·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA
A COLLECTION OF ORIENTAL, WORKS
श्रीमदल्लालसेनदेवविरचितः
GERMITT:
DĀNASĀGARA
37
OF
BALLĀLA SENA
EDITED
BY
BHABATOSH BHATTACHARYA, M.A., B.L.,
Kāvyatirtha
Sir William Jones Research Fellow,
The Asiatic Society.
SIR-WILLIAM JONES
Work Number
Issue Number
274
1563
* Fasciculus I
MDCCXLVI-MDCCXCN
.
CALCUTTA :
Printod at the Calcutta Oriental Press Ltd.
Publishod by the Asiatic Society,
1, Park Stroot
1983
Price Rs. 9/-

·NOTICE BIBLIOTHECA INDICA PUBLISHED BY SOCIETY THE ASIATIC The Bibliotheca Indica is a collection of works belonging to or treating of Oriental literatures and contains criginal text editions a: well as translations into English, and also bibliographies; dictionaries, grammars, and studies. The publication was started in 1849, and consists of an Old and a New Series. The New Series was begun in 1860, and is still running The issues in the series consisted originally of fascicles of 96 or 100 pages print, though occasionally numbers were issued of double, triple or larger bulk, and in a few cases even entire works were published under a single issue number. O late years the single issues are made as much as possible to constitute complete volumes. Several different works are always simultaneously in progress. Each issue bears a consecutive issue rumber. The Old Series consists of 265 issues; in the New Series, till January ist, 1942, inclusive, 1,547 issues have been published. These 1,812 issues represent 265 different works; these works again represent the following literatures: Sanskrit, Prakrit. Rūjasthānī, Kashmiri, Hindi. Tibetan, Lushai. Arabic, Persian. Several works published are partly or wholly sold out, others are still incomplete and in progress. A few works, though incomplete, have been discontinued. Two price-lists concerning the Bibliotheca Indica are available and may be had on application. One describes the Indian and the other the Islamic works published in the series. These lists are periodically reviscd. The standard sizes of the Bibliotheca Indica are:- Demy (or small) octavo. Royal (or large) octavo. Quarto. SL no 22902 ·अनमो गणेशाय। दानसागरः [ उपक्रमणिका] (मङ्गलाचरणम्) ये साक्षादवनीतलामृतभुजो वर्णाश्रमज्यायसो येषां पाणिषु निक्षिपन्ति कृतिनः पाथेयमामुष्मिकम् । यद्वक्लोपनताः' पुनन्ति जगतीं पुण्यात्रिवेदीगिर- स्तेभ्यो निर्भरभक्तिसम्भ्रम-नमन्मौलि द्विजेभ्यो नमः ॥१॥ (ग्रन्थकृत्-परिचयः) इन्दोर्विश्वैकबन्धोः श्रुतिनियमगुरुः क्षतचारित्रचर्या मर्यादागोत्रशैलः कलिचकित-सदाचार-सञ्चारसीमा । सद्वृत्तखच्छरत्नो ज्ज्वल-पुरुषगुणाच्छिन्नसन्तानधारा- बन्धैर्भुक्ता मर श्रीनिरगमदवनेर्भूषणं सेनवंशः ॥२॥ तत्रालङ्कृतसत्पथः स्थिरघनच्छायाभिरामः सतां खच्छन्दप्रणयोपभोगसुलभः कल्पद्रुमो जनमः । हेमन्तः परिपन्थिपङ्कजसरःसर्गस्य नैसर्गिकै- रुनीतः खगुणै'दात्तमहिमा हेमन्तसेनोऽजनि ॥३॥ तदनु विजयसेनः प्रादुरासीनरेन्द्रो दिशि विदिशि भजन्ते यस्य वीरध्वजत्वम् । शिखर-विनिहिता'ज्ञा-वैजयन्ती वहन्तः प्रणतिपरिगृहीताः प्रांशवो राजवंशाः ॥४॥ 1 I.0. गताः 2 A छन्दोभियंकबन्धेनB दो वि- कबन्धीः; I.O. पन्द्रो विकन्धः 3 I.0.. वो 4 Con. A मजा , B गोछिनमन्तानधाराबन्धोमुत्रा० 5 A and B सर० 6 I. O. साया 7 Aoबडौत: समर्थक 8 I.O. विनिता० ·दानसागरः सर्वाशाः परिपूरयन्नुपचितश्रीर्दानवारो धनै. रासारैरभिषिक्त-निर्मलयशः-शालेय भूमण्डलः । दैन्योत्तापभृता-म कालजलदः सर्वोत्तरः माभूता श्रीवल्लालनृपस्ततोऽजनि गुणाविर्भावगर्भेश्वरः ॥५॥ वेदार्थस्मृतिसंकथादिपुरुषः श्लाघ्यो वरेन्द्रीतले निस्तन्द्रोज्ज्वलधीविलासनयनः सारखतब्रह्मणि । षटकर्माऽभवदार्यशीलनिलयः प्रख्यातसत्यवतो नारेरिव गीष्पतिर्नरपतेरस्यानिरुद्धो गुरुः ॥६॥ अधिगत-सकल-पुराणस्मृतिसारः श्रद्धया गुरोरस्मात् । कलिकल्मषावदान दाननिबन्धं विधातुकामोऽपि ॥७॥ दुरधिगम-धर्मनिर्णय-विषमाध्यवसाय-संशयस्तिमितः । मरपतिरयमारेभे ब्राह्मणघरणारविन्द-परिचर्याम् ॥८॥ शुश्रूषापरितोषितैरविरत सम्भूय भूदैवतै- दत्तामोघवरप्रसाद विशद-खान्तस्खलत्संशयः । श्रीवल्लालनरेश्वरो विरचयत्येतं गुरोः शिक्षया स्वप्रज्ञावधि दानसागरमयं श्रद्धावतां श्रेयसे ॥६॥ (ग्रन्थकृत्-प्रार्थना) भूयोभूयः प्रणम्य क्षितिवलय-मिलन्मौलि वन्द्या द्विजेन्द्राः श्रीमद्वलालसेनः स्थिरविनयनिबद्धाजलिर्याचते वः । काले काले भवद्भिः स्मृतसुकृतलवैः पालनीयो ममायं सामान्यः पुण्यभाजो भवजलधिमहासेतुबन्धो निबन्धः ॥१०॥ (संगृहीतग्रन्थनामानि) ब्राह्म वाराहमाग्नेयं भविष्यं मात्स्यमेव च । [वामनं वायवीयश्च मार्कण्डेयच्च वैष्णवम् ॥११॥ 1 1.0. •सालय 2 I.0... 3 A सारभूतमसपिB सारखनवम्मान 4 Band I.O..यस्यानिकहो 5 कलिकलवायसाद'; ०कलुषावसाद 6 A विषया. I.0.

·दाननामानि शैवं स्कान्दश्च पामश्च पुराणं कौममेव च ।] पुराणानि तथा कूर्मपुराणादिपुराणयोः ॥१२॥ उक्तान्युपपुराणानि व्यक्तदानविधीनि च । श्राद्य पुराणं शाम्बश्च कालिकाहयमेव च ॥१३॥ नान्दमा दित्यसंज्ञश्च नारसिंह तथैव च । मार्कण्डेयकृतं तद्वद विष्णुधर्मोत्तराहयम् ॥१४॥ शास्त्रश्च विष्णुधर्माख्यं गोपथब्राह्मणश्रुतिम् । श्रीरामायणमाख्यानं महाभारतसंहिताम् ॥१५॥ मनु वशिष्ठ संवर्त याज्ञवल्क्यच गोतमम् । कात्यायनश्च जावालं व्यासं दानबृहस्पतिम् ॥१६॥ गृहद्वशिष्ठ हारीतं पुलस्त्य विष्णुमेव च । शातातपयमं योगि-याज्ञवल्क्यश्च देवलम् ॥१७॥ बौधायनश्चाझिरसं दानव्यासं बृहस्पतिम् । द्वौ शङ्खलिखिता-वापस्तम्ब शाट्यायन तथा ॥१८॥ महाव्यासं लघुव्यासं लघुहारीतमेव च । छन्दोगपरिशिष्टश्च कात्यायनमशेषतः ॥१६॥ इत्यालोच्य पुराणोप-पुराणस्मृति संहिताः। समाहृतानि दानानि निबन्धस्यास्य सिद्धये ॥२०॥ ( दाननामानि) महादानानि [कीय॑न्ते तत्रादौ]' षोडश क्रमात् । पर्वतानाश्च दानानि दशैव तदनन्तरम् ॥२१॥ [ततो गुहादिधेनूनां चत्वारिंशदनुक्रमात् । एकन्यूनानि दानानि कथ्यन्तेऽत्र यथाविधि ॥२२॥ 1 A omits the bracketed portion 2 I... मन्दिमा. 3 I.0. गौतम 4 A संदानशाम्पतिम् ; I.O. दान हस्पति 5 A स्यालोक्य 6 A and I. ). •अतिक 7 A तवादीकथ्य for the bracketed portion 8 B वडव; I.O. बध्यतेव ·दानसागरः अलतानां पश्चाशञ्चत्वारि च गवामथ । दानान्यलकृतगवी-समूहस्य ततनिधा ॥२३॥ ततोऽनलतगवी-दानानि दश पश्च च । तथानलकृतगवी-समूहस्य च सप्तधा ॥२४॥ अलतानां दानानि वृषाणामष्टधा तथा । ततोऽनलकृतानान्तु दश दानानि पश्च च ॥२५॥ गवाहिकप्रदानानि दशधा तदनन्तरम् ।]" भूमेर्दानानि कीर्त्यन्ते पञ्चपञ्चाशदेव तु ॥२६॥ आसनस्य प्रदानानि षड़े व तदनन्तरम् । ततो वारिप्रदानानि षट्ति शदिह संख्यया ॥२७॥ तेजसानाश्च पात्राणां दश दानान्यनन्तरम् । दानानि जलपात्राणां ततश्च नव संख्यया ॥२८॥ ततोऽनस्य प्रदानानि त्रिचत्वारिशदेव तु । ततस्त्रीण्येव भक्ष्यस्य पश्चधा* लवणस्य च ॥२६॥ ततो घृतस्य सप्तैव त्रीणि दधस्त्वनन्तरम् । क्षीरस्य च ततस्त्रीणि पश्च चैक्षववस्तुनः ॥३०॥ पानकस्याथ चत्वारि फलानां नवधा ततः । ततश्चत्वारि मधुनोऽभ्यङ्गस्य षड्नन्तरम् ॥३१॥ त्रयोदशाथ गन्धस्य ततो धूपस्य पश्चधा । अनुलेपनदानानि चत्वारि तदनन्तरम् ॥३२॥ नव पुष्पस्य वखाणां षर युक्ता विंशतिस्ततः । त्रीणि यज्ञोपवीतस्य दानानि तदनन्तरम् ॥३३॥ सुवर्णस्याथ दानानि सप्तत्रिंशदनुक्रमात् । रजतस्य च दानानि चत्वारि तदनन्तरम् ॥३४॥ 1 Boचत्वरिषद; I.O. चत्वारिंशारामथ 6 I.0. षड्युक्त A omits the bracketed portion 7 B वीण्य व 3 I.0.पतत्तद० 4 A पचाथ 8 1. 0. adds the following 5 B; 1. 0. first wet and line after this:-सामान्यदेवता- then corrects it by adding भयस्तु चतुर्विशे यथाक्रमान म just below it.

·दाननामानि अलवारस्य चत्वारि रनस्य नवधा ततः ॥३५॥ गृहाणाश्चैव दानानि ततः सप्तदशैव तु । नव प्रतिश्रयस्याथ शय्यायास्तु ततो नव ॥३६॥ इन्धनस्याथ चत्वारि दोपस्यैकोनविंशतिः । दानानि च पुराणाना-मेकोनविंशतिस्ततः ॥३७॥ नानाविधानां विद्यानां चतुर्विशतिरेव च । त्रिंशदानानि कन्याना प्रेष्याणान्तु ततो दश ॥३८॥ शस्यानामथ दानानि पञ्चविंशतिरेव च । तिलस्य दश दानानि तथारामस्य पञ्चधा ॥३६॥ कीर्त्यन्ते षोपशैवान वृक्षस्य तदनन्तरम् । सम्भारस्याथ चत्वारि पशूनामष्टधा ततः ॥४०॥ कृष्णाजिनस्य सप्ताथ छत्रस्य दश पश्च च । कीय॑न्ते पञ्चदशधा ततो दानान्युपानहः : ॥४१॥ तथा द्वादश' यानानां चत्वारि करिणामथ । द्वादशाश्वस्य दानानि चत्वारि महिषस्य च ॥४२॥ अष्टावारोग्यदानानि कीय॑न्ते तदनन्तरम् । अभयस्य च दानानि त्रयस्त्रिंशत्ततः क्रमात् ॥४३॥ सूर्यादिवारविहिता'-न्येकादश ततः परम् । मासोपलक्षितेष्वत दिनेष्व नियतेष्वथ ॥४४॥ सप्तसप्ततिरुच्यन्ते दानानि तदनन्तरम् । मासेष्वनियतेष्वत नियतासु तिथिष्वथ ॥४५॥ कमादानानि कीर्त्यन्ते नानारूपाणि विंशतिः । मासतिथ्योर्नियतयो-त्रिपश्चाशदनन्तरम् ॥४६॥ चतुर्दश च नक्षत्र-नियतासु तिथिष्वथ । ततो नक्षतविहिता-न्यष्ट' पञ्चाशदेव तु ॥४७॥ 1 I, O. adds a y here. 2 B एकादय च 3 Baud I.0.पष्ट चारीग्यदानानि 4 I.O. रहिता...मत:परम 5 I0. दिने 6 Con. A and I. O. समति: परिको B एक्सप्रतिक्षय 7 I.O.बरी ·दानसागरः मासव्यापीनि दानानि षडेव तदनन्तरम् । रविसंक्रमणेष्वेव-मेकोनतिश देव तु ॥४८॥ ऋतपदिष्टानि ततो दानानि दश पञ्च च । वत्सरादिषु दानानि' सप्तव तदनन्तरम् ॥४६॥ विप्रकीर्णानि दानानि त्रिपश्चाशदनन्तरम् । सामान्यदेवताभ्यस्तु चतुस्त्रिशत् क्रमादिह ॥५०॥ एक न्यूनानि सूर्याय चत्वारिंशदनन्तरम् । महेश्वराय दानानि ततः सप्तदशैव तु ॥५१॥ विष्णवे चैव दानानि चतुर्विश-शतं ततः । विच्छिद्य पञ्चसप्तत्या-वतै रेव पृथक् पृथक् ॥५२॥ नानामुनिप्रवचना-मृतनिर्यासराशिभिः । पश्चसप्तति'संयुक्त-त्रयोदशशतीमितैः । दाननिरूप्य यनेन नानागमसमाहृतैः ॥५३॥ विद्वत्सभाकमलिनी-राजहंसेन भूभुजा । श्रीमद्वरलालसेनेन कृतोऽयं दानसागरः ॥५४॥ ( अनुक्तदानानि) जलाशयाना दानानि तथा च सुरवेश्मनाम् । नोक्तानि सम्यगुक्तानि प्रतिष्ठासागरे यतः ॥५५॥ ध्रुतान्यादिपुराणे तु दानान्यनु विभागतः । आचारसागरोतत्वान कीय॑न्तेऽन कृत्स्रशः ॥५६॥ ( असंगृहीतग्रन्थनामानि) भागवतश्च पुराणं ब्रह्माण्डचव नारदीयश्च । दानविधिशून्यमेतत् त्रयमिह न निबद्धमवधार्य ॥५॥ 1 I... विंध 2 I.O. वत्सरादिप्रदानानि 3 Bund I. O. चतुर्शितधा तत: 4 I... एको 5 I0. परिका 6 Band I.0. लता 7 B चतुःसप्ततिक 8 Cou. A oni falas; B and I.O. o मितः 9 I.0, ०० ·असंगृहीतप्रन्यनामानि बृहदपि लिनपुराणं मत्स्यपुराणोदितैर्महादानः । अवधार्य तुल्यसार दाननिबन्धेऽत्र न निबद्धम् ॥५६॥ सप्तम्यैव पुराणं भविष्यमपि संगृहीतमतियनात् । त्यताष्टमीनवम्यौ' कल्पौ पाषण्डि भिम्रस्तौ ॥५६॥ लोक प्रसिद्धमेतद्विष्णुरहस्यश्च शिवरहस्यश्च । द्वयमिह न परिगृहीतं संग्रहरूपत्वमवधार्य ॥६॥ भविष्योत्तरमाचार-प्रसिद्धमविरोधि च । प्रामाण्यज्ञापकादृष्ट ग्रन्थादस्मात् पृथक् कृतम् ॥६१॥ प्रचरदूपतः स्कन्दपुराणकांशतोऽधिकम् । यत् खण्डत्रितयं पौण्ड्रेरावन्तिकथाश्रयम् ॥६२॥ ताक्ष्य पुराणमपर ब्राह्ममाग्नेयमेव च । त्रयोविंशतिसाहस्रपुराणमपि वैष्णवम् ॥६३।। षट्सहस्र मितं लैग" पुराणमपर तथा । दीक्षाप्रतिष्ठापाषण्डयुक्ति'रमपरीक्षणैः ॥६४॥ मृषावंशानुचरितैः कोषव्याकरणादिभिः । असजतकथाबन्ध-परस्परविरोधतः ॥६५॥ तन्मीनकेतनादीनां भण्डपाषण्डलिङ्गिनाम् । लोकवचनमालोक्य सर्वमेवावधीरितम् ॥६६॥ तत्तत्पुराणोपपुराणसंख्याबहिष्कृतं कश्मल कर्मयोगात् । पाषण्डशास्त्रानुमतं निरूप्य देवीपुराणं न निवद्धमत्र ॥६॥ ये दानधर्मविधिसंस्तुतये पुराणपुण्यागमस्मृतिगिरी बहवो विवर्ताः ते प्रन्थविस्तग्भयादवचित्य केचिदस्माभिरत्र कलिताः कलयन्तु सन्तः ॥६॥ 1 Con. A अवधार्यालयमार; B .तच सार; I.0. अवधार्थ नख- सारदामनिवन्धेतरनिवड 2 Con. A सप्तम वायुपुराणम् । B सप्तम्यवावपुराणं; I.0. सप्तम्यवधिपुराणे 3 I.0. नवम्यो कल्वी 4 A and I.O, लोके० 5 I.0. सागस. 6 I.0. लिन 7 I.O. मुक्ति 8 I.O. विरोभितः 9 I.0. 10 A गत 11 A नतत्पुरावत 12 I. O. विधिमत्य 13 Con. A and Bकथिता: I.O.कथित ·दानसागरः (मुखबन्धः) एवं निरूप्य यनेन प्रारब्धे दानसागरे । श्रादौ ब्राह्मणमाहात्म्यं ततो दानगुणस्तुतिः ॥६६॥ पात्रप्रशंसा पात्राणामपवादस्ततः परम् । दानस्वरूप का च श्रद्धा दानविधिप्रति ॥७॥ दानस्य' कालदेशाश्व देयस्य च निरूपणम् । अपवादश्च दानानामसहान निरूपणम् ॥१॥ ततो दानस्य च विधिः प्रतिग्रहविधिस्ततः । सर्वत परिभाषा चेत्यथाः पञ्चदश क्रमात् ।। निरूप्य मुखबन्धा वक्ष्यन्तेऽत्र महीक्षिता ॥७२॥ 1 I.0. दान 2 I.0. ०सन्धान 3 Band I.0. समेत ·ब्राण-प्रशंसा अथ ब्राह्मण-प्रशंसा। तन मनु:- ब्राह्मणो आयमानो हि पृथिव्यामधि जायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोषस्य गुप्तये ॥१॥ ( १।६६) प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथामिदैवतं महत् । एवं विद्वानविद्वान् वा ब्राह्मणो देवतं महत् ॥२॥ (३१७) श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्द्धते ॥३॥ (६।३१८ ) एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणः पूज्यो दैवतं परमं महत् ॥४॥ (३१६) परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ॥५॥ ( ६।३१३ ) यैः कृतः सर्वभक्षोऽनिरपेयश्च महोदधिः । क्षयी चाप्यायितश्चन्द्रः को न नश्येत् प्रकोप्य तान् ॥६॥ (३१४) लोकानन्यान् स जेयुर्ये लोकपालाश्च कोपिताः। देवान् कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान् समृध्नुयात् ॥७॥ (६।३१५ ) यान् समाश्रित्य तिष्ठन्ति देवा लोकाश्च सर्वदा । ब्रह्म एव धनं येषां को हिंस्यात्तान् जिजीविपुः ॥८॥ (६।३१६ ) याज्ञवल्क्यः ( १।१९८)- तपस्तप्त्वासृजद् ब्रह्मा ब्राह्मणान् वेदगुप्तये । तृप्त्यर्थ पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च ॥६॥ 'यम :- ब्राह्मणा देवता लोके ब्राह्मणा दिवि देवताः । त्रैलोक्ये ब्राह्मणाः श्रेष्ठा ब्राह्मणाः सर्वकारणम् ॥१०॥ 1 I.O. पयोनिधिः 2 Corrected from Manu. A and B सजेचार्य ; I. 0. पूजयेयुलोकपालाय पूजिता 3 I... प्रमेय तषा 4 A and B omit it. 5 A नामा एककारम. I. 0. बामा एवं कारपम् ·दोनसागर: ब्राह्मणाश्चैव देवाश्च तेज एकं द्विधाकृतम् । प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः ॥११॥ ब्राह्मणा यत्र नाश्नन्ति तत्र नानन्ति देवताः । ब्राह्मणेषु च तुष्टेषु सन्तुष्टाः सर्वदेवताः ॥१२॥ पैते नियुक्ताः पितरो भवन्ति क्रियासु दैवीषु भवन्ति देवाः । द्विजोत्तमा हस्तनियुक्ततोयास्तेनैव देहेन भवन्ति देवाः ॥१३॥ यदाह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तदेवताः कर्मभिराचरन्ति । तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः ॥१४॥ विष्णुधर्मोत्तरम् ३।२६०६) यथा रुद्रा यथादित्या मरुतो वसवोऽश्विनौ । ब्रह्मा यमः सोमसूर्यो तथा लोके द्विजोत्तमाः ॥१५॥ एते पुराणदेवा वै धारयन्ति प्रजा इमाः । पवित्रं परमं लोके तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ॥१६॥ यद् वै हविहुतं मन्त्रैर्ब्राह्मणा नैव भुञ्जते । न प्रीणयन्ति तद्देवानतिदेवा हि ब्राह्मणाः ॥१४॥ देवाधीनाः प्रजाः सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः । ते यज्ञा ब्राह्मणाधीनास्तस्माद्देवा द्विजोत्तमाः ॥१६॥ शक्यं हि कवचं भेत्तुं नाराचेन शरेण वा । अपि वप्रसहस्रेण ब्राह्मणाशीस्तु दुर्भिदा ॥१६॥ श्रासन्नो हि दहत्य मिर्दूरादहति ब्राह्मणः । प्ररोहत्यनिना* दग्धं विप्रदग्धं न रोहति ॥२०॥ ब्राह्मणानाश्च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः । समुद्रश्चाप्यपेयश्च विकलश्च पुरन्दरः ॥२१॥ विकलो वृषणशन्यः). चन्द्रमा राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूषराणि च । वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः ॥२२॥ 1 A ततस्तपान्ति देवताः 2 A यदनाचणाः पूज्यतमा 3 A and I.O.बावामी: सुर्भिदा 4 I.0. पारोहयप्रिमा 5 A ब्रमदग्ध ·ब्राह्मण-प्रशंसा ११ - अनन्तान्येव तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेनित्यमेव तु ॥२३॥ वामनपुराणे ( ६५१७-६): पूजितेषु द्विजेन्द्रषु ['पूजितः स्याजनार्दनः ] । यस्तान् द्विषति' मूढ़ात्मा स याति नरकं ध्रुवम् ॥२४॥ तानर्चयेन्नरो भक्तया ब्राह्मणान् विष्णुतत्परः। एवमाह हरिः पूर्व ब्राह्मणो मामको तनूः ॥२५॥ ब्राह्मणो नावमन्तव्यो बुधो वाप्यबुधोऽपि वा। 'सोऽपि दिव्या तनूर्विष्णोस्तस्मात्ता नर्चयेद्वधः ॥२६॥ श्रीरामायणे- ब्राह्मणा हि महात्मानः श्रियो मूलं भवस्य च । स्युश्चैव सर्वकार्येषु ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥२७॥ देवाः पुत्रभवार्थाय प्रजानां विबुधोत्तमैः । प्रेषिता मानुषं लोकं भूमिदेवा द्विजातयः ॥२८॥ विष्णुधर्मोत्तरे ( ३।२६०।१-५) :- ब्राह्मणा दैवतं भूमो ब्राह्मणा दिवि देवताः । ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति भुतं किश्चिज्जगत्तये ॥२६॥ अदैवं दैवतं कुर्य्यः कुर्युर्दैवमदैवतम् । ब्राह्मणा हि महाभागाः पूज्यास्ते सततं द्विजाः ॥३०॥ (२॥३२॥१४) ब्राह्मणेभ्यः समुत्पन्ना देवाः पूर्वमिति श्रुतिः । ब्राह्मणेभ्यो जगत् सर्व तस्मात् पूज्यतमाः सदा ॥३१॥ येषामनन्ति वक्तण देवताः पितरस्तथा । ऋषयश्च महाभागाः किं भूतमधिकं ततः ॥३२॥ 1 I.0.च 2 Vamana P. पूनितम्तु जनार्दनः for the b. p. 3 Vamana P.टिस 4 Aतानचयनरी भनो 5 Corrected from Vâmapa I.0. and A सा कि 6 Vamana P. .तयार: 7 I.O. किन्तु जगन्नये 8 A, I. 0. and V. D. पूज्यन्ते ·१२ दानसागरः यदेव मनुजो भक्कया ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । तदेवानोति धर्मज्ञा बहु जन्मनि जन्मनि ॥३३॥ अथ दानप्रशंसा। तत्र व्यासः :- यद्ददासि विशिष्टेभ्यो यच्चानासि दिने दिने । तत्ते वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षसि ॥१॥ (१६) यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि ॥२॥ (४।१५) अहन्यहनि याचन्तमहं मन्ये गुरु यथा'। मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिने दिने ॥३॥ प्रायासशतलब्धस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसः । गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः ॥४॥ किं धनेन करिष्यन्ति देहिनो भङ्गुराश्रयाः । यदर्थ धनमिच्छन्ति तच्छरीरमशाश्वतम् ॥५॥ (४।१८) यदि नाम न धर्माय न कामाय न कीर्तये । यत् परित्यज्य गन्तव्यं तद्धनं किं न दीयते ॥६॥ (४।२०) जीविते यस्य जीवन्ति विप्रा मित्राणि बान्धवाः । सफलं जीवितं तस्य ह्यात्मार्थे को न जीवति ॥७॥ (४।२१) किं कायेन सुपुष्टेन बलिना चिरजीविना । (४।२२ख) यन्न सर्वोपकाराय' तज्जीवितमनर्थकम् ॥८॥ प्रासादर्द्धमपि प्रासमर्थिभ्यः किं न दीयते । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥६॥ (४१२३) अदाता पुरुषस्त्यागी धनं सन्यज्य गच्छति । दातारं कृपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थ न मुञ्चति ॥१०॥ (४।२४) 1 A तथा 2 B उपायमतलबस्य 3 Bकामये 4 A मन्ति 5 I.0. 6 A and I.0.पामाथ 7 A सखोपकाराय ·दानप्रशंसा १३ - यम:- यमिना परमो धर्मस्त्वनाहारो वनौकसाम् । दानमेव गृहस्थानां शुश्रूषा ब्रह्मचारिणाम् । "[यतीनाश्चाप्यु]परमः संसारस्य निवर्तकः ॥११॥ बृहस्पतिः- द्वावेवाप्सु प्रवेष्टव्यौ गले बद्धा दृढ़ा शिलाम् । धनवन्तमदातारदरिद्रश्चातपस्विनम् ॥१२॥ मत्स्यपुराणे (२७४।१) :- न्यायेनार्जनमर्थस्य वर्धनचाभिरक्षणम् । सत्पात्र प्रतिपत्तिश्च सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥१३॥ नन्दिपुराणे- दानं परं प्रशंसन्ति दानमेव परायणम् । दानं बन्धुर्मनुष्याणां दानं कोषमनुत्तमम् ॥१४॥ दानं कामफला वृक्षा दानं चिन्तामणिर्नृणाम् । दानं पुत्रकलनाचं' दानं माता तथा पिता ॥१५॥ न दानेन विना' किश्चित् प्रार्थितं फलमाप्यते । अपि बाणाप्रमात्रस्य लाभो नैवेह विद्यते । अदानशालिनां पुंसां तस्माद्दानं समाश्रयेत् ॥१६॥ पाणावृत-''पताकौघ-ध्वजेमेन्द्रप्रयायिनम् । राजानं बुद्धिमान्" बुध्येद् दानस्यानश्वरं फलम् ॥१४॥ धावतो देहि देहीति कचित् क्वचिदितस्ततः । दृष्टा दानं प्रयत्नेन मतिमानाश्रयेनरः ॥१८॥ - A and I.O. यतीनां 2 I.O. omits the bracketed portion 3 A परिचर्चा यतीनाथ 4 M. P. माना 5 I.O..सापि 6 I.O. समीव. 7 Con. A, B and I.0. पुर्व परवा 8 Band I.O. पिता तथा 9 I. O. adds another fant here 10 I.O. वाचति. 11 A and I. 0. मतिमान् 12 Con. I.O. याचन्ती, A & B याचने.

·दानसागरः हारनपुरनिर्घोषपूरितोत्तममन्दिरम् । लावण्यगुणसम्पत्तिसर्वस्वनिलयाः स्त्रियः । एकस्य भुक्तये तस्माद्दष्टा दानं समाश्रयेत् ॥१६॥ इति दृष्टा दान समाश्रयेदित्यर्थः । दुर्भगान् मलिनान् क्रूरान् खदारैरपि निधुतान् । विलोक्य पुरुषो बुध्येद्दानस्यापदमुत्तमाम् ॥२०॥ महाभारते ( अनुशासनपर्व-दानधर्मे )- अद्भिर्गात्रान्मलमिव तमो ह्यमिभयाद् यथा । दानेन तपसा चैव सर्वपापमपोयते ॥२१॥ धने खिद्यन्ति पुरुषा न च तत् कस्यचिद्धनम् । श्रद्दधानस्ततो लोके दद्याच्चैव यजेत च ॥२२॥ "हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्यायैः शान्तिरुत्तमा । दानेन भोगा इत्याहुस्तपसा सर्वमाप्यते ॥२३॥ यानि यान्युत्तमानीह वेदोक्तानि प्रशंससि । तेषां श्रेष्ठतमं दानमिति मे नास्ति संशयः ॥२४॥ दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः । ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः ।।२५।। यथा वेदाः स्वधीताश्च यथा चेन्द्रियसंयमः । सर्वत्यागो यथा चेह तथा दानमनुत्तमम् ॥२६॥ धरेन किं यन ददाति चार्थिने बलेन किं येन रिपुन बाधते । श्रतेन किं येन न धर्ममाचरेत् किमात्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत् ॥२७॥ विष्णुधर्मोत्तरे-( ३।३००।१-२) दानं देवाः प्रशंसन्ति मनुष्याश्च तथा द्विजाः । दानेन कामानाप्नोति यान् कांश्चिन्मनसेप्सितान् ॥२८॥ 1 Con. A and B मुक्क्रये 2 I... मलामीव 3 I.0. दानेन 4 A and I.0.ची 5 I.0. मनसेकसि, V. D. मनसेकति ·पासप्रशंसा श्रदत्तदानान् कृपणान् दृष्ट्रह परतर्ककान् । पारत्रिक विधिं कुर्यादानं विप्रेषु मानवः ॥२६॥ परतर्ककान् प्रार्थनाशीलान् । काले देशे तथा पाते धनं म्यायगतं तथा । यदत्त ब्राह्मणश्रेष्ठास्तदनन्तं प्रकीर्तितम् ॥३०॥ ( ३।३००।१४ ) अथ पात्रप्रशंसा - तन मनुः (१८६)- पात्रस्य हि विशेषेण श्राधानतयैव च । अल्पं वा बहु वा प्रेत्य दानस्यावाप्यते फलम् ॥१॥ शातातपः- वेदविद्याव्रतमाते श्रोत्रिये गृहमागते । कीबन्योषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम् ॥२॥ श्रोत्रियश्च यमेनोवः। ॐकारपूर्विका स्तिस्रः सावितों यच विन्दति । चरितब्रह्मचर्यश्च स वै श्रोत्रिय उच्यते ॥३॥ तिस्र इत्यत व्याहतीरिति शेषः। .. यमः- वेदेन्धनसमिद्धेषु हुतं विप्रमुखामिषु । सन्तारयति दातार महतः किल्विषादपि ॥४॥ दानव्यासः यत् सिद्धं वेदविद्भुक्ते षटकर्मनिरतः शुचिः । दातुः फलमसंख्येयं जन्म जन्म तदत्तयम् ॥५॥ (CF व्यास ४१५५) शीलं संवसता ज्ञेयं शौचं सद्वरवहारतः । प्रज्ञा संकथया या त्रिभिः पात्रं परीक्ष्यते ॥६॥ शोलश्च हारीतेनोक्तम् । तथाच हारीतः- 1 I.0. adds तथा ॥ here. 2 I.O. सिन 3 I.0. संम्यवहारतः 4 B संकथनान ·दानसागरः ब्रह्मण्यता देवपितृभक्तता समता सौम्यता अपरोपतापिता अनसूयतां मृदुता अपारुष्यं मैत्रता प्रियवादिता कृतज्ञता शरण्यता प्रशान्तिश्चेति त्रयोदशविधं शीलम् ॥७॥ याज्ञवल्क्यः ( १।२००)- न विद्यया केवलया तपसा वापि पालता । यत्र युक्त इमे चामे तद्धि पात्रं प्रकीर्तितम् ।।८।। यमः- - - विद्यायुक्तो धर्मशीलः प्रशान्तः क्षान्तो दान्तः सत्यवादी कृतज्ञः । वृत्तिग्लानो गोहितो गोशरण्यो' दाता यज्वा ब्राह्मणः पात्रमाहुः ॥६॥ प्रशान्तो जितेन्द्रियः। क्षान्तो वागदण्डपारुष्यादौ अकलुषचित्तः । दान्तो व्रतादि- क्लेशसहिष्णुः। गोहितो गवा पासस्य दाता । "गोशरण्यो गवामुपद्रवस्य बाधकः । अहिंसानिरतो नित्य जुह्वानो' जातवेदसम् । खदारनिरतो दान्तः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥१०॥ श्रुतं प्रज्ञानुग यस्य प्रज्ञा श्रुतानुगा। असम्भिन्नार्यमर्यादः स ब्राह्मण उच्यते ॥११॥ श्रुतश्च हारीतेनोक्तम् । तथाच हारीतः- वेदा! वेदाङ्गानि धर्मोऽध्यात्म विज्ञानं स्थितिश्चेति षड़ विधं श्रुतमिति ॥१२॥ आशिषोऽन्वर्थपूजायां प्रसङ्ग न करोति यः । निवृत्तो लोभमोहाभ्यां तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥१३॥ [प्रसङ्गो निर्वाहयुक्तस्यापि पुनः पुनः प्रतिग्रहानुपानम् । सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्य दया घृणा । दृश्यते यत लोकेऽस्मिस्त देवा ब्राह्मणं विदुः ॥१४॥]" चैव वै पूजाश्वतत् ; B 1 Band I.O. प्रियवादित्व 2 A, I. O. and Yaj. वृत्तम् 3 A and B प्रशान्तो दान्तः शान्तः 4 I.0. गोसनायो 5 A गवायें 6 I... गोसमायो...वारक: 7 I.0. जमालो 8 B दाता 9 Bोविय 10 A, B and I. O. omit वेदा 11 A पाशिषोन्वर्या पशिपोचायं पूजास; I.O. अधि- षोवा पूजाब 12 I.O. omits the bracketedportion ·पासप्रशंसा १७ .. तपो धर्मो दया दानं सत्य ज्ञानं श्रुतिणा । विद्याविनयमास्तिक्यमेतद् ब्राह्मणलक्षणम् ॥१५॥ सत्यादिकञ्च महाभारते उक्तम् । तथा च महाभारतम्- सत्य भूतहितं प्रोक्तं मनसो दमनं दमः। तपः खधर्मवृत्तित्वं शौचं सरवर्जितम् ॥१६॥ सन्तोषो विषयत्यागो होरकार्यनिवर्तनम् । क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वमार्जवं समचित्तता ॥१७॥ ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रसन्नता । दया सर्वसुखैषित्वं' ध्यानं निर्विषयं मनः ।।१८।। इति । विनयश्च हारीतेनोक्तः । तथाच हारीतः- इन्द्रियदोषोपनिवृत्तिर्विनयः ॥१६॥ इति । पानृशंस्य परापकारेच्छानिवृत्तिः । असतक्रियासु लज्जा घृणा । श्रुतिर्वदः। विद्या वेदव्यतिरिक्वविद्यास्थानानि । विद्यावन्तश्च ये विप्राः सुव्रताच तपखिनः । सत्यसंयमसंयुक्ता ध्यानत्ता जितेन्द्रियाः । पुनन्ति दर्शनं प्राप्ताः किं पुनः सङ्गति गताः। तेषां दत्त्वा च भुक्ता च प्राप्नुयुः' परमां गतिम् ॥२०॥ सुव्रता यथाविधि चरितव्रताः । ध्यानवृत्ता प्रात्मध्यानपराः। दत्त्वेत्यर्थः । वशिष्ठः- ये क्षान्तदान्ताः श्रुतपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधे निवृत्ताः । प्रतिग्रहे सचिताग्रहस्ता- स्ते ब्राह्मणास्तारयितु समाः ॥२१॥ किश्चिद वेदमयं पातं किञ्चित् पातं तपोमयम् । पात्राणामपि तत् पात्रं शूद्रानं यस्य नोदरे ॥२२।। ( = व्यास ४।३२) शुदान यस्य नोदर इति साक्षाच्छूद्रदत्त घृततण्डुलाद्यनुपयोगीत्यर्थः। 1 I.0. omits च Bदर्शनप्राप्ताः 2 I.O. ०वर्तित्व 3 I.0. सत्यान्व० 7 A and I.). प्राप्रम: 4 1.0. भूतहितषित्वं 8 B भुकति सताते 1.0.नालेषा 5 I.0, सवताय भुजकति 9 I.O. omits दत्त भुक्तति' भोजन 6 ३ ·१८ दानसागरः दानव्यासः ( Cf. ४१३२)- किश्चिद् वेदमयं पातं किश्चित् पात्रं तपोमयम् । असङ्कीर्णन्तु यत् पात्रं तत् पात्रतारयिष्यति ॥२३॥ असकोणं स्वाश्रितकवृत्तिव्यतिरिक्तवृत्त्यव्यवहारि', पापिष्ठासंसर्गि वेत्यर्थः । महाभारते- - साझांस्तु चतुरो वेदान् योऽधीते वै द्विजर्षभः । षड भ्यो निवृत्तः कर्मभ्यस्त पात्रमृषयो विदुः ॥२४॥ (अनु-२२।३६ ) षड्भ्यो निवृत्त इति सङ्कुचितवृत्तिरध्यापनमानोपजीवी । यथा हि स्वकृते क्षेत्र फलं "विन्दति मानवः । एवं दत्त्वा श्रुतवति फलं दाता समभु ते ॥२५॥ देवलः मात्रश्च ब्राह्मणश्चैव श्रोत्रियश्च ततः परम् । अनूचानस्तथा भ्रूण ऋषिकल्प ऋषिमुनिः ॥२६॥ इत्येतेऽष्टौ समुद्दिष्टा ब्राह्मणा प्रथमं श्रुतौ । तेषां परः परः श्रेष्ठो विद्यावृत्त विशेषतः ॥२७॥ ब्राह्मणानां कुले जातो जातिमात्रो यदा भवेत् । अनुपेतः क्रियाहीनो मात्र इत्यभिधीयते ॥२८॥ अनुपेतः वेदसनिधिमगतः सर्वथा वेदाभ्यासशून्य इत्यर्थः । एकोहेशमतिक्रम्य वेदस्याचारवानृजुः । स ब्राह्मण इति प्रोक्तो निर्वृतः सत्यवाग घृणी ॥२६॥ एकोद्दे शमतिक्रम्येति वेदस्यैकदेशमतिशयेन ज्ञात्वा, कमेर्गत्यर्थत्वेन ज्ञानार्थत्वात् । एतेन मन्त्रमात्राध्यायोत्युक्त' भवति। नितो' विनीतः । एकाश्च शार्खा सकलां षड् भिरङ्गैरधीत्य च । षटकर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियो नाम धर्मवित् ॥३०॥ 1 1.0. वृत्त 2 1.0 ०१ 3 I.0. पाश्रितकहतिव्यतिरिक्ताहत्तव्यवहारि 4 Band I.O. चिन्वन्ति मानवा: 5 Supplied from quot. in Dauakānda. B हो, I.0. कर्म 6 A, B and I.0. निहत्त: 7 । निहत्तो, I.O. मिहतो 8 D.K. एका शाखा सकल्पां वा ·पासप्रशंसा वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः शुद्धात्मा पापवर्जितः । शेषं श्रोलियवत् प्राप्तः सोऽनूचान इति स्मृतः ॥३१॥ वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञ इति वेदवेदामार्थतत्त्वज्ञः । शुद्धात्मा पापसङ्कल्परहितः । अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययन्त्रितः । भ्रण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेन्द्रियः ॥३२॥ यज्ञखाध्याययन्त्रित इति बहुयज्ञयाजी खाध्यायनिरतश्च । शेषभोजी पश्चयज्ञशेष- भोजी वैदिकं लौकिकश्चैव सर्व ज्ञानमवाप्य यः । श्राश्रमस्थो वशी नित्यमृषिकल्प इति स्मृतः ॥३३॥ श्राश्रमस्थो गृहस्थाश्रमस्थः । वशी जितेन्द्रियः । ऊर्द्ध रेतास्तपस्युप्रो नियताशी न संशयी । शापानुग्रह योः शक्तः सत्यसन्धो भवेदृषिः ॥३४॥ निर्वृतः सर्वतत्त्वज्ञः कामकोधविवर्जितः । ध्यानस्थो निष्कियो दान्तस्तुल्यमृतकाश्चनो मुनिः ॥३५॥ एवमन्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्ला नाम विप्रेन्द्राः पूज्यन्ते सवनादिषु ॥३६॥ तथा- प्रतिग्रहमसद्भयोऽपि कृत्वा विप्रो यथाविधि । निस्तारयति दातारमात्मानश्च खतेजसा' ॥३॥ मनुः ( ११।१-३)- सान्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वर्ग सार्ववेदसम् । गुर्वथं पितृमात्रर्थ खाध्यायायुंपतापिनी ॥३८॥ सान्तानिकं कन्यादातारं विवाहस्य कर्तारश्च । यक्ष्यमाणं पीण्डरीकादियागस्य कर्ता- रम् । सार्ववेदसं कृतसर्वखदक्षिणयागम् । उपतापिनं व्याधिपीरितम् । 1 B यशेषभीता 2 B जरताख यो विप्रो, I. O कई- रेता यो विमो 3 I.0. निहतः 4 A ध्यानची 5 A समन्विताः, I.O. समन्वितः 6 A सर्वकर्मसु 7 I... मनसा ·२० दानसागर: नवैतान स्नातकान् विद्याद् ब्राह्मणान् धर्मभिक्षुकान् । निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः ॥३६॥ एतेभ्यो हि द्विजाग्रेभ्यो देयमन सदक्षिणम् । इतरेभ्यो बहिर्वेदि कृतानन्तु विधीयते ॥४०॥ अस्यार्थः-एतेभ्यो नवभ्यः सदक्षिणं कृतान्नमकृतान्नश्च यज्ञमध्ये देयम् । इतरेभ्यस्तु कृतानमातं यज्ञप्रयोगव्यतिरेकेण देयम् । बृहस्पतिः- सर्वत्र गुणवदानं श्वपाकादिष्वपि स्मृतम् । देशकाल विधानेन पाने दत्त विशेषतः ॥४१॥ तथा- शूद्र समगुणं दानं वैश्ये तु द्विगुणं स्मृतम् । क्षत्रिये त्रिगुणं प्राहुः षड्गुणं ब्राह्मणे स्मृतम् ॥४२॥ श्रोत्रिये चैव साहस्रमाचार्ये द्विगुणं ततः । आत्मज्ञ नवसाहस्रमनन्तं त्वमिहोत्रिणि ॥४३॥ अत्र च ब्राह्मणस्य पूर्वपूर्वरूपसम्भवे सति उत्तर उत्तर उत्कर्षः। वैश्यक्षत्रिययोस्तु द्वैगुण्यं वैगुण्यं जातिमात्रयोः । उत्कृष्टवैश्यक्षत्रियविषयकः फलोत्कर्षों यमेनोक्तः । तथाच यमः- समगुणं दानं वैश्ये त्रिगुणमुच्यते । षड्गुणं क्षत्रिये प्राहुर्विप्रे दशगुणं पुनः ॥४४॥ मनुः ( ७८५ )- सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मण वे । सहस्रगुणमाचार्य अनन्तं वेदपारगे ॥४५॥ (= व्यास ४।४०-दक्ष ३।२६) श्राचार्यः साझसरहस्य-वेदाध्यापकः । वेदपारगः सागवेदार्थ-तत्त्वज्ञः । अब्राह्मणलक्षणे दानव्यासः (४।४१)- ब्रह्मबीजात् समुत्पनो मन्त्रसंस्कारवर्जितः । जातिमात्रोपजीवी च भवेदब्राह्मणस्तु सः ॥४६॥ ब्राह्मण वलक्षणेऽपि' दानव्यासः (४।४२)- 1 I.0. 4 Manu प्राधौते मतसासम् 2 Aपवियभ्ययीय, I.0.०५ 5 I.O. वेदाध्यापक 3 AI.0. उभ्यक्षविययोस्त उत्कए- 6 B and I.O. भवेदबारः स तु पवियनयोग, Band I. O. omit afa शत० - ·पासप्रशंसा - गर्भाधानादिभियुक्तस्तथोपनयनेन च । न कर्मकृन्न चाधीते स भवेदाह्मणव वः ॥४७॥ न कर्मकृत् अमिसाभ्यकर्मरहितः । विष्णुधर्मोत्तरे (३३००।३-४) :- अमनुष्ये समं दानं गोषु ज्ञेयं महाफलम् । द्विगुणश्च तदेवोक्तं तथा वै वर्णसकरे ॥४८॥ अमनुष्ये गोमनुष्यव्यतिरिक्तप्राणिमाते। शूरे चतुर्गुणं प्रोक्तं वैश्ये चाष्टगुणं भवेत् । क्षत्रिये षोड़शगुणं ब्रह्मबन्धौ तदेव तु ॥४६॥ शूद्र तु उत्कृष्टशू । वैश्ये चलिये च वेदाग्नियुक्ते । ब्रह्मबन्धुच हारीतेनोक्तः- शूदप्रेष्यो भृतो राज्ञो वृषलो प्रामयाजकः । वधबन्धोपजीवी च षड़ते ब्रह्मबन्धवः ॥५०॥ इति । वृषलश्च वेदश्रद्धारहितः कृतधर्मपरित्यागश्च रजखलायाः परिणेता चेति । द्वात्रिंशद्नं श्रुतं' दानं वेदाध्ययनतत्परे । शतघ्नन्तु विनिर्दिष्ट प्राधीते लक्षसम्मितम् ॥५१॥ (-वि. ध.३।३००५) द्वात्रिंशन द्वात्रिंशद्गुणितम् । अनन्तश्च तदेवोक्तं ब्राह्मणे वेदपारगे ॥५२॥ (=वि. ध. ३१३००१६क) याज्ञवल्क्यः (१।१६६)- सर्वस्य प्रभवो विप्राः श्रुताध्ययनशालिनः । तेभ्यः क्रियापरा श्रेष्टास्तेभ्योऽप्यध्यात्मवित्तमाः ॥५३॥ अत्र पूर्वपूर्वसम्भवे सति उत्तरोत्तरसम्भवादुत्कर्षः । वशिष्टः- - य न सन्तं न चासन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुवृतं वेद कश्चित् स ब्राह्मणः ॥५४॥ 1 I.0. and V. D. विधि 2 A and I.0. omit तु 3 I.O. स्मत 4 A तत्परा:, 1.0.अभाध्ययमनपरा:

·२२ दानसागरः एतेन तत्वज्ञोऽभिहितः। कूर्मपुराणे (२।२६।५६):- वर्गप्रभृतिकामेन तथा पापोपशान्तये । मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम् ॥५५॥ शातातपः- सनिकृष्टमधीयानं व्यतिकामेत यो द्विजम् । भोजने चैव दाने च स हन्त्यासप्तमं कुलम् ॥५६॥ (Cf. व्यास ४।३६) यस्त्वासनमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतिताहते। दूरस्थ भोजयेन्मूढो गुणाव्य नरकं व्रजेत् ॥५४॥ तस्मानातिकमेत् प्राज्ञो ब्राह्मणान् प्रातिवेशिकान् । सम्बन्धिनस्तथा सर्वान् दौहित्र विट्पति तथा ॥५॥ भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धून् गृहाधिपः । नातिकामेनरस्त्वेतान् सुमूर्खानपि गोपते ।। अतिक्रम्य महारौद्र रौरवं नरकं व्रजेत् ।।५।। महाभारते (अनु-२३१५१, ५७, ५४, ५८)- तद्भक्तास्तद्धना राजस्तद्गृहास्तदपाश्रयाः । अर्थिनश्च भवन्त्यर्थे' तेषु दत्त महाफलम् ॥६०।। कृतसर्वस्वहरणा निर्दोषाः प्रभविष्णुभिः । स्पृहयन्ति सुभक्तानां तेषु दत्त महाफलम् ॥६१।। सुभक्तानां शोभनभक्तानाम् । 1 K. P. स्वर्गायुभूतिकामेन, I. O. वर्गात 2 I.0. समच काय 3 I.O. बामणेभ्यो यथाम्यहम् 4 A and I.O. चात् सप्तम., Bहन्या सप्तम 5A हाधिपान् 6 A •नरस्तताम्, I. 0. •नराखतान् समद्धानपि 7 I.0. भवन्ताते 8 I.O. सभुक्कामाम ·पासप्रशंसा -३१ख) हतखा हृतदाराश्च ये विप्रा देशसंवे। 'अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥६२॥ तपखिनस्तपोनिष्ठा स्तथा भैक्षचराश्च ये। अर्थिनः किश्चिदिच्छन्ति तेषां दत्त महाफलम् ॥६३॥ विष्णुधर्मोत्तरे-(३।३००।६ख-१०क, ३०ख- प्रात्मनस्तु भवेत् पात नान्यस्य तु पुरोहितः । पुरोहिते तु खदत्तं दानमक्षयमुच्यते ॥६४॥ याजके ऋत्विजे चैव गुरावपि च मानवैः । वर्णापेक्षा न कर्तव्या मातरं पितरं प्रति ॥६५॥ मातृष्वसां खसाच्चैव तथैव च पितृष्वसाम् । मातामही भागिनेयं मातुलश्च' तथैव च ॥६६॥ दौहित्रं विटपतिञ्चैव तेषु दत्तमथाक्षयम् । श्रीभ्रष्टे च तथा दत्त तदप्यक्षयमुच्यते ॥६॥ दीनान्धक्तपणानाथवा ग्विहीनेषु यत्तथा । विकलेषु तथान्येषु जड़वामनपङ्गुषु । रोगार्तेषु च यद्दत्त तत् स्याबहुफलं धनम् ।।६८॥ शातातपः दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्रा' ब्राह्मणा हविरमयः । अयातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः ॥६६॥ (Cf. लिखित ४०) श्रयातयामान्यतिशयवीर्यशालीनि । याज्ञवल्क्यः (१।२०१)- गोभूतिलहिरण्यादि पाने दातव्यमर्चितम् । नापाने विदुषा [देयमात्मनः श्रिमिच्छता] ॥७॥ 1 B देशविश्व 2 I.0.अर्थार्थमधि. 3 A दान 4 Aoस्तपोनिस्था० 5A पुरोहितेषु खदान G A and I.O. मानवः, B मानवा: 7 B, I. 0. and V. D. भागियों भागिनेयं 8 A মাথায় নিয়ম 9 Yāj. the bracketed portion. a विधिदात्मना रहता ·दानसागर अथ पावापवादः तत्र व्यासः (१६२)- ऊषरे पतितं बीजं भिन्नभाण्डे च दोहनम् । भस्मन्यपि हुतं हव्यं तद्वद्दानमसाधुषु ॥१॥ दक्षः (३१२७)- विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद् याति शेषमप्यस्य नश्यति ॥२॥ - मनु:- यथा प्रवेनौपलेन निमज्जत्युदके तरन् । तथा निमज्जतेऽधस्तादशी दातृप्रतीच्छकौ ॥३॥ (४।१६४) अज्ञाविति दातुरज्ञत्वं 'दानविधिज्ञानशून्यत्वं प्रतिग्रहीतुरात्वं प्रतिग्रह विधिज्ञानशून्यत्वम् । तथा- - पानभूतोऽपि यो विप्रः प्रतिगृह्य प्रतिग्रहम् । असत्सु विनियुजीत तस्मै देयं न किश्चन ॥४॥ सञ्चयं कुरुते यश्व प्रतिगृह्य समन्ततः। धर्मार्थ नोपयुक्ते च न तं तस्करमर्चयेत् ॥५॥ तथा- न वार्यपि प्रयच्छेत्तु वैहालप्रतिके द्विजे । न बकवतिके पापे नावेदविदि धर्मवित् ॥६॥ (४।१६२) त्रिष्वप्येतेषु दत्त हि विधिनाप्यर्जितं धनम् । दातुर्भवत्यनर्थाय परतादातुरेव च ॥७॥ (४११६३) । धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छाग्रिको लोकदम्भकः । वैकालवतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसन्धकः ॥८॥ (१६५) वैशालवतलक्षणश्च यमेनाप्युक्तम् । तथाच यमः- यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुराध्वज इवोच्छ्रितः । प्रच्छमानि च पापानि वैहालं नाम तद्वतम् ॥६॥ अनेनवार्थाद्धर्मध्वजोऽपि व्याख्यातः । - 1 I.0प्रहरी 2 A and I. 0.शेषमपन 3 I.0. दामविधिषु. 4 I.0 यस्त ·पातापवादः २५ - :- बकवतिकश्च मनुनैवोक्तः। तथाच मनुः- अधोदृष्टिनकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्याविनीतश्च बकवतधरों द्विजः ॥१०॥ इति । (१९६) वशिष्ठः ब्राह्मणातिकमो नास्ति विप्रे वेदविवर्जिते । ज्वलन्तम निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥११॥ (=कात्यायन १५॥ व्यास ४।३५) यथा काप्टमयो' हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यथा' विप्रोऽनधीयानत्रयस्ते नामधारकाः ॥१२॥ (=मनु २११५७ महाभारत-शान्ति ३६।४६व्यास ४१३७) लघुव्यास:- न वेदपाठमात्रेण सन्तोषं कारयेद्वधः । पाठमात्रावसानस्तु पङ्के गौरिव सीदति ॥१३॥ यथा पशुर्भारवाही' न तस्थ लभते फलम् । द्विजस्तथार्थानभिज्ञो न वेदफलमश्नुते ॥१४॥ वेदस्याध्ययनं सर्व धर्मशास्त्रस्य वापि यत् । अजानतोऽर्थ तत् सर्व तुषाणां कण्डनं यथा ॥१५॥ योऽधीत्य विधिवद् विप्रो वेदार्थ न विचारयेत् । स सान्वयः शूद्रसमः पात्रतां न प्रपद्यते ॥१६॥ अधीत्य यत् किश्चिदपि वेदार्थाधिगमे रतः । स्वर्गलोकमवाप्नोति धर्मानुछानविद्धि सः'1 ॥१४॥ श्रुतहीनमधीतं यन्नेह नामुन तद्भवेत् । श्रुतन्तु केवलमपि समुद्धाराय कल्पते ॥१८॥ तथा- 1 A कतीच 2 Manu out 3 M. bh. दापमयो 4 I.0. 5 A, I. O. Manu and M. bh. 1.0. 6 A and B omit it 7 A भरारी 8 वेदस्वाध्यापन 9 I.0.चापि 10 I.0. प्रथति 11 B.विहित नाम विधति ·दानसागरः पाठमात्ररतान् नित्यं द्विजातींश्वार्थवर्जितान् । पशनिव तु तान् प्राज्ञो वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥१६॥ हारीत:- स्थाणुरेष भारहारो यो ज्ञानमधीत्यार्थ न विजानाति । ज्ञानविज्ञानधूतपाप्मा इह चामुन चानन्तं भद्रमश्नुते ॥२०॥ इत्याचार्याः । ज्ञानं वेदः स्मृतिशास्त्रश्च । विज्ञानमर्थज्ञानम् । शातातपः- मन्त्रपूर्वन्तु यद्दानममन्त्राय प्रदीयते । दातुर्निकृत्य हस्तं तद् भोगुर्जिह्वां निकृन्तति ॥२१॥ मन्त्रपूर्व समुत्सर्गपूर्वम् । तथा- वेदपूर्णमुखं विप्र सुभुक्तमपि भोजयेत् । न तु मूर्ख निराहारं षडरात्रमुपवासिनम् ॥२२॥ (=व्यास ४।५२) यमः- अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । नैषां प्रतिग्रहो देयो न शिला तारयेच्छिलाम् ॥२३॥ अपविद्धा मिहोत्रस्य' गुरोर्विप्रियकारिणः । द्रविणं नैव दातव्यं सततं पापकर्मणः ॥२४॥ अपविद्धानिहोत्रस्य स्वेच्छापरिहतामिहोत्रस्य । वशिष्ठः- उपरुन्धन्ति दातारं गौरश्वः काश्चनं क्षितिः । अश्रोत्रियस्य' विप्रस्य हस्तं दृष्टा निराकृतेः ॥२५॥ निराकृतेः निराकृतेश्चेत्यर्थः । निराकृतिश्छन्दोगपरिशिष्टे नोक्तः । तथा च छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः यस्त्वाध्यायामिमाशास्य देवादोन्नेव' चेष्टवान् । निराकर्तामरादीनां स विज्ञ यो निराकृतिः ॥२६॥ 1 I, O. यानुवजितान् 6 A अपविवानिहीवस्य खेच्छापविवशताग्नि- 2 A बद होवस्य, B ०ख छापरियहामिहोवस्य 3 A यस धर्मजो नित्यं जातिमावोपजीविनः, 7 I.0. श्रीवियस्य च I.O. यस्य धर्मश्वमो निस्य आतिमात्रीपजीविना 8 Band I. O. .मालस्वाद 4 A पविवाग्रिहोवस्य 9 I.0. देवादीम्मेव 5A पापकारिषा, I.0. पापकर्मिय - .

·पानापवादः २७ देवलेनाप्ययमुक्तः- अधीत्य विस्मृतो वेदं भवेद्विप्रो निराकृतिः ॥२४॥ तथा-- उदक्यबादनं येषां ये च केचिदनमयः । कुलश्चाश्रौत्रियं येषां सर्वे ते शूदधर्मिणः ॥२८॥ यमः न प्रतिग्रहमहन्ति वृषलाध्यापका द्विजाः । शूद्रस्याध्यापना द्विप्रः' पतत्यत्र न संशयः ॥२६॥ यश्च लिङ्गु यचितां वृत्तिमलिङ्गे यभ्यः प्रयच्छति । घोरायां ब्रह्महत्यायां पच्यते नात्र संशयः ॥३०॥ लिङ्गधचितां पारमार्थिकलिगुयचिताम् । अलिनेभ्यःकपटकृतलिङ्गेभ्यः । दक्षः (३।१६)- धुर्ते वन्दि नि मल्ले च कुविद्ये कितवे शठे। चाटुचारणचौरेभ्यो दत्त भवति निष्फलम् ॥३१।। शातातपः अब्राह्मणास्तु ते प्रोक्ता ऋषिः शातातपोऽब्रवीत् । आद्यो राजभृतस्तेषां द्वितीयः क्रयविकयी ॥३२।। कयविकयी स्वल्पमूल्येन कोत्वा बहुमूल्येन विकीणोत इत्यर्थः । तृतीयो बहुयाज्यः स्याश्चतुर्थो ग्रामयाजकः । पञ्चमस्तु भृतस्तेषां ग्रामस्य नगरस्य च ॥३३॥ ग्रामयाजकः एकवर्णबहुजनयाजकः । अनादित्यान्तु" यः पूर्वा सादित्याश्च व पश्रिमाम् । नोपासीत द्विजः सन्ध्यां स षष्टोऽब्राह्मणः स्मृतः ॥३४।। प्रातःसन्ध्यां सायंसन्ध्याच्च यो न करीतीत्यर्थः । .. बहुयाज्यः सर्ववर्णयाजी । व्यास:- नष्टशोचे व्रतभ्रष्ट विप्रे वेदविवर्जिते । रोदित्यन दीयमान किं मया दुष्कृतं कृतम् ॥३५।। 1 2 3 I... कुलं वा० Con. A, B and I.0. A and I.0, मसिरिभ्य: शूद्रस्याध्ययनाहिमः 4 I.O. अलिमिभ्य: 5 I0. and Daksa वद्य 6 A and I.O. घमागतान्त ·२८ दानसागरः - शौचहीनाश्च ये विप्रा न च यज्ञोपवीतिनः । हुतं दत्त तपस्तेषां नश्यत्यत्न न संशयः ॥३६॥ न च यज्ञोपवीतिन इति ब्रह्मसूत्रशून्या नित्यैकवस्त्राश्च । महाभारते- पङ्गन्धबधिरा मूका व्याधिनोपहताश्च ये । भर्तव्यास्ते महाराज न तु देयः प्रतिग्रहः ॥३७॥ सदैव याचमानेषु सर्वेषु श्रुतवर्जिषु । एतेषु दक्षिणा दत्ता दावामा विव दुर्लभा ॥३८॥ ये च धर्मादपेतेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पमेधसः । शतं वर्षाणि ते प्रेत्य पुरीष भुजते जनाः ॥३६॥ एवञ्च पासप्रशंसायामब्राह्मण-ब्राह्मणब्रुव-ब्रह्मबन्धुप्रभृतीनां दानपात्रत्वेनोक्तानामपि प्रतिग्रह विधिना न किञ्चिहेयम् । कृपया नट-नर्तक-याचकवत्तेषु दद्यात् । शूद्रादिसमभिव्याहारेणोपादानं प्रायशो मुनयश्चकुः ।। अतएव तेषां अथ दानवरूपम्। तत्र देवलः- अर्थानामुदिते पाले श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्दिष्ट व्याख्यानं तस्य वक्ष्यते ॥१॥ द्विहेतु षडधिष्ठानं षडङ्गं षड्विपाकयुक् । चतुष्प्रकारं त्रिविधं त्रिनाशं दानमुच्यते ॥२॥ नाल्पत्वं वा बहुत्वं वा दत्तस्या भ्युदयावहम् । श्रद्धाभक्तिश्च दानानां वृद्धिक्षयकरे हि ते ॥३॥ धर्ममर्थश्च कामञ्च ब्रीडा'हर्षभयानि च । अधिष्ठानानि दानानां षडेतानि प्रचक्षते ॥४॥ पालेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्ष्य प्रयोजनम् । केवलं त्यागबुद्धया यद्धर्मदानं तदुच्यते ॥५॥ 1 I.0. स्त 2 I.O.च 3 B मटपाठकवी 4 I.O- विनार्थ 5 Aand I. O. दामस्या. 6 A अहा क्रिस 7 A कोडा. 8 A न केवलं त्यागबुडा धर्मदान, I. 0.न केवलं दानहधा धर्मदान ·दानखरूपम् प्रयोजनमपेक्ष्यैव प्रसन्नाद् यत् प्रदीयते । तदर्थदानमित्युक्तमैहिकं फलहेतुकम् ॥६॥ प्रयोजनमपेक्ष्यैवेति ममाप्ययं किश्चिदास्यतीति 'फलमपेक्ष्येत्यर्थः । स्नीपानमृगयाक्षाणां प्रसाद यत् प्रदोयते । अनहें पुच रागेण कामदानं तदुच्यते ॥४॥ संसदि नीड़याश्रुत्य योऽर्थोऽर्थिभ्यः : प्रयाचितः। प्रदीयते च तहानं व्रीडादानमिति श्रुतम् ॥८॥ दृष्ट्या प्रियाणि श्रुत्वा वा हर्षवद् यत् प्रदीयते । हर्षदानमिति प्राहुनं तद्धर्मचिन्तकाः ॥६॥ प्राक्रोशानर्थहिंसानां प्रतीकाराय ययात् । दीयते भयकर्तृभ्यो भयदान तदुच्यते ॥१०॥ दाता प्रहिग्रहीता च श्रद्धा देयश्च धर्मयुक् । देशकालो च दानानामहान्येतानि षड्विदुः ॥११॥ अपापरोगी धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः । अनिन्याजीवकर्मा च षड्भिर्दाता प्रशस्यते ॥१२॥ अपापरोगी अष्टविधपापरोगरहितः । तथा च देवलः-उन्मादस्त्वगदोषो राजयक्ष्मा श्वासो मधुमेहो भगन्दरो महोदरमश्मरी- त्यष्टी पापरोगाः ॥१३॥ अनिन्द्याजीवकर्मा अनिन्धमाजीवनकर्म यस्य । त्रिशुक्लः कृशवृत्तिश्च घृणालुः सकलेन्द्रियः । निर्मुक्को' योनिदोवेभ्यो ब्राह्मणः पात्रमुच्यते ॥१४॥ त्रिशुक्लो विद्यावृत्तान्वययुक्तः । सौमुख्याधभिसम्प्रोतिरर्थिनां दर्शने यदा । सत्कृतिश्चानसूया च तदा' श्रद्धति कोर्तयते ॥१५॥ . 1 I.O. तदर्थ 2 A omits farea 3 I.0. प्रयोजन 4 I.0. स्मृतम् 5 A and I.D. वापक भ्यो 6 I.0. भयाहान 7 A from, I. 0. विमुको 8 A and I.O. विनि 9 A and B सदा ·३० दानसागरः अनसूया असूयाभावः। असूया च गुणे दोषाविष्कारः। अपराबाधमक्लेशं प्रयत्नेनार्जितं धनम् । अल्पं वा विपुलं वापि देय मित्यभिधीयते ॥१६॥ यत्र यहुर्लभं द्रव्यं यस्मिन् कालेऽपि वा पुनः । दानाहौं देशकालौ तौ स्यातां श्रेष्ठी न चान्यथा ॥१७॥ अवस्थादेशकालानां पात्रदातोश्च सम्पदा । हीनं वापि भवेच्छ्ष्टं श्रेष्ठ वाप्यन्यथा भवेत् ।।१८।। अन्यथेति श्रवस्थादिसम्पदा हीनमित्यर्थः दुष्फलं निष्फलं हीनं तुल्यं विपुलमक्षयम् । षडविपाकं समुद्दिष्टं षडेतानि विपाकतः ॥१६॥ नास्तिकस्तेनहिंस्रभ्यो जारोपपतिताय च । पिशुनभ्र ण हन्तृभ्यां प्रदत्तं दुष्फलं भवेत् ॥२०॥ उपपतिताय उपपातकयुक्ताय । महदप्यफलं दानं श्रद्धया परिवर्जितम् । 'परबाधाकरं दानं परमप्यूनतां व्रजेत् ॥२१ । यथोक्तमपि यद्दत्त चित्तेन कलुषेण तु । तत्तु सङ्कल्पदोषेण दानं तुल्यफलं भवेत् ॥२२ । 'युक्ताझैः सकलैः षभिर्दानं स्याद् विपुलोदयम् । अनुक्रोशवशाहत्त "दानमक्षयमुच्यते ॥२३॥ ध्रु वमाजस्रिकं काम्यं नैमित्तिकमनुक्रमात । वैदिको दानमार्गोऽयं चतुर्धा वर्ण्यते बुधैः। ॥२४॥ प्रपारामतड़ागादि सर्व कामफलं ध्र वम् । तदाजनिकमित्याहुदर्दीयते यद्दिने दिने ॥२५॥ .. . 1 I.0. स. 2 A and I.0. जडोपपतिताय 3 A या दान तद 4 J.). येन for पर 6 B परमन्यनता 6 A तस्याफलं 7 I.0. लभेत् 8 I.0. युका 9 I.O. दाममखयता व्रजेत् 10 Boमितिकमात 11 B and IO. विजः 12 D. K. ०काल.

·दानखरूपम् अपत्यविजयैश्वर्यस्त्रीबालार्थ यदिज्यते । इज्यासंस्थन्तु तदानं काम्यमित्यभिधीयते ॥२६॥ कालापेक्षं कियापेक्ष'मर्थापेक्षमिति स्मृतौ । त्रिधा नैमित्तिकं प्रोक्तं सहोम होमवर्जितम् ॥२७॥ नवोत्तमानि चत्वारि मध्यमानि विधानतः । अधमानीति शेषाणि त्रिविधत्वमिदं विदुः ॥२८॥ अन्नं दधि मधु त्राणं गोभूरुक्माश्वहस्तिनः । दानान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानतः ॥२६॥ विद्याच्छादनमावासः परिभोगौषधानि च । दानानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः ॥३०॥ उपानद्रथयानानि छत्रपात्रासनानि च । दीपकाष्ठफलादीनि चामर बहुवार्षिकम् ॥३१॥ बहुत्वादर्थजातानां संख्या शेषेषु नेष्यते । अधमान्यवशिष्टानि सर्वदानान्यतो विदुः ॥३२॥ इष्ट दत्तमधीतं वा विनश्यत्यनुकीर्तनात् । श्लाघानुशोचनाभ्याश्च भमतेजो विपद्यते ॥३३॥ तस्मादात्मकृतं पुण्यं वृथा न" परिकीर्तयेत् । भुक्तवानिति तं प्राहुस्तमेव कृतवादिनम् ॥३४॥ एवं सर्वगुणोपेतमुक्तदोष विवर्जितम् । कामधुक्त न यद्दानं फलत्यात्मेप्सितं फलम् ॥३५॥ इह [कीर्ति वदान्याख्यां] स्फीतान् भोगान् त्रिपिष्टपे । [दानश्रद्धां तृतीयेऽपि] जन्मनि प्रसवोत्तमे ॥३६॥ विष्णुधर्मोत्तरे ( ३।२६६।१क-४क, ५ख-६ख )- 7 6 Corrected from D. K, A, B and I. 0. कीर्तिस दामाख्या for 1 I.0.रजासंस्थन्तु यहान 2 I.0.०४खापेच 3 A and I.O. सतत 4 I.0. न था 5 I.O. दोषि the b. p. 7 Corrected from D. K. A, । and I,O.दाममा यऽपि for the b. p.

·३३ दानसागर २ चतुर्धा सर्वपुण्यानां फलमुक्त मनीषिभिः । कृतानि विधिहीनानि वञ्चनार्थ परस्य च ॥३७॥ कोधलोभाभिभूतेन तामसानि विनिर्दिशेत् । कृतानि परमानेन' राजसानि भवन्ति तु ॥३८॥ सात्त्विकानि भवन्तीह श्रद्धया परया द्विजाः । गुणोत्तराणि विज्ञ यान्यथाकामकृतानि तु ॥३६॥ तामसानां फलं भुङ्क्ते तिर्यक्त प्रेत्य मानवः । राजसानां फलं भुङ्क्ते मानुषत्वे द्विजोत्तमाः ॥४०॥ सात्त्विकानां फलं भुक्त देवत्वे नात्र संशयः । गुणोन्तरकृतानान्तु फल मोक्ष उदाहृतम् ॥४१॥ - .. अथ कर्ता। तत्र भविष्यपुराणे- प्राचारयुक्तः श्रद्धावान् वेदज्ञो धर्मवित्तमः । कर्मणां फलमाप्नोति न्यायर्जितधनश्च यः ॥१॥ वेदज्ञ इति वेदार्थानुष्ठानपरस्योपलक्षणं शुद्रस्यापि दानोपदेशात् । तथाच शिवपुराणम्- एतान्येव च सर्वाणि दानानि च तपांसि च । विना मन्त्रेण सततं शूद्राणामिह सर्वशः ॥२॥ विधीयन्ते न सन्देह एवमाह प्रजापतिः । अमन्त्रास्ते स्मृताः सर्वे शुदा विगतकल्मषाः ॥३॥ अमन्त्रा दानोलतत्तद्धोमाधुचितवैदिकमन्त्रशून्या इत्यर्थः । वैदिकमन्त्रपाठनमिति । अतएव ब्राह्मणद्वारा अथ श्रद्धा। तन मनु:- श्रद्धयेष्टन पूर्तश्च नित्य कुर्यात् प्रयत्नतः' । श्रद्धाकृते पक्षये ते भवतः स्वागतैर्धनेः ।।१॥ (४।२२६) 1 A and I.0. परमार, 3 and V. D. परमानेन. 2 I.0.च 3 Manu vafra:

·श्रद्धा ३३ दानधर्म निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्तिकम् । परितुष्टेन भावेन 'पासमासाद्य शक्तितः ॥२॥ (४।२२५) यत् किश्चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया । उत्पत्स्यते हि तत् पातं यत्तारयति सर्वशः ॥३॥ (४१२२८) येन येन तु भावेन यद् यद दान प्रयच्छति । तत्तत् तेनैव भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः ॥४।। (४।२३४) दानं हि बहुमानाद् यो गुणवद्यः प्रयच्छति । स तुप्रेत्य धनं लब्ध्वा पुत्रपौत्रैः सहानु ते ॥५॥ याज्ञवल्क्यः (१।२०३)- दातव्यं प्रत्यह पाने निमित्तषु विशेषतः । याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतन्तु शक्तितः ।।६।। - यमः- मन्त्राज्यदोषाद्धोमे तु तपसीन्द्रियदोषतः । न्यूनता स्यान्न दाने तु श्रद्धायुके भवेत् कचित् ॥७॥ देवल:- अपि न्यायागतां दत्त्वा सकलां पृथिवीमपि । श्रद्धावर्जमपात्राय न काश्चिद्भूतिमान यात् ॥८॥ प्रदाय शाकमुष्टि वा श्रद्धाभक्तिसमायुताम् । महते पात्रभूताय सर्वाभ्युदयमाप्नुयात् ।।६।। महाभारते- द्रव्यागमो नृणो सूचमः पात्रे दान" ततः परम् । कालः परतरो दानाच्छद्धा चापि ततः परम् ॥1॥ 1 A and I.0. पडामासाद्य 2 A. and I. O. मानसूयता 3 A तत्तद भावेन तेनेव 4 I.O. तव पू० " I.0. 6 I.). सोमन 7 I... समुद्यता 8 I... पावदान ५ ·३४ दानसागरः अथदानकालाः। तत्र मनु:- जाते कुमारे तदहः काम कुर्यात् प्रतिग्रहम् । हिरण्यधान्यगोवासस्ति लानगुड़सर्पिषाम् ॥१॥ शङ्खलिखितौ- कुमारप्रसवे नाज्यामच्छिन्नायां तिल तैलहिरण्यवस्त्रप्रावरणगोधान्यप्रतिग्रहेष्वदोषस्तदह- रित्येके गुर्वर्थ कुर्वतः ॥२॥ यमहारीती- द्विपदचतुष्पदधान्यहिरण्यदक्षिणासु न दोषः ।। पेठीनसिः- - दानप्रतिग्रहेष्विति विकल्पो' हिरण्यमश्व" गाव इत्यदोषस्तदहः ॥४॥ शातातपः- अयनादी सदा देयं द्रव्य मिष्ट गृहेषु यत् । षडशीतिमुखे चैव विमोक्षे चन्द्रसूर्ययोः ॥५॥ संक्रान्ती यानि दत्तानि हव्यकव्यानि दातृभिः । तानि नित्य ददात्यर्कः पुनर्जन्मनि जन्मनि ॥६॥ शतमिन्दुक्षये दत्त सहस्रन्तु दिनक्षये । विषुवे शतसाहस्र व्यतीपाते त्वनन्तकम् ॥७॥ अयनेषु च यद्दत्त षडशीतिमुखेषु च । चन्द्रसूर्योपरागे च दत्त भवति चाक्षयम् ।।८।। विष्णुधर्मोत्तरे-३।३००। १५-२४) द्वादशीषु च यद्दत्त [शुक्लासु तु विशेषतः । श्रवणेन तु युक्तासु तत्रापि द्विजसत्तमाः ॥६॥ विशेषाधियुक्तासु पक्षतीषु च यत्तथा । तृतीयासु तु सर्वासु शुक्लासु तु विशेषतः ॥१०॥ 1 A and B omit der 2 A and B विकल्पा 3 A and BOM 4 B विशेषाधयुक्तास ·दानकालाः वैशाखशुक्लपक्षे तु विशेषेण तु मानवैः । श्राषाढ़ कार्तिके चैव फाल्गुने च विशेषतः ॥११॥ तिस्रस्त्वेताः पौणमास्यो दाने विप्रा महाफलाः । व्यतीपातेषु यहत] जन्मदं च द्विजोत्तमाः ॥१२॥ प्रहसंकमकाले च तिग्म रश्मेविशेषतः । तुलामेषप्र वेशे तु त्यागे तु मिथुनस्य च ॥१३॥ 'रवेमहाफल दत्त तेभ्योऽपि स्यान्महाफलम् । यदा प्रविशते भानुर्मकर द्विजसत्तमाः ॥१४॥ आषाढ़े ऽश्वयुजे पौषे चैत्रे शुक्ने' तथैव च । द्वादशीप्रभृति प्रोक्त पुण्यं दिनचतुष्टयम् ॥१५॥ मिथुनच तथा कन्यां धन्विनमीनमेव च । प्रविष्टे भास्करे पुण्यं प्रत्येकं कथितं द्विजाः । षडशीतिमुखं नाम दाने दिनचतुष्टयम् ॥१६॥ अच्छिन्ननाज्यां यहत्त पुत्र जाते द्विजोत्तमाः। संस्कारेषु च पुत्रस्य तदक्षय प्रकीर्तितम् ॥१७॥ चन्द्र वा यदि वा सूर्ये दृष्ट राही महामहे । अक्षयं कथितं पुण्यं तत्राप्य विशेषतः ॥१८) अथ पुण्यदेशाः। 'विष्णुपुराणे (२।३।१, २३-२४)- उत्तर यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्ष तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥१॥ अस जन्मसहस्राणां सहस्ररपि सत्तम । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात् ॥२॥ 1 Band I. 0. मानवा:, V. D. मानदाः 2 Bomits the bracketed por. tion 3 I.0.ती 4 A प्रवेशच त्यागेच 5 I.O.च 6 A and I.O. दान महाफल प्रीत 7 A गुके 8 I, O, omits favgrie ·दानसागरः ३ गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे। खर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥३॥ मनुः (२।२३)- कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छ देशस्ततः परम् ॥४॥ भविष्ये (१।१८१-३३) :- ब्रह्मावर्तः परो देश ऋषिदेशस्ततः परम् । मध्यदेशस्ततो [ ज्यायानार्यावर्तस्ततः परम् ] ॥५॥ व्यासः सर्वे सूर्याश्रमाः पुण्याः सर्वा 'नद्यश्च पर्वताः । गोसिद्धमुनिवासाश्च देशाः पुण्याः प्रकीर्तिताः ॥६॥ सूर्यायतनसंस्थानं यदल्पमपि दीयते। तदनन्तफलं प्रोक्त सूर्यक्षेत्रानुभावतः ॥७॥ विष्णुः- चातुर्वर्ण्यव्यवस्थान यस्मिन् देशे न विद्यते । त म्लेच्छदेश जानीयादाविर्तमतः परम् ॥८॥ तथा- पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च । पुष्करे नातमातस्तु सर्वपापेभ्यः मुच्यते ॥६॥ एवमेव गयशीर्षवटे 1"अमरकण्टकपर्वते वराहपर्वते यत्र वचन, नर्मदातीरे, यमुनातीरे, गङ्गातीरे, विशेषतो गद्गाद्वारे प्रयागे1 गङ्गासागरसङ्गमे कुशावर्त विन्दुके 1 I.0. कलगीतकानि 2 I.O. ये 3 Manu स्वतःपरः 4 Bh. P. ০ মললঃ b I.0, नाम 6 Bh. P. ऽप्यन्ध पार्यावर्त वमन्तर: for the b. p. 7 I.0. नयः सपर्वताः 8 I.O. यदन्यमपि 9 A वर्तन्ततः 10 I.) मकटपर्वत 11 I.O. adds here ·पुण्यदेशाः नीलपर्वते कनखले कुचजाये भृगुतुझे केदारे महालये 'ललितिकायां सुगन्धायां शाकम्भर्या फल्गुतोर्थे महागङ्गायां तहुलिकाश्रमे कुमारधारायां प्रभासे यन कचन, सरखत्यां विशेषतः । सततं नैमिषारण्ये वाराणस्याम् अगस्याश्रमे कण्वाश्रमे कौशिक्यां सरयूतीरे शोणस्य ज्योती. रसायाश्च सङ्गमे । श्रीपर्वते कालोदके उत्तरमानसे मतवाप्यो 'सप्तार्षे विष्णुपदे स्वर्गमार्गप्रदेशे गोदावर्या' गोमत्यां वेत्रवत्यां विपाशायां वितस्तायां शतब तीरे चन्द्रभागायाम् इरावत्यो सिन्धोस्तीरे पश्चनदे औजसेषु । एवमादिष्वधान्येषु तीर्थेषु सरिद्वरासङ्गमेषु प्रभवेषु पुलिनेषु' प्रस्रवणेषु पर्वतनिकुञ्ज वनेषपवनेषु च । गोमयेनोपलिप्तषु गृहेषु मनोज्ञषु च ॥१०॥ लिङ्गपुराणे (११७७॥३३ख-३५) :- अर्धकोशं शिवक्षेत्रं शिवलिङ्गात् समन्ततः । यस्त्यजेद दुस्त्यजान् प्राणान् शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥११॥ "वायम्भुवस्य मानं हि तथा वाणस्य सुव्रताः । खायम्भुवे तदर्ध 'स्यादाःये च तदर्धकम् । मानुष्ये व तदर्ध स्यात् क्षेत्रमानं द्विजोत्तमाः ॥१२॥ तथा (१।७३५२ख-५४क)- शिवक्षेत्रसमीपस्था नद्यः सर्वा द्विजोत्तमाः । वापीकूपतड़ागाश्च शिवतीर्था इति स्मृताः ॥१३॥ स्नात्वा तेषु नरो भक्तया तीर्थेषु मुनिपुङ्गवाः" । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥१४॥ मत्स्यपुराणे (२२।२७ख-२८, ३०ख-३६, ४६-५५क, ५७-५६, ६८.७०, ७३ख-७५क, ७१क): बोकारं पितृतीर्थश्च काबेरी कपिलोदकम् । सम्भेदश्चण्ड वेगायास्तथैवामरकण्टकम् । कुरुक्षेत्राच्छतगुणम"स्मिन् दानादिकं भवेत् ॥१५॥ 1 I.O. नमितिकाया 2 I.0. सप्तर्ष 3 A पौसन्य, B पीजसे 4 I.0. मलिले 5 I. 0. पर्वत निकुञ्षु खयभूतस्य नाम 7 L. P. स्यात् स्वादाई 8 L. P. मानुषे 9 L. P. सुशोभनाः 10 I. 0. मुमि .नमा:, L. P. रिज- सत्तमाः 11 M. P. सस्मिन् 12 B, I.O. and M.P. सामादिक G I.0.

·३८ दानसागरः कायावरोहणं नाम तथा चर्मरावती नदी। गोमती वरणा तद्वत् तीर्थ होताशनं परम् ॥१६॥ भैरवं भृगुतुङ्गश्च गौरीतीर्थमनुत्तमम् । तीर्थ' वैनायकं नाम भद्रेश्वरमतः परम् ॥१७॥ तथा पापहरं नाम 'पुण्या च तपती नदी । 'शूलतापी पयोष्णी च पयोष्णीसङ्गमस्तथा ॥१८॥ महाबोधिः पाटला च नागतीर्थमवन्तिका । तथा वेणा नदी पुण्या महाशालन्तथैव च ॥१६॥ महारुद्र महालिङ्ग दशार्णा च नदी शुभा । शतरुद्रा 'शताहा च तथा विश्वपदं परम् ॥२०॥ अङ्गारवाहिका तद्वन्नदौ तौ शोणघर्घरौ । कालिका च नदी पुण्या वितस्ता च नदी शुभा । एतानि पितृतीर्थानि शस्यन्ते नानदानयोः ॥२१॥ तथा-श्रीपर्णी ['च नदी पुण्या व्यास] तीर्थमनुत्तमम् । तथा मत्स्यनदी कारा शिवधारन्तथैव च ॥२२॥ भद्रतीर्थश्च विख्यातं पम्पातीर्थश्च शाश्वतम् । पुण्यं रामेश्वरं तद्वदेलापुरमलंपुरम् ॥२३॥ अङ्गभूतश्च विख्यातमामर्दक मलम्भुषम् । आम्रातकेश्वरं तद्वदेका म्रकमतः परम् । गोवर्धनं हरिश्चन्द्र कृपुचन्द्रा पृथदकम् ॥२४॥ सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदली नदी । 1'रामाधिवासस्तत्रापि तथा सौमित्रिसङ्गमः॥२५॥ 1 M. P. चौथनसे 2 A and M. P. पुण्याय 3M. P. मूम्बनापो 4 I. 0. शतातच 5 I.O. पितरा 6M. P. तथा 7 M. P..ताबपाँच जाया for the bracketed portion. 8 M. P. पुण्या 9 I. O. ०कमलं मुखं 10 M. P. ग्भ for a 11 I.0. पुखदच 12 I. 0. वाणा ·पुण्यदेशाः इन्द्रकीलं महानादं तथैव प्रियमेलकम् । एतान्यपि सदा श्राद्धे प्रशस्तान्यधिकानि च ॥२६॥ एतेषु सर्वदेवानां सानिध्यं दृश्यते यतः। दानमेतेषु सर्वेषु भवेत् कोटिगुणाधिकम्] ॥२७॥ तथा- तथैव पितृतीर्थन्तु यत्र गोदावरी नदी । "युता लिङ्गसहस्रण सर्वोत्तरजलावहा' ॥२८.। *[जामदग्न्यकृतं तीर्थ] क्रमादायात मुत्तमम् । प्रतीकस्य भयाद्भित्रा' यत्र गोदावरी नदी ॥२६॥ "तीर्थ तद्धव्यकव्यानामप्सरोयुगसंज्ञितम् । श्राद्धानिकार्य दानश्च तत्र'] कोटिगुणाधिकम् ॥३०॥ अट्टहासं तथा तीर्थ गौतमेश्वरमेव घ । तथा [''वशिष्ठतीर्थश्च । । हारीतश्च ततः परम् ॥३१॥ ब्रह्मावत कुशावर्त 'हंसतीर्थ तथैव च । पिण्डारकश्च विख्यातं 18शाइखोद्धारं तथैव च ॥३२॥ घण्टेश्वरं विल्वकच नीलपर्वतमेव च । तथा च 1 बदरीतीर्थ रामतीर्थ तथैव च ॥३३॥ 17 1 A यव I.0. इन्द्र कोलजलचंतन 2. P. तथा च 31. P. तु 4 I.0. पश्यते 5 M. P. दतं कोटियताधिकम for the bracketed portion. 6 I.0. पुना 7 A and I. O. जलोपा, M. P, मन्तिरजखावा 8 M. P. नामदग्राम्य तीर्थ for the 10 M. P; भयारित्र 11 M. P. सत्तौ for तीर्थ तद 12 M. P. दाने तथा for the b. p. 13 14 M. P. वसि तीर्थ तुहारीसं for the b. p. 15 B. तीर्थन्तु I. 0. तीर्थस्त 16 A and I. 0.ारीतं तत्पर म्मतम 17 M.P.इयतीर्थ 18 I. 0. मीहारस्तव 19 M. P. धरौनी' b. p. 9 I. 0. •पातक ·दानसागर जयन्त [मुज्जयन्तश्च 'शुक] तीर्थ तथैव च । श्रीपतेश्च तथा तीर्थ तीर्थ रैवतकं तथा ॥३४॥ तथैव शारदं तीर्थ "भद्रकालेश्वरं तथा । वैकुण्ठतीर्थश्व [तथा 'निर्जरेश्वरमेव च] । अश्वतीर्थश्च विख्यातमनन्तं श्राद्धदानयोः ॥३५॥ प्रयोग अथ देयस्वरूपम् । तत्र मनुः (१०।११५)- सप्त वित्तागमा धा दायो लाभः क्रयो जयः । प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥१॥ दायः पित्रादिकमागमः' । लाभः प्रीतिदानम् । क्रयजयो प्रसिद्धी । ऋणादिप्रयोगः । कर्मयोगः शुश्रूषादिरूपः' । सतप्रतिग्रहः प्रसिद्धः । विष्णुधर्मोत्तरे-(३।२६६।७-२०) कर्मणां धनसाध्यानां धनश्च त्रिविध स्मृतम् । कृष्णश्च शवलञ्चैव शुक्लञ्च द्विजसत्तमाः ॥२॥ त्रिविधस्य फलं तस्य त्रिविधं परिकीर्तितम् । कृष्णेन यत् कृतं कर्म तिर्यकत्वे तद्धि भुज्यते!" ॥३॥ शवलेन कृतं कर्म मानुष्ये द्विजसत्तमाः । शुक्लेन यत् कृतं कर्म देवत्वे तद्धि भुज्यते ॥४॥ वर्णानां हि धनं शुक्लमर्जितं यत् स्वकर्मणा । शवलन्तु समुद्दिष्ट तथानन्तरकर्मणा ॥५॥ 1. P. विजयं चैव एक for the b. p. 2 I.O. शकतीर्थ 3 B, I. O. and AI. P. भारदातीर्थ 4 I.O. तव० 5 I.0. निर्जन . 6M. P. परं भौमेघरमथापि वा for the b. p. 7 I.0. ०गतः 8 I.0. प्रौतिदायलच: 9 I.0. शुत्रबारः 10 I.O. तडिभुज्यते 11 I.O. तबिभुन्य ने, V.4 not found in V. D. 12 I.0. सुकमवा .

·देयखरूपम् वर्णोत्तमस्य हीनस्य कर्मणा कृष्णमुच्यते । तत्रापि शुक्लं वक्ष्यामि वर्णानां द्विजसत्तमाः ॥६॥ प्रतिग्रहेण यल्लब्धं याज्यतः शिष्यतस्तथा । गुणान्वितेभ्यो विप्रस्य शुक्लन्तु त्रिविधं स्मृतम् ॥७॥ युद्धोपलब्धं कारश्च दण्डार्थव्यवहारतः। क्षत्रियस्य धनं शुक्ल त्रिविधं परिकीर्तितम् ॥८॥ कारं करलब्धम् । कृषि वाणिज्यं गोरक्षा कृत्वा शुक्ल तथा विशः । द्विजशुश्रूषया लब्धं शुक्ल शूद्रस्य कीर्तितम् ॥६॥ न कदाचन कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म वार्षलम् । वृषलः कर्म वा ब्राह्म पतनायेतरेतरम् ॥१०॥ उत्कृष्टश्चापकृष्टश्च तयोः कर्म न विद्यते । मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते ॥११॥ सर्वेषामथ वर्णानां वक्ष्यामि त्रिविधं धनम् । पार्श्विकरतचीर्याति प्रतिरूपकसाहसैः । व्याजेनोपार्जितं यत्तत् सर्वेषां कृष्णमुच्यते ॥१२॥ पार्श्विकं राजपावावस्थानेन परिज्ञायते अमुकस्येदं प्रयोजनं भविष्यतीति, तनात्मीय- प्रयोजकतो पदर्शनेन धनार्जनम् । चौर्यम् अपरिज्ञातपरधनग्रहणम् । प्रतिरूपकं कूटवष्य- निमाणम्। साहसं बलेन परदव्यहरणम् । व्याजो दम्भतपस्यादिः । शिल्पानुवृत्त्या यत् प्राप्त कुशीदेन' तथा धनम् । कृतोपकारादाप्तश्च शवलं समुदाहृतम् ॥१३॥ प्रीतिलब्धं तथा दायं प्राप्तश्च सह भार्यया । अविशेषेण सर्वेषां धनं शुक्लमुदाहृतम् ॥१४॥ प्राप्तश्च सह भार्ययेति यौतुकलब्धमित्यर्थः । शुक्लेन वित्तेन कृतं दानं बहुफलं भवेत् ॥१५॥ . 1 I.0. दि. 2 I.0. वी. 3 I.O. ०प्रह 4 1.0. वृत्ती 5 I0. कुशोदेच 6 I. 0. परिकलित 7 I.0. and V.D. सामागतं प्रीतिदार्थ 8 I.0. समेत . ६ ·दानसागरः न्यायागतेनाथ धनेन विद्वान् पुरयानि कृत्वा दिवि देवभोगान् । चिरं समश्नाति महानुभावो न्यायेन तस्माद्धनमर्जनीयम् ॥१६॥ अथ दानापवादः। तत्र मनुः (११।६-१०)- शक्तः परजने दाता खजने' दुःख जीविनि । मध्वापातो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ॥१॥ भृत्यानामुपरोधेन यत् करोत्यौद्ध देहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतश्च मृतस्य च ॥२॥ बृहस्पतिः- कुटुम्बभक्तवसनादेयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विष पश्चादातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत् ॥६॥ - कात्यायन:- सर्वस्वं गृहवर्जन्तु कुटुम्बभरणाधिकम् । [यद द्रव्यं तत् खर्क देयमदेयं स्यादतोऽन्यथा ॥४॥ विक्रयञ्चैव दानञ्च न नेयाः स्युरनिच्छवः । दाराः पुत्राश्च सर्वस्वमात्मन्येव तु योजयेत् ॥५॥ आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एव च । अन्यथा न प्रवर्तेत इति शास्त्रेषु निश्चयः ॥६॥ दक्षः (३।१७-१८)- सामान्यं याचितं न्यास प्राधिराश्च तद्धनम् । अन्याहितञ्च निक्षेपः सर्वस्वञ्चान्वये सति ॥७॥ अन्याहितं परहस्तेन यदन्यस्य प्रस्थापितम् ।] आपत्खपि न देयानि नव वस्तूनि सर्वदा" यो ददाति स मूढ़ात्मा प्रायश्चित्तीयते नरः ।।८।। 1 I.O. वजः PA रवच 3 B and I. 0. कुटुम्बभरपादिकम् 4 A and I. O. omit the bracketed portion 5 I... मच 6 A and I.). पडितः ·दानापवादः .४३ यमः- 1 प्रयच्छति परिभुक्तमवज्ञातमपर्याप्तमसंस्कृतम् । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तद्भस्मन्यवतिष्ठते ॥६॥ परिभुक्त' पुरातन वस्त्रादि । अपर्याप्त यथाभूतमङ्गीकृतं तदसमर्थम् । उत्सृज्य ददातीत्यर्थः। [यो ददात्युपयुक्तार्थी जीणां धेनुश्च निष्फलाम् । तमसि प्रविशेदाता द्विजं क्लेशेन योजयेत् ॥१०॥ कलायं ब्राह्मणे दत्त्वा दाता यात्यशुभ गतिम् । कीर्तिनिर्मोकनिमुक्तः पनगेन्द्रः क्षिती यथा ॥११॥] तथा- सुवर्ण रजतं ताम्र यतिभ्यो यः प्रयच्छति । न स तत्फलमानोति तत्रैव परिवर्तते ॥१२॥ गृहस्थस्यान्नदानेन वानप्रस्थस्य गोरसे: यतीनाञ्च हिरण्येन दाता स्वर्ग न गच्छति ॥१३॥ तद् यथा- शातातपः वेदविक्रयनिर्दिष्ट स्त्रीषु यच्चार्जित धनम् । अदेयं पितृदेवेभ्यो यच्च क्लीवादुपागतम् ।।१४।। वेदपाठनापूर्विका अभ्यर्थना वेदविक्रयः । नोवश्च देवलेनोक्तः । शराढको वातजः पण्डः षण्डः क्वीवो नपुंसकम् । कीलकश्चेति' षड्धायं क्लीवभेदो विभावितः ॥१५॥ तेषां स्त्रीतुल्यवाक्क्रिप्टः स्त्रीधर्मा शण्ढको भवेत् । पुमान् कृत्वा स्वलिङ्गानि पश्चाद्भिन्धात्तथैव च ॥१६॥ 1 A and I.0. पुरातनवम्ब्रादि 2 A and B यद. 3 I.O. सती 4 A omits the bracketed portion 5 I.O. विप्रेभ्यो 6 I.). बेदपाठपूर्षिका 7 I.O. कौलकर 8 A पड़वार्य जीवमेदा विभाषिता: 9 A बीतुल्यवावलोष्टः, B बौतुण्यवान- I. 0. स्त्रौतुल्यवाकिरः , करा, ·दानसागरः ४४ यः पुमान् लिङ्गान्तराणि कृत्वा खलिङ्गं भिन्द्यात् स वातजो नाम शरढ इति सम्बन्धः । एतावता दाक्षिणात्यप्रसिद्ध विरुद्ध प्रजननमुक्तम् । स्त्री च पुभावमास्थाय पुरुषाचारवद् णा' । वातजो नाम शराढः स्यात् स्त्रीशराढो वापि नामतः ॥१७॥ [या गृहीतपुरुषलिङ्गा स्त्री.] स्यन्तरमुपगच्छति", स वातजो नाम शराढः स्त्रीशराढो वा" नामेति सम्बन्धः । असल्लिङ्गोऽथ पण्डः स्यात् षण्डस्तु ग्लानमेहनः । अमेध्याशी पुमान् क्लीवो नष्टरेता नपुसकम् ॥१८॥ स कीलक इति प्रोक्तो यः क्लै व्यादात्मनः स्त्रियम् । अन्येन सह संयोज्य पश्चात्तामेव सेवते ॥१६॥ इति । तथा- द्रव्येणान्यायलब्धेन यः करोत्यौद्धदेहिकम् । न स तत्फलमाप्नोति तस्यार्थस्य दुरागमात् ॥२०॥ प्रश्नपूर्वन्तु यो दद्याद् ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । स पूर्व नरके याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम् ॥२१॥ प्रश्नपूर्वमिति दानसमय एव यद्यमुवेदभाग जानासि तदा ते' दास्यामी[ति प्रश्न कृत्वे 1"त्यर्थः । अतः। पूर्वमेव ब्राह्मणपरीक्षा कर्तव्या । हारीतः- भसध्यप्रदानमखर्य यच दत्त्वा परितप्यते । "तच्च दानमफल यच्चोपकारिणे ददाति । तन्मात्रं परिक्लिष्ट यच सोपध ददाति । असुयितमफलं यच्चापात्राय 13 1 I.O. omits शण्ड 2 I.0. सिद्ध A पुरुषावावर दगुणाः, I... पुरुषावा- बवदगुणाः 4 A and I.). स्त्री च या पुरुषचित्रा 5 B मधिगक्षति, 1.0. स्वावन्तमुप- 8 A तथाट्रीण न्यायेन 9 A and I.0. तव 10 I. O. omits the bracketed portion 11 A and I.0. पतय 12 I.0. adds तत् here 13 I.0. 14 I.0. सोपबन्ध 15 I.0. पसूयितमर्थफलं 6 I. O. omite at 7 I.0. बसमा ·असहानम् - ददाति । अनिष्टदानं भवति यश्च दत्त्वा परिकीर्त्यते । 'स्मयदानमामुरं यचाश्रया ददाति । क्रोधाद्राक्षसं यच्चाऽऽकुश्य ददाति दत्त्वा वाऽऽकोशति । प्रसंस्कृत पैशाच यथावज्ञातं ददाति दत्त्वा वाऽवजानीते।' मुमूर्षुस्तामसं यच्चाप्रकृतो ददाति । एते दानोपसर्गाः यैरुपसृष्ट' दानमसिद्धमसमर्थमवर्य मयशस्यमध्र वमफलं भवत्यफल वा ॥२२॥ अस्यार्थ:- सोपधं' यद् दृष्टहेतुपुरस्कारेण दीयते । अप्रकृत उन्मत्तादिः । अगिरा:- बहुभ्यो न प्रदेयानि गौ हं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा यता दातार न भजन्ति हि ।।२३।। एका एकस्य दातव्या न बहुभ्यः कथञ्चन । सा तु विकयमापन्ना दहत्यासप्तम कुलम् ॥२४॥ विष्णुधर्मोत्तरे-(३॥३००।३५-३६) स्त्रियं मेषमजञ्च व गामश्चतुरग नरम् । एकमेकस्य' दातव्यमेकस्य बहवोऽपि वा ॥२५॥ एकं बहूनां [तद्दत्तं ध्रुवं नरकमृच्छति]1° । श्रादातुनर काय स्यात्तथा दातुर्द्विजोत्तमाः ॥२६॥ अथासहानम् । कृष्णाजिनमु' भयतोमुखी च । तत्र कृष्णाजिनप्रतिग्रहीतारमधिकृत्य मत्स्यपुराणम् ( २०६।२३ख-२४क)- न [*स्पृश्यः स] द्विजो राजश्चितियपसमो' हि सः । [दाने च]" श्राद्धकाले च दूरतः परिवर्जयेत् ।।१।। - गच्छति चवम A and B सबति 2 I,0. स्मतहाम० 3 I.0. यशावक्रम्य 4 I.O.चावकोपति 5 I.0.गरजामौते 6 I.0. ०सम्बन्ध 7 I.0. सोपवय 8 I.O. त्व 9 I0. and V. D. तु 10 A दम कि नरक 11 I.O. अशामिन तू. 12 M. P. M. P. प.ग्योऽसी 13 Corrected from M. P. A and I. O. राजन चितिमायसमो ; B राजन् चितिसपसमी 14 M.P. तंदाने ·दानसागरः - - उभयतोमुख्याः प्रतिग्रहीतारमधिकृत्या'दित्यपुराणम्- किं करिष्यत्यसौ मूढो गृहन्नु भयतोमुखीम् । सहस्र वारुणाः पाशाः शुरधारामिसनिभाः ॥२।। तस्य वर्षशते' पूर्ण पाश एकः प्रमुच्यते। एतामवस्थामाप्नोति गृहन्नु भयतोमुखीम् ।।३।। अग्निपुराणे- हस्त्यश्वरथयानानि मृतशय्यासनानि यः। कृष्णाजिनश्च गृहाति अनापत्सु गतो द्विजः ॥४॥ अथोभयमुखों लोभात् सशैलां मेदिनी द्विजः । कूटमायेन तौल्येन कयं क्रीणाति [वै द्विजः] ' । मद्यकृदधमो लोके स प्रेतो जायते नरः ॥५।। एकादशाहे देयशय्याधिकारे पद्मपुराणम् (सृष्टिखण्डम् १०।१६ख-१८क) :- तेन दुष्टा तु सा शय्या न प्राह्या द्विजसत्तमैः । गृहीतायान्तु शय्यायां पुनः संस्कारमर्हति ॥६॥ ["वेदेषु च पुराणेषु] शय्या सर्वत्र गर्हिता। गृहीतायान्तु' जायन्ते सर्वे नरकगामिनः ।।७।। देवल न शूदाय हविर्दद्यात् स्वस्ति क्षीरं तिलान् मधु । न शूद्रात् प्रतिगृहीयात् तेषामन्यनिवेदयेत् ।।८।। वशिष्ठः(१५१३-५)- न त्वेकं पुत्रं दद्यात् प्रतिगृहोयाद्वा । स हि सन्तानार्थ पूर्वेषाम् । न "तु स्त्री पुत्रं दद्यात् गृहीयाद्वाऽन्यत्रानुज्ञानादु' भत्तुः ॥६॥ - तथा- शस्त्रं विषं सुरा चाप्रतिग्राह्याणि" ब्राह्मणस्य ॥१०॥ 1 I... कत्यचादित्य 2 I.O. एस. 3 I.O. वर्षशतः 4 I.O. रजत 5 I.0. लीना 6 I.0. कूटमाप्यम 7 B विक्रयम् 8 Padma P. तस्यां हि 9 Padma P. वेद चैव पुगगी च 10 Padmu P.यहौतारस्त 11 I.O. omits तु 12 I.O. पन्यथानुमायहाद 13 I.0. वाप्रतियाधाषि; A चाप्रतिपाद्य ·अथ दानविधिः। मनुः (४॥२३५)- योऽर्चितं प्रतिगृहाति ददात्यर्चितमेव च । तावुभौ गच्छतः स्वर्ग नरकन्तु विपर्यये ॥१॥ व्यासः- प्रथ भवन्ति । गोभूतिलहिरण्याश्ववासोधृतादि न्यायागतं देयं द्रव्यं श्रद्धासमन्वितः शक्तितो दयातपः- शीलादिसम्पन्नाय' ब्राह्मणायानुपकारिणे दरिद्राय माल्यादिभिरर्चिताय स्तस्तिवाच्योदकपूर्वकं' दद्यात् । प्रहोपरागादिनिमित्तेषु विशेषतः ।२।। हारोतः देवताः पितरश्चैव तपोयज्ञदानानामीशते । अहर्देवानां रात्रिः पितॄणाम् । रात्रावेताः खापहेतोः संविशन्ति । देवा रात्रिस्तस्मान्नक्तं शुक्ला अहं कृष्णा इति श्रुतिः । यद्दिवाऽद्भिर्यजति ददाति तपस्यति वा नक्तम्भूताभिरद्भिरहर्भूतेभ्यो देवेभ्यो गमयति । यन्नमद्भिर्यजति ददाति तपस्यति वाऽहभूताभिरद्भिर्नक्तम्भूतेभ्यः पितृभ्यो गमयति । तदप्येता- हगेवोक्तं फलम्-'ये रान्यहोभ्यां विज्ञायैवं देवान् पितॄन् यजन्ति भूयः पुराणाः । श्रद्धाश्रिता धारयन्ति यज्ञभूतास्ता नो देवीरुपतिष्ठन्त्यापः' इति । वरुणगृहपतयो देवा, दक्षिणायनं तस्माद् वारुणं सर्वत्रानुयातोति। मन्त्रा मन्त्रवत्सर्वकार्यसाधकानामर्तिभयोपसर्गेभ्यो रक्षितारो मन्त्रा देवतास्तद् य एवं विद्वान् मन्त्रवत् करोति, देवताभिरेव तत् करोति, यद्ददाति, देवताभिरेव तददाति ; यत् प्रतिगृहाति, देवताभिरेव तत् प्रतिगृहाति । तस्माना- मन्त्रवत् प्रतिगृहोयात् । यत्तु मन्त्रः प्रतिपादयेत्, प्रतिपादिता हि देवतास्तूष्णीं प्रतिग्रहीतुर. हिंसिका भवन्ति । तस्मादप्यद्भिरवोक्ष्य दद्यादालभ्य च । ३ ॥ 1 A यौलादिगुणसम्पन्नाय, I. 0. दयान यः योनादिगु पमम्प नाय 2 J... स्वस्तिवाच्योदक A देवाश पितरव...रावावता अपहरणं संविणत्। देवाराविमम्माम्नो कारण ति। अतिरथ यहिया पहियंगति......नदप्योताहीवीर फम्म ये राबाडोभ्या विजान देवानापन यजन्तु भूयः पुराण...वरुपयापरयो देवा दक्षिणायन तम्मालारुण संवानुपयनाते : ......माधकामाम- चिंतायोपमगेभ्यो......सत्य एवं विज्ञान मन्त्रवत् करोति देवताभिरेव तहदाति यत् प्रतियाति... तस्मनाम- मनवन......यन मन्चत: प्रतिपादयेत......रसिका भवनि। तस्मादप्यजिरवोक्ता दद्यादालभ्य च । B रावपिताबापहव संविधति । दिवारावि...चा इति। अतिरथ...यंबते...रहनेभ्यो गमयति...म्मकमभियनति...रजिभूत भ्यो देवेभ्यो...तदप्य तदुचोक्त फन्न। ये रावाहोभ्यां विज्ञान'...या- भूतास नो...दचिणासमयं तबार सर्ववानुया इति । समचामन्नावय सर्वकार्यसाधकामामतिभयपमरेभ्या रचितारी भवति ।...विवान् करोति ......यअनः प्रतिपादयेत् प्रतिपादितानि ६वा...सिका भवन्ति । तस्मादयविरबोस्य दयादालय वा। 3 ·दानसागरः आपस्तम्बः (आप. पू. सु., २।४।६।८-६)- सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि । यथाश्रुति विहारे ।४।। गोतमः (गी. ध. सू. १।५।१६-१७)- खस्तिवाच्य भिक्षादान [मप्पूर्वम् । ददातिषु] चैवं धय॑षु ।५।। विष्णुधर्मोत्तरे- द्रव्यस्य नाम गृहीयाद् ददानीति ततो' वदेत् । तोयं दद्यात्तथा दाता दाने विधिरयं स्मृतः ॥६॥ (३॥३०१।१०क) एतेन दानवाक्ये ददानीतिपदं निवेश्य दातव्यमिति प्रतिपादितम् । तथा कृष्णाजिनदाने पुलस्त्यः- सर्वगुणविशिष्टं कृष्णाजिनं ददानीति ॥७॥ अथ प्रतिग्रहविधिः। विष्णुधर्मोत्तरे-(३।३०१।१०ख-३६ख, ३६, ४०ख-४१क, ४३ख-४४क) प्रतिग्रहीता सावित्री सर्वत्रैव तु कीर्तयेत् । ततस्तु कोर्तयेत् सार्द्ध द्रव्येण द्रव्यदैवतम् ॥१॥ समापयेत्ततः पञ्चात कामस्तुत्या प्रतिग्रहम् । प्रतिग्रहौं पठेदुच्चैः प्रतिगृह्य द्विजोत्तमात् ॥२॥ मन्दं पठेत्त राजन्यादुपांशु च तथा विशः । मनसा च तथा शूद्रात् स्वस्तिवाचनकं तथा ॥३॥ सोकारं ब्राह्मणे कुर्यानिरोकारं महीपतौ । उपांशु च तथा वेश्ये स्वस्ति शुद्ध प्रकीर्तयेत् ॥४॥ - I.0. देवास पितर सपोयज भ्यो दानानामौशते। .....वायेता पपोहरम संविशत् । दिवारावि- समानुक्त शुक्ला: लपा इति । अतिरथ यहिया पहियं जनि...ये रावाहोमवा विज्ञान देवान् पितन यजन्तु यचभूतासा मा देवी...सवानुपयजति । समन्यामनारस सर्वकार्यमापकानामाति...मन्त्रा देवतास्तुन्य एवं विज्ञान मनवन् करोति देवनाभिरेव तहदाति यत प्रतिटकाति...यतु मन्यतः...तस्मादपद्दभिरेवोतया... I A and B aten? 3 I.0. 2 Corrected from Gautama. 7 A and B omit it A and B gire in me and I. A and I.O. ०देवताम् 0. पूर्व ददाति ति 6 B and I. O. मनसा तु तथा सूने ·प्रतिग्रहविधिः अभयं सर्वदैवत्यं भूभिर्व विष्णुदेवता । कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्तिताः ॥५॥ [प्राजापत्यो गजः प्रोक्तस्तुरगो यमदैवतः । ] तथा चैकशफं सर्व कथितं यमदैवतम् ॥६॥ महिषश्च तथा याम्य उष्टी वै नैऋतो भवेत् । रौद्री धेनुर्विनिर्दिष्टा छाग आग्नेय उच्यते ॥७॥ मेषन्तु वारुणं विद्याद् वराहो वैष्णवः स्मृतः । भारण्याः पशवः सर्वे कथिता वायुदैवताः ॥८॥ जलाशयानि सर्वाणि वारिधानी कमण्डलुः । कुम्भश्च करकञ्चैव वारुणानि विनिर्दिशेत् ॥६॥ समुद्र जानि रत्नानि सामुद्राणि तथैव च । भाग्नेयं कनकं प्रोक्तं सर्वलोहानि यान्यथ ॥१०॥ प्राजापत्यानि शस्यानि पक्कानमपि च द्विजाः । ज्ञेयानि सर्वगन्धानि गान्धर्वाणि विचक्षणः ॥११॥ बार्हस्पत्यं स्मृतं वासः सौम्यान्यथ रमानि च । पक्षिणश्च तथा सर्व वायव्याः परिकीर्तिताः ॥१२॥ विद्या ब्राह्मो विनिर्दिष्टा विद्योपकरणानि च । सारस्वतानि ज्ञेयानि पुस्तकाद्यानि पण्डितैः ॥१३॥ सर्वेषां शिल्पभाण्डानां विश्वकर्मा तु देवतम् । द्रु माणामथ पुष्पाणां शाकानां हरितैः सह ॥१४॥ फलानामपि सर्वेषां तथा ज्ञेयो वनस्पतिः । मत्स्यमासे विनिर्दिष्टे प्राजापत्ये तथैव च ॥१५॥ छतं कृष्णाजिनं शय्यां रथमासनमेव च । उपानही तथा यानं यच्चान्यत् प्राणवर्जितम् । श्रौत्तानाङ्गिरसे त्वेतत् प्रतिगृहीत मानवः ॥१६॥ 1 V. D. omits the b. p. 2 I.0. and V. D. खोहानि चाप्यथ , 3 A and Bाकरितक, I.). माकं इग्निकः, V. D. शाकारितक:

·दानसागरः पर्जन्यीयं तथोषीर शस्त्रवर्मध्वजादिकम् । रणोपकरण सर्व कथितं शक्रदैवतम् ॥१४॥ गृहन्तु सर्वदैवत्य यदनुक्त द्विजोत्तमाः। तज्ज्ञ यं विष्णुदैवत्यं सर्व वा विष्णुदैवतम् ॥१८॥ भूमेः प्रतिग्रहं कुर्याद [भूमि कृत्वा प्रदक्षिणम्] । करे गृह्य तथा कन्यां दासदास्यौ द्विजोत्तमाः ॥१६॥ करन्तु हृदि विन्यस्य धो ज्ञेयः प्रतिग्रहः । पारुह्य च गजस्योक्तः कर्णे चाश्वस्य कीर्तितः। तथा चैकशफानान्तु सर्वेषामविशेषतः ॥२०॥ प्रतिगृहीत गां पुच्छे पुच्छे कृष्णाजिनं तथा । कर्णेऽजाः पशवश्चान्ये ग्राह्याः पुच्छे विचक्षणः ॥२१॥ प्रतिग्रहमथोष्टस्य आरुह्य व तथा चरेत् । बीजानां मुष्टिमादाय रत्नान्यादाय सर्वतः ॥२२॥ वस्त्रं [दशान्त श्रादद्यात् ] परिधाय तथा पुनः । पारुह्योपानही यान मारुह्य व च पादुके ॥२३॥ ईशायान्तु रथं प्राह्य छतं दण्डेन धारयेत् । द्रमाणामथ सर्वेषां मूले न्यस्तकरो द्विजः ॥२४॥ श्रायुधानि समादाय तथाऽऽभूष्य विभूषणम् । वर्मध्वजौ तथा स्पृष्ट्रा प्रविश्य च तथा गृहम् ॥२५॥ अवतीर्य च सर्वाणि जलस्थानानि वै द्विजाः । द्रव्याण्यन्यान्यथादाय स्पृष्ट्वा वा ब्राह्मणः पठेत् ॥२६॥ प्रतिग्रहस्य यो धयं न जानाति द्विजो विधिम् । द्रव्यस्टैन्यसमायुक्तो नरकं प्रतिपद्यते ॥२७॥ 1 I.0. पर्यन्वायतथासोन बस्वकर्मा- दिक'; V. D. पर्जन्याय तथासौर० 2 Bहत्या भूमिप्रदधिषम् 3 I.O. धमों 4 I0. and V. D. दयान्तादादद्यान 5 I... यन्त्र 6 I.O. तु ·परिभाषा [विधिन्तु धम्यं विहाय ब्राह्मणस्तु प्रतिग्रहे] । अात्मनः श्रेयसो योग कुर्यादातुस्तथैव च ॥२८॥ [विधि धर्म्यमविज्ञाय यस्तु कुर्यात् प्रतिप्रहम्] । [स तमस्यलवे घोरे दाता सह निमज्जति ॥२६॥ विधिं धर्म्यमथ ज्ञात्वा यस्तु कुर्यात प्रतिग्रहम् ।' दाना सह तरत्येव नावा* दुर्गाण्यसौ द्विजः ॥३०॥ हारीत:- प्रतिग्रहमाग्नेयेन प्रतिगृहीयात् ।३१॥ आग्नेयतीर्थश्च हारीतेनोक्तम्-मध्य भाग्नेयः ।३२॥ - मध्यः करमध्यमः । अथ परिभाषा। तत्र कर्तृधर्मेषु दक्षः (२१६)- ऊषःकाले तु सम्प्राप्त शौच कृत्वा यथाविधि । ततः स्नान प्रकुर्वीत दन्तधावनपूर्वकम् ॥१॥ नरसिंहपुराणे- अलामे 'दन्तकाष्ठानां प्रतिषिद्ध तथा दिने । अपां द्वादशगण्ड्मुखशुद्धिर्भविष्यति ॥२॥ विष्णुः- नातोऽधिकारी भवति देवे पित्र्ये च कर्मणि । पवित्राणां तथा जप्ये दाने च विधि चोदिते ॥३॥ अग्निपुराणे - मानानामथ सर्वेषां वारुणेनैव मानवः । कर्तुमर्हति कर्माणि विधिवत् सर्वदा द्विजा ॥४॥ - - 1 A विधिन्तु तत्तद विज्ञाय ब्राह्मणम्त वथा यह for the b. p. 2 B६म्यं विधिमधाज्ञात्वा यस्त ग्रहात प्रति. यहम् for the b. p. 3 V.D. omits the b. p. 4 I.O. नीवर ; V. D. नैव 5 A पायप 6 1. 0. and Dak, a quien 7 I.0. 8 I.0. 0. विधीयते 9 I... बामेय. 10 I.O.रिणः ·दानसागरः असामर्थ्याच्छरीरस्य कालशक्तयाद्यपेक्षया । [मन्त्रनानादितः पञ्च केचिदिच्छन्ति सूरयः] ॥५॥ अशक्ती हि भवेत् सानमशिरस्कं हि कर्मिणाम् । आद्रेण वाससा वापि मार्जनं नित्यकर्मसु ॥६॥ शक्ताशक्तस्त्रीपुससाधारणश्च दक्षिणगोशृङ्ग प्रक्षालनजलनानं हरिवंशोक्तं व्रतसागरीय- स्त्रीवतचर्यायामनुसन्धेयम् ॥ "याज्ञवल्क्यः- न कुर्यात् कस्यचित् पीड़ां कर्मणा मनसा गिरा। श्राचरनभिषेकन्तु कर्माण्यन्यानि चाचरन् ॥७॥ मार्कण्डेयपुराणे (१६।३५) सूर्योदयं विना नैव [मानदानादिकाः क्रियाः] । अमोर्विहरणश्च व क्रत्वभावश्च लक्ष्यते ॥८॥ दक्षः (२।२३)- देवकार्याणि पूर्वाद मनुष्याणाश्च मध्यमे । पितॄणामपराहे तु [कुर्यादेतानि नित्यशः] ॥६॥ छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः- सदोपवीतिना भाव्यं सदा बशिखेन च । विशिखो व्युपवीतश्च'' यत् करोति न तत् कृतम् ॥१०॥ शाम्बपुराणे- क्रियां यः कुरुते मोहा "दनाचम्येह नास्तिकः । भवन्ति हि वृथा तस्य कियाः सर्वा न संशयः ॥११॥ . - 1 I.0. काम्ननिम्यपेक्षया 2 I... मन्यमानादयः पछ एसे रच्छन्ति qro: for the b. p. 3 Bund I.), सर्वकर्मस 4 A and I. .. .स्त्रीपुरुषसाधारण गोशा 5 Brahmacari-Kinda of Krtyakalpataru (p.64) the following verse as of Yogiyājñavalkya. 6 I.0.देव० 7 A सानदानादिका क्रमात 8 A कार्याणि च विनिययः, I.0. कार्या. पोति विनिमयः, Daksa कार्याण्य तानि यवतः 9 I. (). omits the entire line 10 and I. ). कार्यम् 11 I.0. दुपवीतिय 12 A, B and I.0. स्लोभा० 13 I. 0. 14 I.0. सर्व ·परिभाषा व छन्दोगपरिशिष्ट कात्यायन:- यत्र दिनियमो नास्ति अपहोमादिकर्मसु । तिस्रस्तत दिशः प्रोक्ता ऐन्द्रीसौम्याऽपराजिताः ॥१२॥ आसीन ऊर्द्धः प्रहो वा नियमो यत्र नेदृशः । तदासीनेन' कर्तव्य' न प्रहेण न तिष्ठतो ॥१३॥ यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तु रङ्गश्च नोच्यते । दक्षिणस्तन विज्ञयः कर्मणा पारगः करः ॥१४॥ वामनपुराणे- दानं प्रतिग्रहो होमो भोजन देवतार्चनम् । साङ्गुष्ठेन सदा कार्यमसुरेभ्योऽन्यथा भवेत् ॥१५॥ लघुहारीतः- जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृतर्पणे । अशून्यन्तु करं कुर्यात् सुवर्णरजतैः कुशैः ॥१६॥ कूर्मपुराणे (२।१८।५०) विना दर्भेण यत् कर्म विना सूत्रेण यत् पुनः । राक्षसं तद् भवेत् सर्व नामुत्रेह फलप्रदम् ॥१७॥ योगियाज्ञवल्क्यः- परिधानादहिः कक्षा निबद्धा ह्यासुरी मता। धर्म्य कर्मणि विद्वद्भिर्वर्जनीया प्रयत्नतः ॥१८॥ बहिः कक्षा [असंवृतः परिधानवस्त्राञ्चलः] । बोधायनः (१।१०।१८'- [कर्मयुक्तो नामेरधः स्पर्श वर्जयेत् ]' 1१६॥ 1 7 A and B oglao 2 B and I.O. तवासोनेन 3 Band I.O. न तूच्यते 4 A मन्त्र 5 I.0. and K. P. वा 6 I. O. पसंतपरिधानवतावला: and adds may apát before वहिःकचा A माभिरधः कते सम्यकू न दोषो बहवाम- मा for the b. p. aud omits the word fauyria just below. Baudh. नाभरधमपर्णन कर्मयुक्ती बनयेत ·दानसागरः विष्णुपुराणे (३।१२।२०) :- होमदेवार्चनाद्यासु क्रियाखाचमने तथा । नैकवस्त्रः प्रवर्तेत [द्विजवाचनके जपे] ॥२०॥ द्विवस्त्रस्याप्येकवस्त्रत्वे शातातपः- सव्यादंसात् परिभ्रष्ट कटिदेश धृताम्बरम् । एकवस्त्रन्तु त विद्याद दैवे पित्र्ये च वर्जयेत् ॥२१॥ शाट्यायन:- दानमाचमनं होमं भोजन देवतार्चनम् । प्रौढ़पादो न कुर्वीत स्वाध्यायं पितृतर्पणम् ॥२२॥ श्रासनारूढ़पादश्च जान्वोर्वा जङ्घयोस्तथा । कृतावसकथिको' यश्च प्रौढ़पादः स उच्यते ॥२३॥ बोधायनः (२।१५।५)- काषायवासाः कुरुते जपहोमप्रतिग्रहम् । न तद्देवगमं भवति हव्यकव्येष्वथो हविः ॥२४॥ 10 व्यास:- प्राईवासास्तु यः॥ कुर्याजप होम प्रतिग्रहम् । सर्व तद्राक्षसं विद्यादु बहिर्जानु च यत् कृतम् ॥२५।। एतच्च काषायवाससाईवाससा च जपादिप्रतिषेधनमश्रृतविशेषे। यत्र तु" कर्मविशेषे काषाय- वाससैवाई वाससैवानुष्ठान श्र यते, तत्र तथैवानुष्ठान कर्तव्यम् । वशिष्ठ:- जपहोमोपवासेषु धौतवनधरो भवेत् । अलकतः शुचिर्मोनी श्राद्धादौ विजितेन्द्रियः ।।२६।। श्राद्धादावित्यादिशब्देन दानव्रतादिग्रहणम् । जपकाले न भाषेत व्रतहोमादिकेषु च । 1 Visnup. हिमपादावनेनने and 7 I.O. तावमार्थको I.O. वाचनिक 8 1.0. ०यहान् 2 A तथा 9 I.O. मुखो 3 I.0. मात 10 A and B omit it 4 I.O. ०देश 11 I. O. तपः 5 I.0. पवा 12 A and B omit it 6 I.0. .रपि 13 Corrected from K. R. A, B and I.O. दिरि० ·परिभाषा ५५ एतेष्वेवावसक्तस्तु यद्यागच्छेद द्विजोत्तमः । अभिभाष्य ततो विप्र योगक्षेमन्तु कीर्तयेत् ॥२४॥ बौधायनः (२।१८।१६)- अन मौनयुक्तस्त्रविद्यवृद्धराचार्यमुनिभिरन्यैर्वा सुमतिभिर्बहुश्रुतैर्दन्तैर्दन्तान् सन्धार्यान्त- मुखमेव' यावदर्थ सम्भाषेत' । न मन्त्रलोपो भवतीति विज्ञायते ।२८॥ मन्त्रो नियमः। योगियाज्ञवल्क्यः- स्त्रीशूद्रपतितांश्रव रासभश्च रजखलाम् । जपकाले न भाषेत व्रतहोमादिकेषु च ॥२६ । अत्र स्त्रीशूदपदमसच्छूद्रामत्स्त्रीपर' स्त्रीशद्रयोरपि व्रताद्यपदेशात् पतितममभि- व्याहाराच । तृष्णीमासीत तु जपश्चाण्डाल'पतितादिकान् । दृष्ट्रा तान् वायुपस्पृश्याभाष्य नात्वा पुनर्जपेत् ॥३०॥ छागलेयः- पूर्व व्रतं गृहीत्वा वै नाचरेत् काममोहितः । जीवन् भवति चाण्डालो मृतः श्वा चैव जायते ॥३१॥ योगियाज्ञवल्क्यः विधिदृष्टन्तु यत् कर्म करोल्यविधिना तु यः । फलं न किश्चिदानोति क्लेशमात्रं हि तस्य तत् ॥३२॥ श्रद्धाविधिसमायुक्त कर्म यत् क्रियते नृभिः । सुविशुद्धन' भावेन तदानन्त्याय कल्पते ॥३३॥ विधिहीन भवेढुष्ट कृतमश्रद्धया च यत् । तद्ध"रन्ससुरास्तस्य मूढस्य दुष्कृतात्मनः ॥३४॥ - 1 A and I.O. अभिवाय तथा 2 I.O. and Baudh. ०एव 3 I.0. सम्भाषित, Baudh. सम्भाषौत 4 I.O. योम० 5 I.0. व्रतहोमादितादिकेषु 6 A and Bपतित्वाभिम्याहाराश, I... omite it 7 I.O. जपन चमा 8 IO.चहाली 9 I.).योग 10 I.0. मुविरेन 11 I.0. कल्पात 12 I.O. तादम्य 13 A. तात्मनः, I. O.वातात्मनः ·दानसागरः अथ प्रमादकर्तृधर्माः । तत्र छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन:- पित्र्यमन्त्रानुहरणे यात्मालम्भे ह्यवेक्षणे । अधोवायुविसर्ग च प्रहासेऽनृतभाषणे ॥१॥ अनुहरणे पाठे। श्रआत्मालम्भे आत्महनने आत्मप्रशंसायाश्च । मार्जारमूषिकस्पर्श आकुष्टे क्रोधसम्भवे निमित्तेष्वेषु सर्वत्र कर्म कुर्वन्त्रपः स्पृशेत् ॥२॥ तथा- प्रवृत्तमन्यथा कुर्याद् यदि मोहात् कथञ्चन । यतस्तदन्यथा भूतं' तत एव समापयेत् ॥३॥ प्रवृत्तमनुष्टीयमान प्रधानाङ्गभूतं कर्म । समाप्त यदि जानीयान्ममैतदन्यथा कृतम् । तावदेव' पुनः कुर्यान्नावृत्तिः सर्वकर्मणः ॥४॥ प्रधानस्याक्रियायान्तु साङ्गं तत् क्रियते पुनः । तदङ्गस्याक्रियायान्तु नावृत्तिन च तक्रिया ॥५॥ तदङ्गस्य अङ्गाङ्गस्योपवीतित्वादेः । अत्र च प्रायश्चित्तविशेषाश्रुतेर्विष्णुस्मरणमेव कार्यम् । एवञ्च 1 कर्तृधर्मादिषु अज्ञान- मोहाभ्यामङ्गाननुष्ठाने अनुक्तप्रायश्चित्ते विष्णुस्मरणमेव कार्यम् । तथा च ॥याज्ञवल्क्यः- यदि वार यमलोपः स्याज्जपादिषु कथश्चन । व्याहरेद्वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुमव्ययम् ॥६॥ .. B जातम् I.0. 1 I... प्रसादक कधम्मा: 2 I.O. ऽशुभेची :A and I.O. अधावायुसमुत्सगे 4 I.). पापे b A and B चामप्रशंसायाम् 6 Corrected from K. R. and Raghunandana's Sraddhatattva, (p.210). A, B and I.0. कुर्वग्नुपम्प शेत. 7 8 [.0. मय तक्ष्यथा. 9 तावतर्दव 10 I.0. कटं धर्मत्वादिषु ज्ञान'.. आजानु- हाने पत्र प्राषितो. 11 Brahmacarikanda of Krtya. kalpataru ( pp. 63-64 ) the following two verses Yogiyajiavalkya. as of ·अशक्तकर्तृधर्माः - अज्ञानाद् [यदि वा]' मोहात् प्रच्यवेताध्वरेषु यन् । स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥७॥ विष्णुधर्मे- पाषण्डिनो विकर्मस्थान् नालपेठचैव नास्तिकान् । पाषण्डिनो वेदविपरीतधर्मोपदेष्टारः । विकर्मस्था दम्भेन वैदिककर्मानुष्ातारः। नास्तिका धर्मासत्त्ववक्तारः। सम्भाध्यैतान् शुचिपदं चिन्तयेदच्युतं बुधः । इदचोदाहरेत् सम्यक् कृत्वा तत्प्रवणं मनः ॥८॥ शरीरमन्तःकरणं तथाद्यो वाचश्च विष्णुर्भगवानशेषम् । शमं नयत्वस्तु ममेह शर्म पापादनन्ते हदि समिविष्टे ॥६॥ अन्तःशुद्धिं बहिःशुद्धिं शुद्धान्तानसो'ऽच्युतः । करोतु विमले तस्मिन् शुद्ध एवास्मि सर्वदा ॥१०॥ बायोपघातमनघो बुद्धेश्च" भगवानजः । शुद्धिं नयत्यनन्तात्मा विष्णुश्चेतसि संस्थितः ॥११॥ एतत् सम्भाष्य जप्तव्यं पाषण्ड्यादीनुपोषितैः ॥१२॥ उपोषितैनियमस्थैः। विष्णुधर्मोत्तरे- उपविष्टो जपन् नातः सुतप्रस्खलितादिषु'। पूजायां नाम कृष्णस्य सप्त वारान् प्रकीर्तयेत् ॥१३॥ आदिपदेन कासज़म्भादिग्रहणम् । अथाशक्तकरी धर्माः। तत्र ब्रह्मपुराणे- व्रतस्थः प्राणरक्षार्थ कदाचिदुदकं पिबेत् । फलमूलेऽथवा होरं यज्ञशिष्टश्च वा हविः ॥१॥ - 1 A and I... अथवा 2 I.O. ततः 3 I.0. नयास्तु 4 Corrected from K. R. A and B पहातानसे, I. O. गुद्धोऽन्तम्मनसी 5 A and B 17 : I.0. पाषण 7 I.O.चतप्रावलितादिय: 8 I.0, वाय. 9 A and B तथा ९ ·दानसागरः व्रतमध्ये च रोगा” वैद्यप्रोक्तमथौषधम् । करोति च गुरोर्वाक्यं 'व्रतस्थस्तत्क्षणादपि ॥२॥ ब्राह्मणस्याभिलषितं साधयेदविचारयन् । एतान्यष्टौ व्रतस्थानां न व्रतनानि कुत्रचित् ॥३॥ देवलः- (सर्वभूतभयं व्याधिः] प्रमादो गुरुशासनम् । अवतन्नानि पठ्यन्ते सकृदेतानि शास्त्रतः ॥४॥ अथोपवासग्रहण-परिभाषा। तत्र भविष्ये (१।६४१४=१।१०३१२०): उपावृत्तस्य दोषेभ्यो' यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः ॥११॥ वासो गुणैः सहेति क्षमादिभिः सह वासो नियमेनावस्थानम् । तथा- - यां तिथिं नियमं कर्तु भक्तया समनुगच्छति । तस्यां तिथा विधानं यत् तन्निबोध जनाधिप ॥२॥ यदा तु प्रतिपद्यन्ते गृहीयात्रियमं नृप । चतुर्दश्यां कृताहारः सङ्कल्पं परिकल्पयेत् ॥३॥ एतेन निदर्शनेन सोपवासदानेषु उपवासपूर्वदिने प्रथमभोजनानन्तरं सङ्कल्पपरि ग्रहणं प्रति. पादितम् । अमावस्यां न भुजीत निकाल लानमाचरेत् । पवित्राणि जपेनित्यं सावित्री शिरसा सह ॥४॥ अमावस्यामिति दानपूर्व तिथि निदर्शनार्थ 'यदा त्वि'त्यादिना निदर्शनस्यैवोपक्रान्तत्वात् । सावित्रीजपच त्रैवर्णिकस्य, स्त्रीशूदयोस्तु पौराणिकस्तुतिपाठः, तदशक्ती नारायणस्मरणम् । देवलः 1 I.). बसस्तुत 21.0. सर्वव्याधिभयं भूत: } Bh. P. पापेभ्यो 4 I. O. adds गुणेhere 5 I.0.मृपः 6 I.0. प्रति 7 I. O. omits .तिथि.

·नक्कपरिभाषा अभुक्ता प्रातराहारं मात्वाऽऽचम्य समाहितः । सूर्याय देवताभ्यश्च निवेद्य व्रतमाचरेत् ॥५॥ देवताभ्य इति सूर्यस्य खपदोपात्तत्वात् तद्वयतिरिक्तदेवलोक्त-सकल कर्म-साक्षिसोमादि- देवताभ्यः। तथा च- .. सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पश्च ३ । देवतानि हि जानन्ति वृत्त जन्तोः शुभाशुभम् ॥६॥ इति । मत्स्यपुराणे (११५।१४) :- [ तस्मात् कृतोपवासेन] ' मानमभ्यगपूर्वकम् । वर्जनीयं प्रयत्नेन रूपन्न तत् परं स्मृतम् ॥४॥ वृद्धशातातपः गन्धालकारवस्त्राणि पुष्पमाल्यानुलेपनम् । उपवासेन दुष्यन्ति दन्तधावनमजनम् ॥८॥ गन्धः सुगन्धिनानीयद्रव्यम् । अलकारवत्राणि प्रसिद्धानि । अनुलेपनं सुगन्धा. युद्वर्तनम् । उपवासेन दुष्यन्तीति उपवासेन हेतुना दोषतां यान्तीत्यर्थः । व्रतसागरीय- मुखबन्धथ-स्त्रीवतचर्यायामजनदन्तधावनादिनिषेधात् । देवल:- उपवासो विनश्येत दिवास्वप्नाक्षमैथुनैः । अत्यये जलपानेन नोपवासः प्रणश्यति ।।६।। जलपानेनेत्युपलक्षणम्, अशक्तकर्तृधर्मस्थ' फलादीनाम[प्यत्र ग्रहणं] बोद्धव्यम् । अथ नक्तपरिभाषा। भविष्ये- उपवासात् परं भक्ष्यं भक्ष्यात परमयाचितम् । अयाचितात् परं नक्तं तस्मानकेन वर्तयेत् ॥१।। 1 I.0. ०फल. 2 I.O.च 3 M. P. उपोषितरतस्मान 4 M. P. रुप 5 I.O. omits oा. 6 I... पदस० 7 I.). धर्मतन 8 I.0. मतद ·दानसागरः तथा- नक्षत्रदर्शनामत केचिदिच्छन्ति मानवाः। मुहूनि दिनं केचित् प्रवदन्ति मनीषिणः । नक्षत्रदर्शनासक्तमहं मन्ये गणाधिप ॥२॥ तथा- हविष्यभोजनं वानं सत्यमाहारलाघवम् । अभिकार्यमधःशय्या नक्तभोजी षडाचरेत् ॥३॥ अथ होमपरिभाषा। - तत्र छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन:- [श्राज्यं गव्यमनादेशे] [जुहोतिषु विधीयते] । मन्त्रस्य देवतायाश्च प्रजापतिरिति स्थितिः ।।१॥ [पाण्याहुतिर्वादशपर्वपूरिका रसादिना च स्रुवमानपूरिका] । देवेन तीर्थेन च हूयते हविः खशारिणि स्वर्चिषि तश्च पावके ।।२।। आदित्यपुराणे तुतृटकोधत्वरायुक्तो हीनमन्त्रैर्जुहोति यः । अप्रवृद्ध सधूमे वा सोऽन्धः स्यादन्यजन्मनि ॥३॥ [तुत्तटकोधत्वरायुक्त इति बुभुक्षापिपासाक्रोधनिमित्तकत्वरायुक्तः । ] एतच दृष्टप्रयोजन- निमित्तक-स्वरोपलक्षकं तेन लोभादिनापि त्वरा न कर्तव्या। जुहोतीत्युपलक्षणं तेन' पूजा- दिष्वपि अटप्रयोजनेन त्वर। न कार्येति बोद्धव्यम् । खल्पे रुक्षे सस्फुलिङ्गे वामावतें भयानके । आईकाष्ठैः सुसम्पूर्णे फुत्कारवति पावके ॥४॥ कृष्णार्चिषि सुदुर्गन्धे तथा लिहति मेदिनीम् । आहुतीर्जुहुयाद् यस्तु तस्य नाशो भवेद् ध्रुवम् ॥५॥ .. .. 1 Band I.0.पाज्यद्रव्यमनादेश 2 I.0.शीति निधीयते 3 I.0. पासातिवादमरतिकारिका रमादिना चतत ब.पपूर्वमाविका 4 Aपादिपुराव 5 A and Bomit the b: p. 6 I. 0. निमित्त कापलब 7 A and B omit it 8 Aand Bखस्की 9 I.0. स० ·होमपरिभाषा छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन:- योऽनर्चिषि जुहोत्यमौ म्यहारिणि च मानवः । मन्दानिरामयावीच दरिद्रयोपजायते ॥६॥ तस्मात् समिद्धे होतव्यं नासमिद्धे कदाचन । आरोग्यमिच्छतायुश्च श्रियमात्यन्तिकी तथा ॥३॥ जुहुषंश्च हुते चैव पाणि-सूर्प-स्फ्य-दारुभिः । न कुर्यादमियमनं [न कुयोद ] व्यजनादिना ॥८॥ तथा- - नाङ्गुष्ठादधिका प्राया समित स्थूलतया कचित् । न विमुक्तत्वचा चैव न सकीटा न पाटिता ।।६।। प्रादेशानाधिका नोना न सशाखा विशाखिका । विशाखिका 'शुचिशाखाविनिर्गतशाखाप्रभवा । न सपर्णा न निर्वीर्या होमेषु च विजानता ॥१०॥ मरीचि:- प्रागमाः समिधो देयास्ताच काम्येष्व पाटिताः । शान्त्यर्थेषु सशल्का ' विपरीता जिघासतः ॥११॥ विशीर्णा विदला हस्खा वक्राः सशुषिराः कृशाः। दीर्घाः स्थूला घुणैर्जुष्टाः कर्मसिद्धिविनाशिकाः ॥१२॥ आदिपुराणे - पलाशाश्वत्थन्यग्रोध-अक्षवेकातोद्भवाः । अश्वत्थौडुम्बरौविल्वश्चन्दनः सरलस्तथा । अश्वत्थन्यग्रोधः अश्वत्थसंयुक्तो वटः, अश्वत्थस्य' पुनरुपादानात् । शालश्च देवदारुश्च खदिरशेति यशियाः ॥१३॥ 1 I. O..पाठी 2 I.O.को 3 Band I.0. कुर्थाच. But Raghunandana (Sams. karatativs, p. 872)न कुर्याद 4 K. R. and Sm. T. तथा स्वाद 5 K. R. And Sm. T, विविधचाखायुका 6 I. O. and K. R ०५ 7 I.0. महान कार्या 8 I.O. सप्तशिरा 9 Bषादित्यपुरा, K. R .. 10 I.O. and K. R. बरी 11 I.0. adda.hero 12 I.O.वाधिकार ·दानसागरः हारीत:- नाशुचिक्लिन्नपूति भिरुभिरग्निमिन्धेत ।।१४॥ आपस्तम्बः(श्राप. ध. सू . ११५११५११२)- नाप्रोक्षितमिन्धनममावादध्यात् ॥१५॥ विष्णुधर्मोत्तरे (३।२८७८-११) :- दूर्वाहोमः परः प्रोक्तस्तेन स्वर्गे महीयते । तस्माद्दशगुणं पुण्यमिध्मभिः प्राप्नुयात् कृते ॥१६॥ तस्माद्दशगुणं शस्यैवाहिभिर्द्विगुणं ततः । तावदेव तथा पुण्यं होमे सिद्धार्थकः स्मृतम् ।।१७।। यवैश्चतुर्गुणं तस्मात् तिलैर्दशगुणं स्मृतम् । तावदेव फलेयं विल्वैर्दशगुणं ततः ॥१८॥ पश्च' तावदेवोक्तं दधा क्षीरेण च द्विजाः। परमान्नेन धर्मज्ञा घृतेनाष्टगुणं ततः ॥६६॥ एवं छन्दोगपरिशिष्टकृताऽत्यन्तप्रचुरफलत्वात् अनादिष्टहविर्विशेषे होमे गव्यमाज्य मुप- न्यस्तम् । तस्मात् अनादिष्टद्रव्यविशेषेषु होमेषु' दूर्वादीनामन्यतमस्य हविष्टु' बोद्धव्यम् । मन्त्रेणोकारपूतेन स्वाहान्तेन विचक्षणः । खाहावसाने जुहुयायायन् वै मन्त्रदेवताम् ॥२०॥ (३।२८७११२) अथ जपपरिभाषा। नरसिंहपुराणे- त्रिविधो जपयज्ञः स्यात् तस्य भेदान् निबोधत' । वाचिकश्च उपांशुश्च मानसश्च त्रिधा मतः । त्रयाणां जपयज्ञानां श्रेयान् स्यादुत्तरोत्तरः ॥१॥ यदुश्चनोचवरितैः स्पष्टशब्दवदक्षरैः । मन्त्रमुच्चारयेद्वयक्त जपयज्ञः स वाचिकः ॥२॥ 1 I.O. पूती० 2 I.0. 3 I... असमाय 4 I.0. विशेषी दानेषु 5 I.O. विम्त 6 I. O. ध्यायेत? 7 I. O. मियोधते ·जपपरिभाषा शनरुचारयेन्मन्त्रमीषदोठो प्रचालयेत् । किश्चिच्छन्दं स्वयं विद्यात् स उपांशुरिति स्मृतः ॥३॥ धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्ण पदात् पदम् । शब्दार्थचिन्तनाभ्यासः स उक्तो मानसो जपः ॥४॥ योगियाज्ञवल्क्यः- उपांशुजपयुक्तस्य [शंस्या च्छतगुणं भवेत् । साहस्रो मानसः' प्रोक्तो यस्माद्धथान समो हि सः ॥५॥ शंस्यात् वाचिकात्, उच्चैः पठनीयादित्यर्थः । " [न चकमन्न च हसन पार्श्वमबलोकयन् ।] [नापाश्रितो न जल्पंश्च]' न प्रातशिरास्तथा ॥६॥ न पदा पादमाकम्य न चैवं हि तथा करो। न चासमाहितमना न च संश्रावयन् जपेत् ॥७॥ प्राक "लेषु कुशेष्वेवमासीनश्वासने शुभे । प्राक. लेषु श्रासनोई प्रागग्रारोपितेषु । नात्युच्छ्तेि नातिनीचे दर्भपाणिः सुसंयतः ॥८॥ स्फाटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षः पुत्रजीवसमुद्भवैः । अक्षमाला तु कर्तव्या उत्तमा ॥धुत्तरोत्तरा ।।६।। कोट्य"धिका भवेद वृद्धिरक्षमाला विशेषतः । अपस्य कियमाणस्य तस्माच्छ्ठः परः परः ॥१०॥ [अभावे त्वक्षमालायाः कुशग्रन्थ्याऽथ पाणिना। जप एव हि कर्तव्य एकाग्रमनसैव हि ॥१३॥' 1 I... तुयं 7 I.O. नापयिती न जल्पय 2 I.O. जपनाम सस्था० 8 I.).चवेह 3 I.0. ०१ 9 I, 0. I,O.००० 4 I. 0. यस्याध्यान 10 I... ००० 11 I.). 5A यस्माछवगुणौ भवेत् । यस्माद्यानसमो ०० 12 1.0. ०या० किमा। यस्मादुचे पाठायाचिकादिस्य: for the b. p. 13 Supplied from K. R. A, } H_Supplied from K.R. and A.T. and I. O, omit the b. p. A, B and I.0. omit the b.p.

·दानसागर .. कोट्य 'धिका भवेद्धिरिति [स्फटिकमालाया' इन्द्राक्षमालया] 'जये कोटिगुणमतिरिक्तं फलम्, एवमुत्तरोत्तरायाः पूर्वपूर्वापेक्षया [कोटिगुण फलाधिक्यम् ] । कूर्मपुराणे (२११८१७६.८०)- जपकाले न भाषेत [न चान्यत्] प्रेक्षयेद्बुधः । न कम्पयेच्छिरोग्रीव" दन्तान्नैव प्रकाशयेत् ॥१२॥ गुह्यका राक्षसाः सिद्धा हरन्ति प्रसभं भयात् । [एकान्ते सुशुभे] देशे तस्माजप्यं समाचरेत् ॥३॥ अविरा:- विना दर्भश्च यत् सानं यच दानं विनोदकम् । 'असंख्यातच [यजप्यं तत् सर्व]। निष्फलं भवेत् ॥१४॥ असंख्यातम् [अज्ञातसंख्यक जयं', तथाच यजपितव्यं तद् विज्ञातसंख्यमेव कर्तव्यम्"] । [अनेनैवा नत्युच्छ्रितानतिनीचा" प्रागप्रकुशास्तीर्णशोभनासनोपविष्टेन दर्भपाणिना संयत- चित्त न उत्तरोत्तरात्यन्तप्रशस्तस्फटिकेन्द्राक्षरुद्राक्ष पुत्रजीवसमुद्भवाक्षमालावता किमप्यनव- लोकयता शिरोमीवमकम्पयता संवृतनयनेन शुमे विविक्त देशे जप्यं संख्याज्ञानपूर्वकमेव कर्तव्यमित्युक्तम् [" अथ द्रव्यगण-परिभाषा। तत छन्दोगपरिशिष्ट कात्यायन:- हरिता यज्ञिया दर्भाः पीतकाः पाकयज्ञियाः। समूलाः पितृदेवत्याः : कल्माषा वैश्वदेविकाः ॥१॥ - 12 ].0. जपं 13 I.O. यावपितम्य 14 A.पजातसंख्य तथा च यजपितम्ब बन विजातसंख्य मावं कर्तव्यम् for the b. p. 1 I. O. .व्या. 2 I. (). omits ar 3 A स्फाटिकमणिना for the b. p. 4A कोटिकोटिगुणफलोत्कर्ष: 5 A and K. R. नान्यानि and K. P. ध्यान 6 K.P.पये. 7 I.O. and K. P. योगा 8 K. P. यतः 9 I. 0. एकानेषु पभ and K. P. एकाने पची 10 I.0. and K. R. स्त 11 A and K. R. यम्बत सतत 15 I.0.बनेर 16 B मेरमतापिनातिनीषा 17 I.0. omits oरो 18 I.0. omita पाच 19 I.0.अप: 20 A omits the entire prose extract, bracketed abovo.

·सर्वोषधिगणः अथौषधिगणः। - विष्णुपुराणे- वोहयः सयवा माषा गोधूमाः सर्षपास्तिलाः।। प्रियङ्गसप्तमा ह्यते अष्टमास्तु कुलत्थकाः ॥१॥ श्यामाका अथ' नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः । तथा वेणुयवाः प्रोक्तास्तथा मर्कटका मुने ॥२॥ जर्तिलाः स्वयंजातास्तिलाः। वेणुयवा वेणबीजानि । प्रामारण्याः स्मृता एता प्रोषध्यस्तु चतुर्दश ॥३॥ अथाष्टादशधान्यानि। वायुपुराणे- व्रोहयश्च यवात्रैव गोधूमा अणवस्तिलाः । प्रियङ्गवो ख़ुदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः" ॥१॥ माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः' । आढक्यश्वणकाचैव गणाः सप्तदश स्मृताः ॥२॥ व्रीहिः षष्टिका, प्रियहुः फलिनो', उदारो देवधान्यम्, कोरदूषः कोद्रवः, सचीनकः" कलायः, निष्पावः श्वेतशिम्बो, श्राढको मोटरी । एत एव मुख्यधान्येन समम् अष्टादश चान्यानि भवन्ति । अथ सर्वोषधिगणः। - छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः- व्रीहयः शालयो मुद्गा गोधमाः सर्षपास्तिलाः । यवाश्रोषधयः सप्त विपदो प्रन्ति धारिताः ॥१॥ .. 1 Aaud K. R.पपलिम्बा: 2 I.0. कुलविता 3 A and I.0..लथ 4 I.0. साबबेकार 5 Aand I.O.ना 6 I.O. सतीच्या 7 I.0. महामहिका 8 I.O. बामनी 9 I.O. सतीवरः 10 I.0. a ·" दानसागरः . अथ सर्वगन्धः। गन्धशास्त्रे- कस्तूरिकाया द्वौ भागौ चत्वारः कुकमस्य च । षोडश चन्दनस्यैव' कर्पूरस्य चतुष्टयम् । सर्वगन्धमिति प्रोक्तं समस्तसुरवल्लभम् ।।१॥ अथ सर्वरनगणो रत्नाचलोक्तः। म च मुक्ता-हीरक-गोमेदेन्दनील-पुष्पराग-वैदूर्य-विद्रुम-मरकत-पद्मरागाख्यः । अथ सर्वरसगणः। रसा लवणादयः, 'षडरसाश्च लवणादयः' इति विश्वचकमहादाने श्रवणात् । ते च लवण-मधुर-तिक्त कटु-कषायाम्ल रूपाः । अथ सर्वधातुगणः। मत्स्यपुराणे- तालकं सशिला-वज्र-मजनं श्याममेव च । काक्षी कासीस-माक्षीकं गैरिक श्चादितः कमात् ॥१॥ तालकं हरितालं', शिला मनःशिला, वज्रभ्रकं वज्रानकं तच्चायुर्वेदप्रसिद्धम् । तथा चायुर्वेदे- वन भेकवपुः कृष्णमभ्रक त्रिविधं मतम् ॥२॥ तत्र वनाभ्रकस्य लक्षणम्- अप्रस्तरं कठोरा" गुरु कजलसनिभम् । यन्न शब्दायते वही नैवोच्छनं भवेदपि । सदाकरसमुद्भूतं वति'' प्रथितं धनम् ।।३॥ इति । श्याममननं कृष्णरसाधनं, काक्षी सौराष्ट्र मृत्तिका, कासीसं स्वनामप्रसिद्ध, माक्षीक" स्वर्ण- माक्षिकम् । - . 7 1 I.O. .स्यका 2 I0. कषायाः ख. 3 I.0. गीरिक 4 Aरितालक' 5 A बजाक, B बजाम, I. O. omits बज, just above 6 I.O. omita this A बजभेदकर, I.0, मैदकव: 8 A वजाभंकस्य 9 A प्रशस्तक का 10 I.O. नेवोन 11 I.0. 12 I.0. माधिक सुबई बजेचि ·अथ मुख्यद्रव्यालाभे तत्प्रतिनिधिपरिभाषा। तत्र छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः- यथोक्तवस्त्वसम्पत्ती प्राय तदनुकारि यत् । यवानामिव गोधूमा वीहीणामिव शालयः ॥१॥ - पैठीनसिः- काण्ड मूलपर्णपुष्पफलप्ररोहरसगन्धादीनां सादृश्येन प्रतिनिधिं कुर्यात् । सर्वालाभे यवः प्रतिनिधिर्भवति ॥२॥ मैत्रायणीयपरिशिष्टम्- प्राज्यार्थे तैलं प्रतिनिधिः । तदलाभे दधि पयो वा । तदलाभे तण्डुल पिष्टानि यव- पिष्टानि वा अद्भिः संमृज्यार्थान् कुर्वन्ति । तथा दक्षिणा। अलाभे मूलानां भक्ष्याणा ददाति । न त्वेवं यजेत ॥३॥ 'न त्वेवं यजेतेति प्रदक्षिणं न यजेतेत्यर्थः । एतच ताण्डिब्राह्मणेऽप्युक्तम् । तथा च ताण्डियाह्मणम्- श्लेष्म वा एतद् यज्ञस्य यद्दक्षिणा । न वा अश्लेष्मा रथो वहति । श्रथ यथा श्लेष्मवता यं कामं कामयते, तमप्य'श्नुते; एवमेतेन दक्षिणावता यं कामं कामयते, *तमायश्नुते । शुभा वा एषा यज्ञस्य दक्षिणा' । यद्दक्षिणावता यजते, शुभमेवास्मिन् दधाति । श्लेष्म रथकील: 10 तहस्तुविशेषालाभे तत्सदृशं वस्तूपादेयम् । मालाभे यव उपादेयः । घृतालामे तैलम् । तैलालाझे दधि । दध्यलाभे क्षीरम् । क्षीरालाभे तण्डुलपिष्टानि यपिष्टानि वा 1 I. O. •तु. 2 I.0. omits काख 3 I.0. adds दhिt here 4 I.0. adds मत्येवं यमेत again here 5 I. 0. omits a 6 I... omits पथ 7 I... तदम्यु 8 I.O. तमस्य एभिपभोवा 9 I... omits दधिना 10 I... रहोस:

·दानसागरः जलक्रिनानि । दक्षिणार्थश्रुतद्रव्यविशेषाणाचालाभे मूलानि पिष्टकानि' वा दक्षिणार्थ- मुपादेयानि ॥४॥ अथ मानपरिभाषा। तत्र छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः- मानकियायामुक्तायामनुक्ते मानकर्तरि । मानकृद् यजमानः स्याद् विदुषामेव निश्चयः ॥१॥ - तथा- अगुप्ताङ्गुलिमानन्तु यत्र यत्रोपदिश्यते। तत्र तत्र वृहत्पर्वप्रन्थिनिर्मिनुयात् सदा ॥२॥ भविष्ये- साने पलशतं ज्ञयमभ्यो' पञ्चविंशतिः । पलानां द्वे सहस्र तु महास्नाने' प्रकीर्तितम् ॥३॥ मनुः (८।१३४ख-१३५क) :- पश्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश । पलं सुवर्णाश्चत्वारः ॥४॥ इति । गोपथब्राह्मणे माषकं पञ्चकृष्णलम् । माषकाणि चतुःषष्टिः पलमेकं विधीयते ॥५॥ द्वात्रिंशत्पलिकं प्रस्थमुक्तं स्वयमथर्वणा । आढकस्तु चतुष्प्रस्थैश्चतुर्भिर्दोणमाढकैः ॥६॥ द्रोणप्रमाणं विज्ञयं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा। द्वादशाभ्यधिकैर्नित्यं पलानां पञ्चभिः शतैः ॥७॥ 1 I.0, दविना ... and omita पसाभ 2 I.O. पिशवादीनि 3 Bomits the entire extract begiuniug from grego. I. 0. adds नबदचिन यागादि कर्म कत्तव्य 4 I.0. ततः 5 I... मेष 6 I.0.गन 7 I.0. अभ्या: 8 I.0. 9 I.O. जान ·मानपरिभाषा कुम्भपरिमाणमपि तत्रोक्तम्'- घृतद्रोणेन परिमितं' कुम्भम् ॥८॥ इति । भारपरिमाणश्चा भिधानकोषादी प्रसिद्धम् । तथा च- तुला पलशतं यं भारः स्याद् विंशतिस्तुलाः ॥६॥ एतेन ब्राह्मणप्रशंसा-दानप्रशंसा पानप्रशंसा-पात्रापवाद-दानस्वरूप कर्तृ-श्रद्धा-दान- काल-दानदेश-देय-दानाप वादासदान-दानविधि-प्रतिग्रहविधि-परिभाषा उता इति' । 1 I.O. तवोक 2 I.0. पूरित 3 I.0. भावपरिमापाखा 4 I.O. omits दानप्रशंसा reads qufipar justead 5 A and B add another कह here 6 I.O. omits oदामाप. 7 B omits this prose extract aud ·अथ विष्णुदैवतमहा'दानावर्तः । अथ महादानप्रशंसा। मत्स्यपुराणे (२७४ अध्यायः प्रथमश्लोकद्वयव्यतीतः) सूत उवाच- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानानुकीर्तनम् । "दानधर्मेषु यत् प्रोक्तं 'विष्णुना प्रभविष्णुना ॥१॥ सर्वपापक्षयकरं नृणां दुःस्वप्ननाशनम् । यत्तु षोडशधा' प्रोक्तं वासुदेवेन भूतले ॥२॥ पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापहरं परम् । पूजितं देवताभिश्च ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥३॥ श्राद्यन्तु सर्वदानानां तुलापुरुषसंज्ञितम् । हिरण्यगर्भदानश्च ब्रह्माण्डं तदनन्तरम् ॥४॥ कल्पपादपदानञ्च गोसहस्रञ्च पञ्चमम् । हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्तथैव च ॥५॥ "हिरण्याश्वरथस्त्रद्वद्धेमहस्तिरथस्तथा। पञ्चलालकं तद्वद्धरादानन्तयैव च ॥६॥ द्वादशं विश्वचकञ्च ततः कल्पलतात्मकम् । सप्तसागरदानश्च रत्नधेनुस्तथैव च । महाभूतघटस्तद्वत् षोडशः परिकीर्तितः ॥७॥ सर्वाण्येतानि कृतवान् पुरा शम्बरसूदनः । वासुदेवश्च भगवानम्बरीषश्च पार्थिवः ॥८॥ कार्तवीर्याऽर्जुनो नाम प्रहादः पृथुरेव च । चकुरन्ये महीपालाः केचिच भरतादयः ॥६॥ 1 I. 1. adds another sin bere 2 A and B तुखापुरुषदानम् 3M. P. दानामपि, I.0. धान. 4 I... and M. P. यम्मीको 5 I. O. यत्तत बोपन वा 6 A aud Bonit this verse ·अथ दानानुष्ठानम्। यस्माद् विघ्नसहस्रण महादानानि सर्वदा । स्मरन्ति देवतादेशादेकेकमपि भूतले ॥१०॥ एषामन्यतम' कुयोद् वासुदेवप्रसादतः । न शक्यमन्यथा कर्तुमपि शक्रण भूतले ॥११॥ तस्मादाराध्य गोविन्दमुमापतिविनायकौ । महादानमखं कुर्याद् विप्रैश्च वानुमोदितः ॥१२॥ एतेनादौ निर्विघ्न महादानमखसिद्धयर्थ गोविन्दोमापतिविनायकपूजां विधाय ब्राह्मणान् : वस्त्रादिभिरभ्यर्च्य तेषामनुज्ञा गृहीत्वा सङ्कल्पश्राद्धमण्डपादारम्भ इति बोधितं भवति । [एतदेवाह मनवे] परिपृष्टो जनार्दनः । यथावदनुवक्ष्यामि शृणुध्वमृषि सत्तमाः ॥१३॥ मनुरुवाच । महादानानि यानीह पवित्राणि शुभानि च । रहस्यानि प्रदेयानि तानि मे कथयाच्युत ॥१४॥ .. मत्स्य उवाच । नोक्तानि यानि गुह्यानि महादानानि पोड़श । तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः। तुलापुरुषयागोऽयं येषामादी विधीयते ॥१५॥ अयनेषु च पुण्येषु' व्यतीपाते दिनक्षये । युगादिष्परागेषु तथा मन्वन्तरादिषु ॥१६॥ संक्रान्तौ वैधृतिदिने' चतुर्दश्यष्टमीषु च। मितपञ्चदशीपर्वद्वादशीष्वष्टकासु च ||1७॥ यज्ञोत्सवविवाहेषु दुःखप्नाद्भुतदर्शने । द्रव्यब्राह्मणलाभो वा श्रद्धा वा यत्र जायते ॥१८॥ 1 A and I.O. दामफलम् 2 A and I. 0. रचलि 3 I.0.0 4 I.O. निर्विन 5 Corrected from M. P. A. and I.O. एतावदेव मनुमा 6 I.0. परिपूर्ण 7 I. O. ०वभर 8 Supplied from M. P. A. B and I... onjit it 9 A and I. O. अयने विर्य व 10 A पौर्षमास्याच 11 A दमोकास 12 A omits the entire line, ·दानसागरः तीर्थे वाऽऽयतने गोष्ठे' प्रपा रामसरित्सु च । गृहे वाथ वने वापि तडागे रुचिरेऽथवा । महादानानि देयानि संसारभयभीरुणा ॥१६॥ अनित्यं जीवनं यस्माद वसु चातीव' चञ्चलम् । केशेष्विव गृहीतः सन् मृत्युना दानमाचरेत् ॥२०॥ एतेन कालदेशयोनियमः प्रतिपादितः । [ अथ तुलापुरुषमहादानम्। ]' पुण्यां तिथिमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । षोड़शारनिमात्र वा दश द्वादश वा करान् ।।२१।। [पुण्यामुक्तानामन्यतमाम । आसाद्य आसनां]10 ज्ञात्वेत्यर्थः । मण्डपं कारयेद विद्वांश्चतुर्भद्राननं ।। बुधः । सप्तहस्ता भवेद् वेदी मध्ये पञ्चकराऽथवा ॥२२॥ तन्मध्ये तोरणं कुर्यात् सारदारुभवं शुभम् । कुर्यात् कुण्डानि' 3 चत्वारि चतुर्दिक्षु विचक्षणः ।।२३॥ तोरणमिति वक्ष्यमाणसाले "मुद्यादीनामन्यतमस्य सारदारुणा कृतं तुलाधारणक्षमा. गेला"सहितं स्तम्भद्वयं लिङ्गपुराणे तस्यैव तोरणत्वेन प्रतिपादनात् । तथाच तुलारोपण- प्रस्ताव लिङ्ग पुराणम् (२।२८।३४क)- रश्मिभि "स्तारणाग्रतु' बन्धयेच्च विधानतः ॥२४।। 18 सुमेखलायोनियुतानि तानि सुपूर्णकुम्भानि सहासनानि । सुताम्रपानद्वयसंयुतानि सयज्ञपात्राणि सविष्टराणि ॥२५॥ 12 1 I.0. गोषु 2 I... कूपा० 3 I.(). रथे + I. O. वसुधातीय 5 A उराभीतिररवच which might have been उत्तराभौतिरेव च in the second foot BA धर्ममाचरेत् 7 A, Band I.O. omit the b.p. 8 I.O. ०रविमान 9 A reads the entire line differently, viz मरूप रचर्यद विहानषोड़श हादश वा करान् 10 A पुण्ययुक्ता तिथिमथासाद्य 11 A भद्रासन 12 I.0. भयं 13 I.0. कुर्याइहानि 14 I.0.०माने० 15 I.O. तुला. 16 I.O. वमभि. 17 L. P. वा 18 I.O. ख० ·तुलापुरुषमहादानम् यज्ञपाताणि नुवादीनि । हस्तप्रमाणानि तिलाग्यधूप पुष्पोपहाराणि सुशोभनानि । पूर्वोत्तरे हस्तमिता च वेदी प्रहादिदेवेश्वरपूजनाय ॥२६॥ प्रहादिदेवेश्वरपूजनायेति वक्ष्यमाण-विनायकादिग्रह-लोकपालपूजनायेत्यर्थः । अर्चार्चन ब्रह्मशिवाच्युतानां तत्रैव कार्य फलवनमाल्यैः । अर्चार्चन मिति "प्रहादिदेवेश्वरपूजनाये'तिप्राप्त-अमशिवाच्युतपूजायां विशेषविधानार्थ, तेन ब्रह्मशिवाच्युतानां प्रतिमासु पूजा कार्या'", इतरेषान्तु स्थण्डिल इति प्रतिपादितम् । लोकेशवर्णाः परितः पताका मध्ये ध्वजः किरिणिकायुतः स्यात् ॥२॥ द्वारेषु॥ कार्याणि च तोरणानि चत्वार्यपि क्षीर"वनस्पतीनाम् । द्वारेषु कुम्भद्वयमत्र कार्य नग्गन्ध-धूपाम्बर"-रनयुक्तम् ॥२८॥ एतेन सोपकरणमण्डपानुपानमुक्तम् । यत् पूर्व सारदारुमयं तोरणं कुर्यादित्युक्तं तस्ये- दानीमनुष्ठानमाह। सालेख 'दोचन्दनदेवदारु-श्रीपर्ण विल्वप्रियकाश्चनोत्थम् । स्तम्भ"द्वयं हस्तयुगावखातं कृत्वा दृढ़ पञ्चकरोच्छ्रितं तत् ॥२६॥ तदन्तरं हस्तचतुष्टयं स्यादथोत्तरायाश्च तदमेव । उत्तरायामर्गलायां गतं तदन्तरं हस्तद्वयावखातस्य [स्तम्भद्वयस्य अन्तरम् अवकाशरू' हस्तचतुष्टयं स्यात् । एतेन हस्तद्वयनिखात'"]-स्तम्भद्वयोद्धम् अर्गलापर्यन्तं हस्तचतुष्टयमिति प्रतिपादितम् ; न तु" स्तम्भयोरेवान्तर हस्तचतुष्टयमिति योजनीयं, "स्तम्भद्वयमिति- समासान्तभूतस्य स्तम्भस्य तत्पदेन समस्तसम्बन्धसम्भवे सति प्राकृष्य परामर्शस्यायोग्यत्वात् । 1" स्तम्भयोरन्तरं पितामहोक्कमेव कर्तव्यम् । तथाच पितामहः- 1 I.0.७० 11 I...रच 2 A पूर० ; I.0.००प० 12 I.O.चोरिक 3 I.O. देवी. 13 B grado in the body of 4 I. 0. omits it the Ms. aud over to in the 5 A, B and I.0.पर्धाचन, M.P. पवाचन head space. 6 I.0. माधव: 14 I.O. शाले० 7 A, B and I.0.पर्धाचन I.0. 15 I.0. adds rett fafar here 16 I.O. omits the bracketed 8 I.0. ग्रादिक portion 9 I... अधिवाना 17 I.0. omitar 10 I.O.कार्य and omits पूजा 18 I.0.सयामारमिति 19 I... कु.

·दानसागरः चतुर्हस्ता तुला कार्या पादौ कार्यों तथाविधौ । अन्तरन्तु तयोर्हस्तौ भवेदभ्यर्द्धमेव वा ॥३०॥ पादी स्तम्भाविति । तदनमेवेति स्तम्भसजातीयमेव । तच्चोत्तरायां कर्तव्यमिति उत्तरायाचति चकारस्यार्थः । समानजातिश्च तुलाऽवलम्च्या' हैमेन मध्ये पुरुषेण युक्ता ॥३१॥ समानजातिश्च तुलेति स्तम्भदाहसजातीयदारुघटितेत्यर्थः । एवञ्च स्तम्भार्गलातुलाः सजातोयकाष्टैरेव' कर्तव्याः, नान्यजातीयेनेत्युक्तं भवति । 'पश्यन् हरेर्मुख'मित्युत्तरत्र' श्रवणात् हैमेन पुरुषेणेति सुवर्णपत्र निर्मित-वासुदेवाकृतिनेति बोद्धव्यम् । दैयेण सा हस्तचतुष्टयं स्यात् 'पूर्णत्वमस्यास्तु दशाङ्गुलानि । सुवर्ण-पत्राभरणा च कार्या सलोहपाशद्वयशृङ्खलाभिः ॥३२।। सुवर्ण पत्राभरणा मध्ये सौवर्ण-पत्रवेष्टिता। युता सुवर्णेन तु रनमालाविभूषिता माल्यविलेपनाढ्या । सुवर्णेन युतेति मुखद्वये" शोभाकरसुवर्णयुता । चक लिखेद वारिजगर्भयुक्तं नानारजोभिर्भुवि पुष्पकीर्णम् । वितानकचोपरि पञ्चवर्ण संस्थापयेत् पुष्पफलोपशोभम् ॥३३।। वारिजगर्भयुक्तं पद्मगर्भम् । भुवि तुलाधोभागे"। पञ्चवर्ण श्वेत-लोहित-पीत-हरित- कृष्णवर्णम् । इति तुलानिर्माणमुक्तम् । अथत्विजो वेदविदश्च कार्याः सुरूपवेशान्वयशीलयुक्ताः । विधानदक्षाः पटवोऽनुकूला ये चार्यदेशप्रभवा द्विजेन्द्राः ॥३४॥ विधानदक्षा महादानविधानविज्ञाः13 1 I.0. •मिव 2 B तुलाव कन्या, I.0. तुलात्मकल्पा 3 I.0. स्तुला: 4 I.0. काष्ठमय 5 1.0. a omits here 6 I.0.०पाव 7 I.0. प्रश्त्वमस्खास्त दबाकुलो स्थान 8 I.0. ०पावा० 9 I.0. ograro 10 I.0. ०पाव 11 I.O. मुखश्यन 12 I.0. तुलातलभाग 13 I.O. विधानाभिचा:

·तुलापुरुषमहादानम् गुरुश्च वेदार्थ'-विदार्यदेशसमुद्भवः शीलकुलाभिरूपः । कार्यः पुराणाभिरतोऽतिदक्षः प्रसनगम्भीरसरखतीकः । प्रसनगम्भीरसरखतीकः सुपरिडत' इत्यर्थः । सिताम्बरः कुण्डल-हेमसूत्र-केयर-कण्ठाभरणाभिरामः ॥३॥ अत्र च सम्भृतसम्भारेण गुरुपूर्वमृत्विजः कार्याः ऋत्विजो वरणीया इति बोदव्यं, दाने तथा दर्शनात् । पूर्वेण ऋग्वेदविदावथास्तां यजुर्विदौ दक्षिणतश्च शस्ती। स्थाप्यौ द्विजो सामविदौ च पश्चादाथर्वणावुत्तरतश्च कार्यों ॥३६॥ विनायकादिग्रहलोकपालवस्खष्टकादित्यमरुद्रणानाम् । ब्रह्माच्युतेशार्क-वनस्पतिभ्यः स्वमन्त्रतो होमचतुष्टयं स्यात् ॥३॥ विनायकादीत्यादिशब्दो विनायकपूजाहोमप्राथम्यप्रदर्शनार्थः । पाठकमेणैव पूर्वभावे लम्धे प्रादिपदोपादानं प्रहपूजाहोमयोविनायकपूजाहोमपूर्वकत्वप्रदर्शनार्थम् । जप्यानि सूक्तानि तथैव चैषामनुक्रमेणैव यथाखरूपम् । होमावसाने कृततूर्यनादो गुरु हीत्वा वलिपुष्पधूपम् । यथास्वरूप यथावेदम् । तेन पूजितदेवानां मध्ये यस्मिन् वेदे येषां सूकमस्ति तद्वे दिनां तत्सूक्तजपः कर्तव्यः ; न तु सर्वेषां', सर्वत्र सूक्तासम्भवात् । 8 अभ्यर्चयेल्लोकपतीन् कमेण मन्त्रैरमीभिर्यजमानयुक्तः ॥३८॥ एत्येहि सर्वामरसिद्धसाध्यैरभिष्टुतो वज्रधरामरेश । संवीज्यमानोऽप्सरसा गणेन रक्षाध्वरं नो भगवनमस्ते ॥३६॥ इन्द्राय नमः। एये हि सर्वामरहव्यवाह मुनिप्रवीरैरभितोऽभिजुष्ट । तेजोवता लोकगणेन साई [ममाध्वरं पाहि]1° को नमस्ते ॥४०॥ - 1 A and I.0. वेदा० 2 I.0. सत्पखित 3 I.O. ०प्रतिपादनार्थ: 4 I.O. मादी 5 A .देवतामा 6 I... adds मुता. here and omite ay fant just below. 7 A सवः 8 I.0.बाबारी. 9 A नानामपित दीनना 10 A ममान र ·दानसागरः *श्रमये नमः। एयेहि वैवखत धर्मराज सर्वामरैरर्चित धर्ममूर्ते। शुभाशुभानन्दशुचामधीश' शिवाय नः पाहि मखं नमस्ते ॥४१॥ यमाय नमः। एयेहि रक्षोगण-नायकस्त्वं विशालवेतालपिशाचसंषैः । ममाध्वरं पाहि शुभाधिनाथ लोकेश्वरस्त्वं भगवन्नमस्ते ॥४२॥ ॐ नितये नमः । एत्येहि यादोगण-वारिधीनां गणेन पर्जन्य सहाप्सरोभिः । विद्याधरेन्द्रामरगीयमान पाहि त्वमस्मान् भगवनमस्ते ॥४३॥ वरुणाय नमः। एसोहि यज्ञ मम रक्षणाय मृगाधिरूढः सह सिद्धसंषैः । प्राणाधिपः कालकवेः सहाय गृहाण पूजां भगवनमस्ते ॥४४॥ ॐ वायवे नमः। एसोहि यज्ञश्वर यज्ञरक्षां विधत्व नक्षत्रगणेन सार्द्धम् सर्वोषधीभिः पितृभिः सहैव गृहाण पूजां भगवनमस्ते ॥४५।। ॐ सोमाय नमः। एसोहि विश्वेश्वर नस्त्रिशूलकपाल-खटावरेण सार्द्धम् । लोकेश यज्ञश्वर यज्ञसिद्धय गृहाण पूजां भगवनमस्ते ॥४६॥ ॐ ईशानाय नमः। एहि पातालधराधरेन्द्र नागाना-किन्नर-गीयमान । यक्षोरगेन्द्रामरलोकसार्द्धमनन्त रक्षाध्वरमस्मदीयम् ॥४७॥ अनन्ताय नमः। एसोहि विश्वाधिपते मुनीन्द्रलोकेन साई पितृदेवताभिः । विशाध्वरं नः सततं शिवाय [पितामह त्वं भगवनस्ते ॥४॥ 1 A • शुभामराश, I.0. •भामरोश 2 I.O.ताय 3 I.0. पारिवाना 4 I.0. यज्ञ 5 I.0..धरे 6 I0. पितामसव ·तुलापुरुषमहादानम् ॐ ब्रह्मणे नमः। त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । ब्रह्मविष्णुशिवैः साई रक्षां कुर्वन्तु तानि मे ॥४॥ देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपनगाः । ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च । सर्वे ममाध्वरे रक्षां प्रकुर्वन्तु मुदान्विताः ॥५०॥ इत्यावाह्य सुरान् दद्यादृत्विगभ्यो हेमभूषणम् । श्रावायेति 'लोक्यस्थभूतान्यावाहनपूर्वकं पूजयित्वेत्यर्थः । कुण्डलानि च हैमानि सूत्राणि कटकानि च । तथाङ्गुलीयं चित्राणि वासांसि शयनानि च ॥५१॥ द्विगुणं गुरवे दद्याद् भूषणाच्छादनादिकम् । जपेयुः शान्तिकाध्यायं 'जापकाः सर्वतोदिशम् ॥५२॥ शान्तिकाध्याय"मिति अधीयते इत्यध्यायः; [ तेन यो यस्य ]" वेदस्य शान्तित्वेन प्रसिद्धो "मन्त्रसन्दर्भः, स तस्य शान्तिकाध्यायः, सर्वत्र वेदे अभ्यायव्यवहाराभावात् । उपोषितास्ततः सर्वे कृत्वैवमधिवासनम् । प्रादावन्ते च मध्ये च कुर्याद ब्राह्मणवाचनम् ॥५३॥ उपोषितास्तत हति पूर्वदिनकृतोपवासाः, ततोऽपरदिने ; एवं क्रमेण होमादिमध्यस्खस्ति- वाचनान्तेनाधिवासनं कुर्युरित्यर्थः । श्रादावन्ते च मध्ये चेति मण्डपारम्भेऽधिवासन- समाप्ती दानसमाप्तौ च । ततो मालशब्देन नापितो द्विजपुगवैः त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य गृहीतकुसुमाजलिः । नापितः कुण्डसमीपस्थघटचतुष्टयजलेन, घटानां भूषणेतरोपयुक्तद्रव्यमध्यपठितत्वेन मानार्थ मेवोपादानं यतः। 12 1 I. O. adda ॐ here 2 I.O. adds सर्वान् here 3 I. 0. स्वलोक्य सभूता. 4 A शकटानि 5 A omits the entire line 6 I.O. यानका सर्वदो. 7 I.O. ०मित्यभिधीयत रत्न 8 I.O. तेमापापम्य for the brac. keted portion 9 I.0. मन्च 10 I.0. कुर्यादित्यर्थः 11 I.0. साप्ती 12 A बेदपुर ·दानसागर: शुक्रमाल्याम्बरो भूत्वा तां तुलामभिमन्वयेत् ॥५४।। नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं शक्तिमास्थिता । साक्षिभूता जगद्धात्री निर्मिता विश्वयोनिना ॥५५॥ एकतः सर्वसत्यानि तथाऽनृतशतानि च । धर्माधर्मकृतां मध्ये स्थापिताऽसि जगद्धिते ॥५६॥ त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तिता । मां तोलयन्ती संसारादुद्धरख नमोऽस्तु ते ॥५४॥ योऽसौ तत्त्वाधिपो देवः पुरुषः पञ्चविंशकः । स एवाधिष्ठितो देवि त्वयि तस्मानमोऽस्तु ते ॥५८।। नमो नमस्ते गोविन्द तुलापुरुषसंज्ञक । त्वं हरे तारयस्वास्मानस्मात् संसारसागरात् ॥५६॥ पुण्यं कालमथासाय कृत्वैवमधिवासनम् । पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा तां तुलामारुहेद् बुधः ॥६॥ पुण्यं कालं यजमानानुकूलं लममित्यर्थः । सखड्गचर्मकवची सर्वाभरणभूषितः । धर्मराजमथादाय हैमं सूर्येण संयुतम् । कराभ्यां 'बद्धमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन् हरेर्मुखम् ॥६१॥ हरेर्मुखमिति तुलामध्यनिवेशितसुवर्णहरिप्रतिमामुखम् । ततोऽपरे तुलाभागे न्यसेयुर्द्विजपुङ्गवाः । साम्यादभ्यधिकं यावत् काश्चनश्चातिनिर्मलम् ॥६२।। पुष्टिकामस्तु कुर्वीत भूमिसंस्थं नरेश्वर । क्षणमात्र ततः स्थित्वा पुनरेतदुदीरयेत् ॥६३।। नमस्ते सर्वभूतानां साक्षिभूते सनातनि । पितामहेन देवि त्वं निर्मिता परमेष्ठिना ॥६॥ त्वया धृतं जगत् सर्व सहस्थावरजङ्गमम् । सर्वभूतात्मभूतस्थे नमस्ते विश्वरूपिणि ॥६५॥ 1 A महामा 2 Aand I.O. भूगमतानि 3 Aवाधिवास पुनः 4 AM ·तुलापुरुषमहादानम् ततोऽवतीर्य गुरवे पूर्वम निवेदयेत् । [ऋत्विग्भ्योऽपरमर्धन्तु दद्यादुदकपूर्वकम् ॥६६॥ पूर्वम निवेदयेत् अर्ध प्रथमं निवेदयेदित्यर्थः । गुरवे प्रामरनानि ऋत्विग्भ्यश्च निवेदयेत् ।' प्राप्य तेषामनुज्ञा वा तथाऽन्येभ्योऽपि दापयेत् ॥६॥ अन्येभ्योऽपि ब्राह्मणेभ्य एव । दीनानाथविशिष्टादीन् पूजयेद् ब्राह्मणैः सह ॥६८॥ तत्समयोपस्थितदीनानाथविशिष्टब्राह्मणान् पूजयेदिति बोद्धव्यम् । न चिरं धारयेद् गेहे हेम संप्रोक्षितं बुधः । तिष्ठद भयावहं यस्माच्छोकव्याधिकरं नृणाम् । संप्रोक्षितमुत्सृष्टम् । शीघ्र परस्वीकरणाच्छ्रे यः प्रामोति पुष्कलम् ॥६६।। अनेन विधिना यस्तु तुलापुरुषमाचरेत् । प्रतिलोकाधिपस्थाने प्रतिमन्वन्तरं वसेत् ॥७॥ विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना । पूज्यमानोऽप्सरोभिश्च ततो विष्णपुरं व्रजेत् । कल्पकोटिशतं यावत् तस्मिन्ना के महीयते ॥१॥ कर्मक्षयादिह पुनर्भुवि राजराजो भूपालमौलिमणिरजितपादपीठः । श्रद्धान्वितो भवति यज्ञसहस्रयाजी दीप्तप्रतापजितसर्वमहीपलोकः ॥७२।। यो दीयमानमपि पश्यति भक्तियुक्तः कालान्तरे स्मरति वाचयतीह लोके । यो वा भृणोति पठतीन्द्रसमानरूपः प्राप्नोति धाम स पुरन्दरदेवजुष्टम् ॥७३॥ 1 I.0. पूर्वम निवेश्येत 2 A omits the bracketed portion 3 I.0. मनुधार 4 A पासपुरं परदिवI.O. वामन पुरन्दरदेवबुधा ·दानसागरः [अथ प्रयोगः। प्रथमदिनकृत्यम् । ] अन यजमानः समुपजाततुलापुरुषमहादानेच्छः प्रथमं विष्णुशिवविनायकानां पूजार्थ गन्धपुष्पादिसामग्रीवस्त्रनैवेद्यानि ब्राह्मणार्चनार्थ गन्धमाल्यसामग्रीवस्त्राणि वृद्धिश्राद्धसामग्री *स्वस्तिवाचनार्थ गन्धमाल्यसामग्री सपटोकवासोयुगत्रयं सुवर्णतोलकत्रयश्च तीर्थादिषु परि- शोधितायां भूमौ चतुर्भद्रमण्डपघटनार्थ स्तम्भवंशचालादिकं वेदोकुण्डघटनार्थ मिष्टका चूर्णश्च कुण्डपार्श्वस्थापनार्थ कुम्भचतुष्टयमृत्विजामष्टावासनानि होमार्थमष्टो शोभनताम्रपात्राणि 'म वचतुष्टयं नु क्चतुष्टयं तिलान् धृतश्च कुशं यथोप योगेध्मसमिदग्निज्वालनकाष्ठ- [धूपपुष्पादिसामग्री'] वेदीस्थदेवपूजार्थ द्वापञ्चाशतं वस्त्राणि ] पूजोचितसामग्रीश्च ब्रह्मशिव. विष्णुप्रतिमात्रयं मण्डपचालोपरि पूर्वादिदिक्षु दानार्थ पीतरक्तकृष्णातिकृष्णवे तकृष्णहरितपश्च- वर्णश्व तरक्ता दश पताकाः चालमध्यारोपणार्थ किङ्किणीयुक्तमुत्कृष्ट ध्वजं द्वारचतुष्टया- लकरणार्थ लक्षोडुम्बराश्वत्थवटानां तोरणचतुष्टयं मृन्मयान् शोभनानष्टौ कुम्भान् कुम्भ- मण्डनार्थ पुष्पमाल्यसामग्रीचन्दनवस्त्ररत्नानि तद्रूपनार्थ गुग गुलु कुम्भपूरणार्थ तीर्थ- 1 सालपुत्रजीवचन्दनदेवदारुगाम्भारी वित्व'कदम्बबकुलानामन्यतमस्य सारदारुणा निर्मितं सप्तहस्तोच्छ्रितं दृढम् ऋजु उपरि हस्तमेकं परित्यज्य कृतच्छिद्र स्तम्भद्वयं तदारुमयी- मेव तुलाधारणसमथर्थी मध्यस्थितकटका मर्गला तदारुमयीं चतुर्हस्तायतां दशाङ्गुलप्रस्तारां चतुरस्रां मध्यार्पितधारणसमर्थ बडिशाकृतिलोहां मध्ये प्रान्तद्वये च सुवर्णपत्रवेष्टितां पार्श्वद्वयस्थलोहपाशद्वयलम्बमानशृङ्खलाष्टकनिबद्धार्धपद्वर्या तुला तदलकरणार्थ माल्य- सामग्री चन्दन मौक्तिकप्रवालमालाश्च'' तुलामध्यस्थापनार्थ सुवर्णपत्रनिर्मिता' विष्णु- प्रतिमां चकलिखनार्थ पञ्चवर्णतण्डुल गुण्डिको चकालकरणार्थ पुष्पादिसासी तुलाया ऊर्ध्वस्थापनार्थ पञ्चवर्ण चन्द्रातप "तद्वन्धनार्थ फलपुष्पसामग्रीश्च 'गुरोरर्चनार्थ जलब्ध 1 A and I. O. omit the brac. keted portion 2 I.0. सतिका 3 I, 0. ०मिएकाच 4 I.0.१० 5 I.0. विटर 6 I.O. योगसमिद 7 B and I. O. व्यजनादिमामयों 8 A विदि 9 I.0. ०वटान् 10 I.O. शाल. 11 I.0.०कदम्बाधमानाम् 12 I.O. वनिशा० 13 I.0. ०माला 14 I.O. यवनिर्मित 15 I. 0. पुपार्जनसामयों 16 I.O. तदर्थमाथे 17 I. O. गरोबरपाय ·प्रथमदिनकृतम् श्वेत सपटीकवासोयुग यथेष्टसुवर्णघटितकुण्डलद्वयं हैमयज्ञोपवीतकेयूरकण्ठाभरणानि च ऋत्विजां वरणार्थम् अष्टी सितानि सपटोकवासोयुगानि यथेष्टसुवर्णघटितान्यष्टौ [कुण्डल- युगानि अष्टो) हेमयज्ञसूत्राणि अष्टावदानि अष्टौ कण्ठाभरणानि च जापकानाश्च वरणार्थ- मभिमतसुवर्णघटितागुरीयकचतुष्टयं वस्त्रस्थानचतुष्टयञ्च, गुरोत्विजाश्च मधुपर्कसामग्री ; "लोकपालावाहनार्थ पुष्पधूपादीनि वल्यर्थ माषभक्त 'वलिसामग्रीम् ; ऋत्विग्भ्योऽधिवासन- दक्षिणार्थमभिमतसुवर्ण कृतकुण्डलयुगाष्टक-हैमयज्ञसूत्राटक-हैमकटका [ का ] "हुरीयाष्टकानि, अष्टौ नानावर्णवस्त्र-'स्थानानि, अष्टा पटीकम्बलोपधानसहिताः शय्याः ; गुरवे दानार्थमेकविंग- देयसामग्रीतो द्विगुणद्रव्यघटितां कुण्डलयुगादिसामी, द्विगुणसपटीकवस्त्र, द्विगुणद्रव्यरचि- तामुक्तरूपां शय्यां ; मध्यवस्तिवाचनार्थ सपटीकवासीयुगत्रयं सुवर्णतोलकत्रयश्च ; माल्यार्थ "वाद्या दिसामग्रीम ; श्रात्ममण्डनार्थ यथेटमाभरणानि, धारणार्थ खङ्ग "चर्ममयढाल सम्रा- हञ्च, हस्तद्वयधारणार्थमभिमतसुवर्ण-घटिते धर्भराज-सूर्यप्रतिमे, प्रात्मतुलनार्थ निर्मलं गुईत्विग भ्यो दक्षिणार्थमभिमतोत्पत्तियोग्यां भूमि यथेष्ट रमानि च ; जापकदक्षि- णार्थ सुवर्ण ; दीनानाथादितर्पणार्थ यथेष्ट तण्डुलान् कपर्दकञ्च ; 1शेषब्राह्मणत्रयवाच- नार्थ सपटीकवस्त्रयुगत्रयं सुवर्णतोलकत्रयञ्च। उत्पाद्य, मम्भृतसम्भारोऽ[यनायुक्त- समया]"नामन्यतमस्य पूर्वतरदिने कृतनित्यो घटिकाधिकप्रहरनये हरिष्य भुक्ताऽऽचम्य, शुची देशे उपविश्य पादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्य, प्राङमुख उदड्मुखो वा कृतालिः-ॐसूर्यसोमयम- कालपञ्चभूतानि मतस्यपुराणोक्त-तुलापुरुषमहादानकर्म कर्तु श्री मयोपवासः कर्तव्य इति निवेदन कृत्वा, 1 गृहीतोदकपूर्णताम्रपात्र उदड्मुखः सकल्प कुर्यान । तद् यथा-ॐमत्म्यपुराणोक्त-तुलापुरुष-महादानकर्म कर्तुं श्वोऽहमुपवास करिष्ये । एवं गुईत्विग जापका अपि सङ्कल्प कुर्युः। तत्र निवेदनसङ्कल्पवाक्ययोर्यथाक्रम तुलापुरुष- महादानकर्मणि गुरुकर्म कतु', [ऋत्विक्कर्म कर्तु,]''शान्तिकाध्यायजपकर्म कर्तुमिति च सुवर्ण , 3 I.O. 1 I.O. omita the bracketed portion 2 I.). adds नव here I.O, पुषधुपी 4 I. 0. omits afin 5 I. O. omits an 6 I.O. omits the b. p. 7 I, O. adds a bere 8 A सुबधस्थामवयव 9 I. (). याच्यादित 10 I... चन्मयानन II I.(). यथेच्छ 12 I.). शे० 13 A सुवर्षस्थानवयन 14 A दीना 15 I... बहोतोदपूर्ण 16 I. O. omits the bracketed portion ·८२ दानसागरः विशेषः। एवं सर्वेष्वेव वक्ष्यमाणमहादानेषु तुलापुरुषपदस्थाने हिरण्यगर्भादिपदं प्रक्षिप्य निवेदन-सकल्पो कर्तव्यो। एतावतैव सर्वेषां वक्ष्यमाण-महादानानां वाक्यानि सम्पयन्ते, अतस्तेनुन लिखितव्यानि । [द्वितीयादनकृत्यम्। उपापतये ममः, ततोऽपरदिने यजमानः कृतनित्य क्रियः ॐ गोविन्दाय नमः, बिनायकाय नमः इति वस्त्रादिना सम्पूज्य, भगवन् गोविन्द, भगवन्नुमापते, भगवन् विनायक, तुलापुरुष-महादानमखो मया कर्तव्यः, स निर्विघ्नं भवत्प्रसादात् सम्पद्यताम् इत्याशास्य प्रणम्य, अभिमतसंख्यब्राह्मणान् बस्त्रादिभिरभ्यर्च्य तुलापुरुषमहादानमखो मया कर्तव्यः, तद्भवन्तो मामनुजानन्तु इति वदेत् । ततस्ते क्रियतामिति "सहर्ष ब्रुयुः । ततो यजमानो गृहीतोदक पूर्णताम्रपात्र उदङमुखः सङ्कल्प कुर्यात् । तद्यथा ॐ मत्स्यपुराणोक्त -तुलापुरुष-महादानकर्माहं करिष्ये। ततो यथाविधि सगणाधिपमातृपूजापूर्वक वृद्धिश्राद्ध कृत्वा, ब्राह्मणवयं वस्त्रकाञ्चनादिभिरभ्यर्च्य, तुलापुरुषमहादानकर्मणि पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्त्विति वदेत् । “पुण्याहमिति तैत्रिः प्रत्येकमुक्ते, स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्त्विति वदेत् । तैश्च त्रिः स्वस्तीत्युक्ते,ऋद्धि भवन्तो अवन्त्विति वदेत् । ते च प्रत्येकम् ऋध्यतामिति त्रियुः । अवापि सर्वेष्वेव महादानेषु देवताम्राह्मणानुज्ञा भ्यर्चनदानसङ्कल्प-पुण्याहवाचनेषु तुला- पुरुषपदस्थाने तत्तन्महादाननामप्रक्षेपः कर्तव्यः । ततः पूर्वशोधितायां भुमौ स्वहस्तेनोभयतः षोडशारनिमात्रं द्वादशहस्तं दशहस्तं वा चतुर्भद्रानन मण्डपं कारयेत् । तन्मध्ये सप्तहस्तां [पञ्चहस्ता वा]1° वेदी कारयेत् । तस्याश्चतुर्दिशं चत्वारि हस्तप्रमाणानि हस्तनिम्नानि चतुरस्राणि "सुरूपाणि विस्तारो"च्छायचतुरङ्गाल-पूर्वोत्तरकोणावनत-सर्व[समैकदेशमेखला .. .. 1 I. O. लिखितानि, A लिखितव्य' 2 I. O. and A omit the bra. oketed portion 3 A सासं 4 I.O. omitsa 5 I. O. adds here 6 A and B omit it 7 I.0. omits भग 8 I.O. पुपानि वाचने 9 I. O. and A ०भद्रासन 10 I.O. omits it 11 A सानिबानि, I. 0. सविस 12 I. 0. and A सहपाधि 13 I.0.०४. 14 A omits the bracketed portion 15 I... समका .

·द्वितीयदिनत्यम् . युतानि वितस्ति ]दीर्घ सप्ताङ्गुलप्रतार-कूर्मपृष्ठोमतमध्यानुलोच्छित[प्रान्त-गमोष्ठ सहरा- दीर्घ प्रणाल्योद्धोध] योनियुतानि पार्श्वस्था'म्रपल्लव-पिहितमुखैकैक-पूर्णकुम्भानि होत- ब्रह्मोपवेशनार्थमासनद्वयद्वययुतानि होमार्थ घृताततिल-स्थापनार्थ प्रणीतास्थापनार्थव शोभन- ताम्र पात्रद्वयद्वययुतानि प्रत्येकं नु कस्र वसहितानि ब्रह्मोपवेशनार्थमेकैक-विष्टरयुतानि 'पार्श्व- स्थापिततिल-घृत-धूप-पुष्पसामग्री-कुश-यमासम्भव समिदमिज्वालनार्थेन्धनादीनि 'कुण्डानि कारयेत् । वेद्या ईशानकोणे चापरां सर्वतोहस्तपरिमितां चतुरस्रां वक्ष्यमाणविनायकादिदेवार्चनाय वेदी कारयेत् । मण्डपचालोपरि 10 मण्डपचालोपरि 1 पूर्वस्यां पीताम्, प्रामय्यां रता, याम्या कृष्णा', नैत्यामतिकृष्णा', वारुण्यां सितां, 1'वायव्यां कृष्णाम्, उत्तरस्यां हरिताम्, ऐशान्यां पत्रवणां', 1 3निऋतिवरुणयोर्मध्ये 1 श्वेताम्, 15 इन्द्र शानयोर्मध्ये लोहितां पताका, मण्डपमध्यभागोपरि च किकिणोयुक्त16 ध्वजं दद्यात् । मण्डपद्वारेषु पूर्वादिकमेण प्लक्षोडम्बराश्वत्थवटानाम्, अश्वत्थोडम्बरमज्ञहटानां वा तोरगा- चतुष्टयम् ; द्वारपार्श्वद्वयेषु च पुष्पमालालङ्कृतं "चन्दनप्रोक्षितं "पितं वस्त्रवेष्टितपोवम् अभिमतपञ्चरत्नगर्भ पूर्णकुम्भद्वयद्वयं दद्यात् । एतच्च सर्वमहा दानसाधारणम् । | ततः प्रधान]वेदोमध्ये हस्तद्वयमित-खातद्वयं कृत्वा, तत्र यथोक्त तोरणमारोप्य, तत्रोक्त' प्रकारघटितां तुलामवलम्ब्य, पुष्पमाला 'भिश्चन्दनेन मुक्काप्रवालमालया . 1 Aऋत 1 A पासे गोष्ट 2 I. 1). ०प्रगानोईस्त and A ०प्रमाणोईम्थ 3 A Fu for et 4 I. ). and A पावड्ययतानि A omits मक 6 I.). विम्तर 7 Aहोमार्थ before this 8 A यथासम्प्रवेध. 9 A omits it 10 I. 0. पूर्वमः 11 A omits the bracketed portion 12 1.0. वायवीया 1:3 I. 1. नियमायो मध्ये, A मिति वरणमध्ये 14 15 A न्शनमध्ये 16 A omits युक 17 A चन्दनप्रचितं, I. O. चन्दनामति 18 A omits it 19 A 70 for va 20 A omits महा 21 A omits the bracketed por. tion 22 I. O. omits it 23 A omits प्रकार 24 A दि चन्दनेन ·दानसागरः चालकुर्यात् । तुलातलभागमध्ये यथोक्तविष्णुप्रतिमां पृष्ठनिहित]-गुग गुलुपिण्डा कृत्वाऽऽरोपयेत् । तुलोपरि च यथोक्त बहुफलपुष्पमालं चन्द्रातपं वितस बनीयात् । तुलाधोभुभागे [यथोक्त 'चक्र लिखित्वा पुष्पैरवकिरेत् । एवं सर्वमनुष्ठानं कृत्वा,] गुरुमृत्विजो जापकांश्च वरणार्थोपकल्पितवस्त्रालकारैर्य थायथ- मभ्यर्च्य, प्रथमं गुरु दक्षिणजानुनि' विधृत्य वरयेत् । *अद्यामुक सगोत्रम् अमुक वेदामुक शाखाध्यायिनम् अमुकदेवशर्माणम् अस्मिंस्तुलापुरुषमहादानकर्मणि गुरुकर्म कर्तु त्वामहं वृणे। 11ॐवृतोऽस्मोति प्रतिवचनम्। ततो यजमानो 1 [यथाविहितं कर्म कुर्विति वदेत् । ॐ यथाज्ञानं करवाणीति ] गुरुः। ऋत्विगजापकानां वरणे वरणवाक्ये गुरुकर्म कर्तु मिति स्थाने "ऋत्विक्कर्म "कर्तु शान्तिकाध्यायजपकर्म कर्तुमिति यथाक्रमं : निवेशो विशेषः। ततो गुरवे ऋत्विगभ्यो जापकेभ्यश्च यथाशाख मधुपर्क दद्यात् । 1"ततो गुवृत्विग यजमानजापका उपवसेयुः। एतदपि चन्द्रातपबन्धनाद्युपवासान्तं कर्म सर्वमहादानसाधारणम् । १०[वरणवाक्ये तु ] तुलापुरुषपदस्थाने तत्तन्महादानपदप्रक्षेपः कर्तव्यः . 21 "तृतीयदिनकृत्यम्। 2 [अपरेाश्च कृतनित्यं] पूर्वादिकुण्डेषु ऋग यजुःसामाथर्व क्रमेण एको होता 'अपरो ब्रह्मेति ब्राह्मणद्वयं नियुक्तं स्वस्वगृह्योक्तविधिना अग्न्युपसमाधानं कुर्यात् । जापकाश्व 1 I.). प्रतिमापृष्ठमिहत 2 A यथोक्त 3 A omits the bracketed portion 4 ].). omits it 5 1.0. पुष्पवकिरत 6 A यथामभ्यची 7 Band I.O. दक्षिणा माया 8 Aण्यात 9 A गोव for सगोवम् 10 A omita मुक 11 A and I.O. omit it 12 A गुरुदेव 18 dourits the bracketed portion 14 A omits नां 15 A नैतिककर्म 16 I... कर्म 17 1.0, and omit it 18 A omits it 19 A चन्द्रातवदना० 20 1.0. वरणवाक्य and A वरण 21 I. 0. and A omit it 22 A अपरेभ्यः हातमित्य कत्यः 23 A adds महादान before this 24 Aपपर 25 I.0. सरोकार ·तृतीयदिनकृतम् ऋग्वेदादिक्रमेण पूर्वादिद्वारेषपविश्य शान्तिकाध्यायं जपेयुः शान्तिकाध्यायध 'शं न इन्द्रामी भवतामवोभि'रिति पश्चदशर्च 'शान्तिसूक्तमृग्वेदे । 'ऋचं वाचमि'ति शान्तिकाध्यायो 'यजुर्वेदे । 'कया नश्वित्र' इति तृयचं सामवेदे । 'शं नो देवी'--'शं न इन्द्रामी' इति द्वे द्वे कण्डिके, “सम्मावात' इत्यक, 'शान्ता योरिति कण्डिकेति शान्तिगणोऽथर्ववेदे । गुरुश्च कृतनित्यः पूर्वाभिमुखः कृतार्घ्यपात्रः स्वल्पवेदिकायाम् उत्तरादिक्रमेण यवपुष्प. सिततण्डुलानामन्य' तमेन विनायकादिनवग्रहपूजार्थ प्रथा दशपुञ्जिकापडक्ति, दशदिक् "पालपूजार्थश्च वेदुधपान्तेषु "खस्खदिक्कमेण दशपुलिकाः, ग्रहपूजा-पडक्तयधो वस्खष्टकपूजार्थ द्वितीयामष्ट-पुत्रिका-पक्ति, "[ तदधो द्वादशादित्यपूजार्थ 'तृतीयां द्वादशपुजिकापति ] 1. 'तदधः सप्तमरुद्रणपूजार्थ चतर्थी सप्तपुजिकापक्ति, तदधो ब्रह्मविष्णुशिवानां प्रतिमा- 1'त्रयारोपणम्, अर्कवनस्पत्योः पूजार्थ पुजिकाद्वयच कृत्वा, प्रथमपतावुत्तरादिक्रमेण एत एत सविनायका नवग्रहा इत्यावास्य-विनायकमारोपयामि, आदित्यमारोपयामि, सोममारोपयामि, अङ्गारकमारोपयामि, बुधमारोपयामि, बृहस्पतिमारोपयामि, शुकमारोपयामि, शनैश्चर. मारोपयामि, राहुमारोपयामि, केतुमारोपयामि इत्यारोप्य, [ एत एत लोकपाला ] इत्या- वाह्य-यथादिकक्रमम् इन्द्रमारोपयामि, अमिमारोपयामि, यममारोपयामि, नितिमारो- पयामि, वरुणमारोपयामि, वायुमारोपयामि, सोममारोपयामि, ईशानमारोपयामि, अनन्त- मारोपयामि, ब्रह्माणमारोपयामि इत्यारोप्य, "एत एत वसव इत्यावाय, द्वितीयपडती- 1"श्रापमारोपयामि, ध्रुवमारोपयामि, सोममारोपयामि, धरमारोपयामि, अनिलमारोपयामि, 1"अनलमारोपयामि, प्रत्यूषमारोपयामि, प्रभासमारोपयामि इत्यारोप्य, एत एत आदित्या . . for al 1 A क्रम 2A शान्तिक मुक्त कार्य में 3 I... अनुष्वदो 4 A मम्माभिव, I. (). भावात .) I.0. कणिकाः ॥ इति, A गान्ति- कुण्डिका। इति 6 I. O. and A कसा पाक: 7 I. O. ०मन्यमेन 8 Jomits पाल 9 A wand I. (). goa' for a 10 A पंकाधा, I. (). ०पश्यो 11 1... पत्रिपड शि. A पछिका पुष्प 12 I... omits the bricketerl portion 18 A हतीयायां 14 I.). गुदपा 15 A दिकपाना for the bracketed portion 16 A omits it 17 Aधपमारोपयामि 18 A पापमारोपयामि 19 I.O. omits it 20 A omits it ·दानसागरः . 10 इत्यावाय, तृतीयपडतो–इन्द्रमारोपयामि, धातारमारोपयामि, भगमारोपयामि, पूषण- मारोपयामि, मित्रमारोपयामि, वरुणमारोपयामि, अर्यमणमारोपयामि, अंशुमारोपयामि, विवस्वन्तमारोपयामि, त्वष्टारमारोपयामि, सवितारमारोपयामि, विष्णुमारोपयामि] इत्यारोप्य, एत एत मरुद्गणा इत्यावाह्य, चतुर्थपतौ-श्रावहमारोपयामि, प्रवहमारोपयामि "[उद्वह- मारोपयामि, संवहमारोपयामि, विवहमारोपयामि ] 'परावहमारोपयामि, परिवहमारो- पयामि "इत्यारोप्य, एत एत ब्रह्माच्युतेशार्कवनस्पतय' इत्यावाह्य, प्रतिमाये- ब्रह्माणमारोपयामि, अच्युतमारोपयामि, ईशमारोपयामि इत्यारोप्य, तत्पार्श्वस्थपुत्रिकाद्वये अर्कमारोपयामि, वनस्पतिमारोपयामि ॥ [इत्यारोपयेत् । ततो विनायकाय ] श्रादित्याय सोमाय अङ्गारकाय बुधाय बृहस्पतये शुकाय शनैश्चराय राहवे केतवे, इन्द्राय अमये "यमात्य "नि तये वरुणाय वायवे सोमाय ईशानाय अनन्ताय ब्रह्मणे, "[ोपाय ध्रुवाय सोमाय धराय अनिलाय अनलाय प्रत्यूषाय प्रभासाय, इन्द्राय धाने भगाय पूष्णे मित्राय वरुणाय अर्यमणे अंशवे विवस्वते त्वष्टे सवित्रे विष्णवे, आवहाय प्रवहाय "उद्वहाय संवहाय विवहाय परावहाय परिवहाय, ब्रह्मणे, ] अच्युताय, ईशाय, अर्काय, वनस्पतये इति प्रत्येक- मुश्चार्य-एतत् पाद्य नम इति क्रमादेकैकशः पाद्य सर्वेभ्यो दत्त्वा, तथा एषोऽर्यो नम 'इत्यय, 1 [तथैव एतदाचमनीयं नम इत्याचमीयं], तथैव "एतद्वस्त्रं नम इति वस्त्रं, तथैव एष गन्धो नम इति गन्धं, "[ तथैव एतत् पुष्ट नम इति पुष्पं], "[तथैव एष धृपो 13 , . 1 omits the bracketed portion 2A विवम्वन्तमागपयामि त्वशरमारोपयामि for the bracketeil portion 3 I... वह + I... omits it. 5 A omits it 6 A त्याबाह्य 7 A रवनम्पतयारोपयामि 8 A रत्यारोप्य 9 A प्रमितिमावये 10 Ao 11 A प्रत्यारोप्य एतादतरिनायकाय for the bracketed portion 12 1 omits it 1: A नैऋतये, I. O. नि ताथ 14 od omits the bracketed portion 15 I. (). सावित्र 16 I.O. तहहाय 17 A रत्यर्थ 18 A तवमाचमनीयं for the braeketed portion 19 A बम्ब 20 A एतत् पुष्पं नमः for the bracketed portion 21 A एष धुपो मम: for the bracketed portion ·तृतीयदिनकृत्यम् नम इति धूपं ], तथैव एष दीपो नम इनि दोपं, तथैव एतन्नैवेद्य नम इति नैवेद्य [ तथैव एतत्ताम्बूलं नम इति ताम्बूलं] दद्यात् । एवं पूजां समापयेत् । ततो होतारः प्रतिमन्त्रमे 'कावृत्त्या "आभ्य एव देवताभ्यो घृताक्ततिलाहुतीर्दाः । तथाच मन्त्राः। विनायकस्य-ऋग्वेदयजुर्वदयोः गणाणां त्वेति, सामवेदे पा [तू न]इति, अथर्ववेदे [गणानां त्वा] गणपतिमिति । सूर्यस्य-ऋग्वेदयजुर्वेदयोः प्रा कृष्णेनेति, सामवेदे [बरमहा असोति, अथर्ववेदे आदित्य नावमिति । "सोमस्य-ऋग्वेदे श्रा प्यायस्वेति, यजुर्वेदे इमं देवा इति, सामवेदे आ प्यायस्वेति, अथर्ववेदे "यद्राजानमिति । अनारकस्य-ऋग्यजुःसामवेदेषु अनिर्मूर्द्धति, अथर्ववेदेत्विया मन्य इति । बुधस्य- ऋग्वेदे अग्ने विवस्वदुषस इति, यजुर्वेदे उद् बुध्यस्वेति, सामवेदे अग्ने विवखदुषस इति, अथर्ववेदे 1 दर्शोऽसीति । बृहस्पतेः-ऋग वेदे बृहस्पते परि दीयेति, यजुर्वेदे बृहस्पते [अतियदर्य इति,] "[सामवेदे बृहस्पते परि दीयेति.] अथर्ववेदे वृहस्पतिर्न इति । शुकस्य-ऋग्वेदे शुकन्ते अन्यदिति,'' यजुर्वेदे [अन्नात् परिश्रुत इति, सामवेदे शुक्रन्ते अन्यदिति, अथर्ववेदे 'येनावपदिति । शनैश्चरस्य "ऋग्वजुःसामवेदेषु शनो देवीरिति, अथर्ववेदे प्राणाय नम इति । राहोः-ऋग्वेदे कया नश्चित्र इति, यजुर्वेदे काण्डात् काण्डादिति, सामवेदे कया नचित्र इति, अथर्ववेदे "राहू राजानमिति । केतो:-केतुं कृण्वनिति वेदचतुष्टयेऽपि । इन्द्रस्य-ऋग्वेदयजुर्वेदयोः "त्रातारमिन्द्रमिति, सामवेदे त्वामिद्धि! हवामह" इति, अथर्ववेदे ""[इन्द्रस्य बाहू इति । अग्ने:-ऋग्वेदे अनि दूतं 18 - : 4 I.0. . 1 A omits the bracketed portion 2 A मेकाहत्या; I. (). .मेकात्या 3 I.O. and A पाद्य नन, A नुन 5 I.O. गणपते and A गणपतये 6 A गबपति 7 I. 0. विमा गौति and A विवहा गोति 8 A adds i after it 9 10 A नानमिति 11 I.O. त्वया मान्या and A इयं मन्या 12 A वाशीति 13 I... पतिपदा and A विदयानि 14 A omits the bracketed portion 15 A अन्यदि 16 I. O. पत्र परिसमिति 17 I. O. येमावदित 18 Aरकसामयजुस 19 A राह, I.0. बार 20 A वातारमिति 21 I. O. and A त्वासित 22 Aवाम 2:3 I. O. इन्द्रस्य पर रति und A इन्द्रबारिति A मस्य ·दानसागरः वृणीमह इति, यजुर्वेदे त्वं नो अग्ने तव देवेति,] सामवेदे अनि दूतं वृणीमह' इति, अथर्ववेदे अग्नेमन्व' इति । यमस्य ऋग्वेदे असि यम इति, यजुर्वेदे [सुगनु पन्था- मिति,] सामवेदे नाके सुपर्णमिति, अथर्ववेदे यमो नो गातुमिति । निऋतेः-ऋग्वेदे 'वेत्था हि नितीनोमिति, यजुर्वेदे असुन्वन्तमयजमानमिति, सामवेदे वेत्था हि नितीनामिति, अथर्ववेदे 1 अपेत एत्विति । वरुणस्य-ऋग्वेदे वरुणं वो रिशाद- समिति,]यजुर्वेदे तत्त्वा यामीति,] सामवेदे घृतवती भुवनानामिति, अथर्ववेदे उदुत्तम वरुणेति। वायोः-ऋग्वेदे वात "[श्रा वात्विति,] यजुर्वेदे आ "[नो नियुद्भिरिति,] सामवेदे वात श्रा वात्विति, अथर्ववेदे वायोः सवितुरिति । सोमस्य-ऋग्वेदे 'कुविदा नमसा ये इति, यजुर्वेदे वयं सोमेति, सामवेदे सोमं राजानं वरुणमिति, अथर्ववेदे 1"[सोदकामत् सा वनस्पतीनिति] । "[ईशानस्य-ऋग्वेदे ईशाना 1 वार्याणामिति, यजुर्वेदे तमीशानमिति, सामवेदे"[आत्वा सोमस्येति] अथर्ववेदे तस्मै "[सर्वेभ्य ईशानस्येति । अनन्तस्य-ऋग्वेदे काडिको नाम सर्प इति, यजुर्वेदे नमोऽस्तु सर्पेभ्य इति, सामवेदे यां "सन्ध्यां समधत्तेति, अथर्ववेदे["अनन्तं वितमिति । ब्रह्मणः-ऋग्वेदे ब्रह्मा देवानामिति, यजुर्वेदे पा ब्रह्मग्निति, सामाथर्वणोः ब्रह्म"जज्ञानमिति । वसूनाम्- ऋग्वेदे "ज्मया अत्र वसव इति, यजुर्वेदे वसन्तेन ऋतुनेति, सामवेदे [लोकद्वारमित्याचं 15. 1 21 11. 0. xfa for the bracketed portion 2 A सामवेदेष 3 A गोम 4 I.0. अनेभन. A पन मन्त्र 5 I.). सुगन्तु पन्यामिति and A सुगन्नछामिति 6 I.O. and A गान्तमिति 7 I.O. and A वर्णा 8 I. ०. पखवत.. A पश्यन्त 9 I.O. वर्ण, A व 10 I... पापत, A पपत 11 I... बरण पाविशादममिति and A वरुण बारिणदमिति 12 A तोषमिति 13 A पावातु प्रति and I.O. वत्विति 14 I. O. नोनियुतिरिति and A योविरिति 15 A कविदत्व नमसाय पनि 16 I. (). मोदद्रामस इति and A मामक्रामसो वनम्पतिरिति A reads the bracketed portion a little below after some repetition of matter 18 I.O. वापोगामिति 19 I.O. अभित्वाशूवनोग्नामा इति 20 I. O. सब रति 21 I.O. अनन्तस्य रस्य 22 I.O. and A कालिको 23 I0. नमोस्त है 24 I. O. सत्वा, A the entire sentence as पाप त्वां समाधत्तेति 25 I.O. अमितसमिति 26 I.O. जजममिति, A जननमिति 27 I.0. उसया, A पखया 28 I. O. लोकशावमिति for the bracketed portion ·तृतीयदिनकृत्यम् साम], अथर्ववेदे वसवस्त्वा गायत्रेणेति । गायत्रेणेति। आदित्यानाम्-ऋग्वेदयजुर्वेदयोः इमा गिर आदित्येभ्य इति, सामवेदे [तत्त्वा यामीति], अथर्ववेदे 'उदित्युदिहीति। मरुताम्- ऋग्वेदे श्राविद्युन्म द्भिरिति, यजुर्वेदे ईक्षास इति, सामवेदे गावश्विद् [घा समन्यव] इति, अथर्ववेदे मरुतां 'मन्व इति । ब्रह्मणः-ऋग्वेदे ब्रह्म जज्ञानमिति, यजुवेंदे श्रा ब्रह्मन्निति, सामाथर्वणोः ब्रह्म जज्ञानमिति । अच्युतस्य-ऋग्वेदे अतो देवा इति, यजु- बंदसामवेदयोः इद विष्णुरिति, अथर्ववेदे उरु "विष्ण इति। ईशस्य-ऋग्वेदे इमा रुदायेति, यजुर्वेदे मा "नस्तोक इति, सामवेदे पा वो'" राजानमिति, अथर्ववेदे भवो दिवो भव इति । अर्कस्य-चितं देवानामिति वेदचतुष्टयेऽपि । वनस्पतेः-ऋग्वेदे अव सृजा वनस्पत इति, यजुर्वेदे अय हित्वा खधितिरिति, सामवेदे नित्यस्तोत्रो वनस्पतिरिति, अथर्ववेदे "[मोदकामत् सा वनस्पतीनिति] । ] एवं ''होमं समाप्य, मामवेदव्यतिरिक्ता ऋत्विजो यथासम्भवमासामेव देवतानां सूक्तानि जपेयुः । ऋग्वेदे-श्रा "तु न इति विनायकसूक्त नवर्चम् । श्रादित्यस्य श्रादित्याना'' [मवसेत्यादि षडचं सूक्तम् । त्वं सोम प्रचिकित इति सोमस्य त्रयोविंशतृयचं सक्तम् 1"समिधाग्निं "दुव स्यतेत्यङ्गारकस्य "त्रिशतृयच सक्तम् । "उद् बुध्यध्वमिति बुधस्य 'यस्तस्तम्भेति बृहस्पतेरेकादशर्च मुक्तम् शुक्रन्ते अन्यदिति शुकस्य चतुष्कं सक्तम् । पापो हि प्ठेति शनैश्चरस्य नवर्च सक्तम् । क्या नश्चित इति राहोः तथा च सूक्तानि । 2 द्वादशचे मुक्तम् । । 1 I. (). and A गायविगति 2 I.). उन्वयामीति and A अनुयामिति 3 1. 0, and A fegfrifa 4 I.). नभिरिति, A पाविद्य महानिर्मित 5 I. (). दृक्षाम, A डहवाग्म ( I. (). व्यासमन्यव ध्वन, A मन्व 8 I.). विणी इनि, । विद्यारिति 9 नसेक 7 I.0. 11 I. ).हम 15 Aomits it 16 I. O. O, A भुनर्भाित 17 A मिमोपरिमच for the bracke. ted portion 18 I. (). चिकित, A चिविति 19 I... ममिनि 20 ].). दरम्यते इति । भारका A वनम्पले त्यसारकम्य A शिवा 20 1.0. उस ध्यावति, A सम्बमिति 23 A यम्तम्भति, I.). पयमसम्मम सि I.). 10 I... 21 11 I. (). and A qui 12 I.0. मुधितिरिति, A अधितिरिति 13 I.). मोदकाममो वसम्पतानिति A मोमकाममो बनयन रिति ·दानसागरः सूक्तम् ।] पञ्चदशर्च सक्तम् । युञ्जन्ति नमिति केतोर्दशर्च सूक्तम् । इन्द्रमि'दाथिन इति इन्द्रस्य दशर्च सक्तम् । [अग्निः सप्तिमिति ] अग्नेः सपर्च' सूक्तम् । परेयिवांसमिति यमस्य 'षोडशर्च सूक्तम् । 'यस्यामितानीति नि तेर्दशर्च सूक्तम् । “[ मो षु ] वरुणेति वरुणस्य पश्चचं सक्तम् । वात श्रा वात्विति वातस्य 'न्युच सक्तम् । कुविदङ्ग नमसा य इति सोमस्य सप्तर्ष सक्तम् । "[श्रा नो भद्रा इति 1°महेशानस्य दशर्च 'स्वप्नः स्वप्नाधिकरण "[इत्यनन्तस्य पञ्चचं सूक्तम् । ऋजुरिच्छंस इति ब्रह्मणश्चतुष्कं सूक्तम् । 'जगृभमा त ] इति वसूनामष्टर्च सूक्तम् । इमा गिर श्रादित्येभ्य इत्यादित्यानां सप्तदशचं सूक्तम् । मरुतो "[ यस्य हि ] क्षये इति "मरुतां दशर्च सूक्तम् । ऋजुरि"च्छंस इति ब्रह्मणश्चतुष्कं सूक्तम् । सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यच्युतस्य षोडशचं सूक्तम् । आ 1 ते पितरि-" तीशस्य 1"पञ्चदशर्च सूक्तम् । चित्रं देवानामित्यर्कस्य षडचं सूक्तम् । [अञ्जन्ति त्वामध्वर ] इति वनस्पतेरेका दशर्च सूक्तम् । यजुवेंदे-पाशुः शिशान दति "शार्क सूक्तम् । 'अस्याजरास हत्याग्नेयं सूक्तम् । "अषाढमिति सौम्यं सूक्तम् । 'रुद्राध्यायरूपं रौद्रं सूक्तम् । सहस्रशीर्षेति वैष्णवं सूक्तम् । [सामवेदे तु सूक्तानि न सन्त्येव" । 21 26 - Both I.O. and A सिद्धार्थन 22 A अपिरिति 3 I.O. परपिवाममिति. A परपितर- मिति 4 I.O.षोडच 5A यस्यमवानिमि 6 I... गोष, A गोस 7 A पटी 8 I... कविद, A कविदा 9 I... सप्त सू for the braeketed portion 10 A स्थानस्य 11 A स्वप्रः समाधिकरण and I. ). omits स्वप्रः 12 A omits the bracketed por. tion 13 I.0. विणुस 14 I ). अग्रमो न 15 A यस्याहि and I.O. यस्यार 16 1. 1). वायोर्दश 17 I. (). विष्णुम, 1 "रिषस 18 I... तो 1:9 A पञ्चदशस्य before this 2) A षड़" 1 domits the bracketed pors tion 22 I... कविशत्याचं :23 ..! शाक्त [. ). अस्या जवाम, A अस्य- जराम 5 I. O. आषाढमिति, A अपांए 26 A रुद्रध्यायजपं 27 A सामवेद प्रकाराषशान इति वजवाणमिति द्वादश मूक सोम्यम् । वैधावी सहिता विष्णुमूकम् । रुद्रसंहिता रौद्र सूक्तम्।

·तृतीयदिनकृत्यम् 1 13. अथर्ववेदे-'गणपते गणपतिमिति विनायकसूक्तम् । 'यद्राजानमिति सोमसूक्तम् । त्वया 'मन्य इति भीमसूक्तम् । 'दर्शोऽसीति |बुधसूक्तमेकर्चम् । 'यामाहुतिमिति बृहस्पतिसूक्तम् । येनावपदिति शुकसूक्तम् । सहस्रबाहुरिति शनैश्वरसूक्तम् । [राह राजानमिति राहोरेकचं सूक्तम् । 1"[केतुं कृण्वन्निति]] [केतोरेकचं सूक्तम् । ] "इन्द्रो "जयातीति इन्द्रसूक्तम् । अग्ने"मन्व इति अभिसूक्तम् । ज्यमस्य "लोकादिति यमसूक्तम् । अपेत एत्विति नि तिसूक्तम् । उदुत्तमं वरुणेति वरुणसूक्तमेकर्चम्। वायोः सवितुरिति वायुसूक्तम् । श्रा प्यायस्वेति सोमसूक्तम् । यो"[अमी रुद्र इती]शानसूक्तम् । नमोऽस्तु सर्पेभ्य इत्यनन्तसूक्तम् । "ब्रह्मज्येष्ठा इति ब्रह्मसूक्तम् । अस्मिन्वसु वसव इति वसूनां सूक्तम् । आयं गौरियादित्यानां] सूक्तम् । मरुता. "मन्व इति मरुतां सूक्तम् । ब्रह्म "जज्ञान- मिति क्षौद्र ब्रह्मसूक्तम् । "उरु विष्णो इत्यच्युतस्य' सूक्तमेकर्चम् । सूक्तमेकर्चम् । [भवाशवी मन्वे वामितीशसूक्तम् । ] यस्येदमा "रज इत्यर्कसूक्तम् । "ध्रु वस्तिष्टेति वनस्पतिसूक्तम् । एवं सूक्तजपानन्तरं सर्वत्विजो [यथायथ होमशेषं] समापयेयुः । ततो गुरुः कृत- .. 1 मन्यो: 6 I.). I, (), omits it 2 A यवाजानमिति 3 I... A मान्या 4 A यशोसौति 5 A omits the bracketel portion here anil reads Home portion of it a little below. बुधमूक 7 I.O. आहुतिमिनि 8 I. O. • चवदिति 9 I. O. राजानमि 10 I. (). omits the bracke. ted portion 11 I. O, omits the bracketed portion 12 A इन्द्र 13 Both I. O. and. यजातोति 14 I.). मुंब, 1 16 I... लोका इति; A लोक दति 17 I. (). रुद्रो अग्राविति and A रुद्रा अगाविति 18 I. ). ब्रहत्या, A ग्रा० 19 I... प्रायजोरित्यादिल्यान and A आयङ्गोरियादित्यानां 20 I... मद्य : A मथि 21 Both I. ). and A यज्ञान. मिति 22 तवी A उरो 23 A इस्खचात 24 I.O. भवकेशवौं मनवेवामि देश सूक and A भवाकपाटव कम चाहमिति सूक्र for the bracketed portion 25 Both I. 0. and A 26 I.). अव० 27 A ययामशेषं I... Aयम ·६२ दानसागरः नित्ययजमानसहितः पुष्पधूपी माषभक्तश्चादाय, तूर्येषु नदत्सु मण्डपाद बहिर्निर्गत्य, खव. दिक्कमेण इन्दादिलोकपालान् प्रत्येक मेह्येहीत्यायुक्तमन्त्रैरावाह्य, आवाहनानन्तरमेव ॐ इन्द्राय नम इत्यादि-प्रणवादिनमोऽन्तवनाममन्त्रैः प्रत्येकं सम्पूज्य, तथैव प्रत्येकं वलिं दद्यात् । 'ततः शुचिस्थाने मण्डलिकाः कृत्वा, त्रैलोक्ये यानि भूतानीत्यादीनि पठित्वा, बेलोक्यस्थेभ्यः "[स्थावरेभ्यो भुतेभ्यो ] नमः, '[ त्रैलोक्यस्थेभ्यश्चरेभ्यो भूतेभ्यो नमः ], ब्रह्मणे नमः, विष्णवे नमः, शिवाय नमः, देवेभ्यो नमः, दानवेभ्यो नमः, गन्धर्वेभ्यो नमः, यक्षेभ्यो नमः, राक्षसेभ्यो नमः, पन्नगेभ्यो नमः, ऋषिभ्यो नमः, मनुभ्यो नमः, देवमातृभ्यो नमः, इति प्रत्येकं सम्पूज्य, माषभक्तवलिं दद्यात् । 'तत ऋत्विग भ्यो हैमकुण्डलसूत्रकटकाङ्गुरीयकाणि 'विचित्राणि वासांसि शय्याः, एक विंग देयाच ॥ द्विगुणद्रव्यघटितां कुण्डलादिसामग्री, द्विगुणं वस्त्र, द्विगुणद्रव्य कृताञ्च शय्यां गुरवे दद्यात् । तद् यथा-ॐ अद्यामुकामुकसगोत्रेभ्यः अमुकामुकवेदामुकामुकशाखा- ध्यायिभ्यः अमुकामुकदेवशर्मभ्यो युष्मभ्यं कृतैतदधिवासनकर्मप्रतिष्ठार्थ दक्षिणां यथायधमेतानि हैमकुण्डलयुग-यज्ञोपवीत-कटकाङ्गुरीयकाणि, "[एतानि विचित्र] -वस्त्राणि, एताश्च शय्या ददानि । ब्राह्मणाः स्वस्तीति व युः। ततः प्रथमलिखितकमेण ब्राह्मणत्रयं पुण्याहादिवाचन कारयेत् । एतदपि ऋत्विगुपवेशनादि-मध्यब्राह्मणवाचनान्तं कर्म सर्वमहादानसाधारणम् । तत ऋत्विजो मङ्गलगीतवाद्य-घोषेषु सत्सु "स्वस्वकुण्डसमोपाथकुम्भचतुष्टयजलेन यजमानं स्नापयेयुः। ततो यजमानः 'शुक्लमाल्यवनधरः पुष्पाजलिमादाय तुलां त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य, नमस्त 12 . I. ). कतनित्यय जमानमाहित . क्ल तनित्यो यजमानसहितं PIO. .मोहोत्यादाक। मिन्द्रादाक ;} 1. () omits 20 1 Both I.) . anil . अतः 5 Both [. 10. and I भूतानि इत्यादि GA स्थानेभो [ .. omits the bracke. ted portion, A त्रैलोकास्य भी भूतेभयो नमः SAपतः शचित्राता १) A चिवागि 10 .1 omits a 11 .1 डि for दि 12 । ०कृतां 18 . युत 14 I. O. च चित्र 15 I. (). adds गीत here 16 I. O. A सम्बकगड़ for स्वस्वकुछ 17 A adds शुद्धमना: after यजमान: कुम्भ and 7 ·तृतोयदिनकृयम् इत्यादिभिरस्मात् [ संसारसागरादिलन्त-मन्त्रैरामन्य, पुष्पाजलिनार्चयेत् । ततः पुनः रपि तुलां प्रदक्षिणीकृत्य, खड़ गचर्म-कवचधरो "धृतसालझारो 'वामदक्षिणकमेण करद्वय- धृत [हेमधर्मराजसूर्यप्रतिमः उत्तरभागे तुलामारुह्य], पूर्वस्थापितहरिप्रतिमामुखं पश्यन् तिष्ठेत् । तत ऋत्विजो दक्षिणतुलाभागे सुद सुवर्णमुत्कृष्ट यजमानसाम्यादधिकं यथा भवति तथा दधुः। पुष्टिकामस्तु तथाधिकं दापयेत्, “यथा सुवर्णाधारस्य भूमिस्पर्शो भवति । ततस्तवैव क्षणं स्थित्वा, नमस्त इत्यादि मन्त्रद्वयं '[पठेत् । ततोऽवतीर्य, प्रात्मतुलितं सुवर्ण गुत्विकप्रमुखनानाब्राह्मणेभ्य ] उत्सृज्य दद्यात् । तदयथा-ॐअद्य यथासम्भव- गोत्रनामभ्यो गुर्वृत्विवप्रमुखब्राह्मणेभ्यो मत्स्यपुराणोक्त-'तुलापुरुषदानफल प्राप्तिकामोऽहम् एत. दुपकल्पितोपकरणालकारसहितखशरीरतुलितं पञ्चवर्णवितानसहितं साधिकमति-'" [निर्मल। काञ्चनं ददानि । गुत्विजः वस्तीत्युक्ता, सावित्री पठित्वा, सुवर्णमिदमग्निदेवतमित्युक्ता,]'' यथाशाखं कामस्तुति "पठेयुः ततो गुत्विग भ्यो ग्रामं रत्नानि च दक्षिणां दद्यात् । तद् यथा-ॐ "अद्यामुका- मुकसगोत्रेभ्योऽमुकामुकवेदामुकामुकशाखाध्यायिभ्योऽमुकामुकदेवशर्मभ्यो युष्मभ्यं कृतैतहान- कर्मप्रतिष्टार्थ दक्षिणामियदुत्पत्तियोग्यां भूमिमेतानि च" रत्नानि ददानि । प्रतिग्रहीतारः खस्तीत्युक्ता स्वं स्वं सुवर्णभागं प्रत्येकं स्पृशेयुः । वितानश्च वाक्यमन्तरेण गुरवे प्रतिपादनीयं, गुर्वृत्विकप्रमुखब्राह्मणेभ्यस्तद्दानासम्भवात् । एवं गुत्विकप्रमुखब्राह्मणदेयमहादानेषु सर्वेषु बोद्धव्यम् । यद्वा अात्मतुलितसुवर्णस्याई गुरवे अपरमई मृत्विग भ्यश्र" दद्यात् । दानवाक्ये-ॐ अद्यामुकामुकमगोत्रेभ्योऽमुकामुक-' 'वेदामुकामुकशाखाध्यायिभ्योऽमुकामुकदेव- शर्मभ्यो युष्मभ्यं मत्स्यपुराणोक्तभाग-'"व्यवस्थया फलपुप्पोपशोभितपश्चवर्णवितानकसहित. मिति च १०विशेषः । तत्र 1 A मंमारादिपान्त 2 I.O. तताइन for कवच A व्रतमचाहाल डाग 4 Both I.O. and A omit वाम A#7187197 for the bracketed portion 6 7 A पठिया only for the bracke. ted portion 8 A मत्विक 9 A omits तुम्ना 10 I... साधिकमभि: A साधिकमिति 11 [.). निम्मित 12 1 omits the bracketed por. tion 13 A पठेत 11 A अद्यामक शाखाध्यायिभ्योऽमकदेव- ગમાં 15 A दक्षिणामिदं योग्या A onnits 17 I.). omits च 18 A वयाखाध्यायिभ्यो 1) I. ().omits भाग 20 Aशेष: Aथा 16 0 ·६४ दानसागरः ततो जापकेभ्यो दक्षिणां दद्यात् । 1ॐ अद्यामुकामुकसगोत्रेभ्यः अमुकामुकवेदामुकामुक- शाखाध्यायिभ्यः अमुकामुकदेवशर्मभ्यो युष्मभ्यं कृततच्छान्तिकाध्यायजपकर्मप्रतिष्ठार्थ दक्षिणा- मेतत् काञ्चनं ददानि । जापकाः खस्तीति वदेयुः । ततो यथासम्भवं दानसमयोप-स्थितान् दीनानाथांश्च तण्डुलकपर्दकादिभिस्तर्पयेत् । ततः "पूर्ववद् ब्राह्मणत्रयं पुण्याहादिवाचन कारयेत् । ततः शीघ्र तत सुवर्ण यथायथं "विभज्य दद्यात् । [अत्र च दानवाक्ये] अमुक- देशे अमुककाले इत्युक्त-"[तत्तग्निमित्तोल्लेखः कर्तव्यः। एवञ्चावर्तान्तरेष्वपि यत्र देश- कालविशेषश्रुतिरम्ति, तत्रा-'"मुकदेशे अमुककाले इति तदुल्लेखः करणीयः । इति तुलापुरुषमहादानं समाप्तम् । ] 1 A omits ॐ 2 A वदेत 3 A .स्थित 4 I.0. तहाल for तण्डल 5A पूर्व 6 Both I. O. and A omit it 7 I. O. अत्र दाने वाक्ये and A तत्र दानवाक्ये 8 1 मिति only for the bracketed portion 9 I.O. न for तो 10 I. O. omits अमुकदेशे 11 I.O. उल्लेख:

·तथा हिरण्यगर्भ'महादानम्। (मत्स्यपुराणम्-२५ अः ) अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । नाम्रा हिरण्यगर्भाख्यं महापातकनाशनम् ॥१॥ पुण्यं दिनमथासाद्य तुलापुरुषदानवत् । ऋत्विघ्यण्डपसम्भार भूषणाच्छादनादिकम् ॥२॥ कुर्यादुपोषितस्तद्वल्लोकेशावाहनं बुधः । पुण्याहवाचनं कृत्वा तद्वत् कृत्वाधिवासनम् ॥३॥ तद्वदुपोषितः-तुलापुरुषवद् गुत्विग जापकैः सह कृतोपवासो यजमान इत्यर्थः । ब्राह्मण 'रचयेत् कुण्डं तपनीयमयं शुभम् । द्वासप्तत्य 'गुलोच्छ्रायं हेमपङ्कज-'गर्भवत् ॥४॥ हेमपङ्कजगर्भवदिति मध्यस्थापितसौवर्णपद्ममित्यर्थः । विभागहीन- [विस्तारमाज्य] क्षीराभिपूरितम् । दशास्त्राणि सरनानि दान " [सूची तथैव च ॥५॥ अभिपूरितम् एकदेशपूरितम्, 'अभिरभागे' (१।४।६१) इति पाणिनिसूत्र एवाभिशब्दस्यै- कदेश-'वाचित्वेन प्रसिद्धत्वात् । दशास्त्राणि [अनाणीव अत्राणि प्रधानफलसाधनानीत्यर्थः ]" हेमनालं "सपिटकं बहिरादित्यसंयुतम् । तथैवावरणं नाभेरुपवीतम काञ्चनम् ॥६॥ [पिटकं जातकोपवेशनार्थ पट्टकम्]'' । नाभेरावरणं-नाभ्याच्छादनार्थ सुवर्णपत्रकृतं वस्त्राकारम् । पार्श्वतः स्थापयेत्तद्वद्धमदराडकमण्डलुम् । पद्माकारं पिधानं स्यात् समन्तादगुलाधिकम् ॥७॥ A omits महा 2 I.O. वारयेत् 3 A oinits त्य 4 I. O. adds गठभज before . गर्भवत् 8 A अस्त्राणि अनीकास्त्राणि प्रधाना- नौवथः , I. O. अस्त्राणीव छास्त्रालि प्रधानानौत्यर्थः 9 A सपिठ 10 I.). वरजानामे. 11 A पिठकं स्वल्पसौ for the braeketed portion 12 I. ). कत 6 .1 विमाद्य A शचिस्तव A वादिर वेन 7 ·६६ दानसागरः मुक्तावलीसमोपेतं पद्मरागदलान्वितम् । तिलद्रोणोपरिगतं वेदिमध्ये ततोऽर्चयेत् ॥८॥ अनेन 'पिधानेन अनुष्ठानकाले गर्भमुखाच्छादनं कर्तव्यम्, अन्यत्र तद्विनियोगाश्रवणात् । पद्मरागदलान्वितम् उत्कृष्ट-माणिक्यखण्डान्वितम् । ततो मङ्गलशब्देन ब्रह्मघोष-३रवेण च । सर्वोषध्युदक-नाननापितो वेदपुङ्गवैः ॥६॥ सर्वोषध्युदकमिति कुण्डसमीपस्थकुम्भजलव्यतिरिक्तं सर्वोषधिमिश्रितं जल, कुण्ड समीपस्थ कुम्भजलविनियोगस्याग्रे 'चतुर्भिः कलसै'रित्यादिना' वक्ष्यमाणत्वात् । शुक्लमाल्याम्बरधरः सर्वाभरणभूषितः । [इममुच्चारयेन्मन्त्र गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥१०॥ नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च । सप्तलोकसुराध्यक्ष जगद्धात्रे नमो नमः ॥११॥ भूलॊकप्रमुखा लोकास्तव गर्ने व्यवस्थिताः । ब्रह्मादयस्तथा देवा नमस्ते विश्वधारिणे ॥१२॥ नमस्ते भुवनाधार नमस्ते भुवनाश्रय" । नमो हिरण्यगभाय गर्भ यस्य ''[पितामहः ॥१३॥॥ यतस्त्वं । सर्वभूतात्मा भूते भूते ] व्यवस्थितः । तस्मान्मामुद्धराशेषदुःखसंसारसागरात् ॥१४॥ 'एवमामन्त्रय तन्मध्यमाविश्यास्त उदङ्मुखः । मुष्टिभ्यां परिसंगृह्य धर्मराजचतुर्मुखौ । जानुमध्ये शिरः कृत्वा ''तिष्ठेदुच्छासपञ्चकम् ॥१५॥ 1 [ .. च विधानेन : A विधानेन 2 I... omits re 3 [ .. वीन + I. O. स्नानस्नापिते ; A स्नाने स्नापितो 5A कुण्डल. 6 I... कुण्ड 7 I.O. omits ना 8 A omits the bracketed portion. ) Both I. I0. and A भुवनामयः 10 I.O. वयालोक 1 omits the bracketel portion 12 I.). नरभूतात्मा 13 I.O. एवमास, 14 A तिष्ठेच्छायपङ्कज,J...वहरे. दुशासपचक .

·हिरण्यगर्भमहादानम् 3 . गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा । कुर्युहिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विजपुङ्गवाः ॥१६॥ [ तत्तत् संस्कारानुष्ठानाभिध्यानं कृत्वा तत्तत्संस्कारप्रधानमन्त्रान् "पठेयुरित्यर्थः । गोतमङ्गलघोषेण गुरुरुत्थापयेत्ततः । ] जातकर्मादिकाः कुर्युः क्रियाः षोडश चापराः ॥१७॥ अत्रापि तत्तत्संस्काराभिध्यान पूर्वकप्रधानमन्त्रपाठो बोद्धव्यः, सस्काराणां तदानों करणासम्भवात् । "सूच्यादिकञ्च गुरवे दत्त्वा मन्त्रमिमं पठेत् । नमो हिरण्यगर्भाय '[ब्रह्मगर्भाय वै नमः । चराचरस्य जगतो गृहभूताय वै नमः ॥१८॥ मात्राहं जनितः पूर्व मर्त्यधर्मामरोत्तम'" । त्वद्गर्भसम्भवा देव दिव्यदेहो भवाम्यहम् ॥१६॥ चतुर्भिः कलस यस्ततस्ते द्विजपुगवाः । नानं कुर्यः प्रसन्नानाः सर्वाभरणभूषिताः ॥२०॥ कलसैरिति होमकुण्डसमीपस्थैः। कुर्युः कारयेयुः । 'देवस्य त्वेतिमन्त्रेण स्थितस्य कनकासने । पद्य जातस्य तेऽङ्गानि ''अभिषेक्ष्यामहे वयम् । दिव्येनानेन वपुषा [ चिरं जीव ]" सुखी भव ॥२१॥ कनकासने स्थितस्य ।"कनकमयामनोपविष्टस्य । | "देवस्य त्वे'ति 'अद्य जातस्य तेजानि' इत्यादि-''पुराणमन्त्रेण च सपनं कारयेयुः । 12 मन्त्रण, 1 I. ). संस्थाचा for सस्कारा 2 I.). पठेदित्यथः 3 the bracketed portion as तत्तत्मस्कारान् कन्धामाथाय यवत: + A .धान. ) I.O. तदानी GA माझ्यादिकाच 7 A नपेत 8 A the bracketed portion it गर्भभूताय 9 जनितं 10. नरोत्तमः and [ 10. नरोभमा: for मरोत्तम 11 A देव for •ई व 12 Band I. I0. प्रमहाङ्ग 13 देवम 14 I... अभिषेसमी 15 I... चिरकचीव for the brac. kried portion 16 कनकासनो. 17 .1 omits it 18 I,O..पूरक. १३ ·दानसागरः ततो हिरण्यगर्भ तं तेभ्यो दद्याद्विचक्षणः । ते पूज्याः सर्वभावेन 'बहवो वा तदाज्ञया ॥२२॥ 'तत्रोपकरणं सर्व गुरवे विनिवेदयेत् । पादुकोपानही छत्रं चामरासनभाजनम् । उपकरणमित्युपकरणत्वेन गुरवे देयमित्यर्थः । प्रामं वा विषयं वापि यदन्य दयितं भवेत् ॥२३॥ अनेन विधिना यस्तु पुण्येऽहनि निवेदयेत् । हिरण्यगर्भदानं स ब्रह्मलोके महीयते ॥२४॥ "पुरेषु लोकपालानां प्रतिमन्वन्तरं वसेत् । कल्पकोटिशतं यावद् ब्रह्मलोके महीयते ॥२५॥ कलिकलुष"-विमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घ- रमरचमरमालावीज्यमानोऽप्सरोभिः । पितृशतमथ बन्धन् पुत्र'-पौत्राननेका- नपि नरक -निममांस्तारयेदेक एव ॥२६॥ इति पठति "[य इत्थ] '"यः शृणोतीह सम्यङ मधुरिपुपुर-लोके पूज्यते सोऽपि सिद्धैः । मतिमपि च जनानां यो ददाति प्रियार्थ विबुधपतिजनानां नायकः स्यादमोघम् ॥२७॥ प्रयोगः यजमानः'' समुत्पन्नहिरण्यगर्भमहादानदानेच्छः'' तुलापुरुषमहादानलिखितं'' खड़ गचर्म'"-मयढालसत्राह-तुलास्थापनीयहरिप्रतिमासहित-सालङ्कार-तुला-वामहस्तग्राह्यसूर्यप्रति प्रत 1 .1 omits it 2 Corrected from JI. l'. and 1. (0. 1 बहुभो ततोपकरण 4 .1 भूषित for दयित 51 दूरीषु HA कलुक 7 A पोवाधिकान्पि SA निमग्नास्तारकोदक 9 Corrected from M. P. i. (). इत्थ and .1 यद् for the bracketed portion 10 Aomits it A पुरा 1: 21जनाना 1: 1.0. यजमान 14 A •महादानेषु 15 A लिखित 16 I. ). ०मयाहन and मयातन• for • मयढाल. A ·हिरण्यगर्भमहादानम् ६६ - मा-बहिःसर्वसम्भारम्, अधिकत्वेनाभिमत'-शुद्धसुवर्णघटितं खाजुलेन द्वासप्तत्यनुलो- च्छायमुपयंधोऽटचत्वारिंशदङ्गुलविस्तारं सुदृढ'-तलकान्वितं 'कुण्डं, तन्मुखाच्छादनार्थ पद्माकारं "कुण्डमुखवेष्टनेनागुलाधिकमुत्कृष्टमाणिक्यभूषितं "मुक्तास्रग्विभूषितं सौवर्ण' पिधानं, कुण्डगर्भस्थापनार्थमभिमतपरिमाणसुवर्णघटितं पद्म, कुण्डपूरणार्थ घृतं क्षोरच', कुण्डपार्श्व- स्थापनार्थमभिमतसुवर्णघटित-[ दात्र-सूची ]-1[ कुश नाल ]-कराडोलिकाः, सौवर्ण-पत्रोत्खाटितादित्यप्रतिमां, ।'नाभ्याच्छादनार्थ ''[सौवर्णपत्र-"रचितवस्त्राकारं, सोवणं यज्ञोपवीतं, दण्डं, कमण्डलु, दात्रायलकरणार्थ रत्नानि च, कुण्डाधःस्थापनार्थ तिल- द्रोणं यजमानप्रथमम्मानार्थ तीर्थजलं सर्वोषधिञ्च, वामकरधारणार्थ ] हैर्मी" चतुर्मुखब्रह्म- प्रतिमा", गुरुदक्षिणार्थ काठपादुकायुगोपानद्युग-''च्छत्रचामरासनभाजनानि चोत्पादयेत् । ततस्तुलापुरुषोक्त-"समयानामन्यतमस्य पूर्वतरदिने यजमानगुयत्विग जापकास्तुलापुरुष वद्ध- विष्यभोजनादिकं कृत्वा, निवेदनसङ्कल्पवाक्ययोस्तुलापुरुषपदस्थाने "हिरण्य-गर्भपदं प्रक्षिप्य यथायथं निवेदनं सङ्कल्पच्च कुर्युः । अपरदिने च यजमानस्तुलापुरुष-"[वद्-गोविन्दा] - याराधनादिमधुपर्कदानान्तं कर्म' गोविन्दाद्यभ्यर्चन-ब्राह्मणानुज्ञापन-""-दानसङ्कल्प-पुण्याहादि- वाचन-वरणवाक्येषु तुलापुरुषपदस्थाने हिरण्यगर्भपदं प्रक्षिप्य कुर्यात् । ततो गुर्वृत्विग- "[यजमानजापका उपवसेयुः। श्रपरदिने ] च कृतनित्यास्तुलापुरुषवद निस्थापनादि मध्य- ब्राह्मणवाचनान्तं कर्म यथायण कुर्यः । एवञ्च मायब्राह्मण-वाचनान्तं कर्म तुलापुरुष- 1 11 I. O. and A स्तहत् for शह 2A हामप्ताङ्गुली 3 I.). तलिकान्चितं, A तुलिका- वितं 4 A omits it 5A कण्ड 6 A omits it 7 A मौवा 8 A चौरं जरसामग्रौठच, B तीरा- जनसामगों, I.O. औराजनमामांच 9 A कुण्डपात्र 10 A दातवशुचि for the bracketed portion 11 I. ). कुलाल and .1 कलम for the bracketed portion 12 Both I. (). and A इटिता. 18 I.). माधुभावादनाथ A omits the bracketed porportion 15 I. ) पाव for पत्र 16 A मां, I. O. हेम 17 I... प्रतिमा 18 I.). पान युग०, A पानह० 19 A ममानानावा• for ममयाना. 20 A पुरुषा. 21 A हिरपयगम 1. (), omits it :: . बहवेन्द्रा for the bracketed portion 24 Both 1.0), and A omit it 25 ...ज्ञापक 26 । यजमानाबपर for the bracketed portion A वचनान्त 27 ·१०० दानसागरः 15 'प्रोक्तमनुसन्धायानुष्ठातव्यम् । 'तत ऋत्विजः सपिधानं हेम - कुण्डमानीय प्रधान- वेदिकायां लिखितचकोपरि 'तिलद्रोणं विकीर्य [तसारोपयेयुः ] । '[कुण्डमध्ये हैमं पद्म निधाय ] ' [यजमानोपवेशनयोग्यं यथा भवति, तथा कुण्डं घृतक्षीराभ्यां पूरयेयुः। कुण्ड- पार्वतश्च" हैमानभिमतरत्नयुता'[ न् दात्र-] सूची-नाल-पिटक-बर्हि-रादित्यप्रतिमा- 'नाभ्यावरण-यज्ञोपवीत-दण्ड कमण्डलून संस्थापयेयुः । ] ततो यजमानं खखवेदस्थाभि- षेक-1 मन्त्रैः सर्वोष धिमिश्रजलेन''नपयेयुः । तदा च मङ्गल-तिर्यवन्दि-]घोषान् कारयेयुः। [ततो यजमानः] शुक्लमाल्याम्बरधरो धृतसर्वालङ्कारः पुष्पाञ्जलिमादाय 'नमो हिरण्य- गर्भायेत्यादि-'दुःखसंसारसागरा'दित्यन्त-"मन्त्रहिरण्यगर्भमामन्त्र्य पुष्पाञ्जलिनार्चयेत् । ततो दक्षिणकमेण हस्तव्य-''धृतहमधर्मराज- चतुर्मुखप्रतिमो । हिरण्यगर्भमध्यं प्रविश्योद- अन ख उपविश्य जानुमध्यार्पितशिरा उच्छासपञ्चकं यावत्तिष्ठेत् । तदा च ब्राह्मणाः पिधानेन "कुण्डमाच्छाद्य हिरण्यगर्भस्य गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनसंस्कारानभित्र्याय खस्वगृह्योक्तांस्तत्तत्संस्कारप्रधानमन्त्रान् पठेयुः । तता गुरुमगलतूर्य गीतवन्दिघोषेषु सत्सु "हिरण्यगर्भस्थ यजमान करे "विधृत्योत्थापयेत् । तत [ऋत्विजो हिरण्यगर्भा- निर्गतस्य] यजमानस्य संस्कारार्थ स्व स्वगृह्यविहितान् जातकर्मादिषोडशसंस्कारानभिध्याय तत्तत्संस्कारप्रधानमन्त्रान् पठेयुः । . 1 . गम्य 2 तव 3. समिधादान 41 कुण्डलमानीय 51 तिलाद्रोणं । तब for the bracketed por. tion I. (). omits the bracketed portion. .. गुह विग for it 8 1. (). omits the bracketed portion 9 . कुण्डपार्थतः I) .।' दगाव for the bracketel portion 11 A. मासाववरण 12 Both I. (), and A omit oratio 13 [... जलकुम्मचतुष्टयेन .पूब वहु for the bracketed portion ततश्च 16 । सागरेत्यादि 17 I. (). ०६यं 18 r ... हिरण्यगर्भप्रतिमो, A चतुमुखप्रतिमा 19 .1 हिरण्यमध्य 20 I.O. शिर 21 I.O. उछाम०, A उशस. 2:21. (). aty after this 23 1.0. कुम्भ. 24 | omits ध्याय 2.) A हिरण्यस्थ 26 .. वित्योपयेत् 27 Arends the bracketed portion as विकाहरण्यगर्भावितस्य .

·हिरण्यगर्भमहादानम् १०१ संस्काराच षोड़श ऋग्वेदे-जातकर्म नामकरणं निष्कमणम् अनप्राशनं चूड़ाकरणम् उपनयनं त्रीणि वेदव्रतानि स्रानं विवाहः देवपितृमनुष्यभूतब्रह्मणां पञ्चमहायज्ञाः। यजुर्वेदे तु नामकरणं नास्ति, 'चत्वारि वेदव्रतानीति "विशेषः । सामवेदे नामकरणमस्ति, अन्नप्राशनं नास्तोति यजुर्वेदाद्विशेषः । अथर्ववेदे-जातकर्म निष्कमणम् अन्नप्राशनं गोदानम् उपनयनं सावित्रीव्रतं 'वेदव्रतं सावित्रीव्रतविसर्जनं वेदव्रतविसर्जनं समावर्तनं विवाहः पञ्चमहायज्ञाश्चेति । ततो यजमानः पूर्वोक्तं दानादिकं गुरवे प्रतिपादयेत् । ततो 'नमो ।हरण्यगर्भाय "ब्रह्मगर्भाय वै नमः' इत्यादि मन्त्रद्वर' 'जपेत् । तत ऋत्विजोऽष्टी वरणादिलब्धा- नकारैरलङ्कताः कनकमयासनोपविष्ट यजमानं 'देवस्य त्वे'ति वेदचतुष्टयस्थमन्त्रेण 'अद्य जातस्य तेऽझानो'त्यादिना च पुराणमन्त्रेण कुण्डसमीपस्थ कुम्भचतुष्टयजलेन स्नपयेयुः । ततो यजमानः शुक्लमाल्याम्बरधरो धृतसर्वालकारो गुत्विकप्रमुखनानाब्राह्मणेभ्यो हिरण्य-"गर्भमुत्सृज्य दद्यात् । तदयथा ।"ॐ अद्य यथासम्भवगोत्रनामभ्यो गुत्विक प्रमुखब्राह्मणेभ्यो मत्स्यपुराणोक्लहिरण्यगर्भ-''महादानदानफलप्राप्तिकामोऽहमेत" हिरण्य- गर्म ददानि । प्रतिग्रहातारः स्वस्तात्युक्ता सावित्री पठित्वा हिरण्यगर्भाऽयं विष्णुदै- वतः' इत्युक्ता'' यथाशाख कामस्तुति पठेयुः । ततो गुरवे पादुकापानच्छत्रचामरामन-''भाजन ग्रामान् दक्षिणां दद्यात् । तद्यथा- ।"*अद्य कृतैतदानप्रतिष्ठार्थ तुभ्यमहं दक्षिणामेतानि पादुकोपानच्छत्रचामरासनभाजनानि इयदुत्पत्तियाग्याश्च भूमि ददानि । वस्तोति गुरुर्वदेत् । । 'तत ऋत्विग्भ्यो दक्षिणादानम् । तद् यथा-"ॐ प्रद्य कृतेतद्दानप्रतिष्टार्थ - 12 . चवदि, [.). रवानि . I. O. शेषः . नास्ति 1 1.0.देवव्रत I. O. इदं व्रतविमजनं. . omits it 6 1. O. विश्गर्भाय. 1. गर्भभूताय 7 I'. D. पठेत् S 1. (). mt for set .. A omits गर्भ 10 Aomits it 11 Both I', (.. and Aomit महादान A कामोमेत 1:8 .. हिररय 14 1. ). दैवतमित्युक्ता 15 I. D. omits भाजन H I omito it 17 . यदुत्पत्ति 18 ततो 19 A omits it .

·१०२ दानसागर: युष्मभ्यमहं दक्षिणा'मियदुत्पत्तियोग्यां भूमिम् एतानि च रत्नानि ददानि । वस्तीति प्रत्येकमृत्विजो ब्र युः। ततो गुर्वृत्विजः ख व सुवर्णभाग स्पृशेयुः । यद्वा गुरवे हिरण्य- गर्भस्यार्द्धम् "ऋत्विग भ्यश्चार्द्ध दद्यात् । तत्र च-ॐअद्यामुकामुकसगोत्रेभ्योऽमुकामुक- 'वेदामुकामुकशाखाध्यायिभ्योऽमुकामुक - देवशर्मभ्यो युष्मभ्यं मत्स्यपुराणोक्तभागव्यवस्थया तिलद्रोणारोपितं फल-[पुष्पोपशोभितं पञ्चवर्ण]-'वितानकसहितमिति च पूर्वदानवाक्याद्वि- शेषः। ततो यजमानस्तुलापुरुष- वजापकेभ्यो दक्षिणादानं दीनानाथादितर्पर ब्राह्मणवाचनं "त्वरया यथायथ हिरण्यगर्भप्रतिपादनञ्च कुर्यात् । इति हिरण्यगर्भमहादानं समाप्तम् । -- ... मिदं यदुत्पत्तियोग्यां 2 I omits it 3 A omits it 4 omits वेदामुकामुक 5 1.0), omitse 6 I.O. रोपिणं 7 A पुष्प for the bracketed portion 8 A आपकेन्यो 9 । कृत्वा 10 I. O. omits it ·तथा ब्रह्माण्डमहादानम्। (मत्स्यपुराणम् -२७६अः) अथातः संप्रवक्ष्यामि ब्रह्माण्ड विधिमुत्तमम् । यच्छ्ठ सर्वदानानां महापातकनाशनम् ॥१॥ पुण्यं दिनमथासाद्य तुलापुरुषदानवत् । ऋत्विस्यण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् । लोकेशावाहनं तद्वदधिवासनकं तथा ॥२॥ "कुर्याविंशपलादूई मासहस्रा"च्च शक्तितः । शकल'-द्वयसंयुक्त ब्रह्माण्ड' काञ्चनं बुधः ॥६॥ दिग गजाटसमायुक्त पड़वेदानसमन्वितम् । लोकपालाष्टकोपेतं मध्यस्थितचतुर्मुखम् । शिवाच्युतार्कशिखरमुमालक्ष्मीसमन्वितम् ॥४॥ शिवाच्युतार्कशिखरम् ऊर्द्धभागोतवाटितशिवाच्युताकमूर्तिम् । वस्वादित्यमरुद्गर्भ महारत्नसमन्वितम् । वितस्तेरह लशतं यावदायामविस्तरम् ॥५॥ ववादित्यमरुद्गर्भ गर्भत्खाटितवस्खटक-द्वादशादित्य-सप्तमरुद्गणमूर्तिम् । महा- रनममन्वितम् उत्कृष्टरत्नसमन्वितम्। वितस्तेरङ्ग लशतं यावदित्यनेन वितस्तेरारभ्यानल- शतं यावत् स्वच्छया दैर्घ्य विस्ताराभ्यां ब्रह्मागडं "कर्तव्यमित्यर्थः । कोषयवस्त्रसंवीतं तिलद्रोणोपरि न्यसेत् । तथाटादशधान्यानि समन्तात् 1परिवारयेत् ॥६॥ अष्टादश"[धान्यानि परिभाषोक्तानि । पूर्वणानन्तशयनं'' प्रद्युम्र पूर्वदक्षिणे । प्रकृतिं दक्षिणे पार्श्व सङ्कर्षणमतः परम् ॥७॥ 8 I.O. मूति: 9 Both 1. (1. and omit कर्तव्यम 1 I... यक . I.O. कुर्यादिमत्पला. 3 .1 ०साः 4 कलम०, I... कला 5) Aबचाण्ड लोकपालो 1.10. मुनि:, भूति 10 I... परिकल्पयेत् 11 . omits the bracketed por. tion 1:2 . शायिनं 7 ·१०४ दानसागर: [अनन्तशयनं जलशायिनम् ।] पश्चिमे चतुरो वेदाननिरुद्धमतः परम् । [अग्निमुत्तरतो हैमं वासुदेवमतः परम् ॥८॥ समन्तात् "गुडपीठस्थानर्चयेत् काञ्चनान् बुधः । स्थापयेद्वस्त्रसंवीतान् पूर्णकुम्भान् दशैव तु ॥६॥ कामनान् काश्चनपत्रोत्खाटितान् । दशैव धेनवो देयाः 'सहेमाम्बरदोहनाः । पादुकोपानहच्छत्रचामरासनदर्पणैः । भक्ष्य-"भोज्यानदीपेक्षुफलमाल्यानुलेपनैः ॥१०॥ भक्ष्यं पिष्टकं मूलञ्च, फलस्य "स्वशब्दोपात्तत्वात् । 'एतैश्च पादुकादिभिः सहितः दश धेनवो देयाः पार्श्वतः स्थाप्या इत्यर्थः । 'होमाधिवासनान्ते च स्नापितो वेदपुङ्गवैः । इममुच्चारयेन्मन्त्रं त्रिधा कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥११॥ 'होमाधिवासनान्ते इति 1°पूर्वमेव देवतारोपणरूपस्याधिवासनस्योक्तत्वाद्धिरण्यगर्भादिषु तथा दर्शनाच्च होमं लोकपालाद्यावाहनपूजा-''[पर्यन्तं समाप्यायिवासनं] देयद्रव्यस्य वेद्युप- "रिस्थापनम् । ततः नापितो मन्त्रं पटेदिति सम्बन्धो बोद्धव्यः । नमोऽस्तु विश्वेश्वर विश्वधाम जगत्सवित्रे भगवनमस्ते । । 'सप्तर्षिलोकामरभूतलेश । 'गर्भेण सार्द्ध वितराभि-' 'रक्षाम् ॥१२॥ 1 । अनन्त शायिन for the braeketed portion ? 1. O. 47: for the bracketed portion : I... पौठस्थानमन्च येत्, . पौठ. स्थानाच येत् 4 [.. (). सह माम्वरदोहनाः, . ऋत्विरभा: सुरदोहनाः 5 Corrected from M. P. .... B and I. (). 1377 for utoita 6. मूलबन्दीपात इति 8 . होमादि० 9 . होमादि. 10 A पूब only 11 Both I. I0. and A पर्यन्त- शयाधिवासनं for the bracketed portion I omits for 13 Both I. (). and A सप्ता- लोकासनभूतलेश 14 I.O. adds गर्भश before this 15 fv for for 12 7 तेर ·ब्रह्माण्डमहादानम् ये दुःखितास्ते मुखिनो भवन्तु 'प्रयान्तु पापानि चराचराणाम् । त्वदानशस्त्राहतपातकानां ब्रह्माण्डदोषाः प्रलयं ब्रजन्तु ॥१३॥ एवं प्रणम्यामरविश्वगर्भ दद्याहिजेभ्यो दशधा विभज्य ।. 'भागद्वयं तत्र गुरोः प्रकल्प्य समं भजेच्छषमतः क्रमेण ॥१४॥ खल्पेषु होमं गुरुरेक एव कुर्यादथैकामिविधानयुक्तथा । स एव "सम्पूज्यतमोऽल्पवित. यथोक्तवस्त्राभरणादिकेन ॥१५॥ म्वल्पेयु प्रचुरदानासमर्थषु दातृषु सत्सु गुरुरेक एव पूजनीयः । इत्थं य एतदखिलं पुरुषोऽत्र कुर्याद् ब्रह्माण्डदानमधिगम्य महद्विमानम् । 'निर्ध तकल्मष-विशुद्धतनुर्मुरारे]- रानन्दकृत् पदमुपैति सहाप्सरोभिः ॥१६॥ सन्तारयेत् पितृपितामहपुत्रपौत्र- 1"बन्धुप्रियातिथिकलत-"शताष्टकं सः । ब्रह्माण्डदान-"शकलीकृतपातकीघ- मानन्दयेच जननीकुलमप्यशेषम् ॥१७॥ इति पठति शृणोति वा य एवं सुरभवनेषु गृहेषु धार्मिकाणाम् । 1 1. (0. omits it 2 A दानशास्त्राइत. 3 . प्रथम्यमेवषिगर्भ 4 भागवयं 8 Avमरा for the bracketed portion 9 .. सहामगेभिः 10 । मातृ 11 मटाष्टकं 12 Both I. O. and A •सकहो. . •युम्मा . 5. पूज्या तमाल्पवित 7 A निईत. १४ ·दानसागरः मतिमपि च ददाति 'मोदतेऽसा- "वमरपतेर्भवने सहाप्सरोभिः ॥१८॥ प्रयोगः अत्र यजमानः समुपजातब्रह्माण्डमहादानदानेच्छस्तुलापुरुषमहादानलिखितं खड्गचर्ममय- ढाल 'सत्राह-तुलाम्थापनीयह रिप्रतिमा-"[ सालङ्कारतुला ]-हस्तप्रायप्रतिमा-वहिःसर्व- सम्भारम्, अधिकत्वेन विंशतिसंख्यपलेभ्यः ऊद्धं सहस्रपलावधि अभिमतकाञ्च[नघटितं]', दैर्घ्यप्रस्ताराभ्यां वितस्तिमारभ्यागुलशतपर्यन्तम्, सम्पुटमेलनीयखण्डद्वयरूपम्,' अन्तरुत्- खाटितचतुर्मुखब्रह्म- वस्खष्टक-द्वादशादित्य- सप्तमरुद्गणप्रतिम, वहिः खखदिक्कमोतू- खाटितैरावतादि-1° दिग्गजाष्टकेन्द्रादिलोकपालप्रतिमम्, अभिमत-11 स्थानपडक्यतखाटित- शिक्षाकल्पनिरुक्तच्छन्दोज्योतिषब्याकरणरुप-वेदाङ्गषटकप्रतिमम्, उपरिखण्डोद्ध-भागोत्- खाटित-शिवाच्युताळमालक्ष्मीप्रतिमम्, अभीष्टोत्कृष्टरनखचितं ब्रह्माण्डं ; ब्रह्माण्ड. [पूर्वादि- दिगव] स्थापनार्थ काश्चनान्तरविरचितपत्रोतखाट्रित-जलशायि-प्रद्युम्न-प्रकृति-सङ्कर्षण-वेदचतु- ट्यानिरुद्धानिवासुदेवप्रतिमाः. जलशाय्यादिप्रतिमास्थापनार्थमष्टो गुडपिण्डान्, ब्रह्माण्डा- च्छादनार्थ कोषकारतन्तु'-निर्मितं वस्त्रं, ब्रह्माण्डस्थापनार्थं तिलद्रोणं, ब्रह्माण्ड-पार्श्व- स्थापनार्थमष्टादश"[धान्यानि, दश]कुम्भान्, तद्वेष्टनार्थ । 'दश वस्त्राणि, ब्रह्माण्डपार्श्व-14. स्थापनार्थ दश धेनूः, तदलकरणार्थ दश हैमशृङ्गयुगवस्त्राणि, उपदोहनार्थ दशकांस्यपात्राणि, ब्रह्माण्ड ''पार्श्वस्थापनार्थञ्च काष्ठमयपादुकायुगोपानदयुगच्छत्रचामरासनदर्पणपिष्टकसामग्रयन- सामग्री-- तुफलमूलमाल्यानुलेपनसामग्रीरुत्पादयेत् । ततस्तुलापुरुषोक्तसमयानामन्यतमस्य tion as । I.O. omits मोद रोड 2 Both I. O. and I रमर 3 I. (). मयन सह तुला and मयातुल for मयढाल + A साला 5 I.O. omits the bracketed portion 6 देघाप्रस्ताभां 7 81. (0. सुष्टक andLI ष्ट 9 I... omits सप्त 10 | omits दि 11 स्थापनं. 12 I. O. भागानुत्खाटित, 1 भागादुत्खाटित 1:3 reads the bracketed por- पूर्व दिशि 11 न्तु for तन्तु 1.) Both I. I0. and A omit पार्थ 16 omits the bracketed portion 17 . अादश 18 1.0), omits ty 19 I.). omits पार्थ 20 1. 0. adds दीपसामगो after this । ०६यम् ·ब्रह्माण्डमहादानम् १०७ - पूर्वतरदिने यजमान-'गुर्वृत्विग्जापकास्तुलापुरुषवद्धविष्यभोजनादिक- कृत्वा, निवेदनसङ्कल्प- वाक्ययोस्तुलापुरुषपदस्थाने ब्रह्माण्डपदं प्रक्षिप्य यथायथं निवेदनं सङ्कल्पञ्च कुर्युः। ततोऽ- परदिने यजमानस्तुला-'पुरुषवद गोविन्दाचाराधनादि-मधुपर्कदानान्तं' कर्म गोविन्दाद्यर्चन- ब्राह्मणानुज्ञापन'-दानसङ्कल्प-पुण्याहादिवाचन- वरणवाक्येषु तुला पुरुषपदस्थाने ब्रह्माण्डपदं प्रक्षिष्य कुर्यात् । ततो गुत्विग यजमानजापका उपवसेयुः। अपरदिने च कृतनित्या - स्तुलापुरुषवदनिस्थापनादि-मध्यब्राह्मणवाचनान्तं कर्म यथायथ कुर्युः । एवञ्च मध्यब्राह्मण- वाचनान्तं कर्म तुलापुरुषग्रन्थमनुसन्धायानुष्टातव्यम् । तत ऋत्विजः पूर्वघटितं यथोक्तरूपं सम्पुटमिलित-शकलद्वयनिर्मितं ब्रह्माण्डमानीय, प्रधानवेद्यां लिखितचकोपरि तिलद्रोणं विकीर्य, ''तदुपरि स्थापयित्वा, कोषेयवस्त्रेणाच्छाद्य, ब्रह्माण्डस्य सर्वपार्वेष्वष्टादशधान्यानि आरोपयेयुः। ततो ब्रह्माण्डस्य पूर्वादिकमेण गुड-"पिण्डानामुपरि पूर्वोक्त-''जलशाय्यादि- प्रतिमाः स्थापयेयुः। गुरुथ ताः कमेणैव प्रणवादिचतुर्थ्यन्तेन नमोऽन्तेन खनाममन्त्रण प्रत्येकं पूजयेत् । तत ऋत्विजो ब्रह्माण्डपावें वस्त्रवेष्टितग्रीवान् दश पूर्णकुम्भान्, 'हेम- शीर्वस्त्राच्छादिताः सकांस्यदोहना दश धेनूः, पादुकाधुपकरणश्चा' "रोपयेयुः । गीतवाद्यवन्दिघोषेषु सत्सु कुण्डसमीपस्थकुम्भचतुष्टयजलेन यजमानं सापयेयुः । ततो यजमानः शुक्लमाल्याम्बरधरो धृतसर्वालङ्कारः पुष्पाअलिमादाय ब्रह्माण्ड त्रिः प्रदक्षिणोकृत्य 'नमोऽस्तु विश्वेश्वरे'त्यादि मन्त्रद्वयं पठित्वा पुष्पाजलिनाभ्यर्च्य प्रणम्य 1"गुई विग भ्यो दद्यात् । 2"[ तद यथा-ॐ ] अद्यामुकामुकसगोत्रेभ्योऽमुकामुकवेदामुका- मुकशानाध्यायिभ्योऽमुकामुकदेवशर्मभ्यो युष्मभ्य मत्स्यपुराणोक्त-ब्रह्माण्डमहादान-दानफल- प्राप्तिकामोऽहं मत्स्यपुराणोक्तभागव्यवस्थया "एतन्महारत्मभूषितं कीषे-यवस्त्रसंवीतं तिल. 16 ततो माल- 1 J. (). यजमानः 2 Both I.O. andA भोजमादि 3 I... पुरुवद and A परुषपदवद 4 A दानाचरणान्त 5 Both I. (). and somit it 6 A भान A स्थापन 8 A वर twice 9 A कतनित्य कथा 10 Both I.O. and A .मकल • 11 Both I. (. and A Taufe 12 I.0, सयपात्र अटादम धान्यामि 13 I.0. पिटा० A जलायाादि०, I. O. -क्रमे- गर्यादि. 15 I.O. भाव 16 A.पाथ 17 A सेमवत्राचादितान् 18 A omits 19 .1 विग्मो 20 A omits the bracketel por. tion A omits दान 22 Aप महा. 23 I.). adds महा before वस्त्र 7 21 ·१०६ दानसागरः 1 होणस्थापितमष्टादशधान्यसहितं गुडपीठस्थकाञ्चनानन्तशयन'-प्रदान-प्रकृति-सकर्षण-वेद- चतुष्टयानिरुद्धाग्नि-वासुदेव-प्रतिमासहितं वस्त्रसंवीतपूर्णकुम्भदशक -हेमशृङ्गवस्त्राच्छादित- सकांस्य' दोहनधेनुदशक' सहितं पादुकोपानच्छत्रचामरासनदर्पणभक्ष्यभोजनदीपेक्षुमाल्यफला- नुलेपन-पुष्पफलोपशोभित- पञ्चवर्ण-वितानकसहितं ब्रह्माण्डं ददानि । प्रतिग्रहीतारः स्वस्तीत्युक्ता सावित्री पठित्वा, ब्रह्माण्डमिदं विष्णुदैवतमित्युक्ता यथाशाखं कामस्तुतिं पठेयुः" । तत * अद्य कृतैतदानप्रतिष्ठार्थ युष्मभ्यमहं दक्षिणामियदुत्पत्ति- योग्यां भूमिमेतानि च रत्नानि ददानि, प्रतिग्रहीतारः स्वस्तीत्युक्ता ब्रह्माण्डं स्पृशेयुः । ततस्तुला- पुरुषवमापकेभ्यो दक्षिणादानं दीनानाथादितर्पणं पुण्याहादिवाचनश्च '[कृत्वा, ब्रह्माण्ड] दशधा विभज्य, भागद्वयं गुरवे, ऋत्विग्भ्यश्चाष्टी भागान् त्वरया प्रतिपादयेत् । यथोक्तखल्प- बागडदाने तु गुरुरेकामिवत् "सर्वम् ऋत्विगादिकर्तव्यं स्वगृह्योक्तविधिना शान्तिकाध्याय- अपवहिः।" कुर्यात् । 'जापकास्तु "पूर्ववदेव कार्याः । कुशमयश्च ब्रह्मा कार्यः । च यजमानो गुरवे तत् । [सर्व महादानं] सम्प्रदानैकवचनोहेन दद्यात् । इति ब्रह्माण्डमहादानं'" समाप्तम् । . तदा 1 A प्राधिन 3 A omits दोहन 9 A सर्व 10 I.O. गान्तिकाध्धाजपंच, Aान्ति- कध्याय जपं वहिः 11 1 जापकान्तु, I.O. बाजकाए 12 । सर्ववादराः 1: A omits it 14 A reads the b. p. 8 सर्वमहा- I.0. 5 6 A पठेत् 7 A omits the bracketed portion 8 I. O. गुरववेकानिवत्... गुरवे. काग्मिवत् 15 Aबबाहदानमाहात्म्य 16 I.O. omits it ·तथा कल्पपादपमहादानम्। (मत्स्यपुराणम्-२७७ भः) कल्पपादपदानाख्यमतः परमनुत्तमम् । महादानं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशनम् ॥१॥ पुण्यं दिनमथासाद्य तुलापुरुषदानषत् । पुण्याहवाचनं कृत्वा लोकेशावाहनं तथा ॥२॥ ऋत्विष्यण्डपसम्भारभषणाच्छादनादिकम् । काननं कारयेद्वतं नानाफलसमन्वितम् ॥३॥ नानाविहगवस्त्राणि भूषणानि च कारयेत् । शक्तितस्त्रिपलादूई मा-सहस्रात् प्रकल्पयेत् ॥४॥ अर्द्ध 'क्लातं सुवर्णस्य कारयेत् कल्पपादपम् । गुडप्रस्थोपरिष्टाश्च सितवस्त्रयुगावृतम् । अर्द्ध- क्लुप्तं यावदुपात्तसुवर्णस्यान निर्मितम् । ब्रह्मविष्णुशिवोपेतं पञ्चशाखं सभास्करम् ॥५॥ कामदेवमधस्ताच सकलन प्रकल्पयेत् । सन्तानं पूर्वतस्तद्वत् "तुरीयांशेन कल्पयेत् । मन्दारं दक्षिणे पावें श्रिया साद्ध घृतोपरि ॥६॥ सन्तानं 'पूर्वतस्तद्वदिति गुडप्रस्थम्थं सितवस्त्रयुगावृतमित्यर्थः । कामदेवमधस्ताच्चेति मन्तानवृक्षस्याधस्तात् सकलत्रं कामदेवं प्रकल्पयेदिति योजना', मन्दारादिषु एकैकदेवता- सम्बन्धश्रुतेः । पश्चिमे पारिभवन्तु माविश्या सह जीरके । सुरभीसंयुतं तद्वत्'' तिलेषु हरिचन्दनम् । तृतीयांशेन कुर्वीत सौम्येन फलमंयुतम् ॥७॥ 1 I... .सा. 2 . 3 A वसित. 4A कप्त 5. पूर्ववत for पूर्वत H I.0.पवीजन 7 । पूर्ववत् तदा इनि 8 A गुरुप्रय 9 A योजन 10 1.0. पारिभद. M.P. पारिजा. 11 A तत, ·११० दानसागरः कौषयवस्त्रस्युक्तानिर्माल्यफलान्वितान् । तुतीयांशेन सन्तानघटनावस्थितसुवर्णतृतीयभागेन। सौम्येन उत्तर दिग्भागेन । तथाष्ट' पूर्णकलसान् पादुकासनभाजनान् ॥६॥ दीपि कोपानहच्छत्रचामरासनसंयुतम् । पादुकासनभाजनान् पादुकासनभाजनसहितानित्यर्थः । आसनपदं चात्र कलसावस्थानो- चितासनपरं, चामरामनग्युतमिति पुनरासनपदश्रवणात् । फलपक्षियुतं तद्वदुपरिष्टा [द् वितानकम् । ] तथाष्टादशधान्यानि समन्तात् परिकल्पयेत् ॥६॥ होमाधिवासनान्ते तु नापितो वेदपुङ्गवैः। त्रिः प्रदक्षिणमात्य मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥१०॥ नमस्ते कल्पवृक्षाय चिन्तितार्थप्रदायिने । विश्वम्भराय देवाय नमस्ते विश्वमूर्तये ॥११॥ ' यस्मात्त्व"मेव विश्वात्मा ब्रह्मा स्थाणुर्दिवाकरः । 1°मूर्तामूर्त परं बीजमतः पाहि सनातन ॥१२॥ त्वमेवामृतसर्वखमनन्तपुरुषोऽव्ययः । सन्तानाद्यैरुपेतः सन्' पाहि संसारसागरात् ॥१३॥ एवमामव्य तं दद्यात् गुरवे कल्पपादपम् । चतुभ्य॑श्चापि ऋत्विग्भ्यः सन्तानादीनि कल्पयेत् ॥१४॥ एतेन चत्वार ''एवर्विजः कर्तव्याः, कुशमयाश्चत्वारो ब्रह्माण इत्युक्तं भवति । खल्पेष्वेकामिवत् कुर्याद् !"गुरुरेवाभिपूजितः । न वित्तशाव्यं कुर्वीत न च विस्मयवान् भवेत् ॥१५॥ 1 I.O. दिग्घिभागेन 2 A तथा 3 A .भाजाम 4 A दोप० 5 A omits fat 6 Aतिलानां and I.). तिलानां for the bracketed portion 7 Corrected from M. P. A चिन्तितानमप्रदायक:, B वित्तिभानु प्रदाय ते, I. O.चिन्तितार्थप्रदाय च 8 A मूर्ति ने 9 A तुमेव, I. O. त्वामेव 10 Both I.0. and A मूर्तामूर्त पर. 11 I. O.स 12 A विद्याद 13 1. ). एव चहिर्वजः, A एवहिजः 14 A सम्भवति 1hA गुरववामिपूजितः, I. I0. गुरव वातिपूजितः, M. P. गुरवे चाभि. पूजनम् 16 . नरः ·कल्पपादपमहादानम् १११ [न च विस्मयवान् ] इयन्मया दत्तमिति नाहहारवान् भवेदित्यर्थः । अनेन विधिना यस्तु [प्रदयात् कल्पपादपम् ] । सर्वपापविनिर्मुक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥१६॥ [अप्सरोभिः परिवृतः] सिद्धचारणकिनरैः । भूतान् भव्यांश्च मनुजांस्तारयेदात्मसम्मितान् ॥१७॥ स्तूयमानो दिवः पृष्ठे पुत्रपौत्रप्रपौत्रवान् । विमानेनार्कवर्णन विष्णुलोकं स गच्छति ॥१८॥ दिवि कल्पशतं तिष्ठेद्राजराज्यो भवेत्ततः । 'नारायण-बलोपेतो नारायणपरायणः । नारायणकथासको नारायणपुरं व्रजेत् ॥१६॥ यो वा पटेत् कनककल्पतरुप्रदानं यो वा शृणोति पुरुषोऽल्पधनः स्मरेद् वा । सोऽपीन्द्रलोकमधिगम्य सहाप्सरोभि- मन्वन्तरं वमति पापविमुक्तदेहः ॥२०॥ प्रयोगः अत्र यजमानः ममुपजातकल्पपादप-'महादानदानेच्छस्तुलापुरुषनिखितं खडगचर्म-'मयढाल- मत्राहतुलास्थाप्य हरिप्रति [मा-सालकारतुला-हस्तग्राह्य-प्रतिम-] ऋत्विकचतुष्टय-वरणदक्षिणा- मामग्रीवहिः मर्वसम्भारम्, अधिकत्वेन पलत्रयादूई सहस्रपलावधि यथेष्ट' काश्चन- मुपादाय तस्यार्द्धन ''कल्पपादपमपरार्द्धन समभागेन सन्तानं 'मन्दारं पारिभद्र ] हरि- चन्दनम् एवं पञ्च तरून् पश्चशाखान् सौवर्णनानाफलपक्षि-हेमपत्र निर्मितानेकवस्त्राकारसहितान् 1 Both I.). and I omit the bracketed portion - Supplied from M. P. A, Band I.O. महादामं निवेदयेत् : A reads the bracketed por. tion as अमरोपिभिः परितः 4 I. 10. नारायकोवलोपेतो, .. मारायजोवलोपेता 5 Both 1.0), and A ** कल्पतरूप्रदानां, M. P. मकल. 7 । दामस्थानेषु 8 I.). मयान and I मयापन for मयटाल 9 I omits the bracketed portion 10 1 वरखादि. 11 I. ). कल्पपादमपरम... कल्प -पादपराम 12 I.). reads the bracketel portion as मदारपरिभद्र ·११२ दानसागरः केयूरकुण्डलाद्यभिमतालङ्कारभूषितान्, एषामाच्छादनार्थ' श्वेतवस्त्रयुगपञ्चकं. तरूणामधः- स्थापनार्थम् गुडप्रस्थद्वयं, प्रत्येकं [प्रस्थपरिमितान् पात्रस्थ]-घृतजीरक-"तिलांश्च', -कल्पवृक्षाधः- स्थापनार्थम् अभीष्टसुवर्णान्तर' पत्रोत्-'खाटिता ब्रह्मविष्णु-'शिवभास्करप्रतिमाः, यथोक्तकम- तरुचतुष्टयाधःस्थापनार्थम् अभिमत पुवर्णान्तरपत्रोतखाटिताः सरति-कामदेव-लक्ष्मी-सावित्री- सुरभिप्रतिमाश्च , कल्पतरु-'पार्श्वस्थापनार्थम् 10[ अष्टौ कुम्भान् तदधःस्थापनार्थ] कुशादि- निर्मितासनाष्टक', कुम्भाच्छादनार्थ कोषेयवनाष्टकं, कुम्भपार्श्वस्थापनार्थम् ''इक्षुदण्डाष्टकं पुष्पमाल्या."टकसामग्री यथेष्टफलाष्टकं पादुकायुगाष्टकं कांस्यभाजनाष्टकञ्च, कल्पतरुपा- र्पणार्थं दीपिकोपानदयुगच्छत्रचामरा- सनाष्टादशधान्यानि चोत्पादयेत् । ततस्तुलापुरुषोक्तसमयानामन्यतमस्य पूर्वतरदिने यजमानगुत्विगजापकाः तुलापुरुषव- द्धविष्यभोजनादिकं कृत्वा, निवेदनसङ्कल्पवाक्ययोस्तुलापुरुषपदस्थाने 'कल्पपादपपदं प्रक्षिप्य यथायथं निवेदनं सङ्कल्पश्च कुर्युः। ततोऽपरदिने यजमानस्तुलापुरुषवद् गोविन्दा."याराधनादि-मधुपर्कदानान्तं कर्म " गोविन्दा- यभ्यर्चन-ब्राह्मणानुज्ञापन-दानसङ्कल्प-पुण्याहादिवाचन-वरणवाक्येषु तुलापुरुषपदस्थाने 'कल्प. पादपपदं प्रक्षिप्य कुर्यात् । ततो गुर्वृत्विग् यजमानजापका उपक्सेयुः । अपरदिने च कृतनियास्तुलापुरुषवद निस्थापना [दि-मध्यब्राह्मणवाचनान्तं कर्म यथा- एवच मध्यब्राह्मणवाचनान्तं कर्म तुलापुरुषग्रन्थमनुसन्धाय अनुष्ठातव्यम् । तत ऋत्विजः कल्पतरुमानीय प्रधानवेद्यां लिखितचक्रमध्ये गुडप्रस्थं दत्त्वा "तदुपरि स्थापयेयुः। ततस्तस्याधा गुड प्रस्थोपरि पक्तिकमेण सुवर्ण-पत्रोत्खाटिता ब्रह्मविष्णुशिव-भास्करप्रतिमाः ययं कुर्युः । . 1 I.O. ०म०, .. मर . Both 1. (0. andLI प्रस्थपरि- मितावान for the bracketed portion 3 I.), सौरक 4 Aतिला: 5 I.O. .न्तर 5. पावोत्, I. ). मन्त्रोत्. .! शिवाचाताकप्रतिमा: 8 I... प्रतिमा 9 10 Both I. O. and Alomit the bracketed portion 111 इक्षुकाष्टकं 12 Both I. (), and A माला० 13 Both I. 0. and I omit सना 14A कल्पपादपदं 15 I.O. omits न्दा 10 I. (), and A omit it 17 A कल्पपादपदं 18 omits the bracketed por. tion 19 परि 20 I.O. यन्त्रोत 21 A .शिवा० 7 [.0. • पाश ·तथा गोसहस्रमहादानम्। (मत्स्यपुराणम्-२७८ अः :) अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम् । गोसहस्रप्रदानाख्यं सर्वपापहरं परम् ॥१॥ पुण्यां तिथिमथासाद्य युग' मन्वन्तरादिकाम् । *पयोक्तस्त्रिरात्रं स्यादेकरात्रमथापि वा ॥२॥ दानदिनात् पूर्वत्रिरात्रं दुग्धमात्रमाहारं कुर्यात, अशक्तावेकरात्रमित्युन्नेयम् । लोकेशावाहनं कुर्यात्तुलापुरुषदानवत् । पुण्याहवाचनं तद्वद्धोमकार्यन्तथैव च ॥३॥ ऋत्विमण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् । पं लक्षणसंयुक्तं वेदिमध्येऽधिवासयेत् ॥ ४॥ वृषलक्षणच विष्णुधर्मोत्तर उक्तम्, तद् यथा- [तस्याः सुतं] परीक्षेत 'वृष लक्षणान्वितम् । उन्नतस्कन्धककुद मृजुलामुलकम्बलम् ॥५॥ महाकटितटस्कन्धं वैदूर्यमणिलोचनम् । प्रवालशफ रङ्गानं सुदीर्घबलवालधिम् ॥६॥ नवाष्टादशसंख्यैर्वा तीक्ष्णाने-र्दशनैः शुभैः । मल्लिकातच 'मोक्तव्यो गृहेऽपि धनधान्यदः ॥७॥ तथा(वि. ध. १११४६।४७-५५)- "मोक्तव्यानाच "धूर्याणां भूयो वक्ष्यामि लक्षणम् । 1"स्वस्तिकाकारणाश्च मेघीघसशस्वनाः ॥८॥ 1 .। मन्तरारादिक 2 I. O... and M. P. पयोक्तं विराव 3 araig qui for the bracketed portion 4 A व्रपण 5A omits म HA दृशन: 7 I. O. योकव्या, A योकव्य 8 1.0. and A योगव्यानाश 9 I.). कार्याणा, A and V. D. चार्या 10 A स्खलिकाकाराया ·११६ दानसागरः महाप्रमाणाश्च तथा मत्तमातङ्गगामिनः । महोरस्का महोत्साहा महाबलपराकमाः ॥६॥ शिरः को ललाटश्च वालधिश्वरणानि च। 'नेत्रपार्वे च कृष्णानि शस्यन्ते चन्द्रमस्त्विषः । श्वेतान्येतानि शस्यन्ते कृष्णस्य तु विशेषतः ॥१०॥ भूमौ कर्षति लाल प्रलम्बस्थूल वालधिः । पुरस्ता'-दुनतो नीचः पृष्ठतश्च प्रशस्यते ॥११॥ शक्तिध्वजपताकाभा येषां राजिविराजते। अनडाहस्तु ते धन्या वित्तजीवजयावहाः ॥१२॥ प्रदक्षिणं'' निवर्तन्ते स्वयं [ये विनिवर्तिताः ] । समुन्नत -शिरोग्रीवा धन्यास्ते यूथवर्धनाः ॥१३॥ रक्तशृङ्गामनयनः श्वेनवर्णो भवेद् यदि । शफैः 1 प्रबालसदृशैर्नास्ति "धन्यतरस्ततः ॥१४॥ एते धूर्याः प्रयत्न न मोक्तव्या यदि वा वृषाः । धारिताश्च तथा "मुक्ता धनधान्यविवर्धनाः ॥१५॥ इति । [ गोसहस्रादविनिष्कृष्य गवां दशकमेव वा । ]20 गोसहस्र बहिः कुर्याद वस्त्रमाल्यविभूषितम् ॥१६॥ गोसहस्राद् विनिष्कृष्येति "[ गोसहस्रात पृथक्कृत्य ], एतेन दशाधिक गोसहस्रमुत्पाद्यं 'गोसहस्र बहिः कुर्या'दिति श्रुतेः । 1 1.0. महोवक्षा, A' महारोक्षा A महोत्साहो V. D. महोतसा Aवा 4 [...मेव पाच 5 Both I. O. and I चन्द्रमन्विषः 6 . ०स्तुल० 7 1. O. ०६द्यालो,A त्वन्धती, V. D. ०व्र तथा 8 Both I. (). and I ata: 9 Ars and 1. 1), arfa for difer 10 A पनडु इस्व, r. D. पगडाहाच 11 A प्रदक्षिय 12 A aftfaaraar: for the bracketed portion 13 I0. समुद्गत 14 Aयन for नयन: 15 1.0, प्रधान 16 Aधान्यवतस्ततः 17 I... धार्याः, A' भार्या, V. D. धन्याः 18 Both I. I0. and A योक्तव्या (). युना 20 M. P. omits the bracketed portion 21 d' reads the bracketed portion as गोसहापथकत्वस 19 [.

·कल्पपादपमहादानम् ११३ स्थापयेयुः। 'तत्पूर्वतोऽधस्तादारोपित-सरतिकामदेवप्रतिमं गुडप्रस्थोपरि सन्तानं, कल्पतरुदक्षिणतोऽधःसमारोपितलक्ष्मीप्रतिमं घृतप्रस्थोपरि मन्दारं, 'कल्पतरुपश्चिमतः अधः-] समारोपितसावित्रीप्रतिमं जीरकप्रस्थोपरि पारिभद्र', '[कल्पतरूत्तरतः अधः-] समारोपित- सुरभिप्रतिम] तिलप्रस्थोपरि 'हरिचन्दनचारोपयेयुः। सींश्च वृक्षान् प्रत्येक सितवत्रयुगेना- च्छादयेयुः। [अष्टासु च दिक्षु] प्रत्येकं कोषेयवनाच्छादिनान् इक्षुदण्डफलान्वितान् माल्यालकृतान् अष्टौ "पूर्णकुम्भान् पारोिपितपादुकायुगभाजनासनेष्वारोप्य, कल्पतरुपार्वे' पूर्वोक्तदीपिका-'"शुपकरणमारोपयेयुः । "ततो मालतूर्यगीत- वन्दिघोषेषु सत्सु ऋत्विजः कुण्डसमीपस्थकुम्भचतुष्टयजलेन यजमानं सापयेयुः। ततो यजमानः शुक्लमाल्याम्बरधरो धृतसर्वालङ्कारः पुष्पाअलिमादाय कल्पपादपं त्रिः 'प्रदक्षिणीकृत्य, 'नमस्ते कल्पवृक्षाये'त्यादि 'पाहि संसारसागरा'दित्यन्त- मन्त्रान् पठित्वा, पुष्पाअलिनाभ्यर्च्य गुर्वत्विग्भ्यो यथायथं दद्यात् । ॐ अद्यामुकामुकसगोत्रेभ्यः अमुकामुकवेदामुकामुकशाखाध्यायिभ्यः अमुकामुकदेवशर्मभ्यो युष्मभ्यं मत्स्यपुराणोककल्पपादपमहादान"-दानफलप्राप्तिकामोऽहं मत्स्यपुराणोक्तभागव्यव- स्थया एतं गुडप्रस्थारोपितं सौवर्णब्रह्मविष्णु शिवभास्कर-'"[प्रतिमासितवस्त्रयुगान्वितं गुड प्रस्था- रोपितमौवर्णपरतिकामदेवप्रतिमासितवस्त्रयुगान्वितसोवर्णसन्तानसहितं घृतप्रस्थारोपितसौवर्ण- लक्ष्मीप्रतिमासितवस्त्रयुगान्वितसौवर्णमन्दारसहितं जीरकप्रस्धारोपितसीवर्णसावित्री-प्रतिमा- सितवस्त्रयुगान्वितसौवर्ण-'पारिभद्रसहितं तिलप्रस्थारोपितसौवर्णसुरभिप्रतिमासितवस्त्रयुगा- न्वितसौवर्णहरिचन्दनसहितं कोषयवस्त्र-"युगवेष्टितग्रीवेक्षुमाल्यफलान्वित-कुशासनस्थ". 10 I. (). hos a lacuna here, . सू 1 I... ommits तत् A omits the bracketed portion 3 J. O. कल्पतरो: for the bracketed portion 4 I.O.कल्पतरोरत: 5 A omitsरि G A प्रत्येक 7 I. O. अष्टासु दिनु, A अष्टादित 8 A omits पूर्ण 9 A पात्र ८ 11 Aomits it 12 I... वाद्य for वन्दि 1:, . omits it 14 A प्रदक्षणीकत्व 15 A omits दान फल 16 A omits the bracketed por. tion 17 A सन्तान before this 18 I.). omits युग 19 A omits ·११४ दानसागरः -पादुकायुगकांस्यभाजनयुत-पूर्णकुम्भाष्टक'-दीपिकोपानद् ] -युगच्छत्रचामरासन--'फलमाल्ययुत- पञ्चवर्णवितानकाष्टादशधान्ययुतं कल्पपादपं ददानि । "प्रतिग्रहीतारः खस्तोत्युक्ता सावित्रीं पठित्वा यथायथम् 'अमुकपादपोऽयं "विष्णु- दैवतः' इत्युक्त्वा यथाशाखं कामस्तुतिं पठेयुः। ततो दक्षिणादानम् । ॐ अद्य कृतैतद्दान- प्रतिष्ठार्थ युष्मभ्यमहं दक्षिणामियदुत्पत्तियोग्यां भूमिम् एतानि च' रत्नानि ददानि । प्रतिग्रहीतारः स्वस्तीत्युक्ता प्रत्येकं [तरून् मूलेषु] स्पृशेयुः । ततो यजमानस्तुलापुरुष- वजापकेभ्यो दक्षिणादानं दोनानाथादितर्पण ब्राह्मणवाचनञ्च कुर्यात् । ततः कल्पपादपं" गुरवे, "[सन्तानकादींश्च चतुरो] वृक्षान् 'ऋग्वेद्यादिकमेण चतुर्म्य ऋत्विग्भ्यो निवेदयेत् । स्वल्पकल्पपादपदाने तु] "गुरुरेकाग्निवत् म्वगृह्योक्तविधिना सर्व ब्रह्माण्डदानवत् कुर्यात् । 12 इति कल्पपादपमहादानं समाप्तम् । । . omits क A पादुकापामह for the bracketed portion ३ . omits फल . कल्पपादामहादानमाह 5 . गहौतारः 6 Both I. I0. and | विनोदवत- मित्युका 7 Aomits it 8 ..' तबमूलेष for the bracketed portion 9 Both I. O. and A कल्पपाद- पञ्च 10 Both I. O. andLI read the bracketed portion as सन्तान- कादींचतुरो 11 । ऋग्वं दादि. 12 I0. स्वल्पकल्पपादपदानेषु and A स्वल्पपादपदाने तु 13 I.O. गुरुत्वकाग्निवत् ·गोसहस्रमहादानम् गोसहस्रं दत्त्वा तहिने दुग्धमात्राहारो भवेदित्यर्थः । श्रावयेच्छणुयाद्वापि महादानानुकीर्तनम् । तद्दिनं ब्रह्मचारी स्याद् य इच्छेद् विपुलां श्रियम् ॥३२॥ तद्दिने च 'महादानग्रन्थं शृणुयात्, [अन्यान्यपि श्रावयेत् । ] यदा विपुलश्रीकामो भवति, तदा तद्दिनं ब्रह्मचर्यमाचरेदित्यर्थः । अनेन विधिना यस्तु गोसहस्रप्रदो भवेत् । सर्वपापविनिर्मक्तः सिद्धचारणसेवितः ।३३।। विमानेनार्कवर्णन किङ्किनोजालमालिना । मर्वेषां लोकपालानां '[लोके सम्पूज्यते ] मुरैः ॥३४॥ प्रतिमन्वन्तर तिष्ठेत् पुत्रपौत्रससन्वितः । सप्तलोकानतिकम्य ततः शिवपुर व्रजेत् ॥३५॥ शतमेकोत्तर तद्वत् पितॄणां तारयेद् बुधः । मातामहानां तवम पुत्रपौलसमन्वितम् ॥३६॥ यावत् कल्पशतं तिष्टेद्राजराजो भवेत् पुनः । प्रश्रमेधशतं कुर्याच्छिवध्यानपरायणः । वैष्णवं योगमास्थाय ततो मुच्येत वन्धनात् ॥३७॥ 8 पितरवाभिनन्दन्ति [गोसहस्रप्रदं सुतम्। अपि स्यात स्वकुलेऽस्माकं पुत्रो दौहित्र एव वा ॥३८॥ गोमहस्रप्रदो भूत्वा । [नरकादुद्धरिष्यति ॥ तस्य कर्मकरो वा स्यादपि द्रष्टा तथैव च । संसारमागरादस्माद योऽस्मान् सन्तारयिष्यति ॥३६॥ 0 ॥ 1 . महादानविधियन्थ 1. ). omits the bracketed portion 3 + लोकेशः पूज्य for the bracketed portion 5 .. तरयेहध: 6 A and M. P. ममन्वितः 7 A कल्पनात 8 पितम्यापि नन्दनि 9 A. गोदाने only for the bracketed portion 10 I.O. भं 11 Corrected from M. P.A. B and I... अम्य 12 मुकम्म 13 A मरम्य मु only for the brac. keted portion I.O.

·१२० दानसागरः इति पठति य एतद् गोसहस्रप्रदानं सुर-भवनमुपेतः संस्मरेद् वाथ पश्येत् । अनुभवति मुदं [वा मुच्यमानो निकामं प्रहतकलुषभावः सोऽपि यातीन्द्रलोकम् ॥४०॥ प्रयोगः अत्र यजमानः समुत्पन्नगोसहस्रमहादानदानेच्छ-स्तुलापुरुषलिखितं खड़गचर्म-"मयढाल- सन्नाह-तुला'-स्थापनीयहरिप्रतिमा- सालकारतुला-हस्तग्माह्य- प्रतिमाबहिः 'सर्व सम्भारम्, अधिकत्वेन दशाधिकाः सहस्र गास्तथोक्तलक्षणयुतं वृषमेकं, गोदशकवृष- [पूजार्थ प्रत्येक वस्त्र] पूजोपकरणच, पलशतोपरिपलसहस्रनयपर्यन्ताभिमतसुवर्णघटितानि "यथेच्छनाना- "रत्नालङ्कृतनन्दिकेश्वर, [गोदशकालङ्करणार्थ घण्टिका'-तिलक-ललाटपट्टाभिमत'"-रत्न- खचिता'"-युगानाञ्च दश स्थानानि]" गोसहस्रालकरणार्थश्च शृङ्ग"-युगाभीष्टतिलकाद्य- लङ्काराणां सहस्रं स्थानानि, तथा गोदशकालङ्कारार्थ ताम्रदोहन-कोषकारतन्तुकर्पटचामराणां दश स्थानानि. नन्दिकेश्वर-दशोत्तरगो-''[सहस्रषाणां] पूजार्थम् "अलङ्करणार्थञ्च बहुतर- गन्धमाल्यसामग्रों, "गोदशकपार्श्वस्थापनार्थञ्च काष्ठमय-३". पादुकायुगोपानदयुगच्छत्र कांस्य- दश स्थानानि, गोसहस्रालङ्करणार्थ वस्त्रयुगसहस्रम् अभीष्टपरिमाणरौप्यखुर- चतुष्कसहस्रञ्च, नन्दिकेश्वरालकरणार्थ कोषयवस्त्रं, नन्दिकेश्वरारोपणार्थ लवण-भद्रोणं तत्]- 21 . 1 Corrected from M. P. I. (). वा वाच्यमानो and A' वाध्यमानो for the bracketed portion 2 Aomits दानेका 3 I. (). मयाजन, 1 मयाचन for मयढाल 4 Both I... and A add पुरुष after तुला 5 Aomits सालङ्कार 6 A तुलावति 7 A omits सर्व 8 I... गोदक० 9 A omits the bracketed portion 10 1.0. योर 11 A omits रवा 12 I... योदशकालङ्करणायधगिटक 13 I.). omits न 14 I.O. On 15 A गोदशकालइरणादशसंख्यधगिटका... शङ्गयुगानि for the bracketed. portion 16 1.0. 17 A सहस्राणां for the bracketed portion 18 A पलडारार्थन 19 गोदशक 20 I omits aigai 21 A omits दश 22 A दोषवत for the bracketed portion .

·गोसहस्रमहादानम् ११७ सुवर्णशृङ्गाभरणं रौप्यपादसमन्वितम् । अन्तः प्रवेश्य दशकं वस्त्रमाल्यैस्तु पूजयेत् ॥१७॥ सुवर्णशृङ्गाभरणं सुवर्ण सुवर्णाभरणञ्च । एतदाभरणं गोसहस्रस्यैव, गोदशके 'अन्तः प्रवेश्ये"[त्यादिना अलकारान्तरध्रुतेः । अन्तः प्रवेश्य मण्डपाभ्यन्तरं प्रवेश्येत्यर्थः । सुवर्णघण्टिका'-युक्तं ताम्रदोहनकान्वितम् । सुवर्णतिलकोपेतं हेमपट्ट रलकृतम् ॥१८॥ कोषयवस्त्रसंवीतं माल्यगन्धसमन्वितम् । [नानारत्नमयैः शृङ्गश्चामरेश्वोपशोभितम् । पादुकोपानहच्छत्रभाजनासनसंयुतम् ॥१६॥]" गवां दशकमध्ये स्यात् 10काश्चनो नन्दिकेश्वरः । कोषयवस्त्रसंवीतो नानारत्नसमन्वितः ॥२०॥ लवणद्रोणशिखरे माल्येक्षुफलसंयुतः । कुर्यात् पलशतादूई सर्वमेतदशेषतः ॥२१॥ शक्तितः पलसाहस्र-त्रितयं यावदेव तु । सर्वमेतदिति नन्दिकेश्वरदशोत्तरगोसहस्रसोवलकारादिकम् । गोशतेऽपि दशांशेन सर्वमेतत् समाचरेत् ॥२२॥ पुण्यकालं समासाद्य गीतमलनिःस्वनः । 1 गोशतेऽपि दर्शाशेनेति गोसहस्र यदुक्तं तस्य सर्वस्य ''दशमांशेन । सर्वोषध्युदक' 5-स्नाननापितो वेदपुगवैः । इममुच्चारयेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥२३॥ .. I... 1 A पुरस्य 1.). गोमहम्य व : for 1191 for the bracketed portion 5 [.). पम: A मपपायानर 7 A घटिका 8 10. हेममरक्यतः, M. P. हमरवमय: 9 Ai omits the bracketed portion 10 I. ). कौवनी 11 A मवण 12 I... माइस 13 Aomits it 14 Both I. (), and Antara 15 A स for दक .

·११८ दानसागरः नमो वो विश्वमूर्तिभ्यो विश्वमातृभ्य एव च । लोकाधि-वासिनीभ्यश्च रोहिणीभ्यो नमो नमः ॥२४॥ भगवामनेषु तिष्ठन्ति भुवनान्येकविंशतिः । ब्रह्मादयस्तथा देवा रोहिण्यः "पान्तु मातरः ॥२५॥ गावो ममाग्रतः सन्तु गावः पृष्ठत एव च । गावः शिरसि मे नित्यं गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥२६॥ यस्मात्त्वं वृषरूपेण धर्म एव सनातनः । '[अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः पाहि सनातन ॥२७॥] इत्यामन्त्र्य ततो दद्याद् गुरवे नन्दिकेश्वरम् । "[सर्वोपकरणोपेतं गोयुगश्च विचक्षणः ॥२८॥ सर्वोपकरणोपेतमिति "छत्रायुपकरणसहितं नन्दिकेश्वरं, ] गोयुगञ्च पादुकाद्युपकरण- सहितमित्यर्थः । ऋत्विग्भ्यो '[धेनुमेकैकां दशकाद् ] विनिवेदयेत् । गवां शतमथै कैकं तदर्ध वाथ विंशतिम् ॥२६॥ दश पञ्चाथ वा दद्यादन्येभ्यस्तदनुज्ञया । "नैका बहुभ्यो दातव्या यतो दोषकरी भवेत् ॥३०॥ अन "सर्वत्र ऋत्विग्देयगवीभ्यो'' द्विगुणा गावो गुरवे देयाः, "ऋत्विग्देयकधेनुतो 'गोयुगश्च विचक्षणः' इत्यनेन गुरवे द्विगुण गवीदानश्रुतेः। शतार्धादिदाने त्वन्येभ्योऽपि गुर्वत्विगनुज्ञया देयाः। बयस्त्वेकस्य दातव्याः 'धीमतारोग्यवृद्धये । पयोव्रतः पुनस्तिष्ठेदेकाई "गोसहस्रदः ॥३१॥ . -- । तदू . 11 A वासनीभ्यश, I... ० वामवीभ्यश 2A गवा मार्गप्रतिष्ठन्ति for the brarketed portion 3 सर्व 4 l'omits the bracketed por. tion 6 omits the bracketed portion 6 1.0.षादाप० 7 reads the bracheted por. tion us धनुर्मक क दश वा 9 . नको 10 .1 सर्च I. ). गवौभ्योऽपि 2 1.0. मृत्विगर्दै यक०, A ऋविदेयक 1: 3A गोयुनश्च 14 Corrected from M, P, A, B and I... श्रीमदारोग्य 15 A ०देकाहन्त महसदः ·गोसहस्रमहादानम् १२१ पार्श्वस्थापनार्थमिळू यथेष्ट फलानि, यजमानस्नानार्थ 'सर्वोषधिञ्चोत्पाद्य, तुलापुरुषोक्त. समयानामन्यतमस्य 'पूर्वचतुर्थदिने प्रातः कृतनित्यो यजमानः शुचिर्य हीतोदक'-पूर्णताम्रपाल उदब्यु खः सङ्कल्पयेत् । ॐ मत्स्यपुराणोक्तगोसहस्रमहादानकर्म [ कर्तुम् अद्यादिदिनचतुष्टयं ] गोसहस्रमहादान प्राच्योदीच्या" भूतं दुग्धमात्राहारमहं' करिष्ये। अशक्ती तु [दानपूर्वदिन एव" पयोव्रतो भवेत् । तदा ] पूर्वदिन एव प्रातः सङ्कल्पः । वाक्ये 'च । दिनचतुष्टयपदस्थाने दिनद्वय मिति निवेशो विशेषः। गुत्विगजापकास्तु दानदिनपूर्वतरदिने तुलापुरुषवद् हविष्यभोजनादि कृत्वा, निवेदनसङ्कल्पवाक्ययोस्तुलापुरुषपदस्थाने गोसहस्र''-पदं प्रक्षिप्य यथायथं निवेदनं मङ्कल्पञ्च ''कुर्युः। अपरदिने यजमानः तुलापुरुषवद् गोविन्दाद्याराधनादि-मधुपर्कदानान्तं गोविन्दा-दार्चन ब्राह्मणानुज्ञापन. "दानसङ्कल्प-पुण्याहादिवाचन-वरणवाक्येषु" तुलापुरुषपद- म्याने गोमहस्रपदं प्रक्षिप्य कुर्यात् । ततो गुत्विगजापका उपवसेयुः, यजमानस्तु क्षीर] - "मात्राहारो भवेत् । अपरदिने । कृतनित्या यजमानादय] स्तुलापुरुष-[वदनिस्थापनादि म यत्राह्मणवाचनान्तं ] कर्म यथायथं कुर्यः । एवञ्च मध्यब्राह्मणवाचनान्तं कर्म तुलापुरुष- ग्रन्थमनुसन्धाय 'सर्वत्रानुष्टातव्यम् । 1A मवाषधिकादविष्यति सम्म को वा म्यादपि ट्रष्टा तथव न । मंमसमागम- दम्मान् मंभविष्यति । इति पनि य एम.द. गोमहसपदानं। अधिक ? A omitom 3A omits पूर्व +I.). omits क 1 मच चष्टय for the bracke. ted portion 6 A तुर्म 7 A omits पहं 8 A पूर्वदिने पयोव्रतम्बदा for the bracketed portion १ [.O. omits एवं 10 Both I.0. and A मरम्प 11 I.O. omits it, A तु 12 A म चनसम्यान 18 omits म 11 I.O. कांत 15 A दाम्यमन 16 I. 1). omits दान 17 A omits IS म्तम्नादग्ध for the bracketed portion 19 I... माहागे 20 A निन्या यजमान for the bracketed portion A बटादि मानवाचन for the bracketed partion 22 A ग्रहममनुमन्वाय, I. O. यस्यमत 2:3 A omits ? 21 १६ ·१२२ दानसागरः ततः तत ऋत्विजः पूर्वघटितं नन्दिकेश्वर-[मानोय, दशाधिकं गोसहस्र सषञ्चानाय्य, वृष प्रधान]-वेद्यां लिखितचक्रोपरि स्थापयित्वा ततपावें लवणद्रोण-राशिमारोप्य, तदुपरि[नन्दि. केश्वरमारोप्य, कोपेयवस्त्रेणाच्छाद्य, तत्पावें माल्येक्षु फलानि यथेच्छमारोपयेयुः ] । [पूर्वानीतदशाधिक] -गोसहस्राद् गोदशकमुत्कृष्टं पृथक् कृत्वा, गोसहस्र " [मण्डपबहिः वस्त्रमाल्यसोवर्ण] - शृङ्गतिलकाद्यभिमताभरणै रौप्यखुरैश्वालङ्कारयेयुः। गोदशकन्तु मण्डपं प्रवेश्य नन्दिकेश्वरवेष्टनेन स्थापयेयुः “उक्तालङ्कारैश्वालङ्कारयेयुः। तत्पावें चोक्तपादुका- द्युपकरणानि स्थापयेयुः । ततो यजमानस्तद्गोदशकम् अभीष्टवस्त्रमाल्यादिभिः पूजयेत् । तत ऋत्विजो "[मङ्गलगीततूर्यवन्दिघोषेषु सत्सु], कुण्डसमीपस्थ-" [कुम्भचतुष्टयजलं सर्वोधिमिश्रं कृत्वा, तेन] यजमानं स्नापयेयुः । ततो यजमानः शुक्लमाल्याम्बरधरो "धृतसर्वालङ्कारः पुष्पाञ्जलिमादाय 'नमो वो विश्व- मूर्तिभ्य' इत्यादि-'पाहि सनातन' इत्यन्त-मन्त्रान् पठित्वा, दश गाः प्रदक्षिणीकृत्य पुष्पा- अलिनार्चयित्वा, गोसहस्र वृषं नन्दिकेश्वरञ्च गन्धमाल्यादिभिरभ्यर्च्य गुर्वृत्विक्प्रमुखब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । 1" [तद् यथा-ॐ] अद्य यथासम्भवगोत्रनामभ्यो गुर्वृत्विकप्रमुखब्राह्मणेभ्यो मत्स्यपुराणोक्तगोसहस्रमहादान''दानफलप्राप्तिकामोऽहं मतस्यपुराणोक्तभागव्यवस्थया "एता ऋषकाञ्चन- "रत्नालङ्कृत-लवणद्रोणशिखरारोपित-कोषेयवस्वाच्छादित-1" [फलमाल्येचसहित- नन्दिकेश्वरसहित-सोवर्णघण्टिका-तिलक-ललाटपट्ट रत्नखचितशृङ्गयुगालङ्कृत-कोषयवस्त्राच्छादित- माल्यगन्धसमन्वित चामरोपशोभित-पार्श्वन्यस्त]- पादुकायुगोपानयुग-च्छन- भाजनासन-''गो- दशकसहिता ''वस्त्रमाल्यभूषिताः सुवर्णशृङ्गाः सुवर्णाभरणा रौप्यपादाः सहस्र गा ददानि । । दानाय दशाधिकं महा for the bracketed portion 2 omits tifa : A नन्दिकेश्वरं यथेष्ट मागेपर्ययः for the bracketed poriion 4 I gentan for the bracketed portion हो I... गोसहस 61 मवर्गा only for the bracketed portion 7 । कारयुः, I.0. वरीयु: 8 Aपमा 9A' मङ्गलघोषष for the bracke. ted portion 10 A कुम्भचतुष्टयस्थ सव्वौषधिमिजलन for the bracketed portion 11 A परिहितानद्वारा 12 A omits the bracketed portion 18 A. omits दान 14 A. एतद 15 A omits रत्व 16 A omits the bracketed por. tion 17 A गोदशः 18 A वस्वाति माल्यभूषिताः .

·गोसहस्रमहादानम् १२३ तत्र प्रतिग्रहीतारः स्वस्तीत्युक्ता सावित्रों पठित्वा 'गाव एता रुद्रदेवताः' इत्युक्ता, यथाशाखं कामस्तुतिं पठेयुः। ततो गुरवे ऋत्विग भ्यश्च दक्षिणां दद्यात् । तद् यथा-ॐ अद्य कृतै- तद्दानकर्मप्रतिष्ठार्थ युष्मभ्यमहं दक्षिणामियदुत्पत्तियोग्यां भूमिमेतानि रनानि च ददानि । ब्राह्मणाः स्वस्तीत्युक्ला यथायथं गाः पुच्छेषु गृहीयुः । यद्वा गुत्विगभ्य एव दद्यात् । दानवाक्ये ॐ अद्यामुकसगोत्रेभ्योऽमुकामुकवेदामुकामुकशाखाघ्यायिभ्योऽमुकामुकदेवशर्मभ्यो युष्मभ्यं फलपुष्पोपशोभितपञ्चवर्णवितानकसहिता इति च निवेशो विशेषः । तत्र च सोप- करणनन्दिकेश्वरसहितं गोयुगं गोशतद्वयश्च गुरवे देयम् । “[शेषे ऋत्विजां समो विभागः ।। ततो यजमानस्तुलापुरुषवजापकेभ्यो दक्षिणादानं, दीनानाथादितर्पणं, पुण्याहादिवाचनम्, उक्लकमेण ब्राह्मणेभ्यो विभज्य गोसहस्रप्रतिपादनञ्च कुर्यात् । ततस्तदिनं बन्धुसहितो महा- दानविधिप्रन्थं श्रुत्वा दुग्धमात्राहारस्तिष्ठेत् । विपुलश्रीकाम- [स्तु तदिन] ब्रह्मचर्यमाचरेत् । नन्दिकेश्वरसहितगो- शतदाने तु गोदशकस्थाने गौरेका, पूर्वघटितनन्दिकेश्वरालङ्कारादि- सुवर्णदशमभागसुवर्णेन नन्दिकेश्वरालङ्कारादिघटनम्। तदा 'च "मण्डपाभ्यन्तरप्रवेशिताया गोरेकत्वेन विभागासम्भवात् "स्वल्पेष्वि'ति पूर्वोत्तरदानयोः श्रुतेः, अस्य अस्य "सन्दंशपाठाच गुरुरेव ब्रह्माण्डदानवत् ''सर्व कुर्यात् । - इति गोसहस्रमहादानं "समाप्तम् । 7 1 I.O. च before रवानि 2 A omits it 3 I.O. गीयत 4 A omits the bracketed por. tion 5A स्तुतिप्तद्दिनं 6 A महमदाने A omits it 8 A ममपाम्यान्तरण 9 I... स्वकरूपेविति 10 A महमपाठाम 11 A omits it 12 I.O. omits it ·अथ कामधेनुमहादानम्। (मत्स्यपुराणम्-२७६ अः) अथातः संप्रवक्ष्यामि [कामधेनुविधि परम् ] सर्वकामफलं नृणां महापातकनाशनम् ॥१॥ लोकेशावाहनं तद्वद्धोमकर्माधिवासनम् । तुलापुरुषवत् कार्य "कुण्डमण्डपवेदिकम् ॥२॥ स्वल्पेवेकाग्निवत् "कुर्याद् गुरुरेव समाहितः । काञ्चनस्यातिशुद्धस्य '[धेनुं वत्सञ्च] कारयेत् ॥३॥ [धेनुं वत्मञ्चेत्यनेन] धेन्वर्थोपात्तसुवर्णेनैव "स्वेच्छया 'वत्सकल्पनमुक्तम् । उत्तमा पलसाहस्रा तदर्धेन तु मध्यमा । कनीयसी तदर्धन कामधेनुः प्रकीर्तिता ॥४॥ शक्तितत्रिपलादूई मशक्तोऽपीह कारयेत् । वेद्यां कृष्णाजिनं न्यस्य गुडप्रस्थसमन्वितम् ॥५॥ "[न्यसेदुपरि तां धेनुं महारत्नरलकताम् । ] 1"कुम्भाष्टकसमोपेतां ''नानाफलसमन्विताम् ॥६॥ महारत्नरुत्कृष्टरत्नैः । तथाष्टादशधान्यानि समन्तात् परिकल्पयेत् । इक्ष.' दण्डाष्टकं ''तद्वन्नानाफलसमन्वितम् । भाजनं चासनं तद्वत्ताम्रदोहनकं तथा ॥७॥ -- A कामधेनपरापरं for the bracketed portion 2A कुण्डं मण्डपवेदिका 3 A कार्य 4 A धनोवंतराव 5 A धेनोवतस त्यनेन 6 A याया 7 A बसाल्पन' कुर्यात् यक'. I.)) वलसकरुपयुक्त 8 A माहसी 9 A omits the bracketed portion 10 . .. कुम्भाष्टके० 11 A नारायणासमन्वित 12 A नाशक 13 A तहत नारायणसमन्वित ·1 कामधेनुमहादानम् १२५ कोषेयवस्त्रद्वय-[संप्रयुक्तां दीपातपत्राभरणाभिरामाम् । सचामरां' कुण्डलिनी' सघण्टां" "गायत्रिका-पादुक-रौप्यपादाम् ॥८॥ ]" "गायत्रिका अक्षमाला । रसैश्च सर्वेः परितोऽभिजुष्टो" हरिद्रया पुष्पफलैरनेकैः । अजाजि-''कुस्तुम्बुरुशर्कराभि- वितानकचोपरि पञ्चवर्णम् ॥६॥ रसैः सर्वैरिति लवणादिभिः षड्भिः । अजाजी |जीरकः''। कुस्तुम्बुरु धान्याकम् । मातस्ततो मङ्गलवेदघोषः प्रदक्षिणीकृत्य सपुष्पहस्तः । ]'' आवाहयेत्तां गुडधेनुमन्त्र' ईिजाय दद्यादथ दर्भपाणिः ॥१०॥ बहुतरमत्स्यपुराणपुस्तकेषु गुडधेनुमन्त्ररिति पाटदर्शनात् गुडधेनूक्त-'या लक्ष्मी रित्यादि. [मन्त्रपाठोऽत्रत्य मन्त्रपाटश्चात कर्तव्यः । द्विजाय दद्यादिति श्रुतेः कृत्स्नैव कामधेनुर्गरते देया, ऋत्विग्भ्यस्तु दक्षिणामात्रम् । । I.O. 1... 1 I... संप्रयुका 2 [0, भरगातिवामा 3 सघामग 4 1. (0. कुण्डलिनी 5 1.0. मघण्टा I. O. गानाविका 7 I... रौप्यपादा § A reads the bracketed portion as मंयुक्कानिलौसंघदा मानति का पादुका रौप्यपादाद 9 I... गानतिका, A मानविका 10 Both 1.0). and A uzet 11 A कस्तुङ्ग 12 औरक 13 I... धम्याकं 14 .1 रकक only for the bra:- keted portion 15 A प्रद.. I. P. गुरुणो क्रममा 16 Both I. ). and I amit the bracketed portion 17 Both I. 1) and A कल्वेव 18 I.). माबाई,A मावस्ये ·१२६ दानसागर 'त्वं सर्वदेवगण-[मन्दिरमङ्गभूता विश्वेश्वरि त्रिपथ] -गोदधिपर्वतानाम् । "त्वद्दान-शस्त्रशकलीकृतपातकौघः प्राप्तोऽस्मि नितिमतीव परानमामि ॥११॥ लोके यथेप्सित-'फलानुविधायिनीं त्वा- मासाद्य को हि [भवदुःखमुपैति मर्त्यः ] । संसारदुःखशमनाय [ यतख कामं ] त्वां कामधेनुमिति देवगणा वदन्ति ॥१२॥ आमन्त्र्य शीलकुल -रूपगुणान्विताय विप्राय यः कनकधेनुमिमां प्रदद्यात् । प्राप्नोति धाम स पुरन्दरदेव -जुष्टं कन्यागणः परिवृतं' पदमिन्दुमौले:11 ॥१३॥ प्रयोगः अत्र यजमानः समुपजात कामधेनुमहा"-दानदानेच्छस्तुलापुरुषलिखितं खड़ चर्म-मय- पालसमाह-तुलास्थापनीयहरिप्रतिमा-सालकारतुला"-हस्तग्राह्यप्रतिमाबहिः सर्व-'"सम्भारम्, प्रधिकत्वेन सुवर्णपलसहस्रनिर्मिता-मुत्तमां-सुवर्णपलशतपञ्चकनिर्मितां मध्यमा-सुवर्णसार्द्ध- लशतद्वयनिर्मितां कनीयसीम्-''अशक्ती पलत्रयादूई यथाशक्तयपात्तसुवर्ण-"[घटिताम् 1 Both I. (). and A'omit it 2 A omits the bracketed por. tion 3 A तहान, I.O. त्व न 4 A omits शस्त्र 5 A फलाविधियिनी 6 A ततवदुमुपैतिमर्थ: 7 I.O. यतः सकामं, A तनुप्रकाश 8 A.कल. 9 A धाम for देव 10 [.O. and M. P. परिहतः 11 A मिन्दामोल 12 I.O. जाता 13 A दाने for दामदानेछ 14 1.0. मयार्जन and A मघावन for मयढाल 15 I.)..तुल 16 I.O. ग्रह्यप्रतिमावहिः, A प्राप्त प्रतिमाहिः 17 A सम्भावनावधिकरवेन 18 A.निर्मितं 19 अशक्ती: 20 A घटितखतका for the brac. keted portion ·कामधेनुमहादानम् १२७ . उत्कृष्ट] रत्नालतां '[सवत्सां धेनुं], धेन्ववस्थापनार्थ कृष्णाजिनं गुडप्रस्थश्च, धेन्वलकर- णार्थ 'यथेष्टसुवर्णघटितचन्द्रतिलक-ललाटपट्टिका-कुण्डलयुग- घण्टा-रौप्यखुर- [चतुष्टय- स्फाटिकाक्ष]-माला-चामराणि, धेन्वाच्छादनार्थ कौषयवस्त्रयुग, धेनुपार्श्वस्थापनार्थ "कुम्भाष्टकातिप्रचुरनाना-'फलाष्टादशधान्येतुदण्डाष्टक-कास्यभाजनासन-ताम्रदोहन---दीप- सामग्री-च्छत्रपादुकायुगानि, धेन्वग्रतः स्थापनार्थ मधुरादिरसषट्क हरिद्रानानाविध-"पुष्पाहण- मामग्री-जीरक-धान्याक-शर्कराश्चोत्पादयेत् । ततस्तुलापुरुषोक्तसमयानामन्यतमस्य पूर्वतरदिने गुर्वृत्विगयजमानजापकाः तुलापुरुष वद्धविष्यभोजनादिकं कृत्वा, निवेदनसङ्कल्पवाक्यगोस्तुलापुरुषपदस्थाने हिण्यकामधेनुपर्द प्रक्षिप्य निवेदनं सकल्पञ्च "कुयुः। अपरदिने च यजमानस्तुलापुरुषवद्गोविन्दाचा- राधनादि-''मधुपर्कदानान्तं गोविन्दा-"धर्चन- -ब्राह्मणानुज्ञापन-दानसङ्कल्पपुण्याहादिवाचन- नरण-वाक्येषु तुलापुरुषपदस्थाने हिरण्यकामधेनुपदं प्रक्षिप्य कुर्यात् । ततो गुत्विगयजमान- जापका उपवसेयुः। अपरदिने च कृतनित्या स्तुलापुरुष-''वदनिस्थापनादिमध्यब्राह्मणवाचनान्तं कर्म यथायथं कुर्यः। एवश्च मध्यब्राह्मणवाचनान्तं कर्म तुलापुरुष-''प्रन्थमनुसन्धायानुष्ठातव्यम् । ऋत्विजः सवत्मां धेनु प्रधान-'"वेदीमध्यलिखितचकोपरि कृष्णाजिनमास्तीर्य तदुपरि गुडप्रस्थ निधाय ततारोप्य, पूर्वोक्तालङ्कारैरलङ्क य, कोषेयवस्त्रयुगेनाच्छाद्य, धेनुपाचे "पूर्णकुम्भाष्टक [ नानाविधफलानि अष्टादशधान्यानि ] "बहुनानाविधफलमिक्षुदण्डाष्टकं कांस्यभाजन- .. तत 1 A omits the bracketed portion 2A मुरलहरणार्थ : A यथे. 4 I.0.घण्डा ) 1. ). चतुष्पाटिकाक्ष. A स्फाटिकाक्ष 6 I.O. adda कृणाजिनं before this 7 A omits फला 8 L. 1). • पुष्पार्जन 9 A कुर्यात 10 I... omits it 11 A वरणान्तं 12 A दामापन 13 Aऊतनित्य 14 A omits 4 15 A .बहु. 16 A omits वैदी 17 I. O. omits पूर्ण, A u hefore पूर्ण 18 I... नानाविषधान्यानि for the bracketed portion 19 I.O. 11०, Ana. .

·१२८ दानसागर: 'पीठिका ताम्रदोहन-दोप-च्छत्र-पादुका -युगान्यारोपयेयुः। धन्वग्रतश्च" मधुरादिरसषटकं हरिद्रा' नानाविधपुष्पाणि" नानाविधफलानि [जीरकं धान्याकं शर्कराश्च स्थापयेयुः । ततो] 'मालगीतवाद्यवन्दिघोषेषु सत्सु कुण्डसमीपस्थकुम्भचतुष्टयजलेन स्वखवेदोक्ताभि- "षेचनिकमन्वैर्यजमानं स्नापयेयुः। ततो यजमानः शुक्लमाल्याम्बरधरो धृतसर्वालङ्कारः कुशहस्तः पुष्पाअलिमादाय"[कामधेनु प्रदक्षिणीकृत्य] 'या लक्ष्मा रित्यादि"[मन्त्रैः 'त्वं सर्वदेवगणे'त्यादि-] 'देवगणा वदन्तो [त्यन्त-मन्त्राभ्याश्चामन्य] "पुष्पाञ्जलिनाभ्यर्च्य गुरवे दद्यात् । तद् यथा-ॐ अद्यामुकसगोत्राय अमुकवेदामुकशाखाध्यायिने अमुकदेवशर्मणे तुभ्यं मत्स्यपुराणोक्नहिरण्यकामधेनुमहादानदान''-फलप्राप्तिकामोऽहम् एता कृष्णाजिन- न्यस्तगुडप्रस्थारोपितामुत्कृष्टरत्नसौवर्णचन्द्रतिलकललाटपट्ट-कुण्डलयुग घण्टा-रोप्यखुर-स्फाटिका- क्षमाला चामरालङ्कृतां "कोषेयवस्त्रयुगाच्छादितां [पूर्णकुम्भाष्टक-नानाफलाष्टादशधान्य. फलसहितेक्षुदण्डाष्टक कांस्यभाजनासन-ताम्रदोहन-दीपच्छन-पादुकायुग--सर्वरस--हरिद्रा- नाना- विध पुष्प-फल-जोरक-धान्याक-शर्करायुतां पञ्चवर्ण-वितानकसहितां 'सवत्सां हिरण्य कामधेनुं ददानि । गुरुः खस्तोत्युक्ला सावित्री पठित्वा 'हिरण्यकामधेनुरियं विष्णुदैवते'त्युक्ता यथाशाखं कामस्तुतिं पठेत् । ततो गुईत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्यात् । ॐ अद्य कृतैतदान- '' [कर्मप्रतिष्ठार्थ युष्मभ्यमह] दक्षिणाम् "इयदुत्पत्तियोग्यां भूमिमेतानि च रत्नानि ददानि । स्वस्तीति ब्राह्मणा व युः । गुरुस्तु "वस्त्यनन्तरं धेनुं पुच्छे] गृलीयात् । ततो यजमान- 16 16 -- A पट्टिका 2 I... पादक Aनुग्रतः 1 Both 1.0, fret . नानाविध पुष्याहगा सामग्री Aomits it 7. जोरकधान्याकशर्करामारोप्य for the bracketeil portion 8 . omits it 9 I. ). षेचनमन्त 10 I. O. omits the bracketed portion 11 A omits tho bracketed por. tion 12 1. O. त्यवमन्त्राभराचामन्त्रा and A त्यन्त पठित्वा for the brac. keted portion 1: I... प्रदक्षिणी कृत्य before the and Areads this as कामधेनु पुष्यामलिना मपूज्य 14 1 omits one दान 1) Aomits it 16 I... omits the bracketed portion 17 A सवासमा 18A omita हिरण्य 19 domits the bracketed portion 20 A इमामुत्पत्ति :1 I. O. खरतनन्तरं ?? Tu gyv for the bracketed portion . ०

·कामधेनुमहादानम्
१२६
स्तुलापुरुषवजापकेभ्यो दक्षिणा दत्वा दीनानाथादीतर्पयित्वा ब्राह्मण-'स्वस्तिवाचनश्च कृत्वा,
त्वरया [गुरवे कामधेनुं प्रतिपादयेत् ] । पलतयादूद्ध यथाशक्ति खल्पमहा-दानदाने तु
'गुरुरेव स्वगृह्योक्तविधिना सर्व ब्रह्माण्डवत् कुर्यात् ।
इति हिरण्यकामधेनुमहादानं "समाप्तम् ।
1 Both I. (), aod A omit enten
2 I.O. कामधेनु दापयेत् for the
bracketed portion
3 A omits ta
4 Both I. (), and A ITA
5 A omito it
8 I. (). omite it

·तथा हिरण्याश्वमहादानम् । ]1 ( मत्स्यपुराणम्-२८०अः) अथातः संप्रवक्ष्यामि हिरण्याश्वविधि परम् । यस्य प्रसादाद् भुवने अनन्तं फलमश्नुते ॥१॥ पुगयां तिथिमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । लोकेशावाहन कुर्यात् तुलापुरुषदानवत् ॥२॥ ऋत्विङमण्डप'-सम्भारभूषणाच्छादनादिकम् । खल्पेष्वे- काग्निवत् कुर्याद्धम]-वाजिमखं बुधः ॥३॥ स्थापयेद्वेदिमध्ये तु कृष्णाजिनं तिलोपरि । कोषयवस्त्रसंवीतं कारयेद्धेमवाजिनम् ॥४॥ शक्तितत्रिपलादूई मासहस्रपलाद् बुधः । पादुकोपानहच्छत्रचामरासन'-भाजनैः ॥५॥ उपेतमिति सम्बन्धः। पूर्णकुम्भाष्ट "[कोपेतं माल्येतु]-फलसंयुतम् । शय्यां सोपस्करां तद्वढे ममार्तण्डसंयुताम् ॥६॥ सोपस्करां "मशकवारणी-["गेण्डक-दीपिका-पीठ-पादुकाव्यजनादिकलोक-प्रसिद्धोपकरणा- न्विताम् । ]" ततः सवाषधिस्नानस्ना पितो वेदपुगवैः । इममुच्चारयेन्मन्त्रं गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥७॥ नमस्ते सर्वदेवेश वेदाहरणलम्पट । वाजिरूपेण मामस्मात् पाहि संसारसागरात् ॥८॥ 7 I.0. 1 A omits the bracketel portion 2 I.). भवने, A गुणवान 3 A अनन्त, I. P. पानन्त 4 A .महल. 5 A व च कुर्यात्त मेवं for the bracketed portion 6 I... and M. P. कृष्णाजिन चामराससन 8 A कोषेयमाल्य for the bracketed portion 9 A omita it 10 A गहुक 11 I.0. and B गरडकादियुतां for the bracketed portion 12 A मन्त्र ·हिरण्याचमहादानम् १३१ त्वमेव सप्तधा भूत्वा छन्दोरूपेण भास्करम् । यस्माद् भ्रामयसे लोकानतः पाहि सनातन ॥६॥ एवमुच्चार्य गुरवे तमश्वं प्रतिपादयेत् । दत्वा पापक्षयाद्वानोर्लोकमानोति शाश्वतम् ॥१०॥ गोभिर्विभवतः सर्वा-'ऋत्विजश्चापि पूजयेत् । सर्वचा-योपकरणं गुरवे विनिवेदयेत् ॥११॥ "प्रत्योपकरणम् अश्वोपकरणम् , निरुक्त अश्ववाचित्वेना-'त्यशब्दस्योक्तः । सर्व शय्यादिकं दत्त्वा भुजोतातैलमेव हि । पुराणश्रवणं तद्वत् कारयेद्भोजनादिकम् ॥१२॥ पुराणश्रवणं मत्स्यपुराणादिश्रवणम् । भोजनादिकं [ब्राह्मणभोजनं वनदानादिकश्च । । इमं हिरण्याश्व विधिं करोति यः पुण्यं समासाद्य दिनं नरेन्द्र'" । विमुक्तपापः स पुरं मुरारेः प्राप्नोति सिद्धे-रभिपूजितः सन् ॥१३॥ इति पठति य इत्थं हेमवाजिप्रदानं सकलकलुषमुक्तः "[सोऽश्वयुक्तेन भूयः । कनकमयवि मानेनार्कलोकं ''[प्रयात- त्रिदश पतिवधूभिः पूज्यते योऽथ पश्येत् ॥१४॥ यो वा भृणोति पुरुषोऽल्पधनः स्मरेद्वा हेमाश्वदानमभिनन्दयतीह लोके । 11 1 A भाखरः M. P. भास्कर 2 I.O. धामययत, A यामयसेM.P. भासबसे 3 A सनातनः 4 A माविममापि 5 A वो and I.) रो for यो 6 Both I. O. and A पायोपकरबम 7 I.O. व्यपदखात:, A .बभन्द- खोजत्वात् 8 I.O. omitsit 9 Both I. O. and A ब्राण भोजनादिकं वस्त्रादिकरूच for the bracketed portion 10 I. O. नरेन्द्रः, A नरेन्द्र 11 Both I. (). and A TTTT 12 A मिता 13 A omits the bracketed portion 14 Aand M. P. प्रयाति विदम for the bracketed portiou ·१३२ दानसागरः सोऽपि प्रयाति 'हतकल्मषशुद्धदेहः स्थानं पुरन्दर-महेश्वरलोकजुष्टम् ॥ प्रयोगः अत्र यजमानः समुपजातहिरण्याश्वमहा- दानदानेच्छः तुलापुरुषलिखितं खग-चर्म-मय- ढालसमाह-"तुलास्थापनीयहरिप्रतिमा--सालकारतुला-हस्तग्राह्यदेवताप्रतिमा-ऋत्विग्दक्षिणाबहिः 'सर्वसम्भारम्, अधिकत्वेन पलत्रयाद्ध पलसहस्रावध्यभोष्टसुवर्णेन घटितमश्वं, तदधः- स्थापनार्थ कृष्णाजिनं तिलांश्च, 1"अश्वाच्छादनार्थं 'कौषेयवस्त्रम् , अश्वपार्श्वस्थापनार्थ "पादुकायुगोपानद युग-च्छव-चामरासन-''कांस्यभाजन-"[कुम्भाष्टकेक्षुफलानि, यथोपकल्पितो- पस्करयुतां] शय्या, तत ऊद्ध स्थापनार्थं यथेष्ट -हेम-"पत्रोत्खाटितसूर्यप्रतिमां प्रचुर-"माल र्जनसामग्रीम् , ऋत्विग्भ्यो दक्षिणार्थमभिमतसंख्या गाः, यजमान-स्नपनार्थ सर्वोषधि-1"चोत- पादयेत् । ततस्तुलापुरुषोक्तसमयानामन्यतमस्य पूर्वतरदिने गुर्वृत्विग यजमानजापकास्तुलापुरुषव- द्धविष्यभोजनादि" कृत्वा, निवेदनसङ्कल्पवाक्ययोस्तुलापुरुषपदस्थाने हिरण्याश्वपदं प्रक्षिप्य निवेदनं सङ्कल्पश्च कुर्युः। अपरदिने च यजमानः पूर्ववद् गोविन्दाचाराधनादि मधुपर्क- [दानान्तं कर्म] गोविन्दाद्यभ्यर्चन -ब्राह्मणानुज्ञापन"-दानसङ्कल्प-पुण्याहादिवाचन-वरण- वाक्येषु तुलापुरुषपदस्थाने हिरण्याश्वपदं "प्रक्षिप्य कुर्यात् । ततो गुर्दविग्यजमानजापका उपवसेयुः। अपरदिने च तुलापुरुष- वदमिस्थापनादि मध्यब्राह्मण- "वाचनान्तं कर्म यथायथं "कुर्युः । ऐवच मध्यवाह्मणवाचनान्तं कर्म तुलापुरुषग्रन्थमनुसन्धाय अनुपातव्यम् । 2 27 ० 1 I.O. त. 2 AT for मईपर 3 Both I. O. and A' omit दाम 4A दानेषु 5 I. O. • मयान, A •मया छन 6 I.0. स्तु. A' स्तुलापुरुष for तुला 7 Both I. O. and A सर्व 8 A पवमादू 9 A तदष. 10 Both I.O. and A पापादनार्थ 11 I.0. कौशयवस्त्र 12 A omits vi 13 A पादुकोपानदयुग 14 A omits कांस्य 15 A सोपस्करणयुतां for the bracketed portion 16 A यथे. 17 I.O. यन्त्रीतवाटित, A परोखोचित 18 A मात्यसामग्री 19 I.0..चोपपादयेत् 20 A दिकं 21 A दानादिवरणात for the bracketed portion 22 I.0. भाधन 23 A •ज्ञापमा 24 I.0. पक्षिण 25 A omits 26 A वचनान्त 27 I. O. omits it ·हिरण्याश्वमहादानम् १३३ सत ऋत्विजो' हिरण्याश्वं प्रधानवेद्यां लिखितचकोपरि कृष्णाजिनमास्तीर्य तदुपरि तिलान् दत्त्वा तत्रारोप्य कोषेयवस्त्रेणाच्छादयेयुः । 'अश्वपार्वे च काष्ठमयपादुकायुगोपानयुग- च्छन-'चामरासन-कांस्यभाजन-पूर्णकुम्भाष्टकेक्षुयष्टि-यथेच्छफलमाल्यानि, अभीष्टदारुमयखदा- स्तीर्ण-कम्बल-[पटीतूलिकादिरूपां) [गण्डोपधान-मशकवारणो]-[दीपिका-पीठ-पादुका-व्यजन]- सहिताम् उपरिदत्तसौवर्ण मार्तण्डप्रतिमाञ्च" शय्यां स्थापयेयुः । ततः कुण्डसमीपस्थ- कुम्भचतुष्टयजलं सर्वोषधिमिश्रं कृत्वा, तेन तूर्यगीतवन्दिघोषेषु "सत्सु यजमानं नापयेयुः । ततो यजमानः शुक्लमाल्याम्बरधरो धृतसोलहारः पुष्पाज लिमादाय अश्वं प्रदक्षिणीकृत्य 'नमस्ते सर्व- "देवेशे'त्यादि-'पाहि "सनातने'त्यन्तमन्त्राभ्यामामन्य पुष्पाज लिनाभ्यर्च्य गुरवे दद्यात् । तद तद यथा- ॐ अद्यामुकसगोत्राय अमुक-'"वेदामुकशाखाध्यायिने अमुक- देवशर्मणे तुभ्यं मत्स्यपुराणोक्तहिरण्याश्वमहादान-''दानफलप्राप्तिकामोऽहम् एतं कृष्णाजिन- न्यस्त तिलोपरिस्थापितं कौषयवस्त्राच्छादितं पादुको-''पानच्छत्रचामरासनभाजन-'"पूर्णकुम्भाष्ट- केक्षु फलमाल्य-यथोप-''कल्पितोपस्करसहितो न्यस्त सौंवर्णमार्तण्ड-"प्रतिमाशय्या-पञ्चवर्णविता- नकसहितं हिरण्याश्वं ददानि । गुरुः वस्तीत्युक्ला सावित्रीं पठित्वा हिरण्याश्वोऽयं विष्णुदैवत' इत्युक्ता यथाशाखं कामस्तुतिं पठेत् । ततो गुरवे दक्षिणां दद्यात् । ॐ अद्य कृतेतहानप्रतिष्ठार्थ "तुभ्यमह दक्षिणामियदुत्पत्तियोग्यां भूमिमेतानि च" रनानि ददानि । गुरुः स्वस्तीत्युक्ता अश्व" "कर्णे गृहीयात् । तत ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्यात् । तद् यथा-ॐ अद्यामुकामुकसगोत्रेभ्योऽ- मुकामुकवेदामुकामुकशाखाध्यायिभ्योऽमुकामुकदेवशर्मभ्यो युष्मभ्यं हिरण्याश्वमहादानकर्मगि 1 . A विमा 2 A तातिलान BR Aधपाव 4 A चामर 5) Augfuf*TT for the bracketed portion 16 I. ). गरमुक and A गेवरक for the bracketed portion 7 B omits the bracketed portion 8 A प्रतिमा 9 A omits it 10 Both I.O. and A देवेमा .. संसारसागरादित्वन्त्रमन्त्र - स्त्वमामन्चा, A संसारमन्तामामन्त्रा 12 A omits it 13 A वैद for वदामुक 14 A omits दाम 15) A परि for पान 16 I. ). omits पूर्ण 17 I... कल्पितपुरकर 18 A omits प्रतिमा 19 A omits it 20 I. ). omits it 21 I... प्रय 22 A omits it 23 I. O. हिरण्याचदानकम्मबि, A महादानकर्मवि 11 I.