·PRINTED 87
ani. Indic
Pinistry
Treats

·कणादमुनिप्रणीतम् वैशेपिकदर्शनम् तार्णव पण्डितरत्न ( उत्तमूर्) श्रीगीरराघवाचार्यविरचित- रसायनास्थ्य - व्याल्योपेतम् Salar * hir/VIR KANĀDAS VAISESHIKA DARSANA WITH RASĀYANA - COMMENTARY BY 7 arkarnaca Pandıraraina SRI UTTAMUR T. VIRARAGHAVACHARYA 1958

·First Edition 1958.
RAAPIT
39307
GERARE
PRINTED AT SREEVATHSA PRESS, ROYAFETTA.
Price Rs. 7.
For Copres
Apply to: V. S. Venkata Ragbavacharya,
5, Wason St, Madras (7.

·PUBLISHERS NOTE.
When we introduced in our College at the
beginning of this academic year the Nyaya.
Vaiseshika as one of the special subjects of study
for the Honours and the Post Graduate Courses
in Sanskrit, we felt the need for placing before our
students a good edition of Vaiseshikadarsana
The editions that were published years ago with
Upaskara of Sankaramisra were either out of
stock or too old to handle.
2
In the course of our search for a good edition,
we came across the Vaiseshikadarsana published
in the journal of Sri Venkatesvara Research
Tostitute with a critical and lucid commentary
called Vaiseshika Rasayana written by Sri Uttamur
Viraraghavacharya, the Retired Professor of
Nyaya of Sri Venkatesvara Oriental College. A
fuller study of this commentary made us feel that
the publication of the same would be a very useful
and welcc ne addition to the Nyaya-Vaiseshika
literature itself The learned commentator has
made a critical study of all the commentaries, the
Bhashya of Prasastapada. Sridhara's Kandali,

·Vyomasivacharya's Vyomavati, Udayana's Kira. navali and Sri Sankarabhagavatpada's Sutrabhashya and other works where Vaiseshikadarsana has been referred to, has found out the old and authentic readings of some sutras, suggested suitable emendations in others, and also unearthed parts of certain sutras. Prasastapada's work, though called a Bhashya, is not, in fact, a close commentary on the sutras as Nyayabhashya is on Nyayadarsana. Owing to various reasons, the traditional interpretations of Kanada-sutras were lost, the chief reasons among them being (a) that the Vedantins had looked down upon Kanada as sishta-apargrihta (1)) that the Jain and Buddhistic logicians had attacked the views of Kanada and (c) that the syncretic school of Nyaya absorbed all the essentials from Kanada and left it a mere residuary. Sankaramısra, the author of Upaskara admits that he was not having any sutra-commentary before him to help him in his task and therefore his commentary may not receive the approbation of scholars. Udayana mentions that Kanada's Vaiseshikadarsana was not held in high esteem by some in his days.

·"There are some roguish dull-heads who declare this Vaiseshika-sastra as insipid, useless, dreary like the ocean, devoid of the pramanas, sabda and upamana and enmeshed in describing the steps in the formation of binary etc, and they should be pitied It may be gathered from these references that the Vaiseshikadarsana suffered all these years for want of a good commentary, a Rasagana, a palatable tonic which uid revive, tone up and raise the Vaiseshikadarsana to the position it deserves Sri Uttamur Viraraghavacharya, who is a scholar of the first order and who was tenching Vaiseshika and Nyaya for over 30 years has written this commentary in an admirable manner, the merit of which can be understood by sympathetic sahridazas We felt that this commentary should be published so that students and scholars might be benefited also our aim that this edition should be presented to Sri Acharya as an Abhinandana-Grantha and a Vidiat-Sambhavana. This is one of the ways by hich onc can express the respect for and appreciation of scholarship acquired by dint of hard work It was ·But the publication of works of this type cannot be considered as a profit-making proposition. Hence, we have approached some of our well-wishers who have readily given us their support. We are much beholden to them. Par. ticular mention should be made of His Holiness the present Jeer of Sri Ahobilamath, Sri Vansathakopa Sri Vedantadesikayatindra Mahadesika, whose magnanimity towards scholars is remarkable and whose interest in the propagation of Sastraic study is well-known, for the donation of a substantial sum towards the publication of this work. We also desire to bring out Sri Acharya's commentary on Nyayabhashya which remains in his dusty shelves and hope that sufficient help would be forthcoming for the publication of this work as well. 14-4-58 Vivekananda College Mylapore, V. S. VENKATA RAGHAVACHARYA, V. RAJAGOPALAN, K, SUBRAHMANYAM,

·AN INTRODUCTION TO KANADA
How long has tbis world been in existence!
low many human beings have lived therein!
treams and streams of men and women have
ppeared on the surface of the globe, lived their
pan of life and have totally gone into the limbo
of oblivion. The age of the earth or the years
of human existence, if calculated, will make one
eel that a fairly long period must have elapsed in
the history of the human race. But only a few
have been disturbed by the mystery of this world
and only fewer still have tried to understand and
unravel the secret and truth of this world.
Thinking men of all lands, not of this time or
that clime, seeing the diverse phenomena in the
world with their multiple forms and characte.
ristics, posed certain problems before them and
endeavoured to solve them. Thus rose a good
number of philosophers in Greece and India.
And these philosophers, though speculative,
tried to explain the problems according to their
own light
Philosophy, as it denotes, is mainly the
knowledge - the knowledge of the causes and the
laws of all phenomena.
It also means the
system, a particular branch of knowledge which
makes us understand the process of causes and
laws. The Sanskrit word for philosophy is
Darsana, which is derived from the root Drs'.

·How did
The system is designated so because it is based on
close observation or it reveals the truth.'
the primary duty of all darsanas that they should
explain three points. (1) The OBJECTS--the world
and the things that are present.
this world come into existence? What are its
component parts? Did it exist before? will it
remain for ever? If not, what will happen to it?
(2) The SUBJECT-the knower who recognises
himself by the 'l'. Who is this l'? Has he got a
separate existence? Is he different from this
material world? What is his true nature? What is
his destiny? Has he had existence before or will
he live beyond the present? What should he do if
he desires to better his life? (3) The relation that
exists between the subject '1' within and the
objects without
An attempt to answer these questions has
led to the growth of a number of systems or
Darsanas. Ancient Greece, a fertile land of
speculation, it is said, has given birth to not less
than thirteen systems beginning from Ionic to
the neo-Platonism. In India too we have systems
numbering about twenty. Charvaka, Bauddha,
Jaina, Ramanuja, Madhva, Nakulisa---Pasupata,
Saiva, Pratyabijna, Rasesvara, Vaiseshika
Gautama, Jaimint, Paniai, Sankhya, Patanjali and
1 Faigtunaya: 26. räära aq. Kandali P. 179

·3 Saokara are the sixteen systems that Madhava explains in his Sarvadarsanasangraha. These systems can be grouped broadly into two classes astika and pastika darsanas. The words themselves signify the basis for such a classification. Those systems that affirm the authority of the Vedas are called astika-darsanas while those that negate or repudiate this authority are called nastika-darsanas. This classification does not depend upon the nature of their conclusions concerning the positive or negative aspect of the Supreme Reality. Thus Charvaka, Bauddha and Jaina systems will come under nastika as they do not accept the authority of the Vedas and the rest come under astika. Of these thirteen systems which come under the group astika, six became more prominent than others. They are :-Kapila's Sankhya, Patanjali's Yoga, Kanada's Vaiseshika, Gautama's Nyaya, Jaimini's Purvamimamsa and Badarayana's Uttara Mimamsa or Vedanta. Though each of these systems has developed its Own cpistemology, ontology, ethical and moral principles, the ultimate goal of life etc., still they have certain things in common that bind them together as complementary to one another * fact the rivers of knowledge spring from the mountains of seers and occasionally they run along on parallel lines, commiogle and merge at .

·Herr certain points, again branch off at a different point and finally reach the ocean of Suprenie knowledge. It is accepted on all hands that ignorance is the cause of bondage and fear, and knowledge is the cause of liberation and fearlessness. So long as a person imagines that there is a snake in his room he shudders to enter, but when light is thrown, he realises that it is only a rope and then all the fear and the resultant sufferings vanish. That true knowledge is the cause of liberation forms the core of these systems, and this is accepted by all. All these systems have accepted the Vedas as the source of knowledge. Even Kanada who is described by some as nastika-because, they say, he has not accepted verbal testimony as an independent proof - often refers to the Vedas in support of his view. It is this acceptance of the Vedas as the scriptural authority that has made those systems survive even today. These systems have in common almost all the philosophical terms. They accept the existence of the soul. Except the Mimamsakas all others accept the creation and dissolution of this cosmic world. In course of time as the Vedanta system attained great prominence, all these Vaidika systems helped in understanding fully the system of Vedanta and in defending it from the ·3 yaslaughts of the avaidika systems. It was the Nyaya and Vaiseshika systems that served as the first defence line putting an end to illogical arguments advanced by others. Mimamsa helped in interpreting the Upanishadic statements. Yoga presented a detailed course of discipline for reali. sation of the soul and the attainment of jnanathe truth of Vedanta which to a certain extent rem mained till then only a matter of mere speculation. The basic principles of the Sankhya system such as prakriti, bhuta, indriyas etc., have been absorbed in the Vedanta and the structure of Vedanta, it may be said, was built in a way on the foundation of the Sankhya system. The popular saying - Kanada and Paniniya are helpful in the study of all sastras is more so in the case of the study of Vedanta. Here Kanada includes Nyaya also. Therefore no student of Indian philosophy can think that his study is full and complete without a study of Kanada. of the sage Kanada, his personal character, history and the times in which he lived, nothing definite is known. As indicated by Prasastapada and Trikandasesha, Kanada's patronymic name is Kasyapa while his real name is Kanada. However, tradition, with a view to making some sense out of this word Kanada, has woven a story and connected it with the sage. It tells us that ·+6 Kanada is only a nickname since the sage le the mode of life of a dove and lived on rice particles collected from the streets. This story is to be discounted though given by the commentator, Sridhara himself, for the following reasons. Not only did Kanada but almost all be sages lived only on the grains and ears of corn they collected from the field and unculti vated lands. This mode of life which goes by the name sıla or uncchavritt could not have been treated with contempt in ancient days. Nor Pra. sastapada would have referred to the sage by the name Kanada in his mangala sloka or in his concluding sloka when he pays his respects to him. He might have referred to him by the name Kasyapa as he has done elsewhere. Again it must be noted that Udayana, the author of Kiranavali, a commentary, on Prastapada's work does not give this explanation of the name Kanada. Fus. ther we find peculiar names of sages in Upanisbads and Puranas equally derived in fanciful ways. There are also some grammarians who feel that samjna - sabdas need not have any derivative meaning. The same word Kanada in कणादमिति तस्य कापोती वृत्तिमनुतिष्टतः रप्यानिपतितांस्तण्डुलकणानादाय प्रत्यई कृताहारनिमिता संझा। अत एव निरवकाशः कणान् वा भक्षयतु FT: 077007. Kandalı P. 2. निरुदासिनियमलित काश्यपोऽप्रवीत् Prasastapada. P. 200.

·7 he hands of a person like Yaska would have 'been derived in as many ways as possible. Some western critics too have explained the word Kanada in a manner neither sound nor con. vincing. To them Kanada means an atom-eater. It is not clear how this meaning is helpful; for Kanada did not live on atoms but only expounded the theory of atoms. Kanada was also known by the name Uluka. Kanada propitiated Lord Paramesvara by his contemplation and good austerities and Isvara who appeared before him in the form of an owl(uluka) instructed him. This darsana is, therefore, called Aulukya. There is also a different account given for the same name by Ui' who quotes the statement of one Kwhei - CI: "About the end of the time of creation when the age of creatures was immeasurable, a teacher came to the world. He was named Uluka. Uluka means an owl. In the day time he meditated in the dense forest secluding himself from worldly affairs and at night when people went to rest, he wandered about for food. This mode of living was very similar to that of an owl, so that he got the name Uluka." .P 5. Vaiseshiha l'hilosophy according to Dasapadartha Sastra' by H, UI, I'rofessor in the Sotoshu College, Tokyo ·8 say that The system of Kanada is known by the name Vaiscshika. No commentator seems to have explained this word. As the Nyayadarsana is based upon the word Nyaya, the Vaiseshika is based upon Visesha. Following the old tradition, Kwhei-ci and Cit-San, two Chinese Buddhists Kanada's work was known by the name Vaiseshika because it was Visesha - superior to other systems especially the Sankhya.' Indian tradition connects this name with Visesha, the doctrine of parcalarity which is the characteristic of eternal objects and which is, in fact, a special feature of the science of Kanada. May be the sage christened his science by the name Vaiseshika the word itself being the variation of Visesha. Madhava, the author of Sarvadarsana. sangraha explains the same in a different way. “The individual who has unfailing capacity to grasp fully the duality, the mode of paka and the disjunction caused by disjunction is a Vaiseshika." It may appear that these three points are very difficult to understand and in fact they are the pith and core of the science which gets its pamc thus. Max Muller however, makes the following observation : "It may be that the name of Vaiseshika was given to Kanada's philosophy from the differences, or Viseshas which he esta- UL. P. 41 ·9 blishes between substances, qualities and actions of it may be from Visesha the name of the individual things, applicable therefore to atoms The exact date of Kanada is not known. But as there is no reference in his works to either the Bauddha or the Jain doctrines it may be presumed that he was anterior to Buddha though there 1s occasional reference to Sankhya views. As Kanada has not accepted the independent validity of the Vedas, it is believed, that it was Kanada who gave rise to anti-Vedic movement like Buddhism. Badarayana mentions Vaiseshika's views in his Brahma Sutra and refutes them The Jain's classification of astıkayas and their atomic theory owe .heir origin to Vaiseshika Asvaghosha states in his Sutralaakara "Before Buddha came to the world, all creatures were so uncultivated and blind to truth they looked upon the Vaiseshika sutra as the best "" It will be gathered from these references that Kanada was anterior to Buddha Those who accept this view still maintain that the present text of Kanada's Vaiseshikadar. sana was redacted in 300 BC "Since Kautilya Max dfuller Sıx Systems of Indian Philosophy P 79 Quoted by Un from the French Translation of Sutralankara by Edouard Huber 66 ·10 docs not refer to Vaiseshika under Anvikshiki it is said that the system was formulated later than 300 B. C. Kanada's sutras seem to 'have received additions from time to time. Some of the sutras now found in his treatise were not commented on by the scholiast Prasastapada, which indicates that, at the time the latter commented on the Sutras, they were not included in it." 8 'In fact Kautilya uses the word yoga to mean Vaiseshika and Vatsyayana also explains the word in the sa ne sense in his Bhashya.' Pra. sastapada does not closely follow the Sutrapatha. He has not commented upon 48 sutras. His was only a restatement of the substance of the sutras, making his work an independent treatise rather than a commentary. He did not give the substance of those 48 sutras not because they were not existing at his time but because he does not attach perhaps much importance to then. Prasastapada calls his book only a sangraha. The theory of redaction rather rests on slippery grounds and it deserves careful examina tion by scholars. In ancient days the texts were handed over by the Guru to his disciple which goes by the name Sampradaya (as the word itsel • Sir S. Radhakrishnan's Indian Philosophy. P 179 . Vide MM. Kuppuswami Sastri's Tarkasangtala. Introductio: P XVII ·11 10 condotes) and it was not possible to meddle with the text so easily In fact, we do not have such anonymous meddling in the case of Pantai sutras and there is no strong reason to suspect such meddling in the case of Vaiseshika also In this connection three more points may be considered There are some scholars who consider that (a) "Kanada mentioned only three categories, (b) Prasastapada added three more and still later (c) the category of non-existence (abhava) was introduced And in support of the first and second points, they quote the Sutra "Astha iti dravyagunakarmasu'(813) and say that the sutra “Dharmavisesha etc, !! I 4) is a later addition A study of Kiranavah will indicate that in this Sutra (1 1 3) Kanada makes the word Artha as a Paribhashrka or a technical word for his own use as Panını used the words vriddhi and guna Udayana says " The word Artha without any preceding word means only the three. (viz) dravya, guna and karma and not the other categones This Is the sanketa of Vaiseshikas for reference in their sastras even as samyama means the three, Dharana, Dhyana and Samadhi 10 yogasastra 19 Sir S Radhakrishnan s Indian Philosophy P 180 [a] निरुपपदेनार्यशब्देन द्रव्यादय नय एवाभिधीय ते नापरे । एष एवं स्वसमयो वशेषिकाणा स्वशास्त्र व्यवहारलाघवाय । यथा च धारणाध्यान समाधियय एका सयम इति योगानुशासने। Kiranavah P 142 [b] द्रव्यादीना प्रयाणामपि सत्तासबध सामान्यविशपरत्वम्, स्वसमय भर्यशन्दाभिधेयत्व धर्माधमकर्तृत्व च । Prasastapada P 17 11 21 ·12 If the same word artha is preceded by padi, then the phrase will mean the six categories. That this idea is indicated in the sutra. Dharma visesha etc,' can be noted if this sutra is read along with Udayana's gloss. That the category Abhava was a later introduction has no supporting evidence ; Kanada mentioned only six categories in the Uddesa prakarana because Bhava-padarthas can be explained first and Abhava required the presup. position of knowledge of Bhava - padartha. Though Abhava was not mentioned in uddesa, still it is explained by Kanada with all its four divisions in the 9th chapter." The systematic exposition of the Vaiseshika Philosophy is to be found in Kanada's Vaiseshika darsana which is divided into ten chapters. Each chapter is further divided into two Ahnikas or daily lectures. Kanada expounded his philosophy chiefly to his disciples daily and what he taught in a day has been compressed and written in his own words in Sutra form, perhaps by his disciples, even as Manusmriti was put into the form of a "[a] अमावस्तु स्वरूपवानपि पृयर नोदिष्ट । प्रतियोगिनिरूपणाधीन- निरूपणवान् । ननु तुच्यत्वात् । उत्पतिविनाशचिन्तायो प्रागभाव- प्रवपाभावयोः, चेतरेतराभावात्यन्ताभावयो। तरतत्र निदर्शयि- A1 Kiranavali P. 39 39. [b] Yoon T71: 7771273457 2771 Kandali P, 7 ·13 work by Bhrigu. This also accounts for the absence of compactness and clarity in the Vaiseshika Sutras often remarked by Udayana by such phrases as 'asara' and Vaisadya-abhava.' Kanada accepts the universe as real and makes an analysis of objects The six categories are only the six modes of observations and of the cxplanation of the objects Kanada rather reduces the world of limitless variety to six or seven categories The bewildering discrsity has been reduced to simple substances, and the veil of mystery has been liſted once for all and this enables one to attain the knowledge of padartha which further leads to molshi The term padartha meins what is significd by a word; Padarthas arc seven in number: dravya . substance, guna.quality, karmia-activity, samanya - gcncrality, visesha - particularny, sama. vaya inherence and abhava - non-cxistcncc Sub. stance is mentioned first because all the other categories are related to it There are nine sub. stances, curth, water, light, air, alasa, time, ·14 space, soul and mind. Of these nine substances carth, water, light and air can remain both in gross and subtle form. The subtle form is called paramanu. Mind is subtle. Mind is subtle. Akasa, kala, dik and soul are vibhus. all pervading. Kanada can well be called the father of atomisrn. The objects in the world arc made up of paris. Those parts again consist of further parts, and if we go on further dividing the parts, Kanada says, there must be the smallest thing that prevents us from further division. He calls it anu or paramanu. The atom is described to be one sixth part of a motc seen in the sunbeam and visitle only to yogins. Every object in the world is only the combination of atoms. When the world is to be created, there is movement caused in the atoms owing to the will of God and two atoms join 10- Ecther and three such pairs combine together to form a Iryanuka and thus ise find the grosser mole. cules. Some scholars hold the view that Kanada's atomism has its origin in Greck atomism of Leucippus and Democritus A close and careful study of these two theories will show that neither of them was a borroncs The Greek philosoplicts were not able to explain the first motion of atoms though putus ciplained 11 later. Kanada says that the initial motion in the niem i C'::: Sil: adrshta of souls. What mat ·Muller says in this connection is worth quoting. "It seems to me that until it can be proved histori. cally that Greeks could freely converse with Indians in Greek or in Sanskrit on metaphysical subjects or vice versa, or until technical and philosophical terms can be discovered in Sanskrit of Greek or in Greek of Sanskrit origin, it will be best to accept facts and to regard both Greek and Indian philosophy as products of the intellectual soil of India and of Greece." 16 "It is, no doubt, very tempting to ascribe a Greek origin to Kanada's theory of atoms. But supposing that the atomic theory had really been borrowed from a Greek source, would it not be strange that Kanada's atoms are supposed never to assume visible dimensions till there is a combination of three double atoms, neither the simple nor the double atoms being supposed to be visible by themselves. I do not remember anything like this in Epicurean authors, and it seems to me to give quite an independent character to Kanada's view of the nature of an atom," u Since Kanada was carlier than Buddha, the view that Kanada has borrowed his atomic theory from Jaias is also to be dismissed. 14 Blas Muller: Indian Philosophy P 26 * Wax Waller: Induan Philosophy P. 83.

·16 The second of the padarthas is quality. KanaJa enumerates seventeen qualities and Prastapada added seven to them. They are colour, taste, smell, touch, number, dimension, individuality, conjunction, disjunction, priority, poster. iority, thought, pleasure, pain. desire, hate, effort, heaviness, fluidity, viscidity, samskara, dharria, adharma and sound. The third of the padarthas is karma or action which is fivefold. Action is a separate category because like quality it is not in substance permanently. Upward motion and downward move:nent, contraction, expansion, and general movement are the five types of actions. All other actions should be classified under gamana, the general movement. The fourth of the padarthas is samanya . the gencsalities. When one sees, for instance, several Cous, one has an impression that they are cows. The impression is caused because there is anuvtitta buddhi 1.e. a continuous idea of the cow. There is something in all these cows which creates the thought and that something is to be called samanya - couness or gotva It is this samanya that distinguishes a cow from other animals. This samasya is eternal and all-pervasive. The fifth category of Kanada is Viscsha or particularity which resides in ciernal substances ·17 like atoms and akasa. An object can be differentiated from other objects owing to its compo nent parts Since atoms are without parts, one atom IS to be distinguished from the other on account of its Visesha or particularity This particularity can be perceived only by yogins. The sixth category is Samavaya or inherencethe relation that exists between substance and the quality, action, samanya and Visesha It is the same relation that exists between cause and effect It is rather an inseparable relationship quite different from Samyoga which is an accidental conjunction The seventh and the last padartha is Abhava It is of four kinds Pragabhava or an antecedent non existence is supposed to exist in the cause till the effect is produced This has no beginning but has an end Pradhvamsa Abhava or annihilative non existence has a beginning but has no end When a pot is broken there is pradhvamasaabhava which is eternal. Alyanta-abhava or the total non-existence is the negation of things in all the three umes, present, past or future. The instance is the absence of smell in water Anyonyabhuva or reciprocal non existence is mutual difference as understood from the statement that a pot is

·18
different from a cloth i.e, a pot is not a cloth
or a clo h is not a pot.
The above is only a very brief outline of
Kanada s Vaiseshika
Vaiseshika Philosophy. Onc may
describe him as a mere cataloguing philosopher
“not see.ng things together." However, credit must
be given to him. for, it was Kanada who first
conceived the idea of atoms and said that effect
can be produced by applying heat to them.
When cimpared with modern scientific advance.
ment in atomism, this may perhaps appear a
merc wa Idling. But it must be remembered that
out of waddling come the firm steps. It must
also be noted that thoughts do not come from
one and the same head. No stop can be put to
the evolution of thought and it is not improbable
that the present day scientific knowledge may
become intiquated and useless in a few years
Karıda's Vaiseshjladarsana
has been
enriched by the commentaries of Prasastapada,
Sridhara and Udayana and a thorough study of
the cntc literature on Vaiseshika is really 1
skasure to the mind and a profit to the intellect.
V. S. V.

·श्री वैशेषिकरसायनसहितवैशेषिकदर्शनभूमिका कणमक्षमुनीश्वरप्रणीत प्रथित प्राच्यनवीनसूरिजुष्टम् । अवधाय विशोध्य तन्त्रमद्य स्फुटये सूत्रतदर्थतत्त्वरीतिम् ॥ इति मङ्गलपूर्वकमुपक्रम्य प्रागमरने वैशेषिकदर्शनविमर्गे यदलेखि, तत्र प्रोपयुक्तागमात्र विञ्चिदुपोद्धातपूर्वकमिह सजिघृक्ष्यने । अशेषजनोजिजीवविषया आसृष्टेराहितप्रचाराणामाम्नायाना- मभिरक्षणदीक्षित अध्यक्षितपरावर परमर्षिभिरनुगृहीतेषु शास्त्रेषु दर्श- नेपु अन्यतम तावत् कणादोपज्ञ वैशेषिकदर्शन नाम । कणाद इति प्रत्यह रथ्यानिपतितान् तण्डुलकणान् आदाय, कापोती वृत्तिमनुतिष्ठत , तत्कृताहारनिमित्ता सजा। एव वदिकमुल्यवृत्तिपरिचयरहित परमा- गुकारण पादितया कणाद इत्युच्यत इति वादो वृथा कल्पना । नून परमाणुकारणवादनिराकारिता साख्यादौ कणाद कणभुक् कणभक्ष इति नाम तदा कथञ्चिद् घटताम् । प्रागुक्तश्च कणादशब्दार्थ कन्द- ल्यामेवादर्शि । उपरि चावाचि--"अत एव निरवकाश कणान् वा भक्षयत्वित्युपारम्भ " इति ॥ अस्य दर्शनम्य औलूक्यदर्शनमित्यपि नामान्तरम् । महेश्वर उलूकरूपणाविर्भूय क्णादायेदमुपदिदेशेति राजशेखर कन्दीव्याख्यातेति कचिदूचे। आहुश्वाभियुक्ता , "उलू- कोपदेशापदेशप्रवृत्त" इति । 'कणादात् पार उलकनामा कश्चि- दृपिरवर्तिष्ट । सोभीश्वरम्यान्तेवासी । कणादेन सह औलूकोऽपीति वायुपुराणम् । तदुलकेन, औरकेन योपदिष्टम्य कारक्रमेण निबन्धनपूर्ण परिप्का कगाद इति चेदुल्लिर यते, काममस्तु । .

·चार्थविवेचनव्यग्राणि | सर्वेपामपि, 'वेदात् शास्त्रं परं नास्तीति श्लाधिन- 2 शास्त्रेषु शब्दस्वरूपशोधनप्रवृत्तानि शिक्षाव्याकरणादीनि, अन्यानि अन्ते शास्त्रभू-श्रुत्यर्थपरमलक्ष्यतया तदङ्गगभीरग्रन्थत्वात् शास्त्रत्वं निर्विवादम्। अत्र वैशेषिक गास्त्रत्वेन प्रशस्तपादो भाष्यकारस्तत्रतत्र निर्दिशति ; चाह, “ चक्रे वैशेषिकं शास्त्रम् "इति । एषु कानिचिद् दर्शनपदेनापि व्यवहियन्ते; श्रुतम्याथम्योपपतिभिः प्रत्यक्षतुल्यवैशद्यविधानात् । भगवान् यादरायणः श्रुतिमेव दर्शनशब्देन व्यवहरति, 'दर्शनात् स्मृतेश्चेति । वेदो हि परमं चक्षुः। एवमर्थपरेषु दर्शनेषु वैशेषिकस्य सर्वोऽप्यर्थ. प्रतिपाद्यतया विषयः । अत एव न्यायभाप्ये (२-१-५६), " समयपालनार्थञ्चेदं पदलक्षणाया वाचोऽन्याख्यानं व्याकरणम् , वाक्यलणाया वाचोऽर्थ- लक्षणम् । पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाप्तौ "इति वैशेषिकमर्थशास्त्रत्वेन निर्दिदिक्षति वात्स्यायन । दर्शितमिदं मञ्जूपायामपि । समानतन्त्रत्वात् न्यायदर्शन मिदश्च समुच्चितं तत्राभिमत मन्तव्यम् । मीमासादर्शनम्य वाक्य- मिति प्रसिद्ध नाम । कस्मात् । वैदिकवाक्यार्थशोधनेदम्परत्वात् ; विध्यर्थ- वादादिरूपेण विभज्य प्रत्येककृत्यप्रतिपादनात् । सामान्यतो वाक्यप्रयोग- शिक्षण पुनशेषिके आयतते। इदं हि दर्शनं पदार्थान् शब्दतदर्थरूपान् सर्वान् परिगणय्य तेषां साधय वैधय॑श्च सर्वप्रकारमुपपाद्य सर्वत्र धर्म- धमिवियकं विधाय कस्य कुत्रान्वययोग्यतेति परिशीलनं सुकरयति । तेन प्रकृतिप्रत्ययम्पपदतदयाव्युत्पन्नम्य वाक्यप्रयोगवैखरी व्युत्पादिता भवति । अविज्ञातपदार्थतत्त्वम्तु पुरुषः, किं पात्रे धृतम् , उत धृते प.अमितीय सर्वत्र विचिकित्युरेव स्यात् ।

·3 एवं द्रव्यगुणकादिरूपेण सर्वमपि पदार्थ विभज्य प्रदय प्रपञ्चज्ञान नवमेतदर्शनाधीनमिति गनयनप्ययं क्णाद: वैदिकदर्शन- परमलक्ष्यभूने मोक्षात्मनि नि श्रेयमे तत्त्वज्ञानविमान प्रतियोधयन् वैदिकरौफिकमोफसमाननीय स्थान स्वयमलकरांति। एवमितराणि शास्त्रण्यपेय स्वशास्त्रस्य थिनं विशेष मनसिम्त्यैर स्वदर्शनस्य वैशेषिक- दर्शननिति नाम न्यबादिव। 'द्वित्वे च पाकनोत्पती विमागे च विभागजे। यस्य न म्खलिता बुद्धि तं वै वैशेषिक विदुः 'इति सर्वदर्शनसंग्रहो- दाहतश्लोकमालोक्य तावन्ना-निर्णयविधायित्वात् वैगेपिकमिति नामेति काचित् कसना(१) विशेषरूपपदार्थापादनात् वैशेषिकमिति नामेति काचिद् गमनिका(२) । धर्मव्याख्यानं शास्त्राङ्गमादावन्ते च घटयन्नय त्र्युत्पिपादविषितप्रधानार्थपरेषु मवेषु आढौ, "धर्मविशेषप्रमूतात् "इति विशेषपदम् , अन्ते च "संयुक्तसमवायादवैशेषिकम् "इति वैगेषि- कपदश्च यतो निर्दिदेवा, ततो वैशेपिकमिति व्यवहार आसीदिति कश्चिद् पिमर्श (३)। एकैकम्मिन्नपि पदार्थे विद्यमान सर्वोऽपि विशेष इह साधर्म्यवैधशोधनमुसेन प्रतिपाद्यते संमुग्धत्वनिवृत्तय इतीदं वैशेषिकमिति काचित् निरूपणमरणि. (१)। साख्यमिति नाम निर्दिश्य तत्त्वसनाने सामर्थ्यमात्मन एवेत्याविमुर्वत सांख्या अपि न यथावत् गणने पारयन्ति । अचेतनानि चतुर्विशतिः, पञ्चविंश आत्मेति तेपा गणना । शोधने कार्यकारणयोरक्यात् सर्पमचेतनमेकमेव तन्मते । वनुत. प्रकृते. तदृष्ट्या सत्त्वरजम्तमोरूपयम्तुत्रयात्मकतया एकत्वेन गणननप्परम्यम् । न्यायदर्शनेमि प्रमाणप्रमेयादिविभागे एकविभागे .

·निविष्टस्य विभागान्तरनिविष्टस्य च न सामस्त्येन भेदः। इह तु द्रव्यगुणादिविभजनं सर्वथैवामंकीर्णमिति विशेषधर्ममूलविभागविधाननैपु- ज्यमाविष्कतु वैशेषिकमिति नामकरणमित्यपि किश्चत् परिशीलनम् (५)। तथा वैदिकलौतिकसर्वपुरुषश्रेयस्करसर्वपदार्थव्युत्पादनसंपन्नात् वैलक्ष- ण्यात् सर्वाणि शास्त्राण्यतिशेत इति विशेषात् वैशेषिकमिति च कश्चि- दभ्यूहः (६)। परमपेरस्य पदार्थगोधनपरिपाटी वैदिकममानितेत्यत्र सर्वात्मनेदमनुमृतवान् न्यायदर्शनकारो गौतम एव प्रमाणम् । अवैदिका अपि परमाणुकारणवादमेतदुपदर्शितमनुमोदन्ते स्मेति बौद्ध- जैनशास्त्रपद्धतिपरिशीलिनां सुगममिति सिद्धमस्य लौकिकसंमाननमपि । एवं प्रकृतिपरमपुरुपयो. उपादानत्वमुत्सृज्य परमाणूपादानत्वकथनरूपात् विशेषात् वैशेषिकमित्यपि किमपि परीशीलनम् (७)। ततद्ग्रन्थस्य मन्थकारकृतमेव नाम प्रथत इति न नियमः । पश्चात्कृतनाम्नापि बहुलं व्यवहारदर्शनात् । यद्यपि स्वसिद्धान्ताविरोधेन बौद्ध क्षणिकत्वं जैनरेनकान्त्यम- न्यच्चैवम्भूतं परमाणुष्वास्थी त इत्यम्नि वलक्षण्यम् -- अथापि परमाणुकार- णवाद इत्यत्र संपतिपत्तिरेव सर्वपाम् । यद्यपि सांख्यसमयोऽपि प्राचीन., प्रकृतेः प्रधानकारणत्वमपि तनवोपपाद्यते ---तथापि सुखदु.खमो- हात्मकमपञ्चकारणेनापि मुग्वदुबमोहम्मदशारूपसत्त्वग्जतम्तमोमयेन भाव्यमित्येतावति तर्फऽनुकूलेऽपि, तत् प्रधानमेकं विभु, न तु सत्त्वर- जम्नमःसंघातरूपमिव नानवियपरमाणुमंधानात्मकमित्यत्र न समुचितो हेतुः प्रादर्शि । रय-गोपुर-वर्ष-वात्या-दावादी कार्यमामान्ये विस्पष्टदृष्ट- मलातो महजन्मनि परमाणुकारणवाद एव हस्तावलम्ब तो दातुमर्हति ·5 केचिदत्र, न कणाढोपनं परमाणुकारणवादः, किं तु बौद्धा- दिमूल । वैदिकोऽपि कणादम्तै. संघर्षे तदुपपादितमेव किञ्चिदभ्युप- जगामेति कल्पयन्ति--तड़िदं प्राक्तनानां तत्तच्छास्त्रप्रवर्तकानां महा- पुरुषाणां पौर्वापर्थ यावत् न निर्धार्थते, तावत् सर्वथैव दुर्वचम् । पाश्चात्यास्तु केचित् वैदिकनिद्वेपात बौद्धेप्वादरं वहन्तः कथञ्चित् काणादमतस्यार्वाचीनत्वोल्लेखेनात्मतृप्ति कामं वदन्तु । चरित्रदुर्भिक्षम- स्मद्देशमन्धादिप्वत्यन्तप्रमिद्धम् । आवश्यकेऽप्यम्मिन्नशे प्राञ्चः अश्रद्धा- मेवावन्निति स्मिद्य गतचिन्तनेन ? विषयसाम्यदर्शनेऽपि द्वयोर्मध्ये कतरम्य प्राच्यतेत्यत्र निर्णयो न सुलभः । उपदेशसंप्रदायरक्षितस्यार्थस्य परेण कथञ्चिद् विज्ञाय ग्रन्थमुखेन किश्चिदन्यथा प्रकाशने क्रियमाणे यथावस्थितसंपदार्थ पश्चादपि कश्चिदाम्तिको ग्रन्थमुखेन प्रकटयेत् । तत्र स विषयः किमुपजमिति तावत् सावधान विभ्रष्टव्यम् । बौद्धजैनमतोक्ते- प्वपि वोऽगाः अम्मत्पूर्वपुरुषैराबायार्थरक्षकै. स्वयमेव वाक्यार्थशोधन- दशायां वुद्ध्या विभाव्याविष्कृत्य निराकृता एवेति तत्रापि नून वैदिक मूलम् । अथवा सर्वात्मना प्राचीनममद्देशमताचारप्रकारं कथञ्चिदयबुध्य प्राप्तपरिष्करणेषु ग्रीस्टेगग्रन्थेषु अमहशीयमूलत्वमसोद्धवन्तो विमर्शकर लिखन्ति--'पुरुषाणा बुद्धिमता स्वयमेव समानार्थस्फूर्तिसमृद्धता काव्य- शास्त्रसरगिषु बहुलं दृश्यत इति सन्तु श्रीमूटेशीया अपि सतोजातवि- ज्ञानसंपन्ना,' इति। अस्तु तापदिदम् , काणादसौगतग्रन्थविषयेऽपि से दीयता दृष्टि. । न चाप्ययं नियमः सर्वसंमतः । तस्मात् अपरि- ज्ञातकालविषयविचारपवर्तनेन वहुपुटलेखनेऽप्यन्तनो पिचिकित्सव .

·6 नोप्यत इति वरमादावेवेशे विषये जोपमवस्थानम् । युक्तं शास्त्रप्रति- नाद्यविषयवलक्षण्यशोधनेन कालम्य यथावत् यापनम् । यदि कणादोपझं न भवति परमाणुकारणवादः, किंतु बौद्धो- पजम् , तदा, किमिति वोपिकमननिराकरणावसरे वादरायणः परमाणु- कारणवाद प्रान्तीपीत् म्यण्टनाय, न तु बौद्धनिरासावसरे। अन्यथा प्रकारान्तरेण बौद्धखण्डनवत् ममवायादिमात्रे वैशेषिक निरम्य सौगत साधारण्येन परमाणुवादः पराम्नः स्यात् । अतः कणादोर्पज्ञमिति प्राचीनस्य बादरायणम्याशय इत्युन्नेतुमवसरोऽम्ति कम्गादस्य महर्षेः कालच मप्तविंगचतुर्युगान्तर्गत इति वायु- पुराणम् । गौतमस्यापि । यावहाघोदयं तन्न निराकर्तुं पारयामः । चौद्धा- दिमतखण्डनं वैशेषिकन्यायदर्शनयो स्थितमवलोक्य तौरवाचीनत्वं वा तत्रत्यतावद्भागमात्रम्य प्रक्षिप्तत्वं वा यत् केचिदुदिखन्ति, नेदं स्थाने । यतो विष्णुपुराणादावपि वौद्धादिमोल्लेखोऽस्ति । पूर्व स्थितस्य खण्डित- म्यैव तु मतम्य पवादुत्पन्नो वुद्धो भूय. प्रचारं व्यधादिति तावता तम्य, बौद्धमतमिति नाम्नश्चार्वाचीनत्वेऽपि तन्मतमुग्न्यांशः प्रागपि प्राच्यबुद्धिगोचर एव । यदीदं पुराणमप्रमाणम् , तर्कमात्रेण विमर्शक- कृतोलेखः परं तर्कविल्ये जातेऽपि कथं नाप्रामाणिकः । यादरायणाद- प्यवांचीनः कणाद इति केचिन्मन्यन्ते । वैशेषिकदृष्टानि महद्-दीर्घ-इस- परिमण्डल-ममयायादिक्दानि तथोपादनसरगिश्च ब्रह्मसूत्रगतानि कणादः प्राचीन इति स्पष्टमेव दर्शयन्ति । किंबहुना-आमष्टेराद्यकारणजिज्ञा- ·7 सायामवतीर्णरभियुक्तै समाविता सऽप्युरेखा आविष्कृता पोषिता अनौचित्यस्फूर्ती तर केचिदशा शिक्षाश्च स्तरिति प्राय सर्वेषामपि चाहाना बीजमाठित एव वरीवति । तत प्राप्तप्रचारश्च तत्त मतमपचीयते चोपचीयते च, क्षीयते च प्रादुर्भवति च सारखतमिव स्रोत । छान्दोग्य एवासद्वाद प्रस्तुत परास्तश्च । स चासद्वाद सौगतसमयमिद्ध इति केचित् । तार्किक्मत एवेति वक्तमवसरोऽम्तीति चान्यत्र न्यरूपयाम । 'वाचारम्भण विकार'इति श्रुनिम्ताकिकमतनिराकरणेदम्परा । चार्वाकमत हस्पतिनैव प्रापिप्रचारमाहु । श्रीमति रामायणेऽपि जानारिमुखेन तन्मतवर्णनवैखर्यामुच्छायमध्यक्षयाम । आस्तिक्यस्थापन सरैरेव स्थूणा- निसनन यायमनुसृत्य वैदिकमतचारनविमायनेन विविधानि मतान्युद्भावि- तान्यासन्, येषु मतेषु छान्दोग्यदशित प्रजापतिप्रथमोपदेशलब्धमोही निरी चुन इव रहव पृथक्पृथनिविश्य निममन्जु । एवम्थिते सहसा मतम्या- वाचीनना, ग्रन्थस्या चीनस्य दर्शनमात्रेण तत प्रारु तादृशमन्थानाम- नम्धितिर्वा न कथमपि युक्तमध्यमसातुम् । अत उपलभ्यमाना बौद्धजैन- कणादस्य ग्रन्थतो वाऽन्यतो वा अणुकारणनिरूपणसरणिम- मिरक्ष्य लब्धगतय इति वर्णने नानौचिती काचित् । इदविह विमृश्यम्-~~भगवान् बादरायण , 'अपरिग्रहाच्चात्यन्न- मनपेक्षेति पैशेषिकम्यात्यन्त्मपरिग्रह दर्शयति । 'काणादशाक्यपापण्टेम्ब- यीधर्मो विरोपित । निदण्डधारिणा पूर्व विष्णुना रक्षिता वी” इति वच नात्, , प्राचीनेन दत्तावेयेणैव बौद्धमतादिकमिव काणादमपि क्षिप्तमिति तयात्यन्तयत्वमवगम्यते । जत एव " अङ्गानि वेताश्चत्वारो मीमासा . ग्रन्था ·CO । न्यायविनरः । पुराण धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश' इति चतुर्दशमु विद्याम्थानेषु वदोषिकं न परिंगण्यते । अत्र, 'मानि चतुरो वेदाः' इति पराशरमह पिपाठः । अतो वैशेषिकं न वैदिकमिति-- अत्राय समाधि:--'काणाद पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्' इति श्लाषितं तावदिदं दगनम् । यथा शब्दतत्त्वशोधनविषये व्याकर- णान्तरत: पाणिनीयस्य प्रकर्षः, तदा पदार्थतत्वशोधनविपये कणाद- सरणेरेव प्रकर्ष इहाध्यवसित्तः । सांख्यादयः तत्त्वगणनप्रवृत्ता अपि संकीर्णमेव बिभाग व्यधुः । द्रव्यमात्रगणनप्रवृत्ताश्च गुणकर्म सामान्या- दिकमनुभवगोचरं प्रति न किञ्चिदयोचन् । प्रत्युत धर्ममिविवेक बिना जातिव्यत्तयोरभेदः, गुणगुगिनोरभेदः, काकारणयोरमेद इत्या- दिकमनुपदमुद्घोषयन्तः व्यत्पिन्मूनां व्यवहारपद्धतौ आन्ध्यमेवाऽऽपा- दयामासुः । अतः किश्चिद्रूपेणाभेदे कचिदृष्टव्येऽपि तत्र तत्र भेदानु- रोधिनो व्यवहारस्यैव भूयम्त्वात् तदनुगुणं तम्य सर्वम्य पृथग्विभजनं सावधप्रदर्शनश्च कर्तव्यं कणाद एव कृपया प्राचीकशदिति तन एव व्युत्पतिः संपादनीयेति श्लोकम्य भावः । अद्यत्वेऽप्यानुभविक- मिदम्-यत् तर्कशाश्वीतिनां धर्मधर्मिविवेकः व्यवहारनिपुणिमा च पुष्कल इति । आह च कश्चित् कविमिवामशि:- मोहं रुणद्धि विमलीकुरुते च बुद्धि सूते च संस्कृतपदव्यवहारशक्तिम् । सामान्तराभ्यमनयोग्यतमं व्यनक्ति तकमो न तनुते कमिहोपकारम् ॥

·9 पाय कावर्गमितवयस पाणिनीयाम्चुराने पारजस्याप्यपरिकलितन्यायशास्त्रस्य पुस । वादारभे वदितुमनमो वाक्यमेक सभाया प्रहा निह्वा भवति कियती पश्य कष्टामवस्थाम् ।। । इति । अत्रोतरश्लोकेन “काणाद पाणिनीय च" इति श्लोके काणा- दस्य प्रथमग्रण गोरवातिशयादित्यप्यदर्शि। वेदानधिकारिणोऽपि वशीकृत्य वैदिकमते स्थापयितुकामेन वेदप्रामाण्यमानेण निर्णेयेप्यौदासीन्य त्रिभ्रता, 'तर्फको निरूपणे क्रिय माणे यत्र न सहसा दूषण पद निदध्यात् , स मार्ग समार' इत्यारोच्यानुभवाविरोधेनाणुकारणाद क्णादेन प्रावति । एव प्रवृत्ता श्वास्तिका यदि वेदविरोधमाकरप्य तर्कान्तरसाचिव्येन किश्चिद- न्यथैव परमार्थ निगयेयु , काममस्तु । शुद्धतार्किकपीणन त्वेव- मेवेत्येवाम्य महराशय । अत एव आम्नायप्रामाण्यमादरेणादावन्ते चाय न्यवनात् । आहुश्च श्रीकविताकिकसिंहा साख्या वैशेषिकाच श्रुतिसमधिगतं धर्ममेच्छन् न तत्त्वम् तत्त्वाचारौ तु बुद्धक्षपणकपशुपत्युक्तिषु श्रुत्यपतौ " इति परमास्तिका परमार्थमश प्रथममेव सहसा नोपदिशन्तीति सप्र- डाय । परमार्थग्रहणोपयोगिपैदुप्यसपादनञ्च किञ्चिदन्याहशमागणैव तदा सप । अत एव चाहु, "अमत्ये वर्त्मनि स्थित्वा तत सत्य " ·10 समीहते” इति । इदं शब्द-तदर्थ-मताचारसर्वसाधारणम् । आवापोद्वाप- सामय संपन्ने अनुचितांशवर्जनेनापेक्षितांशपूरणमीपत्करम् । इत्थमेव मनसि निधाय आदिशङ्करभगवत्पादादिभिराम्नायरक्षणबद्धश्रद्धैः पड्दर्शनस्थापनाचार्यकमत्यर्थमाद्रियन । अन्यथा, 'अहानि वेदाश्चत्वारः' इति वचने सांख्ययोगादि- कमप्यनुपातमिति तस्य तम्यापि बहिप्कार्यता स्यात् । आम्नायप्रामाण्य- म्वीकारश्च सांख्याद्यपेक्षया वैशेषिक एवाभ्यहित । सांयरेव कपि- लागमत्रामाग्यपरायणैर्नातीव वेदो गृहीत ; पैशेविके तु आदित एव तत्रादरो महान् आविरकारि । नूनमाचार., तत्त्वम् , योग इति सर्वमत्र सूत्रप्रदर्थया सरण्या सम्यगेव व्युदपादि। आम्नायप्रामाण्यश्चानु- भवानुरोधेन आप्तप्रामाण्यमुखेन निरूपयत् वैशेषिक तत्राप्ततममीश्वर- मेवाकलयनि, न तु यत्किञ्चिज्जीवोपज्ञमाशेत इत्यपि विशेषः । सांख्य इव वैशेषिके निरीश्वरवाद इति न कणादसंप्रदायानुरोधी कश्चिद् यात् । आधुनिकविमर्शकास्तु सेश्वरमपि निरीश्वरं समर्थयितुमुद्यु- ताम्नावता तृप्यन्तीति किं तैगूढचारिभिर्दूपकै. । अप्रिसिद्धतया चेयरमविवादादेव न स्यापरिंतु प्रववृते परमपि. । अस्मामिरिह व्या- ख्याने, “अस्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्गमृपे." इत्यन्निमसूत्रेणैकवचनेन पर- मेश्वरः प्रतिरिपादयिपित इति न्यपि ; शेषमन्यत्र । ईश्वरमुखात् धेटोपिकमधिगभ्य कणाद. प्रोवाचेति च प्रसिद्धि प्रशन्तपादभाष्येऽप्य- दर्शि । जैमिनीये कापिले च निरीश्वरभावना अर्वाचीनशिप्यपरम्परया प्रतिबोधिनाऽपि वस्तुतो न तत्प्रवर्तकप्रथमपुरपढ्दयगतेति आस्तिकेषु निम्पयन्सु संप्रदायपरम्परयाऽति सेवरत्वेन प्रसिद्धे, पैशेषिके निरीश्वर- ·खकल्पन क्थकारमसाहसम् । अतो गुणगुण्या दिभेदे देहात्ममेदे न्यायदर्शन न्यबन्धि । तन कणादानुरोध प्रतिपद सुदर्श इति नेह 11 विरयाथाल्ये आम्नायनामाण्ये आचारतत्त्वे चाकुण्ठितगति क्णाद सापयादितन्त्रन सर्वथैवाशेिते । एतदीयदर्शनलब्धधर्मधर्मिविवेका एव सापयादिकमध्येतु प्रयतमाना तत्तन्मत निष्अष्टुमपि नैपुणमधिग- च्छन्ति। अत एवेद सर्वशास्त्रोपकारकमित्युक्तम् । ओ वैदिक- रौस्किसर्वसमान्य साध्येयमिद शास्त्ररत्न शेषिकम् । एवम्भूतस्यास्य प्रमेय सर्वं सयुक्तिकमुपपादयितुमेव पश्चात् सायाप्रियते । मीमासाशास्त्रस्य वैदिकवाक्यार्थनिण गोपयोगिनानाविध तात्मकन्यायप्रदर्शकाधिकरणमयत्वात् न्यायव्यपदेश । अस्य तु न्या- यो नाम क इति तत्सरूपशोधकत्वात् न्यायदर्शनता । सर्वस्मिन्नपि शास्त्रे विचारे विशिष्टमतिमि प्रतन्यमाने क्रमेण नानाविधा निष्कर्षा पद निदधतीति निश्चप्रचमेतत् । तत्र पश्चात् करिष्यमाणस्य निष्कर्पस्य प्राचीनमेव सूत्र यदि गमकमभिलक्ष्येत, तहि अल्पाक्षरमसदिग्ध सारवत् विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनपद्यश्च सून मूत्रविदो पिदु" इति सूत्ररक्षणपोकरयात् प्रवर्तको महपि प्रशसनीयो भवनि । कचित् पूर्वोक्तमुपेक्ष्य पश्चान्निप्कृष्प्रणमपि प्राजैरनुमोदित "ययोतर मुनीना प्रामाण्यम्" इति वैयाकरणा । मुनीनामिति पदमत्रा घेयन् । मनासामकिगना यचासि न विषवस्थापकानि । तत् न्यायदर्शनकागे गौतम रोकिकारोक्कि पुरपार्थसावन राणा सवपदाप्तिानम्य वैशेषिपविहितम्यावश्यक्त्वे मेव । अत एव, ·12 ऽपि मुमुक्षुणां तत्र आत्मशरीरेत्यादिद्वादशविधप्रमेयमात्रज्ञानं पर्याप्त- मिति परिशील्य विज्ञानाधीनत्वानि.श्रेयसभ्य, विज्ञानस्य च, 'श्रोतव्यो मन्तन्यो निदिध्यामितव्यः' इति वित्यरूपत्वात् मध्यमणि- भूतम्य मननम्यैव यथावनिप्पचिरपेक्षितेत्याकलय्य निर्णयकारणानि निर्णय- प्रतिबन्धकानि च पार्थक्येन विभज्य पोटशपदार्थीतत्त्वज्ञान निश्रेयमाधि- गमकमित्यधिगमय्य तत्वज्ञानानि श्रेयसलामे द्वारीभूतानि च विवृत्य वैशेषिकमुग्यप्रमेयमेव गिदयामास-- शरीरादात्मनः पार्थक्यम्, ज्ञानम्य विलक्षणात्मसाधकत्वम् , इन्द्रियाणां भौतिकत्वम्, तेषां प्रतिनि- यताहित्यनियामकम् , मनसोऽणुत्वनित्यत्वादि, अवयवातिरिक्तमव- यवि, आकाशदरनवयवत्वाविनागित्वपरममहत्त्वादि, भूतेपु गुणनियमः, अगुकारणयादः, अणोमुटितोपि परत्वम् . अभावनानात्वम्, योगाभ्यामः, मोक्षयाधात्म्यमित्यादि । एवं पैशेषिकम्य समान- तन्वन्यन्च, " अन्त्यन्यदपि द्रव्यगुणकर्म सामान्यादिकं प्रमेयम् " इत्यादिन्यागभाप्यादितोऽपि मुगमम् । एवं वैशेषिकानुरोध्येव सन् म मुनिः यत् प्रमाण पत्यक्षानुमानोमयात्मकमेवेति वैोपिकपक्ष- मममन्वानः प्रत्यक्षानुमानोपमानन्दम्पप्रमाणचतुष्टयं प्रतिपादयति, सायना नात्यानं भेटः। ईपटोऽभिप्रायमेटनायत प्रतिव्यक्ति रोके मित पद । तयारि गन्दम्यासनामाग्यनिरन्धन प्रामाण्यम् , शब्दा- नित्ययम् , आफ्नायमामाण्यम् ; ममयमूलमेव गदार्थज्ञानमित्यादिकमु. मरविषिष्टम् 1 नया दीशितिकारादयोऽपि गषिकपदार्थपरिगणन. घिी मिशिन् मानन्त्यमवगम्य कणादपरिगणितानेकदन्यः गुणादि परित्यजन्ति, नाक्तान तेषां गेपिका परिकारः।

·13 तादृशम्य न्यायविस्तरस्थ, 'अङ्गानि वेदाश्चत्वारी मीमांसा न्यायविस्तरः' इत्यत्र संग्रहे स्पष्टे तन्मूलभूतस्यापि तत्र ग्रहण निरा- बाधम् । मुमुक्षुमानोपयोग्यशभूयस्तया प्रमाणनिरूपण विस्तराच्च न्याय- विस्तरम्य ग्राह्यतां वैशेषिकमात्रेणानुपरतिचामभ्यमुपदेष्टुं न्यायविस्तर इति निर्देशः। अतः समानतन्त्रमिदमपि तत्र समग्राहीति मन्तव्यम् । यौद्धाः पैनाशिकाः, हमे अर्धवैनाशिका इत्युपेक्ष्या वैशेषिका इति यदि, अर्धवैनाशिकत्वे अधम्थैववादस्यापि सिद्ध्या तेनांशेनेमे कथं न परिप्राया.। अतो निरीश्वरवादिसांख्यादिभ्योऽन्य सेश्वरवादिनः समादर्तव्यतैयाधिकेति। एवं युगान्तरतः प्राप्तप्रचारस्यास्य वैशेषिकदर्शनस्य तदाप्रभृति बहूनि व्याख्यानानि प्रादुर्भूतान्येव स्युरिति नेदं निषेध्यम् । तत्र रावण- प्रणीतं भाष्य प्रागासीदिति ब्रह्मसूत्रभाप्यव्याख्यातोऽवगम्यते, यथोच्यते, "यदाऽपि द्वे द्यणुके चतुरणुकमारभेते" इति माप्यव्याख्यानावसरे रत्नप्रभायाम् , "द्वे द्वे इति शब्दद्वयं पठितव्यम्-~~यथाश्रुते तु द्वाभ्यां व्यणुकाभ्यां महतश्चतुरणुकस्यारम्भो न युज्यते । --प्रकटार्थ- कारास्तु यत् द्वाभ्यां द्वयणुकाभ्यामारब्धकार्ये महत्त्वं दृश्यते, तस्य हेतु प्रचयो नाम प्रशिथिलावयवसंयोग इति रावणप्रगीते भाप्ये दृश्यत इति चिरन्तनपैशेषिकदृष्ट्येद भाष्यमित्याहुः" इति । कोऽसौ रावण, ? कि रकेश्वर एव वेदवैदिकविज्ञानसंपन्न, आहो अन्य इति, किमिदं भायमानुपूर्या वैशेषिकदर्शनव्याख्यानरूपम्, किंवा प्रशस्तपाद- मान्यवत् स्वातन्त्र्येण संकलय्य सर्वार्धक्रोडीकारीत्यादि संपति दुर्ज्ञानम् ।

·16 . । कश्च कालं निश्चाययत एव । समानकालिकत्वेऽपि मिथोग्रन्थदर्शनं नासभवि । किरणावल्या असमाप्तत्वेनान्तिमग्रन्थत्वावसायात् कन्दलीतः पश्चादेव किरणावली। तमोनिरूपणादौ कन्दलीपक्षखण्डनमप्यत्र दश्यते। अतो लक्षणावली कन्दलीतः प्राक; किरणावली तु पश्चादिति । न्योमवती आभ्यां पश्चात्तनीत्यत्र न दृढं प्रमाणम् । उदयनाचार्यग्रन्थे व्योमशिवाचार्यकथितम्यानुवादोऽपि मुवचः । राजशेखरनिर्दिष्टक्रमेणैव व्योमवतीकन्दलीकिरणावलीलीलावतीनां प्रादुर्भाव इति स्वरसगत्यनु। गुणमेव तु वयं संभावयामः। एवञ्चैषां व्याख्येयभूतं प्रशस्तपादमाप्य- मितः कियतः कालात् प्राक्तनमिति परामर्श भाप्यान्थे कालनिर्णाय- कांशदोलन्यात् दुर्निणयमेव भवति । सर्वथा वैशेषिकदर्शनस्य अस्य माप्यम्य च मध्ये महान् कालोऽपिपातेति मन्तव्यम् । एवं सम्यनिकृष्टवताऽपि भाग्यकारेण पण्णां पदार्थानां तत्त्व. ज्ञानं कणादोदेशसूत्रानुराधेन प्रतिज्ञातवता अभावविषये उदासि । सूत्रकारस्तु नवमे चतुर्विधमप्यमात्र प्रत्यक्षासंगे न्यरूपयत । कन्दव्या- दावरि भावनिरूपणाधीननिरूपणवादमावस्यानुद्देशेऽपि अभावो नाप- सप्य इति व्यक्तमुदितम् । “दव्यगुगर्भनि-पतिवधान भाभावम्नमः" इस तममो मायानिरिकामावन्चममर्थनमपि तदैवाप्सम्यमनने । 'एवामनाने कार्यनिवारंग माशान म्यारामगनव कार्यमनि । अनि प्राननी विचारवयी माशादनुभवनीया ची अक्षा गार्थावधार- पनप्यावश्यकम् । इत्यमानानकमतान्यननरभाविना श्रीशार. मित गणागि व्याय शतानि, यदिदानीमुषकारनामा विधनः ।

·17 .. प्रयते । अयञ्च, “सूत्रमात्रावलम्वेन निरालम्बेऽपि गच्छतः " इति लिखन् साक्षात् सूत्रव्याख्यानादर्शनमावेदयति। परंतु दृत्तिमन्यः कास्न वाऽन्यथा वा तेनावालोकीति तदीयग्रन्यत एव जानीमः। व्यो- मवती तेनाबरोकितेति न ज्ञायते। अन्यत् सर्वमनेकवारमालोडचैव व्याख्यामय वितेने। अथापि दुरवगाहत्वात् सूत्राणां कुत्र किमन्यथा स्यादिति विनृशन्नपि अन्ते आह, " श्लाघास्पदं यद्यपि नेतरेपामिय कृतिः स्यादुपहासयोग्या । तथाऽपि शिप्यैर्गुरुगौरवेण परस्सहनैः समु- पासनीया" इति। अस्माभिश्च बहुकृत्व उपस्कारं पाठितवद्भिः पदेपदे सूत्रार्थवर्णने अनौचित्यमालोचितम् । सूत्रानुपूर्वीशोधने च मनः उद्युक्तमासीत् । भाष्यतथ्याख्यादिबहुप्रन्थावधानेन यत् विमृष्टम् , तत् वैशेषिकदर्शन- पिमर्श प्रथमं प्राकाशि। तदैव च प्रत्यज्ञायि भाप्यतयाख्या-प्रन्थान्तरा- दिगतिनिरीक्षणेन तत्रतत्र सूत्रयथावस्थितार्थनिष्कर्षेण ससंगति सावतरणं कृत्स्नं दर्शनमानुपूर्व्या व्याख्येयमिति } गते गणरात्रे तथैव वृत्ति रसायन- नाम्नी विधायान्तेवासिभ्यः प्राचीकशम् । चिरप्रनष्ट प्राच्यतर्कशासं शिरोमण्यादिविरुदकल्पनेन पुनरिह प्रादुर्भारितवतां कीर्तिमूर्तीनां श्रीमतां महामहोपाध्यायकुप्पुखामिशास्त्रि- महोदयानां लोकान्तरमलार्वतामपि नूनमीशकार्यनिरीक्षणेनात्मा तर्कगुरूणामिव परमां तृप्ति प्राप्स्यतीति प्रत्येमि । अस्तु नवीने प्रकाशित प्रकाशनीयञ्च ; प्राच्ये तु न्यायकुसुमाञ्जलिविस्तरः वैशेपिकरसायनच प्राकाश्य प्रापिते । शिप्यते पुनायदर्शनभाप्यप्रदीपः । तलकाशनावसरे ·18 । समानतन्त्रयोः सौहार्द ममिकायामाविधिकीर्यन् अधुनैतावति तिष्ठा- सानि । यथा व्याकरण वेदान्तशास्त्रश्च सूत्राण्यपरित्यज्यवाधीयेते, तथैव वैशेषिकन्यायदर्शनयोरपि मूलप्रन्ययोरध्ययने अवश्यकर्तव्ये तदुपेक्षया कतिपयार्याचीनग्रन्थमात्राध्ययनपरिपाटी कथमपि कदाचिदुपक्रान्ता । एवं तर्कसंग्रहादिषु किश्चिदधीत्य वादाहयोपयोगिषु तत्त्वचिन्तामणि- घटकानुमानखण्टे कदेगलेशविषयविशेषचर्चारूपेषु नवीनप्रन्थेषु निष्णा- तैम्तारिकर्ववे । ग्रन्थेषु कतिपयमात्राध्ययनेन तार्किकंमन्यता तन्मत- ज्ञानाय वा तत्प्रतिशेपिब्रह्मसूत्रतद्भाप्यतयाख्यादिगतिविज्ञानाय वा नैव पर्याप्तति प्राचीनदर्शनप्रन्थप्रचार. संप्रति संपादितः । मीमांसादर्शनेऽपि सूत्राध्ययनपद्धतिः परिपाल्याऽस्ति । किं बहुना, कतिपयग्रन्याध्ययनेन पूर्णतउन्मतप्रमेयावधारणं मूलमन्याध्ययनत एवेत संपाद्यम् । एवं दर्शन- विज्ञानमेव साम्प्रतिकर्मम्कृतपरिस्थिपरिशीलने कयश्चिच्छक्यमपीति सर्वग्न देशे मूलभूनसर्वदर्शनप्रन्यपचारसंविधानमेव कार्यमित्यलं बहुना । तत्र, "कारणायौपद्यात्-घटपटादिबुद्धीनां...."इति सूत्रे दृष्टतया कणादप्रमुनि पटपटा दिगब्दप्रयोगमपि तथैव रक्षन्त एव सन्तोऽप्यायो यथावत् स्वार्थमपि न रर रिति निष्कम्पमेनन् । कचिन् सूत्रक्रमे मायः सूत्राणामर्थवर्णनविषये चोपकारगतिमुपश्य, प्रगतपादमाप्यादि परि- नील्य, ताकिममतप्रमेयनिकर्षम्मानमप्यनुचिन्त्य, मवाणां पह- नाममदमेयास वृती आरनवानम्मि। ययागतिं वैगपियमतासाधरणां- मानां म्यापन र मतान्नगररिहारपूर्वकं सूखगाम्भीर्यमंरक्षपेन सूक्ष्मया सारदशिया प्रक्रियया यथावत् मर्वय व्यापरितवानम्मि। तवनव संदर्भ शुद्धिमरि मंदिदवानम्मिा बौदादिमननशान्येन कार्यकारणमापशोध- । .

·19 , नम्, सामान्यविशेषसमवायस्थापनम् , अतीन्द्रियवाय्यादि निर्णयः, अनुमानरिघा, हेत्वाभासविधा, आत्मन आगमनिरपेक्षं सिद्धिः, अणु- स्थापनम् , अवहननादिलौकिककर्मप्रस्तावौचित्यम् , यमनियमादि- योगाइनिरूपौदर्यम् , परमाणुपाक., परिमाणभेद., निर्विकल्पादि, योगिप्रत्यक्षादि, अभावगतिः, शब्दादेरनुमानत्वम् , सुखदु.खविवेक आनायामाण्यमितीदृशेषु विषयेषु, कि पृथगुत्त्या, पदेपद एवं तत्वार्यशोधनश्रद्धया सूत्रस्वारस्यात्यागेन यदत्रापूर्व व्युत्पादितवानम्मि, तल ताकिका महृदया सर्वेश्वरश्चैव प्रमाणमिति तेभ्य इंदं सरसायन दर्शन सरसमुपहत्य शास्त्रयथार्थप्रचार परमान्तिकधनिकसहृदयपरमो- दारपुरुपपरिषदायत्त इति तदभ्युदयेन सह वेदवदिकपचारमनारत- । ममिकाक्षनम्मि। अन्धकारपरीतेऽस्मिन् अर्थान् अनधिजग्मुपि । कणाद. कल्पयाचके जगत्यौलक्यदर्शनम् ।। मदनगरी. ६-२-५८ उत्तमूर् ति. वीरराघवाचार्यः ·सूत्रयाथात्म्यशोधनम् औतरो महाशयो विन्ध्येश्वरीप्रसादशर्मा, सूत्रपाठस्यैकं प्रायः शुद्धं पुरातन पुस्तकं खनिकटे स्थितमावेदयत् ; अदर्शयच्च तत्रोपस्कारग्रन्थे च प्रत्यध्यायं सूत्र ख्याभेदम् । किरणावलीग्रन्थमुद्रणे आदौ तन्मुद्रितसूत्रपाठस्तु न तदनुगुणः । कन्दलीकिरणावल्यादावन्तःप्रविश्य सूत्रवैलक्षण्यनिर्धारणे तु नैव स व्याप्रियत । अतस्तस्कृतः प्रत्यध्याय सूत्रसंख्यानिर्देशो नाक्षेपं विना समादरणीयोऽस्ति । तद्दर्शि- तपाठमेदस्तु कचिदमदनुकूल इति अधस्तात् दर्शयिष्यते। सूत्रसंख्या तावदेवमत्र क्वचिदध्यायेषु भिद्यते-- 1. अध्याये, उपस्कारे 48 सूत्राणि, रसायने 49 अथवा 50, 2. अ. उ.68, र.69 अयवा 68, 3. अ. उ.24 1.25, 4.अ. उ.44, २.45, 5. अ. उ.53, र.54. आनुपूर्वीसाम्येऽपि क्वचित् एकमूत्रद्विधाकरणात् सूत्रद्वयैकीकाराच | विन्ध्येश्वरीप्रसाद निर्दिष्टसंख्यायां न्यूनाधिकभावः संपद्येत । तद्दर्शितपाठमेदश्चैवम्-- १.१.४. धर्मविशेषसूतात्-(पदार्था ५-१-१५. -सूच्यभिसर्पणमदृष्टकारणम् नामिति पदं न)| ५-२-१. नोदनादभिघातात् 1-1-1८. द्रव्याधयोन कारण ५-२-५. नायवायुसंयोगात्- १.१-१९. संयोगविभागयोः ५-२-८. -तेजसः संयोगात् १-१-२३. (न व्याणां कर्म व्यतिरेका. ५-२-१५. (कायकर्मणाऽऽत्मकर्म ब्याख्या दिति ऐकसूत्रयम्) तमित्येदि सूतम् १-२-९. गुणकर्मसु भावात् ६-१-१५. --गुणानामात्मान्तरे (रेषु) २-१-२. निग्धाश्चेति चकारोऽधिकः । ७.१-१६ -गुणैर्गुणा:- २-१-१.. शब्दलियाविशेषादिति सूत्रं न । ७.१-२२. अविद्या विद्यालिङ्गम् २-२... -गन्धाप्रादुर्भाव- ७-२-१८. शब्दार्थावसंबदौ २-२-४. तेजस्युष्णता ७.२-२४. (कर्मभिः कर्माणि, गुणगुणा २-२-२४. नापि कर्माचानुषत्वात् प्रत्ययस्य इति सूत्रद्वयं नास्ति २-२-३१. संयोगाद्विभागाच्छन्दाच- (-प्रत्यक्षमितिपदं नास्ति) २.१.१. - मन. (-करणमितिपदं नास्ति) ३-२.१.. या प्रत्यक्षमई- १०-२-४, अस्मदिभ्यो लिङ्गमृपेस्तचना ... सन्दियन-- अकारणत्वान ८.१-१२ दाम्रायप्रामापन ·21 । . " " " " " एतत्पाठभेदसूचीतो ग्राह्या अनेके प्रामाणिका अंगा. गृहीताः । अन्यच्च सुबहु रसायने अपूर्व दर्शितमघोनिर्दिष्टपाठभेदतः सुगमम्-~- 21. पुटे 1-1-11 भविष्यति पट:-~-इति सूत्रम्-संयोगभाप्यकन्दली परामर्शमूलकमिति स्पष्टं पैशेषिकविमर्श । 21. पुटे 1.1.12 तथाभवतीति- 25. पुटे 1-1-17 कियावत् गुणवत्---" भायटीकाद्यनुसारात्। 53 पुटे 2-1-2 रूपरस--निग्धाश्च-अन्ग्रन्थमन्दीकिरणावलीतः 53 पुटे 2-1-4 वायु. स्पर्शवान्- वायुग्रन्थ- 54. पुटे 2-1-6 सपिर्जतु-पार्थिवानां पृथिवीग्रन्थ- 57. पुटे 2-1-7 पु-जसाना- 78. पुटे 2-2-4 तेजम्युप्णता विन्ध्येश्वरीप्रसादपाठादितः। 80. पुटे 2-2-6 अपरम्मिन् परं युगपढयुगपत्---,, सर्वार्थसिद्धि- कन्दल्यादितः । उपस्कारोऽप्यनुकूल इव । 90. पुटे :-2-18 दृष्टश्च दृष्टवत् दृष्ट्वा हेत्वाभासकन्दल्यादितः। 91. पुटे 2-2-19 यथादृष्टमयथादृष्टञ्चोभयथादृष्टत्वात् 44. पुटे 2-2-22 तस्मिन् द्रव्यं गुण: कौति संशयः 1-1-5 न्यायमाप्यतोऽपि । 96 पुटे 2-2-25 नापि-प्रत्ययस्य वि-प्र-पाठात् उपस्काराच 102. पुटे 2-2-32 संयोगाद्विभागाच्छब्दाच अव विभागाचेनि चकाररहितपाठः प्राच्यसूत्रपाठादितः 102. पुटे 2 2-33 लिङ्गाचानित्य. अत्र अन्ते 'शब्द' इति नास्ति अनुमानभाष्यकन्दल्यादितः । " " " ·22 " " " " 103. पुटे 3-1-11 अभूतं भूतस्य अत्र प्राक् 'विरोधि इति पदं नास्तीति भाप्यन्योमवतीकन्दल्यादितः । 124. पुटे 3-2-3 प्रतिशरीरमेकं मनः अत्र व्याख्यात: प्राच्य- सूत्रपाठाच विमृश्यमन्ति । 128. पुटे 3-2-10 यद् दृष्ट विन्ध्येश्वरीप्रसादपाठादितः । 139. पुटे 3-2-20 नानात्मानो व्यवस्थात: कन्दलीतः, नाना वेदान्तग्रन्यतः, उपस्कारतोऽपि । 145. पुटे 4-1-4 अनित्यमिति च-प्रतिषेधाभाव:- शाइरसूत्रभाप्यादितः (2-2.15) 146. पुटे 4-1-5 अविद्या च 148. पुटे 4-1-7 अद्रव्यदव्यत्वात् परमाणावनुपलब्धिः न्यायवार्तिकात (2-1-3.) 149. पुटे 4-1-8 अत्र 'मत्यपि द्रव्यत्वे महत्त्वे' इति नास्ति । न्याययातिकात् (2-1-3)उपस्कारादितश्च 152. पुटे 4-1-43 अरूपिपुअचाक्षुपत्वात् व्योमवत्यां पञ्चम्यन्तपाठः। 167. पुटे 5-1-15 मणि-कारणकम(कारितम् ) वि-प्र-कोशपाठात् 169. पुटे 5-21 नोदनाभिघातात्-(नोदनादभिघातात् ) 170. पुटे 5-2-7 नाव्यवायु ,, उपस्कारसंमतिरपि । नाच्य इति पा. 173. पुटे 5-2-13 अमेः--कीयदृष्टकारितानि श्रीमाप्यन्यायकुलिशादेः 177 पुटे 5-2-17 कायकर्मणाऽऽत्मकर्म व्याव्यातम्- यथावस्थितोपस्कार-प्राक्तनमत्रपाठादितः । 179. पुटे 5-2-19 तदमावे-स मोक्षः ,, प्राक्तनपाठ-उपकारादेः । .... " " " ·23 " " 181 पुटे 5-2-20 द्रव्यगुण भाभावस्तम कन्दल्यादिव्याख्यानुसारात् 192. पुटे 6-1-5 आत्मान्तर-स्मान्तरगुणेचकारणत्वात् कन्दल्याद्यनुसारात् । विप्र पाठोऽपि गमक इव । 209 पुटे 7-1.1 पृथिव्यादिरूप-योमवत्या पृथि यादीति विनापाठ 210 पुटे 7.1-2 एतेन नित्येचनित्यत्व- व्योमवती- उपम्कारोदतवृत्त्यादित । 215 पुटे 71-8 अविमुनि--वात् । ,, व्योमवतीदर्शितमिदम् । 220 पुटे 7-1-10 कारणवहुत्वात् कारणमहत्त्वात् प्रचयविशेपाञ्च महत् " शाकरसूत्रभाप्यात् (2-2-11) 227 पुटे 7-1-22 अविद्या[च] विद्यालिङ्गम् (निप्र) चकारो न 230 पुटे 7-1-20 कारणे कालराख्या । कारभाप्यफन्दल्यु पस्काररादे । 235 पुटे 727 कार्य-पृथक्त्वे न विद्यते-, योमवतीत । 242 पुटे 7-2-18 शब्दार्थावसबद्धौ वि-प्र पाठात् । 245. पुटे 7-2-22 कारण परत्वापरत्वे कन्दल्युपस्कारादे । 246 पुटे 7-2-24,25 कर्मभि कर्माणि,गुणैर्गुणा प्राक्तनपाठे नेति। 254 पुटे 8-1-9 समवायिन एते ,, अत्र एते इति पदपाठचिन्ता। 261. पुटे 8-2-6 तथाऽऽप एतदुपरि व्योमवत्या सूत्रत्रयम् 271 पुटे 9-1-11 आत्मन्यात्म अत्रात्मनीति पद न न्यायभाये। 272 पुटे 912-1 तथा प्रत्यक्षम् ,, अत्र प्रत्यक्षपद न प्राच्यसूत्रपाठे। 306 पुटे 10 29 अस्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्गमपेस्तद्वचनादानायप्रामाण्यम् , विन्ध्ये प्र पाठात् , कन्दल्यादितश्च । " " ·24 विषयसूची 1-1. उपक्रमस्या चतु:सूत्री एनद्दशाध्याय्युपजीव्या । ततः प्रयमाहि- कार्थम्तावत् सर्वपदार्थोद्देशपूर्वकमर्थशब्दाभिधेयानां साधर्म्य- वैधाभ्यां सह व्युत्पादनन् । 1-2. भतिरिक्तानामुद्दिष्टानां पदार्थानां (प्रयाणां) यथावनिरूपणम् । 2.1. भूतानां तत्तद्गतविशेषगुणवत्वेन लक्षणम् । तत्राप्रत्यक्षतया वायोः आकाशस्य च परीक्ष्य स्थापनम् । 2-2. तत्तदसाधारणगुणवत्त्वेन मृतकथनम् । मध्ये कालदिशोरपि लक्षणकथनं प्रमात् । 3.1. आत्मनां चेतनशब्दवाच्यत्वात् चतन्यगुणेनैव तस्थापनम् । तच्छेपतयाऽत्रैव हेतुहेत्वाभासविवेचनम् , आत्मस्थापनफलत्वात् अनुमानप्रमाणनिरूपणस्य । 3-2. मनस्तत्त्वविवेचनपूर्व चैतन्यातिरिक्तानामात्मसाधकानामशाना प्रतिबोधनम् । 4-1. मनेषु नित्यानित्यविवेकः । परमाणुमाधनप्रपञ्चनम् । 4-2. कार्यदव्य--शरीरनानात्व-- अयोनिजगरीरनिरूपणम् । भय कर्मनिरूपणार्याध्यायद्वये- 51. शरीरातिरिक्तनात्मना निःश्रेयसाथाय कर्तव्येषु कर्मसु प्रसिद्धोत्क्षे- पणादिलौकिकगारीरकर्मव्युत्पादनमुखेन मुग्रहकारणककर्मनिरू- पणम् । 5-2. दुहकारणक (मूकम्पादि) लौकिकर्मनिरूपणम् ।

·25 61. वैदिककर्मनिरूपके पष्ठे, प्रथम वेदप्रामाण्यम्यापनपूर्व दानपति- प्रहादिमुसेन मर्व यमरूपयोगाङ्गनिरूपणम् । 12. वर्णाश्रमधर्मादिवर्णनमुसेन नियमम्पयोगातनिरूपणम् । अथ गुणनिरूपणार्थाध्यायचतुष्टये- 7-1. एकद्रव्यसापेक्ष (रुपरसगन्धपरिमाण) वामगुणनिरूपणम् । 7-2. अनेकद्रव्यनिरूप्यगुणनिरूपणम् । 8-1. बायभावपदार्थविषयकप्रत्यक्षनिरूपणम् । 8-2. तत्कारणभूनाना पिपयेन्द्रियाणा निरूपणम् । 9-1. उक्तावशिष्ट(अभावसैक्फि-योगादिजन्यारोकिक)प्रत्यक्षनिरपणम् 9-2. प्रत्यक्षभिन्न (शिक स्मृति समादि) सर्वज्ञाननिरूपणम् । 10-1. मुम्बदु मनिरूपणम् । 10-2. इत्यगुणकर्मणा कारणत्ववैविध्यप्रदर्शनपूर्वक दामोपमहार । 'अनिश्मिममार मानयाताविहीन प्रविननबहुवे पकिगजाल- म्यम् । उदधिमममतन्वं तन्त्रमेतद् यदनि" इति किरणावत्यति- ताना दोषाणामनास्पदमिद दर्शननिति ययेदं निरनि मवेन , কথাশীষবমাসখনী নিযদি মাল্লিকাদামি, যখন ৫ব মণিহাখাবিং দুনিয়া, বাৰকসমীক্ষা থে- बयादतितोऽम्नानि च महत र वंपियनी न्यन्धि !' ও কাফালামি নয়বানা মামলাকিয়া মায়। তেলিখাৰীৰিশানি; সনাবাণি नविन विपन् ।

·अप्सु तेजसि अप्सु शीतता वैशेषिकदर्शनसूत्रसूची अग्नेरू ज्वलन 173 अपसर्पणमुपसर्पण अज्ञानाच 108 अप्रसिद्धोऽनपदेशो अणु महदिति 221 अपां संघातो अणुत्वमहत्त्वयोः 223 अपां संयोगात् अणुत्वमहत्त्वाभ्यां 224 अपां संयोगाभावे अणुसंयोगस्तु 156 अणोर्महतः 220 अतो विपरीत 221 अभिघातजे अथातो धर्म 2 अभिघातात् अदुष्ट विद्या 292 अभिव्यक्ती अदृष्टाच 206 अभिषेचनोपवास अद्रव्यत्वेन नित्य 61 अभूतं नास्ती अद्रव्यद्रव्यत्वात् 148 अभूतं भूतस्य अद्रव्ययत्त्वेन 59 अभूदित्यपि अनित्यमिति 145 अयतस्य शुचि अनित्यश्चाय 100 अनित्येऽनित्यम् 226 अरूपिषु अनित्येन्बनित्याः 211 अर्थ इति अनियतदिक 156 अनेकद्रव्यवत्त्वेन 48 अनेकद्रव्यसमवायात् 150 भन्यतरकर्मजः 237 अन्यवान्येभ्यः 43 अविभुनि अन्यदेव हेतुः 110 अशुचीति अपरस्मिन् परं 80 असतः क्रिया 178 116 172 173 170 211 79 162 163 100 200 269 117 296 205 256 152 258 204 111 अयमेप त्वयाकृत अर्थान्तरं च अर्थान्तरं हि अविद्या च अविद्या च विद्यालिङ्गम् 227 146 215 204 263 ·27 असति चाभावात् 206 असति नास्तोति 242 असदिति 264 असमवायात् 34 असमाहितान्तःकरणाः 272 अस्मबुद्धिभ्यः 306 अस्येदं कार्य- 279 अस्येदं कार्य 277 अस्येदमिति 282 अह मिति प्रत्यगात्मनि 131 अहमिति मुख्य 136 अहमितिशब्दस्य 127 आत्मकर्मसु 208 आत्मकर्म हस्त 163 आत्मन्यात्म 271 आत्ममनसोः 288 आत्मसमवायात् 276 आत्मसंयोग 161 आत्मान्तरगुणानां 192 आत्मेन्द्रिय 174 आत्मेन्द्रियार्थसनिकर्षात् 120 आत्मेन्द्रियार्थसनिक 122 आदित्यमयोगात् 86 आप सिद्धदर्शनश्च 292 इच्छाद्वेषपूर्विफा 207 इत इदमिति 83 इन्द्रियदोषात् इन्द्रियार्थप्रसिद्धिः इपावयुगपत् इहेदमिति इष्टानिष्ट कारण उक्ता गुणाः उत्क्षेपणमव उभयथा गुणाः एककालत्वात् एकत्वाभावात् एकत्वैकपृथक्त्व एकदिकाभ्यां एकदेश इति एकद्रव्यत्वात् एकद्रव्यत्वान्न एकद्रव्यमगुणं एकार्थसमवायि एतदनित्ययोः एतेन कर्माणि एतेन गुणत्वे एतेन दिगन्तरालानि एतेन दीर्घत्व एतेन नित्येषु एतेन विभागों एतेन शाब्द एतेन हीन 290 106 167 246 294 209 15 24 222 234 233 244 298 213 96 28 297 236 184 152 88 224 210 237 280 195 ·अप्सु तेजसि अप्सु शीतता 206 वैशेषिकदर्शनसूत्रसूची अग्नरूप्रज्वलन 173 अपसर्पणमुपसर्पण 178 अज्ञानाच 108 अप्रसिद्धोऽनपदेशो 116 अणु महदिति 221 अपां संघातो 172 अणुत्वमहत्त्वयोः 223 अपां संयोगात् 173 अणुत्वमहत्त्वाभ्यां 224 अपां संयोगाभावे 170 अणुसंयोगन्तु 156 211 अणोर्महतः 220 79 अतो विपरी 221 अभिघातजे 162 अथातो धर्म 2 अभिघातात् 163 अदुष्टं विद्या 292 अभिव्यक्ती 100 अष्टाच अभिषेचनोपवास 200 अद्रव्यत्वेन नित्य 61 अभूतं नास्ती 269 अद्रव्यद्रव्यत्वात् 148 अमूतं मूतस्य 113 अद्रव्यवत्त्वेन 59 अदित्यपि 296 अनित्यमिति 145 अयतस्य शुचि 205 अनित्यश्चाय 100 256 अनित्येऽनित्यम् 226 अरूपिपु 152 अनित्येन्बनित्या: 211 अर्थ इति 258 নিয়ন 156 204 अनेकद्रव्यवत्त्वेन 48 111 अनेकद्रव्यसमवायात् 150 अन्यतरकर्मजः 146 237 अविद्या च विद्यालिङ्गम् 227 अन्यवान्त्येभ्यः 43 अविमुनि अन्यदेव हेतुः 215 110 अशुचीति अपरम्मिन् परं 204 80 असतः किया 263 अयमेप त्वयाकृतं अर्थान्तरं च अर्थान्तरं हि अविद्या च ·27 असति चामावात 206 इन्द्रियदोषात् असति नास्तीति 242 इन्द्रियार्थप्रसिद्धि असदिति 264 इयावयुगपत् असमवायात् 34 इहेदमिति असमाहितान्त करणा 272 इष्टानिष्ट कारण स्मबुद्धिभ्य 306 उक्ता गुणा अस्येद कार्य 279 रत्क्षेपणमव अस्येद कार्य 277 उभयथा गुणा अम्येदमिति 282 एककालत्वात् अह मिति प्रत्यगात्मनि 131 एक्त्वाभायात् महमिति मुख्य 136 एक्त्वैकपृथक्त्व अहमितिशब्दस्य 127 एकदिवाभ्या मात्मकर्मसु 208 एकदेश इति आत्मकर्म हस्त 163 एकद्रव्यत्वात् आत्मन्यात्म 271 एकदव्यत्वान्न आत्ममनसो 288 एकद्रव्यमगुण आत्मसमवायात् 276 एकार्थसमयायि आत्मसंयोग 161 एतदनित्ययो आत्मान्तरगुणाना 192 एतेन कर्माणि आत्मेन्द्रिय 174 एतेन गुणत्वे आत्मेन्द्रियार्थसनिकर्षात् 1200 एतेन दिगन्तरालानि आत्मेन्द्रियार्थसनि 122 एतेन दीर्घत्व आदित्यसयोगात् 86 एतेन नित्येषु आष सिद्धदर्शनश्च 292 इच्छाद्वेषपूर्विका 207 83 इत इदमिति 290 106 167 246 294 209 15 24 222 234 233 244 298 213 96 28 297 236 184 152 68 224 एतेन रिमागा एतेन शान्द एतेन हीन 210 237 280 195- ·कर्मसु भावात् 28 एतेनाघटो 266 कार्यविरोधि 24 एतेनोष्णता 78 कार्यविशेषेण 86 कर्म कर्मसाध्य 22 कार्य कार्यान्तरस्य 112 कर्मभिः कर्माणि 246 कार्यान्तराप्रादु 70 कमिः कर्माणि गुणैः 240 कार्येषु ज्ञानात् 108 कर्मभिः कर्माणि गुणैश्च 223 क्रियागुणव्यपदेशा 262 50 क्रियावत् गुणवत् 25 कायकर्मणा 177 क्रियावत्त्वात् 60 कारणगुणपूर्वकः 69 गुणकर्मसु गुण 253 कारणगुणपूर्वकाः 212 गुणकर्मसु च कारणपरत्वात् 245 गुणकर्मसु सनिकृष्टेषु 251 कारणबहुत्वात् 220 गुणत्वात् 241 कारणभावात् 144 गुणवैधात् 31 कारणमिति 300 गुणस्य सतः 98 कारणसमवायात् 303 गुणान्तराप्रादुर्भावाच 155 कारणसामान्ये 35 गुणैर्गुणा 246 कारणं त्वममयायिनो 186 गुणैर्दिक 187,230 कारणकारण 303 गुणोऽपि 242 कारणाज्ञानात् 107 गुरुत्वप्रयत्न 34 कारणान्तरानुवराप्ति 68 चातुराश्रय 202 कारणाभावात् 38 जातिविशेपाच 207 कारणायोगपद्यान् 255 ज्ञाननिर्देशे 251 187 तआकाशेन 54 कारणे कालान्या 230 तत्वं भावेन 75, 82,86,249 301 तत् पुनः पृथिव्यादि 159 कार्य कारणयोः 235 तत्र विस्पूर्जथुः 172 कारणेन काल: कारणे समवायात् ·296 141 29 156 तदुष्टभोजने 194 250 तद्वचनादाम्नायस्थ 8 276 तद्विशेषेणादृष्टकारितम् 170 207 तन्मयत्वाच्च 206 29 तयोनिप्पतिः 49 तस्मादागमिकः 127 162 तस्मादागमिकम् 65 87 तस्मिन् द्रव्यं गुण. 94 166 तस्य कार्य लिङ्गम् 272 तस्य द्रव्यत्व 74, 123, 126 261 तस्य समभिन्याहारतो 194 232 तस्याभावात् 151 191 94 265 तृणे कर्म वायुसंयोगात् 166 21 तेजस्युप्णता 178 302 तेजमो द्रव्यान्तरेण 183 196 तेजो रूपस्पर्शवत् 53 288 तेन (एतेन) रसगन्ध 150 161 पुसीस लोहरजत 55 195 टिक्कालावाकाशश्च 184 दुष्टं हिसायाम् 194 75 129 229 दृष्टश्च दृष्टवत् 90 199 दृष्टादृष्टप्रयोजनानां 179 67 दृष्टानां 304 222 दृष्टान्ताच 291 तत्र शरीरं तवात्मा तत्समवायात् तत्संयोगो तथा गुणः तथा गुणेषु तथात्मसंयोगो तथा दक्षिणा तथा दुग्धम्य तथा द्रव्यान्तरेषु तथापस्तेजो तथा पृथक्त्वं तथा प्रतिग्रहः तथाऽभावे तथा भवतीति तथारूपे तथा विरुद्धानां तथा स्वमः तथाहस्त तदुष्टे न विद्यते तदनारम्भ तदनुविधानात् तदभावादणु मनः तदमावे संयोगाभावो तदलिङ्गम् तदुष्टज्ञानम् तुल्यजातीयेषु 175 दृष्ट आत्मनि ·135 23 दृष्टेषु भायात् देवदत्तो गच्छति देवदत्तो गच्छतीत्युप द्रवत्वात् स्यन्दनम् द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्ति द्रव्यगुणकर्मभ्यो द्रव्यगुणयोः द्रव्यत्वगुणत्व द्रव्यत्वनित्यत्वे द्रव्यत्वं गुणत्वं द्रव्याणां द्रव्य द्रव्याणि द्रव्यान्तरं द्रव्याश्रय्यगुणवान् 30 170 139 96 269 99 227 227 82 30 258 न तु गरीर विशेषात् 130 न द्रव्यं कार्य 133 न द्रव्याणां 170 नाव्यवायु 29 नानात्मानो 181 नापि कर्म 46 नास्ति घटो 20 नित्यवैधात् 248 नित्य परिमण्डलम् 82,86 नित्ये नित्यम् 42 नित्येप्वभावात् 33 निष्क्रमण प्रवेशनम् 20 निष्क्रियत्वात् 26 निष्क्रियाणांसमवायः 253 निस्संख्यत्वात् 250 नोदनविशेषात् 258 नोदनविशेषाभावात् 255 नोदनादाय 103 नोदनापीडनात् 33 नोदनाभिघातात् 10 परत्र समवायात् 158 परत्वापरत्वयोः 290 परिशेषात् 58 पुनर्विशिष्टे 100 पुष्पवस्त्रयोः 39 पृथिवीकर्मणः द्रव्ये द्रव्यगुण द्रव्येषु ज्ञान द्रव्येषु पञ्चात्मकत्यं द्रव्येषु अनितरेतर द्वयोस्तुप्रवृत्त्यो द्वित्वप्रभृतयः धर्मविशेषप्र धर्मविशेषाच धर्माच न च दृष्टानां न चासिद्ध न तु कार्याभावात् 67 242 186 233 165 164 168 171 169 71 246 . 73 195 76 173 ·31 यद् दृष्ट पृथिव्यादि पृथिव्याप: प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात् प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणां प्रथमाशब्दात् प्रयत्नविशेषात् प्रयत्नायौगपद्यात् प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रमिद्धाः प्रसिद्धिपूर्वकत्वात् प्राणापाननिमेपो बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिः बुद्धिपूर्वो ग्रामणे संज्ञाकर्म भविष्यति पट भावदोष उपधा भावोऽनुवृत्तेरेव मृतममूतस्य भूतो भूतस्य भूयम्त्वात् 209 13 66 154 103 165 124 121 105 114 124 188 1 189 21 203 42 114 164 यत्नाभावे 166 यथादृष्टं 91 यदिष्टरूपरस 203 128 यस्माद्विपाणी 119 युतसिद्धयभावात् 241 रूपरसगन्ध 52,231 रूपरसगन्धस्पर्शाः 14 रूपरसस्पर्श 53 रूपाणांरूपम् 34 लिङ्गाचानित्यः 102 वायु. स्पर्शवान् 53 वायुसनिक वायोर्वायु 62 विद्यारिद्यातच विभवान्महान् 228 विरोध्यभूत (उपस्कारे) 113 विशिष्ट आत्म 197 विपाणी ककुमान् 56 वृक्षाभिसर्पण 171 वेदलिहाच 159 वैदिकच्च 172 व्यतिरेकात् (उपरकारे) 30 व्यवन्यितः 78 शब्दलिंगारिशेपात् 75 शब्दार्थायसंपदा 212 92 प्रान्तं तत् मणिगमनं मइत्यनेक यचान्यदसत् यज्ञदत इति 260 233 167 146 264 126 यतोऽभ्युदय ·30 दृष्टेषु भायात् 1 135 23 30 170 139 96 देवदत्तो गच्छति देवदत्तो गच्छनीत्युप द्रवत्वात् स्यन्दनम् द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्ति द्रव्यगुणकर्मभ्यो द्रव्यगुणयोः द्रव्यत्वगुणत्व द्रव्यत्वनित्यत्वे द्रव्यत्वं गुणत्वं द्रव्याणां द्रव्य द्रव्याणि द्रव्यान्तरं द्रव्याश्रय्यगुणवान् 258 130 133 170 29 181 46 20 248 82,86 42 33 20 26 253 250 258 255 103 33 10 158 290 58 100 30 न तु गरीर विशेषात न द्रव्य कार्य न व्याणां नाध्यवायु नानात्मानो नापि कर्म नास्ति घटो नित्यवैधात् नित्यं परिमण्डलम् नित्ये नित्यम् नित्येप्वभावात् निष्क्रमणं प्रवेशनम् निस्क्रियत्वात् निक्रियाणांसमवायः निस्संख्यत्वात् नोदनविशेषात् नोदनविशेषाभावात् नोदनादाय नोदनापीडनात् नोदनाभिघातात् परत्र समवायात् परत्वापरत्वयोः परिशेषात् पुनर्विशिष्टे पुप्पवस्त्रयोः पृथिवीकर्मणः द्रव्ये द्रव्यगुण द्रव्येषु ज्ञान द्रव्येषु पञ्चात्मकत्वं द्रव्येषु अनितरेतर योम्नुप्रवृत्यो द्वित्वप्रभृतयः धर्मविशेषण धर्मविशेषाच धर्माच न च दृष्टानां न चासिद्ध न तु कार्याभावात् 269 99 227 227 82 67 242 186 233 165 164 168 171 169 71 246 73 195 76 173 ·31 यत्नाभावे यथादृष्ट यदिष्टरूपरस यद् दृष्ट पृथिव्यादि पृथिव्याप प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात् प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणा प्रथमाशब्दात् प्रयत्नविशेषात् प्रयनायोगपद्यात् प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रसिद्धा प्रसिद्धिपूर्वकत्वात् प्राणापाननिमेषा बुद्धिपूर्वा वाक्यकृति बुद्धिपूर्वो ग्रामणे सज्ञाकर्म भविष्यति पट भावदोष उपधा भावोऽनुवृत्तेरेव भूतममूतस्य भूतो भूतस्य मूयस्त्वात् प्रान्त तत् मणिगमन महत्यनेक यच्चान्यदसत् यज्ञदत्त इति यताऽभ्युदय 209 13 66 154 103 165 124 121 105 114 124 188 1 189 21 203 42 114 114 260 233 167 146 264 126 7 यस्माद्विपाणी युतसिद्धयभावात् रूपरसगन्ध रूपरसगन्धस्पर्शा रूपरसस्पर्श रूपाणारूपम् लिङ्गाधानित्य वायु स्पर्शवान् वायुसनिकऐं वायोर्वायु विद्याविद्यातच विभवान्महान् 166 91 203 128 119 241 52, 231 14 53 34 102 53 64 62 92 228 विरोध्यभूत (उपम्कारे) 113 विशिष्टे आत्म 197 विपाणी पकुमान् 56 171 वेदरिनाच 159 वैदिक 172 व्यतिरेकात् (उपस्कारे) 30 व्यवस्थित 78 शब्दरिंगाविशेषात् 75 शब्दार्थावमपद्धी 2 वृक्षाभिसर्पण ·समे हीने वा 32 शास्त्रसामर्थ्याच 140 सदनित्यं 18 श्रोत्रग्रहणो 93 सदसत् 263 संख्या. परिमाणानि 151 सदिति यतो 45 संख्याभावः 104 सदिति लिङ्गाविशेषात् 50 संज्ञाकर्म 65 सन्त्ययोनिजाः 150 संज्ञाया 158 समवायिनः 254 संदिग्धस्तु 131, 134 समे आत्मत्यागः 197 संदिग्धाः 104 समाख्याभावाच्च 158 संप्रतिपत्ति 103 195 संयुक्तसमवायात् 303 सर्जितुमधू 54 संयोगविभागयोः 240 सोऽपदेशः 106 संयोगविभागवेगानां 30 सामयिकः संयोगविभागाश्च 35 सामान्यो संयोगादमावः 68 सामान्यप्रत्यक्षात् 88 संयोगाद्वा 301 सामान्यविशेषापेक्ष 253 संयोगाद्विभागात् 102 सामान्यविशेषाभा 48,49, 50 संयोगाना 34 सामान्यविशेषेपु 252 संयोगाभावे 164 सामान्य विशेष 40 संयोगिनो 243 सुखदुःखज्ञान 139 संयोगिसमवायि 111 सुखादागः 206 संशयनिर्णयान्तरा 295 पश्च वायोः 57 संस्कारामारे 168 स्वमान्तिकम् 289 सचामत् 263 53 सति च कार्या 297 हस्तकर्मणा दारक 165 98 हम्नकर्मणा मनसः 174 सत्यपि द्रव्यत्वे 149 हीने परे 197 सदकारणवत् 141 हेतुरपदेशोलिङ्ग 281 244 64,127 स्पगवान् वायुः सो लिङ्गामायात् ·श्री: श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः श्रीगुरुभ्यो नमः वैशेषिक दर्शनम् वैशेपिफरसायनसहितम् यन्मुख्यद्रव्यभव्य यदिह गुणगुणोद्भासि निर्धूतहेयं यस्यैतत् कर्म सर्व यदपि सुरनराद्यात्ममामान्यसेन्यम् । इष्टैर्जुष्टं पिरोपैपगिरिसमवायेन लक्ष्मीपदं तत् सर्वार्थप्रापकोजःकणचरणसरोजन्म धाम'प्रपद्ये ॥ १ ॥ . 1. धाम-परं ब्रह्म, प्रकृतवैशेषिकदर्शनय । तय ग्रन मुख्यदयेण शुद्धसत्येन भव्यम् ; यस्यैतत् सर्व जगत् कर्म; 'यस्य वैतत् फर्मेति जगद्वाचित्वाधि: करणश्रुति. स्मर्तय्या। गुरनराद्यात्ममामान्यं सर्वे आत्मान । इष्टविशेषा --अप्रार भोग्य--भोगोपकरण महिषीपरिजनादयः । पगिरिसमवायन-यम्टाद्रिनित्यवासे तलीतलक्ष्मीयुधम्। सर्यपुरुषर्यप्रदः प्रभावशोपि यस्य तादृशचरणमरोजविशिष्ट्य । वैशेषिक्दशनं तु द्रव्यगुणकर्मादि पदार्थयुस निधूनहेयम्-अप्रामाणिकपरसंमत- पदार्थान्तरनिपेधकं मुरत्वनरत्व दिजातिप्रतिपादक परमगुगतविशेषयोधकं पगिरि- घमंदसि 'अयतो धर्म प्यास्यास्याम'इत्येवम्भूते स्थितम् रामदायारयेन पदाधन च शोनमानम् अभावार्यन्न सर्वपदावनिपादनसामध्यमंपन्नं कणादास्यात् सरम उत्समय। प्राये प्रकग प्रनोमि।

·32 शास्त्रसामर्थ्याच्च 140 सदनित्यं 18 श्रोत्रग्रहणो 93 सदसत् 263 संख्याः परिमाणानि 151 सदिति यतो 45 संख्यामावः 104 सदिति लिङ्गाविशेषात् 50 संज्ञाकर्म 65 सन्त्ययोनिजा. 150 संज्ञाया 158 समवायिन 254 संदिग्धस्तु 131,134 समे आत्मत्यागः 197 संदिग्धाः 104 समाख्याभावाच्च 158 संप्रतिपत्ति 103 समे हीने वा 195 संयुक्तसमवायात् 303 सर्जितुमधू 54 संयोगविभागयोः 240 सोऽपदेशः 106 संयोगक्भिागवेगानां 30 सामयिकः 244 संयोगविभागाश्च 35 सामान्यो संयोगादमावः 68 सामान्यप्रत्यक्षात् संयोगाद्वा 301 सामान्यविशेषापेक्ष 253 संयोगाद्विभागात् 102 सामान्यविशेषाभा 48, 49, 50 संयोगानां 34 सामान्यविशेषेषु 252 संयोगाभावे 164 सामान्य विशेष 40 संयोगिनो 243 मुखदुःखज्ञान 139 संयोगिसमवायि 111 सुखाद्रागः 206 संशयनिर्णयान्तरा 295 स्पर्शश्च वायोः 57 संस्कारामारे 168 स्लमान्तिकम् 289 सचामत् 263 53 सति च कार्या 297 हम्तकर्मणा दारक 165 98 हस्तकर्मणा मनसः 174 सत्यपि द्रव्यत्वे 149 हीने परे सदकारणवत् 141 हेतुरपदेशोरि 281 64,127 88 स्पर्शवान् वायुः सो रिहामायात् 197 ·श्री श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नम श्रीगुरुभ्यो नम वैशे पिक दर्शनम् वेशेपिकरसायनसहितम् यन्मुल्यद्रव्यमय यदिह गुणगुणोद्भासि निघूतहेयं यम्यैतत् कर्म सर्व यदपि सुरनराद्यात्ममामान्यसे यम् । इप्टैर्जुष्ट पिरोपैपगिरिसमवायेन लक्ष्मीपद तत् सर्वार्थप्रापकौज कणचरणसरोज-म धाम प्रपद्ये ॥ १ ॥ -अमाह धाम-पर ब्रह्म, प्रकृन्तर्वशेषिकदर्शनध । तन ब्रह्म मुख्यव्येण शुद्धसत्त्वेन भव्यम् , यस्यैतत् सर्व जगत् कर्म, 'यस्य वैतत् कमति जगद्वाचित्वाधि, परणधुति स्मर्तव्या। मुरनराया मसामान्य-सव नात्मान । इष्टविशेषा भोग्य-मोगोपकरण महिषीपरितनादय । पगिरिसमवायेन-स्टादिनित्यवासे तत्तलक्ष्मीयुपम्। सयपुरुषर्थप्रद प्रभाव शोपि यस्य तादृशचरणसरोजविशिष्टय । पेशे पेकदर्शन तु द्रव्यगुणकर्मादि पदाययुक्त निधूतहेयम् अप्रामाणिकपरसमत- पदार्थान्तरनिपेपर मुर वनरवादितातिप्रतिपादक परमाणुगतविशेषयोधक पगिरि- धर्मवयसि थियतो धर्म व्याख्यास्याम' इत्येवम्भूत स्थितम् समवायाख्येन पदायन च शोभमानम अभवार्यन्त सर्वपदायप्रतिपादनमामर्थ्यसपन्न कणादास्यात् । सरम उत्पन। प्राये प्रवण प्रनोमि।

·2 वैशेषिकरमायनसहित [धर्म- सूत्रत्याख्यानभङ्गी जहदपि निपुणं मेयनिष्कपि भाप्यं प्राचीनं यत् प्रगस्तप्रथिनमिदम् इदम्याकृतीश्वावलम्व्य । प्राज्ञोसप्रणीतेऽप्यपि सरसमशेषार्थवर्षिण्यनेकां वीक्ष्योपस्कार एवं क्षति महमधुना व्याचिकीर्षामि गास्त्रम् ।।२।। अत्र लक्ष्मीहयग्रीवो गुरवश्व गुणोज्ज्वलाः । अधीतानि च शास्त्राणि प्रसीदन्त्याश्रिते मयि ॥ ३ ॥ नातीवाम्मि निरालम्बो न च सर्व सुनिश्चितम् । अध यावद्विमृष्टं तु नान्तर्जरयितुं क्षमम् ॥ ४ ॥ वैशेषिकरहस्यार्थाः मतान्तरविलक्षणाः । सूत्रैर्युत्पाद्य रक्ष्यन्ते शैलीशुद्धिश्च दयते ॥ ५ ॥ अथ तत्रभवान् प्रत्यक्षितपढार्थतत्त्वः परमकारगिकः कणाद महपिरास्तिकतार्किकान् अनुजिवृक्षुः अशेपपदार्थतत्त्वज्ञप्तये विंश त्याहिकं दशाध्यायं वैशेषिकं नाम दर्शनं प्रणिनाय ; यस्येदमादिम् सूत्रम्- संयो १. अथातो धर्म व्याख्यास्यामः ॥ संयो अथशब्द आनन्तर्ये प्रसिद्धः ; अतपशब्दश्चैतच्छन्दप्रकृनिकः संसमनन्तरोपस्थितस्य हेतुत्वे । अत्र अथशब्दम्य शिष्यप्रभानन्तर- 2. ए मूत्रपाठमेदोऽपि प्रामाणिको बहुलमत्र द्रव्य.। अस्मदीर वशेषिकदर्शनविमर्श यत् प्रागेव न्यवैदि, ततोऽधिक विनेयमप्यैतदुपोद्धाने द्रष्टव्यम् । उपस्कारसारोऽपि लिख्यते। उपस्कारसार: मू I. अथ-शियाक्षानन्तरम्, अत:-सदन्तेवयुप- : संपत, धर्म भ्याख्यास्यामः । अथेति मालाय वा।

·3 यथा वदन्, घ्याख्यानम्] वैशेषिकदर्शनम् मित्यर्थ । यदाह श्रीपार्थसारथिमिश्री मीमासान्यायरताकरे, शास्त्रान्तरेषु अथातो धर्म व्याख्याभ्याम इत्यादिपु शिष्यप्रश्नानन्तः रूपसबन्धोऽभिधीयते' इति । अत इत्यस्य, 'यन शुश्रूपोऽनम्यवश्चा- न्तेवासिन उपसेदु, अत' इत्यर्थ इति किरणावरीत एव ज्ञायते । ननूपसतिपूर्वकशिप्यप्रभानन्तर्यपरेणाथशब्देनैवोपसतेर्हेतुत्वलाभात् अत इति व्यर्थमिति चेन्न-~-उपसन्नाना शिष्याणा सत्पावत्वादित्यम्य अतश्शब्दमिक्षितत्वात् । एव प्रश्नानन्नर पात्रत्वाव्याख्यास्याम इति " नापृष्ट कम्यचिद् वूयात् न चान्यायेन पृच्छत', 'नापाने शास्त्रमुक्षिपेत्' इति शास्त्रार्थ बोधयन् , एवमिद दर्शन रक्षणीयमिति शिप्यान् शिक्षयति । यद्वा अतश्गदेनैव सर्वलाभात् अथशब्दो न किञ्चिदर्थवाची, केवल मगार्थ प्रयुक्त 'ओकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मण पुरा । कण्ठ भित्त्वा पिनिर्यातो तेन माइगरिकाबुमो गलपत्यस्मरणात् । अकारीकारयो कण्ठम्यानकत्वात् काठ सनिर्यातारित्युच्यते' इति म पुरानाथ । कण्ठ मित्त्वेत्यनेन तत शब्दानुचारणसूचनात् ब्रमणापि भारम्भे पुरा तदा तदाऽनया प्रयुक्तत्वान्मगलर डेयमिनि जाप्यते। प्रथम तदुचारणपूर्वमारब्ध चतुर्मुसकार्य समविच्छिन प्रबहतीति च तम्य मङ्गरत्वम् । अवश्यश्च अनराप्तविभावकारोनाप्यास्तिसप्रेसरेण अन्तेरामिशिक्षणार्थ या मगर पतत्यम् , अपिघ्नप्रचारातिमायेथे च निबन्धनीयमिति । कानुन एव मनम्वरूपना मगरात्मसम्मन्नेवायनान्दो यदि वाक्यान्वियिरिचिदर्थपराऽरि स्यात् , सदा भर यौचित्यातिश्य इति, .

·वैशेषिकरसायनसहित धर्म- चदर्थचिन्तायाम् इष्टदेवताननस्कारादिमङ्गलाचरणानन्तरमित्यर्थमपि बोधयितुमर्हति । उक्तञ्च कैश्चित् (व्योमवत्यां), 'सूत्रेऽथशब्दोऽप्यानन्तये वनंत इति अन्यस्यासंभवान्नमस्कारानन्तरमिति लभ्यते । स च ज्ञान- प्रस्तावादीश्वरभ्य। ति। ( अथात्र सूने धर्मव्याख्यानमेव प्रतिज्ञायते; न पदार्थतत्त्वनिरूप- णम् । एवञ्च निम्पयितन्यपदार्थत्यागेन धर्मः फिमिति व्याख्यायत इनि शिष्याः शङ्करनिति तत्परिहाराय अतश्शब्दप्रयोग इत्युक्ती प्रयोजन- यतरं स्यादन पदम् । एवञ्च वक्ष्यमाणतत्त्वज्ञानोपयोगित्वादिति तदर्थो वाच्यः। अतोऽन.पदेन शिष्यपश्नरूपार्थालाभादथशब्दस्य पूक्ति शिययनानन्तर्थमेवार्थोऽस्थिति चेत्– सत्यम् , तदेव सुवचम् । धर्म- व्याम्यानोपयोग्येव चातदशब्दपरामृश्यम् । एवमपि, अत.--तत्त्व- साक्षात्कारम्य तापवयाभिहतशिघ्यापेक्षिनत्याहित्यर्थवर्णनेऽपि अपेक्षित- तत्त्वज्ञानोपयोगित्वाद्धर्मो व्याख्यायन इत्युक्तं भवतीति नमस्कारानन्तर्य- परत्यवादिनामागय. । ननु नपकारादेः प्रागाचरितत्वे तन एवं मङ्गलमिद्धया किमिति पुनग्यशब्दो मङ्गलार्थ इति चेन्न । शिष्य- शिक्षा नमस्कारानन्तर्ये वोधनीये पदान्तरेण तद्वोधनापश्या अयशब्दन तद्बोधने पांदकिमगळसिद्धिरिति । महगळं नाम निमिपम्मिमाप्युदेगविहिनव्यापारः कायिको याचिको मानगो या। तीर्थमान-हिरण्यदानादेरपि रिमनिवृत्त्यनुकूल- तयाऽयांत ममामिहेनुन्येऽपि नदुदेगस्तित्वाभावान्न मङ्गलन्येन प्रमिदिः। यपनि सनामिकामो मळमाचरदिति याक्ये समातिसाधन- ·5 व्यारयाम्] वैशेषिपदर्शनम् । 1-1-१ व्यापाररिशेपत्वेन रूपेण तम्य मगळपदनोध्यत्व न सम्भवति । तद्वा- क्यारादेव साधनताया भोत्स्यमानत्वात् तथापि समाप्तिमामो देवतान- मम्कार कुर्यादिति रीत्या प्रातिखिकरूपेण विधिल्पनान दोप इति मणिकृत । मड़लत्व तु न जाति । वयापमनम्सा यगन्दर्मजानादि- वृत्तितया शळत्यादिना साकर्यात् । समाप्तिमङ्गळयो कारणभावस्तु मपदवाच्यत्वेन सर्वानुगमेन वा स्यात् , यथायथ पृथगेव वा । "समाप्तिश्च निप्पत्ति , न तु यस ग्रन्थ समात इत्यम्य ग्रन्थो ध्यम्न इत्यर्थाभापात्"इति प्राश्च । सा च चरमवर्गात्पत्तिम्रन्थपिपये । यागादौ च तत्तद्धटकान्तिमकार्योत्पत्ति । न च समाप्ति प्रति मङ्गळम्य कारणले स्वतम्सिद्धविनपिरम्पले मइळानाचरणेऽपि तदुत्प- त्या यभिचार इति शक्यम्-~-विभवत्पुरपप्रारब्धकार्यममाप्ति प्रत्येय मगर कारणताया विवक्षितत्वात् । तर्हि पिनापिरहस्थलेऽपि कश्चित् किमिति मगळमाचत इति चेत्-पिनपिरहाज्ञानेन विघ्नशक्या कैश्चित् , पिजानिनिस्तु रोकमग्रहार्थमिति गृह्यताम् । यदि तु मङ्गळ विनध्य- सद्वारेव भरिप्यहिने पुमि विभप्रागभावपरिरक्षणेनापि समाप्तिहेतुरिति विभा यते, तर्हि ममाद्विमपुरपप्रारब्धसमाप्ति प्रति मगर कारणमिति पार्यकारणभावो वाच्य । तर इचिद्विम स , अन्यत्र विभागभाव- रक्षण च व्यापार । स च व्यापार मगळेन अणसा पनाना यापारम- मुदायात्मोन न साक्षार मिगते , स्न्यिपूर्व देवनाप्रमाद्वारेत्यन्यदतत् । अथ मङ्गल विना तीर्थयानादिनारि विमदिनागनार मगलम्य कारणत्व यभिचरिततिति चेत्-न-नाहगरले मग भसमये विमा- ·6 वैशेषिकरसायनमाहित [धर्म- मावात् । पिम्नवत्पुरुषप्रारब्धकार्यसमाप्ति प्रत्येव तत्कारणताया उक्तत्वान् । ग्रन्थारम्भात् परं तीर्थम्नानादिकरणे च प्रातमड्ग- लेनर ताहाविघ्नविनागः । किश्च कि व्यतिरकन्यभिचारात् कारणत्वं दुर्मदमित्युच्यते, किंवा नियनवृतित्वरूपकारणत्वस्यैव भड्ग इति ! नायः, न पवान्वयव्यतिरेकदर्शनेन कारणत्वमनुमीयते ; कित्याग- मवशान् कारणत्वं बुध्यत इति । अतो न दुर्महत्वम् । नान्त्यः । अनुमानावगम्याग्णत्वम्धन एव हि नियनपूर्ववृतित्वरूपं कारणत्वमि- प्यते । आगमावगतकारणत्वम्यरूपं तु सहकारिवैकल्यप्रयुक्तका भाव- कलं सहकारिकलापविशिष्टम्वनियनोतरवृत्तिकार्यकत्वं या। यद्वा यत्र तृगारगिमणिम्थर इव कार्ये वैजात्यं न दृश्यते, तत्र वैकल्पिकानेक- कारणम्यले तावत्कारणाभाचे कार्याभाव इत्येव व्यतिरेकांगी निरूप्यः । यथा अवहनन-अपमान नन्वपिदलनानामभावे तुयाभाव इति तेषां कारणवम् । अन इह नीग्नानादिरग्यदानाद्यमावविशिष्टमड्गयामाये विमानमाभाव इति मगठम्य काग्णन्यमिति । नथाच यथा तत्मत्वे तमत्त्वनित्यन्वयम्यले तदितरयादकांगणमत्वे तन्माचे कार्यमत्त्वमित्य- न्वयशिक्षा, तद्वत् नतम्याकयिकहेतुन्वाभिमनवम्त्वभावविशिष्टतदभावे कायांमार ति व्यतिरेकशिक्षाऽपि मुकरेत्यलम् । नत् मिद मङ्गळम्य प्रन्यादी यनत्ययम् । अतो मगळ- समयमदं प्रयुतान नं मारममाणो वक्ष्यमाणार्थोपयोगिनया धर्मयाम्याननादौ प्रतिजन इति ।। १ ।। उपमन्ना मिलेगमिन , 'त्य, कर्मचिनी लोकः श्रीयने, परमात्र पुग्यचिती रोकः क्षीय न्याटिनास्तरूपांगोपनमा धनी.

·7 घ्याख्यानम्] वैशेषिमाम् । णामनर्थ मिश्रात्यल्पपलमानहेतुता निश्चित्य तनो विरज्य तत्त्वनानेदग्परा तान् म्वरूपतोपि मा परित्याभुरिति धर्मन्याप्यान मतिनाय तरक्षणवर्णन- मुसेन तेषामत्याज्यत्वमुपदिदिक्षुराह-~- २. यतोऽभ्युदयनि धेयमसिद्धि स धर्म । अभ्युदय ऐहिकामुप्मिकफलम् । निश्रेयसमपर्ण । तयोर्यतो नि पति, स धर्म । अभ्युदयनि श्रेयसान्यतरसाधनल धर्मत्वम् । अभीष्टसाधन धर्म इति अनुगतलक्षणे वक्त ये एव कथनम् , न्तेवासि- भिरभ्युदयमाधनत्यम्य ज्ञातत्वात् , न केवरमभ्युदयमाधन धर्म , क्तुि नि श्रेयसमाधनमपीति तेपा प्रतिगोधनार्थम् । तत्राभ्युदयसाधन ज्योति- टोमादि, नि श्रेयमसाधनमारमध्यानम् । एवं यदेवाभ्युदयमाधनम् , तदेव नि श्रेयससाधनमपि प्रयोगभेदेन , "मिरिदिपन्ति यनेन दानेन तपसाऽनागकेन", "क्रियावानेप ब्रह्मपिदा चरिष्ठ "त्यादिश्रवणात् । अतोऽभ्युदयस्यानरूपनया हेयत्वेऽपि तद्धतयो धर्मा न हातुम , तेपामेव फलाभिमन्धि परित्यज्य भूयिष्ठमनुष्ठेयस्वात् । एव विरक्तैरनुष्ठी यमान एव धर्मो नितिधर्म इत्युच्यत इति। अत्र विवक्षित च लक्षणम- दृष्ट यागादिरूपसर्वधर्मसाधारणमिति ध्येयम् । अत्राभ्युदय -तत्त्वज्ञान मिति व्याख्यान न स्वरसम् । उक्तरीत्या सर्वधर्मलक्षणपरत्वे सभवति सूत्रस्य धर्मविगेपपरतया सकोचो न युक्त इति ॥ २ ॥ अत्राभीष्टसाधनत्व धर्मत्वमित्यनुगतरक्षण सिध्यति । तत् रागप्राप्ते भोजनादावतिप्रसत्तम् । शास्यनेनानिभिस्परिश्यनाना अपि उप मृ . अभ्युदय तलक्षानम्, स्वर्गादि ।

·8 वैशेषिकारमनमहिनं [धर्म- तहिं धर्मा मवेयुरिति गाऽपि म्यात्। कर्मकाण्डे क्षुद्रफलसाधनत्वेनैव विहितानां धर्माणां निःश्रेयसमाधनत्वे च किं प्रमाणमितीमेऽन्तेवासि- नोऽपि अनुयुनीरन्नित्यभिसन्धायाह- - ३. तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम् ॥ तम्य धर्मम्य वचनात् बोधनादान्नायम्य श्रुतिस्मृतिलक्षणस्य प्रामाण्यम् । एतदुक्तं भवति-गाक्यादिवाक्यानां प्रामाण्यामावात् तद्- बोधितेषु कर्मसु तदुक्ताभीष्टमाघनत्वमेव नाम्तीति न तत्रातिव्यातिः शक्या।भाउनादकावगतन्याटाम्नायप्रमाणकत्याभावान्न तत्रातिव्याप्तिः, आनायत्रमिताभीष्टमानताकरवं धर्मत्वमित्येव रक्षणनिष्कर्षात् । निःश्रेयसमाधनत्वेऽपि न मंटेग्धव्यम् , अभ्युदयमाधनत्यम्येव तत्माधन- त्वस्याप्यानायत एवं प्रमिनत्वात् । न च विविदिपन्तीत्यादीनां वाक्यानां तत्त्वज्ञानिभिरपि कर्म न मुन्यमित्येवंरीन्या केवलमर्थवादत्व- कल्पनया कर्मकाण्टोनक्षुद्रफलायतयेय कर्मविनियोजक: कृम्न आनाय इति मन्तव्यम् , तयाऽऽनायम्यापार्थकल्पनानुपपत्न. । विनिगमना- विरहेण विपरिवर्नम्याप्यापते । अन आम्नायम्याभ्युदयनिःश्रेयसमाधन- धर्मवचनादेव प्रामाभ्यनिति ।। इदमप्यत्र निगूढम् --उपनिपटां कर्ममागोपन्वामावेऽपि, 'तत्त्वनिरूपगग्नया मामाभ्यमिति, न सामा कार्यान्तरे कर्मविनियोगे तासयम् ; पागः कर्मनिन्दनाटिन्युयेश्य नियममाधन कर्मणां न निराकमदम् । पृयित्यानां यायानाम् , आन्मन., परमान्मनध टर. ग. कामिनाया।

·9 ननु, व्याख्यानम्] वैशेषिकदर्शनम् । १-१-३ यथायथं प्रत्यक्षानुमानपरिच्छेद्यतायाः सतर्कसंप्रधारितत्वेन तदतिरिक्त- स्योपनिपद्वद्यम्य तत्त्वस्यामावेन तत्त्ववचनादाम्नायप्रामाण्यमनुपपन्नमिति उपनिषदामपि तदनुवादेन तादृशतत्त्वानुबन्धि योगकर्मोभयानुष्ठापनपर- ताया एव वाच्यत्वेन निःश्रेयससाधनधर्मवचनतयैव प्रामाण्यमास्थेयमिति । 'श्रुतिस्मृतिलक्षणोऽप्याम्नायो वक्तृप्रामाण्यापेक्षः ; तद्वचनादानायप्रामाण्यम्'इति भाष्यदर्शने, तद्वचनादिति सौत्रपदम्य तेन पुरुषेण वचनात् प्रणयनादित्यर्थोऽवगम्यते। अत इह तत्पदमीश्वर- परम् । न च तस्य पूर्वप्रस्तुतत्वाभावाद् ग्रहणायोगः, तच्छब्दस्य प्रसिद्ध- परताया बहुलं दर्शनात; ईश्वरम्य चातिप्रसिद्धत्यान् ; तच्छब्दस्य तदर्थ- कताया: ओं तत् सदिति गीतादिसिद्धत्वाञ्च । यद्वा, 'कृष्ण धर्म सनात- नम्' इत्याद्यनुरोधेन भगवानेव धर्मः। तव्याख्यानमेवेह प्राक् प्रतिज्ञात- मस्तु । तदेव च द्वितीयमूले लक्षितम् । सर्वे हि फलमतः परमात्मन एवाऽऽराधिताद्भवतीति वेदान्तघण्टापथः । एवञ्च तद्वचनादित्यस्य तेन धर्मभूतेनेश्वरेण वचनादित्यर्थो निरावाध इति चेन्न-चतुर्थमूत्रे धर्म- विशेषप्रमूतादिति निर्देशवलेन, स्वारस्येन च सर्वधर्मलक्षणपरताया एवेह प्रकरणेऽवगमेन क्लिष्टगत्या परमात्मग्रहणस्यानुचितत्वात् । भाप्यं तु तद्वचनादाम्नायप्रामाण्यमिति एतदर्शनान्तिमसूत्राभिशायणोपपन्नम् । तत्र तत्पद परमात्मपरमिति च वक्ष्यते || ३ ॥ ननु धर्मादेव चेनि.श्रेयसम् , तर्हि तत्त्वज्ञानं व्यर्थम् । तत्व- ज्ञानामोक्ष इति प्रमाणप्रतिपन्नार्थत्यागश्च । तस्यापि कारणत्वे कथमु-. मयोरुपयोगः । तत्त्वञ्च ज्ञेयं किम् ! कथञ्च ज्ञेयमित्यत्राह- ·10 - वैशेषिररसायनसहितं [पदार्थो देशः ४. धर्मविशेषप्रसूताद् द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां साधर्म्यवैधाभ्यां तत्वज्ञानानिःश्रेयसम् ॥४॥ धर्मविशेषः उक्तयोः प्रवृति निवृत्तिलक्षणयोधर्मयोमध्ये निवृतिल- क्षणः तदुत्पादितात् तत्त्वमाक्षात्कारादपवर्ग इति। पदार्थानां साधर्म्य- वैधर्म्यरूपं यत्तत्त्वं तज्जानादित्यन्वयार्थः । समानो धर्मो येषां ते सध- मणिः। तेषां भावः साधर्थम् । विरुद्धधर्मवत्त्वं वैधर्थम, विशिष्टधर्मवत्त्वं वा। ताभ्यां साधारणधर्मविशेषधर्माभ्याम् । तस्य भावम्तत्त्वम् अनारोपित रूपम् । तत्त्वपदस्य धर्मिपर्यन्तनयाऽपि प्रयोगोऽस्ति । तदा पदार्थविशे- प्यकं साधर्यवधार्थपकारकम् अत एव तत्त्वविषयकं यद् ज्ञानम् तम्मादि- त्यर्थः । वस्तुतोऽभेदेऽपि वृक्षमामान्यत्तित्रातिरित्यत्र वृक्षाणां मामान्य- मिति यथा, तथा पदार्थानां यत् तत्त्वम्, तज्ञानादित्यन्वयोऽपि घटते। एतदुक्तं भवति-माक्षे तत्त्वज्ञानमेव मुन्योपाय. । तत्त्वज्ञानं चामानात्मविवेकम्पमिति, द्रव्यादिपपदार्थज्ञानरूपं तद्भवति । तत्र पदपदार्थावान्तरविभागम्पाणां पृथिव्यादीनां सर्वेषां मध्ये येषा यावन्तः समाना धर्मा भवन्नि, यावन्तध विरद्धा विशेष प्रतिनियताः, तेषां ताद्विशिष्टत्वेन स्विचने आत्मनोऽप्यनत्मभूतपृथिव्यादिभिः कियदंगे माग्यम् , कियदंगे च वैषम्यम् , कथं च ऐक्य- अमरपमिथ्यानानम्, किमंगवानाच ननियत्तिः, अन्तत आत्मा- माधारणमाः फे, तयानान्मगन्धायता: के, के च सामाविकाः, कामोशिकांगनिपिग्न्यिादिफं. मयं ममेग मुनानम् । प्रथमती रिम: मटाचारमापन्नो गुरमुग्यात् ययापतिमा पट्पटामित्थं तनध ·11 पदार्थो देशः वैशेषिकदर्शनम् । १.१.४ शृणुयात् । अथ मन्वीत । ततः स्वाभाविकोपाधिकसकारविशिष्टं स्वात्मानं ' साक्षात्कृत्य औपाधिकाकारं निनि यिपुः तादृशात्मध्यानं विहितमनुष्ठेित् । तदा तस्य यथावनिप्पतये साफल्यसंपत्तये च सर्वानपि धर्मान् फलाभिसन्धिरहितान् , ईश्वरप्रणिधानं च तदर्पण- बुध्या समाचरेत् । एचमाराधितश्च परमारमा प्रसन्नः स्वात्मध्यानपर- स्यास्य तदितरचमुख्यमवेक्ष्य तदी-मुख्यमभिवर्य मुमुक्षुमेन योगजधर्म- समृद्धं विदधाति । तद्धर्मबलेन चैप स्वात्मानं स्वाभाविकविभुत्वैकत्व- नित्यत्वनिरवयत्यादिविशिष्टं देहसम्बन्धाधीनजानाधागन्तुकानेकगुणम् अनादिकालसमापतितानेकदेहसम्बन्धाऽऽपादितानन्तधर्माधर्मसमालीद- च साक्षात्करोति। एवं निवृत्तिलक्षणधर्मप्रसूततत्त्वमाक्षात्कारवलादेव गुणादिसमवायान्तमर्वपदार्थममाश्रयभूतपूधिन्यादिद्रव्यमयेऽग्मिन् प्रपञ्चे एषु देगेपु, एपु कालेषु एपां धर्माणामधर्माणां च इत्यं फलानि मयाऽनुभोक्तव्यानीति निश्चित्य, "नामुक क्षीयते कर्म"इति च निर्धार्य, स्वगतधर्माधर्मफलभूतानि सुरनरखरतुरगभुजगविगादीनि सर्वाणि शरीराणि युगपदेव स्वयं निर्मायाऽऽविश्यानुम्य संचित नामयन् समृद्धतत्तमाक्षात्कारतया स्वल्पम्यापि मिथ्याज्ञानस्यानवकागेनापूर्व किश्चित् पुण्यं पापं वाऽनाचरन् ममोपाधिकाकारं निवर्नयनि । तनश्य निःश्रेयसमझते। अतो निःश्रेयमार्थिना धर्मोऽरिन त्याज्यः । तत्त्वमपि यथोक्त साक्षात्क्तव्यमिति । तत्वमाक्षात्कारोऽपि नि:श्रेयसे परम्परया दृष्टविधयेवोपयुज्यते । ईशनिःश्रेयमम्वरूपच पष्ठ वक्ष्यते ॥ अनेन च मूत्रेण शास्त्रविषयः, प्रयोजनच कम्टोक्तम् । राफ वर्गकामो मुख्याधिकारीत्यर्थमिदम् । प्रतिपायप्रतिपादयमावरूपस्य- ·14 [गुणविभागः , वैशेपिकरमायनसहितं ६. रूपरसगन्धस्पाः स्संख्याः परिमणानि पृयक्त्वं संयोगधिमागी परस्यापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखे इच्छाद्वेपी प्रयत्नाश्च गुणाः ।। पूर्वोचरसूत्रयोरितिशब्दनिर्देशिनाऽत्र चकारप्रयोगादवधारण परित्यक्तम् , अनुक्तसमुच्चयो विवक्षित इति ज्ञायते । तत्र प्रमेयग- तगुणाः पूर्वम् , प्रमातृगुणाः पश्यादिति क्रमः। प्रथमद्रव्यम्य पृथिव्याः गुणाः क्रमेण गणिताः । तत्र यथाह जलादिपु कतिपयत्यागो गुण- विनिवेशावसरे व्यक्तीभविष्यति । तत्र स्पर्शान्ता. विशेषगुणाः; अप- रत्वान्ताश्च सामान्यगुणाः । रूपादीनां चतुणां यहि रिन्द्रियव्यवस्थाहेतु- तया विभिन्नेद्रियग्राह्यत्वरूपं मिथोवलक्षण्यं दर्शयितुं द्वन्द्वः । एवमुपरितन- द्वन्द्वानामपि मिथोविरोधप्रदर्शनार्थत्वं मन्तव्यम् । रूपाणि च रसाश्च गन्धाश्च स्पर्माश्चेति विग्रहः । यत्रयत्र गुणेऽवान्तरजातिबहुत्वम् , तत्र बहुवचननिर्देशस्यतत्सूत्रे दर्शनात् । द्रव्यप्रत्यक्षे गुणान्तरादिप्रत्यक्षे चापे- क्षितत्वात् रूपं प्रधानम् । तत् सप्तरिधम् । तदपेक्षया न्यूनविधो रसः। गन्धस्ततोऽपि ; सुरभ्यसुरभ्युदासीनभेदेन त्रिविधत्वात् । स्पर्शस्य त्रिविध- स्वेपि, रूपरसवत् सर्वोपि गन्धः पृथिवीवृत्तिः; न तु स्पर्शः सर्व इति वैरक्ष- ण्यात् गन्धम्य पूर्व निर्देश. । परिमाणापेक्षया संख्यानामयान्तराधिक- जातिकत्वात् प्रागुक्तिः। संग्व्यानुविधायितया सम्ब्यानन्तरमुपस्थितम्यापि पृथक्त्वस्य वैविध्याभावात् , परिमाणमुक्त्वा पश्चात्पूर्वोपस्थिततदुक्तिः । यद्यपीदमेकपृथक्त्वद्विपृथक्त्वत्रिपृथक्त्वाद्यनेकानान्तरविधाशालि, अथापि अत्र द्वित्वादिसम्ब्यासमावेशपयुक्त एव भेदग्रहः, न त्ववान्तरजाति- भेद: सारसिक इत्याशयः । अत एयरवचनम् । संयोगविभागौ सर्वद्रव्य- साधारणौ संख्यादिवत् ; न तथा परत्यापरवे। अपरत्वकथनानन्तरं ..

·15 कमै विभागः वैशेषिकदर्शनम् । १-१.५ गुरुत्वद्रवत्वे पृथिवीनिष्ठे वक्तव्ये-अथाप्यत्रेन्द्रियग्राह्यगुणमात्रकथनात् , गुरुत्यस्यातीन्द्रियत्वात् त्यागः । द्रवत्त्वमपि सामान्यविशेषगुणात्मकत्वात् नैकरूपमित्युपेक्षा । स्नेहशब्दयोर्विशेषगुणत्वेऽपि जलाकाशनिष्ठतया पृथिवीगुणमध्ये निवेशनेऽनौचित्यात् स्पर्शानन्तरमनुक्ति । अपरत्वान्त- सामान्यगुणकथनानन्तरञ्च न वाह्यविशेषगुणकथनमुचितमिति पश्चादपि त्यागः । बुद्धिः प्रत्यक्षानुमित्यादिभेदभिन्ना आत्मगुणेषु मुख्या। मुखदुःखे परमफलत्याकारेण प्रधाने। सुखदुःखखरूपविवेचनमिच्छा- द्वैपायत्तमिति तत्र क्रमः। प्रयत्नः प्रवृचिनिवृत्तिजीवनयोनिभेदेन त्रिविध इति बहुवचनम्। धर्माधर्मावतीन्द्रियत्वात् त्यक्तौ। संस्कारोऽप्येवम् ; द्रवत्वयच नैकरूप इति एते च सेहगन्दगुरुत्वद्रवत्वधर्माधर्मसंस्काराः सप्त चकारसूचिता इह शास्त्रे तलतल कीर्तविन्यन्त एव ॥ ६ ॥ ७. उत्क्षेपणमवक्षेपणमाञ्चनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणि ॥ इतिरत्राप्यवधारणार्थः । तेन पश्चैव विधा इति सिध्यति । उत्क्षेपणमूर्ध्वदिवसंयोगानुकूल क्रिया। अवक्षेपणमधोदिक्मयोगानुकूल- किया। आकुञ्चनमयावयवम्य मूलाययवसंयोगानुकूलक्रिया । प्रमारणं मूलावयव विभागपूवकम्वदेशसंयोगानुकूल किया। एवञ्चमानि चत्वारि कर्माणि नियत दिग्देशविशिष्टकार्यारम्भकाणि । अनियतयत्किञ्चिद्दिग्विशि- एकार्यारम्भकं कर्म गमनम् । ताशकर्मण्येव गमनन्यज्ञातिः । उदोपणा- डिम्पलेऽसि 'हन उदरहती' त्येवं गमनन्यवहारस्तु गमनस्येवास्यापि संयोगविभागजनकत्यसाम्पाद्गौणः । तथाच पञ्चजातिस्थितिः ।

·16 वशेषिकरमायनमहित कर्मविभाग: अथ विवेकार्थ मुखान्तरेणापि विभागः प्रदश्यते । कर्म द्विविध प्रयत्नपूर्वकमप्रयत्नपूर्वकञ्च । तत्राऽऽद्यमुक्तरूपेण पञ्चविधम् । अन्त्यं तु सर्व गमनमेव । एवं वा-कर्म विवि मत्प्रत्ययम् , असत्प्रत्ययम् , अप्रत्ययश्चति । तत्र प्रयत्नजन्य कर्म सत्प्रत्ययम् । यथा-प्रयत्नवदात्मसंयो गात् हस्ते कर्म; तादृशहस्तसंयोगात् मुसलादी कर्म च । असत्प्रत्ययं नाम, यत् किल, 'हस्तमुसलादावुत्क्षेपणादिकमुत्पादनीय'मिति बुद्धिपूर्वमेव पागारम्भेऽपि तत्क्षणे तादृशबुद्धयमावेऽपि तां बुद्धिमनपक्ष्येवोलखलमुस- लाभिवातवगादवशादेव मुसले, तत्संयुक्ते हस्ते चोत्पतनकर्म । एवमन्यदपि तद्भवति । अप्रत्ययं तु प्रयत्नापेक्षाप्रमक्तिरहित शरीरतद- वयवनत्मम्बद्धव्यतिरिक्ते वाय्यादी कर्म। अत्रान्त्यद्वयं गमनमेव । आद्यं तूरक्षेपणाद्यात्मना पञ्चविधमिति ।। ननूरक्षेपणादिकं कथं कर्म। न [रक्षेपणपदम्योर्ध्वदिक्सयो- गानुकूलक्रियेत्यर्थः । तथामति, 'उद्गच्छति' 'उत्पनति' इत्यादेरियोन्क्षि- पतेरप्यकर्मकत्वापत्ते, । सकर्मकत्वेऽति हस्तः उरिक्षपतीत्यादिप्रयोगा- पत्तश्च । अत ऊर्ध्वदिवमयोगानुकूलक्रियानुकूलव्यापार उल्लेपणम् । हम्नमुरिक्षपतीत्यादी तागधात्वर्थतावच्छेदकक्रियारूपफलमालितया हनादेः कर्मत्वम् । हम्तादिगततादृशक्रियानुकूलळ्यापारश्व-हम्तम्य कर्म- कारकत्वे प्रयनवदात्मसंयोग.; मुसलस्य कर्मकारकत्वे हम्नमुमलसंयोगः; उम्खलं मुसलमुक्षिपति, स्रोतम्संघट्टी जलमुरिक्षपति, दावानिशुखण्ट- मुरिक्षपति, वायुम्नूलमुक्षिपतीत्यादी च उल्लम्बलमुसलाद्यभिघातरूपः संयोगः । एवञ्च कथमुक्षेपणादेः सयोगादिरूपस्य कर्मण्यन्तर्भावः !

·17 , कर्मविभाग] वैशेषिकदर्शनम् । १-१-७ क्यन्तरा च प्रयत्नपूर्वकमेव समुत्क्षेपणादिक मिति चेत् थ्यताम् । लाके हम्तमुरिक्षपनीत्यादि चेतनन्यापारपरतया प्रयोगो मुस्य । अन्यन्तु न सरम इति गौण एव। पचोक्सियोगानुकूलप्रयन्जन्यक्रियानुकूल- व्यापार एव मुरक्षिपयर्थ । एवमवक्षिपत्याढावपि प्रयत्नान्यत्सम- न्ता यम् । एव धातो व्यापारपर्यन्तार्थक ऽपि सूत्रे स्पणाद्विपद तागायननन्यक्रियापपरमात्रविजया प्रयुक्तम् , तवतव फन्माल- तात्पर्येणापि ल्युडाद्यन्तप्रयागदर्शनात् । जन इहोपणादे मन्तिमायो नानुपपन । उत्पतनादिगन्नाप्रयोगेणोत्क्षेपणादिशब्दप्रयोगश्च, 'प्रत्या- जन्यक्रियायामेवेयमान्तर नाति , अन्यन् पुन उत्पतनादिक गमनमे- वेति सूचनार्थ इति । अथ निष्क्रमणप्रवेगनम्रमणरेचनादिनानारिभानधर्ममद्भावात् कथ पञ्चवेति चेन-तम्य भान्य एव ममाहितत्वात् , 'सर्वम्य गमन एवान्ताव ' इति । न च नितणत्यसवेगनत्वादे विभाजधर्मत्व- मपि समपति , एक्न समावेगाई लेनापिद्धत्वात । अपररकात् अपवरकान्तर गच्छति पुरपे प्रथमापपरकम्य तम् निजामती ति मन्यते। द्वितीयापररकम्यश्च जय प्रगितीतीत्यादि तव द्रष्ट वम् || निरिटानिरिटायरमनिसिरुद्र यमाधारणमुक्षेपणादि प्रथममुत्तम्। निविड-नमनायट यातनापुञ्चनादि पश्चात् । भूमिष्ठ प्राय किमप्युक्षिययावक्षिपन् । गजु हम्मादिक्मागुच्चयर प्रमारये- दिनि तत्रापि पौर्वापर्यम् । तदिन म गमनमिति मूचयितु तदन्ते निष्टमिति ॥ ७ ॥ यथा- अय 2 ·18 वैशेषिकरसायनसहित [दव्यादिवय- + । एवं द्रव्यगुणकर्मागि सामान्यत इव विशेषनोऽप्युदिधानि । अथ 'परमपरमिति सामान्य मिति सामान्यविभागः कार्यः। अथापि लोके द्रव्यगुणकर्माणीव सामान्यादि प्रधाननया नानुभूयते । उक्तञ्च शास्त्रदीपिकायाम् , 'इथं गौरिति हि सर्वदा सर्वपा प्रतीतिः, न, इह गोत्वमिती'ति । विशेषसमवायौ च सर्वथाऽतीन्द्रियौ। किञ्च, द्रव्यादित्रिकमेव भाप्यादिपु धर्माधर्महेतुत्वेन निरूपितम् । अत एव प्राधान्यादर्थशब्दोऽपि सूत्रकारेण द्रव्यादित्रिक एव परिभाषितः । अतो धर्मितया प्रतीयमानेषु आपामरप्रमिद्धेषु द्रव्यादिषु त्रिषद्दिष्टेषु साधर्म्यवैधरूपधर्मवचनं तद्गोचरमेव समनन्तरं वक्तुमुचितम् । सामा- न्यादिकं तु निरूपणात्प्रागज्ञातम् , निरूपणात्पश्चाच विविक्तमेव ज्ञातमिति न तत्रापिवेक साधर्म्यधर्थवचनेन परिहर्तव्योऽम्ति। न च सामान्य एव स्फुटमज्ञाते सति परमपरमित्यत्यन्ताप्रसिद्धतटवान्तरोद्देशः कथमपि बुद्धिमारोहेत् । अतः सामान्य लक्षणतः पूर्वं ज्ञाप्यम् । लक्षणञ्च विशेषधर्मवचन । द्रव्यादीनां लक्षणवचनारपूर्वमेव सामान्यादेस्तद्वचनं च न प्राप्तकालम् । द्रव्यादीनां विशेषधर्मवचनं च साधर्थवैधर्थकथनरूप- धर्मवचनात्मकद्वितीयशास्त्र प्रवृत्तिमध्यनिवेशि। अतो द्रव्यादीनां साधर्म्य- वैधये प्रागभिधाय ततः सामान्यादि लक्षणता जापयितुमुचितमिति । तदेवम भिसंधाय द्रव्यादीनां साधर्म्यादि वक्तुमारभते-~- ८. सदनित्यं द्रव्यवत् कार्य कारणं सामान्यविशेषयदिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेषः॥ अविशेष इति । विशेषधर्मः उपरि वश्यते । ततः प्राक् साधम्र्य समानधर्म उच्यन इत्याशय.। अत्र यावतां यत् साधम्य वैध- - ·19 - - साधयम् वंशापरदर्शनम् । ११० 4 का उच्यते, तावत्यु तत् प्रव्यिक्ति चिनक्षितमिति न मन्तव्यम् । फिन्तु द्रव्यगुणकर्मणा साधर्म्यमुन्यमान द्रव्ये गुणे कर्मणि च यथायथ चते , न तु द्रव्यमाने अन्ननारे वा, न वा निकादन्यत्रेति । तथाच किञ्चित् कतिपयद्रव्यगुणभंगामपि भवेत् । किश्चितु सर्वेषामपि । अतो न सम्यापि साधर्म्यम्य सवृत्तित्वमम्पादनायाऽऽयास कार्य इति ध्येयम् । सूत्रे इतिशब्द मदादिपदेन प्रत्येक सम्यन्यने । सदित्यु- च्यमान सत्ताजातिमत्त्वमेक समानो धर्म । अय सति । अनित्यत्व ध्यमप्रतियागित्वम् । कारत्व प्रागभावप्रतियागित्वम् । तदुभयं न सर्व- वृत्ति । तथा च भा'यम्-'कात्विानित्यने कारणरतामेवेति । न च ध्यममागभारयाररियाप्ति शक्या । सूत्रनिर्दिष्टभावम य एव विचारात् । द्रय समयिक रणतयाऽभ्याम्तीति द्रव्यात् । त्यसमवायिकारणकत्व सावधम् । न च द्रय समानितयाऽभ्य म्नीत्येतावटेवारिस्वति वाच्यम् , तथासति समवायेन द्रव्याभिच माधधन्य त , स्त्र सामान्यादायनि- प्रसत्तमिति । यहा समाबिया द्रयविशित्वमेव साधर्म्यमातु, नियापुणे रवि तत्समन्वयगम त् । सामान्यादापनियाप्तिवारणाय मामान्यत्त्वे सनीति विशेषण देयम् । अत एव भाप्यम्-~~-'द्रयाश्रि तत्पशान्यत्र नित्यव्येभ्याइनि। अथा, द्रव्य व्याक्तयाऽस्यान्तीति इयत्त, तत्व साधर्म्यम् । कारणत्यमपि, द्रयम्य समाविकारणत्वात, गुणकर्मणोधाममवायिकारणत्वात् । मामा-यन्य मागममत्यो निमित्त- कारणत्वेऽपि नोक्त विधकारगतानत्यम् । अणुरिमाणादौ पषिदेतदभा वेऽपि न दोष । तथाच भाष्यम्----'कारण चा पर पारिमाग्टल्या दिभ्य ' इतिमतामामान्यम्य प्रागुत्त राहिगेपम्पमामा यवर सामा

·20
वशेषिरसायनसहित
[द्वय-
यथा तन्तोः पट
अतः
न्यविशेषवदित्यनेन विवक्षितम् । त्यत्वगुणत्वादिमत्त्वात् समन्वय
इति ॥ ८ ॥
अथ रक्षणसूत्र यावत् द्वयोर्द्धयो साधर्म्य वक्तुमारभते-
९. द्रव्यगुणयोः सजातीयारम्भकत्वं साधर्म्यम् ॥
साजात्यं पदार्थविभाजकद्रव्यत्वादिरूपेण ।
प्रति, तन्तुरूपादेश्च पटरूपादि प्रति आरम्भकत्वम् ।। ९ ।।
ननु तन्तव एव व्यतिपङ्गविशेषभाजः पट इत्युच्यन्ते ।
पटस्य तन्त्वभिन्नत्वात् कथं तदारभ्यत्वम् । पटस्यातिरिक्तत्वे च तत्र
रूपायनुत्पत्त्या निर्गुणत्वापत्तिः ।
न च अवयवगुणस्तत्र कारणम् ,
वैयधिकरण्यादिनि अतिरिक्तावयव्यनङ्गीकारिमतं परिहर्तुमाह -
१०. द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम् ।।
एकदन्याद् द्रव्यान्तरानुत्पत्तावपि द्रव्यद्वयादपि द्रव्योत्पत्त्या
द्रव्याणीत्यत्र द्रव्ये च द्रव्याणि च द्रव्याणीत्येकशेष कार्यः । एवं गुणा
इत्यत्र गुणश्च गुणौ च गुणाश्चेति ; एकेनाप्यवश्वगुणेन हस्तपुस्तकसंयो-
गेन कायपुस्तकसंयोगस्य, कपालरूपाभ्या घटरूपस्य, तन्नुरूपै पटरूपस्य
चाऽऽरम्भात् । अत्र 'गुणाश्च गुणान्तरमारभन्त'दति कन्दल्यादावनूदितम् ।
तन्नूनं पूर्वस्थितम् 'आरभन्त' इति पदमनुपज्य । यद्यपि पृथक्सूत्रं
कृत्या, 'कर्म कर्मसाध्यं न विद्यत' इति सूत्रात् प्राक पठितुं शक्यते ।
मध्यगतमूत्रद्वयस्य कदाचिल्लोपात् क्रमेण सूत्रद्वयमेक्मापतितमिति कल्प-
नामम्भवात----अथापि शाङ्करमाप्येऽप्येवमेव पाटादरंतु यथादृष्टमेव ।
तयाख्यायां रत्नपभायां तु सूत्रद्वयमित्युक्तमिति विमृश्यमेतत् ॥१०॥

·21 साधर्म्यम् ] दशेपिादर्शनम् । १ १ ११ द्रव्यारम्भकरने हेतु सूत्रद्वयेनाह-~- १ भविष्यति पट इत्युपस्यिमाणेभ्यम्तन्तुभ्य यदा तन्तब नुरीमाधुपकरणाधीनोरसारमाज , तदा तन्तय सति , पटम्तु भविष्यतीति प्रत्ययो जायते। तन्तुपटैक्ये च तन्तको भविष्यतीत्यपि म्यात , पटाऽस्तीति का। सूने इतीत्यनन्तर प्रत्यय इति शेष । एव हि सूरहत शेली, यथा---'मति यत', 'हेटमिति यत' इत्येवम् ॥ १५ ॥ १२ तथा भवतीति सापडेभ्यो निरपेक्षेभ्यश्च ॥ यदा कतिपये तन्तर असयुक्ततया पट प्रति सापेक्षा अन्ये च कृतसयोगतया निरपेक्षा , तदा सयुक्तासयुक्तद्विविधतातुदर्शनात् पटो भरतीति प्रत्ययो भवति । यथा छेदन यापारे उपनान्तेऽपरिसमाप्ते च मध्ये छिनतीति, तद्वद् मपनस्य परिनिप्पत्ते पार वर्तमाननिर्देश वोपपन्न इनि । इदमुपरक्षणम्-सर्वतन्तुसपोगानन्तर पटोऽभूटित्यपि प्रत्ययो जायते। अन ततुसदाक्कलमध्ये प्रामारासत्त्व पश्चात्कालले स्पत्त्युभयपनीत्या तन्तुत पटोऽन्य इत्याम्येयमिति सिद्ध आरम्भावद । नयर प्रत्यग्रम्य परम्य निर्गुण-वामन इति प्रागुक्तमिति चेन्----अल एोच्यते कारणेमार्थप्रत्यामत्या गुणाश्च गुणान्तरमारभन्त इति ॥१२॥ नभिध्य पाट भूमौ निक्षिप्य प्राणिन सञ्चरन्ति। तत्र पाद- धर्मण पूर्णशरीरारम्भकर समिति कापि कार मन मेवेत्या-- 11, 12 दमकहानपचार।

·- -- 22 वैशेषिकामायनमहत [य- १३. धर्म धर्ममाध्य न विद्यते ॥ विद्यत इस मकीत्यर्थे ; ज्ञायत इत्यर्थे वा । अयं भावः-- कपाररूपादिभि घटरूपाचारम्भ घटोत्पत्तिद्वितीयक्षणे इष्टः । न तथा प्रत्यवयवि अवयवर्मणा कर्मारम्भसम्भव ; रूपादिवत् सर्वावयवेषु घटोत्पते प्राक् कर्माभावात् । एफ़ादयवस्थितमपि नारम्भकम् । तथामति तम्य कर्मणोऽवयविनि व्याप्यवृतित्यायोगात्। नापि हम्नपुस्तकसयोग- जन्यकायतुम्नकमयोगवन् अयाप्यवृत्ति । मण तथात्वे प्रमाणाभ वात् । ताशस्यलेऽवयवकर्मातिरिक्तावयधिकमम्मीनारम्यानावश्यकत्वात् । किञ्च, तदेकमप्यवयवकर्म अवयवान्तरसंयोगमुत्पाद्य अनन्नरक्षणे ताशमयो- गाधीनावय युवतिकाल एव नष्टम् , कर्मण. संयोगनाश्यत्वादिति नाद- यविनि द्वितीक्षणे कर्ममम्भव. । न चावर्ग नि पश्चात् यदाकदादि- ज्जायमानं कर्मवावयवकर्मजन्यमन्तु, या नुद्यमानचक्रर्मतः शकट- कर्मेति वाच्यत्र-तत्र हम्नाटिमंदोगन्य नोदनाम्गम्य चक्र टव शकटे- ऽपि तुल्यतया तत एव शम्टकर्मसम्भवान चक्रकर्मणोऽकारणत्वात् । यस्तु प्राणिमञ्चारदृष्टान्त , तत्राप्युच्यते । न नावन प्रथमपाटकर्मणा तत्र पूर्णशरीरकर्म ; एकपढन्य'समकाले मवंगरी'चन्नादर्शनात् । नापि द्वितीयपादकर्मणा ; न्यम्नप्रथमपटावच्छेदेन गरीरे कौशनात् । अनः तादृाप संयोगरलादुपरि नेषु शरीर ययंत्रेषु परं कर्माणि जायन्ते । या पादवत् पूर्णगरीरेऽपि प्रयनन्दात्ममयोगरूपम्य कर्मकारणस्यावि शिष्टत्वान्न पाटर्मण गरीरमारम्भस्त्वम्। एवं तावदिह आरम्भवाद- टप मू१३. एकस्मिन् द्रव्ये पूर्वनृत्यनन मंणा द्वितीय तत्र कम नोटाद्यते ।

·23 रायम्यम्] कोपिकदर्शनम् । १-१-१३ प्रकरणानुसारात् अवयवकर्मणोऽययविरारम्भकत्वं नास्तीत्युपपादितम् । एवमेगावयविकर्मणा प्रथमेन द्वितीयमवयविकर्म जन्यत इत्यपि दुर्वचम् । तच वक्ष्यते । सर्वथा कर्मणः कर्मारम्भर न भवतीति । सूत्रमिदं कर्मणः सजतीपारम्भकन्वरमावयाभावप्रदर्शनाय ; न तु सजातीया- नारम्भकत्वरूपवैधम्मदर्शनाय । अतो घटगगनादिषु अतिप्रसक्तत्वेऽपि न टोप इत्यलम् ॥ १३॥ अथ द्रव्यकर्मणोर्गुणकर्मणोश्च साधर्म्यविवक्ष्या द-यादिपु कमपि वि त्रिसूया न्युरादयति---उत्पत्तिपटितमाधर्म्य प्रागुक्तम् । अथ च नागनटितसाधर्म्यमुच्यते- १४. न द्रव्यं कार्य कारणं च यति ॥ कार्यविरोधि कर्मेति सूत्रे काविरोधित्वं न कार्यनाशकत्वम् ; कर्मणि तदभायात् । किन्तु कार्थनाश्यत्वमेव । तद्वैधर्म्यम्य चात्र सूत्रे विवक्षितत्वात् इत्यमिति कर्म । कार्य कारणमिति च कर्तृ। हन्तीनि म्याने वधनीत्यापम् । कार्येण कारणेन च दन्यं न स्यने । इन्यं हि घटादिकं समयायिकारणनाशाहा असमवायिकारणनागाद्वा नश्यति। न तु कार्येण कारणेन वेति भावः । अबेर्ट भाति-दुष्टापत्येन तन्मा- वादेः, मिलामियानादिरूपेण म्वकार्येण संयोगेन घटादे, अग्निसंयोग- पम्वकार्यण काष्टादे, स्वकृतोद्वन्धनादियापारण पुरपन्य च नागदर्श- नान् कथं यय न कानयनम् ; क्यश्च घटादेरदृष्श्वगदिना दण्ट- मुलालादिना च नागादकारणपन्यत्रमपनि । अनापमाधि --साधों- परमपूचे करगमिति ममसाव्यममयायिकारणयोरेस प्रनारान् अन्य

·24
वैशेपिरसायनमहितं
[द्वयसापर्यम्
खसमव,विकारणासमवायिकारणाभ्यां न नाइयते; तथा स्वसमवायि-
कारणकेन कार्येण च न नाश्यत इत्याशयः । अभिवातादे: अवयवगतस्यैव
अवयववियोजनद्वारा अवयविनाशकनया अवयविजन्यम्यावयविगतस्यामि-
घातादेरकारणत्वात् । किञ्चोक्तस्थलेपु तम्य तस्य परम्परया असमवायि-
कारगभूतसंघोगनाशनद्वारैव कारणतया अद्वारककार्यनाश्यत्वकारणनाश्य-
त्वाभावम्य विवक्षितत्वान्न दोपलेश इति ॥ १४ ॥
१५.. उभयथा गुणाः॥
निरुक्तकार्यवध्यत्व-कारणवध्यन्वरूपविधाद्वयवन्तो गुणा इत्यर्थः ।
योग्यविभुषिशेषगुणानां स्वोतरोत्पन्नगुणन इयत्वात, उपान्त्यशब्देन
कारणेनान्त्यगन्दनाशाच ॥ १५ ॥
१६. कार्यविरोधि कर्म।
कार्य विरोधि यम्य तदिति बहुव्रीहि । यद्वा, कार्येण विरोधो
विरुध्यमानता, नाग इति यावत । कार्यरिगेधोऽस्याम्तीति तथा। क्रिया,
तती विभागः, तन. पूर्वस योगनाश , अथोतरसयोग इति क्रमेण वर्म-
जन्यो यः संयोगः, तेन पञ्चमक्षणे कर्मनाग इति। एवञ्च अद्वारककारण-
नायरामायः द्रव्यकर्मणो माधर्म्यम् । नाशकार्यनाश्यत्वं च गुणकर्म-
पोरिति त्रिमूत्र्यभिमतार्थ । ननु कार्यमावनाश्ये आद्यशब्दादी गुणे
द्रव्यकर्मसाधर्म्यमुक्तमनियमक्तमिति चेन्न-अद्वा-ककारणनाश्यविजाती-
यत्वम्य विवक्षितत्वात् । शन्दादिहि उपान्त्यशब्दादिकारणनाश्यान्त्य-
शनादिमनापीय प्रवेति । न च सामान्यादावनिप्रसङ्गः। नाश्यत्वे
सनीति विशेषणम्याथमिद्वन्यात् । येषां यन् साधर्म्यमुच्यते, तत तदी-
पांव्यक्तिगतमिनि न निबन्ध इति च प्रागेदोक्तम् ॥ १६ ॥

·25 द्रव्यलक्षणम्] कोपिकदर्शनम् । १-१-१६ एवं व्यादेः समानधर्मा उक्ताः । अथ विशेपनाह -- ४ १७. क्रियात् गुणवत् समायिवारणमिति द्रव्यलक्षणम् ॥ कियावदिति भाप्यटीकादिष्टः पाठः । लक्षणं विशेपधर्मः । क्रियावत्वं च विभुद्रव्यावृत्त्यपि येतगत्ति कतिपदन्यवृत्ति चेति गिपर्म इति । यद्यपि न्यमिनरभिनं क्रिनावत्त्वात् , द्रव्यं द्रव्यपद- व्यवहर्तव्य क्रियायत्त्वाद्वितीतरभेदाद्यनुमापं कियावत्वं न भवति । तम्य गगनादी पक्षकदेशेऽवृत्तितया भागामिद्धत्वात्---अथाप्ययमपि विशेषधर्म इत्येतावनैवैतदुक्तिः । फिञ्च, मूर्तद्रव्यमात्र पक्षीकृत्य, इदं गुणाविभिन्न क्रियाववादियुक्तौ न भागामिद्धिः। न च तदा विपक्ष गुणादाविव सपो गगनादारपि हेत्वभावात् सवयपक्षन्यावृत्तनया हेतो- रसाधारणहेत्यामामत्वं म्यादिति वाच्यम्-~-गगनादी गुणादिभेदासिद्धि- दायां प्रयोगसम्भात् । तत्र परममहत्परिमाणादिभेदमिद्ध एवेति चेत्-~-गुणातिभेदरूपमा यम्य पृथियाटायपि सत्त्वेन तर तस्य हेतोर- भावेन तम्यामाधारणहत्यामाम कि न भवेदिति । वस्तुत:-~-क्रियाव- त्ववियोष कथनम्, तत् गुगादौ नाम्नीति मापनाय । तेनातीन्द्रिये वारयादी कदाचिन्यन्यन्य गुणादिभेटम्य या मन्देहे मनि क्रियायत्त्वम्य दायमस्वाद्रियिकथिन्यादिवत अतीन्द्रियो वाय्यादि क्रियाव- चान इयत्मदिविशिष्ट एव भवतीनि माधयितुं गम्यमिति सूच्यते । अत एव वायुप्रकरणे मूत्रम्-'क्रियायत्त्वाद्गुणवत्ताधेति। सर्वदन्ये पी. स... किसागुशान शी गमताट । किया प्रम्पत्य रक्षणम्-चितम् । गुणवावं तु सागर ।

·26 बोषिकरमायनसहित [गुणलक्षणम् - । तरभेदसाधकं विशेषधर्ममाह गुणवदिति । प्रतिद्रव्य यत्किञ्चिद्गुगसद्भा- वात् समन्ययः । समवायिकारणतावच्छेदक्तया द्रव्यत्यजानिसिद्धिरिति सूचनाय लक्षणान्तरमा समवायीति । गुणे कर्मणि च कस्यापि कार्यम्य समवेतत्त्वाभावान्न तयो समवायिकारणत्वमिति ॥१३ यथास्थानं गुणविशेषधर्ममाह- १८. द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागेष्यकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणम्॥ द्रव्यमाश्रयितुं शीलमम्येति द्रव्याश्रयी। ताच्छील्ये णिनिप्रयो- गेण वातानीतगन्धाद्रव्यममवेतत्वं नास्तीति अव्याप्तिशङ्का वार्यते । तत्र गन्धाश्रयद्रव्यांशोऽपि वातेनाऽऽनीयत इत्याशय. । द्रव्येति सर्वद्र- व्याभिप्रायम् । कर्मण• सर्वव्यवृत्तित्वाभावान्नातिव्याप्ति.। तच्च द्रव्यत्व- व्यापकत्वम्।द्रव्यत्वादिजाते. सर्वव्यवृत्तित्वेऽपि व्यकयापकतायच्छे- दकजातिमत्त्वमिति विवक्षणान दोप.। लक्षणान्तरमाह अगुणवानिति । न गुणवान् अगुणवान्। गुणवद्भिन्नत्यं कर्मण्यप्यम्तीति तद्वारणाय दळान्त- रनिवेशाभिप्रायेणाऽऽह संयोगेत्यादि । संयोगविभागयोर्न कारणमनपेक्ष इत्यपि पाठः । अनपेक्ष दनि पुल्लिङ्गनिर्देशो गुणान्वयविवक्षया । तथाच, योऽनपेक्षम्सन् मयोगविभागोभयकारणभिन्न , म गुण. संयोगविभा- गोभयं प्रति अनपक्षं सत् यत् कारण तदिन्नो गुण टत्येवोक्तं भवति । तदुभयनिरूपितानपक्षकारणताकं कर्मेति कथ्यते। अतः तद्भिन्नत्वनि- वेशात् कमण्यनिव्याप्तिर्वाग्निा भवति । द्रव्यम्य मयोगविभागकारण- वेऽपि न निरपेक्षकारणत्वम्, कपिक्षत्वात् । कर्मगि जाते हि टप म. १८. दय्यायि व द्रव्येप्यस्नी ते अगुणवानिति । एवमपि कर्मण्यनिव्याप्तिरिति मयोगेयादि । .

·27 गुगलक्षणम्] चोषिकदर्शनम् । १-१ १८ द्रव्य पूर्वदेशाद्विमज्योत्तरदेशेन सयुज्यते । अत सापेक्षकारणत्लान्निरपेक्ष कारणभिन्नत्तमम्तीत्यतिव्याप्ति स्यादिति अगुणानिति पूर्वदळनिश । ननु अनपेक्षपदत्यागेन सयोगविभागोमयकारणभिन्नत्वमात्रमुच्य- ताम् , तथामतिर्मण देव द्रव्यम्यापि वारणादगुणवानित्यपि न निमेश्य मिति लाघवम् । सयोगम्य सयोग प्रति, विभागम्य च विभाग प्रति कारणत्वेऽपि कम्याप्युभयर रणत्वामानात् नाव्याप्ति । अदृष्टादिक तु नासाधारणकारणमिति चेत् -- सत्यम् । तानदेव रक्षण विवक्षितम् । अन्यथा गुणलक्षणमध्ये गुणवद्भिन्नत्वनिवेशे आत्माश्रयदोषापत्ते । एव सति ईदृशमग्यावरण सयोगविभागकारणव कर्मणि द्रव्ये चोभयत्रा- म्तीनि उभव वार्यत इति जापनाय, गुणत्वजातिसिद्धिप्रदर्शनाय च । तच्चत्यम् --यथा सयागविभागरूपपास्परविरुद्धकार्यद्वयनिरपेक्षकारण तावन्टक वर्मत्वम् , ताहशतदुभयमापक्षमारणताव ठेदक च द्रय लम् , तद्वत् स्वकार्याविरुद्धकार्थमात्रनननमरोजक गुणत्वम् । न हि कपत्र तत्प्रयोजकम् । रसेऽप्यविरुद्धकार्यजनरलदर्शनात् । एव रसत्या दिकमपीति । एतेन चतुविंशतिगुणातिरिक्तत्वेऽपि कर्मण गुणात् पार्थक्य कुत , पञ्चायशगुणत्वेन गणनसम्भवादिति शङ्कापि निरस्ता । अविद्ध कार्यमारतननप्रोतक्गुमलनातेस्तत्रायागादिति । यद्यपि सामान्या दापि सोगविभागोभयकारणमिन्नत्यमम्ति-अथापि कारणले सतीति विशेपणान्नाति याहि । यहा तदुभयकारणातिनातिमत्त्वमिति रक्षणमिति न दोष ॥१८॥ कर्मणा विशेषधर्ममाह- - ·26 वैशेषिकरमायनसहित [गुणलक्षणम् तरभेदसाधक विशेषधर्ममाह गुणवदिति । प्रतिद्रव्यं यत्किञ्चिद्गुगसद्भा- वात् समन्वयः । समयायिकारणतावच्छेद कतया द्रव्यत्वजातिसिद्धिरिति सूचनाय लक्षणान्तरमाह समवायीति । गुणे कर्मणि च कस्यापि कार्यस्य समवेतत्त्वाभावान्न तयो. समयायिकारणत्वमिति ॥१७॥ यथास्थानं गुणविशेपधर्ममाह-- १८. द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागेष्यकारणमनपेक्ष इति गुणलक्षणम्॥ द्रव्यमानितुं शीलमस्येति द्रव्याश्रयी। ताच्छील्ये गिनिप्रयो- गेण वातानीतगन्धादेव्यसमवेतत्वं नास्तीति अव्याप्तिशङ्का वायते । तत्र गन्धाश्रयद्रव्यांशोऽपि वातेनाऽऽनीयत इत्याशय । द्रव्येति सर्वद्र- व्याभिप्रायम् । कर्मणः सर्वद्रव्यवृत्तित्वाभावान्नातिव्याप्ति.। तच्च द्रव्यत्य- व्यापकत्वम् । द्रव्यत्वादिजाते. सर्वव्यत्तित्वेऽपि द्रव्यत्वव्यापकतावच्छे- दकजातिमत्त्वमिति विवक्षणान्न दोप.। लक्षणान्तरमाह अगुणवानिति । न गुणवान् अगुणवान्। गुणवद्भिन्नत्वं कर्मण्यप्यम्तीति तद्वारणाय दळान्त- रनिवेशाभिप्रायेणाऽऽह संयोगेत्यादि । संयोगविभागयोन कारणमनपेक्ष इत्यपि पाठः । अनपेक्ष इति पुल्लिङ्गनिर्देशो गुगान्वयविक्षया । तथाच, योऽनपेक्षम्सन् मयोगविभागोभयकारणभिन्न., स गुण संयोगविमा- गोभयं पनि अनपेक्षं सत् यत् कारण तदिन्नो गुण इत्येवोक्तं भवति । तदुभयनिरूपितानपेक्षकारणताकं कर्मेति वक्ष्यते । अतः तद्भिन्नत्वनि- वेगात् क्मण्यतिव्याप्तिर्वारिता भवति । द्रव्यम्य संयोगविभागकारगर- वेऽपि न निरपेक्षकारणत्यम, कमपिक्षत्वान् । कर्मगि जाते हि उप म. १८. व्यायि वं द्रव्येध्यस्ती ते अगुणवानि ते । एवमपि कर्मयनिम्यातिरिति गयोगेत्यादि ।

·अनेकक यक रणत्वम्] वैशे पदर्शनम् । ११-१९ तादृशकारणताकत्वरूपरक्षणक्थनात् कर्मत्वजातिसिद्धिरपि दर्शिता । यदि तु विभागजविभाग प्रति विभागस्य निरपेक्षकारणत्व नेष्यते, तर्हि विभागनिरपेक्षकारणत्वमेव रक्षण पर्याप्तम् । एतत्तत्त्व तदवसरे विवेच- पियाम । अथापि परस्परविरुद्धद्वयनिरूपितकारणताप्रयुक्तलक्षण्यान्न कर्मणो गुणत्वसम्भव इति ज्ञापनाय सयोगविभागोभयोक्ति । सूत्रे सयोगविभागयोरिति द्विवचनपाठी बहुसम्मत । विभागेविति बहुवचन- सत्त्वेऽपि एकेकेनापि कर्मणा युगपदेव द्रव्ये तत्सयुक्तभूतलाकाशादि- नानाद्रव्यसयोगविभागजननान्नानुपपत्ति ॥ १९ ॥ ननु कार्यवैजात्ये कारणवैजात्यस्याऽऽवश्यकतया कथ विजाती- यसयोगविभागोभयकारणत्वमेक्स्य कर्मण इति सौगतानुसारिशङ्कापरि- हारमभिसधाय कारणसामान्याधिकार प्रवर्तयति-- २०. द्रव्यगुणकर्मणा द्रव्य कारण सामान्यम् ॥ समानमेव सामान्यम् । साधारणमित्यर्थ । द्रव्यगुणकर्मत्रितय- निरूपितसाधारणकारणत्व द्रव्यस्येत्यर्थ । यथा तन्तूना समवेतानि पट रूपादिक कर्म च प्रति कारणत्वम् । पूर्वं समवाय्यसमवायिकारणयोरेव प्रस्तुतत्वात् द्रव्ये समवायिकारणत्वमेवात्रापि प्रतिपाद्यत इति युक्तम् २० गुणस्य साधारणकारणत्वमाह- । २१. तथा गुण ॥ तथेति । द्रव्यगुणर्मणा सामान्यकारणमित्यर्थ । अवयवद्वय- सयोगोऽवयविन प्रति, भेरीसयोगात्मसयोगाग्निसयोगावयवगुणा शब्द- ज्ञानपाकजगुणावयविगुणान् प्रति, वेगद्रवत्वगुरुत्वादयो धावनम्यन्दन- ·28 1 वैशेषिकरसायनसहित [कर्मलक्षणम् १९. एकद्रध्यमगुणं संयोगविभागेधनपेक्षकारणमिति कर्मलक्षणम् ।। एकमेव द्रव्यं यम्य, तत् एकद्रव्यम् । एकमात्रव्यवृत्ति । घटादिरूपद्रव्यम्य कपालद्वयादिरूपानेकवृत्तित्वात् , द्वित्वसयोगादेरनेक- न्यवृत्तिन्यात् द्रव्यगुणवारणम् । यद्यपि रूपादिकमेकमात्रद्रव्यवृत्त्येव, अव्यामन्यवृत्तित्वात्---अथाप्यनेकदव्यावृतिपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्व- मिनि विवक्षणाददोपः । उपाधिमत्त्वं च समवायेन । तेन विशेषत्वमा- दाय न पियरेऽतिव्याति.। अगुणमिति कथनं च पूर्वोक्तगुणवत्त्वरूपद्रव्य- लक्षणम्य कर्मणि ना िव्याप्तिरिति मूचनाय । द्वितीयं लक्षणमाह संयोगेति । संयोगजमयोगादेरंगीकरात् तत्र संयोगनिरपेक्षकारणत्वादतिव्याप्तिः स्या- दिति संयोगविमागद्वयोक्तिः। टमय प्रति द्रव्यम्य समवाधिकारणतया अति- व्याप्तिरिति अनपेक्षेत्युक्तम् । तर्हि द्रव्यमापेक्षत्वान् कर्मणो निरपेक्षकार- णत्वं कथम्? एवं क्रियाविमागपूर्वमेयोगनाशोत्तरदेशसंयोगानां क्रमेणोत्प- त्या तत्राव्यवहितोत्तरजायमान दिमाग पनि कर्मणो निरपेक्षत्वेऽपि चतुर्थ क्षणजनिप्यमाणं मंयोगं प्रति निरपेक्षन्वं न सम्भवतीति चेत्– उच्यते । द्रव्यांपेक्षत्वेऽपि नियापश्चात्कालीन्पन्नफिश्चिदपेक्षत्वं न लक्ष्यते । गच्छतः पुरुषम्योत्तरदेशप्राप्तिरेव परमलक्ष्यति मयोग प्रति क्रियायाः कारणत्वमा- वश्यकम् । न तथा विभागम्य तजन्यम्य मंयोगकारणत्वम् ; संयोगना- मामेर तदुत्पादनान । अनो न विभागमादाय मापेक्षतम् । यद्यपि पूरमयोगमत्त्वे उनग्मयोगम्योत्पत्ययोगात मयोगनागम्य संयोगहेतुत्य- मनि-तयारि न सन्य कगादपरिगणितपट्पटा निविष्टस्यम् । मोक्तापदायमध्ये किमिटनपेक्षयाशावा-िमंदिनमात । तथाचावान अन्य भानगवनमावादार्थानान्यरूपम् । मंयोगरिमागोमयनि- ।

·अनक्कयकरणत्वम् ] वंशे पादर्शनम् । तादृशकारणताकत्वरूपलक्षणक्थनात् कर्मत्वजातिमिद्धिरपि दशिता । यदि तु विभागजविभाग प्रति विभागस्य निरपक्षकारणत्व नेष्यते, तर्हि विभागनिरपेक्षकारणत्वमेव लक्षण, पर्याप्तम् । एतत्तत्त्व तदवसरे विवेच- यियाम । अथापि परस्परविरुद्धद्वयनिरूपितकारणताप्रयुक्तलक्षण्यान्न कर्मणो गुणत्वसम्भर टति ज्ञापनाय सयोगविभागोभयोक्ति । सूत्रे सयोगविभागयोरिति द्विवचनपाठा बहुसम्मत । विभागेविति बहुवचन सत्त्वेऽपि एकैकेनापि कर्मणा युगपदेव द्रये तत्सयुक्तभूतलाकाशादि- नानाद्र यमयोगविभागजननान्नानुपपत्ति ॥ १९ ॥ ननु कार्यवैजात्ये कारणवैजात्यस्याऽऽवश्यकतया कथ रिजाती- यसयागविभागोभयकारणत्वमेक्स्य कर्मण इति सौगतानुसारिशङ्कापरि हारमभिसधाय कारणसामान्याधिकार प्रवर्तयति- २० द्रव्यगुणकर्मणा द्रव्य कारण सामान्यम् ॥ समानमेव सामान्यम् । साधारणमित्यर्थ । द्रव्यगुणकर्मत्रितय- निरूपितसाधारणकारणत्व द्रव्यम्येत्यर्थ । यथा तन्तूना स्वसमवेतानि पट रूपादिक कर्म च प्रति कारणत्वम् । पूर्व समवाय्यसमवायिकारणयोरेव प्रस्तुतत्वात् द्रव्ये समवायिकारणत्वमेवात्रापि प्रतिपाद्यत इति युक्तम् २० गुणस्य साधारणकारणत्वमाह- २१. तथा गुण ॥ तथेति । द्रव्यगुणकर्मणा सामान्यकारणमित्यर्थ । अवयवद्वय- सयोगोऽयविन प्रति, भेरीसयोगात्मसयोगाग्निमयोगाश्यवगुणा शब्द- ज्ञानपाकजगुणावयविगुणान् प्रति, वेगद्रवत्वगुरत्वादयो धावनम्यन्दन- ·30 । वशेषिकार नसहित [अनेककार्य पतनादिकर्माणि प्रति च कारणानीति । अत्र गुण इत्येकवचनादेकम्यापि गुणम्य त्रयं प्रति कारणत्वमभिमतम् । यथा वेगवत्तलपिण्डसंयोगः तूल- पिण्डान्तरे कर्मणः, द्वितूलकाक्यविन , तत्परिमाणस्य च कारणम् । एवं तुरीतन्तुमंयोगः पट तुरीपटसंयोग तन्तुक्रियाञ्च प्रनि कारण- मित्येवम् ।। २१ ॥ कर्मणम्नदाह- - २२. संयोगविमागवेगानां कम समानम् ॥ कारणमित्यनुपज्यते। इष्टादिषु हि जनित कर्म संयोगादित्रय जनयति । भावनाम्न्यमंम्कारम्य ज्ञानजन्यतया, स्थितम्यापकसम्फारस्य च कर्महेतुनया, अवयवस्थितम्यापफजन्यतत्य यैव भायोक्ततया च कर्म- जन्यन्वाभावात मामान्यतम्मम्कारेत्यनुस्त्या वेगेत्युक्तम् ॥ २२ ॥ ननु दण्टादीनां प्रमणादिद्वारा घटादिकं प्रति, कृप्यादीनां सम्यादिकं प्रति, दानदीमाहीना पुत्राश्वादिकं प्रति च कारणत्वदर्श- नानिमितकारगन्य कर्मणा दुर्नियारम् । तद्वत अवयवेषु जान कर्भ अव- यविद्रय प्रन्यममवायिकारणमपि भवति मायामाह- न द्रव्याणां कर्म व्यतिरेकात् ॥ कारणनित्यनुवर्तते । निषधे हेतुमाह व्यतिरेकादिति। अमवाथि- कारणम्य कामहमान कारणन्यान्यम्याममयाविकारणनागनाश्य-वाच उप. ग... गायितत्यापध्यणुपलाकम् । उप. ग. रा. भाग. अपरयुगात वारे नाशात् सन्न कारणम् । महानगर पाटीयांनपरे पनियरामगो न निमिमरणयमपि ।

·31 , कारणत्वम् वशषिपदर्शनम् । १-१२३ नावययम द्रव्य प्रत्यममवायिकारणम् , अवयासयोगाधीनद्रव्योत्पत्ति काले कर्मनाशात , अनतर सणे द्रव्यनाशापत्तेश्च । एव महापटनाशाधीन- खण्डपटाद्यत्तत्तिस्थलेऽपि तदभावात् कार्य न स्यात् । तत्र हि तुरीमा दिनिमित्तकारणाभावेऽपि समाय्यसमवायिकारणसद्भाव इष्ट । अवयव कर्मणस्तुरीयेमादिवत् निमित्तकारणत्वमस्तुवा, मा वा, अन्य पासिद्धत्वात् । अत्र व्यतिरेकात् इति पृथकू सूत्र वा ॥२३॥ ननु गुणाना कर्मकारण त्यमुक्त युक्तमेव । गुरुत्वात् पतनम् , द्रवत्वात् म्यन्दनम् , प्रयनाचेष्टा, नौदनादितश्च शरादिकति । अन्यथा तत्रतत्राऽऽद्य कर्म कथमुत्पद्येन ? 'यद्यपि, 'कर्म कर्मसाध्य न विद्यत इनि अवयरर्माजन्यन्यमननिर्मण प्रगुक्तम् । एवमपि द्वितीयादिकर्मपिपये कर्मण एव कारणत्व युक्तम् । समवायेनोत्तर कर्म प्रति समवायेन पूर्व कर्म कारणमित्यौचित्यात् । अगत्या प्रथमचेष्टाया प्रयत्नम्य परम्परासरन्धेन कारणत्वकल्पनेऽपि द्वितीपदी कर्मण एव कारण रे लाघवात् । तथा कर्मजन्योगम्य द्वितीयाविर्मकारणत्वकल्पनापक्षया कर्मण एव तथाले राधनम् । अत कर्मणो द्रव्यकारण नाभावेऽपि गुणकारणत्यवत् कर्म कारणत्वमप्यचिनि शङ्कायामाह-- २५ गुणवैधान कमणा कर्म ॥ कारणमित्यनुवर्तते। प्रयत्नाद्विगुणविलक्षणत्वात् कर्मण कर्म कारण न भरतीत्यर्थ । यदि प्रयन वेग वा विहाय आद्यादिकम द्वितीयादि- कर्मकारणमित्यङ्गीक्रियने, तदा गच्छो गरिधिरामो न स्यात् , कारण- . ४ उप सूत्रमिदमुत्तरसूतानन्तरम्। मंगा कर्म कार्य न भवतीति ।

·32 वशेषिकरमायनसहित [कर्मणोऽकारणत्वम् सत्त्व कार्यानुत्पत्त्ययोगात् । प्रयनादेः कारणत्वे च यावद्गमनविषयकः प्रयत्नः, यावच्च शरे वेगः, तावपर्यन्तमेव कर्मसंतान इत्युपपद्यते । तदर्थ प्रयत्नादेः कारणत्वे मिद्धे च कर्मण: कारणत्वं व्यर्थम् ; आद्यकर्मवत कर्म विनाऽपि कर्मापत्तिः। किञ्च क्रिया, विभागः, पूर्वसंयोगनाशः, उत्तरमयोग., कर्मनाश इति क्रमः । तत्र न चतु:क्षणमध्ये क्रियान्तरो- त्पत्तिममत्रः, युगपढनेकर्मसत्त्वानुभवापत्तः । भवति कर्मानुत्पत्तेश्च । न हि रूपवति रूपमुत्पद्यते । तथा विभागम्य संयोगपूर्वकत्वात् प्रथम क्रिययैव स्थितमर्वसयोगनाशके विभागे द्वितीयक्षणजाते सति द्वितीयक्षण- कल्पितं कर्म तृतीयक्षणे कीडगं विभागं जनयिप्यनि। मा भूदिति चेन्न- विभागं प्रति निरपेक्षकारणत्वरूपकर्मलक्षणहानिप्रसङ्गात् । अन्यथा तस्य कर्मत्वे मानाभावाच्च । तहि क्षणान्तरे कर्मोत्पत्तिररित्यति च न वाच्यम् -कर्मणः कर्मकारणत्यम्येष्टत्वे कारणे सत्यपि कार्योत्पतिविलम्बायो- गादिति । एवमेक द्रव्यमेकं कर्म च प्रति कर्मणोऽकारणत्वे तदनेकं प्रत्य. कारणत्वमर्थमिद्धन् । गुणवैधादित्यम्य गुणवन् सजातीयारम्भकत्व- रूपसाधयामाय द्वित्येव वाऽर्थ । तत् मिद्रं कर्मणो द्रव्यगुणत्रयनि- पितकारण वामावऽपि मयोगविभागवेगकारणत्वादेयानेकजाती- रणत्वमुपानिति ॥ मूत्रभिदमुगरसूत्रानन्तरं पटन्ति । तद्युक्तम्-तथासति कार्य- मित्यनुसन्य, कर्भ कार्य न भवतीत्यर्थी वाच्य । तथामति द्वित्वामृत्य इति मूत्र नानन्नासूत्रे च द्रयाणामिति पदानुवृतिन म्यान् । एनमूत्रे ननुत्त्यमारेन निदान। अयाहारे च गौरवात् । कारणसामान्य इति श्यनाणग्यविधाय। तब दि कारणसामान्याधिकार हो ·अनेकद्रव्याम् वैशेषिकदर्शनम् । ११-२५ 33 प्रति कर्म पनि च कर्मणोऽकारणत्यमुक्तमित्युक्तम् । एतत्सूरम्य द्रव्याणा द्रव्यमित्येतत्सूत्रात् पूर्व निवेशे सत्येव अनेन सूत्रेण कर्मा- कारगत्वस्य कर्मगि कथनात् कारणमामान्याधिकारे तम्याक्तत्व सिभ्यति , न त्वन्यथा । अतो लेसम्प्रमाइत मूनयो पौर्वापर्यविपर्याम इति उपम्कारादी यपालब्धम्धीकारेण व्याख्यान न हामिति ॥२४॥ एव तावत् पिनातीयानेकसारणत्वमप्येकम्याऽऽनुभविकमिति अपश्चितम् । तर क्य कारणरक्षण्य मिना कार्यलक्षण्यनिति गमाया समुचित परिहार मनमिहत्व, एकैकम्यापि कार्यम्याने कारण- जन्यत्व वक्तु कार्यमामान्याधिकार प्रायति- २५. द्रव्याणां द्रव्य कार्य सामान्यम्॥ दये च हव्याणि च दयागि। तेपा पार द्विक दुतन्त्वादि- काना पटपटाटिक माधारणकार्यम् । अपयचिद्रय बनेसास- व्यासन्यवृति सदेवोत्पद्यते ॥२५॥ गुणानपि काधिटनेक्ट्रन्यममतानेरासद्यमानान् दर्शयनि-~- २६ द्वित्याभनय सख्या प्रयकरमयोगविभागाय द्रयाणा कार्य सामान्यमित्यनुपर्नने। पृथाति वियरच. नियत्रादिपरम् । एयर वन्यस्वरन् अन्यामन्यविवादेकमात्र- कार्यवात् । 'द्विवाटयो न प्रतियागिमाया , थरत्यादयतु त्या एवं द्विधन यादे . द्वित्यादिनानाश, न उद्वित्वारनद- पक्षन् ' इति नापनार प्रयाणा ममाम , विधिरथ ॥२॥ - 3

·34
वशेषिकरमायनसहित
[अनेकगुणकार्यम्
एवं कर्मणोऽप्यनेकद्रव्यकार्यत्वमिति न मन्तव्यमिति व्युत्पादयति----
२७. यसमयायात् सामान्य कार्य कर्म न विद्यते ।।
द्रव्याणा मित्यनुवृत्तम् ।
असमवायात् अनेकद्रव्यसमवेतत्वा-
मावात् एकं कर्म नानेकद्रव्यनिरूपितकार्थताशालीति । उक्तं हि
लक्षण एव, 'एकद्रव्यम्' इति । असति वाधे प्रयत्नवदात्मसंयोगानां प्रत्ये-
कावयवगतानां प्रत्येकममवेतरिम्भकत्वमेव झुचितमिति भावः २०
एवं द्रव्यगुणकर्मसु द्रव्यगुणयोरेवानेकद्रव्यकार्थत्वमित्युक्त्वा
त्रयाणामप्यनेकगुणकार्यन्यमस्तीति मूत्रत्रयेणाऽऽह-
P4
२८. संयोगानां द्रव्यम् ।।
अनेकतन्तुमंयोगादीनामेकं पटादि सामान्यकार्यमित्यर्थः ॥२८॥
अनेकगुणसाव्यं द्रव्यम्पकार्यमुक्त्या अनेकगुणकार्य गुणमाह
२९. रुपाणां कपम्॥
तन्तुगतरूपाणामनेकपा पटगतरूपं कार्यमिति ॥ २०॥
अनेकगुणमाध्यत्यं कर्मण्यपि दर्शयनि-
३०. गुगत्यायनामयोगानामुरक्षेपणम् ।।
उशिष्यमाणे यम्नुनि यत् गुग्न्यम् तत् , प्रयतः , आत्मादि-
संयोग इन प्रयमुझेरणशरणम ।
तत्र हम्नोरणे आत्ममंयोगः
कारणम् । मुगलोरक्षेपण तु हमनमुममयोगः । एवं प्रयतपूर्व
पित्यानर प्रितपमन्यन्वं योन्यम् ॥ ३० ॥

·95 भनेकर्मकार्यम्] वैशेषिक्दशनम् । १.१ ३१ अथानेककर्मकार्यत्व कुत्रेति रिशदयति---- ३१ सयोगविभागाश्च कर्मणाम् ॥ संयोगविभागौ च सयोगविभागौ च सयोगविभागा, कर्मणी च कर्मणी च र्माणीति द्विवचनान्तशकोप । उभयकर्मजयो हि सयोगविभागाच नेकर्मनन्यौ। बहुवचनमीदृशम्शरानेक्वाभि प्रायेण । 'अन्यतरकर्भन उभयकर्मन' इत्येव सत्रागादे कथनात् तदधिकतन्यत्व तम्य नास्ति । वेगस्य कर्मनयत्वेप्यनेकर्मजन्यत्या- भावादिहानुत्ति । चकारेण पूक्तिद्रव्यगुणकार्यसमुच्चयारेणात्रय सूत्रे कार्यसामान्यनिरूपणसमाप्ति सूच्यते ॥ ३१॥ ननु किमित्यनेकर्मकार्थत्य द्रव्याणोरनुक्त्वैवापसहार इयते इत्याशङ्काया कारणमामान्याधिकारे, नद्रव्याणा कर्म', 'न कर्मणा र्भ' इति द्रव्यकर्मकारणत्व कर्मणो नास्तीत्युक्त हि । तेन अनेककर्ममा यत्वमपि द्वयम्य कर्मणश्च नास्तीति सिद्धमेरेत्याह- ३२ धारणसामान्ये द्रव्यम्र्मणा फर्मागरणमुक्तम् ॥ सारणसामान्यपकरणे कर्म यर्मणी प्रति अकारणत्वेनोत्त- + मित्यर्थ ॥ ३२॥ एवश्व कै कार्यम्यापि अनेक कारणमाध्यत्वात् तदन्तर्गतस्यै पम्य कारणम्यानेविमाधारणत्वेऽपि कारणरापम्पमामीर सक्षग्यात् कार्यवरक्षण्यमुपपद्यते । अतो विजानीयानेककारणत्वमे ट१ मा पेपि उपलभ्य ।

·36 वैशेपिपरसायनसहितं [कारणत्वम् । कम्याक्षतमिति, भवति कर्मापि पूर्वदेशोत्तरदेशादिरूपविचित्रकारणसमावे- गलात् विभागसंयोगरूपविजायकार्यद्वयकारणमिति कर्मलक्षणानन्तर- प्रघट्टकार्थ । अर्थादेप विचारों द्रव्यगुणकर्मसु अन्यादृशमाधर्म्यवधर्म्य- विवेकोपयोग्यपि सम्पन्न.। न पुनः साधर्थवचनार्थमेव कारणसामान्यप्र- करणारम्भः; तथासति विशेपधर्मवचनात् प्रागेव तदौचित्यात् । यद्यप्युत्त- राहिकोपक्रमगतमूत्रद्वयमप्यत्रेव निवेशयितुं शक्यम्-अथाप्यतीन्द्रिय- द्रव्यगुणाद्यावश्यकाशेपार्थस्थापनोपयोगिनः सर्वश्रेयोमूलस्य कार्यकारण- भावस्य परमतपरासनेन प्रतिष्ठापकं सूत्रं पृथगधिकारपदमहतीति परिमील्य आहिकान्तरारम्भे स्थापितमिति स्थितस्य गतिरिति । एकस्मिन् अनि यावदुक्तम् , तावत् आहिकमिति च भाव्यम् ।। उपोद्घातम्तथोद्देश ततत्रिषु सधर्मता । वधय हेतुमामान्य कार्यमामान्यमादिमे ॥ इति वैशेषिकरसायनसहितवैशेषिकदर्शने प्रथमेऽध्याये प्रथममाहिकम् . ननु कारणान्तरसमावेशवलात् एकस्यापि कारणस्य विचित्र- कार्यकारणत्वं संभवतीत्ययुक्तम् । ख कारणेन कारणान्तरापेक्षणा- योगात् । यत् क्रियते, तत् कार्यम् ; येन फ्रियते, तत् कारणम् । न च कुमूलस्थं वीजमङ्कुरं करोति। अतः तन्न कारणम् । करोति तु क्षेत्रम्पपीमिति तदेव कारणम् । न च क्षेत्रकुसूलस्थयोः वीजयो- स्वयम् , कुतोऽकुर्वतश्चैश्यायोगात् । अङ्गुरकारित्वतदभावयोर्भावा- भावरूपनया विरोधात् , पिरुद्धयोरेका समावेशायोगात् । नच ·37 नान्योति। कारणवशोधनम्] वैशेषिकदर्शनम् । १... तयोमेंटेऽप्येकनातीयतया दुमूरस्थवीज न करोनीत शक्यम् , चनात्यम्याप्यङ्गीकारान् । भेनस्यीने हि उदपत्वमिति बैनात्यमग्नि, ताहा पीन तम्त्यमिति चेन्-~~-पूर्व शालीनादेव । कुमूलम्पीन कुनन्नद्रीन नानीननदिति चेत्-~-ताशवीजनननोपयो- गिनात्याभावादेव। एवत्र रिशातीयविचित्रोत्पत्ते प्रति पण पीकाराव पदार्थाना क्षणिक्त्वमिति विभागारम्भप्रागारिक यत् कर्म, यच सयोग- भावारि रुम् , तटुभयमप्येक न भाति । अन कुर्वष यदेका, মােৰ कार्यामाव , तथा कार्यामारे च तदभाव एवेरि बौद्धमत्वाम्याने प्रस--- --- . ततद्वादिभिर-यमाऽन्यथा तद् वारितम् । यथा चार्याके कारणाभायात् कार्याभाव इत्येनदेव न । तम्य तम्य यन्तुन कदाचित् सत्यम्य कदाचिदमत्त्वम्य च स्वभानादेवोपरत्वा कार्यकारण भारम्यापनात् 'दति । माग्य - सत्कार्यबादम्बर प्रामाणिकतया समिति कार्यराभिमत मदाऽम्त्येव । तथाच निनग्न्यायेन कर्म पादप्रसरणन्यायेन च स्थितम्या कार्यम्य घरपगटे कदाचिदमि यस्ति भवति , कदाचिच तिरोभाव । अत मषम्य संस्दैव मत्त्वान् कारणा- माप कार्याभावश्च दुर्वच । म्यमत्य-ननित्यत्वान् पदाना क्षणिकर मुदृगपाम्नम् दति। वेदातिभिध, 'तन्तप ण्व जातप्रोतभावापना पट इत्युच्यते। मपिण्ड पारम्यान्नग्मापन घट इत्युचने। अतोऽपाया प्रार अतिरोऽप कर गदर कार्यदन्यवान कारणद्रव्याभारान कार्यद्र राभार इत्यनुपातमेव इति । म्बरममा वाषिका मर्षि स्वभावर र मान्योति मग्नतमनार्य परिया नानम्युगिन्छन् योद्धानंऽयं गमडीगा- चरिते ·। 38 देरमायनसहित १ कारणामावान् कार्यामायः ॥ (३३) न तावच्चाकिमत. बमाववाद: सम्यक् ; अन्नाद्यनिलारंग पाकादिषवृत्त्वयोगप्रसङ्गात् । 'वभावत व नृप्तिमविश्यति; अन्न- मुदरं प्राप्यति' इति तूगी स्थिनिमम्मयात् । यदि पाकादिप्रवृत्तिरपि यादृच्छिी, तहि नियमन प्रतिग्नुपपन्ना। पाकादिमङ्गप्रवृत्तिः परकीया च न वार्यत। अनी नायते अन्नन नियतापक्षितः पाक इति। तथाच तत् तत्र कारणनिति कारणामावादेव कचित् कार्या- मावः, न तु म्बमावादिता न च मकार्यवाद उपपन्नः । केदक- तन्वादिमत्त्वशायाम् , 'पटो नास्ति' इत्यादिव्यवहागयोगप्रमजान्, तुरीवनादिव्यापाग्दश्यामलाच ; नन्नुपटयोरनेदात् । अत एवं प्रागेव मूत्रितं सजानीयारम्भकत्यारण 'भविष्यति पट' इत्यादि । अतनहा कार्यभाव पटत्य । एदच कदाचित कार्यापनम्मः कारण- यन्न कार्यम्योन्यन्नवाटुपपद्यत टति दत्तव्यमिति सिद्धः कारणा- भावात् कार्यामात्र दति। कारणामादो द्विश्यि - कारणमामान्याभावः कारणविरोपामावध । क्वचित मर्दम्यापिघटकारगम्यामावान् घटामावः; कचिद्दष्टचक्रादिषु कम्यचिदमावादिति। कारणामावादिति पचनी कारकहनी हाररहती च । काग्पामाये मति कार्याभावम्यापि मत्त्वात् , द्वयोः प्रयोज्यायोजकमावान; कारण मात्र नाने मनि तेन कार्या- मावानुमानाच्च । ननु श्रीहिनियांग. मि.यते, यदपि । ससकारणामात्र यागामाय कथमिति चन-उच्यते। वैकल्पिकाः नानोराया. टोकटमिद्धा., तत्र योकजातीयकार्य प्रत्येव तेषा विकल्या कारणा, तदा कार्यकारणभाव इत्यमुच्यते-- । नत्र श्रीहि- यत्र ·तम्, तत्तु नेप्यने। शोधनम्] वशेषिकदर्शनम् । १.२.२ 39 यानुतरयागं प्रति बीय; कारणम् ; बीयनुत्तस्यागं प्रति च यवा इति । अतोऽन्यानुत्तरत्वविशिष्टस्यैव प्रकृतकार्यतया कारणाभावात् तादृश- कार्याभावो न क्षत इति ॥ १॥ नन्वेवं बौद्धमतस्वीकारे कुर्वपस्य बीजम्यकम्यवाखरकारणतया सर्वेषां क्षणिकत्यापत्त्या एकम्य अमेगानेककार्यकारगत्यरूपपूर्वोक्त- सिद्धान्तमङ्गः इत्यत्राह-- २. न तु कार्याभावात् कारणाभायः ॥ (३४) अकुराभावात् कुसूलेऽहुरकारणवीजाभाव इति यद् बौद्धो- यथा कार्याभावस्य कारणामा प्रति कार- कहेतुत्य न भवति, तथा जापकहेतुत्वमपि न भवति । घटाभावेऽपि मृत्पिाटकुलालादिपु कतिपयकारणसत्त्वात् सामान्यतः कारणामावस्य साधयितुमक्यत्वात् । न हि पदार्थानो प्रतिक्षणभिन्नत्ये वैनात्ये च प्रमाणमन्ति । तदेव वीज कुसूलस्थतादशायां सलिलकर्डमाटिसहकार्य- भावादार न करोति । क्षेत्रस्थितिकाले च सहकारिसमवधानात् करोती- त्यनुभवानुमारेणेव सर्वोपपत्ते.। अवश्यं च कार्यम्य वहनि मिथम्सह- फारीशि कारणान्यङ्गीकार्याणि । अन्यथा फिल कर्पकाः कुमूल एप कारनामेण बुद्रपपीजसंभावनया जोपंभूताः जलजम्माळादिसम्भरणार्थ यहिन व्यारियेन् । करोति, न कगेतीति च कालभेदेनरुम्मिन्नेव परते। न च तहानीमरगमात्रेण धीजन्य कारणत्याभावः, यरूपयोग्यतारूप- कारणत्यन्य गांव मत्वात् । बरयोग्यता न घटादिकं प्रति, प्रन्य- क्षमिददइन्यायादिरेय । अतः कतिपयकारगमरवेऽसि मयार्य- ·40 वैशेपिफरसायनसहित [सामान्यादि- भावेन कार्याभावदर्शनात् कार्याभावेन कारणसामान्याभावोऽनुमातुं न शक्यते । वलप्तसाम यन्तर्गतकिञ्चित्कारणं न स्यादिति सामान्यतः काममनुमीयताम् । न तन्निवार्यते। तथा च कारणत्वं नाम स्वव्यतिरेक- प्रयुक्तकार्याभावकत्वम् ; कार्यनियतपूर्ववर्ति त्वं वा । कारणाभावे कार्य न भवति ; यत्र यत्र कार्य तत्र तत्र कारणमिति चानुभवात् । अतः क्षणिकत्वाद्यभावादेकस्यापि पदार्थय क्रमेणानेकविचित्रकार्यकारणत्वं निरावाधमिति ॥ २॥ एवं प्रसक्ताशङ्कापरिहारव्याजेन कार्यकारणभावतत्त्वं व्युत्पाद्य द्रव्यगुणकर्मणामुद्देशसाधर्म्यवैधर्म्यवचनयोरवसितत्वात् सामान्यादित्रय निरूपयति----- ३ सामान्यं विशेष इति युद्ध्यपेक्षम् ॥ (३५) इतिगब्दः प्रकारवचन. । यथा निष्क्रमण---(२-२-२०) सूत्र। तेन समवायोऽपि गृह्यते। अन्यथा तच्छन्दवैयर्थ्यात् । सामान्य- पिशेषसमवायत्रयं बुद्ध्यपेक्षमित्यर्थ । बुद्धिः अपेक्षा अपेक्षिका यस्य तद् बुध्यपेक्षम् । बुद्धेरपेक्षा यत्र तदिति वा । वुद्धिरनुवृत्तबुद्धिः, व्यावृत्तबुद्धिः, इहेढ मिति घुद्धिश्च । तया बुद्ध्या यत् खोत्पत्तयेऽपेक्ष्यते तदित्यर्थः । तथाचानुवृत्तबुद्धि नियामक सामान्यस्य, व्यावृत्तबुद्धि नियामकत्वं विशेषस्य, इहेदमिति विशिष्टबुद्धिविशेपनियामकत्व च समयायस्येत्युक्तं भवति । इत्यं बुद्धिहेतुत्वं च सूत्र एव स्पष्टम् , 'अनुवृत्तरेव हेतुत्वात्' इति, 'इहेदमिति यत.'इति च । समानानां माव. सामान्यमिति विग्रहात् निन्मये सति अनेकसमवेत सामान्यम् , निस्सामान्यस्सन् उप. सू. ३. सामान्यमावलक्षणपरं सूत्रम् ।

·तस्य च सर्वत्र
42
वशेषिकरसायनसहितं
[सामान्य
ननु गोत्वादेः सामान्यस्य व्यावृत्तिहेतुतया विशेषत्वस्यापि
समवात् यदेव सामान्यम् , स एव विशेष इत्युभयोरक्यादुद्देशसूत्रे
सामान्यविशेषयोः पृथनिर्देशो न युक्त इत्यत्राह-~-
४. भायोऽनुवृत्तरेव हेतुत्यात् सामान्यमेय ॥ (३६)
भू सत्तायामिति भावः सत्ता। सत्ताभावोरक्यं च, 'सदिति
लिङ्गाविशेषा---चैको भाव'इति सूत्रमेव दर्शयति ।
वर्तमानतया किञ्चिद्यावृतत्वाभावेन व्यावृत्तधीहेतुत्वं नास्ति । केवलम् ,
इदमपि सत् , इदमपि सदित्यनुवृत्तधीहेतुत्वमेव | न च सत्ताया अपि
संयोगादिसम्बन्धेन द्रव्याद्यवृत्तितया तदवृत्तित्वधीविषयत्वमस्तीति वाच्यम्;
किश्चिन्निरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावस्यैवेह व्यावृत्तिपदार्थ-
स्यात् । अत एवाप्रसिद्धया सामान्यादिव्यावृत्तिरपि सत्तायां दुर्वचेति ।
तथाचास्य सामान्यमानत्वादुद्देशसूत्रे सामान्येत्यवश्यं वक्तव्यमिति ॥४॥
तर्हि सत्ताव्यतिरिक्तानां सर्वेपामुद्देशसूत्रे विशेषपदेन ग्रहणमिति
मिद्ध्यति। एवञ्चानुवृत्तिनियामक्त्वरूपं लक्षण तेप्वतिव्याप्तमित्यत्राह-
५. द्रव्यत्वं गुणत्यं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश्च ॥ (३७)
द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं च सामान्यानि ; तेषां यथायथं द्रव्या-
दिप्वनुवृतिहेतुत्वात् । चकारोऽनुक्तसर्वजातिसमुच्चयार्थः । विशेषाश्चति
चकारोऽन्याचये । तेनाप्राधान्यं ध्वन्यते । एवं सामान्यभूतानामेपां
व्यावृत्तिहेतुनया विशेषत्वाकारोऽप्यम्ति । तावता न ते मुख्यविशेषा
इति । तदुक्तं भाप्ये, 'प्राधान्येन सामान्यानि, साश्रयविशेपकत्वात्
भक्त्या विशेपाख्यानी'ति। अतः सामान्यपदेन सर्वसंग्रहान्न रक्षणम-
लक्ष्यतीति भावः ॥५॥

·. विशेषविवेचनम्] वैशेषिकदर्शनम् । १-२-६ 43 नन्वेव सति घटत्वादिपर्यन्ताना सर्वेषा सामान्यतया विशेष- पदग्राह्यमेव किमस्तीति व्यर्थमुद्देशसूत्रे विशेषपटमिति नित्यद्रव्यति- विशेषपदार्थमपिदुषश्चोध रणद्धि-- ६. अन्यनान्त्येभ्यो विशेपेभ्यः ॥ (३८) अन्यत्रेति पिनार्थेऽव्ययम् । अन्त्यान् विशेषान् वर्जयित्वा अन्ये विशेपा सामान्यानि भवन्तीत्यर्थ । 'अन्ते अवसाने वर्तन्त इति अन्त्या इति किरणावळी । अवसान व्यावर्तकसीमा । तत्र वर्तन्ते । तदुपरि व्यावर्तकान्तर नास्तीत्यर्थ । 'अन्तेषु भवा अन्त्या' इति तु भाप्यम् । अन्तशब्देनोत्पादविनाशायमानगतानि नित्यद्रव्याण्युच्यन्ते । तदपि तंत्रव दर्शितम् , 'पिनाशारम्भरहितेषु नित्यद्रव्येषु'इति । तथा च तत्रत्याना तेपा प्रतिव्यक्तिभिन्नतयाऽनुवृत्तिहेतुत्वासक्तिरेव नास्तीति तत्परम् उद्देशसूत्रे विशेषपदम्। एवञ्च व्यावृत्तिधीनियामकत्वमित्यस्य व्यावृतिधीमात्रनियामकत्वमित्यत्र तात्पर्यान्न विशेषरक्षणस्य सामान्यविशे- पेप्पतिव्याप्ति । न च विशेषपदेनैव सर्वं गृह्यताम् । सामान्यपदमेव सत्तामात्रे सोच्यतामिति वाच्यम्---प्रथमप्रयुक्तसामान्यादासगृही- तस्यैवोतरप्रयुक्तविशेषपदेन ग्रहणौचित्यात् । अनुवृत्तवुद्ध्या सामान्यस्य सिद्धयनन्तरमेव तम्य व्यावृत्तिहेतुताया अपि ग्रहणाच) अस्मदाद्यत्यन्ता- प्रत्यक्षविशेषगोष्ठ्यामतिप्रसिद्धगोरघटत्वादे निवेशस्यानुचितत्वाच्च । ननु रूपादीनामपि प्रतिव्यक्ति भिन्नतया व्यावृत्तिहेतुत्वादरियाप्तिरिति चेन्न- नीर नीलमित्यनुगतप्रीतिसत्त्वेनानुवृत्तिहेतुत्वस्याघ्यावश्यात्वात् । तर्हि नीलरूप सर्वत्र स्थित क्मेिकमेवेति चेत्--नैतत्-तत्रतत्र तदुत्पाद- विनाशप्रत्यक्षसत्त्वेनैकत्यायोगात् । तर्हि क्थमनुवृत्तिरिति चेत्-~~-नील- ·कमादादिमिनिम्मर भयमेव तपलम्भात् । अयोगिनामतीन्द्रियेषु तेषु वैशेषिरसायनसहितं [विशेषतत्त्वम् त्वजातिपुरस्कारेण । तथाच स्वरूपतो धर्मतो वाऽनुवृत्तिबुद्ध्यनियाम- कत्वे सति व्यावृत्तिबुद्धिनियामकत्वं विशेपलक्षणम् । तच्च निर्दुष्टमिति ॥ अथ योगिनां विशेषेषु, अयं विशेषः, अयमपि विशेष इत्यनु- गतबुद्ध्युदयात् कथं विशेपम्यानुवृत्तबुद्धयविषयत्वमिति चेत्-न, विभाग- व्युत्पादनसौकर्याय परमाणुगतविशेषाणां सर्वेषां विशेपपदेन सूत्रकृता परिभाषितत्वेऽपि योगिभिः तत्तत्प्रत्यक्षकाले तत्तद्विशेषम्यात्यन्तविलक्षणत्वे- नैव प्रत्यक्ष्यमाणतया, अयमपि विशेष इत्यनुवृत्तबुद्धेरभावात् । न च विशेषत्वं नाम काचिजातिरस्ति। तथासति तम्य धर्मस्य द्रव्याद्यवृति- तया व्यावृत्तिधीविषयत्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, विशेषाणां द्रव्याद्यप- क्षया व्यावृत्तिविशेषत्वाधीनेत्यापत्तेः। न खलु सरूपविशेपान्तरतोऽपि स्वत एवं व्यावृत्तत्वस्वमावशालिनी विशेपम्य विरूपद्रव्यादिव्यावृत्त- त्वसिद्धये धर्मान्तरापेक्षेति समुचितमुटोक्षितुम् । अत. स्वतोव्यावृत्तत्व- खरूपहानिर्मा भूदिति तत्र न जातिस्वीकारः । इदमेव दर्शयितुं प्राचीनैः, 'यदि द्रव्यवृत्तयो विशेपाः जानिमन्तः स्युः, तर्हि गुणाः कर्माणि वा स्युः' इत्युच्यते ; नवीनच 'जातिमतां जात्यैव व्यावृत्त 'इति । इमे च विशेषाः न परमाणुमात्रे । किंतु विभुद्रव्येष्वपि । बद्धात्मनां तत्तनिय- तमुखदुःखधर्माधर्मादितः व्यावृत्तिसम्भवेऽपि मुक्तात्मसु मियोंभेदनियाम- कम्यान्यस्याभावात् । गगनादावपि सृष्टिकाले शब्दाद्यधीनपैलक्षण्येऽपि पळये मुक्तारमा अपेक्षया वैलक्षण्यम्यान्यथा दुर्घहत्वादिति ॥ ६ ॥ एवमुक्तेगा मामान्यादिषु विपु विशेषा न परीक्षणीयाः। योगिभिः ·सत्ताजाति] वैशेषिकदर्शनम् । १२.५ 45 स्वरसतो भ्रमसन्देहयोरयोगात् , ज्ञाप्याशस्य ज्ञापितत्वाञ्च । एवं सम- चायोऽप्यतीन्द्रिय एकश्चेति न तत्रापि परीक्ष्यमधिकमम्ति । केवल की- दृशविशिष्टवुद्धिनियामक्त्वमित्येव विज्ञातव्यम् । तच्च विशिष्टघटकविशे- प्यविशेपणधिनकानन्तर व्युत्पादयितुमुचितमिति विमान्य सामान्यमात्र- मत्रैव रघुत्वाय परीक्षते एतदाहिकशेषेण । तत्र सत्ताया केवरानुवृत्त- धीहेतुत्वक्थनात् सामान्यविशेषसमवायेप्वपि सा सत्ता अस्तीति मन्येत । गवादिपु अय गौ , अयमपि गौरित्यनुगतबुद्धिवत् द्रव्यादिप्वनुगतबुद्धिन दृश्यते । द्रव्य हि द्रव्यमित्येव प्रतीयते । गुणश्च गुण इत्येवेत्यपि शङ्कयेत । तत् सर्वमपनोदितुमाह- ७. सदिति ततो व्यगुणकर्मसु सा सत्ता ॥ (३९) द्रव्यगुणकर्मसु सदिति प्रत्ययो यस्मात् सामान्याद्भवति, सा सत्तेति। द्रव्य द्रव्यमित्यादिप्रतीतेरनुगतत्वाभावेऽपि सदिति प्रतीतिरनुगताs- स्तीति भाव । अन्येषा गोत्यादीना सामान्याना यथायथम् आकृत्या कार्यकारणादिना चाऽभिव्यक्ति , अस्यास्तु सत्ताया व्यक्तिमान- व्यङ्ग यत्वमिति द्रव्यादिसर्वानुगताकृत्यभावेऽपि न क्षति । द्रव्यादि- त्रयमात्र निर्देशात् सामान्यादी इय नेति सूचितम् । न च सामान्य सत् , विशेष सन्नित्यादिप्रतीत्या तत्रापि तसिद्धिरिति वाच्यम्-~-विशेषसम- वाययोरतीन्द्रियतया तर तादृशानुभवाभावात् । नापि सामान्ये , सामान्यस्य सर्वदा व्यक्तिप्रकारतयैव भासमानतया विशेप्यतया भानभ्य जगत्यदर्शनेन तत्र 'इद सत्' इति प्रत्ययोपदर्शनायोगात् । गौ सन्नित्येव हि रोकानुभव , न तु गोल सदिति । सामान्ये सहा सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनास्ति , न तु साक्षादित्युच्यते । अत एव, , ·46 वैशेषिकरसायनसहित [सत्ता अन्यथा सामान्ये किञ्च यदि सामान्ये सत्ता स्यात् , स्वात्मन्यपि स्यात् ; सत्ता सतीत्यपि प्रतीतिसम्भवात् । एपश्चात्माश्रयः; स्वस्य खनिष्ठत्वायोगात् । तत्रान्यथा निर्वाहे च स निर्वाहः सामान्यान्तरेऽपि तुल्य इति, यत्र बाधकं नास्ति, तत्रैव द्रव्यादौ सत्तासिद्धिः । सत्ताजातेः द्रव्यादिसाधारण्याः स्वीकारे सर्वसामान्यमात्रवृत्तिसामान्यत्व- रूपजात्यन्तरस्यापि स्वीकारापत्तिः । अतो जातिवाधकसद्धावान्न सामान्यादिपु सत्तेति ॥ ७ ॥ ननु सत्ताया द्रव्याद्यतिरिक्तत्वे कि मानम् ? जातिव्यक्तयो- रभेदस्यैव युक्तस्यात् । अन्यथा घटपटादीनां पृथक्पृथग्भानवत् व्यक्ति विनापि नातिग्रहणं स्यात् । अतः सहैवोपलम्भात् तयोरभेदः । यद्येवमपि, इह गवि गोत्यम् , गोत्ववान् गौरित्याधाराधेयभावप्रतीतिः स्यात् , भेदः शङ्येतापि । न त्वेवम् । अयं गौरित्यभेदस्यैवा- नुभवात् । एवमिदं सदित्यपि । किश्च द्रव्यं सदित्यस्य द्रव्यं गुणादिविशिष्टमित्यर्थः ; गुणः सन् , कर्म सदिति च गुणादिकं द्रव्य- वृत्तित्वविशिष्टमित्यर्थकम् । अतो न द्रव्याद्यतिरिक्ता सत्तेत्यत्राह-- ८. व्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरं सत्ता ॥ (४०) द्रव्यगुणकर्मापेक्षयाऽन्य पदार्थः सत्तेत्यर्थः । जातिव्यक्त्यो- रेकत्वं तावन्न भवति ; जातेरेकत्वादनुगतत्वात् ; व्यक्तीनामनेकत्वा- दननुगतत्वाच्च। न ह्येकानेकयोरनुगताननुगतयोर्वा ऐक्यं सम्भवति । किञ्च यदि द्रव्याभिन्ना सत्ता गुणाभिन्ना च, तर्हि तदभिन्नाभिन्नस्य तटभिन्नत्वनियमात् गुणो द्रव्यामिन्नोऽपि स्यात् । अतो जातिव्यम्त्या- ·47 . सत्ता] वैशेषिकददानम् । १-२१ राधारधेयभावाद्भेद एव । तहि, 'इह गरि गोत्व 'मिति कुतो न व्यवहार इति चेत्, गोत्वादेव्यपकारतयैवानुभूयमानात्। धर्म धर्मिणोर्मध्ये हि धर्मम्य प्रकारतया, धर्मिणो विशेष्यतया च भान मेनाऽऽनुभविकम् । तर्हि गोत्ववान् गोरिति व्यवहार स्यादिति चेत्-सत्यम् गोत्यप्रकारको गोोिप्यकश्चैव प्रत्ययो जायते । परन्तु गोरखवानिनि शब्दो न प्रयुज्यते । गोशब्देनैव विवक्षित जातिविशिपम्योक्तयाऽधिपशब्दप्रयोगम्यानपक्षितत्वात्। न हि अय गौरित्यम्य, इय काचिनातिरिति वा, इद व्यक्तिमात्रमिति वा, इय व्यक्ति काचिन्नातिरिति वाऽर्थ । वितु, 'अब किञ्चिजातिमान्' इति । तम्मादभेदम्याप्रतीयमाननया भेदम्येव प्रतीयमानतया च न जातियत्यौरैक्यम् । यत्तु-'द्रय सत्' 'गुण सन् ' इत्या- देर-यवाऽन्यथाऽधवर्णनम् , तत् एकाकारानुभवविरुद्धम् । रक्षणा विना सच्छब्दस्यतापदनेकार्थक्त्वमपीति ॥ ८ ॥ ननु मा भूदनेकार्थकत्वम् । कर्मवत्त्व वा गुणवत्त्व वा कश्चिदर्थाऽस्तु । गुणर्मणो तद्व्यवहारश्च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन मादिमत्त्वात् भवन्धित्यनार-- ९. गुणश्मंसु च भाधान कम न गुण ॥ (४२) न तावत् र्म सत्ता , कर्मण सर्पद्रव्यवृत्तित्वस्याप्यभावात् । नापि गुण , सर्पद्रयवृतित्वेऽपि कर्मवदेव गुणकर्मावृत्तित्वात् । अत्र न कर्म न गुण इति क्मनिर्देश , 'कर्मपक्ष फल्गुतरत्वात् पूर्व इत्या शयेन । फर्मगुणेनिधन्यनुवस्वा गुणकर्मम्बित्युक्ति, मात्र यथा .

·48 वैशेषिकरसायनसहित दिव्यत्वम् संख्यविवक्षा ; गुणवृत्तित्वं कर्मवृत्तित्वं वा किञ्चिदादायापि पक्षद्वय- निषेधः सुकरः' इति ज्ञापनाय । तथाचानुगतप्रतीतेः एकेनानुगतेन सम्बन्धेनानुगतेकार्थविषयकत्वौचित्यात् अतिरिक्तैव सत्तेत्युक्तं भवति । केचिदाहुः-प्रमाणसंवन्धित्वं सत्त्वम् , कार्यकारित्वं वेति । तन्न । न हि प्रमाणासंबन्धदशायां कार्यकारणदशायां च वस्तु असद्भवति । अतो विशेप्यतयाऽननुभूयमानसामान्यायपेक्षया विशेष्यतया भासमानेषु द्रव्यादिपु त्रिपु किमप्यनुगतं वैजात्यमावश्यकमिति सत्ता स्वीक्रियते ९ सचाया द्रव्यादितोऽर्थान्तरत्वे हेत्वन्तरमाह-- १०. सामान्यविशेषाभावेन च ॥ (४२) द्रव्यत्यादीनां सामान्यविशेषाणां पूर्वोक्तानां सत्तायामभावाच्च सा ततोऽर्थान्तरम् ; अस्याः द्रव्यादिरूपत्वे च गुणकर्मघटादिपु इदं सदिति प्रत्ययव्यवहारवत् इदं गुणवत् कर्मवत् द्रव्यवदिति प्रत्ययव्यवहारौ स्यातामिति । तत् सिद्धं सत्ता अर्थान्तरमिति ॥ १०॥ अथ पूर्वोक्तद्रव्यत्यादिकमपि स्थाप्यते । तत्र सत्तायाः गुण- कर्मसु भावात् गुणकर्मरूपत्वं न भवतीत्युक्तम् । तर्हि द्रव्यत्वस्य गुण- कर्मसु अभावाद् गुणादिरूपत्वमेव किं न स्यात् । सामान्यविशेषरूपं द्रव्यत्वं प्रागुक्तमित्याशङ्कामपनुदन् सत्ताया इव द्रव्यत्व- स्थाप्याश्रयायन्यत्वमाह- ११. अनेकद्रव्ययत्त्वेन व्यत्यमुक्तम् ॥ (४४) अनेक द्रव्यमाश्रयतयाऽस्यास्तीत्यनेकद्रव्यवत् । द्रव्यं द्रव्यमिति प्रत्ययविषयधर्मस्य सर्वव्यसमवेतत्वात् कस्यापि कर्मणो गुणस्य वा सर्व- अतः किमिति ·गुणवम्] पैशेषिकदर्शनम् । १-२-१२ 49 वृतित्वाभावात् द्रव्यत्वमपि न मर्मादिरूपम् ; किन्तु सामान्यमेव प्रागुक्तमि- त्यर्थः । अत्र द्रव्ययत्त्वेनेति प्रयोगेणाधाराधेयभावादपि भेदो दर्शित ११ १२. सामान्यविशेषाभावेन च ॥ (४४) न केवलमुक्तयुक्त्या द्रन्यायपेक्षया द्रव्यत्वम्यान्यत्वम् ; सामान्यविशेषाणा पृथिवीत्वादीनां द्रव्यत्वेऽभावादपि । न खलु द्रव्यत्वं पृथिवी भवति, जलम् . अन्यद्वा। न च रूपत्वादिकं द्रव्यत्वेऽम्तीति । अतो न द्रव्यरूपम् , नापि गुणादिरूपमिति ॥ १२ ॥ ननु गुणत्वरूपं सामान्यं कथमुक्तम् । उपसर्जनत्वरूपगुणत्वस्य कर्मादावपि सत्त्वात्। द्रव्यस्यापि द्रव्यान्तरोपसर्जनत्वात् । चतुर्विंशति- मात्रे तापहारस्य च केवलं तार्किकपरिभाषामात्रतया लोकानुभवमूल- त्याभावेन जातिनिरन्धनत्वे मानाभावात् । तत्राह- १३. तथा गुणेषु भावाद् गुणत्वमुक्तम् ॥ (४५) न नावद् गुणा एव गुणत्वम् । तेषु सत्त्वात् । आधाराधेययोर्भ- दात् । न चातिप्रसक्तम्-~~चतुर्विशतिमात्रे भावात् । द्रव्यकर्मणोः सयो- गविभागपरिरुद्धद्वयकारणत्वात् तद्विलक्षणेपु रूपादिप्वनुगत किञ्चिद्वै- जात्यमावश्यकमिति विभाव्यैव गुणमात्रवृत्तित्वात् गुणत्वं प्राक् उक्तमित्यर्थः ॥ १३ ॥ १४. सामान्यविशेगमावेन च ॥ (४६) गुणल्वे रूपत्वपृथिवीत्वादीना सामान्यविशेषाणामप्रतीत्या अभावेन गुणत्वमप्यन्यदेव द्रव्यगुणादिभ्य इति ॥ १४ ॥ 4 ·50 वैशेषिकरसायनसहित कर्मत्वम् ननु कर्म किया। क्रियात्वञ्च अस्ति, गच्छति, जानाति, यतत इति सर्वधात्वर्थसाधारणम् । अतो गुणत्वादिना सांकर्यान्न कर्मत्वं जातिः। अत आश्रयातिरिक्तं कर्मत्वं नेत्यत्राह--- १५. कर्मसु भावात् कर्मत्वमुक्तम् ॥ (४७) धात्वर्थमानं क्रियेति व्यवहारस्य केवलं वैयाकरणसंकेतमूलक- त्वात् , चलतीत्यनुगतप्रतीतिबलेनोत्क्षेपणादिपु पञ्चस्वनुगतजातेः सिद्ध- तया तस्या एव कर्मत्वरूपत्वात् तस्याः तेप्वेन वर्तमानतया सांकर्या- भावादाधाराधेयभेदस्यावश्यकत्वाच्च कर्मत्वमपि प्राक् उक्तमित्यर्थः १४ १६. सामान्यविशेषाभावेन च ॥ (४८) न हि कर्मत्वे उत्क्षेपणत्वादिकं गुणत्वादिकं वाऽस्तीति । अत्र पुन:पुनः सामान्यविशेषाभावेन चेति सूत्रणेन द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वव्याप्या अपि सामान्यविशेषाः सन्तीति दर्शितं भवति ॥ १६ ॥ नन्वस्तु तावद्धयतिरिक्तैव सत्ता। अथापि यथा नील नीलमित्य- नुगतप्रतीतिसत्त्वेऽपि नीलद्रव्येषु न नीलत्वमेकम् , तथा सदितिबुद्धिविष- येपु सत्ताऽप्यनेका स्यात् । एवञ्च द्रव्यगुणकर्माणि अनुगतधर्मयन्ति सदित्यनुगतप्रतीतिविषयत्वात् नीलं नीलमित्यनुगतप्रतीतिविषयद्रव्ययदि- त्यनुमानं दुष्टम् ; दृष्टाने साध्यवैकल्याव्यभिचारात् । अतः सत्ता द्रव्या- दिगतद्रव्यत्वादिरूपा वा स्यात् , अन्यदृशी वा ; न त्वेकैवेत्यत्राह-- १७. सदिति लिङ्गाविशेषात् विशेषलिङ्गामायाञ्चको भावः ॥ (४२) सत् इति बुद्धिम्पं लिङ्गं साधकपमाणं द्रव्यगुणकर्मसु अवि- शिष्टम् । तेनानुगतधर्मसिद्धिः। न च दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम्-नीलरूपात्म- - ·51 सत्तक्यम्] वैशेषिकदर्शनम् । १-२-१७ 34307 कम्य नीलत्यस्याप्यनुगतत्वेनानुगतधर्मवत्त्वरूपसाध्यवत्त्वात्। परन्तु तस्य धर्मस्य किं स्वरूपतोऽनुगतत्वम् , नीलरूपत्वात्मकजातिपुरस्कारेण वेत्यन्य- देतत्। तत्र नीलद्रव्येषु नीलरूपस्यैकत्वे उत्पादविनाशानुभवविरोधापत्तेः, नीलत्वस्य द्रव्यगतस्य जातिरूपत्वाभ्युपगमे घटत्वादीनां सांकर्यापत्तेश्च, 'नीलरूपं नाना। तबृत्तिजातिपुरस्कारेण चानुगतत्वम् 'इतीप्यते । अतस्तत्र विगेपलिङ्गं भेदसाधकलिङ्गमस्ति । एवं नीलद्रव्यरञ्जितेषु वस्त्र- कम्बलादिपु नील नीलमिति प्रत्ययेऽपि बोध्यम् । अत्र तु तथा भेदसाध- कलिङ्गाभावात् सदिति लिङ्गमनुगतधर्मसाधकं लाघवादेकधर्मात्मकमेव साध्यं साधयतीति भावः । अत्र सदिति बुद्धौ लिङ्गपदप्रयोगात् तस्या बुद्धेः प्रत्यक्षज्ञानरूपतया स्वकारणभूतखविषयभूतवस्तुसाधकत्ववत् उकानुमान- विधयाऽपि वस्तुसाधकत्समुपपन्नमिति ज्ञापितम् । भाव इत्युपलक्षणम् । सर्वस्यापि सामान्यस्य प्रत्यकमेकत्वमुक्तदिशैव मन्तव्यम् ।। इदञ्च गोत्वादिकं नित्यं सामान्य स्वयं विभु गोमहिपादिपु सर्वत्र स्वरूपसंबन्धेन संबद्धमपि गवादिमात्रे समवायेन संबद्धत्वात् तत्रैव गौरित्यादिप्रतीति जनयतीत्येक पक्ष । विशिष्टवुद्धिसत्त्व एव घटाभाववद् भूतलमित्यादौ अभावस्वरूपम्येव तत्र तत्र खरूपस्य संबन्धत्वस्वीकारात् गोत्वादेः महिपादौ स्वरूपसंपन्धेन संबद्धत्वे प्रमाणाभावादन्यत्रासंबद्धमेव केवलं गवादिमात्रे संबद्धमिदम् ; तत्रैवानुभवात् ; यथानुभवमेव वस्तु- कल्पनात् । न च पूर्वोत्तरदेशस्थयोर्गवोः गोत्वं मध्यदेशासंबद्धं कथं संबध्यत इति मन्तव्यम्-विन्यहिमवनोद्वित्वमिव मध्यदेशासंबद्धमित्येवम- नेकोदाहरणसंभवात् । इयांस्तु विशेप:--सावयवद्रव्यत्वाभावात् सामान्य- मिव द्वित्वादिकम् आधारे स्वयमंशतोऽवर्तमानमपि न, एकत्र द्वावित्यादि- ·52 -- वैशेषिकरसायनसहित [जातितत्त्वम् बुद्धि जनयति । न च जातिविभ्वी, सर्वमूर्तसंयोगित्वरूपविभुलक्षणाभा- वात् । कथञ्चिद् विभुत्वेऽपि सर्वत्र संबन्ध इत्यपि नास्ति ; विभूनामेव मिथस्संवन्धानङ्गीकारात् । नापि व्यक्तिभेदेन जातिभेदः, एकत्वेनैय सिद्धेः । अतो गवादिमात्रसंवद्धैव गोत्वादिजातिरित्यन्य. पक्षः । द्वितीयपक्ष एव भाप्यसंमत इति स्पष्टं तद्व्याख्यास्वित्यलम् १७ तत्त्वं कारणभावस्य सामान्यादित्रयम्य तु । लक्षण तत्परीक्षेति प्रथमान्त्ये वयं स्थितम् ।। इति वैशेषिकरसायनसहित वैशेषिकदर्शने प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् प्रथमाध्यायश्च ।। श्रीरस्तु अथ द्वितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । एवं परपि पदार्था उदिष्टा , सामान्यतो लक्षिताश्च । पृथिव्यादीनां विशेषाणा प्रपड्निरूपणमारभ्यते। तत्रायं गुणविनि- वेशाधिकार इति भाषितम् । 'अत्र ह्याहिके तत्तद्विशेषगुणविशिष्ट- भूतपञ्चकनिरूपणमिनि । तत्रादी पृथिव्या विशेषगुणानाह- १. रूपरमगन्धरसरती गृथिवी ।। (५०) शुक्रनील पीत रक्त हरित कपिश चित्रभेदेन सप्तविधमपि एएम् , मधुराम्ल लवण तितकटुकपायभेदेन पयियोऽपि रसः, सुरभ्य- ·53 रूपादिव्यवस्था] पैशेषिकदर्शनम् । २.१० सुरभिभेदेन द्विविध सुरभ्यसुरभ्युदासीनभेदेन त्रिविधो वा सर्वो गन्ध , पशेषु पाकजानुप्णाशीतमात्रच पृथिव्या सन्ति । इमेऽस्या विशेषगुणा । अन्ये तु सख्यादय सामान्यगुणा । विशेषगुणत्व नाम पृथिव्यादिद्रव्यविशेषभेदेन वैजात्ययद्गुणत्नम्। रूपरसादे पृथिन्याद्यनेकवृत्तित्वेऽपि पृथिवीवृत्तिरूप जरवृत्तिरूपापेक्षया चैनात्यमस्ति, तथा जररूपेऽपीत्येवम् । तथा च किरणावली, " सहस्रशोऽग्निस योगेनाप्यपरावर्तमानम् अभाखरशुक्रमेर रूपमप्सु" इति, " महसश पच्यमानमपि माधुर्यमेपत्स्वभाव-तथैव " इति च । क्षाररसोऽपि स्वाभेद इति जगदीशमूक्ति । कचिद्रूपाद्यनुरम्भ स्थितम्यापि तम्यानुसात् , अभिभूतत्वाद्वा । एवमग्रेऽपि ॥ १ ॥ २ रूपरसस्पर्शपत्य थापो द्रचा स्निग्धाश्च ।। (५१) अभास्वरशुलविशेष , मधुररसविशेष , शीतस्पर्श , सासिद्धिक द्रवत्वम् , स्नेह सर्पश्चापा विशेषगुणा । रूपान्तराद्युपरम्भम्तूपाधि वशात् । क्षीरतैलादिषु पार्थिवेषु खेह तत्सयुक्तोदकभागगत एव ॥२॥ ३ तेजो रूपस्पर्शरत् ॥ (५२) भाखरशुहरूपमुणस्पर्शश्च तेजसो विशेषगुणौ ॥ ३ ॥ वायु स्पर्शवान् ॥ (५३) अपाक्नोऽनुष्णाशीतम्पर्श एव वायोरिंगेपगुण ॥ ४ ॥ रूपादयश्चत्वार एकैकहासेन मेण वारयन्तेषु भूतेषु दर्शिता । अथ पञ्चमे प्रकृताध्यायप्रतिपाद्यभृतपञ्चकान्तर्गते *४ उपरान्ता १ उपस्वारे नवद्रव्यलक्षण प्रथमाहिराथ इत्युत्तम् ।

·54 वैशेषिकरसायनसहित [द्रवत्वमेदः -- आकाशे वक्तव्यो गुणो नावशिष्यत इति जिज्ञासायामुक्तचतुष्टयरहितमेव तदित्याह-- ५. त आकाशे न विद्यन्ते। (५४) भूतनिरूपकत्वादस्याहिकस्यात्राऽऽकाशमात्रोक्तिः। कालादिष्ट्वपि ते न विद्यन्त एव । न चैतद्गुणाभावमात्रेणाकाशस्याप्यभावः, स्थापयिष्य- माणत्वादिति । ननु नीलं नभ इत्यबाधितप्रत्यक्षबलात् नीलरूपमाकाशस्य संमन्तव्यमिति चेन्न-वस्तुतो नीलरूपसद्भावे सन्निकृष्टाकाशभागेऽपि तदुपलम्भप्रसङ्गात् । तर्हि दूरे वा कथं तत्प्रत्यक्षमिति चेत्--- प्रभानुपलम्भात् । सुदूरं गच्छत् चक्षुः अशतया परावर्तमान स्वकनीनि- कारूपम् अध्यस्यतीति तु कन्दलीकृतः। एवं तर्हि पिङ्गलनयनानामपि कथं नीलप्रत्यक्षमित्याक्षिपन्ति । पतञ्जलिप्रामाण्यात् मेरुदक्षिणकूटस्थ- नीलरूपप्रभाततिरियं दूरे दृश्यत इति फिरणाक्लीकृत.। तथा च पातञ्जले (३-२५), “यस्याः सुमेरुमध्ये पर्वतराजः काञ्चनः । तस्य रजतवैदूर्यस्पटिकहेममणिमयानि शृङ्गागि । तत्र दैडूर्यप्रभानुरागान्नीलो- त्पलपत्रश्यामो नभसो दक्षिणभाग:"इति ॥ ५ ॥ ननु द्रवत्वं कथमपां विशेषगुणः, पृथिवीतेजसोरपि दर्शनादि- त्याशझायां ततोऽत्र विशेष दर्शयति- *६. सर्पिजतुमच्छिष्टानां पार्थिवानामग्निसंयोगाद् व्यत्यमद्भिः सामान्यम् ।। (५५) सर्पि:-आज्यम् । जतु लाक्षा। मधूच्छिष्टं मधुन उच्छिष्टं उप. सू५. आकाशवालदिगात्माना रूपादिमत्व न लक्षणमित्यर्थः ।

·अनुमानानुभव वैशेपिरदर्शनम् । २-१८ 55 सिक्थम्। सामान्यम् समानम् । यद्वा सामान्यम् सादृश्यम् । सर्पि- रादीना पार्थिवानामद्भि समान सपिरादीनामप्सादृश्यात्मक वा द्रवत्व यत् , तत् अग्निसयोगाद्भवति , न तु सासिद्धिकमित्यर्थ ॥ ६ ॥ * ७ पुसीसलोइरजतसुवर्णाना तेजसानामग्रिसयोगाद् द्रवत्वमन्दि सामान्यम् ॥ (५६) रोहेति ताम्रपारदादीनामप्युपरक्षकम् । अनि सामान्य तेजसत्रपुसीसादिद्ववत्वमप्यमिसयोगजम् , न तु सामिद्धिमिति । नन्वग्निसयोगजन्यद्रवत्वसत्त्वाविशेषात् कालान्तरे कठिनत्याद गुरुत्वाद भास्वरूपवत्त्वाञ्च पु भृतिकमपि पार्थिवमेव स्यादिति चेन्न-गुरुत्वाद्या धारभाग तेजोभाग इति द्वयमत्रान्ति । तर प्रथमभागे पार्थिवत्व- साधने सिद्धसाधनम् , द्वितीये साध्यबाध इति । द्वितीयभागे कि प्रमाणमिति चेत् प्रकृतगुरुत्वाद्याश्रय स्वगतद्रवत्वनाशप्रतिबन्धकद्रवद्रव्य- सयुक्त अग्निसयोगे सत्यप्यनुन्छिद्यमानद्रवत्वविशिप्रत्वात् जलमध्यस्थ धृतरदित्यनुमानम् । ननु द्रव्याणा पाश्चमौलिकत्वाद्ययोगात् पृथिवीतेज- उभयकार्य सुवर्णादिवमिति कथम् । अतो दशममेवेढ द्रव्यमिति चेन्न अत एव तेजमभागमात्रम्य सुवर्णत्वस्वीकारात् । द्रवत्यनाशपति- बन्धकम्य तम्य भूयम्त्वात् । पार्थिवभागे च केवलमुपष्टम्मके सुवर्णव्य- वहारस्यामुख्यत्वादिति ॥ ७॥ ननु वायो म्पर्शमात्र विशेषगुण । आकाशे सोऽपि नेत्युक्त- मधम्तात् । अमत्यक्षयोर्यायवाकागयोरेय न किञ्चित् प्रमाणमिति शङ्कत्या तदुभयपरीक्षा वर्तपियन् तत्र प्रथम वायु साधयितु प्रवृत्त अप्रत्यक्षम्या- ·56 - - वैशेषिकरसायनमहितं द्रवत्वमेदः नुमानेनैव साधनीयतया, अनुमानाप्रामाण्ये तन्न सेत्स्यतीति अनुमान- प्रामाण्यमखिललौकिकप्रसिद्धं दर्शयति- ८. विपाणी ककुद्मान प्रान्तेवालधिः सानायानिति गोत्वे दृष्ट लिङ्गम् ॥ विषाणी मृगमहिषादिव्यावृत्तविलक्षणविषाणशाली । ककुत्- पृष्ठगलसंघौ उपयुच्छितो मांसखण्डः । वाला. केशाः धीयन्तेऽस्मिन्निति वालधि!ः। किमवच्छेदेन गोलिधित्वम् ! तदाह प्रान्त इति । पुच्छपान्तावच्छिन्नवालवत्त्वं गोत्वे लिङ्गम्। अथवा वालधिः पुच्छम् । प्रान्ते वालर्धियम्य स इत्यलुक्समासः । प्रान्तेवालधिः पुच्छविशेषः तद्विशिष्टपरतं मनुब्लोपादित्यप्याहुः। यद्वा अन्ते वालः धीयन्ते अस्मिन्नित्यन्तेवालधिः पुच्छविशेष. । प्रलम्बमानोऽन्तेवालधिर्यस्य स इति बहुव्रीहिः । केपाञ्चित् पुच्छे वाला एव न सन्ति । अन्येपामा- मूलाद्वालाः । नत्वेवं गो । प्रलम्यमानत्वविशेषणात् सिंहव्यावृत्तिरिति । एवञ्च अयं गौविपाणित्वादित्यादीनि अनुमानानि लोकदृष्टानीत्यनुमान- प्रामाण्य निराबाधम् । ईदृशानुमानानां क्वचिदपि विसंवादादर्शनात् ; मुदृढनिश्चयस्य परोक्षस्य जायमानत्वादिति । विशिप्यानुमानतत्त्वशोधनं मुख्यत्वादात्माधिकार एव करिप्यते । इह तु प्रस्तावमात्रम् । दृष्टं लिङ्गमित्यनेन दृष्टादृष्टरूपद्विविधलिङ्गमध्ये इदं दृष्टं लिङ्गमित्यपि दर्शितम् । वक्ष्यमाणवायुलिङ्ग पुनरदृष्टलिङ्गमिति सूत्रकृदेव वक्ष्यति । दृष्टविशेपव्याप्तिकं लिङ्गं दृष्टम् । विशेषव्याप्तयदर्शने चादृष्टलिङ्गम् ।।८।। उप. सू ८. प्रान्ते वाला- धीयन्ते अस्मिन्निति अलुक्समासः । प्रान्ते- वालधिः पुन्छविशेषः। तद्वान् गोपिण्ड, मनुस्लोगन् । महिपादिपुच्छे प्रल. म्बता नास्ति।

·57
वाम्वनुमानम्
वैशेषिकदर्शनम् । २१८
९ स्पर्शश्च चायो ॥ (५८)
यथा मिलक्षणविषाणत्वादिक गोरिङ्गम् , तथा स्पर्शोऽपि वायो
लिङ्गमित्यर्थ । आधारस्याप्युपरम्भे सति अनुमानानवकाशात् अनुपर-
भ्यमानायक उपलभ्यमानोऽय स्पर्श इति पक्षस्वरूप सिद्ध्यति ।
स्पर्शत्वमेव लिङ्गम्। अनुमितिजनकपरामर्श स्पर्शत्वविशिष्टस्पर्शरूपपक्ष
पर्यन्तस्य विषयत्वावश्यम्भावात् स्पर्शो लिङ्गमित्युच्यते । स किञ्चिदा
श्रित म्पर्शत्वात् पार्थिवादिस्पर्शवदित्यनुमानम् । न तु वाय्याश्रित
इति साध्यम् , प्रत्यक्षेण पूर्व या वापि गोरिव वायोरनुपलब्धत्वात् ।
एव तर्हि क्थ वायुसिद्धिरिति चेत् तत् उत्तरसूत्रे वक्ष्यते। सूत्रे चकारेण
शब्दधृतिकम्परूपहेतुत्रयममुच्चय । तथाहि ---क्दाचित् पर्णादौ शब्द
पतगादिरूरिद्रव्याभिघातमन्तरापि जायते। सयोगाद्विभागाच्छब्दाच
शब्दनिप्पति । अर रूपक्वव्याभिधाताजन्य शब्द स्पर्शवद्वेगवद्-
व्याभिघातजन्य तदितरकारणानधीनगन्दत्वात भैर्यादिशब्दवदिति
शब्दलिङ्गकानुमानम् । एव धृतिरपि-~~~-गुरद्रव्य हि असति प्रतिबन्धे
अवश्यमेव पतेत् । सति तु प्रतिबन्धे न पतेत् । दृष्टश्च पक्षी ढयमान
प्रयत्नेन धारयत्यात्मानम् आत्मीयचञ्चुचरणादिसलमञ्च द्रव्यमिति। तथा
च तृणतूरविमान दीना नभसि धृति स्पर्शवद्वेगपदव्यमयागजन्या
तदितरकारणानधीनद्रव्यधृतित्वात् प्रवाहसयोगजन्यपलारभारादिधृति
वदिति । तथा कम्पोऽपि--रूपवद्रव्यसयोगानधीन तृणादिचरन स्पर्श
वद्वेगवद्रव्यसयोगनन्य सयोगेतरकारणानधीनचन्नत्वात् पूराऽऽहत
काशादिवर्मवदिति। अत्र सापपादनमङ्गीभेदेऽपि हेतुसाध्यायो
गरीतिरेकैवेति ध्येयम् ॥ ९॥

·। 58 वशेषिकरमायनमहितं [वायुदन्यत्वम् ननु स्पर्शः किश्चिदाश्रित इत्यनुमानेन यत्किञ्चिदाश्रयसिद्धावपि न वायुसिद्धिः । पृथिव्यादेरेव तदाश्रयत्वसंभवादित्यत्राह- १०. न च दृशाना स्पर्श इत्यदृष्टलिगो वायुः॥ (५२), अन्यत्र पृथिव्यादी अदृष्ट प्रकृतम्पर्यम्पलिङ्गं यम्यासौ अदृष्टलिङ्गः। यहा लिङ्गं द्विविध दृष्टमदृष्टञ्च । यत् अभिमतमाध्यविशेषसंवन्धित्वेन दृष्टान्ते दृष्टम् , तत् आयम् । यत् तथा न दृष्टम् , तत् अदृष्टम् । इदमेव द्वयं क्रमेण विटोपतोदृष्टं सामान्यतोदृष्टमिात भिज्यते। प्रकृते च क्लमद्रव्यातिरिक्त. आश्रयः साध्यन्नाभिमनः । तत्संबन्धित्वेन अर्थ स्पर्मो न दृष्ट दृति मोऽदृष्टलिङ्गः। दृष्टानां पृथिव्यतेजसा नाय स्पर्गः; तथामति स्पपिलम्भकाले तदाश्रयन्यापि दृष्टिप्रमद्गात् । घटपटादिकं हिम यकीयम्पोपलम्भकाले त्वचा उपलभ्यत एव । एवं चक्षुषा- ऽप्युपलभ्यते मनि चम्मन्निक । न चात्र विकाग्निने त्रेण विशिष्टा- वधानशालिनाऽपि प्रस्तम्पाश्रय उपलभ्यते । ओ नायं पृथिव्यादिः। न च जलतेजाः शीतगिलातलभजनकपालगतयो पर्मानुभवेऽपि द्रव्य- चाक्षुपपन्यक्ष नाम्नति वाच्यम्-तथापि पृथिव्या तन्नियमम्य मङ्गा- भावात् । न चायं म्पों जलनेजोगन । अनुगामीनत्वात् । अती नाय दृष्टानां मी इति परिगेपपगदृष्टानलानुमेय. पदार्थो वायुरवेति । न चाकागादावेर तापमान । तेषां संपन्यमिदे। तेगाम. प्रतिगतिद्रव्यतया पगायोगाथ। यद्धि मयत , तदेय परप्रतिपात- कनिति। तथान पूर्वानं. पगानुमान सामान्यतः किशिताश्रय- माध्यकन्या मामान्यनोटष्टानुमानमरि परिगेपलादिशेषमाधक मपि. गुमलानिमाः । एवमन्येम्प्युनानुमाने विशेषमिदिष्टन्या ॥१०॥ - ।

·59 अत वायुसिद्धि] वैशेषिकदर्शनम् । २-१-१० ननु सामान्यत किश्चिदाश्रयानुमानेऽपि तस्य द्रव्यत्वे किं मानम् । यथा खुपलभ्यमानस्य स्पर्शत्वाभिमतस्य न द्रव्यत्वम् , तद्वत् तदाश्रयत्वेन कल्पितस्याप्यद्रव्यत्नमेवास्तु । न च स्पर्श क्लप्तद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रित इत्यनुमीयत इति वाच्यम् --तथासति अतिरिक्तद्रव्यम्य प्रागसिद्धधा साध्यापसिद्धद्यापते । केवलन्यतिरे- क्यनुमान नैयायिश्चत् वीर्तव्यमित्पत्र साधकाभावात् । क्लप्तद्रव्यानाश्रित ने सति आश्रितत्वात् क्लप्तद्रव्यातिरिक्तकिञ्चिदाश्रित इत्येवानुमातव्यम् । द्रव्यातिरिक्तञ्च गुणादि प्रसिद्धमिति नाप्रसिद्धि । अत कथञ्चिद्गुणाद्यायितत्वमेव लभ्येति कथ तम्याश्रयम्य द्रव्यत्र सिद्धिरित्यत्राह - ११ अद्रव्यवत्त्वेन द्रव्यम्। (६०) यद्यपि म्पर्शत्वादेवार द्रव्याश्रित इनि सुवचम् --तथापि स्पर्शत्वेऽप्यद्रव्याश्रितोऽस्तु इति विप्रतिपन प्रति युक्तयन्तरतो विप्रतिपत्ति- निगकरण वैगद्याय भवतीति, उपर्याकाशादिषु इतो यथायथमतिदेष्टु महागि हेत्वन्तराण्युक्तानि भवन्तीनि च विमृश्यैवमुन्यते । इयमेव रीति प्रकरणानुगुणा भाप्यायभिमता च लक्ष्यते । न चेद सूल वायु- परमाणुमात्रस्य द्रव्यत्वसाधनार्थमिति वाच्यम्-~-वायोरवयवित्वे तत्का- रणम्य च परमाणुपरिमाणत्वे निश्चिते द्रव्यत्यसदेहस्य सुतरामनव- सरात् । असकोचेन निर्वाहे सकोचायोगाच्च । इतरपरमाण्व विशेषेण वायुपरमाणुसिद्धिश्चतुर्थ एव भविष्यति । सूत्रार्थस्तु--- उप मू ११ अवयविन वायु साधयित्वा परमाणुभूत वायु साधयति । वायुपरमाणु द्रव्य द्रव्यानाधितत्वात् ।

·58
।
वीपिकमायनसहित
[वाबुदव्यत्वम्
ननु म्पनः किञ्चिदायित इत्यनुमानेन यकिश्चिदाश्रयसिद्धावपि
न वायुमिद्धिः । पृथिव्यादेरेव तदाश्रयत्वसंभवादित्यत्राह-
१०. न च दृष्टानां स्पर्श इत्यदृष्टलिङ्गो वायुः। (१२)
अन्यत्र पृथिव्यादी अदृष्ट प्रकृतम्पम्पिलिङ्गं यम्यामी अष्टलिङ्गः ।
यद्वा निङ्ग द्विविध दृष्टमदृष्टश्च । यत् अभिमनमाध्यविशेषसंबन्धित्वन
दृष्टान्ते दृष्टम , तत् आद्यम् । यत तथा न दृष्टम् , तल अदृएम् ।
इदमेव द्वयं क्रमेण विशेषतादृष्टं मामान्योदृष्टमिते विभव्यते। प्रकृते
च कलमद्रव्यातिरिक्त आश्रय. साध्यन्वेनानिमनः । मन्धिन्चेन अ
मर्गा न दृष्ट इति माऽदृष्टानिल। दृष्टानां पृथिव्यमेजमां नाय स्पर्गः
तथामनि म्पोपलम्मकाले नढाश्रयन्यारि दृष्टिपमङ्गात् । घटपटादिवं
दिम सकीयम्पर्गोपरम्भकाले त्वचा उपलभ्यत एव । एवं चक्षुपा-
प्युपलभ्यते मी चम्मन्निकरें। न नाव विकाग्निनेत्रेण विशिष्टा-
वधानमानिनाऽपि पातम्पर्माश्रय उपलभ्यते। ओ नायं पृथिन्यादिः।
न च जरतेजमा. मातगिलानन मंजनकमान्यातयो पर्मानुभऽपि द्रव्य-
चाक्षुपपन्यक्ष नाम्नति वाच्यम-नयापि दृषिच्या ननियनम्य मना-
भावात् । न चाय ना जरनेजांगत । अनुग्णाहीनयान । ओ
नाय दृष्टानाम इति पशेिषगदृष्टालिनानुमय पदार्थों यायुरेवेति।
न चाकामादायेव तम्मान । तेरा मंपन्यमिदे । तपाम-
प्रतिगनिदश्यतया पगायोगा। यदि मन, तदेय परपनिपात-
कमिति तथार पूर्वानं मगनुमान मामान्यतः शिशिनालय.
मायालयात म:मान्यरष्टानुमाननार परिषयलादिगपाधक मदि.
गुमति मारः। एयरन्येययुनानुमाने तिमिटिदष्टया ॥१०॥

·59 अन वायुसिद्धि] वैशेषिकदर्शनम् । २-१-१० ननु सामान्यत किञ्चिदाश्रयानुमानेऽपि तम्य द्रव्यत्वे किं मानम् । यथा झुपलभ्यमानस्य स्पर्शत्वाभिमतस्य न द्रव्यत्वम् , तद्वत् तदाश्रयत्वेन कल्पितस्याप्यद्रव्यत्वमेवास्तु । न च स्पर्श क्लप्तद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रित इत्यनुमीयत इति वाच्यम्-तथासति अतिरिक्तद्रव्यस्य प्रागसिद्धया साभ्याप्रसिद्धयापत्ते । केवलव्यतिरे- वानुमान नैयायिक्वत् स्वीर्तव्यमित्पत्र साधकाभावात् । क्लप्तद्रव्यानाश्रितत्वे सति आश्रितत्वात् क्लप्तद्रव्यातिरिक्तविञ्चिदारित इत्येवानुमातव्यम् । व्यातिरिक्तञ्च गुणादि प्रसिद्धमिति नाप्रसिद्धि । अत कथञ्चिद्गुणाद्याश्रितत्वमेव रभ्येति कथ तम्याश्रयम्य द्रव्यर सिद्धिरित्यत्राह ११ अद्रव्यवत्वेन द्रव्यम्। (६०) यद्यपि म्पर्शत्वादेवार द्रव्याश्रित इति सुवचम् --नथापि स्पर्शत्वेऽप्यद्रव्याश्रितोऽस्तु इति विप्रतिपन प्रति युक्त्यन्तरतो विप्रतिपत्ति निराकरण वैशद्याय भातीति, उपर्याकाशादिषु इतो यथायथमतिदे- महणि हेत्वन्तराण्युक्तानि भगन्तीति च विमृश्यैवमुच्यते । इयमेर रीति प्रकरणानुगुणा भाप्याद्यभिमता च लक्ष्यते । न चैद मूत्र वायु- परमाणुमात्रस्य द्रव्यत्वसाधनार्थमिति वाच्यम्-वायारवयवि तन्का- रणम्य च परमाणुपरिमाणत्वे निश्चिते द्रव्यत्वसदेहस्य सुतरामनव सरात् । असकोचेन निर्वाहे सकोचायोगाच। इनरपरमात्र विशेषेण वायुपरमाणुसिद्धिश्चतुर्थ एव भविष्यति । सूनार्थम्तु-- अवयविन वयु साधयित्वा परमाणुभूत वायु माधयति । वायुपरमाणु द्रव्य द्रव्यानाश्रितत्वात् । उप सू ११ ·60 वैशेषिकर-यनमाहित [वायुदय्यन्वम् न द्रव्यमाश्रयतयाऽस्यास्तीति व्यवन् । न द्रव्यवत् अद्रव्यवत् । तत्त्वेन-द्रव्यानाश्रितत्वेन वायुव्यमित्येव । मावस्तु--यत् साक्षात परम्परया या स्वभिन्नद्रव्यानाश्रितम् , तद् द्रव्यम् । यत् पुन- रद्रव्यम् , तन् साक्षात् प्रगाळ्या वा स्वभिन्नाश्रितम् । उपलभ्यमान- स्पर्शाश्रयत्वेनानुनितं च यदि अद्रव्यम् , तन्याश्रिनं म्यात् । चान्याश्रितत्वे प्रत्यक्षमनुमानं वा किञ्चिन्मानमन्ति। ओऽनुपलम्मात् अन्यानाश्रितले निश्चिते सति अनुमीयते, म्पर्माश्रयत्वेनानुमिन- द्रव्यम् अन्य.नाश्रितत्वादिनि न चावयविवायो: अवयववारचाश्रित- तयाऽन्यानाधिनत्यं कथमिति शङ्कयम्--मम्प यायुत्वाभिमतम्यादन्य- त्ववादिन प्रति नम्य नौम्य तत्मान्यकिचिदनाधिनत्वमेवात्रोच्यने । तच नामिद्धमिति । अथ यदि, व्यजनबीनकाले उपलभ्यमानम् , तद् द्रव्यमेवेति युतो न शश्चत दनि चेन्न-टन्द्रियाणां गुण- पुरम्फरणमन्नग द्रव्यमादित्य कुत्रापि नाम्नीनि मिद्धानात् । प्रहणनन्तग गुगनदणध ঘাগী एम् । अतोऽयं म्पर्श एव, न तु त्यमिति निधीयते । फिच नम्घ द्रव्यन्ये चगिन्द्रयमावतद्- द्रव्यगतमव्यापरिमागर्मयोगादीनामपि त्वाचपन्यक्षप्रमङ्गः । नानुमरिकम् । अत उपलभ्यमानमहत्यनियर म्बीनियमिति ॥११॥ न फेवरं म्पर्गवत्यादन्यानाधिनन्याध यायुदन्यम , किन्तु इनोगी हनुदयादिन्याह- १२. नियामत्याद गुणप्रयाग ।। (३१) दं गर्व मंगयुनियनस याजिनं मायाताविति स्पष्टम् । किवायत्तदिति सिनव्यामहेतुः । गुगयत्वादिनि ममव्यातः । तच ·61 नित्यत्वविचार] वैशेषिकदशनम् । २-१-१३ न च वायो क्रियादेरमिद्धि , उपरब्यम्य म्पर्यस्योचरकारभुपलभ्य नुवृत्त्यभावेन वायोरन्यत्र गतत्त्वानुमानात् । शब्दधृतिकम्पाना वेगवव्याभिवातजन्यनया वेगेन त तुप्रियासाधनाच । स्पर्शस्य प्रागेवाक्ततया गुणशब्देन क्रियानन्यसयोगविभागवेगादिग्रहणम् । गुणत्वेन रूपेण हेतुने स्पशोऽपि कोटीक्रियत एव ॥ १२ ॥ ननु या अन्याश्रितत्वग्राहकप्रमाणामावादाश्रयान्तरकल्पनागौर- वाच वायु व्यमित्युच्यते, तथा तम्य ध्वसपागभावकारणादीनामनुपलब्ध- स्वात् कल्पनागौरवाच्च तदकल्पनया नित्यत्वमेवेन्यतामित्यत्राह---- १३ अद्रव्यत्नेन नित्यत्वमुत्तम् ॥ (६२) न विद्यते समय यिकारणतया द्रव्य यस्य, तत् अद्रव्यम् । तत्त्वेन द्रव्यसमवाधिकारणस्वाभावेन नित्यत्यमुत्तमित्यर्थ । सदनित्यम्', 'द्रयाणि द्रव्यान्तरमारमन्ते' इत्यादिभि सूनव्या- रभ्य द्रव्यमनित्यमिति दर्शितम् । तेन द्रव्यानारद य नित्य मित्सुक्त भपतीति । इदमर निगृढम्-द्रव्यनारभ्यद्रव्य नियमित्य सादाय । प्रनायार्यद्यनारभ्यय प्रमाणिकम्-तहि नित्यन्य- का हानि । आरभ्यत्वे तु यत् अन्तत किचिद्वायुद्रव्य मन्यानारभ्य निश्चीयते, तन्नार नित्य मस्तु । तथ पार्थिवापिरमाणु साधारण्येन चतुर्थ एच पक्ष्यते । यदि चाय नित्यम्यात् , तदा सदतोऽय मर्माऽनुपरभ्यमान म्यान् परमायनरम्पर्शयन् । अय म्यूलबादम्य अयमुपरभ्यत इत्युच्यते, तर्हि सायरसदनित्य यमवर- उागू १३ मामय निर अय भाव .

·62 -- वैशेपिरसायनसहित [वायुनानात्वम् नीयम् । न च तावता सर्वो वायुरनित्य इत्यप्युच्यते, द्रव्याना- रभ्यत्वे नित्यत्वमित्येवाभिधानादिति ।। १३ ॥ इदमेव निगूढं व्यन्जयन् वायुद्रव्यम्य नानाप्रकारं नानात्वं दर्शयति- १४. वायोर्यायुसमूमुनं नानात्वलिङ्गम् ॥ (६३) "संमूर्छनं समानजवयोवाय्याविरुद्धतिक्रिययोः संनिपातः" इति भाष्यम् । मोऽयं वायुद्वयमयोगविटोपो वायुनानात्व लिङ्गमित्यर्थः । ननु वायुप्रत्यक्षाभावे वायुद्रव्यमंयोगाऽप्यप्रत्यक्ष ति म कथं हेतु । तम्य प्रत्यक्षत्वे च तदेव नानात्वमपि प्रत्यक्षमिति किमर्थमनुमानम् । उच्यतो- मंयोगोऽध्यात्यक्ष एव । अथापि पूर्व संमूहनमनुमाय पश्चात् नानात्वानु- मानमभिमनम् । इत्थमनुमानम् –विरुद्धदिगागततृणतूलादीनामूर्चगमन- दर्शने सति तत् तथानोदकवायुमंयोगाधीनमिति निश्चीयते । विगतिम्य- भावस्य वायोम्नयोर्ध्वगमनश्च दिगन्नगगनवायुप्रनिधातायतमिन्यनुमीयते । पय.पूरयोः प्रतियाते मति ऊर्ध्वगमनदर्शनान। एवमनुमितेन प्रतिघातेन सम्झनाम्येन वायुनानागानुमानमिति । अत्र विभिन्नदिगवच्छिन्नवायुद्र- यलाभान् अवयवारयविभावानापन्न वायुनानात्व सिद्धयति । प्रतिघाते मति पयःपुग्यो. पारगतबण्डामना मगदर्शनात , अप्राप्य यथया- नृगादीनामितन्नो निकीतानुभाग यायुद्रव्ये मिथ मण्टिने इनि मिद्धम अवयवावरविमायापलानिन्यायुनानान्यवि मिद्ध्यति । एवं प्रतिदतः परयोनियो निनो यमभिवृद्धि एकमहारय व्युत्पतिम्पा टर. १. परमार्थम्पेग युमन र गिटम् । मायनन्दनुध्यते । । - ·63 वो विशेष वशेषिकदशनम् । १-१४ दृष्टा वायावप्या सिद्ध्यति । तदिदमपि समूर्छनमित्यत्राभिमहितम् । एवमनित्यत्वपर्यन्तम्यक्हेल्या प्रतिरोधनयर सूत्रकार समूठनमुदा जार। अन्यथा तत्रतत्र पृथक्तृणादिचलन-र्शनेनैव वायुनानात्व मुख ग्राहयेत् । तत् सिद्ध कार्यकारणभावापन्नावयापयतिभेदेनापि नानात्वम्। एव तावन् वायुरप्रत्यक्षोऽप्यनुमानेन क्रियागुणनानात्वपत्त्या साधपितु शक्यत इत्युक्तम् । न च स्थित सर्गमनुमानेन साधयितु शम्यत इति नियम | अतां यारन्तोऽनुमानगम्या विशेपा , तावन्मात्र वान् वायुरिति न मन्त यम् , अचिन्त्यविचित्र विशेषवत्ताया आवश्यक- सात् । यथा पल पृथिवी प्रतिदिन बहुप्रकारमच्छिाशर वृक्षगुल्म विपिनपत्तनादिप्रभेदा, आपश्चानन्तसरोनदीसमुद्रादिरूपा , तेजश्च वहिमूर्यमोमनक्षत्रश्वानरादि विविधभेदम् , तथा वायुरपि देयकाल- भेदेन बहुरूसो बहुगक्तिर्गद्याध्यात्मिकपिरिघरिधाविमष्ठुरो भवितु महति । परन्तु स कदा कुत्र कीदृगम्भीति तु न सम्मनुमानपड मधिरो-ति। कुन इति चेत् शृणु-रिङ्ग हि विविध दृष्टमदृष्टश्च । तत्र मुक्तार्थसाधनसमर्थ न विद्यते, वायुसनिक प्रत्यक्षाभावात । दृष्ट हि नाम विशेषतोहप्रमुच्यने । न हि वायु त्वचा मनिए प्रत्यक्षमीक्ष्यते। केपर स्पर्शमानसदनात् । अत एव दन्त्यम्याप्रत्य क्षनया तद्वृत्तिसग्यापरिमाणपृथत्वमयोगविभागपरत्र)परत्वमम्बाराणा प्रत्यक्ष दुरापानम् । यारच संग्ग्रापरिमाणायदर्शनम् , तावत् इयानय- मित्यम्मत दहेदानीमनीति दुनिश्चयमेव। एवञ्च कचिदपि यायुदत विशेषादर्शनात् कयमन्या तदृष्टान्तेन वाय्ववान्तरविशेषाकाराणामनु मानसमा । तदाह- ·64 वैशेषिकरसायनसहित तिदचिन्त्यता १५. घायुसंनिकचे प्रत्यक्षाभावात् दृष्ट्र लिङ्गं न विद्यते ॥ (६४) ये तु यायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यनुमानेन स्पर्शवत् वायोरपि प्रत्यक्षत्वमाकलयन्ते, तेऽप्येतेन सूत्रेण निरस्ता भवन्ति । वायु- प्रत्यक्षे हि वायुगतक्रियासंख्यापरिमाणादीनामपि प्रत्यक्षमावश्यकम् । अतः तत्रानुमाने उद्भूतरूपवत्वं प्रत्यक्षयोग्यसर्वसामान्यगुणकत्वं योपाधिरिति ॥ २४ ॥ सत्यमत्र विशेपतोदृष्टं न लभ्यते । अथापि सामान्यतोदृष्टादेव परिशेपबलपरिप्कृतादभिमतसर्व विशेषसिद्धिरस्तु, यथा स्पर्शादिना क्लप्ता- तिरिक्तवायुसिद्धित्यत्राह- १६. सामान्यतो दृष्टाचाविशेषः॥ (६५) सामान्यतोदृष्टानुमानादपीदृशविशेषमिद्धिनं भवति । एतादृश- विशेषसिद्धयोपयिकपरिशैषम्य दुर्लमत्वात् । यथा हि नाकलोके नन्दनं यनमस्तीनि याक्यश्रवणेन विचित्रपक्षल नागुल्मवीरुतृणादिकं नन्दनमित्य- नुमिन्वानोऽपि कधित्, नन्दने अस्मिन्नम्मिन् कोणे अयमयं वृक्षः, अम्मिन् वृशे इयन्मन्यापरिमाणादिकानि पुप्पालादीन्यम्यामस्यां शाखायों सन्नीत्यादिकं न कथमप्युन्पेक्षितुं प्रभवति, सद्वदेव बायोरप्रत्यक्षम्यानु- मानगोचरम्यापि न पायाध्यामिकायमाभेदानुगुण-तरदेशकालमभावि- तम कारवतया विनायनेऽपि कधित् प्रगल्भतेनि । उप. १५. पयुमेमून न रिमिनीरसपादयति । उस..तो रामान्यतोऽपि वपुग्पविरसिमौन क्षतिरित्यय:

·65 . वाय्वशामिकत्वम्] वैशे पेपदर्शनम् । २-१-१५ तर्हि मानाधीन यान्मयमिद्धे तथाविधविठोपा अप्रमाणिका म्यु । तमाह- १७ तस्मादागमिकम् ।। (६६) प्रत्यक्षानुमानारीत सनं सूक्ष्मतत्त्वम् , न केरल वायो, किन्तु सर्वत्र पृथिव्याहारपि श्रुनिम्मृतियणागमैरवसेयन् । विशेपनम्तु बायो। अतो नाप्रामाणिकत्वम् । कार्यन्ते हि तत्रता सप्त मर , दग प्राणा नाटीपु मृतेनोपधिषु च तेषा कार्यसम्यानादीनि ॥ १७ ॥ नवागमोऽपि प्रत्य नानुमानमूलक | दृष्टमनुमित वाऽर्थम- भिवातुमेव हि शन्दा प्रवर्यन्ने । तपाच तादृगविशेषाणामुक्तयुक्तया प्रत्यक्षानुमानागोचरतानागमोऽरि कथ साहित्यकार- १८. सताम्म त्यस्मद्विशिष्टाना लिङ्गम् ॥ (६७) अत्मदिति पृथगथामा पदम् । सनार्म-सलारण वाच- कानापनम् । यद्वा मम्यग्नानापयिकशब्दरचनम् । अथवा ममि- त्येकासारे । म च मिथम्मनन्ध । तथाच मिय पदार्यान्वयनानविधाने । तत् जम्मता विगिष्टानाम अम्मान् जतिशायिनपता प्राजपरि- पृटाना रिमनुमापामिति । विगिप्य चागमगिरे वस्यने, 'प्रामणे सनामर्म मिद्धिमिनिनि। तर समास्र्मपा नामकरणाम यर्थकमि लिसिटम् । उत्तरस चव मनामनपद ममतम् । अयमर्थ --~-युति- टर यू १ वरान सश मान्य। र १८ गत - नरम, महिमशिरसिंगवर मर-मिम्। सजाम 5 ·66 वैशेषिकरसायनसहितं [वावंशागमिकत्वम् स्मृतिलक्षणागमप्रयुक्तेपु वाक्येषु यानि यावन्ति पदानि, तानि तावन्त्यपि न डित्थडपित्यादियदृच्छाशब्दवत् निरभिसंधिकं प्रततितानि । सावधान पदरत्नमेकैकमपि तत्तद्वस्तुगतविशेषप्रतिवुबोधयिषया व्युत्पत्तिविशेषानु- गुणधातुप्रत्ययसमाहारसंपादितम् अन्धि-यान्विष्य विशिष्टार्थप्रतिपत्त्यौ- पथिकतया निवेशितमिति वक्तव्यं भवति । अत एकैकवस्तुगतसर्वाकार- विज्ञानसंपन्नाः तद्योजयितार इति निश्चयादप्रामाण्यस्य नैवावकाश इति।। ननु प्रत्यक्षं न तादृशांशगोचरम् , नाप्यनुमानं तन्त्र प्रक्रमते इति भवतबोक्तम् । कथमेव सति तेषां तत्तदंगविज्ञानसंपत्तिरित्यत्राह- १९. प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात् संसारमणः।। (६८) विलक्षणार्थवाचकशब्दसंदर्भस्य प्रत्यक्षमूलकत्वात् ते अस्सद्विशिष्टा अयं भाव.----अवश्यमागमोऽपि प्रत्यक्षानुमानान्यमूलको न भवति । नाप्यमूलकः, रचनाविशेषत्वान्। तत्र तदुक्तानामर्थानाम- स्मदीयप्रत्यक्षागोचरत्वेऽपि न सर्वथा प्रत्यक्षाविषयत्वम् ; इन्द्रियसनिकर्ष- मात्रजन्यमेव प्रत्यक्षमित्यम्य योगिप्रत्यक्षाव्यापिताया अनुभूयमानत्वात् । दृश्यन्ते च अद्यत्येऽपि विलक्षणोपररणसाहाय्येन विष्टमपि साक्षा- (कुर्वन्तः । यद्यप्यनुमानावगम्येषु अनुमिनियलादपि मंशाकर्म मुकरम् । न तादृशेषु महात्मसु प्रत्यक्षेणैव पु प्रभवन्मु अनुमानम्यापेक्षा कथ. मप्यनि। अत: तागमहापुरुषममवेतप्रत्यक्षप्रवृत्तन्याटागमः प्रमाणम् । तन एव चाम्माकमत्यहमामशेषलाभ इति । विभिन्येश्वरसाधनमपि माग यमाने दर्शयिष्यति । इद्द तु माऽप्यन्यम्मद मंगृहीतः ॥१९॥ प. ग. १९. संशयपदयो रामार: । म शिखा. लियोनम्। एवेति ।

·आकाशानुमानम्] वैशेषिक्दशनम् । २.१.२० 67 परीक्षितो वायु । अथाकाश परीक्ष्यते। 'नील नम इति प्रत्यक्ष ताबदिह न प्रमाण्यम् ; नीलरूपरिशिष्टम्बर कस्यचित् तथा ग्रहणात् । 'अभाव एवाकाशमिति च ौद्धमतम् इत्याशङ्काया भावरूपमाकाश शब्द- रिङ्गेन स्थापयिष्यन् बौद्धमतनिरसनासमर्थ सारयमतमातुमुपक्षिपति- २०. निकमण प्रवेशनमित्यानाशस्य लिङ्गम् ॥ (६९) कर्मकारणतयाऽऽकागसिद्धिरिति सास्यागय । निष्क्रमणम् अन्नगविभागजनक कर्म प्रवेशनम् अनर्देशमयोगजनकम् । इति- शब्द प्रकाराची । तेन सर्वमन्यत् कर्म मगृह्यते । चरनोन्मुस हि वस्तु यम्या दिशि चलिनुमारमते, तम्या दिश्याशमारे न शनोति चलिनुम् । अवकाशातश्चाकाश इनि स कारणमिति ॥२०॥ उपक्षिप्त मतमाक्षिपति - २२. तद लेगमेकद्रव्यत्वात् फर्मण. ॥ (७०) एक इव्यमाश्रयतया यम्य तत् एकदयम्, तत्त्वात् , एकमात्र- द्रव्यत्तित्यादित्यर्थ । कर्मण कि समवाविकारणतयाऽऽकाशानुमानम् , उतान्यधिकारणतया । नाद्य दनि अनेन सूत्रेणीच्यते । चरद्वस्तुनिष्ठं हि कर्म , न वाफाशनिष्ठम्। यत्ममवेत कार्यमुत्पद्यने, तत् समयायि- कारणम् । न चाकागममरे । अओ नित्रमणादिकमसापकमा- फाशम्य । कर्म मगमाविकरण समतकार्यत्वादित्यनुमाने मिद्धमा- घनमभिमनामिद्धिश्चन्युक्त भाति ।। समयायिकारणभिन्न कारणतयाऽपि कर्मण्याकागो नापयुज्यत हत्याह---- - ·66 । । वैशेषिकरसायनसहित [वावंशागमिस्त्वम् स्मृतिलक्षणागमप्रयुक्तेषु वाक्येषु यानि यावन्ति पदानि, तानि तावन्त्यपि न डित्थडपित्यादियदृच्छाशब्दवत् निरभिसंधिकं प्रततितानि। सावधान पदरलमेकैकमपि तत्तद्वस्तुगतविशेषप्रतिवुबोधयिपया व्युत्पत्तिविशेपानु- गुणधातुप्रत्ययसमाहारसंपादितम् अन्वि-यान्विष्य विशिष्टार्थप्रतिपत्त्यौ- पषिकतया निवेशितमिति वक्तव्यं भवति । अत एकैकवस्तुगतसर्वाकार- विज्ञानसंपन्नाः तद्योजयितार इति निश्चयादप्रामाण्यस्य नैवावकाश इति।। ननु प्रत्यक्षं न तादृशांशगोचरम् , नाप्यनुमानं तत्र प्रक्रमते इति भवतवोक्तम् । कथमेवं सति तेषां तत्तदंशविज्ञानसंपत्तिरित्यत्राह-- १९. प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात् संशाकर्मणः॥ (६८) विलक्षणार्थवाचकशब्दसंदर्भस्य प्रत्यक्षमूलकत्वात् ते अस्मद्विशिष्टा - एवेति । अयं भाव:--अवश्यमागमोऽपि प्रत्यक्षानुमानान्यमूलको न भवति । नाप्यमूलकः, रचनाविशेषत्वान् । तत्र तदुक्तानामर्थानाम- स्मदीयमत्यक्षागोचरत्वेऽपि न सर्वथा प्रत्यक्षाविषयत्वम् ; इन्द्रियसनिकर्ष- मात्रजन्यमेव प्रत्यक्षमित्यम्य योगिप्रत्यक्षाव्यापिताया अनुभूयमानत्वात् । दृश्यन्ते च अद्यत्वेऽपि विलक्षणापरणसाहाय्येन विप्रकृष्टमपि साक्षा- कुर्वन्तः । यद्यप्यनुमानायगम्येषु अनुमिनियलादपि संजाकर्म सुकरम् । न तादृशेषु महात्ममु प्रत्यक्षेणैव दायु प्रभवत्सु अनुमानम्यापेक्षा कथ. मप्यन्नि। अतः तादृशमहापुरुषममयेतप्रत्यक्षप्रवृत्तचादागमः प्रमाणम् । तत एवं चाम्नाकमध्यहनामशेषलाभ इति । विशिष्येश्वरमाधनमपि शामा यमाने दर्शयिष्यति । इह तु मोऽप्यन्यम्मद संगृहीतः ॥१०॥ उप. म. १९. शास तयोः समार:राम पम शिला- दयिोनम् । ।

·69 A शब्दतोऽनुमानम्] वैशेषिकदर्शनम् । ११.२४ तत्राऽऽकाराघटनेति। एतावता चाभावविशेषोऽपि कारणमिति सिद्ध्येत् । नेतावता अभावातिरिक्ताकाशसिद्धिरिति ॥२३॥ एव परमत प्रतिक्षिष्य स्वय शब्दमाफाशे लिङ्ग वक्ष्यन् तस्य तत्साधत्वे विविधषिप्रतिपत्तिमद्भावात् प्रथमतस्तन्निराकरणमारभते- २४ कारणगुणपूर्वर कार्यगुणो दृष्ट ॥ (७३) कारणम्य गुण कारणगुण । कार्यम्य गुण कार्यगुण । पृथिव्यप्तेजोगायुरूपकार्यद्रव्यगतो गुण तत्कार्यसमवविकारणभूततदव- यवसमवेतगुणजन्यो दृष्ट इत्यर्थ । तन्त्यादिगतरूपादितो हि पटादिग तरूपाद्युत्पत्तिरिति । अय भाव --शब्दो गुण इत्यनन्तराहिके स्थाप- यिप्यते । अतस्तत्र न विवाद । कि तहिं । किं पृथिव्यादिपु कस्य- चिद्गुण इति। तत्राच्यते-~-पृथिव्यादिचतुष्टयगत कार्यगुण कारण- गुणपूर्वक । शब्दश्च न तथा । वीणा वाद्यते, वेणु पूर्वत इत्यनु- भवाद्वीणावेश्यादिष्व शब्द समवेतोऽस्त्यिति किल पूर्वपक्षी । न च तेन, 'वीणाद्यवयवेवपि स शब्दोऽम्ती'ति, 'तैरवयौरवयत्युत्पादने सति रूपाद्यपिशेष तत्र शब्दस्तत उत्पन्नोऽस्तीनि च वक्तुं पार्यने । सर्वदा तत्राननुभवात् । ननु सयोगविभागादिगुणाना कार्यगताना पर- स्वादेस्तत्तत्कार्यमात्रवृत्तिगुणस्य च न कारणगुगपूर्वरत्व दृष्टमिति व्याति- भङ्ग इति चेन्न--शब्दे वहिरिन्द्रिययरस्थाहेतुत्याद्गुगलमभिमतमिति कार्यगतयहि रिद्रियव्यवस्थाहेतुगुण सर्व कारणगुणपूर्वको दृष्ट इत्या- शयात् । यद्वा कार्यगतपिशेषगुणो य , स कारणगुणपूर्वक इति व्या- तिरस्तु । ननु विशेषगुणत्व नाम---- -~-दय पृथिवी, इद जलमिति द्रय- ·68 वैशेषिकरसायनसहितं [भामशानुमानम् २२. कारणान्तरानुक्लूप्तिवैधाच ॥ (७३) अनुक्लप्तिः अनुकल्पनम् मुख्यकारणसहकारितया स्वीकरणम् । कारणान्तराणां समवायिकारणभिन्न कारणानां यत् समवायिकारणोप- सजनतया कल्पनम् तद्वैधादाकाशरूपकारणकल्पनस्य नाकाशं फार- णान्तरमपीति तदलिङ्गमाकाशे इत्यर्थः । कारणान्तरपदमविशेषादुभय- विधकारणपरम् । अनुक्लूप्तिपदेपि न सिद्धार्थः त्याज्यः। अविमुनि द्रव्ये फर्म जनयितुं गुरुत्वद्रवन्वप्रयत्नसंयोगकेगायथायथं कारणत्वेन क्लप्ताः। तत्रान्वयव्यतिरको नियामको। न चाकाशम्य तथाञ्चय- व्यतिरेको म्नः, आकागाभावात्काभाव इत्यस्यासंभवादिति भावः २२ तहि यथा गृहान्निक्रामन् द्वारदेशानि कामति, तथा कुटय. मध्यादपि निष्कामेत् । अतस्तत्रायकाशामायानिष्क्रमणायभाव इत्येव वक्तव्यमित्याकाश: कारणम् । तत्राह-- २३. संयोगादभावः कर्मणः ॥ (७२) यहिंगभिमु चलति, नदिगवच्छेदेन मूर्नद्रव्यविशेषसयोगः फर्मयनियन्धकः । अन प्रतिबन्धकीमतमयोगयलान् कर्मणोऽभावः अनुत्पति. । अयं भाव न कर्मण्यायाम कारणम् । कुदयमध्येऽपि रिभाराकासम्यानपायात। अतो मूर्तदन्यविनेपानान्छिनाकामः कारण- मनि वक्तव्यम् । तदपेक्षया नाहगद्रव्यामयोग. कारणमित्यलम् । धेय ग. २. समागम्--अगमामिभरणम् । तस्यानुमतिः संर्यादि। .ग.प.मक्षित भरगोन क्षम्, ·70 चशेषिकरमायनसहितं [शब्दस्यानन्यगुणत्वम् विशेषनियामकबैजात्यगालिगुणत्वम्। पृथिव्यादिषु चतुर्वपि शब्द इति पक्षे चास्य कथं विशेषगुणत्वमिति चेत्---उच्यते--तत्पक्षेऽपि रूपर- सस्पर्गेष्विव शब्देऽपि देजात्यमावश्यकम् । यस्य हि वीगावेणुभेरी- मृदङ्गादिभेदेन पशुपक्षिमनुप्यादिप्रतिव्यक्तिभेदेन च धजात्यं पृथिव्या- मेव प्रस्फुटम् , तम्य शब्दम्य पृथिव्यतेजोवायुपु सर्वत्र केवलमेरूप- तायाः का संभावनेति । ततः शब्दो विशेषगुण एव । अनुमिन्यते च शब्दो विशेषगुणः जातिमत्त्वे सति वाद्यैकेन्द्रियमात्रग्राह्यत्वादिति । तत् मिद्धम , य ईदृशकार्यगुण , स कारणगुणपूर्वक इति ॥२४॥ एवं व्याप्तिरुक्ता। एतद्धेतुकानुमानपयोग हेत्वन्तरश्च दर्शयति- २५. फार्यान्तराप्रादुर्भावाय शन्दः स्पशयनामगुणः ॥ (७४) चकारेण पूर्वमूत्रमिद्धहेतुममुच्चय । गन्दो न स्पर्शवद्विशेष- गुणः अकारणगुणपूर्वकस्यादित्यनुमानम् । अत्र व्यतिरेकव्यातिः पूर्वमूत्रदगिता। ननु म्पर्णवद्विशेषगुणत्वं हि माध्याभावः । तच्च परमाणु- गुणेऽपि । तत्र हेत्वभावम्य कारणगुणपूर्वकन्दम्याभावात व्याप्तिभङ्ग इति चेन्न-फार्यगुण इति पूर्वोक्त यनुसारेण 'न कार्यग विगेपगुण' इत्येव साध्यमित्यदीपान । एवमेगापि वक्तव्ये, 'पशवनामगुण' इति वचनं तु उनयुनपा कार्यगुणत्वेऽम्माभिनिपिढे नित्यानित्यमपृथिव्यादिभूत- चतुष्टयगुणत्यनिषधोऽप्यदिव मेन्म्य ति। पूर्वपशिणय गन्दः परमाणुगुण इत्यागनिमायन्यात । वीना याद्यत इत्याद्यनुभय- बादि र पियादिग म मन्यते। न च परमाणुगुणत्वे 3. ग. २०. अगदान दादुर्भाव न शन्दः प:

·71 शब्दस्यानन्यगुणत्वम् ] वैशेषिक्दशनम् । २-१ २६ अनुभयोऽस्ति । न वा तत्र शब्दप्रत्यक्ष भवितुमर्हति । परमाणोर- प्रत्यक्षयात् ॥ भाप्ये तु इत्थमनुमानमत्राभिनीत सौकर्याय- शब्दो न स्पर्शवत्सामान्यविशेषगुण प्रत्यक्षत्वे सति अकारणगुणपूर्वक- स्वादिति ।। सूत्रे कार्यान्तराप्रादुर्भावादिति हेत्वन्तरम् । कार्य पृथिव्यादौ द्वितीयक्षणजातरूपादिकार्यापक्षया कार्यान्तर - तत्सजातीयविशेषगुणा न्तर पश्चान प्रादुर्भपति । अवयविनि पाकानङ्गीकारात । रूपादिर्हि विशेषगुणो जातो यावद्दन्यभावी। शब्दस्तु वीणादो तारतारतरादि रूपण निचिवा विभिनकालिकोऽनुभूयते । अत शब्दो न कार्यगुण इति । इदमेव निष्कृप्य भापितम्---' अयाबद्रव्यमावित्वात् । इति । एच भूतचतुष्टय यावृत्ति साधिता। अन्यव्यावृत्ति साधयति- परत्र समवायात् प्रत्यपराय नात्मगुणो न मनोगुण ॥ यथासम्न्य हेतुसाध्यान्यय । अत एव 'नात्ममनोगुण' इति नोक्तम् । परत समवायादित्यस्य, शब्दस्याकाशे समवायादिति नार्थ आकाशम्यासिद्धत्वात् । वीणादौ समवायादित्यपि न । तथा वाटिनाऽनङ्गीकारेण स्वरूपासिद्धे । अत परतेव समवा यात् , खात्मनि समवेतत्वाभावादित्यर्थ । नन्विदमप्यनुपपन्नम् , आत्मन्यसमवेतत्वादात्मसमवेता न भवतीत्युक्ती हेता साध्याविशिष्ट स्वात् । सत्यम् । स्वसमवेतत्येनागृह्यमाणत्वादित्यर्थे । यद्यात्मगुण स्यात् , अह सुखी, जानामि इच्छामीतिवत् अह वाद्ये, अह पूर्य, इति प्रणापतिरिति भाव । प्रत्यक्षत्वादित्यम्य गहिरिन्द्रियनन्य प्रत्यक्षविषयत्वादित्यर्थम्मीसरे आत्मगुणसाभारमाधक्त्वमपि स्यात् ।

·72 उक्तश्च वगपिरमायनसहितं [शब्दस्य यथाश्रुते तु मनोगुणत्वाभावमाधमत्यमेव । मनगन्दः परमाणु सामान्योपलक्षक इत्यपि सुवचम् । ननु निकाली कथमुपेक्षिनौ ? अव वदन्ति-मनशब्दो दिकालोपरक्षक , गन्दी न विगादिगुण प्रत्यक्षत्वादिति । भाप्ये, 'श्रोतग्राह्यत्वाद्विोपगुणत्याच न निकालगुण. ' इति । अत्र विमृश्यते-- यदि दिघालनिरोध सूत्रकृतभिमनः, तर्हि पूर्वोदिष्टफालदि- गक्रिमेण किमिनि नारमगुण इति वदेत् । फिमिति च, 'प्रत्यक्षत्वान् परत्र समवायाच न कालादिगुणो नात्मगुण.' इति न सूत्रयेत् इति । अयमागय. म्यान्-यो हि पमिद्धपचभृतान्तभूतं विहायोऽपि विहाय निहति, तम्य केवरमामान्यगुणाश्रयौ कारदिशी कित्यन्मात्रम् | अनो टिकारत्यागः। अत:आकाशासिद्धिसम्ये अकाशा लदिशामसिद्धिरिति युन मन्तुम् । आन्मा तुमभोग्यरंगश्चगे नापदायमति। न च तम्य सार्थ- भीमम्य मन्त्रिमृतं मनोऽपि न मान्यतेति। अग्नु वा पृथिव्यादि निम्य तदन अनेकरिगेषगुणवत्त्वमंभावनात्याटामान निम्म्य पधादवशिष्ट- मवि शिस्तीत। इनमारोच्य र मान्ये. 'रिशेषगुणन्यानी न दिगादि- गुगः' इत्युक्तम् । एवम त्र माग विशेषगुगन्यापदेतुपरः इति॥ ननु-गरम्य शरणगुणविश्वमपि पायसम्नु । अन पृथियादियो। ट्यने च पृथिव्यामप्य- पारगगुणांक पार पहा पमा हिवारगुग म हि न म्यान । या न्यान्यास मान, ना। गुर. मनमोगुयान नगतः शालीन मागिता] मामगासायं दोप. मन्यसमामा-ए- प्रायन ·आकाशलिमत्वम्] वैशेषिकदर्शनम्। , १00 73 कारणस्य महत्त्वसाराधात् । यदि गुणिनोनीन्द्रियत्वे गुणोप्य ीन्द्रिय इत्युच्यते, तद नभस्यपि शब्दो न गृह्येत । न च काले दिशि वेति पिनिगमनाविरहात् क्लप्तद्र यपरित्याग , उभयौन गदाङ्गीकारसभवात् । निश्च अम्या दिशि अय गन इति दिशा सह गृह्यमाणत्वरूपविशेषात् दिग्गत गन्द । श्रोत्रेन्द्रियमपि दिग्मिकार म्यात् । अन एव, 'दिश श्रोने' इत्यागमोऽपि सगच्छते । यद्यपि प्रिोपगुणत्वादम्य न दिग्गतत्वमिति , तदपि न , अपयशेतत्त्वात् । इतरविशेषगुणा- भावेऽप्येतद्विशेषगुणम्य मभवात् । अन्यथा स्पादिविशेषगुणामावात् नभोऽपि शब्दवन स्यात् --इत्याशङ्काया तत्सरिहारमपि मनसि कुर्वन् उपरान्तमुपसहरति- २७ परिशेगलिगमागशस्य ।। (७६) शब्दम्य वीणादिगुणत्वे चीचीतरङ्गन्यायेन श्रोपदेशपर्यन्ते सत्त्यमभयेन श्रात्रेणाग्राह्यत्ययसगात् , पर्णवद्विशेषगुणस्ने च श्रोत्रम्यापि म्पर्गव कार्यतया म्पन्यापि उचैव तेन ग्रहणप्रसगात् गन्दाऽन्यगुण । विश्व पर्भवगुणावे कारणगुणपूर्वकत्वमवर्तनीयम् । अनुभगिन याप्ते त्यागायागात् । कार्यम्नविधीगत पारुनगुणा- प्यस्यगुणपूर्वक एव । परमाणुमाने पारम्धीसगत् । नापि गिलगुण । तत्र तत्तत्तरापरत्यादिनियामक्तया यार तिवादमागनुमाय तम्य गन्नाश्रयन्यम्पीयने, किया गन्दा अयनव तदनुनाय पधात् तन्येव पात्ादिनियामरत्वमपि। नाय , भागमय गुणाश्रयतया मामान्यगुणाध्यतया च मिद्धन्य तद्विपरीतमदा- ·74 [आशामिधिः . वगेषिकरसायनमाहितं श्रयत्वायोगान् । अनः प्रत्यक्षत्यादिगपगुणत्वाच्च शब्दो न दिकालमनसां गुग इत्यनुमान मुन्यम् । नान्यः, कालादिनिरूपगावमरे तदसंभवस्य वक्ष्यमाणत्वात् । 'दियः श्रोवे' इत्यागमस्नु मगवतो विश्वरूपकल्पनायां दिक्षु श्रीतन्वायनमावमिति न तेन सर्वश्रोत्राणां दिग्विकारता । अतः मईतो व्यतिरेकसिद्धिः ॥ परियोपो व्यतिरेकः । गन्दाश्रयम्य पृथिव्यादिन्यतिरेकाच्छन्द आकागम्य लिङ्गमिति । प्रथमतः शब्दः किञ्चिदाश्रितः गुणत्यानित्यनुमानन । अथ क आश्रय इति विज्ञासायान् , शन्नो न पृथिव्याद्याश्रितः तथावे वाधकमद्भावादिति विवेचने, शब्दः पृथिव्यादिव्यतिरिक्तफिश्चिटाश्रितः तदनाश्रितत्वे सति आश्रितत्वात् । यन्नेयम् , तन्नैवमिति विलक्षणमिद्धिः । तदेवाकाशमिति ॥ २७ ॥ अथ तर्सम्य द्रव्यन्ये किं मानम् । वाय्वधिकारोनरीत्या पन्दः कदमद्रव्यारिक्तद्रयाश्रिन इत्यनुमानन्य मान्याप्रमिध्या व्यति- रेकल्यामर्दुवचन्यनायोगात ; कमठ्यातिरिक्तकिञ्चिदाश्रित इत्यनु- माने च द्वन्यन्वालाभादिनि गवायां वाय्वधिकागन्युक्तिभिरैय द्रव्यन्वं मुगमन । न कवनं द्रव्यन्वम् , नित्यत्वमपीत्याह- २८. तम्य दयन्वनिम्यन्ये यायुना व्याख्याते ।। (७) वायुना = यावधिगरण । न्यानाश्रितवान् गन्दजन्मौप- यिकमयोगादिगुणवत्त्वाच त्र्यम् ; द्रव्यानारम्यत्त्वाच नित्यनिन । अब नियन्दमात्रकथनाद्रायुविगेशनियन्यमाधकं तत्रोक्तमत्र संगतमिति मिद्धम् ॥२८॥ ननु नित्यतया नानाकालेषु गन्नजन्मनिर्वाही नानादेगेषु लायन्युरनये आकागानि अनेकानि अभ्युपेयानि । तबाह--- न - ·आशिकत्वम् ] वैशेषिकदर्शनम् । २-१-२९ 75 २९. तत्वं भावन। (७८) तस्य भावः स्तत्त्वम् । श्रीपदोत्पन्नशब्दकारणतया यत् अनुमित- माकाशम् , श्रीरङ्गाद्युत्पन्नशब्दकारणतयाऽनुमितेऽप्याकागे तत्त्वम् तदभेद , एकत्वमिति यावत् , भावेन सत्तया न्याम्ब्यातमित्यर्थ. । सत्तायां सदिति प्रत्यो लिङ्गम् , न स्वत्र तदेव, किन्तु तरस्थाने शब्दरूपं लिङ्गमुक्तं ग्राह्यम् । तम्याविशिष्टत्वात् , देगभेदेनाकाशभेद- साधकलिङ्गाभावाच एकमाकाशमिति भावः । इदमेव म्पष्टीक्रियते--- ३०. शन्दलिङ्गाविशेषाद्विशेपलिङ्गाभावाच्च । (९) इद सूत्रं कैश्चिन्न पठ्यते । कालादिप्रकरण इवात्राप्येतद- भावेऽपि न क्षनि । एवमेकत्योक्त्याऽऽकाशत्व न जातिरिति सिद्धयति । आकाशशब्दस्य तु आकाश इति संजैव प्रतिनिमित्तम् । गोसदृशो गवय इत्यादौ गोसादृश्यादिकमिव शब्दवत् आकाशमित्यत्र शब्दवत्वं तत्परिचायकम् ; न तु प्रवृत्तिनिमितम् । आकाशत्वमित्यस्य आकाशासाधरणधर्म इत्यर्थ । तेन रूपेण शब्दादेरेव भानम् । पृथिवी- स्वमित्यादौ तु पृथिव्यसाधारणधर्मत्वेन जातिभानमिति विशेष ॥३०॥ सत्तायामुक्तमेकत्वं न मुख्यम् । द्रय एव मुस्त्यैकत्वाङ्गी- कारात् । अत तत्रैकपृथक्त्वमसम्भवानोक्तम् । अत्र तु तदस्तीत्याह- ३१. तदनुविधानादेकपृयावं चेति ॥ (८०) एकखानुसरणात् एक्त्यव्यापरत्वात् एकपृथत्त्वमप्याकाशेऽस्ति । इदमाकाशं पृथिव्यादित. पृथगिति व्यवहारात् । रान्दः वक्तव्यशेषसद्धावेऽपि एतावतपाहिकं समाप्यत इति सूचनार्थः । शब्दस्य गुणत्वे सिद्ध तेनाकाशानुमानमिति तस गुणत्वं सापनीयम् , अत्र ·. 76 वैशेषिकरमायनसहित [गुणव्यवस्था यत् अनन्नराहिके करिष्यते । आकाशे परिमाणं च नोक्तम् , परि- माणप्रकरण एव सर्वपरिमाणविचाराहिति ॥ ३१ ॥ मूतयोपिक्योक्तिः द्रवन्यस्य विवेचनम् । वायुव्योमपरीक्षे च द्वितीयप्रथम क्रमात् ।। इति वगेपिरमायने द्वितीयेऽध्याये प्रथममादिकम् ॥ न च पृथिवीमंबन्धादेव अन्यमंसर्गाय- अथ द्वितीयमाह्निकम् । तत्तगुणेषक्तंषु केपुचिदमाधारणत्वानिमतेषु साधारण्यप्रमा- पनोदपकारं तव तव पालीपुलाकन्यायेन दयितुं द्वितीयमादिकम् । तत्र मान्मना पृथिव्यन्यावृत्तित्वेनाभिमतम्य गन्धम्यासाधारण्यं पूर्व म्याप्यते । अवेयमागा-युमि मलिलम , मुगन्धिर्वायुरित्यनुनये जाग्रति किमित्यवादी गन्ध प्राइनोक्तः । तत्र गन्धपतीनि नदीय. म इति वाच्यम् । समितीयन्यानशयान । अओ यथा अग्निये योगायत्तं पृतमुवादी दवन्यमुपर नदीयमिन्युक्तम् , नथा गन्धादि वक्तव्य इति । एवमा- मायां गन्धम्य पृथिव्यां व्यवस्थित यश्यन् अन्यदीयम्यान गन्धम्य सदीयन्वनानुभागमा पृथिव्यामेव निधिदृष्टान्तमुग्मेनोपरादयनि- १. पुणग्नयोः मनि मग्निको गुणालगप्रादुर्भायो या गन्यमापलिकम् ॥ (८१) मन्यनम्य असामांय इत्यत्रान्वयः । तस्यादिपु-पम्य ययस्य महापंगदायकालिय व यागुतो गम्य गुणग्य प्राधना- ·77 कथ तत्र सम- गुणव्यवस्था वोषिकदर्शनम् । २-२.१ दन्यम्यानादुर्भाव पमाणमिद्धो यत्रे समवायेन केतक्यादिगन्धाभाने रिङ्गमित्यर्थ । अय भाव केतकीकुसुमसनिकृष्टे वाससि गन्ध स्वावत् विरक्षणोऽनुभूयते । स न वस्त्रे सम्प्रति अत्यामुत्पन्न । कारणगुणपूर्वको हि कार्यगुणो दृष्ट । यदि केतकीसनिकर्षकाले तद्वस्त्रमापरमाण्यन्त भन पुनस्सनामिनि स्यात् , तदा तन गन्धान्तर- प्रादुर्भाव स्यात् । न चैवम् । प्रत्युत वस्त्रोत्रतिद्वितीय क्षणजात तन्तु- गन्धाधीन कश्चिदनुको गन्धो गन्धान्तर प्रतिम नात्यपि ! अत कार्यगुणस्य कारणगुणपूर्वकत्वात् पुष्पसन्निकर्पकाले यले गन्धाप्रादुर्भाव एव, न तु प्रादुर्भाव । एवमप्रादुर्भूतश्च गन्ध वायेन स्यादिति तत्र तदभाव एव । एवञ्च प्रतीति परम्परासम्पन्न पुष्पगन्धविपरिणीत्येव निर्वाह्यम् । अत एव नैमित्तिरुद्रवत्वदृष्टानोत्र पिम । तत्र ह्यग्निसयागकाले घृतादे पूर्वस्थिताकारविलक्षणाकार- दर्शनात् परमाणुपर्यन्तभङ्गेन क्रमेणावयव्यन्तर द्रवीभूतमुत्पद्यते , अथ तत्पूर्वक कार्यगुण इति युक्तम् । न त्वर पुप्पसनिकृष्टवस्त्रादौ सा रीतिरिति । वस्त्रे गुणान्तराप्रादुर्भाव इत्यनुत्त्या वा इत्यम्य पश्चादुत्त्या गुणान्तराप्रादुर्भावपदेन वस्त्र-तदवयपरम्पराया सर्वत्र तदनुत्पचिश्विक्षा गम्यते । तत्र च हेतु पाकाद्यभाव ॥ १ ॥ एवञ्च, तुल्यन्यायेन जलेऽप्येलादिससृष्टे आपरमाणुमतें प्रमाणा- भावाजलपरमाणौ गन्धोत्पत्तेर योगान्नावयविजलेऽपि वस्तुतो गन्ध इति । उप. सु. १ पुष्पवस्त्रयो सनिक सात पुष्पाक्यवगुणरूपात् गुणान्तरात् अप्रादुभाव बने गन्धाभावे लिङ्गम् । न तु केतकीग धाभावो लिङ्गम् ।

·78 वरिकरमपनमहिन হিন। २ व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः ॥ (८२) नन्ववयन्यन्तरानुनपतिसले म्यान् परम्परया फीतिनिर्वाहः । यव त्वनिमंयोगात् धृताटि वीमवत् अवययन्तरमेवाऽऽपरनागो- भार, तत्र इदन्दयन् उगम्पोऽप्युत्पद्यताम् । एवञ्चीयपनीन- मुंम्यवापाद्यते इन्यवाह-- ३. पनेनाणता व्यख्याता ॥ (८३) अनिवृतयो सनि मनिका आग्याप्रादुर्भादी हो औश्यामाक- लिङ्गनित्यर्थः । अयं भाव.-ट्रक्वं नायन् अग्नी अवमानं न परम्परया धृताटारपातुं शमयनिति तस्य प्रादुर्भाव एव तवेष्टः । न चैवं प्रकृते ; अग्निगताणम्प एव पनीयत दी निर्वाहमन्मयात् । अवश्ययावसयनगनुदिन्बटे गिलामा-पादी परम्परयोजताया निबंहः । नव मत्र युन्नं पातुनिति। इंशागण्याजाणतायाः प्रमननादव, पतनोगा व्याख्याने पुनम् ; न तु पनेन नीतता च्यान्यातति । उता यथा एपिवावस्यायुपु विपु. तथा गीतमा पृथिव्यां दान चन्द्रनिगादौ नेमि चंति विम्यत एवं ॥ ३ ॥ एक्नुसताया कित्यमुन्न । मा या व्यनिता तदार- ४ डम्युभता । (..) यानिति मिनिम्पनुपन l मम्म्यापन माग गरिरय दयामाया T ·सत्तश्यम्] वैशेषिरदर्शनम् । २-२-५ 79 ५. अप्सु शीतता ॥ (८५) वायुस्पर्शस्यान्त कचिदप्यनुभवो नास्ति। वायुरेव तु जलनेन • स्पर्शवत्तयाऽनुभूयत इति विमृश्य वायुस्पर्शम्य तत्र व्यवस्था न दशिता । इद गन्धादिव्यवस्थाप्रदर्शन नीलस्नेहादिव्यवस्थाया अप्युपरक्षण मन्त- व्यम् । रूपरसम्पर्गेषु पृथिव्यादिसाधारणेप्वप्यवान्तरबैजात्यमम्तीति मागे- वोक्तम् । अथापि तद्वैजाल शीतोष्णादिवत् रौकिकानुभवानारूढ परीक्षकैरेव निविच्य सुग्रम् । तादृशाना तेषामपि तल व्यवस्थितत्व- मेव, सासिद्धिपद्रवत्वादिति ॥ ५॥ एव गन्धादीनामसाधारण्यमुपपादितम् । वायोरसाधारणधर्मो न स्फुट इति तदुपेक्षा । अथ शब्दस्याकाशासाधारण्य प्रागुक्तमपि पुनविचार्य स्थाप्यम् । शब्दस्य गुणत्व एव विवादात् , नित्यत्वाभि- मानेन तस्याफाशकार्यत्वेऽपि तिवादाच। तदेवाऽऽह्रिकान्तरे विस्तरेण करिप्यता कालदिशी मध्ये निरूप्येते। मध्ये निक्षेपश्चाऽऽद्यन्तक्रिय माणासाधारणधर्मविचारम्य मुस्त्यत्व कार दिग्मिचारस्य च प्रासनिकत्व दर्शवितुम् । उपरितनम्त्वन्याय केवलमात्मविषयक । अयश्च देहो- पयोगिपञ्चभूतविषयक । अत्राप्राधान्येन कालदिनिवेश । चाप्राधान्येन मनस इति । कथमत्र कालस्य प्रसग । उपस्थितस्यो- पेक्षानहत्व हि प्रसङ्ग इति चेत्--कालिकसम्बधेन कारम्य सर्वाधार- स्वेऽपि गन्धादीना यथा काल्सबन्धित्व न मुख्यम् , तथा जलादि- सन्धित्वमपि, समवायसवन्धस्येव मुख्यसमन्धत्वादित्युपपादनाय तदुपस्थितिरिति । तत्र वाय्याद्विवत् कालरादेरप्यप्रत्यक्षत्वमेव । प्रत्यक्ष- योग्यत्वे तु तस्य द्रव्यत्वात् गुणवत्वात् अप्राधान्ये प्रमाणाभावात् अय तत्र ·80 वशेषिरसायनसहित [कालसिद्धिः कालः, इयं दिगिति विशिष्य विशेप्यतयाऽपि ग्रहणप्रसङ्गः । यत्तु इदं वर्तमानम् , इदं प्राच्यमित्यादिग्रहणम् , तत् कालदिगुपाधीनां विशेषणतया ग्रहणेनैवोपपन्नम् । अतः कालादिकमप्यनुमानै कनिरूप्य- मिति तत्र कालं निरूपयति- * ६. अपरम्मिन् परं युगपदयुगपचिरं क्षिप्रमिति काललिङ्गानि ॥ इतीति इतिप्रत्यया इत्यर्थः । अपरस्मिन् परमित्येतत् पर- स्मिन्नररमित्यस्याप्युपलक्षणम् । परमित्यादयः प्रत्ययाः कालानुना- पकाः । परमिति प्रत्यय. काललिङ्गमिति वक्तव्ये अपरम्मिन् यस्तुनि परमिति प्रत्यय इत्युक्त्याऽयमर्थ सूच्यते। बालात् यूनि, यूनः स्थविरे च 'अयं पर' इति योऽयं प्रत्यय , तद्विषयभूतं परत्वं न तावत् युवादी कारणगुणकमेणोत्पन्नम् । यनि बालान् परत्वस्येव, स्थविराद- परत्वस्याप्यनुभवात् । बालोत्पत्ते प्राक् पालावधिकपरत्योत्पत्त्ययोगेन पूर्व तस्य परभिन्नत्वाच । अत. किश्चिदपेक्षयाऽरम्मिन् अन्यापेक्षया पर- त्यात्यये विषयभूत पर न सांसिद्धिकम् । नापि टियतम् , देशिका- परत्वसवादमायामास परवमत्त्यान् । तथादि - दरम्थितात् यूनः समीपस्थितः पिरोऽपरी मति । नव पिरे कालानं तु परत्य- मेव । सो मिलक्षणपन्यत्ययोऽयं न पालमन्तग निहतीति ।। कालम्य तलिदिपत्य कथमिति चेत् --उच्यते-अधिकार्य परिमन्दवान् , पा इनि, गनमूर्यपरिम्मन्दवान् , अारतिय गृपने। तत्राधिकारिम्पादयत्यादिबुद्धि. परमासादिका । परिपन्दम्य च म. ग... एयरोऽवनेर प्रम।

·81 कारसिद्धि] वैशषिकदर्शाम् । २०६ सूर्यनिष्ठस्य पुङ्गतत्व साक्षान्न भरतीति परम्परया निर्वाह्यम् । तत्र च परम्परासन्धे काल एव घटक एवमिद परत्वादिक प्रति काल पुरुषसयोग एवासमवाधिकारणम् । अत परत्याधसमवायिकारणसयो गाश्रयतयाऽपि कारसिद्धि । ननु सूर्यपरिस्पन्दस्य पुरपे उपनयार्थ काल कुत ? कालस्तीकारे य सनन्धो भविष्यति परिस्पन्दस्य स्वाश्रयमूर्यमयुक्त कारसयुक्तत्व पुसीति, तत्स्थाने खाश्रयसयुक्तगगन सयुक्तत्वमपि हि वक्तु शक्यत इति चेन-गगनस्योक्तपरम्परासबन्धन परिस्पन्दविशिष्टतावुद्धिनिर्वाहकत्वे, तेनैव सरन्धेन दण्डसयोगवत्ता- बुद्धिरपि दण्डासबन्धिनि भेर्यादौ स्यात् । यत्किञ्चिद्वेरीगतम्य दण्ड- सयोगस्य स्वाश्रयमेरीसयुक्ताकाश सयुक्तत्वसवन्धेन भेर्यन्तरेऽपि सत्त्वात् । परिम्पन्दस्थले तस्य समन्धस्य विशिण्वुद्धिनियामकताया दर्शनात् । तदर्थ मतिरिक्तकारस्वीकारे तु यनिर्वाहार्थ कार कल्पित , ताव मात्रनिर्वाह- कत्वमेव तस्य धमिग्राहकमानसिद्धमिति न दण्डसयोगादिविशिष्टवुद्धि- नियामक्त्वापत्ति । एवमधिकर्वपरिम्पन्नस्य स्थविरे, न्यूनसूधपरिस पन्दस्य च युनि सभानकालिपत्यसबन्धेनैव वैशिष्ट्य वस्तुतो वाच्यम् , अन्यादृशोक्तसनन्धे जतिप्रसङ्गस्य मिद्धत्वात् । अतश्च कालाभावे कथ सरन्धप्रसिद्धिरिति । एव युगपज्जात इत्यादावपि कारम्य घटकत्वम् । युगपत्-एक म्मिन् सूर्यपरिस्पदे, अयुगपत्-विभिन्नसूर्यपरिम्पन्दे, चिरम्-बहुसूर्य परिस्पन्दव्यवहितपरिम्पन्दे, क्षिपम् बहुपरिस्पन्दानन्तरितपरिस्पन्दे इत्यर्थ वर्णने ततत्परिस्पन्दस्य तन्न जातवस्तुनश्च सबन्ध समानकारिकत्वरूप ·82 वैशेषिकरसायनसहित [कालतत्वम् एव वाच्य इति । यदा तु युगपदित्यादे; तत्तत्सूर्यपरिस्पन्दावच्छिन्नकाले इत्यर्थः, तदा मुतरां कालम्य प्रत्ययविषयन्यम् । तथाचानुमानम्-इमे प्रत्ययाः क्लप्तद्रव्यातिरिक्तविषयकाः क्लप्सद्रव्यानिर्वाह्यप्रत्ययत्वादिति ॥६ ७. द्रव्यत्यनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥ (८७) ८. तत्त्व भावेन ॥ (८८) सूत्रद्वयं पूर्ववद्व्याख्येयम् । एवञ्च क्षणमुहूर्ताहोरात्रमाससंवत्स- रादिकालमेदः उपाविमेदकृतः । मुहूर्तादीनां क्षणसमुदायविशेषरूप- तायाः आनुभविकत्वात् । क्षणभ्य चोपाधिविशेषमादाय निरूपणमंभ- यादिति मावः । एकपृयवत्वे एकत्वानुविधानम्य प्रागेवोक्ततया तदत्रानुक्तिमिद्धनिति न सूत्रितम् ।। ७ + ८॥ ९. नित्येप्यभावात् अनित्येषु भावात् कारणे कालास्येति ।। (८९) नित्येषु गगनादिषु, अस्मिन् वसन्तादिकाले इदं भवतीति काल विशेषस्य व्यावर्तकतयाऽन्वयाभावात् , अनित्येषु घटादिषु, अस्मिन् काले अयम् , न त्वन्यदेति तद्भावात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां काल: सर्वोत्पतिस्थितिनाशहतुः सर्वकार्यकारणम् । न च नित्यपदार्थस्य सर्व- कालवृतित्वात कालविशेषम्य व्याक्तया आधारवं न भवतीति तत्र, वसन्ते गगनम् , वमन्ते गोत्वम् इत्यादिः न व्यवहारः; अनित्यम्य तु किंचित्कालनिन्चात् कारम्याधारतया व्यावर्तकत्यसमवात व्यवहार उपन्नः इत्याधारधेयभाव एव प्रीतिविषयोऽस्तु, न कार्यकारणभाव इति वाच्यम्-अनुमवमिद्धम्य कार्यकारणभावम्य अालापायोगात् । कालदव्यमनङ्गीकुर्वता, वसन्ते पुप्योत्पत्तिरित्पादो सूर्यपरिस्पन्दविशेषस्य ·83 दिक्मिदिः) वैशेषिकदर्शनम् । २-२.१० पुप्पोत्पत्तेश्च आधाराधेयभावायोगेन कार्यकारणभावस्यैव वक्तव्यतया कालद्रव्यमङ्गीकुर्वद्भिरपि तदनुभवस्य तथैव व्याख्यानौचित्याच । किंच कचिदाधाराधेयभावमात्र विवक्षायामपि, 'कृष्णसद्भावकालें गायः प्रमुदिताः इत्युच्यते, न तु कृष्णसमकालिकगोपान्तरग्रहणेन, तत्काले गावः प्रमुदिता इतिः अत: तादृशमयोगेषु अवश्यं कार्यकारणमावस्य विवक्षितत्व- मस्ति । अत्र, कारण काल इत्यनुक्त्वा कारणे कालाख्येतीति वचनात् अयमर्थो जायते--इदानीं तदानीमित्यादिषु प्रतीतानामुपाधीनां कारणत्वमुक्तरीत्या मिद्धम् । एवं कारणभूते तत्र कालाख्या काल- प्रसिद्धिरस्ति । ततदुपाविर्हि कालत्वेन गृह्यमाण: कारणमित्युच्यते । यदि कालम्य कारणत्वं बाधितं स्यात् , तत्वेन गृहीते उपाधी कारणय कथं गृह्येत ! न हि शुक्तित्वेन गृहीते रजते अगुलीय. कहेतुत्वं गृह्यत इति । अतः उराधिरूपे कारणे कालास्येति हेतोः फाल. सर्वकार्यकारणमिति दशेपपूरणेन व्याश्येय ॥ ९ ॥ कालानन्तरं दिगमपि साधकप्रमाणोपन्यासपूर्व निरूपयति- १०. इन इदमिति यतः तद्दिस्य लिहम् ॥ (९०) इत इदं पार, इत इदं दक्षिणम् इत्येवं दशदिवप्रत्ययालात् दिसिद्धिः। सूत्रार्थस्तु--अम्मादिदं प्रार इत्यादिप्रत्ययः यतः प्राक्वादिधर्माद्भवति, तत् प्रात्याहिक हिक्माधकं लिमिति । प्राक्त्यादिकम् उदयगिरिमंनि:न्याटिग्यम् इटम्पदमिक्षितमस्तुनिष्ठम् । सनिकृष्टत्यादिश्च मंयुक्तमयोगपाम्पगविगेप. मंयुक्तमयोगपरम्परा नाम उदयगियांदेः उक्तदम्पदार्यस्य च मन्ये क्रमेण वर्धमानानि यान्ति मन- ·84 वैशेषिकरसायनसहित [दिक्सिद्धिः द्रव्याणि, तावद्गतमिथःसंयोगकूटम् । एवं पदार्थान्तरनिष्ठतावत्संयोगकूट- निष्ठत्वम् इदम्पदार्थस्य साक्षादनुपपन्नमिति इमे संयोगाः परम्परासंबन्धेन इदमर्थसंबन्धिनः, साक्षादसंवन्धित्वे सति संबन्धित्वादित्यनुमेयम् । स च परम्परासंबन्ध; तावत्संयोगावच्छिन्नदिक्प्रदेशसंयुक्तत्वरूप इति दिक्सिद्धिरिति । न च उदयगिरिसंयुक्तमेकं मूतम् , तत्संयुक्त मूर्तान्तरमित्येवरूपा न्यूनसंख्याकसंयोगघटिता या संयुक्तसंयोगपरम्परा, तद्धटकान्तिमसंयोगवत्त्वं संनिकृष्टत्वम् ; एव न्यूनेत्यत्र अधिकेति निवेश्य विप्रकृष्टत्वं वर्णनीयम् । स चान्तिमसंयोग, समवायेनैव इदम्पदार्थेऽस्तीति नात्र दिशोऽपेक्षेति वाच्यम् ---उदयगिरिसंनिहित- किश्चिन्मूर्तद्रव्यसंयुक्तं तद्दक्षिणपार्श्वगतं द्रव्यम् ; तत्संयुक्तं तद्दक्षिणम् । तत्संयुक्तं तत्प्रत्यक् ; तत्संयुक्तं तदुत्तरम् ; अथ च तदुत्तरमिति रीत्या यथेच्छं संयुक्तवस्तुघटनेन संनिकृष्टेऽपि वस्तुन्यधिकसंयुक्तसंयोग- परम्पराप्रसंगेन तद्वारणार्थ तत्परम्पराघटकसंयोगानां सर्वेषामेकदिग- वच्छिन्नत्वस्य, संनिकृष्टत्वेनाभिमतवस्तुन तद्दिक्रदेशसंबन्धित्वस्य च वक्तव्यत्वात् तत्र च लाघवेन खावच्छिन्नदिक्प्रदेशसंवन्धित्वरूपसंबन्धेन सर्वसंयोगवत्त्वमित्युक्तेर्युक्तत्वात् । एवं वा सूत्रार्थः-इत इदनिति पञ्चम्यन्तघटितव्यवहारः यतः प्राक्दक्षिणादिप्रत्ययाद् भवति, तत् प्रत्ययरूपं दिशो लिङ्गमिति । तथा च भाप्यम् , 'दिक् पूर्वापरादिप्रत्ययलिङ्गा' इति । यद्यपि कालिकपरत्वापरत्वाभ्यां कालस्येव देशिकपरत्वापरत्वाभ्यां दिशोऽप्य- नुमानसंभवात् इह सूत्रे, इत इदं परम् , तथाऽपरमिति प्रत्ययः यस्मात् परत्वादेर्भवति, तत् दिक्साधकमित्यप्यर्थो वर्णयितुं शक्यते, ·85 - . दिवसिद्धि पैशेषिकदर्शनम् । २-२.१० अथापि भाप्ये तदुपेक्ष्य दशदिक्प्रत्ययमात्रभापणस्यायं भाव:- पूर्वसूत्रे अपरमिन्परमिति देशिकापरत्याश्रये कालिकपरत्वस्योक्ततया तत एव देशिकपरत्वापरत्वसद्भावः, ततो विगुन्नयनं च सूचितमेव । किञ्च कालल्यावृतदिपिसद्धिः यादृशप्रत्ययाद्भवति, स इह विवक्षणीयः । इत इदमिति सूत्रोक्तं च तत्पक्षे कालदिगुभयमाधारणम् । कालिक- परत्यविषयेऽरि इत इदं परमित्येव प्रतीते. । अतः प्रायदक्षिणादि- विवक्षवान युक्ता । यदि च परत्यापरत्वश्विक्षा सूत्रकृता कृता स्यात् , तर्हि काल्ल्यावृतये इत इदमस्येति पष्ठयन्तपदमपि निर्दिष्टं स्यात् । अयं किल कालिकररत्वादितो देशिकपरत्वादेविशेषः, यत् युवद्यालयोः परत्वापरत्वे नियते ; स प्रत्यरिशिष्टे । दैगिकपरत्वापरने त्वनियते । एक पुरुपं प्रति यत् निप्रकृष्टं परम् , तदेव तत्समीपवतिनं प्रति अपरम् । तस्य यदपरम् , तदस्य परम् । एकम्यागि पुंसः कालभेदेन परमे- वापरं भवति ; परत्वेनाभिमतवस्तुसमीपेऽभ्य गमनाद्वा ; अस्य समीपं तदानयनाद्वा । अत एव वैलक्षण्यात् कालेनात्र निर्वाहो न भवतीति दिशोऽप्येतादृशारत्वाद्यर्थमावश्यकता । न च गगनादिनैव दोशकपरवापरत्वनिर्वादः सुकर । संनिकृष्टे अपरत्वम्य, विकृष्टे परत्वम्य चोलादनी स्तया संनिकृष्टत्वादेश्च पूर्वोत्तरीत्या संयोगकूट- विपरिशिष्टत्वातया द्विश आवशास्यात् । अन्यथा हि तत्तन्मूर्त- द्रयगतमयोग-वैशिष्टयं परत्वाद्यभिमतवस्तुनि स्वाश्रयमूर्तिद्रव्यमयुक्त- गगनमंयुक्तत्वसंपन्धेनोपपादनीयम् । अयं च मंबन्धः दिगन्तरगट- मूर्तदन्यग्रहणेरि भक्तुिम तीनि एकदिक्मचन्धिसंयोगानामेन प्रणामिति न स्यात् । सावच्छिन्नविश्मरहत्वपमंबन्धमथने तु एकहिगतमूर्त- - ·86 दिगैक्यम् वैशेषिकरसायनसहितं द्रव्यसंयोगानामेव ग्रहणमिति अनुभवसिद्धमेतत् । अतः इतरव्यावर्तन- सामर्थ्यवत्तयैव दिशः कल्पनान्नानुपपत्तिः । तत्सिद्धं पूर्वसूत्रसूचित- विलक्षणपरत्वादिप्रत्ययः एतत्सूत्राभिमतदशदिक्प्रत्यययाश्च अतिरिक्त- दिक्साधका इति । प्रयोगस्तु-इमे प्रत्ययाः क्लुप्तद्रव्यातिरिक्त- निर्वाह्याः क्लप्तद्रव्यानिर्वाह्यप्रत्ययत्वादिति ॥ १० ॥ ११. द्रध्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥ (९१) १२. तत्त्व भावेन ॥ (९२) सूत्रद्वयं काल इव व्याख्येयम् ॥ ११-१२ ।। ननु कथं दिश एकत्वम् , विशेषलिङ्गसद्भावात् , दशदिक्प्रत्य- यानामुक्तत्वात् ततो भेदस्यैव सिद्धेरित्यत्राह--- १३. कार्यविशेषेण नानात्वम्॥ (९३) कार्याणां दिगुपाधित्वेनाभिमतानां विशेपेण भेदेन–नानात्वेन दिशोऽपि नानात्वम् ; न स्वरूपतः। विशेषणगतनानात्वस्य विशिष्टे आरोपात् भेदव्यवहार इत्यर्थः । एवमेव निर्वाहात् नानादियस्वीकारो नावश्यक इति भावः ॥ १३ ॥ कार्यनानात्वमेवोपपादयति- १४. भादित्यसयोगात् भूतपूर्वात् भविष्यतो भूताच प्राची ॥ (९४) भूतपूर्वात् पूर्वदिनपर्यन्तं जातादित्यर्थ । अन्यथा यर्थ्यात् । भविष्यतः श्व प्रभृति जनित्यमाणात् मृतात् अस्मिन् दिने जाताच आत्मिसंयोगात् एकदिनान्तर्गतप्रथमादित्यसंयोगरूपादुपाधेः । पूर्वपदवै- उप. सू. १४. भूतादिति धादिश्मणि सरत्ययः वर्तमानादिति यावत् ।

·87 , ग्मेदनिर्वाह वैशेषिकदर्शनम् । २-२-१५ प्राचीति विशेपवती दिमित्यर्थ. ॥ सर्वदा सुमेरुशिखरं प्रदक्षिणं करो- त्यादित्य, । तत्र यम्मिन् पाधैं स आगच्छति, तपार्थे प्रथमसंयोग- मुपाधि कृत्वा तदवच्छिना विक् प्राचीत्युच्यते । अव भूतपूर्वात् इत्यादिना काल्लयनिर्देशन कदाचित् यदि आदित्य. संप्रति प्रतीचीत्वे- नाभिमतदिशो नि कम्य पुनरेयात् , तदा कथं व्यवस्थेति शक्षा परि- हियने । सर्वदा तस्य प्रादक्षिण्येनैव प्रमणादिति । एवं प्राचीत्यो. पपादनाय भूतादिकाल्नये य कोऽपि कालो ययेच्छं ग्रहीतुं शक्यते इति च भाव. । प्रर्पण अधति सूर्योऽन इति प्राची । सूर्यगते. प्रकृयत्वं च प्रकाशविधानेन स्थिततमोनिवारणेन लोकोपकारकत्वम् ॥ १४ ॥ अन्यासु तिसूषु दिक्षु कार्यभेदं वक्तुमाह-- १५. तथा दक्षिणाप्रतीची उदीची च ॥ (९५) तथेत्ययस्य प्रथमादित्यसंयोगवत यत्किचिदुपाधिसद्भावादि- त्ययः । तथा च अध.स्थितां भुपमञ्चति अम्या दिश्यादित्य इति अवाची । दक्षिणायने भूमिसूर्ययो. प्रिकर्षात उपरिस्थिनसूर्यात् भूमिरधिकमध.स्थितेत्युच्यते । इयमेर दिक् दक्षिणा ; सूर्याभिमुखपुरुष संबन्धितक्षिणपार्धावच्छिन्नदिक्त्वात् । पार्धम्य दक्षिणत्यमखण्डधर्म इत्याहुः । प्रतिकूलमञ्चति अम्यां दिशीनि प्रतीची। गते प्रतिवलत्वं लोकोपकारकरमागविलोपस्त्यात् । तथा च चरमादित्यसंयोगा- पन्टिना दिक् पनीची। उर्ध्वगतां भूमिमश्चतीति उदीची। उढगयने भूमिसूयोरधिकर्मनिरूर्षाद् भूमिमध्य गतेयुच्यते । पादक्षिण्यसंप- हये एवंक्रमेण दिगुक्तिः ॥ १५॥ रिदिक्षु कार्यभेदं दयितुमाह-- ·88 [संशयहेतु: । वैशेषिरसायनसहित १६. एतेन दिगन्तपलानि व्याख्यातानि ॥ (१६) उक्तरूपप्राचीदक्षिणामध्यदेशावच्छिन्ना दिक् पूर्वदक्षिणा । एवमन्या अपि । भूसंनिकर्षावच्छिन्ना दिक् अधः। भूविप्रकर्षावच्छिना दिक ऊर्ध्वम् इति तत्र तत्र उपाधिभेद एवेत्यर्थः । तत्तदिगवस्थितपर्व- तविशेषान् , इन्द्रादीन् लोकपालान् वा गृहीत्वा तत्तत्पर्वतसंनिहिता इन्द्रादितत्तदधिष्ठिता वा दिक् सा सेत्यपि विवेचयन्ति ॥ १६ ॥ एवं कालिकदैशिकसंबन्धाभ्यां सर्वसंवन्धिन्यौ कालदिशौ प्रसंगानिरूप्य अथ शब्दस्य गुणत्यपरीक्षा वर्तविप्यन् तस्याः संशया- धीनत्वात् संशयसामान्यमेव सर्वपरीक्षाप्रथमाड्गं पूर्व कारणनिरूपणेन शोधयति-तेन निष्कारणशक्षाकरणं न युक्तमिति, विशेषनिर्णायक- हेतूपन्यासानन्तरमपि वृथैव संशानुवृत्तिर्न कार्यति च व्युत्पादितं भवतीत्याशयेन- १७. सामान्पप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च संशयः॥ (९७) संशयसामन्ये साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानम् , अत्यतरकोटिनिश्चयाद्य- भावः, कोटिद्वयम्मरणमितीदं सर्व मिलिनं कारणम् । तदत्रोच्यते । समानमेव सामान्यम् साधारणधर्मवद्धर्मि । अत्र प्रत्यक्षपदं निश्चय- मात्रपरम् । प्रत्यक्षातिरिक्तनानादपि संशयम्वीकारात् । विशेषाप्रत्यक्षा- दिति । विशेपो विपरीतको टिमत्त्वं तद्व्याप्यवत्वं या। तद्विषयकनि- श्चयाभावादित्यर्थः । साणुत्वादिरूपपिपरीतकोटिनिश्चये वा स्थाणुत्व- १७. सामान्य प्रत्यक्षान् रामान्यतः प्रत्यक्षादित्यथैः। मनुम्योपात् । । उप. सू - .

·सशय] वैशेषिकदर्शनम् । १२-१७ 89 व्याप्यवक्रकोटरादिमानिति तद्वयाप्यनतानिश्चये या सति सशयो न जायत इति । विशेषस्मृते ---कोटिद्वयस्मरणात् । न्यायसूत्रोक्तेषु पञ्चसु कारणेषु समानधर्मज्ञानमेकमेव कारणमिह सूत्रदभिमतम् । न्यायभाये यथासूत्र पञ्च कारणानि परिगणितानि । न्यायवार्तिके तु साधारणधर्म - असाधारणधर्म विप्रतिपत्तिरूपकरणत्रयमानपरतया तत् सूत्र व्याख्यातम् । अन्यकारणपर्णनस्थलेऽपि सर्वत्रेदमेव सूपपाद- मिति तदाप्यव्याख्याने प्रदीपाख्याने अस्माभि स्पष्टीम् । सूतमिद न्यायपातिकेऽपि व्याख्यातम् । अनभ्यवसायनान सशयातिरिक्तमसाधारणधर्मज्ञानजन्यमिति प्रशस्तपादभाप्यम् । वाहीकस्य पनसवृक्षदर्शने क स्विदयमिति ज्ञानमु- देति । नाय निश्चय , जिज्ञासाहेतुत्वात् । नापि सशय , द्रव्यत्वादि- सामान्यधर्माणामिव पनसत्वरूपविशेषधर्भस्यापि प्रत्यक्षितत्वात् । तस्मा- दिदमतिरिक्तमन यवसायात्मकज्ञानमिति । तत्र च सर्वेतरव्यावृत्तपन सत्वरूपासाधारणधर्मज्ञानमेव कारणमिति । वस्तुत इह पनसत्वपर्य- न्तस्य सर्वम्य धर्मस्य गृहीतत्वात् वृक्षविशेषसज्ञामात्रस्यैव तेनाज्ञातत्वात् सज्ञा विषयकज्ञानाभाव एवान यवसाय । तावता समुपनता सज्ञाजिज्ञा- सैर क विश्यमित्याकारिकेति नात ज्ञान रिक्षणमावश्यकमिति रीत्या विमृश्यम् । असाधारणधर्मज्ञानम्यापि क्या चित् प्रक्रियया सशय- हेतुत्वमम्तीत्येव भाष्यताऽप्युपपादितम् । शब्दनिपयफवक्ष्यमाण- सशयवर्णनावसरे तत् शयिष्यते । सर्वथा सर्वत्र साधारणधर्मजानादेव सराय इति । एवं सशयकारणमुक्तम् । मायस्वरूप तु एकम्मिन् धामिणि विरद्धनानाकोटिप्रकारक ज्ञानमिति ॥ १७ ॥ .

·90 वशेषिकरसायनसहित [संशयदि मंशये कचित् क्वचिदीगकारणजन्यत्वमुपपादयितुं न शक्य- मित्याशंकापरिहारं मनमिकृत्य समन्वय स्वस्त्रयेण दर्शयति- * १८. दृष्टञ्च दृश्यदृष्ट्वा ॥ (९८) यस्मिन् धर्मिणि मंशयो भवति, तवैव संदिह्यमानयोविशेषयोः पूर्व ग्रहणं संगायकालेऽग्रहणञ्चावदयकमिति मन्वान प्रति-'तथा न मन्तव्यम् । विशेषयोः पृथक्पृथक् यत्रतत्रापि दृष्टयोरिदानी स्मृनयोः अत्र धार्मिणि तत्तत्माधारणस्य धर्मस्य दर्शनान संशयो भवितुमर्हति । यथा स्थाणुपुरुषव्यक्तिगतस्य ऊर्यत्वस्य प्रकृतसन्निकृष्टव्यक्तौ ग्रहणे सति, स्थाणौ यत्र कापि स्थाणुत्वम्य, पुरुये चान्यत्र पुरुषत्वस्य दृष्टस्य संपति म्मरणात् संशय.' इति प्रतिवोधनं क्रियते। सूवार्थस्तु--- दृष्टाभ्यां तुभ्यं दृष्टयन । कचिदिन्द्रयमन्निकर्पवशात् दृष्टं धर्मिय दृष्टवद् दृष्ट्वा म्थलान्तरदृष्टम्याणुपुरुषतुल्यो चम्पसाधारणधर्मवतया दृष्ट्वा संोते इति । दृष्ट्वति तवामन्ययोक्तममानकर्तृकत्वम्य संगयषद- घटकक्रित्यायामन्वयवर्णने तु पूर्वमूत्रम्थमंगयपदानुवृत्तिा, इतस्तृीय. सूत्रस्थसंगयपदापर्पणं वा मवेत् । तथा च विशेषयोग्रहणं पूर्वकालिक व्यक्तयन्तरे उपपाद्यन् ; न तु अबव, स्थाणुन्चपुरुपत्ययारेका कहाऽप्ययोगादिति मावः । अयच साधारणधर्म ऊन्वादिः न साक्षात्यान्दृष्टम्याणुपुरुषनिष्ट पव; किंतु तनिष्टाध्यत्वमजातीय इति वप्रिन्ययेन नाप्यते । इचिदेकोऽपि धनम्तथा । यथा-गोवं ज्ञात टप. मू १८. रश्वत् - यया स्यपुरवायां तुच धर्तमान दृष्टमूत्र संशयहेतुरित्यपः। ।

·91 संशयविधा वशेषिकदर्शनम् । २-२-१९ गावलेयोऽन्यो वैनि संदेहप्रयोजकम् । अव चकारोऽनुमितधर्मि संग्रहार्थः । यथा कचित् विषाणमा गुल्मान्तरितस्य प्राणिनो दृष्ट्वा तेन प्राणिनमनुमाय, अयं प्राणी गौर्गवयो वेति संशेते पूर्वदृष्टगोगवय- तुल्यविषाणरूपसाधारणधर्मबलादिति । यद्वा इहोपरि च मूत्रे चकारः परस्परार्थसमुच्चयार्थः । तदा दृष्टपदमेव निश्चितेत्यर्थकं सत् दृष्टानु- मितोभयसाधारणम् ॥ १८ ॥ एवं विशेपो व्यत्यन्तरे दृष्ट एव संशायक इति मन्वानं प्रति नोऽपि नियम इत्यावेठयितुमाह-~- ५ १९. यथाशमयथादरचोभयथा दृश्यात् ॥ (९९) पूर्वमूलात् दृष्ट्वेत्यनुपज्यते । यथादृष्ट पूर्व सकेगत्वादिरूप- किश्चित्रकारबत्तया दृष्टम् , अयरादृष्टं पुनस्तद्रहित तया दृष्टश्च धर्मिण कदाचित् प्रान्तमस्तकत्यादिना दृष्ट्वा संशेते । कुन: ? एकस्यैवोमयथा- इष्टत्वादिति । तथाच तद्धर्मिणि पूर्वजातं विशेषग्रहणमपि संगायकमिति भावः । अव चवत्यादिरेव साधारणर्मः साधारणत्यमुभयकोटिसमानाकि- करणत्वम् । इदम् उमययादृष्टत्वादिति पदं पूर्वसूलेऽप्यपकर्षणीयम् । तदा ऊर्जवस्तुनः स्थाणुत्वपुरुषत्ववत्या दृएत्वाद्वित्यर्थः । तबनवामयथादर्शनं हेतुतया न्यपदिश्यते " इति माण्यवारस्यात् पूर्व- सूवेऽध्यपर्य इति ज्ञायते ॥ १९ ॥ ननु ज्योतिषिक: सोमोपरागातिक कदाचित् सम्यक, कदा- चिदमम्यक् च आदिदर पुनम्संचन्मरान्तरे अभ्यां पौर्णमाम्यां सोमोप. उप. सू. १९.यट मांगत्वेन चेनत्यम् अयपरवान- भवेशत्वेनापि सह हरवत् संशयहेनुः। "याने - ·93 शब्दतत्वम् ] वैशेषिकदर्शनम् । १२-२१ एव सामान्यतस्मगयहेतुरपन्यन्त । स प्रहतेऽपि सघटनीय । सगये धर्मितावच्छेदकविशिष्टधर्मिनानमपि सर्वत्र कारणम् । तदत्रा- सीत्युपपादनीयम् । तथा शब्दे द्रव्यगुणकर्ममानमशय इत्यत्रापि निया- भक ज्ञापनीयम् । एव श्रोग्रायो ध्वनिरेव, तदतिरिक्त म्फोट एव शब्द इत्यरीची वैयाकरणा । तदप्यतिरसनीयम् । अत शन्न रक्षयति- २. श्रोत्रग्रहणो योऽर्थ स शन्द ॥ (१०१) श्रोर ग्रहण प्रकरण यम्य स । श्रोग्राथ । शब्दत्व पनित्व कीत्वादापषि श्रीजग्रायत्वमन्तीति तद्वारणाय अर्थ इनि । श्रारजन्य प्रत्यक्षविटो यच यम्य, स शब्द । अर्थपदेन, 'अर्थ इति द्रव्यगुण- कर्मसु' इति वक्ष्यमाण सूच्यते । तेन सामान्यम्य प्रीती प्रकारतया भासमानम्य व्युदाम । अनेन च अर्थपदेन द्रयगुणर्मसाधमत्रा- स्तीनि ज्ञापनात् 'सदनित्य निति सूत्रे प्रागुत्ता सत्त्वानियन्यदयात्व- कार्यत्वकारणत्वसामान्यविशेपयत्त्वम्पधर्मा इह दशिता भान्तीनि सामान्यादी तेषामभावात् शब्दे मामान्यादिकोटिकयशयो न भपितु- मस्तीति सूचित भवति । 'श्रीवासादतिरिक्त च स्फोटे न सिचित् प्रमाणम् । श्रोवपासात्यनित्यन्यादिविशिष्ट एवेति न सोऽपि म्पोट' इति मतान्नरनिरास । अत्र श्रोत्रग्रहणोऽर्थदशब्द इत्यनुस्त्या योऽयम्स इति निर्दय, शब्दपदम्य श्रीपाशार्थच न प्रतिनिमित्तम् , परक्षणरक्षणमिति जापनार्थ ॥ २१ ॥ एवं धर्मिण निम्प्य तर प्रातपरीक्षारयमा मगर दर्शयति--- , ·94 [शब्देसंशयः वैशेषिकरसायनसहित * २२. तस्मिन् द्रव्यं गुणः कर्मेति संशयः॥ (१०२) पूर्वोक्तयुक्तया सामान्यादिकोटिकसंशयासंभवात् त्रिकोटिक एवायमुक्तः ॥ २२ ॥ नन्वत्र श्रोत्रग्राह्यार्थत्वरूपविशेषस्य प्रत्यक्षितत्वात् कथं संशय इत्याशङ्कायामाह- २३. तुल्यजातीयेप्वर्थान्तरभूतेषु विशेपरयोभयथा दृप्रत्वात् ।। (१०३) शब्दो द्रव्यमित्यातिष्ठमानानां बुद्धया शब्दतुल्यजातीयानि द्रव्याणि ; गुणादीन्यर्थान्तरभूतानि । तार्किकदृष्ट्या च तत्तुल्यजातीयाः गुणाः ; अन्यानि अर्थान्तरभूतानीत्येवं विभाव्यम् । तथाच विशेषस्य व्यावृत्तेः उभयथा—तुल्यजातीयार्थान्तरात्मकोभयप्रतियोगिकतया यद्वा विशेषस्य धर्मस्य उभयथा--तदुभयव्यावृत्ततया सर्वत्र तुल्यजातीयादिषु दृष्टत्वात् नायं विशेषः संशयप्रतिबन्धक इत्यर्थः । अयं भावः-- न तावदिदं श्रीजग्राह्यत्वं प्रकृतकोटिरूपविशेषः, द्रव्यत्वगुणत्व कर्मत्वकोटिकसंशयम्यैवाच्यमानत्वात् अस्य तत्र कोटित्वाभावात् । नापि स्थाणुत्वव्याप्यरककोटरादिवत् द्रव्यन्वादिकिञ्चिद्वयाप्यरूपोऽयं विशेषः, अन्यत्र कुत्रापि श्रोत्रमाप्रार्थत्वम्याभावेन व्याप्यन्वावधारणायोगात् । न चाम्य सरूपतोन्यावृतिन्वेऽपि विशेषत्येन रूपेण द्रव्यत्वव्याप्यन्वं संभवानि द्रव्ये पृथिवीयजस्त्याद्यनेकविशेषदर्शनादिति वाच्यम्--- द्रय य गुगकर्मणोरपि रूपयोधिपगत्वायने विशेषदर्शनेन विशेषत्वेन २१. गपमिदमपरेन। उर. ग. ५. विगम्य-माने उभयया-उभयत्र शत् माता सतरणपर्म: संपदेतरिति । - ·शब्देसशय] वैशेषिकदर्शनम् । २-२००३ 95 विशेषस्य तदेकव्याप्यत्वासमपात् । अत , शब्दे श्रोनग्राह्यत्ववत् द्रव्य गतपृथिवीत्वादिरेव समानासमानजातीयसर्वव्यावृत्त , न तु गुणादिगत रूपत्वादिरिति पृथिव्यादिवत् द्रव्यमेवेति न मन्तव्यमिति । पूर्वमुभयथादृष्टत्वादित्युभयथादर्शनस्त सशयकारणत्ववचनात् अत्रापि विशेषस्य सशयकारणत्वमुभयथादृष्टत्वादित्यनेनाच्यत इति न मन्तव्यम् असाधारणधर्मस्यैतन्मते सशयकारणत्याभावात् । न्यायदर्शनादौ पुनरसाधारणधर्मस्य सशयहेतुत्वमुक्तम् ।यद्यपि श्रोत्रप्राधत्वरूपविशेषस्या साधारणधर्मस्य कोट्यन्तरसाधारण्याभावेन कोट्य न्तरोपस्थापकत्यायोगेऽ पि विदोपत्वेन रूपेण प्रथिवीत्वरूपत्वोत्क्षेपणत्वादिसर्प विशेषग्रहणे तेपा यथायथ दव्यत्वादिममानाधिकरणतया द्रव्यत्यादिकोश्युपस्थापत्य एवञ्च द्रयत्वादिसमानाधिकरणविशेषतुल्यनिशेपपत्त्वात् शब्दे द्रव्यत्वादिमशय इति सुवचम्-~~-अथाप्येव विशेषत्वेन विशेषस्य सामान्यादावपि सत्त्वेन सामा यादिकाटिकोऽपि सशय स्यात् । तदर्थ पूर्वमर्थपददर्शितैराकार सामान्यादिव्यावर्तने च तैरेव द्रव्यगुणकर्म साधर्म्यभूतै प्रकृतसशयसमवे विशेषस्य सशापकत्वकथन व्यर्थम् । अत पूर्वोक्तरीत्या सशयासमवाशक्काया प्राप्ताया त परिहारपरमेवेद सूत्रम् । अयमेवार्थ प्रशस्तपादनिप्कृष्ट इति सावधान विभा यम् । सूत्रकृना पूर्व शब्दस्य श्रोत्रमाह्यत्वरूपविशेषकधनञ्च तम्य रूपपृथि व्यादिक्लप्तगुणद्रव्यादिप्वनन्तर्भावसूचनाय । अन्यथा हि शब्दो गुण द्रव्य पृथिवीत्वादिति नल्यघटादिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थान सभवात् प्रकृतसशयस्यैवानुत्थी स्यात् । एवञ्च श्रीनगायत्व रूप सभाति । रूपत्वात् , ·96 । वैशेषिकरसायनसहितं [शब्दस्याद्रव्यत्वम् पृथिव्याद्यात्मकेतरभेदसाधकम् । सत्त्वादि: सामान्यधर्मश्च द्रव्यत्वादि- संशयहेतुरिति विवेकः ॥ २३ ॥ एवं संशये गुणत्वस्थापनार्थानि त्रीणि सूत्राणि । तत्र शब्बो गुणः बाबैकेन्द्रियग्राह्यत्वात् रूपादिवदिति यद्यपि साक्षादेव गुणत्वानु- मानं सुवचम् -- अथापि भर्जनकपालाग्नौ प्रभायाञ्च हेतोय॑भि- चरितत्वशङ्का अप्रयोजकत्वशङ्का च स्यादिति परिशेपवलादेव गुणत्वं समर्थयितुमनाः आदौ द्रव्यत्वं निवेधति- २४. एकद्रव्यत्वान्न द्रव्यम् ॥ (१०४) एक द्रव्यं यस्य स एकद्रव्य., तत्त्वात् । घटादिक हि कपालद्वयाद्य- नेकसमवेतमेव । यदि च कार्यव्यस्यैकमात्रद्रव्यसमवेतत्तं स्यात् । अवयवसंयोगासमवायिकारणकत्वमङ्गः म्यादिति भाव. । ननु शब्दस्य द्रव्यत्यवादिना एकद्रव्यत्वं नाङ्गीकृतम् ; अतो हेतुरसिद्ध इति चेन्न-- पूर्वमर्थशब्देन सत्त्यानित्यत्वादिसाधर्म्यसद्भावकथनात् द्रव्यसमवेनत्य- स्यापि सिद्धे । अनित्यत्वञ्च शब्दस्य स्थापयिष्यते । न चानित्यं द्रव्यं द्रव्यासमवेतमस्तीति द्रव्यवत्त्वमपि सिद्धयति। एवं तर्हि एक- द्रव्यत्वं कथं सिद्धयतीति चेत्--शब्दस्य सर्वदेशसर्वकालोपलम्भवलेन व्यापिनित्यनिरवयवद्व्यत्तिताया आवश्यकतया इदमपि सेत्स्यतीति ।। अस्मदुक्तमेकद्रव्यत्वं कर्मत्वसाधकं भवितुमर्हतीति न मन्तव्य- मित्याशयेनाह-- * २५. नापि कर्माचाशुपत्वात् प्रत्ययस्य ॥ (१०५) प्रत्ययस्य शब्दविषयकम्य अचाक्षुपत्यात् चक्षुरजन्यत्वात् शब्दो उप. सू. २५. उपस्कारातोऽपि कासवः सूत्रपालेयमेव । - ·97 २-२-२५ दृष्टान्ते तु शब्दस्य गुणत्वम्] वैशेषिकदर्शनम् । न कर्मापीत्यर्थः । ननु चक्षुरजन्यप्रत्यक्षविषयत्वं वा चक्षुर्जन्यप्रत्यक्षा- विषयत्वं वा हेतुः, उभयथापि त्याचप्रत्यक्षविषये कर्मणि मन.प्रभृति- कर्मणि च व्यभिचार इति चेन्न, चाक्षुषप्रत्ययविषयावृत्तिजातिमत्त्वा- दित्यत्र तात्पर्यात् । सा च जातिरत्र शब्दत्वम् ; रसत्यादिः । अयं भावः-शब्दः कर्मति वादिना न वायुमनसोः पर- माणूनां वा कर्मेदमिति वक्तुं शक्यम् ; द्रव्ययोग्यतां पुरस्कृत्वैव कर्मयोग्य- तायाः वाच्यतया शब्दस्य प्रत्यक्षायोगात् । अन्यथा वाय्वादिकर्मणाम- शब्दरूपाणामपि प्रत्यक्षापत्तेः । अतः पृथिव्यप्तेज.कर्मेत्येव वाच्यम् । तानि च रूपवत्त्वाचाक्षुषाणांति तत्कर्मरूप शब्दोऽपि चाक्षुपः स्यात् । अन्यथा तदीयमशब्दरूपं गतागतादिकर्माप्यचाक्षुप स्यादिति । ननु कर्मशब्दयोरेकत्वमेव । कर्मत्वेन ग्रहणं चक्षुपा । शब्दत्वेन तु श्रवसेति चेन्न-व्यक्तर्यदिन्द्रियग्राह्यत्वम् , तन्निष्ठजातेरपि तदिन्द्रियग्राह्यत्वमिति नियमेन चक्षुषा शब्दत्वस्य श्रवसा कर्मत्वस्य चाग्रहणायोगात् । यदि चैकस्य कर्मण. कर्मत्वशब्दत्वभेदेन भिन्नेन्द्रिय- प्रायता, तर्हि स्पर्श एव रूपत्वेन रूपेण चक्षुषा गृह्यते ; रूपमेव रसत्वेन रसनेन गृह्यत इत्यादिकल्पनया रूपादेरपि वैजात्यासिद्धिप्रसङ्ग इति समेकं त्यात् । अतो भिन्नतया भिन्नेन्द्रियेण गृह्यमाणस्य तदेवेद- मिति प्रत्यभिज्ञापफाभावादिन्नत्वमेर युक्तम् । अत एव-कर्म विधि शब्दरूपमशब्दरूपञ्च! आद्य श्रवसैव ग्राह्यम् । अन्त्यमन्येनैवेन्द्रियेण- इत्यपि निरस्तम् । शब्देऽपि कर्मत्वसत्त्वे असा तद्ग्रहणप्रसंगात् । यदि च विभिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वनिहाय वस्तुट्ठयस्यानश्यकता, तर्हि शब्दः कर्मति 7 ·98 [शब्दानिलचम् (सर्वमिदं शब्दे कार्यत्यानित्यत्वाद्यवीकारे घटते । अन्यथा वोषिकासायनसहित स्वीकारे कि लायवमन्ति। अनुपलभ्यमानकर्मन्यकल्पनया गौरवात्। विश्व संयोगविभागयोरकारणलादपि शब्दो न कर्म। एतेन गुणत्वकल्पनेऽपि गौरवमिति निरम्नम् । संयोगविभागद्वयाकारणत्वायोज्यत्वाद् गुणत्वस्य, तत्सत्वे तस्यानि सिद्धः। अतः परिशेपात् गुणत्यसिद्धिः ॥ २५॥ ननु आशुतरपिनाशित्वात् शब्दः कर्म । न च द्वित्वादिभिः ज्ञानादिभिश्च व्यभिचारः ; वैलक्षण्यस्य दर्शनात् । यथा हि कर्मसंताने उत्तरोचरकर्मकाले पूर्वपूर्वकर्मनागः, तथा शब्दसंतानेऽपीति उत्तरसन- कालिकनाशप्रतियोगिपूर्ववटितसंतानयत्त्वेन हेतुना शब्दः कर्मेति ज्ञायते इत्यत्राह- २६. गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्ममिः साधयम् ।। (१०६) उक्तबाधकबलात् शब्दस्य कर्मान्यत्वे सिद्धे गुणभूतम्य सतः शब्दस्य अपवर्ग: उत्तरकाले पूर्वविनागः कर्मनिरूपितसाधर्म्यमानम् ; न तु कर्मत्वमाधक इति । अत्राय विशेष:- उत्तरोत्पन्नन शब्देन तदुत्तरक्षणे पूर्वशब्दनाशः ; कर्मणम्तूतरसंयोगनाश्यत्वादन्यकर्मोत्पति- काल एव नाश इति ॥ २६ ॥ ननु एकद्रव्यत्यान्न द्रव्यम् " इत्युक्तग्नवकागात् । किञ्च अपवर्गित्वेन शब्द कर्मसाधर्म्यवीरारोऽप्ययुक्तः। अनित्य व एव प्रमाणाभावादि- त्या शब्दनित्यत्वं प्रतिक्षेप्नुमारमने- २७. सतो लिङ्कामावात् ॥ (१०७) अपवर्ग इत्यनुवर्तते । मतः उच्चारणात् प्राक् शब्दश्रयगार्ध च सद्भावविशिष्टम्य गन्दम्य सायकं नानीति । शब्दे पूर्वापरकालसदा- ·३ शब्दानित्यत्वम्] वैशेषिकदर्शनम् । २ २ २८ साधकप्रमाणाभावात् न नित्यत्वमित्यर्थ । न चोत्पत्तिपिनाशकल्पने गौरवादेव सत्ता स्वीक्रियत इति वाच्यम् , घटादेरपि तर्हि नित्यत्वा- पत्ते । सर्वदाऽनुपलभ्यमानत्वात् घटादिरनित्य इति चेत्-तुल्य मत्रापि । गमनविकरस्य शब्दस्याविक्लश्रवसा श्रोत्रा अवहितेनाप्यनु- पलम्भात् । आवरणवलाच्छन्दो नोपलभ्यत इति वम इति चेत्- समान घटादावपि । तत्रावरणमस्ति चेत्, उपरभ्येतेति चेत्-तुल्यम् । अतोऽनेकविधावरण -- तदतीन्द्रियत्व- तद्धस प्रागभावादिकल्पनापेक्षया शब्दस्य प्रागूवं चासत्त्वमेव ज्याय ॥ २७ ॥ ननु नित्यान्तरसाधात् शब्दस्य नित्यत्व साधयाम इत्या- शङ्कायामाह २८. नित्यवैधात् ।। (१०८) शब्दस्य सामान्यादिरूपत्व न भवतीति प्रागेव स्थितम् । एवञ्च स नित्यत्वे गुणो द्रव्य वा स्यात् । नाद्य । स किमनित्यत्ति , नित्यत्ति न प्रथम , नित्यस्य गुणम्यानित्यत्तित्वायोगात् । न द्वितीय , नित्यत्तिनित्यगुणत्वेऽजीन्द्रियत्वापत्ते । नान्त्य , वहिव्य- प्रत्यक्षे रूपस्य कारणतया नीरूपम्य शब्दस्याप्रत्यक्षापचे । विञ्च स फिमणु , महान् , परममहान् वा ? प्रथमे प्रत्यक्षत्व न स्यात् । द्वितीये परिच्छिन्नमहत्त्वादनित्यत्वापचि । तृतीये वाद्यप्रत्यक्ष न स्यात् । अत्र शब्द , न तोति परिच्छिनतोपरम्भाऽपि न स्यात् । अत सर्वे- तरनित्यवैधादपवर्ग इति । व्यङ्गकधयं न सूत्रम्बरसार्थ , वक्ष्यते च ।। उप सू २८. निय-व्यक्त पूर्वापारस्थायि घगदिक व्यग्यम्, तलक्षग्यात् व्यग्यस्य घगदेद्यनस्दीपाय मारक्वनति । शब्दस्य तु व्यम्ज कत्वाभिमतच नायनुमासस्वमस्तीति । . - ।

·[शब्दानित्यत्वम् - 100:01: 018: वैशेषिकरसायनसहित एवं परपक्षेऽनुपपत्तिमुत्त्वा स्वपक्षे साधकमाह- २९. अनित्यश्चाय कारणतः॥ (१०९) कारणत:-कारणवत्त्यादित्यर्थः । इदमेवोक्तं न्यायसूत्र, " आदिमत्त्वात् " इति । कारणानि इतश्चतुर्थसूत्रे निर्देक्ष्यति । यत् कारणवत् , तत् विनाशि, यथा घटादीतीह व्याप्तिः ॥२९॥ ननु शब्दे कारणवत्त्वमसिद्धम् । उच्चारणादीनां शब्दव्या- कत्वाङ्गीकारेण कारणत्वाभावादिति शक्षा निरस्यति- ३०. न चासिद्ध विकारात्॥ (११०) कारणवत्त्वं नासिद्धम् , शब्दस्य तीवत्वमन्दत्वादिविकारवत्त्वात् मुखादेरिव कारणवत्त्वानुमानात् ॥ ३० ॥ ननु विकारवत्त्वमप्यसिद्धम् । न च तीवः शब्दः, मन्दः शब्द, इत्यादिप्रतीत्यनुपपत्तिः । तीमत्वादेरुपाधिनिष्टम्य तत्रारोपात् । यथा मणिकृपाणादिगतहखत्वदीर्घत्यादेः प्रतिफलिते मुखादावारोप- इत्यत्राह- ३१. अमिन्यतो दोगत् ॥ (९१४) तीनचादेरौपाधिपत्यकल्पनया शब्दम्योचारणाघभिव्यड्यन्य- स्वीकारे दोषात् । तथाहि--तीनत्यादिकं तावत् नौपाधिएम्- अबादी शत्यादेरिय म्वाभाविकत्वेने वापरब्धे । स्फटिकरीहित्यादी आमुमायुपायरियात्र कम्पनिदुपाधेरनुपलम्भान् । अन्यथा शन्यादे- रप्यगदी औपाधिकरय म्यादिति दोपः । उगविध कः! न तारन् शनीलो महकारिकारमन्यनाम्मदभिमती यायु.; तम्यातीन्द्रियन्येन महनतीचादरोग्यतया भारोपायोगान् । नाप्युपारमादिरापि,

·101
39307
शब्दानित्यत्वम् । वैशेषिकदर्शनम् । २ २ ३१
तस्य व्यवधानादिवराददर्शनेऽपि, शब्दे वीनत्वाद्युपरम्भात् । न च
यदा कदाचित् पूर्वानुभूतम्य तीनतादेरिदानी स्मरणादारोप , अव्यव-
स्थया मन्दत्सादेरप्यत्रैमारोपापत्ते ।
न च शब्दो व्यङ्ग्य । व्यन्जककारा िक्रमेण गृह्यमाण-
त्वात् । व्यय हि यादिक व्यन्जकम्य प्रदीपस्य सताकाले व्यज्यते, न
तु तनिर्माणेऽपि । शब्दस्तु उच्चारणादिव्यापारविनाशात् पर श्रूयते ।
घनयुगसघट्टजन्मा हि निर्घोपो विद्युत सघट्टननिनाया दर्शनात्पर
पिलम्वेन श्यते । एव सर्वत्र ।
एवमुञ्चारणादिकमपि न व्यञ्नकम् । ककारव्यञ्जनभ्य गकारा-
द्विन्यजक्त्वस्याप्यापत्ते । यत् यद्ग्राहकेन्द्रियग्राह्य सत् यत्समान-
देशम् , तत् तद्यञ्जकव्यङ्ग्यमिति नियमम्य दर्शनात् । घटादिक हि
तादृश पटादिव्यञ्जकपदीपव्यङ्ग्यमिति 1 मिथोविभिन्नदेशवतिनोर्घट
पटोरेकेन्द्रियग्राह्ययोरेकप्रदीप यत्वाभावात् समानदेशत्वोक्ति ।
अस्तु वा एकप्रदीप यङ्ग्यत्वस्वम्पयोग्यताऽपि तत्र । तथापि सत्ताग्राह-
केन्द्रियग्राह्य घटत्व न सत्ताव्यञ्जकव्यक्तिन्यग्यम् , तस्याऽऽकृतिविशेप-
व्यग्यन्वादिति तत्र व्यभिचारवारणाय समानदेशक्लोति । सत्ताघटत्व-
योन्यूनाधिक देशतितया न समानदेशत्वम् । किञ्चोच्चारणादि न
व्यनकम् । शब्देन अनुमीयमानत्वात् । व्यञ्जक हि व्यङ्ग्येन नानुमीयते ।
किन्तु व्यग्यसहभावेन गृह्यत एवं । यथा घटव्यजिका प्रदीपप्रभेति ।
अतोऽभित्यचेरनुपपन्नतया व्यजस्गतम्य व्यङ्ग्ये आरोप
इत्यस्य दुर्वचलया तीनत्वादिरूपविकारस्य सद्भागन् कारणवत्त्व सिद्ध-
मिति ततोऽनित्यत्वमिति ॥ ३१ ॥

·102 - । वैशेषिकरसायनसहितं [शब्दानित्यत्वम् शब्दस्य व्यंग्यत्वासम्भवं द्रढयितुम् , शब्दस्य जन्यत्वे मर्याद्यवच्छेदेनोवोत्पत्त्या कथं दूरम्यस्य शब्दश्रवणमित्याशङ्का शमयि- तुश्च तत्कारणानि परिगणयति- * ३२. संयोगाद्विभागाच्छदाच शन्दनिप्पत्तिः।। (११२) भेरीवाल्याटिसंयोगात् वंशदलाधरोष्ठादिविभागाद्वा प्रथमं ध्वनि- वर्णरूपगन्दनिप्पत्तिः। ततः कदम्यमुकुलन्यायेन वीचीतरङ्गन्यायेन च शब्दात् शब्दनि-पतिः। (अभितः शब्दोत्पत्ती कदम्बवृक्षेमुकुलोत्पत्ति- न्यायः । वायुपसरणानुरोविशळसंताने वीचीसंतानन्यायः) । व्यदक- त्वपक्षे इदं न घटते। विभागस्य कुत्रापि व्यजकत्वादर्शनात् । प्रदीप- संयोगादिरच हि घटादिव्यशक. । एवं शब्दस्य शब्दव्यञ्जरत्वं न सम्भवति । पदार्थानां स्वसजातीय यंग्यवाभावात् । प्रदीपान्तरेण, घटो घटान्तरेण वा व्यज्यते । एवं संयोगविभागानन्तर्य शब्दम्य प्रतीयमान व्यञ्जकत्यप्रयुक्त मेवास्थिति शंकापरिहारेण चतुम्मूच्या गन्दम्य प्रत्यक्षमिद्धकारण- यत्त्वपलात् अनित्यत्यमुपपादितम् ॥ ३२ ॥ ननु वेहो नित्यः। स च वर्गसमुदायरूपः। वर्णानित्यत्वे तनित्यय दुर्वचम् । अत. शब्दसामान्यं नित्यनिति म्याप्यते इति मन्वाने प्रत्याइ- * ३३. लिहाघानिन्यः॥ (१.३) अन आग्नायस्टमर्यलयनिति पन्दली। फिरणायन्यामासाय- प्रमावशी मब्दमामान्यविषयकन्याभिमनिरभ्यते। अतः अनित्यधाप- मिति सूयात् अनिन्यनुते । यकार: प्रन्याममुचायकः । तयार न हि प्रदीपः ·- शब्दानित्यवम्] वैशेषिकदर्शनम् । २-२ ३४ 103 लिङ्गात् प्रत्यक्षाच्च अनित्य शब्द । प्रत्यक्ष कारणवत्यविषयक प्रागेव दशितम् । तथा नेदानी गब्द , निवृत्त कोराहल इत्यादिक नाश विषयक प्रत्यक्षमपि ग्राह्यम् । लिङ्ग तु-अनित्य शब्द प्रागुपरब्धत्वे सति अनुपरभ्यमानत्वात् , बाह्यप्रत्यक्षविषय पात् , सरन्यमानत्यादि त्यादि । एव वेदलिङ्गमप्यत्र “यो वेदा अनाप', “महतो भूतस्य निश्वसितम्-~-ऋग्मेदो यजुर्वेद" इत्यादिकं विवक्षितम् ॥३३॥ अप पूर्वपक्षिणस्त्रीणि सूत्राणि-~- ३४ द्वयोस्तु प्रवृत्त्योरभावात् ॥ (१९४) गुरुणा सप्रदीयमान शब्द शिष्येण प्रतिगृह्यते । शब्दो यदि मध्ये विनाशी स्यात् , तदा द्वयो --गुरुशिष्ययो द्वयो ----सप्रदाने प्रतिग्रहे च प्रवृत्ती न स्याताम् ॥ ३४ ॥ प्रथमाशब्दात् ॥ (११५) "नि प्रथमामन्दाहेति" प्रथमाशब्दघटितवाक्यादित्यर्थ । अन हि सामिधेनीना मध्ये प्रथमाया ऋच निरा नीयता विहिता । प्रथम- मुच्चारितस्य पुनरुच्चारितस्य च शब्दम्य भिन्नभिन्नत्वे एकस्यैव विरा- वृतिरिति कथम् । यद्वा त्रि पठिताया सच आवृतिलयेऽपि प्रथमात्व यक्तन्यम् । तच्च मच एक्त्वे भवितुमर्हति । उच्चारणभेदेन शब्द- भेदे तु द्वितीयादिवारोक्ताया प्रथमात्व न घटते इनि प्रथमाशब्द एवानुपपन इति ॥ ३५॥ ३६ सप्रतिपत्तिभावाच ।। (१९६) समित्येकीकारे । एकीकृत्य प्रपित्ति समतिपति । ऐक्य विषयिणी प्रतिपतिरिति यात् । सा च प्रत्यभिज्ञा, 'सोऽय गकार' ·। - 104 वैशेषिकरमायनसहितं [शब्दानिस्त्वम् इत्यादिः। तस्याः भावात् सत्त्वात् शब्दः स्थिरः । अत एव च नित्य इति ।। ३६ ॥ उक्तान् हेतून् दूपयति--- ३७. सन्दिग्धाः सति बहुत्वे ॥ (११७) व्यक्तीनां यहुत्वे अनेकत्वे सति--ऐक्यरूपसाध्याभावेऽपि वर्तमाना इमे सम्प्रदीयमानत्व - प्रतिगृह्यमाणत्व - प्रथमाशब्दवाच्यत्व प्रत्यभिज्ञायमानत्वरूपाः हेतवः सन्दिग्धापरपर्यायानकान्तिकहेत्वामासाः। गुरुणा नृत्ये मिश्यमाणे तम्य नृत्यम्य गुरुशिप्यकृतस्य, गुरुणा शिष्येण च पुन:पुनः कृतम्य च वस्तुतोऽनेकत्वेऽपि तसेमे संपतिपन्ना इति ३७ नन्वन्तु शब्दाध्यापनं नृत्याध्यापनतुल्यम् । अथापि व्यक्ति- मेदे सति प्रथमात्वं प्रत्यभिज्ञा च कथमुपपद्यते । तत्राह- ३८. संख्यामायः सामान्यतः।। (११८) संख्या नाम प्रथमात्यम् ; तथा पूक्तिसंप्रतिपतिरपि । स एव ह्ययमुपमर्गः । धातुश्च तत्ममानार्थः । अनः संप्रतिपतिररि संन्याशब्दार्थः । सामान्यतः साजात्यतः सम्या भक्तीति । द्वितीयवारमुचारिताया ऋचः व्यक्तिभेदेऽपि आनुपून्या पूर्वोच्चारित- साजात्यान् प्रयमागन्द । मोऽयं गकार इति प्रत्यभिजा च, सेयं दीपज्याला, तदेवटापधमितियन् साजात्यावलम्बिनी; उत्पति- विनागपन्यशदेरनन्यथामिद्धत्वादिति ॥ ३८ ॥ तत मिद्धम् , गन्दा नित्य इति । एवमनित्यत्वान् आशुतर- विनाशित्वान् पर्ममधमांच्या गुण एचनि तम्याकाने व्याम्यिनन्वं तन पव तेन तदनुमान च मुस्समिति ॥ - ·105 आत्मानुमानम्] वैशेषिकदर्शनम् । ३-१-१ द्वितीयान्त्ये गन्धमुख्यव्यवस्था कालदिविस्थतिम् । सशये कारण शब्दे गुणत्वानित्यते जगौ।। इति वैशेषिकरसायनसहिते वैशेषिकदर्शने द्वितीयमाहिकम् । इति द्वितीयोऽध्याय ॥ श्री अथ तृतीयोऽध्याय आन्तरद्रयनिरूपणमेतध्यायार्थ । तत्र गोर्महिपादित इच आत्मनो देहादितो शिविच्य प्रत्यक्षेण ग्रहणाभावादनुमानत एव तसिद्धिरिति अनुमानविधया चेतनम्य चैतन्याधीना सिद्धिरत्राहिके व्युत्पाद्यते । तवेदमादिम सूत्रम् - १ प्रसिद्धा इन्द्रियार्था ॥ (११९) इन्द्रियाणामा इद्रियार्था । यदाह--- गन्धरूपरसस्पर्श- शब्दा पृथिव्यादिगुणाम्नदर्था ' इति । त इमे प्रसिद्धा , प्रकृष्टा सिद्धि प्रत्यक्षम् , तद्विपया इति । अर्था इत्यनुक्त्वा इन्द्रियार्था इति कथनम् सर्वपदार्थाग्रहणार्थम् , इन्द्रियाणामतीन्द्रियत्वेऽप्यर्थप्रत्यक्षा- न्यथानुपपत्या तत्करणानि तान्यपि प्रसिद्धपायाणीति ज्ञापनार्थश्च । न तु तेपामपि प्रत्यक्षत्व सिद्धान्ते , तेपा गोलकादिशरीरावयव- बिनक्षणत्वात् । इन्द्रियाणि चार्थाश्चेनि द्वन्द्वी या । इदश्च सूत्र प्रत्यक्ष- रूपयक्ष्यमाणहेतुरिख इन्द्रियाण्यर्थाश्चाप्यात्मसाधने हेतर इति दर्श- यितुमपि । तथा चेह प्रयोग - इन्द्रियाणि सकर्तृकाणि करणत्वात् ·106 [आत्मानुमानम् - -प्रत्यक्षं फिशि- वैशेपिरसायनमहितं वास्यादिवत् , अर्थाः भोक्तृमापेक्षाः भोगकर्मत्वात् छिदिक्रियादि- कर्मभृतकाष्टादिवदिति ॥ १ ॥ उक्तविघानुमानम्य शरीरादिरूपकर्तृसाधनेनैव पर्यवसानं स्यादिति शायाम् , बलिप्ठेन हेत्वन्तरेणातिरिक्तम्याऽऽत्मनः सिद्धतया तत्परत्वमेवोक्तानुमानम्यापीति गमयितुं हेत्वन्तरमभिमतमाह- २. इन्द्रियार्थप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योऽर्थान्तरम्य हेतुः ॥ (१२०) इन्द्रियैरर्थानां रूपातीनां प्रसिद्धि , इन्द्रियेन्योऽर्थेभ्यश्च योऽ- न्योऽयः तम्यात्मनः साधिकेत्यर्थ । अयं भाव दायितं गुणन्यात , प्रत्यक्षं सममवाधिकारणकं समवेतकार्यवान् रूपादिवत् , प्रत्यक्षरूपक्रिया कर्तृजन्या क्रियात्यात् हिदिक्रियावदिति सामान्यतः कम्यचित् मिद्धी तम्य गरीरादिम्पत्वबाधे परिशेषादात्म- सिद्धिरिति । यद्यपि जानमामान्यं पक्षीकर्तुं शक्यम् , चापर्यन्तमाभिमदत्वान् प्रत्यक्ष विशिष्य गृहीम ॥ २॥ अथाभिम परिशेपमेव दर्शयितुमुक्तानुमाने ढोपमाराइते- ३. मोऽनपदेशः॥ (१२) प्रयमराप्रविवक्षितमनुमानं द्वितीययप्रदर्मितानुमानगापेक्षम् । सोऽमी द्वितीयस्यामहेतु, ग. अनपदेश हेत्वाभामः । अगदरव भानाश्रयत्यादि ममान। न च दमित मानम्र्मणः शरीरम्य क्यानम् , कामगारिंगेधात; ज्यनिद्रियाणां फरणानां डा. . . . पं रतन गनिमोrin तथानि ·107 शानस्यानन्यगुणत्वम्] वैशेषिकदर्शनम् । ३-१४ कर्तृत्वमयुक्तम् , स्वतन्त्रत्वरपम्य कर्तृत्वम्य, परतन्त्र पारमालित्वरूपम्य करणत्यम्य च निरोधादिति वाच्यम्-आत्मान जानातीत्यादौ अति- रिक्तात्मनाहिनाऽप्येकम्यैव कर्तृत्वमवस्वीकारात् तयोरविरोधात् । तर्हि चैनो ग्राम गतीतिमत् स्व गच्छन्तीति प्रयोगापत्तिरिति चेत्तन, प्रमोगानुसारेण कतिपयक्रियामात्र एव कर्तृर्मगोमेदम्येप्यमाणत्वात् । तथा कर्तु करणत्वमपि, "आत्मानमात्मना वेत्सी"त्यादी स्वीकृनमिति राधरात् कर्तृत्वकरणत्वोभयाश्रयतयैव इन्द्रियमनुमीयतामिति ॥ ३ ॥ उक्तागकापरिहारक हेतुमाह सूत्रनयेण-~- कारणानानात् ॥ (१२२) शरीरेन्द्रियम्पावयविकारणकोटिनिविाना परमाणुपर्यन्ताना सेंपामजानात्----ज्ञानशून्यत्वात् तत्कार्य शरीरादिक न ज्ञानाश्रय इत्यर्थ । कारणगुणपूर्वका हि कार्यगुणो हन । अत परमाणादी ज्ञानाभावे कथ शरीरादा ज्ञानोत्पत्तिरिति । न च विशेषगुणभ्यैव कारणगुणपूर्वकत्वम् , न तु सर्वम्य , सन्यासयोगविभागादेर- तथात्वादिति वाच्यम्----ज्ञानस्याप्येक्मानेन्द्रियग्राह्यतया विशेपगुण- त्वात् । सिवादिजनितमदशक्ति , ताम्यूलराग इत्यादिकमपि पाकादि- वशात् कारणगुणपूर्वकमेवेति । यिम् = मुगवीजरिशेप ॥ ४ ॥ ननु कारणेप्वपि ज्ञान स्वीक्रियताम् । पिच ज्ञानस्य सामान्य- गुणत्वात् कारणगुणापू-कवनिर्वन्धोऽपि न भरति । पृथिव्यादितत्तद्रव्या साधारणगुणो हि विशेषाण । अम्माभिस्तु ज्ञान पार्थिवपाथसीयादि- रूपेषु नानाशरीरेषु नानेन्द्रियेषु च स्वीनियत इति कथम्य विशेषगुण इत्याशङ्कायामाह- - , ·108 ज्ञानस्यानन्यगुणन्वम् । वैशेषिकरमायनसहित ५. कार्यपु हानात् ॥ (१२३) कार्येषु बहुषु ज्ञानप्रसङ्गादित्यर्थः । यदि परमाण्वादिषु ज्ञान स्यात् । तत्कार्यत्वाविशेषाद्घटादिप्यपि ज्ञानं वर्तत । न च इष्टापत्तिः, वत्र ज्ञानकार्यस्य कस्यापि कदाऽप्यमावेन तत्सत्त्वायोगात् । न च शरीराकारपरिणामदशायामेव नानम्वीकारात् ताम्बूलरागवत् व्यवस्थेति वाच्यम्-तथासत्यपि शरीरे तवयवेपु हस्तादिषु तदवयवेप्वाल्या- दिषु सर्वेषु कार्येषु ज्ञानप्रसङ्गात् चेतनरहुत्यापत्त्या मिथःक्षोभेण प्रवृति- निवृत्तिनियमासिद्धिप्रमझान् । एतेन ज्ञानं सामान्यगुण इति समाधान- मपि निरस्तम् । तथापि गरीर इव हस्तादिप्वप्यनुभवम्य तुल्यतया ज्ञानाश्रयत्वावश्यम्भावेन वाहुराज्यप्रसङ्गात् ॥ ५ ॥ नन्ववयवानामवयविनश्च ज्ञानाश्रयत्वेऽपि प्रवृत्तिनिवृत्तिनियम- दर्शनात् फलबलादकरम्यमपि कम्प्यते । एवमेकमेव ज्ञानमवयवावय- पिमाश्रितमिति कल्पनादपि नियमोपपतिः। तथा यदेवान्त्यावयदि तत्रैव ज्ञानमिति चेतनकन्यपक्ष एवाप्यन्तु । तवाह- ६. यशानाय ॥ (१२४) अनेकाभिप्रायमिदं मूत्रम् । (२) परकीयज्ञानादेरन्येनाज्ञाना- दित्येकोऽर्थः। तथाचावयवानां मध्ये एकाक्यवगनन्य ज्ञानम्यान्यावयवेन ज्ञानुमत्यत्वात् कथं सर्वावयकिग्म्यम् । तथाऽनुभयोऽपि नाम्ति, हसोई पादगतानुभवानुमारेण तदनुकृतं पक इत्येवम् । (२) एव- उप ... जनम्य परमगुगतले पटादीनामपि जनवरयगान । टर... पटादिशुन्यम्यनुपालन्धः। - ·ज्ञानस्यानन्यगुणत्वम् ] वैशेषिक्दशनम् । ३१६ 109 मवयवावयविसर्वाश्रितमेक ज्ञानमित्यादिपक्षेऽपि तस्य ज्ञानस्य तज्जन्यस्य सस्कारस्य च तदन्तर्गतकावयनाशेऽपि नाशावश्यम्भावेन, एकाही कल्यात्माकू अनुभूतस्य पश्चात् स्मरण न स्यादित्यन्योऽर्थ । (३) तथा मृतशरीरे ज्ञानाभावादपि शरीर नात्मेत्यपरोऽर्थ । (४) एव शैशनात् प्रभृति आमरणमुपचयापचयाभ्यामन्त्यावयव्यपि विभिन्नमिति एकेन दृष्टस्यान्येन प्रतिसधानरूप ज्ञानमपि न भवति । एव शरी रान्तर्गतम्य हृदयमन्तिप्कादिरूपस्य कस्यचिदग्यपिन एवात्मत्वमिति पक्षेऽप्युपचयापचयनिबन्धनो दोषोऽवसेय । (५) तथा शरीरस्यात्मत्वे पूर्वनन्मानितसस्कारोबोधायत्तस्मरणरूपज्ञानाभावात् नरमृगरिन्गाादिषु तत्वज्जात्यनुगुणाहारविहारादिप्रवृत्ति प्रथमा न स्यात् । तथा श्रीपार्थसारथि मिश्र स्वानुभवमाविश्वकार, "नातिस्मराश्च केचिदद्यत्वेऽपि देहान्तर- रहोवृत्त वृत्तान्त सबोधयन्त उपलभ्यन्त इत्युपलब्धिसिद्ध शरीरात्मनो मैंद ” इति । तथा अस्माकमप्यद्यत्वेऽप्यनेका प्रसिद्धोऽयमनुभव , यत् प्राक्तनजन्मवृत्त स्मरन्तो व्याहरन्तो यथोक्त दर्शयन्तश्च जातिस्मरा इतस्तनो जन्म लभत इति । अत पूर्ववृत्तजानाभावाच्छरीर न स्मर्तुमहतीति च न स आत्मेति । एतेनेन्द्रियचैतन्यमपि निरस्तम् । एकेन दृपस्या येन स्मरणा योगात् । अनुभपितुरिद्रियस्यापघातेऽपि सरणदर्शनात् । अत स्मर्तरि अनुभवरूपज्ञानामावात् स्मरण नोपपद्यत इति । ननु मनमो ज्ञानाश्रयत्वपक्षे नैते दोपा इति चेत्-तत्राप्युतरम्(६)अज्ञानादिति । अतीन्द्रियत्वादित्यर्थ । मनमोऽजीन्द्रियत्वात् गद्गत झानादिकमप्य- ·110 [ज्ञानस्थानन्यगुणत्वम् वशेपिफरसायनसहितं तीन्द्रियं स्यादिति । (७) एवं मनस एकशरीरस्थत्वे काकव्यूहस्थले शरीरान्तरावच्छेदेन तस्य ज्ञानाश्रयत्वाभावान्न मन आत्मा । तदर्थ ज्ञानाश्रयत्ववत् विभुत्वस्यापि मनसि स्वीकारे युगपद्ज्ञानानुत्पति- निर्वाहाय करणान्तरं कल्पनीयमिति कर्ता करणमिति पदार्थद्वयसिद्धि- रविशिष्टेति सिद्धं नः समीहितम् । केवलम् आत्मन एव मन इति - संज्ञाऽप्यनुभवविरुद्धा कल्प्यत इत्ययमेव विशेषः । (८) एवं ज्ञानं न शरीरगुणः अन्येनाज्ञानात् । यदि शरीर- गुणः, तर्हि शरीरस्य प्रत्यक्षितत्वात् रूपादिवत् ज्ञानमप्यन्येन ज्ञायेत। एवं ज्ञानं न शरीरगुणः अव्याप्यवृत्तित्वात् , अयावद्दव्यभावित्वात पहिरिन्द्रियाग्राह्यत्वादित्यादिकं भाप्योक्तमपि यथासंभवमत्र चकारेण गृह्येत । तत् सिद्धं शरीरादेर्ज्ञानाश्रयत्वायोगात् परिशेषादात्मन. सिद्धिरिति ॥ ६ ॥ नन्वान्तां ज्ञानेनात्मसाधनम् । तथाच प्रसिद्धि किञ्चिदाश्रिता गुणत्वादित्यनुमानमपदेश. स्यान्नाम ; धर्मधर्मिणोरभेदात् । इन्द्रियं सकर्तृकम्, अर्थाः सभोक्तृका इतीन्द्रियरर्थश्चात्मानुमानं तु अनपदेशः । न हीन्द्रियादेः कर्तुश्च तादृश संबन्धोऽस्ति । अतोऽन्यदेवाय हेतुरिति हेतो. ईदृग्धेतुवचनमनपदेश इति सौगतच्छायानुयायीशङ्कते- ७. अन्यदेव हेतुरियनपदेशः॥ (१२५) त्वदुक्तहतोः साध्यापेक्षयाऽन्यत्यात् सः अनपदेशः अहेतु. रित्यर्थः ॥ ७॥ उप. ५. उभयमपि बौदगाइक गिद्धान्तमूत्रम् । लोके साध्यादन्यस्येव दलान् तासात्म्यस्थन्नमहेनुरहेनुः ।

·111 अनुमान विधा] वैशेषिकदर्शनम् । ३१८ ननु साध्यापक्षया हेतोर यत्व गुण न तु दोप । अनन्यले हि हेतो साध्याविशिष्टत्वात् साध्वसमरूपहेत्वाभासता स्यात् । अतोऽ न्यत्वादहेतुरिति न युक्तमित्यत्रोपपादयनि- ८ अर्थान्तर ह्यान्तरस्यानपदेश । (१२६) यथाऽनन्यत्वमात्रेण हेतुत्वमयुक्तम् , तथाऽन्यत्वमात्रेणापि । अन्यथा अर्थातरत्वाविशेषात् गर्दभरूपमर्थान्तरमप्यनिरूपार्थम्यापदेशो मवतु । अत तादात्म्यमपदेशनियामकम् । यथा अय वृक्ष शिश पाया , शिशपारमादित्यादि । वृक्षत्वसाधनेऽपि तादाम्यमस्त्येव । धर्म धर्मिणोस्तादात्म्यात् । वृक्षवशिशपात्वयोप्रेक्षाभेदे च मिथोऽप्यभेद सिद्धे । न चेन्द्रियाथाना कर्तुश्च कथमपि तादात्म्यमिष्टम् । अतोऽय प्रथमसूत्रामिमतो हेतुरनपदेश एवेति ॥ ॥ एव सूत्रद्वयेनाशङ्का प्रदर्थ हेतुतानियामक न तादात्म्यम् , क्विन्यदेवेति परिहरिप्यन् अतादात्म्येऽपि हेतवो मवतीति दर्शयति--- ९ सयोगि समयाय्येकार्थसमगयि विरोधि च ॥ (१२७) न्यायभाप्ये सूत्रमिदमनूद्य भाषितम् (३ २ ४४), 'यथा धूमोऽमे , गोविफाणम् , पाणि पाटस्य, रूप स्पर्शस्य , अभूत भूत स्याइति । अब धूमोऽग्निमान् अविच्छिन्नमूलत्यादिरिशिष्टत्यात इत्यामि धूमयो सयोग । झाटान्तरित गरि विषाण वीक्ष्य इद गोसरधि ई-शत्वादित्यत्र गोविषाणयो समवाय । एकार्थसमवायि द्विविधम्- एकाार्थप्रतियोगिकसमय यानुयोगि एकार्थसमवेतञ्चति । प्रथम पाणि उप सू८ धूमादकमपि अग्यादेरवान्तर वेन न तद्धन ।

·112 [अनुमानविधाः । । वैशेषिकरसायनसहित पादम्; एकशरीरसमवायानुयोगित्वात् । रूपस्पर्शी पुनरेकस्मिन्नथें सव- वेताविति रूपं द्वितीयमेकार्थसमवायि । अभूतं भूतस्येति विरोध्युदा- हरणञ्च वक्ष्यमाणरीत्या तत्सूत्रस्य तादृशयोजना प्राचीनामनुसृत्य । यथा अभूतमनुत्पन्नं वर्ष भूतस्य वाय्वनसंयोगस्य लिङ्ग मिति । सूत्रे चकारः पूर्वपक्ष्यभिमतस्य तादात्म्यस्थलस्य संयोगादिरूपसूत्रोक्तसंबन्धाति- रिक्तसंवन्धस्थलस्य च समुच्चयार्थः । तथाच संयोग्यादिरप्यपदेशो भवतीत्यानुभविकमिति तादात्म्यस्थल एव हेतुत्वाभिमानो न युक्त इति भावः । एवं न्यायभाप्ये अमिधूमादिकार्यकारणभावापन्नस्थलोदाहरणाद् बौद्धसंमतकार्यकारणभावस्थलमप्यनभ्युपगम्य तादात्म्यस्थलमात्रे हेतुत्व- शङ्कायाः केनचित् कृतायाः परिहारकमिदं प्रकरणमिति ज्ञायते । पूर्वसूत्रखारस्यमपि तदैव ।। ९ ॥ संयोग्यादीनामुक्तानां चतुर्णामुदाहरणप्रदर्शनायोपरि चतु:सूत्री- १०. कार्य कार्यान्तरस्य ।। (१२८) इन्धनकार्यो घूमः इन्धनकार्यम्यामेहेतुरिति । यद्यपि सर्वोदाहरणपर- स्वमप्या सूत्रेऽन्यत्र च संभाव्यते । यथा---कुलालव्यापारनिष्पाद्यमान कपालं तत्र भविष्यतो घटस्य तत्समवेतस्य लिङ्गम् ; यथा रूपं तदे- कार्थसमवेतम्य स्पर्शस्य ; यथा च नकुलकर्तृको जयो जयविरोधिनः पराजयस्य सर्पगतस्येत्येवम् --अथापि यथाक्रम चतुर्णामुदादरणाय चत्वारि सूत्राणीत्यत्रीचित्यादेकमुदाहृतम् ॥ १० ॥ अवमानं वर्तमानस्यानुमापकमिति समवाय्युदाहरति- उप. मू: १०. एकार्थसमवायिनं मानुदाइरति- । -- ·113 भूताच्च प्राची" . अनुमानविधा.] वशेपिदशनम् ! ३-१-११ * ११. अभूतं भूतस्य ॥ (१२९) अभूतम् आशुतरविनाशित्वादविद्यमाने शब्दविशेषादिक भूतस्य विद्यमानस्य तत्समवापिनो वीणावेज्य द्याच्छिन्नाकाशादेलिङ्गम् । भूत- शब्द सत् वर्तमानमित्यर्थे बहुल प्रयुक्तचर.। यथाऽत्रैव प्राक् , इति , यथा च भूतार्थवाद , यथाभूतार्थ, इत्यादौ । एतदारभ्य सूत्राणि विरोध्युदाहरणपरतया प्राक्तनैर्व्याख्याता- नीति अनुमानमूत्रन्यायवार्तिकतात्पर्यटीकादर्शनादप्यवसीयते । तत्र, 'भूतं वर्षमभूतस्य वाय्वनसंयोगस्य, अभूतं वर्ष भूतस्य वाय्वन- संयोगस्य, भूतो नकुलजय भूतस्य सर्पपराजयस्य च पिरोधितया लिङ्गम् " इत्यनूय तन्निरसनात् । प्रशस्तपादभाप्यव्याख्यासु च सोमवल्या कन्दल्याञ्च अभूतमनुत्पन्नं वर्ष भूतस्य वाय्वनसंयोगस्य लिङ्गमित्यथोऽस्य सूत्रस्य अनूद्य दूपित --~-न छत्र वर्ष लिङ्गम् , किन्तु वर्षानुत्पाद । स च न वाय्वभ्रसंयोगविरोधीति । एव दूषयित्वा ध्वनिविशेषेण चैत्रायनुमानमुदाहृतम् । किरणावल्या तु अनुत्पन्नवर्या- दिकमर्थ सर्वयेयास्पृष्टा शब्दबुद्धयादिना दीवात्मादेरनुमानमेव सूनार्थ- त्वेन इर्शितम् । एवञ्च विरोधिपरतया काचिद्योजना प्राविस्थता पश्चादु- पंक्षितेति ज्ञायते । ततश्चोभयव्याख्यानुकूलत्वाय सूत्रे विरोधिपदं नास्तीति च गम्यत इति । अत्र, पूर्वोत्तरसूत्रयोश्च विस्पष्टरीतिं विहाय कार्यकार्या- न्तर-भूताभूतपदनिर्देशो हेतुसाध्ययो तादात्म्यामावस्पष्टीकरणाय ११ वर्तमान विनष्टम्यानुमापकमिति एकार्थसमवायिन उदाहरणम- उप सू. ११-१२-१३. मूननयेण विरोधिलिङ्गानि उदाहियन्ते । प्रथम- सूत्र विरोध्यभूत भूतस्येति । 8 ·112 अनुमानविधाः वैशेषिकरसायनसहित पादम्; एकशरीरसमवायानुयोगित्यात् । रूपस्पशौं पुनरेकस्मिन्नर्थे सव- वेताविति रूपं द्वितीयमेकार्थसमवायि । अमूतं भूतस्येति विरोध्युदा- हरणश्च वक्ष्यमाणरीत्या तत्सूत्रस्य तादृशयोजनां प्राचीनामनुसृत्य । यथा अमूतमनुत्पन्नं वर्ष मृतस्य वाय्वभ्रसंयोगस्य लिङ्गमिति । सूत्रे चकारः पूर्वपश्यभिमतस्य तादात्म्यस्थलम्य संयोगादिरूपमूवोक्तसंबन्धाति- रिक्तसंवन्धस्थलस्य च समुच्चयार्थः । तथाच संयोग्यादिरप्यपदेशो भवतीत्यानुभविकमिति तादात्म्यम्थल एव हेतुत्वाभिमानो न युक्त इनि भावः । एवं न्यायभाप्ये अमिधूमादिकार्यकारणभावापन्नस्थलोदाहरणाद् बौद्धसंमतकार्यकारणभावस्थलमप्यनभ्युपगम्य तादात्म्यम्थलमात्रे हेतुत्व- शङ्कायाः केनचित कृतायाः परिहारकमिदं प्रकरणमिति ज्ञायते । पूर्वसूत्रस्वारस्यमपि तदैव ॥ ९॥ संयोम्यादीनामुक्तानां चतुर्णामुदाहरणप्रदर्शनायोपरि चतु:सूत्री- १०. कार्य कार्यान्तरस्य ॥ (१२८) इन्धनकार्या धूमः इन्धनकार्यम्यामेहेतुरिति । यद्यपि सर्वोदाहरणपर- स्वमप्यत्र सूत्रेऽन्यत्र च संभाव्यते । यथा--कुलालव्यापारनिप्पाद्यमान कपालं तत्र मविप्रतो घटस्य तत्समवेतस्य लिङ्गम् ; यथा रूपं तदे- कार्यसमवेतम्य म्पर्शस्य ; यथा च नकुलकर्तृको जयो जयविरोधिनः पराजयस्य सांगतस्येत्येवम्---अथारि यथाक्रमं चतुर्णामुदाहरणाय चत्वारि सूत्राणीन्यत्रचित्यादेकमुदाहृतम् ॥ १० ॥ अवमानं वर्तमानस्यानुमापकमिति समवाय्युद्दाहरति- उप.म.... एकथरमवायनं मूमदाहरति- - ·113 भूताच प्राची" अनुमानविधा ] वशेपिग्दर्शनम् । ३-१-११ * ११. अभूत भूतस्य ॥ (१२९) अभूतम् आशुतरपिनाशित्वादविद्यमान शब्दविशेषादिक भूतस्य विद्यमानम्य तत्समवापिनो वीणावेग्व द्यरच्छिन्नाकाशादेलिङ्गम् । भूत शब्द सत् वर्तमानमित्यथे वहुल प्रयुक्तचर । यथाऽत्रैव प्रार, इति , यथा च भूतार्थवाद , यथाभूतार्थ इत्यादौ । एतदारभ्य सूत्राणि विरोध्युदाहरणपरतया प्राक्तनैर्व्याख्याता- नीति अनुमानमूत्रन्यायवार्तिकतात्पर्यटीकादर्शनादप्यवसीयते । तत्र, भूत वर्षमभूतस्य वाय्वभ्रसयोगस्य, अभूत वर्ष भूतस्य वाय्वभ्र सपोगस्य, भूतो नकुल्जय भूतस्य सर्पपराजयस्य च पिरोधितया लिङ्गम्" इत्यनूद्य तन्निरसनात् । प्रशस्तपादभाप्यव्याख्यासु च योमवत्या कन्दल्याञ्च अभूतमनुत्पन्न वर्ष भूतस्य वाय्यम्रसयोगम्य लिङ्गमित्यथोऽम्य सूत्रस्य अनूद्य दूषित | --~-न ह्यत्र व लिङ्गम् , किन्तु वर्षानुत्पाद । स च न वाय्वभ्रसयोगविरोधीति । एव दूपयित्वा ध्वनिविशेषेण चैत्राद्यनुमानमुदाहृतम् । किरणावल्या तु अनुत्पन्नवर्षा ठिकमर्थं सर्वथैवास्दृष्ट्वा शब्दबुद्धयादिना वीणात्मादेरनुमानमेव सूत्रार्थ स्वेन दर्शितम् । एवञ्च विरोधिपरतया काचिद्योजना प्राक्स्थिता पश्चादु- पेक्षितेति ज्ञायते । ततश्चोभयव्याख्यानुदूरत्वाय सूत्रे विरोधिपद नाम्तीति च गभ्यत इति। अत्र, पूर्वात्तरसूनगोश्च निस्पष्टरीति रिहाय कार्यकार्या न्तर-भूताभूतपदनिर्देशो हेतुसाध्ययो तादात्म्याभावस्पष्टीकरणाय ११ वर्तमान विनष्टस्यानुमापकमिति एकार्थसमवायिन उदाहर उप सू ११ १२-१३ सूत्रत्रयेण विरोधिलिङ्गानि उदाहियन्ते। प्रथम- सूत्र विरोध्यभूत भूतत्येति । ॥ ४ ·114 वैशेपिररसायनसहितं [अनुमानविधाः १२. भूतमभूतस्य ॥ (१३०) भूतं शिलोचयशिखरादौ सूर्यश्येनादेःसयोगादिकम् अभूतस्य सूर्यश्येनादिवर्तिनः क्रियादेलिड्गमिति । अत्र हि क्रियासयोगयोरेकार्थ- समवायिता ॥ १२ ॥ अथ विरोधिन उदाहरणम्-- १३. भूतो भूतस्य ॥ (१३१) भूतो वर्तमानो विजयहप्तो नकुलः भूतस्य वर्तमानस्य पराजितस्य पन्नगस्य हेतुरिति । एषां सूत्राणा संभावितार्थान्तरविवक्षणमपि न निरा- क्रियते । अनेकार्थताया. सूत्रभूपणत्वात् ।। १३ ॥ एवञ्चेत् अर्थान्तराणामपि हेतुत्वम्, तर्हि अयमग्निमान् गर्दभा- दिति किमिति नापदिश्यते इति शङ्कां परिहरन् नानोदाहारणदर्शननिष्क- पणीय विस्पष्टयति- १४. प्रसिद्धिपूर्वकत्यादपदेशस्य ॥ (१३२) प्रसिद्धि साध्यान्विते धर्मिणि सपक्षे दृष्टान्त हेतोर्दर्शनम् । अत एवाह- " अनुमेयेन संबद्धं प्रसिद्धश्च तदन्विते । तदभावे च नास्त्येव तलिङ्गमनुमापकम्"इति । अनुमेयेन=पक्षेण धर्मिणा संवद्धम् , तदन्धिते- अनुमेयधर्मानिने सपशे प्रसिद्धश्च यत् अनुमेयधर्माभावे विपक्षे सर्वत्र नास्ति, तत् लिङ्गमनुमापफमिति तदर्थः । निष्कृष्टश्च किरणावल्याम् , "दृढव्यातिकतया ज्ञान प्रसिद्धि." इति । तथाचापदेशस्य हेतुवचनम्योक्त- विधमिद्धिपूर्वकरयात् तादात्म्यशालिवत् तद्भिन्नमपि प्रसिद्धिशालि उप. पू... प्रसिदिः स्मयमाणा य्याप्तिः । तत्पूर्वकत्वात् हेतुवयनस्य ।

·N प्रसिद्धि] बैशे पादर्शनम् । ३११४ 115 चेन्, हेतुर्भवत्येवेति । अभार --यदि तादात्म्य गमकमुच्यते । तदा किमिति इय शिशपा वृक्षत्वाढित्यपि नानुमीयते, शिशपाया वृक्षता- दात्म्यस्य वृक्षे शिशपातादात्म्यम्य चारिशिष्टत्वात । अतोऽन्यदेव किञ्चिद् गमकमेष्टव्यम् । एवञ्च यत् प्रसिद्ध साध्यवति धर्मिणि प्रकृष्टसिद्धिमत्- उपाध्यप्रयुक्तम्बामारिकसाध्यसाह शालितया निश्चितमिति यावत्--- तत् लिंगमिति। नन्वेवमप्रसिद्धसा यकमनुमान कथमिति चेत्-फिमिदमनुमानम्। किमितरभेदसाधक लक्षणरूम केवलव्यतिरेकि किं वा अष्टद्रव्याति रिक्तद्रव्याश्रितत्वादिसाधक वाय्वादिसाधनाय प्रागुक्तमिति । नाद्य , सत्र पृथिवी इतरमिना गन्धयत्त्वारित्यादौ पक्षकदेशे घटादौ साध्य प्रसिद्धिम्वीकारात् । नन्वाकाशादेरेकव्यक्तेर्थत् रक्षण शब्दयत्त्वादि, तत्र कथमेक्देश साध्यप्रसिद्धिरिति चेन्न--तत्र धमिग्राहकप्रमाणेनाकाश सिद्धिकाल एव तस्येतरमिन्नतया सिद्धत्वेन लक्षणेनेतरभेदम्या साधनात् । केवल मितरभेदसाधनखरूपयोग्यत्वमेव तत्र रक्षणस्य व्यावर्तकत्व नामेति । नान्त्य, तत्राप्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितमित्यननु मानम्य पागेवोक्तत्वात् अष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रितमित्येव साधनात् साध्या प्रसिद्धयभावात् , गुणादी तत्प्रसिद्धरक्तवादित्यलम् । इदञ्च लिङ्ग द्विविधम्, विशेषतोदृष्ट सामान्यतोहएञ्च । यजाती ययोहेतुसाध्ययो सपक्षे साहचर्यग्रह , तज्जातीययोरेव मध्ये एकेनान्य साधने विशेषतोदृष्टम् । यजातीययो प्राइ साहचर्यग्रह , तज्जातीय भिन्नजातीक्दर्शनेन तज्जातीयमिन्नजातीयस्यैव साधन यत्र भरति केवल , ·116 । वैशेषिकरसायनसहितं हित्वाभासा: पक्षसपक्षगतधर्मयोरन्याहगसामान्याकारपरिकल्पनया अनुमाने, तत्र सामान्यतोदृष्टम् । यथा शीतादिस्पर्शविजातीयानुप्णाशीतस्पर्शदर्शनेन जलादिविजातीयवाय्वनुमाने ।। एवमिन्द्रियाणि सकर्तृकाणीत्यादेरनुमानस्यापदेशतां समर्थ्य पूर्वपक्ष्यभिमतमनपदेशत्वं यत्रयत्र भवेत्, तत् सर्वमाह- १५. अप्रसिद्धोऽनपदेशोऽसन् सदिग्धश्चानपदेशः॥ (१३३) अपदिश्यते व्यपदिश्यते साधकतयेत्यपदेशो हेतु. । (अपमृत्य देशनं निर्देशोऽपदेश. । निर्देष्टव्यसाध्यनिर्देशमात्रेणानुपरम्य ततो पसृत्य तदर्थतया अन्यस्यापि निर्देश इति) प्रसिद्धिमान् अपदेश इत्युक्तया अप्रसिद्धोऽनपदेश इति तावत् सिद्धम् । न केवलमेतावन् । असन् संदिग्धश्चानपदेशौ भवत इत्यर्थः । ईदृशभावाविष्कारार्थमेव वाक्यद्वयकरणम् । असन् पक्षे हेतुरक्द्यिमानः । संदिग्धः-हेतु- रयं पक्षे किं साध्येन सह वर्तते, उत साध्याभावेनेति संदिग्धः । ननु सर्वत्रानुमाने पक्षे साध्यसंदेहसद्भावात् हेतोश्च निश्चितत्वात् हेतु पक्षे साध्यसहचरितो न वेति संदेहोऽविशिष्ट इति कथमयं हेत्वाभास इति चेन्न-संदिग्ध इत्यम्य संदेह विषयभूतसाध्यतदभावसाहचर्य- शालीत्यत्र तात्पर्यात् । ननु अप्रमिद्ध इत्यम्य प्रसिद्धिरहित इत्यर्थकतया च्याप्तिरहित इति सिद्धधति । हृदोऽमिमान् धूमादित्यादौ च व्याप्ति- सत्त्वेऽपि हेत्वाभासता वक्तव्येति असन्निति पृथनिर्देशो युज्यते । संदिग्ध इति तु कथम् : अयं धूमवानमिमत्त्वादित्यत्र संदिग्धेऽ: पमिद्धत्वस्यैवाक्षतत्वादिति चेन्-सत्यम् । अथापि साध्यवति हेतो- उप १५. विश्वव्याप्यत्वासिद्धी, स्वस्पासिद्धः, मन कान्तिकाय हेत्वाभासाः।

·117 हेवाभासा] वैशेषिकदर्शनम् । ३ १ १५ दर्शन प्रसिद्धिरित्यस्मदुक्तत्वात अप्रसिद्ध इत्यत्र साभ्यवत्यदृष्ट इत्येवार्थ । स च विरुद्धो भवति , साध्यनवृत्तित्वात् । सदिग्धस्तु साध्याभाववनीव साध्यवत्यपि दृष्ट इति नायमप्रसिद्ध इति सूत्रकृदाशय । एवञ्च पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वरिपक्षासत्त्वरूपे हेतुनिष्ठे रूप ये एकैकपैकल्या- देकैकोऽनपदेश इत्युक्त भवति । यथा सपक्षावृत्तित्वादप्रसिद्ध , पक्षावृतित्वादसन् , विपक्षवृत्तित्वात् सदिग्ध इति । ननु रूपपञ्चक हेत्वङ्गम् । तत्राबाधितत्वमसत्प्रतिपक्षितत्वञ्चेति रूपद्वय शिष्टमम्ति । अत एव जलीयद्रवत्व नैमित्तिक द्रवत्वत्वादित्यत्र पक्षसत्त्वादिरूपत्रयसत्त्वेऽपि प्रत्यक्षबाधितत्वादेवासद्धेतुत्वम् । एव अनित्यधर्मानुपरव्धेरित्यत्र नित्यधर्मानुपलव्यरनित्य गब्द इति प्रतिपक्षहेतुवर्णनस्थलेऽपि सत्प्रतिपक्षिततया हेलाभासत्वमिति चेत्- ----अत्र चकारात् अनपदेश इति पुनरावर्तनाच राधितसत्प्रति- पक्षितयोरपि ग्रहणमिति किरणारली। इदमत्र विचार्थम् न्यायदर्शन इवात्रापि हेत्वाभासपञ्चविधत्व- कल्पनमनावश्यकम् । प्रशस्तपादभाप्येऽपि तथा नोक्तम् । बाधस्थले किं हेतो साध्यव्याप्यत्व पक्षवृत्तित्व वाऽनङ्गीकृत्य वाधोऽङ्गीक्रियते, उत तत्तदप्यङ्गी य । आये उक्तविविधान्तर्भाव एव बाधितस्य । अन्त्ये तु स क्थ हेतुदोष ? हेतुज्ञानविघटकटोपो हि हेतुदोष । न हि बाधेन परामर्शविघटन नियते । अनुमितिविघटन क्रियत इति चेत् ---तदास्ताम् । परामर्शवत् वाधाभावस्यापि अनुमितिसामग्री- निविष्टत्यात् , हेतोनिडोपत्वेऽपि कारणान्तराभावात् कार्य न जाय नित्य शब्द ·118 हित्वाभासाः वैशेषिकरसायनसहित इत्येव स्वीकार्यम् । अन्यथा सिद्धिदशायामनुमित्यभाववादिभिः सिद्धि- रपि हेतुदोपत्वेन भाव्या स्यात् । कस्यचित् परामर्शानन्तरं निद्रादि- दोपादनुमित्यनुत्पत्तौ हेतुर्दुष्ट इति वक्तव्यं भवेत् । अतः पक्षे साध्या- भावो व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतोर्दुष्टतां नापादयतीति न बाधितोऽ नपदेश इति सूत्रकृदाशय. म्यान् । एवं सत्यतिपक्षस्थलेऽप्यनुमिति- प्रतिबन्धाद्वाधवत् न हेतुदोपत्वम् । अत एव मनो मूर्त क्रियावत्त्वा- दिल्यत्र अमूर्त मनः अम्पर्शत्वादिति प्रतिप्रयोगे, अणुत्वेनावधृते मनसि अमूर्तत्ववाधाद्विरुद्धत्वं भाप्ये उक्तम् । विरोधश्चायं प्रतिज्ञाविरोध: पक्षसाध्ययोरनन्वयादिति कन्दल्या व्याख्यातम् । अतो बाधसत्पति- पक्षी विहाय वैविध्यमेव सुवचम् । माप्ये तु, “विरुद्धासिद्धसंदिग्धमलिङ्ग काश्यपोऽब्रवीत्" इति पूर्वमुत्तवा पश्चादपदेशाभासविमागे विरुद्धासिद्धसंदिग्धानध्यवसितभे- देन चातुर्विध्यमभाषि । अनध्यवसितो नाम असाधारणः । कार्य प्रागपि सन कार्यत्वात्, शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्येवम् । असाधारणधर्मो न संशायकः, किन्त्यनव्यवसायहेतुरिति तन्मतं मागेवावाचि । अयश्च सूत्रे अप्रसिद्धेऽन्तर्भावितः---अप्रसिद्धः सपक्षावृत्तिः । स च द्विविधः विपक्ष मात्रवृति: पक्षमात्रवृत्तिश्चेति । आद्यो विपरीतव्याप्यो विरुद्धः; अन्त्यो ऽसाधारणः। एवमसन्नपि विविधः । पक्षनावन्छेकविशिष्टपक्षे हेतुना- वच्छेदकविशिष्टहेतुरसन् अमिद्ध उच्यते । स चाश्रयाश्रिद्धस्वरूपासिद्धा- प्रसिद्धसाधनभेदात् त्रेधेति । संदिग्धोऽपि सा यतदभावसहचरितहेतुः । तत्र पक्षभिन्ने साध्यतदभावमाहचर्ये साधारणः, पक्षातर्भावेन तथात्वे चानुपमहारी । भन्येषां तु इत्यामासानामत्रय यथायथमन्तर्माय इति । ।

·119 हेत्वाभासा] वैशेषिकदर्शनम् । ३ १-१६ अत्राप्यसाधारण द्विविधम्, वस्तुत पक्षतिसाभ्यक तदवृत्ति साध्यपञ्चेति । यथा शब्दोऽनित्य शब्दयात् , नित्य शब्दत्वादिति । आद्य सद्धेतुरेव । द्वितीये तु वाधात हेतुर्विपरीतव्याप्यम्सन् विरुद्ध एव । अतएव विरुद्धासिद्धसदिग्धमित्यनेनाप्रसिद्ध सर्व पिद्धमिति दयते । तत् सिद्ध त्रिविधो हेत्वाभास इति । वाय्वादिप्रकरणे प्रागेव कर्त-य हेतुहेत्वाभासपिभागमत्रैव कुर्वन महपिरनुमानप्रामाण्यसिद्धे परम परमात्मानुमानमिति दर्शयति ॥१५॥ हेलाभाससूरस्यासत्सदिग्धयोरनपदेशत्वकथन एव नैभवम् । अप्रसिद्धम्यानपदेशत्वमनुक्तिसिद्धमिति प्रागेवोक्तम् । तदनुरोधेनास त्मदिग्धयोस्दाहरण सूत्रद्वयेनाह--- १६ यस्माद्विपणी तस्मादश्व ॥ (१३४) अश्वमेव प्राणिन पक्षीकृत्य अयमश्व इति साध्यते । न चाश्वे विषाणिलमन्ति । अत खरूपामिद्धो हेतु । सर्वाश्वपक्षीकारे सेवम् । अयमश्व इति मिञ्चित्यक्षीकारे पुनरप्रसिद्धादाहरणमपि भवेत्। हेतोरश्व त्वाकान्तसपक्ष प्रतिवृत्तित्वविरहात रिपरीतसाधक्त्वसभवात् ॥१६॥ सदिग्धमुदाहरति~~ १७ यस्माद्विपाणी तस्मादौरिति चानरान्तिकस्योदाहरणम्॥ (१३.) गा पक्षीकृत्य गोविषाणित्वादित्यनुमाने विषाणित्वस्य गोत्वत दभावसाहचर्यात सदिग्धत्वम् । अयमेवानकान्तिक । एकस्मिनन्ते भव ऐकान्तिक । अतो नाम अपमानभूमि निर्णयकोटि , न्यायभाये - व्याप्य वामद्ध स्वरूपासद्ध विरुद्धानामुदाहरणामिदम् । दप अब रासभ पक्ष ।

·120 [शनहेढोरदा वैशेषिकरसायनमहित नित्यलादेरन्तत्वोक्तेः । ऐकान्तिको नेति अनेकान्तिकः । कोटिद्वय साधारण इति यावत् । अन्तशब्दम्य देशवाचित्वे तु अनेकदेशन्य साध्यदभावदेशस्थ इत्यर्थः स्यात् । संदिग्धम्येत्यनुक्त्वा अनैकान्ति- कम्येत्युक्तिः, न मंदेइसत्त्व एव हेतुदोष ; किन्तु सर्वदेव; उभयकोटि- साहचरम्यैव नियामकलादिति मूचयितुम् ॥ १७ ॥ बौद्धसांत्यपक्षपतिक्षेपार्थमुपरितनं सूत्रम्-- १८. आत्मेन्द्रियार्थसग्निर्गत् यभिपद्यते तदन्यत् ॥ (१३६) पूर्वम्, 'अन्यदेव हेनुरित्वनादेशः' इत्या ज्ञानेनात्मानुनानं धर्मधर्मिणोरनन्यत्वात् युज्यते; म विन्द्रियेणात्मानुमानमित्यभिसंहित है पूर्वपक्षिणा । तत्रान्मज्ञानयारनन्यत्वं तदिएं खण्ढ्यते । निप्पद्यमानं हि ज्ञानं नित्यादात्मनाभ्यदेव । धर्मधर्मिणारत्यनाभेदात् । अत एव मानान्मयादोऽपि निरम्न ; अहं जानामीति ज्ञानाश्रयत्वम्यैव पनीने.; फार्याकार्ययोम्नादात्म्यायोगाचेति । अत सर्वम्यापदेशत्वं पूर्वोक्तयुक्तधा, न तु तादाम्यादिति भाव । मूवमिदं पूर्वोत्तम्यात्मसाधरुन्तानहेतोरक्त विधानादेशभिन्नन्वरूप सदनुवमावपाशेत , नातीय प्रयोजनम् । अर्थ- मिदन्यात् । अन गवं व्याख्यानम । यनु गांउपननम्-अन्न करणम्येटियाग बहिनि मृत्य घटादिक ध्याप्नुवतः तदाकारपरिणामी भात। म परिणामों या, नाहगन्यान्नः। करगन्य बदिन पाहिना गा मयोग एय या प.नमित्युन्यते । तथा पान पलमेर तदापय इति-- नदपनन निरनम् । आमा तावत् मंत्री माविमो या नगमित पर या मया । आम्मा दिया, स. 1 रन मगमगारमिः। ।

·. परात्मानुमानम्] वैशेषिकदर्शनम् । ३.११९ 121 इन्द्रियमर्थेन च सनिकृप्यते । एव सनिकर्षवलात् यन्निप्पद्यते, तत् अन्यत् ज्ञानशब्दाभिधेयमात्मानुमानोपयोगि । न त्वन्त करणपरिणामा- दिरित्यर्थ । मन एव तावदिदानीमसिद्धम् । सिद्धावपि अणुतया मिद्धतातम्य नित्यस्य कथ यहि परिणाम , अर्थसन्निकर्पो चा । न च मनोतिरिक्तऽन्त करणे किश्चित् प्रमाणम् । ओ विलक्षणस्याम्य ज्ञान- म्यानुभतिकस्याश्रय कश्चिदात्माऽनुमीयते इति । यनिप्पद्यते इति प्रयोगात् ज्ञानोत्पत्त्यनुभवो दशित । आत्ममनदन्द्रियार्थेत्यनुफ्त्वा मनम्त्यागेनोक्तचा मनस एवासिद्धि , सिद्धो च धर्मिग्राहकप्रमाणेन नित्यतयाऽणुतया च सिद्धि सूच्यते । एव जानम्यानपदेशत्वनिराकरणेन च आत्मा साधित ॥१८॥ एव ज्ञानेन सामानुमानमुमत्वा परकीयज्ञानम्याप्रत्यक्षतया तेन परात्मानुमानमम्माक्मसमनीत्यालेच्य हेत्वतरेण परकीय ज्ञान परञ्चानु मापयति-~- प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रत्यगामनि दृष्टे परत्र लिगम् ॥ (१३७) प्रवृत्तिनिवृत्ती शारीरक्रियाविशेषौ । तथा च भाष्यम्--- "शरीरसमयायिनीभ्याञ्च हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्याभ्या प्रतिनि- वृत्तिभ्या रथकर्मणा सारथिक्त् प्रयत्नवान् विग्रहस्याधिष्ठाता अनुमीयते" इति । अब प्रयत्नवानिति भापण ज्ञानस्य प्रयतदारव शारीरक्रियाहेतुत्व- मिति वस्तुस्थितिमनुसृत्य । न तु प्रयत्नानुमानमत्र सूत्रे ज्ञानप्रकरणात् । प्रयत्नेनारमानुमानश्चोतराहिके वक्ष्यति । तदर्थ प्रयोग -चैत्रादिशरीर प्रेक्षाचदधिष्ठित न्तिप्रातियोग्यक्रियावत्त्वात् अहितपरिहारयोग्यक्रियावत्त्वा- १२ उप सू १९ प्रहातनिवृत्ती-प्रयन्नविशयो।

·122 वैशेषिकरसायनसहित [मनस्सिद्धिः द्वा रथवत् अस्मच्छरीरवच्चेति । सूत्रार्थस्तु---प्रत्यगात्मा खात्मा । प्रवृत्तिनिवृत्ती खात्मसाधकत्वेन स्वशरीरे दृष्टे, परशरीरे परात्मसद्भावविषये लिङ्ग भयत इति । म्यकीयप्रवृत्तिनिवृत्तिसजातीयप्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां स्वात्म- दृष्टान्तेन परात्मानुमानमिति भावः। तत्र ताभ्यां खात्मानुमानप्रकारो भाप्यवाक्यदर्शित एव। सूत्रेचकारः ज्ञानवत् प्रवृत्तिनिवृत्त्योरपि आत्मानु- मापकत्वसमुच्चयार्थ इति ॥ युद्धयादिनाऽऽत्मन, मिद्धि हेतुरूपपरिस्थितिम् । हेत्वाभामविधाचाह तृतीपाये परानुमाम् ॥ इति वैशेषिकरसायनसहिते वैशेषिकदर्शने तृतीयेऽभ्याये प्रथममादिकम् । श्रीः तृतीया याये द्वितीयमादिकम् आत्मनधैतन्येनानुमानमादितम् । अन्यैरपि हेतुभिः तदनुमानं पैशयाय प्रदर्श्यते । तत्र मनोगतिमपि हेर्नु वक्ष्यन् , आत्मोपकरणं मन. आत्मानन्तरमुदिएमरि मध्य एव निरूपयति-- १. मान्मेन्द्रियार्थमग्निक मानम्य मायोभायध मनसो लिङ्गम् ॥ आरमा चारादिभिरिन्द्रियः मनिप्यने, इन्द्रियाण्यर्थः । एवं सन्यपि चाभुपादिज्ञानभ्य कदाचिदुत्पतिः कदाचिदनुत्पत्ति। मनमान मारिका । पाशुपाटिमान उतामादिसनिकपीतिरिकाधारणविशेषगा- पेक्षम् , मम्मन् गन्मपि कदाचिदनुत्पद्यमानन्यादिति भान्यानुमारी भयं. 1 मीना नु-आग्नादिमसिकी गति कदारित् पाशुपज्ञानम्य ·मनःसिद्धि] वैशेषिकदर्शनम् । ३-२-२ 123 भाव , तदैव त्वाचज्ञानम्याभावश्च मनसो लिङ्गम् । युगपज्ज्ञानानुत्पति मनसो लिङ्गमिति यावत् । मनम्म्वीकारे तु मनस इन्द्रियेण सन्निकर्ष म्यापि प्रत्यक्षकारणतया मनसोऽणुत्वम्वीकारेण तत् येनेन्द्रियेण सन्नि- हितम् , तज प्रत्यक्षमिति व्यवस्था सूपपादेति । यद्यपि न्यायभायोक्त- रीत्या म्मत्यनुमितिशाब्दयोधमणयप्रतिमास्वप्नजानोहा , सुखातिप्रत्यक्षम्, इच्छादयश्च मनसो लिङ्गानि, अनिन्द्रयनिमिचाना तेषा करणान्तरनिमि- तनाया आवश्यक्त्वात्--- अथापि तैरणुत्वेन मनम्मिद्धिदुर्लभेति युगप- ज्ञानानुत्पचिम्पहेतोविगेपत आदरणम् । परंतु ज्ञानायौगपद्यम्य तृतीयसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् प्रथमयोजना भाप्याहता । ॥१॥ आकामादाविर मनम्यप्यतिदेशार्थ सूत्रम्-- २. तस्य द्रव्यत्यनित्यत्वे घायुना व्याख्याते ॥ (१३२) तम्य मनस । अन्यत् प्रागेव व्याख्यातम् ॥ २ ॥ दयत्वनित्यत्वनिरूपणानन्तर वाय्वाकाशादाविव अत्रापि सख्या प्रतियोधयितया। परन्त्वात्मोपकरणतया सिद्धधतो मनस इन्द्रियान्तरवत् प्रत्यात्म भेट आत्मभेदे सिद्ध सिद्ध एव । अथाप्येकम्यगात्मन किमनेकानि मनासि, एक वेति निजासा तावदशान्ताऽवतियते । तथा नर्तकीकरचरणादी, सौभयांटीना काय-यहेषु, पतित्गृहगोधिका- विभन्नतपुच्छयोश्च युगपत् नियोत्पत्तिर्मनोधीना समर्थनीया। नित्यत्वेन व्याख्यातम्य मनमोऽणुत्वे नानामन म्बीकार एवैतदुपपति । यदि तु मनो विमु, तदा दुपपचिरनायासेन स्यात् । एवञ्च सर्वेपामात्मनामे- कमेव मन इत्यपि सुवचमिति म्यादत्रापि समावनेत्यपि शहा। तत्परि- हारार्थमाह-~- ·124 [प्रतिशरीरमेकं मनः नास्तीति हेतुद्वयेन ज्ञाप्यते । नर्तक्यास्तु अभ्यासापादितमनोवेग- वैशेपिकरसायनसहित *३. प्रयत्नायोगपद्यात् झानायौगपद्याच प्रतिशरीरमेकं मनः (१४०)" कचित् योगपद्याभिमानेऽपि युगपदनकाययौरनेककार्ये प्रवर्तितुम्, अनेकेन्द्रियैर्युगपदनेकं ज्ञातुञ्चासमर्थताया एव प्राय. प्रागिषु दर्शना- नैवम् । एवञ्चैकत्र व्याप्तस्यान्यवासामर्थ्यात् , विभुत्वे च मनमः, अणुत्वेऽप्यनेकत्वे वा तदयोगात् नित्यमणु मनः प्रतिशरीरमेकम् । न त्वेफम्मिन्नपि शरीरे अनेकम् । कर्मेन्द्रियज्ञानेन्द्रियभेदेनापि मनोभेदो । वशात् अतिक्षिप्रभाविनीपु करचरणक्रियायु द्रष्टुणां योगपद्याभिमान , अलाचक्रदर्शनवत् । एवं दीर्घश कुलीभक्षणादावपि । कायव्यूहेषु प्रतिशरीरमिन्द्रियान्तरवत् मनमोऽप्यन्यत्वान्नानुपपति. । गृहगोधिका- पुच्छे तु संश्लिष्टावस्थोत्पन्नक्रियाधीनवेगविशेषनिवन्धना भ्रामितविमृष्ट- चक्रप्रमणवत् कचिन् कालं कियानुवृत्तिरिति । अत्र व्योमवतीकदल्यादिवर्णितायतरण-सूत्रानुयादार्थवर्गनवलात् सूत्रे 'प्रतिशरीर मन' इति पदे म्त इनि जायते । एकविभुमन.. पक्षमण्टनार्थ मूवप्रति वर्गयन्त्या फिरणायल्या एकपदमात्रम्य तम्बाड- कन्यामायात प्रतिगरीरमिति पदमपि सूवम्थतया ज्ञाप्यन इव । मन:: पदं पुनः प्रकरणवसादनुनिमिद्धमेव । अथापि कचित् सूत्रपाठेऽपि सदुपलभ्यते । मनोधिकारममानिनापनाय पुनम्तत्प्रयोग इति वक्तव्यम् । मा भद्रा तन ॥३॥ अथान्मनिहाधिकारमूवं मपणानेकहेनुपदर्शकमाह- ५, प्राणाननिमेगन्मजीनिमनोगनान्द्रियालयिकाराः गुगल्यापमयाधामनो लिहानि ॥ (१४१) देहेन्द्रियमनः पाणयेनाहिसंपातेऽस्मिन् रिक्षण एककोप्यो ·125 , -- आत्मनिराधिकार वैशापिकदर्शनम् । ३२४ वस्यमात्मानमनुमापयति। ते कमालत्वेऽन्यत्र कार्य नोत्रयेत, अन्ये पामेकाधीन चे च पिनिगमनापिरह , मपाभात्मत्वे त्वनेकात्मवाद म्यात् , मृतगरीरे प्राणापानादिमवप्रमगध , अग्मेक प्राणापानादि मान् मुम्बदु ग्वामिाश्चेत्यायनुभवात्मिधानविरोधश्चेति सूत्र शय सूनार्धस्तु प्राणापानौ उन्च्वासनि वामा, पञ्चवृत्तिप्राण यापारो वा। निमेपोन्मेषौ चयुमिीलनि नीरने वायुनोदनाधीने । जीवनशम्य म्वकर्मोपानिशरीरावच्छिनात्ममन्म्सयोगो मुख्योऽथ इति किरणावली। तपाच न्यायभायम् (३-२-२७), "सदेहम्यात्मनो मनसा सयोगो विपच्यमानकमाशयमहिता जीवनमिप्यते " इति । प्रकृने वृद्धिर्भमय समरोग्णञ्च जीरनपदविनसितमिति भाप्यानिनिकृण्म् । मनागति समन तनिरूपितम्य मनमोऽभिमतविषयमानुएला किया । इन्द्रियान्न रविकार अलपरम्पगन्धग्रहणाधीना रसनेद्रियविकारो रमगधि प्रवर्तितो दन्तोदक्मप्लवभत । इमे सर्व प्रत्येक पुस्पाधीना , विनातीय वायुतियात्वात , निमेपोन्मेपत्वात् , वृद्धयाविरूपत्वात् , अभिमत्यनुल क्रियत्वात् , दर्शनानुसारितिकारत्वात् , भन्त्रागायुरियावत् , दास्यन्त्र निमेपान्मेपत्, गृहप-िकृत रद्धयादिवत् , परकान्तरोदेशेन दारक- प्रेरितपरक्गतिवत् , अपवरकान्तर्गतप्रेक्षकनैकगवाक्षद्वारकदर्शनानुरो धिगवाशान्तरामच्छेदनव्यापाररिशेपरदिति । सुखादयश्च किञ्चिदा श्रिता गुणत्वात् रूपाविनिति परिशेपारादात्मानुमितिहेतर । न चैपा शरीरादिवृत्तित्वम् , ज्ञानमामानाधिकरण्येन अहमत्तित्वेन चानुभवात् । विश्च सुखादिक प्राकार नकिश्चित्पदार्थानुमवाहितेष्टसाधनताज्ञानाधीन कारान्तरोपरमतत्सजातीयपदार्थगततदिष्टसाधनत्वस्मरणापादितत्ता ·126 [आगनिमंशविरः - क्षणमहुर आत्मा भवितुमर्हतीत्युक्तं(१-१-१०)न्यायमाप्ये। वैशेषिकरमायनसहितं वृत्तिमंततिसमासादनीयमिति आजन्ममरणसाव्येकात्मसिद्धिरिति न देहादिः एवमात्मा साधितः। तम्य द्रव्यत्वनित्यत्वे पूर्ववदतिदिशति- ५. तस्य व्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥ (१४२) तम्य आत्मनः । गिष्ट म्पष्टम् ।।५।। एवं द्रव्यत्यनित्यन्वनिरूपणानन्तरं वायोरिव तम्पैकत्वनानात्व चिन्तनमागमिकाकारमदसद्भावचिन्तनश्च क्रमेण पनत्यम् । एदनानि वक्ष्यनाणाकारस्य सर्वात्मसाधारण्यं तद्विशिएम्पेग नानात्वच्च जापयितुं पूर्वमेवाऽऽगमिकाकारविचारं प्रवर्तयन् पूर्वपक्षमाह सूत्रत्रयेण- ६. यमदत्त इति मग्निकर प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिहं न विद्यते । नाय संदर्भः आत्मनोऽननुमेयन्व-गायिकगम्यन्वशंकया प्रवृत्त. वायुनोऽप्यधिकं प्रपञ्चेन तम्य मास्तिवात् । फितु आगमगन्याकारन्य यायाविध फनिपयम्य चिन्तारूपः । यया नानाभूतानां वायूनां प्रतिव्यक्ति नियतः सामाविक आकार: आगमकावमेय. तद्दशिमहापुरुषवाक्यमा सावमय इति यावत् , नया आत्मन्यपि स्वाभाविकः प्रन्यात्मनितो वा सानिर्वाऽऽकार आगमिक एव । न तव मानान्तरम् । यदि तु मानान रात् तत्र कि पिशेपोटादनुमानात् , उन गानान्योदृष्टात । न.पः, कम्याप्यान्मनःप्रत्यक्षामायन कचिदपि तामाकारमादयण कम्यनिसिह- म्पादनात् फेनारि निन विशेषतमामागनुमानायोगात् । न चम प्रत्यक्ष्यत इति वाच्यम् , अम्यवान् । योम्पत्ये म्यान्मनेर पराम- नाति प्रदान । न हि पाहि कन पिद् गृहने, नन्यनेन्याना भाः पानिको अयं यदा ही परेण यहधामक्षामावात् स्वनारी ·. अनागमिकत्वम् वैशेषिकदर्शनम् । ३-२.५ 127 स नैव प्रत्यक्ष्यते इति विशेषतोदृष्टं लिङ्ग सर्वात्मसु किश्चिदसाधारणा- कारसाधकं न विद्यत इति ॥६॥ तर्हि सामान्यतोदृष्टात् तसिद्धिरस्तु । तलाह-- ७. सामान्यतोशाचाविशेषः । (१४४) यथा स्पर्शादिना वाय्वादिधर्मिसिद्धिः, तथा ज्ञानादिना किञ्चिद्धमिसिद्धिः स्यात् । स च परिशेषात् द्रव्यान्तरभिन्नत्वेनाप्यनु- मीयते । अतो नात्मनोऽसिद्धिः । परंतु गवादौ गोत्यादिरिव तत्रत्यो- साधारण आकारो न सामान्यतोदृष्टादवगम्यते । नित्यत्वविभुत्वादयस्तु वियदादिसाधारणा इति ॥ ७ ॥ तस्मात् प्रत्यक्षानुमानानवकाशात् अनुमानसिद्धोऽप्यात्मा विलक्षणाकारतया शब्दैकसमविगम्य इत्याह- ८. तस्मादागमिमः ॥ (१४२) तथा हि श्रुतिः, "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजि घत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः", "विज्ञानधन एव"इत्यादिः। एवं पूर्वप्रक्षे सिद्धान्तमाह- ९. अहमिति सदस्य व्यतिरेकानागमिकम् । (१४६) अयं भावः-अपहतपाप्मत्वादिकमनुमानगम्यमेव । सत्यसंकल्प- त्वादिकमप्यौपाधिकम् । रागादेवन्धकालिकत्वात् । विज्ञानधनलमपि विज्ञानाश्रयत्वं देहकाल एवा जानातीतिधातुप्रतिपाद्यताविरहिण आत्मनो उप.मू... सामान्यतो दृष्टानुमानादपि आत्मत्वेन अदन्यातिरिकद्रव्यत्वेन पा आत्ममिद्धिन भवतीत्यर्थः। उप.सु८. अहम्पद साभिधेय पदत्वादित्यनुमाना- दामसिदि। अइत्वरूपमात्मत्वं प्रातिनिमित्तमितोऽवगम्यते इति ।

·126 [आगमिकांशविचारः -- वैशेषिकरसायनसहितं वृत्तिसंततिसमासादनीयमिति आजन्ममरणस्थाय्येकात्मसिद्धिरिति न देहादिः क्षणभङ्गुर आत्मा भवितुमर्हतीत्युक्तं(१-१-१०)न्यायमाप्यो। एवमात्मा साधित.। तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे पूर्ववदतिदिशति- ५. तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥ (१८२) तस्य आत्मनः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५ ॥ एवं द्रव्यत्वनित्यत्वनिरूपणानन्तरं वायोरिव तस्यैकत्वनानात्व- चिन्तनमागमिकाकारसदसद्भावचिन्तनञ्च क्रमेण कर्तव्यम् । एवनपि वक्ष्यमाणाकारस्य सर्वात्मसाधारण्यं तद्विशिष्टरूपेण नानात्वञ्च ज्ञापयितुं पूर्वमेवाऽऽगमिकाकारविचार प्रवर्तयन् पूर्वपक्षमाह सूत्रत्रयेण- ६. यज्ञदत्त इति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिङ्गं न विद्यते ।। नाय संदर्भः आत्मनोऽननुमेयत्व-शास्त्रैकगम्यत्वशंकया प्रवृत्तः । वायुतोऽप्यधिक प्रपञ्चेन तम्य साधितत्वात् । किन्नु आगमगम्याकारम्य वायाविव कतिपयस्य चिन्तारूप: । यया नानाभूतानां वायूनां प्रतिव्यक्ति नियतः सामाविक आकार: आगमैकावसेयः-तद्दर्शिमहापुरुषवाक्यमा- लावसेय इति यावत् , तथा आत्मन्यपि स्वाभाविकः प्रत्यात्मभिन्नो वा सर्ववृत्तिर्वाऽऽकारः आगमिक एव । न तत्र मानान्तरम् । यदि तु मानान्त रात् तत्र किं विशेपतोहटादनुमानात् , उत सामान्यतोदृष्टात् । नाद्यः, कस्याप्यात्मन:प्रत्यक्षामावेन क्वचिदपि तादृशाकारसाहचर्यण कस्यचिलिङ्ग- स्यादर्शनात् केनापि लिन्न विशेषतम्तदाकारानुमानायोगात् । न च स्वयं प्रत्यक्ष्यत इति वाच्यम् , अयोग्यत्वात् । योग्यत्वे स्वात्मनेव परात्म- नाऽपि ग्रहणप्रमंगः । न हि घटादि: केन चिद् गृह्यते, नन्येनेत्यस्ति । अतः सनिक अयं यज्ञदत्त इति परेण यज्ञदत्तात्मप्रत्यक्षाभावात् स्वैनापि ·अनापमिस्त्वम् वैशेषिकदशनम् । ३ २.७ 127 स नैव प्रत्यक्ष्यते इति विशेषतोदृष्ट लिङ्ग सर्वात्मसु किञ्चिदसाधारणा कारसाधक न विद्यत इति ।। ६॥ तर्हि सामान्यतोहणत् तत्सिद्धिरस्तु । तत्राह- ७ सामान्यतोदृष्टाचाविशेप ॥ (१४३) यथा स्पर्शाहिना बाय्यादिधमिसिद्धि , तथा ज्ञानादिना किञ्चिद्धमिसिद्धि स्यात् । स च परिशेषात् द्रव्यान्तरमिन्नत्वेनाप्यनु मीयते । अतो नात्मनोऽसिद्धि । परतु गवादौ गोत्मादिरिव तत्रत्यो साधारण आकारो न सामान्योहणादवगम्यते। नित्यत्वविभुत्वादयन्तु चियदादिसाधारणा इति ॥ ७॥ तस्मात् प्रत्यक्षानुमानानवकाशात् अनुमानसिद्धोऽप्यात्मा रिक्षणाकारतया शब्दैकसमधिगम्य इत्याह-- ८ तस्मादागमिक ॥ (१४५) तथा हि श्रुति , "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युरिशोको विजि घत्साऽपिपास सत्यकाम सत्यसक्ल्प", "विज्ञानधन एव" इत्यादि । एच पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह--- ९ अहमिति शब्दस्य व्यतिरेकानागमिकम् ॥ (१४६) जय माव -अपहतपाप्मत्वादिकमनुमानगम्यमेव । सत्यसक्ल्प त्वादिकमप्यौपाधिकम् । रागादेव धकारिकत्वात् । विज्ञानधनत्वमपि विज्ञानाश्रयत्व देहकाल एव । जानातीतिधातुपतिपाद्यताविरग्णि आत्मनो उप सू सामा यतो दृष्टादनमानादाप आमवेन अद्रव्यातिरिक्तद्रव्य वेन वा आत्मसिदिन भवती यथं । उप सू८ अहम्पद साभिषेय पदत्वादि यनुमाना- दात्मसिद्धि । अहलरूपमा मल प्रतिनिमित्तामतोऽवगम्यते इति । . .

·128 वशेषिकरसायनसहितं [अनागमिकत्वम् । ज्ञानरूपता च दुरुपपादा। अत आत्मनि शिप्यमाणमसाधारण रूपमह- त्वमेव । तस्मादात्मरूपमागमिकं न भवति । अहमितिशब्दस्यात्मनोऽन्यत्र व्यतिरेकात् अभावात् । आत्मान्यस्याहंशब्दमुख्यार्थत्वाभावादिति प्रत्य- यस्येति वक्तव्ये शब्दम्येति कथनं स्वकीयप्रत्ययस्य स्वयं सुग्रहत्वेऽपि परकीयतत्पत्यम्य तत्प्रयुक्तशब्देनैव ज्ञेयतया ; अहमितिज्ञान न निर्वि- कल्पकं निर्विकल्पस्या-मिलापापोगादिति ज्ञापनाय च ॥ ९॥ सत्यं पृथिव्यादितो व्यतिरेकः अइमितिशब्दस्य । अहं पृथिवी, अहं जलम् , अहं शरीरम् , अहमिन्द्रियमित्यव्यवहारात् । तावता अहन्त्वम्यानागमिकत्वं कथम् । ज्ञानादिनाऽऽत्मनोऽहन्त्वेन रूपेणानु- मानाभावात् । आत्मप्रत्यक्षस्य च निरस्तत्वादित्यलाह (सिद्धान्ती)--- *. १०. यद् दृष्टमन्वनमहं देवदत्तोऽहं यशदत्त इति ॥ (१४७) यदि दृष्टमितिवत् यद् दृष्टमिति पाठोऽपि प्रसिद्ध इहाद्रियते, अध्याहारक्लेशाभावादर्थोचित्याच्च । अन्वक्षमित्यत्र प्रत्यक्षमित्यपि पाठः। अयमर्थः यत् यस्मात्कारणात अहं देवदत्त., अहं यज्ञदत दति तत्तदात्मसाक्षिकं प्रत्यक्षं दृष्टम् अनुभवसिद्धमस्ति, तस्मान्नागमिक- मिति पूर्वसूत्रेणान्वयः । आत्मनः प्रत्यक्षयोग्यत्यादहन्त्वमपि प्रत्यक्ष्यत एव । तावता न परेणापि परात्मप्रत्यक्षापत्तिः। यथा ज्ञानमुखा- दीनां योग्यत्वेपि स्वेनैव ग्रहणम् ; न परेण । तथाऽऽत्मनोऽपीति व्यवस्थासंभवात् । (अत एव अस्मन्निष्ठम् अहन्त्वप्रत्यक्षमन्येन न गृह्यते) देवदत्तयज्ञदत्तद्वयनिर्देश. तउदहन्त्वं ततदृश्यमेवेति न कुत्राप्यहन्त्वमाग- उप. स. ... यदि रमिति पूर्वपक्षमूवम् । यदि अहमिति प्रत्यक्षम् । किमात्मानुमानेनेति।

·129 . কালী वैशेषिकदर्शनम् । ३.१ मिकमिनि दर्शक्तुिम् , परात्मन परयोग्यत्वगहा परिहर्तुश्च । अहन्त्व प्रत्यक्षयोग्यमन्यत् । आत्मत्य तु जाति । तम्य जातित्वेन न प्रत्यक्षम् , जनेकात्मप्रत्यक्षाभावात् ॥ १० ॥ नन्वेनमारमन प्रत्यक्षमिद्धत्वे किमिति पागनुमाननिस्तर इत्यनाह-~- ११ हऐ आत्मनि लिङ्ग एक एव दृढत्वात् प्रत्यक्षात् प्रत्यय ॥ १५८ अहमिति प्रत्यक्षमिति निर्विवादम् । तथा अहमर्थ आत्मे त्यपि । परन्तु यथा अह यज्ञदत्त , अह जानामि, मह सुखीत्यादि प्रत्ययराशि , तद्वत् अह शुक्ल , अह म्थूल इत्यादिरप्यन्ति । शौक्ल्य स्थौल्लादिश्च शरीरगुण इति निविवादम् । अतस्तत्सामानाधिकरण्या दहमर्थ शरीरमेवेति स एवात्मा , स एव ज्ञानाद्याश्रय इति रौस्किा मन्यन्ते । तान् प्रति आत्मा प्रत्यक्षसिद्ध इत्युक्तो, "सत्यमय प्रत्यक्ष सिद्ध एव , स च पृथिव्यादिपञ्चभूतात्मक एनेति कथमतिरिक्तात्म- द्रव्यपरिगणनम् ' इत्याक्षिपेयु । तदर्थ प्रथमतो देहायतिरिक्तमात्मान हेतुभि प्रसाध्य अहमित्यात्मविषयक प्रत्यक्ष तद्विपयकमेवेत्युच्यते । एवञ्च प्रत्यक्षदृष्टेप्यात्मनि, लिङ्गे (पुर्पोक्त) सति-यो द्विप्रकारौ प्रत्ययौ, अह यज्ञदत्त , अह शुक्ल इत्येवमात्मदेहगोचरो प्रागुक्तो तत्र--एक आत्मगोचर एव प्रत्यक्षरत् प्रत्ययो भवति घटादिप्रत्यक्षतुल्यो भवति, लिङ्गसिद्धयथावस्थितात्मविषयकतया दृढत्वात् आधितत्वात् । अन्यस्तु शरीरगाचरो न वास्तवाहमर्थविषयक्प्रत्यक्षप्रत्यय इति । एक्श्च दृढ- प्रत्ययमुपादायात्मन प्रत्यक्षत्व पृथिव्यादित पृथग्गणनाहत्वञ्च ज्ञात भवविति पूर्वमनुमानोपन्यास इति भाव ॥ ११ ॥ । , 9 ·130 वर्शविरमादनमहिनं निनाममाञ्च ननु यथा अहं शुक इत्यादः आत्मनि अहन्त्वप्रत्यक्षपरवं भवति, तथा अहं देवदत्त दन्यादेगी ; देवदतादिपदानां शरीरवृष्टि जातिविशेषविशिष्टार्थकत्वात । अत एव देवदत्तो गच्छनीति गन नमानाविकरण्यमप्युपपद्यते । आत्लनि गमनक्रियाया अयोगहित्यकार- १२. देवदत्तो गच्छति यनदत्तो गनीव्युषचाराधीरे प्रत्ययः । एकादयोऽहनि पिता नान कुर्यात् ' इत्याद्यागमानुसारन विवकिनि. पित्रादि-नामकरण न पिष्टमात्रम्ब, किन्तु पिण्टान्टिन- म्याऽऽन्मन., जातकग्णनानश्रणाहीनां गरीरावच्छिन्नालगन्चारक- लान् । जानम्य 6 नामकरणम् । जन्न चात्मनो देहन्द्रियानि- मंघातबन्ध इति निर्विवाद न्यायसूत्रेषु। अत्र पवाऽज्मनः प्रेत्य- ओ देवदतादिपढमान्नकतार्थकनिति शुलानिमब्द- दिनक्षणम् । उक्तञ्च भानन्याम् (२-३-१६), ताइन् जीवान्मन. ; न गरीग्न्य : तन्नाग्ने गरीराय श्राद्धादिकर- णानुपपतः" इत्यादि। अन गरीरावच्छिन्नात्मनि देवदत्तपढनौपचारि- कमिति न मन्यन | अनः अह देवदत्त दृति प्रत्यक्षमान्ननि अइन्वे प्रमाणमेव । देवदत्ता गायत्र तु देवदत्तपउनुपचाराच्छरीर प्रयुक्तम् । न च गच्छनीयवान्ब्याउन्य कृत्यर्थकत्वात् गननानुलने- चामनि आधिवाद् देवदत्तपटमानान्ने मुख्यमेव किं न म्यादित वाच्यम्-यन्निष्टव्यापाविशेषो धातुनः विवश्यते, म कत्येवानुनवान् । अत एव बाली पचतन्याहा न्यालीगदव्यापारम्य धातुना विवा । टा. देवदनो गच्छनीति गदिमुनानाधिशम्पानुभवो ववरण मन्दः (देवनारंगरोटिनलनि प्रयुकं च औपचारिम्)। भावः। " 'देवदत्तादिनामधे ·आमनोऽहत्वम्] वशेषकदर्शनम् । ३१८ 131 ओ गम्य देवदत्तनिष्ठता अपश्योपपाद्या । आख्यानार्यो य कश्चि- दस्तु । यद्वा चेतनमाने प्रयुज्यमानधातुम्थल एवाम्ब्यातम्य कृतिसर्थ , यथा भुक्त इत्यादौ । धाञ्चितनाचेतनमापारण्ये तु तम्य धाोश्चेतन विपये प्रयोगेऽपि अपिरोयादाश्रय चमेनार्य । अतो रथा गच्छतीनि प्रयोगवरात् देवदत्ता गच्छजीत्यत्राप्याश्रयत्वमेवारयातगम्यम् । सर्वदा देवदत्तपटमात्मपन्तिार्यकमीशसले उपचाराच्छरीरे प्रयुक्तमिति शङ्कते--- ३ सदिग्धपचार ॥ (१००) देवदत्तगदम्य कि गरीरे उपचार , त अशब्दम्य त्मनीति सदिह्यते । यथा यूपायनम्था वाहुयूपसन्कारार्था, यथा च मला- पर्पणार्य स्नानमात्मसम्कारकम् , तथा पिण्डनामकरणमपि तदव च्छिन्नात्मसम्फारक भवितुमर्हतीनि देवदत्ता गच्छनीत्यादो देवदत्त शब्दश्शरीरे मुरय एव । न चाह देवदत्त इति कथनिति शड्क्यम् , अह शुद्ध इति प्रत्ययानुमारणाहत्यचापि देहनिष्ठने वाधकाभावात अमर्थ जात्मेत्य व विवादमभव त् । एवञ्चार जानाभीत्यादावाद शन आत्मनि पचारादम्नु । जो नाहन्त्यमात्मासाधारणाकार इति स कश्चिदागमिक एव तत्र स्यादिति ॥ १३ ॥ परिहरति - १४ अहमिति प्रत्यगात्मनि भायात् परवाभावादर्थान्तरप्रत्यक्ष (११) अर्थान्तर प्रत्यक्ष यस्य प्रत्ययम्य, साऽर्थान्तरप्रत्यक्ष । यदा १ अत एव व्युत्पत्तिवादे-द्वतीयायाम, गतियुद्धिमूल गतिबुद्धि- । कतृत्वमा प्रयवयनुक्तम् । एव ग उनाने प्रयोगाभानियाहारसरऽप्येवम् । तृती यायाम् श्रियत्वाथाभित्रावग ना गम्यत सुदाहृतम्। आस्यातविचारे गच्छति, जानाति, करोती यदी अश्रय निलसी दधिनिकारोऽप प्रमाणीत । उप सू१३ अहमित्येनत् पुन मुल्यम्, दुव भासमिति सदेह ।

·132 अमिसम्मान Jम इन्यादी चादुर स्मृत्युपनीततया मानन्, तथा शरीरमहमर्थ वोयिकरमायनसहित प्रतिगतोऽझं प्रत्यक्षः माक्षात्कार इत्यर्थः। पुटिङ्गविशेष्यविदा पुंस्त्वम् । अमिति प्रत्यय. गरीरामथान्तरविषयकसाक्षात्कारः, दुनः : प्रत्यगात्मनि स्वात्मनि भावान् , सात्मविषयान्वान । परत्र परामनि वा शरीरे या अभावान । तदविषतीकरणादित्यर्थः । अयं भाव.-- अहमिनि प्रत्यगम्य को विषय टति विचार्थम् । तत्प्रत्ययव्यक्तेजाय- मानाया य आश्रयः म एव नढिपय इति वाच्यम् । " इत्येतु प्रत्येतत्यादनतिरेक: प्रवक्त्यम् " दति चोदयनाचार्याः । अत एव खात्मन्येव स प्रत्यया भवति । अन्यथा तन्यात्मसामान्यपियकत्रे गरीरादिषियकत्वे वा मति आत्मान्तरादादप्यहमिति प्रत्योऽन्य जायेत । एवम् अहं शरीरम् , अंपाद टत्यादिप्रत्ययश्च स्यात् । एतेन-अहमिति रत्ययम्य नात्ययन्यक्तदाश्रयों पिय दति कुनो नियमः । तद्यक्तयवच्छंदकंदहो पिय इत्येव नियमोऽस्तु । तथाच गरीरावच्छेदेन तत्तत्यकव्यक्तेरात्मनि जायमानत्वात् शरीर एवाहन्त्वम्- इत्यपि निरम्तम्-- अह गरीनित्यादिप्रत्ययापत्ते. । किश्च अनिति प्रत्ययो बहिरिन्द्रियजन्यो वा मानमो वा । नाया, अन्धपधिरादीनामपि तन्मत्त्वात् । नान्त्य , इन्द्रियाणा विशेषगुणग्रहण- मन्तग द्रव्यमादित्वाभावेन शरीरग्राहित्यायोगात् । ततशोकच्यादर- न्यादिमिरग्रहणेनानानमन्यात । ज्ञानयुग्वाटिगृह्यन दति चेन्न म मगरगुण इत्यावेदितम् । अतिरिक्तात्मविषयकत्ये तु ज्ञानादिना मह मानममारमाणमिति मुवचम् । ननु यथा अहमय आन्मति को अहत्वम्यान्मनि, अहं जाने, अह मुर्मामि मनमा गृहीतस्य पश्चात् ·अन्यत्रोपचारादि] शेषिकदर्शनम् । ३० १५ 133 इति पक्षेऽपि अह शुक्र इत्यनुभूतम्यादन्त्वस्य पश्चात् स्मृत्युपनीतस्य अह जान इति मानमे भानमन्विति चेत्--एव तहि अहत्वम्य शरीर- निष्ठत्वेऽपि आत्मा मानमपत्य योग्य इति स्वीकृत भवति। न चाह- मिति तत्र गरीरम्यैव भानम्---तर जानानन्वयात् । बाह्यम्य शरीरम्य मानसा योग्यतया तद्विोचकमानसप्रत्यक्षासभवाच्च । भाग्य सम्बन्द्रियक- जाने निगेयत्वात् । किञ्च अहमितिप्रत्ययावच्छेदकडेह अमर्थ इति सिद्धे ह्यवमाक्षेप । तदेव न भवति , सौभर्यादेरेर देहावरेदेन कृतम्यान्य देहायोदेन प्रतिमधान भावपसगात् । जातिस्मरेण पूर्वजन्मवृत्तम्य अह तटकरवमित्याहणप्रसगाच्च । तया च भगवान् अगायत् , "इम विसम्बने योग प्राक्तव नहम ययम्" इति। तस्मात् तत्प्रत्यययरत्याश्रय एवाहमर्थ । एवचार नाने, अह सुग्वीत्याही आत्मन्यहन्त मुख्यमेव भासन इति ॥ १४ ॥ एवनालन्यटन्त्वममर्थनमिद्ध प्रकृताय नि कर्पति- १. देवदत्तो गच्छतीत्युपचागत् अभिमानात्तारच्छरीरप्रत्यक्षोऽ हजार ॥ (१५२) अहमदम्ब नपरत्वात् अह देवदत्त इत्यादौ देवदत्ताविपदमपि त सामानाधिकरण्यात् विण्डावच्छिनपरम् । तत्रैव च स शब्दो मुन्य , न तु रिण्डे । अह देवदत्त इतिश्त् मम शरीर देवदत्त इति, अह देवदत्तवानिति चाप मेगात् । एवञ्चाहन्वटेवदत्तत्वगोरात्मनिष्ठत्वात् उप सू १५ पपनसनम् । उपचारादित्यतदनन्तरम्, इत्युक्तमिति शेष । तावादति हेती। देवदत्तो गल्तीत्येतत् उपचारादिति यदुत्तम, तत् अभिमानात् । न तु वास्तां तन्, यस्मात् अहमिति प्रलय प्रत्ययभूतशरीरविषयक इत्यर्थ ।

·134 योरभेदात तथाऽऽपादनामंमगन् । नचाहनिप्रित्यगात्मगोचरनिति वशेषिकरमायनमहिनं [मामाहन्दम् अह देवदत्त इत्यादि आत्मप्रत्यक्ष नियाधम् । देवदत्तो गच्छतीन्यादी च रिशिष्टवाचिन: शब्दस्य विशेषणे गरीरे उपचारः। एवं देवदत्त शुक्र स्थूल इत्यादावप्युपचार । एवन, अहं शुद्ध इत्यादिप्रयोगोऽप्यमुक्ष्य एव । अयमनयोविशेष ----अम्पदं नत्र शरीरे राक्षणिकम् । वित्वना- दिमिद्धदेहात्मभ्रान्तिबलात् देहे आत्माभिमानात् अंत्वेन देहविपयक शुक्लादिशरीरसाक्षात्काररूपोऽदम्पत्ययः । अहमिति हि स्वारमा केयर उच्यते, न तु देश विशिष्टः । देवदत्त इति च देहविशेषविशिष्ट परात्मा । म्यात्मभ्रान्तिश्च खदेहेऽनादिमिद्धति । असार इत्यम्य- नहमर्थेऽटम्प्रन्या टयर्थ । गर्वायरपर्यायम्याहकारम्य मूलभूोऽयं देहा- रमाभिमानरूपोऽहार टति ज्ञापन याहारपदप्रयोग । तेनाभिमान- दामिद्धि । तन् मिद्ध, 'देवटनो गच्छनीति प्रत्या उपचारात्: प्रत्यक्षोऽद्वारोऽभिमानादिति । मृरे गलीत्यन्यानन्तरं प्रत्यय इत्यर्थ- सिद्धम् । एवमेव हि शिन्दनि गेऽन्य शैली। तावदित्यवधारणे । अभिमानादेवेत्यर्थः । तेनोपचारधि । पुन गडकने--- १. संदिग्धम्नपचारः ॥ (103) देवदत्तो गन्तीत्युपचार महिन्ध । देबदनपदम्य गरीरवाधि- ताया एय संभवात् । न च मन दवदन :ति, देवदतवानिति च प्रत्यय यवदाग्योरारति । अगदम्य निर्माधर्मनया अमर्थदेवदत्त- । गरीर- वैलण्यपरं तावत्पदम् ॥ १५ ॥ यद्वा उपचारापेक्षयात्र टर ग. १६. शरिदारगिवान्तमत्रम। सम्यौपचारिक संयुक्त मंदिग्धमियर्थः अस्मान हम्मद ·136 [आत्मन एउहंबन वैशेषिकरमायनमहित पूर्वमवधारणे मिद्धे तदनन्तरम् यजदत्तोऽयं नानीति प्रत्यक्षापत्तिरिति चेन्- इष्टापत्तिः । सुरभि चन्दनमिति चाक्षुषप्रत्यक्ष सौरभमानवन् यज्ञदत्त- शरीरप्रत्यक्षे ज्ञानभानसमवान् । ननु 'त्व, अहं जाने इति प्रीन्या तद्ग्रहणं किन्न म्यात् ; अहम्पदेन यजदत्तदेहत्यापि ग्रहणसंभवान् । अहमितिप्रत्ययव्यत्याश्रयदेवदत्तान्मावच्छंदकतायाः यत्रदत्तदेहेऽप्यवि- शिष्टत्वान् । विमुद्रव्यं प्रति मूनसामान्यम्यादच्छेदकत्वात्' इति शङ्केति चेन्-तव चेदमुत्तरम्--विष्णुनित्रगरीरापेक्षया यन्दत्तगरीरस्य दिगे- पान् लक्षग्यात् । न अहमित्यनेन तन्त्रत्ययव्यक्तवाश्रयावच्छेदक सर्वमुच्यते । किंतु तत्पन्यय यत्त्याश्रयान्मनिष्टमुखाद्यवच्छेदकशरीर- मावन । अनः अहं जाने इति विष्णुनिवप्रत्यये यनदत्तदेहस्य तत्र चावन्टकताबन्धेन तज्ञानाटेने विषयन्वम् । एतेन यज्ञदत्तमौलय- स्थौल्याभिप्रायेण अहं शुक. म्थूल दक्ष विष्णुनिवप्रयोगापनिरित्यति निरम्नमिति ।। नेदं मूत्र देहानिरिक्तामाभावगदायां प्रवृत्तम् : पूर्वाधिक एव तन्मपरिहारात ॥ १० ॥ एवं मूत्रद्वयनपूर्वपनपरिहारसूचनपूर्वकमुपक्रानं निगमयति--- १८ अहमिति मुख्ययोग्याभ्यां शब्दयद्वयतिरेकाध्यभिचारा- देहातिरिक्तानयाहिनि देहात्माभिमान. अहं शुरू, इत्यादि- प्रतीत्यय दर्शनीय. । अनित्यम्य देह मुग्यत्वे अभिमानोऽयं दुरुपपादः ।। अती ना पदम्य गर्गगर्थिकत्वं म्बीकार्यम् | अहम्पदम्य शरीरपरत्वे, टप. म .. यहमित कर. मन्मनो मुख्य हमर्थन्धप्रत्यायोग्यचन्या पुषपादनोः । गन गगन मामाइनदिना मिाथा अत्मा नागर्मिः। विशेषमिद्धनांगमिकः ॥ (१९५५) ·आमन एवाहत्वम्] वैशेषिक्दशनम् । ३२-१८ 137 अह शरीरम्, अह पर इत्यादिप्रतीते प्रागापादिताया परिहारा सभवात् । स्वाश्रयात्मावच्छेदकत्वादिरूपगुत्सनन्धेन प्रत्ययविशेषवान् अहमर्थ इति क्लेशम्यायुतत्वाच। खात्मनो योग्यत्वम्चीकारेण प्रत्ययविशे पाश्रयोऽहमर्थ इत्योच लाघवात् । एवञ्चाशरीरस्य भगवतोऽपि, 'बहु स्या प्रनायेय' इत्याद्यग्रहोपपति । अतश्च मम देवदत्त इत्याद्यप्रतीत्यादि युक्त्या देवदत्तादिपदमप्यात्मन्येव मुख्यम् । अह देवदत्त कृश इत्यत्र शरी रेऽहममिमान , देवदत्तशब्दोपचारश्च । अह श ज्ञानीत्यत्र कृशपदमेर तु सममिव्याहृतपदद्वयमुरुतत्वाय रशशरीरावाच्छिन्नात्मपर्य तपरमस्तु । एव तहि अर शुष इत्यादावपि तथा म्यादिति चेत्--अस्तु विवेकिना तथैव प्रयोग । अविवेकिना तु सर्वत्र देहेऽहमभिमान एव । ते अह वृशो जानीत्यत्रापि ज्ञानस्य देनिष्ठताया एव ग्रह्णात् । तस्मादह मिति प्रत्ययन्याहारी प्रत्यगात्मनि मुख्यौ, प्रत्यगात्मविषयीकरणयोग्यो चेति । तदय सूत्रार्थ -मुख्ययोग्याभ्याममितिप्रत्यक्षन्यमहाराभ्यामात्मविशेपस्य सिद्धे नासाधारणाकाररिशिष्ट आत्मा आगमिक । शब्वत् व्यतिरेका व्यभिचारात् । व्यतिरेकाव्यभिचार -व्यावृत्तत्वनियम । जमुम्ज्ययोरह प्रत्ययव्यवहारयो शरीराले सत्त्वेऽपि मुरययोग्ययो प्रत्यय यवहारयो शरीरास्तिो नियमेन न्यतिरेकात्-~व्यावृत्तत्वात् । यथा शब्दस्याऽs काशसाधकम्य पृथिव्यादितो व्यतिरेक , तद्वत् । तसिद्ध चाय्वादेरती द्रियतया तद्गतासाधारणाकारस्यानेकस्याऽऽगमिकत्वेऽपि स्वात्मन प्रत्यवमिद्धतया अहमित्यसाधारणधर्मरिशिष्ट एवात्मा भासने, न चान्य शास्त्रैकगम्योऽम्त्यम्यासाधारणाकार इति नास्यागमित्वमिति ।

·138 [आत्मांशानगमिता वैशेषिकरसायनमहितं एवममाधारणाकारेण भासमाने कथं देहात्माभिमान नि चेत्---यथा शुक्तिगतविशेषाग्रहणात् शुक्ता रजनरूपविशेपत्रान्तिः, तथा देहे अहन्त्वविरोध्याकारम्याग्रहणात ज्ञान श्रयत्वभ्रमात् टेहेऽहन्त्य- भ्रम इत्यन्तु । भ्रमनिवृत्तिश्च देहाहिमेदरूपान्योन्याभावाख्यधर्मग्रणान् । किन्नामाहत्यनिति चेत-खात्मत्वम् । अहमिति प्रत्ययो यन्तद- वच्छेदकत्वं वा, तदाश्रयात्मावच्छेदकत्वं वा, तदात्मनिष्टयुखाद्यवच्छेद- कन्वं वा नाहन्त्यम् , किन्तु अहमिनि प्रत्यवाश्रयत्वमेवेति प्रागुक्तमेव। तथाचैकस्य ज्ञानस्य यो विषय, आश्रयश्थ, सोऽमर्थः। एवञ्च म्यावच्छेदकत्वम्वनिपयन्योभयसंबन्धेन वा स्वाश्रयावच्छेदकत्वस्वविषयो- भयमंबन्धेन वा म्याश्रयनिष्टमुन्वाद्ययच्छेदकत्वस्खपियत्योभयमंबन्धेन वा ज्ञानमिशिष्टत्वं नान्त्वम् किन्तु स्वाथ पत्वस्वविषयत्वोमयसंबन्धेन ज्ञान- विशिष्टत्यमेव तदित्युक्तं भवति । यद्वा तादृशज्ञानविशिष्टत्वं परिचायकना- त्रम् ; जानाभावकालेऽप्वहत्वमत्त्वात् । अन• तदुपलक्षितः कश्चिदसाधा- रणो धर्म स्वामगो विशेषाव्यो धर्म एव वाहन्त्वम् । अत एव निर्धर्भक- धर्निग्रहणायोगात् प्रथमोऽहं सुन्वीविज्ञानकाल एवात्मना सहार मन्त्रस्यापि ग्रहोपपत्तिः । उत्तरोत्तग्जान विषये आत्मनि भासमानमदत्वं पूर्वपूर्वक्षगजाननानादिविशिष्टत्यादिस्यमेव वाऽन्त्यित्यन्यदेतत् । पुनरहंगायत्त्वमेवाट स्यम् : वालानामव्युत्पन्नानामहमिति प्रत्य: अगदभानप्रमत्यमावान , भाषाभेदेन वाचकशळभेदाद्विनिगमना- विरहाच । संशलश्च तच्छन्दप्रयोक्तृव्यक्तिमेवाहन्त्वेन बोधयतीति नान्य-यात्मनोऽहमिति परेण व्यवहार । अतः अहमादितत्तद्भाषापदाय तवन्ययोक्तत्वोपन स्तिपरत्वम् । तत्प्रयोक्तृसमयमत्वोपलक्षितधर्भ विशेष- न ·मा मवानात्वम्] वैशेषिरदर्शनम् । ३ ० १९ 139 विशिष्टपरत्व या। तसिद्धम् आत्मैवाहमिति गृहने, स एव च त उब्दमुरत्यार्थ इनि न तम्यागमिकत्वमिति ॥ १८ ॥ मोऽयमात्मा नानेक शन्दलिङ्गकाराशरदिति शक्ते-~- १९. सुमदु यशाननिप्पत्यविशेषादेकात्म्यम् ॥ (१.६) गम्मिनप्यात्मनि सयट ग्यादिक सम्वीतम् । अत गद- रिमाविशेषादाकाशस्यात् सुसा िरूपसाधकगुणा पिशेप दामन एक- उमेर , न तु चेवनैलादिदेव भेदात्मभद इति ॥ १० ॥ मिद्धान्तमा --~-- २० नानाऽऽत्मानो व्यरस्थात ॥ (१५७) सावदु पादे सर्वत्र स्वीकारेऽपि तन व्यायाऽप्यन्ति । यदा कश्चित् मी, तहा अन्ना दुम्बी , यहा कश्चिदभिज , तदाऽन्यो जट इति । स आत्मभे । न चाहागे प्रदेशभेटेन 'निन नादिशब्द भेन्यत् एकमिनेव देहभेदेन सुग्पद ग्यादि भेद इति शक्यम् ---- वैषम्यात् । प्रतिमधान सम्या यत्र सम्योच्यने । या वान्यय व नाशिरीरभेटेऽपि अ प्रागन इदानीममिन, प्राग्दु मी इदानी मुग्पीति प्रनिमधानम् , तथा चैत्रमै वादिभेटेऽपि पत्रीयमुनादिकमपि मैनादिदेवापदेन प्रतिमयीयेन । साम िमिरेसदेहानुभूतम्या यदेहेन पनिवधानान् । एवम् अ', स्वमित्यनुमधानन्यस्याऽपि दया। रतो व्यसम्पालादारमानो न नेति ॥२०॥ ननु "धैरानुद्रा यम् ", " नेह नानाम्नि चिन", या नामम्मि", " एकमेवाद्वितीयम् ", " अमियको भुटन .

·140 वैरीपिकरमायनसहित [आत्मनानात्वम् प्रतिष्टो रूपरूप प्रतिरूपो वमृव, एकम्तथा सर्वभूतान्तरात्मा " इत्यादि- शास्त्रबलादात्माद्वैतमेष्टव्यमित्यवाह--- २१. शास्त्रसामर्थ्याच ॥ (१५८) तदा हि शास्त्र शास्त्रं स्यात् । यद्येकः गाम्ना, शासनीयश्चान्य इति द्वावात्मानौ स्याताम् । अन्यथा सौमर्यादिवत् कश्चिदेक एव महा- पुरुष. ममारफुहरगतभियन्त कायव्यूहमधिष्ठाय भोगेन कर्म क्षपयतीति स्वीकृतप्रायमिति क. कस्य शाम्नेत्यलम् । किञ्च शास्त्राणामात्मनानात्व- पक्ष एव सामय मान्वितार्थकत्यम् । अन्यया भेदावगाहिप्रत्यक्ष- विरोधवत् बद्धमुक्तजीवनानात्वजीवेश्वरानानात्वातिपादकर्वशास्त्रविरो- धोऽपि म्यान्। आत्मैकन्यवादास्तु कचित् कैवल्यारा , क्वचित् मत्मि- साम्यपग., कचिच्च सवपञ्चनियन्तृपरमालैकत्वपरा टति सर्वसामज- स्यामिति ॥ २१॥ तृतीयान्त्ये मनोऽवोचत् तदाद्यैश्चात्ममाधनम् । श्रुति विना म्बात्मरूपदृश्यतामात्मनों भिदाम् ।। इति वशेषिकरसायनमहिते वैशेषिकदर्शने तृतीयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । इति तृतीयोऽध्यायः ॥ u ·अथ चतुर्थोऽध्याय । ययोद्देश द्रयाणि निरूपितानि । जथाम्याऽऽत्मनो भाक्तु ग्य भागापकरणादि वक्त चतुर्यु भूतेषु नित्य नित्यविवेक प्रस्तूयते । तत्र नित्यनिरूपणमाये आह्निके । तत् परमाणुभृत नित्य साधयति- र सदकारणनित्यम् ॥ (१५९) कारणमम्याम्तीति कारणवत् । न कारणवत् अकारणवत । यद्धि कारणादिनम् सच्च, तन्नित्यम् । अत परमाणुरपि तथाभूता नित्य इति । प्रागभावस्याकारणकम्य व्यावृत्तये सदिति। घटाढारनेकात्य वारणाय असारणनिति । एव परमाणा सतावत्त्वकथनात् , 'अभावादेव भागत्पत्ति'रिति मत निरम्तम् । नित्यत्वमपिनाशित्वम् । पूर्वमद्रव्यत्वहेतुना वियदादेनित्यत्वमुक्तम् । तद्वदेव परमाणुरपि नित्य सत्त्वे सति अकारणवत्वादित्युच्यते । अद्रयकमित्यनुत्तवा अकारणवनियुक्ति परमाणुगत् तद्गुणानामपि नित्यत्वमकारणवत्त्वाति सूचनार्थम् । तेन कारणवत् सर्व सदनित्यमिति लामात् पाकात्मक कारणवत्त्वात् पार्थिवपरमाणुरूपादेरनित्यत्वमगि गमित भवति । ननु परमाणुरेच न सिद्ध । नतरा तम्याकारणयत्त्वम् । ननमाश्च नित्यत्वमित्यवाह--- तस्य कार्य लिङ्गम् ॥ (१६०) काशादी शब्दादिरिव परमाणावपि तत्कार्यमेव रिङ्गम् । सर्व हि कार्यद्रथ घटपटगृहगापुरादिक खापक्षया निरष्ट २ ·142 बशेपिरसायनसहित [परमाणुसिद्धिः परिमाणवगतरूपादिसजातीयरूपादिशालिनानाद्रव्यारव्य दृष्टम् । एवञ्च जालसूर्यमरीचिम्यं यत सूक्ष्मं दृश्यते रन., स तमो रेणुरपि तादृश- दयारव्य इत्यनुमीयते । न च तम्घ कात्विमसिद्धम् ---परिच्छिन्न- महत्त्ववत्तया कार्थत्यानुभानात् । महत्त्वञ्च चाक्षुपदव्यत्वात् सिद्धम् । दूरदृरतरादिदेशस्थिताना महत्त्वतारतम्यानुमारेण प्रत्यक्षवलक्षग्यदर्शनेन प्रत्यक्षे महत्त्वम्य कारणत्वात् । एवञ्च चानुपद्रव्य वा महत्त्वं या कार्यद्रव्यत्वं वा मरेणोः स्वनिकृष्टपग्मिाणस्वयमानगुणकमिथस्संयुक्ता- नेकद्रव्यारब्धत्वे हेतुः। परिच्छिन्नमहत्त्वाय कार्यताप्रयोजकत्वं कुत इति चैत्यद्यत् महत् , तत्तत् कार्यमित्यन्वयतिरेकवलादेव । तमरेणु- महत्त्वञ्च नावयवमहत्त्वजन्यम् , तेपामप्रत्यक्षत्वेनामहत्त्वात् । कारण- भूतावयवानामाधियये चावयवबहुत्वाधीनमपि महत्त्वं दृष्टम् । एवञ्च त्रमरेणोः अवयववहुत्वाधीनमहत्त्वगालित्वे कार्यत्वे च सति तोधिः- प्रागादिपड्दिगवच्छेदेन पटेणुसंयोगदर्शनात् प्रतीला पटशा अपि नून- मवयवाः म्युरिति विभाव्यते । तत्र च तदन्तर्गतावयवद्वयमात्रस्यापि मिथम्सयोगयलात् कपालद्वयमयोगाद्धटवत् कार्यजननसंभवात् , पट- वयवमेलन विना कार्य न भवतीति कल्पने प्रमाणाभावात् तत्तद्विक- मावण प्रथमा जनितमवयचित्रय मिलिन बसरणु जनयनीति काप्यते । एवञ्च सर्वत्रसरेणुधणुकत्रयजन्य सरणुत्वादिति सिद्धम् । एवञ्च परिनाणतारतम्य कचिद्विवान्तं तारतम्यत्वात् तारत्यादितारतम्यवदित्यनु- मानमिद्धनिष्टपरिमाणाश्रयस्तथ स एव सरेणोः पड्भाग इत्यध्यय- सीयते । न च उधिश्चतुर्दिपपदिक्संवन्ध इव विदिग्यटनया दशदिगवच्छेदेन दमदामंकभोऽति अम्रेणी संभाव्यत्र इति तस्य ·143 परमाणुसिद्धि] वोपदर्शनम् । ४१ दगभागवत्त्वापत्तिरिति याच्यम्-ताशरेणो व्यगुफाधिक्याभ्युपगमेना दोपात् । न च मर्वस्यापि तसरेणाशदिसिन्धात् दशावयपत्यमा वश्यफमिति वाच्यम्---न हनेकदिपमाथि सर्व मावयामिति वा म । किन्तु प्रमाणान्तरेण साक्यरत्ने सिद्ध तन यादवयरकपनमावश्यकम् , तावदड्डीकृत्य तैरेवारी तनावयविदये विभिनटिकभर यमपि तत ययनभेटेनायादुपपादयाम । ते च जारमूर्यमरीचिसधारिणो रेणा प्रत्यक्षतया महत्व तन प्रवाश्यप चावश्यकम् । तत्र गरद्वान् घटवत् परमाणुद्वपादपि कामभवात् तनिपचे प्रमाणाभाव त् द्यणुक बीक ये तस्य अणुस्म्य कार्यापक्षायाम। मरेणुरेव त कार्यत्वेन कप्यते । न घर बमरेणुरेय द्वयणुरुमि। नुवचम् । तथासनि अ? याहुत्वाभानेन प्रत्यक्षागात । ग्वञ्चार तजन्य इति मिथले तर यशुमद्वयन यत्वेऽवयरबहुत्याभावेनापत्र त्यापत्त्या दुघणुक प्रयनन्य त्यमिप्यते । एवच द्वषणुकेऽप्यणुत्वमेव परिमाणमिति ताहामाभूता- गुत्वगारियणुकतयारब्धयात् तमरणु यशुममिति मिद्धयति । एव मियत्यम्मिन् यारदिवमाधाऽययनद्वारेण सुम, तापदिनमा यम्न यापपाद्यत इति पाशत्वात् पटियसमन्धो पानामिति । एव परमा शुद्रयमान यानामपयपिना गणामेर नरपार गति परमा गुरयनन्य पार्य तथा द्वधगुमादिद्वयातुण्यारि कार्यच ममाति न येति चिारोऽनपरिनत्यादुपसते । एतावत जोषियायाननिति राघव दन्याशयापादने ईसरे टाया न मनाणनिति कृत पितरण। न च पड्भागोऽरि माग्या कार्यारम्नायन कपारपहिनि स्वयशेऽप्यारयत इति शस्यम्-तथासत्यनरम्यापाता । तयार ·144 वैशेषिकरसायनसहितं [परमाणुनित्यत्वम् सुमेरुवत् सरेणोरप्यनन्तावयवत्वाविशेषात् परिमाणसाम्यप्रसङ्गः । नन्वतीवाणुभूतस्य वस्तुनः, स्थूलकार्यस्येवानन्तशकलसंभावनाविरहात नानन्तावयवकत्वं तुल्यमिति वाच्यम्-तहिं कचिद्विश्रमस्येप्टत्वे परमा- णुतोऽधिकावयवकल्पने प्रमाणाभावात् तत्रैव विश्रमोऽस्तु ॥ २ ॥ ननु यथा कार्यसाजात्यं रूपादिमत्त्वेन रूपेण परमाणोः, तथा अनित्यत्वांशेनाप्यस्तु । तथाच त्रसरेणुकारणं रूपयत्त्वानित्यत्वादिना स्वसजातीयकारणजन्यं कार्यद्रव्यत्वादिति प्रयोगात् परमाणोरनित्यत्वमपि स्यादित्यत्राह-- ३. कारणभावात् कार्यभावः ॥ (१६१) रूपादीनां कारणे सत्त्वात् कार्य सत्वमिति सूत्रार्थः । एतदुक्त भवति-रूपादिमत्त्वमनुमातुं युक्तम् । अनित्यत्वांशानुमाने तु कार्यत्व- हेतुरप्रयोजकः । कारणे रूपाद्यनङ्गीकारे हि कार्य नीरूपादिक स्यादिति तर्क. प्रवर्तते । न च कारणस्यानित्यत्वानगीकारे कार्येऽप्य- नित्यत्वं न सेत्स्यति । गुणानामियानित्यत्वस्य कार्य द्वितीयक्षणावच्छेदे- नाजायमानत्वात् । अन्यथा द्वितीयक्षण एव कार्य नश्येत् । अनित्यत्वं नाशसामग्रीसमवधानायत्तम् , न तु कारणगतानित्यत्वायतम् , नित्येऽपि गगनादौ शब्दादेरनित्यत्वात् । कपाले सत्यपि कपालद्वयविभागाद् घटनाशदर्शनात् । अतो वैषम्यादनित्यत्वानुमानायोगात आकाशादिवत् परमाणोरकारणवत्त्वान्नित्यत्वसिद्धिः। पूर्वमूत्रद्वयेनैव परमाणुवत् तद्गुणा- नामपि मिद्धया सूत्रमिदं व्यर्थमिति शङ्का एवं सूत्राक्तरणेन परिहता। सति उत्तरसूत्रे चकारसांगत्यञ्चेति ध्येयम् ॥ ३ ॥ उप. स. ३. इदानी परमात रूपादिविदये प्रमाणमाह कारणेति।

·145 . । अनित्यत्वम् ] वशेपिदर्शनम् । ४-१-४ परमाणोरनित्यत्वानुमाने दोपश्चाह- १. अनित्यमिति च विशेषतः प्रतिपेोधा]भाचः ॥ (१६२) प्रतियेध. अमावनोपनन् ; अभावीरेय वा । अनित्यमित्याकार- कनिवाभावमनितिमद्रायः शिपत नित्यम्गप्रतियोग्यात्मकविशेषन- युक्त. । ननु जाकाशदेनिन्यभ्य म्बीहतत्वात् न प्रतियोग्यप्रसिद्धिरिति चेन्न-तत्राप्येवमनिन्यत्वशङ्काया. तुल्यत्वात् । अथवा अ. भाव.- त्रसरेणुः परम्परया अनित्यरूपादिगुणयुक्तानित्यावयवजन्य इत्यनुमाने रूपानारसयवे चानित्यत्यविशेषणेन व्यावत्यै किम् ? व्यायामाचे तनिवेशो न भवतीति न परमाश्यनित्यत्वसिद्धिः । नित्यस्य रूपादेर- वयवम्य च व्यावृत्त्यर्थ विशेपणमिति चेत्-तदापि नित्यं किञ्चिन् अवयकाष्ठापन्न कारणभूतमेष्टव्यमिति सिद्ध परमाणुनित्य इति । ननु रिचयकोटिप्रविष्टम्य विशेषणम्य विधेयतयाऽति माक्यमभवात् न व्यावर्तकतमय सार्थस्यमावश्यामिनि चेन्न-ताशविशेषणाभावेऽप्यनुप- पत्त्यभावेन हेतोम्तद्विधाने अप्रयोजकत्वात् । अत एवं प्रतिषेधो विशेप- हेतुसापेक्ष इति । चकार पूर्वसूत्रोक्तदोपसमुच्चये--प्रतिषेधाभाव इति शाङ्कभाप्ये पाठ । तदा च जनित्यमिति यो विशेपतः प्रपिंध., तस्य अभाव.----असभवः नित्यस्य स्वीकारे इति सूत्रार्थ. ॥ ४ ॥ नन्वेनं नानुमीयते ; किन्तु रूपादिमतया परमाण्वनुमाने पूर्व सिद्धे तत् परमाण्वादि पदी कृत्य, इदमनित्यम् , इदमीयरूपातिकच्चानि- त्यमिनि साभ्यते । एवञ्च न पूर्वोक्तटोप , अनित्यमित्यवानित्यपदम्य नित्याकाश-मामान्यादिग्रहणेन साभिधेयादित्यवाह- उप मृ । अनितामति ममस्त वा, अ इति पृथगव्यय वा विशेषत विशेषस्य । न नित्य इति विशेषरय प्रतिष । स नित्याभाव क्यामिति । 10 ·- 146 वैशेषिकरमायनसहित [अणुनित्यत्वम् ५. अविद्या च॥ (१६३) 'अनित्यमिति इत्यनुवर्तते । परमाण्यादिकं पक्षीकृत्य तदनित्य- मित्यभाववुद्धि. अविद्या भ्रान्तिरूपा च भवतीत्यर्थः । परमाणुसाधक- प्रमाणेनैव तन्नित्यताया अपि सिद्धत्वादिति भावः । द्रव्यस्य विनाशो हि कारणविभागाद्वा भवेत् , कारणनाशाद्वा । परमाणुश्च धर्मिग्राहकममाणेन निरचयको निष्कारणकश्च सिद्ध इति तत्र कारणाभावात् कथमनित्यत्वं भवितुमर्हतीति । तथाच परमाण्वनित्यत्व-सावयवत्वाद्यर्थानुमानानि रूपवत्त्वपृथिवीत्यादीनि सर्वाणि बाधितानीति । चशब्दार्थः पूर्ववत् । एचमम्य सूत्रम्य शाकरभाप्यादिदर्शितरीत्या, अविद्या च- विनायकारणस्य कम्यचिदनुपलम्भः तदविद्यमानता वा नित्यत्वं ख्यापय- तीति योजनान्तरमपि युक्तम् । न च कारणविभागाद्यभावेऽपि यथा घृतादिकं कटिन द्रवीभूय पूर्वरूपं त्यजति, तद्वत् परमाणुरपि त्यजतु । तथा च कथं नित्यत्वमिति वाच्यम्-घृतादिस्यलेऽपि तेजसाऽन्तःप्रविष्टेन घृतस्य आपरमाण्वन्तं भङ्गन पुनवपरमाणुजनितकार्यम्चीकारेण कारण- विभागादित एव कार्यनाशात् । अतोऽच्छेद्योऽदाह्योऽक्षेद्योऽशोप्याऽयमा- स्मन्निरवयवः परमाणुनित्य इति ॥ ५ ॥ ननु यदि स्यात् , उपलभ्येत ; अनुपल-भान्नास्तीति पर- माण्वभावस्य प्रत्यक्षत्वात् कथं प्रत्यक्षविरोधेन तदनुमानमित्याशङ्कायाम् , ज्ञानगुणनिरूपणावमरे उपदेष्टव्यमत्रवोपदिशति- ६. महत्यनेकद्रव्यवत्त्वात् रूपायोपटन्धिः ॥ (१६४) उपलब्धिम्तावत् द्विधा बाधा मानसी च । तत्र द्रव्यप्रत्यक्ष- सामान्यं महति य एव भवति । अत एव मानसप्रत्यक्षमावस्या- - ·147 उपलब्धिहेतु] वैशेषिकदर्शनम् । ४१६ (मनाऽपि महत्त्वमेव । वाह्यप्रन्यक्षे तु महत्त्ववत् अनेकद्रव्यपत्त्व रूपञ्च कारणम् । अनेक द्रव्य समवारितया यम्य तत् अनेकद्रव्य- मक्यनि । यद्वा नाममूत्र इव अनेकपद भूय परम् । नान बहुनीहि । अनेकद्र यमस्याम्पीत्यनेक्द्रव्यात् । अस्तु वा कर्मधारयात् मत्वर्षीय निषेधात् अनेकद्र येति पहुनीहिरेव । तत्त्वम् अवयक्सिमवेतत्वम् । इदमप्यन्वयत्यतिरेकविशेपात महत्त्ववत् रूपवञ्च बाह्यप्रत्यक्षकारणम् । ननु प्रत्यक्षसामान्य प्रति ज्यश्यक्लप्तकारणनाकेन रघुना महत्वेनैवातिप्रसङ्गपरिहारे किमित्यनेकद्र यत्त्व गुरभूत वासात्यक्ष- कारण फ्ल्प्यमिति चेत्-अत्रापम्कारकार ---दूरादौ महत्त्वो कपात् प्रत्यक्षोत्कर्ष इति हि महत्त्व कारण कल्प्यते। कचिदृर्ण नाभिप्रभृतिहते पितते सूत्रनाले महत्त्वोत्कर्षे सत्यपि दूरात् तदप यक्ष त्वेऽपि तन्मध्यगत ऊर्णनाभिप्रभृति प्रत्यक्ष्यते । आस्तृतमतिसूक्ष्म बत्र दुरादप्रत्यक्षम् , अल्पपरिमाणम्नु तदन्त स्था मुद्रादि प्रत्यक्ष । तत्रानेकद्रव्यरत्त्वोत्कर्ष एव नियामक इति सिद्ध तस्य प्रत्यक्ष कारणत्वमिति । ननु किमिदमतिपिततसूत्रजालापक्षया अल्पपरिमिते कीटम्यानेकद्रव्यवत्त्वमुत्कृष्मिति । बहुदेश यापिताप्रयोजकानेक्द्रय वत्त्वोत्कर्प सूत्रजारम्य ह्यम्त्येव-सत्यम् , भूयोवयवनिविडसन्नि विष्टत्वरूप उत्कर्ष इह विवक्षावशाद् ग्राह्य । अस्तु एक्पद केवलार्थ क्मसलिष्टपरम् । अनेक सश्लिष्ट निनिडमिति यावत् । अनेक- द्रव्ययत्त्वञ्च निरिडावयरसमवेतत्वम् । इदश्च न द्यणुके । अवयत्र- निविडतायास्तदवयवद्वारैव वक्त यत्वात् । परमाणोश्चावयवाभावात् ।

·148 वर्गयिकरमापनमहिनं [परनावपलब्धि अवेद विनश्यम् ---महत्त्वादनेकद्रव्यवत्त्वाद्र्पविदशेपाच द्रव्य प्रत्यक्षमिति व्योमदन्यां मूत्रपाठात् तदनुगंधे महत्त्वस्यापि कारणत्व- प्रतीतारिप्रायो व्योमबन्यामर्थानुवाददर्शनात प्रसिद्धपाटम्यवादरणे महत्वं पक्षकारणनिति न मूत्रादाप्याद्वा म्पटं प्रतीयते । किन्तु महति द्रव्ये प्रत्यक्षं भवति, नागी ; तत्रापि प्रयोजकं तु अनेकद्रन्य- वत्त्वमेव । ब्राह्मात्याने अनेकदव्यत्त्वम्य कारणत्वेऽपि इत्यप्रत्या- सामान्य महत्तं कारणमिति कल्पनाऽपि व्यथी । आत्मप्रत्यक्षे आत्म- गतमहत्त्वम्य कारणन्वे महत्त्वम्यादि मानमगोचरत्कपत्ते । नहि अहं महानिति प्रत्यक्षमनु भवमिद्धम् । अन एवात्मनि अणुत्वादिवि- चारमतीर्थकराणाम् । महत्त्वम्य कारणत्वे च तम्यापि द्रव्येण सह प्रत्यक्षमवर्जनीयम् ; नथवानुभवादिति । सूत्रे पाढिति उनम्पादित्यर्थकम् । अन एव च गदेरगन्य- क्षम् । मध्यन्टिनोल्कापकासम्यानुपलच्या अनभिभूतादिन्या वक्तव्य- मिति न मन्नव्यम्-अमति प्रतिबन्धके इत्यम्य मर्यकायमाधारणवान् । तत्र रूपग्रणम्पविदोपणनानाभागन् द्रव्याग्रहणनिति मुवचन्याच ॥६॥ उक्तहेतुयं यदभावान्पग्माणानुपलब्धि , तद्विविच्य दर्शयनि-- ७. अश्यद्रव्यन्यान् परमाणानुपलन्धिः॥ (१६९) न विद्यते दन्यं यस्य तन अव्यम् । द्रव्याममवेदव्यत्वा दिन्यथः । यस्य हि द्रव्यममवतन्वमेव नाम्लि, कुलानन्यानेकद्रव्ययत्त्व- मिति भावः । न नपामायात परमाणावनुपलब्धिः। अवय- दिगतीनपेय तत्रोद्भूनापन्याप्यनुमानादिति । न्यायवार्तिक इदम् , स्परिननम्त्रश्चादृतम् , यथा (२-१-३), अयथार्थः सूत्रकारण ·? . अनुपलब्धि] वैशेषिकदर्शनम् । ४-१८ 149 सूरद्वयेनोक्त , 'अद्रव्यद्र यत्वात् परमाणावनुपलब्धि रूपसम्कार भावाद्वायोरनुपलब्धि ' इति" इति ॥ ७ ॥ तहि रूपादिति किमर्थम् ? तत्राह- (सत्यपि द्रव्यत्वे महत्त्वे) स्पसमागभानाद्वायोरनुपलब्धि ॥ रूपसम्कार रूपममनाय । उद्धृतरूपाभावादित्युत्तौ अनुभूत रूपसद्भावशङ्का स्यात् । अत सम्कारपदम् , रूपवामनाऽपि नास्ति, सर्वथा रूप नाम्तीत्यावेदनाय। यद्वा समायम्पकतया वायो स्पर्श समवायसत्त्वात् रूपसमवायोऽपि म्यात् , तथा च समवायसनन्धेन रूपमति स्यादिति र कापरिहाराय रूपसम्कारपदम् । वामौ रूपप्रतीति कार्याभावात् ममायेन रूपनिरूपिताधिकरणता न पीक्रियत इति तेन द्योत्यत इति । वागो रूपमामान्याभावश्च गुणविनिवेगाधिकार एव सिद्ध इति । निदाघाप्मादायप्यनुपरब्धिस्पपादनीयेति, चाया रित्युप रक्षणवेत्-तदनुगमाय उद्भूतम्पाभानादित्येव रूपसम्काराभावादित्य म्यायोऽस्तु । तम्य सूनान्तराहाभे उपर क्षणत्व मास्तु । सम्कारपट समायपरमिति, " समायेचे" ति पाणिनिमूनादपि ज्ञायते । समवायपमिव सम्कारपदमपि पारिभाषिक ग्राह्यम् । दगितपूर्व-यायनातिक्मन्थे, 'सत्यपि इत्यत्वे महत्त्वे' इति सूत्रग्रण्डानुद्वागत पम्कारपदव्यारयानत्वाच तत्मत्त्व दुनिश्चयम् । अम्ति चेत् द्रव्यत्वे इत्यम्य अनेद्रियाचे इत्यर्थ आश्रयणीय । यद्वा द्रव्यय इति वायो मान्यत्वसमर्थनम्य कृतम्य मारणम् । मरत्व इत्यनेकद्रयात्त्वम्पोरणमित्येर शेन वर्णनीयम् ॥ ८ ॥ अत ·150 वैशेषिकरमायनसहित [रूपायुपलब्धिः नन्यानोपलभ्यताम् । तद्गतं रूपं किं नोपलभ्यते ? तत्राह- ९. अनेकद्रव्यसमवायान् रूपविशेपाच रूपोपलन्धिः॥ (१६७) अनेक भूयासम्न्याक द्रव्यं यस्य तदनेकद्रव्यं प्रसरेण्यादि। तत्ममवायात्। रूपम्य विशेषः अनुभूतरूपन्यावृत्तो धर्मः अनुमवमिद्धः, यद्विपये न्यायमाप्यम् (३-१-३५) “ यद्भावात् कचिद्रूपोपलब्धिः, यदभावाच्च द्रव्यम्य अचिदनुपलब्धिः स रूपधर्म उद्धवममाव्यान्." इति । उपलब्धिरूपकार्यान्यथानुपपत्तिकल्पितं वैलक्षण्यं तदिति यावत् । तथाच रूपप्रत्यक्षे अनेकद्रव्यसमवायविशिष्टी रूपगतोद्भवः कारणम् । न चानेक- द्रव्यममवायोऽणुरूप इति भाव. ॥ ९ ॥ एवं रसनादिना परमाणुरमाद्यनुपरन्धिरपि अनेकदव्यसमवाय- विशिष्टतत्तद्दनोदवरूपधाभायादेवेति स्यापयितुमाह--- १०. [एनन रमगन्धसरोंषु शान व्याख्यातम् ॥ (१००) उयाभावादेव पायाणादी रमगन्धया प्रभादी म्पर्गम्य चानु- पलब्धिरिति रमायद्भवाऽपि हेतुरिति ॥ १० ॥ ननु परमाणुतगतरूपादेरनुपलम्भेऽपि द्यणुकनद्गुणानुपलम्भः कथम् । तव हि वाढावनेकद्रव्यममवाय. उद्यश्च म्तः । एवं च - राहीन्द्रियाणां तद्गुणानाञ्च कुतो न ग्रहणम् । रूपग्राहके चक्षुपि स्पोत्कटयम्य म्पादिग्राहकन्वगादी च पगाद्याकट्यम्य, नथा अनेक द्रव्यममवायम्य च निम्विादत्वात । एवं निदायोन्मादी रूपस्य, पापा- णाटो रमगन्धयोः, प्रभाठी साम्य चानुपरम्भः कथम् | तवाय किचिद्गुणोद्भवरलेन सकलगुणोद्भवस्याविशेषादनुमानादित्यवाह- ·151 गुणोपरधि] वैशेषिक्दशनम् । ४-१-" ११. तस्याभावादन्यभिचारः ॥ (१६९) द्यणुकेऽणुद्वयवत्वसत्त्वेऽपि विवक्षितरीत्या अनेकद्रव्यमत्त्वस्याभा- वादन्यभिचारः । इन्द्रियम्पादावुत्कटत्वे सत्यपि उद्भवो नाङ्गीक्रियते इत्युद्भवाभावादन्यभिचारः । तदुक्तं न्यायभाये ३-१-३९; ३-१-७० । निदायोप्मादौ च फलपगटेकगुणोदयोऽन्यगुणानु- वश्व गटन्य इति तवाप्युदयरूपकारणभावादन्यभिचार इति । गुरुत्वम्य महतस्य युगो न प्रत्यक्षमिति काररिहारार्थमिदं सूत्रमिति तु न । न दि तवोद्भूतात्कायभावेनाप्रत्यक्ष यमुपायम , त्वियोग्यत्वादेव । अन्यथा योग्यत्वे तामृतस्पत्तायभावेऽपि मन्या- परिमाणादिन्यायेन प्रत्यक्षापतेरिति ।। ११ ॥ नन्चेमगी तपादिप्रत्यक्षायोगेऽपि संन्यापरिमाणादिप्रत्यक्ष म्यादित्यवाह- १२. संख्याः परिमाणानि पृथत्यं मयोगविभागी परत्यापन्चे यम च मपिठन्य समयायाधुपाणि ॥ (१७०) पिद्रव्यममवायादिति । उपचाशुपये नाममानाधिकरण मंम्यादिकमरि प्रत्य त्यते। चाचपनाने सर्वत्र रूपभानम्घ नियनपान। तथाचीक्तयुनया रपम्गणुगनन्यानुपरम्भार मंग्याहिरनपि न गृह्यते । तयाभु प्रति अनेस्यममायावच्छिन्नम्पमार्थमनपायय- गोन कारणत्यादिति । चकारी गुणान्नाम्य म्नेहाटे. पृथिवी नाटि- जातेध संग्रहार्य । प्रतिनिय नापानीयुनि रगनादीन्द्रियाणां नाम-सम्म उद्वार गमागुनम् । पापमपालमा सरर-दिम।

·152 दोषपरमायनसहित जात्युपलब्धिः रमादिमात्रग्राहकाणां द्रव्याग्राहकनया माध्यादिग्राहकत्वाभावात् । यद्यपि त्वगिन्द्रियं द्रव्यपाइकमिति तहप्पोपलव्यमेव-अयापि जालमूर्थमरीचि- म्यतया दृश्यमानस्य अमरपाटेगति वाचान्यक्षाननुभवेन परमागुत्याच- प्रत्यक्षप्रमत्त्यमावात् नन्मस्य दी चाचपनत्वाम्यवाऽऽठाकया नसरिहा- रानुमारेण चा पाणीन्युक्ति ॥ १२॥ मंग्यादेश्वभुग्यित्वनावेग रूपभानाभावेऽपि संग्याविचाक्षु- पम्मी कार नारूपेषु वाय्वादिनि नचाक्षुपं म्यात । अत. तदभायात स नियन स्वीकार्य दति दायितुमाद-- १३. अम्पिचाशुपत्यात् (पाणि) ॥ () अत्र अप्वचाक्षुपवानिति व्योमवतीमाः । नपाच पूर्वमूत्र- दोपमिदम् ॥ १३॥ एवं परमाणुन ममग्न योग्यणमुक्तम् । म समयेनसमवेत- म्याग्रहणमपि उन्मयुन येति नननिकृन्याss- १४. एतेन गुणत्वे भाचे व मन्द्रियं शान व्याख्यातम् ॥ (१७२) पनेन रूपग्मगन्यापर्गेषु महदतेषु नतहिन्द्रियजन्यज्ञानन्युत्पाद- नेन, गुगान्तरेषु कर्मगि च चाप उन्न कारणपर्णनेन च गुरागत- योगेंगन्यम्य भावा पायाम्मत्तायाथ मंद्रिय ज्ञानमपि अनेकदन्यमन- घेतममयायाहिति मिदमित्यर्थः । अत्र सल्यादेधर्मान्ताम्य चाचप- त्वोत्तया गमनन्यायमायावगमनात न्द्रत् सत्तागुण वयोगी रामनवाद्य- भावों मन्येत । न च रमननादपि नदभाव किं न मन्यत टन गद्यम् ---तम्य चक्षुरादिनाउनुपम भादगत्या रागनवादरेव म्धी कार्य, ·153 - जात्युपलब्धि] वैशेषिकदर्शनम् । ४ २-१ त्वादिति । तन्मतिपरिहार्य म्पप्रमुच्यते सर्वेद्रियमिति । सर्वमिन्द्रिय कारणतया यम्य त्त् । सल्यादे रसनाद्यग्राह्यत्वाभिप्रायेऽपि रसादे रसनादिग्राह्यत्यम्योक्ततया रसत्वादेरपि तद्ग्राह्यताया एव स्वीकार्यतया च तद्देन, यो गुणा यदिद्रियग्राह्य तन्निष्ठा जातिरपि तद्ग्राह्येति न्यायेन सतागुण वयोरपि रसादिनिष्ठत्वेन रूपेण रमनादिग्राह्यत्वमस्त्ये वेति भाव ॥ १४ ॥ तत् सिद्धम् --परमाणुतगुणाटेरनुपलब्धि सामन्यभावात् , न तु वम्त्वभावात् । सत्यामेव सामग्र्यामनुपरधिरेवाभावमाधिका । सैर योग्यानुपरधिरित्यच्यते । अाऽनुम नेन तस्मिद्धिनिधेिति पृथिव्युदा करनपानपरमाणव सति नित्या इति ।। जणुतद्गुणससिद्धि , तदथेऽ यसमविद । योग्यायोग्यविवेकश्च तुरीयाद्ये विधीयते ।। रति चोविक्रमायनमरिते कोपिकदर्शने चतुयेऽन्याय प्रयममाह्निकम् ॥ अथ चतुथे द्वितीयमाद्विकम् । उत्त परमसरणद्रयम् । अप कार्यदर द्वितीये निरूप्यते । तत् विभागार्हत्वात् रिभज्य निर्दिगति-- १ तत् पुन पृथि यादिकार्यध्य विविध शरीरेन्द्रियविषयसशरम् ॥ तत् "तस्य कार्य रिङ्गम्" इति सूत्रे कार्यमिति रिङ्गतय प्रत मूतचतुष्टयसदिय प्रत्येक त्रिविधमित्यर्थ । परमाणूना महा ·। 154 वैशेषिकरसायनमहितं कार्यविभागः प्रलये सर्वमुक्तावपि सत्त्वात् मोगविषयत्वं नेष्टमिति कार्येति । "चेष्टेन्द्रि- यार्थाश्रयश्शरीरम्" इति न्यायसूत्रे गरीरलक्षणम् । इन्द्रियलक्षणं विषयलक्षणञ्च लक्षणावल्या न्यायाचार्यरुक्तम् - " शरीरमंयुक्तमपरोक्ष- प्रतीतिमाधनमतीन्द्रियमिन्द्रियम्- जानकारणजन्यत्वरहितज्ञानत्यमपरो- क्षत्वम् । प्रतीयमाननया मोगमाधन विपयः" इति । अत्रन्द्रियलक्षणे प्रीतिगतमपरोक्षन्वं जातिविशेष इत्यपि मुवचन् । एवमतीन्द्रियत्वमप्य- परोक्षप्रतीत्यविषयत्वमिति । दलकृत्यं तु शरीरवारणाय शरीरसंयुक्तत्वम्। एतदिन्द्रियलक्षणयटकञ्च गरीरत्वं नेन्द्रियाश्रयत्वरूपम् । आत्माश्रय- दोषात । किंतु चेष्टाद्याश्रयत्वम्पम् । इन्द्रियमन्निकऽतिव्याप्तिवारणाय गरीरभिन्नमित्यनुक्त्वा शरीरमंयुक्तमित्युक्तिः । आत्मवारणायातीन्द्रिय- मिति । रिङ्गविधयाऽनुनिनिसाधनजाटरानलादिवारणायापरोक्षेति विषयलक्षणे गरीरन्द्रियवारणाय प्रतीयमानतयेति । यद्यपि शरीरमपि प्रतीयमानम्-अथापि नियमेन प्रतीयमानत्वेन रूपेण भोगमाधनत्वं न भवतीति। तथाच भोगावच्छेदकत्वेन भोगहेतुप्रतीतिकरणतया च मोगमाधनं गरीरमिन्द्रियञ्च । तद्पण मोगामाधनं कार्यद्रव्यं विषय इत्युक्तं मवति ॥ १॥ गरीरमन्यद्वा भौतिक सर्व पाश्चातकनिनि वेढान्तिनिकपः । पृथिव्याटिकायति पूर्वयुक्त्या एककमपि मर्वापादनकमिनि न मन्तव्य- निति, तं निरभ्यति- २. प्रत्यनाप्रत्यक्षाणां संयोगम्यानत्यानित्यान् पञ्चात्मकं न विद्यते ।। प्रत्यक्षामन्यायोः सयोगः सम्भपिशाचसंयोगः । प.ग.२. शरीरस्य पामनौतिवनिराममिदम् । यतः शरीरमिति पूरणीयम् । मन ·155 ऐकभौतिकत्वम्] वैशेषिकदर्शनम् । ४-२-३ प्रत्यक्ष तत्कारणयो स्तम्भपिशाचयोर्मध्ये पिशाचस्याप्रत्यक्षत्वात् । एव घटगगनस मोगादिकमपि द्रष्टव्यम् । तद्वत् पार्थिवादिद्रव्यमप्यप्रत्यक्ष म्यात् , यदि पाश्चभौतिकम् अप्रत्याक्षवाय्वकाशोपादानक स्यात् । ननु सयोगो द्रव्यद्वयोपादानको द्रयद्वय यासज्यवृत्ति । तत्र किं पार्थिवादि- द्रव्यम्यावयपिन सयोगरत् अप्रत्यक्षोपादानकत्वेऽप्रत्यक्षत्वमुच्यने उता- प्रत्यक्षनिरूपितव्यासज्यत्तित्वे । उभयमपि न युक्तम् , द्वयणुकोपादानके तवृत्ती त्रसरेणी न्यभिचारादिति चेन्न-~-अप्रत्यक्षपदम्य प्रत्यक्षा- योग्यार्थक्त्वात् । अणुम्तु योग्य एव । अप्रत्यक्षता तु महत्त्वाभावात् । तथा पार्थिवादिद्वय न वाय्वाद्युपादानक प्रत्यक्षत्वात् , यन्नकम् , तनैवम् यथा वायुतृणसयोगादीत्यनुमानम् । यत् स्वरूपत प्रत्यक्षा योग्यम्, तदुपादानकमपि प्रत्यक्षायोग्यमेव । सयोगस्तु सवन्धत्वात् सनधिद्वयपत्यक्षे सत्येव प्रत्यक्ष इति विशेष ॥ २ ॥ ननु तेजोपन्नाना त्रिकरणमेव श्रुत्युक्तम् । न्यायसाम्यात् पाञ्चभौतिकत्व वेदातिन कल्पयन्ति । रत् काम मा भूत् । श्रुत्युक्त- रीत्या सर्व पाथिवादि तेजोवनोपादानकमस्तु । तेपा प्रत्यक्ष योग्यत्वाच्च न वायुतृणसयोगादिनय । लाह-- ३ गुणान्तराप्रादुर्भावाच न यात्मकम् ॥ (१७५) पृथिवीनरादिभेदेन विरक्षणाना गुणानामवयपिनि प्रादुर्भावा- भावात् नमौतिकमपि न भवतीति । अय भाव -पृथिव्यप्तेजस्सु पर्व भाना सर्वे विशेषगुणास्तत्र तत्र विजातीया । अत एव विशेषगुणत्व तेपाम् । एवञ्च वितयोपादानकले सुरभ्यरभ्यारब्धघट्वटर कार्य कोऽपि गुणो नोत्पधेत । कार्ये जायमानगुण प्रति सरकारणवृत्तीनामेक ·156 -- प्रनिषिध्यते । पार्थि- वैशेषिकरसायनसहितं [शरीरविभाग: जातीयानां गुणानां कारणत्वात् । तथाचैकैकमपि कार्यद्रव्यमेकैकभूतो- पादानकमेवेति ॥ ३॥ नन्वेवं नानाभृतोपादानकत्वस्य कार्यद्रव्येऽनङ्गीकारे शरीरादौ पञ्चभूतगुणोपलम्भः कथम् ? अत एव हि, 'गन्धलेदपाकव्य्हाव- कागदानेभ्यः पाञ्चभौतिक' (न्या. सू.) शरीरमुच्यत इत्यवाह-- ४. अणुसंयोगस्त्यप्रतिषिद्धः॥ (१७६) एकजातीयाणकार्येऽपि द्रव्येऽन्यजातीयाणुतत्कार्यसंयोगो न अतो घटोपादानभूतमृत्पिण्टादौ जलादिमेलनवत् पार्थिवारीरोपाढानेऽपि आरम्भप्रभृति जलाहिमेलनं वादुपादानात तत्कानिनार्थमेव भवति । एवमर्थ संपुक्तानां द्रव्यान्तराणा गुणा एव कदाचिदनुभूयन्ते, वस्त्रादौ पुप्पादिगन्ध- वदिति । अणुपद तत्कार्यस्याप्युपलक्षकम् । अल्पार्थक वा। पार्थिवादि- शरीरे जलादि म्यल्प मिति नापनाय तथोक्तिः । तुशब्दः तादृशसंयो- गाधीनावयन्युत्पत्तिं व्यवच्छिनत्ति ॥ ४ ॥ अथ प्रथम निर्दिष्टं शरीरात्मक कार्य भिजति-- ५. तत्र शरीरं द्विविधं योनिजमयोनिजञ्च ॥ (१७७) नत्र कार्यद्रव्यमामान्येऽन्तर्गत गरीरं द्विविधमिति । अत्र योनि पार्थिवमेव । अयोनिजं तु पार्थिवादिभेदेन चतुर्विधम् । तत्र जलीय -नजम - वायवीयानां वरुणमिहिरमारतलोकादिपु प्रमिद्धिः । इह पुन पार्थिवमेव । तत्र योनिजं शुकगोगितसंनिपातजम् ! तद् द्विविधं जरायुजमण्टजञ्च | आद्य नराणां पशूनाश्च । गर्भवेष्टनचर्मपुट उप.पू...तसादारीरसामान्य शरीर पार्थिव शरीरम् । क्षादिकं तु न शरीरमिति । ।

·अयोनिजसिद्धि] वैशेषिकदर्शनम् । ४-२६ 157 जरायु । द्वितीय पक्षिसरीसृपाणाम् । सरीसृपा सदिय स्थलगता, जरस्थिता मत्म्यादयश्च । अण्ड नाम मातृशरीरानि सत प्राण्यावारक गोरयात्मकम् , तर आपाकनिक्षिप्तघटादिवत् कञ्चित् काल पिपच्य माना प्राणिन प्रादुर्भवन्ति । अयोनिजमनपेक्षितशुक्रशोणितम् । तद् देवानामृषीणाञ्च, उद्भिजवृक्षादीनाञ्च । वृक्षादीना भाप्ये विपयेऽन्तर्भावन जङ्गमवत् पञ्चत्तिप्राणाभावात् । वस्तुत सजीवत्वात् तेषामपि शरीरत्व- मागमरोक्प्रसिद्धमेव ॥ ५॥ योनिज निविवादम् । अतोऽयोनिने देवादिशरीरे सदिहा नान् प्रति तत्साधनार्थमय सूत्राणि- ६ अनियतदिग्देशपूर्यकत्वात् ॥ (१७८) सर्वम्य पञ्चम्यन्तस्य 'सन्त्ययोनिजा' इति मूनेऽन्वय । शरीराणा नानादिक्षु, दिश्येक्स्यामपि नानादेशेषु जायमानतया अयवस्थित दिग्देशपूर्वकवात् यवयत्र शरीरारम्भौपयिक विलक्षणपरमाणुपुञ्जसमेरनम्, तत्रतत्र स्थले जले वा योनौ अयोनौ वा शरीर भवितुमर्हति । न स्वल पटादेस्तन्त्वादिवत् शुक्रशोणितयो साक्षाच्छरीरोपादानत्वम् । किन्तु गर्मसगतयो शुक्रशोणितयो पाक्वशादापरमाण्वन्तभड्ने सति आवश्य कान्याशरूपरसादिविशिष्ट शुक्राद्यन्तर्गतै परमाणुमि जन्नाधाप्यायक- द्रव्यायोजितपरमाणुसहित शरीरोत्पत्तिरिति । तत्र नरादिशुरुशोणित यार्नरजातीयशरीरारम्भकपरमाणुमयत्ववत् तत्तद्वयक्तिविशेषसन्धि शुक्रादे तत्तद्वयक्तिच्छायानुकारिशरीरारम्भकपरमाणुमयत्वमपि यद्यपि प्रायिकम्-तथापि तदन्यथामाय , एकजातेप्वेवाप्रत्यङ्गादिप्वप्यने- उप. सू ६ अनियता दिग्देशा येषा परमाणुना तत्पूवकत्वात् ।

·158 वशेषिकमायनमहित [अयोनिजसिद्धिः कविधन्यादिकश्य बहुत्र दृश्यत एवेति पाकरगविश्लिष्टशुऋयोणितपरना- पुनलनकमाऽदृष्टाधीन दति अदृष्ट्राधानः शरीरसन्निवेश इति मिद्धम् । अती याहमपाकजगुणविशिष्टाः शुक्रादिपरमाणवः कार्यारम्भकाः, नाह- गरमागूना शुक्राठि दिनापि कचिदिग्गयोः स्थितिमभवात् तदभिज्ञः तेषां मंघटनेनापंक्षित पुष्य यादि, पाप नारकादि च गरीरं कि नोत्पादयति ॥ ६॥ ७. धर्मविशेषाच॥ (१७) गभीन्नदनीयाननद याममहेनुधर्मविशेपाच योनिबन्ध पिना गंगेन्पतिति॥ ८. ममायामापराध ॥ (१८०) पद्मन कुम्भन इत्यादिमनायामवाद तद्वाच्या देवी- दयोऽयोनिता पीयन्ते ।। ९. मंगया थादिन्यात् ।। (१८३) यानि योनिमानि गरागि वामगादिवर्ग-गया-चाहिम-गदा- दिगि माहिमगवाक्यानि, तरगया मनाया. वाचक- मलम्प ननयोतिजापश्या आदिवान पूरन्दान । 4 माव.-- पनिज मागितमंनिसनम् । शुक्रगोभिने न शरीरानगते । तथा च मांडी तनजातीक्ाथमारी गुस्मोमितान्य र मात, महापामगरम्य नत मान अभावान् । मंगनीच मामागियो । नवार तेपनीरवपोनियर योनिनगरीपरमानातिनातिन मंडापा माहिन्यम, अयोनिजामता पर रिना पटना: ग ... Trमाम प्रामपानीलNE | ·159 अयोनिजसिद्धि] वैशेषिकदर्शनम् । ४ २-10 साम्येन समेल्न सर्वविधयोनिजसजातीयत्रीपुसरूपानेकायोनिजसाध- कत्वरूपातिगयरत्तयाऽस्याद्वितीयत्वात् ॥ ९॥ १० सन्त्ययोनिजा ॥ (१८२) अयोनिजा सन्ति प्राणिन इति प्रतिज्ञावाक्यम् । प्रतिज्ञामावस्य पृथकारण तत्रतत्र प्रत्यक्षसिद्धत्वादनुमानमप्यनपेक्षितमिति ज्ञापनाय १० युत्तयाऽप्य प्रसाध्य श्रुतिमपि दर्शयति-- ११ वेदलिगाच ॥ (१८३) "ब्राह्मणोऽग्य मुखमासीत्", "स आत्मान द्वेधाऽपातयत् । तत पतिश्च पत्नी चाभरताम्' इत्यादेवेदस्य अयोनिजशरीरसद्भाव- रूपार्थप्रकाशनसामर्थ्याच्च सन्त्ययोनिजा इति । वेदादित्यनुक्त्वा वेद- लिङ्गादित्युक्ति ईदृशाना वाक्याना वा तात्पर्य परित्यनतामर्धमीमास. कानाममीमासफत्वप्रदर्शनार्थम् ॥ ११ ॥ एव शरीर निरूपितम् । इद्रिय वुद्धिरूपगुणनिरूपणानसरे औचित्याद्विवेचविप्यते । विषयान्त्वनन्ता सर्वानुभवसिद्धा एवेति ।। कार्यदये विधाभावाऽनेकभृतानुपात्तता। विधा देहस्य सिद्धिश्चायोनिजस्याहिकेऽष्टमे ॥ इति वैशेपिकरसायनसरिते वैशेषिक्दर्शने चतुर्थेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । इति चतुर्थश्चाध्यान ·। अथ पञ्चमोऽध्यायः एवं द्रय न्यापि । अब गुणो निरुपणीय. । तदनन्तरमेव कर्म । अथापि तृतीय आन्नानं भाक्तारं प्रवियोन्य तम्य भीगायननं शरीरं सोपादानं चतुर्थे कथयित्या तम्य गम्य कर्ममारत्वात् शरीरयता क्रियमाणं कन्यः दनिति नापयितुं गुगनिरूपणात् प्राक कर्मयाऽऽग्भते । बहुप्रन्पनिमप्यत्वाच गुणाना पश्चानिक्षेपः । तय कर्म द्विविधम् , लौफिक वैदिक्श्च। तत् क्रमेण परमेन पष्टेन च निरप्यने । लाफिकमपि द्विविधम् , आत्माधिष्टिननिठं तदनधिष्ठितनिष्टयति । तयोविध योग्त्र क्रमेणाऽऽविकादये वर्णनम् । तनाऽऽयमपि प्रिविधा – मन्यत्ययममन्त्रन्ययश्चेति। आदी मूनद्वयेन सधन्ययं निरूप्यते, अथामन्प्रत्यया । द्वितीयादिके पुन अपन्ययं फर्म । मन प्रत्यया यम्मिन् कर्मगि, तत् मन्यत्ययम् ; ज्ञानपूर्वरुपयात- जन्यमित्यर्थ । जीयनपूर्वक प्रयतजन्यप्राणापानसन्तानक्रियायाः प्रया जन्य वेऽपि न मान्ययन्यम् , तद्विषयाज्ञानम्य प्रयनतारभावान् । पतश्यावृत्यर्थमेर प्रयनपद विहाय प्रत्ययाघटनेन सनत्ययमित्युतिः । तन फर्म अवानोदाहरणेन न्युपायने । अपातोदाहरणादरण कगम क्षेग ताशेरगातिपरिधर्मादाहरणमौकर्यमाकमाये येयम् । तथाहि अयहननी जन प्रयनेन हम्न प्रमार्य मुगलं. गृहीत्या हम्मे मशेग्य मुगरम्भिाति । अथापक्षिति रक्षिाप मुगापुर- मरामिदत मुद्दाम अथ विशिमुद्रम्प अफी गरमीनि एकीय ·161 . , उत्क्षेपणादिम] वैशेषिकदर्शनम् । ५-११ सर्वक्रियादर्शनम् । इदमपि सत्प्रत्यय कर्म द्विविधम्-साक्षादात्माधिष्ठित शरीरनिष्ठ चेप्टाख्यम् , परम्परया तदधिष्ठितनिष्ठश्चेति । तत्राऽऽद्यमाह-- १ आत्मसयोगप्रयत्नाभ्या हस्ते कर्म ॥ (१८४) आत्मनो हस्तेन य सयोग , यश्चात्मन प्रयल , ताभ्या हस्ते कमेति । आत्मन सयोगप्रयत्नाभ्यामिति विग्रह । आत्मसयोगस्य हस्ते सर्वदैव सत्त्वात् प्रयत्नवशादेव कर्म कादाचित्कमिति स तावत् कारणम् । स च इद कर्मात्रीत्पादयामीत्याकारक । समवायेन हस्ते म प्रति विषयताविशेषसबन्धेन प्रयत्नस्य कारणत्वेऽपि समवारिकारणे समवायेन प्रत्यासन्न किञ्चित् असमवायिकारणमपक्षितमिति आत्मसयो गोऽपि कारणम् । अन्यदीयप्रयत्नस्यात्र हस्ते विषयतासबन्धेन सत्त्वेऽपि कर्मानुदयात् हस्तकर्म प्रति हस्तम्वामिभूता मगतप्रयत्न एव कारणमिति ज्ञापयितु प्रयत्नेऽप्यात्मेत्यम्यान्वय । अनेन सूत्रेण मुसल्ग्रहणार्थ हस्तु प्रसारण मुसलसयुक्तहस्तसङ्कोचन तादृशहस्तोत्क्षेपण तथाऽवक्षेपणञ्चोक्त मतव्यम् । तत्र प्रयत्नाकारवैलक्षण्यात् चतुर्विधर्भवरक्षण्यम् ॥ १ ॥ प्रयत्नाधीन कर्म साक्षादात्माधिष्ठिते उत्तवाऽथ तत्सबद्धे तदाह-- तथा हस्तसयोगाच मुसले कर्म ॥ (१८.) तथेति आत्मसमोगप्रयत्नाभ्यामित्यर्थ । मुसरक्रिया प्रति हस्त सयोगोऽसमवायिकारणम् । तादृशहन्तसयोग्यात्मगतप्रयत्नश्च निमित्त कारणम् । एवञ्च हस्तगत आत्मसयोगोऽपि कारण भवत्येवेति तथेत्य नेन तद्विवक्षा न दुप्यति । तथाहम्तेति समस्तपाठेऽपि प्रयत्नवदात्मसयुक्त- हस्तसयोगादित्यर्थ । कर्मपदमुक्षेपगारक्षेपणोभयपरम् , अविशेषात् । उप २ उरक्षेपणवद्धस्तसयोगात् मुसले कम । हस्तोत्क्षेपणापीन मुसलो क्षेपणम् । २ 11 ·162 [उत्पतनकर्म वैशेपिरसायनमाहित हस्तीत्क्षेपणसमकालं मुसलोत्क्षेपणनिति पक्ष एव मायनर्भर्यान्, न कर्म- साध्य कति , न हस्तोत्क्षेपणजन्यं मुसलोत्क्षेपणम् ; किंतु आत्मसं. योगात् हतोत्क्षेपणं हस्तसंयोगान्मुसलोत्क्षेपणञ्च युगपतिति ॥ २ ॥ अथासत्प्रत्यय कर्म भुमलादौ निरूप्यते । तच नोक्षेपणाय- क्षेपणपदवाच्यम् । अतः तद् गमनमेवोत्पतनपतनपदव्यवहार्यम् । तत्रोत्पतनं चतुर्मिराह -- ३. अभियात मुसलादी कर्मणि व्यतिरेकादकारण हस्तसंयोगः ।। अवक्षेपणेच्छाधीनप्रयत्नजन्यावक्षेपणवन्मुसलपतियोगिक उलू- खलाभिघातः उदबलविभागीपयिकं कर्म मुमले जनयतीति स तत्रा- समवायिकारणम् । तच्च कर्म उत्पतनम् । हस्तमुसलमयोगन्तु न कारणम् , हम्तमयोगस्य व्यतिरेकात् सर्वत्रोत्पनने नियमेनास्थित- स्वात् । उलवलाभिघातवमान पुनःक्रियादर्शनात् । एवं व्यभिचार- स्थलं फलादि वेदयितुमेच मूत्रे आदिपदम् । हृम्तमयोग इति प्रयत्न- स्थाप्युपलक्षणम् । पूर्वमुत्क्षेपणवर्णने मुसलर्मणः प्राक् हस्तकक्तिम् । हस्तमयोगाधीनत्वान्मुमक्रियायाः । असत्प्रत्यये तु मुसलसंयोगाधीना हस्तक्रियेति मुसलकर्म प्रागुच्यते ॥ ३ ॥ ४. तयाऽऽरमसंयोगो इस्तम्मणि । (१८७) उपतनरूपंऽस्मिन् असत्प्रन्यये हस्तकर्मगि आत्ममंयोग, सन्नपि अकारणम् । तत्यन्य कारणमित्यर्थः । व्यतिरेकादित्यप्यन्येति । यद्यात्मसंबन्धी हनम्य कदाचित् अपेयान् , तदापि मति हम्तममल- संयोगे मुमल वात्राप्युत्पननं संमयदेवेति ।। ४ त िहम्मायतने किं निमिदम् ! दत्राह-- ·शरीरकम वैशेषिकदर्शनम् । ५-१५ 163 ५ अभिघातान्मुलसपोगाद्धस्ते कर्म ॥ (१८८) उलूयराभिघात सयोगविशेषो मुसलगत ।स निमित्तकारणम् । न तु प्रयन , तव्यतिरेकात् । हस्तमुसल्सयोगश्चासमवायिकारणम् । भाष्ये तु अभिघातम्य निमित्तत्व नोक्तम् । कितु अभिधातजन्य मुसलोत्पनप्रथमक्रियाज-यो मुसरनिष्ठी वेगो निमित्तमिति प्रागुत्त्वा तत , अभिघातात्पूर्वमवक्षेपणकाले मुसर स्थितो वेग एवाभिघातकालेऽ- प्यग्निष्ट मुसलोत्पतनसमकाल हस्तोत्पतन क्रोतीत्युक्तम् । अवश्य हस्तोत्पतनसतानगतद्वितीयाद्युत्पतनेषु वेगवन्मुसल्सयोग एव हेतुरिति प्रथमेऽपि स एव वेगो हेतुरिति । एवमपि तस्य पूर्वमेव स्थितम्य वेगस्याभिघातानन्तरकालावच्छिन्नस्ययोत्पननहेतुत्वात् सूत्रे अभिघाता दित्युक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥ नन्यवघातकाले प्रायश रशिर प्रभृत्यश्योप्चपि कर्म जायते। तत्र न प्रयत्न , न वा मुसरसाग कारणमित्यवाह- आत्मकम हस्तसयोगाच ॥ (१८९) आत्मशब्द गरीरपर । अध्यात्म शरीरावयवान्तरेषु तदा यत् कर्म , तत् ज्उपतनौ परिकरेगर मुमरमयुक्तहम्नसथागादिति । चकारेण हस्तमयुक्तसयागादिकमपि दर्शयति । एवमत्र चकारेण अवघातकाले वचित् पादयो पर्यायेण तियेगुन्नमने, वाचिकार्भिवनादौ च प्रयत्न भ्यापि कारणतना प्रवेशाऽस्तीति सूच्यते ॥ ६ ॥ एवमुत्क्षेपणस्था नमुप नमुक्तम् । अथ तवैवावक्षेपणस्थाना- पन्न पतनमाह- उप सू५ अभिघातात् - अभिघातप्रयोज्यात् वेगान् हस्ते कर्म। ६ .

·164 वंशपिकरसायनमहितं [पतनकम ७. संयोगभाये गुरूयात् पतनम् ॥ (१९०) उत्पति मुसल, विधारकपयनवहात्मसंयोगाभावे गुरुत्वरूपासन- वाधिकारणवशात् पतति । एवं वृन्तादिसंयोगाभावे फलादिकमपि । यद्यप्युत्पतन शालिकम्य वैगम्य पतनप्रतिवन्धकस्यामावात् मुसल पतीति संयोगवन् वेगोऽपि वक्तव्यः--अथापि पूर्व वेगम्य कारणत्वं नोक्तम् । किंतु अभियातरूपमयोगम्यैवेति यत्रापि तन्मावाक्ति । यक्ष्यते च वेगस्य प्रतिवन्धकत्वमन्तिमसूत्रे । प्रयत्नादिरपि संयोगद्वारव पतनपतिबन्धक: इति तदनुक्तिः । तवाऽऽयं पतनं गुरुत्यमानान् । उपरितनं तु सर्व गुरुत्य- वेगोभयहेतुकमिति गुम्त्यादित्युक्तम् । न्यायवार्तिकेऽपि (२-२-१४) एयमेव सूत्रपाठः ।। ७ ॥ न केवलं पतने, उन्क्षेपणादायपि गुरुत्वं कारणम् ; अग्निवारयोर- रोपगाभावात् । अन एवोक्त श्रीरुबिनावि सिंह:, "गौग्याहग्यान्तम्" इति । अत्र एव च मान्यम्--, "प्रयतं गुरुज्यधापत्रमाणादात्महत. संयोगात हस्ते कर्म भवति" इत्यादि । कचित् गुग्न्याश्रयमयोगोऽपि पतनसारणम् । अन एव गुग्दव्योपश्लिष्टामितुलापटन कांदः पननमिति न्या. वा. २-१-३३ । एवं गुग्न्यस्य मत्र कारणतया गुरुत्वादृवंगमनं तिगमनं वा विमोमराठिवित्र मंत्र कुन नेत्यत्राह-- ८. नोदनविशेगमायानाध्य न नियंग गमनम् ॥ (११) मर्यगृपच गमयितुमनुकुल हम्नेन नादनं सोमगही यक्ष्यते, नन मुमने नाति । ताहगविगेपामाचे गुरुयम्य पतनजनरूपं घभाव TRI नन गयोगनिरः ॥ ८ ॥ र..मदोगगप्रपशनाप्रकिनभनय गुरका पतनम् । सम.... गुरासमोर. न पानमरर कोरबांदिया। --- ·उदसनम्] वैशेषिकदर्शनम्। 165 नोदनविशेषे हेतुमाह- ९. प्रगनविशेपानोदनविशेषः॥ (१९२) यद्दिगभिमुखं कर्म तोमरादावपेक्षितम् , तद्दिक्प्रत्यनीकदिग- वच्छेदेन सयुक्तेन हस्तेन तद्वस्तु नुद्यते, तिर्यगिदं प्रेरयेयम् , ऊर्ध्वमिदं प्रेरयेयमिति वा प्रयत्लेनेति । नोदनविशेष इति विशेषपदेन प्रयत्नानधीम- मपि नोदनमस्तीति ज्ञाप्यते ॥ ९ ॥ नन्वेव प्रयत्नाधीननोदनायत यत् ऊर्ध्वाभिमुखं कर्म, तत् किमु- रक्षेपणम्, आहो गमनम् ? तिर्यगभिमुख तु कर्म गमनमेव, विभागान्तरा- प्रविष्टत्वादित्यत्राह-~- १०. नोदनविशेपादुदसनविशेपः ॥ (१९३) नोदनस्य विशेषात् प्रयलाधीनत्वरूपात् उदसनम् उत्क्षेपण नाम दिशेयो भवति । अय भाव -वायुना प्रवाहेण च तिथगिव, अग्न्या- दिना यत् ऊर्ध्वं कर्मोत्पाद्यते, तद् गमनमेव नोदनविशेषात् । अन्या- दृशनोदनविशेपजन्य पुनर्न गमनान्तर्भूतम् । कितत्क्षेपणमिति ॥ १० ॥ . ११. हस्तकर्मणा दारकर्म व्याख्यातम् ॥ (१९४) दारको बालक । यदा दारकोऽजातक्रीडाविधिरपि गोलिकां गोलिकान्तराभिमुख प्रेरयति, तदाऽपि प्रयत्नवदात्मसयोगात् गोलिकायां भ्रमणरूपं कर्म । तदधीनसम्कारात् गोलिकान्तराभिघातपर्यन्तं कर्मेति । एव डोलिकाया शयानम्य शिशोईस्तपादादिचाल्न तदधीनतसंयुक्त- द्रव्यचरनादिकञ्च द्रष्टव्यम् । तत्र प्रौढस्येव बालम्य तावान् विवेको उप. सू ११ बालर्म न प्रयत्नपूर्वकम्, नापि पुण्यादिहेतु ।

·166 चशेषिकरसायनसहितं [अग्न्यादिकृतम यद्यपि प्रयत्नहेतुर्न भवति, तथापि संमुग्धाकारः प्रयत्नोऽस्त्येवेत्यनेन विशेषेणैतत्सूत्रकरणम् ॥ ११ ॥ अवक्षिप्तस्य मुमलसलिलादेः अन्यत्राभिघातादिना उत्पतनं प्रवाहादी तिर्यगमनञ्चासत्प्रत्ययं कर्म पृथ्वीजल कृतमुक्तप्रायम् । अथ प्रत्ययप्रसक्ति- स्थलेषु अग्निवायुकृतममत्यत्ययं कर्माह–अप्रत्ययं त्वनन्तराहिकविषयः । १२. तथा दग्धस्य विस्फोटने ॥ (१९५) पाकादौ प्रवृत्तः पुरुषोऽमिमङ्गुल्यादिना स्पृशति । स्वाधिष्ठिते काष्ठे चामि निक्षिपति । तत्र दाहाकान्तम्यागुल्यादेः काष्टादेश्च बद् विस्फोटनं ईपदवयवनिष्क्रमणं स्फोटाद्याकारण, यहा विदारणम् , तलाग्निसंयोगपर्यन्तं सत्प्रत्ययं कर्म, तत.परममत्प्रत्ययमेव साक्षात् परम्परया वाऽऽत्माधिष्ठितगतमिति । एवमतिदृढोपलमणिवज्रादेः प्रयत्नेन दाहेपि द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥ १३. यत्नाभावे प्रसुतस्य चलनम् (१९६) देहे यत्रपूर्व चलनं सत्प्रत्ययं प्रसिद्धम् । प्रसुप्तम्य तु तदर्थ- प्रयत्लाभावे यच्चरनम्, तत् अन्तरूप्मरूपतेजोभिघाताद्वा आभ्यन्तरवायु- संयोगाद्वा भवतीति ॥ १३ ॥ वायो. शरीरचलनहेतुत्वे निर्विवादस्थल दर्शयति- १४. तृणे कर्म यायुमंयोगात् ।। (१९७) तृणमपि हि चेतनाविष्ठितत्वाच्छरीरमेव । एवमपि तत्र न कदापि चलनार्थः प्रयत्नः : ततस्तत्र वायुमंयोग एव चलनहेतुः। तथा प्रमुप्त- देहादावणीति ॥ १४ ॥ उप. म. १२. धाननायिना दम्यम्य पुरुषस्य विस्फोटने सति आतनायिवधार्थ कर्मन पुण्यपारदः। ।

·५१-१५
167
अदृष्टाधीन कर्म] वैशेषिकदर्शनम् ।
ननु तम्करनिश्चयार्थमभिप्रहिता मणयम्तम्कर गच्छन्ति
अयस्कान्ताभिमुख स्थापितञ्चाय तममिसर्पति । तथा तृण तृणकान्ताभि-
मुखम् । तत्र सर्वत्र न हस्तादेर्वा भौतिकस्य वा नोदनादिक लक्ष्यत
इति फिकारणक तदित्यत्राह--
१५ मणिगमन सून्यभिसर्पमित्यदृष्टकारणम् ॥ (१९८)
सूची अयश्शलाका । इतिशब्देनान्यदपि प्रथमत आत्माधिष्ठित
सत् अभिमुस स्थापित तृणादिक गृह्यते। यत्तु कर्म सर्वथाऽनधिष्ठित-
निष्ठम् , यथा अग्न्यू ज्वलनादि, तत् उत्तराह्निकस्य विषय । अदृष्टेति
वस्तुस्वामिन , तस्करादेर्वा कस्यचित् ततफरोपभोक्तुरदृष्ट पुण्यपा
पात्मक गृह्यते ॥ १५॥
अतिदूर गच्छति शरादौ प्रथमकर्मण्येव पुस्पकृत नोदन
कारणम् । उत्तरर्ममतानन्तु न प्रयत्न- हस्तसयोग-पुस्पादृष्टकारणक ,
किन्त्वन्यकारणक इति वक्ष्यन् तब नोदननन्य प्रथम कर्मव आ रक्ष्य
वेधमनुवर्तत इत्येककर्मव्यक्तिभ्रम वारयति-
१६ इपाययुगपत्सयोगविशाः कर्मान्यत्वे हेतु ॥ (१९९)
अयुगपत्सयोगविशेषा ऋमिका आकाशीयतत्तत्प्रभामण्डल-
प्रदेशानुयोगिकरवरूपविशेपवचया पिमिना उत्तरसयोगा कर्मान्यत्वे
कर्मणा भिनभिनत्वे हेतुरिङ्गम् । कर्मण उत्तरसयागनाश्यतया उत्तर
देशानाञ्च विभिन्नतया ममिकततदेशसयागनाश्यानि कर्माण्यनेकानि
म्वीकार्यामि । इपुरारक्ष्यधमने कर्मवान् विभिन्नामिकातरसयोगव-
त्त्वादिति । सयोगतसयागम्य प्रथमसोगात्पश्चादुत्पत्तावपि न तम्य कर्मा
न्यत्वसाधकनेति विशेषपदम् । यद्यपि मुसगेत्तनेऽप्यनेफ कमांम्ति,
अवाप्य िदृग्गामित्वात् पौ तदुपरान सुकरमिति तदादर ॥ १६॥

·168 वैशेषिकरसायनसहितं [वेगजकर्म । एवं स्थापितेपूत्तरकर्मसु यत् कारणम् , तदाह- १७. नोदनादाद्यमियो. कर्म तत्कमकारिताच्च संस्कारादुत्तरं तथोत्तरमुत्तरश्च ॥ (२००) संस्कारात् वेगाख्यात् इषुनिष्ठादसमवाधिकारणात् उतरं द्वितीय कर्म । तथोत्तरमुत्तरश्चेत्यनेन, उत्तरसंयोगेन कर्मनाशसमये पुनरन्यत् कर्म पूर्वकर्भजनकेन तेनैव वेगेन क्रियत इत्यालक्ष्यवेधमेक एव वेग इति दश्यते । न्यायवार्तिका (२ - २ - ३९) दी वेगभेद एवोक्त:- पूर्वपूर्वकर्मजनितवेग उतरोत्तरकर्मकारणमिति। मीमांसकास्तु गतिसंता- नातिरिक्त वेगं न मन्यन्ते (किर-४१)। सूत्रकारः, “कर्म कर्मसाध्य न विद्यत" इत्युक्ता, “संयोगविभागवेगानां कर्म समानम् " इति यदन् प्रागेच कर्मापेक्षया वेगमतिरिक्तं व्युडपीपददिति ध्येयम् ॥ १७ ॥ ननु लक्ष्यप्रतिहतत्वात् इपुरुषरि न गच्छनीति भवतु तावत् । कदाचिन्मध्य एव शरपातः कथमित्यत्राह-- २८. संस्काराभावे गुरुत्वात् पतनम् ।। (२०१) यतो मध्ये पतति, अत: तावत्कालानुवृत्त एव वेगः तत्र जातः; तत एव मध्ये नष्ट इति कलप्यते । एवञ्च प्रतिवन्धकाभावात् गुरुत्वं पतनं करोति । पूर्व संयोगाभावात् पतनमुक्तम् ; अत्र वेगाभावात् । कचित् प्रयतोऽपि पतनप्रतिवन्धकः----अथापि स तदाश्रयात्मसंयोग- द्वारव तथेति संयोगेत्यनेनैव तदुक्तिरिति माव्यम् ॥ १८ ॥ कर्म प्रयत्नसंयोगगुरुत्वादृष्टवेगजम् । सदसत्प्रत्ययं प्राह लीकिके पञ्चमाद्यतः॥ इति वैशेषिकरसायनसहिते वैशेषिकदर्शने पञ्चमेव्याये प्रथममादिकम् ॥

·पृथिवीकर्मी वैशेषिकदर्शनम् ५.२.१ 169 अथ पञ्चमाध्याये द्वितीयमाहिक्म् अथ आत्मानधिष्टितद्रयगतमरिचार । तादृशेषु नासु द्रव्येषु कुत्र फर्म, कथमिति विचार्यते । तत्राऽऽदी पृथिव्यामाह--- १ नोदनाभिघातात् संयुतसंयोगाश्च पृथिव्यां फर्म । (२००) नोदनादभिरातादिति कचित्पृथक् पढतयाऽपि पाठोऽस्ति । ऐक- पो समाहाराटेकनचनम् । तेन यथा नोदनम्याभिघातम्य च पृथर पृथक् कारणत्वम् , तथा सभ्यापीनि जाप्यते । नोदन नाम य सयोग सयागिनोयोमिथा दिमागहेतु कर्म न जनयति, यद्वा शब्दाहेतु म । तद्विपरीतोऽभिवात । इचिद्वायुनलादिनोदनवशाजीर्णपर्णादी कर्म, निमुरे भूतले पतत परादे अभिघातात् कर्म, रोधोरूढे महत्यनोकहे प्रवाहकृतनोदनात् प्रभजनाभिवाताच मिरितात पतनम्प कर्म । धचित् सयुक्तसयोगात् यथा---रूप्यकस्यैकम्य फलकादी निक्षिप्तम्पैकम्मिन् पार्वे सयोजित पादरूप्यकादि तद्रूप्यकम्य पार्थान्तरे पादरूप्यकान्तराभिहन्यमाने पृथक् चरति, रूप्यक तु न चरति । तथा गृह पटरप्रासादाटो वृक्षादिपतनवशादभिहते सति अन्तर्गृह पटल- प्रासादादितस्तृणशकलादिक पततीति । चकारो यावत्सभर सयुक्त- सयोगपरम्पराग्राहक । पर्णतृणादिक सर्व पार्थिवमेवेति युक्तमेपामा (मानधिष्ठितानामिह पृथिवीकर्मविषयोदाहरणत्वम् । भाष्यकारास्तु स्फु टत्वात् पङ्करूपपृथिवीमुदाहृत्य नोदनादिवशात् कर्मोपपादयन्ति ॥ १ ॥ महापृथिव्यामपि कर्म दर्शयति- ·170 वैशेपिरसायनसहितं [अप्सुकर्म । २. तद् विशेपेणादृष्टकारितम् ॥ (२०३) विशेषः आधिक्यम् । वैशिष्ट्ये तृतीया । विशेषविशिष्टम् -- अतिशक्तिं तत् पृथिव्यां कर्म भूकम्पादि अदृष्टकारितम् । अदृष्टव- दात्मसंयोगस्तलासमवायिकारणम् ॥ २॥ एवमचलायां कर्म दर्शितम् । चलेपु त्रिषु भूतेषु एकं निम्न- गामि ; परमूर्ध्वगामि ; अन्यत् तिर्यग्गामि । तत्र प्रथममधिकृत्याह--- ३. अपां संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥ (२०४) धूमज्योतिस्सलिलमरुत्संनिपातरूपस्तनयित्नुगतानामपा वाय्वनि- घातादिना स्तनयित्नुसंयोगस्यामाचे आपतिते पतनं भवति । तत्र न जलगत्तमसाधारणं द्रवत्वं हेतु. । किंतु पार्थिव इव गुरुत्वमेव । तस्यैव पतनरूपे कर्मणि हेतुतायाः क्लप्तत्वात् , सत्त्वाच ॥ ३॥ ४. द्रवत्वात् स्यन्दनम् ॥ (२०५) यतु पतितानामपां निम्नदेशाभिसर्पणरूपं स्पन्दनम्, तत् द्रवत्वादसमवाधिकारणात् ॥ ४ ॥ नन्वपां स्यन्दनं चेत् खभाव , कथमारोहणम् । ग्रीष्मादौ तिग्मां- शुगभस्तिद्वारा नभ.स्थलं ह्यारोहन्त्यापः । आह च महाकविः, "सौरी- भिरिव नाटीभिरमृताख्यामिरम्मयः" (रघु. १०-५८,) इति । तत्राह--- *. ५. नाट्यवायुसंयोगादारोहणम् ॥ (२०६) नाडीपु सूर्यकिरणेषु संवद्धन वायुना कृतात् नोदनादपां बाप्पभूता- नामारोहणं भवति । 'नाघ्यो वायुसंयोगादारोहण' मिति सूत्रपाटे कारय- तीनि शेपपरणलेशात् पूर्वापरशैल्या च पूर्वनिर्दिष्टपाटो ज्यायान् ||५|| यत् पृथिव्यां प्रथमसूत्रोक्तम्, तदप्यत्र करिदित्याह . । - ·171 अप्सुकर्म कोविक्दशनम् । ५-२-६ ६. नोदनापीडनात् संयुक्तसंयोगाय ॥ (२०७) आपीडनमभिघातः । कूपादावपां प्रस्रवणनोदनक्शादारोहणम् । काठपापाणाद्यभिघातवशादाकाशं प्रति उत्पतनम् । तत्रैव साक्षात्यस्रवणा- दिमंयुक्तजलांशानां संयुक्तसंयोगादारोहणमिति ॥ ६ ॥ ननु वृक्षालवालेषु सिक्ता आपः न तावत् पुरुषैरिव वृक्षः पीयन्ते । भूम्यन्तर्गच्छन्त्यश्च ता दृश्यन्ते । सेचनाभावे च वृक्षाणां शोचनात् अवश्यमपां मूलात्प्रभृति शाखाग्रं यावत् आरोहणं म्वीकार्थम् । न च वायुनैव तत्राप्यारोहणम्, तथा क्रियमाणेऽपि सेचने कतिपयक्ष- शोषदर्शनात् । वायोरारोपकत्वे च कचित्तद्भङ्गे मानाभावादित्यत्राह-- ७. वृक्षाभिसर्पमित्यदृष्टकारितम् ॥ (२०८) वृक्षलतावनस्पत्यादिप्वमितो व्यापनमपामदृष्टकारितम् । अनेन वृशेण एवंशाखापर्णकलादिमता एतावत्कालस्थायिना मान्यमिति भोक्तृणां वृक्षम्पचेतनम्य चादृष्टमुपजीव्य नियमः कृतोऽस्ति । अतस्तत्रादृष्टं कारणमिति । अत्र अदृष्टकृतमित्यप्रयुज्य अदृष्टकारितमिति प्रयोगात् अदृष्टमपि वृक्षगताभ्यन्तरवायुसंयोगेनैव भूम्यन्तर्गतरसानयनं कारयतीति ज्ञाप्यते । एवं पूर्ववापि । अम्ति चात्र इतिशब्दोऽपि । तस्य उक्तवायुसंयोगेनेत्यर्थः ॥ ७॥ ननु मेघादापो द्रवाः यथा धारारूपेण पतन्ति, तथा करकात्म- नाऽपि । कथमिदं काठिन्यं सांसिद्धिकद्रवत्वानां तासाम् । न च करकाः नाप:; भूमिपातसमनन्तरमेव द्रवीभावात् । कथश्च कठिनानां द्रवत्वमपीति जिज्ञासायामाह- उपसू ६. मूर्यररमीना जलोव॑नेतृत्वं वलवद्वायुनोदनेनापीढनात्-आस्क. न्दनान् अप्मु वायुसंयुक्तरश्मिमयोगान् ।

·172 [अप्मुकर्म 1 वैशेषिकरसायनमहितं ८. अपां संघातो विलयनश्च तेज संयोगात् ॥ (२०९) अव कन्दली-" हिमकरकादौ द्रवत्वानुत्पत्तिः तत्र दिव्येन तेजसा आप्यपरमाणूनां द्रवत्वप्रतिबन्धात् । तेजसंयोगेन द्रवत्वं प्रतिबद्धमिति आप्यद्रव्यम्य लवणस्य वहिसंयोगेन द्रवत्वप्रतिवन्धदर्शना- दनुमितम् । विलयनं तु हिमकरकादेीमामिसंयोगात् । यत् विलयनं कठिनद्रव्यस्य तद् वहिसंयोगादवगतम्, यथा सुवर्णादीनाम् " इति । अत्र भौमस्याग्नेरेकम्य लवणे द्रवत्यप्रतिबन्धकत्वस्य, सुवर्णादौ विलयन- हेतुत्वम्य च कथनात् तद्वत् दिव्यं तेज एकमेव किमपि वैलक्षण्यं प्राप्य उभयहेतुः स्यान्न वेति चिन्त्यमन्ति । अल्प तेजः संघातहेतुः, बलवत्तु विलयनहेतुरित्यप्याहुः । दक्षुरसः शर्करीभवति । किश्चित्तापे सति पाने लग्नो भवति । अधिकतापे द्रवीभवति । संघातपदेन, 'द्रवत्वप्रतिबन्ध- मालम् ; न तु वस्तुतः पृथिवीवत् काठिन्य मिति दर्श्यते ॥ ८ ॥ तत्र तेजस्संयोगे प्रमाणमाह-- ९. तत्र विस्फूर्जलिङ्गम् ॥ (२१०) तत्र मेघनेजम्संयोगे विम्फूर्जथुः साधकप्रमाणन् । स्फूर्जथुर्वज- ' निर्योपः अशनिशब्दः । अशनिरेवात्र विवक्ष्यते । शब्दस्तदविनाभूतः । विशिष्ट. स्पर्जथुम्पूिर्जथुः । वैशिष्टयमतिगयो वृक्षादिढाहापादकतेजम्सा- हित्यम् । मेघो दिव्यतेजाः विस्फूर्जचहेतुत्वादित्यनुमीयते ॥ ९ ॥ १०. वैदिकञ्च॥ (२२१) 'तत्र लिङ्ग मित्यनुवर्तते । 'आपम्ना अनि गर्भमादधीरन्'इत्यादि ॥१०॥ ननु मेघान्तर्गतज्योनिरंग एवागनिरिति कथं जायते ! कथञ्चा- । भनेम्नतो जन्म ! तबाह- - ·173 तेजआदिम] वैशेषिकदर्शनम् । ५-२-११ ११. अपा सयोगाद्विभागाच्च स्तनयित्नो ॥ (२१२) अशनावपा सयोगोऽनुभूयते, सह वर्षबिन्दूनामपि पातात् । उपरि मेघसद्भावदशायामेवाशनिपातात् स्तनयिनो मेघाद्विभागोऽप्यवसीयत इत्यशनिघतेनोंश एव । एव स्तनयित्नुना सहाप सयुन वियुज्यन्ते वेगवद्वायुसघट्टनवशादिति तदा तदन्तर्गताशनितेजो निष्क्रामतीति ॥११॥ एवमपा कर्म परीक्ष्य तेजोवायुकर्मनिरूपणप्रवृत्त तत्र पृथिवी कमरीतिमतिदिशति- १२. पृथिवीर्मणा तेज कर्म वायुर्म च व्याख्यातम् ॥ (२१३) सामान्यतो नोदनाभिघातसयुक्तसयोगाद्यायत तत्रापि कर्म , तद विशेषेण चादृष्टकारितमिति ॥ १३ ॥ ननु नोदनादित कर्म जायमान कारणानुगुण्येनानियतदिक स्यात् । तेजआदौ पुनस्त्सर्गत ऊर्ध्वाद्यभिमुखमेव कर्मेति कुत इति शङ्काया तत्रादृष्टमेव हेरिति वदन्, राघवात् अदृष्टजन्यमन्यदपि कर्म आत्मानधिष्ठितसर्वभूतनिष्ठमत्राऽऽहिके वक्तव्यमेकम्मिन्नेव सूत्रे सौकर्याय घटयति- * १३ अग्नेयज्वलन वायोस्तियक्पवनमणुमनसोचाऽऽद्य मत्यदृष्टकारितानि ॥ (२१४) अणु पाथिवादिपरमाणु । तस्य मनसश्च आद्य सर्गारम्भ- कारिक कर्म, तथा अग्निगतमूर्ध्वदेशप्राप्त्यनुयूर ज्वरन वायुगत तिग्ग- मनमितीमानि कर्माणि अदृष्टकारितानि । न दृष्टमदृष्टम्। पुण्यपापरूप वा भगवदिच्छारूप वाऽन्यादृश वा तत् यथायथम् । यद्यपि मनोऽप्यणु, उप सू. १२ भूकम्पाख्येन कर्मणा दिग्दाहकतेन कर्म वृक्षादिषातन- प्रभजनकर्म च व्याख्यातम् ।

·174 वैशेपिफरसायनसहितं [मनःकर्म तथापि तदणुत्वस्येतःपरमेव वक्ष्यमाणत्वात् स्फुटं तद्ग्रहणं दर्शवितुम् अणुमनसोरित्युक्तम् । सर्गमध्ये परमाणुकर्म वाग्वादिनोदनात् प्रयत्न- वदात्मसंयोगाच स्यात् ; मृत्पिण्डान्तर्गतेपु परमाणुष्वपि तत्संभवात् । एवं मनसोऽपि प्रयलवशात् कर्म सशरीरतादशायामिति आद्यमिति विशेषणम् ॥ १३ ॥ भूतचतुष्टयनिरूपणानन्तरमाकाशादौ कर्म विचार्थम् । तत्र कर्माभावस्यैवोपरि वक्ष्यमाणत्वाद्वस्तुतो मन एव शिप्यते । अदृष्टाधीन- कर्मवत्त्वात् मूर्तत्वाच्च मन.कर्माप्यत्र प्रसक्तम् । तत्र यत् सनिग्रहे मनसि कर्म, तत् आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्या हस्त इव भवतीति पूर्वाहि- कविषय एवेदं कर्म, न त्यत्रेति दर्शयितुमाह- १४. हस्तकर्मणा मनसः कर्म व्याख्यातम् ॥ (२१५) मनसोऽतीन्द्रियत्वात् कथं प्रयत्नविषयत्वमिति चेत्-मनोवहना- डीनां त्वगिन्द्रियवेद्यत्वमस्तीनि मनौवहनाडीविषयक. प्रयत्न कथश्चिन्म- नोविषयकोऽपि पीक्रियते । प्रेयते किलातीन्द्रियमपि चक्षुः प्रयत्नेन१४ ननु किमिति मन कर्म प्रयत्नेन निप्पाद्यत इत्यत्र तत्फलमाह- १५. आत्मेन्द्रिमनोर्थसंनिकर्षात् सुखदुःखे ॥ (२१६) आत्मा मनसा संयुज्यते, मन. इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थनेति क्रमः । एवं स्थिते मनस पश्चानिदेश. मनदन्द्रियेति प्रयोगे कर्म- धारयभ्रान्ति. स्यादिति : एवं मनइन्द्रियाति प्रयोगे, बाह्येन्द्रियवाह्यार्थ- संनिकर्ष एव सुखदुःखहेतुरिति स्यात् , न त्वान्तरज्ञानादिसनिकर्ष इति उप. सू.१४. मनस आवं कर्म पूर्वमूत्र उत्तम् । अन्यत् तत्कर्माह । उप. स. १५. मनसि कोत्पत्ती प्रमाणमाह ।

·175 योगसम्पम्] वैशेषिपदशनम् । ५२-१६ आत्मतदगुणमनिकषि मुखोत्पत्तिमोधनाय इन्द्रियमनोति प्रमा- दरणम् । प्रत्यक्ष इव सुखादिविषयेऽप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थसन्निकों हेतुरितीद नैयापिक्समतमपीति प्रत्यक्षमूले द्रष्टव्यम् । ज्ञान विहाय सुसदु खयोरक्ति ज्ञानस्याप्य-तत इह सुखदु सार्थत्वात् । एव सुखदु - खमात्रप्रयोगेऽपि साक्षात् परम्परया या सनिकांधीना सर्वेऽप्यात्म- विशेषगुणा इह विवक्षिता । तथाच सुसदु सयोरनुभाव्यतया तद्धेतुमनिझर्षस्य कर्माधीनतया मन मणि पुस्पपत्तिरर्थवतीति । यद्यपि दु ख सपादस्तुि मन कश्चिन्न प्रवर्तयेत् । स्तुि अर्थसनियत्तदु खपरिहार्य मनोऽन्यत्र च्यापारयितु यतेत---अथापि सुखकामनया सनिक कृते दु समप्यवर्ज नीयमापततीति सुखदु खे इति द्वद्वनिर्देशतात्पर्यम् । यदि तु सनिकर्पात् सुसद से इत्यस्य सनिकर्षाधीनजानकृतक्रियासाध्ये सुखदु खे इत्यर्थ विवक्षा, तदा विहितप्रतिपिद्धकर्मकरण फल त्यात तपोर्न किञ्चिदनुपपन्नम् ।। एव दु खमिश्रत्वप्रतिबोधनेन सुखम्यापि हेयतामामूच्च सदेहद- शाया मन कर्मण प्रयत्नाधीनत्वस्थित्या सपन्न सौकर्यमादरेण व्युत्पादयति- तदनारम्भ आत्मस्थे मनसि शरीरस्य दुखाभाव स योग. ।। प्रयत्नवदात्मसयोगाद्यायत्तार्थसनिकर्षात् खलु सुख तत्, यदवि- नाभूत दु खम् । यदि त सनिक पुस्पो नारभेत, तदा तदनारम्भे शरीरस्य दु खाभाव । सशरीरोऽपि दु ख नानुमस्तीत्यर्थ । षष्ठी स्प सू १६ मनसश्चञ्चलत्वे योगमोक्षयोरयोग इत्यत्राहा तदनारम्भे-मनसि कर्मानारम्मे, मुखदु स्वानारम्भ इति वा । दु खाभाव -दु खस्याभावो यन स ।

·176 [योगस्वरूपम् वैशेषिकरसायनसहित अब छेद्यावच्छेदकमावसंव-धपरा, शरीरावच्छेदेन दु.खाभाव इति ; सन्निकर्षात् मुखदु.खे" इति प्रागुक्ततया संनिकांनारम्भे सुखदुः- खाभाव इति वक्तव्ये दुःखाभाव इत्येव कथनम् , दुःखसंमिश्रतया सुखमपि दुःखं भावयता दुःसाभावाय विवकिना तदनारम्भः कार्य इनि ज्ञापनाय । 'सुखदुःखाभावः' इत्यपि पाठः। ननु सशरीरस्य मनः न कथमपि निर्विपयं भवितुमर्हति विना सुपुन्त्यादिदशाम् । तत्राह आत्मस्थे मनसी। वाह्यविषयेभ्यो विनिववं मन. आत्मविषये स्थाप्यत इति न निर्विषयत्वमिति । यद्यस्मत्ययनवयं मनः स्यात्, कथमिदं यथेच्छं नियन्तुमात्मनि स्थापयितुश्च शक्येतेति प्रयत्नवशत्वसंपन्नमिदं परम फलमिति भावः । बाह्याभ्यन्तरसंनिकर्षानारम्भकृतो योऽयं मनस आत्मस्थितिसहितो दुःखाभाव स योगः। अत्र हि दुःखपद पूर्वसूत्र इव . ज्ञानादिसर्वगुणपरमिति दुखाभावो नाम चित्तवृत्तिनिरोध. । स च निरोध आत्मनि मनःस्थापनपर्यन्त एव योगशास्त्रसंमत इति आत्मस्थे मनसीत्यनेन दर्शितम् । तत्र वैराग्याहहित्तिनिरोधः। अभ्यासादात्मनि निरन्तरथितिः; स चायं योग: प्रयत्नसाध्य इत्यादि योगानुशासनतो द्रष्टव्यम् । यमनियमामनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणा- समाधिरूपेषु योगानेन्वष्टसु प्रत्याहारादिचतुष्टयमत्र स्पष्टप्रीतम् । प्रत्याहारः इन्द्रियाणां विषयेभ्यो विनिवर्तनम् । धारणा आत्मरूप- धारणीयविषयिणी आत्मस्थपददर्शिता । गतिनिवृत्तिवाचिना स्थाधातुना स्यै ज्ञानस्य निरन्तरप्रवृत्तत्वं वाध्यत इति ध्यानमिद्धिः । आत्मन्येव तिष्ठतीस्यात्मस्थमित्यवधारणबुलात् तदनारम्भपदवलाच ज्ञान ·आत्मर्मचि ता] वंशेषिकदर्शनम् । ७ २-10 177 ज्ञानादिविषयकानुव्यवसायमपि विना आत्ममाननिर्भासत्वलाभात् समा घिरपि दर्शितो भाति । यमनियमादिक पष्ठे वक्ष्यते ॥ १६ ॥ एव मूतेषु कर्म दशितम् । आकाशकार दिगात्मसु उतम्तन्न दशितमिति शङ्का, तर कर्म नाम्ती'ति परिहत्व्या । तमिम परिहारम्, मनस इदाना प्रस्तुततया तदव्यवहितपूर्वमुदिष्टमात्मानमा- रभ्याकाशपन्तेषु व्युत्त्रमेण विवझन् आत्मविषये पूर्वम ह- * १७ कायर्मणा आत्मम व्याख्यातम् ॥ (२१८) एतदादिसूत्रत्रयमेव मनसिहत्य सूत्रकारोपि वक्ष्यति पष्ठे, आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यात " इति । तदर्थस्तत्र ज्ञात य । अत्र आत्मपदेन, यस्य मोक्ष शस्त्रसिद्ध स एव गृह्यते, औचित्यात् , अव तरणोत्त्युक्तेश्च । अत्रैव महर्षेर्गभीरा गतिरवधानमर्हति-विधालादिवत् आत्मा- नमपि नियिमेव निश्चिवानाऽप्यय न तथा स्पण्माह। किंतु दिका- रादौ कर्मसत्तामा आनुभविक्त्याभावेऽपि आत्मनो देशान्तरलोकान्तर- गतागतानुभवस्य सर्वस्वीकृतत्व त्, अतएवाऽऽत्मनोऽणुत्वस्यापि कैश्चिदा- स्थितत्वात् सहसा निनियत्वकथन दुप्करम् । आत्मज्ञानस्य मोदोपयुक्त- स्वेऽपि तदणुत्वविभुत्व न्यतरनिर्धारण नातीवोपयुक्तम् । विभुत्वमहत्त्वे चात्मन परिमाणप्रकरणे दर्शयिप्येते। जन इह तदपिज्ञायाऽऽमर्म- सूनामदमुपस्तारमथे क्वचिदेव मुदतम् । एतत्सूताभाने चोपस्कार वाक्यानि अनविताान अस्य सूत्रस्य प्रामाणिकत्व दृढ दर्शयन्ति । उप --प्राणकर्म प्राणवहनाडीकमणा नावनयोनियत्नवदात्मसयोगाच्च भवति । . आमकम 12 ·178 वैशेषिकरसायनसहित [आत्ममंचिन्ता विषयकशङ्कायां गूढ किञ्चित् लोकानुभवोपपादकं वक्तव्यम् । आन्तर- माशयं तु पश्चाद्विवेकी विवेचयिष्यत इति मन्यते । अत एवं गूढं किञ्चि- दाह-कायकर्मव्याख्यानेनात्मकर्म व्याख्यातं भवतीति । यस्य मते आत्मा क्रियावान् , तदृष्टया सूत्रस्यायमर्थः- 'आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्मे ति प्रागुक्तं हि । आत्मकायसंयोगः प्रयत्नश्च कायकर्मकारणमिति तत्र दर्शितम् । अविशेषादात्म- कर्मकारणमपि तदेव । तथाच प्रयत्नात् कायसंयोगाचात्मनि कर्मेति । आत्मनिष्क्रियत्वतत्त्वज्ञम्य तु दृष्टयाऽयमर्थः -कायकर्मणा आत्मकर्म व्याख्यातम् । नात्मनः कर्मेति क्रिश्चिदम्ति । कायकर्मवात्मकर्मत्वेन व्यवयिते। देशान्तरलोकान्तरगतागतानामन्वयव्यतिरेकाभ्यां कायकर्म- त्वावधारणात् । अत्र मन.कर्मसूत्रादाविव हस्तकर्मणेत्यनुक्त्वा काय- कर्मणेति वदन् कायकर्मविचारक सूत्रमपि ग्राहयति । तच्च सूत्रम् , 'देवदत्तो गच्छति यज्ञदत्तो गच्छतीत्युपचाराच्छरीरे प्रत्ययः (३.२.) इति । तेन च गमनम्यात्मन्यभावात् शरीरलाक्षणिकं देवदत्त- पदमिति दर्शितम् । अतः सिद्धं शरीरकर्मवात्मनि व्यवह्वियते ; परमार्थत आत्मा निक्रिय इति । एवं मननध्यानप्राणायामादीन्यप्यात्मकर्माणि मन्तव्यानि ॥१७|| मुख्यमौपचारिक या आत्मकर्म पूर्वाहिकविषयीभावार्ह मिव प्रकृताहिकविषयत्वाहमपि किञ्चिदम्तीत्याह- १८. अपसर्पणमुपसर्पणमशित पीतसंयोगाः फार्यान्तरसंयोगाश्चादृष्टाय ॥ (२१९) अपसर्पणं समनम्कस्यात्मनो मरणकाले शरीरानिप्क्रमणम् । उपमर्पणं निष्कान्तस्याऽऽतिवाहिकशरीरद्वारा स्वर्ग नरकमन्यद्वा माय " - ·अपसपणादि] वैशेषिकदर्शनम् । ५२-१९ 179 तत्र खार्थक्लप्तशरीरसयोगहेतु कर्म । अशितपीतसवोगा कर्मप्रकर- गात् आत्मसयुक्तानामात्मानुभा यानामशितपीताना नानाजात्यनु- . रूपाणा नानाप्रकाराणा निप्पत्त्युपयोगीनि गृहक्षेत्रादिस्थिताशितपी- तारम्भकावयवकर्माणि । कार्यान्तरसमोगा अभ्यवहारातिरिक्तपिहारादि- मियोपयोगिभोम्यभोगोपकरणानामशितपीतोपकरणादीनाञ्च नानादे- स्थितानामारम्भाद्यर्थानि तत्तदवयादिगतानि कर्माणि । यद्वा अशितपीत समोगा भुक्तपीतपरिणामोपरिकोदतेज प्रभृतिगता व्यापरा । कार्यान्त- रसयोगा प्राणापानादीनामिन्द्रियाणाञ्च यथायथ शरीरप्रदेशेषु ससर्गा- नुगुणा व्यापारा । इतिशब्द मलमूत्रवियोगाद्यनुकूलकर्मसग्राहक । सर्वाणीमानि अदृष्टकारितानि । आत्मानधिष्ठितद्रव्यगतकर्मनिरूपणाहिके अपसर्पणादिकथनात् यथावस्थितमधिष्ठान तदा नास्तीति ज्ञाप्यते । अपसर्पणादीनि कर्माणि यद्यप्यात्मकर्मत्वेन व्याहियन्ने-~-अथापि प्राप्ताप्राप्तविवेके कृते मन जादावेव तत्पर्यवसानमित्येव सूत्रद्ढाशय ।। मन कर्मप्रस्तावे मनसा करणेनात्मने साध्य मुख्य योग इत्युक्त्वा सपत्यात्मकर्मप्रकरणे आत्मना लब्धव्य परम पलमाह--- * १९ तदभावे सयोगाभावोऽप्रादुर्भाव. स मोक्ष ॥ (२२०) तदभावे तस्याटस्याभावे सयोगाभार अशितपीतसयोगाभाय । उदर्यादे शान्त्या स्थितशरीरस्येव विनाश इति यावत् । एवमदृष्टाभावे अप्रादुर्भाव । आत्मा न पुन प्रादुर्भवति, न जायते । रब्ध शरीरस्य स्थापकादृष्टाभावानाश शरीरान्तरारम्भकादृष्टाभाचाच शरीरा- न्तरानारम्भश्चेति । स मोक्ष इति । अयमदृष्टाभावसाध्य शरीर- ·180 . वैशेषिकरसायनसहित [मोक्षः नाशविशिष्टशरीरान्तरानुत्पादो मोक्ष इत्यर्थः। सूत्रे चकारपाठो नोपस्कारसंमतः ; किंतु स इति तत्पदमेव तत्स्थाने, पूर्व “स योग" इतिवत् । नन्वनादिसंसारसंचितैरदृष्टैरेतावत्पर्यन्तमिव इतः परमपि शरीरारम्भः संभवति । तत् कथमारम्भकादृष्टाभाव इति चेत्- अत्र पूर्वोक्तं योगसूत्रमेव समाधायकम् । योगेनात्मस्थता हि प्रागुक्ता । तेन सकलधर्माधर्मविशिष्टात्मसाक्षात्कारोभवति । तस्मिश्च सति येन योगो- पायेन यस्ययस्यादृष्टस्य क्षपणं सुशकं भोगेन प्रायश्चित्तेन वा, तन्दुपाया. नुष्ठाने त्वरते। सुखदु.खोपयोगीन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्यनारम्भाच नापूर्वधर्मा- धर्मप्रसक्तिरिति सिद्धोऽदृष्टाभावः । इदमधिकृत्य पष्ठेऽपि किञ्चिद्वक्ष्यति । अत्र शरीरनासविशिष्टशरीरान्तरानारम्भमात्रस्यापसर्पणोपसर्पणमध्ये यद्वा प्रलयेऽपि सत्त्वात् तद्दशाया वारणाय तदभाव इत्यधिकमुक्तम् । प्रल्यादी हि सत्यप्यदृष्टे तम्य फलजननाय कालान्तरप्रतीक्षतया तदानी शरीराप्रादुर्भावः । इह स्वदृष्टस्यैवाभावादप्रादुर्भाव इति । अन्ततः अदृष्टाभावोऽपवर्गः इत्येतावदेव सुवचम् । अविशेषात् सकलात्म- विशेषगुणविरहोऽपवर्ग इति नव्या. । तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग:" इति दुःखाभाषमपवर्गमाह न्यायमूत्रकारः । जन्मनो दुःखत्वेन भावनात् दुःखामावो नाम जन्माभाव इति न्यायभाप्यसरणिः । तथाच न्यायमूत्रकथितद्वादशविधप्रमेयान्तर्गतसर्वहेयवाभावो मोक्ष इत्युक्तं मवतीति तयाख्यानेऽम्माभिर्दर्शितम् । जन्माभाव एवात्राप्रादुर्भावप- देनोच्यते । “दु.खजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोचरापाये तद- नन्तरापायादपवर्गः" इति वदतो महगौतमस्य दुःखजन्मप्रवृत्तिदोष- ·, तम र्मचिन्ता] वैशेषिकदर्शनम् । ५ २ २० 181 मिथ्याज्ञानानामपायोऽपवर्ग इत्याशय सभाव्यते । ससाराभाव एवं मोक्ष ससारश्चैतत्समुदायात्मक इति । अततोऽत्र न्यायवैशेषिक- योरैकरस्यमेव । ईदृशाभावातिरिक्त सुखानुभवादिक तु मुक्ती नेपोऽपि स्वीकरोति, आत्मादिसनिकर्षायत्तताया सुग्यदु खसामान्ये प्रागुतत्त्वादित्यरम् ॥ १९ ॥ एव यत्रया द्रव्ये मप्रतीति , तलतत्र तदुत्पचिसामग्री विचारिता। अत्र का सामग्री तमोद्रव्ये कर्म जनयति । नहि फिश्चिव्य सढा मनाणदेव कर्मवद्धतींति दृष्टमिति शक्का तमसि कर्मव नास्तीति प्रतिबोधनेन परिनिहीऍ तत्म्वरूपमुपदिशति-- * २० द्रव्यगुणस्मनिप्पत्तिवैधादाऽभावस्तम ॥ (२२१) तमसो द्रव्यनि पत्तिवेधात् तत्र प्रतीयमानयोर्गुणकर्मणोरन्यत्र प्रतीतगुणकर्मनि पतिवैधयांच तम प्रभाप्रतियोगिकाभाव एवेत्यर्थ । निप्पभसुपर्णाद्विसत्त्वेऽपि तमोऽम्मीति तेजोऽभाव इत्यनुत्त्या भाऽभावदत्यु तम् । तमोदयश्चेत् , अनित्य सावयच खीकार्यम् । तच्च न पार्थिवा घग्यानिम्पाद्यम्-अस्पझेतिरूपत्वात्। न चान्यदेवेद द्रव्यम्-तदापि प्रदीपनिर्वाणसमनन्तरक्षण एव समन्तात् समीक्ष्यमाणोऽन्धकार किम- वारयाम्मेणात्पन , उन देशान्तरादागत । नाऽऽद्य , अन प्रीप- काले प्रागनगन्यानात् । नान्त्य , सनिकृण्देशेषु परित प्रीपभामुरेप्वप्य- नुपल धनया तदारा आगमनायागात् । न च क्षगमात्रणेश महत् द्रव्य रिधिदुखद्यमान दृष्टम् । 'अस्तु नित्यमेव तम सर्वदा सर्वव्यापि। प्रीपानिप्रामाभिभूनत्वात्तु तद्ग्रहणमानम् इति चेन-एव तर्हि वमसि ·182 वैशेषिकरसायनमहितं तिमःकर्मचिन्ता चलनप्रतीतेरमुख्यत्वापत्ते, सावयवस्य नित्यत्वायोगाच्च । तत्सर्या- पलापे वरं तव्यापलाप एव ; कादाचित्कोपलम्भाभासनिहाय नित्य- स्थित्यादिकल्पने गौरवात् । अतो द्रव्यनिप्पत्तिवैधात् तमो न द्रव्यम् । एतेन तमसि प्रतीतं नीलरूपमपि न रूपमिति सिद्धम् । ईदृशदन्यो- त्पत्वेरेवासिद्धौ अवयवगुणद्वारा ईदृशरूपोत्पत्तेः सुतरामयोगात् । कर्म तु तत्र कथं भवतीति शतित्रैव विमृष्टम् । अतो वस्तुतः कर्मापि तत्र नेति साधु । न च प्रागष्टरेवावयवझटिति महान्युत्पत्तियत् तमस उत्पत्तिरस्तु । अस्तु च तमोऽभावस्तेज इति वाच्यम्-औपण्याश्रय- त्यादिना तेजसोऽवश्याभ्युपैयत्वात् । कारणानुरूपक्रमिकाभिवृद्धिदर्शनेन तत्र वियदादिविततपवनाद्यानीतसूक्ष्मावयवसंघातोपपत्तेश्च। अतोऽन्य- द्रव्यगुणकर्मनिप्पत्तिसाधर्म्यम्य तमोद्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिषु दुर्वचतया तमो न भाव इति । यद्यपि तमो न द्रव्यम्---अथापि आरोपित नीलरूपं तम इति फन्दलीकारः । 'द्रव्यम्य रूपम्य वा आलोकसहकारेणैव चक्षुर्ग्राह्यत्वात् आलोकाभाव एव तमः । तम्य च प्रत्यक्षे नालोकापेक्षा । प्रति- योग्यतिरिक्तपतियोगिग्राहकमामग्री हि अभावग्रहे कारणम् । न चालोकग्रहे आलोकान्तरं प्रतियोग्यतिरिक्तमपेक्षितमस्ति । अतस्तदभावोऽ प्यालोकं विनैव गृह्यत' इति किरणावीकारः । तमःप्रतीतिन निर्विपया, किंतु द्रव्यगुणकर्मविषयिणीति न्यायवार्तिकोक्तम् । तत्र तु, यतो गुणकर्म- विशिष्टप्रभाद्रव्याभावरूपं तमः, अतम्तम.प्रतीतो प्रतियोगिकोटी द्रव्य- गुणकर्मणां भानं भवतीति भावो वर्शनीयः । सूत्राक्षराणि तु अभावत्व- पक्षमेव दर्शयन्ति । कन्दलीता हि भाऽभावम्तम इत्यस्य भाभावे ।

·द्रव्यम् , तम कर्मचिता] वैशेषिकदर्शनम् । ५ २ २१ 183 सति यत् प्रतीयते, तद् रूप तम इति क्लिष्टोऽर्थ आश्रीयत इति । तमो न न गुण , न कर्मेत्यपि पञ्चम्यन्तपदेन ज्ञायते ॥ २० ॥ ननु तर्हि नील तमश्चल्तीति नैल्यचल्नयो कथ निर्वाह । विञ्च तमो द्रव्यगुणर्मरूप मा भूत् । नापि सामान्यादिरूपम् , अनि त्यत्वात् । अथापि भाप्रतियोगिसभाव एवेति कथम् , तबाह २१ तेजसो द्रव्यान्तरेणावरणाच ॥ (२२२) तेजन्तमसोविरोधानुभवात् तम तेजोऽभाव इति सिद्धयति । किञ्च पूर्व प्रदीपप्रभापरीतो यो देश , तद्देशप्रदीपयोर्मध्ये यदा कश्चित् पुरपस्तिष्ठति, तदा तेन प्रदीप आनियने , तदा च तम प्रतीयते । अन तेजस प्रदीपाढे आवारकद्रव्येणाऽऽचरणात् प्रभाप्रसरप्रतिरोधात् प्रभाऽभावो यस्सिद्ध , तदेव तम इति । द्रष्टु प्रवृत्त पुरुषो यदि दर्शने सहकारिणमालरोक न पश्यनि, तदा तम इति मन्यत इति चारोकाभाव एव तम । एर नैल्यप्रतीतिरपि नैल्यात्मना शोकल्या- भावविषयिणी । तेजमो हि रूप भाखरशुलम् । प्रभाप्रसरकाले च तत्प्रतीतिरासीत् । सपति तेजस आवृतत्वात् तत्र शुक्लरूपाभाव एव प्रतीपते । न च पीतरूपात्मनैव किं न प्रतीयत इति शक्यम्-- अनुभवानुमारेण शौक्ल्यकार्ययोरेवात्यन्तप्रतिभटत्वखीकरात् । अत एव सितान्यत्वस्य पीतादिसाधारण्येऽपि असितपद सितविरोधीत्यर्थे कृष्णरूप एवानुशिप्यते । याऽपि चन्तीति प्रतीति , साऽप्यारोपरूपा । प्रदीपा. वारके पुस्पे प्रसर्पति गोयो देश पुरुषेणाऽऽप्रियते, तत्रतत्र तम कमेण भवति । पुरुषे च गतित्रियाऽस्ति । यथा गतिमद्वस्तुन पूर्व , ।

·184 पोषिरसायनमहितं [दिगादेरमता देगानुपलब्धन्वविशिष्टोत्तरदेशोपलव्यत्वम् , तथा तमसोऽप्यवेति तत्सा- जात्यात् तमसि गतिरारोपिता । यथा सुवेगंगकटमारूढः खयमुपविष्टोऽपि सकटगतिवलात् विभिन्नान् वृक्षगुन्मादीन् पश्यन् स्वयं साक्षात्यभाव- वत्त्वात् क्षणमुपलब्धत्वे मति पश्चाउनुपलभ्यमानत्वमावेण धृक्षादीन् गतिमतो मन्यते--तद्वत् । तत् मिद्धम्-तममि कर्मप्रतीतेः सर्वथा ग्रान्तिरूपतया तत्कारगविनों व्यर्थ इति ॥ २१ ॥ एवं मनमः कर्मनिरुपणानन्तरं व्युत्क्रमेण आत्मदिक्कालाका- शानां मध्ये कर्मसंभावनाहे आत्मनि कर्म विचार्य अनन्तरमारोपित- कर्मगि तमनि औचित्यात् कर्मविचार विधाय अथ दिगादिपु कस्यापि पुंमः कर्मवत्त्वात्ययाभावात् निष्क्रियत्वं निर्विशङ्कमित्याशयेनाह--- २२ . दिकलायारागच क्रियापद्वैधान्तिप्नियाणि ॥ (२२३) टिकाली नाकागतुल्यौ । तयोरक्रियन्वेऽपि क्रियाकारणत्वस्य वक्ष्यमाणन्वात; आकाशे तम्याप्यभावादिनि विशेष मनसिकृत्य तयोरेव समामाचरणम् । क्रियावद्वैध क्रियावत्येनाननुभूयमानत्वम् । यदा क्रियावनां मूतत्वं दृष्टम् । तदेव क्रियाप्रयोजकम् । अनः तद्वैधर्म्यम- मूतत्त्वमिति यथामाप्यं ग्राह्यम् । न च नित्यविभोरपि स्वस्थान एव नित्यम्रमणवत्त्वे कथं विभुत्वक्षतिरिति वाच्यम्-अननुभूताकारणक- निप्पयोजनक्रियातीकारे मानाभावाद् गौरवाच ॥ २२ ॥ कुलकुत्र कर्मेति विचारे प्रवृत्तन द्रव्ये तच्चोधनं कृतम् । अथ गुणकर्मणोरपि तत् कुल्ले- २३, एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्यानाः॥ (२२४) एनेन परिच्छिन्नारिमाणवत्त्वामानेन । अत्र परिमाणरूपविशे- प्याभावादिशिष्टामावः । यद्वा एतेन निरुसाविकनियावत्त्वानुभवामान ।

·185 दिगादेरकर्मता वैशेषिकदर्शनम् । ५-२-२३ व्याख्याता निक्रियत्नेनेति शेष । गुणकर्मणा धात्वर्थरूपक्रियाविशे- पवत्त्वसभवेऽपि नोक्तविधकर्मवत्त्वमिति भाव । ननु कर्माणीत्यपि विशेष्यसत्त्वात्, व्याख्यातानि च व्याख्याता- श्वेत्येकशेो व्यारयातानीति भाव्यम्, व्याख्यातमिति वा, 'नपुसकमन पुसकेनैकवचास्यान्यतरस्याम्' इत्यनुशासनात् । तत्कथ व्याख्याता इति । उच्यते----गुणा इत्येतदनुसारेणैव प्रयोग । फर्माणीत्यत्र व्या- ख्यातानीति विपरणम्यानुषञ्जनीयम् । यद्वा कर्मगुणा इति द्वन्द्वे कथ विशेषण निदेष्टव्यम् ? व्याख्याता इत्येवेति चेत्-उत । द्वन्द्वविशेष- णत्वादिति चेत्-तहिं तद्वदेव रोकाश्रयत्वालिङ्गस्येहाप्येव प्रयोग उपपन्न । एतदुक्त भवति-~-मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकाक्षादिशब्दविषय एंवै- कशेपानुशासनमिति पक्षे नात्र व्याख्यातपदे एकशेपस्य प्रसक्ति अत एव न नपुसकसूत्रस्यापि । अभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकघटादिपदविपये- ऽप्येकशेपप्रवृत्तिपक्षेऽप्युच्यते । “चार्य द्वन्द्व" इति सूत्रस्वारस्यात् इतरेतरयोगरूपचार्थस्य नोधविषयत्वविवक्षाया द्वन्द्वस्तदपवाद एक्शेपश्च । अक्षादिशब्दे एकशेष विना प्रयोगायोगेऽपि घटादिशब्दे इतरेतरयोग- रूपचार्थबोध्यत्वाविवक्षाया द्वन्द्वतदपवादैकशेषप्रसत्यभावात् प्रकृत्या घटत्यादिना अपेक्षितयावद्धटादिपिवक्षया औजसादिप्रत्ययविधान वृत्ति- 'तत्गुणास्तु विधीयेरन् अविभागाद्विधानाथ न चेदन्येन शिष्टा' (14-) इति जैमिनिसूने शिष्टपदेन यागादिकमणोऽपि ग्रहणामति वार्तिकस्व- रसपक्षे तदिनि कर्मपदस्य कीवत्वात् एवमेवोपपत्ति । तथा श्रीमाप्ये समन्वया- धिकरणे "प्रयोक्तव्या इति, गीताभाष्ये च (13. 2) "निर्दस्यौ' इति । भाराशरपाश्च, 'प्रलामत्तरिमौ न विधिवते' इति । एव तन्त्रवार्तिकेऽन्यत्र च तनतन इटव्यम्॥ 1 ·186 वैशेषिकरसायनसहित कर्मकारणत्वम् निरपेक्षमेव भवितुमर्हति, 'द्वयेक्योर्द्विवचनकवचने,' 'यहुषु बहुवचन- मित्येतद्वलात् । यथा पचतः, पचन्तीत्यादिनिडन्तस्थले, तद्वत् । एवञ्च- कशेषमूलकद्विवचनबहुवचनप्रयोगे तदुपजीविनपुंसकसूत्रप्रवृतिः । वृत्ति- निरपेक्षं प्रत्यययोजने तु न स नियमः । तदत्रैकप्रवृत्तिनिमितमुखेन पुनपुंसकविशेपणभूतार्थबोधने, विशेष्याणाञ्च, कर्माणि गुणाश्चेति रीत्या व्यस्तत्वे यथेच्छं विशेषणलिङ्गप्रयोग.। यद्वा प्रामाणिकभूरिप्रयोग- दर्शनानुसारेण समास इव व्यासेऽवि चरमश्रुतविशेप्यानुसारिलिङ्गनिर्देशः, उपस्थितप्रयोगे औचित्यात् । अत एव पूर्वसूत्रे क्लीवनिर्देशः । अत्र च पूर्वसूल इव उभयविशेपणमपि व्याख्याता इति पुंलिङ्गमिति ॥ २६ ॥ एवं निष्क्रियत्वेऽपि तेषु केपाश्चित् क्रियाकारणत्वं परमस्तीति विवक्षुः तद्तकारणत्वविवेकार्थमाह--- २४. निफियाणां समवायः कर्मभ्यो निषिद्ध ॥ (२२५) निक्रियाणा दिगादिद्रव्यगुणकर्मणां समवायसंवन्ध कर्मभ्य, कर्मतः-कर्मप्रतियोगिक दति यावत्-निषिद्ध.। निष्क्रियानुयोगिकसम- वायः कर्मनिरूपितो न मयतीति यावत् । तथाच क्रियासमवायित्वाभावात् क्रियां प्रति समयाथिकारणत्वं तन्मध्ये कस्यापि न प्रसक्तमिति भावः२४ तर्हि अत्राध्याये संयोगादिगुणेषु, ततः प्रागन्यत्र च कर्म- कारणत्वमिष्टं फिरूपमित्यत्र सूत्रत्रयम्- २५. कारण त्यसमवायिनो गुणाः॥ (२२६) संयोगादयः केचिद्गुणाः कारणानि भवन्तः असमवायिकारणा- न्येव कर्मविषये भवन्तीत्यर्थः । अत्र समवायिकारणत्वनिषेध एवं ·कमकारणत्वम् ] वैशेषिकदर्शनम् । ५० २६ 187 . " - तुशब्दाभिप्रेत निमित्तकारणत्वम्य प्रयत्नादाविण्यात् । अममवायिन इत्यम्य कार्यसमापिभिन्नाम्सन्त इति वाऽर्थ । तथाच द्रव्यसमवेततया कारणत्वम् , न तु समवायानुयोगितयेति ॥ २५ ॥ द्र येषु दिवाल्या मनिमित्तकारणत्व दर्शयति- * २६ गुणेदि (गुणेन दि) ग व्याख्याता॥ (२२७) कारणमित्यनुपज्यते । गुणै आदित्यसयागविशेपम्पोपाधिभि - तद्वत्त्वेनेति यावन्–दिक कारणतया व्याख्याता । पूर्वस्या दिशि कर्म, उत्तरस्यामित्येरमुपाध्याच्छिन्ने कर्मोत्पत्त्यनुभरात् उपाधिविशि- एतया दिरु कारण भवतीति । प्राचीने कालस्येव दिशोऽपि सर्व कारणत्वमिष्टम् ॥ २६ ॥ २७ कारणेन काल ॥ (२२८) कारणमित्यनुषज्यते , यारयात इति च विपरिणम्य । कारणेन कारणवत्त्वेन । कारनिरूपणप्रकरणोत्तरीत्या सूर्यपरिम्पन्दादिम्पकार- णात्मकोपाधिमत्तया कालोऽपि कारणमिति व्याख्यात । अब कारण- पदप्रयोगात् दिगुपाधीनामकारणत्व गम्यते । एवमेपा नियाराग्णत परमम्ति, न तु सक्रियत्वमपीति निरूपितमिहाध्याये रौमिक कति ।। पञ्चमान्त्येऽप्रवीत् कर्म क्रमान्मूर्तेप्वयाऽऽत्मनि । व्यमृशत् सह मुत्तयाऽथ तमम्येव द्विगादिपु ।। इति वैशेषिकरसायनसहिते वैशेषिकदर्शने पञ्चमे द्वितीयमाहिक्म् । इति पञ्चमोभ्याय ॥

·- अथ पष्ठोध्यायः अथ वैदिकं कर्म । तच्च योगप्रवृत्त प्रति यमनियमात्मना द्वेषा विभज्योच्यते । अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः यमाः । शौच- सन्तोपतपःसाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः। अत्र प्रायो यमनिरू- पणं प्रथमाहिके करिप्यन् वैदिक्स्य कर्मणो वेदप्रामाण्यायत्तानुष्ठान- कतया सर्योपोद्घातरूपण वेदप्रामाण्य कतिमिश्चन सुत्रैः स्थापयति- १. वुद्धिपूर्वा वास्यकृतिदे॥ (२२९) अयमाशयः-नित्यत्वात् निर्दोपत्याच वेदः प्रमाणमिनि मीमां- सकाः । तत्र नित्यत्वं प्रामाण्य प्रति न साक्षात् प्रयोजकम् । नित्य- स्वादपमाणमिति या किं नोच्येन ? न च प्रत्यक्षादिपु प्रामाण्यं नित्यत्वाधीनं दृष्टम् । अतः, निर्दोपत्वात् प्रामाण्यम् । नित्यत्वात् पौरुषेयन्याभावात् पुरुपदोपाधीनत्यप्रसत्यभावात् सिद्धम् ' इति वक्तव्यम् । तत्र लौकिकाप्तवाक्यानामिव वेदवाक्यानामप्यनित्यत्वे सत्येव निर्दोषत्वोपपादनमभये अत्यन्तादृष्टनित्यत्वकल्पनया तत्समर्थन- प्रयामो व्यर्थः । किञ्च वक्तृपुरुषगुणवत्तायत्तमेव वचनप्रामाण्यं लोक- दृष्टनिति ढोपाभावमात्रेण प्रामाण्यमपि न क्लप्तम् । धुणाक्षरवाक्यादौ प्रामाण्याभावात् । अतः वेदवाक्यानि वुद्धिमत्कृतानि प्रमाणवाश्यत्वात् लौकिकपमाणवाक्यवदिति पौरुषेयत्वानुमानेन प्रामाण्यं समर्थनीयम् । अत्र साध्या बुद्धिश्च वाक्यार्थविषयक्यथार्थज्ञानमिति । नन्विदमनुमान वेदे प्रमाणत्वसियनन्तरमेवावतरेत् , अन्यथा सम्पामिद्धेः। न च प्रमाणत्वरूपविशेपणत्यागेन वाक्यत्वमात्र हेतुरुच्यत- निर्दोषत्वच ।

·वेदपौरुषेयता] वैशेषिकदर्शनम्। ६-१-२ 189 इति वाच्यम्-अप्रमाणशब्दसमुदायसाधारण्येन हेतुकथने तावता वक्तृ- थार्थज्ञानरूपविवक्षितगुणसिध्धयोगात् । एवञ्च प्रमाण प्रागेव निर्धा- धम् । कथं निर्धार्यत इति चेत्-वेदः प्रमाणं महाजनपरिगृहीतत्वादित्यनु- मानेन । –एवञ्च सिद्धे प्रामाण्ये बुद्धिपूर्वत्वानुमानं किमर्थं क्रियत इति चेन्न-महाजनपरिगृहीतत्वं हि प्रामाण्यस्य स्थितस्य ज्ञापकम् , न तु कार- कम् । प्रामाण्यमेव कथं निप्पन्नमिति तत्कारकाकांक्षायां बुद्धिमत्पुरुष- कृनत्वाद्वाक्यस्य तत्प्रामाण्यं तबुद्धिकृतमिति कारकोपदेशोऽत्र क्रियते । अन्यथा कारकाभावानिवर्तमान प्रामाण्यं ज्ञापकत्वेनाभिमतो हेतुः कथं स्थापयेदिति । सूत्रे वाक्यपदं वाक्यत्वहेतुस्फोरणाय । वक्तृबुद्धय- भावे च पदार्थयोः संसर्गविशेषे न फिञ्चित् प्रमाणमिति । किं नाम वेदत्वमिति चेत्---किं नाम भारतत्वरामायणत्यादि । दृश्यतां वा न्यायकुसुमाञ्जलिपञ्चमस्तबक इति ॥ १ ॥ न केवलं वाक्यम् , वेदगतं प्रत्येकपदमपि यथार्थज्ञानसाधक भवतीत्याह-- २. ब्राह्मणे सज्ञाकर्मसिद्धिलिङ्गम् ॥ (२३०) ब्राह्मणे मन्त्रब्राह्मणात्मकभागद्वयरूपवेदगतब्राह्मणभागे संज्ञाकर्म कर्मणां कर्माराध्यदेवतानाञ्च नामकरणं सिद्धौ वुद्धौ लिङ्गमिति । ईदृशाकारविशिष्टस्येदं नामेति लोके यथा, तथा ईदृशागोपाङ्गसंपन्नस्यै- एतादृशफलसाधनम्य कर्मण इदमुद्दिादिकं नामधेयमिति तत्तत्कर्मरहस्य कृल विद्वान् हि तत्तन्नाम कुर्यात्,। सत्सु वारिचन्द्रादितत्तद्देवता- उप. सू. २. प्रकारान्तरेण बुद्धिपूर्वकत्वमनेकसूत्रेराह- सोऽरोदीत् । इति रोदनकतृत्वादविवक्षया स्वादिनामकरणं ज्ञाने लिङ्गमित्येतरसूनार्यः ।

·190 वैशेषिकरसायनसहित [वेदप्रामाण्यम् वाचकेषु बहुषु पदेपु विशिष्य फिश्चिन्नाम्नः तत्रतत्र देवताप्रतिपादनाय स्थापनं हि, 'तत्तच्छब्दसङ्कीर्तनपुरस्सरं कृतमेव कर्म फलति, न तु पर्यायशब्दान्तरप्रयोगे' इति तत्तत्कर्मणः तत्तद्देवतानाम्नश्च स्थितं सौहार्द विवेचितवतैव सुकरम् । तथा च ब्राह्मणे रुद्रेन्द्रोद्भिद्विश्वजिदा- धन्वर्थसंज्ञा दृश्यमाना कर्मसिद्धः तत्तद्धात्वर्थस्य तत्तत्कर्मणः सफलत्वस्य च लिङ्गमिति । अनेन सूत्रेण मन्त्रब्राह्मणात्मनि वेदे ब्राह्मणं परमनीश्वरकर्तृकमप्रमाणञ्चेति मतिरप्यपास्यते । संज्ञाकर्म मन्त्ररूपवेदेवस्पष्टं दृष्टानां सम्यग्ज्ञानौपयिकरचनेति वाऽर्थः । श्रूयते हि ---" मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् तानि त्रैतायां बहुधा संततानि' इति । त्रेता-अग्नित्रयम् । यद्वा पूर्वोत्तरवत् अव बुद्धिपदं विहाय सिद्धिपदप्रयोगादेवमर्थः-- ब्राह्मणे संज्ञाकर्म अर्वाचीनानेकनामोल्लेख , काठककालापका दिसमाख्या- करणञ्च सिधौ वेदनिप्पत्तौ लिङ्गम् । साधितं हि समाख्यया वेदस्य सकर्तृकत्वं न्यायकुसुमाजलौ ॥ २ ॥ ननु स्वयमर्थसंपादनोपायान्वेषणप्रवृत्तैः कैश्चित् परवञ्चनया द्वानशास्त्राण्युच्चावचानि प्रणीतानि स्युः । अतः तदप्रामाण्ये, तरसामा- न्यादितरेषु तथात्वमिति न्यायात् सर्वाप्रामाण्यमित्यत्राह- ३. बुद्धिपूर्वो ददातिः ॥ (२३१) 'स्वर्गकामो गां दद्यात् ', 'श्रोत्रियाय कुटुधिने दरिद्राय दद्यात् ' इत्यादिना, देयमिदम् , संपदानमिदम् , दानमित्यम्भूतम् , दानफलमिदमिति श्रेयःसाधनदानस्वरूपम् अनुमानागोचरत्वात् प्रत्यक्षेण -- ·191 । वेदप्रामाण्यम्] वैशम्पादशनम् । ६१४ दृष्टवतेव दानविधय प्रवतिता इति ददातिशब्दन्तिवाक्यानि बुद्धिमत्कृतानीति । न खलु परवञ्चका खात्मानमपि विप्रलम ते । दानञ्च यथाशक्ति सर्वकर्तव्यमेवानुशिप्यते , स्वकीयपरकीयविभाग मन्तरेण पानभूतसोद्देश्यञ्च । प्रतिगृहन्तोऽपि बहुप्रकारे दान एव तदुपयोजयन्ति । यागहोमाद्यपि हि दानमेव । देवनोद्देश्यकद्रव्यदान प्रक्षेपाङ्गक याग प्रक्षेपसमप्रधानक तदेव होम इति सावधान विमश्यम् । तथाच चैदिको ददातिशब्दा बुद्धिपूर्वक ददातिशन्दत्वात् लौकिकददातिशब्दवदिति फिरणारल्यामुक्तम् । क्थ क्रियाया काला न्तरभाविफलजनकत्वमिति चेत्— अनुभवस्य सम्कारद्वारा स्मृतिजन क्त्वात् अपूर्वद्वारा जनकत्व करप्पमिति ॥ ३ ॥ ननु याननाध्यापनप्रतिग्रहेषु नाह्मणानामेवाधिकारवर्णनात् अर्थ ग्रह्णविधिरूपा प्रतिग्र विषयो वर्णविशेपाभिमानमूला अनाप्तकल्पिना इत्यरसीयत इत्यत्राह--- तथा प्रतिग्रह ॥ (२३२) तभेत्यम्य बुद्धिपूर्व इत्यर्थ । प्रतिग्रह विधिरपि युद्धिपूर्व एव । लोके तत्तत्कर्मज्ञानशस्तितारतम्येन तेते खानुरूपामुञ्चा वचा भृति निन्दन्ति । ये हि भृतिनिरपक्षा समुहटज्ञानादिसपदेकपरा साध्वाचारा सतयापि रोक्क्षेमहेतव , तेपा भृतिस्थानीयाऽय प्रतिग्रह इति मत्वापि सत्तोष्टुमुचितम् । न च ब्राह्मणवर्ण सर्व प्रतिग्रहमहति । किंतु गृहस्थ । सोऽपि न सर्व , यतो गृहस्थाश्चतु विधा । तथा च व्योमवती, " ते चतुविधा, वार्तावृत्तय , ४ अय भाव . . - ·कर्नुः फलम् कर्तव्यम् । अदृष्टजनकत्वेऽपि दानधर्मजन्यदातृपरमापूर्वोपयोगित्याय टप. मू. ५. एकमगतपुण्यपापानामात्मान्तरे ये मुखुदुःसे तोरकरण- 192 वैशेषिकरसायनसहित शालीनवृत्तयः, यायावराः, घोरसांन्यासिकाश्चेति । अनिन्दित्त- कृप्यादिपराः आदिमाः। यजन्तो याजयन्तो ददतः प्रतिगृह्णन्तो द्वितीयाः । तृतीयास्तु यजन्तो न याजयन्तः, ददतो न प्रतिगृहन्तः । प्रतिदिनमा- हृतोन्छवृत्तयश्चतुर्थाः । अन्यत्र फिञ्चिदन्यथा विवेचितमिदम् । अस्तु यथा तथा। अपिच, प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत्" इति शास्त्रम् । अतः कार्यान्तरेप्वधिकमात्मानमविनियुज्य जपतप:- प्रभृतिभिः परिपूताः प्रजानुग्रहपराः प्रतिग्रहदोषजरणप्रवीणाः प्रकृष्पदरिद्रा एव प्रतिग्रहाधिकारिण इति कृतमनेन । तथाच प्रतिग्रहविविदिको बुद्धिपूर्वक प्रतिग्रह विधित्वात् लौकिकपतिग्रहविविवदित्यनुमानम् ॥४॥ ननु दानक्रियानिप्पत्तये संप्रदानम्वरूपविवेचनाय प्रतिग्रहाधि- कारि विवेचकशरस्नम्योपयोगात् एवं दानधर्मदपस्त मिति किं पृथक. प्रतिग्रह विधिकल्पनेन । अतः प्रतिग्रहस्य किञ्चिददृष्टजनकत्वमेव नाही- दातृगतादृष्टजनकत्वमेव । यदि तु प्रतिमहीला स्वकृतप्रतिग्रहानुगुणं किञ्चित् सुखं दु खं वा भोक्तव्यम्, तदपि प्रन्ग्रिहविषयमूतद्रव्यदान- अनिताद् दातृगतादृष्टादेव भवतु । तत्राह- * ५. आत्मान्तरगुणानामान्तरगुणेष्यकारणत्यात् ॥ (२३३) किं दागतमदृष्ट प्रतिग्रहीतर्थदृष्टं जनयति, किं वा मुखदुःखा- दिकम् । उभयमपि न युक्तम् । आत्मान्तरसर्वतगुणस्यान्सवात्मनि गुणजनकन्याभावत् । न खलु चैत्रसनवेनात् सुवादितो मैने सुखाद्युत्स- वत् । भतः शास्त्रदेशित फरमनुष्टातरि। - ·193 पर्नु पलम्] वैशेषिकदर्शनम् । ६.१५ तिर्दृष्टा । न च प्रिययोर्द्वयोमध्ये एकगतात् मुखादितोऽन्यम्य सुखादिक भवत्येवेति वाच्यम्-तलाप्येक्गतसुसविषयकमन्यगत यत् ज्ञानम् , तद् विना तस्य सुखाद्यनुत्पत्ते । एवमेकगतादनुभवादितोऽन्यम्य स्मृत्या- दिकमपि न जायते । अतो दातृगतादात् पग्रिहीतरि गुणाततिर्न भवतीति प्रतिग्रहरिधर पृथगेर तलादृष्ट जनयन्ति । अत एव, “शास्त्र देशि फलमनुष्ठातरि" इति जैमिनीया अपि । प्रतिग्रहस्य दानशेपत्य तु दृष्टविधया द्रव्ये खत्वनननमात्रेण भवितुमर्हति । यद्यपि प्रतिग्रहनि धिना, 'वृत्त्यन्तरहीनम्य प्रतिग्रहतो दोपाभावमात्र बाध्यते इति नादृष्टहेतुत्व प्रतिग्रहस्यावश्यकम्-अथापि निमन्त्रणविष्णुनिर्माल्यग्रहणादौ कचिद- करणे प्रत्यायश्रवणात् नित्यकर्मवत् प्रतिग्रह विशेषस्य धर्मजनकत्वमप्य- स्तीति युक्तम् । सति च वय निरपेक्षा दानसाफल्यसपत्तये पर प्रति- ग्रहीतार परमकारुशिका । ततश्च तेपा श्रेयोऽपि । ननु, “वैश्वानर द्वादशकपार निर्वपत् पुत्रे जाते" इति विहिता पुत्रेष्टि पितृकृता पुत्र तेजन्मित्वादि जनयति, एव पुत्रकृत श्राद्ध पितर तृप्तिमिति आत्मान्तरगुणस्यात्मान्तरगुणकारणत्यमेषितव्यमिति चेन्न- तत्र पुत्रेष्टिपितृश्राद्धादावपि पलानुमारिन्येव अपूर्वोत्पत्ते स्वीकारादन्य- समवेताहणत् अन्यत्र फ्लोसत्यभावात् । अथ करि पित्रादौ कथ नापूर्वम् , कृत्यपूर्वयो सामानाधिकरण्यस्यावश्यकत्वादिति चेन्न-यागादौ ऋविगादीना कर्तृत्वेऽपि स्वामिन्येवापूर्वोत्पत्ते तद्वदेवोपपत्तरिति । अनेन सूत्रेण जेनसमत भूतगतमदृष्टमिति पक्षोऽप्यान्निरस्तो भवति । तन्निरासप्रकारश्च न्यायम प्ये, पिस्तरेण न्यायकुसुमाञ्जरी चद्रएव्य ॥ ५ ॥ 13 ·। 194 वैशेपिकरसायनमहितं [भोजनव्यवस्था ६. तद् दुष्टमोजने न विद्यते ॥ (२३४) यदर्थ चैदिकविधिप्रवृत्तिः, तत् फलम् , लिडाद्यर्थभूतेष्टसाधनत्व- रूपमात्मगुणकारणत्वं वा दुष्टभोजने न विद्यते । दुष्टानां भोजन दुष्टभोजनम् । संबन्धसामान्ये पष्ठी । भोजनमभ्यवहारानुकूलव्यापारः । णिजन्ताल्ल्युट् । तत् दुष्टकर्तृके दुष्टपुरुषोद्देश्यके दुष्टवस्तु-कर्मके च भोजने न विद्यत इत्यर्थः । किमिति भोजनं विशिष्योपादीयते । दानानां मध्ये अन्नदानस्य सर्वसाधारण्यप्रसत्त्यति शयात् , आयुरारोग्यै- श्वर्यविज्ञानादियहत्वाच्च । यद्वा भोजनमभ्यवहार एव । श्राद्धादौ दुष्ट- भोजने फलं न भवतीति । स्वयं जात्याश्रयनिमित्तदुष्टवस्तुभोजनेऽपि अविवेकान्न फलमिति च कणभक्षोपदेशः ॥ ६ ॥ किं दुष्टम् । तत्राह-- ७. दुए हिंसायाम् ॥ (२३५) दुष्टश्च दुष्टश्च दुष्टश्च दुष्टम् । तथाच हिंसाको हिंसाकर्बुद्देशेन हिंसार्जितमन्नं दीयते चेत्-यत्र कापि हिंसासंबन्धेऽपि तद् भोजनं दुष्ट- भोजनमेवेति। इदं पातकसामान्योपलक्षणम् । म्तेयसुरापानपरदारगम- नादायपि जीवोपद्रवसद्भावात् कथमपि सर्वत्र हिंसाप्रसक्तिरिति तस्याः प्राधान्येन निर्देश । हिंसा हि परवेदनामात्रफलो व्यापार इति ||७|| न केवलं भोजनन फल्यमात्रम् , अपित्वसंसृज्यसंसर्गवशात् प्रत्यवायोऽपीत्याह---- ८. तस्य सममिव्याहारतो दोपः॥ (२३६) समभिन्याहारोऽत्र संव्यवहारः-साहित्यम् । तच्च "संवत्सरेण उप. सू. ५. निषिद्ध कर्मशि प्रात्तं पुरष दुष्ट विजानीयात् । -- ·195 भोजनव्यवस्था] वैशेषिक्दशनम् । ६१-९ पतति पतितेन सहाऽऽचरन् ” इति नानाप्रकार धर्मशास्त्रतोऽवग- न्तव्यम् । 1 ८॥ अदुष्टभाजनेऽपि फलतारतम्य वक्ष्यन् , 'तम्य समभिव्याहारतो दोप ' इत्युक्तम्य दोपस्याभाव पर तत्र सर्वत्राविशिष्ट , न तु तत्रापि तारतम्यमित्यापिकर्तुमाह- ९ तददुष्टे न विद्यते ॥ (२३७) तत् दुष्टसाहित्यप्रयुक्तदोषसत्त्व करि, उद्देश्ये, कर्मणि च सर्वस्मिन्नदुष्ट न विद्यत इति ॥ ९॥ अथ फलतारतम्य दर्शयितु सूत्राणि--- १० पुनर्विशिष्टे प्रवृत्ति ॥ (२३८) विशिष्टे अतिशयिते गुणशालिनि पालविशेषे, वस्तुविशेपे च पुन प्रवृत्तिर्विधेया । तेन भोजनफल प्रकृष्टम् । पुनश्शब्द त्वर्थे । परतु इत्यर्थ । एव दोपाभावम्याविशिष्टत्वेऽीति यावत् ।। १० ॥ ११ समे हीने या प्रवृत्तिः॥ (२३९) तदलामे समे स्वानुरूपे, तस्याप्यलाभे अधमे, परत्वदुष्टे प्रवृत्ति । तेन मध्यम निकृष्टश्च क्रमेण फ्लम् ॥ ११ ॥ एव भोजनानुवन्धेन अहिंसारूप यम प्रस्तुत्य, हिसायामित्येतत् स्तेयम्प्राप्युपक्षणमिति कृत्वा, अस्तेयरूप यम मनसि निधाय तदपवाद दर्शयति-- १२ एतेन हीनसमविशिष्टधार्मिकेभ्य परस्वादान व्याख्यातम् ॥ आ हीनादिपद न वस्तुपरम् , किंतु पुरसमात्रपरमिति धार्मिक- पूर्वानमन्त्रितान् दुष्टान् परिहत्य सत्तात्रलामे तद्भहणे प्रवर्तत । उप सू० ·196 वैशेषिकरसायनसहित [अस्तयादि पदेन सिद्धम् । विशिष्टसमहीनेत्यनुक्त्वा हीनसमविशिष्टत्युक्त्या हीनात् परसादनं मुख्यम् , समात मध्यमम् , विशिष्टादधम मिति ज्ञाप्यते। अत एव परस्वादानपदेन न प्रतिग्रह उच्यते ; हीनात् प्रतिग्रहस्यैवाधमत्या- दुक्तार्थज्ञापनासंभवात् । अत एव प्रतिग्रहपदं पूर्व प्रयुक्तमुपेक्ष्य परखादानेति प्रयोगः । तेन च आदानानन्तरमपि तत् परखमेवेति ज्ञाप्यते । अस्तेयमित्यत्र स्तेथे परस्वादानमिति च योगसूत्रव्याख्या । अतः प्राचीनवृत्युक्तरीत्या स्तेयमेव परखादानम् । तथा च एतेन भोजनविषये शिष्टसमादिपु तारतम्यस्यावधेयत्वकथनेन ततस्ततश्चौथमपि यथाई मुत्तममध्यमादिरूपेण व्याख्यातमित्यर्थः । यदि दरिद्र. स्वं या पर वा भोजनीयं भोजयितुमलब्धार्थः स्यात्, तदा प्रतिग्राहयितुरभावे हीनादितः क्रमेण स्तेयमपि कुर्यात् , तावता न भङ्गः । सप्तमे, वैश्याद्दशमे, क्षत्रियात् पञ्चदशे, ब्राह्मणात् प्राणसंशये" इति चाहुः । अम्तेये हि मुख्यस्य योगम्यैव लोप: स्यात् । " गुणलोपे च मुख्यः स्यात् " इति न्यायेन मुख्ययोगाद्यलोपाय व्यानरूपाङ्गे वैकल्यस्य सोढव्यत्वादिति ॥ १२ ॥ अथ अपरिग्रहादिरूपाणि यनान्तराण्यपि संगृह्णाति- १३. तथा विरुद्धानां त्यागः ॥ (२४१) तथेति पूर्वोक्तसमुच्चये। विरुद्धानां शास्त्रनिषिद्धानां योगादि- विरुद्धानाञ्चोपकरणानां त्याग: अपरिग्रहः कार्यः । परकीयस्य स्तेय न कुर्यादित्येव न ; विरुद्धं यदि स्वकीयमेव किञ्चित् स्यात् , तदपि उप. सू १२. परस्वादान प्रतिग्रहः । वृत्तिस्तस्तु स्टेयमित्याहुरिति । उप. म. १३. अपहर्त ये न प्रयच्छन्ति, तेषां वधोऽपि । शूद्रात् -- ।

·197 त्यागव्यवस्था] वैशेषिकदर्शनम् । ६-१-१४ त्याज्यमिति । अअ विरद्धानामिति बहुवचनम् अनृतवदनाब्रह्मचर्य- रूपयोमरिरोधिनोरपि सग्रहार्य। तेन जहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रह- रूपयमान्तर्गतौ सत्यब्रह्मचर्यरूपौ यमावपि यमान्तरवत् सप्रतियोगिकी ग्रहीतुमुचिताविति सूच्यते । सत्य ह्यनृतवदनाभाव , ब्रह्मचर्यच अकाम इति । नात्रोत्तरसूत्र इव त्यागो वध , सूत्रवैयर्थ्यापातात् । शेषमन्ते॥१३॥ त्यागप्रस्तावात् पूर्वनिषिद्धहिंसापवादभूत हिंसारूप त्यागमप्याह- १४ होने परे त्याग ॥ (२४२) " सथैवात्मान गोपायेत् " इति शास्त्रात् कदाचित् परहिंसा विना स्वात्मान गोपायितुमपारयन् हिंसाया प्रवर्तेत । तदाऽपि परे खापेक्षया हीने निकृष्टे सत्येव तस्य त्याग विधाजन-वधो युज्यते । वक्ष्यमाणानुसारादौचित्याच त्यागोऽय परत्याग इति सिद्धयति । तथा च हीने परे परत्याग इति ॥ १४ ॥ १५ समे आत्मत्याग परत्यागो वा ॥ (२४३) परे इत्यनुवर्तते । परे समे सति आत्मत्याग कुर्यात् । आत्मन्युत्कटादरे परत्याग वा ॥ १५ ॥ १६ विशिष्टे आत्मत्याग इति ॥ (२४४) स्वापेक्षया परे अन्शियिते स न तस्य हिंसया म्यात्मरक्षण- मुचितमिति स्व महानि स्वयमुपनिपतिता सहेतवेत्यर्थ । इतिशब्द आहिक्समाप्तावित्याहु । सर्वेवाहिकेप्वेवमभावेऽप्यत्र स्थितस्यैव गति । यदि तु, 'तथा विरुद्धाना त्य ग' इत्युक्तार्थ स्योपपादिका उपरि विसूचीति उपपादनोपसहारपरतया इतिशब्द- अत्र ·198 वैशेषिकरसायनसहितं [स्यागव्यवस्था निर्वाहः, तदा प्रथमसूत्रस्यैवमर्थः– विरुद्धानां प्राणधारणोपयोगिद्रव्य- हरणे विरोधिनां जनानां त्यागः वध इति । किमविशेषात् सर्वेषां वध इत्यत्र विशेषकथनायोपरि त्रिसूत्रीति भाव्यम्। परंतु प्रथमसूत्रस्य पश्चान्नरर्थक्यम् ; उत्तरत एव सर्वसिद्धेः। अतः योगसूत्रोक्तसकलयमसङ्ग्रहपरत्वौचित्यात् पूर्वोक्त एवार्थोऽस्तु । एवञ्च इतिशब्दः वक्तव्यप्रकारविशेषसत्तापदर्शक- इति भाव्यम् । स चैवम्-कथं नु स्वात्मानं स्वयं हन्यात् , स्वर- क्षणार्थ परहननवत् स्वहननेन रक्षणीयम्याभावात् , उद्वन्धनादौ दोषाच्च । तत्राए-इतीति । नावश्यमुपायप्रयोगेण स्वयधः संपाद्य इत्युच्यते । स्वस्य रक्षणाशक्त्या प्राप्तां हानि सहेतेत्येतावदेव । तथास्थितिमसहमानस्तु विर- काग्रेसरो धर्माविरुद्धेन शास्त्रीयेण केनचिदुपायेन स्वहानिमपि कुर्यात् । विशिष्ट तु पर न हन्यादिति । नन्येवं हिंसारूपत्यागपराणि त्रीणामानि सूत्राणि परस्वादानसूत्रात् प्रार्गव निवेश्यानि। हिंसरूपार्थक्यात् । सत्यम् । यमविचारस्य तस्मिन्नेवाहि उपदेशसमापनायास्तेयादि संगृह्य, अथावकाश- लाभात् तेन हिंसाविषय एव किश्चित् प्रस्तुतम् । एवञ्च विरुद्धानां त्याग इति सूत्रमपरिग्रहाद्यर्थपामेव सत् विरोधिहिंसारूपत्यागमपि संगृह्णाति । तदा तथेति हीनसममावग्रहणम् ; तदंशविवरणञ्चोपरि । अपरिग्रहादि- विपये विशेप विवरणस्यावकाशालाभादुपेक्षेति ॥ १६ ॥ वेदस्य बुद्धिपूर्वत्वमदुष्टात् कर्मण फलम् । यमेऽपि आतु म्तेयादिस्थिति पठादिमेऽब्रवीत् ।। विशेषिकरसायनमहिते वैशेषिकदर्शने पष्टे प्रथममाहिकम् ।

·। अथ षष्ठे द्वितीयमाह्निकम् उक्ता सापवादा यमा । अथ नियमा वक्तव्या । तत्र यमाना किञ्चिदभावरूपत्वात् तादृशाभावरक्षणे तत्प्रतियोगिभूतक्रियाचरणप्रयुक्त प्रत्यवायाभावमात्र सिध्यति , न तु धर्माऽपि कश्चिदुत्पद्यते । यद्यपि अहिंसादिपदै अहिंसादिसङ्कल्पपर्यन्तविवक्षायाम् , 'नेक्षेताद्यन्नमादि- त्यम्' इत्यादागिर धर्मत्व भवितुमर्हति । अत एव यमाना पष्ठाध्याय- निरूप्पवैदिककर्मत्वम् – अथापि तावदविवक्षया हिंसाद्यभावपरिपारन मात्रमपि यम इप्यते । तदपवादे तु क्रि । नियमेषु पुनर्विधिविधेयेपु भावरूपेषु धर्महेतुत्य दृढमम्तीत्यभिप्रेत्य तत्र विशेपमाह- १ दृष्टादृष्टप्रयोजनाना दृणभावे प्रयोजनमभ्युदयाय ॥ (२४५) दृणदृष्टप्रयोननाना दृष्टादृष्फलकाना वैदिकाना दानहोमादीना कर्मणा दृणभावे दृप्ररूपफलाभावे प्रयानन प्रराग अनुष्ठानम् , विधि- कृतमनुष्ठापन वा अभ्युदयाय भव ीति | अण्द्वारक फरमभ्युदय । कर्मणा फ्लद्वयमन्ति दृण्मएञ्च । दृए लाभपूनाम्यातिरूपम् । तदनुदेशेन स्वरमहणार्थतया यदि कर्म क्रियने, तहि तत्कन भविप्यतीत्यर्थ । तथाच धर्माधिकारे भाप्यम्-, दृष्ट प्रयोजनमनुदिन एतानि साधनानि , भावप्रसादच्चापेक्ष्य आत्ममनम्सयोगाद्धर्मोत्पत्ति " इति । दृष्ट लाभपूनादिरूपम् " इति च तत्र कन्दली । जहिंसादीना यमाना 'यतोभ्युदये ति द्वितीयमूनव्याय्यानमन । दृष्टायोजना भावे अहट प्रयोजन क्ल्पनायम् । तचाभ्युदयाय-तत्वज्ञानाय स्वर्गाय वा । अभ्युदयायति चतुर्थी प्रथमाथ । - " उप सू १ ·200 वैशेषिकरसायनसहितं [नियमाः स्वरूपं तु लाभपूजाद्यर्थत्वेऽपि नातीव हीयते, यदा तेपामभाव- रूपत्वम् । नियमेषु पुनर्नवमिति च भावः । अनेन सूत्रेण, 'कर्मणां लाभपूजाख्यातिरूपदृष्टार्थत्वमेवास्तु' इति शङ्कापि परास्ता । अस्य सूत्रस्यैवमर्थः स्यात्.- वैदिककर्मणां मध्ये कानिचित दृष्टपश्चाद्यर्थानि, अदृष्टस्वर्गाद्यर्थानि चान्यानि । तत्र येषु दृष्टं फलं नास्ति, तत्रादृष्टमिति । एवं सति--दृष्टप्रयोजनें कर्मणि दृष्टाभावकथनं कथमुपपद्यते ; अदृष्टप्रयोजने कर्मणि दृष्टप्रसक्तिकल्पना च कथमिति शङ्का स्यात् । यदि फलार्थानामपि कर्मणां फलानुद्देशेनानुष्ठाने तत्त्व- ज्ञानं फल मिति सूत्रार्थः, तर्हि अदृष्टम्वर्गादिफलम्यापि त्यागात् दृष्टा- दृष्टाभावे इति वक्तव्यम् । अदृष्टप्रयोजने हि कर्मणि दृष्टपश्चादिफला- भावकथनमप्रसक्तप्रतिषेधः स्यात् । एवं विद् युक्तम्---दृष्टादृष्ट- प्रयोजनानाम् ऐहिकामुन्मिकोभयरूपपुत्रादिफलानां कर्मणां दृष्टाभावे इह जन्मनि पुत्राधभावे जन्मान्तरे पुत्रादिकमदृष्टमेष्टव्यमिति । वास्त- वोऽर्थस्तु प्रागुक्त एव ; असोचात् ॥ १ ॥ अथ नियम निरुपणप्रवृत्तः वर्णाश्रमसाधारणान् असाधारणांश्च कतिचिदंशानाह- २. अभिपेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरुकुलबासयानप्रस्थयशदानप्रोक्षण- दिनक्षनमन्त्रकालनियमाश्चादृष्णाय ॥ (२४६) शोचसन्तोषतप.स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः योगशा- स्त्रोक्ताः । न्यायभाये (४-२-२६) 'यम: समानमाश्रमिणां धर्म- - प. पू. २. भारफलानि परिगणयति- - ·नियमा ] प्रणिधानश्च । " वैशेषिकदर्शनम् । ६ २२ 201 साधनम् , नियमस्तु विशिष्टम्' इत्युक्तम् । पूर्वाहिके निषिद्ध- निवृत्मरूपताया प्रतीतत्वात् कर्तव्य सर्व नियमशब्दाभिमत महर्षे कणादस्य स्यात् । अभिषेचन यथावत् स्नानम् । अनेन शौच सामान्यमुपलक्ष्यते । उपवास एकादशीनतादि । अनेन चान्द्रा- यणादेरप्युपलक्षणात् तपस्सामान्य उक्त भवति । ब्रह्मचर्यम् अध्ययनम् , स्वाध्याय । ब्रह्म वेद । ब्रह्मणि परमात्मनि चर्येत्यर्थविवक्षया ईश्वर- स्मरण कीर्तन केलि प्रक्षण गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽ- ध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेय च" इत्युक्ताष्टविधमैथुननिवृत्तिरूपब्रह्मचर्य तु यम पूर्वाहिकरिषय । अथ योगसूत्रोक्त सन्तोष एव शिप्यते। स च अल्बुद्धिरूप । पूर्वाहिके, 'विरुद्धाना त्याग ' इत्यारिग्रहोत्या अलवुद्धिरुक्तप्राया। किञ्च सा अपरिग्रहापयोगिनी नादृष्टार्थेति पृथगनुक्ति | गुस्कुरवास नैष्ठिकब्रह्मचर्यम् । यावदायुष गुरकुर स्थिति । वानप्रस्थम् वन प्रति प्रस्थितस्याश्रम । गार्हस्थ्यसन्यासयो प्रसिद्धत्वात् नैष्ठिकब्रह्मचर्यवानप्रस्थाश्रमयोरेव विरलत्वात् तयोविशिष्य प्रदर्शनम् । यज्ञा–पञ्च महायज्ञा , पाकयज्ञसस्था हविनिसस्था सोमयज्ञसस्थाश्च । दान गवान्न विद्यादीनाम् । प्रोक्षणम् समन्त्रक उदकविन्दुभिम्सेक । फर्म द्विविध सामान्यधर्ममूत विशेषधर्मभूतञ्च । आद्यमभिपेचनेत्यादिना, द्वितीय गुरुकुरवासेत्यादिना चोक्तम् । पुन फर्म द्विविधम् अर्थकर्म गुणकर्म चेति । आद्य यज्ञादि, प्राक्षणेत्यनेन द्रव्यादिसम्कारक गुणकर्म सर्पमुपलक्ष्यते । न केवल कर्मवाह साधनम् , किंतु अकर्मापीत्याह दिगित्यादिना । दिनक्षत्रमन्त्र- ·202 वैशेषिकरसायनसहितं उपधादि कालेति द्वन्द्वः । तेषां नियमाः । भोजनादिपु दृष्टफलार्थेप्वविहितेप्वपि कर्मसु प्राङ्मुखत्वादिनियमाः शास्त्रसिद्धाः। तत्राङ्गानाम् अङ्गिना फले जननीये उपकारकत्वात् प्रागादिदिनियमाभावेऽपि भोजनादिना तृप्त्यादिरूपफलसिद्धेरीदृशनियमविधानं व्यर्थमिति न शकनीयम्-- शास्त्रबलात् नियमांशस्य पुरुपर्थतया पृथक्फलस्सीकारात् । देहधारणादी- नामपि सर्वेश्वराराधनशेषत्वाध्यवसाये च नियमादृष्टफलं सुलभमिति भावेन एतदुक्तिः ॥ २॥ उक्तेषु कर्मस्त्रवश्यज्ञेयं विवेकं दर्शयति- ३. चातुगथम्यमुपधा अनुपधाश्च ॥ (२४७) चत्वार आश्रमाश्चातुराश्रम्यम् । स्वार्थे प्यञ्। आश्रमचतुष्टय- संबन्धीति वाऽर्थः । चातुराश्रभ्यमदृष्टाप । न केवलं वाह्य कर्म ; किंतु आत्मगुणरूपा उपधाः अनुपधाश्चादृष्टाय । उपधानां पापरूपा- दृष्टार्थत्वं मन्तव्यम् । पूर्व गुरुकुलवासवानप्रस्थयोरुक्तत्वेऽपि सर्वग्रहणाय चातुराश्रम्यमित्युक्तम् । यद्रा उपधानुपधापदयोश्चातुराश्रम्यसामानाधि- करण्यमभिमतम् । -भावदोषः, अनुपधा चादोष इति वक्ष्यति । तथाचाश्रमचतुष्टयमपि दोपाटोपात्मकम् । सर्वत्राश्रमे भाव- दापोऽदोपश्चास्तीत्यर्थः । चतुर्वाश्रमेषु स्थितं साधारणमसाधारणश्च कर्म भावदुष्टमदुष्टश्चेनि द्विविधमम्तीति यावत् । तत्र दुष्टं राजसं तामसच्च ; अदुष्टं सात्त्विकम् । भगवद्गीताम्वष्टादशेऽध्यायेऽम्य उप. म् ३. अधर्ममाधनवचनार्थ सूपम् । आश्रमचतुष्टयमाधारण धर्म- माधनमुक्त. पूर्वग्ण । उपधातुपया अपि यथास्वं धर्माधर्मगाधनानि । पधपदमधर्ममाघनगामान्योपलक्षम् । उपधा- उप- ·203 , उपधादि] वैशेषिकदर्शनम् । ६-२४ विस्तरो (श्लो -२०-२८) द्रष्टव्य । एवञ्च यस्मिन् कस्मिन्नप्याश्रमे स्थितेन पिरक्तन योगोपयोगितया फलामिसधिरहितमेव सर्व कर्म अनुष्ठेयमित्युपदिष्ट भवति ।। ३ ॥ उपधाशब्द परवञ्चनेच्छाया प्रसिद्ध । अत एव भाप्यमिच्छा- धिकारे, 'परवञ्चनेच्छा उपधा 'इति । अत्र तु रागद्वेषादिरूपदोप- सिक्षेति दर्शयति- ४ मावदोप उपधा अदोपोऽनुपधा । (२४८) भावो मन , अभिसधिर्वा । तद्दोप भगवत्प्रीत्यर्थमिद करें- त्याकार विहाय नानाविधकामउम्भद्वेपादिकरम्वितत्वम् । अनुपधाशब्द- घटकोपधाशब्दोऽपि न प्रसिद्धार्थमात्रपर इति दर्शयितुम् , अदोषोऽ- नुपधेति ॥ ४ ॥ अथोक्ताना नियमाना यमापेक्षेत्व पूर्वाहिकाभिहितशुचिभोजन- रूपोदाहरणमुसेन विवेचयिष्यन् तत्र शुचिशब्दार्थमाह- यदिष्टरूपरसगन्धस्पर्श प्रोक्षितमभ्युक्षितञ्च तच्छुचि ॥ (२४९) अनेन सूत्रेण पूर्वमचिनपदोपर क्षित शौचमपि द्रव्यविशेष उदाहरणरूपेण दर्मित भवति । दृष्टा शास्त्रसम्मता , स्वस्य च पिया रूपरसगन्धम्पर्शा यम्य तत् । तेन श्वेतवार्ताकादिव्यावृत्ति । रूपा- दिक यथासभव समुचितमसमुचितश्च ग्राह्यम् । प्राक्षितम् समन्त्रकमी- पदुदकनिन्दुस्क्तिम् । अभ्युक्षितम् अमित उदकमिक्तम् । केपाञ्चित प्रोक्षणमात्र पर्याप्तम् , यथा प्राय काष्ठगुडतण्डुरादीन म् । केपाश्चित् क्षालनमपि, यथा शाकपत्रादीनाम ! शास्त्रासग्मतम्पादिक वस्तु, . .

·204 [अशुचि वैशेषिकरसायनसहितं प्रोक्षणादिसंस्कृतमपि शुचि न भवतीति वक्तुम् इप्टेत्यादिपदम् । इप्टे- त्यनेनैव भावदोपराहित्यमपि ज्ञापितं भवति ॥ ५ ॥ एवमशुचिद्रव्यं न ग्राह्यमिति सिद्धम् । तत्राशुचिपदेन शुचि- प्रत्यनीकं दुष्टं शुचित्वपत्यनीकदोषयदिति वा, शुचिभिन्नमित्येतावदेव वा न विवक्षितम् । किंतु निर्दिष्टद्रव्यस्यापि प्रोक्षणाद्यभावे कार्या- नर्हतया शुचित्वाभावविशिष्टमित्येव विवक्षितमित्याह- ६. अशुचीति शुचिप्रतिषेधः॥ (२५०) अशुचीतिपदम्य शुचित्वाभावः प्रवृत्तिनिमित्तम् । स च शुचि- द्रव्येऽपि प्रोक्षणाद्यभावकाले भवति । शुचिभिन्नत्वरूपः पर्युदासम्तु मेदम्य व्याप्यवृतित्वान्न तत्र भवेदिति ॥ ६ ॥ तर्हि दुष्टाना कलजादीनामशुचिपदेन ग्रहणं कथमित्यत्र, शुचित्यम्य कदाचिदपि तत्राप्रसक्तया शुचित्वाभावम्तत्राप्यक्षन एवेत्या- शयेनाह- ७. अर्थान्तरच॥ (२५१) यत् शुचिद्रव्यादिन्नम् , तदपि शुचित्वाभाववदित्यर्थविवक्षायां न वार्यते । संसर्गाभावम्य प्रागभावात्यन्तामावमाधारण्यादिति भावः । अशुचीनि शुचिप्रतिषेधोऽर्थान्तरश्चेति ऐकसूत्र्यानादरणश्चात एव सङ्गतम् | अर्थान्तरम्य शुचिप्रतिपय भिन्नत्वाभावात् तत एवाम्य क्रोडीकरणात् ।। ७ ॥ एवं शुचिपढाथ गोधयित्वा शुचिभोजनविषये विवक्षितमुपपादयनि- टप. म. पानशुचिभिन्नमशुचि । उप. म... एतदिनं वाग्दुष्ट मावदुष्टचाशुचि । - ·यमनियम वैशेषादशनम् ६.२८ 205 अयतस्य सुचिमोजनादभ्युदयो न विद्यते नियमाभावात्. विद्यने पाऽर्थान्तरत्याद् यमस्य ॥ (२९२) अतिथिभोजनान्यदानम्पा नियमोऽभ्युदयार्थ इति प्रागेवोक्तम् । परत्वयमभ्युदय अयतम्य यमरहितम्य न विद्यते । कुन ! नियमा- भावात् । यतर्तृक कर्भव नियमशब्दाभिधेयम् । तम्मादयतकर्तृक कर्मस्थले नियमो नाम्तीति। पक्षान्तरमाह विद्यने घेत्यादिना । अभ्युदयो विद्यते , यमस्य नियमादन्यत्वात् यमाभावेऽपि नियम- सत्त्वादिति ।। कथ मिथो विरुद्धमुन्यत इति चेन्न-~अविरोधात् । वारालो हि व्यवस्थितरिकल्पार्थ । एतदुक्त भवति-अहिसाऽम्तेय ब्रह्मचर्यापरिग्रहादीना प्रतियागिन ब्रह्महत्यावर्गस्तेयगुरुतल्प गमनपातफिससर्गादिरूपा कर्मानधिकारापादका सन्ति । तद्वत्तया पुरुष स्यायनले तु अनधिकारिकृतत्वान्नियम एव न भवतीति नास्त्य भ्युदय । ये पुन हिंसादय कर्मानधिकारानापादका , तद्वत्त्वेन पुस्पस्यायतत्वेऽपि नियमाधिकारानपायात् तत्र यमस्य नियमवदिर्भूत- त्वात् नियमादभ्युदय इति ॥ ८ ॥ ननु सत्यपि यमे नियमा बचिन्न भवन्ति । विधेनिषेधो वरीयानितिहेतो नियमासमथेनापि यमपरिपालनात् । अतो यम खप्रतियोगिभूतहिंसादिनिपिद्धकर्मजनितप्रत्यवायमियैव परिपाल्यत इति कथ तस्य नियमार्थत्वम् । तत्राह- उप सू ८ धर्माधर्मयो सहकारिकारणमाह- यमरहितस्य शुवि. भोजनादभ्युदयो न, नियमस्य यत् सहकारि तदभावात् । यमसत्त्वे तु विद्यते । नियमसहकारिणो यमस्यार्थान्तरस्य सत्त्वात्। उप सूर न यममानादभ्युदय , भोपनमप्यपेक्षितम् । असति भोजने अभावात् । ।

·206 वशेषिकरसायनसहित सिंसारहेतुः ९. असति चाभावात् ॥ (२५३) यथा कचित् यमे सति नियमस्याभावः, तथा यमेऽसनि नियमस्य, नियमे चासति यमस्य तत्रतत्र भावान्न यमस्य नियमार्थत्वसंभव इति । अयं भावः----निषेधरूपो यमो द्विविधः पुरुषार्थः क्रत्वर्थश्च । पुरुषार्थः कर्मानधिकारापादकानापादकहिंसादिप्रतियोगिकतया द्विविधः । तत्र आद्यः ब्रह्महत्यादिनिवृत्तिरूपो नियमे उपयुज्यते ; यमे तस्मिन्नसति नियमाभावात् । अनधिक रिकृतस्य कर्मणो नियमत्वाभावात् । तथा क्रत्वर्थयमोऽपि, न भुञ्जीत, न स्त्रियमुपेयादित्यादिः ऋतुप्रकरणावगतो नियमार्थः, असति नियमेऽगिभूते तदभावात् । अङ्ग्यर्थमेव तत्परि- पालनादिति । अत्र सर्वत्रोपस्कारगतिरन्या ॥९॥ एवं यमनियमौ निरूप्य तयोरेव त्यागात् , फलाभिसन्धिपूर्वक- परिग्रहाच पुरुषः संसारावा परिभ्रमतीति वक्तुमारभते--- १०. सुखात् रागः॥ (२५४) 'अनेन मे सुखं साध्यते ' इत्यनुभवाविषयमृतात् सुखात् तजातीयमुखे तत्साधने च रागो भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ रागे हेत्वन्तराण्यप्याह- ११. तन्मयत्वाच ॥ (२५५) यत्र विपये रागः, तन्मयत्वात्-पुंसस्तत्प्रचुरत्वात् तद्विषया- भ्यासाधीनसंस्कारप्राचुर्यात् रागो भवतीति ॥ ११ ॥ १२. अष्टाच॥ (३५६) अस्मिन् जन्मनि प्रागननुभूतेषु कामिन्यादिषु यौवने यो रामः, तथाऽत्यन्तरिजातीयतया सुखसाधनत्वेनानिश्चितेऽपि विषयसौन्दर्यादि- वगात् अन्यथा वा यो रागः, तत्रादृष्टमेव साक्षात् कारणमिति ॥ १२॥ टा.मू. १०. दोषरूपः सहरी उच्यते सुसादिल्यादिना ।

·207 ससारहेतु:] वैशेषिदर्शनम्। ६-२ १३ १३. जातिविशेषाच ॥ (२०७) एतानि सूत्रागि व्याचक्षाणेन वात्स्यायनेन (न्या ३ १) जातिविशेषगभप्रयोजकत्राचीनकर्मपशात् राग इति एतदर्थो दगित. । तथाच नरमृगादीना स्वानुरूपान्नतृणादिषु राग तत्तजातिसम्भव प्रयोजककायत इति । रागप्रतिपादकानीमानि द्वेपोपलक्षकाणि । तथाच दु खात् द्वेष , तन्मयत्याच, अदृप्याच्च, जातिविशेषाच्चेति ॥ १३ ॥ अथोक्तेच्छाद्वेपकार्यमाह - १४ इच्छाउपपूर्विका धर्माधर्मयो प्रवृत्ति ॥ (२०८) स्वर्गपुत्रपश्वादिषु रागाद् यागादौ धौ प्रवृत्ति । शत्रुप्रभृतिषु दु खहेतुपु द्वेपात् तद्वधादिरूपेऽधर्मे प्रवृत्ति । नात्र यथासङ्ख्यमन्चय , न हि सर्वत्रा द्वेष एव हेतु , सुरापानादौ रागादेव प्रवृत्ते । अत प्रतिसामान्य इच्छेच कारणम् । कचित्तु शत्रुवधादौ वधेच्छा प्रति शत्रु- गोचरद्वेष एव हेतुरिति प्रदर्शनाय द्वेपकथनम् । निवृत्तिप्रयत्ने पुनम्सर्वत्र द्वेष एव कारणम् , प्रवृत्तिप्रयत इव राग इति ! अर, 'प्रवृत्ति सुद्धि- शरीरारम्भ '(११-१९, १-१-२) इति न्यायसूत्रमाप्यमनुसन्धेयम् १४ एव पूर्वजन्मार्जितधर्माधर्माधीनादृष्टकारितरागद्वेषाधीना धर्मा- धर्मप्रवृतिरित्युपपादनेन जननमरणप्रबन्ध सिद्ध इत्याशयेनाह- १५ तत् सयोगो विभाग.॥ (२५९) तत् तस्मात् पुनस्सम्पादितधर्माधर्मप्रवृचिवलात् आत्मन सयोगो देहेन्द्रियादिमि , विभाग तद्वियोगश्च प्रियासमभिहारेण भवतीति । उप स् १४ दोषाणा धमाधर्मकारणव प्रतिद्वारेत्याह । उप सू १५ तान्या माधभ्यिा सयोगो जम, विभागो मरणम् प्रेत्यभाव इति यावत् ।

·208 :खोप- वशेषिकरसायनसहितं [मोक्षः जननं मरणमित्युनुक्त्वा संयोगो विभाग इति कथनमात्मनि उत्पत्ति. विलयविरहस्य विस्पष्टत्वाय । एवमेप संसारावतें परिभ्रमतीति ॥१५॥ एवं तायत् जन्मप्रवृतिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरवलेन पूर्व- पूर्वनिप्पत्तिरिति दर्शितम् । अथ, कथमस्य विमोचनमित्यत्राह--- १६. आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः॥ (२६०) " कायकर्मणाऽऽत्मकर्म व्याख्यातम् " इत्यारभ्य आत्मकर्म- प्रतिपादनार्थ कृतेषु त्रिपु पूर्वाहिकसूत्रेषु मोक्षो व्याख्यातः । मनः- कर्मप्रकरणे खलु योग उक्त । तथाच उपधायुक्तानां सुखदुःर योगिनां कर्मणां करणेनैव जननमरणप्रबन्धानुवृत्तिरिति सुखदुःख- हेत्वात्मेन्द्रियमन.सनिकषानारम्भे, योगे च निप्पन्ने, तस्कृतात्मसाक्षा- स्कारमलेन संशमितसकलमिथ्याज्ञानेन सञ्चितान् धर्माधर्मान् सर्वानध्य- नुभूय अदृष्टाभावे आत्मनि संपादिते, स्थितस्य देहादिबन्धस्य तत एव विच्छेदे, पुन, प्रादुर्भावाभावः संपद्यते । सोऽयं जन्मप्रवृत्तिदोष- मिथ्याज्ञानानामुत्तरोतरापाये तदनन्तरापाय एव मोक्ष इति । एवं पश्चमपष्ठाभ्यां कर्म निरूपितमिति ॥ १६ ॥ शास्त्रीयनियमादृष्टं यमस्य नियमार्थताम् । भवप्रवन्धहेतुच्च पष्ठम्यान्त्ये व्यवेचयत् ॥ इति वैशेषिकरसायनसहिते शेपिकदर्शने पष्ठे द्वितीयमाहिकम् । इति षष्ठोध्यायः॥ उप. सु. १६. आत्मर्ममु-श्रवणमनननिदिध्यासनादिशु समु भवतीत्यर्थः । पदपदार्थीतत्त्वज्ञानमायमात्ममै । मोक्षो ..

·श्री. सतमोऽध्याय अथ विशेषतो निम्पयित येषु व्यगुणर्मसु द्रयकर्मणो. निरूपणे वृत्ते चतुमिरध्यापैर्गुणनिरूपणमारभ्यते। मोडधनेन कर्म- निरूपणम्य लत्वात् गुणेषु शिप्यनिनासा नेतु सारयनि- १. उत्ता गुणा ॥ (२६९) उक्ता उद्दिष्टा , ततव्यतितया प्रत्यक्षतामा च सामान्यन कविताश्वेत्यर्थ । अनानात्मगुणनिरूपण सप्तमा । पद्रियरमात्र- चितिमागमूत्रोक्तपिमानधर्मद्गुणनिरूपणमाद्यादिरल्यम् ॥ १ ॥ २. पृयिन्यादिरूपरमगन्धस्पर्शा. डव्यानियत्यादनित्या अग्निसंयोगाच॥ (१६२) अमिसयोगादिति पढामारे सूत्रे थ्रयनाणचकारवयात व्योमवन्यनुमाराधैव बोदेश्य । व्योम यत्या पृथियानि न पट्यते । अगादिपु तद्विनारम्योपरि करिष्यमाणतयाऽत्र धिम्युल्लेबमात्र पर्याप्त- मिति ‘रियाम् ' इति पाठ म्यात् । पृथियादीत पाठे पृथियरी न तम्या आदयध पृथिन्यादय तेपानित्यर्थ । पृथिवीपदामिद कार्य- पृथिवीपरम् । आदिपट तत्कारणपरमाणुगम् । दयानित्यवामि- मयोगरूपहेतुद्वयम्य तर अमेा मान्योऽभिमन । यहा क्षिा आदि कारण येषा म्पासना से पृथियात्य इत्यर्थ । पृधिया परमाणुयी गुण उन्या प्रवेति । मदिगता आययाताया- ཅདངqnཙན་བུ་རལ་པས་ मीनारपालोमसोमना।

·210 वैशेषिकरसायनसहितं [पार्थिवाणुरूपाद्यनित्यता - नित्यत्वात् अनित्याः विनाशिनः ; परमाणुगताश्चामिसंयोगाद्विनाशिन इति सूत्रार्थः ॥ २ ॥ अवयविगतानामेव रूपादीनां कचिदाश्रयनाशादिव क्वचिदग्नि- संयोगानाश इति पिठरपाकपरत्वनान्तिव्युदासायाह- * ३. पतेन नित्येप्यनित्यत्वमुक्तम् ॥ (२६३) अनित्यत्वमिति पाठ एव व्योमवतीदृष्टः, यो वृत्तिदृष्टत्वेनो- पस्कार एवं दर्शितः । एतेन द्रव्यानित्यत्यादिवामिसंयोगादपि रूपा- दीनां नाशवचनेन नित्येपु पृथिवीपरमाणुवेव रूपादीनामनित्यत्वमुक्तम् । न त्ववयविषु रूपादीनामिति। ननु परमाणोनित्यतया किमिति तद्गुणानामपि नित्यत्वं नेप्यते इति चेत्-उच्यते-कुलालकृते श्यामे घटादी आपाकनिक्षिप्ते सति पश्चात् रक्तरूपदर्शनात् अवयविनो रूपान्तरवत्त्वं निर्वाधम् । न च-अवयवभूतानां परमाणूनां श्याम- रूपयत्त्वम् , अवयवविन्येव रूपान्तरमिति---युक्तम् । अवयवगुणा- नुकारस्यावयविगुणे अनुभवसिद्धत्वात् । न हि कपालं श्यामम् , घटस्नु रक्त इति भवितुमर्ह ति । पिठरपाकवादिनामपि अवयविमात्रे पाकयगाट्पादिनारोऽपि परमाणो प्राचीनमेव रूपमास्तामिति प्रश्ने एवमेव समाधानम् । अत एव पृथिव्याः कृष्णरुपन्वश्रुत्यनुसारेण पृथिवीपरमाणुः सर्वापि नित्यकृष्णम्प एव ; अर्जुनादिरूपता पुनरनित्ये- प्वेव पाकवशादिति न करप्यते ; अवयवावयपिनोप्यायोगात् । किश आपाकनिक्षिप्तपटादी रूपान्तरदर्शनादन्यतिरेकाभ्याममिसंयोगम्य सप.स. ३. 'एवेन निमु नियत्वनुतम् । नित्येयध्ये पांमानना पादन निग्पत्यम् ।

·७.१-४ अवादिरूपादि] वैशेषिकदर्शनम् । 211 रूपनाशकत्वं रूपान्तरोत्पादकत्वञ्च स्वीकार्यम् । तत्रात्यविगतरूपादि- विषयेऽमिसंयोगो न समर्थः, किंतु परमाणुरूपादावेवेति समनन्तरमेव वक्ष्यत इति नित्येप्वेवानित्यत्वं रूपादीनामग्मिसंयोगादिति ॥ ३ ॥ अवादिपु पृथिवीवैलक्षण्यं दर्शयति- ४. अप्सु तेजसि वायो च नित्याः द्रव्यनित्यत्वात् ।। (२६४) रूपरसस्पर्शा इति नित्येविति च अनुवर्तते। अबादौ रूपा- देर्यथाई संबन्धः । रूपरसगन्धस्पर्शनाशं प्रति आश्रयनाशोऽमिसंयोगो वा कारणमिति, तत्र च पार्थिव नित्यगतरूपादिनाशं प्रत्येवामिसंयोगः कारणमिति स्थितम् । अबादौ एकरूपाणामेव रूपरसस्पर्शानामिष्टत्वात् तत्र पाकाधीनो भेदो हि दुर्वच. । यद्यपि पृथिव्यामपि अनुप्णाशी- तस्पर्श एक एव-अथापि त्वगिन्द्रियग्राह्यमृदुत्त्वकठिनत्वादिसामा- नाधिकरण्यरूपं वैलक्षण्यं तत्रास्ति । तथा च अबादिगतरूपादिषु पाका- प्रसत्या आश्रयनाश एव हेतुरवशिष्यते । स चाबादिपरमाणुरूपादौ दुर्वचः । अतो नित्यावाद्विरूपादयः नाशाप्रतियोगिन अमिसंयोगा- नाश्यत्वे सति नित्यवृत्तिरूपादित्वादिनि ॥ ४ ॥ नन्वमितप्तजलादावुण्णादिस्पर्शः सत्यप्याश्रये नश्यति । नैवम् । तस्यौपाधिकस्य तत्र प्रतीतिमात्रम् । न तत्र स जायते, नश्यति वेति । तस्मादनित्येप्यवादिषु अनित्यपृथिवीसाम्यमर्थसिद्धमित्याह- ५. अनित्येष्यनित्याः द्रव्यानित्यत्वात् ॥ (२६५) अप्सु तेजसि वायौ चेत्यनुवर्तते, द्रव्यानित्यत्वादिति कारक- हेतु, ज्ञापकहेतुश्च । उप. सू. ४. पृथीव्या नित्यत्तिरूपादीना नित्यत्व नेत्यतो विशिनष्टि । उप सू. ५. पूर्व पृथिवीमन्तर्भाव्य सर्वनानित्येषु अनित्यत्वमुकमेव वादिषु पुन. विशिष्योच्यते । - ·212 वशेषिकरसायनसहित पाजोत्पत्तिः ननु आश्रयनाशादेवानित्यपृथिव्यां रूपादिनाश इत्यनुपपन्नम् । आपाकनिक्षिप्ते हि घटादौ रूपाद्यन्तरदर्शनात् पूर्वरूपादिनाशोऽवश्य स्वीकर्तव्य एव । स आश्रयनाशादित्यनुपपन्नम् । पक्कापकघटादेरैक्य- प्रत्यभिज्ञानात् । घटादेस्तत्र नष्टत्वे पुनर्घटाद्युत्पादकदण्डचक्रकुलालादि- सामन्यभावेन तदुत्पत्ययोगाच । यावन्तो घटशरावादयो यादृशरेखो- परेखाद्याकारविगिष्टा आपाकनिक्षिप्ताः, तावन्तस्तादृशाकारा एव पुनः पाप्यन्ते। अदृष्टवदात्मसंयोगवलादेव येत् तत्र पटायुत्पत्तिः, किमिति च सङ्ख्यामानादी अन्यथाभावः कदापि न मवेत् ? अदृष्टयशादेव परमाणुष्वपि रूपाद्युत्पन्तिर्भविष्यतीति आपाकनिक्षेपोऽप्यनपेक्षितः स्यात् । तस्मात् अवयविपृथिव्यां पाकादेव रूपादयो जायन्त इति ताशावय- विनामाभावात् पूर्वम्पादीनां नाशः पाकादेव स्वीकार्य:-तत्राह--- ६. कारणगुणपूर्यकाः पृथिव्यां पाकजाः ॥ (२६६) अवयविष्टथिव्यां साक्षात् परम्परया या पाकजत्येन सम्मताः रूपादयः कारणगुणपूर्वका एव । कारणगुणत कार्य गुणोत्पविध कार्यद्रव्योत्पत्तिद्वितीयक्षण एवानुमाविकीति आपाकै कार्यद्रव्योत्पचिरति मिद्धपनि । अवयवेषु पूर्वव्ये सति व्यान्तरोत्पत्त्ययोगात् पूर्वदन्य नामोऽपि स्वीकार्य इति आश्रयनागावश्यम्भावान् तत एव गुणनाश इनि भायः । अत्र पाकना इति पदप्रयोगः अपाकनिक्षेपानन्तरमावि- पाकनगुणमात पक्ष इति ज्ञापनाय । तया पाकजन्यादेव कारणगुण- पूर्यकत्वं युक्तमिल सूचनान् दंनुगर्भविशेषणमा। तथा हि- तन्दुलादयः शाकादयध पायेषु पच्यमानाः म्यून्गाद्यान्न परिमाणान्त स.पू. भरपपिपिप्या रसायो मानिदोगायोस्निया' ·पाकजोत्पत्ति] वैशेषिकदर्शनम् । ७.१-७ 213 प्राप्नुवन्तीति तत्र आश्रयनाश एव कारणम् । तत्र च वेगवत्तेजो- द्रव्यकृतोऽभिघातादिः शाकाद्यवयवेषु क्रियामुत्पाद्य मिथोऽवयवविभाग- मवयवसंयोगरूपासमवायिकारणनाशश्च विधाय अवयवि नाशयति । तत का कथा वहलज्वालाजालाभिहतेप्वापाकनिविप्टेषु घटादिषु । एवञ्च यथा तक्यपत्यभिज्ञानस्य, तण्डुलाद्युत्पादकक्षेत्रादिसामग्यभावेऽपि कार्योत्पतेः, ससयारेखोपरेखादेश्च निर्वाहः, तथैव घटादिप्यपीति । एवमपाकजेषु सूच्यादिना मनाग विद्धेषु खण्डघटादिप्वपि क्लप्त- सामग्री निरपेक्षकार्योत्पत्ति. ऐक्यप्रत्यभिज्ञानादि च प्रदर्शयितव्यम् ॥ ६॥ एवं पाकजपदवलेनैव पिठरपाकवादिषु नैयायिका निरस्ताः । प्राभाकरास्तु अवयविद्रव्ये द्रव्यनाशं विनैव परिमाणभेदमाशेरते । तन्मते एकस्मिन्नेव द्रन्ये पूर्वमस्थौल्यस्य, पश्चात् स्थौल्यस्य च शाकादि- पाके उपपन्नतया तत्रापि नाचयविनाश.। कर-कमलादेः सोच- विकासदगाभेदेन परिमाणभेदवत् सर्वत्रोपपत्तिरिति तदाशयः । अत- स्तन्निरासाय (पाकजपदं पक्षमात्रपरमस्त्वित्याकलाय) तन्मतसाधारण्येन कारणगुणपूर्वकत्वसाधकं समुचितं हेतुमाह-- ७. एकद्रव्यत्वात् ।। (२६७) एकमेव द्रव्यं येषां ते एकद्रव्याः तत्त्वात् । कार्यगतगुणाना- मेव प्रस्तुतत्वात् अत्र द्रव्यपदेन कार्यद्रव्यक्विक्षणमर्थसिद्धम् । तथाच कार्यवृतिपाकजगुणाः कारणगुणपूर्वका. एकमात्रकार्यव्यवृत्तिगुणत्वात् उप. सू. ७. अवयविकृथिवीरूपादिकं कारणगुणपूर्वमित्युतम् । परमाणु- पृथिवीरूणादिक संयोगकारणक कार्यगुणत्वे सति नित्यनिष्ठ- अद्विष्टगुणत्वान् शब्द- बुद्धयादिवदित्यनुमानेनाग्निसंयोगासमवायिकारणकत्वं परमाणुरूपादौ साभ्यत इति । - ·214 वोषिकरमायनसहित [पाकजोत्पत्तिः कारणगुणपूर्वकत्वेन सुनिश्चितपटजलादिरूपरसैकत्वपरिमाणवत्। द्वित्व- संयोगादिवारणाय एकमात्रेति । नित्यद्रव्यगतगुणवारणाय कार्येति । कर्मवारणाय गुणेति । यद्यपि परत्वापरत्वयोरेकमात्रद्रव्यवृत्तित्वात् साध्याभावाद् व्यभिचार:--अथाप्येकद्रव्येत्यनेन एकमात्रद्रव्यनिरू- पणीयेत्यर्थविवक्षणान्न दोपः । परत्वादेः इदमेतस्मात् परमिति द्रव्य- द्वयमन्तरा निरुप्यत्वामावात् । द्वयणुकपरिमाणमपि परमाणुगतद्वित्व- सहयारूपकारणगुणवूर्वकमेवेति । यद्वा एकद्रव्यत्वात् समानद्रव्यकत्वात् । एकजातीयव्यवृत्ति लादिति यावन् । तथाच पाकजो रूपादिः कारणगुणपूर्वकः घटः रूपादित्वात् प्रथमघटम्पादिवदिति, अवयविगतपाकजरूपादिः कारण- गुणपूर्वकः अवयविगतरूपादित्वादिति वा प्रयोगः । न चाप्रयोजक- शङ्का । यदि कारणगुणपूर्वकं रूपं न स्यात् , पूर्वावयविनि पाकाढूपोत्प- योगेन अवयविगतत्वमेव न स्यादित्यनुकूलतर्कसद्भावात् । कथं तत्र पाकात् रूपोत्पत्त्ययोग इति चेत्--एकदेशावच्छेदेनामिसंयोगे घटे- प्येकपदेश एव म्पोत्पत्त्यापत्तेः । असमवायिकारणस्य संयोगस्य प्रादेगिककार्योत्पादकताया एव दर्शनान् । यथा मेयांकाशसंयोगादे- स्त्यदेश एवं गन्दजनकत्वम् । एवञ्च तर्दशावच्छेदेनैव घटे पूर्वरूप- नाशः सम्मन्तव्यः । स च न शक्यः स्वीकर्तुम् । रूपस्य पूर्वस्थित- म्यकतया स नष्टोऽनष्टश्चेति कथनायोगात् । सवांशेन नाशे च घटम्यान्यां- शावलेटन नीरूपन्दप्रमः । एवं घटे एकटा श्यामरक्तरूपयस्वी- कारापत्तिः । रुसम्याव्याप्यवृन्नित्वापत्तिश्चा व्याप्यवृतित्वमेव चानुम- विकम् । अत एकत्रानेकविगेषगुणायोगान्नाग्निसंयोगान् घटे रूपोत्रतिः।

·७-१-८ पाकजोत्पत्ति] वशेषिकदर्शनम् । 215 ननु कथमनेकविशेषगुणायाग एकत्र । रूपरसगन्धाटीनामेकत्रैवाहीकारा- दिति चेन्न-समानेन्द्रियग्राह्यानेकविशेषगुणायोगस्याभिमतत्वात् । व्योम- वत्यामेतदर्थक्मेक सूत्र पृथिवीमाप्यव्याख्यानावसरे समुदाहारि, सम्यग् व्याख्यायि च । तदत्र एकदन्यत्वादिति प्रकृतहेतूपष्टम्मक्तया निविष्ट स्यात् । तच्च सूत्रम्- ८ अविभुनि द्रव्ये समानेन्द्रियग्राह्याणां विशेषगुणानामसभवात् ॥ उक्तोऽर्थ | न च पाकाच्चित्ररूपोत्पत्ति । अवयवगतनाना रूपाणामेव चित्रहेतुत्वात् । न च घटे यदवयवावच्छेदेनाग्निसयोग तद्भिन्नावयवे स्थित पूर्वरूपम् , अमिसयोगवत्यायवे च रूपान्तरमिति तहाच्चित्ररूपमिति वाच्यम्-तहि पाकम्पलेऽप्यवयविनि अवयवरूपत एव रूपोत्पत्तरस्मदिष्टाया एव सिद्धे । किञ्च अग्निसयोगायोत्पत्ति किं चिदवयविमात्रे, क्विाऽवय- वेप्वपि । आये, अवयवरूपानाशात् अवयर श्याम , अवयवि रक्तमिति महद् वैधट्यम् । अन्त्ये, तदुत्पादितावययरूपत एवावयविरूपोत्पत्ती पाकम्यावयविरूपकारणत्व पृथड् न कल्प्यम् । अत परमाणावेव रूपोत्पादकोऽग्निसयोग । नन्यथापि अमिसयोग एवावयवावयविषु सर्वव रूपनाशकोऽस्तु। ततश्च पाक्न परमाणौ रूपे कारणगुणक्रमेणेव कार्यगुण उत्पद्यताम् । एवञ्च पूर्वावयविविनाशानहीकारालाघवमिति चेन-पाककार विनाश्य- मवयविरुपमाश्रयनाशनाश्यम् अवयविरुषत्वान दग्धपटरूपाविदिति तत्राप्यनुमानात् । अवश्श्च सरणावयामध्ये प्रवियता पावन स्वसयो गरलेन तदवपरिदलेपणेनैव प्रवेष्टव्यम् । तथाचावयवसयोगम्पासम- , ·216 बगेपेकरमायनमहितं [पाकजोसत्तिः यायिकरणनाशेऽदयव्यनागः कथमिति । एवं तहिं अमरसंभरणादा कुम्भऽप्यम्म:प्रवेशोऽवयवदियोजनमन्तरा न भवतीति निरम्भःकुम्भोऽन्यः स्यादिति चेत् स्यादेवोपचितापचितदेहक्न् तत्रापि भेदः । इदमवयवि रूपत्वहेतुना आश्रयनाशनाश्यत्वानुमान कारणगुणपूर्वकत्वानुमानञ्च किरणावल्यामुक्तम् । उपकार तु, एकद्रव्यत्वादिति सूत्रं परमाणुरूपादेः संयोगास- मवायिकारणकत्वसाधनार्थमित्युक्तम् । यद्यपि विभागजशब्दे व्यभिचारात् संयोगासमवानिकारणकत्वं न साध्यम् ; किंतु संयोगजन्यत्वमात्रम् । शब्दसामान्ये वायुमंयोगम्य कारणत्वान्न व्यभिचार:--अथापि संयो- गासमवायिकारणकत्वनिहार्थान् सिद्धयतीति--तावताऽप्यदृष्टवदात्म- संयोगनार्थान्तरात् तेजम्मयोगासमवायिकारणकत्वं अन्धयत्यतिरेकाम्यां तन्सिद्धिरिति चेत्---तर्हि तत एवैतदनुमानवैय- अर्थम् । पूर्वमूत्रकथितसाध्यसाधकहेतुपरत्वञ्चाम्य अस्मद्व्याख्याने ॥ यद्यपि मूत्रस्वारम्यपालोचने एवं माति-प्रथमसूत्रेण अवय- विधियामाश्रयनागादिव अमिसंयोगादपि क्वचित् रूपनाशोऽभिमतः । द्वितीयेन परमाणुपु अग्निसंयोगादेव नागोऽतिदिष्टः । अथ नित्या- वादिप्वनाम उक्तः । ततः, 'कार्यागादिषु द्रव्यानित्यत्वादेवानित्यत्वम् । न तु कापृथियामिवामिसंयोगादपि तत्' इत्युक्तम् । एवमग्निसंयो- गाढवयदिनि स्पादिनागमत्त्वेऽपि अवयविरुपायुत्पतिः पाकस्थलेऽपि कारणगुणपूविकैव, एकद्रव्यन्वात् । पाकात्पूर्व यत्र द्रव्ये रूपमासीत् , तत्रैव द्रव्ये पुना रूपोत्पत्त. पूर्वरूपबत् उत्तरस्यापि कारणगुणपूर्वकत्वो- अतः एकदमवादिन्यन्तसूत्रसारस्यात् आपाकनिक्षिप्तघटा- न सिध्यति । पितेः।

·पाकनक्षणप्रक्रिया वैशेषिकदर्शनम् । 217 दिनाशघटान्तराद्युत्पतिकल्पनमसौत्रमप्रामाणिकम् , परिमाणभेदस्याभा वादिति-अथापि भाप्यादिविरोधादसाम्प्रदायिकमिदम् । तत्रामिप्रवेश- स्यावयवविनाशक्त्वादेरपपादितत्वात् । नेयाविका एव खलु अग्नि- प्रवेशानुगुणच्छिद्रसद्भावात् अवयविनाशोपरिकोऽसमवायिकारणनाशो न भवतीत्याहु । तथा च सनि छिद्रमा प्रवेशात् पक्वतण्डुलादौ प्रथि- 'मानुपपति । तत्रावयनि भिद्यत एवेति चेत्कुत्र वा न भवेत् । योऽयोगोलकोऽप्यमिनिष्टप्त स्थूरतरो भवति । एव न्यूपरिमाणमपि स्यात् , अग्निसबन्धादाभावापनयात् । अपा सबन्धादपि फलकादिक पृा भरतीति वर्षासु कतिपयकवाटादौ द्रष्टव्यम् । ननु कियता कालेनावयविपरम्पराक्रमेण पक्घटतदपोत्पत्तिरिति चेत् अवयवानन्त्यात् अतिवेगभाविन्यपि घटादौ क्षणेयत्ता दुर्वचेति । द्यणुकतद्रूपोत्पत्तौ पर क्षणप्रक्रिया नानाप्रकारसमाविता सुवचा। तथा हि-कन्दुकनिक्षिप्ते घाटौ अग्निज्वारावरीढे सति क्रमेण- 'अणुस्पन्द विश्लेष'सयोगनाश द्यणुप्रक्षया गुस्थरूपादिनाशा । अणो रूपमम्मिन् किया तत्तुरीयक्षणे सगमोऽण्यो" णु'स्तत्र रूपम् इत्येतानि भवन्तीति आपातत एव निश्चीयते। अथापि विभागजनिमा गाहीकारात् क्रियानाशो विलम्वेन भाति । एतदुक्त भवति-अणौ द्ववणुकनाशकवियोत्पत्तिकाले अग्नौ अणुगतरूपनाशप्रयोजिका क्रिया । तदनन्तरक्षणे अणौ रूपान्तरोत्पत्तिप्रयोजिका अग्न्यन्तरे किया। इमाश्च किया क्रमेण विभागपूर्वसयोगनाशोत्तरसयोगान् जनयति । अणौ उत्तरसयोगोत्पत्तिकाले द्वयणुक्नाश । तत्काले अमिसयोगोऽणौ अमिकियाजन्य । अमिक्यिा रिनैव वा परमाणुक्रियाजन्य अमि- ·समर्थयन्ते । (न च तर्हि विमागनिरपेक्षकारणत्वरूपकर्मलक्षण विभागे- 218 नवीनैकदेशिनस्तु विभागसमनन्तरक्षण एव विभागजविभाग वैशेषिकरसायनसहित [क्षणप्रक्रिया रूपोत्तरदेशसंयोगः । अनन्तरक्षणे रूपनाशः। तत्क्षणजातादणावन्य- न्तरसंयोगादुत्तरक्षणे रूपान्तरोत्पत्तिः । सर्वमिदं विभागजविभागाङ्गी- कारे अनङ्गीकारे च समानम्। व्यणुकनाशकक्रिया परमाणावुत्पन्ना यावन्त कालमस्ति, तायन्तं तत्र द्यणुकारम्भकक्रिया न जायते; कर्मवति कर्मानुत्पत्तेरिति विभागजविभागाभावपक्षे परमाणौ रूपान्तरोत्पत्त्य- नन्तरमेव क्रियान्तरोत्पत्तिः। अन्यदा तु द्यणुकनाश-विभागज- विभाग-पूर्वसंयोगनाश-उत्तरसंयोगानन्तरं क्रियानाशात् ततः पश्चादेव घणुकारम्भकक्रिया । तथा चोत्पन्नायाः क्रियायाः अष्टमक्षण एव नाशात् ततः क्रियान्तरोत्पतिः । तथाच विभागजविभागाभावे द्यणु- कनाशकक्रियातः द्वादशे, घणुकनाशान्नवमे क्षणे द्यणुके रूपान्तरजन्म । विभाजविभागसत्त्वे प्रथमक्रियातश्चतुर्दशे, घणुकनाशादेकादशे क्षणे तज्जन्म । तदेवं धार्यम्- 'आदौ कर्म ततो विभाग उदिते प्राग्देशसंयोगवि- ध्वंसोऽथोत्तरदेशयोगजननं कर्मक्षयोऽथ क्वचित् । 'कर्मेकांशविभाग योगविलय द्रव्यक्षयानन्तरं वैभागप्रविभागयोगलय'संयोगक्रमात् तत्क्षयः ॥ एवञ्च-विभागनिप्पाद्यविभागसत्त्वात् क्रियाक्षयादूर्ध्वमणौ क्रियेष्टया । एकादशे तु द्यणुकपणाशात् क्षणे जनिः स्याद् द्यणुके गुणानाम् ।। यदि क्रियायाः क्षयकाल एव क्रिया, तदा ते दशमे क्षणे स्युः । विभागजश्चेत् द्यणुनाशकाले क्षणे यणौ ते नवमेऽपि च स्युः ।।

·219 . क्षणप्रकिन्या] वैशेषिकदर्शनम् । ७१.८ ऽतिव्याप्तमिति वाच्यम्- सयोगविभागोभयनिरूपितकारणत्वस्यैव तल्ल- क्षणत्वात् । अत एव हम्तपुस्तकसयोगसमनन्तर कायपुस्तक्सयोगस्य, हस्तपुस्तकविभागानन्तर तद्विभागस्य चोत्पत्तावपि उभयनिरूपितकारण- स्वाभावादेव सयोगे दिमागे वा नातिव्याप्ति । न च एवमुभयनिरूपित- कारणत्वे लक्षणत्वेनोच्यमाने विभागादावतिव्याप्त्यभावात् तत्र सूत्रे निरपेक्षपद व्यर्थमिति वाच्यम्-उभय प्रति समवायिकारणे द्रव्येऽति- व्याप्तिवारणाय तदावश्यकत्वादिति तदाशयात् ।) तदा पुन अप्टमेऽपि क्षणे व्यणुके पाकजगुणा भवेयु । न च निर्गुणद्रव्ये क्रियानङ्गीकारात् परमाणौ रूपाद्युत्पत्त्यनन्तरमेव घ्यणुकारम्भकक्रिया याच्या । रूपायु- पस्तिश्च द्यणुकनाशतृतीयक्षणे इति चतुर्थक्षण एव क्रियोत्पत्त्या नवम- क्षण एव द्यणुके पाकजगुणा इति वाच्यम्-क्रियानाशकाले क्रियाया इव, पूर्वरूपनाशकाल एव पाक्जरूपस्य परमाणावुत्पत्तेरुपगमे द्यणुक- नाशतृतीयक्षण एव क्रियोत्पतिसभवात् । सर्वमिद द्यणुकनाशकक्रिया यत्र परमाणौ, तत्रैव पश्चात् व्यणुकारम्भकरियासभवस्थले । परमाण्वन्तरक्रियावशात् घणुकनाशश्या- मनाशरक्तोत्पत्तीना क्रमे चतुर्पक्षणेऽपि द्यणुकरूपसभव । सुतरातु पष्ठादौ । श्यामनाशरक्तोत्पादयोर्योगपद्ये तु चतुर्थक्षणेऽपि । इतोऽपि प्रार उत्पत्तिस्तु दुर्वचेति ॥ व्यर्थोऽय पाक्जप्रक्रियाविचार इति जयन्तभट्ट । एवञ्च "द्वित्वे च पाकनोत्पत्तो विभागे च विभागजे । यस्य न स्खलिता बुद्धि , त वै वैशेषिक विदु ॥" इति वचन श्लाघन गर्हण वेति विमृश्यम् ॥७ ८॥ , ·220 । वैशेषिकरसायनसहित [परिमाणम् ननु परमाणूनामपि रूपादिमत्त्वे कथं तदनुपलब्धिरित्यत्र पूर्वोक्तं सारयति- ९. अणोर्महतश्चोपलव्ध्यनुपलब्धी नित्ये व्याख्याते । (२६९) अनुपलब्धिश्योपलब्धिश्चोपलब्ध्यनुपलब्धी। अल्पान्तरस्य पूर्व- निपातः । नित्ये नित्यपतिपादकचतुर्थाध्याये । तत्र अणोरनुपलब्धिः महत उपलब्धिश्च विवृता। अतो महत्त्वाख्यकारणाभावात परमाणूनामनुपलं. ब्धिः । एवं तद्वर्तिगुणादिप्रत्यक्षे तद्वारा महत्त्वादिसंबन्ध आवश्यक इति तदभावात् रूपादिकमपि नोपलभ्यते । अथापि तदस्त्येवेति ॥९॥ एवमणुमहतोः प्रस्तुतत्वात् तत्प्रसंगेन परमाणौ महत्त्वाभावो- पपादनव्याजेन परिमाणं निरूपयितुमारभते-किञ्च परिमाणं रूापदिवत् एकद्रव्यनिरूप्यम् । एकत्वसंख्यायास्तथात्वेऽपि संख्यासामान्य न एकद्रव्यनिरूप्यम् । परत्वादेरेकद्रव्यकत्वेपि एकमात्रद्रव्यनिरूप्यत्वं नास्ति । अतो रूपाद्यनन्तरं परिमाणनिरूपणं प्राप्तकालमपि । अतः परिमाणसूत्राणामेवाधिक्यात् संख्यातः प्राक् तत्कथने सूचीकटाहन्या- योगेपि न क्षतिः ; प्रसक्तत्वात् । १०. कारणबहुत्वात् कारणमहत्त्वात् प्रचयविशेषाञ्च महत् ।। (२७०) अनूदितमिदं सूत्र शाङ्करभाष्ये (२-२-सू-११)। तन्तुबहु- त्वात् पटे महत्त्वम् । कपालद्वयगतमहत्त्वात् घटे महत्त्वम् । प्रचय- विशेपो नाम अवान्तरावयवशिथिलसंयोगसहितो महापिण्डारम्भकावयव- एतस्मात् तूलपिण्डद्वयगतात् महातूलपिण्डे महत्त्वम् । उप.पू.९. मूचीकटाहन्यायेन संख्यापूवंध्य परिमाणपरीक्षामारभते अगोरिति । उप. स. १०. 'कारणवदुत्वाच' । चकारो महत्त्वाचयो समुचिनोति । संयोगः।

·221 , परिमाणम्] वैशेषिकदर्शनम् । एपाञ्च कारणानां यथायथं समावेशः पार्थक्यञ्च । यथा-त्र्यणुके यणुकबहुत्वमात्रात् महत्त्वम् ; घटे कपालद्वयगतमहत्त्वमात्रात् ; तूलपिण्डद्वयारब्धे केवलं प्रचयस्य दुर्वचत्वेऽपि अप्रचिततूलपिण्डद्वया- रब्धात् प्रचिततूलपिण्डद्वयारव्धेऽवयविनि महत्त्वातिशयदर्शनात् अन्वय- व्यतिरेकबलात् प्रचयस्यापि कारणत्वमिति । महदादिशब्दः नीलादि- शब्दवत् गुणे गुणिनि च यथार्ह प्रयुज्यते ॥ १० ॥ ११. अतो विपरीतमणु(तद्विपरीतमणु) । (२७१) उक्तकारणकमहत्त्वप्रत्यनीकमणुत्वम् ; न तु दीर्घत्वप्रत्यनीकम् । विपरीतत्वच महत्त्वासामानाधिकरण्यात् ; महत्त्वकारणविलक्षणकारण- कत्वाच्च । व्यणुकपरिमाणं ह्यणुत्वं कारणद्वित्वादुत्पद्यते ; न महत्त्ववद् बहुत्वादेरिति । अणुत्वमणुद्वित्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तेऽवयविन्युत्पद्यत इति पूर्वसूत्रे जन्यमहत्त्ववत् अत्रापि जन्यमेवाणुत्वमुक्तं मन्तव्यम् ॥ ११ ॥ ननु बहुत्वादणुत्वजन्मदर्शनात् अणुत्वमहत्त्वयोः सामानाधि- करण्यदर्शनाच्च कथम् , 'अतो विपरीतमणु' इत्युच्यते । दृश्यते हि कुवले (बदरीफले)बहवयवजन्ये महत्त्वम् , अणुत्वञ्च आमलकापेक्षया तत्राह- १२. अणु महदिति तस्मिन् विशेपभावाद्विशेषाभावाच्च ।। (२७२) तस्मिन् महति कुवलादौ अण्विति महदिति च व्यवहारे यथा- क्रमम् अवधिनिर्देशसापेक्षत्वरूपविशेषस्य सत्त्वादसत्त्वाच न तुल्यत्वमिति। अयमाशय,—यत्परिमाणव्यवहारः प्रतियोगिनिराकांक्ष , तत् परिमाणं उप.सू.१२ कुवलादौ अणुव्यवहारो भाक्त , महत्त्वरूपविशेषस्यैव भावात् । तत् कुत इति चेत् अणुत्वरूपचिशेषस्याभावात् । महत्वकारणस्य सत्त्वात अणत्व- कारणाभावाच्चेति वा ।

·222 वैशेषिकरसायनसहित [परिमाणम् तत्र मुख्यम् । यत्र तु प्रतियोग्याकांक्षा, तत् अमुख्यं कल्पितम् । कुवलादी, इदं महदिति निरपेक्षव्यवहारोऽप्यस्ति । अणुव्यवहारस्तु इदमस्मादग्विति सापेक्षतयैवेति ॥ १२ ॥ ननु वेष्टितविस्तृतवत्रादौ अणुत्वमहत्त्ववत् कुवलादौ द्वयमपि खाभाविकमस्तु । न च प्रतियोगिसाकांक्षत्वमात्रेण गौणता, परत्वापर- त्वयोरिव किश्चिदवधिकत्वस्वभावसंभवात् इत्यत्राह- १३. एकालत्वात् ॥ (२७३) वस्त्रे हि वेष्टितत्वदशायाम् अण्विति, विस्तृतत्वदशायां महदिति च प्रत्ययः; न तथाऽत्र ; एककालत्वात् , 'इदं कुवलं महत्', 'आमल- कापेक्षया अणु'इति व्यवहारयोः। वस्तुतो वस्रोदाहरणमपि न युक्तम् । तत्रापि वेष्टनदशायामपि महति अणुव्यवहारस्यापेक्षिकत्वात् । तथा परत्वापरत्वयोनित्यसापेक्षत्वात् स एव स्त्रमावः। महदिति प्रत्ययश्च निरपेक्षो भवतीति महत्त्वं तत्मत्यनीकमणुत्वञ्च निरपेक्षमेव । तथाच सापेक्षव्यवहारस्य निरपेक्षव्यवहारैककालिकत्वात् न मुख्यत्वमिति । वस्तुतः आमलकात् इदमणु, इदं महदित्यत्र अणुशब्दो निकृष्टपरिमाणे लाक्षणिकः, महच्छन्दश्व प्रकृष्टपरिमाणे तथेति ॥ १३ ॥ १४. दृशान्ताय॥ (२७४) यथा एकमेव शकरुपं शङ्गगतं पटापेक्षया शुतरमिति, स्फटिकापेक्षया च निकृष्टामिनि व्यवयिते, तथा एकमेव परिमाणं महत्त्वं तथा तथेति ।। १४ ॥ रूपादिषु स्पादिमत्वामावः अपसक्तपनिषधस्य वैश्यान्न व्युत्पादितः । अणुन्यादौ तस्यसक्तिरस्तीति तर व्युत्पादयति- उप.पू. सलादी आणुन्यमहत्वोमयानीतरेककालवादे प्रतीतिमुस्या । - ·223 । परिमाणम्] वैशेषिकदर्शनम् । ७-१-१५ १५ अणुत्वमहत्ययोरणुत्वमहत्त्वाभावः फर्मगुणैाख्यात. (२७५) अत्रैवमाशङ्का भाव्या-अणो कारण परमाण्विति, महाग्विति व्यवहाराह मिति अणुत्वे महत्त्व सिद्धयति । तस्य महाणुत्वे च द्यणुकम् अण्वणु भवतीति सिद्धमणुत्वेऽप्यणुत्वम् । एव घटाद्यपेक्षया गिरि- गगनादिमहामहान् , घटादिश्चाणुमहानिति महत्त्वेप्यणुत्यमहत्त्वसिद्धि- रिति । इयमिह परिहियते--अणुत्ने महत्त्वे च प्रत्येकमणुत्वमहत्त्व- योर्द्वयोरभाव कर्मगुणैरपपादितो भवतीति । विषयेण विषयिनिर्देशन- शीलो महर्षि कर्मगुणैरित्यनेन कर्मगुणप्रतिपादकसूत्रैरित्यभिप्रैति॥१५|| ननु तेषु सूत्रेषु कुत्राणुत्वमहत्त्वप्रस्ताव , अनुपरम्भादित्यत्र विशदयति- १६. कर्मभि कर्माणि गुणेश्च गुणा व्याख्याता ॥ (२७६) कर्माणि यथाभूतानि, तथाभूतानि कर्मभि कर्मविषयकसूत्रा तानि । गुणाश्च यथाभूता , गुणविषयकसूत्रै । 'द्रव्याश्रय्यगुणवान् ,' 'एकद्रव्यमगुणम् , 'गुणकर्मसु च भावान्न कर्म न गुण , 'क्रिया- यद्वैधानिष्क्रियाणि,' 'एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याता ' इति हि गुणकर्मणा सामान्यतो गुणे कर्मराहित्यमुक्तम् । तेन तदन्तर्गतयो- रणुत्वमहत्त्वयोरणुत्वमहत्त्वाभावोऽपि व्याख्यात एवेति । तथाच अण्पणु महाणु इत्यादौ अणुमहच्छन्दौ निकर्षप्रकर्षार्थको गौणी, न तु परिमाणार्थावित्युक्त भवति । सूने व्याख्याता इति पुंलिङ्ग- निर्देशश्च (५-२-२३) विचारितचर ॥ १६ ॥ ननु कर्मगुणाना रूपादिगुणान्तरानाश्रयत्वेऽपि अणुत्वमहत्त्वा- श्रयत्वमावश्यकम् । अणूनि कर्माणि, महान्ति कर्माणि, अणु महान् शब्द इत्यादिप्रत्ययादित्यत्राह-- शब्द, ·224 देशेषिकरसायनसहित [परिमाणम् १७. अणुव्यमहत्त्वाभ्यां कर्मगुणाश्च व्याख्याताः॥ (२७७) अणुन्वमहत्त्वविषयकेण तव तदभावप्रतिपादकेन, 'अगुन्व- महत्त्वयोरणुत्वमहत्त्वामावः' इति सूत्रेण कर्मगुणा अपि अणुत्व- महत्त्वरहिततया व्याख्याताः । यथाऽणुन्बादावणुत्वादिकनौपचारिक निकादिरूपम् , तथैवाणूनि कर्माणीन्यादावीति ॥ १७ ॥ अणोर्महनथे । ति अणुल्बमहत्त्वयोः प्रनुततया तद्विपये कृतं कारणनिरूपणमधिकरणशोधनञ्चान्यत्रापि परिमाणद्ववेऽतिदिशति-- १८. एनेन दीपबदस्यन्ये व्याख्याते ॥ (२७८) एतेन अणुन्यमहत्त्वयोः कारणाधिकरणवर्णनेन दीलदम्याचे कारणविडोपाधिकरण विशेषवत्तया व्याख्याते । कारणबहुत्वादिभिरुत्पद्यते, तद्विपरीत हम्बत्वन् । न तु महत्त्वात्यनीक हम्बत्यम् , तथा व्यवहारामावात् । कारणद्वित्वाच हम्यत्वोत्पतिः । तच्च अणुके । सनिदिनुवंशादिप्यासा दीपंप्यपि दम्वत्र्यवहारः निकृष्टपरिमागकत्वविवक्षया मात। हम्बवदीपत्वोरपि न हम्बत्य- दीर्घरवाधिकरणल्यम् , फर्मगुणन्यायादियुक्तं भाति ॥ हस्बन्दीरत्वे कार्यान्वमहत्त्वसमानाधिकरण एव ; न तु परमागोहम्वन्यम् , नगगनादेश दीपन्यमिति मान्यबारम्यदामिन । ('महद्दीवद्वा हत्य- परिमन्डलाभ्याम् ' इति मन्त्र व्यगुरु परं दधपदप्रयोगः परमानो থানাযাথ: । থলথায় মা বৰ निगाधनित किरणावर्गकारनिरहः। नदा च गूपनिदम् उर्छ। कामहत्त्वागुत्ववक्ष्यमानिन्यायमहत्त्वमामाम्मानिदेशपरं मन्नन्यम् । महत्त्ववत् दीर्घत्वनि ·225 परिमाणम् वैशेषिकदर्शनम् । ७-१-१८ नन्कैकवस्तुनि परिमाणद्वयाङ्गीकारो व्यर्थ । एकैकम्यैव अणु- हस्सपदाभ्या महद्दीर्घपदाभ्याञ्च व्याहारसभवात्। महत्त्वादिकप्रति कारणा देव दीर्घत्वाद्युत्पत्तेरिह दशिततया कारणवैरक्षण्याभावादपि कार्येक्यमेवा वमीयत इति चेतन, रोके, महत्तु दीर्घमानीयताम् , दीर्धेषु मह- दानीयताम् इत्यादिव्यनहारविशेषेण तेपा भेदप्रतीते न च महद्दीर्घ- पदयोरणुहखपदयोश्च पर्यायत्व कश्चिद् वक्तुमर्हति। तहि परिमाणभेदे कारणलक्षण्यमप्यावश्यकमिति चेत्-~-अस्तु तदपि । यथा--साक्षा दव राना तदवयवाना वा एकदिकाना बहुवे दीर्घत्वम् , अनियतदि- काना तेषा वहुत्वे महत्त्वम् , प्रथमाभावे हस्खत्वम् , द्वितीयाभावेऽणुत्व- मिति । एवञ्च अणुके दीर्घत्वमहत्त्वयो सिद्धिरविकरा। एकस्यामेव दिशि पडूक्तया निविष्टै द्यणुकैम्ब्यणुकजनने दीर्घत्व निर्विवादम् । द्वयोध्यणुकयो पा द्यणुकान्तरसगमेऽपि व्यणुकद्धयान्तर्गतपरमाणु- रूपावयवयहुत्वाद्दीर्घत्वोपपत्ति । एव पूर्वन्यणुके महत्त्वमपि भाव्यम् । एतदेव मनसिकृत्य भाप्ये, 'परमाणुग्यणुकेषु बहुत्वसख्या- कार्यद्रव्ये त्र्यणुकादिरक्षणे-महत्त्व दीर्घत्वञ्च करोतीति परमाणुपद- प्रयोग इति ध्येयम् । घणुके च दीर्घत्यमहत्त्वनियामकस्य द्विविधस्यापि बहुत्वस्य परमाण्ववृत्तितया तत्तदभावरूपसहकारिविशिष्टा परमाणुद्वित्व संख्या हत्त्वाणुत्वात्पादिकेति । ननु व्याहार एव पदार्थव्यवस्थापक | लेके च कुवलादौ आपेक्षिकतया अग्विति, महदिति च व्यपदेशो भवति । तथाचाणुमह च्छन्दौ निकृष्टोत्कृष्टपरिमाणविषय एव मुख्यौ। एकैकम्यापि परिमाणस्य किञ्चिदपेक्षया निकर्षस्य, अन्यापेक्षया प्रकर्षस्य च सद्भावात् व्यवहार- 15 ·226 बशेषरमायनहित परिमाणम् द्वयं मुख्यमेवोपपन्नम् । एवञ्चाणुत्वत्वमहत्त्वत्वयोः संकीर्णत्वात् अणु महदिति पृथग्विभाग एवानुपपन्नः । एवं हवडी विभागोऽपि । परना- मारभ्य परममहत्पर्यन्ते च परिमाणतारतम्य सर्वसंप्ररिपन्नम् । शुकान द्यणुकमपकृष्टम् , ततः परमावस्कृष्टमिति च बहुलं शाम्ने व्यवहियते । न चैवं घणुकस्यापि महत्त्वापतिः, परमाण्वपक्षया प्रकृष्टपरिमाणत्वादिति शक्यम्-इष्टापत्तेः । तर्हि तत्प्रत्यक्षापतिः, प्रत्यो महत्त्वन्य कारण- लादिति चेन्–अनेकद्रव्यवत्त्वं हि प्रत्यक्षकारणम् । तत् तत्र नास्तीति । प्रकृष्टमहत्त्वत्य वा प्रत्यक्षकारणत्वतीकारात् तदापतिपरिहारः मुकरः। न च द्यगुकस्य अतिशयितपरिमाणत्वे अणोरणुतरत्वासंगः; अणुत्व- मतिशयितमित्यनुक्तेः; सामान्यतः परिमाणमतिशक्तिमित्येवोक्तेरिति चेत्-उच्यते । घटपटादिपु मदद्दीव्यवहारवत् अणुइस्खन्यवहारस्या- विशेषेण सर्वत्र सरसतोऽनुपलब्ध., उत्तरीत्या अणुनहच्छदयोनिकृष्ट- प्रकृष्टपरिमाणमात्रार्थकत्वे तादृशव्यवहारस्याविशेषणाऽऽपचेः अणुइवव्य वहारो माक्त इत्यवसीयते । तच्च यादृशाणुत्वमहत्त्वस्वीकारे उपपद्यते, तादृशमेव तत् अण्वादिपमुख्यार्थो भवितुमर्हतीति विमृश्यैवं विमाग: कृत इति निरवद्यम् । परिमाणगतप्रकर्पयोरवधिसापेक्षत्वेऽपि परिमाण- स्वरूपमवधिनिरपेक्षनिति तम्य नामविशेष: अणुमहदादिरिति ॥१८॥ चतुर्विधमपीदं परिमाणं द्रव्यनागादेव नस्यतीत्याह- १९. अनिन्येऽनित्यम् ॥ (२७२) अनित्य इत्यनेन द्रव्यानित्यत्वस्य हेतुलं चितम् ॥१९॥ नित्यगत परिमाणं पार्थिवपरमाणुपादिवत् अन्यस्मात् कारना नश्यतीति न मन्तव्यमित्याह- ·227 परिमाणम् वैशेषिकदर्शनम् । ७१ २० २० नित्ये नित्यम् ॥ (२८०) द्रव्यस्य नित्यत्वे आश्रयनाशरूपकारणाभावान्न नाश इयर्थ ॥२०॥ परमाणो दीर्घत्वादेर्न प्रसक्तिरितिज्ञापयितु सज्ञा काञ्चित् परिमापते- २१. नित्य परिमण्डलम्॥ (०८.) ब्रह्मसूत्रे २-२-१० परमाणौ परिमण्डरपदप्रयोगात्,(४ २ २३) न्यायमाप्यवातिकादावपि तथैव दर्शनात् , 'परमाणो परिमण्डलत्वात्' इति कन्दल्यादिव्यवहाराच परिमण्डलमिति परमाणो सज्ञेत्यवमायात् नित्यपदमत्र प्रस्तुतकार्यद्रव्यकारणत्वेन प्रस्तुतपरमाणुद्रव्यपरम् । तत् परिमण्डलम्। तदीयपरिमाण तु पारिमाण्डल्यम्। तथाच प्रशस्तपादभाष्यम् "कारणत्वञ्चान्यत्र पारिमण्डल्यादिभ्य" इति । परिमण्डलम्य भाव पारिमाण्डल्यमिति । अन्यथा पुन परिमण्डलपदमेव महदादिपदवत् परि- माणे तदाश्रये च प्रयुज्यत इति स्वीफर्तव्यम् ॥२१॥ ननु नित्ये परिमाणाझीकारे किं प्रमाणम् ? न तावत् कार्यपरि माणम् , तम्य द्वित्वसरत्यैव जन्यत्वात् । न च प्रत्यक्षमस्ति । अतो महत्त्वाभावमात्रेणाणुव्यपहार इत्यत्राह--- २२ अविद्या च विद्यालिङ्गम् ॥ (२८) अविद्या प्रम विद्याया प्रमाया लिङ्गम् । शुक्तौ रजतग्रमो हि वास्तवरजतज्ञानाधीनरजतसस्कारबलाद्भवति । तथा कुबलादिषु अणुत्व- भ्रम कचिद्णुत्वप्रमासापेक्ष । प्रमा च वस्तुसाधिकेति क्वचिद्वस्तुवो- ऽणुत्य स्वीकार्यम् । तच्चाणु नित्यद्रव्यमेवेति । ननु कुपादावापेक्षि- उप सू २१ परमायुपरिमा'T परिमण्डलमिति वशेविश्सज्ञा । पारमण्डल- मेव पारिमाण्डत्यम् ।

·228 वैशेषिकरसायनसहित [परिमाणम् 1 काणुत्वज्ञानं सर्वजनसाधारणम् । सा चेद् भ्रान्तिः, तर्हि प्रमाधीना वाच्या । न च परमाणुः केनापि प्रत्यक्ष्यते। न च पामरैनुमीयते । न चान्यदीयप्रमा अन्यस्य प्रान्तये उपयुज्यते । अतः कथं भ्रान्तिरिति चेत्--उच्यते । आदिसृष्टौ योगिभिः परमाणूनां प्रत्यक्षितत्वात्. परीक्षकैश्यानुमितत्वात् तस्कृतमणुशब्दस्यौपचारिक प्रयोगमुपजीव्यार्थ- विशेषमाकलयन्तस्सर्वे तथा प्रयोगमनुकुर्वते । तत्परिशीलने च महत्त्व- प्रकर्षाभावमात्रादयममुख्यः प्रयोगः, इदमेव मुख्यमणुत्वमिति चैषां श्रान्तिरित्यवसीयत इति नानुपपत्तिरिति ।। सूत्रे चकारो हेत्वन्तरस- मुच्चयार्थः । तथाच द्रव्ये न महत्त्वाभावमात्रादणुव्यवहारः, किन्तु तत्र सत्याणुत्वप्रमथैवेत्येवमणुत्वप्रमायामन्यदपि लिङ्गम् , नित्यं परि- माणवत् द्रव्यत्वादित्यनुमानात् । तथा नित्यं परिमाणवत् व्यणुका- द्यपेक्षयाऽपकृष्टत्वादिति । न ह्यपकर्षो महत्त्वाभावनिष्ठस्सुवचः, उत्कर्षापकर्षायोगादिति ॥ २२॥ एवं द्रव्यसमवायिकारणेषु परमाणुपु परिमाणमुपपाद्य अन्यादृश- नित्येप्वाकाशादिष्वपि तदाह- २३. विभवान्महानाकाशः, तथा चात्मा ॥ (२८३) सर्वत्रशब्दहेतोराकाशस्य सर्वमूर्तद्रव्यसयोगित्वरूपं विभुत्वं सिद्धमिति तत एव महत्परिमाणमपि सिद्धयति । अतः परममहान् आकाशः। शब्दस्य सर्वदेशावच्छेदेनोत्पत्तावपि ज्ञानादेः शरीरावच्छे- देनैवोत्पादात् आत्मनो महत्त्वं विभुत्वञ्च नास्तीति मतिं वारयि- तुमाह-तथाचात्मेति । आत्मापि विभवाधीनमहत्त्ववानित्यर्थः । आकाश आत्मा चेति वक्तव्ये तथाचात्मेति निर्देशः विशेषप्रयत्न अभावे ·परिमाणम्] वैशेषिकदर्शनम् । ७-१-२४ 229 प्रदर्शनेन वेदारितमतानङ्गीकारार्थ । वेदान्तिनो ह्यात्मानमणुमा- तिष्ठन्ते । एव तर्हि कय तदधीनकार्योत्पाद सौभर्यादिमिरनेकेषु देशेषु युगपदनेकशरीरपरिग्रहात् इति चेत्-तदणुत्वेपि तदीयधर्म- भूतज्ञानम्य सर्वतो व्यापनशीलत्वात्तदुपपत्तिरिति ते समादधते । तत्रास्या- रुचि । अवश्य विभुत्वमेट यम् । तत् साक्षादेवारमनि मन्यताम् , आकाशादिवत् , किमिति धर्मभूतज्ञानद्वारा तत्कल्पना । ज्ञानमपि हि रूपादिवत् आगन्तुक गुणभृतमिति न तस्य विभुत्व सुवचम् । एवञ्च तत्तदात्मार्थकार्याणामनुकूरपतिकूलरूपाणा सर्वदेशभाविनामप्य- दृष्टवदात्मसयोगादुपपत्ति सुवचा। अत आत्मा विभुमहानिति ॥२३॥ नन्वात्मनो विभुत्वे विभुना मनसा तस्य सयोग कथमिति शङ्का परिहर्तुम् आत्मानन्तरनिदिष्टस्य तदुपफरणम्य मनस परिमाणमाह-- तदभाचादणु मन ॥ (२८८) मीमासका आत्मवत् मनसोऽपि विभुत्वमाक्लयन्ति । विभु- द्वयसयोग स्वीकृत्य तम्य ज्ञानकरणत्वमुपपादयन्ति । तन्न युक्तम् । तथा च तदभावात् विभवाभावात् मनोऽणुपरिमाणमिति । कथ तदा- भावसिद्धिरिति चेत्यम्य हि युगपद्ज्ञानानुत्पत्तिबलेनाध्यात्मि- केन्द्रियद्वयसयोगोऽपि युगपन्न भरतीति स्थितम् , तम्य कथाकार सर्पमूर्तसयोगरूपो विभर इति । यद्यपि विभवाभावो घटादावपीति न ततोऽणुत्व सिद्धयेत्-अथापि नित्यद्रव्यप्रकरणान्नित्यत्वमप्युपस्थित हेतु- घटकमिति, सिद्धयति-मन अणु नित्यत्वे सति अविभुत्वात् पार्थि- वादिपरमाणुरदिति ।। २४ ॥ ननु किमिति कारदिशारपेक्षया तदनन्तरस्यात्मनो ग्रहणमित्यत्राह- ·*230 वैशेषिकरसायनसहितं [परिमाणम् २५. गुणैर्दिग व्याख्याता ॥ (२८५) विभुत्वादाकाशस्य महत्त्वमुक्तश्चेत् , तन्न्यायेन दिक्कालयोरपि तत् निराबाधम् । आत्मनि पुनर्विभुत्वमेव केपाश्चिन्नष्टमिति तस्य विशेषत उक्तिरिति । यद्वा स्वगतशब्दज्ञानरूपविशेषगुणार्थमाका- शात्मनो विभुत्वादिकमिति तत् एकसूत्रेणोत्त्वा परगतपरत्वाद्यर्थविभुत्वा- दिमन्तौ दिक्कालाविति तत् ततः परमाहेति ध्येयम् । पूर्वत्वपश्चिमत्यो- तरत्वदक्षिणत्वादिभिः सर्वदेशगतैर्हि गुणैर्दिग् विभुतया व्याख्यातेति । पञ्चमाध्यायस्थस्य सूत्रस्य तथैव पाठात् तत्रोक्तमपि स्मारयति । तत्स्मारणार्थश्च तत्रैवात्रापि क्रमलङ्घनम् । तथा च दिक्कालयोनिष्क्रियत्वं सर्वदेशवृत्तिक्रियाकारणत्वञ्च तत्रोक्तम् । ताभ्यामपि धर्माभ्यां पूर्वत्या- दिभ्य इव दिग् विभुत्वेन व्याख्यातेति ॥ २५ ॥ २६. फारणे कालाख्या ॥ (२८६) सर्वकार्यकारणे कालाख्या च प्रागेव व्याख्यातेति सोपि विभुरेव । तत् सिद्धं तयोरपि परममहत्त्वमिति । तदेवं रूपरसगन्ध- स्पर्शपरिमाणानि निरूपितानि ।। रूपादीनां पाकजत्वमाह नित्यादिकां विधाम् | परिमाणे च तां मेदमाधारं सप्तमादिमे ॥ इति वैशेषिकरसायनसहिने वैशेषिकदर्शने सप्तमे प्रथममाह्निकम् ॥ श्री: अथ सप्तमे द्वितीयमाह्निकम् अथात्र द्वितीये अनेकद्रव्यनिरूप्यगुणजातीयनिरूपणम् । एक- उप. स. २६. परापरष्यतिकरादिकारणे काल इति समाख्या ।

·संख्या
वैशेषिकदनम् ।
231
त्वस्यानेकद्रन्यनिरूप्यत्वाभावेऽपि तथानिरूप्य द्वित्वादीना सङ्ख्यात्वेन
साजात्यादन निरूपण युक्तम् । एकपृथक्त्वस्य तु एकमात्रसमवेतस्यापि
अनेकनिरूप्यत्वमन्ति, इदमम्मात् पृथगित्येव व्यवहारात् । तथा
परत्वापरत्वयोरपि । द्वित्वाटे सयोगविभागोश्च तत् व्यासज्यवृत्ति-
त्वात् । तद्धि मिथम्सापेक्षवृचिकत्वम् , युगपदेवानेकवृत्तित्वमिति ।
नयाम्तु--अनेकपर्याप्तत्वमेव व्यासज्यत्तित्वम् । तच्च न संयो-
गादी। तद्धि अनेकपात्रविशेष्यकधीप्रकारत्वम् । द्वित्वादि हि न
एकविगेप्यकधीप्रकार , इद द्वे इति बुद्ध्यभावात् । नैव सयोगादि
इत्याहु । तत्राऽऽटो सङ्ख्या निम्पयति-
१. रूपरसगन्धस्पर्शयतिरेकादर्थान्तरमेक्त्वम् ॥ (२८६)
स्वरसगन्धम्पर्शाना व्यतिरेकात् एकत्र्यवहारविषयीमूते आका-
शादारभावात् । एकत्व यथा प्रत्येकवृत्ति, तथा रूपादिकपपि प्रत्येक-
त्ति । एवञ्च रूपरसगन्धम्पर्शा ' इन्युक्त्वा तदधिकतया 'सहमा'
इति विभागमूने कथनमनुपपतमिमि शक्षा । सेह परिहता । रूपा-
द्यमानेऽपि आकागाठी एक्ल्यवहारत् न रूपादिरूप तदिति । उप-
लक्षणमिद परिमाणादिपु मध्ये किञ्चिदेवैकत्व स्यादिनि शापरि-
हारम्यापि । यद्यप्येस्त्व न घटाहिक मरेत् । धर्मधर्मिभावात् ।
नापि पटत्वादिरूपम्-अयमयञ्च घट इतियत् अयमयश्चैक इति प्रत्य-
याभायात्-- अथारि प्रत्येकचिपरिमाणरूप म्यादिति चेन्न--को
मगनिति समयोगेण परिमाणातिरित्तत्वमिद्धेरिति । एव हित्वादे-
रप्यतिरिक्त र मायम् । दर्मितच तत् आदायर, " द्वित्वपमृतय
मन्या -"इति ॥ १॥

·232 पृथतम् । वैशेषिकरसायनसहितं पृथक्तस्य संख्यानुविधायित्वात् सहैव तदपि निरूपयति- २. तथा पृथक्त्यम्॥ (२८७) तथा रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरम् । गगनं घटात् पृथ- गिति गगनादावपि तत्प्रतीतेः । एवं पृथक्त्वमेकत्वादिरूपमपि न भवति, अवधिसापेक्षव्यवहारविषयत्वात् । इदमस्मात् पृथगिति हि व्यवहारः । नाप्येतत् परत्यादिरूपम् , सन्निकर्षविप्रकर्षादिनिरपेक्षत्वात् । नाप्यन्यो- न्याभावः, प्रतीतिवैलक्षण्यात् । इदमिदं न भवतीति हि अन्योन्याभाव- प्रहः । न तत्र पञ्चमीप्रयोगः। 'अन्यत्' 'अर्थान्तरम्'भिन्नम्' इत्यादि- कञ्च पृथवपदपर्यायमूतं नान्योन्याभावार्थकमिति । ननु पञ्चमीनिर्देशः पृथगादिशब्दवाभाव्यायत्त ; न त्वर्थभेदः; पुष्पाणि कामयते, पुप्पेभ्यः स्पृहयतीतिवत् इति चेन्न-'अन्यारात्-." इति सूत्रेऽन्यपदस्यार्थपरताया एव शाब्दिकर्ममततया पृथक्त्वान्योन्या- भाययोरैक्ये घटाद् भेद इतिवत् घटो न पट इत्यत्रापि पञ्चम्यापत्तेः। इदश्च पृथक्त्वम् एकपृथक्त्वातिभेदेन नाना , एकैकैकत्वसम- नियतं पृथक्त्यम् अयमस्मात् पृथगित्यनुभवसिद्धम् । द्वित्वादितुल्यपर्या- प्तिकं द्विपृथक्त्वादि च दमावस्मात् पृथगित्याद्यनुभवसिद्धम् । तत्र एक- त्वत्वद्वित्वत्यादिर्जातिः। पृथक्तत्वमेकैव जातिम्संख्यात्ववत् व्यापिका । एकपृथक्त्वत्वद्विष्टयक्त्वत्वादिकं तु एकत्वद्वित्वादिवैशिष्ट्यबलादिन्नमिति न वस्तुतोऽनेकमिति भाष्यस्वरसगतिः । व्याख्यातारस्तु विवदन्ते ॥२॥ 'एकमेकत्वम्', 'एकपृथक्त्वं घटात् पृथक्' इत्यादिप्रतीतिबलात् एकत्वादावस्येकत्वादिकमस्तीति शंकां परिमाणदर्शितरीत्या पतिहरति- ·233 संख्यादि] वैशेषिकदनम् । ७ २-३ ३. एकत्यैपृथक्त्वयोरेकत्वैपृथत्वाभावोऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः ॥ (२८८) अन्यथा एकत्वे एकत्वम् , तत्राप्येकत्वमिति रीत्याऽनवस्थाऽपि स्यात् । यद्यनवस्थापरिहाराय एकत्वगतमेकत्वमेकमिति व्यवहारस्या- न्यथानिर्वाह , स प्रथमत. एकत्वमेकमितिव्यवहारेऽपि तुल्य.। अतो यथा रूपादिगुणान्तराणां न रूपाद्याधारता, तथा एकत्वादेरपि एक- स्वाधारता नेति ॥ ३॥ एक रूपम् , एकमुत्क्षेपणमित्यादिप्रतीत्या गुणेषु कर्मसु च सर्वत्र एकत्वं प्रत्येकं स्वीकार्यमितीदं निरस्यति- ४. निःसंख्यत्वात् कर्मगुणानां सर्वेकत्वं न विद्यते ॥ (२८९) कर्मस गुणेषु च एकत्वं न विद्यते, कुत. : नि संख्यत्वादिति । नन्वेकत्वमस्तीति शङ्कमान कथ नि संख्यत्वमभ्युपगच्छेत् । अतो हेतुर- सिद्ध इति चेत्-अयमाशय -यदि कर्मगुणानामप्येकत्वादिसंख्या स्यात् , तदा घटादावेकस्मिन् दृश्यमाने तद्गतरूपादिगुणकर्मगणनेन, इमानीति खरसप्रतीति सर्वत्र स्यात् ; यथा नानाघटेषु सत्सु 'इमे' इति । अतस्तत्र संख्याविरहात तान्यादाय बहुत्वान्वयम्यानुचितत्वादेव तथा न प्रतीतिः। अतस्संख्यासामान्यादेकत्वमपि नास्तीति । इदं पृथक्तस्याप्युपलक्षणम् । सल्यानुविधायित्वात्तस्य संख्याऽभावेऽभावात् ॥ ४ ॥ तहिं कथम् एकमेकत्वम् , एकस्यात्वं पृथक् , एक रूपं रसात् पृथक्, एकं कर्मेत्यादिज्ञानमिति चेत् आह--- ५. भ्रन्तं तत् ॥ (२९०) भ्रान्तमिति भावे क्त । तत् उक्तरूपं ज्ञान प्रान्तं श्रम इति ।

·234 । वैशेषिकरसायनसहितं [मुख्यैक्त्वम् प्रान्तोऽयं प्रत्यय इत्यपि व्यवहारात् कर्तरि क्तप्रत्ययो या। प्रान्त अन्यथाऽवगाहि इत्यर्थः । यथा घट एकस्सन् खस्वरूपादभिन्नः, तथा एकत्वं रूपं कर्मेत्यादि सर्व खात्माभिन्नमिति तत्सादृश्यात्तत्र एकत्वम्रम इति । एवमेकपृथक्त्ववतो घटस्यान्योन्याभावाश्रयत्ववत् एकपृथक्त्वस्यापि तद्वत्त्वात् तत्साजात्यात् पृथत्तववत्ताम्रमः । आप्तव्यवहारस्तु स्वरूपा- मेदविषयकतया अन्योन्याभावविषयकतया भक्त्या निर्वहणीयः । उत्तरसूत्रे भक्तिरिति श्रवणात् अत्रापि सूत्रे भ्रान्तमित्यत्र भाक्तमित्यपि पाठः स्यात् । तदा तदित्यम्य सर्वकत्वं गुणाधेकत्वमित्यर्थश्च स्फुटः ||५|| ननु द्रव्येऽप्येकत्वं मास्तु । एकव्यवहारस्तु स्वरूपामेदमादायैव सर्वत्र स्यात् । तत्राह- ६. एकत्वाभावाद् भक्तिस्तु न विद्यते ॥ (२९१) द्रव्येऽप्येकत्वासंमतौ एकपदमुख्यार्थ एवाप्रसिद्धः म्यात् । न च मुख्यार्थाभावे भक्तिः-उपचारवृत्तिर्घटते इति । ननु स्वरूपाभेद एकत्वम् । तद्भेद एव च द्वित्वादिकः स्यात् । अतः संख्यारूपैकत्वादौ किं प्रमाण- मिति चेन्न-स्वरूपाभेद इत्यस्य यदि सामान्यतो धर्म्यभेद इत्यर्थः, तदा शुकाः पटा इत्यत्र शुक्लत्वावच्छिन्नामेदः शुकैकत्वं स्यात् । तथा च तत्र एकशुलपतीतिरिष्टा म्यात् । यदि तद्व्यक्त्यभेदस्तत्तदेकत्वम् , तर्हि अन्यव्यक्ती एकत्वव्यवहारः कथम् । तत्तयत्यभेद इति चेत्-- तत्र एकैकतत्पदेन अनेकग्रहण कुतो न ? अथ एकव्यक्त्यभेदः एक- त्वमित्युच्यते, तर्हि तत्रैकत्वघटनात् सिद्ध नः समीहितम् । तस्मात् संख्यारुपमेकत्वमादाय द्रव्यव्यवहारे सति कचिद्गुणादौ एकत्वव्यवहारः तत्रतत्र तत्तयत्तयभेदलक्षणयेत्याशयः ॥ ६ ॥ - ·जायते । सख्यादि] वैशेषिकदर्शनम् । ७-२७ 235 नन्ववान्तरावयघटिते महावयविनि अयमेक इति व्यवहारदर्श- नात अवयवावयविभावापन्नयो कार्यकारणयो पर्याप्तमेक्त्वमस्तीति अत एव तन्तुपटयोरेकमतलादिवृत्तित्वोपपत्ति । अन्यथा तयोर्मेंदे मूर्तबास्समानदेशताविरोधात् । अवयवावयपिपिपये पर ममान- देगत्व न दोषायेति क्ल्पनम्यानावश्यक्त्वात् । तथा अय पृथगित्येक- पृथत्त्वमपि तयोरित्यत्राह- ७ कार्यकारणयोरेकत्वैकपृथक्त्वाभापादेकत्येरुपृथत्क(?) न विद्यते ॥ (०९२) कार्यकारणयो अवयवाक्यविनो एक्त्वैकपृथक्त्ययोरभावात् असभवात् । यद्वा एक्त्त्वेकपृथक्त्वयोरमावो यस्मात् तत् एक्वैकपृथक्त्वा भावम्, तम्मात् । एकत्वाधभावसाधकानेकहेतुमग्रहायैवमुक्ति । अपिवा उपस्काररीत्याऽनु---एकत्वाभावात् अमेदाभावात्, एकपृथक्त्वाभावात् अवैधाभावात् , वैधर्म्यसत्त्वादेक्त्वादिक न विद्यते नास्तीति । अथवा अयमेक , पृथगिति व्यवहारत कार्यकारणयोरेकत्वमेकपृथत्त्वञ्च न विद्यते न जायते । कुत ? वस्तुतम्नौमत्वम्पैकपृथतम्य चामावादिति सूत्रार्थ । तदभाव एव कुत इति चेत् तयोर्भेदात् । खलु मिथो भिन्ना । त्त् केन तन्तुना सह पटम्यैक्यम् । अन्यथा सन्तोम्तन्त्वन्तरादपि भेदा न स्यात् , तदभिन्नपटामिनतया तदभिन्नत्व प्रसगात्। तथा च अयमेक इत्यादी इदम्पद नावयवावयविसमुदाय परम् , किंतु अस्यवि यक्तिमालपरमिति न तोप इति भार । एव भेद- साधरजातिभेदपरिमाणभेदादिकमत्र ग्राह्यम् । एक्त्यैक्पृथत मिति समाहारैक्वचनम् । द्विवचनान्तपाठ एव तु व्योमवत्याम् ॥ ७ ]] तन्तय एवं ·536 संख्यादि] वशेषिदर्शनम् । ७.२-८ एवमेकत्वादेः स्वरूपमधिकरणञ्च विचार्य तत्र, रूपादौ परिमाणे च प्रागुक्तरीत्या नित्यानित्यविवेक दर्शयितुमाह- ८. एतदनित्ययोास्यातम् ॥ (२९३) एतत् एकत्वकपृथक्तम् अनित्ययोः विनश्वर कार्यकारणयोः स्थित- मनित्यत्वेन व्याख्यातम् , द्रव्यानित्यत्वाद् गुणानित्यत्वस्य प्रागुक्तत्वात् । आश्रयनागानिरिक्तप्रकारेणैकत्वादेनाशो नाम्तीत्यर्थः । नित्यगतं नित्य- मित्यर्थमिद्धम् ॥ एवमेकत्वमेकपृथक्त्वञ्च न्यापि। हमे च कारणगुणपूर्वके कार्यगते। द्वित्वद्विपृथक्तादिकं तु नित्येऽनित्ये च सर्वत्रानित्यम् अपेक्षावुद्धिजन्यम् । अपेक्षावुद्धिश्च-अयमेकः, अयमेक इत्युमयैक- विषयिणी द्वित्वहेतुः, वितयविषयिणी त्रित्वहेतुरित्यादि भाव्यम् । एवं द्विपृथक्तादिकमपि, अयमेकः पृथक्, अयमेकः पृयगिति एकपृथक्तद्वया- दिविषयकापेक्षावुद्धिजन्यम् । वुद्धिजन्यत्याच्च इदं सर्व पुरुषभेदेन भिन्नम् , बुद्धिनाशे च विनाशि। अत एव तत्तत्पुरुषबुद्धिजन्यं द्वित्वादि तत्तन्मात्रवेद्यम् । तर्हि बुद्धीनां द्विक्षणावस्थायित्वात् बुद्धेस्तृतीयक्षणे नाशे चतुर्थक्षणे द्वित्वनाशान् कथं द्वेद्रव्ये इति द्वित्वप्रत्यक्षम् , द्वित्वस्य पूर्वक्षणे अभावादिति चेत्-एतदर्थमेवापेक्षावुद्धिः क्षणनयमम्तीति म्वीक्रियते, अयश्चात्र आचार्योदयनम्य लक्षणावल्यां संग्रहश्लोकः, " याहापिन्द्रियमंनिकर्ष घटनादेकत्वसामान्यधी: एकत्वोमयगोचरा मतिरथो द्वित्वं ततो जायते द्विलन्यप्रनिनिम्ततोऽपि परतो द्वित्वप्रमाऽनन्तरं 'दे द्रव्ये' इनिधीरियं निगडिता द्वित्वोदयप्रक्रिया ।" इनि। एवं बहुत्वमपि काचिन् सम्न्या त्रित्वाद्विसमानाधिकरणा। 1 ·सयोग] 237 वशेषिकदर्शनम् । ७२-९ तदुत्पत्तिश्च अनियतैकत्वज्ञानरूपापेसाबुद्धेरिति कन्दलीकृत । द्वित्वाधि- कसव्या त्रित्वादिरेव बहुत्वमिति किरणावलीकृत । अत्रेद बोद्धयम्- द्वित्वोत्पत्ता एकत्वद्वयमसमवायिकारणम् , त्रित्वोत्पत्तौ द्वित्वविशिष्टक त्वम् , चतुष्ट्वोत्पतौ त्रित्वनिशिष्टमेकत्वमिति क्रम । तत्र मध्ये द्वित्वत्रि वाद्यनुत्पादे एवमूतासमवायिकारणाभावाद् बहुत्वमेव जायते । बहु त्वचेट तारतम्यशालि , शतगतबहुचात् सहस्रगतरहुत्वम्य व्यापकत्व रूपातिशयसद्भावादित्यलम् ॥८॥ अथ सयोगनिरूपणम्य प्राप्तावसरत्वात् तमाह---- ९ अन्यतरसमज उभयेर्मज सयोगजश्च सयोग ॥ (२९४) अप्रातिपूर्तिका प्राप्ति सयोग । अयश्च विभागश्च द्विनिष्ठ एव । स त्रेधा जायते। सयागिनोर्मध्येऽन्यतरस्य यत् कर्म, ततो जायमान एक , यथा स्थाणुश्येनयो सयोग , मन्दशीध्रगयाश्च , उभया कर्मन मल्लयो मेषयोर्वा , शिष्टस्तु हस्तपुस्तकसयोगात् कायपुस्तकसयो गादि ॥९॥ द्विष्ठत्वात् नियतपूर्वोचरमावापनत्वात् एकक्रियाजन्यत्याच्च सयो गसोदरे दिमागे कारणस्यापि समानत्वात् सयागोक्तमतिदिशति---- १० एतेन विभागो व्याख्यात ॥ (२९०) अन्यतरमैन उभयकर्मनो निभागनश्च विभाग इत्यर्थ । उक्तस्थाणुश्येनादावेवेद सुदर्शम् । प्रातिपूविका अप्राप्तिविभाग । नन्वप्राप्ति प्राप्त्यभाव । अत कथ विभागो गुण इति चेत्-- नको विरोध्यर्थकतया अप्राप्तिरित्यस्य प्राप्तिविरोधीत्यर्यात् । विरोधश्चाय वध्यघातकमावरूप इति ज्ञापनाय प्राप्तिपूर्विकेत्युक्ति । तथा च संयोग- ·[विभाग: 'ऽपि । अत्र द्वितीयो वृक्षारम्भकावयवसयोगविरोधी । तत्र द्वितीयस्थले 238 वैशेषिकरसायनसहितं नाशको गुणो विभाग इति । अथ प्राप्त्यभाव एव लाघवाद्विभागोऽस्तु संयुक्तद्रव्यद्वयनिष्ठः पुनस्संयोगप्राकालविशिष्टः संयोगनाश एव विभाग इत्युक्तिसंभवादिति चेन्न-सर्वत्र कारणनाशाद्वा समानाधिकरणविरोधि- धर्माद्वा कार्थनाशदर्शनेन पूर्वदेशसंयोगनाशार्थमेव विरोधिगुणस्य स्वीकार्थ- त्वात् । न च कर्मैव विरोधिधर्म इति वाच्यम्-कायक्रियाजन्यस्य कायतरुसंयोगस्य अमुलिक्रियाकाले नाशानापत्तेः ; अङ्गुलिक्रियायाः कायेऽभावेन असामानाधिकरण्यात् । तस्य संयोगस्य चाङ्गुलितरुसंयो- गाजन्यतया तत्क्रियाजन्याङ्गुलितरुसंयोगनाशस्य कारणनाशत्वाभावेन कायतरुसंयोगनाशकत्वायोगात्। विभागस्वीकारे तु भवति विभागजवि- भागात् तद्विनाशः । किञ्च अयमस्माद् विभक्त इत्याधिमत्त्वेन प्रतीतस्य संयोगनाशरूपत्वं न भवति'; नाशस्यायधिसांकांक्षत्वाननुभवात् । एवं हस्तपुस्तकविभागात् कायपुस्तकविभाग इति विभागजविभागी ज्ञात एव । अन्यादृशोऽपि कश्चिद्विभागजविभागोऽस्ति । तथा हि-संयोग- स्तावत् द्विविधः--आरम्भकसंयोग: अनारम्भकसंयोगश्चेति । अवयवद्वय संयोग आद्यः, ततोऽवयव्यारम्मात् । अवयवाकाशसंयोगो द्वितीयः । एवञ्च ततद्विरोधितया विभागोऽपि द्विविधः । कचित् एकविध एव विभागः, यथा भूतला घटेऽपसार्यमाणे घटक्रियया घटभूतलविभाग- घटाकाशविभागादयः ; तेषामनारम्भकसंयोगविरोधित्वात् । क्वचित् क्रियायां जातायामुभयविधोऽपि विभागो लक्ष्यते । यथा वृक्षात चीयमाने पत्रक्रियया पत्राकाशविभागादयः, तद्वदेव पत्रशाखाविभागो- । पत्रेऽप- पत्रक्रिया कि विभाग द्विविधमपि जनयति, न वेति विचारे, न अनयतीति ·विभागजविभाग] पपिस्दशनम् । ...... 239 मिद्धान्त । एकम्य कर्मण आरम्भरुम योगविरोधितदपिरोधिद्विविध- विभागजनकत्यानुपपते । यदि रोिधिविभागजनकस्य अपिरोधिविभागननात्वमपि स्यात्, तहिं अपिरोधिरिमागजनाम्य विरारिरिभागजनकन्यमपि स्यात् । उभयममावेशम्याहीनत्वात् । तथा च किमत्स्मर इमरमहासङ्ग । कमलदरक्यिा कमरदरावाशविभागनिय कमारम्भकम्य कमराध • प्रदेशारच्छिन्नम्मरावयरमयोगन्य विरोधिन तदवयवटरभिागमप्यार- भतानिय स्चिाक्यमानामययन्याकान्ताना मध्ये यदि एकोऽवयर आयागाद्विमग्येन, तदा तनत्यमवय यपि आकाशाद्विभक्तमायम् । एवमवयन्याकाशरिभागे च तानावय यानान्तानि अवयवान्तराणि पूर्वाययोन सह समागतानि स्युरित्यनुभवसिद्धम् ! एवञ्चारम्भासयोग- चिराधिरिमागननिका मिया यदि तप विरोधिनं तदवयसकाशविभागमपि युयात् , तदा तदक्यनेन सह तनत्यमवययि, तदानान्ताययवान्तराणि च पूर्वम्यानाद्विभक्तानि समागतानि स्युरिति सलिष्टावयवान्तरस्यापि सहा- ऽऽकर्षणे कथमवयवद्वयविभाग आरम्भकसयोगनाशद्वारा अवयविनाश तुं प्रभवेत् । अत उपवयत्याक्रमणपर्यन्तमवयवाकाशरिभाग अवयव- द्वयविभागकाप्रतिकूल इति विद्म । अत अनुभवसिद्धाक्यविनाशोपपतये अवयवद्वयविभागकाले अश्ययाकाशविभागो न जात इति कल्प्यते । एवञ्च क्रिया, ततोऽवयवद्वयविभाग , तन आरम्भकमयोगनाश , ततोऽसमयायिकारणनाशजन्यो द्रव्यनाश । एवमवयविनाशे सति अपय- व्याक्रमणरूपपतिनन्धरप्रसक्त्यभावात् पञ्चमक्षणेऽवयवाकाशरिभागो नायते। स च तदा न कर्मजन्य , कर्मणो विभाग प्रति :

·240 वैशेषिकरसायनसहित [संयोगविभागो स्वेन द्वितीयक्षण एव तस्य ततो जन्मप्रसङ्गात् । तदानीं तदजननाच्च कर्मणस्तादृशविभागाजनकत्वस्यैव युक्तत्वात् । अतो द्वितीयक्षणजातो- ऽवयवाकाशविभाग एव तद्विभागजनकः । तस्य तथा क्षणद्वयविलम्वेन तजनकत्वं न विरुद्धम्। विभागनिरपेक्षकारणत्वमिति विभागलक्षणा- भावात्। अतो द्वितीयक्षणजातात् अवयवद्वयविभागात् पञ्चमक्षणेऽवय- वाकाशविभागः, अथावयवाकाशपूर्वसंयोगनाशः, तत उत्तरदेशेनावयव संयोगः । अयञ्च संयोगः क्रियाजन्य एव ; पूर्वदेशसंयोगनाशानन्तरमेव संयोगस्य जनयितव्यत्वात् तावत्पर्यन्तं तदवस्थानात् । तत एव क्रिया- नाश इति । संगृहीतश्चायमर्थः प्राक् पाकजप्रक्रियायां (पु. 218) । श्लोकेन ॥१०॥ संयोगो विभागश्च सत्ताकाले द्रव्यद्वये संयुक्तः, नाशकाले च द्रव्यद्वयाद्विभक्त इति तयोरपि संयोग विभागौ स्वीकार्याविति शङ्कायां परिमाणन्यायमतिदिशति-- ११. संयोगविभागयोस्सयोगविभागाभावोऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः ॥ (९६) १ः कर्मभिः कर्माणि गुणैर्गुणा अणुत्यमहत्त्वाभ्यामिति ॥ (२९७) इदं पूर्वोक्तप्रतीकधारणरूपम् । तथा च, 'कर्मभिः कर्माणि गुणैश्च गुणा व्याख्याताः, अणुत्वमहत्त्वाभ्यां कर्मगुणाश्च व्याख्याताः' इति पूर्वोक्तविषयोऽपि यथाईमत्र संयोगविभागघटनेन योजयितव्य .इत्यर्थः ।। १२ ॥ एतावता द्रव्ययोरेय संयोगो विभागधेति सिद्धम् । तत्राप्यप- वाद दर्शयति- ·241 संयोगादि] वशेषिकदमानम् । ७.२.१३ १३. युतसि-यभायात् कार्यकारणयोः संयोगविभागी न विद्यते ।। ९८ द्रव्यातिरिक्त मयोगविभागप्रसनेनिराकृततया द्रव्यरिगेप एवात तन्निराकरणमिति कार्यकारणयोरिति अवयवाययक्निोरित्यर्थक सिद्धम् । यु–मिश्रणामिश्रणयोरिति युतमनिनितम् , युतयोरमिश्रितयोः असं- पद्धयोः सना युतमिद्धिः । संबन्धिनोस्मताकाले मिथः कदाचिदसंबर- त्वमिति यावत् । अवयावयविनोः सा नानि। अतम्तयोः मयोग- दिमागी नतः। अप्राप्तिपूर्विका प्रातिर्हि मंयोगः ; प्रातिपूर्वकामाप्तिध विभाग इति । अयुतमिद्धिलक्षणनिष्कर्षश्च अम्मलतायां तर्कसंग्रह- टिप्पण्यां मुसप्रनेशिन्यां द्रष्टव्यः ॥१३॥ एवं तावत् निरूपिती मयोगरिमागी। पूचन द्रव्यानित्यन्या- दनित्यत्वमत्र नादिश्यते । संयोगरिमागम्यम्पफ्यनादेव, 'विभागना- श्यः संयोगः, उतरदेगस रोगनाश्यो विभागः' इति हि विज्ञानमेव । अतः, क्यनिदाश्रयनागालाशेऽरि, इत्यनाशीमा एतनाशपिये नास्तीति मिमित्याशयेन टनुक्तिः ।। एयमत्र युतमिध्यमारमंगे शब्दायोम्मरन्धम्नहि संयोग एवं पृषतिन्मयोः शनार्थियोरमामिपूर्वकमानिमहापादित गिन्यशायाम् , उपविनिनां निरम्पति- १४. गुणत्यात् ॥ (१९९) मन्दन्य मयं गुरुयात गुने मांगागमान्य नाग्मत्यादि। एतदादीनां हेतूनां गन्ना यानी इत्यत्रान्वय. ॥१२॥ मान्दा द्रनिनिस अन मा मेयोग. गुरती मन्येत । तना- युक्तः। 16 ·242 वैशेषिकरसायनमहितं [समयः १५. गुणोऽपि विमान्यते ॥ (३००) विमान्यते शब्देन प्रतिपाद्यते । अतो रूपरससंयोगादेरपि शब्दवाच्यत्वात् अर्थस्यापि क्वचिद् गुणत्वमिति न संयोगः संवन्धः । अपिशब्देन द्रव्यानिरिक्तं सर्वमुपलक्ष्यते ॥१५॥ शब्दस्य द्रव्यत्वे तत्र गुणमयुक्तत्वामावेऽपि खाश्रयसंयुक्तत्वरूपः संयोगघटितः परम्परासंबन्धो मन्येत । स्यं गुणः । तदर्थमाह-- १६. निष्क्रियत्यात् ।। (३०१) प्रतिपाद्यार्थानां गुणगगनादीनां निक्रियाणां क्रियाहाणामपि घटादीनां शब्दोच्चारणकाले शब्दमबन्धार्थक्रियावत्त्वाभावात् , प्रति- पादकशब्दस्य च (दव्यत्वपक्षेऽपि तस्य विभुत्वस्वीकारेण) निष्क्रियत्वात् नान्यतरकर्मजोऽपि संयोगः शदार्थयोः संभवतीति ॥ १६ ॥ शब्दस्य विभुद्रव्यत्वाद् घटादिना साकमवर्जनीयः संयोग इति मन्येत । तदर्थमाह- १७. यसति नास्तीति च प्रयोगात् ॥ (३०२) असन् घटादिरपि, घटो नास्तीति प्रतिपाद्यते । न च द्विष्ठः संयोगः असता अर्थन सह भवितुमर्हति ॥ १७ ॥ १८. शदायसंबद्धौ ॥ (३०३) अतः शब्दार्थों न संयोगसंबन्धेन संबद्धी। पृथग्योगकरणं संयोगवत् , समवायः, तादास्यम् , सामानाधिकरण्यादि च नात्र संबन्ध इति सूचर्षितुम् ॥ १८ ॥ सन्त्ययोनिनाः (4-2-10) इत्यत्रेव पश्चादप्येकां युक्तिमाह- - ·समय] वैशेषिकदशनम् । ७.२१९ 243 १९ सयोगिनो दण्डात् समवायिनो विशेषाच ॥ (३०४) समवायिन इति षष्ठयन्तम् । समवायिदण्डस्य सयोगिदण्डापेक्षया विशेषसद्भावाच्च शब्दार्थावसबद्धाविति । यथा दण्ड समवायेन खावयवे सबध्ध न तस्मात् पृथग् भवति, न तथा सयोगेन पुरुषे सबध्ध , पश्चाद्विभागात् । शब्दश्चार्थेन साकै सबद्धो नार्थ जहाति , सर्वदैव तस्य तदर्थवाचकत्वादिति । यद्वा समवायिन इत्यस्य अर्थसमवाधिन शब्दस्येत्यर्थ । यद्यपि शब्दार्थयो समवायाऽपि न सबन्ध – अथापि समवायस्येव शब्दार्थसबन्धम्यापि पश्चादभङ्गमात्रेण तत्र समवायशब्दो गौण प्रयुज्यते सयोगवैरक्षण्यव्यक्तये । वैलक्षण्यञ्चोक्तमेव । तथाचार्थ मजहत इत्यर्थ । अथवा समवायिन किश्चिच्छब्दवाच्ये आकाशे सम वायिन शब्दस्येत्यर्थ । शब्दार्थयो समवाय सबन्ध इत्युक्तौ यत्र क्वापि समन्वय स्यात् , आकाशशब्दस्य आकाशे समवायात् । सयोगस्तु सर्वथाऽनुपपन्न इति भाव । एव वा-सयोगिन समवाविनश्च दण्डात् शब्दस्य विशेषात् लक्षण्यात् । अप्राप्तिपूर्विका प्राप्ति सयोग । न च शब्द उत्पन्न कश्चित्कालमर्थासबद्धोऽस्ति । दण्ड खावयवना- शाधीनविनाश । न च शब्दोऽर्थनाशान्नश्यतीति । ॥ १९ ॥ तर्हि सबन्धाभावे कथ शब्दादर्थपत्यय । यद्यसमन्धेऽप्यर्थ प्रत्यय स्यात् , सर्मस्मादपि शब्दात् सर्वार्थप्रत्यय स्यात् । सबन्धसत्त्वे तु एकसबधिज्ञानमपरसबन्धिस्मारकमिति शब्दश्रवणे तदर्थस्मृतिरुप- पद्यते, ततश्च शान्दयोध इति । तत्राह- उप सू १९ सयोगी दण्डो विशेषणतया प्रतीयते दण्डीति । समवायिविशेषथैवम् हस्ती द्विप इति । नैव घटशन्दवान् घर इति । अतो न सैयोग समदायो वा।

·244 वैशेषिकरसायनसहित [परत्वापरत्वे । २०. सामयिकः शब्दादर्थप्रत्ययः॥ (३०५) समयः संकेतः । अनादिशब्दार्थविपये ईश्वरेच्छा, अन्येषु लौकिकेषु शास्त्रपारिभाषिकेषु च आधुनिकाप्तसंकेतः, अस्माच्छब्दादय- मों बोद्धव्य इति । स एव शब्दार्थयोः संबन्ध इति तज्ज्ञानाधीनो- ऽर्थप्रत्यय इति । अयं भायः----शब्दार्थयोः संयोगो नैवाम्ति । शब्दो द्रव्यमिति चेत्-विभुद्रव्येण शब्देन सर्वार्थसयोगात् सर्वार्थप्रत्ययप्रसंगः । अतोऽन्य एव संबन्धः । स च न मीमांसकमतरीत्या विलक्षणः ; लौकिक- शब्दन्यायेन संकेतेनैवोपपत्तौ अतिरिककल्पने मानाभावादिति ॥२०॥ वृती संयोगविभागौ । अथ परत्वापरत्वे निरूपयति-- २१. एकदिकाभ्यामेककालाभ्यां सनिकृष्टचिप्रकृष्टाभ्यां परमपरञ्च ॥ (३०६) दैशिकपरत्वाद्युत्पत्ती, दिगिव कालोऽप्यपेक्षितः ; कालिकपर- त्वाद्युत्पत्ती दिड् नापेक्षितेति, तदा एकदिक्काभ्यामिति विसृज्य अन्यत् सर्व योजनीयमित्याशयेन एकदिक्काभ्यामिति पूर्व प्रयुक्तम् । एकस्यामेव दिशि वर्तमानयोः संनिकृष्टविपकृष्टयोर्मध्ये संनिकृष्टस्य दिगन्तरमारभ्य प्रादक्षिण्येन संयुक्तसंयोगपरम्पराधिक्येन विश्कर्षम् , विप्रकृष्टस्य एक- दियात्रग्रहणेन तदपेक्षया न्यूनमयोगपरम्पराकृतसनिकृष्टत्वचादाय परत्वापरत्वापत्तिवारणाय संनिकृष्टविप्रकृष्टाभ्यामिति पदे भावे तरत्ययो ग्राह्यः । एवञ्च यद्दिगवच्छेदेन यत्कालावच्छेदेन च संनिकर्षः कस्य- चित् , विकर्षोपि तदिगाद्यवच्छेदेनैवान्यम्यापीति सिद्धयति। संनिकप:- न्यूनसंयुक्तसंयोगपरम्परा। विपकर्ष:-अधिसंयुक्तमयोगपरम्परा । कालिकविपये सनिकर्षः न्यूनाः सूर्यपरिसन्दाः। विश्कर्ष:--त एवा- ·। २ पर वापरत्वे] वैशेषिकदर्शनम् । ५ २ २२ 245 धिका । तयोरपि युवस्थविरपरापरत्वसपत्तये एकातीतकारावच्छिन्नयोरेव ग्रहणम् , न तु पिन्न्निकारावच्छिन्नयो । ईदृशाभ्यामेक वस्तु परम् , अन्यदपरञ्च भवत इति वाक्यार्थ । सनिकांदेवस्तुतम्सद्भावमात्रेण अपरत्वाद्यत्पादकत्वाभावात् ज्ञायमानाभ्यामिति पूरणीयम् । अथापि नानमात्र न कारणम् , भ्रान्तिस्थले वस्तुनोऽपरत्वाद्यनुत्पत्तेरित्याशयेन तन्नोक्तम् ॥ २१ ॥ ननु न्यूनाधिकसयोगसमुदाय---सूपरिम्पन्दसमुदायरूपाणा सनिकपीणामन्यगताना कथ परापरवस्तुगतत्वमित्याशङ्कापरिहारमप्यभि- प्रयन् परत्वापरत्वात्पत्तौ असमवाधिकारणमप्याह-- धारणपरत्यात् कारणापरत्वाच परत्यापरत्वे ॥ (३०७) अत्र कारणपद परत्वादिकारणभूतढिकालोभयपरम् । पञ्चम्यन्त परत्यापरत्वपदे परत्वापरत्वकारणसयोगपरे । तथाच तत्तदुत्पादकत्वामि मसात् दिक्सयोगात् काल्सयोगाच्च दैशिके कारिके च परत्वापरत्वे भवत इति सूनार्थ । इत्थमेव पाठोऽर्थश्च भाप्य याख्यासु समत । तथाच दिक्पिण्डसयोग कार पिण्डसयोगश्चासमवायिकारणम् । अन्य- गतानामपि सनिविपकर्पशन्दार्थघटकसयोगपरिस्पन्दाना स्वावच्छिन्न निक्सयुक्तत्वरूपण सावच्छिनकारसयुक्तत्वरूपेण च प्रकृतासववायि कारणभूतेन समन्धेन परापरनिष्ठत्वमक्षतम् । न च दिगादेविभुत्वात् विप्रकर्षानच्छिना या दिझ त सयुक्तल सनिकृष्टस्याप्यस्तीति तत्रापि परत्व स्यात् , एर कालेऽपि---इति वाच्यम्-~-सनिपाद्यवच्छिन्न रिप्रदेशकारप्रदेशस धम्बर माप्योक्तत्वादिति । पञ्चम्यन्तपरत्वापरत्व- उप सू० कालिपरवापरत्वयो कालपि सयोगजन्यन्वमनोच्यते ।

·246 वैशेषिकरसायनसीहत [परत्वापरत्वे पदयो विप्रकर्षसनिकर्थिकत्वेऽपि न दोषः ! समवायिकारणभूतमूर्त- द्रव्येण संयुज्य कारणभूतौ यो कालो दिक् च, तनिरूप्यात् विप्रकर्षात संनिकर्षाच परत्वापरत्वे जायते इति ।। २२ ॥ परत्वापरत्वयोरपि द्रव्यमाननिष्ठत्वं दर्शयितुं प्राडून्यायमतिदिशति- २३. परत्वापरत्वयोः परत्यापरत्वामावोऽणुत्वमहत्त्वाभ्यां व्याख्यातः॥ (३०८) २४. कर्मभिः कर्माणि ॥ (३०९) २५. गुणैर्गुणाः ॥ (३१०) कर्मभिरित्यादिसूत्रद्वयमौचित्यात् सप्तमसूत्रानन्तरमप्युपस्कारे मन्यत इव ।। २३-२४-२५॥ नन्वेतायता कार्यकारणभावापन्नानि बाह्यद्रव्याणि गुणाश्च निरूपितानि । एषु च विशिष्टप्रत्ययोऽनुभवसिद्धः । तत्र क्रियासमभि- हारेण गुणादौ गुणानङ्गीकारस्योच्यमानत्वात् , 'युतसिद्धधभावात् कार्यकारणयोः संयोगो न विद्यत' इत्युक्तत्वाच्च संयोगो न संबन्ध इति ज्ञायते । विशिष्टप्रत्ययनियामकञ्च चैशिष्ट्यं संबन्धः । स तर्हि कः इति जिज्ञासायामाह- २६. इहेदमिति यतः कार्यकारणयोःम समवायः॥ (३११) अनेन समयायिन इति पददर्शितः समवायोपि न शब्दार्थयो: संबन्ध इति ज्ञापितं भवति । यद्यपि, “सामान्य विशेष इति बुध- पेक्षम्" इति सूत्रे समवायोऽपि लक्ष्यत्वेनाभिमतः, अथापि तस्य स्थल मवुध्वा जिज्ञासेयम् । इहेदमिति प्रत्ययो यतः संबन्धाद्भवति एता- बदुपवर्णितयोः कार्यकारणयोः, स समवाय इत्यर्थः । यद्यपि नित्ययोरपि उप. स. २६. कार्यकारणयोरिति अकार्यकारणयोरप्युपलक्षणम् । अयुत- सिद्धाना संबन्धः धमकायः ।

·247 । समवाय] वैशेषिकदर्शनम् । ७ २-२६ समवायोऽम्ति, अथापि तत्र इहेदमिति प्रत्यक्षाभावात् , युतसिद्धयभावा दिति पूर्वसूत्रप्रत्यभिज्ञानाय च कार्यकारणयोरित्युक्तम् । तत्मत्यभिज्ञान- बलाच कार्यकारणयोरयुतसिद्धत्वात् समवाय इति सिद्धौ अयुतसिद्धाना सपा समवाय इति रभ्यते । यद्यपि घटे रूपमित्यादिवत् , इह गवि गोत्वमिति रोकानुभनो नाम्ति,-अथापि परीक्षकम्य तथा धीरेदेव । वस्तुन इहेढ मित्यनेन सप्तम्या आधाराधेयभावमात्र प्रत्याय्यते । अवधा- रणविवक्षया इहैवेदमित्यपि सिद्धयति । तथाच नियताधाराधेयविषयक- विशिष्प्रत्ययो यत इति वाक्यार्थ । तत्र यथानुभव रिशेप्यविशेषणभावो ग्राह्य । रूपान् घट , पटे रूपम् , तन्तुमान् पट , अथ गौरित्येवम् । एव स्थिते इदमित्यनित्यनिर्दिश्य, इहेदमितिनिर्देग --अवयवापेक्षया जयविनोऽतिशयितकार्यकरतया प्राधान्येन इह ततुपु पट इत्येव प्रयोग- भूमानमनुमृत्य। तथा इह रस ,इह गन्ध , इह शब्द इति गुणमात्रमाही- न्द्रियनन्यप्रन्यक्षसमहाय च , तत्र द्रव्यमुख्यविशेष्यकप्रत्यक्षायोगात् इयम्य तहिन्द्रियाग्राह्यत्वात् । तथा च उत्तमोती इदमिति अवयषि, गुण , कर्म च गृह्यते , न तु सामान्य विशेषो वा, तयो प्रकारतवैव भानात् । नापि परमाणुम्पादि, इदमितिप्रत्यक्षायोगादिति सूचयितुमेव कार्यकारणयारियुक्तम् । एतदर्थकप्तासमराय सामान्यादिमिद्धयनन्तर तत्रापि सन्धोऽभूदिति ताम् । एक्य ययोग्ययोम्मयोग , तदन्ययो- ईन्ययो, द्रयगुणयो, दपर्मणो , मामान्यादापारयो , रिगेपनित्य दव्ययोश्च मरन्ध समवाय इत्युक्त भाति ॥२६॥ इदमेव महान्तरपरिहारत्यारेन दयनि-- . - ·248 [समवायः अत एव च वैशेषिकरसायनसहित २७. द्रव्यत्वगुणत्वप्रतिपेयो मावेन व्याख्यातः॥ (३१२) समवायो द्रव्यादिप्वन्तर्भवेदिति न शक्यम् ; गुणकर्मसु भावात् । यथा सत्ता द्रव्यादिमिन्ना, तथा द्रव्यादिविशेषान्तानुबन्घिनया समयायो न द्रव्यादिरूपः ; कम्यापि तावत्संबन्धित्वामावादिति ॥ ननु द्रव्धगुणाद्यनुवन्धितया समवायस्य ततोऽन्यत्वे समवायानुवन्धित्वात् समवायोपरि समवायान्तरं सिद्धयेत् । अन्यथा रूपसमवायवान् घट इति विशिष्टधीः कथमि चेन्-- तावदियं विशिष्टधीः प्रत्यक्षम् , समवाय- स्यातीन्द्रियत्वात् । अत एव तस्यानुमानतः मिद्विः । वेदान्तिभिन्तदपलापः। न च रूपवान् घट इति विशिष्टप्रत्यक्षविषयम्य समवायस्य कथमतीन्द्रियत्वमिति वाच्यम्-संसर्गे लौकिकप्रत्यक्षविषयताया अनपेक्षितत्वात् । संसर्गस्य दि विशेषरूपेण मानमपि विशिष्टप्रत्यये नियतं न भवति । तत् कथमैन्द्रियकत्वम् । अत एव परत्वापरत्वहेतु- संनिकर्षविषकरवतया यस्तुग्रहणे दिकालयो.संसर्गघटकत्वेऽपि तदप्रत्यक्ष- त्वमिप्यते । अतः प्रत्यक्ष: समवाय इति नैयायिकपक्षो न वैशेषिकैरिभ्यते ॥ अम्तु तर्हि रूपसमवायवान् घट इति विशिष्टधीरनुमानमेवेति चेन्न-- समवायसाधकानुमानेन समवायस्यातीन्द्रियतया अनाश्रिततया च मिद्धिस्वीकारात् आधाराधेयविषय एव समवायस्य संवन्धतया अना- श्रितसमवायार्थ समवायान्तरापमक्तेः तेन संबधेन समवायस्य प्रकारत्व विवक्षया तथाऽनुमानायोगात् । रूपसमवायवान् घट इति वाक्यस्य च समवायेन रूपवान् घट इत्येव लक्षणयाऽर्थः । मतुपा समवायिन एवोत्तया समवायः प्रकार इति चेत्--अस्तु । मथापि समवायीत्यस्य समवायानुयोगीयः। एवं रूपसमवायवानि- - ननु रूपयानित्यत्रापि ·समवाय] वैशेषिकदर्शनम् । ७-२२७ 249 त्यत्रापि रूपसमवायम्यानुयोगितया प्रकारचं काममस्तु । न च तर्हि रूपवान् घट इत्यादौ रूपानुयोगितैव भातीति समवाय एव न सिध्द्येत् इति वाच्यम् ---सनन्धस्य हि रोकेऽनुयो गिप्रतियोगिसापेक्षत्वानुभव । न च रूपादेस्सनन्धतया भानमनुभवसिद्धमम्ति । तहि अभावम्यापि सनन्धतया मानाननुभवात् तत्रापि वैशिष्टयमन्यत् स्यादिति चेत्------- अभावस्य प्रतियोगिन विना कुत्राप्यमानात्, नत्र प्रतियोग्यनुयोग्युपरा- गमन्तरा बोधजनकत्वाभावाच्च सव-धवत् सप्रतियोग्यनुयोगिकोऽभाव वय सबन्धम्पोऽपि भवितुमर्हति, न तथा रूपादिमान प्रतियोग्यनुयो- गिसाकाक्षमिति विशेषात् । अत एव प्रतियोग्यनुयोगिसापेक्षत्वनिय- मात् पितापुत्रभाव-शिप्याचार्यभाव-कार्यकारणभाव-प्रतियोग्यनुयोगि- मावादेस्सर्वस्य सबन्धस्य क्वचित् प्रकारत्वेऽपि खरूपमेव तत्र सबन्ध नान्य इति महर्षेगंभीरो भाव इत्यरम् ॥ २७ ॥ समवाय म्सयोगवत् तत्रतत्रान्य इति न मन्तव्यमित्याह- २८. तत्त्व भावेन ॥ (३१३) य एव घटसमवाय , पटादिसमवायम्यापि तत्त्वम्-तथाचैकत्व सत्तया व्याख्यातम्--विशिष्टप्रतीतित्वरूपलिङ्गस्यारिशिष्टत्वात् । अत प्रामारै कृत अनित्यनानासमवायस्वीकारो नादृत्य । रूपनिरूपित- स्वविशिष्टसमवायाधारत्वाभावाच्च वायौ रूपवत्ताप्रतीत्यभाव इति । एव मेक्त्वादेच तस्य नित्यत्वमपि सिद्ध मतव्यमिति ॥ २८ ॥ सप्तमान्त्येऽत्रवीत् सख्या पृथक्त्वादीनि पञ्च च । शब्दार्थसगतिमध्ये समवायाऽन्त ई रिती ॥ इति वैशेषिकग्सायनसहिते वैशेषिकदर्शने सप्तमे द्वितीयमाह्निकम् । इति सप्तमोऽध्याय ॥

·श्रीः अथाष्टमोऽध्यायः एवं बाह्यगुणा निरूपिताः। अथात्मगुणा निरूप्यन्ते । तत्र अष्टमनवमाभ्यां बुध्दयो विविच्यन्ते । अष्टमे भावलौकिकप्रत्यक्षम् । तत्र शुद्धप्रत्यक्षमत्राहिके ; उत्तराहिके ते ज्ञानान्तरमिश्रम् । तदताव्या- ख्यातांश व्याचिक्ष्यासुः उक्तांश स्मारयति- १. द्रव्येषु ज्ञान व्याख्यातम् ॥ (३१४) द्रव्येषु निरूपितेपु ज्ञानं व्याख्यातम् । द्रव्यनिरूपणाध्यायाः द्वितीयतृतीयचतुर्थाः। तत्र, विशिष्य च तृतीये, ज्ञानस्वरूपमुक्तमिति । तथा तस्य आत्मैवाधिकरणम् , न तु देहेन्द्रियादीनि भूतानि चेत्यपि व्याख्यातम् । एवमयावद्दव्यभावित्वेन तदनित्यत्वमपीति ।। ननु किमिति अत्र व्याख्यातव्यं तत्र व्याख्यातमासीत् ? तत्राऽह- २. तत्रात्मा मनश्चाप्रत्यक्षे ॥ (३१५) तत्र द्रव्येषु मध्ये आत्मा मन इतीमे उभे अपि अप्रत्यक्षे । यद्यप्यात्मा अहं सुखी इत्यादिप्रत्यक्षविषय । उक्तञ्चेदं तृतीये--तथापि अहं स्थूल इत्यादिषु देहगुहेप्वपि भासमानः न यथावत् प्रत्यक्षेण सिद्धो भवतीति तस्य ज्ञानाश्रयत्वेन साधनं कार्थमासीत् ; तथा मनसोऽपि ज्ञानकरणत्वेन ज्ञानायौगपद्येन च साधनं कार्यमासीत् । अतस्तदर्थ ज्ञानं तत्र व्याख्यातमिति । एवमवताव अस्य सूवस्यात्र संगमितत्त्वात् बाह्यभावप्रत्यक्षा हिके इह इदं सूवमसंगतमिति निरस्तम् । अत्र निरूप्य- उप-म... द्रव्यविषयके तृतीयाध्याये 'इन्दियार्थप्रसिदिः- 'आत्मेन्दि- यार्य-' इतिसूवाभ्यां ज्ञानं व्याख्यातम् । उप.सू.२. आत्ममनाकाशकालदिन्वायु-परमाणवः अनुमानगम्या इत्यर्थः ।। ।

·251 बाह्यभावप्रत्यक्षम्] वैशेषिकदर्शनम् ८-१-३ माणं बाह्यपत्यक्षं प्रति अविषयत्वकथनार्थमेव चेत् सूत्रम् , तर्हि प्रत्यक्षसामान्याविषयस्य मनसो ग्रहणं नोचितम् । सर्वप्रत्यक्षस्फुटविषय- स्वाभावकथनार्थमेव सूत्रमिति चेत् , दिक्कालादेरेव कुतो न कण्ठोक्ति- रिति । अतः प्रागुक्तैव सूत्रसंगतिः ॥ प्रत्यक्षं द्विवधं निर्विकल्पकं सविकल्पकञ्च । तत्र सरिकल्पकं विशिष्टप्रत्यक्षं विशेषतो व्युत्पादयिष्यन् निर्विकल्पकादिसर्वप्रत्यक्षसा- धारणकारणेषु पूर्वोक्ताधिकांशं दर्शयितुम् उक्तांशं स्मारयति- ३. ज्ञाननिर्देशे ज्ञाननिप्पत्तिविधिरुक्तः॥ (३१६) ज्ञानस्य प्रत्यक्षस्य निर्देशे 'अत्रैव विषये इदं भवितुमर्हति, न त्यन्यत्र ; क्लप्तकारणाभावादिति व्युत्पादनस्थले चतुर्था याये ज्ञान- निप्पतेविधि विधा प्रकार उक्त. । अनेकद्रव्यवत्त्वस्य, उतरूपस्य च साक्षात् समवायेन सत्त्वाद् द्रव्ये प्रत्यक्षम् । स्वाश्रयद्र यसमवायेन सत्त्वाद् गुणादौ प्रत्यक्षम् । खाश्रयद्रव्यसमवेतसमवायेन सत्त्वाद् गुणा- दिगतसामान्ये प्रत्यक्षमित्युक्तम् । आत्मा मनमा सयुज्यते, मन. इन्द्रि येण, इन्द्रियमर्थेनेति संनिकर्पतो ज्ञानोत्पत्तिरित्यपि तृतीये उक्तमिति ।। अथ तत्रानुक्तमंशमाह - ४ गुणर्मनु संनिसप्टेषु ज्ञाननिष्पत्तेयं कारणम् ॥ (३.७) द्रव्यस्य स्वप्रत्यक्ष एव कारणत्वम् , न तु रूपादिगुणादि- प्रत्यक्षेऽपीति न मन्तव्यम्---विपयेषु संनिहरेषु सत्म्वेव तद्विपयप्रत्य- उप. सू. ३. ज्ञाननिरूपणे कर्तव्ये ज्ञानस्य निष्पत्तिप्रकार. प्रथममुच्यन इत्पर्य । उक्त-उत्तप्राय 1 आदिकर्मणि क । उप. सू. ४. गुणे कर्मणि च ज्ञाननित्तिविधिहच्यते ।

·252 क्शेषिकरसायनसहित [प्रत्याक्रमः क्षोत्पत्त्या तत्तद्विषयेन्द्रियसंनिकर्षस्य हेतुत्वात् गुणादिसनिकर्षे चेन्द्रिय- युक्तसमवायरूपे द्रव्यम्यापि घटकतया गुणकर्मप्रत्यक्षेऽपि द्रव्यं कारण- मिति। तच्च द्रव्य तदिन्द्रिययोग्यमयोग्य वा भवतु । अत एव रसनादि- भिव्याप्रत्यक्षेऽपि रसादिप्रत्यक्षम् । आकाशस्यैव श्रीवत्वात् शब्दप्रत्यक्षे च श्रोत्रस्य करणत्वात् शब्दप्रत्यक्षे स्वनिरूपिनसमवायसंवन्धेन आकाशं कारणमिति । आत्मगतज्ञानादीनां स्वसंयुक्तसमवायादिना मनसा ग्रहणात् तत्राप्यात्मा कारणमित्यप्यत्रोक्तं वेदितव्यम् ।। ४ ॥ एवमुक्तसंनिकर्षयलादुक्तेषु विषयेषु प्रथमजात प्रत्यक्षं विश- कलिततत्तद्विषयगोचरतया निर्विकल्पकं यद्यपि, अयापि द्वितीयजात सविकल्पकं सपकारकं भवतीत्यभिसंधाय सविकल्पकं वक्ष्यन् सामान्य- विषयये परं प्रत्यक्षं निष्प्रकारकमेवेत्याह- ५. सामान्यविशेपेषु सामान्यविशेषाभावात् तत एव ज्ञानम् ॥ सामान्ये सत्तायां सामान्यविशेषेषु च द्रव्यत्वघटत्यादिषु सामान्यम्य विशेपम्य वा कस्यचिदवर्तमानत्वात् ज्ञानं तत एव सत्ता- द्रव्यत्वादिसामान्यविशेषमात्रादेव ; सामान्यविशेषान्तरानपेक्षमेवेत्यर्थः । जाती जात्यनहीकारात् जाते. स्वरूपत एव भानम् । अतो जाति- प्रत्यक्षमालोचनात्मकं निष्पकारकमिति यावत् । एवञ्च विशिष्टप्रत्यक्षे विशेषणज्ञानस्य कारणत्ये, तत्र विशेषणे विशेषणम् तत्रापि विशेषणान्तर- मित्यनवम्यया विशिष्टपत्यक्षम्यवानुदय इति शङ्का न कार्या, सामान्य- रूपविशेषणज्ञानम्य नियकारकस्य प्रथमं भावादित्युक्तं भवति ॥ ५॥ प. सू ५. परापरजातिविषयक शन तत एव सनिकादिव भवति । ननु स्वगनजात्यन्तरस्य संनिर्णोऽभि हेतुः । जती जात्यभावात् । N ·विशिष्टप्रत्यक्षम्] वैशेषिकदर्शनम् । 253 अथ तजन्य सविकल्पकमाह- ६ सामान्यविशेषापक्षं द्रव्यगुणकर्मसु ।। (३१९) अय घट, इद रूपम् , अय शब्द , इद ज्ञानमित्येव बाह्य- मान्तर या सर्वं ज्ञान सामान्यविशेषापेक्ष घटत्वरूपत्वादिसामान्यविशेप- प्रकारम् । प्रत्यक्षे विषयम्य कारणत्वात् द्रव्यगुणकर्मप्रत्यक्षस्य च प्रकार- तया सामान्यविशेषविषयकत्वात् सामान्यविशेषकारणकत्वमित्यभिप्रेत्य तदपेक्षमित्युक्तम् ॥ ६ ॥ तदुपरितन सविकल्पमाह- ७. द्रव्ये व्यगुणकमपिक्षम् ॥ (३२०) घण्टावान् शुक्लो गौर्गच्छतीति ज्ञान घण्टा वादिसामान्यविशेष विशिष्टघण्टादिरूपद्रव्यादिप्रकारकम् । एवम् अह ज्ञानी सुखीत्यादिमान- सप्रत्यक्षमप्यत्र विवक्षित मन्तव्यम् । उपरि पृथक आन्तरप्रत्यक्षानि रूपणात् ॥ ७॥ पूर्वसूत्रे द्रव्ये इति सप्तम्यन्तेन द्रव्यमाने गुणकर्मापेक्षत्वमुक्तम् । तत्र यथा द्रव्ये द्रन्यापेक्षत्वमन्ति, तथा गुणादावपि गुणाद्यपक्षत्व स्यादिति शङ्कायामाह- ८. गुणकर्मसु गुणकर्माभावाद् गुणकमपिक्ष न विद्यते। (३२१) ज्ञानमिति शेष ॥ ८ ॥ एवं विशिष्टज्ञाने पिशेषणप्रकारकत्वमुक्तम् । प्रकारम्य च किञ्चित्सरन्यसापेक्षत्वात् येन सबन्धेन प्रकारे गृह्यते, स सरन्धोऽप्यप क्षित एव । नैतावन्मात्रम्। किन्तु विशिष्टनानात् प्राक् ताशविशेषण- ज्ञानमप्यपेक्षितम् । अन्यथा हि सयोगसंनिकर्पाद् द्रव्यस्य, सयुक्तसम- ·254 संनिक इति समवायोऽपि कारणम् । अत एव पीत: शड्त इति ज्ञानं वशेपिरमायनसहित [विशिष्ट प्रत्यक्षम् वायसनिकर्षाद् गुणादेरिति तत्तसंनिकर्पतः तचद्वस्तुज्ञाने, गोत्वम् , व्यक्तिः, रूपं, गमनमित्यादिप्रक्रियया विशकलितस्वतन्त्रतत्तद्भानमेव स्यात् । तत्तत्संनिकर्पस्य ततज्ज्ञानमात्र कारणतायाः क्लप्तत्वात् । तथा च निर्विकल्पमेव प्रत्यक्षम् । सविकल्पं तु प्राचीनवासनावशकल्पितपरस्पर- वैशिष्ट्यावगाहितया कल्पनामात्रमिति सौगतसरणिसंचारः स्यात् । अतः केवलसंनिकों विशकलितज्ञानहेतुः ; विशेषणजानसहितसंनिकर्षः सवि- कल्पकहेतुरिति स्वीकर्तव्यमित्याशयेनाऽऽह-- ९. समयायिनः श्वैत्यात् श्वैत्यबुद्धश्च श्वेते बुद्धिः ते [एते] कार्यकारणभूते ॥ (३२२) समवायप्रतियोगिमून श्वेतरूपं यत् , या च श्वेतरूपबुद्धिः तदु- भयस्मात् अयं श्वेत इति रूपविशिष्टद्रव्यवुद्धिः। अतः ते श्वेतद्रव्यबुद्धि- चैत्यबुद्धी कार्यकारणभूते इति । एते इति पदरहितमेव सूत्रं सर्वे उदाहरन्ति, यथा भाप्यकृतः । तत्सत्त्वे ते वैत्यत्वदैत्यबुद्धी एते श्वैत्यबुद्धिश्वेतबुद्धी च कार्यकारणभूते । यथायथमेकत्र कार्यतायाः, इतरत्र कारणतायाश्च सत्त्वादित्यप्ययः सुवचः । अत्र श्चैत्यबुद्धेरित्य- नुक्ता श्वेत्यादित्यप्युक्तिः-- यथा लिङ्गज्ञानात् साध्यज्ञानम् , तथा श्वेत्यज्ञानात् श्चेतनानमित्येव न मन्तव्यम् ; उक्तरीत्या प्रत्यक्षे श्वैत्यस्य प्रकारतथा तु चैत्यमपि कारणमिति गमयितुम् । एवं समयायिन इत्यपि समवायस्यापि कारणत्वसंबित्तये । श्वत्यग्रहणे हि संयुक्तसमवायः प्रमः । पीतरूपतज्ज्ञानयोः सद्भावेऽपि शङ्के पीतसमवायाभावात् । अनो विशिष्टपमा प्रति विशेषणतत्संबयविदोपज्ञानानि कारणमिति ।

·- द्रष्यप्रत्यक्षानपेक्षा वैशेषिकदर्शनम्। ८.१ १० 255 विटोप्यज्ञान तु विशिष्टज्ञाने न कारणम् , अनुपपत्यभावात् । सामान्य- प्रत्यासत्तिजन्यस्य धूमत्वविशिष्टसक्रघूमज्ञानस्य विशेष्यभूतसर्वज्ञान विनैव जायमानत्वाच ॥ ९ ॥ एव विशेषणज्ञान पूर्व स्थित सत् कारणमित्युक्तिमात्रेण, 'सर्वत्र समनन्तरप्रत्यय कारणम्'इति योगाचारवौद्धपक्ष इष्ट इति न मि तत्र्यम् । पूर्वमुद्धिसामान्यमुत्तरवुद्धौ कारणमित्यनहीकारादित्याशयेनाह- १०. द्रव्येप्वनितरेतरकारणा ॥ (३२३) द्रव्येष्विति विशेष्यविशेपणभावानापन्नेवियर्थ । 'बुद्धय इति विपरणम्यानुपग । विशेष्यविशेषणभावानापन्नेषु वस्तुपु क्रमेण जाता नील्पीतादिबुद्धयो घटपटादिबुद्धयश्च अनितरेतरकारणा । इतरस्य कारणम् इतरकारणम् , इतरत् इतरकारण यासा ता इतरेतरकारणा । तथा नेत्यनितरेतरकारणा । कदाचिद् घटज्ञान विनाऽपि पटज्ञानोत्पत्त्या पिपरिवर्ताच्च व्यभिचारादिति भाव । कपालसमवेतघटादिप्रत्यक्षेऽपि संयोग एव सनिकर्ष , न तु सयुक्तकपालादिसमवाय इति न घटप्रत्यक्ष कपारस्य सनिकर्षघटक्तयापि कारणत्वमिति च भाव ॥ १० ॥ ननु तर्हि कुतो घटबुद्धिकाल एव पटवुद्धिर्न भवति । कारणत्वे तु तत्पश्चाद्भाव उचित । तत्काले चारब्धजनि पश्चाद्वा कथ जायत इत्यत्राह--- ११ कारणायोगपद्यात् कारणममाञ्च घटपटादियुद्धीना प्रमो म हेतुफ्लभायात् ॥ (३२४) घटवुद्धिपटबुद्धयो कदाचित् क्रमेणैवोत्पति न हेतुफ्रभावात् कार्यकारणभावात् । किन्तु घटसद्भावकारणम्य पटसद्भावकारणस्य च . ।

·. 256 वैशेषिकरसायनसहित [अधिकापेक्षप्रत्यक्षम् युगपदसमावेशात् । ननु घटपटसद्भावकारणयोरयोगपद्ये घटपटयोरयो- गपा स्यात् । पूर्वोचरभावरूपः क्रमः कथमिति चेत्-तत्कारण- क्रमात् । तथाच विशिष्टज्ञानप्रकारीभूतधर्मविषयकज्ञानं विशेषणज्ञान यत् पूर्वम् , तदेव कारणमिति । विरक्तस्यापि वैदिकस्य घटपटयोनिय- तत्वात्तयोरुपस्थित्यतिशयाद् ग्रहणम् ॥ ११ ॥ संनिकर्षकरं द्रव्यं सर्वप्रत्यक्षकारणम् । सविकल्पं स्वप्रकारधीज चाहाष्टमादिमे ॥ इति वैशेषिकरसायनसहिते वैशेषिकदर्शने अष्टमे प्रथममाहिकम् ।। - अथ अष्टमे द्वितीयम् एवं निर्विकल्पकम् , अयं घटः, घण्टावान् शुक्लो गौर्गच्छती- त्येवं विशिष्टज्ञानम् , विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानञ्च क्रमिक सर्वाशे प्रत्यक्षमुपपाध, “प्रत्यक्षाप्रत्यक्षविषयमिथ नानेन्द्रियग्राहमिश्र प्रत्यक्षा- दिरूपं ज्ञानमपि भवति । तत्रापि समनन्तरपूर्वजातविशेषबुद्धिरिव व्यवहितकालोत्पन्न विशेषणबुद्धिरपि संस्कारद्वारा कारणं भवतीत्यादि- विशेषमभिप्रेत्य कानि चिदुदाहरति- १. अयमेप त्वया कृतं भोजयनमिति बुध्द्यपेक्षम ॥ (३२५) अत्र एकैकपदार्थज्ञानमपि पूर्वज्ञानसापेक्षम् । तथा हि न हि घटादिपदानामिव अयमादिपदानां जातिविशिष्टव्यक्तिमात्रपरता । उप.सू २. विशिध्वैशिष्ट्यावगाप्रित्यक्षनिष्पत्तिविधिरच्यते । अयमित्यादि एकमपि पुस्सिापेक्षमिति । - ·विशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्षम्] वैशेषिकदर्शनम् । ८ २ १ 257 इदमस्तु सनिकृष्ट समीपतरवति चैतदो रूपम् ' इति पुन अय- मिति सनिकृष्टार्थवाचि , एप इति सनिकृष्टतरार्थवाचि। सनिकर्पश्च परत्वापरत्वाकरगोक्तरीत्या न्यूनसयुक्त सयोगपरम्परारूप । तथाच नानासयोग–नन्यूनत्वादितावदर्थज्ञानाभावे जयमिति ज्ञान नोदेति। एप इति ज्ञानात् प्राक् च तादृशन्यूनत्वेऽतिशयविशेषोऽपि ज्ञातव्य । एव समिति अभिमुपपुरुषवाचि । अभिमुखत्व च समोध्यत्र विव- क्षितार्थनोधाश्रयत्वेनेष्टत्वरूपम् । तावदर्थजाने सति त्वमिति ज्ञानमु- देति । कृतमिति अतीतकृतिविषयार्थकम् । अतीतत्व च वर्तमानध्व- सप्रतियोगित्वम् । भोनयेत्यत्र भोजनमुदरप्राप्त्युद्देश्यकगलाघस्सयोगानु- कूल व्यापार । तदनुकूल व्यापारो णिमर्थ । ल्युटो रिधि प्रार्थना वाऽर्थ । स चानेकार्थघटितखरूप । एनमिति अन्वादेश सकृदेतत्पदरोधित सनिकृष्टतरार्थगोचर । एव तृतीयाद्वितीययो र्तृत्वकर्मत्वरूपावर्थ विशेषौ विवेचनीयौ । अत्र निरुक्तेष्वर्थविशेषेपु केचिदशा प्रत्यक्षा , अप्रत्यक्षाश्च केचिदिति विवेचनीयम् । एव प्रत्येकमेव नानार्थगर्भत्वे स्थिते,' अयमेष (पूर्व किश्चित् सनिकृष्ट इदानीमतीय सनिकृष्ट ) स्वया कृतम् , 'भाजन पुरुष' मिति वाक्यत्रयकरणे, तथा, 'अयमेष = ईदृशगुणसम्पन्नोऽय एप अपेक्षितभोजनीयपुस्परिशेपरूप , अत एन पात्रभूत पुरुष व त्वया सश्रद्ध कृतमोदनादि भोजये ति वाक्यद्वयकरणे वा एतादृश- विशिष्टज्ञानस्य (प्रत्यभिज्ञादिरूपस्य) ईदृशावाक्यप्रयोगमूलभूतस्य वक्तृ- गतम्य तदीयतत्पूर्वकालिकनानाजानमापेक्षत्व सुतरामिति । . 17 ·2.58 वैशेषिकरसायनसहित अर्थसंज्ञा किञ्च अग्रमेप इति हि सोऽयमितिवत् पूर्वदृष्टप्रत्यभिज्ञा ! त्वया कृतमिति पूर्वदृष्टकृतिस्पारणम् । भोजनमिति एनमिति पूर्व- गृहीतपुनर्ग्रहणमिति सर्व बुद्धयपेक्षम् ॥ १॥ व्यवहिताव्यवहितनानाविधपूर्वज्ञानापेक्षायां युक्तिमाह- २. दृऐपु भावाददृष्टेप्यभावात् ॥ (३२६) दृष्टेषु पूर्वज्ञातेषु सत्सु अस्य विशिष्टज्ञानम्य भावात् उत्पत्तेः, अदृष्टेषु अज्ञातेषु चानुत्पत्तेरन्ययव्यतिरेकाभ्यां बुद्ध्यपेक्षत्वं बुध्यत इति ।। २ ।। एवं जायमानेषु विविधेषु प्रत्यक्षेषु कम्य मुख्य विशेष्यत्व- मितीदं व्युत्पादयति- ३. अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु ॥ (३२७) द्रव्यगुणकर्मणामर्थशब्दपरिभाषितत्व मन्तव्यम् । तेपामेव यथा- यथं प्रत्यक्ष मुख्यविशेप्यत्वात् । सामान्यादिकं तु प्रकारमूतमेव ; विशेप्यम् । इह गोत्वमिति लौकिकानुभवाभावात् । अर्थशब्दो धर्मिपरतया प्रयुक्तः, यथा--' अनुमेयेनार्थेन देशविशेपे कालविशेष वा सहचरितमनुमेयधर्मान्विते चान्यत्र सर्वस्मिन् एकदेशे वा प्रसि- द्धम् ' (क) इति ; 'यस्यार्थिस्यैकदेशः' इति च । तथाचानेन सूत्रेण प्रत्यक्षमिन्द्रियसनिकृष्टद्रव्यगुणकर्मान्यतममुख्यविशेप्यकमित्युक्तं भवति। न तु इत्यमुम्ल्यविशेयकमेव ; प्राणादिजन्यगन्धादिप्रत्यक्षे तद योगान् । सामान्यविशेप्यकं तु प्रत्यक्षं न। अत एव योग्यस्यापि न

·259
अथसज्ञा]
वैशेषिकदर्शनम् । ८.२-४
पृथिवीत्वभ्य परमाणौ न प्रत्यक्षम् । तद्धि पृथिवीत्वविशेष्यक
वा पृथिवीत्यप्रकारकपरमाणुपिशेप्यफ वा पृथिवीत्वप्रकारकघटा-
दिविशेष्यक वा । नाद्य , अनङ्गीकारात् | न द्वितीय , परमा-
णोरतीन्द्रियत्वात् । न तृतीय , तदा घटादौ सनिकर्षाभावात् ।
तत्सत्त्वे च तस्येष्टत्वादिति । ननु प्रथमजात घटादौ घटत्वादिसामान्य-
विशेषप्रत्यक्ष तद्विशेयकमेवेति चेन्न-विशेप्यताया प्रकारताशालि-
ज्ञानमात्रनियततया निप्पकारकज्ञानम्य निर्विशेष्यकताया अप्यावश्यक-
स्वात् । किन्तु सविषयकत्वमात्र तस्येति ॥ ३ ॥
एव तावत् प्रत्यक्षे विषयरूप कारण शोधितम् । अथेन्द्रिय-
रूप कारण चतुर्थद्वितीये कापृथिव्यादिनिरूपणावसरे निरूपणीयमत्र
निरूपणाभिसधिना तत्रोपेक्षितमस्ति । तदत्र शोध्यते । तत्र, सर्वस्या-
पीन्द्रियस्य सर्वभूतप्रकृतिकत्वाविशेषात् किमिति घ्राणेन गन्ध , रसनेन
रस इति ग्राह्यप्राहक यवथा । तथाच यथा आहङ्कारिकाणि इन्द्रिया-
णीति सायक्षे एकाहवारजन्यत्वारिशेषात् सभ्य सर्वग्राहित्वा-
पत्तिदोप , तथा स वैशेपिकपक्षेऽप्यापततीति शङ्का परिहरति-
४ द्रव्येषु पञ्चात्मस्व प्रतिषिद्धम् ॥ (३२८)
द्रव्येषु द्रव्यनिरूपणाध्यायगते चतुर्थद्वितीये, यद्वा द्रव्येषु
शरीरेन्द्रियविषयरूपकार्यद्रव्येषु पञ्चात्मक्त्व पञ्चमूतोपादानक्त्व प्रति-
पिद्धम् । अत सर्वम्य प्रकृतिकत्वाभावानास्मत्पक्षे स दोष इति ।
अनेन सूत्रेण, 'प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाणा' मिति सूत्र न शरीरमात्रविषयमिति
स्पष्टम् ॥४॥

·260 वैशेषिकरसायनसहितं [इन्द्रियप्रकृतिः नन्वेवमप्यस्माभिः सर्व शरीरं पार्थिवमिति प्राभाकरवत् अनङ्गीकारात् पृथिव्यायेकैकद्रव्येऽपि शरीरेन्द्रियादिभेदस्येष्टत्वात् पार्थिवशरीरगतानि सर्वाणीन्द्रियाणि पार्थिवानि आप्यशरीरगतानि चाऽऽप्यानीत्येवं व्यवस्थासिद्ध्या तत्र पार्थिवरसनादीनां घ्राणादिवद् गन्धादिग्राहकत्वं किं न स्यात् ; एवमाप्यादावपीति इन्द्रियतत्त्व- मविदुषः शां परिहरति- ५. भूयस्त्वाद् गन्धवत्त्वाच पृथिवी गन्धज्ञाने प्रकृतिः॥ (३२९) तथाच पार्थिवाप्यादिसर्वशरीरगतमपि घाणं पार्थिवमेव । एवं सर्वत्र रसनमाप्यमेवेत्येवं स्वीकारान्न दोप इति भावः । गन्धज्ञाने । ज्ञानपदं करणे ल्युडन्तम् । गन्धग्राहके घ्राणे सर्वत्र पृथिव्येव प्रकृतिः उपादानम् । ननु पार्थिवत्वाविशेषात् सर्व देहगेहादिकमपि किं न गन्धग्राहकमित्यत्रोक्तं भूयस्त्वादिति । भूयस्त्वमाप्याद्यनभिभूतकेवल. पार्थिवद्रव्यारब्धत्वम् । यथा समानतन्त्रेऽपि (३-१-७१), 'तद्वध- वस्थानातु भूयम्त्वात् ' इति । नन्वेवमपि गन्धवत् पार्थिवरूपादिक- मपि प्राणेन किं न गृह्यत इत्यत्रोक्तम् गन्धवत्त्वाच्चेति । गन्धस्यैव तत्रो. कटता फलबलेन कल्प्यत इत्यदोप इति । तद्युत्कटत्वे तस्ये- न्द्रियगन्धस्यापि घ्राणेन ग्रह्णापत्तिरिति चेन्न-केवल्याणस्येन्द्रियत्वा- भावात् गन्धविशिष्टतव तम्य तथात्वात् । पश्टितया ग्राह्यत्वं न भवति । तम्य ग्राह्यतया पृथक्कारे अवशिष्टम्य धय॑शम्य ग्राहकत्वाभावात् । तदप्युक्तं तत्रैय, (७२) 'सगुणाना- मिन्द्रियभावात् ' इति । न केवलमयं परिहारमार्गः ; उत्कटम्यापि । तथाच ग्राहककोटि .

·261 ६ इन्दिरप्रकृति] वैशेषिकदर्शनम् । ८ २.६ तम्यनुत्त्वादिषगादग्रहणमित्यपि सुपचम् । तथाचानभिभूतपार्थिवा- रब्धत्यम्बात्कटगन्धवत्त्वम्य च प्राणे आवश्यक्त्यात् घाणे पृधिन्येवो- पादानमित्यर्थ ॥५॥ एव रसनादीद्रियाणामपि प्रतिनियम इत्याह --- तथऽऽपस्नेजो वायुश्च रसरूपाविशेषात् ॥ (३३०) भूयस्त्वात् रमरताच जापो रसनाने प्रकृति । भूयम्त्वात् रूपवत्त्वाच रूपनाने प्रतिस्तेज | भृयत्त्वात् म्पर्शवत्त्वाच म्पर्श जाने प्रकृनिर्वायुरिति । एव सूत्रत्रयमेन विगिय पटित योमवत्याम् । रमेत्यादि । रसनादौ रसाढीना प्राणे गधम्येवोत्क्याविशेषादित्यर्थ । यद्वा म्य नाम समिन्द्रिय पारिवम् , गन्धरसरूपम्पर्गम ये कम्य चित् बचिदुत्कटत्वाटेकेन एकैकगुणमात्रग्रहणमिति म्यादित्याशङ्का समयिनु रसेत्यादिपदम् । गन्धम्येन रसाढे पृथिवीमातात्तित्वात् आदेर तद्वत्त्वामियोपात् पिनिगमनाचिरह । तत्र वायो म्पर्श मागम्य सत्त्वात् अनमोरेफेकरमरूपतत्त्वेन च तेपा प्रकृतित्व- मुचितम् । पृथिव्या मर्मस्परलेन चयुष पार्थिव किं तत्रत्य रूप- मिति दुरसधारम् । तथा रसनम्य पाथिवत्वेऽपि । रसनम्य जली- यत्वे च मधुररमो रमन इति मुवचम् । एवमिन्द्रियद्वयम्य मूतद्वय कार्यत्वेऽन्यम्यान्यमृतनन्यौचित्तात् म्पर्शमात्रयो वायो स्पर्शन विमा, तेन च प्रसिरिनि चयुमो मास्वरशुकम्पनियसिद्धि । मोऽनादौ रसादिगुणानामान्तरदिशेपाभावात् एक्त्वान् रसनादे आप्यादित्वमिति । दहिग्योमवतीरीत्या जादे प्रवृत्तिमाघरमूव- ·262 वैशेपिरमायनमहित [अभावपदार्थः तयसत्त्वे तु तदुपरि इदं सूत्रं सर्वेषामिन्द्रियाणां पार्थिवत्वशङ्कापरिहा- रार्थमेव प्रवृत्तं वक्तव्यम् । तथेत्यन्य पृथिवीवत् अवादेरपि रसादि- मत्त्वाविशेषात् पूर्वोक्तगमकबलाचाबादेरेव प्रकृतित्यमित्यर्थः । प्राणादेः पार्थिववादिसाधकानुमानविशेपाश्चान्यन्त्र द्रष्टव्याः। श्रोत्रम्येन्द्रिय- त्वेऽपि किञ्चित्प्रकृतिकत्यामावादनुक्तिः । कर्णश-कुल्यवच्छिन्न आकाश एव हि श्रोत्रम् । मनः पुनरिन्द्रियमपि अभौतिकं पृथग्द्रव्यं प्रागेव निमपितमिति तन्न प्रस्तोतव्यमिति ॥ ६ ॥ बुद्धचपेक्षाध्यक्षशेपमतिपरिभाषणम् । प्राणादेः पार्थिवत्वादिनिर्णयोऽष्टमान्तिमे ॥ इति शेषिकरसायनमहिते पैशेषिकदर्शने अष्टमे द्वितीयमादिकम् । इत्यष्टमोध्यायः ॥ अथ नवमोऽध्यायः एयमष्टमे लौकिकमावप्रत्यक्ष निरूपितम् । अथावशिष्टमामिला- हिके निरुध्यते । तगाभायन्येशिकायममोपानीवियप्रन्याय) तवार्य दक्षिमभावमेव चतुर्विध प्रागनुहं पूर्व म्यापयनि- १. निगुपयशामाग प्रागमन् ॥ (३५) मन्शावादिभिः फायरि पाकिमहा मदिति मन्यते । तसुटम् । भविष्या पटादिय. पागमदेय । कुन. ! जगरना ·ध्वस] वैशेषिकदर्शनम् । ९-१-२ 203 क्रियाया , घटगतैकत्वस्य गुणस्य, अय घट इति व्यपदेशस्य च तदानी- मभावादिति । तथा च यत्र देशे कपालादौ कार्य समवायेनोत्पद्यते, तत्र तत प्राक् तदभाव इति सिद्ध प्रागभाव ॥ १ ॥ २. सदसत् ।। (३३२) सत् कपालादौ घटादिक पश्चात् अवयवविश्लेषे सति असद् भवति । कुत ? अनन्तरमपि कियागुणव्यपदेशाभावात् पूर्वोक्तात् । अतो नसोऽपि सिद्ध ॥ २ ॥ ननु प्रागृवं च घटादिक तत्त्वेनास्तीति पक्षस्तु मा भूत् । अथापि कपालद्वय—बहुतन्त्वाद्यपेक्षयाऽन्यस्य घटपटादेस्तत्सत्ताकालेऽप्यनुपल- म्भात् घटादिक कपालादिरूपेण सर्वदा सदेवेति शङ्का परिहरति- असत. क्रियागुणयपदेशाभावादर्थान्तरम् ॥ (३३३) सदित्यनुवर्तते । असत इति पञ्चमी । सत् असतोऽर्थान्तरम् । प्रागूर्ध्वञ्च सत् कपालादिक घटायपेक्षयाऽन्यदेव । घटादौ दृष्टाना क्रियागुणव्यपदेशाना पूर्वोक्तानामनाभावात् । मिथो विरुद्धधर्मोपलम्भे सति धर्मस्यकल्पनायोगात् । अन्यथा घटपटयोरप्यैक्यापत्ते । घट- कपाल्योरभेदे घटत्वजाते कपालेऽप्युपरम्भापत्तेश्च । जातेयक्ती सर्वदा सत्त्वात् । अपयवारयविभेदश्च प्रागेव स्थापित । तसिद्ध पूर्व पश्चाच्च कार्यद्रव्यस्याभाव एवेति ॥ ३ ॥ ४. सच्चासत् (३३४) चार्थ समुच्चय साहित्यम् समानदेशकारकत्वम् । तथाच यदा यत्र घटादिक सत् , तदा तोव तदसद् भवति । क्थमिति चेत् - ३ ·264 वैशेषिकरसायनसहित [अन्योन्याभाव: यथा गन्धादिक -पटाद्यात्मना । यद्वा सत् भवत् असत् अभवत् । पुरोवर्ति यद् घटादि, तत् घटादिरूपेण भवदपि पटाद्यात्मना न भवति । अो घटरूपेण सत् तदैव पटरूपेणासच्च भवतीति तादात्म्याभावो नाम अन्योन्याभायोऽपि कश्चिदम्तीति ।। ४ ॥ ५. यचान्यदसदतः, तदसत् ॥ (३३५) यद् वस्तु अतोऽन्यद् भवति उक्तत्रिविधासद्विलक्षगं भवति-- न प्रागसदिति ; न पश्चादसदिति ; न वा तद्देशे तत्काल एवासदित्यु- च्यते ; अथाप्यसदेव--तच्चासदिति मन्तव्यम् । जलादावसत् । न हि तस्य तत्र प्रागभाव. प्रध्वमाभावोऽन्योन्याभावो वा । अतोऽयमुक्तातिरिक्तोऽत्यन्ताभाव इति ॥ ५ ॥ एवं चतुर्विधान अभावान् उक्ता तज्ज्ञानोत्पत्तौ कारण दर्शयति-- ६. असदिति भूतप्रत्यक्षाभायात् भूतस्मृतेर्विरोधिप्रत्यक्षयत् (३३६) भूतशब्दो भावरूपप्रतियोगिपरः । इदमसदिति ज्ञानं प्रति योग्यनुपलब्धेः प्रतियोगिस्मरणाच्च भवति । यथा विरोधिवत्यक्षम् । औण्यादेः शैत्यादिविरोधित्वेन रूपेण प्रत्यक्षे हि औप्प्यायधिकरणे शैत्याद्यनुपलब्धिः शैत्यादिम्मृतिश्चापेक्षिना, तद्वत् । यत्किश्चिदेकामावविषयकत्वे प्रक्रमानुरोधात् प्रागभावप्रत्यक्षमेव प्रथम वक्तव्यं स्यात् ; न धंमप्रत्यक्षम्। सूत्रेषु अमन् अभाः इति सामा न्यपदस्य विशेपमंकोच विना सर्वग्रहणेन निर्वाहो युक्तः ॥ ६ ॥ चनुयभावेषु प्वंयस्य प्रत्यक्षारणपुच्यने. विरोधिन प्रतियोगिनः पूर्वकाले यथा प्रत्यक्षम् , तथा पंसस्याति पश्चात् प्रत्यक्षम् । तदा पटप्रत्यक्षामायात् पूर्वस्थितघटस्मरणाच। अस्य सूत्रस्य उप सु.६.

·अभावप्रत्यक्षम्] 265 वैशेषिक्दशनम् । ९१७ , . एव तावत् असच्छन्डेन प्रामात् तदनुरोधेन, घटोऽसन् पटोऽमनिति ज्ञान प्रदर्भ तत्र हेतुरुक्त । अत्रैवमाशङ्का--असत्पदस्य न सत् अमदिति विग्रहे सद्विन्नमित्येवार्थलाभात् कथ प्रागभावादित्रय तेन नाध्येत । एवञ्च सर्वत्रान्योन्याभावेने निर्वाहादन्यत् अभावत्रय नै स्वीकार्यम् । अथ घटो नास्तीत्यादौ घटमात्रस्य प्रतियोगित्वानुभव इति कृत्वा समिभावमहीकृत्य असदित्यम्घ अभावप्रतियोगीत्यर्थविवक्षया सौभावसाधनमिप्यने, तापताऽसि तेषा प्रत्यक्षमुपपादित न भवति । अनुपलभ्यमानम्य घटादेरेव विशेष्यत्वात् । इन्द्रियेण स्वसनिकृष्टमुख्य विगे कज्ञानस्यैव जननात् । घटादेश्चामनिकृपत्वात् उक्तज्ञानस्य प्रत्यज्ञात्यायोगेनाम्याभावप्रत्यक्षसमर्थनाक्षमत्वात इति । तनाह- तथाऽभावे भावप्रत्यजत्वाच (३३७) तथाऽभारे । या अभावप्रकारक घटादिप्रतियोगिरिशेप्यक घोऽसन्निति, एवं प्रतियोगिप्रकारकमभावविशेयकमपि ज्ञान भवति । घटा नाम्ति, घटम्याभाव इत्येवमित्यर्थ । तथाच तत्रेन्द्रियसन्कृिष्पस्या भावम्पैर विशेप्यत्वात् ज्ञानम्य प्रत्य तत्व नानुपपन्नम् । मारसत्यक्षत्वाकारमुपपाद्य कचित् प्रतियागिदिशेयकमपि पूर्वोक्तज्ञान प्रत्यक्ष भवतीत्युक्ताऽपि शङ्का परिहतु भारपत्य तत्वाचेति । न खलु प्रति यागिस्मरणमेवाभावजानकारणमिति नियम , कचित् प्रतियोग्यनुभव म्यापि समयात्। जत प्रतियोगिज्ञान कारणम्। तथाच यत्र देशद्वय उप मू ७ प्रागभाने प प्रत्यक्ष भवति, कार्य प्रति मरणाना तुरीत त्वा ७ एव सर्वत्रा दाना मिालताना प्रयो।

·266 प्रत्यक्षम् । प्रत्यक्षं वैशेषिकदर्शनम् । ९-१.८ [अभावप्रत्यक्षम प्रत्यक्षम् , एकत्र देशे घटप्रत्यक्षञ्च, तत्र, प्रतियोगिनोऽपि घटं हन्ते निक्षिप्तवति च पुसि, 'अयं घट एतस्मिन् देशेऽसन् ' इति ज्ञानमभावं घटञ्च युगपदेव साक्षारर्वदुत्पद्यत इति । अतो भावस्य प्रतियोगिनः क्वचिदभावग्रहकाले प्रत्यक्षत्वाच्चामावज्ञानं भवतीति ॥ ७॥ अन्योऽन्याभावः प्रतियोगिमत्यपि देगे सुगमः । यथा घटाधि- करण एव भूप्रदेशे, अयं न घट इति । तथाच तत्र प्रतियोगिनः प्रत्यक्षमेव प्रायो भवेत् । अतो भावप्रत्यक्षत्वकथनादन्योन्याभावप्रत्यक्ष सम्यगुपपादित भवतीत्याशयेनाऽऽह-- ८. एतेनायटोऽगौरधर्मश्च व्याख्यातः (३३८) एतेन अभावप्रत्यक्षे भावस्मृतिर्भावप्रत्यक्षमपि वा हेतुरिति कथ- नेन अघट इत्यादिकं व्याख्यातम् । अयमघट इत्यत्र घटप्रत्यक्षमेवा- भावज्ञानकारणमिति सुवचत्वात् । एवमगौरित्यपि । भावम्य प्रत्यक्षासंभवे स्मृतिरमि हेतुरेव, यथा अयमधर्म इति धर्मभेदग्रणे। धर्मभ्या- दृष्टस्यातीन्द्रियन्येन प्रत्यक्षम्य दुरुपपादत्वात् । ननु धर्मभेदः कुत्र प्रत्यक्षः, न तावद् रूपाढी, पुण्यविरोधिनि पाप एवाधर्मव्यवहारदर्श- नात् । न च पाप एव धर्मभेदग्रही विवक्षित इति वाच्यम्-पाप- स्यापि पुण्यवत् अतीन्द्रियतया तत्र धर्मभेदप्रत्यक्षायोगात् । भेदप्रत्य- टप. मू. ८. अन्योन्याभश्चयक्षमवोच्यते । गिस्मरणाधिकरणप्रणादिकारणगत्वेन । एतेन-प्रतियो ·267 . अभावालक्षम्] वैशेषिकरसायनसहित क्षेऽधिकरणयोग्यता तन्त्रमित्यभ्युपगमादिति चेत्-~-रूपादेरपि धर्मभिन्न- लेन तासन्मानविवस्यैव अधर्भ इत्युक्तत्वात् । यद्वा अदृष्ट इव विहित- निषिद्धस्यियारपि धर्माधर्मव्यवहार इष्ट इति अवर्मपद धर्मभूतक्रियापिरो- ध्यमिक्रियापरम् । एपञ्च प्रत्यक्षत्वमुपपन्नम । अधर्म इति च नातीन्द्रि- यातियोगिभेदप्रदर्शनायोक्तम् । कि तु अघट इत्यत्र भेदमात्रप्रतीनि अगौरित्या मिनचे सति प्राणित्वरूप साजात्यम् ; अधर्म इत्या पुण्यरूपधर्मविरोधित्वमपि पापगत प्रतीयत इति व्युत्पादनाय नानो- दाहरणम् । - - ननु जले गन्धो नाम्नीत्याटाक्वि मेदस्यलेऽप्यत्यन्ताभाव एव विप याऽस्तु । घटो न पट इत्यम्य घट पटत्वात्यन्ताभावयनियर्थ । अन कृतमधिकेन भेदेनेति चेत-उच्यते। हयगुणर्मणा विशेष्यतया प्रतीतावपि मामान्यादेवनुप्रभारतया प्रतीरिवाऽऽनुमति प्रागे- योक्तम् । जना घटो न पट इत्यादी धर्यविशेषणतया पटत्यादिक खातन्त्र्येणोहिम्य तदत्यन्नाभावप्रतीनिरनुभवानाम्दा। पटायन्तामा- पटवत्यपि देने, नाय पट इनि प्रतीते । अन पटभेदम्पार्थवर्णनाय अन्योन्यामार बीमार्य इति। जले गन्धो नाम्नीत्या च गन्धम्य प्रतियोगित्वमेव मभरति। जो न तत्र गन्धर- देदो विषय | गन्धका दयम्य अनरणऽरि तत्सतीतिभावात् ।।८।। यम्नु न तदर्थ ननु न प्रतियोगिनोशीद्रिय मामययम् । तथाच क्थम- धर्म युदा रणनिति चर--अत्यन्नामामह एव नियोगियोग्यता ·269 अभावप्रत्यक्षम्] वैशेषिग्दर्शनम् । ९-१-८ तन्त्रम् ; न तु अन्योन्याभावग्रहे । अत एव स्तम्भो न पिशाच इति भेदानुभवः । पिशाचो न स्तम्भ इति न प्रत्यक्षम् – प्रत्यक्षम्येन्द्रिय- योग्यपदार्थमुस्त्यविशेष्यकत्वनियमात् । एवञ्चात्यन्ताभावग्रहे प्रतियोगि- योभ्यता तन्त्रम् ; अन्योऽन्याभावग्रहे चाधिकरणयोग्यता। अथवा प्रति- योगिनान-संवन्धित्वे तत्संबन्धित्येनोपलम्भः म्यादिति ययापतिर्भवितु- मर्हनि, तत्राभावनत्यक्षनिति मर्याभावग्रहानुगमः । यदि भूतले घटः स्यात्, भूतलवृतित्वेनोपलभ्येत; यदि म्नम्भे तादात्म्येन पिशाच. संवद्धः म्यात् , तथा तसंवन्धितयाऽनुभूयेतेत्यापत्तिसंभवादभावप्रत्यक्षम् । न च पिशाचन्यातीन्द्रियता कथमेवमापादन मिति शक्यम्---नभरि- शाचोरेक्ये म्तम्भम्योपलम्भे पिशाचम्यातीन्द्रित्यायोगात् ; विरद्धधर्म- योरेकनाममावेगात् । पिनाचन्येन रूपेणातीन्द्रियत्यमित्यपि नान्नि, योग्यत्यक्तिचेजानेगपि योग्यत्वम्यावश्यकत्वात । आपादनमभवान पिगाचभेटम्य प्रत्यक्षम् । एवं तहिं यदि स्तम्भ पियाचवं म्यात- उपलभ्येन, योग्यगृतियादिन्युनन्या स्तम्भ पिशाच- त्यान्यन्तभावान्यक्षमपि कि नेप्यत इति चेत- टप्यताम् । परंतु जातेः प्रकारतया मानम्यव लौकिकन्यायोके न सिंगाचवागावानुमर , किंतु रिगानभेदानुभव एवेति निकर्षमार्ग ॥ ८ ॥ ननु यत् कटाचिदी प्रतियोग्यविकरणम् , तत्र नत्यन्त भय प्रन्याम ; नम्य कालिकामायन्येन नपायोगाहिरिन युनम् । पटयन कपालेभी पागध लोके, पटी नाम्नीतिमानः । नाम्मीनिया । अत उत्तरीया মাযার না- ·अभावप्रत्यक्षम्] वैशेषिक्दशनम् । ९ १-९ 269 अभूत नास्तीत्यनान्तरम् (३३९) अभूतमिति पदगम्या नास्तीति पदगम्यश्चाभाव एक एव। अभूत मनुत्पन्नमित्यर्थे प्रागभावो विषय । तदभिप्रायेण क्वचित् नाम्नाति प्रयोग । भूतस्य उत्पन्नम्याभावोऽभूतमिति विवक्षाया ध्वसा विषय । तदभिप्राय कमपि कचित् नास्तिपदम् । भूतम्य कचित् स्थितस्यान्यत्राभावश्चेत् अभू तपदेन,तीत्यन्ताभावो विपय इति। एवञ्च ध्वसपागभावाधिकरणे नास्तीति प्रतीति त्यन्ताभारविषयिणीति न तदर्थमत्यन्ताभावस्य तत्र स्वीकार इति । अत्र उपम्कारसमतार्थनिष्कर्षस्तु अभूतपदम् अभावाधिकरणा वृत्तिप्रतियागिपरम् । अतो गन्धादिकमभूतम् । जलात्तित्वात् । तथाच । गन्धादिक जलादौ नास्तीत्येवम् 'अभूत नास्तीति' ज्ञान अनर्थान्तरम् ध्वसादिविलक्षणात्यन्ताभावरिषयामिति ॥ ९॥ नन्वेर गेहे घटो नास्तीति प्रतिति कय निरखेत । न तावत् घ्यसपागभावयोम्तत्र भानम् , तयो प्रतियोगिसमवापिदेशत्तितया गेहे घट यसाधसभात् । नान्योऽन्याभाषम्य, घटकालेऽपि तथा प्रतीत्यापते । अत्यन्नामावस्तु कालिक तर कदाचिटाद्धधिकरणे दुरपपाद । न च पञ्चम सामयिकाभाव प्रारु परिगणितोऽस्ति इत्यत्राह- १० नास्ति घटो गेह इति घटे गेहससर्गप्रतिपेध (३००) गेहससर्ग गेहानुयोगिकघटप्रतियोगिक्सबाग । तत्प्रनिषेध तत्लागभावो घसचा तसाच घटध्वमादेर्गेहेऽसभऽपिघटपतियोगिक्सयो उप सू.१ अत्यन्ताभावनयक्षमत्रोच्यत। जरदो-अनुत्पन्नमव नश्च यत् गधादि, तत् तत्र लादौ नास्तीतिज्ञ नम् अनर्थान्तर-प्वमप्रागभावय विश्यकम् । अत्यन्ताभावविषयकमिति यावत् ।

·270 वशेपिकरसायनमहितं [संसर्गाभावः गम्य द्विष्टतया गेहमपि समवायीति संयोगध्यमो वा तत्यागभावो वा तत्र यथायथं विषय इति नानुपपत्तिः । उक्तञ्च न्यायकुसुमाञ्जली, "भूनल घटो नास्तीति संयोगो ह्यत्र निषिध्यते" इति ॥ एवं तावत् अभावलौकिकपत्यक्षमुक्तम् । इदश्च वाधान्तरसन्द्रि- यजन्य मन्तव्यम् । एवमिन्द्रियसाध्यलौकिकप्रत्यक्षमध्ये एतदनीय- वर्णनादत्रापि इन्द्रियजन्यत्यमतिरिक्तानुपलब्धिप्रमाणकत्या विध सिद्धयत्येव । । नन्वभावात्यो कः संनिकर्ष इति चेत्-इन्द्रियमंबद्धवस्व- नुयोगिकम्वरूपमबन्धः । अपमेव विशेषणतेति विशेष्यनेति चोच्यते । अमावस्य विशेपणतया विनोन्यतया वा भासमानत्वादिति ॥ १० ॥ अथालौकिकपत्यक्ष निरूप्यते । तच्च योगिनाम् । ते द्विविधा. युक्ताः वियुक्ताय । योगप्रवृता युक्ता.। योगम्य विनि-पन्नतया तत उपरताः वियुक्ताः। अनयोरेय व्युत्क्रमेण युगयुन्जानगब्दाभ्यामति कचिद् व्यपदेश । द्विविधानामप्यतीन्द्रियगोचरमप्यनीतिक प्रन्या निष्टम् । परंतु तत्र सामग्रीभेदः । नयाच माध्यम- “ अन्नविशिष्टानां तु योगिनां युक्तानां योगजधर्मानुगृहीतेन मनमा प्रियुतानां पुनधनुष्टयमानिकपन योगजधर्मानुमसामयान् दमनः यहितविपाष्टेषु प्रत्यामुपयनं" इति। नत्र प्रथमं युक्रमात प्रत्यक्ष्माह-- दर्शनमुत्पते।

·. योगिप्रत्यक्षम्] वैशेधिदशनम् । ९-१-११ 271 ११. आत्मन्यात्ममनसो. सयोगविशेषादात्मप्रत्यक्षम् (३४१) आत्मनीति खात्मपरात्मोभयपरम् । सप्तम्यर्थो विषयत्व प्रत्यक्षान्वयि । यद्वा आत्मनीत्यस्य सयोगविशेषादित्यत्रान्वय । तदा चाप्रयत्न सप्त म्यर्थ । आत्ममनसोरित्यस्य स्वात्मनो मनसश्चेत्यर्थ । नाबानयो ईयोमिथस्सयोग एव सयोगविशेषादिति विवक्ष्यते । किं तहिं ? आत्मनि विपयभूते आत्ममनउभयनिरूपितसयोगविशेष । यद्यपि विभो- रात्मन तादृशात्मान्तरसयोगो न भवति । तथा स्वात्मन्यप्यात्मसयोगो- असभवी , सयोगस्य द्विष्ठत्वात् । जथापि विशेपपदेन एतदाशङ्कापरि- हार । विशेपो वैरक्षण्यम्--आत्मसयोगस्य परम्परया सवन्धित्वरूपं मनस्सयोगस्य साक्षात्सनन्धित्वरूपञ्च । एव विशेषपदेन योगजधर्मा- नुग्रहादिविशेषितत्वमप्युच्यते। तथाचात्ममनसो सयोगविशेषादित्यस्य योगजधर्म विशेषावच्छिनस्वात्मसयोगिमनस्सयोगादिति रिशिष्टार्थ इद पदमुत्तरसूप्यन्वेप्यतीति अत्रामपदेन स्वात्ममातग्रहणम् । तथाच युनान , यदा स्वस्य यद्विपये वुभुत्साऽम्ति, तदा तद्विषयवुभुत्साविशिष्ट- खात्मप्रदेशो मन सयोज्य तादृश मन पुन सावधान यहिरपहिर्वा सगमयति । अतो बुभुत्सायोगजधर्मोभयविशिष्टस्वात्मसयुक्तमन सियागरात् म्वामान परात्मान या प्रत्यक्षयतीति। ईदृशमनस्सयोग- विशेष एवचिन्तनेत्युच्यते। अत्र प्रत्यक्षमित्येतावति पठित ये आत्मप्रत्यक्ष मिति पाठो लक्ष्यते । आत्मनीत्यम्य प्रत्यक्षमित्यत्रान्वये च तन् व्यर्थम्- उप मू.११. आत्मनि स्वात्मनि परामनि च योगिप्रत्यक्ष भवति, की आत्मा प्रत्यक्षो यस्य तन् । आत्मविषयकम् । कम्मान ' आत्ममन - सयोगे योगजधर्मानुग्रहात विशेषात् । ।

·272 [योगिप्रत्यक्षम् वैशेषिकरसायनसहितं आत्मगतं स्वगतमेव प्रत्यक्षम् ; योऽयमात्मा पूर्वमपि अहं सुखीत्यादौ सामान्यो भातः प्रसिद्धः, यश्चार्य पूर्वमान्तरग्रहणासमर्थ आसीत्, तस्यैव स्वन्येदानीमहन्त्वांशातिरिक्तातीन्द्रियाकारविशिष्टतात्मविषये, तथा सर्वथैवागृहीतपरमात्मविषये च प्रत्यक्षमित्यद्भुतशक्तिव्यक्तये । न्याय- भाष्ये (१-१-३) आत्मनीति पदं विनैवेदं सूत्रमनूदितमस्ति । तथा तद्रहितपाठादरणे तु आत्मप्रत्यक्षमित्यस्य सर्वात्मविषयकपत्यक्षमित्यर्थः । १२. तथा द्रव्यान्तरेषु (प्रत्यक्षम्) (६४२) तथति आत्ममनसो. संयोगविशेषादित्येतदन्वयार्थमुक्तम् । सूत्रे प्रत्यक्षमिति पदाभावेऽनुतिमन्तव्या। न्यान्तरेषु अतीन्द्रियेषु यावाकाशविका उमन परमाणुष्वपि योगजधर्मविशिष्टम्वात्मसंयुक्तमन- संयोगात् सावधानं कृतात् तादृशद्रव्यान्तरविषयक प्रत्यक्ष भरतीत्यर्थः । सूत्रमिदं द्रन्त्यमात्रपियकम् । अन्यविषये तु वक्ष्यते ॥ १२ ॥ अथ वियुक्तानां लांकिकं द्रव्यप्रत्यक्ष दर्शयति- १३. अपमादितान्तःकरणा उपसंहतसमाधयस्तेषाव (३४३) प्रत्यक्षमित्यनुवर्तते । एवमग्रऽपि । वियुक्ता, अममायिनान्त: करणा; येपामन्त.करणं पूर्व समाहितम; न पुन:समाधानापेक्षा । अनालाहमानों वियुक्तरयम् । ममाहितान्त.करणा अपि पधाद् योगाद् व्युरिधता अष्टाध मान्ति । तेजी न पियुनाः। किंतु ये उपमंन्तममाधा, उप. पु. १२. दम्पन्नरेगु -मामातिन दिगदिम्प ल. ध्यममान्यपियो योनिप्र यशम् । - ।

·273 योगिप्रत्यक्षम् ] वैशेषिकदर्शनम् । ९-१-१३ त एव । उपमहारः समापनम् सम्यक् पूरणम् । सुनिष्पन्नसमाधीनामे. पामपि स्वात्मान्तरद्रव्यान्तरविषयकं प्रत्यक्षमन्तीति सूत्रार्थ.। चकारः पूर्वयोगिसमुच्चये। यद्वा योगविरहेऽपि केचिदर्जुनसञ्जयादयः भगवदा- चार्यप्रसादबलेन ईदृक्छक्तिसंपन्नाः श्रुताः, 'दिव्यं ददामि ते चक्षुः, 'व्यासप्रसादात् श्रुतगन्' इत्यादे। तत्परोऽयं चकारः। अत्र प्रत्यक्ष- काले मन:समाधानराहित्यकथनात् पूर्वोक्तो विशिष्टात्ममंयुक्तमनम्सयो- गम्पो विषयमनम्मंयोग एपा प्रत्यक्षे नापश्यत इति दर्शितम् । तर्हि कथं तत् प्रत्यक्षं भवति, इन्द्रियमन्निकर्पानधीनत्वादिति चैत्-अत्र भाषितपूर्वमुत्तरम् , “चतुष्टयमनिकर्षसहिताद् योगजधर्मानुग्रहसाम- • " इति । आत्मा मनमा मयुज्यने, मनः इन्द्रियेग, इन्द्रिय- मर्थेन इति लौकिरप्रत्यक्षकलप्तः आत्ममनइन्द्रियार्थरूपचतुष्टयमबन्धि- संनिकर्ष एव कारणम् । एतम्य सूक्ष्मन्याहितविप्रकृष्टादनक्षमता योगजधर्ममाविता। ननु यम्येन्द्रियम्य यापियदर्शनक्षमता, स विषयो व्याहि तोऽपि गृह्यत इत्याम्ताम् । मीन्द्रियाणां परमाणुपरनगगनादीनामन्द्रियस्त्वं क्यम् , व्याघातादिति चेन्न-अन्नाहगेन्द्रियानासत्यमाणातीन्द्रि- यस्याहारात् । योगजधर्मम्पम कारिविगेपम्यान्मदीयमत्या इव योगिमयशे महत्त्वोत्तरूपतदेकार्थममायारोम्मयोगादीनामनपेक्षि- सन्यान् । वक्ष्यति च नमान्ये एवम्भनं मिद्धर्शनमवि इन्द्रियमापे- क्षम् । तहि किं ते प्राणनारि शृणुयु , योरेणापि नियुरित चन- त्यावेऽप्यटोपान् । आहुध पेचिटभियुक्ता, "वक् च र च - 18 ·274 वशेषिकरसायनसहित योगिप्रत्यक्षम् निपिपासति जिह्वा विहला श्रवणवत्.. " इति । अथवा प्राणा- दीनां गन्धादिगुणमात्रग्राहितया क्लप्ततया तैः सूक्ष्मव्यवहितगन्धादि- ग्रहणमेव योगिविषये युक्तम् । द्रव्यग्राहकस्य चक्षुष एव सर्वग्राहिता । स्वचो बहिःप्रसरणासमर्थतया व्यवहितविप्रकृष्टसनिकर्पोपपादने क्लेशात् । अत एव योगिन, पश्यन्ति' इत्येव व्यवहारः, न तु स्पृशन्तीति ; 'दिव्यं ददामि ते चक्षुः' इति चक्षुःपदप्रयोगश्च । अत एव च सर्व- माहितया, "सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानम्" इत्युच्यते । अतश्चाक्षुप- त्वात् प्रत्यक्षत्वं सुस्थम् । ननु कुड्यादिव्यवहितेषु देशविप्रकृष्टेषु च योगिनां चक्षुः- सन्निकर्षः स्यान्नाम ; अन्तरास्थितानां स्फटिकादिवत् प्रतिरोधशक्ति- निरोधात् । कालविप्रकृष्टानामतीतानागतानां कथमिन्द्रियसंनिकर्ष इति चेत्----अतीतानागतानामवयविनामारम्भककोटिनिविष्टा येऽवयवाः योगिप्रत्यक्षकाले स्थिताः, तैरेव योगीन्द्रियसंयोगः। इन्द्रियसंयुक्त- तत्समवायादिरूपसनिकर्षादेव तु अतीताद्यवयविप्रत्यक्षमिति स्वीकारात् । समवायस्य नित्यतया तदानीमपि सत्त्वात् । तव्यसमेवतगुणादिप्रत्यक्षं तु तत्समवेतसमवायादिना । अस्तु वा इन्द्रियसंयोगकाले यदतीतम् , तत्र तदतीतत्वमेव संनिकपः, अनागते चानागतत्वमेव स इति । नन्वक्लप्तैवंविधसनिकर्पकल्पने गौरवमिति चेन्न-लौकिकप्रत्यक्षं प्रति संयोगसंयुक्तसमवायादिपडिधर्मनिकर्षकल्पनेऽपि गौरवात् । फलबलात् कल्पनमिति तु तुल्यमत्रापि । पश्यामीत्यनुव्यवसायस्य, अक्षजत्वामावे प्रत्यक्षत्वायोगस्य च सर्वत्राविशिष्टत्वात् ।

·।
योगिप्रत्यक्षम् वैशेषिकदशनम् । ९ १-१३
275
ननु प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वात् अतीतानागतयो प्रत्यक्षे कथ
कारणत्वमिति चेत्-इन्द्रियार्थसनिर्पोत्पन्न ज्ञ नमिति किल सूत्रम् ,
न पुनरर्थात्पन्न प्रत्यक्षमिति । सयोगस्य सनिपस्यार्थवर्तमानतायामेव
सभवात्तु अर्थजत्व प्रत्यक्षस्य । नन्विदमयुक्तम् । श्यामघटे पाकाद्
रक्ते जातेऽपि सयुक्तसमवायरूपसनिकर्षात् श्यामरूपप्रत्यक्षापत्ते ।
अतोऽतीतानागतानामीशसमवायादिसनिकषणाग्रहणात् अर्थोऽपि प्रत्य
क्षेऽव्यवहितपूर्ववृत्तितया कारणमिति चेत् सत्यमिद लौकिक
त्यक्षे । अलौकिरे तु सामान्यलक्षणादिजन्यज्ञान इव योगजेऽपि सनि
कर्ष एव कारणम्-नार्थ । अत एव इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्न
ज्ञानमित्येवोत्तम् । नवेव योगिप्रत्यक्षे वर्तमानस्यापि विषयस्य कारण
ख न स्यात् । नैवम्-वर्तमानविषये इन्द्रियसयागरूपसनिकपस्य
कारणत्वात् सयोग प्रति च द्रव्यस्य समचाविकारणतया पूर्ववृतित्वावश्य
म्भावेन सयोगसनिकर्षजप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति विषय कारणमित्युक्ती
अदोषात् । समवायादिसनिकर्यस्थले तु तादृशौकिकप्रत्यक्ष प्रत्येव
विषयस्य कारणत्वमिति । अस्तु वा विषयतासबन्धेन रौकिकप्रत्यक्ष
प्रत्येव वस्तुन तादात्म्येन काग्णत्वम् । अन्यत्र च विषयस्य कारणत्व
न करप्यत इति। ननु विषयाभावेऽपि प्रत्ययाङ्गीकारे अत्यन्तासत
शशशृङ्गस्यापि प्रत्यक्षापतिरिति चेन्न-~-क्लप्तस्य सनिकर्षस्य कस्याप्य-
भावादिति युक्तमुत्पश्याम ।
ननु योगिप्रत्यक्षे कि प्रमाणमिति चेत्-~~-परमाण्वादय प्रत्यक्षा
प्रमेयत्वादित्येवमनुमानमित्याचार्या (या कु ५)। अस्तु वा केव
लानुमानस्याप्रयोजकत्वादिदोषे आगम एवात्र प्रमाणमिति ॥ १३॥

·276 . वैशेषिकरसायनसहित योगिप्रत्यक्षम् उभयेषामपि योगिनामद्रव्येषु प्रत्यक्षे संनिकर्षमाह-- १४. तत्समयायात् कर्मगुणेपु (३४४) यादशमनस्संयोगो वा यादृशबहिरिन्द्रयसंयोगो वा येषु द्रव्येषु प्रत्यक्षकारणत्वेनोक्तः, तादृशसंयोगविशिष्टतव्यसमवायात् संनिकर्षात् तद्गतकर्मगुणसामान्यविशेषप्रत्यक्षमिति । इदमुपलक्षणम्-तादृशद्र- व्यसमवेतसमवायात् तद्गतकर्भगुणवृत्तिकर्मत्वगुणत्वादिजातिप्रत्यक्षम् , यथायथ तत्तद्धटितस्वरूपसंबन्धविशेषात् तत्तद्गताभावप्रत्यक्षमपि भवती- त्यवसेयम् ।। १४ ॥ बालेन्द्रियसंयुक्तसमवायरूपः सनिकपः सास्मगुणग्रहणे नापे- क्षितः; मनःसंयुक्तसमवायेनैव निर्वाहादित्याशयेनाऽऽह- १५. आत्मसमयायादात्मगुणेषु (३४५) आत्मगुणेप्वतीन्द्रियेषु धर्माधर्मादिपु आत्मसमयाय एव प्रत्यक्ष- संनिकर्षः । आत्मप्रत्यक्षे यः संनिकर्षः कारणम् , तादृशंसनिकर्ष- विशिष्टात्मसमवाय एवेति यावत् । तेन स्वगतान् धर्माधर्मान् अध्यक्ष्य परात्मद्रव्यान्तरतद्धर्मादिसाक्षात्करणात् , यत्र यत्र स्वानुभाव्य यद् यदस्ति, तत्तत् निर्धार्थ, 'नाभुक्तं क्षीयते कर्म' इति शास्त्रश्रद्धया स्वसंचिताना पुण्यानामकृतप्रायश्चित्तानाञ्च पापाना भोगेन क्षपणमभिकाइझन् योगरी युगपदेव स्वगतसामर्यभावितानि सुरनरखरकरटसरटशाकोटकादीनि ठप. स. १४. सर्वविषयक योगिप्रत्यक्ष संभावितस्थलेषु कर्मगुणादिविण्ये इन्दियसंयुक्तसमवायम'यपेक्षते । उप. सू. १५. आन्तप्रत्यक्षे तु न बहिरिन्द्रियसंयुससमवायाद्यपेक्षा; किन्तु भात्मएमवायापेक्षेति।

·लेलिकम्] वैशेषिकदर्शनम् । १-२.. 277 सर्वप्रकाराणि शरीराण्यधिष्ठायानुभवेनैव शमितकल्मप शान्त केवलो मुक्तो भवतीति फलमरौकिकप्रत्यक्षस्य । तदिद विशिप्य वेदयितुमेतत् सूत्रमिति ।। १५॥ चतुर्विधान् अभावास्तदृष्टिं प्रत्यक्षमान्तरम् । नवमायेऽत्रवीत् सर्वाध्यक्ष युक्तवियुक्तयो ॥ इति पैशेषिकरसायनसहिते यशेषिकदर्शने नवमे प्रथमाह्निकम् । अथ नवमे द्वितीयमाहिकम् परोक्षज्ञाननिरूपणमत्र क्रियते । तन प्रत्यक्षोपजीवि प्रत्यक्षवत् पृथक्प्रमाणभूतमनुमानमादौ व्युत्पादयति--- १ अस्येद् कार्य कारण सयोगि विरोधि समयायि चेति लैडिकम् (३४५) यद्यपि न्यायरनमारायामेतत्सूत्रपाठोऽन्यथेति विमर्श दर्शितम- स्माभि । प्रकरणपश्चिकायामपि सन्धिपदघटितमेव सूत्रमुदाहृतम् । सन्धिपदस्य 'सयोगि समपायीत्यर्थपरत्वच सूचितम्-अथापि सर्वत्रो- पलव्यम्य, 'अम्येद कार्य' मित्यादे सयोगिसमरायिपदघटितम्य पाठम्याम्य भाप्ये, किरणावल्यामप्यभिमतत्वातीते न्ययाकरणमत्रादि- अत्र भाष्यम् - "शास्त्रे कार्यादिग्रहण निदर्शनार्थ कृतम् , नावधारणार्थम् । कम्मात् । व्यतिरेकदर्शनात् । तद् यथा-अध्वर्यु ओं अस्स साधनस्येद-साध्यम्, अन्य सायम्य इदं साधन- यते । ? मिति वा ।

·278 तथाच वैशेषिकरमायनसहित लैजिकम् श्रावयन् व्यवहितस्य होतुर्लिङ्गम् । चन्द्रोदयः समुद्रवृद्धेः कुमुद विका- सस्य च । शरदि जलप्रसादोऽगस्त्योदयस्येत्येवमादि। तत् सर्वम् , अस्येदमिति संबन्धमात्रवचनात् सिद्धम्"इति । ओश्रावयन्निति ; ओंश्रा- वयेति ब्रुवन्नित्यर्थः । “सूत्रे इदमित्यस्य कार्यमित्यादिना संह नान्वयः" इति कन्दल्यामुक्तम् । तथाच अस्येदमिति ज्ञानं लैङ्गिकमित्यन्वयः । 'लिङ्गदर्शनात् संजायमानं लैह्निकम् ' इति भाप्यम् । अत्र दर्शनपद- प्रयोगात् लिङ्गमेव कग्णमित्यत्र न निर्भर इति ज्ञायते । 'अस्येदम्' इत्यस्य अस्य साधनस्येदं साध्यम् इति, यद्वा अस्य साध्यस्य इदै साधनमित्यर्थः । पष्ठयर्थः संवन्धश्च व्याप्यव्यापकभावः । प्रथमतो लिङ्गदर्शनम् । पश्चाद् व्याप्यव्यापकभावविशिष्टहेतुसाध्यज्ञानम् । इदमेव च लैह्निकम् । एतस्माज्जायमाना अनुमितिवां लैह्निकम् । अत्र अस्येदमिति सर्वनामशब्दद्वयेन किं गृह्यत इत्यत्र किञ्चिदुदाहृत्य ज्ञाप- यति कार्यमित्यादिना । कार्य कारणमिति पदद्वयेन कार्यकारणभाव- संबन्धशालिवस्तुविवक्षा तात्पर्यटीकानुसारिकिरणावलीसंमता । कार्यकारणयोर्मध्ये किमप्येकं पष्ठ्यन्तेन, अन्यत् प्रथमान्तेन च यथाई गृह्यते । एवं संयोग्यपि पदद्वयेन, हेतुसाध्ययोः संयोगस्य संबन्धत्वे । एवं विरोध्यादिकमपि । घूमेनाग्न्यनुमाने, मेरीदण्डसंयोगेन बधिरेण शब्दानुमाने च कार्यकारणभायापन लिङ्गम् । शरीरेण त्वगिन्द्रियानु- माने संयोगि। विस्फूर्जता नागेन नकुलानुमाने विरोधि। तोयगतो- प्णस्पर्शन तेनोनुमाने, स्पर्शविशेषेण वाय्वनुमाने च समवायीति | संयोग्यादीनि एतान्युदाहरणानि केवलम् । अत एव तृतीयाध्यायोक्तमे- कार्थममवाय्यर नोक्तम्। चगन्देनान्यदपि विवक्ष्यते । तथाच अतश्च ·279 लैङ्गिकम् ] ९-२-२ वैशेषिकदर्शनम् । अस्येदमिति ज्ञानं लैङ्गिकमित्येव निष्कर्षः। नन्वग्नेधूमः, त्वच. शरीरम्' रूपस्य रस इति कुत्राप्यप्रयोगात् , अग्नेधूमो हेतुरिति हेत्वादिपदेन साकमेव प्रयोगात् कथं षष्ठ्या साध्यहेतुसंवन्धविवक्षा, व्याप्यव्यापक- भावविवक्षा चेति चेत्---षष्ठया. संवन्धसामान्यार्थक्तया एवं विव- क्षया प्रयोगे बाधकाभावात् । यद्वा अस्येति हेतुमत इत्यर्थः । इदमिति साध्यम् । धूमवतो वह्निः, रसवतो रूपम् , शरीरत्ववनस्त्वक् इत्येव- मर्थविवक्षा । उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं विधेये भासत इति नियमात् घूमादिव्यापकत्वम्य वह्नयादौ लाभात् इदं ज्ञान व्याप्यव्यापकभावज्ञान- रूपं सिद्धयति ॥१॥ कार्यकारणभावसंबन्धस्थल एवानुमान बौद्धैरुक्तम्---यथा वहिमान् घूमादिति । यद्यपि अयं वृक्ष शिंशपात्यादिति वृक्षतादात्म्य शिंशपाया इति तैस्तादात्म्येऽप्यनुमानमुक्तम्-अथापि तत्र शिंशपायाः वृक्षसामग्रीकार्यत्वरूपकार्यकारणसंबन्ध एव नियामक । तथा च कथं संयोगिविरोव्यादिकमन्यादृशं वहूच्यत इति न शङ्कितव्यमित्याशयेन विशदयति---- २. अस्येदं कार्यकारणसन्धश्चावयवाद्भवति (३४६) अस्येदम् अस्येदमित्युक्तसंबन्धविशेष एव ग्राह्य इत्यर्थः । कार्यकारणभावसंबन्धम्तु न निषिध्यते । सोऽपि अवयवात् एकदे- शात् उदाहरणविशेषाद् भवति । ल्यब्रोपे पञ्चमी । एकदेश प्राप्य स सनन्धो वर्तते । न तु सर्वस्थलानुगत.। कार्यकारणमावस्य निय- उप. सू. २. अस्येदमित्येवानुगतम् । कार्यकारणभावादि तु क्वाचिकम् ।

·280 वैशेषिरसायनसहितम् [शब्दस्यानुमानता - तपूर्वापरभावरूपत्वात् तद्धटकनियतत्वप्रदर्शनार्थमेव तत्र तदुक्तिः । अतो व्याप्यव्यापकभावः संबन्ध इति । अन्यथा अनुभवसिद्धनानोदा- हरणापलापापत्तेः । व्याप्यव्यापकभावसिद्धिश्चानुकूलतर्कादिति न किञ्चि- दवद्यम् ॥ २॥ अकार्यकारणस्थलेऽप्यवश्यमनुमानप्रवृत्तियों द्धैः समन्तव्या । अन्यथा कथं शब्दस्य तन्मतेऽनुमानेऽन्तर्भाव इति दर्शयितुम् , प्रत्यक्षा- नुमानातिरिक्तं प्रमाण शब्द इति सांख्यवेदान्तिमतं निरसितुश्चाह- ३. पतेन शादं व्याख्यातम (३४७) एतेन कार्यकारणातिरिक्तस्याप्यनुमानत्वकथनेन, शब्दार्थयोः कार्यकारणभावाभावेऽपि शादं शब्दजन्योधात्मकं ज्ञानमपि लैकि. त्येन व्याव्यातम् । तथाहि-एफैकम्यापि पदस्य तत्रतत्रार्थे शक्ति. रम्नि । व्यवहारादिना न्युत्पन्नम्य तादृशशक्तिम्मरणवलादर्थ उपम्भितो मवतीत्येतावत् सर्वनिर्वियादम् । गतिश्च सा केति, "सामयिकः शब्दादर्थप्रत्ययः" इत्यव प्रापिनमेय । अथ पदार्थम्मरणानन्तरं तेषां मिथः समर्गावगादि यद् जान जायने, तर्हिद फिमनुमितिविलक्षणम् उन तद्पमेवेति विवादः । तत्रानिरिक्तकरूपने मानाभावादनुमिनिरित्येर- धमः । व्याहाराद् व्युत्पत्तिमद्रकाले गामानये पदकदम्यम्मारिताना मियाममर्गवत्त्व दृष्टम् | नया गामानयेति पटकदम्पम्य गवानयन स्पतास्पार्थज्ञानर्यकत्यपानुमतम् । अओ याययान्तरेषु थ्यमा अनुमान द्वधा प्रयते । पते पदार्था: मिय: संगर्गयन. आकाशा हिमपदम्मारितान्यान् गाम नयी पदम्मास्तियति, एतानि पानि म. सू... सामरिया पम् ।

·281 - शब्दस्यानुमानता वैशेविदर्शनम् । ९-२.४ स्मारितार्थससर्गज्ञानपूर्वकाणि आकाक्षादिमत्पदकदम्बत्वात् गामान- येति पदकदम्बवदिनि च । अन प्रथमानुमाने ससर्ग साक्षादेव विधेय, द्वितीयानुमाने विधेयको टिप्रविष्ट इति सर्वथा पदार्थमिथ- संसर्गस्यानुमितत्वात् शब्दोऽनुमानमेव । घट कर्मत्वम् , अग्मिना सिञ्चति, गिरिभुक्तममिमान् देवदेत्तेन इति निराकार-~अयोग्य-~- अमनिहितपदकदम्बे व्यभिचारवारणाय आकाक्षा दिमदिति हेतुविशे- पणम् । न चाल गिरिर ग्निमानिति ज्ञानसत्त्वात् साध्यमस्तीति न व्यभि- चार इति वाच्यम्--तथापि नीरो घटो द्रव्य पट इत्यत्र नील्पदपट- पदयो साध्यामावेन हेतुसत्त्वेन व्यभिचारादासत्तिनिवेशात् ॥ ३ ॥ नन्वनुमाने हेत्वपदेशरिङ्गशब्दाना प्रयोगो दृष्ट । अत्रापि शास्त्रे प्राक्, 'अन्यदेव हेतुरित्यनपदेश', 'प्रसिद्धिपूर्वकत्वादपदेशस्य', 'रिलाञ्चानित्य शब्द', 'लैगिकम्' इति प्रयुक्तम् । शब्दस्तु न त शब्दैविशेष्यते। किन्तु 'शब्द प्रमाणम् ,' 'शब्दो बोधकरणम्' इति प्रमाणादिशब्देनैव । तत् कथमयमनुमानमित्यत्राह-~ ४ हेतुरपदेशो लिड्ग प्रमाण करणमित्यगर्थान्तरम् (३४८) हेत्यादिपदवत् प्रमाणादिपदमपि विवक्षायामनुमानपर भवितुम हतीति सर्पमिदमनुमानपर्याय इति भाव । हेतुपद हि कारक्हेतुज्ञाप- कहेतुसाधारणम् । ज्ञापहेतुश्च प्रत्यक्षादिरपि । अथापि लिङ्गपरतया प्रयोगो विवक्षावशात् परिभापित । अपदेशशब्दो व्याजवाची , निर्देशयाची च, हेतुवचनमपदेश इति । प्रकृते उच्यमानहेतुपरो विवक्षित । रिङ्गपद चिह्न- उप सू ४. शब्दस्यापदेशरूपस्य कय लिगत्वमित्यत्राह ।

·282 वैशेषिकरसायनसहित [शब्दस्यानुमानता वाचि अनुमापकपरं प्रयुज्यते । यथैवम् , तथा प्रमाणपदं कारकपदश्च लिङ्गतदितरसामान्ययाच्यपि कदाचिद्विशेषपरतया प्रयोगर्हति । शब्दो लिङ्गमिति कुतो न व्यवहार इति चेत्-- अपरिशीलनादिति ॥ ४ ॥ ननु शब्दार्थयोः न कार्यकारणभावरूपसंबन्धः, तथा संयोगि- विरोधीत्याद्युदाहृतसंबन्धा अपि न सन्ति । अत एव एवंभूतसंबन्धा- भावात् व्याप्याव्यापकभावोऽपि न । न च धूमवतो वहिमत्त्वम् , रसवतो रूपवत्त्वमितिवत् घटवभूतलमिति वाक्यश्रवणे अस्य याक्यस्य घटवद्धृतलमिति कश्चित् प्रत्येति । व्याप्यव्यापकभावे सति हि तथा- ग्रहणेन भाव्यम् । अस्य वाक्यस्य घटवद्भूतलमर्थ इति प्रत्येति इति चेत्-तावता न व्याप्यव्यापकभावसिद्धिः, वाक्यस्येति षष्ठघन्तस्य अर्थ इत्यत्रैवान्वयात् । घटवद्भूतलमेतद्वाक्यप्रतिपाद्यमिति हि तदर्थः । तत् प्रतिपादनमेव तु कया विधयेति संप्रति चिन्त्यते । यत्तु एते पदार्था मिथः संसर्गवन्त इत्यनुमानम्-तावता पदार्थत्वसंसर्गवत्त्वयो- ाप्यन्यापकभावेऽपि, शब्दार्थयोन स सिद्धयतीति शब्द: कथमनुमानम्। यच्च एतानि पदानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणीति, ततोऽपि ज्ञानपूर्व- कत्वेन सहैव व्याप्यव्यापकमायावगमः, न वाक्यार्थेन सह । अत एव च शब्दोऽर्थे हेतुरपदेशोलिङ्गमिति व्यवहाराभाव इत्यत्राऽऽह-- ५. अस्येदमिति बुद्धयपेक्षितत्वात् (३४९) यथा धूमवतो वहिमत्त्वमिति बुद्धश धूमज्ञानस्यापेक्षितत्वम् , तथा अस्य शब्दस्येदमिति शब्दार्थसंबन्धबुद्धया शब्दज्ञानस्य कारण- तयाऽपेक्षितत्वात् (शब्दज्ञानादपि अस्वेदमिति बुद्धेर्जायमानत्यादिति उप. स. ५. प्रमाणान्तराणामपि लैषिकेऽन्तर्भाव इहोच्यते ।

·283 ९-२-५ शब्दस्यानुमानता] वैशेषिक्दर्शनम् । यावत्) शन्नोऽर्थे हेतुरेवेत्यर्थः । अयं भाव - एते पदार्था मिथ संसर्ग- वन्त इत्येव पदार्थपक्षकानुमानस्य विधेयांशस्फुटप्रतिपत्त्यर्थं प्रयोगेऽपि, एतानि पदानि मिथः संसर्गोपलक्षितपदार्थस्मारकाणि आकाक्षादिमत्पद- कदम्बल्यादित्येवानुमाने तात्पर्यम् । तत्र पदानां पदार्थमिथ- स्संसर्गस्य च स्वोपलक्षितपदार्थम्मारकत्वमेव संसर्ग । स एव अस्ये- दमिति षष्ठया वोध्यते । एतानि पदानि स्मारितार्थसंसर्गजानपूर्वकाणी- त्यनुमानतोऽपि पदाना स्वज्ञानपूर्वकत्वसंपन्धेन पदार्थसंसर्गवत्त्वमेव ज्ञाप्यते इति खज्ञानपूर्वकत्वमपि षष्ठीपिवक्षितसंबन्ध धूमवतो वहिरि- संयोगवत् । व्याप्यव्यापकभावश्च तत्रेवात्रापि लभ्यत एव । घट- यद्भूतर मिति वाक्यश्रवणे अस्य वाक्यम्य घटवद्भुतलवत्त्वमिति व्यवहारो न दृश्यते इति चेत्---उक्तस्य ज्ञानपूर्वकत्वादिसबन्धस्य परम्परासंबन्धत्वात् आन्तरज्ञानादिघटितत्वाच्च सुखग्रहणाभावात् अपरीक्षकाणां तादृशव्यवहाराभाव । तावता न वस्तुतत्त्वमन्यथा भवति । एतेन, " अस्येदमितिषष्ठीविशिष्टम्य वाक्यस्यार्थोऽ- भ्यनुज्ञात । प्राप्तिलक्षणम्तु संवन्धः प्रतिषिद्ध " इति शब्दस्या- तिरिक्तप्रमाणत्वपरं न्यायमाप्यमपि समाहित भाव्यम् ॥ एवम् एते पदार्था मिथ संसर्गवन्त , एतानि पदानि स्मारितार्थसं- सर्गज्ञानपूर्वकाणीत्याद्यनुमानार्थस्य अस्येदमिति वुध्द्या पष्ठ्यर्थसंब- न्यादिवेशद्यायापेक्षितत्वात् तथानुमानप्रयोग इत्यपि सूत्रार्थ, । अस्येद- मिति बुद्धिरपेक्षिता कारणत्वेन येन शाव्देनेति विग्रहे तु आहितामि- गणपाठात् साधुत्वं ग्राह्यम् । अम्येदमिति बुद्धेरपेक्षा वुध्द्यपेक्षा ।। सा .

·284 वैशेषिकरमायनसहित [शब्दस्यानुमानता अम्य सञ्जातेति बुद्धयपेक्षितमिति तारकादित्वेन इतच् इत्यप्याहुः । बुद्ध्यपेक्षीति पृथक्पदं वा। शब्दपरोक्षज्ञानम् अस्येदमिति बुझ्धपक्षि । कुतः । तत्त्वात् तस्य मावस्तत्त्वम् शब्दपरोक्षज्ञानत्वात् शब्दज- न्यपदार्थस्मरणवत् , शब्दलिङ्गकवीणावनिताद्यनुमानवच्च । पदजन्य- पदार्थस्मरणं हि अस्येदमिति शक्तिज्ञानसापेक्षमिति । ननु अनुमानस्थले धूमवान् पर्वतोऽमिमानिति ज्ञानात् पर्व- तविषयप्रवृत्त्यादिकं भवतीति तत्र तथाज्ञानमपेक्षितम् । चैत्रः पचतीत्या- दिवाक्यात्तु पाकानुकूलकृतिमांश्चैत्र इत्येतावदर्थज्ञानमेवापेक्षितम् । न तु इदं वाक्यमीदृशार्थवदिति ज्ञानमिति किमिति शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भाव इति चेत् यथा पदश्रवणात् शक्तिरूपसंबन्धस्मरणे पदार्थस्मृतिमात्रम् , तथा प्रकृतवाक्यादेतद्वाक्यमीदृशार्थवदिति आनुमानिकज्ञाने जाते अर्थमात्रविषयक मानसं किमपि ज्ञानं जायत इति न तदर्थ प्रमाणा- न्तरकल्पनेति । यथा हि घटवभूतलमिति वाक्यं सर्वमतेऽपि घटवदभिन्न मूतलमित्येव जानजनकम् ; न तु घटप्रकारकभूतलविशेष्य- कज्ञानजनकम्-तथापि प्रत्यक्षतुल्याकारं प्रवृत्त्युपयोगि तादृश ज्ञान तु पश्चान्मानसमेव---तथा प्रकृतेपीति । ननु पदविशेष्यकस्य पदार्थविशेष्यकस्य वा पूर्वोक्तानुमानस्य साधुत्वे शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भावः स्यादपि । तदेव न, अनाप्तवा- क्येनानेकान्त्यात् । अम्ति हि विश्लम्मा प्रयुक्त असंबद्धार्थे नद्याम्तीरे पञ्च फलानि सन्तीत्यादिवाक्ये हेतुः । न च तत्र साध्यम् । विवलम्मकस्य तत्र संसर्गज्ञानाभावादिति चेत्-न-हेतुकोटी आप्तो- ·शब्दस्यानुमानता] वैशेषिकदर्शनम् । ९-२-५ 285 तत्वविशेषणस्यापि प्रवेशात् । ननु प्रकृतविषयेऽनाप्तस्याप्यन्यविषये आप्तत्वमस्तीति तत्रैव पुनर्व्यभिचार । अत्र विषयेऽयमाप्त इति विशेष- रूपेण तु आप्तत्वस्य हेतुघटक्त्व न भवति, प्रकृतवाक्यार्थरूपविषयस्य पूर्व- मजातत्वात् अति निर्देशायोगादिति चेत्-न-तत्रतत्र शब्दे प्रकर णादिना तात्पर्यानुमानवत्, यदय बोधयितु प्रवृत्त तत्राय यथार्थज्ञानवान् इाते सामान्यतो वक्तरि स्वरेगितादिना आप्तत्वानुमानसभवात् । न च अनाप्तोक्तवाक्ये पदार्थाना योग्यत्वमेव नास्तीति किमाप्तोक्तत्वविशेषणेनेति वाच्यम्-- नद्यास्तीरे पञ्च फलानि सन्तीत्यत्र वहिना सिञ्चतीत्यत्रेव अयोग्यत्वाभावात् । मिथ ससर्गयोग्यानामेव तेषा मध्ये कचित् सामग्र्यभावादापतितम्तादात्विकोऽससर्ग इति । नन्याप्तोकत्वनिवेशेऽपि, विमल जल नद्या, कच्छे महि पश्चरतीत्यत्र नदीकच्छयोरन्वयाविवक्षाया तत्रापि हेतुरस्ति, तयोमिथस्स सर्गज्ञानपूर्वकत्वरूपसाध्य नास्तीति व्यभिचार इति चेन्न हेतुघटकपदे मिथ ससर्गपरत्वरूपविशेषणस्यापि विवक्षणात् । नदीकच्छपदयोश्च यक्तुर्मिथस्ससर्गतात्पर्याभावात् । नन्वेव सति आप्तोक्तससर्गपरपदम्मारि- तत्यादित्येव हेतुरस्तु। आप्तत्व हि बुनोधयिषितार्थविषयकयथार्थज्ञान- वत्त्वम् । एवञ्चाप्तोक्तत्व यत्र, तव ससर्गज्ञानपूर्वक्त्वरूपसाध्यम्य नियमेन सत्त्वान्न व्यभिचार इति हेतुघटकमाकाङ्क्षादिमत्त्व व्यर्थमिति चेत्-उच्यते । घटकर्मकानयनानुकूल कृतिरूपार्थविषयकयथार्थज्ञानवतेव विशेपभाषापरिचयाभावेन घट कर्मत्वमानयन कृतिरिति प्रयोगे तत्र हेतु- साध्यसत्त्वेनानुमानस्य प्रमाणत्वे अनुमानरूपशब्दस्यापि प्रमाणत्या- ·286 [शब्दस्यानुमानता वैशेषिकरसायनसहितं पतिः। न हि घटः कर्मत्वमित्यादिशब्दः प्रमाणमिति कश्चित् स्वी- कुर्यात् । अतः संसर्गवदर्थोपस्थापक-आकाक्षादिशालि-पदकदम्बत्वमेव प्रमाणताप्रयोजकमिति तदर्थ तनिवेगः। एवमासत्तेरपि ; गिरिर्मुक्त मग्निमान् देवदत्तेनेति व्यवहितप्रयोगे शब्दप्रामाण्ये विवादात् । योग्य- लं पुनर्मा भूत् । अयोग्यस्थले वक्तुर्थयार्थज्ञानवत्त्वाभावात तत एव तद्वा- रणात् । न च तथापि त्यभिचारावारकतया कथं हेतुघटकदलरूपम्य तस्य सार्थक्यमिति शक्यम् ; अत एव व्यभिचारवारकतया सार्थ क्यसंपादनार्थ साध्यं आकाक्षादिमत्पदस्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकत्व- मित्यङ्गीकारान्। घटः कर्मत्वमित्यादी च तादृशसाध्याभावात् । अतोऽनुमानस्य मुवचत्वात् शब्दोऽनुमानेऽन्तर्भवति । एवमनुमानत्वेऽपि तथा ज्ञानाभावो झाटित्यात् ; तृषितम्य तोयगतपिपासोपशमनशक्ति- ज्ञानवत् । लैङ्गिकेतर्मवेत् शाब्दमिति वैशेषिक मतम् | इत्थं विशोध्य रुचिरं व्युदपादि यथायथम् ॥ अवश्यमीदृशः पन्थाः शब्दप्रमाणान्तरवादिभिरप्यन्यत्रानु- सर्तव्यः । अन्यथा याचिकव्यापारात्मनः शब्दस्येव चेष्टाया अपि माना- न्तरत्वापत्तिः। दृश्यते हि हस्तसंज्ञादिना आहानाद्यवगतिः । ननु तत्र चेप्टया शब्दानुमानम् ; ततोऽर्थज्ञानमिति चेत्-एडमूकस्य का गतिः, शब्दज्ञानाभावात् । ननु तत्र हस्नसंज्ञया, 'अव त्वया समागन्तव्यम् । इत्यर्थो विशिष्टरूपेणैवावगम्यते । इह पुनर्विशकरितार्थानामेव शत्तया स्मारितवान् मिथः संसर्गप्रहे क्लेशोऽधिक इति चेत्---अस्तु तावत् ।

·शब्दादेनुमानता] वैशेषिकदर्शनम् । ९-२-२ 287 अथापि चेष्टास्थले विशिष्टार्थज्ञानमेव किंप्रमाणकम् । नन्वेडमूकोऽपि लिपी शिक्षते । तत्र यथाऽसभ्यं लिपिशब्दयो संकेते पूर्वैः कृते लिपै. शब्दस्मरणम् , तद्वत् तं प्रति लिपि पिलिख्य अर्थमपि प्रदय सकेते कृते लिपेरर्थस्मरणमेव भवति , संकेतस्य शिक्षकाभिप्रायस्य जानात् । तथा हस्तसजयाऽन्यम्याहाने कृते तस्मिंश्च समीपे आगते एडमको व्युत्पद्यते। तेन तं प्रति हस्तसज्ञाया कृतायाम् , इय चेष्टा मदाहानामिपाया ईदृशचेष्टात्वात् पूर्वचेष्टावदित्यनुमिनोतीनि चेत्- आगतोऽसि मदीयं पन्थानम् । तथा च यथा तत्राभिप्रायानुमानम् , तथा शब्दस्थलेऽप्यन्तु । एवं यत्र चेप्टया, 'पिता ते सुखमास्ते' इति एडमूकं प्रति ज्ञाप्यते, तदा स खम्य, तथा पितु सुखस्थितेश्च सूचिका प्रत्येकचेष्टा दृष्ट्वा तेपामर्थाना सरन्धं परिकल्प्य तमेव विशि- प्टार्थ प्रतिपद्यते । तवानुमानमन्तरेण का गति ? सा च चेष्टा यदि कदाचिदनाप्तेन कृता, तत्र सूचितार्थससर्गाभावे व्यभिचारात् कथमनु- मानम् । अत पूर्वोक्तैव सरणिरिति । अन्यथा वाचिकव्यापारवत् कायिकन्यापारोऽपि पृथङ्मानं स्यात् । आध्यत्मिकन्यापारत्वेन वा तदुभयसग्रहेण प्रमाणान्तरता वक्त- व्या स्यात् । अतो न शब्द पृथड्मानम् । नूनमेतदाशयेनैव भाप्ये शब्दानन्तरं चेप्टोल्लेख , 'साऽप्यनुमानेऽन्तर्भवतीति । एव शब्दस्यानु- मानत्वे अस्येदमिति बुध्यपेक्षितत्वं हेतूकुर्वता सूत्रकृता तादृशबुध्धपेक्षा- स्थले सर्वत्र अनुमानान्तर्भाव सूचितो भवतीति सिद्धयति ऐतिह्याापतिसं- भाभावानामप्यनुमानेऽन्तर्भाव । परन्तु प्रमाणत्रित्वेदम्परसास्य- ·288 14 वैशेषिकरसायनसहित [स्वप्नः वेदान्तिसंमतस्य शब्दस्यैव निरासे तेषां निरासो दण्डापूपायित इति नाल तद्विस्तरः सूत्रकृतः ।। ५॥ ६. आत्ममनसोः संयोगविशेषात् संस्काराच स्मृतिः (३५०) संयोगे विशेषः अनुभावकसामग्रीराहित्यम् । अनुभवसामयां सत्यां तु सम्काराधीनं ज्ञानमपि न स्मृतिः । अत एव सोऽयं देवदत इति प्रत्यभिज्ञानं न स्मृतिः, संस्कारमावाजन्यत्वात् । एवं विशेषादेन संस्कारोबोधकपगिधानादिवैशिष्टयमपि विवक्षितम् । प्रणिधानादीनि च न्यायसूत्रे (३-२-४४) प्रोक्तानि । संस्कारः। उपस्कारिद्रव्यैः शाकादिरिव पूर्वानुभवैरात्मा भावितो भवति । सा भावना संस्कारः स्मृत्यन्यथानुपपतिकल्पिोऽतीन्द्रियः ॥ ६ ॥ स्मृतिवत् संस्कारापेक्षं स्वनं लक्षयति- ७. तथा स्वप्नः (३५१) तथेति आत्ममनमोः संयोगविशेषात् संस्काराधेत्यर्थः । संयोगम्य विशेषः म्यापरूपत्यम् । उपरतेन्द्रियग्रामस्य प्रलीनेन मनमा संयोग इति यायन् । इन्द्रियाणामायततया बहिरप्रवृत्त्या उपरतेन्द्रिय मामत्वम् । निरिन्द्रिये हृदयान्त.प्रदेशे मितत्वं मनमः प्रलीनन्यम् । संस्कारपदमस सम्फारपाटवपरम् । न गनु ममः स्मृतिमात्रम् , अद्रा क्षमित्यापनुभवपिरोधान् । तम्गादगरम्येव विषयेषु विषयेन्द्रियमनिक- जन्यतुल्योऽनुभयः मम्भारपाट्याधीन. पनीनननम्पम्य य, स ममः । यपरि सम पदार्याः यया यया नियः संगष्टाः प्रतीयन्ते, सया तथा अत्र ·स्वप्नन्तिकम् ] वैशेषिकदर्शनम् ९-२८ 289 न बहिस्तेषा ससर्गनियम , अथापि पदार्थमात्रानुभवाधीनसस्कारपाटय- मेव पौर्षापयेण स्वविषयकम्घामानुभामुत्पादयत् पदार्थाना वैशिष्टयमपि दोपसाचिन्यात् कल्पयतीति ।। ७ ॥ स्वप्नमध्ये शब्दश्रवणजनित शाब्दज्ञान भवतीति सोऽप्यनुभर खम इति वदन्ति । एवमपि तस्य स्वमान्तिकेऽन्तर्भावो युज्यते । अनि द्यमानशब्दगोचरे श्रवणतुल्ये मानसशब्दप्रत्यक्षे जाते तस्य जायमान- स्वात । वैशेपिकपक्षे चात्र शाब्दमप्यनुमितिरेव । पर्वतप्रत्यक्षस्य स्वप्न वेऽपि पर्वतोऽग्निमानित्यनुमिते पर्वनाशेऽप्यप्रत्यक्षतया स्वप्नान्तिकत्व- समात् । तत्र साप्निकसस्कारपाटयादेजांगरदशायामिवानपक्षित त्वात् । भान्ये, 'स्वमान्तिक स्मृति' इत्युक्तत्वातु स्वम एवानु भवसामान्यमन्तर्भावित ते । इन्द्रियद्वारेण यत् अनुभवनम्' इति भाप्यात्तु प्रत्यक्षमेव म्वम इत्यपि ज्ञायते। ततश्च स्वप्नमध्ये शब्द श्रवणधूमदर्शनादिवशात् यत् लैङ्गिक ज्ञानम् , यच्च नागरदशानुभूतस्य खममध्यानुभूतस्य वा स्मरणम्, समिद परोक्ष प्रत्यक्षाकारताविरहात् नम्वन , किन्तु म्वप्नान्तिकमिति साम्प्रतम् । तदेतत् ज्ञानमाह- ८ स्वप्नान्तिकम् (३.२) स्वप्नस्यान्ते अवसाने भवतीनि म्यानातिकमिति कन्दली। स्वम- स्थानोऽचयाविशेषो विषयतयाऽभ्यास्तीति स्वमान्तिममिति किरणावली। स्वम अत्तिके समीपे पूर्व पश्चाच्च यम्य तत्, यहा स्वप्नम्यान्तिक उप मू ८ स्वतानुभूतायविषयकम्मृति स्वप्नमध्ये भवन्ती स्वप्नास्तिकम्। सनमध्ये प्रमाभूत ज्ञान स्वप्नास्तिमिति बेचिन् । 19 ·290 [अविद्या वैशेषिकरसायनसहित संनिकृष्ट प्रलीनमनस्कदशाभावित्वेन स्वमतुल्यम्-न तु स्वम एव-- तत् स्वमान्तिकमिति सुवचम् । एवञ्चेद पूर्वोक्तस्मृत्यादावन्तर्भूतमिति भावः । “ अतीतस्य ज्ञानप्रबन्धस्य प्रत्यवेक्षणात् स्मृतिरेव स्वमान्तिकम् " इति भाप्यम् , स्वनान्तिक क्लप्तविभागान्तर्भूतत्वान्न पृथग्विभजनीय- मिति तावन्मात्रपरम् , न तु परोक्षानुभवस्य स्वप्नान्तिकत्ववारकमिति ध्येयम् ॥ ८ ॥ उक्तस्य स्वप्नस्य कचित् कारणान्तरमप्यस्ति, संस्कारपाटवाभावे- ऽपि दर्शनादित्याशयेनाह-- ९. धर्माच (३५३) स्वमः त्रिधा जायते, संस्कारपाटवात् , अदृष्टवशात् , धातुदो- पाच्च । आदिमः कामिनः क्रुद्धस्य वा कामिनीमराति या चिन्तयत एव स्वमः । गजारोहणच्छत्रलाभादिकं शुभावेदकम् , अशुभावेदकञ्च तैलाभ्यअनखरोष्ट्रारोहणादिकमनुभूयते ; अये द्वितीयः । वातवशा- दाकाशगमनादिकम् , पित्तवशादग्निप्रवेशकनकपर्वतदर्शनादिकम् , श्लेप्मवशात् सरित्समुद्रतरणादिकञ्चानुभवति ; स तृतीयः । त्रयाणा कारणानामपि मेलनेऽपि क्वचित् कस्यचित् प्राधान्य मन्तव्यम् । अत्र धर्मातिरिक्तस्य चकारेण ग्रहणम् । एवं स्वप्नान्तिकेऽपि यथार्ह द्रष्टव्यम् ॥ ९॥ उक्तं सर्व ज्ञानं पुनर्विद्याऽविद्यारूपेण द्वेधा विभज्य दर्शयति- १०. इन्द्रियदोपात् संस्कारदोषाधाविद्या (३५४) इन्द्रियम्य दोपः वातपित्तकफोपहतत्वम् , द्विचन्द्रादिज्ञानोपयो- भ्यगुल्यवष्टम्भादि च । संस्कारदोपश्च संस्कारे मोपः-अनुभूतसा. . - ·। अविद्या] वैशेषिकदर्शनम् । ९-२-११ 291 शाविषयकस्मरणजननाक्षमत्वम् । अस्मादुभयस्मादपि कारणात् मिलिता- दरिया विपरीतज्ञान जायते । शुक्तौ, 'इन रजतम् ' इति ज्ञाने हि इन्दियदोपपत् सस्कारदोषोऽप्यपेक्षिा ; यथा शुक्तिर्थयावन्न दृश्यत इति विशेपदर्शनाभाव कारणम् , तथा रजत पूर्वानुभूनं यथावन स्मर्यत इति तत्रापि दोषोऽस्ति । महि लोके या यद् ययाऽनुभूतम् , तव तथा तद्विपरिणी । न च आपणे रजतं यादृशाकारमनुभूत ताह- शाकारं तनत्यश्च तदिदानी सर्वते । तथासति शुक्ती तथानमो न स्यात् । अोऽत्र स्मृतिप्रमोषोपयोगी संस्कारदोषोऽपि कारणमिति । चकारादविद्याजन्याऽप्यविद्याऽस्तीति जाप्यते । भवति दि वाप्पत्वेन धूम पश्यत अग्निमानिति भ्रमात्मकानुमिति.। तथाच प्रत्यक्ष किस्मृति- म्बभेक्तेपु चतुर्विधेपु मिश्चित् विद्याम्पम् , अन्यत् अविद्यारूपम् । सा चारिया साक्षात् परम्परया वा इन्द्रियादिदोपाधीनेति । नच स्वमः मोऽप्यविद्यैवेति मन्तव्यम्-तत्रापि अहमिद श याया समिष्टोऽम्मि, अह पक्ष्यामि, अहं मुरवीत्यादिवानाजानसद्भावात् । स्वममध्यगताना तेपामपि स्वमत्वात् ॥ १० ॥ नन्विन्द्रियहोपाधीनरजतादिनमेऽपि इदन्त्वाचशे यथार्थत्व- सत्त्वात् तदपि ज्ञान विद्येवेति अविद्या कथम् । विद्यामिन परिया इत्यनार--- १५. तद् उपमानम् (३..) दोपाधीनं जानं दुष्टम् । जानन्य दोपधान्यथामास्त्विम् , तदभावति तत्ककारस्त्यम् । प्रचिदशे यथार्थमरि जान यदि यत्र ·292 वैशेषिकरसायनसहितं [आदि क्वाप्यन्यथाग्राहि, तर्हि अविद्यैव । एवञ्च संशयस्यापि तदभावयति तत्प्रकारकत्वादविद्यात्वमक्षतम् । इयञ्चाविद्या भाष्ये संशयविपर्ययस्वमान- ध्यवसायभेदेन चतुर्धा विभक्ता। तत्र संशयः प्रागेव द्वितीयाध्याये व्युत्पादितः । विपर्ययश्चोक्तप्रत्यक्षाद्यन्तर्भूतः। अनध्यवसायश्च प्रागेव व्याख्याने उक्तः । परन्तु न तत्र सूत्रं स्पष्टप्रमाणम् ॥ ११ ॥ विद्येत्यनेन यथार्थज्ञानत्वरूपलक्षणविवक्षायां भ्रमेऽपि किञ्चिदंशे याथार्थसत्त्वादतिव्याप्तिः । निर्विकल्पकज्ञाने तद्वति तत्प्रकारकत्वरूप- याथार्थ्याभावादव्याप्तिश्च । अतस्तल्लक्षणमप्याह- १२, अदुष्टं विद्या (३५६) तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानभिन्नं ज्ञान विद्येत्यर्थः । स एव हि ज्ञानदोषः प्रागुक्तः । तथाच निर्विकल्पकेऽपि लक्षण सुस्थम् । एवमविधामुखेन विद्याया लक्षणं भवतीत्याशयेनैव सूत्रे विद्यां पूर्व पश्चादविद्यां चानु- क्त्वा व्युत्क्रमादरणम् । इयञ्च प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्पभेदाचतुर्धा भाष्ये विभक्ता ।। १२ ।। किश्चित्तु ज्ञान पूर्वोक्तप्रत्यक्षादिवत् विद्याऽविद्योमयरूपेण विभाग न भजनि। किंतु विद्यैव, विशिष्ट कारणजन्यत्वात् । तद् दर्शयति-- १३. आप सिद्धदर्शनञ्च धर्मेभ्यः (३५७) आप ऋषीणां प्रातिभं ज्ञानम् । प्रतिभैव प्रातिभम् । इदश्च परोक्षम् । तथाच कन्दली, “यदि धर्मादिदर्शन मिन्द्रियजम् , प्रत्यक्षम् । अथेन्द्रियानपेक्षम् , तदा आर्पम् " इति । योगिप्रत्यक्षेऽनन्तर्भूत परोक्षं विशिष्टज्ञानमार्षमुच्यने । प्यतीन्द्रियेषु अन्योपनिवद्धेप्वनुपनिवद्धेष्वपि धर्मसामर्थ्याद् भवति । - अतो इदश्च धर्मादि- ·293 " आदि] वैशेषिकदर्शनम् । ९ २ १३ यद्यपि कदाचिदिद लौकिकानामपि भवति, यथा कन्यका प्रवीति-वो मे भ्राता आगन्तेति हृदय मे कथयतीति-अथापि मपीणामेवेद प्रस्तारेणेति आपमित्युच्यते। योगतपसोर्मध्ये योगज ज्ञान प्रत्यक्षम् । तपोधीन तु तद्विलक्षणमार्पमित्यपि ग्राह्यम् । इद स यथार्थम् ॥ सिद्धदर्शन नाम असस्कृतैरिद्रियैर्द्रष्टुमशक्येपु सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेषु अर्थेषु उपायान्तरसाहाय्यात प्रत्यक्षम् । तदुक्त भाप्ये, प्रयत्नपूर्वम् अञ्जनपादलेपखड्गगुलिकादित सिद्धाना प्रत्यक्षम् " । आर्षवत् नेद पृथग्भूतम् , किंतु प्रत्यक्षान्तर्भूतमेव । अत्र अविद्यात्व न भवतीति जापनार्थ पुनरत्रैतत्कीर्तनमिति ज्ञापयितु सैद्धमित्यनुक्त्वा सिद्धदर्शन- मित्युक्तम् । ननु प्रयत्नपूर्वक दिव्यान्तरिक्षभौमाना प्राणिना धर्माधर्म- विपाकविज्ञान सिद्धगतमस्ति । तत् कुत्रान्तर्भूतमिति चेत् तदपि ग्रहनक्षत्रसञ्चारादिनिमित्तानुमितमनुमानमेव । यदि पुनरप्रयत्नपूर्वक किञ्चित् स्यात् , तत् प्रत्यक्षे वा अत्राक्ते आर्षे वाऽन्तर्भूत भविष्यतीति । निरूपित सर्व ज्ञानम् ॥ १३ ॥ लैङ्गिक प्रोच्य तत्रान्तर्भाव्य शाब्द तत स्मृतिम् । स्वप्नाद्यविद्याद्यादि नवमान्त्ये न्यरूपयत् ।। इति वैशेषिकरसायनसहिते वैशेषिकदर्शने नवमे द्वितीयमाह्निकम् । इति नमोऽध्याय ॥ अथ दशमोऽध्याय बुद्धिनिरूपणानन्तर सुग्वदु सेन्गद्वेषप्रयत्नाना शिष्टाना गुणाना निरूपण क्रमप्राप्तम् । परन्तु ते कर्मप्रस्ताव एव निरूपितपाया ।

·294 वैशेपिकरसायनसहितं [मुखदुखे 'आत्मेन्द्रियमनोर्थसनिकर्षात् सुखदुःखे', 'सुखादागः', 'इच्छाद्वेष- पूर्विका धर्माधर्मप्रवृत्तिः' इत्येवम् । अतो विशिष्य सुखदुःखविषये परं परीक्ष्यांशसद्धावात् तन्मात्रनिरूपणमेवावशिष्टमिति सुखदुःखशोधनवि- शिष्टः शास्त्रोपसंहारो दशमलक्षणार्थः । एवं शिष्टांशकथनरूपे दशमा- ध्यायार्थे सुखदुःखशोधनमवाऽऽहिके, शास्त्रोपसंहारश्चोत्तरत्रेति विवेकः । अत्र कश्चिदाशङ्कते--सुखं दुःखमिति गुणद्वयाभिधानमसंग, तम् । दुःखस्यैव सर्वत्र जायमानत्वात् । तथा हि क्षुधार्तो लब्धमश्नाति; अशित्वा चाजरणपरिहरणाय औप, सेवते । ततः पुनः क्षुधा पीड्यते। किमत्र सुखमिति । एवमेव सर्वत्र । यद्यपि बाधनासु हीनमध्यमोकृष्टभेदः स्यात्-तथापि न सुखं किञ्चित् । एवञ्च विनि- धवाधनायोगमात्रेण औपचारिकदु खत्वमादाय दुःखभावनं वीतरागैत्रि- चेकिभिः कर्तव्यं मधुरिपसंपृक्तान्न इवेति न वक्तव्यम् । किंतु सर्वत्र दु खानिरिक्तस्य फलस्यालाभात् दुःखमिति मुख्यरीत्यैवेति । तत्राऽऽह-- १. इष्टानिष्टकारणविशेषाद् विरोधाच मिथः सुखदुःखयोरर्थान्तरभावः (३५८) इष्टं लगादि। अनिष्टं विषादि । तत्सांनिध्ये सति तदुपलब्धि- सहकृतात् तेनेन्द्रियसैनिकात् क्रमेण सुखं दुःखश्च जायन इति कारणलक्षण्यात् कार्यलक्षण्यमावश्यकम् । उपलब्धिवत् सनिकर्षस्या- प्यन्वयन्यतिरेकाम्यां कारणत्वम् । अत एव दृष्टस्य स्पर्शाथ परिप्व- गाद्यर्थश्च प्रवृत्तिः । प्रथमपदेन कारणनिबन्धन वैलक्षण्य दर्शितम् । विरोधादिति स्वरूपकृतम् । अनुकूलवेदनीयं हि मुखम् । दुखं हास्यामीति तद् द्वेष्टि । अतस्तयोः स्वरूपयोयुगपदेकत्र समावेशायोग- रूपादू विरोधान्नैक्यमिति । चकारेण कार्यऽपि विशेषः समुच्चीयते । । । .

·295 । तयोनिान्यता वैशेषिकदर्शनम् । १० १-२ सुखीत्यनुभव तदनुराग नयनप्रसादादिक सुखकार्यम् , दु खित्वानुभव- तद्वेष-विच्छायत्वादिक दु खकार्यमिति । अत् सुख दु खादी न्तरम् । एव दु खमपि सुखादर्थान्तरम् । न पुन ससतौ परिश्रम- ताम् अतिदु खेऽपि सुखामिमानदर्शनमात्रेण सर्व सुखमेवेति शङ्कनीय- मिति । एतदभिप्रायेण मिथ सुखदु खयोरित्युक्तम् ॥ १ ॥ ननु, 'घटपटादीना सत्त्वम् , अनुभव इत्यशद्वयमम्ति । सत्त्वेऽपि कदाचिदननुभवात् । अनुभूतम्यापि कदाचिद् भ्रान्तावमत्त्वात् । न त्वेव-सुख दुख वा अम्ति, नानुभूयते , अनुभूयते, न त्वस्ति इति कश्चिन्मन्यते । अतो ज्ञानमेव सुख दु खञ्च' इति वेदान्तिप्रभृतीना शङ्कायामाह-- २ सशयनिर्णयान्तराभावश्च झानान्तरत्वे हेतु (३५९) सशयनिर्णययोरन्तर भेद सशयत्वनिर्णयस्वरूप । तदभाव ज्ञानादन्तर भेद अन्यत्वमम्यास्तीति ज्ञानान्तर ज्ञानभिन्नम्-तत्त्वे हेतु लिङ्गम् । अन्यद् ज्ञान ज्ञानान्तरमिति विगृह्य ज्ञानान्तरेत्यस्य संशय निर्णयान्यज्ञानेत्यर्थस्वीकारे वाघ । बुद्धय सुखदु खे" इति बुद्धय- निरिक्ततयोद्दिष्ट सुखादौ अन्यज्ञानस्वरूपसाध्यस्याभावादपसिद्धान्तात् । तथाच सुखदु से ज्ञानभिन्ने सशयभिन्नत्ने सति निर्णयभिन्नत्वादित्यनु- मानम् । यदि सुखादिक ज्ञान स्यात् , सगयादिरूप स्यात् । तथाच सुखकाले, अह सोझ, अह निर्णयामीत्यनुव्यवसाय स्यात् । न च सशयनिर्णयानन्तर्भाऽपि अयादृशजानत्यमस्तु । तथाच ज्ञान रिविधम्, सायो निर्णय सुख दुखश्चेति इति वाच्यम्-' (-धर्मिभेदस्य सर्वामि मतत्वे तत्र ज्ञानत्वरूपधर्मान्तरकल्पने गौरवात् , मानाभावाच । - " ·296 वैशेपिरसायनसहितं मुखादिकारणम् - प्रकारविशेष्यावगाहिनश्च ज्ञानात् तदनवगाहि सुखादिकमतिरिक्तमेव । न च निर्विकल्पकमेव सुखादिकं भवितुमर्हति, अनुभूयमानत्वात् । निर्विकल्पकं ह्यतीन्द्रियम् । चकारः सविषयकत्याभावस्य संदेहीत्याद्य- नुव्यवसायविषयत्वाभावस्य च समुच्चयार्थः ॥ २॥ अथ प्रसक्तज्ञानातिरिक्तत्वस्थापनेऽप्युपयुक्तः सुखदुःखयोः कारणाधिकरणविचारः प्रस्तूयते । तत्र पूर्वमिन्द्रियार्थसनिकर्षात् सुखदु.खजन्मोत्या प्रत्यक्षमात्रं कारणमिति सिद्धयेदिति तद्व्या- वृत्यर्थमाह--तृतीयादिसूत्राणामपि सुखादौ ज्ञानातिरिक्तत्वस्थापनार्थ- तया उपस्कारयोजनाप्यन्ते संग्रहीप्यते- ३. तयोर्निष्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्याम् (३६०) यथा तत्तदिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षात् संनिकर्षसहकृतात् सुखादेनिप्प- तिः, तथा लिगकरणकादनुमानादपि । विषयस्यात्यन्तानुकूलश्रवण- मनननिदिध्यासनादीनामपि सुखहेतुतायाः प्रामाणिकत्वात् । चौरसर्प- दर्शनात् यद् भयम् , तत् खल्यागाम्यनिष्टानुमान दुःखमेव । अत्र शाब्दबोधात्मकानुभवस्य लैङ्गिकेऽन्तर्भूतत्वात पृथगनुक्तिः ॥ ३ ॥ स्मृतेरपि हेतुत्वमाह-- ४. अभूदित्यपि (३६१) विरहिस्थपिरादीनाम् , प्रागस्माकं तथाऽभूदिति प्राचीनभोग- प्रवचनादिस्मरणादपि सुख मवति । एवं दुखमपि। तथाच भाष्यम् , उप सु. ३. तयोः संशयनिर्णययोरुत्पत्तिः प्रत्यक्षात् लिशाच । नवं मुख- दु:खयोः। वृत्तिातम्तु तयोः ज्ञानमुरायोरुत्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्यां--प्रत्यक्षले कसानव्याख्यानाभ्यां व्याख्याता। मुखमिन्द्रियलिङ्गप्रभव नेति यपदिति व्याचः । उप. सू. १. लैविकमतीतभनिद्विपयकमपि नैवं सुखम् । - .

·सुखायधिकरणम् ] वैशेषिकदर्शनम् । १०-१-५ 297 अतीतेपु विषयेषु सर्पव्याघ्रचोरादिषु स्मृतिजम् , अनागतेषु संकल्पजम्" इति ॥ ४ ॥ अथाधिकरणं विचार्यते । तत्रेन्द्रियार्थसंनिकर्षजन्यत्वात् सुखं दुःखञ्चन्द्रियनिष्ठमस्तु । अथेन्द्रियस्यातीन्द्रियत्वात् तन्निष्ठत्वे तदप्रत्यक्षमेव स्यादिति चेत्-~-तर्हि शरीरनिष्ठं भवितुमर्हति; न त्वात्मनिष्ठम् । तस्य सविषयकविशेषगुणाधारत्वेन दृश्यमानम्य निविषयकसुखदु वरूप- विशेषगुणाश्रयत्वायोगात् । तत्राऽऽह-~- ५. सति व कार्यादर्शनात् (३६२) सत्येव शरीरे कदाचित् सुखं दुःख च न दृश्यते । न च शरीरविशेषगुणो रूपादिरेवम् । अतः सुखदुःखे न शरीरविशेषगुणौ अयावच्छरीरभावित्वादिति । एवं वा-सतीन्द्रियार्थसंनिकर्षे सुखादेः कार्यस्यादर्शनात अन्येनादृश्यमानत्वान्न शरीरगुण इति । सुखादिकं न शरीरगुणः बाह्यपत्यक्षाविषयत्वादित्युक्तं भवति ॥ ५ ॥ युत्त्यन्तरमाह- ६. एकाथसमयायिकारणान्तरेषु दृष्टत्वात् (३६३) एकस्मिन् अर्थे आत्मनि समवायीनि इच्छाद्वेषादीनि ज्ञानवत् कारणान्तराणि, तेषु सत्सु अनुभूयमानत्वात् । पुरुषो गनुभूय स्मृत्वा अभिलप्य सुखमाधनानुष्ठाने प्रयत्य सुखं लभते ! कारणभूतानां तेषां मिथ एकार्थसमवायवत् सुखदु खयोरपि तदेकार्थभूतात्मसमवायित्वमेव युक्तमिति । सुखमिच्छादिसमानाधिकरणं तयाधिकरणत्वेनानिश्चितत्वे उप. सू ५ इन्द्रियार्थसनिक सत्यपि मुखादि न जायते । उप. सू ६. सुखदुःखविपये स्वविजातीयस्वाधिररणसमवेतधर्माधर्मशाने- स्यादिविशेषशरणापेक्षाऽस्ति । नैवं शाने ।

·दुःखेऽमि भाव्यम् । यदि च 298 वशेपिरसायनसहित [ मुखाद्यधिकरणम् सति तत्कार्थत्यादित्यनुमानम् । यद्वा रागपूर्वकप्रयत्नवानहं संप्रति सुखीति रागाद्येकार्थसमवायितया प्रत्यक्षतोऽनुभूतत्वादिति सूत्रार्थः । एवं द्वेषाद्विहितहिंसस्य राजदण्डादापतिते इच्छादिसामानाधिकरण्येन दृष्टत्वात् तदनधिकरणे अदृष्टत्वादित्यर्थ टप्यते, तदा पूर्वमूत्रकवितद्वितीयार्थोऽत्रैव विवक्षणीयः ॥ ६ ॥ आत्माधिकारे भाप्ये सुखादि प्रस्तुत्य, " ते च न शरीरैन्द्रिय- गुणाः, कस्मात् ! अहकारेणैकवाक्यताभावात् , प्रदेशवृत्तित्वात् , अयायहन्यभावित्वात् , बाह्येन्द्रियाप्रत्यक्षत्वाच्च " इति चत्वारो हेतव उक्ताः । तव अहङ्कारैकवाक्यता नाम-- अहमित्यनेन सामानाधि- करण्यम् । अत्र सूत्रद्वयेन हेतुत्रयं कथितमासीत् । अवशिष्टं प्रदेश- वृत्तित्वमव्याप्यवृत्तित्वरूपम् । तं हेतुमाह-- ७. एकदेश इत्येकस्मिन् शिरः पृष्ठमुदरं मर्माणि तद्विशेषस्तद्विशेपेभ्यः (३६४) एकदेश इतीत्यत्र संध्यैक्यात् प्रथमान्तमेकदेशादम् । एकस्मिन् शरीरे एकदेशः इत्युच्यमानानि शिरः पृष्ठमुदरं मर्माणि च ; न तु शरीरमेव शिरआटीनि । तेपामेकदेशत्वात् , अम्य चावयवित्वात् । तथाऽस्यैकत्वात् तेषामनेकल्याच्च । कथं तहिं सर्वेषां शरीराणामेकरूपत्वा- भाव.? उच्यते-तद्विगेपः गरीरविशेष. तद्रिशेपेभ्यः शिरःपृष्ठाद्यव- यवगतविगेपेभ्य. संपद्यते। अवयवापेक्षया शरीरस्य भिन्नत्वेऽपि नायव उप. सु. ५. ननु करणनेदाच शनमुवयोर्मेदः, शरीरतदवयवानां कर्य भेदः? तपाह-एकदेशे अवयो, एकस्मिन्-शरीरे शिरआदीनि भवन्ति । तद. जात्य कारणवेजात्यादेत्यर्थः । । - ·299 मुग्वाद्यधिकरणम् ] वैशेषिकदर्शनम् । 10-1-0 वैरक्षण्याधीनौलक्षण्यभाक्त्वम्य हानिरिति । अस्तु नामैतत् । प्रते किमायातमिति चेत्-इदमेव । शिरसि मे सुसम् , पृष्ठे मे वेदनेत्या- द्युपरम्भानुमारेण शिरआद्यवच्छेदेनैव शरीरवृतित्व सुपादेवक्तव्यम् । तथा चास्य तत्राव्याप्यत्तित्व स्यात् । न च शरीरविशेषगुगो रूपादि- ख्याप्यत्ति । न च गिरमि मे मुखमित्यम्य शिरोनिष्ठसुग्वमित्येवार्थ , तत्र च तद् व्याप्यवृत्त्येवेति वाच्यम्-तथासति सुसम्य शरीरनिष्ठ- त्यालामात् । न च शिरआदिक शरीरमेव, अश्यावयविभावेन मिथो भेदादिति । एकदेगे दति सप्तम्यन्ततया छेदे तु, एकदेशारच्छेदेन शरीरे सुखादिप्रतीतीरित्यर्थ । 'अतो न शरीरगुण' इति प्रता- न्यय । कोऽसावेक्देश इत्यनाऽऽह, एकस्मिन् शिर इत्यादि । तथा चैकस्य देश एक्देश इत्यर्थ । शिष्ट पूर्ववत् । ननु हम्नादिनिष्ठमेव मुसादिकम् , न तु शरीरनिष्ठमित्या- शहाया कि समाधानमिति चेत्-अन्यदेतत् । शरीरनिष्ठत्वपो दूपण- म्यान च भाप्ये च मप्रति कथनात् । अवारकवाक्यत्याटिक तु प्रागुक्त हम्नादिन्यानेन आत्मनिष्टत्वसाधमन्येवेनि । उक्त यमाभाष्यम् । यदि तु सुपाडे ज्ञानतिरिक्तन्वन्यापनार्थमेर समूहमति- गिति मन्यने. तदा तीवाटीना सूत्रागा मेगायमर्थ । सुपादे. प्रत्यक्षानुमितिजन्यवान नानन्य तदभावार, ए! स्मृतिजन्यन्यात् , उपेक्षात्माजाने तजनके इन्द्रियायमनिस वा मति मुमदु सम्प. फादर्शनात् , ज्ञानर सममानाधिग्णपयनाजन्य ऽपि मुगादे. त मत्वान् , जान-प पाटे मे जानमित्येरमाकानीतापनि मुगम्य त्या प्रतीते मुगाटिक न मानन् ; विन्य एवं गुण इमि ॥ ७॥ .

·300 शेविकरसायनसहित [दव्यकारणत्वम् सुखदुःखे मिथो भिन्ने ज्ञानात् सर्वविधादपि । आत्मनिष्ठे तथेत्याह दशमस्याध आह्निके ॥ इति वैशेषिकरसायनसहिते वैशेषिकदर्शने दशमे प्रथममाह्निकम् । श्री. अथ दशमे द्वितीयमादिकम् एवं तावत् द्रव्यगुणकर्माणि परीक्षितानि । सामान्यादीनां खाश्रयव्यावर्तनमात्रोपयोगिनां विशेप्यतया प्रतिपत्तुमनर्हाणां विधिनिषेध- भावनासु साक्षादनन्वयात् अर्थशब्दाभिधेयानां द्रव्यगुणर्मणामेव धर्माधर्मजननशक्तिमत्त्वम् । अत एव भाष्यं साधर्म्यप्रकरणे, "त्रयाणां धर्माधर्मकर्तृत्वञ्च” इति । अतः प्रथमप्रतिज्ञातधर्मजनकत्वं त्रयाणा- मेवाम्तीति तावन्मात्रपरीक्षणमित्याशयेन तेषां धर्महेतुत्वमुक्त्वा शास्त्र- मुपसंहरिप्यन् तदुपयोगितयैव द्रव्यादिप्वेकैकम्य कारणत्वविधां संभा- विताम् , 'माधर्म्यवैधाभ्यां तत्त्वज्ञानात् 'इत्युपक्रमे अवश्यज्ञेयतयोद्दिष्ट- विवेचितसाधर्म्यवैधान्तर्गतां दर्शयति-- १. कारणमिति द्रव्ये कार्यसमयायात् (३६५) कारणमितीत्येतत् (कारणमिति प्रतीतिर्व्यवहारश्च) द्रव्ये कार्य- समवायाद् भवति । उत्पद्यमानस्य द्रव्यस्य गुणस्य कर्मणश्च द्रव्ये समवायात् , यत्समवेतं सत् कार्यमुत्पद्यते तत् समवायिकारणमिति सर्वत्र द्रव्यस्य समवायिकारणत्वमित्यर्थः ।। १॥ -- ·कर्मणःकारणत्वम् वैशेषिकदर्शनम् । १०.२-२ 301 . द्रव्यस्य निमित्तकारणत्वमप्याह- २. सयोगाद्वा (३६६) कारणमिति द्रव्ये इत्यनुवर्तते । समवायिकारणे तन्तुकपालादौ साक्षात् परम्परया वा संयोगादपि तुरीवेम-चक्रदण्डादौ द्रव्ये कारणमिति प्रतीतियवहारश्च । तथाच स्वसमवेतकार्य स्वयं समवायि- कारणं द्रव्यम् ; परसमवेतकार्ये कारणं निमित्तकारणमिति ॥ २ ॥ एवं द्रव्यस्य द्वेधा कारणत्वमुक्त्वा परीक्षितक्रमेण कर्मणः कारणत्वाकारं समनन्तरमाह--- ३. कारणे समवायात् (कर्मणि) कर्माणि (३६७) पूर्वसूत्र इव कर्मणीति सप्तम्यन्तपाठो वा ; कर्माणीति प्रथमान्त- पाठो वा यथा पञ्चमसूत्रे । कस्यापि कर्मणः प्रकारान्तरेण कारणत्वं नास्तीति दर्शयितुम्, द्रव्यगुणापेक्षया कर्मणां साक्षाद् व्यापारतया विध्य- न्वयिनां धर्मकर्तृत्वमधिकमिति सूचयितुञ्च बहुवचनमिति चिन्तनीयम् । कारणमितीत्यनुवर्तते । कर्मणः कार्य प्रति कारणत्वं तादृशकार्यसमयायि. कारणे समवायाद् भवति । संयोगविभागासमवायिकारण हि कर्म । तथाच हस्तादौ समवेत सत् कर्म कार्यकार्थप्रत्यासत्त्या हस्तसमवेतवि- भागसंयोगकारणमिति ॥ ३ ॥ कारणैकार्थपत्यासत्याऽपि कर्मणोऽसमवायिकारणत्वमाह- उप. सू २. संयोगात तुरीतन्तुसंयागानिमित्तादपि पटो भवति । अतो दथ्य निमिसकारणमपि।

·302 वशेषिकरसायनसहित [कर्मणःकारणलम् ४. तथारूपे कारणैकार्थसमवायाय (३६८) तथारूप इत्येकं पदम् । कर्मपदमप्यनुवर्तते । तथा पूर्वाभिमत रूप धर्मो यस्य तत् । तादृशे पूर्वसूत्राभिमतकार्यसजातीये कार्थविशेषे संयोगविशेषे विभागविशेपे चैव ; न त्वन्यत्रेति भावः । कचित् संयोगादौ कर्मणः कारणत्वं कारणैकार्थसमवायात् । कारणेन कार्यसमवायिकारणेन सह एकस्मिन्नर्थे समवायाद् भवति । चकार. कर्मणि पूर्वोक्तविधासमुच्च- यार्थः । यदा हस्तक्रियया हस्तपुस्तकमयोगो भवति, तदैव शरीरपुस्तक- संयोगोऽपि तथैव क्रियया हस्तगतया कारणेकार्थप्रत्यासत्त्या जन्यत इत्यर्थः । ननु किमिदमपूर्वमुच्यते-तस्य संयोगजसंयोगतया कर्मकार्यत्व- प्रसिध्यभावादिति चेत्-थ्रयताम् । संभवति कर्मण एव कारणैकार्थ- प्रत्यासत्या कारणत्वे किमिति संयोगस्य तत्र कारणत्वकल्पना ? एवञ्च युगपदेव संयोगद्वयमपि भवतीत्यौचित्यमपि । संयोगजसंयोगोक्तिग्रन्थेषु कुत इति चेत्-यत्र खल्वगुलिक्रिया, तोङ्गलिपुस्तकसयोगहस्तपुस्तक- संयोगशरीरपुस्तकसंयोगा , तत्र व्यवहिताया क्रियायां कारणैकार्थप्रत्या- सत्यभावात् हस्तपुस्तकसंयोगादेव शरीरपुस्तकसंयोगो भवतीति। अतोऽ. न्यतरकर्मजन्य. उभयकर्मजन्यश्च संयोगः । तदसंभवे तु संयोगज इति । एवं हस्तपूर्वदेशविभाग-शरीरपूर्वदेशविभागयोरपि हस्तक्रिया कारणमिति द्रष्टव्यम् ।। रूप इति पृथक्पदं कृत्वा रूपाद्यनेकगुणविषयतया सूत्रव्या- ख्यानमुपस्कारे ॥४॥ उप. मू. ४. रूपे तन्नुरूपे करणैकार्थप्रत्यासत्या पटरूपं प्रति असनवा. यिकारणत्वमित्यर्थः।

·गुणस्य कारणत्वम् वैशेषिकदर्शनम् । १०.२.५ 30: -- अथ गुणस्य कारणत्वविधाः तिस्रो दर्शयति--- ५. कारणसमवायात् संयोगः पटस्य (३६९) कारणमित्यनुवर्तते । तन्तुद्रयसंयोगः पटस्य कारणम्-पटकारणे तन्तौ समवायात् । एवं तुरीतन्तुसंयोगोऽपि पटकारणमेव । परं तु न तस्यासमवायिकारणत्वम् , अवयवमात्रसमवेतत्वाभावात् ॥ ५ ॥ कारणैकार्थप्रत्यासत्तिमाह-- ६. कारणकारणसमावायाच (३७०) कारणं संयोग इत्यनुवर्तते । महातूलपरिमाणं प्रति तूलपिण्ड- द्वयगतः प्रचयाख्य संयोग; परिमाणकारणमहातूलकारणतूलपिण्ड- समवायात् कारणं भवतीति । एवंरीत्या रूपादीनां कारणगुणानां कार्य- गुणारम्भकत्वमप्यत्रैव दर्यत इति वेदितव्यम् ॥ ६ ॥ गुणस्य कारणत्वं प्रकारान्तरेण दर्शयनि- - ७. संयुक्तसमवायादग्नेशेषिकम् (३७३) विशेष एव वैशेषिकम् । स्वाश्रयन्यवच्छेदोचितावान्तरसामान्य- विशेषयुक्तो गुणः । अमेविशेषगुण औण्यम् , सर्शत्वयाप्यजातिविशेष- यतया वारं पृथिव्यादितो व्यवच्छिनतीति । तत् पाकजपरमाणुरूपा- दिकं प्रति कारणम्-कार्यसमवायिकारणपरमाणुसंयुक्तानिसमवायात् । उप. स ५. तन्तुद्वयसंयोग. परस्यासमवायिकारणं समवायिकारणे सम- वेतत्वात् ।

·304 [शास्त्रज्ञानफलम् वैशेषिकदर्शनम् । १०.२८ उद्भूतोप्णस्पर्शवतेजस्सयोगे सत्येव पाकजरूपाद्युलत्चिरित्यन्वयव्यतिरे- काभ्यामुणस्पर्गो निमित्तकारणमिति । एवमात्मगतः प्रयत्नो हस्तक्रियां प्रति क्रियाकारणहस्तसंयुक्तात्मसमवायात् कारणम् । एवं मुसलादि- क्रियां प्रति स्वाश्रयमयुक्तहस्तसंयुक्तात्मसमवायरूपपरम्परा द्रष्टव्या । एवं ज्ञानेच्छाधर्माधर्माणामपि संयुक्तसमवायात् बाह्यकार्यकारणत्वम् । इच्छादिकं प्रति ज्ञानादे: कारणवं तु कारणसमवायात् ; तुरीतन्तु- संयोगवत् । एवं कारणत्यौपयिक्य, प्रत्यासत्तयो दर्शिताः । तत्र अस्यास- मवायिकारणत्वम् , अस्य निमित्तकारणत्वमिति विवेकः गमकान्तरसा- हाय्येनामाभिरधिगन्तुं शक्य इति महर्षिस्तत्रोदास्तेति सिद्धं त्रयाणामे प्रकारेण सर्वत्र कारणत्वमिति ॥ ७॥ एवं सर्वकार्थकारणानां द्रव्यगुणकमणां धर्मकारणत्वमपि दर्शयति-- ८. दृष्टानां दृष्टप्रयोजनानां दृष्टाभावे प्रयोगोऽभ्युदयाय (३७२) दृष्टानाम् 'धर्मविशेषप्रसूतात्' इत्यारभ्य “वैशेषिकम् " इत्यन्तः सूत्रैशेषिकदर्शनेऽत्र दृष्टानाम् , दृष्टप्रयोजनानाम् एतदाहि- कोक्तनानायकारकारणताशालितया निर्मातफलानां द्रव्यगुणकर्मणां दृष्ट- रूपप्रयोजनामावे सति आम्नायचोहितः प्रयोगः अनुष्ठानमभ्युदयाय अदृष्टद्वारकानेकप्रकाराय फलायेति । अयं भावः-शाने द्रव्यगुण. टप. म. ८. शानोपदिष्टानामुपदिश्प्रयोजनानां कर्मणामनुष्ठानमपूर्वाय । कुत: दृष्टाभावे=भ्रमचित्रलिप्सादिस्पष्टपुंदोपविरहादित्ययः । - ·१..२.८ 305 . रोविनम् । कर्मगोचरा. मन्ति महसमा विधय , 'बीहिभिर्यजत', 'अमीषोमीय पशुमालभेत', 'अरुणया पिङ्गाक्ष्या एकटायन्या गवा सोमं क्रीणा', 'पाक्षिताभ्यामुलम्पसमुमलाम्यामवन्ति', 'निमन्स्येनेष्टका पचन्ति', 'इनेन्द्रियकामम्य जुहुयान्', 'यटि कामयेन वपु पर्जन्य. म्यादिनि नीचे. मदो मिनुयात', 'अमिलोव जुहुयात् स्वर्गवाम ' इत्यादयः । तत्र यथाई द्रव्यगुणकर्मणा हट फलमन्वेष्टन्यम् । मति तम्मिन् तदयांन्येय तानि । परतु तवापि नियमागेनाइटनम्नीति अनिषेचनम्वे प्रागमि- हितमेव । असमरदृष्टद्वारफाना तु चोदितान्याहगफलार्थत्यादृष्ट-. द्वाराऽमीत तेपा प्रयोगों युक्त एव । अनेकमकारम्य कारणत्यस्य गंकमिद्धम्य माग्दर्शितन एवविधारणत्यम्यापि स्वीकार्यवान् । यी, 'द नेन्द्रियकामा जुहुयात' इत्यादी मिदोनदीमनितिहट प्रयोजनमान दान -अथापि यद् यदुंगेन पिरितम् , तर कि दृष्टं द्वार- मनि, उनादृष्टमिति विननीयम् । इन्द्रियाश होनाधिननया सिदित दपि नाहटमनरेण नन पर रविष्टि । पर्व ननियरिगटोग मानरियायिनं गत् पश्यपरपातु । मात्र मा एमा हल्यादीना निरपनन मामतत्वविनायनयेय, परिवामितया. पीति नि ॥८॥ ननूपरमे, 'तद्वपनदारयम्य पामीनगर- नादामाय प्रमान पुन । सपायर मारिमूवति. पारस्येन नायव मनुमा गम्पो-पारि पर मामा नर्गने, ना भनुम मानस ·[ईश्वरस्थापनम् 306 वशोषकरसायनसहित स्थापनमनुमानतोऽसभवि । तत्र च नित्यनिर्दोषत्वाद् वेदः प्रमाणमिति वादः षष्ठे निरस्तः, 'बुद्धिपूर्वा वाक्यकृतिदे' इत्यादिना । बुद्धिश्च पुंसां विप्रलिप्सादिदोपदूषितैवेति निश्चमचम् । अतः कर्मविशेषयोग- विशेषसिद्ध कारुणिकमहर्पिपरिवृढप्रणीतत्वेऽपि कास्न्येन प्रामाण्ये नूनमनाश्वास एव । तथाच पष्ठाध्यायोक्तरीत्या आप्तगुणस्यैव शब्द- प्रामाण्य कारकत्वात् प्रकृते कारकाभावानिवर्तमान प्रामाण्य महाजन- परिग्रहः कथङ्कारमास्थापयेत् । असिद्धश्च महाजनपरिग्रह. सृष्टयारम्भे । अतो नैतस्मादभ्युदयमिद्धिनिर्णय इति शक्कायामाह- यद्वा कर्मयोगसिद्धसावश्यकपिलादिकारुणिककृतत्वेन वेदप्रामा- ण्यादभ्युदयसिद्धिरिति भ्रमं धारयितुमाह- * ९. अस्मद्बुद्धिभ्यो लिङ्गमृपेस्तद्भवनादाम्नायप्रामाण्यमिति (३७३) कन्दलीकिरणावल्यनुसारात् , क्वचित् सूत्रपाठाच्चैवमेव सूत्रम् । न तु पूर्वभागरहितम् । आम्नायस्य प्रामाण्यमिति व्यस्पोक्तिरुपस्कारे । अत्र पुनः आनायप्रामाण्यमिति समस्तम् । भाप्ये समस्तमेवोदाहृतम् । तत्राम्नायोद्दशेन प्रामाण्यविधानमुपक्रमसूत्रे । अत्र तत्रोक्ताम्नायप्रामा- ण्यानुवादेन तद्वचनाधीनत्यविधानमिति भेदात् तथा। यत् तावदानाय- प्रामाण्य प्रागुक्तम् , तत् तद्वचनात् तेन पुरुषधौरेयेण ईश्वरेण प्रणयना- द्ववतीति उत्तरखण्डार्थः । तच्छन्दनिर्देष्टव्यः पुरुषधौरेयः पूर्वखण्डेन उप. स. ९. तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यमिति सूत्रम् । ईवरेण प्रणीतत्वादानायः प्रमाणमित्यर्थ इति ।। - .

·307 शालोपसंहार] वैशेषिकदर्शनम् । १०.०९ स्थाप्यते । अस्मबुद्धिभ्य इति औपचारिकावधित्वविवक्षया पञ्चमी । ल्यब्लोपे पञ्चमी वा । पूर्वमूत्रपर्यन्तप्रतिपादितं द्रव्यगुणकर्मजातम- वार्थात् कर्तृत्वेन संबध्यते । ऋषिशब्द एक्वचनान्तः परमपुरुपपरः । तथाचेदं परिदृश्यमान महीमहीधरमहार्णवादिद्रव्यनद्गुणकर्मरूपम् अस्पबुद्धीविहायान्यम्यैकस्याद्वितीयम्य तत्तदुपादानोपकरणादिसर्वगो- चरस्वाभाविक्साक्षात्कारमालिन सकलकार्यसंकल्पसमकालनिर्माण- निपुणस्य महापुरुषस्य लिङ्गमनुमापकमिति तदर्थ । न चैव सर्वजगत्लप्टार सकरपाणिहितविदं परमकारुणिक पुरुषोत्तम परित्यज्य अन्यम्य कम्यचिदर्वाचीनस्याम्नायविधातृत्वे किश्चिद् गमकमम्ति । भाप्ये आम्नायविधातृणामिति बहुवचन गौतमधर्मसूत्र इवानायपदेन स्मृतिसंग्रहणात् । काम स्मृतिरूपाणामानायानामन्येऽ न मूलभूतम्यामायम्य । भोक्तृभोग्यभोगोपकरणसष्टस्तस्यैव भोगार्थकर्तव्योपदेशकर्तृत्वस्याप्युचितत्वात् । अन्यथावा॑चीनमहर्पि- प्रवृत्तेरपि दोघंट्यात् । तथाच श्रुति --"यो ब्रमाणं विदधाति पूर्व यो व वेदांश्च प्रहिणोति तम्म"इति । अतो नान्य आनायकर्ता । पश्चात् पुनः कैश्चिद् ब्रह्मणे तदुपदिष्टस्य वेदराशेरंगाम्नपोरलेन तम्यैव महतो भूतम्य तच्छिप्यस्य चतुर्मुम्यम्यानुग्रहेण प्रत्यक्षीकृत्य प्राकाश्यन्तेति तावता न तेषां वेदकर्तृत्वम् | अन प्रमाणम्नवेदादिदर्शितया विधया प्रकृत- शाखदर्शितद्रव्यगुणकर्मपरिन्थिति यथावद् पिदुपा यथामिरपिनमभ्युदय- साधनान्यनुष्ठयानि ; नियमार्थिना च कर्मयोग पष्टोसयमनियमादि- मय , आत्मयोगध ज्ञानस्य माधु ममाचरणीय इति । प्यानातार ·308 वैशेषिकरसायनम् द्रव्यादीनां कारणत्वविधा अभ्युदयार्थताम् । सर्वज्ञसिद्ध्या वेदम्य प्रामाण्यञ्चातिमेऽब्रवीत् ।। इतिः शास्त्रपरिसमाप्तौ । इत्थमिदं लोकवेदसर्वोपयोगि सर्व- श्रेयस्कर सर्वसेव्यं विशिष्टं वैशेषिकदर्शनमिति ॥ ९॥ तर्कार्णवेन कुसुमाञ्जलि विस्तरादीन् ग्रन्थान् बहून् कृतवता कृतिर ज्यलेयम् । वैशेषिकोपरि रसायननामधेया श्रीवीरराघवशिरोमणिना व्यधायि ।। दुर्वादक्षोभकुक्षिम्भरिदृढधिषणोद्रिक्त-सर्वाभियुक्त- प्राचीनप्राज्ञवेद्ये गहन इह कियानेष वैशेषिकेऽहम् । सत्यं सर्वत्र पूर्णः स तु हयवदनः सर्वविद्याधिदेवो विश्वात्मस्वात्महृद्यां व्यधित कृतिमिमां व्याजयन् मां दयाड । शाम्त्रेऽत्रैवमिदंवित्सु शैथिल्यश्चारुचि हरत् । विधत्ते पुष्टिमिष्टार्थान् वैशेषिकरसायनम् ।। वर्षेभ्यम्लिंशतः प्राक् यमहमररचं दर्शनेऽम्मिन् विमर्श प्रायेणाष्टादशभ्यः प्रचरणमभजत् सोऽत्र पश्चात् विधाय । ईपद् व्याख्याविमर्श तदनु बहु परामृश्य सूत्राण्यकार्ष व्याच्या अध्यक्षवम्विन्द्वधिगतगणने वत्सरे शालिवाहे ।।

·309
वैशेषिकदर्शनम् | १०-२.९
सेयं वैगेपिकव्याख्या सोपस्कारार्थसंग्रहम् ।
रसर्विवमुचन्द्राव्दे संस्कृत्यैवं प्रकाश्यते ।।
इति वैशेरिफरसायनसहिते वैशेषिकदर्शने दशमे द्वितीयमाहिकम्
इति दशमोऽध्यायः॥
तर्कार्णवम्य पण्डितरत्नम्य पूर्वोत्तरमीमांसापदीपस्य देशिकदर्शनधुरन्धरस्य
उभयमीमांसावल्लभस्य उत्तमूर्. वात्म्यसच्चक्रवर्तिनो वीरराघवाचार्यशिरोमणे:
अभिनवदेशिकस्य कृतियु
वैशेषिकदर्शनयाख्यान
वैशेषिकरसायनं संपूर्णम् ॥
श्रीरस्तु । शुभमस्तु॥

·श्रीः शो ध नि का गुणगणो 1-6 प्रत्येक यात् 3-8 तस्यानुद्तत्वात् निरवयवत्वा 11-8 हासेन- प्रकाराणाम् 12-16 कालादिप्वपि संख्या: परिमाणानि पृथ- मधू क्त्वं संयोगविभागो 14-1 मग्नि. परत्वापरत्वे 14-22 साध्यबाध आरम्भवादः 21-15 शायां पुस्तकसयोग 22-6 वाला: अद्वारक 24-18 सर्ववायु द्वित्वसंयो 28-3 नित्यत्वमुक्त इप्वादिषु 30-8 उच्यते असमवा 30-17 सिद्ध्यति पटाद्युत्पत्ति 31-3 सिद्धिरित्यत्र मनेकेषां 34.13 समवायि बौद्धो 37-22 द्रव्यातिरिक्त चुद्धयपे- 41-22 नित्यत्वे शेपाच- 42-6 भावः तत्त्वम् ग्रहणा. 43.17 साधारण राधाराधे 47-1 गन्धाभाव मानत्वात् 47-2 व्याख्याता सदिति यतो 45-10 वायुम्पर्शस्यान्यत्र तेप्वेव 50-7 संबन्धेन. नीलनील. 50-13 रित्यादी अन्याशी 50-18 51-12 53-10 53-19 54.4 54-18 55-4 55-11 55-20 56-9 60-21 61-11 62-9 62-16 64-9 69-7 74.12 74-16 75-2 75-14 76-18 78-6 79-2 79-18 82-21 83-15 ·देशिक- प्रत्ययाश्च च्छिन्ना निम्पु विप्रकर्षावच्छिन्न प्रथमाझं. सामान्ये--अन्यतर धर्मिणि. धर्मिणि दिन्द्रिय सोमोपरागी. नाधिकरणं स.श्रोत्र. 85-16 86-3 87-3 87.10 88-3 88-9 88-14 89-22 90-7 90.11 9-22 92-16 93-7 94-1 95-4 95-9 95-18 95-21 96.16 97.17 106-3 107-16 108.6 112-1 114-11 112-16 • कर्मेनि रूपत्रये. 1174 जायत 1117-2 श्रयासिद्ध. 118-19 नैमर्यम् 119-8 यस्माद्विपाणी 119-11 तदनुमानम् 122-12 अनिन्द्रिय 123-6 चक्षुर्निमीलनोन्मीलने 125-6 मानायोगात् 126-20 पूर्वपक्षे 127-15 प्रत्ययस्य 128-5 सामानाधिकरण्य 130-4 तीत्यत्र 130-16 निर्वाधम् 134.1 तयत्यय 135-1 प्रत्यक्षाहीका 135.7 शरीरावच्छिन्न 137-8 जीवेश्वरनानात्य 140-9 यत्यति - त्रसरेणु 142-9 द्वयणुके 143-8 एतावतु 143.19 आकाशादे 145-5 रूपसंस्कारा 149-1 विशेपाच 150-2 गुणोद्भव. 150-21 परिहारार्थ. 15.31 अप्रत्यक्षवाप्वाका 155-3 दयणुको "155-6 दर्शनस्य पृथिवी कथनच नुन्धितिः पलम्म स्यात् उक्तविधा. शिवाटि. सत्यपि-वेव कम्मिन्न सम दाहरण. पतदारभ्य त्रीगि सूत्राणी 1136 ·कथं तद- - . संयुक्तानां 15610 अणुमहच्छन्दयो पूर्वकत्वात् 157-13 पारिमण्डल्या तदानारम्भ 175.17 संनिकर्षात् 175-18 पृथक्त्वम् तिष्टतीत्यारमस्थ 176-21 अपरत्वाघुत्पादक 104-5 प्रकृतासमवायि त्रीणीमानि 198-11 तावत्संबन्धि हिंसारूप 198-12 संयुक्त तदनुद्देशेन 199-14 विषयेपरं पुरुषार्थतया 20-15 विपरिण यमापेक्षत्वम् 203-12 तत्वा मित्यनु. 208-1 सांख्यपक्षे अवयविन्येव 210-18 तथाऽऽपस्तेजो परमाणुप्वपि 212-9 धय॑क्य पूर्वक 214-7 प्रत्यक्षत्वा- अवश्यञ्च 215-21 परिहतुं रुपाद्युत्पत्तिः 216-19 प्रतीतिः पूर्विकैव 216-20 कदाचिवटाधिकरणभूते 269-15 अभिक्रिया 217-23 | अपमाहिता बिमागज. 218-11 संबन्धि द्वयक 218-18 देवदत्तेन रूपादिवत् 220-10 ज्ञापकहेतुश्च महत्त्वामाव. 224-3 करणपदं च द्वघणुके 224-13 प्रयोगमहति ध्ययुकान 226-3 च्याप्यव्यापक मुदायन्त्रान्टिक चेत म्यात् शोधनात्यवेक्षकः । तदा स्यान्मुदणं शुद्धम् ; द्विगुणोऽर्थीऽव कांक्षितः ।। 226-12 227-10 229.15 235-7 245-4 245-17 248-4 252-2 252-12 255.9 256-5 259-14 261-5 263-15 265-10 265.17 269-12 212-15 27/-14 281-5 281-18 282-1 282-2 282-6 ॥ शुममन