·[२] an १ .... १ .... २ १२ ४ 1 . ४ .... ४ ९ १४ ८ ... ३ ० ८ २ . ५ ... . ४८ .... २८ ब्रह्मपुराणम्-श्रीमद्ध्यामविरचितम् । प्रथम महापुराणम्। २९ उपनिषदां समुच्चयः-श्रीनागपणशंकरानन्दकृनटोपिकामहितः । ३० नृसिंहपूर्वोचरतापनीयोपनिपल--- मा गद्युपेता । ३१ वृहदारण्यकोपनिपन्मिताक्षरा-श्रीनित्यानन्दमुनिविचिना । ३२ ऐतरेपब्राह्मणम् --सायणमाप्यम्मेन मागद्यात्मकम् । १० ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टः-धन्वन्तरिविरचित । वैद्यानन्यः 1.... ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-शांकरमाप्योपेना । २ ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-मटीवशारमाध्योपेना। ३५ मंगीतरत्नाकरः-शाईदेवतः मटीको द्विपगः । गानशास्त्रम् । १० ३६ वचिरीयारण्यकम् -- सायणभाप्यममेन म गद्यात्मकम् । ३७ तत्तिरीय ब्राह्मणम्-सायणमाप्यममेन मागत्रयात्मकम् । ३८ ऐतरेपारण्यकम्- सायणमाप्यमहिनम् । . ३९ संस्काररत्नमाला-गोपीनाथमट्टनिरचिना भागद्वयामिका । ४० संध्यामाप्यसमुचय:- खण्डराजन्नीकृष्णपण्डितादि-गीत । ४१ अग्निपुराणम्-महर्षिन्यामप्रणीतम् ' महापुराणम् । ४२ सिरीयसंहिता-सायणयाप्यसमेना भागनकात्मिका । ४३ वैयाकरणमिद्धान्तकारिता:--मट्टोजदिक्षितस्ता सटीकाः । ४४ श्रीमद्भगवद्गीता--पैशाचमाप्यममेना। *.. ४५ श्रीमद्भगवद्गीता-मधुम्टन-श्रीधानटीपेता। ४६ यान वल्लयम्मृतिः-आराकृतीकामहिता मागद्वयामिरा । ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि-माप्य-वृत्तिम्या समेनानि । ४८ स्मृतीना समयय:-अगिर प्रमनिमशिनिम्नृत्यात्मा । ४९ वायुपुराणम्-महर्षिन्यासप्रणीतम् । महापगणम् । ५० यतीन्दमतदीपिका-श्रीनिवामदासकृता । माटोकोफ्ता । ५१ सर्वदर्शनसंग्रहः--माधवाचार्यप्रणीत. ५२ श्रीमद्दणेशगीवा-नेपनी माता ५३ श्रौतसूत्रम्--मस्यापादविरचितं मागनरमात्माम् । ५४ मत्स्यपुगणम्--श्रीमद्वपायनम नेवणीतम् । महापुराणम् । ५५ पुरुषार्थचिन्नामाण:--आठवले इत्युम हविष्णुमनः । ५६ निन्यापाडाशिकाण:--माम्बरायलीनीवाम हैन । ५७ आचारसूपणम्-हिरण्यकश्यानिक्मोरोपाइन्यवाहतम् । ० ८ .... ... ५ ४ २३ ३ . ५ . g १२ .... २ . ... २ .... २४ . ४ . . ४ ·. .... २ . ... .... - २ .... .... २ ३ १२ ३ ४ .... ४ १ ६ ४ ८ .... ... १२ ४ १० ... १ [३] ५८ आचारन्दुः माटे इत्युराहव्यम्बकविरचितः । ५९ भादमञ्जरी-केळकगेपाहवामट्टविरचिना । ६० यतिधर्मसंग्रहः-विश्वेश्वरपरम्पतीकृतः । ६१ गोतममणीतधर्मसूत्रम्-हरदत्तनटीकाममेतम् । ६२ ईशकेनकटमनमुण्डमाण्डक्यानन्दवल्लीभृगपानपदः--सटीकाः ६३ छान्दोग्योपनिषत--गिरामानुनविरचितप्रकाशिकोपेता । ६४ बृहदारण्यकोपनिषद-रगरामानुनविरचितप्रकाशिकोपेता ६५ शाद्वायनत्राह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गनबाष्कळशातीयम् । ६६ काव्यमकाग: -उद्योतयुनप्रदीपमाहितः। ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारपञ्चरात्रान्तर्गना । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरप्रोक्तम् । तन्मशास्त्रमन्यः । ७० स्मृत्यर्थसार:---श्रीधराचार्यविरचितः । ७१ वृद्दद्योगतरङ्गिणी-त्रिमयविरचिना मागद्वयोपेता । ७२ परिमापेन्दुशेखरः- वैद्यनाथनगदास्यटीकायुतः । ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धति:श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता । .... ७४ द्रामायणगृह्यसूत्रवृति:-रद्रम्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला- सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकन कठोपनिषदः-दिगम्बरानुत्ररकृनन्याख्यासमेनाः । .... ७७ वेदान्लसूत्रमुक्तावलिः--ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता । ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणमविरचितः । ७९ छान्दोग्योपनिषद--मिनाक्षरान्यास्याममेना । ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छरावार्यता सटीका । ८१ माश्वलायनश्रौतसूत्रम्--नारायण तवृत्तिममेतम् । ८२ ब्रह्मवृत्ति:--हरिदीक्षितविनिता । ८३ संक्षेपशारीरफम्यायासहितं मागद्वयोपैनम् । ८४ अनामोदः-अयंकरोपाहवासुदेवशानिरणीनः । ८५ ज्योतिनियन्यादरमहाश्रीशिवरानविरचिनः । ८६ विधानपाला-श्रीनृसिंहमहविरचिता । ওে অগ্নিীকান্তা খানহানি: ফুরা । ६८ निरुक्तम् ---दुर्गा तिममनम् । द्वगामाभागम् । १० २ १ ८ . .... ४ १ . .... .... .... १२ २ २ .... ... d .... ... . ४ ११ A ... २ ७ .... ९ 1000 २ .. .. ४ ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः ९७ श्रीममिनिप्रणीते मीमांसादर्शने तृतीयाध्यायपष्टपादमाराय तदध्यायान्तस्तत्याशि- प्टरूपया श्रीमन्मुरारिमिथप्रणीताङ्गत्वनिरुक्पा सनाथीरतो द्वितीयभागस्पोत्तरार्ष- रूपस्तृतीयो भागः। श्रीकुमारिलमविरचिततन्त्रवातिकाख्यन्याख्यासहितशावरमाप्यसमेन । स चायं भागः पुण्यपत्तनीयमीमांसाविद्यालयाध्यापकपदाधिष्ठितः मीमांसाविद्वान् । पदभाग्भिर्गुरुवर्यवैद्यनाथशास्त्रिचरणान्ते- वासिभिस्तीर्थहीग्रामाभिननसुब्याशानिभिः संशोधित- टिप्पण्यादिना समलंकृतश्च । . सच श्री. ए. इत्युपपधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतेः पुण्याख्यपचने श्रीमन्महादेव चिमणाजी आपटे इत्यभिधेयमहाभागपतिछापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाच्दा: १८५३ लिस्ताना. १९३१ ५ सर्वेऽधिकारी रामशासनानुस्वरेण स्वायत्तीहा)। मूल्यं सपादपरूपदयम् (२४४)।

·निवेदनम् । अहो नु खलु मो: ! सुचिरनिचितसुयशःपुमधवलितदिगन्तास्ततच्छाखाध्ययनाध्याप. नचटुलतरमतयो जैमिनिमुनिशवरस्वामिकुमारिलम नत्रिवाणीसंगमसमुद्भूतमीमांसासहन्न' पनामोदामांगकरसिकाः पण्डितप्रकाण्डा, पुण्यकर्माणः सुधर्माण आनन्दाश्रमसंस्कृतप्रन्या. वलीग्राहकमहामागाश्च पश्यन्तु भवन्तः संग्राहमिदं द्वितीयं मुदिनम् । यद्य प्रतिष्ठा- पक कै. महादेव चिमणाजी आपट महामागपरिष्कृतपूर्व संप्रदायसिद्धमन्यमुद्रग. निर्बन्धवशवर्तिन्या मुदणद्वारा प्राचीन संस्कृतशास्त्रीयग्रन्थोद्धारण्याऽऽनन्दाश्रमसंस्थय, पूर्वमीमांसाशास्त्रे तन्त्रवातिक संवलितशावरभाष्यसमतभमिनीयसूत्राणां द्वितीयाध्यायाता द्वितीयपाइमारभ्य तृतीयाध्यायान्तो द्वितीयो मागः खण्डद्वयात्मकः स्वकीये मुद्रणालय मुद्रयित्वा प्रथमभाग इव सर्वात्मना स्वतन्त्रतामाक् प्रकाश्यत इति । तस्येतस्यापि मुद्रणार्थमेत संस्थास्यपुस्तपाजिघृक्षुमाननीयपण्डितप्रवरकृतसंसूचनअन्य. महत्तोपयुक्ततायवलोकनतत्तादृशमन्मनीपेत्येतत्रितयानुग्रहार्दियं संस्था स्वाधिकारेणैव मावति । अत एवायमपि मागोऽप्रतिबन्धमानन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावल्या प्रवेश लब्ध पान् । यो यो गन्धः स्वल्पो वा महान्वाऽऽनन्दाश्रमसंस्कृतमन्थावली, प्रवेष्टुमीहते स म सर्वामित सत्यासत्तामुररीकृत्येव प्रविशति । इतरया मुद्रणयन्त्राधिरोहणमप्यस्य सुदुर्लभं भवति तत्र का वार्ता ग्रन्थावलीप्रवेशस्य । किं च ग्रन्थावल्यन्तरनिगमिपयोऽ. पि मन्याः परकीयसत्तां वहन्तो नाहे युरेतत्सम्या प्रवेष्टुम् । तदेवं स्थितमेतत-पदानन्दा. श्रमसंस्कृतग्रन्थावलीपविष्टोऽयं नोत्सहते लेशनोऽप्यन्यसत्ता परिग्रहीतुमिति । सदेवमानन्दाश्रमसंन्ययोपस्यमानेतद्धितीयभागमुद्रणावसरे श्रीयुनमीमांसाविद्या, लयकार्यपूर्वाग्रेसरमामांसाविद्यालयाध्यापकपदाधिष्ठिनमामांप्ता विद्वानतिपदाटकृततीर्थ हळीसुब्बाशासिद्वारा कृतसंस्करणस्य टिप्पणीपाटान्तरादिभिः परिष्कृतम्यैतद्भागस्य. तथा प्रेक्षावता महोपकारकम्याप्यद्ययावत्वाप्यमुद्रितस्य तृतीयाध्यायार्थभूतशेषत्वनिर्वचन- रूपस्य श्रीमुरारिमिश्रविरचितागत्वनिमत्याव्यस्य च ग्रन्थस्य मुद्रणे उपयोग में प्रदानेनातुले साहायकमाचरितमिति सानन्दममिनन्दये तेषा परोपकारशालिन्थम् । भीमामापण्डितः सुब्धाशाविभिः कात्रे इत्युगहव्याकरणरत्नमहादेवशास्त्रिभियो- पर्युत प्रन्यद्वयस्य संस्करण तथा सामीचीन्येन संपादितं यथाऽस्माकमिवान्येषामपि विदुषा मनः संतोपमावहे। सादिदं पुस्तकायमादाय संमुद्रय श्रीमत्मभिवानन्दचरणयोः प्रकाशितोऽयं पूर्वमींगांसा. दर्श सद्वयामको द्वितीयो भागः । {ssदो प्रनिपुटं जैमिनिमुनिप्रणीत सूर

·तन्त्रवार्तिकरलो.
तदवोमाग तयाख्यानभूतं शावरमाध्यं, तदघोमागे च तावत शानरमाध्यस्य
विवरणस्तं तन्नपातिक निवेशितम् । अङ्गत्वनिरक्तिमन्यस्तु तृतीयाध्यायात्यन्तो.
पक्षारकतयतमागान्ते तृतीयाध्यायादनन्तर संगृहीतः । ततः सूनाणा
काना चाकारादिवर्णानुक्रमं सगृह्य प्रारम्भे निवेदनादनन्तरं मत्कृतो नैमिनीयसूत्राणां
पाठमेदविचार. पृथगेव सनिवेशितोऽस्ति स वाचकैरवश्य प्रेक्षणीयः।
एवं पुस्तकमारचय्य यस्य संम्याधीशिव श्रीमत. सचिदानन्दस्य कृपाकटाक्षक्शा"
देवन्मुद्रणं मद्धस्तादनन्तराय समननि तत्सत्ता वहदिद द्वितीयमागरूपं पुस्तकं तस्यैव
घरणयो. कमलमिव द्वितीय समर्पयति प्रकाशक --
पुण्यपत्तने
आपकुलोद्भवो गणेशात्मनो
फाल्गुन शुक्प्रतिपदि
विनायकरायः।
सौम्यवासरे शके १८५२
(आनन्दाश्रमम्यानेनिंगट्रस्टी)।

·जैमिनीयसूत्राणां पाठभेदविचारः। . मीमांसान्यायसूत्राणां पाठभेदः प्रदर्यसे । ययाक्ति विचारेण बहुग्रन्धावलोफतः ॥१॥ मस्ति हि तेषु तेषु ऋषिभणीतेषु दार्शनिकेषु सूत्रेषु पाउमेदो नाम महाप्रबन्धो विद्वद्गोष्ठीविषयः । नायमपूर्वतया कैश्विदधुनातनरेष विद्वद्भिः परिकल्प्यतेऽपि तु महो: कालादयविच्छिन्नपरम्परया संग्रवतितोऽध्येप्रध्यापकावरः । इदं हि तन निदान समासनन्ति आचार्या:-मियन्ते हीमानि सारवन्त्यसासराणि सूत्राणि, तत्र तत्र- पाठतोऽप्ययनो वाऽपि शब्दतश्च कचिकचित् । प्रतिमा च पुनस्ता कालतो विदुषां मता' । तदिदं शब्दानामबेटक्षण्यं ऋषिवर्यः सूक्तिमाचार्यकर्या विशदीकृत्य शिष्यबुद्धी प्रवेशयन्तीति सुमथितमेतदाचार्यकल्पाना सापतिकानामपि विदुर्गा संसदि । तत्र चाखिलदर्शनमूर्धन्यभूतानि मगवतो जैमिनेः किल पर.सहस्राणि प्रमेयपराणि पापस्त्राण, येपु हि परःसहस्रा युक्तयो न्यायापरनामधेया लौकिकवैदिकव्यवहारोप. योगिन्यः पश्चिताः । यत्स्वाध्ययनाध्यापने न्यायापरनामवेययुक्तीना विशदीकरणे घ घमनापतीन्द्रामियसिष्ठप्रमुखा महान्तो मगन्तः, शररस्वामि-कुमारिलम-पार्थसार. थिमिश्र-खण्डदेवप्रभृतयः संप्रतिपन्नपाण्डित्याः परिनिष्ठितमतयो व्याप्तमनस्का दरीह. श्यन्ते त एव महात्मानो नवनवोन्मेषशालिन्याऽप्रतिमया मनीषया व्याख्युम्तानी- मानि बहानि मामासान्यायसूत्राणि । सेवार्थप्रदर्शनप्रणालिका सोमनायरामकृष्ण- वासुदेवावरि-भदृशंकर गागाभट्ट-नीलकण्ठ लिमिरनवर तपरिश्रमेण परिपालिना । एंवमेवास्माभिरिदानीतनशी यथामत्यास्वादितदर्शनरसास्वादः सा प्रणालिका परिपाल. वितव्येत्ययं प्रयत्नः । वेदव्यापारपराण्येव होमानि सूत्राणि सूक्ष्मक्षिकपा विचारयित. ध्यानीति साप्रतम् । आहुश्चात्र कण्ठनो पट्टपादा:- मीमाता तु लोकादेव प्रत्यक्षानुमा- नादिमिरविच्छिन्नसंप्रदायपण्डितव्यवहारः प्रवृत्ता, न हि कश्चिदपि प्रथममेतावन्तं युक्ति कशपमुपसंह समः' इति । त्रिविधामन्त्र पाटमेदमर्यादा प्रदर्शयन्ति ग्रन्थकृतः । (१) प्रथमतो भाष्यकारास्तावच्छेच्छब्दविशिधानि सूत्राणि वेदन्तान्येवाभ्युपग- मछन्ति, यथा- लोकवदिति चेत् १-२-२०,न पूर्वस्वात् १-२-२१, व्यर्थे स्तुतिरन्याय्येति चेत् १-२-२८, अर्थस्तु विधिशेषत्वाच्या लोके १-२-२९, कारणं स्यादिति चेत् १-५-१७, आनईक्यादकारणं कर्तृहि कारणानि गुणार्यों हि विधीयते .

·[६1 विंशतितमे सूत्र-' अत्र च सूत्रव्याख्यानुराधेन किंचिद्वैलक्षण्येन माध्यकारेणकाधिक करण्य, वार्तिककारेण चाधिकरणद्वयमाश्रितम् । तत्-प्रमेयमात्रलेखनप्रवृत्तेन मयो. पक्षितम् । इति । अन्यनेषु सूत्रेषु, पाणिनीयसूत्रेषु यथा मगवता पतञ्जलिना संहितापक्ष आश्रित, म्तथा वति इत्यप्यनुमिमीमहे । तत्र मानमप्यस्ति तच्च खण्डदेवन्तु स्वकृतको. स्तुमग्रन्थे द्वितीयाध्याये चतुर्थचरणे विंशतितमे 'समाप्तिवच संप्रेक्षा' २-४-२० इति सूत्र--सूत्र तु-समाधिमती, अकारप्रश्लेपेण, असमाप्तिमती वा या, अपेक्षा. बुद्धिरूपा संपेक्षा सा, अभेदसाधिकैवेति व्याख्येयम् ' इति व्याचख्यो । तेन ज्ञायते संहितापक्षेऽप्येषां सूत्राणां पाठ आतीदिति । प्रायस्तावलोके येषा शब्दानामर्धा, प्रसिद्धास्त एव माप्यकारप्रभृतिमि. मीमांसासूत्रव्याख्यातमिः स्वीकृताः । अतो लौकि. के पदाऽर्थे, एतेषां सर्वेपामाग्रहः । अत एव च सूत्राक्षरार्थो न प्रतिपाद्यते प्रायः । अतो हि अवीवृतत् खण्डदेव:--' प्रमेयमात्रलेखनप्रवृत्तेन मयेति । भाष्यकारा अपि शास्त्रारम्म एवाबीमपन्-" लोके येवर्थेषु प्रसिद्धानि पदानि तानि सति समवे तदर्था- न्येव मूत्रप्वित्यवगन्तव्यम् । नाध्याहारादिभिरेपा परिकल्पनीयोऽर्थः परिभाषितव्यो वा इतरथा वेदवाक्यानि व्याख्येयानि स्वपदार्थाश्च व्याख्येया इति प्रयत्न. गौरवं प्रतज्येत ” इति । वार्तिककारा अपि - वाच्यवाचकसंबन्यो नाऽऽचा. यरुपदिश्यते, अन्यथानुपपत्या हि व्यवहारात्स गम्यते' इत्याहु. । अपि च 'दोपा. विहिलोरिक। इत्यत्र तृतीयाध्याये चतुर्थचरणे भूयान् हि लौकिकोऽपि विषयो वार्तिके प्रदर्शितः किं पुनः सूत्रकारा अपि-'मुख्यं वा पूर्वचोदनालोम्वत्' १२ । २ । २३ इति लोकं संगृह्णाति । अत एतत्सिद्धं भवति-पूर्वमीमासासूत्रेषु न कैरपि व्याकरणसूत्रवल्लाघवगौरवचिन्ता प्रस्तूयते । अपि तु प्रमेयचिन्तैव · वेदार्थ. ज्ञानरत्ने मे तृष्णाऽतीव विजृम्मते ' इति वार्तिककारैरुतत्वात् । तस्मादिमानि भगवतो जमिनेः सूत्राणि प्रमेयपराणीति सिद्धम् । यत्र हि प्रतिमयाऽपि भवति पाठमेदस्तदपि निदर्शयामः-उत्पत्ती चाऽवचना: स्युरर्थस्यातन्निमित्तत्वात् १-१-२४ इत्यत्र - उत्पत्ती वा रचनाः स्युरर्थस्या. तग्निमित्तत्वात् १-१-२४ इति सुबोधिन्यां तत्र भगवता रामेश्वरसूरिणा सत्र पठ्यते---एवं च वृत्तिः-उत्पत्तो पदार्थज्ञानोत्पत्ती सत्या वाक्यवाक्यायोः संबन्धा रचनाः पुरपफल्पिताः स्युः । माप्ये तु 'वा, अवचना:--अप्रमाणं स्युः' इनि ॥ . प्रख्याभावाच योगस्य १1१। २२ इति माप्यपाटः । मन्पामायाश्च योग्यम्य इति सुबोधिनी ।

·[७] " प्रेक्षाभावाच संयोगस्य इति कुतूहलवृतिः अत्र श्रीमंज्ञके पुस्तके-अस्तीदं पातिभज्ञानमधिकम् । तदेवम्-प्रख्यामावाच योग. स्येतीदं सूत्रं नन्वित्यारम्य नैतदेवमिति पूर्वपक्षपतिपादकपदेम्य उत्तरत्र बोद्धव्यमिति भावः । वायुसंबन्धस्य प्रख्यानाभावान वायुकारणकः शब्दस्तस्मान्नित्य इति सूत्राओं - ध्येयः। . . तृतीयेऽध्याये पञ्चमे पादे-'चमसेपु समाख्यानात्संयोगस्य तन्निमित्चत्वात् ३-५-२२ उद्भातृचमसमेकः श्रुतिसंयोगात् ' ३-२-२३ इत्यनयोः सूत्रयोमध्ये-' तस्माचाब्राह्मणस्य सोमं मतिषेधति ' इति सूत्रं पठन्ति । तत्र यासुदेवावरि:- केचित्तु नेदं सूत्रं किं तु संग्राहक याप्यमेवेति मन्यन्त इत्याह । रामेश्वरसूरिस्तु-दं सूत्रमिति मन्यमानः सूत्रमेवावीवृतत् । प्रकृती वाऽद्विरुक्त त्वात् । । ३-६-२ इति सूत्रेऽकारश्लेष बमापे माप्यकारः । वासुदेवावरी तु विनाऽकारमवीवृतदेतत्सूत्रम् । तथा वार्तिककाराः तद्वनं तु वचनमा । ३-६-३ इति सूत्रे तद्वर्जे तु वचनप्राशेः' इति वा पाठ इत्याहुः । एवं त एव तत्रार्यात्मतिवचनम् ५-५-४२ इति सूत्रे । बदनमिति वा पाठः ' इत्यपि । तदवारमाभिः सहायत्वेन संगृहीतानि भाष्यपुस्तकानि-- १ प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरानावत्रीणि पुस्तकानि । तत्रैक लिखितं समय सस्त्र- 'पाठं च । तदेतदतीव शुद्धमित्यपि निवेदयितुमुत्सुकाः स्मः । अवशिष्टे द्वे पुस्तके अपूर्णे । २ अन्यञ्च लिखितमेकमपूर्णमेव मुम्बापुरीस्थ 'एल्फिन्स्टन कॉलेन् ' इत्याख्यकला- शालीयपुस्तकालयात्, संस्कृतमहाविद्याध्यापकगजेन्द्रगडकरायरश्वत्थामाचाफेहता कृपाकटाक्षेण दत्तम् । ३ माकौस्तुभपुस्तक स्वेकं कर्नाटकाक्षरैलिखितं श्रीगुरुवर्यमीमांसाकण्टीरव वैद्य. नायशास्त्रिचरणानाम् । भन्यथैकं माकौस्तुमाख्यं अध्यायनयपर्यन्तं श्रीग्मृतितत्त्वविदोपरधर्मशास्त्रप्रवीण. दातारकुलमण्डनदाताराख्यगङ्गाधरशास्निपुस्तकालयासंपादितम् । मुद्रितानि -- ४ ' कलकचा एशियाटिक्सोसायटी' इत्यनया संस्थया मुद्रितं भाप्य सूत्रपाठ. -- सहितम् । ५ आनन्दागे मुद्रितं नैमिनीयाधिकरणरत्नमालासंज्ञकम् । ६. युतूहलवृत्तिर्नाम वाणीविलासमुद्रणालये मुद्रितमपूर्णम् ।

·८.
७ नैमिनीयसूनवृत्त्यारूपम्-नाश्या मुदिनम् ।
८ तन्त्रवानिक टुपुटीका च काश्या मुदितम् ।
९ शानदीपिका निर्णयमागरीयो ।
१० तनत्येव मानीपिका च ।
११ माहौस्तुम कान्च्या काश्या च मुद्रित ।
१२ जमिनीयसूत्रमात्रयुतमेकम् ।
तदेतेषु पाठभेदप्रदर्शनाय लिखित न्याङ्गीकृतानि न मुद्रितानि । तत्र तु कानि-
घनाक्षराणि, केचन शब्दा अपि दोषम्खलनादिप्रधानमनुष्यस्वामा०याबहुदोषसंमाव•
नाया समावितत्वात् कुतूहलवृत्ती तु बह्व. पाठपदा प्रदर्शिता इति ।
तदेतद्यद्यपि लिवनेष्वपि समान तयाऽपि मुद्रितपुस्तकान्यूनदोषो ह्येतेष्वाधिगत
इति लिखितम् ।
त्रिमाः सना
श्री:-प्राच्यविद्यासशोधनमन्दिरस्थमुचम पूर्णम् ।
ग-कुतूहलवृत्तिर्वाणीविलासीया।
-'कलिकातानगरीय एशियाटिक सोमायटी' इत्याख्यसंस्थास्यम् ।
शा-मुम्बापुरीम्धम् । एलिन्टनॉलेन इत्य स्यशालीयम् ।
-चौन्तुमास्यं दातारीयम् ।
न-वानिकटुष्टीकापुम्नकम् ।
म:-इतरत् ।
एतेषु श्रामनाम्नाम्य एव पाठ इनरपाटर्षिचाव मुमा स्वीकृतोऽस्ति अन्यम्य तु
भर प्रदर्शनमा छ चिन् प्रियते। तदेवदिवास्ति विधारामा परिनिष्ठितमतयश्चाss
कलयन्विति सर्वमनवयम् , एवं सानन्दमावेदयनि विद्रुप प्री प्रकाशक
आपटेरोगको गणेशात्मनो विनायकराया।
(आनन्दाश्रमम्यानोनिंगस्टूनी)।
-

·मीमांसाविद्यालपविज्ञानम् । विहितमेवे का किल मगवतो जमिनदर्शनं सर्वोत्कर्षेण सर्वदर्शनपूर्वामिक्तिमिति भगीयते विद्वद्वरेण्यरिति । यस्य १ दर्शनस्य अध्ययनाध्यापनकृत भूयसाउनेहसा प्रयतमानेन मामासाविद्यालयपरिपन्मण्डलेन भयो द्रव्य व्ययीत्य, ये च महीशराम. कीयपरीक्षासमिति मीमासविद्वत्यक्षायां प्रथमकक्ष्यायामुत्तीर्णा ब्रह्मश्रीसुब्बावधानिनः, ये पुनश्रीपिच्छिरोमणि के० रामाशान्ति (कृष्णशाउयारनामधेय) धर्माधिकारि- कृपाकटासेम, श्री महामहोपाध्याय ज्यपादविरूपासशानियामनुमहेश च, श्री १०८ श्रीमद्भगवत्पूज्यपादीयाहशिनारायणमर कृतसहायेन विद्यालयोद्दिष्टकार्यामामता- स्कृताः । ताश्च तत आगीय पियाउ तन्नतिकदृष्टीका युतशारभाप्यसहित नामिनिदर्शनशोधनकाऽध्यापन कार्य योनिताः यतका सावधानतया कृतम् । एवं संशोपित पुस्तकमानन्दामाधिकारि विनायक गणेश आपटे' इत्येतेपर सविध समर्पितम् । तश्चततावत्यालेनाऽऽतन्त्रवाति मागद्वय मानवाश्रमसंस्कृतमन्या. पन्या प्रकाशितम् । अनरनेपामुपकारभरमानीवित विधालयो न विमरिष्यति । मीभामाशाखशावरमाध्यवार्तिकविषये परिकचित्पण्डितप्रकाण्डाना वक्तव्यमासीत्तत विस्तरश: श्री ९ पूज्यपादः प्रथम भागीयोपोदाते निरवणाति नात्र विमभ्युच्छेल्यमव. शिष्यते । परमन्यदेतदेकमेवारमाकमिदानी कार्य नान्तरीयकमिति तत्र उयुक्ताः स्मः । अतिकठिनऽस्मि भाप्यवाकिंवादिनन्यसंशोधनका पव्यद्वारा पुस्तकादिद्वारा च साहाय्यममाथि तेरा नाममात्रमवादिस्य का अनुमाः स्मः । १ मारवर मोरि रिदियट इत्यास्यसंस्थाद्वारा डॉ. श्रीपाद कृष्ण नेटवलकर २ एटिन कालेन इत्याल्बमहादालादारा ' मायामा बाळाचार्य गजेंद्रगडकर, ३ मरिगतमामासाशनतरवा सिपनामसरसः नरहरि शिवराम परान १ अधिोननिदिव्यायापकमहाशयाः दत्तात्रेय वामन पोतदार' तत्र प्रथमो मागो मीमांसाशासमविनिमामि गार्महाभागः संशोधनद्रव्य प्रदाय उपहतो मीमासावित्रायः । द्वितीयोऽयं मागस्तु पिर्मदेशाकरण न बुदाणा नगरवासिभिदि-कानिटकर-- काळेशपाटे-पळसुले इत्येतहाशयशोधनद्रव्यं प्रशार ीकृतो विद्यालयः । सत्तेयः प्रतिपूल मयेऽपि कृतसहायाना मिनीत वसंशोपिनदाशीनामुपकारकृति फथं भुनाममा निस्तरणानपात् ।

·[२] एतावता भूयसा द्र-यव्ययेन मागये तृतीयाध्यायान्तं तन्त्रवातिकशावरमाप्ययुतं च जैमिनेर्दर्शनं समाप्तिमगात् । अवशिष्टे तृतीये मागे टुष्टीकाशावरमाप्यसहितं नैमिनेर्द- शनमचिरादेव विद्यालयेन संशोध्याऽऽन दाश्रमधिकरिणा हस्ते समयंत तश्चापि सानन्द तत्मवाश्येत । इति सर्वेषामुपकारजातं स्मारं स्मारमस्माद्विज्ञानाद्विरतिमनुभवामः । मनत्वनिरुक्तिर्नामापूर्वोऽयं अन्यः श्रीगुरुवर्थवैद्यनाथशास्त्रिभिर्महता प्रयासेन विद्याल. याय संशोध्य समर्पितः सोऽप्यत्र निवेशितः । केयमस्यापूर्वता वर्णनीया-भगवतो मिने सूनाणि त्रयः किल विद्वन्मूर्धन्या भगवत्या वाग्देवताया उपासका व्याधि. रव्यासुः । मुरारिमिश्रः प्रमापरः कुमारिलमट्टश्च । तर भगवन्तो कुमरिलमट्टप्रभाकरी विदुषा संसदि सुप्रथिती स्त. । भगवान् मुरारिस्तु प्राय. स्मृतिपथाद्मन्यतो नामतोऽपि घातीतः । अतोऽम्य ग्रन्पनात दुर्लमें तथाऽपि गुरचरणैस्तन्महता परिश्रमेण संपाद्य उत्तमरीत्या संशोध्य विद्यालयकृनेऽपितमिति पुनरेकवारं तेपामुपकृती प्रशंसन्तो विरमामः । यदुलेख विना चैतद्विज्ञानालखसमापन न भवति तचैतत्---उप्पिनरेट्ट. गिरिकुलभूषणेस्तोलंबारता विद्वान् , इत्यादिविद्वद्गोष्ठिसादरसमर्पितपदवीभूषितविग्रहः, धारवाडनगरीयनगद्गरुशंकराचार्यपाठशालीयप्रधान संस्कृताध्यापकैर्नागेशशास्त्रिमिः प्रथ. मद्वितीयमागसंशोधने यदतुलसहायकमारचित तदुपकारमराक्रान्ता वयं पुनस्तदने कप' मपि उन्नता भवामः । इति शिवम् । पुण्यपत्तनीयमी. मासाविद्यालयः विद्वद्वशंवदो वामन रामचंद्र किंजवडेकर. दिनकर बलवंत देवघर. एम्. ए. मीमासाविद्यालयकार्यकारिसमितिकार्यवाहाध्यक्षी, ·मीमांसादर्शने द्वितीय भागे भाष्यकारीयाधिकरणसूचीपत्रम् । उपक्रमोपसंहाराविदिनी संख्या अंधिकरणनामानि अ अग्निविहरणादिमन्त्रविनियोगाधिकरणम् । ७५८-७५९ अनारम्याधीतमापदश्यम्य प्रकृतावनिवेशाविकरणम् । १०२९-१०३२ अनुशापूर्वक मक्षाधिकरणम् । १०११ अनुवषट्कारदेवतानुपलसणाधिकरणम् । ७९७ अन्तटिबहिदिपदलक्षितदेशविशेषस्य यपमानाङ्गताधिकरणम् १०८२-१०८४ अभिक्रमणाधिकरणम् । अभियर्शनादेरङ्गप्रयानसाधारणहविर्मानार्धनाधिकरणम् । १०७९-१०८. अभ्यासाधिकरणम् । ५६७-४७२ अंधताम्यग्रहयोज्यौनिष्टोमार्यताधिकरणम् । ६०९-६१० अरुणाधिकरणम् । अत्यधिकरणम् । ५७८-५८ अश्वपतिग्रहेष्टयधिकरणम् । महीनाधिकरणम् । ८६२-८९५ आ आग्नेयपुन.श्रुतेस्तुत्यर्थनाधिकरणम् । आग्नेय्याधिकरणम् । आधारामिहोत्राधिकरणम् । आधानस्य पवमानेष्टयनङ्गताधिकरणम् । आधानग्य प्रकृतिविकृत्यर्यताधिकरणम् । भानन्तनियामकत्याधिकरणम् । आनस्यतरङ्गाधिकरणम् । ११-६२१ ७७३-७८१ ४९७-५०९. .१०३७-१०३८ १०३८-१०४० ७४०-७४२ ७२७-७२९ m ६७८६-७८८ १८०१-८०२ इन्द्रपीताधिकरणम् । इन्द्रियामाधिकरणम् ।

·अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या इटावर्माणामनारभ्योत्पन्नविनियुक्तचिनिण्यादीष्टकार्थताधिक १०५६ उ १००१-१००४ १०९४ ७३२-७३६ उद्गातृचमसे ससुब्रह्मण्याना मक्षप्रतिपादनाधिश्वणम् । उपगातृणामृतिभ्योऽनन्यायाधिकरणम् । उपवीतस्य दर्शपूर्णमासाङ्गताधिकरणम् । उपाशुत्वस्य काम्येष्टिप्रधानमानवाधिकरणम् । उपाशुयानाद्यर्थहवियें शेषकार्याननुष्ठानाविकरणम् । उपाशयानाधिकरणम् । म अस्विकमकाराणा सर्वविमर्मताधिकरणम् । अविना सरूवानियमाधिकरणम् । ९८९-९९४ ४८९-१९७ १११६-१११७ १०८९-१.९९ १०१२-१०१३ १००९-१०१. एमाणामनुज्ञाप्य भक्षणाधिकरणम् । • एकपात्र भक्ष समुच्चयाविकरणम् । ऐ ऐन्द्रवायस्य ममतामत्वामायाधिकरणम् । ऐन्द्रासमनस्याम नपत्याधिकरणम् । ऐन्द्रयधिकरणम् । ९९७-९९८ ७९९-८०० ७५२-७५५ य ११३०-११२२ करणम-प्रमाणपराय यानमानवाधिारणम् । करणम पु काँपयोगिपाश्यमानफलम्य ऋत्विगा मित्वाधिकरणम् । पपिकरणम् । प्रमविनियोगाविकरणम् । ग गापरन्दम इत्यादर्माना वसं विनियोगाधिकरणम् । मुगरामानामाश्रयेण सह सामानविध्यामायाधिकरणम् । ९००-९४३ ८१९-८२० १०९०-१.७१ ·. अधिकरणनामानि उपक्रमापसंहागवेदिनी संख्या गुणभन्यकामानां यानमानवाधिकरणम् । गुणप्रत्युदाहरणाधिकरणम् । गुणमुख्यव्यतिकमाविकरणम् । गुणाधिकरणम् । महधर्माणामनारम्याशतांश्चदाभ्यंग्रहार्यताधिकरणम् । १०१५-१०५६ महर्माणां सवननयसंबन्धिग्रहार्यताधिकरणम् । महकत्वाविकरणम् । ६९९-७२१ च चतुर्धाकरणस्य भक्षार्यताधिकरणम् । चतुर्धाकरणाधिकरणम् । ७४२-७४६ चमसहोमवर्युकर्तकत्वाधिकरणम् । ११०८-१९०९ •चममाधिकरणम् । ७२-:२७ घमसावhणां दशावनियमाधिकरणम् । १०९२ घमसाध्वर्यणां गृधवत्वाधिकरणम् । चमसाध्वणो बहुत्याधिकरणम् । १०९१-१०९२ चमसिना सोमभक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । ९९९-२००० चयनस्याशिसंस्कारार्थताभिकरणम् । ६१-६१३ चरोरुपधानार्थताधिकरणम् । ६०४-६०६ ९८६-९८८ ज जङ्गम्यमानाधिकरणम् । नयादीनां वैदिककर्मात्याधिकरणम् । नापन्यधिकम् । ८६८-८७१ ९५५-९५७ . त तपसी यानमानवाधिकरणम् तृमिप्रकाशकमन्यस्य मक्षमन्यवाक्यताधिकरणम् । तेपानाधिकरणम् । ७८६-७८६ द . दक्षिणहविर्धानदेश यानुवचनार्थताधिकरणम् । दक्षिणादानस्य यजमानकर्नुकत्याधिकरणम् । दाक्षायणपज्ञाधिकरणम् । ५९४-९९७ ·[४] अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या दिग्विमागाधिकरणम् । ८९८-८९९ दीक्षादक्षिणयोः प्रधानमानार्थताधिकरणम् । १०८१-१०८२ दृतिनवनीताज्यस्य इयेनपयोगाननवाज्यकार्यार्थताधिकरणम् । ११३६-११३७ देवतासंयोगाभावे यागाविधायकवाधिकरणम् । ६०२-६०१ द्रव्यदेवतासंयोगे यागविधायकत्वाधिकरणम् । ५९७-६०२ द्रव्यविषये, उद्देश्यतावच्छेदकनिरूपणाधिकरणम् । ६७१-१७२ द्रव्यसबाराणामङ्गघानार्थताधिकरणम् । ११३३ द्वादशद्वानामावयवत्वाधिकरणम् । ११२२-११२३ न्यानातानामुभयप्रयोज्यत्वाधिकरणम् । . नित्यनमित्तिकयोरसामानवियाधिकरणम् ।। निवीनाधिकरणम् । मैमित्तिकप्रतिपदादेश्कर्षाविकरणम् । नैमित्तिकमावस्यादेः प्रत्यर्थताधिकरणम् । १०५६-१०१८ ८८९-८९५ ८६५-८६७ १०३२-१०३७ प परपिदिनाधिकरणम् । पर्णतादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् । पवमानेष्टिषु पवमानेष्टचन निदेशाधिकरणम् । पशुधर्माणामुपाकरणादीनामनीपोमीयमात्रार्थताधिकरणम् । पशुमीमाधिकरणम् । पानीवतमक्षणे प्रयस्त्रिंशोऽनुपलक्षणाधिकरणम् । पान,वसमक्षणे त्वष्टुरनुपलक्षणाधिकरणम् । पानीवतमक्षणे पूर्वदेवतानुपरसणाधिकरणम् । पानवताधिकरणम् । पुनरम्यनीतमक्षणे, इन्द्र याप्युपक्षणाधिकरण ! पंपणम्प नरपिनियोगाधिररणम् । पेपणाम पुपमादेवायपरु नियोगाधिकरणम् । पगापिणम् । पंप्रमाणिम् । मागविनियोगाभारणम् । ८०९-९०० १०२५-१०२९ १०४०-१०१२ १०४२-१०५२ ५९९-५२२ ७९४-७९७ ७९३-७९१ ७९१-७९५ ७८८-७९१ ८८१-८८३ ८८३-८८९ ८८०-८१ १७९-१८९ ११-८१८ ·धिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या प्रकरणान्तराधिकरणम् । प्रकृतरोडाशादीनां विधानार्यताधिकरणम् । १९३५-१९३६ प्रकृतावपि स्वनादेरसर्वार्थताधिकरणम् | १९३१-११३५ प्रथमोपस्थितेन शेषकर्मानुमानाधिकरणम् । प्रवर्गाधिकरणम् । प्राकृतधर्माणां विकृतावपूर्वपदार्थानवाधिकरणम् । .११३३-१९३४ पैपप्रैपार्ययोभिन्नकर्तृत्वाधिकरणम् । ११२७- ११२८ प्रेपस्याऽऽश्वर्यवत्वाधिकरणम् । पैपान्तानुवचनेष्वेव मैत्रावरणाय कर्तृतानियमाधिकरणम् । प्रोत्साहनमन्त्राणां याजमानमाधिकरणम् । फ. फलनमसाधिकरणम् । १०१६-१०२० फलसंस्कार्ययोः कर्म भेदकरवाधिकरणम् । व बर्हिरादीनामगप्रधानसाधारण्याधिकरणम् । १०७३-१०७७ अलावलाविकरणम् । ८२१-८६२ 'धमादीनामृस्विक्त्वनियमाधिकरणम् । १०९९-११०१ भ भक्षानुवाकस्य यथालिङ्गं विनियोगाधिकरणम् । प मन्त्राणां मुख्यार्थविनियोगाधिकरणम् । मुख्यप्रतिनिध्योः सामानविध्याधिकरणम् । मुख्यमन्दसदृशप्रतिनिध्योः सामानविध्याधिकरणम् । ७१५-७५१ १०१८-१०५९ १:९-१०६० य यनमानभिन्नकर्षन्तरप्रतिपादनाधिकरणम् । यजमानसोमवमने, इष्टिविधानाधिकरणम् । यनमानस्य वषटकारमसमतिपादनाधिकरणम् । यजमानसंस्काराणा प्रधानमावार्यताधिकरणम् । यावज्जीवाधिकरणम् । र रणराविकरणम् । (०८१-१०८९ ९७१-९७३ १०१३-१०२६ १०७७-१०७८ १२३-६३१ ९७०-७७८ ·अधिकरणनामानि उपरमोपमंदारावदिनी संख्या रशनावर्मसाधारण्याधिकरणम् । १०११-१०५५ रानन्यचमसे ग्राह्मणाना मक्षतिपादनाधिकरणम् । १०२१-१०२१ रेवत्यधिकरणम् । ३९५२-५५३ ल सिंहस्य दुर्वप्रमाणोपजीविताधिकरणम् । ७७१-७७३ व थपनादिसम्काराणा यानमान बाधिकरणम् । घमनाधिकरणम् । वपटक प्रथमं मक्षप्रतिष दनाधिकरणम् । वषट्कारनिमित्त मतान्तरप्रतिपादनाधिकरणम् । वाजपेयादावमिनम्यैद वाचनाधिकरगम् । पारगादीना सवयनानाधिकरणम् । धारणेष्टपैदिकाचदाननिमित्तताधिकरणम् । पायादीनामाज्यभागाइताधिकरणम् । विशिष्टाघानविधेयत्वाधिक रणम् । वेटभेदेन ध्यमाणेषु ोित्पत्तिनिर्णयाधिकरणम् । वेटोरमाविवरणम् । वैदिक्मणानुतादानाधिकरणम् । वेदिकमन्नणानुतापनाधिकरणम् । ९६९-९७१ १०१०-१०११ १००१-२००८ ११२१-११२२ ७३६-७१८ ९५७-९६३ ७३८-७१० ५८८-१९१ ८१५८१६ ८०-८०९ १०१२ दा ४६१-१६७ १०९२-१.९३ शब्दान्तराधिकरणम् । शपियवाधिकरणम् । दावा-नगाधिकरणम् । गानाहरण दीन मुमयदोहार्यताधिकरणम् । पतिमाविका म्। पित्तनिईननाशिकरणम् । पादाय ए पनि विरम् । रोना माना नानापरवारिकम् । १०५२-१०६१ ६५९-१९. RRIERE: मियानाम् ।

·अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या समाख्याविनियोगाधिकरणम् । २०-८२१ संख्याधिकरणम् । ५२२-२२८ संज्ञाधिकरणम् । ५२८-१३१ सनर्दनाधिकरणम् । संनियो फलादेः कर्मभेदकत्वामावाधिकरणम् । ६१९-१२० संवादाधिकरणम् । ९५१-९५२ सर्वपरिदानाधिकरणम् । २४९-९५० सर्वपृष्ठाया शेपकार्यतन्त्रताधिकरणम् । ९९६-९९७ सर्वप्रदानाधिकरणम् । ९७३-९८३ सम्यः शेपकार्यानुष्ठानाधिकरणम् ९८४-९८५ सर्वेपामृत्विकशब्दावाच्यताधिकरणम् । १०९४ सर्वेषामेव श्यनीयाज्यकार्याणां इतिनवनीताधिकरणम् । सबनीयहविपा मासमयत्वाधिकरणम् । ११३९-१९४० माप्रस्थायीगे शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् । ९९४ सामान्यसमाख्यातकर्तुविशेषप्तमाख्यादिना बाधाधिकरणम् । सूक्तवाकस्य विषय विनियोगाधिकरणम् । ७६५-७७० सूक्तवाक्राधिकरणम् । ७६९-७६४ सोमविक्रेतुवृतभ्यः पृथक्त्वाविकरणम् । १०९४ सोमे पक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । ९९८-९९९ सौत्रामण्या शेपकार्याननुष्ठानाधिकरणम् । ९९४-९९५ सौमराधिकरणम् । ५६३-६७० मोमिकवेदेशमशानार्थताधिकरणम् । १०७८-१०८० स्वामिनः सदशत्वाधिकरणम् । १०११-११०२ har ७९५-७५८ १००१-१००१ ९५१-९५५ हविकृन्मन्त्रविनियोगाधिकरणम् । हारियोजने प्रावस्तुतोऽपि मक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । हिरण्यधारणायिकरणम् । होतु: करणमन्त्रानुष्ठातृत्वाधिकरणम् । होमाभिपनिमित्तकमक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । समातं चाधिकरणवर्णानुक्रममचीपत्रम् ।

·अप तृतीयेऽध्याय पठः पादः ॥ . । [१] सर्वार्थमप्रकरणात् ॥ १ ॥ पू० अनारभ्य किंचिदुच्यते । यस्य खादिरः सुवो भवति स न्छन्दसा- मेव रसेनापति । सरसा अस्याऽऽहतयो भवन्ति । यस्य पर्णमयी जुर्भवति न स पापं श्लोक श्रृणोति, इत्येवमादि । तब संदेहः । फि, खादिरता मरे, पालाशवा जुह्वां, प्रकृती निविशत उत प्रकृती विकृती चेति । किं प्राप्तम् । सर्वार्थमप्रकरणाद । प्रकृतिविकृत्यर्थमेवंजातीय. कम् । कुतः । अप्रकरणात् । न कस्यचित्मकरणे श्रूयन्ते । तानि वाक्पेन सर्वत्र भवेयुरिति ॥ १॥ प्रकृतौ वाऽद्विरुक्तत्वात् ॥ २॥ सि० प्रकृती वा निविशेरननारभ्याधीवानि पात्राणि । कुतः । अद्विरु- कत्वात् । एवमद्विरुक्तं भविष्यतीति । द्विरुक्ततायां को दोपः। असंभव इति मः। यदि प्रकृती विकृतौ च भवति, अस्ति तत् , प्रकृती। प्रकृती इदानीमनारम्याघीतानां प्रकृतिलिड्गसंयुक्ताना प्रकरणसंबन्धे सति किं प्रकृति प्रकरणसंबन्ध उत सर्वार्थत्वमिति विचारः । तर श्रुत्यादिपट्काभावेऽप्यश्वप्रतिग्रहेष्टि. पत्ऋतुसंबन्धी योनायितन्यः । खुवायुदेशेन हि, अत्र सादरवादीनि विधीयन्ते । ते च नुवादयः 'सुदेणापद्यति । वेणाऽऽधारमाघारयति । त्रुषेण पार्वणो जुहोति । 'जुला जुहोति । इत्यादिभिर्वाक्यैः कर्मागत्वेन प्रतिपादिताः । तत्संबधित्वेन चोप. नतिमात्राण्येव सादिरवादीनि सुवसंस्पशिना ऋतुकर्यमावेन गृह्यन्ते । न हि सेपा. मायफलमस्तीति चतुर्थे वक्ष्यामः । न च निर्यापारानातिविशेषात्फलोत्पत्तिरवकल्पते । न च व्यापारसंबन्धननना काबिक्रिया माता दृश्यते । नापि वाक्योपत्ता । न पार नुवादिविधीयते, वाक्यभेदमसज्मात् । अतः सुवायनुपादन विधीयमानाना खादि- रत्वादीनां सुवादिस्वरूपेऽन्यथाऽप्युपपद्यमानेऽनर्थकं विधानमिति तदुपठवितकर्मसं. बन्यो विज्ञायते । तत्रानारम्यपादावादेव खुवादिसंबन्धस्य प्रकृतिविकृतिप्वविशेपाता. चस्विमिति पूर्वः पक्षः 11 १॥ सर्वविधीनामासस्यविषयत्वायत्र प्रमाणान्तरेण प्राठिास्ति तत्र खादिरवाशुपदेशः । प्रती प न कुतश्चिमातिः। विकृतिप्वङ्गान्तरार्थमवश्यकल्पनीयेनातिदेशेन खादि. . १ अन्यथा-कासन्तरेणेत्यर्थ ।

·१०२६ सतन्त्रवार्तिकशावरंभाप्यसमेते- म०३पा०म० •१] चेदस्ति, चोदनेव विकृति मानाति । ततो नानारभ्यविधिमाका. क्षति । तस्मादनाकाक्षित्वादनारम्पविधिन तत्र विदधाति । तेन मः प्रकृत्यर्थ एवेति ॥२॥ तद्वर्ज तु वचनमाने अभफरणामकृतिविकृत्यर्यमेवेत्युच्यते । यत्त, चौदकेन माप्नो. तीति । अनारभ्यविधिना प्राप्ते न चोदफमाकासति । तस्मादनार भ्यविधिवज चोदकः प्रापयिष्यति । अनारभ्यविधिवाक्येन प्रत्यक्षेण सुवे खादिरता, चोदकवाक्येनाऽऽनुमानिकेन विकृतौ । आनुमानिकाच प्रत्यक्षं बलवत् । तस्मात्प्रकृतिविकृत्यर्थोऽनारभ्यविधिः ॥ ३ ॥ दर्शनादिति चेत् ॥ ४ ॥ यद्यनारभ्यविधिश्वोदकाढलीयान्, अनारम्यविपिना प्राप्ते न चो. दफमांकादाति । निराकाझे वकृते कर्मणि चोदको नैष प्रामोति । तत्र मयाजादीनां दर्शनं नवोपपद्यत । दृश्यन्ते च प्रयाजादयः कचिद, प्रयाने प्रयाने कृष्णलं जुहोति, इति । अथ चोदको बलीयांस्तत एतदर्शनमुपपद्यते । तस्मात्मकृत्यर्योऽनारभ्यविधिः ॥ ४ ॥ न चोदनैकार्यात् ॥ ५॥ म प्रकृत्यर्यः सर्वार्थ इति मः। अपकरणे समानानात् । यदुक्तमनार- रस्वापि प्राप्नोतीति नोपदेशमपेक्षते । तेन द्विस्तस्यासंभव इत्याह । तव द्विरुका स्वाद्विरक्तत्वाद्वा ममेति सूत्रम् ॥ २ ॥ पाठरिति वा पाठः । सत्यं द्विरकत्वमन्याय्य, तत्र कुत एतदतिदेशमाहत्वादुप. देशो विन्यते, न पुनस्पदेशसिद्धमतिदेश एव प्रापयेदिति । युक्तं च पदाविप्रकर्षा- दतिदेवो न स्यात् । सैनिकात्तु पूर्वतरप्रवृत्तोपदेशाश्रयणम् । अथोच्येत, सामान्य. विषयत्वादुपदेशो दुर्बल इति.। तदतिदेशेऽपि सर्वाङ्गविषयत्वादविशिष्टम् । तस्मारस वार्थोऽनारम्यवाद इति ॥ ३ ॥ स्थिताया प्रतिज्ञाया चोदयति । यतिदेशादुपदेशो बलवानेवं सति तेनैवोपदेशेना- घरद्धत्वादतिदेशो नैव स्यात् । कुतः । शक्नोति हि प्रकृतिविकृतिसाधारणं खादिरत्वं प्रारतोपावरमायने दृष्टशक्तित्वाद्विकृति निकासीपम् । ततश्च प्रयाजादिदर्शनं विरभ्यते । तस्मादतिदेशविनिर्मुकाया प्रकृनावेव निवेशो युक्त इति ॥ ४ ॥ मैतावता शक्यं सर्वार्थत्वं व्यावर्तयितुम् । न ह्येतस्मिन्नोऽतिदेशो बाधितः सर्वत्रय मारिनो मानि ! तपणा शरैः फरेषु निस्विपि न प्रयानादयो निवर्यन्ते ।

·, [१०३०६०१]. मीमांसादर्शने । १०२७ पविपिना निराकाङ्क्षस्य न चोदक इति । तत्रोपपद्यते । न शनारभ्य. विधियोदना निराकासी करोति । माते हि चोदकेन सुने खादिरताड. नारभ्यापिंधिना शपया विधातुम् । असति चोदफेऽनारभ्यविपिरपि नास्ति । न चानारभ्यविधिः सुर्व भापयति, तस्य च खादिरताम् । कुतः । चोदनेकार्थ्यात् । एकार्या दि चोदना, यस्य खादिः सुको भवति, इति । न चात्र सुवः खादिरता चोभयं विधीयते । सुपस्य सतः खादिरताप शन्द आह । स च चोदकेन प्राप्तः । वस्मादस्ति चोदकः । स बनारभ्यविधिवाक्यस्य प्रत्यक्षत्वात्तं वयित्वाऽन्य पापयति । तस्मात्मकविकिस्पर्धाऽनारम्पविधिः ॥ ५॥ उत्पचिरिति चेत् ॥ ६॥ इति चेत्पश्यास, उत्पत्तिरेषा प्रकृतिविधिमिस्तुल्या, प्रकृत्तानङ्गानि संक्षेपेण विस्तरेण चौध्यन्ते । पञ्च प्रयाजान्यजति इति संक्षेपेण । समियो यजति इत्येवमादिना विस्तरेण । इद्दापि यस्प खादिरः सुची भवति, इत्येवमादिविस्तरः, यस्यैवंरूपाः चुच इति संक्षेपः । एवं रूपः प्रकृती विधिदृष्टः, अपमप्येवंरूपः । तस्मात्प्राकृत इति सामान्यतो दृशानुमानम् । तस्मात्मकृत्योऽनारभ्यविपिरिति ॥ ६ ॥ न तुल्यत्वात् ॥ ७ ॥ नैतदेवम् । न हो जातीयकं सामान्यतो दृष्टं साधकं भवति । समानविषयमाने हि बाधो विज्ञायते । तेन खादिरत्वादिप्राप्त्यंशमात्रादत्तिदेशो निव. तते । न च सादिरस्वमक्रियात्मकत्वाच्छन्नोति विकृति निराकाझीकर्तुम् । युगपञ्च प्रकृतिविकृत्योः प्रवर्तमानमशक्यं फ्लोपकारत्वेन निरूपयितुम् । साकाङ्क्ष तु तत् , सुवमाप्त्यावात् । न चातिदेशाम्यनुलामन्तरेण नुवमाप्तिः संभवति । न चैत. द्वाक्यं सुवस्यापि विधायकम् । प्रधानक्रियानुपादाने सति विशिष्टविधानेऽनुपपद्यमाने वाक्यमेदनमहात् । तस्मादनारम्यवादविधिप्रापिते सुवस्य •खादिरत्वे तद्वर्नमतिदेशः फल्पयितव्यः ॥५॥ अत्र तार्किकः कश्चिदाह प्रकृत्ययोऽनारम्यविधिः संक्षेपविस्ताराम्यां विधीयमानत्वा- प्रयानादिवदिति ॥ ६॥ न तावदीदेशेऽऽनुमानस्य गतिरित्युतम् । अपि चानुमानमप्येतन मवति चोदन्त इति पा.यस्यैवरूपः घुव इति पा । ३ ईदृशेऽथे शुन्दैकसमधिगम्येऽर्थ इस उत्तमिति-तकंपादे प्रत्यक्षसूने होतयार्तिक । 'तस्मादध्यपूर्वत्वारकेनविद्वस्तुना सह । धर्मस्य नरइमेयत्वमसाधारणवस्तुवत् ५५५ इत्पादिलोकमित्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [म.३१०१०१) केवलपत्र प्राकृतविधिसारूप्यं, न तु प्रकृतावेवनवतीति प्रमाणमस्ति । अपि च विकृतावपि संक्षेपविस्तराभ्यामङ्गानि विधीयन्ते । तिम आहुनीर्जुहोति, इति संक्षेपः । आमनमस्यामनस्य देवा इति विस्तरा। अनो वकृतैरप्यनारभ्यविधयस्तुल्याः । तस्मादयमहेतुः , प्रकृति- निवेशस्य ॥ ७ ॥ चोदनार्थकासात्तु मुख्य विप्रतिषेधात्मकत्यर्थः ॥ ८॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । न सर्वायोऽनारभ्यविधिः । प्रत्यर्थः स इति चूमः । कृतः । चोदनार्थकारयाद । करसं चोदकः प्रापयति, नानारभ्यविधिना वैकृतमपूर्व निराकाक्षम् । पात्राणां हि तदाक्येन, अनेकान्तिकत्वात् । विकृतावपि संक्षेपविस्ताराम्यां विधिरुपलभ्यते । तत्रतत्स्यात् । एकेन विहितत्वात्संक्षेपविस्तारयोरन्यतरो नैव विधायक इति । तदपि प्रकृतो तुल्य- मिति हेतोरप्तिद्धता । तेनावश्यं विध्यनुवादमिरपेक्षं संक्षेपविस्ताराभिधानमात्र हेतुर्व. क्तव्यः । स चानकात्तिक इत्युक्तम् । एवं वा स्वगोत्रेण सूत्रद्वयं गमयितव्यम् । इति चेत्-तत्सर्वार्थत्वं पश्यसि, तदयुक्तम् । यत्र हि पात्राणां विनियोगोत्पत्तिस्तत्र तदहं जातिर्विधातुं शक्यते । न च विकृतावुत्पत्तिः । अतः पात्रशून्यायां तस्याम. शक्या जातिर्विधातुम् । प्राविपम्यात् । यदि हि प्रकृतिविकृत्योस्तुल्यवत्पात्राणि प्राप्नु. युस्ततः सर्वावम्योद्देशेन जातिविधानमवक्रुपेत । न त्वेषम् । तस्मात्प्रकृत्यर्पतेव युकेति। तत्रोत्तरं । न तुल्यत्वात् । इति । सर्वथाऽनारम्यवादः प्राधिमपेक्षते । तत्र या चोप. देशेन प्राप्तिर्या चातिदेशेन प्राप्तिः सा सर्वाऽपि प्राप्तित्वेन तुल्या । यद्यप्युपदेशातिदे- शयोः संनिविप्रकी विद्यते तथाऽपि तो स्वविषय एव बलापलं कुरुतो नानारम्या वाटेन सह । अनारम्यवादो हि पात्रद्वारेण ऋतुगामित्वाद्विप्रष्टतरः । तस्मात्सर्वार्थः । तदर्न चातिदेशः ॥ ७ ॥ प्रस्तौ वा द्विरुकत्वात् । इत्येतदेव न्याय्यम् । यत्तु तद्वर्ने यापयिष्यतीति । तद- युतम् । कुनः । वर्तेत यदि मेदेन प्रकृत्य पु चोदकः । तत एवं मवेदेषु युगपत्तु प्रवर्तते ॥ पदार्थातिदेशप .शास्त्रातिदेशपक्षे वा तद्भेदात्कदाचिद्भेदो मवेत् । पागगतस्त व्यापारोऽतिदिश्यत इति दशमे वक्ष्यामः । स च निरवयवत्वाद्युगपदति- दिश्यते । अनेन चाऽऽमसिद्धयर्थं युगपदेव प्रयानाद्यपूर्वाणि गृह्यन्ते । तेष प्रया. नादयः । प्रयानादिभिरपि स्वशास्त्राणि । तेन प्रतिवदित्यवरूपस्यातिदेशस्यकत्वा. ।

·स १०१पा०९ ०२] मीमांसादर्शने । न यागानाम् । यागावोदनालिङ्गसंयोगारप्रकृतिमपक्षन्ते, तया सह- कवाक्यतां यान्ति । प्राकृताय ताञ्छयनुवन्ति निराकादशीकत, नानारभ्यविश्यः । तस्मादवयं चोदक उत्पादयितव्यः । . घेदुत्पावते, नार्योऽनारभ्यविधिना । न चासौ प्रकरणादीनामभावात्म. वर्तमानोऽपि वैकृतेन यागेन संवध्येत । तस्माद्वैकृतेन कर्मणा नाना- सभ्यविधिः संघध्यते । न तस्य वैकृतस्य मुख्यस्यानारभ्यविधि क्य. शेषः । प्रकृती वेति विप्रतिषेधे, चोदकसामात्माकृते वाक्यशेष भानारभ्यविधिर्न भविष्यति । वरमादनारभ्यविधिः प्रकृरपर्थः ॥ ८॥ [२] प्रकरणविशेपानु विस्ती विरोधि स्यात् ॥ ९॥ सि० ; अनारभ्य किंचित् , सामिधेनीनां परिमाणयाम्नातं, सप्तदश सा.. मिषेनीरनुयात्, इति । तत्र संदेहः । फिमेतत्मकृतापुत विकृताविति । सर्वातप्वविशिष्टम्य सर्वत्र प्रवृत्तिरप्रवृत्तिर्वा, नैकदेशेषु । शरैरपि कुशाः प्राधा एव बाध्यन्त इत्युक्तं बलाबलाधिकरणे । तद्यदि तावदनारम्यवादानुरोधेन खादिरत्वादिवि- पयेऽतिदेशः परित्यज्यते तत एवाशान्तरेप्वपीति सर्वनिवृत्तिप्रसङ्गः । तत्र चोकम् । अप फेयाचित्प्राकृतामामनुरोधेन तद्विषयोऽतिदेशः प्रमाणं क्रियते, ततः सादिरत्वादि. पातिरप्यविशिष्टेति स्फुटं द्विरुक्तत्वं प्राप्नोति । यागगतव्यापारापेक्षित्वाच स्वप्रकरणा. म्नानमध्यतिक्रम्य विकृतयः प्राकृतं तावदगृह्णन्तीति सर्वत्र स्थापयिष्यामः । तेनाप्य. नारम्यवादादतिदेशमा प्राथम्यम् । अवश्यं च प्रकृतिपु नुवादिप्राप्तिरपेक्षितव्या । यावता च यत्र न खुवादयः प्राप्नुवन्ति तावता खादिरत्वादयोऽपीति नोपदेशविषयत्वं घटते । न चैया ऋतुसंबन्धो विस्पष्टः । सोऽप्यन्यपाऽनुपपत्त्या सुवादिद्वारेण क्सयि. न्या । सर्पलादी व प्रशस्मिय सापदन्युअच्छति । तेन व पहित आयो विकृतिसंबन्धी निष्प्रमाणका | प्रमाणवत्तरो हातिदेशेन ऋतुसंबन्धः । येषां तु ऋतुसंबन्ध एव प्रत्यक्षस्तेऽनारम्यवादा अपि सर्वार्था एव । यया । एप वै सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञ- मन्वायत्तः । इत्येवमादयः । तस्मात्खादिरत्वादि प्रत्यर्थमिति सिद्धम् ॥ ८॥ .( इति--पर्णतादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् ॥11) . अपवादाधिकरणमेतत् । तत्र पूर्वाधिकरणे व सामिधेनीमाप्तदश्यानारम्यवादस्य प्रक- १(०३ पा. ३. ) २ नुत्तमिति- 'नचोदनेवायोत्' इति स्ने 'नव सादिर. विमक्रियात्मकत्वाच्छक्नोति विकृति निराकाशी म्' इलादिनत्यर्थः।

·- सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०३पा-११०२] कि माप्तम् । पूर्वेण न्यायेन प्रकृताविति प्राप्तम् । प्रकृती च पान. दश्यमानात, तेन विकल्प इति । एवं भाते भ्रूमः । विकृता- धेचनातीयको विधि: स्यात । कस्मात् । प्रकृतेः पावदश्येन निराफा- सलाद । ननु विकल्पो भविष्यतीत्युक्तम् । प्रकरणविशेषात्पाश्च. दायेन न विकल्पः । विषमवासनात् । विकृती त्वानुमानिफ पाश्च. दश्यं पापिरवाऽनारभ्यविधिवाक्येन प्रत्यक्षण साप्तदश्यं निवेक्ष्यते । आधिक्त चैतत्प्रयोगवचनमुपसंहरिप्पति । तस्मादेवंजातीयकं विक. स्पर्पम् ॥ ९॥ पावे, प्रकरणाघीतेन पाश्चदश्येन सह विकल्प इति विशेषाशकां निवर्तयति । कर्य पुनः प्राकरणिकेन विशेषविधिना महातस्यबटस्य विकलोऽभिधीयते । माह । तत्र नाम विशेषेण सामान्यस्य निराक्रिया । प्रत्यक्षो यत्र संबन्यो विशेषेण प्रतीयते ।। नत्यप्रमाणको हि विशेषो नाधको भवति न दुटप्रमाणकः । न च ऋतुप्रयोगा- दन्यत्र सानिधन्यो विद्यन्ते । तस्मात्तुप्रयोगप्राप्तिस्तुल्या । ततश्च किं प्रकरणमधिक करिष्यति । द्वयोवस्यपटयोः प्रमाणयाविरीधे सति बलवत्तरेण निर्णयः कर्तव्यः । न व प्रकरणं वारयादलवत्तरम् । मतो यावत्प्रकरणव्यापारो नैव मवति तावद्वाक्प- पेन तुल्यक्टेन विवस्पोऽवधार्यते । तेन न्यूनरलं यद्यपि प्रकरणसहस्रमपि च सहा- यी भवति तथाऽपि न तदनुरोधः कर्तव्यः । तस्मात्प्रकृत्यर्थं सासदश्यमिति पाछे मूमः । सुल्यो यद्यपि संबन्धः सामिपेनी प्रतीप्यते । तपावि ऋतुसंबन्धवैषम्यान विकरपते ॥ सानिधेनस्विरूपप्रयुतत्वेऽनर्षिका संरयेत्यवश्यं यागापूर्वसाधनत्वकारितः संब योऽभ्युपगन्तव्यः । न प यागापूर्वसाघनस्व प्रकरणाहते क्षायितुं शक्यते रति ममे वक्ष्यामः । तेन प्रकरणानुग्रहविशेषात्पाञ्चदश्यमपूर्वसंबन्धप्रमाणप्रत्या. साईटीपः । विधिरपि हि पूर्व प्रयोननवति पुरुष नियुके । सासदश्याच पाच. ६६यं शीपतरं प्रयोननपदवघार्यन इति विधिकावैषम्यादतुल्यबलत्यम् । मपि प, ऋतुमविगुणं कर्तुं पुरपः प्रवर्तते न सामिषेनीः । त्वगत्वे व सादयस्य न किंचित्यादि प्रमाणमुपलमामहे, यया पाश्चदश्यस्य प्रकरणम् । तस्मादेत पाच. श्यं सामिधेनीनां दर्शपूर्णमासयोश्च वाक्यप्रकरणाम्यामवधार्यते । साप्तदश्यं तु केवलं एगातीय विपि स्वदिति पा । १ नवम इवि-नवमाप्यायायाधिकरण महोपो. समिर इतिषः।

·म.पा०६० मीमांसादर्शने। । सामिधेन्यर्थमेव । तस्येदानीमानर्थक्यपरिहाराय खादिरत्यादिवत्क्रतुसंबन्धः करप्यते, यदि त्यसो प्रतीच्छेत् । न त्यसो संख्यान्तरावरुद्धः, सन्मतीच्छति । तत्र सामिधेनीना. मुमयथाऽभ्यवैगुण्यं भवति । ऋतोः पुनः पाञ्चदश्येन । नतश्च कांस्यमोनिवदमुख्येऽप्य. विरोप: स्यास्किमह पुनर्यत्राङ्गगुणविरोघ एव संधः । तस्मात्तत्ववष्टम्मदर्वितन पाश्च. दश्नोत्कालिन साप्तदश्यम् । क्लिटेन यावदतिदेशेन पाइदश्य () विकृती: प्राप्नोति तावदोपदेशिकेन साप्तदश्येन प्रथमतरावरुद्धत्वाताम्यो निराकृतं केवलप्रकृति- विषयत्वेनैवावधार्यत इति व्यवस्थायामुक्तायामुच्यते-- न साप्तदश्यं मलवद्विकृतिप्वापदेशिकम् । अनारम्यविधेस्तद्धि सामिधेन्यङ्गतां गतम् ॥ विकृतीनां तु नास्त्येवं प्रमाण तत्परिग्रहे । अतिदेशेन हि प्राप्तिः पाश्चदश्यस्य नास्वपि ।। यया प्रकरणप्राप्त प्रकृती बलवत्तरम् । तथाऽतिदेशविज्ञातं त्वई विकृतिष्वपि । न च सामिधेनीप्वनसिदिष्टासु तद्वारेण साप्तदश्यं विकृतीरनुप्रवेष्टुं शक्नोति ।यवा सामिधन्योऽतिदेशेन प्राप्स्यन्ते तदा पाञ्चदश्यमपि क्लप्तोपकारसंवन्ध तापिरेत सह पूर्वतरमाक्रम्य प्रकृताविव साप्तदश्यबाधक भविष्यति । तस्माद्यास्वेव पशुमित्रविन्दाबर- कल्पादी साहदश्यं प्रकरणविहित तास्व तदतिदेशातपाञ्चदश्यबाधेन निविशते । नानारम्यविधिमाप्त्या सर्वास्वव भविष्यति । पश्यादिव्यतिरिक्तासु पाचदृश्येन बाधनात् ॥ स्थान पाश्चदश्येन च्यापास्ता हतिदेशतः। विहितं सामिन्यहं साएदश्यं न गृहले ॥ एवं च दशमेऽप्येतद्विविक्त स्थापरिष्यते । तेन नतद्ग्रहीतव्यं सर्वत्र बलवत्तरम् ॥ सूत्रकारोऽपि विकृती विरोधीति यदप्रवीत् । मरुती सदस्तीति तदेतावद्विवक्षया । सामिधेनी: प्रति प्रापिस्तुल्या वाक्येन ययपि । विशेषः पाचश्यस्य मती प्रकरणेन तु ॥ . 'सर इति-सदा महागुणधिराधे घसादण्यांह' (भ.११ पा. २०११ १७) इत्यनेनानियो भविष्यतीति यावत् । २ (३० १.० २०११ स्पति यः ।

·१०३२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- म०पी०६१०३] [3] नैमित्तिकं तु प्रस्तौ तद्विकारः संयोग- विशेषात् ॥ १०॥ सि० दर्शपूर्णमासयोरानात, गोटोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्, इति । तथाऽनीपोमीये पशौ श्रूयते यूपं प्रकृत्य, वैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन फर्तव्य इति । एचजातीयोपु सदेहः । पिं प्रकृती निवेशी विकृती वेति । कि मासम् । विकृताविति । प्रकृतिरन्ये न पात्रेण यूपेन च निराकाहा। मतो यद्यपि दौर्बल्य वाक्यात्प्रकरणम्य न । तथाऽपि विषयान्यत्वात्प्रती तद्विनियोजकम् ।। समानविषयत्वे हि वाक्यातददुर्बल मतम् । प्रती त्वमतिपक्षावान्न तद्वाक्येन बाध्यने ।। विशेषश्चायमेवास्य यदसाधारण तो । सामिधेनीपु तुल्यत्वे शेपत्वे वाक्यवस्पिते ॥ ऋतु प्रत्यसमानस्वारसाउदश्यम्य बाधकम् । न ध्रुत्यायुपदेशेन नातिदेशेन तस्य तु ॥ एव च प्रकलावतस्पाञ्चदश्य प्रतिष्ठिनम् । विकृतौ च न यत्रास्ति साश्यपुन श्रुति ॥९॥ (इति-अनारम्याधीतसाप्नदश्यम्य प्रकृतावनिवेशाधिकरणम् ॥ २॥) यस्यादिनिमित्तेन साप्नदश्य विधीयते । तत स्यात्प्रकृतावेव पाचश्यम्य बाधकम् ।। तस्य प्रकरण तुल्य प्रकृती विनियोनकम् । निमित्तेन तु सबन्धानियासलवत्तरम् ।। पापदश्यमाधित्वा यात्मान न लमेत त । स्वेषु तेन सपु प्रयोगेषु श्रुत हि तन् । साप्नदयविधान तु प्रयोगे वैश्यकर्तृके । भषाधेनापि तम्याssrमा पाचश्येन सम्यते ॥ प्रयोगा सन्नि तम्या-ये विरान-पाका । साप्नदृश्यमबाधित्वा येवात्मा तेन लम्यते ।। मध शचिवैषम्ये विकलो न मनम्तयो । समुथयोऽपि नका-सामिवेनीषु युज्यते ।। १६दिदि-नितिक सप्तदरसभित्र ।

·[अ०या० ११०३] मीमांसादर्शने। १०३३ निकत्रैकेन संख्याताः संख्यायन्ते परेण ताः । नित्यस्य बाघशक्तिहिं नार्थापत्त्याऽवकल्पते ॥ पौर्वापर्य यथा पूर्वनिविष्टस्यैव वाधनम् ।. काम्यनैमित्तिकाम्यां हि तथा नित्यस्य बाधनम् ।। असंजातविरोधं हि नित्यं सर्व विधीयते । नैमित्तिकं तु तव्याप्तविषयत्वाद्विरुष्यते ।। तेनेकविषयत्वेन विरोधस्यैकवाधनम् । विरोधायोगपद्यात्तु न विक्सप्रसञ्जनम् ॥ किं च प्रयोगसामान्ये नित्यं सर्व विधीयते । नैमित्तिक विशेपे तु तस्मात्तहलवत्तरम् ।। नित्यमङ्गं च दूरस्यप्रधानापूर्वचोदितम् । क्रियते तत्पमाणं च परं प्रकरणं मतम् ॥ काम्यनैमित्तिकानां तु वाक्योपात्तं प्रयोजनम् । अतः शीनं प्रयुक्तत्वानित्यात्ते बलवत्तरा आसन्नपुरुषार्थत्वाद्विपकृष्फलात्तथा । पलपच्छीमकारित्वात्काम्यं नैमित्तिकादपि ॥ श्रुत्या पुरुषा हि शीघं कर्ता पवर्तते । नैमित्तिके हि दूरस्थे चिरेणासौ प्रवर्तते ॥ नैमित्तिके श्रुते यच काम्यमेव विचारितम् । सन्नित्यं प्रति तुल्यत्वादविरोधात्परस्परम् ।। पूर्वाधिकरणेनेव पूर्वपक्षोऽत्र सूत्रितः । नित्यस्यास्ति विशेपो हि काम्यात्मकरणे यतः ।। यमतः खादिरत्वं न त्वयं हि विधीयते । मेल्वगोदोहनादीनां काम्यत्वात्पुरुषार्थता ॥ पाध्येत फललोभेन नित्यं कान्येन तन पेत् । पश्यतो मधु दुर्बुद्धेपिनिपातस्ततो मवेत् ॥ १ भूत इति- नैमित्तिकै तु प्रकृती ' इत्यधिकरणसूत्र इति शेषः । २ विचारितमिति- भाष्यधारद शेषः ।

·। सतन्त्रवातिकशावरमाप्यसमेते- [भ.पा०९०३) एवं प्राप्ते चूमः । प्रकृतो नैमित्तिकं निविशते । निमिचसंयोगेन विधा. नात् । खादिरपालाशरोहितका अविशेपेणोक्ताः, चमसश्च । गोदोहनं वैल्वय विशेपविहितौ । विशेषविधिना चाविशेषविधिर्वाध्यते । प्रकरणं सामान्यं, निमित्तसंयोगो विशेषः । सामान्येन यत्मामोवि तत्परोक्षं ऋत्वाशप्रहाणे हि नश्येत्तस्य ऋतोः फलम् । गुणाच न फलं सिध्येद्विगुणं ऋतुमाश्रितात् ।। आश्रयस्तादृशो होष्टो यादृशः प्रकृतः ऋतुः । खादिरस्वादिमिनित्याचासो प्रतीयते ।। ततश्चानवरुद्धत्वारकाम्यस्य विकृतिर्गतिः। अस्ति स्वार्थे विशेषो हि क्रतोः प्रकरणं प्रति ।। तेन गृह्णाति हि स्वार्य न तु काम्यं कथंचन । इतिकर्तव्यतायित्वासंयुक्तं हि न गृह्यते ॥ तेन प्रकरणमा संयुक्तालवत्तरम् । नहि प्रकरणं तस्य विनियोगक्षम मतम् ।। ऋत्वचाऽऽश्रयोऽप्यस्य स्वार्थरुद्धो न लभ्यते । पूर्वाधिकरणन्यायस्तस्मान्नैमित्तिकेप्वपि ॥ इति प्राप्त उच्यते- नैमित्तिकं तु प्रकृती वर्तते नित्यवाघया | हेतवोऽत्र त्रयः पूर्वा व्याख्याता एव संमताः ॥ असंयोगादनाधेन संयोगोऽस्य विशिष्यते । पुनः कर्तृपिशिष्टस्य प्रयोगस्य परिग्रहात् ॥ साक्षाच पुरुषार्थवादनन्याश्चयगामिणः । एवं सिद्धे बलीयस्त्वे निवेशः प्रकृती स्थितः ।। कामयः काल्पपरियो। न युक्तो न विरोधोऽस्ति मिन्नगोचरयोस्तयोः ॥ अतश्च पुरुषार्थत्वात्पृथक् प्रणयनक्रिया । प्राप्नोति चमसेनैव ऋत्वपूर्वस्य साधनात् ॥ न साधयति पवादीन् ऋवर्षश्चमसो यथा । गोदोहनं तथाऽन्यार्थ न ऋत्वर्थस्य साधनम् ।। .

·न.पा०९५०३३ मीमांसादर्शन। क्षणया । यनु विश्वेषण, उत्सत्यक्षं श्रुत्या । श्रुतिय लक्षणाया वळी. यसी, प्रत्यक्ष च परोक्षात् । तस्मात्मकृतावेव स्यात् ॥ १० ॥ न चोपयार्यता वस्य वाक्यमेदप्रसञ्जनात् । विचिस्त्येिकवाक्यले फलपणयने प्रति । अन्या हि वचनव्यक्ति फलोद्देशेन तद्वियौ । अन्या प्रणयनोद्देश तस्मान्न द्वयसंभवः ।। मातासमये चेष्टा विप्रकृष्टेन संगतिः । युगपत्तेर्न न स्यातां संभवासमवायुमौ ॥ लगतः कमिपदाक्षेपानास्य प्रणयने विधिः । अविधानादशेपरवान्न शेपान्तरवाधनम् ॥ अनाघाचमसोऽवश्यं कर्तव्यश्च ऋतुं प्रति । न चान्यस्यावकाशोऽस्ति मत्वर्षेऽन्येन साधिते ॥ तेन प्रणयनाम्यासः कार्यः काम्यगुणं पति । पपेन्द्रवायुदेवत्ये ग्रहे मित्राद्यसंभवात् । मितं मित्रादिदेवत्यं ग्रहाभ्यासान्तरं विधेः । एवं प्रणयनांन्यासः पुरुषार्थवशाद्भवेत् ।। द्वयोरेवमवैगुण्यं तोश्य स्यात्फलस्य च । नहि स्वसाधनत्यागादन्यसाधनसाधितः ।। कर्मभिः साध्यते स्वार्थचोदनामिरलक्षितः उच्यते, यो गुणः काम्यः ऋवर्षेन न गृह्यते ।। प्रात्वयं कर्म गृहाति स एव स्वार्थसिद्धये । निर्व्यापारो गुणः कामं न सार्धयति कश्चन ।। करणत्वं न तस्यास्ति निष्क्रियस्य फलं प्रति । तेनावश्यं क्रिया काचित् ग्राह्या या सप्रमाणिका ।। मा च प्रकरणेनामै दत्ता प्रणयनामिक्स | तस्यां च चमस: पूर्वप्राशेऽन्यो विद्यते गुणः ।। तदनाघादशक्यश्च विधिगोंदोहनादिनः । गोदोहनाद्यवाधित्वा यथाऽसी विहितम्तया !! . अमिपति-गोदीदनेन पशुकाम इत्य समिपदागिन्याहायपालपदवयभ्यंपरि- हायप पचनैव गोदोहनविषयत्यावगटैनौस्य पुनः प्रायनोरेशेन विधिः समवतीरमारयः ।

·सान्त्रवातिकशापरभाष्यसमेत- [म.पा०१०३)
॥
तदवाधेन नेवेह तस्य कश्चिद्विधिः श्रुतः ।
काम्येन गृह्यमाणा च क्रिया प्रणयनामिका ॥
विप्रकृष्टफलं शक्ता स्वगुणं नोपजीवितुम् ।
क्रियया वा गृहीतस्य गुणस्याकरणे गुणः ।।
करणे तस्य दोप: स्यानिषिद्धस्येव संगतौ ।
मिन्नप्रयोजनोऽपि हि काम्यो गुणोऽवान्तरकर्थिकत्वाद्विरोधिगुणान्तरज्ञानमिथ्यावा.
वधारणसमर्थः । तथा हि-
पासनिकी ऋतोः सिदि काम्यो हि कुरुते गुणः !
गृह्णन्ति न च सिद्धार्याः ऋतवः स्वगुणं तदा
सर्वस्यैव हि कार्याधः स्वगुणग्रहणादरः ।
अन्यार्थगुणसिद्धे तु कार्येऽस्य स्वगुणेन किम् ।।
हविःसंयवना नामपा प्रणयनं हि यत् ।
तद्गृहीत्वा गुणः काम्यः प्रयुक्ते न क्रियान्तरम् ॥
ततश्चाम्य प्रयोगस्य नैवाई चमसो मतः ।
तदग्रहे कुतोऽर्थेन वैगुण्येन क्रियेत सः ।।
तेन प्रणयनाम्यातः कन्वर्णोऽपि न विद्यते ।
निष्फलत्वादतो वाघः प्रयोगात्मणः सकृत् ।।
तथा प्रणयनमपि नियमानमेव गोदोहनस्याऽऽश्रयत्वं प्रतिपद्यते नान्यति पशु.
कामप्रयोगेऽन्यान सतां गोदोहनेन निर्वर्तितत्वान्न नमामुपसंगृह्णाति । कार्यार्थ हि
सर्वत्र साधनग्रहणं न स्वरूपमात्रसमावनार्यम् । तत्र ययैव प्रसङ्गलक्षणेऽन्यापरेवारुप.
क्रियमाणाः पशुपुरोडाशादयो न स्वाङ्गान्युपसंगृह्णन्ति । न तद्वान्या किंचिद्वैगुण्य
भवति । तथाऽत्र चमसहान्या नेति द्रष्टव्यम् । उत्पत्तिप्राप्तमपि विध्यनुपसंगृहीतं नैवाई
भवति । न चानङ्गमगृहतो दोपः । सुतरां वा न तदग्रहणे वैगुण्यप्रसङ्गः । न प
सिद्धस्य प्रधानम्य प्रणयनस्य गुणानुरोधेनाऽऽवृत्तिः। न चैकान्तेन चमसः प्रणयनस्या-
१ प्रतीति-अन्यत टपकारठामप्रयुतागाननुष्टानं प्रसङ्गः । पशुयागार्थमनुष्टीयमानःप्रया.
जादिमिरगस्तन्मध्यपातिपशुपुरोहाशादेसकारलामान पुनस्तदर्थमनुष्यनामिति यावत् । । मादि-
पदेन ' अमीयोनायस्य पुरोडायमनु देवमुत्रा हवीपि निवपति' इति श्रुविचौदिवानां पशुबन्धमध्य.
पातिनामनुनिायाणा संग्रहः।

·. (२०२५०११०४] मीमांसादर्शने। [४] इष्टयर्थमग्न्यापेयं प्रकरणात् ॥ ११ ॥ पू० सन्ति पवमानेष्टयः, अन्नधे पयमानायााकपालं निव, अग्नये पार- काय, अमये शुचये, इति । तासा प्रकरणे समानात, बाह्मणो वसन्त - ग्निमादधीत, इति । तब संदेहः । किमन्यांधेयं पवमानेटवर्यमुक्त नेति । कि प्राप्तम् । इष्टयर्थमिति । कृतः । प्रकरणात् । तासां प्रकरणे श्रूयते । अतस्तदर्थम् ॥ ११॥ प्रम् । न पात्र घमसेन कृते गोदोहनेन पुनः करणमाशङ्कयते। किंतर्हि । गोदा- हनेन कृते चमससंपादनार्या पृथक्करणशङ्का । कथं पुनगादोहनप्रीहिन्दीयती न चमस. प्राप्तिरिति । तदुच्यते-- विशेषविहितं ह्येनत्प्राप्त जानवकाशकम् । पुरुषार्थसमीपे च चमः तेन पायते ॥ प्रयोगमात्र हि चमतो, गोदोहनं विशेष । पूर्वभाब्यासी तदनान • लयात्मा । नै गोदोहनम् । सावकाशयासी नेतरत् , दूरे चासी पुरपाय । गोदोहन तु संनिक- पि, पुरुषार्या च सर्वशास्त्रप्रवृत्तिः । यश्च तादातादयकृतो विशेषो'नासो तन्त्रमिति वक्ष्यति । अर्थस्यौविकृतत्वात् ' इति । मन्दो होष विरेपः, करवाने व फत्वयों विशे- पादिविहितेन बाधितन्यो नान्यानेति । तेनोमयोः संनिधिशास्रशक्तिविलोपा. नियमः । प्रणयनस्याप्यन्यत्र प्रयोगे सिद्धस्मिकस्य स्वसाधनोपसंहारशक्तिलोपः । गोदोहनस्यापि प्रणयनान्तरकल्पनाशक्तिविधातः 1 पशुकाममयोगायतिरित्तेष्वेव घसस्य शास्त्रीयत्वम् । तस्मातद्विकारो गोदोहनम् । यया विकृती वम एव भविष्यति तथाऽष्टमे पक्ष्यति । नित्तियो कर्मभेदात् ' इति । प्रकृतावेतद्विकारकमिति॥१०॥ ( इनिमितिकादश्यादेः प्रकृत्याधिकरणम् ॥ ३ ॥) अनारम्यवादप्रस्तावनाम्यायस्य प्रथम तावदनारम्पवादत्वमेव प्रतिपाद्यते । प्रक. रणेन सावत्पवमानेष्ट्यपत्व पामोति । श्रुत्या तु शुद्धान्यर्थत्वम् । अतः 'प्रकरण. विशेषाद्वा तयुक्तस्य संस्कारो द्रव्यवत् ' इतीष्टयग्निमारत्वाच्युर्तिवाक्यमकरणैर- विदेरियायत्वमापार्यते । शुद्धादव व निष्प्रयोजनस्वातदद्वारगवाल्या- पानग्रहणसामथ्र्यम् । तस्मादिश्यय सामान्याभिधानम् । अपि न प्रकरणादेव पवमानेछि. विपद्रष्टव्यम॥११॥ 1(भ.१२ पा. 18.4.२ (५०८ पा• • Fari म.

·सतात्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३१०१०) न वा तासां तदर्थत्वात् ॥ १२ ॥ सि. पवमानेष्टयो सम्पर्धाः । यद्यमिरियर्थः स्याततस्तदर्यमग्न्याधेय. मिष्टीनामुपकुर्यात् । निष्फलास्त्विष्टयः । तदर्थमन्यायमपि निष्फलं स्यात् । कयं पुनरम्पर्यता पवमानेष्टीनाम् । निष्पयोजनवादेव, प्रयो. जनवत्वाचामानाम् । भावयितव्या अपीष्टयो भूतानाममीनामर्थन क्रिपे. रन् । तरमादम्याधेयं न पवमानेष्टयर्थम् ॥ १२ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ १३॥ लिङ्गच दर्शयति, ययाऽन्यः पवमानेष्टय इति । किं लिङ्गम् । पिति वा एष आहितः पशुर्यदामिः, तदेतान्येवाग्न्याधेयस्य इवीपि संवत्सरे निर्वपेव । तेन वा एप न जीर्पति । नैनं पुनर्नवं करोति सम सूक्ष्मामिति ॥ १३ ॥ [५] तत्महत्यथं यथाऽन्येऽनारायवादाः ॥ १४ ॥ पू० देवदायानं किं प्रकृत्यर्ययंत सर्वकर्मार्थमिति संदेहः । किं माप्तम् । उच्यते । तन, मकरपर्यम् । कथम् । ययाऽन्येऽनारम्यवादाः मक- पर्यास्तेनैव हेतुना ।। १४ ॥ सर्वार्थ चाऽऽधानस्य स्वकालत्वात् ॥ १५॥ सि. सर्वफर्माय वाऽऽघानम् । कोऽर्थः । सर्वयि यदमिद्रव्यं, तदर्थ- पाषानं न प्रकृत्पर्यम् । न प्रकृती: प्रकृत्य श्रूयते । न च श्रुत्पाद- पचारादुपकारकमाधान मवेत्ततः प्रकरणादिष्ट्यर्पमिति गम्यत । वाक्यसंयोगातु द्वितीयानिर्दिष्याग्निसंस्कारार्थमेतत् । एवं च सति यद्यग्नयः पवमानेष्ट्यर्या मवेयुस्ततस्त- द्वारेणाऽऽधानमपि तदर्थ भवेत् । तास्तु निम्फरत्वादन्यर्या इत्युक्तम् । अतश्य गुणानां च परापत्वात् । इत्यनेनैव परस्पराननत्वम् । न हि द्वितीयाश्रुतिः प्रकरणेन बायते ॥ १२॥ तेनेनं पुनर्नवं करोति' इति वाग्निसंस्कारार्पता दर्शयति ॥ १३ ॥ (इति आघानम्य पवमानेष्टयनहताधिकरणम् ॥ ४ ॥) सिदेऽनारम्यवादत्वे सादिरत्वादिवदेव प्रत्यवमाद्विारेण प्रत्यनुप्रवेशात्॥१४॥ सूत्राधावदियं बुद्धिर्भवनि, यदि प्रकृतिकाल आघानं क्रियेत ततः प्रकृस्यर्थ मवेत् । मारे तु वसन्नादौ फियमाणमगृहमागविशेषत्वात्सर्वा विज्ञायते । तपा पानु. मिति पा०1३(म० २.१२.१२. १२)।

·भ०३पा०म०५] मीमांसादने । योऽस्य सन्ति, येऽङ्गभावमुपपादयन्ति । अन्यप्वनारभ्यवादष्यन्यतो निर्मातऽङ्गभाचे ततो विचार:, कि प्रकृरङ्गभूतानि विकृतरिति । तस्मात्तेषु युक्तम् । इह त्वङ्गभावे न कारणमस्ति । तस्मादमिभयु. तमाघानं न कर्ममयुक्तम् । सर्वकर्मास्त्विमय इति सर्वार्थमित्युच्यते । अपि चास्य स्वतः कालो विधीयते । स न विधातव्यः । यदा ज्योतिष्टोमस्य मयोगस्तदेदं कर्तव्यम् । तदा च वसन्तः । एवं यदा घानसाधारण्यमस्यैकादशे वक्ष्यति ' द्रव्यस्याकर्मकालनिष्पत्तेः प्रयोगः सर्वार्थस्यात् ' इति प्रकृत्यर्थले च दर्शपूर्णमासज्योतियोमार्यमेतद्भवेत् । तप प प्रधानवशवर्तित्वाद्वसन्ते पोर्णमास्यमावास्ययोश्च क्रियेत । तथा च सति वसन्ते पौर्णमास्याममावास्यायामादधी- तेत्येतानि वचनान्यनर्थकानि भवेयुः । तस्मात्सर्वार्थत्वमिति । न त्वेताकम् । न याधानस्य प्रकृत्या विकृत्या वा संबन्धे किंचित्प्रमाणपस्ति । प्रकरणे सति यल्पवमाने. एयर्प न नातं तद्विनैव श्रुत्यादिपकेनान्यकर्मा भविष्यतीति कुत एतत् । नन्वेवं सति पूर्वाधिकरणेनैव मतमेतत् । सत्यं गच्छेत् , यदि पवमानेटिवदर्शपूर्णमासादीन्यपि निष्फलानि भवेयुः । तेषां तु फरवत्वात् ' गुणानां परार्थत्वात्" इत्येष न्यायो भास्तीति शक्यममिद्वारेण कर्मागत्वं कल्पयितुम् । निष्फलस्याऽऽघानस्यावश्यकल्पनाये प्रयोननेऽग्निद्वारेण सादिरस्वादिवत्कर्मार्थत्वमापद्यते । शक्नुवन्ति हि प्रयोगमध्यस्था महयः कर्माण्युपस्थापयितुम् । यथैव प्रोक्षणादीनां ब्रीह्यादिस्वरूपमतिकम्य, सादिर- स्वादीना. सुवादिस्वरूपं, कर्मापूर्वप्रयुक्तस्वं कल्पितं तथाऽऽधानस्याप्यग्निस्वरूपातिक मेण कलायितव्यम् । यदि पानिकरूपमा प्रयुक्तमेवाऽऽघानं मवेततः कर्मण्यनाहि. तेनाम्यग्निना तिध्येयुः । तेश्च पुरुषस्य सगुणेः कार्य नानिमिः । तेनावश्यमाविनि फर्मसंपन्धे प्रकृत्यर्थत्वमद्विरुकत्वादुप-यातम् । यत्तु स्वकालत्वं तदुपदेशातिदेशपाछस्य पूपच्छेदनवत्मयोगसाधारण्यामिति न सर्वार्थत्वं गमयति । यदपि वसन्तादिमहण तदप्यमातविषयमद्भविष्यति । न हि दर्शपूर्णमासार्थस्याऽऽयानस्य वसन्तकालय मा, प्रत्यमा प्रयोगप्रसको नाप्यग्निहोत्रतरदापिहोमाय वर्णिमास्यमावास्याका प्राति: । न च प्रयोगसाधारण्यं वकालचनाहते सिध्यनीति नानर्थकत्वम् । मत एवं न्यामटे । म फस्यपिरकर्मणोऽहमापानं, कि तर्हि, द्वितीयासंयोगादग्न्यर्थमेव । ते 'अग्नेयश्च स्वकालत्वात् ' इत्यनेन सर्वार्था भविष्यातीति तद्वारेण सर्वान- १(१० ११• ३.२८० ३) । (२०२ पा. १०१.२१)। .३९.३० म-३९)।

·१०५० सतन्त्रवाविकशावरभाप्यसमते- [अ०३पा०६०) दर्शपूर्णमासपोः प्रयोगम्तदा कच्यम् । तदा पौर्णमास्यमावास्या वा । अप्रत्यर्य तु न प्रकृतिप्रयोगे प्रियेत । तत्र कालवचनं युक्तम् । तस्मान प्रत्यर्थम् ॥ १५ ॥ [८] तासाममिः प्रकृतितः प्रयाजवत्स्यात् ॥ १६ ॥ पू. सन्ति पवमानेष्यः, अग्नये पवमानाय, इत्येवमायाः । तत्र संदेहः । फि पवमानेष्टिसंस्कृतेऽपो परमानेष्टयः पर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । युच्यने । स्वकालत्याटित्यपि म्वातन्त्र्याम्नानादित्यर्थ । यत्त्वितरानारम्यवादवदिति । तमामिघीयने- सिद्धऽङ्गत्वे ततम्तेपा किमर्यत्व विचारितम् । न तु कर्मादमावे हि प्रमाण किंचिदस्ति ते॥ खादिरवाढीनि खुवानिमि सयुक्तान्यपि तस्वरूपप्रयुक्तत्व न प्रतिपयन्ते । नुवादिशब्दानामाकृतिक घनत्वात् । विनाऽपि सादिरत्वादिमिरपपत्तेश्च । असा- दिरोऽपि हि तदाकारयुच खुवशब्दवाच्यो भवत्येव । तत्र प्राकर्थित्वान्न नाति. नियमम्य प्रयोजनमम्तीति युच म्वरूपातिलहनम् । इह त्वाहवनीयादिशब्दाना सम्भारनिमितत्वान्नाऽऽधानाद्विना प्रतिस्पलम्यत इति शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनैवार्ष. पत्ता विज्ञायने । यत्तु तेन विनाऽपि कर्मण्यविगुणान्येव भवेयुरिति । नैव तदभावेन सत्कृत गुण्य मानि । वि नर्हि | आहवनीयाद्यसमवकृतम् । यदि साधानमार्वतस्ता. पन्मात्रमेव न स्यात्ततो नव वैगुण्य मवेत् । तदमावे त्याहवनीमादयोऽपि न भवन्ति । से पका-तेन कर्मणामहम् । अस्ताना वैगुण्यासक्ति । यदि चाग्निमाण कर्माणि संकायेरततस्तत्म्वरूपस्यान्तरेणाप्पाधान विपत्तेरतत्प्रयुत्त ता भवेत् । “यदाहवनीये नहोनि ' इत्येवमादिचोदनार्थ पुनर्न कदाचिदाधानम-नरेण समा यते । तेन कर्माणि पुर्वता, तदप्यवश्यं कर्तव्यम् । तम्म दरयाम् । यत्तु ' द्रव्यम्यौवर्मकालनिष्पते । इति सो वा चिन्तति तत्रैव वक्ष्यते । एतेन पवमानेष्टीनामप्पर-यत्वं व्याख्यातम् । भाशवाशपश्चोत्तोणाधिकरणेन व्यावयते ॥ १५ ॥ (इनि- आधानम्प प्रतिविद्यापनाधिकरणम् ॥ ५॥) - ·(म.पा.म.] मीमांसादर्शने। १०४१ • तासां सल परमानेष्टीनां पवमानेष्टिसंस्कृतोऽग्निः प्रकृतितः स्यात् । कुतः । चोदकसामात्, अयाजवत् । यथाऽऽसु प्रयाजा भवन्ति चोदकेन, एवं परमानेष्टिसंस्कृता अग्नयोऽपि भवेयुः ॥ १६ ॥ न बा तासां तदर्थत्वात् ॥ १७ ॥ सि० नया, इष्टिसंस्कारोऽमीना पवमानेष्टिपु स्यात् । कस्मात् । तासां तदर्थत्वात् । ताः पवमानेष्टयोऽग्निसंस्कारार्या इत्युक्तम् । यच नामा. गभूत चोदकेन गृह्यते । अग्निमयुक्तश्च पवमानेष्टिसंस्कारो न दर्शपूर्ण मासपयुक्तः । तेन न चौदफेनाऽऽकृष्यते । अपि च पचमानेष्टय इष्टि. पवमानष्टीना दर्शपूर्णमासमतित्व सिद्ध यथैव प्रयानादीन्यतिदिश्यन्ते तत्र पाने. दिसंस्कृताग्निवतित्वमपि । ननु चाऽऽहवनीयादयः सर्वकर्मणा प्रत्यक्षश्रुता एवागत्वं प्रतिपद्यन्त इति न वक्तव्यं प्रकृतित इति । नैष दोषः । यत्रैव प्रत्यक्षश्रुत्या नुहोति. सत्र प्रकृतिसमकाटमाहवनीयसंबन्धोऽववल्पते । यत्र पुनद्रव्यदेवतासंबन्धाद्यानिमाने करिपते । चतुरयत्तं जुहोति । इति प्रकृतितो होमः प्राप्नोति तत्र द्वारस्य माकृतत्वा- दाहनायेनापि प्रतित एव भवितव्यम् । अतः साधूक्तं प्रकृतित इति । मनु याः संस्कारार्थ क्रियन्ते तासामप्यन्याः प्राप्नुवन्ति, तासामप्यन्या इत्यनवस्था प्राप्नोति । नेप दोप: सर्वानवायानां सामध्यन व्यवस्थानात् । यावत्यो ह्यग्निकालं पौर्णमास्यमा. वास्यादिक नातिप्रामन्ति तावत्यः करिष्यते ॥ १६ ॥ यन्नाम प्रयामादि तेरङ्गं भवति तदतिदिश्यते । न तु पवमानेष्टयः कर्माक्षमि. स्वाधानन्यायेन साधितम् । अतो 'रूपं वाऽशेषमूतत्वात् ' इत्याहवनीयादिश्वरूपमतिदि- श्यते नष्टयः । आरम्भणाया दमामीत कृत्वाधिकरणान्तरमारप्स्यते । तदपिश्चप न्यायोऽत्रापि भविष्यति । सत्यपि बागवे यावन विपीयन्ते तावन्नवेष्टया प्रकृती श्यन्ते । यावध कि केन क्यंमारतद्भावना न पूर्यते तावद्विधिन प्रवर्तने । तेन पव. मानेष्टिरहिताया प्रकृती तामिरितिकर्तव्यता गृहमाणा तद्व्यतिरिक्तवाक्यपिहितव केला महोतुं शक्यते । अन्यया किरिमन्वाक्ये विहितपदपेक्षगमविहितवञ्च विधान- मिति स्वरूपषिप्रतिपेषः स्यात् । तस्माद्याचगानीयः मापवमानेष्टिम्यताटगेव तासा प्राप्त इति निप्पलस्याऽऽयनीयस्य प्रयोजनमामाणस्योपदेशेनातिदेशेन वाऽसावं (म० . पा. ३ अ- 11 म. २९)।२ भापकरणान्तरमिनि दसमाप्यायप्रथमपादे एतिपः।

·१०४२ सतन्त्रवातिकशावरमाप्यसमेते- [अ० १०६०७] संस्कारजितां प्रकृतिमपेक्षन्ते । अविहिवत्वात्तस्यामवस्यायां पवमा. नेष्टीनाम् ॥ १७॥ [५] तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः प्रकरणाविशेपात् ॥ १८ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोमीयो, यो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशुमालभते, इति, तपा सबनीयोऽनुवन्ध्यश्च । सन्ति च पशुधर्मा उपाकरणम् , उपानयनम्, अक्षया बन्धो, यूपे नियोजन, नयनं, संन्नपन, विशसन. मित्येवमादयः । ते किं सर्वपामग्नीपोमीयसवनीयानुवन्ध्यानामुत अग्नी. पोपीयस्य सवनीयस्य च, उतानीपोमीयस्यैवैति । कि प्राप्तम् । अवि. पारसर्वपशूनाम् । कयमविशेषः । ज्योतिष्टोमप्रकरणे सर्वे पशवः समा- शवयं कल्पयितुम् । एतास्तु तनिष्पत्यर्या एवेति न तस्कृतमुपकारमपेक्षन्ते । न चान- पेक्षितमुपदधुमतिटेषु या शक्यते । तम्माढाधानमात्रसंस्कृतेनाग्निना संबद्धच्या इति सिद्धम् ।। १७॥ (इति-पवमानेष्टिषु पत्रमानेट्यनातिदेशाधिकरणम् ॥ ६ ॥) रदानी स्थानस्य प्रकरणेन सह पूवश्च विरोकाविरोधी चिन्थेने 1 ज्योतिष्टोमेऽ. निष्टोमसम्थे प्रयः पशव आम्नाताः, अग्नीपोमीयः सवनीयोऽनुबन्ध्यश्चेति । ते स. क्थमावर्धर्मानपेक्षन्ते । तथोपवमध्येऽहनि, अग्नीपोमप्रणयनोत्तरकालमुपाकरणादयः पश. धर्माः पटचन्ते । तेषु चतुर्धा संदेहः । किं प्रयाणामपि पशूनामर्थेनाss. म्नायन्तेऽथ सबनीयाने वाऽय सवनीयानीपोमीयानाथ केवलाग्नीषोमीयानैवेति । कि प्राप्तम् । स्थानाच्च पूर्वस्य इत्येवमादिसूत्रसंगत्यर्थमसूत्र तावत्पूर्वपक्षं करोति सर्वार्या इति । यदि त्वयमेव पक्षः सूत्रेण परिगृह्येत तत उत्तरसूत्राण्यसंगतान्येव भवेयुः । यदा पूर्वसूत्रेणव सर्वार्थत्वं प्रतिज्ञायते तदा किमनेन • स्पानाच्च पूर्वम्य ' इति । प्रकरणाविमागादेव हि पूर्व- स्थापि मिद्धिः । 'यत्वेषाम् । इत्यपि प्रकरणामावकथनेनाप्रनितात केवलसवनी. यार्थता यावर्यमानकयं संव-येत । एवं तदनुमारित्वादुत्तरमूत्राणामप्यसंगतिः । भयवा मात्र एक पूर्णपक्षे केवलसवनीयार्थत्वममूत्रितं द्वितीय पक्षं कृत्वा वरत्वेषाम् । इत्यादि संबन्धनीयम् । तत् माप्यारेण नाऽऽश्रित, सद्यः पक्ष: सुखमसूत्रः श्यिते । १ सर्वेषामिति-यपि माध्यमन्याधिकारिक संख्यो भाति तथापि वक्ष्यमाणपूर्वपक्षान. येन 'नास्यव' इत्येवं रिलीयपूर्वपदकोरिति, भनु समुपायाघरदैन भूचित गनुः कोटिक. संशयोऽपिरणार्ग ईय. । अमीषोमायनेति-शारामुश्रीयस्यामेरामीधीये बियरे भयनम मेप्रणयनम् । टया प्राग्यंगस्थितस्य सोमस्य हविधानमन्डपे नपन सोमाणपनमिल। बिति-पंग्यादिनीत केवलम्वनीपाबपूर्वरायोग्य प्रयणेन मघौगायुपगदमिरयम् । - तत्र ·म०पा०६०७] मीभामादर्शने । १०४३ म्नाताः । तम्प्रकरणापनत्वात्सर्वे पशुपमैः संयन्ते । न चैपांतत्र कधि. विशेषः । एवं मासे नमः । सबनीयस्यैते धर्मा भवेदः । तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः स्यात्, यदि प्रकरणे विशेपो न भवेत् । भवति तु प्रक. रणे विशेषः । सबनीयानां प्रकरणे पशुधर्माः समाम्नाता: । आग्रेयः • पशुरमिष्टोम आलभ्यः | आग्नेयो धग्निष्टोमः । ऐन्द्रामः पशुरुक्थ्य आलभ्यः । ऐन्द्रामानि हाध्यानि । ऐन्द्रो वृष्णिः पोधिन्यालभ्यः । ऐन्द्रो वै वृष्णिरेन्द्रा पोडशी । सारस्वती मेप्यतिरात्र आलभ्या । वाग्वै सरस्वती, इति प्रकृत्य पशुधर्मा आम्नाताः । तस्मारसचनीयस्य प्रकरणाद्भवितुमईति ॥ १८ ॥ सौत्रपक्षान्तराल तु तसंगत्यर्थमसूत्रपक्षाश्रयणं मूषकारम्य शून्यहृदयतामापादयति । सम्मादाद्य एव मुक्तक: पक्षः । तस्योपपत्तिः, पशुधर्मा हि ज्योतिष्टोमप्रकरणे केनचि. दपि पशुविशेषेणासंयुक्ताः धूयन्ते । कथम् । एतद्देशे ह्यनुष्ठानं वाक्यादेवस्य यद्यपि । तथाऽप्युत्पत्तिदेशेऽस्य प्रक्रिया ऋयसंनियो । दीक्षा हि सोमक्रयममीपेऽनीपोमीयः समाम्नायते । वम्य च यद्यपि वपनसाम. पिशुधर्मसमीपेऽनुष्ठानं पविष्यति । तथाऽपि प्रकरणेन नैव व्यापूत, सर्वकरणाना- मुत्पत्तिदेशानतिरेकात् । सबनीयानामपि मुत्याकारमुत्पत्तिवाक्यम् । औपवाथ्ये तु गुणर्थिव श्रुतिः । न च तया प्रकरणं भवति । अनुसन्ध्या तु दूरस्पैव । सोमान्ते क्रियमाणत्वात् । तस्मादवान्तरप्रकरणवाक्यसंयोगाम्यामप्रतिबद्धेन ज्योतिष्योमप्रकरणे. नानापोमायस्य स्थानं विप्रकृष्टार्थ बाधित्वा ज्योतिष्टोमास्तिावदेत इत्येतत्वलप्यते । तस्य च सोमव्यकत्यान्न पशुपमः बिनित्प्रयोजनमिति : आनर्थक्यौतदझेप.' इत्येव. मन्नेवेवास्तरन्तोऽकामाविशेषाद्रिावस्यवतरन्ति । एत्यपि तदन्नत्वे योग्यावामावान दीक्षणीयादिष्ववतरणम् । सत्यपि च योग्यत्वे सामान्य संबधामावान्न तदनपशूनाम् । तामात्रयाणां समान विधानमिति प्राऽभिधीयते । स्यादेतदेवं, यदि ज्योतिष्टोमद्वारेण प्रकरणाविशेषः स्यात् । अस्ति तु विशेषः सदनीयानामापवमध्येऽहायुत्पत्तेः । 'आरो- यमनमग्निष्टोम आसमेत ऐन्द्राममुक्थ्ये द्वितीयम्' इत्यादिना हि पशुधर्मसमीपे सबनीया उत्पादिताः । तामावलसवनीयार्या एवेति ॥ १८ ॥ पशुपमा इति पा. । २ पवनेति- एप विदेवायः पशुरोगाभ्यहन्यासम्पन्नः' इति पनसामयादिपर्थः । ३ (म.पा- 1. स. १८) ·१०४४ सतन्त्रवार्तिकशापरभाम्पसमेते- [अ०३पा०१०७) . स्थानाच पूर्वस्य ॥ १९ ॥ यदुक्तं प्रकरणात्सवनीयार्था इति । एतद्गृहीमः 1 क्रमाचाग्नीपो. मीयम्म । तस्य हि क्रम औपवसध्येऽहनि समानातम् । तस्माद्यो- पीति ॥ १९ ॥ . श्वस्त्वेकेषां तत्र प्राक्थुतिगुणार्था ॥ २० ॥ मिः एकेपी शाखिना श्वः सवनीयानामाम्नानम् । तदपेक्ष्येयमेषा गुणार्या पुनः श्रुतिः । का पुनर्गुणो, यदर्थेपा श्रुतिः । उच्यते । परः संकीर्य, यथा – मत्स्योऽविदितो जनमवधूनुते, एवमेतेऽपायमाना जनमवन्धुन्वत इत्येपामविज्ञाने दोपममिघाय, एभिः कथं सदनानि क्थं पुनरिदं श्रुतिलिङ्गाधिकरणविपरीतमभिधीयते । न हि तत्रैवामिष्टं प्रकरणाद्विदे- चनादयो राजसूयार्थाः स्थानाचाभिपेचनीयार्या इति । तया श्रुत्यैन्द्री गार्हपत्यार्पा लिङ्गनेन्द्राति । पुकं तत्र प्रकरणाम्नानेन बलीयसा प्रमाणेन निराकासीकृते जघन्यः, प्रमाणानुत्थानात्समुच्चयानाश्रयणम् । न घन पुनः कल्पनया विना शेपस्य न किंचि. मि यति । नापि शेषिणामिन्द्राग्न्यादीनाम्, उपायान्तरेणापि स्मृतिसिद्धः । इह पुनः मत्यपि सेवनीयसंबन्धाद्धर्माणां नैराकासन्येऽनीपोमीयस्य पशुधर्मर्थिना सिद्धयमा- तात्पाप्यातरमवश्यं क्ल्पनीयमुभयोरविप्रतिपत्तः । न चैतस्य तदा दर्शपूर्णमसप्रकृत तित्वं मवेत् . । यो हि प्रकृतिमतः पशूनां स दर्शपूर्णमासविकारो भवति । इतरे तु माणिद्रव्यावसामान्यात्तद्विकाराः । तत्र कि सर्वनीयास्तितः सारूप्यद्वारप्रभवेनाति. देशेनानीपोमीयो ग्रहात्ययोपदेशगन्धेन केन विदिति, उपदेशान्तर्गतत्याक्रमण विनित योगी युक्तः। पड्विघोपदेशप्रत्यस्तमये शतिदेशः क्रुप्यते । तस्माद्ययैवान्यत्रोप. देशातिदेशाम्यां प्रकृतिविकृत्यर्थत्वं योगगतस्य व्यापारस्य तोह स्थानप्रकरणाम्या. मुमयार्थत्वम् । अनबन्ध्यायाग्नु सर्वोपदेशामावादतिदेशेनव प्राप्तिर्भविष्यति । तस्मा. दनुपालम्मः सूत्रम्य ।। १९ ॥ यदुक्कं स्थानादशीपापीया इति । एतद्गृहीमः । यत्तु प्रकरणात्सवनीयार्या इति, एतन्न मृप्यामहे । कुतः । गुणा परसथ्येऽदि सवनीयपुनःश्रुतिः । उत्पत्तिः प्रक्रिया चैपामाश्चिनग्रहणोत्तरा ॥ . (भ. ३ पा• ३०.1 भवनीयायानिति-धर्मानिति धेपः ।। सत इवि पा. ४ यागमतस्पति-यामागभूठात्यायः । ५ म्यारारस्येति-इतितम्यवासमुहारनेत्यर्थः ।

·[.३पा०६०७] मीमांसादर्शने। पशुमन्तीति प्रश्नरूपकेण वपाप्रचारो गुणो विधीयते । तदपा श्रुतिः । वपाचारण कवाक्यत्वात् । किमतो यद्येवम् । न सवनीयानां प्रकरणेन पशुधर्माः, क्रमादनीपोमीयार्या एवेति । किं पुनस्तच्च आम्नानम् । आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिता यूपं परिचीयाऽऽग्नेयं सुवनीयं पसुपाक- रोति, इति ॥ २० ॥ तेनोत्कृष्टस्य कालविधिरिति चेत् ॥ २ ॥ नैतदस्ति क्रमादग्नीपीपीयार्या एवेति । प्रकरणारसवनीयाः । । आश्विनं प्रहं गृहीत्वा निवृता यूपं परिवीयाऽऽग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति' इति हि सवनीयानामुत्पत्तिः श्व इति चौपवसथ्येऽहनि स्थितः सुत्या ब्रवीति । का पुनर्गुण इति-स्यवाक्ये संयोगामावास्पृच्छति । तदर्शयति । सर्वान्सवनीयाननुक्रम्प निन्दा श्रूयते । यथा वै मत्स्य ' इति । यथा. वै फिल मत्स्यो जले-विचरन् , अनव. धारितगतिः प्रेक्षकजनमवधूनुते किमितो गतः किमगत इति, एवमेवते पशयः क क्रिय- न्तामित्येवमा ज्ञायमानाः कर्तृननमवधुन्वते । तेन पशुकीर्तन तावदेवमयं न विधानार्थमिति गम्यते । साऽपि निन्दा परतः प्रश्नपत्वेन नीता । तदेमि. पशुभिः सवनीयसमा- स्त्यातः कथं सवनानि पशुमन्ति कर्तव्यानीति । सोऽपि 'प्रतिप्रश्नरूपविध्यन्तरशेषत्वं प्रतिपद्यते 'वपया प्रात.सवने चरन्ति' इति । तस्मादेतद्गुणाथैयं पुनःश्रुतिः । न च सा प्रकरणवुद्धिं करोतीति । किं पुनस्तच्छु आम्नानमिति-आधिनग्रहणानन्तर्यगुणार्यत्वा- त्तदपि नोत्पत्तिसमर्थमिति मन्यते । माध्यकारेण देवलस्याऽऽग्नेयम्य श्व आम्नानं दर्शितं नेतरेषाम् । तत्र केचिदाहुः । प्रदर्शनार्यत्वादम्याऽऽग्नेयग्रहणमविवक्षितत्वात्सर्वार्थमिति मन्यमानेनेति । वाक्यान्तराण्येवरूपाणि द्रष्टव्यानीत्यपरे । सर्वथा तु केवलाग्नेयप्रदर्शन- मेवोपयुज्यते । यद्यपि होन्द्रामादीनामापवसथ्य एवोत्पत्तिस्तथाऽपि तेषामनित्योत्तरसं. स्थार्थत्वानेव शक्तिनित्यवदानातापशुधर्मान् ग्रहीतुमित्यग्नीपोमीयस्थानमेव मलीयः स्यात् । यस्तु नित्यत्वेन ग्रहणसमर्थतम्य प्रकरणामाव उक्त एव । तस्मान्न सवनी. या इति ॥ २० ॥ इदानी क्तरत्सवनीयानामुत्पत्तिवाक्यमिश्येतत्परिज्ञानाधीनाऽधिकरणसिद्धिः । तत्र पूर्वपक्षवाद्याह, इति चेत्--सवनीयप्रकरणामा मन्यसे । तदयुक्तम् । कुतः । । १ अपर इति-आपस्तम्यानुयायिन इत्यर्थ । आपस्तम्बस्ने तावदुक्थ्यसंस्थायां मुत्यादिन एव एर्वेषां ऋतुपपनामानानात्तन्मटतया वाक्यान्तरइल्पनावश्यभावादिति यावत् । १ अनित्यो- तरसंस्थेति-काम्या अत एवानियास्तिस उरम्यपोडश्यतिरप्रसंशका. संस्था इत्यर्पः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०६०७) पूर्वेधरेवाऽऽम्नान विधानार्थम् । आश्विनवाक्यं फालगुणविधानार्थम् । क्यम् । तेन वपापचारेणोत्कृष्टस्य काल एप विधीयते । प्रात.सक्ने घपापचारे चोदिवे सति पचालम्भोऽपि तत्र प्रप्नोति । तत्र काला- नियमे माते, आधिनं ग्रहं गृहीत्वा, इति कारपा विधीयते । त्रिता यूपं परिवीयोपारोतीत्यनुवादः । इतरथा परिव्याणस्य कालो विधीयत, उपाकरणस्य च । तत्रानेफगुणविधानाद्वाक्यं भिधेत । तस्मा सवनीपार्याः पशुधर्मा इति ॥ २१ ॥ सवनीयान्पुरोत्पाद्य वपामुत्कृप्प वाक्यत । तत्राप्यनियमे पाठे तद्विशेषो विधीयते ॥ 'वपया प्रात सबने प्रचरन्ति ' इत्यनेनैव वचनेनोत्कृष्ट प्रधाने प्रधानदेशत्वादद्गा. नामुपाकरणादिप्वप्युत्कृष्टेषु कालानियमे पाठे पति, आश्विनग्रहणानन्तर्य विधीयते । तेन तदेव गुणा श्रवणम् । इतरथा हि वाक्य मिद्येत, परित्यारोपावरणयो काल. विधानाव्यदेवतायुक्तस्य च यागस्य विधे । ननु चातिदेशप्राधमेव परिव्याण तम्मिन्नेव काले यागे विधीयमानेऽन्येत । सत्यमतिदेशेन प्राप्त न तु तदिदानी रियते । यूप- साधारण्येन ' तत्कोलास्तु ' इत्येवमग्नीषोमीयालकृतादेवोपकारसिद्धे । एव तर्हि साधारण्यादेव प्राप्ठ विद्यमानमन्येत । न शक्य तदनुवदितुमप्रत्यभिज्ञानात् । तन्नामा. न्यत- प्राधमन्यते यत्ताद्रूप्येण प्राप्त प्रत्यभिज्ञायते । न च पर्वा कृतस्याऽऽश्विनन. हणोत्तरकाल वर्तमानत्वेनानुवादो मवति । न हि तदाऽसौ परिव्ययति । न च पूर्वकृ. तम्य पर्यग्निकृतादिशब्दवदीदृशेन शब्देनानुवाद । पूर्वोत्तरकालकर्मावधिद्वयपरिच्छि. नत्वात् । एव तपस्माद्वाक्यात्माठमन्द्यता स आश्विन ग्रहं गृहीत्वोपनिष्कम्य यूप परिव्ययाति' इति । तदपि नान्ति प्रत्यभिज्ञानामावादेव । यतदप्राकृत सवनीयपरि. व्याणम् , एतस्य शुद्रस्य भवणादशनायाश्च प्राकृतपरिव्याणनिवदन वाद्येन केनचिता- स प्रमृतिना करणे सति त्रिवृत्वानुवादो न प्राप्नोति । तत्रानेकार्थविधानाद्वाक्यभेट । तदा चैव मायग्रन्थः । इतरया हि परिव्याणस्य कालो विधीयत-यसन्धि स्वेनोपात्तं त्रिवृद्धव्यं कालो विधीयेत । उपाकरणस्य चेति-उपाकरणकालो द्रव्य. देवताविशिष्टं च कर्म विधीयतेत्यर्थ । तम्मादम्य गुणार्थवादस्ति पूर्वयु स्वनीयाना प्रकरणमिति ॥ २१॥ १(म. ११पा. ३ मा ४ सू. ६)।

·. -ય૦૧૫ અર્થ मीमांसादर्शने। नैकदेशत्वात् ॥ २२॥ नैतदेवम् , अग्नीपोपीयार्या एचैते ऋमाव । आश्विनकालं हा. म्नानं विधानार्थम् 1 गुणार्थ एतस्मिन् , वाक्यं भिद्येत, न विधानायें। यदा हि पूर्वेयुः साङ्गाना सवनीयानामानानं तदा तव सर्वानुष्ठाने प्राठे वचना. द्वपाप्रचारादिमात्रमुत्कृप्येत नोपाकरणादीनि । ' तदादि वाऽमिसंबन्धात् । इति ये वपाहोमोत्तरकालाः पदार्यास्तसनिपातिनो वा तन्मात्रस्योत्कर्षों मवेन्न पारमाविनामुपा- करणादीनाम् । यानि चाक्षातकालान्यङ्गानि तेषां प्रधानकालत्वं वक्ष्यते । पश्वगानि स्वधारितपूर्वेयु.कालस्वान्न प्रधानकालं गच्छन्ति । तस्मादपाचारेणानुकृष्टस्याने व वाक्येनोत्कर्षः कर्तव्यः । ततश्च गुणवाक्ये सति अनेकार्थविधानावाक्यं मियत । उत्पत्तिवाक्ये न दोषः । तस्मादेतदुत्पत्यर्यमिति । न विह भाष्यकारेण विधेयाने. कार्थत्वं दशितम् । एवमेष तु गुणार्थ एतस्मिन्वावर्य भितेत्य मिहितम् शक्यस्विह पूर्वद्यु: प्राप्तोपाकरणोत्कर्षमानविधानाद्वाक्यभेदः परिहम् । तत्र केचिदेवं समर्पयन्ते । यथा किलं • आग्नेयाऽऽग्नीध्रम् । इति ज्योतिष्टोमसंबन्धे तविशेषे च विधीयमानेऽनेकार्थत्वमुच मेवमिह वपाप्रचारणानु- स्कृष्टस्योपाकरणम्योत्कर्पश्च कर्तव्यः, तद्विशेषश्चत्यनेकार्थत्वमिति। न विमानेयी. वाक्यसदृशम् । तत्र हि संबन्धविशेषपरे विधौ सामान्य संबन्धप्राधिमन्यतोऽपेक्षमाणे काम- चिदानेयीषु तत्सद्भावादितरविषयसामान्यसंबन्धं प्रत्यन्यथानुपपत्तिः सीयते । अतस्तु बेदनानम्युपेतं तद्विपि वरुपयतो वाक्यमेदो मवति न विह तादृक्प्रतिपक्षोऽस्ति । यतः . सामान्येनोत्कर्षप्राप्तिं दृष्ट्वा विशेषपरस्यार्थापत्तिकोपः वरुप्येत । तत्रापि चेत- दर्षापन्निवाधिनी प्रतिपक्षभूता सामान्यप्राप्ति मविप्यन्नाऽऽमेयीमानममाण निराकार- प्यत । प्राप्तेऽपि कर्मण्येकपदोपातानेकार्यविधिः शोणायुदाहरणस्तत्र तत्र प्रतिपादितः । तेन यद्यपि ' आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा' इत्यनेन द्वयमपि प्रातःसवनपाश्विनग्रहोत्तरकालवं च विधीयत तथाऽपि विधायकस्कपदानुसारात् ' तस्य तस्योपदिश्येत' इत्येतदाप- तिर्गस्ति किमुतात्रेकविधानेऽर्यादेपेतरसिद्धः । अत एव भाप्रकारेणानेक विधिपणेऽमि. हित न पानेकोऽर्थः परस्परासंबन्धे सति श्क्यो विघातमिति । नानाति हसौ यथा संबद्धानामनामेकस्मिन्विहितेऽन्ये विनयाऽऽयासेन प्राप्नुवन्ति । तेन यधेकरिमन्दिा हितेऽर्थादर्थसहस्रमपरमापय ते न कश्चिविरोधो विधेरायासो वा दृश्यत इत्याश्रीयते । तस्य वन्यथाऽप्यपद्यमान त्वमेको निराकरणोपायः । न हास्ति स पक्षो कोष विधि: मुल्याप्रातःसपनबन्ध, वकृत्वाऽऽपिन्द्रहणानन्तर्य विदध्यात् । मरमाददोपः । न चैव 1{०५ पा० १० ११ स्. २४)13 (१० ११ पा. १ • १ सू. " पति शेषः । ३ (म० २ ११० २ ० ३ ०६)। - - ·सतन्त्रधार्तिकशावरभाप्यसमैते- म०पा०६०७) :- न हि वपाप्रचारेणोत्कृष्टस्य कालविधिः संभवति । एकदेशो हि वेष दोषः, यस्यानेकद्रव्यदेवताविशिष्टकर्मविधानम् | अपि च ज्योतिष्टोमसुत्याप्रातःस. पनविशेष कालसंयोगोऽपरः कल्पनीयः । सर्वेषु चोत्कर्षापकर्षेषु सामान्यविशेषरूपोऽने. कविधिदोपोऽस्तीति प्राप्तकर्मगुणविध्यसमवालमन्तिरविधित्वप्रसङ्गः । तद्यथा - माहेन्द्र स्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते । इत्यत्राभिपेचनीयस्य माध्यंदिनसवनमाहेन्द्रस्तोत्रकालविधेर.. नेकार्थत्वमेव 'तिष्ठन्तं पशु प्रयनेति' इत्यादिष्वपि योजनीयम् । अपि कस्मिन्पदाऽनुष्ठीयमाने विधीयमाने चान्तरं द्वेधाऽऽपद्यते । किंचित्प्रय. नान्तरसाध्यं किंचित्तदनुनिष्पाद्यम् । यथा मक्षविधौ ग्रहणादयस्तृतिश्च । तत्र • यत्प्रयत्नान्तरसाध्यं, न च तस्मिन्नकृते विहितकरणं शक्यमित्यवधार्यते तत्रार्या- पत्तिलम्यं विधिशक्त्यन्तरं करप्यते । या च यावती च शास्त्रीया साऽवग- तिर्भवति । यत्त्वनुनिष्पादि बहपि पुरुषस्य शास्त्रस्य च व्यापारान्तरमन्तरेणैव सिध्यति न तेन कश्चिदायासो मवति । न हाऽऽश्विनग्रहणानन्तर्ये विधीयमानेऽनुष्ठीयमाने वा सुत्यामातःसवनादिसंबन्धे भेदेन व्यापारितव्यम् । तेन नात्र कश्चिदुष्कर्षसामान्य .विधत्ते । श्रुतमात्राश्चिनग्रहणार्थमाने विहिते यदि तदन्तर्गतत्वात्सुत्याप्रातःसवनाहर्मागविशे. पमुहूर्तनाडिकाक्षणलवनिमेषकालत्वद्रव्यसत्वादयः प्रसज्यन्ते किं क्रियताम् । अपि - शिशपामानपेत्यत्रापि वृक्षवद्रव्यत्वसत्ताद्याक्षेपाद्वाक्यभेदः स्यात् । अतः पूर्वेद्यः भातम्योपाकरणस्य कालान्तरमात्रमाश्चिनग्रहणानन्तर्य विधीयत इत्यदोपः भन्ये तु द्वयोः परियाणोपाकरणयोरत्कर्षाद्वाक्यभेदं समर्थयन्ते । तदपि तु सुपरिहरं, - केवलपरियाणोत्कीदेव तदादि वाऽमिसंबन्धात् ' इत्येवमुपाकरणोत्कर्षसिद्धेः । तत्र । तत्स्यात् । प्रकृतिमाप्तो धर्म उत्कृप्यमाणस्तदाद्युत्कर्ष करोति नापूर्व इति । तदयुक्तम् । कृतदेशात्तु पूर्वेषाम् ' इत्यत्राप्राकृतानामपि विदेवनादीनामप३ वर्णनेन । तथाऽपूर्वम्' इत्यस्य विशिष्टविषयत्वव्याख्यानात् । अथवा 'स आश्विनं महम् इत्येतद्वाक्यप्रा. सपरिव्याणान्तरानुवादादवाक्यमेद इति । अयोच्थेन । अविशेषितसाधनकत्वात्तत्र त्रिपृत्वानुवादो न संभवतीति । तद्युक्तम् । एवं हि सिद्धान्तवाद्यपि पूर्वपक्षवादिना चोदितः स्वयं परिहारं वक्ष्यति सोऽस्यापि भविष्यतीति । ननु च तस्यापूर्वकर्मविधा नादमेकाविधिरुपपद्यते नास्येति । नेप विशेषः । यत्र धेकक्रियाविशेषणमनेकमुपादीयते तन तद्वारेण तद्विधिः सुलम इति विशिष्टविधानन्यायः । यत्र पुनः स्वविशेषणा विशिष्ट . - १ प्रथगन्ति, इति प्रचिरपाठ । २ (अ.५ पा. १ २०१२ स. २४) । ३ (भ. ५ पार २०... २१) (म० ५ पा. १ म. १६ म. २९) ५ रशनासाधारण्याधिकरण इति ·[अ०२पा० अ०७) मीमांसादर्शने । १०४९ वपाद्रव्यम् । सेन संनिपातिनो धपासंस्कारानुस्कपैनोपाकरणम् ॥२२॥ क्रिया विधीयते, वाक्यान्तरमाप्तस्य क्रियान्तरस्य विशेषण, तनावश्यावर्तनीयो निधि- प्रत्ययः । देवतादिविशिष्टो हि यागो विधीयमानः स्वविशेषणमेवाऽऽसेतुं समर्थो नाविधीयमानपरियाणविशेषणम् । तेनापर्वकर्मविधिप्वप्येतद्विवक्तव्यं, कनरत्तद्विशेषणं कतरदन्यविशेषणमिति । तस्मादयमुभयपक्ष माक्वान्नकस्य चोदयितव्यः । तत्रावश्य सिद्धान्तवादिनोभयोः परित्यागयोः साधारणी रशनेति परिहारो वत्त व्यः । क्ष्यति हि रशना च लिङ्गदर्शनात् ' इति । यद्यदेतत्य यूपस्य परियाणं तस्य तस्यैषा वाक्येन विज्ञायते । तथापावानुवादान वाक्यमेदः । अथवा यत्रिवृता यूपं परिवीयो- पाकरोतीति पूर्वद्युः प्राप्तमुपाकरणस्य परिव्याणानन्तर्यगन्धाऽऽश्विनग्रहणानन्तर्य विधी. यते । वरं च वाक्यमेदावचवहितकल्पनाश्रयणम् । तस्मादेवं वर्ण्यते । अवश्यं ताव. सिवनीयानामेकेनोत्पत्तिरेकेन च .गुणो विधातव्यः । तत्र पूर्वेयुत्तनस्य तावन्न कश्चिदु. त्पत्तिवाक्यत्वे हेतुरस्ति । नन्वितरस्यापि नास्ति । यद्यप्येवं तथाऽपि विकल्पसमुच्च- यासंभवाकेनचिदिशेपेणान्यतरस्मिन्नायितव्ये विशेषोऽभिधीयते । पुरस्तादेतदेष स्थितं ययोपादेयो गुणस्तिरोहितकर्मानुवादेन शक्यो विधातुं नानुपादेयः । स हि कुण्डपायिनामयने होमस्येव बलात्कर्मान्तरत्वमापादयति । तदिह वपानचार उपादेयः मुत्याकालस्थामवनीयानुवादेन शक्यो विधातुं, किं पुनः प्रातःमवनश्रुत्या तद्देशमवनी- यप्रत्यभिज्ञाने सति । श्वस्तने पुनराम्नाने निर्मातमयोजनवादाधिनग्रहणेन सहाह- दिसंबन्धाभावात्कालार्थ संयोगे तस्यानुपादेयत्वात्कर्मोद्देशेन वियनुपपत्तेरवश्यं कालो- द्देशेन कर्म विधेयम् । अयाप्याधिनं प्रत्यङ्गत्वेन विधिस्तपाऽप्यजिनोऽनुपादेयत्वादेव पचनव्यक्तिः । अतश्च गुणविध्यनुपपत्तेरवश्यं प्रकरणा-तरन्यायेनोत्पत्तिविधेरन्येनान्त. रेणाप्रतिबन्धादुत्पत्तावर पार्यमाणायां कर्मान्तरं स्यात् 1 तेनाय तावत्यासापेक्षयोत्पाद. कत्वं सिद्धम् । अतश्चेतरस्य परिशेषसिद्धं गुणविधित्वम् । न हि तस्य किंचिद्भेदका. रणम् । अत एष वपाप्रचारेणोत्क.पोऽस्ति .नास्तीति विचारितम् । सति हि वपामचा- रेगोत्कर्षे पूर्वस्यैव प्राप्त.सर्वने विपरिवृत्तेः कालं प्रत्युपादानं प्रत्यभिज्ञानात्कल्प्येत । १ (१०३ पास ६०० ०३१) २ विकल्पममुचयासकावादिति-कदाचिदेवस्यो- पत्तिनिधिरवं पदाचिदन्यस्येत्पर्ष विकल्पस्याटदोषदृष्टत्वाच्छालान्तरन्याशाभावाचोभयत्रोन्पत्तिरिक खेप समययत्य चासमवादित्यर्थः । ३ पुरस्तादिति-प्रकरणान्तराविवरण इति शेषः ।

·१०५० सतन्त्रवातिषशावरभाप्यसमेते- [अ०३पा०६०८ अर्थनेति चेत् ॥ २३ ॥ आह । अर्येन झुत्कष्टस्य काले विधीयते । मुष्टिना पिघाय वपो. द्धरणमासीत, आ वपाहोमात, इति श्रूयते । पूर्वयुपोद्धरणं मुष्टिना पिघाय न श्वनुशदेतावन्त काल मासीनेनावस्थातुम् । अवश्यमाहार- विहारादयस्नेन वर्तच्या इति ॥ २३ ॥ न श्रुतिविप्रतिषेधात् ॥ २४ ॥ मतदेव, श्रुतिविप्रतिषेधे भवेदेवम् । न च श्रुतिविप्रतिषेधः । तृणमु. हिना पर्णमुष्टिना पा पिधायिष्यते । ननु, आस्ते, इत्युपवेशने भवति । नाट्यमुपवेशन एव, नांदासीन्येऽपि दृश्यते । तद्यथा गृहाणि परि. गृयाऽऽस्त, नाणि परिगृयाऽऽरते, इत्या पवेशनेऽपि भवति व्यापार नित्ती । इहापि तृणमहिना पर्णमष्टिना वा पिघाय, आ वपाहोमादु- दासिप्यते । तस्मादाचिनकालमाम्नान विधानार्थ न सवनीयाना प्रकरण पशुधर्माः । तस्मान्न सवनीयाः ॥ २४ ॥ 'ययोत सनिधी पविभागात् ' इति । काले च कर्मणि विधीयमाने प्रत्ययम्य सनि. कृष्ट व्यापारो भविष्यति । वपाप्रचारकालाय सवनीयो पत्तिनियन किया •तरविशेषगत्वाद्र्प्प्रतिपादो विशिष्टविपिरिति वाक्यमेद् म्यात् । अम्मापसे पुनर्यथक- पाक्यत्व भवति तयोचम् । एव च परियाणम्यापि रणलम्योऽभाव इहानुपदि प्यते । अ यथा पुनर्विकृष्टतरेण कमेण प्राहिमपेक्ष्यान्येत । तम्मादयमेवोत्पत्ति विधि । क्य पुनरमि-पते माप्यारम्य वाक्यमेशेपन्यास । उच्यते । कर्मणा भेद एवाय वाक्यामेऽभिधीयते । सबन्ध विस्वाक्यत्वमर्थान्यत्वेऽपि गम्यते ॥ वाक्यं भियतेनि । 'न नकवाक्यतामियात् ' यथा गुणे तु मी. मायाद्वाक्यमेंट ग्यात् ' इत्यत्रामत्यपि लक्षणतो वाक्यमेटे परम्परासबन्यामिप्राये जो साकोस वेकवाक्यम् ' इत्यत्र च साधमानाभिप्राय तथेहोलपत्यर्थत्वे सनि तदेववाग 1 याति न गुणा इत्युच्यते ॥ २२ ॥ २६ ॥ २४ ॥ . . १ श्रीविसि I घिदेव यदि ने पा० १ ३ ( पा-३. ., म. १३)। ३ (भ० ३ पा. ११०००.)। ४ (म• ३ पा. १ म. १० म० .)५ भनन्द्रि भन्' न विनियत् 'हान नवस नाम मुम्पमिति न न्याय न वार्विकादि ।

·. (म०३पा०६अ०७) मीमांसादने । स्थानातु पूर्वस्य संस्कारस्य-तदर्थत्वात् ॥ २५ ॥ नास्ति सबनीयानां प्रकरणमित्येवं सति पूर्वेणैव हेतुना स्थानेन पूर्वस्यानीपोमीयस्य भवितुमर्हति । संस्कारोऽयं पायागमयुक्तो न 'ज्योतिष्टोमप्रयुक्तः । ज्योतिटोममयुक्तले न विशेष: पशूनां स्यात् । पशुपागा अपि हि धर्माप्रयोक्तुमपूर्वत्वात्समर्थाः प्रकरणवन्तया तस्मा. रक्रमादनीपोीयधर्मा इति ॥ २५ ॥ लिङ्ग-दर्शनाच्च ॥ २६ ॥ इतव पश्यामोsनीपोपीयाः पशुधर्मा इति । कुन: । लिङ्गदर्श- नाद । लिङ्गमस्मिन्नथें भवति । वपया प्रातःसवने चरन्ति, पुरोडा- शेन माध्यंदिने सबने, इति पशुपुरोटाशं दर्शयत्ति । इतरथा समान विधानेपु सचेषु पशुप्यनीपोमयोर्देवतयोः संस्कारार्थः सम्पुरोडासः सामादग्नीपोमीयस्य भवेन सपनीयस्य । तयोःक्तयोरभावाद । दर्शयति च । तस्मादग्नीपोपीयार्था इति ॥ २६ ॥ . सर्वसनीयप्रकरणं निराकृत्य पूर्वोक्तनैव हेतुना सिद्धान्तं निगमयति । यहाऽव न्तरप्रकरणेनावा-यमान स्थानवानेव महापकरणं सर्वार्थत्वप्रतिपादनयाऽवस्थित तति वृत्यर्थस्तुशन्दः । यद्यपि प्रकरणं स्यानाहलवत्तथाऽप्युपांशुयानानुमन्त्रणन्यायेन लिङ्ग नुगृहीतऋप एवात्र पलीयान्विज्ञायते । योग्यतया हि पशुधर्माः पशुयागगतन्ते सोमयागम् । न चानपेक्षिताः प्रकरणेन ग्रहीतुं शक्यन्ते । तदङ्गावतरणेन चात्र वित पृष्टतरः श्रुतोऽर्थः । न च पष्ठीप्रतिपाद्यासंबधाद्विनाऽऽनर्थवयतदनन्यायोऽस्तीत्यु- म् । ननु चाविहितधर्मान्तरः माकाक्ष एवानीपोमीय. प्रदेशान्तरादिहाऽऽनीयमानः संनिहितान्यान्मारणेनैव गृहातीति न वचव्यं स्थानाचति । नेप दोपः । यत्र हि प्रातररैः पूर्यमाणायां विकृतो तन्मध्येऽप्यपूर्वाणि कानिचि प्रक्षिप्यन्ते तत्र विकृती प्रर रणग्रहणं भवति । अत्र प्रदेशान्तर उत्पनोऽशीपोमीयः प्राकृतावनिप्रतिद्वन्द्रः क्लोपकारेश्च निराका कृतः । तत इहाऽऽनतिः सन्ननन्यप्रयोजनान्यन्तिाकाइ. क्षापश्यन्ननुमितकर्षमायः संबध्यते । स्थानस्य चैतदेव लक्षणं यदुन धर्माणा साकाश. स्वेन प्रधानस्योत्पाद्य कमाव, संबन्धः । तम्मात्सूक्तं स्थानाचिति ॥ २५ ॥ सपा द्वयोर्वा समानविधानत्वे सवनीये पशुपुरोटाशदर्शनं नोपपद्यने । पुरोडाश- यागम्य हि देवतासंस्कारार्थत्वं वक्ष्यति । स ३ रिसादनीपोमावेव सम्बर्तुं शक्नोति नाग्निम् । न च समान विधानावनोहः सिद्धान्तवसंमते । तस्मात्पुरोडाशदर्शनादाति. देशिका: सबनीयाय वर्मा इति ॥ २६ ॥ १ भानर्यक्यतदद्दगन्याय इद ( म० ३ पा० । अ०९) मायन्यायो द्रष्टव्यः ।। (अ. ९. पा० १ ० ९ स० २०) इयति शेषः ।

·सतन्यपातिकशावरभाष्यसमेते- [०३पा०६१०८] अचोदना गुणार्थेन ॥ २७ ॥ इदं पदोत्तरं सूत्रम् । आइ । ननु च्छिद्रापिघानार्यः पशुपुरोडाशः । नेति घूमः। अचोदना गुणायन । नस्प छिद्राविधानार्थेन न चोदना । अर्थवादः स इत्यत्तम् । तस्मादेवतासंस्कारार्थः । तस्याग्नीपोपीयार्यत्वे, सवनीये पगडाशस्य दर्शनमपपद्यते, न साधारण्ये । वरमादग्नीपोपी- यार्थाः पशुधर्मा इति ॥ २७॥ [८] दोहोः कालोदादसंयुक्तं शृतं स्यात ॥ २८ ॥ पू० अग्नि सायंदोदः । तथाऽस्ति प्रातदोहः । सन्ति तु दोहधर्मा : शाखा- हरणं, गवा प्रस्थापन, प्रस्नावनं, गोदोहनमित्येवमादयः । ते कि सायं दोहार्या उत, उभया इति । किं तावत्माप्तम् । दोहयोरतपोरसंयुक्तं धौ. शृतं भवेत् । यस्मात् । सायंदोबस्य हि कम औपवसथ्येऽहनि बाहरणादी-समामनन्ति । तस्मिन्नेवाहनि सायंदोहः । तस्मात्मा. ग्मायंदोद्वार्था दोहधी इति ॥ २८ ॥ प्रकरणाविभागाद्वा तत्संयुक्तस्य कालशास्त्रम् ॥ २९ ॥ मारणं हि साधारणम् । यथैव दध्न एवं पयसः । माच्च पारणं परवत्तरम् । तस्मादुभयार्या दोहधर्माः । अपि च, न सायं- सत्य देवनामपारार्थ सन्न प्राप्नोति, न स्वयं केवलस्तदर्थ । कि तर्हि । 'मुपिरो या एतहिं पशु ' युपरम्य छिद्रापिधानायर्योऽपि । अतश्च विनाऽपि विना मानीयम्य छिद्र पिघातु पुरोडाश परिप्यते । तेन समानविधानत्वेऽन्यदोष इत्युक्ते मूगोत्तरमा-न छिद्रापिघानार्थेनास्य चोदना । विधिवन्निगदाना हेतुवन्नि. " गटाना वजातीयानामवाटत्वेनोत्तत्वात् । न हि छिद्रापिधानं ऋतुनाऽपेक्षित) नापि पुरोगामाग ने दृश्यते । तम्मन्नत प्रयोजनमिति यषोत्तमेव रिङ्गदर्शन मिदम् ॥ २७॥ ( इति-शुधर्माणामुपाय रणादीनामग्नीषोमीयमानार्यताधिकरणम् ॥ व उसयाविरोध दर्शयित्वानी विरोध दर्शयति । शाम्बाहरणादीनामोपकाये म. वारसरणाद्वा दायर्थव प्राप्नोति ॥ २८ ॥ प्रधान धर्मदशे प्रियमाण प्रम प्रतिपयते । पट्यमान पावान्तरप्रकरणमा दधियाग- माया यो वियो । तामातुत्य पयता । दधित्वमिस पेनि- १तम्मादिवि पा..

·[अ०३पा० अ०९] मीमांसादर्शने । दोहस्य पूर्वेाराम्नानम् । क तर्हि । उत्तरेयुः । कथम् । एवमापनन्ति, ऐन्द्रं दथ्यमावास्यायाम् , ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम्, इति । अमावास्यायां भयं साड़ चोद्यते । स एप सार्यदोहोर्यात्पूर्वंगुरनुष्ठीयते । स्वभाव एष दध्नो, यत्पूर्वेधुरुपक्रान्तमपरेारभिनिर्वतते । तस्मात्सायं. दोहस्य ऋम आन्नाता - इत्येतदेव तावनास्ति । अत उभयार्था- 'दोहधर्मा इति ॥ २९॥ [९] तद्वत्सवनान्तरे ग्रहानानम् ॥ ३० ॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमा, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति । तत्रैन्द्र- . वायवाद्या ग्रहाः पात:सपने दश आन्नाताः । तत्र धर्मा श्रूयन्ते, उपो. सेऽन्ये ग्रहाः साधन्ते, अनुपो ध्रुवः । दशापवित्रेण ग्रहं संमार्टि, इति । सन्त्यपरे माध्यंदिने सवने, अपरे तृतीयसपने ग्रहाः । तेषु माध्यंदिनीयेपु तार्तीयसवनीयेषु च संदेहः । किं सर्वेषु ग्रहधर्माः कर्तव्या उत प्रात:सबने ये ग्रहास्तेविति । फि माप्तम् । प्रातःसवन- ग्रहेषु भवेयुः । तेषां हि मे समाम्नाता नेतरपाम् । एवं प्रासे घूमः । रुवनान्तरे-~-पानासबनान्माध्यंदिने तृतीयसपने च ग्रहाम्नानं तदेव भवितुमईति । सर्वेषां हि तुल्यं प्रकरणम् । यत्रेते धर्माः समानाताः । वाक्येन ग्रहमात्रस्य विधीयन्ते । क्रमाच वाक्यपकरणे बलीयसी। तस्मात्सर्वार्था ग्रहधर्मा इति ॥ ३० ॥ ७स्य धर्माः पूर्वेद्युः क्रियन्ते । न च ते शाखाहरणादीनां ग्राहकाः गुणानां च परा- र्धत्वादसंबन्धः' इति स्थितत्वात् । तस्मादुमयसंयुक्तस्य शाखाहरणादेवचनात्पूर्वेयुः करणं न दध्यर्थवादित्यदोषः ॥ १९ ॥ ( इति-शाखाहरणादीनामभयदोहार्यताधिकरणम् ॥ ८ ॥) अहधर्माणां प्रातःसवनस्य च समानदेशे समानानमनुष्टानं चेत्यनेनातुल्याशङ्कायां त्यत्वमापाद्यते । प्रकरणं तावतसवनत्रयोपेतस्य ज्योतिष्टोमस्य समानम् | न च प्रातःसवनस्य निष्फलस्यावान्तरप्रकरणम् । न च प्रकणविरोधि स्थान विनियोजक मवति । तस्मात्सवनान्तरमहाणामपि धर्माः स्युरिति । एतेनाऽऽग्नेयाग्नीपोमीयादिपुरो. डाशधर्मसाधारण्यमुक्तम् ॥ ३० ॥ (इतिग्रहधर्माणां सवनत्रयसंवन्धिग्रहार्थताधिकरणम् ॥९॥) । उत्तरेदारेकति पा० १ २ देश की समानानाने । तरेपामिति ० १ ३ (२०३५० अ० १२ म. २२)।

·२०५४ सतप्रवारिक सदरभाएसमैने- [भ०३पा ६१०१०] [१०] रशना च लिङ्गदर्शनात ॥३१ ॥ सि० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुग्नीपोमीयः, यो दीक्षितो यदग्नीपोमीयं पशुमा. लपते, इति । तत्र रचना श्रूयते, रशनाधर्माश्या विद्भवति दर्भमयी भवति प्रविष्टानां कर्तव्या चेति । तत्र संदेहः किमते धर्मा अग्नीपीमीयरशनायाः सवनीपरशनायाश्च साधारणा उतानीपोमीयरशनाया एवेति। किंमाप्तम्। प्रकरणादनीपोपीयरशनाया उति । एवं माप्त मः । उभयोः साधारणा इति। कुतः। लिङ्गदर्शनान् । लिङ्गभवति। एवमाह, आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिता यूपं परिवीयाऽऽयं सवनीयं पशमुपकरोति, दनि सवनीयपरि- व्याणे रशनां दर्शयति । सा यदि साधारणी, तन एतदर्शनमवकल्पते । यानीपोमीयास्तितोऽप्राकृतात्सवनीयपरियाणान्निवतेत । सवनीयेच परियाणान्तरमप्राकृतं यत्र त्रिवृत्त्वं दृश्यते । कथम् । स वै आधिनं प्रदं गृहीत्वोपनिकम्य यूपं परिष्य पति, इति । तत्र गदि न साध्नारणी रसना, वाससा परिव्याणं पामोति । रशना तु दर्शयति । तम्मात्सा- अग्नीपोमीये यूपपरिव्याणमाम्नाय पुनः सवनीये ‘स आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा ' इत्या नातं, तच निर्गुगपुनःश्रवणात्कर्मान्तरम् । उमयोश्च केनचिद्रव्येण भवितव्यम् । यच्च परि ध्याणद्रव्यं सा रशना लोके वेदे च प्रसिद्धा । तेनोमयत्र तादUदेव गशना प्राधा । सा च किंमयी विधर्मा चेत्यपेक्षितेऽनोप मायग्य ग्यानानुमिते प्रकरणे निवृद्दर्भमयी पवियानां कर्तव्येत्याम्नानाद्विशपः प्रतीयते न मवनीयपरिच्याणम्य । तम्मादितरपशुधर्म यदेव माननिकर्न यताऽपामीयानि । तथा प्रा लिङ्गदर्शनात्माधारणीत्याह । न हि भवनीयोत्पत्तिवाक्ये निवृत्त्वानुवाटो रशनाधर्मसाधारण्याद्विनोपपद्यते । का प्राति. रितिवेत्तामाह-पाक्यसंयोगादशनामावग्य, म्यानादनीपोमीयम्य | वाक्यं च तम्माल वचरमिति । नु न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ' इत्युत्तरं पश्यनि । तेनासपोमीयापूर्व प्रयुत् त्वादन्यवाया न्यादिति । ननदेवम् । न पा साक्षात्पशावधिनी । किं तर्हि । "पाई वा तत्मग्कारात' इति वक्ष्यति । तेने शमस्वाक्यत्वमेनन् । यपपरियाणमारा. रणमाघनश्यते धर्मा इति 1 तथा चानीपोमीयग्धमेनपपरियाणमेव च यूपे वात्म- १ भायोमीय इति--पापित रोपः। (भ. ३ पा. ७ अ. १.४.३ (.. पा. स... १३)।

·- (२०३पा०६०११] मीमांसादर्शने । १०५५ धारणी रशना, तत्साधारण्याच धर्मा अपि साधारणाः । तदेतल्लिङ्गा दशनासाधारण्यम् । कोऽत्र खलु न्याय इति । उच्यते । प्रकरणादनी. पोमीयस्य, वाक्यापमावस्येति ॥ ३१ ॥ [१३] आराच्छिष्टमसंयुक्तमित्तरैः सनिधानात् ॥३२॥ पू० दूरायच्छिष्यते ज्योतिष्टोमस्य, ययौपसदानुवाक्याकाण्डेऽश्वदा- भ्यो । तत्र संदेहः । कि ज्योतिष्टोपसमानाता ग्रहधर्माः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । न कर्तव्याः । असंनिधानात् । यथा, पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाति, इति वचनान्मत्रावरुणस्यैव श्रयणं न संपाम् । एवमिदमपि धर्मजातं प्रकरणस्थानामेव, न सर्वेपामिति ॥३२ ।। संयुक्तं वा तदर्थत्वाच्छेपस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ ३३ ॥ सि. संयुक्त या धरेवंजातीयकं स्यादपकरणस्यमपि । कुनः । यतः मकरणाद्वाक्यं चलीयः । नन्वन्यत्र क्रियाणा ज्योतिटोमस्य नोप- कुयुः । उच्यते । उपकरिष्यन्ति । अश्वदाभ्ययोस्तदर्थवाज्ज्योतिष्टो- मार्थत्वात्तच्छेपोऽयं ग्रहधर्मः । ग्रहनिमित्तो ज्योतिष्टोमस्योपकारकः । पाषान् ग्रहो ज्योतिष्टोमस्योपकरोति तस्य सर्वस्य भवितुमर्हति । तस्माईचदाभ्ययोपि ग्रहधर्माः कर्तव्या इति ।। ३३ ॥ -- पनीयम्यं यूपपरिष्याणम् । द्वयमपि चापूर्वसाधनमिह प्रतीयते, न तु दर्शपूर्णमाप्तबर्हि. रिव पिण्डापितृयज्ञे मषिप्यति । तस्माहिधर्मवैषम्यारसाधारणा रशनाधर्माः ।। ३१ ॥ (इति-रशनार्मसाधारण्याधिकरणम् ॥ १०॥" प्रसङ्गाद्वाक्यप्रकरणविरोधाविरोधी विचार्यते । तत्र स्थान बाधित्वा प्राकरणिक महायों महधी इति मनोरनारम्याधीतार्थत्वमशक्यं प्रत्येतुं, तेनासंयुक्तमि. त्याह|॥ ३२ ॥ प्रकरणस्याविशेषका वायोतिटोमापूर्णता घनस्यैवत इत्येवं सुराग्रहादियो निवर्त. मानाः प्रकरणे व्ययतिछन्ते । येषा याकरणाचातानामपि तदस्ति ते पूर्वणैव न्यायेन पाक्यसंयोगाद्धर्भवन्तो भवितुमर्हन्ति । अंधदाम्यादीनामपि धर्मवता ॥ १३ ॥ १ अंबदाभ्यापिति- अंशु गुहाति । अदाभ्य गहाति ' इति वास्यवोदितावदाम्यमंत्री प्रहारिति शेय. । २ रामदादिभ्य इति--सानामणी नामकपनयागे समाम्नाता ये मरामहाः पयोनहाप तेभ्य इत्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिय शापरभाष्यसमेते- [भ०३पा०६१०१३) निर्देशाद्वयवतिष्ठेत ॥ ३४ ॥ यदुक्तं यया, मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति, इति । तयुक्तम् श्रयणे वचनाप्रकरणं चाधित्वा च्यवस्थानम् । इह तु विपरीतम् । तत्र सर्वेषु ग्रहेषु प्रकरणं, विशिष्टेषु वाक्यम् । इह तु सर्वेषु ग्रहेषु वाक्यं, विशिष्टेषु प्रकरणम् । तस्मादपकरणस्थस्यापि धर्मा इति ॥ ३४ ॥ [१२] अग्न्यङ्गमप्रकरणे तहत् ॥ ३५ ॥ सि० अनारभ्याग्निमुच्यते । चित्रिणीर पदधाति, वत्रिणीरुपदधाति, भूतेष्टका उपदधाति, इति । सन्ति तु प्रकरणे, इष्टकाधर्माः । अखण्डा.. मकृष्णलामिष्टका कुर्यादिति । तया, भस्मनेष्टकाः संयुज्यादिति । तत्र संदेहः । किमप्रकरणे समाम्नातानामिमे धर्माः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । न कर्तव्याः । कुतः । असंनिधानादिति प्राप् । उच्यते । अन्यङ्गमेवजातीयकं तद्वदेव ग्यात् , यद्वन्द्वहाः । प्रफरणाद्धि वाक्यं चलघत् । अमूपी चेष्टकानामन्यर्थत्वात् ॥ ३५ ॥ [१३] नैमितिकमतुल्यत्वादसमानविधानं स्यात् ॥ ३६ ॥ सि० ज्योतिष्टोमे श्रूयते- स यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत, स यदि सोमं विभक्षायिपेद, न्यग्रोधस्तिभीराहृत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेन्न सोमम् , इति । ज्योतिष्टोमे सन्ति सोमधर्माः, मानम्, उपायहरणं, योऽभिपत्र इत्येवमादयः । तत्र संदेहः । कि समानविधाना इमे धर्माः सोमस्य फलचा सस्य चीत सोमधर्माः, फल- चमसस्य तु तद्विकारत्वादिति । गुणकामानां प्रवृत्तिरप्रवृत्तिर्वा मयो. जनमधिकरणचिन्तायाः। कि प्राप्तम् । समानविधानाः प्रकरणाविभागादिति प्राप्ते । भेत्रावरुणादिश्रयणादीना पाकरणिक सर्वार्थत्वनाघेन वाक्याद्व्यवस्था । अत्र तु माकरणिकव्यवस्थाषाधेन वाक्यात्सर्वार्थत्वमित्यदृष्टान्तः ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ( इति-प्रहधर्माणामनारम्याधीताचदाभ्यग्रहार्यताधिकरणम् ॥११॥१२॥) अधिकरणद्वयेन कार्यप्रयुक्तत्वाधर्माणा साधारण्यमुक्तम् । फलयमसोऽपि चेष्टय. विकारत्वात्सोमकार्ये वर्तते । तस्मात्तस्यापि सोमधर्मविधिः साधारणो यथा । ब्रहीन्प्रोक्षति १ समाना इमे धर्मा इति पा० । २ . अग्न्यामप्रकरणे तवत् ' इतीष्टकाधर्माणामनार यो समविनियुक्तचिविण्यादीकार्यताधिकरण भाष्यनिगद वारयातमित्युपेक्षित वानिककृद्धि ।

·. *०११०९०१३) मीमांसादर्शने । १०५७ उच्यते । नैमित्तिकमेवंजातीयकमसमानविधानं स्यात् । कुतः । अतुल्यत्वात् । अतुल्पः सोमेन कलचमसः । सोमो नित्यवदाम्नाती फलचमसो नैमित्तिकः । किमतो यद्येवं, धर्मा अपि नित्ययदाम्नाता न शक्या अनित्यवत्कर्तुम् । यदि साधारणाः, तत्रानारभ्योऽयों विधीयत । अपि च नैमित्तिकः फल चमसः । स सोमध गृह्णाति । तत्र धर्माः साधारणा: सन्तो द्विरुक्ता इत्युक्ष्येरन् । तस्मादसमान- विधानाः ॥ ३६॥ इत्येवमादिर्यवानामिति प्राप्ऽभिधीयते 1 युकं यौहिधर्माः यथेषु क्रियन्ते । द्वयो- रपि वैकल्पिकत्वेनामित्ययोस्तुल्यरूपत्वात् । सोमधर्माः पुन:नित्यवज्योतिष्टोमा. पूर्वेग गृहीताः । ते नित्यमेव द्वारमाश्रयितुमर्हन्ति । सोमश्च नित्यो न फलचममः । बामणपक्षे विधानामावात् । यदि सर्वसोमोपमर्दैन फलचमसो मवेत्तलो राजन्यवैश्यपक्ष- योरमावात्सोमोऽप्यनित्य इति तुल्यता स्यात् । स तु यनमानचमसमात्रानिराकृतोऽपि अचमसान्तरेषु संमवावित्यः । तेन धर्मास्तं न व्यमिधरन्ति । तत्प्रयुक्ताः फलचमस- 'स्येदानी कथं भविष्यतीति । कार्यापत्त्येति यूभः । आह । यि कार्यापतिपदेशति- देशाम्यामन्या, एतयोरेवान्तता वा ! अतिरिक्वेति केचिमन्यन्ते । न तु तथा सति प्रमाण वाध्ययमानम् । अतोऽविदेशान्तर्गतिरेव वाच्या । कथं पुनः 'प्रश्नावेवाति. देशः कल्प्यत इति चेत् ! सत्यं नादस्पते पत्र कर्मधर्मातिदेशो मवति । न ह्ये काय कर्मशः स्वत एवं प्रकृतिविकारमाव उपपद्यते । द्रव्यथर्मातिदेशस्त्वयम् । प्रमानेऽपि च फर्मणि द्रव्यमेदः प्रत्यक्षः । यथा च कर्म साकार कर्मान्तराद्धर्मान्गृह्णाति तथा द्रव्य- मपि । तस्मात्सलचमसेनेज्यां भावयेत्वपमनन्तरंविपरिवृत्तेविसारूप्यासोमवदित्यव. गतेतिदेशसिद्धिः । किं भवति प्रयोजनं यदोभयोरपि पक्षयोः सोमधर्मा. क्रियन्ते । सत्ययुपपत्र करने यथेवायत्रोपदेशिकातिदेशिकयोः गुणकाम वृत्या प्रयोननं मपतस्तथैहापि द्रष्टव्यम् । निवृत्तिवद्रव्यभेदादित्यपि हि शक्यं वक्तुम् । ये हि सोमस्यामिपयमानादिवाश्रिताः फलसाधनत्वेनावगतास्ते को फलचमसस्था सायि- ध्यन्ति । ऋतुप्साधनस्वेन फलचमसः भवर्तमानो य एव तदङ्गपातिनः ऋत्यर्थेन फ्रियन्ते तानेव शक्नोति ग्रहीतुं न फलार्थान् । अतः सिद्धा तन्निवृत्तिः । अनेनवोहोऽपि सायियन्तीति-गुणनन्य फलमिति रोपः । ३ ऊहापति- इन्द्राय त्या वसुमते सोम महामे' इत्यादि सोमपदपटिनमन्ने सोमपदस्थाने फलचमसपदप्रक्षेप. वर्तव्यो भवति ययस. मामविधानमिति सिद्धान्तः । यदि सामानवियमिति पूर्वः परस्तदा 'श्रीदाणा मेध ' इत्यस्येव प्रयोगे सोमपदपरिक्षमन्त्रस्य पो भवतीलिया १९३ ·सतन्त्रवातिकशावरंभाप्यसमेते- [०३पा०६०१४] [१४] प्रतिनिधिश्न तद्वत् ॥ ३७॥ पू० अस्ति प्रतिनिधिः श्रुते द्रव्येऽपचरति । यथा श्रीहिप्नपचररसु नीवाराः । तत्र संदेहः । फि. नीवाराः समानविधाना उत ननि । किं प्राप्तम् । प्रतिनिधिश्च रुद्वत् । यया नैमित्तिकं नित्येनासमानवि. धानमेवं प्रतिनिधिः । अतुल्यत्वात् । कानुस्पता। नीहीणां विहिता न नीधाराणाम् । इयमतुल्यता । बीहीणां विहिता नीवारामामा- पच्या भवन्ति ॥ ३७॥ न तद्वत्प्रयोजनकत्वात् ॥ ३८॥ सि. भेनदरित, असमानविधान प्रतिनिधिरिति । तस्याद , यहच्छुतः । न प्रकृतिविकारभावः । इतः । ब्रीहित्वं हि क्रीहिधर्माणां त्रीहिव्यक्ती निमित्तम् । न च ब्रीहित्वस्य स्थाने नीवारत्वं भवतीति श्रूयते । तस्मान्न प्रकृतिविकारमावः । कथं तहिं नीवारेषु धर्मा भवन्तीति । उच्यते । या ब्रीहित्येन परिच्छिन्ना ब्रीहिव्यक्तयः,नीवारपु ताः सन्ति। तासामर्थन ते धर्माः क्रियन्ते । तासां च व्यक्तीनामन्यासां च ब्रीहि- गतानां तुल्य एप विधिः 1 का तुल्यता । उभयेऽपि त्रीहित्वलक्षिता इति । तस्मात्समानविघाना इति ॥ ३८ ॥ कर्तव्य इत्युक्तं भवति । समानेऽपि हि कर्मप्रकरणे द्रव्यसामानविध्यमावात्कार्यापत्ति पुर:मरं प्राप्नुवतः सोमपदायाशते पिक्रिया विज्ञायते ॥ ३६॥ ( इति-नित्यनमित्तिकयोरसामानविध्याधिकरणम् ॥ १३ ॥) । प्रतिनिघावप्ययमेव न्यायः प्राप्नोति ॥ ३७ ॥ यदि नीवाराः स्वेनैव महिना कर्मसाधनं भवेयुम्ततः कार्यापत्त्या धर्मः संबध्येरन् । न ५ ता माधनत्वे किंचित्रमाणमस्ति । ये हि तावबीहिधर्माः कतिपया दृश्यन्ते दुपादित्सया पुरुषः प्रवर्तमानो नान्तरीयकत्वान्नीवारत्वमुपादत्ते न कर्माहतया | बीहि. धर्माः पुनाहिशब्देन प्रत्यक्षणेव चोदिता इति समानविधानाः । न हि नीवारेभ्यो बीविद्धिावर्तन इति वक्ष्यति 'समान्य तच्चिी हि ' इति । तेनाऽऽह तद्वदेवासी प्रवर्तत इति ॥ ३८ ॥ प्रायो मुद्रितपुस्तकेषु सर्वत्र 'ताप्रयोजनकत्वात् इस्येचं मवर्णरहितः पाठो दृश्यते । ३ (म. ६ पा० ३.११.२०)।

·[म.३पा०३०१५] मीमांसादर्शने । भशास्खलक्षणत्वाच ॥ ३९ ॥ इसथ न प्रतिनिधेः श्रुतेन सह प्रकृतिविकारभावः ! कुतः । अर्थ- लक्षणत्वात् । अर्थादि प्रतिनिधिः क्रियते । न चायनेतदवगन्तुं शक्यते बीहित्वस्य स्थाने नीवारत्वं भवतीति । तस्मान्न प्रतिनिधेः श्रुतेन सह भऋतिविकारभावो यवतीति ।। ३९ ॥ [१५] नियमार्था गुणश्रुतिः ॥ ४० ॥ सि० अब यः श्रुतः प्रतिनिधिः । तत्र कि सामानविध्यमुत नेति । यथा, यदि सोमं न पिन्देत पूतीकानभिपुणुयात् . इति । असामानविध्यमिति पः । अश्रुताद्धयेतद्विपरीतम । एवं प्राप्त उच्यते । नियमार्या गुण. श्रुतिः । अत्राप्यर्थलक्षण एवं प्रतिनिधिः । सोमेऽविद्यमाने सोमसदृशं द्रव्यं प्राप्तम् । तत्र सुसदृशे द्रव्ये प्राप्त ईपत्सदृशं नियम्यते । अन्यस्मि. अशास्त्रचोदितश्य प्रतिनिधिरात्कियते । तस्मादपि निष्प्रमाणकमम्य कार्यापन्न- स्वमिति केचित् । न तु प्रतिनिधिरशास्खलक्षणः । प्रधानसमाचिोदितत्वात् । यदि वाऽशास्त्रलक्षणः स्यानैव क्रियेत । न च तदकरणाकश्चिद्दोपः स्यात् । अत एवं वर्ण- यितव्यं सूत्रम् । अशास्त्रलक्षणत्वानीवारत्वस्य कार्यापत्तिास्ति । ये तु श्रीहिधर्माः प्रभान. चोदनया सकलधर्मासंभवाच्च ब्रीहिचोदनया विकला आथितास्तेऽर्यान्तरत्वामावान्न कार्यापन्नाः ॥ ३९ ॥ (इति-मुख्यातिनिध्योः सामानविष्याधिकरणम् ॥ १४॥) यद्यशावलक्षणत्वान्नीवारणां कार्यापत्तिर्नास्ति । पूतीकानां तर्हि शाम्बलक्षणत्वा. दानित्यत्वाच्च फलचमसवकार्यापतिप्रसङ्ग इति प्राऽभिधीयते ।। यागसाधनतां कुर्यात्प्तीकाना यदि श्रुतिः । ततः स्यात्कार्यवतित्वं न वे सा प्रवर्तते ।। सोमनाशे हि प्रतिनिध्यपेक्षायो सत्यां पूतीका विधीयन्ते नं यागसाधनापेक्षायाम् । अतोऽयं प्रतिनिधिनियम एव भवति, यत्सव सोमधर्मासंभवे विकलान्सोमधर्मानुत्पादये. तत्पूतीकगतानिति । वक्ष्यति हि नियमार्थः कचिद्विधिः । तन्नित्य तच्चिकी हि, इति च । अतश्च नैवात्र पूतीकत्वं कर्मा, किं तर्हि, सोमधर्मोपलक्षणार्थम् । तेन श्रुति- लक्षणस्यापि पूर्वेणाविशिष्यत्वमिति । तेनेहापि तदेव चिन्तायाः प्रयोजनम् । अतश्च १(म०६ पा. ३. मु. १६ 11२ (म० £ पा. अ. ४ स 1011 ·सत्ताप्रयाविशारमाध्यामतें- [भ.पा.६२०११) न्मतिनिधातव्येऽन्यत्प्रतिनिधीयते श्रुतस्य स्थाने । न यागद्रव्य. खेन ॥४०॥ [१६] संस्थास्तु समानाविधानाः प्रकरणाविशेपात् ॥ ४२ ॥ पू. अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र संस्थाः समाम्नायाः । अमिष्टोमा, उक्थ्यः, पोडशी, अतिगत इति । वम दीक्षणीयादयो धर्माः। तेषु संदेहः । किं सर्वसंस्थं ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य दीक्षणीयादयो धर्मा उक्ता अवामिष्टामसंस्थमभिप्रेत्येति । फि प्राप्तम् । सर्वसंस्थासु तदाश्रयस्य तट्युद्धधनपायाद्गुणकामः प्रवर्तितव्यम् । अन्ये त्याहुः । सकलव्यक्त्याश्र- विणो हि गुणकामा वैकल्यादिह न प्रवर्तन्ते । नित्याय हि कर्मणोऽयं प्रक्रमा. च सर्वम्यावश्यसमापनीयत्वास्किचिद्धर्मवैध्येऽप्यवैगुण्याभ्यनुज्ञा युः ज्यने । यथा तु काम्याना प्रतिनिधिभिः प्रमो नास्ति तया गुणकामे प्रव. तितन्यम् । यदि तु प्रक्रान्ते कस्मिंश्चिद्गुणकामक्रुपे द्रव्यनाशे सति प्रति. निवीयते ततस्तन्यावश्यसमापनीयत्वाद्विकारेण प्रतिनिधिना वा तुल्यं समापनमित्यहानहा- वेव प्रयोजनम् ।। १२ ॥ ( इति-मुख्यमन्दमदृशप्रतिनिध्योः सामामविन्याधिकरणम् ॥ १५ ॥) । पिनान्तम्य अनेक्ग्रहमागाम्यामात्मकश्चतु.संस्थो ज्योतिष्टोमोऽवधारितः । सर्वसंस्थासु तु ज्योतियोमरूपमनुस्यूनम् । यथैव देवदत्तस्य स्थानोपवेशनगमनशयनाद्यवस्थाभेदेऽपि देवदत्तत्वं नाति तथा ज्योतिष्टामात्मनः संस्थान्तरोपजनापाये तत्व मापति । संस्थाना च विरोधादन्योन्य समावेशो नास्ति । ज्योनिष्टोमरूपं तु सर्वत्राविरद्धमनुवर्तते । स च प्योतिष्टोमः फलाय चोदितः । ज्योतिष्टोमन कामो यजेन ' इति । तथोक्थ्यादि. संस्थ नामपि ' पशुकाम उक्थ्यं गलीयात् ' इत्यादि फले विधानम् । तमेवंविध ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य दीक्षणीयादयो धर्माः समानाताः। ते संदिगन्ते, कि सर्वसंस्थज्योति. धोमोद्देशेनाऽऽन्नाता उत वेपत्याग्निष्टोमसस्योद्दशेनेति । न स्वयमुपन्यासो युक्तः । न हि धर्मसंपन्धलायामुद्दिश्यमानाय ज्योतिटोमस्य काचिसंस्था विशेषणान श्रूयते । यद्यपि कथंचिच्छ्येत तथाऽप्युद्दिश्यमानविशेषणत्वान्न विवक्ष्येत । न चोक्थ्यादिग्रह- माशेन ज्योतिष्टोमम्य ग्राहकत्वं, पलसाधनमावाद्धि तत्रोवध्यादय एवेतिकर्तव्यतावन्तो भवन्ति । ज्योतिष्टोमाताश्रयानोपसननमावान्न चाहणयोग्यो विज्ञायते एमापनीयत्वादिति--(अ. ६ पा० २ अ. ३) अप्रसन्यायेनेति क्षेपः।

·[अ०३१/०६२०१६]] मीमांसादर्शने । समानं विधांनम् । कुतः । मफरणाविशेषात् । नास्ति प्रकरणे विशेपो येन जापेताग्निष्टोमसंस्थं प्रकृत्येति । तस्मात्समानविधानाः संस्था इति ॥ ४१॥ व्यपदेशश्च तुल्यवत् ॥४२॥ तुल्य इव प्रकरणे व्यपदेशो भवति । यद्यमिष्टोमो जुहोनि, यधु- क्थ्य, परिधिमनक्ति, यद्यतिराव एतदेव यजुर्जपन्दविर्धान प्रवि. पघेत, इति सर्वावस्यस्य विशेषवचनादयगम्यते । यदपि सामान्य तदाप सर्वावस्थस्यैवेति । यदि रि(न)समानं विधानमनिष्टोमसंस्थस्यैव 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामः' इति चैतद्राक्यगतस्य ज्योतिष्टोमस्य धर्मसमन्धः सर्व संस्थास्वविशिष्ट इत्याग्निष्टोमसंस्थमेवेत्ययुक्तम् । अत एवं वक्तव्यम् । किं ज्योतिष्टोम. स्यैवतद्धर्माग्नानमुतोक्थ्यादीनामपि संस्थानामिति । तच्चे समर्थनीयमेतदेव अन्धेनोक्त मिति । यद्यपि संस्थायिधर्मा गृहान्ने तथाऽपि तासां स्वयमक्रियात्मकत्वाज्ज्योतिष्टोम एवाऽऽश्रयत्वाद्वारं मरतीति किं सर्वसंस्थं प्रकृत्येत्याह । किं द्वारभूतं फलपन्त र प्रकृत्योत फलवन्तमेवेत्यर्थः । यदा च केवलज्योतिष्टोमार्थत्वं तदा तदसाधारणत्वात्प. रिशेषाद्वाऽग्निष्टोमसंस्थस्यैव नायन इति तसंस्थस्य व्यपदेशः । उनथ्यादिपु हि यद्यपि ज्योतिष्टोमम्यापि ग्राहकत्वमस्ति तथाऽपि तन्न व्यज्यते किमुक्थ्यादिगृहीता धर्मा एतस्य द्वारत्याभवन्त्युताऽऽमीयफलसाधनस्वादिति । अमिष्टोगसंस्था चास्य लिनमः गम् । अतस्तसम्यो गृहन्नयं गृह्णातीति शक्यते वक्तम् । तामात्सम्यगुपन्यस्तम् । घर्मसाधारण्यं चोपदेशातिदेशाम्यां पक्षद्वयेऽप्यभ्युपगम्यत एवेति विधानमणम् 1 किं प्राप्तम् । ज्योतिष्टोमेन सह समान संस्थानां धर्मविधानम् । कुतः । प्रकरणा. विशेषात् । ज्योतिष्टोमो हि. फलवस्वाद जातक्षमावस्तदनयुत्तिसंनिधौ समानाता- धर्मान् गृह्णाति न ज्योतिष्टोमावेन 1 तोक्थ्यादीनामेतेप्वेव धर्मेषु सर्वमविशिष्टम् । उपदेशासंभवे चातिदेशो मवति । तस्मादुपदेश एव साधारण इति ।। ११ ॥ आज्यशेषग्य प्रतिपत्ति विदधत्तुल्यवरसंस्थाऋतुपकरणसंबन्धित्वेन कीर्तयति । यय- मिटोमो जुहोति याक्थ्यम्तेनैव शेपेण परिधिमनक्ति । यद्यतिरात्रः, एतदेव होमयजः, यमग्ने पृत्सु मर्त्यमिति जपन्हविर्धा, प्रतिपद्यतेति । अतो विज्ञायते सर्वोऽविधिः साधारण इति । सामान्यतो दृष्टमितायुक्त मुक्तम् । यदि हि वाक्यवशेन किंचिमकर. पानातं संस्थाभिः संबध्यते ततः फिमसंयुक्तसंबन्धेनापि युक्तं भवितुम् । न हि द्वादशाहीनस्य ' इत्यादिषु शेषधर्माणामप्यहीनार्यत्वमाशङ्कितम् । पापद्वपन ·। सतन्त्रवातिकशायरभाष्यसमेते- [अ०३पा० अ०११] प्यामेहामिष्टोमं संकीर्तयेत् । असंफीयमानेऽपि धर्मसंपन्धो भवतीति, सर्वावस्थस्य कीर्तनात्सीयस्थस्य प्रकरणमित्यवगच्छामः । अपि च श्रूयते, आग्नेयमानमग्निष्टोम आलभेत, ऐन्द्राग्नं द्वितीयमुक्थ्ये, ऐन्द्रं दृष्णि सृतीय पोडशिनि, इति । द्विनीयस्य तृतीयस्य च दर्शनं सामानविध्ये घटते । उक्थ्ये हि द्वे निमिने रतः, अग्निष्टोमस्तोत्रमुक्थ्यस्तोत्रं चेति । तत्र दो नैमित्तिको, आग्नेयः पशुः, ऐन्द्राग्नश्यति । तेन द्वितीयदर्शनं तत्र युज्यते । सयित्वाद्वचनानमित्येवं व्याचष्टे । यदि हि सामान्यविहितमग्निष्टोमसंन्थस्यैव स्याद्विनाऽपि तदुपादानेन तदद्गत्वसिद्ध धाग्निष्टोमं संगीतयेत् । यतस्तु संकीर्त- यत्यतो मन्यामहे नूनमविशेषितमग्निष्टोमस्य न लभ्यते । तचैवं न लभ्यते यदि संस्थानामपि साधारणं प्रकरणम् । केवलज्योतिष्टोमप्रकरणपक्षे तु पुनःश्रुतिग्न थिका स्यात् । तथोक्य्यादीनामपि यदि प्रकरणमस्ति ततोऽन्यतरनिर्धारणार्थ यदि- घान्दोपत्रद्धं ग्रहणं युक्तम् । अप्रकृतत्वे तु ' द्वादशाहीनस्य ' इतिवद्विनैव यदिशब्देन संबन्धः स्यात् । न हि ज्योतिष्टोमप्रकरणे स्थितस्यैवं वादो युज्यते । यदि ज्योतिष्टो. मस्तत एतत् । यदि द्वादशाहस्ततोऽमुकमिति । अनेकसंनिहितापेक्षं ह्येतद्वचनं भवति । अतोऽपि समान प्रकरणम् । इदमपरं लिङ्गम् । ' आग्नेयमनमग्निष्टोम आलमेत' 'ऐन्द्रा. नमुक्थ्ये द्वितीयम् । ऐन्नं वृष्णि पोडशिनि तृतीयम् ' इति । समानविधानत्वे पूर्वपूर्वो हात्तरोत्तरत्र प्रत्यक्षश्रुतत्वात्क्रियत इति द्वितीयतृतीयदर्शनमुपपद्यते । विकार- पसे तु प्रत्यक्षश्रुतैरेन्द्राग्नादिमिराग्नेये वाधिते सर्वत्रेक एव स्यात् । ननु च प्रत्यक्षश्रुत. स्वेऽपि संस्थान्तरे संस्थान्तरासमवान्निनिमित्तः पूर्वः पूर्वो न प्राप्नोति .। यो ह्यग्निष्टो. मस्तोत्र समाप्यते सोऽग्निष्टोमो न तद्वन्मात्रम् । इचोवण्यादिषु समाप्यते नासो पूर्वप्र समाधो भवति । तेन द्वितीयदर्शनाद्यप्रसङ्गः पक्षद्वयेऽपि तुल्यः । सत्यं संस्थानि. मितत्वे तुल्यः । स्तोपनिमित्तत्वे तु समुच्चयः । तथा च पाप्यकार आह-देहि तत्र निमिचे अमिष्टोमस्तोत्रमुक्थ्यस्तोत्रं चेति सिद्धवदेतद्रवीति । कथं पुनः सं. स्थास्तोत्रसाधारणाग्निष्टोमादिसममिन्याहारे तुल्ये स्तोत्रनिमित्तत्वमेवाङ्गी क्रियते न संस्थानिमित्तत्त्वम् । तासा हि फलवत्त्वेन प्रयोजनववादलेशनैव निमित्तत्वमापते । तत्र केचिदाहुः । सत्यपि शब्दसाधारण्ये शास्त्रस्य महाविषयत्वानुग्रहार्थ स्तोत्रनिभिः तत्वाश्रयणमिति । अथवा स्तोत्रविशेषिताया एवं संस्थाया एवंशब्दकत्वात्पूर्वतरपती. तविशेषणनिमित्तत्वसंमवे जघन्यविशेष्यनिमित्तत्वकल्पना न युक्ता । यद्वाऽऽकृत्यवि. १ मात्रशुदा कायवाची । तेनोपप्यादिसंस्थायामनिटोमस्तोत्रसत्वेऽपि नानियोमस्तोत्र पक्रनुप्रयोगोपरम इति नोक्थ्यादीनाममिष्टोमसंस्यात्वमिति हेयम् । २ (अ०१ पा० ३ ०९) । - ·[.३१० अ०१६] मीमांसादर्शने । -- करणन्यायेमेव स्तोत्रेषु मुख्यः शब्दः संस्थायां लाक्षणिकः । श्रुत्यसंभवे च रक्षणाss. श्रयितव्या । शक्नोति च स्तोत्रापि ममीनिर्देशानिमित्त प्रतिपत्तुम् । निष्फलाना- मपि न मेदनादीनां वचनसामानिमित्तस्वमिष्टम् । अथवा 'संदिग्धेषु वाक्यशेषात् ' इत्येवं स्तोत्राश्रयणम् । सत्यपि वा संस्थाना मुख्याने व्यवधारणकल्पनया वाक्यशे. पेण स्तोत्रपरिग्रहः । एवं हि श्रूयते । आग्नेयमनमनिटोम आमेत आग्नेयो पनि होमः' इति । कतरम्मिन्नग्निष्टोमे, य आग्नेयः । स्तोत्रस्य च स्तुतिमागविता विद्यते न सम्यायाः । सा हि व्यापारपरित्यागात्मकत्वादमावभूता । न चामावस्य देवतया कार्यमस्ति । यागाभ्यासेऽपि हि या देवता सा तस्यैवाऽऽग्नेयत्वं करोति म संस्थायाः। 1 च स एव संस्था । तदुत्तरकालीदासीन्यवचनत्वात्सपूर्वस्य तिष्ठतः । न चान्यगतया देवतयाऽन्यस्य व्यपदेशो भवति । योवध्यपोडशिनोरपि दर्शयितव्यम् । अपिल ऐन्दाग्नान्युक्यानि ' इति स्फुटमेय स्तोत्रमहणम् । न हि संस्था, उक्टयानोत्पनेन शब्देनोच्यते । तस्मात्ससि स्तोपनिमित्तत्वे युक्तः समुच्चय इति । ननु विकारपक्षेऽप्य. सार्थत्वात्पशयागानामन्योन्यकार्यापत्त्यसंमवादुपपद्यत एव समुच्चयः । तथा हिं । नाऽऽनुमानिकमात्रं यत्तत्प्रत्यक्षेण बाध्यते । विरोधे सति बावो हि विरोघश्यकगोचरः ॥ यदि हि प्रत्यक्षश्रुतत्वमेव केवलं विरोधनिरपेक्षं पाधकारणं स्यात्ततो न किंचिन्न बाध्यते त्वन्तरगतं दृष्टार्थमदृष्टार्थ वा तुल्यकल्पमतुल्यकल्प वा । न चैतदिष्टम् । अंत उमयोः पक्षयोः समुच्चयदर्शनमुपपन्नम् । तथा च वक्ष्यति प्रकृतिलिङ्गासंयोगात्' इति । तथा प्रामापात्येपु चाऽऽम्नानात् ' इत्यादावेवजातीय मानां तत्र तत्राविरोधारसमु. वयं यति । त समाशिमाहुः । प्रत्येकात्र प्रतिक्षिासंयोगः सवनीयतमाश- निमित्तः । स ोते सवनायशब्देनोक्ताः । तस्मात्समाख्यानातुल्यकार्यत्वे सति, अस्ति विरोध इति प्राप्नोति बाधः । यद्येवं, तत. समानविधानत्वेऽपि सामान्यविशेप- रक्षणमाधप्रसङ्गः । पूर्वपूषा हि पशुमहाविपयत्वात्सामान्यविहितो भवति । उत्तर उत्त. रोपावकाशत्वाद्विशेषविहितः । बाध्यते च सामान्य सावकाशं या विशेषण निर. वाशेन वा । केचित्त्वाहु. । सन्त्यिस्य केवलस्य निश्वकाशवादत्यन्तविशेषस्थत्या। .. १(०१ पा० । अ० १३ सू० २५) । २ उक्थ्यानात्यनेनैति-स्वभ्यसपाया एस्स्वा. पचनविरोधापत्तोगति प.। (भ० १० पा० ४ मा १). 1 (भ..पा., ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- भ०३पा०६१०१) 1 हायकत्वं मवेन्न मध्यमयोः । सत्यपि बहल्पविषयत्वे प्रमाणपतिस्तुल्या । यथे- वाऽऽग्नेयः संस्थाचतुष्टयविषयत्वात्साधारणो भवत्येवमन्द्रामोऽपि संस्थात्रयसाधारणः । यावता च यत्नेनासौ प्राप्नोति तावता च पूर्वोऽपि । मेप्यास्तु संस्थानिमित्तत्वेऽप्य- दोपः । न हि तदधिका ज्योतिष्टोमे संस्थाऽम्ति 1 तम्मादयाघ इति । उच्यते । यद्यपि न • बाध तथाऽपि विकल्पस्तावत्प्राप्नोति । न हि तुल्यार्थाना क्वचिरसमुच्चयो दृष्टः । सेयमुमयत.पाशा रउनुः । यदि तावविचिदपि कार्यान्यत्वं समुच्चयप्तिद्ध्यर्थ- मम्युपगम्यते ततो विकारपक्षेऽपि समुच्चयः । अथ तत्र वाधं समर्थयितुं कार्यक्त्वं कल्प्यते ततः सामानविध्येऽपि त्रीहियवातिवदसमुच्चय इति । न चैतत्पूर्वपशवचनमात्र सिद्धान्तेऽपि दर्शनमेवागत्या वचनीकृत्य समुच्चयं वक्ष्यति । वचनातु समुच्चयः' इति । तदवश्य वकन्यो विशेष. 1 स उच्यते । समानविधिपक्षे हि सर्वे सर्वाङ्गमाविनः । - तानिमित्तवशप्राधान्न समाख्या निवर्तयेत् ॥ सर्वे हि पशवः सर्वत्र प्राप्नुवन्तो यापूर्वसम्यासु परे न भवन्ति तनिमित्ताभावात् । प्रत्यक्षेण तु निमित्तेन पूर्वः पूर्वः परत्र वाक्यात्प्राप्नोति । तत्र किं समास्ययककार्थत्वं कल्पयित्या नाधविकल्पयोरन्यतर आश्रीयतामुत वाक्यप्राप्तसमुच्चयानुरोधेन कार्यान्यत्वं कल्प्यतामिति वाक्यबलीवस्त्वात्समुच्चयेन भवितन्यम् । यथा प्रयानानुयानादीनां सत्यपि समाख्यैकत्वे वाक्यसामर्थ्यात्कार्यान्यस्वं समुच्चयश्च । अतिदेशे पुनः, समाख्य. या कार्यकत्वम् , अतिदेशेन कार्यान्यत्वं ( तेनापि समुच्चयः ) । तस्माचो- पदेशान्तर्गता : समास्यैव बलीयसीति तत्कृत कार्यकत्वमाश्रित्य विरोधा. द्वापः मरिगृह्येत । विमारे च प्रकृतिलिङ्गसंयोगापेक्षा विद्यत इति कार्या. प्रतिज्ञायते । न तु समानविधिपक्षे प्रकृतिलिङ्गसयोगः कश्चित, येन कार्यापत्ति. रवघार्यत । केपित्त्वाहुः । समानविधित्वे परस्परानपेद्रव्यदेवनासयोगः .कर्मभेदोऽव. सीयते । विकारे पुनरतिदेशप्राप्तयागानुवादेन गुणमात्रं विधीयते । ततश्चैक एव यागः ध्यान द्वितीयादय इति । स त्वयं गुणविधिरेन्द्राग्ने संभवेन्नेन्द्रसरस्वत्योः । अनेकद्र न्यदेवता विधानेन वाक्यमदमसहादेकान्तेन धर्मान्तरता । नैव समर्थनीय, कर्मान्तर मेवेदं विधीयमानं किमपूर्वान्तरसाधनवं प्रतिपद्यतामुत प्राकृतसवनीयापूर्वमेव साधयः विति । पूलिप्तापूर्वविनियोगमात्रे समवति नापूर्वान्तर कल्पयित्वा तसाधनत्वाच्या मान युक्तम् । तथानिशप्राधमनीयापूर्वमपि साक्नापेक्षावेजाया प्रत्यक्षश्रुतमवाय परित्यागेन न मनीयातरं गृह्णानि । सर्वापेक्षासु मनासमनाप्रतमहणाद्यागगतोऽपि *सामानविष्येऽपीति-सामानविष्यामिति पूर्वपक्षेऽपीलर्थः । १. ३ पा-११ १५)। ३ वरमाचेति-दलिदातदेशापश्येसर्थ.४ पूर्वफ्टवैदि-प्रतिक्यपमित्यर्थः ।

·०३.०६.१] मीमांसादने । एवं पोडशियतिरात्रे च प्रकृतिचिकारभावे तु प्रत्यक्षश्रुतैरन्दानादिमिर- तिदर्शन प्राप्त आमेयो बाध्येत । तत्र द्वितीयादिदर्शनं नोपपद्येत । भवति च तस्मात्सर्वावस्यस्य ज्योतिष्टोमस्य वीक्षणीयादयो धर्मा इति॥४२॥ विकारास्तु कामसंयोगे स नित्यस्य समत्वात् ॥४३॥ सि. नेतदस्ति, समानविधाना इति । किं तर्हि । उपथ्याइयः संस्था- विकारभृताः स्युः । अग्निष्टोमसंस्थ्यमूरीकृत्य दीक्षणीयादयो धर्माः समानाताः । कुतः । उक्ल्यादीनां कामसंयोगेन श्रवणात् । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् । पोउशिना वीर्यकामः स्तुवीत, अतिरात्रेण प्रजा- कामं याजपेत् , इति । काम्यो गुणः श्रूयमाणो नित्यमर्थ विकृत्य व्यापारः प्राकृतेनवापूर्वेण नलपबन्धो न शक्नोत्यपूर्वान्तरसंबन्ध प्रतिपत्तुम् । फरम. क्लयसामर्थ्य सयभीयान्तरं प्राकृतमपूर्व साधयतीति चेत् । यथेतरस्मिन्पोऽपूर्वान्तरं यागगत व्यापारमित्यदोपः । कस्त‘नयोविशेषः । उच्यते । यदा यागगतच्यापारेणा- पूर्वाण्यपेक्ष्यन्ते न तदा वैकृतसपनीयापूर्व छ, यत्तस्मिन्नशे निपतेत् । यदा •पुनर. पूर्वण कर्मापेक्ष्यते तदा सवनीयत्वप्रकृतिलिङ्ग संयुक्तं कर्मान्तरं विद्यमानमवबुध्य प्राकृतं निराकरोति । प्रकृती चापूर्वकल्पनावसराद्विधीयमानसनीयचतुष्टयानुनिष्पाद्यपूर्वचक्षु- ध्यं करप्यते । न हि तत्र ज्ञायते कतरपूर्वतरं क्लप्तं यस्य साधनान्तरसंवन्धः स्पात् । कर्मालोचनवेलायां हि कर्मरपाण्येव दृश्यन्ते । अपूर्वकल्पनाऽपि युगपद्भवतीति न ज्ञायते विशेषः । विकारपक्षे तु ज्ञायते प्राकृतस्य पूर्वतरं क्लपिरित्यवश्यावहेयेऽन्य. स्मिकर्मणि विष्टं प्राकृतं हातव्यं भवतीति माधपसङ्गः । ननु च विकारपक्षेऽसि. शोमसंस्थाया एव विकारभूताः । संस्था मवन्ति न परस्परेणेति केवलस्याऽऽनेयस्य मातस्य परैर्वाधात्सर्वत्र द्वितीयस्य दर्शन न स्यादित्येतावन्मात्रं वक्तव्यं किमुच्यते तृतीयत्य दर्शनं २ मामोतीति । नेष दोषः । यदि स्वयमेन्द्राग्नादीना पत्र प्रासाना माधाददर्शनं घूयाततो निष्प्रमाणकं वदेत् । अयं त्वदर्शनमात्रं वदति । तच्चाऽऽशेयस्य बाधामध्यमयोश्यामाप्रुषपन्नमेष । सेनेव चाऽऽग्नेयो बाध्यतत्याहने पूर्वः पूर्वः परे. गेति । तस्मात्समानविधानाः ॥ १२ ॥ उस्यादयः समातिविशेषाः फलसाधनत्वेन चोद्यमानाः समाप्तिमन्तमाश्रयमपेक्ष- माणाः प्रकृतं ज्योतिष्टोमं ममाश्रयन्तस्तस्य निजामग्निष्टोमसंस्थां विकृत्य निकि. शन्त इति विकारशब्देनोच्यन्ते । ननु चोक्य्यादीना समाप्ति सिद्ध समा- प्तिमपेक्षा भवति । न वेषां प्रान् ज्योतिप्टोमसंबन्धात्समाप्तिस्वसिद्धिः, आरम्म. मध्यापेक्षवात्ममाथिल्पवृत्तेः । अय प्रथम तत्संबन्धस्तनः प्रयमं कवर्थत्वेऽ: । ११४ ·सतम्बयातिषशायरमाप्यसमैसे- [म०३१ा०६१०१६] वचारित फलसव धामावात् स नित्यस्य समत्वात्' इत्येवमविकारत्वप्रसङ्ग 1 विच । ग्रहणादी च विस्पष्टे चोद्यमाने फ्ल प्रति । सस्थाना पलसव व धमध्यवीयते ।। तत्र केचिलान । ग्रहणातीनामपि फ ब वेऽधिकरण गच्छत्येव किं ज्योतिणे. मार्यो घमविधिरुत ग्रहणाद्याऽपीति । सम्धाशन क्यमिति चेत् । नेपा ग्रहणादी- नाम ते विधानात्समाप्तिसत्र घोऽम्तीति तच्छन्दलाम ! ' पशुकाम उक्थ्य गृह्णीपात्' 'पोडशिना वीर्याम स्तुपीत ' इति पूर्वसमाप्त्युत्तरकाल चौद्यमानाना समाप्त्यन्तर• व्यपदेशभावत्व मवति । अये वाहु । ग्रहणात योऽप्यन फलव-समाप्त्यङ्गत्वेन प्राधा एव सा यसाधनसब विधिपरे वाक्ये निपत्यालभातिवन्ध त इति । कुन । समा तविवितामय प्रत्यये धातुस्च्यते । सम्म नाम्न पल घेतद्भवेदिद्रियकामवत् ।। ननु च । वय गृह यात्' इति सामानाधिकरण्यप्रयोगानामापि ग्रहणादीनामेय म्यात् । नतदेवम् । उक्थ्यम्तोत्र सबन्धाद्धि समाप्तिरेवोक्य्यशब्देनोच्यते, तत्सबन्धा. द्गहण उपचर्यते । न च मुख्यमम गण परिगृह्यते । नित्यु तु यज्ञप्तामानाधिकर. ण्येनोवच्यादीमा प्रयोगो दृश्यते, ' उवयेन यजेतोक्थ्यो यज्ञ ' इति । तथा 'पोड. शिना यनते पोडी यज्ञ ।सपोटशी नाम यज्ञोऽस्तीति । स चात्यन्ताव्य. तिरिक्त समाप्तिवचनत्वेऽवकल्पते न ग्रहस्तात्रवचनत्वे पोडशीति व पुलिङ्ग समाधिवचन एवोपपद्यते । नपुसकलिङ्गस्य स्तोत्वचनत्वात् । यातु पुलिड्गप्रयोग स्तोत्रे क्वचिद्द. श्यते यथा । एकविश पोदशी' इति, स गौण इति प्रतिपत्तव्यम् । इह वाक्यशेपे पुलिङ्ग पोरी प्रतीयत इति तम्यावचन । ' अतिरात्रेण प्रजानामम् । इति वित. एमेव सायावचनत्वम् । न हि वन निया-नरमपात्तम् । यनिरपि च ण्योपसर्ननत्वेन श्रुत शेन प्रयानिय । तम्माद्रात्रिमतात्य या समाप्ति सा फ्लेन सर यते । यदि च ग्रहणम्तात्रयो फ्लसबन्ध स्यात्ततम्तयो क्रियावादाश्रयापेक्षा नास्तीति स्वत त्रयोरेव प्रयोग प्रामेति । तत्र च प्रकरणाम्नानप्रयोजनमुवच्यादिश दप्रयोगश्च न ज्ञायत । तम्मा-पि हाय फरवत्य 1 कप तु प्राक स्तुत पासमातित्वमिति । पेचित्तावाहु । सठ सोमसस्था अग्निष्टोमोऽ यग्नेटोम उश्य पोडश्यतिरात्री पामापोऽनोर्याम ' इति स्मरणा-मोममात्रसमातिवचनले सिद्ध कर्मान्तराण्यन हत्य । १ अधिकरण मध्यस्पति-भधिकरण विचार सगच्छत एवेत्यर्थ । १एषमपि ' सस्थास्तु #मानविधाना इति सस्थसस्थाशद मुपपत्ति शकत-सस्थायद इत्यादिना । ३ नवे, नपति १३पिटुपलभ्यद । प्रथम लावाहिकमतमाह-कृषिप्त पदित्यादिना।

·[अ०११/०१०१६ मीमांसादर्शने । । निविशते । कयम् । गुणादेवंजातीएफ काम्ये फलनिवृत्तिः । पशुकाम उपथ्यं गृहीयान्न ज्योतिष्टोमफाम उपथ्यग्रहणकामो वा । यथा पशवो सोमयागमात्रेपक्षिते प्रकरणाज्ज्योतिप्टोमस्याऽऽश्रयत्वसिद्धिरिति । अन्ये तु मन्यन्ते। ज्योतिष्टोमस्य क्वचिरम्यासविशेषे समाप्त्यन्तरं विज्ञायते यदुत्पद्यमानमेवाध्यादिन्यप. देशं लमते फलसंबन्धं च तत्र श्रुतिबलीयस्त्वात्प्रकरणसम्यं कृत्वर्थत्वं बाध्यते । यस्त्या- ध्यानयितचन्धः सोऽनुगुणत्वादाश्रीयते । 'मपरं दर्शनम् । उपथ्यादिशब्दवाच्यं किमपि प्रथममेव फलेन संवध्यते । किं पुनम्तदित्यपेक्षायां बचानान्तरेण ज्योतिप्टोमम्य समाप्स्यन्तरं विज्ञायते । यदाऽभ्यास- विशेष एवायं वचनान्तराज्ज्योतिप्टोमस्यान्ते निविशमानः फलाय चोयते । तेन वा तरिमन्या ऋतुः सतिष्ठत इति संस्थाशब्देनाभिधीयते । केचित्पुनर्मन्यन्ते । संस्था नामान्त्ययामाभ्यासानन्तरं या फ्रियोपरतिः माऽमिभीयते । न चाफियात्मकत्वात्तस्याः फलसाधनत्वं युक्तमतम्तनुपलक्षितोऽभ्यासश्योद्यत इति । अन्ये त्याहुः । वचन याति. मारामावादमावोऽपि चोद्यमानः फलसाधत्वेन नेप विरुध्यत इति । यथा । अकुर्वन्वि- हितं कर्म ' इत्यत्राकरणस्यासतः प्रत्यवायहेतुत्वम् । अथवाऽम्त्येवात्रौदासीन्याति- पत्तिरूप: संकल्स इत्याविरोधः । इह च यथा गुणात्फलं भवति यथा च काम्यो गुणो नित्यमर्थ विकरोति तदिन्द्रियकामाधिकरणगोदोहनाधिकरणाम्यामुपसंह. तव्यम् । तदर्शयति-गुणादेवंजातीयके फलनिष्पत्तिः । एवं हि श्रूयते 'पशुकाम उक्थ्यं गृहीपात्' । न ज्योतिष्टीमकाम उक्थ्यग्रहणकापो वा, इत्यनेन त्वर्थत्व निराकरोति । त्वत्वे हि सति, अन्तरेणापि कामपदोपबन्धं तदुपकारकमेवेतत्कर्तव्य. मिति विज्ञायते । यदि चोक्यग्रहणस्वरूपमा चिकीर्यत ततोऽर्थादुक्थ्यग्रहणकाम. स्यैप विधिर्भवेद्यस्वं प्रार्थनमुक्थ्यग्रहणस्वरूपमात्रं कथं निवर्ततामिति । तत्तु द्वयमपि पशुकामोपादानादनवक्लसम् । अतः काम्यत्वादस्ति गोदोहनन्यायेन विकारत्वम् तत्र कथमिति-इतिकर्तव्यताकासायां ज्योतिष्टोमगृहीतेतिकर्तव्यताऽतिदिश्यते । कः पुनरिह प्रकारो येनतिकर्तन्यता गृह्यते । यदि तावत्संनिधानं ततः समानविधानमेवा- भ्युपगतं मवति । न ह्यतिदेशस्य संनिधिः, कारण, सारूप्यप्रमवत्वेन • वक्ष्यमाणत्वात् । १ तम स्वमतमाह-अन्ये बाहुरियादिमा १२ (अ. १ या० २ १० ११)13 (०३ पा.स. ३) ४ वक्ष्यमाणत्वादिति-सप्तमाध्याय इति शेषः ।

·सतन्त्रवातिकशायरभाष्पसमेते- [भ०३पा०म०११] . न । भवन्ति, तथा गृह्णीयादित्यर्थः । फयमिति वनावश्यमितिकर्तव्यताउप- क्षितव्या, संनिधानान्नित्यस्यतिकर्नध्यतयेति गम्यवे । कयं पुनर्पय. मिनिकर्तव्यता, सा नित्यस्येत्यवधार्यते, न पुनरस्पैव काम्यस्य अथ कार्यापत्या, तत्रापि कारणान्तरत्वं निराकृतम् । च दक्षिणी- यादयः सम्भाधर्माः । यतः कार्यापन्ने संस्थान्तरे भवेयुः । न ज्योतिष्टोमस्योक्प्या- दयः कार्य वर्तन्ते । यतम्तद्धर्मान्मतिपद्यन्ते । एतेनातिदेशपक्षः प्रत्युतः । यो हि मन्यतेऽतिदेशेन धर्मा मविप्यन्तीति, तस्याप्यतिदेशकारणं सारूप्यं नास्तीति । यथप्यग्निष्टोमम्य संम्पया मामा-यमम्ति | ज्योतिष्टोमस्य तु न किंचिदुवथ्यादितारू. प्यमित्यप्रकृतित्वम् । अत एव च माप्यकारोऽपि सनिघानादित्येतावन्मात्रमुक्त्वा तृप्णीभूनः । तेन वक्तन्यमेतत् । उच्यते । अतिदेशोऽयमित्येतत्पुरम्तादेव साधितम् । न च सारूप्यमेवैकमतिदेशत्य कारणम् ॥ यथा । इनेन्द्रियकामम्य ' इत्यत्र व्याख्यात, विनाऽपि सारूप्येणान्यथा ताफला• प्राप्तेरनिदेशो भवनि । सारूप्यं हि प्रकृत्युपम्यापनद्वारेणोपयुज्यते नादृप्टोपकारनिर्वृत्त्या । तदिहान्तरेणापि मारूप्यमाश्रयत्वप्रतिपत्तिः संनिघानादस्त्येव । भाप्यकारोऽप्येतदेव मंनिधानमाह, न दीक्षणीयादिसामीप्यम् । आश्रयत्वेन हि गृहीतो ज्योतिप्टोमः शक्नोति दक्षिणीयाद्यपूर्वजनित स्वगतं व्यापार बोधयितुमिति सिद्धोऽतिदेशः । आह । कथं पुनयमितिकर्तव्यका सा नित्यस्य, न पुनरस्यैव काम्यस्य, साधारणी वांत । तर साधारणीयेप न्याय्यः पक्षोऽम्य संमतः । काम्यम्यवेनि सोलुण्ठं पोक्ताक्षमयोदितम् ।। मटि युस्या विनयं नित्यम्येत्यभिधीयते । का पम्यैवेति किं ननदयुक्ततरमुन्यते ॥ अय त्वयुक्तियुत् त्वान्नवमभ्युपगन्यने ।। हन्त साधारणीत्येतत्सयुक्ति कमिहोच्यताम् ॥ गदि विवि प्रमाणेन केवल नित्यावं त्वमिच्छनि हन्त मदिच्छयाऽपि केवला. म्यान्वमेवास्तु | अथ पुनरिदमप्रमाणकामिति नाऽऽश्रीयते ततः प्रमाणवत्साघारण्य. मिप्यतामिति । तत्रातिर योचिमसहमानो माध्यमारः साधारणपक्षे चोषकरिष्यतीति निसानमिति-नमित्तिकमतुल्यलात्' इति स्प्रे, कि कार्यातिपदेशविदेशाम्यापन्या, एदयोरेवान्तवा वाइल्यादिना प्रपनानानिरिति मेर।

·-- - । म०३पा०६०११] मीमांसादर्शने । साधारणी येति । उच्यते । यत्र यत्र गुणे. कामो भवति तत्र तत्र क्रिया माध्यमानायां, नान्यथा । सा तत्रेतिकर्तव्यता याऽन्तिकमः निष्प्रमाणकमपि केवलकाम्यपक्षमेव लावन्यायेन निराकरोति-यत्र यत्र गुणे काम. स्तत्र तत्र क्रियायां ताध्यमानायां नान्यथेति । यदि नाम गुणः स्वातन्त्येति- कर्तव्यता ग्रहीतुं शक्नुयात्तत एवं स्यात् । स च कथं शक्नुयात्, यदि करणैरेवेति. कर्तव्यता संवध्येत । यदि च गुणानां स्पन्द्र एव. भावनाविशेषणत्वं भवेत् । न तावत्क- गरितिकर्तव्यता संवध्यत इत्युत्तम् । समनयमाद्ययोश्च वक्ष्यति भावयकिथमित्या पेक्ष्य भवति न करणेन कयामिति । यस्यौ तु भावनायां भात्वर्याः करणं भवन्ति तस्या ते वात्वन्तरनिरपेक्षाः पश्यात्तनमरणक्हायनीन्यायलम्यमितिकर्तव्यतासंबन्ध लमन्ते य- स्या पुनर्गुणानां करणत्वं तस्यां धात्वविशेषाद्विना करणत्वानुपपत्तेः साध्यमूतो धात्वर्थोs- परोऽपक्षितव्यः । न हि व्यापारसामान्याय गुणैरुत्पतिः शश्या । न च क्रियाविशेपमसाधयन् गुण: सामान्यसाधनत्वं मजते । तेन यस्यां भावनायायतस्थितो गुण इतिकर्तव्यता गृह्णाति तस्यां प्रथमतरसंनिविष्टो धात्ययों दृश्यते । ततश्च तेनं तावासह प्रथमतरमणक्हायनीवर नियमः । यदि हीतिकर्तव्यता ग्रहणयोग्यः न भवेत्ततो न गृहीयात् । स तु फल वत्वादितिवयिताद्वारभूतभावमाविशेषणत्वाञ्च न कर्यचिन्न गृह्णाति । तत्र चतुष्टयः मप्यत्र प्रथमतरं ग्रहणं प्रयुक्त । मावना तावन्न धात्वर्थविशेषाद्विनतिकर्तव्यतां शमोति ग्रहीतुम् । गुणोऽपि च न धात्वर्थमनुपनीय स्वतन्त्रः शक्नोति तन्निरपेक्षमावनारहित. स्वाभिविशेषस्य च करोत्यर्थमात्रस्याननुष्ठयत्वाव्यापारत्वाच्च ग्रहीतुमित्याश्रयति । तया, इतिकर्तव्यता गुमाभिमुखं गरछन्ती न धात्वर्थमुलय शक्नोति गन्तमिति सन्मुखे तावापतति । धात्वर्थोऽपि स्वयमितिकर्तव्यताकासः सन् गुणार्थमपि प्रस्थितामेता ग्रहण समर्थः सन्किमिति परित्यजेत् । अतोऽन्न फरलाय चोदितानामुक्थ्यादीनां ज्योति- प्टोमाश्रयत्वेनावगतानामितिकर्तव्यतामाकस्ता प्रकरणेन दोक्षणीयादय उपनीयमान मार्गान्तरामावादश्यं तावज्ज्योतिष्टोममुखे पतन्ति । न झुक्यादयः समाप्रिपारतत्पर रिहारेण ग्रहीतुं समर्याः । स्वमुखपतितांश्व न कथंचिज्योतिप्टोमस्तानुपेक्षते । दर्श, यति-नासौ साध्यस्याभवन्ती सायनेन संबध्यते । स हीतिकर्तव्यताविशेष एवं चोयते, अनेन फलस्य साधनमुक्थ्यादि साधकं कुर्यादिति । ययाऽसौ साधको मवति तथा कुर्यादित्यर्थः । ततश्च करोतिसंस्पर्शाद्भावनयैव संबन्धः । एवं च सति नास्ति में. प्रकारो येन धात्वर्थ परिहत्यानयेतिकर्तव्यतयोक्थ्यादयः साधकाः क्रियेरन् ।क्रियायाम.. साध्यमानायाम्-अननुगृह्यमाणायामित्यर्थः । ये तु तेनासा-यमानायामिति-उक्ष्याः १ गुण इति-काम्यो गुण इत्यर्थः । २ उक्तमिति- इन्द्रियकामाधिकरण इति पः। । प्रहातमिति-इतिकर्तव्यतामिलर्थः। ४ आभयति-धात्यमिति शेपः ।

·सतन्त्रमातिषशावरमाप्यसमेते--- [भ०६पा० अ०१६) पनिपतति । सा साधनस्य या साध्यस्य वैति संदिद्यमाना साध्यस्य भवितुमर्हति । नासौ साध्यस्याभवन्ती साधनेन संवध्यते । एवं हि स इतिकर्तव्यताविशेषश्योद्यते । अनेन साधनं साधकं कुर्यादिति । न चास्ति स प्रकारो, येनासाध्यमानायां क्रियायां तेन साधकः कृतो भवेत् । तस्मात्साधकस्यापीतिकर्तव्यताविशेषमभ्युपगन्छता साध्य- स्यापीत्येतदभ्युपगमनीयम् । साध्यश्च ज्योतिष्टोमः साधिकाः संस्थाः । तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य तावत्सा, इतिकर्तव्यनि सिद्धम् । अथ फरमान साधारणी । नित्यवदाम्नानात् । यदैव ज्योतिष्टोमा, नदेवे दीक्षा । दिनेति सबन्धयन्ति तथा पूर्वप्रस्तुतेतिकर्तव्यताविशेषपरित्यागांदसंबद्धत्वम् । तत्र तत्र क्रियायां साध्यमानायामित्यनेन च पुनरुक्तत्वं स्यात् । तेन साधकस्यापि- गुणस्य, इतिकर्तव्यतामिच्छना साध्यस्यासी-धात्वर्थस्य, इत्येतदम्युपगन्तव्यम् । एवं सामान्यलक्षणमुक्त्वा संपति प्रस्तुते विशेष योनयति साध्यश्च ज्योतिष्टोम इति । तस्मान्न तावत्केवलकाम्यार्थत्वम् । अथ फरमान्न साधारणत्वमिति-बलवत्त्वेन द्वितीयपक्षो- पन्याप्तः । सिद्धान्तवाद्याह । नित्यवदाम्नानादिति । सर्वन होकरूप्ये मति तन्त्ररन्छ। घटते । न च धर्मान्प्रति ज्योतिष्टोमम्य संस्थाना चैकरूप्यमस्ति । धर्मा हि कामनिमित्तसंयोगामावानित्यवदाम्नायन्ते, यदैव ज्योतिष्टोमस्तदैव दीक्षणीयादयः प्रयोतन्या इति । सत्यपि च ज्योतिप्टोमे विना पशु. कामादिनोक्थ्यादयो न संभवन्ति । न त्वेतामु ज्योतिष्टोमः कदाचिन्नास्ति । सर्वत्र समस्तात्मना प्रत्येक जातिवत्समवेतत्वात् । अत एते यथाम्नाता ज्योतिष्टोमेन सह संबध्यो, नानित्याभिः संस्थाभिः । ननु सत्यप्यासामनित्यत्वे ज्योतिष्टोमस्थैकस्य नित्यत्वान्नित्यवद्धर्माम्नानं नित्यार्थत्वे न विरोत्स्यते । नित्याम्नानं तावत्तं प्रति कृतार्थ भविष्यति । यदि तु तस्मिन्मत्येवानित्योऽप्यपरः संबधः कल्प्यते कि नो बाध्यते । यो घनित्यार्थमेव नित्यवदाम्नायते स विध्यते नवजातीयक इति । नेत- देवम् । एवं सति तन्त्रं तावत्परित्यत्तम् , अप्रयोजकलक्षणापन्नत्वात् । यदा हि नित्यवदानानं नित्यार्थत्वेन तावद्विना न भवति वलये च तादयें निराकादशीभूते पाठे प्रसङ्गादितरसंबन्ध इति न सामानविध्यम् । इतरथा ह्येवं धर्मविधिः स्यात्, नित्यमेताम् ज्योतिष्टोमे धर्मान्कुर्यात्कदाचिच्च यदा पशुकामादयो मवन्तीति, तन्न . । १ दीक्षते दक्षिणीयति पा.रएते-दीक्षणीयादयो धर्मा इत्यर्थः ।

·(१०३पा०६२०१६] मीयांसादर्शने। ११०७६ यदा तु ज्योतिष्टोमे पशुकामस्तदोक्थ्यसंस्था । सर्वदा ज्योतिष्टोमे धर्माः स्तव्याः । एकदोक्थ्य संस्था । तत्र सर्वदा ज्योतिष्टोमस्य धर्माः कर्तव्याः । ते चोक्थ्यादिसंस्थस्यानेति पूर्वमुत्सरेण विरुध्यते, यदि सर्वदा, नोवथ्यादीनामर्थन । अयोक्थ्यादीनामर्यन, न सर्वदा, उभयं विमतिपिदम् । तस्मान्न साधारणी । नित्यवदाम्नानं घ यधनित्यस्य स्यात् , नित्यवदाम्नानं तदनित्यं क्रियेत । तम नित्यवदाम्नान बाध्येत । तस्मानित्यसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य, न काम्यस्योक्थ्पादिसंस्थस्ये. ति ॥ ४३॥ अपि या द्विरुक्त्यात्मकतेभविष्यन्तीति ॥४४॥ नन्वमिष्टोपसस्याऽपि काम्या श्रूयते । वे हि तत्राऽऽम्नाने । एफ नित्यवदेकं काम्यम् । तत्र द्वयोर्वाक्ययोः सामाग्निस्य एव स कामो भविष्यति । नित्यताविधातो नास्तीत्यानिष्टोमसंस्थस्य ज्योति- टोमस्य दीक्षणीयादयो धर्मा भविष्यन्तीति ॥ ४४ ॥ विप्रतिषिद्धमेवम्य विधानस्य । ननु द्वावेतो प्रकरणान्नानानुमितो विधी । तयोरेको नित्यवद्विवाम्यनि, अपरश्चानित्यवदिति । सत्य प्रयोगवननयोमदादविप्रतिषेधः । प्रयोज्यवचनानि तु नित्यानित्यप्रयोगवचनानुविधानाद्विप्रतिविध्यन्ते । तेनपा नित्य. त्वाविप्रातमिच्छ ऽवश्य ग्राहरपि तद्भयमेवान्युपगन्तव्यम् । अतश्यायभिचाराज्यो- तियोमार्थत्वमेव यच मिति । नन्वनिष्टोमसंस्थापि पाभ्योति-यठा सर्वसंस्थाना- मनित्याव, न च तद्व्यतिरिक्त नित्य विपिज्योतियोमरूपमस्ति तदा ज्योतिटोमेन नित्यवदहणाराद्वारभतेन तुल्यल्पमेव सर्वासा घमापनयनमिति क नित्यः प्रयोग इत्यनववारणावलानित्यार्थ वलाईकरितान्यायेन भविष्यतापन आह-~स नित्यस्य समत्वादिति । समी हि त्वर्थपुर पार्टी विधी | हि द्वावालोच्य ६५स्य तूमयत्वे सयोगपृथक्त्वम् ' इत्येवमग्निष्टोमा-तस्य नित्याय कामसंयोग इति । इतः रस्य तु काममयोगादनित्यत्वमिति विशेष. । तेन यद्यपि प्रयोगणेयमनिल्या तथाऽपि ज्यातिष्टोमम्य नित्यत्वात्तस्याश्च त मति प्रातिरूपेण नित्यत्वाचद्गृही. तधर्मपरमागलाभाचासियोमम्यत्येव धर्माणा व्यपदेश. अप वोक्य्यादिप्वपि मादिद्वये सति ज्योतिष्टोमाशेन या प्राधिः सोपशेन, योथ्याशेन साऽतिदेशात्मिकेति विक. ॥ ४६॥४४॥ . नियसंस्पस्यति-अमिष्टामसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्येत्यर्थः । २ (म. पा ..

·१०७२ सतन्त्रवातिकशायरभाप्यसमेते- म०प०अ०१६] - वचनात्तु समुच्चयः ॥ ४५ ॥ अय. यदुक्तं, द्वितीयतृतीयदर्शनं समानषिधित्वेऽचकल्पते नान्ययेति । वयनं तद्भविष्यति, न दर्शनम् । ऐन्द्राग्न उक्थ्ये द्वितीयो विधीयते । तयन्द्रः पौडशिनि तृतीयः ॥ ४५ ॥ प्रतिषेधाच्च पूर्वलिङ्गानाम् ॥ ४६॥ इतश्च पश्यामः प्रकृतिविकारभाव इति । कुतः । प्रतिषेधात्पूर्वलि.' ङ्गानाम् । यद्यमिष्टोमो जुहोति, याक्थ्यः, परियिमनक्ति, न जुहोतीति होमाभावदर्शनं न स्यात् । प्राप्ते निमित्ते वचनमामाण्यात्सामानविध्ये । गुणविशेषादेकस्य व्यपदेशः ॥ १७ ॥ अंथ यदुक्तं व्यपदेश इति । एकस्यैवाधिकृतस्य ययोक्तेन न्याये. विशिष्टविधानम्य नातिभारः ॥ ४५ ॥ ऋतुकरणेषु चोत्तरविधी यापूर्वाभावमनुवदति स विकारपक्षेऽवकल्पते । चोदकपा- घस्य घोत्तरेण पूर्वस्य बाधितत्वान् । सामानविध्ये हि • प्रत्यक्षनिमित्तसंनिधानामा निमित्त नैमित्तिकमइयं कर्तव्यमिति समुच्चयः स्यात् । तत्र प्रतिषेधः पृथग्विधेरुपग- म्यमानो वाक्यं भिन्द्यात् । न ह्यत्र द्वितीयतृतीयादिवद्विशिष्ट पधिरवकल्पते । विधिप्र. तिषेधयोतिप्रतिषेधात् , पर्युदासासंभवाच्च । सर्पश्चेह सरनीयपशुविषयः पूर्वपक्षवाद्युपो न्यायः सिद्धान्तवनानमंधातव्यः। संस्था निमित्तत्व हि सामानवि-येऽपि निमित्तापावाद- मावदर्शनमुपपद्यतेव । सिद्धान्तेऽपि चादृष्टार्थत्वात्समुच्चयप्रसझे सति ऋतुकरणस. माख्या प्रकृतिलिङ्गमिति योज्यम् । केचिपुनराहुः । प्रचरणीहोमशेषप्रतिपत्तिवद्धो. मस्य परिध्यञ्जनेन प्रतिपादित सामानषिध्येऽप्यमावः सिध्यतीति । तत्र तु वाक्येन स्वतन्त्रे विघीयमाने कथमप्रस्तुत प्रतिपत्तित्वमवगम्यत इति वक्तव्यम् । सत्यपि च होमेन प्रतिपादने यात्रता परिध्यञ्जनशब्दार्थो निर्वतते किंचिञ्च श्रुत्योच्यते तावत्पुनः संभवत्येव । तस्माद्ययोक्तेन न्यायेन दर्शनमेवेदममावसंकीर्तनम् ॥ १६ ॥ यत्वकृतम्य यदिशब्दोपमन्यो हानाहाविनावालात इति । नोवच्यादीनामन्यै- प्रकृतम्तुल्यता । यद्यपि ह्येवा नित्यानित्यसंयोगविरोधात्मकरणमग्राहकमितिकर्तव्यता. यास्तपाऽपि मंनिहित वायदिशब्दव्यपदेश रमन्ते । प्रस्तुतगुणिद्वारेण वाऽप्रस्तुतानामपि गुगानां प्रस्तुतार प्रभवति । प्रकरणमा त्वग्निष्टोमग्रहणं नित्यानुवादः । अथवा सानिमित्तत्वप्रतिपादनपरत्वादर्थवदेवत्यदोपः । किं भवति प्रयोननम् । फलचममवदे । - सामान्यविवेरिदि पा।

·(अ० पा०७०१] मीमांसादर्शने । नस्ययनधिकृतेन गुणेन व्यपदेशः । अमिष्टोमग्रहणं चानुवाद इति ।। ४७॥ इति श्रीशघरस्वामिकृती मीमांसामाप्ये तृतीयस्याध्यायस्य षष्ठः पादः । अथ तृतीयेऽध्याये सप्तमः पादः ॥ [2] प्रकरणविशेपादसंयुक्त प्रधानस्य ॥ १॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासी, तत्र बहिदिर्घाय, नया वेदिदिधर्माश्च । तत्र संदेहः । किं वर्हिरादयो बहिरादिधर्माचप्रधानस्योताङ्गमधानानामिति । किं तावत्मालम् । प्रकरणविशेषादसंयुक्त प्रधानस्य । प्रधानस्यैवंजाती देवेति केचित् । इदं तु वक्तव्यम् । सत्यमेतत्प्रयोजनं न तु सर्वधर्मेषु । यावन्तो हि सदो. मानादिषु गुणकामास्ते सत्यप्यातिदेशे म एवोपदेशिक आश्रयोऽस्तीति न विकृत्यन्तर- वद्विहन्यन्ते । विकृत्यन्तरेषु हि ज्योतिष्टोमस्याऽऽश्रयस्याभावाद्गुणकामा यथाश्रुता न पवन्तीति न सिध्यन्ति । संस्थासु तु यद्यप्यद्गफलं नातिदिश्यते तथाऽपि स्वयमात्विा- पुरुषस्य चिकीर्षमागस्य गुणोपादित्साया ययाश्रुताश्रयसंभवे नानुपपत्तिगुणकामानाम् । भतो यन्मात्रमुक्थ्यादिसंस्थानिमित्तमुक्थ्यमहणस्तोत्र शस्त्राधमाकृतं तम यदितस्मह. स्तोत्रशस्त्रधर्मातिदेशेन किंचिद्गुणकामगतं प्राप्नोति तन्न मवतीति प्रयोजनम् । तथेदमा परं, यदि समानविधानं तत अव्यक्तासु तु सोमस्य' इत्यनेन न्यायेन ये ज्योतिष्टोमविकारा विज्ञायन्ते तेषु सर्वाः संस्था विरुपैने, सिद्धान्ते त्वग्निष्टोमसंस्थेवेका प्रवर्तते । यत्र घोप्यादिविशेषनोदना तत्रैव केवल नद्धर्मप्राहिरिति प्रयोजनं सिद्धम् ॥ १७ ॥ (इति-गुणकामानामाश्रयेण सह सामानविध्यामावाधिकरणम् ॥ १६ ॥) इति श्रीमहकुमारिलविरचित मीमासामाप्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृतीयाध्यायस्य षष्ठः पादः। समानासमानविधानाधिकारेणेवैतदपि प्रस्तूयते वाक्यप्रकरणविरोधाविरोधद्वारेण । दर्शपूर्णमासपकरणस्या वेदिः तद्धर्माध खननादषस्तथा बर्हिस्तद्धर्माश्च लवनादयः - किम इति । यद्यपि वेद्या बीपि ' महिपि हवींपि' । यहि नाति । वेदि खनति' इति चाविशेषतेन वाक्येनाइप्रधानार्थत्वबुद्धिर्भवति । तथाऽपि स्वामध्ये (म. ८ पा० १०९ १० १६)! २ प्रथईन्द इति शेष: 1 धर्मप्रदेशमा भवन्तीदि - - यावद।

·१०७४ सतन्त्रवातिकशायरभाष्यसमेते [म०३९।०७०१] यका धर्माः। करमाद । प्रकरणविशेषात् । प्रधानानां हि प्रकरणं, नाङ्गानाम् । प्रकरणेन चैषां संवन्धः । तस्मात्मघानस्य ॥ १ ॥ सर्वपां चा शेपत्वस्यातत्प्रयुक्तत्वात् ॥ २ ॥ सि० सपां वाऽङ्गमधानानामिमे धर्माः । नात्र शेपत्वं प्रकरणाद्भवति । सति लौकिकेम्वपि गृहाच्छादनापु बहि.पु धर्ममसत्तावानवयादवइयमपूर्वसाधनता- कारितः संवन्धोऽभ्युपगन्तव्यः । सा चापूर्वसानंता न वाक्यसामर्थन प्रतीयत इति प्रकरणालब्धव्या । ततश्च प्रधानमात्रस्य तत्प्रकरणमित्यनेन विशेषेण प्रधानस्येव धर्मा गम्यन्ते । सत्यपि च प्रकरणम्याविशेषकत्वे ग्राहकत्वेनैव विशेषरूपेण विनियोजनकत्वा- द्विशेषस्यापनहेतुत्वमित्युतम् । असंयुक्त मिति च सत्यपि वाक्येन हविर्हिःसंयोगे प्रकरणविरोन्यासयोगाभिप्रायम् । शक्यौ हि हविहि:शब्दो प्रकरणेन समावेश- यितु नाहीनवदसंबद्धाविति मन्यते । ।। १॥ सर्वेषां वाक्यमयोगाविशेषादित्युत्तमेव । यत्तु प्रवणं विशेषेण विनियोजकमिति, तत्राऽऽह---असत्ययुतत्वात् । न प्रकरणमिह विशेषकं भवतीत्यर्थः । कथं पुनः स्थित प्रकरणस्य विनियोजकत्वं निवर्तते, कथं वा तादर्शयलक्षणव्यतिरिक्तं च वहुदोषमुपका- रलक्षण शेषत्वं प्रतिज्ञायते । उच्यते । नैव प्रकरणस्यैवंगातीयकेषु विनियो. नकत्वं स्थितम् । 'अमयुक्त प्रकरणात्' इति युक्तम् । यत्तु विरोधो नास्तीति । कथं नास्ति, यदा बर्हिषा प्राधान्यात्मत्यकं धर्मसंवन्धे सति अङ्गार्थत्वमपि ज्ञायमानं प्रकर. जानुरोधेन व्यावयते । परस्तु येन कारणेन वाक्यस्यातिप्रसरे बाधिते निर्विरोध प्रकरणमवगतवानिदानी तदुपन्यस्यति लौकिकेऽपि प्राप्नोति ततश्चाऽऽनर्थक्यमिति । तस्योत्तरमेतदेव वक्तव्यम् । स्वरसप्रवृत्तं वाक्यं यावत्येव विपष्टमानक्यं तावन्मात्रा. देव निवर्तताम् । न चावहिषा लौकिकवदानर्थक्यम् । अतस्तत्र भविष्यति । न १ तत्प्रकरणामिति-दर्शपूर्णमासप्रकरणमित्यर्थः । १ ( अ० १ १०४ १०५) जल- भ्यमानाधिकरण मान्यवृद्भिरिति शेपः । ३ बहुदोषमुपकारलक्षणं शेपवामिनि । अयमारायः । यापकारकत्वं शेषत्वं तदा कृष्णादीनामपि परम्परया यागायुपकारकत्वाद्यामागतापत्तिः । यदि विहितत्वघटितं तद्विवक्ष्यते तदाऽपि गोदोहनेन पशुवासस्य प्रणयेत् ' इति वाक्येन पसग. तया विहितस्य गोदाहनस्य प्रणयनोपकारकत्यातदङ्गत्वापत्तिः । अयान्यानुपकारकत्वरितं तदा गोदोहनस्य प्रशयनान्यपभूपकारकत्वानातिप्राप्तट्रग इति चन् । गोदोहनस्य पदवहा त्वमेव न स्यादि. स्मादिवहुदोपप्रस्तत्वादवइयं परोद्देशनात्तकृनिकारकत्वेन विहितत्वरुपमैव शेपवं निर्वच्यामिद । ४ (म० ३ पा० ३ न. ४२० ११)।

·[अ०३मा० अ०१॥ मीमांसादर्शनें। १०७५ • उपकारलक्षणं हि तन् । यद्यस्योपकगेति, तत्तस्य शेषभूतम् ! सर्वेपा चाङ्गप्रधानानामिमे धर्मा उपकुर्वन्ति । कथमवगम्यते । वाक्यात् । वेद्या हवींप्यासादयति, इति इविर्मा वाक्यागम्यते । प्रधानहवींषि मफरणात् । वाक्यं च प्रकरणाहलीयः । तस्मादर्हिषि हवींष्यासा- दयतीति । आह । यदि प्रकरणं वाक्येन वाध्यते, लोकेऽपि वहिपा. मिम धर्मा उक्ता भवन्ति । तत्र को दोपः । सर्वत्र धर्माः कर्तव्याःप्राप्नु. वन्ति । उयच्ने। प्रकरणादर्शपूर्णमासयोरुपकारका एवति गम्यते । तस्मा. लौफिकेषु न कर्ताः । एवं चेदङ्गान्यपि न दर्शपूर्णमासशब्दकानि । तस्मात्तेष्वपि न प्राप्नुवन्ति । उच्यते । यद्यप्यङ्गानि न दर्शपूर्णमास. शब्दकानि, दर्शपूर्णमासयोरुपकारकाणि । एषु क्रियमाणा धर्मा दर्श- पूर्णमासयोरुपकरिष्यन्ति । तस्मादङ्गप्रधानेपु कर्तव्या इति ॥ २ ॥ आरादपीति चेत् ॥ ३॥ पिण्डपितृयज्ञेऽपि वधियुज्येत । सोऽपि दाते यहिपि वर्तते । तस्य चापि वहिषाऽस्ति प्रयोजनम् । तदप्यारान्छिधर्मवत्स्यात् ॥ ३ ॥ न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ॥ ४ ॥ न तस्य हिरेतधर्मधर्मयत् । वाक्यं होकं दर्शपूर्णमासाभ्यां सह घातिमसज्यत इति । भनेनैव वाभिमायण, उपकारलक्षणं हि तदिति तादर्यमेव फलेन व्यादिष्टम् । यदर्थ हि कल्प्यमान प्रयोजनवद्विज्ञातुमाकाशितोपकारानिप्पया शक्यते तदर्थ कल्पनीयम् । यत् माघ्यकारेणातिप्रसङ्गानिवृत्त्यर्थं प्रकरणादित्युक्त तदुत्तरंपरिचोदनानवतारप्रसादतित्वरितोक्तपित्युपेक्षणीयं तावत् ॥ २ ॥ यदि ह्यानर्थक्याटलौकिकारहिपो धर्मनिवृत्तिस्ततो यत्र तदानर्यक्यं नास्ति कर्मान्त- राधे बर्हिषि, तत्र प्रवृत्तिः मामोति । यदि तु कश्चित्तनिवृत्त्यों हेतु: सोऽनेवाय- विशिष्टः । तत्र सौर्यादिवितरयाऽप्यनिदेन सन्त्येव धर्मा इत्युपदेशातिटेशप्राधिरहि- तत्वापिण्डपितृयज्ञ उदाहरणम् । अपूर्वो ह्ययमनझं चेति स्याम्यति । तेनात्यन्ता निष्टप्रसङ्ग इति ॥३॥ भवेदेतपदादं वाक्यं स्वतन्त्र स्यात् । यहिदितदाणा तु यहाक्यं तद्दपूर्ण- . - १ उत्तरपरिचोदनेवि- बारादपीति चेत् ' इत्यनेन कियमापरिचोदनेत्यर्थः । अत इदं भाष्य न तद्वाप हि तदर्थत्वात् ' इत्यत्रोत्कृप्य .व्याख्येममिलाय. 1 २ (०४ पा० ३ ० ८.स. १९) इत्यति शेपः।

·१०७६ सप्तन्त्रवातिकशावरमाप्यसमेते- [भ.पा०७१०१] धर्माणाम् । तेन दर्शपूर्णमासयोरुपकारका धर्माः, यदर्शपूर्णमासार्य, पत्र प्राप्नुवन्ति, नान्यन्न । तरमापिण्डपितृयज्ञ पहिपो न भविष्या - न्ति ॥४॥ मासाम्या सहवम् । तेन वाक्येन सहैव वाक्यता गतमित्यर्थः । तेन यतदेववाक्यान्त. र्गत बर्हिस्तस्यैवतद्धर्मप्रातिर्न मिन्नवाक्यगतस्य । न च पिण्डपितृयज्ञबहिर्शपूर्णमास. वाक्यान्तर्गतम् । अतो न संमनस्यत इति । ननु यदि दर्श पूर्णमासाम्या सहकवाक्य. स्वमिप्यते ततस्तत्मकरणं मुक्त्वा नाश्येन लभ्यते । तच प्रकरणं प्रधानमानस्यैवेत्यगा. नामसंकट. प्रामोति । नैष दोप. । सर्वधा लवनावननादयस्तावन्न साक्षादलेन प्रधानेन या संव.धु शक्नुवन्ति । यत्र वेदिवाल्पिी तत्र गमिष्यन्ति । वेदिवहिपोरपि हविरा. सादनेन संबन्ध । तच्च दर्शपूर्णमासप्रयोगवचनगृहीतमासादनं संबध्यते । एचमनहविरासादनमपि सत्रान्तर्गत, साहस्य प्रधानम्यकप्रयोगत्वात् । ननु च यथा प्रयामादय एकप्रयोगवचनगृहीतत्वेऽपि 'गुणाना च परार्थत्वात् ' इत्येवं परस्परागत्वं न प्रतिपद्यन्ते तथाऽङ्गहवि संबन्ध बहिर्ने प्रतिपद्यते । नेतदेवम् । यथैव हि प्रधानहविरासादनमतया संवध्यते तथाऽनहविरासादनमप्यङ्गाङ्गतया समस्यते । यदि च यद्दपूर्णमासार्थ हविस्तरहिन्यासादयतीत्येवं क्रूप्येत ततस्तन्मात्रस्यैव स्यान्न त्वेवम् । अस्याऽऽनर्यक्यमयात्तु स्वरूपेऽतिक्रम्यमाणे फिमेवमतिक्रमोऽस्तु यह. पूर्णमासामुत यद्दर्शपूर्णमाप्तोपकारीति । यदि तादर्य गृह्यते वाक्यस्यातिरं सं. कोच क्रियेत । तदुपकारित्वग्रहणे तु बहुतरविषयत्व मवति । यया च तद्भवति तद. नुग्रहीतव्यम् । अङ्गाङ्गमपि विनाऽपि तादयेन तदुपकारीति विज्ञायते । तावन्मात्र- मेव च तद्वारं युक्तं न तादर्यम् । अनुपकारिण हि स्थित नोपक्रोति नातदर्थे । तथा च पर्थे त्वर्थतामान्यम् । इति वक्ष्यति, विनाऽपि तादयेनाम्युदितेष्ट्या दधि. पयसोस्तदुपकारमात्रदर्शनात्मणीताधर्मप्राधिर्मवतीति । तस्मादेवं प्रकरणादेकवाक्यत्वं करुप्यते यस्मिन्नक्रियमाणे दर्शपूर्णमासापूर्व न सिध्यति तत्र तत्र कर्तव्या इति । अङ्गहविमिरपि च विगुणैः प्रधानापूर्व न निप्पद्यते । तस्मात्प्रधानापूर्वप्रयुक्तानामेवाओं. प्वपि रिया युक्तेति ॥ ४ ॥ १ (अ० ३ पा० १ ० १२ १०२०)। २ (म. ९ पा० २ ० १४ स• ४)। इति पश्यति इति सूत्रेण पूर्वपक्षयित्वा कियेरन् वाऽनिवृत्ते ' इति सिद्धान्तसूत्रेण वक्ष्यतीत्यर्थः । ४ अभ्यदेितेश्यामिति- यस्य हविनिरप्वं पुरस्ताचन्द्रमा अभ्युदियान, स त्रेधा तण्डुरान्तिममेत् । ये मध्यमा स्युस्ताननये पाये पुरोडारामथाकपा निर्वपेत् । ये स्थविष्टास्तानिन्द्राय प्रदाने दया, येऽणिष्टास्तन्विष्णवे शिपिविष्टाय शृते वहम् ' इति वाक्येन दर्शपूर्णमासयोरकालोपक्रमानिमित्तदो- पपरिहारार्घतया विहितायामभ्युदितथालियर्थः ।

·1 . [अ० सा० अ०२] मीर्मासादर्शने । लिङ्गदर्शनाच ॥ ५॥ लिङ्गं भवति । एवमाह । स वै वामेवानेऽभिधारयति, ततो हि प्रथमावाज्यभागौ यक्ष्यन् भवति, इत्यभिधारणस्याऽऽज्यभागार्य- तां दर्शयति ॥ ५ ॥ [२] फलसंयोगातु स्वामियुक्त प्रधानस्य ॥ ६ ॥ सि. ज्योतिष्ठोम केशवमथुणीर्वपनं पयोव्रतानि तपास्नानानि । पु संदेहः । किमङ्गप्रधानार्यानि, उन प्रधानानि । किं तावत्मानम् । अङ्गप्रधानार्यानीति पूर्वेण न्यायेन प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । स्वामि- युक्तमेतत् । तस्मात्यानस्य ! कस्मात् । फलसंयोगात् । पुरुषस्य यागेनायं संबन्धः । यागोऽपूर्वस्य दाता । पुरुषः प्रतिग्रहीता.1 नन्व- .यदि चैवजातीयकमड्गप्रधानार्थ ततः ' प्रयानशेपेण हवींप्यमिधारयति । इत्येतद. प्रधानार्थम् । तत्र च क्रमवाक्यप्वयं क्रमो न्यायप्राधः सिद्धवदुच्यमानो हेतु नगदोड- विदादुपपद्यते स वै ध्रुवामेवाग्रेऽभिधारयति । कुतः । ततो हि प्रथमावाज्यभागी यक्ष्यमवति' इति । यद्याज्यामागहविरप्यामिघारणीयं तत एवं वक्तव्यम् । अन्यथा हि ध्रुवायामुपाशुयामार्थेन केवलमभिधारणं स्यात् । तत्र न चग्रेऽमिधारणं स्यात् । न च ततो हि प्रथमावाज्यमागौ ' इति हेतुः समयत । तस्मात्सर्वार्थत्वमिति ॥ ५॥ (इति-बहिरादीनामङ्गप्रधानसाधारण्यापिकरणम् ॥ ११) 'यानमानास्तु तत्प्रधानाचारकर्मवत् ' इत्यनेनाधिकरणेन येषा यानमानावं सिकं ते कि यजमानग्य वर्तृत्वाशेनाङ्गप्रधानार्या उत भोक्तृत्वांशेन केवलपघानार्या इति । कि प्राछ । पूर्वेणाधिकरणेन सर्वार्थत्वम् । स हि यजमानेऽवस्थिताः शक्नुवन्ति सर्वपामुपफर्तुम् । न च व्यावृत्तिकारणमस्तीति प्राप्ऽपिघीयते । येनैव हेतुनेतेषां स्वामिगामित्वनिश्चयः । तेनैव तु प्रधानार्थप्रतिपत्तिरपि स्फुटा ।। यदि येते कर्तृत्वांशपातिनो भवेयुस्ततः सर्वार्थस्य प्रतिपोरन् । मोकृत्वांशस्या. स्वेते । स हि तेर्पिना नोपपद्यते । कतवं तु तदभावेऽपि यया भवति तथा सर्व को- 1(भ.३ १० ८ २.२ म्..)२ नौरपद्यत इति गोकुवांसस्सादृष्टरूपत्वेनानि- होवप्रकारलादिति शेष।

·, सतन्त्रघातिय शायरभाप्यसमेते- [अ०३पा०७१०१) परोऽप्यस्ति संबन्धः । यागो निवर्यः, पुरुषोऽभिनिवर्तफ इति । फलेन तु संवन्धो भविष्यतीत्येवमर्थः पुरुषः श्रूयते । न हि यागं स साध. यति । पाग. सत्या संभन्स्यत इति । मिमिति तहि । निर्वतयतः फलं भवतीति । संस्पाराश्च संस्कुर्वन्तीत्युज्यन्ते । यत्तस्य संस्कर्तव्यस्य प्रयोजनं, तत्र सामर्थ्य जनयन्तीति । फलं च ग्रहीतुं पुरुषस्य प्रयो- जनं, न यागमभिनिर्वतयितुम् । तस्माद्ये पुरुषसंस्कारास्ने पुरुपं फल. प्रतिग्रहणसमर्थ कुर्वन्ति, न यागनित्तिसमर्थम् । आह । यदि याग. नित्तौ न सामय ननयन्ति, कयं तर्हि यागधर्मास्ते भवन्ति । उच्यते । यागस्य स्वार्थ साधयतः साहाय्ये वर्तन्ते । कश्च तस्य स्वार्थः । यदस्य का फलेन संवध्यते । तस्मात्स्वामिसंसाराः म. पानार्थी इति ॥ ६॥ [३] चिकीर्पया च संयोगात् ॥ ७ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे श्रूयते, पत्रिंशत्पत्रमा प्राची, चर्षिशतिरण, त्रिंश. ज्जयनेन इयति शक्ष्यामहे, इति । तत्र संदेहः । क्मिपा वेदिरङ्गधा- नार्या, उत प्रधानाति । किं तावत्माप्तम् । चिकीर्षया च संयोगात्, क्प्रत्यक्षम् । ऋत्विजामपि च तत्संभवान्नैव तेभ्यो निवृत्ति. स्यात् । अभीष्टे · चार्थे योग्यताधानमाकासति । यत्र च योग्य वमनुपजातम् । न तु यजमानस्य कर्तृत्व- स्वरूपममीष्टम् । न च प्रागेम्यो न निष्पन्नम् । योग्यता चाऽदधाना निया संम्बारा इत्युच्यन्ते । तरमाद्भोत्तृत्वाशं मजन्तै । याय च कर्मणः पल यजमानेन भुज्यते तद्देशस्थाम्तम्यवोपतु रक्नुवन्ति नान्यम्य । प्रधानाय पलं पुस्पैर्भुज्यते नाङ्गाना, ऋत्वर्थत्वात् । तस्मात्प्रधानस्यैवजातीयका. आह । यदि तोनिवर्तकाशे न पतन्ति तंत्, फलम्यवान प्राप्नुवन्ति । नैप दोप. ! एप एव हि प्रधानस्योपकारो यदम्य फ्लग्रहणाय योग्यः कर्ता क्रियते । ततश्च यथैवान्यो यदृष्टान्यङ्गानि फ्लयोग्यतामपि कुर्वन्ति नाङ्गत्वात्मच्यवन्ते तवैतडप द्रष्टव्याः । प्रयोजनमानीपोमीयादिविकारेषु गमनं वपनादीनामगमनं सिद्धान्ते ॥ ६ ॥ ( इति-यनमानसंस्काराणा प्रधानमात्रार्थताधिकरणम् ॥ २ ॥) - । तत्तदैत्यर्थ । २ अन्यान्यदृष्टार्थीनीति-आरादुपकारकाण्यद्गानीगर्य । । एतेषाति-यानमाना. संस्कारा अपीयर्थ ।

·[अ०११/०७०४] मीमांसादर्शने । १०७९ प्रधानाति । का चिकीपा । इयति शक्ष्यामइ इति । यचिकीर्षित, तस्यायनेपा श्रूयते, शक्ष्यामहेऽरयां कर्तुमिति । प्रधानं च तस्य चिकी. पिंत, नाङ्गानि । प्रधान हि फलवनाङ्गानि । आह । यद्यङ्गानि न चिकीर्पितानि, फिर्य क्रियन्त इति । उच्यते । अचिकीर्पितान्यप्यङ्गानि क्रियन्ते, यद्यपि तानि न चिकीर्षन्ते, तथाऽपि रचिकीपितरन्यचि. कीयते । तस्मात्तानि क्रियन्त इति । यचिकीर्षितं तस्य वेदिः । तस्मा. त्मघानाति । स्थितं तावदपर्यवसितम् ॥ ७ ॥ [१] तथाऽभिधानेन ॥ ८ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र थूगते, चतुहर्होत्रा पौर्णमासीमभिमशेत् , पश्च- : होत्रा अमावास्याम : इति । तत्र संदेहः । किमङ्गप्रधानार्थमभिमर्शनमुत प्रधानार्थमिति । किं तावत्माप्तम् । प्रधानार्थमिति । प्रधाननामधेयं च तत्पौर्णमास्यमावास्येति च । तस्मात्मधानस्याभिमर्शन मिति ॥ ८॥ तयुक्ते तु फलश्रुनिस्तस्मात्सर्वचिकीर्पा स्यात् ॥ ९ ॥ सि. स्थितादुत्तरम् । यदुक्तं प्रधानं चिकीर्पितं नाङ्गानि । तस्मात्मधा. 'नस्य वेदिरिति । तन्न । तयुक्ते फलश्रुतिः । साङ्गात्फलं श्रूयते । तस्मात्साङ्ग चिकीर्पितम् । यद्यप्यङ्गानि न चिकर्षितानि, तथाऽपि पूर्णव न्यायेन सौमिकी वेदि: केवलप्रधानार्था विज्ञायते । इयति शक्ष्यामहे ऽस्या कर्तुमिति यच्चिकीर्पितं तदुद्देशेनेवमाभिधीयते । फलवाच्चिकीर्पितं नामानि । अधिकार्षि. तत्वे सति चिकीर्पितसिधत्वेन करणात् । एवमपर्यवसिते चिन्तान्तरं तात्मा । संयोगादिति वर्तते । पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः प्रधानमाप्रवचनत्वात् ' आनर्थ. क्यातदहेषु' इत्येवमवतरतोः प्रधानहविःप्येव केवलेषु प्रवृत्तिः । तस्माचतुहोगा मन्त्रेण पञ्चहोत्रा च प्रधानहविर्मात्रमभिभ्रष्टव्यम् ॥ ८॥ वेदेशविशेषात्मकत्वाद्देशकालयोश्च साइप्रधानमयोगविषयत्वावधारणात्सर्वापत्वम् । योऽपि चिकीर्षासयोगः सोऽपि फलप्राः प्रयोगाधीनत्वात्तद्विषय एव ज्ञायते । तस्मा- सातप्रधानायमित्यवधारणादगार्थाऽपि स्यात् । एवं च सति अग्नीपोमीयादिविकारेषु 1 १ अचियिताम्यहानि, दवि पा० ११(अ. ३ पा. १० स. १८) ३ सिद्धान्त भयोगनमाह-एवं च सतीत्यादिना । पूर्वपझे च व्यतिरेपण प्रयोजनं मुझेयमित्याशयः ।

·१८. संतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसभेते- [अ०३पा०७१०४) वेंद्यां कर्तव्यानि । अन्यथा न साङ्गवेधां कृतं भवति ॥ ९ ॥ गुणाभिधानात्सवार्थमभिधानम् ॥ १० ॥ सि० यदुक्तं, प्रधाननामत्वात्पौर्णमासीशब्दस्यामावास्याशब्दस्य च, प्रधानहविपामभिमर्शनपिति । नैतदेवम् । अङ्गहविपामप्यभिमर्शनं स्यात् । कुतः । गुणाभिधानात् । गुणोऽभिमर्शनमित्यभिधानं भवति । फतमत्तदभिधानम् । यद्गुणोऽभिमर्शन मिति ते । पौर्णमासीममावा- स्यामिति च द्वितीयान्तं पौर्णमास्यर्थमभिमर्शनं कर्तव्यम् , अमावास्या. थमभिमर्शनं कर्तव्यमिति । अतो यत्र यत्र क्रियमाणं पौर्णमास्याममा- वास्यायां वोपकरोति, तत्र तत्र कर्तव्यम् । यद्यत्पौर्णमास्याममावा. स्यायां चाऽभिसंबध्यते, साक्षाद , प्रणाहया वा, तत्र तत्र क्रियमाणं तयोरुपकरोति । तस्मात्प्रधानहविपामङ्गहविपां च कर्तव्यमिति ॥१०॥ . निरूदपश्वादिषु कर्तव्या ॥ ९ ॥ ( इति-सौमिकवदेरङ्गप्रधानार्यताधिकरणम् ॥ ३॥) द्वितीयया यस्माद्गुणभूतमभिमर्शनं विज्ञायते तस्मात्सर्वार्थमित्यसंबद्धम् 1 स्थित एवं गुणत्वे तद्विशेषचिन्तेयं प्रस्तुता । सुतरा च प्रातिपदिकार्थानुसारिणा द्वितीयान प्रधानहविर्मात्रगुणत्वं प्राप्नोति । । तस्मादनुपपत्तिरेव । यच्च पौर्णमास्यर्थममावास्या मिति चोक्तं तदपि पूर्वपक्षमेव साधयति । तेनैवं वक्तव्यम् । 'पौर्णमासमिभि. मृशेत्' इत्यत्र कालकर्मतत्समुदायानामनन्मिएव्यत्वात्पर्णिमासीमिति गौणेन मवि. तव्यम् । तत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोद्यपि प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यात्मातिपदिक गौणमित्या पद्यते तगाऽ यत्र तावताऽप्यभिम्रष्टव्यविशेषानवगमात्समस्तनुवादिविषयसंशयोपासने सति विशेषोऽन्यत एवं लब्यव्य इति साकाक्षत्वादसंदिग्धार्थपरिग्रहार्य प्रथमप्रती. तस्वेन च प्रातिपदिकार्य मुख्यमाश्रित्य विभक्तिः सप्तम्यऽवकलते पौर्णमास्यामिति । तदेव चात्राऽऽआइतितम् । आसन्नहविरधिकारविधिनाऽमिस्रष्टव्यविशेषस्यावधारितत्वात् । भतः कालद्वारेण प्रयोगद्वारेण वा व्यवस्थार्थमेवेदं श्रवणमिति हविर्मात्राभिमर्शनम् । अपापि पोर्णमास्यादिशब्देन हविःक्ष्यते तथाऽपि तदुपकारमात्रलक्षणात्सर्वार्धस्त्र, सिद्रिः ॥१०॥ (इति-अभिमर्शनादेरद्गप्रधानमावारणहविर्मात्रार्यताविकरणम् ॥४॥)

·[अ०३पा०७०५] मीमांसादर्शने । १०८१ [५] दीक्षादक्षिणं तु वचनात्प्रधानस्य ॥ ११ ॥ सिक ज्योतिष्टोमे दीक्षाः भूयन्ते । लिस्रो दीक्षा इति । तथा दक्षिणाः श्रूयन्ते । तस्य द्वाददाशतं दक्षिणा, इति । तत्र संदेहः । कि दीक्षादक्षि- णमङ्गप्रधानार्थमुत प्रधानार्थमिति । किं प्राप्तम् । पुरुषाणामङ्गप्रया- नार्थवादीसादक्षिणस्याङ्गप्रधानार्थतेति । एवं प्राप्ते चूमः । दीक्षाद. क्षिणं प्रधानस्य । कुतः । वचनात् । वचनं हि भवानि । दीक्षा: सोमस्य, दक्षिणा: सोमस्य, इसि । न हि वचनस्यातिमारो नाम कचित् । तस्मादीक्षादाक्षिणं वचनात्सोमस्येति ॥ ११ ॥ निवृत्तिदर्शनाच ॥ १२ ॥ निति दीक्षाणां दर्शयति । कथम् । अध्वयों यत्पनुनाध्याक्षी- रथ काऽस्य दीक्षेति, यत् पड्ढोतारं जुहोति साऽस्य दीक्षेति । अस- • फलसंयोगात्त स्वामियुक्तं प्रधानस्य' इत्यनेनैव गतार्थत्वादीक्षाणामनुदाहरणत्वम् । अन्ये तु समर्थयन्ते । सर्वेषु सोमयादिषु दीक्षितशब्देन विनियोगो दृश्यते । दीक्षाश्च दीक्षितत्वसिद्धचर्याः । तच दीक्षितत्वमुपादीयमानत्वात्तन तर गुणत्वेन विवक्षितम् । अतोऽप्रधानार्थत्वप्रसक्तिः । दक्षिणानामृत्विगानमनार्थत्वादानमनस्य च साहाय्योपा. दित्सया प्रयोगार्थता । तस्माचिकापीन्यायेन साङ्गप्रधानप्रयोगविषयत्वमिति सर्वार्थत्व. प्रसक्तिः । अपि च प्रत्यक्षमेवैतदृश्यते दक्षिणोपासा ऋत्विजोऽहान्यपि कुर्वन्ति । इतरथा हि प्रधानमात्रमेव तत्परिक्रीताः कुर्युः । न च तावमात्रार्थ यजमानस्यतः परिक्रोतः प्रयोनेनम् । अतो यद्यत्परिकी ता; कारप्यातीलधार्यते तस्मै दक्षिणा । एवं च कर्तृतन्त्रस्वामिधानमेवादशे योक्ष्यते । तस्मामर्थित्वमिति प्राऽभिधीयते । दीक्षाः सोमस्य दक्षिणाः सोमस्य' इति वनना प्रधानार्थता । यस्तु दीक्षितविनि. योगोऽङ्गेषु स पुरोडाशकपालादिवमयोनकलक्षणापतेः प्रयान-युर स्यैवेति ज्ञायते । दक्षिणाश्च प्रधानार्थाः सत्यः प्रसहादगानामुपकुर्वन्तीति पक्ष्यामः ॥ ११ ॥ निरुतपशी च पोतृहोमेन दक्षिानुग्रहं बदनप्राधेि दर्शयति । सर्वार्थत्वे । 1(अ० ३ पा० ० अ० १ ० ६) 1२ सोमक्रयादिन्धिते-'दीक्षितः सोम मीणाति' यो दी.. क्षितो यदमीशीय पशुमालभते ' इत्यादिग्वित्यर्थः । ३ (०३ पा० ७. ३ अनत्यन्यायेने. स्यर्थ. 1 ४ (अ० ११ पा० १ ० १९०८):५९ भ... पा. १०३१) इत्यनेति शेष । ६ पटौतहोमनातसूर्य ते चक्षुषा, वातं प्राण, द्या छ, अन्तरिक्षमारमा, अगैयज्ञ, पृथिवा शरीरै. ' इति पड्ढोतमन्त्रण होमेनेत्यर्थः।

·a . १०८२ संवन्त्रवार्तिकशावरमाध्यसमेते- सिं०ईपा०७१०६] त्यामपि दीक्षायां वचनं भवति । तस्मादङ्गानां दीक्षादक्षिणा मिति ।। १२॥ [६] तथा यूपस्य वेदिः ॥ १३ ॥ पृ० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोमीयः । यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालमते, इति । तत्र यूपं प्रकृत्य श्रूयते, बजो चै युपो यदन्तर्वेदि मिनुयाचनिर्दईन्, यदहिर्वेदि, अनवरुद्धः स्यादर्घमन्तर्वोद मिनीत्यर्षे वहिदि, अनवरुद्धो भवति, न निर्दहति, इति । तत्र संदेहः । किमन्त. वेदि, इति यूपाङ्गभावेन वेदिरुपदिश्यत उतार्धमन्तर्वोद, अर्ध बहिर्वे- दीति देशलक्षणार्थमुच्यत इति । कयं यपाङ्गभावेन कथं वा देशलक्ष. ति । यदि यूपार्धस्य वेचन्तरस्य च संवन्धो विवक्षितः, एवं वेदि- संबद्धो यूपः फर्तव्यः, ततो यूपाङ्गभाषेन । अथ यस्मिन्देशे मीयमान स्या वेद्यभ्यन्तरे, अर्धं च वहिः, स देश उपदिश्यते । ततो देशल- क्षणा । किं प्राप्तम् । तया यूपस्य वैदिः । यथा दीक्षादक्षिणं प्रधानस्य तया यूपस्य वेदिः । तया यूपो मातव्यः, तया भीयमानस्या वेध. भ्यन्तरे भवति । एवं दिश्रुतिरप्यनुग्रहीष्यते, इतस्या वेदिशब्दो स्यादेव दीक्षति नान्येनानुगृह्येत । ननु चानङ्गत्वेऽप्यनुग्रवचनमनाकाक्षितत्वाद्वयर्थ मेव । नेप दोपः । प्रकृती परप्रयुचोपनीवनातहत उपकार आसीदिति, अप्रयोनका स्वात्तदमावे सति पैगुण्यमिवाऽऽशङ्कयते, तत्रानुग्रहवचनमुपपत्स्यते ॥ १२ ॥ ( इति-~दीक्षादक्षिणयोः प्रघानमात्रार्यताधिकरणम् ॥५॥) अर्धमन्तदि मिनीत्यर्थ बहिदि ' इति विमन्तयेकदेशो यूपाङ्गत्वेन विधीयते, अप वहिदिदेशमिश्रसंघिदेशमा लक्षयतीति । ननु च पुरस्ता सर्वार्थत्वमवस्याप्ये- दानीमयुत्तो विचारः । स्थित एतस्मिन्नधिकरणे तदद्रष्टव्यम् । यदि हि वाक्यसंयोगाधू पार्थना भवेत्कुतस्तदा केमर्थ्यविचारावासरः । स्थिते पुनर्देशलक्षणार्यवे तदर्थत्वातदर्यत्वे -युज्यते । किं प्राएं, प्रारणं बाधित्वा यमस्य वाक्यसंयोगाद्भवितुमर्हति । लक्षणा हीतरया स्यात् । न घान्तदिशब्दम्य श्रोतोऽयों न समवैति यतो लक्षणा प्रतिपद्यते । १ वैदितिरनुप्रयत इति पा० । १ पुरस्तादिति-विधीया व संयोगात् 'परिमा भिकरण इत्यर्थः । ३ उद्दष्टव्यमिति-विकीपाधिकरण दष्टम्पमिलर्थः । - M.

·. (म० ३११०७०० मीमांसादर्शने । लक्षयेदेशम् । श्रुतिलक्षणाविशये श्रुतिन्याच्या, न लक्षणा । तरमाधु- पाङ्गभावेन वेदिनिर्दिश्यते ॥ १३ ॥ देशमात्रं वाशिष्येणेकवाक्यत्वात् ॥ १४ ॥.सि. देशमात्रं वा वेदिशब्देन लक्ष्यते, न वेदिपाङ्गम् । कुतः । आशि- येणेकवारपत्वात् । अर्थमन्त।दि मिनोत्यय बहिर्वेदीयतेनैकवा. क्यता या, सा शासितव्येन, यदि देशलक्षणा । अथ यूपाङ्गभावेन धेद्या निर्देशः, ततो न शासितव्यो वहिदिदेशो भवति । या यूप- स्पाङ्गभावेनोपदिश्यमानायाम् , अर्ध पहिर्वेदीत्येतदुचार्यमाणं न कम्मिभिदुपकारे वर्तते । अय वहिदिदेशमपि यूपाङ्गमावेनोपदिशेन, तस्मात् ' इयति रक्ष्यामहे ' इत्यपि सामान्यशास्त्र यूपविषयमेवोपसंहृत्य वेदेपार्थत्वं प्रतिपत्तव्यम् । अथवा पूर्वेणाधिकरणेन स्थिते साङ्गज्योतिष्टोमार्थत्वे किं यूपार्थत्वम. प्यस्ति नास्तीति विनार्यते । ननु सर्वार्थत्वादेव सिद्धं यूपार्थत्वमिति न विचारणीयम् । न तेन सिद्ध, यूपस्य पश्वङ्गत्वात् । ज्योतिष्टोमस्य हि साहस्य वेदिर्न पशोः । ननु घ पारपि स्वाभूतामनेम्यो दास्यति । दद्यायदि तस्य स्वमहिम्ना वेदिर्मवेत् । प्रधा. नद्वारेण त्ववतरन्ती तत्स्वरूपमाय एवावतिष्ठते । प्राप्ने च वेदिकार्येऽतिदेशेन पाप्नुवन्ती दापोर्णमासिकी वेदि निराकृत्य पश्वादिषु सौमिको निविशते । सा प्राकृतेष्वेव बेदिकार्येषु विनियोक्त व्या । न घेदं यूपमानं प्राकृतं यतो वेदि लभेत । तस्मादमा- पस्य लौकिक्यैव देशबुद्धयाऽन्तर्बहिर्वा माने प्राऽनेन वचनेनास्या-तवेदिनियम्यत इति प्राऽभिधीयते ॥ १३॥ उमाम्यामन्तदिन हिदिशब्दाम्यां मध्यदेशो लक्ष्यते नाङ्गानिमावो विधीयते । कुतः कृतार्थसंयोगे देशकालोपलक्षणम् । सर्वेष्यिष्टं कृतार्थों न वेदियुपा वहान्यतः ।। अहाशिमावे हि यूपो वा वेघङ्गं भवेद्वेदि यूपार्टी, न चेकमप्युपपद्यते निराकाक्ष- वाददृष्टकल्पनाद्वाक्यमेदप्रसङ्गाच्च । न तावत्पशुवधव्यातस्य यूपस्य वेदि प्रत्यपे- साऽस्ति ! नापि कर्तृहविस्तदुपकरणधारण याताया वेदः सहस्रभागांशसंबन्धिनि यूपेऽ- पेक्षा । न चान्यतरम्य दृष्टोपकारित्वमवकल्पते । कि चा बहिर्वेदात्यशिष्य, विध्य. नुवादत्वाभिवात्वत्पक्षे । मत्पक्षे तु द्वाभ्या विना देशविशेषोपलसणाप्तंभवादश्य शा- सितव्यमेतत् । कयं, समस्तस्य यूपस्यान्तर्बहिर्वा माने प्राथे अमिन्तदि' इति निय- म्यते, द्वितीयस्यास्य पुनरप्यनियमनाची अर्धे पहिदि ' इत्यपि विधातव्यम् । । १ एकवाक्यता शासितव्येनेति पा•।

·१.८४ सतन्त्रवातिकशायरभाष्यसमेते- म०३१।०७०७] धाक्यं भिधेत । तस्माद्यूपाङ्गभावेन वेद्या निर्देशे पहिर्वेदिशब्दः सर्पया न शासितव्यः । यदि तु देशलक्षणा, तत्तो विशिष्ट देशे लक्ष्यमाणेऽ. ६श्यवत्त च्यो वविदिशब्दो भवति । अनुच्यमाने, वेषभ्यन्तरे यस्मि. यस्मिश्च मटे शे यूप इति गम्यते । अथ पुनर्वहिर्ने दिशब्दे श्रूयमाणे, पतस्मिन्दे मीयमानम्पार्धमन्तवेद्यध वहिदि, स देशो लक्षयितु मिष्टो भवति । स च पहिदिशब्देन विना न शक्यते लक्षयितुमित्य- पशं शासितव्यो भवति । तस्मादेशलक्षणेति ॥ १४ ॥ [७] सामिधेनीस्तदन्याहुरिति हविर्धानयोर्वचना. त्सामिनीनाम् ॥ १५ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे श्रूयते, उत यत्मुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्याहुः, इति । हविनियोर्यग्मिन् हविर्धाने मुन्वन्ति, तन् , सामिधेनीभिः संपन्धये- दित्यर्थः । तत्र संदेहः । #ि सामीधेनीनामङ्गभावन हविर्धानं चोद्यते, हविर्धानविशिष्टाः सामिधेन्योऽनुवक्तच्या रत विनिनामपामनूः च्यमानानां देशो लक्ष्यत इति । कितावमाप्तम् । सामिषेनीनामङ्ग- स्पेन हविर्धानं चौद्यते । यस्मिन् हविर्घाने सुन्वन्ति, सत् , सामिधे. - ततश्चानेकार्थत्वाहास्यभेटो मिनोत्यारयातानुषद्केशश्च प्रसज्यने । पाक्षिकस्य च नित्यवदनुवादोऽनक. वरूपयिन य । ननु चार्धम्यान्न दिसंबन्ध विहिते विध्यमा- वार्धा-तर बहिदि भविष्यति । भवेदेवं, यदि नित्यमन्तदि बहिर्वेद्येव वा यूपमानं प्रमच न्यान् । समस्तान्तवेदिप्रसङ्केहि सति अर्धपुनर्वचनसामर्या परिसंख्यायेतरस्य व है. नि गम्येत । समम्तम्य वा बहिरेव प्रसङ्गेऽर्धम्याविहितमिनि तदवायमर्धान्तरमध्यव. सीयेत । न त्वेनदुमयमप्यन्ति । अनश्वेशमवधारणममन्येव न त्वर्धमेवान्तदीति । तथा सति चान्तिरमनियनत्वात्कदाचिदन्तरपि प्राप्नोतीति न बहिर्मावः सिध्यतीति । ननु च यदि समातमन्नदि मिनाति ततोऽयमन्त दीत्येवं विधि व पुर्यात् । कथं न मरोति, यई नत्तावनियमनोऽन्तमिनोत्येताच विहित नेतरत्प्रातिषिद्धम् | तम्मा. दुभाम्या विशिष्ट एको देशोऽभिधीयन इत्येवमवाक्यमेदः ॥ १४ ॥ ( इति-अन्तदिवहिदिपटलतितदेशविशेषस्य यूपमानाङ्गताधिकरणम् ॥६॥) उत य सुन्वन्ति सामिषेनीम्तदन्वाहुः' इति श्रूयते । पूर्ववदेव मंदहविचारनि ·न . [अ०३पा०५०७ मीमांसादर्शने । नीभिः संबन्धयेदिति । तेन हनिर्धानसंबद्धाः सामिधेन्योऽनुवक्तव्या इति वचनात्साभिधेन्यङ्गभावे सति हविर्षानश्रुतिरनुग्रहीष्यते । इत. रथा देशं लक्षयदिति । तस्मात्सामिषैन्यङ्ग हविर्धानम् ॥ १५ ॥ देशमा वा प्रत्यक्षं ह्यर्थकर्म सोमस्य ॥ १६ ॥ सि. देशलक्षणार्थ बैतदुच्यते । यस्मिन्सुन्वन्ति, तस्मिन्देशे सामिपन्योऽनु- वक्तव्या इति । मत्यक्ष धर्थकम सोमस्य तेन क्रियते । दक्षिणे हविर्धाने सोममासादयन्तीति सोमासादनार्थ तावदेतदुपादेयम् । सामिधेन्योऽ. यग्निसमिन्धनार्थमुपादेया इति । इहै त्वतावच्छ्यते, यस्य हविर्धानस्य समीरे सुन्धन्ति तत्संबद्धाः (सानिधन्योऽपिसमिन्धमार्यमुपादेया) इति । तत्र न ज्ञायत, कि सानिधन्या संवद्धा हविर्धानस्योपकुर्वन्ति, किं इषि- धान सामिधेनीनामिति । तदुच्यते । सामिधेन्यस्तावविर्धानस्य नोपकु. धन्ति । न हि तावद्विधीयन्ते, सामिधेन्योऽनुवक्तच्या इति । किं तर्हि । हविर्धानविशेषसंवन्धस्तासां विधीयते इन चाविहितमङ्ग भवति । नाप्येवं विधीयते, दधिर्धानमासामनून्यमानानामुपादावन्यं संपन्धयितमिति । कथं तर्हि । हविर्धानविदा पसंवन्धोऽत्र. सामिधेनीनां श्रूयते न हविर्धान- संबन्धी विधीयते । न च सामिनीसंबन्धो हषिर्थानस्य प्राप्तः, यो विशेपार्थमन्येत । केन तईि हविर्धानस्य संवन्धः । प्रत्यक्षं हथकर्म सोमस्य, न तु सामिधेनीकर्य प्रत्यक्षं हविर्घानस्य । भवति तु देशस्य सामिधेनीसंबन्धः । अपरेण येदिमिति होतुर्देशो लक्षितः । स उत्तरस्य दक्षिणस्य वा हविर्वानस्य समासन्नः ! तत्र यत् , सुन्वन्ति, तदन्याहुः रित्युपपद्यते वचनम् । तस्मादेशलक्षणार्थ हषिर्षानग्रहणम् । र्णयाः । कथं न गतार्थमिति चेत् । विस्पष्टार्थद्वयानुपादानात् । न स्वयं दृश्यत इदै परस्पाशिप्यमिति । मम शिष्यमिति । कथं तर्हि सिद्धान्तसिद्धिः । उच्यते ॥ १५ ॥ सोमधारणेन तावत्प्रत्यक्ष नरपेक्ष्यं हविर्धानस्य, सामिधेनीनां पुनः प्रकृतावेवाग्नि समिन्धनार्थस्वावलाई प्रयोजनमिति नास्त्यनाट्टित्वापेक्षा । हविर्घानविशेषसंपन्ध- परे वाक्ये सामान्य रन्धशक्तिमपि कल्पयत आझंग्यधिकरणोतो वाक्यभेदो योज्यः । १ तेनति छवित्रास्ति । २ सानिधन्योऽश्वकव्या इति पा० । ३ (म. ३ पा ३ भ."

·१०८६ सतन्त्रवातिकशावरमाप्यसमते [म.पा.७०८] अर्थवमभिसंवन्धः करमान भवति । यस्मिन् हविर्धाने सुन्वन्ति, तस्य हविर्घानस्य सामिनीसंबन्ध इति । नैवं शक्यम् । एवं दावों विधातव्यौ भवतः । हविर्धान संवन्धो, हविर्धानविशेषसंबन्धश्च । तत्र वाक्यं भिद्यते । तस्मानवमभिसंबन्ध इति ॥ १६ ॥ समास्यानं च तद्वत् ॥ १७ ॥ समारूपानं च तदेव भवति । यथाऽस्माभिर्याय उपदिष्टः सोमार्थ इविधानमिति ।। १७ ॥ [८] शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तहक्षणत्वाचस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥ १८ ॥ पू० इस कर्पाण्युदाहरणम् । अमिहोत्रं जुहुयाररनर्गकामः, दर्य पूर्णमासा. भ्यां स्वर्गफामो यजेत,ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति। तत्र संदेहः। किमेवानि कर्माणि स्वयमनुष्टातव्यानि, उतानोत्सर्गमा स्वयं कुर्याद । । विशेषेण सामान्यापाद्वाक्यमेदं परिहरतः सिद्धसामान्यसंबन्धेन सिद्धान्तपक्षणार्यापत्ति. सयो दयितव्यः । अम्ति हि प्राकृतदेशोपलक्षणत्वेन हविर्धानयोरन्यतरस्य प्रातिः । तत्र विशेषमात्रं सुखेन विधीयते । तस्मादपि देशलक्षणा ॥ १६ ॥ हविर्घानमिति, अनन्यप्रयोजनस्य तादर्यव्यपदेशोऽवकलरते । अन्यपाहि सानिधनीपानमित्यपि स्यात् ।। १७ ।। (इनि-दक्षिणहविनिदेशम्यानुवचनार्थताधिकरणम् ॥ ७ ॥) । अनः परं समास्यायाः सर्वैः सह विरोधाविरोधचिन्ता वर्तिप्यते । (होता) होत्र. मित्यादयः कथं विनियोनिका इति । तत्र प्रथमं तावदुपोद्घातः क्रियते । यदि होत्रादयो नानास्ता विद्यन्ने ततः क ते विनियुज्यन्तामिति विचारो मवति । यदि सर्वमेव कर्म यनमानेन कर्तव्यं न पतराणामपकाशोऽस्ति ततस्तत्समाख्यो. स्थापितो विरोधाविरोधविधारो नैव प्रस्तोतव्य इति । तत्र दर्शपूर्णमासादीनि फलदसि. तहतियां निधान हविघांनामिति पा०।२ वतिष्यत इति-ते सायोः प्रयुक्त्वात् इस्लधिर- गमारभ्यति धेः शनफले प्रयोधरि ' इत्यादिना प्रियमाणविचारस्य बलाबलवियरत्तामा गागर मनसि निधाय तदुपोद्याततया बावचिन्तापत्वेन प्रगति वाचदुपपादयति-त्रे, स्यादिना.

·, (अ०३पा० ७०८ मीमांसादने । -१०८७ शेषमन्यः स्वयं पोत शेपमन्य एवेति । कि प्राप्तम् । स्वयं प्रयोग स्यात् । कुतः । यतः स्वयं प्रयुद्धानस्य फलं भवति । कयमवग- म्यते । तल्लक्षणत्वात् । शब्दोऽरयार्थस्य लक्षणं, स्वयं मयुञ्जानस्य फलं भवतीति । कतमः स शब्दः । स्वर्गकामो यजेवेति । यः स्वर्ग कामयते, स एवोच्यते, याग फर्ता भवाफार साधयेदिति । सारे च फर्ता भवन्फलं मामोति । तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥ १८ ॥ उत्सर्गे तु प्रधानत्वाच्छेपकारी प्रधानस्य, तस्मा- दन्यः स्वयं वा स्यात् ॥ १९॥ उत्सर्गे प्राधान्यमस्ति । कथम् । य उत्सर्ग करोति तेन सर्व कृतं भवति । कथम् । परिक्रय उत्सर्गः । तेनाऽऽनताः सर्व कुर्वन्ति । विम्ति कर्माण्युदाहरणम् । तेषु विचारः, किं यजमानेनैव सर्व प्रयोक्तव्यमुत प्रधान.. माने यजमाननियमः किंवा प्रधानम्वेव यजमानोऽन्यत्रान्य एव । कि प्रासं, सर्व यजमानेनैव कर्तव्यमिति । फुतः । प्रयोगवचनस्थं ह्यात्मनेपदं साहायां मानायां फलानि वर्तत्वेन गुङ्क्ते । स यत्रैव कर्ता न स्यात्तत्कृतमेवोपकारं न माप्नुयात् । तस्मात्स्वयं कुर्यादिति । फलस्य चोत्पद्यमानस्योत्पादायितृत्वेन प्रयोक्ता यनमान एवोन यते । होत्रादिसमास्या च तस्यैव तत्ताकुणिय : एकस्य कर्ममेदात् ' इत्यनेन न्यायेन भविष्यनीति मन्यते ॥ १८ ॥ प्रधानमाप्रकाचिनो धातोः परेण मत्ययेन तन्मात्रस्यैव फलार्थिकर्तृकत्वं नियम्यते । शेषाणां तु निवृत्तिमात्र प्रतीयते न कर्तृविशेषः । तस्मात्तत्रानियमः । ननु ष प्रधा- नाममानकत्वादेवाङ्गानामपि स एव कर्ता सेत्स्यति । न । तत्र प्रयोजकत्वेनापि फतवानुमहात् । द्रव्योत्सर्गे ह्यन्येन क्रियमाणे न किंचिद्यनमानेन कृतं स्यादिति त फरोमि । तैत्र कृते परिफ्रयादिना कारयन्न कर्तृत्वात्मच्यवते । फेचित्तु सुतरामात्मनेप. । 1 . फलदक्षिणायन्तीति-मनेन चाहिहोने परिफयानाम्नानेन भाष्यकारोदाहनस्यापिअमि. छोपस्यानुदाहरणलं चित हयम् । वस्तुतस्तु याप्यमिहोन प्रकरणे तदानया दक्षिणा माऽऽम्नायदे तथापि 'महादयंजमानः स्वयममिहा जुहुयाल, पर्वणि घा ! ब्रह्मचारी या जुहुयात् । प्रमपा हि परिकांतो भाति । बारहोता वा जुहुयात, धनेन परिको मपति ' इत्यापत्तन्वधृतप- इमामो सत्रापि दक्षिणा कार्यस्य परिश्यत्येव विधानासानामिहोनेऽप्यन्यस्य फतव संगायत एवेति संभवत्येवामिहोत्रस्याप्युदाहरणवमिति सण्डदेवप्रमतीनामभिप्रायः । २ (०३ पा भ...२३) ३ तन व ददि-प्रमाने नुस्योत्सर्गले स्वयं कव इत्व.. कारयमित्वत्स भागनीति रोपपूरणम् ।

·१०८८ संतन्त्रवातिय शावरभाष्यसमेते ०३पा०७०८] तस्माधः परिक्रयं करोति तेन स्ययमेव सर्व कृतं भवति । तस्मादुत्सर्ग- मात्र स्वयं कुर्याद । शेषमन्यः स्वयं वा ॥ १९ ॥ अन्यो वा स्यात्परिक्रयाम्नानाद्विप्रतिषेधात्प्रत्यगात्मनि ॥२०॥सि. शेषस्यान्य एवं स्यात्कर्ता । कुतः । परिक्रयस्याऽऽम्नातत्त्वात् । पुरुषानतिमकारेषु बहुषु मातेपु परिक्रयो नियतः । तस्मात्परिक्रये. गाऽऽनतेः सर्वे पदार्याः कर्तव्या इति । विप्रतिषिद्धयाऽऽत्मनि परि. क्रयः । यदि स्वयं कुर्यादपरिक्रीतेन कृतं स्यात् । तत्र परिक्रयाम्नाना. नर्यक्यम् । अदृष्टायों वा प्रतिज्ञायेत । तस्मादन्यैः परिक्रीतः शेपाः पदार्याः कर्तव्या इति । उत्सर्ग तु स्वयं कुर्वता सर्व स्वयं कृतं भवति ॥ २०॥ देन प्रयोजकत्वमेवामिधीयत इति समर्थयन्ते । कर्ममिप्रायक्रियाफलविहितस्य छात्म- नेपदस्य मिनर्थ एव प्रेपणादिरूपेण संविधानात्मको वाच्यः । तथा च यजन्ति यानका इति प्रयोग्यव्यापारे परस्मैपदम् । यजते यजमान इति प्रयोजक व्यापारे, आत्मनेपदं पश्यते । न त्वेतयुक्तम् । एवं हि सति प्रधानमपि यथाकथंचिदन्यैरेव कारयितव्य भवेत् । यदेव हि स्वयंकर्तृकं नातं तम्येव फलं न प्राप्नुयात् । न च यहस्विनः कुर्वन्ति तस्य क्रत्वर्यत्वाचनमानगामि फलं युज्यते । काम तु प्रधानकारिणो यजमा. नस्य यथाकथंचिदनुग्रहेण प्रयोजकत्वात्विाच्यापारवचनं परस्मैपदं मिनर्थे वर्तेत नाss. स्मनेपदम् । तस्मात्पूर्वेणैव व्याख्यानेन प्रवानादन्यस्य स्वयमन्यो वा र्ता स्यादिति । तत्रापि तु प्रत्ययप्रतिपादिता मावना प्रत्यासन्नतया फलार्थिकत्वेन गम्यमाना थं करणांशमात्र एवोपहियत इति वक्तव्यम् । तेनैवं व्याख्येय, नाऽऽत्मनेपदेन फलार्षि. पत्वं चोद्यते । कि तर्हि । भावनाक्षिष्ठ कर्तृत्वस्य स्वतः फलसंवन्धित्तम् । अतश्य फलेन कर्तुरन्यत्र न गन्तव्यम् । न तु फलार्थिनोऽन्येन व्यापारकरणं विरुध्यते । तावता च सिद्धोऽङ्गेपनियम इति ॥ १९ ।। अन्वाहार्यद्वादशशतादिदानं कर्मसंयुक्तम्योऽभिधान,त् । परिक्रया वा कर्मसंयो. गात्' इति दशमे वक्ष्यति । स्वभावनश्च परिक्रयः परत्र क्रियते नाऽऽमिनि, विरोधात् । तत्र यदि कदाचित्स्वयमेवाङ्गानि यनमानः कुर्यात्ततः परिक्रया संभवात्परि. यो न मियत । तत्रास्य नित्यवदाम्नान विरुध्येत । तस्मात्तन्नित्यता कमवश्यं परि. क्रया णि कन्तराण्युपादातन्यानि । अतश्च कचिस्वयंकरणास्ववित्संविधानाद्यज. विहितप्त्येति-स्वरितभितः कवीभप्राये स्यिाफ्ले ' इवनया स्मृत्यैर्य । २ (भ:" पा. भ. स. २३) ·- मि०३पा००भ०९] मीमांसादर्शने । [९] तत्रार्थात्कर्तृपरिमाणं स्यादनियमोऽविशेपात् ॥ २१ ॥ पू० तत्र तैः परिकीतः कर्तव्येप्वनियमन कर्तृपरिमाणं स्यात् । कुतः । अविशेषात् । न कर्तृपरिमाणे विशेषः कश्चिदाम्नायते । अर्थेन तत्परि- माणं यावद्भिरसावितिकर्तव्यता निर्वत, तावतो हणीतेति ॥ २१ ॥ अपि वा श्रुनिसेदात्मतिनामधेयं स्युः ॥ २२ ॥ सि.. पावन्ति कर्तृनामधेयानि कर्माणि श्रूयन्ते, तावन्तो चरीतव्या भि. धन्ते । तानि नामधेयश्रवणानि । तान्पुरोऽश्वयुविभजति, प्रतिप्रस्थाना मन्यिनं जुहोति, नेष्टा पत्नीमभ्युदानयति, उन्नेता चमसानुग्न यति, इति । तथा प्रस्तोता प्रस्तौति, उद्गातोद्गापति, प्रतिहा मतिहरति, सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह, होता पातरनुवाकमनुब्रूते, मैत्रावरुणः प्रप्यति चानु. चाऽऽह, अच्छावाको यजति, ग्रावस्तुत्, ग्रावस्तोत्रीयामन्याह । एता- वद्भिः कर्मणि प्रयोजनम् । तेन वेऽवश्यमेतानि यथाश्रुतानि कर्तु वरीतव्याः । एतव्यतिरिक्तोऽन्यः पदार्थो न विद्यते । योऽपि वाश्येन नोपदिएः, स समाख्या गम्यते । तस्मादेवायतो वृणीत इति ॥ २२ ।। मानस्य कर्तृत्वम् । आत्मनेपदस्यापि परिक्रयवतीं मावनामानितस्येदशेनैव पर्तृत्वेन फलोपयोगः समानकर्तृक इत्ययों न विरोत्स्यने ।। २० ॥ ( इति-यममानभिन्नमर्यन्तरप्रतिपादनाधिकरणम् ॥८॥ । एकम्य द्वयोर्वोपादाने परिक्रयः शक्यः कमित्यनियम. । भया फलसमानकर्ष करवे सामानविकरण्यात्मनेपदाम्या समस्तस्य ,प्रयोगम्य प्राप्ठे, यन्मारमेवावयित्वा परिफयविधिनायतदेव बाधितत्यम् । स मैकेन फर्ना पस्वित्रिकुर्वतोपपन इति नारे राधिनत्यमिति ।। २१॥ मिनसमास्यानियतकर्तृवपदार्थयुक्त मावनापिविना तावनामुपादानमिति विहिन भवति । ' संज्ञा चोत्पत्तिपयोगात् । इति चप न्यायो यथा धर्मभेदं बोधयितुं समर्थ. स्तथा कर्तृमेदमपीति पावसमाएवं कतीर उपादातव्याः ॥ २२ ॥ १ प्रावस्तीयाया अन्वाइदि पार घामानाधिकरण्यति-पलपदनामानविकरण्यसर्थ । ३९ जि-परिवारल।। (अ. १ पा ... ३१) ·, सतन्त्रवाधिशावरभाष्यसमेते [अ०३१/०७२०९) एकस्य कमजेदादिति चेत् ॥ २३ ॥ एवं चेत्यतिज्ञायते, एतावतो वृणीत इति । तन्न । यो यस्तत्कर्म करिष्यतीनि संकल्पते, स स तत्तच्छन्दाभिधेयो भवति । एकोऽपि चम्पदावितुं बहुभिर्नामधेयरुच्येत । तस्मादनियमः ॥ २३ ॥ नोत्पची हि ॥ २४ ॥ नवदेवम्, उत्पत्तौ पुरुषाणाम् । उत्पाद्यमानेषु पुरुपेषु नामधेयानि मियन्त । ब्रह्माणं वृणीते, होतारं वृणीते, उद्गातारं वृणीते, अध्वर्यु वृणीते, इत्येवमादि । तस्मात्कर्मणि रेवनामकैः प्रयोजनम् । अवश्य ते वरीतव्याः । तस्मादेषां परणे संकीर्तन न विधिः । प्रयोजनस्या- भावामानवादः । न वेदे तावन्तो वरीतच्या इति ब्रूयात् । अनर्थक. . व्याप्रियमाणानामेता. समास्या उपलभ्यन्ते । न च लोकादवगता इति यूपादिव. स्वार्थतातावत्परिच्च्यिन्ते । ततश्च पाकादिवत्तत्तद्वौत्रादिकर्म कुर्वन्हौत्रादिशन्दर- मिघाश्यत इत्यभेदः ।। २३ ॥ यदि हि कर्मविनियोगवेलायामेतदुत्तरकालं वैताः समास्याः श्रूपेरन्नेवं तति न भि- न्युरपि । वरणं त्वत्पन्नाप्रवृत्तानां प्रवर्मनार्थमभ्यर्थनम् । तत्रताः श्रूयन्ते ' ब्रह्माणं वृणीते ' इत्यादि । न च तदानी निमित्तान्तरं दृश्यते यत्कृनः समास्याभेदो मवेत् । परगान्यपि चतानि । एकस्यैवं पुनः श्रुतिः' इत्येवं । गुणश्चापूर्वसंयोगे' इत्येवं यावच्छृति मिद्यन्ने । तद्भेदाचोपादेयानामृत्विनामपि तत्परिमाण एव भेदः । समा. स्यानामपि च प्रागनुपलबेरत्तरकालं च सिद्धवयवहारावरणनिमित्ततेव गम्यते । निमित्तभेदाच नमित्तिकभेदसिद्धिः। दृत्वाच्च नै कम्यव कर्तुः पुनः पुनर का शक्यने । सहपात्तस्य पुनरुपादानानुपपत्ते. । उत्पत्तिवाक्यशिष्टवरीतन्यनाधविकल्पासंभ. धाच न शक्यं तेनव वरणेन नियमाणान्तरं संवन्धुम् | अनोऽपि वरणानि भिद्यन्ते । मणि च सान्यान्यायाभिमणीयविधायिना प्रयोगवचनेन गृह्यते । समहरु दशेन व सविना ग्रहणम् । मनो यावरणमृत्विना भेटासिदिः । यत्तु भाष्यकारे- मोक्तं तस्मादेषां वरणे संकीर्तनं न विधिरित्यादि तदविहितवरणनियमप्राप्यमावा- पुस्यामानिजि पिता पारकादिवाक्षति गहस्मिन्देवदत्त पाक युके यो स्मिन रहे पाका स देवदत इयवं पार्मसंयोगायव देवदत्तरदायों निभायले तरी ल.. ३ (३० २ पा. १० १९.१) (म. २ पा. १ मा ९ म. १४)।

·. । [भ०३पा०७१०११] मीमांसादर्शने । येव स्यात् । शकरोति चेदं प्रत्याययितुं संख्याविशेपम् । तस्माद्यः संख्याविशेष एपा प्रतीयते तदर्थमेतद्वचनम् । तस्माद, पोडश कर्नारो वरीनच्याः, तावत्कर्तृकश्य सोमः स्यात् । एवं दर्शपूर्णमासयोरपि ॥ २४ ॥ [१०] चमसाध्वर्यवश्च तैपदेशात् ॥ २५ ॥सि. सन्ति ज्योतिष्टोमे चमसाध्वर्यवः । चमसाध्वऍन् वृणीवे, इति । तेषु संदेहः । किमेपामन्यतमा उतैतेभ्योऽन्य इति । किं तावत्मासम् । एतावतां संकीर्तनादेपापवान्यतमा इति प्राप्ते, बूमः । चपसाध्वर्य- पश्चापरे भवेयुस्तेभ्योऽन्य इति । कुतः । तैर्व्यपदेशात् । तैः परिगणिते. रेषां व्यपदेशो भवति । मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवो, दोत्रकाणां चपसाध्वर्यव इति । ननु य एव प्रकृतास्ते चमसाध्वर्यवो भवेयुः । नेति चूमः । कुतः । तैपपदेशात् । मध्यताकारिणां चमसाध्वर्यया होत्र. काणां चमसाध्वर्यव इति । पष्ठी संवन्ये सति भवति । ऋत्विमिस्ते व्यपदिश्यन्ते । ऋत्विजस्तेषां स्वामिनी न यजमानः । यजमानपुरुपे- भ्यतेऽन्य इति नः प्रविज्ञातम् । न यजमानेन चमसाध्वर्युत्लं कर्तु चरीतव्याः, ऋस्विरिभस्ते वरीतच्या इति । अपि चैषामुत्पत्तिवास्य एव , भेदः । चमसायंन् वृणीत इति ॥ २५ ॥ [११] उत्पत्तौ तु बहुश्रुतेः ॥ २६ ॥ सि. तेवेन संदेहः । किमनियमः, एको द्वौ बहवो बात यहव एवेति । . दयुक्तम् । न चेतावतो वाक्यराशेः कल्पितंकवाक्यत्वस्य सुखतरोपायप्रचयलम्यसंख्या- मात्रप्रत्यायनं फलं भवितुमर्हति । तेन वरणविधिनवानुनिष्पादिनी प्रचयशिष्टेव संख्या सत्यतीत्येतदेव समर्थयितव्यम् । न किंचित्तया विहितया ॥ २४ ॥ ( इति-ऋत्विनां संख्यानियमाधिकरणम् ॥ ९॥) अवयव इति समाख्यानात्तेषां चमतसंबन्धाद्ध्वर्युपुकपा एव चमसातर्यव इति माशेऽभिधीयते । पृथक्त्वनियतत्वाव्यपदेशानां सर्वश्थेतरेस्तुल्यवगृथक्वेन व्यपदेशा- दुत्पत्तो च वरणान्तराम्नानात्पूर्ववदेव भेदः । यद्यपि च यनमानेन प्रियन्ते तथाऽपि तहासाकरत्वेन प्रियमाणत्वाद्भवत्येव तदीयत्वन्यपदेशः ॥ २९ ॥ (इति-चमसाध्वर्युणां पृथक्त्वाधिकरणम्॥ ॥ १०॥)

·सतन्त्रवातिप्रशाररभाष्यसमेते- [अ०३पा०७१०११] अनियम इति प्राप्त, उच्यते । यहव इति । कुतः । उत्पत्ती बहुश्रुते । चमसा वर्गव इत्येपामुत्पत्तौ बहुश्रुतिर्भवति । नस्मादव इति ॥ २६ ॥ [१२] दशत्वं लिङ्गदर्शनात् ॥ २७ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे सन्ति चपसाबर्यवः । ते च बहव इ.युक्तम् । फियन्तो वहन इति संदेहे । यो बहुवचनसामादिति प्राप्ते, घूम । दशत्वं लिङ्गदर्शनात् । ते दश भवेयुः । तया हि । लिङ्ग ज्योतिष्टोमविकारे . दशपेये श्रूयने, दश चमसाध्वर्यवो दश दशैकं चमसमनुसर्पन्ति, इनि । एतस्मात्कारणाशपेयो भवतीति ब्रुवन् दश चमसाध्वन्दर्श. पनि । यदि त्रयो भवेयुरेनदर्शनं नोपपयेत । तस्मात्रीनतीत्यैपा संग्ग्या । यदि च दश न भवेयुनोपपद्यतेतह- शनम् । तस्माद्भवन्ति दश । दश चैपा स्वामिनः । तस्मात्प्रयोजनभा- वाद्दशसंख्योपादीयते । तस्या चौपादीयमानायामपराऽपि संख्याऽनु- गृह्यते । तेनापि दश भवेयुः ॥ २७ ॥ [१३] शमिता च शब्दभेदात् ॥ २८ ॥ पू० अस्ति शमिता, शमितारमुपनयीत, इति । स किं संकीर्तितानामन्य- उत्पत्ती त बहुश्रुतेः ।। २६ ॥ ( इति~~चमसाध्वर्युणा बहुत्वाधिकरणम् ॥ ११ ॥) बहू वानियमे । प्रथमं वा नियम्येत' इति त्रित्वे पाछे दशपेये ज्योतिष्टोमविकारे दशवानुवादात्प्रकृती च दश त्रियात इनि विज्ञायते । स्वाभिदशत्वाच्चमसदशत्वाच्च दशत्वप्राप्ति ॥ २७ ॥ (इति-चममावणा दशस्वनियमाधिकरणम् ॥ १२ ॥) . शमिता च शब्दभेदात् ॥ २८ ॥ १ 'उत्पत्ती तु बहुश्रुते ' इति मनस्यभाष्यस्य सरवादव्याख्येयतां मत्वा सूत्रपाटमात्र कृतम् । २ (न. ११ पा० १ ०७ म. ४२) । ३ 'शमिता च शब्दभेदात् ' इति मनस्य भाष्यमपि मुस्पष्टवादव्याख्याय पूर्वपक्षम्यस्य पाटमान तम् ।

·[अ०३५/०७१०११] भीमांसादर्शने। तम उतान्यस्तेभ्य इति । किं प्रासम् । तेषां वरणे संकीर्तनात्तेपा- मन्यतम इति मासे, उच्यते । शमिता च शब्दभेदात् । शब्दो भियते एवंसंज्ञफेनेदं कर्म कर्तव्यमिति । तस्मादेवसंज्ञक उत्पादयितव्यः । अस्प संकीर्तनासंख्याविद्धिगम्यते । तस्मादन्यः शमिता स्यात् । अपि च, क्लोमा चार्घ वैकर्तन च शमितुः । तद्राह्मणाय दयाय- घबामणः स्यादिति, अब्राह्मणाशङ्का भवति । सा ऋविजि नोए. पद्यते ॥ २८ ॥ प्रकरणादोत्पत्यसंयोगात् ॥ २९ ॥ सि. सत्यं संख्याविवृद्धिगम्यते, न तत्पद्यमानेषु । या स्वनुत्पत्तिस्तेषु गम्पने, तत्र, एकस्य कर्मभेदाव, इत्येवमप्ययकल्पते । पत्नूक्तम् । अग्राह्मणाशङ्का भवतीति । यजमानाभिप्राया सा, पयवाहह्मणो पजमानः स्यादिति । ननु यद्यतामणः स्यादिति प्रकृतः शमिता संघ.. ध्यते । उस्यते । शमयतीति शमिता । यौगिक एप शब्दः मकतेव. प्यवफल्पते । शामित्रमप्याध्वर्यवे समानानादध्वर्युणा फतव्यम् । तस्माच्छमनादध्वर्युः शमिता । एवं सति अपकृतो यजमानः संय. ध्यते ॥ २९॥ उत्पत्तिगता समाख्या मेदिक। भवति । न चेयं तद्गता । तेन ' एकस्य कर्म- भेदात् ' इत्येवमेव भवति । नयध्वर्वादिषु व्याप्रियमाणेषु 'शमिता पशुं कण्ठे गृह्णाति । इति श्रवणानेदः स्यात् । नैप दोषः । य एव कश्चिदन्यापूतः स एव मही- प्यति । न ध तदा साध्वर्युपुरुषाणां सविना का व्यापारो विद्यते । तदेतदक्ष्यति * इतरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् ' इति । प्राप्यमावाच ' यद्यत्राह्मणः स्यात् ' इति लिङ्गममाधकमतो बलाधनमानविपर्य करप्यते । याजमानप्रकरगाम्नानाच, शामित्रस्य न कचिदब्राह्मणविषयत्वं विज्ञायते । हिंसात्वाड्राह्मणो नेच्छेदिति चेत्तु ख्यमेतद्ब्राह्मणस्थापि । स हि मन्दप्रतीकारः सुतरां प्रत्यवति । तेन यथैव शूद्रादिः कथंचिदनिच्छन्कायते थैव यो दानादिवशीकृतः करिष्यति सोऽनुष्ठार्यतीत्यविरोधः । एतेनव हेतुमाऽऽविज्यं निन्द्यते ॥ २९ ॥ (इति-शमितुरपृथक्त्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥) । , । - १(०३ पा० अ० ९ म० २३) ।२ ( अ० ३ पा० ८ ०१० स०२०), ३'तामणाय दद्यात, यद्यमानणः स्यात्' इति वाक्यसेति शेषः । यजमानीवपयं कल्प्यत इत्यस्य पानुपड्गेण शेपपूरणम् । कार्यत इति-वामितति शेषः। ५ करिष्यतीति-श्राविज्यमित्यर्थः । ६ मनुष्टास्यति-शामित्रमित्यर्थः ।

·१०९४ सत्तन्त्रवातिकशायरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७०१६] [१४] उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३० ॥ सि. ज्योतिष्टोमे सन्त्युपगा नाम, ते शब्दभेदात्संख्याविदि प्रत्याय. यन्तीत्यवादिभ्योऽन्य इति प्राप्ते, ब्रूपः । तेषामेव केचित्स्युरिति । फस्मात् । उत्पत्ती परिगणनात् । यौगिकत्वाच शब्दस्य । लिङ्गमिदं भवति । नाध्वर्युरुपगायेत , इति । यद्येभ्योऽन्ये भवेयु वधु प्रतिपे. धेत् । अमाप्सन्चात् । यतस्तु प्रतिपेघति, अतोऽवगच्छाम उत्पत्ती सीर्तितानामेघान्यत्तम इति ॥ ३० ॥ [१५] विक्रयी त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्त्वात् ॥३१॥ सि. अस्ति सोमविकयो । तर संदेहः । स फिमध्य दीनामन्यतमः,. उतभ्योऽन्य इति । किं प्राप्तम् । तेपां संकीर्तनाषामन्यतम इति प्राप्त घूमः । विक्रयी त्वन्यः स्यादिति । निऋयो न चोचते, क्रयश्योद्यते । तत्राद्विक्रयः । ज्योतिष्टोमस्य च पदार्यान्वर्तुमध्वर्वादय उत्पाद्यन्ते, न तु विक्रयो ज्योतिष्टोमाय श्रूयते । तस्मानावादीनामन्यतम इति ॥ ३१॥ [१६] कर्मकार्यात्सर्येपामृत्विक्त्वमविशेपात् ॥ ३२ ॥ पू० य एते पुरुषा ज्योतिष्टोमन्य श्रूयन्ते, ते कि सर्व एत ऋत्विजः, उत्त केचिदेपामिति । किं प्राप्तम् । सर्वे । बुतः । कर्मकार्यात् । सर्वे यागस्य साधनं कुर्वन्ति । तस्मात्सर्ने, कतौ यजन्ति । ये च, ऋती उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३०॥ (इति--उपगातृणामृत्विाम्योऽनन्यायाधिकरणम् ॥ १४॥) विक्रयी त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्वात् ।। ३१ ॥ ( इति-सोमविक्रतुव॒तेभ्यः पृथक्त्वाधिकरणम् ॥ १६ ॥) ऋत्विक्शब्दो हि निपात्यमान एव उपपदयातुप्रत्ययसमन्वितेऽर्थे तेते, तो यजन्तीति ऋत्विनः । एतस्माचे कारणात्तिनो भवन्ति हन्त सर्वेषां तदविशिष्टमिति ,' उपगास लिगदर्शनात् ' "विश्यी वन्य' इति मनद्वयस्थमपि भाष्य मुस्पटत्वादुपेत्या- भिकरणद्वयनमात्रस्य पाट कृत ।

·1 अ०३५।०७४०१९] मीमांसादर्शने । १०९५ यजन्ति त अस्विनः । न कश्चिविशेष पाश्रीयते-इम एव ऋतौ यजन्तीति ऋत्विज इमे नेति । तस्मात्सर्वेषामृत्विक्त्वम् । ननु परि- संख्या श्रूयते, सौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रवाः सप्तदश ऋत्विज इति । उच्यते । परिसंख्यायां वहयो दोपाः सन्तीत्य वयुत्पपादोऽयं भवि. प्यति ॥ ३२ ॥ न वा परिसंख्यानात् ॥ ३३ ॥ सि न वा सर्वे । कस्मात् । परिसंख्यानात् । एवं हि श्रूयते, सौम्य स्याध्वरस्य यज्ञमतोः सप्तदश ऋत्विज इति । स एष न विधिः । बहुनराणां मानत्वात् । नानुबादः । प्रयोजनाभावात् । न चैत्परिसं. ख्याऽपि, आनर्यक्यमेव स्यात् । ननु परिसंख्यायां स्वार्थहान परा. कल्पना प्राप्तवाधश्च । उच्यते । स्वार्थहानमदोरः, प्राप्तत्वात् । परां. धकल्पना च, प्रत्ययात् । बहूनामृत्विपत्ये ज्ञाते पुनः सप्तदशर्विन इत्यु. च्यते । सप्तदशभित्विक्शब्दस्य संवन्धः पुनः प्रकाश्यते, अधि. श्व न प्रकाश्यते । तत्र विज्ञायत एतद-ऋत्विक्शब्दस्य पुरुषैः सं. धन्धे पुनः प्रकाश्यमाने सादाभ्योऽभ्यधिका वर्जिता इति ,गम्यते तत्र कि सदशभिः संबन्धो विवक्षितः, किं वाऽपिकानां वर्जनमिति । सप्तदशसंयन्धस्याप्रयोजकत्वादधिफानां वर्जनं विधक्षितमिति गम्यते । तदनुसारमृरिवक्त्वमपि सर्वेषामेव प्राधम् । अतश्चत्वारः, पञ्च, पट्, सप्तदशेस्याधा भषयवा अप्येतस्य महान्त इत्येवं स्तोतुमवयुत्यवादः ॥ ३२ ॥ -परिसंख्यानादिति भाष्यकारेण परिसंख्येव व्याख्याता । सदिशस्वन्येषु च प्रामवन्तु सप्तदशपुन.श्रवणं न तावन्मात्रपरिहार्य, योऽर्थादितरामावप्रत्ययस्तमाश्र. पित, न सप्तदशस्वरूपं प्रत्यापयितुम् । सर्वत्र हि द्वयोः संबन्धे कृते तस्वरूपं संस. गश्च प्रतीयतेऽन्यनिवृत्तिश्च । कचिच्च किंचित्प्रयोजनक्शेन विवक्ष्यते । स्वरूपसंस- गोसंभवे च बलादेव विधिरितरनिवृत्तिप्रयोजनो भवति । अतश्च त्रिदोषत्वमदोषः । स्वार्थस्य प्राप्रत्येनैव हेयत्वामतीतस्य च पर्थिस्य परिग्रहे विध्यानर्थक्यात् । पास्तु १ चत्वार इति-दर्शपूर्णमासयोग्तावत, बदा-अचर्य होता-आमाप्रश्चेति चत्वारः । पानांस्य प्रतिमस्थानाविश्येन पर । पशुयागे मैत्रापरुणाधिक्येन व पद, कोमयागे च ब्रह्ममणे पवित्-वक्षन दाणायामाप्रपोतारच वार. । अध्ययुगणे-अपयुमतिप्रस्थातुनेष्ट्रवतारवार । होतृगणे-होतृमनावरुणाच्छावाकमावस्तुतश्चत्वार । उदातृगणे च-उदातृप्रस्तोतप्रतिहते॒मुत्रमण्याचा (पार । यजमान. सहादसा इलाहल एप्तदश भवन्तीनि वस्तुस्थिति। - ·सतन्त्रवातिकशायरंभाध्य समेते- भ०३पा०अ०७१६) आह । ननु भतिपिध्यमानेवप्यधिकेषु प्रतिषेधो न माप्नोति । न हि ते ऋनौ न यजन्ति । न वा ऋनी यजन्तो न ऋत्विजा स्युः । उच्यते । सत्यम् । न प्रतिपेघात्विशब्देन न संबध्यन्ते, किंतु प्रतिपघसाम- यदि ऋत्विकार्ये न भवन्ति । किं पुनर्कस्विकार्यम् । ऋत्विज उपवसन्ति, ऋत्विजो वृणीते, ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददाति, इति । आह । यदृस्विजां कार्य, कथं तत्केपांचिस्विक्शब्दकानां न स्यात् । उच्यते । एवं सर्हि द्विविधोऽयमृत्विक्शन्दः, ऋतुयजननिमित्तो, वरण- भरणनिमित्तश्च । तत्र यागनिमित्तस्य ग्रहणमनर्थकम् । तस्माद्वरण- मरणनिमित्तो गृयत इति । आह । नन्वितरतराश्रयमेषं भवति । य ऋत्विजस्ते चरीतव्याः, ये ब्रियन्ते त ऋविन इति । तदितरेतरायः यम् । उच्यते । न हि ऋत्विनो वृणीते, इत्ययाः, ऋत्विजः सन्तो घरीतच्या इति । कथं तर्हि । वरणेन ऋत्विजः क्रियन्त इति । एवं कर्मकरणमेव हेतुं परिगृह्य सति निमित्तेऽन्येप्वपि शब्दप्रवृत्यवश्यंभावित्वं मत्वाऽऽह- ननु प्रतिषिध्यमानेष्वपीति । कार्यप्रतिषेधेनैव तावत्मक्रमते । सर्वत्र हि स्वरूपात पेधासमघात्कार्य प्रतिषिध्यते । तद्यथा न ममैप पुत्रः, पुत्रकायें न प्रवर्तत इत्यर्थः एवं योऽयमात्सप्तदशम्योऽधिकाना प्रतिषेध. प्रतीयते स कार्यविषयो न स्वरूपविप इति द्रष्टव्यम् । वरणं तु शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादनुदाहरणमिति चेत् । न । अस्मिन्प कर्मयोगादेव शब्दप्रयोगसिद्धेः । इतरस्तु स्वरूपाप्रतिपेधात्तन्निमित्तं कार्यमपि दुष्प्रति घमिति कथमृतो यजता तेषामृत्विकत्वं न स्यादित्याह । सिद्धानवादी तु तत्रे नोतरं विवक्षमाण एवं वहि द्विविधोऽयमित्यादि प्रक्रमते । यद्यप यौगिकः स्यात्तर न कुनश्चिन्निवर्तते । संस्कारशब्दम्त्वयं, वरणभरणे हि संस्कारी । ते येषा न स्तो ते सत्यपि क्रियायोगे तच्छन्दकाच्या भविष्यन्ति । ते च वरणमरणे सप्तदशानाम' पनमानेन क्रियते । तन्निमितत्वाश्रयणे च 'सदशस्विनः' इत्यनुवादोऽवकल्पिप्यते अन्यथा त्ववयवानुवादो मृषात्वरूपः क्रुप्येत । तस्मानातिप्रसङ्गः । ननु च य ऋत्विज. स्तेपा वरणमरणे येपा च ते, त ऋविन इतीतरेतराश्रयं प्रामोति । नप दोपः । प्रथमं सावदाजस्येनेपा वचनन्यविरविष्यते । ऋविमस्तेषा वरणमरणे इति । यदा तु वृक्षादिवत्ते लोकच्यवहारेप्वप्रसिद्धास्तदाऽर्यादयमयों मवति वरणेन ऋविभः १ नैति चिनास्ति । १ अनुदाहरणमिति-ऋखिजो वृष् द इत्येवं भाष्योकं वरणमृतिकायो पहरणं न भवताल। भरण-दक्षिणादानमिनर्थ ।

·1 म.पा.७.१७ मौमांसादर्शने । द्वितीयानिर्देशो युक्तो भविष्यति, अध्व' वृणीते, इत्येवलक्षणः | दृष्टार्थता व वरणस्य भविष्यति । कथमात्मेच्छयाऽध्वर्युर्भवतीति चेत्क- विद्व्यात्, भवतीति याम् । कथम् । एवंशब्दकेनायं पदार्थः कर्तव्य इति, नास्त्येवंशब्दकः । यश्च नारिस, स यदि शक्यते कर्तु, कर्तव्यो भवति । यथा, जुहा जुहोति, इत्यविधमाना जुहः क्रियते । एवमेतदपि द्रष्टव्यम् । तत्रार्यादनियमेन ऋत्विवशब्दसंवन्धे कर्तव्ये, एवं धरणविशेषण कर्तव्य इति नियम्यते । तस्मानेवरेवराश्रयम् । तस्मात्सप्तदशेव ऋत्विजः कर्तच्या इति परिसंख्या । सप्तदश ऋत्विजः संस्कारैः कर्तव्या इति ॥ ३३ ॥ करोतीति । यथैवास्य सूत्रस्य शाटकं वयेत्युक्त वानेन शाटकः क्रियत इति हि भाविनि जाविज्ञानादविरोधो विज्ञायते तथैवात्र मत्येतव्यम् । एतेन । अवधू वृणीते ' इति विशेषवचनानि व्याख्यातानि । एवं च ब्रियमाणानामुविजा द्वितीयानिर्देशोऽपक- प्यते । वरणं चाऽऽधानवकमापयिकांस्तानुत्पादयदृष्टार्थ भविष्यति । वेदपौवापर्य- चालोचनात्तु ते वरणेन क्रियन्त इत्यवसामानामसिद्धिः । विदं निपातनाख्यान- रेण ऋतुयजननिमित्तत्वं गम्यमानं सत्परित्यक्तुं युज्यते । म च वरणभरणयोः विसंबन्धित्वेन तानुद्दिश्य श्रूयमाणयोविपरीता वचनव्यतियुक्ता । यचामसिद्धाः स्कर्तुं न शक्यन्त इति वरणेऽप्येवं तुल्यम् । न हि कश्चिदमसिन्द वस्तु कुरुष्वेत्यु. कोऽप्यध्ययस्यति । नापि तेन यागृतेनापि तन्निमित्ता निष्पत्तिरध्यवसीयते । यदि वेदवाक्यपाणि ज्ञायत इत्युच्यते ततः सिद्धानामेव संस्कारः सुखातरमध्यवसी. ते । जानाति होवें वरणं कुयिया वे१स्य प्रसिद्धा एव केचिद्यस्विनः । मम तु ते रणद्वारण प्रसिध्यन्ति, प्राचस्मादन्येनानवधारितत्वात् । अथवा तस्यापि तमा. तोऽस्त्येव प्रसिद्धिः । सो हि भावः केनचिदात्मना सिध्यान्व्यवहार यति । सर्वामिकाया: सिद्धः क.चेदयभावात् । अतो य तो यान्ति । वाऽऽध्वर्यवादिकं कुर्वन्ति त ऋविमः । के च ते, ये सरसमाः, मरहित न.मनधिकारात् । यो च समर्याः, ये विद्वासः । तत्रापि स्मृतिमामा. । बामणास्तविशेषप्रसङ्गे पुनर्विशेषो भवति वरणोपात्ता य इति। ततोऽपि पुनदक्षिणा. अम्रियमाणा इति । सेयमेतपिशेपैः शब्दार्थसंवन्धव्युत्पत्तिर्भवति । विज्ञानं च तद्विषय. एवं ताथाश्रुतं भाष्यार्थमुपवण्यधुना तत्र च विशेष वक्त दपर्ण ताक्दादौ यदति । स्विस्यादिना । २ निपातनति-ऋत्विग्दधक्-'इस्यनया स्मृत्या ऋविपदस्य कर्तृषाधिविनन्तत्व- पावनेन ऋतुराजनिमित्त गम्यत इत्यर्थ, ! ३ न,ध्यस्यतीति-युटिपूर्वकारी तापदप्रसिद्ध पस्त तन्यतया न जानाति, न प्रयतते चेत्यर्थः । ४ न्यावृतनापति-भवृद्धिपूर्वकारिणा प्रयत्नाख्यन्यापार इच्छया फियमागेऽपि न देन फलनिष्पत्ति कान्तामवतीत्यर्थः ।

·सतन्त्रवानिशाएरभाष्यसमते- [म०प०७१०११) याज. मन्यथाऽन्यथा च प्रसज्यमानं विशेषविषयमुपसहियमाणम् । अक्रियमाणमेव सिद्ध- मृस्विकृत्वम् । अपि च वरणभरणाम्यात्विजो वोत्पाघेरन् , ऋत्विकत्वं वा तत्र ऋस्विजस्तावमातृपितृभ्यामेवोत्पादिता इति न पुनरुत्पत्तिमपेक्षन्ने । तथा योग्यताल. सणमूत्विक्त्वमध्ययनश्रवणान्या सिद्धमिति न पुनः साधनीयम् । वक्ष्यति च मानास्तु ', इत्यत्र न योग्यतेषा यजमानेन वनव्येति । सर्वत्र च यदनुत्पन्नं तदुत्पाद्यते, किं वैषों प्रावरणानुत्पन्न कर्म प्रत्यानमनम् । ननु कत्विकत्वमप्यनुत्पन्नम् । सत्य, तत्तु पश्चादप्युत्पद्यमानं न पश्याम. । अथ यदुत्पयते तदेव ऋत्विकत्वं, तथा सत्या- नमनमेव तन्नायरिकचित् । न चेदमदृष्टमृत्विकत्वम् । यस्य हि कामदृष्टं भवति तत्स्वरूपमप्यदृष्ट भवेत् । कात्विकार्य तु वर्मनिर्परिदृष्टव सा कथमदृष्टसाध्या मवि. प्यति । यावता च सा भवति तत्सर्व विद्वत्ववाह्मणत्वादि २५त एव । यत्वष्टं किंचित्तानकरणवशाकर्मप्रयोगवचनेन गृह्यमाण तदर्थमेव नावदित्वे व्याप्रियते । न च तद्वरणमरणाम्या जायत इति तयानिमित्तत्व भवति । आहवनीयादीना त्वम- करणोत्पचीनामदृष्टोपकाराणामन पन्नावस्याना सस्कारपियानादुपपन्नमुत्पाद्यत्वम् । न हि तत्र होमादिमिस्त्यज्यमानद्रव्याधारोऽपतितः । तेनापश्यं तत्संबन्धाददृष्टमेवाभ्युप- गन्तव्यम् । न च तदग्निमात्रारिस यतीति तन्निवृत्त्यर्थमदृष्टमेवाऽऽहवनीयादित्वमपति- तम् । अतो नेष दृष्टान्त. । यदि यादृष्टपिकाव वरणमरणाम्या नयेत, ततः सत्रेऽपि यजमानेषु तदाघात, तद्विशेषाश्चावदियो दीवाक्येऽन्द्यन्त इति वरणभरो कर्तव्ये स्याताम् । तत्र 'ग्णमृत्विज मानमनार्थत्वात्सों न स्यात्स्वकर्म- स्वात् । परिकश्च तादात् ' इति च विध्यते । तामाकर्मयोग्यतया, धारितानामेव पर भरणाभ्यामुपादाननियम यमार्थ नियते । मविक्शब्दश्चांगु. ण्यात्तद्विषय एकापसहियमाण. सतोऽन्यायान्नाऽऽलम्बते । स तु स्वयंकर्ट पवारणमरण रनपेक्षितयोरग्रह दिन ताम्यामगुण्यमिति योग्यतामात्रेणैवापर्युः स्वादिसिद्धिः । नयया पर्णिमास्या विना शाखापरिवासनेन यदेवाशारापोहनक्षम १ उपसदिय नागमिति-निर्भर से पूरण (यम् । ९ (अ०३पा०८अ० २१०४) । ३ अपे.. सित इति-देवताय यक्कर द्रा पर्व ५० जनमानेगापि प्रक्षेपपरितहोमपदार्थ निष्परित्यर्थः । ४६क्षावक्य इति-२ मा महादशहना यतै 'ॐ गृहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माण दोक्षयति. क्षत उदातार, ततो हे तार त 11 प्रतिप्रन्याता क्षियित्वाऽधिनी दीक्षयति-त्रामणासिन ब्रह्मण प्रस्तोतारमुद्रात , मप्रवरण होतु , नतरत न2 दापि वा तृतीयिनी दीअयति- आमी ब्रह्मण, प्रतिहारसद्रात , अच्छापा हो। स्तमनता दक्षियि । पादिनी दीक्षयनि-पोताई ब्रमण, मुमण्यमदत, बवत होत , ततस्तान्यो व मगो दीक्षयान ब्रह्मचारी वाऽऽच मुंप्रेषिता, नि, सदस्मिन्यास्य इत्यर्थ । " (भ० ५० पा. १० १० स० ३८) ६ (० १० पा• १ अ. 1 . .

·[.५० ६०१५) मामासादर्शने। पक्षेणेति चेत् ॥ ३४ ॥ पर्व चेन्मन्यसे, यथोक्तपणनदेयमुत्येत । अवपुत्पबादपोण सम्म दशावज इति । तत्परिहर्नव्यम् !! ३४ ॥ न नईपामनधिकारः ॥ ३५ ॥ नैवदेवम् । नात्र सपा पुरुषाणा वचनं, यानधिकृत्याययुत्यवादी भविष्यति । यत्र परा संख्या कीर्त्यते तत्रावयुत्यवादो भवति । यथा द्वादशकपाले यदष्टाकपालो भवतीति । न नेह पस संस्पा फायते । सरमाभावगुंत्यवाद इति ॥ ३५ ॥ [१७] नियमस्तु दक्षिणाशिः श्रुतिसयोगात् ॥ ३६ सप्तदशा ऋत्विज इति संमविगतम् । कनमे से सदिश इतीदं.चि. स्पते । ॥ प्राप्तम् ! अज्ञानम् । एवं मासे घृगः । नियमस्तु दक्षिणामिः। अन्य स एवोपयेप इत्यटोपः । तस्माद्यया । यूपयं म्वरं करोति । इत्यत्राऽऽदाने कर्मशन्द इति वक्ष्यति तथाऽन भाष्यकारस्य द्रष्टयम् ॥ ३३ ॥ पक्षेणेति चेत् ॥ ३४ ॥ वैश्वानरद्वादशकपालाधिकारे घरवादय उच्चार्यमाणाः स्वरूपेणीनुपयुज्यमानाः शक्नुवन्स्यवयवत्वं गमयितुम् । स्तुत्या चोपयुज्यन्ते । न विह परमसंख्योपात्ता यद. धिकारामधदशस्वमश्यक: प्रनायेत । स्तुत्यर्थं च स्यात् । तम्मास्विक्त्वोपसंहारार्थमे. वंतदिति सध्दशस्विनः ॥ ३५ ॥ ( इति-सर्वेषामृविक्शब्दावाच्यताधिकरणम् ॥ ११) प्रकृतीनी ये केचित्सप्तम्शेति माऽभिधीयते । सामानाधिकरण्यायोगामियमः । । एवं तर्हि ऋविशदस्य यौगिकत्ये 'परणेन ऋत्विज क्रियन्ते' इत्यादिभाष्यस्य का गति. रिति पैदत भाई-तस्मादित्यादिना । २ वस्यताति--(अ० ४ पा० २ मा स्यने. स्वयः ३ एतासूत्रस्थाप्यस्य सुष्टतयाऽन्यारयाय सनत्य पाठमानं कृतम् । ४ अपवादय पति- 'वैवानरं द्वादशकपालं निमुन जाने' इत्युपक्रयेच भूयते यदाकपालो. भवति गायव महादसेन पुनाति, अभयकमालसिलेवास्मितेजा दधाति, यद्दशकपाले विरानवाभिमास य दुशाति, यदकादकपालत्रिष्टुमवास्मिानिन्द्रियं दधानि, यद्वादशकपालो नगंत्यवर्गस्मन्पशून भाति' (०२-२-५) इत्यादि रिति शेषः ।

·११०० संतन्त्रवातिय शाबरमाप्यसमैते- . [अ० पा०७म०१७] श्रुतिसंयोगात् । दक्षिणासंबन्धेन नियम्येरन् । एवं धाम्नायते । . घिरभ्यो दक्षिणां ददाति, इत्येवमभिधाय दक्षिणादानक्रमपरे वाक्ये ब्रह्मादयः श्रूयन्ते । अग्रीधेऽग्रे ददातीति, ततो ब्रह्मणे, ततोऽमुष्मै चामुष्मै चेति केचिदेव विशिष्टतः श्रूयन्ते । एवं ये श्रूयन्ते ते तावहः विजः । ततोऽभ्यधिफा नान्ये भवितुमर्हन्ति । दक्षिणाभिनियम इति ॥ ३६॥ उक्त्वा च यजमानत्वं पां दीक्षाविधानात् ॥ ३७ ॥ य ऋत्विजस्ते यजमाना इत्येवमभिधाय ब्रह्मादीनां दीक्षाक्रमपरे च वाक्ये दीक्षा दर्शयति । फयम् । अध्वर्युगृहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माण दीक्षयति, तत उद्गातारं, ततो होतारम् । ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्ष- यित्याऽपिनो दीक्षपति, ब्राह्मणाच्छंसिनं ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमुद्गातुः, भैत्रावरुणं होतुः । ततस्तं नेष्टा दीक्षायित्वा तृतीयिनो दीक्षयति, आ. भीधं ब्रह्मणः, प्रतिहार मुद्गातुः, अच्छाचार्फ होतुः । ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति, पोतारं ब्रह्मणा, सुब्रह्मण्यमुद्गातुः, ग्रावस्तुतं होतुः । ततस्तमन्यो ब्राह्मणो दीक्षयति, ब्रह्मचारी काऽऽ. चार्यप्रेषित इति । दीक्षा च यजमानसंस्कारः । तस्माद्ब्रह्मादय ऋत्विजः ससदश इति ॥ ३७॥ तञ्च दक्षिणादानक्रमवाक्यगतं ब्रह्मादीनां दृश्यते न चमसावणाम् । यद्यपि च सिद्ध- मृत्विकत्वमन्द्यमानं न शक्यमुपसंहर्तमिति बुद्धिर्भवति तथाऽपि सप्तदशश्रुत्यपेक्षित. विशेषावस्थानं तदेष्वेव वेदेन सिद्धवदाश्रितमतोऽस्माकमेवं परिच्छेदो भवति नूनमेत एवम्विन इति ॥ २६॥ 'य ऋत्विजस्ते यनमानाः' इति यजमानविंशब्दो समानविषयो नियम्य यज. मानसंम्कारं दीक्षा ब्रह्मादिषु क्रमार्थमनुवदन्नतेषु ता द्वावपीति दर्शयति । तस्माद्ब्रह्मवा. दिकरणयोग्येष्वेवर्ती यनत्सु ऋत्विक्त्वं न सर्वेषु । तद्विषयमेव चर्तुयजनं शब्दस्य प्रथः त्तिनिमित्तम् । यथा सास्नादिमदमनं गोशब्दस्य, यथा धाय्याशब्दः सामिधेनी निपा- वेभ्य इति पा• । २ निपात्यमान इति-'पाप्यसनापानकाप्यधाय्या मानहविर्निवाससा- मिनीपु 'पा• सू. (३-१-१२९) इत्यनया स्मृत्यत्यर्थः । .

·. (भ.पा-७०१८ मीमांसादर्शने । [१८] स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ॥३८॥ सि. एतदुक्तं, सप्तदश ऋत्विज इति, ते च ब्रह्मादयः । वप्र संदेहः । किमेपो सदस्यः सप्तदशः, उन गृहपतिः । किं तावत्माप्तम् । सदस्य इति । स हि कर्मफरः । इतरः स्वामी । यश्च कर्मकरः स परिकतव्यः । ऋत्विजश्व परिक्रीयन्ते । तामारसदस्यः सप्तदश ऋत्विमिति । अपि च, तस्य चयसमामनन्ति परणं च । सात्विम्बरीतव्यो न स्वामी। तस्मात्सदस्यः सप्तदश इति मासे, उन्यने । स्वामिसप्तदशः कर्मसामा- न्याद । साम्येषां सप्तदशः स्यात् । कुतः । फर्मसामान्यात्, यझे फार ऋत्विजो भवन्ति । यो च कर्ता गृहपतिः, तस्मादृस्विक् । यनफर्मसामांन्यान् । यदुक्तं, तं समामनन्ति, तस्य चमसमामनन्ति चरणं च । तस्मात्सदम्यः समद इसि । उच्यते । ब्रह्माणमेव वे स्यमानस्तास्ववेत्यवधारणान्नान्याच घीयमानास्वपि धाय्याशब्दवाच्या भवतीत्यवघा- यते । तथैवर्तावेव यनत्सु भयति न तु भवत्येपेस्यवधारयितव्यम् ।। ३७ ।। (इति ब्रह्मादीनामेव शक्किापनियमाधिकरणम् ॥ १७ ॥) दीक्षादक्षिणापाययो: पांडशाना संकीर्तनात्तावन्तोऽवधारिता. | सपदशः कस्ते. पामिति न ज्ञायते । सदम्ययजमानचमसाध्वर्यवश्वावशिष्यन्ते । तत्र चमसाध्वणी तुल्यकरूपत्वादन्यतरावधारणममा मातीति सदस्ययजमानयोरन्यतरः संदिह्यते । तत्र धर्मकरत्वसामान्यासदस्यग्रहणप्रसकावभिधीयते । म्यामिदशा• स्युरिति । कर्य पुनः पूर्ववर्तुयजमानकर्मनिमित्त वमनभ्युपगम्याधन। तसामान्यात्स्वामिनः स्विकर्मा मिधीयते । सदस्य वृणीते' इति चोत्पत्तिमयोगा वा दिवझेद । न च ब्रह्मण्यवयव. प्रसिद्धिः संभवति । समुदायप्रसिद्धया बाधितत्वात् । न च ब्रह्मण. पुनर्वरगं विधातु. मनुवदितुं वा शक्यम् । अर्यादिप्वप्येवमेव प्राङ्गात् । सर्वेषु चोपहवादिपु ब्रह्मम- न्त्रव्यतिरेकेणास्य मन्त्र. पठ्यते । तत्र चान्याय्यो विकल्प आश्रीयेत । न च चमससं. बन्धेऽपि ब्रह्मणः संकीर्तन सदस्यशब्देनोपयुज्यते । सामर्थ्याक्षिन चौपद्रष्टा सदस्ये. नावश्य भवितन्यम् । सोऽपि च पत्यवेक्ष्य रहना यतीति शक्यो वक्तुम् । सर्वे . ध्यतिरेवेति-'ब्राग्रुपवयस्व 'सदस्यापहवयस्व इत्यादिना ब्रह्ममन्त्रापेक्षया सदस्यमन्त्रस्य पृथगाम्नानात् 'ब्रह्माणमेव ते तसामनन्ति इत्यादिना भाष्यांच ब्रह्मण एवं सदस्यत्वं इरभ्युपगममित्साशय ।

·1 ११०२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेव- [अ०३पा०७१०१९] समामनन्ति, चरणमपि चमसच ब्रह्मण एव । स हि सदसि भव । तस्मात्स्वामिसप्तदशाः ॥३८॥ [१९] ने सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वादनयश्च स्वकालत्वात ॥ ३९ ॥ पू० स्वामिसप्तदशा ज्योतिष्टोमस्य ऋत्विजः ममधिगताः । अत्रेदानी- मयं सदेहः । किं सर्वे पुरुषकार्य तेः कार्य, अग्निभिश्य गाई पत्यादि. भिरग्निकार्यमुत काचिद्यवस्थेति । कि तावत्माप्तम् । ते सर्वार्था. याक्षिकाश्च भेदेन त घृण्वते । तस्मादयुक्ता सदस्यनिराक्रियेति । उच्यते । प्रत्वङ्गत्वेन नैवेह सदस्यस्य निराश्रिया । चमसाध्वर्युक्त्त्वेष नविमित्यभिधीयते ॥ सटम्यो हि भेदेन वरीतव्य एव । न च ब्रह्मा सदस्यशब्देनोच्यते । ऋतुयजने सति वरणेनविनत्यनियमादक्षिणामागसवन्द्वादशाहदीक्षावाक्ययोश्वासकीर्तनादि. गिति नोच्यते । यथा सत्यपि वरणे मनुयजनसबन्धे च कारणद्वयासमवाचमसाव. र्यव कवनो नोचा । स्वामिनम्तु यद्यपि च वरण नास्ति तथाऽप्य यासर्वमस्तीति युक्मृस्विक्त्वम् । यत्तु सदस्योऽपि प्रत्यवेक्षणाद्यमतीति । वचनसामदेिवासी प्रियते, न तु कश्चिापदार्थम्तदधीन , येनास्य व्यपदेश स्यात् । न च प्रत्यवेक्षण नाम पश्चि स्पदापों येनास्य कर्तृविशेष केनचित्प्रमाणेन नियम्येन । तामात्सत्येव साम्ये सूक्त स्वामिसघदशा इनि । यत्तु माप्यकारेण किंचित्सदस्यनिराकरणपरमुत्त तत्विक्त्वनि राकरणपरम्यातिरमसवचनमित्युपेक्षणीयम् ॥ ३८ ॥ (इति-स्वामिन सप्तदशरपाधिकरणम् ॥ १८ ॥) . एव कमेद प्रतिपायेदानी समास्याविनियोगम्य पूर्वपक्ष रचयति स्म । तत्र 'ते सर्वार्था ' इति न ज्ञायने किं त्वर्थपुस्पार्थाभिप्रायमुत क्त्वर्थसर्वा गाभिप्रायम् । तत्रापि किं वाक्यमयुक्त मर्वार्था उतासयुक्त सर्वार्था । यदि तावत्पुस्पार्था अत्यमि प्राय , म वरणमरणयो प्रकरणाम्नानेन ऋत्वर्थत्वादयुक्त । उक्त हि । प्ररंगविशे पाद्वा तद्युत्म्य सम्बारो द्रव्यवत् ' इत्यादिषु । तथैकादशे वक्ष्यति । निर्देशाद्वा वैदि काना स्यात् ' इति । तस्मादेव तावन सर्वार्थत्वम । नापि सयुचेषु ता पुरोऽवयुधि . १ सदस्यनिराक्रियेति-ब्रह्मव्यतिरिक्स्य सदस्यस्य निराक्रिये यथ । (१०३ पा. ४ ० ५ ० १५) ३ तथा द्वादशे वयता पाठ भावश्यकोऽप्येकादर इति पाटो रकमा न्तिमूरक इति झयम् । ४ (भ• १२ पा. २ ० १ सू. ३)।

·[10 पा०४०१९) मीयांसादर्शने। प्रयुत स्वादश्यश्च स्वफालन्यात् । ते वृताः सर्वस्मै पुरुष कार्याय स्युः । आययाग्निकार्याय । कुतः । ते काराकाशितत्याद । प्रति एवं ग्रह- - भगति ' इत्यादिकवतानामन्येपानमस्तीति । यानि संयुधानि कार्याणि तानि पप्र तत्र येरे पटितानि येन केननिस्कर्षा यथासामर्थ कर्तध्यानाति सर्वार्थाः । प्रयुक्त. यानिति-सर्वाणि हि कार्याणि शक्नुवन्नि तान्प्रयोजनम् । तया तेऽपि कार्याणि । सर्व पुरुष कामिति-यद्यारकर्मणि पुरुषः प्राग्वननविशेषावसामध्यन शक्यते तत्तदित्येवं युज्यते, न पुरुषार्थाभिप्रायेण । ये पुनराहयनीयादयन्तेषां सर्वार्थत्यमप्रस्तुतमेव । न च प्रमादुच्यते । स्वकारस्याग तोरपामयात्। न म तम्योत्तरपक्षे कधिपक्षस्य हे तो परामशोऽग्नि । यदि व टोफिनकायपिक्षया सरियमभिधीयते ततो 'विहां. रा.सारिकानाम सारभुत्वात् । इत्युक्त्या निदेशाता वैदिकानां स्यात् ' इत्यत्र निगीतवादविमार्यम् । यदपि वेदविहिताग्निकार्यसविं प्रकृतिविकृत्योः, तदपि अग्निमुनिधाय स्वयते' इत्युवाहत्य विशये टोपिक स्यात्सर्वार्थत्वात् ' पदिकमनिर्देशात् । तमोत्पत्तिरितरेपा ममत्वात् ' (पिण्याना• स्यात् ) इति निणात वादविनायम् । सिद्धान्तवचनमेवेत निराकरणावस्यमावात् । तस्मादेवं वर्ण्यते । भषेदमसीनां मयि पूर्वपक्षीकृतम् । किनहिं । अधिकरणान्तरसूमोक्तन्यायप्रतिपा. दिनानुमितपूर्वपक्षः सिद्धान्त एयायं समयावयभेदेनोच्यते । न पतदसिकार्यापेक्षया सायम् । कि तहिं । प्रकृतिषियोरया । तत्रानारम्यवादन्यायेनाऽऽधानपदेष पूर्वोत्तरपक्षी रचयितव्यो किमाहनीयादयः प्रकृत्या आहोस्विरसपार्था इति । तत्र न १ तान्प्रयोक्नुमति-भवनोदीनानियेकोऽर्थ1 प्रयुजन्दादित्यस्येव द्वितीयामाह- । मनि । मशुष्टात एपगुट सति रोपपुरम्म् । ३ मी पुष्पकायर्याय' इति भावार्थमाह-समित्यादि. ना। ४ (१० ११ ११० १०.)। ५ १० १२ पा. १०.३) ६ (w. " पा० ३ ० १९ म. 1)10 (भ० ७ पाएम. १२ ० ३१)(अ७ पास: ३२) धिवरणान्तरति-मसा पा द्विरुषवात् ' (म. पा० ६ ०११) त्यनारम्यगदायिक रणद्विान्समप्रेण, गादिरयादेः प्रकृतिविल्यये द्विरुप सापत्तिलक्षणो योऽय ग्यास उश, ष ययाऽन्ये नारभ्ययापाः (१०३. पा० ६. ५ म०४) इत्या- पानाधिकरणपूर्व पक्षगण चाऽऽधानेऽविदेशीकरणेन प्रतिपादितच, तेनानुमित पूर्वपक्षो यस्य सिद्धान्तस्य स एघामानां सर्वावसस्दिान्तः से र्याः प्रयुसत्यात् ' इति सूत्रघोक्यापेक्षया पाभन ' समयम स्वराएवात् 'एलनेनीपत इति पदशोऽर्थः । .

·, ११०४ सतन्त्रवातिकावरभाप्यसमेते (म०६पा०७१०१९] णमेपामनुवादः। स्वकालत्वात ग्यश्च सर्वार्या इति समधिगतमेतत्॥३९॥ तत्संयोगात्कर्मणो व्यवस्था स्यात्संयोगस्यार्थवत्त्वात् ॥४०॥ सिक तत्संयोगात्-विशिष्ट रूपसंयोगाघवतिष्ठत । ये येन पुरुषेण समाख्यायन्ते, ते तेन कर्तव्याः । एवं नेपा पुरुषसंयोगोऽर्थवान् भवि. 'तत्प्रत्यर्थं यथान्येऽनारम्यवादाः । प्रकृती वो द्विस्तत्वात् । इत्येवं प्रासेऽमि- घीयते । अग्नयः सर्वार्था:-प्रतिविकृत्यर्या भवेयुः । कुतः । स्वकालत्वात्-स्वतन्त्रो. स्पतिवादित्यर्थः । तदेतद्वर्णित ' स्वर्षि वाऽऽधानस्य स्वकालत्वात् इत्यत्र न स्वेतत्सर्वविपयं सर्वार्थत्वमवकल्पते । द्वारं येषु पराधीनं तेषु तत्माप्त्यरेक्षया । प्राप्नुवन्तीदृशा मावा न स्वतन्त्राः कथंचन ।। शास्त्रेण चोदिता ये हि दर्विहोमाः म्वरूपतः । तेष्वेवाऽऽहवनीय. स्यान्न यागेवप्यचोदनात् ॥ यग्नुहति तदाहरनीये इति श्रूयते । न यथनेरनिति । तेनावश्यमाहवनीयचोद. नया तावत्मतीक्षितन्यं यावत् 'चतुरवतं जुहोति ।' यद्ग्रहान् जुहोति सान् जुहोति ' इति चातिदेशेन सबन्धाद्वारं प्राप्तम् । ततश्चाऽऽहवनीयेन सहवास्यानिदेशतः । प्रकृती या द्विरक्तवादित्ययं निश्चयो भवेत् ॥ तया च ' तासामग्नि. प्रवृतिनः प्रयानवम् ' इति सिद्धवप्रकृत्यर्थत्वं दर्शितम् | तथा कचरपुरोधाशाना प्रत्यक्षवि.अपणविधानागार्हपत्याधिद्वारं नास्तीत्यवश्य सगाहस्त्रमेव श्रपणं प्रतित. प्राप्नु वदपेक्षित यम् । अग्निपु पर्यवसितम् । ऋविस्तर सूत्रमारम्यते ॥ ३९ ॥ समास्यासंयोगाद्वयवस्था मरेत् । न हि हात्रमकुर्वतो होतृसमाख्याऽर्थवती मवति । भापि तेनाक्रियमाणम्य हात्रव्यपदेशोऽपरे । तस्मादन्यथानुपपत्त्या करिपतया ध्रुस्या विनियोगः । तत्र पेचिदाहु । अन्योन्यनिरपेक्षयारेक रूढिरूपेण कर्तृकर्मम माख्ययोः प्रसिद्धयोरक्षरमाम्प्णोपतिमानयोविनियोजकत्व मिति । कुतः । संयोग. पूर्वसिद्धो दि निमित्तत्वं प्रपद्यते । न चेह पावसमानालिसियोगकारणम् ।। १(अ. ३ पा• ६५. ५ गु. १. ) . २ ( भ. ३ पा• ६ . १ • १३(*. 11.म.५ स. १). 1. ६.६ म.)। "यश्चम. ।

·[०३पा ०७०१९] मीमांसादर्शने । ध्यति । आचर्यवमध्वर्युणा, होत्रं होत्रा, औदात्रमुद्रात्रेति ॥ ४० ॥ होतृशब्दस्तावन हौत्रनिमित्त इति राजशब्दवदेव प्रत्ययलोपप्रातिपदिकप्रत्यापत्त्यो रस्मरणादवगतमेतत् । न च राजशब्दादिव राज्यशब्दो होतृशब्दाद्धोत्रशब्दः शक्यः कल्पयितुम् । न हि यथा तत्र मन्वादिभिः क्षत्रियस्य रक्षण विहितं तद्रानकर्मत्वेन ज्ञाय. मानं प्रत्ययार्थत्वं प्रतिपद्यते । तथेह केनचित्लामियन्यनुवचनादेझैतृकर्मत्वं प्रसिद्धं यन्नि- मित्ता समाख्या स्यात् । न चैवं सति समाख्या विनियोक्त्रीत्यवतीयते । कयं तहसत्या. मवयवव्युत्पत्ती विनियोगः । उक्तमेतच्छब्दप्तारूप्यमात्रादिति । न त्वेतयुक्तम् । यदि होतः कर्म हौत्रमित्येवं न व्युत्पाद्यते ततोऽन्तरेणैव कर्तृकर्मसंबन्धं रूख्या सारू. प्यसमाख्ययोरुपपन्नत्वान्नापत्तिः श्रुति करायेत् । न हि वर्णसामान्यमात्रेण शाला. मालयोः कश्चित्संबन्धः । तथा च पक्ष्यति, न हि कण्वरयंतरे रथंतरसंवन्धः कश्चि-. दस्तीति । यदपि च कृते राज्ञः कर्मसंबन्धे राज्यशब्दः प्रवर्तत इति । तदयुक्तम् । संबन्धस्याऽऽदिमत्त्वमसङ्गात् । तस्माद्यथैव नन्न नित्ययोरेव शब्दार्थयोनित्य एव संबन्धे शास्त्रतः प्रतीयमाने साधुत्वप्रतिपत्तिवेलायां राजशब्दमन्वाख्याय राज्यशब्दोऽन्वाख्या. यमानो यौगिकस्तनिमित्तश्चोच्यमानोऽपि नित्यनिमित्तत्वान्नाऽऽदिमत्वं प्रतिपद्यते तय. वान हौत्रमिति वृद्धिदर्शनारोतृशब्दात् तस्येदं कर्म' इत्येवमन्वाख्यानमिति गम्यते । केन तु तत्तस्य कविगतमिति । समास्यादर्शनातदेव . तादृशं वचनमनुमा. स्यामहे । नन्वितरेतराश्रयं प्राप्नोति समाख्यातस्तद्वचनं, तेन क्लवे संयोगे समाख्या- सिद्धिरिति । नप दोषः । समाख्या तावत्प्रतीतिरूपेण प्रत्यक्षा । सा तु केन निमित्तेन प्रवृत्तेति पूर्वावृत्ततयैव निमित्तमपेक्षते । न च तदम्ति । तस्मानूनमीदृशी श्रुतिरस्ति) यथा होत्रा कर्तव्यगेतदिति । सरप्येष रिङ्गादिप्येवमेतद्भवतीति व्याख्यातम् । अतो नेतरेतराश्रयत्वमिति । ननु चेदग् ' आया पर्व तदर्थत्वात् ' इत्यनेनैयाधिकरणेन सिद्धम् । सत्यं सिद्धं न तु तत्र विरोधाविरोधी विचारिती । इह तु योग्यत्वप्रकरण. 'विशेषात्सर्वार्थत्वप्रसक्त्या विरोधमाशङ्कय परिहरति, उत्तरविवक्षया वाऽनुवदतीत्य. पुनरुतम् ॥ ४० ॥ ( इति-समाल्ययाऽश्वर्यादीनां नियतपदार्थकर्तृताधिकरणम् ॥ १९ ॥) . । . (1... पा. ४ भ• २३ २०१६) अनत्यं 'नसी घण्वाना रथंतर कापरयंतर, मिस्येवं कृत्तीच्यते ' इत्येवं माध्यमर्थतः पनि पश्यतीत्यादिना । २ धारयानमिति--पलायला. विकरण इति शेपः । ३ (अ. ३ पा ३ मा ६ स. १३)।

·११०६ सवन्त्रवातिकशावरमाप्यसमैने- [म.३पा०७१०२१] [२०] तस्योपदेशसमास्यानेन निर्देशः ॥ ४२ ॥ सि. फिमेप एवोत्सर्गः, सर्व समाख्यातं समार मास्यातपुरुषैः कर्तव्यमिति । नेवि चूमः । तस्योपदेशादिशेपसमाख्यानाच निर्देशः । ययोपदेशः, वम्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽहेति । समाख्या, पोत्रीया, नेष्ट्रीयेति । एप समाख्यायायापवाद इति ॥ ४१ ॥ तच्च लिइन्दर्शनम् ॥ ४२ ॥ यत्र होतः प्रानरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयादिति होत्रे मातरनुवाके समास्यया मासं होतारं दर्शयति । तयेदमपरं लिङ्ग भवति, उद्गीय उदातृणाम् , ऋचः प्रणव उपथ्य मंसिना, प्रतिगरोऽध्वयूणामिति स. माम्यानं भेदं दर्शयति । दयेदमपि लिङ्गं भवति । यो वाऽध्वयों: रुषं वेद स्ववानेव भवति । एतदाऽध्वयों: स्वं यदाधावपवीति समाख्या- कृतं नियमं दर्शयति ॥ १२ ॥ [२१] अंपानुवचनं मैत्रावरुणस्योपदेशात् ॥ ४३ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोपे पशुरनीपोमीयः । यो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशुपालभते, इति । वदं समापनन्ति । तस्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽद, पति । तत्र संशयः। किं सर्वानुवचनेषु सर्वश्रेषेषु च मैत्रा. वरुणः स्यादुत यत्रानुवचने अप इति । किं तावत्याप्तम् । सर्वानुवच. नेप, अविपात् । न हि कविदिशेप आत्रीयते । अस्मिन्मनुवचने मेगा. विशेपममारयाऽपि विशेषनिवदेव शोमतरप्रवृत्तीविका मवति ॥ ११ ॥ मामान्यममारपापिनियोग वहिनम् । विशेषममारुयायां तु विपिदन्याः प्रयम् ॥ १२ ॥ (इनि-मामान्यममास्याना विषयमाझ्यादिना बाधाधिकरणम् ॥ २०॥) .

·(भ.पा.७१०२१] मीमांसादर्शने। घरुणोप्रस्मिति । तस्मात्सर्वानुवचनेषु सर्वपेषु च मैत्रावरुणः स्यात् ।। ४३॥ पुरोनुवाक्याधिकारो वा प्रैपसंनिधानात् ॥ ४४ ॥ सि. पुरोऽनुवाक्यां वा मैत्रावरुणोऽनुसूयात् । फुतः । यत्र प्रेपश्चानुवा. क्या च सहोच्यते तत्र मैत्रावरुणः । यत्र केवलानुवाक्या न तत्र मैत्रावरुणः । यत्र वा केवला पस्तत्रापि न । यत्रो समुच्चीयेते, तत्र स भवेद । तथा हि समुचितयोस्तं समामनन्ति, तस्मा मैनावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽहेति । चशब्दात्समुचितयोरिति गम्यते ॥ १४ ॥ पातरनुवाके च होतृदर्शनात् ॥ ४५ ॥ इसश्च पश्यागो न सर्वानुवचनेषु मैत्रावरण इति । कुतः । यत! श्रूयमाणश्च चशब्दः समुच्चयान्वाचयमानं प्रतिपादयति नेतरेतरयोगसमाहारी, नित्य समासगम्यत्वात् । न चेहान्वाचयलक्षणमुमयोस्तुल्यत्वादुपपद्यत इति समुचयः स्यात् । स च पृथगपि सर्वेष्वनुष्ठीयमानेषु संभवत्येवेति सामान्यवचनात्सर्वप्रत्ययः ॥ १३ ॥ न सर्वप्रैषानुवचनेप्वप्तौ भवेत् । क तर्हि । पुरोनुवाक्यासु । भैपान्तान्यनुवचनानि पुरोनुवाक्या: । ताश्च प्रकृत्यैतद्वचनं प्रवृत्तं । तम्मामैत्रावरुमः' इति । ताश्य तादृश्यो हौत्र एव पठिता इति तस्यैव केवलस्य प्राप्नुवन्ति । यस्तु ताप्तामन्ते यजेति- शब्दः स इष्टिप्रकृतिकेषु तावदड्रेप्वतिदेशेनाध्वयोः प्राप्नोति । सोमयागेवपि 'पे च पराधिकारात्' इत्येवं निवर्तमानः । तेषां यतो विशेषः स्यात् । इत्येवं मैत्रावरु- तस्यैव । अथवा प्रेपकस्योभयत्र वर्तृत्वाद्वक्ष्यमाणेन न्यायेन प्रेप्यत्वं मैत्रावरुणस्य कल्प- यित्वा होतुरेव माप्नोति । तथाऽध्वर्योः 'प्रेष्य ' इति प्रेपान्तरानानात् । यज इत्येष निवर्तमान प्रतिप्रस्थातुः प्राप्नोति । शेषाणि तु #पानुवचनानि निर्घातकर्तृवि. शेपत्यानिराकासाण्येवेति न तेषु मैत्रावरुणविधिः समवति । पुरोनुवाक्यानां पुनर- मयांशपतित्वादेकपदार्थत्वेन च नानार्तृत्वानुपपत्तेहातुरध्वयोश्च प्रच्यवमानाना सापासवासंनिधानाच्च युक्तो मैत्रावरणाविधिः । एवं चशब्दोऽपि महायोगादवि प्रकृष्टार्थः समर्थितो मवति, पसंनिधानात् । न च 'पप्य ' इत्यादयोऽपि मेपास्तस्यै. वाऽऽत्मविपयाः संभवन्ति ॥१४॥ (म ३ पा० ८ अ. ११ सू. २२)। २ (म० ३ पा• ८ अ० १० स० २१)।

·सतन्त्रवार्तिकशायरभाष्यसमेचे- [म.१पा०७०२२] पातरनुवाके होतारं दर्शयति । कथम् । यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुग्रुधन उपशृणुयात्तदाऽध्वर्युलीयादिति । तस्मान्न सर्वानुवचनेषु मैत्रावरुण इति ।। १५॥ [२२] चमसांश्चमसाध्वर्यवः समाख्यानात् ॥ ४६॥ पू० सन्ति चपसाध्वर्यवस्तषु संदेहः । किं घमसाध्वर्यघश्चमसाज. हुयुरुताध्वयुरिति । चमसाध्वयर्व इति ब्रूपः । कस्मात् । चमसेवा- ध्वर्यवं ते कुर्वन्तीति चमसाध्वर्यवः । तस्मात्ते जुहुयुरिति ॥ ४६॥ अध्वर्यु तन्न्यायत्वात् ॥ ४७ ॥ सि. अध्वर्युर्वा जुहुयात् । एप हि न्यायः । यदाध्वर्यवपदार्थमध्वर्यु: कुर्यात् , आध्वर्यवश्च होमः । तस्मादध्वर्युर्जुहुयात् । ननु चमसाध्च- र्यच इति विशेषसमाख्यानाचमसाध्वर्यवो होष्यन्तीति । नेत्युच्यते । चमसेमेतेऽध्वर्युबद्भवन्तीति चमसाध्वर्ययः । यदि तैरध्वयुर्जुहोति, ततस्तैश्चमसाध्वर्युभिरपि होतव्यम् । यदि चमसाधर्ययो जुह्वति नाच. मुस्तदा ते न तदस्युश्चमसाध्वर्यवः । तस्मान जुहुयुरिति ।। ४७ ।। चमसे चान्यदर्शनात् ॥ ४८ ॥ चमेसे चान्यं चपसाध्वर्योर्दर्शयति । कथम् । चमसांशमसाध्वर्यवे प्रयच्छति, तान् स वषट्को दरति, से हुत्वा चमसाध्वर्यवे प्रयच्छ. मातरनुवाके च होतृदर्शनात् ॥ ४५ ॥ ( इति–पान्तानुवचनेष्वेव मैत्रावरुणस्य कर्तृतानियमाधिकरणम् ॥ २१ ॥) उन्नयनासादनहोमादि यावकिचिदध्वश्चिमसेषु प्राप्नोति तत्सर्व विशेषसमाख्या: नाचमसाध्वर्युभि पतन्यम् ॥ ४६ ।। सा नाम विशेपसमारमा सामान्यसमाख्या वाघते या तन्निरपेक्षा प्रवर्तते साध्वर्युसमाख्या तु चमसेप्वध्वर्युववृत्ति प्रतिपादयति । तद्यदि तावदध्वर्युर्नव जुहुयात ताह तान् जुहनस्त घमसाध्वयेवो भवन्ति । काममजुहत एव तद्वद्धावे लमेरनान्यथा । यदि तु स जुहोति ततः कटाचितम्य व्यामृतत्वेनाशक्ती सत्या ते जुह्वतस्तद्वद्भवेयु. स्तम्माज्जुहोत्यध्वर्युः ॥ १७ ॥ वषट्कारिणं प्रति प्रयोजनान्तराभावाद्भक्षार्थे नयने चमसाध्वर्यु नेतारं ध्रुवनहुः १ चमसेतु पान्य चासापर्युभ्य इति पा० । २ अन्य इति पा । एतत्सूत्रस्थमावत चम परवान प्यास्यातम्।

·०५०५०२३) मीमांसादर्शने चीति गम्पवे । एवं स वषट्करें हाति, मक्षयितुमिति गम्यते । तस्मा- द्भुतस्य चमसाध्वर्यवे प्रदानम् । यो जुहोति, स प्रयच्छति । सम्मा- दन्यो जुहोतीति । अपि च । यो वाऽध्वयोः स्वं घेद स्ववानेव भवति । मुम्वाऽध्वः स्वं वायव्यमस्य स्वं चमसोऽस्य स्वमिति न वाव दस्य पमसः स्वम् । यजमानस्य हि सः | चमसोऽस्य स्वमिति घुवनध्वयोयमसेन होमं दर्शयति ॥ १८ ॥ अशक्ती ने प्रतीपेरन् ॥४९॥ अथ कयं चमसाध्वर्यव इति समास्यानम् । उच्यते । याती ते प्रतीपरन् । यदा व्यापृतत्वान्न शक्रोत्यध्वर्यहॉतु तदा समाख्या. सामचि होप्यन्ति ।। ४९.॥ [२३] वेदोपदेशात्पूर्ववद्वेदान्यत्वे यथोपदेशं स्युः ॥५०॥ पू० अस्त्योद्गात्रे समाख्यातः श्येनः, आध्वर्यचे वाजपेया। सत्र संदेहः । किं शेने, उदातृभिरेव पदार्याः कर्तव्याः, वानपेये ध्वर्युभिरुतोभयत्र नानस्विम्मिरिति । किं मातम ! वेदोपदेशात् । समाख्यानादित्यर्थः । पूर्ववत् । यथा, आध्वर्यवमिति समाख्यानास्प दार्यानवयुः करोति, एवमेव वेदान्यत्वे ययोपदेशं स्युः । यो येन समाख्याते वेदे उपदिष्टस्तस्य पदार्यास्तेनैव कर्तव्याः । साङ्गम तत्रोपदिश्यते । तस्माच्छयने, उदातृमिर्वाजपेये चाध्वर्युभिः पदार्याः फर्तव्या इति ॥ ५० ॥ तभ्य मक्षणासंमवाद्य एव नुहोति स एव प्रयच्छति मक्षणार्थ तं च महीतृत्वेन चमसा मणां व्याप्तस्वात्तेभ्योऽन्यमध्ययु दर्शयति ॥ १८ ॥ अशक्ती ते प्रतीयान् ॥ ४९॥ (इति--चमतोमवध्वर्युकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ २३ ॥) 4 गुणमुल्यत्यतिकमे तदर्थत्वान्मुस्पेन पेदसंयोग इत्यत्र व्याख्यातं यथाऽशानि सागस्तति पा०२ मध्वर्युर्वा वान्यायवाद ' इति सूत्र एव 'यदि तुम अहोति वत कदाचितस्य म्यानत्वेनाची सध्याम् ' इलादिना म्याप्ट्याश्याना सूत्रस्य पाटमा कम् । ३(१.३ पा• ३ स. २ः१) ·सातन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- म०३५/०५४०२३१ तद्ग्रहणादा स्वधर्मः स्यादधिकारसामर्थ्यात्सहा.. रव्यक्तः शेपे ॥ ५१ ॥ सि. तद्हणात्-प्राकृतधर्मग्रहणाद्वा, स्वधर्म:-स्वैर्धवोदकमाप्तैः संयुक्तः स्यात् । चोदकसामर्थ्यात्सहाः कुर्यादिति श्रूयते । तानि चाङ्गानि ज्योतिष्टोमे सन्त्यपेक्ष्यन्ते । तत्र ज्योतिष्टोमे नानविजस्तैरस्य सहक- वाक्यता । ननु प्रत्यक्षा समाख्या, चोदक आनुमानिकः । उच्यते । सत्यं प्रत्यक्षा समाख्या । लौफिकी तु सा । तत्रानुमाय वैदिकं शन्दं सेनैकवाक्यता स्यात् । चोदेके पुनर्विप्रकृष्ठापीतया मत्यक्षयेतिकर्तव्यतया सौफवापयता। तस्माधोदको बलवत्तमः।. । मानवेदव्यपदेशं ठपन्त इति । तस्माच्छयेने सर्वे पदार्याध्योदकमाधा उष्ट्वातृभिः कर्त- ध्या इति ॥ ६ ॥ उक्त, वक्ष्यते चैतयथा जघन्यकालत्वात्प्रयोगवचनश्वोदकादुर्बल इति । प्रयोग पचनाश्रया “घ प्रधानसमाख्या, सा सत्यपि प्रत्यक्षवे दुर्वला । यावचातिदेशेन नागानि प्राप्यन्ते तावत्कस्य कारं नियति । यदा तु प्रामानि मवन्ति तदेषों क्लधर्तृसनन्धान कदाचिदपेक्षेति किं समाख्या करिष्यति। न चान प्राघवाघो मवति, श्रुतिकल्पनेन समाख्याया विप्रकृष्टत्वात् । उक्तं ह्येतद्यथा क्लप्तमूलानां प्रमाणानां प्राप्त माधो भवति न करुभ्यमूलानामिति । तस्मात्प्राप्तकृतग्रहणेन तदधिकारसामज्ज्यिो. निष्टोमवदेव नानाकर्तृकः स्यात् । यद्यपि च प्रकृतावपि समाख्ययैव नानाकर्तारस्तथाऽपि मळमनन्धत्वादिह श्रुतितुल्यता । यत्त्वप्राकृतं किंचिदानायते तस्य प्रधानसमारूयात पर्ता भविष्यतीति दर्शयन्नाह-भिव्यक्तः शेपे' इति । अक्लमावस्थत्वादव्यचोऽयं कर्तृसं. मन्धः कलमादन्यत्र भवितुमर्हति । न त्वम्य विषयः सम्यग्दृश्यते । कण्टकवितोदनादीनि यद्धा प्रधानसमाश्यात वेदे पट्यन्ते, वेदान्तरे वा यदि तावत्तत्रैव ततः समास्ययैव सपा १ चोदकेनेति पा• । २ उचामिनि-गुणमुख्यव्यतिश्माधिकरणे स्वरचर्चायां स्वयमुक्त मित्यपः। ३ पश्यत इति-(म. ५ पा. १ अ. 1. म. १८) सत्र भाष्यकारेणेत्यर्थः । ४ (4.३ पा.३ भ•७) सत्र अथ यात्र सनाच्यते, इदमनेन माध्यते' इलादि. भाष्यप्रन्यभ्याख्यानावसर इयर्थः। ५ समायवेति-भादायमिति समात्यायाः सर्वनामाविहि- ततद्धितान्तत्वेन स्वनाम्नच युधिस्यप्रकारावसिमवाचित्वात्प्रत्येकवृत्तित्वावसायास्यसमात्यसैग करे. प्राप्तिनं प्रधानसमात्ययेसर्पः।

·(म०प०अ०१३] मामासादने । यतूक्तं समाख्यानादिति । तत्रोच्यते । अव्यक्तः शेपे, समाख्याती भविष्यति । य: पदार्थो न नोदकेन मानोति, वत्र समाख्यया नियमो भविष्यति । यया, श्येने कण्टकर्षितुदन्तीति, रद्वातारो विवोत्स्यन्ति, वाजपेपे चोपं पुटेरर्पयन्तीत्यध्वर्यवोऽयिष्यन्ति ॥ ५१ ॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृतौ मीमांसाभाप्ये तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ , - फर्नुसंबन्धों में प्रधानद्वारेण । अय तु वेदान्तरे पश्चन्ते ततः प्रत्यक्षत्वे सत्यपि तयय विशेषतमाख्यया अलीयस्या मवितव्यम् । अयात्रापि गुणमुख्यव्यसिक्रमाय आश्रीयते ततः स्तोत्रशरवादीनां ज्योतिष्टोमस्याऽऽध्वर्यवसमाख्यानादध्वर्युकर्तृकत्वरसङ्गः । न चान 'मन्द्रं प्रातःसवने ' इत्यादिवासमाधानमरित । तस्मान्न प्रधानना पु स्वामाख्या बा. ध्यते । मा स्वोत्पत्तिकेन कर्तृसंबन्धेन विनियुक्तार्या सती प्रधानेन गृह्यते । न चाहानां प्रधानद्वारेणाऽऽध्वर्यवादिप्तमाख्या युज्यते । न हि प्रधानाम्याध्वर्यवादिसमास्यागियुज्यन्ते, गुणभूतेषु कर्तृव्यापारात् । या च प्रधानेषु न व्यामृता सातवारेगाववतरिष्यतीति कुन एतत् । कावेदादिमाख्या प्रघानेवङ्गेषु चाविरुद्धा 1 तेन फियत इति च तत्र व्यपदेशः । स च प्रघानप्रयोगवचनेन विधेयत्वादलेप युज्यते । पाटकृता पाऽऽश्वर्य- बादिसमास्या । सा यथापाटमेव भवितुमर्हति । न चार गुणमुख्यव्यंतिक्रमन्याये मानभ्युपगतेन किंचिद्वष्यति । फण्टकवितोदनादयश्च प्रधानवेदसमानोत्पत्तय ए! द्रष्टन्याः । तदारमना व शक्यम् शेषः' इति वक्तुं, नाश्यं प्रधानादेयाच तरन्ती समास्याऽनुगृह्यते । सासादनुग्रहेऽप्यननुग्रहेऽपि वाऽन्यारेषु कृतार्यत्वेनाविरोधा. सेन प्राकृतानव्यतिरिक्तेषु समाख्या पिनियो क्रीति सिद्धम् ॥ ५ ॥ (इति-श्येनादी प्राकृताङ्गेषु नानाकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ २३ ॥) अध्यक्तः इति-श्रीमदृकुमारिलविराषते मीमांसामाप्यस्यास्याने तन्त्रमालिके सुतीयाध्यायस्य समः पादः। - एमास्येति पा-१(१.३.३ भ२) ममस्यन्याय एयर्थः ।

·१११२ संतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- ०३पा० ८१०१) अय तृतीयेऽध्यायेऽष्टमः पादः ॥ [1] स्वामिकर्म परिक्रयः कर्मणस्तदर्थत्वात् ॥ १॥ सि. अस्ति परिक्रयो ज्योतिष्टोमे, द्वादशशत, दर्शपूर्णमासयोरन्या- हार्यम् । तत्र संदेहः । फिमध्वर्युणा परिफ्रेतव्या ऋत्विज उत स्वा- मिनैति । किं प्राप्तम् । समाख्यानादध्वर्युणेति प्राप्त, घूमः । स्वामिकर्म परिक्रयः । स्वयं करोतीति गम्यते । कस्मात् । कर्मणस्तदर्थवाद । फलकामो हि यजमानः । यश्च फलकामरतेन स्वयं कर्तव्यम् । स यदि परिक्रीणीते, ततः स्वयं सर्व करोतीति गम्यते । अथ न परिकी गीते न सर्व पुर्यात् । तस्मात्स्वामी परिक्रीणीत इति ॥ १ ॥ वचनादितरेषां स्यात् ॥ २॥ किमेप एवोत्सर्गः । नेत्युच्यते । वचनादितरेषां स्यात् । यत्र वचनं भवति तत्र वचनमामाण्याद्भवति परिक्रयः । य एतामिष्टकामुपदध्यात्स भीन्वरान्दद्यान, इति ॥ २॥ समाल्यापवादत्वेनेनदापि विचार्यते । किं परिक्रय आवर्यवादिष्वाम्नानात्तत्समा ख्यातेः पुरषैः कर्तव्य उत स्वामिनेति । सिद्धे त्वेतस्मिन् ' अन्यो वा स्यात्परिक्रया मानात् ' इत्येतद्रष्टव्यम् । तथा स्वामिना छौकिक उपाय आस्थेयो यथाऽध्वदिय स्वद्रव्येणेतरा-परिक्रोणते समास्यानुग्रहार्थमिति प्राप्तेऽभिधीयते । लौकिकाश्रयणं तत्र यत्र नान्योऽस्ति वैदिकः । पेदिके दक्षिणादाने सति कि लांकिकाश्रयः ।। परिक्रयेण हि सर्वत्र स्वयं कर्तृत्वं यनमानस्योपपादितं यदि परिक्रयमपि न कुर्यान कचित्कर्तृत्व प्रतिपद्यते । लौकिकेनोपायेन प्रतिपत्स्यत इति चेत् । न वचनादृते स्वयं कर्तृत्वनाघासंपवात् । तस्मात्स्वामिकर्म ॥ १ ॥ उपप्यादिति परस्मैपदादयानमानत्वेऽवधारिते वरदानमृविकर्म । तसिद्धिध पदि तावच्छास्त्रीयेण परिक्रयेण लम्यते ततोऽस्त्येव यनमानस्य कर्तृत्वम् | ततो लौकिक उपाय इति ॥ २॥ (इति-दक्षिणादानस्य यनमानकर्तृकस्वाधिकरणम् ॥ १ ॥) अपनलम्यते स्वयमिति पा० । १ (अ.पा. स. ८ . १०)।

·म.पा.(०२] मीमांसादर्शने । १११३ [२] संस्कारास्तु पुरुषसामर्थ्य यथावेदं कर्मवद्- व्यवतिष्ठेरन् ॥ ३॥ पू० ज्योतिटोमे थूयते-केशश्मनु चपने, दतो घानते, नखानि निक- न्तते, नाति, इति । तत्र संदेहः । किमेवंजातीयका अध्वर्युणा कर्तव्या उत यजमानेनेति । किं प्राप्तम् । अध्वर्युणा कर्तव्याः संस्कारा यथा- वेदं व्यवतिष्ठेरन् समाख्यानात्पुरुपेण कर्मवत् । यया, अन्ये पदार्या यस्मिन्वंद आम्नातास्तत्समाख्यातेन पुरुपेण क्रियन्ते, एवमे. तेऽपानि ॥ ३ ॥ याजमानास्तु नत्प्रधानत्वात् कर्मवत् ॥ ४ ॥ सि. यजमानेन वा फर्तव्याः । कुतः । पुरुपप्रधानत्वात् । कयं पुरुष मायान्यम् । कर्वभिमायं क्रियाफलं गम्पते, तस्मात्पुरुपस्य कर्मः करणसामर्थ्यमुपजनयन्ति । न च कश्चियन कर्मकाणेन सामर्थ्यमुप. जन्यते तदर्थं पुरुषान्नीगावीति । ईप्सितेभ्यः पदार्येभ्यः क्रीणाति । येन यस्य सामर्थ्य भवति, तत्तेनैव कर्तव्यम् । कर्मवत् । यथा प्रधा- नकर्माणि पुरुषार्थानि यजमानस्य भवन्त्येवमेतदपीति ॥ ४ ॥ व्यपदेशाच्च ॥ ५॥ परस्मैपदव्यपदेशय भवति । तमभ्यनक्ति, शरेपीकयाऽनक्ति, इति च । अन्यो यजमानस्याञ्चनमभ्यञ्जनं करोतीति गम्यते ॥ ५॥ पर्तृत्वमेवेर्पिना विगुणमिति ययासमात्य संस्काराः ॥ ३ ॥ पुरुषप्रधानत्वादेषां यान्मानता । गुणभूने हि व पक्षिते समाख्या नियामिका भवति । प्रधानत्वं च यजमानस्यासंदिग्वमवधारितम् । न चते पर्तृत्वसनननार्थाः । विनाऽपि सिद्धे कर्तृत्वे फलमात्रानुत्पादात् । ऋत्विक्फलं च दक्षिणालामात्म विनाऽपि तेरुपलभ्यते न तु याजमानम् । तस्माद्ययैव प्रधानानि पुरुषार्थत्वाधनमानका तकाणि भवन्ति, एवमेतेऽपीति, यथाप्रारूपाणामेव चैपा यजमानगामित्यमिति न दन्तधावनमध्वर्युगा गृहीत्वा यजमानस्य दन्ताः क्षालयितव्याः । केशश्मश्रुवपनेऽपि नित्यं नापितकर्तृत्वमिति नाध्वयोः क्षुरप्रणापत्तिः ।। ४ ।। अध्वर्युष्यापारे च । अभ्यनक्ति' इति परस्मैपदेन निर्देशात् । अध्यक्ते' इत्यात्मनेपदयुक्तो विधिर्यनमानस्येति गम्यते ॥ ५ ॥ १ कर्मकरणे, इति पा' । २ दन्तपावनमिति-दन्तसंशोधकं काटमार्थ । ३ नापितपर्तृ । अजम्नास्य कर्तृत्वमिति प्रतिपा। ४.

·संतन्त्रवातिकशावरभाप्यसमैते- [सं०३पा०८१०२] गुणत्वे तस्य निर्देशः ॥ ६ ॥ यदुक्तं समाख्यानायथावेदमिति । नैतदेवम् । गुणत्वे तस्य निर्देशः। तत्र वयं सामाख्यां नियापिकामिच्छामो, यत्र फर्मणः प्राधान्यम् । यदर्थ तव्याः पुरुषाः प्राप्तारतत्र समाख्यया नियमः । पल्प्यो हि संवन्धो वपनादिमिः पुरुषाणाम् । अदृष्टार्थत्वात् । कन्स आरादुपका. रकः । न च क्लप्त उपपद्यमान पल्यः शक्यः पल्पयितुम् । तस्मान्न पुरुषप्राधान्ये समारया नियामिका स्यात् ॥ ६ ॥ चोदनां प्रति भावाच ॥ ७ ॥ चौदनेत्यपूर्व ब्रूमः । अपूर्व पति संस्कारा विधीयन्ते । ते ह्यसंभ- वाव्येषु कल्प्यन्ते । संनिकृष्टद्रव्याभावे च विप्रकृऐषु भवेयुः । यदा नु सनिकृष्ट द्रव्ये संभवन्ति तदा न विमकृष्टेषु प्रयोक्तव्याः । कृतार्थ- स्वान् । तम्माधाजमाना इति ॥ ७॥ अतुल्यत्वादसमानविधानाः स्युः ॥ ८॥ इदं पदोत्तरं सूत्रम् । अथ यस्मान समान विधाना मवन्ति । अवि. पविधानाद्धि पुरुषमात्रस्य प्राप्नुवन्ति । तदुच्यते । नैतत्समानं सर्व- पुरुषाणा विधानम् । कुतः । अतुल्यत्वात् । अतुल्या एत एतद्विधानं प्रति । कानुल्यता । यद्यजमानस्य विहिता न ऋविनाम् । फयं यजमानस्य विहिना इत्यवगम्यते । अर्थात्स्वयं प्रयोगे स्यादिति निन्द- विशेषाविजामपि विहिताः । प्रयोजनामावादविहिता इति पक्ष्यामः । यत्तितरकर्मवत्समास्यया नियम्यत इति । तत्र समारया नियामिका मवति, यत्र परिपेक्षा । क चासो, यदर्य. परिश्रयः । स च कर्तुः छचिगुणत्वमापादयित क्रियते न संम्बाराय । दर्शयनि बसलीयो हि वपनादिभिः सह विनवापेक्षया संपन्धः । इतरेः पुनः क्लष्टोऽक्षणादिति ॥ ६ ॥ प्रयानापूर्याश्रयत्वाच यनमानस्य संवाराः संनिटाः मुखमपूर्वेण नहींप्यन्ते । तारित अर्थत्वा तव क-या इति ॥ ७ ॥ अनेन च न्यायेन नमानाय, ममास्यया परिवना मन्तु विरोधाभावात् । सम्बारस्कारप्रति मानमान माना टोदयनीति घोदित वदनि । नैनपुटम् । स हि यनमानेन स्वयं वयं परिवरेण का कारयितव्यम् । तद्यदि संस्कारानध्यादपः । 1 गुना पाती ~ प्राकाराष्ट्रगरि ।

·मीमांसादर्शने। (म.पा.(म०३]] कयं प्रयोजनाभावः । ऋत्विग्भिः क्रियमाणा न घजमानेन कृता न कारिताः । अतदर्थत्वात्परिक्रयस्य । स्वयंकृताच नार्थिन उपकुर्वन्ति । तस्मादप्रयोजनाः । अत ऋत्विजामविहिताः । एतदतुल्यत्यम् । तस्मान्न समानविघाना इति ॥ ८॥ [३] तपश्च फलसिद्धित्वासोकवत् ॥ ९ ॥ सि. तपः श्रूयते-दूध नानाति, व्यहं नानाति, इति । तत्र संदेहः । किमात्विज तपः, याजमानमिति । किं प्राप्तम् । समाख्यानादार्विन तप इति प्राप्तम् । एवं प्राप्त चूमः । याजमानं तप इति । कुतः । फल. सिदित्वात् । फलसिद्धयर्थं तपः । तपःसिद्धस्य यागफलं सिध्यति । कयमेतदवगम्यते । दुःखं हि तपः । दुःखं चाधर्मफलम् । अधर्मों याग- फलस्य प्रतिबन्धको भवति । अश्रेयस्करो हि सः । तस्मिन्सति न श्रेयो भवितुमईति । तस्मात्सोऽपनेतच्यः । फलभोगेन च विरुध्येते घर्माधर्मों । तस्माददुःखफलभोगायाधर्मः श्रूयते । यत्तेन दुःख. मुत्पादयितव्यामिदं तदिति । एवं दृष्टाय भवति, नादृष्टं कल्पयितव्यम् । कुर्यस्ते परिक्रयस्यायोग्यत्वेनासाध्यत्वान्न कारिता नापि कृता इत्यकर्माकमेव म्यु. । तस्मान्नत्विायजमानानामेते समानविधाना इति ॥ ८॥ (इति- वपनादिसंस्काराणां याजमानत्वाधिकरणम् ॥२॥) सपमो दुःखकरत्वाकर्ता गुणभूतः समाख्यया निगम्यत इत्याशङ्का निवर्तयति । परमादिदमपि सफारवरफलाग्रिहणयोग्यत्वं करोति । यनमानम्य च योग्यत्वमप्र. तिनद्रं कर्तव्यं नविनस्तस्माद्याजमानम् । योग्यता च सर्वश्रेय द्विप्रकार दोपापनयेन गुणान्तरोपजननेन वा भवति । तत्र संस्कारा गुणान्तरमुपजनयन्ति । तपश्च दोपनि. तिं करोति । यो हि ज्योतिष्टोमादि करोति तस्यकान्तेनारिमन्नन्यस्मिन्वा जन्मनि विहिताकरणप्रतिपिद्धप्सवानिमित्ता दोषाः सन्ति । ते चानपनीताः ऋतुविपरीतस्तफलो. पमोगदानादयन्ताविगुणस्यापि क्रतोः फलं प्रतिव नन्ति । सोऽयं फतुरप्रतिबन्धहेतुं काँचदपेक्षते । तत्र प्रकरणश्रुतस्यैव तपसोऽवश्यं क्रतुं प्रति कथंचिदुपकारकत्वं कल्प. यिनन्यम् । तत्रापेक्षासंनिधियोग्यत्वेदपिक्षपणकल्पनमेव ज्यायः । शक्यं हि दुःखदाना दर्मस्य कार्यविरोधिनस्तपसाऽपनयनम् । यथैव प्रायश्चित्तचरणाःसेनामेनापि सता १ धर्म इति पा, ·सतन्त्रवातिशारभाष्यसमेते- म०पा ० (30) तेन फलोपभोगेन क्षीणेऽधर्मेऽप्रतिबद्धो यागः फलं दास्यतीति । फल: सिद्धिश्च यजमानस्य कर्तव्या, नविजाम् । तस्माद्याजमानं तप इति॥९॥ वाक्पशेषश्च तद्वत् ॥ १०॥ एतमेवार्थ वाक्य शेषोऽपि द्योतयति । यदा वै पुरुपे न किंचना- न्तर्भवति, यदाऽस्य कृष्णं चक्षुषो नश्यति, अथ मेध्यतम इति । यदाऽनशनस्तदा मेधार्ह इति । मेघश्च यज्ञो, यज्ञश्च त्यागः । त्यागं कर्तु महस्तपसा क्रियत इति वाक्यशेषो भवति । म्यागी च यजमानः । तस्माद्याजमान तप इति ॥ १० ॥ वचनादितरेषां स्यात् ॥ ११ ॥ किमेप एवोत्सर्गः, सर्व तपो याजमानमिति । वचनादितरेपाम् । यत्र वचनं, तत्र ऋत्विजाम् । यथा, सर्वे ऋत्विज उपवसन्तीति।।११॥ [४] गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् ॥ १२ ॥ सि. अथ यदुक्तं, समाख्यानादाविजं तप इति । गुणत्वान्न समा- रुपया गृह्यते । यत्र पुरुपस्य गुणभावस्तत्र समाख्या नियामिका । एवं वा । श्येने श्रूयते-लोहितोप्णीपा लोहितवसना ऋस्विनः प्रचर- न्ति, इति । तथा वाजपेये श्रूयते, .हिरण्यमालिन ऋत्विजः प्रचरन्ति, इति । तत्र संदेहः । किं इयेने, उद्गातृभिलोहितोप्णीपता कर्तव्या, बाजपेये चाध्वर्युभिर्हिरण्यमालित्यमुतोभयमपि सर्वस्विजामिति । कि महो दुःखान्तराय प्रवृत्तः सन्नधर्मो विनाश्यत इति वचनाद्गम्यते तदैवात्र द्रष्टव्यम् । यानि त्वकर्मा भूतान्येव तपास श्रूयन्ते फलद्धानि वा तेपा फलसाधनम्यापरम्या. भावात्मतिबन्धनिराकरणापेक्षा नास्तीति स्वर्गावं कलप्यते । यानि तु प्रायश्चित्तत. पाप्ति सेपा दोषापहारमानमेव फलमिति न सर्वत्रेकरूपत्वमध्यवसातव्यम् ॥९॥ मेधात्विवाक्यशेपश्चामुभवार्थ द्योतयति ॥ १० ॥ वरदानवदेतद्न्यम् — ऋविन उपवसन्ति ' इति ॥ ११ ॥ ( इति--तपसो याममानवाधिकरणम् ॥ ३॥) गुणत्वे तस्य निर्देश: ' इत्यनेन गतार्थमित्यन्यथा न्याचष्टे, ये संस्काराः सन्तो वचनाविना जातात कि समात्यया नियन्यन्ते नेति । लोहितोष्णीवादयो हौदात्रा १ घरदानवदिति-- य एतामिटकामुपदध्यात्स प्रीन्वरान्दद्यात् ' इति वचनाद्यथा वरदान- माध्य तथा प्रानेऽपीत्यर्थः : २ (अ. ३ पा० ८ ० २ ०१)। - ·14.३या- (अ01] बीमांसादर्शने। तावत्माप्तम् । समारूपानात् , श्येने, उदातृभिर्वाजपेपेऽध्वर्युभिारति। एवं प्राप्त भ्रूमः । गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् । गुणो लोहितोष्णी. पता हिरण्यमालित्वं च । पुरुपः प्रधानम् । अतो लोहितमुप्पीपं हिर. व्यमाला च पुरुषविशेषणत्वेन श्रूयते, न कर्तव्यतया । तस्मात्पुरुष- प्राधान्यम् । किमतो यद्येवं, पुरुषाणां प्रधानमावे समाख्या न निपा. मिकेत्येतदुम्झम् । अपि च, गुणत्वथवणात्सर्वपुरुषाणामेतविधानमिति गम्यते । प्रधानसंनिधौ हि गुणः शिष्यमाणः प्रतिप्रधानमुपदिष्ट भवति । तत्र वचनेन प्राप्त कथं समाख्यया विधमानयाऽपि नियन्तुं । तस्मादुमयत्र सर्वविम्भिरेवनातीयको धर्मः क्रिये.. शुक्पेव देवि॥१२॥ [५] तथा कामोऽर्थसंयोगात् ॥ १३ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे सपायनन्ति, यदि फामयेत वत्पर्जन्य इति, नीचा सदो पिनुयात् , इति । तत्र संदेहः । विमाविनः कामोऽय पानमान इति । किमेवं, यदि कामयेताध्वर्युरिति, उत यजमान इत्येवं संशयः । किं पाप्तम् । आस्विनः कामः । समाख्यानात् । अर्थी प्रकृतोऽध्वर्युः । दिपु पश्यमानाः सत्यपि संम्कारत्वे वचनास्विनां क्रियमाणाः समास्याविषयता प्रति. पद्यन्त इति प्राप्ठे चूमः । संस्कारत्वादतिक्रान्ते समाख्यागोचरे सति । वचनेनस्विनां येन तेनैवान्येवपि स्थिताः ।। ऋत्विगुद्देशेन येते विधीयमानाः प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायामपा मवन्तो न शस्याः समात्यया नाधितुम् । तस्मादिह न व्यवस्था स्यादिति ॥ १२ ॥ ( इति–मात्विकसंस्काराणां सर्वस्विधर्मताविकरणम् ॥ ४॥). प्रधानकामात्य यनेतेत्यात्मनेपदासामानाधिकरण्यादापानगताधाऽऽत्मनेपदावधान. कविषयत्वेऽन्यतः सिदे ये गुणकामाः सदोमानविशेषादिषु श्रुतास्तेषु मिनुयादित्यनेन वचनादिति-अनेन र प्रकृतोदाहरणास पनाधिकरपन्यापाविषयतया विचारविषयत पु. समिति सचिवम् । २ सोमस्यामराम्देन प्रताधिकरणविपर्य विवेवयति-प्रयानधामस्येवादिना । मन्यत. सिद इति-शास्त्रपाल प्रयोसरि' (4.३ पा... . म.) लाय करणपायेनेल्पपः।

·रतन्त्रवातियशापरभाष्यसमेते--- [अ०११०४०) स वाक्येन संबैध्यते, मिनुगादिति । तस्मादाविजः काम इति । एवं मासे घूमः । तथा कामः स्यात् । यथा तपः । याजगानः काम इत्यर्थः। कृतः । अर्थसंयोगात् । अर्थेन यागस्य सागस्य, यजमानः फलेन संबध्यत इति गम्यते, उपग्रहधिशेपात, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति 1 उपग्रहविशेषाश्च मिनुयादित्ययुः परार्थमिति गम्यते । अध यदुक्तं, प्रकृतेनार्थिना सहेकवाक्यत्वादिति । उच्यते । एवमपि प्रकृते. नार्थिना सहकवाक्यता । यजमाने कामयमाने मिनुयादिति ॥ १३ ॥ व्यपदेशादितरेषां स्यात् ॥ १४ ॥ यत्र भवति व्यपदेशस्तवाऽऽविना कामो भवति । यथा, उद्गाताss. स्मने यजमानाय वा यं कामं कामयते, तमागायति, इति । यद्या. रमन इति यजमानायति परिफ्ल्प्येत, यजमानग्रहणं वाशब्दश्च न समर्थिती स्थाताम् । तस्माद्यजमानच्यपदेशादामानभेपोद्गाता प्रतिनि- दिशतीति गम्यते ॥ १४ ॥ [६] मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् ॥ १५ ॥ सि. इहैवनातीयका मन्त्रा उदाहरणम्-आयुर्दा अग्नेऽस्या में देहीति, समानकर्तृकवादविरुद्ध या समाख्ययाऽध्वर्युविषयत्व प्राप्ठे, प्रधानगतेनाऽऽrमनेपदेन सम• स्तप्रयोगविषयः फलसंबन्धो यजमानविषयोऽवगम्यत इति यदि कामयेत यजमान इति प्रकरणादवधार्य तद्भागित्वं गम्यते । तथा चाध्वर्युन्यापारे परस्मैपदमुपपत्स्यते । अन्यथा 'डुमिन् प्रक्षेपणे ' इत्यस्य कमिप्रायक्रियाफलविवक्षाया मित्वादात्मनेपदं स्यात् । अनया च ध्रुत्या सामानाधिकरण्यं वाक्यगम्यं बाधितमित्यदोषः । तद्वशेन वा यम. मानमार्थनानुसारो योऽध्वयों: काम एप मे यजमानो वृष्टिं प्राप्नुयादिति तदपेक्षया सामानाधिकरण्याविरुद्धम् । तथाशब्देन च पूर्वाधिकरणादेतावदतिदिश्यते समारूपया न नियम्यत इति ॥ १३ ॥ अन्यत्र वचनादितरेषां स्यादिह तादृशस्य वचनस्यामावाद्यपदेशादित्युच्यते । वाशब्दापादानाद्यनमानव्यतिरेकेण चाऽऽत्मग्रहणाचतुझं च विसरतादर्यप्रतीतः आत्मने वा यनमानाय वा' इति कर्तृदयस्य फलसंबन्ध इति शक्य विज्ञातुम् ॥१४॥ ( इति-~गुणजन्यकामानां याजमानत्वाधिकरणम् ॥ ५॥) १ वाक्येनेति पा.१२ परस्मैपदप्रत्येत्यर्थः ।

·उत । [४०३पा-०६ मीमांसादर्शने । वोंदा अग्नेऽसि वर्षों में देहि, इति । एषु संदेहः । किपार्विजा याजमाना इति । समास्यानादाविना इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते चूमः । मन्त्रायते तद्भवेयुर्यथा कामः । एवमात्माभिधायिपदं युक्तं भवति, आयुमें, चर्चा मे, इति । आयुर्घर्च इत्येवमादिभिः कर्मः फलपभिधीयते । अग्ने त्वं कर्मफलं में साधयनि । तदिह कर्मफल. मुत्साहाय संकीर्यते । यजमानश्च तेनोत्सहते, नान्यः । यदृविजः कर्मफलं, न तदयोऽग्निः । सिद्धं हि तत् । यद्यजमानस्य, तदर्योऽमिः । तच्चासिद्धं सदाशासितव्यं, यदुत्साई जनरत्यवैगुण्याय । नविगति सिद्धे यदुत्सहते, तद्यजमानस्यैव कर्मफलायोत्सहते । तत्राऽऽत्माभि. थायिपदं नावफ्ल्पते । यजमाने चाऽऽत्माभिधायिपदं कल्यमानमगौणं भवति तस्माद्याजमानाः ॥१५॥ विप्रयोगे च दर्शनात् ।। १६ ॥ 'विप्रयोगे चानीनां प्रवासे, उपस्थानमस्ति । इह एवं सन् तत्र, सन्तं त्वामे, इति । न च मोपितोऽनिभ्य ऋत्विभवति । कर्म कुर्वत एप वाचकः शब्दः । भवति तु यजमानोऽग्निभ्यः भोपितोऽपि । यजमान: संविधाय सोऽग्निहोत्राय प्रवसति । शक्यते च विदेशस्थेनापि त्यागः फर्तुम् । स एव मोपितस्योपस्यानविशेष ब्रुवन्यजमानस्योपस्थानं दर्श- पति । तेनैवैवंजातीका यजमानस्य भवेयुरिति ॥ १६ ॥ अकर्मसंयुक्ता आशीर्मन्त्राः समाख्यया नियन्यन्ते । न हि तेभ्यः फलनिष्पत्तिः । मन्त्राणामविधायकत्वादन्यस्य च फ्लयपनाहेतोरसभवात् । यत्वाशासन तथनमान. पद्ध्वयोरत्युत्साहवरत्वना विशिष्टमिति प्राप्ते यानमाना इत्युच्यते । ते हि फलान्तरा• भावात्प्रधानफलमाप्तिमाशातते । यजमानेन च तदाशासनर्षि नविना । तदीयस्य दलि. गालामन्यान्यथाऽपि सिद्धस्वाद्यजमानाच त्म्यमानत्वेनाग्नेरमार्थनीयत्वात् । अथ पममानार्थमेवासौ प्रार्थयेत तर 'आयुर्मे देहि ' इत्यात्मविषय सद्विरुध्येत । तस्माद्यन. मानेनैव प्रधानफलमातिरूपेणाऽऽमोत्साहना प्रयोक्तव्या इति ॥ १५ ॥ माशीमन्नं च प्रवसयजमानाग्निहोनेप्दम्युपम्यानाय प्रोपितम्य दर्शयति । न प. विन मौषितस्य प्रविवव संभवति कर्मसयोगाभावात् । यनमानस्य तु द्रव्यत्यागेनोप. पद्यते । तस्मात्तासामा यादितरेपु तथात्वम् ॥ १६ ॥ (इति-प्रोत्साहनमन्त्राणां यानमानवाधिकरणम् ॥ ६॥)

·सतन्त्रघातिकचारभाष्यसमेते- [अ०१पा०८०७] [७] याम्नातेपूभौ झ्याम्नानस्यार्थवत्त्वात् १७ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासी, तत्र याम्नाता मन्त्रा आध्वर्यवे फाण्डे याज. पाने च । आज्यं यैह्यते, पञ्चानां त्वा वातानां यन्त्राय धीय गृ: हामि, इत्येषमादयः । तथा मुग्व्यूहनमन्त्राः । सुचौ व्यूहति, वाजस्य मा प्रसवेन, इति । तत्र संदेहः । कित, उभाभ्यामपि कर्तव्या उताध्व. युणैवेति । किं प्राप्तम् । समाल्यानादाध्वर्यवा इति प्राप्ते, उच्यते पपि तान् प्रयुञ्जीयातामिति । कुतः । द्वयाम्नानस्यार्थवत्त्वात् । द्वाभ्यां समाख्यानावावपि कर्तारो गम्यते । तस्माद्वौ ब्रूयाताम् । अध्वर्युः- एतेन प्रकाशितमनुष्ठास्यामीति । यजमानो-न प्रमदिष्यामीति ॥१७॥ । उभा- - भाज्यग्रहणादिमन्त्रेषु सामान्येनाऽऽध्वर्यवे पुनर्विशेषेण याजमाने काण्डे पट्यमानेषु किमुमो प्रयोक्कारो विकल्पेन समुच्चयेन वाऽथान्यतर इति । तत्राऽऽध्वर्यवत्वे विक्लो वा माझे द्वावित्याह । ननु च विशेषसमाख्यानात्केवलयाजमानत्वमेव स्यात् । तत्र वयं विशेषसमाख्या बलीयसीमिच्छामो यत्र सकृदाम्नानम् | ये तु सामान्ये विशेषे च मेदे- नाऽऽम्नायन्ते तेषु यदि विशेषप्समाख्याऽङ्गी क्रियते ततः सामान्यपाठस्याऽऽनर्थक्यमेव स्यात् । एकविषयत्वे च सामान्यं विशेषो बाधते । सत्यपि त्वत्र मन्त्रामेदे पाठभेदा- द्विपयान्यत्वम् । पाठस्य हि भेदेन प्रयोजनं क्ल्पयितव्यम् । न च तदुभयप्रयोज्यत्वा. दन्यसंमवति । तस्मादुभावपीति । ननु द्वयोः पाठयोरेकः स्वरूपप्रज्ञापनार्थ इतरो विनियोगार्थः स्यात् । तत्रापि मन्त्राणा कर्मप्रकाशनार्थ वादङ्गप्रधानाना च समानकर्तृ- कात्यायत्रैषाऽऽज्यग्रहणादि कार्यमाम्नातं तत्रैव समाख्यातेनैव क; विनियोगो युक्तः । सौष च मन्त्रस्य प्रयोज्यत्वेनावगतस्य कर्तृविशे पाकाक्षा भवति नेतरत्र । रूपमात्रा कापनस्यान्तरेणापि कर्म कालप्रयोगमध्ययनमात्रेणैव सिद्धत्वात् । आज्यग्रहणादि घास- दिश्यमाध्वर्यवम् । तस्मान्न यजमानेन प्रयोक्तव्या इति । उच्यते । याजमानेऽपि रूप- मात्रादेवान्तरेणापि कार्य प्रयोज्यत्वनावधारणादस्त्येव कपेक्षेति यनमानकर्तृत्वसिद्धिः । किं पुनस्तेषां प्रयुग्यमानाना प्रयोजनम् । उच्यते । यथैवाध्वर्युणा पदार्याः कर्तव्यास्त- थैव यममानेनाप्रमादार्थ मत्यवेक्षितव्याः । तपत्र मन्त्रा नाऽऽम्नायन्ते तत्रोपायान्तरेण प्रयोक्ष्यते, इह तु मन्त्ररित्यर्थवत्ता ॥ १७ ॥ ( इति द्वधानातानामुभयप्रयोज्यत्वाधिकरणम् ॥ ७ ॥)

·[०मा० (स मीमांसादर्शने। ११२१ [जातेच वाचनं न ह्यविद्वान्विहितोऽस्ति ॥ १८ ॥ सि. वाजपेये श्रूयते-क्लप्तीर्यनमानं वाचयति, उजितीर्यनमानं वाच- यंति, इति । अत्र संदेहः । किं ज्ञवाजश्व सों वाचयितव्य उत ज्ञ एवेनि । किं प्राप्तम् । अविशेषाज्ञश्चाज्ञवेति प्राप्ते, ग्रूमः । ज्ञ एवेति । कुन । न दाविद्वान्विहितोऽस्ति । यो ह्यविद्वानासाधिकृतः । सामर्थ्या- भावाद । ननु प्रयोगकाले शिक्षित्वा प्रयोक्ष्यते, सामर्थ्यावधिक्रियतेति । नेति त्रूमः । वेदाध्ययनादृत्तरकाले प्रयोगः श्रूयते । न प्रयोगश्रुतिगृ. होतं वेदाध्ययनम् । कुतः । अनारभ्य कर्माणि वेदाध्ययनं श्रूयते, तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति । संत्येतस्मिन्वचने, अग्निहोत्रं जुट्ठयात्, इत्येवमादिमिर्षदोऽध्येतव्य इत्येतदुक्तं भवतीति न शक्यते कल्पयि. तुम् । तत्र होममाने चोदिते वेदाध्यायी शक्त इत्यधिक्रियते, नावि. हान् । कियता पुनर्विदितेन विद्वानाधिक्रियत इति । यावता विदितन तो भवति यथोक्तं ऋतुपभिनिर्वर्तयितुं तावद्यो वेद स तेन ऋतुनाs. धिक्रियते । ननु बेदमधीयीतति वचनात्कृस्नो वेदोऽध्येतव्य इति भवति, न वेदावयवेनाधिक्रियत इति । उच्यते । ऋतूनां ज्ञानार्य वेदाध्ययनं यत्र ‘यनमानं वाच यति ' इति श्रूयते तत्राविद्वानपि खण्टशः शक्यो वाचयि. सुमिन्यनियमः । अथवा विद्वानस्वयमेव ज्यात् । तत्र प्रयोनकव्यापारवयी पवेत् । तामादविद्वानेव वाचयितन्य इति प्राऽभिधीयते । न ह्यविद्वान्धिहितोऽस्वीति । यदि कामतिपरिगृहीत वेदाध्ययनं भवेत्ततः प्रयोगमालेऽप्यघ्याय्येन । तत्वाधानपदनारम्य विधीयते । तस्मात्म्वाध्यायोऽयेतव्यः । इति । तथा सति पार्थापत्यमावासिद्धमेवेंद समापनिहन्ति न शिक्षणं प्रयुञ्जने । न च शिस्तो वेदो मवति । तम्मात्या- यो ये मन्याः पठितास्तेऽहत्वं प्रतिपद्यन्त इति नाविद्रुपोऽधिकारोऽत्र । शक्यते स तथापि संपवत्योनकव्यापारस्यार्यवत्ता सत्यामपि शकावप्रयुक्तो न यादिति । तथ भयोनार या भवति, यदि वा खण्डशः समयतेऽयवा बृहीत्यभिधीयत इनि यथे वर्ष कियता पुनर्विदितनेति-वैशेषिरादयः स्वशानेणाप्यनधिगनेनानवि. कारं वदानानि सष्टनिरूपणा पृच्छति । तत्र विद्वत्तायाः भवत्युत्पादनवारण प्रत्यक्षे. Sharanायायता विदिनमत्याह । यद्यपि स्वाध्यायग्रहणेन सकलो वेदः परि. न। िदर्शपूर्णमासी कुणिस्य ज्यौनिष्टोमिकमान्यनामगं न इचिटुपयुज्यत इनि, अनदपि नाधिकार व्यावयति, इष्विदना योग्यतायाः मित्यात् । तेन तया. . .

·११२२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाप्यसमैते- [अ०३पा०म०९) कार्यम् । तान्यस्मिन्ननी कर्तव्येऽन्यऋतुज्ञानं न धाय भवति । तस्मात्वत्वन्तरज्ञानमधिकारे नाऽऽदतव्यम् । कत्वन्तरज्ञानाय क्रत्वन्तर. ग्रन्थः ! सर्वे प्रतवः कथं ज्ञायेर-पृथक् पृथगिति कृत्स्नस्य वेदस्याध्ययन श्रूयते । तस्मात्स्वपदार्थज्ञोऽधिक्रियेतेति । तेनास्वपदार्थजस्य फर्मव नास्ति । क्थमसो वाच्येत । तस्मात्साध्यभिधीयते ज्ञ एव वाच- यितव्य इति ॥ १८ ॥ [९] याजमाने समाख्यानाकर्माणि याजमानं स्युः ॥१९॥पू. स्तो दर्शपूर्णमासो । तत्र यजमानकाण्डे फर्माण्याम्नातानि द्वादश, वसं चौपावसजति, उखा चाधिश्रयति, अव च हन्ति, दृपदुपले च समाहन्नि, अधि च वपते, कपालानि चोपदधाति, पुरोडाचं चाधिश्र पति, आन्यं च, स्तम्वयजुश्च हरति, आभि च गृह्णाति, वेदिं च परि- गृह्णाति, पत्नी संनह्यति, प्रोक्षणीवाऽऽसादयनि, आज्यं च । एतानि बै द्वादश द्वानि दर्शपूर्णमासयोः, इति । अत्र संदेहः । रिमतान्यध्व. योः कर्माणि, उत यजमानस्येति, कि प्राप्तम् । यजमाने समाख्याना. (कर्माणि याजमानं स्युः । विशेपसमारयानाद्याजमानानीति गम्पते । यथा पोपीयं नेष्ट्रीयमिति ॥ १९ ॥ जिनस्तावानेर स्वाध्याय । यावती सार. पठ्यते तन्नित्यकाम्यनैमित्तिकानां कर्मणा योपपन्नकालत्वान्न ज्ञायते क्तरक्दा करिष्यत इति । तत्र कदाचिद्यन्न पठित तत्क. रमार्थनानिमित्त वाऽन्योपजायते तन तदविद्वत्वादशक्नुवन्विहन्यते, तदानी वाऽधी• यानम्य नियमवदव्ययनासमवाममिश्च विशिष्टकियोपात्तवेदनिराकास्तादृश. स्याग्रहणाद्वगुण्यप्रसद्गः । कामश्रुत्यपरिग्रहाच्च सरिनारम्यवादविध्यधीतो वेदोऽ. सित इत्यवश्य ब्रह्मचर्यकाल एवं समस्तो वेदोऽध्येत यः | यदि तु कश्चिदशको नापीते सरलम् , अग्नहोत्रदर्शपूर्णमासमान क्यचिदधिगच्छति न तस्य तत्रानधिकारः । एवं च सनि बाह्यज्ञान दूरविप्रष्टमेव । यत्त्वात्मज्ञान, तेन विना प्रवृत्तिरेव नास्त्यतः सय मिनीयम् ॥ १८ ॥ (इनि-यानपेयादावमिक्षम्यत्र वाचनाधिकरणम् ॥ ८॥) । उखाधिश्रय यादीना द्वादशाना कर्मवद्वाना यानमान आध्वर्यवे च पठिताना खा. नात्मप्रवदुभाम्या प्रयोत्तु मशक्यपाद्यानमानसमारयानाद्यनमानक त्वमिति ॥१९॥ ५ वादाद दानि, इनि पा० १ १ अननियनि-अध्यायानध्यायते, विम्योपाध्यायते, इया. दयोऽध्यायनाहगमता नियमा३ पर्थ ।

·। Pleपा. (40100 मीमांसादर्शने । ११२३ अध्वपुर्वा तदर्थो हि न्यायपूर्व समारयानम् ॥ २०॥ सि. अध्वर्युर्दा बुर्यादेतानि । तदयों व वयुः पत्रिीत इति समारयाना दवगम्यद । आवयव एव सर्व उमे पदार्याः समानानाः । यानमाने, एप द्वतोन्यते । ददना च समभ्यासप्रिया । तबाध्ययः पदार्थान्क शिष्यति, यजमानेनापि समस्यासीकरणमित्येतदशक्यम् । तत्र, अङ्गगुणविरोथै च तादर्थ्यादिवि दतागुणो नायितव्यः । तस्मादा- ध्वर्यका पते पदार्या इति । यदुक्तं समायानादिनि त परिहर्नव्यम् । उच्यते । न्यायपूर्व समारपानं, समारपानावनमानेन इंदता संपाद- यितव्या । इदं न च संपाठयेति यजमानो यात् । पुचियात्र पदार्थेषु यजमानस्यानुपन्त्रणम् । तनिमित्ता समारया भविष्यति । अपूर्व त्वपकृप्येत । यदुक्तं, या पोत्रीयं, नेष्ट्रीयमिति, एवपापीति । तदुत्पते । युक्तं वत्र, विशेषतयार पानात् । इह तु दवा पानमानी. पा, पदार्या स्वाध्यका एव । तस्माददोपः ॥ २० ॥ [३०] विप्रतिपेथे करणः समवायरिंगेपादितरमन्य. स्तेषां यतो विशेषः स्यात् ॥ २१॥ सि. अनुत्पन्नाना द्वद्वत्वापादनाशवे विधायशामावाच पा याजमान एवोत्पत्ति वितहि । आध्वर्यवे । च वर्षीकामा तदर्थश्च परिश्य इत्यवगते परि न द्वंद्वान्नानवेलायामपेक्षाऽन्तीति यनमानवर्तृत्वानुपपत्ति | तर म्वरूपम्यामति यनमा. नगंबन्धे तद्वता क्य यानमानी क्रियेत । न च सा वर्धन्तरेण नियमाणाना समवति। समापन्नकरणं हि द्वंद्वता । न चान्यातका नियामन्य समासना क समर्थ । न घ समासनकरणानुरोधेन नियादरूपमपि यानमान समवति । अनोऽङ्गगुणविरोध यो- याचदप्याध्वर्यमेव । यनमानस्तु मारयिष्यति हद्वनामिति माग्यातना ॥२०॥ (इतिद्वादशद्वद्वानामाववाधिकरणम् 11 ९ 11) (म.१२ पा.३.९म. २७) र क्यमिति पाटस्नु पमिदपि नापरभ्यते । पर लास्यापति 'इत्यादिवस 'नावयुः पदार्यानदि मान्यप्र पन्या पाना भएस यमायते विशिनापाटाभन कमिन्यदिशामिनि माति । १(म.पा. • .. .."मलादति ।

·सत्त-वातिय शाघरभाश्यसमेते- म०प०८.१६] अस्ति ज्योतिष्टोमै पशुरनीपोमीयः । तस्य यूपस्य परिष्याण मन्त्रा। एक अध्वर्योः, परिवीरसि, इति करणः । अपरो होता, युवा सुवासाः, इति क्रियमाणानुवादी । तयोचोदकपरम्परया कुण्डपायि. नामयनं प्राप्तयोर्भवति संदेहः । कः पुनरसौ । तत्र ऋत्विक्समास आम्नातः, यो होता सोऽध्वर्युरिति । किं करणमा-वर्यवं होता पुर्यात, किं हौत्रं फ्रियमाणानुपादिनमिति । किं प्राप्तम् । अनियम इति । इति प्राप्त । उच्यते । विमतिपेघे फरणः स्यादाध्वर्यवः परि वीरसि, इति । न फ्रियमाणानुवादी, होतुर्युवा सुवासा इति । कुनः । समवायविशेषात् । द्वौ तत्र समवायो, होतुश्चोदफेन हौत्रेषु, प्रत्यक्षवे- ' परिषीरसि'युवा सुवासाः' इत्येतयोः करणक्रियमाणानुवादिनोरध्वगुणा होत्रा च युगपत्यकृता प्रयुक्तयोः कुण्डपायिनामयने हौत्राध्वर्यवयोरेककर्तृकत्वादशके. रवश्यावहेयेऽन्यतरस्मिन्क्तरः प्रतिगृह्यतामिति संदेहः । तत्रानियमः मानोति । यहा होतुः सिद्धस्वरूपस्याऽऽध्वर्यवविधानादजह स्वधर्मतया होत्र एव युक्त इति प्रावेऽभिधी यते । एतस्मिन्विप्रतिषेध करणः प्रयोक्तव्यः । कुत. । समवायविशेषात् । केचिढाहुः । प्रधानप्रत्यासत्तिः समवायविशेष इति । बहिरङ्गो ह्यारादुपकारकरूपत्वास्क्रियमाणानु वादी, करणम्त्वन्तरङ्ग इति । तदकारण, यदि हि प्रधानद्वारेणाङ्गेषु कर्ताऽवतरेत्ततः सनिकर्षविप्रकर्षावुपयुज्येयाताम् । स तु समाख्यया चोदकेन च प्रधानप्वनेषु चावि. शेषेण लक्ष्यते । न च कश्चिदङ्गगुणविरोधन्यायः । उमयोरङ्गत्वाविशेषात् । न न संनिपातित्वेन क्रियान्तरगतमारादुपकारित्वं दुर्बली क्रियते । न चायमतीवाऽऽरादुपक्य- रकः । क्रियमाणपरियाणामृत्यविच्छेदेन दृसंम्फारजननात् । तस्मादानुमानिराखौ संबन्धात्प्रत्यक्ष वनवाऽऽवयवम्य समवायस्य विशेपो भवति । कथम् । एपा छत्र वचन यक्ति. । यदुत होत्रादयः श्रुतिवृत्ता अध्वर्वादिशब्दलक्षितेपु कर्मसु विधीयन्ते । तन हौत्रसंबन्धो होतुरानु मानिक आध्वयंवसंबधातु प्रत्यक्षः । यत्त्वनहत्स्वधर्म एवं होताऽऽध्वर्यवेण संवत्यत इति । संवध्येत, यदि तत्प्रयोगमात्रकृतमेवास्य होतृत्त भवेत् , यदि वा हौत्र प्रत्यध्वर्युविधीपेत, होतार वोद्दिश्याध्वर्युकर्मविधिवेन् , न तु तत्सर्वमस्ति । होना तावद्योग्यतामात्रेणावधारितः सत्यपि च कर्मनिमित्तत्वेऽन्यानि सहस्राणि नदुपलक्षणं करिष्यन्ति । न च होत्रं प्रत्यध्वर्युविधिरिह, होत्र-वर्युशब्दयो. रत्यन्तविभिन्न पुरुषपचनयोर्मुरयमामानाधिकरण्यामावादन्यतरस्यावश्यक्तनीये लक्षण- (य. १२ पा. १ अ. ९) अनत्य इति शेषः ।

·११२५ १०३पा० (१०१०] - मीमांसादर्शने । . वृत्तत्वे. विरोधनिमित्तत्वाल्लक्षणाकल्पनायाः प्रथमोचारित होतृशब्द किंचिदपि कल्पनाबीज न पश्यामः । तेन ' मुख्यं वा पूर्वचोदनात् ' इति तं स्वार्थवृत्त. मेव गृहीत्वाऽध्वर्युशब्दः कर्मलक्षणार्थोऽध्यवसीयते । तत्रापि तदुद्दिश्य होता विधी. यते, तद्धि ऋत्यर्थेन प्रयोजनवन्न तथा कर्मा । प्रधान चैवजातीयकेद्दिश्यते । ततश्च गुणमृतो होतोपादीयमानो यः प्रधानाविरोधी धर्मस्तन्मात्रयुक्त एव संवध्यते । यदि तु होतुराध्वर्यवं विधीयत ततस्तस्य कर्माविरुद्ध तत्प्रवर्तत इति न किंचिदपि होहापयेत् । अपाकृतकर्तृसंस्कारत्वप्रसहाच्चाऽऽवयवस्य नैवं संवन्ध इति पक्षान्तरमवलम्बितम् । तस्मादाध्वर्यवंसंबन्ध एव प्रत्यक्षः प्रधानं चेति सिद्धम् । अत्र चोदयन्ति । नैवात्रान्य- तरस्यापि मन्त्रस्य होतृसंबन्यो वाषितव्यः । कुनः । एककालप्रयोगे हि विरोधो मन्त्रगोर्मवेत् । करणः प्राक् क्रियातस्तु परतश्चतरः स्थितः ।। : करणस्य हि । मन्त्रान्तेन कर्मादिसंनिपातः' इत्यनेन न्यायेन प्राक्परिव्याणात्य- योगः । क्रियमाणानुवादिनस्तु तस्मिन्क्रियमाणे । तेन द्वावपि प्रयोक्तुं समर्थो होतेति । नेतदस्ति । क्रियमाणता नाम , संकल्पादेः कारकप्रचलनात्प्रभृत्यासमाः । अतश्च पूर्व पदार्यसमाप्त्येव पर्युपस्थापितं चत्परिव्याणं वर्तते स एव दीर्घः समन्तः क्रियमाणा- नुवादिनः कालः । एवमपि कारणस्य तादृशादेव प्राक्प्रयोगादविरोध इति याच्येत । तन्न । न हि 'परिवीरसि ' इत्ययं संकल्पं रशनादानं संनिहितं वा य्पमवयक्रिया- मात्रपवृत्तं वा परित्याग शक्नोति प्रकाशयितुम् । तस्मात्प्रधानक्रियारम्म एव यूप- समीपस्थेन प्रयोक्तव्यः । नन्वेवमपि दीर्घकाले वर्मण्येकदेशे करणमेकदेशे च क्रियमाणा. नुवादिनं प्रयुञ्जानो न विरोत्स्यते । कथं न विरुध्यते । यदा : यूपाय परिवीयमाणाया. नहि.' इत्यनेन पाठक्रमाकरणः अपसामर्थ्याचेतरो युगपदेव माप्यते, न च क्रियक- देशे क्रियमाणानुपादिनः प्रयोग इत्यस्ति प्रमाणम् । स हि रशनादानानन्तरं प्रयुक्तेन भेपेण प्रयोनितः दीर्घत्वादापरिव्याणसमाः कालमवरणद्धि । तदन्तराले चाऽऽध्वर्यव आपनो न कर्यचिदविरोधेनावतिष्ठते । ननु च युगपाकालता बाध्यतामेककर्तृत्वं वेति वरं पदार्थप्राप्तघन्यत्वात्काल एव बाधितुं नान्तरः कर्तृसंबन्ध इति । मवेदेतदेवं, यदि - . १(य. १२ पा० २ १० ८ मु. २५) २ तै--होतृशन्दमित्यर्थः । ३ तदुरिस्य. भावयुपदरक्षिताधयुकायमुदिइयेत्यर्थः । ४ (अ० १२ पा० ३ ० १० म. २०) एवमूलस्य. मध्यमावयवः।

·११२६ सतन्त्रवार्तिकशावरमाप्पसमेवे- म०पा०८१०१०] णेनाऽऽश्वर्यवेपु, यो होता सोऽध्वर्युरिति । एवं प्रयक्षमध्वयोः कार्ये घोयते । प्रत्यक्ष चानुपानादलीयः । तस्मादावर्य करणं परिवीर. सीति होता छुर्यात् । अथ हा विरुद्ध फुर्यातू । इतरमन्यस्तेषां यतो विशेपः स्यात् । अन्यो होतृपुरुष एव स्यात् । यस्याच्याप्तता, भाधान्यविशेपो वा ॥ २१ ॥ । प्राकृतकाल बाघमानौ मन्त्री स्वकार्यान्न प्रच्यवेयाताम् । तयोस्तु य एवं कालान्तरे प्रयुक्तः स एव म्यमामर्थ्यप्रतिपाद्यादर्थात्प्रच्यवते । सोऽय लिङ्गविरोध आपद्यते । ननु च 'यो होता सोऽन्वर्य " इत्यनया Qत्या लिङ्ग वा येत । पाध्येत, यदि श्रुति स्यात् । वाक्य स्विद, तदपि लक्षणया । न ह्यत्र कम्यविच्छन्दस्य श्रवणादिद गम्यते हौत्रा ध्वर्यये समानकर्तृक इति । किं तर्हि । होत्रध्वर्युशब्दसामानाधिकरण्यात् । सर्वत्र चेष संबधो वाक्यलक्षण इत्युक्तम् । तत्रापि चावयुशब्दस्य कर्मलक्षणार्थत्वाद्विपकृष्ट ता । ननु लिगमप्येतचोदकापेक्षित्वाद्विप्रकृष्टतर मवेत् । वाक्य ह्ययविप्रकर्षाष्टिलेन बाध्येत । स चेह विपरीतोऽर्थविप्रार्प । न हि बोदके नाप्राप्तयोमन्त्रयोरेकालपयोज्यत्व गम्यते । तम्मादेवकर्तृत्वमेव बलीय इति । उच्यते । सत्यमिह नोदकाङ्गीकरण, तत्तु मन्त्रस्वरूपे न लिहे । द्वयोरपि च तदविशिष्ट, प्राप्ने तु मन्त्रद्वये लिङ्गमापदेशिकेनाविशिष्टम् । स्यादेतदेव यदि चोदक पापयेत् । स तु प्रत्यक्षवाक्यशिष्टसमानकर्तृत्वविरोधिमन्त्रद्वयं भापयितुमेव न शक्ष्यति । यद्यपि हि वाक्य लिङ्गम्य नेष्टे, चोदाम्य तु स्वरूपमापणे पश्चाद्भादिनमपि विरोधमाटोच्य शप निरोवं कर्तुम् । ततदिछन्नमूलत्वालिङ्गस्य दुर्बल- तेति । उच्यते । स हि विरोधवेशया बाध्यते । न चानवगतो विरोधो बाघकारणं भवितुमर्हति । तदिह चोदप्राधिलाया न कश्चिदपि विरोधो लक्ष्यते । यातु प्राप्ते विरोधम्तत्र लिड्ग ववत्तमित्युत्तमेव । यदि चार द्वयोरपि समानत्वं वाक्येन 'विधीयेत तनोऽप्येतस्य बलीयन्दमुद्भाव्येत । इह त्वाचवम्य होना सह संबन्धी विधी- यने । न होम्यापि । स हि चोदकेन प्रामाति । तेन यदि प्रत्यक्षवादेतम्य वाघ. फत्वे तन समास्य'कृतमेव म्यमाणानुवादिनी होतृमबन्धाधनम् । एव च सात लिङ्गवाक्ययोरविरोधात किंचिदपि बाघिरते । आध्वर्यवप्रयोगश्च सेरम्यति । यथा तु टिट्सनलीयमत्वमाश्रितमापीत्तयाऽन्यदेवानिष्टमापयेत । यो ह्यम्य वाक्यस्य विषय स बाध्येन । न चाम्य होतृहौवमान्यो विषय | कम्तर्हि । होनाध्वर्यवसबन्ध । ततश्य १५त्या--सामानाधिकरण्यामिझ्या श्रुत्पत्य । २ (५. ३ पा. १.६ इत्यो। विप ।

·(म.पा. ८१०१० मीमांसादर्शने । ११२७ [११] प्रैपेषु च पराधिकारात् ॥ २२ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र भैपाः समानावा। प्रोक्षणीरासादय, इध्मावहिरुपसादय, सुवंच सुचश्व संमृदि, पत्नी संनद्याऽऽज्येनोदे. दीति । तत्र संदेहः । किं य एवं मैपे, स एव पायें, उतान्यश्च पेड. न्याय प्रेपाय, इति । किं प्राप्तम् । एक एव पौपार्थयोरिति । कुतः । समाख्यानात् । अन्य इति चाश्रुतत्वात् । नन्वात्मनः प्रैपो विप्रतिषिध्यते । उच्यते । न प्रेपो भविष्यति । मातकाले लोटं वक्ष्यामः। आह । प्राप्त. कालेऽपि सति युष्मदादिष्वेवोपपदेषु मध्यमादयो व्यवस्थिताः । न पुरुषसंकरो भवति । उच्यते । सत्यां विवसायां युप्मदादिपु मध्यमा. दयः। यदा तव प्राप्तः काल इति विवक्ष्यते, तदा युष्मद्येच मध्यमो नाम. दिशेपे था । यदा खलु क्रियायाः प्राप्तः काल इत्येतावद्विवक्ष्यते, न तब मम वेति न वदो युप्मदादीनामनुरोधेन मध्यमादयो भवितुमर्हन्ति । ययारकृत्येव प्रयोग: स्यात् । तस्मात्समात्याक्लपमेवाऽऽत्देिशिक संवन्धं बाधित समवायधिशेपारकरणः प्रयोक्तव्य इति सिद्धम् ॥ २१ ॥ (इति-होतुः करणमन्त्रानुष्ठातृत्वाधिकरणम् ॥ १० ॥) भषस्य पार्थस्य बाऽऽश्वर्यवसमाख्यातुल्यत्वादध्वर्युप्रयोज्यत्वेऽवधारित कयमा. स्मन: अप इति चेदाह-नवार्य प्रेपः । कि तर्हि । प्राप्तकालतायां लोटं वक्ष्याम इति । प्रेपवादी वाह-प्रत्यगात्मविषया माधकालता विवतिता हन्तोत्तमपुरुषेया भवितव्यम् । न हि परविषययुष्मदर्थमन्तरेण मध्यमपुस्पो लभ्यते । मेपे तु स्वभावतः परविषयत्वात्सुलम इति । परस्त्वाह-यदा समाख्यागतासमानकर्तृत्वात्पबुद्धिरपनीता तदा मासकालत्वमभिधीयमानं कि क्रियाणामभिधीयतामुक्त कर्तृगामिति क्रियाणामित्येव गम्यते । ता हि चोदितत्वात्प्रयोजनवत्यः प्रथमतरं प्रतीताः । तामा चानुष्ठानार्थ प्राधकासत्वस्मरणं दृष्टार्थम् । वर्तुमासकालमकाराने तु सर्व विपरीतम् । माल्यातेषु च प्रथमादेः पुरुषस्य कस्यचिदवश्यमाविश्वानान्तरीयरकृत एव मध्यमपुरुषो भविष्यति । क्रियव नोगते तव प्राधकाल इति । यदि च कर्तुः प्राधकालत्वमुच्येत ततः किं कर्तु, मिति साकाझमेव स्यात् , अथ प्रोक्षण्यासादनादि कमिति, तथा विशिष्टाप, आध्ययवे करणमन्ने होना क्रियमाणे द्विद्ध नियमाणानुवादिनं कः प्रयुजीयादिति सहकाया होत पेषु स एव कधनान्तरणोऽयादिः, तस्य वा कार्यान्तरल्यापृतत्वे बहिरगो या तृतीया देः प्रयुजीयादित्येवं समाधानार्थस्य ‘इतरगन्यस्ता यतो विशेष. स्यात् 'अयुत्तरसूत्रा. पयनस्य च्यात्यार्य ' अथ दो विदं द. पर्यात् 'हयादिमा वार्तिकारोशितम् । तदुपेशानि- दान तु फुटपाविनामयने होतपुरपामा मारणावारमावस्तुनामकना श्यागामपि पचना- कार्यान्तरन्यातलेन तारापुरुपाभावामहोदाहरणानुपयोग दरम्यम् । २ इतीति-अध्याहिपत इति शेषपूरणम् ।

·- ११२८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [म.पा० (०११) न चेदं युगपदिवसित शक्यते । पदार्थस्य प्राप्तः फारः, तव चेति । मिद्यत हि तया वाक्यम् । तेन यदि वा निर्माते पदार्थराले तब कार इति शक्यवे वदितु, यदि वा तवेत्ति निनाने पदार्पस्य काल इति । वत्र पदार्थस्य कालरो वदितव्यो न तु युप्मदर्थस्य । तेन हि स्मृतेन प्रयोजनम् । स हि कर्तव्य इत्यवगतो न तु युष्मदर्यस्तया । तस्मात्स माख्यानादध्वयोरेव प्रेपरपापिति प्राप्ते, ब्रूमः। षेप्चन्योऽन्यस्तदर्थे- विति । दुतः । पराधिकारान् । परम्मिन् हि पे, उपपयते, नाऽऽत्म- नीति । आह । ननुक्त प्राप्तशाल भविष्यतीति । उच्यते । न संभवति भेपे प्राप्तकालवा न्याय्या । तम्मागुष्मदयों गम्यमानो न विवक्षित इस्युच्यते, समवनि चात्र पार्थ । तस्मात्प्रेपः । अपवेदन्यः पार्य इति सिद्धम् ॥ २२ ॥ गाद्वाक्यमैद म्यान् । तम्मा-पि रियाया प्रवकलत्व प्रवाश्यते । अयापि षोऽ. यमाश्रीयते तथाऽप्यात्मानमेव क्यचिन्छरीरशारीरिण रवम्यान्तराणा वा भेदेन प्रेपर्क प्रेभ्य च व्यपदेश्यनीति समानर्तृत्वे प्रावे, नुम । प्रेषेषु चेतरमन्य कुर्यादिनि सबन्ध । कुत । स्वभावे व तेपा परविषयत्वात्परिक यवन् । यत्तु नेवाय प्रेष इति । तटयुक्तम् । मन्त्ररूप देव प्रेपप्रत्यत्पते । या हि समानतया त भाधने तेन समास्यया लिङ्ग बावित म्यात् । न च प्रसायनया लिङ्गविरोध परिहियते । मध्य. मपुरुषार्थम्यासपादनान् । न च शब्न नरेण - पाता शिव रक्यते पतु तब मात. काल इति । यद्यपि च शक्यते थाऽप न दृष्ट पश्चिर्थ स्यात, স্বস্তি शम्य प्रयोगम्य । तथाऽमम-परिवरना मपर दृष्ट प्रयाजन, गोगतान स्थिी । मुम्य न कार्य मन्त्राणामित्यवव र म् । श्च यद्यपि प्राप्तकालनायामेव टोट्, तयाऽपि परस्यैव सा का यन इनि न पर पिक रो निवर्नने । न च वाक्यपेदी विशिष्टार्थमेषणात् , अवश्य च न दिन ऽम्यूपर, या, पोपपदोपा नात् । न धेपटोपात्तोऽनेकोऽयों वय मिनी । मबस्य पुनियाकमस्योपग्रहस्पविशे. पमावनाना युगपदुपाटानम्यापरिहार्य वात् । न १८श विशिष्टविधान क्वचिन्नाभ्युपगन्त. न्यम् । प्रासक रत्वे व नियायुष्म ५५ ३ २ द्भन शक्ति काप्यत । पद्ध तम्य नित्यमेव युष्मदर्यविषयत्वा-म यमस्य ऽनुवाद । एव पेषां समास्याऽनुगृह्यते । तम्माटिन समाम्यात्राघादन्य -पो न्याय दिने ।। २२ ।। (इपिपायनिक व वितरणम् ॥ ११ ॥) , बाश्यभेदविरमान +1 ग रखलक्षणभद स्वादिल । १.पा. २.१)tam I. ए" ममा पापमम ल्य वयं । १ ·(अ०६पा ० ८१०१२] मीमांसादर्शने । [१२] अध्वर्युस्तु दर्शनात् ॥ २३ ॥ पू. अथैवं गते, इदं संदिह्यते । किपध्वर्युरनीध प्रेष्येदुतानीदध्ययुमिति । अनियमोऽविशेषादिति प्राप्ते, ब्मः । अध्वर्युरुक्तप्रैपार्यकारी स्यात् । कुतः । दर्शनात् । दर्शनं भवति, तिर्यश्च स्मयं धारयेत्, यदन्वञ्च धारयेद्दजो , स्यो बजेणाध्यर्यु क्षिश्वीतेति । यः प्रेष्यति तस्य हस्ते स्फ्यः । स्फ्येनावयु क्षिण्वीतत्यन्यपध्वर्यु प्रेपकाद्दर्शयति । तस्मादग्नीध्वर्यु प्रेध्येदिति ॥ २३ ॥ गौणो वा कर्मसामान्यात् ॥ २४ ॥ सि. नेतदस्ति, अग्नीधः पोऽश्वर्योः पार्थ इति । कि खलु, अध्वर्यु- रेवानी प्रध्येत् । एवमध्वर्युणा प्रैप: पार्थश्वोभावपि कृतौ भविप्यतः । Rध्वर्यवमिति समाख्याऽनुग्रहीप्यते । तस्मादयुरेव मुख्यः स्यात् । किमस्य मुख्यत्वम् । यदनेन सर्व कर्तव्यं समाख्यानादिति । अथ यदुक्तयध्वर्युः प्रचरिता दृश्यत इति । तदुच्यते । सत्यं दृश्यते । न त्वस्य पार्थकरणे प्रमाणमस्ति चिन्त्यमानम् । तस्मादेतन्मिथ्यादर्थ- नम् । यस्य हि दर्शनस्य प्रमाणं नास्ति, व्यामोहः सः । यथा शुक्ति. कायां रजत विज्ञानम् । अस्ति स्वग्रीधः पार्थ करणे प्रमाणम् । तस्मा- दामीधः प्रचरिता प्रचरितरि चाध्वर्युशब्दो दृश्यते । तस्माद्वौणः, आध्वर्यवे वेद समानातारपदार्थान्करोतीति कृत्वाऽध्वयुरित्युच्यते । यदवञ्च धारयेद्वजे [ वयं लिपीन ' वोऽवयु सिपवीतेति वा पाठः । स्फ्यस्य धारणं तावदग्नीध एकान्तेन । स चवथु विवीतेति वदन्ननीय स्पयवन्त मेपर्क दर्शयति । का स्वस्य प्राप्तिः । उच्यते । • अङ्गगुगेविरोधे च तादात् ' इत्यनेना- दवापस्य कर्तृलोपो युक्तो न प्रयागस्य । महश्च पार्था एको निगदः । तेन • भूयसा स्या सधर्मत्वम् ' इत्यपि पार्येऽभ्यरित परिपालपेऽनत ॥ २३ ॥ मुख्य वा पूर्वचोदनात् ' इति प्रायन्यात्प्रेषे समाख्यातः कर्ता युक्तः । न हि तदानी विरोधः कश्चिदस्ति । तस्मिस्तु प्रयुक्तेः विरोधा-याऽन्यो भवति । प्रयोन. कस्य च प्रयोज्यव्यापारेऽपि कर्तृत्व न विहन्यत इत्युभयानुग्रहः । इतस्था हि प्रेपेs. त्यन्तबाध एवं ग्यात् । न हि स तेन कृतो नापि कारतो भवेत् । तस्मादध्वर्युपेपि. तोऽमीकुर्यादिति । विजेणानर्युम्' इति चाऽऽशीघ्रमेव तत्कार्यापतेरभिधास्यति ॥२॥ ( इति-प्रेपस्याऽऽध्वर्यवत्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥)

·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमैते-- [अ०३पा० ८२०१३ भाग्नीध्र इति । तस्मादाध्वर्यवः पः आग्नीध्रः पार्थ इति ॥ २४ ॥ [१३] ऋत्विक्फलं करणेवर्थवत्त्वात् ॥ २५ ॥ पू. दर्शपूर्णमामयोरामनन्ति, ममाग्ने चर्चा विहयेष्वस्त्विति पूर्वमनिं परि. गृलानि, इति । तत्र संदेहः, किमृत्विषफलमाशासितव्यम् , अग्ने वर्गों विहवेष्वस्त्विति, जत यजमानस्येति । किं प्राप्तम् । अध्वयोवेति । कुतः । एवं श्रुतिराहता भविष्यति । इतरथा लक्षणा स्यात् । आत्मना यजमानं लक्षयेत् । तस्मादृविवफलमाशासितव्यामिति । कोऽर्थः । अनया समिधा पार्यमाणेऽनौ यागः संभविष्यति । तत्र विहवेषु- स्पर्धास्थानेषु, अहं वर्चस्वी भविष्यामीत्यध्वयोर्वचनम् । एवमुत्साही भविष्यतीति ॥ २५॥ स्वामिनो या तदर्थत्वात् ॥ २६ ॥ सि. यजमानस्य वा वचनं, तदर्थत्वाकर्मणः । यजमानार्थ हीदं कर्म साङ्गम् । उपग्रहविशेषात् । साङ्गस्यास्य प्रयोजनं यजमानस्य फल. निप्पत्ति ध्वर्यो: सुप्रचरितुरपि यशः । किमतो यचं, फलसं. . ययवावरणेषु यत्फल तत्प्रकरणस्थ कोत्यंत नान्यत्कल्प्यते तथा । ममाले वर्षों विहवेवस्तु ' इत्यादिप्वपि । तं तु यजमानेनैव प्रयुज्यन्ते तस्यैव च फलमित्यवि. रुद्धाः । करणाः पुनरेकान्तेन कर्मसमानकर्तृकत्वादाध्वर्यवाः । तेर्यद्यध्वर्युणा प्रयुज्यमा. नर्थनमानस्य फलमभिधीयेत ततो ममेत्यभिधानं विरुध्येत । कीदृशं त्वध्वयोंः फलम. नद्यत इति, तद्भावमावित्वमात्रेण सुप्रचरितृत्वयशः । तञ्च तस्योत्साहं करिष्यतीति निरूपयति ॥ २५ ॥ भवेदमकरणवदुत्साहार्य फलं सकीर्यते । किं तहिं । मन्त्रवर्णानित्याद्गाश्रय फलमवकल्पते । क्थम् । व्यतिरिक्त क्रियासाधनत्वेन हि मन्त्रश्चोदितस्ता वा तत्सं. बन्धि वा विचित्प्रकाशयन्नङ्गमावं गच्छति । तस्मादिह यद्यश्वर्युयशः संकीय॑ते नै तेन सकलेन मन्त्रेणा-य-वाधान साधितं स्यात् । न हि तत्प्रकाशनमग्न्यन्वाधानमा ·[१०३पा० (२०१३) पीमांसादर्शने। कीर्तनात्फलकर्तव्यता गम्यत । तदेतदम्पन्चाधानं यजमानस्य फल. संकीर्तने क्रियमाणेऽनेन मन्त्रेण फलसंबन्धात्मकाशितं कृतं भवति, नाध्वर्युपशाफीर्तनेन । तस्मांधजपानफलपाशासितव्यमिति । अथ फस्पाम याजपान एप मन्त्री भवतीति । उच्यते । अग्न्यन्वाधान समाख्ययाऽऽध्वर्यवम् । वैचवंगुणो मन्त्रः करोत्याध्वर्यवः। स उच्यतेऽ. नेन यन्णेति । तस्मादाध्ययको मन्त्रः । मम पर्थोऽस्त्वित्यपि पनमा- नस्य वर्ची ममेति व्यपदिशति लक्षणया। यया राजनि जयं वर्तमान सैनिका अस्माकमिति व्यपदिशन्त्येवम् ।। २६ ।। पेक्षितम् । यधपि नावाप्रधानफले प्रकाशयथाऽपि न संबध्येत किमुत कर्मकालानी. परिकानुनिष्पादिवाझऋविग्यश.प्रकाशनेन । तस्मात्सूक्तयाकन्यायेनैव चोदितमन्त्रक रणत्वान्रायानुपपत्याऽन्यन्वाधानाय फलमेतत्कल्प्यते । यास्त्वाशिपस्ताः साक्षात्प्रधा- नागमिति तफलप्रकाश नवाझं भवन्ति । यदि पृथक्फलं साधयेयुस्ततः संयुक्तत्त्वा. देव प्रकरणेन क्रत्यङ्गमाव गच्छेयुरिति वैपन्यम् । आह | सत्यपि पृथकालत्वे ममशब्दे- नावात इति व्यपदेशन्यायेनाऽऽध्वर्यवमेव प्राप्नोति । उच्यते । लिनेनाऽऽध्वर्य- वत्वं प्रामोत्यात्मनेपदश्रुत्या याजमानत्यम् । अशोभयानुनहा करमाकर्माणि - यान. मानमेव न भवति । तथा ति हि ममशब्द आत्मनेपदं चोमयमपि न विरोत्स्यत इति । तदस्ति । यदि ह्येत मन्त्रपूर्वकं कर्म भवेत्तत एवं नियम्येत । प्रथमं वेतदुत्प. धमानं केवलकावर्धत्वमतीतरविरुद्धाध्वर्युसंबन्धं समाख्यानात्प्रतिपद्यते । मन्त्रमानं यान. मानमिति चेन्न । कर्मणाऽऽकृप्यमाणम्य तत्समानकर्तृकत्वनिगमात् । फलमपि ताकृष्येत । आकृप्येत, यद्यात्मनेपदेन न प्रतिबध्येत । तत्राऽऽत्मनेपदम्य बाधासंभवादोणत्यप्रकारा. नुपपत्तेश्य मन्त्रगत एव ममशब्दोऽध्याहारेण वा पूर्यते गौणो वा यवति, मदीयस्य यममानस्य मद्रूपस्यैव वा यजमानस्य वर्षो विहवेष्वस्त्विति । तस्माद्यनमानफलमेतदिति । ये च यनमानवकमेवान्यन्वाधान पक्षे वदन्ति तेषामित एव मन्त्रवर्णाद्धान्तिः । अथ तु किंचितवनमुपन्यस्यन्ति तथाऽपि किं कर्मविकन्यवरफलमध्वर्युगजमानयोविल्सने किं वा फळे नित्यमेव यानमानमिति विचारः ॥ २६ ॥ १ तप गुणो मन्त्रो य श्रोत्यापर्यवं स उच्यतेऽनेन मन्त्रणनि पा०।२ (३० पा. ०५) अगस्येनेति शेषः । ३ सयुशत्वादिति-' असंयुकं प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थिवान् 'दि. प्रकरणाधिकरणोक्तन्यायेन लिड्गादिविनियुकैपु प्रकरणीवनियोज्यत्वासमवादि वाय. : ४{२.३ पा. भ. ५ ० १४) अप्रत्येनेति शेषः । ५ ये च यत्यसूत्रकारा इत्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिषशावरभाष्यसमेत- भ०३पा०८१०१३) वे लिइन्दर्शनाच्च ।। २७॥ लिङ्गमध्यमुपर्य दर्शयति । एव ह्याह । या काचन ऋत्विज आ. शिपमाशासते यजमानस्यैव सा, इत्याशिपो यजमानार्थकता दर्शयति । तस्मादपि चूपी यजमानफर मासितव्यमिति । पक्षोतमेव भयो. जनमिति ॥ २७॥ [१४] आर्थ तु फल तेषां स्वामिनं प्रत्यर्थवत्वात् ।।२८॥ सि. इद्र समधिगतं, करणेषु मन्त्रेषु स्वामिनः फलमाशासितव्यमिति । दिपेप एवात्सर्गः। नेत्याह। कचित्विनामपि फलमाशासितव्यमिति, यर कर्मार्थ फलम् । यथा, अग्नाविष्णू मावायवसामिपं विजिहायां मा मा सताप्तम, इति । असंतप्तोऽध्वर्युः फर्म नोति पर्तुम् । धर्मसिद्धि. यजमानम्योपकारिति, ऋविफलमाशासितव्यमनि ॥ २८ ।। व्यपदेशाच ॥ २९ ॥ यत्र च व्यपदेशो भवति, तत्राऽऽत्विजम् । दक्षिणस्य हविर्घान- म्याधस्ताच्चत्वार उपरवा. प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तरालाः । तत्र हस्ती प्रवेश्याध्वर्युर्यजमानमाइ,मिति । स आइ, भद्रमिति। तन्नौ सहेत्यध्वर्यु: प्रत्याहेति व्यपदेशो भवत्यध्वयोर्यजमानस्य च । तन्नो सहेत्युभयोर्व- चनमयजमानयोः । तस्मादध्वर्युफलमाशासितव्यमति ॥ २९ ॥ सर्वाशिफात्विम्प्रयोज्याना यजमानाव-धानुवाद एवमकाल्पिप्यते ॥ २७॥ ( इति-करणमन्त्रप्रकाश्याय याजमानत्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥) यत्तम उपादि फ्ल वर्मप्रयोग एवोपज्यते त्यजमानेनापि तप्यत एवेति नाss. त्मनेपदेन विरध्यते ॥ २८ ॥ 'व्यपरेशादितरेपाम् ' इत्यत्र बाणगतमुदाहतमिह प्रस्ताववशेन मन्त्रगतम् । तद्धि केशेन रुप्यमान काचिदुमयोन शक्यने पयितुमित्याशड्का स्यात् । कल्पनाहेदस्तु युगप प्रवृत्तेरविशिष्ट इति न किंचिगौरवम् । अथ कस्मान्नोमावेव प्रयुञ्जाने । यदेकेनापि प्रयुज्यमान शमोत्येवोमरगामि फ्ल प्रकाशचितु तदा सिद्धेऽर्थे न किंचिदुमय करवेन प्रयोजनमातीत्य वर्यनियम ॥२९॥ (इति-वरणमन्त्रेषु कोपयो गमक इयमानफ्लम्य मत्विगामित्वाधिकरणम्॥१४॥) १ अति चिनास्ति । २ (०३ पा• ८ अ• ५ सू. १४) अनत्यन्यायेन पोनरस्त्यै वात्सारहरतिव्यपदेशादित्यादिना ।

·म०२पा० (१०१९] मीमांसादर्शने। [१५] द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेपासर्वकर्मणाम् ॥ ३० ॥ सि. दर्शपूर्णमासयोर्डिर्मा वेदिधर्माश्च । तेषु संदेहः । किपङ्गमधा- ना उत प्रधानार्या इति ! प्रकरणामधानार्या इति प्राप्त उच्यते । ने, द्रव्यसंस्कारोऽङ्गामधानाथों यथा व्याख्यातमेवोत्तरविवक्षया प्राप्ति रेषा क्रियत इति ॥ ३० ॥ [१६] निर्देशात् विकनापूर्वस्यानधिकारः ॥ ३१ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे पश्चरनीपोमीयो यो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशुपालभते, इति । तत्र श्रूयते । यहिपा यूपावटमवस्तृणाति, आज्येन यूपमनक्ति, इति । तत्र संशयः । किं तयोराज्यवर्हिषोराज्यवर्धिर्माः प्राकृताः कर्तच्या उत्त नेति । किं मातम् । कर्तव्या इति । कुतः । वाक्यं हि वहिर्मावस्याऽऽज्यमात्रस्य च धर्माणां विधायकम् । तदिहापि वाक्यं चौदफेन प्राप्तम् । न चैतद्धहिराज्यं निष्प्रयोजनम् । तस्मादत्र धर्माः क्रियेरनिति । एवं प्राप्ते त्रुमः । निर्देशाद्विकृतावपूर्वस्यानधिकारः । निर्दिष्टा एते धर्माः प्रकृती । यत्र प्रधानस्योपकुर्वन्ति प्राकृतका. र्ययोराज्यवहिपोः । ये च प्रधानस्योपकारिणो धर्मास्त इछाति. दिश्यन्ते । प्रधान हि चोदकोऽपेक्षते, न धर्मान् । प्रथा- नस्य हि चोदफेन सामान्यं, न धर्माणाम् | अपि च । नान्यार्थ गतः समाख्याविरोधाविरोधविषयः । सर्वश्च श्रुत्यादिविरोधाविरोधविचारः प्रकृतावित विकृतित्वपि द्रष्टव्यः । यत्तु धर्माणां सामानविध्यममधानेषु पूर्वोक्तं तद्विकृतिपु कम. मिति विचारे सूत्रमतत् । शक्यं तु पूर्वपक्षेऽप्येतत्समर्थयितुं यस्मात्प्रकृती बहिरादि. संस्कारः सर्वकर्मणां तस्माद्विकृतावपि तथैव स्यादिति ॥ ३० ॥ (इनि-द्रव्यसंस्काराणामङ्गप्रधानार्थताधिकरणम् ॥.१५1) यययमगोपदेश एवानुपहरूपेण साधारणः स्यात्, यदि च शाखाप्यतिदिश्यरस्त- त: शास्त्रार्थः प्रकृतिवद्विकृतिप्वपि करुष्यमानः सर्वार्थत्वेनावधार्यते कार्यप्राधिपुरःसरस्तु 1 सामान्य-साध्यमित्यर्थः । र नान्यायें जाते, इति पा• 1 ३ (अ. ३ पा. ७. म. .} इयत्रेति शेर ४ एवं तावद्ययाभाय सून प्राप्तिसूत्रतया व्याख्यायाधुनोत्तराधिकरणपूर्व. पक्षपातयाऽपि योजयात-शक्यमित्यादिना । ५ 'ये च प्रधानस्य ' इत्यादि : र्यतो व्याचष्टे-यायमित्यादिना।

·११३४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्पसमेत - म०पा० (२०१७) इति शासन संनिहितेनाध्यकवाक्यता भवति, अन्पसंबन्धोपपचौ सत्याम् । यथा भार्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्येति । किमङ्ग पुनर्विमा कृष्टेन, निर्जातं खल्वङ्गत्वं प्रधानापेक्षायां भवति । केवलमिहातिदेशः क्रियते । पदार्थापेक्षायामङ्गत्वमपि साधयितव्यं स्यात् । धर्मावापेक्ष्य माणाः साधारणा भवेयुः । तथोहो नावकल्पेत । लिङ्गविशेषदर्शनाच व्यवतिष्ठेरन् धर्माः । तत्र दर्शनं नोपपद्येत । वपया पातः सवने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यंदिने, इति । तथा, न पिता वर्धने, न माता, न नाभिः, पाणो हि स इति । तस्माद्यद्वारा प्रकृती कृताः, तद्वारैव विकृती, 'नाम्यद्वारा । न च यूपावटस्तरणं प्रकृतावस्ति यूपाञ्जनं वा । तस्मान ‘सत्र प्राकृता धर्मा भवेयुरपूर्वन्यात् ॥ ३१ ॥ [१७] विरोधे च श्रुतिविशेषादव्यक्तः शेपे । ३२ ॥ सि० दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति, समावच्छिन्नाग्रौ दर्भो प्रादेशमात्रौ पवित्रे करोति । तथा, अरनिमात्रे विधृती करोति, इति । तत्र संशयः । किं वदिस्तरणादिर्हिषो विधृती पवित्रे, उतान्यत इति । किं तावत्मा. धर्मातिदेश इयः । तत्र यागगतेन व्यापारेण गृहीतेनाऽऽत्मसिद्धयर्थं नियमादृष्टद्वारभूतानि दृष्टार दृष्टानि च प्रयोजनानि गृह्यन्ते । तानि च नितिपरिमाणान्येव प्राप्नुव. न्ति । तेश्चाऽऽत्मसिद्धयर्थ पदार्थ प्राप्यमाणाः स्वात्मनियता एव प्राप्यन्ते । न च यूपावटास्तरण नाम वर्हिषः कार्य प्रकृती विज्ञात, येन बहि. म्तद्धर्मा वा गृोरन् । यस्तु वेदिस्तरणादिमिर्गृह्यन्ते न तेषा यूपावटस्तरणमन्तरेण किंचिन्नोपपद्यत इति न तदर्थ प्राप्यन्ते । तम्मादिहापूर्वस्यानधिकार इति । प्रधान हि चोदकोऽपेक्षत इत्यादिना, अपिना साधारण्यं शास्त्रांतिदेशो नेत्येतन्निराकरोति । शास्त्रापेक्षायां हि सर्वमभिनव प्रकृतिवत्पुनः कल्पयितव्य स्यात् । दूरस्थसंबन्धादि. क्लेशश्च स्थित एव । शास्त्रातिदेशात्सामानविध्याच्च, पशुधर्माणा मध्येऽग्नीपोमसंस्का. रार्थः पशु रोडाशो देवतान्तरे न प्रामोति । तस्योहम्य च दर्शनं विरुध्येत । तस्मादुप. कारातिदेश इति ॥ ३१॥ ( इति-प्राकृतधर्माणां विकृनावपूर्वपदार्थानङ्गत्वाधिकरणम् ॥ १६ ॥) १ट इति-सप्तमाघे प्रकृतिविकृतिसाधारण्यनिरासेन, दशमाये च कार्यप्राप्तिपुर-सरमतिदे. शोऽभिप्रेत इत्यर्थः। २ प्रधान होत्यनेन शस्त्रातिदेश., अपि चैत्यनेनोपदेशस्य प्रकृतिविकृतिसाया- रण्यं च निरस्यन इलेव भापमवयवो न्यारशास्यति-प्रधानं हत्यादिना । ३ शाखातिदेश इत्यार. भ्य रिपत एवैत्यन्तो प्रन्यो काशीड़ितपुस्तकेयपलभ्यमानोऽपि ग्याएयानायवलम्मनेन स्थापितः ।

·(१०३पा० ०१८] मीमामाद ने। १९३५ सम् । वेदिस्तरणार्यादहिपः कार्ये । किं कारणम् । तद्धि प्रकृतं, धर्मा- थाविशेषात्सर्यवहिपामर्थेन । तम्मात्तत्त इति प्राप्ते । ब्रूमः । अन्यतः । क्रियेत । कुतः । विरोधात् । कयं निरोधः । श्रूयते हि, विधानु पश्चधातु वा वेदि स्तृणाति, इति । तयेनाऽऽस्तीर्यते, कथं तद्विधनिप वित्रं क्रियेत । न हि संभवत्येक स्तरणाय विधृतिपवित्राय च । तदेत. दुपदिष्टवचनमनेकगुणत्वं चौमे अप्यसंभविनी प्रतिज्ञाते म्याताम् । तस्मान्न ततः क्रियेतैति । यदि न ततः, कुतस्तहि । अव्यक्त एवंजा. तीयका शेपे । अस्ति तत्र परिभोजनीयं नाम पहिः, ततः कर्न व्यम् ।। ३२ ॥ [१८] अपनयस्त्वेकदेशस्य विद्यमान संयोगात् ।। ३३ ॥ मि. ज्योतिष्टोमे श्रूयते, पुरोडाशशकलमैन्द्रवारवस्य पात्रे नियादि, धाना आधिनपात्रे, पयस्या मैत्रावरणपात्रे, इति 1 तब संयः। किमन्यत एपां झियेत, उत प्रकृतेभ्य इति । किं माहम् । म्पायनान्यत इति । तत्रोच्यते । तत एकदेशस्यापनयः । कुतः विद्र- पानसंयोगात् । विद्यते हि तत्र पुराटाशो धाना: पयरया न । योग एव न्याय्यो नान्यसंयोग इति । पृरोडागादीनाक्षेत्र संपन्न नेन्द्रवायचादीनाम् । कुतः । पुरोडागादिपु द्विनीयादर्शना । चैकदेशापनयेनोपकारो, नेन्द्रवायबादिसंबन्धेन । पर्व भविष्यति । तस्मात्प्रकृतस्योपदेशेन तस्क्रियेत । न चापारिक इदानी प्रकृतायपि नातीव सर्वार्थतेत्येतत्साधयति । यथाटनस्य च हिद वैति सकलस्य स्तरणविधानादशक्योऽन्यविनियोग इति मामा धर्मविधिरन्यो द्रष्टव्यः । धारिति स्तरणचयोऽभिधीयते ॥ ३ ( इति-प्रकृतावपि लवनादेरसर्वार्थनानिकरणम १४ ·सतन्त्रवार्तिकमावरभाप्यसमेते- [अ०३पा०८म०२०) आशङ्कयोऽनेकगुणभावश्च । अन्येन शकलेन होमोऽन्यश्च प्रति- पांयते ॥ ३३ ॥ [१९] विकृती सर्वार्थः शेषः प्रकृतिवत् ॥ ३४ ॥ पू० इदमामनन्ति । यज्ञायर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु वर्तव्या इति । अत्र संशयः । किङ्गप्रधानार्थमुपागुत्वमुत प्रधानार्यमिति।कि प्राप्तम् । विकृती सर्वार्थ: शेपः स्याद् । अविशेषादङ्गानां मपानानां च प्रकृति- वत् । यथा प्रकृती वेदिधर्मा आज्यधर्मावाङ्गप्रधानाः, एवमत्रापि॥३४॥ मुख्घार्थो वाऽङ्गस्याचौदितत्वात् ॥ ३५ ॥ सि० प्रधानार्थो वा एप विकृतिषु स्यात् । एवमिदं सर्वार्थमुच्येत, प्रकरणं बाधित्वा बापनाङ्गप्रधानार्थमिति । तदेवेदानी वाक्यं विशे. पितं काम्या इष्टय इति । काम्यश्च प्रधानयागा, अङ्ग यागाः प्रधा- नार्याः । तस्मादङ्गमचोदितम् । यत्कामैन फलबच्चोधते, तदेवानयो. पांशुत्वेनिक व्यतयाऽनुवध्यते । तस्मात्स्वानार्यमुपांशुत्वम् ।। ३५ ।। [२०] संनिधानविशेषादसंभवे नदङ्गानाम् ॥ ३६ ॥ सि. दपेने श्यते, इतिनवनीतमाध्यमिति । तत्र संदेहः । किं नवनीत प्रधानस्योताङ्गानामिति । किं प्राप्तम् । प्रधानस्य । तस्य हि प्रकरण. द्वितीयानिर्देशानुमहान कश्चिद्विरीयो दृश्यते । तम्मान प्रकृतोपादानम् ॥ १३ ॥ ( इति--प्रनपुरोगाशादीमा निधानार्थताधिकरणम् ॥ १८*1) यत्र यत्र स्थितमुपाशुत्व काम्यानामिष्टानामुप शनोति स तत्र वर्तव्यम् ॥३४॥ केचिदाहुरस्य प्रत्यक्षत्वेन प्रथमतरं प्राश्चोदक्पाहाण्यङ्गानि न तावत्माप्नुवन्तीत्य. चोदितत्वम् । न त्वेनसमवति । सर्वत्र चोदकस्य प्रथमतरं प्रवृत्ते. । तस्मादयमर्थः । प्रकृती हि प्रकरणात्प्रधानार्थत्व मा वाक्यात्सर्वार्थत्वम् । इह तु वाक्यमेव विशेषनिष्ठ, काभ्या इति मनात् । न हानि कामपानि सम्मान पामेव धर्मधोदित इदि ॥१५॥ ( इनि-उ मास्तम्य काम्येष्टिप्रधानाधारवाधिकरणम् ॥ १९॥" सिसात तानि विराट ।

·(अ०पी०८म०२२] मीमांसादर्शने । मिति वचनमामाण्यानवनीतेन मघानं निवर्तयितव्यमिति । एवं प्रासे ब्रूमः । असंभव एतस्मिन्तदङ्गानां-श्येनाङ्गानां स्यात् । कथमसंभवः। सोमद्रव्यकत्वात्मधानस्य । ननु वचनान्नवनीतं भविष्यति । न श्येने नवनीत भवतीत्येष वाक्यार्थः । कस्तहि । श्येने नवनीतयाज्यं भव- तीति नवनीताज्यसंबन्धी विधीयते, इथेनाज्यसंबन्धोऽनूयते । न च साक्षाच्छयेनस्याऽऽज्यसंवन्धोऽस्ति, श्येनाङ्गानां तु वियते । यस्यास्ति तस्यानूध नवनीतं विधीयते संनिधानविशेषात् ।। ३६ ॥ आधानेऽपि तथेति चेत् ॥ ३७ ।। एवं चेदृश्यते, श्यनाङ्गानां नवनीतमिति, आधानेऽपि पवमाने. टिपु स्यात् । ता अपि हि श्येनस्योपकुर्वन्ति, सत्संस्कृतेऽनौ श्येनो निर्वर्वत इति ॥ ३७॥ नाप्रकरणत्वादनस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ ३८ ॥ न श्येनस्य प्रकरणे पवमानेटपोऽन्याधान वा श्रूयते । फिमतो ययेवम् । आधानस्य च श्येनस्य च न कश्चिदस्ति संवन्धः, अमीना- माधानमन्मयश्च श्येनस्य । तस्मान्न पवमानहविःषु नयनीतम् । नैत. च्छयनाङ्गत्वे निमित्त, यदापानममीनामुपकरोति । यदि प्रकरणादी. नामन्यतममस्ति, तन्निमित्तं भवेत् । तस्मान्न श्येनारन्याधानयोः संव. न्धोऽस्वीति ।। ३८॥ [२१] वकाले वा लिङ्गदर्शनात् ॥ ३९ ॥ पू. इदमिदानी संदिह्यते, किं सुत्याफालानामङ्गानां नवनीतमुव सर्वे. । तिनवनीतमाश्यम् । इति प्रकरणे विशिष्टविधानासोमो बाधिप्यत इति मन्यते । यतस्वनेकार्यविध्यसमवादाज्यमन्य विशेषमा विधीयते । न च प्रथानस्याऽऽज्यपामिः। तस्मात् ' आनर्थयोत्तदनेषु ' इत्येव सिद्धम् ॥ ३६॥ मवश्यं श्येनोपकारि यदाज्यामिति पत्रव्यम् । ततश्च पवमानहविराज्यापि श्येनो. पकारीति इतिनवनीतं स्यात् ।। ३७ ।। न पारित्वमात्रेण संबन्धः । किं तर्हि । अधिकारात्मकृतस्योपकारिणः, प्राक्त रणिक बोदकेन संनिहितं न पवमानेष्टिगतमिति व्यवस्था ॥ ३८ ॥ ( इति-तिनवनीताज्यस्य श्येनप्रयोगान्तवाज्यकार्यार्थताधिकरणम् ॥२०॥) तिनवनीतमाध्यमिति--चर्मभादस्थितनवनीत प्रकृतिकमाध्यमित्यर्थः । २ (३.३ या १ अ. ९ म.)

·सतन्त्रवातिकशावरभाप्पसमेते- (भ०३पा०(०२१] पामिति । सुत्याकालानां स्यात् । लिङ्गदर्शनात् । इदं श्रूयते । सह पशूनालभते, इति । तर पुनर्वचनम्, अंभीषोमीयस्य स्थानेऽग्नीपो. भीयः पुरोडाशः, अनुबन्ध्यायाः स्थाने मैत्रावरुणी पयस्या, इति द्वे स्थाने शून्ये दर्शयति । तेनावगम्यते श्येनस्य वचनं सुत्याकालानाम• गानो विशेपं विदधातीति ॥ ३९ ॥ सर्वेपां वाऽविशेषात् ॥४०॥ सि० सर्वेषामेव चाङ्गानां नवनीत स्यात् । कुत्तः । अधिशेषात् । असति विशेषे सर्वेषामप्यङ्गानामिति ॥ ४० ॥ न्यायोक्ते लिङ्गन्दर्शनम् ।। ४१.॥ यदुक्तं लिङ्ग, तपरिहरणीयम् । नास्ति तावत्प्रमाणं यच्छथेनस्य वचनं तत्सुत्याशालानामझानामिति । किंतु दर्शनम् । तदप्रमाणमूलन्या- मिथ्यादर्शनं मृगतृष्णावद । कयं तु मध्ये पशूनामालम्भ इति । न्यायात् । को न्यायः । अमानुग्रहः । एवं वचनवर्जितः कमोऽनुगृहीतो सानिषिविशेपासामान्यतो याच तत्कालाना लिङ्गदर्शनेन दृष्टान्त माधयति । पशुसाहित्य येतदीयो धर्म सुत्याकालो दृष्टोऽनीपोभीयानुसन्ध्यास्थानयोरन्येनानुग्रह. पचनात् । तम्मादयमप्येतद्धर्मत्वात्सुत्याकाल इति ॥ ३९ ॥ तदुक्त · सपा वा शेषत्वस्यातत्वयुक्त्वात् ' इति ॥ ४० ॥ न्यायगम्ये लिगमीश साधर भवति । आगमगम्यस्त्वयम् । न च सहाऽऽलम- स्वतद्धर्भवा सुत्याकालता । पि ताहि । अन्यत एव न्यायात् । न चासो तिनवनीते समवति । त न्याय दर्शयति । एष वचनवर्जितो य. नमः-सनिकर्षलक्षणोऽनुमेय. धुत्यर्थ. सोऽनुग्रहीप्यत इति । सवनीयकाले बालम्यमानेषु न कस्पचित्पशो. पालम. १(म० ३ पा० . भ• • )। २ कालमतित्रम्यतेति-धनबालमिस । अय. माराम । ज्योरिटमे, मिनधारानुष्टयानो प्रयाणामभापोमायसदनीयानर ध्याना पश्नां ज्योतिटोम- विकारभवे श्यायागेऽतिदिशाना साहित्य यूयते सह पानालमते ' इति । तय साहित्य कस्सिन्देश दयपक्षायां यत्रय नष्टाने प्रधान भूतसे मयागप्रसाति, प्रयाणा पशयागाना सभाति । सबनीयस्यैव वाकालीनलेन तव सभ्यते । एवं सपन यरपान एवं पूर्वोत्तरयोरनुष्याने दूयोरप्यायोमायान्य. mयो स्वरधानातिरममाण मुमालपोपं भवतभा, भनूपन्ध्यारपाने-भवभः पान्त, नीयामीमाययोरशने, सपनायस्य स्वस्थानातिकममा, मायोमीयस्य सु सस्पानाति. हम सबनीयस्थानानिकाए । एपममीपोमायरपाने-मोरमभ्येऽहनि, सपनीयानय ध्यानुसाने, सनीयस्य सस्पानादिकममात्र, मनरभ्यायालु रप नट्या तमक्ष प्रसायेत । मतप प्रधानप्रया. हरिमाननिकपसापा-यो सपनायरपार एउप्रयागम शनामिनि न्यायत एष सिध्यगीति । - . - ·[अ०३०म०२२] पीमांसादर्शने । १९३९ भवति । तस्मात्सर्वेषामङ्गानां नवनीसमिति !! ४१ ॥ [२२] मांसं तु सबनीयानां चोदनाविशेषात् ॥ ४२ ॥ सिक शाक्यानामयनं षट्त्रिंशरसंवत्सरम् । तत्रेदं समामनन्ति संस्थिते संस्थितेऽहनि गृहपतिगयां याति, स तत्र यान्मृगान्हन्ति, तेषां तरसा: पुरोडाशाः सवनीया भवन्ति, इति । तत्र संदेहः । किं संवनीयानाम. न्येषां च संमरता पुरोडाशाना स्थाने तरसा त सवनीयानामेवेति । कि प्राप्तम् । सर्व पुरोडाशानां मांसमयता स्यात् । न शक्यते पुरोडाशानां च मांसमयता विधातुं सवनीयशन्टेन च पुरोडाशान्विशेषयितुम् । भि. घेत हि तया वाक्यम् । तस्मात्सर्वपुरोडाशानां मांसययतेति मासे । उच्यते । मांस तु सदनीयानां स्यात् । तरसाः सवनीया भवन्तीति तरससवनीयसंवन्धो विधीयते, तरसाः पुरोडाशा भवन्ति, इत्ययं स्वनूयते । कुत एतत् । सर्वपुरोडाशेपु सवनीयशब्दोऽनुवादो न घटते, पुरोडाशशब्दस्त सवनीयेप्ववफल्पते । तस्मात्पुरोडाशशब्दोऽ. नुवाद इति । तस्मात्सवनीयानां घानादीनां स्थाने मांसं चोदना. विशेषादिति ॥ ४२ ॥ भक्तिरसंनिधावन्याय्येति चेत् ॥ ४३॥ इति चेत्पश्यसि, सवनीयेषु पुरोडाशब्दोऽनुवादो भविष्यतीति । धानादिपु पुरोडाशशब्दो न वर्तते । भक्तिधान्याच्या मुख्ये संभवति । तिक्रम्येत । न च द्विगुणोऽध्या मवति । इतरथा द्वयमपि स्यात् । तस्मादुपपन दर्शनम् ॥ ११ ॥ ( इति--सर्वेषामेव श्येनीयाज्यकार्याणां दृत्तिनवनीताधिकरणम् ॥ २१॥) पुरोटाशशब्दस्य घानादिप्वसमर्थत्वात्सर्वपुरांदाशविषयत्वं सत्यपि सवनीयत्वे वि. शेष्टुपशक्यत्वादिति प्राप्तेऽभिधीयते । सबनीयशब्दस्याप्रमादपाठात्पुरोडाशशब्द लिङ्ग- समवायाद्रीणं कृत्वा घानादीनामपि ग्रहणामिति ॥ १२ ॥ अत्यन्तभिन्नत्वाद्र्ध्यान्तरेपूपचारो न युक्तो यदि वा सदनीयशब्दस्याप्यवयुत्यानु- चादेन भवन्विति ॥ १३ ॥ १ सर्वेषा सवनीयानामन्येपाच स्थाने दरसा इति था- २ लिगमवाय -अल्पत्वम् । धाना करम्भ परिवाप पुरोडाश , पयस्येति पञ्च सदनीयानि हविपि । तेषु पुरोडाशयकवादल. खाल्यगायीवृत्तिनिमित्तेन पुरोडायग्रन्दो गोग इत्यथं । , ·१९४० सतन्त्रघातिकशावरभाप्यसमेते मीमांसादर्शने । (भ०२पा०८१०२२] स्यात्मकतिलिङ्गत्वाद्वराजयत् ।। ४४ ॥ प्रकृती ज्योतिष्टोमे घानादिप्वयं पुरोडाशशब्दो भाक्तः संनिहितेषु मयुक्तः । इहापि भाक्त एव प्रयोक्ष्यते । अत्रापि हि सवनीयशब्देन ते संनिहिताः । प्रकृती लिङ्गसमवायाच्छब्दप्रवृत्तिविकृतावपि तथैव । यथा, छत्रिणो गच्छन्ति, ध्वजिनो गच्छन्तीति । यथा, उक्थ्यो वैरूपसामा, एकविंशः पोडशी वैराजसामा, इति प्रकृतिलिइन्न साम- शब्देन वैरूपपृष्ठो वैराजपृष्ठ इति गम्यते । एवमिहापि सवनीयानां मांसमयतेति ॥ ४४॥ इति श्रीशवरस्वामिविरचिते मीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्या- टमवरणः ॥ संपूर्णश्च तृतीयोऽध्यायः ॥ . 'पुरोटाशानलंकुम ' इति प्रकृती घानादिषु लक्षणा दृष्टा न तु सवनीयशब्दस्या. सवनीयेषु प्रवृत्तिः । साहित्याच्च शक्यते तेन लक्षयितुं नेतरेण । न ह्यसवनीयस्य पुरोडाशस्य धानादिमि. सह संवन्धोऽस्ति । तस्माद्धानादीना स्थाने तरसा इति सिद्धम् । इति कथितबलाबलप्रवेक- रवगतसर्वविरोधवाघमार्गः। श्रुतिकृतदृढनिश्चयः प्रमाणः स्थित इह कर्ममु शेषशेपिमावः ।। ( इति-सवनीयहविषा मासमयत्वाधिकरणम् ॥ २९॥) इति श्रीमहामारिलविरचिते मीमांसामाप्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः । संपूर्णच तृतीयोऽध्यायः। समाप् च तन्त्रवार्तिकम् । गीर्ण टाक्षणिकं वाऽपि दास्यभेदेन पा स्वयम् । देदो यमाश्रयत्यय को नु त प्रतिकूलयेत् इति न्यायेन पुरोगशशब्दस्यैव गौणत्वौचित्य सूचयन् सिद्धान्तमाह-पुरोदायानित्यादिना ।

·अङ्गत्वनिरुक्तिविषयानुक्रमणिका । 'विपया: पृष्ठसंख्या। पापवाक्षेपः १२४१-११४३ पार्पवानिवनम् पृतिकारकरवाक्षेपः कृतिकारसत्यनिर्वचनम् १९४८-१११९ विहितत्वाक्षेपः ११४९ विहितत्वनिर्वचनम् ११४९-११५१ भनित्यनिरूपणम् १९५१-११५२ स्वाभिमतानत्वपरिष्कारः १९५२ अनित्यम्य तृतीयाध्यायात्वामा विनिगमकम् ११५३ परामिमतः प्राचीनोत्तानात्वलक्षणपरिष्कारः, तत्त्वण्टनं च परमिमतावलक्षणं तन्निराकरणं च १९५३-११५४ फायर्यत्वपुरुषार्थत्याक्षेपः ११५४ तन्धरत्ने पार्थसारथिमिश्रोतकत्वर्थपुरपामुलक्षणम् सन्नरोतकावर्षपुरुषार्थलक्षणदूपणम् शास्त्रदीपिकोच कावर्षपुरुषार्थलक्षणं तदपर्ण च खण्डदेवामिमतत्वपुरपार्थलक्षणम् सण्टदेवामिमतत्रत्वर्षपुरपालक्षणे यथाश्रुते दोपामिधानम् । ) २१६५-१९५७ १९६२ परापादितपणनिरासश्च प्रात्वर्थपुरुषार्ययोः प्रायेमातरमेलः संनिपत्योपकारकरक्षणम् परामिमनपंनिपत्योपकारका क्षणनिगमः आरादुपकारकरक्षणम् अङ्गत्वे च श्रुत्यादीनि षट् प्रमाणानि श्रुतिम्वरूपाक्षेपः नव्योक्तश्रुतिरक्षणम् ल्योक्तश्रुतिलक्षणे म्बालाननदाशयविवरणं नासमनं च १९९३-११९७ ·11 . विपया। पृष्ठसंख्या। नम्योपश्रुतिलक्षणदपणम् म्याभिप्रेतश्रुतिलक्षणम् १९६८-१९७० पराभिमतोऽत्वप्रमाणात नश्रुतिबिभाग , तलक्षण च ११७० विनियोक्त्रीलक्षणम् ११७० प्राचीनोक्श्रुतिलभणदूपणम् ११७०-१९७१ प्राचीनोक्तलिङ्गलक्षणम् नयोक्तलिङ्गलक्षण लक्ष्ये तालमणसमानयध ११७१-१९७३ लिशविमग १९७४-११७५ प्राचीनाभिमतवाक्यलक्षणम ११७५ नन्याभिमतवाक्यरक्षण तत्सम-वयश्च औदुम्बराधिकरणसिद्धा-ताक्षेप तलमाधान च १९७५-११७८ धाक्यलक्षणस्योदाहरणविशेपेऽन्याप्तिशङ्का, तरसमाधिश्च ११७८-१८० प्राचीनोक्तवाक्यलक्षणस्य परामिमतपरिष्कार , तत्खण्डन व पाक्यरक्षणस्य लक्ष्पनिर्देश १८. मन्त्रवाक्यलक्षणम् मन्त्रवाक्यब्राह्मणवाक्ययोबलाबलविषक १९८०-१९८१ पररणलक्षणाक्षेप १९८१-१९८२ म्वाभिमतप्रकरणलक्षणम् ११८२-१९८३ नव्याभिमतप्रकरणलभणम् १९८३-११८४ प्राचीनामिमतप्रकरणलक्षण, तषण च १९८४-१९८५ प्रसरणस्याङ्गत्वप्रामाण्यप्रकार प्राचीनोक्त म्यानलक्षण तनिष्कर्षश्च ११८५-१९८९ नयोक्तस्थानलक्षणम् परामिमतस्थानलक्षण तदूषण च ११८७ क्यानविमाग , तत्तदुदाहरण च म्थानावर-तरभेदाना बलाबलविक १९८७-१९८८ प्रानीनोक्तसमाख्यालक्षणम् प्राचीनोक्तसमाख्यालक्षणनिष्कर्ष ११८८ यौगिस्वाक्षेप , निर्वचन च म्वाभिवेतममाख्यालक्षणम् १९८८-१९८९ समारगाविमाग , तदुताहरण च ,

·पृष्ठसंख्या
१९८९-११२०
विपयाः
१९०
समाल्याया अङ्गत्वप्रामाण्यप्रकार:
श्रुत्यादिपमाणपाङ्गत्वोपसंहारः
म्वकृतमयस्य सफलत्वोपन्यासः
स्वकृत पेऽधिकारिकपनम्

·- . 1 ॐ तत्सद्रह्मणे नमः। श्रीमन्मुरारिमिविरचिता। अवनिरुक्तिः। नमामि तुला स्वीयकुलनायधिदेवताम् । सर्वाभीष्टफलप्राप्त्यै ब्रह्मादिमिरमिष्टुताम् ।। मुरारिससवनशुद्धबुद्धिः कुमारिलपोत्तमतानुसारी । मुरारिरङ्गत्वनिरुक्तिमतां करोति सद्यक्तिगणरुपेताम् ॥ तत्राहस्वं न तावजातिः, तामाकामावात् । क्रियात्वादिजाला सांकर्याच । जात्या. दिसाधारणाहत्वस्य जातित्वायोगाच्च । 'श्रीहिमियनेत' इत्यादी बीहिपदवाच्यजात्यादरेव द्रव्यपारच्छेदद्वारा यागाइत्वस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् । अङ्गत्वस्य निरूपकरवेन जाति. वायोगाच । सकलाइसापारणानुगताकारप्रतीतरमावादेव नाखण्डोपाधित्वम् । अतः ‘शेषः परार्थत्वात् । इति सूत्रेण परार्थत्वमेवाङ्गत्वं जैमिनिराह । न च सूत्रे शेषत्वाप. पर्यायानवे साध्ये परापत्वस्य पञ्चम्या हेतुत्वोचे हैं तोश्च साध्यामिनावात्कथमहत्वस्य परार्थत्वरूपत्वमिति वाच्यम् । तत्र शेपपद वाच्यत्वस्य साध्यावात् । अत एष शेषपद- वास्यत्वानुमाने, इतरमेदताध्यकानुमान इव पक्षतावच्छेदकमेतदेव । अरमन्मते साध्यव. दन्यावृत्तिस्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्याघटितव्याविज्ञानस्यैवानुमितिहेतुतया पक्षताकरे. दकहेल्बोरक्येऽपि सिद्धसाधनासंभवात् । प्रकृतानुमानस्य व्यतिरेक्यनुमानत्वेन साध्या- भावनयापकी भूतामायप्रतियोगित्यरूपन्यतिरेकव्यानिज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वेन तदभावाच्च । वस्तुतो व्यापकसामानाधिकरण्यरूपम्पादिज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वेन पक्षतावच्छेदकहेत्वो. क्ये न सिद्धसाधनम् । पक्षातावच्छदवरूपहेतौ साध्यसामानाधिकरण्यग्रहकाले तुल्य- वित्तिवेद्यतया साध्ये पक्षतावच्छेदकाधिकरणवृतिवमानेऽपि पक्षतावच्छेदकावरिउन्न विशेष्यताकसाध्यवत्ता निर्णयामावात् । अत एव पृयित्वादेरपि गृथिव्यादिलक्षणत्व. मुक्त तार्किकै रित्यन्यदेतत् । शेषपदशक्यतावच्छेदकमप्येतदेव । अन्यानिरतः। अत एक शेपत्वस्य वक्ष्यमाणरीत्या नानात्वेन तत्पदं नानार्थक बोध्यम् । अप किं नाम परार्थत्वम् । न तावत्परोपकारकत्वम् । तद्धि यद्यदुपकारकं तत्तद- इमिति विशिष्य निर्वाच्यम् । तथा च कृप्या यागाबदवप्रसङ्गः । नापि विहितत्वध- नि तत् । पश्वभूतप्रयाजगोदोहनादीना पुरोडाशप्रणयनाथुपकारकन्दैन तदङ्गत्वापत्ते: अपान्यानुपकारकावघटित तत् । प्रयानादीनां पुरोडाशाद्युपकारकत्वेऽपि पुरोडाशाद्यन्यप. शुगकारकत्वानोकाङ्गत्वासद इति चेत् । उचानां पश्वङ्गत्वानापत्तेः ।. अथान्याप्रयु. वाटिन तत् । प्रयागादीनां पश्चनपुरोडाशाद्युपकारकत्वेऽपि तदमयतत्वानाध्यामिः । १स्दस्वामीदेवि पा० १ २ (म. ३ पा० १ ० १ ० २)। - ·. अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] पुरोडाशायन्यपशुपयुक्तत्वाच न पुरोडाशाद्यतत्वप्रसङ्ग इति चेत् । प्रकृतिपयुक्ताङ्गाना पिकृत्यगत्यानापत्तः । ननु यदन्यमात्राप्रयुक्तरवे सति यदुपकारकं यत्तत्तदहम् । यद न्यमाप्रप्रयुक्तत्वं च यदप्रयुक्त त्ये सति यदन्यप्रयुक्तत्वम् लाघवात् । यदायुस्त्वस्यैव निवेशेऽपयोज्यकालदेशाधनेष्वव्याप्तिः । अतो विशिष्टामावसंपत्त्य यदन्यप्रयुक्तत्वरूपं विशेध्यम् । एवं च प्राकृताङ्गानां विकृत्यन्याकृतिप्रयुक्तत्वेऽपि विकृस्यप्रयुक्तस्वामावा- द्विशेषणामावप्रयुक्तविशिष्टामावसत्त्वेन यदन्यमात्राप्रयुक्तत्वम् । अतो नान्याप्तिरिति चेन्न । पुरोडाशकालस्य तुपोपवापाङ्गत्वानापत्तेः । 'पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपति इत्यत्र हि 'कपालेषु पुरोडाशं श्रपयति' इत्यनेन पुरोटाशमयुक्तत्वनावगतस्यैव कपालस्य तुपोपचापागत्वेन विधानात्पुरोडाशकपालस्य न तुपोपवापप्रयुक्तत्वमित्युक्तं चतुर्थे । अतस्तु। पोपदापान्यपुरोडाशमात्रप्रयुक्तत्वात्पुरोडाशकपालस्य तुपोपवापाङ्गत्वानापत्ति । यदि तु यदन्यपयुक्तस्वानवच्छेदकयदुपकारकतावच्छेदकरूपवद्यत्तत्तदङ्गामित्यवच्छेदकत्वघटितं तत् । तथा च प्राकृताङ्गाना विकृत्यङ्गत्वोपपत्तिः । तथा हि । प्राकृताहाना तावद्विकृत्युप. कारकत्वं न प्रकृतिप्रयुक्तत्वावच्छेदकसमित्त्वादिना । समित्त्वादेरननुगतत्वेन प्रत्येकाति. देशकल्पने गौरवापत्तेः । अपि तु दर्शपूर्णमाप्ततंबव्यङ्गत्वेन सध्यान्यनुगमय्य दर्शपूर्ण. मामबध्यतैविकृतिमुपकुर्यादित्येकातिदेशकलनया निरुत्तरूपेणोपकारकत्वम् । प्रकृति प्रयुक्तत्वं तु तत्तद्वाक्यैस्तत्तद्रूपेणैवावगतमिति तत्तद्रुपस्यैव प्रकृतिप्रयुक्तत्वावच्छेदकत्वम् । अतश्च विकृत्यन्यमयुक्तत्वानवच्छेदकप्रकृतिसंबन्ध्यङ्गत्वरूपविकृत्युपकारकतावच्छेदकधा मवत्वान्न प्राकृताङ्गानां विकृत्यगत्वानापत्तिः । न वा पुरोडाशकपालस्य तुपोपवापाङ्गत्वा. नापत्तिः । कपालत्वस्य पुरोडाशप्रयुक्तत्वावच्छेदकत्वेन पुरोडाशीयत्वस्य च तुषोपवा पोपकारकतावच्छेदकत्वेन पुरोडाशप्रयुक्ततानवच्छेदकपुरोडाशीयत्वरूपतुपोपवापोपकार- कतावच्छेदकरूपवत्वादिति विमाव्येत । तदा भेदनहोमस्य दर्शपूर्णमासाहत्वानापत्तिः । भेदनरूपनिमित्तप्रयुक्तत्वावच्छेदकविनातीयहोमत्वस्यैव दर्शपूर्णमासोपकारकतावच्छेदक. स्वात् । न च प्रकृतेऽन्यप्रयुक्तत्वम्, अन्यनिष्ठोद्देश्यतानिरूपकृतिविपयत्वम् । तत्र चोद्देश्यत्वमाप्सितस्वरूपं न त्यनुपादेयंपञ्चकसाधारणम्, तथा च मेदनादिरूपे निमित्ते, १ एवं यदन्यप्रयुषत्वस्यैव निवेशे विकृत्यन्यप्रकृतिप्रयुक्तानामगाना विकृत्यद्गत्वानापत्ति । मतो यदप्रयुक्तरवरूपं विशेषणमिति च बोध्यम् । ३ (अ० ४ पा० ११० ११ १० २६ ) इत्य प्रेति शेप. ३ अनुपादेयपञ्चकसाधारणमुद्देश्यत्वं च, कृतिसमवायाघटितसंवन्धेन प्रकृतभावनान्वितत्वे सति प्रतिविधिप्रयुक्त्यविषयत्वरूपं ज्ञेयम् । देशः कालो निमित्तं च फ्ले सस्कार्यमेव च।मीमासानिपुणा. प्राहुरनुपादेयपधकम् ॥ इत्यभियुक्तप्रसिद्धया देशादानामनुपादेयत्वे विवक्षितम् । नुस्तदेवत्वस्य चौपादेयखेनाभिमतस्य विधिप्रयुक्त्यविषयत्वेन तनातिव्याप्तिवारणाय कृतिसमवायाघटितसंबन्धेनेत्याचं विशेषणम् । यागादावतिभ्याप्तिवारणाय प्रतविधियोधितानुष्टानाविषयत्वरूप प्रकृतविधिप्रयुक्त्यविष- यत्वमिति च योग्यम् ।

·. [ अहत्वनिरूपणम् अङ्गत्वनिरूक्तिः उक्तविघोदेश्यत्वाभावान्निरुक्तप्रयुक्ततावच्छेदकत्वं विजातीयहोमत्वेऽक्षतमिति वाच्यम् । तयाऽपीन्द्रियादिपयुक्तत्वावच्छेदकदधित्वादिनैव होमोपकारकत्वाध्नो होमाङ्गत्वाना• पत्तेः । होम युक्तत्वावच्छेदकदधित्वादिनेन्द्रियोपकारकत्वात्तदङ्गत्वानापत्तेश्च । किंच विनायिस्वर्गमयुतत्वावच्छेदकदर्शपूर्णमासत्वादिनव पापक्षयोपकारकस्पावच्छेदकदर्शप- र्णमासादीनां पापक्षयाङ्गत्वानापतिः। न हि स्वर्ग:युक्त्वावच्छेदकोनात्यातीकि पापक्ष- योपकारकतावच्छेदकं वैनात्यमस्ति, तथात्वे स्वार्थमनुष्ठितप्रयोगेग नित्यस्य प्रसङ्गति- द्वचनापत्तेः अपि च दर्शपूर्णमासपयुक्तत्वावच्छेदकाज्यमागत्वेनेव गृहमेघीयोपकारकत्वा- दाज्यमागयोहमेघीयाङ्गत्वानापतिः नाहि विकृत्यन्तरेऽतिदेशप्रापिताङ्गानां प्रकृतिसंग.न्धि- स्वेन विकृत्युपकारकत्ववदिहाऽऽज्यमागयोदर्शपूर्णमास संबन्धित्वेन गृहमेघीयोपकारकत्वम्। येनान्यमयुक्तत्यानवच्छेदकदर्शपूर्णमाससमध्यात्वरूपगृहमनीयोपकारकतावच्छेदकरूप. पत्यादाज्यभागयोग्रॅहमेधीयाङ्गत्व मवेत् । 'आज्यभागी यनति' इति गृहमेघीयप्रकरणस्थान त्यक्षवचनेनाऽऽज्यमागत्वेनैवाऽऽज्यमागविधानात् । वस्तुतो दर्शपूर्णमाससंबन्ध्यङ्गत्वमपि विकृत्यन्तरप्रयुक्तत्वावच्छेदकं मक्त्येवेति सत्यपि तस्य गृहमेपीयोपकारकतावच्छेदक. त्वं नाऽऽज्यमागयोस्तदशात्वनिहिः । अत एव प्राकृताशानां विकृत्यङ्गत्वानापतिरवि पूर्वेक्वा तदपस्थैव । तत्तद्विकृतिमेदेन लक्षणमेदादेकविकृत्युपकारकतापच्छेक्कदर्शपूर्ण माससंवाध्यङ्गत्यादरा विकृत्यन्तरप्रयुक्तत्वावच्छेदकत्वात् । नापि परोद्देश्यय कृतिपि. पयत्वं परार्थत्वम् । कृत्यविषये कालादाच्याः । अ१ एव नोक्तकृतिसमवायित्वमपि । कतरि लक्षणसत्वेऽपि प्रयाजादावच्याः । अयं समवायसाध्यत्वकालिकान्यतमसंबन्धन ताशकृतिमत्वम् । प्रयानादी साध्यासंबन्धेन ताशकृतिमत्त्वसत्वानोक्ताव्यात. रिति चेन्न । जात्यादिरूपाझेऽन्यतमसंबन्धेनाप्युक्तकृतर पावादया। येन केनापि संबन्धेनोककृतिसंबन्धियोको निमित्तादापतिभ्यासिरित दुई परास्वमिति नेत् । मंत्र घूमः १. निरुपकत्यसंबन्धेन यन्निष्टोदेश्यता विशिएकृतिकारकायेन विहितं यत्तत्व शादायम् । यथा दर्शपूर्णमास्यामित्या स्वर्गनिष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वं दर्श. पूर्णमासयोरतस्तयोस्तदनवम् । एवं 'समियो यनति' इत्यादिवाक्येपूपस्थितदर्श- पूर्णमाप्तयोरेयोद्देश्यत्वेनान्वयादर्शपूर्णमासोद्देश्यता विशिष्कृतिकारकावे प्रयानादीनाम तस्तेषां तदङ्गत्वम् । एवं द्रव्यगुणजात्यादीनां करण,त्वेन, कर्तुध, कर्तृत्वेन कालादेषि. फरणत्वना बयान यवायच्याधिः । अत्र यत्त्वतत्वादेरननुगमात्स्वर्गनिष्ठोद्देश्यता विशिर प्रकृतिकारकत्येन विहितत्वं स्वर्गाहुत्वमित्येवरीत्योद्देश्यतापच्छेदकभेदन लक्षणभेदी पौ पः । न त्वत्वावच्छेदक देन, तस्य लक्षणेऽश्वेशात् । अत एव स्वर्गासकलसा. । । . १ भन्यत उपकारलाभप्रभागान गाने प्रसगा ।

·अङ्गत्वनिरुक्तिः । [ त्वनिरूपणम् । धारणमेवमहत्वलक्षणं न त्वानेयत्वाग्नीषोमीयत्वादिभेदेन रक्षणमेद इति ध्येयम् । प्रका• रतया निरूपकत्वनिवेशे गौरवानिरूपत्वसंवन्धेनोक्तोद्देश्यता विशिष्टकृतिकारकत्वेन विहितत्वमित्येवं सबन्धविधया तन्निवेश. 1 तत्प्रयोजनं तु स्वाश्रयप्रयोजकत्वसंबन्धेन, अन्तत एक्ज्ञानविषयत्वादिसबन्धेन च स्वर्गनिष्ठोद्देश्यताविशिष्टमयानाद्यनुकूलकृति- कारकत्वम्य प्रयाजादौ सत्वादतिव्याप्तिवारणम् । अत्र शुद्धकृतिकारकरव-उद्देश्यतावि- शिष्टकृतिकारकत्व-निष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारक्त्वाना प्रयाभादी स्वर्गाधनङ्गप्रधाने च सत्त्वादतिव्याप्तिरतो विशिष्टमुपात्तम् । उद्देश्यतात्वेनोद्देश्यतानुपादाने तु निरूपकत्वसंत्र• धेन स्वनिष्ठप्रयोज्यताविशिष्टमयानाद्यनुकूलकृतिकारकत्वं प्रयानादीनामतस्तदुपादानाम् । कृतीति स्वरूपक्थनम् । तन्निवेशे प्रयोजनामावात् । 'नच म्वोद्देश्यको यागः' इत्यादिप्रती- त्या स्वर्गनिष्ठोद्देश्यतानिरूपकत्वस्य दर्शपूर्णमासादावपि सत्वारकारकत्वस्य च तज्जनक- द्रव्यादावपि सत्त्वात्तत्रातिव्यानिवारणमेव तत्मयोजनामिति वाच्यम् । अस्मन्मने कार. कत्वस्य भावनैकनिरूपितत्वेन घात्वर्थयागाद्यनिरूपितत्वात् । स्वर्गनिष्ठत्वं च दैशिककालि. विशेषणत्वातिरिक्त स्वरूपसंबन्धेन । इतरथा कालिकसंबन्धेन प्रयानादिकरणककृत्यु. द्देश्यताया अपि स्वर्गवृत्तित्वेनातिव्यातिप्रसन्नात् । वस्तुतः स्वर्गनिष्ठत्वं विषयत्वीयस्व. रूपसंबन्धेन । इत्थं चोद्देश्यतात्वेनोद्देश्यत्वानुपादानेऽपि न इतिः । प्रयानादिकरणक- कृतिप्रयोज्यताया विषयापीयस्वरूपसबन्धेन स्वर्गनिष्ठत्वामावात् । निमित्तादावति या. सिवारणाय संबन्धित्वं विहाय कारक त्वनिवेशः । निमित्तस्य वक्ष्यमाणरीत्याऽकारक. स्वाददोपः । अत एव निमित्तत्वार्थकसतम्या उपपदविभतित्वमुक्तं तत्र तत्र । कृप्या- दायतिव्याप्तिवारणाय विहितेति । न चोक्कृतिकारकत्वस्य स्वर्गेऽपि सत्वात्तस्य स्वाङ्ग. स्वापत्तिरिति वाच्यम् । कर्मकारकभिन्न कारकत्वस्यैव लक्षणे निवेशात् । एतदर्थमेव सूत्रे भिन्नार्थक परपदम् । न च सूरे देवदत्तोऽय परोपकारक.' इत्यादिवदोत्सर्गिक्स्वा. तियोगिक त्वलामादगभेदस्यैव परपदादुपस्थितः क्थ कर्मकारकमेदरूपस्याद्मेिदस्य ततः प्रतीतिरिति वाच्यम् । समानसविसवेद्यतयाऽनिभेदस्य तस्मादुपस्थितिसंपवात् । न हि स्वभिन्नस्वोद्देश्य रतिकारक्त्वरूप रक्षण सभवति । स्वत्वाननुगमनाङ्गभेदेन सणमेदप्रसङ्गादत उक्त भेद एव परपदतात्पर्यम् । ननु क्रियानन्यफलशालित्वरूपक- मवावच्छिन्नप्रतियोगिताक्दनिवेशे गौरवामित्वस्याखण्डोपाधिरूपत्वेऽपि च सामा, न्यतः धर्मत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्य प्रयानादिकरणकृतिकर्मदर्शपूर्णमासादाव- प्यमान स्ववियरकृतिमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदनिवेशे गौरवालाघवेन स्वर्ग स्वावच्छिन्नमतियोगिताकदव स्वर्गाङ्गत्वलक्षणे निवेशोऽस्तु । उद्देश्यभेदेन लक्षण. गौरवादिति-निरूपकरवस्य प्रकारतया प्रवेश प्रकारतावच्छेदकसंबन्धस्यापि प्रवेशनीयत. पा गौरवम् । संवन्धविधमा प्रवेनेतु संपन्यस्य सक्न्धान्तरानपेक्षेगातारवामिवि बोप्यम् ।

·- [ अनवनिरगम् । अङ्गत्वनिरक्तिः। भेदम्पे तत्वादिति चेन्न । सर्वेभ्यो ज्योतिधोम ' इत्यादिवास्योपात्तफलाना पश्चा- दीना म्वाङ्गत्वापत्ते । स्वर्गवायच्छिन्नभिन्नत्वे सति, उप कृतिकारकत्वम्य पश्चादी सत्त्वात् । न च ' सर्वेभ्यो ज्येतिष्टोम ' इति वाक्ये प्रवृत्तिप्रयोनक्कामनाविषयत्व स्योद्देश्यतावच्छेदात्वा पवा स्वर्गवावच्छिनोद्देश्नताकृतिकारकावस्यामाव'बोच. दोप इति वाच्यम् । एतद्वाक्ये स्वर्गस्वम्योद्देश्यतानवच्छेटकत्येऽपि ज्योनियोन वर्ग- कामो यनेत । इति वास्ये तम्योद्देश्यतावच्छेस वेन तवच्छिनोद्देश्यताकृतिकारक- वन्य पश्चादी सत्तात् । वाक्यमेटेन कृतिमैदे प्रमाणामावात् । अत एव पश्चर्थमनुष्ठीय. मानप्रयोगारवर्गस्याप्युत्पत्ति योगसिद्धयधिकरणोत्ता सगच्छने । अतश्चाखण्डोपाधिरू- पवनीकारे स्वोदेश्यरतिकर्मत्वावच्छिन्नमतियोगिता मेघटितमेव क्षणमली. कार्यम् । वस्तुतस्तु स्वावच्छिनोदेश्यतनिरूपक्कृतिनिरूपितोद्देश्यतावत्त्वसबन्धेन स्वर्ग- स्यवभिनव प्रकृतलाणे निवेशम् । बर्गपश्चादेव तेन सबन्धेन म्वर्गवितानाति याति । नवमपि दर्शपूर्णमाप्तादो स्वर्गाङ्गत्वानापति । । नीहिभिर्यजेन । इत्यादिवाक्येषु स्वोद्देश्यताक्दर्शपूर्णमासायनुक्तावेव दर्शपूर्णमासयोरद्देश्यत्वेन स्वावच्छिनोद्देश्यतानिरूपक तिनिरूपितोद्देश्यत्वबन्धेन म्वर्ग:ववस्वाय दर्शपूर्णमा- सादी सत्यादिति याच्यम् । साच्छिन्नोद्देश्यतानिस्पक्तावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितो. देश्यता वसन्धेन स्वर्गविवद्भिन्नत्वम्य विवक्षितत्वात् । दर्शपूर्णमास रणस्तो स्वों दृश्यत्यमित्यादिशीत्या हि दर्शपूर्णमा सकरणककृतिचे स्वर्गवावच्छिन्नोद्देश्यता. निरतापच्छेदकत्व सिध्यतीति तदवच्छिननिरूपितोदेश्यतावत्वसवन्धेन स्वात्वक्त्व स्वरों, या तादिनस्वामिति लक्षणममन्वय । न व स्वर्गवाचिठनोद्देश्यनानिरूप वावच्छ व हरणकृतित्वेऽन्ति, येन तस्वपिउननिरूपितोदेश्यता वसाधेन स्वर्गव यागे समाव्येत । प्राकिरणकृती स्वर्गद्देश्य त्वमिति प्रतीनेरपावात् । वृत्यनिवाममय यात्य-ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकावेऽपि भेदप्रतियोगितावच्छेद- ताबळे व त्यम्य सिद्धान्तसिदत्वाच न सिद्धान्तविरोध । सम्मपीसमेहतर बामयिमिति तावम् । नाव सोमादेरपि स्वर्गायगाव स्यान् ! नवीनमते मावर्ष RA णारेण यागम्येव सोमस्यापि म्वोदय हतिकारकत्वात् । न च बारव व पक्ष्यमाणरीत्या नियायितवाद्ययनमान्वितत्वम् । तत्र क्रियायितत्व कारमान्त रापाटनमधेन लक्षणे निवेश्यम् । तथा १ सोमकरण वम्य म्वनिरूपस्यागकर. मन्नेव भावना त्यादुत्तमम पेन प्रियान्वित त्यादन्यमान्वितयामायान्न सोपे लसणानिमा इति वाम् । तपारवे यागकरणत्व देरपि स्वनिसकोद्देश्य १. पा. ३ अ.)

·११४६ अङ्गत्वनिरूक्तिः। [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] त्खादिम्पर्मकारवघटित संबन्धेनव मावनान्वयेनासंमवारत्ते । अयोत तिव्याधिवार- णाय प्रकृतिकरणाद्ययटितसंबन्धेन क्रियान्वितत्व प्रकृतलक्षणे निवेश्यम् । 'समिधो यजति । इत्यादी प्रयानादिकरणत्वस्यैव कृत्यन्तरकरणीभूतदर्शपूर्णमासादिरूपमा०य. घटितसंबन्नैव भावनान्वयादव्याप्तिरतः प्रकृतेति । ' दर्शपूर्णमासाम्या स्वर्गकामो यगेत ' इतिवाक्याटकाख्यातोपातकृती दर्शपूर्णमासयोः करणत्वेऽपि ‘समियो यजति इतिवाक्यघटकाख्यातोपात्तसमिदाद्यनुकूलती तयोरपकारविशिष्टयोर्भाव्य. त्वमेवेति ना-याति. I. सोमेन यनेत ' इत्यादौ यागकरणत्वम्योद्देश्यम्वर्गादिघटित संबन्धन भावनान्येऽपि प्रतिकृतिकरणयामायटिसंबन्धेनैव क्रियान्वयान्नोत्तदोष । सोमाटेस्तु प्रकृतकृर्तिकरणयागादिघटितप्तबन्धेनव भावनान्वयान्नातिप्रसङ्ग इति चेन्न । दध्ना जुहोति । इत्यादावग्निहोत्रकरणाकृतावेवाग्निहोत्रस्योद्देश्यत्वेन तत्र व स्व- निरूपकोद्देश्यकत्वरूपप्रकृतकृतिकरणघटितसत्रन्येनैव दधिकरणत्वस्यान्वयाद्दध्नो होमाङ्ग स्वानापत्ते, । कृती प्रकृतत्वानिरुक्तेश्च । न च प्रतवाक्यघटकारूयातप्रतिपाद्य कृती प्रकृतत्वम् । दर्शपूर्णमासान्या म्वर्गकामो यनेत' इति वाक्ये तत्तद्वयक्तित्वादिरूपप्रकृ. तत्वसमवेऽपि दर्शपूर्णमासाहप्रतिपादकसकलवाक्यसाधारणप्रकृतत्व निरुक्तः । यदि तु स्वगोंद्देश्यस्त्वादिकमेव कृतौ प्रतित्वमतो नायं दोष इति विमान्यते । तथाऽपि द. ध्यादाव यानिस्तदवस्यैव । अतः सोमादी स्वर्गायङ्गत्वप्रसङ्गो दुरि इति चेत् । सत्यम्। सोमादीना स्वर्गाद्यङ्गत्वमिष्टमेन । न हि तस्वीकारे किंचिद्बाधकमस्ति । न चैवं तुल्ययुक्त्या - यो दीक्षितो यदनीपोमीय पशुमालमेत' इत्यत्र यागस्येव पवादे. रवि ज्योतिष्योमागमत्वासात तद्वदेव ज्योतिष्टोमविस्तापतिदेशापति । अग्नीधामी यपृष्ठमावेनातिदेशस्येष्टत्वात् , अग्नीपोभीयामाववत्या पिकृतो तु द्वारलोपादेव नातिदेशः । अग्नीपापीयस्थानापन्नयागान्तरसत्वे तु तस्याग्नीषोमीपविकृतित्वादेवातिदेशः । सोमादेः समप्राधान्य तु यागद्वारेणेताङ्गत्वेन निरसनीयमिति ध्येयम् । उद्देश्य वमनेप्सितस्वरू- पम् । न त्वनुपादेयपञ्चवसाधारणम् । तथालये यावजीवमित्यादी धात्वर्षानिमित्तात- स्वम्य दुरित्वात् । अत एव यत्रानुपादेयपश्चासावारणोद्देश्यताया निवेशो, यया परो. द्देश्यक कृति याप्यत्वरूपायोज्यत्वे । तर निमित्तायोज्यत्व नैमित्तिकस्येष्टमेव । अत एव द्वितीयाविभक्तरङ्गत्वषटकोद्देश्यताबोधकत्वेनागत्यप्रमाणत्व०यवहारः । तृतीयादे. स्तु तटरकरणवाटिविभक्त्योधकत्तेन तत्व-यवहार. लिहादीना तु बलालला. धिकरणन्याय तदन्यतरसोधाद्वितीयातृतीयादिरू श्रुतिल्पकत्वेन स. । एतेन द्विती. याया. प्राधान्यरूपोद्देश्यत्ववाचिपेनानियमाणापेऽपि नाहगत्वममाणत्वमिति निर. १(०३ पा• ३५.७) अनत्यनेति श्रेप ।

·करणका अनत्यनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिसक्तः। स्तम् । अगत्वेऽप्युद्देश्यताया निविष्टत्वेन तदयदेशयोधकत्वेनैव तत्प्रमाणत्वोपपत्तेः ! इतरथा तृतीयादेशप समुदिताङ्गत्वार्थफरवाभावेन तन्त्रमाणत्वानापत्त: । दृष्टं चैतदेक. देश माजनकत्वेऽपि तत्माजनकत्वस्ययहारः । यथा परमत द्वितीयायाः फलमानप्रमा. जनकत्वेऽपि तद्घटितकर्मस्वप्रमागनकत्वव्यवहार इति । अनु किं नाम कृतिकारकम्वम् । न तावस्कृतिहेतुत्वम् । धात्वादिरूपकरणकारकड. गाः । न हि कृतिसाध्य यागादौ कृतिहेतुत्वं संभवति । पूर्ववृत्तित्वाभावात् । दध्या- दिगुणरूपकारके पूर्ववृत्तित्वसत्त्वेऽपि रासमादिवदन्यथासिद्धत्वनानन्यथासिद्धत्वांशामा. पाच । अत एव मायनाकरणत्वं भावनामाव्यनिर्वतकत्वरूपं पारिभाषिकमिति सांप्रदा. यिकाः । निमित्तादौ कृतिहेतुत्वसत्त्वेनातिव्याप्त्यापत्तेश्च । नापि कृत्यायनत्वम् । घात्पर्य यागादो करणत्वादिसंबन्धेन भावनान्वयस्वीकारण लक्षणोपपत्तावपि तदितरकारकाणां विवायर्फे करणवादाववालयेन प्वव्याः । दीनामपि कृत्यन्वितत्वेनाइन्यापत्तश्च । न हि सोमो यागामितिपत्सोमकरणाई यागागामिति कश्चित्प्रत्येति । गुणफलसंबन्धविधावेव पर गुणकरणत्वं फलाहमित्युक्त सांप्रदायिकः । वस्तुनातु तत्रापि गुणस्यैव फलाङ्गलम् , इतरवलक्षण्य प्रमाणाभावात् । भवामते दध्यादेहीमा वातरकरणत्यस्य पेन्द्रियार्थयात् एकस्य तमयाये संयोगपृथ- कत्वम् ' इति सूत्र एकस्यैवोमयार्थत्वोतिविरोधप्रसाच्च । न च । दना जुहोति' इत्यत्रापि दधिकरणस्वस्येव होमोद्देशेन विधानान्नानुपपत्तिारैति वाच्यम् । तयात्वे दधि- करणत्यायेन्द्रियकामवावय इव स्वनिरूपकायसापेक्षवातस्य प्रमाणान्तरेणानुपस्थिते. रेतवाक्यानिराका प्रतिपत्त्यनापत्तेः । इन्द्रियकामवाक्ये तु प्रकरणेन निरूपकी. भूनहोमरूपाश्रयसभवानिराकासप्रतिपत्तिरिति विशेषः । किं च दधिकरणावम्य होमो. देशेन विधो तस्यादृष्टविधया होमोपकारकत्वेऽपि दृष्टविधया तदननकत्वाद्धोमसिद्धयर्थ. मनिस्तद्रव्याोपापत्तिः । एतद्विषेरपूर्वविधित्यापतिश्चेति ध्येयम् । नापि कृत्यन्विता. वितत्वम् । धात्वर्णस्य करणवसन्धेन कृत्यन्वितत्वातत्रायाः । यदि तु यागकर करणिका भावनेत्यादिमतीतः प्रकारतया करणत्वादगाहित्वात्तृतीयान्तनामपदसामानाधि. करण्याथ घातुलक्षितकरणत्वस्यैव मावनात्ययः । धात्वस्य तु करणव एवान्वयानो- काव्याधिरिति विमाध्यने । तथाऽपि लिङ्गसंख्याभिन्न सुचमात्रा मावनाधयनियमेन गमिन्ने जुहोति' इत्यादी साम्यनिमित्तायादेरपि तदन्ययात्तदन्विते निमित्तादावतियाधि 1 नेपापिय मते, इत्यर्थः । (. . ३ . ५)। ३ नियनेनेति-निपातोपसर्ग. प्रातिपदिशतिरिक्तसन्दगम्यो यः पातलिटमस्याम्यतिरिक्षोऽयं, सानाशादिदावा शिनं प्रति लिहानन्दायमाद नावाविपदजन्योपी पति विशेषतास्वन्धेन बाम , इव AICh नियामक म्युरपति मीडियापोहता मुन्दश्यति शेषः ।

·। [मस्यनिरूपणम् ] . अङ्गत्वमिहक्तिः। नवोधमकारे द्विरात्रत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वादीत्तरकारिकनियमविधिटासवानुराधमास्य विस्तारमाविषयतया संकोषरूपबाधकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् ! विरामस्वरूप आ. नर्धक्ये प्रमाके दीक्षणीयावानियमन्यायेनावानरापूर्वसाधनत्वलक्षणाया द्विराप्रनायका. बान्तापूर्वामावेनासमणेऽप्युत्तरपदसहकृतापूर्वाध्यमिवाररूपतात्पर्य महकानुरोधनोत्तराह. अन्यविजातीयापूर्वद्वारकपरमार्पवसाधनत्वावच्छिन्नस्यैव लक्षणयोद्देश्यत्वाद्विराबत्वस्ये. द्दिश्यतावच्छेदकत्वेऽप्यनुपरस्यमावात् । आवश्यकी घेयमानर्धक्यमियाऽपूर्व साधनत्वावच्छिन्नलक्षणा, द्विरात्रमंरन्ध्युत्तराहोद्देशेन पोडशिग्रहणविधिमभ्युपगच्छ, al प्रानामपि ! परंतु द्विराप्रबन्ध्युत्तराहरूपवाक्यार्थसंबन्धेनोक्तपरमापूर्वमापनत्व CAणा, अस्म-मते तु द्विराप्रमात्र संबन्धेनोक्तामापूर्वसाधनत्वलक्षणेति विशेषः । किप स्वामत उत्तरेऽहन्निति सप्तम्या अधिकरणत्ववाचिन्याः स्वशक्यतावच्छेदकानच्छिानकर मगि लक्षणा । अरमन्मते तु संबन्धमामान्यवाचिन्या पथ्या स्वशक्यतावच्छेदकावचिने सत्यपि बोध्यम् । न चैवमपि चतुर्थ संप्रदानवशक्तत्वेन देवतात्वस्य विमक्या स्वायोगात् 'पदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति' इत्यादी देवताया होमागत्वानापत्ति. रिति वाच्यम् । त्यज्यमानद्रव्योदेश्यत्वे सति प्रतिग्रहीतृत्वरूपसंदानस्वस्य चतुर्य: स्वेन तदूघटकल्यज्यमानद्रव्योद्देश्यस्वरूपदेवतात्वस्यापि तदर्थवानपायात् । यदि च विनाए गां ददातीत्यादी समदानीभूतविमादी देयायव्यहारामायेन तन्त्र प्रतिग्रहीत. स्वामानोऽप्यधिको निवेश्यते, अग्नीषोमयोासज्यवृत्तिदेवतात्वानुरोधेन वाऽसण्टोपा. विरूपमेय देवतात्वमुच्यते तदाऽस्तु कृत्यन्वितकर्तृत्वाचन्यतमान्वितस्वमेव प्रतिकारक- स्वम् । देवतात्वस्याम्यन्यतमान्तर्गतत्यान दोपः । निमित्तत्वादीनां तु तदन्तर्गतत्वात. निमिताप्रतिव्याधिः । एवं च पूर्वोतिकर्मकारकभेदस्य लक्षणेऽनिवेशेऽपि म क्षतिः । कर्मवाय कर्तृत्वायन्यतमानातर्गत येन तदन्विते म्दर्गादावतिव्याप्त्यमावात् । एवंविधा- Fयपत्यबोधनामेय सूत्रस्य परपदामति ध्येयम् । पिहित मन प्रवर्तनारूपविधिजन्य- स्वम् प्रबनातावरसायनत्वज्ञानद्वारा मवृत्तिप्रयोगवस्येनप्रवृसावेव तदसावे तत्कार- के मुत तस्याभावात् । मत एव २ प्रबनातानमन्यत्वमपि । नापि माहात्परम्परासा. धारणविधिप्रयोज्यत्वम् । नात्यादिरूपाध्याः । तम्य नित्यत्वेन विधिप्रयोज्यत्वा. भावात् । अनित्यानामपि सोमादीनां पित्वेन विधिप्रयोज्यायामावाच । अतो विध्यवयित्वं विहितस्यम् । तथ स्वनिष्टप्रास्तानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदक पान विधिविशिष्टत्वम् अस्ति घेदं यागादो प्रवर्तनानिएकारतानिरूपितार्थमावना. निविदोप्यतावच्छेदकत्वं वरणवादी, तदपरटेकरचस्प तन सत्वात् । नन्विदं घाव. १६. पा. ११. ) भालनाद औपः ।

·१९५० अङ्गत्वनिरुनिः। [ अगस्वनिरूपणम् ] घसितकरणत्यादविनाचा प्रकारतति मत संमति । करणवादिससर्गेण धास्वयम्यवं भाषनाया प्रकारतेति मते त्वर्थमावनानिष्ठावशेष्यतावच्छेदकत्वस्यव यागादी सत्तास्वनि. कारतानिरूपितविरेप्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वसबन्धेन विधिविशिष्टत्वामावान्नात्त. विहितस्वम्य तब संभव इति चेन्न । स्वनिष्टकारतानिरूपिताशेप्यतावच्छेदकत्व-तदवच्छ. दकन्वायतरसमधेन विधिविशिष्टयम्य विवक्षितत्वात् । न चैतस्य मुमर्थकरणत्यादि साधारणत्वादकत्वरक्षणस्यातिव्याधिरिति वाच्यम् । तेषु निरुत्त विहितत्त्वतत्त्वेऽपि निरुक्त कृतिकारकत्वापावेन नोत्त दोषात् । यद्यपि धात्वर्थस्यैव करणवादिसस ण भावनायामन्वय इति मते यागादावपि नाककृतिकारकत्वं संभवति । तथा ऽपि वर्तृत्वाचन्यतमसंबन्धेन कृत्यन्वितत्वकृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वान्यतरव. स्वमेव तन्मते प्रतिकारकत्वम् । धात्वर्षे, उक्त सबन्धेन कृत्यन्वितन्वसत्त्वात्सो. मादिकार के. चोचायतमान्वितस्वमत्त्वान्नावदोषः । मुबर्थे निरूपकत्वादिमबन्धे. न मृत्यनिनवसत्तादतिच्याशिवारणाय कर्तृत्वाद्यन्यतमसंबन्धनिवेशः । अत एवं 'नेन्द्रियकामम्य जुहुयात् ' इत्यादावाश्रयत्वादिसवन्धन होमग्य कृत्यन्वितत्वेऽपि मेन्द्रियाङ्गत्वप्रसङ्गः । तद्वतः पूर्वोत्तरीत्या घालक्षितकरणावाटेरेव प्रकारनया भावनान्ययाध्युक्तं कृत्यन्वितकर्तृत्वाधन्यतमान्वितत्वं कृतिकारकावं, म्वनिष्ट प्रकारता. निरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकायसंम्पेन विधिविशिष्टय विहितत्वमित्येव ज्यायः । विहितत्व द निर्विषयक मानाया: प्रयोज्यतास्व-धेन प्रवर्तनावयायोग्य- स्वात्मशमनः कृतो सरकारकाम्ययः । ततः सकलकारकविशिक्षायां भावनायां प्रयो- ज्यत्वसमधन प्रवर्तनान्वय इत्यकविशिष्टेऽपरवशिष्टयमितिरीत्या शाब्दबोधमनिमायो तम् । अत एव तत्रस्ने सहमे पश्चरेषु ' इति मुत्रे विकृतावर्थवादातिदेशेऽपि विश्वनिदादी नाऽऽर्थवादिषपलय रुपनेति प्रतिपाटपिटमुध म, विधिहि यशपरिपूर्णा• मनुष्टानयोग्या भावना प्राप्य पश्याएर प्रवर्तयितुं प्रतिमानोऽपेक्षावशाप्रशम्त्यज्ञान मुखेनार्थवादान्यपहनन यताननिदेशेन सनिघापयति । विधेयमावना तु ततः प्रागेव स्वांशा गृहाति । तस्यां वेलायामुपदेशेनातिदेशेन वार्थवादग्यामनिधानाचदुपातमंनि. हिनफलामावारस्वर्गमेव गृहातीति न स्वर्गन्यायाध इति । यहा तु योग्यताक्षाने विनाऽयोग्यतानियामामात्रेण सवयीचा याऽनुमारिकत्वाक द्वयमिति गया युगपठेव भावनाविशेषणानामन्ययः । Fiनामिघाना पायात्त्यनुग्रहेण या प्रथम प्रनिनादीनामेव नाक्याता सरकारकावय । भारताभ बनाया पायालया पूर्व माविशेषाशासायपितरवेन प्रवर्तनाया विपमितिकस्यतापासानुल्याना. (म.पा.१.....).. (भ.४ पा• 1 म. ५) भरपरति पः।

·{ অজ্ঞখনি কণা। अङ्गत्वनिरुक्तिः। नार्थवादातिदेश इति न विश्वमित्यार्थवादिकालमापनापत्तिरित्युच्येत । तदा पूर्वोत. निर्वचनानुप्रपत्तेलाचवाच प्रवर्तनास्पविधिविषयत्वमेव पिहितत्वम् । अस्ति च विशिष्ट भावनाया प्रवर्तनाविषयत्वात्तविशेषणेवपि प्रवर्तनाविषयत्यमिति बोध्यम् । अवमपि मागूनं वदेत् । इत्यादिनिधेषु प्रकृतलक्षणाव्याधिः । तथा हि । निवर्तनारूपे प्रव. त्यमावरूपे वा निषेधे नोवलक्षणं संभवति, कृतिकारकत्वामावात् । निवर्तना हि स्वप्रयोध्यामावप्रतियोगित्वसंबन्धेनाऽऽख्यातार्यकृत्तावेवान्वेति । एवं प्रवृत्त्यमावोऽपि प्रतियोगित्वसंमन्यनेति न तयोरुतविधं कृतिकारकन्तम् । एवं स्वनिष्ठपकारतानिरूपि. तविशेष्यतावच्छेदकानावच्छेदबाव सरन्धेन प्रवर्तनाविशिष्टत्वरूप प्रवर्तनाविषयत्वरूप वा विहितत्व तयो संभवति । निधेषु निवर्तनाया एवोकसंबन्धनार्थ भावनायामेवान्य यात् । यदि ततसंयन्धेन प्रवर्तनानिवर्तमान्यवरविशिष्टत्वं तदन्यतरविषयत्वमेव वा विहित विमित्युच्येत, ततो न कलब्नं मक्षयेत् । इत्यादी मसणादीनां कलनायगत्वापत्तिः 'निवर्तनारूपे निषेधे तस्याप्यमावाच । न हि स्वनिष्ठपकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छे दकतावच्छेकत्व स्वविषयत्वं वा स्वस्मिन्समवति । न च निषेधानामलक्ष्यत्वम् । तथात्वे अधिकरणादौ तेषा ऋत्वर्थत्यादिनिरूपणामापत्तेरिति चेत् । सत्यम् । तेष्वङ्गत्वव्य. वहारस्य गीतात् । अन ए नानृतं वदेत् । इत्यादी नियो यदि निवर्तना तह तस्या ऋतुवैगुण्यानक क्रियाविषयनिवर्तनात्वं ऋत्वायम् । नियनिात्वनिवेशादनृतवद. 'नादिज्ञानादी नातिव्याठिः । यदि प्रवृत्यमावस्तदा तस्मिनुक्तक्रियाप्रतियोगिकत्वम् । न च नातिराने पोटशिनं गृह्णाति । इत्यादिविध्युत्तरनिषेधे निपेभ्यस्य ऋतुवैगु. पयाननकायादव्याधिः। ऋगुण्यक्रतुसाद्गुण्याद्यन्यतरजनकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च मवृत्यभावनिषेधपले प्रयाप्रक्रियामावादावतिव्यातिः । उक्तक्रियापतियोगिकत्वे सति वै. दिकनिवनाविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् । एवं · न कलर्ज मक्षयेत् ' इत्यादी पुरुष नित्यवायजनक क्रियाविषयत्वम्, उच्चक्रियापतियोगिकावं या पुरुषार्थत्वम् । अन एव गोणमुख्यमारण्येनाङ्गत्वं तृतीयाध्यायार्थ इति न कधिकरणादायध्यायासं. गनिरिति ध्येयम् । एवं 'फैछ च पुरुषार्थत्वात्' इत्यत्रोक्तं फरस्य पुरुषार्थत्वं माचमेव । एवमेव च यागादेविना प्रति, प्रातिपदिकार्थस्य च कारक प्रति, लिसंख्यादेव पातिपदिका प्रति, करणत्वादेव मावनां प्रति, तां प्रस्येव च शब्दपावनादरेगावय. हारो गोणो विशेषणवमात्रविक्षया द्रष्टव्यः । उपविधानत्वोत्त्येव पाटी मूनोदेश्यनाशटिस्वरूपमाझियमसिद्धम् । अतः सूत्रकृतान पृथगुपन्यस्तम् । न वा तृती. पाध्यायाः। नत्र चाद्गत्वयटकीभतकारकत्वनिविष्टकर्तृत्वायन्यतमनिरूपिता यमरियम् । . । (0. ३ पा. ४.४)१२{*•. पा. १५३.५)।

·[ अत्यनिरूपणम् ] . अङ्गस्यानिशक्ति। विशेषः । निरुतागत्वोक्त्यत्र बागवघटकीनोद्देश्यताशालिवरूपमन्गित्वममिद्ध मेव ! अतो न सूत्रे तदुक्तं न वाऽध्यायार्थः । न च विनिगमनाविरहः । यनिष्ठविवे- यतानिरूपितोद्देश्यताशालि यतत्तदशि । निलतात्विघटकविधेयताशालिनरूपम- गत्वमसिद्धमित्यस्यापि सुवचत्वादिति वाच्यम् 1 यत्ततत्वादेरननुगमाद्विशिष्यत्र लक्ष गानां निर्वक्तव्यत्वात्प्रधानापेक्षयाहाना बहुल्लाततटिनाहित्वो को गौरवापत्तेरेष विनिगमकत्वादिति नवीनः पन्थाः | केचित्तु परोदेशमवृत्तकृति याप्यत्वमङ्गत्वमिति प्राचीनो कलाण शकुन्ति । अत्र परोद्देशप्रवृत्तत्व परोद्देशनोपपादितत्वम् । तञ्च कृतिव्याप्यत्वस्य विशेषणम् । व्याच्यावशन बोद्देश्यत्वामुद्देश्यत्वसाधारणविषयत्वमुच्यते । ततश्च पियवपिन्या कृती यद्विपयत्वानुषपत्तिषुद्देश्यकत्वेन परिहियते तत्तस्याह तदर्थ चेत्युकं मवति । प्रसिद्ध यतत्प्रेक्षावातावपुरुषार्थविषयत्वं समाप्यपुरुषोद्देश्यकत्वमन्तरेणानुपपनामिति । भवति च वपनादिविषयत्वानुपपत्रिपरिहारः पुरुषोद्देश्यकावेन, तदुद्देश्यकत्वानुपपविपरिहारश्च क्रत्वपूर्वोद्देश्यकत्वेनेति वपरपुरुषयोः पुरुषकत्वत्तसिद्धिः । इत्थं यागस्वर्गयोः स्वर्गपुरुषी प्रति शेपत्वमूह्यम् । भवति हि यागः किमर्य कर्तव्य इत्यापे स्वर्गापेति समाधिः । स्वर्गः किमर्थमुत्राच इत्यातेपे पुरुषार्थमिति समाविरिति । अव विद विमावनीयम् । कथमेनछक्षण कालादिप योजनीयम् । न हि विध्यन्त्रविकृतिमृत्तिका- लादिविषयकत्वं प्रसिद्धमस्ति । येन तदनुपपत्तियागायुद्देश्यकत्वेन परिहियेत । विविधा हि कृतिविषयता । यता, उपादानमा, उद्देश्यता चति । तद्यथा स्वर्गमुद्दिश्य या सापयितुं हविरादिकमाइते, इत्यादिप्रतीत्या या साध्यतास्यविषयना, स्वर्ग उद्देश्यतारूपा, हषिरादाबुपादानतास्या । न च कालादाक. न्यतमविषयताऽप्यति । तर निरुकतीतरभावात् । अनुपादेयपञ्चकसाधारणोदेश्यता तु न कृतिविषयता । अन्यथा निमित्तस्यामि कृतिविपाप । अ1कालादा६. व्याधिः । अपि च मन्मते तृतीयारहत्वप्रयागवानापतिः । अयटकीकर- त्यादिवोषकत्वेन हि तृतीमरगत्वप्रमाणत्वमित्युकम् । मदु कलक्षणस्य पनि तत्वातदनापत्तिः। अन्धे तु परोद्देशप्रवृत्त शेषत्वम् । प्रवृत्तिरिति चेतनाचेतनकर्तृकन्यापारमा- प्रगभिवीयते । अस्ति व सर्वकारणाना स्वस्वव्यापारे कर्तृत्वम् । समवति चोहे. इयतालिका विषयता, तत्रापि प्रयोजनाना पाकाय काठ नि जलन्ति, धान्याय नलं गवतीति व्यवहारात् । व्यवहारे चाचेतनशब्दाऽभिवाव्यापार व्यक्तींनामुद्दे. श्यत्व भादेव । प्रकृतिकर्तृव्यापारे च परचोदेश्यात्वं कपिछः । तथ यद्देशन ·११५४ अङ्गत्वनिरूक्तिः। [ऋत्वर्थपुरषार्थनिरूपणम् । यद्व्याप्रियते तत्तदमित्याहु । तदपि च यागाद्यद्देश्यक व्यापारकर्तरि शूद्रादावपि यागाद्यगत्वापत्तैर्विहितत्वनिवेशेऽपि च तस्यापि स्वरूपतस्तत्कर्तृकर्मणि विहितत्वादु. पदोपतादवस्थ्यात् । यदुद्देश्याव्यापारकर्तृत्वेन यविहित तत्तदङ्गमित्युक्तौ च दध्या- दिषु वस्तुतो होमादेशमन्यापारकर्तृत्वेऽपि सत्तेन विहितत्वामावादल्याप्रुपेक्षितम् । विधिप्रयोज्यप्रमाविषयदुद्देश्यक्यापारकर्तृत्व यर तर तद्वत्वमित्युक्तौ तु न कोऽपि दोष । प्रतीयते हि दध्यादीना करणत्वादिना विधानेऽपि यागाद्युद्देश्यकन्यापारकर्तृ- वम् | पर त्वस्मदुत्त लक्षणापेक्षया गुरुत्वात्तदुपेक्षेति ध्येयम् । इद च परार्धत्वपङ्गत्वस्व. रूपम् । अङ्गस्य लक्षणम् । तच्चाङ्ग द्विविध, कवर्थ पुरपाय चेति । आद्य प्रयानादि । द्वितीय ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादि । अब नाम नत्तत्व पुरपार्थत्व वा । न हि तूपारकत्व सत्वर्थत्वम् । पुस्पोपकारकत्व पुरुषार्थत्वमिति युक्तम् । पुरुषार्थ. गोदोहनादेरपि प्रणयनद्वारा स्तूपकारसत्वेन कावर्षावापत्ते । प्रयानादेरपि प्रधानद्वारा पुरपोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वापत्तेश्च । उत्त लक्षणयोरेव त्वन्यानुपकारकत्वादिधर, नाया तूमयार्थदध्यादावव्याधे । नानाविधोपकारक साधारण्यापत्तेश्च । उपकारकत्वस्य- कम्यामाचेन तद्धस्तिलक्ष योगाच । नापि नतद्देशन विधीयमानत्व मत्वर्थत्वम् । पुरुषोद्देशेन विधीयमानत्व पुरुषार्थत्वम् । कवऽवधातादौ ऋतूद्देशेन विधीयमानत्वा- मावालावलक्षणाव्याप्ते । न ह्यवधातारे तद्देशेन विधान प्रमाणवत् । विशिष्टो- द्देशेन विधाने विशेषणोदेशनापि विधेशवश्यक्त्वेऽयित्वविशिष्टस्योद्देश्यत्वादस्त्वपूर्वो. देशनाघातापिधानम् । न तु व्यापारघरकतद्देशेनापि । मानाभावात् । पुरपोद्देशेन विधीयमानदीक्षणीयादो पुरुषार्थत्वलक्षणस्यातिव्याप्त्यापतेश्च । ज्योतिष्टोमादे स्वर्गा. घुद्देशेनैव विघीयमानत्वात्पुरुषार्थत्वलक्षणस्याच्याप्त्यापत्तेरपीति चेत् । अत्र तवरले पार्थसारपि । स्वयमाणितसाध्याधानानुष्ठान पुरुषार्थ । तदुपा रार्थ प्रत्वर्थ इति तयोर्लक्षणे आहे । तर स्वयप्रार्थितसाध्याधानानुष्ठानव स्वयार्षि. तसाध्येच्छान यप्रवृत्तिजन्यत्वम् । अस्ति चेद ज्योतिटोमादी । फ्लेच्छाया उपाये. छा प्रति कारणत्वेन स्वयप्रार्थितस्वर्गेच्छान यज्योतिष्टोमादीच्छानन्यप्रवृत्तिमन्यावस्य नत्र तात् । स्वयमार्पित व च शास्त्राधीनसाधनताज्ञानान येच्छाविषयत्वम् । याग दयो हि न शास्त्राधीनसायनताज्ञानानन्येच्छाविपया । तद्धि लोकावते. L साधनताशानन च्याविषयत्वाद्वा भवेत् , इष्टसाधनताज्ञानानीनेच्छाविपयवाद्वा भवेत् । न चोभयमपि यागा समवति । तत्र लोकादिष्टसाधनवानवगते रिसाधनताज्ञान विना मुखत्वादिप्रकारक्तानादेव सुखादाविव यागरवार कमानेऽपीच्छाया अनुत्पत्तेश्च । अतो न यागादी स्वयमाथितत्वम् । स्वर्गादस्तु समय ननिनायविकरणीभून शाशेपम्प तम्य लोक्त एवेष्टसाधन वावगते , सुख• ·[प्रत्यर्षपुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गत्वनि सक्तिः । विशेषरूपत्वे तु वर्गवादिप्रकारयज्ञानादेवेच्छापत्तेश्चोतविधं स्वयंप्रार्थितत्वम् । पधादिरूपे फल इष्टसाधनतातानाजन्येच्छाविषयत्वामावादव्याक्षिरतः शास्त्राघौनति । पश्चादौ तु लोक्किएमाधनताशानादेवेच्छोत्पत्तेर्न दोषः । इच्छात्वनेच्छानुपादाने तु शास्त्रा- धीनेष्ट साधनताहानामन्ययागत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वायागादे: स्वयंप्रापितत्वापत्ति: अतस्तदुपादानम्। इत्यं च शास्त्राधीनेटसाधनतातानाजन्येच्छाविषयसाध्येच्छानन्यप्रवृ. तिमन्यव निरुसाधनताज्ञानानन्येच्छानन्यप्रवृत्तिजन्यत्वं वा पार्मसारथिमते पुरु- पार्थत्वलक्षणं पर्यवसन्नम् । तदुपकारार्यत्वं च तदुपारप्रयोगात्वम् । तेन प्रघानाहा. शामिक्रमणादेः प्रधानोपकाराजनकत्वेऽपि नाव्याप्तिः । मोदं बोध्यम् । पुरुषार्थत्वलक्षणेऽपि काम्यकाले, उपनयनादानितपञ्चमवर्षादी कायनातौ च दधित्वादिरूपायामव्याप्ति । तयोरननुष्ठेयत्वात् । क्रत्वर्थत्वलक्षणे पूर्वो. टाढतगोदोहनादावति याहि । विचाऽऽधानाध्ययनयोरुभयमिन्नत्वेन तन्नरत्नोक्तस्तत्र त्वर्थवलक्षणातिव्याधिः । एतेनेतिकतन्यतात्वेनान्वितत्व मत्वर्थत्व, तद्भिन्नत्वं पुरुषा. त्वमिति शास्त्रदीपिकोकमपि परास्तम् । आधानाध्ययनयोः पुरुषार्थलक्षणातिव्यानेः । सिद्धपदार्गस्य सोमादेरितिकर्तव्यतात्वेनान्वितत्वाभावातत्र लक्ष्णद्वये रमेणातिव्याप्त्य. व्याप्त्यापतेश्च । तस्यापि व्यापाराविष्टस्यतिकर्तव्यतात्वमिति यदि विमान्यते तदा दध उभयान्वातत्र तभिन्नत्वामावात्पुरुषार्थत्यलक्षणस्याव्याधिरिति ध्येयम् । केचित्तु स्वयंप्रार्थितत्यद्देश्यता निरूपितविधेयताशालिवं पुरषारयम् । स्वयं- प्रार्थितमिन्नवृत्युद्देश्यता निरूपितविधेयताशारित्व त्वत्वम् । अत्र स्वयंमापि तत्वं पूर्ववत् । उद्देश्यताविधेयते घ म्वरूपसंपन्धरूपे, न तु सभ्यत्यानुप्ठेयत्वा- स्मिके । एतेन क लादावनुष्टेयत्वाभावेऽपि नात्याधि । न वा पुरुषावन्यनुज्ञा विविषु सोपामावोद्देशेन ततलियाविधानेऽप्यन्याधिः । आधानाध्ययनयोस्तु स्वयंमार्पित. भिन्नाम्यर्थज्ञानोद्देशेन विधानात्मवत्वाधीकारेऽपि न दोप. । 'पलं च पुरुषार्थ. स्वात् ' इत्यत्र तु फले पुरुषार्थत्वन्यवहारोऽङ्गत्वव्यवहारवद्रात इत्याः । तदपि यथाश्रुतं न साधीयः । ' अगन्म' इति मन्त्रस्य लिङ्गकरितश्रुत्या स्वयंमा. पितम्वर्गोदेशेन विधानातन पुस्पात्वलक्षणम्यातिन्याः । अत एव स्वयंपापितमि. नवृत्यद्देश्यतानिरूपितविधेयताकत्वामावास्वपलक्षणस्या याश्च । कि घीपिति वृष्टिकापाय निघनं कुर्यात् । इत्यादौ नृत्युद्देशेन म्वमानसी- मरीयनिधनाधारस्वबन्धन विधीयमानेप होपादिपु क्षणम्यातिच्याप्यन्याही ! नहि भारदीपिकायां चतुपापये रजदेवोचमनुषदति-चिस्विति । २ (म. पा.12.2 म. ५) एणस्यातिठपक्यातीत पुरणार्थ गामस्मातिम्माप्ति कवायर स्पामा. सिरिस ।

·. अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ऋत्वर्थपुस्पार्थनिरूपणम् ] तेपा पुग्पास्वमिष्टम् । शाखापेठेन सौभरीयनिधनाधारतया विहिताना हीपादीनामनियमेन पृष्यर्यप्तामरीयनिधनाधारत्वप्राधो हीप इति वृष्टिसमाय निधनं कुर्यात् ।। ऊर्गि• त्पन्नाद्यरामाय 'उ इति स्वर्गामाय' इत्यादिवाक्यातत्तफ्लायंसौमरीयनिधन हीपादीना नियममात्रकरणात् । अत एवोक्त सवन्न वृष्ट याहुद्देशेन होपाटेरपि वस्तुत. स्तत्त फलामापरीनिधने, आधारतया हीपादिनियम एव तत्तद्विधिनात्पर्यम् । न चवमपि वृष्टिक मादिपदेन वृष्टयादिसाधनसामरलक्ष्णया तदीयनिपनापारत्वसंबन्धेन हीपादिविधिरस्तु । तथा चीद्देश्यसामरम्य म्वयार्थितत्वामावान्ना याप्त्यतिन्याप्ती इनि वान्यम् । आत्तरकारियनियमविधिलाघवानुगेधेन गुस्पर्मावच्छिन्ने लक्षणाया अन्या- स्यात् ततपेक्षयाऽपर्वविधित्वापादम्य सौमराधिरणपूर्वपक्ष्यभिमतम्य फलान्तरोहे- शेन हीपादविधेरैव युक्त त्वेन तदधिकरणसिद्धान्तानुपपत्ते. । अतो नियमविधिपरस्य तप्रत्यसिद्धान्तम्योक्तप्रकार एव तापर्यमिति वनैव तदधिकरणे प्रतिपादितम् । अत: वय म्बोचि विरद्धलक्षणक्यन युज्यते । अत एव तदुत्तरीत्येव तद्दोपाभिधानम् । वस्तुतो ' हॉपिति वृष्टिकामाय निघन कुर्यात् ' इत्यादी न वृष्टयाद्युदेशेन निरुक्त- सबन्धेन होपातिविधि । तथाले वृष्टिकामपुषविशेषणतया श्रुताया वृष्टेरद्देश्यतयाऽ. न्वयायोगात् । वृष्टिनामपदे वृष्टिलक्षणापत्तेश्चर्या कर्मवलक्षणापत्तेश्च । अतो लक्षणाद्ध. गापरम्तटपेक्षयकरिमन्निवनपटे वृष्टिप्रयोजानिधनरक्षणया तदुद्देशेनैव हींपादिविधियुक्त । निधनपदोत्तरद्वितीयया कर्मत्वम्य शक्त्यवोत्तत्वाहक्षणान्तराप्रसपे । न चाम्मन्मते वृष्टि. पामादिपद वर्मधाग्यागीकारान्न लक्षणान्तरप्रसत्तिरिति वाच्यम् । तथाऽपि चतुर्या स्वश. क्यनायछटकानब च्छन्नार्मवक्षणापेक्षया निधनपदेनेव वशक्यतावच्छेदकायच्छिन्न- निम्न निधनप्राणाया उचित वात्, विधिमनिहितम्य पदम्योद्देश्यसत्व संभवनि विप्र. पृष्टपदम्य तथासयोगाच्च । अपि न पवागने निव पदानुवादो निप्पयोननः । न च संकल्पनात्पर्यग्राहस्तया दुपयो। । नियमविधिलाघवानुगृहीतहीपादिपदम्यैव तत्वात् । अम्म-मते निधन. पदीपलक्षणापर्यमाहातया वृष्टिकामादिपदपार्थक्यमिति म यम्गापि वपर्यम् । अन प्रय माविमोशाधवगा यया । वामिष्टान) नारामामो द्वितीय प्रगान । इत्या, तर द्वितीयामपदवया मनीय यापि वासिष्टे देशेनेव तमिल पतालसाघ. नीमनपूर्णमामाद्वतीयश्यानत्त ममन्येन नागशममन्नविपि । न हि तत्र पानपटे निरचप्रगानक्षमा नदुइंगन मन्त्री ममाति । तथाचे प्रथमायामपि १(भ. २ पा• २ अ• १) ·. [ ऋत्वपुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गन्तनिरुक्तिः । स्वशक्यतावच्छेदकानवच्छिन्नमत्वलक्षणाङ्गीकारे लक्षणाद्वयापत्तेः । अतो वरं वामिष्ठ पदोत्तरषष्ठ्याः स्वशक्यतावच्छेदक वच्छिन्नकर्मवलक्षणया निरुपकाराई करणम् । प्रकृते तु द्वितीयान्तविधिप्तनिहितनिधनपदश्यबौद्देश्यसमर्पकत्वे संपवति न तद्विपरीत. टिकामादिपदस्य तदुचितम् । एतेन सोमराधिकरणपूर्वपक्ष्यमिमतमकारोऽपि निरस्तः । नियमविधिलाघवानुगृहीत. निरुतयुधिनिययपराहतत्वात् । अत एवाम्मन्मते, उद्देश्यतावच्छेदकमधन्यगौरवपरा. हत्त्वाच्च । अतो वस्तुतो हीपादापतित्याप्त्ययात्योरभावेऽपि तदुच-पक्षमवलम्व्य तदभिः धानम् । अगन्म ' इत्यादौ तु तयोर्दुवारत्वमेव अथ स्वयंप्राषितजनकल्वे सति स्वयंप्रार्थितवृत्युद्देश्यतानिरपितविधेयताशालित्वं पुरुषार्थत्वम् । विधेयतायामेव वा जनकलासंवन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्यम् । 'अगन्म' इति. मन्त्रस्य स्मारकतया स्वदिशेन विहितत्वेऽपि तवगनकत्वात, हीपादेश्य परम्पत्य वृष्ट्या द्यर्थत्वानोक्तानुपपत्तिः । अय सत्यन्तमात्रविक्क्षायां ' सूतवाकेन प्रतरं प्रह, रति ' इत्यत्र प्रतिपत्त्यर्थतया विहितस्यापि प्रहरणम्य तृतीयावगतकरणत्वान्यषानुपप. स्याऽऽनुपङ्गिकारादिजनकत्वादतिव्याधिरतो विशेष्यदलम् । ततश्वाऽऽयुरादिएका. হনুৰাগ प्रहरणागत्वनिहायाऽऽयुरादेगाजन्यत्वमात्रफलपनायामपि बदुईशेन पहरणविशेषत्वामावान्नातिव्याधिः । इतरथा प्रस्तरस्याप्युद्देश्यत्वे वाक्यपेन- प्रसङ्गात् । वाक्यान्तरकरुपनयाऽऽयुराद्युद्देशेन प्रहरणविधानं तु सूतवाककरणकत्वानु. पपत्तेरायुरादिननकत्वमायकल्पनयेवोपक्षीयमाणत्वादनुपपन्नम् । एवं चोक्तपुरपायमिन्ना. गत्वमेव ऋत्वर्थत्वमिति न त्वर्थत्वक्षणे पूर्वोकाव्यात्यतिन्याही इति चेन्न । दोपर. मावोद्देशेन विधीयमानविवाहार्यानृतवदनादौ पुरुषार्थटक्षणाव्याः। दोपापापस्यालाय. स्वाजनकत्वस्याननुगतत्वेन तद्घटितटक्षणायोगाच 1 कवावलक्षणे, उपयार्थद. ध्यादापच्याप्तेश्च । अत एवं वाच्यम् । अपूर्वायत्वानवाच्छन्नस्वयंप्रार्थितवृत्त्यद्देश्यता. निरूपितविधेयताशालित्वं पुरुषार्थत्वम् । अस्ति चेदं स्वर्गाद्देशेन विधीयमानज्योति. होमादी । अनिर्दिष्टप्रकारम्वर्गादिश्वरूप आनर्थत्यामान तनिष्टोद्देश्यतायाः स्वर्गत्या- दिनेवायच्छेदात् । अत्र पूर्वोचरीत्याऽगन्मेत्यादावतियाधिवरणायापीयवानवछिन्ने. न्युद्देश्गताविशेषणम् । तत्र स्वर्गाटिनिष्टे द्देश्यताया अपूर्वीयत्वावच्छिन्नत्वस्य नम प्रतिपादितत्वान्न दोषः । आहवनीयादिम्वरूप आनक्शामावेनाऽऽहवनीयत्यादेरेवोद्देश्य तावच्छेदकल्वेनापूर्वीयत्वानवच्छिन्नोद्देश्यता निरूपितविवेयनावत्वस्याऽधानादावपि स. सारस्वयंमापितवृत्तीत्युदेश्यताविशेषणम् । मत एव होपादिस्थलीया मदुक्तपकारे (१.२ पा. २०१३) ३ (भ. ९१.१.३) इत्यादि शेषः ।

·- ११५८ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [नवर्धपुस्पार्थनिरूपणम् ] নিন।ষ্টিনিষ্ট অনাথা ঘূষ্টিমীসনিঘন বৃথি। সশস্যৰস্বনিৰথ स्त्र मानिवृत्तित्वामावान नपातिव्याप्ति । एव निम्तपुपात्विघटकोद्देश्यनविलक्षणोद्देश्यनानिमपितविषयनाशार वं मत्वर्थ- स्वम् । निरुत्तोद्देश्यताविलक्षणत्व च निरत्तोद्देश्यतावृत्त्यपूर्वीय वानवन्छिन वाक्यमापन वृत्तित्वोपयाभाववत्त्वम् । भवति हि प्रयानादिनिष्ट वयतानिरूपितदर्शपूर्णमामाटिनिटे दे श्या निम्तोमयाभाववती । दर्शपूर्णमासम्म आनर्भयनापूर्वी गानव तयोरद्देश्यः स्वालम्वयार्थिनवृत्तित्वामावाच्च ) 21 पयानादे कन्वर्थत्वम् । र पूर्वायत्वानवच्छि नत्वामावपात्रोतो " यूप चिनति । ' हिरण्यशनमहोणाग्निं प्रोक्षति' इत्यादर यूपादिम्वरूप भानर्थक्यामावेनापूर्वीयन्वलक्षगामावायूपरवादिनैव यूपानेम्देश्य वाच्छेद. नादाव यति । एव स्वयपार्थितवृत्तित्वामावमात्रोचावग-मेत्यादाव याति । अन उम- याभावपर्य-नानुधावनम् । तथा च यूरादिकृत्युदेश्यताया स्वयमार्थिनवृत्तित्वामात्रय तोमयाभाववत्त्वावर्गादिनिष्टोद्देश्यतायाश्यापूर्वीयत्वानच्छिन वाभावप्रयुक्तोभयामावर वालाव्याप्ति । आघानादेस्तु सत्वर्थत्वमिष्टमेव । ननु 'नो पयमि दम्यानयति ' इत्यत्र पय उद्दिश्य ध्यानयन वियन इत्येष्टमे सिद्धानितम् । तर पयमे नापूर्वीयत्वनोद्देश्यता । एतद्वाक्पप्रवृत्ते पूर्व पयस अपूर्व साधन वाननगमेन पय पदेन रक्षणायोगात् । न हि न हीनवदन्ति ' इत्यादि. पास्यनिरपेक्षपत्तिकेन । बाहिपिर्यनेन । इत्यादिवायेन मीणामिव प्रन धाक्यनिरपेक्षेण केननिद्वाक्येन पयमोऽपूर्वमाघनत्वमवगतम् । येन याप पूर्वमुपम्धिनात्तदच्छिन्नेऽवातावास्यायनीहिपदव पय पदभ्य रसगा पन् । 'मा व्यामिक्षा । इति वाक्य तु प्रवनिर्दिष्ट एय परामर्शतच्य टेन वाटुत्तरप्रवृत्तिवेत्यर्वायत्वेन पयम दैश्य वायोगा सय वनोद्देश्यना वाच्या । तया चापूर्वीयावानच्छिन्नम्वयापिनयुद्देश्यनानिक विनवितास्वादानयने पुष्पाणानि यादि । एक पयोगनोद्दश्यतामा निस्तोम. यापावापासवर्थ भणय तिरिनि चेन्न । १२ भानपनामा गत्वेना-यमानुपपत्ते पय दम्प पन्त्यसमानाधिकरणयावरिने समणाशीक रान् । १ च नामिक्षा वालयपत्युषापूर्वमावतत्वरूप देन्यामापयोत्यदेश्यन याम्त परिनाला मोमायनि याही अन व ' ग्रीनमन्नि . इत्या गहिवा. जिन्नाशनायानादेशिन माथि वसनमियपू०६47 पटना रोnि - रुपयना १(म .१०२.००।

·. प्रित्यर्थपुस्पार्थनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः । १११९ रसायनोचोऽपि निरस्त । अयोग्यतानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वेन प्रथमतः शाब्द. वोत्रम्यवानुदयाटसणाया आवश्यकत्वात् । न चैवमपि वैतुप्पादिविशिष्ट एव नीह्या- विपदरक्षणाऽस्विति वाच्यम् । लक्षणाया आवश्यकत्व आनर्थक्यपरिहारायापूर्वीयत्व. विशिष्टलसणाया एवाचिस्यात् । न वेवमपि त्रीहीनवहन्ति' इत्यादावपूर्वसाधन वलक्षणायामपि त पयति' इत्यत्र न लक्षणा । वा सति पय पदम्य साम्याश्च लक्षणामपेक्ष्य तरपयोधिकरणकत्ववि. शिष्टद यानयन याऽऽगदुपारपत्वेनव विधानम्योचितत्वात् । अदृष्टकरुपनाप्रयुक्त गौरवम्य फलमुपत्वेन दोपत्वान् । अबचातादिवाक्ये त्वारादुपकारकत्वपक्षे प्रमानीभूतद्वितीयाया. करणत्वे रक्षणाप्रमङ्गादृणममातिपदिर एवोच उसणाहीकारासनिपत्योपकारकत्व. पिति मिशेप इति चेन्न । नच्छदम्य पूर्वोपस्थितप्रधानपरामर्शकत्वेन पूर्ववाक्ये प्रवानी. मनपराम्रप्टयम्यामावे तदनुपपत्ते 'नुप-ता युज्य पयः' इति मन्त्रवर्णानिनितिपय शचिकामिक्षापदसममि याद्दततच्छन्देन च दधिपरामर्शायोगातम्य प्राधान्यानुपपत्ते. पूर्यो. घ लक्षणाद्वयमद्रीकृत्य पयम उद्देश्यत्वावश्यरत्वादपूर्वसाधनत्वेनैव पयस उद्देश्यवानो. स लक्षणहरोऽप्युत्तदोष । अथ च प्राचीनमीमासकोच्याक्यार्थमभित्य दोपपरिहारः । वस्तुतस्तु निषादम्यपत्यधिकरणविरोधान्नायं वाक्पार्य मन्त्रवर्णानुरोधेन गुणीभूतपय परामर्शकत्वानुपपते. । पम उद्देश्यत्वेऽपि शाब्दबोचे गुण वनगा वयाद्भवमतेऽपि तच्छन्दम्य प्रधान परामर्शकत्वाभावाच । न हि वस्तुतो यत्प्रधान त परामर्शकत्व तच्छन्दम्य । राजपुस्य स सुन्दर इत्यादा पातुन प्रधामेऽपि राति सुन्दरत्वान वयात् । अनण्य अमृत यायेनं पदान्तरकरूपनया तठपयोधिकरण त्वविशिष्टदल्यानयनम्य पयोहत्येन विपरित पश्चिदुतमपि प्रत्युत्तम् । पदान्तरसत्यनागारवेण निपाटम्गपत्य. विग्णविरोध नावाच्यात् । वैषम्य तु द्वितीयान्तविद्यमानपदम्यवानुमंबानमात्र. पसनान निपातम्यपत्यधिकरणविरोधः । अतो मन्त्रवर्णानुरोधेन तच्छन्दम्य गुगी. भूनपयापरामरत्वमम्युपेत्य पयोधिकरणक पविशिष्टदध्यानयनभावना, इष्ट मामान्यो। शेन विधीयते । इष्टविशेषाकाक्षायां म मामा द्विाक्यान्ससनया पानाहभूनामिलोहे- शौन निरचानयनविधि । न वाक्यान्तरकपनाया मामर्यादामिनाया इव पानिनम्य ध्यु. इंदपना पत्रानयनायोनस्तापति. 1श्रुतवाक्ये पयम आनयन पाप्यापि याप्यतयाऽग. तम्य परिपतवाक्य उद्देश्यायाचित्येन तम्यैव मयोमरस्यात् । तत्र पापूर्वसाधनत्यम्य. समखम । तच्छम्य १(म.पा. म. (म. ४ ५.३. 11) भागनेति हो । १. १२) ·च अङ्गत्वनिरुतिः। [फत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] पूर्वमवगतत्वात्तत्त्वेनेवाऽऽमिक्षाया उद्देश्यता । फलमुखत्वाच्च वाक्या-तरकल्पना न दोष । मतो नोक्षणद्वयेऽप्य या यतिव्याप्तिवार्ताऽपीति । न-वाहवनीयत्वयूपत्वादेरप्याधानच्छेदनादिनन्यविनातीयापूर्वविशिष्टत्वरूपत्वात्तदव च्छिन्नोद्देश्यताया अप्यपूर्वायत्वावच्छिनत्वात्पुरुषार्थलक्षणे, आधानादिवारकम्वयंप्रापि- तवृत्तित्वम्य, मत्वर्थविलक्षणेऽपूर्वीय वानवच्छिन्नत्वाभावमानस्य निषेधद्वयगर्भताया गौरवेणापूर्वीयत्वावच्छि नत्वमानस्थैवोद्देश्यताविशेषणत्वेनोपपत्तावुमयामावस्य वयर्यमिति चेन । आहवनीयादिनिष्ठावानाद्युद्देश्यताया आधारतासंबन्धेन विनातीयापूर्वरूपाहवनीयत्यापछि नापनापूर्वसन्धिस्वरूपापूर्वीयत्वानवच्छिन्नत्वात् । उक्ताव्याप्त्यतिव्याक्षिवारणाय लक्षणद्वयेऽप्युक्तविशेषणसार्थक्यात् । न चैव स्वर्गनिष्ठम-नोद्देश्यताया अपि लाघवासाध्यतामबन्धेनापूर्वावच्छेद्यत्वापत्ते. पूर्वीच वानव. छेद्यत्वेनाऽऽद्यलक्षणे ' आन्म ' इति मन्नेऽतिव्याप्ति , कावलक्षणेऽन्याप्तिश्च दुर्वा. रेति वाच्यम् । साध्यावाद सबन्ध मानामावेनापूर्वम्य तेन सब-धेन तत्रावच्छेदक स्वानुपपत्तरपूर्वसा यावेनेव स्वस्यिोद्दश्यत्वात् । अत एव साधनतासन धेनापूर्वविशिष्टे लक्षणामपहाय, ह्यापिदेऽपूर्वसावन त्वविशिष्ट एव लक्षणाऽङ्गीकृता तेषामधिकरणादो। आधारतापास्तु कवरपेऽविवादात्तसंबन्धेनापूर्वथैवाऽऽहवनीच्यूपादिनिधोद्देश्यताया च्छेदकत्वानोक्त विशेषणवयर दम् । न चैवमप्ययित्वस्य साध्यत्वसावनस्वादिरूपत्वेना- नमतवातद्धटिनलक्षणायोग । अपूर्वसाध्यवसाधन वयोरपूर्वघटितवर्मत्वेनानुगमात् । अपूर्ववटितन्य च नापूर्वाविषयीत्यविषयत्वम् । अपूर्वस्यापि तत्वेनोत्तलक्षणद्वय उत्तरीत्या विशेषणद्वयंचयपते । नापि स्वाविषयक प्रतीतिविषयापूर्वाविषयाप्रतीत्यवि- पयत्वम् । वाविपयस्तीतिविषयावविशेषणेनापूर्व वारयित्वा लक्षणद्वयेऽति याप्त्यव्याही सराद्य तदद्वारस स्वयार्थितत्वोमयामावविशेषणदानस्य प्रक्षालनाद्धि पड्कस्य इति-यायपराहतत्वात । गैरवाच । कि तु निरूपतत्वमब-येनापूर्वविशिष्टत्वम् । तचा. पूर्व यावृत्तमेव । अतो नौत पिरोपण यायम् । न चापूर्वाविषयतात्यविषयत्व रूपापूर्वसाधारणापूर्वपटिन त्वयटितरणने सामन्जस्येपिमित्यपूर्वव्यावृत्तापूर्वपटतत्वा. टनयोतिविशेषणद्वयोपादानमिति वाच्यम् । तम्य लक्षणान्तर वात् । अयि देशे. मावघातविवावपूर्वोदेशेनापि तद्विधेरावश्यर त्वेन पूर्वाविषयप्रतीत्यविषयधर्मानवच्छिन्नापू मनिष्टोद्देश्यता निरूपिपिपतायत्त्वादवयातायड्गेवतियामिवारणाय तरक्षणेऽपि स्वय. प्रार्थितवृत्तित्वविशेषणावश्यकत्वाच । १(भ* ३ पा• 1 भ•४).

·-- { ৰখালিগে। অনিক । वस्तुतस्तु अपूर्वसाधनत्यावच्छिन्नाया अपूर्वावच्छिन्नाया अपूर्वनिष्टायाश्य काव- कीयोदेश्यतायाः स्वयंमार्पितवृत्तित्वविशेषणे व वारणात् , : आन्म ! इतिमन्त्रोद्दे- श्यतायाः स्वर्गनिष्ठाया वारणायापूर्वसाध्यावानवाछिन्नत्वमेवोद्देश्यताविशेषणम् । अतो नापूर्वघटितत्वनिर्वचनाय यतितन्यम् । अस्मिश्च पसेऽपूर्वसाध्यत्वावच्छिन्नद---- स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वोमयाभावघटितझत्यर्थत्वलक्षणेऽपूर्वसाध्यत्यानच्छिन्नत्वाभावमात्रोक्तो अगन्म' इत्यादिफलानात्वर्धातिरिक्तमत्ववन्याधिः । अतः स्वयंशापितवृत्तित्व- घटितोमयामावानुधावनम् । परमार्थतन्तु, पुरुषार्थवलक्षणेऽपूर्वानवच्छिन्नत्वमेवोद्देश्यताविशेषणम् । विशिष्टपर्या.. मावच्छेदकतायाः पर्याधिसंबन्धेन विशिष्ट इव स्वरूपसंबन्धन विशिष्टघटकीभूतविशेषणे. अपि वृतेः, अपूर्वनिष्ठावच्छे इकत्वानिरूपकत्वरूपापूर्वानच्छिनत्वस्य स्वर्गनिष्ठमन्त्री- द्देश्यतायामपूर्वसाध्यत्वरूपपिशिष्टधर्मावच्छिन्नायाममावेन तदारणसंभवात् । अपूर्वनि सावधातायुद्देश्यताव्यावृत्तये स्वयंमापितवृत्तीति विशेषणम् । क्रत्वर्णत्वलक्षणे चापूर्वा. पच्छिन्नत्यमेवोद्देश्यताया मिशनीयमिति नोमयाभावघटनामयासोऽपि । सर्वेषामेव मत्वनामुद्देश्यताया मुख्यविशेष्यतयोद्देश्यतावच्छेदकघटकनया वाऽपूर्वस्यावच्छेद: कत्वमिति नाट्यातिः । अपूर्वनिष्ठावघातायुद्देश्यतायामपूर्वस्यानवच्छेदकत्वेऽपि श्रुतमी- लादिनिष्ठोद्देश्यनामादायवावरातादिप लक्षणसमन्वय इति दिक् । यदि तु । बाम- पेनेट्टा बृहस्पतिसवेन यजेत ' इत्यनेन वृहस्पतिवस्य वाजपेयप्रयोगवाहितत्वावग- माद्वानपेय१रूप इव नजन्यपरमापूर्वस्वरूपेऽपि आननयात्प्रकरणकल्पितवाक्येन मृवन्यायन वा बृहस्पति सवस्य नापूर्वसाधीभूतवानपेयोदेशेन विवानम् , अपि स्वाराज्यस्तफलहाधनीमतवानपेयोद्देशेन । तत्र च विशिष्टोद्देशेन विधानेऽपि विशे- पणोदेशेन विधानस्याऽऽवश्यकत्वात्स्वाराज्यादेशेनापि वृहस्पतिसविपिरिति संवेदेव स्वयंप्रार्थितवृत्युदश्यतापटिनलक्षणेषु वृहस्पतित नव्योक्तहीपादिस्यीयप्रकारे होपायो पातिव्याधिः । अविच्छिन्नावपटिकविणे चान्यादिति सूक्ष्ममीक्ष्यते तदा पुरुषार्थत्वलक्षणे स्वोद्देश्यतानवच्छेदकत्वं स्वयंप्रार्थितपिशेषणम् । स्वपदं पुरुषारपे. नामिमतपरम् । स्वाराज्यादेस्त वाजपेयादिनिष्ठबृहस्पतिसनायुद्देश्यतावच्छेदकत्वानाति- न्याकिन स्वयंप्रार्थितमिन्नवृत्त्यद्देश्यतानिरूपितविधयता च ऋत्वत्वम् । मतो नाव्याधिः । 'आम' इत्यस्य चापूर्वीयस्वर्णोद्देशेन विषाक्योंदेशेन विधेरावश्यक स्वादपूनिछोदेश्यतामादाय सर्वमनवयम् । तोभयविषमभ्यङ्गत्वं प्रत्येक द्विविधम् । सिद्धरूपं क्रियारूपं चेति । तम श्रीया (अ.पा. ३३० १) अप्रायनेति शेपः - ४७ ·२१६२ अङ्गत्वनिरूक्तिः [ तिनिरूपणम् ] दिव सिद्धरूप सत्वर्थम् । रियारूप मत्व प्रयानावातादि । एवं मिद्धम्प पुरै। पार्थ दविगोदोहनादि । नियास्प पुष्पार्थ ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादि । रियारूपक त्व च द्विविधम् । सनिपत्योपरारकम् , आराद्रुपकारक चेनि । तर द्रव्य वता-प. तरनिष्ट द्देश्यतानिवपितविषयताशालिक सनिपत्योपकारसम् । यथा पोणावयात- पशुपुरोडाशादि । अग्नीपोमीयम्य वपया प्रचर्यग्नीपोमीय पशपुरोडाशमेशदशक- पाल निपेत् ' इत्यनेनोपन पशुपुरोशियागे हि स्वीपोद्देशेन पशुयागीय वतास- साराध इत्युप देशमे । अत्र यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति' इत्याने पर्णता सिदन परत्वर्थम्य द्रव्यनिष्टोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालिवातिव्यातिरत कर्मत्वोपादानम् । यत्तु द्रव्यरेवतान्य रस कारस कर्म सनिपत्योपकारक मिति । तन्न । यममाननिष्ठ प्रयानादिजन्याएव्यावृत्तदृष्टादृष्टसबारमा-मृत्तिसकारत्वस्यकन्याभावेन तद्घटितल क्षणासमवान् । चित्तु द्रव्य वनान्यनरनियापूर्वसाधनस्वावरिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयतामालित्व सनित्योपकारक वम् । अ यया पुरपोद्दशेन पिघीयमान दीक्षणीयादेरिव स्वर्गकामपुर- प द्युदेशन विधीयमानज्यातियोमारपि सनिपत्योपकारकत्वापरित्याह । तन । यूपा युद्दशन विधीयमानच्छेदना व याचे । तस्यादृष्टरूपफलानिम्वरूप आनर्थक्यामाना- पूर्वायपेनानुद्दश्यत्व त् । ज्योतिष्टोमादेस्तु पुम्पादशेन विवीयमानत्वमसिद्धम् । भाव नाया याच्याकााया सिद्धम्पस्य भाव्यवायोगेन स्वर्गकामादिपदम्य लक्षणया वर्मा पिरत्वात् । यत्तद्रतादे पश्वादिद्रव्योद्देशेन विधानाचत्रातियाधिरिति विभाव्यते, तताऽस्तु प्रकृतलले अस्वःनिश ! अस्तु वाऽम्मदुत्तरीत्या पूर्वावच्छिनत्वनि पेश । न त्वयित्वापच्छिनत्वस्योद्देश्यताया विशेषण वमिति ध्येयम् । निस्वसनिप- त्योपकारकभिन्नकवर्षत्रियात्वमेवाऽऽरापमारकत्वम् । सनिपत्योपकारऽतियाधिवा. रणाय मिना-तम् । पुरता ज्योतिमा प्रियायामति कवति । तिरूपर. स्वर्थवारणाय क्रियावादानम् । एपा नाम रोचदश्यानुगत्यननगती सुपीमिनिभावनाये इयल पदतिन । एपपिचाङ्गले च श्रतिलिङ्गवाक्यप्रकरणम्यानसम र रयानि पत्रमाणान। अय १५ श्रुनि म । न तापछत्शमात्रम् । बङ्गत्वप्रमागविमानकापावितश्रतित्व स्योच प्रमाणात याप्य व इयरवानिरव शब्दावरूपस्य च नव्याप्यत्वासमा वात् । न हिमानमहले -माणम् । घटदादास्तावात् । न चम्पाय. दिशब्दस्योद्देश्यपिया यनरावपेनागवे प्रमाणपट वेाधिकरण यायेन तदमे १(१.पा. १०)चाताप । अतिच्यारिति-धारणायेति । ३(अ.पा.३) सत्यनेतिर ।

·- - [ श्रुतिनिरूपणम् । अङ्गास्वनिक्तिः। धादेव स्टाफिकघटादिशब्दानामपि तस्योपपत्तेः श्रुवित्वस्य तत्साधारण्येऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् ! तयाऽपि शब्दमात्रस्य वेदघटकत्वे प्रमाणाभावेन वेदाघटकलौकिकशब्द विध्यपटकावादादिशब्द नाङ्गत्वप्रमाणत्वासंभवादुक्तश्रुतिस्वसत्त्वेन तदव्याप्यत्वात्, गौणलाक्षणिकयोरपि शक्तत्वेनातिप्रसझाच । न हि तयोः श्रुतित्वमिष्ट, तथात्वे 'सत्ता न्नुहोति' इत्यादी सरत्नां श्रीताङ्गत्वव्यवहारापत्ते.. 1, किं च श्रुतित्वस्य प्रातिपदि. कादिसाधारण्ये 'धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादिवाक्यीयविनियोगम्धले श्रौताहत्वव्यवहारापत्तिः । नापि गोगलाक्षणिकपामायवद्विमस्तित्वम् । ' सत्तून्नुहोति' इत्यादी गोण्या लक्ष. गया वा करणत्यादिपराद्वितीयायाः श्रुतित्वामावादमावदन्तम् । प्रातिपदिकादिषु श्रुति- त्वव्यवहारामावाद्विमक्तित्वोपादानम् । निरपेक्षो स्वः श्रुतिरिति प्राचीनप्रवाटोऽप्येतदर्थतात्पर्यग्राहक एवेति वाच्यम् । संबन्धाकपाठ्यादापतिव्याः । ब्रीही प्रोक्षति । इति वाक्ये प्रीह्यादिपदोत्तरद्विती. याया अपि समाधिकरणपूर्वपक्षे लाक्षणिकत्वेनाव्याश्चेति चेत् । अत्र नव्या:--अङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यत्वकृतिकारकत्वयोरन्यतरस्य प्राधान्येन वाचकः शब्दः श्रुतिः । स च ' ब्रीहीनवहन्ति : श्रीहिमियजेत ' इत्यादी द्वितीयातृतीयादिः । 'मौक्षिताभ्यामुलूखलमुसलाम्पामनहन्ति ' इत्यत्र कर्मविविशिष्टवाचकक्तपाययेऽतिव्याप्तेः प्राधान्येनेत्याहुः । अन्न कृतिकारकत्वं कृत्यन्वितकर्तृत्वाचन्यतमम् । न तु कृत्यन्वितक- र्तृत्वायन्यतमान्वितत्वम् । तृतीयादेतदवाचकत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः । असंभवस्तु नास्ति । कर्मत्वरूपोद्देश्यतावाचकद्वितीयाया लक्षणसत्यात् । अङ्गावैकदेशोकान्यतरबोधकत्वाद् द्वितीयादेरङ्गत्वप्रमाणत्वमिति फलयितुमहत्वघटकीभूतेति । न त्वगत्वघटकत्वस्य लक्षणघटकत्व, वैयर्थात् । अत्रात्वलक्षणे वर्मत्वरूपोद्देश्यतायास्तदितरकर्तृत्वाद्यन्यत- मस्य च स्वातन्त्र्येण निवेशाच्छुत्तिलक्षणे तयोरन्यतरत्वेन निवेशः । वस्तुतस्तु, उद्दे. श्यतात्वावच्छिन्नपतियोगिताकपेद-कर्तृत्वादिप्रत्येकमद्घटितकर्तृत्वकरणत्वसंमदानत्वापा. दानावधिकरणत्वायतमत्वावच्छिन्नमतियोगिताकमेटितान्यतरवापक्षया कर्तृत्ववाद्य- वच्छिन्नप्रत्येकमेदघटितर्मवसाधारणान्यतमत्वस्य लघुत्वाकर्तृत्वकरणत्वकर्मत्वसंपदान. स्वापादानवाधिकरणत्वान्यतमस्य प्राधान्येन वारकः शब्दः श्रुतिरित्येवेतलक्षणानिष्कर्षः । उत्तान्यतमवाचकत्वं चोक्तान्यतमनिष्ठसंबन्धत्वानवच्छिन्नशक्तिनिरूपकत्वम् । अतः संबन्ध. त्वेनोक्तान्यतमनिष्ठशक्तिनिरूपिकायामपि पष्ठयां नातिव्याधिः । न च · गोदोहनन पशु. कामस्य प्रणयेत् । इत्यत्र पाठीश्रुत्या गोदोहनस्य पश्चङ्गत्वमिति व्यवहारात्पष्ठया: श्रुतित्व इष्टापतिरिति वाच्यम् । तथावे - HEदशानिर्वाजपेयस्य यमः' इत्यत्र १ (भ. ३ पा. १०) १ ·- अङ्गात्वानिमिः। [ शुनिनिरूपणम् ] सच्चारनित्यम्य श्रोतविनियोगशिप्सया वानपेयाङ्गत्वापत्तो वाक्यीययूपाङ्गत्वासिद्धा मानुपपत्ते । भय तत्र श्रीनविनियोगसमवेऽपि यूपपटानर्थक्यमिया तदनहीकारः । ताधिकरणे हि वामपेयम्य यूपम्य बोद्देश्य त्वमिति सदिश युपम्योद्देश्यताया बहुप्रीहेरद्देश्यतमः क्व एकप्रसरतामन । यूपपदम्य तत्त्वे तु पोद्देशेन सदशारनित्वविधी समासार्य- মবিন্যমূলধৰিলালল্যাণক্কাণার। বলিবিয়ঃসত্যা- भेदमबन्धेनैव विधिस्तु विशेप्याशम्यातिदेशेन प्राघरवादसभवी । अत पष्टीनृत्या सम. दशारनित्वविशिष्टद्रयम्य वामप्रयोदेशेन विधि । तथा सनि अव्यवहितान्वय प्रकर• मानुगहश्च समवति । उचद्रयम्य वानपेयासाधारणपोडशिपात्ररूपतया खादिरत्वमाह- ध्येन गोण्या यूपपठमनुवाद इति पूर्वपक्षयित्वा यूपपदीयम्वार्थत्यागापत्तिमिया न वाज. पेयम्योद्देदयत्वम् । यूपम्योद्देश्यनाया तु वाजपेयपदम्य यूपनिष्टवानपेयमरन्धरूपस्वार्था- नुवादकत्वान म्वार्थपरित्याग । मनोऽतिदेशत पूर्वप्रवृत्त्या यपोद्देशनामेइसमन्धेन स. दशान्निद्रव्यविधि । प्राधाप्राप्त विवेकेन च विशेषणमा विश्वम्तात्पर्यम् । व्यवहिता- ध्वयो गुणान्वयश्च पटानर्थक्यमिया वीक्रियमाणो • न दोपमावति । पष्ठीश्रुतिपरित्या गोऽप्यन एव । प्रकरणानुग्रहम्नु यूपम्योद्देश्यनायामपि यूपम्वरूपम्य तत्प्रयोज्यपवपू, म्य च प्रकृती सघशास्तित्व विनाऽपि जायमानत्वेनाऽऽनर्थक्याद्वानपेयापूर्वमाघ. नत्वचक्षणाया आवश्यकतान नुपपन्न । अनो यूपपदीयम्वार्षपरित्यागामिया न पटी. श्रुत्या वानपेयम्योद्देश्यत्वमिति सिद्धान्तितम् । वस्तुनम्नु यूपोद्देशनामेटसमन्वेनोक्त- दयविधानम्य कारकाणा परम्परान्वयासमवेनाममवाचूपपदे यूपकार्यरक्षणया तदुद्देशे- नोचविशिष्टद्रव्यविधिर्वाच्य । एव च यूपपदम्य म्वार्यपरित्याग सिद्धान्तेऽप्यविशिष्ट । अन उक्तरीत्या सिद्धान्तानुपपत्ते पदवैयर्यमियत्र वानपेयम्यौद्देश्यताहीकार । यूपपनार्थम्योदयत्वे तु वानपेयापूर्वमापनत्वलक्षणानापर्यग्राहक नयेव दानपेयपठम्योपयोगान्न वैयर्य्यम् । न च प्रकरणम्येव तात्पर्यग्राहकत्वात्तम्य वयर्यम् । एकनात्पर्यग्राहकानुपस्यितिदशाया. मपरतात्पर्यन हदम्य सार्थक्यसमवायुगपदुपम्यिनावपि समेदे नान्यतरवैयर्यमिति न्यायेन तयो पासरवैयर्यानापाव वान् । इद तु तत्त्वम् । वानपेये देशेन सप्तशारनिद्रव्यविधेरसमव एव । वाजपेयासाघार. जपानम्योपदेशन एव समवेन तन पूर्वमनविधिप्रवृत्त्यसमवात् । इतरया वषटकर्न सम म्यादिप्रमाणा नरममिनमक्षम्यैव प्रयम्यविशिष्टम्य विधानेकप्रसरतामप्रससा- • (न• ३ पा. १०९) अनपक्यवदागाधिकरण क्यर्थ ।

·। अतिनिरूपणम् । अङ्गास्वनिरुक्तिः। समवातद्भिया यक्षान्तरविधिसिद्धान्तानुपपत्तेः । अतस्तत्रोपदेशतः पूर्वप्रवृत्त्यसंभव एव भीजम्, तक्ष तुल्यं प्रकृतेऽपि । सदशारनिवस्याजद्रध्यपरिच्छेदकतया विधिस्तु पूर्वोक्तदूपणमस्तः । अतो वाजपेयोद्देशेनोक्तद्रव्यविघरसंभव पाठीश्रुतेरविनियोजक- त्वम् । पदानवयापत्तिमात्रेण पष्ठीश्रुतेरविनियोजकलोदाहरणं तु, अन्यन्मृग्यम् । सर्वथा पछ्याः श्रुतित्वेऽपि सदशारनिवाक्ये तत्पमाणकविनियोगस्योकपकारस- भवान्न तवत्यसिद्धान्तानुपपत्तिस्तस्याः श्रुतित्ववाधिकति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि 'ध्रुति- लिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्वल्यमविप्रकर्षात् ' इतिसूत्रे श्रुति- पदस्यैवविधश्चतिवारणाय पदार्थक्यापादकविनियोगप्रयोजकश्रुतिमिन्नश्रुतिपरतायां गौर- धमेव पट्याः श्रुतित्वे बाधकमिति तद्वारणायोकान्यतमवाचकत्वमन्यतमनिष्ठसंवन्धत्वा. भवच्छिन्नशक्तिनिरूपकत्वरूपं निर्वाच्यमिति मदुन्नीतो नव्यानामाशयः ! मा एवं नव्यनये । द्वादशाहीनस्य ' इति वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणं न श्रुतिप्रकरणविरोधोदा- हरणम्। तथा हि । ज्योतिष्टोमे, उपसदो विधाय । तिल एव साह्नस्योपसदो द्वादशाही- नस्य' इति श्रुतम् । तत्र किं द्वादशत्वं प्रकृताव निविशत उत द्वादशाहे, इति संदिह्य वित्वं तावदुपसदुद्देशेन विधीयते, मानोद्देशेन विधावुपम पदसामानाधिकरण्यानुपपत्ते, साइनपदामियज्योतिष्टोमस्य निरावृत्यापतेच, उपसत्स्वरूप भानवयमसको दक्षिणीयावानियमायेनोपसदपूर्वसाघनस्वलक्षणायामपि वस्तुत उपसदा प्रकरणेन ज्योतिष्टोमानत्वात्तस्य चाहना समाप्यमानत्वात्साहनस्येति पदमुपसदां ज्योतिष्टोम. संबन्धानुवादो ज तुद्देश्यविशेषणं वैयया॑त् । अतश्च द्वादशत्वमपि तद्वदेवोपसदुद्देशेन विधीयमानं प्रकृतावेव निविशते । अहीनपदं तु न हीयत इति व्युत्पत्त्या ज्योतिष्टोमा. नुवादकम् । विकृतित्वाचनमन्ये फतवो न जहति । । तस्य समूहः ' इत्यनुवृति- सहितया अह्नः खः क्रतो ' इति स्मृत्याऽह:शब्दस्य ऋतुसमूहवानिखप्रत्ययान्तत्व- विधानात्तस्य नादेशविधानादहीनशब्दनिप्पत्तावप्यहासाध्यऋतुप्समूहत्त्वस्याहीनपदवो. ध्यतावच्छेदकस्याभ्याससमूहात्मकज्योतिष्टोमे सत्त्वा तदनुवादोपपत्तिरिति पूर्वपदायित्वा, उपसन्मानोदेशेन द्वादशवविधी संख्याद्वयस्याप्रैदोपदुष्टविकल्पापत्तेस्तदङ्गीकारें च । १(१० ३१ ३ ० स. १४).२ उपसदो विधायति- अग्निमनीकम् ' सोम शल्यम्" विष्णुं ठेगनम् ' इति वाक्यविदिता उपस संज्ञशालयो यागा इत्यर्थः । ३ (भ..पा.१ म. २) अत्यनीत शेषः। ४ पा. स. (४-१-३७)" ५ मटदापति-प्रतीतप्रामाण्यपरि- त्याग, अप्रतीतामामायकपनम्, परित्यक्तप्रामाण्याचीवनम, पताशामाग्यपरित्याग इति चत्वारो दोपा नीहियपोरिने, एकैस्मिन शाने संभाव्यन्त इन्पष्टी दोषा ज्ञेयाः।

·, अङ्गत्वनिरुक्तिः। [तिनिरूपणम् । सरयान्सरसाधनस्वाभावानुवाददेवकारानुपपत्ते साहनाहीनपदयापतेश्च वैटिरप्रया. गादहीनपदयो याह सायमतुविशेषप्तमहारमकाहीनमबन्ध्युपसदुईशेन हादशायविधि- रिति प्राश्च सिद्धान्तयामासु । नव्यास्तु-सुवर्थमात्रम्य मावनान्यनियमेन पष्टीस्यलेऽपि परम्परान्वया युत्पत्तेरही- संबन्ध्युपसदुद्देशेन द्वादशवविध्यनुपपत्तेरहीनोद्देशेन द्वादशोपसत्त्वमेवातिशत पूर्व. प्रवृत्या विधीयते 'तां चतुर्भि' इति वद्द्वादशस्वविविरेव पन्टमित्याहु । वय तु म ।' पञ्चदशान्यान्याज्यानि ' इत्यत्रेव द्वादशपदार्थोपमत्सदार्थ योरन्वय- स्यालमत्वान्न योक्त्याहीनोद्देशन द्वादशत्वावधेरप्यममव । 'ता चतुर्भि' इत्यत्र स्वर्षमा पूर्वप्रवृत्त्याऽऽदानमावनाया एव विधेयत्वात्तत्र चतु पदार्थवशिष्टय युत्पत्ते समुच्चयफलकविशिष्टविधिसमव इति वैषम्यम् । अन उपसदुद्देशेनैव द्वादशत्वविधिः । उपसत्स्वरूप चाऽऽनर्थक्यप्रसची दीक्षणीयावानियम-यायरूपनात्पर्यग्राहरभ्य न्यायः खेन दुर्बलत्वापसजन्यापूर्वसाधनत्वलाप्मामुपेक्ष्याहीनपदसममि याहारम्पवाक्यम्यव तात्पर्यग्राहकत्वमुपेत्याहीनापूर्वसाधनीभूतोपसदक्षणाऽहोरियने । यन तु दीक्षणीया वानियमन्यायेन सम वाक्यम्याविरोमो यथा नित्ववाक्ये साहनपदसममित्याहाररूपवा. क्यम्य । तर न तन्यायबाघ । तात्पर्यग्राहक्योरपि च बलावलमुक्त तत्र तत्र । यया मिकामं जुहोति' इत्यत्र होमोद्देशेनामिरमणविधौ होमम्वरूप आनर्धक्यप्रसक्ती दर्शपूर्णमासीयमहाप्रारणरूपतात्पर्यग्राहकाला प्रधानहोमापूर्वसाधनलक्षणेति पूवर्पक्ष विधाय महाप्रकरणापेक्षया प्रबलप्रयाजीयावान्तरप्रकरणरूपतात्पर्यग्राहक बलात्प्रयानहो मापूर्वमाघनत्वलक्षणेति सिद्धान्तिन तृतीये । यद्यपि दृष्टान्तदानिकगतनुहोत्युपमत्पद- योरपूर्वाव्यभिचार एवापूर्वप्तापा-यासाघनत्वरक्षणातात्पर्यग्राहक । तथाऽप्यपूर्वविशेष. साघनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वेन वानियमन्यायादीनामुपन्यामः । यद्वीपसदाश्रितद्वा- दशवम्याहीनोद्देशेन विधि , पूर्ववाक्य उद्देश्यत्वेनोपस्थितत्वादुपसदामेवाऽऽनयत्वम् । उपसत्पावृत्त्यमावादप्येवमेव युचम् । सर्वथा पथ्या श्रुतित्वामावादिद वाक्यप्रकरण- विरोधोदाहरणम् । तदपि च द्वादशोपसत्तविघायक्वाक्याभाव कृत्वाचिन्तया । वातु- तम्ना तद्वाक्यसत्त्वात्तेन सत्रात्मकद्वाशाह इवाहीनात्मकद्वादशाहेऽपि तत्प्राप्तिमभवावा दशाहीन येति नित्वविधरेवार्थवाद । महनो द्वादशाहस्य महनी सरुयोचिता, ज्योति. होमम्य तु स्वल्पत्वात्रित्वमेव प्रशस्तमिति स्तुति । प्राचा मते पष्टया. श्रुतित्व यवहा. रस्तु गौण । अत एव तेपामत्र श्रुतिप्रकरणविरोघोटाहरणत्वोपन्याम । वस्तुतस्तु नव्योत वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणत्वमप्ययुक्तम् । तथा हि । किं . (न. ३ पा. १ न. १.) हरनति ग्रेप ।

·. . [ श्रुतिनिरूपणम् ] अङ्गत्वनि सक्तिः । पिनियोजकशारणेन सममन्त्र वाक्यस्य विरोधोऽभिप्रेत उतापूर्वसाघनत्वलक्षणातात्पर्य ग्राहकरकरणेन । विनियोजकताऽपि किं ज्योतिष्टोममहाप्रकरणस्योतोक्सदवान्तरप्रकर. णस्य नाऽऽयः । ज्योतिष्टोपमहापकरणस्योपसद्वतद्वादशत्वग्राहकत्वायोगाज्ज्योति. धोमस्य द्वादशवारमावृत्त्यापत्तेश्च । न द्वितीयः । पूर्वापरवाचनिकाङ्गसंदंशरूपोपसदवा- तरप्रकरणे मानाभावात्पक्षद्वयेऽपि सिद्धरूपत्वावादशत्वस्य प्रकरणमा त्वायोगाच । उपपदसममियाहाररूपवाक्यस्यैव निवांश इव द्वादशत्वाशेऽपि विनिगम नाविरहेण विनियोजकत्वोपपत्तो प्रकरणस्याविनियोजकत्वाच्च । दक्षिणीयावानियमन्यायेनो. पसजन्यापूर्वसाधनत्वे लक्षणीय ज्योतिष्टोममहाप्रकरणस्य तात्पर्यग्राहकता तु न समावितत्र । उपसदवान्तरप्रकरणसत्त्वे तस्य तात्पर्यग्राहकताऽपि, उपसदामपूर्वा व्यभिचारपत्र नापग्राहकाय वानिराकार्या । उद्देश्यस्यापूर्वव्याभिचारे हि प्रकरणस्यापूर्वसाधनस्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वं, यथा 'बीहीनवहन्ति' इत्यादी । अत एवाऽऽधानमकरणे वारणो यज्ञानवरः' इति यज्ञसाधनत्वेन श्रुताना वारणा- दीना साक्षादयारूपे, आधाने निपेशायोगादानक्यतदनन्यायनोऽऽधानाङ्गपवमानष्टिल- पयक्ष एवं निवेश इत्याशक्य पवमानेटाना ' यदावनीये जुहोति ' इति स्वप्रकरण. स्थवाक्यमान्यङ्गत्वादाधानानात्वस्यवाभावे क्वाऽऽनर्थक्यतदनन्यायावकाश इति मान्य- कारमतेन सिद्धान्तमभिधाय वातिककारमते तादशवाक्यानङ्गीकारात्मकरणेन परमाने- हानामाधानमित्येऽपि यज्ञोद्देशेन वारणादिविधी यज्ञस्यापूर्वाव्यभिचारेणेहापूर्वसाधन- स्वावगमात्तदर्भ प्रकरणानुप्रवेशस्यैवागावे वारणादीनामाधानाङ्गत्व एव प्रमाणाभावान तदा पवमानेटिंध्यवतार इति सकलयशाङ्गत्वं नव्यैरेय सिद्धान्ति तृतीये । अतो द्वादश- त्वपिनियोगविधी करणव्यापाराभावाने श्रुतिपकरणाविरोधोदाहरणं, न वा वाक्याक रणविरोधोदाहरणम् । अपि तु बाययोः परस्परविरोधोदाहरणम् । पूर्वपक्षिमते वस्तुत उपसदा ज्योतिष्टोमीयत्वाऽज्योतिटोमप्रकरणे द्वादशत्वस्य निवेशः सिद्धान्ते नेत्यतः भकरणविरोधोदाहरणावेन प्राचीन नवनिश्च व्यवयित इति तत्त्वम् । वाक्यप्रकरणावरा- घोदाहरणं तु तदयसरे प्रदर्शषिप्यामः । तसिद्धं पट्याः श्रुतित्वाभावात्तद्वारकाविशे- पणोपादानम् । . द तु बोध्यम् । कर्तृत्वकत्वादिपदानां वाक्यत्वेनावाचकत्यातत्रातिल्या त्यसमवेऽपि कर्तृत्वादिपरतदादिपदादावतिव्यातिारा । न च कर्तृत्वत्वादीन्येवान्यतमत्वेनानुग- भय्य तदन्यतमावच्छिन्न शक्तिनिरूपकत्व, लक्षणम् । तदादेस्तु बुद्धिविषयत्वावच्छिन्नता । 1(०९ पा० म० २) अत्यनेति शेषः । २ (म० ३ पा. १ म.भनत्यनेति ३ (. ३ पा० १ अ० १२) इलति शेषः ।

·अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् । दन्यतमनिष्ठशक्तिनिरूपकत्वमिति न दोष इति वाच्यम् । तदादितोऽपि विशेषरूपमा वारकोधानुरोधेन विशेषरूपावच्छिन्नशत्तिनिरूपकत्वस्यैव तत्राम्युपगमात्, छपत्यये कर्मत्वत्वाय शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन शक्यतावच्छेदकत्वामावादतिन्याहिवारका प्राधान्य त्यस्य पेयर्याच्च । सनिति द्वितीयायाः करणत्वलक्षणायामपि वस्तुतस्ताह शान्यतमत्वावच्छिन्नशक्तिनिरूपत्वानपायादतिप्रसङ्गश्च । अतोऽत्रेदमाकल्यामः । स्वशक्यतावच्छेदकर्तृत्ववाद्यन्यतमावच्छिन्नतात्पर्यकप्रत्ययत्वं श्रुतित्वम् । 'नीही- प्रोक्षति' इत्यादिवाक्येषु द्वितीयादिश्रुतीना स्वशक्यतावच्छेदककर्मत्वत्वाचवच्छिन्नता- पर्यकत्वस्य संमार्गाधिकरणादी निगानस्वाक्षणसमन्वयः । समिति द्वितीयायास्त स्वशक्यतावच्छेदकत्ववाद्यवच्छिन्नतात्पर्यवत्वस्य सक्त्वधिकरणे निरस्तत्वान्नाति- ध्यातिः । अत्र स्वशक्यकर्तृत्वाद्यन्यतमतापर्यकत्वघटितस्य शेषषष्ठ्यामतिव्यारवच्छे. दानुधावनम् । तदादिवारणाय प्रत्ययस्वनिवेशः । कर्तृत्ववाद्यन्यतमावच्छिन्नतापर्यक- विभक्तित्वस्य सनित्यादिकरणावादिपरद्वितीयादावतिव्याधिवारणाय स्वशक्यतावच्छे. दरेति । अत एव प्रोसिताम्यामुलम्बलमुमलाम्याम्' इत्यत्र उप्रत्ययस्य कर्मत्वविशिष्टे शः कर्मविवाय शक्यतापच्छेदकतावछेदकल्पेन शक्यतावच्छेदकत्वामावानाति. व्याधिः। आग्नेय इत्यादि देवतातद्धितस्य संग्राह्यत्वे कर्तृत्वाचन्यतममध्ये देवतात्वत्वम. प्युपादेयम् । न च देवतात्वपिशिष्टद्रव्यवाचकस्य तद्धितस्य देवतास्वस्य शक्यतावच्छे- दकत्वाद्देवतात्वत्वं न शक्यतावच्छेदकमिति वाच्यम् । आत्यधिकरणन्यायेन देव. तात्व एव तद्धितस्य शये लक्षणाझीकारात् । न च ' राना राजसूयेन स्वारा- जयकामो यनेत ' इत्यादी रानादिपोत्तरप्रयमायाः साधुत्वार्थत्वेन कर्तृत्वाद्यन्यतमा- स्वामावाव्याधि । अभिहितकारकवाचिनी प्रथमेनि मते प्रथमाया अप्याख्यातार्यकर्त- (वायर्यकत्वास नान्यतरपेयमिति यायात् , प्रथमाया: साधुत्वार्थत्वमते श्रुति स्वाभावेऽपि सतिपिरहात् , राना राजसूयेन यनेन ' इत्यादी राजायकत्वस्य वाक्य- प्रमाणकत्वोपपत्तेः । न च रामपदोतरप्रथमाया निरर्यकत्वेऽपि रानाइत्वं कर्तृत्वाद्यर्थ. माख्यातरूपश्रुतिप्रमाणमिति शक्यम् । आख्यातस्य कर्तृत्वादिशकताया: कधि. करणे निरस्तत्वेन श्रुतित्वामावात् । कर्तृप्रथमाख्यातयोर संग्रामापे श्रुतिलक्षणे कर्तृत्व. वसाधारणान्यतमत्वनिवेशफल्यमिति त न वाच्यम् । तृतीयायाः संग्राह्यत्वात् । न च तथा तम्यान्यठम्यान कवमिवादिषटकातहतियादितिधर्माणामेव तविशिक्यतावच्छेदत्वात्वनादेः . शक्यतानवच्छेदकत्वादसमक्ष वाच्यम् । शक्यतावच्छेदक मनतत्तदर्भवृत्त्यन्यतमत्वघटितलसणस्यैव विवक्षितत्वात्कत (भ• १ पा• 'भ..)२(२० २ पा• • ४ स. ११) १३(भ• १ पा. ३. JI (भ.३ पा. ४. .

·[ श्रुतिनिरूपणम् ] अङ्गत्वानि सक्ति त्वस्याखण्डोपाधिरूपत्वेन कर्तृत्वत्वादरेव शक्यतावच्छेदकारवादुक्तलक्षणेऽप्यदोपाच । मनु । मनावरुणाय दण्डं प्रयच्छति' इत्यादी मैत्रावरणस्यैव भावनोद्देश्यस्य चतुर्थे स्थापित्वान्दण्डस्यानीप्सितकर्मत्वेनवान्ययादगतेरनोप्सितकर्मत्वार्थकदण्डपदोत्तरद्वितीया या दण्डाङ्गत्वे प्रमाणन श्रुतिस्थामावात्तत्रोक्त रक्षणातिव्याधिः। इप्सितानीसितमा- धारणकर्मत्वत्वावच्छिन्न एव द्वितीयायाः शक्तर्दण्डमिति द्वितीयायास्तवरिछस्मतात्पर्यः कत्वाञ्चति नेश । पाप्यस्याप्यस्य मुतरी व्याप्यत्वमितियायेन मैत्रावरणस्य मान्यत्वा- वगतौ दण्डस्यापि कर्मत्वेनान्वये मावनाया एककर्मकत्वमलापत्तेर्दण्डपदोत्तरद्वितीयायाः करणत्व लक्षणाहीकारे कर्मत्वत्वावच्छिन्न तात्पर्यकत्वाभावात् । अत एव सर्वानी. प्सितकर्मपदोत्तरद्वितीयायाः करणत्वे लक्षणा ! सनित्यत्र विनियोगमासिद्धान्नोऽपि । अत एव द्वितीयायाः करणत्वपर वपर्यवसानम् । अनीप्सितकर्मत्वपरवपर्यवसाने इटम्यापि मान्यत्वेन वाक्यभेदापत्तः । किं च द्वितीयाया नीप्सितकर्मत्यपरत्वे सकूना होमाङ्गत्वे किं ममाणम् । न तावच्युति । द्वितीयाया होमाङ्गतामयोजककरणत्वशकत्वामापात् । नापि वाक्यम् । उक्तकरणत्वलक्षकत्वाभावात् । न हि शक्त्या कर्मस्वत्वेन लक्षणया पानीप्सित, कर्मवत्येनानीसितकर्मत्वोक्तिः सतना होमाङ्गत्वं गमयति : प्रमाणान्तरं तु होमागता. यामसंभाषितमेव । न च सोमेन यत' इत्यन मत्वर्थलक्षणापक्षे सोयनिष्ठकरणत्वस्य शक्त्या रक्षणया वा विभक्त्यनुत्तत्वेन श्रुतिवाक्ययोः सौमनिष्ठयागाड्गतायो प्रमाणत्वा- संभवेऽपि विशेषणविधिम्लपकस्पितश्रुतेरेव प्रमाणावमुपेयते, एवमिहापीति वाच्यम् । यनित पदसमभिव्याहाररूपतात्पर्यग्राहायलेन सोमयदे सोमकरणके करणतासंवन्धन सोमवति घा लक्षणाया यमिपदसमभिव्याहृतसोमपदरूपवाक्यस्यैव सोमनियमाझा प्रमाणत्वात् । विशेषणविभेतु सोमकर्नध्यताबोध एव व्यापारात् । अत एवारवयटकीयुतकर्तृत्वायन्यतमा. वगतिः श्रुतवाक्यात् ,वि-यन्वयाक्गतिस्तु विशेषणविधितः । विशेषणविधी हि सोमकरणक- भावनाया वि.मन्वये स्वनिष्ठपकारतानिरूपितविशेष्यतापच्छेदकतावच्छेदकावसंबन्धेन वि. विविशिएस्वरुपति-पतयित्वावगतिः। करणत्वाशे तु सोमम्वरूपांश इय विशेषणविधिरनुवाद एष। प्रकृते तु सक्तूनामनीप्सितकर्मत्वेनान्वये होमागवायोजकमक्तनिष्ठयारणतयाः श्रुत. वास्यादनपगतेः । १२ एव करणलापानकपदघटितविशेषणविधिकल्पनायामपि मानामावा. गस्यापि होमाइते प्रमाणत्वाभावानिप्रमाणकमेव सक्तना होमानत्वम् । श्रुतविधौ हि पत्यायन्यतमम्य यस्यावगतिस्तद्वारपघटितविशेषणविधिः पप्यते । या मोमेन 1(अ०४ पा० ३ ०६) इत्यमति दोप. १२ अदृष्टलार्थ.।

·. ११७० अङ्गत्वनिसक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम्] यनेत ' इत्यत्र तृतीया-तपदघटितः । · अमावास्यायामपराहे पिण्डापतृयज्ञेन घरन्ति' इत्यत्र : पदे जहाति ' इत्यत्र च सम्यन्तपदघाटत , न तु सोमवाक्येऽधिकरणतावाच. पदघटित पदेवाक्ये वरणभावाचकपदयटित । तथा सक्तवाक्ये सक्तूनामनीप्सि. तमत्वावगती तद्वाचस्पदघटित एव विशेषणविधि करगेत न तु करणतावाचक्पद- घटित इति न त प्रमाणकत्वमहत्वस्य । अतो द्वितीयाया परणत्वलक्षणया वाक्यम- भाणक्होमानत्व एव विनियोगमङ्गासिद्धान्तपर्यवसानमि र वगच्छाम । अतोऽनीप्सि. तर्भवाचषपदोत्तरद्वितीयाया करणपरत्वात्मत्वत्वावच्छिन्नतात्पर्य वामावेन न शुसिलक्षणा तिप्रसङ्ग । आचा-तेन कर्म कर्तव्यम् । 'नीही-प्रोक्षति ' वहिमिय नेत् ।' विप्राय गा ददाति । उत्तरार्धारिस्वष्टकृते समवद्यत्ति ' यदाहवनीये जुहोति' इत्यादीनि रमेण कर्तृत्वादिवाचकश्रु-युदाहरणानि । · गोदोहनेन पशुकामम्य पणयेत्' इत्यादी षष्ठीश्रुत्या गोटोहनम्य पश्चतत्वमिति पठ्या श्रुतित्वव्यवहारस्तु गौण इति ध्येयम् । केचित्तु-अङ्गत्वप्रमाणान्तर्भूता श्रुतित्रिविधा । विधात्री, अमिधात्री विनियोक्त्री चेति । विधात्री लिडादिश्रुति । अभिधात्री ब्रीधादिश्रुति । विनियोक्त्री विविधा । विमकि- रूपा, समानपदम्पा, ममानाभिघानरूपा च । एतत्सकलसाधारणम्य निरपेक्षो रव . श्रुतिरिति प्रवादस्य यच्छब्दज्ञानमन्यव्यवधानमनपेक्ष्य यदर्थज्ञान जनयति सा तस्मि- न श्रुतिरित्यर्थः । न च विनियोजकमानप्रस्तावे वियाव्यमिधानीसाधारणलक्षणक्थन तन्निर्देशश्चासगतापिति शक्यम् । विधिपिनियोज्योपस्थापनेन विधिप्तहकारित्वस्य तयोरपि तुरयत्वात् । शंपशेपित्वाभिमतयोस्तत्तद्रूपेणानुपस्थितयो सव-धबोधो व्यव. धानमनपेक्ष्य यच्छन्दज्ञानेन जन्यते मा विनियोक्त्री । सब-धश्चाङ्गत्वात्मना साधन विवात्मना सवधत्वात्मना वा प्रतीयताम् । न तद्विशेषो लक्षणे रक्ष्यते । तेन दीक्षि. प्यमाण ' इत्यादी लट तृतीयापष्टीपदश्रुतीना च सग्रह इत्याहु । तदतीव मन्दम् । शच त्वम्पामिघानीत्वस्योक्षश्रुतित्वव्यापक्तया तदवच्छिन्नवि. भानकापायित्वानुपपत्ते । न च समानपदश्रुतय तेत्यादिरूपाया यागभावनयो. सम. न्यरूपा श्रुतित्वेन तत्र च शतत्वरूपाभिधानीवाभावान्न तस्य श्रुतित्वव्यापकत्व- मिति वाच्यम् । तयाऽपि श्रुतिविमानवोपाध्यन्तरसमानाधिकरणावेनामिधात्रीत्वस्य तद्विमानकापाधित्वासमवासमानपदश्रुत्या शेपशेषिणो समन्धरूपार्थक्षाने जननाये स्वय- टकपदार्थज्ञानस्यापेक्षणीयत्वेन त्वदुपश्रुतित्वम्य समानपदचुनावमावेनाभिघात्रीत्वस्यो- व्यापकत्वस्यापि सुवचत्वात् । अत एव श्रुतिलक्षणस्य समानपदश्रुतावव्यास्तस्या , 'पदे होति इत्यस्मिन्वाश्य इत्यर्थ ।

·लिङ्गनिरूपणम् ] अंत्यनिरुक्तिः। ११७१ लक्ष्यत्व काननमध्यसंगतम् । न य पदार्थोपस्थित्यतिरिक्तव्यवधायकानपेक्षत्वमुक्तलक्षणब- टकपिति नाव्यासिरिति वाच्यम् । ' उच्चैर्ऋचा क्रियते इत्यादी संसर्गमर्यादया मास. मानशेपशेषिविन्ध के वाक्येऽतिव्याः । किं च सक्तनित्यत्र प्राथमिकद्वितीयाज्ञानेन करणत्वज्ञाने जननीय शस्योपस्थितिलक्षणाज्ञानादिरूपव्यवघायकापेक्षणेऽपि करणनं शाक्यसंबन्धेन द्वितीयावदिति ज्ञानेन करणत्वज्ञाने जननीय व्यवधायकान्तरानपेक्षणा. द्वितीयाय करणत्वे श्रुतित्वापतिः । अनपेक्षान्तवाच । यच्छत्या पदार्थज्ञानं जनयति, यद्यत्र शक्तं तत्तत्र श्रुतिरित्त्यस्यैव सुवचत्वात् । अपि च श्रौताङ्गत्यव्यवहारविषयीभूतश्रुतित्वस्य विधात्यभिधात्रीसाधारणे ' सक्तन जुहोति । धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादी वाक्यीयाङ्गत्वयोथेऽपि विधिविनियोज्योपस्थापनेन विधिमातिपदिकरूपविवायपिधायोः सहकारितयाऽङ्गत्वप्रमाणतावच्छेदकं श्रुतित्व विधिप्रातिपदिकादिव्यावृत्तमेव वाच्यम् । एवं विनियोक्त्रीलक्षणे समानामिवानप्तमानपद. श्रुतिसमहाय संघटकपदायोपस्थितिमिन्नत्वं व्यवधाने विशेषणमावश्यकम् । तथा च संसामर्यादया मासमानशेपोषितंबवके धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादिवाक्येऽतिव्याधिः । सक्तून् जुहोति ' इत्यत्र करणत्वं द्वितीयालश्यामिति द्वितीयाज्ञानेन व्यवधानमनपेक्ष्य फरणस्वरूपसंबन्धबोधाद्वितीयादेपिनियोजकश्रुतित्वापत्तिश्चेति न किंचिदतत् । अत; समानाभिधानसमानपदत्यादिषु श्रुतित्वव्यवहारस्य गौणत्यमशीकृत्य कारकविभक्त्य साधारणमरमदुक्कलक्षणमयोचितमित्यलं पल्लक्तिन । (इति-श्रुतिनिरूपणम् ।। ।। अथ लिङ्ग निरूप्यते ।। समय लिङ्गमिति प्राञ्चः । तदुक्तम्-~-साम सर्वमावानां लितमित्यभिधीयते, इति । नव्यास्तु-असत्वषटकीभूतोद्देश्यता कृतिकारकत्वयोरन्यनरवाचकपदकल्पनानुकूल फ्लपदार्थनिष्टयोग्यता लिङ्गम् । यथा 'रेणावधति ' इत्पन्न द्रवद्व्यमित्युद्देश्यता. वाविपदालानानुक्लवकरणकावदाननिष्ठयोग्यता लिङ्गम् । यथा वा 'अध्वर्यं वृणीते' इत्यादिसंस्कारवियत्ययानुपपत्या वृतेनापर्युगा यच्छमनुपात्तत्कुर्यादिति संस्कार्यविनि. योगासनास्पले करणत्वयाचितृतीयाधन्तपदकलपनानुकालसंस्कारनिष्ठयोग्यता.1 बहिवासदनं दामि । इत्यादिमन्त्रेप्वप्यनेन मन्त्रेण पहिरन प्रकाशयेदित्यादिस्वपति. पावावृत्युद्देश्यतात्रवृत्तिकरणतादिवासययनानुकूठयोग्यता लिङ्गग । तच्च ता.

·. कृ. अङ्गत्वनिरनिः। [लिहनिरूपणम् । स्पदपवनिक्सनाद्वारा तत्तत्पदार्थ प्रति तत्तत्पदार्थम्यागत्वे प्रमाणमिन्याहुः । मृदादी घटाउनुकूल या यागादा म्वाद्यनुलायाश्च योग्यताया वारणायानुकूलान्तम् । तत्र कृतिकारक पदं श्रुतिलक्षण इव कृत्यन्वितकर्तृत्वाचन्यतमपरम् । सुवेणा- वद्यनि ' इत्यत्रोद्देश्यतावाचकरस्या कल्पनेन खुदकरणकावदाननिष्टयोग्यतायाः कर्तृत्वायन्यनमवाचकपदकसनानुक्लत्वामावाव्यानिरतः परोद्देश्यतानिवेशः । निकारकन्वादिनिवेशे प्रयोजनं तु या संस्कारविष्यन्यथानुपपत्ता संम्कार्यम्य क्लप्तशेषिवाक्य एवं तृतीयाद्यन्नपदास नया विनियोगो न तद्देश्यविधेयवाचकपद- घटिनममरतवाक्यकल्पनं यथा ' यदि सोमं न विदेत पूरानभिपणुयात् । इत्यादी पूर्तीकानामभिपवमार्यवान्यय नुतपत्त्या · मोमेन यनेन ' इत्युत्पत्तिवाक्य एवं सोमाभाने पनीवरिति तृतीयाद्यन्नपदवासनम् । तत्र सम्कारनिष्ठयोन्यतायामुद्देश्यना. वाचकपदासानानुक्लत्वामाना याठिवारणम् । विकृतिनिष्टप्रतिसादृश्ये प्रकृतिसंच. विमिरविनिमुपकुर्यादित्युद्देश्यकाकृतिगरक्तान्यतरवाचकपकरखनानुकुलत्वादति- व्याधिवारणाय योग्यतेनि। अब पूर्वोचन्यायेनोद्देश्यनात्यायन्यनमान्यतरत्वम्य गुरुत्वाकर्तृत्वकर्मत्वकरण- त्वसंप्रदान पापादानवाधिकरणलान्य-मवाच पदक रुपनानुट्योन्यो त्यत्रैव प्रकृतलक्ष. तापम् । । मोमेन यनेन ' इत्यादिविशिष्टविध्यन्ययानुपपत्तिप्रसूतावशेषण. पिविकसनानुयोग्यतायामनिमतिद्धारा । न हि मोमादी निकमद्गत्वं केनापि व्यव हियत इति चेन्न । यतः सोमायद्गत्वःय लिद-मागकत्वेऽपि सोमादिप मत्वर्थ. लक्षापो सोमे वाक्यीयपनत्वन् । सोमकरण वस्य परम्परया मावना-वयवादिना प्रामन्येन व्याशा वान' इति न्यायेन वाक्यीयाङ्गत्वम्य श्रीना- त्याव या ६५वह से न तु वाय, पदपन्य वत्यः पशुराग्नेय्येव मनो कार्या' इत्यायो ना या यानि लिङ्गतः प्रावस्यावगमादिति ।। शेपे। हामिधारयति' इ.५५ हरि६४न म५ मशेषकरण कियारण पघिमभ्युपे. त्याऽऽपि विपिना ध्यानशेष देशेनाभिधारण रूपमनिपतिविधिमभ्युपगच्छा नये, आदि- यपिपिरान कुलपयिताया list तत्र रेशियाहत्व परवानाशङ्कया । न च तर प्रयानशेषाः पत्यार.डसप्रतिनिश्५ि. वहानात्तम्य शिरप्यावा. मान हवामान: । अभिघारनिटानया वियपनायामाकाक्षायाः सहरिवन व नालियानट-५ मा नायक प्रमाणात् । तपाऽऽना. इसायाः प्रम... १०.०१.१८ पापा ममर्थ पापि देवदरम्य पारावासा- मोर पार विनियोगादर्शनाला दिनानिय क्वाप्यविनियानन्यायाss. म.साया एवागतमा रिय मापानापश्च । नव्या- मने . प्रयान- ·[निरूपणम् अङ्गत्वानिवक्तिः। पर अतविधिना प्रयानोपरणाभिशारणम्य हविरदेशेन विधानमिवारणे प्रया जोगग्य विनियुक्तत्वेन प्रतिपस्याकाक्षाया अभावादायिक विधिकलानानुपपत्ति । न च यथा ' उत्तरार्धात्स्विाहते प्लमद्यति' इत्यत्रोत्तरार्धम्यापादानतया गुणत्वेन विनि- युक्तम्याप्यामिविधिकरुपनया प्रतिपावत्व तयेहापीति वाच्यम् । तत्र त्यागाश प्रति विनियुक्तरूपाप्युत्तरार्धम्य प्रक्षेपाशीयप्रयोजनाकामयाऽर्थिकविविश्पनया प्रक्षेपार्श प्रति प्रतिपाद्यावापपत्तावपि प्रकृतऽशमेदाभावेन तदनुपपत्ते । एतेन मनावरुणाय दण्ड प्रयच्छति' इत्यत्र दण्डारणवदानस्य मैत्रावरुणोद्देशेन विधिरिति सिद्धान्त दीक्षितइण्डस्य दीक्षामित्यपालम्बनोपयुकस्य दानेऽपि विनियो। गात पाचनधि डान्तरप्रयोमा शक्तिकल्पनागौरवपरिहारण्याऽऽपिकदानप्रतिपत्तिक- पनया दण्डाय दानप्रतिपाद्यत्वम् । प्रतिपत्तेश्च कार्यसकोपरत्वस्य कृष्णाविपणास्थले पलसत्वाकार्यसकोचेन दीक्षितदण्डविषय पसिद्धिरिति नरुतम् । तथेहाभिधारणे विनियुक्त म्य अतविध रणाक्षेपशरिरकल्पनागौरवपरिहारापोत्यायप्रतिपत्याकाइलया ssमितिपतिविधि करपयित्वा प्रतिपाद्यत्वपस्तु, 'टोपो नानुमिते सौ' इति न्यानोऽपि प्रतिपतिविधी पारणप्रयोजकत्वशक्तिकरूपनस्यादोपत्वादिति निर. स्तम् । तम समर्पणमात्रेणेव मेत्रावरणोपारसिद्धेस्त्यागाशेन दण्डप्रतिपाताया नवोतवाप्रकृते तद्रीतेरसंभवात् । तिच प्रयामशेषविशिष्टाभिधारणविधी विशेषणविधेरावश्यक वातस्येव धारणाशे. पशपिपनोपपत्ती न अनतिमी तत्यापनप्रयुक्गौरवावकाश, । मैनावरणायेत्यय तुम विशेषणविधिकरुपन पीय इति वैषम्यम् । तैत्तिरीयशावाया । यदीक्षितदण्ड प्रयच्छति । इति प्रतितितिये. श्रुतत्वेन तत्र तदकल्पनाचेति धेन । श्रुतविधौ प्रश नशेपारणत्वम्य पावनागाम-वयेऽपि यागार्यताबोधस्योत्तरकालीनविशेषणविष्यवान- तात. पू पयानशेषीयातिपाया अनियोपिशेषणविपरित प्रतिपतिविपि प्रतिपस्यारावासह हलिझम्पसामग्रीसत्वेन क्सनोपपते. । न चैव विशेषणति रपि करप्यावाविशेषण विनिगमनाविरहाद्वारणापशविरूपनापतेरी दयायल मिवारणाय वाजये पानापत्यवमाभिधारणार्थ च शेषस्य वारणीयत्वापत्ति. 1 तथा मतिपतेरेय धारणपयोग त्वोपगमेन निहितहवि पु न शेपसमापनोचिश्चात विर येतेति वाच्यम् । सान्तीयहविरभिधारणा पात्रातरोत्पादन गौरवार विनि. गमरत्वन प्रतिपत्तिविधेरेव धारणाक्षेपशक्तिपरपनेनाविरोध इत्याशयेन न यमनपाय तासभवात् । १(अ०४ पा. 170१४ ) इस्पति शेप. ।

·.. । - ११७४ अङ्गत्वनिरूक्तिः। लिहनिरूपणम् । इद् च टिश द्विविधम् । सामान्यसबन्धबोधकपमाणसापेक्ष तदनपेक्षं चेति । स्वप्रमेयो. हैश्यतावच्छेदकन्यापधर्मावच्छिन्ननिरूपितस्वप्रमेयाङ्गतनिष्ठसवन्धबोधकपमाणसापेक्षय सामान्यसबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वम् । अस्ति चेद बहिदेवसदन दामि' इत्यादिमन्त्र. लिने । अत्र मलिङ्गकल्प्यश्रुतो न लवनावेन वनस्योद्देश्यता । विनाऽपि मन्त्र प्रकारान्तरेण स्मृत्वा लवनसभवेनाऽऽनर्थक्यात् । अपि त्वपूीयलवनत्वेन । न च तेन रूपेण मन्त्राद्वोध समवति । तम्प लवनावमात्रेण बोधकत्वात् । न चापूर्वीयलवनत्वेन बोध विनाऽनेन मन्त्रेणापूर्वीपलवन प्रकाशयेदिति निरुक्तोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नवाच. पदयटितश्रुतिकरूपा समवति । अतोऽपूर्वायलवनत्वेन बोधार्थ प्रकरणादिरूपप्रमाणा- न्तरमपेक्षणीयम् । तत्र दर्शपूर्णमासप्रकरणेऽस्य मन्त्रस्य पाठादर्शपूर्णमासमबन्धि विचिदनेन प्राशयेदित्यवगते कि तदित्यक्षाया लवनमिति मजलिङ्गतोऽवगम्यते । अतो मन्त्र लिङ्गप्रमेपार्शपूर्णमासापूर्वसन्धिलवनत्वव्यापकदर्शपूर्णमासापूर्वसन्धित्वावच्छिन्ननिरू- पितम निबन्धबोधर माणसापेक्षवादस्य लिङ्गस्य सामान्यतम-धोधप्रमाण. प्रतित्वम् । ९पूषानुम-गणमान्ने यागानुमन्नणमिति समाख्यया यागसामान्यापूर्व- सबन्धि विचिदनेन म प्रेम माशयेदित्यवगते तिदित्यपेक्षाया पेति मन्नालिझाद- वगम्यते । अतो लिगामेयपूनिष्टविनातीययागापूर्वप्ताधनस्वरूपोद्देश्यतावच्छेदक याप. क्यागसामान्यापूर्वस धन वापच्छितनिरूपितम निष्ठमबन्धबोधकसमाख्यासापेक्ष वाहि. नस्य निरुप्रमाणसातत्यम् । यत्र तद्देश्य स्वरूप आनर्थक्पामावेनापूर्वसाधनत्यादि. मोधार्थ न मरणापेक्षा । यथा, अर्थतानस्य सामोत्कर्मानुष्ठानाङ्गत्वे । तर लिनस्य सामा-यस धोरप्रमाणानपेऽत्वम् । लिगम्य चाशदत्यनाविधायकवाद्विहितावपटिननिरुक्ताङ्गत्वे साक्षात्प्रमाण वास. भवेत विवायाभूति तना-रितमाम यम्यान तरितप्रामाण्यश्रुतितो दोर्मत्यम् । मत एय • कदाचन स्तरीसि' इन्द्रियाशिफाया मचो यावलिकादिन्द्रोपस्थानाव पलप्यते तवत् 'ऐन्द्रय! गारपत्यमुपतिछ।' इति श्रुत्या गार्हपत्योपस्थानावमन्याध. शनिपितम् । न च परमारततिप्रत्ये द्राशत्वावगमान्न गार्हपत्योपस्थानाव. मिति वाच्यम् । लापवाया मानद्र०५६यत्वममनियताखण्टोपाधिरूपदेवतात्वशास्य तदितय मान पिपाडापाधिलदेवताचे रक्षणामकारेण प्रतेत. स्तिस्य भुनियामावादिन्द्रोदेरोन विधायकमरतामापतेश्य । चयनप्रकरणपठिन यति अपने चयनानुपयोगी द.३१५३१न पिया नुरपस । गाईपस्यस्य साधनदेन अनाधिप धनमावि पति | सत्योपस्थितेन्दपकावर स्वमा. (भ.पा. १ म."

·वाक्यनिरूपणम् । भङ्गावनिलक्तिः। १९७५ दाथै येति संज्ञामुपपाय गौणसामर्यसहकृततृवीयाश्रुत्या गाईपत्यकाशन वाम्या व इति ध्येयम् । मुख्यसामर्यरूपलिङ्गविरोधिगौणसामर्थ्यस्य श्रुतिसहाय स्वेऽपि न स्वतो विनियोजकत्वम् । अत एव दर्शपूर्णमाकरणपठितस्य हिंद. वप्तदनं दामि ' इति मन्त्रस्य शक्त्या बहिवनाङ्गत्वं न तु गोण्योलपराजिलपना- स्वमित्युक्तं तृतीये ॥ ( इति- लिङ्गनिरूपणम् ।) - 11 अथ वाक्यं निरूप्यते ॥ पदसममिव्याहारो वाक्यम् । यथा 'धेनुर्दक्षिणा'' उच्चैर्ऋचा क्रियते । इत्यादी । ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते । इत्यादिश्रुतिम्थले पदसमभिन्याहाररूपवाक्यसत्वेऽपि 'प्राधान्येन न्यपदेशा मन्ति' इति न्यायेन श्रौताइत्वस्यैव व्यवहारो न तु पायी- याङ्गत्वस्येति प्राचः । नव्यास्तु, अवघटकाभूतपरोद्देश्यता कृतिकारकत्वान्यतर- पदार्थकल्पनानुकूलः श्रुतपद निधिः । करुपमाशब्देन च सासर्गिकविषयताशालिशाब्द- बोधलक्षणाजन्यशान्दवीधान्यतरद्विवक्षितम् । अतः सप्तविधया भासमानकरणता. कस्य · धेनुदक्षिणा । ' उचैर्ऋचा क्रियते' इत्यादेः, लक्षणया मासमानकर्मत्वस्य * प्रयामशेषेण हवींप्यमिधारगति · 'सक्तन् जुहोति' इत्यादेश्य संग्रहः । श्रुतिघटित. পানঘনঘামুয়াহানা শুরষনিজ্ঞান HiFiজানাজা शाब्दबोधरक्षणानन्यशाब्दबोधान्यतररूपनिरतापनानुकूल वामावानातिव्याहिरित्या- छ । पूर्वपदनवैकदेशोधप्रयोजकत्वेनाइत्वपमाणत्वसूचनायाङ्गत्वघटकामतेति, न स्वङ्गत्वघटकत्वस्य लसणे निवेशः । प्रयोजनामावात् । परोद्देश्यताप्रतिकारक स्वपदेन च कर्तृत्वकर्मत्वकरणत्वसंप्रदानत्वापादानवाधिकरणत्वान्यतमं विवक्षितम् । संसर्गमर्या. दया भासमानकरणताके लिङ्गकरिपतवाक्येऽतिन्याश्रितारणाय श्रुतेति । कर्तृत्वायन्यत. तमशविज्ञानानायकर्तृत्वायन्यतमशाब्दवोधप्रयोजकपदसममि याहारी वाक्यमिति तु . •ज्याया। नौलो घट इत्यादि सममिव्याहारवारणाय प्रयोजकान्तम् । श्रुतिम्पल्लीयपदप्तममि. व्याहारवारणायानन्यान्त शाब्दयोधविशेषणम् । 'धेनु सिगा' इत्यादिग्दसममिन्या- हारप्रयोज्यशालोधस्य घेवादिशतिज्ञानजन्यवाप्रथमत: वर्तृत्वाद्यन्यतमेति । नोटो घट इत्यादिपदमममियाहारवारणाय द्वितीय वर्तृत्वाद्यन्यनगेति । निरुत मायोय. .1(भ० ३ पा. १ म.१)।

·। अङ्गत्वनि सक्तिः। [ वाक्यनिरूपणम् ] भयानकत्व निरव शाळबोधानुकूलाकाइसायोग्यतादिमत्वम् । नेन पण वाटावाही- ततृतीयादिशतिकम्य विपरीत युत्पन्नम्य 'प्रोहिमियनेत ' इत्यादिश्रुनियत्रीया- दसममियाहारावर्तृत्वायन्यतमसर्गिक नीयानिमारल्यागादिपिशेप्परशाच्योवेऽपि नातिव्याधिरिति ध्येयम् । नन्वेषम् ' मोदुम्बरो यूनो भवति' इत्यादी वाक्योदाहरण वापत्तावादुम्परताया धाश्यीययूपानत्वमुपेक्ष्य ‘पशूनाप्नोति ' इति द्वितीयादिश्रुतिप्रमाणप बङ्गत्वम्यवो. पितत्वाटोदुम्बराधिकरणमाधियपाङ्गत्वविरोघ । अन एन सनि यनुग्रहादपि न चाक्यीययपाङ्गत्वागीकार इति चेन्न । यपपर्तृत मवनाक्षिप्ताया भावनाया यूपेनरम्य कर्म. स्वेनान्वेनुपयोग्यत्वात्, आश्नयालाभेन च श्रौतपश्चङ्गत्वायोगातर वाक्यीययपाहत्यम्बी. कारातू ।.न • सोमापौष्ण तमाळमेत पशुराम इति कृतम्य त्रिवर्षपशुसाध्यम्य यागम्योदुम्बराश्रयत्वं सभवति । न च म्बमाघनद्रयपरिच्छेदद्वारका. प्रयत्वासमवेऽपि, अतिदेशातपशुनियोजनायूपपरिच्छेदद्वारसाश्रयत्वमभव । यूप. म्येव जुहादीनामतिदेशप्राप्सत्येन त परिच्छेदस्यापि द्वारतापत्ती यूपानुवादानुपपत्तेः । अत एवाऽऽतिदेशिकानियोनन यूपद्वाराऽऽश्रय दत्परिन । अप । यद्यपि चतुरवत्ती यजमान पञ्चावत वा कार्या । इत्यत्रावानानुवादेन पश्यत्वविधिमाकृष्य दयायवदानऽपि पश्यत्वमिद्धि मिद्धान्तिका देशमे । पापद. मवयुत्यानुवाद उपलक्षणं का समर्वानुवाइ । तथाऽप्रापि यूपदमत्र पुत्यानुवाद उप- लसणं वा म्यादिति चेन्न । तर हि दयादिषु पञ्चावदानाभा परवाना रद् य. वटान यानिदेशादेव पावे ' एकादश ३ पशोरचटानानि नानि द्विद्विस्वद्यानि ' इत्याय अपर्यापत्यावदानस्य निरत्तानुवादत्वम्वीकार । तदा दि, अशानमानोदेशेन प३. स्वविधा ट्यायवदानेवपि पञ्चत्वाहिरिपत्यवदानप्रा यदान वैधित यावर्तक वन मा न प हृदयादिवि मामान्यादीना पावडानम्यानिदेशादेव मा. म्त पिपरूपवदानाको व्यवदानविधि मा इनि म योच युमिनि कायम् । तथाऽपि वियः पालिका र वमुपेक्ष्य वापदम्यकम्येव पाक्षिकानुन इत्यौनि- पाने तु न म्यादि पर्यादिवमिति पिपिनि यूपपदम्य पाक्षिकानुवादवाकर । ३१ प पानीनाम्युपेनवायार्यानुमारेणोचम् । वातुन, अदानोदेोन १३.. विधी यादिवाईदयाघाशनम्वयानन्य परिमानवापायामान पामारे १३वमायभावापानमापसेरे ममाताममातेश्य नाय वय: ८मा | पचालविवि नामानित पूर्वप्रवृत्या पनि ·वाक्यनिरूपणम् ] अङ्गास्वनिरक्तिः। ११७७ कृतावदानस्य वा वपोद्देदोन विधिस्तम्येवोपस्थितत्वात् । हृदयादिवाक्ये हृदयाद्युद्देशेन विधिरिति हृदयादिषु तदङ्गपञ्चत्वप्राप्तिरिति नव्यमताश्रयणे न वापदस्यावयुत्यानुवाद स्वादिप्राक्तिः 1 परंतु नव्यमतेऽवधानविधिसमकालप्रवृत्तागं हृदयायवदानविर्धानां तदु. त्तरप्रवृत्ती द्वयवदानविधिपासिकफलकत्वापरयतिरिक्तपत्रलप्रमाणं न पश्यामः । किं च पश्चस्वविशिष्टावदानान्तरस्य वपोद्देशेन विधाववदानोद्देशेन पञ्चस्वविशेषण विधिकरुपनायामवदानस्वरूप आनयंक्यप्रासी क्याम्यासापूर्वसाधनत्वलक्षगाया आवश्य" कत्वाद्धृदयाद्यवदानेषु कयं पञ्चत्वप्राप्तिः । न ह्यभ्यासविशेषधर्मस्थाम्यासान्तरे माहित संभवति । उपदेशस्याम्यासविशेषविषयत्वात, अतिदेशस्याम्यासयोः प्रकृतिविकारमा. बामावेनासंभवात् । पञ्चत्वविशिष्टप्राकृतावदानस्यैव वपोद्देशेन विधी तु प्रकृतविधेरैव पाभ्याप्तापूर्वसावन भूतावदाने पञ्चत्यविधी तात्पन्नावदानान्तरे पञ्चत्वविधिः संभव. तीति तदधिकरणसिद्धान्तचिन्त्य एवेति न वपापद्दष्टान्तेन यूपपदस्यावयुत्गांनुवादत्ता- • दीति । अतश्चाऽऽश्रयालामान्न पशूद्देशेनौदुम्बरत्वावधिः संभवतीति वाक्याग्रूपाङ्गत्वमे- वोदुम्बरतायाः । न च प्रकारान्तरेणाऽऽनयालामेऽपि प्रकृतवाक्य एवोदुम्बरत्वकरण- कपशुकर्मक्यूपाश्रयकभावनाविधानाापारमकोदुग्वरत्वाश्रयलामः | आश्रयत्वस्य साक्ष्य- स्वातिरित्तस्य दुर्वचत्वेन मावनाया अनेकनर्मकत्वाद्वात्ययेदापतेः । यत्तु रोगके ' अतिशमातस्य श्शुनियोजनम्य यूपदाराऽऽश्रयस्वारशक्य मत हि मत्योपदिष्टस्य होमप्रणयनादेः पश्चात्सायनापेक्षाया पयश्चमसादिवत्फलार्थम्यापि गोदोहनादेराश्रयीभूतसाध्यापेक्षादर्शनादुमयाकाङ्क्षावशासाघनत्वमवसीयते । न चैत.. पाताऽनवमसङ्गः । तादर्थेन विधानाभावात् । अत एव गुणकाममयोगे मासनिकोप- कारिणा . गोदोहनादिना कार्यसिद्धी घमसादेनकत्येन तदसावे वैगुण्या षः । विकृती त्वखण्टकरणोपकारमुखेन क्लसोपकारमाकृतखादिरत्वादिविशिष्टस्यैव पशुनियो। जनस्यातिदेशात्साधनानाकाङ्क्षस्य पराविहितसाधनान्तरमादकत्वं न युक्तम् । अय. तराकासाहेतुकस्य संबन्धास्येतराकासोझावनपूर्वकत्वाद्विधिमन्तरेण चाऽऽकाइसानु- स्थापनात्' इति परिहनम् । तचित्यम् । प्रणयनम्य श्रुत्यवगताताकचमसेन निराकासतया गोदोहनाश्रयत्वयोमयाकाड्सालयत्वासमवादोदोहनादेः फलसाधन- तावोधन समकालमेव हि प्रणयने चमससाध्यत्वयोधः, तदैव प्रणयनस्य नराकाट्य गोदोहने फल्साघनत्वान्ययानुफ्पत्तिमूलकाकाड्सारललम्यः, प्रणयने मोदोहनसाध्यत्व. भोवस्तु तदुत्तरकालीन इति सर्वतो बलवती बन्यपानुपपत्तिरिति न्यायेन गोदोहनीय १ राणच्छापरनामधेयन्यायसुधायामीदुम्बराधिकरणे (२० . २ भ• ३ सू. ११) इत्पन्न भासोमेश्वरोफमप्रति यत्तु राणा इत्यादिना।

·अङ्गत्वनिरूक्तिः [वाक्यनिरूपणम् । फत्रमानवान्यपानुपपत्या निराशाइसम्यापि प्रणयन याआसामुत्थाम्य गोदोहना श्रयवाहीकार । साम्य नित्यम्य वाचकमिति न्यायेन वाम्यायोगे चमसम्यानहत्वम् । इत्यमेव चोत्पत्तिशिष्टमोमेन निरासाट्सम्यापि ज्योतिष्टोमम्य फ्लोद्देशेन विधीयमानो. द्विगुणाश्रयत्वमुद्भिदैधिकरणे पूर्वपक्षाद्युत्त सगच्छने । अत एव प्रलप्रमाणावगतमाघ. नान्तरावरद्धतियाया अर्थगुणाश्रय स्थान माणामेव । दयाद्याश्रयत्वम्य प्रार- णिकत्व यवहारस्तु सनिरिपाठनिवन्धन । अन प्रकृत्याविरत्वावरुद्वेऽपि यूपे, औदुम्परतानिवेशसमयादाश्रयत्व समयत्येवत्यम्मदुचरीत्ययाऽऽश्रयत्वाखण्डनमित्यम. नया शामहिकनिन्नया धेनुईक्षिणा उच्चचा क्यिने ।। सह श्रायति' इत्यादिषु यथानम दलिगोदेशेनाभेदमंत्रन्धेन घेनो, वेदविहिनकदिशेन मन्नघटिनपरम्परकिये. नोचेष्वम्य अपणोदेशेन म्वरूपपुर रेन साहित्यम्य च विरेयत्वाकर्तृत्वाद्यन्यतमत्वस्य शाब्दवोगाविषयत्वेना याप्तिरिति वाच्यम् । दम्नुनो धेन्वादाना रणावेन भावनान्य यम्यैव तत्तदुदाहरणे विवक्षितत्वात् । तथा हि । 'धेनुक्षिणा' इ. तावासुबन्तयो परस्परान्वयाभावात् । न हि नियारहित वाक्यमम्ति ' इति यायेन प्रियापदाया- हार आवश्यर । तरच भावनाया माच्यापेक्षाया दक्षिणापत्रस्य दक्षिणामार्थपरतया भाव्यसमर्परत्वम् । वरणाबासाया च करणतामण धेनुपदार्थभ्य धेनुादोत्तरप्रय. माया वा करपवलसारया धेनुकरणात्वस्य भावनायाम-वय । धेनुदक्षिणयोरमेदवोधन्तु पार्टिक् । धेनुकत्वोर्षि शने वाक्यभेदस्तु विशिवारसविधानादनाशङ्कर । एवम् । उचचा नियते' इत्यत्र वेोपक्रमानुरोवादातुना, मोदपिहितवर्म- क्षणात्तम्य च प्रायवेन भावनायामुद्देश्यावेनान्वये नाते करणा रक्षायामश्चैवम्य मन्त्रयटिनपरगमन नावच्छिमारणनासतम भावनात्रय । न तु मघटितपरम्प. रासंबन्यमानेण । तयात्वे मावनाया करणा झोपशान्त्यमावात् । एव सह अपयति' इत्यत्रापि प्रामाणान्तरमाप्रपणोद्देश्यकमावनाया साहि यस्य कर्तृत्वाद्यन्य. तममसगैगवान्यय । तथा हि । दर्शपूर्णमामयो ‘यम्य विनिरव पुरस्नाञ्चन्द्रम, आयुतियात श्रेया तण्डुलान्विभनेत् । ये म-यम म्युग्नानत दारे पृण्डाशमष्टाक. पाल निवात् । ये म्यतिष्ठास्तान-टाय प्रदाने दयम् । येऽणिष्टास्ताविश्णवे शिपिविष्टाय ' शृते चरम् ' इति युम । तामाव म्याकर्मणचन्द्राभ्युदयावचिन्न दिनमारम्भ निमित्तै घा तष्ट्यानिति व पेनापतीनपूर्वदेवनान्याना प्रावि. पामेव देवनान्तरमन्यव धनार्यानि श्रीयुत्तरव क्यानि न तु कर्मानाविधायकानि । (3.1.न.१).

·११७९ - वाक्पनिरूपणम् । अङ्गसनिशक्तः। अपरित्यक्तपूर्वमिसबन्धन प्रस्नहविषामेव देवता-तरसबन्धात् । अत एव पूर्वहवि. देवतान्तरसबन्धस्य निरूपीभूतयागापेक्षायाम् ऐन्द्रवायव गृह्णाति' इत्यत पूर्वप्रकृत. यागा एवं निरूपका । अन आग्नेयस्य मध्यमादिमदेन वारत्रयमाति । दधियाग पोयागयो स्थविष्ठाणिष्टसाध्ययागाम्या साभ्यासाम्या मह तन्त्रेणानुष्ठानमिति सिद्धान्तित पेठ । तत्र च मध्यमाहेशेन दातृत्वादिगुणविशिष्टदेवताविधि । समानाधिकरणपरम्पले परस्परा वयस्य क्लसत्यात् । अतोन विधेयाने त्वनिमित्तको वास्यभेद । उत्तरवाक्ययो द्रव्यद्वयोदेश्यत्वस्युक्यास्यभेदातु स्वीक्रियते । अम्यु- दिनधिप्रकरणस्थ मह थपयति । इति वाक्येन प्रतिपनदेवतारहविष सहश्रपण विधानाचरुयाधिकरणर आर्थिकै अनुयते । अतो ट्रम्यदेवताविशिष्टभावनान्तरविधि- पसे गौरवापत्तेच्याद्देशेन देवता-तरविधिपक्ष एव श्रेयानिति प्राश्च । व्यास्तु-समानाधिकरणपदस्थले परस्परान्वयम्वीकारे । पञ्चशान्यायानि । इत्यत्रापि स्तोमोहशेन पञ्चदशत्वसख्या विशिष्टाज्यविधानापत्ते , उत्तवाक्ययो स्थविन छादिप्रकृतिकम्य पुगेडाशेन सम सहपापत्या चरत्यविधेरप्यावश्यकत्वात् , द्रव्यो. देशेन देवतान्तरविधिपक्षे विधेगानेकरवनिमित्तक्याक्यमेदापते , द्रव्यदेवतातगुणचर" त्वादिविशिष्टभावना-तराणिविपक्ष एव श्रेयशनियाहु । तत्र च श्रपणविधि विनव श्रप- णास्य माधत्वात् , 'मह अपयति । इत्यनेन सप्रतिपन्नदेवताकहवि अपणोद्देशेन साहित्य विधीयते 1 तच्चैश्मालावरसुदेनेकपात्राधिकरणकापम् । निरपेकपााधिारणसासबन्ध माऽऽधारतानिरूपकाषेयतासबन्धन भावनान्वयीति कर्तृत्वाचन्यतमस्थ शाब्दबोधविषया स्वाक्षोत्रातिप्रसह । यद्वैपत्रवृत्येकालावच्छिन्नाधिरण यसबन्धेन भावनान्वयीति नोक्तदोष । न च अपणानुकूलकृतिरूपभावानाया आत्मवृत्तित्वानिरुक्तसरन्धनिरुक्त मा. हित्यविशिष्यत्वासमव । 'यजेत स्वर्गकाम ' इत्यत्र स्वर्गनिरूपितारणतासलधेन भाव नाया यागविशिष्ट वयच्छपणानुयोगिपनिरक्ततत्तत्सबन्धन निरचासाहित्यविशिष्टत्वम्यापि प्रकृतभावनाया समवात् 1 यदि तु तन करणतानिरूपोद्देश्यक्त्वमेव समय । तर्हि भकृतऽपि निरक्ततत्तत्सम धानुयोगिश्रपणोद्देश्यवत्वमेव सबन्ध इति न छाप्नुपपत्ति । आप अपणोद्देशेन साहित्यविधौ दन्न , पयस श्रपणाभावात्तत्र क्य साहित्य- मातीति । अत एवाय साहित्यविशिष्टपणविधि । HAIsऽयद्रव्ये श्रपणमातापि दधिपयसोत प्रातिरेव विशेषणाशे विधे फलमिति प्राचीनरुपम् । भवन्मते तु अपणाशे विध्यनङ्गीकाराइविषयो अपा न स्यात् , नितरस च तदुद्देशेन विधापमान साहि. यमिति चेत् । सत्यम् । टभिषयमार्न प्रमाणान्तरेण अपणाष्टि । तमाऽपि श्रपणे. १(१०६ पा० ५ अ. १) इसलिशप । २ सप्रविपनदेवताति- ·। अङ्गत्वनिरूक्तिः। [ वाक्यनिरूपणम् ] देशेन साहित्यविधी वेनचित्साहित्यावश्यत्त्वेऽनुपस्थितयत्किंचिद्रव्यम्य साहित्य. निरूपवल्पने गौरवाहापनेन नानसाहित्यनिरूपावेन क्लयोर्दधिपय मोरेव तन्ति रूपक्त्व काप्यते । तथा च महरणे शाखासाहित्यवशेन शाखाप्रहरणवदानेगद्रव्या श्रपणे दधिपय साहित्यवशेन दधिपयतोरपि श्रपणविधि । एव च तृतीयविधिप्रकाराश्र- यणेन प्राप्त्युपपत्तौ प्राचा पञ्चमविधिप्रकाराश्रयणमपि, अप्रामाण्य प्रकटयति । न च सप्रतिपत्नदेवताहवि श्रपणाययोद्देश्यताया प्रमाणामावात् , अषणमात्रम्योद्देश्यत्वे मध्य- माताध्ययागाभ्यासीयश्रपणेऽपि फेनचित्साहित्यापत्तिरिति वाच्यम् । राघवानुरोपेन मानसाहित्यनिरूपकनिरूपितसाहित्यस्यैवान विवेयत्वेन पुनरायन्यायेन विधेयसाम- र्यानुरोधेनोद्देश्यसकोचा सपतिपन्नदेवताकहवि श्रपणस्यैवोद्देश्यत्वे मध्यममाध्ययागी यश्रपणे साहित्यारसत्तेरिति ध्येयम् । केचित्तु-सममिन्याहारी वाक्यमिति प्राचीनप्रवादम्य साध्यवादिवाचकद्वितीयाद्यमावे सति वस्तुत शेपशेषिणो सहोच्चारण वाक्यमित्यर्थ । म्वरकृत्यर्यनिष्ठशेषित्वयोधिकाना विमक्तीना शेषिपदोत्तरत्वेन, विषय त्यर्थगतशेषत्वबौधिकाना च शेषपदोत्तरत्वेनामावे सति, इति सत्यतार्थ । तेन प्रयान पामिधारणसक्त्वादिविनियोजक्याक्यसग्रह । शेषशेपिणर्वाचस्पदयोरेका वयत्रोधोपयोगिसनिधिविशेषेणोच्चारणमिति शेषशपिणो सहोच्चारणमित्यम्यार्थ । तेन न पररणविषयातिप्रसङ्ग इत्याहु । तत्तु स्वत्वाननुगमा. दुपेक्षणीयम् । निरच लक्षण बामणवाक्यस्येव । मन्त्रवाक्य तु, एकान्वयबोवोपयोगि मनिपटममभिव्याहार । अत एव · देवस्य वा सवितु प्रसवेऽश्विनो हुभ्या पूष्णे हस्ताभ्या निर्वपामि ' इति मन्त्रे कर्तृत्वाद्यन्यतमशत्तिज्ञानानन्यस्थ कर्तृत्वाद्यन्यतमस. सर्गक्स्य कर्तृत्वाद्यन्यतमलक्षणाज्ञानजन्यस्य वा कर्तृत्वाद्यन्यतमशाब्दबोधस्याजननेऽपि, उक्त पदप्तमभिव्याहाररूपवाक्या-तरात्, देवस्य त्वादिपदाना स्वार्थविशिष्टनिपिपकाशन द्वारा निर्वापाङ्गत्वम् । विधिवाक्यमन्त्रवाक्ययोरयमपरो विशेष । यद्विधिवाक्ये कर्नु स्वाद्यन्यतमलक्षणया सप्तर्गविधया तद्धानाङ्गीकारेण वा स्वत एव विनियोजकत्वम् । मानवाक्ये तु देवस्य स्वादिपदैनिर्वाप प्रकाशयेदित्यादिवास्यान्तरकल्पनया । देवम्य अन चव विधिप्रकारा अनुसंधया । गुरुधात्वर्थकरणम्भावनाविधि , माद्यो विधिप्रकार यथा 'अमिदोघ जुहोति' इति । अन्याद्देशन तदिधिरपर । यया अग्निहोत्र Jहुयास्वर्गकाम ' इति । धात्वोंहेनान्यकरणकभावनाविधिस्तृतीय । यथा 'दना होति' इति । श्रन्योदेशेनान्यकरण फभावनाविपश्चनुयं । यपादने िदयकामस्य अहुयात् इति । गुणविशिष्टधारवर्यकरणकभावना. विपि परम । यथा सोमन यभेत 'इते । अयोद्दशन गुणविशिष्टपावर्धकरणकभावनाविधिः पष्ट । यया 'सौर्य च निवरेब्रह्मवचसधाम ' इति । अत्र च पूर्ववविविप्रकारापेक्षयोत्तरोत. णिो दौल्यमनुसधेयम् । ५ {अ. ६ पा. व ८)अनत्यनेति शेष। - - ·प्रकरणनिरूपणम् ! भाङ्गत्वनिरूक्तिः। स्वादिपदानां मन्नघटकपदार्थत्वामान विध्यमावेन च मानवाक्यम्य म्वनोऽविनियोजक. स्वात् । विश्यमापादेव च देवस्य त्यादिपढार्थानां निर्वापाशत्वमपि न म्वतो मन्त्रतापग. न्यम् । अपि तु श्रुतिघटकवाक्यान्तररुपनयति बोध्यम् । अत्र विधिवाक्यस्य योग्यताज्ञान विना लक्षणया संसर्गविधया या कर्तृत्वाद्यन्यतमबोधकत्वामावेन योग्यतारूपालड्गानुमा- पकत्येनावप्रमाणत्वेऽपि न लिहतो दीर्घरपम् । प्रत्युत मश्रुतिकवाक्यान्तरकल्पनया प्रमाणमूनालिगात्स्वतो विनियोजकत्वेन प्रचलत्वमेव । अत एवाग्नीपोमीयप्रकरणाप. ठिनस्य त्वं खामे प्रथमो मनाता' इति मनोतामन्याय केवलामिप्रकाशकायोमयदेवत्या- शीयोमीये विनियोगासमवज्योतिष्टोममहाप्रकरणरूपसामान्यमंबन्धनोधकपमाणसहकन. लिडेन केवलाग्निदेवताके सवनीय उत्कर्षमाहौ । यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुरामेश्येव मनोता कार्या' इति ब्राह्मणवारपेन लिङ्गराधेनामीपापिाटगावमित्यु दर्शमे । লাখ ৪ ঘনব্য মুবিকলকালাহল মুরনিমাসা. ध्यकतया श्रुतिकरूपनाका-तरितप्रामाण्यकालिनादुर्बलत्वम् । अत एव "स्योनं ते सदन करोमि । घृतस्य धारगा सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ नीहाणां भेध सुमनायमानः' इत्येकान्वयबोधोपयोगिपदसनिधिरूपाद्वाक्यासंपूर्णस्य मदनाङ्गत्व. मसको तबाघेन लिगात्पूर्वार्धस्य सदन, उत्तास्य सादनेऽपि विनियोगः । तच्छ, ब्दस्तु · तप्ते पयसि दध्यानयति । सा वैश्वदेव्यामिक्षा ' इत्यत्रेय वाक्यान्तरोधापरा' मर्शकत्वेन युज्यत इत्युक्त बलाबलौधिकरणे । ( इति-बापयनिरुणम् ।) ।। अथ फरणं निरूप्यते ॥ अथ किं प्रकरणम् । न तायसनिधिपठितत्वम् । सायद यत्किचिसनिधिपडित. वेन सर्वागत्वापत्तेः । न म तनिधिपठित्वं तद्विनियोगकप्रकरणमिति विशिष्य निर्वचनानोत्तदोपः । अड्गानां प्रधान निधिपठितत्वेन मानाहित्यापतेः । दर्शपूर्ण. मासयोगोंदोहन निधिपतितत्वेन तदङ्गत्वापत्तश्च । अधाश्रुतभान्यकतत्सनिविपठिनत्वं तद्विनियोजकपकरण, प्रधानानां श्रुतमाव्यकाबानोक्तदोप इति चेन् । न! समिद्याग स्याश्रुतमाय्यकतन्नपाद्यागनिधिपठितत्वेन तनुनपायागाशिवापत्तेः । अथ तमाए. कले सति अश्रुतभान्यकता निधिपठितत्वं ततिनियोजनधररणम् । समियागम्गाश्रुतमा. श्यकतनूनपाद्यागमनिधिपठिनत्वेऽपि श्रुतफलावाभावानोकोपः । गोदोहनस्य १{• पा० भ० १० ) इत्यत्र शेष ६ (३० ३ ० ३ ० ५)।

·. - १९८२ अङ्गत्वनिरुक्तिः । [प्रकरणनिरूपणम् 1 दर्शपूर्णमासाङ्गन्धवारणायाश्रुतभाव्यकेति चेत् । विश्वजितो विकृतित्वेन प्रकरण वाभावाताव्याप्यभावेऽपि पिण्डपितृयज्ञम्य श्रुतफलकत्वामावेन स्वाङ्गप्रकरणित्वा नापते । प्रयानादीनां श्रुतमाच्यकत्रोक्षणाङ्गन्यापत्तेश्च । अतोऽशक्यनिर्वचन प्रकरणामिति चेत् । न । सनिधिपटिताये सति, इतिकर्तव्यताकाहाया एक प्रारणपदार्थत्वात् । तत्सनिधिठितत्वविशिष्क्यमावाकासा तद्विनियोगप्रकरणमिति तु नि । अम्ति चेद प्रयानादिविनियोजकदर्शपूर्णमासादिकरणकमावनाक्थमावाकाक्षात्मकप्र. करणे । दर्शपूर्णमासादांना प्रयानादिसनिधिपटितत्वात् । दर्शपूर्णमासादिषु दक्षिणीयादि- प्रकरणित्ववारणाय, विकृते प्राकृतागप्रकर णित्ववारणाय च विशिष्टा-तम् । प्रया जादीना पुरोडाशादिरूपद्र याङ्गत्ववारणाय क्यभावाकाङ्क्षति । तदुक्तम् , ' असयुक्त प्रकरणादितिकर्तव्यतात्विात् ' इति । प्रमाणान्तरासयुक्तमितिकर्तव्यतात्विरूपात्मा रणादमिति सूत्रार्थ । अत्र श्रुत्यादिप्रमाणा-तरविनियुक्तस्य प्रोक्षणाटे प्रयोजनाका झारूपसंहारिकारणविरहान्न प्रधानीयकामावाकासारूपप्रकरणाद्वगत्वम् । प्रयानादे. रेव प्रयोजनाकासारूपसहकारिकारणवशादङ्गत्वमित्ति प्रकरणविनियोग्यविषयविशे. पसूचनाय प्रमाणान्तरासंयुत्त त्योति, न तु तम्य लक्षणे निवेश , प्रयोजनाभावात्। মণীষালনকাঘাষাবান্ধা সঘ'নাৰিাথঠিন-বিধিমাৰা कासावत्वेऽपि न प्रधानानामनाङ्गत्वम् । न च समिद्यागादे प्रयोजनामाझारूपतकारि- सत्वात्तन्नपावागाङ्गत्वापतिरिति वाच्यम् । तनूनपादादेरितिकर्तव्यताकाहाकाल सभि. दादे प्रयोननार दक्षामावात् १ तनूनपादादे फलवत्वावगमोत्तर हि, इतिरत यताक झा तदयरामश, प्रधानमावनाया इनिवर्त यताकाक्षया प्रधानभावना-वये सति भवन, प्रधा• नमावनेतिनै यताकाइसाया च स्वपयोमनाकाक्षारूपसहकारिवशात्तनुनपान इव समि- घोऽप्यन्वयामेरामाक्ष्यमिति न तनूनपाद्यागात्यापत्ति । अत एव ज्योतिष्टोमानि. ताना 'पशुकाम सक्थ्यं गृह्णीयात् ' इत्यादिकाम्यसस्याना दीक्षणीयानिनिहितत्व विशिष्टयपावासासावत्वेऽपि न प्रकरणादीक्षणीयादीना सम्थ गत्वम् । अ ययता- श्रयमापेक्षगुणालमान्यविरे पूर्व दीक्षणीयायलानामाश्रयीमनज्योतिष्टोमभावनाव पावश्यक वेन प्रयोजनाकासामावान् । अतो गुणभावनाया इतिच्या इशायामा. अपनोऽतिदेशादेव धर्मप्राप्ति रति नाऽऽश्रयमामानवि यमि यच तापे, प्रयोगना. कासाविहादेव च न फलार्यगुणम्याऽऽश्रयागत्यम् । पिण्डपितृपक्षम्य तु श्रुत्य धार नियुचानसत्तेऽपि न विनिगमनाविरहात्तत्वप्नमति । का श्रवनय 302 . 11. पा. १.४.१) २ (.पा.६.१६) इयर ।

·[ प्रकरणनिरूपणम् । अङ्गत्वनिरुक्तिः। १९८३ विनिगम कस्यात् । कासादिश्रवणापविशेषे तु विपितृयज्ञवच्छृत्यायपिनियुक्तस्यापि पाट.यस्वायत्तेने परम्पराहत्यापत्तिः । विकृतिसंनिधिपठितोपहोमानां तु स्वसनिधिपठिनत्य विशिष्टविनिपादनाकमायाकाइसारूपप्रकरणमयेऽपि न ततोऽहत्यम् । उपहो मम्या वदोपकारकत्वेन पूर्वान्वित: पाहताहैः कर्षमावाकाहायाः शान्तत्वनोपहोय. विनियोगयोधाव्यवहितपूर्व निरुतमारणामावात् । अपितु संनिधिरूपस्यानवशाद्विकृत्या. पाइकागुनधाप्य तन एवाइवम् । न चैवमुत्थाप्याकादायां प्रकरणलक्षणातिव्याप्तिः । तम्या अपि स्थानररुप्याकरणावेन लक्ष्यत्वात् । उपहोमेषु प्राकरणिकादत्यव्यवहारा- पतिनु लिविनियोज्यमन्त्रषु धाताइवापत्तिवाक्लनिस्तकमावाकडझाया एवं तदन्यवहारनियामकन्वेन निरावाति बोध्यम् । नव्यास्तु-अवगनफलमन्वसनिहितवाक्यममितपदार्थवृत्ति यत्पूर्वप्रमाणानवगनासताक विषये, इतिहरनावप्रकारकापेक्षण तासारणम् । अस्ति च दर्शपूर्णमासादो प्रयानादि. विपये तन् । समिद्यागस्य मरणासन्नपाद्यागासलवारणायावगतफरसंवन्धेति पदार्थविशे. पणम् । मयानादीनां प्रकरणादनिहितज्योतिष्टोमामलावारणाय संनिहितवाक्यामि- नि नविशेष,म् । अनाप पूर्वप्रमाणावगतानाति विशेषणाय न प्रोक्षणादीनां श्रुतिरिवारवगत सामावाना करणादर्शायनत्यापत्ति: । 'वामदेव्यं गायति , इत्यादी प्रमाणान्तरेणानगताङ्गताकमामविषयेऽगतासंन्यस्य स्तोत्रस्य स्वायनी. मून नागरामियात्मशासवानररणेनाइत्वप्रसची तयात्यमितिकाव्यता, यति विशेषणम् । तस्य ऋगक्षामियपत्य समायापनि सिद्ध सामापेक्षाया. मिनिकन यतास्वमारवयाभावादित्याहुः । अत्र समियागादो तनुनपाचागानत्वस्य प्रोमान प्रकरणा पूर्णमासानन्यस्य चोच गया यारणभवादवगत लामन्यति पूर्वप्रमाणानवमताति म विदेपणं सुपरवरूपविशेषणवद्विनियोगायोनरः करणारे प्राणविनियोगविगविशेष योगमायमेव ।

·१९८४ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [प्रकरणनिरूपणम् । व्यवहारमयोनकमारणलक्षणम् । विनियोगकप्रकरणलक्षणं तु, अस्मदुक्तमेव । तनून- पादादिपु समिदादिविनियोजकप्रकरणमत्त्वेऽपि समिदादीनामुक्तरीत्या तदद्गत्वस्य वार- यितुं शस्यत्वादिति तत्वम् । वेचित्तु- उमयाकाङ्क्षा प्रकरणम् । सा च फलाकाङ्क्षाविशिष्टकर्थमावाकाक्षा। वैशिष्ट्यं च म्वाश्यमावनासंनिहितमावनाश्रितत्वसंबन्धेन । न त्वेकपुरुषावगतत्वा दिना । तेन न विश्वगिदादेः प्रकरणेन दर्शाशत्वम् । उक्तसंबन्धेन यदीयफलाकासा. विशिष्टा, निर्णीतनदनगत्वागता या क्थमावाकासा सा तद्विनियोनकप्रकरणमिति निष्कर्षः । रकं हि . संयुक्तं प्रकरणादितिकर्तव्यतात्विात् ' इति । अत्र पञ्चम्याः सामानाधिकरण्यात्कर्षमावाकाव प्रकरणमित्यवतीयते । असंयुक्तपदं च फलाका• सोपस्थापकम् । न तु संनिपातिनिवारणमित्याहुः । तदतीव मन्दम् । तया हि, विनियोगोपचायकप्रकरणम्य वेदं क्षणं तस्वरूपयोग्यस्य वा रवाश्रयमावनासंनिहितमावनाधिनत्वबन्धेन प्रयानादिमावनीयफलाकाक्षाविशिष्टायां शुनमायकत्वेन निणीतप्रयानाद्यनगत्वकोक्षणादिभावनागतकथंमावाकाक्षायां प्रया. नविनियोगरूपफलानुपधायायामतिन्याः । प्रधानकर्षमावाकाक्षारूपप्रकरणेन फल. पत्तेऽवगते तन्नपाद्यागीयकमावाकासोदयानिणांतानहत्वकानूनपाद्यागगतायां तस्या. मुक्कसबन्धेन समिद्यागीयफलाका साविशिष्टनातिव्याप्तेश्च । न च प्रधानकर्थमावेन तुनूनपाद्यागीयफलवत्त,वगमसमकालमेव समिद्यागस्यापि फलवत्त्वावगमेन फलाकासो. परमात्तदुत्तरकालीनतनना यागीययभागमाझाया न तद्वैशिध्यमिति वाच्यम् । आलेोकपरामर्शनन्यानुमिरी मामानाधिकरण्यमवन्धेनातीतघूमपरामर्शवैशिष्टयस्येवोक्त. संबन्धनातीतममिद्यागीयफला।झावशिष्ट्यम्य दन्नपाचागीयकमावाकाक्षायो सत्त्वे माघमावान्। । नाऽऽद्यः ।

·स्थाननिरूपणम् । अङ्गत्वनितिः। प्रोसणाचा त्यधारणाय फलाकाइसाया: सहकारिस्वकल्पनाया आवश्यकत्वादिति दिक् । एतस्य च प्रकरणस्याऽऽकासारूपत्वेन स्वतोऽप्रमाणवाद्वाक्यकालमाद्वारेय प्रामा. ज्यम् । तपा हि । प्रधानगतेतिकर्तव्यताकासया प्रथामादिगतप्रयोजनाकाक्षासहकृ तया प्रयानवाक्यम्य प्रमानवाक्यस्य च स्वस्थावान्तवाक्यासमास्यापि महायापैक- देशवरूपपदत्वाकान्तस्य संनिधिलां वाक्यं करप्यते । उत्पारिभापिकपदानामपि स्वार्थोपस्थितिद्वारा तनिधाश्रुतपदान्तरकल्पनानुकूल योग्यतारूपलिहानुमानद्वारेतिकर्तव्य तात्ववाचीत्यमित्यादिगोणचतिकल्लकावमिति परम्परया प्रकरणस्याङ्गत्वे प्रामाण्यम् । वाक्यैकवाक्यताकल्पननकारथ : समिधो यति, इत्थं दर्शपूर्णमामाम्यां यत ' इति । अत एव दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्नातेन । संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिपेत् । इत्यनेन विहितमृधस्य प्रकरणादर्शपूर्णमासोमयाङ्गत्यसको वाक्यापौर्णमास्यात्य- मित्युकं बलाबलाधिकरणे । (इति-~-मकरणनिरूपणम् ।) CCC ।। अथ स्थान निरूप्यते ॥ सादेश्य स्थानम् । तच्च विविधम् । अनुष्ठानदेश्य पाउमादेश्यं चेति । पाठपादेश द्विविधम् । यपाक्रमपा: संनिधिपाठश्चेति । पशुधर्माणामनीपोमीयपश्वगत्यमनुष्टाना सादेश्यात् । वथा हि । यो दीक्षितो यदनीपोमीयं पशुपालभेत ' इति करसनिघाला. नातत्यानीयोमीयपोः स एप द्विदेवत्यः पशुरोपमध्येऽहन्यालव्धयः । इति वर. भादोपवसय्येऽहन्यनुष्ठानम् । तदिन एव च पशुधर्माः श्रूयन्ते । गतस्तेऽनुदानसादे- श्यापश्चद्गम् । ज्योतिष्टोममहाप्रकरणसत्त्वेऽपि पशुवर्माणा सोमद्रव्यज्योतियोमा स्वायोग्यत्वादनत्वम । अत एवाऽऽनयतदात्यायेने ज्योतियोमानाप असत्या प्रसकावपि स्थानोपसंहारन्यायेनानीपोमीयमामाहत्यम् । पन्तो पतिदेशादेव पर प्रातिरिति सिद्धान्तः । इन्द्राग्री रोचना दिवः' इत्यादीना क्रमानाताना याव्यानु. पाक्यानाम् । ऐन्द्राममेकादशकपालं निपेत् ॥ श्वानरं द्वादशकपालं निपेत् । इति अमानतेश्वगत्यं ययाझमपाटात् । नक्षत्रेष्टिसनिधिपाठनोपहोमाना नसोधिनत्र iপঘিাত । নষ্ট: মানিয়াজান মায়ের এসবি গ্যপণ 1(141-1..)२ (य. पा.प्र.) मनायनति शेरा ·नवाद न अङ्गपनि सक्तिः। [ स्थानानरूपणम् । स्व-स्वरोधक्याक्या-पतरसमानदेशीयवसबाधेन किंचित्पदार्थविशिष्टस्वं स्थानमिति निर्प । उक्त सबन्धेन तत्पदा विशिष्टत्व तद्विनियोजकत्रम इति यावत् । एतेन-देशसमानत्व प्राथम्यादिरूपसादृश्यमित्युक्तो यथाक्रमपावसमहेऽपि, अभिनदेशतायामुपहोमाङ्गताप्रमाणभूतायामव्याप्ति । अभिन्नत्वमित्युक्तौ तु सदृशदेश भूताया यथाक्रमपाटरूपायामन्याप्तिरिति निरस्तम् । मन्यतम वादिना सबन्धानुगमस मवेन सबन्धाननुगमस्यादोपतयोतनिस्ताव०याप्त्यसभव त् । यथा रुमपाठस्थले याज्या- मन्त्राणामन्द्रामादिपु, सानाध्यानिधिपठितम्घ शुन्ध व दैव्याय कर्मणे ' इति मन्त्रस्य सानाय्ये च स्वबोधवाक्यसमानदेशीयत्वसन्धेन वैशिष्ट्यामावादन्यापिरत स्वेति । उपहोमबोधवाक्यसमानदेशीयत्वस ब धेनोपहोमवैशिष्ट्यस्प सग्रहाय स्वबोधवाक्येति । च विकृत्युपहोमयोरेपदेशानुष्ठेयत्वेन स्वसमानदेशीयत्वासच येनोपहोमवैशिष्टयस्य विकृती प्रमावोपपत्तौ स्वबोधवाक्यसमानदेशीयत्वस्यासग्रहेऽप्यदोप इति वाच्यम् विकृत्युपहोमयोरङ्गाङ्गित्वानवगतायुपहोमाना विश्वजिन्यायेन फलार्थ वापत्त्या मिन्नदेशा नुष्ठेयत्वापत्तस्तयोरेक्देशानुष्ठेयत्वस्यागताबोधोत्तरपालीनत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वानुपाते उपहोमबोधवाक्यसमानदेशीयत्वस्यैवाङ्गत्वप्रमाणत्वावश्यक्त्वेन सग्राह्यत्वात् । उपदेशीयत्व च, उक्देशवृचित्वम् । तथानुष्ठेयत्वपटितत्वान्यतरसबन्धेन । तेन पशुधर्मबोधक वाक्यसमानदेशानुष्ठेयत्वस्य, उपहोमबोधवाक्यसमानदेशपठितत्वस्य च सग्रह । उत्तसकन्धेन समिद्यागवैशिष्टयस्य च तनूनपादादी सरवेऽपि वक्ष्यमाणरीत्य प्रकरणाल्यादर्शपूर्णमासाङ्गत्वस्थवावगर्न समिद्यागत्य तदशस्वम् । न०यास्तु---इतिकर्तव्यतात्वनायोग्यसव वयोर्वाक्यार्ययो सनिधि प्रम । इतिकर्त. ध्यतात्वनायोग्यात च द्वेधा । कचित्तदाकाराविरहात् । यया विकृतौ । कचिदव्या- पारात्मक स्वात् ! यया, अनुमणाप दिम जादौ । एउवाक्योपात्तवाहियागादिसनिये. रपि ममत्वापत्तेर्वाक्यात्युक्तम् । प्रयागायतवास्यावानवाक्यायो सनिधौ स्थान. वापत्तिनिरासायाऽऽद्य विशेषणम् । वाक्यातनियरुष वान्नानुष्ठानसादेश्यामप्रह इत्याहु । अनोपहोमवाक्यार्थस्य व्यापाररूपत्वेनेतिकर्तव्यतात्वेना-वययोग्यत्वात्, भययोत्थाप्येविनव्यताकाड्याऽपि तदन्यानापत्तेस्त सनिघावयासे । सनिधिपाठ- यथारमपाठस्थलीयसनिधित्वानिरपे , प्रीहियागमनिये प्रयानादिवाश्यप्रधानवाक्यात. निधेश्य सत्वेऽपि 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन तदङ्गाझिमावस्य श्रोताकर मित्वव्यवहारोपपत्ते तद्वारविशेषणद्वयरेयर्यावाताच तदुपेक्षितम् । ( ४ पा० ३.५)श्रमन्येनेलि श्रेष। । , ·। स्थाननिरूपणम् ] अङ्गत्वनिता कचित्तु-देशसामान्यमित्यस्य प्रधानविपरिदृत्तिविशिष्टदशवृत्तित्वमित्यर्य: अतः सामा. ग्यपदेन प्रापम्यादिमादृश्यविवक्षायामभिन्नदात्यासंग्रहः। अमेदविषक्षायां सशदेशस्वास. ग्रह इति दूपणमनवकाशमित्याहु: । तन्न । देशे प्रधानविपारवृत्तिवशिष्ट्यानिरुक्तः। उपहोम' देशे दापर्णमासविपरिवृत्तरपि स्मृत्याद्यात्मिकायाः कदाचित्सत्त्वाइपहोमानां तदद्गत्वापत्ते. । न च शास्त्रीयत्वं विपरिवृत्ता विशेषणमतो नोकदोपः। दर्शपूर्णमासशास्त्रस्मृतिनन्यायाः शास्त्रीयदर्शपूर्णमासविपरिवृत्तपि तत्र संपवात् । न च प्रधानविपरिवृत्तिविशिष्टदेशवृत्तित्वं स्वविनियोजककमः । दर्शपूर्णमासयोरुपहोमप्रधानत्वामावान्न दाप इति वाच्यम् । अङ्ग- ज्ञानजनकर मशरोरेऽनतानिरूपकत्वरूपप्राधान्यानवेशेऽन्योन्याश्रयप्रसवात् । मतोs. स्मदुत एव सादेश्यनिष्कों गरीयान् । अयं च द्विविधोऽपि फमः प्रत्येकमुमयाकामयाऽन्यतराकाइया ध विनियोनक इत्यतः पड्डिषः । तत्र प्रधानस्य विकृतित्वेऽनुष्ठानतादेश्यस्यान्यतराकासया विनियोज. कत्वम् । यया, उक्तपशुधर्मस्थलीयानुष्ठानसादेश्यस्य बलप्तोपकारप्राकृताहनिराका. तया प्रधानस्याऽऽकाक्षापावात् । प्रधानस्य प्रकृत्यनिरूपदार्थहोमादिरूपावे तु, अनु. नसावश्यायोमयाकाइया विनियोजकत्वम् । एवमेन्द्रामादिविकृतिकमपठितमन्नाणा. मन्यतराकाहासहकृतयगाक्रमपाठातदपत्वम् । यद्यपि याज्यानुवाक्यामन्त्राणां लिवि. नियोज्यत्वेन स्थानमपाटस्य तथा विशेषसाधनत्वबोधकत्वमेव न तद्विनियोजकत्वम् । तथाऽपि विकृतिक्रमपठितलिहाविनियोज्यनपादिमन्त्राणां यथाक्रमपाठ एवान्यतराकासा- सहकारेण विनियोजकोऽन्वेषणीयः । अत एव दर्विहोमायभूतनपादिमन्त्राणी यथाक्रग. पाट एकोपय कासया विनियोगकोदाहरणम् । एवमुपहोमीयविकृतितनिधिपाठोऽन्यत. राकासासहकृतम्मदाहरणम् । शुन्धनमन्त्रस्य सानारयपात्रोक्षणे लिहादेव विनियोगा- तस्य सानाय्यसनिधिपाठः साक्षादविनियोनोऽपि, अपूर्वविसेपसायनत्योपस्थापकल्वेन विनियोगप्रयोगकरवादुमयाकाक्षासहनसंनिध्युदाहरणम् । न धन्यवादाहरणं संम. यति । प्रकृतिस्वानिरूपकमारसंनिधिपठिनारादुपकारकम्य मकरणविनियोज्यत्वात् । मान्यतराकाक्षामहकृतक्रममावस्येतिकर्तव्यताकाक्षोत्थापकतया प्रकरणाददुर्बलत्वं स्पष्टम् । उभयावासहकृतययाक्रमपादानुष्ठानमादेश्ययोविधिसनिधिषटितप्रकरणादुर्व, , उत्वमपि। एवं विनियोजकप्रकरणात तपाठमनिधन्तु स्वतोऽविनियोनरुत्वादपि दुर्वलत्वम् । प्रकरणापेक्षया क्रमम्य टुटत्वादेव चेष्टिपशुसोमयागात्मकरानसूयान्तर्गतामिवनीय. सनिधिममानातपिदेवनादीनामन्यतरावालासरतमंनिविपाटादमिपेचनीयमावागावा- सको राजसूयमहामकरणादानसूयानत्यमित्युक्तं बलावलाधिकरणे । १(०३ ११.३..। न न ·अङ्गत्वनिरूक्तिः। [समारयानिरूपणम् ] राजसूयम्यापि विकृतिसमुदायात्मकत्वन प्राकृतारेव निराकास वारप्रकरणासमव । प्रत्येकजन्यपरमापूर्वाणा प्राकृरानगवक्ष्येऽपि सर्वयागनन्यपरमापूर्वस्य साकादक्षत्येन तदनुकूलप्रत्येपरमापूर्वनिष्ठयोग्यताजनकत्वेन प्ररणग्राह्यत्वोपपत्ते । न च सर्वयाग- जन्यकपरमापूर्व मानाभाव । दर्शपूर्णमासयो समुदितसाधनताश्रवणस्य समुदायापूर्व इव सर्वयागममुदायात्मकरानसूयत्वावच्छिन्नसाधनताश्नवणम्यैव तर मानत्वात् तदनगीफोरेऽपि वा पवित्रादारभ्य क्षत्रस्य धृति यावदनविधिषु · राजसूयाय ह्येना उ. पुनाति ' इत्यनेनोपक्रमात् । राजसूयेनेजान सर्वमायुरेति ' इत्युपसहाराद्वाचनिकाह मंदशेन राजसूयत्वेन रूपेण सर्वेषामाकाहाया उत्तेजनात्त प्रकरणोपपत्तेश्च । एवमन्य विधमस्यापि प्रावल्यदौर्वस्ये, उदाहरणानि सुधीमिर्चपासमवमूयानि । ( इति-- स्थाननिरूपणम् । ) - ॥ अथ समाख्या निरूप्यते ।। . समारया योगिक शन्द इति प्राश्च । परम्परार्थान्वयतात्पर्यपदघाटितयौगिक- शब्दव समाख्यात्वमिति तु निष्कर्ष । वपटकपदार्थनिरूपितस्वघटकपदार्थनिष्ठा हत्वावोवरे द्वद्वेऽतियाठिवारणाय परित्तान्तम् । “धेनुर्दक्षिणा ' इत्पादिवाक्येऽति. व्यानिवारणाय यौगिरशन्नेति । अथ यौनिकत्व नानेपघटितत्वम् । 'धेनुर्दक्षिणा' शुहो घर इत्यादिव्यातवा क्यमाधारणत्वात् । अत एव न विग्रहवत्वम् | स्वसमानार्थस्वाक्यान्तरक्स्वरूपस्य तम्य गौ नि , बेत कलश , इत्यारिवानयान्तरमादायोक्तव्यम्तवाक्येऽपि सत्त्वात् । न च स्वघटस्पोटनविग्रह वम्य तत्त्वान्नोक्तदोष । गाक्षिणा, श्वेतो घट इत्यादि. वाक्यमादायोक्तदोषात् । म्वघटायावत्पदयटनविग्रहात्वम् , आध्ययवमित्याचवपद- विग्रहासमास्याम्वव्यामिति चेन । आनुशासनिकानपूर्वीपदघाटनत्वस्य प्रकृति यौगिका रूपत्वात् । तत्तद्धिताद्यानुपूर्वी, आनुशासनिकीति न दोप । मात्र योते. त्यादिप श्रुतावतिव्याप्तिवारणाय सुर-तत्व परस्परार्या वयतापर्यपदविशेषणं वोध्यम्। आवयंवमित्यादी मुरन्तादेव तद्वितोपत्ते । होतृवमम इत्यादी मुमुपेत्यनेन सुबन्त योरेव समासविधानादम्ति मुबन्तपदघटितत्वम् । यतेत्यादौ न तदिति न दोष । वस्तुतस्तु-परम्परान्वयतात्पर्यवपदघटितत्वे सति सुबन्तत्व समाख्यात्वम् । 'वृत्तद्धितममामाश्च' इत्यनेन कृतद्धितान्तसमासेपु प्रातिपदिक सनावममात्तेपा सुप्रतित्वरूपसुवन्तत्वमिति लक्षणसमन्वय । सुबन्तमोमादिपदे द्वढे पातिव्याटि. .पा. म. (1-1-11). .

·- [समाहगानिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। तान्तम् । ' सोमेन यनेत । इति मुहिवटितसमुदायेऽतिव्या सुबन्तेति । अर्थबदः चातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् इति सूत्रेऽप्रत्ययपदत्य, प्रत्ययतदन्तान्यपरतया मुछिटि. तसमुदायस्य - प्रातिपदिकसंज्ञामावेन तदुत्तरं सुपोऽनुत्पत्तेः 'धेनुर्दक्षिणा' इत्यत्र दक्षिणाप्रातिपदिकस्य सुष्प्रकृतित्वेऽपि धेनुर्दशिणापदघटितसमुदायस्यातत्यानाति ग्याधिरिति न तद्वारकतया यौगिकत्वनिवेश इति तत्वम् । सा च द्विविधा वैदिकी लौकिकी चेति । याजुर्वेदिकपदार्थेषु आध्वर्यवमिति । आग्वेदिकेषु होत्रमिति । सामवेदिकेषु आदानमिति । तथा होतचमस इति पानविशेपे । पौरोहाकिमिति दार्शपूर्णमासिकपदार्येषु या समाख्या सा, आयर्थवमधीत इत्यादि. वेदप्रयुक्तत्वाद्वैदिको । सोमचमात इत्याद्या याज्ञिकभयुक्ता लौकिकी । अत्र विशेष्य. विशेषणसंपन्धस्य सिद्धवनिर्देश्यत्तदन्यथानुपपत्याऽवयवार्थसंबन्धबोधकं वाक्यमाका. बायोग्यतादिवलेन कल्पयित्वा कर्तृत्वादिरूपः संवन्धः प्रतीयत इति सा विशेषणस्य विशेष्याङ्गतायां प्रमाणम् । उक्ताङ्गत्वस्य च प्रमाणान्तरागम्यत्वासामाख्यानिकत्वम् । अत एव यत्र वाक्यादिप्रमाणान्तरेण समाख्याघटकीभूतपदार्थस्याशावावगमरतत्र न सामाख्यानिको विनियोगः । यया, ' निर्मन्थ्येनेष्टका: पचन्ति । प्रोसिताम्यामुलूख. अमुसलान्यामवहन्ति ' इत्यादी मन्यनमोक्षणादेः । तत्र मन्थमकर्ममूतानेः, प्रोक्षितोलू. खलमुसलयोश्च विध्यन्वयेऽपि प्राप्चामावविवेकेन मन्यनप्रोक्षणगोरेव विधितात्पर्येण विनि- योगस्य वाक्यीयत्यात् । आध्वयंवमधीते' इत्यादी त्वध्वयोदोविधितात्पर्यविषयत्वा. समाख्याविनियोज्यत्वमेव। अत्र च समाख्याघटकीभूतपदार्थयोः संसर्गविधादिना संवन्धे युद्धे तनिर्देशान्यथा- नुषपत्त्या न स्वतन्त्रो विधिः कल्प्यते । अध्वर्युगाऽन्वाधानादि कर्तव्यमिति, गौरवात् । अपि तु : अध्वयं वृणीते' इत्यध्वर्युवाक्यस्यान्वाधानादिवाक्यस्य चैकवाक्यतासंपादक पदमात्रं • यमध्वर्यु वृणोते सोऽग्नीनन्याधाति ' इति । तत्र द्वयोविध्यारेकबुद्धिस्थता' रूपस्थानकपना विना 7 संमवतीति कल्पयिता, अध्वर्वादेश्य व्यापारविषयतया इतिकर्तव्यतात्वं प्रकल्प्य तदाकाहारूपप्रकरणकरपनया द्वयोर्विध्यमिहावाक्यैकदेशत्वरू, पपारिमापिकपदत्वाकान्तयोः संनिधिरूपं वाक्य कल्प्यते । ततयाध्वर्युनिष्ठयोग्यतारूप. लिस प्रकल्प्यकवाक्यतासंपादकपदरूपश्रुतिकसनासमाख्याया विनियोगकत्वम् । मत एवं पञ्चान्तरितप्रामाण्यकत्वेन समाख्यायाश्चतुरन्तरितमामाण्यकस्थानापेक्षया दुर्बलत्यम् । अत एव पौराडाशिकममाख्याते काण्डे समानातस्य · शुन्धमम् ' इति मन्त्रस्य समापया पुरोडाशसाच्या यादियागायपाश्मोक्षणाङ्गत्वे मसके सानाध्यनि- . -- पा. सू० (१-२१५)।

·अङ्गत्वनिशक्तिः। [ समाख्यानिरूपणम्]
ध्याख्यस्थानासानारयपात्रप्रोक्षणास्वमित्युक्तं बलाबलाधिकरणे । यधप्यन लिङ्गस्य
विनियोजकत्वेन स्थानसमाख्ययोरपूर्वविशेषसाधनरपयोधकत्वमेव, तथाऽपि विनियोगा-
माणसहकारियादुदाहरणत्वोपपत्तिः । तयोरेव विनियोजकत्वोदाहरणं तु मृग्यमित्यन
घपं शुस्यादिप्रमाणकमजस्वम् ।
(इति-समारपानिरूपणम् )।
धीजैमिनीयामिमताताया.
स्तत्ततिमधेप्यपि सनिबन्धे ।
भसुग्रहं सुग्रहमा फत्
मुरारिरेसामकरोनिरुतिम् ॥
मुरारिनिर्मिता न्यायमीमासावासितात्मनाम् ।
तोपाय विदुपामेपा कण्ठभूषा प्रकरप्यताम् ।
इति थीमन्न्यायमीमांसापारावारपारीणमुरारिमिश्रविरचिताङ्गत्वनिरुक्ती
पममाणफमङ्गत्वनिरूपणं संपूर्णम् ।
समाप्ता चाङ्गत्वनिरुक्तिः।
•(म.३० ३.)।

·॥ द्वितीयभागस्थपूर्वमीमांसासूत्रादीनां सूचीपत्रम् ॥

·द्वितीयभागस्थपूर्वमीमांसासूत्राणां-वर्णानुक्रमसूचीपत्रम् । पृष्ठसंख्या १०८८ ८९१ ७८९ ६४५ १०७१ १०८९ ४२९ ९८४ . सूत्राणि पृष्ठसंख्या মুগলি अन्यो वा स्यात्परिझय. अकर्म ऋतुसंयुक्त संयोगात् ९०० अपदेशो वाऽर्थस्य अंगुणा च कर्मचोदना ५९५ अपनयम्त्वेकदेशस्य व्यगुणे तु कर्मशब्दे ५३९ भानयाद्वा पूर्वस्यानुपः अग्निस्तु लिङ्गदर्शनात् ६९० अपि वा क्रमसंयोगात् अग्न्यनमप्रकरणे तद्वत् १०६६ अपि वा द्विरुक्तत्वात् अग्रहणाद्वाऽनपायः स्यात् ७९० अपि वा श्रुतिमेदात् अचोदकाश्च संस्काराः ५१५ अपि वा सद्वितीये स्यात् अचोदना गुणार्थन १०५२ अप्रकरणे तु तद्धर्मस्ततो अचोदितं च कर्मभेदात् ९६३, अप्रतत्वाच्च अतुल्यत्वात्तु नेवं म्यात् ७९३ अप्रयोजकत्वादेकस्मात् अतुल्यत्वात्त वाक्ययोर्गुणे ५४६ अयनेषु चोदनान्तरं अतुल्यवादसमानविधानाः स्युः १११४ । अर्थलोपादकर्म स्यात् अथातः शेषरक्षणम् ६४७ अर्थवादोपपत्तेश्च अदव्यत्वात्केवले कर्मशेषः ६०८ अर्थमादो वाऽनुपपातात् भद्रव्यत्वात्तु शेपः स्यात् ९५३ अर्यवाटो वा प्रकरणात् अद्विवचनं वा श्रुति- ६३८ अर्धाभिधानसामान्मन्त्रेषु अधिकारे च मन्त्राविधिः ७७३ अर्थासंनिधेश्च अध्वर्युर्वा तदयों हि अध्वर्यु तन्न्यायत्वात् ११०८ अर्यकत्वे द्रव्यगुणयोरक- अध्वर्यस्तु दर्शनात् . ११२९ अक्त्तत्वाञ्च जुहा ७८० अविभागाच्च शेषस्य १२९ अपिमागस्तु कर्मणो १०२१ अविशेषात् स्तुतिपति ९९३ / अवेष्टौ यज्ञसंयोगात् ९९१ अशको ते प्रतीयेरन् ६२२ अशास्त्रक्षणत्वाच्य १०५० ११२३ अयनेति चेत् ९९२ ९९९ अनर्थकचोपदेशः स्यात् भनित्यत्वात्तु नेवं स्यात् अनुप्रतापपु सामान्यात् अन्त्यमरेका अन्नप्रतिपेयाच अन्याय वा पुन.युतिः ११०९ ·[२] सूत्राणि अशेषत्वात्तु नैव स्यात् सूत्राणि असयुक्त प्रकरणादिति- असयोगात्तु मुख्यम्य अहीनवापुस्पस्तदर्थत्वात् महीनो वा प्रकरणात् ८९५ आ ९७५ आरया व तदर्थत्वात् आनेयव पुनर्वचनम् आग्नेयसूच हेतुत्वात अघाराग्निहोत्रमरूप वात् आज्याच सर्वसयोगात् आये च दर्शनात् आधानेऽपि तथेति चेत् आधाने सर्वशेषत्वात् आन तर्यमचोदना आर्थिवयात्तनेषु आराष्टिमसयुक्तम् भारा पीति चेत ७४० पृष्ठसख्या पृष्ठसख्या ९९० उत्सर्गे तु प्रधानत्वात् १०८७ ८१६ उपगाश्च लिगदर्शनात् १०९४ ८६३ : उपदेशो वा याज्याशब्दो हि ७६० ९४४ उपवीत लिङ्गदर्शनात् ८६२ उपहन्येऽप्रतिप्रसव उपायो वा तदर्थत्वात् ८२० ऋ ६३७ मत्विक्फल करणेप्ववत्त्वात् ११३० ए. ४९७ एकत्वयुतमेस्य ९८९ एक्त्वेऽपि परम् ९९० एकत्वेऽ१ पराणि ११३७ एक्देश इति चेत् ५८८ एकपात्रे मात् एक वा सयोग्रुप ७२७ एक्स्माचेद्यायाकाम्य १०५५ एकम्मिन्ने सयोगात् ८८३ १०७५ एकस्मिन्वाऽर्थ वर्मत्वात् सस्मि वा देवतान्तरात् १०१७ एकस्मिन् समवत्तशब्दात् १०३७ १ एकम्य कर्मभेदादिति चेत् १०९० एकम्य तु लिङ्गभेदात् ११०० एसम्यैव पुन श्रुति ४६७ ८७४ ऐन्द्रवायवे तु वचनात् तु लिङ्गमावात् १०२७ १०९१ धर्मकार्यात्सर्वेषामृवियत्वम् ९९३ /कर्माण्यपि मिनि ८९७ आर्य तु फल तेपा ११३२ १००१ श्रुनिमयोगात् ६२१ ܘܕ ܘܕ ९८१ इ ज्याविकारो वा सम्बारस्थ इष्टयर्थमन्याधेय प्रकरणात करवा च यजमानत्वम् उ१८यादिषु वाऽर्थम्य ८७२ दाने उत्कर्षे वा प्रणात् उत्पत्तिरिति चेत् उत्पत्ती तु पहुश्रुते उत्पनाधिकार सति उक्त्य यापूर्ववान् फ. नमसमेत ·. . ग. মুগলি पृष्ठसंख्या মুন্না पृष्ठसंख्या कर्तुस्तु धर्मनियमात् ६३० नमसदिति चेत् । ९९२ फर्तृगणे तु कर्मासमवायात् ७२९ पासावा तळपदेशात् १०९१ फर्तृतो वा विशेषाय ८७२ चमतांश्चमसाध्वर्या कृतकं वाभिधानम् १३७ नमसिना या संनिधानात् १.०५ तत्वात्तु कर्मणः सरस्यात् ९७५ चमने चान्यदर्शनात् मृत्योपदेशादुमयन ७६४ चममे चाम्पदर्शनात् ११०८ कारणाध ९८९ चमसेपु समास्यानात् कारणानुपाच १०११ चमच तुल्यकारत्यात् मात्तो यार्थवादानुपपत्तेः ८७३ घरापपीति चेत् (२ फरश्य देशमागान्यात ८१९ घरी वाऽयक्तिं पुरोडाशे निर्षिया न संशोगात् गुणावाच वेदेन न व्यवस्था १११६ चोदनो प्रति मायाथ गुणावे तस्य निर्देशः ११/पोदनार्थकात्रन्यात गुण,मुख्यत्यतिक्रमे ८०९ पोदना याऽपूर्वस्यात् गुणविशेषादेकरय १०७२/ बोदना वाऽपनत्वात गुणधापूर्वयोगे वाक्ययोः ५३१ / गोदना या गुणानो युगपत् ४८५ अगस्त ऋतुसंयोगात् ५७०/ बोदना या शब्दार्थस्य ५०० गुणम्त श्रुतिसंयोगात ४८५ चोदित तु पापात् ७२४ शुणासंझोपन्धः . गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात् ७५४न्दः प्रतिपधातु ७९८ गुगाना पवादसन्धः ७१६ उदय देवनाय गुणाभावात् ७६७ गुगानिधानामिभिधानम् १०८० नानी परदेशस्वात् गुणानिधानान्मन्दादि ७८५/ नातिविशेपारपरम् ९९६ गुगा पा :श्रुतिः १४५/बाते पवामन गुणोपरयात् १९९ गोनी का धर्ममामान्यान् ११२९ तले वा विदर्शनाद १९९७ READAIS मान ७९ तात्यो राइम्पनारम्य- १०३८ मायग्नुभो पक्षो न तिने . . न. १८०४ सयाने वा तुझ्या | बापापरिमार्ग स्मात् ·[] तत्सस्तवाच १०९२ ८९८ १०८५ १०५२ মুম্বা पृष्ठसख्या सूत्र णि पृष्ठसख्या तत्रास्प्रितिवचनम् १०१२ त्रिंशच्च परार्थत्वात् ७९४ सत्सयोगात्कर्मणो व्यवस्था • ११० ४ त्वष्टार तूपलक्षयेस्पानात् सासयोगात्ऋतुस्तदाख्य ९८७ दर्शनादिति चेत् १०२१ तत्सर्वप्राविशेषात् ९७१ दशत्व लिङ्गदर्शनात तत्सर्वार्थमपिशेपात् ८८१ दिग्विमागश्च तद्वत्सबन्धस्य स्थाऽमिधानेन १०७९ दीक्षादक्षिण तु पचनात् तथाऽहानमपीति चेत् ७५५ देशमान वाऽशिष्येण १०८३ तथा कामोऽर्थसयोगात् १११७ देशमात्र या प्रत्यक्ष सथा यूपस्य वेदि १०८२ टोपात्तु वैदिक स्यात् ९७० तथोत्थानविसर्जन ७५५ दोपाविष्टिलौकिक स्यात् ९५७ तदारयो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम् ७७७ दोहयो कालमेदादसयुक्त तदुपहृत उपयस्वेत्यनेन १०१२ द्रव्यगुणसस्कारेपु बादरि तदेवपात्राणा समवायात् १०१२ द्रव्य चोत्पत्तिसयोगात् तणाद्वा स्वधर्म स्यात् ११. द्रव्य वा स्याचोदनाया तद्भदाकर्मणोऽम्यासो ९५४ तद्युक्त फलश्रुति १०७९ द्रव्यसयोगाच्चोदना तद्वच लिङ्गदर्शनम् ११०६ द्रव्यसस्कार प्रकरणाविशेषात् ११३३ ९९५ द्रव्य चाचोदितत्वात् तद्वत्सवनान्तरे ग्रहाम्नानम् १०५३ द्रव्यैकत्वे कर्ममदात् ९९६ तद्वनं तु वचना १०२६ द्वित्वबहुत्वयुक्त चाचोदनात् ८६५ तपश्च फलसिद्धित्वात् १११५ ढ्याम्नातेपूभी व्याम्नानस्य तस्य रूपोपदेशाम्याम् तम्योपदेशसमाख्यानेन ११०६ धर्मविप्रतिषेपाच्च ८८३ तासामग्नि प्रकृतित १०४० धर्मोपशाच्च नहि तुल्य सर्वेषा पशुविधि १०४२ तेनोत्कृष्टस्य कालविधि १०४५ न कालविधिश्वोदितत्वात् ७५६ ११०२ न चैक प्रतिशिष्यते तेपामर्थन सबन्ध १६५ न चोट नाविरोधाद्धवि. ९९२ नपीविद्याख्या च तद्विदि (०८न चोदनैकार्यात् १०२६ ५१७ द्रव्यमयोग च्च ५०९ तद्वच शेषवचनम् ते सर्वार्या प्रयुक्त वात् ·- [५] मूत्राणि प. ८८० দূর न तद्वत्प्रयोजनकत्वात न तद्वाक्यं हि तदर्यत्वात् न तुल्यत्वात् न नाम्ना स्यादचोदना न पक्तिनामस्यात् २ प्रकृतेरशासनिप्पतेः . न प्रकृतरेकतंयोगात् न वा तास तदर्यत्वात् नया तासा तदर्थत्वात् न वा परिसंख्यानात् न वा प्रकरणात्तस्य दर्शनम् ন সুনিৰিবিঘা न सर्वस्मिनिवेशात न सर्वेषामनधिकारः नामकरणवादहस्य नामरूपधर्मविशेषपुनरुक्ति- नियमस्तु दक्षिणामिः नियमार्था गुणश्रुतिः निरवदानातु शेषः स्यात् निर्देशानु विकृतापूर्वम्य निर्देशान्व्यवतिठेत् निवातमिति मनुष्यधर्मः निवृत्तिदर्शनाच नेकदेशत्वात् नमित्तिकमतुल्यत्वात् नैमित्तिकं तु प्रकृती नैमित्तिकं वा कर्तृसंयोगात् नोत्पत्तौ हि ज्यायो लिङ्गदर्शनम् पृष्ठसंख्या पृष्ठसंख्या १०५८ ८६६ पक्षणार्थकृतस्येति चेत् १०७५ पक्षेणेति चेत् १०२७ । परुपि दितपूर्णघृताविदग्धं पालीवते तु पूर्वत्वात् ८८२ पालीक्ते तु पूर्ववत् पानल्यापच्च तद्वत् ८६६ पुनरभ्युन्नीतेषु सर्वेषाम् ७८८ १०३८ पुस्पश्च कर्मार्थत्वात् ६६२ १०४१ पुरोनुवाक्याधिकारो वा ११०७ १०९५/पृथक्त्वनिवेशात्संख्यया ५२२ ८९६ पौर्णमासीयदुपांशुयाजः स्यात् १.५० पौणं पेषणं विकृती प्रकरणं तु पौर्णमास्यां ४७३ १०२९ प्रकरणविशेषादसंयुक्त १०७३ प्रकरणविरोपाद्वा. ९४५ प्रकरणाद्वोत्पत्त्यसंयोगात् १०९३ १०९९ प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् ६१३ प्रकरणाविमागादुमे प्रति भकरणाविभागाद्वा ११.३३ प्रकृती वाऽद्विरुकत्वात् ૬૦૨૫ ६११ ८८९ प्रतिनिधिश्च तद्वत् २०५८ १०८१९ प्रतिपतिरिति चेत् ७६४ १०४७ प्रतिषेधाच्च पूर्वलिङ्गानाम् १०७२ १०५६) प्रत्यक्षोपदेशाचासानाम् । १००९ १०३२ प्रत्ययं चापि दर्शयति (७७ प्रवृत्तत्वारप्रवरस्यानपाय: १०९० प्रागपरोधान्मलवद्वाससः ११३८ प्रातरवाके च होतृदर्शनात् ११०० १०९९ प्रकरणविशेषात्तु विहतो . . प्रक्रमाद्वा नियोगेन ·पृष्ठसख्या ११२२ १०१३ ६२३ ५९८ १०५४ ६६९ ६१७ । लिङ्गदर्शनाच ६६८ रिङ्गदर्शनाच ५३९ रिङ्गदर्शनाच १०७७ / लिङ्गदर्शनाच सूत्राणि पृष्ठसख्या सूत्राणि प्रायश्चित्त निमित्तेन ६४१ याजमाने समाख्यानात् प्राय वचनाच ४९६ याज्यापनये नापनीतो प्रेपानुवचन मैत्रावरणस्य ११०६ । यावज्जीविकोऽभ्यास प्रेषेषु च पराधिकारात् ११२७ याचदुक्त या कर्मण फ. रशना च लिङ्गदर्शनात् परचमसो नमिचिको १०१६ फ्ल च पुस्पार्थत्वात् लिङ्गक्रमसमारयानात् फ्ल चार्मसनिधी पर तु सह चेष्टया परश्रुतेस्तु धर्म स्यात् फलसयोगात्तु स्वामियुक्त ब. लिङ्गदर्शनाच ब्राह्मणा या तुल्यशब्दत्वात् १०२२ रिङ्गदर्शनाच भ. रिङ्गदर्शनाच्च भक्तिरसन्निधावन्याय्येति चेत् ११३९ रिगदर्शनाच भक्षार्थों वा द्रव्ये समत्वात् रिङ्गदर्शनाच लिङ्गदर्शनाच्च भक्षाश्रयणादानशब्द परिक्रये भूयस्त्वेनोमयश्चति लिनदर्शनाच ८१५ लिङ्गदर्शनाच्च कर्मधर्म हि लिङ्गमविशिष्ट सर्वशेपत्यान्न मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् मास तु सवनीयानाम् ११३९ रिङ्गसमाख्यानाभ्या भक्षार्थता मियश्वानर्थसबन्धात् मुख्याद्वा पूर्वकालत्वात् मुख्याओं वाऽनस्य ११३६ वचन परम् यतिस्तु द्रव्यपरमोक्त ६०० वचनाच यथादेवत वा सत्प्रवृतित्व ७८७ / वचनात्तु समुश्चय यथार्थ वा शेषमूत ७६५ वचनात्त्वयथार्थमैन्द्री स्यात् यदुर्वा कारणागमात् १०१४ वचनात्सर्वपेषण त प्रति याजमानास्त तनपानत्वात् १११३ वचनादनुनावमक्षणम् ७७१ ४८९ ५९६ ६०१ ८८६ ९७३ ९८५ १०२० १०३८ १०५१ १०७७ ९८७ म. १११८, रिङ्गविशेपनिर्देशात् ६२७ ६४२ ७८६ ७८२ ७५७ ८०७ ७३८ रिक्षाञ्च ९८६ रिशाच य. व. ८८९ १०७२ ७५२ ८८६ १०११ ·loj सूत्राणि वचनादितरेषां स्यात् वचनादितरेषां स्यात् वचनादिति चेत् वचनानि त्वपूर्वस्यात् वपटकारश्च कर्तृवत् वषट्काराच्च मक्षयेत् वाक्यशेषत्वात् वाक्यशेषश्च तद्वत् वाक्यानां च समातत्वात् वाक्यासमवायात् विकारास्तु कामसंयोगे विकारो ॥ प्रकरणात् विकृती सर्वार्थ: शेपः विक्रमी त्यन्यः कर्मणः विद्यायो धर्मशास्त्रम् विषियोपश्योपदेशे स्यात् विधिना चकवाक्यत्वात् विधि संयोगान्तरात् विधिर्वा स्यादपूर्वत्वात् विधिस्त धारणेऽपूर्णत्वात् विधिसवपूर्वपत्त्वात्स्यात् विप्रतिषेधे करणः समवाय-- विप्रयोगे च दर्शनात् विरोधश्चापि पूर्ववत विरोधिनी वसंयोगात विरोधे च श्रुतिविशेषात् বিশ্ব মানা शिपदर्शनाय सपा विहितप्रतिपेषापो पिहितात सर्वधर्मः स्यान् पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या १११२ वेदसंयोगात् १११६ वेदसंयोगान प्रकरणेन माध्येत ८०९ ७६५ वेदोपदेशात्पूर्ववत् ९९९ वेदो वा मायदर्शनात् ७९७ व्यतिक्रमे यथाश्रुतीति घेत् १००६ पदेशश्च तद्वत् ८९१ व्यपदेशश्च तुल्यवत् १११६ / व्यपदेशाच्च ७१२/ व्यपदेशाच ११३२ ६३९ व्यपदेशादपकृप्येत १०१५) व्यपदेशादितरेषां स्यात् १९५/ व्यपवर्ग च दर्शयति ११३६] व्यवस्था वाऽर्थसंयोगात् ७४३ १०९४ : व्यवस्था वाऽर्थस्य श्रुतिसंयोगात् ७२६ ६३७ व्यादेशादानसंस्तुतिः १ १०९२ क ८९४ शब्दान्तरे कर्ममेदः ९११ शमिता च शब्दपेदात् ८९६ यो च सर्पपरिदानात् ८९७ शास्त्रफलं प्रयोक्तरि २८. शेपदर्शनाच्च ११२३ शेषश्च समाख्यानात् १९१९ शेपस्तु गुगतंयुक्तः १३० शेपोऽप्रकरणेऽविशेषात् ६४६ शेपः परास्वात् ११३४ श्रुति-लिङ्ग-वाक्य १०२ ते ताधिकारः स्यात् ५८४ | वस्त्वेषां तत्र पाक् स. १६७/मनो वा लिगदर्शनम् ९५१ २१ ·[८] . सूत्राणि स देवतार्यस्तत्संयोगात् स पायाकर्मधर्मः स्यात् समाख्यानं च तद्वत् समाप्त च फले वाक्यम् समाधिः पूर्ववत्त्वाद्यया समाप्तिरविशिष्टा समाधिवच्च संप्रेक्षा समेषु कर्मयुक्त स्यात् संख्यायुक्तं क्रतोः प्रारणात् संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगांत् संज्ञोषवन्धात् संतर्दनं प्रकृती क्रयणवत् संदिग्धे तु व्यवायात् संनिधानविशेषात् संनिधौ त्वविभागात् संयुक्तं वा तदर्यत्वातू संयुक्तस्त्वर्थशब्देन सम्बारकत्वादचोदिते संस्कारश्याप्रकरणे संस्कारस्तु न भिद्यत संस्काराद्वा गुणानामव्यवस्था संस्कारास्तु पुरपसामर्थे संस्कृतत्वाच संस्थाश्च कर्तृवधारणार्या- संस्थास्तु समानविधाना. सर्पप्रदान इविपस्तदरपात् सधिमप्रकरणात् सर्वार्थ वाऽऽधानस्य स सु वेदसंयोगात्कारणात् सम्यो वा कारणाविशेषात् पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठमंरू- ७६२ / सर्वे वा सर्वसयोगात् ८९१ सपा कार्य स्यात् १०८५ सपा चोपदिष्टत्वात् ७८१ ५९६ / सपा तु विधित्वात्तदर्था ६४२ सपा पाऽविशेषात् ११३८ ५९७। सर्वेषा वा लक्षणत्वात् ७०५ ६४० सपा वा शेपत्वस्य २०७४ ५१२/ सर्वेषा कम-व्यमति- ८७६ । सर्वेषु वाऽमावात् ५२८! सर्वस्य वोकमामत्वात् ४९८, साक प्रस्थायीये स्विष्टकृत् ९९४ ८७१ | सामास वकवाक्य स्यात् ७३२ साधारणान्न धुवाया स्यात् ९९० ११३६ । सामिनीस्तदन्वाहुरिति ६१९ सारस्वते विप्रतिषेधाद्यदेति १०५५ सा लिङ्गादाविने स्यात् ६०४ | सूक्तवाके च कालविधिः ७५९ ७५१ सोमेऽवचनाद्भक्षो न विद्यते ९९८ ५९७ सोत्रामण्या च ग्रहेषु ९९४ ५२१ सौमरे पुरपश्रुतेनियने ७२४ | स्तोत्रकारिणा वा तत्सयोगात् .१००२ १११३ स्थानाच पूर्वम्य १०४४ ९८४ स्थानात्तु पूर्वस्य सस्वारस्य ८७३ स्यात्प्रतिलिङ्गावरानवत् १०६० स्यादनित्यत्वात् ९७३ | स्याद्वाऽन्यार्यदर्शनात् ९९९ १०१५ स्याद्वाऽम्य संयोगवाफलेन ९५४ १०३८ म्याद्वा कारणमावादनिर्देश: १००२। स्वामिर्म परिय. कर्मणः १९१२ ९८५ स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ८७४

·[१]
पृष्ठसंख्या
८८९
ܘܐ ܘ ܐ
१०२०
सूत्राणि
पृष्ठसंख्या सूत्राणि
स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ११३० हेतुमात्रमदन्तत्वम्
स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ११०१ होता वा मन्त्रवर्णात्
स्विष्टकृद्वदुमयसंस्कारः ७६४ होमात्
होमामिपवाभ्यां च
हारियोजने वा सर्वसंयोगात्
१००५ / होमास्तु व्यवतिष्ठेरन्
समाप्तं च सूत्रवर्णानुक्रमसूचीपत्रम् ।
Ton

·द्वितीयभागस्थतन्त्रवार्तिवान्तर्गतश्लोकानां वर्णानुक्रमसूचीपत्रम् । शोका लोका पृष्ठसंख्या। ९८३ ६४८ ५३२ १९८ ६२१ ७०३ ७० १२९ अगत्या रक्षणवृत्ति अग्निभ्योऽपूर्वसिद्धि अग्निमाणक्करवाया થનાવવા હિ अग्निहोत्रस्य वेतन अग्निहोनादिशब्देन अगम्यानचिन्तेय अङ्गलक्षणमेटम् अजाना मुख्यालयात अचेतनेऽपि काठादा अचेतनेषु यत्तावत् अनाभिकरण १ जत कमिपदाक्षेपात् अतश्च दण्डिशब्देन अनश्व पदोनत अतश्च पार्थत्वात् अनश्च शपिपम्यै अतथा पुनरचत्वात् પ્રતિશોતિન્દ્ર अतो वेइमाशङ्कयम् अनोपचाप दौरय विशेषनिन्तायाम् अhirnea तोsसि अत्यान्तरपतिशमला युचि युवा १. परंगको पृष्ठसख्या । अथवाऽस्त्विदमेवर ७२८ अश्वा व भिद्यते ५०७ अथापि शाखतन्त्रत्वात ७४७ | अदृष्ट प्रथम तावत् ८७५ , अदृष्टा तु Raारे ६१४ अधिकारोऽपि यक्षेषु ६१३ अन-तरोपदिऐन ४७३ अन-यतिपयत्वेन ६४७ अनवस्थितमानवान् ४८२ अनादिनिधनेऽप्येव ९०४ अनिष्टो यात्वशक्तिस्वात् ९२० अनुचे वर्मश या ४९० अनुवादविशेषत्व १०३५ अनेकपदमबद्धम् १७७ अनेोपिशेषत्वात १८. नास्मिन्नति प्राधि १०३४ अन्तरालेऽनुपाये १०१२ अन्तरिक्ष च बहव ७१२ अन्य हिस-1 १०६८ अन्य एपेरदेशेन ७८१ अ यतोऽव गते दोसे १०३५ ब-यापास्ति 1.५१ अप हि शन्येषु ८११ मन्यव सरकार १११ अन्यानि पृथगार १०३८ भ-यानिटि शो नाहि वचनपति ८३८ . ९२३ ४८१ - ·[२] श्लोकाः पृष्ठसंख्या। ९१९ १०३३ श्लोकाः मन्या हि धनव्यक्तिः अन्ये स्वन्ततया तस्य भन्येनावरुद्ध हि अन्ये विध्यादिनिर्दिष्ट अन्वयव्यतिरेकाम्याम् अपकुर्वन्नपीष्टो हि अपराधे निमित्त हि अपर्यायविधायित्वात् अपूर्वसाघनत्वांश- पृष्ठसंख्या । ७१. अशेषग्रहणे सिद्धे ६५४ अधत्वं नव शोणस्य ५३९ अश्वश्रुत्यैव शीघ्रत्वात ६५५ अप्नातविरोधं हि ६८२ असंबद्धव्यवाये हि ६५७/ असंयोगाच्च तेनास्य १९७ असंयोगादबाचेन ९४८ असाधारणमातेन । १०३४ ५८६ आ. ६५८ अपूरों वैष चोयेत ८३६ ४६९ १०१९/ आकाहति प्रधान हि ७९६ आकाक्षातः प्रमृत्येक ७११ आकाङ्क्षामात्रमेकं १०३६ आख्यातप्रत्ययः पूर्वम् ७०६ आधारादि यथा द्रव्य. ७३३ आचारपोरसंबन्धे ७०९ आत्मना ह्यक्रियारूपैः ६७७: आदाने च यथा प्राधिः ६८२ आधारे सक्ने मिन्नं ६४९ गानन्तर्यान्प्रधानत्वात् ७६३ ६५४ आमन्त्रणविमतिश्च ४८९ आमिक्षा देवतायुक्ताम् . (२६! आमिक्षोत्पद्यमानेन ७४९ आविर्भूतकया शक्त्या ७४८ आश्रयत्वेन गृह्णाति ७४५ आश्नयस्तादृशो होटो १९५/ आसन्नपुरुषार्थत्वात् ८१७ आसन्नासमवे चेष्टा १८४ ५५६ ७.० ८१२ ७२७ अप्रसिद्धश्वरत्वस्य अमाप्तविघिरेवायम् अवाघाच्चमसोऽवश्य अबाधिते तु विज्ञाने अमितः सामिधेनीनां अमिधात्री श्रुतिः काचित् अभिषयो बहुव्रीहेः अमिषकोऽपि धर्मतः अयमेव च संबन्धः अयाज्या एवं निगदा अनुक्तमेवं शेषत्वम् अरूपत्वाद्विधेयस्य अर्थ प्रति न सामथ्र्य अर्थाभिधानसंयोगात् अपशोऽपि प्रयुक्तम्य अवश्यमेव सामान्य भवस्थान्तररूपत्वात् अविच्छिन्ने कथंमावे अविरोधात्समावेशे अविवक्षोपपन्ना स्यात् आनन्येऽपि हि मावानाम् ७५० ९३४ १०३४ १०३५ ७१७॥ इतरेषा तु पश्यन्त ·[३] पृष्ठसख्या। ११२५ श्लोका इतश्व बोधक शब्द इति कथितबलाबलप्रये इतिकर्तव्यताशस्या इत्यादत्त इति यस्मात् इत्युक्ते नेप दोषोऽस्ति इद्रेण यस्मिन्सबने इटिशब्द समस्त वा ७०७ इयते पाक्षिक वस्तु ८३१ ८३२ ५५३ पृष्ठमरुया। लोका ९३१ एकमत्वपक्षे स्यात् १९४० एक्पालप्रयोगे हि ८३६ एक्कालाभिसयोगात् ७१. एकनासति साम ८१२ एकत्वस्यैव किं किंवा ८०२ एकत्वेऽपि हि शब्दस्य ४८२ एकविनापि तमध्य ६७६ एकद्वित्रिचतु पञ्च- एकवाक्यतया यावत् एक्शक्तिस्वमावेन ८३६ एक्शाखानिवद्धानाम् ५१४ एक्सोपान्वयेको *५१३ एकस्मिन्नेव मार्गे तु ८१० एक्स्य वेदवृक्षम्य २००३ एकाह हीसवाणि १०.३ एकेष्टिद्यमावास्या ७१९ एककस्मिंस्तु शेपत्व ६५७ एतद्देशे धनुष्ठान ६५७ पतयुपपरियाण- ६५५ एतस्या इति सक्स ६१४ एतापास्तु विशेपोऽन ६१५ एतेनाध्ययनाचान- ४६१ एवमङ्गप्रधानानाम् ६५० एवमत्र प्रपञ्चेन ८३४ इह त्यध्यायरूप वा इहापि च क्यमाव- स उच्यते रशनार्मा उत्पत्तिवचनासिद्धा उत्पत्तिवाक्यशिष्टश्च उत्पत्तिविधिमालोच्य उद्गाता गौण एवात्र उद्गारदमोहान उद्देशस्यापि देशाद उपकारमल वैव उपसारेण शेपत्व उपक्रमोपसहार- उपसद्भय पर ह्येतत् उपादेयो गुणो यत्र उपोत्यातसतान- उपोद्यानोदित्तने ६३९ १०४३ ५२० एवमर्थद्वये तावन् ऋग्वेदादिसमूहेषु प्रदियो दक्षिणां दद्यात् ७०२ एष च दशमेऽप्येतत् ९६० व व प्रकृतावतत् रख सति प्रधानानाम् ६५१ एवं प्रदेह एतामि क्रमगता पुसाम् ·[१] लोकाः पृष्ठसंख्या । २०६३ कठेन प्रोक्तमित्येवं केटेनाध्यापितं प्रोत्रम् कयमादायसन्नेव कर्यमायो हि मावानां कदाचिद्गुणमेवाऽऽह करणत्वं न तत्पास्ति ५२३ करणे तस्य दोपः स्यात् , १०८३ ६५० ९६८ ७५० ८१२ पृष्ठसंख्या। महाकाः किं च प्रयोगसामान्ये १६० किं त्वधरशनामन्त्र- ६५. कि कार्यसमूहम्यम् ७२२ कि त्वैन्द्यां गार्हपत्यस्य. ७३२ किमयं तद्धितान्तानाम् ६८४ | किं समुचितयोः किं वा १०३५ कुतः कृतार्थसंयोगे १०३६ कृतकं नामिधानं यत् ५७९ कृत' कट इतीहामि ९०४ कृतार्थे मन्त्रपाठे च ९०६ कृत्रिम कारकाधुकम् ७३० कृत्वा शब्दार्थमेवेकम् ६५६ केचिदाहुर्याऽऽधार- १०५० केनचित्तु प्रकारेण ६९२ केवला मावना तावत् १०३५ केवलारणवाचित्वम् ५४२/ केवलावाभिवान्या हि ६२४ ऋतुकार्यविशेषोऽयं ५२३ ऋतुमध्यप्रयोगो हि १९५९ ऋतुसंबन्ध एवायम् ९१८ ऋतुं प्रत्यासमानत्वात् ७१३ ऋत्वत्वेन नैवेह - १.३३ मत्वर्थ कर्ष गृहाति ५०८ मत्वर्यश्चाऽऽथयोऽप्यस्य ६९१ ऋत्वाङ्गपहागे हि ९०१ /क्रयद्रव्यपरिच्छेदात् ४९६ क्ररथावगतदव्य- ४८२/क्रयासित एवायं ७०७/क्रियया फरम्य ७८७ क्रियाऽपि न विना कश्चित कर्ता राज्यस्य राति कर्तत्वं सायकत्वेन कर्तृणां शानगम्ये कर्मणः कर्मसाध्यत्वं कर्मणा सह चोद्यन्ते कर्मणा मेद एवायं कर्मण्यपि कृते पूर्वम् कर्मभिः साध्यते स्वार्थः কুণাগীয় कर्मस्थो हि कथंगावः कर्माण्यधूयमाणानि कर्मान्तरेऽनुवादोऽस्य कश्चित्तद्गत एवेह काम्यो रक्ष्यतामन्नम् काम्यनमित्तिकाना तु काम्यः सर्वाङ्गसंयुक्तः कारकं धुच्यते कुर्वन् कारण गृहीतत्वात कालदेवतयो त्र कालो यस्यन विज्ञात: किमुपादेयता तेषां कि.पकत्वविशिष्टस्य ७७८ ५८२ १०३५ •१०३४ ९२८ ·श्लोकाः पृष्ठसंख्या। श्लोकाः क्रियान्तरेण संबधः क्रियापदेकयोगित्वे कियाधाकारकत्वेन फ्रोणात्यरुणयेत्यत्र कचिदृष्टनिराकासः फचिद्व्यपरिच्छेदात् कचिद्यस्य प्रमाणत्वं ख. ७०७ ७०८ च. खण्दनं गुणभूतत्वात । १०३३ ७१३ . पृष्ठसंख्या । ९०७ ग्रहद्रव्येण किं किंवा ४८८ ग्रहं चोद्दिश्य संमार्ग- १९८ ग्रहेण वा विशिष्टां कि ८२२ ग्रहे विधाय संमार्ग ६१९ ग्रहैकरवे यदोद्दिश्य ७२२ ग्रहोऽप्यावर्तनीयः स्यात् ८२८ नवं न वेतदेकान्तात् चतुर्थीपञ्चमीरूप- चमतः खादिरत्वं च चमसेष्वपि संमार्ग- (८२ चरी पशो पुरोडाशे ४६९ चर्वादाना स्वभावेन चिनव्यत्तिरिय जातिः ६५० चोदितार्थानुरोधेन ७३५ १९३ जहत्म्वार्थाभिधायित्वं ७२९ नाघन्युद्दिश्यमाना स्यात् ८१५ जतम्य हि व्यवस्थानात् ५१२ नातिरेव तु यज्जातं ७५७ ज्योनिपो ययहीनत्वं १०४४ ८१. ज्ञातं म रक्षणं सर्व ४६७ सातव्या उपये मस्ये ७०४ ७५३ तच्छन्दोपात्तात- ९८३ तथ मायकारण ७५४ सतधाऽऽहनान १.९ तथानामूस्यात् ७८९समधापुनराकार १.९ समधार प्रयोगम्य ग. गतिः सर्वपदार्याना गत्यादिवान चतेपु गुणभावो हि पणां गुणश्यापूर्वसंयोगे गुणात्कामो न युकोऽत्र गुणानामेवमारमा गुणानां च परार्थत्वात् गुणानां यत्र यत्वम् गुणान्तरावरदत्वात् गुणामावादविष्कृत्त्व- गुणापचिवमय्येऽदि गुणे म्वरूपतो धर्मः गुगो का नामधेयं या गृहती भावनाऽप्येवम् गौणस्वंगत नाम म्यात् गौणत्वं यो पदेवत्र गोणेऽपि तावदेसम्य मणं नामधन प्रहमादिपर्धा- मणान विपष्ट ७४९ ८०५ ६५२ १०११ ·[६]. श्लोकाः पृष्ठसंख्या । १६५ १०३५ ७१२ ९३१. ७४० . ६५४ लोकाः ततश्चतहकत्वं ततो याचनिनव तत्र क्रमो द्विधवेष्टो तत्र क्रियाप्रधानत्वे न क्रियाप्रधानत्वे न तुल्यबलत्वोक्तिः तत्र नाम विशेपेण तत्र साधारणीत्येपः तत्र सूत्राणि शेषाणां तत्रापि तु ग्रहस्यैव নগ্রহানা तत्रय च क्षणे प्रातिः तत्रय न विधायेत तस्य प्रकरण दुरुप तथदादयो देहाः तयाऽनाम्नावशेषाणाम् , तथाऽभिधारणे तस्मिन् तथाऽर्थवादविज्ञानात् तया कृत्वा द्वयोः पूर्व तथा गुणविशेषण तथा चापूर्वभेदेन तथा चास्य विशेपे तया द्रव्यार्जनाधान- तया घास्वर्थकर्मत्व तथा न मिद्यते कर्म तथा पश्चमेकत्वं तथा पालावतेऽप्युक्ता तथा यत्रापि टावादि सपा व्योमशरीरोऽपि . तमा शब्दाबन- पृष्ठसंख्या। ७०३ तथा सति ग्रहकत्वम् ८१३ तथैकधातुसंबद्ध- ८१९ तदवाधादशक्यश्च ७०९ तदनान नेवेह ७०७ तदिदं परिसंख्येति ८४१ तद्धितार्थोऽत्र लिङ्गं हि १०३० । तद्धितेन चतुर्था वा १०६८ तन्त्रेणोमयसंबन्धे ६५२, तन्नामाहेषु कल्प्येत ७०७ तया तत्साधयेन्नित्यम् ७११' तयोरमिहितत्वेन तस्मात्कालार्थ एवायं ६५९ तस्मातदेवेति मते न कर्म १०३२ तस्मात्पचति शब्दादिः ७०३ तस्मात्सत्यविनामावे ६४८ तस्मादन्यमानत्वात् ८३८ तस्माद्ययैव शब्दाना ६१९ तस्माद्विस्तरसंक्षेपी ७०७ तम्मान श्रुतमात्रत्वं ६९२ तस्मान्नाऽऽदत्त इत्येतद् ६५० तस्मात्परस्पराहत्वम् ६४८ तस्मालक्षणमेपेतद् ६५६ तस्मिन्सीदेत्ययं वाक्यात् ८४० तस्य तं प्रति शेषत्वम् ६५० तादयमपि नेवान्यत् ८४० तान्युत्पत्तिमपेक्षन्ते ७४३ तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या ९२१ तिरोहितं च कर्मत्व ७०२ तिरस्यादाकुपात्तेऽपि ६४९ स्याही हि संबन्धी ६५१ ७०९ ७१२ ७२१ ५४१ ९०५ ९२९ ·[७] ग्लोकाः पृष्ठसंख्या । ४६२ तुल्यप्रकरणा ह्येपा ५३३ ७०२ ५३७ ७७० पृष्ठसंख्या । श्लोकाः ७९८ दृष्टश्रुतविरोधे तु ८९२ दृप्टेऽपि च फले नैव ७०६ ) दृष्ट्वा हस्व समातीय ९३९ देवतातद्धितोत्पादे १०३० देवताद्रव्यकर्तृभ्यः १०१८ देवता या यदुद्दिश्य ७५४ देवतासंगतिः श्रुत्या १०३४ देहभेदप्रकाराश्च द्रव्यदेवतसंबन्धः १०३४ द्रव्यस्य क्रिययोक्तद् १०३५ द्रव्यस्य गृह्यमाणस्य १०३६ द्रव्यादेयत्र शेपत्वं ८३४ द्रव्येण साधनायेयम् ९०२ द्रव्येणात्यन्तमिन्नन ६५२ द्रव्योपसननीभूतः ६५० द्वयोरेवमवैगुण्यं १०३३ द्वादशत्वमहीनेन १८४ द्वारं येषु पराधीनं १५६ द्विलक्षण्याः परं शिष्टम् ७०२ द्विवणे च पदे नातिः १५२ द्वे तावन्नानुवाश्ये स्तः ७०२ द्वयकसंख्यसंघाने तुल्यवाद्ध प्रसंख्यानं तुल्यार्थत्वात्स भेदेन तुल्योऽभिधानपक्षेऽपि तुल्यो यद्यपि संबन्धः तृतीयार्थश्च कल्प्यः स्यात् तेन कारकसामान्य तेन गृह्णाति हि स्वार्थ तेन विधव मन्तव्यः नेन प्रकरणमा तेन प्रणयनाम्यासः तेन.प्रणयनाम्यासः तेन यद्यपि सामर्थ तेनाऽऽख्यातेऽपि कर्तव तेनात्रवेदमारम्यम् तेनानुष्ठितमित्येवम् तेनेकविषयत्वेन तेनेतस्य द्विरूपत्वम् तेनतान्युपकुर्वन्ति तेनोच्येत तथा तेषां तेनोपसर्ननस्यापि तेषामन्तर्गताऽपच्छिा तेपा पानतर्गतेच्छानाम् प्रयाणां वैष्णवादीना सिम्यासपरत्वात निरम्यासपरत्वात्तु धा च देवतायोग: ५२. १०३५ ११०४ ६४७ ७३९ ९२४ ९९२ ९०२ ४९६ धर्मोऽपि च वृणोत्येव ७५७ घावर्षभेदे सर्वत्र ७५६ वात्वर्थस्य प्रधानत्वं ६०५ धात्वर्थस्य प्रधान घावोंऽपि यथाऽऽरूपाते ५४१ धारणे विधिरेव स्यात् ९०२ दध्यत्र दशमे पसे दुर्घटस्य प्रमागस्य ८४१ / विवीयमाने हि ८९८ ७०० ·म श्लोकाः प्रौवं साधारणं द्रव्यम् पृष्ठसंख्या। श्लोशः ४७५ ननु या यगापाः नवग्यायोधिः ७२१ न प्रातिपदिकेनौवनम् न बारम्यकपत्वम् ४९४ न मुख्यानिक किंचिन् न लोके देवदत्तमा নয়নশার ७६१ ল আগ্যোস . ७११ ६१८ न वाऽनन्यक्रियायोग ६२४ नयाऽयिकाऽन्य ६७४ न वा विज्ञाननिशाना १९२/ विशिपन्ति गान नवेन ऋनुना पचान न शाग्वान्नरयवृत्तः पोऽन्यः पाया नग्रहान्तरसंमार्गे मच गर्दभवन्धन्या न च तत्प्रत्यरूपेण न च त्वष्टुरमावेन नव पहरणं या- न चाऽऽदानेऽस्ति मन्त्रम्य न चानित्यस्य कामस्य न चान्यभेदेनान्या न नाप्यन्यपदार्यत्वम् न चाप्यन्योन्यसंबो न चाप्युद्दिश्यमानाया न चार्थप्रत्यये सिद्धे न भावयवतंबन्धात् न बावश्यं प्रदानेन नचाश्वरशनायास न चासो समुदायाः नवरत्वविशिष्टं तं मकवाक्यमानेण नपाकवाक्यत्वम् न चोमयार्थता तस्य न तावत्तझहे सत्य न तामसंशयो युक्तो म तापद्यमेकाना न तापदेव वाक्यत्वं न वाक्या एवान्य- न दधीन्द्रियमंराधः नानायमिन्दम्य नयमनुप्रय न ९७७ /न शोणत्यादि ७११ न श्रृंनेविनियोचार्य ७४७न संबपी नियन ७१४ न माश्यति ५५ न साष्टश्य पत्र न मनानुगनि ४९७ १०३६ न हि गोपिया ७०८ नहि दयाय ५६६ न हि मिनाकर १८२२ दिया ७४१ नदिमा ७१६ नया ५४८न घm. ७२९ न ६९२ नदेन .

·[९] का होस पृष्ठप्सदया। १ १०३४ १०१३ . ६५१ ८३५ ५८० पृष्ठमरया। म हप कर्ममावर ९९६ नेवन सख्याता न ह्येप देवताधर्म ८८७ पयलाध्यत्व नाऽऽनुमान्विमात्र यत् 1०६३ नोनापि प्रधानन मानारम्यविधिमाप्त्या १०३१ नमित्तिक तु प्रकृती नानावेम्वरस्नम्म त् ८१२ नैमित्ति श्रुते यच्च ना यप्राणापति ७३२ नव साक्टुमो शब्द नापेक्षा रम्य यान्ति नव हि द्रव्यमानस्य नाना पारदर्थमात्र च ६१६ नंव होहागभूयस्त्वम साना द्विधव सरन्य ५१६ ना सनेस्मरन्धान नामति तुमबन्ये ७७. तपा प्रमाणत्वम् नामिनाममा३श्यम् ५४४ नवादमेघितबन्धात् निधारोहणाय ८१४ न्यायेन सप्रदायावा नि सदियश्यानत्व प. निरा गद्यमानयात् पटम्य गुह इत्यत्र नित्यम च दरम्य- पदद्भागवाक्यार्य- नित्य तत्रानुवास्यामि ७१९ पत्रयाद्विना नाम नियहि नियमाणेऽस्मिन् ८८० पदा-तरगनो यस्य नित्या कार्यमा ५८२ पदातरागि यत्रार्य નિયન તિવાર ५६१, पार्थ एव चार दि निधन हीविधान चेन ५६६ परमपरणस्थानाम् निमित्त नपाम ६५५ परम वादेषु नियम सर्वथा तावन् १००७ परपयोहित्र 2)?णा कथित् ६८३ परिमारित्यागी नियरिनाम्या ७१. परयो गाली निष माननि ९७९ पारमयोगे प निस पनि १७५ पशुमावस्य नि प्रापिst ९५१ १६.८५ सयमानोडर नियामक ७७. पाणिनित्यवान PAPER १०२ मा ६०५ ३५३पाय ४७९ ७१० ८३३ ७४१ ९२० ८१८ iraमरीन ·[११] लोका. पृष्टमंग्या। शोका ७११ वाव्येत फललोमेन १०१५ चालत्वादी समानेऽपि ६२३ विन्दा च समुदाये च ६५० विभ्राण पुस्पं राजा ७४८ ब्राह्मणत्वादिसयुक्ते पृष्ठसंख्या। १०३३ ९२० ७७० ९०६ ५९३ * ४७६। प्रयोजन विधे किं स्यात् प्रदरो न त्वतित्रान्तो प्रशस्तशब्दरवधारितेन प्रसत्तानुप्रमत्तोक्तम् प्रमिद्धिरिति विज्ञानं प्रसिद्धनाप्रसिद्धम्य प्रमिद्धे भावनामेदे प्राकृनेन क्थमावे प्रास्तीतकमबन्धि- प्राजापत्येषु यागानाम् प्राधान्यालेषिणा साक्षात् प्राधान्यान्न ग्रहम्तावत् प्राधान्येनात्र नोपात्ता प्राधान्येनेह कर्तत्व ५४६ ६४८ ६१९ प्रास्तावगुणो नैव प्राप्त कर्मणि नानक प्राप्ये कर्मण्यनेकार्थ- प्राप्नोति हि प्रधानस्य पायेणाऽऽरूयातसन्धि प्रायोवचननिर्णय मासदिली प्रतोः सिद्धि ४६३ मवे फलश्रुतिर्या तु ७३६ मारो यो येन वोढव्यः ६७६ मिद्यते मावनामात्र ६५० मिन्न मित्रादिदेवत्य ६५२ मिन्नाना हि पदार्याना ७०८ मिन्ने एते यतो वाक्ये ९१७ भिन्ने हि विधिसामध्ये ९०३ भूता-तरानुवढेन ५४२ भूयमा च सधर्मत्वम् ४८५ मेदान- रवक्तन्य ५४२ भेदे च दृष्टसामों ७२० भेदेन श्रुतिलिङ्गाम्या ४६७ ९५१ मण्डक बहुशस्तृष्टि १०३६ म.चोदकयोम्तावन् मन्त्रवाक्षणतर्वाणा ९८२ मन्त्रवान्नियमैर्युचः ५५५ मन्त्रम्य तु ब्राह्मणचोदितार्य- मन्त्राणामपि यत्कार्यम् ८१२ मन्त्रोऽपि रशना शीघ्र ६७१ मन्योऽय गार्हपत्याच ८२९ मन्यो यथा समानातः ८५९ पम प्रतिदिन सर्व ८५८ महामानि रहाया. ९६७ ६४८ ४७३ ७६२ म. ७४८ ८०४ पवाक्ये यरेव फ्लाय विहिन साम य. मारव्यविविताना महिममासोऽयम् चाघस्तु यदि वरन মাথা ব্যান্ मापित शुनितिन ८४१ ७१५ ७०२ ·पृष्टमंहगा। श्लोकाः मिथश्चान संबन्धात् मीमांसका हि वाक्यार्थ- मुख्यः पत्याय्यने कम्मात् मुख्यः प्रयपकार्यत्वात् मुस्वकारत्वमशानाम् ६१२ ९१५ य. ५६७ ७४३ पृष्टपंच्या लोकरा: ७३९ गया वोद्दिश्यमानत्वे ७.६ या शीघ्रपत्तिवान् ७५० यथा हि शकुनियो ८६३ । यहा पदार्थोऽपि ४८२ स्थैरकानार्थत्वात् यसैव क्वचिटुक्त्वाऽपि गंथव पशुपामान्ये र पाहायेषु ८२४ गंध वारकन्नीयम् १९१ गाय हि महत्वेन ९६५ মন্তব্য ९१३ पैर टाकपालादी ९४७ याय पतिकात्याना ९५३ यदाऽनुमिनमाऽप्यप ६८१ गटातु पतिरदलात् ६९१ पदारमतोऽत्र (०१ गदि कियाप्रधानन्य ५१७ गादिम न्ययानित ७०९ यदि नावगहा महरा ५१. गदि तावद्विसन ४७८३मना मंगा १९२गदि मानभागः पान् ८.३ दिनापास्य दिशानी ७९७ मरणं II १.२१ दिवस ९१४ गई माया दिन १०. पहिवामानादि परित्याग गः ७१२ या गायनामाव- पच्चदम्योकिमामध्ये पनिना पिहिने या यज्ञात्वा तच्छेगाः योऽन्यनमवेदार यतः कर्तृगतां महम या शेपः परार्थत्वात् गत्तम पाप्यारेण यापुनर्थनमानादि यस पगुगवाय यय नाम परपेन पर वारपन सरल प्यमापनः पपन् यपाऽऽरयादियायानाम् বাণিত। যা ৭ দিন गा द्रव्यमामान्य पमा धान:पाना पपा TITHI पा मारणं हिला या पर ५पामिनि मासान १५ परामिंग ६७७ ७२० ५१० ७११ ८७ गरि ·[१३] का पृष्ठम्रया। ५२४ ४७१ १०१४ पृष्ठमरया। शोका ९७८ या गुणम्योपकुर्वाणम् ५९९ यागोपदेशवेलायाम् ६१४ यागोऽयमिति विज्ञानम् ५६८ याज्यामक्षवपट्कारा ७५७ यादृशद्र यसबद्धम् ७८१ यादृशस्य हि धूमम्य ९०१ य यास वचनव्य ७१२ यावच्छूतोऽपि शब्द सन् ८१६ यावजीवपदाख्यात- ७१२ यावत्प्रकरणादीति ६६८ यावद्धि विधिसामर्थ्यम् १८३ यावन्न विधिसम्पर्श ९१७ येन मन्त्रेण यागान येन येन प्रकारेण ९०२ ये व हेतुनतेषा १०३२ येनोत्पत्ती न याज्यात्व ७१९ ६२४ यदि ह्यवयवार्थेन यदि ह्यालम्पनिर्वापी यद्यपि प्रकृते तम्मिन् यद्यप्यवयवद्वारम् यद्यप्यम्य हविष्कृत्त्व यद्यम्यहमृचा कुर्या यद्यप्यादी गुणत्वेन यद्यश्वरशनाशाहिं यद्यम्य गमकत्वेन यद्यम्य पिनियुक्तस्य यद्याहत्य विधीयेरन् यद्युत्पत्ती न विद्यत यद्वा मावनया की यद्वा मिद्यत इत्येवम् यद्वतटविशेषण यद्वैश्यादिनिमित्तेन यन्निमित्तमपेक्ष्यायम् यन्मारमेक कति यह क्षणो हि मवत यम्माद्भेदमविज्ञाय यस्मिन्नन्यपदार्य च यस्तु शकत्या परित्यक यम्य ग्रह्णवेलाया यम्यापि कारक वाच्यं यागसाधनता कुर्यात् यागस्य पलमबन्धात् यागहोमावभेदेन यागानुमानणानीति यामान्विवादिप्तयुत् पागापूर्वप्रयुतेषु ५४६ ९४० ६७७ या पृथगनुष्ठानम् १०७७ ७६१ ७८६ ७९१ ९५९ योऽपैत्याग्रयणात्सोम ९१८ योऽर्थ प्रत्यक्षदृशोऽपि ६४८ योऽश्वपतिग्रहादेव ६७४ योग्यता लिङ्गमित्युक्त ७०१ योग्यत्वेन च सिद्धत्वात् ७९१ यो नाम स्तुमध्यस्थ ९१७ यो हि तावद्धन सोम १०५९ यो हि यस्यामियानाय .७६७ यौगिकाना यथा नाते ९८१ यौगिकी या समाख्या सा ९.२. ८२० र. ४८९ रान य क्षत्रिये रुद ८८४/ राजा निति एवेह ५८३ ·[१४] लोकाः पृष्ठसंख्या । ९५० ७३७ रूपप्रकरणद्वारा रूपस्पर्शादयो येऽपि रेवतीवारवन्तीय- रेवतीपारवन्तीय- ४७६ ९२२ ४९४ ७२८ ५३५ ५३७ ८३१ ७३४ ९७४ ल कर्मणीति सूत्रेण कारे रक्षा तावत् लक्ष्यलक्षणयोदृष्टः लिगत्वमम्युपेतं चेत् लिङ्गप्रकरण द्वारा लिङ्ग ख्यादिसंबन्धः लिलाटिहिते वाक्ये लिशानुमितया श्रुत्या लोको यदन्यता सिद्ध लोरिक पदिक वाऽपि सावित्राश्रयणं तत्र लौक्वेिऽपि तु यो दाता लौकिनेऽप्युपपन्नत्यात च. पवाक्यात यतु पत्त यापारमानंच धनव्यक्तिभेदेन पदन्ति सामिनीवत् पटेदिति अनेरन पयोगाथाऽभिधीयत वर्तमानमरपेण पृष्ठमरया। लोकाः ७११ वाक्येन सर्वमंयोगात् ७०२ वाक्येनाऽऽधानतुल्यानि ५५२ वाचनकताक्यत्वात् ५५२ वाच्यम्पलयुनो यागाः वाच्यवाचकसंबंन्धः ९९२ वाच्यवाचकसंवन्धः ९३९ वागपेयः समाख्यानात् ६५६ वाजपेयेन संबन्ध. ८५७ वाजिम्यो वाजिन कुर्यात् ७११ वाजिशब्दोऽपि वाऽवादी ६८२ विकृतीना तु नास्त्येवं ८९७ विक्षेपो यावना लि ७१२ विन्छिना सानिधेनीना ९३३ विदधद्धी हि संबन्धी ७८४ विद्यमानेषु शेपेषु १११२/विशानाय प्रवर्तते ९५९ विधायको नियुक्त हि ७७९ विधिः प्रवर्तमानो हि विधित्व प्रत्ययोपारम् ६५१ वियित्व यद्यपि ध्रुत्या ६७६ विधि श्रीतमा च ७०६ विधित्वे मायनाम्येऽपि ७३८ विधिरेषु भोदेवम् ९.८ विधिर्यदि प्रधानानाम् ६७४ विधिशाया गृहीतं यत् ७०६ विधीयनेऽक्यातादिः १०२८ विधीयमानमप्यर्थम् ६६६ बियमामध्यम ५४१ विगाने पावडी ५१ गिडी हि पूर्वस्मिन् १७८ ४९७ ५०३ ८९१ पतेन पदि भेटेन ५१७ यात्रयमेदनदेयत्व- वमानन तर पायेन यदि पागस्य ·[१५] पृष्ठसंख्या १६० ८५६ ९२१ श्लोका विध्यन्तो वा प्रवर्तत विध्यर्थवादसबद्धम् विध्युचि विनियोगा हि विना यत्रानुपनेण विनियोक्त्री श्रुनिस्तावत् विनियोगाभिधानस्य विप्रकृष्टपलं शता विपयोगे तु दृष्टस्य विभक्तयो विधीयते विमति वाच्यरूपेण विभक्त्युपातमत्व- विरोधिवात्मसज्येते विरोधिनोस्तदेको हि विशिष्टग्नहण नेष्टम् विशिष्टो हि विधि कृन विशेषणतया रामा विशेषणाद्विना ने १०१८ ९४६ ६६४ पृछरख्या। श्लोमा ६५५ वृपलैन प्रवेष्टव्य ८०६ वृष्टिक मपदेनाथ ८२५ वृष्टिकामपदेनेव ६१४ | वैदिक देशसामान्य ८३० व्यक्तयो हि विधीयन्ते ८२१ व्यक्तिधर्मश्च पुस्त्वादि १०३६ व्यक्तीरुद्देश्य यत्कर्म ६६९ व्यभिचाराच्च न द्र०५- ९३७ व्यभिचार्य तरेकोऽपि ६७६ व्यवधानातमित्यस्य ७१९ नीहीणा प्रोक्षण यद्वत् ५८७ ब्राह्य दीना प्रधानत्वम् ८३४ ९१५ शस्यते चागृहीतेऽपि ७०४, शस्यो हि द्विदेवत्य ९०३ तब हमसयुक्त ६७५ शब्दब्रह्मात्मनोऽप्येव ९३५ शब्दब्रह्मति पच्छेद ४९८ शब्दतिनिमित्त हि १०३७, शब्दशक्त्यनुमारेगा १०३२ २०गना न हि लोपेन ४७७ शब्दार्थस्यैव मुख्यत्व ९५८ शब्दार्थस्यैव साहित्यात् ४८५ श खया खेर या योगात् १७६ 'श खादिम्शे य इत्येवम् ५३७ शारखाना युगपद्धृत्ते ४९१ शाखान्तरगतस्यापि १०.११ शखान्तरे यथा कर्भ ६१९ / शारीरा निग्रहो यत्र ७०६ शानेश चोदिता येहि ५२० ७२ १०२२ ८.३ विशेषजश्व सबन्धात् ७०१ विशेषमतिपत्य विशेषविहित ह्येतत् विशेपश्चायमेवास्य विशेषहेत्वमावे हि विशेषणतया नैव विशेषणविधियाय विशम्यत्वेन सपन्न विदेवाश्च रुदव विवादियागसबारे पिसवाद. स्फुरो पत्र विहितम्य विधिर्नाम्ती- विहितो विनियुक्तश्च ७४६ ·८२९ । संदेह. क्रियते सर्वः [१६] पृष्ठसंख्या । मलोकाः पृष्ठसंख्या । ५३७ । ९२९ ७४४ ९२७ । सकृदेव श्रुनो होमः ७११ । सत्यप्यायवार्थे च ६५० । सत्यप्यव्यामृता शक्तिः ६१४ सत्यमस्ति श्रुतियेयम् ६५६ सत्यं तद्विहितम्याम्य ६५३ सत्यं प्रथममाधानात् ६५१ सप्तमेनातिदेशेन ६५२ सम्या तु तदाधारः ९२१ संक्रान्तविधिसामर्थे ९१९ संख्यामात्रविवक्षाया ७०६ । संख्याया कारके वा धीः ७२० ! संख्यासमार्गसंबन्धी ४७० संज्ञानदीव्यवच्छिन्नः ५३५ । संदिग्ध वाक्यशेषेण ६५८ संदिग्वे वाक्यशेपेभ्यः १०६६ ९३५ श्लोकाः शाने यद्यपि नैतेपाम् शीप्रश्रुत्या पुग प्राहे शेषत्वे कर्मभेदात्तु शेपत्वं केचिदिच्छन्ति शेपं तस्यैव तं विद्यात् शेपलक्षणमात्रोक्ता शेपस्यवाधिकारोऽत्र शेपोऽस्यास्तीति मत्वर्थात् शोणादीन न चान्येन शोणेऽपि नव वाजित्वम् श्रुतमात्रस्य पर्वस्य श्रुतशब्दामिधेयानां श्रुतेः कर्मान्तरज्ञान श्रुत्वः सैनिकृष्टत्वम् श्रुत्या तावर दर्शत्वं श्रुत्यादिना समर्थश्य श्रुत्यादिभिः प्रमाणेच श्रुत्यादिममवाये । श्रुत्या सन निराका श्रुत्यैव द्रन्यबन्धः श्रुत्यैव पुरुषार्थे हि 'श्रुत्वैव समवायित्वम् श्रुत्यैवोपपदस्यार्थः । श्रूयते दोषयुक्तः श्रूयन्ते बहवोऽनार्थाः धीतव्यापारनानात्वे ५२९ १२५ संनिधानोपनीत नेत् संप्रदानवमात्रं न संप्रदायागता मुक्त्वा मंबन्धस्य च भावत्वम् १०३३ संबन्धिनव संन्यः ५३९ ममस्य केला चैत्र ५३४ समानदेशता नित्यम् समानविविपक्षे हि ६५९ ममानविषयत्वे हि ४८५, समानविषयत्वं हि ममामः सति सामध्ये ४७७ सपासतद्वितोत्पत्तिः समाप्ताद्विनिप्प्य ७५६ समुदायानुवादस्य २५८॥ १०६४ १०३२ ८२२ ८८५ १००७ पण्णामयादियागानाम् सकृतचारणाद्यो या ·[१७] लोका समूहाम्वेवास्याना पृष्ठसख्या। १०३४ ७०७ १०३५ ७३८ १०३२ ५८ ४८० ८५८ समार्गग्रयो किं वा समार्गकत्वयोरेवम् समाों यदि सर्वेषाम् सम्यग्जरणरूपान्ता सयोग पूर्वमिद्धो हि सम्भारत्व दतिमान्ते सम्याम्वपि तु तावत्वात् सर्वत्र मत्यभिज्ञानात् सर्वत्र यौगिोश सर्वत्र विरूपानाम् सर्वथा बारिता तात् सर्वथा लक्षण नाम सर्वदा ह्यविनाभूता सर्षपुसा वसवैद्य सर्वप्रसारमन्विष्ट सर्वप्राकृतदेवत्य सर्वमम्यहित द्र सदिसमूहेषु सम्यवहे कार्य सर्व ख्यातेषु कर्तृणाम् सव हि शास्त्राणि सर्वा तावस्मृतिनित्य सर्वा ह्यध्ययनस्येन सण विधिवेलाया सवनी पा-पुरोपाय सशगे लमणा यानि सह विपषियी युक्ती पृष्टमाया। सोका ८०४ साक्षाच पुम्पार्थत्वात् ७०७ साक्षादयोग्यमत्र या सा च प्रारणेनारमै ७२० सावकत्व द्विधा हट ९७० सावारण्येन सयोग ११०४ सासदश्यविधान तु १११७ साम• कर्मणम्तावत् ८७३ साम. लिप्तमाघानम् ६३५ सामानाविसरण्येन ६७५ सामा यकारणाप्राप्त ८४६ सामान्यपापणाराका ६८९ सामान्य म्यान्दि ज्ञेयम् ७४६ सामा यविपिरम्पष्ट ६५४ , सामिनीत्वमप्यासा ९१९ सामिनी प्रति प्राप्ति ७ ८ सिद्धान्तेऽपि तु यादरम्या सिद्धान्त सयुक्त ८९८ सिद्धऽनये तनम्तेपा ८४ सिद्ध तुपोषनागेन १०३६ सिंहरा०६ कचिदाग ९१३ पुनरा विधिवाको तु ९१२ सूत्रकारात विकतो ९०८ स्क्वा स तत्रव ७८.४ मने परोये ५१९ सप्येव हि तसर्वम् २०४६ सोऽयमामाणको लोके ९०७ सोमरस्य समस्तस्य ७१९ नुतिर्मनात्मान ८४८ स्तुतेरपि हि नात्यान् ७०६ मोशनानुवाश्यादि- .१०३१ ४७६ ७७० ६५५ ५३१ सामासाश्यवत्वेन सामाणि ४९२ ८१२ ·१८] श्लोकाः पृष्ठसंख्या । ७०३ ७५५ ५५७ साकाः स्तोत्रसाधनमतत्वं स्पास्यादयोऽपि कर्तृत्वं स्थित शिकरण स्वयं पित यागावामान्ये स्पयादरुत्पत्तिसंबन्धः स्मातः पुरुषमात्रस्य स्मृतिप्राचानुवाद हि स्मृतिभिः पुरुषो नित्यं स्वरूपहतसंबन्ध- থানাৰমানৰ स्वलॉक तिगतप्राया स्वाईन पाचश्येन स्वाध्यायग्रहणेनका स्वामिना च विना दासाः सृष्टसंख्या । ५५४ स्यात्कमकत्वयुक्तं यत् ९३६ स्यादनगौणमिन्द्रत्वं ७१४ म्याहविधान ते ४७० स्थानादि: करपयाम्यन्त. ६७१ स्यानादेरापि शेपत्व ह. ९११ हन्यादावपि शेपत्वम् हावरन्तरमालोच्य हविषा यदि पाप्म्य ६२. हविःसंयवनार्थानाम् ९१२ ९५२ १०३१ हिरण्यवासमा धर्मः ६३५ होमाइस्य च याज्यात्वं ६५४ । होमो हि प्रकृतः शुखः समामा च तन्त्रवानिकस्थश्लोकवर्णानुक्रमणिका । आहत्य द्वितीयभागे तन्त्रवार्तिकत्थाः श्लोकाः-१००४ आहत्य भागदये च श्लोकाः-२४२५ ----- ·सतन्त्रवार्निकशावग्नाप्यमाहित मीमांमादर्शने शुद्धिपत्रम् । पुटे पहता अशुद्धम् ततोन ततोऽने विधाने । १० . ४६४ ४७२ १९ वृत्य वि ४७४ ३ पाणमा पौर्णमा एक ७ माम्य २७ ४७६२८ पुटे पड्तो अशुद्धम् शुद्धम् शुद्धम् ३० म्याय न्यायः ४ विधाने तम्प मन्त्रा नत्वा त्या च्येत २९ मवं संव विधि तम्याऽपू तन्यापू विधि .०२ १३ २७ चाट खाडल शिष्टाप शिष्टाऽप २८ वृत्तरवि यत्वा यदा मन्यसे विश्येत मन्यते ६०३२० दिश्यते ६०४३० (अ.२पा. क्षण लक्षण, अ.३सू.६)। याय वा य वोचत वाचेत २ २१ म्यान्तवान्तर- एके स्यावान्तर साम्यं २८ स्वात् । स्वात् यागाम्यां यादरम्या गनम् । गतम् पाण-यजेत- पोर्ण-यजेत' होति इति होति' इति ५०८ ४ येने येते । मविप्यति । कथ भविष्यति, कयं ५०९२२ १ (ते. नोपाशु नोपांशु, त्यात् । त्वात् जुहोति जुहोति गृह्णात्येव- गृह्णानि, इत्येव घातुंय धातुं य ३ लम कार्यमा कर्यमा . बघा वन्या म्यात्, देव देव धातुम धातुम ततश्च। ततश्च अन्वर' इत्याचारमिति- देवता देवता अवर इत्यापारम्' इति , मास्मा नास्म ४९३२५ 1 पटो- १५८२७ ६ २४ .

·शुद्धिपत्रम् । याद पुटे पडतो अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पडतो अशुद्धम् शुद्धा काव- कत्व यदि तुल्या तुल्या स्थाप स्थाप चते घत। ५४१ २ कुतः कुतः। २९ भ्याति स्यानि पक्षि पक्षि टोम टोमो ६४२ २ Jल्लादि ब्रीह्यादि ५१२ २ तम्मा तम्मा स्थिम् स्थितम् ५ रंन्ति रन्ति ६४३२९ द्रन्यम द्रव्यम् देव देवता ५४५ १६ फलत्वम् फलत्वम् । स्वयत् वन्यत् २० फलमिति । न्या- गृहीत्वा गृहीतत्वा फलामति न्या नः म्न २८ अनेकान्तिकी क-- यापु वायु, अनेकान्तिकीक ५२. १ एप एक ५४९१० मति मवति ८ पन्नःस्त वनस्त शत्र रूपो ५५२६ किंमु । किम् ५२६ १२ म्तपरा स्नुपरी ११ होम टोमः योगो यागा १२ विधाय ५२८२२ संनिधी संनिधी कृत्वाश धरवाश ५२९१७ त्ताह ताह ६५६ वृन्वाश कृत्वाश मव मेव ५५८ १९ श्रूयते ५२१ २ प्रमाणा प्रमाणा ५६०२८ मिति । व मिति व ४ प्रमाणा प्रमाणा नई सहि, अम्य शब्दा- ५६४ २३ समा साम अभ्यशब्दा क्यते न्यते- ताहि । नियन नियन ताहि ५६७ १२ मवे म ९ अप पदा- च्यने भायपदार्थे नाम साम ५२६२. ཀaii སྟོཟུཞུ། ༈ हाम: होमः किन विधाय श्रूयते । तहिं । ताह। गते। ७ गाय वर्गगार ७ ·यते त येवं जा १ १८ द्वावेवेव द्वादेव १ शुद्धिपत्रम् । पदक्ती अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पडतो अशुद्धम् शुद्धम् चान्य २२ चान्यत्र २२ घ्यथा ध्यस्था २४ विमा- विभा- वक्या बाक्या ५६९११ १५ ण्येवंजा यते । त। ६७९ ३ अ० १४ अ०१ १६ . कर्तृकं कर्तृक ३ [१] [१] भेधि ५८०१० मेधि पृष्ट पृष्ठ ध्याये ध्याये ५८२ १९ एटम एम् अ० १ ५८३ १ यदि यदि- मिति त मिति त बर्त वर्त ५७२ १ अ.१४ अ०१ व #व- २ त्यत अत आ- श्रृका 'शुक्रा २८५ २१ अ० १४ अ० १ त्यत आ २९ यदि श यदिश पितंच पितंच अ०१४ अ०१ १२ वाच्य बाच्य प्ये प्ये प्रमाणा प्रमाण चिति । पा- चारेभ्य चिति, इति पा ५८८ १७ यदि श यदिश ५७५ -१ अ०१४ अ० १ ५८९२४ विधि विधि भाप्ये माप्य ५९१ १२ त्याह--- स्याह । र्यम् | 'अ-यम् 'म २४ घोपाद्य घोपाच इत्यस्य इत्येनत्सू ९९३ १८ विधिः अ० १४ नेप दो अ०१ ५९४२० नेपदो क्षणं रिव रिख क्षणं' ५९६ २५ त्रिम निमि २८ खादाक्ष स्वादाक्षा मिचे दृष्ट दृष्ट- मिये १९९१५ रखे रेव ६.१२६ न्यात न्यस्त रोति ।। ६०२१७ सस सास ဇွန် संकारः संसारः अवे, १०५ २८ ឱខ្មៅ विध्य न्द्रयेवेन्द्र न्द्रस्येवेन्द्र ५८७ ३ 'चारेय्य विधिः।

·४ शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् शक्ति- फुटे पट्नो अशुद्धम् ६७४ १९ यनतम यनम दुपये दुपपये ६८० ११ धर्म धर्म शक्ति १० त्य त्यर्थ त्याय्यते त्याय्यते । ६८५२४ नामश নাময় ६८८२२ नियमो नियमो २३ २८ १ सममिति क्वचिन्नास्ति (१ अ० ६- २ (अ०६ 'पुटे पती अशुद्धम् शुद्धम् एर ६२० ८ न प्येक नायर यावजी यावजी ६२१ २३ यथा याथा ६२९ २९ लिट्वहर्शनाच- लिङ्गदर्शनाच ६३० १३ वाट ६३२ २१ णान्तप्रट णान्तरप्रद ६३४ १० मानाथि सानायि ६३६ १५ यनेत् यजेन तर्हि त ६४१२५ प्यन्ते ६४५२८ राम नी शडानी ६४६ २० भेदी मद्धि मेदमिद्धि ६४७ १५ प्रदर्श- ६४८ २३ क्षया अन क्षायामन म्पर्शाभि म्पतिमि कृत्यन्विनाव- कृतिकारकत्व याग. याग- सानारिय साना ग्य देवेति। देवेति । प्यने । .... प्रदर्श, दानी मि ६६३ २३ नत्र यम्योत ३(अ०४पा.१९०५) परिच्छि परिच्छि- ११ વાજે नान्ये ६९४ १३ चिम विरु ६९५ १४ दानीसि हाथ हाय সনা जनादि २१ યુવ यथैव ६९७ २१ क्रया ऋयार्थी ६९८१६ गुणं गुण पूर्व પૂર્વ થા न्यथा ३ त्रिय विष्य ६ सज्य प-माबाना पामावना मध्ये माये तन यम्येति वाक्या ६६५२. वाक्या " घाय वाय ७०० घ्यन्य रपेक्ष दयन्य रंपस रारम्प अपने ពីខ្ញុំ ७०७ १७२२८ अन । aur ·शुद्धिपत्रम् । सज्य २२ तय पेक्षा ना पक्त! अशुद्धम् शुद्धम् । पुरे पडतो अशुद्धम् शुद्ध प्रहश्व ग्रहश्व २३ थेय येय श्लोकपूर • ७०८२७ श्लोक सज्ज्य दाभि दामि सज्जय सज्न्ये ७१२१८ सज्ये वति वटि २ तथैवे १४ दम्य दस्य ឱq विध्यु ७१४ २७ गुणोः गुगो ७१३ २२ करणे करणे ७५५ ३ द्वौणममिदमि-- २३ कार्य कार्य द्वाणमिदममि ७११ २८ प्येवत्व प्येकत्वं, ७५९ १८ पेक्षाना परी परो। तया तयाः तेषा ७२० २ सवोर्थवं सर्वार्थत्वे तथा ७७१ २२ २८ वस्य कस्य संब सब समाधो मंबाधे ७२२२५ वत्वात वत्वात्तृ ममित्ये हृत्य ७७४ १३ ममित्ये हत्य न-नस्यात्ततस्तदप्यनेनैव प्रयाः २५. बाधे बाधे ७३१ १४ एकं एवं रुद्धय २० वाक्थ चाक्य व्यक्त कत्ययमि क्यमि लाथ टाघ ७७७१७ यत्रं यत्र ७३७ १२ सत्यम्। सत्यम्, रंथि रथि गम्या गम्मा ७७८२९ तद्भिन्ने ७३८२५ पन्यया प.यया વ २६ वार्सनी यु थानीय ७८० १ यि धीय वधे वृधे २ चैव लि वलि वचो चैपलि ७३९ २६ प्रयोगः प्रयोगः, ७८२१८ मिमा संस्कारावि वान ताना मिमे संस्कारा इ ७८६ २९ (इति-तृधित तस्याप्य तम्याप्यु काशकमन्त्रस्य भक्षमन्नैक देवन- देवना- वाक्यताधिकरणम् ॥१०॥ प्रयानः । व्यक्त वायचो इत्ये व इत्येव .......

·६ स्वार्थ म शुद्धिपत्रम् । पटे पदना अशुद्धम् शुद्धम् पुरे पती जशुद्धम् शुद्धम् ७८८२४ उहम्य उत्म्य ८३११४ पागमाविना प्राम्माविना ७९५ १९ म्या म्याड १७ देश चिरेण प्राप्तिर्म- मप्येमदृष्टयमेवति- देशश्चिरेण प्राधो म मप्यनदृष्टार्थमवेति ८३२१५ वर्ष २५ चेदित चोरिते शेषत्वनि शेपत्व नि ७९७ १४ र्थम्य म्य २५ पातित्वे पातित्वेन २७ वसेनन वत्पनेन पुरता पुरस्ता ७९९ ४ ऐद्राने एन्द्राग्न ८३४२० श्च या तरच या मिन्द्रण मिन्द्रण ज्ञान म ज्ञनस क्य्यते ग्यते नोटपा नोपपा ८०० पीत पीन पदम्यव पसम्यव ९ च्छन्दो छटो ५ मनोतानी-- मनोता, अनी यदु इत्यु ८०४२८ पर्य पर्या ८३९ १३ धारय धारयति नपी यी कुर्यादि कुर्यात्' इ सगुण सगुण ८४० समय समवाय पदि पौर्वापर्यावि- ८९२ ३ पूर्व ૧ पोपियति अग्नि अनी सत्तरे सत्तेर सामवटेयरापि- ८४११२ पुनरम्य पुनरत्र सामवेदयारवि ग दिना ८१३ २६ वयारेपी वेन्योरपी तस्य ८२१ २० निप्पन निप्पन निश्चित निश्चय. त्पविरावेऽप्र--- त्यविरोवेऽप्यप ख्यानवि म्याना वि विचि वनि सविने तय च कृते-नाते २४ शानो शक्नो ८५४ २२ गुगममिग्दति सिंगा- ܘܐܐ ४ ४ म्तेषाम- म्तेपा गुण. कम २८ . अ०७ ८२४ १ ·७ शुद्धिपत्रम् । व्यथैव किंच- घारणे ८८१२३ कपाले. - पुटे पत्ती अशुद्धम् सुखम् , पुटे पड्क्ती शुद्धम् शुरु संस्थाना संम्धान गुणमिन्दनिक्रिया! ८७३ २२ लामो वि मम्याभि लामाद्धि ८४५२५ मम्यामि किंच ८७४ १२ व्ययेव धारण ८ तम्माऽज्यो-तम्माज्यो मिति मिति माप्यत्य माप्यन्य २९ तावाल्ल ग-ताबालिग २८ সানি प्राप्ति (५० १९ सीद ८८३ ८ सौमापाणे ) सोमापाण वर्तव्य कर्तव्य एकादश एकादश कपाल: अह आह स्वर्ग स्वार्थ धार्कण किरणे सौमा सोमा न च नामांय्य सोमा २३ सांना सोमा ८५९२४ सोमा वन सीमा बाध तृष्णादि तृष्णादि- सौमा सोमा तोक्थ्यासंम्या--- २५ ਗੈਸ सोमा तोक्य्यादिमन्या योगे यागे मंबन्ध अ.पा. अ०३पा ममज्यत प्रमज्यत ८९३ २ मप्यति भविष्यति एव इति इनि দ্বিoথার্থ प्राण्यधि युक्तं चोदना- पुवर पुनर युक्तं चाचोदना २४ पर्ण पूर्ण ६ कुला यादि कुन्छायादि। ८९७ २५ प्रपक्त प्रपक्त अन्यत्तु तत्,- दाचं दय अन्यत्त्वेतन् । २९ શોઃ शब्दो वगा वानया तरमा तम्मा ९६७ १६ न्यु-कृप्यै-त्युत्कृप्यते $ दिति ने इति ने अ०प०-०३पा० • (७० १५ वाक्य भेदः- वाक्यमेदः र्थस्थ स्यात् । खात्' शनि शहोति वद्धि संबन्ध एव ܐ ܐ । मा बद्धि, - ·शुद्धिपत्रम् । व इसा འt 1 ७ पान विष्णु ७ पुटे पडतो अशुद्धम् सुद्धम् पुटे पहनी अशुद्धम् शुद्धम् युद्धि ९२२१ मृत चूत ९०७ १३ साहक्षा धभ्य- २३ काण पण रोबो- ९०८२८ रमने म्मृत ना ९२४ ननु पार्ण पूर्ण ९२५ १८ प्वपिः प्वपि १५ याम घाम तरमका समा ९२७ २१ प्यत्ये प्यत्वेन पार्ण પૂર્ણ २५ न्यतेऽमि न्यतोऽमि ६ पर्ण पूर्ण ९२८ ९ ना र्गमा पार्ण ९२९१० नितमि विभिः १७ तरप्य नोग्य ९३१ ३ प्रत्यक्षम् । १९ पोर्ण पूर्ण विष्णु ९११२३ मत्यत्य सत्यम्या तिडा নি पौर्ण पूर्ण तिन तिह ९१२ गयं राय विप रू विषयरू पार्ण २८ सारूया सारूप्या पोर्ण १५ पपत्ती पार्ण पूर्ण शेष शेष प्युन प्युत्त स्वामि ९१४ ३ दशनि दशत्तेति समस्या ९१६२८ रखमा म्वमा २४ निपेभ्य निषेय .प्रथम नावट प्रथम ९४१ १ वापूर वत्पुरु तरम ९४४ ११ तेति ९१७ व्यापर व्यापार ९४५ १३ १० धातु पुरा पवर्म दोष दोष कुनः घातृम्य चातुभ्या ए हित हित- कम तम्मा २३ वदो १ प्रसची स्वसाम समाख्या तेति। धातु १४ पुरस प्यन्ता . षधर्म कुता एषा काम पदो तम्म ·रहलो अदम् तस्कर्त जामि रबरयो नाम शेपात् वर्य चर्य: प्राप्ता वमिति। भवित गम्यते २२ वमिन शेपत्वा शेपत्ता द्वाप्सा मवेञ्च विधि ९८१ १२ दोपा मान्येने ९८३ २ शुद्धिपत्रम् । सुद्धम् पुटे पत्तों अशुद्धम् सुद्धन् ९१८२६ मृत्या ९६९ २१ त्युमो त्युभो सागम्यो २३ तक इत्यु २१ शेषात् . ९७२ १७ स्वाभि স্বাম २५ तदने तळे मप्तबु २७ मवित ९७४ १० गयन्ते हविष हर्विषः दस्य व्यव द्वासा पी युणाऽपि पूर्वा माचार माचार हवी ९८२ १ दोषसं धुम युग दोपस्य ६ दोपा रत्रम ९८४२७ रकम वात्पुरु निर्वा माप्य भाव्य ९८६२६ निर्धा पूर्ण गृहुती पूर्ण गृहाती व्यापारा एव। श्रु एवाच ९९० २९ इत्यादि वि-इत्यादिवि पकार फ्रीत्व क्रीवा ९८९ १५ धृय दिवेति दिनेति ९९० पगमा २२ दृष्टी प २९ स्त्य चतुर्नु स्तुय व्यापारी: व्यापारो ९९२ ६ संबद्धं, ) संगद, चतुर. ९९५१. शवनेति शनीति प्रति प्रति, वचनात् । विरुध्यते न विरध्यते ९९३१८ छोक खोक २६ पर्यवर स्तस्य परि-लत्यपरि विधात. विपास ९९४ ११ ९९७ १ गुणाप त्विष्ट ९५८४ दोप मान्यने दोपस्य वास्तु २८ ९५९२१ व्यापार पंकार धूप परामा દાઈ चतुर्व पेत् । ३ पेत, ९९४१७ ९९५२१ वत्तं नहोतांति रणा घा সামান্য ·कार्या सुबनी सुदिपत्रम् । पुटे पदतो अशुद्धम् शुद्धम पुटे पत्तो अशुद्धम् शुद्धम् काया मिर निर ९९५ १५ म्वन्धो सबन्धो खगो स्वगो करय वस्या १०३४ २२ ចុះ गामिन. ८. रणत रणः १०४२ ११ पूवश्य पूर्वैश्च सद्भ सद्र २८ सवनीय २२ संरकार संम्बार १०४४ ९ मन्यु मवधु ६यन पशू पशू ९९८ वचस्या वचनस्पा । १०४७ १४ मुत्त १८ माप्त्यापेक्ष-माप्त्यपेक्ष वल्प्ये फ्प्ये २० होम | १०४९ २० नान्त- नानन्त-- आदना अदना। प्रातस प्रातःस १००० ३ समाच समच १०५० २० दोमेड મેવાડ मक्षनि १०५३ २९ नेत मक्ष नि नेत ។ संपा। त्रिम निर्य रिक्त विम नित्य किन ऋत यो གཙq་ वध्या न चान्याद-न चान्यद। १०५६ १६ १०.३२० त्यण म त्य । १०१७ ९ सप्तत्र ससुब १००२ यंदा यहा। १.५८९७ यथा चम तरमा १. १००८३३ पठितवावयवादि २६ -पठितवाक्यवदि। १०६२ ५ च्छन्त १०१२ २० नेतिः नेति २२ १.१३ ६ मयाऽधर्म मयाऽर्धम् १०६४ विमक्ष बिमक्ष १.१७१७ मक्ष १०६५ ५ ययाचम १०६.१ यते सर्वस्या वथ्या रत " स्तोत्र द्धिव मम्यु मिते संस- एवं स्तोत्र सिद्धव मम्यु भिति सस्था २०१९ १९ वालम्बने वावलम्बन वेतन वेतन मध्ये कध्ये ·प्टोम १११० १९ स्वामि ७ ११ शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् पुटे पडतो अशुद्धम् शुद्धम् । पुटे पक्ती अशुद्धम् क्स भारा १९०५ ९ १०६७ १३ मारा मम्य गम्य ११०९ २३ ॥ २३॥॥ २२ ॥ योग इ योग. रखम स्वा ख्यात रुयात १०६९२४ तयत तयव भेतान् ११११ मेना १०७०२७ स्वामि १११५ १५ स्यु. तपास तपास उच्यते १५१६ २० उयत्ते २०७१ १०७७ १९ वर्नु कर्तृ ११२० कि ते, त्सर्याय प्रया ब्रूया यवस तो- १०८६ २६ हिय १०९०२८ हिय ३(१०-४ (अ० ११२७ ३२ १०९२ १६ उत्पत्तौ त-उत्पत्ती तु ११२८ १४ पे , णाम વા म्वामि ११२९ १९ ध्ययो १०९४२३ ध्वयोर्य लेने १०९५ १९ स्तोतुंम मनातुम पितापू विकृनाव १०९८ २६ वर्थ ११३३ २० मतत् पेश्य मंत्र पेय-- २८ १०९९ २४ समे पशु रो काले कपालो ११३५ तिप तव तत्रय ११.० १९ मृति मृति ११३८ २६ हण ग्रहण २१.११४ ऋतित्व मासिकत्व , ११३९ २४ सवार्थ १९२१ २३ १९२५ र्यवस दर्तन d मेतत् मंत्रा। ११३४ २४ पशपुरो ४ .

·अत्यनिरुक्ति शुद्धिपत्रमें । शुद्धम्। " " कृतत्व " " ठे पडतो अशुद्धम् पृष्ठे पडतो अशुद्धम त्वावच्छेदकदर्श ११५७ २ राङ्गेक - त्वाद्दर्श स्यैवौदे र पचि, नाहि-पत्ति । न हि ११६० ३ च्छेद २६ कर्तुश्च, कर्तृश्च कर्तृत्वेन कर्तृत्वेन, १९६५ २० मान १११११४ वृतत्व कर्तृत्वा २८ दिरूप २८ दिरूप देशप मत्रा देशम ९ १९७० १५ कृत्यान्व तत्वम् तत्वम् धारणे १९४० १९ काइद काड्स ११७२ ७ सरया ११४८ १४४८ ११४८ ११७६ २८ वाह ११४९ १४४९ १९४२ ११७७ २० ज्याव: त्वम्ये- त्वम्यो ११७८ १४ मस्ति दिश्य द्देश्य ११७९ २५ दध्न १९ तदन्त तदनन्त १९८० ३१ णां दो ११५. १४५० घटक कारक कारक ११८८२१ प्रकृन १(म०८ १(अ०७ ११८९ १ वर्द १४५१ होत १४५२ ११५२ मन्यम " ११५१ इत्यङ्गन्त्वनिरुक्तिशुद्धिपत्रम् । - ·० .... ४ ८ ७ .... २ ३ . ९ . ४] ८९ काव्यप्रकाशा-संकेतारुयटीकासमेतः । ९० शाङ्सायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्तर्गतबाप्कलशाखीयम् । ९१ गौतममणीतन्यायसूत्राणि-माप्यवृत्तिम्यां समेतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजमाध्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः- श्रीया मनशास्त्रिकृतः प्रथमो मागः। ९४ संस्कारपद्धतिः--अम्यंकरोपाहमाम्काशान्निविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्--महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभा-कृष्णदेवनविरचितः । ९७ मीमांमादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशावरमाध्योपेतं भागद्वयात्मकम्। ११ ९८ धर्मतत्वनिर्णयः-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिपणीतः । ९९ भास्करीयवीजगणितम्-नवाराटीकासहितम् । श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागात्मकम् । सिद्धान्तदर्शनम् --महर्पिवेदव्यासप्रणीत निरञ्जनमाप्ययुतम् । .... आधानपद्धनिः--श्रीवामनशानिमिः कृता । पश्वालम्भमीमांसा--श्रीवामनशास्त्रिविरचिता । १० शिवभारतम्-कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । विषयानुसारेण ग्रन्थानां सूचीपत्रम् । विषयः ग्रन्थाङ्काः २ अरंशरः ६६, ८९.११ श्रुतिः १-३, ३२, ३६,-३८, ८ धर्मशास्त्रम् ५५, ५७, ५८, ४२, ६५, ८८, ९०. ६०, ६१, ७८, ६ वैद्यकम् ४, १९, २६, २७. . .... २० . १ ४ .... - .... . ... .... १ विपयः ग्रन्थाङ्काः ९ पुराणम् १८, २५, २८, ४१, २ व्याकरणम् ४३, ७२, ४९, ५२, ५४, ६६ श्रौतम् ५३,७४, ८१,८७,९३, पद्मपुराणम् । आघानपद्धतिः। ३८ वेदान्तः ५-१७, २०, २१, २३, १३ संकीर्णम् २२, २४, ३६, १७, २९, ३०, ३१,३३, ५६, १९. ८५,९१, ४४,४५, ५०,५१, ९५-९७, पचालंपमी ६२, ६३, ६४,६७, शिवमारतम् । ७१, ७७,७९, ८०, ५ स्मार्तयाज्ञिकम् ३९, (२, ८३, ८४,९२, सिद्धान्तदर्शनम् । ३ स्मृति.