·ફુલકાઈ
અલપ્રકાશન સમુરાર ગ્ર-ચળ : -
મહામહોપાધ્યાય ન્યાય વિશારદ ભગવાન
યશવિજયજી મહારાજા
પ્રણાગ્રન્ટ
ઉપદેશ રહસ્ય
મુનિ -: : કિ

·પ્રકાશક
કમલ પ્રકાશન
બકુલ
સ જીવની પાસે
અમદાવાદ-૭
સમ્પાદક પરિચય
સિદ્ધાન્ત મહોદધિ, રાચારિત્ર ચૂડા-
મuિ, ગચ્છાધિપતિ આ
શ્રીમદ વિજ્યપ્રેમસૂરીશ્વરજી મહારાજ
મહેબશ્રીના વિનેય મુનિવર્ય શ્રીમદ્
ચન્દ્રશેખરવિજયજી
ભગવ ત
પ્રથમવૃત્તિ • નકલ પ૦૦
વિ ગ ૨૦૨૩ પપણુ પ્રથમદિન
મુદ્રક
“ક્તલાલ અંદ ગાધી,
નયન પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ
ચિપ્પલ નેગ, ટકવાવાડી
"1" 1 :- મીટ
નાત્ર પારેખ પત્ર
' માટે
- -
અમવાર

·હળવદ નિવાસી શ્રાદ્ધવર્ય શેઠશ્રી ગુલાબચંદ ગફારભાઈએ આ ગ્રન્થના પ્રકાશનમાં રૂપિયા પ૦૦૧નું દાન કરીને અપૂર્વ મૃતભક્તિ કરી છે તે બદલ અમે તેમને અ ત કરણથી આભાર માનીએ છીએ અને નયન પ્રિન્ટરીના માલિક શ્રાદ્ધવર્ય પંડિત મફતલાલ ઝવેરચદગાધીએ એક જ માસના સમયમા ૨૩ ફમનુ આ ગ્રન્થરત્ન અમને તૈયાર કરી આપીને જે અસાધારણુ આશ્ચર્ય રાક્યું છે તે બદલ અમે અત કરતથી તેમનું અભિવાદન કરીએ છીએ કમલ પ્રકાશન પબિલકટનું -દરટી મ ડળ- મે પ્રકા, ·આભાર પ્રદર્શન = = ૦ ૦૦૦૦૦૦૦૦૦- હળવદ નિવારી શ્રદ્ધવર્ય શેઠશ્રી ગુલાબ ગરલાઈને આ પ્રશ્વના પ્રકાશનમાં રૂપિયા ૫૦૦૧નું દાન કરીને અપૂર્વ ઉતભક્તિ કરી છે તે બદઃ અમે તેમને અંત કરણથી આભાર માનીએ છીએ અને . નયન પ્રિન્ટરીના માલિક હુઈ પડિત મતલાલ ઝવેરચંદ ગાધીએ એકજામના સમમાં ૨૩ મનુ આ ગ્રન્થરત્ન અમને તૈયાર કરી આપીને જે અસાધારણ આશ્ચર્ય સર્યું છે તે બદલ અમે અંત કરણથી તેમનું અભિવાદન કરીએ છીએ. કમલ પ્રકાશન પબ્લિક ટ્રસ્ટનું -દરી મડળ- હ

·પ્રકાશકીય ?
જ્ઞાન અને એચ સમ્યજ્ઞાન
સમ્યજ્ઞાન વિના આત્માનું જ્ઞાન કથાથી આ ભવી શકે? અમ્ય
જ્ઞાનથી તે આત્માને લાધે છે પારદર્શી એ જ્યદષ્ટિ. એ સંયષ્ટિ
આત્માને દેરી જાય છે ચરમ વિકાસના અનુત્તર શિખર પર.
આજના યુગમાં સામાન્ય જ્ઞાનનું પણ કેટલું વિશાળ મહત્વ
છે એ ભાગ્યેજ કેઈનાથી અજાણ્યું હશે જે સામાન્ય વ્યવહાર જ્ઞાનનુ
પણ આટલું મહત્વ હોય તે સમ્યગાન કેટલું મહત્વપૂર્ણ છે એનું
વિવેચન કરવાની જરૂર છે ખરી? સમ્યજ્ઞાન સ્વરૂપ જિનાગમને
રસાસ્વાદ કરતા કરતા ભગવાન હરિભદ્રસૂરિજીના અન્ત કરણમાં એવો
રસધ સધાયે કે એ અનન્ય વિભૂતિના મુખમાથી પણ આ ઉદ્ગાર
સરી પડ્યા, “ભગવાન જિનનું સભ્ય જ્ઞાન ન હોત તે આ પાચમા
આરામાં એના વિના અનાથ બની જતા અમારા જેવાના શા હાલ
થાત?”
આ છે સમ્યજ્ઞાનનુ અપરિમેય મહત્વ
આપણે ભાગ્યશાળી છીએ કે આ સમ્મસ્થત પૂર્વના મહાપુરુષની
કૃપાએ આપણા સુધી પહોંચ્યું છે અને સાથે અભાગી પણ છીએ
કે આપણા વારામાં જ એ વિશેષતા નષ્ટ થવા બેઠું છે. આપણી એ
અગેની સરિયામ ઉપેક્ષાને કારણે
પૂર્વના મહાપુરુષોએ આપેલ સમ્મસ્થત આ અણમેલ વારસો
ભાવી પેઢીઓ સુધી પહોચાડવાની આપણી ફરજ ખરી કે નહિ? આપણું
પવિત્ર કર્તવ્ય ખરું કે નહિ? આપણી નૈતિક જવાબદારી ખરી કે નહિ?
આ મગળ વાર આપણું ભાવી પેઢી સુધી પહોચાડવાની
વ્યવસ્થા ન કરીએ અને એ રીતે વિશ્વમાત્રનું કલ્યાણ સાધવા માટે
સમર્થ એવા મગળ હ્યુતનું રક્ષણ ન કરીએ તે ભાવી પેઢી આપણને
ધર્મદ્રોહી અને શ્રદ્રોહી તરીકે ઓળખાવે તે નવાઈ નહિ.
|

·આથી જ કમલ પ્રકાશન આપની સમક્ષ એવી જના રજૂ કરે છે કે જેનાથી નાનદ્રવ્યને અને સભ્યતને થતા વિનાશ સત્વર ખાળી શકાય આપના હૃદયમાં આ વાત જચી જતી હોય તે આજે જ, રે આ પળે જ આપ જે કાઈ બની શકે તે અવશ્ય કરજે આપને વિનતી છે કે આપના ધ્યાનમાં પુનર્મુદ્રણ કરાવવા જેવા અલભ્ય કે દુર્લભ્ય ગ્રન્થની સ્મૃતિ હોય તો અમને શકય વિગત સાથે અવશ્ય જણાવશે એ સાથે આપના આ સમુદ્વાર કાર્યમાં જે કાંઈ સૂચન કરવા જેવું લાગે તે અવશ્ય કરશે જેથી આપણું આ કાર્ય ક્ષતિરહિત બનીને સર્વા ગસુ દર બને આ વિરાટ કાર્ય પાર પાડવા માટે અમને પૂ મુનિરાજશ્રી ચન્દ્રશેખરવિજયજીનું સતત માર્ગદર્શન અને સક્રિય સહકાર મળી રહે છે એ મા અહેભાગ્ય છે પૂ. મુનિશ્રીની રાહબરી નીચે આ ભગીરથ કાર્ય પાર પાડવાની અમારી મહેરછા એમણે અમારી પ્રાર્થના સ્વીકારીને અમને યથાશક્ય લાભ આપવાનું કબૂલી અમને ખૂબ ઉપકૃત કર્યા છે પરંતુ એ સાથે એમણે આર્થિક આયોજનથી પિતાની જાતને સર્વથા દર રાખવાનુ અમને મહત્વપૂર્ણ સૂચન કર્યું છે જે અમે સહર્ષ સ્વીકાર્યું છે અને તે એમના જ્ઞાનને લાભ મળે અને બીજી બાજુ ભાગ્યશાળી શ્રીમતે દાનને પ્રવાહ રેલાવે તો પછી આ કૃતસમુદ્ધારના ભવ્ય રથમાં ગતિ આવતા કેટલી વાર? અને એમાં વેગ આવતાય શી વાર? અમને વિશ્વાસ છે કે શ્રુતસમુદ્ધારના આ કાર્યનું મહત્વ સમજીને વ્યક્તિ અને સ ઇ વ્યક્તિગત અને સ ઘગત દ્રવ્યને અમને સહકાર આપશે, અને સભ્યશ્કતના વારસાના રક્ષણ માટેની પિતાની કર્તવ્યનિષ્ઠા બજાવીને પુણ્યના ભાગી બનશે પ્રસ્તુત શ્રુતસમુદ્ધારનું કાર્ય વ્યવસ્થિત રીતે સાકાર અને અને તેને સર્વત આવકાર મળે, બહુ યથાશક્તિ લાભ ઉઠાવીને પિતાની જાતને કૃતકૃત્ય બનાવી શકે એ મ ગળ હેતુથી નીચે પ્રમાણેની એક યેજના અમે પ્રસ્તુત કરીએ છીએ

·૯
પ્રથમવર્ગ:- રૂ ૧૧૦૦૧ કે તેથી વધુ દાન કરનાર વ્યક્તિ
કે સંઘને પ્રસ્તુત ગ્રન્થમાળા તરફથી કૃતસમુદ્ધારક તરીકે સન્માનિત
ગણવામાં આવશે.
રૂા. પ૦૦૧કે તેથી વધુ દાન કરનારને શ્રુતરક્ષક તરીકે સન્માનિત
ગણવામાં આવશે.
દ્વિતીયવર્ગ – રૂ. ૨૫૦૧, કે તેથી વધુ દાન કરનારને ગ્રન્થમાળા
તરફથી યુતભક્ત તરીકે સન્માનિત ગણવામાં આવશે
તૃતીયવર્ગ રૂ. ૧૦૦૧, કે તેથી વધુ દાન કરનારને થતા-
નુરાગી તરીકે સન્માનિત ગણવામાં આવશે,
૫૦૧ કે તેથી વધુ દાન કરનારને શ્રુતસભ્ય તરીકે સન્માનિત
ગણવામાં આવશે.
નિયમાવલિ.
કમલપ્રકાશન શ્રુતસમુદ્વારકગ્રન્થમાળા તરફથી પ્રકાશિત
થતા પ્રત્યેક ગ્રન્થની
૧. દસ ટકા પ્રતિઓ કમલપ્રકાશન પિતાના હસ્તક રાખશે અને
તેને યોગ્ય ઉપયોગ કરશે.
૨. પાચ પ્રતિ કમલપ્રકાશન સુરક્ષિત કૃતનિધિ ખાતે રાખવામાં
આવશે
ર
ઓછામાં ઓછી એક પ્રતિ અમારી સૂચિમા નોધાવાએલા
રેક જ્ઞાનભંડારમા વિના મૂલ્ય આપવામા આવશે
એક પ્રતિ ઉક્ત પ્રથમવર્ગના સઘ કે વ્યક્તિને વિના મૂલ્ય
અપાશે
દસ પ્રકાશન સુધીના દરેક ગ્રન્થની એક પ્રતિ બીજા વર્ગને
સઘ કે વ્યક્તિને વિના મૂલ્ય અપાશે તથા તે પછીના પ્રકાશને
નોધાવ્યા હશે તે ૨૫ ટકા વળતથ્થી આપવામા આવશે.
૫

·છે.
પ્રથમના પગ પ્રકાશનની એક એક પ્રતિ ત્રીજા વર્ગના નવ
વ્યક્તિને વિના મૂલ્ય. તથા પછીના પ્રકાશના
નોધાવ્યા હશે તે ૧૦ ટકા વળતી આપવામાં આવશે
૭ પ્રત્યેક પ્રતિમા મુનસમુદ્ધા. તથા શુભકન
તથા નાનુગગીની શુભનામાવલિ પ્રકાશિત કરવામા આવશે
નિધ
કમલપ્રકાશન માનું પબ્લિક ટૂટ કરવામાં આવ્યુ
જેથી દાનવીને બધાણુની ૧૫ B કલમ મુજબ કમુક્તિને
લાભ પ્રાપ્ત થઈ શકે
તે ક અદ્યતન શૈલિમાં પ્રગટ થતા ગુગની સાહિત્યની માહિતી
માટે સંસ્થા પાસેથી આવેદન પત્રો વગેરે આજે જ પિસ્ટથી
છે
મ ગો
એક્સિ:
બકુલ
સ જીવની પાસે
અમદાવાદ છે.
લિ
સુબોધચંદ્ર લાલભાઈ
કમલ પ્રકાશન ટ્રસ્ટીમંડળ
વતી -

·उ देशरहस्यम् तारसमयमारभ्यैव प्रवर्द्धमानधनधान्यादिविपुलविभवमनुविभाव्य प्रणिधाय, वर्द्धमानं वर्तमानतीर्थाधिपतित्वेनासम्नोपकारिण गर्भाव- प्रमुदिताभ्यां मातापितृभ्यां दत्तवर्द्धमानाभिधानं चरमतीर्थकरं, अनेन निर्विघ्नग्रन्थपरिसमाप्तये शिष्टाचारपरिपालनाय च मङ्गलमुप- एँ नमः॥ ऍकारकलितरूपां स्मृत्वा वाग्देवतां विबुधवन्याम् । निजमुपदेशरहस्यं विवृणोमि गभीरमर्थन ॥१॥ इह हि विपुलपुण्यप्राग्भारलभ्यमवाप्य मनुजत्वं, संसेव्य च गुरुकुलवासं परिज्ञाय च प्रवचनानुयोगं सम्यक् स्वपरहिता- र्थितया मार्गोपदेशाय प्रयतितव्यमित्ययमुपक्रमस्तत्रेयमाद्यगाथा- नमिऊण बद्धमाणं वुच्छं भविआण वोहणट्ठाए । सम्मं गुरूवइटुं उवएसरहस्समुक्टुिं ॥१॥ नमिऊणत्ति नत्वा तत्त्वतः खाभेदेनांतर्भूतध्यातृध्येयभावेन ·२ एवं मोऽयं प्रनिपान्पिादकभावसम्बन्योऽपि मामध्यान्यने । पुनः कीटामिन्या-उन्ष्टमागमेका िपगम्मिन्न मुमुक्षपादेय- वादितरग्रन्यानियिनं, अनेनापिणारी प्रत्यपादि। रिमर्थ- मित्याह-भव्याना नगदन्मानिनयामाननिदिकाना दुःपमाका- लंदापवगादननिम्त्मविया दम्योपविपरीर्णननप्रवचनाथांना नचजिनामुना. बोपनार्य मानिनातिपयोपाटयार्थपरिना- नार्थ, अनेन प्रयोजनमुक्तं. परमप्रयोजनम्य मातम्यागिपंऽपि सडुलितनवा विधार्थनन्यपरिन्दम्याग्य विशेषप्रयोजनन्यान् ॥१॥ प्रतिज्ञानमेवाह- लद्दण माणुसत्तं मुदुल्लहं बीयरागपप्णत्त । धम्मे पवट्टियध्वं निउणेहि सुत्तणीईए ॥२॥ लब्बा प्रकृनिननुरूपायन्वादिगणसमाजेनावाप्य, नुदुर्द- भमज्ञानप्रमादढोपप्रभवग्रनिपातन मुकिन्द्रियादिकायस्थिन्यव- मुण्ठितसंमारचक्रवान्टपरिभ्नमणान्तरिततया समयप्रसिद्धश्रोटक पागकादिष्टान्तरनिद्रामादपुनमन्पनिकम् , मनुजन्वं धर्मश्रवणा- दिसामग्र्युपहितं नरभवम् , वीतरागप्राप्ने सर्वभापित, धर्म तपश्चरणाद्यनुष्ठाने, प्रवर्तितव्यं यथाशक्त्युद्यमो विधेयो. निपुणधर्म- परीक्षादक्षैः, सूत्रनीत्या सूत्राज्ञानतिक्रमण, आज्ञाव्याकोपस्य महापायनिवन्धनत्वात् ॥ २॥ अयागमप्रमाणे बलवत्वाभिमानिनामेव भवता सूत्रनीत्य- वलम्बनाग्रहः स च न शोभन इत्यभिप्रायवान् परः गते- नणु विप्पडिसिद्धसु वयणेसुं कस्स होइ वीसासो। सो धम्मो कायवो जत्थ अहिसा परमरम्मा ॥३॥ नन्वित्याक्षेपे, विप्रतिपिद्धेषु सर्वदर्गनिनां परस्परमसम्मतेषु, .

·"रागाहा पाहा मोहाहा वाक्यमुच्यते द्यनृतम् । यम्य नु नेने दोपास्तस्पान्तकारणं किं म्यानु" ॥ नि । आमोक्तत्वं च महाजनपरिग्रहान्संवादिनातीयत्वाहा नगर- मिनि विपश्चितमन्यत्र ॥४॥ नन फिमिह कालविलम्बोचितप्रयामकारिणा स्त्राभ्यानेना- हिंसोपाने पिण्डविशुद्धयेपणादिना परिणामविशुद्ध या निम्नारो- पपनेन्नारन्मानपरिज्ञानम्य च बन्छन्दनयाऽप्युपपत्तेः किं गुरफुल- चानादिप्रयामेनेत्याग गह- ·" " शुद्धपरिणामोपपत्तिरित्यत आह । गलिते-ज्यपगते, नियमा- निश्चयतः, मिथ्यात्वकृते, विपर्यासेऽसद्ग्रहे । तथा च मिथ्या- वाभावान्न तेपां विपरीतवासनाहितः शेपतत्त्वविषयोऽपि विभ्रमः, तथा क्रियाव्यत्ययहेतुकपायविशेषाभावाच न तथाविधक्रियानुप- पत्तिः, निविडजडिमजनितानाभोगश्च नात्मगुणं दुपयितुमल संपायानध्यवसायापेक्षया विपर्यासदोपस्यैव वलीयस्त्वात् । तदाहुः- "न मिथ्यात्वसमः शत्रुर्न मिथ्यात्वसमं विपम् । मिथ्यात्वसमो रोगो न मिथ्यात्वसमं तमः ॥" इति न किञ्चिदुष्टम् ॥६॥ ननु मार्गानुसारित्वं स्वाभिप्रेतसामाचारीनिष्ठानामेव न त्वन्येपामित्याग्रहमात्रमित्यत आह । मंडुकचुण्णकप्पो किरिआजणिओ वओ किलेसाणं । तद्दठ्ठचुण्णकप्पो नाणकओ तं च आणाए ॥७॥ क्रियाजनितो वितथक्रियाभ्यासमात्रोत्पादितः, क्लेशानां दुःखानाम् , व्ययोऽपगमः, तथाविधसामग्रीलाभभाव्युत्पत्तिकत्वेन जीवबीजतया मण्डकचूर्णकल्पः पुनर्भविष्यत्तथापरिणाममेकाति- सूक्ष्मक्षोदतुल्यः । आज्ञावाह्यानां क्रियामात्रकालभाविभ्यां प्रवल- विपर्यासाभ्यां रागद्वेपाभ्यां पापानुवन्धिनः सातवेदनीयादेः कर्मणो बन्धे मिथ्यात्वमोहनीयस्यापि नियमतो बन्धाद्भवान्तरमाप्तौ तत्पुण्यविपाके समुदीर्णमिथ्यात्वमोहानां हिताहितकृत्येपु मृढता- मुपगतानां प्रागुपात्तकर्मस्थितिक्षये निःपारनरकपारावारमन्जनो- पपत्तेः । ज्ञानकृतश्च लेशानां व्ययस्तद्दग्धचूर्णकल्पः पावकप्लुष्टभक- चूर्णकल्पः, निर्वीजत्वात् , ज्ञानम्य निरनुबन्धाशुभप्रकृत्युपडित- पुण्यानुवन्धिपुण्यहेतुक्रियाकारिणः आनुपतिकमुसभागद्वारा निर- ·वयःणयहनुवान । नत्र ज्ञानमाया गुपारनन्त्र्यलक्षणग प्रायने. नया गवांदिविषयाविपर्यायनानकायवान् । दन्यं । यद्यपि मागांनुमारिणः न्युनता क्रियामात्रे स्वच्छन्दनया नानुकाः न्युः गिनु दानार्थिनया गन्पान्नन्त्र्यमंत्राश्रयेयुरिनि फलितम् ॥७॥ नवमात्र जानव्यवस्थिती न्यं पपा नहिना माम- पादिविनिनिया. यं वा यक्षपदो गढगणामपि ग्रेन्यहि- नाय प्रवनमानानां प्रमो कृप्यन न्यानदयाह- किग्यिावि खयमित्तं मोहकया हंदि होइ अग्णेनि । मम्मोहमच्छ्याए पममी परिणामओ मोहो ॥ ८॥ विवापि मामक्षपणादिया. अन्येपामानाबायानाम. मोहकता मृगतृपयायानुनकममा प्रनिन्धि प्रवल्मामलविपयांमधी- जानता. वेदमात्र फलानुनहिन्धमन्य । परलोकानुपायेऽपि पितया प्रवनमानाना बाबाना दोपमा पालोच्य बहुगुण- लिन्मपि गुन्बुलगाम पग्न्यिजना वछन्दयाना व मोहपार- गनपायान् । नदिदमुन्नम- "पायं अनिम्नगंटीनमा उ नह दुरपि बुवंता। वन्झवण(?) ते माह बाहरण विगयाट" इति। नया सम्मोहबच्छया गगढेपमोहमन्निपातलक्षणव्यावर- जुटेकावयालक्षणया हेनुभृत्या. प्रममा नागद्वेषमन्दतालक्षणः, परिणामन आयनिफलयोन्यतालक्षणान, मोहोरिन्दोएम्पः। . .. प्रायोनिनग्रन्थिनमान्नु तथा टुकरमपि कुर्वन्तः । बाह्यन्याग (5 ते सायत्रो ध्वांनाहरणेन विज्ञेया. ॥

·९ यथा हि वातपित्तश्लेष्मसंक्षोभजनितव्याघेहादनुत्तारेऽपि कुतोऽपि वेलावलादमुद्रेकावस्थायां मन्दतापि पुनरधिकसंक्षोभ- प्रयोजकतया तत्त्वतो दोषरूपैव, तथा निजत्वं निर्वीजत्वाभि- मुख्यं वा विना मोहपरिणत्यवस्थाविशेपकृता रागद्वेषमन्दतापि दोषरूपैय, तदाहुः- जो मंदरागदोसो परिणामो सुद्धयो तओ होइ । मोहम्मि य पवलम्मि ण मंदया हंदि एएसिं५ ॥ सम्मोहसच्छयाए जहाहिओ हंत दुक्खपरिणामो। आणावज्झसमाओ एयारिसओ उ विन्नेओत्ति६ ॥ इत्थं च परेपां क्रियाप्रशमयोर्मोहहेतुकत्वान्न ज्ञानकार्यत्व- मिति व्यवस्थितम् ॥८॥ अथ स्वच्छन्दचारिणां सर्वापि क्रिया कथं श्रममात्रं, गुरु- कुलवासादिपरित्यागक्रियाया भ्रमहेतुकत्वेऽपि शुद्धाहारग्रहणादि- क्रियाया अतथात्वात् , त्यक्तक्रियांशे च भगवद्वचनावहुमानेऽ- पीतरांशे तदयोगादबहुमतांशेऽपीतरेपामिव दृढतरविपर्यासायोगा- च्चैत्याशदचार- तेर्सि अवंकगामी परिणामो णस्थि तेण किरिआए। अन्नाणे बहुपडणं ववहारा णिच्छया णियमा ॥९॥ तेपामाशावाद्यानाम् , अवक्रगामी स्वरसत ऋजुमार्गाभिमुखः, परिणामः क्षयोपशमविशेपोपनतः, नास्ति । तेन क्रियायाः व्यवहाराद् व्यवहारनयमाश्रित्य, अज्ञाने बहुपतनं बहुषु स्थले ५ यो मन्दरागद्वेपः परिणाम शुजकस्ततो भवति । मोहे च प्रयले न मन्दता हन्दि (निश्चये) एनेपाम् ॥ ६ सम्मोदस्वच्छतया ययाधिको दन्त दुमपरिणाम. । आशारासमाय. एनारशास्तु विय इति ।।

·१० " गर्गापवादादिपर्यालोचनासम्भयेन विपर्यासोपपत्तेः, स्तोकस्य तु न भवत्यपि व्यवहारतम्नत्र पतनम् , आपातनः शुनगंवादात् , निश्चयतो निश्चयनयमाश्रित्य, नियमान्यर्वथैव तक्रियाया अनाने पतनम् , आपाततः श्रुतगंवादिन्या अपि नक्रियायाः अयांपगम- विशेपसहकार्यमावेन विशिष्ट्रनिर्जगं अन्यप्रत्यन्दत्यनाकिचिन्कर- त्वात् । इत्यं च, "अपरिच्छिभमुअणिसम्म केबलमभिनसुनचारिम्य । सब्बु जगेण वि कयं अन्नाणतये बहुं पट" || इत्याद्यागममनुमृत्य तेपु स्तोकज्ञानसम्भावनया न व्यामोहो विधेयो, मार्गानुसारित्वाभावे दोपरय मृदुमध्यादिभावेऽपि मार्गानु- सारिफलानुपपत्तेः ॥९॥ अथ कीदृशोऽवक्रगामी स्यादित्याह मग्गणुसारी सड्ढो पन्नवणिजो कियावरो चेव । गुणरागी जो सकं आरभइ अवंकगामी सो ॥१०॥ मार्गानुसारी निसर्गत्स्नत्यानुकूलप्रवृत्तिरपायहेतुलिष्टकर्म- विगमादुपशमात् , एप चाभिलपितावाप्तिं प्रत्यवन्ध्यकारणं कान्ता- रगतप्रतिनियतपुरप्राप्तियोग्यतायुक्तान्धस्येव, न चैवं श्रुतातिशया- नुपयोगप्रसङ्गः, विशिष्य तत्त्वप्रतिपत्नौ तदुपयोगात्, योग्यतामात्र- स्य च तत्त्वविपयौघसंज्ञानमात्रहेतुत्वात् , दृश्यते हि नीलादिधी- योग्यतामात्राचदतिशयाच्च नीलादिविषयकसामान्यविशेषधीविशेप इति । तथा श्राद्धस्तत्त्वं प्रति श्रद्धावान् स्वप्रत्यनीकले- शहासातिशयावाप्तव्यमहानिधानग्रहणविधानोपदेशश्रद्धालुनरवत् वि- ७ अपरिच्छिन्नश्रुतनिकषस्य (१) केवलमभिन्नसूत्रचारिण । सर्वोद्यमेनापि कृतं अज्ञानतपसि बहु पतति ॥

·११ हितानुष्ठानरुचिर्वा, अत एव हेतुद्वयात् प्रज्ञापनीयः कथञ्चिदना- भोगादन्यथाप्रवृत्तौ तथाविधगीतार्थेन सम्बोधयितुं शक्यत्वाचथा- विधकर्मक्षयोपशमादविद्यमानासदभिनिवेशः प्राप्तव्यमहानिधिग्रहणा- न्यथाप्रवृत्तसुकरसम्बोधननरवत् , तथाऽत एव हेतोः, क्रियापर- चारित्रमोहनीयकर्मक्षयोपशमजनितमुक्तिसाधनानुष्ठानकरणपरायणः, तथाविधनिधानग्रहणव्यापृतपुरुषवत् , चः समुच्चये, एवोऽवधारणे, तथा गुणरागी विशुद्धाध्यवसायतया खगतेषु परगतेषु वा गुणेषु ज्ञानादिषु रागः प्रमोदो यस्यास्त्यसौ मत्सरविरोधिपरि- पामवानित्यर्थः, इदं हि गुणलाभानुबन्धेऽवन्ध्यं बीजं प्रतिबन्ध- कस्य मत्सरस्यापगमाद, तथा यः शक्यं खकृतिसाध्यं गुरुबाल- ग्लानादिविषयवैयावृत्त्याउनुष्ठानमारभते, न त्वशक्यं अशक्यारम्भ- स्योत्तरकालमावश्यकपरिहाणिशरीरग्लान्यादिजनकत्वेनोचरोत्तरशु- भानुवन्धानुवृत्त्यनुपपत्तेः, आज्ञाशुदं प्रेक्षापूर्वकं स्वसाध्यानुष्ठान हि सुवर्णघटसदृशम् , तद्विपरीतं च मृन्मयघटसदृशं निरनुबन्ध- त्वात् , इति हि समयविदः शक्यमारभत इत्युक्त्या नाशक्यमार- भते, न च शक्ये प्रमाद्यतीत्यपि लभ्यते, सोऽवक्रगामी नान्यः क्रियामात्रपर इति, इत्थं च आज्ञापारतन्त्र्यं विना न शुद्धिरिति व्यवस्थितम् ॥१०॥ नन्वेवमेकाकिविहार उत्सीदेदेवेत्यत आह- एत्तोऽपनवणिजा असकमेगागिचारमिच्छंता। आणावज्झा णेया सुत्तं गीयत्थविसयं तु ॥११॥ इत आज्ञापारतन्त्र्यस्यैव चारित्राइत्वात् , अप्रज्ञापनीय गुरुकुलवासत्यागो नोचित इति दृढनिर्वन्धेनापि गीतार्थवाँधयित. मशक्याः, अशक्यं तथाविधज्ञानाभावेन स्वतन्त्रतयाऽलभ्य .

·१२ शुश्मि, भरिचारविनिम्म. अन्न: प्रार्थयमानाः. कलगनुिनय नोचितः समुदायगति विपर्यन्तर्गदृष्टान्तः- ऋणवान, आजागना नेयाः "न्यामा किलिम्पट नावि ग म नवं । मुंबग्दी व्यं वनित मुंदर होट। न्यादिवत्रना । न्मुन्दापगितामन्यापि तया दची दृष्टवान। नन्वं- " याभिजा गिनं महायं गुणादि वा गुणगे मनंग। कोरि ग विजपतो विज कामे प्रसन्न माणा" || इति त्रनिनिविशेष न्यन प्रह-वृदर्शिनं गीता- यभिच तन्य पुटालम्बनं विना पशविविहारानभ्यनुनानात् ।।१३।। व्यं गीतार्थविश्यमुक्तं सूत्रभ्यति समयति- पाच विवजयंती कामे नहा असज्जमाणा य। जागीयो अन्नाणी किं काहींचाइवयणाओ॥१२॥ उज्जपूत्र हि पापजनं कामामद्यापवादिककाश्ििवद्याऽ- पिशामिवियोगी. न वागीता भीमो भीमन इति न्यायदानार्यः पापं जगन् नया मजमाना भवति । "अन्नानी कि काही" इत्यादिवचनान् । उक्तं हि मृत्रे- ८ अन्वागमः ग्लियति यद्यनि करोचविद्वान व तपः । मुन्टरवा कृत बहुकमपि न मुनर भवति । ' न चालमयन् निणं सहायं गुनाविकं वा गुगवः समं वा । पोति पागनि विवजयन् चन् विहान काम वसजमानः ॥

·"पढम नाणं तओ दया एवं चिटइ सव्वसंजओ। अन्नाणी किं काही किंवा नाही छेयपावगं१० ॥ इति ग्रन्थेनागीतार्थस्य पापापरिज्ञानम्, न च तत्परिज्ञान- विरहे तस्य तद्वर्जनं सम्भवति, न च तदभावे कामानासङ्गोऽपि, व तत्त्वतो ज्ञाननिर्वर्तनीयत्वात् , अतो विशेषणान्यथानुपपत्त्यै- वा विशेषविषयत्वमावश्यकम् ॥१२॥ विपक्षे दोषमाह - अण्णह विरुज्झए किर गीअण्णविहारवजणप्पमुहं। गीअम्मि वि उचियमिणं तयण्णलाभंतरायम्मि ॥१३॥ अन्यथोक्तसूत्रस्य गीतार्थाविषयकत्वे, विरुद्धयतेऽसङ्गतार्थं भवति, किल, गीतान्यविहारो गीतार्थीनिश्रिताऽगीतार्थविहार- स्तद्वर्जनप्रमुखम् , तथाहि - "गीयत्थो य विहारो बीयो गीयत्थमीसितो भणिओ । इत्तो तइअविहारो नाणुन्नाओ जिणवरेहिं११५ ॥ इत्यादिना गीतार्थतन्निश्रातिरिक्तविहारो निषिद्धः, तथा "एगाणियस्स दोसा इत्थी साणे तहेव पडिणीए । भिक्खुविसोहि महन्वय तम्हा सविइज्जए गमणं१२" ॥ इत्यादिना एकाकिनः सतो भिक्षाटने स्त्रीकृतसंक्षोभे इच्छा- निच्छाकृताविशुद्धिः, सहायाभावाशङ्कितश्वादिपराभवः, एकाकिता- १० प्रथमं ज्ञान ततो दया एवं तिष्ठति सर्वस यत । अज्ञानी किं करिष्यति किं वा ज्ञास्यति छेदपापकम् ॥ ११ गीतार्थश्च विहारो द्वितीयो गीतार्थमिश्रितो भणित । इतस्तृतीयविहारो नानुज्ञातो जिनवरैः । १२ एकाकिनो दोषाः, स्त्री श्वा तथैव प्रत्यनीकः । भिक्षुविशुद्धिमहावतानि, तस्मात्सद्वितीयके गमनम् ॥

·पर्यालोचनकृतप्रत्यनीकाभिभवः, युगपद् गृहत्रयस्य भिक्षाग्रहणे एककस्योपयोगकरणेऽशक्तत्वाचदशुद्धिः, तत एव च प्राणातिपा- तविराधना, निमित्तप्रश्ने च निःशङ्कतया तद्भणने मृषावादः, विप्रकीर्णद्रव्यदर्शने जिघृक्षादिभावाददत्तादानम् , स्त्रीमुखनिरीक्षणा- दौ मैथुनम् , तत्र स्नेहात्परिग्रह इति दोषकदम्बकम् , यतस्त- स्मात्सद्वितीयस्यैव गमनमनुज्ञातम्, बहुकालभाविनि विहारे चैतद्विशेषत एव युज्यते । किञ्च "मुअ मे आउस्संतेणं भगवया एवमक्खायं १३" इत्याचारप्रथमसूत्रेपि श्रुतं मया वसता गुरुकुले भगवतैवमाख्यातमित्यर्थात्सर्वसमाचारस्यादौ निरूपितत्वेन गुरु- कुलवासस्यैव प्रकृष्टाज्ञारूपत्वं निश्चीयते। यदाह - "एसा य परा आणा, पयडा जं गुरुकुल न मोत्तव्वं । आयारपढममुत्ते, एतो चिय दंसिअ एय१४१ ।। इत्थ चाज्ञारुचित्वस्य गुरुकुलवासव्याप्यत्वं प्रतीयते, तदु- भयपरिणामयोहतुहेतुमद्भावात् , अत एव गुरुकुलवासाभावे आज्ञा- रुचित्वस्याप्यभावः तदाह "एयम्मि परिच्चत्ते, आणा खलु भगवओ परिच्चता । तीए अ परिचागे, दोलवि लोगाण चाउत्ति५५ ॥ "ता न चरणपरिणामे एयं असमंजसं इहं होइ । आसपणसिद्धिआणं जीवाणं तहा य भणिमिणं१६ ॥

·"नाणस्स होइ भागी थिरयरओ दसणे चरित्ते य । धन्ना आवकहाए गुरुकुलवासं ण मुंचंतित्ति१७ ॥ न चैवं गुरुकुलबासत्यागिनां स्वस्मिन्नाज्ञारुचित्वस्वसंवेद- नानुपपत्तिः, स्वाज्ञारुचौ भगवदाज्ञारुचित्वभ्रमात्तदुपपत्तेः । अपि च कुलवध्वादिज्ञातैरपि तत्र तत्र प्रवचने गुरुकुलवासात्याग एव दृढीक्रियते । तत्र निवसतामेव वाह्यानुष्ठानाभावेपि सदुपदेश- श्रवणादिजनितसंवेगस्य क्षमादिगुणप्रकर्पस्य सुविहितसहायतया ब्रह्मचर्यगुप्तिविशुद्धेर्गुरुवैयावृत्यादिजनितमहानिर्जरालाभस्य चसम्भ- वात् । अपि चाजातकल्पवतामगीतार्थानां जातकल्पवतां गीता- र्थानामपि ऋतुबद्धकाले पञ्चभ्यो वर्षासु च ग्लानत्वादिसम्भवात्स- सभ्यो न्यूनतयाऽसमाप्तानामुत्सर्गतस्तत्क्षेत्रगतशिष्यभक्तपानवस्त्रपा- त्रादिविषयागमप्रसिद्धाभाव्यनिषेध उक्तः । तदाह "जाओ अ अजाओ अ, दुविहो कप्पो अ होइ विण्णेओ । इकिको पुण दुविहो, समत्तकप्पो अ असमत्तो१८ ॥ "गीयत्थ जायकप्पो, अग्गीओ खलु भवे अजाओ अ । पणगसमत्तकप्पो तदणगो होइ असमत्तो९" ॥ उउवदे, वासासु य सत्तसमतो तदृणगो इयरो । असमत्ताजायाणं आहेण होइआहच्चंति (होइ आहव्वंति)२०"। २७ ज्ञानस्य भवति भागो, स्थिरतरको दर्शने चरित्रे च । धन्या यावत्कर्थ गुरुकुलवास न मुञ्चन्ति इति । १८ जातश्चाजातश्च द्विविधः कल्पश्च भवति विज्ञेयः। एकैकः पुनविविधः समाप्तकल्पश्चासमाप्तकल्पश्च ॥ १९ गीतार्थो जातकल्पः, अगीतार्थः खलु भवेदजातश्च । पञ्चकसमाप्तकल्प., तदूनको भवत्यसमाप्तः॥ २० ऋतुबद्वे, वर्षासु च सप्तसमाप्त तदूनक इतर । असमाप्ताजातानां ओघेन भवति आहत्य । (भवति आहवम् )२ ·"नाणस्स होइ मागी थिरयरओ दंसणे चरित्ते य । धन्ना आवकहाए गुरुकुलवासं ण मुंचंतित्ति१७१ ।। न चैव गुरुकुलबासत्यागिनां स्वस्मिन्नाज्ञारुचित्वस्वसंवेद- नानुपपत्तिः, स्वाज्ञारुचौ भगवदाज्ञारुचित्वभ्रमात्तदुपपत्तेः । अपि च कुलवध्यादिज्ञातैरपि तत्र तत्र प्रवचने गुरुकुलवासात्याग एव दृढीक्रियते । तत्र निवसतामेव वाह्यानुष्ठानाभावेपि सदुपदेश- श्रवणादिजनितसंवेगस्य क्षमादिगुणप्रकर्षस्य सुविहितसहायतया ब्रह्मचर्यगुग्मिविशुद्धगुरुवैयावृत्यादिजनितमहानिर्जरालाभस्य च सम्भ- वात् । अपि चाजातकल्पवतामगीतार्थानां जातकल्पवतां गीता- थानामपि ऋतुबद्धकाले पञ्चभ्यो वासु च ग्लानत्वादिसम्भवात्स- सभ्यो न्यूनतयाऽसमाप्तानामुत्सर्गतस्तत्क्षेत्रगतशिष्यभक्तपानवस्त्रपा- त्रादिविपयागमप्रसिद्धाभाव्यनिषेध उक्तः । तदाह "जाओ अ अजाओ अ, दुविहो कप्पो अहोइ विण्णेओ । इक्विको पुण दुविहो, समत्तकप्पो अ असमत्तो१८ ॥ "गीयत्थ जायकप्पो, अग्गीओ खलु भवे अजाओ अ । पणगसमत्तकप्पो तदृणगो होइ असमतो?" ॥ उउबद्धे, वासामु य सलसमतो तदूणगो इयरो । असमचाजायाणं आहेण होइआहच्चंति (होइ आहव्वंति)२०१।। १७ ज्ञानस्य भवति भागो, स्थिरतरको दर्शने चरित्रे च । धन्या यावत्कथं गुरुकुलवास न मुञ्चन्ति इति । १८ जातश्चाजातश्च द्विविधः कल्पश्च भवति विज्ञेयः। पकैकः पुनहिचिधः समाप्तकल्पश्चासमाप्तकल्पश्च ।। १९ गीतार्थो जातकल्पः, अगीतार्थः खलु भवेदजातश्च । पञ्चकसमाप्तकल्प , तदूनको भवत्यसमाप्तः॥ २० ऋतुबद्धे, वासु च सप्तसमाप्त तदूनक इतर । असमाप्ताजातानां ओपेन भवति आहत्य । (भवति आयम् ) इति॥

·पुरिसे देसाराहए पण्णत्ते२७॥ ॥ इति भागवतवचनादपरतन्त्रस्या- प्यनन्यगत्या चारित्रमुपेयमिति भावः ॥१६॥ समाधत्ते- भन्नइ दव्वाराहणमेयं सुत्तं पडुच्च दट्टव्वं । सो पुण दव्वपयत्थो दुविहो इह सुत्तणीईए ॥ १६ ॥ भण्यतेऽत्रोत्तरं दीयते । एतच्छीलवतो अश्रुतवतो देशा- राधकलप्रतिपादकं व्याख्याप्रज्ञप्तिसूत्रं, द्रव्याराधनां बाह्यतपश्च- रणाद्यनुष्ठानपालनाम् , प्रतीत्याश्रित्य, द्रष्टव्यं निर्णेयम्, समुदय- निष्पन्नस्य पारतन्त्र्यरूपस्योभयासाधारण्येपि बाह्यक्रियात्वस्योभय- साधारणत्वेन देशखानपायात्, न खल्ल गुडादावपि समुदयनि- पन्नद्रवत्वविशेषादिरूपाभावेऽप्युभयदशासाधारणविवेच्याविवेच्यभा- ववर्जितस्वादविशेषभावमात्रान्मदिरादिदेशत्वं व्याहन्यते । यदि च समुदायपृथग्भूते देशव्यवहारो नास्त्येवेत्यमिमानस्तदाऽस्तु त्रिपु मध्ये द्रव्यत एकपालनं पारिभाषिकमेव देशाराधकत्त्वम् । न चैवं श्रुतमात्रसम्पन्नेऽपि देशाराधकत्वप्रसङ्गः, तत्र प्राप्तदेशापालन- तदप्राप्तान्यतररूपदेशविराधकत्वस्यैव परिभाषणात् , स्वतन्त्रपरिभा- पाया अपर्यनुयोज्यत्वात् , तदाह भगवतीवृत्तिकारः-"देसवि- राहएत्ति" । देशं स्तोकमंशं ज्ञानदर्शनचारित्ररूपस्य मोक्षमार्गस्य तृतीयभागरूपं चारित्रं विराधयतीत्यर्थः प्राप्तस्य तस्यापालनाद- प्राप्तेर्वेति । न चैवं श्रुतवतो द्रव्यचारित्रप्राप्तौ सर्वाराधकत्वप्रसङ्ग २७ इत्थ च तत्र य स प्रथमः पुरुपजात. स पुरुषः शीलवान् अश्रुतवान् उपरत अविज्ञातधर्म एप गौतम ! मया पुरुप. देशाराधकः प्रशप्त ॥

·- तद्वतो भावचारित्रस्यैव प्रासः, श्रुतशब्देन तात्त्विकज्ञानदर्शनयोरेव ग्रहणात् । इदमपि व्यवहारनयमतेन, एतनये भग्नचारित्रस्यापि कस्यचित्पश्चात्तापादिलिङ्गकश्रुतपरिणामाभङ्गाभ्युपगमात् । निश्चय- नयमते तु चरणमङ्गे श्रुतभङ्गोऽप्यावश्यकः, श्रुतफलस्य विरमणा- देरभावे श्रुतस्य सत्वेऽप्यसत्कल्पत्वात् । तदिदमुक्तमागमे- "णिच्छयणयस्स चरणस्सुवघाए नाणदसणवहोवि । ववहारस्स उ चरणे हयम्मि भयणा उ सेसाणंति॥ भजनां पुनरोत्थं विवेचयन्ति वृद्धाः- "एवं च अमिणिवेसा चरणविघाए न नाणमाइआ तप्पडि- सिद्धा सेवणमोहा सद्दहणभावेहिं अणभिणिवेसाओ पुण विवज्जया होति तविघाए वि तकज्जुवलंभाओ पच्छायावाइभावेण२९ इति । न चात्र प्रस्तावादुभयोरेकरूपेणैव ग्रहणं युक्तं, अर्था- पत्त्या द्रव्यशीलस्यैव ग्रहणौचित्यादिति दिक् । द्रव्यपदार्थ विवे- चयितुमाह-स द्रव्याराधनाघटकः पुनः द्रव्यपदार्थः, द्विविधो द्विप्रकारः, इह जगति, सूत्रनीत्या, ज्ञातव्यः ॥१६॥ द्वैविध्यमेव दर्शयति- एगो अप्पाहन्ने अण्णो पुण होइ भावजोग्गत्ते । पढमो गंठिगयाणं बितिओ पुण बंधगाइणं ॥१७॥ एको द्रव्यपदार्थः, अप्राधान्ये मुख्यपदार्थाभावलक्षणे, २८ निश्चयनयस्य चरणस्योपघाते ज्ञानदर्शनवघोऽपि । व्यवहारस्य तु चरणे हते भजना तु शेषाणाम् इति ॥ २९ एव चाभिनिवेशात् विधाते न ज्ञानादयः तत्प्रतिषिद्धा सेवनामोहात् श्रद्धानभाव. अनभिनिवेशात्पुनर्विवयं का भवन्ति, तद्विघातेऽपि तत्कायो पलम्भात्पश्चात्तापादिभावेन ॥

·. २१ वर्त्तते, अप्राधान्यमात्रस्यापेक्षिकत्वेनाव्यवस्थितत्वात् , यथा आ- चार्यलक्षणाभावक्त्तयाऽङ्गारमर्दको द्रव्याचार्य इति व्यपदिश्यते । तदाह- "अप्पाहन्ने वि इहं कत्थइ दिहो उ दव्वसहोत्ति । अंगारमदगो जह दव्वायरिओ सयाऽभवोत्ति"३० ॥ अन्यः पुनर्भवति, भावयोग्यत्वे फलजननयोग्यत्वे, यथा मृत्पिण्डो घटजननयोग्यः सन् द्रव्यघट इति व्यपदिश्यते, सु- श्रावकश्च साधुगुणप्रतिपतियोग्यो द्रव्यसाधुरिति, साधुश्च देयभा- वप्रतिपत्तियोग्यो द्रव्यदेव इति । तदाह- "मिउपिंडो दवघडो सुसावगो तह य दध्वसाहुत्ति । साहू अ दव्वदेवो एमाइ सुए जओ भणियं३१॥ ॥ इति । एतच योग्यत्वमेकभविकवद्धायुष्काभिमुखनामगोत्रलक्षणं नयभेदतो विचित्रं द्रष्टव्यं । तथाहि नैगमसंग्रहव्यवहारा एव त्रिविधं योग्यत्वमिच्छन्ति, स्थूलदृष्टित्वात् , दृश्यते हि स्थूलदृशां कारणे कार्योपचारं कृत्वा इत्यं व्यपदेशप्रवृत्तिः, यया राज्याईकुमारे राजशब्दस्य घृतप्रक्षेपयोग्ये च घटे घृतघटशब्दस्येति । ऋजुसूत्रस्तु द्विविधमेवेच्छति वद्धायुष्कमभिमुखनामगोत्रं च, पूर्वनयेभ्यो विशुद्धत्वादाद्यस्यातिव्यवहितत्वेनातिप्रसक्तत्वात् । शव्दादयस्तु त्रयो विशुद्धतरत्वाद् द्वितीयमप्यतिव्यवहितं न मन्यन्ते, अतिप्रसङ्गभ- यादेकमेव चरम- ३० अप्राधान्येऽपीह कुत्रचिदृष्टस्तु द्रव्यशब्द इति । अगारमर्दको यथा द्रव्याचार्य. सदाऽभव्य इति ॥ ३१ मृत्पिण्डो द्रव्यघटः सुश्रावकस्तथा च द्रव्यसाधुरिति साधुश्च द्रव्यदेव एवमादि श्रुते यतो भणितम् ॥ .

·भेदमिच्छन्तीति । तदिदमुक्तमुपदेशपदे- "अन्नो पुण जोगत्ते चित्ते णयभेदओ मुणेअब्बोत्ति३॥ द्वयोर्द्रव्यविराधनयोः स्वामिविभागमुपदर्शयति । प्रथमोऽ- प्राधान्यवृत्तिः द्रव्यपदार्थः, ग्रन्थिरिख ग्रन्थिर्धनरागद्वेषपरिणामः, तदाह भाष्यकार:- "गंठित्ति सुदुब्भेओ कक्खडघणरूढगूढगंठिव्य । जीवस्स कम्मजणिओ धणरागदोसपरिणामोत्ति३३" ॥ तं गताः तं प्राप्तास्तेषाम् , अतिव्यवहितकालयत्तित्वेन तेषां भावाराधनजननोचितपर्यायरूपयोग्यताया अभावात् , द्वितीयो यो- ग्यत्ववृत्तिव्यपदार्थः, पुनरपुनर्वन्धकादीनाम् , तेषामासम्नसिद्धिक- त्वेन भावाशाजननपरिणतिरूपयोग्यताया अव्याहतत्वात् ॥१७॥ अथ के ते ग्रन्थिगताः, कथं च तेषां द्रव्याराधनसम्भव इत्याह- गठिगया सइवंधग मग्गाभिमुहा य मग्गपडिआ य । तह अभविआ य तेसिं पूआदथ्थेण दव्वाणा ॥१०॥ ग्रन्थिगताश्चात्रेमेऽधिकृताः, अपुनर्बन्धकस्य पृथग्निर्दिष्टत्वेन गोवलीवर्दन्यायेन तदतिरिक्तत्वलाभात् , सकृद्वन्धका ये नाम यथाप्रवृत्तकरणेन ग्रन्थिप्रदेशमागता अप्यभिन्नग्रन्थयः सकृदेवोत्कृ- ष्टां सागरोपमकोटाकोटीसप्ततिलक्षणां स्थिति भ्रश्यन्ति, मार्गा- भिमुखाश्च क्षयोपशमविशेषमार्गरूपनगरनिकटस्थाः, मार्गपतिताश्चा- व्यवधानतो वहिर्भूताः, तथेति समुच्चये, चः पुनरर्थे, अभव्याः ३२ अन्य पुनर्योग्यत्वे चित्रे नयभेदतो ज्ञातव्य इति ॥ ३३ प्रन्थिरिति सुदुमे दः कर्कशघनरूढगुप्तप्रन्थिवत् । जीवस्य कर्मजनितो धनरागद्वेषपरिणाम इति । " ·૨૨ - कदापि मुक्तिगमनायोग्याः, तेषां पूजाद्यर्थ तीर्थङ्करादिपूजादर्शना- चत्याप्त्यावर्थम्, द्रव्याज्ञा द्रव्यचारित्रग्रहणरूपा, भवति । तथा चोक्तं परमपूज्यैः- "तिथ्थंकराइपूचं दर्दूणण्णेण वावि कजेण । मुअसामाइअलाभो होज अभव्वस्स गंठिम्मित्ति३४॥१८॥ द्रव्याज्ञाया लिङ्गान्याह- लिंगाइं होति तीसे ण तदथ्यालोअणं न गुणरागो नापत्तपुवहरिसो विहिभंगे णो भवभयं च ॥१९॥ लिङ्गानि व्याप्यानि, भवन्ति तस्या द्रव्याज्ञायाः, न तद- र्थालोचनम् आज्ञाविधायकसामायिकादिसूत्रार्थपर्यालोचनाभावः, तथा, न नैव, गुणरागः सामायिकाद्युपदेशके भगवति सामायिका- दिसूत्रेसामायिकाद्यर्थे च यथास्थितपरमहितोपदेशकत्वान्यसमयवि- लक्षणसुनिश्चितप्रामाण्यकत्वापवर्गकफलकत्वादिगुणबहुमानलक्षण : तथा, न अप्राप्तपूर्वहर्षः विस्मयानापूर्वप्राप्तविलक्षणप्रमोदः, न खल्व- नादिभवे पर्यटता मया कदापीदं दरिद्रेण महानिधानमिव पार- मेश्वरमनुष्ठान प्राप्तम् , इदानीं च तदुपलम्भात् कृतार्थोऽस्मीत्यादि- प्रशंसाधभिव्यङ्गः, तथा, विधिभङ्गे प्रमादतो विधिपरित्यागे, न, भवभयं च संसारत्रासश्चेति ॥१९॥ तदर्थानालोचनादिषु द्रव्याज्ञालिङ्गेष्वन्तवृत्त्यापि सोपपत्तिकं द्रव्यपदप्रवृत्तिमुपदर्शयन्नाह- एए खु अणुवअगा एत्तो चियो हंदि अप्पहाणतं । जमणुवओगभवाओणंताओ हुँति किरियाओ॥२०॥ एते तदर्थानालोचनादयः खु इति निश्चये, अनुपयोगा ३४ तीर्थङ्करादिपूजां दृष्ट्वाऽन्येन वापि कार्येण । श्रुतसामायिकलाभो भवेदभव्यस्य ग्रन्थाविति ॥

·उपयोगप्रतिपक्षपरिणामविशेषाः, इत्थं च "अनुपयोगो द्न्यमि- ति" वचनादन्तवृत्त्या द्रव्यपदप्रवृत्तिरविरुद्धा, विशेषाभावे सामा- न्याभावात् , इत एवानुपयोगसद्भावादेव, इन्दीत्युपदर्शने, अप्रधा- नत्वम् , प्रकृतक्रियाया इति शेपः, उपयुक्तद्रव्यक्रियाया एव भा- बक्रियाप्राप्तिहेतुत्वादिति भावः, विपक्षे वाधकमाह-यद् यस्मा- कारणाद, अनुपयोगभवा उपयोगापूर्विकाः, क्रियाः, अनन्ता अपरिमिताः, भवन्ति, अभव्यानामप्यनन्तशो जैनक्रियासाध्यौवे- यकोपपातश्रवणात्, न चैवं प्रधानहेतोः फलासन्निधानं युज्यत इति ॥२०॥ नन्वेवं तथाविधोपयोगशून्यो गृहस्थानां द्रव्यस्ववो निष्फल एव स्यात् , अथाष्टापत्तिरेव आज्ञारागाभावाद्भावस्तवाहेतुत्वेन तन्त्रद्रव्यत्वाभावात् , सद्विषयगामित्त्वेन भोगविशेषहेतुत्त्वेऽपि तस्य मोक्षहेतुत्वाभावेनाप्रधानत्वेनैव द्रव्यत्वव्यवरि तेः, तदिदमुक्तम्- "जं पुण एयवि उचं एगतेणेव भावमुष्णति । तं विसयम्मि वि ण तओ भावत्थयाहेउतो णेयं३५ ॥ अप्पाहण्णा एवं इमस्स दव्वत्थयत्तमविरुदै । आणावज्झत्तणओ न होइ मुक्खंगया णवरं३६ ॥ भोगादिफलविसेसो उ अत्थि एत्तो वि विसयभेदेण । तुच्छो अतगो जमा हवदि पगारंतरेणावि३७ ॥ इति । ३५ यत्पुनरेतदप्युक्तमेकान्तेनव शून्यमिति । तद्विपयेऽपि न ततो भावस्तवाहेतुतो ज्ञेयम् ॥ ३६ अप्राधान्यादेवमस्य द्रव यत्वमविरुद्धम् । आज्ञावाह्यत्वतो न भवति मोक्षांगता नवरम् । ३७ भोगादिफलविशेषस्त्वस्तीतोऽपि विपयमेंदेन । तुच्छोऽताहग्यस्मात् भवति प्रकारान्तरेणापि ॥

·- - इति चेत् , तथाप्यभिनवश्राद्धानां तदर्थालोचनादिविरहिणां प्रासङ्गिकद्रव्यस्तवादौ मुग्धश्राद्धादीनां रोहिण्यादितपसि अनत्यास- न्नसिद्धिकानां मार्गप्रवेशार्थ मुविहितानुज्ञाते दीक्षाग्रहणादौ च प्रवृत्तिः कथमुपपद्यतेत्यत आह- पाहणं वि य इत्थं कुग्गहविरहाउ गुरूनिओगेणं । तहवि हु मुक्खफलं पइ अप्पाहण्णं वि अविरुद्धं ॥२१॥ प्राधान्यमप्यत्र द्रव्याज्ञायाम् , गुरुनियोगेन गुरूपारतन्त्र्येण, कुग्रहविरहादसद्ग्रहपरित्यागात् भवति, अभिनवश्राद्धानामपि यथाकथञ्चित् द्रव्यस्तवादिप्रवृत्त्यादिनाऽत्याम्भासद्भहान्निवृत्तेर्मुग्ध- श्राद्धादीनामपि रोहिण्यादितपसि तत्तद्देवताद्युद्देशेनाध्युपपन्नतया प्रवृत्तौ मुग्धतासहकृतानुषङ्गिककषायनिरोधब्रह्मजिनपूजादिपरिणा- मेन मार्गानुसारिभावप्राप्तावसहनिवृत्तेः । तदाह- "एवं पडिवत्तीए एत्तो मग्गाणुसारिभावाओ । चरणं विहियं बहवे पत्ता जीवा महाभागा३८॥ ॥ इति । मार्गप्रवेशार्थ ग्राहितदीक्षाया अपि द्रव्यसम्यक्त्वारोपपूर्वक- सदभ्याससहकृतायाः सकृद्धन्धकादीनामन्यसमयाभ्यासवासनाहि- तासद्हतिरस्करणक्षमत्वात् । तदाह- "दिक्खाविहाणमेअं भाविज्जं तं तु तंतणीईए । सइ अपुणबंधगाणं कुग्गहविरहं लहुं कुणइत्तीति३९" ॥ तथापि मुख्यफलं भावाज्ञाराधनं प्रत्यप्राधान्यमप्यविरुद्धस् । अयमर्थः-यद्यप्यत्रासहपरित्यागफलापेक्षया योग्यतयैव द्रव्यत्वं ३८ एव प्रतिपत्त्येतस्मान्मार्गानुसारिभावात् । चरण विहित बहवः प्राप्ता जीवा महाभाग्या. ॥ ३९ दीक्षाविधानमेतद्भावयेत् तत्तु तन्त्रनीत्या । सकृदपुनर्वन्धकानां कुग्रहविरह लघु करोतीति ॥

·२६ तथापि भावाज्ञाराधनं प्रति तत्त्वतोऽप्रधानतयैव तथात्वम्, घट प्रति कुम्भकारेण कुम्भकारपितुरिव, सम्यग्दर्शनादिकं प्रत्यसद्ध- हपरित्यागेनान्यथासिद्धया द्रव्यदीक्षाया हेतुत्वायोगादिति । नन्व- सद्भहपरित्यागद्वाराऽपुनर्बन्धकादीनामिव, सवन्धकादीनामपि द्रव्याज्ञाया योग्यत्या हेतुत्वमविरुद्धम्, व्यापारेण व्यापारिणोऽ- न्यथासिद्धययोगात्, अन्यथाऽपुनर्बन्धकीयद्रव्याज्ञाया अप्यहेतुत्वा- दिति चेत्, सत्यम् , तथापि व्यवधानाव्यवधानाभ्यामेव समयप्र- तिनियताभ्यां योग्यायोग्यत्वव्यवस्थितेः फलसन्निधानासन्निधान- योहेतु भेदप्रयोज्यत्वेन तद्भेदव्यवस्थितेश्च सर्वथा स्वरूपपरावृत्ति विना सहकारियोग्यताया अप्यनुपपत्तेः, विवेचितं चेदं स्याद्वाद- कल्पलतायामिति नेह प्रयासः ॥२१॥ अथ केऽपुनर्बन्धकादयः कथं च तेषां योग्यतया द्रव्याज्ञा- सम्भव इति गाथापञ्चकेनाह- सो अपुणबंधगो जो जो पावं कुणइ तिब्वभावणं । बहुमण्णइ णेव भवं सेवइ सव्वत्थ उचियटिइं॥२२॥ सोऽपुनर्बन्धकः ग्रन्थिप्रदेशागतः सन् पुनरुत्कृष्टस्थित्यक- न्धौपयिकयोग्यतावान्, यः, पापमशुद्धं कर्म, तत्कारणत्वाद्धिंसा- धपि, तीव्रभावेन गाढसंक्लिष्टपरिणामेन, न करोति न विधत्ते- अत्यन्तोत्कटमिथ्यात्वादिक्षयोपशमेन लब्धात्मनैर्मल्यविशेषत्वात् , तीबेतिविशेषणादापन्नमतीव्रभावात् करोत्यपि तथाविधकर्मदो- पात्, तथा, नैव, वहु मन्यते उत्कटेच्छाविषयीकरोति, भवं संसारम्, तत्र सुखस्य दुःखानुवन्धित्वेनानिष्टत्वप्रतिसन्धानात् तदा, सर्वत्र मातापितृदेवातिथिप्रभृतिषु, उचितस्थिति देशकाला- ·२६ . तथापि भावाज्ञाराधनं प्रति तत्त्वतोऽप्रधानतयैव तथात्वम्, घटं प्रति कुम्भकारेण कुम्भकारपितुरिव, सम्यग्दर्शनादिकं प्रत्यसद्ध- इपरित्यागेनान्यथासिद्धया द्रव्यदीक्षाया हेतुत्वायोगादिति । नन्व- सद्भहपरित्यागद्वाराऽपुनर्वन्धकादीनामिव, सकृद्वन्धकादीनामपि द्रव्याज्ञाया योग्यत्या हेतुत्वमविरुद्धम्, व्यापारेण व्यापारिणोऽ- न्यथासिद्धययोगात्, अन्यथाऽपुनर्वन्धकीयद्रव्याज्ञाया अप्यहेतुत्वा- दिति चेत्, सत्यम् , तथापि व्यवधानाव्यवधानाभ्यामेव समयप्र- तिनियताभ्यां योग्यायोग्यत्वब्यवस्थितेः फलसन्निधानासन्निधान- योहेतु भेदप्रयोज्यत्वेन तद्देदव्यवस्थितेश्च सर्वथा स्वरूपपरावृत्ति विना सहकारियोग्यताया अप्यनुपपत्तेः, विवेचितं चेदं स्याद्वाद- कल्पलतायामिति नेह प्रयासः ॥२१॥ अथ केऽपुनर्बन्धकादयः कथं च तेषां योग्यतया द्रव्याज्ञा- सम्भव इति गाथापञ्चकेनाह- सो अपुणबंधगो जो णो पावं कुणइ तिब्वभावेणं । बहुमण्णइ णेव भवं सेवइ सव्वत्थ उचियठिइं॥२२॥ सोऽपुनर्वन्धकः ग्रन्थिप्रदेशागतः सन् पुनरुत्कृष्टस्थित्यब- न्धौपयिकयोग्यतावान्, यः, पापमशुद्धं कर्म, तत्कारणत्वादिसा- यपि, तीव्रभावेन गाढसंक्लिष्टपरिणामेन, न करोति न विधत्ते अत्यन्तोत्कटमिथ्यात्वादिक्षयोपशमेन लब्धात्मनैमल्यविशेषत्वात् , तीब्रेतिविशेषणादापन्नमतीव्रभावात् करोत्यपि तथाविधकर्मदो- पात्, तथा, नैव, बहु मन्यते उत्कटेच्छाविषयीकरोति, म संसारम्, तत्र सुखस्य दुःखानुवन्धित्वेनानिष्टत्वप्रतिसन्धाना तदा, सर्वत्र मातापितृदेवातिथिप्रभृतिषु, उचितस्थिति देशकाल ·२९ कालमपेक्ष्य मनसा कृताद्वा, हतोऽहं येन मया तदासौ न हत, इत्येवमनुध्यानाद्विरमणम्, इतरस्यासत्त्वेन निवर्त- यितुमशक्यत्वात्, मनसा कारिताच विरमणं 'हन्त न युक्तं कृतं यदसौ परेण न घातित' इति चिन्तनात्, मनसानुमताच विरमगं हताधनुस्मरणेन तदनुमोदनात्, । एवं वचसा तथाविधवचनप्रवर्तनात्। कायेनच तथाविधाङ्गविकारकरणात्, अथवा कृतादीनां मनःप्रभृतिना निन्दनेन तदनुमोदन निषेधानिवृत्तिः, अन्यथा तन्निन्दनाभावे तब- नुमोदनानिवृत्तेः कृतादेः क्रियमाणादितुल्यतापत्तेः । वर्तमानकाल- मपेक्ष्य भावना च सुगमैव । भविष्यकालमपेक्ष्य तु मनसाऽकरणं हनिष्याम्येनमित्यचिन्तनात्, अकारणं च धातयिष्याम्येनमित्य- चिन्तनात्,अननुमतिश्च भाविनं वधमनुश्रुत्य हर्षाकरणाद, एवं वाचा कायेन च तथाविधचेष्टामिस्तत्तनिवृत्तिर्भाव्या । अथ काय- वाङ्मनसां यथाक्रमं करणकारणानुमतय एवं सम्भवन्ति न कारणा- दीनीति चेत्, न, वक्तृविवक्षाधीनविकल्पतल्पगतकारणादिभेद- स्यापि दुष्परिहरत्वात्, कर्मबन्धविशेषप्रयोजकप्रयत्नभेदस्य प्रामा- णिकत्वाच, अत एव कथं मनसा करणादीति प्रश्ने यथा वाकाययोरित्येव सिद्धान्तितं वृद्धैः । तथा चाहुः- आह कहं पुण मणसा करणं कारावणं अणुमई अ। जह वइतणुजोगेहिं करणाई तह भवे मणसा०३ ॥ तयहीणत्ता वयतणुकरणाईणं च अहव मणकरणं । सावज्जजोगमणणं पण्णत्तं वीयरागेहिं४४ ॥ ४३ ओह कथं पुनर्मनसा करण कारपणमनुमतिश्च । यथा वातानुयोगाभ्यां करणादि तथा भवेन्मनसा ॥ ४४ तदधीनत्वाचस्तनुकरणादोनां वाथवा मनःकरणम् । सापद्ययोगमननं प्रज्ञप्तं वीतरागै ॥

·३० कारावणं पुण मणसा चिंतेड कारउ एस सावजं । चिंतेड अकाऊणं मुकयं अणुमई होइत्ति०५ ॥ एवं मृपावादादिविरमणेऽपि सप्तचत्वारिंशदधिकमङ्गशत- सद्भावात् पञ्चस्वणुव्रतेषु सप्तशतानि पञ्चत्रिंशदधिकानि भङ्गकानां भवन्तीति । एतत्परिज्ञानेनव श्रमणोपासकानामाजीवकोपासकेभ्य उत्कर्षात् प्रत्याख्यानविधानज्ञानं मुख्यविशेषणमुपात्तम् । तथा चोक्तं भगवत्याम्- "एते खलु एरिसगा समणोवासगा भवंति । णो खलु एनिसगा आजीविओवासगा भवंतित्ति४६५ ॥ अत्र खल्वीनत्वनिषेध आजीवकोपासकानामुक्तार्थापरि- नानाद्विवृत्त इति । तथा आज्ञाशुद्ध शुद्धाज्ञावहुमानगमिते, योगे आवश्यकानुष्ठाने, वर्तमान आजाभङ्गात् कृतान्तकोपादिव विभ्यद् देशचारित्री व्रतश्रावकः भवति ॥२४॥ पाऊण परिहरंतो सव्वं सावज्जजोगमुज्जुत्तो । पंचसमिओ तिगुत्तो सव्वचरित्ती महासत्ता ॥२५॥ ज्ञात्वा उपादेयशुद्धात्मस्वभावप्रतिपन्थ्यशुभोपयोगनिमित्त- नया हेयत्वेन विविच्य, सर्व स्थूलविषयत्वाव्यवच्छदेकवर्जितत्वेन निरवशेपम् , सावद्ययोगं प्राणातिपातादिपापच्यापारम्, परिहरन् त्रिविधं त्रिविधेन प्रत्याचक्षाणः, उद्युक्तः स्वाभिलपितवनिता- विशेषप्राप्तावान्तरालिकं शीतादिकप्टसहनं कामीव मुक्ती दृढानुरा- गितया तत्याप्तावान्तरालिकमुपस्थित परीपहोपसर्गचक्रमगणयन् ४५ कारापण पुनमनसा चिन्तयति कारयतु पप सावद्यम् । चिन्तयति च कारापयित्वा सुकृतमनुमतिर्भवतीति ॥ ४६ पते स्त्रलु गतादृशाः थमणोपासका भवन्ति । न बलु पतादृशा याजीविकोपासका भवन्तीति ॥

·हु ३१ मुक्त्युपायानुसरणे दृढाभ्यासवान् तथा पञ्चभिरीर्यादिभिः समितः, तिसृभिर्मनोगुप्त्यादिभिर्गुप्तो भवति, चारित्री सर्ववि- रतः, महासत्वोऽमरनरपर्षदक्षोभ्याज्ञारुचित्वाचगुष्ठितयोगस्थैर्यगु- णवत्त्वात् ॥२५॥ एएसि दव्वाणा भावाणाजणणजोग्गयाए उ । थोवावि जं सुद्धा बीआहाणेण पुण्णफला॥२६॥ एतेषामपुनर्बन्धकादीनां सर्वविरतपर्यन्तानाम्, द्रव्याज्ञा स्वस्वोचितवाह्यानुष्ठानरूपा, भावाज्ञाजननयोग्यतया, तु, तुरेवका- रार्थः, भावाज्ञाजननयोग्यतयैव नान्यथा, नन्वेवं भावाज्ञालाभात् प्रागपुनर्बन्धकस्य द्रव्याज्ञोपपत्तावपि तदुत्तरमविरतसम्यग्दृष्टया- दीनां तदनुपपत्तिः सिद्धासिद्धावस्थयोः फलतद्योग्यतयोर्विरो- धादित्याशंक्याह-स्तोकापि अल्पापि, यद् यस्मात्कारणात् , वीजाधानेन शुद्धा सती पूर्णफला उत्कृष्टाज्ञाजननी भवत्याज्ञेति योगः । एवं चाविरतसम्यग्दृष्टयादीनामप्यनुत्कृष्टाज्ञाऽसम्भवेप्यु- त्तरोत्तरोत्कृष्टाज्ञाजननान्न द्रव्याज्ञानुपपत्तिरिति भावः ॥२६॥ अथ भाव एव भावाभिवृद्धिहेतुः “सइ संजाओ भावो पाय भावतरं तओ कुणइ४७॥ ॥ इति वचनात् । जीवविशेषो- स्कृष्टभावेऽनुत्कृष्टभावसञ्चयस्य हेतुत्वावधारणात्, अत एवामृते देहगतमात्रे देहसौष्ठवारोग्यादिकमिवान्तर्गतशुभभावसद्भाव .एव भक्तिवृद्धयादिकम् । अन्यैरप्युक्तम् । तदाह- "अमए देहगए जह अपरिणयम्मि वि सुभाउ भावत्ति । तह मोक्खहेउअमए अण्णेहि वि इंदि णिदिवा४८ ॥ ४७ सकृत्सतातो भावः प्रायो भावान्तरं ततः करोति ॥

·३२ -- द्रव्याज्ञोत्कर्षस्य तु न भावाज्ञोत्कर्षहेतुत्वम्, स्तोकाया अपि प्रणिधानशुद्धायास्तस्या भावोत्कर्षहेतुत्वात् , अत एव मास- कल्पविहारादावत्यन्ताशक्तौ संस्तारपरावर्चादिनापि विशिष्टरण- लाभाप्रच्यवमुपदिशन्ति । तदाहु:- "संथारपरावतं अभिग्गहं चेव चित्तरुवं तु । एतो उ कुसलबुद्धी विहारपडिमादिसु करेंति४५ ॥ तथा च कथमपुनर्बन्धकादौ द्रव्याज्ञाविशेषस्तदविशेषेऽपि भावविशेषात् फलविशेषाविरोधादित्याशक्याह- जइवि हु आयसभावे भावे परिणामिकारणं भावो । बीआहाणविसुद्धा तहवि णिमित्तं खु दव्वाणा ॥२७॥ यद्यपि, आत्मस्वभावे, द्रव्यार्थतया तादात्म्यवृत्तिमजहति भावे, परिणामिकारणं भाव एव, घटं प्रति मृत्पिण्डस्येव कार्य- रूपतया परिणमतः, कारणस्य परिणामिकारणत्वात्, न तु द्रव्याज्ञा, कायपुद्गलादिपरिणामरुपायास्तस्या भावपरिणत्ययोगात्, औदयिकी हि सा क्षायोपशमिकश्च भाव इत्यनयोः परिणामि- परिणामकभावो दुरोत्सारित एव । तथापि, खु इति निश्चये, बीजाधानविशुद्धा, द्रव्याज्ञा, निमित्तं निमित्तकारणम् । इत्थमपि ह्यस्या उत्कर्ष उपपद्यत एव, निश्चयतो वीजाधानेनान्ततो व्य- क्तिविशेषरूपस्यैवातिशयस्य जननात्, उत्कृष्टफलाजनकरुपपरित्याग ४८ अमृते देहगते यथाऽपरिणतेऽपि शुभतो भाव इति । तथा मोक्षहेतुरमृतेऽन्यैरपि हन्दि निर्दिष्ट ॥ ४९ संम्नाग्परावर्त अभियह चैव वित्तरपं तु इतस्तु कुशलबुद्धि विहारप्रतिमादिषु कुर्वन्ति ॥

·३३ विनोत्कृष्टफलजनकत्वानुपपत्तेः, उत्कर्पाक्षेपकत्वाच्च, अत एवं घटादिविशेषे दण्डादिविशेपोऽपीष्यत एव, कुर्वदूपत्वेन हेतुत्वाद , अस्तु वा वीजाधानमेव द्रव्याज्ञायां विशेषः, वीजाधानविशिष्ट- क्रियात्वेनैव शुद्धभावहेतुत्वात्तद्विशेषस्य च भावविशेषादेवोपपत्तेः, क्रियायामपि तत्सम्बन्धादेव विशिष्टत्वव्यवहारोपपत्तेरित्यन्यत्र विस्तरः ॥२७॥ वीजाधानेनैव द्रव्याज्ञाया भाषाज्ञाजननयोग्यत्त्वमित्युक्तम्, अतो वीजाधानस्वरूपमेव निरूपयति- वीआहाणं इहई भावाणाए उ होइ बहुमायो । तकारणेवि अत्था जं दव्वथओ विसदणुमओ ॥२८॥ बीजाधानम्, इहइंति अत्र प्रक्रमे, भाषाज्ञायास्तु, तुरेव- कारार्थः, भावाज्ञाया एव, भवति, बहुमान उपादेयत्वज्ञानरूप- श्रद्धाजनितः प्रमोदोऽनुमोदनाख्यः, शालिमुगादिवीजवपनं विना मुवृष्टेरपि क्षेत्रे शस्यस्येव, एनं विना हेतुसहस्रादप्यात्मनि धर्मों- त्पचेरयोगात्, यदाह- "अकए वीजक्खेवे जहा सुवासे वि न भवई सस्सं । तह धम्मवीयविरहे न मुस्समाए वि तस्सस्सं५०" ॥ यद्यपि शास्त्रान्तरेऽन्यान्यपि धर्मवीजानि पठितानि, तथाहि- "जिनेषु कुशलं चित्तं तम्नमस्कार एव च । प्रमाणादि च संशुद्धं धर्मवीजमनुत्तमम् ॥१॥ उपादेयधियात्यन्तं संज्ञाविष्कम्भणान्वितम् । फलाभिसन्धिरहितं संशुद्धं चैतदीदृशम् ।।२।। ५० अकृते वीजक्षेपे यथो सुवर्षायामपि न भर्वात सस्यम् । तथा धर्मवीजविरहे न सुषमायामपि तत्सस्यम् ॥

·आचार्यादिष्वपि ह्येतद्विशुद्धं भावयोगिषु । वैयावृत्त्यं च विधिवच्छुद्धाशयविशेषतः ॥३॥ भवोद्वेगश्च सहजो द्रव्याभिग्रहपालनम् । तथा सिद्धान्तमाश्रित्य विधिना लिखितादि च ॥४॥ रचना पूजना दानं श्रवणं वचनाग्रहः । प्रकाशनाथ स्वाध्यायश्चितना भावनेति च ॥५॥ दुःखितेषु दयात्यन्तमद्वेषो गुणवत्सु च । औचित्यासेवनं चैवं सर्वत्रैवाविशेषतः ॥६॥" इत्यादि। तथाप्यत्र मुख्यखादव्यभिचारित्वाच्च भावाज्ञावहुमान एव गृहीतः । अत एवोपदेशपदेऽपि, वीजाधानार्थिनामतिशयेनात्रैव प्रयत्नः कर्तव्यतयोपदिष्टः । तदुक्तम्- "ता एअम्मि पयत्तो ओहेणं वीयरागवयणम्मि । बहुमाणो कायव्वो धीरेहिं कयं पसंगणं५१" ॥ अत्रौवेन सामान्येन वीतरागवचने वीतरागप्रतिपादितेऽ- पुनर्वन्धकचेष्टाप्रभृत्ययोगिकेवलिपर्यवसाने तत्तच्छुद्धसामाचारे, वहु- मानो भावप्रतिवन्धः क्षयोपशमवैचित्र्यान्मृदुमध्याधिमात्रः, कर्त्तव्य इति विवृतम्, भावाज्ञाया एव बहुमानस्य वीजाधानत्वे तद्योग्य- द्रव्याज्ञाया अपि वहुमानस्य व्यवच्छेदप्रसङ्गभयादाह-तत्कारणेऽपि भावाज्ञाकारणेऽपि, अर्थादिष्टोपायत्वात् , बहुमानो वीजाधान भवतीति योगः। यद् यस्मात्, द्रव्यस्तवोऽपि पुष्पादिना भगवत्पूजादिलक्षणो गृहिणामाचारोऽपि, सतां तीर्थकरादीनाम- नुमतोऽनुमोदनाविषयः । तदिदमाह- ५१ तस्मात् एतम्मिन् प्रयत्न ओधेन वीतरागवचने । वहुमान कर्त्तव्यो धीरे कृतं प्रसगेन ॥

·- - "जो चेत्र भावलेसी मो चेत्र य भगवश्री बद्दमयोउ। ण ती विणेयणं नि अन्यत्रो मा वि एवम || कजं इत्यं नणं अणंतरं कारणं पिझं तु | जह आहारजतित्ति इत्यं तह आहात्ति३ ॥२८॥ द्रव्यस्तवस्य सहनुमनन्त्रमेव नन्गर्भयुक्त्यापपादयन्नाह- एयं च णेयमेवं विसए अणिमहआ जिणिढम्म। चेइअपूअणवत्तियकाउस्सगा य माण ॥२१॥ एतच्च द्रव्यस्तवस्य सदनुमनवम्, पर्वामन्यमेव जयं नान्यथा, कुत इत्याह, विपये बल्युपहागढी जिनप्रामादाढीच विधेये राजराजामात्यमरतादी योग्यप्राप्ये, जिनेन्द्रग्य तीर्थकृतः, अनिषेधादनिवारणात, इन्यं चात्रायं प्रयोगो दन्यः, दत्र्यम्नयों भगवदनुमतिविपयः, योग्यप्रज्ञाप्य भगवनिवास्दिन्यान, यनेत्रे तन्नैवम् , यथा कामादयः, जमालिविहागदावनेकशः पृष्टम्यापि भगवतस्तूष्णीम्भावेन व्यभिचारपरिहार्य योग्यप्राप्य इति विशेषणम्, यदि च भगवाननं नान्वमोदयिष्यत्ता निताकरिप्यत, अन्यथाऽयोग्य निपव्यमनिषध्योपशान्तरढाने तदनुमतिग्रसगात्, इत्यमेव सर्वविरनिमनुद्दिश्य ग्रथमत पत्र देशविरतिपथोपदेशे क्रममद्गव्यवस्थितः इति विपक्षबाधकम्तकः । नदिढमाह- "यासरणे वलिमादी ण चहज भगवया वि पडिसिद्धं । ता एस अणुण्णायो उचिआणं गम्मती तेण५० ।। तथा- ५२ यश्चय मावलेश. स चैव च भगवतो बहुमतस्तु । न ततो यिनेतरेणेत्यर्थत सोऽप्येवमेव ॥ ५३ कार्यमत्र तेन अनन्तरं कारणमपि इष्ट तु । यथाहारजति इत्य तेनेह आहार इति ॥ ५४ अवसरणे (समवसरणे) वल्यादिन चेह यद्भगवतापि प्रतिषिद्धम्। तस्मादेयोऽनुभाव उचितानां गम्यते तेन ॥

·३६ "जिणभवणकारणादि वि भरहाईण ण निवारियं तेणं । जह तेर्सि चिय कामा सल्लविसादीहिं णाएहिं५५ ॥ ता तं पि अणुमयं चिय अप्पडिसेहाउ तंतजुत्तीए । इय सेसाण वि एत्थं अणुमोअणमाइ ण विरुद्ध५६" ॥ च पुनः, चैत्यपूजनप्रत्ययिककायोत्सर्गात् साधूनामिदमित्थमेव विज्ञेयम्, "अरहंतचेइआणं वंदणवत्तिआए, पूअणवत्तिआए, सकार- पत्तिआए" इत्यादि सूत्रं हि अर्हच्चैत्यानां वन्दनपूजनसत्कारादिना यो लाभ: स ममेतः कायोत्सर्गाद्भवत्वित्येतत्प्रार्थनापर व्यवस्थितम् तत्र पूजा माल्यादिभिः, सत्कारश्च वस्त्रादिभिः । अन्ये तु विपर्ययेण व्याचक्षते । द्विधापि द्रव्यस्तवस्यानुमोदनं साधूनां प्राप्तं कायोत्सर्गसमकक्षतयोपादेयत्वधिया तत्रात्यन्तिकोत्साहोद- यात् । तदिदमाह- "जइणो वि हु दवत्थयभेदो अणुमो अणेण अस्थित्ति । एयं च एत्थ णेयं इय सुद्धं तंतजुत्तीए५७ ॥ तंतम्मि वंदणपूअणसकारहेउ उस्सग्गो। जइणो वि हु णिठिो ते पुण दन्वत्थअसरूवे५८ ॥ ५५ जिनभवनकारणाद्यपि भरतादीनां न निवारितं तेन । यथा तेषां : शल्यविषादिभितिः ॥ ५६ तस्मात् तदप्यनुमतं चैव अप्रतिषेधात्तन्त्रयुक्त्या । इति शेषाणामपि अत्र अनुमोदनादि न विरुद्धम् ॥ ५७ यतेरपि द्रव्यस्तवभेद अनुमोदनेन अस्तीति । एतच्चात्र ज्ञेयं इति शुद्ध तन्त्रयुक्त्या ॥ ५८ तन्त्र वन्दनपूजनसत्कारहेतुरुत्सर्ग । यतेरपि खलु निर्दिष्ट ते पुन. द्रव्यस्तवस्वरूपा. ॥

·३७ मल्लादिएहिं पूआ सकारो पवरवत्थमाईहिं । अण्णे विवज्जओ इह दुहा वि दव्वत्थओ एत्थ५९॥ ॥२९॥ नन्वेवमारम्भानुमतिप्रसङ्गो द्रव्यस्तवस्य पृथिव्याधुपमर्दन- नान्तरीयकत्वादित्याशङ्क्याह- ण य आरंभाणुमई एत्थं भावस्स चेव बहुमाणा । खलिअचरणाइमुत्तय बहुमाणे सा भवे इहरा ॥३०॥ न चात्र द्रव्यस्तवानुमोदने, आरम्भानुमतिः, कुत इत्याह- भावस्य चैव बहुमानात्, साक्षात् खल्वनुमोदनीयत्वं भावस्यैव, तद्द्वारा तु द्रव्यस्तवस्येति, तदनुमोदनेऽपि फलतो भावस्यैवानु- मोदनान्नारम्भानुमतिस्तस्य, तदफलकत्वात् । विपक्षे बाधकमाह- इतरथा भावविशेषमुपादायारम्भवदनुमतावारम्भानुमत्यभ्युपगम्य- मानायाम्, स्खलितचरणस्य बहिर्गतस्य सतो वर्षति मेघे पालि- वन्धेन जले पतद्ग्रहं निधाय तरन्तीं नावमिव सलिलं प्रेक्षितवतः षट्कायोपमर्दनानायं चारित्रधर्मस्य योग्यो वाल इति स्थवि- निन्दितस्य विराधितचारित्रस्यातिमुक्तकस्य, बहुमाने भगवञ्चरम- कमलसमीपमुपागतानां स्थविराणां पुरश्चरमशरीरी खल्वयं तेन न हीलनीयः किन्तु महानिधानमिवाग्लान्या विधिना परिपाल- नीय इति भगवत्कृतप्रशंसालक्षणे, आरम्भानुमतिः भवेत्तदा- नींतनतदीयभावस्यारम्भनियतत्वात् । अथ तत्रारम्भदोषमुपेक्ष्या- सनसिद्धिकपरिणामानुबद्धं तदीयजीवद्रव्यमेव भगवतानुमतमिति चेत्, प्रकृतेऽपि तमुपेक्ष्य शुद्धभावानुबद्धं द्रव्यस्तवस्वरूपमनुमोद- यतः को दोष इति निभालनीयं सूक्ष्मदृशा ॥३०॥ ५९ माल्यादिकैः पूजा सत्कार प्रवर दिभिः। अन्ये विपर्यय इह द्विधापि द्रव्यस्तवोऽत्र ॥

·३८ नन्वतिमुक्तकेऽनुमोद्योपेक्षयोः पारिणामिकभावारम्भयोमैदा- न्मा भूदेकानुमोदन इतरानुमोदनम्, प्रकृते तु द्रव्यस्तवस्यैव स्नान- पुष्पार्चनकृष्णागरुधृपादिपूर्वापरक्रियाकदम्बकात्मकस्य जलादि- जीवप्राणत्यागानुकूलव्यापारत्वादेकानुमोदन इतरानुमोदनमावश्य- कमित्याशय प्रसङ्गान्तरमाह- सोमिलदाहाणुमई अवि जिणवरणेमिणा कया होइ । गयसुकुमालमसाणट्ठाणं अणुमण्णमाणेण ॥३१॥ अपि पुनरेवमारम्भानुमतावभ्युपगम्यमानायाम्. जिनवर- नेमिना केवलिमुख्येन नेमिनाथेन, सामिलदाहस्य निजपुत्रीपरि- त्यागानुसन्धानप्रज्वलितरोपाग्निना श्वसुरेण सामिलेन कृतस्य भगवन्तं नेमिनाथमापृच्छच विपुलनिर्जरालाभार्थितया स्मशाने कृतकायोत्सर्गस्य मेरोरिव निःप्रकम्पस्य गजसुकुमारस्य तीव्राङ्गा- रभृतमृत्तिकापालिवन्धेन मस्तकदाहस्य अनुमतिः, कृता भवेत् , किम्भूतेन, गजसुकुमारस्मशानस्थानमनुमन्यमानेन, एतदीयं स्मशा- नस्थानमेव हि शिरोदहनानुकूलव्यापारः, तदभावे सोमिलव्यापारा- नुपपत्तेः, तथा च तदनुमोदने तदीयशिरोदहनानुकूलव्यापार- स्याप्यनुमतिप्रसक्तिः, यदि चात्र निर्जरानुकूलव्यापारत्वेनैवानु- मतिस्तदीयतद्व्यापारत्वादिना वा, न तु रूपान्तरेण, दण्डादौ घट- साधनत्वादिना वा घटादिविषयकेच्छाजन्येच्छाविषयत्वेऽपि द्रव्य- वादिना तदभाववदुपपत्तेरिति विभाव्यते, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम्, द्रव्यस्तवस्यापि जिनपूजात्वादिनैवानुमतेः॥३१॥ नन्वत्र भावानुमतिद्वारकानुमतिर्न युक्ता धर्मजनकत्वभ्रम- मूलकप्रवृचिविपयत्वेनास्य धर्मार्थहिंसात्वेन धर्माजनकत्वादिति त शक्य निराकुर्वन्नाह- ·३९ . ण य धम्मट्ठा हिंसा एसो सावजओ सरुवेण । अण्णह पुट्ठालवण णइउत्ताराइ विहडिजा ॥३२॥ न च एषो द्रव्यस्तवो धर्मार्था हिंसा, कुत इत्यत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह, सावद्य एव सावद्यकः, स्वार्थे कप्रत्ययः, स्वरूपेण अवधारणफलत्वाद्वाक्यस्य स्वरूपेणैव सावद्यो यत इत्यर्थः अनु- वन्धतस्तु निरवद्य एवायम् , भगवद्गतचरणादिगुणवहुमानगर्भत्वेन चरणप्रतिपत्तिहेतुत्वात् , अत एवास्या भावस्तवानुविद्धत्वमिष्यते, आज्ञापरतन्त्रत्वाल्लौकिककुप्रावचनिकद्रव्यस्तवापेक्षयाऽधिकौदायौंचि- त्यादिगुगयोगितया विशिष्टोन्नतिनिमित्तत्वाच्च, तदाह- "दव्यत्थओ वि एवं आणापरतंतभावलेसेण । समणुगओ ब्विय णेओ हिगारिणो सुपरिसुद्धो ति० ॥ लोगे सलाहणिज्जो विसेसजोगा व उण्णइणिमित्तं । जो सासणस्स जायइ सो णेओ सुपरिसुद्धो ति६१ ॥" विपक्षे वाधकमाह-अन्यथा अनुवन्धतो निरवद्यस्यापि स्व- रूपतः सावद्यस्य हिंसात्वे, पुष्टालम्बनं भयपरिहारादिपुष्टकारणार्थ विहितम्, नद्युत्तारादि, विघटेत, नद्युत्तारादेरपि जलादिजीवविरा- धनामयत्वेन स्वरूपतः सावद्यत्वात्, विहितं च नद्युत्तारादिकमु- त्सर्गतो निपिद्वमप्यपवादतः प्रवचने, तथा च स्थानांगसूत्रम्- "नो कप्पइ णिग्गंथाण वा णिग्गंथीण वा इमाओ उहिटाओ गणिआओ विअजिआओ पंचमहण्णवाओ महाणईओ ६० द्रव्यस्तवोऽपि एवं आज्ञापरतन्त्रभावलेशेन । समनुगतोऽपि च ज्ञेयः अधिकारिण सुपरिशुद्ध इति । ६१ लोके श्लाघनीयो विशेपयोगा इयोन्नतिनिमित्तम् । य शासनस्य जायते स ज्ञेय सुपरिशुद्ध इति ॥

·४० अंतो मासस्स दुक्खुत्तो वा तिक्खुत्तो वा उत्तरित्तए वा संत- रित्तए वा । तं जहा- गंगा जउणा सरउ एरावई मही । पंचहि हाणेहि कप्पति, तं जहा-- भयंसि वा दुभिक्खंसि वा पव्वहेज्ज व णं कोई दोघंसिवा एजमाणंसि महया वा अणारिए- हिति ॥ भयसित्चि भये राजप्रत्यनीकादेः सकाशादुपध्यपहार- विपये १, दुर्भिक्षे भिक्षाऽभावे २, पब्वहेजति अव्यथेतान्तभू- तकारितार्थत्वात् प्रवाहयेत् कचित् प्रत्यनीकस्ततः ३, दओघसित्ति उदकौघे वा गङ्गादीनामुन्मार्गगामित्वेनागच्छति ४, महता वा, आटोपेनेति शेपः, अणारिएमु ति विभक्तिव्यत्ययादनायम्लेंच्छा- दिभिर्जीवितचारित्रापहारिभिः, अभिभूतानामिति शेषः ५। भयादिपरिहारार्थत्वादत्र न धर्मार्थहिंसात्वमिति चेत्, न फलतस्तस्यापि धर्मार्थत्वात्, अन्यथा शरीराद्यर्थत्वेन श्राम- ण्यव्याघातात्, साक्षाद् ज्ञानादिधर्मार्थमपि वर्षासु ग्रामानु- ग्रामविहारादिकं प्राग्निपिद्धमप्यपोहित श्रूयत एच, तथा चापम्- "णो कप्पइ णिग्गंथाण वा णिग्गंथीण वा गामाणुग्गामं दूइज्जि- त्तए। पंचहिं टाणेहिं कप्पद, तं जहा- नाणठयाए १, दंसणठ- याए २, चरित्तठ्याए ३, आयरिअउवज्झाए वा से वीमुंभेजा ४ ६२ नो कल्पते निग्रन्थानां वा निम्रन्थीनां वा इमा उद्दिष्टा गणिता व्यञ्जिता पंचमहार्णधा महानद्यः अन्तोमासस्य द्विकृत्वो वा त्रिकृत्वो वा सन्तरिन्तु वा। तद्यथा-गंगा यमुना सरयू इरावती मही । पग्चभि स्थानै कल्पन्ते, तद्यथा-भये वा दुर्भिक्षे वा प्रव्यथेत वा कचित् उदकौघे वा आगच्छति महता वा अनावैरिति ॥

·४१ आयरियउवज्झायाणं वा वहियावेयावच्चकरणयाए ५ ६३॥" इत्यादि । विहितत्वान्नात्र हिंसात्वम्, प्रमादयोगेन प्राणव्यपरोपण- स्यैव तल्लक्षणत्वात्, अन्यथाऽतिप्रसङ्गादावश्यकक्रिययापि कदाचित् प्राणव्यापत्तिसम्भवात्, न चात्र प्रमादोऽस्ति । अज्ञानरूपस्य विधिस्खलनकृतयोगदुःप्रणिधानादिस्पस्य वा तस्यापरिदृश्यमान- त्वादिति चेत्, तुल्यमिदमन्यत्र समाधानम् ॥ ३२ ॥ विहितत्वमेवात्र समर्थयन्नाह- जुत्तो य इमो भणिओ विरयाविरयाण कूवणाएण। समयम्मि अण्णहा पुण निवडिजा अत्थदंडम्मि ॥३३॥ युक्तश्चेष्टफलश्च, अयं द्रव्यस्तवः, विरताविरतानां देशसंय- मत्रताम्, कूपज्ञातेन कूपदृष्टान्तेन, समये जिनप्रवचने। तथा चावश्यकनियुक्तिग्रन्थ:- "अकसिणपवत्तगाणं विरयाविरयाण एस खलु जुत्तो। संसारपयणुकरणे दव्वत्थए कूवदिलुत्तोत्ति ६४ ॥ अस्या अर्थ:-अकृत्स्नमपरिपूर्ण संयम प्रवर्तयन्ति विद- धति ये तेऽकृत्स्नप्रवर्तकास्तेपाम्, अत एव विरताश्च ते निवृत्ता ६३ नो कल्पते निग्रन्थानां वा निम्रन्थीनां वा प्रामानुग्राम द्वोतुम् । पंचभि स्थानः कल्पते । तद्यथा-मानार्थतयार दर्शनार्थ तयार चारित्रार्थ तया३ आचार्योपाध्यायं वा तस्य विष्वग्भवेत् (विश्रमेत) आचायोपाध्यायानां वा वहिर्वेया- वृत्त्यकरणताय ॥ २४ अकृत्स्नप्रवर्तकानां विरताविरतानामेव खलु युक्त । संसारप्रतनुकरणे द्रव्यस्तो कृपदृष्टान्तः ॥

·स्थूलादिविशेषणेभ्यः प्राणातिपातादिभ्योऽविरताश्वानिवृत्ताः सूक्ष्मा- दिविशेषणेभ्यस्तेभ्य एवेति विरताविरतास्तेपाम्, एष द्रव्य- स्तवः, खलुरवधारणे भिन्नक्रमश्च, युक्त एव सङ्गत एव, किम्फलोऽयमित्याह- संसारं भवं प्रतनुमल्पं करोतीति संसारप्रतनु- करणः, इह च विशेषणस्य परनिपातः सिद्धसेनाचार्य इत्यादाविव न दुष्टः, लुप्तभावप्रत्ययत्वाद्वा संसारप्रतनुताकरण इति दृश्यम् । ननु कथञ्चित् सावद्यतया सदोषत्वेनानाश्रयणीयत्वादस्य कथं संसारप्रतनुकारित्वमित्याशझ्याह-द्रव्यस्तवे आश्रयणीयतया साधयितुमिष्टे, कूपदृष्टान्तोऽवटखननदृष्टान्तः । यथाहि तरसनने श्रमपिपासादिदोपसम्भवेऽप्यग्रे स्वादुजलप्रादुर्भतौ तदपनयनपूर्वक- गुणान्तरदर्शनानायुक्तत्वं तथा द्रव्यस्तवेऽपि पृथिव्याधारम्भप्रभव- दोषापनयनपूर्वकगुणान्तरदर्शनाम्न तथात्वम् । तथा महानिशीथ- श्रुतस्कंधेऽप्युक्तम्- "अकसिणपवत्तगाणं विरयाविरयाण एस खलु जुत्तो । जे कसिणसंजमविऊ पुप्फाइ न कप्पए तेसिं६५ ॥" इत्यादि । तथा- "काउं पि जिणाययणेहिं मंडियं सयलमेइणीवर्ट । दाणाइचउकेण वि मुहु वि गच्छिज्ज अच्चुअं न परओ६६" इत्यपि। तत्र दव्यस्तवाचारित्रमुत्कर्षयितुं प्रतिपादयता तस्यान- न्तयणाच्युतप्राप्तिफलकत्वं दानादिचतुष्कसमकक्षत्वं तत्प्राणत्वं वा प्रतिपादितं भवतीति विमुच्यासह रहसि पर्यालोचनीयम् । ६५ अकृत्स्नप्रवर्तकानां विरताविरतानामेप खलु युक्त । ये कृत्स्नसंयमविद पुष्पादि न कल्पते तेषाम् ।। ६६ कृत्वापि जिनायतनः मण्डित सकलमेदिनीवर्तम् । दानादिचतुष्केनापि सुष्वपि गच्छेत् अच्युतं न परतः ॥

·30 . महानिशीथादेरप्रामाण्ये च गतमाचारादिप्रामाण्येनापि, विरोधस्य सर्वत्रोटकयितुं समाधातुं वा शक्यत्वात् । यदि च नैवमिष्यते तदाऽऽह, अन्यथा पुनर्निपतेदयमर्थदण्डेन । तथा च सूत्रकृतांगे क्रियास्थानाध्ययने-"पढमे दंडसमादाणे अहादंडवत्तिएत्तिआहिज्जइ से जहा णामए केइ पुरिसे आयहेउं वा, णाइहेउं वा, अगारहेउं वा, परिवारहेउं वा, मित्तहेउं वा, नागहेउं वा, भूयहेउं वा, जक्ख- हेउ वा तं दंडं तसथावरेहि पाणेहि सयमेव णिसिरइ६७१।। इत्याद्यर्थदण्डप्रदिपादनाधिकारे जिनप्रतिमाया अपि नागा- दितुल्यतया ग्रहप्रसङ्गः, न चोपलक्षणात्तद्ग्रहोऽस्त्येवेति वाच्यम् , असदृशस्योपलक्षयितुमशक्यत्वात्, अत एवान्यत्र चैत्याद्यर्थमाश्र- वाभिधानस्थले चैत्यादिपदेनान्यप्रतिमादिकमेवोत्प्रेक्षयन्ति चक्षु- ष्मन्त इति भावः ॥३३॥ यतीनां द्रव्यस्तवानुमतौ वचनान्तरमाह- चेइयवेयावच्चं जं सुअमुवयारिओ अ जो विणओ। सो दव्वत्थओ णियमा तेण जई तमणुमणंति ॥३४॥ चैत्यवैयावृत्त्यं यत् श्रुतम्-"अह केरिसए पुण आराहए वयमिणं, जे से उवहि भत्तपाणसंगहदाणकुसले अच्चंतवाल दुब्बलबुढ्ढखवगे पवत्तयायरिअउवज्झाए सेहे साहम्मिए तवस्सी- ६७ प्रथम दण्डसमादान अर्थदण्डप्रत्यय इत्याख्यायते, तद्यथा नाम कश्चित्पुरुष आत्महेतु वा ज्ञातिहेतु वा आगारहेतु वा परिवारहेतु वा मित्रहेतु वा नागहेतु वा भूतहेतुं वा यक्षहेतु वा तं दण्ड प्रसस्थावरै प्राणिभिः (प्रसस्थावरेषु प्राणिपु) स्वयमेव निसृजति ॥

·कुलगणसंघचेइयडे य निज्जरही यावञ्च अणिस्सियं दसविह बहुविहं पकरेइत्तिया" प्रश्नव्याकरणे यश्चौपचारिको विनयः श्रुतो विनयसमाध्ययनादौ, तत्र हि ज्ञानदर्शनचारित्रोपचार भेदाच्चतुविधो विनय उक्तस्तत्र चोपचारो लोकव्यवहारः पूजा वा प्रयोजनमस्यौप- चारिको भक्तिरूपः स च, "तित्थयरसिद्धकुलगणसंघकिरिय- धम्मनाणनाणीणं आयरियथेरुवज्झायगणीणं तेरसपयाणि, अणा- सायणा य भत्ती बहुमाणो तह य वण्णजणणं तित्थयराइतेरस चउग्गुणा होति बावण्णा६९॥" इति गाथाद्वयोक्तक्रमेण द्विपंचा- शभेदो भवति, प्रकृते च तीर्थकृद्विषयोऽयं ग्राह्यः स नियमा- इव्यस्तवश्चैत्यवयावृत्त्यस्य तीर्थकुदुपचारस्य वा तत्त्वतस्तद्पत्वारोन यतयस्तव्यस्तवमनुमन्यते दनुमतेरेव तत्संपादनार्थत्वात् । अत एव- "आयरियउवज्झायथेरतवस्सीगिलाणसेहाणं । साहम्मियकुलगणसंघसंगयं तमिह काय,७०॥" ६८ अथ कोश. पुनरार ति व्रतमिदमू, यः स उपधिभक्त- संग्रहदानकुशलः अत्यन्तबालदुर्वलवृद्धक्षपके प्रवर्तका चार्योपाध्याये शैक्षे साधर्मिके तपस्विकुलगणसचे चैत्यार्थञ्च निर्जरार्थी घेयावृत्त्यं अनिश्रित दशविध बहुविध प्रकरोतीति ॥ ६९ तीर्थकरसिद्धकुलगणसंघक्रिय ज्ञानक्षा आचार्यस्थ- विरोपाध्यायगणिनां त्रयोदशपदानि अ बहुमानस्तथा च वर्णजनन तीर्थकरादित्रयोदश चतुर्गुणा भवन्ति द्विपं ७० आचार्योपाध्यायस्थविरतपस्यिग्लानशक्षाणाम् । सार्मिककुलग घस गत तदिह 'व्यम् । । च भक्ति ·इति गायीगा दशविधस्यानपानादिदानमैदनानेकप्रकार स्थानिश्रितम्य वैयावृत्यस्य करणेऽधिकारिणोऽत्यंतबालाचर्य- कनिर्जयित्वमधिकारिविरोषमुक्तम् , अद्वय इत्यत्र सप्तमी- प्रयोगादतासां योऽयः प्रयोजनं स तया, तत्र व निर्जरार्थी कर्मक्षयकाम इनि व्याख्यानाद्भवति च यत्किञ्चिच्छुद्धयोगव्यापार वैत्यादिकन्यसंपत्तिः, यदुक्तं निषुक्तिना- "चयनुलाणसंवे आयरियाणं व पत्रयणमएम् । सचमु वि तेण कयं तत्रसंनममुजर्मनणं" ।। इति । यत्र व विशिष्टस्य प्रायो मियोंतर्भावात् , यच्चाधिकारि- विशेषणषटकम्, तनियमावनुमाद्यमेव संपाद्यमेव चेति सर्व- मतदातम् ॥३४॥ नन्वनुमोद्यत्वेऽस्य साक्षात्कर्तव्यत्वमपि न कयमित्याशहका- यामाह सक्वाउ संजयाणं भावपहाणचओ ण सो जुत्तो । भावोअतयशुमोअणमेचो त्तं चैव जुत्तयरं ॥३५॥ साक्षानु स्वयंकरणनः पुनः, संघतानां सर्वविरतानाम् , नामी न्यन्नवः, युक्तः, कृत इत्याह-मावप्रधानत्वात् द्रव्यस्तव- फलीभूतकांनदपरिणामपरप्रवृत्तिकलाव, नानाद्यपिकारित्वाभा- वेन तदनुपपत्तः, कार्यि तदप्याश्रीयतां को दोप इति चेत्, न, तद्रुपपत्ती स्वल्पतः सावधस्याश्रयिनुमयुक्तत्वात्, न खल भुजा- भ्यां नहीं नरीसुमर्यास्तदुत्तरणार्य कंटकादियुक्तं काष्ठमाद्रियंते, न चीप विनवाचिरण रोगोपशमयोन्यतावंतो दीर्घकालभावि- ७१ चैत्यनुलगणसंघ याचार्याणां च प्रवचनश्रुतेषु । सर्वप्वपि तेन कृतं तपन्संयमोघमवता ॥

·४६ रोगोपशमहेतुभूते कटुकौषधपानक्षारशरावेधादावादृता भवन्ति, द्रव्यस्तवतो हि पुण्यानुवंधिपुण्योपलंभात् सुदेवत्वसमानुषत्वादि- लाभक्रमेणैव कर्मक्षय', भावस्तवात्तु आहत्यैवेति, तदिदमाह- "अमुहत्तरमुत्तरणप्पाओ दव्वत्थओ समचो य । नदिमाइसु परो पुण समत्थ वाहुचरणकप्पो७२ ॥ कडुगोसहादिजोगा मंथररोगसमसण्णिहो वारि । पढमो विणोसहेणं तक्खयतुल्लो अ वितिओ स्थ७३ ॥ पढमाउ कुसलवंधो तस्स विवागेण सुगइमादीआ । तत्तो परंपराए वितिओ वि हु होइ कालेणं७४ ॥ चरणपडिवतिरूवो थोअव्वो चिय पविचिगुरुओ उ । संपुण्णाणाकरणं कयकिच्चे हंदि उचियं तु७५ ॥" न चैवं निरवद्यत्वाद्भावप्रधानत्वं श्रावकस्याप्याश्रयणीयम् , कथञ्चिदाज्ञाकरणगुणपरिज्ञानेऽपि चारित्रमोहनीयकर्मविपाकप्रावल्या तक्रियाया हालाहलव्याप्तपुरुपच्यापारसदृशत्वेन गुणीभूतभावत्वात् , चिकित्साहतया द्रव्यप्रधानत्वाच्च, न चेदेवं भावमात्रादेव तेषां कृतार्थत्वे सुपात्रदानादिकमपि विच्छिघेत, तद्विधानकाले तद- विधानं दोपायेति चेत्, प्रकृतेऽप्येतत् किं नालोचयसि, आरंभ- भयानालोचयामीति चेत्, विधिभक्तिमतामितो भगवदर्चनादि- ७२ असुखोत्तार उत्तरणप्रायो द्रव्यस्तव समस्तश्च । नद्यादिपु पर पुन. समयो बाहत्तरणकल्पः ॥ ७३ कटुकौपधादियोगान्म थररोगशमसन्निभो वारि । प्रथमो विनौषधेन तत्क्षयतुल्यश्च द्वितीयोऽध ॥ ७४ प्रथमत कुशलवन्ध तस्य विपाके सुगत्यादयः । ततः परम्परया द्वितीयोऽपि खलु भवति कालेन ॥ ७५ चरणप्रतिपत्तिरूपः स्तोक एव प्रवृत्तिगुरुकस्नु । सम्पूर्णानाकरणं कृतकृत्ये हन्दि उचितन्तु ॥

·४७ दर्शनादहवः प्रतिबुद्धय शिवं यास्यंतो पड्जीवनिकायं रक्षिप्य- न्तीत्यादिपर्यालोचनजनितसमुल्लासानां नास्त्येव तदवकाशः, इतरेषां च भग्नचिचतया न काप्यधिकार इति विभावनीयम् । तदेवं संयतानामकर्तव्यो द्रव्यस्तवो गृहिणां च कर्त्तव्य इति व्यवस्थि- तम् । ननु यद् यस्याकर्तव्यं न तस्यानुमोद्यं, यथा धार्मि- काणां हिंसादिकं, इति कथं द्रव्यस्तवस्याकर्तव्यत्वे यतीनाम- नुमोद्यत्वमित्यत्राह-भावैश्च तदनुमोदनं द्रव्यस्तवानुमोदनम्, सुकृतानुमोदनस्य चारित्रमाणत्वात्, अतस्तच्च एतस्य भिन्नक्रम- त्वात्, युक्ततरमेव अतिशयेन युक्तमेव, ततो भावप्रधानत्वाभंगात, प्रत्युत ततस्तदुपचयाद् भावधारयैव गुणश्रेण्यभिवृद्धः । "अविशुद्धस्स ण वढइ गुणसेढी तत्तिया हाई १७६ || इति वचनात् । उक्तानुमानं च स्वातंत्र्येण सुपात्रदान एवं व्यभिचारि, द्रव्याभावेन तस्य यतीनामकर्त्तव्यत्वेऽप्यनुमो धत्वादिति भावः ॥ ३५॥ यत एवं व्यस्तवानुमोदनमेव साधोर्युक्तमत इयं व्यव स्थोपपद्यत इत्याह एत्तोच्चिय पण्णवणी तप्फलभासा ण चेव आणमणी। ण य पुटुस्स भगवओ भासा इच्छाणुलोमा य ॥३६॥ इत एव साधोव्यस्तवानुमोदनमात्रस्य युक्तत्वादेव, तत्फल- भापा द्रव्यस्तवफलप्रतिपादिका गीः, प्रज्ञापनी श्रद्धातिशयजनक- फलज्ञापनमात्रपरा, न चैवाज्ञापनी त्वं प्रासादार्थ पृथिवीं खन, जलादिकं वाऽऽनयेत्याधभिलापेन द्रव्यस्तवांगकर्तव्यतादेशकतया साक्षात् प्रवर्तिका । अथ- "यस्तृणमयीमपि कुटी कुर्याइद्यात्तथैकमपि पुष्पम् । भक्त्या परमगुरुभ्यः पुण्योन्मानं कुतस्तस्य । - ·जिनभवनं जिनबिंवं जिनपूजां जिनमतं च यः कुर्यात् । तस्य नरामरशिवमुखफलानि करपल्लवस्थानि ॥" इत्यादिवाचकमुख्यवचनानां कारकत्वमेव प्रतिभाति न तु ज्ञापकत्वमिति चेत्, न, फलज्ञापनमात्रतात्पर्यकेभ्य एतेभ्यः फलार्थिनां श्रोतृणां खत एवं प्रवृत्तेः, श्रोतार इतो द्रव्यस्तवे अवन्तिामिति तात्पर्याभावेन फलतोऽपि क्षादप्रवर्तकत्यात् । यदि पुनः साक्षात् परप्रवनयाप्येतानि वचनान्यदुष्टानि स्युः तदा साक्षादेव तत्र तत् प्रवर्त्तनमपि विधेयं स्यात् , तथा च वैरस्वामिचरितालंवनस्य पुष्टत्वमेव स्यात्, पुष्टत्वं च तस्य श्रूयते वंदनकनियुक्तौ, एतस्य भन्मशुभपरिणामालंबनतयोपदिष्ट- त्वात्, तथाहि- "चेइअकुलगणसंघे अन्नं वा किं पिकाउ निस्साणं । अहवा वि अजवइरे तो स चेतीअकरणिज । चेइअपूआ किं वइरसामिणा मुणिअपुव्वसारेणं । न कया पूरिआइ तओ मोक्खंगं सा वि साहूणं७ ।। इति । न च नैव, पृष्टस्य नाटकादिकं प्रदर्शयामीत्यादिगिरा देवादिना पर्यनुयुक्तस्य, भगवतः, चारित्रग्रहणादिप्रश्नस्थल इवेच्छा- नुलोमा च भापा यथासुखमित्याद्याकारा प्रवर्गते, तस्या निसर्गत ७६ अविशुद्धस्य न वर्धते गुणश्रेणि तावती तिष्ठति । ७७ चैत्यकुलगणसघान् अन्यद्वा किमपि कृत्वा निश्राम् । अथवाऽपि आर्यवत्र तस्मात् । चत्यपूजा कि वज्रस्थामिना ज्ञातपर्व सारेण । न कदा पूरिता ततो मोक्षाङ्ग सापि साधूनाम् ॥ तञ्चैत्यकरणीयम् ·आप्तेष्टसाधनकाशापकत्वेन "इष्ट देयोपदिष्टम्" इति त्याया साभार प्रतिहेतुप्रायत्वात् ॥३६॥ स्थ हीनत्वादेव नाजुमोपलं व्यस्तरस्य साधूनामित्या- गजाशे परिहरमाह- अह हीणं दव्यत्ययं अगुमणिना ण संजओ ति मई। ता कस्सवि सुहजोगं तित्थ्यरो गाणुमण्णिजा ॥३७॥ अपेत्युपत्याले यदि, हीनं स्वयोगापेक्षया तुच्छस् द्रव्यस्त लातुमन्येवेति मतिस्ते, तत्कस्यापि शुभयोग तीर्थकरो नानुमन्येत, अपतनगुणल्पावर्तिनां सर्वेषामपि शुभयोगल्य तीर्थकरापेक्षया हीनत्वात्. रितिरूपत्वमेव तदनुमोचतायां प्रयोजकमिति तु रघाद्रियते, तदा द्रव्यस्तरस्याप्यलदारंभनिवृत्तिरूपत्वात् किमिति नातुमोघत्वम् । वस्तुत आसाशुद्धत्वमेव तथा, तीर्थकरनामकर्मा- भवरूपल्य सम्यक्त्वस्यापि तथात्वात्, तक्षात्राक्षतमेवेत्यव- सेयम् ॥३७॥ उपसंहरमाह- अलमेत्य पसंगणं दोण्हवि अणुमोअणाई आणाणं । वीआहाणविसुद्धा दवाणा होइ णायब्वा ॥३८ अलमत्र प्रकृतविचारे, प्रसंगेन भा', द्वयोरपि प्रधानद्रव्यभावसंगतयोः आशयोः, अनुमोदनया पीजा नविशुदा द्रव्याज्ञा भवति ज्ञातव्या. बीजीभूतया धुचितभावजननप्रधानद्रव्याज्ञायाः प्रेत्योपपत्तेः। प्रधानाज्ञानुमोदनायाः प्रत्यपायवालत्वमेव बच्यते, हरिभद्राचार्यवचनस्- ·५० %E- "तेसि बहुमाणेणं उम्ममाणुमोअणा अणिष्टफला । तम्हा तित्थयराणाटिएमु जुत्तो कित्थ वहुमाणो७८ ॥" त्ति यदि च परंपरया भावाजाप्रयोजकतया साऽप्यनुमोद्या स्यात् तदा निगोदभावादेरपि खोपमईपूर्वकपरिणामांतरव्यवहित- तत्परिणामप्रयोजकतयाऽनुमोद्यत्वप्रसक्तिरित्यवसेयम् ॥३८॥ अथ क्रियायां विधिशुद्धोपयोगयोगादेव द्रव्याजाया: प्राधान्यमुपपद्यते- चलाइबिहाणम्मि तग्गयचित्ताइणा य विन्नेयो । वचुट्विभावभावेहि तह य दन्वेयरबिसेसो७९ ।।" इति वचनात् , तथा च आगमदेशे क्रियारूपभावे आगमनिषेधान्नो आगमतो भावानात्वमेव युक्तम्, नोशब्दस्य देशनिषेधार्थत्वात् , न तु द्रव्यानात्वमिन्यागकायामाह- नोआगमभावाणा एसा णो वज्झकिरियमहिगिंच । दव्वेण य भावेण य छेयत्तं मुए भणिों ॥३९॥ [पा अधिकृतद्रव्याना, नो नैव, बायक्रियामधिकृत्य, नोआगमभावाना, अंतर्वृत्त्या जीवपरिणामरूपायाः क्रियाया भावत्वेऽपि, वहिवृत्त्या गरीरपरिणामरूपायास्तस्या द्रव्यत्वाविरो- धात्, एतच्चत्यमेव, यद् यस्मात्, श्रुते आवश्यकनियुक्त्यादिल- ७८ तेषां बहुमानेनोन्मार्गानुमोदनाऽनिष्फला । तस्मातीर्थकरावास्थितेषु युक्तः कुत्र बहुमान इति । ७९ चेलादि (शिष्यादि) विधाने ततचिचादिना च विनेयः । तवृद्धिमावमावस्तथा च द्रव्येतरविशेप. ॥

·क्षणे, द्रव्येण भावेन च, छेकत्वं वंदनया संपूर्णफलप्रयोजकत्व- लक्षणम्, भणितम्, तथा च तद्ग्रन्थ:- "रूप्पं टंक विसमाहयक्खरं णवि य रूवगो छेयो दोहं वि समाओगे रूबो छेयत्तणमुवेइ८० ॥ रूप्पं पत्तेयबुहा टंकं जे लिंगधारिणो समणा । दव्वस्स य भावस्स य छेओ समणो समाओगे८१ ॥ त्ति । अत्र द्रव्यभावसमायोगवतः टंकयुक्तरूप्यस्थानीयप्रथमभंग- पतितस्य वंदना मोक्षफलतया एकान्तशुद्धैव । द्रव्यानुपेतस्य भाववतः टंकानालिखितरूप्यस्थानीयद्वितीयभंगपतितस्यापि मोक्षा- भ्युदयफलसाधकत्वात्तथैव, भावप्राधान्यात्, आह च- "क्रियाशून्यश्च यो भावो भावशून्या च या क्रिया। अनयोरंतरं ज्ञेयं भानुखद्योतयोरिव ।।" इति । भावविहीनद्रव्यक्रियावतः टंकलिखितभिन्नद्रव्यस्थानीयतृ- तीयभंगपतितस्योभयहीनस्य मुद्रामात्रस्थानीयचतुर्थभंगपतितस्य च प्रायः क्लिष्टसत्वानां संभवतीति कुदेवत्वादिप्रयोजकतयाऽनिष्टफ- लैव । अन्ये त्याहुः, नाममात्रेणार्हत्यप्यंत्यभंगद्वयवंदना लौकिक्येव, लौकिकवंदनायाः फलस्यैवैतस्याः फलत्वात् । यदि चेयं जैनी स्यात् , तदा विध्यविध्यासेवनसहकारिभ्यामिष्टानिष्टार्थफला स्यात, तस्यास्तत्स्वभावत्वात्, न चेतोऽविध्यासेवनेऽपि साक्षादनिष्टफलं पश्यामः, ततो जैनीवदाभासमानाऽपीयं लौकिक्येवेति । अत्र ८० रूप्यं टक विषमाहताक्षरं नापि च रूप्यक छकः । द्वयोरपि स गोगे रूप्यं छेकत्वमुपैति । ८१ रुप्यं प्रत्येकवुधा. ट क ये लिङ्गधारिण• श्रमणाः । द्रव्यस्य च भावस्य च छेका श्रमणः समायोग इति ।

·५२ प्रथमभंगे भावसत्त्वेऽपि द्रव्यापच्यवाभिधानादुपयुक्तानामपि द्रव्याज्ञा नायुक्तेति फलितम् ॥३९॥ उक्ता सप्रसङ्गं द्रव्याज्ञा, अथोपादेयां भावाज्ञां निरूपयति- भावाणा पुण जायइ सम्महिहिस्स मूलमहिगिच । कज्जाकज्जे णाओ पवट्टइ तओ हिए पायं ॥४०॥ भावाना पुनर्जायते सम्यग्दृष्टः, मूलं आदिम् , अधिकृत्य तदनंतरमेव प्रगमसंवेगनिदानुकंपास्तिक्यरूपमोक्षपुरप्राप्तिसार्थों- पलब्धेः, ततः कार्याकार्य इहलोकपरलोकयोहिताहिते नीति- च्यवहारकुनीतिपरद्रव्यापहारादिलक्षणे, ज्ञात्वा इहलोकपरलोकयोः शुभाशुभफलत्वेन निश्चित्य, प्रायो हिते प्रवर्तते, असति प्रतिवंधे निवेदप्राणस्य तस्य हित एवोत्कटेच्छाजननस्वभावत्वात्, तद्गुण- प्रावल्यप्रयोज्यप्रयत्नस्य विरत्यावरककर्मस्थित्यपवर्तनप्रवण- त्वाच ॥४०॥ अपि च मार्गप्रवृत्तिस्वभावस्य जीवस्योन्मार्गप्रवृचिहेतुमि- ध्यात्वांव्यनिवृत्ती स्वभावत एव हिते प्रवृत्तिरित्युपपादयति- परपरिणामुम्मग्गे चत्ते लद्धे अ नाणदीवम्मि । मग्गम्मि जे पवट्टइ एस सहावा हु जीवस्स ॥४१॥ परपरिणामे लौकिककुमावचनिकवासनाजनितस्वाभेदस्वीय- वादिज्ञानरूपे तुजनिताध्यासिकपरद्रव्यसंबंधरूपे च, उन्मार्ग, त्यक्तं सति, लब्धे च नानदीपे, मार्गे स्वात्मप्रतिवंधमात्रविश्रां- तश्रामप्यरूपे, यत् प्रवत्तते एप स्वभावो हि जीवस्य, न खल जपाकुमुमतापिच्छोपरागजनितपाटलिमकालिमविलये स्फटिकस्य प्रादुर्भवन्ती शुद्धतापि न अस्वाभाविकी, अन्यानधीनत्वात्, एवं ·५३ ज्ञानदर्शनचारित्ररूपमार्गस्वभावस्यात्मनोऽपि कर्मोपाधिकरागद्वेषवि- लये प्रादुर्भवन्ती मार्गप्रवृत्तिरपि नास्वाभाविकी तत एव, अन्य- था जन्यत्वेनापारमार्थिकतया निवृत्त्यावश्यकत्वेऽनिर्मीक्षापातात् । न हि यत्पराधीनं रूपं तत्तनिवृत्तावप्यनुवर्तते, यथा स्फटिको- परागो जपाकुसुमादिनिवृत्ताविति भावः ॥४१॥ ननु यदि मार्गप्रवृत्तिरात्मनः स्वभाव एव तदा प्रागपि तत्प्रसङ्ग इति शङ्कते- कह एस पुरा चत्ता णा चत्ता तेण णिचमुत्तण । अन्नाणविलयमत्तं चित्तं तु कमेण णिच्छयओ ॥४२॥ कथमेष मार्गप्रवृत्तिस्वभावः, पुरा मिथ्यादृष्टयादिदशायाम् , त्यक्तः स्वभावत्यागे स्वभाववतोऽवस्थानानुपपत्तेः, समाधत्ते, न त्यतः तेन आत्मनाऽधिकृतः स्वभावः, कीदृशेन नित्यमुक्तेन सदा परद्रव्यपृथग्भूतटंकोत्कीर्णस्वभाववता बहिर्वृत्त्या परद्रव्यसंबंधे- ऽप्यंतर्वृत्यो पुष्करपत्रवत्तस्य सर्वदा निर्लेपत्वात् । कथं तर्हि गुणस्थानक्रमव्यवस्था, कथं वा मुक्त्यर्थं प्रवृत्तिः प्राप्तस्य प्राप्त्ययोगात् इत्यत्राह- चित्रं प्रातिस्विकगुणस्थाननियतम् , अज्ञानविलयमानं तु, क्रमेण गुणस्थानारोहानुक्रमेण, निश्चयतो ज्ञाननयमवलंब्येष्यते, मृदुमध्याधिमात्राज्ञानविशेषनाशादेव तत्- क्रमोपपत्तेः, अन्यथा तन्मूलकमिथ्यात्वादिपरिणामनाशक्रियानु- पपत्तेः, विरत्यादीनां तु गुणानां ज्ञानकाष्ठारूपत्वेनाभिव्यङ्ग्यत्वमेव, मुक्त्यर्थं प्रवृत्तिस्तु कंठगतचामीकरन्यायेनानवाप्तत्वज्ञानादेव, न चैवं सम्यग्दृष्टेस्तदनुपपत्तिः, मुक्तिभवसाम्यपरिणतज्ञानादेव तदाहित- वासनानिवृत्तेः तदर्थमेव च प्राक् प्रवृत्त्युपयोगात्, न चैवं ज्ञाननयावलंवनमन्याय्यम् , सर्वनयात्मके भगवत्प्रवचने यथोपयोग- ·मधिकृतनयावलंबनस्यादुष्टत्वात् , विपश्चितं चेदं कल्पलता- याम् ॥४२॥ ननु सम्यग्दृशो भावाज्ञायां मार्गप्रवृत्युपपत्तौ सर्वेषां कालावैषम्येन मुक्तिप्राप्तिप्रसङ्ग इत्यत आह- पडिवंधोवि य एत्यं कंटकजरमोहसन्निभो भणिओ तंते तविगमेणं मुस्खपुरे गमणमइरेणं ॥४३॥ प्रतिवन्धोऽपि विसामग्रीकृतकालविलंवरूपः, अत्र भावा- ज्ञायाम् , पाटलिपुरादी प्रस्थितस्य पथिकस्येवावश्यं वेद्यकर्मपाशात् , कंटकज्वरमोहसन्निभो मेघकुमारदहनमुराईहत्तानामिव सन्निहित- दृखरतरावधिकत्वात् , भणितः, तन्त्रे उपदेशपदादौ, देशसौराज्य- मुभिक्षत्वादिगुणपरिज्ञानवतः पथिकस्य कंटकादित इव मोक्ष- विपयकाजरामरत्वादिगुणपरिज्ञानवतः सम्यग्दृशः सुखशीलत्वमायो- न्मादशवलानुष्ठानादसदभ्यासवतो मृदुमध्याधिमात्रप्रतिबन्धोपपत्तेः । तद्विगमेन उक्तप्रतिबंधविगमेन, मोक्षपुरे अचिरेण अविलंबेन, गमनं संपद्यते, असति प्रतिवन्धे भावाज्ञाया मुक्तिप्रापकस्वभाव- त्वात् ॥४३॥ यत एवं भावाज्ञावतोऽपि प्रतिवन्धः सम्भवी अतोऽत्राति- गयितत्वं कर्तव्यतयोपदिशन्नाह- एवं णाऊण सया वुहेण होअव्वमप्पमत्तेण । परिसुद्धाणाजोगे कम्मं णो फलइ रुदंपि ॥४४॥ एवं भावाज्ञाप्राप्तावपि प्रतिवन्धस्य कटुकविपाकतां ज्ञात्वा, सदा सर्वदा, बुधेन मुक्तिमार्गप्रवृत्तिलक्षेण, भवितव्यमप्रमत्तेन ·सर्वातिचारपरिहारपरायणेन, इत्थमेवाज्ञाशुद्धयुपपचेः, ततः किं स्यादित्याह- परिशुद्धाज्ञायोगे दीर्घकालादरनरंतर्यासेवितषिशुद्धा- ज्ञासंपचौं, कर्म निकाचनावस्थामप्राप्त ज्ञानावरणादिकं, रौद्रमपि नरकादिविडंवनादायकत्वेन दारुणमपि, न फलति न स्वविपाकेन विपच्यते, यथा हि नक्तं स्वच्छंदप्रसरा अपि शशांककरा- भगवतो रवेरुदये निष्फलत्वमेव विभ्रति तथास्वाभाव्य- नियमात्, तथा परिशुद्धाज्ञाभ्यासादात्ममात्रप्रतिवद्धमानसानाम- त्यन्तनिर्गुणभवभ्रान्तिपरिश्रान्तानां दारुणपरिणाममिथ्यात्वादिनि- मित्तोपात्तमप्यशुद्धं कर्म न स्वफलमुपधातुं समर्थ स्यादिति ॥४४॥ एतदेव प्रतिवस्तूपमया भावयति- जह तुलनिमित्ताणं दीसह वाही तही समाही अ। परिहारेयरभावा तहेव एयंपि दष्टव्यं ॥४५॥ यथा तुल्यनिमित्तयोः वहुसदृशतायामेकत्वप्रतिपत्तिहेतुना व्यवहारनयादेशेनैक्रभोजनादिभुजो निश्चयत एवं वक्तुमशक्य- स्वात्-- "नाकारणं भवेत् कार्य नान्यकारणकारणम् । अन्यथा न व्यवस्था स्यात्कार्यकारणयोः क्वचित् ।। इति ग्रन्थेन तेन कार्यभेदे कारणभेदाभ्युपगमात् । तदिदमुक्तं- "ववहारओ णिमित्तं तुल्लं एसो वि एत्थ तत्कंगं । एत्तो पवित्तिओ खलु णिच्छंयणयभावजोग्गओ८२ ॥ त्ति । व्याधिस्तथा समाधिश्च दृश्यते, कथमित्याह- परिहार उपस्थितरोगनिदानाजीर्णादिपरित्यागः, इतरश्च अपरिहारः, ८२ व्यवहारनयो निमित्तं तुल्यमेपोऽप्यत्र तत्त्वाङ्गम् । इत. प्रवृत्तितः खलु निश्चयनयमावयोग्यत इति ।

·५६ सद्भावात् , तद्योगाद, तथा एतदपि उपस्थितकर्मव्याघौ तदभिवृद्धिनिबंधनाविध्यासेवने तत्साफल्यं तत्परित्यागे । तद्वैफल्याद्भावारोग्यमिति द्रष्टव्यम् । यो हि यनिमित्तो दोषः स तत्प्रतिपक्षासेवात एव निवर्चते, यथा शीतासेवनादुत्पन्न जाडयमुष्णसेवात इति ॥४५॥ तदेवं परिशुद्धाज्ञायोगस्य दुष्टकर्मोपक्रमहेतुखमित्युक्तम् । तत्र च स्वभावत एव लाघवं भवतीत्येकांतप्रतिक्षेपायास्यैव पुरुषकारत्वं विधातुं कर्मणोऽवश्यवेद्यत्वनियमेनोक्तार्थानुपपत्तिशङ्का च परिहर्तुमाह- एसो य पुरिसगारो ण धावणाई गयाणुगइओ अ । अणिययसहावकम्मे एसो अ उवक्कमणहेऊ ॥४६॥ एष च परिशुद्धाज्ञायोगलक्षणः, पुरुषकार आत्मव्यापारः, क्राँपक्रमलक्षणं फलं प्रति द्रष्टव्यः, न धावनादिः लौकिकः, आदिना वल्गनादिग्रहः, न वा गतानुगतिकः अंधपरंपरानुपाती, इत्यमेवास्मदीयैः समाचरितमित्यभिग्रहाभिनिवेशपेशलोऽज्ञानिनां पाखंडिनां जैनाभासानां वा दुःपमाकालादिकदालंबनग्रहणप्रवणा- नामविध्युपजीविनां संवन्धी, ततः कर्मानुवन्धस्यैवानुवृत्तेः, तथा एप चानियतस्वभावे फलदानं प्रत्यनियतरूपे कर्मणि, उपक्रमहेतुः, तेन- "नामुक्त क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥" इति सर्वलोकप्रवादश्रवणान्न भयं विधेयम् । द्विविधं हि जीवाः प्रथमतः कर्म वनन्ति, एकं शिथिलपरिणामतया फलं प्रत्यनियतरूपं, द्वितीय चात्यंतदृद्धपरिणामनिवद्धतयाऽवश्य स्वफलसंपादकम्। तत्र प्रथमस्य तत्तद्रव्यादिसामग्रीमपेक्ष्य प्रती- .

·कारसहत्वात्तादृशासकेंद्यायश कीर्तिलाभान्तरायादिकपक्रमे प्रकृत- सामर्थ्यान्न विरोध इति, यथा चैतत्तत्त्वं तथा विपश्चितमध्या- त्ममतपरीक्षायाम् । न चैवं स्वस्मिन्नुपक्रमणीय कर्मानिश्चिन्वतो नागार्थिनः नाश्यानिश्चये प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति शफनीय, बलवतो नाश्यस्य संशयेऽपि सर्यादिदंशजन्यविपसंशये तानाशार्थ भेषजपाना- दाविव विघ्नसंशयेऽपि तन्नाशार्थ मंगलकरणादाविव वा प्रवृत्त्य- विरोधात् । अदृष्टजप्रवृत्तौ नाश्यनिश्चयानपेक्षाविरोध इत्य- न्ये ॥४६॥ नन्वेवमपि परिशुद्धाज्ञायोगोऽदृष्टपरिपाकादेव, तुल्यसाधना- नामप्यन्यतमस्यैवोदयात, तथा च तद्धेतोरिति न्यायाददृष्टमेव फलहेतुरस्त्वित्याशकां परिहरनाह- एवं तुल्लवलत्तं उववणं दइवपुरिसगाराणं । अण्णोष्णसमणुविद्धा जं दावि फलं पसाहति ॥४७॥ एवं उक्तरीत्या, देवपुरुषकारयोः, तुल्यवलत्वं समप्राधान्ये- नैककार्यहेतुत्वलक्षणं, उपपन्न भवति, यद् यस्मात्, द्वावप्येतो, अन्योन्यसमनुविद्धौ परस्परोपगृहीतौ, फलं प्रसाधयतः, कर्म- लक्षणस्य दैवस्य स्वरूपयोग्यताया आत्मरूपस्य च पुरुषकारस्य सहकारियोग्यताया घटकत्वात् ॥४७॥ एतदेव भावयति- दारुसमं खलु दइवं पडिमातुल्ला अ पुरिसगारोत्ति दइवेण फलक्खेवे अइप्पसंगो हवे पयडो ॥४८॥ दारुसम प्रतिमादलभूतकाष्ठसमं, खलु-निश्चये दैवं तत्र प्रत्यक्षानुमानादिना दिव्यदृशा व्यवहारशा च फलयोग्यता- ·- निश्चयात्, प्रतिमातुल्यश्च प्रतिमानिप्पादनक्रियासदृशश्च, पुरुष- कारः, इति पादपूरणे, प्रागुक्तोपपत्तिहेत्वर्थों वा । न च "शक्तयः सर्वभावानां कार्यार्थापत्तिगोचरा" इति वचनात् कार्यानुपहितयोग्यतायां मानाभावात् किमजागलस्तनायमानेन पुरुष- कारेणेति शकनीय, कुतोऽपि हेतोः प्रतिमानुत्पत्तावपि दारुदले शब्दज्ञानप्रवृत्तिरूपस्य योग्यत्वव्यवहारस्यायोग्यत्व- व्यवहारविलक्षणस्यागोपालाशनाप्रसिद्धत्वेन पराकर्त्तमशक्यत्वात् । अत एव न दैवस्यैव प्राधान्यमित्याह-देवेन कर्मणा, फलाक्षेपे पुरुपकारमनपेक्ष्य फलजननेऽभ्युपगम्यमाने, अतिप्रसङ्गो अनवाप्ताज्ञेऽपि मोक्षफलापत्तिलक्षणः, भवेत् प्रकटः सर्वलोक- सिद्धः ॥४८॥ अथ न दैवमात्रमेव फलहेतुर्येनातिप्रसङ्गः स्यात् , किन्तु विशिष्टदैवमेव तथेति गड्कते- अह तं विसिमेवं तेण न दाणाइभेअणुववत्ती । अक्खिवइ पुरिसगारं तं नणु अण्णत्थ तुल्लमिणं ॥४९॥ अथ तत् दैवं, विशिष्टं विलक्षणशक्तिमदेव, एवं अधि- कृतफलहेतुः, तेन दानादेः सकाशात् आदिना हिंसादिग्रहः, यो भेदः पुण्यपापोत्कर्षापकर्पलक्षणः, तदनुपपतिनं भवति, सर्वास्तिकसम्मततदनुपपत्तिर्हि प्रकृतिरेवैकाकारा शुभाशुभरूपासु क्रियासु व्याप्रियत इति नियुक्तिकसांख्यमतमास्थितानां पुरुप- कारवादिभिर्दातुं शक्येत अध्यात्मभेदं विना तदनुपपत्तेः, तथा च पठन्ति ते- "अभिसन्वेः फलं भिन्नमनुष्ठाने समेऽपि हि । परमो नः स एवेह वारीव कृपिकर्मणि ॥" इति ।

·-- यदि चोत्कृष्टापकृष्टभुभाशुभानुबंध्यात्मकारिदैवभेद एचे- प्यते, तदा नायं दोपावकाश इति, एतदेवाह-तत् अधिकृतदेवं, पुरुपकारं नियताभिसंधिकप्रयत्नरूपम्, आक्षिपति नियतफलजननाय व्यापारयति । समाधत्ते, नन्वित्यक्षमायाम् , अन्यत्र पुरुषकारे, तुल्य- मिदं शक्यं ह्येतत् पुरुपकारवादिनापि वक्तुं पुरुषकार एव तथा- स्वभावखात् काँपक्रम्य शुभमशुभं वा फलं जनयतीति । देवेन पुरुपकारस्येव तेन दैवस्यापि किंकरवद्रले गृहीत्वा व्यापारयितुं शक्यत्वात् । तदिदमाह- "तारिसयं चिय अहयं मुहाणुवंधे अज्झप्पकारित्ति । पुरिसस्स एरिसत्ते तदुवक्कमणम्मि को दोसो८३" ॥४९॥ एतदेव भावयति- जह कम्मसंतई इह तह तह परिणामिणित्ति मण्णंति। तह पुरिसगारधारा जुत्ता परिणामिणी वात्तुं ॥५०॥ यथा कर्मसंततिः स्वहेतोलब्धातिशया एकाश्रया कर्म- परिणामश्रेणी, तथा तथा परिणामिनी स्वाश्रयाऽपृथग्भूतप्रति- नियतफलजननी, इति मन्यन्ते कर्मवादिनः, तथा पुरुषकारधारा जीवव्यापारसंततिः, युक्ता परिणामिनी प्रतिनियतफलजननी वक्तुम् , उत्तरोत्तरपुरुषकारे पूर्वपूर्वपुरुपकारादतिशयाधानोपपत्तेः । अथैवं पुरुपकारस्य तत्तत्फलं प्रति विलक्षणशक्तिमत्वेन हेतुत्वे पुरुपकारत्वेन सामान्यहेतुत्वभंगप्रसङ्गः । किंवैतादृशशक्तिकल्पन- मुदासीनपदार्थेऽपि सुवचम् , अपि चैवं तत्क्षणविशिष्ट कार्ये तत्क्षणस्य हेतुत्वात् स्वाश्रितकार्य चाश्रयस्य तथात्वादनतिप्रसङ्गात् कारणा- ८३ तादृशं चैवाहतं शुभानुवन्धमध्यात्मकारीति । पुरुषस्यतादृशत्वे तदुपक्रमणे को दोषः ॥

·६० न्तरविलयप्रसङ्ग इति चेत्, कर्मवादेऽपि तुल्यमेतदखिलपणजा- लम् । यदि च "व्यवहारादिना कर्मत्वेनैव कर्मणो जन्यमानहेतुत्व- स्वीकारान्न दोषः, हेत्वन्तरोपनिपातेन फलविशेषोपपवेरिति" विभाव्यते, तदा पुरुषकारेऽपि तुल्यमेतत् , सर्वत्र कालादिकलापजन्य- त्वस्य संमत्यादिसिद्धत्वात् , न चैवं द्वयणुकादिहेतुपुरुपकाराश्रयत- येश्वरसिद्धयापत्तिः, तद्धेतुकर्माश्रयतयाऽपि पुरुपान्तरसिद्धयापत्तेः- संबंधविशेषेण शक्तिविशेषेण वा जीवगतकर्मणा एव सकलकार्यों- पपत्तौ वन्यत्राप्येवं मुवचत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ॥५०॥ उपसंहरन्नाह- तम्हा उ दोवि हेऊ अविसेसेणं परोप्परं मिलिआ। मोक्खोवि कम्मजणिओ विभागरूवो जमेयस्त ॥५१॥ तस्मात्तु द्वावपि दैवपुरुषकारो, हेतुफलजनकौ, अविशे- पेण समप्राधान्येन, परस्परं मिलितो अन्योन्यमुपगृहीती। ननु नानयोनियतं परस्परमिलनमस्ति, मोक्षे व्यभिचारात् , धर्माधर्मक्ष- यरूपत्वेन तत्र कर्मणोऽव्यापारादित्यत्राह-मोक्षोऽपि कर्मजनितो यद् यस्मात्, एतस्य कर्मणो विभागरूपः खल्वयम् , स चात्मा- नुयोगिकः कर्मप्रतियोगिकश्चेति । कर्माप्यत्र प्रतियोगितया हेतुरेव, वस्तुतः पूर्वकृतस्य तावव्यापारसंबंधेन मुक्तिहेतुत्वं नानुपपन्नम् , व्यवहारेण तपःसंयमनिर्ग्रन्थप्रवचनानां त्रयाणामेवांतर्वहिर्वृत्त्या दैवपुरुषकाररूपेण हेतुत्वानुज्ञानात् , तथा च आगमः- "तब संजमो अणुमओ णिग्गंयपवयणं च ववहारो ८४||" समयम्यावधिनियामकत्वाच नातिग्रसङ्ग इति, तदिदमाह- "उभयतहामावो पुण सम्ममओ पवरं८५" इति। २४ तप स यमाऽनुमनो निम्रन्यप्रवचनं च व्यवहार || ८५ उमयतथाभावः पुनः सम्मतो नवरमिति ।

·६१ नन्वेवं सर्व कार्य स्याईवकृतम्, स्याच्च पुरुपकारकृतमिति स्याहाद एव सिद्धः, तथा च कथं सर्वलोकसम्मतो विविक्त- व्यवहार इत्यागक्याह- ववहारो पुण एत्य गुणप्पहाणतणेण पविभत्तो । कज्जमिणं दइक्कयं एयं पुण पुरिसजणियंति ॥५२॥ इदं कार्य दैवकृतं एतत् पुनः पुरुपजनितं पुरुपकारकृतम्, इति व्यवहारः पुनरत्र विपये, गुणप्रधानत्वेन अन्यतराल्पत्वबहु- वलक्षणेन, प्रविभक्तो भिन्नविपयतया व्यवस्थितः, तथाहि- अल्पप्रयाससाहाय्येन फलमुपनयमानेन कर्मणा जनितं दैवकृत- मिति ब्यपदिश्यते, बहुप्रयाससाहाय्येन फलमुपनयमानेन च तेन जनितं पुरुपकारकृतमिति, अथवा अल्पकर्मसहकृतपुरुपकारजन्य पुरुषकारकृतमिति व्यपदिश्यते, बहुकर्मसहकृतपुरुपकारजन्य च देवकृतमिति । विनिगमकाभावादित्यं प्रज्ञापनयोर्भेदात्, व्यवहार- नयव्युत्पत्तिविशेपाचैवं विशेष्योपस्थितेः सामान्यशब्दानामपि कचि- द्विशेपपरत्वसंमवात्तदिदमाह- "बहारो वि हु दोण्हवि इह पाहणादि णियुत्तो । जमुदगं थेवेणं कम्मपरिणामयासेण ॥ तं दइयो विवरीयं तु पुरिसगारो मुणेयव्यो। अहवप्पकम्महेऊ ववसाओ होई पुरिसगारो ति ॥ बहुकम्मणिमित्तो उण अज्झवसाओ दइवो ति८६ ॥ ८६ व्यवहारोऽपि स्खलु द्वयोरपि इह प्राधान्यान्नियुक्त । यदुदय स्तोकन कर्म परिणामायासेन । तय विपरीत तु पुरुषकारो ज्ञातव्य । अथवाल्पक हेतुयवसायो भवति पुरुप कार इति ॥ बहुकर्मनिमित्त पुनराध्यवसायो देवमिति ।।

·६२
"
नन्वल्पत्वं बहुत्वं वा न प्रकृतव्यवहारांगम्, अल्पस्याप्यु-
स्कटस्य स्वकार्यक्षमत्वात् बहोरप्यनुत्कटस्याकिश्चित्करत्वात् , व्यप-
दिश्यते च बहुतरेणापि प्रयत्नेन जनिते दरिद्रकुरूपकुशीलोपह-
तेन्द्रियधिग्जातीयराज्यलाभादौ देवकृतत्वव्यपदेशः, तत्र देवस्यक
बहुत्वं कल्प्यत इति न दोष इति चेत् , न, कार्यगतविशेषासिद्धौ तद-
सिद्धेः, उत्कटत्वस्य तु परिणामविशेषप्रयोज्यस्यानपायत्वात् , बहुत्वा-
त्पत्वपदाभ्यामुत्कटत्वानुत्कटत्वे एवोच्यते इति को दोष इति
चेत, न, तथापि कालान्तरीयप्रयत्नापेक्षयोत्कटेनेदानींतनाल्पदैवेन
जनिते दैवकृतत्त्वव्यपदेशापत्तेः इदानींतनत्वस्य प्रयत्नविशेषणत्वान
दोष इति चेत्, न, तथापि परकीयप्रयत्नमादाय तद्दोषतादवस्थ्यात् ।
स्वसमानाधिकरणत्वस्यापि विशेषणाम्न दोष इति चेत्, न, तथापि
कालान्तरीयदेवमादाय तद्दोषतादवस्थ्यात्, स्वसमानकालीनत्वस्यापि
विशेषणत्वान्न दोष इति चेत्, न, तथापीतरावधारणार्थप्र-
तिषेधानुपपत्तो न दैवकृतमित्यत्र स्वसमानाधिकरणस्वसमानका-
लीनपुरुपकाराविकदॆवस्याप्रसिद्धत्वेन तज्जनितत्वस्य निषेद्धुमशक्य-
त्वादिति चेत् , अत्र ब्रूम; प्रकृते एतत्कार्यजनकदैवे निरुक्तपुरुपका-
राधिकत्वाभावान्वयात् कार्यविशेषापेक्षनिरुताधिक्यावाधाद्वा न
दोप; एकस्यापि भावस्य द्रव्याद्यपेक्षया विचित्रत्वात्तथैव वस्तुस्थिते
शवलत्वेनानाशिकस्याप्यांशिकत्वाविरोधात् । यत्तु दैवजनितत्वादिकं
चैत्रप्रभवत्वादिवजातिविशेष एवेति, तन, सर्वत्रैव दिव्यदृशा
तदवधारणात्, व्यावहारिकं तद्भिन्नमेवेति चेत्, न, व्यवहारस्य
विपयसंकोचमात्रेणवोपपादनादधिककल्पनायां मानाभावात् ॥५२॥

·प्रकारान्तरेण व्यवहारमुपपादयन्नाह- अहवाभिमाणमत्तं ववहारो णय ण एस तच्चंगे। णियविसयदीवणत्थं इच्छाजणिओ जमभिमाणो ।५३। अथवा अभिमानमात्र, इतरनिषेधांशे बाधित विषय एव, व्यवहारो दैवकृतमिदं न तु पुरुपकारकृतमित्यादिलक्षणः । नन्वेवमु- भयनयसमाजरूपस्याद्वादवाक्यजन्यसमूहालंवनज्ञानविरोधित्वादपार- माथिकोऽयं स्यादित्यत्राह-न चैप व्यवहारो न तत्वांगं, यद् यस्मात् अभिमानः प्रकृतभ्रमलक्षणः निजविषयस्य अल्पाभावविवक्षालक्षणस्य स्वसाध्यस्य, दीपनार्थ आविर्भावाय, इच्छाजनितः स्वरससिद्धः, व्यवहारनयाहितवासनावंतो हि क्वचन कायें दैवजनितत्वं प्रति- संदधानास्तुल्यवित्तिवेद्यतयाऽल्पप्रयत्नजन्यत्वमपि प्रतिसंदधति, ततो- ऽल्पाभाववचनस्य स्वसंप्रदायसिद्धत्वेनेष्टतया तत्साधनतया ज्ञातं, तत्र तदभावज्ञानमिच्छन्ति, ततश्चेष्टतत्साधनसंकल्पप्रवृत्तौ तथा जानन्ति इतीच्छाजन्यमामासिकं तदभावज्ञानं न तज्ज्ञानप्रति- बंधकम् , अनाहार्यतदभाववत्ताज्ञानस्यैव तद्वत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्वाव- धारणात् । युक्तं चैतत्, इत्थमेव स्वविषयप्राधान्यस्य संभवात् , आभासिकावधारणस्यैव प्राधान्यपदार्थत्वात् । इत्थमेव नयानामित- रनयार्थनिराकरणमुपपद्यते, अन्यथेतरांशप्रतिक्षेपित्वेन दुर्नयत्वा- पत्तेरिति विवेचितं नयरहस्ये ॥५३॥ तदेवमाज्ञायोगत उभयसाम्राज्यसिद्धः स एव श्रेयानिति विशिष्टफलमुखेनोपदिशति- तम्हा आणाजोगो अणुसरियव्वो बुहेहिं जं एसो। कज्जलमिवप्पईवो अणुबंधइ उत्तरं धम्मं ॥५४॥ तस्मात् उभयसाम्राज्यनियतत्वात्, आज्ञायोगोऽनुसतव्यं ·बुधैः मोक्षोपायानुसरणनिपुणैः, क्षणमप्यत्र न प्रमादो विधेय इति यावत, यद् यस्मात्, एप सम्यग्दर्शनकालीन आजायोगः, प्रदीपः कजलमिव उत्तरं धर्म देशविरत्याउनुष्ठानम् , अनुबध्नाति सनत्या सन्निधापयति । प्रदीपस्थानीयं हि सम्यग्दर्शनम् प्रकाश- कत्वात् , कजलस्थानीयं चोत्तरधर्मम्, भावचक्षुर्निर्मलताधायक- वान; निर्वातम्थाननिवेशोचितश्चाज्ञायोगः, ततः कार्यानुबंधा- विच्छेदादित्यवधेयम् ॥५४॥ उक्तमेव स्वपरसमयसंमत्या द्रढयति- एत्तो उ जोगमुद्धी गंभीरा जोगसंगहमु मुआ । अज्झप्पवद्धमूला अण्णेहिं वि उवगया किरिया ॥५५॥ इतस्तु इन एवाज्ञायोगपूर्वकानुष्ठानस्य सानुवंधत्वाद्धेतोः, दृष्टिशुद्धिः तत्सम्यग्दर्शननिर्मलता, गंभीरा अनुदाटमहानिधान- मियापरिकलनीयमारा, योगसंग्रहेषु साधुजनानुष्टानसंग्राहकसिद्धां- नालापकेषु, द्वात्रिंगसंख्येषु श्रुता श्रवणगोचरीकृता, तथा अन्यपि, तीर्थान्तरीयेरपि अध्यात्मतो वचनानुसारिमैन्यादिभाव- मंयुक्तचित्तात्मकात, बद्धमूला मुघटितभूमिका, क्रिया उपगता, अध्यात्मविन हिनायास्तस्या अवद्धमृलपासादरचनाया इब विपरीत- फलवान् । युक्तं चैतदपि, अन्यथा क्रियाभेदाभावेन दुरभव्या- मन्नामव्यादिभेदभाजां मत्त्वानां धर्मस्थानविशुद्धिभेदानुपपत्तेः ।।५५।। अय कीदृगमिदं कृतश्च जन्यत इत्याह- जेण विरहिआ किरिआ तणुगयरेणूवमा तमझप्यं । अणुवंधपहाणाउ मुद्धाणाजोगआ लम्मं ॥५६॥ येन विरहिता क्रिया वाद्यानुष्ठानात्मिका, तनुगतरेणूपमा भीरन्दरजोरागिवढमदमिनिवेगग्रस्तत्वेन मालिन्यकारितयाऽत्यन्त- ·६५ ततुच्छा, तत् क्रियाया ध्यानोपस्काररूपपरमविशुद्धिजनकताया घटकं अध्यात्मम् , अनुवन्धप्रधानात् उत्तरोत्तरधर्मसंतत्यविच्छेद- कारिणः शुद्धाज्ञायोगाल्लभ्यम् ॥५६॥ नन्वयं केषां भवति, सम्यग्दृशामित्युक्तमेवेति चेत् , किमत्र नियामकं, शुद्धाज्ञाया आईतश्रुतरूपायाः प्रागपि लाभ- संभवादत आह- गंठिम्मि अभिन्नम्मि एसो पुण तत्तओ ण जीवाणं । नाणफलाभावाओ अन्नाणगुणा जओ भणियं ॥५॥ ग्रन्थौ धनरागद्वेषपरिणामलक्षणे अभिन्न अपूर्वकरणवजेणा- कृतच्छिद्रे, एष शुद्धाज्ञायोगः, तत्त्वतोऽन्तर्वृत्त्या न भवति जीवा- नां, कुत इत्याह-ज्ञानफलाभावात् शब्दार्थमात्रगोचरश्रुतज्ञान- सत्वेऽपि सूक्ष्ममोहेन तत्वविचारणाभावात् । तद्धि तत् फलम् , तदाहु:-बुद्धेः फलं तत्त्वविचारणं चेति, ततोऽज्ञानगुणाद्धयोपा- देयविवेकशून्यत्वरूपतद्गुणसाम्राज्यात् ॥५७॥ उक्तार्थे संमतिं प्रदर्शयति यतो भणितमागमे- वेहपरिणामरहिए न गुणाहाणमिह होइ रयणम्मि। जह तह सुत्ताहाणं न भावओ भिन्नगंठिम्मि ॥५०॥ वेधपरिणामरहितेऽवातितमध्यच्छिद्रे प्रयोगपाटवादपि, न नव, गुणाधानं सूत्रतन्तुप्रवेशः, इह भवति, रत्ने पद्मरागादौ, यथा, तथा सूत्राधानं पारगतोदितागमन्यासलक्षणम्, न नैव, तत्त्ववृत्त्याऽभिन्नग्रंथे जीवे, तत्राद्यापि सूत्राधानस्य सद्धोधसंपादकसामर्थ्याभावात्, तत्संपादनेन च तस्याविकलस्व- रूपलाभसंभवादिति ॥५८॥ भावतः ·६६ एतदेव सोदाहरणं भावयति- इह दव्वसुत्तजोगा पायमसंता य भावओ संता । वालस्स वालभावे जह नाणं जह य तविगमे ॥५९॥ इह द्रव्यसूत्रयोगाः प्रायोऽसन्तः, मणौ वेधपरिणामरहि- तेन गुणेन योगानामिव, तत्प्रयोजनार्थिभिः पुम्भिः संपाद्यमा- नानामपि तेषां वाह्यरूपतया मध्यप्रवेशविरहात, स्वच्छन्दतया मतिव्यापारेणेव जतुप्रभृतिना श्लेषद्रव्येण रत्नस्य संयोजनेच्छाया विनाशस्येव मूलतो भ्रंशस्य संभवात्तदन्तरेण च तत्र तस्याव- स्थानस्थैर्याभावात्, प्रायोग्रहणेन चैतज्ज्ञापयति यदपुनर्वधका- दीनामाज्ञारुचीनां द्रव्यसूत्रयोगोऽपि व्यवहारेण तात्त्विकः, शुद्धखोघलाभावंध्यहेतुत्वादिति, यथोक्तं योगविदौ-"अपुन- वन्धकस्यायं व्यवहारेण तात्त्विक" इत्यादि । चः पुनरर्थों भिन्नक्रमश्व, भावत इत्युत्तरं योज्यते, भावतश्च अवि- रतसम्यग्दृष्ट्यादीनां द्रव्यसूत्रयोगा भिन्नग्रंथितया मध्यप्रविष्ट- त्वेनावस्थानस्थैर्यात् , सन्तः परमार्थसन्तो, निश्चयतो व्यवहारतश्च, तात्त्विकत्वात् । येपामपि मरुदेव्यादीनां व्यवहारतो नोपलभ्यन्त एते, तेपामपि निश्चयात् एतत्सत्त्वमभ्युपगन्तव्यम्, तत्फलस्य संपन्न- त्वात् , अत एवाद्ये पूर्वविद इत्यादिकमुपपद्यते, केवलज्ञानप्राप्तियोग्य- तयाऽनुमीयमानस्याघशुक्लद्वयस्य तत्र भावतः पूर्ववित्त्वं विनाऽसं- भवात्, अन्यथा सूत्रार्थानुपपत्तेरित्यादिकं विवेचितं लतादौ उहापि चानुपद मेव गंठिम्मीत्यादिना विवेचयिप्यते किञ्चिदित्य- वधेयम् । उक्तार्थे दृष्टान्तमाह-बालस्य पालभावे यथा च तद्वि- गमे वालभावनाशेऽविकलतारुण्यप्राप्ती, यथाहि-वालस्य वालभा- वेऽक्षरत्नादौ न विवेकः समुज्जृम्भते, किन्तु विषयप्रतिभासमात्र- मेव भवति किश्चिदिदमित्यादि, तद्विगमे च तद्गतगुणदोपादिपरि- , ·६७ - ज्ञानं हानोपादानफलं स्पष्टतरमुपलभ्यते, तथाऽभिन्नग्रन्थीनां द्रव्यश्रुतप्रतिभासमात्रमेव भवति, असूक्ष्मप्रज्ञत्वात्, भिन्नग्रन्थीनां तु हानोपादानफलं विशेषविषयं तत्परिपूर्णमेवेति । तदिदमाह- "विसयपडिहासमित्तं वालस्सेवक्खायणविसयंति । वयणाइमेसु नाणं सव्वच्छन्नाण मोणेयं ॥१॥ भिन्ने तु इतो नाणं जहक्खरयणेसु तग्गयं चेव ।५९। त्ति८७ ननु भिन्नेऽपि ग्रन्थौ मापतपादीनां न विशदविमर्शवशोप- लब्धविशुद्धतत्त्वतया शुद्धवोधः समुज्जृम्भते अतिनिविडजडिम- मग्नचित्तत्वात्ततः कथं तत्र सूत्राधानसंभव इत्यत्राह- गठिम्मि विभिन्न मि नाणं पडिबंधओ वि पडिपुण्ण । जह पाडिवओ चंदो पडिपुनो सुकपक्खम्मि ॥६॥ ग्रन्थी विभिन्ने प्रतिबंधतोऽपि तथाविधज्ञानावरणोदयकृत- विधात संभवेऽपि, ज्ञानं प्रतिपूर्ण अविकलमेव "तमेव, सच्चं णीसंकं जं जिणेहिं पवेइ" इत्यादिश्रद्धानरूपया गीतार्थप्रज्ञाप- नीयत्वादिरूपया वा योग्यतया तुच्छस्यापि तज्ज्ञानस्य पूर्ण- त्वादिति भावः । स्वरूपतस्तुच्छस्यापि योग्यतया पूर्णत्वव्यपदेशे दृष्टान्तमाह-यथा शुक्लपक्षे प्रातिपढः प्रतिपत्तिथिसम्बन्धी, चन्द्रः प्रतिपूर्णः तदुज्ज्वलभावस्याचिरादेव संपूर्णीज्ज्वलभावसंपन्निमित्त- त्वात् । तदिदमुक्तम्- ८७ विषयप्रतिभासमात्र बालम्येवाक्षरत्न चपयमिति । वचनादिपु प्रान मर्वच्छान्नानां ज्ञेयम् ॥ भिन्ने तु इतो मान यथारक्षन्नेपु तद्गतं चैत्रेति ॥ ८८ तदेव सत्यं निःपटक यजिने प्रवेदिनम् ॥

·"पडिवयम्मि बिमुद्धादिभावओ सम्मस्वं तु८१ । ननु प्रतिपचन्द्रस्ताबदावरणैर्विमुच्यमानः सर्वथाऽनाधृततया पूर्णीभवन् योग्यतया प्रागपि तथेति वक्तुं युज्यते, प्रकृते तु नैवम् , श्रुतज्ञानस्यैव प्रबर्द्धमानस्य केवलज्ञानपरिणामात्मकपूर्णता- नुपपत्तेः, "नम्मि अ छाउमथिए नाणे९०", इति वचनादिति चेत् । स्यादेवम् , यदि सर्वथा छानस्थिकज्ञानानां नाशं ब्रमा, न चैवमस्ति, किन्तु विकलप्रकाशपरिणामेन नष्टा ध्रुवा चेतनैव केवलज्ञानतया परिणमते, इत्यमेव त्रैलक्षण्योपपत्तेरिति विभाव- नीयम् । इहमिह फलितं, दूरभव्यादीनां द्रव्यसूत्रयोगाद् द्रव्यतः सन्तोऽपि भावतोऽसन्तः, मापतुषादीनां च ते द्रव्यतोऽसन्तोऽपि भावतः सन्तः, अविरतादीनां चोभयतोऽपि सन्तः, तद्वाह्यानां चोभयतोऽप्यसन्त इति ॥६०|| एतस्य पूर्णतामेव हेतुना भावयति- जमिणं होइ फलंग दवेण असप्पवित्तिजुत्तं वि । अणुवंधच्छेयाओ सो खलु मूलं किलेसाणं ॥६१॥ यद् यस्मात् इदं प्रतिबन्धकालीनमपि श्रद्धादिसमन्वितभिन्न- ग्रन्यिकतानम् , द्रव्येण मनोरुचिविश्लत्वलक्षणेनाप्रधानभावन, असत्प्रवृत्त्या प्रवव्यावश्यवेद्यचारित्रमाहोदयादीन्द्रियानुकूलाचरण- रूपया युक्तमपि फलागं मोक्षलक्षणफलनिमित्तं भवति । कुत टत्याह-अनुबंधो ज्ञानावरणादिपापप्रकृतीनां उत्तरोत्तरवृद्धिस्पस्त्स्य ८२ प्रतिपदि विशुद्धानिमायन सभ्यगारन्तु । ९० नऐ च छानस्थिक माने ।

·६९ छेदोऽवस्थितप्रकृतिष्वनुबन्धजननशक्तिविघटनम्, विपर्याससाहि- त्याभावेन तथाविधशक्त्युपेताग्रिमकर्माजननं वा ततः, किं तत इत्यत आह—सोऽनुवन्धः, खलु निश्चये मूलं क्लेशानां, विपर्या- सजलासिच्यमानानुवन्धमूला एव हि क्लेशपादपा दुःखलक्षणाय फलाय कल्प्यन्ते, सम्यग्ज्ञानदहनदह्यमानमूलास्तु त्रुटितसकलसफल- दानशक्तयो वन्ध्यभावापत्त्या असत्कल्पा एव जायन्त इति, एवं चानुबन्धच्छेदे केशव्यवच्छेदात् सिद्धमविकलमोक्षफलत्वमेत- ज्ज्ञानस्येति ॥६॥ अनुवन्धस्यैव क्लेशमूलत्वात्तद्वर्जनमुपदिशति- वज्जेयव्यो एसो अण्णह धम्मो वि सबलओ होइ । एयस्स पभावेण अणंतसंसारिआ बहवे ॥२॥ वर्जयितव्य एषः अशुभप्रकृत्यनुवन्धः स्वकारणीभूतासत्- प्रवृत्तिनिन्दागर्दादिना साधुश्रावकसमाचारसमन्वितैः, अन्यथा, अशुभानुवन्धर्जनाभावे, धर्माऽपि शवलकः अतिचारपकमालिन्य- कल्मपरूपतामापन्नः भवति, महति दोषानुवन्धे हि मूलगुणादि- मंगरूपे विघीयमाने धर्मः स्वरूपमेव न लभतेऽल्पातिचारानुवन्धे च भवन्नपि धर्मः शवलस्वरूप एव संभवतीति तात्पर्यम् । अधर्म- स्तावत्तत्वतो भवत्येवेत्यपिशब्दार्थः। तथा एतस्य अशुभानुवन्धस्य, प्रभावेण अप्रतिहतशक्तिकत्वेन, बहवोऽनन्तसंसारिणः प्राप्तदर्शना- श्चतुर्दशपूर्वधरादयोऽपि इति दृश्यम् , श्रूयते हि प्राप्तदर्शनादीना- मपि प्रतिपतितानां पुनस्तद्गुणलाभव्यवधानेऽनन्तः कालः समये । तदुक्तम्- ·७० "कालमणंतं च सुए अद्धापरिअट्टओ अ देस्णो । आसायणबहुलाणं उकोसं अन्तरं होइ ॥ ति९१ "स चाशुभानुवन्धमाहात्म्यं विना नोपपद्यते । न ह्यवश्य वेद्यमशुभानुवन्धमन्तरेण प्रकृतगुणभंगे पुनर्लब्धौ कियत्कालव्यव- धाने कश्चिदन्यो हेतुरस्ति, ग्रन्थिभेदात् प्रागप्यसकृदनन्तसंसारा- र्जनेऽस्यैव हेतुत्वात् । तदाह- "गंठीयो आरओ वि हु असईवन्धो ण अण्णहा होइ । ताए सो वि हु एवं णेओ असुहाणुबंधो ॥ त्ति९२ ननु शुद्धाज्ञायोगेऽपि चतुर्दशपूर्वधरादीनामशुभानुवन्धाव्यव- च्छेदान्नियतिपरिपाकमात्रसाध्ये कस्तद्वर्जनप्रयास इत्याशङ्क्याह- एसो आणाजत्ता णासइ रोगो जहोसहपयत्ता । तप्पवलत्ते वि इमो जुत्तो अब्भासहेउत्ति ॥६३॥ एषोऽशुभानुवन्धः आज्ञायत्नात् भगवदाज्ञाया नैरन्तर्यादर- सेवनात् नश्यति, दृष्टान्तमाह-यथा रोग औषधप्रयत्नात् । न खल्वौषधं स्वरूपेणैव रोगव्यवहारच्छेदकरं, किन्तु हीनाधिकमात्रा- परिहारतदुचितानपानादिप्रयत्नसहकृतम्, तथाज्ञायोगोऽपि स्वरूप- मात्रानाशुभानुवन्धविच्छेदकारी किं त्वनायतनवर्जनसदायतन- सेवनापूर्वज्ञानग्रहणगुरुविनयाभ्युत्थानभक्तियशोवादबयावृत्यतपःसंय- मनिरन्तरव्रतानुस्मरणादिप्रयत्नसहकृत एव, अत एव सर्वत्र भग- वताऽप्रमाद एव पुरस्कृतः। ९१ कालमनन्तं च श्रुते अर्धपरावर्तश्च देशोनः । आशातनावहुलानां उत्कर्पमन्तर भवतीति || ९२ अन्यित आरतोऽपि खलु असमृद्वन्धो नान्यथा । भवति तदपि सोऽपि खल्वेवं शेय. अशुभानुबन्ध इति ॥

·.. तदिदमुक्तम्- - परिपतितमपि च भयेन पुनरपि नगाववृद्धिकरम् ॥ "तचित्ते तम्मा तन्न्म इन्यादिनायुष्य भावावश्यकाभिधानादनुपयुकच्या वाम्बलिनादियां च्चारणेऽपि द्रव्यावश्यकामन्यवाद । यदि बायोडप्यमानुजन व्यवच्छिन्नस्तदाबायन्नोऽपि न सय पचन्यनुपीयन, नहि स्वकार्यमनुत्पादयन् बन्ययंत्र उमद, नियनन्दम्य कृतः नन्वेवं प्राचीनानापानन्य निकालन्त्रमापधेनंन्यन तत्प्रबलत्वेऽपि अशुमानुबन्धस्य निकाचिनन्वनोपक्रमणागवड- प्यागन्तुकामादयोगनातिन्यपि या श्रादायन्नाभ्यामनुः औषधयत्न इब कुनापि प्रमादान क्रियापचा जानेऽनुम तत्फले बदनामहनलक्षण पुनम्नन्यामिनुर्गिन, युन आया, "मायावमिगलाय वजनायं मुह अणुट्टाणं । पविडि पि य इजा पुणा वि नन्मावबुद्धिव" ।। ६३ पत्र बोनामनातीयाबायोग आनायोगों हेतुः प्रतिवन्य- का प्रावध महकान्यादि विचिनमन्यत्र ॥६३ ॥ औषधतुन्यन्वादेवागायोगग्य कालाकाली बिनानाचावि- एत्तो अ एत्य णेयं कालाकालेहि महलविहलत्तं । घणमिच्छत्तमकालो कालो पुणबंधगाईओ॥६४॥ इतश्चौपधतुल्यन्चात, अामायन्ने, कालाकालाभ्यां सफ- लविफलत्वं जयम् । यथा बकालप्रयोगेऽभिनवञ्चरादावौषधप्रदा- ९३ तश्चित्तस्तन्मनाम्नलेण्यः ।। ९४ क्षायोपशमिकलाम हयानकृत शुममनुष्ठानम् । त्याह- ·७२ नं तद्व्याध्युपशम प्रत्यकिञ्चित्करत्वानिःफलं समधिकबाधाविधा- यितया विपरीतफलं वा भवति, कालप्रयोगे चानीदृशन्वात् सफलमेव, तथा संसाररोगग्रस्तेष्वप्याज्ञाप्रदानमकाले निष्फलं विपरीतफलं वा, काले तु फलवदेवेति । तत्र को नामाऽकाल; कश्च काल इत्याह-धनं महामेघावलुप्तसकलनक्षत्रादिप्रभामसर- भाद्रपदाद्यमावास्यामध्यभागसमुद्भूतान्धकारवन्निविडं मिथ्यात्वं तत्त्वविपर्यासलक्षणमुपचारात्तत्कालश्चरमपुद्गलपरावर्तव्यतिरिक्त शेष- पुद्गलपरावर्त्तलक्षण । अकालो भगवदाज्ञौषधप्रयोगे, चरम- पुद्गलपरावर्तलक्षणस्तु तथाभव्यत्त्वपरिपाकतो वीजाधानादिषु स्यादपि कालः, अत एव दीक्षाविधानपञ्चाशके यथाप्रवृत्त- करणेनापचितदीर्घकर्मस्थितिकतया विशुद्धयमानस्यैव दीक्षा- धिकारित्वमुक्तम्- "चरमंमि चेव भणिया एसा खलु पोग्गलाण परिअट्टे । मुद्धसहावस्स तहा विमुज्झमाणस्स जीवस्स९५॥ ॥ अत एवाह-कालस्त्वपुनर्बन्धकादिकः अपुनर्बन्धकादिकाल- लक्षण;, तत्रापुनर्वन्धकः "पावं न तिव्वभावा कुणइ९६" ॥ इत्यादि- लक्षण; आदिशब्दाद, मार्गाभिमुखमार्गपतितौ गृह्येते, तत्र मार्ग-थे- तसोऽवक्रगमनं भुजंगमनलिकायानतुल्यः स्वरसवाही क्षयोपशम- विगेपो हेतुस्वरूपफलशुद्धाभिमुखस्तत्र पतितः प्रविष्टो भव्यविशेपो मार्गपतित इत्युच्यते, तदादिभावापन्नश्च मार्गाभिमुख इति । एतौ च चरमयथाप्रवृत्तकरणभागभाजावेच । यद्यप्यत्र त्रयोऽप्येकरूपा एव ९५ चरमे चैव भणिता एपा खलु पुद्गलानां परावर्ते । शुद्धत्वभावस्य तथा विशुद्धमानस्य जीवस्य ॥ ९६ पाप न तित्रमागत् करोति ।।

·७३ - लभ्यन्ते, तथापि चैत्यवंदनपञ्चाशकवृत्तौ अभयदेवमूरिभिर्भावबंद- नाधिकारितायामपुनर्बंधकवदेतावनधिकृतौ सकृबंधकादिवत् पृथक्कृतौ चेत्यस्माभिरपि व्यावतमानावेतौ विवक्षाविषयीकृत्य "गठिमया" इत्यादिनाऽप्रधानावुक्ताविति यथाशास्त्रं परिभाव- नीयं सुधीभिः॥६॥ अयं च व्यवहारतः काल उक्तोऽथ निश्चयतस्तमाह- णिच्छयओ पुण कालो ओ एअस्स गंठिभेअम्मि । पोग्गलपरिअमृद्धं जमूणमेयम्मि संसारो ॥६५॥ निश्चयतो निश्चयनयमतेन, पुनः एतस्य आज्ञायोगस्य, कालो ग्रन्थिभेदे, अपूर्वकरणानिवृत्तिकरणाभ्यां ग्रन्थिभेदसमय एव, कथमित्याह, यत् यस्मात् , तस्मिन् ग्रन्थिभेदे ऊनं देशोनं पुद्गलपरावर्ताई संसारः, उत्कृष्टोऽप्येतावानेव नाधिक इत्यर्थः, तथा चात्राज्ञौषधविधानं कर्मरोगस्यादीर्घस्थितिकत्वप्रभावेन विधिना सदानुपाल्यमानं गुणाय भवति, अन्यथापि सदभ्यास- हेतुतया तथैव प्रतिबन्धस्यापि तत्त्वतः फलकालोपनायकत्वात्, तथा च पठ्यते- "लब्ध्वा मुहूर्तमपि ये परिवर्जयन्ति । सम्यक्त्वरत्नमनवद्यफलप्रदायि ॥ यास्यन्ति तेऽपि न चिरं भववारिराशौ । तद्विभ्रतां चिरतरं किमिहास्ति वाच्यम् ॥१॥" इति । अपुनर्वन्धकादीनां चानाभोगबहुलत्वेन सूक्ष्मबोधानाधायक- त्वान्न तथेति पर्यवस्थितम् ॥६५॥ परः प्रश्नयति- ·एवमकालपओगे कह गेवेजसुहं णु सुअसिद्धं । नणु तं जोगप्पभवं ण उ परिणामण को दोसो ॥६॥ एवमकालप्रयोगस्य गुणाईतुत्वे, अकालप्रयोगे तथाभव्य- वापरिपाकलक्षणेऽकाले आनायोगोपक्रमलक्षणे, कथं ग्रैवेयकमुसं, च इति वित, श्रुतसिद्धं, दूरं भव्यानामभव्यनां चेति द्रष्टव्यं, श्रूयते च श्रुत- "तिन्यंकराइपूयं दद्रुणणेण वा वि कज्जेण । मुभसामाइअलाभो होज अमव्वस्स गंठिम्मि ९७ ॥" तनव- जे दंगणवावण्णा लिंगगाहणं करेंति सामण्णे । नेसि त्रिय उपचायो उकासो जाब गेविजा९८ । इति । अत्रात्त विधीयते नन्विति परपलालमायाम् , तद् ३- यकमुग्वम् , दुरभव्यानानां योगप्रभत्र क्रियौपयोगमात्रजनि- नम्, न तु परिणामन आयतिकालभुभानुबन्धन | यथाहि सती- पधर्मकालप्रयोगान् अणमात्रं स्वसम्बन्धमामांढमाध्यन्यायौ सौ- न्यमुपनयति, तदनन्तरं च समधिकव्याविप्रकोपाय संपद्यने, एत्र- मधिकृतानायोगापधप्रयोगोऽप्यपक्वमन्यन्वानां सच्चानां ग्रेवेय- कादिमुग्धमिद्धिमात्रमाधाय पश्चात पर्यायेण नरकादिदुर्गतिप्रवेश- फलः संपद्यत इति को दोपः प्रकृत, न कश्चिदित्यर्थः । यदि हि परिणामतः मृखं मामलमणतः च्यात्तढा स्यादपि व्यभिचार- ९३ नायकगदिपूजां दृवान्यन वापि कार्यण । अनसामायिकलानी भवेदमन्यस्य प्रन्यो । .८ ये दर्शनच्यापना लिगप्रहण कुर्वन्ति प्रामाण्य । नेपामेवोपान उकयों यावद ग्रंयम् ॥

·७५ लक्षणो दोषः, इदं त्वापातमात्रसुखं न फलं, किन्त्वानुषङ्गिकं, कृषेरिव पलालमिति भावः॥६६॥ वस्तुतो नेदं सुखमपीति द्रढयति- ण य ते पि अंतरंग अविद्धतंबे सुवष्णवण्णोव्व । विसवारिअस्स जह वा घणचन्दणकामिणीसंगो॥६॥ न च तदपि दुरभव्यादीनामाज्ञायोगजनितं ग्रैवेयकादिसु- खमपि, अंतरंगं अभ्यंतरपरिणामप्राप्तम, अंतर्दारुणमिथ्यात्वका- लानलज्वलितचित्ततया वहिरेव तेषामौषधपरतन्त्रस्येव भोगात् मुखस्योत्पत्तेः। तत्र दृष्टान्तमाह-अविद्धे सिद्धपारदादिनाऽकृतम- ध्यवेधे, वाने केनचिदौपधयोगादिना बहिर्जनितः सुवर्णवर्ण इच सुवर्णसदृशवर्ण इव, तदीयजीवद्रव्यताम्रस्य शुद्धाज्ञानरन्तर्यादरसिद्ध- पारदेनाविद्धमध्यत्वादाज्ञाभ्यासमात्रेण च बहिरेव वेधादहिरव- च्छेदेनैव सुखोत्पत्तेरन्तरवच्छेदेन तदयोगात् , बहिरिन्द्रियमुख- परिणत्यांतस्तृष्णाया एवाधानात् । दृष्टान्तान्तरमाह-यथा वा विषवारितस्य हलाहलव्याप्तस्य, धनं बहुलं चंदनं, कामिनी च युवती, तयोः संगः सर्वांगीणसम्बन्धः, कार्ये कारणोपचारात् तज्जन्यमुखमित्यर्थः । यथाहि तस्य तदव्यक्तीभूतं व्यक्तविषवेद- नाभिभूतखात्तत्त्वतोऽमुखमेव, तथा हि मिथ्यादृष्टेमिथ्यात्वविषज- निततृष्णावेदनाभिभूतत्वाचक्रवर्त्यादिपदवीप्राप्तावपि तत्त्वतोऽसुख- मेवेत्यर्थः ॥६॥ दृष्टान्तान्तरमाह- जह वा दहस्स सारयरविकिरणकयं जलस्स उपहत्तं। अंधो जहा ण पासई तह न कुदिट्ठी सुहं लहइ॥६॥ यथा वा इदस्य शारदरविकिरणकृतं शरत्कालीनकठोर- , ·७६ तरणिकिरणतापाहितं जलस्योष्णत्वं, बहिरेव हि तदुपलभ्यते, मध्ये पुनरतिशीतलभाव एव गंभीरत्वात् । एवं हि मिथ्यादृष्टेरपि वैषयिक बहिरेव सुखं, अलब्धमध्यपारमिथ्यात्वयोगाचांतःपरिण- त्या दुःखमेव । दृष्टान्तान्तरमाह-यथान्धो न पश्यति तथा कुदृष्टिमिथ्यादृष्टिः सुखं न लभते, यादृशो ह्यन्धपुरुषस्य प्रासाद- शय्यासनवसनवनितादिभोगोऽनुपलब्धतत्त्वरूपस्य दिक्षाऽपूर्त्याऽ- भोगप्रायः, तथा मिथ्यादृष्टेरपि राज्यादिसुखभोगोऽपि मिथ्यात्व- दोपकृतलिप्साऽपूर्त्याऽभोगप्राय एवेति भावः । नन्वेवमिच्छापूर्त्या मिथ्यादृष्टेरिच्छाविच्छेदजन्यरतिरूप- सुखाभावे प्रतिपाद्यमाने, सम्यग्दृष्टेरपि न कथमयं स्यात्तस्यापि लोभाव्यवच्छेदादिति चेत् , न, तस्य तदव्यवच्छेदेऽप्यनन्तानुवन्धि- परिणामव्यवच्छेदात्तृष्णाप्रावल्यदशायामपि सूक्ष्मतया शममुखाव- स्थानात्, सर्वथा तदभावायोगात्, न च कादाचित्कोऽरति- परिणामोऽप्यस्य मिथ्यादृष्टितुल्यो, नोकपायाणां कषायानुयायि- त्वात् । अपि च ज्ञानमूर्तिरात्मैवेष्टविषयस्पर्श प्राप्य सुखतया परिणमते मिथ्यादृष्टिश्च ज्ञानविपर्ययात्मेति सुखविपर्ययमेव परिणमेत् । तदाहुः- कत्थइ न नाणमेअस्स भावओ तम्मि असइभोगो वि । अंधलयभोगतुल्लो पुवायरिआ तहा सदसदविसेसणाओ भवहेऊजहित्थिओवलंभाओ । नाणफलाभावाओ मिच्छदिठिस्स अन्नाणमिति१०० ॥" पाहु९९ ॥ ९९ कथ्यते न शानमेतस्य भावतस्तस्मिन्नसकृन्गोगोऽपि । अन्धभोगतुल्य पूर्वाचार्यास्तथा प्राहु ॥ १०० सदसदविशेषणात् भवतुर्यादृच्छिकोपलम्भात् । शानफलाभावाद् मिथ्याप्टेरशानमिति ॥

·अथ दुष्टावधारणत्वात्तज्ञानस्य विपरीतत्वेऽपि तत्सुख- स्यातथात्वात् कथं विपरीतत्वमिति चेत्, न, सुवर्णघटापेक्षया मृन्मयघट इव कूटदलपरिणामत्वरूपस्यैव वैपरीत्यस्य संभवात् ॥६॥ उक्तार्थपरिज्ञानार्थमेव सम्यग्दृष्टिसुखस्वरूपं निरूपयति- साभाविअं खलु सुहं आयसभावस्स दंसणेऽपुव्वं । अणहीणमपडिवक्खं सम्मद्दिहिस्स पसमवओ ॥६९॥ खाभाविकं अविकृताभ्यन्तरपरिणतिप्रादुर्भूतम् , खलु-निश्चये सुखं, आत्मस्वभावस्य दर्शने निखिलपरद्रव्यव्यावृत्तस्वत्वरूपस्य विग- लितवेद्यान्तरानुभवे, अपूर्व प्रागप्राप्तजातीयं, सदा शैवलपटला- च्छन्नहदजलचारिणो मीनस्य कदाचित्तद्विलये राकाशशांकदर्शन- जनितमुखतुल्यम् । तद्धि तन्मात्रप्रतिबन्धविश्रान्तचित्ततयाऽत्युत्कट- परिणतिकत्वेनेतरमुखातिशायि, तथा अनधीन-अपरायचं निरन्तर- स्वपरिणतिधारापतितखादित्थमपीतरकारणस्पृहौत्सुक्याभावादितर- सुखातिशायिलमव्याहतम् । तथा अप्रतिपक्षं दुःखोपनिपातेऽपि स्वभावभावनाबलेनान्तरव्याहतत्वात् इत्थमप्यन्यातिशायित्वं स्पष्टमेव । कस्येत्याह-सम्यग्दृष्टेः प्रशमवतोऽनन्तानुबन्धिविलयप्रादुर्भूतप्रशम- गुणभाजः ॥६९॥ स्वाभाविकसुखस्य वाह्यकारणानपेक्षायां दृष्टान्तमाह- तिमिरहरा जइ दिट्ठी जणस्स दीवेण णत्थि कायव्वं । तह सोक्खं सयमाया विसया किं तत्थ कुव्वंति॥७॥ तिमिरहरा स्वत एवान्धकारनिकुरंवप्रसरेऽप्यल्लप्सशक्तिका यदि दृष्टिर्जनस्य, तदा दीपेन नास्ति कर्त्तव्यं प्रयोजनं, तिमिरनाश- - ·७८ मात्रप्रयोजनत्वात्तस्य । तथा स्वयमेवात्मा सौख्यं सुखपरिणतो यदि सम्यग्दर्शनप्रभवप्रशमपरिष्कृतत्वात्तदा विषयाः किं तत्र आत्मनि कुर्वन्ति, तत्कार्यस्य स्वत एव जातत्वात् । इयं च प्रवचनसार- सम्बन्धिनी गाथा प्रकृतोपयोगिनीति चात्र लिखिता ॥७०॥ एवमस्याभ्यन्तरसुखे मिथ्यात्वक्षयोपशमादिजन्यज्ञानपरिणाम- रूपे मानसे प्रवर्त्तमाने कायिकादिकं बाह्य मुखं कथं स्यादित्याह- अंतरधारालग्गे सुहम्मि वज्ज्ञं पि सुक्खमणुवडइ । जह नीरं खीरम्मि णिच्छयओ भिन्नरूवं तु ॥७१॥ अंतरधारालग्ने मानसपरिणतिसंततिपतिते मुखे, वाह्यमपि सक्चंदनांगनासंगादिजनितं बहिर्विच्छिन्नमपि सौख्यमनुपतति, एकसंतानगततया ऐक्यपरिणामं विभर्ति, दृष्टान्तमाह-यथा क्षीरे नीरं निश्चयतः परमार्थग्राहिनयमतेन भिन्नरूपं तु भिन्नस्वभाव- मेव, एकाश्रययोरपि रूपरसयोरिख वाह्यान्तरसुखपरिणामयोर्वि- लक्षणत्वात् , सादृश्यमात्रेणैकत्वव्यवहारात्, कथमुभयोरेकदाव- स्थानमिति चेत्, वहिरन्तरवच्छेदभेदादनुभवसिद्धं चैतदिति विवेचितमिदमन्यत्र ॥७॥ इत्थं च विलक्षणमिदमाभ्यन्तरं सुखं नास्ति मिथ्यादृशां, तत्सम्पर्काभावाच बाह्यमपि न तादृशमिति निगमयन्नाह- ण य एवं अण्णेसिं वज्झं पि न हंदि तेण तत्तुल्लं । उत्तमसंगविसेसा तणं हि कणगं सुरगिरिमि ॥७२॥ न चैतत् आभ्यन्तरं सुखं अन्येषां मिथ्यादृशाम् , तथा क्षयोपशमाभावात् , तेन आभ्यन्तरमुखाभावेन, हंदीत्युपदर्शने वाद्यमपि न तत्तुल्यं, न सम्यग्दृष्टिबाह्यमुखतुल्यम् । अविशिष्टे विशिष्टसंगजनिनवैशिटये दृष्टान्तमाह-तृणं हि मुरगिरावृत्तमसंग- - ·७२ विशेषात् कनकमिति व्यपदिश्यते, एवं वाह्यसुखमपि विशिष्टान्तर- मुखसंवैधादेव विशिष्येत । न चैवं मिथ्यादृष्टावस्तीति कथं तत्सुखं विशिष्यताम् , युक्तं चैतद, इत्थमेव तद्धेतुपुण्यप्रकृतिभेदोपपत्तेः। तदेवमकालप्रयोगाद्भवदपि मिथ्यादृशां ग्रैवेयकादिसुखं न तत्त्वतः मुखमित्युपपन्नम् ॥७२॥ अथोपसंहरबाह- णाऊण इमं सम्मं आणाजोगे पवट्टए मइमं । तिव्वाभिग्गहधारी रक्खेतो ते सुपरिसुद्धे ॥७३॥ ज्ञात्वा इदमविध्यकालाभ्यां प्रयोगे महादोष; आज्ञायोगे सम्यग् विधिना काले च प्रवर्त्तते प्रतिक्षणमप्रमादलक्षणेन प्रकर्षण वर्त्तते, मतिमान् धर्मानुप्रेक्षी, अ दार्थमेव तीत्रकोपवेदोदयादि- कमात्मदोष विज्ञाय क्षेत्रकालाद्यौचित्येन तन्निग्रहसमर्थवीर्ययोगे तीवाभिग्रहधारी क्षमाशरीराप्रतिकर्मत्वाद्युत्कटाभिग्रहणशीलः । न क्षमं हि मुमुक्षूणां क्षणमपि निरभिग्रहाणामवस्थातुं, न चाभिग्र- हा ग्रहणमात्रत एव फलदायिनो भवन्ति, किन्तु परिपालनयेत्यत आह-रक्षयन् तान् गृहीताभिग्रहान् , सुपरिशुद्धान् सर्वातिचार- परिहारेणातिनिर्मलान् ॥७३॥ नन्वभिग्रहपालनेऽपि बाह्यविषयासिद्धौ कथं फलप्राप्तिः स्यादित्यत आह- विसयम्मि अपत्ते विह णियसत्तिप्फोरणेण फलसिद्धी। सेद्विदुगस्साहरणं भावेयव्वं इहं सम्मं ॥४॥ विपये इष्टार्थे, अप्राप्तेऽपि हि प्रतिवन्धहेतोरनुपतनेऽपि हि, निजशक्तिस्फोरणात् निजपराक्रमस्य नैरन्तर्येण प्रवर्तनात, फल- ·सिद्धिः विपुलनिर्जरालाभः शत्यनिगृहनसहकृतभावस्यैव तत्वतः फलहेतुत्वादिष्टाप्राप्तावप्यदीनमनस्कतया शुभपरिणामानुवन्धाविच्छे- दाद, इह प्रकृतविपये, श्रेष्ठिद्विकस्य जीर्णाभिनयश्रेष्टियुगलस्य, आहरणं निदर्शनं, सम्यग्भावितव्यम् । तथाहि-इह किलैंकदा भगवान् श्रीमहावीरश्छद्मस्थतया विहरन् वैशाल्यां पुरि वसु तस्थौ कामदेवायतने । ततश्च तं प्रतिमास्थितं मंदरमिव निःप्रकम्प निरन्तरं लोचनगोचरीकुर्वतो जीर्णश्रेष्टिनो भक्तिरतीव प्रादुर्भूता । अन्यदा चतुर्मासकलक्षणस्य विकृष्टतपसः पारणकदिने मनोरथः प्रववृत्तेऽस्य महाभागस्य यदुत यदि भगवानद्य प्रतिलाभयति मां, तदा जनुरखिलमपि सफलं गणयामीति । एवं प्रबर्द्धमानशुभपरिणामो गृहद्वारावलोकनादिविनयपरो यावदसावास्ते तावद्भगवानप्रतिबन्ध- शिरोमणिरन्यत्राभिनवश्रेष्टिगृहे प्रविष्टः, दापिता च तेन स्वमाहात्म्यौचित्येन तस्मैं भिक्षा। कृता च तद्गृहे संनिहितै- जैकबेरईत्पारणकोचिता वसुधारावृष्टिः । ततोऽसौ लोके कृतपुण्यक इति महती प्रशंसां प्राप । अन्यदा पार्थापत्यस्य केवलिनः कस्यचिदागमे तत्पुरो बहुलकुतूहलाकृष्टचेतसा लोकन पृष्टं यदुत कतमोऽत्र पुरे कृतपुण्यो भगवन्निति, भगवता चाभिदधे जीर्णश्रेष्ठीनि । अत्र हि जीर्णश्रेष्टिन इच्छारूपोऽभिग्रहः प्रवृत्तः, इच्छाप्रवृत्तिम्थैर्यसिद्धिभेदात् तस्य चतुर्दा परिगीतत्वात् , तदाह- - "एत्य उ मणोरहो वि य अभिग्गही होड णवरि विन्नेओ। जह पविसड ता भिक्खं ढेड अहमिमस्स चिंतणओ ॥" १ यत्र तु मनोरथोऽपि च अभिग्रहो भवति नवरं यिनेयः । यदि प्रविशति ततो मिक्षा दास्येऽहमस्य चिन्तनतः॥

·८१ - अयमपि चानवद्यः पारणकभेरीशब्दश्रवणकालं यावत्प्रवृद्धः सन्निष्ठाप्राप्तावपि पारम्पर्येण मोक्षफलतया संवृत्तः । इतरस्य च माहात्म्यौचित्येन दत्तदानस्याप्यभ्युत्थानादेरभावात् यादृच्छि- कवसुधारादिफल एवं संवृत्तः परिणाम इति ॥७॥ अभिग्रहानेवाभिध्रुवन्नाह- एएहितो पावं लोगे बहुअं वि पडिहयं होइ । गरलं गुरुअविआरं जह कयमंताइपडियारं ॥७॥ एतेभ्यः सम्यकपालिताभिग्रहेभ्यः, लोके भन्यलोके, बहुक- मपि प्रभूतमपि, पापं यमुनाराजस्य ऋपिहत्यादिकर्मजनितमिव दूर- दृष्टम्, प्रतिहतं भवति, फलप्रदानाप्रदं भवति । दृष्टान्तमाह- यथा गुरुकविकारं मरणादिप्रबलविक्रियाकारणम् , गरलं सादिविपम् , कृतो मन्त्रादीनां गारुडशास्त्रप्रसिद्भजांगुलीजापादीनां प्रतीकारो यत्र तत्तथा, अप्रतिकृतं हि विपं मारयेदेव, एवमप्रतिकृतं पापमपि नरकादिदुःखफलं प्रदर्शयेदेवामिग्रहादिना प्रतिकृतं तु न तथेति ॥७५॥ एतदेव भावयति- तबंधठिई जाया कसायओ सा अवेह सुहजोगे । सो पुण एत्यं गुरुओ आणासहगारिअत्तण ॥७६॥ तस्य पापकर्मणः बन्धस्थितिः बन्धाधवस्थानकालो जघन्य- मध्यमोत्कृष्टभेदमिन्ना, कपायात् यथोचितकापायिकाध्यवसायात् जाता, अतः मा शुमयोगेऽभिग्रहादिरूपे साधुजनयोग्यनिःकपा- याऽध्यवसायमये प्रवर्तमाने, अपति नश्यति, तैलवचिक्षयादिव दीपः । तदिदमाह- - - ·८२ "कम्म जोगणिमित्तं वज्झइ बंधलिई कसायवसा । सुहजोगम्मि अकसायभावओ वेइतं खिप २॥" द्वयोर्भावयोस्तुल्यत्वेनैकेनापरकार्यविनाशः स्यादित्यत आह- स पुनः अभिग्रहादिशुभयोगः, अत्र प्रकृतकर्मनाशे, गुरुको वलीयान् , आज्ञासहकारिकत्वेन स्वसहायीभूताज्ञायुक्तत्वेन वहि- रिवाभिमुखतृणवनदाहेऽनुकूलपवनसहकृतत्वेनेति ध्येयम् । वस्तुतः कर्मजनितपरिणामरूपो दोषः स्वभावत एव दुर्वलः, स्वपरि- णामरूपो जीवस्य शुभयोगस्तु स्वभावत एव बलीयान् , अल्प- स्त्वयं कर्मोदयवहुलत्वान्न स्वाभाविक एव, अत एवात्र नाशक- त्वं आज्ञायोगसहकृतत्त्वं च तदन्यभिचरितत्वलक्षणमिति नानुप- पत्तिरिति द्रष्टव्यम् ॥७॥ कीशमिदं स्वरूपमुपलभेतेत्याह- इय पासइ सज्जक्खो सम्मदिछी उ जोगबुद्धीए । अंधो णेव कुदिट्ठी अभिन्नगंठी य जचंधो ॥७७॥ इति पूर्वोक्तमाज्ञासहकृतशुभयोगस्य गुरुकत्वं पश्यति सज्जाक्षो-भावतो निरुपहतलोचनः, सम्यग्दृष्टिस्तु सम्यग्दृष्टिरेच, यांगबुद्धया धर्मवासनापरिष्कृतमत्या, न पुनरन्धः पश्चान्नष्टदृष्टि- जनतुल्यः, कुदृष्टिः-सम्यक्त्वभ्रंशानन्तरं मिथ्यात्वमुपगतः, न च जात्यन्धो-जन्मप्रभृत्येव नयनव्यापारविकलजनतुल्या-अभिन्न- अन्धिः-कदाचनाप्यव्यावृत्तमिथ्यात्वतिमिरपटलो जीवः । इदं तु ध्येय-सम्यग्दृष्टिराज्ञामुत्सर्गापवादादिभेदेन सम्यग्जानानोऽपि श्रेणिकादेरित्र प्रतिवन्धसभवाद्भजनया प्रतिपद्यत इति ॥७७।। २ कर्म योगनिमित्त बध्यते धन्यस्थिती पायवशात् । शुमयोगेऽपायभावतो वेदित क्षिप्तम् ॥

·नन्वयमुपदेशः के प्रति फलवान् के प्रति या नेत्याश- क्याह- एसुवएसो फलवं गुणठाणारंभतिव्वयाजोगे । न ठिएसु जहा दंडो चक्कम्मि सयं भमतमि ७८ अयमभिग्रहधरणादिप्रकारेण सम्यगाज्ञायोगप्रवृत्तिविषय उपदेशः, फलवान्-श्रोत्रपेक्षया फलोपहितः, गुणस्थानकानां सम्य- ग्दृष्ट्यादिरूपाणामारम्भस्य-प्रथमप्रवृत्तिरूपस्य तीव्रतायाश्च तथा- विधक्लिष्टकर्मोदयाद प्रारब्धपातानां सोपक्रमकर्मणामुपरितनाध्यब- सायस्थानारोहरूपाया योगे जनने,न नैव, स्थितेषु-सर्वात्मना सम- धिष्ठितगुणस्थानकेषु, तत्र स्वव्यापारासिद्धः, उपदेशस्य च स्व- जन्यद्रव्याज्ञाक्रियापूर्वकगुणस्थानारम्भस्थैर्यान्यतरव्यापारसम्बन्धेनैव सम्यग्दर्शनादिहेतुत्वात् । अत्र दृष्टान्तमाह-यथा दण्डः स्वयं भ्राम्यति चक्रे । स हि घटजनने प्राथमिकचक्रभ्रमिद्वारा मन्दीभूतायां तस्यामुत्कटतदाधानद्वारैव सफल: स्यात् नव- न्यथा, तदाह- सहकारिकारणं खल्लु एसो दंडोव्व चकममणस्स । तम्मि तह संपयट्टे णिरत्थगो सो जह तहेसो३॥" - तथा, "गुणठाणगपरिणामे संते उवएसमंतरेणावि । णो तव्याघायपरो नियमेणं होइ जीवोत्ति " ३ सहकारिकारण खलु एप दण्ड इय चक्रभ्रमणस्य । तस्मिस्तथा संप्रवृत्ते निरर्थक स तथा एपः ॥ ४ गुणस्थानकपरिणामे सत्युपदेशमन्तरेणापि । नो तव्याघातपर. नियमेन भवति जीव इति ॥

·युक्तं चैतचथाभन्यत्वपरिपाकतो गुणस्थानपरिणामप्रवृत्तौ तदत्यन्ताराधनावशेन तदपायाभावाचत्परिपाकश्चैकः कालविशेषा- दपरश्चोपदेशात् , फलपरिपाकवत् , तस्य द्वैविध्येन व्यवस्थितत्वात्। अत एव "तभिसर्गादधिगमाद्वा" इत्याधुक्तमिति ॥७८|| नन्वेवमुपदेश विनापि सम्यग्दर्शनादिकार्यसिद्धेस्तस्य स्त्र हेतुत्वं न स्याद् व्यभिचारादित्याशङ्क्याह- ण य एवं वभियारो कजविसेसा जहेव दंडस्स । दारघडियरूवेणं अहवाहिगयत्थहेउत्तो ॥७९॥ न चैत्र, उपदेश विनापि गुणस्थानप्रवृचौ व्यभिचारः, कार्यविशेषात् कार्यगतपरिणतिभेदात्, यथैव दण्डस्य, दण्डोऽपि हि घटत्वावच्छिन्ने न हेतुर्व्यभिचारादिति तत्प्रयोज्यः परिणतिभेद एव घटे कल्पनीय एवमत्रापि । नन्वीशपरिणतिभेदानाकलने दण्डे घटहेतुत्वग्रहो न स्यादिति चेत् , न, व्यभिचारग्रहस्य घट- त्वावच्छेदेन कार्यताग्रहप्रतिपक्षत्वेऽपि तत्सामानाधिकरण्येन तनहाविरोधात्, अन्यथा वह्नौ तृणादीनां हेतुत्वग्रहानुपपत्तेः । दण्डत्वं चक्रभ्रामकवाय्वादिसाधारणमिति न व्यभिचार इति तु न रमणीय, व्यवहारसाक्षिकस्य दण्डत्वस्य वाय्वादो प्रत्यक्षवाधात् , पृथिवीत्वादिना साकर्यात्तादृशजात्यसिद्धेश्च । टितरूपेण, अधिकृतार्थहेतुत्वाद, भ्रमिजनकत्वेन दण्डम्येव गुण- स्थानारम्भप्रतिपातप्रतिवन्धान्यतरजनकत्वेनोपदेशस्य स्वकार्यहेतुत्वे व्यभिचाराभावात् । न चात्रान्यं प्रतीत्यायन्यथासिद्धिः, फलान- जुगुणमन्यं प्रतीत्यादिविवक्षाया आवश्यकत्वादिति ध्येयम् ।।७९।। . अथवा द्वारघ- ·- अत्र परमतमाशय निराकुर्वन्नाह- नणु एवं सुत्तत्थग्गहणुवएसो विरुज्झए सुत्ते। भन्नइ ण सो विरुज्झइ जमपत्तविसेसफलविसओ॥८॥ नन्विति प्रश्ने, एवमवस्थितपरिणामेपदेशस्य निष्फलत्वे, सूत्रे सिद्धान्ते, सूत्रार्थग्रहणोपदेशो-यथौचित्येन नित्यं सूत्रार्थपौ- रुपीविधानात्मा, विरुद्धयते । द्विविधा हि श्रुतग्राहिणः, कठोर- प्रज्ञास्तदितरे च, तत्र ये कठोरप्रज्ञास्ते प्रथमपौरुष्यां सूत्राध्य- यनं कृत्वा द्वितीयपौरुष्यां "मुतत्यो खल्लु पढमो५५ इत्यादि- नानुयोगक्रमेण तस्थार्थमाकर्णयन्ति, ये तु न तथारूपास्ते पौ- रखीद्वयेऽपि सूत्रमेय पठन्ति कालान्तरे संपनप्रज्ञाप्रकर्षांश्च ते पौ- रुपीद्वयेऽपि सूत्रार्थग्रहणाय यत्नमाद्रियन्त इति हि सूत्रीय उप- देशः, न चायमवस्थितपरिणामेधूपदेशस्य निष्फलत्वे कथमपि फलवानिति चेत्, भण्यते--अत्रोत्तरं दीयते, न स प्रकृतोप- देशः, विरुद्धयते, यद् यस्मात्, अप्राप्तविशेषफलविषयः । सिद्धे हि प्रतिपाद्ये सम्यग्दर्शनादौ स्वरसतस्तत्प्रवृत्तिमतः प्रति तदुपदेशो न सफलः स्यात्, अप्रवृत्तप्रवर्तनात्मकत्वात्तस्य, असिद्धे तु केवलज्ञानप्राप्तिहेतावपूर्वज्ञानाभ्यासे प्रतिपाद्ये कथमिव तदुपदेशो निष्फलः स्यात्तत एव तदाप्रवृत्त्युपपत्तेः । तदिदमाह- "जइ एवं किं भणिया णिच्चं सुत्तत्थपोरुसीए उ । तहाणंतरविसया ते होति न तेण दोसोयं६ ।। -- ५ सूत्रार्थः खलु प्रथम ॥ ६ यो कि भणिता नित्य सूत्रार्थपौरुष्यास्तु । तत्स्थानान्तरविषयास्ते भवन्ति न तेन दोषोऽयम् ।

·अपुचनाणग्गहणे णिच्चव्भासेण केवलुप्पत्ती । भणिआ सुअंमि तम्हा एवं चिय एयमवसेयणा ॥८॥ ननूपदेशादुक्तव्यापाराभावेऽपि निवृत्तिसंभवादेव न निष्फलत्वं भविष्यतीत्याशड्क्याह- गुणठाणावावारे एतो विरओ अविरओ णियमा। जह दहणो अदहंतो सत्तीए दाहगो चेव ॥१॥ गुणस्थानाव्यापारे सम्यग्दर्शनादिगुणस्थानाप्रवृत्तौ, इत उपदेशात् , यथाकथञ्चिद्विरतोऽपि प्राणातिपातादिभ्यो निवृत्तोऽपि, नियमाटेकान्ततोऽनिवृत्त एव, हेतुतः स्वरूपतः फलतच हिंसादि- स्वरूपज्ञानं तन्निवृत्तिरुचिरूपं दर्शनं च विना कुतोऽपि कारणा- होपनिवृत्तावपि तच्छक्त्यनिवृत्त्या तत्त्वतस्तदनिवृत्तेः । अत्र दृष्टान्त- माह-यथा दहनोऽग्निर्दाहकशक्तिव्याघाताभावे कुतोऽपि वैगुण्या- ददहनपि शक्त्या दाहक एव, तदिदमाह- जाणइ उप्पण्णरुई जइ ता दोसा णियत्तई सम्म । इहरा अपवित्तीइ वि अणियत्तो चेव भावेणंट ॥ ८१॥ अथ कथं तत्त्वतो निवृत्तिरित्याह- तम्हा वयपरिणाम पवट्टए नाणदंसणसमग्गो। उवउत्तो परिणाम अप्पवहुत्तं वियालंतो ॥८२॥ तम्मादज्ञात्वाऽश्रद्धाय च निवृत्तस्य तत्त्वतोऽनिवृत्तत्वात् , व्रतपरिणाम आभ्यन्तरव्रताध्यवसाये सति, प्रवत्तते, ज्ञान- ७ अपूर्वमानग्रहणे नित्याभ्यासेन केवलोत्पत्ति । मणिना शूने तस्मादेवमेतदवसेयम् ॥ ८ जानात्युत्पन्नचिटि तस्माद्दोपा निवर्तन्ते सम्यक । तग्धाप्रवृत्तारपि अनिवृत्तश्चय भावेन ॥ -- ।

·८७ दर्शनाभ्यां समग्रः सम्पूर्णः, तथा उपयुक्तो दत्तावधानः, परिणाम आयतिकालानुष्टयेऽर्थे, अल्पबहुत्वं गुणदोषगत गुल्लाघवं विचारयन् शास्त्रानुसारिण्या सूक्ष्मप्रजया प्रतिसंदधत् । इत्यं विचारवन्त एव हि तपोनुष्ठानादिषु सम्यक् प्रवृत्त्या विशालं फलं लभन्ते, अनीगास्तु लोकोत्तरपथावतारिणोऽपि अव्यावृत्त- विपर्यासास्तथा प्रवर्तन्ते यथा स्वपरेषां दिङ्मृढनिर्यामका इवाकल्याण हेतवो भवन्तीति । अयं चायतिकल्याणफलानुवन्धी विचारोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्रतपरिणामनियतयोगजादृष्टसाध्य एवेति निश्चीयते ।। ८२॥ अल्पवहुत्वविचारमेव दिङ्मात्रेण दर्शयति- पुचि दुच्चिन्नाणं कम्माणं अक्खएण णो मुक्खो। तेण खमइ उवसग्गे पडिआरं वा कुणइ विहिणा।८३॥ पूर्व भवान्तरे, दुश्वीर्णानां निविडाध्यवसायतो निकाचना- वस्थां नीतानां कर्मणां ज्ञानावरणादीनां, अक्षयेणानिर्जरणेन, नो नैव, मोक्षः परमपुरुषार्थलाभलक्षणः संपद्यते यतः, तेन कारणेन, उपसर्गानुपस्थितव्याध्यादिरूपान्, क्षमतेऽदीनमनस्कतयाऽनुभवति, वाऽथवा, प्रतिकारं विधिना- "फासुअएसणिएहिं फासुअोहुदेसिएहि कीएहि । पूइए मिस्सएहिं आहाकम्मेण जयणाएर ॥" इत्यादिकल्पादिग्रन्योक्तग्लानचिकित्सासूत्रानुसारिणा कुरुते, न तु गुरुलाघवालोचनविकलस्वविकल्पमात्रेण । अयं भावः- प्रासुकैपणीय प्रासुकौघोटेशिक क्रीते । पूत्या मिश्रकैराधाकर्मणा यतनया ॥

·iti પરમેષ્ઠી છે, પાપ dવ રો પ્રાણ, પટોષ્ઠી તી શાદળ ના, મિતે મતો
सद रंगा र सो र, होली हर मी , पग पग पर iftet, मणक्षण हो बाल्याण ||
-
सद्भावना-एकाता के सांस्कृतिक पर्व होली पर,
जैन महासंघ दिल्ली की हार्दिक शुभकामनाएं।
Mha

·८९ - अथ योऽपुष्टालंबनमुद्दिश्य प्रतीकारं कुर्यात्ततः किं निर्जरा स्यान्न वेत्याह-मातृस्थानं मायादोषं तु स्पृशन् जीवः, भावेन परमार्थन, धर्मे न स्थितः अधन्यः, कोटित्यागेन काकिणी- ग्रहणप्रवृत्त इव निर्जरालाभत्यागेन पूजाख्यात्यादिस्पृहापरतया- त्मद्रोहपर इति हेतोः तात्विकत्रतपरिणामवतो हि नैवं विपरीत- फलप्रवृत्तिकत्वं भवति तथास्वाभाव्यात् । तदिदमाह- "सव्वत्थ माइठाणं न पयट्टति भावतो उ धम्ममि । जाणतो अप्पाणं न जाउ जीवो इहं दुहइ १३ ॥ कोडिच्चागा काकिणीगहणं पावाण ण उण धनाण । धन्नो अ चरणजुत्तोत्ति धम्मसारो सया होइ १४ ॥८४॥ एतदेव भावयति- गुणठाणगरिणामे संते पाएण बुद्धिमं होइ । तत्फलमवेक्ख अन्ने नियमेण उ तारिसं विति ॥८५॥ गुणस्थानपरिणामे जीवदयादिगुणप्रकर्पपरिणामे सति त- चतो विद्यमाने, प्रायेण बुद्धिमान्-युक्तायुक्तविवेचनचतुरशेमुषी- परिगतः, भवति जीवः, अन्ये त्वाचार्याः, तत् फलं बुद्धिमत्त्व- फलं स्वर्गापवर्गादिप्राप्तिलक्षणं, अपेक्ष्य नियमेनैकान्तेन तादर्श बुद्धिमन्तं, ब्रुवते गुणस्थानपरिणामवन्तं जीवमिति दृश्यम् । संप- ननिर्त्रणवत्परिणामाः प्राणिनो हि जिनमणितमिदमिति श्रा- " १३ सर्वत्र मातृस्थान न प्रवर्तते भावतस्तु धर्म । जाननात्मान न यातु जीव इह द्रुह्यति ॥ १४ कोटित्यागात् काकिणीग्रहण पापानां न पुनर्धन्यानाम् । धन्यश्च चरणयुक्त इति धर्मसार. सदा भवति ।

·म- म: विनामोगलतया प्रमापदादाद्विल्यश्रशन्वतोऽपि = सन्चाभिगमानी जायन्ते । ग्रयाकम्- "अन्नही नी वा पत्रय महा। का प्रयाम्म झ्याप मानी गुनियोगा" ॥८५|| अंत्र हनुमा- अन्या अपायगहिओ पुगणुमार्ग जहा मयं होइ । एवं मगगुमाग मुणी अणाभोगपत्नीवि ॥॥ ध्यानहितीपय व्यतिः-गगनमाथितिर तः यय लग्नानना पुगनुमान मलिन्टनाविनयपरिहार निन्द्रनगरमागगा. मति, नामान्य नया नवानाव्यात. पं निगतिणनापन्योन्यतावित्रलगान्त्रिा- कासगंदाजान. मानोगगोपि चविन्यनामोग- मानि नामांपा नियापानुनिवनि ||८|| निगोविन्नमवाद- मांगनिनिय मनि ण निग्रडू गानावि । उन्नादिया ग पाय वाऽभाव वि नावहरा ॥७॥ मैन निगवे. नती विद्यननं न निन अनि निनिगुन्यादिविग्रनयां. निगृहन्यान्यनि । गाइमन्य- न्य सामादिन्यं नापि, मयभिगमनः यति न्जिनिगमंग उचित इति । न्य किनिकृन्ट बनानगावपादानध्ययनादी । शनि- विवाद निवाबः च्याहिन्यामार-व्यायन • नदी र पदिय बचतु अयादि। दरम्दान्जानगुनियोगान् । F= न्यून ·यथा प्रायो बाहुल्येन, वाह्याभावेऽपि कायिकादिबहिर्व्यापारव्या- घातेऽपि, भावहरा यतनापरिणामोपघातका न भवन्ति, प्रायो ग्रहणं मन्दक्षयोपशमवति व्यभिचारवारणाय ॥८७॥ एतदेव निदर्शनेन भावयति- जह सम्ममुडिआणं समरे कंडाइणा भडाई । भावो न परावत्तइ एमेव महाणुभावस्स ॥८॥ सम्यक् स्वौचित्यानतिलंघनेन, उत्थितानां उन्मीलिताध्यवसायानाम्, भटादीनां सुभटादीनां, समरे संग्रामे, कांडादिना शरीरलमबाणादिना भावः प्रतिज्ञातव्यवसायः,न परा- वर्त्तते नान्यथा भवति प्रत्युत स्वाम्याज्ञापालनपरायणत्वेन रति- केलिकुपितकान्तकोत्पलताडनादिवत् प्रमोदायैव भवति, एवमेव महानुभावस्य वीतरागाज्ञापालनेऽत्यन्तरसिकस्य साधोच्यादिवेष- म्येऽपि न भावः परावर्तते किन्तु प्रवर्द्धत इति द्रष्टव्यम् । सुभटदृष्टा- न्तेन द्रव्यवैषम्ये भावविच्छित्तिनिदर्शिता, आदिना सौराष्ट्रादि- देशोत्पन्नानामपि धीराणां मगधादिदेशगमनेऽपि धैर्याविचलनवत् मुभिक्ष इव दुर्भिक्षेऽपि दानशूराणां दानव्यसनाक्षोभवत् बुभु- क्षादिव्यसनेऽपि सिंहादीनां तृणाद्यग्रासवत् क्षेत्रादिवैषम्येऽपि भावाविच्छित्तिविनीया ||८८॥ एतदेव निदर्शनान्तरेण द्रढयति- मालइगुणणुप्णो महुअरस्स तप्पक्खवायहीणत्तं । पटिबंधेऽवि ण कइआएमेव मुणिस्स सुहजोगे॥८९॥ मालतीगुणस्य मालतीपरिमलचारिमानुभवैकमनचेतसः, मधुकरस्य भ्रमरस्य, प्रतिवन्धेऽपि कुतोऽपि हेतोस्तदप्राप्तावपि तत्र मालत्यां यः पक्षपातो बहुमाननरन्तर्यात्मा तद्धीनत्वं तद्वि- - ·९२ कलतं कदाचिदपि न भवति. एवमेव मुनेश्वरणपरिणामवतः शुभयोगे स्वाध्यायध्यानविनयवैयावृत्त्यमानादिरूपे द्रव्यापम्यरूपे प्रतिवन्वेऽपि पक्षपातहीनत्वं न भवति. यथाशच्यनुष्ठानेन मात्- स्थानानासेवनेन च तत्रैव चेतसः प्रतिबन्धात् ।।८९॥ नन्वेवं शुभयोगेच्छाया अनपायेऽपि तत्र प्रवृत्त्यभावाद् कर्य फलसिद्धिरिच्छा हि प्रवृत्तावेजोपयुज्यते प्रवृत्तिश्च फलजनन इत्याशजयाह- अपयट्टो वि पयट्टो भावणं एस जेण तस्सत्ती अक्सलिआनिविडाओकम्मख ओवसमजोगाओ॥९॥ अप्रवृत्तोऽपि प्रतिबन्धात् द्रव्यक्रियायामव्याप्तोऽपि. भावेन परमार्थेन. प्रवृत्त एष शुभभाववान् . येन कारणेन. तच्छ- क्तिः सत्प्रवृत्तिमक्तिः. अस्खलिता अव्याहता. निबिडात् वजा- रमवदुर्भेदान् कर्मक्षयोपशमयोगात् , सत्प्रवृत्तिप्रतिपन्यिचारित्रमो- हनीयकर्मक्षयोपगनसम्बन्धात् । इत्यं चात्र शक्ये शन्यस्फोरण- बिनाकृतः शुभभाव एव स्वगतनिर्जरालाभहेतुरबाह्यत्वाच्चैत्व- फलम्य वाहप्रवृत्त्यभावेऽपि न क्षतिरिति फलितम् ॥१०॥ इनानीमुरितं मुनिवृत्तं सांप्रतकालेऽपि योजयनाह- एवं खु दुस्समाए समिया गुत्ता य संजमुज्जत्ता। पन्नवाणिज्जासमाहरहिया साहू महासत्ता ॥९॥ एवमुक्तप्रकारेण. बु इति निवने, दुःपमायां पंचमारकल. क्षणकालेऽपि गम्यः, तत्रापि सर्वतः प्रवृत्तनिरंकुभानमन्जसाचाराया वल्यमापनसणाः सायको ज्ञातव्याः, इति वाकार्यसम्बन्धः । समिता इयर्यादिममितिपरायणाः. गुप्ताः संलीनमनोवाकायाः, संयमे ·- पञ्चाश्रवविरमणादिरूपे सप्तदशभेदे उद्युक्ताः उत्तरोत्तरानुष्ठान- चिकीपांनुबद्धप्रवृत्तिमन्तः, प्रज्ञापनीयाः कुतोऽप्यनाभोगाद सामाचारीतः स्खलनेऽपि संविनीताथैश्च प्रज्ञापयितुं शकचास्ते च तेऽसनमुन्दरो ग्रहः स्वविकल्पात्तथाविधागीतार्थप्रज्ञापकोप- देशाद् वा विपर्यस्तरूपतया शास्त्रार्थस्यावधारणं, तेन रहिताः, तथा महासत्वा भगवदाज्ञातो देवैरपि चालयितुमशक्याः॥११॥ उक्तगुणानामुत्पत्तिबीजमाविष्कुर्वन्नाह- णियमा णत्थि चरितं कझ्या वि हु नाणदंसणविहणं । तम्हा तम्मि ण संते असग्गहाईण अवगासो ॥१२॥ नियमात् एकान्ततः, नास्ति चारित्रं कदापि हि दुःषम- मुपमायां दुःषमायां वा, ज्ञानदर्शनाभ्यां विहीनं रहित, तस्मात्तस्मिन् चारित्रे सति, असद्ग्रहादीनां दोषाणां नावकाशः, ज्ञानदर्शनसाम- उयैव तद्वीजमिथ्यात्वोच्छेदादिति भावः। अत्रासदहस्य प्रथम- मभिधानात्तस्य मुख्यदोषत्वं, तत्परित्यागे चाखिलगुणलामः सूच्यते ॥१२॥ - ननु मा भूवन् चारित्रिणोऽसद्हादयश्चारित्रघातकाः परिणामाः परं मोक्षः सर्ववियोपरमादिति सर्वक्रियानिरोधे साधयितुमारब्धे किमर्थ स्वाध्यायादिषु क्रियाविशेषेषु यत्नः कर्त्तव्यतयोपदिष्ट इत्याशझ्याह- सज्झायाइणिओगा चित्तणिरोहेण हंदि एएसि । कल्लाणभायणत्तं पइदिणमुचियत्थचिंताए ॥१३॥ ईदीत्युपदर्शने, एतेषां साधूनां स्वाध्यायादिनियोगात् श्रुताऽवशाप्रधानजिनागमाध्ययनादिविशिष्टप्रयत्नात्, चित्तस्य ·- निरोधेनेतरविपयव्यावृत्त्या तदेकाग्रतालक्षणेन, प्रतिदिन प्रतिवासरं ज्ञानवृद्धी, उचितार्थानां तत्तद्रव्यादिसामयनुरूपोत्सर्गापवादादि- रूपाणां चिन्तया गुरुलाघवानुपातिनोपयोगेन, कल्याणभाजनत्व- माग़मिप्यद्भद्रत्वं भवति, शास्त्रार्थानुसन्धानसुनिश्चितपरिणतिकप्रवृत्ते- रेव श्रेयोमूलत्वात् । तथा च स्वाध्यायादिक्रिययाऽसक्रियानिवृत्तिः, तस्यां च काष्ठाप्राप्तायां निर्विकल्पपरिणामाभिमुख्ये, वहेर्दायं विनाश्यानुविनाशवत् स्वयमेव स्वनाशे, मोक्षोऽप्यर्थादुपपत्स्यत इति न कश्चिद्विरोध इति फलितम् ॥९३ ॥ तदेवं दुःपमायामपि गुरुपारतन्त्र्येण ये स्वाध्यायादिप्रधान- योगप्रवृत्तास्तेपां यतित्वमव्याहतं, ये तु विपरीतास्तानवगणयन्नाइ- केइ असग्गहगहिया अमुणता एयमत्तदोसेण । उज्झियपहाणजोगा वज्झे जोगे ठिया तुच्छे ॥१४॥ केचित्, असदाहगृहीता मिथ्याभिनिवेशविसंस्थुलीकृतात्म- शक्तयः, एतत् उचितार्थचिन्तया कल्याणभाजनत्वं, अमुणंतत्ति अजानानाः, आत्मदीपेण स्वार्जितेन मिथ्यात्वमोहादिकठिनकर्मवि- पाकेन, उज्झितम्त्यक्तः प्रधानयोगो विपुलतरनिर्जरानिवन्धनगुरुपार- तन्त्र्याधीनम्या व्यायायाराधनात्मा येस्ते, वाद्ये वहिदृष्टिमात्ररम्ये, यथावत् परमगुरुवचनोपयोगशृन्यतया शरीरव्यापारमात्रस्पे, तुच्छे- ऽत्यल्पफलके, योगे अनुष्ठाने, स्थिताः स्वबुद्धिकल्पनया प्रवृत्ताः, दे हि परित्यक्तनर्मदातीरा मृगतृष्णायां जलभ्रमवन्तः काकवाला दव केपा न गोचनीया इति भावः ॥१४॥ त्यं प्रवृनाम्ते किं कुर्वन्तीत्याह- ·मन्नंता अन्नाणा अप्पाणं गुरुवरितजोगत्थं । मत्ता इव गयसत्ता पए पए हंत निवडंति ॥९५॥ अज्ञानास्तचोपयोगशून्याः आत्मानं वाह्यब्यापारप्रवृत्त वं गुरुचरित्रयोगस्थं दुर्द्धरचारित्रानुष्ठानस्थितं मन्यमानाः, मचा इस वारूणीपानविगलितचेतना इव गतसत्वा निवृत्तथैर्याः, पदे पदे स्थाने स्थाने इंतेति खेदे निपतन्ति प्रस्खलन्ति, तथाहि- मत्ताः पदे पदे गात्रवन्धशिथिलीभावात् पतन्ति, एवमेतेऽपि केन- चिद्विदग्धेन गंभीरसूत्रार्थ पृष्टाः सर्वं गुणमात्मन्यारोपयितुका- मास्तदनुपलम्भे तत्समाधानाशक्ताः पदे पदे पतन्तीति।।९५॥ एतेषामज्ञानितामेव यथास्थितामुपदर्दयति- जं हीणा तुल्लत्तं वहति एए महाणुभावोणं । उस्सुत्तं भासंता बितिया सा बालया तेसि ॥१६॥ यद् यस्मादीना अभ्यन्तरशुद्धयोगरहिताः महानुभावानां वाह्या- भ्यन्तरयोगे समुचितप्रवृत्तीनामागमानुसारिणां महर्षीणां तुल्यत्वं वहन्त्येते, उत्सूत्रं स्वाभिप्रायिकाचारसमाधानाय सूत्रविरुद्धं भा- पमाणाः, सा तेषां द्वितीया वालता, एका सूत्रविरुद्धाचरणरूपा, द्वितीया च महापुरुषावगणनरूपेति । तथा चागमः- "शीलमंता उपसंता संखाए रीयमाणा। असीलाणुवयमाणस्स वितिया मंदस्स वालया१६" ॥ इति ।।९६॥ ननु कष्टानुष्ठायिनां किमर्थमेतेषां महानुभावस्पर्धानियता गुणवद्गही स्यात् येन द्वितीयबालतावकाश इत्याशक्याह- - १६ शीलवन्त उपशान्ताः संख्यया गच्छन्तः । अशीलानुव्रजमानस्य द्वितीया मन्दस्य बालता ॥

·संकिज्जयासंकियभावभिक्खू विभजवायं च वियागरिजा। भासादु धम्मसमुष्ठितेहिं वियागरेज्जा समतासुपण्णे" ॥२२॥ भिक्षुः साधुर्व्याख्यानं कुर्वन्नारदर्शित्वादर्थनिर्णय प्रत्यशकितभावोऽपि शंकेत, औद्धत्यं परिहरनहमेवास्थार्थस्य वेत्ता नापरः कश्चिदित्येवं न गर्दै कुर्वीत, तथा विभज्यवादः स्याद्वादस्तं सर्वत्रास्खलितं वदेत्, तमपि भाषाद्वितयेन ब्रूया- दित्याह-मापाद्विकमाधचरमलक्षणं, धर्म सम्यक्संयमानुष्ठाने- नोस्थिताः समुत्थास्तैः सह विहरन् समतया रागद्वेषरहिततया शोमनप्रज्ञः। अणुगच्छमाणे वितहभिजाणे तहा तहा साहू अ ककसेणं । न कत्थई भास विहिंसएज्जा निरुद्धगं वावि न दीहएज्जा" ॥२३॥ इत्थं तदुक्तमर्थमनुगच्छन्ननुसंधत् कश्चिन्मन्दमेघावितया विदथमन्यथाभूतमभिजानीयात् तं च तथा तथाऽनेन प्रकारेणं साधुर्मूर्खस्त्वमसीत्यादिना कर्कशेन वचनेन न निर्भर्त्सयेत्, न वा तस्य भाषां दोपदुष्टामपि विहन्यादपशब्दाधुद्घाटनतः, तथा निरुद्धं स्तोकमर्थ दीर्घवाक्यैरविटपिकाष्टिकान्यायेन न कथयेत् , निरुद्धं वा स्तोककालीन व्याख्यानं व्याकरणतर्कादिप्रवेशनद्वारेण प्रसक्तानुप्रसत्या न दीर्घयेन दीर्घकालिकं कुर्यात् । "समालवेज्जा पडिपुनभासी निसामिया समियाहदंसी। आणाइमुद्धं, वयणं भिउंजे अभिसंधए पावविवेग भिक्खू" ॥२४॥ यत्पुनरतिविपमत्वादल्पाक्षरः सम्यग् नाचबुद्धयते तत्स- म्यक्पर्यायशकथनात्तात्पर्योन्नयनाद्वा लपेद्धापेत । न च प्रागुक्त- दिगा सर्वत्राल्पासररयोकत्वा कृतार्थी भवेदपि तु श्रोतारमपेक्ष्य प्रतिपूर्ण मापी स्याभिरवोपनयादिगमीरार्थवादी भवेत् । तय .

·९८ . गुरोः सकाशाद् यथावदर्थ निगम्य सम्यगदी सन आजया सर्वज्ञप्रणीतागमानुसारेण शुद्धं पूर्वापराविरुद्धं निरवद्यं वचन- मभियुञ्जीत, उत्सर्गापवादयोः स्वपरसमययोथ ययाम्वं वचन- मभिवदेदित्यर्थः । इत्थंभूतश्च भिक्षुः पापविवेक काहक्षमागो निर्दोष वचनमभिसंधयेत् । "अहाइआई मुसिक्खएजा जएज्जया णाडवेलं चडजा। से दिमि दिहि न सडज्जा से जाणड भासिउं तं समाहि" ||२५|| यथोक्तानि वचनानि तीर्थकदादिभिः मुटु भिक्षेत ग्रहणा- सेवनाशिक्षाभ्यां, तथा सदा तयोर्देशनायां यतेत, सदा यतमा- नोऽपि कर्तव्यकालवेलामुल्लंघ्य नातिवेलं वदेव, परं परस्प- रावाधया सर्वाः क्रियाः कुर्यादित्यर्थः। स एवंविधः सम्यग्दृष्टि- मान् सम्यग्दर्शनं न लूपयेन दूपयेत्, पुरुषविशेष ज्ञात्वा तथा वक्तव्यं यथा तस्य सम्यक्त्वं स्थिरीभवति, न पुनः शङ्कोत्पा- दनतो दूप्यत इति । यश्चैवंविधः स जानात्यवबुध्यते भापितुं तं तीर्थकरोक्तं समाधि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राख्य, भापणायोग्य एव इति । "अलूसए नो पच्छन्नभासी नो मुत्तमन्नं च करिज ताई। सत्थारभत्ती अणुवीइ वायं सुरं च सम्म पडिवन्नएज्जा" ॥२६॥ अद्पकोऽपसिद्धान्तव्याख्यानेन सर्वज्ञोक्तमपयन् न प्रच्छन्नभापी भवेत्-सार्वजनीनं सिद्धान्तार्थ प्रच्छन्नभापणेन न गोपयेत् , यदि वा प्रच्छन्नमर्थमपरिणताय न भाषेत । न च सूत्र- मन्यत् स्वमतिविकल्पनतः स्वपरत्रायी कुर्वीत, शास्तरि या भक्ति- स्तामनुविचिन्त्य न कदाचिदागमवाधा स्यादित्येवं पर्यालोच्य वाद वदेत् श्रुतं चाऽऽचार्यादिभ्यः सकाशात् सम्यक् तदाराधना- मनुवर्तमानोऽन्येभ्य ऋणमोक्षं प्रतिपद्यमानः प्रतिपादयेत्- इतरश्च - ·९९ "से मुद्धमुत्ते उवहाणवं च धम्मं च जे विंदति तत्थ तत्थ । आदेज्जवक्के कुसले वियत्ते से अरिहइ भासिउं तं खमाहि" ॥२७॥ स शुद्धसूत्रोऽवदातप्रवचनः, उपधानं यद् यस्य सूत्रस्या- भिहितं तपश्चरणं तद्वान् धर्म च यो विन्दति लभते, तत्र तत्राज्ञा- ग्राह्यहेतुग्राह्यार्थानां स्वस्वस्थाने, आदेयवाक्यो ग्राह्यवचनः कुशलो निपुणः सदनुष्ठानादौ, व्यक्तः परिस्फुटो नासमीक्ष्यकारी, सोऽर्डति ते समाधि भाषितुमिति । न चार्य विधिरगीतार्थैर्गुरु- विनियोगरहितैः कष्टानुष्ठायिभिरपि कर्तुं शक्यत इति विफलैव तेषामुपदेशचेष्टेति भावः ॥९८|| उक्तसूत्र एव प्रश्नप्रतिवचने प्राह- नणु इह विभजवाओ आणतोण य निररुद्धपत्थारो। एकहमविरुद्धं भन्नइ सोआरमहिगिच्च ॥९९॥ नन्विह संकिज्जया इत्यादिसूत्रे, विभज्यवादः स्याद्वादः आज्ञप्तः सर्वत्र भाषितुमनुज्ञातः, तथा निरुद्धप्रस्तारः स्तोकार्थवि- स्तरच, नानुज्ञातः, एतद्द्वयं कथमविरुद्धं स्याद्वादप्रकाशने वि- स्तरावश्यभावात् । भण्यते-प्रत्युत्तरं विधीयते । श्रोतारं श्रोतृविशेष अधिकृत्याविरुद्धमेतव, निखिलनयचतुरं प्रपश्चितज्ञं प्रतिपचारम- दिश्य विस्तरेण स्याद्वादप्रतिपादनात्, एकतरनयप्रियं च तमु- द्दिश्य स्याद्वादप्रतिपत्तियोग्यतामाधातुं स्तोकप्रतिपादनात्तदा- नीमपि स्याद्वादप्रतिपादनयोग्यताया अनपायात्, तथा चाह सम्मतिकार:- "पुरिसज्जायं तु पडुच्च जाणओ पनवेज अण्णयरं। परिकम्मणाणिमित्तं दाहेही सो विसेसंपि१७ ॥९९।। १७ पुरुषजातं तु प्रतीत्य ज्ञापक. प्रज्ञापयेदन्यतरम्। परिकर्मनिमित्तं दर्शयिष्यति स विशेषमपि ॥ - ·१०० , 4 एवं श्रीभेटेन न्याहादप्रतिपाइने भजनापि भवत्ता विना तु मम्यक्त्वमपि न व्यवनिष्टन इत्याह- सदसदविमेमणाओ विभजवायं विणा ण सम्म जं पुण आणाम्हणो तं निउणा विति दवणं ॥१॥ नदमदाविशेषणान् वपक्षपरपक्षयाविधिनिषेधयोः कर्न क्यत्वात् . विभज्यवादं विना-स्याद्वादपरिज्ञानं विना, ना सम्यक्त्वं. तयाभूनाथज्ञानचिम्पवातम्याऽनयाभूतार्यवान तत्वतोऽवग्रहादिन्पनयाऽनेकान्त विषयम्यापि दबावरणढापण कान्तविषयकवनानुल्लिसितम्य नथारोचयित्मशक्यत्वात् । न तयावियागीनाथम्य नपचिसम्यकत्वमुच्चिन्यत आह-यर राताल्चः प्रियगीतार्यातम्य मार्गानुमारिणः सम्यत्तयं, तमिपु मिट्टमेनदिवाकरप्रभृतयः, द्रव्येण युवते, न्यावादप्रनिपनियोग्य याम्तजन्यनिराजनककर्मक्षयोपशमस्पायाम्नेप्वखंडितन्वान । श्चितं न्याहाढरन्पलतायामिति नेह प्रतन्य ।।१००॥ विभन्यवादम्य सम्यवचनीजन्वमेव सूत्रसंमत्या यति अवि य अणायारमुए विभज्जवाओ विसेसिउँ सम्म जं बुत्तोऽणायारो पत्तयं दोहि ठाणेहिं ॥१०१ अपि चाऽनावारटुनेऽनाचारश्रुताभिधाने सूत्रकृताध्यया विभज्यवादः म्याहादः सम्यग् यायात्म्येन विशेपितः सम्यम्- दर्शनप्राणत्वेन पुरस्कृतः, यद् यस्माद् , प्रत्येकमेकत्र धर्मिणि स्याउकाराद्दिकनंतरधर्मानुल्लेखेन, द्वाभ्यां म्यानाभ्यामभिधीय- मानाभ्यां जायमानाभ्यां वाऽनाचारों दर्शनाचार उक्तस्तत्र । तथाहि- है ·*अणादीयं परिनाय अणवयम्गेइ वा पुणो । सासयमसासयं वावि इइ दिहिं ण धारए।।२।। अनादिकमप्रथमोत्पत्तिकमनवदग्रमपर्यवसानमिति वा परिज्ञाय एकनयद्दष्टयावधार्य शाश्वतं सांख्याभिप्रायेणाप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरैक- स्वभावं सर्वे, स्वदर्शने वा सामान्यांशमवलम्ब्य सर्वमिदं शाश्वत- मित्येवंभूतां दृष्टिं न धारयेत् । तथा विशेषपक्षमाश्रित्य वर्तमान- नारकाः समुच्छेत्स्यन्तीत्येतच सूत्रमंगीकृत्य यत् सत्तत्सर्वमनित्य- मित्येवंभूतवौद्धदर्शनाभिप्रायेण च सर्वमशाश्वतमित्येवंभूतां च दृष्टि न धारयेत् । क एवं दोष इत्याह- "एतेहि दोहि ठाणेहि ववहारो ण चिज्जइ । एतेहिं दोहिं ठाणेहिं अणायारं तु जाणए ॥३॥ सर्व नित्यमेवानित्यमेव वा एताभ्यां द्वाभ्यां स्थानाभ्याम- भ्युपगम्यमानाभ्यामनयोर्वा पक्षयोर्व्यवहारो लोकस्यैहिकामुष्मिकयोः कार्ययोः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणयोर्न विद्यते । एकान्तनित्यत्वे घटाद्यर्थ कुम्भकारादेर्मोक्षाद्यर्थ तपस्विप्रभृतीनां च प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, एकान्ता- नित्यत्वेऽपि लोकानामनागतभोगार्थ धनधान्यादिसंग्रहार्थं मुमु- क्षणां च मोक्षार्थं प्रवृत्त्यनुपपत्तेरेव, नित्यानित्यत्वयोः प्रतिनियता- श्रयत्ववादेऽप्येकत्र मृदादौ स्थासकुशूलघटाधनेककार्यार्थप्रवृचरनुप- पत्तरेकस्यानेकपरिणामित्वविरोधात्, अत एतयोः स्थानयोरेकान्त- त्वेनाश्रीयमाणयोरनाचारं मौनीन्द्रागमवाह्यत्वरूपं जानीयात् । तु शब्दो विशेषणार्थः, कथञ्चिन्नित्यानित्ये वस्तुनि व्यवहारो युज्यत इत्येतद्विशिनष्टि, एकांशमादाय नयव्यवहारस्योभयमादाय * हमाः सूत्रकृताङ्गद्वितीयश्रुतस्कन्धपञ्चमाध्ययनीया दश गाथा- अन्धकृतव विवेचिता इति नानूद्यन्ते ॥

·१०० - एवं श्रोतृभेदेन म्याहादप्रतिपादने भजनापि भवेत्तत्परिज्ञानं विना तु सम्यक्त्वमपि न व्यवतिष्ठत इत्याह- सदसदविसेसणाओ विभजवायं विणा ण सम्मत्तं । जं पुण आणारुइणोतं निउणा विति दवेणं ॥१०॥ सदसदविशेषणात् स्वपक्षपरपक्षयोविधिनिषेधयोः कर्तुमग- क्यत्वात्, विभज्यवादं विना-स्याद्वादपरिज्ञानं विना, नास्ति सम्यक्त्वं, तयाभूतार्थतानरुचिस्पत्वात्तस्याऽतथाभूतार्थज्ञानम्य च तत्वतोऽवग्रहादिरूपतयाऽनेकान्तविपयस्यापि तदावरणटोपेणाने- कान्तविपयकत्वेनानुल्लिसितस्य तथारोचयितुमशक्यत्वात् । नन्वे तथाविधागीतार्थस्य संक्षेपरुचिसम्यकत्वमुच्छितेत्यत आह-यत्पुन- राज्ञारचेः प्रियगीतार्थाज्ञस्य मार्गानुसारिणः सम्यत्त्वं, तनिपुणा: सिद्धसेनदिवाकरप्रभृतयः, द्रव्येण त्रुवते, स्याहादप्रतिपत्तियोग्यता- यास्तजन्यनिर्जराजनककर्मक्षयोपशमरूपायास्तेप्वखंडितत्वात् , विप- श्चितं चेदं म्याद्वादकल्पलतायामिति नेह प्रतन्यते ॥१०॥ विभज्यवादस्य सम्यक्त्ववीजत्वमेव सूत्रसंमत्या द्रढयति- अवि य अणायारसुए विभज्जवाओ विसेसिउं सम्म । जं वुत्तोऽणायारो पत्तेयं दोहि ठाणेहिं ॥१०१॥ अपि चाऽनाचारश्रुतेऽनाचारश्रुताभिधाने सूत्रकृताध्ययने विभज्यवादः स्याद्वादः सम्यग् याथात्म्येन विशेषितः सम्यग्- दर्शनप्राणत्वेन पुरस्कृतः, यद् यस्मात् , प्रत्येकमेकत्र धर्मिणि स्यात्काराद्दिकतेतरधर्मानुल्लेखेन, द्वाभ्यां स्थानाभ्यामभिधीय- मानाभ्यां ज्ञायमानाभ्यां वाऽनाचारो दर्शनाचार उक्तस्तत्र । तथाहि- ·१०२ - च प्रमाणव्यवहारस्योपपत्तेः । न चैवमपि स्यान्नित्यमेव स्यादनि- त्यमेवेति च प्राप्त, तत्राप्येवकाराविधारणबलाद् येनाकारण नित्यल वेन नित्यत्वमेवत्यकान्तत्वापत्तिरिति शडकीय, अनित्य- स्वासंबलिदस्य नित्यत्वव्यवच्छेदस्याप्रसिद्धः, तत्संवरितस्य च तस्य सत्वे किश्चिदपेलया एकान्तसंवलितानेकान्तानपायात् । तया चाह सम्मनिकारः- "भयणावि हु भइयच्या नह भयणा भयड सव्वदव्याई । एवं भयणानियमो वि होइ समयाविराहणया८॥" न चैकावच्छेदन नित्यत्वादिकमेवेत्येवमेकान्तप्राप्तिः, गुञ्जाफले कृप्णत्वरक्तत्वयोरिव नित्यत्वानित्यत्वयोः खन्नोऽनव- स्याना, गुडगुंठीद्रव्ययारिवैकगोलकीकृतयोस्तयोरेकलोली- भावेनैवावस्थानान् । एतेन इव्यार्थत्वादी नित्यत्वाधवच्छेदकत्वम- वेत्येवमेकान्तापत्तिरपि निरस्ता, परल्पादिना तत्र तदभावाच्चे- त्यन्यत्र विस्तरः। "समुञ्छिन्जिहिति सत्यारा सन्चे पाणा अणेलिसा । गंठीगा वा भविस्संति सासयंति व णो वदे ॥४॥ सम्यग् निवशेषतयोच्छेत्स्यन्ति सामस्त्येनोत्प्रावल्येन सेत्स्यन्ति सिद्धिं यास्यन्ति वा, गास्तारः सर्ववाः, सर्वे निरवशेषाः सिद्धिगमनयोग्या भव्यास्ततश्चोत्सन्नभव्यं जगत् स्यादित्येवं नो वदेव, तथा सर्वे प्राणिनोऽनागाः परस्परं विलक्षणा एव, न कयश्चित्तेषां सादृश्यमस्तीत्येवमप्येकान्तेन नो वदेव , यदि वा सर्वेषां भव्यानां सिद्धिसद्भावेऽवशिष्टाः संसारेऽनीगा अभव्या एव भवेयुरित्येवं नो वदेत् , तथा ग्रन्थिकाः कर्मग्रन्यवन्त एव १८ भजनाऽपि स्खलु भक्तव्या यथा भजना भज्येत सर्वदन्याणि । एवं भजनानियमोऽपि भवति समयाधिराधनयां ॥

·१०५ इति संज्ञादिभेदाद्भिनदेशकालानुपलब्धेश्व, तथा सर्वत्र घटपटा- दावपरस्य वीर्य शक्तिरस्ति व्यक्तस्य प्रधानकार्यत्वादित्येवं संज्ञा न निवेशयेत्, न वा “सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यव- स्थिता इति" प्रतिनियतशक्तित्वान्न सर्वत्र सर्वस्य वीर्यमस्तीत्यपि संज्ञां निवेशयेत्, सर्वथा सतोऽसतो चा कार्यस्यानुत्पत्ते व्यार्थतया सर्वस्यैकशक्तिमतोऽपि पर्यायार्थतया स्वमात्रमग्नशक्तित्वेनोत्पादा- दन्यथा नियतोपादानार्थकप्रवृत्त्यनुपपत्तेः, अत एवाह-"एएहि०" ॥११॥ स्पष्टः । इत्थं चात्र प्रत्येकपक्षाभिधाने सर्वत्रानाचार- एव दिङ्मात्रेण दर्शित इति सर्वत्र स्याद्वादश्रद्धयैव सम्यक्त्वं व्यवस्थितम् ॥१०॥ विभज्यवादमेवाभिष्टौति- एसो पवयणसारो सव्वं इचत्थमेव गणिपिडगं । एअमि अविणाए विहल चरणं जओ भणियं ॥१०२॥ एपः विभज्यवादः प्रवचनसारः एतद्वोधनेनैव प्रवचनस्य फलवत्त्वात् । “एगे आया" इत्यादेरपि तन्त्रपरिकमितमत्या एकत्वानेकत्वादिसप्तमंगीपरिकर्मितवोधस्यैवोत्पत्ते, एकनयावधारणे मिथ्यादृष्टिवचनाविशेपप्रसङ्गात् । न केवलं प्रवचनकार्यमेवायं अपि तु तत्कारणमपीत्याह-सर्व निरवशेष, इत्यर्थकमेव-उपदिष्टविभज्य- वादार्थकमेव, गणिपिटकं द्वादशाङ्गीरूपं, अर्थ हि भगवानुपदिशति सूत्रं च ततो गणधरा प्रश्नन्ति, स च त्रिपदीरूपः स्याद्वाद- मूर्तिरिति सिद्धं गणिपिटकस्य स्याद्वादहेतुकत्वं, यत एवं ततः एतस्मिन्नविज्ञाते अपरिच्छन्ने विफलं असारं चरणं चारित्र स्याद्वादरुचिरूपसम्यग्दर्शनशुद्धिशून्यत्वात् । यतो भणितं सम्मतौ श्रीसिद्धसेनदिवाकरपादैः-१०२॥

·१०४ दृशं तदिन्द्रियज्ञानकानां विसदृशत्यादिन्यपि न वदेत्, यतः, "एएहिं० ॥७॥" आभ्यां द्वाभ्या स्थानाभ्यां व्यवहारो न विद्यते यतो न वध्यानुरोधी कर्मवन्धविशेपोऽस्ति । अपि तु वधकस्य तीवभावो मन्दभावो ज्ञानभावोऽज्ञानभावो महावीर्यत्व- मल्पवीयत्वं च नत्र तन्त्रमिति । तदनयोः स्थानयोः प्रवृत्तस्यानाचार विजानीयान , भावसव्यपेक्षम्यैव कर्मबन्धविशेपस्याभ्युपगमौचि- त्यात् । नहि वैद्यस्यागमसव्यपेक्षस्य सम्यक्रिया कुर्वत आतुर- विपत्तावपि बैशनुषङ्गः, सपबुद्धया रज्जुमपि नतो भावदोपात् कर्मवन्धश्चेति- "अहाकम्मादं मुंजंति अण्णमण्णे सकम्गुणा । उवलित्ते वियाणिजा अणुवलित्तेत्ति वा पुणो |॥८॥" साधुप्रधानकारणमाधायाश्रित्य कर्माण्याधाकर्माणि ये भुजते तानन्योन्यं परस्परं स्वकीयेन कर्मणा उपलिप्तान् विजानीयादित्येवं न वदेव , तथाऽनुपलिप्सानिति वा न वदेव, श्रुतानुपदेशोपदेशाभ्यां तत्र कर्मवन्धावन्धोपपत्तेः, आधार्मिकभोगे स्यात् कर्मवन्धः स्याग्नेति वक्तुं युक्तत्वात् । यतः “एएहिं० ॥९॥" आभ्यां द्वाभ्यां स्थानाभ्या व्यवहारो न विद्यतेऽत्यन्तापशायां तदग्रहणे ईद्यिशुद्धचातध्यानप्रवृत्ती च बहुदोषप्रसङ्गात् , अन्यथा तद्भोगे पट्कायोपमर्दपापानिवृत्तः, अत आभ्यामेव स्थानाभ्यामकान्ततो गृहीताभ्यामनाचारं विजानीयात् । "जमिदं उरालमाहारं कम्मगं च तमेव य । सव्वत्थ वीनिअं अत्थि णत्थि सव्वत्थ वीरिकं ॥१०॥ यदिदमौदारिकं तथाहारकमुपलक्षणाद्वैक्रियं च तथा कार्मणमुपल- क्षणातैजसं च तदेव यदेवौदारिकादि तदेव कार्मणादीत्येवं सहचारदर्शनेन संज्ञां न निवेशयेत्, नाप्येपामात्यन्तिको भेद

·१०५
इति संज्ञादिभेदाद्भिनदेशकालानुपलब्धेश्व, तथा सर्वत्र घटपटा-
दावपरस्य वीर्य शक्तिरस्ति व्यक्तस्य प्रधानकार्यत्वादित्येवं संज्ञां
न निवेशयेत्, न वा "सर्वे भावाः स्वभावेन स्वस्वभावव्यव-
स्थिता इति" प्रतिनियतशक्तित्वान्न सर्वत्र सर्वस्य वीर्यमस्तीत्यपि
संज्ञां निवेशयेत्, सर्वथा सतोऽसतो वा कार्यस्यानुत्पत्तेयार्थतया
सर्वस्यैकशक्तिमतोऽपि पर्यायार्थतया स्वमात्रमग्नशक्तित्वेनोत्पादा-
दन्यथा नियतोपादानार्थकप्रवृत्त्यनुपपत्तेः, अत एवाह-"एएहि०"
॥११॥ स्पष्टः । इत्थं चात्र प्रत्येकपक्षाभिधाने सर्वत्रानाचार-
एव दिङ्मात्रेण दर्शित इति सर्वत्र स्याद्वादश्रद्धयैव सम्यक्त्वं
व्यवस्थितम् ।।१०१॥
विभज्यबादमेवाभिष्टौति-
एसो पवयणसारो सव्वं इच्चत्थमेव गणिपिडगं ।
एअंमि अविणाए विहल चरणं जओभणियं ॥१०२॥
एपः विमज्यवादः प्रवचनसारः एतद्वोधनेनैव प्रवचनस्य
फलवत्त्वात् । “एगे आया" इत्यादेरपि तन्त्रपरिकमितमत्या
एकत्वानेकत्वादिसप्तभंगीपरिकर्मितबोधस्यैवोत्पत्तेः, एकनयावधारणे
मिथ्यादृष्टिवचनाविशेपप्रसङ्गात् । न केवलं प्रवचनकार्यमेवायं अपि
तु तत्कारणमपीत्याह-सर्व निरवशेष, इत्यर्थकमेव-उपदिष्टविभज्य-
वादार्थकमेव, गणिपिटकं द्वादशाङ्गीरूपं, अर्थ हि भगवानुपदिशति
सूत्रं च ततो गणधरा प्रश्नन्ति, स च त्रिपदीरूपः स्याद्वाद-
मूर्तिरिति सिद्धं गणिपिटकस्य स्याद्वादहेतुकत्वं, यत एवं ततः
एतस्मिन्नविज्ञाते अपरिच्छन्ने विफलं असारं चरणं चारित्रं
स्थाद्वादरुचिरूपसम्यग्दर्शनशुद्धिशून्यत्वात् । यतो भणितं सम्मती
श्रीसिद्धसेनदिवाकरपादैः ॥१२॥

·१०६ - . चरणकरणप्पहाणा ससमयपरसमयमुकवावारा । चरणकरणस्स सारं णिच्छ्यसुद्धं ण याणंति ॥१०॥ चरणं "वयसमणधम्मेत्यादि" गायोक्तमप्तनिभेद, करणमपि "पिंडविसोहीसमित्यादि" गायोक्तसप्ततिभेदम् , ताभ्यां प्रधाना- स्तत्र नैरन्तर्यादरवन्त इत्यर्थः, म्बसमयपरसमययोर्मुक्तोऽनाइनो व्यापारः म्याद्वादपरिकर्मिनधिया विवेचनात्मा येस्ते तथा चरणकरणानुष्ठानेनैव कृतार्था वयं, किमम्माकं तर्कफर्कन बाद रसिकरमणीयेन स्याहादेन प्रयोजनमित्येवं नानाभ्यासाद् व्यावृत्ता इत्यर्थः, चरणकरणस्य चरणकरणानुष्ठानस्य सारं स्वजन्यफलो- कङ्गिम् , निश्चयशृद्ध परमार्थदृष्टयाऽचदानं न तु वाद्यक्रियावल्ला- कदृष्टवैवापानतो रमणीयमित्यर्थः, न जानन्ति-न विचारयन्ति तदावरणकर्मठोपात् । एवं च तेपामल्पफलमेव चरणकरणानुष्ठान- मित्यर्थः ॥१०३॥ सूत्रसंमतत्वमप्यस्यार्थस्यावेदयन्नाह- भणियं च भगवयावि य आयारंगे इमं विसेसाओ। जं सम्मं तं मोणं जं मोणं तं च सम्मति ॥१०४।। भणितं च भगवतापि सुधर्मस्वामिनापि, एतदनुपदोक्तं आचारांगे, विभिप्यान्योन्यव्याप्यव्यापकभावमवधार्य, यत् सम्यक् भावप्रधाननिर्देशात् सम्यक्त्वं, तन्मौनं मुनिभावः, यच मौनं तत्सम्यक्त्वमिति, "जं सम्मति पासहा तं मोणंति पासहा । जं मोणंति पासहा तं सम्मति पासहा१९||" इति हि सूत्रं व्यवस्थितम् । अत्र हि द्वयोस्तादात्म्येन व्याप्यव्यापकभावदर्शन विधीयते, तच द्वयोस्तुल्यवदाराधनप्रवृत्तये "ईसणचरित्तपक्सा १९ यत्सम्यक्त्वमिति पश्यत तन्मौनमिति पश्यत । यन्मौनमिति पश्यत तत्सम्यत्त्वमिति पश्यत ।

·१०७ समणे परलोगकंखिमि२०" इति वचनात् । एतच्च स्याद्वादप्रति- पत्तिरुचिरूपस्य सम्यक्त्वपदार्थत्वे स्याद्वादधीरुचितात्मैकप्रतिवन्ध- रूपस्य च मौनपदार्थत्वे घटते, तत्वरुचिपरपरिणतिनिवृत्त्योरि- स्थमेव तुल्यवदादरोपपत्तेः, अन्यथा तु नेत्थं प्रयोजनसिद्धिर्न वा व्यभिचारोद्धार इति विभावनीयम् ॥१०४॥ एतदज्ञानवृतां चापतन्त्राणामुपदेशो विडंबनैवेत्याह- एयमिह अयाणंता उवएसरया भमंतगीयत्था । नडनटुं व जणावि य तेसिं चरियं च पिच्छंति ॥१०५॥ एतं विभज्यवाद इह जगति अजानन्तो गुरुपारतन्त्र्याभावेना- परिच्छिन्दन्तः उपदेशरता अगीतार्था भ्रमन्ति-इतस्ततः पर्यटन्ति योग्यतयाऽनागतभवजाले वा संसरन्ति, न तूपदेशात्तेपां कश्चिल्ला- भलेशोऽपि, जना अपि नटनाटयमिव तेषां चरितं प्रेक्षन्ते कुतूहलेनैव, न तु प्रेक्षापूर्वकारिणोऽन्यथा तत्प्रेक्षणप्रवृत्त्यनुपपत्ते- रिति भावः ॥१०५॥ ननु मा भूत्तेपामुपदेशो हिताय शुद्धोव्छादिग्रहणयन्नम्न हितकारी स्यादित्याशझ्याह-

·१०९
"आर्यके उवसग्गे तितिक्खयावंभचेरगुत्तीसु।
पाणिदयातवहेड सरीरवोच्छेअणटाए२२ ||"
इति गाथोक्तानि कारणानि ग्राह्याणि, एकाशनं प्रतिदिन
मेकवारभोजन, नित्यं सार्वदिनकं भणितम् ।
"अहोनिचं तवोकम्मं सव्वबुद्धेहिं पनि ।
जा य लज्जासमावित्ती एगभत्तं च भोअणं२३ ॥"
इति सूत्रोपदेशात् । तदिदमुक्तमुपदेशपदे-
"उववासो वि हु एकासणस्स चायाणसुंदरोवाओ ।
णिचमिणं उववासो णेमित्तिगओ जो भणिओ२४ ॥"
"अहोणिचं तबोकम्माइ सुत्तओ हंदि एवमेयति ।
पडिवज्जेयच्वं खलु पव्वाइसु तविहाणाओ२५॥"
अत्र हि उक्तकारणविरहेणैकभक्तमपेक्ष्योपवासे क्रियमाणे
सूत्रपौरुष्यादयः शेपसाधुसमाचारा बहुतरनिर्जराफला सीदन्तीति
परिभायोक्तं नैमित्तिक उपवासो नित्यं त्वेकभक्तमिति । ननु
नित्यत्वे एकाशनस्योपवासादेस्तपोविशेषषारणके द्विरशनादे-
श्वावसरे तदकरणे प्रत्यवायापत्तिरिति चेन्न, तदानीं तदनधिका-
रादेवाधिकाराकालीनस्य च नित्याकरणस्य प्रत्यवायाहेतृत्वात् ।
२२ आतके उपसर्गे तितिक्षताब्रह्मचर्य गुप्तिषु ।
प्राणिदयातपोहेतो शरीरव्युच्छेदनार्थाय ॥
२३ अहो नित्य तपकर्म सर्पवुद्धर्वणितम् ।
या च लज्जा समावृत्तिरेकभकं च भोजनम् ॥
२४ उपवासोऽपि सलु एकाशनस्य चादानसुन्दरोपायः ।
नित्यमयमुपचासो नैमित्तिको यतो भणितः ॥
२५ अहो नित्यं तप कर्मादि सूत्रतो हन्दि एयमेतदिति ।
प्रतिपत्तव्य खलु पर्वादिपु तद्विधानात् ॥

·११० अत एवात्यन्तवालादेरगतम्य तहकरणेऽपि न प्रत्यवाय इति विभाचनीयम् ॥१७॥ अर्थक्रमकने उपवागवन्नैमित्तिकत्वमागड्बय समाधत्ते- ननु कारणियं भणि जईण असणं जहोववासो त्ति। कह णिच्चमंगभत्तं भन्नइ णिच्चंपि तन्भावा ॥१०॥ नन्वित्याक्षेपे, कारणिकं भणितं यतीनामशनं यथोपवास- स्तितिक्षादिभिः कारणरनशनस्येवाशनस्यापि वेदनाढिकारणरेव स्थानांगे विधानात् । तथा च तदभिलाप:-"छहि ठाणेहि समणे णिग्गंथे आहारमाहारेमाणे नाटकमा तं० अणवेयावञ्चेरियहाए अ संयमहाए तह पाणवत्तिआए छठें पुण धम्मचिंताए त्ति२६ ॥ इति हेतीनिमित्तन कर्तव्यतया नैमित्तिकवाचित्यात् कथं नित्यमेकभक्तमुक्तम् । भण्यते, अत्रोत्तरं दीयते-नित्यमपि सर्वकाल- मपि तद्भावादशनकारणानां वेदनोपशमनचैयावृत्त्यादीनां सभा- वान्नित्यमेकभक्तम् । अयं भावः-“अहोनिच्चं" इत्यादिसूत्रादेकभ- क्तस्य नित्यत्वे सिद्ध 'छहिं ठाणेहिं' इत्यादिसूत्रस्यागनाधिका- रविधायकत्वमेवोनीयते नातिक्रामत्याज्ञामित्यतोऽनधिकृतत्वनिपे- धस्यैव लाभात् , नित्यमधिकारवता क्रियमाणस्य च नित्यत्वा- विरोध इति न कश्चिदोप इति । न च तथापि वैयावृत्त्यादि- कर्मान्तरांगत्वेनास्वतन्त्रत्वान्न नित्यकर्मत्वमस्येति शड्कनीयं, वैयावृत्त्यादिकं प्रत्यनियतोपकारकस्याप्यस्य तपःकर्मत्वेन स्वतन्त्रफलकस्य स्वतन्त्रतयैव विधानात् । तथापि फलवत्त्वेनास्य - २६ पइभिः स्थानः श्रमणो निर्ग्रन्थ आहारमाहरन् नातिक्रमति । तद्यथा-वेदनवैयावृत्त्यर्यार्थाय च सयमार्थाय तथा प्राणवृत्त्या पष्ठ पुनर्धर्मचिन्तायै इति ॥

·नित्यत्वक्षतिरिति चेन्न, फलवत्त्वेऽपि नित्यत्वाविरोधात्, “यद-
करणे प्रत्यवायस्तस्यैव नित्यत्वात् " इति दिक् ॥१०८॥
यत एवमुक्तप्रघट्टेनाविचारितानुष्ठाने दोषघाहुल्यमुपलभ्यते
ततो गुणावहमर्थमुपदिशति-
तम्हा गुरुलहुभावं गाउं णिव्वेअओ पवट्टिना
सज्झायाइसु सम्म तत्तो तिव्वा हवइ सद्धा॥१०९॥
तस्मात् , अन्यथा दोपदर्शनात, गुरुलधुभावं गुणदोषवि-
पयम् , ज्ञात्वा शास्त्रनीत्या विमृश्य निर्वेदतस्तात्विकसंसारनैर्गुण्या-
चधारणात् , स्वाध्यायादिषु
सूत्रपौरुषीकरणादिसाधुसमाचारेषु
सम्यक् क्षणमप्यप्रमादेन प्रवर्त्तत स्वाध्यायादेः प्रधानयोगत्वात् ,
यतस्ततः स्वाध्यायादौ सम्यक्प्रवृत्तेरतिगाढप्रतिवन्धाप्रधानवोधो-
पपत्तेः तीत्रा अतिशयवती श्रद्धा भवति ॥१०९॥
णाए अण्णायाओ अणंतगुणिआ पवट्टए एसा।
तीए किरिआतिसओ ततो विसिट्टो खओवसमो॥११०॥
यतः ज्ञाते वस्तुनि अज्ञाताद्वस्तुनः सकाशात् अनन्तगुणिता
श्रद्धा प्रवर्द्धते । दृश्यते ।कस्मिन्नेव रत्नेऽपरिनिश्चितदारियोपशमा-
दिमाहात्म्यानां शिक्षातो गुरूपदेशाद्वा तनिश्चयवतां चानन्तगुणः
श्रद्धाविशेपस्तद्वदिहापि भावनीयम् । तया तीव्रश्रद्धया, क्रिया-
तिशयो भवति । विज्ञातगुणरत्नश्रद्धयातत्पालनपूजनस्तवनादिभाव-
प्रावल्यात्तत्परिपालनाद्यत्यन्तादरवत् साधूनामपि ज्ञातगुणक्रिया-
श्रद्धयातत्पालनादिविषयात्यन्तादरोपपत्तेः, ततो विशिष्टः सानुवन्धः
क्षयोपशमो ज्ञानावरणादिकर्मक्षयोपशमो भवति, सम्यचिकित्सा-
प्रयोगादिव तथाविधरोगनिग्रह इति ॥ ११० ॥

·૧૧૨ - , तत्तो पुणो ण बंधइ पायमणायारकारणं पावं । एवं विसुज्झमाणो जीवो परमं पयं लहड् ॥१११॥ ततः मानुवन्धक्षयोपशमात्पुनद्वितीयवारं न बध्नाति, प्रायो बाहुल्येन , अनाचारकारणं नरकादिपातनिमित्तं पापं क्लिष्टकर्म, मस्त्रियातः प्राकर्मनिर्जरावदभिनवकर्मानागमम्याप्युपपत्तेः, प्रायो- ग्रहणं निकाचिताशुभकर्मणा केषाश्चित् स्कन्दकाचार्यादिनामिवा- नाचारकारणाशुभकर्मबन्धेन व्यभिचारवारणार्थ, ततः क्लिष्टकर्म- बन्धाभावात् विशुद्भयमानः प्रतिदिनमात्मम्वरूपनिवेशावदाताय- मानमना जीवः परमपदं चतुर्वर्गाभ्यर्हितं सिद्धिम्थानं लभते ॥१११॥ तदेवं स्वाध्यायाभ्यासादिना विशिष्टक्षयोपशमो मोभवीज संपद्यत इति सिद्धम् । एतच्च परमतेनापि संवादयनाह- भणिओ अकरणनियमो सक्किरियाए अओ परेहिं पि। ण य परभणिअमजुत्तं जमभिन्नं अत्यओ दिडं ॥११२॥ अत उक्तस्य युक्तत्वात् , परैरपि पातज्जल्यादिभिरपि, सस्क्रियया भावशुद्धयोगेन, अकरणनियम एकान्तपापाप्रवृत्तिरूपः, भणितः पातञ्जल्यादिशास्त्रे प्रतिष्ठापितः, तीर्थान्तरीयोक्तत्वादय- मप्रामाणिकः स्यादित्याशङ्कां निरसितुमाह-न च परभणितम- युक्तं, नृतमेव । यदर्थत उपलक्षणाच्छब्दार्थाभ्यां च अभिन्न जिनवचनाविरोधि दृष्ट, तत्सर्व प्रामाणिकमेवेति जेयम् । रसमये हि द्विधा वाक्यान्युपलभ्यन्ते, तत्र कानिचिदर्थत - વા જ ·११३ "अप्पा पाई वेअरणी अप्पा मे कूडसामली । अप्पा कामदुहा घेणू अप्पा मे गंदणं वर्ण२७ ॥" इत्यादिवाक्यैतथा भारतोक्तानि- "इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥१॥ आपदां कथितः पन्था इन्द्रियाणामसंयमः । तज्जयः संपदां मार्गों येनेष्टं तेन गम्यताम् ॥२॥ इत्यादीनि । कानिचिच्छन्दतोऽर्थतश्च, यथा- "पञ्चैतानि पवित्राणि सर्वेषां धर्मचारिणाम् । अहिंसा सत्यमस्तेयं त्यागो मैथुनवर्जनम् ॥१॥" इत्यादीनि । न चैतेष्वप्रामाण्य युक्त, अर्थाऽबाधात् , न चान्धपरंपरापति- तत्वेनैतदप्रामाण्य , सर्वस्यैव सुंदरार्थस्य दृष्टिवादमूलत्वेनात- थात्वात् , वक्तृविश्वासेनाविकल्पतथाकारस्यायोग्यत्वेऽपि विकल्प्य- तथाकारेऽनौचित्याभावादित्थं विकल्पेनैव सम्यग्दृष्टिपरिगृहीतत्वात सम्यक्श्रुतत्वोपपत्तेच, परप्रणीतत्वेन तदभ्युपगमादेकान्तभयं चाज्ञानविजृम्भितमेव । तदाहुः श्रीहरिभद्रसूरयः- जं अस्थओ अभिन्न अण्णत्थासइओ वि तह चेव । तंमि पओसो महो विसेसओ जिणमयं वियाण२८ ॥ २७ आत्मा नदी वैतरणी आत्मा मे कूटशाल्मलि. । आत्मा कामदुधा घेनु आत्मा मे नन्दन वनम् ॥ २८ यदर्थतोऽभिन्न अन्यथाशब्दतोऽपि तथा चैव । तस्मिन् प्रेद्वेपो मोहो विशेषतो जिनमत विजानीहि॥

·११४ - सन्यप्पवायमूलं दुवालसंग जो समक्खाय । स्यणागरतुल्लं खलु तो सव्वं सुंदरं तमि२९ ॥११२॥ अथायमकरणनियमः कुत्र भवति कुत्र चातिरिच्यत इत्याह- देसविरइगुणठाणे पढमो एसो उ गठिभेअंमि । रोगिकिसत्तणतुल्लो सुसंजयाणं विसिठ्यरो ॥११३॥ एषोऽकरणनियमः नियताब्रह्मसेवादिनिवृत्तिरूपः, प्रथम आदिमः, अन्धिभेदे मोहग्रन्थिविदारणे, देशविरतिगुणस्थाने भवति, भिन्नग्रन्थिकेन पुनरपि व्यावर्तितपापाकरणात। कीदृश इत्याह- रोगिकृशत्वतुल्यः। द्विविधं हि शरीरे कार्यमुत्पद्यते, एक नीरो- गस्यापि दुर्भिक्षादिषु तथाविधभोजनाभावात् , अपर च पूर्यमाण- भोजनसंभवेऽपि राजयक्ष्मरोगग्रासात् । तत्र प्रथमस्य समुचित- भोजनलाभेऽविकलस्तदुपचयः स्यादेव, द्वितीयस्य तु तैस्तैरुपच- यकारणैरुपचर्यमाणस्यापि प्रतिदिनं हानिः, एवं सामान्यक्षयोप- शमप्रयोज्यं पापाकरणं सामग्रीलाभात् पुनरपि प्रतियोग्युन्मज्जना- दपचययोग्य एव, ग्रन्थिभेदकालीनविशिष्टक्षयोपशमप्रयोज्यस्तु पापाकरणनियमो द्वितीयकार्यवत्प्रतिसमयमुपचययोग्य एव तद- त्यन्तनिवृत्त्या यावत् सर्वक्लेशविकलो मुक्तिलाम इति विभावनी- यम् । तदिदमुक्तम् - "पावे अकरणनियमो पायं परतभिवित्तिकरणाओ। णेओ अ गंठिभेदे भुज्जो तयकरणरूवो उ३० ॥" २९ सर्वप्रवादमूल द्वादशांग यतः समाख्यातम् । रत्नाकरतुल्य खलु तस्मात्सर्व सुन्दर तस्मिन् ॥ ३० पापेऽकरणनियमः प्रायः परतन्निवृत्तिकरणात् । शेयश्च ग्रंथिमेदे भूयस्तदकरणरूपस्तु ।।

·नन्वेवं चयगुपस्यान एवाश्य प्रायम्यमुपपद्यते तत्रैव गुणश्रेणीप्रारंभण प्राक्तनक्शापेक्षया पुनः पापाकरणप्रारम्भाव, युक्तं चैवत् 'सम्मचिट्टी जीवो' इत्यादिनन्त्रसिद्धत्वादिति चेत्, सत्यम्, तदा मिथ्यात्वावनिवृत्तावप्यब्रह्माघावानिवृत्त्या विर- तिरूपस्य पापाकरणस्यायोगाद, अन्यथा चतुर्थपञ्चमगुणस्थान- सांकर्यापातात् । न च विरत्यावरानन्तानुवन्धिनिवृत्तौ तदा तदा- पचिः शङ्कनीया, वैयावृत्त्यादिरूपाल्पतदभेदोपपचावपि पंचमादि- गुणस्थानवटकतदनुपपवेरिति विभावनीयम् । भुसंपतानां शास्त्रा- भ्यासपरामर्शविशदीभूतहृदयानां भाबसाधूनां याबजीब समस्तपापो- परमात् विशिष्टतरो देशविरतिगुणस्थानस्थलीयाकरणनियमापेक्ष- याऽधिकतरोऽकरणनियमः, भावोत्कणेच तदुत्कर्षात् । तदिदमाह- "देसविइगुणठाणे अकरणणियमस्स एव सम्भावो। सव्वविरहगुणठाणे बिसिकृतरो इमो होइ ।। जं सो पहाणतरओ आसयभेो तो आएसो त्ति३१॥११३॥ यत एवमाशयप्रकर्षादेतत्प्रकर्षः। एतो अकरणनियमो खीणे कम्ममि खवगसेढीए। एत्तो अ वीयरागो कुणइ ण किंची गरहणिज्जं ॥११४॥ इतश्वेत एव, आपकश्रेण्यां क्षीणे कर्मणि अकरणनियमस्त- स्यां हि यत्कर्म यत्र क्षीणं तत्पुनर्न क्रियत इति कर्मस्तवादौ प्रसिद्धम् । एतच्च कर्मक्षयनिवन्धनाशयप्रकर्षणाकरणनियमप्रकर्षादु- ३१ देशविरतिगुणस्थाने अकरणनियमस्यैव सद्भावः । सर्वविरतिगुणस्थाने विशिष्टतरोऽयं भवति । यस्मात्स प्रधानतर आशयमेदस्तत आदेश इति ।

·पपद्यते, मायोपामिकनायिकयोस्तयोमियोऽत्यन्नं विगपान । तदिदमाह- "एत्तो चिय महीए यो सब्वन्य वि एनो ॥" यन एवं कर्मक्षयान् मप्रकृाना विशिष्टतरोऽकरण नियमः क्षप- ध्यामुपपन्नोऽत एव तन्जन्यगर्हितप्रवृत्तेरपि तत एव तथाऽकरण- नियमाद् वीनरागः क्षीणमोहादिगुणस्थानवर्ती मुनिः, न नवकरोनि किञ्चिद्गर्हणीयं जीवहिंसादि. देगोनपूर्वकोटीकालं जीवनपि गईणीयव्यापारचीजभूतकर्मक्षये गर्हणीयप्रवृत्तरयोगात् । तदिदमाह- "एत्तो अ वीयरागो ण किंचिवि करेउ गरहणिज्जं तु । ता तत्तगाइ खवणाइ कप्पओ एस विन्नेमा३३" "तह भावसंजयाणं मुच्चड इह मुहपरंपरामिडी। सा वि हु भुजा एवं ण अन्नहा चिंतामणं ३४॥" "सयगरहणिजवावारवीअभूमि हंदि कम्ममि । खबिए पुणो अ तस्साकरणमि मुहपरंपरओ३५" ॥ अत्र हि नायिकाकरणनियमात् तद्गतिच्छेदमुखपरंपराद्वीत- रागस्य गर्दिताऽप्रवृत्तिनिदर्शितेति ॥११॥ ननु यदि सदा गर्हणीयाऽप्रवृत्तिर्वीतरागस्याभ्युपगता तदा तस्य गमनागमनगन्दादिव्यापारो न युक्तस्तस्यां ततोऽन्यो- ३२ इतश्चैव श्रेण्यां ज्ञेयः सर्व प्राप्येपः ।। ३३ इतब वीतराग न किञ्चिदपि करोति गहणीयन्तु । तस्मात्तत्रगाया अपणाया कल्प एप विज्ञेयः ॥ ३४ तथा भावसयतानां सन्यत इह शुमपरम्परासिद्धि' । सापि खलु भुज्यत एवं नान्यथो चिंतनीयमिदम् ॥ ३५ स्वकगर्हणीयन्यापारवीजभूते हन्दि फर्मणि । क्षपिते पुनश्च तस्याकरणे शुभपरम्परात ॥

·न्यपुद्गलप्रेरकत्वेनापि परप्राणव्यपरोपणानुकूलत्वेन हिसान्त- भूततया गर्हणीयत्वाद्धिंसादयो दोष एव हि गर्हणीया लोकाना- मित्याशडक्य समाधचे- ण य तस्स गरहणिजो चेद्यारंभोऽस्थि जोगमित्तेणं । जं अप्पमत्ताईणं सजोगिचरमाण णो हिंसा ॥११५॥ न च तस्य वीतरागस्य चेष्टारंभो गमनागमनशब्दादिव्यापारः गईणीयोऽस्ति, यद् यस्माद्, योगमात्रेण रागद्वेपासहचरितेन केवलयोगेन अप्रमत्तादीनां सयोगिचरमाणां जीवानां, नो नैव हिंसा, तेपां योगस्य कदाचित् प्राण्युपमयोपहितत्वेऽपि तत्त्वतो हिंसारूपत्वाभावात् , तत्त्वतो हिंसाया एव च गईणीयत्वादिति भावः, व्यक्तीभविष्यति चेदमुपरिष्टात् ॥११५॥ नन्विदं स्वमनीपिकामात्रविजृम्भितं केन प्रमाणीक्रियता- मित्याशड्क्याह- भणियं च कप्पभासे वत्थच्छेयाहिगारमुदिस्स । एवं सुविसेसेउं पडिवज्जेअव्वमिय सम्मं ॥११६॥ भणितं चैतदनुपदोक्तम्, कल्पभाप्ये वस्त्रच्छेदन विधानसमर्थन हदि निधाय मुविशेष्य सपूर्वपक्षोत्तरपक्षपक्षं वितत्य, इति-हेतौ सम्यक्प्रतिपत्तव्यमदः, कल्पभाप्याभिलापश्चायम्- *सद्दो तहिं मुच्छति छेदणा वा, धावति ते दोवि उ जाव लोगो । वत्थस्स देहस्स य जो विकंपो तत्तो वि वातावितरंति लोग " - x एतासां कल्पमाप्यगाथानामननुवादनिवन्धनं पूर्वयखयेय एवमनेऽपि भाव्यम् ॥

·१६६ पपद्यते, क्षायोपशमिकक्षायिकयोस्तयोमियोऽत्यन्तं विशेषात । तदिदमाह- "एत्तो चिय सढीए यो सव्वत्य वि एसो२२ ॥" यत एवं कर्मक्षयात् कर्मप्रकृतीना विशिष्टतरोऽकरणनियमः क्षपफटे- ण्यामुपपन्नोऽत एव तजन्यगर्हितप्रवृत्तेरपि तत एव तथाऽकरण- नियमाद् वीतरागः क्षीणमोहादिगुणस्थानवर्ती मुनिः, न नैव करोति किश्चिद्गर्हणीयं जीवहिंसादि, देशोनपूर्वकोटीकालं जीवन्नपि गर्हणीयव्यापारवीजभूतकर्मक्षये गर्हणीयप्रवृत्तेरयोगात् । तदिदमाह- "एत्तो अ वीयरागो ण किंचिवि करेइ गरहणिजं तु । ता तत्तगाइ खवणाइ कप्पओ एस विनेओ३३॥ "तह भावसंजयाणं सुच्चइ इह सुहपरंपरासिद्धी । सा वि हु भुजइ एवं ण अन्नहा चिंतणीयमिणं ३४ ॥" "सयगरहणिज्जवावारवीअभूमि इंदि कम्ममि । खविए पुणो अ तस्साकरणमि मुहपरंपरओ३५" अत्र हि क्षायिकाकरणनियमात् तद्गतिच्छेदमुखपरंपराद्वीत- रागस्य गर्हिताऽप्रवृत्तिर्निदर्शितेति ॥११४॥ ननु यदि सदा गर्हणीयाऽप्रवृत्तिविरागस्याभ्युपगता तदा तस्य गमनागमनशब्दादिव्यापारो न युक्तस्तस्यां ततोऽन्यो- ३२ इतश्चैव श्रेण्यां शेयः सर्व प्राप्येयः ।। ३३ इतश्च वीतराग न किञ्चिदपि करोति गर्हणीयन्तु । तस्मात्तत्रगाया क्षपणाया कल्प एष विज्ञेयः ॥ ३४ तथा भावसयतानां सुच्यत इह शुभपरम्परासिद्धि' । सापि खलु भुज्यत एवं नान्यथो चिंतनीयमिदम् । हणीयव्यापारवीजभूते हन्दि कर्मणि । क्षपिते पुनश्च तस्याकरणे शुभपरम्परात. ॥

·न्यपुद्गलप्रेरकत्वेनापि परप्राणव्यपरोपणानुकूलत्वेन हिसान्त- भूततया गर्हणीयत्वादिसादयो दोष एव हि गर्हणीया लोकाना- मित्याशङक्य समाधत्ते- ण य तस्स गरहणिजो चेष्टारंभोऽथि जोगमित्तणं । जं अप्पमत्ताईणं सजोगिचरमाण णो हिंसा ॥११५॥ न च तस्य वीतरागस्य चेष्टारंभो गमनागमनशब्दादिव्यापारः गईणीयोऽस्ति, यद यस्माद, योगमात्रेण रागद्वेषासहचरितेन केवलयोगेन अप्रमत्तादीनां सयोगिचरमाणां जीवानां, नो नैव हिंसा, तेषां योगस्य कदाचित प्राण्युपमयोपहितत्वेऽपि तत्त्वतो हिंसारूपत्वाभावात, तस्यतो हिंसाया एव च गईणीयत्वादिति भावः, व्यक्तीभविष्यति चेदगुपरिणात् ।।११५॥ नन्विदं स्वमनीपिकामाविजृम्भितं केन प्रमाणीक्रियता- मित्याशझ्याह- भणियं च कप्पभासे वत्यच्छयाहिगारमुदिस्स । एवं सुविसेसेउं पडिवजेअव्वमिय सम्मं ॥११६॥ मणिनं चैतदनुपदोक्तम्, कल्पमाप्ये वस्त्रच्छेदनविधानसमर्थन हदि निधाय मुविशेष्य सपूर्वपक्षोत्तरपक्षपक्षं वितत्य, इति-हेतों सम्यक्प्रतिपत्तव्यमदः, कल्पभाप्याभिलापश्चायम्- "*सद्दो तहिं मुच्छति छेदणा वा, धावंति ते दोवि उ जाव लोगो । वत्थस्स देहस्स य जो विकंपो तत्तो वि वातावितरंति लोगं ॥" - x पतासां कल्पभाष्यगाथानामननुवादनिबन्धन पूर्ववद्धयेयम् ॥ एवमग्नेऽपि भाव्यम् ॥

·११८ भो आचार्य ! नत्र वस्त्रे विद्यमाने शब्दः संमूर्छति च्छेदनका वा सूक्ष्मावयवा उदीयन्ते । एन च द्वयऽपि विनिर्गना लोका- न्तं यावत् प्राप्नुवन्ति तथा तम्य देहम्य च यो विकंपश्चलन ततोऽपि विनिर्गता वातादयः प्रमरन्तः सफलमपि लोकमा- पूरयन्ति । "अहिन्छसी जन्ति ण ते उ दुरं संसोभिआ तेहवरे वयन्ति । उ8 अहे यावि चउहिसि पि पूरिति लोगं तु सणेण सव्वं ।।" अधाचार्य ! त्वं इन्डसि मन्यमे, ते ववच्छेदनसमुत्थाः शब्दपक्ष्मवातादिपुद्गलाः, न दूरं लोकान्त यान्ति, तर्हि त: संशोभिताचालिताः सन्तोऽपरे ब्रजन्ति एपमपरापरपुलप्रेरिताः पुद्गलाः प्रसरन्तः क्षणेनोद्धर्वमधस्तिर्यक् चतसप्वपि दिक्षु सर्वमपि लोकमापूरयन्ति । यत एवमतः- "विनाय आरंभमिणं सदोसं तम्हा जहालद्धमहिहिहिज्जा । वुत्तं स एओ खल जाव देही ण होइ सो अंतकरी तु ताव ॥" इममनन्तरोक्तं सर्वलोकपूरणात्मकमारम्भं सदोषं सूक्ष्म- जीवविराधनया सावधं विज्ञाय तस्मात् कारणात् यथालव्धं वस्खमधितिष्ठेत् , न छेदनादि कुर्यात् । यत उक्तं भणितम्- व्याख्याप्रज्ञप्ती, यावदयं देही जीवः, सैजः सकम्पः चेष्टावानि- त्यर्थः तावदसौ कर्मणो भवस्य वा अन्तकारी न भवति, तथा च तदालापक:- "जाव णं एस जीवे सया समिश्र एअइ, वेअइ, चलइ, फंदइ, घुटइ, खुभइ, उदीरइ तं तं भावं परिणमइ ताव णं तस्स जीव- ·स्स अंते अंतकिरिया ण भवति३६ ॥" अथेत्थं भणिष्यथ एवं तर्हि भिक्षादिनिमित्तमपि चेष्टा न विधेयेति, नैवं यतः- "जा यावि चिहा इरिआइआओ संपस्सहेताहि विणा ण देहो । संचिए नेवमच्छिन्जमाणे वत्थंमि संजायइ देहणासो ॥" याथापि चेष्टा ईयाँदिकाः संपश्यत तोरणमीर्यामिक्षा- संज्ञाभूम्यादौ गमनं आदिशब्दाभोजनशयनादयो गृह्यन्ते, एता- भिविना देहः पौगलिकत्वान्न सन्तिष्ठते न निर्बहति, देहमन्तरेण च संयमस्यापि व्यवच्छेदः प्राप्नोति वस्त्रे पुनरच्छिद्यमाने नै देहनाशः संजायतेऽतो न तच्छेदनीयं किञ्च- जहा जहा अप्पतरो से जोगो तहा तहा अप्पतरो से बन्धो। निरुद्धजोगिस्स च उण होइ अच्छिद्दपोतस्स व अंबुणाहे ॥" यथा यथा से तस्य जीवस्याल्पतरो योगस्तथा तथा से तस्पाल्पतरो वन्धो भवति, यो वा निरुद्धयोगी शैलेश्यवस्थायां सर्वथा मनोवाकायव्यापारविरहितः तस्य कर्मवन्धो न भवति, दृष्टान्तमाह-अच्छिद्रपोतस्येवांबुनाथे । यथा किल निश्च्छिद्रप्रवहणं सलिलसंचयसंपूर्णेऽपि जलधौ वर्तमानं स्वल्पमपि जलं नाश्रवति, एवं निरुद्धयोगोऽपि जन्तुः कर्मवर्गणापुद्गलैरंजनचूर्णसमुद्रकवनि- रन्तरं निचितेऽपि लोके वर्तमानः स्वल्पीयमपि कर्म नोपादत्तेऽतः कर्मवन्धस्य योगान्वयव्यतिरेकानुविधायितया तत्परिजिहीर्पणा चखच्छेदनादिव्यापारो न विधेयः, इत्यं परेण स्वपक्षे स्थापिते सति सरिराह- ३६ यावत् एष जीव सदा समित एजते, वेपते, चलति, स्पन्दते, घुट्टते, क्षुम्नाति, उदीरयति तं तं भावं परिणमते तावत् तस्र जीवस्य अन्ते अन्तक्रिया न भवति ॥

·१२० "आरंभमिठो जट आसवाय गुत्ती य सेआय तहा नु साहू । णो फंद वारेहि व छिन्जमाणं पतिण्णहाणी व अतोण्णहा ते ॥" आरंभमिट्टोत्ति, मकारो लाक्षणिकः, हे नोढक ! यथारंभस्त- वाइवाय कर्मापाढानायेष्टोऽभिप्रेतः, गुप्तिश्च तत्परिहाररूपा श्रेयसे कर्मानुपादानायाऽभिमेना, तथा च सनि हे साधो ! मास्पन्दं मा वा वस्त्रं छिद्यमानं वारय । किमुक्तं भवति, यदि वच्छेदनमारंभतया भवता कर्मवन्धनिवन्धनमभ्युपगम्यते, ततो येयं बवच्छेदनप्रतिपंधाय हस्तस्पन्दनात्मिका चेष्टा क्रियते यो वा तत्प्रतिपयको ध्वनिरुच्चार्यते तावप्यारंभतया भवता न कर्तव्यो, अतो मदतोपदेशादन्यथा चेत् करोपि, ततस्ते प्रतिज्ञा- हानिः, स्ववचनविरोधलक्षणं दपणमापद्यत इत्यर्थः, अथ ब्रवीथाः योऽयं मया वस्त्रच्छेदनप्रतिषेधको ध्वनिरुचार्यते स आरंभप्रति- पेधकत्वानि प इति, अत्रोच्यते- "अदोसवं ते जड एस सही अण्णो वि कम्हा ण भवे अदोसो। अहिच्छया तुज्म सदोस एक्को एवं सती कस्स भवे न सिद्धी ।।" यद्येपः त्वदीयः शन्दोऽदोपवान् ततोऽन्योऽपि वस्त्रच्छेदनादि- समुत्थः शब्दः कस्माददोपो न भवेत् , तस्यापि प्रमाणातिरि- क्तपरिभोगविभूपादिदोपपरिहारहेतुत्वात् । अथेच्छया स्वाभिप्रायेण तवैको वस्त्रच्छेदनशब्दः सदोषोऽपरस्तु निर्दोपः, एवं सति कस्य न स्वपक्षसिद्धिर्भवेत्, सर्वस्यापि चागाढवचनमात्रेण भवत इव स्वाभिप्रेतार्थसिद्धिर्भवेदिति भावः। ततश्चास्माभिरप्येवं वक्तुं शक्यं यदुत योऽयं वस्त्रच्छेदनसमुत्थः शब्दः स निदोपः शब्दत्वात् भवत्परिकल्पितनियॊपशब्दवदिति । किञ्च- "तं छिदओ होज्ज सई तु दोसो खोभाइयं चेव जओ करेइ । जे पेहतो होति दिणे दिणे तु संपाउणं तेय णिवुज्झ ते वि॥"

·१२१ यतस्तदेव वस्त्रं छिद्यमानं पुद्गलानां क्षोभादि करोति अतस्तद्वस्त्रं छिन्दतः सकृदेकवार दोषो भवति, अच्छिद्यमाने तु बस्ने प्रमाणातिरिक्तं तत्प्रत्युपेक्षमाणस्य ये भूमिलोलनादयः अप्र- त्युपेक्षणा दोषा दिने दिने भवन्ति, ये च तद्वस्त्रं संपावृण्वन्तो विभूषादयो बहवो दोषास्तानपि विबुध्य, स्वाक्षिणी निमील्य सम्यनिरूपयेति भावः। आह-यदि वस्त्रच्छेदने युष्मन्मतेनापि सकृद्दोपः संभवति ततः परिहियतामसौ गृहस्थैः स्वयोगेनैव यद्भिन्न वस्त्रं तदेव गृह्यताम् । उच्यते- "घेत्तव्वगं भिन्नमहिच्छिय ते जा मग्गते हाणि मुतादि ताव । अप्पेस दोसो गुणभूतिजुत्तो प्पमाणमेवं तु जतो करेति ।।" अथ न तवेष्ट मतं यथा चिरमपि गवेष्य भिन्नं ग्रहीतव्यं, तत उच्यते यावत्तद्भिनं वस्त्रं मार्गयति तावत्तस्य श्रुतादौ सूत्रा- थपौरुष्यादी हानिर्भवति । अपि च य एष वस्त्रच्छेदनलक्षणो दोपः स प्रत्युपेक्षणशुद्धिविभूषापरिहारप्रभृतीनां गुणानां भूत्या संपदा युक्तः बहुगुणकलित इति भावः । कुत इत्याह-यतः प्रमाणमेव वस्त्रस्य तदानीं साधवः कुर्वन्ति न पुनस्ततोऽधिकं किमपि सूत्रार्थव्याघातादिकं दूपणमस्तीति । अथ 'जा यावि चेठा इरियाइयाओ' इत्यादि परोक्तं परिहरनाह- "आहारणीहारविहीसु जोगो सन्वो अदोसाय जहा जतस्स । हियाय सस्संमि व सस्सियस्स भंडस्स एवं परिकम्मणं तु ॥" यथा यतस्य प्रयत्नपरस्य साधोराहारनीहारादिविधिविषयः सर्वोऽपि योगो भवन्मतेनाप्यदोपाय भवति, तथा भाण्डस्योपक- रणस्य परिकर्मणमपि छेदनादिकमेवमेव यतनया क्रियमाणं निर्दोष ·૨૨૨ द्रष्टव्यम् । दृष्टान्तमाह-'हियाय सस्संमि व सम्सियस्सत्ति' शस्येन चरति शास्यिकस्तस्य यथा तद्विपयं परिकर्मणं नंदिणनादिकं हिताय भवति तथेदमपि भाण्डपरिकर्मणम् । तथा चोक्तम्- "यद्वत् शस्यहितार्थ शस्याकीर्णेऽपि विचरतः क्षेत्रे । या भवति शस्यपीडा यत्नवतः सात्पदोपाय ।। तद्वज्जीवहितार्थ जीवाकीर्णेऽपि विचरतो लोके । या भवति जीवपीडा यनवतः साल्पदोपाय ॥" किञ्च- अप्पेव सिद्धं तमजाणमाणो तं हिंसयं भाससि योगवंतं । दव्वेण भावेण य संविभत्ता चत्तारि भंगा सल हिंसगत्ते ॥" अपीत्यभ्युचये-अस्त्यन्यदपि वक्तव्यमिति भावः। यदेवं योगवन्तं वस्त्रच्छेदनादिव्यापारवन्तं जीवं हिंसकं त्वं भापसे, तत् निश्चीयते सम्यकसिद्धान्तमजानान एव प्रलपसि । नहि सिद्धान्ते योगमात्रप्रत्ययादेव हिसोपवर्ण्यतेऽप्रमत्तसंयतादीनां सयोगिकेवलि- पर्यन्तानां योगवतामपि तदभावात् । कथं तर्हि सा प्रवचने प्ररूप्यत इत्याह-द्रव्येण भावेन च, संविभक्ताश्चत्वारो भंगाः खल हिंसकत्वे भवन्ति । तथाहि-द्रव्यतो नामैका हिंसा न भावतः, भावतो नामैका हिंसा न द्रव्यतः, एका द्रव्यतोऽपि भावतोऽपि एका न द्रव्यतो नापि भावतः । अथैषामेव यथाक्रम भावनां कुर्वनाह- आहच्च हिंसा समिअस्स जा उ सा दव्वओ होइ ण भावतो उ। भावेण हिंसा तु असंजतस्स जेवावि सत्ते ण सदा वधेति ॥" "संपत्ति तस्सेव सदा भविज्जा सा दव्वहिंसा खलु भावओ । अज्झत्थसुद्धस्स जहा ण होज्जा वधेण जोगो दुहतो व हिंसा॥"

·१२३ समितस्येर्यासमितावुपयुक्तस्य, याऽऽहत्य कदाचिदपि हिंसा भवेत् , सा द्रव्यतो हिंसा, इयं च प्रमादयोगाभावात्तत्वतोऽहिंसैव मन्तव्या । प्रमत्तयोगात् प्राणव्यपरोपणं हिंसेति वचनात्, भावेन भावतो या हिंसा न तु द्रव्यतः साऽसंयतस्य प्राणा- तिपातादेरनिवृत्तस्य, उपलक्षणत्वात् संयतस्य वाऽनुपयुक्तगमनादि कुर्वतः यानपि सत्त्वानसौ सदैव न हन्ति तानप्याश्रित्य मन्तव्या। "जे वाविजंती णियमा तेसिं चिय हिंसओ सो उ३७।" इति वचनात् । यदा तु तस्यैव प्राणव्यपरोपणसंप्राप्तिर्भवति तदा सा द्रव्यतो भावतश्च हिंसा प्रतिपत्तव्या, यः पुनरात्मना चेतःप्रणिधानेन शुद्ध उपयुक्तगमनागमनादिक्रियाकारीत्यर्थः, तस्य यदा वधेन प्राणव्यपरापेणेन सह योगः सम्बन्धो न भवति, तदा द्विधापि द्रव्यतो भावतोऽपि च हिंसा न भवतीति भावः। तदेवं भगवत्प्रणीतप्रवचने हिंसाविषयाश्चत्वारो भंगा उपवर्ण्यन्ते, अत्र चायभंगे हिंसायां व्याप्रियमाणकाययोगेऽपि भावत उपयुक्ततया भगवद्भिरहिंसक एवोक्तः, ततो यदुक्तं भवता वस्त्रच्छेदनव्यापारं कुर्वतो हिंसा भवतीति तत्प्रवचनरहस्यानभिज्ञ- तासूचकमिति ॥११॥ ननु यद्येवमप्रमत्तादीनां सयोगिकेवलिपर्यन्तानां योगमात्रेण न हिंसा तदा गर्हणीयप्रवृत्तिप्रतिपक्षोऽकरणनियम एवेषु सर्वेप्व- विशेषेणैवोच्यता, इत्थं चात्र क्षीणमोहादिरेव मुनिरुपदेशपदवृत्त्यादो कथं शृंगग्राहिकया गृहीत इत्याशङ्कायामाह- - ३७ ये व्यापाद्यन्ते नियमावेषामेव हिंसका स तु ।।

·१२५
पयुक्तस्य तु संपत्तिः प्राणव्यपरोपणोपधानरूपा सूत्रेऽफला
कर्मवन्धफलाजननी प्रज्ञप्ता । तथा च सूत्रम्-
"उच्चालिअंमि पाए इरियासमियस्स संकमहाए ।
वावज्जेज कुलिंगी मरेज्ज तं जोगमासज्ज ३८ ॥
ण हु तस्स तण्णिमित्तो बंधो सुहुमो वि देसिओ समए।
अणवज्जो उवओगेण सव्वभावेण सो जम्हा३९ ॥"
न च यस्मिन् सति यदपको नास्ति तनिवृत्तौ तदुत्कर्षों
युज्यते, घटस्येव पटनिवृत्तौ । अपि च द्रव्यपरिणामत्यागोऽपि
तस्य कथं श्रद्धयः, हिंसादिसत्त्व एव रागादितीव्रमन्दताज्ञाता-
शातभावाधिकरणवीर्यनानात्वात् , कर्मवन्धावन्धनानात्वस्य तन्त्रे
प्रतिपादनात् । तथा च कल्पभाष्यम्-
"तिव्वे मंदे णायमणाए भावाहिकरणविरिए ।
जह दीसति नाणत्तं तह जाणसु कम्मबंधे वि४० ॥"
"तिन्वेहि होइ तिन्वो रागादीएहि उवचओ कम्मे ।
मंदेहि होइ मंदो मज्झिमपरिणामओ मज्झो४१॥"
जाणं करेइ एको हिंसमजाणमपरो अविरतो अ ।
तत्थ वि बंधविसेसो महंतरं देसिओ समए४२ ॥
३८ उच्चालिते पादे ईर्यासमिदस्य संक्रमार्थाय ।
व्यापाद्येत कुलिंगी म्रियेत तद्योगमासाद्य ॥
३९ न खलु तस्य तन्निमित्तो बन्धः सूक्ष्मोऽपि देशित. समये ।
अनवध उपयोगेन सर्वभावेन स यस्मात् ॥
४० तीव्रो मन्दो ज्ञाताशातयोर्भावाधिकरणवीर्यपु च ।
यथा दृश्यते नानात्वं तथा जानीहि कमवन्धेऽपि ॥
४१ तीर्भवति तीवा रागादिभिरूपचय कर्मणि ।
मन्दर्भ पति मन्दो मध्यमपरिणामतो मध्यः ॥
४२ जानन्करोत्येको हिंसामजाननपरोऽविरतश्च ।
तत्रापि पन्धविशेपो महवन्तरो देशित समये ॥

·१२६
"विरतो पुण जो जाणं कुणइ अजाणं च अप्पमत्तो च ।
तत्थ वि अज्झत्यसमा संजायति णिज्जरा ण चओ४३॥"
"एगो खोवसमिए पट्टति भावे परो अ ओदइए ।
तत्य वि बंधविसेसो संजायति भावनाणत्ता४॥"
"एमेव ओवसमिए सओवसमिए तहेव खइए अ।
वन्धावन्धविसेसो ण तुल्लवन्धा य जे वन्धी४५ ॥"
"अहिगरणं पुव्वुत्तं चउन्विहं तं समासओ दुविहं ।
णिवत्तणयाए अ संजोगे चेव णेगविहं ॥"
एगो करेइ परमुं णिवत्तेड णसछेदणं अवरो ।
कुंतकणगे य तिव्ये आरिय सूई अ अवरो उ४७॥"
"मुईमुं पि बिसेसो कारणसईस सिव्वणीमुं च ।
संगामिय परिआणिअ एमेव य जाणमाईसु४८ ॥"
४३ विरतः पुनयों जानन् करोत्यजानश्चाप्रमत्तो वा।
सत्राप्यध्यात्मसमा सञ्जयते निर्जरा नचयः॥
४४ एक क्षायोपमिके वर्तते भावे परश्चौदयिके ।
तत्रापि वन्धविशेष: समायते भावनानात्वात् ॥
४५ पक्मेवीपशमिके क्षायोपशमिके तथैव क्षायिके च।
वन्धावन्धविशेपो न तुल्यवन्धकाश्च ये वन्धिन ॥
४६ अधिकरणं पूर्वोक्तं चतुर्विघं (पूर्व प्रथमोद्देशके यथा निर्वर्तना
१ निक्षेपणा २ संयोजना ३ निसर्जना ४ मेदाच्चतुर्विधमुकं
तथैव मातव्य नघरं ) तत्समासतो विविधम् । निर्वर्तनायां च
संयोगे चनेकविधम् ॥
४७ एक करोनि परशुं निवर्तयति नखच्छेदनमपरः।
कुन्तकणको च तीवो मारिका सूचीश्चापरस्तु ॥
४८ सूचीप्वपि विशेपः कारणसूचीपु सीवनीपु च ।
सांग्रामिकं पारियानिकोवमेव च यानादिपु ॥

·१२७ "कारगकरेंतगाणं अहिगरणं चैव तं तहा कुणई। जह परिणामविसेसो संजायति तेसु बत्थूमु४९॥" "संजोययते कूडं हलं पडं ओसहे य अण्णोणं । भोअणविहिं च अण्णो तत्थ वि नाणत्तगं बहुहा५० ॥" "णिवत्तणा य संजोअणा य सगडाइएमु अ भवंति । आसज्जुत्तरकरणं णिच्वची मूलकरणं तु५५ ।। "देहवलं खलु विरियं वलसरिसो चेव होइ परिणामो। आसज्ज देहविरियं छहाणगया तु सव्वत्तो५२॥" "अहवा वालाईयं तिविहं विरिषं समासो होइ । बंधविसेसो तिण्हवि पंडिय बंधी अवन्धी अ५३ ॥" यथाहि घातकचित्तवलात् पूर्वदशायामधिकरणभावपरिण- तमपि शरीरादिकं घातकचितविगमे न दोषाय तद्वद्न्याश्रवपरि- णामोऽपि तथा, न चेदेवं तदोपकरणादिना द्रव्यपरिग्रहोऽपि दोपाय भविष्यति । “तत्थ अरत्तदुठस्स साहूणो धम्मोवगरणं पढमो५४" इति वचनेन धौपकरणस्यापि द्रव्यतः परिग्रहत्वनिर्णयात् , . ४९ फारककुर्वतोरधिकरणं चैव तत्तथा करोति । यथा परिणामविशेपस्संजायते तेषु वस्तुपु॥ ५० संयोजयति कूटं हल पट औषधानि चान्योन्यम् । भोजनविधिं च अन्यस्तत्रापि नानात्वक बहुधा । ५१ निर्वर्तना च संयोजना च शकटादिकेषु च भवतः । आसाद्योत्तरकरण निवृत्तिमूलकरणन्तु ॥ ५२ देहवलं खलु वीर्य बलसदृशश्चैव भवनि परिणाम । आसाद्य देहवीर्य षटस्थानगतास्तु सर्वत' ।। ५३ अथवा बालादिकं त्रिविध वीर्य समासतो भवति । घन्धविशेषस्त्रयाणामपि पंडितो बन्ध्यवन्धी च ॥ ५४ तत्रारक्तद्विष्टस्य साघोर्घमोंपकरण प्रथम ॥

·१२८ द्रव्यपरिग्रहपरिणतिन दोपाय द्रव्यहिंसापरिणतिस्तु दोपायेति तु स्वगृह एव निगद्यमानं गोभते । एतेन ततो घातकचित्ताक्षेपोऽपि निरस्तः। अथापवादं विना जानतो हिंसा दुष्टच दृष्टा, हन्त तर्हि सौम्य ! जानतोऽपवादं विना द्रव्यपरिग्रहोऽपि किं न तथा, अशक्यपरिहारः स इति चेत्, इतरत्रापि तुल्यमेतत् , नापेत्य हिंसाठी प्रवृत्तिरितरस्यापि सम्भवति । अथ क्षीणेऽन्तराये नाशक्य- परिहारसंभवो धर्मोपकरणधरणं नु व्यवहारसंग्रहार्थमिनि चेत्, अस्तु तथा, तथापि दोपनिवारणं कुतः, रागाद्यभावादिति चेत्, एवं गमनादिप्रवृत्तावपि पुद्गलामिघातजपरप्राणव्यपरोपणे रागा- दिरहितस्य किं दूषणं, योगानामशुद्धतापत्तिरिति चेत्, न, योगानामशुद्धतायाः शुद्धताया वा स्वरूपतोऽव्यवस्थितत्वाद्रागादि- साहित्यासाहित्याभ्यामेव तव्यवस्थितेः । अत एवापवादपदप्रत्य- याया विराधनाया अपि निर्जराहेतुत्वं तत्र तत्र व्यवस्थापितम् । व्यवहारतोऽभुद्धा अपि योगाः कथं भगवतां सम्भवन्तीति चेत् , नन्वेवं व्यवहारतोऽशुद्धा नीहारादिविधयोऽपि तेपा त्यज्यन्ताम् , शास्त्रव्यवहारतः शुद्धा एव त इति चेत्, इतरेऽपि ततस्तथैवेति दिक् ॥११॥ ननु यद्येवं द्रव्यहिसादेन गर्हणीयत्वं तदा कः प्राग्गर्हणीय- लेगोऽस्ति, कथं च न किञ्चिदपि गर्हणीय क्षीणमोहस्येत्याशङ्- कायाभाह- सव्वे वि अ अइयारा संजलणाणं तु उदयओ हुँति । एयस्स होइ निट्ठा तयभावे वीयरागस्स ॥११९॥ सर्वेऽपि चातिचाराः संज्वलनानामुदयाद् भवन्ति, चारित्रिणां हस्तिशरीरव्रणतुल्याचारित्रदेशभंगरूपाः, तदभावे वीतरागस्य, ·१२९ एतस्याकरणनियमस्य, निष्ठा भवति कदापि लेशतोऽपि गर्हणी- याकरणात् , अत एव केवली क्षीणचारित्रावरणत्वात् निरतिचार- संयमत्वादप्रतिषेधित्वाचन कदाचिदपि प्राणानामतिपातयिता भवतीत्यन्यत्रोक्तं, संज्वलनोदयादिसंपाधायास्तत्र फलनिरपेक्षप्रवृ- तेरभावात् ॥११९॥ ननु तथापि द्रष्यहिंसायास्तत्त्वतो गर्हणीयत्वं मा भूल्लोकग- हेयीयत्त्वं त्वस्वेवेति कथं लोकगर्हणीया प्रवृतिः क्षीणमोहस्यो- पपद्यत इत्याशङ्ककायां, लोकः किमत्र शिष्टोऽशिष्टो वाभिप्रेत इति विकल्प्याद्यविकल्पं मनसिकृत्याह- सामाइ चिय जओ उचियपवित्तिप्पहाणमक्खायं । तो तरगुणस्स ण हवइ कइयो विहु गरहणिज्जतं ॥१२०॥ सामायिकमेव तात्विक, यतः उचितप्रवृत्तिप्रधानविध्याराध- नया गर्हणीयभंगविरोधिप्रयत्नमुख्यव्यापारं, आख्यातं प्रति- पादितम्- "समभावा सामाइयं तणकंचणसत्तुमित्चविसयंमि । निरभिस्संगं चित्तं उचियपवित्तिप्पहाणं च ५५ ॥" इत्यादिना ग्रन्थेन पञ्चाशकादौ, ततस्तद्गुणस्य सामायि- कगुणवतः, न भवति कदाचिद्गर्हणीयत्वं शिष्टलोकस्येति दृश्यम् ॥१२०॥ कथमित्याह- ५५ समभावात् सामायिकं तृणकाञ्चनशत्रुमित्रविपये। निरभिष्वंग वित्त उचितप्रवृत्तिप्रधान च ॥

·-- १३० जं खलु पञ्चस्वायं तन्मंगो गरहणिजओ होइ । सो णत्यि तस्स अणं वज्झा पुण किं ण गरहंति ॥१२१॥ यन् खल्लु निश्चये प्रत्याग्व्यानं, तद्भगो गहणीयको भवति शिष्टाना, म प्रत्याव्यातभंगः, तस्य ीणमोहस्य, नास्ति भाषाभंगेन द्रव्यादिभंगेऽरक्तद्विष्टस्य प्रत्याख्यानभंगेऽभ्युपगम्यमाने धर्मोंपकरणधारिणश्चारित्रिणा द्रव्यादिचतुष्टयशुद्धपरिग्रहप्रत्याख्या- नानुपपत्तिरिति बदता दिगम्बरस्य निराकरणानुपपत्तेः, निराक- तश्वायं द्रव्यादिप्रकार त्यागेन प्रत्याख्यानशुद्धिसमर्थनाहिगेपा- वश्यकाढी, एवमिहापि द्रव्यादिप्रकारः प्रमाढयोगत्यागान प्रत्या- ख्यानभंगलेगोऽपानि किं न विचारयन्ति मुहतः । अन्त्यविकल्पे पाह-वाद्याः पुनरशिष्टाः पुनः, तस्य श्रीणमोहम्य, अन्यत् कि न गर्हन्ति, अप्रयोजकं तद्णमिति भावः ॥१२१।। वान्याः किमन्यद्गहन्तीत्याह- ण सयंभू स मणसो इय अवमणंति माहणा देवं! इहि पिण कयकिच्चो दिअंवरा कवलमोइति॥१२२।। स भवदभिमतो वीतरागः, न स्वयंभूर्नानादिसिद्धसर्वज्ञः, किन्तु मनुप्यः, तथा चास्मदाढीमातिगेत इति भावः, इत्येवं प्र- कारेण , ब्राह्मणा नैयायिकादयः, देवं भगवन्तं, अवमन्यन्तेऽवजा- नते । तथा कवलभीजी कवलाहारी भवदभिप्रेतः सर्वज्ञः, उदानी- मपि अभिमन्यमानसर्ववताकालेऽपि, न कृतकृत्या न परिनिष्टिताः, स्वकीयस्यैव क्षुदादिदुःखस्यानागात् परकीयतनागने सामर्थ्या- भावादिति दिगम्बरा देवमवमन्यन्ते । एवमन्येऽप्यन्यथावादिनः स्वस्वाभिप्रेतार्थानुपटेशिनं तमवमन्यन्त इति ॥१२२।।

·" नन्वेवमशिष्टगर्हणेन किं भगवतः कलंकसम्पर्कोऽपि भवति नेत्याह- ण य एवं सो देवो कलंकिओ होइ दोसलेसेण । सूरो परामुसिज्जइ णाभिमुहुक्खित्तधूलीहिं॥१२३॥ न चैवं वाह्यानां गर्हणेन, स देवः कलंकितो भवति दोषलेशेन, अपिगम्यते, एतदेव प्रतिवस्तूपमया द्रढयति, सूरः सूर्यः, न परामृश्यते चौरपारदारिकादिभिरभिमुखोक्षिप्ताभि—- लिभिः, यथा हि सूर्याभिमुखं प्रक्षिप्ता धूलिः स्वलोचनयोरेवव्य- थायै भवति न तु सूर्यपराभवाय, एवं भगवतोऽपि कलंकदानं न भगवतो दोषाय किन्तु स्वस्यैवानन्तसंसारार्जनायेति भावः॥१२३॥ अत्र स्वस्याभिनिवेशशड्का परिहरनाह- ण हुअस्थि अभिणिवेसो लेसेण वि अह्ममेत्थ विसयंमि। तहविभणिमोणतीरइ जंजिणमयमन्नहा काउं॥१२४॥ नह्यस्त्यभिनिवेशोऽसद्ग्रहलक्षणो लेशेनाप्यत्रार्थेऽस्माकम् , तथापि भणामो यज्जिनमतन्यथा कर्तुं न शक्यते, जिनमतं चात्रेत्थमे- वास्माकं व्यवस्थितमाभाति, बहुश्रुताः पुनरत्र प्रमाणम् ॥१२४॥ अथैतदुपसंहरनाह- एवं खीणे मोहे अकरणणियमस्स होइ परिनिट्ठा । एयस्स य अन्भासो उववज्जइ भावसाहूणं ॥१२५॥ एचमुक्तप्रकारेण, अकरणनियमस्य, परिनिष्ठा पूर्णता, क्षीणे मोहे सति, भवति एतस्य चाभ्यासो भावसाधूनामुपपद्यते, आ- भ्यासिकभावानामभ्यासस्यैव पूर्णतोपायत्वात् ।।१२५॥ - ·१३२ दुःपमाकालेऽप्येतत्संभवमुपपादयति- एयंमि वि कालंमी सिद्धिफलो एस भावसाहूणं तारिसजोगे वि सया जयणाए वट्टमाणाणं ॥१२६ एतस्मिन्नपि काले प्रायः कलहडमरासमाधिकारिभिः स्वर गतैः परपक्षगतैश्च जनैः सर्वतः संकीर्णे दुःपमालक्षणे. एप अझ नियमाभ्यासः भावसाधूना निर्व्याजयतीनां सम्भवति. सिद्धिफ परंपरया मोक्षहेतुः. ताशयोगेऽपि संहननाद्यभावेन कालानुरूप नुष्ठानेऽपि. सदा सर्वकालम् . यतनया प्रवर्त्तमानानाम् ॥१२६।। यतनाया एवं लक्षणमाह- सा पुण बहुतरयासप्पवित्तिविणिवित्तिसाहणी चेट्टा आणासुद्धा णेया वइंमि नाणाइगुणवीअं ॥१२७।' सा यतना, पुनः बहुतरायाः सुवहार्यतनाकाल विन्या असत्प्रवृत्तः शास्त्रनिषिद्धाचरणरूपायास्तथाविधग्लान भिक्षकान्ताराद्यवस्थावलसमायातायाः सकाशाद् या विनिवृत्तिरा त्मनो निरोधस्तत्साधनी, चेष्टा परिमिताशुद्धभक्तपानाद्यासेवन- रूपा, आज्ञाशुद्धा निशीथादिग्रन्थोक्तविध्यनुसारिणी. ज्ञेया. यदि द्रव्यक्षेत्रकालवैधुर्यलक्षणायां ज्ञानादीनां गुणानां जीवादितत्त्वावग- मसन्मार्गश्रद्धानसम्यक्क्रियासेवनरूपाणां ज्ञानदर्शनचारित्राणां वीज प्रसवहेतुः। तदाह- जीए बहुतरासप्पवित्तिविणिवत्तिलक्षणं वत्धु । सिज्झइ चेठाइ जओ सा जयणा गाइविवयंमि ॥" अत्र बहुतराऽसत्प्रवृत्तिविनिवृत्तिसाधकचेष्टात्वं यतनालक्ष- गमितरच प्रमाणकालफलनिरूपणम् । अथापवादयतनायामेतल्लक्षण- म उत्सर्गयतनायामन्यासितत्र स्वकालभाविन्या बहुतरायत- - ·" नाया असत्त्वेन निवर्तयितुमशक्यत्वादिति चेन्न, तत्राप्यग्रिमास- प्रवृत्तिविनिवृत्तेस्तत्कारणविघटनरूपायाः संभवाद, अपवादयतना- यामप्यग्रिमानाचारवीजक्षुद्विशेषादिकारणविघटनोपपत्तेः, अपवाद- यतनाया एव वाऽस्त्वेतल्लक्षणम् ॥१२७॥ ननु द्रव्याद्यापदि यतना ज्ञानादिगुणवीजमित्युक्ता न च छद्मस्थेन यतनाविषयद्रव्यादि ज्ञातुं शक्यमित्याशङ्कायामाह- ण य एअं दुण्णेयं जं एअं साणुबंधमिणमण्णं । जं सुअपरिकम्मिअमईगीयस्थजणाणुमेयमिणं ॥१२॥ नचैतदुज्ञेयं यदेतद्विरुद्धद्रव्यादिकमपि सेव्यमानं, सानुबन्धम- व्यवच्छिन्नगुणप्रवाहनिमित्तं, इदं चान्यनिरनुवन्धमुच्छिन्नोत्तरोत्तरगु- णप्रवाहफलमित्यर्थः, यद् यस्मात् , श्रुतपरिकर्मितमतेः श्रुताभ्यासो- पतिष्टमानैतद्व्याप्त्यादिविशिष्टलिंगकस्य गीतार्थजनस्यानुमेयमेतत् , प्रकृतद्रव्याद्यासेवनस्य सानुवन्धफलकत्वादि। यथाहि ज्योतिबारवि- शारदःमुभिक्षादिकं निपुणवैद्यश्च व्याधिविपाकादिक शास्त्राज्जानाति तथागीतार्थोऽपिजानीयादेव शास्त्राद् यतनाविषयमित्यर्थः।।१२८॥ जह एसणिज्जनाणे तिविहनिमित्तोवओगसुद्धीए । तह एयपि ण दुल्लहमुवउत्ताणं सया मुत्ते ॥१२९॥ अपि च एपणीयज्ञानं भक्तपानादिकल्प्यताज्ञानं, यथा, त्रिविधनिमित्तात् कायिकवाचिकमानसलक्षणात् या उपयोगशुद्धि रुपयोगनिर्मलता तया तथा एतदपि यतनाविपयविज्ञानं, न दुर्लभ न दुप्पापं, सदा निरन्तरं, सूत्रे जिनवचने, उपयुक्तानां यथाव- दत्तावधानानाम्। ननु सर्वत्र धर्मार्थिनो लोकस्य तदर्थपाकादि- प्रवृत्तावनेपणीयबाहुल्येनपणीयानेपणीयविवेकस्य दुःशकत्वात् कथमेपणीयज्ञानमत्र दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्तमिति चेत्, न, चरण- ~ ·- " वतो जीवस्य तम्य मुज्ञानत्वात् , कदाचित् स्खलनायामप्याशय- विशुद्धया दोपाभावात्, अन्यथा चारित्रोच्छेदापत्तेः । तदुक्तम्- "मुत्ते तह पडिबंधा चरणवओ न खलु दुल्लहं एयं । न वि छलणाड वि दोसो एवं परिणाममुद्धीए ५६ "||१२९।। ननु विरुद्धद्रव्यादिकमेव यतनया सेव्यमानं यदि सानुव- न्धं संपद्यते तदा निषेधविधिविरोध इत्यागट्कायामाह- गतेणाणुण्णा अस्थि णिसेहो वि कोवि विसयंमि । कप्पिअपडिसेवाए होइ णिसिद्धमणुण्णायं ॥१३०॥ नैकान्तेन सर्वस्य सर्वद्रव्याद्यवच्छेदेनेच, अनुज्ञा शुद्धभक्त- पानादिग्रहणविधिः, विपये आचारविपये, नवा कोऽपि निषेधो- ऽप्यस्ति, यतः कल्पिकप्रतिसेवायां दुर्भिक्षादी कृतयोगिनो गीता- र्थस्य परिमिताशुद्धाम्नादिग्रहणरूपायां, निपिद्धमप्यनुज्ञातं भवति, तदानीं तत्र तत्कृतिसाध्यत्वबलबदनिष्टाननुवन्धित्त्वेष्टसाधनत्वावा- वात् ॥१३०॥ अथ कल्पिकप्रतिसेवायाः प्रतियोगिग्रहेण मुग्रहत्वादपिक- कल्पिकप्रतिसेवयोर्लक्षणमाह- रागदोसाणुगया तु दप्पिआ कप्पिआ तु तदभावे । आराहणा उ कप्पे विराहणा होइ दप्पेणं ॥१३॥ रागद्वपाभ्यां स्वप्रवृत्तिमूलभूताभ्यामनुगता सहिता या प्रतिसेवना सा दपिका, या तु कल्पिका सा तदभावाद् रागद्वेपा- भावात् । न च स्वार्तध्यानातिरेकादिनिरोधार्थमेव प्रलम्बादिग्रहण ५६ सूत्रे तथा प्रतिवन्धाच्चरणवतो न खलु दुर्लभमेतत् । नापि च्छलनाद्यपि दोप एवं परिणामशुद्धया ।

·- इवाब्रह्मण्यपि कस्यचित्प्रवृत्तेरुपेयेच्छातुल्योपायेच्छापूर्वकत्वेन राग- द्वेपानुगतत्वाभावादुभयसांकर्यमिति वाच्यं, संयमजीवितायुपेयेच्छया प्राक् तत्र प्रवृत्तावप्यनन्तरं विषयस्वाभाव्येन विपयेच्छाया उत्क- टत्वादनुत्कटत्वाचोपेयेच्छायास्तत्र रागद्वेषानुगतत्वानपायात्, अत एव तत्र प्रायश्चित्तयोग्यता, तदाह- "संजमजीवितहेउं कुसलेणालंवणेण वण्णेण्णं । कयमाणे तु अकिच्चं हाणीवुढीव पच्छित्ते ॥" यत्त्वत्रापि कुशलालम्बनेन प्रवर्त्तमानस्य निर्दोपत्वं गीता- र्थस्य गीयते तत्संयमजीविताधुपेयेच्छानुगतत्वेनोत्कटदोषाभाव- मभिप्रेत्य, न तु सर्वथा तत्र दोपाभावोऽस्ति, विषयस्वाभाव्यस्य वलवत्त्वात्, तदुक्तम्- "जइ सव्वसो अभावो रागादीणं हवेज णिहोसो त्ति५७॥" अत एवाह-कल्पे त्वासेव्यमाने आराधना ज्ञानादीनां भवति, दर्पण तु तेपामेव विराधना भवति । अथ गीतार्थादिप- दसत्त्वेऽकृत्यसेवापि कल्पिकैव, तदुक्तम्- "गीयत्थो जयणाए कडजोगी कारणंमि णिदोसो। एगेसिं गीय कडो अरत्त दुठो अ जयणाए ॥" अस्या अर्थ:- गीतार्थों यतनयाऽल्पतरापराधस्थानप्रतिसेवा- रूपया कृतयोगी तपाकर्मणि कृताभ्यासः कारणे ज्ञानादौ सेवत एष प्रथमो भंगः। अत्र च प्रतिसेवमानः कल्पिकप्रतिसेवावानिति कृत्वा निर्दोपः, गीतार्थों यतनया कृतयोगी निष्कारणे एप द्वितीयो भंगः। अत्र स दोपः, एवं चतुर्णा पदानां पोडशभंगाः कर्तव्याः, एकेपा पुनराचार्याणामिह पञ्चपदानि भवन्ति, गीतार्थः ५७ यदि सर्वशोऽभावो रागादीनां भवेनिर्दोष इति ॥

·१३६ " कृतयोगी अरक्तोऽद्विष्टो यतनया सेवत एप प्रथमो भंगः, गीतार्थः कृतयोगी अरक्तोऽद्विष्टोऽयतनया एप द्वितीयो भंगः। एवं पञ्चभिः पत्रिंशदुभंगा भवन्ति, अत्रापि प्रथमभंगे कल्पिका प्रतिसेवा मन्तव्येति, तथा च कथं कल्पिकायामाराधनंव, दपिकायां च विराधनैवेति चेत्, मत्यम्, भाक्तोऽत्र कल्पिकत्वव्यपदेशो, वस्तु- तस्तु दर्पिकैवेयमिति समर्थितमेव । अस्तु वा आपेक्षिकदर्पिक- कल्पिकोभयस्वभावयं मुख्यकल्पिकदपिकयोस्त्वाराधनाविराधना- फलत्वमविरुद्धम् ॥१३१॥ ननु यद्येवं मैथुने कल्पिकाया अभावस्तदोत्सर्गापवादयोः सर्वव्यापकत्वं न स्यादित्याशङ्कामिष्टापत्त्या परिहरनाह- कामं सव्वपदेखें उस्सग्गववायधम्मया जुत्ता । मोत्तुं मेहुणभावं ण विणा सो रागदोसेहि ॥१३२॥ काममनुमतमिदमस्माकं, सर्वेष्वपि पटेपु मूलोत्तरगुणरूपेषु, उत्सर्गापवादधर्मता युक्ता । उत्सर्गः प्रतिषेधोऽपवादोऽनुजा तद्धर्मता तल्लक्षणता सर्वेपु पदेषु युज्यते, तथापि मुक्त्वा मैथुनभावमब्रह्मा- सेवन, तत्रोत्सर्गधर्मतैव घटते नापवादधर्मता, कथमित्याह–स मैथुनभावः, रागद्वेषाभ्यां विना न भवति अतो द्वितीयपदेऽप्यत्र नाप्रायश्चित्तीत्यस्त्ययं विशेप इति भावः ॥१३२॥ ननु यद्यत्र प्रायश्चित्तालिगितमपि द्वितीयपढमस्ति तदा कथं न सूत्रानुजेत्यत आह- णिटोसंमि अणुण्णा सुत्तणिवद्धा णिसेहसंविधा। इयपडिपुन्नच्छत्ता होइ पमाणत्तमविरुद्धं ॥१३३॥ निदोषे दोपाननुवन्धिनि, अनुज्ञा विधिरूपा, सूत्रनिबद्धा सूत्रोक्ता भवति । तत्र विध्यर्थलेशस्याप्यवाधात्, अन्यत्र कुशला- ·स्त्रोन्नगमूत्रं "नी कन्या निर्णयाण वा निमगंवीण वा आम ताल्पतंत्र अभिये पडिगाहिर नि॥" ग्रन्दन्वग्रहणनिषेयकम् । अपवादसूत्रं नु अस्वामीनिषु नहिधायक, यथा, कापड निग्गंधाण वा निमीण वा पर तालपलंत्र भिन्ने अमिन्ने वा पडिगारिनर ॥" उन्मापवादसूत्रं तु निकवाक्यतापनविधिपरम्, यथा' "नो कापड निगंगाण वा निगीण वा अत्तमानमा आत्तए वा आयमितर वा ननन्य गाहिं रोगायंकाहि ॥" अपवादोन्मर्गसूत्रं तु विश्यवानापनविपनिषधपरं, यथा त्पननिर्ग्रथीनां कल्पने पक्कं प्रलं तद्विविभिन्न नाविधिभिन्न- र्यकम् । उत्सर्गोन्मर्गत्रं नु नियोत्तरनिविधानम् । यथा- कप्पड असणं० वा पढमाए पारमाए पडिगाहित्ता छ पोरसिं वायगावितए से य आच उवायणाबिए सिया जो तं भुजा मुंजंतं वा साइज से आरज्जइ चाउम्मासियं परिहारहाणं उग्वाइअंद३ ।।" अपवादापवाद नून्रष्टविध्युत्तरविधिप्रधानमिति, अर्थतस्तु सर्वत्र नियन एचेतरसंवेधः, अत एव परिपूर्थिप्रापकलक्षणं ६१ नो कल्पते निन्यानां वा निर्ग्रन्थोनां वा आन्नं तावप्रलवं अभिन्न वा प्रतिमाहयितुं इति ॥ ६२ कल्पते निन्यानां वा निन्यानो वा पक्वतालालम्वं भिन्नम- भिन्नं वा प्रतिग्राहयितुम् ॥ ६३ नो कल्पतेऽशन वा प्रयमायां पौरुया...

·१३९ . अर्यापापकवलक्षणलौकिकयामाप्यविलक्षणमलौकिकप्रामाण्यमुपप- धन इन्याह-इन्युपदमिनप्रकारेण, परिपूर्णार्थवादुन्सर्गापत्राडोमय- मृत्तिकमकलार्थप्रापकत्वात् अविद्धं प्रमाणत्वं भवति अन्यथा क्षेत्रान्तोपदेशन भगवचनस्यतवचनादविद्याप पत्र स्यात् , मिथ्याष्टिपरिगृहीतानां न हिच्यात सर्वभूतानि इत्यादिवचना- नामपीगन्यात, नत्रापि प्रामाण्य व्यवहियत पवेति चंद, व्यवहियताम् , न तु निधीयते । निश्चयनियामकस्याद्वादमुद्राऽभावा- दिन्यत्रयम् ॥१३३।। तवं निषि सूत्रानुनि व्यवस्थित तन्नि- यामकनिषत्रामावधानमाइ- रागदामाणुगयं नाणुटाणं तु होइ णिहोस । जयणाजुअंमि मि तु अण्णतरं होड पच्छित्तं ॥१३॥ नागपानुगतमनुष्टानमब्रह्मायामवनाल्पं तु न निर्दोष भवनि, अतो न तत्र सूत्रानुति भावः। अवाप्यपत्रादपढ- प्रवृनिधीनमाइ- यतनायुन नस्मिन् मदीपानुष्ठान, अन्धनरं तु प्रायश्चिनं भवति, यथाऽपराध प्रायश्चित्तप्रवृत्तः ॥१३॥ उन्यं बनियवाक्यं अन्यपवादाभावपि अतनापूर्वकन- दनुष्टानगनमनाचारविलक्षणप्रायश्चित्तबीजमपवादत्वमनयायमेवेन्यु- न्मपत्रादयाः संख्यामाम्यं नानुपपन्नमिन्याइ- जयणावेश्वाइ अओ उस्लगवायतुल्लमंवतं । उदवबह किचमी पुब्वायग्यिा जहा पाहु ॥१३॥ यतनापेक्षया वनमापेक्षाल्पतरानिमवापेक्षया अती यनना- पूर्वकपदापानुष्ठानम्याप्यपवादवान , उनमर्गापत्रादयोः कन्येऽनुष्टाने नन्यसंयन्त्रमन्यूनाधिकाचं, उपपद्यने नन्त्रीत्या घटने, यथा ग्राहः पूर्वाधार्याः संबद्रामाणिक्षमाश्रमणप्रभृतयः ॥१३५|| ·१४० उन्नयमवेक्ख इयरस्स पसिद्धी उन्नयस्स इयराओ। इय अन्नोन्नपसिद्धा उस्सग्गववायमो तुल्ला ॥१३६॥ उम्नतमुच्च पर्वतादिकमपेक्ष्येतरस्य नीचस्य भूतलादेः प्रसिद्धिः वालादेर्जनस्य प्रतीतिः, तथोन्नतस्योक्तरूपस्येतरस्मात् निन्नात् । तदपेक्ष्येत्यर्थः, सावधिकभावानामवधिज्ञानव्यंग्यत्वात् , इत्येवमन्यो- न्यप्रसिद्धाः परस्परावध्यवधिमद्भावप्रयोज्यप्रतीतिकाः, उत्सर्गाप- वादास्तुल्याः समानप्रसिद्धिहेतवः, यत्रैवैकाभावः शक्यते तत्रैवापर- प्रतीतेरनुद्भवादित्यर्थः ॥१३६॥ जावइया उस्सग्गा तावइआ चेव हुँति अववाया । जावइआ अववाया उस्सग्गा तत्तिया चेव ॥१३७॥ यावन्त उत्सर्गास्तावन्तोऽपवादा यावन्तश्चापवादास्तावन्त एवो- सर्गाः, अस्त्यनयोरविशिष्टो मिथो व्याप्यव्यापकभावो ग्राहकतो- ल्यादिति भावः ॥१३७॥ दव्वादिएहि जुत्तस्सुस्सग्गो तदुचियं अणुट्ठाणं । रहिअस्स तमववाओउचियं विअरस्स न उ तस्स ॥१३॥ द्रव्यादिभियुक्तस्य साधोरुत्सर्ना भण्यते, किमित्याह- यदुचितं परिपूर्णद्रव्यादियोग्यं परिपूर्णमेव शुद्धानपानगवेषणादि- रूपमनुष्ठानम्, रहितस्य द्रव्यादिभिरेव तदनुष्ठानमपवादो भण्यते, कीदृशमित्याह-उचितमेव पंचकादिपरिहाण्या तथा विधानपाना- घासेवनारूपमुत्सर्गसापेक्षमेव, एतदेव स्पष्टयति-इतरस्य द्रव्यादि- युक्तव्यतिरिक्तस्यैव, न तु तस्य द्रव्यादियुक्तस्य, यतदनुष्ठान संसाराभिनन्दिताविजूंभितम् , अशक्तस्यैवोत्सर्गादपवादगतावधिका- रात् , श्रान्तस्येव स्वभावगमने तीक्ष्णक्रियाऽसमर्थस्य वा मृदुक्रिया- -- ·१४१ यामन्यथा श्रमादिव्याकुलत्वेन मरणवदार्तध्यानादिव्याकुलत्वेन संयमजीवितमरणापत्तेः, यस्तु शक्तोऽप्युत्सर्गात् पतति स मूढात्मा स्वार्थभ्रंश एवं यतत इति । तदिदमुक्तम्- "धावंतो उच्चाओ मग्गणू किं न गच्छइ कम्मेणं । किं वा मउई किरिया न कीरए असहुओ तिवखं६४ ॥१३८॥ ण वि किंचि अणुण्णायं पडिसिद्धं वा वि जिणवरिंदेहि । एसा तेसिं आणा कज्जे सच्चेण होअव्वं ॥१३९॥ नापि किञ्चिदकल्पनीयमनुज्ञात कारणे च समुत्पन्ने, नापि किश्चित् प्रतिषिद्धं, किन्तु एपा तेषां तीर्थकृतां निश्चयव्यवहारन- यद्वयाश्रिता सम्यगाज्ञा मन्तव्या यदुत कार्ये ज्ञानाद्यालंबने, सत्वेन सद्भावसारेण साधुना, भवितव्यं न मातृस्थानतो यत्किञ्चिदाल- बनीयमित्यर्थः, तात्त्विकज्ञानाचालंबनसिद्धथैव मोक्षपथसिद्धेाद्या- नुष्ठानस्यानकान्तिकत्वादनात्यन्तिकत्याचेत्यमेव तस्य द्रव्यत्यसिद्धेः । अथवा सत्यं नाम संयमस्तेन कार्य समुत्पन्ने भवितव्यं यथा यथा संयम उपसर्पति तथा तथा कर्त्तव्यं तदुत्सर्पणं च शक्त्यनिगृहनेनैव निर्वहतीति सर्वत्र यथाशक्ति यतितव्यमेवेति भावः । आह च वृहद्भाष्यकार:- "कज नाणादीयं सव्यं पुण होइ संजमो णियमा । जह जह सोहेइ चिरा तह तह कायन्वयं होड ६५ "॥१३९।। ६४ धावन्नुच्चैर्मार्गान्नु कि न गच्छति क्रमेण ! कि या मृही क्रियां न करोत्यसहकस्तीक्ष्णाम् ॥ ६५ कार्य मानादिकं सर्व पुनर्भवति सयमो नियमात् । यथा यथा शोधयति चिरात् तथा तथा कर्तव्यकं भवति ।

·१४२ दोसा जेण निरुज्झंति जेण छिज्जति पुव्वकम्माई । सो सो मोक्खोवाओ रोगावत्थासु समणं व ॥१४०॥ दोपा रागादयः, निरुद्ध्यन्ते सन्तोऽप्यप्रवृत्तिमन्तो जायन्ते, येनानुष्ठानविशेषेण, पूर्वकर्माणि प्राग्भवोपात्तज्ञानावरणादिकर्माणि च, येन क्षीयन्ते, स सोऽनुष्ठानविशेपो,मोक्षोपायो ज्ञातव्यः, गोगावस्थासु ज्वरादिरोगप्रकारेपु, शमनमिवोचितौपधप्रदानापथ्य- परिहाराद्यनुष्ठानमिव, यथा येन विधीयमानेन ज्वरादिरोगः भयमुपगच्छति, एवमुत्सर्गे उत्सर्गमपवादे चापवाद समाचरतो रागादयो निरुध्यन्ते पूर्वकर्माणि च क्षीयन्ते । अथवा यथा कस्यापि रोगिणोऽधिकृतपथ्यौपधादिकं प्रतिपिद्धयते कस्यापि पुनस्तदेवानु- ज्ञायते, एवमत्रापि यः समर्थस्तस्याकल्प्यं प्रतिपिद्धयतेऽसमर्थस्य तु तदेवानुज्ञायते यथोक्तं भिपग्वरशास्त्रे- "उत्पद्यते हि सावस्था देशकालाभयान् प्रति । यस्वामकार्य कार्यस्यात् कर्मकार्य च वर्जयेत् ॥” इति॥१४०॥ तदेवमुत्सर्गापवादयोस्तुल्यसंख्यत्वं तदुपपादकमनियतविपय- त्वतौल्यं च वृद्धवचनसम्मत्या समर्थितम् । इत्थं च यदुच्यते, "मन्दमतिभिरुत्सर्गापवादप्रचुरत्वे जिनवचनस्यान्यवचनतुल्यता- पत्तिस्तत्रापि," "न हिंस्यात् सर्वभूतानि अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इत्यादिवचनानामुत्सर्गापवादभावेने विरोधपरिहारस्य सुवचत्वादिति तभिरसितुमाह- ण य एवं जिणवयणे तुल्लतं होइ अण्णवयणेणं । जं तं एगंतत्यं ण वि तं दिटुं सठाणत्थं ॥१४१॥ न च एवं जिनवचनेऽन्यवचनेन तुल्यत्वं भवति, यद् यस्मात्त- दन्यवचनं एकान्तार्थ न वितरेतरानुविद्धार्थकं, तथा च ·१४३ पूर्णार्थानापकत्वात् तत्राप्रामाण्यमेव, तथा नापि तद्दष्टं स्वस्थान- स्थम् , तथा चास्थानपतितत्वेन विरुद्धत्वाद् व्यवहारेणाप्यन्य- वचनस्याप्रामाण्यमेवेत्यर्थः ॥१४॥ अथ किं उत्सर्गस्थान कि चापवादस्थान किं चैतदस्थान यत्पतितत्वेनान्यवचनस्य विरुद्धत्वमित्याशङ्कायां भाष्यगाथामाह- संथरओ सट्टाणं उस्सग्गो असहुणो परट्ठाणं । इय सट्ठाण परं वा ण होइ वत्थू विणा किंचि ॥१४२॥ संस्तरतो निस्तरतः उत्सर्गः स्वस्थानं, अपवादः परस्थानम् , असहस्यासमर्थस्य यः संस्तरीतुं न शक्नोति तस्यापवादः स्वस्थानमुत्सर्गः परस्थानम् , इति एवममुना प्रकारेण, पुरुषलक्षणं वस्तु विना न किञ्चित्स्वस्थानं परस्थानं या किन्तु पुरुषो वस्तु संस्तरति न चेत्यतः पुरुषात् स्वस्थानं परस्थानं वा निष्पद्यते । न चासंस्तरन्तं पुरुपमधिकृत्यान्यवचने निपिद्धं पुनरपोद्यते किन्तु यदृच्छयैव, इत्थं च यभावेन विहिते प्रवृत्तिरच्यवच्छिन्न- तद्भावेनैव न निपिद्धे सा दृश्यते, किन्तु तृप्णयैव अतृष्णामूल- निपिद्धप्रवृत्तेरुत्सर्गासहिष्णुतानियतत्वात् । तथा च मोक्षवीजस्य जिनवचनस्यान्यवचनसदृशतोट्टकनं महदज्ञानविजृम्भितमेवेति भावः ॥१४२॥ अथ वाधकापोधो नियम उत्सर्गों, वाधकविधिश्चापवाद इति विशेपविधिदर्शनात् सामान्यनिषेधे संकोचकल्पनात् परवचने- ऽप्युत्सर्गापवादभावे न विरोध इत्याशङ्कायामाह- वज्झकिरियाविसेसे ण णिसेहो वा विहीव संभवइ । जं सो भावाणुगओ तयत्थमंगीकया जयणा ॥१४३॥ वाद्यक्रियाविशेषे शृंगग्राहिकया गृहीते, निषेधो विधि ·१४४ न संभवति, यद् यस्माद् भावानुगतो भावकजीवितः, सः बाह्यक्रि- याविशेपः, शुद्धभावसत्त्वे प्राणव्यपरोपणसंपत्तावपि हिंसानिषेधा- त्तदसत्त्वे च तदसंपत्तावपि हिंसानुपरमात्, तस्यैव मोक्षवीजत्वात् तदुपसंग्रहार्थायाश्च वायक्रियायाः शृंगग्राहिकया ग्रहीतुमशक्यत्वात् तदर्थ च यतनांगीकृता मुनिपुंगवैस्तस्याः शुभभावपरिणामत्वात् । न चेयं शृंगग्राहिकया परमते संभवति, तथा सति बहुतरासत्त- वृत्तेरेवादर्शनात् । अथ यथाविहिताचरणेन शास्त्रश्रद्धारूपो भावः परैरप्यनुगम्यत एवेति चेत्, अनुगम्यतां परमसद्हरूपोऽयं न त योगानुभवगम्यो गुरुलघुभावपर्यालोचनप्राणो रत्रत्रयमय इति संसाराभिनन्दिनामेवाश्रयणीयोऽयम् । एतेन, “काम्येऽपि विहिताचरणमग्नतया मनःशुद्धिभावोऽक्षत" इत्यप्यपास्तम्, ईट- शेन गायत्रीजपादिनापि मनाशुद्धिसम्भवे हिंसाबहुलकर्मानुष्ठा- नस्य सांख्यादिभिरपि निन्दितत्वात् । अपि चैवं श्येनादावपि प्रवृत्तिप्रसंगः । न च तत्र स्वार्थत्वमग्नीपोमहिंसायां च क्रत्वर्थत्व- मिति विशेपोऽस्तीति वाच्यं, क्रत्वर्थत्वेऽपि स्वार्थत्वेनर पार्थ- वानपायादित्यधिकं लतायाम् । तस्मात् यतनाऽभावाप्नोत्सर्गाप- वादकमनीयत्वं परवचने, तद्भावाच्चेदृशत्वं जिनवचनेऽनपाय- मिति व्यवस्थितम् ।।१४३॥ अथैतदुपसंहरबाह- कयमेत्थ पसंगणं उस्सग्गववायरूवमिय गाउं । जह बहु कज्जं सिज्झइ तह जझ्यव्वं पयत्तेणं ॥१४४॥ कृतं पर्याप्तम्, अत्रोत्सर्गापवादचिन्तायाम्, प्रसंगेन, इत्येवमुत्सर्गापवादरूपं ज्ञात्वा, यथा बहु अभ्यधिकम्, कार्य संयमप्रयोजनं सिद्धयति तथा प्रयत्नेन सर्वादरेण यतितव्यं, ·बहुविस्तरोत्सर्गवहुविधापवादाववोधस्य संयमात्यादरमात्रप्रयोजन- त्वात् ॥१४४॥ यतनापि प्रमाणमूला श्रेयसी न तु विकल्पमात्रकृतेत्युप- पादयति- जयणा खलु आणाए आयरणावि अविरुद्धगा आणा। णासंविग्गायरणा जं असयालंबणकया सा ॥१४५॥ यतना खल्लु निश्चयेन, आज्ञया निशीथादिसूत्रादेशेन भवति, न तु स्वाभिप्रायेण लोकाचारदर्शनेनैव वा । नन्वाचरणाऽ- प्याज्ञैव पञ्चसु व्यवहारेषु जीतस्यापि परिगणनात्, तथा च कथं नेयं यतनायां प्रमाणमित्यत्राह-आचरणाप्यविरुद्धैवाज्ञा, न पुनरसंविग्नाचरणा, यद् यस्माव, असदालंबनकृता सा, ते हि दुःपमाकालादिदोपावलंबनेन स्वकीयं प्रमादं मार्गतया व्यवस्था- पयन्ति, न चैतद् युक्तं, विषादेरिव दुःपमायां प्रमादस्याप्यनर्थ करणशक्त्यविघातात् । तदुक्तम्- "मारेति दुस्समाए विसादओ जह तहेव साहूणं । निकारणपडिसेवा सव्वत्थ विनासई चरणं६६ ॥" अविरुद्धाचरणायाश्चेत्थं लक्षणमामनन्ति- असढेण समाइनं जं कत्थइ केणई असावजं । न निवारियमन्नेहि ज बहुमयमेअमायरिअ६७॥" अशठेना- मायाविना सता समाचीर्णमाचरितं यद्भाद्रपदशुक्लचतुर्थीपर्युपणा- ६६ मारयन्ति दुःपमायां विषादयो यथा तयैव साधूनाम् । निष्कारणप्रतिसेवा सर्वथा विनाशयति चरणम् ॥ ६७ अशठेन ममाचीर्ण यत्कुत्रचित्केनचिदसावधम् । न निवारितमन्यर्य द्वामतमेतदाचरितम् ॥

·१४० पत्रवत् , कुत्रचित्काले क्षेत्रे या केनचित्संविग्नगीतार्थत्वादिगुण- भाजा कालिकाचार्यादिनाऽसावधं मृलोत्तरगुणाराधनाऽविरोधि, तथा न-नैव निवारितमन्यैश्च तथाविधैरेव गीतार्थः अपि तु वहु यथा भवत्येवं मतं बहुमतमेतदाचरितम् ।।१४।। दीसंति बहू मुंडा दूसमदोसवसओ सपकावेऽवि । ते दूरे मोत्तव्वा आणासु सु पडिबंधा ॥ १४६ ॥ एवंविधानासिद्धिः सांप्रतं यथा भवति तथा हि दृश्यन्ते, स्वपक्षेऽपि किं पुनः परपक्ष इत्यपिशब्दार्थः, बहवो मुंडाः श्रमण- गुणमुक्तयोगिनो या इबोहामा, गजा इव निरंकुगाः, शिरोमुंडाः, दुःपमाढोपवगतः पंचमारकवैगुण्यवलात् । तदुक्तम्- "कलहकरा डमरकरा असमाहिकरा अणिन्चुइकरा य। होहंति भरहवासे वहुमुंडा अप्पसमणा य ६८॥" ते दरेण मोक्तव्या विपवत् परिहर्तव्याः, तथा आजाशु- द्धेषु सम्यगधीतजिनागमाचारवशात् शुद्धिमागतेषु साधुषु श्रावकेषु वा प्रतिबन्धो बहुमानः कार्यः ॥१४॥ नन्वेवमन्येषु परिहर्चव्यत्वेन द्वेपसंभवे माध्यस्थ्यहानिरि- त्यत आह- भवठिइनिरूवणेणं इयरेसु वि दोसवजणा जुत्ता । भावाणुवधाएणं वसिअव्वं कारणे वि तहिं ॥१४॥ भवस्थितिरियमेतेषां यतः कर्मगुरवोऽद्याप्यकल्याणिनो न जिनधर्माचरणं प्रति प्रहपरिणामा जायन्त इति चिन्तारूपेण, इतरेष्वपि जिनवचनप्रतिकूलानुष्ठानेप्वपि समुपस्थितदुर्गतिपातफ- ६८ कलहकरा डमरकरा असमाधिकरा अनिवृतिकराश्च । भविष्यन्ति भरतवर्षे बहुमुडा अप(ल्प) श्रमणाश्च ।।

·૨૭ लमोहायशुभकर्मविपाकेषु लोकलोकोचरभेदभिन्नेषु जन्तुषु, द्वेषस्य- तदर्शनतत्कथाअसहिष्णुत्वतहणलक्षणस्य, वर्जना युक्ता श्रेयसी, तत्परिहारादौ तु न द्वेपः किन्तु धर्मार्थित्वात् माध्यस्थ्यमेवेति भावनीयम् । ननु द्वेपवर्जना मध्यस्थस्य मुशका, प्रमत्तपाखंडिज- नाकुलत्वात् प्रायो विहारक्षेत्राणामसंविग्नपरिहारस्तु दुःशक इत्य- नाह-कारणेऽपि दुर्भिक्षराजक्षोभाधुपप्लववशेनान्यत्र स्थित्यभाव- रूपे सति, तहिन्ति तत्र यत्रासंविनास्तिष्ठन्ति, वसितव्यं भावा- नुपघातेन सम्यक् प्रज्ञानरूपस्य शुद्धसमाचाररूपस्य च भावस्य यथोपघातो न भवति तथा ॥१४७॥ ननु कारणेऽप्यसंचिनसमीपेऽवस्थाने स्वपरोपघातप्रसंगा, गुणमत्सरिभिरसंविग्नैश्चौर्यायध्यारोपस्य कथञ्चिदुपलब्धस्य प्रमा- दाचरितस्य सुदूरविस्तारणस्य तथाविधकुलेष्वन्नपानव्यवच्छेदादेश्च करणात् , स्वतस्तेषां पापबन्धस्य वोधिघातफलस्य संभवाच, न चैतद्दोपपरिहारार्थ वंदनादिना तदनुवर्तनापि युक्ता, तथा सति तद्गतयावत्प्रमादस्थानानुमतिप्रसङ्गादित्यत आह- अणुवत्तनावि कज्जा अरत्तदुखूण कारणे तेसि । अगहिलगहिलनिवेणिव दव्वेणं वंदणाई ॥१४॥ कारणे समुत्पन्ने, तेपामरक्तद्विष्टेन रागद्वेपयोरन्तरालवतिना सता, अनुवर्तनापि अनुकूलभावसंपादकचेष्टापि, कार्या विधेया, कैरित्याह द्रव्येण न तु भावेन, वन्दनादिभिरपवादविघ्युक्तवाग्- नमस्कारादिप्रकारैः, इत्थं च न तद्गतदोपानुमोदन, भाववन्दनादि- नैव तत्संभवात् । अत एव यत्र स्वल्पोऽपि दर्शनादिगुणसद्भावो दृश्यते तत्र तावत्यैव भक्या तद्वन्दनादिना न तद्गतदोपानुमतिः। तदुक्तम्- ·१४८ " "दसणनाणचरित्तं तवविणयं जत्थ जत्तियं पासे । जिणपन्नत्तं भत्तीइ पूअए तं तहिं भावंद९ ॥" केनेवानुवर्चना कर्तव्येत्युपमानमाह-अग्रहिलस्तत्त्वतोऽविकलः सन् अहिलो व्याजविकलभावमापनो यो नृपस्तेनेव, तथा ह्येतत्सम्बन्धः-पृथ्वीपुरे नगरे पूर्णी नाम राजा राज्यं भुङ्क्ते, सुबुद्धिश्च तस्य सचिवः, तस्यान्यदा कालज्ञेन न्यवेदि, देव! मासोपरि वृष्टिस्तादृशी भाविनी यदुदकपानाल्लोका ग्रहोन्मादवन्तः संपत्स्यन्ते, ततः कियत्यपि काले गते सुवृष्टिभविष्यति ततश्च सर्व सुन्दरं संपत्स्यत इति । इदं च समाकर्ण्य लोकानां हिताय राज्ञा डिडिमोद्धोपणा कारितोदकसंग्रहः कुरुध्वमिति, ततो लोके- नापि सर्वेण यथासामर्थ्यमुदकसंग्रहः कृतो जाता च मासोपरि नैमित्तिकनिरूपिता कुवृष्टिः, क्षीणं च ततो लोकानां शुभादृष्ट- मिव संगृहीतं जलम् । प्रवृत्तश्च लोकः कुव्यापार इव नव्यनीर- पाने, जातश्च ततः परमविषाद इवोन्मादः, ततः सामन्तादीना- मपि गृहीतजलक्षये नव्यनीरपानाल्लोकवदुन्मत्तीभूतानां न काचिच्चेष्टा राज्ञा सह मिलति, ततस्तैरेवं मन्त्रणमकारि, यथाऽयं तृपोऽस्मासु सत्सु राज्यमुखभागी भवति अस्मन्मताननुवर्तकस्तु कियचिरं राज्यं करिष्यतीति गृहीत्वा वघ्नीम एनम् । एवं मन्त्रयमाणाश्च ते मन्त्रिणा ज्ञाताश्चिन्तितं च तेन, नास्ति नृपस्य राज्यजीवितव्ययो रक्षणे एतदनुवर्तनमन्तरेणान्य उपाय इति । एवं च राज्ञा सह मन्त्रणं कृत्वा दर्शिता तेन कृत्रिमग्रहोन्माद- चेष्टा, ततः सप्रजानां सामन्तादीनामत्यन्तं प्रमोदः समजनि, निर्वाहितश्च कालस्तथैव चेष्टमानेन पुराणमुदकं पिबता राज्ञा, ततः कालेन मुभिक्षमभूत्, सुवृत्तं च ततः सर्वतो भद्रमिति । ६९ दर्शनज्ञानचरित्र तपोविनयं यत्र न्तं पश्येत् । जिनप्रज्ञप्तं भक्त्या पूजयेत्तं तत्र भावम् ॥

·१४९ अयमत्रोपनयः, राजस्थानीय आत्मा, शास्त्रानुसारिणी बुद्धिश्च मन्त्रिस्थानीया, तदेकचिचेनात्मना कुग्रहरूपमुन्मादकजलं परित्य- ज्यात्मरक्षणार्थ यावच्छुभकालं तद्वदनुवर्तनापि कर्तव्येति । "बहुकुग्गहमि वि जणे तदभोगणुवत्तणाइ तह चेव । भावेण धम्मरज्जे जा मुहकालो सुवासंति७०" ॥१४८॥ नन्यात्मरक्षणार्थमसंविग्नानुवर्तनायामसंयताविशेषप्रसङ्गस्तेऽ- पि खात्मानं रक्षितुमन्यमनुवर्तन्त एवेत्याशङ्कायामाह- सा ओयरक्खणठं तं आणाजोगओ ण इयरावि । सो अ गुरुनिओगेणं भणंतितल्लक्खणं इणमो॥१४९॥ सा संविनानुवर्तना, आत्मरक्षणार्थम् , तदात्मरक्षणं आज्ञा- योगत आज्ञायोगमाश्रित्य । नत्वितरथापि विपयेच्छाद्यर्थमपि, तथा च न संयतासंयतसाम्यमिति भावः। आज्ञायोगोऽपि कथं व्यवतिष्ठत इत्याह-स चाज्ञायोगः, गुरुनियोगेन गुरुपारतन्त्र्येणान्यथा सम्यग् तदनवबोधप्रसङ्गात् । स च कीदृशो भवतीत्याह-तल्ल- क्षणं गुरुलक्षणं, इदै भणन्ति पूर्वाचार्याः ॥१४९॥ उभयण्णूवि य किरिआपरो दढं पवयणाणुरागी य। ससमयपण्णवओपरिणओ अ पण्णो अअञ्चत्थं ॥१५०॥ उभयज्ञ उत्सर्गापवादकल्प्याकल्प्यनिश्चयव्यवहारादिपदार्थ- द्वैतपरिच्छेदी । अपि च क्रियापरो मूलगुणोत्तरगुणाराधनायां बद्धकक्ष, दृढमत्यर्थ, प्रवचनानुरागी च जिनवचनं प्रति बहुमान- ७० बहुकुग्रहेऽपि जने तदभोगानुवर्तनादि तथा चैव । भावेन धर्मराज्ये यावत्सुखकालः सुवमिति ॥

·" - १५० वान् , तथा स्वसमयस्य चरणकरणाद्यनुयोगभेदभिन्नस्य प्ररूपक- स्तैस्तैरुपायैरुपदेशकः, परिणतश्च वयसा व्रतेन च, प्राज्ञश्च बहुवहु- विधादिग्राहकबुद्धिमान् , अत्यर्थमतीव, एवंविधेन हि गुरुणा प्रज्ञाप्यमानोऽर्थों न कदाचिद्विपर्ययभार भवतीत्येवमेष विशेष्यत इत्येवंभूतो गुरुः श्रद्धेयः ॥१५०॥ स्वसमयप्रज्ञापकत्वं विशेषतो लक्षयति- जो हेउवायपक्खमि हेउओ आगमे य आगमिओ। सो ससमयपण्णवओ सिद्धंतविराहगो अण्णो ॥१५१॥ यः कश्चितुवादपक्षे जीवकर्मादौ युक्तिमार्गसहे वस्तुनि, हेतुको युक्तिप्रणयनप्रवीणः, आगमे च देवलोकपृथ्वीसंख्यादावर्थे आगममानगम्ये, आगमिक आगममात्रप्रज्ञापनाप्रवीणः, स स्वसमय- प्रज्ञापक उच्यते । व्यवच्छेद्यमाह-सिद्धान्तविराधको जिनवचना- नुयोगविनाशकः, अन्यः प्रागुक्तविशेषणविकलः साधुः, तथाहि- युक्तिमार्गसहेष्वप्यागमगम्यत्वमेव पुरस्कुर्वता तेन नास्तिकादि- प्रणीतकुयुक्तिनिराकरणाभावान श्रोतृणां दृढा प्रतीतिः कर्तुं पार्यते, आगमगम्येषु तु युक्तिपथातीतेषु युक्तिमुटुंकयन्नसंपादि- तनियतार्थप्रतीतिविफलारम्भत्वेन स्वयमेव वैलक्ष्यं भजते, श्रोतु- थानादेयवचनो भवतीति न विपरीतव्यवहारिणा तेन सम्य- सिद्धान्त आराधितो भवति ॥१५१॥ एतद्विलक्षणं गुरुत्वाभिमानिनमवगणयन्नाह- जो ए अगुणविउत्तो सो निद्धम्मो सुअं विडंबंतो। गुरुनामेणं लोए वोलेइ बहू जओ भणिों ॥१५२॥ य एतद्गुणवियुक्त उभयज्ञत्वादिगुणरहितः, स निर्मा श्रतचारित्रधर्मपराङ्मुखः, गुरुनाम्ना श्रुतं जिनमतं विडम्बयन् " ·१५१ सन्नीदृशं गुर्वाश्रितं शासनं स्थानस्थमिति बहुनामश्रद्धाजननात् , बोलेइत्ति मज्जयति संसारसमुद्रे बहून् जनान् स्वाभिगृहीतादृष्ट- कल्याणमुग्धमतिलोकान् । यतो भणितं संमत्युपदेशमालादौ ॥१५२।। जह जह बहुस्सुओ संमओ अ सीसगणसंपरिवुडो अ। अविणिच्छिओअसमए तह तह सिद्धंतपडिणीओ॥१५३। यथा यथा बहुश्रुतः परिपठितबहागमः, संमतश्च बहुमतः संसाराभिनन्दिनां गतानुगतिकप्रवाहपतितानां तदनुवर्तिनां चान्येषां बाह्याडम्बरदर्शनमात्रोदितविस्मयानां मुग्धमतीनां च, च पुनः शिष्यगणैर्विनेयवृन्दैः संपरिवृतः समन्तात् परिवृतः, अविनि- श्चित्तः सम्यगपरिणतश्च, प्रवचने ऐदम्पर्याज्ञानाद्विरत्यप्रहत्वाच, तथा तथा सिद्धान्तप्रत्यनीको रंजनकलादेयतापरवन्धनवाहुल्यहेतुयोगा- निशकमसत्प्रवृत्त्या यथास्थितसिद्धान्तस्य विपर्यासापादनाव, अतो नेदृशगुर्वाश्रयणं युक्तं किन्तूक्तगुणवद्गुर्वाश्रयणमेव श्रेय इति भावः ॥१५३॥ सुगुरुसेवया कथमाज्ञायोगलाभ इत्याह- सुत्तत्थाण विसुद्धी सीसाणं होइ सुगुरुसेवाए । सुत्ताओ वि य अत्थे विहिणा जत्तो दढो जुत्तो ॥१५४॥ शिष्याणां मुगुरुसेवया सूत्रार्थयोर्विशुद्धिर्भवति तत्प्रसादाय- तत्वात्तस्याः, इयमेव च परमा भगवदाज्ञा, सूत्रार्थयोरपि मध्येऽर्थ एव वलवानिति व्यञ्जयन्नाह-सूत्रादप्यर्थे विधिना मंडलीकरणा- दिरूपेण दृढो यत्नः कर्तुं युक्तः ॥१५४॥ कुत इत्याह- - ·१५२ मूअं केवलमुत्तं जीहा पुण होइ पायडा अत्यो। सो पुण चउहा भणिओ हंदि पयत्याइभेएण ॥१५५॥ मूकं भूकपुरुषतुल्यं कस्यचिदर्थस्यावाचकम् , केवलसत्र व्याख्यानरहितसूत्रम्, अर्थः पुनः प्रकटा जिचा पराववोधहेतु- त्वादिति, तद्भेदानाह-हंदीत्युपदर्शने, पुनर्यः पदार्थादिभेदेन चतुर्दा भणितः। तदुक्तम्- "पयवक्कमहावकत्थमइदंपजं च एत्य चत्तारि। मुअभावावगममी हंदि पगारा विणिदिहा७१ ॥ तत्र पदार्थों यथाश्रुतार्थः पद्यते गम्यतेऽर्थः सामान्य- रूपोऽचालिताप्रत्यवस्थापितो येनेति व्युत्पत्तेः । तदाह- "अत्थपदेण हु जम्हा एत्थ पर्य होइ सिद्धति ७२||" वाक्यार्थचालना,महावाक्यार्थश्च प्रत्यवस्थापना, ऐदम्पर्यार्थश्च तात्पर्यार्थ इति ॥१५५।। इत्थमर्थचातुर्विध्यमन्येपामपि संमतमित्याह- अण्णेहि वि पडिवन्नं एअं सत्तुग्गहाउ णट्ठस्स। भस्स य मग्गाओ मग्गन्नाणस्स णाएणं ॥१५॥ अन्यैरपि, एतत्पूर्वोक्तम्, प्रतिपनमंगीकृतम् , कथमित्याह- शत्रुग्रहान्नष्टस्य पाटिलपुत्रादौ प्रस्थितवतः पुरुषस्य काञ्चिद्विपमा भुवं प्राप्तस्य शत्रावुपस्थिते ग्रहिष्यतीत्ययमिति भयात् पलायित- म्य, ततो मार्गाद् भ्रष्टस्य मार्गज्ञानस्य मार्गावबोधस्य ज्ञातेन ७१ पद १ वाक्यं २ महावाक्यार्थ ३ पेटंपर्य ४ चात्र चत्वारि। श्रुतभावावगमे हन्दि प्रकारा विनिर्दियाः ॥ ७२ अर्थपदेन खलु यस्मादत्र पदं भवति सिद्धमिति ।।

·॥ वाक्यान्तरमधिकृत्याह- तवज्झाणाइ कुन्जा एत्य पयत्यो उ सव्वहिं ओहा। उडुस्सग्गाईणं करणं सेयं सिवटुंति ॥१६५॥ तपोध्यानादि कुर्यात्र वाक्ये पदार्थस्तु सर्वत्र ओषेन समर्थासमर्थादिपरिहारसामान्येन, गिवार्थ मोक्षार्थ षष्ठोत्सर्गादीनां करणं श्रेय इति ।। १६५॥ तुच्छावत्ताईणं तकरणं अकरणं अओ पतं । वहुदोसपसंगाओ वकत्थो एस दट्टब्यो ॥१६६॥ तुच्छा असमर्था वालवृद्धादिलक्षणा अव्यक्ताश्चागीतार्थी आदिनावश्यकहानियोग्यादिग्रहस्तेपामतः पदार्थात् तत्करणं पष्ठो- त्सर्गादिकरणं प्राप्तं बहुदोपप्रसङ्गात्, गत्यतिक्रमेण तपोध्या- नादिकटानुष्टानात्याध्यानमयत्वेन तिर्यगाद्यशुभजन्माचापचेः करणं तत्त्वतोऽकरणमेव तत्, एप वाक्यार्थों द्रष्टव्यः ॥१६६॥ एस महावकत्यो समयोवाहेण एत्य जमदोसो। सव्वस्थ समयणीई अइदंपज्जत्थओ इट्ठा ॥१६॥ एप महावाक्यार्थः यत्समयावाघेनागमानुलंघनेन, अत्रा- दोपः, आगमश्चायमत्र व्यवस्थित:- "तो जह न देहपीडा नया वि विमंससोणियत्तं च । जह धम्मज्झाणबुढ्ढी तहा इमं होइ कायचं७६ ॥" ऐटम्पर्थित ऐदम्पर्यार्थमाश्रित्य, सर्वत्रसमयनीतिराग- ७६ तस्माद्यथा न देहपीडा न चापि विमासशोणितत्व च । यथा धन ध्यानवृद्धि या तथायं भवति कर्तव्य ।।

·मनीतिरेव इष्टाऽभिमता, तस्या एव सर्वत्राधिकार्यनधिकार्यादि- विभागप्रदर्शनहेतुत्वात् ॥१६७।। वाक्यान्तरमप्यधिकृत्याह- दाणपसंसणिसेहे पाणवहो तह य वित्तिपडिसेहो। एस्थ पयत्यो एसो जं एए दो महापावा ॥१६॥ दानप्रशंसायां प्राणवधस्तभिषेधे च वृत्तिप्रतिषेधः एतेनेदं सूत्रकृतांगसूत्रं लक्ष्यते-- "जे उ दाणं पसंसति वहमिच्छंति पाणिणं । जे अ णं पडिसेहंति वित्तिच्छेयं कुणंति ते ७७ ॥" इति । अत्र एषः पदार्थ, यदेतौ द्वौ दानप्रशंसानिषेधौ, महापापाषशुभगतिलाभान्तरायादिप्रबलपापप्रकृतिवन्धहेतुत्वादिति ॥१६८॥ वक्त्यो पुण एवं विच्छेओ होज देसणाईणं । एयं विसेसविसयं जुजइ भणिअंतु वोत्तुं जे॥१६९॥ वाक्यार्थः पुनरेवभ्युपगम्यमाने, देशनादीनां पात्रापात्रादि- विषयदानविधिनिषेधादिदेशनादीनां विच्छेदः स्यात्- "धर्मस्यादिपदं दानं दानं दारियनाशनम् । जनप्रियकरं दानं दानं सर्वार्थसाधनम् ॥१॥ वीजं यथोपरे क्षितं न फलाय प्रकल्प्यते तथाऽपात्रेषु यद्दानं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः ॥२॥" इत्यादिदेशनाप्रवृत्तौ जीवहिंसानुमतिलाभान्तरायप्रसङ्गस्य ७७ ये तु दानं प्रशंसन्ति वधमिच्छन्ति प्राणिनाम् । ये चनं प्रतिषेधन्ति वृत्तिच्छेद कुर्वन्ति ते ॥ ।

·१६० र्थानुलंघन, अतिदेशमाह-एवमुपदर्शितप्रकारेण, प्रतिसूत्रं यावन्ति नाण्यंगीकृत्य, प्रायशो व्याख्यानं युक्तं अतिसंक्षिप्तरुचिश्रोत्राद्य- पेक्षया प्रायश इत्युक्तम् ॥१७१॥ कुत एतदित्यत आह- एवं सम्मन्नाणं दिटेटविरोहनाणविरहेण । अण्णयरगमा कासइ सुअमिहरो कासइ अनाणं ॥१७२।। एवं प्रतिसूत्रमुक्तक्रमेण व्याख्याने, सम्यग्ज्ञानं व्युत्पन्नस्य निराकांक्षप्रतीतिरूपं स्यात् । इत्थमेव खल्वेतत् श्रुतचिन्ताभाव- नात्मकत्वेन परिपूर्णतामास्कन्दति । तल्लक्षणं चेदम्- "वाक्यार्थमात्रविषय कोष्ठकगतवीजसन्निभं ज्ञानम् । श्रुतमयमिह विज्ञेयं मिथ्याभिनिवेशरहितमलम् ॥१॥ यत्तु महावाक्यार्थजमतिसूक्ष्ममुयुक्तिचिन्तयोपेतम् । उदक इव तैलविन्दुर्विसर्पि चिन्तामयं तत् स्यात् ॥२॥ ऐदम्पर्यगतं यद्विध्यादौ यत्र तत्तथैवोच्चैः । एतच्च भावनामयमशुद्धसद्रनदीप्तिसमम् ॥३॥" इति । इतरथा एवं व्याख्यानाभावे, अन्यतरगमादेकतरमर्थमार्ग मनन्तगमश्रुतमध्यपतितमाश्रित्य कस्यचिद्विपरीताभिनिवेशरहितस्य श्रोतुः दृष्टेष्टविरोधज्ञानविरहेण शाखेतरमानशास्त्रान्यतरविरुद्धत्वज्ञाना- भावेन श्रुतं अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितश्रुतज्ञानमात्रं भवति, न तु चिन्ताभावनाभ्यां परिपूर्णम् । कस्यचित्तु विपरीतामिनिवेशवतः श्रोतुः अज्ञान, विरुद्धत्वेनाप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितत्वात्तत्त्वतोऽज्ञानमेव तत् स्यात् ॥१७२॥ ननु वाक्यार्थादिभेदेन श्रुतज्ञानस्य कथं पूर्णता वाक्यार्था- देज्ञानस्य मतिरूपत्वादित्याशङ्क्य समाधत्ते- ·१५३ दृष्टान्तेन, तस्य हि मार्गजिज्ञासाथै दुरे पुरुषमात्रमज्ञातविशेष दृष्ट्वा सहसा तत्समीपगमनं न संभवति कदाचिच्छत्रुरपि भवेद- यमिति संदेशाव, नापि तस्य परिव्राजकादिवेषधारिणोऽपि समीपे पथपृच्छार्थ गमनं युक्तं, शत्रोरपि पथिकविश्वासनार्थ तथाविधवेष- प्रतिपत्तेः संभाव्यमानत्वात् । बालवृद्धादिभ्यः सत्यवादितयाऽनुम- तेभ्यः पृच्छायोग्य तु पुरुषं ज्ञात्वाऽनुकूले मनःपवनशकुनादिना निरुपद्रवमार्गपरिज्ञानार्थ तत्समीपगमनं युज्यते, एवं यत्र पुरुष- मात्रदर्शनतुल्यः पदार्थः, शत्रुवेषभेददर्शनतुल्यो वाक्यार्थः, वाला- दिभ्यः प्रामाणिकपुरुषावगमनतुल्यो महावाक्यार्थः, ऐदम्पर्यार्थस्तु शुद्धोऽधिकारी प्रष्टव्य इति द्रष्टव्यम् ॥१५६॥ पदार्थादीनामेव संभूय कार्यकारित्वं व्यवस्थापपति- एत्थ पयत्थाईणं मिहो अवेक्खा हु पुण्णभावंगं । लोअंमि आगमे वा जह वक्कत्थे पयत्थाणं ॥१५७॥ अत्र पदार्थादिष्वर्थभेदेषु, पदार्थादीनां मिथः परस्परमपेक्षा क्रमिकोत्पादरूपा, पूर्णभावांगं एकोपयोगाश्रययावत्पर्यायसिद्धिनि- वन्धनम् , लोके आगमे वा यथा वाक्यार्थे पदार्थानाम् । अथ वाक्यार्थप्रतीतौ पदार्थप्रतीतीनां हेतुत्वात्तत्र तदपेक्षा युज्यते, प्रकृते तु पदार्थादीनामैदम्पर्यार्थपर्यवसम्मत्वेन कार्यान्तराभावात् क मिथोऽपेक्षास्त्विति चेत्, न, यावत्पदार्थप्रतीतीनामेव वाक्या- र्थप्रतीतित्वेन तेपां परस्परमपेक्षावत्पदार्थादीनां परस्परमपेक्षोपप- तेः, सापेक्षपदार्थादिसमुदायात्मकोपयोग एव तदावरणक्षयोपशमहे- तुत्वात् ॥१५७॥ तत्र लोक एव तावत्पदार्थादीनां मिथोऽपेक्षा व्युत्पादयति- ·पुरओ चिट्ठइ रुक्खो इस वकाओ पयत्थबुद्धीए । ईहावायपओअणबुद्धीओ हुँति इयराओ ॥१५॥ पुरतस्तिष्ठति वृक्ष इति वाक्यात्, पदार्थबुद्धया मदभिमु- खदेशस्थित्याश्रयो वृक्ष इत्याकारया, ईहापायप्रयोजनविपया इतरा वाक्यार्थमहावाक्याथैदम्पर्यार्थधीरूपा बुद्धयो भवन्ति । तथाहि-अग्रे वृक्षस्तिष्ठतीति प्रतीत्यनन्तरं वृक्षो भवनयं किमाम्रो वा स्यानिम्बो वेति वाक्यार्थप्रतीतिः प्रादुर्भवति, ततः प्रतिवि- शिष्टाकारावलोकनेनाम्र एवायमिति महावाक्यार्थधीः स्यात् , ततः पुरःसरमाम्रार्थिना प्रवर्तितव्यमित्यैदम्पर्थिवीरिति । न ह्येवं प्रकारं विना निराकांक्षप्रतीतिः सिद्धयेत् , पदार्थमात्रज्ञानात् पदार्थस्मारितविशेपार्थ जिज्ञासारूपाया आकांक्षाया अनुच्छेदा- द्वाक्यार्थस्याऽपर्यवसितत्वात् ॥१५८॥ आगमेऽपि तामाह- हंतव्वा नो भूआ सव्वे इह पायडो च्चिय पयत्यो। मणमाईहिं पीडं सव्वेसि चेव ण करिजा॥१५९॥ सर्वाणि भूतानि न हन्तव्यानि । इह प्रकट एव पदार्थः मनादिभिर्मनोवाकायैः, पीडां बाधाम् , सर्वेषामेव समस्तानामपि जीवानाम् , न कुर्यान्न विदध्यादिति ॥१५९ ॥ आवनमकरणिज्जं एवं चेइहरलोचकरणाई। इय वकरयो अ महावकत्थो पुण इमो एत्थ ॥१०॥ एवं सति चैत्यगृहलोचकरणादिकमकरणीयं साधुश्राद्धानाम- कर्तव्यं आपन्न, तत्रापि परपीडानुगमात् , इत्येष वाक्यार्थचालना- गम्यः, महावाक्यार्थः पुनरत्रायम् ॥१६० ॥ - ·१५५ अविहिकरणमि दोसो तो विहिणा चेव होइ जइअव्वं । अइदंपज्जत्थो पुण आणा धम्ममि सारोत्ति ॥१६॥ अविधिकरणेऽनीतिविधाने चैत्यगृहलोचादेः दोषो हिंसा- पतिविधिकरणनान्तरीयकासत्प्रवृत्तिनिवृत्तिपरिणामजनितस्याहिंसाजु- वन्धस्य प्रच्यवात् , तत्तस्माद्विधिनैव यतितव्यं भवति चैत्यगृह- लोचाद्यर्थे । तदिदमुक्तम्- "अविहिकरणंमि आणाविराहणा दुठमेव एएसिं । तो विहिणा जइअव्वं ति७३ ॥" चैत्यगृहकरणविधिश्च- "जिनभवनकारणविधिः शुद्धा भूमिर्दलं च काष्टादि । भृतकानतिसन्धानं स्वाशयवृद्धिः समासेन" ॥ इत्यादिग्रन्थोक्तः, लोचकर्मविधिस्तु- "धुवलोओ अ जिणाणं वासा वासेसु होइ थेराणं । तरुणाणं चउमासे वुड्ढाणं होइ छम्मासे७४ ॥" इत्याद्युक्तः। ऐदम्पर्यार्थः पुनराज्ञा धर्मे सार इति तामन्त- रेण धर्मवुद्धयापि कृतस्य निरवद्यत्वाभिमतस्यापि कार्यस्य निष्फलत्वादिति ॥१६॥ वाक्यान्तरमधिकृत्याह- ७३ अविधिकरणे आशाविराधना दुष्टमेवतेपाम् । तस्माद्विधिना यतितव्यमिति ॥ ७४ ध्रुवलोचश्व जिनानां (जिनकल्पिनां) यावर्षेषुभवति स्थविराणाम्। तरुणानां चतुर्मासे वृद्धानां भवति पण्मासे ॥

·१५६ गंथं चएज्ज एत्य वि सचेअणोचेअणं चए वत्युं । एस पयस्थो पयडो वकस्थो पुण इमो होइ ।१६२॥ ग्रन्थं त्यजेदित्यत्रापि सचेतनमचेतनं च वस्तु त्यजेन्न गृह्णीयादिति, एप प्रकटः पदार्थः, वाक्यार्थः पुनरयं च वक्ष्य- माणलक्षणो भवति ॥ १६२ ॥ वस्थाईण अगहणं एवं पत्तं मुणीण अविसेसा । आणाचाए दोसो नण्णह वत्थाइगहणे वि ॥१६॥ एवं सति ग्रन्थमात्रग्रहणनिषेधे, मुनीनामविशेपास्त्रादीनाम- ग्रहणं प्राप्तं, न हि स्वर्णादिकं ग्रन्थो वस्त्रादिकं च न ग्रन्थ इति वि- शेषोऽस्ति, आज्ञात्यागे, "जिणाण वारसरूवो उ७५ ॥ इत्यादिव- चनोल्लंघने वनादिग्रहणेऽपि दोपोऽतिरिक्तोपकरणस्याधिकरण- रूपत्वात् नान्यथा वस्त्रादिग्रहणेऽपि दोपः ॥१६॥ एयमगहणं भावा अहिगरणच्चायओ मुणेअव्वं । एसमहावकत्थो अइदंपज्ज तु पुव्वुत्तं ॥१६४। यत एतद् वस्त्रादिग्रहणम्, भावात्तत्त्वतोऽधिकरणत्यागत आर्तध्यानादिपरिहारादग्रहणम्, मुणेअव्वंति ज्ञातव्यम्,अग्रहणपरि- णामोपष्टभकं ग्रहणमपि खल्वग्रहणमेच, एष महावाक्यार्थः, ऐदम्प. यन्तु पूर्वोक्तं आज्ञैव सर्वत्र धर्मे सार इति ॥१६४॥ आज्ञाया अत्यागे ७५ जिनानां (जिनकल्पिनां) द्वादशरूपस्तु ॥

·- १६१ वकस्थाइमइ च्चिय ईहाइत्तेण तेण कह सह । भण्णइ सहत्थमई सुअनाणमंतरं विति ॥१७३।। वाक्यार्थादिमतिरेवेहादित्वेनेहादिरूपत्वाद्विशेषधर्मस्य सामा- न्यधर्मव्याप्यत्वात् , तेन कथं शाब्दं वाक्यार्थादिज्ञानम् । भण्यते- ऽत्रोत्तरं दीयते, गन्दार्थमतिं शब्दप्रयोज्यां मतिं श्रुतज्ञानाभ्यन्तरां ब्रुवते सिद्धान्तवृद्धाः। अत एव समानाक्षरलाभानां चतुर्द- शपूर्वविदामपि पट्स्थानपतितत्वं मतिभेदेन श्रूयते । तथा चोक्तं बृहत्कल्पभाप्ये- "अक्खरलंभेण समा ऊणहिया हुंति मइविसेसेहि । ते वि य मइविसेसा सुअनाणभंतरे जाण८०॥" न चैवमुपयोगसांकर्य, यावत्कालं श्रुतव्यापारस्तावत्तदुपयो- गस्यैव संभवात् तत्सामग्या वलवत्त्वात्, अत एव श्रुतनिश्रितम- तिज्ञानकालेऽपि श्रुतात्यय एव व्युत्पादितो विशेपावश्यकादाविति ध्येयम् ॥१७३॥ इदमेव प्रतीत्योपपादयति- एत्तो चिय उववजइ सदा जाणामि एअमटुंति । णियसरिसं सुअनाणं काउं इय होइ उवएसो ॥१७४॥ इत एवोपपद्यते शब्दादेनमर्थ जानामीति। नहीयं धीः शब्दो- त्तरकालविचारम्य मानसादित्वे घटते, उपनीतनानादी लौकिक- विषयताद्यभावात् साक्षात्करोमीत्यादिप्रतीतिपरिहारेऽपि तत्र गाब्दयामीति प्रतीतेः समाधातुमणक्यत्वात् । न चात्र शब्द- ८० अक्षरलामेन समा ऊनाधिका भवन्ति मतिविप.। तेऽपि च मतिविशेषा' श्रुतमानाभ्यन्तरे जानीहि ॥

·- १६२ प्रयोज्यत्वमुपाधिभूतमेव विपयः, वाधकं विना स्वभावभूतस्यैव शाब्दत्वस्य तत्र विपयत्वात् , इत्यमुना प्रकारेण, निजसदृशं पदार्थादिभेदेन पूर्ण श्रुतज्ञानं कर्तुमुपदेश उक्तक्रमानुविद्धसूत्रदेश- नात्मा भवति । यथास्वज्ञानमेव योग्ये श्रोतरि हितार्थिनामुपदेश- प्रवृत्तेरिति द्रष्टव्यम् ॥१७४॥ नन्वेवं पूर्णस्वज्ञानानुसारिण उपदेशाच्छूतज्ञानमेव पूर्ण श्रोतुः स्यात्, न तु चिन्ताभावनात्मकं स्वविचाराजितविशिष्ट- तरसंस्कारजन्यत्वाचिन्ताभावनयोरित्याशङ्क्य समाधत्ते- एवंपि सुअं अहिअं कह चिंताभावणप्पगं होउ । भण्णइ तारिसणियमइवित्थारे जुज्जइ तहत्तं ॥१७५॥ एवमपि पूर्णोपदेशेऽपि, श्रुतमधिकं यथाश्रुतार्थश्रोत्रपेक्षया स्यात् , चिन्ताभावनात्मकं तत्कथं भवतु, भण्यते तादृशनिजमति- विस्तारे श्रुतानुसृतस्वमतिप्रपञ्चे, युज्यते तथात्वं चिन्ताभावना- स्मकत्वं, श्रुतपर्यायक्रमेण यथोत्तरं क्षयोपशमवृद्धेस्तनियामक त्वात् ॥१७५॥ ननु ज्ञानस्य क्षणिकत्वात् कथं बहुवेलः पदार्याधुपयोग इति नैयायिकाद्याशङ्कां निराकुर्वन्नाह- दीहो उवओगद्धा तहा खओवसमओ अ एगतं । तेण न संकरदोसो एवं नाणंतरे होइ ॥१७६॥ दीर्थों यथोचितवहुसमयावच्छिन्नः, उपयोगाद्धा श्रुतोप- योगकालस्तथा श्रुतोपदेशात्तथानुभवावाधाच्च । ननु पदार्थवाक्या- र्थादिविचारणानामेकोपयोगत्वे धूमप्रत्यक्षवन्यनुमित्यादीनामप्ये- कोपयोगत्वापत्तिरित्यत आह-तथाक्षयोपशमतश्चैकोपयोगहेतुक्षयोप- - ·१६४ अंगांगिभावेन सामान्य विशेपोभयविषयतयैवोपयोगस्य पर्यवसानात्, अन्यत्राप्यवग्रहेहादिभावेन तथा पर्यवसानदर्शनादिति दिक् ॥१७७॥ तदेवं पदार्थादिभेदेन चतुर्द्धा सूत्रव्याख्या व्यवस्थिता एतज्जन्यं तत्वज्ञानमेव च गुर्वायत्तः शुद्धाज्ञायोगलाभः परम इष्टप्राप्तिहेतुरित्याह- एवं सम्मन्नाणं आणाजोगो उ होइ परिसुद्धो । जं नाणी निच्छयओ इच्छियमत्थं पसाहेइ ॥१७॥ एवमुक्तक्रमेण, सम्यक् परिपूर्ण ज्ञानं भवति, एतदेवा- ज्ञायोगस्तु परिशुद्धो भवति, यद् यस्मात् , ज्ञानी ईप्सितमर्थ प्रसाधयति, प्रतिबन्धशतोपनिपातेऽपि तत्तद्रव्यक्षेत्राधनुकूलप्रवृत्त्या कार्यान्तराविरोधेन साध्यसिद्धरप्रत्यूहात् भावानुवृत्या वहूनां मार्गप्रदानवीजाधानकरणादिना तदनुवन्धप्रवृत्तेश्च ॥१७८|| यत एवं ज्ञानी स्वपरयोरिष्टसाधकोऽतः स एव प्रमाणी- कर्तव्यः परलोकार्थिनेत्याह- एसो चेव पमाणीकायवो वमप्पगहियत्ता । धम्मस्सथिलहुत्तं जं थोवो रयणवावारो ॥१७९॥ एष एव शान्येव प्रमाणीकर्तव्यो निश्शकमेतद्वचनानु- सारेणैव प्रवृत्तिविधेयेति भावः । अत्रार्थे दोषमाशय निराकु- रुते-एवं ज्ञानिन एवं प्रमाणीकर्तव्यत्वे, ज्ञानिनामल्पत्वाद्धर्मस्या- स्पगृहीतत्वाल्लघुत्वमनादेयत्वं न शङ्कनीयम् , यद् यस्मात्लोके ऽपि रनव्यापारः स्तोक एव दृश्यते, न चायमनादेयः, तस्माद् व्यापारस्यादेयतायां विवेकपूर्वत्वमेव प्रयोजकं न तु बहुपरि- गृहीतत्वमिति भावः । न चेदेवं बहुजनपरिगृहीतो लोकधर्मों न त्याज्य: स्यात् , तदुक्तम्- .

·"बहुजणपवित्तिमेत्तं इत्थं तेहिं इहलोइओ चेव । धम्मो न उज्झियव्यो छेएण तहि बहुजणपवित्ति८१ ॥ ता आणाणुगयं जं तं चेव बुहेण सेवियव्वं तु । किमिह बहुणा जणेणं हंदि ण सेयस्थिणो बहुआ८२ ॥ रयणस्थिणोति थोवा तदायारो वि जह उ लोअंमि । इह सुद्धधम्मरयणत्थिदायगा दढयरं णेआ८३१ ॥१७९॥ अल्पैरपि ज्ञानिभिः परिगृहीतो धर्मों बहुकार्यकारित्वा- तत्त्वतो वहुपरिगृहीत एवेत्यप्याह- बहवे जीवंति तओ तेण इमो चेव बहुपरिग्गहिओ। ता नाणिपरिग्गहिए धम्मे नियमेण जइअव्वं ॥१०॥ बहवो जीवन्ति ततो रनव्यापारादिव धर्मव्यापाराद , तेनायमेव ज्ञानिपरिगृहीतो धर्म एव, बहुपरिगृहीतो भवति, तचस्मात् , ज्ञानिपरिगृहीते धर्म, नियमेन निश्चयेन, यति- तव्यम् ॥१८०॥ ननु दुष्करी ज्ञानिपरिगृहीतो धर्मः कथं तत्र श्रोतुः प्रवृत्तिः स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते- ण य दुकरंमि धम्मे उवदेसाओ वि कह भवे जत्तो। णो दुकरो जमेसोहिगारिणो जम्मभीअस्स ॥१८१॥ न च दुष्करे धर्म, उपदेशादपि उपदेशं श्रुत्वापि, कथं ८१ धातुजनप्रवृत्तिमात्रमत्र तैरिह लौकिकश्चैव । धर्मो नोज्झितव्यश्छेकेन तत्र बहुजनप्रवृत्तिः।। ८२ तस्मादामानुगतं यत्तचेव बुधेन सेवितव्यं तु । किमिह बहुना जनेन हन्दि न श्रेयार्थिनो बहवः। ८३ रत्नाथिन इति स्तोकाः तहातारोऽपि यथा तु लोके । इह शुद्धधर्म रत्नार्थिदायका घढतर शेया ॥

·१६६ - भवेत् यत्न इति शङ्कनीयम्, यद् यस्मादधिकारिणो मोक्षा- भिलापिणः, जन्मभीतस्य संसारभयवतः, नैप धर्मः दुष्करः फले उत्कटेच्छासत्त्वे तदुपायज्ञानवतस्तदुपायप्रवृत्तौ विलम्बस्या- योगाद , तस्योत्कटेच्छाऽभावभावप्रयोज्यत्वाद्भवति च भववैराग्या- न्मोक्षेच्छाया उत्कटत्वमतस्तद्वतो न मोक्षोपायानुष्ठानस्य दुष्कर- त्वमिति । तदिदमुक्तम्- "भवस्वरूपविज्ञानात्तद्विरागाच्च तत्वतः । अपवर्गानुरागाच स्यादेतनान्यथा क्वचित् ।।" इति ॥१८१॥ इत्थमधिकारिणो धर्मस्य न दुष्करत्वमिदमुक्तं, अनधिकारिणस्तु दुष्कर एवायमित्याह- अपरिणए धम्ममी नामव्वो संसयाइणा कुणइ । बद्धनिकाइअकम्मा तहा न एयं कुणइ जीवो ॥१८२॥ अपरिणते सम्यग्ज्ञानाभावेन मोक्षोपायतयाऽनिष्टे, धर्म, अभव्यो यथा संशयादिना न करोत्येनं धर्म आदिना विपर्यया- नध्यवसायग्रहः, तथा वद्धमनन्तरं निकाचितं च सकलकरणा- योग्यत्वेन व्यवस्थापितं कर्म चारित्रमोहाख्यं येनैतादृशः, जीव: सत्यकिविद्याधरादिवत् परिणतजिनप्रवचनोऽपि नै धर्म करोति, धर्मानुष्ठानहेतुभूताया उत्कटफलेच्छाया मिथ्यात्वमोहेनेव चारि- त्रमोहेनापि विघटनाविशेषात् ॥१८२॥ यद्येवं वद्धनिकाचितकर्माणं प्रति धर्मानुष्ठानमजनयत उप- देशस्य नैःफल्यम्, तदा जिनोपदेशस्य सर्वसाधारण्यानुपपत्तिरि- स्याशङ्ककायामाह- एवं जिणोवएसो विचित्तरूवोऽपमायसारो वि । उवितावेक्खाइ चिय जुज्जइ लोगाण सम्वेसि ॥१८३॥ एवं वदनिकाचितकर्मणा धर्माननुष्ठाने, अप्रमादसारोऽपि ·१६७ पुरस्कृताप्रमादोऽपि, जिनोपदेशः सर्वपां लोकानाम् , उचिता- पेक्षयैव योग्यतानतिक्रमणव, विचित्ररूपो नानातात्पर्यको युज्यते ये यावद्धर्मयोग्यास्तेपां तावन्मात्रप्रवर्त्तनेनैव चरितार्थत्वात् , तत्रापुनर्बन्धकाढयः केचित् सामान्यदेशनाया योग्याः, केचित् सम्यग्दृष्टिगुणयोग्यप्रनापनायाः, केचिद्देशविरतिगुणस्थानकाईप्ररूप- णायाः, केचिच्च नितचारित्रमोडमालिन्या अप्रमत्ततारूपनव- व्यादेशनाया इति ॥१८॥ अप्रमत्तताया एव सर्वसाधारणस्यापि जिनोपदेशस्य पुर- स्करणे तु उपपत्तिमाह- जह निविग्धं सिग्धं गमणं मग्गगुणो णगरलामे । हेऊ तह सिवलामे निचं अपमायपरिखुट्टी ॥१८॥ यथा निर्विघ्नं व्याक्षेपत्यागेन, शीघ्रमविलम्बेन, मार्गशस्य गमनं पथः प्रध्वस्वक्रादिप्रदेशवेत्तुः, नगरलाभे हेतुः, तथा नित्यं सर्वदाऽप्रमादपरिवृद्धिः प्रव्रज्याप्रतिपत्तिकालादारभ्योत्तरोत्तरगुण- स्थानारोहक्रमेण प्रबर्द्धमानपरिणामरूपा, शिवलामे हेतुः, अत एवं यावन्तं कालं न मूलोत्तरगुणस्खलना तावानेव कालो निश्चयतः प्रव्रज्यापर्यायः परिगण्यते, तदुक्तमुपदेशमालायाम्- "न तहि दिवसा पक्खा मासा परिसा व से गणिज्जति । मूलउत्तरगुणा अक्सलिआ त गणिज्जति ८४॥ इत्यं चाप्रमत्ततव सर्वत्र भगवता प्रशस्तेत्युपपन्नम् ॥१८४॥ एतदेव निगमयन् प्रतिवन्धेऽप्येतदत्यागोपढेगमाह- जे ८४ न तत्र दिवमाः, पलाणि, मासा, वर्षाणि वा तस्य गण्यन्ते । ये भूलोत्तरगुणा असप्तलितास्ते गण्यन्ते ।

·-- १६८ एवं चिय इह तत्तं णवरं कालोवि एत्थ पडिवक्खो। तहवि य परमत्थविऊ खलंति णो णियपइन्नाओ॥१८५॥ एतदेवाप्रमादपुरस्करणमेव, इह धर्म, तत्त्वमुपनिषद्भूतम् , नवरं केवलम् , कालोऽपि दुःपमालक्षणः, कि पुनश्चारित्रमोहक्ष- योपशममन्दतेत्यप्यर्थः, अत्राप्रमादपुरस्करणे, प्रतिबन्धकः सिद्धि- लक्षणफलं प्रत्येकादिभवव्यवधानकारित्वेन तथाविधाऽप्रमादविघट- कत्वात्तस्य, न चैवमेतदालंवनेनैव संयमादरत्यागो विधेय इत्याह- तथापि, परमार्थविदो यथावदायव्ययस्वरूपज्ञाः, निजप्रतिज्ञातेन न स्खलन्ति किन्तु कालवलमपि निजवीर्योल्लासेन निहत्य यथा- शक्ति स्वप्रतिज्ञानुसारेण प्रवर्त्तन्त एव धर्मकर्मणीति भावः ॥१८५॥ इत्थं च भावानुज्ञानुसतं पुरस्कृताप्रमादमेव धर्मानुष्ठानमिति व्यवस्थितं अत्रैव मतान्तरमुपन्यस्यन्नाह- अण्णे धम्मभासं सययविसयभावजोगओ बिति । णिच्छयओ तमजुत्तं जुजइ ववहोरओ णवरं ॥१८६॥ अन्ये आचार्याः, धर्माभ्यासं सततविषयभावयोगतो ब्रुवते सतताभ्यासविषयाभ्यासभावाभ्यासभेदात्त्रिविधं धर्मानुष्ठानमित्यर्थः। तत्र नित्यमेवोपादेयतया लोकोत्तरगुणावाप्तियोग्यतापादकमाता- पितृविनयादिवृत्तिः सतताभ्यासः, मोक्षमार्गस्वामिन्यहंदादौ पूजा- दिकरणाभ्यासो विषयाभ्यासः, सम्यग्दर्शनादीनां भावानां भवो- द्वेगपूर्वमभ्यासश्च भावाभ्यासः। फलसन्निधानभेदात् यथोत्तरं प्राधान्यं चात्र द्रष्टव्यम् । तदाह- "अण्णे भणंति तिविहं सययविसयभावजोगओ णवरं । - ·धम्ममि अणुठाणं जहुत्तरपहाणरुवं तु ८५ ॥ तदेतदूषयति तदुक्तमतं निश्चयतो निश्चयनयमाश्रित्य अयुक्त, साक्षाद्दर्शनाद्यनाराधनारूपे मातापित्रादिविनयस्वभावे कर्मणि भववैराग्यादिभावाभावेन परमार्थोपयोगरूपधर्मानुष्ठानत्वस्य वक्तु- मशक्यत्वोत् , तदिदमाह- "एयं च ण जुत्तिखमं णिच्छयणयजोगओ जओ विसए। भावेण य परिहीणं धम्माणुष्ठाणमो किह णु ८६॥" पितमप्येतन्मतं कथश्चित् समर्थयन्नाह- नवरं केबलं व्यव- हारतो व्यवहारनयमाश्रित्य युज्यते ॥१८६|| अत्र हेतुमाह- तिविहंपि भावभेआ चित्तफलं अपुणवंधगाईणं । जं एयं एत्यं पुण तहमवत्तं परो हेऊ ॥१८७॥ त्रिविधमपि सतताभ्यासाधनुष्ठानम् , भावभेदान्मनः परिणामनानात्वादपुनर्वन्धकादीनामादिना मार्गाभिमुख्यमार्गपति- तग्रहः, यद् यस्मादेतचित्रफलं नानाविधाशयवृद्धिकरम् । न ोरम- पुनर्बन्धकादिभावेन क्रियमाणस्य सत्ताभ्यासादेरप्युचितोचितप्र- वृत्त्यनुबन्धेन भाषाज्ञायोग्यतागर्भत्खातात्विकव्यवहारदृष्टयाऽयुक्त- त्वमीक्षामहे । तदिदमुक्तमुपदेशपदे- ववहारओ उ जुञ्जद तहा तहा अपुणवंगाईगं ८७ - . तथा- ८५ अन्ये भणन्ति त्रिविधं सततविषयभावयोगतो नवरम् । धर्मेऽनुष्ठानं यधोत्तरप्रधानरूपन्तु । ८६ पतच न युक्तिक्षम निश्चयनययोगतो यतो विषये। भावेन च परिहीनं धर्मानुष्ठान धं नु । ८७ व्यवहारतस्तु युज्यते तथा तथापुनर्यन्धकादीनाम् ।

·१७० "सम्माणुहाणं चिय ता सबमिणंति तत्तओ णेयं । ण य अपुणवंधगाई मोत्तुं एयं इहं होइ ८८" ॥ अन्यत्राप्युक्तम्- "एवंभूतस्य या प्रवृत्तिः सा सर्वेव साध्वीति ।" तदेवं सिद्धमेतदपि धर्मानुष्ठानम् । अत्रासाधारणं नियाम- कमाह-अत्र पुनः पर उत्कृष्टः, हेतुस्तथाभव्यत्वं तत्परिपाकार्य- मेवेतरकारणकलापोपयोगात् ॥१८७॥ तथाभब्यत्वस्वरूपपरिज्ञानार्थमेवोपदेशपदगतां गाथामाह- तहमव्वत्तं चित्तं अकम्मजं आयतत्तमिह णेयं । फलभेया तह कालाइआणमक्लेवगसहावं ॥१८॥ तथाभव्यत्वं चित्रं नानारूपं भव्यत्वमेवेति गम्यते, अकर्मजमकर्मनिर्मितम् , आत्मतत्त्वं साकारानाकारोपयोगवज्जीवस्व- भावाभूतम् , इह विचारे, ज्ञेयमत्र हेतुः, फलभेदात्तीर्थकरगणध- रादिरूपतया भव्यत्वफलस्य वैचित्र्योपलंभात् । तथेति समुच्चये, कालादीनां कालनियतिपूर्वकृतकर्मणां समग्रान्तररूपाणाम्, आक्षेपकस्वभावं संनिहितताकारकस्वभावम् । यदि च भव्यत्वमेक- स्वभावं स्यात् तदा तीर्थकरसिद्धादिभेदः सिद्धान्तोक्तो विघटेत । नहि ऋजुत्रादयः पर्यायनयाः कारणभेदं विना कार्यभेद- मन्यन्तेऽन्यथैकस्मादेव कारणात् सकलत्रैलोक्यकार्योत्पत्तिप्रसङ्गेन कारणान्तरकल्पनावैयर्थ्यप्रसंगात् । अथ सामयाः कार्यतावच्छे- दकावच्छिन्नोत्पत्तिच्याप्यत्वाचीर्थकरसिद्धत्वाद्यवछिन्नस्यानापत्तिरेय, न हि तीर्थकरसिद्धत्वादिकं कार्यतावच्छेदकं, अर्थसमाजसिद्धत्वात्, अन्यथा नीलघटत्वादिकमपि तथा स्यात्, तीर्थकरातीर्थकरसि- ८८ साम्यानुष्ठान चैव तस्मात्सर्वमिदमिति तत्त्वतो ज्ञेयम् । न चापुनर्वन्धकादि मुक्त्वा एतदिति भवति ।

·१७१ द्धादिभेदाभिधानं च वैधर्म्यमात्राभिप्रायेणैवेति । भव्यत्वमेदे मानाभाव इति चेत्, न, तीर्थकरसिद्धत्वाद्यवच्छिन्ने नियामक- स्यावश्यवाच्यत्वात्, सामान्यतः क्लुप्तकारणताकतत्तव्यक्तीनामेव वनियामकत्वमिति चेत्, तादृशनियामकत्वमेव हेतुत्वमिति ताव- व्यक्तिविशेपकल्पनापेक्षया भव्यत्वविशेष एवान्तरङ्गत्वात् कल्प- यितुं युक्त इति किं न विभाव्यते । विशेषरूपेण तत्तव्यक्ती- नामन्यथासिद्धत्वान हेतुत्वमिति चेत्, तहि द्रव्यत्वेन जन्यभावत्वेनैक एव कार्यकारणभावः स्यादिति तन्तुत्वादिना कारणत्वबुद्धिव्यपदेशयोरप्रामाण्यापत्तिः, पटत्वाद्यवच्छिन्नस्याकस्मि- कतापत्तेस्तत्र तन्तुत्वादिना हेतुत्वमावश्यकं अन्यथा तदवच्छिन्न- सामग्यनिश्चये एतावत्सत्वेऽवश्यं पटोत्पचिरित्यनिश्चयरूपादाक- स्मिकत्वात् प्रवृत्तेर्दुर्घटत्वप्रसंगातादृशनिश्चय एव कृतिसाध्यताधी- संभवात् , तत्पटत्वाचवच्छिन्नस्याकस्मिकत्वं त्विष्टमेव, ताव- च्छिन्नसामग्रीसत्वेऽपि तथा निश्चयायोगात् , तद्धर्मावच्छिन्ने प्रवृत्य- भावाच्चेति चेत् ,न, प्रवृत्त्यनौपयिककारणतायामेवं वक्तुमशक्यत्वात् , नियतान्वयन्यतिरेकप्रतियोगित्वरूपकारणताया विशेषरूपेणैव ग्रह- संभवाच्च, सादृश्यबुद्धयैव प्रवृत्त्युपपत्तेरन्यथान्वयव्यतिरेकव्यभि- चारग्रहयोरविशेषेण कारणताबुद्धावप्रतिवन्धकत्वप्रसङ्गात् । एतेन विशेपान्वयव्यतिरेकाभ्यां सामान्यव्यभिचारानिर्णयानुगतागुरुविशे- पान्तरानुपस्थितिलाघवादिप्रतिसंधानवशात् सामान्यत एव हेतुहे- तुमद्भावग्रहात्, ग्राहकाभावादेव न विशेषकार्यकारणभावसिद्धि- रित्यपास्तम् । अपि च प्रत्येकं कारणानां स्वेतरयावत्कारणस- हितत्वेन यावत्कारणरूपायाः सामग्याश्च तत्तत्सम्बन्धेन कार्य- व्याप्यत्वे गौरवादितरकारणविशिष्टचरमकारणस्यापि सामग्रीत्वे चरमकारणविशिष्टेतरकारणानां तथात्वे विनिगमकाभावात् , तत्त्वेन ·१७० "सम्माणुहाणं चिय ता सव्वमिणति तत्तओ णेयं । ण य अपुणवंधगाई मोत्तुं एयं इहं होइ ८८" ॥ अन्यत्राप्युक्तम्- "एवंभूतस्य या प्रवृत्तिः सा सर्वेव साध्वीति।" तदेवं सिद्धमेतदपि धर्मानुष्ठानम् । अत्रासाधारणं नियाम- कमाह-अत्र पुनः पर उत्कृष्टः, हेतुस्तथाभव्यत्वं तत्परिपाकार्थ- मेवेतरकारणकलापोपयोगात् ॥१८७॥ तथाभव्यत्वस्वरूपपरिज्ञानार्थमेवोपदेशपदगतां गाथामाह- तहभब्वत्तं चित्तं अकम्मर्ज आयतत्तमिह णेयं । फलभेया तह कालाइआणमक्खेवगसहावं ॥१८८॥ तथाभव्यत्वं चित्रं नानारूपं भव्यत्वमेवेति गम्यते, अकर्मजमकर्मनिर्मितम् , आत्मतत्त्वं साकारानाकारोपयोगवज्जीवस्व- भावाभूतम् , इह विचारे, ज्ञेयमत्र हेतुः, फलभेदात्तीर्थकरगणध- रादिरूपतया भव्यत्वफलस्य वैचित्र्योपलंभात्। तथेति समुच्चये, कालादीनां कालनियतिपूर्वकृतकर्मणां समग्रान्तररूपाणाम् , आक्षेपकस्वभावं संनिहितताकारकस्वभावम् । यदि च भव्यत्वमेक- स्वभावं स्यात् तदा तीर्थकरसिद्धादिभेदः सिद्धान्तोक्तो विघटेत । नहि ऋजुसूत्रादयः पर्यायनयाः कारणभेदं विना कार्यभेद- मन्यन्तेऽन्यथैकस्मादेव कारणात् सकलत्रैलोक्यकार्योत्पत्तिप्रसङ्गेन कारणान्तरकल्पनाचैयर्थ्यप्रसंगात् । अथ सामग्र्याः कार्यतावच्छे- दकावच्छिन्नोत्पत्तिव्याप्यत्वात्तीर्थकरसिद्धत्वाद्यवच्छिन्नस्यानापत्तिरेच, न हि तीर्थकरसिद्धत्वादिकं कार्यतावच्छेदकं, अर्थसमाजसिद्धत्वात्, अन्यथा नीलघटत्वादिकमपि तथा स्यात्, तीर्थकरातीर्थकरसि- ८८ साम्यानुष्ठान चैव तस्मात्सर्वमिदमिति तत्त्वतो ज्ञेयम् । न चापुनर्वन्धकादि मुक्त्वा एतदिति भवति ।

·१७१ दादिभेदाभिधानं च वैधर्म्यमात्राभिप्रायेणैवेति । भव्यत्वभेदे मानाभाव इति चेत्, न, तीर्थकरसिद्धत्वाधवच्छिन्ने नियामक- स्यावश्यवाच्यत्वात् , सामान्यतः क्लुप्तकारणताकतत्तव्यक्तीनामेव तनियामकत्वमिति चेत्, ताशनियामकत्वमेव हेतुत्वमिति ताव- द्व्यक्तिविशेषकल्पनापेक्षया भव्यत्वविशेष एवान्तरङ्गत्वात् कल्प- यितुं युक्त इति किं न विभाव्यते । विशेषरूपेण तत्तव्यक्ती- नामन्यथासिद्धत्वान हेतुत्वमिति चेत्, तहि द्रव्यत्वेन जन्यभावत्वेनैक एवं कार्यकारणभावः स्यादिति तन्तुत्वादिना कारणत्ववुद्धिव्यपदेशयोरप्रामाण्यापत्तिः, पटत्वाद्यवच्छिन्नस्याकस्मि- कतापत्तेस्तत्र तन्तुत्वादिना हेतुत्वमावश्यकं अन्यथा तवच्छिन्न- सामग्र्यनिश्चये एतावत्सत्वेऽवश्यं पटोत्पत्तिरित्यनिश्चयरूपादाक- स्मिकत्वात् प्रवृत्तेदुर्घटत्वप्रसंगातादृशनिश्चय एव कृतिसाध्यताधी- संभवात् , तत्पटत्वाधवच्छिन्नस्याकस्मिकत्वं विष्टमेव, तद्धर्माव- च्छिन्नसामग्रीसत्त्वेऽपि तथा निश्चयायोगात् , तद्धर्मावच्छिन्ने प्रवृत्य- भावाचेति चेत् ,न, प्रवृत्त्यनौपयिककारणतायामेवं वक्तुमशक्यत्वात् , नियतान्वयव्यतिरेकप्रतियोगित्वरूपकारणताया विशेषरूपेणैव ग्रह- संभवाच्च, सादृश्यबुद्धचैव प्रवृत्त्युपपत्तेरन्यथान्वयव्यतिरेकव्यभि- चारग्रहयोरविशेषेण कारणताबुद्धावप्रतिवन्धकत्वप्रसङ्गात् । एतेन विशेषान्वयव्यतिरेकाभ्यां सामान्यव्यभिचारा निर्णयानुगतागुरुविशे- पान्तरानुपस्थितिलाघवादिप्रतिसंधानवशात् सामान्यत एव हेतुहे- तुमद्भावग्रहात्, ग्राहकाभावादेव न विशेषकार्यकारणभावसिद्धि- रित्यपास्तम् । अपि च प्रत्येक कारणानां स्वेतरयावत्कारणस- हितत्वेन यावत्कारणरूपायाः सामग्याश्च तत्तत्सम्बन्धेन कार्य- व्याप्यत्वे गौरवादितरकारणविशिष्टचरमकारणस्यापि सामग्रीत्वे चरमकारणविशिष्टेतरकारणानां तथात्वे विनिगमकाभावात्, तर ·१७२ जनकत्वे गौरचतावस्थ्याच, निरूपकतया तथाभध्यत्वस्यैव तादात्म्येन तावद्धर्मककार्यनियामकत्वं युक्तम् । न च कालादिवे- चित्यमेवास्त्वित्यत्र विनिगमकाभावः, देशकालोभयनियमवीजम- व्यत्वैचित्र्यस्यैव युक्तत्वात् । न चैवं पुरुषकारादिवैयर्थ्य, तत्समय- धाननियवत्वात् तथानव्यत्वस्य, तेन तदाक्षेपात् । अत एव नोप- देगाढिवैयर्थ्यमपि, तथाभन्यत्वमपेक्ष्यैव तत्प्रवृत्तेरुचितप्रवृत्त्यादि- चिह्नन तदनुमानात् । अत एव न केवलस्वभाववादसाम्राज्यम् , तथा- त्वस्यान्यहेत्वालीढत्वादन्यथा ऋपभवर्द्धमानादीनां स्वभावाभेदे सिद्धिकाल भेदायनसगाद भेदे चास्मन्मतप्रवेशात् । यदि च तत्कालायोग्यस्यापि सिद्धिः, स्यात्तदाऽभव्यस्यापि तत्प्रसङ्गः, कथञ्चिद्विशेषे पुनरनायत्येप्यमाणे स्यादेकं स्यादनेकं चायातं भव्यत्वं, यथा सामान्यनकरूपमाम्रनिम्बकवादीनां वृक्षत्वं विशेष- चिन्तायां तु रसवीर्यविपाकभेदादाम्रादीनां नानारूपमिति । अथैकस्याप्यनेककार्यजननशक्तिमत्वान्नानुषपत्तिरिति चेत्, न, यन खभावेन पूर्वकार्यजननशक्तिस्तेनैवोसरकार्यजननशक्तावभ्युपग- म्यमानायां पूर्वोत्तर कार्ययोर्योगपचप्रसङ्गाद, सर्वथैकत्वेऽनेककार्य- जननशक्तिमत्वस्य दुर्वचत्वात् । तदिदमुक्तम्- इहरासमंजसत्तं तस्स तहसहावयाइ तह चित्तो। कालाइजोगओ नणु तस्स विवागो कहं होइ ८९ ॥ एसो उ तसिद्धो एवं घडए त्ति णियमयो एवं । पडिवज्जेयव्यं खलु मुहुमेणं तकजोगेणं ९० ॥ ८९ इतरथासमंजसत्वं तस्य तथास्वभावतादि तथा चित्र । कालाढियोगतो ननु तस्य विपाक कथं भवति ।। ९० पप तु तन्त्रसिद्ध. ण्व घटत इति नियमत एवम् । प्रतिपत्तव्यं खलु सूक्ष्मेण तर्कयोगेन ।

·१७३
एवं चिय विन्नेओ सफलो नाएण पुरिसगारो वि।
तेण तहक्खेवाओ स अन्नहा कारणो ण भवे ९१ ॥
उवएससफलयावि अ एवं इहरा ण जुजति तो वि ।
तह तेण अणिक्खित्तो सहाववादो बला एति ९२ ।।
को कुवलयाण गंधं कहेइ सहुरत्तणं च उच्छृणं ।
वरहत्थीण य लील विणयं च कुलप्पसूआणं ९३ ॥
एत्थ य जो जह सिद्धो संसरिओ तस्स संतियं चित्तं ।
कि तस्सहावमहणो भव्वत्तं वायमुदिस्स ९४ ॥
जइ तस्सहावमेव सव्वं सिद्धं जहोइयं चेव ।
अह णो ण तहा सिद्धी पावइ तस्साजहण्णस्स ९५ ।।
एसाण लंघणिज्जा मा होज्जा सव्वपचयविणासे ।
अवि य णिहालेयव्वा तह णो दोसप्पसंगाओ ९६ ॥
जइ सव्वहा अजोगो विचित्तया हंदि वीणियसरूवा ।
पावइ अतस्सहावत्तओ विसेसो अभव्यस्स९७ ।।
९१ एवं चैव विज्ञेय. सफलो ज्ञातेन पुरुपकारोऽपि ।
तेन तथाक्षेपीत् स अन्यथा कारणो न भवेत् ॥
९२ उपदेशसफलतापि च पवमितरथा न युज्यते ततोऽपि
तथा तेनानाक्षिप्त स्वभाववादो वलादेनि ॥
९३ क. कुवलयानां गन्धं कथयति मधुरत्वञ्चक्षुणाम् ।
वरहस्तिनां च लीलां विनयं च फुलप्रसूतानाम् ।।
९४ अत्र च यो यथा सिद्ध सांसारिकस्तस्य सञ्चित्तम् ।
किं तत्स्वभावमथन भव्यत्व वादमुद्दिश्य ।।
९५ यदि तत्स्वभावमेव सर्व सिद्ध यथोदित चैव ।
अथ नो न तथासिद्धि प्राप्नोति तस्याजघन्यस्य ॥
९६ एपाशा लंघनीया मा भवेत्सर्वप्रत्ययविनाशे।
अपि च निभाल्यास्तथा नो दोपप्रसगात् ।।
९७ यदि सर्वथायोग्य विचित्रता हन्यपि निजस्वरूपात् ।
प्राप्नोति अतत्स्वभावत्वाद्विशेषोऽभव्यस्य ॥
-

·१७४ अह कहवि तन्विसेसो इच्छिज्जइ णियमओ तदक्खेवा । इच्छिअसिद्धी सम्बेसि चित्तयाए अणेगंतो९८ ।। अणिययसहावयावि हु ण तस्सहावत्तमन्तरेणावि । ता एवमणेगंतो सम्मति कयं पसंगेण९९ ॥" ॥१८८ ॥ ननु यद्येवं तथाभव्यत्वेनैव कार्यसिद्धिस्तदा किं संयम- योगव्यापारेणेत्यत आह- तह वि खलु जयंतिजई धीरा मोक्खट्टमुज्जुआ णिचं। अइयारच्चाएणं समुदयवादं पमाणंता ॥१८९॥ तथापि तथाभव्यत्वचित्रतासत्त्वेऽपि, खलु निश्चये, यतन्ते संयमयोगे यत्नमाद्रियन्ते, यतो धीरा मोहभटरणभगक्षमधैर्यवन्तः मोक्षार्थमुद्यता अभ्युत्थिताः, नित्यं निरन्तरम्, अतिचारस्य चा- रित्रमालिन्यवीजस्य रागद्वेषलेशलक्षणस्य त्यागेन परिहारेण, समुदयवाद कालादिकलापस्य संमत्यादिसिद्धसामग्रीत्वप्रवादम्, प्रमाणयन्तस्तथा चेष्टयोपपादयन्तः, तथाभव्यत्वं हि पुरुषकाराद्य- पेक्षमेव फलोपधायकं तत्र चापुनर्बन्धकादिप्रयत्नापेक्षावश्यकीति भावः ॥ १८९ ॥ अत एवान्तरङ्गयत्न एव साधूनामपेक्षितो विचित्रभव्यत्वा- नुगुणत्वात् न तु वहिरङ्ग एवेति द्रढयन्नाह- जत्तो अ अंतरंगो अज्झप्पज्झाणजोगओ जुत्तो । जं एसो चिय सारो सयलंमि वि जोगसत्थमि ॥१९०॥ यत्नश्चान्तरङ्गोऽध्यात्मध्यानयोगत आत्मन्येवैकाग्रचित्त- ९८ अप कथमपि तद्विशेष इष्यते नियमतस्तदाक्षेपात् । इष्टसिद्धिः सर्वेषां चित्रतयानेकान्तः ॥ ९९ अनियतस्व तापि खलु न तत्स्वभावत्वमन्तरेणापि । तस्मादेवमनेकान्तः गिति कृत प्रसगेन ।

·१७५ व्यापाराद् विद्यमानक्लिष्टचित्तनिरोधलक्षणोपेक्षासंयमाद् युक्तः। यद् यस्मादेप एवाध्यात्मध्यानयोग एव, सकलेऽपि योगशास्त्रे सारः परमसंवररूपस्याध्यात्मध्यानस्यैव सकलशास्त्रोपनिषद्भूतत्वात् । "आश्रयो भवहेतुः स्यात् संवरो मोक्षकारणम् । इतीयमाईती मुष्टिरन्यदस्याः प्रपश्चनम् ॥" इति ॥१९॥ अध्यात्मध्यानयोगस्यैव फलमभिष्टौति- एअंमि परिणमंते आणंदस्साविहोइ परिवुवी। एवं चिय साहूणं जीवन्मुत्तत्तणं जुत्तं ॥१९१॥ एतस्मिन्नध्यात्मध्याने, परिणमत्येकांगीभावमागच्छति । आनंदस्यापि साम्यसुखस्यापि, परिवृद्धिर्भवति, साम्यध्या- नयोमिथो निष्कंपतावीजत्वात्। तदुक्तम्- "न साम्येन विना ध्यानं न ध्यानेन विना च तत् । निष्कम्प जायते तस्माद् द्वयमन्योन्यकारणात् ।।" इत्येवमेव च साधूनां जीवन्मुक्तित्वं युक्तं, जीवित्वे सति सांसारिकानन्दातिशयितानन्दाऽभिव्यक्तेरेव जीवन्मुक्तिपदार्थत्वात् । तदिदमभिप्रेत्योक्तम्- "निजितमदमदनानां वाकायमनोविकाररहितानाम् । विनिवृत्तपराशानामिदेव मोक्षः सुविहितानाम् ।। तथा-नैवास्ति राजराजस्य तत्सुखं नैव देवराजस्य । यत्सुखमिहव साधोलोकव्यापाररहितस्य " ॥इति।। १९१॥ अध्यात्मपरिणतिक्रमादानन्दवृद्धिक्रमे भगवतीसम्मतिमाह- ·१७६ - भणिशं च भगवईए मासाइकमेण वंतराईणं। वीईवयंति समणा देवोणं तेउलेस्सं ति॥१९२॥ भणितं च भगवत्यां मासादिक्रमेण प्रव्रज्याप्रतिपत्तिसमया- दारभ्य मासादिकालक्रयेग, व्यन्तरादीनां देवानां व्यतिब्रजन्ति व्य- तिक्रामन्ति, श्रमणास्तथाविधक्रमपरिणतिमदध्यात्मध्यानयन्तस्तेजो लेश्यामिति । तेजोलेश्या हिं प्रशस्तलेग्योपलक्षणम्, सा च मुखा- सिकाहेतुरिति कारणे कार्योपचारात्तेजोलेश्याशब्देनात्र मुखासिका विवक्षिता। आलापकवायम्-"जे इमे भंते अजत्ताए समणा णिग्गथा विहरति एते णं कस्स तेउलेस्स बीतिवयंति, गो०, मासपरियाए समणे णिग्गंथे वाणमंतराणं देवाणं तेउलेस्स वीति- वयंति, दुमासपरियाए समणे णिगंथे अमुरिंदवज्जिआणं भत्रणवा- सीणं तेउलेस्सं, वीतिवयन्ति एवं एतेणं अभिलावेणं, तिमास- परिआए समणे अमुस्कुमारणं देवाणं तेउ०, चउमासपरिआए समणे गहणक्खत्तताराख्वाणं जोइसिआणं देवाणं तेउ०, पंचमा- सपरिआए चंदिमसूरिआणं जोइसिआणं जोइसराईणं, छमासपरि- आए सोहम्मीसाणाणं देवाणं, सत्तमासपरिआए सणंकुमारमाहिंदाणं देवाणं, अट्टमासपरिआए वंभलोगलंतगाणं देवाणं, णवमासपरिआए महमुक्कसहस्साराणं देवाणं, दसमासपरिआए आणय, पाणय, आरण, अच्चुआणं देवाणं, एक्कारसमासपरिआए गेवेजगाणं देवाणं, वारसमासपरिआए समणे णिग्गंथे अणुत्तरोववाइआणं देवाणं तेउलेस्सं वीतिवयंति । तेण परं मुक्के मुकामिजातिए भवित्ता ततो ·१७७ पच्छा सिज्झइ जाव अंतं करेइत्ति२००१ ॥१९२॥ नन्वीदृशोऽध्यात्मध्यानयोगो मोक्षवत् कालान्तरभावीति कस्तदुपाय इत्याकाङ्क्षायां नयमतभेदेनाह- एयस्स पुण उवाओ णिच्छयओ इह तहापरिणतप्पा। कल्लोणमित्तजोगाइओ अ ववहारओ णेओ ॥१९३॥ एतस्य काष्ठाप्राप्ताध्यात्मध्यानयोगस्य, पुनरुपायो निश्चयत इह जिनशासने, तथापरिणतस्तदावरणक्षयोपशमोत्थपरिणामवा- नात्मा, तन्नये तत्कुर्वद्रूपस्यैव तत्कारणत्वात्, व्यवहारतश्च कल्या- गमित्रयोगादिस्तदुपायस्तनये स्वेतरसकलकारणसत्त्वे यत्सत्त्वे यत्सत्त्वं यदभावे च यदभावः तस्यैव तत्कारणत्वात्, भवति च स्वेतरापुनर्वन्धकभावादिकारणसत्त्वे कल्याणमित्रयोगादिसत्त्वे कुवा- २०० य इमे भदन्त अद्य तापच्छ्रमणी निर्ग्रन्था विहरन्ति पते कस्य तेजोलेश्या व्यतिब्रजन्ति, गौतम, मासपर्यायः श्रमणो निर्ग्रन्थो वानमन्तराणां देवानां तेजोलेश्यां व्यतिव्रजति, द्विमासपर्याय श्रमणो निर्ग्रन्थोऽसुरेन्द्रवर्जितानां भवनवासिनां तेजोलेश्यां व्यतिव्रजति, एवमेतेनाभिलापेन त्रिमासपर्यायः श्रमण असुर- कुमाराणां देवानां तेजोलेश्या व्यतिव्रजति, चतुर्मासपर्यायः श्रमणो ग्रहनक्षत्रतारारूपाणां ज्योतिष्कानां देवानां तेजोलेश्यां व्यतिव्रजति, पंचमालपर्याय चन्द्रसूर्ययोज्योतीराक्षयो०, पण्मा- सपर्यायः सौधर्मशानानां देवानाम्०, सप्तमासपर्यायः सनत्कु- मारमाहेन्द्राणां देवानाम्, अष्टमासपर्याय ब्रह्मलोकलान्तकानां देवानाम्, नवमासपर्यायः महाशुक्रसहस्त्राराणां देवानाम्, दशमासपर्याय आनतप्राणतारणाच्युतानां देवानाम्०, एकाद. शमासपर्याय. प्रैवेयकानां देवानाम्०, द्वादशमासपर्याय श्रमणो निर्ग्रन्थ अनुत्तरोपपातिकानां देवानां तेजोलेश्या व्यतिव्रजति, ततः पर शुक्ल शुलाभिजात्यो भूत्या तत पश्चासिद्धयति यावदन्तं करोतीति ॥

·१७८
सनानाशादिद्वाराऽध्यात्मप्राप्तिरतदभावे च तदभाव इत्यविकलं
तस्य तद्धेतुत्वम् ।।१९३॥
कल्याणमित्रयोगादिकमेव कर्त्तव्यत्वेनोपदिशन्नाह-
संबंधो कायव्यो सद्धिं कल्लाणहेउमित्तेहिं ।
जोअन जिणवयणं धरियव्वा धारणा सम्मं ॥१९४॥
कल्याणहेतुमित्रः श्रेयोहेतुस्निग्धलोकैः, सह सम्बन्धः
कर्तव्योऽकल्याणमित्रयोगस्यानर्थहेतुत्वात् , कल्याणमित्रायोगे च
बीजाधानाधयोगानियमोऽयम् । तथा जिनवचनं वीतरागभाषितमंग-
प्रकीर्णकादिभेदभिन्नम्, श्रोतव्यमाकर्णनीयं नियोगेन प्रतिदिनमेत-
दाकर्णनेनैव संवेगादिस्थैर्य सिद्धिः, तथा धर्तव्या धारणा श्रुतार्था-
विस्मरणानुकूलव्यापाररूपा, सम्यक् शास्त्राविरोधेन ॥१९४॥
कन्जो परोवयारो परिहरिअव्वा परेसि पीडा य ।
हेया विसयपवित्ती भावेयध्वं भवसरूवं ॥१९५॥
तथा कार्यों विधेयः, परेषां स्वव्यतिरिक्तानामुपकार आय-
तिहितानुकूलो व्यापारस्तस्य स्वोपकारानुवन्धप्रधानत्वात् , तथा
परिहतव्या परेषां पीडा, परपीडापरिहारपरिणामस्यैव स्वपीडा-
परिहारफलकत्वात्, तथा हेया त्याज्या, संकल्पमूलवैमुख्येन
विषयप्रवृत्तिः कामभोगासक्तिः, संकल्पनिरास एव कामनिरासाद्,
तदुक्तम्-
"काम जानामि ते मूलं संकल्पात् किल जायसे ।
अतस्तं न करिष्यामि ततो मे किं करिष्यसि ॥१॥"
तथा भावयितव्यं विचारणीयं भवस्वरूपम् । तथाहि-
"यथेह लवणांभोभिः पूरितो लवणोदधिः।
शारीरमानसैर्दुःखैरसंख्येयैर्भवस्तथा ॥१॥

·। १७९ किञ्च स्वप्राप्तधनवन्न तथ्यमिह किञ्चन ॥ असारं राज्यवाज्यादि तुषखंडनवत्तथा ॥२॥ तडिदाडंबराकारं सर्वमत्यन्तमस्थिरम् । मनोविनोदफलदं बालधूलीगृहादिवत् ॥३॥ यश्च कश्चन कस्यापि जायते सुखविभ्रमः। मधुदिग्धासिधाराप्रपासवन्नैव सुन्दरः॥४॥ इत्यादि ॥१९५॥ पुजा पूएअव्वा न निंदियव्वा य कह जियलोए । लोगोणुवत्तिअव्वो गुणरोगो होइ कायवो ॥१९६॥ तया पूच्या लोकलोकोत्तरभावानुगता महान्तः पूजनीयाः, तथा न निन्दितव्याः, केचिज्जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभाजो जन्तवो जीवलोके, तथा लोकोऽनुवर्तितव्यः स्वप्रवृत्त्यनुकूलतया सेवनीयः, तथा च पठ्यते- "लोकः खल्वाधारः सर्वेषां धर्मचारिणां सम्यक् । तस्माद्धर्मविरुद्धं लोकविरुद्धं च संत्याज्यम् ॥१॥" तथा गुणराग औदार्यदाक्षिण्यादिगुणबहुमानो भवति कर्तव्यः, कुतोऽपि बैगुण्यात् स्वयं गुणानुष्ठानासामर्थेऽपि हि निविड- गुणानुरागवशात्तदनुष्ठानफलवन्तो भवन्ति जन्तव इति ॥१९६॥ अगुणे मज्झत्थत्तं कायव्वं तह कुसीलसंसग्गी ।। वजेअव्वो जत्ता परिहरिअव्वो पमादो अ ॥१९७॥ अगुणे निर्गुणे पुरुष, मध्यस्थत्वमौदासीन्यम् , कर्तव्य तत्प्रशंसानिन्दयोरुभयतः पाशारज्जुस्थानीयत्वात् , तथा कुशील- संसर्गिरसदाचारजनालापसंवासादिलक्षणा वर्जयितव्या, यनादाद- राव, तस्या दोपसङ्क्रान्तिनिमित्तत्वात् , तथा च पठ्यते- ·१८० "अंवस्स य निवस्स य दोहंपि समागयाइ मूलाइ। संसग्गीइ विणहो अंवो निवत्तणं पत्तो १॥" इत्यादि। च पुनः, प्रमादोऽज्ञानसंशयमिथ्याज्ञानादिरष्टप्रकारः, परिह संव्यस्तस्यैव सर्वांनर्थमूलत्वात् । तदुक्तम्- "यत्र प्रयान्ति पुरुषाः स्वर्गे यच्च प्रयान्ति विनिपातम् । तत्र निमित्तमनार्यः प्रमाद इति निश्चयोऽयं मे ॥१॥" ॥१९७। छिन्दिउमसुहविगप्पं कोहोइकसायचायसुद्धीए । सहजं आयसरूवं भावेअव्वं जहावसरं ॥१९८॥ छिन्दित्वाऽशुभविकल्पं स्फटिकोपरागस्थानीयमशुद्धोपयोग परिणामम् , क्रोधादीनां कपायाणां त्यागेन या शुद्धिः स्वभाव समवस्थानलक्षणा तया हेतुभूतया, सहजमविकृतमात्मस्वरूा कूटस्थस्वस्वभावलक्षणम्, भावयितव्यं ध्यातव्यम् , यथावस स्वस्थताकालौचित्येनापकृष्टाध्यात्मध्यानस्यैवोत्कृष्टाध्यात्मध्यानहेतुः त्वादलवृद्धेरेवोत्कर्षाङ्गत्वात् ॥१९८॥ आत्मस्वरूपभावनाऽऽकारमाह- देहं गेहं च धणं सयणं मित्ता तहेव पुत्ता य । अण्णा ते परदव्वा एएहितो अहं अण्णो ॥१९९॥ देहं शरीरम्, गेहं मन्दिम्, धनं द्रव्यम् , शयनं शय्या स्थानम् , मित्राणि वयस्याः, तथैव च, पुत्रा अंगजाः, अन्यास्ते परद्रव्यरूपाः, एतेभ्योऽहमन्यो भिन्नस्वभावः, अतो देहादावह कारादिविधानमज्ञानविजृम्भितमिति, कूटस्थस्वभावोऽई कथमाद्रिय विकारनिमित्तं परद्रव्यम् ॥१९९॥ १ आनस्य च निम्बस्य च द्वयोरपि समागतानि मूलानि र्या विनष्ट आम्रो निम्वत्वं प्राप्त । - ।

·. कि ननु यद्येवं विकारनिमित्तत्वात्सर्वमेव हेयं परद्रव्यं किं तदोपादेयमिति ध्यायेदित्याह- आयसरूवं णिचं अकलंक नोणदंसणसमिद्धं । णियमेणोवादेयं जं सुद्धं सासयं ठाणं ॥२०॥ आत्मस्वरूपं नित्यमनादिनिधनम् , अकलंक निश्चयतोऽवि- कृतरूपं चारित्रमर्यादामुपगतम् , तथा ज्ञानदर्शनाभ्यां समृद्धमुप- चितम् , नियमेन नियोगेनोपादेयम् , यत् शुद्धं कर्ममलक्षयपवित्र सत् , शाश्वतं स्थान परमपदलक्षणम् ॥२००॥ सर्वस्वोपदेशमाह- बहुणा इह जह जह रागद्दोसा लहुं विलिज्जति । तह तह पयट्टिअव्वं एसा आणो जिणिंदाणं ॥२०१॥ किं बहुणा, इह जह इत्यादि अन्यत्र सुविवृतेय गाथा ॥ तवगणरोहणसुरगिरिसिरिणयविजयाभिहाणविबुहाणं । सीसेण पियं रइअं पगरणमिणमायसरणहूँ ॥२०२॥ अणुसरिय जुत्तिगभं पुवायरियाण वयणसंदर्भ । जं काउमिणं लद्धं पुण्णं तत्तो हवउ सिद्धी ॥२०३॥ मुगममिति ॥ ॥ अथ काव्यम् ॥ यस्यासन्गुरवोऽत्र जीतविजयप्राज्ञाः प्रकृष्टाशयाः। भ्राजन्ते सनया नयादिविजयप्राज्ञाश्च विद्याप्रदाः ॥ प्रेम्णां यस्य च सन्म पद्मविजयो जातः सुधीः सोदर- स्तेन न्यायविशारदेन विवृतो ग्रन्थः स्वयं निर्मितः॥१॥ उपदेशरहस्यनामा ग्रन्थः समाप्तः।।

·१८२
इति श्रीसकलपण्डितावतंसपण्डितश्रीमन्नयविजयगणि-
चरणारविन्दमधुकरपण्डितश्रीयशोविजयगणि-
विरचितमुपदेशरहस्यप्रकरणविवरणं
स्वोपनं समाप्तमिति श्रेयः॥

·no Gook કમલ પ્રકાશન પબ્લિકટ પ્રાચીન સાહિત્યને છેકારણ કરી, ગુજરાતી ભાષામાં અદ્યતન લિથી નવચંતા શારીચ પર પ્રકાશિત કરતી ભારતની એકની એક સંસ્થા પ્રાચીન સાહિત્યમાં પ્રકાશિત ગ્રંથ ઉદરશ્ય (અંગત)-કાનભંડારા માટે માત્ર પિજ ખર્ચ (૧–૧૦) - ગૃહ માટે ૧૧-૧૦ પ્રેસમાં પષ્ટ અર્થ ) ઉપમિતિ વર્ષા કથા (બંધ) અર્વાચીન શેલીમાં પ્રકાશિત ગ્રસ્થા લે. મુનિશ્રી ચન્દ્રશેખરવિજયજી ૧. સાધનાની પગાદીએ (સાધકને માર્ગદર્શન) ૧-૦૦ ૨. રાગતિ (ભકિરવું) ૩ વિરાગની મસ્તી (નવલિકા-જગદ્દન) ૧-૦૦ ૪ ઉડા અંધારેથી.. (રૂપકથા) ૧-૦૦ ૫. અધ્યાત્મસાર (ચેનચના ચમકારા) ૩-૫૦ પ્રેસમાં દ. ગુરુમાના ૭ વંદના વિશેષ માહિતી માટે બેય યોજનાનાં આવેદનપત્રો મંગાવો સુબોધચન્દ્ર લાલભાઈ બકુલ સછવની પાસે, અમદાવાદ-૭ પ્રાપ્તિસ્થાન જ છે