·॥ सम्पादकोक्तिः॥ अथ यद्यपि गतपय हितीयकाण्डीय-सायणाचार्यशत भाष्यस्य विशडकपुस्तकस्यापि लाभाय बहु यतितम् , क्रमव्यत्यासदोष मुररीकत्येव तत्सम्पादनत' पूर्व मेव एतीयकाण्डं सम्पादितच, इम्त तथापि न कथमपि फलितं मे मनोरथद्रुमेण, न अद्याप्यभिलषित- रूप मेक मपि तत्पुस्तक मवापीति ; तदनन्धगत्या बद्दण्डाना दानवावलम्बातियमत' कष्टतय समपाद्येतदद्य ससंशोधनम् । तदेतहितीयकाण्डस्थ पाठान्तरादिस्थानबोधनाय सङ्ग्रहीताना नेपा मादर्शपुस्तकाना मे नामधेयानि कल्पितानि - क- २५३-पवात्मकम् , १६८६ संवलिखितम् , पूर्वम् । ख= १०८-बवात्मकम् . १६५८ सयलिखितम् , पूर्मम् । ग= डा. वेवर सम्पादितम् , -१८४८-बालिग्मुद्रितम् , पूर्णम् । ध- अजमेर वैदिकयन्त्रालये १८५८ संवन्मुद्रितम् , पूर्णम् । - ३-५० , स्याद दिशताब्दाधिककालीनम् , पूर्णम् । डा. वेबरेणाविलुप्ताक्षराणि विचित्य समाहृतं ग मुद्रितम् । छ - २१-पत्रामकम् , १८२६ ख लिखितम् , पूर्णम् । जन श्रीरामपुरकलेजीयन्तु 'च'तोऽविभिन मिति परित्या मिव। एतेषु अष्टस्वादर्भ पुस्तकेषु कादीनि चलारि मूलस्य, अपराणि भाष्यस्येति वेद्यन्। किञ्च ग पुस्तक मवलम्व मुद्रितं घ पुस्तक • गम्यत इति तयोरेकल मेष तत्वतः। एतस्मिन् हि काण्डे प्रग्न्याधानम, पुनाराधानम् , पवमाने ध्यादि, प्रमिहोत्रम् , पिण्इपिवयन , भाग्रयऐष्टिः, दांचा . . , ·[या] यणेप्टिसिठेटिर्वा, चातुर्मास्यानि च समानातानि। वैषदेव- यागः, वरुणप्रधासयागः साकमेधयागः, पिटयागः, वाम्मक- यागः, शुनसौर्य र चातुर्माप्यावयवभूता एवेति सपोहेव विहिताः। सर्व एवैसे यागा प्राधानानन्तरभाविन इति पग्न्याधान पुनराधा- नयोः सर्वपूर्ववर्तित्वेने विधान माघातम् । पग्निहोत्र हविर्यमानां प्रक्षतिरिति पिण्डपिटयनादीना मिहाप्राधान्यम् । चातुर्मास्य- यागो भवति विपर्या ; सब तस्य बलदेवाख्यं प्रथम पर्ष , परुण- प्रधासाख्य द्वितीयम् , साकमेघाख्यं वसीयम्, पियनवासक इवि.शनासीर्याया स तदनलम् । भपि वा चतुष्पधेप चातुर्मास्ययागः , तर शनागीय चतुर्य पर्व, परं न तस्या- नुठानस्य वैम्वदेवादेरिव कालनियम इत्येव विशेषः। तदव "अक्षय्यं ह वै सकतम् (५५० ४मा०)"-इत्यस्य सायणीयं भायं द्रष्टव्यम् । तदेव माधानपुनराधानयोः सर्वकर्मसु व्यवहार्यवान सर्वकमतः पार्थक्य मिति सर्वतो भिवत्व महीततम् , ततोऽन्या. पग्निहोत्रचातुर्मास्यावेवेह प्रधानतो विहितावित्येव मन्तव्यम् । प्रस एवो श्रीमता सायणाचायेंण वतीयकाण्डीयभाष्योपकमे- "प्राधानपुनराधाने अग्निहोत्रं ततः परम् । चातुर्मास्यानि सपश हितीयकाण्ड ईरितम्" इति । प्रथैतस्य द्वितीयकाण्डस्य सायणीयं भायं नु सर्वथैवाकिचिकर मेव ; तत्रापि द्वितीयाध्यायादीनां तु टीप्यन्येवाकारिन भाष्यम् । तदाह च तत्र स खय मेव , ५८ पृष्ठस्य १६ पडितो द्रष्टव्य मिति शम् ॥ कालीकोठा-नाम-राजन्वती।। श्रीसत्यव्रतशम्मा। सवत् १९६३। स्व. १८०६1 (च्यावसथः सामनमो, प्राचार्य) ·॥ अथ मूलशुद्धिपत्रम् ॥ .- प्र.बा.क. पृष्ठे . ." निर्भक्ष्याम ... ३ ... ... १ २ ४ ... १४ 4.. १५ व्या गुछ निष्यते कुमाराय था .. . ... १ ... ... .ज्यल. ... पशुहम् निर्भयाम प्यूध गुहा रिथते कुमाराय •व्वल. दद्र बर्हिषि मातून मषियः पचास्ते मेवेत हि १ ५८ (दि:)... ५४ १ ... १ ५ ११ ... ५५ . ... २११४ ०दनं यहिंपी प्रतून माधिश सस्ते भवेता हि •तरा . ... २ २१६ ८६ .. २ ३ ४ ... १०५ २३ ११ .. •सर १०८ .. . २ ३ २४ ... पायाद पदमहो •माथे पागा •यदनही ममि २ ३२५ ·[ख ... ... ... ... २३३३ ... ११३ ... २ ४११ ... ... ... ४ ३ २० ... ... ... ४ २२ ... ... ४ खोऽति खाति प्रय सिति मिति मनुष्या मनुष्याणां मजयत् मजपत् वारुण्ये वारुण्ये मदायो मादायो ग्रस्मेधिभ्यो " राइमेधिभ्यो " तिष्ठन वहन्ति तिष्ठमवहन्ति जहोति जहोति यजपवीती... यज्ञोपवीती सन्तान सन्नइन प्रस्तर भाजनं प्रस्तरभाजनं देतीमए ४ ११ ... g४१४ ... ३२० ... ... ३४५ ... ३४५ ५ २ १२ ... ३४६ ... . ... ... २४० ... देती मए ३४० ... ५ २ २३ ... ... राजस्या प्रयछति ५ २ २८ ३५० ५ २ ३३ (दि.) इति ર ... राज्यस्या प्रयच्छति इति ज्योक्च रुद्रियेण ... . ज्योक्य रुदियेण ... ३५४ ..N ... ... ... ... .. ४२१

·धि
शतपथब्राह्मण-दितीयकाण्डस्य
सूचीपत्राणि।
॥ अथ प्रपाठकसूची।
अथ प्रथमः प्रपाठक (म यदा सचेतच १.मा.)
अपरिप्तीय: प्रपाठक (वषयोनदायकाम स्य.वा.)
प्याप सीय: प्रपाठकः (यत्र वै प्रजापतिःच. त्रा.)
पए चतुर्थ: प्रपाठकः (प्रजापतिई या एते. य. YA)
व्यय पथमः प्रपाठक(मशाहविषाद • हा.)
...
...
२२८
...
..
...
५९
॥ पधाध्यायसूची॥
पण प्रथमाध्याय: (म यातयेतय.प्र.१ प्रा.)
प्पपरिसीयाध्यायः (उड़, वादनीयं १ प्र. ५ मा.)
पप एसीयाध्यायः सूर्योपा २२०)
पप चतुर्णायः(पप ते पिशोध एप्र. ३ मा.
पपपषमाध्याय:(प्रयापति पार. मा.)
अप पडाध्याय (महापरिश५.१मा.)
...
...
...
.
...

·॥ अथ ब्राह्मणसूची ॥. ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ." ... ... ... ... ... ... है ... ... ... ... ... ... सहा एछ माझशनाम प्रपाठकस्य व्यध्यायस्य १ सम्भारमाक्षम् १५.१वा. १.मा... नवनामयम् १५.श्मा. १य. मा. १३ अनुनामयम् १५.श्मा. २२ 8 व्यपााधानवापयम् .. १५.४वा. १ब्ध.मा. ... ५ पवमानेशिवाझयम् १५.५मा. श्यामा• ... दक्षिणाक्षणम् १५.मा. श्यामा पुनराधेयनाक्षणम् श्प्र.मा. श्य.वा. एस्त्रिाक्षणम् २५० २मा. श्य.मा. ... १२ प्पपिहोवधर्ममाह्मणम् २५• इना. इध. मा. यमिहोत्राक्षणम् २५.४मा. ... श्य.मा. उपस्थाननामयम् २५.१मा. ३च्य.मा. १२... तदेव १०२ना. इ. प्रा. १३... सुत्रकोपस्यानमाझयम् ३५.श्मा. ध्य. १माः १४... पिलपिढयज माध्यम ३५.ना. "व्य. श्या... १५ ... व्यायययनाक्षणम् ...अ. भा. २१४ दाचायणनामयम् 8प्र.ना. ...ध.४वा. २२८ देवदेवत्राक्षणम् ३० वा. पूच्य. वा. वरुणप्रघासत्राहमम्। ३० वा. ५च्य. ना. ... शाकमेघनाक्षणम् ३५.भा. पूयः ना• १.३१५ महाहपिनाहगम् ५५. १त्रा. ... पूछात्रा. ... ३३४ पिटयमनाक्षयम् ५५०२त्रा...यात्रा ... ३४२ २२... प्रामक विक्षिणम् ... ५५ इना. इय-श्या. शुनामीयंप्रायम् पूप्र.ना. ६व्य. ना. २४. चातुर्मास्यपलनाक्षयम् ५५० ना. यात्रा..... ४२. ... ... ... १५. ... ... ... 4.. ... ... १ ... .. ... . ...8.8 ·॥अथ कण्डिकासूची॥ 808 ... ... .-. सस्थाल्ये ... ... ७५ कण्डिकाप्रतीकम् . एछ कणिकापताकम् . पृष्ठ क्षय्य ह वै सततं ... ध्यष द्यावाएथिय एककपाल: २५४ स्यमयेऽनुहोति। प्राय यथ दिपदाः। ये त्वं .-. सदक्षिण यथ दिपदाः। पुरुष ध्यययेनुहोति। यामेय ध्यप दे पिशीले वा पागौधा अथ नीवि सह्य नमस्करोति १६६ व्यग्निमुंडा दिवः । ककृत १५४ व्यथ नीवि सदृह्य नमस्करोति ५५ ध्यपी वे देवाः। माथि व्यथ पराड पर्यावर्तते १६५ प्यमोहवे देवा मान १५१ अथ पिटभ्योऽयविप्वात्तेभ्यः ३४४ ध्यय काय एककपात: २७५ व्यथ पिटभ्यो वहिंघदृभ्यः ३४३ अप केसथूमा ममारोह्य २६ अथ पुवस्य नाम रजाति १६३ थप केशमश्रूमा ममारोह्य प्रथ पुन:प्रयुभानस्य यथ गामभिटाति थप पुन: प्रमलवि चिः ध्यष गा मभ्यं ति। धन्धस्थान्धी १५८ पथ पुनरेत्य जपन्ति ३८७ प्यप गा मभ्यं तिरड एह्यदित १५१ ध्यप पुरस्तात्परोन्य। पूर्बाई ३५ “पथ गाईपाय मभ्येति ध्यप पुरस्तादलसकं निदधाति १५३ घाघ गाईपाय सुपतियते ध्यप पूर्वदुः । ष्यन्वाहार्यपचने २०५ व्यच चतुरमयति । चतुड़ी १ व्यय प्रवा मजति प्रवा १८१ पचप्रपामजति पवा २८२ थप जापति जापति देवाः व्यथ प्रति परव्य गाईपक्ष २५४ व्यप दक्षिणान्याहूनवाशांत ३४. अप प्रतिपस्याता प्रतिपति २० पप दरिमान्याहार्यपचन २४५ ध्यम प्रमान! गाईपय .. १. जय दिशो थाधारयति २४५ पप प्रातः । शनशिवा सह नाच दौत। नानीजा पप प्रातः सापेमा.-.रो. ... ... ... ... व्यय चातुप्याश्य मोदन ...

·[8] पृष्ठ ... २५१ .-. ... ... २३२ ... २३१ कडिकाप्रतीकम् . कडिकापतौकम् । शाशोऽथ या मेवा २३३ व्यष यत पूर्वदा । व्यसोधोमीयेण ध्यक्ष प्रातः । ध्यायेय:.-. पुरो। ...य मेपास 'डाशोधितायेवा मामी २३३ व्यष यत पूर्वेयुः। ऐन्द्रायन ध्यप प्रातः। थापेयः परोडाशो एतीय सपने भवति मैनावरणी प्रय यत पूर्ये ऐन्द्रायन ध्यथ प्रातः । यायेयः पुरोडाशी से देवते भवत्येन्द्र मानाय ते २३० पच यत पूर्वा । ऐन्द्राम यथ प्रात । व्यायः पुरोडाशो दर्शपूर्णमासयो भवत्येन्द्र र मामायं प्रात: २३१ | अप यत् पौष्णथर्भवति ध्ययप्रातः । ज्योति: सूर्यः ११३ | अथ यत्रै तनाराधाकस्यन्त १३॥ ध्यप प्रात:। मजुवेन १४ ध्यय यत्र तत्परितरा मिव ध्यय प्रातः । सूर्यो ज्योतिर व्यथ यने तबदीपतरो ध्यय प्रासईते बाहुते वा भवति । उपधुम: ध्यथ मल्भ्यः क्रीडिभ्यः ३२२ व्यथ यत्र तत्प्रदीप्तसरो ध्यामबदाःमान्तपनेभ्यः .. भवति । तहिंईय घष मदृभ्यो गहमेधिभ्यः ३१६ | थप यत् प्रातरदुदिते शुधोति । प्यथ माहेन्द्रश्चरभवति । इन्द्रो ३३६ ध्यस्य रसस्य जीवनस्य ध्यप यः कामयेत । चतर २८ अथ यत् प्रातरनुदिते शुहोति । ध्यथ यः कामयेत । बहु মঙ্গলযাল ध्यप यः पुरादित्यस्यास्तमयात १.६ अथ यत्साकमेधैर्यणते च्यथ य एष एकोऽतिरिक्ती १८७ यथ यत्सावित्रः। बादश पथ प रष सभाया ममिः १२६ | व्यथ यत्सारखतचरभवति यप यतरो ददाति । स पुन: यथ यत्सौम्यचरभवति ध्यष यतरोदास्यन् भवति .. ५२ अथ यदमय इन्दुमते ध्यय यत पूर्वेदाः । व्ययीयोमोयेण व्यथ यदपये पवमानाय ८१ ....ते है देवते ध्यथ यदपये पावशायय निन्नपति ५५ . ... ... ११ ... ... ... ४२१ ३३५ ३३५ ..

·[५] 80 । ८० 808 उतवे कखिकाप्रतीकम् पृष्ठ कडिकाप्रतीकम् ध्यथ यदाये शुचये निर्वपति व्यय सनहन मनुविसरस्य ३४७ अथ यदस्तमेति । तदधावेव १०५ व्यथ सर्पराज्ञा ऋग्मि यथ यदेव एतेन यजते २१७ व्यथ सादयित्वा स.चौ ३५६ व्यथ यदेष एतेन यजते । तन्नाह ३४३ अथ सारखवचरर्भवति २५२ ध्यय यदेघ रतर्यजते । तमाघ ३८५ प्रय सावित्र, दादशकपालो २५९ अथ यदेय एतचतुर्थे मासि २७३ ध्यथ मावित्री। सविता ૧૨ यथ यदरणप्रघासे 8ર अथ सौम्यश्चरर्भवति। तो वे २५२ ग्रथ यत्साकमेधैर्यजते ४२१ अथ मौर्य एककपाल: प्पथ यस्माच्छ नामौर्यण अथ स्वाहामि मित्या ध्यय यसादुयैव तित। व्यथ हिरगर सम्भरति २ १५३ अथ हुतेऽग्रिहोत्र उपतिष्ठते १८० व्यथ यहादुमैव विष्ठत। छाध हेनर शश्वदप्यारा यचो वे १५२ व्यथ होवाच । धन्वाय व्यथ यसमान्न तत्तिका १३ यथाखुकरीयर मम्मरति ३ अथ यसान्न स्टगशीर्ष १५ धायये पावकाय निर्वपति ५8 व्यथ यस्मानोपतिष्ठत। प्रधानये शुचये निर्वपति ५४ यतो वे १५२ | यथानीदाहानुपरति २८ अंथ यसामोपतिर्छ त । यो वै १५२ अधानीदाहानु प्रहरीति अथ या मेतार समिध १४३ यथा यौ। तदप्रय छायाम माइयितव ज्यात ३३१ यथात, पयस्यायाएवायतनम् २५३ ध्यक्ष वानिभ्यो पाजिनं नुहोति २३४ अथात पयस्यैव । ययसी वे २५४ यथ पाययं पयो भवति ४०६ | व्यथात' । परिवर्तनस्यैव च्यथ वैश्वकर्मय एककमाल ३३६ व्यथात पारदेव । नोपकिरन् २५५ घय शकरा. सम्भरति पघातो रझाया मेवोपचार १८२ अथ सुनामीयों द्वादशकपाल ४.५ ग्रघादित्ये पर निर्वपति यच मतदाविना १६ व्ययाद्विरभ्युचति ४.६ ३ ५७ . २. २ ·करिखकायतीकम् . कषिकायताकम- प्रधाध्वर्युरेव कायेन २८३ / अपार मंदसैतिक-. व्यथाध्वर्युरेष प्रतिपरत्य २८५ बुहोयुपस्पृशाव ३५७ अचाध्वीरव प्राशित्र २८३) व्यथाह मोमायानुन्हौति अधाध्वर्युरेव ह प्रक्षन् २८३ .-.स उत्तरस्योदनस्य २१८ यथाध्वर्युरेवाह घण २८२ / व्यथा मोमयाइन्हीति यणाध्वर्युरेवाइ सोमाया २८१ •~• स स्याल्याएव ध्याध्वर्युरेवाहापये २८. यथाहापये कथनाहनाय अचान्तरेगाहवनीयं च १६१ व्यथाहाप्रयेनुहोति। पापसल विवि परियन्ति ३८८ पति यजाम अधायमन्यतोमुख पुरुष ४.८ व्यपाहापये मूलित अपात्राथभ होतारं प्रयोले ३४८ पायेय मान्यभाग ध्ययान्च मात्रमयति २८ चाहानये सिमकोग्नुहोति। पामीन मखमय २५ •~• स उपस्तीत ३२० अथास्य पुरोगाशयावसाय ५३ थाहापये खिष्टतेरनहीति। पपाच मिळभ्य मोमवदभ्यो ३४४ ... म उत्तरस्यौदनस्य ११८ यथा पिटभ्यो पिम्वनिभ्यो १५१ यदा मेवावति न प्राशिचम २२. थाह पिटभ्यो वषिम्यो ३५. थोई दितीयम् । व्याय 23 पू८ ·[0] ... ... ... ... ... .. ... ... ७८ ... ... ... ... ... कफिनाप्रतीकम् . कडिकाप्रतीकम्. व्यधन मपिर्यात्तमोपययाववत्त १२ यर्कमलाशाभ्याम। मोहिमय व्यर्थ पशव उपामोदन ११ अवभृय निघुम्पुण ५८५ प्रायनं पितरः। प्राचीनायौसिन: १५० ध्याकपाला: मर्षे पुरोडाशा ध्ययन मनुष्या: । प्राश्ता १५५ यस्य प्रनम्। व्यगुद्युतर ध्यर्थना पाचयसि व्यर्ष: देवाः। च्यापचर- २८. ... व्ययेन्द्रामी। उभा या १५.४ अहोरात्र वा यसमि २४२ प्रयेन्द्रामी। हारशकपालः .. २०३ ध्ययेन्द्रागगे बादाकपाल: यायेय मेष पथकपालं पन्द्री। इन्द्रो यस्य या योऽय याज्योति प्यन्द्री मरावती जपति यात्म व जातम् । यहा कि २७८ प्रयोदपाम मादाय... ध्यात्म भृतम् । यद्धा घि सन्यथामिप्यते या पागसम् । यद्वा हि ...१६8 जपोरपानमादाय। पुनः यात्म याद्य। बहा कि अधोदमान मादाय.-. धादित्यलव मर्ववासरः साधा सुधामिपिर्षदेयं १८५ ग्राभाद्य पदारयपि मन्थति २०७ ध्ययोमपचप्य जपति धामाधवीरप्याचं मन्यति २२५ अपोलिखति १ इन्द्रोहवा चाय १५ प्रयोगामसम्बरति अधियिय जुहुयात १. त्यानाशा। शतर दिमा प्पनेने नहुयात् । मदन tis व्यतरणागाद यतिरिति उत्तम मगुयानं ध्यभयो च पाएता थबायस्य १३२/उत्तरतो पायपिशोषस्य ५२ अयं वै यमो योयं पते पर्य योनि चियः उपवमय एन माधरेयः उभयत्र पयस्य भवतः घय मिद प्रथमः। धायि एक चीणि वारीमि पवलामाभ्याम् । परमय ... ... ... ... ... ... ... ... ... २ ... ... २० हव्याहवनीयं पूर्णाहुति .. ... ... .

·ब ... ... ... ... ... ... ... ... ... कडिकाप्रतीकम् . एष्ठ कडिकाप्रतीकम. एवार देवा योलि १२८ तं यत्र प्राञ्चहरम्ति एता ह वै प्राय दिशो १३ | तं वै तथैव हरेयुः एतेन चे देवाः । यज्ञे मेटा ३३६ | तं वै द. रवरति एतेन वे देवाः । यने नेट्वोभयो २१७ / तं वै पुराणानां कर्यादित्याहुः २१६ एतेग चै प्रणापतिः । यज्ञ नेला २५६ | वे खतपोभ्य इति कुर्य्यात २५३ एसेनचया वा श्यय: १५७ तर अपयति । तस्मिन्नधिश्रित १६२ एतेषा मेकर संवत्सर सपेोन १३२ | तरह विश्वे देवा ऊचुः एष उपे प्राणः। संघे तय त उति उचः। वयं वे ६५ .-.स्यात्। ३७ तत एतत त्वया पुनराधेयं एष उपे प्राणः। तवे तथैव.-. ततो देवाः। तनीयारसव स्यात्तमा तथैव हरयः । ३८ | ततो देवा एते वर्च ददृशुः। तत्र जपति । यत्र पितरी. १६५ ऐन्द्रीभ्या माहवनीय सुपसिएम १५४ सवापि मेषं च मेधी च २७६ सथो एवैध एतत् छतानुकर एव पतिप्रस्याता २८१ सयन्योतयति। मतं छत्तिकासपी यादधीत १३ | सदाहुः । व्यपाषेवैतत वादिः प्रथम इविभवति ५५ तदाहुः । एता मेहुतिए चा' वारदापी।रिशो २१५ सदाहुः । रिरुपति रक्षीया ५४ तदाहुः। न सरावाग्भि . मन्ति वा रतदा । यदेनं तन्वते १३ सदाहुः। नेकपन सदाः । पर्याभूराज्यय २१० বাংঘর্ষি ব্রা २४ तदाहुः । यदर्षा न भाषा दिपाया मयी पारधीत २९ सदाछु । घाव: चिचावमीमतित १५७ तदाहुः। म मेवान्ये तद् खश तन्या अपेमि वापर वा धर्य पुरुषः। तहापिकमाय: परीयुः . ...१०८ . ... ... ... ... 8 ... ... ... ३ ... ... ... ... ... . ...

·foot 805 कडिकाप्रसौकम कडिकाप्रतीक त हाप्यरुण मौपवेशि ६८ | तो मोमेनेजामा 1 ते पितर ३४४ सद हेतदेवारुपये ११२/ तहमनी योमो वर्षा: तदु होवाच कहोड २१४ तहस्यैव प्रजननस्येव वह होवाच जीवलचेलकित ११३/ तहा एतत् एव विधि त होवाच भालवेय ३३ तदाएतत । मासि-मास्यव त होवाच याज्ञवल्का ११./तहा एतदेवतासां नाम त होवाच याज्ञवल्का २१४ | तदा एतार रात्रिम् २३४ त होवाचासरि । यात्रा ३४६ तदा ऽएन मेतदने देवाना २ त होवाचासरि। कि मु तदा एष एवं ग्टत्यु १४० तदेतत समाहार १५६ सदा एप ग्वेन्द्र । या १२६ तदुग्धायिययति। हत १. तदेतदेव सदियर्यक्ष मिव सद इय मेवेते ऽयाहुती १५ तव दधीत। थपिर्दा १४ सई के । एत मेव क्षेत्र मन्थ ३५२ तव घोत। नवा सडकल सुपबन्ति सई केऽनुगते मयित्वा ३४ व २ देदी हायपी २७३ यह के। रात्रीरापिपयिषन्सि 800 त पचव मधयन्ति । होता १३५ सके। विच्छिष्ट मनु ३५७/ त पय एवामम् । एसद २५१ सहो। हम्तमा प्रतिष्ठा सन साम्यवासयेर । मामि १०४ सदात कित वाचा २१ सन्न्वेवानवस्मृत यो मनुष्ये १२ सदा तत्प्रथम ममिहो १३. समयेऽपिर ममारघाति २४५ तदान न मदो मन्थति १७ समवस्य पदाथाधरी सापा योनो रेतो ध्यात १५ | त मालगाम । राष्ट्रामा यो २२६ तापा शमियम श सहीय समिधे सदगा। मामे १२. तयोरुभयोरेव करीराण्या तदपायथ भाति धर्य तयोरुभयोरेव शमीपलाशा सदामषय मेषीच भरत' २०९ / तमाला। एता मेवातिर ७ तरे देवा शुथप । ३ B ·[1.1 ए ... ... .. 144 ... ... ... ... ... कडिभापतीकम् . कणिकापलीकम् । तस्मादेतपिणाभ्यनूक्तम् १४० तासाधं पात्राार महदास्य तसादेतषिणाभ्यनूक्तम् २५१ तास हापिरमिदथ्यौ ससी कं पुनराधेय मादधीत ता वरुणो जमाहाता धरय २७२ तसे क मग्नी उपतिष्ठत १५२ वावा एताः। घड विभक्तिः ... २ तस्य परिचचा। यस्यै ये २१६ ताविन्द्रासी उदनयताम २१५. तस्य प्रथमनो गौदक्षिणा २१८ तावै घड् ददात। घड़वा तव ६४ तस्य वा एतस्याग्न्याधेयस्य ६८ तासा सतासां मन्लोस्ति सस्य सपिरासचनं शत्वा ३३ तेनोपारशु घरम्ति । तिर व २४८ तस्य हिरण्यं दक्षिणा १२ तेनोपारशु चरन्ति । यई तस्यां मिथुन मास्त । योषा २५४ | तेनोह तत ईजे। दचः पार्वति २३० तस्यारत् । उपकिरन्यु सर-... ३३४ | तेनो ह तत ईजे। देवभाग: २३० तस्यारत । नोपकिरम्त्युत्तर ४.५ तेनो ह तत ईने । प्रतीदर्श..... २२६ तस्यात् । सेवस्तीर्ण वैदि ... ३१७ ते वा व्यक्ताः स्युः । पातर ... सस्थायरी दक्षिणा ... ३०७ सेवाएत तिवः। उभय ... २९ तस्यै धनुर्दक्षिणधेनुरिव ५८ से पा ऽएत ऋतवः । देवा तस्यै विराजी संयाज्ये स्याता ५७ ते वा एते प्राणा एव ... तो वापयति । प्रधामिनो तवे प्रतिपुर । यावन्तो तां वै पूर्ण जुहोति ५३ | ते वै रौद्रा भवन्ति । सदस्य ३८५ ताउभावेव मादयित्वा २८४ | तेषा सपस्यानम् । यदेव भायं १२६ सा एतेन इविधा प्रजापति २७३ | ते मबाएव प्राचीनावौतिनी सानि दक्षिणोपस्तृणाति १८ | ते सर्व एव यज्ञोपवीतिनो सानि वै प्रतिपुरुषम् २७० भूत्वा । नुयाजाभ्या तानुपापिनिचकमे ... १५१ ते सर्व एव यज्ञोपवीतिनो सान्दूयोर्मूतकपोषपना भूखा। स्वाद साम्प शापिचिकमे ७६ तेम एव यज्ञोपवीनिनी तान्वा एतान्। पय भूत्वा उश्च ३५३ ... ६८ ... २७७ ... .. .. ३३५ ... ... ... ... .. .. . . ... ...

·[११] ८२ ४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... करिड काप्रतीकम. एछ कण्डिकाप्रतीकम् . एछ ते स्तुत्वा प्राच उच्चसः '... ५५ हादप वा त्रयोदश वाचराषि तेह देवा ऊचुः तेह देवा: समेत्योचः १६ | नव प्रयानं भवति । नवानयाज २५५ ते हुत्वा देवाः । इर्मा प्रजाति ७ नवावसिते वेन मारयु ते होचुः । अयेनं वयं न्येव ६६ | नाना ६ वा एतान्यये से होचुः । या वै वय मनी नैव देवा व्यतिक्षामन्ति ...१६१ ते होचुः। उभयेषु वै नोऽय ममी नौई वा एषा खर्या ...१४३ ते होचुः । कस्य न दं २१५ ते घोचुः । केन राजा ४३० परिवते चरम्ति । विर-व ३४८ ते घोचुः। फेनैव रासा पलाशय पलाशेन मध्यमेन १८० .-.सहवरण पायावेव प्रतिप्रस्थाता ४२० तेोः। केनेव रामा पाचाथि भवन्ति । पाप २७८ B२१ | पुरा यशात्पुराहुतिभ्यो २७८ । को नदर ... ११४ | पूर्वणाइवनीयं परीय १४२ ते शोचुः । भाषा दिद प्रजापति पू भूतान्युपामोदन १. ते होचुः । हन्त द मन्टत मन्तरा हर प्रजापतिर्वा धयिः १४४ ते घोचुः। इन्तदै जुहवामहा ६ प्रजापतिई वा •- स प्रणा २५. त्रीणि समिष्टयजूरधि शुहोति २५६ प्रजापतिई वा.-. -मोऽपि ६९ श्रीणि समिथ्यजूरपि भवन्ति २८५ प्रजापति या एतेनाये प्रजापतिर्वा एष भूत्वा देवान ६ वा व्यग्री प्राधास्य प्रति परायीयोदेति २६. देवाघ वा व्यसराच . १५ | प्राजापत्या: पम्पृघिरे यं वा बीवनम् ... १.७/प्रोक्षीरध्वयंरादते। सभ ३६ या वे देवा.-० लाथा ... २१८ दया ये देवा जी १५) पानीम्बयो ग्याधीत सा दद्यात् । बादश मासा । ... ... होः।. ... ... .. ... . ... ... .-.

·[११] ... . । ... ... ... ... ... ... ... ... ... कलिकाप्रतीकम्. पृष्ठ कलिकाप्रतीकम्. मोव वसन्तः । वन पौधो... दिवं तदुपतिष्ठते यदा याहवनीय सपतिठते। भूरिति वै प्रणापतिः । यात्मान ३५ पशूस्तद् भूरिति चै प्रजापतिः । इमा ... यो वै प्रजापतिः। प्रथमा १२ भूरिति वै प्रजापतिः । बक्षा ३५ | या प्रणायचेन्नन्वाभक्ताः योषा वाऽव्यापः २ मगोवे देवा मनुष्यस्या ... १८२ मत तस्यौ भवनेष्वन्तरिति २५१ राजमत मध्धराणाम् ... ...१५ महाविधा .-.तो तो ३३४ रेवतीरमध मिति रेवतो ....१५ महाविषा -.ता... पव ३५ रोहिण्या ममी यादधीत १४ महादविधा ता... धन ३४३ रोहिण्या सहवै पशषः ... १४ महिनीया मेवोऽस्त मिथुगादिवाएन मेतत् २३४ | वरुणप्रधा। षणापतिः ग्गशीर्यची यादधीस १४ वरुणो नद्राण्यकाम मोह सः। इन्द्राय ... . २०८ | घसनोपीमो वर्षा: वारण्यत्तरा भवति। चरणी २७५ यजमानदेवत्यो वै गाईपव्यः .. १२६ | देवदेवेन वै प्रभापतिः। प्रजा २७२ यत्र प्रजापतिः प्रमा यथा पापोरनीकम् १४२ | म व्यापाया। ममिधी यदारस्य बोध्यााधेयर ३१ | स पाइ! उपप्रयम्तो ऽव्यवर १५४ यह पापनामिहोत्र शुद्धत् । समाइश्वीय सपतिष्ठते २८१ १५६ स याहवनीय मेवाप उपतियते। यह वाऽबनाधितोष शुन् । तुणी मेगाहपनीयं । १८२ प्रजाय वा सम्म १६ म पाहवनीय मेवाय पतिते। या पदी दीर्घ मापस्यानम् १८० .- राहावै गाईपन्यो १८१. पायापवनीय सपतिष्ठते । स उत्तरस्या मेव मयस्यायो । ... ... ७५ . . प्रणाय वा. .-. ...

·... ... ... ... ... .. ...१४४ ... कलिकाप्रतीकम् . पृष्ठ कषिकाप्रतीकम्. , स उत्तरस्या मेव पेदी २७३ | स दक्षिणेव पदुपले उपदयाति ३५ स उडत्यागरे याहुती १६२ म दक्षिणव परिधीन परिदधाति ३४७ स उपखणीत ऽव्याव्यम्.-. म ददाति ! असावेतच पितु नत्योम स नः पितेव सूनये १५८ त उपतृयोत ऽयाव्यम् - म निदधाति । ये रूपाथि यायाहापि ३५१ सपिळभ्य: सोमवदाः ३४४ म एता मेन्द्रों मावती २७६ स पूर्वेदाः । ध्यपये नौकरते म एतातिसस्तनूरेस लोकेषु ५५ | सप्त च वै शतान्यशीतीमा स एतेनानेन शान्तः ... ५३ मत चैव शतानि विशतिच ta म एय यमो इतो न दद २४ स या कामयेत । अक्षवर्चमी... २८ स ऐचत प्रजापतिः। धनादं १२ सयः पुरादित्यस्यास्तमयात १०६ स ऐचत प्रकापतिः । पुरा मे २५४ सय प्रजाकामः। एतेन इविधा २५२ स ऐकस प्रणापतिः। यथा २५. स यजति । व्यय ऽयाण्यस्य ... म गाईपत्य सपतिष्ठते १८. म यजति । व्यवसवने भजधनेन गाई पत्यम् । प्राची म यतु कनीय इव यहाति १६२ स यषणी सपस्पशति । तदस्या स जघनेन गाईपत्यम् । प्राची- म यत् प्राइपोति १४३ • घटकपालं ३४५ म यत्र वियते । पत्रन सजधनेन गाईपत्यम्। •-.चास्य शरीर यज्ञोपयोती भूत्वो १८६/ म पत्र वियते। यन म शुधोति । थपये મ ... म यथा वेध म जुहोति । पपिर्कोतिर ... ११२ म य व भाव मेधैर्य नते मनपोति। एय ते सहभाग: ३८७ सपनोदरावर्तते । तापी मजुहोति। देहि मे म यत्रोरखापते देषेषु सतत एप प्राकुलमय शहरति १४५ म यश्वाप मक्षमितेनहोति। । तच नहु मामारयत्ति २४० घान्य एताप्रयिरभ्यो ... ... ... .-. ... ... ... 8 ... ... ... 800 ... ... ...

·[१] . ७५ ... ३०८ 1. ... ... ... ... ... ... १३२ ... ... ... ... ... ... ... कडिकाप्रतीकम् .. क्षलिकाप्रतीकम्. स यत्साय मस्तमिते नुहोति । सर्व ब्यायो भवति यस्य रसस्य बीवनस्य १.७ सर्वतोसखोज्य ममिः १ यत्साय मस्तमिले सुशोति। सवा याये च सोमाय गर्भ मेवेत ....१०५ सवा व्याये यवमागाय ५४ स प्रत्याय मक्षमिते नुहोति । सवायपराक्षे ददाति १५२ य इदंतसिद्रिह १.५स वा अध्यायोटाकपाल: ર स यमाय मस्तमिते ... १११ सवा उपवळ्या प्रतियाते स यथा रथोपस्थे तिष्ठन् १४२ सवै कनीय इव पूर्वा- स यथाहिलचो निर्मुथेत स दे खलु तूणी मेवोपतिष्ठते १२ स याये पवमानाय निर्वपति । स चे तुष्णी मेवाय उपस्प प्रति ३५ प्राणा ५५सवै त्रि: प्रथा पति स यदप्रये पवमानाय निर्वपति । मदचो नाम २२८ यदेवापये ५५ | सवै दक्षिणेऽसौ नुहोति २७५ स यदपी याने १४. सधै पिरयौ जुहोति... १.६ स यदौ जुहोति । तद्देवेष ११. सवै पधादिप यशस्य जुहोति २३५ स यददिव्य पर निर्वपति ५७ मधे पूर्ववराट् स्यात् स्वयदायो टाकपाल: २३४ सबै भूर्भुव इति । एतावतेव ३५. स यदा तथेतच मवे वर्षाखाधीत ७ स यवैश्वदेवेन यजते । सये माणावध्वर्यु: ૨૨ ध्वपिनयैतदाज्ञापि .... ४२१ | संभाण्येव वीरवध्वर्य: २७६ स यहश्वदेवेन यजते। स हुत्वा धष्टर। ततो घमिरेव ताई ...१२२ महुवा प्रजापति १२ सायनातिकामति । इत महोवाच । शपयापिरनुका ४५ स येमा मातरदिश मद ६५३ स होवाच । नपाध्यक्ष मिदं १९ स यसिन्हाव ४२२ स होवाच । हन्ताद मिमा भयय कामयते " मानापमानना था अमावास्या १९ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 88 ५. ... ... ... ... ...

·[] ... ... ... पलिकाप्रसीकम. कटिकाप्रतीकम. सा या पूर्वाहुतिः । ते देवा १३२ | सूर्यो ह वा थपिधोनम् .. १.५ मा या पूर्वाहुतिः। सावि ११५ | मधेकाहुतिरेवाये मा या पूर्वाहुतिः। मात्मान १५२ मोऽन्वाए उशन्तला निधीमहि साहनं नाभिराधयापकार ५३ मोर्यान्यन प्रजापति २५. मानं मभिराधयायकार ५३] पो यादधीत ... ॥ पथ विषयसूची। (१५.१बा.) पथाग्न्याधानम्। तत्रोदकहिरण्योपाखकरीपशर्करारूपाणां पञ्चसम्भाराणां विधानम् । तेषां सम्भाराणां निवपनोझेखनाभ्युषण- संस्काराणां विधानम्। सम्मारविचारी पेति । (१प्र.२बा) सव पाम्याधानकालनिर्णयाय प्रथमं नक्षत्रविधानम् । शशिकाया माधानप्रतिपादनम् , रोहिण्या माधानपचोखः, मृगशीर्षाधानपक्षीलेखय। ततः पुनर्वखोः पुनराधानविषयता- कथनम् , फखान्योचाधानखीकारः , लाभकामस्य हस्तेऽग्न्याधान- विधानम् , क्षत्रियजातेचित्राया मग्न्याधानविधिः, ततो नक्षत्रनाम- निर्वधनोति।

·। 1 (१० त्रा.) ततस्तत्रैव ऋसुविधानम् । नाच देवपितामना दिविध- खाख्यानम् । ततस्तवैवायनविधानम् । उदगयनदक्षिणाय. नयोः स्वरूपकथनं देवपिटसम्बन्धाख्यानच। ततो बादशादि: वर्णनुसारेण व्यवस्था। ततः काम्यपचे, -ब्रह्मवर्चसकामस्य वसन्तौ , श्रीकामस्य ग्रीमतौं , प्रजापशकामस्य वर्षौ भग्न्या- धानश्यवस्था । ततः सर्वेषा मेवाना माधानयोग्यकालखात् खर्जी- धनस्य निश्चयताभावात् कालपतीक्षण मकर्तव्य मित्युपदेशशेति ॥ (१.बा.) पन्याधानप्रयोगः। तव प्रथम मुपवसथदिवसकर्तव्यताया उपदेशः , बौदनपाकविधिः , तद्रात्रौ यजमानस्य नागरण- विधि', रावावग्निमन्यन निषेधः सूर्योदये तविधिय, व्यात. तीना मृग्य शुस्मामातिरितत्वेन वर्णनम् , वर्ण त्रयोत्पत्यादिहेतु- खेनाधानस्य प्रशंसा , अग्निमन्यनसमये तस्य पुरस्तादजस्य धारण- विधिः , अनेहरणप्रकारोपदेशः , आकृतस्याम्नेराधानम् , पाहिः सस्याग्ने: पूर्वभागस्य मुलमुक मन्वारभ्य मन्त्रजपविधिः , तस्याने सार्पराजीभिरुपस्यानविधिश्चेति । । (१५.५ ग्रा.) तर पूर्णाहुतिविधानम् । ततोऽम्याधेियाईपवमानेष्टिनामा- ग्नेयेटिविधानम्। तत्र पवमानपावकरायाख्याग्निदेवतावयास्या- चर पुरोडाश यांच्या पुरोनवाकया संयाज्या:दक्षिणानां. विष्पा: मम् , ततः पवमानाख्यादिगन्याग्नेयेष्टिविधानधेति। नम्। 1 ·[१७] (१ प. मा.) पान्याधानदक्षिणाविधिः । तत्र पवादगादिपिकम्पाख्यानम, दक्षिणानामनिर्वधनम् , पनूचानानां देवत्वकथनम् , दक्षिणादानेन सेषां प्रीत्युत्पादनविधिः , पदक्षिणस्य यमस्य व्यर्थताख्यानम् , पान्याधानस्य फलकथनार्याख्यायिकाम्रानम् , अग्न्याधानस्थान- विचारः, पाहिताः सत्यवादितादिवतनिरूपयञ्चेति । -- (२.१बा.) तन पथ पुनराधयविधानार्थाख्यानम्। सब पुनराधेयस्य विधि- प्रमंसे। ततः पुनराधेयस्य वैवर्णिकसाधारण्येन विशेषविधिः, पादियस्य सर्वपित्वाभिधानम् , मध्यन्दिनाधानप्रगंधा, पुनराधिसितस्यायेदमरेवोहरणविधिः , व्रीहियवमययोरपूपयो- रकपवयसाधीतयो पत्याइयनीयायतनयोनिधानविधिः, अषकपाले शिविधानम् , प्रयाजानुयाजयाग्यादीनां विधिः, पुन- राधेयस्य दक्षिणानि गरोति । (२५० श्या.) पयाग्निहोत्रविधानायर्यास्थानम्। सब सादियटिवर्णनम् । पनिहोसामग्निीनिणोः प्रेसामनोर्गतिपार्यक्यरधनम्। पग्नि- होवाया: सुपोः कालवाखानम् , अग्निहोवहोमद्रयस्थ पयमः उपयादिकपनम् , पग्निपायुराण मिशेगदेव- ताना पोवापर्यनिरुपपवेति । ।

·[१८] (२ प्र. ३ बा.) पग्निहोनहोमकालविधिः । तन सायम्प्रातहीमयोः काल- पिगेपविधिविचारी। अग्निहोत्रा ज्योतिष्टोमादित पोल्कर्ष- निर्णयः। ततः पयसो.निहोवहोमसाधनत्वं विधाय तत्पयसी- ऽग्नावधिययपपूर्वकयपपप्रकारोपदेशः, ततोऽनुपसादनोपसादनयी- विधिपसे , होमोपमार्जनमागनोवयनाना प्रशंसादिकम् । ततो- मिहीवस्य यानवस्काराभिमसपाकयनबोपन्यासः , अग्निहोत्री- याहुतिय विधानार्थास्यायिकादिकथनम् , तयोय सायम्प्रातही. मयोमन्नदयामानादिकम् , होमप्रकारोपदेगय । ततो हुतपिष्टम स्थानीमध्यस्य पयसो वायपेयत्वविधानादिकश्चेति। (२प्रा. ४या.) पग्न्युपस्थामविधानम्। तभ यजमाने इन्द्रयमनडनेपिधेतिपक्ष- देवतानां स्थितिखीकारः, तदिगेपवर्णनम् , पञ्चाना मग्नीनो देवल. प्रतिपादनच । तस पाहपनीयाम्न्युपम्यानप्रकारः , गाई पत्योप- पन्याहार्यपधनोपस्थानप्रकार:, सभ्याग्न्युपस्याम- प्रकार: पावसष्याम्न्युपस्थानमकारय । ततोऽग्नेरवस्याभदती रुद्रादिनामभेदाशुपदेगयेति । म्यानमकारः . १ (१३.मा." नव गाईपत्यायनीययोरन्योरुपस्थानविधिः । तवादाग्नि पभाषादिनिगः। मसतम्तनाग्नावग्निहोवयाजिगरीरप्रोप- फयादि, पम्यनिविपी: पितापवमम्बन्धनिरंगय । ततोऽग्नि .

·[११] - होवयाजिनोमृतलावाप्तिफलकथनम् , मृत्योरतिमोचलाभकार- प्रतिपादनम् , अग्निहोत्रद्वारा इतरयजेष्वपि प्रतिमुशिः सिध्य- तीति प्रदर्शनम् , अहोरावास्या मपि मृत्योरतिमुतिर्यज- मानेन भातव्येत्युपदेशय । ततो होमार्थ मन्तरागमनविधिः । सतोऽग्निहोयस्य नीरूपतया , चित्याग्नि सम्मत्त्या , महदुक्थ- सम्पत्या च स्तुतिथेति ॥ (३ प्र. १ मा.) ततः सायबालीनाग्न्युपस्थानविधानाख्यानम् । तत्र विचारः । सत आहयनीयोपस्थान विधि , तदुपस्थानमन्त्राणां विधियाख्याने, "चिवापसो'-इति मन्त्रस्याव विर्जपविधिः, तवोत्थानासीन- भावविधिय । ततोऽन्युपस्थानाभिमायकथनम् । अतःपर मग्नि- होमव्यस्य पयसः सम्पादनप्रकारादिकम् । ततो गाई पत्यो- पस्यानविधिः , · सदुपस्थानमन्त्राणां विधिव्याख्याने च। समन्वगोमर्थन विधिः , दर्शपूर्णमासयोरिवाग्निहोत्रेऽपि पुन नामपहणविधियेति ॥ (प्र. ३ ग्रा.) सवेव सुमकोपस्थान विधानम्। प्रवास करिष्यत उपस्थाम. विधिष्याख्याने , प्रवख्यत उपस्थानमन्वस्य विधि- व्यास्याने , गम्छतोऽग्निहोषिणः पथि वायमविधिः, प्रत्यागमन- फालेपि वायमविधिः , प्रत्यागतस्योपस्थानवेपरीत्यविधि' , प्रत्यागतस्य समन्वकोहवनीयोपस्थानविधिः, तथैव गाई पत्यो- पखानविधिध। ततोऽमन्त्रकोपस्थानपक्षप्रतिपादनम् । प्रवासादागतस्याग्निहोमियोऽणिविषयकर्मयोपदेगादिकम्, महापा • सुपधारयेति। ततः ·[२] । (३५.४ प्रा.) अथ मासिमास्यमावास्याया पिण्ड पिटयन विधानार्थाख्यानम् । तत पितॄणा मनप्रकारोपदेशः, देवाना मर्चनाकारोपदेशः मनुष्याणा मर्धनप्रकारोपदेशश्च । ततो गवादिपशूना मसरा- पाच प्रजापत्यु पसदनादिकथनम् , देवाना प्रजापत्यानामुशाग्न- कारित्वाख्यानम् , मनुष्याणां प्रजापत्याज्ञोजनकारित्वेन रोग- गोकपापनिलयभोगिलाख्यानच। ततो मनुष्याणा सायम्मातरा- शिवायु पदेशय । ततः पिलय जायं काल निर्णयः , स्थान- निर्णयः, द्रश्यनिर्णयः , मन्ननिर्णयश्च । तत्रैव पिण्डदानाथाग्नि- निधानस्य , अवनेजनस्य , बहि:स्तरणस्य , मन्त्रस्य च विधा- नम् । पिण्डदानानन्तरच मन्त्रजपस्य , परागावर्तनस्य , उद- कापनेजनस्य , नमस्कारस्य , तामन्त्रस्य च विधानम् । ततः पिल• प्रार्थनस्य, पिण्डोपाघ्राणस्य च विधानादिकञ्चेति ।। (३५. ५ मा.) प्रयापयटिविधानम्। सन ऐन्द्राग्न-वैश्वदेव-धावायिय- इविषां विधानम् । सवानाश्रितदोषविचार। दक्षिणाविधा- नम्। ईजानानीजानभेदेनाग्रयणव्यवस्था । वाधणभोजनयिधि: तविपाविधिोति. ray (३. मा.) पय दाचायपेष्टिविधानम्। समास्यायिका । सद्यस्य मामनिमलिः, फनकयनम् , विशिष्टफनाकारतताप्रतिपादनाय पारयायिकया परक्षतिनयोपन्यामय । ततो दानायणयप्रयोग ·[१] विषयकोपदेगः । सत्र पूर्व पौर्णमास्या मनुष्ठेययागविधिः , सतः परेारनुठेययागहयविधिः, अमावास्याप्रयोमेऽप्येवं पूर्वयुर्यागेकस्य परेधुर्यागहयस्य च विधानच। ततो दाक्षायणयज्ञस्य.सोमयाग- रूपताप्रतिपादनादिकम् । ततः पौर्णमास्यां सावाय्ययागविध्या- दिकम् , अमावास्यायां पयस्यायागविध्यादिकष्ट । वाजिनहोम- विधानादि , वाजिनेन दिगव्याधारणचेति। ततो यजमानपञ्च- माना मृविमा भषणविधिः , तमन्नामुनापनश्चेति । (४प्र.बा.) सत- पथ चातुर्मास्ययागविधिः। तचातुर्मास्ययागीयं वैश्वदेवाय प्रथम पर्व । तस्य देवदेवयागस्य प्रजासष्टिहेतुत्वाख्यानम् , पाख्यायिकोकोऽये मनप्रमाणप्रदर्शनम् , पादशस्तभन्नतात्पर्या- ख्यानञ्च । ततो वैश्वदेवयागविधिः; तव पचाना हविषां विधिः , पयस्यामपंसादिकम् , पयस्यायागविधानादिकाच । स्तदीयविशेषाकर्मणां विधानम् ; तर बहिराहरणानिमन्यन- वास-प्रयाजसहा-समिष्टयजुषां प्रवतियागतो विभिवसायानम् , वनदेवयागस्य प्रजायीफनसाधमवाल्यानधेति । (प्र.३मा.) पय पातुर्मास्ययागीयं वरुणमघासायं रितीर्य पर्व। तस्य परणप्रघासयाग वरुपपागमोचनहरात्वाख्यानम् , तप्रयोग. বিন্ধিত্ব। सत्र उत्तरवेदिमिवपनम, पूर्व विहितपशवि पाचे विधानम् , करीराणा मावपनम् , समीपना माव- 'पनम् , पन्तिमहविषो विधानश्च । करम्भपाता निर्माणविधिः ,

·[२२]
.
मेपमेयोर्षिपरि-
मतिप्रस्थातु-
करम्भपावनिर्माणावशिष्टाद यवपिष्टात् मेपमेपौमिथु नस्य निर्माण
विधिः , मेपमेयोः प्रयागादिकञ्च। ततोऽग्निमन्थमविधानम् ।
तस्मिदेवारनी पत्नीकर्तृकफरम्भपावहोमस्य विधानाय पनी-
व्यभिचारमशादिकम् , तदोपप्रशमनाय मन्त्रवाचनथ ।
रम्भपानसमाविधानादि, यजमानस्य पत्नगय मन्त्रवाचनादि,
तदनन्तरं अध्ययुप्रतिप्रस्थानोरायावणादिकम् ,
हरणम् , अध्वयोर्यारुण्याः पयस्यायाः प्रचरणम् ,
गिन्या: पयस्यायाः प्रचरणे विशेषोपदेशः , मुच्यवदानादिकञ्च ।
अध्वर्योः प्राशिवायदानम् , इडोपतानादिकञ्च । तत पामचनम् ,
अतिक्रमणम् , सुग्व्यूहनच। ततोऽध्वग्निीध्रयोगशिप्रत्युक्ली।
ततः पनीसंयाजः, समिष्टयजूषि, पवभृथगमनादिकम् ।
केशरमशुवपनविधियेति ।
(प्र. 8 ग्रा.)
अथ चातुर्मास्ययागीयं साकमेधास्यं वतीयं पर्व । तस्य
साकमेधयागस्य पापोपशमनहेतुत्वाख्यानम् ,
तव पूर्व दिवसे प्रातमध्याह्नसायाङ्गेषु क्रमादनीकपदिष्टे
सान्तपनेष्टे: गहमेधीयेष्टेच विधानादिकम् । ततः पूर्णदर्याख्यस्य
कर्मणो विधानादि। तत ऋषभध्वनी होमविधानादि , अन्त्येष्टि-
विधिद्य। ततो महाहविराख्यप्रधानहविषः प्रस्तावश्येति ॥
कञ्च।
तत्प्रयोगविध्यादि
(५.१मा.)
तस्य भाकमेधीयमहादविषः प्रयोगविधिः। सब मममो.
ष्टिानां विपां विधान मिति ।
1

·[२५] (५१.२प्रा.) प्रय पिण्डपिण्याप्रमायः । कष प्रथम पिता मुत्पति- कपनम् , पितृणां पसतारामपत्ताग्यान । ससः पिरयम- विधिः। तर मोमपानां प्रथमहविर्विधानम् , यदिपर्दा रितोयविर्षिधामम्, पग्निबाणानां एतीयाविधिामध। पिययनकारियां दक्षिधामुखलादिविधानम् , पिवया वैदे- निर्माणविधागादि, तदीयमामिधेमीप्रयोगोपदेगः, घोरप- निषेधादिक । मधामयागानन्तरं बिरसारस्थानीयकवानयाग- विधादि। ततः पिछदानप्य सदनकर्मपातप्रमाणा विषयः, दुतोषिरस्यान्यादी प्रथेपादिविधियिकम्पति।

·[२४] तत: उनासीर्यप्रयोगविधयः । तवाप्यटानां इविषा विधादिकम् , यागदक्षिणा च । तसः शनासौर्ययागस्य काल- विचार: परिवर्तनविधियेति । (५.५ ग्रा.) पय वैषदेवादिषु सर्वेष्वेव पर्वसु मेसिकर्तव्यताकपरि- पनिविधिः । तत्रादौ पातुर्मास्ययागस्य विजय हेतुत्वाख्या- नम्। ततयातुर्मास्याना प्रथमपर्वणो वैजदेवयागस्यानिमुख• त्वाख्यानम् , द्वितीयपर्वणो वरुणप्रघासयागस्य वरणमुखत्वाख्या नम् , हत्तीयपर्वश: साफमेधस्येन्द्रमुखत्यास्थानच। सो सोर- पुरेण केशानां छेदनं स्मथूणां वपनच! तसथातुर्मास्ययाजिना परमगतिफलाम्रानचेति । ॥ अथ कर्ममूची ॥ कम . म. मा.क. ... ३ 8 . H . 8 अधिनिघानम् व्ययिमन्थनम् ध्यमिमन्थनम् थपिमन्यनम् अपिंचातयजनम् . 8 २ १४ थपिस्थापनम् शपिहरथम १६ थपिहोवम् १६ अौतमः ! अगाधामम् २ . 8 ५ २ ५ १ ·[२५].. घ. बा.क. -- tor प्र. बा. क. ... ५ २ २३ F ... २ २ ३२ यात्रावणम् २१ याविनीयोहरणम् २ धाहवनीयोपस्थानम् ३ २ ३ याहवनीयोपस्थानम् ३ व्याहवनीयोपस्थानम् ५ ३ ३ २ 8 ... 8 ... 8 R 8 8 ... ३ २ १४ ... ध्यमाधानम् ......! प्यप्राधानदक्षिया १ ध्ययग्राधानदक्षिणा ध्यापस्थानम् ३ जोमवन्धनम् यध्वर्युकर्म अध्वर्युप्रेधः ......." ध्यध्वर्यापीधसंवादः ३ यदिताहुतिः অনুযাগ: 8 ध्यानयानयागः ध्यतरागमनम् ध्यन्वाहार्यपचनम् . ध्यपूपनिधानम् २ ध्यभिधारणम् भन्युषणम् यथगमनम् धृजमिताहुतिः ३ २ 8 ३ 8 ... 8 ... .. ३ ... ४ २ 8 ... ... १ २४ साप्राशनम् डोपानम् २/ोक्षणम् ५ ४१ २. उत्तरवेदिनिवपनम् १३ | उदकावनेजनम् ३ ६ उदकावनेननम् ३ १२ उदिताहुतिः २ उपमादनम् २ उपतरणादिहोमः ५ ३ 84 उपस्थानम् | उपस्पर्शनम् १ उपांशु चरणम् २ उपाशुभचरणम् १३ उल्मुकनिधानम् ३ १/ उलिखनम् ३ ... ५ .. २ १ ... 8 .. 8 ३ ४ २७ २ ३ ... ५ २ ५ ३ थासूत्करे क्षेपः ४ ... २ ... . ५ ... . B २ ... १५ ध्याययणदक्षिया यापयधिः घ्यायययागः ध्यायययम् थाज्यभागश्चरणम् पाण्यापदानम् ५ २ अवभागानम् १३ ४ ३ २ २६ करम्भपाननिर्माणम् .. ...

·२९ . कर्म. प्र.मा.क. ... ४ ...8 ३ R ५ करम्भमानधोमः करीरावपनम् कथवाहनयागः कुमारीमन्तजप: कुम्भीनिधानम् केशमथुवपनम् केशश्मश्रुवपनम् ३ २४ नामकयागः ११ | बामकहवि:प्रययनम् ५ २ ३ १३ | दर्शधिः २६दाचायणयचः २ ४८ | दिगयाधारणम् ५ १६ यावाएथिथयागः 1.8 १ १ 8 ... १ २ ... 8 १ २४ ...8 8 २ १७ , .. ९ ... ... 8 २ २ 8 8 ... 8 १ ३ ३ १५ ...8 ... गाईपत्योपस्थानम् ३ २ २८ निवपनम् गाईपत्योपस्थानम् ३ | निवाम्यादोहनम् ...। गाईपत्योपस्यानम् २ ३८ नीविसवाईणम् एहमेघीयेधिः गोरपस्यानम् | ঘষছিলাম पयोवाचनम चतुःसक्तिवेदिनिर्माणम् ५ २ १०पनीमंयाण: ... चतुरवदानम् ३ ३६ | पधिहीमः चतुरुनयनम् २ ३ १७ पयस्याचरणम् चतुष्पयहोमः ३ पयस्यायागः चरनिर्वधनम् १ १८ पयस्यायागः चल्थपणम् १ | पथसोधिश्रयणम् परश्रपयम् ५ पयोदोहनम २ परहोमः ११ पयोदोहनम् चरूदासनम् ४ ११ परिगमनम परूदासनम् 8 ६ परिग्रहपरिग्रहणम् ५ चर्वभिधारणम् परिधिपरिधान ५ चातुर्मास्येतिः १ परिवर्तनम् ५ ३ ... ५ ... ... 8 २ १५ 8 ... ३ ... ४ g १५ १४ ... ४ 8 ... ३ २ १२ 8 ... .... ... ४४.

·[२७] कर्म. कर्म. प्र० वा. क. प्र० प्रा० क. 8 8 ... २ ...8 ... .. 8 ... ... ... ४ ... . ...8 ४० ... ... 8 E २४ पलीकरणम् ... ... 8 ४ 8 ... परिवर्तनम् ७ प्रजामत्युपसदनम् ३ पवमानेरिः पू प्रतिपरिगमनम् पिण्डदाटनमः २ प्रतिप्रस्थाटकर्म पिण्डदानम् ३ १६ प्रयायावणम् ५ २ २३ पिण्डदानम् ५ २ २४ प्रवरस्यतो वाग्यमनम् ३ ३ है पिखदानम् प्रयाजयागः २ २ पिण्डदानोदीच्याङ्गम् ५ ५ २ प्रस्तराद्यासादनम् २ ११ पिण्ड पिटयः प्राशिवावदानम् ३ ३ 8 १ पिड पिटयज्ञः ५ २ पिण्ड शेषाप्राणम् ३ ४ पिटनमस्करणम् ३ २४ पिटप्रार्थनम् वहिंघाजनम् २ ५ २४ पिंटयनः वहि सन्नहनम् २ बहि:स्तरणम् २ पित्रावाद्दनम् २१ पुत्रनामयहणम् वहि:स्तरयम् ३ ४१ 8 ब्रझौदनमाक: पुनराधेयम् १ १ है पुनराधेयदक्षिणा १ २८ ब्रझौदनप्राशनम् पुरोडाशनिर्वापः ३ १४ २२ | ब्राक्षयभोजनम् १ प्ररोडाभपतिपत्तिः 8 पुरोऽनुवाज्याप्रथानम् ५ २ २८ १७ पूर्णदर्वकर्म २२ मन्त्रजपः १ २ महाहविःप्रयोगः पूर्णाहुतिहोमः २ पूर्णाहुतिधोमः १ २१ एपदाग्यथानयनम् ३ २ १५ मारतयागः. १२ मौर्णमास्यधिः मारतेरि ...88 २. 'पोपयोगः २ ५ .. ... ५ १ ४ २ ४ ... २ 8 ... २ ५ ५ ... B ... २९ मन्तजमः ... 8 8 ५ ... ५ ...8 8 ५ ... ३ महाहविरितिक १] महाइविरिधिः ..B B . ..8 .

·[२८] +- कर्म. ... ...8 8 १ ८ ... ... भूतकावसजनम् ग्यतापिहोधिप्रक्षेपः ३ मेषमेघौनिर्माणम् 8 मेषमेधीप्रक्षेपः मेषावदामम् .. मेयीप्रत्यधनम 8 8 'oo 8 २ ... ... 8 ... १ १८ ... ... ५ W यणमानमन्तजपः... ... 8 पदावसदानम् ... ५ ३ .. 8 ... 8 8 १० मपिरामचनम् ५ | समिदाधानम ३ ३ १५ ममिय्यजु:पयोग: ... ३ ३ १७ ममिएयर्यजनम् ३ ३८ मम्भरणम् १ ३ ३८ समयनुहरणम् २ मथोहिननम् ३ ३ ११ माम्तपनेरिः 8 सामाय्यथागः १८ मामिधेन्यनुवचनम् ५ ३ भारस्वतयागः साविम्रयागः २ ३ स्थानमस्कार ३ ३ ३६ / सुग्यूचनम् ३ सुगयूचनम् २ २२ सोमपायजम् सौम्ययारा ३ इविनिवेषणम् ३ १२ | विर्यज्ञः इविरासादनम् हुतशिवायरम २ हुतोषप्राशनम् १५ हुतशेषस्थापौप्रमः । .. धोत्र पवेशनम् . १ ... 8 ... 8 8 पदयघासेरिः वमिष्ठयः विपरिहरणम् बाह्यपहननम पैश्वदेवदक्षिणा वैश्वदेवपर्व घेवदेवपर्व ४१ ३ 8 ... ५ 8५ 8 २ १ 8 8 २ ...8 ... . . 8 १ ... 8 " ... ... ... B 8 ... ४ शमीपर्णावपनम शाकमेधपर्व शुनासीयदक्षिण शुनासीर्ययागः शुनाशौर्ययागः . ... ५ 8 २ ४ ... ५ ३ 80 ... ५ 8 ४८ १२ ·[१] ॥ अथ स्मर्त्तव्यालोण्यवचनसूची। . "पक्षय्यं । मुझतं पातुर्मास्थयाजिनो भवति" ५. ४. १. "पग्ने रेतो हिरण्यम्" २.१.२८. "प्रथास्य शरीर मेवानिर्दहति ; तद्यथा पित; मातुर्वा आयेतेव मेपोऽग्नेरधिज्ञायते ; शख या एषः" २.२.८ "अनं या पापः" १.१.३. "प्रयं वे यत्रो योऽये पवते” १, ४, २१. "अयं वे पायुर्योऽयं पवते , एप वा इदं सर्व प्रयावयति यदिद किच; वर्षति, दृष्टादोषधयो जायन्से; मोषधीजवापः पौवा तत एतदरोऽधि पयः सम्भवति ; एप हि वा एसज्जन- यति, तस्माद वायव्यं भवति" ५, ४... "पसी (मृगशिराः) प्रमुथार्थस्य शिर इत्याहुः" १. २.८. "मादित्यस्त्वेव सर्व फतवः" २. १.८. "इन्द्रो वा एष पुरा हवस्य वधान, हवं हत्वा यथा महाराजो विजिग्यान एवं महेन्द्रीभवत्" ५.१.८. इन्द्रो वे यजमान;" १.२.११. इयं वै पृथिवी पूंया" ५.१.७. इयं वे पृथिव्यदितिः" १.५.१९. उतरतो स्त्रिी पुमांस मुपत" ..

·.
"उत्तराहि सप्तपय उद्यन्ति" १.२. ४.
"उपहय प्राश्वन्ति । यावन्तो गया इविच्छिष्टायाः स्युस्तावन्तः
प्रानीयुः, यो प्रप्यूखिजः प्राग्रीयुः , प्रयो पप्यन्ये माहाणाः
मानीयुः यदि बहुरोदनः स्यादधैतां कुम्भी मपिधाय
निदधति" ४.४.१६.
'उभये हवा इद मग्रे सहासुदेवाय मनुष्थाय" ३. २. ४.
"ऋतधः पितरः" ३. ४. २४; ५.२. ४२.
"एता ह वै देवता योऽस्ति तस्मिन् पसम्ति, इन्द्री यमी राजा नही
नषिधः" २.४.१,२.
"एते थे विश्वेदेवा रश्मयः। योऽथ परं भाः प्रजापतिर्वा स
इन्द्रो वा” २. ३.७.
"एप एव मृत्युर्य एष सपति -
प्रमुमिमोके पुनः पुनरेव
प्रमारयति" ३. १.७, ८.
"एष वै यत्रो यदग्निः" १.४.१८.
"कं वै प्रजापतिः" 8. ३. १३.
"कनीयांसो हि देवा मनुष्येभ्यः .:-. भूयांसो हि मनुष्या देवेभ्यः
भूयांसो हि पशवो मनुष्येभ्यः कनीयांसोइया
अस्य भार्या भवन्ति , भूयांसः पशव." २. ४. १८.'
"काखालीलता हैव तह प्रथिष्यास , नौषधय पासुः
वनस्पतय.'
"
"शाययेष वा अयं पुरुष." २.१.१..

·"सदग्निहोवाच्छिष्टं .- नाबामणः पिबेत्" २.३.३८,
"तस्मादेतदृषिणाभ्यनूतम्- 'प्रजा ह तिस्रोऽत्याय मौयुरिति"
(2. सं० ८.१०१. १४.) ४. २. ४.
"तान् योमंतकयोरुपनद्य वेण्यध्यां वा कुपे वोभयत प्रावध्योदड
परेत्य यदि वृक्षं वा स्थाणुं वा वल्मीकं वा विन्देत , तस्मिन्ना-
'एतत् ते रुद्रावसं तेन परो भूजवतोऽतीहि'
-इति" ५. ३. १७.
"तिर इव वै पितरो मनुष्येभ्यः" ३. ४. २१.
सजति :-
"देवाः सन्ति •-. पितरयोषधयय सन्ति .--. मनुष्थाः
सन्ति" २. ३. १८.
"धौर्वती नक्षत्रेः" १.४.२८.
"इयं वा इदं जीवनम् , मूलि चैवामूलञ्च" २. ३.१०.
"हया वै देयाः । प्रदेव देवा , अथ ये ब्राह्मणाः शयुवासोऽनूचानास्ते
मनुष्यदेवाः ;-
आहुतिभिरेव देवान् मीणाति ,
दधि-
पाभिर्मनुष्यदेवान्" १.६.६; ३, ५, १४.
"न खः ख मुपासीत को हि मनुष्यस्य खो वेद" १, ३.८.
"नो.धनाहिताग्नेवतचर्यास्ति” १. ४...
"नोई या एषा स्वयां यदग्निहोत्रम्" ३. १. १५, १६.
.
"पतयो धेष स्त्रिये प्रतिष्ठा" ५. ३.१४
"पयसो वै प्रजा. सम्भवन्ति" ४.३.८,
• "परमा गतिं गच्छति" ५.५.८.

·"पुनासो यत्र पितरो भवन्ति (१० सं० १.८८.८)" ३.१.६. "पूर्वाक्षो वे देवानाम् , मध्यन्दिनो मनुष्याणाम् अपराग पिम- पाम्" ३.४.८. "प्रजापति देवा यनोपवीतिनो भूला दधिर्ण जान्बायो- पासीदस्तानमयोद यत्रो पोल ममृतत्वं च कर्ग व: सर्यो पो प्योतिरिति" ३. 8. १. "५ प्रजापति ) पगव उपासीदन् तेभ्यः खेप मेव चकार यदेव सूर्य कदा च लभध्वे यदि काले यवनाकालेऽवायायेति" ३. ४. ४. "(प्रजापति) पितरः प्राचीनावीसिनः सव्य मान्वायोपासीद- स्तानबवीन मासि मासि वोऽवं स्वधा यो मनोजवो वषन्द्रमा घो ज्योतिरिति" ३. ४. २. "(प्रजापति ) मनुष्याः प्राहमा उपस्थ शत्वोपासीदस्तानप्रवीत् सायम्प्रातर्वोऽशनं प्रजा वो मृत्यु::ग्निो ज्योतिरिति" ३.४.३. "(प्रजापति) शखदप्यसरा उपसेदुरित्याहस्तेभ्यस्तमय.मायाध प्रददौ ३.४.५. "प्रयमदुग्ध मुष्णं भवति ; प्रग्नेईि रत." २. २. १५. "मनो इवे देवा मनुष्यस्याजानन्ति ३. ३. ११. "माता धनुर्मातेव था इयं मनुष्यानं विभर्ति" १, ५.२१ "मेधो वै पयः, मेधस्तण्डलाः, त मुभयं मेघ मात्मन् धत्ते, तस्मात् चोरीदनो भवति ४. ४. ४. "यनैतत् प्रतितरा मिव तिरयीवाचि. संशाम्यतो भवनि , ऐप भवति मित्र." २.१. १२. ताई

·"यत्रतत प्रथम समिझो भवति , धूप्यत एव , ताई हेप भवति
- रुद्रः" २. ४..
“यत्रेतत् प्रदीपतरो भवति , उधूमः परमया जून्या वल्बलीति,
तहि हप भवतीन्द्रः" २, ४. ११.
"यवेतत् प्रदीतो भवति, तर्हि हेप भवति वरुणः"
"यवेसदगारायाकग्यत प, तईि हेप भवति प्रम" २. ४. १३.
"यवासी सूर्य एवं (नक्षत्रम् ) १. २. १८.
पानिः" १.१.४.
.
"योपा था पापा
"वर्षा र खेव सर्वेपा गतूनां कपम्" २. १.७,८.
"वसन्ती पीभो वर्षास्ते देवा फसवः"
"वीर्य वा पश्वः" १.४.२४,
4
:."गरहेमन्तः गिगिरस्ते पितरः (मासः)" १. ३. १.
“गाखया वसानपाजत्य पवित्रवति सन्दोध ,सं पर यपयति,
पर छोव स यत्र क र ससानापयन्ति' ४. ४. ४.
"स उत्तरस्या मेव पयस्यायां मेपी मपदधाति , दधिगया
.मेषम्" १.१.१०.
"स एतास्तिसस्तनूरेषु लोकेषु विन्यधा" १.५.१४.
"स एप पुनः सग पिता भवति" ३.१.५.
." पनी मदानेयन एति केन परमीति; परवं वा एतत् सी
करोति, यदन्यस्य मत्यन्येन परति" ४.२.२..
"मत प घे मतान्यमोतीमा मृषी विगहिय" ३. १.१८,

·शतपथब्राह्मणम्। तृतीयकाराइम्। ॥अथ प्रथमः प्रपाठकः ॥ प्रथम बादायम्। n अपि वा प्रथमाध्याये प्रथम प्राह्मणाम् । ॥ हरिः॥ देवयजनं जोपयन्ते। स युदेव बुर्पिष्टर स्यात् तुजोपयेरन्युदन्यद्भूमे भिशयौता तो वै देवा दिव मुपोदकामन् देवान् वा एप ऽउपोकामति यो दीक्षते स सुदेवे देवयुजने यजते स यद्वान्यन्मेरभिशयीताचर- तर द्रव हेवा स्यात् तस्माद्यदेव बुर्पिः स्यात् तनो- पयेरन् ॥ १॥ तदुर्म सत् समर स्यात् । समर सविधशि स्याद- . । 'तिमोता'-दति मा. मम्मत निहार।

·[३३] अघ यत्र .--. "म यत्रोदडावर्तते देवेषु ताई भवति .-. दक्षिणावर्तते पिटपु तईि भवति" १. ३. ३. "सयो हैवं विहान सायम्मातराशी भवति, सर्वे हैवायुरेति" ३. ४.६ "सर्वतोमुखी वा असावादित्यः सर्वतोमुखोऽय मग्निः... अन्यतोमुखः पुरुषः" "सर्वाणि हधा चन्यानि नक्षत्राणि माय दिशयायन्ते" १.२, ३, "सायुज्यं सलोकतां जयति" ५. ५. ८. "सोमो राजा देवाना मनं यचन्द्रमाः" ४.१.१५. "वो वै मा महिमाहेति स स्वाहेति" २. २. ६. "हिरण्यम् .-. पग्नेहि रेतः" १.१.५, ॥ अर्पिनामादिसूची॥ अधिनामादि. प्र. मा. का ... मनवागा पमिका २ ... ... २ १ ५ प्र. प्रा. क. पाधिनामादि. १४थासरि ५ धासरित ३. यासरिः ३ १] यासरिः २ २ ३४ धासुरिया १ B ... ५ २ २५. ... ... १ .. थाथि धारित ... 8 .. ... 14 ·[२५ प्र. ब्रा. क. ... . ३ १२ देवभाग: ... ४ १ ५ ... ... ... २ 8.२ V ... ... ... ... २ ४१२ ... ४ ... ... ... ... 8 ... ... ... . 8 ९ २४, नैषिधः ९ ४ | पाश्चिः ३३ / पार्वतिः २० प्रवीदर्थः ३५ भालवेयः ३५ भगवः १माधुकि: १३] यमः ... B ६ ... .. ... २ नामादि. “. बा. क. अधिनामादि. जारकम् माधयः ५ १४ नड़: अषयः ३ प्राषिः 8 एके, ५ २ धोपवेशिः ६ यौशिनः ३ २ कधीवान् ३ २ कहोडः ३ कुमायः करवः ... १ ५ थाज्ञवल्काः कौषीतकि: २ ५ १.थामवल्काः चलकि: जीवल: ૨ २ ज्ञातयः. ६ २. सहदेवः ३ | मायः १६ सुना ... १ दिया: १४ ... ... १ 8 २७ ... ... ... ... २ 8 ... ४ .. २ ३ ... ३ ५ ३ ३४ श्रौतर्षि: ... ... ३ १ ... ... ३४ वैकः ... ... 8 १ ३ ... ... ... 8 १ B तथा.. ... ... ३ 8 १ 8 ... ... 8 ... 8 8 ... 8 ... 8 १४,५ ·। शतपथब्राह्मणाम्। (१५. मा.) विभ्रशि सत् प्राक्प्रवणः स्यात् प्राची हि देवानां दिगुथो ऽउदक्प्रवण मुदीची हि मनुष्याणं दिग्दक्षि- णतः प्रत्युच्छ्रित मिव स्यादेया वै दिक् पितॄणा५ स युक्षिणप्रवण स्थात् क्षिप्रे ह युजमानीऽ, लोक मियात्तथो ह यजमानो ज्योग् जीवति तस्मादक्षिणतः प्रत्युच्छ्रित मिव स्यात् ॥ २॥ न पुरस्ताद्देवयजनमात्र मुतिरिच्यत। हिपुन्तर हास्य तद् भ्रातृव्य मभ्युतिरिच्यते काम ह दक्षिणतः स्यादेव मुत्तरतु एतुडु त्वेव समृद्धं देवयजनं युस्य देवयजन- माधु पथात् परिशिष्यते क्षिमे हैवैन मुत्तरा देव- यज्योपनमतीति नु देवयजनस्य ॥ ३॥ . तदु होवाच याज्ञवल्क्यः। व्वार्णय* देवयुजन जोपयितु मैम तुत्सात्ययुन्नोऽववौत्सर्वा वा द्वयं पृथिवी देया देवयजनं यच वा अस्यै क च युजुपैयु परिगृह्य याजयेदिति ॥ ४ ॥ पत्विजो है देवयुजनम्। ये ब्राह्मणाः भुथुवाएसी- नूचाना विहाउसो याजुयन्ति सैवाहलैतुन्नेदिछतमा मिव मन्यामइ ऽहति ॥ ५ ॥ ' वाय-इति । + 'या येदिति' इति । 'दिएमा' इति ।

·(१च्य. १ब्रा.) । तीयकाण्डम् । तच्छालां वा विमितं वा प्राचीनवशं मिन्वन्ति। प्राची हि देवानां दिक् पुरुस्ता? देवाः प्रत्युञ्चो मनु- प्यानुपासत्तास्तुस्मात्तभ्यः प्राङ् तिष्ठन् जुहोति ॥६॥ तस्मादु हनु प्रतीचीनशिराः शयौत। नेद्देवानभि- प्रसार्य शुया ऽदुति या दुक्षिणा दिक् सा पितृणां या प्रतीची सा सर्पाणां युतो देवा उच्चक्रमुः सैपाहीना योदोचौ दिक् सा मनुष्याणां तुस्मान मानुष ऽउदीची- नवरशा मेव व्वा विमितं ब्वा मिन्वन्त्युदीची हि मनुष्याणां दिग्दीक्षितस्यैव प्राचीनवशा नादौक्षि- तस्य ॥७॥ तां वा एतां पुरिश्रयन्ति । नेदभिवर्षादिति न्वेव व्वर्प देवान् वा एप उपावर्त्तते यो दीक्षते स देव- ताना मेको भवति तिर इव वै देवा मनुष्येभ्यस्तिर ऽवैतद्यत् पुरिश्रितं तस्मात् परिश्रयन्ति ॥८॥ तन्न सुर्व ऽदवाभिमुपद्येत। ब्राह्मणो वैव राजन्यो वा वैश्यो वा ते हि यन्जुियाः ॥ ६ ॥ वैन सुर्वेणेव संवदेत । देवान् वा एप उपावर्तते यो दीक्षते संदेवताना मेको भवति न वै देवाः सर्वे- रणेव संवदन्ते ब्राह्मणेन वैव राजन्येन वा वैश्येन वा ते . 'तच्छालो-इति ग।

·8 ॥ शतपथमाझणम् ॥ (१प्र. १ब्रा.) हि यजियास्तुस्माद्युद्येन शूद्रेण संवादो विन्देदेतेपा मेवैकं ब्रूयादिम मिति विचक्षेम मिति विचक्षुत्येपु उ तुब दीक्षितस्योपचारः ॥ १० ॥ श्रुथारणी पाणी कृत्वा । शाला मध्युवस्यति सु पूर्वार्ध स्थूणाराज ममिपुद्यैताजुराहेद मगन्म देव- युजनं पृथिव्या युच देवासो ऽअजुपन्त विश्व ऽहुति तुदस्य विश्चैश्च देवैर्जुष्टं भवति ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रु- वासोऽनूचाना यदुहास्य तेऽक्षिभ्या मोक्षन्ते ब्राह्मणाः शुश्रुवाऽसस्तदुहास्य तैर्जुष्टं भवति ॥ ११ ॥ यहाह। युव देवासो अजुषन्त विश्व इति तुदस्य बिश्वैर्देवैर्जुष्टं भवत्युक्सामाभ्या५ सन्तुरन्तो युजुर्भि- रित्युक्सामाभ्यां वै यजुभिर्यजुस्योहचं गुच्छन्ति यजुस्यो- हुचं गच्छानौत्येवैतदाह रायस्पोपेण सुमिपा मदे- मेति भूमा वै रायस्पोपः श्रीः भूमाशिप मेवैतदा शास्ते सुमिपा मदेमेतीपं मदतीति वै तु माहुर्यः थिय मनुते युः परमतां गुच्छति तस्मादाइ सुमिपा मदेमेति ॥ १२ ॥ १॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [१.१.] ॥ •'चार-ति क, 'धार:-प्रति ग। +'त्या'-इति ग ।

·(११. मा.) । तीयकाण्डम् । ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ आधानपुनराधाने अग्निहोत्रं ततः परम् । चातुर्मास्यानि च पदितीयकाण्ड ईरितम् ॥ ९ ॥ अथ बतीयचतुर्थाभ्या मेकाहाहौनसबलवण सकलसोमयाग- प्रकृतिभूतोऽनिष्टोमोऽभिधीयते । तच ढतीयकाण्डस्य प्रथमाध्याय १- "त्रिविधः सोमयागः, एकाहाहोनसतनामक । एकमिनेवाहनि सवमत्रयेण निष्पाद्य एकाह। दिरात्र मारभ्य एकादशरात्रपर्यन्ता स्यहोना । त्रयोदशरात्र मारभ्य सहससवत्सरपर्यन्तानि सत्राणि । हादशाहतु दिरूप । तनाहौनरूपेण दिरात्रादौना प्रकृति, सत्ररूपेण प्रयोदशराबादौनाम् । तस्य च हादशाहस्य एकाहरूपो न्योतियोम' प्रकृति-"-इति तेस.१ २.१-सा. भा.। "एकादाहीनसत्राणि सोम- मेदा इति त्रय"-इत्यादि च तै• सं०७ ११-माध्यारम्भे सायण" । "उल- प्रलतयोऽहोनेकाहा (६.१ १.) "-इत्यारभ्य "इत्येकाहा, अथाहौना घाइप्रमतयो हादशरात्रपराया (१०.१.१०, १९.)" इत्याद्यन्त ध्याश्य- लायनीयश्रौतसूत्रग्रन्थश्चेदालोय । २- "सप्तसस्थ' सोमयागो भवति । तथाहि- "यमियोमोऽत्यनि- सोम उक्थ्य षोडशो वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽमोर्याम रति सस्था"-इति १. सू. ६ ११.१ । यसोर्याम यातोर्याम इत्यमिन्न। ३- "यमियोम प्रथमयज्ञ, पतिरात्र मेके पूर्व समामन्ति"-इति धाप औ• सू. १. २ ३, । बमियोमे धत्स्नागनातम्योमदिछत्वात से एक्तरेषा प्रकृति । स्थाश्व. श्री.

·। शतपथद्रायम्। (१५.१वा.) . मालामिर्माणप्रति दौचाहुतिपर्यन्तं प्रतिपाद्यते । तत्रादौ शाला- निर्माणार्थ देवयजनपरियहं विधत्ते- "देवयजन जोषयन्त इति । देवा दन्यन्तेऽष्टा अति 'देवयजनम्' । अधिकरणे ल्यूट' । प्राचीनवंशसाहविद्धानादिनिर्माणपर्याप्तं देवयजनं स्यानम् । तत् 'जोषयन्ते' सेवन्ते । खार्थिको णिच् । परिग्रहीयुर्यजमानपुरुषाः । नम्य विशेष माह- “म यदेव वर्षिष्ठं स्यात् तनोषयेरनिति । 'स' रति प्रमिद्धो, यच्छन्दविशेषण मेतत् । प्रमिद्धं 'यद्' देवयजनम्, 'तत्' 'वर्षिष्ठम्' अतिशयेन वृद्धम, उच्छ्रितम्, जोषयितव्य मित्यर्थः । वर्षिष्ठ मित्येतत् स्पष्टयनि- “यदन्यदित्यादिना । यद्यस्या उपरि ग्टहीतायाः ‘भूमेः' 'अन्यत्' परिभरम्यलं ('नाभिायौत') माति- भयौत, अतिगयित मुच्छित न च तद् वर्षिष्ठमित्यर्थः । उक्तलक्षणं देवयजनं प्रशंमति- "तो वा इति । 'अतः' अमात्, यदित्युक- लक्षात् 'देवाः' 'दिवम्' 'उपोस्लामन्' उस्कान्ताः, प्राप्ताः । उत्कामन्तु नाम, ततः किमु ? इत्यत आह- "देवाचा इति । धम्मात् 'एष.' दीक्षितोऽपि 'देवान्' उपोकामति, तस्माद थान १-पा. सू. १.३.१९३। २-- 'देवयानस्थ नम्'-इति च । "देवयननं वै वरं एपिथे"-इत्यादि • मा० १.३.२ । “प्रायोन मारवनोपान प्रवयं स्यात् पौधोनं माई मायादेत प्यारतं देवयानम्" इति ते. सं०६. २. ६.१५ । २- पुष परितकणे-दति चुरादि (१८३५ धा• ), 'परितकण महो हिंसा वा-इति तत्र दीक्षितः। प्रतिसेवनयोस्त तुदादित्वात् नुयत इत्र । ..-'ययम्य-जति च। ५- 'मुतिक यात्'- च ।

·(१५० १मा.) । तीयकाण्डम् । देवयजनेन देवा दिव गताः, तादृश कुर्वन् ‘स.' दीक्षितः 'मदेवे' एवं 'देवयजने' ('यजते') दृष्टवान् भवति । अनेवविधस्य परियहे दोष माह- "म यद्दति। निजे देवयजने 'रक्षा' स्वय मेव 'अवरतर देव' अत्यन्त नौच एव 'स्थात्' । “तस्मादित्युपमहारः । अच कात्यायनः मौमिक मृविवरण मभिधायाह- "देवयजनं जोषयन्त उच्चतमम्" इति 10 अन्यानपि धर्मविशेषानाह- "तर्मनि । 'वर्ष' उनत 'मत्', 'नत्' देवयजन 'मम स्यात्', विषमस्य विमयदर्शनात् तदभावाय तत् सम कर्तव्य मित्यर्थः। ममत्वेन 'अविभ्रमि अपि स्यल प्राचीन- प्रवणम उदोपौनप्रवण वा भवेत् , यष्टव्यवेन देवानाम, थष्टलेन मनुष्याणां च देवयजनसम्बन्धसम्भवात्, उभयसम्बन्धिन्योर्दिशोरन्य- तरस्या प्रवणाभिधान मित्यभिप्राय । उदप्रवणवे यदर्थसिद्ध दक्षिणोन्नतत्वम, तदाह- "दक्षिणत प्रत्युच्छित मिवेति । विपद- माधमुखेन दक्षिणप्रवणत निषेधति- “एषा वा इति । 'क्षिप्रे' अचिरेणैव कालेन 'अमु' परलोकम, 'तयो ह' पूर्वोत्तरप्रवणत्वपवे- ऽप्यचिरकालम् ॥ २॥ १- 'देवयजन कोषमन्ते। उच्चतमम्। समम् । व्यविधि । चभिती देवपलममात्रदेशम् !, परमाणम् । शरप्रवणम् । उदग्वा । यविधाग- धानविन । उहतोषधिमूले परेऽन्ते विमित कुर्वन्ति" इति का• श्रौ.. १.१.-१५ दशसूत्राणिहरयानि। २.-"दयाल रस मुदोकोमात पाझपण पारकपणावा 'देवयानम्" इति थाप• यौ• सु. १. २०१॥

·शतपथद्राक्षणम् । (१५. १०) अथ देवयजनप्रागदेशे देवयजनान्तरपरिमितप्रदेशस्याधिक्य निषेधति-"न पुरस्तादिति । म देशातिरेको यजमानभाव- व्यातिरेकाय भवति । तथा चापस्तम्ब "न प्राचीन देवयजनाद् देवयजनमाच मुछिषेत्" इति । दक्षिणेत्तरयोरतिरेकस्वैच्छिक इत्याह- "काम इति । पश्चाद्भागे पुनरन्यस्य देवयजनस्य पर्याप्त- प्रदेशोपेत देवयजन ममृद्धिकर मित्याह- "एतद्ध वेव समृद्ध मिति । प्रतिपाद्य मर्थ निगमयति- "इति देवयजनस्येति । तृप्तिरिति मेष । अत्र कात्यायन:- “सम मविधग्यभितो देवयजनमावदेशम् पुरस्तादर्जम् प्राक्प्रवण मुदम्बा"-दति ॥ ३ ॥ अयाख्यानमुखेन देवयजनपक्षान्नर माह- "तदु होवाचेति । वार्ण सृषि 'याजवल्क्य उवाच । यदा वय देवयजनपरिग्रहाय गता, तदानीं 'मात्ययज' पाह। "एतावतो वै पृथिवी, यावती ९- 'देवयनमप्रदेशे'-इति । २-थाप. •ौ. १०,२०,९.। .'सेच्छिक'-इति । -का. श्री. ८१ १२-१७ घट सूत्राणि पर्यालोयानि । ५- 'वाय-इति सपकार' पाठ सोधतोऽत्र मूले भाष्ये च हा.. परेण । तत एखोइतो रोगोषलिए सङ्गमोते 'वाटलंग'-कोपि ! पर मिरव पुरस्तादेकत्र (११.१.१..), परतावापरत्र (१४ ११...? दृश्यते 'वाय-रोव निपचार। तथा तैतिरीयवाक्षणेऽपि "गोवनो वाय"-रयेव (१ ११. ८. ३)। यतोऽत्र मत्सहोत हस्तलिखित एलकाता मेव सेख समादत ए मुलमायपोरिति ।

·(११. मा.) । टतीयकागहम् । ६ वैदिः"- इत्यादिश्रुतेः' वेधुपलक्षितदेवयजनस्य देवतात्मकसमस्त- पृथिवीरूपत्वम् अतो 'यत्र क च' मन्त्रेण परिग्रहे सति तदुकलपा मेव भवेदित्यर्थः ॥ ४॥ याजवस्क्यस्तु वक्ष्यमाणलक्षणैर्सविग्भिः परिग्रह एवोशलक्षणदेव- यजनपरिग्रह इत्याह- "बिजो हेवेति। 'शुश्रुवांमः' श्रुतशास्त्राः, 'अनूचानाः' माङ्गप्रवचनाध्येतारः । 'प्रकलाः दोषरहिताः। एलिजो- ऽपि श्रुताध्ययनादिसम्पन्ना भवेयुरित्यय मर्थोऽप्युनो भवति ॥ ५ ॥ यथोकदेवयजने यत् कर्तव्यं गई तत् प्राचौनवशं कर्तव्य मित्याह- "तच्छालां वेति। 'शाला' दीर्घचतरसं ग्टई, "विमित' सर्वतः ममपरिमाणम् अनयोरन्यतरत् 'प्राग्वंशम्' मिनुयात् । प्राग्दिशः पशंमार्थ मर्थवाद माह- "प्राची हौति । यस्मात् प्रत्यग्दिग्गतान् । विग्यजमानान् प्रति पुरोदेशाद्धविर्भाजनाः प्रत्यड्मुखोपाहत्ताः, 'तस्मात्' 'तेभ्यः' देवेभ्यः 'प्राङ् तिष्ठन् जुहोति'। तस्मात् प्राचीनवंग मुपपद्यते ॥ ६ ॥ प्रामणिकं दौदितम्य शयने कश्चिनियम माह- "तस्मादु •सं•७.१.१८.६ ऋाण्या। २- वेदार्थ श्रुतवन्त' इति ( का. श्री. ७. १. ८ सू. ) या. दे। ३- "विमिसं चतुरसं म्यात् दधारविप्रमाणत"-इतीच परिशि- कारवचनम् । 'दादशालिमानत'-इत्यपि तत्र पाठान्तरमै । - 'प्रादियतान'-इति ड, च । ५-- "प्रागवंधं पुरस्तादल प्रतिदिगद्वार मुदगर्ग वा" इति का. श्री. . 8- ·॥ शतपथब्राह्मणम्। (१५.१वा.) . हेति । 'अभिप्रसार्य' पादावित्यर्थः । प्राग्दिक्मसार्थ दिग्विभाग- रूप मर्यवाद माह- "या दक्षिणेति। 'यतो' 'देवा. यजमानादौन् प्रति' 'उपचक्रमुः', 'सा' प्राची 'हीना' ममृद्धा । उदीच्या मनुष्य- सम्बन्धितया तेषा मुदग्वंशा शाला निर्माणात् प्रसिद्ध मित्याह- "तस्मान्मानुष इति । 'मानुषे' मनुस्याई कर्मणि । 'दीक्षितस्य' प्रागवंश एव, अन्येषां तु उदीचौनवंशव मिति व्यवस्था ॥ ७॥ मर्वतः परिश्रयणं विधत्ते- "तां वा एता मिति । वृक्ष्यादि- परिहाराय परिश्रयणं कर्त्तव्यम्, दीक्षितस्येतरेभ्यो व्यवधानाय च परिश्रयणं कर्त्तव्य मिति परिश्रयणम्नतिः ॥ ८ ॥ नचाचैवर्णिकानां शूद्रादीना मभिप्राप्ति निषेधति-"तम सर्व दवाभिपतेति ॥ ६॥ दीक्षितम्य मर्वाग्व्यवहारं निषेधति- "मवै नेति । मर्व- मम्दस्व सङ्कोच माह- "ब्राह्मणेन वैवेति । 'तस्माद' ब्राह्मणादि- वर्णचयस्य यमाईवाद् । 'यदि' 'शूद्रेण' 'भंवादो' 'विन्देत्' लघवेन्, 'एतेषां' वर्णिकानां मध्ये 'एकम', 'मम' शद्रम 'इति' एवं मयेदानी मुन्नप्रकारेण 'विचच्छ' चूहोति स्वयं 'धूयात्' । १- "भाला वा"-इति का श्री. सू. ०.१.२४ । दीर्घचतुरखा कुटो भालेति रिसामी। २- "प्राचीननं करोति पुरस्तादुमतं पद्यानिनतं सर्वतः परिशि- सम्"-ति थाप• यौ• सु. १०.५.१॥ '३-का. श्री. ०. ०. ५ सूत्रं रायम् ।

·(१व्य. १मा. तीयकाण्डम् । वौमया माऽपि वचनप्रकार परिग्रह्यते । 'एप' 'उपचार' व्यवहार. ॥१०॥ समन्त्रकशालाप्रवेश विधत्ते- “अथारणी पाणणे कृवेति । 'अध्यवस्यति' शाला प्रविग्न मन्त्रणेतद् देवयजन मिति निथिनु- यादित्यर्थ । अध्यवमानप्रकार माह- “म पूर्वार्द्ध मिति । 'म्यूणा- राज' मध्ये स्थित र उन्नतम्तम्भ , तम्य 'पूर्वार्द्धम्' 'अभिपद्य' ग्टहीवा "एद मगन्म"-इनि 'थ' ब्रूयात् । अब कात्यायन -- "ममा- रोयानो मालास्तम्भ पूर्वाय ग्रहीवारणिपाणिराहेद मगन्मेति"- इति । मन्त्रस्य द्वितीय पाद देवमब्दतात्पर्याभिधानेन व्याचष्टे- "तदस्य विश्वैरिति । श्रुताध्ययनवद्भिामणे । 'अचिभ्या 'यत्' 'ईन्नेि', 'नन्' 'ने' विश्वेदेव 'जुष्टम्' इत्यर्थ ॥ ११ ॥ "यदाहेति । बतीय पाद व्यापट- "पक्मामाभ्या मिति । . ए-का. १-- वीमाया'-इति । वौचया-श्रुताविच "इम मिति विपति धाक्य हिरामया भूपादिति यावत् । श्री. ... 8.५सूत्र एवम् । ३- 'मध्योदिस'-ति घ, ! 8- "एद मगाम देवयन एथिया यत्र देवासो पशुपन्त विशे। सामान्यां सन्तरन्तो यौ रायस्पोषेण समिधा मदेम ।"- इति य. वा. स. ११मसपाट । • ५--"भागवतम्य मध्यम स्मगारा मारभ्य जपतीति वाजसनेयकम्"-- इति पाप. बौ. सू.१..।। यो. ....।

·शतपथब्राझणम् । (१५० १वा.) 'यजुर्भि' कियमाए यजवरूपम् 'चक्मामाभ्या' स्तोरशस्वाभ्या 'तरन्त' पार प्रापयन्त इति तत्र भागस्य 'उदृच' परिममाप्ति प्राप्नोमौत्युक्तवान् भवति । चतुर्थपादस्य प्रथमभाग व्याचष्टे- "रायस्पोषेणेति। 'भूमा' बहुभाव एव 'रायस्पोपो' धनपुष्टि, म च भूमा' माक्षात् 'श्री' एव, तस्मात् ‘एनद्' यागपाठे 'आशिषम्' एव श्राशास्ते । तद्वितीयभागस्य तात्पर्य माह--'म मिति । लोके य श्रिय परमता च गच्छति, तम् 'दपम् अन्न 'मटति' मोदत इत्याड , अतो मन्त्र म मिति भाग माहे- त्यर्थ ॥ १९ ॥ १ [१ १.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथनाणभाव्ये एतीयकाडे प्रथमाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् । अथ दितीय प्रायएम् ) अपराल्ले दीक्षेत । पुरा केशश्मनोळपनाद्युत् काम- येत तुदश्नीयाद्युद्दा सम्पद्येत बतुर होवास्यातोऽशनं भवति या नाशिशिषेपि काम नाझीयात् ॥ १॥ एतदनन्तर मिन 'भत १...'-इति म पुलके ।

·(१व्य. खा.) । बतीयकाण्डम् । अथोत्तरेण शाला परिश्रयन्ति । तदुदकुम्भु मुप- निदधति तुन्नापित उपतिष्ठते तत्केशश्मश्रु च बुपते नखानि च निकन्तऽस्ति वै पुरुषस्यामेध्यं युवास्यापो- नोपतिष्ठन्ते केशश्मश्रौ च वा ऽअस्य नखेषु चापो नोप- लिष्ठन्ते तद्युत्केशश्मश्रु च ब्युपते नखानि च निकन्तुते मेथ्यो भूत्वा दीक्षा इति ॥२॥ तडुके । सुर्व ऽएव व्वपन्ते सर्व एव मेध्या भूत्वा दौक्षिप्यामह इति तुदु तथा न कुर्याद्य? केशश्मश्रु च व्वुपते नखानि च निकृन्तुते तुदेव मेथ्यो भवति तस्मादु केशश्मनु चैव व्युपेत नखानि च निकृन्तेत ॥३॥ सवै नखान्येवाग्रे निकृन्तते। दक्षिणुस्यैवाग्रे सव्यस्य वा शुये मानुषेऽथैवं देववाङ्गुष्ठयोरेवाये कनिष्ठिकयोद्म ऽअग्रे मानुपेऽथैवं देववा* ॥ ४॥ स दुक्षिण मेवाग्रे गोदानं वितारयति। सव्यं वा ऽअग्रे मानुपऽवं देवत्रा ॥५॥ स दुक्षिण मेवाने गोदान मभ्युनत्ति। इमा अापः शु मु मे सन्तु देवौरिति स यदाहेमा ऽश्रापः शु मु मे ', 'देवा-सिगा ·१४ शतपथब्राह्मणम्। (१५.बा.) सन्तु देवीरिति व्युचो वा आपो व्वजो हि का श्राप- स्तुस्माद्येनैता युन्ति निम्नं कुर्वन्ति युवोपतिष्ठन्ते निर्द- हन्ति तत्तुदेत मेवैतदुजर शमयति तथो हैन मेप बुजः शान्तो न हिनस्ति तस्मादाहेमा अापः शु मु मे सन्तु देवीरिति ॥६॥ अथ दर्भतरुणक मन्तुर्दधाति। श्रोपधै घायस्वेति व्वजो वै धुरस्तुथो हैन मेष व्वुजः क्षुरो न हिनस्यथ टुरेणाभिनिधाति स्वधिते मैन हिस्सोरिति व्बुजो वै क्षुरस्तुथो हैन मेय वुचः क्षुरो न हिनस्ति ॥७॥ प्रच्छिद्योदपाचे प्रास्यति । तूष्णी मेवोत्तरं गोदान मभ्युत्ति तूपणौँ दर्भतरुणक मन्तुर्दधाति तूष्णों क्षरे- णाभिनिधाय प्रच्छिद्योदपाचे प्रास्यति ॥ ८ ॥ श्रुथ नापिताय धुरं प्रयच्छति । स केशश्मथु ब्वपति सु यदा केशश्मश्रु व्वुपति ॥६॥ श्रुथ खाति। श्रमेयो वै पुरुषो यदुन्तं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वा ऽश्रापो मेध्यो भूत्वा दीक्षा हुति पविचं वा ऽश्रापः पविचपूतो दीक्षा ति तुस्माई नाति ॥१०॥ 'रिति-तिख, रिति-हि ग] ·(१य. वा.) 1तीय काइम्। सु साति। आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्वित्येत- याह शुन्धयन्तुिति एतेन नो स्तुघः पुनन्विति त? सुपूर्त युं तेन पुनस्तस्मादाह एतेन नो एतुधः पुन- न्विति विश्व हि रिमं प्रवहन्ति देवीरिति यह विश्व सर्वं तद्युदमेध्य रिमं तत्सव अस्मादमेयं प्रवृहन्ति तस्मादाह विश्व हि रिमं प्रवुद्दन्ति देवीरिति ॥११॥ अथ प्राडिवोदकुत्तामति । उदिदाभ्यः शुचिरा पृत ऽरमौत्युझ्याभ्यः शुचिः पृत रति ॥ १२ ॥ अथ व्यासः पुरिधत्ने सन्वायैव स्वा मेवामिन्नेगापुत्र दधाति या हवा ऽयं गोत्वक पुरुपे ऐयार ािस ॥१३॥ ते देवा अब्रुवन् । गौवा॑ ऽदर मुणे विभर्ति हुन्तु येयं पुरुषे त्वग् गव्येतां दुधाम तुर्यपा व्युर्यन्तं तया हिमं तुया घृणिं तितिधियत ऽद्वति ॥ १४ ॥ तेऽवच्छाय पुरुपम् । गुव्येतां त्वच मदधुम्तयेया ध्युपन्तं तया हिमं तुया घृणिं तितिधातु ॥ १५ ॥ अवच्छितो. हि वै पुरुषः। तुम्मादम्य युपैयु प . • नेनापुन तुम्मादाई-ति ग ! + रिति-दति ब, रिति-nि | 'ति' इति ख, गति-दिग। १ तितिहते'-ति पाटो , AMAR SItional ·८ शतपथब्राझणम (प्र. प्रा.) अथ दौवाकाल विधत्ते- "अपराष इति । 'अपराहे' अझस्कृतीये भागे। अथ दौक्षितानविषये सर्वान्न मध्यनुजानाति-- यत् कामयतेत्यादिना । यथेटभोजने उपपत्ति माह- "व्रत होवाम्यात इति । 'श्रत ' श्रमादुकभोजनादूद्ध काले 'मतम्' 'एव' खलु केवल पय पान मेव, अत इदानौं यथेष्ट भुनीत । तथाचा. "तथाशित स्याद्यथा ततो दौताम कनीय कनीयो व्रत भुपेयात्" इति इच्छया अगनाभावपक्ष मप्यार- "यदौति । कात्यायन "अन्न मुपहरन्यो हविय्य ममामम् --अपराले- मातीर मुपपन्न वा न वेति ॥ १ ॥ मालाया उत्तरभागे चौरार्थ परिश्रयण विधत्ते- "योत्तरे- णेति । तचास्मिनुदकुम्भपरिहते देने 'नापित' निवसेत् । तच केगमश्रुवपन नखनिकर्तन च कुर्यात् । तचोदकुम्भस्थापनप्रयोजन माह- "अस्ति वा इति । अमेध्याना केशनखाना निरक्षेपण सुखच्छेटनाय उदकुम्भमनिधानेन भवितव्य मित्यर्थ ॥ ॥ १- 'दीक्षातकाल'-इति च । २-“य कामयेत तपखौ स्यादिति त पूर्वाहे"-इति च ध्याप० श्रौ० सू० ९.. १२.२ । ३- व्यस्यापस्तम्बग्रन्यस्य पूर्णपाठस्वेवम्- "धन्न मन्नाति समिधु मिश्र, दधि, मधु वा, यदस्य मनस (प्रय तस्माति, तदेवास्थामुथिलोके भवतीति विज्ञायते , तथाशित म्याद यथा ततो दोक्षास कनीय कनीयो प्रत मुपेयात् , पुरस्ताहा केशवपनादाससो वा परिधानाद भोजन मेके समामनन्ति"-इति थाप. और • सू० १.६७-१.। 8 का धौ. सू. २ २, ३, ५,६। y.-"उत्तरेख बहि प्रारवश परिमिते यम्मान के साथ वापयते"- इति व्याप. श्री. १.१.५६।

·(१५० २मा.) । तीयकाण्डम् । माझवपन मुपन्यस्य निराचष्टे- "तहके मर्व एवेति । मर्व- स्मिन्नपि देहे के सम्मश्रुनखेष्वेव प्राचुर्येण मृतत्वक् सन्तिदे॒जातेनैव सर्व मपि मेध्यं भवतीत्यभिप्रायः । श्रव सूत्रम्- "उत्तरे परिवृत उदकुम्भम्भवत्यमु दीक्षा, नापित उपतिष्ठति"-रति ॥ ३ ॥ मानुषत्वव्यारत्त्युपन्याममुखेन नखाना मेव, तवापि मव्यपादन्यैव, तचाप्यङ्गुष्ठयोरेवेति चयाणां प्राथम्य माह- "म वै नखान्येवे- त्यादिना । 'देवत्रा' देवेषु, देवमम्बन्धिर्मणि एवं कर्तव्य मित्यर्थ: दक्षिणभागम्य प्राथम्य माह- "म दक्षिण मेवेति । 'गोदानं' नाम कर्णस्योपरि प्रदेशः, तं 'वितारयति' विभजेत् । यम्य चापे वपनम. तम्यैव चोन्दनप्राथम्यं युक्रम् ॥ ५ ॥ ममन्त्रकं वपंग माह- "इमा श्राप इति । 'प्राप:. . मन्तु'- इति गान्तिप्रार्थनाया: मौर्यप्रमङ्गं दर्शयति- "वजो वा भाप इति । एतत् प्राग व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ ..-का. श्री. सू. १. २.०, क २- "मखानि निम्त्याचप्रभवोनि दक्षिणतम्य प्रथमम्" इति मा. श्री. सू... २. सख। ३- 'लपरिगवि एपियां दीयत इति गोदागम्' इति का हतौ या करतादिना तत्स्यान केभान् विनटार कुपदिय । ५-- "दपि गोदान दिलायोमतोमा थाप इति"-इति का यो. रां• ०.२.८ । थाप• १...९८,१• सूचापि हरण्यानि । -वा.स.१.१.२. -१.१.१.१०(१ मा २९ ए.)रयम् । .

·शतपथमाझयम्। (१५. मा.) पुरविदारणपरिहाराय केशाना सुपरि दर्भस्यापनं ममन्त्र माह- "अथेति । "दर्भतरुणक मित्यादि । दर्भपाणिरित्यर्थः । कुरस्य हिंमकत्वात् ततः पाचनप्रार्थना । तव समन्त्रक दुरनिधान माह- "अथ तुरेणेति ॥ ॥ "प्रविधेति । स्पटम् । उत्तरं गोदानोन्दनादिक ममन्त्रक मित्याह- "वृष्णी मेवेति ॥ ८ ॥ "श्रथ नापितायेति । स्परम् ॥६॥ स्वानं विधाय प्रशंमति- “अथ सातौति । एतत् प्रतोपाय- नार्थवादवाक्यवद् व्यारयेयम् ॥ १ ॥ १-मत्तस्तु दा. सं. ४.१.३ =५. ४२.२॥ २-- 'सूक्ष्म कुभायं दर्भतरुणक मिति हरिखामौ । ३-- 'यूपवत् कुशतरुणम्' इति का• श्री. सू. ७. २. १:। धूप- प्रकरणे तु विहितम्- "योषध इति कुशनगणं तिरस्कृन्य सधित प्रति परशुना प्रहरति"-इति इ. १.१२, १३ भ. ! 8- तन्मन्तस्तु वा सं• 8. ९.8%५, १२.३। ५- का. श्री. सु. ०. २. ११ । ६-- "श्व मत्तर तूष्णीम"-इति का. श्री. सू. ७.२.१२ । 6- का. श्री. सू० ७. २. १३, १४ । "सश्रुशब्देन मुखजानि लोमा- न्यभिधीयन्ते, भूषक्षुधा रोमाथि वयित्वा"-इति तत्र या• दे । c~का. श्री. सू. ७. २. १५ क इथ्य्यम् । "दृधार्थवाचोदकुम्भव मान मिति का तडागादिस्याचपखेव स्नानम्, उदकुम्भनिधामन्त्वदृतार्थ मिति या. दे। "स्थावरासप, साति:- इति वाजसनेयकम्" इति वाह वाप. श्री. सू. १.. ६.१५, १६ ।

·(१च्य• २बा.) । तीयकाण्डम् । २९ सानमन्त्र माह- "म स्वातीत्यादिना । “श्रापो असमानिनि। 'मातर" ओषधिवनस्पत्यादिमकालनिर्माश्य' 'यतेन' वापयन्ति, तस्यैव सपूतत्वाद् तेन पुनत्विति प्रार्थन युक्त मित्यर्थ । तीय- पादस्य तात्पर्य माह- "विश्व हौति । “रपो रिम मिति पाप- नामनौ भवत "-दति निरुतम् । 'यद् विश्व' तत् सर्वम् उच्यते, 'यत् अमेध्य' 'तत् रिमम्' । अतो देहगत मालिन्य मात्मगत पाप सर्व घोतमाना आप 'अस्माद्' यामानात् अपगमयति यता, अत एव माह मन्त्र इत्यर्थ ॥ ११ ॥ उदिदाभ्य इति चरमपादस्य पृथग विनियोग माह- "अथ प्रादिवोदगुल्कामतीति । 'अन्य' अझ मकामात् शुद्ध एव मन् उहवामीति तस्यार्थ २ ॥ १२ ॥ वाम परिधान विधाय प्रशमति- "श्रथ वास इति । 'परि- धानम' उपसंख्यानम्, तद्धारण मर्वस्यैव दौचितम्य 'सर्ववाव', न वतिरिक कथिद् विशेषोऽम्तीत्येवकारणाह। अतो वामोधारपान 'त्वप मेव' धनवान भवति यस्मात्, तत एतद्धारपवत सर्वत्व मित्यर्थ । उपरितनग्रन्थ सर्वोऽपि एतस्वैवोपपादक' । इदानों १- वा. स.8.१॥ २- निर• १ २... ३- "उदिदाभ्य इत्युत्ज्ञामति' इति का यो स.. २ १५ छ । ममबस्तु वा. स. ४ २ २। "सोम वो -इति का यो• सू. ०१११। 'यस्मात् वध एव धारकम् अत सरख मिन्द'-प्रति .

·०२. । शतपथब्राह्मणम्। (१प्र. वा.) गव्याश्रिता (इय') बक् ('अये') पुरा 'पुरुष' ('पास') स्थिना (॥१२॥ "ते देवा इति 1) 'देवा' किमर्थ मिय त्वक् पुरुषे वर्तते, गोषु बइपकारवती, अतस्ता तत पादाय गवि स्थापयामो दृष्टिहिमादिक परिहरविति पुरुषाद् गवि अधारयन् (॥ १४, १५ ॥ "श्रवच्छित इति।) पुरुयादपगमे लिङ्ग माह- "तस्मादति । कुगाधुपघाते मति रफलावदर्शनाद् देवस्वषो विकर्तन मिड मित्यर्थ । तदा पुरुषाणा निस्वाकपरिहाराय वस्त्र मकम्पयन् । नस्मात् नेपा मेवामाधारण मभूत् । स्तेन च भभूषितो भवति । तथा च लौकिका पा- 'वस्त्र पुरुषस्यालकार'-इति । लोके निन्दित मपि सुगमम ममानादौ मम्यक् पग्यति ॥ १६॥ पुरुषम्य त्वचो गवि स्थापन यदस्ति, तत् किमर्थ मिति प्रम- नात् कश्चित् कधिन पुरुषार्थ नियम माह- "नो हान्न इति । कदाचिदपि गोममोपे विवामा न भवेत् । यस्मातु भा प्रस्थ सच' धारयामोति जानौतेत्यतो 'न नन स्यात्' । जानात भाम का शानिरित्यत आइ- 'मा विभ्यतीति। पुनस्वगपदभयात् 'चमन्ती' मौत्या कम्पते । "तस्मादिति । स्पष्टम् ॥१०॥ विहित वन मर्वदेवतात्मकत्वेन प्रगमति- "तस्य वा रति । 'तम्म' वरण, परित निर्यक् अभ्यत रति 'पयास ' तिर्यक् नन्द- मन्दर्भ । म 'अग्ने भवति' अनिदेवताको भवनि, मोऽभिमन्यत इत्यर्थ । 'अनुशाट' अनुमोम माछाचत इति । म 'वायो" ·(११ वा.) । तीयकाण्डम् ॥ २३ भवति। 'नीविः' श्राधन्तप्रदेशः । स: 'पितृणाम्' । 'मघातः सर्व- हननस्यानं निविडीभूतप्रदेशः । मः 'सर्माणाम् । 'तन्तवः' स्वरूपेण, "विश्वेषां देवानाम्' । 'पारोकाः' मध्यच्छिद्राणि । तत् 'नक्ष- वाणाम्। 'तस्मात्' सकलदेवत्यत्वात् 'दौचितवसनम्' अवश्य भवितव्यम् ॥ १८॥ तस्य वस्त्रस्य नवत्वं विधत्ते- “तदा श्रहत मिति। 'प्रयातया- मताये' अशिथिलत्वाय 'तत्' 'अहतं' वस्त्रं "निष्येष्टवै' चालयित मन्यं 'ब्रूयात्' । 'अस्य' वस्त्रस्य 'यत्' 'श्रमेध्यं' 'आक्षणत्ति' प्राकृ- पोति, पालिष्टं करोति निर्माणकाले, सहैव 'वयति' च। श्रहतं' चेत् अभ्युक्षण मेव कर्त्तव्यम् । तत्प्रयोजन 'मेध्य ममदिति' मेधाई भवेदिति चालाम् । पक्षान्तर माह- "अथो यदिद मिति । खातेन पुरुषेणा- छाद्य धार्यम्, 'अपल्पलनकृत' भारद्रव्यसहितेनाधौतम् , प्रतिदिन पक्षाल्य यदेव धार्यते, तदित्यर्थः । तेन वा दौत ॥१८॥ १ "प्रघातो दण्डेन शलाकोपधानेन वा प्रहार" इति ते. सं० १.२. १, ६.१.१. सा० भा०। २- 'मध्ये छिद्राणि'-इति च । २– “निष्पेटवे वयादहत चेदविरभ्युक्ष्य” इति का० श्री. सू. ७. २.१७ । 'यहत मपरिहित मरक्वं च । च्यभ्युक्षणं वहतस्यैव । तस्यादि प्रक्षालितस्यापि अभ्युक्षणेन मेध्यता भवति' इति तन या० दे। 8- का• श्री सू. ७. २.१८। 'यथवा - यमौवधीत मरक- प्रक्षालितं सत् परिधत्ते -इति तप या दे। - ·। शतपथब्राहाम्। (१५. मा) उफविधस्य वासम. समन्त्रक परिधानं विधत्ते- "तत् परि- धत्त इनि । “दौचातपमोस्तनूरमौति । 'आई' मन्त्रभागः । 'अग्रे' प्राक् 'श्रदीक्षितस्यैषा तनू' श्रासीत्, 'अथ' इदानों तु दौक्तिदण्डकपणाजिनधारणनानौताभ्यहादिसाध्यः संस्कारः, तपो- जानवर्धनादिजन्यक्रोशमहनात्मकम् ; तदुभय मनेन प्राप्तवाद । "दीवानपसोस्तनूरमौ"-ति-पाब्दस्य तात्पर्य माह- "माध्वी मिति । वस्त्रस्य ननुत्वाभिधागात् बौलिङ्गता । बतीयभाग मनूच व्याचष्टे- “भद्रं वर्ष पुथनिति। भद्रत्वसमर्थनाय पूर्वबाभद्रत्वं प्रभमनि- "पापं वा एप इति ॥ १० ॥ अथ दौरानन्तरं मातम्य भृतवाममः शालाप्रवे विधत्ते- "श्रयन मिति । 'प्रपादयति' गमयेदध्वर्युः । अस्याप्यानकालत्वा- दधाशने कश्चिनियम माह- “म धेचे वेति । धेनोः वीरादि- कम्, पनडुः सम्बन्धि कर्षपामाध्य मित्यर्थः । तदुभयं नानौयात्' धेपनडुइयोः मर्वजगदुपकारकत्वात् नदीयागनप्रतिषेध इत्यर्थः । एतदेवोपपादयति- "ते देवा इत्यादिना । अनयोः मोपकार- कवं विज्ञाय देव: 'वयमाम्' 'अन्येपो' (च) पशूना 'वीर्य' मार' मादाय घेवनाहयो. स्थापितत्वात् तदनतः मांगन भवति । नम्य पनायाया' गर्भमभवे मति तत् पर्वाशनं रेतोरूपेण परिपातं १-"वा स.१.२.३। ."भाग्य प्रायति"-इति का.श्री. सू. ०.६.५। २-बीपंसार'-इति। १- 'मायाय-इति च। .- ·(१थ. वा) । तीयकाण्डम् । २५ 'गर्भ' हिंस्यात् । तत् 'पापकौतिः स्यात् । तदुभयोरनं 'मानौ- यात् । अत्र याज्ञवाक्यपद माह- "तदु होवाचेति । यस्मादुभ- याशने गरीरम् 'अंमलर भवति', तस्मात् 'अनाम्यहं तथोरन मनौथा मेव । एकझायनप्रभाया पचहायना गाको वासि नर्थवा- पातम्येनाभिधानात् । अत्र कात्यायनः - "वेपनडुयोर्मानीयान, पुरुषधर्मो वासम्भवात् अंमलभोजन वा-इति ॥११॥२ [१.२.] । इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये माध्यन्दिनयतपथनाधणभाय्ये खतौयकाण्ड़े प्रथमाध्याये दितीपं माधणम् ॥ ५.- पापो कोक्ति'-इति मूलपाठ, स्यादेध तस्यैवार्थः । २- सौ विद्यते पस्यासासव । यसौ च माहुमूले, सौ तु सर्व- ग्यापि भवन इति विशेषणानुपपत्तिः, व्यतोऽत्रासाभ्या वल लप्यते । "वत्सा- साभ्यो कामय'-इसि हि(पा.सू. ५.२.८८.) मा प्रत्ययः । "पणवान् मांधलोऽसच."-इति चामरा २.६..। ए- "पछौधों वन्ततो दद्यात् , साचि सांणि वांसि"-यादि है. मा. ३.१२. ५.९ सा• मा. पि एवम् । -का.मो.०२.२२, २७, २५ । - 'पंसलपोन्पानुपयोमांसस्य भोजन का कथम् , स.-. वोति श्रुके (३. १. २.२१.) । म्यन पेहेन्दार माति, सतोह मन्त्रा यति मायाका उवाच-गति का सौ. ०. र. २५ सू. या..। १ ·(१५. ३वा.) शतपथब्राझसम्। . (अथ बतीयं ब्राह्मणम् ) अपुः प्रणीय। अामावैष्णव मेकादशकपालं पुरो- डाशं निर्बपत्यमि. सुळ देवता अग्नौ हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहृत्यग्निव॑ यन्जुस्यावरा?* ब्बुिष्णुः पराय- स्तत्सर्वाथुवैतुदेवताः परिगृय सुर्वं च यजु परिगृह्य दीक्षा इति तस्मादामावैष्णव एकादशकपालः पुरो- डाशो भवति ॥ १॥ तडैके। श्रादित्येभ्यश्चरं निव्वपन्ति तुदस्ति पुर्युदित मिवाष्टौ पुचासो अदितेयें जातास्तुन्वस्परि। देवां ॥ ज्य Tत्सप्तुभिः पुरा मार्ताण्ड मास्यदिति ॥ २॥ अष्टौ ह वै पुचा अदितेः । यास्त्वेतद्देवा श्रादित्या इत्याचक्षते सप्त हैव तेऽविकृतर हाष्टमं जनयाञ्चकार मार्ताण्डर सन्देयो हुँवास यावानुवो स्तावास्तिर्यड पुरुषसम्मित ऽनुत्यु हैक ऽयाहुः ॥३॥ तु उ हैतु ऽऊचुः । देवा श्रादित्या युदरमानन्बुज- निमा तुदमुयेव मूहुन्तेमं विकरुवामेति तं विचर्य- थायं पुरुषो विकृतस्तस्य यानि माश्सानि सत्य . 'यशुम्यापार्यो'-दति स-सम्मद इति डा. वरः। +'देवांश-इति का 1 'सन्देदो-ति सा-सम्मत इति डा. देवरः।

·११. मा.) रतीयकामम् । २७ सन्यासुस्तुतो इस्ती समभवत्तुस्मादाहुन हस्तिनं प्रति- गृह्णीयात्पुरुपाजानो हि इस्तीति यु मु ए तुविचः स विवस्वानादित्यस्तस्येमाः प्रजाः ॥ ४ ॥ स होवाच । राभवास सु प्रजायां यु एतु मादि- त्येभ्यथएं निबंपादिति राम्रोति हैव यु एतु मादि- त्येभ्यथरुं निर्बुपत्ययं त्वेवामावैष्णवः प्रजातः ॥ ५ ॥ तस्य सप्तुदश सामिधेन्यो भवन्ति । उपाशु देवुते याति पुञ्च प्रयाजा भुवन्ति घुयोऽनुयाजाः संयाजयन्ति पत्नीः सर्वत्वायत् समिष्टयजुरेव न जुहोति नेदिदं दौक्षितवुसनं परिधाय पुरा यजुस्य सस्थाया श्रुन्तं गुच्छानीत्यन्तो हि यजुस्य समिष्टयजुः ॥ ६ ॥ अथाग्रेण शालां तिष्ठन्नुभ्यो। शुरुवै पुरुषोऽव- छितो इनरुत्वैतुद्भवति युटुभ्यरे गुवि वै पुरुपस्य त्वग्गोर्वा एतन्नुवनीतं भवति स्वयैवेन मेतुत्वचा समईयति तुम्माहा अभ्य । ७ ॥ तई नुवनीतं भवति। एतं ये देयानां फाण्टं • 'प्रभा-तिमा "f 'ny-fe Cr-सम्मन तिहार । 1 y:-गतिमा • 'मो-तिमा ·२९ । सपथब्राझयम्। (१प्र. वा.) मनुष्याणा मुथैतन्नाव एतुं नो फाण्ट स्थादेव एत स्यात् फाण्ट मयातयामुताय तुदेन मुयातयाम्नवायात- यामानं करोति ॥८॥ तु मुभ्यनक्ति। शीर्पतोऽग्र ऽा पादाभ्या मनुलोमुं महीनां पयोऽसीति मुह्य दुति ह वा एतासा मेकं नाम यहवां तासां वा एत पुयो भवति तस्मादाह मुहीनां पुयोऽसौति ब्वचीदा असि बुच्चों मे देहौति नाच तिरो- हित मिवास्ति ॥६॥ अथाश्यावानक्ति । शुरुर्वै पुरुषस्याक्षि प्रशान्ममेति ह माह याचवल्क्यो दुरच इव हास पूयो हुँवास्य दूपीका ते एवैतदुनरुष्करोति यदुध्या वानुक्ति॥१०॥ युच वै दे॒वाः। असुररक्षसानि जमुस्तच्छुप्णो दानः प्रत्युत् पतित्वा मनुष्याण मुक्षौणि प्रविवेश सु एप कनौनकः कुमारक इव पुरिभासते तुस्मा एवैत- द्यान्नु मुपप्रयुन्सर्वतोऽश्मपुरां पुरिदधात्यग्मा ह्यान्न- नम् ॥ ११॥ पैककुटुं भवति। यत्र वा ऽहुन्द्रो वृच मुहंस्तुस्य यदयासीत्तं गिरि चिककुद मकरोत्तद्युत् ककुदं भवति चुक्षुष्येवतचुक्षुर्दधाति तस्मात् चैककुदं भवति यदि . 'या' इति गा ·(१५० ३वा.) 1 सोयकाण्डम् । चैककुदं न . विन्देदप्युबैककुद मेव स्यात्समानी ह्येवा- जनस्य बन्धुता ॥ १२ ॥ शरेपोकयानक्ति। बुजो वै शरो विरसुस्तायै सुतूला भवत्यमूलं वा ऽइद मुभयुतः पुरिच्छिन्न रक्षो- ऽन्तरिक्ष मुनुचरति यथायं पुरुषोऽमूल उभयुतः परिच्छिन्नोऽन्तरिक्ष मनुचरति तद्यत्सतूला भवति विरक्षुस्तायै ॥ १३ ॥ स दक्षिण मेवाग्र ऽाक्ति । सव्यं वाऽअग्रे मानुये. ऽथैवं देवचा* ॥ १४ ॥ स नक्ति। बृत्स्यासि कनीनक दुति बृचस्य ह्येष कनौनकश्चक्षुर्दा असि चक्षुम्में देहीति नाच तिरोहित मिवास्ति ॥ १५॥ स दुक्षिण सकाजुपानुक्ति। सकृत्तूष्णी मथोत्तर सक्लाजुपानुक्ति हिस्तूप्णों तदुत्तर मेवैतदुत्तरावत् करोति ॥ १६॥ तत्पञ्चकृत्व प्रानुक्ति! संवत्सरसम्मितो वै यज्ञः पुञ्च वा तवः संवत्सरस्य तुं पञ्चभिराप्नोति तस्मात्पुश्चकृत्व धानति ॥ १७ ॥ श्रुथैनं दर्भपवित्रण पावयति । अमेध्यो वै पुरुषो . 'देवता'-इतिग।

·।शतमधवाझयम्। (१५. ३वा.) यदुन्द्वतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वै दर्भा मेध्यो भूत्वा दीक्षा ऽद्रुति पविचं वे दर्भाः पचिपूतो दीक्षा इति तस्मादेनं दर्भपविचेण पावयति ॥ १८॥ तदा एकर स्यात् । एको ह्येवायं पुवते तदेतस्यैव रूपेण तस्मादेकर स्यात् ॥१६॥ अथो ऽअपि पीणि स्युः। एको ह्येवायं पुवते सोऽयं पुरुषेऽन्तः प्रविष्टस्त्रेधा विहितः प्राणु उदानो व्यान इति तदेतस्यैवानु माचां तस्मात् चीणि स्युः ॥२०॥ श्रुथो ऽपि सप्त स्युः । सप्त वा इमे शौर्युन्प्राणा- स्तस्मात्सप्त स्युस्त्रिःसप्लान्येव स्युरेकविश्शतिर पैव सम्पत्* ॥२१॥ तः सप्तभिः सप्तुभिः पावयति। चित्पुतिर्मा पुना- त्विति प्रजापति चित्पतिः प्रजापतिर्मा पुनावित्ये- वैतुदाइ व्याक्पतिर्मा पुनाविति प्रजापतिर्वं व्वाक्पतिः प्रजापतिर्मा पुनात्वित्येवैतदाइ देवो मा सविता पुना- विति तदै सुपूतं युं देवः सविता पुनात् तस्मादाइ देवो मा सविता पुनात्वित्युच्छिद्रेण पवित्रणेति यो वा ऽश्रयं पुवत एपोऽच्छिद्रं पवित्र मेतेनैतुदाह सूर्यस्य 'भम्पत्'-गति ग। -- .

·(१य. ३ब्रा०) । तीयकाम् । रश्मिभिरित्येते वै पवितारो यत्सूर्यस्य रश्मयस्तुस्मा- दाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति ॥ २२ ॥ तस्य ते पवित्रपत इति। पवित्रपतिर्हि भवति पवित्रपूतस्येति पवित्रपूतो हि भवति युत्कामः पुने तुच्छकेय मिति यनुस्योहुचं गच्छानीत्येवदाह ॥ २३॥ अथाशिषा मारम्भं व्वाचयति। आ वो देवास ईमहे व्वामं प्रयुत्यध्वरे । शा वो देवास आशियो यन्जियासो हवामह इति तदस्मै स्वाः सतौर्यविज आशिप श्राशासते ॥ २४ ॥ अथाङ्गुलीन्यचति। स्वाहा यज्ञं मुनस टुति दे स्वाहोरोरन्तुरिक्षादुिति हे स्वाहा द्यावापृयिवीभ्या मिति द्दे स्वाहा व्वातादारभ ऽइति मुष्टीकरोति न वै यजुः प्रत्यक्ष मिवारभे यथायु दण्डो वा ब्वासो वा परोक्षं वै देवाः परोक्षं यज्ञः ॥ २५ ॥ स यदाह। स्वाहा यजं मनप्स ऽदुति तन्मनस श्रारभते वाहोरोरन्तरिक्षादिति तुदन्तुरिक्षादारभते । स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या मिति तुदाभ्यां द्यावापृथि- वीभ्या मारभते युयोरिद सर्व मुधि स्वाहा व्वाता- दारभ ऽति ब्वानो वै यज्ञस्तुद्यज्ञं प्रत्यक्ष मारभते ॥२६॥ .'वरे-इति ग। + ''लि ·॥ शतपथनाहाणम्। (१५० ३वा.) अथ यत्स्वाहा स्वाहेति करोति । यज्ञो वै स्वाहा- कारो यजु मेवैतदात्मन् धत्तेत्रो ऽएव ब्वाचं यच्छति व्वाग्वे यजो यजु मेवैतदात्मन् धत्ते ॥ २७॥ अथैन शाला प्रपादयति । सु जघुनेनाहवनीय मेत्युप्रेण गार्हपत्युः सोऽस्य सञ्चरी भवत्या सुत्यायै तादस्यैप सञ्चरो भवत्या सुत्याया ऽअनि योनियंजुस्य गुी दौक्षितोऽन्तरेण वै योनिं गुर्भः सञ्चरति स यत्स तचेजति त्वत्पुरि त्वदावर्तते तस्मादिमे गुर्भा एजन्ति त्वत्पुरि वंदावर्तन्ते तस्मादस्यैपु सञ्चरो भवत्या सुत्यायै ॥ २८॥ ३॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठवो तृतीयं ब्राह्मणम् [१.३.]॥ अप:प्रणयनानन्तरं दौचाङ्गतायाः अामावैष्णवेटेः प्रयोग विधत्ते- “अपः प्रणैयामावैष्णव मिति । 'निर्वपति' निर्वपेयु- रिति विधिः । तच जात मनिं प्रशंसति- “अग्नि इति । 'अमिरपराई" अपरार्द्ध पूर्वाई भवः, प्रादिम इत्यर्थः । 'विष्णुः' . १- 'थप प्रणयन' कमनामधेयम् । अन्यथा पपाम्प्रणयन मिति वायं स्यादिति ध्येयम्। - मूने मु 'रवरा येव प्रामायिक पाठ', माऽपि तथैव मदितव्यम् ; दृश्यते तु सर्वदेव भाष्यपुस्तकेधु 'रपरा-ति ; स्यादेषः तस्येव प्रतिभदोण । 'रपराया' इति सा.-सम्मत इति डा. पेपर। . .

·(१५. ३मा.) । तौयकाण्डम् । परायः' विहितः, परोऽस्ति । “परावराधम इत्यादिना' यत् । "एते वे यजस्यान्ते तवी"- इत्यैतरेयकम् । “अगिर्मुख प्रथमो देवताना मङ्गताना मुत्तमो विष्णुरामोत्" इति यष्टव्यदेवताना माघन्तत्वाभिधानादुकरूपत्वम् । अथवा भाज्यशास्त्रे "भूरमि- योतिः" इति', अन्तिमे महत्वतीयशस्त्रे "विष्णोर्नु कम्"-इति', यज्ञस्याचन्तयोरग्नेविणोशाभिधानादवराईपरायत्वं द्रष्टव्यम् । यदा दोक्षणीयेटावागावैष्णवीयाग्निसम्भवादुदवमानौयेश्यवसाने वैष्णवपूर्णा- इतेजमनेथिभिरानातवात्तयोरिथ्योथ यज्ञस्याद्यन्तलादुनविधत ममाविषयोः । “तमादिति । प्रतिपादितार्थोपसंहारः अत्रादित्य धरू मपि स्वसम्मृद्धिफलकामस्य विधत्ते- “त?क इति । 'आदित्येभ्यः' अदितेः पुचेभ्यः धाचर्यमादिभ्यः सप्तभ्य' केवलर्द्धिकामाः 'निर्वपन्नि' । 'तत्' तत्र 'पर्युदित मिव' परिवादच 'अस्ति' । तं (परिवादं) मन्त्रोदाहरणेन प्रदर्शयति- "अष्टो पुत्रास इति । अय मर्थ:- 'अदितेः' देवमातुः 'तन्वः' तनोः '१-पा- सू. ४.३.५। ऐ.बा.१.१.१। ३- मन्त्रोऽयम् घाश्व• सू. ३.२.३ पठित , ऐ• वा१.१.३ खण्डे विहितः, “यमिरये प्रथमो देवतानाम्"-इत्यादिश्च से• प्रा. २.४.२.२ । -ऐ• वा २५.५ इश्यम् । ५-३. सं १०, १५४ ११ ऐ• प्रा० १भा. १४ ए.६ पंक्तिय्या। च-पुस्तकमात्र एषोऽधिक पाठ । -• सं० १.०२ .॥ 5 ·३४ शतपथब्राझयम्। (१५. मा.) 'परि' परितः उत्पन्नाः, 'यो पुवामः' अष्टौ पुचाः, धानादि- विवखदन्ताः, तेषु मध्ये 'सप्तभिः' पुचैः सह “देवान्' 'उपप्रेस' उपागात, 'मार्तण्ड' मृताण्डसम्बन्धिन मटमम् 'पास्यत्' परि-' तत्याजेति ॥ २ ॥ एतद् ध्याचष्टे- “अष्टौ ह वै पुषा रति । 'सप्त देव' विवस्वद्-व्यतिरिकाः । 'भविक्षत' करचरणदिविकाररहितम 'मार्ताण्ड' 'जनयाश्चकार' । व्यत्ययेनैकवचनम् । 'सन्देघः' मन्देहः सम्यगुपचितदेहः, मर्वतः सम एवामौत् । केचित् पुरुषवदूईवमाच- विशिष्टोऽभत 'त्या' ॥ ३ ॥ "त उ हैत इति । अथ 'ते' मप्त पुचाः, 'अमान्' पूर्व मुत्पवान् पादछिन्नान् न पश्येत्, किन्तु 'विकृतं करवामेत्युत्का यथा मनुथ्यो विक्षत', तथाकुर्वन् । विकरणाय विनं मांसजातं 'हस्ती' सम्बभूव । तस्याप्यविस्पटावयत्वात् । अत एव 'पुरुषाजानः' पुरुष' प्रकृतिक', अनुष्ठानशेषेणोत्पन्नत्वात् हस्तिनः प्रतियहं न कुर्यात् । सच ते विकारं गमितो विवस्वासज्ञोऽभूत् । ततः सर्वाः 'इमाः प्रजाः' उत्पना इमि ॥ ४ ॥ उपोद्दात मुत्कोपोद्दातिक मर्थ माह- "म होवाचेति । 'म:' । १- 'मार्ताण्ड' ऋ• सं. २. ३८.४; १०.१२.८,६। सा० म° प्रा. २१. १२. ६ । महा• भा० १, ३, १३ पर्वस । “न खल्दय स्तोऽण्हस्य इति स्वादमाषत । अज्ञानात् कश्यपस्तस्मान्मात्तंगड़ इति चोयते" इति हरिवंगे। भाग. यु. ५ २..33 | मार्क० पु०.७७ ९ १.१.११ १.५ १६।

·(व्यः ३वा.) । तीयकाण्डम् । ३५ विवस्वान् 'मे' मम 'प्रजायां' मुजासु मध्ये 'य' कश्चित् 'त्रादि- त्येभ्यः' 'घर' 'निर्वपात्' निर्वयेत्, 'म' तु 'राभवान्' भूधात् 'पति' 'ध्याच' । अत एतस्यादित्यचरोर्निर्वापयिता खय मयि 'रानोति'। देवैः संवर्द्धितेन विवखता सम्मृद्धियुतेन दत्तवादय मपि चरुः समृद्धिफलक इत्यर्थः । अत एव सम्मृद्धिफललेन काम्यवादित्यभि- प्रायः। अथानावैष्णवस्योकचस्वैलवण्य माह- "अयं त्वेवेति । 'प्रज्ञातः सर्वैः प्रसिद्धः ॥ ५ ॥ - तम्या दृऐचोदयतः मामिधेनीपाश्चदथ्ये प्राप्ते पाह- "तस्य सप्तदशेति । 'देवते' प्रधानमम्बन्धिन्यौ श्रमाविष्णू 'उपांशु' यनेत्। प्रयाजानुयाजयोरपि मामिधेनौवद् वैशेषिकसझ्याप्रसमावाह- "पञ्च प्रयाजा इति । दौवणीयेरवधि माह- "भयाजयन्ति पनौरिति । इटरवैकल्याय यनीसंयाज मेव कुर्यात् । तदुत्तरंतु 'ममिष्टयजुर्न' जुहुयात् । तदपि किं न कियत इति तचोपपत्ति माह- "नेदिति । दीक्षाकाले तस्य वमनस्य यज्ञममाप्तिपर्यन्त धारणं कर्त्तव्यम् ; मध्ये एक ममिटयजुषि इते मति यज्ञस्य समाने- स्तदानी मेव वसनस्य त्यागः कर्त्तव्यो भवेत् । तस्मिन् इते पति सोमयागधमाप्तेः । अतः पुरा कृस्नस्य यज्ञम्य समापनात् अन्नं नेव प्राप्नुयानौत्यभिप्रायेण समिष्ट यजुर्न जुहुयात् । ननु समिष्टयजुषोऽत्र ११- थाप. श्री. १०. 8. ५॥ २- का. श्री. सू० ७. २. ३०-३९ सूवाणि, धाम श्री. सूत्राणि ११.. 8.6-१९ इश्व्यापि । ३- का. पौ. सू. ७ २.२८, २९ । थाप• श्री. सू. १.. ..। .

·समयमायाम्। (१५. मा.) कथं यज्ञाङ्गत्वम्, यस्मिन् इते यजः ममाप्यतेति, तबाह- "अन्तो छौति। अस्य सम्बगिटे एव यजस्ावसानबादित्यभिप्रायः अथ दीक्षितस्य स्वधर्मक मभ्यत विधत्ते- "प्रथाणेनि । शास्तायाः पुरोदेगे तिष्ठन्, भवांद्रे ननौताभ्यञ्जनं कुर्यादिति विशिष्टविधिः अभ्यङ्गप्रयोजन माह-"असा इति। 'अवचितः" वधा निर्मुकः 'पुरुषः' 'वहीं' प्रणत्मकः खलु ; तदेतेनाभ्यङ्कन परिहरति । पतदेव विस्पष्ट मुपपादयति- "गवि वा इति । पुरुषलचो गवि धारणं वामःपरिधानार्थवादे स्पष्ट मुभम् । गोर्नवनीतोत्पत्तिः सुप्रसिद्धा । अतो गोमम्बन्धिनवनौतधारणेन खकौयत्वचेव मसुद्धो भवति । अत एव वचः पुनःप्राप्तेरमणत्व मस्याभ्यनाय नवनीतं भवेदित्युनं भवति ॥ ॥ नवनीताभ्यङ्गं प्रशंसति- " नवनीत मिति । एतदस्य योग्य मित्याह- "तं वै देवाना मिति । नवनीतभावात् प्रागवस्थापन द्रव्यं 'फाण्टम् । यस्मात् नवनीतं फाटतयोरन्तरालवर्तित्वात नदन्यत् तदनन्यच भवति', तस्मात् मनुष्यदेवताभ्या मन्यस्यानन्यस्य र दीक्षितस्य तद् युक्त मित्यर्थः । अत एव पूर्वोत्तरभावात् प्रत्यवा- १- का. श्री. सू. ७.२.३३ । २-- व्यवपूर्वस्य "छो छेदने"-इत्यस्य (दि. प.) निठाया रूपम् । "भाशेरन्यतरस्थाम्" इति (पा. ७.४ ४१ सू०) सिद्धम् । ३-- 'धर्वयात्मक'-इति च । - पूर्वमिन् ब्राझछे १४-१८ कणिकाम (१५, १६८०)। ५- 'भाण्टस्तयोरन्तरालवर्ति, तकादन्यदनन्याश्च भवति'-इति च । .

·(स्य ३वा.) । तीयकाण्डम् । प्रियवादयातयामवता तेनाभ्यञ्जनेनाध्वर्युर्दीवित मपि 'अयात- यामानं करोति ॥ ८॥ अभ्यङ्गम्योपक्रमोपसंहारौ विधने- "त मभ्यनकौति । अयो- मुखावस्यानादवरोहाभ्यने सति प्रानुप्लोम्यं स्यात् । नत्र 'मन्त्र 'माह- “महीना मिति। मन्त्रस्य पूर्वभागं व्याचटे- "मा इतीति । "डे रन्ते"-इत्युपक्रम्य, “महि विश्रुति"-इत्यन्तानि "अप्रियेनामानौति तैत्तिरीयकश्रुतेर्गवां महौनि नाम । स्पष्ट मन्यन् ॥१॥ अक्षणोरञ्जनं विधत्ते- "प्रथाध्यावानकौति । इतरावयव- संस्पासहिष्णुल्लात् 'अदि' 'अकः' प्रणो भवति। 'मम' 'प्रशान्' प्रशाम्यदित्यञ्जनं कर्त्तव्य मिति । 'याज्ञवल्क्यः' 'आह' ब्रूते इति । अक्षणोर्दूषणरूपतो सम्पादयति- "दुरवः"-इत्यादिना । नेप- मालिन्य मेवारः, तत्परिहारायाचन मिति । 'दूषिका" नेवयोः . . १- का. श्री. सू० १. २. ३३ । बाप श्री सू. १०.६.१९-१३ । २-वा... ३.५। ५-- "इडे रन्तेऽदिते सरसति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुतानि ते यप्रिये नामानि"-इति ते. सं०७ १. ६.१ "डे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतेऽदिते सरसति महि विश्रुति । एता ते यनो मामानि"-इवि श्रुतेऽप्येतत्संहिताया (वा. स. ८.४३. १.) यदिदं तैत्तिरीयानुस्मरणं कृतम्, तत्र खशाखाभ्यासबाइल्य मेव वौशम् । एव मन्यमान्यत्र छ । 8- का. श्री. सू०. २. ३७ । या. श्री. सू. १०.७.१। ५-- "योका (0)-इति च । . .

·। शतमधामणम्। (१५.३वा. मलम्, मा 'य' पुरुषम्याक्षणो य एवेत्यर्दुरकत्व मेव, ततो- धिनेन तमामयतीत्यर्थः ॥ १० ॥ अञ्जन प्रकारान्तरेण प्रशंसति- "यव वा इति । असुरवध-' ममये 'शष्ण' 'मत्यह' गला, तङ्गयात् पुरुपाणा महिमध्यं प्रविश्यको कनौनिकारूपेपा 'कुमारकः' मन् वर्तते । 'तस्मै नम्न 'यजम्' उपगच्छन् 'सर्वतः श्रमपुरोरसाथै हतवान् भवति । असमन्दार्थ माह- "पमा याचन मिति । तदिकारलात् ॥११॥ पञ्जनं विभिनष्टि-- "चैककुद मिनि । पिककुन पर्वतो तत्सम्बन्धि चैककुदम् । मिदं स्पटम् । तदभावे चैककुदादन्यदपि पाझम् । 'अननस्य बन्धुता' बन्धु प्राह्मणम्, तदाबो बन्धुता । मी 'भमानौ'। “प्रार्धं पुरुषस्यावि"-इत्यादिक ब्राह्मणं चैककुदान चैककुदयोः समान मित्यर्थः ॥ १२ ॥ तत्साधनं विधत्ते- “मरेपोकयेति । गरस्तृणविशेषः, सम्म मध्यमताका 'दषौका" । 'विरचस्तायै' विगतराक्षमभावः, तस्म; सत्परिहाराय । सापि 'सदला' कर्तव्या । सलवस्य प्रयोजन H -- 'भूय () एवं व्यते (1) दुरक्षाव मेव ततोलनेन नाशयति'-दति धा २- दीक्षित'-इति ड, च । ३- 'धम्मपुरोरक्षार्थ'-इति च । भोवार मिति यत् प्रसिइम्' इति या दे। ५- बस्यैव दशमो कण्डौ दरव्या (२८१.)। ६- का. श्री. सू.७.२ ३४ । छाप. श्री. सू. १..०.२ । 9- 'तस्य शलाका षौका'-इति च ।

·(१३वा.) । तीयकाण्डम । २९ माइ- "अमूल मिति । 'उभयत' मूले अग्रे च, दिवि पृथिव्यां चेत्यर्थः । 'परिच्छिनम्' इद 'रक्ष' रावमजाति, अमूल मत् 'अन्तरिक्ष मनुचरति' खलु एवम् 'उभयत' परिधिभ्य 'परि- छिन्न', 'अमूल' सन् 'पुरुष' अपि 'अन्तरिक्ष मनु चरति । तस्मात् पुरुषममानदेशवतिरक्षोनिहरणाय गरेषीका ‘ममूला' कर्तव्या ॥ १३ ॥ 'म दक्षिण मिति' । “देववा' देवेषु । एव दक्षिणप्राथम्य' मित्यर्थ ॥ १४॥ "साननौति । तर मन्त्र माह- "वृवस्येति । 'कनौनिक' अधिमध्यकार्णम् । 'वृषस्य ह्येष कनौनक" । तथाचान्यत्र- “इन्द्रो इत्र महन् तस्य कनौनिका परापतत् तदाञ्जन मभवत्"- इति ॥ १५ ॥ "म दक्षिण मिति । 'यजुषा' उनमन्त्रेण । उत्तरस्थाक्षणो दक्षिणचितोऽपि एकधाराधिक्यकरणेन 'उत्तर' चचु 'उत्तरावत्' उत्कर्षवत् कृतवान् भवति ॥ १६ ॥ अक्ष्णोराजनावृत्तौ मिलिबा प्रशमति- 'तद्यत् पञ्चकल इति । हेमन्तशिभिरयोरेक्यात् संवत्मर पञ्चर्नु, अत एव मझ्या- द्वारा सवत्सर मेवाप्नोति ॥ १०॥ १- का श्रौ• सू० ० २ ३३ । २-वा• स.8 ३१। ३-तै. स. ६ १ १ १७ । ."हेमत्तशिशिरयो समासेन"-इति तिरेयकम् । ११॥

·शतपथमाझयम् । (१५. श्या.) तस्य दर्भः पावनं विधत्ते- "अथैन मिति । लोके धपवित्र पवित्रौक्रियते, कोऽस्यापवित्रत्वप्रसङ्ग इति तद् दायति- "अमेध्यो वा इति। दर्भे: पावनमामर्थन वाक्यस्य पावने थान्तरसद्धिर्भवति । दर्भान् स्तौति-- "मेध्या वा इति । यजाई मेध्यत्वम्, प्रशद्धानां शोधकलं पवित्रत्व मिति विवेक १८ ॥ "तदा एक मित्यादि। पावनमाधनदर्भष्वेकादिपक्षा प्राषिप्याः। 'अयं' वायुः 'एकः' एवं 'पवते' पवतिर्गतिकर्मा'; अन्तरिये गच्छति । तस्मात्' पवित्र मपि 'एक' स्यात् ॥ १८ ॥ "यो पौति। 'मः' एवं 'अयं वायुः 'एक एव' 'पुरुषे' 'अन्तः प्रविष्टः प्राणादिभेदेन 'धा' विभक्त', अथ चौणि स्युः ॥ १० ॥ "श्रयो अपि भनि । 'शौर्षन्' भिरसि भवाः, मुखादिछिद्र- गताः, “एकविंशतिः स्युः' इति । तत्र 'चि:-मतान्येव' इति सप्त- सयाया एवावृत्तौ 'एषेव' मप्तममाया उकि: 'मम्पद' इत्यर्थः । यदा 'एषेव' पुरुषरूपैव 'सम्पत्' इत्यर्थः; “दा इस्त्या प्रलयो दभ पाद्या श्रात्मकविंगः" इति श्रुत्यन्तरात् ॥ २१॥ "तं मतभिरिति । एकविंशतिपचे एकविंशति दर्भान् घेधा विभव्य ‘सप्तभिः-सप्तभिः' "चित्पतिर्मा", "वाक्पनिर्मा", "देवो ध्याप १- "पवित्रं पुनाते, मन्य पवित्र मुच्यते", + + + पवित्र मुच्यते"-इत्यादि निरु• ५.२ १ द्रव्यम् । २- निध० २.११.१.८॥ ३- "वायु पवित्र मुच्यते"-व्यादि निरु ५, २.१। 8-ते. स०६ १.१॥

·(१थ. वा.) ।तीयकाण्डम् । ४१ . मा" इति वियु मन्त्रेषु, एककेन मन्त्रेण पावयेत् । “अच्छिद्रेण पविण"-इति मन्त्रमेषः सर्वत्रानुषज्यते । तचाप्ययं विभाग:-- सप्तभिः.प्रथममन्त्रेण नाभितः श्रारभ्योई मुन्मज्यात्, पुनश्च सप्तभि- दितीयमन्त्रणाप्येवम्, अवशिष्टः सप्तभिः हतीयेन मन्त्रेण नाभेरध प्रारभ्यावस्मृज्यात् । तथा च कात्यायनः- "सप्तभिः-मप्तभिः प्रतिमन्त्र मच्छिद्रणेति सर्वच द्विरुपरि नाभेरुन्मृज्य प्रदक्षिणं मशदर्वाङ्ककेन पिभिः मामिरेकविगतिभिर्वा"-इति । श्रापस्तम्वस्त चित्पतिस्खेति पावकत्य, चित्पतिर्मति पाव्यमानस्य च विभन्योभय मप्युक्तवान् । सर्वशेषभूतस्याछिट्रेणेत्यस्यार्थ माह- "अच्छिद्रेणेति । सर्वदा सर्वच पवगात् 'एषः' वायुः 'अछि; पविधम् ॥ २२ ॥ मन्त्रमेषं व्याषष्टे- "तम्य न इति । पविषाणि रम्मयः गोधकल्लान, अमिः पविषपतिः, तरपाटात् स्वरूप मपि 'पवित्र- ९-वा. स.8.8.१,२,३। २-- का. श्री. सू० ७. ३.१-४। बेलिग मुदितमा तु 'हिसार गाभ्यन्मज्य'- नि पाठ , 'एकविंशतिमि'-इति पदम्यामावरा । ३- तपा--- "वर्धन मुक्तरेण यहि प्रागवंभात् दमपुचोले पाव- यति । + + + । एकषिमन्या पेक्षा विभताया सप्तम सप्तमिदिराई मामेहामारि सशर्वाक ! + + + चित्पतिया पुनावित्येते प्रतिमन्य मगि पवित्रेयेति सभामुषति । चित्यतिमा पुनातु वापतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुनास्पिति पाथमानो नयति" इत्यादि या. 8-- "मय पवित्र मुधन्ते"-प्रत्यादि निद. ५.२.१। - "यपि पवित्र मुच्यते"-इत्यादि निह. १...।

·४२ प्रितमथनाक्षमाम् । (१७.३मा) पतिभवति' खलु । स्पष्ट मन्यत् । 'उदृचं' उपरिभाविनी एक् उदृक् । अनेन च समाप्तिलक्ष्यते । तेन यजस्यान्नं प्राप्नुवानीत्यर्थः । अमु मर्थम् एतत् एतेन "तच्छकेयम्"-'इति' अनेन, मन्त्रः 'श्राह' इत्यर्थः ॥ १३ ॥ "अथाभिषा मिति। "प्रा वो देवासः" इति-मन्त्रस्य 'आशिषा मारम्भः' इति नाम; भाव्याभिषा मम्यारारूपत्वात् । मन्त्रपारस्य प्रयोजन माह- "तदस्मा इति। 'तत्' तेन श्रागिषा मारम्भवाचनेन सर्वासा माशिषा मादायेव यजमानेन परिग्रहीतत्वात् 'खाः' स्वकीया एव 'मतीः' ता एव 'आशिषः' 'पलिजः' तन्मन्त्रेषु यजमानार्थ माशामते ॥ २४ ॥ "श्रथाङ्गुलीरिति । 'न्यचति' मङ्कोचयतीत्यर्थः । तत्प्रकार माह- "स्वाहेत्यादिना । एकैकेन मन्त्रण हस्तद्दयेऽपि कनिष्ठिकादिक्रमेण दे-दे अङ्गुली न्यश्चतीत्यर्थः । एवं करदयाङ्गुलिन्यञ्चनकमेणोत्तमेन मन्त्रेण पाणौ मुष्टौकुर्यात् । “उत्तमेन मुष्टीकृत्वा"-इति सूत्रम् । १- "चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुमा- खच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते पवित्र पूतं यत्काम पुने तच्छकेयम्" इति वा० सं० 8. ४:१-३ । २-वा. स.१.१.१। श्रौ.सू... ३.६। 8- वा० स० १.६.१-३ । ५- 'हे'-इत्येव च। ६- वा० सं० १. ६.।। - का. श्री. सू. ७.३. ८१ --का. श्री. सू.७३.६ क ! ३-का.

·(९या मा) । तीयकाण्डम् । ३ . नत्मयोजन माह- "न वै यज्ञ इति । यज्ञस्य वामोदण्डादिवद्धस्ते धारयितु मशक्यत्वात् । अत एव परोक्षान्मन्त्रेण मुष्टिबन्धन मेव मत्यचधारण मित्यर्थः ॥ १५ ॥ “म यदाहेत्यादि । मन्त्रस्य क्रमेण व्याख्यानम् । स्पष्टम् । 'वातादारभे'-इति वातेन प्राणेन व्याप्रियमाणत्वात् 'वातो यजः' । 'वै-शब्देन “वातो यजः प्रयुज्यताम"-इत्यादिमन्त्रप्रमिद्धि- धोत्यते ॥ २६ ॥ "अथ यत्स्वाहेति । हवित्यागस्य यजत्वात्, खाधाकारेण च इविःप्रदानात, स्वाहाकारस्य च यज्ञात्मकता। अनन्तरं वाग्यमनं विधत्ते- "अथ वाचं यच्छतौति । वाग्व्यवहारमन्त्ररूपेणा यज्ञ- निष्पत्तेः 'वाक् यज्ञ'। तस्या बहिर्निर्गमन महत्वा प्रात्मनि नियमात् 'यज्ञ मेव' अात्मनि धनवान् भवति ॥ २५ ॥ शालायाः फलोदेने यजमानस्याभ्यञ्जनादिक मुकम्, तस्य दौडत्यर्थ गालाप्रवेशनं विधत्ते- "अथेन मिति' । प्रविष्टस्य तथा कर्मार्थ मञ्चरनिर्देश माह- "म जघनेनेति । 'पाहवनौयं जधनेन' तत्पशाद्देशे, 'गाईपत्य मयेण', तयोर्मध्यपथि कर्माथ गच्छति। अय मेव 'अस्य' 'मधरो भवति" । उकसचर प्रशंसति- . १- "साहेयुका वाम्यत" इति का• श्रौ• सू... ३.६ ख । १-काचौ.मू. ७. ३.१९ । ६-- का.यो. सू. ०.६.१२ । B-का• श्री. स. ७. ३.१३ । "था उपभमानम्य सहरी • भवति" इति थाप. श्री. सू. १..८.२।

·88 |शतपथनाझमम्। (१५. मा.) "अमिा इति । यस्मादुत्पद्यते म योनिः, अतिप्रदानात्मकम्य 'यजस्य' 'योनिः' 'अग्निः' । मानुषदेहपरित्यागेन दौचामंकारेण देवदेशोत्पत्तेस्तत्संस्कृतो दौषित: 'गर्भः। अतस्तत्र योनिगवेन तस्य नयोरन्तराले सञ्चारो युफ्रः । उक मर्थ मिदानीन्तनगर्भवर्णनेन दृढयति- "तस्मादिमे गर्भा इति । बच्छन्द एकशब्दपर्यायः एकदेत्यर्थः। अथ वाध्यय मिदं पार्थ । 'यत्' यस्मात् 'म.' गर्भ- संयुतो यजमानः 'एजति वत्' चलति च, 'पर्यावर्त्तते त्वत्' परि- भ्रमति घ; 'तस्मात्' इदानीन्नना गर्भा प्रप्येवं भवन्तीत्यर्थः ।। ९८ ॥ ३ [ १.३.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाये माध्यन्दिनगतपथब्राह्मपभाय्ये बतौयकाण्डे प्रथमाध्याये बतौयं प्राह्मणम् ॥ (अथ चतुर्थ प्राह्मणम्) सर्वाणि ह वै दीक्षाया थुजूप्यौद्नभणानि । उद्- गृभणीते वा एषोऽस्माल्लोकाद्देवलोक मभि यो दीक्षत ऽएतरेव ताजुर्भिगृभणोते तस्मादाहुः सुवाणि दीक्षाया युजूप्यौद्यभणानौति तुत एतान्यवान्तरा • 'उदारहोते-इति सा•-सम्मत इति डा• वेवर।

·(१५. प्रा.) 1तीयकारहम् ॥ ४५ माचक्षत ऽौद्ग्रभणानौत्याहुतयो ह्येता आहुतिर्हि यन्नुः परोऽक्षं वै युजुर्जपत्यथैषु प्रत्वक्षं यज्ञो यदाहुतिस्तुदेतेन यज्ञेनोद्भणीतेऽस्मालोकादेवलोक मभि* ॥१॥ ततो यानि चौणि सुवेण जुहोति । तान्याधीतय- जू पौत्याचक्षते सम्पद एव कामाय चतुर्थः हूयतेऽथ युत्पञ्चम सुचा जुहोति तुदेव प्रत्यक्ष मौद्ग्रभणु मनुष्टुभा हि तज्जुहोति व्वाग्थ्यनुष्टुब् ब्वाग्घुि यजुः॥२॥ यज्ञेन वै देवाः। धमा जितिं जिग्युर्यैपा मियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह्युष्ट स्यादिति । यजुस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निझुंयेयुर्विदुह्य यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्नुथ यदेनेनुायोपयंस्तुस्माद्यूपो नाम ॥३॥ तद्दा ऽ पौणा मनुश्रुत मास । ते यन्न सुमभरन् युथायं यज्ञः सम्भृत एवं वा एप यज्ञ५ सम्भरति युदे- तानि जुहोति ॥ ४॥ तानि वै पुञ्च जुहोति। संव्वत्सरसम्मितो वे यज्ञः पुञ्च वा ऋतुक संवत्सरस्य तुं पञ्चभिराप्नोति तस्मात् पुञ्च जुहोति ॥५॥ • 'मभि'-इति ग।

·8 । पातपथनाहाणम्। (१५• BR) अथातो होमस्थैव । याकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेत्या का ऽअग्ने कुवते युजेयेति तद्युदेवात्र यस्य तुवैतत्सम्भ- त्यात्मन् कुरुते ॥६॥ मेधायै मनसेऽग्नये स्वाहेति। मेधुया वै मुनसाभि- गच्छति युजेयेति तद्युदेवाघ यजुस्य तुर्दुवैतुत्सम्भृत्यात्मन् कुरुते ॥ ७॥ दीक्षायै तुपसेऽग्नये स्वाहेति । अन्वेवैतदुच्यते नेत्तु हूयते ॥८॥ सुरस्वत्यै पूणेऽग्नये स्वाहेति। ब्वाग्वै सरस्वती व्वाग्यजुः पशुवो वै पूपा पुष्टि पूषा पुष्टिः पशुवः पशुवो हि यशस्तद्युदेवाच यजुस्य तदेवैतत्सम्भृत्यात्मन् कुरुते ॥६॥ तुदाहुः। श्रुनुद्देवैता अाहुतयो यन्ते ऽप्रतिष्ठिता अदुवकास्तुब नेन्द्रो न सोमो नामिरिति ॥ १० ॥ श्राकृत्यै प्रयुजेऽमुये स्वाहेति । नात एकच नाग्निा ऽशुद्धेवाग्निः प्रतिष्ठितः स. युदनौ जुहोति तेनैवैता श्रु व तेन प्रतिष्ठितास्तुस्मादु सुळस्वामये स्वाहेति जुहोति तुत एतान्याधौतयजू-पौत्याचक्षते ॥ ११ ॥ श्राकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति । आत्मना वा ऽअग्र याकुवते युजेयेति तु मात्मन एव प्रयङ्क युत्तनुते हे "होमस्यैव'-इति ग। । 'साहति'-इतिग। 1 रिति'-इति गां ·(१च्य• मा.) टतीयकाममा ७ अस्यैते ऽत्रात्मन् देवते श्राधौते भवत श्राकृतिश्च प्रयुक् च ॥ १२॥ मेधार्य मनसेऽग्नये स्वाहेति। मेधुया वै मनसाभि- गच्छति युजेयेति ते ऽअस्यैते ऽआत्मन् देवते ऽधीते भवतो मेधा च मुनश्च ॥ १३ ॥ सरस्वत्यै पूष्णेमुये स्वाहेति । ब्वाग् वै सुरस्वती व्याग् यजुः सास्यैपात्मन् देवताधौता भवति व्याक पशुवो वै पूपा पुष्टिङ्घ पूपा पुष्टिः पशुवः पशुवो हि यजु- स्तेऽस्यैत ऽआत्मन् पशुव आधौता भवन्ति तद्युदस्यता श्रात्मन् देवता बाधीता भवन्ति तस्मादाधौतयजू पि नाम ॥१४॥ श्रुथ चतुर्थों जुहोति । अापो देवीईहतीविश्वश- म्भुवो द्यावापृथिवी उरोऽअन्तरिक्ष। दृहस्पतये हविपा विधेम स्वाहेत्येपा ह नेदीयो यजुस्यापा @ि कीर्तय- त्यापो हि यज्ञो द्यावाप्टुथिवौ ऽउरो ऽअन्तरिक्षेति लोकाना हि कोत्तयति हुहस्पतये हविषा विधेम वाहेति ब्रह्म वै टुहस्पतिर्ब्रह्म यजु रतुनो हैषा ने- दीयो यज्ञस्या ॥ १५ ॥ • जाम'-इति ग. यज्ञम्य-इति ग।

·Bc । शतपथब्राझणम् । (१५. वा.) श्रुथ यां पञ्चमी सुचा जुहोति। सा है प्रत्युदं युनोऽनुष्टुभा हि तां जुहोति ब्वागध्यनुष्टुव् व्वाग्घुि यन्नुः ॥१६॥ अथ युद्भवाया भाज्यं पुरिशिष्टं भवति । तज्जुह्वा मानयति कि सुवेणाज्यविलापन्या ऽधि जुहां गृह्णाति युत् तृतीयं गृह्णाति तत् सुव मभिपूरयति ॥ १७ ॥ सु जुहोति। विश्वो देवस्य नेतुर्मर्तो बुरीत सख्यम् । विश्वो राय इपुध्यति द्युम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहेति ॥१८॥ सैपा देवताभिः पसिर्भवति। विश्वो देवस्येति व्वैश्वदेवं नेतुरिति सावित्रं मर्तो बुरौतेति मैचं द्युम्न वृणीतुति बार्हस्पत्यु द्युमर हि बृहस्पतिः पुष्यस ऽगुति पौणः ॥ १६॥ सैपा देवताभिः पतिर्भवति । पाको यज्ञः पाङ्गः पशुः पञ्च वः संवत्सरस्यैतु मेवैतयाप्नोति युदेवुताभिः पङ्गिर्भवति ॥ २० ॥ तां वा ऽअनुष्टुभा जुहोति । व्वाग्वा ऽअनुष्टुब् व्वाग्यज्ञस्तुद्यतुं प्रत्यक्ष माप्नोति ॥ २१ ॥ . यस्'-दति ग। + साहेति'-इति ग। । 'सखम्-इति ग! 'पोया-इति ग।

·(१य. मा.) तीयकाण्डम् । まと तुदाहुः। रता मेवैकां जुहुयाद् युस्मै कामायेतरा युन्त ऽरतयैव तं काम मामोतीति तां वै यद्येका जुहुयात् पूर्णी जुहुयात्सु वै पूर्ण सुर्व मुवैनयै- तुदामोत्यथ यत् सुवु मभिपूरयति सुचं तुदभिपूरयति तां पूणीं जुहोत्युन्वेवैतदुच्युते सुर्खाल्वे हूयन्ते ॥ २२ ॥ तां वा ऽअनुष्टुभा जुहोति । सैपानुष्टुप्सत्येकविश- दक्षरा भवति टुश पाण्या अङ्गुलयो दुश पाद्या दुश प्राणा श्रात्मकचिशो युस्मिन्नेते प्राणाः प्रतिष्ठिता एता- वान्वे पुरुपः पुरुपो यज्ञः पुरुपसम्मितो यज्ञः स यावा- नेव यज्ञो यावत्यस्य मावा तावन्त मेवैनयतुदाप्नोति युदनुष्टुभकचिःशदक्षरया जुडोति ॥ २३ ॥ ४ ॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् [१.४.] । .अथ दौताहुतीविधात माह- "मर्वाणि ह वा इनि। यजु- ससम्बन्धात् दीक्षासम्बन्धिनौ 'यपि श्रौद्धभणनि'। तदुयभयान्व मेव कुत इति तद् दर्शयति- “उभ्लौते का इति। 'तत्' मदा एतेः' दौरानभूतैः सर्वेः 'यजुर्भि.' एव , अतो 'दोषायाः' प्रकरणानि सर्वाणि' अपि 'यषि प्रौदभणानि' औरणनीति . 'नुशोति'-इति ग। - "यसमा मुशत"-इति का• यो....! 7 ·शतपथमाझणम्। (१५. मा.) .. "यहोर्भ:"-इति भवम् । 'ततः तेषु यजुप्पु मध्ये एतानि एव दीचाडतिमाधनानि आइत्यादीनि 'श्रौद्यभणानि' उहणेऽत्यन्तं सन्निहितानीत्यर्थः । तत् कथ मिति, उच्यते- "पातयो होति। नावता श्रेध्यै कि मायात मिति, तवाह- 'पाहुनि ति । जयानां होम्यानां च तारतम्य माह- "परो वा इति ॥ १ ॥ एतामा मप्युवरणमाधनतां विभज्य दर्शयन् प्रशंसति- “नतो यानौति । 'यानि' श्रादितः 'चौणि' यपि 'सुवेण जुहोति', 'तानि' 'प्राधौतयजूंपि' प्राधानलिङ्ग कानि; नन्मन्नेष्वाधानव्यापार- लिङ्गदर्शनात् । 'सम्पदे कामाय' । सम्पद्यत इति सम्पत्', काम्यत इति 'काम.', सम्पाधाय स्वर्गफलाप (चेत्यर्थ.। श्य मभिप्राय:-१) यथा लोके किञ्चित् फन्च मिषार्धायपुः श्रादौ तत् जावा, पथात् कामयित्वा, तत्साधन मनुष्ठायान्ते तलभते , एवं चिभिः स्वर्गफल माध्याय, चतुर्थन तत्साधन मनुष्ठाय, पञ्चमेन तदुधीतवान् भवतीति । अथ चतुर्थस्य होममाधमानभिधानेनापि पञ्चमस्य विशेषितत्वात् चतुर्थ मपि सुवेणैवेति बेदितव्यम् । पञ्चमस्य भाक्षादुइहणमाधनत्वं तन्मन्त्रस्यानुष्टुप्वे मिद्ध मित्याच- "अनुष्टुंभा हौति । 'अनुष्टुभा' वाचा, मन्वेण साध्यत्वात् 'वाम् यज्ञ"। "अनुष्टुप् चतुरुत्तराणि छन्दांस्युदपादयत्"- इति मामबाह्यो- ऽभिधानाद् वाचोऽनुष्टुप्लम् ॥ २ ॥ १-मा. ८.२ ३२ सू० वा. १॥ २-च-पुस्तके नाम्येष पाठ ।

·(१थ. मा.) । तीयकाण्डम् । अथ पुरातनवृत्तान्तप्रदर्शनमुखेनैतेषां खौद्हणे साधनता मुपपादयति- “यजेन वा इति । एतत् प्रथमकाण्डे पञ्चम- प्रपाठकादावानेयपुरोडामार्थवादे व्याख्यातम् ॥ ३ ॥ , "नदर इति। "यथाय मिति। येन प्रकारेण देवानुष्ठित- प्रकार जाननिषिभिः 'अयं यजः' प्रौद्भणहोमेन 'सम्भृतः', 'एवम्' एतेषा मनुष्ठानेन 'एषः' यजमानोऽपि 'यज्ञ' मम्मतवान् भवति ॥ ४॥ तदनपञ्चमयां प्रमंसति- "तानि वै पञ्चेति ॥ ५ ॥ "अथातो होमस्येवेति । मन्त्रा व्याख्यायन्त इति शेषः । "अये' धागानुशनात् पूर्वम् 'श्रा कुवते' खलु । 'कुवा-गब्देन नामारभावी मनोव्यापारो लक्ष्यते । 'यजेय' इति मन्पयतीत्यर्थः । अतो 'यजम्य' देवकर्तव्य मङ्गजातं सर्व 'सम्भृत्य' सङ्कल्यात्मनेकौलत्य खात्मनि 'कुरुते' स्थापयति ॥ ६॥ 'दितीयमवस्य तात्पर्य माह- "मेधायै मनम इति। "मेधयेति। समषितस्थार्थस्य धारयिची बुद्धिमधा, तया, 'मनमा' च माधनेन उभाभ्याम् 'अभिगच्छति' । यथा कथित् प्रथम मिदं सम्यगिनि मात्य तत्साधनमकार विशेष मवबुद्धते, तदादित्यर्थः ॥ ७ ॥ १- पुरस्तात् (१का ६२० मा १क) 8. • यथम् । २- का• धौ. सू. ७. ३.१६ । -वा. सं.४.७.१-५। 8- 'कुट-शम्दन'-इति च।

·तपादम्। (१५.वा.) । एतीयम्य मन्सम्यापि होममाधनावप्रमती जप्यता माह-- "दौताया इति । 'अमु उद्यते एव'-इति, एवकारतात्पर्य भा--"नेविति । अत एव कात्यायमः- "तौयं जपति"-- दरयुमवान् ॥८॥ होमे बतौयं ममत्र व्याचष्टे- "मरखत्या इति । "पगवो वा इति। पशूना पूपत्यम्, पूषगतपुष्टिधर्ममझावात् : पूणोऽपि पोषक- लम्, “पोर्पा अपुष्यत्" इत्यादिश्रुतेः' मिद्धम् । पागतीरादि- माध्यत्वात् 'पमवो यजः ॥८॥ उसमन्वषयेऽपि 'श्रमये यदस्ति, तचाः कः प्रमशः इति तद दयितु माह-- “तदारिति । “अनद्धेव' अप्रत्यक्ष मिव "एता:: तिसः 'पाहतयः 'इयन्ते । अस्तु को दोप इति तपाह-- "अप्रतिष्ठिता रति। किमर्थ ममतिष्ठिसति, तबाह- "देवका इति। यद्यपि सन्याकुत्याद्याः, तथापि तामां देवतालेन प्रमिद्य- भावात् इन्द्रादिना भवितव्य मिति प्रदर्भयति- "तत्र नेन्द्र इत्यादि ॥ १.॥ सच प्रमिद्धदेवताना मभावं दर्शयित मनुवदति- “ाकूत्या १-'एक्कारपावत्य माई'-इति च । २- "तीयं मयेव"-इति का. श्री. सू. ७. ३.१० । ३- ते सं० २.१. ६.१ । “पूधेयं शैई 'सवें पुथति यदिद किञ्च"-इति चेहेवोपरियात् (१३. ४. २. २५.)। "यहसिपोवं एष्यति तत् पृषा भवति"-ति. पू. निजामा सिर, १२.२.५।। "पौया पशूव"-इति धोयरियादिव (५. २. ५,०)।

·(१५. ना.) तोपकाइम्। रति । "मात एकश्चनेति । 'प्रतः' असात् आकृत्या इत्येव- मादिकात् वाक्यात् एक मपि इन्द्रादिकं देवं नोपसभामहे । इति वदतोऽय मभिप्रायः- तेषु मन्त्रेषु श्राकूतिमेधादेः प्रशंमितत्वेनाग्नि मतिविहायाय माक्षेप इति । अनद्धावपरिहार माह- "अनिर्वा इति। 'म:' यजमानः 'यत्' यस्मात् 'अग्नौ' प्रत्यक्षेण 'जुहोति', अत एव 'अमि.''श्रद्धा व प्रत्यक्ष मिव, अत एव 'प्रतिष्ठित'च; तेन' खस्तु 'एता:' स्तिस्रोऽपि 'श्रद्धेव', 'प्रतिष्ठिताः' प । “तत एता- नौति। यत उरोत्याग्न्यादिप्राधान्यम्, तत इत्यर्थः । इत्य ममिं प्रमस्यावशिष्टाफूतिप्रयुगाग्निदेवताचय माध्यानसम्बन्धेन प्रशमनि- "तत एतान्याधीतयāषौति" इति ॥ ११ ॥ "भाकूत्यै प्रयुज इति । 'अग्रे' प्रथमम् 'आत्मना' बुद्दीव 'यजे- चेति' 'पा कुरते' मन्पयति । 'तम्' तत् मकस्पितम् 'पात्मनः एव' विस्तीर्य 'प्रयुझे भक्तः । प्रयुज्यत इति 'प्रयुक्' । उभयोरपि पुद्धिविषयभावात् उभे अपि 'देवते' प्राकृतिप्रयुजौ, “अस्य' यज- मानस्य 'श्रात्मन्' शात्मनि 'आधौते' आध्यानेन विषयोलते भवतः । आंधोगमनिपादकलात् 'भाधौतयपि'-इत्युच्यते । एव मुत्तरवाक्यान्यपि योज्यानि ॥ १९॥ १३ ॥ "मरखत्यै पूष्ण इति। अत्र 'पूषन्'-गन्दवाथाना पशूनां बहत्वान पृथनिर्दिम्यते- "पशवो वा इत्यादि । माग् व्याख्यातम् ॥ १४ ॥ মাধীনলষনধর্মদক্ষবা খানি বৃথক্‌ বিধা, १- "मेधाय मग प्रये खाईत्यादोगोलि (१९७०) पारत् । ई- १२ ए.५ प्ररथम्।

·YB शतपथमादागम्। (१७• Bा.) प्रशस्य च चतुर्थी माहुतिं तम्मन्त्रं च विधो- “अथ रतों मित्यादि । मन्त्रवाक्यानि क्रमेणोदाहस्य व्यारटे- “एषा हेति । 'एषा' समित्यर्थः। 'यजम्य' 'नेदीयः' अत्यन्तं सन्निहितम् । कथम् ? यस्मात् एषा अपो कोर्तयति', तस्मादीयः । तस्कौलनेन यशं प्रति कथं नेदीयस्व मिति तचाइ- "पापो हौति । अभिषवयवमादिमाधनत्वात् अपां यजलम् । स्पष्ट मन्यत् ॥ अमाइतिचतुष्टयस्याज्यम्यान्याः सुवेण होमः । तथाच सूत्रम्- "ौद्धभणनि जुहोति स्थायाः सुवेणाहुत्यै प्रतिमन्नम्"- "अथ यां पञ्चमी मिति । स्पष्टम् ॥ १६॥ पञ्चमस्थ द्रव्य माह- "श्रथ यद् ध्रुवाया माज्यं परिशिष्ट मित्यादिना । अय मर्थः । दोक्षणीयेटः सम्बन्धि 'यदाज्यं 'ध्रुवायाम' अवशिष्टम्, 'तत्' पञ्चमाहुत्यर्थ 'जुकाम' अवनयेत् । एतदेक मवत्तम् । अथाज्यस्याल्याः सकागात् 'सुषेण' जुहा मुपरि 'त्रि: निनयति । एवं चतरवत्तं भवति। तच 'यत्' 'तीयम्', 'तत्' 'भाज्यविलापन्या अधि' जुहा उपरि उत्तानं सुवै निधाय ययों पूर्व भवति तथा सुवस्थाभित श्राज्येन पूरयेत् । तथाच सूचम-- "जुहां प्रौव मासिच्य दिश्च स्याल्या: सुवेण हतौयं सुव मभि पूरयति" इति ॥ १०॥ १-का श्री. सू.० ३.१६ । २-'विसति-पति च। ३- का. श्री. सू. ०.३१।

·(९य. वा.) । तीयकाण्टम्। ५५ + नयनस्य पञ्चमस्य मन्त्र माह- "म जुहोति विश्वो देवस्येति॥१८॥ तं मधमति- "सैषा देवताभिरिति । “पञ्चाक्षरा पति"- इति:-श्रुतेः पञ्चसध्यासम्बन्धात् “एषा' 'पङ्गिर्भवति'। तद्योजयति- "विश्वो देवस्थ" इति विश्वदेवशब्दश्रवणत् 'इदं मन्त्रवाक्य 'वैश्वदेवम्'। भविव्यापारत्वात् 'ने'-शब्दश्रवणात् 'मावित्रम्'। “मी दुरीन"-दृश्यतेम मनुष्यवरणीयवाभिधानात् 'मैत्रम्'; मित्रस्य हि वरणीयत्वं प्रसिद्धम् । बाईस्पत्यमन्त्रेषु "द्रविणं धेहि चित्रम्" इति घुम्मसमानार्थस्य द्रविणस्य दाने गृहस्पति- सम्बन्धश्रवणात् "द्युग्मं वृणीत"-इत्यनेन बार्हस्पत्यम् । “पुय्यमे"- इति पोषणधर्म श्रवणान् ‘पौष्णम्' इति ॥ १८ ॥ "षेति। 'देवताभिः' एशित्वं भवति। नतः कि मित्यत पाह- "पाको यज्ञ इत्यादिना ॥ २० ॥ "अथ छन्दोद्वारा प्रशंसति- "तां वा अनुष्टुभेति ॥ २१ ॥ इत्थं पञ्चाना माहुतीनां समुच्चयपक्ष मुवा पञ्चमी मेवैको जुहुयादिति केषाञ्चित् पर माइ- “नदाइरिति । इतराभ्यो यत् फलं तस्यैकयेव सिद्धेरकामे 'एना मेव' 'जुहुयात्' । तचापि 'पूर्णा' कृत्वा 'जुहुयात्', पूर्धाति कुर्यादित्यर्थः। यत् 'पूर्ण' १- वा० सं० १. १' का श्रौ• सू० ७. ३.१८ । २---ते. बा. २.७.१०.२। पूर्वस्या करिडकाया (8८० ७५०) अव्यम् 'दा•सं• 8. ८.१.)। 8- का थी. सू. ७. ३. १५ सूत्रम्य याज्ञिक देवकृता सृत्तिश्या !

·शतपथबाझयाम् । (१५.बा.) मदन्यूनत्वेन 'मर्वम्', अतस्तेन सर्वफस्त माप्नोति। 'यत्' यदा पूडितिसमये 'सुवम्' अभि पूरयेत्, 'तत्' नदा, सुषेणैव होम महत्वा श्राज्येन 'सुचम्' अभिपूरयेत् । तथा कृत्वा 'नाम' पाहुति पूडितिं कृत्वा नुहुयात् । तथा च सूचम्- "एता मेव वा पूर्ण जुहुयात्" इति ॥१२॥ अवरमयादारा तं मन्त्रं प्रशंसति-"तं वा अनुष्टुभेति। “दश प्राण:"-इति । शीर्षगतमप्तच्छिद्रस्थाः सप्त प्राणः, श्रवाचौ दौ, इत्यमाधारणा नव; मुख्यप्राणस्वेकः, इति प्राणनां दमत्वम् । 'प्रात्मा' देहः। 'एकचिंगः पुरुषः । एतावान्' एकचिंशात्मकः । पुरुषो यज्ञः' इत्यस्योपपादनम्- "पुरुषमम्मितो यज्ञ इति। यज्ञस्य पुरुष- ममितत्व मुपरिशद् वक्ष्यते । 'यावानेव यज्ञः' इत्यस्य विवरणम्- "थावत्यस्य माघेति । 'प्रस्य' यज्ञस्य 'माचा'। मौयत इति माचा, अवयवसमरिः, एकत्रिंगदामिका, 'अनथा' "विश्वो देवस्य"-- इस्यनया 'तावन्त मेव' यज्ञम् 'प्राप्नोति ॥ २३॥ ४ [१..] इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकामे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाव्ये बतीयकाण्डे प्रथमाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ १- का. श्री. सू. ७ ३.१८ । २-बस्मिन्नेव काण्डे यच्चमाध्यायस्य तौयं ब्राह्मणं दृश्यम् । ३- यहादशौ कण्डो प्रष्ट्या ( ३८.७पं.)।

·(१५.४मा.) । हतीयकाण्डम् । . वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हा निवारयन् । पुमांश्चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १ ॥ ब्रह्माण्डं गोसहस्रं कनकहयतुस्तापूरुषौ स्वर्णगर्भम, सप्ताधौन् पश्सौरौं'स्विदशतरुलताधेनुमौवर्णभूमौः । रबोसां रुकावाजिदिपमहिनरथौ सायणि: मिगणार्या, व्याणीविश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटश्च । धान्याद्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतलः स्वर्पज वर्णमुख्यः, कापीमीयं कृपावान् गुडकत मजडोर राजतं राजपूज्यः । श्राज्योत्थं प्राज्यजन्मा' लवज मनृणः मार्कर पातेजाः, रवायो रवरूप गिरि महत मुदा पाचभासिङ्गणार्यः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीहरिहरमहाराजसाम्राज्यधुरन्धरेण मायणाचार्यप विरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिन तपथब्राह्मणभाव्ये बतीयकाण्डे प्रथमाध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ १- 'पञ्चायोन्-इति । ५--मन-इति । २- 'समसौरौ'-इति । - 'प्रान्यबुद्धिा' इति । 8- . 6 ·। शतपथानामसम्॥ (१म. ना.) [अथ दितीयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ] दुक्षिणेनाइयनीयं प्राचीनग्रौवे कृष्णाजिने उपस्तु- णाति । तयोरेन मुधि दीक्षयति यदि वे भवतस्तुदन- योर्लोकयो रूपं तदेन मनुयोर्लोकुयोरधि दीक्षयति ॥१॥ सम्बद्धान्ते भवतः । सम्बद्वान्ताविव हीमो लोको तसमुते पश्चाद्भवतस्तुदिमावेव लोकौ मिथुनौकृत्य तुयोरेन मुधि दीक्ष्यति ॥२॥ या ऽएकं भवति। तुदेपां लोकाना रूपं तदेन मेयु लोकेषुधि दीक्षयति यानि शुकानि तानि दिवो रूपं यानि कृष्णानि तान्यस्यै यदि वेतरथा यान्येव कृष्णानि तानि दिवो रूपं यानि शुक्कानि तान्यस्यै थान्येवु बभ्र- णीव हुरीणि तान्यन्तरिक्षस्य रूपं तुदेन मेपु लोकेषुधि दीक्षयति ॥३॥ अन्तक मु तर्हि पश्चात् मृत्यस्येत्। तुदिमानेवु लोकान मिथुनौकृत्य तुधेन मुधि दौक्षयति ॥ ४ ॥ अथ जघुनेन कृष्णाजिने पश्चात् माङ जान्वाम उपविशति । स युत्र शुक्लानां च कृष्णानां च सन्धिर्भवति तुदेव मभिमृश्य जपत्यूक्सामयोः शिल्पे स्थ ऽदृति 'यदै ·(२.१मा.) तौयकाण्डम् । मुतिरूपं तच्छुिल्प मचांच साम्नां च मृतिरूपे स्थ इत्येवै- तदाह ॥ ५॥ ते वा मारभ ति। गुर्भो वा एप भवति यो दौते स छन्दासि प्रविशति तस्मान्यकाङ्गुलिरिव भवति न्यमाङ्गुलय इव हि गुर्भाः॥ ६ ॥ स याह। ते वा मारभ ऽइति ते वां प्रविशामौत्येवै- तुदाह ते मा पातु मास्य यजुस्योदृच दुति तु मा गोपा- यतु मास्य यजुस्य सस्थाया इत्येवैतदाह ॥ ७ ॥ अथ दक्षिणेन* जाननारोहति। शर्मासि शुम्म मे यच्छति चुर्म वा एतत् कृष्णस्य तदस्य तन्मानपर शुभ देवचा तुस्मादाह शुर्मासि शुर्म मे यच्छति नमस्तेऽस्तु मा मा दिसौरिति श्रेयासं वा एप उपाधिरोइति यो यजु यत्रो हि कृष्णाजिनं तुस्मा एवैतुद्याय निहुते तथो हैन मेयु यत्रो न हिनस्ति तस्मादाइ नमस्ते ऽयस्तु मा मा घिसीरिति ॥८॥ स वै जघनाई इवैवाग्रासीत । श्रुथ यदुन एय मध्य उपविशेद्य एनं तुचानुधा हुरे द्रास्यति वा प्र वा पतिष्यतीति तथा इव स्यात् तस्माजघनाई ऽदवैवान ग्रासीत ॥६॥ 4 दक्षिय-इति ग, घ ।

·पातमधद्राक्षागम् । (१५० ५वा.) तयिष्यते वै त्वेति स्वयं का हुवैक्षत योपा वा इयं वा- गुपमन्त्रय वयिष्युते वै मेति ता मुपामन्त्रयत सा हारमा ऽारकादिवैवाय ऽासयत् तस्मादु स्त्री पुरसोपम- न्त्रितारकादिवैवाग्रे ऽसूयति स होवाचारकादिव वै म ऽासूयौदिति ॥ १६॥ ते होचुः । उपैव भगवो मन्त्रयस्व हथिप्युते वै त्वेति ता मुपामन्त्रयत सा हास्मै निपलाश मिवोवाद तस्मादु स्त्री पुश्सोपमन्त्रिता निपलाश मिवैव वदति सु होवाच निपलाश मिव वै मेऽवादीदिति ॥२०॥ ते होचुः । उपवु भगवो मन्त्रयस्व हयिष्यते वै त्वेति ता मुपामन्त्रयत सा हैन जुहुवे तुस्मादु स्त्री पुमास इयत* ऽएवोत्तमः स होवाचावत वै मेति ॥२१॥ ते देवा ईक्षाञ्चक्रिरे। योपा वा इयं वाग्युदेनं न युवितु हैवु मा तिष्ठन्त मभ्येहौति ब्रूहि तां तु न अागतां प्रतिमुबूतादिति सुा हैनं तदेव तिष्ठन्त मभ्येयाय तस्मादु स्त्री पुमा ससस्कृते तिष्ठन्त मभ्युति तार हैभ्य अागतां प्रतिम्रोवाचेयं वा ऽअागादिति ॥२२॥ . . "जयन्त'-इति घ। + 'मेति'-इति ग, घ । 'संस्करे -गति की, ख, वेयरदृयश्च ।

·(२१. १वा.) तीयकाण्डम् ॥ तु देवाः । असुरेभ्योऽन्तुरायंस्तार स्वीकृत्यामावेव परिगृह्य सर्वहुत मजुहवुराहुतिर्हि देवाना स या मेवामू मनुष्टुभाजुहवुस्तदेवैनां तद्देवाः स्व्यकुवत - ऽसुरा श्रात्तवचसो हेलुवो हेलुव इति व्वदन्तः पुरा- बभूवुः॥२३॥ तुचैता मुपि वाच मूदुः। उपजिजास्वा स म्लेच्छ- स्तस्मान्नु ब्राह्मणो म्वेच्छेदसुर्या हैपा व्यागेवु मेवैपु दिपताः सपत्नाना मादत्ते व्वाचं तेऽस्यात्तवचसः पुरा- भवन्ति यु एव मेतडेदु ॥ २४ ॥ सोऽयं यज्ञो व्वाच मभिदध्यौ। मिथुन्येनया स्या मिति तार सुम्बभूव ॥ २५ ॥ इन्द्रो ह वा ईक्षाञ्चुके । महहा ऽहतोऽश्व जनिय्यते यजुस्य च मिथुनादाचश्च युन्मा तन्नाभिभवेदिति स मुन्द्र एव गुर्भो भूत्वैतुन्मिथुनं प्रविवेश ॥ २६ ॥ सुह संवत्सरे जायमान ईवाञ्चके। महावी- वा ऽयं योनिय मा मुदीधरत यदै मेतो महुदेवावं नानुमजायेत युन्मा तुन्नाभिभवेदिति ॥ २७ ॥ तां प्रतिपरामुश्यावेट्याच्छिनत् । तां यजुस्य शौर्यन् प्रत्यदधाद्यज्ञो हि कृष्णः स यः सु यज्ञस्तुत् रुग्णाजिन दिवा'-इति म, छ। 1 'द'-इति ग, घ ।

·६० 'शतपथमाझगम्। (१५. ५ग्रा.) यो सा योनिः सा कृष्णवियाणाथ यदेना मिन्द्र आवेट्याच्छिनत्तुस्मादावेष्टितेव स युथैवात इन्ट्ठोऽजायत गुर्भो भूत्वैतस्मान्मिथुनादेव मुवैपोऽतो जायते गुर्भो भूत्वैतस्मान्मिथुनात् ॥ २८॥ तां वा उत्ताना मिव बध्नाति । उत्तानेव वै योनि- गुंभ विभव॑थ दक्षिणां ध्रुव मुपर्योपरि ललाट मुप- स्पृशतीन्द्रस्य योनिरसौतीन्द्रस्य होपा योनिरुतो वा नां प्रविशुन् विशत्युतो वा जायमानी जायते तस्मा- दाहेन्द्रस्य योनिरसौति ॥ २६ ॥ अथोल्लिखति। सुसस्याः कृपीस्कृधीति यज्ञ मेवै- तुज्जनयति यदा वै सुपुमं भवत्यथालं यजाय भवति युदो दुःपमं भवति न तुात्मने च नाल भवति तद्यञ्ज मेवैतुज्जनयति ॥ ३०॥ अथ नु दीक्षितः। काष्ठेन वा नखेन वा कण्डूयेत गुर्भो वा एप भवति यो दौक्षते यो वै गर्भस्य काष्ठेन वा नखेन वा कण्डूयेदपास्थन् मित्येत्ततो दीक्षितः पामनी भुवितोद्दीक्षितं वा अनु रेता सि ततो रेता सि पामनानि जुनितोः स्वा वै योनी रेती नु हिनस्येपा . 'नात्'-दति ग, घ । + 'सौति'-इति ग, घ । + 'दुपास्य-इति क, ख, वेबरदृश्य ।

·( २० १मा.) । तीयकाण्डम् । वा एतस्य स्वा योनिर्भवति यत् कृष्णविषाणा तुथो हैन मेषा न हिनस्ति तुम्माद्दौक्षितः कृष्णविपाणुयेवु कण्ड- येत नान्येन कृष्णविपाणायाः ॥ ३१॥ अथास्मै दण्डं प्रयच्छति । बुजो वै दण्डो विरा- स्तायै ॥ ३२॥ औदुम्बरो भवति । अन्न वा ऽजुर्गुदुम्बर ऊोऽन्ना- द्यस्थावरुयै तस्मादौदुम्बरो भवति ॥ ३३ ॥ मुखसम्मितो भवति। एतावहे ब्वौर्य स यावदेव ब्बौर्य तापांस्तुद्भवति यन्मुखसम्मितः॥ ३४ ॥ त मुच्छ्रयति । उच्छ्रयस्व वनस्पत ऽऊर्हो मा पाद्य- इस आस्य यजुस्योटुच इत्यूझै मा गोपायास्य यजुस्य सरस्थाया इत्येवैतदाह ॥ ३५॥ शुच हुँके । अङ्गुलीश्च न्युचन्ति व्वाचं यच्छन्त्युतो हि किञ्च नु जपिप्यन् भवतीति व्वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्यथा पुराञ्चं धावन्त मनुलिसेत तुम्नानुलभेतेवर ६ सु यनं नानुलभते तस्मादमुचैवाङ्गुलीन्युचेदमुच व्याचं यच्छेत् ॥ ३६॥ श्रुथ युद्दौधितः । पाचं वा यजुर्वा साम वाभिव्या- हुरत्यभिस्थिर मंभिस्थिर मेवैतुद्यन्त्र मारभते तस्मादमु- घेवागलीयुचेदमुच व्वाचं यच्छेत् ॥ ३७॥ * चित'-इति ग, घ ।

·॥ शतपथबाझगाम्। (१५. पूना.) " अथ यहाचं यच्छति । व्वाग् वै यजो यज्ञ मेवैतदा- त्मन् धत्तेऽथ युद्दाचंयमो व्याहुरति तस्माद हैय विसृष्टी यन्नः पुराडावर्तते तुत्रो वैष्णवौ मृचं वा युजुर्वा जपेद् यज्ञो वै विष्णुस्तुद्य पुनरारभते तुस्यो हैपा माय- श्चित्तिः॥३८॥ अधैक उद्ददति । दीक्षितोऽयं ब्राह्मणो दौक्षुितोऽयु ब्राह्मण इति निवेदित मुवैन मेतत्सुन्तं देवेभ्यो निवे- दयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञ प्रापदित्यय युप्माकैको- ऽभूत् ] गोपायतेत्येवैतदाह विष्कृत्व आह विद्धि यजुः ॥३६॥ अथ युद् ब्राह्मण इत्याहु। अनद्धेव वाऽअस्थातः पुरा जानं भवतीदर, ह्याह रक्षा सि योपित मुनुसचन्ते तुदुत रक्षा स्येव रेत श्रादधतीत्यथाबाडा जायते यो ब्रह्मणो यो यज्ञाज्जायते तस्मादुपि राजन्यं वा ब्वैश्यं वा ब्राह्मण इत्येव ब्रूयाद् ब्रह्मणो हि जायते यो यज्ञा- ज्जायते तस्मादाहुर्नु सवनंकृत हन्यादेनस्वी है सवनरुतेति ॥ ४० ॥ ५॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् (२.१.] ॥ • 'यइ'इति म, ध।

·(२. १ब्रा०) ! तौयकाण्डम् । १७ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ यस्य नियमित वेदा यो वेदेभ्योऽखिल जगत् । निर्ममे, त मह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ दौचाहतीविधायाथ कृष्णाजिनदौक्षा माइ- "दक्षिणेनाहव- नीय मिति । श्राहवनीयस्य दक्षिणे देणे वे कृष्णाजिने धास्तौर्य 'तयोरधि' 'एन' यजमान 'दौतयति' । तहत दिख प्रशमति- 'यदि दे भवत इति ॥ १ ॥ “सम्वद्धान्ते भरत इति । ते च परस्पर सम्बद्धपर्यन्तप्रदेश भवत , श्रास्तरणे। प्रकाम कात्यायन शाह- "पाहनीय दक्षिणेन कृष्णाजिने भासमाहिते स्यतान्ने नर्मस पश्चादासचनवती निद- धाति" इति। "तसमुते"-इति । यथोभयोमासप्रदेशयो सम्बन्धो भवति, यथा च तर्दनप्रदेशेषु पश्चाद्भागे 'उते' 'परस्पर' स्यते भवत , तथैकस्योपर्यपर मास्तृणुयात् । तथापस्तम्बोऽपि- "अन्तमामाभ्याम्पहिलोमभ्याम्" इति ॥ २ ॥ एकलपणाजिनपद मुक्का प्रभमति- “यधु एक मिति । 'तत्' 'एकम्' एव कृष्णाजिन लोकत्रयात्मकम् , अत एकेनापि दोषयेत् । 'दिव' ' द्योतमानत्वेन क्लरोमानतद्रूप भवति। पृथिया श्यामलात कृष्णाना नद्रूपत्वम् । “यदि वेतरथेति। भूलोकवर्लोकयोर्मनुश्यै परिदृन्यमानापरिदृश्यमानल मपेक्ष्य वैपरौत्योपन्यास । “यान्येवेति। 'यान्येव' लोमानि 'बभूणि' बभ्रुवर्णनि, 'हरोणितानि' हरित- १- का. श्री. सू.७ ३२.। २- याप. श्री. सू. १. १२ ।

·६८ । शतपथब्राक्षणम्। (१५. मा.) वर्णनि व दृग्यन्ते, 'तानि अन्तरिक्षम्य रूपम': "गोल नभः"-रति लोकप्रमिद्धेः ॥ ३ ॥ "श्रन्तक मुनोति । 'नहि तस्मिन्नेककृष्णाजिनपरे 'अन्तक मु' अन्तप्रदेश मेव 'पयात्' भागे 'प्रत्यम्येत्' मोचयेत्, मन्धि- प्रदेशेन दिगुणोकुर्यादित्यर्थः । तथा च सूचम्- “एकं चेत् पथात् पाददिगुणम्" इति ॥ ४ ॥ कपणाजिनदौशार्थ मुपवेशनप्रकार माह-- "अथ जघनेनेति । कृष्णाजिनयोः पद्यामागेन वय मपि पश्चात् प्राड्मुखो दक्षिण- जान्चानः उपविशेन् । 'जावानः' मनुचितजानुकः, पारुयोपविशे- दित्यर्थः । “दक्षिणं जाम्बाचास्ते पश्चादेनयोः" इति सूत्रम्। प्रामौनः तत्मन्धिस्यान मित्यर्थः । “एव मभिग्य जपतौति । एव मित्यभिमर्थनप्रकारस्याभिनयः । मन्त्रम्यं शिल्पपदं व्याचप्टे- “यदा इति । 'प्रतिरूपं प्रति- कृतिः। 'वै-शब्देन खोकप्रमिद्धिरुच्यते । तौकिका हि हरितरगादि- प्रतिरूपं मिन्प मित्याहुः । शक्लकृष्णयोरेवामप्रतिरूपत्वं नैति- रोयके उक्तम्- “एष वा शुचो वणे यच्छुकं कृष्णाजिनस्यैष सानो यत् कृष्णम्" इति ॥ ५ ॥ . १- का. श्री. सू० ७.३.२१ । २- का. श्री. सू. ७. ३. २२ । 'जान्वाय' नौधं भूमिस्पर्य कति । ३- का. चौ. सू. ७. ३. २३ । 8-वा. सं. 8.८.१ दृश्यम् । ५-० स० ६.१.३।

·(श्य. मा.) तीयकाण्डम् । - दितौयं भाग व्यापट-- "ते वा मिति। "गर्भो वा एप भवति" इति । 'व'-गादोऽत्र श्रुप्यन्तरप्रमिद्विरुष्यते । तथा चैत- रेयकम्- "पुनर्वा एत मृलिसो गर्भ कुर्वन्ति पं दौचयन्ति"- इति । 'छन्दांसि' गायश्थादौनि । 'न्यकाङ्गुलिः' मुष्टौकरगोन महुचितागुलि: । उक्नचक्षण मुपयेशन प्रमिद्धगर्भसामान्येन दृढयनि- "न्यकालय इव हौति ॥ १॥ "म यदाऽति । उदृक्-शब्दार्थ माह- "प्रास्य यस्येति । भन्याया इत्यर्थः । उत्तमा पटक 'उदृक्', तेन ममाप्पिलक्ष्यत इनि घमन्दुकम् ॥ ७॥ अनन्तरं शणाजिनारोहणं विधत्ते- “अथ दक्षिणेनेति । "धर्म वा इत्यादि । मनुय्येषु यत् 'धर्म-इति प्रमिद्धम्, 'एतद' 'देवया' देयेषु सुखहेतुवात् 'मम'-गम्दाभिधेयम् । अतो दैविकेन स्वरूपेण सर्मामीति' प्णाजिनस्य स्तुतिः । हिंसापरिहारममति दर्शयति- "यास मित्यादिना । यज्ञास्ययोऽनिरिककमेणा- परा प्रार्थनं युग मित्यर्थः ॥ ॥ १- "कशोषित गाशयस्य मामप्रसातिविकारसम्मतिं गर्भ इन्यथते -रति शु. १ २५८.२०॥ • ऐ• मा १.१.३ । “गों वा एम यदीक्षित उपयं वासः प्रोत तमा गर्भा पास्ता गायन्ते"-इति च त• सं.६.१.३.२ । ५- "मुरी भाषा गोडा ऐते, मुरी हत्या कुमारो शायते"-दति च ऐ.दा.१ १.५॥ 1-पुरस्ताद (१२१. २५.११.१५.)क्षम्। १-...८.२अरबमा ·॥ शतपथब्राझणम् । (१५. ५वा.) "म जघनाई इति । 'म:' प्रारूढः 'अघनाई कृष्णाजिनस्य पद्यामागे एव 'अग्रे प्रथमम् 'श्रामौत् । विपक्षे वाध माह- "श्रथ यदन इति । 'य' 'एन' मध्यप्रदेश मारूढं ध्यात्, अन्यः 'द्रस्यति' दृप्तः कुस्मितगतिर्भविष्यति, ततः 'पतिय्यति' चेति ॥ ॥ अथ मेखलादौना माह- "अथ मेखला मिति। 'परिश्रति' मध्ये परितो बेटयेदित्यर्थः । पुरोवृत्तान्ताभिधानेन तां मेखला ममति- "अनिरस इति । 'बल्य' बस्लाह वलकरं वस्तु 'नावि- न्दन । दौर्बल्ये कारण माह- 'प्रतात्' तत्साधनात् पयमः "अन्यत्' प्रशन 'नावाकन्पयन्' यतः, अत इत्यर्थः । 'ते' 'एताम्' 'ऊर्जम् । 'ऊ' वलं, तत्साधनलात् मेखला ऊर्गित्युच्यते । फर्गिति विशि- नरि- "समाप्ति मिति । मम्यगाप्यायते बल मनयेति 'समाप्ति:' मेखस्ता ॥ १ ॥ तस्या उपादानद्रव्य माह- "मा वै गाणैति । 'मा' ममाप्तिः 'माणे गणमयो भवेत् । 'मृद्दी' सुखसंस्था 'अमत्' भवेत् । इति बेव' अनेन खच्चभिप्रायेण, गर्भाणं माईवत्वोपेचितत्वादित्यर्थः । मणवाममोरुत्पत्ति माह- "यय वा इति । 'यव' यस्मिन् काले 'प्रजापतिः' यजमकामादुत्पत्रः, 'मस्य' प्रजापतेर्गर्भभुतम्य 'नेदि- 'ठम्' अत्यन्तमविहितं यदुख मामौत', 'ते' "गणाः' अभवन् । 'नम्मान' गर्भमालिन्यमाभवात् 'ते' गणा: 'पूतयो वानि' दुर्गन्धा 1- का. श्री. सू. ७.३ ८५रयम् ।

·(२य. १वा.) द्वितीयकाण्डम् । भवन्ति । उत्वं नाम पटसदृशं गर्भस्यान्तर्वेष्टनम् । “म उल्लास्तो गर्भा भवति"-इत्येतदारण्यकम्।। प्रतिनिई शे बहुवचन प्रणापेवम् । जरायुर्वहिर्वेष्टनम् । प्रजापतेः सम्बन्धि तत् दौहितेन धायें वस्त्र मभूत् । उभेऽपि गर्भरूपप्रजापतिवदीक्षितस्यापि गर्भवात् धार्य अभूताम् । मेखलाया वमनान्तरत्वं विधत्त- "अन्तरं वेति । " यथैवेत्यादि । स्पष्टम् ॥ ११ ॥ "मा वा इत्यादि । जाव्यादिरूप मनं पिदमादपुवात्मना चिद् भवति' यतः, अतस्तदात्मकत्वात् मेखचापि पिगुणा कर्तव्या ॥ १९॥ तस्या मुन्नमाणामिश्रितवं विधत्ते- "मुनवल नावस्ता इति। शरस्य वजावयवत्वात् रचोविवामकत्वम् । तथा च नैत्तिरीयकम- "रन्द्रो वृचाय वनं प्राहरत् म चेधा व्यभवत्"-इत्युपक्रम्य “येऽन्तः गरा प्रमौर्यन्त ताः मर्करा अभवम् तकर्कराणं शर्करवं वो वै गराः" इति। मेखलायाः केमवेणैवम्निमाणं विधत्ते- "म्नुकामगं स्या भवतीति । 'स्तुका' केशवेणी, मा यथा सृज्यते, तथा एटा निर्मिता भवेत्। उनमकारं प्रमित प्रकारान्तरयोदोष माह-- "मा प्रमलवौति । 'मा' मेखलो, 'यत्' यदि 'प्रभववि स्टा' १,५- "गी गरायुक्षारत उचं नहाति नमना"-इति वा. सं. १६.०८.१ इण्यम्। २-धान्दो. बा. उप५.८१। बा. ...निर...। 8- ते. मं. ५ २.१.३ । ".-यभवन् । रफ्यन्तकोथ, रपतीय, यपतोयम् । .-. येत भरा त्यादि।

·। शतपथब्राझयाम् ॥ (१५. ५वा.) दचिएपाणेापारेण निर्मिता स्थात्, तदा 'यथा' येन प्रकारण 'अन्याः' लौकिक्या, गवादिवन्धनरन्नवो मानुष्या भवन्ति, एवं मिय मपि मानुष्येव भवेत् । 'यत्' यदि 'अपसलवि सृष्टा' मध्य- पाणिनोपरि व्याप्यतेन निर्मिता स्यात्, तदा 'पिटदेवत्या स्यात् । तमात् "मुकामर्ग सृष्टेति उपमंहारः ॥ १३ ॥ पन्धनमन्त्रं विधाय व्याचष्टे- "तां परिहरतीति । "अङ्गिरसो घेता मूर्ज मिति । अत्र 'हि'-शब्देन श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धिराविधि- यते । तथा च नैत्तिरीयकम्- "अङ्गिरमः सुवर्ग लोक यन्त ऊर्ज ध्यभजन्त"-दूत्यादि। अत्र कात्यायन:- “मेखला बध्नौ वेणों चितं मणामुञ्जमिश्रा मन्तरां वासम ऊर्गमौति"-दति ॥ १४ ॥ वस्वान्तस्य ममन्त्रक मुहूहन माइ- “अथ नौवि मिति । 'अग्रे' 'मोमयागात् पूर्वम् । 'दीक्षितस्य' 'मोमस्य' मोमयागकर्तृत्वाद् दौधितो छुपचारेण पोम इत्याचक्षते ॥ १५॥ वासमा आधादनं विधत्ते- “श्रथ प्रोर्णत इति । 'ऊर्तुते' आच्छादयति ॥ १६ ॥ "म प्रोणुत पनि । आच्छाद्यप्रदेश विशेषः सूचे स्पष्ट उमः- "गिर. प्रोर्णते विष्णोः गर्मामौति" इति । विष्णुशब्दः पुरुषो- १- शिरस.--. यभगन्त । ततो यदभिप्यत् ते भरा अभवमूग भरा यछमयो मेखला भवत्यर्थ मेवावगन्धे"-इति ते. सं. . . २- का• यौ. भू.. ३. २६ । मन्त्रपाठस्तु वा. सं. 8 ...। इ-का. श्री. सू...३.२० । 8-मन्त्र एष -वा. सं.१.१.२॥

·(श्य. १मा.) तोयकाइमा ०३ कामे प्रषिद्धः वाभिमत मर्थ माइ:- “उभयं वा एप इति । दीक्षणीयष्टौ प्रामादेष्णमे इविपि विष्णुर्दैवतेति मसंस्कारसंशतो यजमानोऽपि विष्णुरित्यभिप्रायः ॥ १०॥ वम्वारा क्षणविषाणयन्धन माह- "अथ रुष्णविपाए मिनि। 'मिधि' मिग वम्वान्तः , तप वनौयात् । रुष्णविषापोत्पायर्य माख्यायिका माह- "देवाय वा असुरायेत्यादिना । 'मागायत्या' प्रजापतेः पुत्राः पितुर्दाय' पैटकं धनम् । इन्द्रियेषु मध्ये 'भग एव देवाः' माता:, 'वाचं' वागिन्द्रियम् 'असराः । सपा या मेव "देवाः' उपगताः, 'वाचम्' इन्द्रियम 'पसराः' । 'अमू' दिय मेव "देवाः', 'गाम्' पृथिवीम 'सरा' ॥१८॥ "ते देवा इति । एवं मति देवा वाघोऽपि स्वाधीनत्वकरणाय 'याम्' एवम् अनुबन्'- पा ! 'यं वाक्' 'योपा, संतु मुमान् : भरमा नाम 'उपामस्वयम्' मभोगार्थ भनेमाशय, मापि 'मा' मो इथियते' प्राकारयिष्यति 'रति' अनुवम् । तत्तद् मृतानं जागतो अतिते- न केवलं तेषां वचन मेव, किन्तु 'मनपं वा हए' यश, स्वघ मपि 'ऐसत' विचारितवान् । धिप्रकार ममुग्दति- “योपेति । 'मा' मा मपि 'शपियते' : 'उपमन्वये पमिति। उपमन्त्रिता 'मा' 'ये प्रपमगरम् 'भारकान्' पार --का. यो. गू.....२८ । मालम्य - का. मं...१..। २- पातCTET परम्-कायो.... २६ सुमापाम'-fa NRI मुरीयेस माप्रारम् । . 10 ·| शतपयवाझणम्। *(१५० ५वा.) मेव पारकम्,' तस्मादेव । लोकदृष्टान्तकथनं स्पटम् । जातं वृत्तान्तं देवेभ्यो निवेदयति- "म होवाचेति ॥ १८ ॥ "ते होचुरिति । अथ पुनर्देवैर्याच्यमानो यज्ञः 'ता मुपा- मन्त्रयत' । 'मा' अपि 'निपलाश मिव' निपतितपर्ण वृक्षादिक मिव, तद्यथा केवलं कम्पते, एवं शिरथालनेन 'उवाच' इत्यर्थः । अथवा पत्ता पानिपतन मिव श्रोटचालनेनेत्यर्थः । "तस्मादित्यादि पूर्ववत् ॥ ५० ॥ २१॥ "ते देवा इति । बतीयवारे वाहुतवती श्राकामं वृत्तान्तं जानवन्तो 'देवाः हि ईवाञ्चक्रिरे। कथम् ? 'इथं वाक् योषा' खलु अस्तु नामेत्यत आह 'यत्' यस्मात् 'एन' यज्ञ 'न युविता' म मिलितवती, तो न विश्वमितव्येत्यर्थः । एव मौचिवा, हे यज्ञ !, नवान्तिके कथं गच्छामि, किन्तु हे वाक् । त्वम् 'द६' स्थाने 'एव' 'तिष्ठन्त' 'मा' माम् अभिगच्छ 'इति ब्रूहि' इत्य- मुवन् । तथा 'ता मागता' वाचं 'नः' अस्माकं 'प्रतिप्रवतात' निवेदयतु 'इति' च अब्रुवन् । मायाकारिता 'तदेव' तर मधेत- प्रदेशे तिष्ठन्त मेव यज्ञ मभिगता । अथ म यज्ञो वागागतेति देवेभ्यः मोवाच ॥ २२ ॥ "ता देवा इति । 'ता' वा 'देवा' 'असरेभ्यः' 'अन्तरायन्' नया वर्जितानकुर्वन् । 'स्वोसत्य' चाग्रिमुख मन्तरेया स्वभोगायोगात् 'श्रमावेय' 'a' वाचम् 'अनुष्टुभा' "विश्वो देवस्य नेतुः"-इत्येतथा थथा पुमरसराणां निराशा भवति तथा मर्चा: 'अजुहवुः । केवता ५-"परा धर्मप्रभेदिका"-इत्यमर २....१५ 1 है ·(२य. पा.) । टतीयकागठम् । कि न खौलतेत्यत आह~ "पानिहोति । पाहुनिरूपेणानौ दत्त मेव देवाना प्रिय मित्यर्थ । अथ 'ते असुरा' 'प्रात्तवचम' देवै खौलतवचस "हे अरय हे अरय ' इत्युचारयितु भगना 'हेलव हेलव" इति वदन्त' पराभूता' ॥ १५ ॥ प्रमगात् कश्चिद् वाग्विषय नियम माह- 'तनि । 'उप जिजाम्या' ज्ञातव्या, मन्दिग्धा वाचम्, 'ऊचु' उक्तवन्तोऽसरा । 'म म्लेच्छ मन्दिग्धार्थस्थापभ्रारूपस्य वचमो भाषण यत्, नत् वेच्छन मित्यर्थ । यहा य ईदृशौं वाच वदति, म बेच्छ । 'तस्मात' 'न म्लेच्छेत्' खेच्छो न भवेत, तदीया मपार्थिव्या भाषां न ब्रूयादि व्यर्थ । 'अमर्या' असरेष्याहिता । उतार्थपरिज्ञान प्रशमति- "एवं मेवेष इति । 'श्रम्य सपना अनेन ज्ञाचा अपचतवचम सन्त 'पराभवन्ति ॥ २४ ॥ यदर्थ माख्यायिका प्रपञ्चिता, त मर्थ विधात माह- "मोऽय यज इति । अभिध्यानप्रकार प्रदर्शाते- 'मिथुनौति । 'सम्बभूव' मङ्गतोऽभूत् ॥ (२५॥ "इन्द्रो ह वा इति ।) 'इत' अस्मात् 'मिथुनात्' 'प्रश्वम्' अपत्य यजवाचोमिथुनात् 'यत्' ननिष्यते', 'तत्' तस्मात् 'मा' मा 'नाभिभवेत्' इति । एवं मौषिला अन्योत्पत्तिभयात् 'म इन्द्र एव वाग्योन्या वय 'गभो भूत्वा प्रविष्ट ॥ (१६ ॥ ५- याकरणाध्ययनप्रयोजनकगमरवानिकथाख्यानावसरे पातञ्चले महा भाष्ये पस्पशायां चैषा अतिरता पर तत्र तु हेऽलयो हेलम'- ति पाठः।

·॥शतपथनाक्षणम्। (१५. ५वा.) "मह संवत्सर इति ।) तत्र संवत्सर मुषिला अजायत । “मा मदौधरनेति । स्वसामर्थ्याविष्करणम्, तच्च योनेर्ववौर्यत्वप्रशंस- नायोपयुज्यते । एतस्मात् मिथुनात् मा भनु अन्यत् महत् 'अश्वम्' अपत्यं नोत्पाद्येत, “धन्मा मभिभवेदिति' । (९७ ॥ "ता प्रतिपरामृश्यति ।) 'प्रतिपरामृम्य' योनिदेश कि मुत्पादक मिति विचार्य, 'ताम' 'भावेश' हस्तेनावेष्टनं कृत्वा 'अदधात्' यजभिरमि स्थापितवान् । “यज्ञो हि कृष्ण इति । 'हि'-अब्देन “यज्ञो देवेभ्यो निलायत कृष्णो रुपं सला"- इत्यादिश्रुतिप्रमिद्धिरभिधीयते । अतः प्रसिद्धो 'यः' 'कृष्ण' मृगोऽस्ति, 'मः' एव निदानेन 'या', 'तत्' एव यजमानेन धार्य "कृष्णाजिनम' तम्या वाचो 'योनि । 'मा कृष्णविषाणा' चान्या । रुपणविषाणधारणे लिङ्ग दर्शयत्ति- “यदेना मिति। उतार्थ प्रमति- “म यथैवात इति ॥ १८ ॥ तम्या पन्धने ऊर्द्धमुखत्वं विधते- "तां वा रति। योनिर्यचधो- मुखं गर्भ विभृयान्, तदा पतेदेव, अत उत्तानभरणं मिद्धम : तत्वाधात् 'ताम्' 'उत्तानाम्' बधीयात् । बन्धनमकार माह- 'दक्षिण ध्रुवम्' धारभ्य ललाटम्येषदुपरिप्रदेशं स्पृशेत् । अच सूचम्- "सप्पविषाणं चिवलिं पञ्चवलिं वोत्तानां दशायां मनीते नया कण्डूयमम् उपम्पृशत्येनया दक्षिणस्या भुव उपरोन्द्रस्य पोनिरिनि"-रति। मन्त्र व्याचष्टे- “इन्द्रस्येति । 'प्रतः हि' १-१का• १. १. १, ने. सं.६.१.३.१, वा० सं० २.१.१। २- का. औ• सु. ०.३.२८, २०, २१ । वा. सं...१...।

·(२.१द्रा.) । तीयकाण्डम् । या योने' सकामात् खस्नु 'प्रविशति' गर्भरूपेणेन्द्र । गर्भप्रवेश- निर्गमयो साधनवादिन्द्रस्य योनित्व सिद्धम् ॥ २८ ॥ तथा भूमेस्परि समन्त्रक मुलेखन विधत्ते- “थोलिखतीति। "रुषो' कृष्टस्यलौ समृद्धशस्या 'धौति' मन्त्रार्थ । 'पौरुधि' -~दत्यच करकादित्वात् मखम् । एतत्' एतेनोल्लेखनेन। स्पष्ट मन्यत् । "यदा वा इति । 'यदा' खलु 'सुषम कृयादिसम्पत्त्या 'सुषम' सुखपद सवत्सरो भवति', तदेव यजोऽनुछानाय प्रभवति यदा उनवपरीत्येन 'दुषम' दुखहेतु सवत्सरो भवति, तदा 'श्रात्मने' खारीररक्षणयापि न प्रभवति का कथा यज्ञस्येति ॥ ३ ॥ शप्णविषाणया कण्डूयनप्रशसनाथे साधनान्तर निन्दति- 'अथ म दौदित इति । 'य' कश्चिद् 'गर्भस्य' इति वर्मणि षष्ठी, गर्भ काठादिमा विकर्षत, नदा म 'गर्भ' अपगच्छन मृति प्राप्नुयात् । ततोऽन्यस्य माधनस्य दुष्टत्वात् नेन विकर्षमाण 'दौषित पामनो भवितो'। 'पामा' विचर्चिका, मत्वर्थीयो न, तहान् भवितु समर्थो भवतीत्यर्थः । न केवल दीक्षित स्वय मेव पामनो भवति किन्तु तदुत्पधा पुषा अपि तादृस भवन्तीत्याह--"दीक्षित वा अविति। विपई दोष मुस्का स्वपक्षे तदभाव दर्शयितु माह- 'खा वा रति । कृष्णविषाणाया योनिवान्, दौक्षितस्य गर्भलात, हिमा- भावाय 'तणविषाणयेव कण्डूयेत इति विधि ॥ २१ ॥ --का-चौ. सू० ० ३ १२ । २-मवस्तु वा. स.४ १.५1 ५-पा• सू. ३ 8-पा.सू.५२९..। ५- का• धौ. सु.७ ११.।

·॥ शतपथब्राझियम्। (१न. मा.) अथ दण्डेन दौा विधत्ते- "प्रथामा इति । प्रहारमाधन- वाद दण्डन्य वज्रत्वम् ॥ ३२ ॥ "श्रौदुम्बरो भवतीति । 'ऊ' चलकररमरूपम् 'अन्नम' । उदुम्बरस्योफ्ररूपलं तैत्तिरीयके श्राबातम्- "देवा वा जन्म व्यभजन्त त उदुम्बर उदतिष्ठत्" इति ॥ २३ ॥ "मुखमम्मित दूत्यादि । स्पटम् । मुखपर्यन्तम् । प्रत्यङ्गे वीर्य- सम्भवात् ततोऽधः कण्ठादिमम्मितं न कुर्यादित्यर्थः ॥ २४ ॥ दण्डस्योच्छ्रयणं समन्त्रक विधत्ते- “त मुच्यतीति। उदृक्- भब्दस्य समाप्तिवाचकस्वप्रकारोऽमकृत् प्रदर्शितः ॥ ३५ ॥ दभैः पावनानन्तरं मुष्टीकरणवाग्यमावुतौ । म एव स्वाभिमतः कालः। स्वाभिमतत्वञ्चात्र 'वाचं च यच्छन्ति-दति चकारेणावगम्यते दण्डदीवानन्तरं तयोः कास्न इतौमं केषाश्चित् पर मुपन्यम्य तेषा मभिप्राय माविष्कृत्य खपक्ष मुसहरति- “च हैक इत्यादिना । 'प्रतो दि' अस्माद् दण्डग्रहणकालादूईकाले किञ्चिदपि 'न जपि- स्थन् भवति', जयच्य च सर्वस्य पूर्व मेव निष्पचत्वादिति भावः, "यथा पराञ्च मिति । तेषां पचे दोषप्रदर्शनं परावृत्तभ्य पुनर्गहणं दुर्घट मिति 'अमुचैव' प्रागुक्त काले, दर्भपावनानन्तर मेव कर्तव्य मित्यर्थः ॥ ३६॥ "ऊगर्वा अन्नाद्य मुदुम्बर."-इति ऐ• प्रा० ८.२.४ । २- का. श्री. सू. ० ४.१। ३- का. श्री. सु० ७.१.२६ मन्त्र- वा० सं० ३.१..। १२५.२५०, ४२२. १६०, ६८ए.पं. यष्यम् । ५-१.३.२५, २७ कण्डिके (४२, १३ ए.) थ्ये ।

·(२१. ब्रा.) । रतीयकाण्डम् । खपचे गुणान्तर माह- "अथ यद् दौचित इति । चाचल्य- कारणस्य व्यर्थवधमो नियमितत्वेन गादिमन्त्राभिव्याहरणसमयस्यैव स्थैर्योपादानान्मन्त्रोच्चारणकृतो न वानियमस्य भङ्ग इति प्रागेव कर्त्तव्यम् । कात्यायनम्तु दण्डधारणानन्तरं वाग्यमन मपि विकन्ये- मोमवान्- "अत्र वा मुष्टिकरणवाग्यमने" इति ॥ ३ ॥ होतवचमः पुनवांगव्यवहारे प्रायथित मभिधात वाग्यमनस्य प्रयोजन माह- "अथ यदिति । 'वैष्णवी मृ' "इदं विष्णु- विचक्रमे"-इत्येवमादिकाम् ॥ ३८ ॥ अध्वर्युकर्तृक दीक्षितावेदनं विधत्ते– “अथैक पददतीति । 'एक' अध्वर्यु: 'उद्वदति' उच्चरावेदयति । 'अयं ब्राह्मणः दीक्षित.' दीक्षणीयरिकृष्णाजिनादिदौलासंस्कारेण संशतः 'इति' । 'अयं महावीर्य" इत्येतत् पूर्व व्याख्यानम् । सूत्रे तु अध्वर्युष्यतिरिकन कर्ता श्रावेदन मुझम् । “श्रन्यो दौतितोऽयं ब्राह्मण इत्याह बिरुचैः" इति। अन्यशब्दोऽध्वर्यमन्त्रिकर्षादाध्वर्यवसमाख्यानबलात् मतिमस्याबपरः, उरित्यनेन चानुपांशुपक्षः सूचित."-इति कोपा- ध्यायेन व्याख्यातम् । तस्य चावेदनवाक्यस्य निरावृत्तिं विधत्ते- "त्रिः कृत्व इति ॥ ३६॥ आवेदनवाक्यगतस्य ब्राह्मणपदस्य प्रयोजन माह- "अथ यद् . १- का. श्री. सू. ७. 8. 8 | "वास्तमयाद वाचं यच्छति"-इति वाग्यमनकालसीमा घ तत्रैव (१२ सू), हाप्यस्युत्तरत्र (१०)। २-ऋ० सं० १.२२.१७ । वा. सं० ५.१५.१. । ३.का. श्री. सू० ७.४.१९ ·. । शतपथाझियम् (१प्र. ५मा." ब्राह्मण इति । 'अत.' 'अस्या.' दीक्षायाः 'पुरा' 'जान' जन्म 'अन- द्वेव अविनिश्चित मिव भवति' । अनद्धाले कारण माह- "दं शारिति” । 'इद' वक्ष्यमाणम् 'पा' अभिज्ञाः। यतो राक्षमाः स्वियम् 'अनुमचन्ते' अनुमंवयन्ति, गर्भाधानममये 'रतः' घ 'श्रादधति', अतो योनितो जन्यते । प्राह्मण इत्यस्य व्याख्यानम- "यज्ञादिति । यजभन्दाभिधेयात् ब्रह्मणो जातत्वाद् ब्राह्मण'- शब्दव्यवहारः। अत एव राजन्यवैश्ययोरपि दौस्तियोः “दौधितोऽयं ब्राह्मण ."-'इत्येवं ब्रूयात्" । यशजन्मप्रशंमार्थ कश्चिनियम माह- "न सवनशत मिति । 'भवनकतं' अभिषवकर्तारं यष्टारं चैवर्णिके वन्यतम मपीत्यर्थः । 'भवनहता' भवनकृतनिमित्तेन, तधेनेत्यर्थः । ४. ॥ ५ [ २. १.] ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाणे माध्यन्दिनमतपथब्राह्मणभाय्ये बतीयकाण्डे द्वितीयाध्याये प्रथम ब्राह्मणम् ॥ ॥ इति तृतीयकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ . . १- "ब्राह्मण इत्येव वैश्यराजन्ययोरपि , शुते "-इति का.७ 8.१२ । २-- "कण्डिकासका १२४"-इति । तत्र १ वा• १२ क, २ वा. २९क०, ३प्रा. २८ क., बा. २३ क., ५मा.क., सहलनया १२४ इति सिद्धम् ।

·[२] श्रय दितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणाम, अपि वा द्वितीयाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् । ॥ हरिः ॐ॥ व्वाचं यच्छति । स व्वाचंयम बास्तु शास्तमयात् तद्यहाचं यच्छति ॥ १॥ यशेन वै देवाः। इमां जितिं जिग्युर्योया मियं जिति- स्ते होचुः कथुन्न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह स्वादिति ते यजुस्य रसं धीत्वा युथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यचं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभववथ युदेनेनायोपयं- स्तुस्माधूपो नाम ॥२॥ तदा ऽपौणा मुनुश्रुत मास । ते यन्त्र सुमभरन्य- थायं यज्ञः सम्भृत एवं वा एषु यजय सुम्भरति यो दीक्षते व्वाग वै यज्ञः ॥३॥ . +यज्ञ-इति ग, घ। 'ग'-अति का ।

·२ शतपथब्राम्। ( २५.१मा.) ता मुस्तमिते ब्याचं दिसृजते । संवत्सरो वै प्रजा- पतिः प्रजापतिय॑नो ऽहोराचे वै संवत्सर रतु ह्येनं परि- लुवमाने कुरुतः सोऽहं न दौक्षिष्ट स राहिं प्रापत्स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मुाषा तावन्त मेवैतदाता ब्वाचं विसृजते । ४॥ तडैके। नुक्षवं दृष्ट्वा ब्वाचं विसर्जयन्त्युधानुद्यास्त- मितो भवतीति व्युदन्तस्तुदु तथा न कुर्यात् क्व ते स्युर्य्यन्मेषः स्यात्तुस्माात्रैवानुयास्तमितं मन्येत तुदेव बाचं विसर्जयेत् ॥५॥ अनेनो हुँके ब्वाचं विसर्जयन्ति । भूर्भुवः स्वरिति यन्न माप्याययामो यज्ञ सुन्दध्म इति व्वदन्तस्तुदु तथा न कुर्यान ह सु यन्त्र माप्याययति न सुन्दधाति यु एतेन व्याचं विसज्जयति ॥ ६ ॥ अनेनैव व्वाचं विसर्जयेत् । वतुं कृणुत व्रत कृणु- तामि माग्मियज्ञो वनस्पतिर्यजिय इत्येषु ह्यस्याच यज्ञो भवत्येतद्ववियुथा पुरामिहोत्रं तुद्य वैतुद्य सम्भुत्य यज्ञे यज्ञं प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यज्ञः सन्तनौति सुन्ततः घेवास्यैतद् व्रतं भवत्या सुत्यायै त्रिष्कृत्व पाह विद्धि यज्ञः ॥ ७॥ श्रथामि मभ्यावृत्य बाचं विसृजते । न ह स यज्ञ ·(श्य. २द्रा.) । तीयकाण्डम् । ३ माप्याययति न सुन्दधाति योऽतोऽन्येन व्वाचं विसज- ते सु प्रथम व्याहुरन्सत्य वाचोऽभिव्याहरति ॥८॥ अमिब्रह्मेति। श्रमिव ब्रह्मामिय॑ज्ञ इत्यमुिद्देव यज्ञो वनस्पतियजिय दुति बनस्पतयो हि यजिया न हि मनुष्या युजेरन् यद् वनस्पतयो न स्युस्तस्मादाह ब्बनस्पतिर्यजिय इति* ॥६॥ श्रुथास्मै व्रतुर अपयन्ति । देवान्ना ऽरपु उपावर्तते यो दौक्षते सु देवताना मेको भवति शृतं वे देवाना हवि शृतं तुस्माच्छ्रपयन्ति तुदेषु एव प्रतयति नानौ जुहोति नादेषु एवु नतुति नानौ जुहोति ॥१०॥ * यर्जुन वै देवा । इमां जितिं जिग्युयॆपा मियं जिति- स्तै होचुः कथुन्न इदं मनुष्यैरनभ्यारोह्य स्यादिति ते यजुस्य रसं धोत्वा यथा मधु मधुकृतो निईयेयुर्विदुह्य यन्नं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवत्रुथ युदेनेनायोपयं- स्तुस्माद्यूपो नाम ॥ ११ ॥ तहा पौणा मनुश्रुत मास । ते यज्ञ सुमभरन युथायं यज्ञः सम्भृत एपवाऽश्रुत्र यसो भवति यो दीक्षत एयु ह्येनं तनुत एप एनं जनयति तद्युदेवाच यजुस्य निर्दोतं यहिदुग्धं तुर्दुवैतत्पुनराप्याययति युदेपु एव नामो-इति ग, घा • इति-ति ग, घ ।

·8 । शतपथमाझगाम्। (२.१मा.) अतुयति नामौ जुहोति न हाप्याययेादनौ जुहुयाजु- हृदु देव भन्योत नाजुक्षत् ॥ १२ ॥ इमे वे प्राणाः । मुनोजाता मनोयुजो दुक्षकतवो ब्बागेवामिः प्राणोदानी मित्रावरुणौ चक्षुरादित्यः श्रीचं विश्वे देवा एतासु हेवास्यैतुद्देवुतासु हुतं भवति॥१३॥ न.के। प्रथमे प्रतु ऽउभौ बौहियवावावपन्त्युभा- भ्या५ रुसाभ्यां युदेवात्र यजुस्य नितिं यहिदुग्धं तत्पुनराप्याययाम दुति व्वदन्तो या वतदुघा न दुहीत युस्यैवातः कामयेत तुस्य व्रत कुर्यादेत घेवास्यैता ऽउभौ बौहियवावन्वारब्धौ भुवत दुति तदु तथा न कुर्यान्नु ह स यन्न माप्याययति न सुन्दधाति य उभी बौहियावावुपति तस्मादन्यतर मेवावपेहविर्वा श्र- स्थता उभौ बौहियवौ भवतः स युदेवास्यैतौ हविर्भ- वतस्तुदेवास्यैतावन्वारन्यौ भवतो या व्रतद्धा न दुहीत युस्यैवातः कामयेत तुस्य व्रत कुर्यात् ॥ १४ ॥ तबॅके। प्रथमे व्रते सापधुर, सर्वसुरभ्यावपन्ति युदि दौक्षित मुातिबिन्देवेनैवातः कामयेत तेन भिषज्येद् युथा व्रतुन भिपञ्चेदिति तुदु तथा न कुर्यान्भानुप इ ते यजु कुर्वन्ति वृद्धं वै तुद्यन्जस्य युन्मानुयं ने . 'प्रामा' इति ग, घ।

·(२. मा.) हतोयकाण्डम् । यूई यो करवाणीति यदि दीक्षित मातिबिन्देवेनैवातः कामयेत तेन भिपज्येत् समाप्तुिलुंव पुण्या* ॥ १५ ॥ अथास्मै व्रतं प्रयच्छति । अतिनीय मानुएँ कालु सायन्दुग्ध मपरराचे प्रातर्दुग्ध मपराल्ले व्याश्त्या ऽरव दैववैतन्मानुपं च व्याकरोति ॥१६॥ । अथास्मै वतुं मृदास्यन्नप उपस्पर्शयति । दैवौन्धियं मनामहे सुझडीका मभिष्टये व्व धां यजुवाइस सुतीर्था नो ऽअसदुश हुति मानुपाय वा ऽरषु पुरा- शनायावनेनिक्तथाच दैव्यै धिये तस्मादाइ दैवौं धियं मनामहे सुमृडौका मभिष्टये ब्व धां यजुवाइस सुतीर्था नो ऽअसदुश द्रुति स यावत् कियच्च प्रतुं व्रतयिष्यन्नप उपस्पृशेदेतेनैवोपस्पृशेत् ॥ १७ ॥ - श्रथ व्रत तयति । ये देवा मुनोजाता मनोयुजी दृक्षाकतवस्तु नो ऽवन्तु तु नः पान्तु तेभ्यः स्वाहेति तथा व्यपद्तर हुतु मेव मस्यैतद्भवति ॥१८॥ श्रुथ व्रतुं प्रतयित्वा नाभि मुपस्पृशते । श्वाचाः पीता भवत यूय मापो ऽस्माक मन्तुरुद्रे सुशेवाः।ता अस्मभ्य मयमा अनमोवा (नागसः स्वदन्त देवीरमृता फटता- वृध दुति देवान् वा एप उपावर्तते यो दीक्षते सु देव- • पुरया'- ति ग, घ । 'ति'-इति ग,ध।

·६ 'शतपथनाायाम्। (२. मा.) ताना मेको भवत्यनुत्सितं वै देवाना हविरुथैतद् व्रत- प्रदो मिथ्याकरोति व्रतु मुपोसिञ्चन् व्रतं प्रमौणाति तुस्यो हैया प्रायश्चित्तिस्तथो हास्यैतन्न मिथ्यातं भवति नु व्रतं प्रमोणाति तस्मादाह श्वापाः पीता भक्त यूय मापो ऽअस्माक मन्तुरुदरे सुशेषा ।। ता अस्मभ्य मयमा अनमौवा श्रुनागसः स्वदन्तु देवीरमृता कता- वृधडुति स यावत्कियक्ष वतुं व्रतयित्वा नाभि मुपस्पृशे- देतेनैवोपस्पृशेत् कस्तुद्देद युद् व्रतपदो व्रतु मुपोसि- ञ्चेत् ॥ १६॥ अथ यत्र मेश्यन् भवति । तुत् कृष्णविषाणुया लोष्टं वा किञ्चिद्दोपहन्तीयं ते यजिया तनूरितीयं च पृथिवी देवी देवयजनी सा दौधितेनु नाभिमुह्या तुस्या एतु- दुगुह्येव यचियां तनू मुथायज्ञिय शुरौर मभुमेहत्यपो मुच्चामि न प्रजा मित्युभ्यं वा ऽश्रुत एत्यापश्च रेतश्च सु रतुदप एव मुञ्चति न प्रजा महोमुचः स्वाहाकता इत्यः इस इव ह्येता मुञ्चन्ति युदुरे गुष्टितं भवति तुरमादाहार होमुच दुति स्वाहाकृताः पृथिवी मावि शतेत्याहुतयो भूत्वा शान्ताः पृथियौ माविशतुत्ये- - वैतुदाइ ॥२०॥ * 'येत्'-दति ग, घ।

·(२१. २.) । तीयकागइम् । . श्रुथ पुनर्लोष्टुं न्यस्यति । पृथिव्या सुम्भवेतीयं पृधिवी देवी देवयजनी सा दौक्षितेन भाभिमुह्या तस्या रतुदुद्यैवु यञ्जियां तनू मुथायनिय शुरौर मुभ्यमिक्षता मेवास्या मेतत् पुनर्यान्जियां तनूं दधाति तस्मादाह पृथिव्या सुम्भवेतुि* ॥२१॥ . श्रुथानये परिदाय स्वपिति । देवान् वा एप उपाव- ते यो दीक्षते सु देवताना मेको भवति न वे देवाः स्वपन्न्युनवरुदो वा एतस्यास्वप्नो भवत्यमिब्य देवानां व्रतपतिस्तस्मा एवैतुत् परिदाय स्वपित्युमे त्वाः सु जागृहि व्वयः सु मन्दिपीमहीत्युग्ने त्वजारहि व्यय: स्वपस्याम इत्येवतदाह रक्षा णोऽअप्रयुच्छन्निति गोयाय नो ऽप्रमत्त इत्ये वैतुदाह प्रबुधे नः पुनस्कृधीति यथेतः सुखा स्वस्तुि प्रबुध्यामहा ऽएवं नः कुवित्येवै- तुदाहु ॥ २२॥ अथ युच सुवा पुन वद्रास्यन् भवति । तुद्दाचयति पुनर्मनः पुनरायुर्म ऽश्रागन पुनः प्राणः पुनरात्मा म ऽगन् पुनथुक्षुः पुनः श्रोब म श्रागन्चिति सर्वे हवा ऽरते स्वपतोऽपकामन्ति प्राणु एव न तैरेवैतत् सुवा पुनः सुङ्गच्छते तस्मादाह पुनर्मनः पुनरायुम ऽवागन .. 'वति'-इति ग, छ। 1 'दाई'-गति ग, घ ।

·२८ शतपथब्राह्मणाम्। (२५. १मा.) पुनः प्राणः पुनरात्मा म ऽश्रागन् पुनचक्षुः पुनः श्रीचं म ऽगन्। वैश्वानरो ऽअदब्धस्तनूपा अग्मिन्नः पातु दुरितादवद्यादिति तयुदेवात्र स्वप्नेन वा येन वा मिथ्याकर्म तस्मान्नः सुर्खस्मादग्निर्गोपायत्वित्येवैतुदाह तस्मादाह वैश्वानरो अदब्धस्तनपा अग्मिन्नः पातु दुरितादवद्यादिति ॥ २३ ॥ अथ युद्दीक्षितः। अव्रत्यु वा व्याहुरति क्रुध्यति वा तुन्मिथ्याकरोति व्रतं प्रमोणात्युक्रोधी ह्येव दीक्षित- स्यामिः देवानां व्रतुपतिस्तु मेवैतदुपधावति त्व मग्ने ग्रता श्रसि देव ऽश्रा मुत्त्येचा। त्वं यज्ञेधीय इति नुस्यो हैपा प्रायश्चित्तिस्तुथो हास्यैतन्न मिथ्याकृतं भवति न व्रतं मुमीणाति तस्मादाद त्व ममे प्रता असि देव ऽश्रामुत्यैपा । त्वं यज्ञेपौध इति ॥ २४ ॥ अथ युद्दीक्षितायाभिहुरन्ति । तस्मिन् वाचयति रास्वं यत्सोमा भूयो भरेति सोमो इ ऽदा अस्मा एत- धुते युद्दीधितायाभिदुरन्ति स यदाह रास्वे यत्सामेति रास्व न यत्सोमेत्येवैतदाहा भूयो भरेत्या नो भूयो हरेत्येवैतुदाइ देवो नः सविता व्यसोर्दाता बुखदा- . . दिति'-ग, ध। : 'माया'-ति ग, ध। + 'भवा'-इति ग, ध। इति इति ग, घ ।

·(२५• खा.) । तीयकाण्डम् । दिति तथो हास्मा एतत्सवितुमसूत मेव दानाय भवति ॥ २५ ॥ - पुरास्तमयादाइ । दौक्षित ब्वाचं यच्छति ता मुस्त- मिते ब्वाचं विसृजते पुरोदयादाह दीक्षित व्वाचं यच्छेति ता मुदिते ब्वाचं विसृजते सुन्तत्या ऽरवाह- रेवैतद्रुाव्या सन्तनोत्यहा राचिम्* ॥ २६॥ नैन मन्युव चुरन्त मभ्यस्तमियात्। न खुपन्त मभ्यु- दियात्स युदेन मन्युव चुरन्त मभ्यस्त मियाट्ठावेरेनं तुद- न्तरियाद्यत् वपन्त मभ्युदियाहू एनं तुदन्तरियानाध प्रायश्चित्तरस्ति प्रतिगुया मेवैतस्मान्नु पुरावभृयादपो भ्युवेयान्नैन मभिवदनवकृतः ह तद्युत् पुरावस्थाटु- पोऽभ्यवेयाादैन मभिवदथ परिहाल ब्वाचं व्वदति न मानुपौं प्रसृतां तद्युत्परिहालं ब्वाचं वदति न मानुपौं प्रसृताम् ॥ २७॥ यज्ञेन ये देवाः। दमा जिति जिम्यु/पा मियं जितिस्तु होचुः कथं न इद मनुष्यैरनभ्यारोघर स्यादिति तु यजुस्य रसं धौत्वा युधा मधु मधुरतो निईयेयुर्विदुहा यज्ञ यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवन्त्य युदेनेनायोपयंस्तुस्माद्यूपो नाम ॥ २८॥ . 'एविम्'मि. + Alame-तिसा.-सम्मत इति सावे!

·शतपयवाझयम् । (२. आ) तहा कुपौणा मुनुश्रूत मास । ते यज्ञ सुमभरन यथायं यज्ञः सुम्भृत एवं वा एप यज्ञ सम्भरति यो दीक्षते व्वाग् वै यज्ञस्तधुदेवात्र यज्ञस्य निर्डीतं यहि- दुग्धं तुवैतत् पुनराण्याययति युत् परिद्वाल ब्वाचं बुदति न मानुपी प्रसृतां न हाप्याययेद्यत् प्रसृतां मानुपों ब्वाचं व्वदेत्तस्मात् परिहालं ब्वाचं व्वदति नु मानुषौं प्रसृताम् ॥ २८॥ स वै धौक्षते। ब्वाचे हि धीक्षते यन्नुाय हि धीक्षते यज्ञो हि व्वाग् धौष्टितो ह वै नामैताद्दौक्षित हुति ॥३०॥ ॥ इति द्वितीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [२.२.] ॥ ग्रहीतस्य वचसो विमर्गकालविधानाय पुनरनुवदति- "वा चच्छतौति॥ वाग्यमनं प्रमित माण्यायिका मां-- "यजेन देवा त्यादिना । एतत् माग व्याख्यातम् ॥ २॥ १ ॥ ' 'सम्भवति मति च पाठो दृटो डा.-देवरेस। + 'मुष्टता-ति ए, 'पुष्टता-इति ग,। 1-कायो......११॥ १-१.१.१.१.(१ भा...११.)।

·(२५. मा.) तोयकालम् । वाम्खिमोकं विधत्ते- "ना मस्तमिते पाच मिति। अन्तम- पानन्तरभाविवं वाविमोकम्य प्रमति- "मंवत्सरो वा रति । 'एते' एन 'अहोराचे' “परिपवमाने' पुन,पुनरावर्त्तमाने 'एन' मंवत्सरं 'कुरुतः' निष्पादयतः। 'म:' उफलक्षण: 'प्रभापतिः' पुरा स्वयजममये 'महन्' अनि 'प्रदीक्षिष्ठ' लुड, दौदितवान् । छतदोवः 'म.' प्रजापतिः, 'राचिम' 'प्रापत्' प्राप्तवान् । दौषितो- पम्नलिता वाचं राचिपर्यन्त मनवयदित्यर्थः । अतस्तावापर्यन्तं वाग्यमन कुर्वन् दीक्षितो 'यावान्' 'यजः' मंत्रासर-मभापत्यात्मको- ऽस्ति, "स्य' व 'यावती' 'मात्रा' परिमितिरस्ति, तावत' मकाल मपि 'एनत्' एतेन नियमेन 'प्राप्ता' 'वाई' विएएवान् भवति ॥४॥ वाविमोके केपाशित पक्ष माह- "सद्धक इति । 'अष' गरचदर्शनकाले । 'अनुध्या' सम्यगित्यर्थः । मर्वे प्रशासलेम सूर्य 'प्रप्तमितो भवतीति' 'वदन्तः । न मिमं पदं दूषयति- "नयु नयेति । 'ते' भयानुष्ठातारो यदि 'मेघः' नवमाधादक: स्यात्', नाईक युः' कुष वाम्ममर्गकारो भयेयुः । 'तम्माद' 'यत्र' काले प्रभामितम् 'अमुल्या' मम्यक् प्रजातं, “मन्येत सदैव परि- त्यजेन न नवोदये वाबिमर्गः मन्त्रविषये केषाधिन पर मनूध मिरापऐ~ "अनेनो ईक १-हा.मौ.......। २-पा. २.१२.११.। ५. पुरा पराभ्यो वा टिभेद लिया और.१०.१५.१॥

·१२ मतमयमाझयम्। (२५० वा. । इति । यज्ञाथायनसन्धानयोस्तन्मन्त्र स्फुर मप्रनिभानात् 'न ह'-इत्युक्तम् ॥ ६ ॥ "अनेनैवेति। "अनिर्मोत्यादिः पृथग् मन्त्रो वाग्विमर्जनार्थ: । नथा च सूत्रम्- "वतं कृणुतेति वाग्विमर्जनं विरुषकाग्निहोति मादिति"-इति । प्रतकरणं प्रशंसति- “एप हौति । एषः' प्रतायः पदार्थः "अच' दोहाकाले 'यजः भवति। तथा एतत्' एव व्रतं 'हविः' अपि भवति । 'यथा' 'पुरा' दौवादितात् पूर्वम् 'अग्रिहोत्रम्', एव मिदम् । यथा हापस्तम्बः- "न वेव न प्रतयेदग्निहोत्रस्याविच्छेदाय' इति । अत एतद्मताख्येन 'यजेन' प्रवर्त्तमानेन चिकीर्पितं ज्योतिटोमं यज' बताख्यं 'सम्भृत्य' एकी- छत्य, तत्रैव प्रतिष्ठाप्य पतं ज्योतियोम मेतेन विस्तारितवान् भवति । अत एतन्मन्तेऽभिगतयजमन्धानसम्भवादयं पक्ष एवं श्रेया- नित्यर्थः । विहितवतं सत्यादिवमपर्यन्तं कर्तव्य मित्याह- "मन्तत मिति। .॥ वाम्खिमोकोऽग्यभिमुखं कर्तव्य इत्याइ- “प्रथाग्नि मिति । . १-का. श्री. सू. ७.३.१६ । २-तमन्त्रक्ष भूरिति- वा. सं. ३.५.१, ३७.१, ३६.३.१ । ३- व्रतं कृणुतेत्येको मन्त, व्यमिद्धेयपर इति भावः । मन्त्रावती- वा. सं•8. १५. १, २ अथ्यो। .-का-यौ. सू... 8. १ ख, ग । यो. 1--बायौ.... १. १५ क । ५-थाप.

·(१५.मा.) रतीयशाणम्। जा मयं व्यतिरेकेण प्रमति- “न इति । 'पतोऽन्येन' भर्भुवः- खरित्यनेम । मन्नपदानि व्यापले- “म प्रथम मिति । वाग्यव- हारम्यादावमिोतिर ग्रुवन् मत्य मेवोमवान् भवति; "मत्यं मन" रति श्रुतेः ॥ ८॥ "अमिरिति । वमम्पतेयंगाईसं श्रुतिरेवोपपादयति- “नहि मनुप्या इति ॥६॥ "प्रचारमा इति । "टिनं वा इत्यादि । 'टने पक्षम् । ३.- पदेन श्रुधन्तरपमिहिरभिधीयते। तथा निरोयकम- "पः ग्टतः च मदेवमादविदहता ग्टतात्यः मदेवकाय"-रति। 'ना' ग्टतं पौरम 'एष एव' पिमत' । एक्कारयुदमनोप मार- "माप्राविति ॥ १.० पात्मन्येव होमं पुरातमत्तामाभिधानेन प्रमति- "पगेन वा रनि । गतम् । देवराधादितम्यापि पयोमतम्य तदवगपतिः पूर्वाशर्षिभिः मग्भूतत्यादनेनापि मम्मत्तथ मित्यर्थः ॥ ११॥ "दा पीपा मिति । भनु म मपि पिरमादेव इयते, ·। शतपथब्राह्मणम्॥ (२.१मा.) कि मिदं पीयत इत्यागय दौषितस्याप्यनित्व मुपपादयति- "एष वा अति । 'यज्ञ'-शब्देनाबानिरभिधीयते, यज्ञोत्पादकलाभि- धानात् । अतः खात्माग्नौ होमेन 'यशस्व' ज्योतिष्टोमस्य 'यत्' 'निर्दो' निप्यौतम् अनुष्ठानेन विफस्तम्, 'यत्' च विदुग्ध विपरीतानुष्ठानेन विपरीतफलम् अङ्गम्, 'तत्' 'पुनः' प्राप्या; यितवान् भवति । अतिरेके दोष माह- "न हेति । "जुङ्गदु व मन्येतेति । उनम् ॥ १२ ॥ देवतापौणनाभावात् कथं तादृशी मतिरुत्पद्यत इत्यत पाह- "दमे वा इति । वागादौनां मुख्यप्राणप्रवेशेन प्राणशब्दव्यवहारम्य 'इमे प्राण वागादयः "मनोजाना:) मनम उत्पन्ना, मनोव्यक्ति- रेकेा स्वतः प्रवृत्यभावात् । 'मनोयुजः' स्वखव्यापारयु मनमः कर्तृवात् । त एवं 'दचक्रतव.' दक्षाः प्रवृद्धवाः स्वम्वोचिताः प्रतवः कर्माणि येषां ते तथोक्ताः । तेषां देवता विभज्य योजयति- "वागेवा निरित्यादिना । “अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविमत" इति श्रुतेः। इन्द्रिय-तदभिमानिदेवतयोरभेदव्यवहारः। यस्मात् एतास' 'देवतास' मौणपति, तस्मादेतास निमित्तभूतास स्वात्मनि 'इतं भवति' । यदा अनौ चेदेव कमिन्नेव हुतं भवेत, आत्मनि तत्तदिन्द्रियदेवतास सर्वाखपि इतं भवतीति व्याख्येयम् । तमा- जुडयान्मन्यत इत्यर्थः ॥ १३ ॥ प्रथमप्रतविषयक मेकेषाशित पक्ष माह- "न?क इति । "प्रथमे प्रते' प्रथममताई दौरे निर्धीनविदग्धपोरप्यन योराथायना- योभयोरपि भमाधानायोभयावापे मति उभे श्रपि इवियो अन्या- ·(२च्य. वा.) हितोयकाण्डम्। ट" . रधे भवत ' इति तेषा मभिप्रायः । तविषेधति- "तदिति । उभयावापस्याप्रयोजकता माह- "न इति । तईि किं कुर्यादिति, तबाइ- "तस्मादन्यतर मिति । अन्यतरावापपरे उभयाबारम्भः कथं मिद्यतीति, तचाइ- "हविर्वा पस्येति । दर्शपूर्णमासयोर्कोहि- एवयोरुभयोरपि हविष्करणात् तवैवाचारधौ भवतो न नूनने । अतोऽप्रयोजकत्वादुभयोरेवापोऽनपेक्षित इत्यर्थः । प्रतधुग्दुग्धाभावे किं कुर्यादित्यत पाह- “यधु इति। यतो प्रोहियवाग्वावधारचौ, 'अत:' अनयोर्कोहियवयोर्मध्ये 'यस्यैव' व्रतं 'कामयेत', 'तस्य' एतद 'मतं' कुर्यात् ॥ १४॥ प्रथममतविषय एवेतरेषां पर माइ~ "तर्द्धक इति । कचित्त प्रथमत्रत एव यत् ('मषिधम्) प्रौषियवप्रियङ्गोधूमादिकं, यध ("सरभिः) सुगन्धि पिप्पलादि, तत् सर्वम् 'श्रावपन्ति' । तथा मति उत्तर दीक्षितम्यातो माया यादृशाया प्रार्यदौपध मिति नत् कामयेत, नत् चौरे प्रक्षिप्य पाकं वा प्रयच्छेत् । तथा मति प्रथमपते सर्वोषधयान्वारन्धत्वात् प्रताविरोधेनैव चिकित्सा हता भवतीति तेषा मभिप्राय.' । तभिराचष्टे- "तदिति । तथा मति यथा मनुय्या औषधं चौरे प्रविष्य प्रयच्छन्ति, तदेतत् स्यात् । .. १- का. श्री. १. 8. २२ सू• रयम् । का• श्री. ....२१ सू. एव्यम्। -- कायौ.....11, २३ स. राये । :-का. औ.. 8.२४. श्यम्।

·24 शतपथब्रादायाम् ॥ (२प्र. १मा) नच याविरुद्धम् । अतो यद्यस्य प्रतिक्रियां कामयेत, केवलं तदेव प्रयच्छेत् । यस्मात् 'समाप्तिः' यागसम्पूतिः 'पुण्या' इष्टा, तस्माद- पारधेनाप्यौषधेन भिषज्येदित्यर्थः । अनेनैवार्तिभावेऽपि सर्वोषध- पक्षो निरस्तः प्रात्तैरेवोचितत्वात्, सर्वप्रक्षेपाभावेऽपि तत्सम्भवात् । पत्र सूत्रम्-- "प्रथमे प्रते नौहियक्योरन्यतर मावपत्युभावेके एकतरणत मदोहे मर्वोषधं सर्वसुरभि चैके"-इति । भावपेदिति शेपः ॥ १५ ॥ "प्रथामा दरयादि। मानुषकास्तातिक्रान्तौ को कालाविति, नौ दर्शयति- "मायन्दुग्ध मित्यादिना । "याशत्या एवेति । 'प्याकतिः' व्याकरणम्, देवमानुषयोविभाग इति यावत् ॥ १५ ॥ अध्वर्युकारयिटकं यजमानकर्तृक मुदकोपस्पर्मनं विधत्ते- "प्रथा मत मिति । चौकिकामनाय हस्तावनेजनच्यातये मन्त्रे- पावनेजनं युक्तम्, तत्रापि पयोप्रतम्य दौचितविषयत्वेन देवाशन- वात् "देवी घिय मिति मन्त्रो युज्यत इत्यर्थः । प्रकरणात् पयोव्रत एव इम्तप्रक्षालनेऽयं मन्त्र इति प्राप्तौ मर्वनतावनेजन- माधारणता माह- "म यावदिति । ममन्त्रक प्रतपानं विधते-"अथ व्रतं प्रत्यतीति मनो- . १- "तवत मदोहे"-इति मुहित-का-औ-सू-पाठ । २- का. श्री. सु. ०.४.२१-२४ । १- का.मौ. सू... ३०, ३१ 8- का. श्री. सू.... ३२ । ५- वा. सं... १९.३। ६- का• यौ• सू... १. २९ ·(२५ ग्रा.) रतीयकाण्डम् । माह- जातादयो व्याख्याताः । यथा अन्यच यागे वषकारेण दत्तं वि. इतं भवति, एव मस्य समन्चकं प्रतं स्वाहास्तवात् इत मेव भवतीत्यर्थः ॥ १८॥ "अथ 'प्रतं मतयिवेति । ममन्त्रकनाभ्युपस्पर्शनस्य प्रयोजन • "देवान् वा इत्यादिना । देवार्थस्य इविषः स्कन्दनायो- ग्यवाद् दौचितस्यापि देवत्वाद् अनप्रदानेऽप्यध्वयोः प्रमादान स्कन्द- नादेः सम्भवात् यजदोषः सम्भाव्यत, तस्थायं मन्त्र, प्रायश्चित्त 'मित्यर्थः । अस्मिन् मन्ने पयसा मितस्ततः पतनराहित्येन शोध- .पौतत्वस्योदरान्तःप्रवेशस्य न प्रार्थमात उदकोपस्पर्मनमन्त्रवत् माभ्युपस्पर्शनमन्त्रस्यापि ममतसाधारण्य माह- “म यावत् किय- दिति । नाभ्युपस्पर्शनात्मकप्रायश्चित्तम्य सर्वच कर्त्तव्यत्वे कारण माह- "कस्तदिति । 'उपोसिञ्चत्' सर्वतो विकिरेत् ॥ १८॥ दीक्षितस्य भूचीत्सर्ग विशेष माह- "अथ यति । 'यच' यमिाम् प्रदेश 'मेक्ष्यन्' मूवमेकं करिष्यन् भवति' । 'किधिदा' सोडाभावे तत्सम्बन्धि मृदादिकं वा 'हप्णविपाणया' 'उपइम्ति' उपाददौतेत्यर्थः ; “लो वा किचिद् वा"-इति'-सूधात् । तप "यं त रति । व्याचष्टे- “श्यं वा रनि । पृषिया देवयजनाईन्वं धनवान् भवतीत्यर्थः । मेहनमन्त्र माह-- माह- १-परन्तात् (६०.) १५-कहोमाथे रथाः। २-वा•सं• १. ११..। ५- वा. श्री. सू... इ.१५॥ -वा• सं...१२.११ ५-- का. औ. सू.....। १-दा. मं.. १६.१।

·E । शतपथनाझणम्। (२प्र. वा.) । "अपो मुश्चामौनि । 'अतः' अस्मान्मूचद्दारात् , अत्रेतमोरुभयोरपि निर्गमसम्भवादप एव मुञ्चामि, न प्रजोत्पादक रेत इति मन्त्रो.' च्यत इत्यर्थः । श्रतोऽनेन भूचं कुर्यादिति विधिरुनेयः । तथा च कात्यायनः- "अपो मुच्चामौति मेहतौति । द्वितीयभागं व्याचष्टे- "अंहोमुच इति । देशान्तर्गसेन पापेन सईवेता मूत्ररूपा अपो मुश्चन्ति खलु मूचयितारः; तस्मादहोमुच इति पठेत् । "खाहारताः" इत्यस्य तात्पर्याभिधानं स्पटम् ॥ २० ॥ "श्रथ पुमरिति । खौशतस्य लोट्रस्य पुनःप्रक्षेपमन्त्रमाहाणं पूर्ववद् व्याख्येयम् । हे खौलतस्तोष्ट ! त्वं 'एथिव्या' 'सम्भव' मङ्गतो भवेत्यर्थः । एतन्मन्त्रपाठेन या पूर्व यज्ञिया तमू खोलता, मा पुनः-स्यापिता भवति ॥ २१ ॥ दीक्षितस्य स्वापकाले अग्नये परिदान माह- "प्रथामय इति। 'परिदानं रक्षणथं दानम् । परिदाने प्रमति दर्शयति- “देवान् वा स्यादिना । धच "श्रो बम्" इति, एतनमन्मपाठ एव परिदामम् । पूर्वार्द्धस्य तात्पर्य माह- "अग्नेल मिति। हे 'अग्ने।' 'व' 'सजाग्रहि' मम भयपरिहाराय सुधु विनिद्रो भवेत्यर्थः । "मन्दिपीमहि"-दत्यम्य तातार्याभिधानं 'वस्यामः' इति । खापविधाते सति मोदम्यवाभावादेवं प्रार्थते । "अप्रयुच्छम्"- १- वा. भ.१ १६..1 २-का. श्री. सू....३० । ५-या•सं• १.१२.३। 8- का. श्री. सू.... ३० -वा.सं.१,१७.।

·(२थ. २वा) । तीयकाण्डम् । . दत्यस्य तात्पर्याभिधानम् 'अप्रमत्तः इति । “युछ प्रमादे" । "यथेत इति। 'इतः' अस्मात् स्थानात् खापानन्तरं 'खस्ति' मेण, स्वरभिरोव्यथादिरादित्येन यथा 'प्रबुद्यामहे', तथा 'कुर्विति' मन्वभाग: 'बाई' इत्यर्थः ॥ २२॥ दौषितस्य स्वापानन्तरं प्रबोधे सति पुनर्निट्राया अप्राप्तौ तदा समन्तकं अपं विधत्ते- “अथ यवेति । 'यच' यस्मिन् काले 'तत्' नदा मनत्रादेः पुनःप्राप्तिसमर्थनाय । तदपगमनप्रमति दर्शयति- "सर्वे हवा इति । 'प्राण एव' 'न', अपकामतौति शेषः । प्राण- साप्यपगमे . सर्वात्मना मृतिप्रसङ्गात् प्रापस्यानपगमाभिधानम् । 'प्राण' प्राणेन्द्रियम्। 'आत्मा' बुद्धिः । दितीयभागस्य तात्पर्य "वैश्वानर इति । 'स्वप्नेन वा' माधनेन 'येन वा' अन्ये- न्द्रियद्वारा मलनिर्गमनादिनिमिसेन 'मिथ्या' प्रभास्तीयम्, 'कर्म' कृतवन्तः स । स्पष्ट मन्यत्' १३ "अथ यदित्यादि । 'अनत्य व्रतं दीक्षा, प्रतविरोधि व्यर्थ वचन मभिवदैत, क्रोधं करोति 'या', 'तत्' तेनोभयेन 'मिथ्या- करोति । तावता को. दोष इत्यत आइ- 'प्रतं प्रमोपाति' हिनस्ति । क्रोधस्य दौचितम वय॑ता माह- "अमोधो हौति । "अभिर्वा रत्यादि । प्रतहिंसाममाधानाय 'एता' एतेम, "न भने । माह- १-मा.प. २१० धा" २-का•ौ. सू.... औ. ३-वा. स. ११.१।

·१.. शतपथब्राक्षणमा (२प्र. (मा.) प्रतपाः" इत्यनेन माशाद व्रतपतिम् ('त मेव') श्रमि मेव ('उपधावति') रक्षणाय प्राप्तवान् भवति। अब सूबम- “ल मन इत्या युद्धा, अनत्यं वा व्यापत्य” इति ॥ १४ ॥ दौषितस्य यज्ञार्थगवादिधनलाभे वायं मन्त्रं विधत्ते- “अथ यद् दौदितायेति । 'अभिहरन्ति' धनं प्रयच्छन्ति । 'वाचयति' अध्वर्यु: । दाने सोमसम्बन्धस्य का प्रसङ्ग इति, तत्राह- "मोमो हवा इति । 'अस्मै दौचिताय' 'एतत्' धन खलु ‘युते' मिश्र- यति, 'दयत् तदिति' प्रदेयं धनं हस्तेनापि नीयते । द्वितीय- भागस्य तात्पर्य माह- "श्रा नो भूय इति। न केवस्त मियत्परि- मित मेव, किन्तु नतो 'भूयः' अन्यदपि 'बाहर' इनि, मन्त्रः 'पार' इत्यर्थः । “देवो न इत्यादि । एतन्मन्त्रभागपाठेन मवित्रा- भ्यनुज्ञातवात् ल धनं दक्षिणाई भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ "पुरास्तमयादित्यादि। अम्तमयोदयकान्तयोः प्रतिदिवम सन्ध्या मापततः प्रागेव"दौचित ? वाचं यच्छ”-'इनि' सम्प्रेष मध्वर्युयात् । अक्षमिते उदिते च तया वाचो विसर्जन मिति सातव्यप्रदर्भ- मम्- "अहवैतदिति ॥ १६ ॥ अम्तमयोदयकाले दौदितस्य स्वस्थानादन्यच पधारं खापं च १ - १-वा•सं• ४.१९१॥ २- का. थौ. सू.० ५.१, २॥ १- का. श्री. सू.९.५.३, है। ~ तन्मनपाठचुका• सं... १६.९। ५- विषवस्तु ते..१.१.३.२ सा.भा. यष्यम् । 1-पा. और यू... १.१॥

·निषेधति- "नैन मिति । विपक्षे साथ माह- “म यदिति । रावरच सायम्प्रातःकालयोरुभयोरुपक्रमरूपत्वात् अन्यत्र मचार- खाययोः करणे कच्छ्रयोरपि तयोः सकाशादय मन्तरितो भवती- त्यर्थः । "न प्रायवित्तिरस्तौति । प्रायथित्तस्य निषेधेन सञ्चारखाप- घोमिषेधस्थावग्यकत्व मुकं भवति। यहादेवं तस्मात्, 'एतस्मात' सधारस्वापात् मतिराय मेव' रक्षणं कर्तय मेवेत्यर्थः। दौतितस्थाव भृथपर्यन्तं असावगाहन मभिवर्षणं च वर्जनीय मियाह- "म पुरायझयादिति । यागान्तेऽनुष्ठेयस्य अवस्थाभिषेकस्य दीक्षितता- विमोचनार्थत्वान नतः मागेव जचावमेघनस्य दौशाविघातकलात् तत् 'अनवक्तृप्तम्' प्रविहित मित्यर्थः । अभिवदनप्रस्तते सत्यपि देवो मेव वाचं वदेन मानुष मित्याह- "अथ परिहात मिति । 'परिहालम्' परिणैतां संछता मित्यर्थः । “इस इस्ल पलने"। 'प्रस्ता' सर्वच ध्याताम्, 'मानुषर्षों' केवलमर्वमनुष्यसाधारणौम, म वदेन । तथा चापस्तम्बः- “परिणयेन मानुषों वाचं वदति"- इति २०॥ १-का. श्री. सू.० ५.१.। 'यत्र एवान कयो पचापराधोन भवति, मात्र पायचित्तिरति-ति पात्र हसौ या. दे। २-का•ौ. सू००.५.५। २-- 'देवो मेर वाघ वदेव पर्थपरिकलनपरियौवा संसता मियर्थ"- ति-पाठा. 1-मा.....धा." ५.-पाप.मौ.स. १.. १२.८ ।

·१.२ । शतपथमाधणम्। ( २५० एना) एतदेव प्रशसित मुपोहात माह- "यजेन वा इत्यादिना । एतदसहद गतम् ॥ २८॥ "तदा इति। औपोहातिक माह- "एव वा इति । पजाप्यायनरूपलेन प्रशस्तत्वात् परिक्षलवाग्यवहार. कर्तव्य इत्यर्थः ॥ २८॥ वाचं यजमाधनत्वेन प्रमति- “म वै धौचित इति । प्रसङ्गाद दौतिगन्दं निर्वकि- “धौषितो' ह वा इति । 'यत्' यस्मात् 'दौदित इति नाम', तादृशी दौसा वाक्मायेति वाम्नति ॥ २.१ [२. १. इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये रतीयका दितीयाध्याये द्वितीयं प्राणम् ॥ १-१.५१(१भा....। ५-नायौ. सू. ०५६ । 'परिमा कोमनम, मदु वयम्'-इति १- 'दोपित इति'-रति B, । [तत्र या... -दोधितो-ति ·(२. ३वा.) तोयकाण्डम् । .३ (अथ बतौयं ब्राह्मणम् ॥ श्रादित्यं चरु प्रायणीयं निर्बपति। देवा हवा अस्यां यजु तन्वाना इमां यन्जादन्तरीयुः सा हैया मियु यजु मोहयाञ्चकार कधन्नु मुयि यजु तन्वाना मां यजादन्तुरौयुरिति तु ह यज्ञं न प्रजनुः ॥९॥ ते होचुः। यन्न्वस्या मेव यज्ञ मुतस्महि कथं नु नोऽमुहत् कथं न जानौम दुति ॥२॥ ते होचुः। अस्या मेवु यर्नु तन्वाना इमां यादन्त- रगाम सा न इयु मेवु यन्तु ममूमुहदिमा मेवोपधावा- मेति ॥ ३॥ ते होचुः। यन्नु त्वय्येव यज्ञ मतस्महि कथं नु नोऽमुहत् कथन्न प्रजानौम इति ॥ ४ ॥ सा होवाच । मुय्येव यजु तन्वाना मां यजादन्तर- गात सा वोहु मेवु यजु ममूमुहं भागन्नु मे कल्पयताथ यहं द्रष्यथाथ प्रजास्यथेति ॥ ५ ॥ तथेति देवा अब्रुवन्। तुंवे प्रायणीयस्तुवोदयनीय हुति तस्मादेपु श्रादित्य एव प्रायणोयो भवत्यादित्य उदयनीय इयर होवादितिस्तुती यच्च मपश्यस्त मत- न्वत ॥६॥ स यदादित्यं चहुं प्रायणीयं निवपति। यजुस्यैव ·। शतपथबाझगाम् (२प्र. वा.) दृष्ट्यै यतुं दृष्ट्वा क्रौणानि तुं तनवाहुति तस्मादादित्यं चरुं प्रायणीयं निर्बपति तदै निरुत्तर हविरासौदु- निष्टा देवता* ॥ ७॥ अथैभ्यः पुथ्या स्वस्तिः प्रारोचत । ता मयजन् वाग् वै पुथ्था स्वस्तिर्वाग्यज्ञस्तुद्यन्तु मपश्यस्त मतन्वत ॥८॥ अथैभ्योऽमिः मारोचत। तु मयजन्त्स युदामेयं यज्ञस्यासौत्तुदपश्यन्यदै शुष्कं यजुस्य तुदामेयं तुदपश्यं- स्तुदतन्वत ॥६॥ अभ्यः सोमः मारोचत । तु मयजन्त्स युत्सौम्यु यस्यासीत्तदपश्यन्यहा ऽथा यजुस्य तुत्सौम्यं तुद- पश्यंस्तुदतन्वत ॥१०॥ । अथैभ्यः सविता प्रारोचत । तु मयजन् पशुवो वै सविता पशुवो यज्ञस्तुद्यञ्ज मपश्यंस्तु मतन्वताथ यस्य देवतायै हविर्नुिरुप्त मासीत्ता मयजन् ॥ ११ ॥ ता वा रताः । पुच्च देवता यजति यो वै स यचो मुग्ध श्रासौत् पाको वै सं श्रासीत्तु मेताभिः पञ्चभि- देवताभिः माजानन् ॥ १२॥ फतुवो मुग्धा श्रासन् पुश्च । तानेताभिरेवु पञ्चभि- देवताभिः प्राजानन् ॥ १३ ॥ . 'देवता'-इति ग, घ। +'एता'-इति ग, ध।

·(२५. मा.) तीयकामरम्। दिशो मुग्धा आसन पुञ्च । तर रताभिरेव पञ्चभि- हवताभिः प्राजानन् ॥१४॥ . उदीची मेव दिशम् । पुथ्थया स्वस्त्या माजानंस्तुम्मा- चोत्तरा हि ब्याग वदति कुरुपश्चालवा व्वाग्थ्ये पा निदानेनोदौचौ४ होतुया दिशं ग्राजानबुदीची ह्येतस्यै दिक ॥ १५ ॥ माचौ मेव दिशम् । अग्निना प्राजानंस्तुस्मादग्नि पश्चात् प्राञ्च मुद्धृत्योपासते प्राची ह्येतेन दिर्श माजा- नन् माची ह्येतस्य दिक् ॥ १६ ॥ दक्षिणा मेव दिश। सोमेन प्राजानंस्तुस्मात् सोम "कौत दक्षिणा पुरिवहन्ति तुस्मादाहुः पिटदेवत्यः सोम दुति दुक्षिणा ह्येतुन दिशं माजानन् दक्षिणा द्येतस्य दिक् ॥ १७॥ प्रतीचौ मेव दिशः। सविचा माजानन्नेप के सविता यु एप तुपति तस्मादेषु प्रत्युद्धेति प्रतीचौड़ होतेन दिशं माजानन् प्रतीची ह्येतस्य दिक् ॥१८॥ ऊर्दा मेव दिशम् । अदित्या माजानन्नियं वा अदितिस्तुस्मादस्या मूर्दा श्रोपधयो जायन्त अर्धा . ''चोत्तरा बाग'-ति सा-सम्मत इति डा• वैबरः। + 'दिक्-ति ग, छ। 1 दिक-रति ग, ध। 11 ·शतपथनाझमम् ॥ (२प्र. ग्रा.) व्वनस्पतय ऊर्धा ह्येतुया दिशं प्राजानबूझै छेतस्यै दिक* ॥ १६॥ शिरो वे यजुस्यातिथ्यम् । वाहू प्रायणीयोदयनीया- वभुितो वै शिरो बाह भवतस्तस्मादभित आतिथ्य मेते हवियौ भवतः प्रायणीयश्चोदयनीयश्च ॥ २० ॥ तुदाहुः। युदेव प्रायणोये कियेत तुदुदयनीये क्रियेत युदेव प्रायणीयस्य बहिति तुदुदयनीयस्य बढिर्भवतीति तदपोद्धृत्य निदधाति तार स्थालौर सुक्षामकयाँ प्रमृज्य मेक्षणं निदधाति यु ऽए प्राय- णीयस्यविजो भवन्ति तु ऽउदयनीयस्यविजो भवन्ति तादेतुत्समानु यन्त्रे क्रियते तेन बाहू सदृशौ तेन सुरूपौ ॥२१॥ तुदु तथा न कुर्यात् । काम मेवैतुद्दर्हिरनुपहरेदेव मेक्षणं निर्णिज्य स्थानों निदध्यायु एव प्रायणीयस्य- विजो भवन्ति तु ऽउदयनीयस्यविजो भवन्ति या ते विप्रेताः स्युरप्यन्य ऽएव 'स्युः स यदु समानौवता युजति समानानि हवीऽपि भवन्ति तेनैव वाहू सदृशौ तेन सुरूपौ ॥ २२॥ . 'दिक-इति ग, घ । t, 'दिल'-इति क, डा• देवर दृश्य।

·(२च्या श्या.) ।तीयकाएइम् । .: स वै पुश्च प्रायणीये देवता यजति । पुञ्चोदयनीये तस्मात् पुश्चेत्यादगुलयः पुश्चेत्यात्तुच्छंयन्ती भवति न पुनीः संयाजयन्ति पूर्वाई वा ऽधुन्वात्मानो वाहू पूर्वाई मेवैतुद् यजुस्याभिसंस्करोति तुस्माच्छंय्वन्तं भवति न पुनीः संयाजन्ति ॥ २३॥ २॥ ॥ इति द्वितीयमपाठके हितोयं ब्राह्मणम् [२. ३.] ॥ पवं वाग्यममादयो दौहितधर्मा उकाः, अवगिटास दीक्ष- पोयस अनुष्ठेयो प्रायणी येष्टि संविधते- "आदित्यं परं प्राथणीय मिति । अदितिर्देवता प्रस्थति आदित्यः; म बादियो देवता पस्येति; उत्तरत्रादितः मंस्तूयमानवान् । मास्य देवतेत्यर्थे माग्दी- व्यतीयो ज्य: । प्रारभतेऽनेन भौमिकं कर्मति प्रापणीयः । तथाच तिरोधकम् - "स्वर्ग वा एतेन लोक मुपतयन्ति यत् मायणी- पात् मायणीयस्य प्रायणीयलम्"- इति । पच तद्धितश्रुत्थव- गतद्रव्यदेवनामुपन्धान्यथानुपपत्या पागे परिकस्ये मनि इतरा- • 'देवता'-अति ग, च। t, 'मुम्बम्त'-ति ग, । 'एमबम-सिधा १- "दीचा प्रापयोयम्" इति का यौसू. .५.१९ ॥ ५-- पा. सू.१.२ २६, ७.१.१,५ ५- स्वादा "एतरेयकम्"-इलि पाटा। ऐ. ना. १.२.१६रम्।

·। शतपचनाझयम्। (२प्र• ब्रा.) बाचोदकमाप्तस्य निर्वापस्य निर्वपतिरनुवादः, "मौर्य चरं निर्वपेत्" -इतिवत् । न च द्रव्यदेवतयोरुभयोरपि विधाने विधेय(विष्यात वाक्यभेद इति वाच्यम्, कर्मणोऽप्राप्तत्वेन तदुभयविशिष्टस्य तस्यैव विधेयत्वात् । अथामेयाप्टाकपालोपोहातलेन तथा मोह मुपन्य- स्थति- "देवा १ वा इत्यादिना । "यज्ञं तन्वाना इत्यादि । अवेदमा सर्वदा सर्वजनपिहिता पृथिवी परामृश्यते । 'श्रया' पृथियां 'यज्ञ' विस्तारयन्ता 'देवा', 'दमा' पृथिवौं 'यज्ञात्' 'अन्तरीयुः' अन्तरितो भागरहिता मकुर्वन् । 'सा' 'यं पृथिवी "एषां' देवानां 'यजं चकार' यजविषयं मोइं जनयामाम, पक्षो यथा देवर्न ज्ञायते तथा कृतवतीत्यर्थः । “कथनु मपौत्यादि। नस्या अभिमायवर्णनम् । एवं मोहने मनि ते च देवा या म प्रजातवन्तः ॥ १ ॥ तदनन्तरं देवैर्विचारपुरमारं तदपज्ञानकारणं निर्णीतम्, सयति- "ते होचुरिति । "प्रतंमहौति । अतनिमहे, तनन मकाभैत्यर्थ. | "तनु विस्तारे"-इत्यस्मानुडि छान्दस सभावः । 'कप नु' केन खलु कारणेन 'नः' अस्माक यज्ञ. 'अमुहन्' मुग्धः, अदृश्योऽभूदित्यर्थः । जुडि युवादित्वादड ॥ २ ॥ "ते होघुरिति । “अन्तरगामेति । अन्तरिता मलमहि । “दो गा नुडि"-इति गादेशः । “गानिस्या"-दनि मिचो नुक् । “मा म इति । 'मा' 'यम' पृथिवी 'एव' हतापराधानां 'म:' अस्माकं ॥ २-त..धा." ए-पा.सू.२.१.४५1 -पा. सू. ३.१.५५ B-पा.सू.२.१.७०।

·(२५.वा.) हितोयकादम्। - 'याम अमूमुहम्' याविषयं मोह मजानं प्रापयदित्यर्थः । मोह- थतेसुंडि "णिश्रिद्रुमुभ्यः" इति बडादेशः । 'रमा मेव' पृथि- चौम 'वषधायाम' सनम घविर्भागेनोपगच्छामेत्यर्थः । ३ ॥ "ते होरिति । 'यत्' धम्मात् हे अदिते! 'वयेव याम अतंमहि । 'कथं नु' कमात् कारण 'न:' अम्माकं यजः 'मु. हत्' मोहविषयोऽभूत, वयं च किशारणं 'न प्रजानोमः' । 'ति'- गम्दः मनममात्रौ ॥ "मा होवाचेति । हे देवाः ! धूपं 'मां' 'पात्' 'मा अन्न- रगान' अन्तरितां भागरहिता मा रुणुध्वम् । यत एवम, अतः कारणान् 'प्रह मेव' 'क' युमाकं यजम्' 'अमूमुहम्' मोई मापितम् । म भागेन 'या' 'द्रक्ष्य', तं 'भाग' मदर्थ कल्पयत । 'अ' श्रमन्तरम् । एवं मोहापमरणाद् यदा देवं दर्शमविषयो पसी जातः, अनन्तरं तं प्रकर्षण जाति सम्बन्धः । ५ ॥ एव मदितिदेवायोकदेवः rat भागस्तृप्ति दर्शपति- "तयेति । "देवा इत्यादि । प्राथणीयोदयनीपाख्यौ मोमपागस्य पुरमादुपरिटाचामुष्ठेयो पागौ नव भागवेनामाभिर्दसावित्यर्थः । पपपादित मर्ष भुपमहरति- "मादेव रनि चोदयनीयधाग- स्यादिनिदेवताकावप्रतिपादन प्रामधिकम् । ननु "देवा पा आमा मियादौ दं-मम्देन थियो मिर्दिया, ना कप मदिते- देवतालवर्षन मियन पाह- "रवं वादितिरिति । दितिः पानं न विपतेऽस्या मिति युत्पतेः 'रथ मेव' पिणे पदिनि:- । १-पा.स.१.१..! १-१.५.१५.।

·। प्रतपयवाझसम्॥ (२. २वा. . से च देवाः 'ताम' 'पO स्वस्तिम्' 'अजनयन् । मन्त्ररूपा 'वाक्' एव 'पथ्या खस्ति:'- इत्युच्यते । पचोऽनपेता 'पथ्या' । “धर्मपथ्यर्थ- न्यायादनपेते"-इति यत् । 'खस्तिः' शोभनरूपेति । 'पथ्या-खस्ति'- शब्दनिर्वचनस्य वाचि मावात् । सा च वाक् यज्ञात्मिका । अत- स्तस्या दर्शनेन 'यज्ञम' एव 'अपग्यम् । एवं पुरात्तप्रतिपादनेन पथ्या स्वस्तिः प्रथमं पष्टयेति प्रतिपादितं भवति ॥ ८॥ प्रथानेयस्य दितीययागस्य विधि मुख्यति- "प्रयेभ्योऽमि- रिति । 'श्रामेयम्' इति सामान्योकस्य विवरणं "यदै शुष्क मिति । यत् खलु पजसम्बन्धि 'रष्कं' नौरस समिदादि द्रव्यम्, 'तत् श्रामे- यम्' । अन्यत् समानं पूर्वण ॥८॥ पथ सौम्यम्न हतौययागस्य विधि मुन्नयति- "अभ्यः भीम इति । “म यदिति । सर्वच तच्छब्दः प्रसिद्धियोतकः । 'मौम्यं' मोमदेवत्यम् । “मोमासण" । 'यत्' खस्नु यजसम्बन्धि 'श्रा,' रसयुक्त भोमादि द्रव्यम्, 'तत् मौम्यम्'। एम्काभ्योगोषीमा- भिमानिदेवते । एतच प्रागप्यावातम्- “दयं वा इदं न हतीय मस्या चैव शुकच्च"-इत्यादिना ॥ १ ॥ १-पा.सू.....६२, ५- "पण्या निा, पन्या यन्तरिक्षं तनिवासात्"-इति, "सन्तोन्य- विनाशिनामास्तिरभिपूभिता स यस्तोति" इति च यास्कीयं निर्वधनम् (११.३. १९, ३. 8.8.)। १-पा.सू.. २ ..] १का• • एखा• २३क• (१भा• १८ए.)।

·२५.वा.) [ मोयकाण्डम् । अथ सावित्रस्य चतुर्थयागस्य विधि मुन्नयति- "अथेभ्यः मदि- लेति । मवितः प्रेरकलात्, पशूनां च तत्प्रेर्यत्वात् प्रेर्यप्रेरकयो- रभेदं विवदित्वा 'मविता पशवः' इति तादाम्यव्यपदेशः। भवितश्च पशप्रेरकत्वं "देवो व सविता प्रार्पयतु"-दति'-मन्त्रवर्णादव- गम्यते । ते च पशवो पदयाचवदानदारेण पय प्रतिद्रव्या- पादानवेन च यज्ञात्मका । यस्मादेव चतसृभिर्देवताभिर्देवाः छत्न 'यश मपश्यन्, दृष्ट्वा चाकुर्वन्, तस्मादिमाशतस्रो देवताधिकौर्षित- यज्ञस्य प्रथमत श्राज्येन यष्टया इति समुदायार्थः । एव माज्य- हविष्कायतरः प्रधानयागान् कृत्वा प्रथमनिरुतेन हविषा अदिति- र्यटव्यत्याह-- "अथ यस्यै देवताया इति । यस्मादेवं देवाः पञ्चमी मदिति मयजन्, तस्मादिदानीन्तनोऽपि यजमानो थागममये अदितियागं पञ्चमं कुर्यादिश्यर्थः ॥ ११ ॥ पञ्चमझ्या मनूध प्रशंमति- “ता वा इति । 'एताः' पथ्या- खस्त्याधाः। 'मुग्ध मौत' मोहविषयो भवेदित्यर्थः । अन्तर्हि लिडि “अस्तिमिचोऽपृक्ने"-इतौट । “पालो वा इति । पञ्चपदा पतिःतदाचिना पटिशन्देन पञ्चमया लक्ष्यते; तद्योगाद् 'यशः पाः' । तद्योगश्च तैत्तिरीयके स्पष्ट मात्रातः- "धानाः करम्भः परिवापः पुरोडागः पयस्या, तेन पङ्गिरायते, तद् यजस्य पाह- खम्"-रनि । ऐतरेयके तु तत् पाङ्गत्वं “यो वै पजं हविष्य वेद" इत्यादिना बम प्रावातम॥ १२ ॥ -वा. सं० १.१.१। २-पा.सू. ७.२.८८। ३-त. सं.द. 8. १९. ४, ५ । 1-ऐ.प्रा. २.३. एव्यम् । 15 ·११. | शसपथब्राझणम् (२५० वा.) मब्दवाच्या। अत एव पृथिवीनामा यास्केन परिपठितम्- "अदितिः, दळा, निरीतिरिति । अत एव तैत्तिरीयके- "यं वा अदितिः" इति। यत्तूपरिष्यात् 'अदिति'-माब्दस्य निर्वचन मामास्यते- “म यद्यदेवारजत तत्तदत्तु मधियत, सर्व वा अत्तौति नददितेरदिनिखम्" इति', तत् सृथ्यादिकारणेन ब्रह्मविषयम् । स्वात्मनि जात मोपधिवनस्पत्यादिकं पार्थिवं सर्व मत्तीत्यदितिरिति योजनौयम् । एव मदितियागे मति देवानां यज्ञप्राप्तिर्जातत्याह- "ततो यज मपण्यात मतम्वतेति । 'ततः तस्मात्, अदितेहविर्भारक- करपनात् । स्पष्ट मन्यत् ॥ ६ ॥ आख्यायिकथा प्रायणीयस्य चरोर्यजदर्शनहेतुत्व मुपपाच मरते योजयति- “म यदिति । यदेतत् प्रायणीययागस्यानुष्ठानम, नद व्यामोहविषयता मापनस्य कृत्स्नस्य यजस्यैव' दर्शनाय सम्पद्यते । तद्दर्शन मपि किमर्थ मित्यत पाह- "यज दृक्षेति। मोममाय 'यजं' प्रथमं 'दृक्षा', पथात् तत्साधनं सोमं 'कौणाति मोमविक्रयिणः सका- मात्,- "तं वै ते फ्रीणानौत्यादिवक्ष्यमाणप्रकारेण खौकरवाणि । तेन सौतेन मोमेन 'त' मोममाध्यं यचं 'तन विस्तारयाणि) 'इति'-गब्दो वाक्यममाप्तौ । एवं यजदर्शनस्य प्रयोजनता प्रतिपाद्य १-वस्तुतो न तु यास्केनथपि तु निघण्टसमामायछतेति बोध्यम् । २-निघ• १.१.१४, १५, १६ । ५-ऐ• प्रा. ३.३.०। .-१.का.प.प्रा.क.(-3. प्या. उ. १. २. ५.)। ५-पक्षिमेव काडे इथ. ३ मा एक• एप्यम् ।

·(२. ३वा.) । हतीयकाणम् । नतिभूतं मायणीययागं निगमयति- "तस्मादादित्य मिति । एवं मायणीयेटो घरमाध्य मादित्ययागं विधायान्यांचतरो थागान् विधिसुस्तेषां काल माई- “नदा इत्यादि । “निरुप्त मिति, इविः- संस्कारोपलवणम् । श्रादित्यस्य हविषो निर्वापरोक्षणाद्यामादनान्ताः संस्काराः कता भवेयुः । प्रधानदेवता प 'अनिष्टा' प्रकृत- थागा भवति, तस्मिन् काले वक्ष्यमाणश्चतस्रो देवता यश्च्या इत्यर्थः ॥ ७॥ अथ तान् यागान् पूर्ववदाण्यायिकया विधित्सुस्तत्र प्रथम- थागस्य विधि मर्थवादेनोनयति- "अभ्य इति। अथेत्याज्धमागा- नन्तर्य । ननु प्रायणीयाया माज्यभागौ न स्तः, अत एवाश्वलायनो- ऽप्यसूत्रयत्- “य्वन्तेय मनान्यभागेति । अस्य वानाज्यभागपक्षस्य लिङ्ग मापस्तम्बेनापि दर्शितम्- "खिरकृतं पाठ मिति। यदि ह्या- ध्यभागौ स्याता, तदा पथ्यावस्त्यादयः पञ्चेति खिष्टादरमः स्यात् । नेष दोपः; वाजसमेयिशाखान्तराभिप्रायेणाज्यभागमवावात् । अत एव कात्यायनेन सूचितम्- "धाज्यभागविष्वाज्येन देवताश्चतसो याति, पथ्या स्वस्ति , मनिं मोमं मवितारच"-इति । “पथ्या स्वम्तिरिति । 'एभ्य:'--इति “रुच्र्थानां प्रीयमाण."-इति चतुर्थी। ऐ० वा. १.२.१ द्रव्यम् । २-- धाव श्री. [.सू.१ ३.२,६। ३-धाप. श्री. सू.१०.२१. १२ । 8-का. श्री. सु. ७. ५.१५ । ५-पासू. १.१.३३ । 3 ·११४ शतपथमाझगम्। (२. मा.) सतपरिजानहेतुत्वादपि तां पञ्चमझ्या प्रमति- "फतयो मुग्धा इति । हेमन्त शिशिरावेकौत्य चना पचवम् । तथा चेतरेयकं प्रागदादतम्-- "हेमन्तशिगिरयोः ममामेमेति । चतु- परिजानाभावे हि वमन्तादिकालमाध्यो पजो विकल: स्यात्, प्रतमात्परिहारायेतद्यागपञ्चकानुष्ठान मिति स्तुतिः ॥ १३ ॥ दिनोइनित्तिहेतुलेनापि पञ्चममा प्रससति- "दिको मुग्धा इति । यज्ञानुष्ठानाय वमन्तादिकास्ता एव तदुपयुक्ताः । प्राथायाः 'पञ्च दिशः' 'मुग्धा श्रासन्' त्यामुढा अभवन् । गत मन्यत् ॥१३॥ तत्र कीदृश्या देवतया कतमा दिक् प्रजातत्यागय प्रथमदेवता- जातां दिशं प्रदोपपादयति- “उदीची मेवेति । यसादेवं पथ्या-वस्त्याख्यथा प्रथमदेवतया उदोषी दिक् देवः प्रजाता, 'तम्मात्' 'च' अस्मिन् लोके कुरुपच्चालाख्येषु जनपदेषु 'उत्तरा' उक्षतरा 'वाग्' 'वदति' भृशं शब्दायते ; प्रत्युनतमम्भाषणस्य नधो- पलम्भात् । "देवमनुष्येत्यादी' परिगणनाभावेऽपि बहुलग्रहणात् कुरुपञ्चालशब्दादपि धा-प्रत्ययः । ननु वाच उत्तरदिक्सम्बन्धोऽस्त, कुतः पथ्या-वस्त्या दिशः भम्बन्धः । इनि, ,.तचाह-- “वाग्घौति । 'एषा' पथ्या स्वस्तिः, यस्मात् 'निदानेन' कारणेन निरूप्यमाणा सती 'वाक्' एव; “वाग्वै पथ्या स्वम्तिः"-इति धुक्रम् ; प्रत उत्तरम्या -- Do ५- ऐ० वा. १.१.१.1 २-पा० सू० ५.B. ५६ । ३-- “वाग्वै पथ्या स्वस्तिस्तस्मादुदीच्या दिपि प्रशालता वागुद्यत उच्च उ एव यन्ति वाचं शिक्षितुं यो वा तत धागच्छति तस्य वा शुश्रूषन्त इति ह माहेषा वाचो दिक प्रज्ञाता"-इति कौ• वा० ७.६ ।

·(श्य३वा.) । तीयकारहम् । १९५ दिशि वाचः प्रमिद्धियुक्तति भावः । 'हि' यस्माच्चैवम् ‘एतया' 'उदीचौं दिभं' देवाः 'प्राजानन्', नस्मात् । 'एतस्यै' षष्ठ्यर्थ चतुर्थी', एतस्याः पथ्यायाः स्वस्तेः 'उदौचौ दिक्' स्वभूता ॥ १५ ॥ र अथ द्वितीयदेवतया प्रज्ञातां दिश मुपन्यस्योपपादयति- "प्राची मेवेति । यस्मादमिः माच्या दिशो ज्ञानहेतः, तस्मात् 'पश्चाद्' अवस्थितम् 'अग्रिम्' श्राहवनीयरुपेण 'प्राञ्च मुद्धृत्योपासते' अमिहोत्रहोमादिरूप मुपासनं कुर्वन्ति । यस्मात् देवा: 'भाचौं दिसम्' 'एतेन' अग्निना 'प्राजानन्', तस्मात् 'एतस्य' अमेः 'माची दिक्' स्वभूतेत्यर्थः । अत एवान्यबाम्नायते- "प्राचौ दिगनिर्दव- तेति ॥ १६ ॥ अथ हतीयदेवतया प्रजातां दिश मुपन्यस्योपपादयति- "दक्षिणा मेवेति । यस्मात् दक्षिणा दिक् 'सोमेन' परिजाता, 'तस्मात्' उपरवदेश 'क्रीतं मोम' महादेर्दविणतोऽनसा 'परि- वहन्ति' । “दचिणादा-दुत्या प्रत्ययः । 'तस्मात्' दक्षिणदिक्- प्रवर्तनाद्धेतोः वल्लौरूपः 'मोमः' 'पिढदेवत्यः' । पिटदेवताकदक्षिण- दिक्प्राप्तेः सोमस्य पिटदेवत्यत्वं युक्तम् ॥ १० ॥ अथ चतुर्थदेवतया प्रजातां दिश मुपन्यस्यति- "प्रतीची मेवेति । एषः' सूर्यः 'प्रत्यति' प्रत्यड्मुखो गच्छति । स्पष्ट मन्यत् ॥ १८॥ १-पा. २. ३.६२ सू. बा.१। कौ• प्रा. ७ ३-पा. सू. ५.६.३६ । २- ·। मतपथब्राझणम्। (२प्र• मा.)) अथ पञ्चमदेवतया प्रजातां दिश मुपन्यस्यति- "ऊद्धा मेवेति । यस्माद भूम्या मुत्पन्नाः ओषधिवनस्पतय आईमुखा एव वर्द्धन्ते, तस्मात् अदित्यभिधानाया भूम्याः सकाशादूईदिक्परिजानी युक्त मित्यर्थः । इत्यं पञ्चदिग्व्यामोहपरिहारोपन्याममुखेन प्राय- णोयेटी पञ्चदेवता यष्टव्या इत्युतम् ॥ १८ ॥ अथातिथ्यायाः प्राक् प्राययो कर्तव्य इत्यभिधातं प्रायणी- योदयनीययोडिइयरूपता मातिथ्यायाः शिरोरुपताचाह-- "गिरी वै यज्ञस्येति । आतिथ्यमध्येऽनुष्ठेयत्वेन प्राधान्याच्छिरस्व- व्यवहारः । एते इविषौ एतौ यागावित्यर्थः; यागस्य हविः-प्रधान- वात् । लोके भिरस उभयतो बाहोर्दनात्, आतिथ्यस्य मिर- स्वाभिधानाद्, बाङ्गस्थानीययोरनुष्ठान चुतम् ॥ २ ॥ • उक्र बाइव मुपजीच्य प्रायोयोदयनीयधोरेकरूपता माई- "तदाडरिति । स हेणोक्तं यच्छन्दार्थ विशदयति- “यदेवेति । मध्ये कर्मान्तरव्यवधानात् कथं तस्य बहिषोऽवयान मित्याशका तदुपायं दर्शयति- “तदपोद्धृत्येति । प्रहरण महावा बहिरुद्धृत्योपरि प्रज्ञातं निदध्यात् । बर्दिवत् स्यानीमेवणयोरयुदयनौयार्थ भवस्थान माह- "ता स्याली मिति। या प्रायणीयचखाली, 'तो' 'सवाम- कर्षाम्'; अग्रिमयोगेनान्तरौपदग्धश्चकः 'हामः' , नस्य 'कर्षों लोपः, तत्सहिता मित्यर्थः । “चायो मः"-दति निष्ठातकारस्थ , ९- यज्ञस्य पुरुषसमितत्वं वक्ष्यतीवानुपदम् (य. वा. ३.)। २-या. सू. ८.२.५३ ।

·(२० वा.) । तीयकारहम् । मत्वम् । 'मेक्षणं' वरुनिष्पादनमाधनं काष्ठम् । तत् 'प्रमृज्य' घरुणा लेपयित्वा स्याल्या मह निदध्यादित्यर्थः । विगैक्यं च विधते- “य एव प्रायणीयस्येति । इदानीन्तनाना मपि बाहोः सरूपत्वं प्रायोयोदयनीययोरेकरूथनिबन्धन मित्याह- "तद्यदे- तदिति । पादृश्य मेकदेशेनापि भवतीति तद विशेष्यते-- "मरू- पाविति ॥ २१॥ उको पहिराकरूप्यपक्षो न नियत इत्याह- "तदु तथेति । "एवं मेषण मिति। बहिर्वदयौ प्रहरेदित्यर्थः । 'स्याली निर्णिज्य' क्षामकर्ष भपि प्रगमय्य विजा मेव च नियम मगीकृत्य । तेषा मपि केनचिनिमित्तेन विगमे मति तदेकल मपि नियमेन भवि- तव्य मित्याह-- “य एवं प्रायणीयस्येति। "विप्रेताः स्युः' विविधदे प्राप्ता भवेयुः । तकरूपत्वं किनिबन्धन मित्याह- "म यदिति। 'यदै' यदेव बहिर्यागस्य स्वरूपम, अतस्तयोरैकरूप्य मेव नियमेन भवितव्य मित्यर्थः । तेनैव'-इति एवकारेण पूर्वोत बहिरा- चैकरूप्यं व्यावर्तते । तेनैव द्रव्यदेवतैक्येन कारयोनैवेदानौ मपि १- “यो मेक्षण मभ्यादधाति इतोहंव गत पुरस्तात् (२.१.२. १३.)। सामिधेनौकाठानि परदश, हे.याघारसमिधौ धनूयाजसमिदेके ति प्रयः परिधयः, उपवेषो मेक्षणं रिरिति तिसः समिध इत्येकविंशतिः । तध प्रादेशमा हविरवदानसाधनं चरोपधानसाधनं च कारखण्ड मेक्षण मुद्यते । तदेतत् सर्व व्याख्यातं ते. प्रा. (१.३ १., ४, ३. 9. 8. ६.) सा• भा•| "जातीय मिनाईप्रमाणं मेक्षणं भवेत् । वृत्त चाहुएएय्वय भवदानक्रियाक्षमम्" इतिकर्म-प्र• २. ५.१३ । "मेक्षणेन जुहोति" इत्यस्य (का. औ• 8. १. ७.) सूत्रस्य व्याख्याने 'मेक्षणं घकोमसाधनवाद वैकशतं पालाश मपि भवतीति । याज्ञिकदेवः ।

·शतपथाहगम् ॥ (२५. वा.) मनुष्याणां 'याह मरूपी' भवत इत्यर्थः । तथा कात्यायनोऽपि- "एकमे खणपहिनिंदधात्युदयनीयाय, मलेपं पर प्रष्ट मेवर्ण, प्रक्षालयति वा परुम, अनुप्रहरतोतरे, त एवलिंजो, वितेव- न्येऽपि"-इति । इतरे' यहिमपणे ॥ २२॥ देवतेक्याभिधानप्रमङ्गेन पञ्चमयां प्रगंमति- " वा इति । 'म:' अध्वर्युः । 'मरमात्' देवतानां पञ्चत्वादेतोः 'हत्या' इत्यम. अनेम इदानी परिदृश्यमानेन प्रकारेण 'पक्षालयः' सभ्यन्ते । इस्तदय मभिगोय प्रदर्शयितुं दिरभिधानम् । प्रष्ठनिभूतदर्भपूर्ण- मामेरिवत् माकन्येनानुठानप्रमको तत् प्रतिषेधति- " तवन्तं भवतीति । अन्तग्रहणेन सिद्धौ उपरितनागनिषेधो नित्यानुवाद. सया पुननिषिध्यते- 'म पयौः मयाजयन्तीति । प्रायणीयोदय- भौययोर्याहुत्वनिरूपणादयुत्तरागजातं म कय मित्याह- "पूर्वार्द्ध वा अन्वात्मनो बाइ रति ! 'भात्मन.' सरीरम्य 'पूर्वाई मनु' 'या' वर्तते, न सर्वाङ्गे; अतः ‘एतत्' एतेन तदुभयध गवन्तानुष्ठानेग, यजम्य 'पूर्वार्द्ध मेव' संस्कृतवान् भवति ॥ २९ ॥ २ [२. ३ ॥ रति श्रीमायणाचार्यविररिते माधयौये वेदार्थमका माध्यन्दिनयतपथमाधाभाष्ये द्वतीयकाण्डे दितीयाध्याये बतौयं माधणम् । १-का- थौ. सू. ०.५, १६-२१ । २- "प्वन्तं भवति-इति काः श्री. स. ७.५ २२ । एतदुत्तर विह बहुविचारा ता दृश्यन्ते ।

·(२च्या प्रमा) । तीयकाण्डम् । ( अथ चतुर्थ ब्राह्मणम् ) दिवि वै सोम श्रासौत् । अथेह देवास्ते देवा अकामयन्ता नः सोमो गच्छेत् तेनागतेन यजेमहौति तुरते माये ऽअस्सृजन्त सुपर्णी च कद्रं च तड्डिरण्यानां ब्राह्मणे व्याख्यायते सौपर्णीकाद्रवं यथा तदास ॥१॥ तेभ्यो गायत्री सोम मुच्छापतत् । तस्या ऽाहुरन्त्यै गन्धर्वो विश्वावसुः पुर्यमुष्णात्ते देवा अविदुः गुच्युतो वै परस्तात् सोमोऽथ नो नागच्छति गन्धर्वा वै पुर्य- मोषिपुरिति ॥ २॥ ते होचुः। योपित्कामा वै गन्धर्वा व्वाच मेवैभ्यः प्रहिणवाम सा नः सुह सोमेनागमिष्यतीति तुभ्यो ब्वाचं माहिण्वन्सैनान्सह सोमेनागच्छत् ॥३॥ ते गन्धर्वा अन्वागत्याब्रुवन् । सोमो युप्माकं ब्ला- गेवास्माक मिति तथेति देवा अबुवन्निधो वेदागानौना मभीपुहेव नष्ट बिह्वयामहा इति तां व्यवयन्त ॥ ४॥ तस्यै गन्धर्वाः। ब्वेदामेव प्रोचिर इति वै व्वयं विद्येति व्वयं ब्विति ॥५॥ . 'गन्धर्वा'-इति ग,ध। + विति' -इति ख, 'विग्रेति'-इति ग, घ ।

·'शतपथब्राझणम्। १२० (२५० श्या) अथ देवाः । वीणा मेव सृष्ट्वा व्वादयन्तो निगायन्ती निपेदुरिति वै ते व्वयं गास्यामा इति त्वा प्रमोदयि- प्यामह इति सा देवानुपाववर्त सा वैसा तन्मोघ मुपाववर्त या स्तुव॒यः शुष्सयो सत्तुं गौतु मुपावर्त तस्मादप्येतुईि मोघसहिता एव योषा एव हि ब्वागुणावर्तत ता मु ह्यन्या अनु योपास्तुस्मायु एव नृत्यति यो गायति तुस्मिन्नेवैता निमिक्षतमा इव ॥ ६ ॥ तड्डा रतुदुभुयं देवेपासीत् । सोमश्च व्वाक् च स यत् सोमं क्रोणात्यागत्या ऽएवागतेन यजा इत्युनागतेन वै स सोमेन यजते यो ऽक्रौतेन युजते ॥ ७ ॥ श्रुथ युद् ध्रुवाया माज्यं परिशिष्टं भवति । तुच्नुहां चतुष्कृत्वो ब्ग्रिहाति बहिपा हिरण्यं प्रबुध्यावधाय जुहोति कृत्स्नेन पयसा जुइवानीति समानुजन्म वै पुयश्च हिरण्यञ्चोभय ह्यग्निरेतसम्॥८॥ स हिरण्य मुवधाति। एषा ते शुक्र तनूरेतदुर्च दुति व्वों वा एतद्यद्धिरण्यं तुया सम्भव भ्राजं गच्छेति स यदाह तुया सम्भवेति तुया सुम्पृच्यस्वेत्येवैतुदाइ भ्राज गच्छंति सोमी वै घाट सोमं गच्छंत्येवैतदाइ ॥ ६ ॥ . • 'देवा'-इति ग, ध। 1 'गमिष्टाम'-अति क। + 'मिरेतसं'-ति ख, 'यमितस-इति ग, घ ।

·(व्य. वा.) रतीयकाण्डम् । १२१ तां युथैवादोदेवाः । प्राहिण्वन्सोम मुच्छव मेवेना नेषु एतत् प्रहिणोति सोम मुच्छ व्वाग् वै सोमायणौ निदानेन ता मेतयाहुत्या प्रोणाति प्रौतया सोम नौणानीति ॥१०॥ स जुहोति । जूरसौत्येतुद्ध वा अस्या एकं नाम यञ्जू- रसौति धृता मनसेति मुनसा वा ऽद्रयं ब्वाग् ता मुनो वा ऽइदं पुरस्ताद्दाच इत्यं व्वद मैतुद्दादौरित्यलुम्ल मिवो ह वै व्वाग्वदेद्यन्सुनो न स्यात्तस्मादाह कृता मनसेति ॥११॥ जुष्टा बिष्णव ऽगुति। जुष्टा सोमायेत्येवैतदाह य मच्छेम डुति तस्यास्ते सत्यसवसः प्रसव इति सत्यप्रसवा न रधि सोमन्नोऽच्छेहीत्येवैतदाह तुन्वो यन्त्र मशीय वाहेति सु ह वै तुन्वो यन्तु मश्नुते यो यजुस्योहुचं गुच्छंति यजुस्योहुचं गच्छानौत्येवैतदाहः ॥ १२ ॥ अथ हिरण्य मपोइरति। तुन्मनुष्येषु हिरण्यं करोति H- * 'देवा'-इति म, ध। +लुम मिव'-इति सा -सम्मत इति डा. वेदर । एतदनन्तरम् “बईप्रपा.६४"-इति के स पुस्तकयो । 'दाई'-इति खा ·१२२ मतपचनाचायम्। (२. मा.) स यत् सुहिरण्यं जुहूयात् , पुरागु हुँवैतुन्मनुष्येभ्यो हिरण्यं मुङ्ग्यात्तन्नु मनुष्येपु हिरण्य मभिगम्येतु* ॥१३॥ सोऽपोहरति । शुक्र मसि चन्द्र मस्यमृत मसि वैश्वदेव मसौति कृत्वेन पुयसा हुत्वा युवतत्तुदाइ शुक्र मसोति शुक होतुचन्द्रुमसौति चन्द्रः ह्येतदमृत मसौत्य- मुतः ह्येतुबैश्वदेव मसीति ब्वैश्वदेवर ह्येतत् प्रमुच्य तृणं बहिपिसृजति सूत्रेण हिरण्यं मुबीते ॥ १४ ॥ अथापरं चतुर्थहौत माज्यं गृहीत्वा । अन्वारभवो यजमानेत्याहापोर्तुवन्ति शालायै हारे दक्षिणतः सोमायण्युपतिष्ठते तमुहिता मेवैना मेतत्सतौं माहैयौदाग वै सोमायणो निदानेन ता मेतयाहुत्या- प्रैपौत् प्रौतया सोमं क्रीणानीति ॥ १५ ॥ अथोपनिष्कुम्याभिमन्त्रयते। चिदसि मनासीति चित्तं वा इदं मुनो व्वागुनुवदति धोरसि दक्षिणेति धिया धिया होतुया मनुष्या जुज्यूपन्त्युनतेनेव प्रका- मोद्येनेव गाथाभिरिव तस्मादाह धीरसौति दक्षिणेति * 'मभिगम्यत-इति ख, 'मभिगम्येत'-इति ग, 'मभिगम्यत' इति । + 'रहीत्वा । न्वारभख'-इति ख। + 'क्रीयानोति'-इति ख, 'क्रौणानौति'-इति ग, घ । 5 मिन्यूषन्त्य-इति सा-सम्मतो गम्यते ।

·(२व.वा.) । तीयकाण्डम् । दक्षिणा ह्येया क्षवियासि यञ्जियासौति क्षत्रिया ह्येषा यजिया ह्येषादितिरस्युभयतःशौर्णीति स युदेनया समानः सुदिपयासं वदति यदपरं तत् पूर्वं करोति यत् पूर्व तदुपरं तेनोभयतःशीर्णो तस्मादाहादिति- रस्युभयतःशौर्णीति ॥ १६॥ सा नः सुप्राचौ सुप्रतीच्येधौति। सुप्राचौ न रधि सोमं नोऽच्छेहीत्येवैतुदाह सुप्रतीची त एधि सोमेन नः सह पुनरेहीत्येवैतुदाह तस्मादाह सा नः सुप्राची सुप्रतीच्येधौति ॥ १७॥ मिथुस्त्वा पदि बनौता मिति। वरुण्या वा ऽएपा यद्रुज्जुः सा यदुज्वाभिहिता स्याहरुण्या स्याद्यहुनभि- हिता स्यादुयतेव स्यादेतवा अवरुण्यं यन्मैत्र५ सा युधा रज्वाभिहिता यतैव मस्यैतद्भवति यदाह मित्स्वा पदि बनौता मिति ॥ १८ पूपाध्वनस्पाविति । इयं वे पृथिवी पूषा यस्य या ऽइय मुध्वन् गोप्तौ भवति तस्य न का चनु ह्वला भवति तस्मादाह पूपाध्वनस्पात्विति ॥ १६ ॥ इन्द्रायाध्यक्षायेति। स्वध्यक्षासदित्येवैतुदाह यदा- हेन्द्रायाध्यक्षायेत्युनु त्वा माता मन्यता मनु पितानु . 'विति'-इति ख, 'विनि-इति ग, घ ।

·१२६ ।श्तपचनाझणम्। (२५० ३मा.) मय्योः सुपर्णेकद्रोरुत्पत्तिः, तयोमिथः कलहः, परस्परजयपराजय- निमित्तकः समयबन्धः, ततः कद्रूजयः, पराजितायाः सुपर्णाः खात्मनिक्रयाय मोमोपहरणार्थ छन्दमा सुपर्णाः सकाशादुत्पत्ति- ईयया च सोमाहरणम्, इत्येवमादयोऽर्था अस्मिन्नेव काण्डे पञ्चमप्रपाठकादौ "विजामानो ईवास्य धिण्याः" इत्याद्युपक्रम्य , "दिवि वै सोम प्रामौदथेह देवास्ते देवा अकामयन्त"- इत्यादिना श्रापास्यन्ते ॥ १॥ "तेभ्यो गायवौति । 'तेभ्यः' देवेभ्योऽर्थाय सुपर्णा निर्मिता 'गायत्री' छन्दोदेवता पचिरूपेण दिवि स्थितं 'मोमम्' 'अच्छ' अभिमुख मगमत् । 'प्राहरम' श्राहरन्यास्तस्याः स्वभूतं मोमम, पध्यर्थ चतुर्थो, “विश्वावसुः' नाम 'गन्धर्वः' 'पर्यमुष्णात्' अप- महार। ततः 'ते देवाः' 'अविदुः। किमिति 'परस्तात्' धुलोकात् 'मोमः प्रयुतः', 'अथ' 'नः' अस्मान् 'नागच्छति'; 'गन्धर्वाः' विश्वावमोत्याः 'वै नूनं 'पर्यमोषिषुः' स्तेय मकार्पः 'दति' ॥ २ ॥ "ते होचुरिति । योषितः कामयन्त इति ‘योषित्कामा'। 'एभ्यः' गन्धर्वेभ्यो व्यामोशय 'वाचं' 'प्रशिणवाम' प्रेषयाम । वाचं प्रेष्यता मभिमाय.- "श्रा नः सह मोमेनागमिप्यतीति ॥ ३ ॥ "ते गन्धर्वा इति । सोम मुपायेनानयन्ती खय मपि प्रति- निवर्तयिष्यत इति 'मोमो युभाकं वागेवास्माकम् अस्विति । अप गन्धर्वाविरोधेनेव देवदृष्टं वाग्लाभोपायं दर्शयति- "हो चेदागादित्यादि । मेषयामो वयं वाचं मोमैरिह 'पागात्' . । १-५प्र.पा.१-१(क.। २-पा.६.१.६२ सू.१ वा.।

·(२१. मा.) । तीयकाण्डम् ॥ प्रागच्छेत् । 'उ' शब्दोऽनर्थक । हे गन्धर्वा ! 'एनाम्' 'दह' आगताम् 'अभीषहे'। 'व'-इति वाक्यालबारे। अभिषहन मभौ- षट्, अभिभव । तेन बलात्कारेण 'मा नैष्ट' मा प्राहार्षत । "न माड्योगे"-इत्यड़भाव । 'विष्यामहै' यूय वय च वाच विविध माकारयाम ॥४॥ एव मिथ समये ते गन्धर्वाणा माहानप्रकार माह- "तस्यै गन्धर्वा वेदानेवेति । 'प्रोचिरे' प्रवचन मकुर्वन् । तस्या वाचो वशीकरणायेति मेष । एवं मिद ब्रुवता तेषा मभिमाय -- “ति वै वय विद्येति । एव खस्तु वाच स्वाधीनत्वकरणोपाय जानीम दति, अय मुपाय सर्वेषा स्वकीयाना मभिमत इति प्रदर्शयित वौप्पयाभिधानम् ॥ ५॥ देव कृत वाच खौकरणोपाय माह- "अथ देवा वीणा मेवेति । वीणा वादयन्त' निषादादिवरानुकुल्येन ध्वनि मुत्पाद- यन्त , तदनु खय 'गायन्त ' "निघेदु' उपसना । “इति वा इति । एव खलु ते' बदथें 'गास्याम'। न केवल मौदृश गान मसाक किन्तु हे वाग्देवते। 'ला' वाम 'दति' एवम्प्रकारेण खलु तोषयाम । 'इति' भब्दो वाक्यसमाप्तौ। 'सा देवान् उपावत' उपावर्तते, प्रत्यारत्ता । 'या' वाक् 'स्तुबय समय' तोच स्व- रूप वेदानुवचन कुर्वयो गन्धर्वेभ्य सकाधात् देव कृत 'नृत्त' 'गौतम्' चोपावृत्ता, 'मा वै' सा खलु । 'मा' पूर्व मोमाहरणय १- 'मा प्राधा-इति ग । २-पा. सू.६ | ·१२० शितपचन्द्रामाणम्। (२. मा.) मेषिता वाक् 'तत् तदानौं 'गोघं' व्यर्थ गेोपात्ता। नुत- मस्वरूपपरित्यागस्यानौचित्यादिति भावः । इदानीन्तनस्त्रोणं मोघस्वभावत्वं वाग्देवतोपक्रम मित्याह- "तस्मादिति । 'ता' वाघम 'अनु' 'अन्याः' अपि योपितः। अप्रष्टत मपि मर्तनं गानवत् स्त्रीयामोहमाधन मिति गानेन महोपन्यस्तम् । 'एता:' थोपितः निमियतमा व विशेषणेकीभताः, अत्यन्त मनुरका भवन्तौति शेषः । अय मर्थः मोऽप्येतरेयमाहाणे "मोमो वै राजा गन्धर्वविति खण्डे प्रपश्चितः ॥ ६॥ इदानौं गानमिद्धार्थ मनूच' मोमकयं विदधाति-- "मदा एतदुभय मिति । यस्मात् मोमो देवानां स्व मामौत, तमात् 'भागत्या एव' सोमप्राप्या एव 'मोम' 'कोणाति' क्रौपौयात् । अपूर्वार्थत्वाद् यच्छन्द मनादृत्य विधिः कन्पयितव्य' । श्रागल्या अपि प्रयोजन माह- "श्रागतेन यजा इति । अक्रौतस्य यागानहता माह- "अनागतेनेति। श्रागतोऽपि सोमः क्रयमंम्कारेणानागतवात् अनागत इत्युच्यते ॥ ७॥ मोमक्रयात् प्राक् कर्तव्यं च कश्चिद्धोमं विदधाति- "यनि। 'ध्रुवाथाम् श्राज्यं परिशिष्टं' प्रायणयार्थ मुपयुज्य यद् तं ध्रुवाया मवशिष्टम्, 'तत्' 'जुहा' 'चतुष्कृतः' चतुर्तारं ग्टहोला, 'बहिषा' दर्भण 'हिरण्यं' 'प्रवध्य' शुहाम् 'अवधाय' श्राधाय जुहुयात् । तथा च कात्यायन:- "भालादाराण्यपिधाय प्रौवं जुहां चतुर्विटसाति, १-१.५.१ (भा• १४ ए.)। २-'इदानी मन्द्य'-इत्यस्य स्याने 'सिद्धार्थ मनूद्य'-इन्येव ग ।

·(२५. प्रा.) टतीयकाण्डम् ॥ १२९ बर्हिस्तृणेन हिरण्यं वध्वावदधात्येषा त इतौनि । हिरण्यावधान- प्रयोजनम- "कत्लेन पयसेति । पयःप्रतिकवाद् श्राज्यं पयः । मति हिरण्यस्य पयस्वे भवत्येव कार्यम् । नदेव कुत .दत्यत । पाह- "समानजन्म वा इति । 'पयथ हिरण्यञ्च' इति वस्तुदयं 'समानजन्म' ममानोत्पत्तिकम, एकत्रोत्पन्न मित्यर्थः । कथं समानत्वं जन्मनः? 'हि' यस्मात् 'उभयम्' अपि 'अमिरेतमम्' अमेः रेतो वीर्य यस्योभयस्य तत् तयोताम् । यस्मादेवं तहमादित्यर्थः । “अन- सन्तानपुंसकाच्छन्दमि”-इति' अच् प्रत्ययः समासान्तः। पथमो- ऽगिरेतस्वं द्वितीयकाण्डे उक्तम् । तथा गोरुत्पत्तिं प्रस्तुत्य- "ता मु हामिरभिदध्यौ। मिथुन्येनया स्या मिति तो सम्बभूव तस्यां रेत' मामिवत् तत् पयोऽभवत्" इति। हिरण्यस्याप्यग्निरेतस्त्वं तैत्तिरीये- "आपो वरुणस्य पत्रय धामन्, ता अनिरभ्यध्यायन्, ताः भमभवन्, तस्य रेतः परापतत्, नद्धिरण्य मभवत्" इति ॥८॥ मन्त्र मभिधाय पुनरनुवदति- "म हिरण्य मिति । 'म:' अवयुः। हिरण्यनिधानमन्त्र चेधा विभज्य व्याचष्टे- "एपा न इत्यादिना । हे 'शक!' 'एषा' एतद्धिरण्यं 'ते' 'तनू" गरीरम् । तम्रपेक्षया स्त्रीलिङ्गता, अथवा 'एपा' जुइरिति व्याख्येयम् । 'एतत् एव राज्यं तव 'वर्च' तेजः। शिष्टं प्रायलेनैव व्याख्यातम् । व्याख्येयभागद्दय मुपादाय प्रथमभागस्य 'सम्भव'-गम्दम्यार्थ माह- १-कायौ. सू.०५०। २-पा.....१.१॥ ५-२यथा• प्रा. १५क। .प्रा.१.२३.॥ ५- “एमा "-इति मन्यत वा• सं. १. ११.१ 17 ·। शतपथब्राह्मणम् । (२५. वा.) . "यदाह तया सम्भवेत्यादि । 'यदाह' मन्त्रः, 'एतत्' एतेन 'तथा सम्पच्यम्व'- 'इत्येवाह'। अत्र सम्पर्क एकीभावः । 'चाट्-गब्दार्थ माइ- "मोमो वै धाडिति । भ्राजमानत्वात् 'भ्राट' मोमः ; अतः "श्राज्यं भाजं गच्छतौति ब्रुवती श्रुति', सोमं गच्छेत्युक्तवतीत्यर्थः । मोमप्राप्तिप्रकार स्वित्यं वेदितव्यः,- हिरण्यसंस्कृतान्यहोमः मोम- क्रयणार्थः, म च ऋतव्यमोमार्थ इति विहिता माहुतिं सोमक्रयणी- मोतिहेतुत्वेन प्रमंमयंस्तदर्थः ॥ ६ ॥ मोमक्रयण्यानयनप्रयोजन माह- "तां यथैवेति । 'अद व्यवहितकाले 'तां' वाचं 'प्राहिण्वन्' गन्धर्वापरतां प्रति प्रागमयन् । 'एव मेव' अध्वर्युः एतेन सोमकयौप्रेरणेन प्रेरितवान् भवति । तयोः कः सम्बन्ध इति तबाह- "वाग्वै मोमक्रयोति । 'निदान' वास्तवं स्वरूपम् ॥ १० ॥ होममन्त्रं पञ्चधा विभज्य व्याचटे- “म जुहोतीति । "जूर- मोत्यादिमा मन्त्रस्या ब्राह्मणेनैव साकल्येन व्याख्यातलान नास्माभि- व्याख्यातः । 'जू'-दति मौचो धातर्गत्यर्थः । जवति मोमं प्रति गच्छतौति 'जू' । 'अस्थाः' वायूपायाः मोमक्रयण्या प्रतिज्ञानम् । मनसो वागाधारत्व मुपपत्त्या माधयति- "मनी वा इदं पुरस्ताद वाच इति । मनः पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम् । मनो वा इति 'वे'-शब्देन "यदै मनमा ध्यायति नहाचा वदति"- इत्यादि- श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिधात्यते । “इत्यं वदेति । यद्यपि हितोपदेष्टवन्मनो १- का. श्री. सू०७.६.८ । २-वा० सं० १.१०.१। ३-शत० वा १२ काय. मा०१६क ·(२.वा.) । टतीयकाएम् । + न वाग्व्यापारं करोति, तथापौदं वक्तव्य मिदं नेति गुणदोपविकन्पनम्य मनोव्यापारत्वाद् वाग्विधिनिषेधकर्तृव्यवहारः । यतिरेकदोषोप- न्यासेन मनोवाचोरेकत्वं दृढयति- "अस्लम मिवेति । 'अलग मिव' वक्तव्यपदार्थन महामंसृष्ट मिव ; इदयपूर्वकत्वाभावात् ॥ ११ ॥ "जुटा विष्णव स्तौति । विष्णुशब्दस्याभिमत मर्थ मार- "जुष्टा मोमायेत्येवैतदाहेति। भुवनच्यव्यापकत्वात् मोमो विष्णुः । "मच्यर्थानां प्रीयमाणः" इति जुपतियोगे चतुर्थो । 'यं सोमम 'अच्छ' अभिमुखम् 'दमः' गच्छेमो वयम् 'इति' अनेनाभिप्रायेण मोमायेत्याइत्यर्थः । 'मत्यमवमः' मत्यानुजायाः 'तम्याः' देवः प्रेरिताया वाचः 'प्रम' अनुजायां मत्या मिति मन्त्रभागस्यार्थः । अस्य भागस्य तात्पर्य माह- "मत्यप्रमवा न एधौति। चरम- भागस्य मात्पर्य माह- "तन्वी यन्त्र मिनि। 'उदृ' उत्तमा एक्, उदृफया यजसमाप्तिलक्ष्यते; तो 'यः' यजममाप्ति 'गच्छति', 'म:' एवं 'तन्यो यन्त्रम् अश्नुते ॥ १२ ॥ .हिरण्यस्यापोद्धारं विधाय प्रगमति- “अथ हिरण्य मितिः । प्राण्युपभोगस्य धनमूलपात् हिरण्यापोद्धारेण मनुथ्येषु हिरण्य स्थापनं च शतं भवति । विपचे बांधदर्शनेन विहित मर्थ प्रशंमति- "म यत् महिरण्य मिति'' 'महिर' हिरप्लेन महित माध्यम् । 'पराक् प्रज्याम्अपुनरागमनं 'मनुष्येभ्यः' मकागाद् वयेत् । अम्त, कि त इत्याह- "तति। 'सत्' नहिं 'मनुस्येषु' हिरण 'म' अमुवत ॥ १३॥ . २- का.यो. सू... ६.१.। ५-पा. ५.११.२५ ॥

·१३२ शसपथद्राक्षणम्। (२. मा.) अपोद्धार मनूध मन्त्र माह- "मोऽपोद्धरति शुम ममीनि। हे हिरण्य ! व 'शुक्र' दीप्तम् 'अमि', 'च' माझादकम् 'अमि', 'अमृतम्' अमरणधर्मकम् 'पमि'; अत्यन्तामिमंयोगेऽपि विनागा- दर्शनाद् । वैश्वदेव्याः मर्वदेवताप्रीतिकरत्वात् तदीय मय मपोद्धारो होमानन्तरं कार्य मित्याइ- "हमनेनेति । प्रागेव यद्यपोद्धरेत् तदा हिरण्यात्मकम्य पयमोऽभावान् श्राध्यं रूपं पयमोऽशास्त्रं स्यात, तस्मादृष्यते- “करनेनेति। मन्त्रगतं हिरण्यम्य एकाद्यात्मकलं न स्तुत्यर्थ मित्याह- "यदेवतत्तदाहेति । 'यदेव' 'एतत्' हिरणस्य स्वाभाविक रूपम्, 'तत्' एण मन्तः 'आई'। यद्यपि हिरण्य मागेयं तथापि मर्वप्रियत्वाद् वैश्वदेव मुच्यते । “प्रमुच्य हण मिति। हिरण्ये यद्धं रणं विमुच्य, 'वईिपि' अपिसृज्य, पुनः ‘सूघेण' मनीयात् । तथाच सूत्रम्- "हिरण्य मुद्धृत्य वेद्यां दणं विदधाति सूत्र-पद्धं हिरण्यं कुरुते"-इति ॥ १४ ॥ "श्रयापर मिति । पूर्वोकमायणीयगेषादेवान्यतः 'चतुर्टहीत माज्यं ग्टहीत्वा' 'यजमान अवारभख'- 'दति' घूयात् । अध्वयों- रनुपर्णाऽम्वारम्भः । 'गालाये' गालायाः 'पोर्णवन्ति', हाराणीति शेषः। सूचकारेण "मालाया दाराप्यपिधाय"-दरयुक्तत्वात् । पूर्व विहितानि दाराणि मण्यपवृत्तानि कुर्य: । 'दारे' पाहवनौयात् प्राकने, मोमक्रयार्थ 'दक्षिणत.' दक्षिणदेशे 'सोमायण' गौः १-वा० स० ३.१०१। ए- का. श्री. सू. ७. ६.९९ । ३- का. श्री. सू०७.६.१२ । ४- कायौ. सू. ०.६.७। ५-का. और 10 सू०७, ६.१३ ।

·(२. मा.) । तीयकाण्डम् । १३३ 'उपतिष्ठते । सोमक्रयध्यवस्थापन प्रमंमति- “तत्प्रहिता मिति । 'एतत् एतेनावस्थापनेन 'एनां' सोमक्रयणों 'तत्महिता मेव सती' तया देवैः प्रेषितया वाचा प्रेरितां सतीम् । श्रथवा 'तत्' तथा मतौ 'प्रहिता मेव' इमां सोमक्रयार्थ गमयेति स्वप्रेरितां सती मेवैताम् "एतत्' एतेनावस्थापनेन 'प्राइषोत्' प्रेरितवान् भवति । तस्या इतरगोमाधारण्यं वारयनि- “वाग्वै मोमक्रयणौति। "ता मेत- येति । 'तां' वायूपां सोमक्रयौँ यस्मात् 'एनया' पूर्वविहितया "धूरमि"-इत्यादिमन्त्रदेवतया 'अप्रैषोत्' अध्वर्युः प्रेरितवान् । कया बुद्या ? 'पौतया' या 'मोम क्रोणातीति' ॥ १५ ॥ तस्या अभिमन्त्रणं विधत्ते- “अथोपनिझम्याभिमन्वयत इति। 'उपनिष्क्रम्य' शालातो निर्गम्य । अभिमन्त्र मन्त्र विभज्य व्याचष्टे- "चिदमि भनाभीत्यादिना । मन्त्रवाक्यानि तु बास्मणेनैव साकल्येन व्याख्यातानीत्यतो नास्माभिर्वतव्य मस्ति । 'इदम्' इदानौं सर्व- विदितप्रकारेण 'चित्तं' 'मनः'; मनमा 'वागनुवदति', चित्तेन ज्ञानम् । मनमा मत मेवार्थ वाक् प्रकाशयतीत्यर्थः । श्रतो हे सोमक्रयणि ! त्वं चेतनावस्थापना सती "चिदसि', तथा मननेन 'मना' अपि 'असि' । धीरूपत्वसमर्थनम् - "धिया-धियेति । 'धिया' इत्थं वदिव्यामीति बुद्ध्या, चित्तवदभिवदनरूपेण कर्मणा वा। धौरिति कर्मनाम' । 'जिज्यूषन्ति' जीवित मिच्छन्ति मनुष्याः । - १- "दक्षिणेन हारं बोमक्रययौ तिष्ठति"-ति का• श्रौ० ७.६.१७ । २- का. श्री. सू० ०.६.१५ । ३- वा. सं.४.१९.२० । 8-निघ• २.१.२१ ।

·१३४ |शतपथब्राझणम्। (२५० श्वा०) "जीव प्राणधारणे"-इत्यस्मात् मनन्तादुठि कृते रूपम् । तया जीवनप्रकारं वय मेव दर्शयति- “अनूक्तेनेवेत्यादिना । 'अनून' अनुवचनेन, वेदाध्ययनेनेत्यर्थः। 'प्रकामोद्यम' इच्छया लौकिक- भाषणम् । 'गाथा' गद्यपद्यगौत्यात्मिका । मर्वत्र 'व'-गब्दो वाक्यालकारार्थ. । एवंविधैर्वाविशेषैर्यतो जीवितु मिच्छन्ति, तो धौरमीत्युक्तम् । मोमविक्रयिण श्रानत्यर्थ दीयमानत्वात् माक्षात् दक्षिणापि खल्वेषा वस्तुतो भवति । क्षत्रं वालं तदईतीति 'इचिया' गौः । पयत्रादिभाधनत्वेन तस्या बलकरत्वं सिद्धम् । अथवा इचं मोमः; "मोमो वै राजा"-इतिः सर्वच राजशब्देन व्यवहारात् । न यजयोगाद्राजवं किन्तु राजवं नाम, चचियत्व मित्युगम् । श्रूयते च- "यान्येतानि देवतया इचियाणौन्द्रो वरुण: मोमो रुद्रः पर्जन्या"-इत्यादि । अतस्तत्सम्बन्धात् चचियेवैषा। यज्ञियत्वं तु सिद्ध मेव । “अदितिरमोति। हे सोमक्रयणि ! वस्तुतो वागूपा'लम् 'उभयतः-शीर्णी अदितिरमि' प्रदेशव्यशिरोयुता अखण्डनीयाः गौरमि । कुत एतदित्यत श्राह- “म यदिति ! 'मः' वना 'यत्' यस्मात् 'एनया' अदित्या उभयतः-गिरस्कया निमित्तभूतया 'ममा- नम्' एक मेव 'सद्' वाक्यं 'विपर्यास' व्यत्यासेन 'वदति'। तथाहि- “भुड्च्य देवदत्त! तिष्ठ विष्णमिच !"-इत्यादौ 'यदेवापरी -- १-खा. प. ५४२ धा। ऐ• ब्रा० १. ३.१., ३. ३. १ । ध्यत्रापि ३. ३. ३.१ । ३- उपरिशात् १९.8.२.२३-२० । 8- 'उभयशिरस्कया'-इति ग ।

·(रथ मा.) सौयकायहम् । १३५ वचनं देवदत्तेत्येवमादि', 'तदेव पूर्व करोति' उनपरौत्येन ; 'यत् पूर्व' भुवे-त्यादिकम्, 'तद्' 'अपरम्' “देवदत्त ! भुड्च्च"- इत्यादिरूपेणापरं च 'करोति। तस्मादायूपां सौमक्रयणम् 'उभयतः- शौर्णी अदितिरसि'-'इत्याह' गन्तः । तैतिरोयके तु सोम- यागस्याद्यन्तभूतयोः प्रायोयोदयनीययोः शिरोवत्प्रधानभूतयो- वर्तमानयोरदितिर्देवतास्ति, सामौत्यर्थः । तथा च तैत्तिरीयकम्- "अदितिरस्युभयतः-शीर्णोत्याह यदेवादित्यः प्रायणेयो यज्ञाना मादित्य उदयनीयः"-दति ॥ १६ ॥ "मा नः" इति मन्त्रभागे न इत्यस्य 'नः सोमम्'-इत्यर्थ इति व्याचष्टे- “मा नः सुपाचौति। सोमक्रयणावसरे 'सुप्राचौ' भव, पुनर्यजमानग्टहप्राप्यवसरे कौतेन सोमेन सह 'सुप्रतीची' भव । यथा देवप्रेरिता वाक् मोमेन सह पुनरागता, तदात्मकलात् व मपि मोमकयं साधयित्वा क्रौतेन सोमेन सह पुनरावर्तस्वेत्यर्थः ॥ १७ ॥ "मित्रस्वेत्यादि। मित्रदेवतायाः पादबन्धनोपयोगं दर्शयति- "वरुण्या वा इति । याशस्य वरुणखामिकत्वात् वरुणदेवताका 'रज्नुः' । 'यत्' यदि नया 'अभिहिता' बद्धा स्यात् । तदोषपरि- हाराय मन्त्रे मिवकर्तृकपादवन्धन मित्याह- "एतवा अवरुण्य १- 'देवदत्त [ विष्णुमिवेत्यादिकम्, वत् पूर्व देवदत्त भुवं] इत्येवं- रूपेण' इति ग! २- "हे शीर्ष प्रायसोयोदयनीये"-इति याक' (निर० ५० १३.०.)। ५-ते. सं० ६.१.७.६। 8.- वा० सं० 8, १६.१। ५- "उदुत्तमं वरुणं पाश मस्मादवाधम वि मध्यमं श्रयाय (ऋ. सं. १.२.१५.)"-इत्यादिश्रुतेः ।

·एसपथनाझाम्। (२. मा.) इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनमतपथनाहाणभाय्ये हतीयकाण्डे दितीयाध्याये चतुर्थ प्राधणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाभेन तमो हा निवारयन् । पुमांयतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ २ ॥ ब्रह्माण्डं गोमहर्म कनकहयततापूरुषौ स्वर्णगर्भम, मतान्धौन् पञ्चमौरौंस्विदगतम्लताधेनुमौवर्णभृमौः । रत्नोमां रुकवाजिदिपमहितरथौ मायणि: सिन नाया, व्याणैविश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटञ्च ॥ धान्याट्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतुलः स्वर्णजं वर्णमुख्यः, कार्पामौयं कृपावान् गुडात मजडो राजतं राजपूज्यः । श्राज्योत्थं प्राज्यजन्मा लवज मनृणः गाकर चातेजाः, रवान्यो रवरूपं गिरि महत मुदा पावसान्सिङ्गनार्यः । इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीहरिहरमहाराजमायाज्यधुरन्धरण मायणाचार्यण विरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनगतपथब्राह्मणभाष्ये बतीयकाण्ड़े द्वितीयाध्यायः ममाप्तः ॥ २ ॥ ५- 'सायणः-इति स्यात् ? २- 'सिद्धरणार्य' स्यात् ? सिहाणदेशाम्य, गजेति, नम्रपणे, सम्पादोत.', ३- एतच्छोकद्दयपाठभेदाल पूर्ववैव अय्या इतीतो न लेख्या ।

·( श्ष. १मा.) । तीयकाण्डम् । १३९ [अथ वतीयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ] सप्त पदान्यनुनिकामति। वृत एवैना मेतत् तस्मात् सप्त पदान्यनुनिकामति युत्र ब्वै ब्वाचः प्रजातानि छुन्दासि सप्तपदा वै तुपां परार्धा शुक्रौ ता मेवैतत्परस्तादळची के तस्मात् सप्त पदान्यनुनि- कामति ॥ १ ॥ स वै व्वाच एव रूपेणानुनिकामति। व्वुख्यस्युदिति- रस्यादित्यासि रुद्रासि चन्द्रासोति व्वस्वी ह्येषादिति- पादित्या छपा रुद्धा ह्येपा चन्ट्ठा ह्येषा बृहस्पतिष्ठा सुम्मे रम्णात्विति ब्रह्म वै बृहस्पतिवृहस्पतिष्ट्वा साधु- नावर्त्तयत्वित्येवैतदाह रुद्रो ब्वसुभिराचक ऽइत्युम- णशायैतदाह रुद्र हि नाति पशुवः ॥२॥ श्रथ सप्तमं पहुं पर्युपविशन्ति । स हिरण्यं पढ़े निधाय जुहोति न वा अनंमावाहुतिहयतेऽमिरेतसं वै हिरण्य तथो हास्यपानिमत्येवाहुतिर्हता भवति व्युयो वा अाज्यं व्वुजेणेवैतदाज्येन स्पृणुते तार स्मृत्वा स्वीकुरुते ॥ ३॥ • पिशवा' इति म, ध।

·॥ शतपथावाझाम्। (एम.वा.) सु जुहोति। अदित्यास्त्वा मूईन्नाजिघौतीयं वै पृथिव्युदितिरस्यै हि मूर्छन् जुहोति देवयुजने पृथिव्या ऽङ्गति देवयजने हि पृथिव्यं जुहोतीडायास्पद मसि तुवत् स्वाहेति गौवा॑ ऽगुडा गोहि पढे जुहोति स्त- वत्स्वाहेति एतवद्धोतुदहुतं भवति ॥ ४ ॥ श्रुथ स्फ्यु मादाय पुरिलिखति। व्वजो वै स्पयो व्वुजेणुवैतत्पुरिलिखति विष्कृत्वः पुरिलिखति चितुवै- तडजेण समन्तं पुरिग्रह्णात्युनतिकमाय ॥ ५॥ स पुरिलिखति। अस्मे रमस्वेति युजमाने रमस्वेत्ये वै- तुदाहुाथ समुल्लिख्य पदुः५ स्थाल्या संव्वपत्यस्मे ते बन्धु- रिति यजमाने ते बन्धुरित्येवैतुदाह ॥६॥ अथापु उपनिनयति । युव वा ऽअस्यै खुनन्तः क्रूरौ- कुर्वन्त्यपन्ति शान्तिरापस्तुदद्भिः शान्त्या शमयति तुदद्भिः सुन्दधाति तस्मादपु उपनिनयति ॥ ७ ॥ अथ युजमानाय पदं प्रयच्छति। त्वे राय इति पशुवो वै रायस्वयि पशुव इत्येवंतदाह ताजमानः प्रतियहाति मे राय इति पशवो वै रायो मुयि पशुव इत्येवैतदाह ॥८॥ • 'मूद्ध-इति क, 'मूड-इति ख।

·(श्य. वा.) टतीयकाण्डम् । १४९ अथाध्वर्युरात्मान मुपस्पृशति । मा ब्वयु राय- स्पोषेण ब्वियोमेति तथो हाध्वर्युः पशुभ्य आत्मान नान्तरेति ॥ ६॥ अथ पत्य पदं प्रतिपुराहरन्ति। गृहा वै पुन्य प्रतिष्ठा तुद् गृहेष्वेवैना मेतुत् प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति तस्मात् पुल्यै पदं प्रतिपुराहरन्ति ॥ १० ॥ तां नेष्टा व्वाचयति । तोतो राय इत्यथैना सोम- क्रयण्या सुङ्ख्यापयति वृषा वे सोमो योषा पुत्येप वा ऽअच सोमो भवति यत् सोमऋयणौ मिथुन मेवैतत् प्रजननं क्रियते तस्मादेना सोमक्रयण्या सुझ्या- पयति ॥ ११॥ स सङ्ख्यापयति । समण्ये देव्या धिया सन्दक्षिणयो- रुचक्षसा। मा म ऽश्रायुः प्रमोपोर्मो ऽअहं तुव व्वौरं विदेय तुव देवि.सन्दशीत्याशिप मेवैतदाशास्ते पुचो वै बोरः पुर्व विदेय तुव सन्दृशीत्येवैतदाह ॥ १२ ॥ सा या बधूः पिङ्गाक्षौ । सुा सोमक्रयणो युचो वा ऽहुन्द्राविष्णू वेधा सहुसं व्यैरयेतां तदेकात्यरिच्यत क 'पिङ्गाक्षी' इति ग, ध। + 'माया.-.क्रययौ । यत्र' इति क ।

·१०२ प्रतपथमायणम्। (२प्र. वा.) तां वेधा प्राजनयतां तस्माद्योऽप्येतर्हि चेधा सहसं व्याकुर्यादेकैवातिरिच्येत ॥ १३ ॥ सा या बभूः पिङ्गाक्षौ । सुा सोमायण्यथा या रोहिणी सा व्वाचनौ या मिद राजा सवाम जित्वो- दाकुरुते ऽथ या रोहिणी श्येताक्षी मा पितृदेवत्या या मिदं पितृभ्यो घन्ति ॥ १४ ॥ सा या बभ्रुः पिङ्गाक्षौ । सुा सोमायणौ स्याद् यदि बपिनाक्षौं न विन्देदरुणा स्याद्यरुणां न विन्ट्रोहिणी ब्वाचनौ स्याट्ठोहिण्यै हु त्वेव श्येताक्ष्या आशान्नेयात्॥ ॥ १५॥ सा स्याप्रवीता। व्वाग्वा एषा निदानेन युत्सोम- क्रयण्ययातयाम्नी वा ऽयं वागुयातयाम्न्यप्रवीता तुस्माद- प्रवौता स्यात् सा स्यादुवण्डाकूटाकाणाकर्णालक्षिता- सप्तशफा सा टेकरूपैकरूपा होयं वाक् ॥ १६ ॥ ४॥ ॥ इति दितीयप्रपाठके चतुर्थं ब्राह्मणम् [३.१.] ॥ *"पिङ्गाक्षौ'-इति ग, घ। 'सा या .-. कयौ । अथ'-इति क । + इतोऽनन्तरम् “कण्डिकासया १६.."-इति सर्व-पुस्तकेषु । G"पिडाक्षी-इति ग, घ । । 'सा या-• स्यात् । यदि'-इति क । ॥ 'ऽयाशा यात्' इति देवर-दृष्टोऽपि, 'घाशां नेयात्' इति ग, घ ।

·(३५० पला.) । हतीयकाण्डम् ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निःश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त मई वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ अथ हतीयाध्याये सोमक्रयण्यनुगमाधुपमदन्ताः प्रयोगा निरू- प्यन्ते । तच, मोमक्रयण्या अनुक्रमणं विधत्ते- "मन पदानौति । "अनुनिक्रामतीति । सा थदा प्रथमं पद निष्क्रामति, तदा तदनु अध्वर्युः खय मपि प्रथमं पदं निश्कामेत् ; द्वितीय मनु दितीयम्। तत्र 'ते' केवलोऽपि जिराडपूर्वो द्रष्टव्यः, श्रावर्जितवान् भवति। मतमझं प्रशंसति- “यत्र वा इति । 'यत्र' छन्दमा मुत्पत्तिकाले 'वाचः सुपर्णानुरूयेणावस्थितायाः सकाशात् 'प्रजातानि' यानि छन्दांसि । वाचः मकामात् छन्दमा मुत्पत्तिरुत्तरच "वागेव सुपएँ" इत्यभिधायः “तथेति मा छन्दांमि मस्जे"-इत्यानातार । तेषां छन्दमा 'पराा भक्करौ' । परार्द्व उपरि भागे भवा पराया, "परावराधमोत्तमपूर्वाच्च"-दूति यत् । शक्काः सप्तपदवं प्रसिद्धम् । “परस्तादर्वाचौँ वृत"-दनि । पदादिक्रमेण 'परस्तात्' - १- अनुनिष्कमणं पदोपरि पदनिधानम् । यत्र सोमक्रयणौ पदं निदधाति, तत्र यो. पदयोर्निधान मिति शास्त्रदौपिकाव्याख्याने सोमनाथ- दीक्षित (१.१.)। २- का. औ. सू. ७.६.१० द्रष्टव्यम् । ३-६ष खा.१-कण्डिकासमथा। 8-पा.सू.४ ३.५ ५- "सप्तपदा शरी"-इति श्रुतिय वै० सं० ६.१.८२।

·१४४ । शतपथब्राझमम्। (२५• वा.) अवस्थितां गाययाद्यन्तर्भावेन सर्वच्छन्दोरूपां शकरोम् 'अर्वाची घड्ने' श्रावके, स्वाभिमुख मावर्जितवान् भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ अनुफमण ममन्त्रक कर्तव्य मित्याह- "म वै वाच इति । अनुक्रमणमन्त्रे मोमक्रयण्यवस्थादिरूपत्वाभिधानं न स्तुत्यर्थ मित्याह- "वखी झेपेत्यादिना वसरुद्रादित्याः मवनमयदेवताः । 'अदिति.' मायणीयोदयनौयदेवता । 'सन्द्र'-गब्देनाल्हादकलादिह सुवर्णम् । हे मोमक्रयणि! त्वं वस्वादीनां स्वरूप ममि। तदपेक्षित मोर्मसाधनत्वात् 'वखौ ह्येषा'-इत्यभिधानम्। 'रम्णात' रमयतु । "रमु कौड़ायाम्", व्यत्ययेन मा । रहस्पतिस्खेत्यस्यार्थ माइ- "ब्रह्म दे रहस्पतिरिति । 'पृहस्पतिः' रहतो मन्त्रस्य पालयिता, तदभिमनौ देवता, गच्छतौं खां 'सुम्ने' सुखकरे। यत् सुखकरं तत् साधु, अतः “सुन्ने रम्णातु"-दति यदाह, तेन 'भाधुना' मार्गण "श्रावर्त्तपवित्येवाह' । स्ट्रो देवो वसभिरिति । सोमक्रयणि ! नव सुखं 'वसभिः' महिता 'रुद्र.' 'आरके' काम- यते। इति मन्त्रभागस्यार्थः । रुद्रौत्सुक्यमार्थनाया उपयोगं दर्शयति- "अप्रणायेति । शिएं गतम् ॥ २ ॥ "श्रथ मप्तमं पद मितिः । यजमान मितरांश्चर्लिजोऽपेक्ष्य 'पर्युपविशन्ति'-इति बहुवचनम्, 'परि' परितः । 'मः' अध्वर्युः । ९- वा. सं. १.२१ नएव्य । २- "रमणाति संयमनकर्मा विसर्जनकर्मा वा"-इति निरु. १.१.६। ३-खा• च्या० ८५३ धा। ४-पा. सू०३ १.५। ५- १३० १०५५। ई-का. श्री. सू. ०.६.१८ क हटव्यम् ।

·(श्य. १बा.) टतोयकाण्डम् । १४५ . हामाय हिरण्यनिधान प्रशति- “न वा अनमाविति । हिरण्य- स्याग्रिरेतस्त्र प्रागुनम् । होममाधन माज्य प्रशसति- वडो वा रति । "प्त वै देवा वज्र कृत्वा सेोम मनन्”-इत्यादि'श्रुत्यन्तर- प्रसिद्धिर्वजो वा इति 'वै' शब्देन द्योत्यते । 'स्पृणुते' हिनस्ति, 'ता' पदमदेशस्या मृद मित्यर्थ ॥ ३ ॥ पदे ममन्त्रक होम विधत्ते- “म जुहोत्यदित्या इति । श्रय मर्थ । हे श्राज्य। 'वा' वाम 'अदित्या' पृथिव्या 'मूर्द्धन्' मूर्द्धनि 'प्राजिर्मि सर्वत दारयामि, जुहोमि । “ए घरपा- दीप्यो ", अच चरण मर्थ । कीदृशे । 'प्रथिव्या' अवयवझते 'देवयजने' देवा दूज्यन्ते अति देवयजनम् । “तवत्' तोपेतम् । 'दडाया' गो । डेति गोनाम । तस्या ममिक्रयण्या 'पद' पादनिधान मस्ति । अत इद 'स्वाहा' स्वाहुत मस्तु । दूडापदम्य एतोपेतत्व तैत्तिरीयके श्रुतम्- “यदेवास्यै पदात् त मपोद्यत तस्मादेव माह" इति। मन्त्र व्याचप्टे- 'दय वै पृथियदिति- रित्यादिना । 'तवत्स्वाहा'-इत्यस्य तात्पर्य माह- 'सवोत- दिति । एतत्' एतेन मन्त्रभागपाठेन घतयुत मेव मत् पुमराज्यन पापि मयुत स्यादित्यर्थ ॥ ४ ॥ • . . १- • स.६२ १ । हाप्युत्तरत्र “वो वा प्यान्य मेतेन वे देवा वचेवाज्येन पुर प्राभिन्दन -इति ११६। २- का. औ. सू.०६ १८। १- प. १४ धा। 8-निघ• २ ११० ५-मन्न एष वा. स. २९॥ र-से. म. १०५। 13 ·१४६ शतपथमाझणम्। (२५. मा.) पादस्य परिलेखनं सार्थवादं विधत्ते- “अथ स्फय मादायेति । स्फरस्य वचलं तैत्तिरीयः स्पष्ट मामातम्- “इन्द्रो त्राय वचं प्राहरत्, स घेधा व्यभवत्। स्फ्यस्तृतीयं, रथस्तृतीयं, यूपस्तृतौ- यम्" इति। परिलेखनम्य विरातिं विधत्ते- "त्रिः शल है" परिलेखनमन्त्र विधने- “म परिलिखतौति । 'असी-इत्यस्य तात्पर्य माह- 'यजमाने'-इति । 'अमे' अस्मदीये 'यजमाने। सप्तमपदपांमः स्याल्या स्थापनं समन्त्रकं विधत्ते--- "थ समुलिण्येति । हे पदपांशो! 'ते' तव 'बन्धु' स्नेहपन्धः 'अमो अस्मदीये 'यजमाने' अस्विति मन्त्रार्थ: । “सुपां सुलुक्"-दत्युभयच मप्तम्याः शे-भावः ॥ ६ ॥ "अथाप इति । परिलिखितप्रदेने अपां निनयनं विधाय, प्रशंमति- “यचेत्यादिना । खननं हिमात्मकत्वात् रीकरणम्, अपानवौष्णनिवारकत्वाच्छान्तिरूपत्वं प्रसिद्धम् । अतः मान्या अद्भिः' शान्तिरूपाभिरद्भिः तत् क्रौर्य गमितवान् भवति । निनयनस्य प्रयोजनान्तरम- “तदद्भिरिति ॥ ७ ॥ . "अथ यजमानायेति । "पदं प्रयच्छतौति । 'पद' स्थानीय १-का. यौ. • सू. ७.६.१६ इण्यम्। -ते. सं.६.१, ३.११ । ३-वा. सं.६.२२.२। 8-का. और १. सू. ०.६.२० इश्व्यम् । ५-वा० सं० १.२०.३१ ६-या. सू. ०.१.३८1 - का. श्री. सू० ७.६ २१ क । --का. श्री. सू. ७ ६.२१ ख ।

·(श्थामा.) । तीयकागरम् । ११७ पदपागम् । 'रे'-गब्दार्थ माह- "पावो वै राय इति । - रत्येतत्। मतम्यन्त मिति व्याचष्टे-"वयि पशव इत्येवैतदाहेति । श्रध्वर्युदत्तम्य पांगो: ममन्त्रक पतियहं विधत्ते- "वद्यमाम इति । 'मे रायः' इति पूर्ववद व्यास्येयम् ॥ ८ ॥ "प्रथाध्वर्युरात्मान मिति । 'वयं वियोम' इति' पूजार्थ यावचनम् । वियुका मा भूत्वा पौ मेति। "यु मिश्रणमिश्रणयो:"- दत्यस्य शुडि मायोगादड़भावः nep “अथ पन्या इति । 'प्रतिपराहरन्ति' प्रयच्छेयुरियर्थः । तथा र कात्यायमः- "पत्वा पम्य पदं प्रयच्छति" इति। पयो खन्नु प्रतिष्ठामिनयनरूपा । ग्टहाणां यहवेपि प्रतिष्ठाया एकत्लादेक- वचनम् । ग्टई यथा धान्यादिनिक्षेपम्यान मेवं पठ्यपौत्यर्थः । स्पर मन्यत् ॥ १० ॥ "को नेप्टेति । 'तां' ग्रहौतपांरपतनीम्। 'तोत:'-रति नोक- ममानार्थ: । 'रायः' धनामि, 'तोत:' पुषः, स्वीकरोलियर्षः । यदा 'तोतः' बत्तः, सपि रायः मन्पिति मेषः । “अपना मोमक्रयति । 'एमा' पनी मोमफयया' 'मझापयति' 'नेप्टा'। मोममायण मेयम्, तया पो मनेन मन्चेण दयेन् । गतिबुधाषांभावात्" मोमायणाः कर्मलाभावः । मद्यापमं प्रमति- "कृपा वा रति । १.बा.सं...२०... (-पदा.प.२५ा. २--का.मौ.शु.....। ०-पा. रा. ३-.......। -हापौ.ए. ०.६.२।। .-हाथी......। १-.मं...१२..। --वा.सं......। १.-मा. सू. १...।

·१४८ 'शतपथबाधयम्। (२.वा.) "वृषा वै मोमः" इति मोमो निर्दिष्टः । कस्तस्य प्रमग इति तघाह- "एष वा अनि । 'च' मोममायनम्ताये मोमक्रया: सोममम्पत्यर्थत्वात् । मैव 'एषः मोम"। मोम इति विधेयस्य पुभिङ्गब मपेक्ष्येष इति पुम्बिङ्गत्वम् । अतः 'एतत्' एतेन उभयोः सम्बन्धेन उत्पादनममर्थ 'मिथुन मेव' सम्पादितं भवति ॥ ११ ॥ "म मध्यापयतीति । मध्यापनमन्त्रं पठति- "ममख्ये देवेत्यादिना । प्रच कात्यायनः- "एना वाचयति सोमक्रयण्याप ममौक्ष्यमाणां समय दतौति । मन्त्रम्याय मर्थः । अहं 'धिया देव्या' धौर्दवी हि मोमक्रयण प्रागना । अतो वायूपया मोम- कयण्या समस्ये दृष्टा भामौत्यर्थः । "प्या प्रकथने" इत्यम्य" लडुत्तमैकवचने "अम्यतिवनि"-इत्यादिना अड्, कर्मणि द्रव्यः; अत एवात्मनेपदम् । “दक्षिणसि यजियासि" इति प्रागुताषात् दचिणापि मोमक्रयण । अतः 'उरुचक्षमा' प्रभूतदर्भमया तया अथ प्रत्यक्षवादः । हे मोमक्रयणि ! 'मे श्रायुः मा प्रमोषोः' । 'मा उ अई' अह मपि 'तव' श्रायुः मा ममोषिषम् । हे 'देवि!' 'तव' 'सन्दृगि' मन्दर्शने मति चौर' पुचं 'विदेय' लभेष । अयं मन्न आमी.पर इत्याह- "आशिष मेवैतदिति । 'वीर'-पदार्थ माह- "पुचो वे चौरः" इति ॥ १२ ॥ समये। -वा•सं• 8. २३॥ २- का. श्री. सू. ०.६.२६ । ३- पुरस्तात् २. १. १६ ( १३३ ५.)। 8- चदा. प. १.५. धा." ५.पा.सू. ३.१.५२। ६- वा० सं० १, १९ मन्वव्याख्याने पुरस्तात् २. .. १६ ( १२२ ए.)।

·(३च्या मा ॥ द्वतीयकाण्डम् । मोमकयण्या लवण मभिधात माह- “सा या बधुः पिना. चौत्यादिना । बभ्रुः पिङ्गाक्षी मोमक्रयण श्रेष्ठत्यभिधातु माख्या- यिका माह- “यत्र वेति । गोमहसदक्षिणाविभागसमये सहस्र' चेधा “यैरयेता' विभज्य प्रेरितवन्तौ । 'ताम्' अतिरिका 'धा' वभूषणरोहिणीरूपेण विविधां 'प्राजनयताम्' उदपादयताम् । उत्पादनप्रकारस्तैत्तिरीयकेऽपि स्पष्ट माग्नातः- “ता ममु प्रावे- शयन्सोमायो देहीति मा रोहिणी पिङ्गलैकहायनी रूपं छत्वा घयस्त्रिंशता च चिभिय शनैः महोदैत्"-दत्यादिना' । अतः "एतर्हि' इदानी मपि ॥ १३ ॥ विविधायास्तस्या गोः मुख्यानुकम्पवभेदेन सोमक्रयणीलं प्रदर्भयितं नदिमाग माह- “मा येति । 'बभ्रुः चतुर्वर्ण, पिङ्गले अक्षिणी यस्याः मा 'पिगाती', 'सा' सोमक्रयणाईत्वात् 'मोम- प्रयो'। 'रोहिणी' रोहितवर्ण, मा 'वार्चनौ' चहा इन्द्रः, तदेवत्या । इदानौं ततो 'राजा महामं जिला' परकीयाद राष्ट्रात 'यो' रोहिणीम् 'उदाकुरुते' स्वौकरोतिर, मा वानीत्यर्थः । 'येताची' कृष्णलोचना, ‘मा पिढदेवत्या'। 'इदं ददानी 'पिलभ्यः' अर्थाय 'प्रन्ति' ॥ १४ ॥ इत्य विधानस्वरूप मभिधाय विनियोगप्रकार माह- "मा येति । वधु-पिशादी मोमये मुख्या । तदभावे 'अरुण' प्रयकरागा। सदभावे 'रोहिणी'। मा यदि ज्येताची स्यान, तादृग्याः 'आगाम्' अपि 'नेयांत' म कुर्यात् । तत्र कात्यायन:- "मोममायणौ तिष्ठ. १-ते. सं० ७.१.१.२। २- वशीकरते'-इति ध-पाठः ।

·१५. शतपथबाझगाम्॥ (२प्र. वा.) त्यलचिताव्यङ्गाप्रवीतारज्जुबद्धा वपुः पिगला, पिङ्गलाभावेऽरुणा, अरुणभावे रोहिण्यताही"-इति ॥ १५ ॥ मोमक्रयण्या गर्भात माक् अवस्यान मार्थवादं विधत्ते- "मा स्यादपवीतेति । "वो गतिप्रजननकाश्यगनखादनेषु", अच प्रजनन मर्थः । 'श्रप्रवीता' अहीतगर्नेत्यर्थः । 'श्रयातयानो' अगतरमा । बहुभिरमशदुच्यमानाया अपि वाचो गतरमवं प्रमिद्धम् । अतः मोमक्रयण्या वागूपवादयातयाग्न्या भवितव्यम् । अत एकहाथनौ- परिग्रहे गभरूपरमनिर्गमाभावात् वागानुगुण्यं भवति । तस्माद अप्रवीता भवेत् । इत्थं वर्णवयो विशेष मभिधाय अङ्गवैकल्याभाव माह- "श्रवण्डाकूटेति । 'वण्डा' वर्द्धिष्णुः, 'श्रवण्डा' तद्विपरीता भवेत् । एव भुत्तरचापि । 'कूटा' एकग्टगी, 'काणा' एकाची, 'कर्णा' छिनकर्णा, 'लचिता' नमायागलाकया विहिता, 'मत सफा' एकस्मिन् पादे एकेन भन होना; । उक्रदोषवर्जिता । 'एकरूपा' पक्रदोषवर्जितत्व मेवैकरूप्यम, सम्पूर्णवयवेत्यर्थः ॥१६॥ ४ [ ३. १.॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका) माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्य हतीयकाण्डे हतीयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १-का• श्री. सू. ७.६.१३ द्रश्यम् । २- यदा.प.५८ धा। ३-- "वाग वा एघा सोमक्रययो"-इति ते. सं०६ १.०.८॥ - तैत्तिरोयेऽप्येव मेव ६.१.७.११-१८व्यम् ।

·(श्वरमा) । तीयकाण्डम् । (अथ द्वितीय ब्राह्मणम्) । पदुः समुप्य पाणी ऽश्रुवनेनिक्त । तद्युत्पाणी ऽधवने- निक्ते व्वजो वा ऽश्राज्य रेतः सोमो नेदुजेणाज्येन रेतः सोम हिनसानौति तस्मात् पाणौ ऽशुवने- निते॥१॥ अथास्याः हिरण्यं वनौते । इयं वा इदं न तृतीय मस्ति सत्युञ्चैवान्तं च सत्य मेव देवा अन्टतं मनुष्या अमिरेतसं वै हिरण्य सत्येनाशुनुपस्पृशानि सत्येन सोमं पुराहणानीति तस्माद्दा अस्या हिरण्यं बनीते ॥२॥ अथ सम्प्रेष्यति। सोमोपनुहन माइर सोमपाणुहन माहरोष्णीष माइरेति स युदेव शोभनं तुत्सोमोपन- इन५ स्यावासो ह्यस्यैतद् भवति शोभन ह्येतस्य व्वांसः स यो हैनः शोभनेनोपचुरति शोभते हाथ य श्राह युदेव किञ्चेति युद्धव किश्च भवति तस्माद्यदेव शोभनं तत्सोमोपनुहनः स्याद्युदेव किश्च सोमपा- रोहनम् ॥३॥ याणीपं विन्देत् । उणीपः स्याद् यद्यपणीपं न . 'सस्य-जति ग, ध। ''-प्रतिम, ध।

·२५२ । पातपथब्राह्मणम् । (२प्र. ५वा.) विन्देत्सोमपाणुहनस्यैव यङ्गुलु वा त्यङ्गुलं वावकन्ते- दुष्णोपभाजन मध्वर्युर्वा युजमानो वा सोमोपनुहा मादत्ते यु एव कुश्च सोमपाणुहनम् ॥ ४ ॥ अथाग्रेण राजानं विचिन्वन्ति । तदुदकुम्भु उपनि- हितो भवति तुद् ब्राह्मण उपास्ते तुदभ्यायन्ति माञ्चः ॥५॥ तुदायुत्सु व्वाचति । एषु ते गायत्रो भाग डुति मे सोमाय भूतादेषु ते तैष्टुभो भाग दुति मे सोमाय दूतादेषु ते जागतो भाग दुति मे सोमाय दूताच्छन्दोनामानार्थ साम्राज्यं गच्छेति मे सोमाय दूतादित्येकं वा एप क्रीयमाणोऽभिकीयते छन्दसा मेव राज्याय छन्दसा साम्राज्याय म्रन्ति वा एन मेतद् युदभिपुण्वन्ति त मेतुदाह छन्दसा मेव त्वा राज्याय क्रौणामि छन्दसार साम्राज्याय नु बधायेत्यथेत्य प्राङपविशति ॥ ६ ॥ सोऽभिमृशति । यास्माकोऽसौति- स्व इव ह्यस्यैतद् भवति यदागतस्तस्मादाहास्माकोऽसौति शुकुस्ते द्या इति शुक ह्यस्माद् ग्रहं ग्रहोप्यन् भवति विचितस्त्वा विचिन्वन्विति सर्वत्वायतदाह ॥ ७॥ 'वा'-इति वेदर दृए । 1 'सोमोपनुह-इति ग, घ | + 'बूताच्छन्दोमाना-इति सा-मम्मत इति दा. देवरः । 5 'प्राऽपविशति' इति ग, ध। ॥ 'एय-इति क, सा-सम्मत च । .

·(एच. २वा.) । तीयकाण्डम् । श्रुत्र हुँके। तृणं वा काष्ठं वा वित्त्वा पास्यन्ति तुदु तथा न कुर्यात् क्षत्रं वै सोमो वुिडन्या श्रोपधयोऽन्नं वै क्षषियस्य विद स यथा ग्रसितु मनुहायाच्छुिद्य परास्ये- देवं तत् तस्मादुभ्येवु मृशेविचितस्त्वा विचिन्वन्विति तधु एवास्य विचेतारस्तु एनं विचिन्वन्ति ॥८॥ अथ व्यासः। द्विगुणं वा चतुर्गुणं वा माग्दर्श वोदग्दशं वोपस्तृणाति तद्राजानं मिमौते स यट्ठाजानं मिमौते तस्मान्माचा मनुष्येषु माचो यो चाप्यन्या- माचा ॥६॥ माविव्या मिमौते। सविता वै. देवानां प्रसविता तुथो हास्मा ऽरपु सवितृप्रसूत एव क्रयाय भवति ॥१०॥ श्रुतिच्छन्दसा मिमौते। एपा वै सर्वाणि छुन्दासि यतिच्छन्दास्तुथो हास्यैप सर्वैरेव छन्दोभिर्मितो भवति तस्मादतिच्छन्दसा मिमीते ॥ ११ ॥ सु मिमौते। अभि त्यं देवः सवितार मोण्योः कवि- कतु मामि सत्यसव रत्नधा मभि प्रिय मतिं कविम्। . 'भित्वा-इति सा--सम्मवः । । 'भावो'-इति क, ख, सायणासम्मतोऽय पाठ इति हा• वेबरथ । । 'कदि-इत्यमुखारान्त' पाठः क-ए-पुस्तकयो, सा.-वेवर-दृश्य । 20 ·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ ( २५० ५मा.) ऊर्ध्वा युस्यामतिर्भा ऽअदिद्युतत्सुवीमनि हिरण्यपाणि- रमिमौत सुक्रतुः कृपा स्वरिति ॥ १२ ॥ रतुया सर्वाभिः। एतया चतसृभिरेतया तिसृभि- रेतुया हाभ्या मेतयैकयतयैवैकयतया द्वाभ्या मेतुया तिसुभिरेतया चतसृभिरेतया सुर्वाभिः समस्याञ्जलि- नाध्यावपति ॥ १३॥ स वा ऽउदाचं न्याचं मिमोते । स यदुदाचं न्याचं मिमोत ऽइमा एवैतुदगुली नाजानाः करोति तस्मा- दिमा नाना जायन्तेऽथ यत्सह सर्वाभिर्मिमीते* सुश्लिष्टा इव हुँवेमा जायेरंस्तुस्माहा उद्याचं न्याचं मिमोते ॥ १४॥ युद्देवोदाचं न्याचं मिमौते । इमा एवेतन्नानावीर्य्याः करोति तुम्मादिमा नानावो-स्तुस्साहा रिदारं न्याचं मिमौते ॥ १५॥ युद्देवोदाचंन्याचं मिमौते। विराज मेवैतदर्बाचीञ्च पुराचीञ्च युनक्ति पुराच्यह देवेभ्यो यचं व्यहत्वाची मनुष्यानवति तस्माद्दा ऽउद्याचं न्याचं मिमौते ॥ १६ ॥ अथ युद्दशकृत्वो मिमौते। दुशायरा वै विराड् वैराजः सोमस्तुम्माद्दशकृत्वो मिमीते ॥ १७ ॥. . 'मिमोत'-इति च डा -देवर-दए पाठ ।

·(३व्य. २वा.) है तोयनागडम्। १५५ अथ सोमोपनुहनस्य। समुत्पाऱ्यान्तानुष्णीषेण विप्रथ्नाति प्रजाभ्यस्त्वेति प्रजाभ्यो द्येनं क्रोणाति स युदेवेद शिरथाऽसौ चान्तरोपेनित मिव तदेवास्यैतत् करोति ॥ १८॥ श्रुथ मुध्येऽङ्गुल्याकाशं करोति । प्रजात्वानुमाण- न्विति त मुयतीव वा इएन मेतत् समायच्छन्नमाणु मिव करोति तस्यैतदत एव मध्यतुः प्राण मुत्सृजति तं तुतः प्राणन्तं प्रजा अनुप्राणन्ति तस्मादाह प्रजास्त्वानु- प्राणन्विन्ति तु सोमविकायणे प्रयच्छत्यथातः पुणन- स्यैव* ॥ १६॥ ५॥ ॥ इति दितीयप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [३.२.] ॥ प्रासनिक मभिधायेदानी मध्वर्योः पाचे पासप्रक्षेपानन्तरं हस्तप्तचालनं विधत्ते- “पदं समुप्येति । अवनेजन मुदकेन शोध- नम्। उकावनेजनं मोमहननपरिहारवेन प्रमति- "तयत् पाणी इति । "तं वै देवा वचं होला मोम मनन्" इति श्रुतेः श्राज्यम्य वजनम् । मोमस्य यागसाधनदारेण मर्वोषधीयत्वेनाना- • 'पणनस्यैव'-ति ग, घ । १- का. धौ. स.०६. २० क । २-.सं.१.२, २. 01 छाप्यत्तरत्र 8. 3. (मयम् ।

·पून ॥ शतपथबाझगम्। (२५० वा.) "नदायखिति । 'आयत्म' विग्यजमानेषु क्रयदेशं समा• गच्छत्सु अध्वर्युर्यजमानम् “एष ते"- इति' अमु 'वाचयनि' वापयेत् । अय मर्थ । हे मोम! 'ते' तव भाग.' 'गायत्र' मान- स्मवने गायव्या सम्बन्धी भवति। अतो गाययादिदेवताप्रीत्यर्थ एव तव क्रयो न बधार्थ इत्यभिप्रायः। 'इति' एवं रूपं सोमस्तुत्यात्मकं 'मे' वचन 'मोमाय 'बनात्' हे अध्वर्यो ! हि । एव मुत्तरयो- रपि द्रव्यम् । “गायच प्रातस्मुवन"-"चेष्टुभं माध्यन्दिन भवनम"- इत्यादिश्रुत्या' प्रातसवनादौनां गायबाघभिमानात्तसवना गायत्रादिमम्बन्धः । 'छन्दोमाः' चतुर्विमशतयत्वारिंगाटचत्वारिगाः, तेषां 'छन्दोमानां' 'माम्राज्य गच्छ' । स्तोमगत चतुर्विशत्यादिसध्या- माम्याद् गायचादयः 'छन्दोमाः, तेषां माम्राज्यप्राप्ति म भवन- अयप्राप्तिरव, “गायर प्रातस्मुवनम्" इत्यादिश्रुतेः । गिएं पूर्ववत् ॥ एतत् प्रगंमति- "एक वा एष इति । 'एषः' 'कौयमाए.' क्रयेण मम्पाघमाम' मोमः ‘एक वै' एक खस्तु प्रयोजनम् 'अभि' १-वा•सं• ४.२०.१। २-'नुयात्मक मेव वचन में सोमाय'-इति छ.! ५-ते. सं. २...८.५ छा• वा. ५.९६.५। ऐ. द्रा.६.१.२ । 'छन्दोभिगायत्रोत्रिशुवनगतीभिग्छरसमाहारेण उपमोयन्ते इति चतुर्विभादयस्त्रयश्छन्दोमाः-इत्यादि सायनयन्यो राय (ऐ. प्रा. ५.३.१.)। तदेवं चतुर्विशचतुयत्वारिमायावत्यारिवारपास्त्रय. मतोमाश्यन्दोमा या । तेषाच विधायकवचनानि सामनाये समाम्रातानि (३.८.८-१९, १०, १२.। -तोया टोप्पमोरया।

·(३५.२वा.) तोयकाण्डम् । लक्ष्य 'क्रीयते' विक्रीयते, अभिषवादिना रमात्मना संस्क्रियते । किं तदेक मिति, तदुच्यते- 'छन्दमा राज्याय' तत्माप्तये । न केवलाय राज्याय, किन्तु 'मायाज्याय' । मोमाइनस्यार्थवत्ताये वाधप्रमनि दर्शयति- "प्रन्ति वेति । वस्तुत एवं मत्यपि मोम- भौत्यपगमाय 'त' भोमं मति 'एतत्' छन्दसां सामान्य मिति वाक्यम् 'आह'। कि मिति 'छन्दमा मेव राध्याय ला कोणमि' दत्याह, 'न यधायेति' । “अयेत्यादि । 'अथ' मोमम 'एय' 'माङ प्राइमुखः 'उपविशति ॥ "मोऽभिमतीति। “श्रामाकोऽमि" ~दत्यादिना' मोम मभिसमेत् । हे सोम। त्वम् 'श्राम्माकोऽमि' अस्माकं मम्वन्ध्यमि । "तमिमणि च युमाकासमाको"-त्यण, नामनियोगेनामाका- देभय । एतत्' एतेम पाठेन 'स्व एव' य एव 'भवति', 'शम:' कास्यः, 'ते' 'टाः' पहीतव्यः । “प्रत्यपिभ्यां पह:"-इति' अनुपस्यादपि ग्रहेछान्दमः क्यप, ग्राह्य इत्यर्थः । “अमात्योऽमि समस्ते याः"-रति तैत्तिरीयकम्। 'विचितः विचयनम्य गोध- भस्य कारः 'ते' वा 'विचिन्वन्तु' मोधयन्तु। विधिपतिरेव विषेके मनि वैगुणामावात् मर्वतं कान भवति । 01 विवेपने विषये पचान्तर मुपन्यस्य गिरावरे- "अप हेक १-- का• यौ• सू. ७. ०.८ क । २-का.यो.सू....८स। १-वा.सं.. २...। -प. सू....। -पा.सू.१.१.११ ७-का. यो. २००.०१.।

·शतपथमाझयम्। (२. पवा) एतस्य हिंसानई- घात्मकतया च सर्वजगदुत्पादकत्वात् रेतस्लम बाद, यजनीयाज्यस्य सोमघातकलात्, सोमहतिपरिहारायावनेजनं कर्तव्य मिति स्तुतिः ॥ १ ॥ अध्वर्योः खामुन्यां हिरण्यवन्धनं विधाय प्रमति- “अथास्या मिति । 'अस्याम्'-दत्यनामिकाच्या मभिनयेन प्रदर्भनम् । हिरण्यम्य देवमम्बन्धद्वारा सत्यत्वाभिधानाय सत्यानृतद्वैविध्याभिधा- मम्। उन हिरण्यम्यामिरेतस्त्वम् । उकप्रकारेण हिरणस्य सत्यत्वात् तेन 'अंशूनुपस्पृशानि' अभिषवाप्यायनादिषु। तेन 'मोम' 'पराह- णानि' व्यापारयाणि । उपस्पधुपयोगाय हिरण्यं धारयेदित्यर्थः । पाणेहिरण्यवन्धनस्य कारुविकल्पं कात्यायनो दर्शयनि- "हिरणं पनौतेऽनामिकाया माप्यायनाभिषवाश्वदाभ्येषु वा" इति ॥ २ ॥ मोमार्थ मध्वोः मम्प्रेषं दर्शयति- “अथ सम्प्रेष्यतीति । मोम अपनाते येन तत् 'सोमोपनइन' सोमवन्धनवस्वम् । 'मोम- पर्याणहनम्' कटेम सह मोमस्य परितो यन्धनवासः । 'उप्पोष' मोमोपनहने म्यापितस्य मोमस्य बन्धनाथ धामः । 'यद्' वस्तं 'गोभन' बहुमूल्यम्, तत् 'एव' मोमोपमहमं कर्तव्यम् । तथा च कात्यायन:- “मोभनं मोमोपनहून मिति'। चौम कर्मय मित्या- "चौमं वासो दिगुणं घिराणं वा"-दरयादिना । प्रापस्तम्बम्त १-का• औ• सू...६.२०७। २- पुरस्तात् १२० ४. १०५.1 ५- ''-दति भमंग-मुहितपाठ । 8- का. श्री. सू.०.६.२८॥ ५-41. चौ. सू.....। -का.चौ.सु. ०.०.३॥ -पापः थौ. सू. १....॥

·(३५. ना.) । तीयकाण्डम् । शोभनले उपपत्ति माह- "वासो ह्यस्यैतद भवतीति। मोमस्थाच्छा- दनार्थत्वाच्छोभनेन भवितव्यम् । अतस्तेनोपहर बपि शोभनवस्त्रा- दिना स्वयं गोभते । विपर्यये क्षेप माह- "अथ य पाहेति । यत् किञ्चिद् वामोऽत्र सोमाय नयेति ब्रुवन्, स्वयं यत् किञ्चिद भवति, लोकरविदिताभासो' भवतीत्यर्थः । मोमपर्याणहने नायं नियम इत्याह-- “यदेव किञ्चेति ॥ २ ॥ सप्णीषस्थाने विकल्प माह- “यद्युष्णीषं विन्देदिति । उणी- षस्य स्वीकारः कर्तव्य इति शेषः । कलितवस्वांग: 'उष्णीषभाज- नम्' उष्णीषस्याने भवतीत्यर्थः। पानौताना मध्ये सोमक्रययानं प्रति भोमोपन इनस्यादान मध्वर्युयजमानयोरन्यतरेण कर्त्तव्य मित्याह- "अध्वर्युवति । सोमपणहनस्थादाने तु न नियमः ॥ ४ ॥ "अथाणेति । 'अयेण' प्राचीनवंशस्य पुरोदे, उपरवप्रदेश इत्यर्थः । 'विचिम्बन्ति' साधयन्ति, अनुपादेयांश मपनयन्ति । 'सत्' तच क्रथादेश निहितोदककुम्भस्य ममोपे 'बाह्मणः' सोम- विक्रयो निवसेत्, 'तत्' स्यानं प्रत्यभिगच्छन्ति । 'भाव' मोम- प्रयंप्रदेशाभिमुखाः ॥ ५॥ १- वासोमात्र मानयेति'-इति छ । २-- "रविदितप्रभासो-दति, 'रविदित धाभासो'-इति च, छ । ३-का- औ .... श्री. सू. ०.०.५। ५-यत एव सूचितं कात्यायनेन 'धन्य इतरे-इति ( ७.७.१.)। द-का. श्री. सू......। 8- का.

·मतमधमाझयम्। (२. बा.) इति''अच' सोमविवेचनविषये मोममध्यगतं 'वणं वा काष्ठं वा' 'भित्त्वा' सोममकामा भेदं कृत्वा बहिः प्रक्षिपन्ति । अत्र चैक दोष माह- "चत्रं वै मोमः इति। सोमस्य इचव श्रूयते-- “यान्येतानि देवचा घाणीन्द्रो वरुण: मोमो रुद्रः" इत्यादिना । एवं प्रसिद्धिः "धनं वे"-इति -अब्देन धोत्यते । प्रमितं' ग्रस्तम्, भुनितम्' "अमुहाय' ग्टहोला, 'प्राच्छिद्य' पृथक्-कृत्य 'परास्येत्' बहिः प्रक्षिपेत् । यस्मात् मोमान्तर्गतं हादिकं मोमस्यानम्, 'तमात्' स्वय भविषेचयन् यजमानोऽभ्यवमर्थ मेव कुर्यात् : गोधनान्तु 'विचिन्व- स्विति' पठेत् । अत्र सूचम्- "प्राडुपविण्यामाकोऽसौति मोम माप्तभते न विचिनोत्यतस्तृणकाष्ठापासन मेके"-इति ॥ ८ ॥ "अथ वास इत्यादि । 'वामः' मोमोपहननार्थं दमावस्त्रायम् । 'प्राग्दशं वा, उदग्दर्श वा' प्रागय मुदगग्रं वेत्यर्थः । प्रास्तृते वामसि मोमोन्मानं विधत्ते- “तद्राजामं मिमौते"-दति। 'तत्' तत्र वासमि । 'तमात्' मोमोन्मामान हेतोः 'मनुष्येषु' 'भाषा' पषवत्यन्यादिरूपा, इदानी वर्तत इत्यर्थः । माषा पवाघ मोमे, मा मनुष्येषुः मोमणाखिलजगत्कारणावात् । न केवल मनुष्यगतेवः अपितु 'यो चापि येव पनु 'अन्या' पधिगस्वादिगता, सापि मोममाषामिव । १- का. औ. सू.....१५ २- उपरिका (११.१.२.१५.) ययम् । ५- 'मुनितम्-इति छ। -का. श्री. सू...०.६-१९। -का. श्री. सू...०.१२ । (-का.श्री. स. .. .. १३ ·(इथ. २मा.) । तीयकाण्डम् । , विधीयमानोन्मानमन्त्र देवताद्वारा प्रमसति- “माविया मिमौत इति । 'देवाना' मध्ये 'सविता' सर्वकर्मविषयानुजा- प्रद ॥ १० ॥ मन्त्रगत छन्द प्रशमति- "प्रतिच्छन्दमेति । अटिरतिशकरी वास्य छन्द , अतोऽविच्छन्दस्वम् । एतसिान् छन्दमि चतुणं चतुर्णा मराणा परित्यागेनाधस्तनानां छन्दमा मुत्पत्ते मर्वच्छन्द- स्वम् ॥ ११ ॥ इदानी मन्त्र विधत्ते-- “म मिमौतेऽभित्य देव मिति । मन्त्रस्याय मर्थ । 'त्य' त 'मवितार' 'देवम्' 'अभ्यर्चामि' इति सम्बन्ध । कीदृशम 'श्रोयो' अविव्यो, द्यावापृथिव्योमध्ये वर्तमान मित्यर्थ । 'कविक्रतु' फ्रान्तकर्माणम्, 'सत्यमव' सत्यानु- जम, 'रत्नधा' रमणीयानां फलाना धारकम, 'अमि' अमित "मियम', 'मति' भननवन्तम, 'कवि' फ्रान्तप्रजम् । 'यस्य' सवित "अमति' अन्येषा मविषया मति , 'भा" च, अथवा अमतिविशे- पणम्, भासमाना मा 'अ ' 'अदिद्युतत्' घोतते । किमर्थम् । 'मवीमनि' प्रसवे निमित्तभूते मति, अनुशार्थ मित्यर्थ । म तादृग 'स्वरण' भोभनगमन श्रादित्य 'शपा' रुपया 'हिरण्य- पाणि' मन् 'अमिमौत' मिमौते, मोमोन्मान करोति, करोलि- स्यर्थः ॥ १९॥ दयाल उन्मानेऽप्यय मेव मन्त्र इत्यादिशमानकार दर्गपति- -निद .३१ राष्यम् । १-दा.स.२५ १। 21 ·मतपथब्राझणम् । (२प्र. मा०) 'यतीव' ग्लापयतीव 'प्राण' सोमं प्राणरहितम् 'र' करोति', अतएव उपद्रवमम्भवाद्धेतोः तत्परिहाराय देहमध्ये उच्छामरूपं 'प्राणम्' उद्गमयति। तस्मात्' प्रजास्तेति मन्त्रं पठेत्। 'त' मोमो- पनइनवस्त्रे बद्धं मोमं 'मोमविक्रयिर्ण प्रयच्छति । अथात: पणन- स्यैव', विधिरुच्यत इति भेषः ॥ १८ ॥ ५ [१. २.] ॥ इति मायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथब्राहाणभाय्ये बतीयकाण्डे हतीयाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ अथ तौयं माहाणम्) सवै राजानं पणते। स यहाजानं पुणते तस्मादिद सकत्सुर्व पुण्यर सु श्राह सोमविक्रयिन् क्रय्यस्ते सोमो राजाशति कुय्य मुत्याह सोमविकयौ तं वै ते कोणा- नीति क्रोणीहोत्याइ सोमविक्रयो कलुया ते क्रोणा- नीति भूयो वा ऽश्रुतः सोमो राजाईतीत्याह सोम- १- का. औ• गू...०.२१ । -दा. सं.:. २५.। ६-का. श्री. रा. ०. ०. २२ ।

·(श्य. मा.) । तीयकाण्डम् । १६५ विक्रयो भूय एवातः सोमो राजाईति मांत्वेव गोर्महिमेत्यध्वर्युः ॥ १॥ गोई प्रतिधु । तस्यै शृतं तस्यै शुरस्तस्यै दुधि तस्यै मुस्तु तस्या ऽश्रातुञ्चनं तुस्यै नवनीतं तस्यै एतं तुस्या ऽश्रामिक्षा तस्यै व्याजिनम् ॥२॥ शफेन ते क्रीणानीति। भूयो वा ऽश्रुतः सोमो राजाईतीत्याह सोमविकयो भूय एवातः सोमो राजाईति महांस्त्वेव गोर्महिमेत्यध्वर्युरेतान्येव दुश व्वौर्याण्युदाण्यायाह पढ़ा ते?न ते गुवा ते कोणा- मौति कौतः सोमो राजत्याह सोमविक्रयो व्ययासि मुद्दीति ॥३॥ सु ऽशाह । चन्टुं ते व्वस्वं ते छागा मिथुनी ते गावौ तिसुस्तेऽन्या दुति स युदर्वाक पुणन्ते पर: सम्पादयन्ति तस्मादि सकृत्सुर्व पुण्य मयंक पुणन्ते परः सुम्यादयन्त्युध युदध्वर्युरेव गो•िण्युदा- चुष्टे न सोमस्य सोमविक्रयी महितो वै सोमो देवो हि सोमो ऽयतुदध्वर्युगी महयति तस्यै पुश्यन्वी-णि ते धेनुस्ते •iyL:-इति ग, घ t'तिधा-ति ग.। है 'म्यानि-तिक, 'माभिम'-जति ग, घ ।

·शतपथमाझयम्। (२. पक्रा.) । "एनया सर्वाभिरिति । एतया' "अभि स्यं देवम्"-रत्यनयर 'सर्वाभिः श्रङ्गुनौभिः पञ्चभिः मिमौते । एतया' एव 'चतसृभिः' अप्यालीभिः मिमौते। एव मवरोधकमेण केकाहुभ्यात्सर्गप पञ्चवारं मौला पुनरारोहएकमेणेकैकाडलियोजनेन पुनरेतयैवर्धा पञ्चवारं मिमौते । एवं दशवार मुन्माय, अनन्तरं पाणिद्वयं 'समख' अञ्जलिं कृत्वा, तेनैकवार मभिमितस्य मोमस्योपरि 'श्रावपति' । शिष्टं सर्व प्रक्षिपेत् । श्रच सूचम्- “सर्वाभिः प्रथम मङ्गुष्ठप्रति चैकोत्सर्ग दिः कनिष्ठिकयैकोपचयञ्चाञ्चलिना दशम मन्यदाध्या- वपश्रुतेः" इति । मानस्य दशमयया स्वयमानत्वादाधिक्ये मति दभसयाविरोधात् सूचकारेणञ्जलिना दशम मन्यवेति विक्रान्ति- तम् ॥ १३ ॥ अङ्गुलीनां क्रमेणोत्सर्ग संयोगने च छते योऽर्थमिद्धो मान. विषयः ममञ्चनप्रमारणभावः, त मनूच बहुधा प्रशंसति- “म वा उदाचं न्याच मित्यादिना। 'उदाचं न्याचम्' अङ्गुलौः समय प्रभार्थ 'नत्' तेनोकप्रकारमानेन 'अङ्गुलीः' 'नानाजानाः' पृथक्-पृथक्-जन्मवत्यः 'करोति'; कर्मफलभोगार्थत्वात् सृष्टः। व्यतिरेके दोष माह- “अथ यत् महेति । 'मर्वाभिः' मंहताभि- रङ्गुलीभिः दशवार मपि मानं यदि कुर्यात्, तथा मति समिष्टाः' परस्परसंहता एवाङ्गुलयो 'जायेरन्' ॥ १४ ॥ “यदेवोदाच मिति । उकरीत्या मानेन तु 'नानावीर्याः' पृथक्-पृथक्-कार्यसमर्थाः 'करोति' ॥ १५ ॥ ५- का• श्री. सू. ७. ७.१७ । २-का• श्री. सू० ०.०. १४-१८ । चेत्यर्थः । . 4- ·(श्व खा.) । हतीयकाण्डम् । । "यदेवेति । "विराज मेवैतदर्वाचौं च पराषौं । युन- भौति । एतत् एतेन अर्वाक्-पराग-गतेन विराट्छन्दोदेवता मेव सह्याद्वारा पर्वाक् च पराक् र मोमे थोजितवान् भवत्यध्वर्युः । मा मोमयुका विराट् । “पराय हेति । 'इ'-इति विनियधार्थी निपातः । 'पराची' पराग्भूता ऊर्द्धमुखौ मती, उदञ्चनमामर्थन 'यज' सोमरसं 'देवेभ्य.' 'वहति'; तथैव 'अर्वाचौ' अवाडमुखी मतौ, गमवनमामयंन 'मनुष्यान्' पविगादीन् 'प्रवति ॥ १६ ॥ मानगतमझ्या प्रसंपति- "अप यद् दशकृत्व इति । विराजो दशाक्षरत्वं प्रसिद्धम् । सोमोऽपि दशमयाकैयैः क्रीयमापावेन मायादारा विराट्सम्बन्धाद् 'वैराजः ॥ १७ ॥ "अथ सोमोपनहनस्येत्यादि । 'अन्तान् समुत्पार्य' अधःप्रमा- रितस्य वस्त्रस्य पर्यन्तप्रदेशान् एकच ( उच्च ) मा 'उष्णोषेण' पन्थि कुर्यात् । तब मन्तः- “प्रजाभ्यस्ले नि । 'मजाभ्यः' सद- स्येभ्य कविग्भ्यः । उष्णोषेण यथनं प्रशंमति- “म यदेवेद मिति । गिरस अंमयोथान्तरामप्रदेशो यथा विलय व वर्तते, एवं पन्यिकरणेम कृतवान् भवति ॥ १८ ॥ पन्थिमध्ये सपिरं समन्त्रकं विधत्ते- “अथ मय गुन्यति । 'मधे' मोमपन्थिमध्ये। सुषिरप्रदानेन 'प्राणन्ने' तं' वां सर्वाः 'प्रजा.' अपि 'अनु प्राणन' 'पति' । 'ममाययम्' अन्तान् पट्टएन् 'तम्' १-निर. १. २. एव्यम् । २- एषोऽधिकपाठ -पुस्तकमात्रे । १-का.यो.सू. ७. ०.२.। 8-वा. सं.४.२५.२ । ५- 'मन्यौकरन-इति , ध।

·शिसपनामयम्। (२.वा.) क्रौणादिति तस्मादध्वयुरेव गोािण्युदाचष्टे न सोमस्य सोमविव्रायौ ॥ ४ ॥ श्रुथ यत्युञ्चकृत्वः पुणते। संवत्सरसम्मितो वे यन्त्रः पुञ्च वा ऽस्तुवः संवत्सरस्य तुं पञ्चभिरामोति तुस्मात् पुश्चकृत्वः पुणते॥५॥ श्रुथ हिरण्ये व्वाचयति। शुक्रं त्वा शुक्रण क्रीणा- मौति शुक्र होतच्छुकेण क्रोणाति यत् सोम हिर- ण्येन चन्द्रं चन्द्रेणेति चन्द्रुर होतञ्चन्द्रेण क्रोणाति यन् सोम हिरण्येनामृत ममृतेनेत्यमुतः घेतदमृतेन क्रोणाति यत्सोम हिरण्येन॥६॥ अथ सोमविकायुण मभिप्रकम्पयति। सगमे ते गोरिति युजमाने ते गौरित्येवैतुदाइ ताजमान मभ्याइत्यु न्यस्यत्यस्मे ते चन्द्राणोति सु ात्मन्नेव वीर्य धत्ते शरीर मेव सोमविक्रयौ हरते तत् तुतः सोम- विक्रय्यादत्ते ॥ ७॥ अथाजायां प्रतीचीनमुख्यां वाचयति । तुपसस्तनु- रसीति तुपसो ह वा एपा प्रजापतेः सम्भूता यदजा तस्मादाह तुपसस्तनूरसोति प्रजापतेवणं दुति सा यत् चिः संवत्सरस्य विज्ञायते तेन प्रजापतेव॒र्णः परमेण 'सोमविक्रयो' इति म, छ ।

·(३५.शा.) तोयकाडम्। पशुना कौयस गुति सा यत् चिः संवत्सरस्य विजायते लेन परमः पशुः सहसपो पुषेय मित्याशुिष मेवैतदा- शास्ते भूमा चै सहुसं भूमानं गच्छानीत्येवैतदाह ॥८॥ स वा अने वाजां प्रयच्छति। अनेन राजान मादत्त ऽआजा ह वै नामैपा युदुजैतुया ह्येन मन्तत श्राजति* ता मेतुत् परोक्ष मजेत्याचक्षते ॥६॥ अथ राजान मादत्ते। मित्रो न एहि सुमिवध दुति शिवो नः शान्त रहीत्येवैतुदाह तं युजमानस्य दक्षिण जरी प्रत्युद्ध यासो निदधातीन्द्रस्योर माविश दक्षिण मित्येय वा अवेन्द्रो भवति याजमानस्तुस्मादाहेन्द्र- स्योरु माविश टुक्षिण मित्युशन्नुशन्त मिति प्रियुः प्रिय- मित्येवतुदाइ स्योनः स्योन मिति शिवः शिव मित्येवै- तुदाह॥१०॥ श्रुथ सोमक्रयणानुनुदिशति। स्वान भाजावारे- बुम्भारे हुस्त सुहस्त कृशानवेते यः सोमायणा- स्तान्नक्षच्छं मा वो दन्दिति थुिप्ण्यानां वा ऽएते भाजनेनैतानि वै थुिपण्यानां नामानि तान्येवैभ्य एत- दुन्वदिक्षत् ॥ ११ ॥ * 'व्याजत्-इति सा.-सम्मत । + 'मा दन्निति'-इति सा-सम्मत प्रति डा. वेवर ।

·'शतपथमाध्ययम्। (२प्र.मा.) अथाचापोर्तुते। गुर्भो वा रिपु भवति यो दीक्षते माता वै गुर्भा उल्वेनेव जरायुणेव त मचाजीजनत तस्मादपोर्तुत एप वा ऽशुत्र गुर्भो भवति तस्मात् पुरिटतो भवति पुरिटता इव हि गुर्भा उल्वेनेव जरायुणेव ॥ १२॥ श्रुथ ब्वाचयति। पुरि माग्ने दुचरितादाधस्वा मा सुचरिते भजेत्यासीनं वा एन मेप श्रागच्छति स श्रागत ऽउत्तिष्ठति तुन्मिथ्याकरोति व्रतं प्रमौणाति तस्यो हैया प्रायश्चित्तिस्तुथो हास्यैतन्न मिथ्याकतं भवति नु व्रतं ग्रमीणाति तस्मादाह पुरि माने दुश्चरिता बाधस्वा मा सुचरिते भजेति* ॥ १३ ॥ श्रुथ राजान मादायोत्तिष्ठति । उद्घायुपा स्वायुपो- दस्था ममृतां॥ ऽअन्त्यिमृतं वा एपोऽनूत्तिष्टति यः सोमं क्रोतं तुस्मादाहोदायुपा स्वायुपोदस्था ममृतार॥ ऽअन्विति ॥ १४॥ • शुथ राजान मादायारोहण मभिप्रेति। प्रति पुन्था मपद्महि स्वस्ति गा मनेहसम् । येन विश्वाः पुरि द्विषो वृणुक्ति विन्दते वस्विति ॥ १५ ॥ . 'भनेति' इति ग, घ। t, 'ममुताए-इति क, ख । 'यन्विति'-इति ग, घ ।

·(श्य. वा.) टतीयकाण्डम् । देवा ह वै यजु तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य श्रासनाद् विभयाञ्चक्रुस्त एतद्यजुः स्वस्त्ययनं ददृशुस्त रतन युजुषा नाष्ट्रा रक्षास्यपहुत्यै तस्य यजुषोऽभयेऽनाष्ट्रे निवाते स्वस्ति समानुवत तुथो ऽएवैप एतेन यजुषा नाष्ट्रा रक्षारस्यपहुत्यै तस्य युजुपोऽभयेऽनाने निवाते स्वस्ति सुमश्नुते तस्मादाह प्रति पुन्या मपद्महि स्वस्ति गुा मनेहुसम् येन विश्वाः पुरि द्विपो वृणुक्ति विन्दते वस्विति ॥ १६ ॥ तं वा दुति हरन्ति। अनसा पुरिवहन्ति महुयन्येवैन मेतत् तस्माच्छौपर्णा वौज हरन्त्यनसोदावहन्ति ॥१७॥ अथ युदपा मुन्ते क्रौणुति । रसो वा ऽआपः सुरस मेवैतुत् क्रोणात्युथ यहिरण्यं भवति सुशुक मेवैतुतं कोणात्युथ यहासो भुवति सत्वच समेवैतत् क्रोणत्युथ युदजा भवति सुतपस मेवैतत् क्रोणत्युथ युद्धेनुर्भवति साशिर मेवैतत् क्रोणत्युथ युन्मिथुनौ भवतः सुमिथुन मेवैतुत् क्रोणाति तं वै दशुभिरेव क्रोणीयान्नादशभि- ईशाक्षरा व विराट् वैराजः सोमस्तस्माद् दशुभिरेव कोणीयान्नादशभिः ॥ १८॥ ६ ॥ ॥ इति दितीयप्रपाठके षष्ठं ब्राह्मणम् [३.३.]॥ * 'तन्वाना'-इति । 22 ·१७२ शतपथमाझगाम्॥ (२५. (मा.) कारि चिरण्यम् । “चन्द्र ते इति मोम मालभ्य वाचयति'-दति कात्यायन' । 'अन्या तिर', गा इति शेष ॥ व्यवहारपूर्वक-क्रय प्रशमति- “स यदागिति । 'अर्वाक्' मम्पादनात् प्राक् व्यवहार कृत्वा, 'पर' परस्तात् 'मम्पादयन्ति' । प्रय वा 'अर्वाक्' अल्प मेव व्यवहारकाले व्यवहरन्ति, मम्पादन- काले त 'पर' देय मूल्य मधिक कृत्वा 'तस्मात्' 'इदम्' इदानौ मपि 'मर्व पण्य' वस्तु 'मवत्' एकवारम 'अक्'ि मन् 'पर' 'मम्पादयन्ति' । गोवौर्याणा मुदाख्यानवत् मोमवौर्याष्यप्युदाण्यातव्यानि, तथा- करणे कारण माह- "अथ यदध्वर्युरेव गोर्वीर्याणौति। 'महित' महत्त्वोपेत खतु मोम । तत् कथम् ? वस्तुतो 'देव' खनु, दिवि वर्तमानम्य चन्द्रस्य मोमवलौरूपेण परिणमात्, "दिवि वै मोम प्रामौत्" इत्युक्त्वाच्च । अतो हेतो सोमस्यानपेक्षितत्वात् 'अध्वर्यु' 'गा' 'महयति' पूजयति । तां 'पग्यन्' 'तस्यै' तस्या 'बौर्याणि' प्रतिधुगादौनि । केनाभिप्रायेण ? मोम मनचा क्रोए।- नौत्यभिप्रायेण । तमादित्युपमहार ॥ ४ ॥ कलामफादिरूप पञ्चवारपपान प्रामति- "अथ यत् पञ्चछले रति । स्पष्ट मेतत् ॥ ५ ॥ "अथ हिरप्ये इति । एकहायन्या मह देयेषु पिरण्य- वस्तादिदास द्रव्येषु मध्ये 'हिरण्ये दीयमाने मति यजमान ५- का. ओ. . ८१४, १५ सूत्रयो पतितार्थकपन मिदम् । २-पुरस्तादररथम् (१९९ए.)। .

·(प.बा.) । तीयकाण्डम् ॥ 'वाचयति' "कं त्वा" इति मन्त्रम्। मन्त्रस्याय मर्थः । 'शुक्र' 'दीप्यमान' 'वा' त्वां 'शकण' दोन 'हिरणेन' 'कोणमि'। तथा 'चन्द्र' वा 'चन्द्रेण' पाल्हादकेन 'हिरण्येन' । 'अमृतम्' अमरणधर्माणं वाम् 'अमृतेन 'हिरण्येन' क्रौणामौत्यर्थः । मन्त्र- गतानि रामचन्द्रामृतपदानि हतीयान्तानि हिरण्यनामानि, द्वितीयान्नानि मोमस्येति व्याचष्टे- शुक्र वा शुक्रणेत्यादिना । स्पष्टोऽर्थः । अच सूचम्- “म त्रास चन्द्रं ते वस्त्रं ते छागास्ते धनुस्ते मिथुनौ ते गावौ तिसस्तेऽन्याः शुक्रन्वेति हिरण्य मालभ्य वाचयति" इति ॥६॥ अथ समन्त्रकं सोमविक्रयणो हिरण्येनाभिप्रकम्पनं विधत्ते- "प्रथ मोमविकयिण मिति । 'अभिप्रकम्पयति' हिरण्येन प्रलो- भवति । मन्त्रगतंर 'मम'-पदं व्याचष्टे- "यजमाने ते गौरिति । विग्भिः सह गच्छन्ति तत्तत्कर्मखिति मग्मः' यजमानः, तस्मिन् । “मग्मे त इति सोमविक्रयिणं हिरण्येनाभिकम्पयति"- इति सूत्रम् ॥ "तधजमान मित्यादि । 'तत्' अभिमकम्पनमाधनं हिरण्यं यजमानं प्रत्यानीय "अस्मे ते” इति मन्त्रेण स्थापयेत्। 'असो' अस्मदीये यजमान इत्यर्थः । हिरण्यस्य वौर्यरूपत्वात् तस्वीकारे- १- वा. सं. 8. २६.१। २-- का. श्री. सू.०८.१४, १५ । ३-वा. सं.४.२६.२ । 8- का. श्री. सू. ७.८.१६ । ५-फा. औ. सू. ०.८.१०। द- वा. सं. ०.२६.३।

·। शसपथमादायम् (२५.प्रा.) सोमक्रयार्थ व्यवहारं विधत्ते- सवा इति । 'पणते' यव- हरेत् । 'तस्मात्' मोमस्य व्यवहारभूतत्वात् इदं' इदानी मपि 'मर्व' दधिमध्वादि वस्तु 'सत्' 'पण्य' लोके पणितव्यं भवति । व्यवहारप्रकारं दर्शयति- "म श्रादेत्यादिना । 'मः' अध्वर्युः "क्रय्यस्ते मोमो राजा३" 'दति' पृच्छत् । 'क्रय्य.' फ्रयाथें प्रमा- रितः। "क्रय्यस्तदर्थ" इतिर 'क्रय्य'-गन्दौ निपातितः । प्रश्नार्थ भुतिः । 'क्रय्यः इति मोमविक्रयौ' प्रतियात् । 'नन्' तर्हि 'ते' तव स्वभूतं मोमं 'फ्रीणनि' 'दति' अध्वर्युयात् । अथ तेम सोमविक्रयिणा 'क्रोणौदि' 'इति' उनोऽध्वर्यु: "कस्तया' गोरेक- देशेन 'ते' तव सम्बन्धिनं सोमं 'कोणनि' 'इति' ब्यान् । म विक्रेता 'अतः' अस्मात् कलालक्षणात् 'भूयः' प्रभृत मधिक मूल्य मईतौति घूयात् । अथ मोमविक्रयिणोनोऽध्वर्युः गोर्महत्व मावि- करोति- “महांस्वेवेति । यदि मोमो बहुमूल्य मईति, नई फत्स्ना गौर्दातव्या भवति, तथा मति 'गोर्महिमा महान्' 'इति' भूयात् ॥ १ ॥ कथं महत्त्व मिति तद् दर्शयति- "गोर्वा इत्यादिना । 'गोः प्रतिधुक्” सद्यो दुग्धम्, .इद मेकं वयम् । 'तम्यै' तस्याः 'श्रुतं' पक्कं पय. । 'शर.' पक्कचौरस्योपरि सारभूतम् । घनीभूत- । १- का. श्री. सू० ७.८.१ । २-- का. श्री. सू.७.०२। ३-पा. सू०६.९.२। 8-पा. सू. ८.१.१..। ५- का. श्री. सू. ७.८.३-७,८क। ई-का. श्री. सू००.८.८ख। 'प्रतिधुक धारोष्ण पयः' इति था. दे।

·(श्य. ना.) । तीयकाण्डम् । 1 मघाखादं वस्तु दधि । दधिभवं मारभूत मुदकं 'मस्तु । 'पातश्चन' दधिभावकारणम् । तप्ते पयसि दध्यानयने मति यद् घनीभूतं वस्तु जायते, मा 'प्रामिक्षा' । द्रवात्मकं तत् वाजिनम् । एवं दशविधानि गोर्वोर्याणि प्रख्यापयेत् ॥ २ ॥ "जफेनेति । दितीयवारकये 'फेन ते कोणानौति' ब्रूयात् । 'मफः' पादायस्यार्द्धभागः। 'भूयो वा अतः' इत्याधुनिप्रत्युफ्रिवचन पूर्ववद् व्याख्येयम् । 'अध्वर्युः' 'एतान्येव दन वीर्याणि' इति, प्रतिधुगादिक मित्यर्थः । बतीयवारे गोः ‘पदा ते' इति ब्रूयात् । चतुर्थवारे 'अर्द्धन ते' इति घूयात् । “भूयो वा इत्यादि पूर्व- वत्" । पञ्चमबारे ‘गवा ते क्रोणानि' 'इति' ब्रूयात् । एव मुक्के 'सोमो राजा' बया 'क्रीतः' इत्याह'; चितमूल्यस्य दत्तवात् । अथ 'वयांसि महि' 'इति' 'मोमविक्रयौ' घूयात् ॥ ३ ॥ "साहेति । 'वय:'-गब्दार्थ स्वय मेवाह- "चन्द्रं त इत्या- दिना। हेम चन्द्रम्' इति हिरण्यभामसु पाठात् 'चन्द्रम' पाल्हाद- १-- त-गवनौतयोः परिचयी बहुचोक्त इतोह बोलिखितः; ताभ्यां सहैव दशविधत्वं गोवौर्यस्येति शेयम् । २-काश्री. सू. ०.८.१०। ३-१७०४० १९५० । का. श्री. सू. ०.८८ 8- "प्रधान्ने प्रमान्ने"-ति का. श्री. सू. ७, ८.१२। पत्र 'भ्य एवातः सोमो राजाईतीत्येष मन्त्र उच्यते' इति या दे। ५--- का सौ. सू... : १९ । (-का• श्री. सु. ७.८.१३ । 'क्यासि यन्यान् पशून छागादीन्' इति । निघ• १.२.२।

·१७२ । शसपथनाहाणाम्। (२प्र. (मा.) । कारि हिरण्यम् । “चन्द्र ते इति मोम मारलभ्य वाचयति"-इति कात्यायन । 'अन्या तिस', गा इति शेष ॥ व्यवहारपूर्वक-क्रय प्रशमति- "म यदगिति । 'पाक' सम्पादनात् प्राक् व्यवहार छत्ता, 'पर' परस्तात् 'मम्पादयन्ति' । अथ वा 'पर्वाक्' अस्प मेव व्यवहारकाले व्यवहरन्ति, भम्पादन- काले तु 'पर" देय मूल्य मधिक कृत्वा । 'तस्मात्' 'दम' इदानौ मपि 'मवे पण्य' वम्त 'महत्' एकथरम 'कि' मत् 'पर' 'सम्यादयन्ति' ॥ गोवौर्याण मुदाण्यानवत् सोमवौर्याप्प्युदाण्यातव्यानि, तथा- करणे कारण माह- "अथ यदध्वर्युरेव गोर्वीर्याणौति। 'महित' महत्त्वोपेत खलु सोम । तत् कथम् ? वस्तुतो 'देव' खलु, दिवि वर्तमानस्य चन्द्रस्य सोमवालीरूपेण परिणामात्, "दिवि वै मोम श्रामौत्" इत्युक्त्त्वाच । श्रतो देतो सोमस्यानपेक्षितत्वात् 'अध्वर्यु' 'गा 'महयति' पूजयति । ता ‘पश्यन्' 'तस्यै' तस्या 'बौर्याणि' प्रतिधुगादीनि । केनाभिप्रायेण ? मोम मनया क्रोणा- नौत्यभिप्रायेण । तस्मादित्युपमहार ॥ ४ ॥ कलामफादिरूप पञ्चवारपपन प्रभमति- "श्रथ यत् पञ्चचत्व इति । स्पष्ट मेतत् ॥ ५ ॥ “अथ हिरण्ये इति । एकहायन्या मह देयेषु हिरण्य- वस्त्रादिदमसु द्रव्येषु मध्ये 'हिरण्ये' दौयमाने मति यजमान १- का• श्री. ७८ १४, १५ सूत्रयो पलितार्थकथन मिदम् । २- पुरस्तादयश्यम् (११६ ए.)।

·(३०० वा.) । तीयकाण्डम् । 'वाचयति' "कं त्वा"-इति मन्त्रम्। मन्त्रस्याच मर्थः । 'शुक' 'दीप्यमानं' 'वा' त्वां 'शक्रेण' दौप्लेन 'हिरण्येन' 'कोणमि' । तथा 'चन्द्रं त्वां 'चन्द्रेण' पाल्हादकेन 'हिरण्येन' । 'अम्मतम्' अमरधर्माणं त्वाम् 'अटतेन 'हिरयेन' क्रीणामौत्यर्थः । मन्त्र- गतानि एकचन्द्रामृतपदानि तौयान्तानि हिरण्यनामानि, द्वितीयान्नानि मोमस्येति व्याचष्टे- “शुक्र वा शुक्रपणेत्यादिना । स्पष्टोऽर्थः । अत्र सूचम्- "सार चन्द्रं ते वस्त्रं ते छागास्ते धनुस्ते मिथुनौ ते गावौ तिस्रस्तेऽन्याः शफन्वेति हिरण्य मालभ्य वारयति"-इति ॥६॥ अथ समन्त्रकं सोमविक्रयिण हिरण्येनाभिप्रकम्पनं विधत्ते- "अथ भोमविक्रथिए मिति । 'अभिप्रकम्पयति' हिरण्येन प्रस्तो- भयति । मन्त्रगत 'सम्म'-पदं घ्याचटे- "यजमाने ते गौरिति । लिग्भिः सह गछन्ति तत्तत्कर्मखिति 'सम्मः' यजमानः, तस्मिन् । “सग्मे त इति मोमविकयिणं हिरण्येनाभिकम्पयति"- इति सूत्रम् । "तनमान मित्यादि । 'नत्' अभिप्रकम्पनमाधनं हिरण्यं पजमाम प्रत्यानीय "श्रमे ते"-इति मन्त्रेण यापयेत् । “अमे' अस्मदीये यजमान इत्यर्थः । हिरण्यस्य वीर्यरूपत्वात् तत्स्वीकारे- १-वा.सं.8.२८.१। २-का•ौ. सू. ०.८.१७, १५॥ २-वा. सं.७.२८.२। 9- का• धौ. सू. ० ८.१९ । ५-का.मौ. सू...८.१०॥ -वा• सं... २८.३।

·शितपथवाझयम्। (२५. बा.) 3 णात्मनि वीर्यधारणं मोमविक्रयो खोकुर्यात् । "मोमविक्रय्ये- नदादत्ते"-दूति सूत्रम् ॥०॥ "प्रथाजाया मिति ! कयाय दत्ता गगां प्रतीचीनमुखौं शता अध्वर्युम्या मास्तन्य म्यितं यजमानं "नपमः सूनुरमि"-इत्यादि मन्त्रं वाचयेत् । तथा च सूचम्- "जो प्रत्यङ्मुखी मालन्य वाचयति तपमम्तनूरमौति"-इति । मन्नस्याय मर्थः । है अजे । सं 'प्रजापतेस्तपमः' 'तनूः' गरीर ममि; तत्परिणामरूपत्वात् । 'प्रजापतेः वर्णोऽमि'; "संवत्सरो वै प्रजापतिः"-रति श्रुतेः । मंवत्सरस्य सम्बन्धिनि काले जायमानत्वेन संवत्सरदारा मंवत्सररूप- प्रजापतिगरीरमारूयात् प्रजापतिवर्णात्मकत्वम् । मंवत्सरे पिञ्जय- मागादेवेनरपभोरयुत्कर्षात् अशा ‘परमः पशु', तेन फौयमे । हे मोम ! अतोऽहं तवानुयहात् 'महसपोप' पुचपौधादिरूपेण बहुविधपुष्टिं प्राप्नुवानौति ॥ न मिमं मन्त्र विभज्य व्याचष्टे- “तपमस्नूरमौति। मन्त्र- चतुर्थभागस्यामौःपरता माह- "आशिष मेवैतदिति । श्राशामम- प्रकार मेव दर्शयति- "भमा वै सहस मिति ॥ ८ ॥ वाम-दक्षिण-वाहू प्रमेण अजाप्रदान सोमदाने च निर्दिशति-- "स वा अनेनेति । “अनेन राजान मादत्त इति। यद्यप्यप विशेषो न श्रूयते, तथापि सूचकारेण विशेषितम्- "मव्येनाजां प्रयच्छन्, . १- का. श्री. सू. ७.८.१८। २- दा सं...। 8- ऐ० आ. १. ३.२,५७, इत्यादिषु दश्यम् । २- का० श्री. सू. ७.८१८ ·(३व. वा.) । तीयकाण्डम् । १७५ "मित्रो न' इति दक्षिणेन सोम मादत्ते" इति। अजाप्रदानेन मोमादानं तनिर्वचनद्वारेण प्रशंसति- "श्राजा ह वा इति । यस्मात् 'एनया' जया 'एनम्' सोमम् 'अन्ततः' 'आजत्' श्राभि- मुख्येनागच्छति। श्राजनमाधनत्वात् 'श्राजा' वस्तुतः; 'a' परोक्षण 'अनेत्याचक्षते ॥८॥ "अथ राजान मादत्ते मित्रो न एहौति । है मोम! वं 'समिधः' शोभनयजमानधारकः, वं 'मिषः मित्रभूतः, प्रिय- भूतः सन् आगच्छेत्यर्थः । अस्मिन् मन्त्रे मित्र शब्दार्थ माह- "शिवो नः शान्त इति । शिवशब्दस्य व्याख्यानं 'शान्तः' इति । "तं यजमानस्येति । 'दक्षिणे' 'ऊरौ' ऊरूपदे तानार्धायक 'वासः' 'प्रत्युह्य' प्रमार्य, तब मोमं निदध्यात् ॥ निधाने मन्त्रं विधाय प्रशंमति- इन्द्रस्योरु मिति । 'अन' अस्मिम् सोमक्रयकर्मणि यस्मात् 'यजमानः' एवं 'इन्द्रो भवति' स्वतन्त्रत्वात्, 'तस्मात्' “इन्द्रस्योर मिति मन्त्रं ब्रूते । दितीयभाग- तात्पर्य माह- “उभन्नुभन्त मितीनि । "वश कान्तौ । कामयमानस्वं कामयमान मूरु माविशेति मन्त्रभागस्यार्थः । यः कामनाविषयः, स प्रियो भवतीति प्रसिद्धम्, अतः 'उश- खुशन्तम्'-दूत्यनेन 'मियः प्रियम्'-'ति' 'श्राह' मन्त्रः । एवं १-- का. श्री. सू. ७.८.२.। २-वा सं.४.२०.१। ३- "यादायागते (अवर्गी) उत्तिष्ठति वा यजमानः )"-इतिचे विहित कात्यायनेन (ौ. सू. ०.८.२९.)। 8-वा. सं.१.२७.१। पु-यदा प...धा.।

·। मतपथनाक्षयम्। (प्र. (मा.) "स्योनः स्योम मिति। स्योन मिति सुखनाम'; सुखस्य शिवा- त्मकलात् 'शिवः शिवम्' इति व्याख्यातम् ॥ १० ॥ "श्रथ मोमक्रयणाननुदितीति । खानभाजादयः । '' युमाकम् एते' 'सोमक्रयणाः' । यतः वादिभिः मोमः क्रीयते, अतः 'तान्' फयमाधनपदार्थाम् ‘रक्षध्वम् । रतासम्बन्धिनः तान् 'मा दभन्' मा हिंमिष्ठाः । अनुदेशनं प्रमंसति- "धिष्ण्यानां वा एते भाजनेनेति । भाजयतीति भाजमं स्थानम्, तेन तरम्यानेनोपाधिना 'एते' खानादयो "धिष्ण्यानां सम्बन्धिनः स्वप्नु । कथं तेषां धिष्ण्यसम्बन्ध इति तचाह- "एतानि वै धिष्ण्यानां नामानौति । खानदियो धिष्ण्यानां नामान्येव', परं न तदतिरिकाः। अथ वा अनुदेशमाः "एते' गवादिपदार्थाः ‘धिष्ण्यानाम्' एव, न त स्वामादयः सोम- रचकाः; अतस्तेषा मेव 'एते', न 'धियानाम्' इति ताह-- "एतानि वा इति । तथा चोत्तरच वक्ष्यति- "त मेते गन्धर्वाः . १-निघ• ३.६.१५॥ २-काः थो. सू. ०.८.२३॥ यमोना माश्रयभूता सदा निर्मिताः सप्त खल्पवेदिका विष्णगन्य- ध्यन्ते। तानि चैवं कात्यायनेन विहितानि- “याग्रौधीयं पूर्वम्, सिकतायोपरि रौडेणेति (वा. सं० ५. ३४.) सर्वत्र, घट सदक्षि, प्रत्यङ्मुखो हार मपरेण होतुः, दक्षिणपूर्वेणौदुम्वरो मैत्रावरणम्य, होदधिष्ण मुत्तरेण चतुरा समान्तरान् ब्राह्मणाच्छंसिपोटनेष्ट्रछा. वाकानाम्" इति ८. ६. १६-२२ । धियारनिर्वचनादिकं तु निर० ८.१.४ द्रश्यम् ।

·1 (३. श्या.) । तीयकाण्डम् । १७७ सोमरज्ञा जुगपुरिमे धिष्ण्याः" इति । 'तान्येव' दश क्रयट्रव्याणि 'एतत् एतेन 'एते वः मोमक्रयणा:'-इति पाठेन 'एभ्यः' धिपाय- भूतेभ्यः खानादिभ्यः 'अम्बदिक्षत्' अनुदिष्टवान् भवति । दिशते: "गल दगुपधाद"-इति' कमः । अत्र सूत्रम्- "स्थानभ्राजेति अपति"-इति ॥ ११ ॥ “अथाचापोर्णत इति । "उल्वेनेव जरायुणेवेति । एतस्य गिरःप्रावरणस्यापवारणं विधाय प्रशंसति । उभयवशन्दो वाक्या- लङ्कारार्थः । 'उल्ब' गर्भस्यान्तर मावरणम्, 'जरायु' वाह्य माव- रणम् । तथाच प्रागावातम्- “अन्तरं वा उस्लवं जरायुणो भवति" इति । स्पष्ट मन्यत् । '' गर्भभूतं यजमानम् 'अत्र' अस्मिन् मोमविक्रयममनन्तरकाले 'अजीजनत' प्रादुरभावयत् अध्वर्युः । उत्पनस्थावरणयोगात् अपवरणं युक्त मित्यर्थः । पूर्व मति प्रावरणे पश्चादपवरणं युज्यते । नदेव कुत इत्यत पाह-- “एष वा अब गर्भ इत्यादिना ॥ १२ ॥ "श्रथ वाचयतीति । अध्वर्युः “परि माने दुश्चरितात्" इति अK मन्त्रं यजमानं वाचयेत्। श्रय मर्थः । 'मा" मां दुचरितात् सकाशात् 'परिवाधस्व' चायखेत्यर्थः । 'मा' मा 'सुचरिते' सदा- चारे 'श्रामज' श्राभाजय । अथ वा सुचरिते वर्तमानं माम् १-इहैव काण्डे ६प्र. २ब्रा• कण्डौ द्रश्या । २-तु. उभ०३ धा•। ३-पा. सू. ३.१.४५। - का. श्री. सू.७.८.२३ | ५--का. श्री. '• सू•०.८.२४ । ६- २.१.११ १६. ए.) द्रव्यम्। ७-का. श्री. सू०७.१.१। 23 ·१०० शिसपनामयम्। (२. मा.) 'भाभज' अनुग्टहाण । मन्त्रतात्पर्य माह- "श्रामौनं वा एन मिति । 'एम' यजमानम्, 'एषः' मोमो राजा । श्रेष्ठ ट्रागमनान प्रागेवोत्थानेन भवितव्यम्, अघ नपरीत्यान्मिय्याकरणम् ; तच्च 'मतं कर्म 'प्रमीणाति' प्रहिनस्ति ; तदनेग मन्त्रवाचगेन समा- धीयत इति ॥ १३ ॥ "श्रथ राजान मादायेति । उत्थानमन्त्रम्या: । 'पायुषा वायुपा' च मह तत्साधनेन वा श्रायुम्करणेन मोमेन मह 'उदस्याम' । 'आयुषा' निमित्तेनेति वा । 'अमृतान्' अवयवापेक्षया बहुवचनम् । सोमांशून् 'अनु'-स्त्य 'उदस्याम्' । अमृतमन्दस्य तात्पर्य माह- "अम्मृतं वा एषोऽभूतिष्ठति यः सोमं फ्रौत मिति ॥ १४ ॥ "प्रथ राजान मादायारोहण मभिप्रेतीति । चारोहमयत्रेति 'आरोहणं' शकटम् । अभिगमनमन्त्रस्याय मर्यः। वयं 'पन्या' पन्यान 'प्रत्यपद्महि' प्रतिपद्येमहि । कीदृशम् ? 'स्वस्तिगां' शोभन- गमनम्, 'अनेहमम्' अपापम्, 'येन' पथा गच्छन् पुरुणे 'विश्वा' 'दिषः' इट्टन् 'परिवषक्ति' परिवर्जयनि, 'वसु' धनं च "विन्दते' लभते, तं प्रतिपद्यमहौति ॥ १५ ॥ १- वा० सं० ४.२८.१ । २- का. श्री. सू० ७.६.३। ३-स चैप मन्त्र वा. सं. ३.२८.२ । 8- "उत्थान मन प्रतिगमनं च महोतसोम एव यनमान करोति"- इति "उत्तरे च ( ०.६.२)"-इति सूप्रव्याख्याने या दे। ५-- स चैष मन्ल वा. सं. 8. २६ ११ ·(३य. ३वा.) । तीयकारहम। A श्रम मन्त्र माख्यायिकया प्रभमति- 'देवा ह वा इति । पुरा किल देवा' देवत्वप्राप्तये 'यज्ञ तन्वाना" असुराधासङ्गेन भौता, तत्परिहारोपायत्वेन क्षेमप्रापकम् एतत्' 'यजु' इम मन्त्र दृधा, प्रयुज्य, 'नाष्टा रक्षामि' नाणकारिणो राधमान् घातयित्वा, एतन्मन्त्रसम्बन्धिनि भयरहिते, नागरहिते, वातरहिते, स्याने अविनाशस्तक्षण क्षेम प्राप्ता । तस्मात् इदानीन्तनोऽपि तद्य- प्रयोगेणोकलवण क्षेम प्राप्नोति । यस्मादस्य मन्त्रस्य भामर्थ्य मेवविधम्, तस्माच्छकटममोप गच्छन् “प्रतिपन्याम्" इति मन्त्र ब्रूयादित्यर्थ । ब्राह्मणेतस्य कृत्स्नस्यार्थस्य मन्चे दर्शना- दित्यभिप्राय ॥ १६ ॥ 'त वा दूतौति । हरणप्रकारोऽभिनीयते- 'इनि' अनेन प्रकारेण, भिरमा धृत्वेत्यर्थः । 'हरन्ति' प्रथम क्रयात् प्राक् पर्वतात्, पश्चात्तु 'अनमा परिवहन्ति' , अनेन सोम ‘महयन्ति' मत्कुर्वन्ति । यस्मात् पूर्व मेव कृतम्, 'तस्मात्' दानौ मपि आवापसमये कष्टदेव प्रति 'वोज शौर्णा हरन्ति', पश्चात् फलिताना मानयनसमये 'श्रनमा' 'उदावइन्ति' उदानयन्ति । अब सूत्रम्- “शौर्णि सोम कृत्वा पाणि मन्तख़्य प्रतिपन्या मित्यनोऽभ्येति, दक्षिणतस्तिष्ठच्छन्न समङ्गि धौतम, प्रउगाचोद्धते फलके, कृष्णाजिन मस्मिन्नास्तृपणत्यदित्यास्त्वगिति, तस्मिन्मोम निदधात्यदित्यै मद इति'-दुति ॥ १० ॥ १-वा.स.8 २६ ॥ ३-वा. स.१ ३.२॥ २-वा.स.१० १. 8-का. श्री. सू..28-01

·शतपयवाहाम्।
(२प्र. (मा.)
उदकुम्भममोपे क्रय प्रगंमति- "अथ यदपा मिति । स्पष्टोऽर्थः ।
हिरण्यादि दशक्रयद्रव्यं फ्रमेणानूध प्रशंमति- “अथ यद्धिरण्य
भवतीत्यादिना । फ्रथाय 'हिरण्यं भवति' इति 'या', 'एतत्'
एतेन सोमं 'मशुक्र' शुक्रण दीया सहितं मन्तं फ्रीतवान् भवति ।
हिरण्यस्य तेजोरूपत्वात् । वामम आच्छादनमाधनलान् तेन क्रये
मति मोमं 'मत्वचस' कोतवान् भवति। ब्रह्मणस्तपमा मभूतवान्
'अनया' ये मति तपमा महितः यो भवति । धेन्वा माभिरस्थ
चौरादेः मम्भवान्, नया क्रये मति मोमः मागिरो भवति ।
'अथ यन्मियुनौ भवतः' इति स्पटम। फयणट्रव्यगतां दामया
मनूध प्रशंसनि- "तं वै दशभिरेव क्रौणयात्, नादभिः"-
इति । स्पष्टोऽर्थ. ॥ १८ ॥ ६ [१. ३.] ॥
इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रका
माध्यन्दिनशतपथनाभाय्ये
द्वतीयकाण्डे बतीयाध्याये बतौयं ब्राह्मणम् ॥
॥ इति तृतीयकाण्डे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥.
.
१- यत्र “हिरण्य सहसाच्छिद्य एषता वरत्राकाण्डेनाइन्ति वा" इत्याह
कात्यायन (७.८.२७.)। "प्रदक्षिणं सोमक्रयणी मारत्याभ्यया
गवा निष्कीय यजमानस्य गोछेऽपिस्टनति , यदि सोमविक्रयो प्रति-
विवदेत एघतेनं वरत्राकाण्डे नावक्षाय नाशयेयुः, लकुटन्तीत्येवो,
नित्यवदेके वधं समामन्ति"-इत्याह यापस्तम्ब (१०.२०. ५-८.)।
"सोमविक्रयियो किश्चिद दद्यात्"-इत्येवास्ति मानवे सूत्रे ।

·[१९] अथ इतौयप्रपाठके प्रथम प्राह्मणम्, अपि वा रतीयाध्याये चतुर्थ माझपाम् । ॥ हरिः ॐ॥ नौड़े कृष्णाजिन मास्तृणाति । अदित्यास्त्चुगसीति सोऽसावेव बन्धुरथैन मासादयत्युदित्यै सुद श्रासौडे- तौयं वै पृथिव्युदितिः सेयं प्रतिष्ठा तुदस्या मेवेन मेतत् प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति तस्मादाहादित्यै सुद श्रासौदेति ॥१॥ अथवा मभिपुध व्वाचयति। अस्तवाद् द्यां पभी अिन्तरिक्ष मिति देवा ह वै यर्नु तन्वानास्ते ऽसुर- रक्षसेभ्य ऽवासलाद विभयाञ्चकुस्तु ऽएन मेतज्या- . 'थादेति-इति ग, घ । + एच-इति नामदसम्मत पाठ' ।

·१२ । शतपथमाझणम् । (३५. १मा) यार्स मेव ब्वाञ्चकुर्यदाहास्तभाद् द्यां पभी अन्तु- रिक्ष मिति ॥२॥ अमिमीत ब्वरिमाणं पृथिव्या इति। तुदेनेनेमाँ- लोकानास्पृणोति तस्य हि न हन्तास्ति न वधो युनेमे लोका श्रास्मृतास्तुस्मादाहामिमीत व्वरिमाणं पृथिव्या इति ॥३॥ श्रासौदद्दिश्वा भुवनानि सम्राडिति। तुदेनेनेदर सुर्व मास्पृणाति तस्य हि न इन्तास्ति न वधी येनेदर सुवं मास्मृतं तस्मादाहासौदद्दिश्वा भुवनानि सम्राडिति ॥ ४॥ विश्वेत्तानि व्वरुणस्य व्रतानीति। तदस्मा ददर सर्व मुनुवर्त्म करोति युदिदं किञ्च न कुश्चनु प्रत्यूद्या- मिनं तस्मादाह विश्वेत्तानि व्बुरुणस्य व्रतानीति ॥ ५ ॥ अथ सोमपाणुहनेन पाणयति । नेदेनं नाष्ट्रा रशासि प्रमृशानिति गुभी वा एषु भवति तिर इव • 'मिति'-इति ग, घ। + 'नेमालोका'-इति ग, घ । # 'इति'-इति ग, ध। 5 'संयाहिति'-इति की । 'संघाडिति'-इति क, 'समाहिति' इति ग, घ । पा 'ब्रतानीति'-इति ग, घ ।

·(३५० वा.) । तीयकाणम्। वै गुर्भास्तिर इवैतात्पर्याणदं तिर इव वै देवा मनु- प्येभ्यस्तिर इवैतात्पर्याणदं तुस्माई पर्याणद्यति ॥ ६ ॥ स पाणह्यति। ब्वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति व्यनेषु हौद मन्तरिक्षं विततं वृक्षाग्रेषु व्याज मुवत्सु पय उसियास्विति वीर्यं वै व्याजाः पुमा सोऽव॑न्तः पुरस्वे- वैतद्वौयं दधाति पय उसियास्थिति पयो हौद मुस्लि- यासु हित हृत्सु ऋतुं व्वरुणो विवमि मिति हृत्सु ह्ययं ऋतुर्मनोजवः प्रविष्टो विक्ष मि मिति विक्षु ह्ययं प्रजास्वग्निदिवि सूर्य मदधात्सोम मुद्राविति दिवि ह्यसौ सूर्यो हितः सोम मुद्राविति गिरिपु हि सोम- स्तस्मादाह दिवि सूर्य मदधात् सोम मुद्राविति ॥७॥ अथ युदि द्वे कृपणाजिने भवतः। तुयोरन्यतरत् प्रत्यानयति प्रतौनाहभाजन युधु ऽएकं भवति कृषणा- जिनयौवा युवावकृत्य प्रत्यानह्यति प्रतौनाहभाजन सूर्यस्य चक्षुरारोहानेरष्णुः कनौनकम् । यचैतशेभि- रौयसे भ्राजमानो विपश्चिति सूर्य मेवैतुत पुरस्तात् करोति सूर्यः पुरस्ताबाष्ट्रा रक्षास्यपानुन्नेत्यथाभयेना- नाष्ट्रेण परिवहन्ति ॥८॥ * 'वैतत्वाबद्ध'-इलि ग 'महादिति-प्रति ग, 'प्रतिमाहभागने-इति सायससम्म इति डा. देगर ।

·१८० शतमाझयम्। (२५. वा.) उद्दते प्रऽग्ये फुलके भवतः। तदन्तरेण तुिष्टन्सु- ब्रह्मण्यः* माजति श्रेयान्वा एपोऽभ्यारोहाद्भवति को ह्येत मुहत्यभ्यारोढुं तस्मादन्तरेण तिष्ठन् माजति ॥८॥ पलाशशाख्या माजति। युव वै गायत्रौ सोम मच्छापतत् तदस्या ऽश्राहुरन्त्या ऽअपादुस्ताभ्यायत्य पर्ण पुचिच्छेद गायत्यै वा सोमस्य वा राज्ञस्तुत्पतित्वा पुर्णो ऽभवत्तस्मात्पर्णो नाम तद्युदेवाच सोमस्य न्यक्तं तुदि- हाप्यसदिति तस्मात् पलाशशाख्या माजति ॥ १०॥ अथानड्वाहावाजन्ति। तौ यदि कृष्णौ स्याता मन्यतरो वा कृष्णस्तुत्र विद्यार्पिष्यत्यैपुमः पर्जन्यो बुष्टिमान् भविष्यतीत्येतदु विचानम् ॥ ११ ॥ श्रुथ युनक्ति । उसावेतं धूर्पाहावित्युसौ हि भवतो धूर्पाहावुिति धूळहौ हि भवतो युज्येथा मनश्रू ऽहुति युज्येते धनवू इत्युना विति तदुवीरहणावित्युपाप- कृताविति तुद् ब्रह्मचोदनाविति ब्रह्मचोदनौ हि भवतः स्वस्ति युजमानस्य गृहान् गच्छत मिति युथैनावन्तरा नाष्ट्रा रक्षांसि न हिल्स्युरेख मेतुदाइ ॥ १२ ॥ • 'ब्रह्मण्या'-इति क, डा.-वेवरेणान्यत्र दृष्ठश्च ; श्रूयते चोत्तरम (१.१... २२.) 'सबझण्यायै'-इति ।

·(श्च.मा.) ।तोयकाणम्। १८५ - अथ पथात्परिक्रम्य । श्रपालम्ब मभिपद्याह सोमाय कीतायानबहीति सीमाय पर्युप्रमाणायेति वाती यतरथा कामयेत ॥ १३ ॥ श्रुथ व्वाचयति । भट्टो मेऽसि प्रच्यवस्व भुवस्पत इति भट्टो यस्यैप भवति तस्मान्नान्य माद्रियतेऽप्यस्य राजानः सभागा श्रागच्छन्ति पूर्वो राजो ऽभिवदति भद्रो हि भवति तस्मादाद भट्टो मेऽसौति मुच्यवस्व भुवस्यत इति भुवनाना ह्येप पुतिर्विश्वान्यभि- धामानीत्युङ्गानि वै विश्वानि धामान्युगान्येवैतदयाह मा त्वा परिपरिणो विदन्मा त्वा परिपन्युिनो विदन्मा त्वा टुका अघायुवो विदन्निति युथैन मन्तरा नाष्ट्रा रक्षासि न विन्देयुरेख मेतदाह ॥ १४ ॥ श्येनो भूत्वा पुरापतेति । व्वय एवैन मैतुद् भूतं मुपातयति यहा ऽउम्र तुन्नाष्ट्रा रक्षासि नान्युययन्त्ये- तदै ब्वयसा मोजिष्ठं बलिष्ठं युच्छानस्तु मेवैतद् भूतं मुपातयति यदाह श्येनो भूत्वा पुरापतेति ॥ १५ ॥ 'व्यपालब'-रसि पाठोऽपि डा• देवरेय दृष्ट । f 'कृतायानुनौति'-इति ग। + 'प्रपादयति -इति, 'प्रपायतयति'-इति च दृष्टौ डा. वैदोस ।

·१८८ शसपथवाझयम्। (श्म. १०) अथाध्वर्युरारोहणं विमुञ्चति। व्वुरुणस्योत्तम्भन मसौत्युपस्तम्भनेनोपस्तभाति बुरुणस्य स्कम्भसुज्जनी स्थ इति शम्ये ऽहद्दति स यदाह वरुणस्य स्वम्भसुजनी स्थ इति वरुण्यो ह्येषु एतहि भवति यत् सोमः क्रीतः ॥ २५॥ अथ चत्वारो राजासन्दी माददते । दौथा ऽअस्मै मानुपाय राज ऽश्राददाते ऽअर्थतां चत्वारो योऽस्य सकृत्सर्वस्येप्टे ॥ २६ ॥ श्रौदुम्बरौ भवति । अन्नं वा ऽजुर्गुदुम्बुर ऽजुर्जाऽन्ना- द्यस्थावरुद्ध्यै तस्मादौदुम्बरी भवति ॥ २७ ॥ नाभिदमा भवति । अत्र वा ऽअन्न प्रतितिष्ठत्युन्नर सोमस्तुस्मान्नाभिदना भवत्युचो ऽएव रेतस श्राशयो रेतः सोमस्तस्मादवदना भवति ॥ २८॥ ता मभिमृशति । व्यरुणस्य ऽरतसुदन्यसौत्युथ कृष्णाजिन मास्तृणाति वरुणस्य ऽरतसुदन मसीत्यथैन मासादयति व्बुरुणस्य ऽक्तसुदन मासौदेति स यदाह ब्वरुणस्य ऽक्तसुदन मासौदेति व्वरुण्यो टेप एतर्हि भवति ॥२६॥ . 'कोत'-इति ग, घ ।

·(३ब. मा.) । तीयकाण्डम् । अथैन५ शाला प्रपादयति । सु प्रपादयन् वाचयति या ते धामानि हविपा युजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यजुम् । गयस्फानः प्रतुरणः सुवीरो ऽवीरहा चरा सोम दुर्यानिति गृहा वै दुऱ्या गृहान्नः शिवः शान्तो ऽपापकृत् मुचरेत्येवैतदाह ॥३०॥ अच हुके । उदपात्रु भुपानुनयन्ति युथा राज ऽगतायोदक माहुरेदेव मेतदिति व्वदन्तस्तदु तथा न कुर्यान् मानुपु४ ह ते यन्जे कुर्वन्ति व्युद्धं वै तुद्यन्नुस्य युन् मानुषं नेद् व्युद्धं यन्जे करवाणीति तस्मान्नोप- निनयेत् ॥ ३१ ॥१॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [३. ४.] ॥ कटमध्ये मोमस्यापनाय कृष्णाजिनास्तरणं ममन्त्रक विधत्ते- “नोडे कृष्णाजिन मितिः । "उद्धृते प्रजग्ये फलके भवतः" इति वक्ष्यति । तदुद्धतायुगफलकद्दयोपेतस्यानमो 'नौडे' । परितः प्रातः शकटमध्यदेशो नौडम्, 'अस्मिन् र 'कृष्णाजिनम्' प्रमा- रयेत् । हे कृष्णाजिन ! त्वम् 'अदित्याः' भूम्याः वयूपम् 'अमि" । १- का• औ• सू०७.६६ । २- मवमकण्डिकायाम् (१८०ए०)। कात्यायनोग्याहेब भेव (७.८.५.)। ३- सिन्'-इति छ। 8- वा. सं०३. ३..१।

·शतमयमाझसम्। (३.१मा.) अथ शरीर मेवान्वुवहन्ति । युजमानस्य गृहान् गच्छ तन्नौ सस्कृत* मिति नाच तिरोहित मिवास्ति ॥१६॥ श्रुथ सुब्रह्मण्या मायति । यथा येभ्यः पक्ष्यनस्यात् तान् ब्रूयादित्यहे वः पक्तास्मीत्येव मेवैतद् देवेभ्यो यज निवेदयति सुब्रह्मण्यो३५ सुब्रह्मण्यो३ मिति ब्रह्म हि देवान् प्रच्यावयति विष्कृत्व आह विद्धि यज्ञः ॥१७॥ इन्द्रागच्छेति। हुन्द्रो वै यजुस्य देवता तुस्मा- दाहेन्द्रागच्छति हुरिव श्रागच्छ मेधातिथे प वृषण- श्वस्य भेने। गौरावस्कन्दिन्नुहल्यायै जाति तद्या- न्येवास्य चुरणानि तैरेवैन मेतत्ममुमोदयिषति ॥ १८॥ कौशिक ब्राह्मण गौतम बुवाणेति। शुश्व तदा- रुणिनाधुनोपज्ञातं. यहौतम ब्रुवाणेति स यदि काम- येत ब्रूयादेताा कामुयेतापि नाद्रियेतेत्यहे सुत्या मिति यावदहे सुत्या भवति ॥ १६ ॥ देवा ब्रह्माण आगच्छतेति। तुद्देवांथ ब्राह्मणांश्चा- हैतेह्युचोभुयैरों भवति युद्देवश्च ब्राह्मणश्च ॥ २० ॥ . ८ 'मस्त'-इति क, डा.-वेवरेणान्यत्र दृयश्च । + 'यज्ञ'-इति ग, घ । 1 'नोपघात-इति ग, छ। Goयहे'-इति का ॥ प्राण-इति ग, घ ।

·(अ.ना.) । तीयकाण्डम् । अथ प्रतिप्रस्थाता । अप्रेण शाला मनीपोमोयेण पशुना प्रत्युपतिष्ठते ऽनौषोमो वा एतु मन्तज॑म्भ ऽश्रादधाते यो दौक्षत ऽामावैष्णव ह्यदो दोक्षणीय हविर्भवति यो वै विष्णुः सोमः हविर्वा sएप देवानां भवति यो दीक्षते तुदेन मन्तजभ ऽश्रादधाते तत्पशुनात्मानं निष्कोणोते ॥ २१ ॥ तहुँके । आहवनौयादुल्गुक माहरन्त्ययु मग्मुिरय५ सोमस्ताभ्या सहु सयां निष्कष्यामह इति ब्वदन्तस्तुदु तथा न कुर्यााच वा एतौ क च तत् सुहैव ॥ २२ ॥ स वै डिरूयो भवति। विदेवत्यो हि भवति देव- तयोरसमदे कृष्णुप्तारङ्गः स्यादित्याहुरेतुयेनयो रूप- तम मिति युदि कृष्णसारङ्गं न विन्देदुथो ऽपि लोहितसारङ्गः स्यात् ॥ २३ ॥ तस्मिन् वाचयति । नमो मित्रुस्य व्बुरुणस्य चक्षसे महो देवाय तुदृत्तः सपर्यत । दूरदृशे देवजाताय केतुवे दिवस्पुत्राय सूर्याय शसतेति नुम एवास्मा ऽएतत् करोति मिचधुय मेवैनेनैतुत्कुरुते ॥२४॥ . ''पतिप्रस्थाता इति ग, घ : + मास्त्येतत् पदं ग-च-पुस्तकयोः। + 'सुहेव'-दति ग, घ । 5 'कृयासारङ्ग-इति ख, ग, घ । । 'जोहितमार'-इति ख, ग, घ ।

·११. शतपथमायाम्। (१५. मा.) यद्यत् भूम्या उपरि स्तृतम्, तत् सर्व गमाव जम्यामोय गित्यर्थः । दर्शपूर्णमासगतं कृष्णाजिनास्तरण मन्त्रमाणम्' अगालिदिभति- "मोऽमावेव बन्धुरिति । थोऽमी अवहननप्रमतावगतः- "श्यं वे पृथियदि निम्तस्या ऽअन्य लग यदिद मस्या मधि किश्च तम्मादाहा- दिन्यास्वगमौति"-इत्युको यो प्रामणभाग.', 'मः' एवास्य 'वन्धु:' समानार्थकः, प्रामण मित्यर्थः । "प्रथन मिति' । 'एन' मोमम् 'आमादयनि- "अदित्यै मद इति । अनेन मन्त्रेण 'अदित्य' अदित्याः मम्बन्धि 'मदः' मदनं स्थानम् । पृथिव्याः मस्पिदवेन प्रतिष्ठात्वम्, 'तम्मात्' प्रतिधात्मकत्वात् इति भावनया हणाजिने प्रामादितोऽपि मोमोऽदित्या प्रतिष्ठापितो भवति यतः, अतोऽमं मन्त्रं पठेत् ॥ १॥ "अर्थन मिति । 'एन' मोमम् 'अभिप' प्राप्तम्भ्य 'वाचयति' अध्वर्युः । “अम्तवाद चा मिनि मोम मालम्भ्य वाचयति"- इति सूपम् । मन्त्रस्याय मर्थः । 'वृषभः श्रपी वर्षिता मोमः । अथवा वृषभशब्दः श्रेष्ठवाचौ, मर्वदेवश्रेष्ठः सोमः। 'उपरि' 'चा' दिवम् 'अस्त-भान्' सर्वप्राणिरक्षणाय माम्भितवान्। तथा 'अन्तरिक्षम' अस्तनात् । किञ्च 'पृथिव्याः' . 'वरिमाणं' परिमाणमहत्त्व मपि 'अमिमौत' दयतौ पृथिवौति मानं सतवान् । म तादृशः 'मघाट' १,२-प्रथम काण्डे १. १.५ (०२ ए.) एथ्यम् । ३-का. श्री. सू. ०.६.। 8--वा• सं.३०.२| "-का• श्री. सू. ७...। ६- सोऽयं मयं वा सं... ३०.५ ·(श्य. वा.) । तीयकाण्डम् । मम्यग्राजमानः सोमो "विश्वा' विश्वानि 'भुवनानि' भूतजातानि 'श्रासौदद' अधिपतित्वेनाधिष्ठितवान् । 'तानि' इमानि 'विश्वा' विश्वानि सर्वाणि 'दत्' पि 'प्रतानि' श्रायुस्तम्भनादिकर्माणि 'वरुणस्य' पापनिवारकस्य मोमदेवस्य सम्बन्धौनि, सर्वे देवादयो- ऽनुमरन्तीत्यर्थः ॥ अमुं मन्त्रं चतुर्दा विभज्य' व्याचष्टे- "देवा इ वै यज्ञ मित्यादिना । पुरा 'देवाः' 'एनम्' 'एव' सोमम् एतत्' एतमिन् प्रस्तुते कर्मणि 'वधात्' असुररक्षःकृतोदेगाम्, तत्परिहाराय 'ज्यायस' प्रशस्थतरं श्रेष्ठं 'रः' । 'यदाह' मन्त्रः-- 'अस्तवाद घा वृषभोऽन्तरित मिति', म पूर्वम् एतवाह्मणोकप्रकारेण देवः शतवादाहेत्यर्थः ; तस्मिन् मन्त्रभागे श्रेष्ठवाचकवृषभशब्दस्य अवपात् ॥ ९॥ "अमिमौतेति । 'तत्' तस्मात्, मोमेन पृथिव्या मितवान्, 'एनेन' बलप्रकाशकमन्त्रपाठेन, अथवा 'एनेन' पृथिवीमानको मोमेन 'इमान्' पौनपि 'लोकान्' 'पास्पृणोति' सर्वतो बलिनः कारयति । मोमस्य बलवत्त्व मर्थापत्या दृढयति- "तस्य हौति । इन्नुहननस्य च 'लोकचयान्तःपातिनात् तस्य चैतदार्थपत्य मित्यर्थः । 'प्रास्मृताः' बलिनः छताः । यस्मादेवं 'तस्मात् 'अमिमौत वरि- माणं पृथिव्या इति' मन्त्रभागस्त मर्थम् 'वाह'। अथवा 'तमात्' तं मन्त्रभागं ब्रूयादित्यर्थः ॥ ३ ॥ . R १- दमादिचतुकण्डिकाखिति बोध्यम्।

·१९२ । शतपचनक्षिणम्। (३५० वा.) . "श्रामौददिति । हतौयपादस्यापि बलप्रकाशनरूपार्थवान द्वितीयपादब्राह्मण मेवाच पुनः पठितम् ; "तदेनेनेमांनोकाम्"- इत्यस्य स्थाने "तदेनेनेद५ सर्वम्"- इति विशेषः ॥ ४ ॥ "विवेत्तानौति । चतुर्थभागपाठस्य तात्पर्य माह-- "सदमा ददं सर्व मनुवर्मन् करोतीति । 'इदं सर्व' भूतजातम् 'अनुवर्म' तदधौनस्थितिकं कृतवान् भवति। प्रत्युद्यामः प्रतिकूलोद्योगः, तत्कर्तारं 'प्रत्युद्यामिनं' 'न करोति' इति सम्बन्धः ॥ ५ ॥ “अथ सोमपर्याणहनेनेति। शकटेन मार्द्ध मोमस्य वेरन- माधनं वासः 'पर्याणहनम्'। पर्याणहनप्रयोजनकथनम्- "नेदेनं नाता रक्षांसीति । 'नेत्'-इति परिभये । तथाच यास्कः- "नेत्येष इदित्येतेन सम्प्रयुज्यते परिभये"-दति। यदि पर्याण हनं न कुर्यात्, तदा 'नाष्ट्रा' नाशकराणि रक्षांसि 'एन' 'प्रस्टशान्' प्रमशेयुः, एतत्तु भयकरम् । तस्मात् तत्परिहाराय पर्याणहन मित्यर्थः । पर्याणहनं प्रकारान्तरेण प्रशंमति- “गर्भा वा एष भवतीति । 'तिर व वै गर्भाः' अन्तर्हिता वर्तन्त इत्यर्थः । यस्माद् गर्भाणां तिरोधान मपेक्षितम, यस्माच्च मनुष्येभ्यः सकाशान देवस्य सोमस्य, तस्मात् पर्याणह→ युक्त मित्यर्थः ।। तच मन्त्रं विधाय मशंसति- “म पर्याणपति वनेषु व्यन्तरिय मिति । 'वनेषु' वृक्षसमूहेषु 'अन्तरिक्षं' 'विततान' मोमो विस्तारितवान्। तद् यद् 'वाज' वेगं बलं वा 'प्रवत्सु' अरणवत्सु १-निरु. १.२.६। २-का. श्री. सू...। ३-वा० स०8. ३१.१। स ॥

·(३य. वा.) टतोयकाण्डम् । पुरुषेषु योग्यम् । 'व्यदधात्'-इति मर्वत्र सम्बध्यते । 'उनिया'- इति गोनाम । तासु ‘पय.'। 'इत्सु'-इति प्राणिवत्वापेक्षया बड़वचनम् । तत्र 'इत्सु' 'क्रतुं' मकन्पम् । 'वि' प्रजास 'अग्रिम' भुक्तस्यानपानस्य पाकमाधन ममिम् । “दिवि सूर्यम्'। 'अट्री' जातावेकवचनम्, पर्वतेपु 'मोमम्' । 'वरुणः' पापनिवारकः, मोमो देवः 'श्रद्धात्' स्यापितवानिति मन्त्रार्थः । 'वन'-गब्दस्यार्थान्तरभ्रमं व्युटमयन् वनेम्वन्तरिचविस्मरणं नोक- सिद्ध मित्याह- “वनेषु होट वितत मन्तरितं वृक्षाविति । यद्यपि सर्वत्रान्तरितं विततम्, तथापि पामरदृट्या भान्द्रवृक्षाग्रेषु पटास्तरणवत् प्रतिभामादेव मुक्तम् । अवसु पुंस्वमम्भवात् वाजम्य वीर्यवात् एतत्' एतेन “वाज मर्वमु"-दतिपाठेन घुम्बेव वीर्य स्थापितवान् भवति। उस्रियाइदादिपु पयःकन्वादिम्यितेन्नाक- प्रसिद्धिः ‘पयो हौटम्'-'इत्सु स्वयं क्रतु" इत्यादि 'हि-कारेपण द्योत्यते ॥७॥ "अथ यदि दे इति। दीवायां 'यटिं' 'टे रुणानिने' खौकते, 'तयोः' एक 'कृष्णाजिनं' 'प्रतिनाहभाजनम्', मग नस्य पुरोदेमप्रसारितो ध्वजः प्रतिनाह.'; तद्भाजनम्, तरच्या भवतीत्यर्थः । द्वितीयालाभे उपाय माह- “या एक कृष्णाजिनीवा एवावहत्येति । . दि.२, ११.३॥ २-पा. मु.१.२.५९ - 'युगसमोपे उद्रिवे दण्डे अवगायति ध्वम्यागीयम् । वासमा वेएन मिति केचित्' इति या..। - 25 ·१८४ ॥ शतपथमाझयाम् । (३५. मा.) .. प्रतिनाहमन्त्रः-"सूर्यस्य चक्षुरिति । तथाच सूत्रम्- "कृष्णा- जिनं पुरस्तादामति सूर्यस्य चक्षुरित्यामनयोरन्यतरत्, एकचेद् पौवा अवशत्य" इति। मन्त्रस्याय मर्थः । हे रुष्णाजिन! त्वं 'सूर्यस्य' 'चदुः' पत्ःस्थानीयम्, प्रकाशनभ्यान मित्यर्थः । 'उपरि हि सूर्यः प्रकामते, अतस्त्र मनमि ऊई दिश मारोहेत्यर्थः । तथा 'अग्रेः' देवस्य सम्बन्धि 'कनौनकम्'; अचिमध्यगतः कृष्णप्रदेशः कमोनिका, ताम् 'पारोह'। 'ऋग्रेरक्षणः कनौनिकाम्यान मन्त- रिक्षम नौलं नम इति प्रमिद्धेः । अनम उपर्यारो मति एतदुर भयारोहणं मम्पद्यते । 'य' यमिाचारोहे मति 'एतभिः अश्वैः यमे' गछमि "विपशिता' मेधाविना मोगेन मह 'भाजमानः' दीप्यमानः ॥ एतम्मनापाठं प्रामति- "सूर्य मेवैतत् पुरम्तादिति। मन्त्र 'सूर्यम्य पचुः' इत्यभिधानेन 'सूर्य मेव' मोमम्य 'पुरस्तात्' हत- वान् भवति । नतय कि मित्याइ~ “सूर्यः पुरमा नाति । 'माता' नाहाणि, यजनामकानि 'रोमि' हिंमन् पुरोगछति, तमिगन् मनि 'प्रभयेन' नामकरहितेन मार्गेण भोमं. 'परिवहन्ति' ॥ ८ ॥ "उद्धते प्रउगे फस्तके भवत इति । 'मउगे फलके' प्रयुग- भम्बन्धिफनके "उद्धने' प्रयुगादप्युनते, पुलुकप्रमाणे 'भवतः । अतएव सूचकारः तस्मिन्नेव प्रदेगे फनकयोरौद्धयं सूचयामाम-- १-• स..२०.११ २- कायौ. सू...१६, १.। १-धसम्व'मध्यपाठयपुस्तके। म्यात चिकप्रमा-व्यव.; "पधाधियुकम्"-ति धमर।

·(३५० वा.) । तीयकाण्डम् । "प्रयुगाचोद्धते फलके भवतः" इति। "तदन्तरेणेति । 'तत्' तयोः फलकयो: 'अन्तरेण' मध्ये 'सुब्रह्मण्यः' (भूयिष्ठ एव मन् ।) 'प्राजति' प्रेरयति अनसाहो । श्रधःस्थितिं प्रशंसति-"श्रेयान्वेति । करितुरगाधारूढस्य प्रशस्तत्वं लोकमिद्धम्, अतस्तदभ्यारोहात् सोमः 'श्रेयान् भवति', अतस्तदधिष्ठितं प्राकटम् 'आरोढं कः अर्हति' ? न कोऽपौति ॥ ६ ॥ "पलाशशाखया प्राजतीति । भूयिष्ठाखेव प्राजनयोग्यासु सतौवप्यन्यशाखासु पलाममाखायाः कोऽतिशय इति जिज्ञासायां तस्याः सोमस्य मम्बन्धं दर्भयति- "यच वै गायनौति । व्याख्यात मिदम् । 'यदेव' 'भोमस्य' श्रङ्ग 'न्यक्रम' अवाक् निपतित मामौत्, 'तत्' अङ्गम् ‘दशापि' अस्मिन् मोमे एव 'असद्' भवेदिति पलाशशावया प्राजनस्याभिप्रायः ॥ १० ॥ अनडुहोर्वर्णविशेष मभिधातं पुनरनवदति- "अथानवाहा- विति । 'प्राजति' युगवहनाय प्रेरयति । उभयोरन्यतरस्य वा यदि कृष्णावं लभ्येत, 'तत्र' पर्जन्यवर्णमाम्यात् अनडुत्कृष्णत्वेन निमित्तेन १- काश्री. सू० ७. ६. ५ । तत्रापि 'प्रउगात्' इति स्वरमध्यपाठ एव, न त्वन्तस्थमध्य 'प्रयुगात्' इति । २-छ-पुस्तकमाने एषोऽधिकः पाठः। --का औ• सू.० ६.१। पुरस्तात् १. ७.१.१(? भा• 8६ • पृ.)श्यम् । ५-प्रतोदस्थागौययेति भावः । 'व्यवहाहो बलीवहीं-इति या. दे।

·। शतपचवाझयम। (प्र.ना.) 'ऐषम' अस्मिन् सवत्सरे 'पर्जन्य' बवृष्टिप्रदो भवति । '-दूति एतत् उ विज्ञानम्' दृष्टे परिजानम, तदुपाय इत्यर्थः ॥ ११ ॥ इदानों ममन्त्रक मश्वयोजन विधत्ते-- "श्रथ युनत्युमावत मितिः । मन्त्रस्याय मर्थ र । हे 'उसो' अनद्धाहो ! युवा वहनाय 'एतम्' प्रत्यागच्छतम् । कौशौ युवाम् ? 'धूर्षाहौ' धुर मोढु समयों । तादृशो युवां 'युज्येथाम्' स्वय मेव युक्तो भवनम् । ती विशिष्यते-- 'घनथू' अथुरहितो, अव्यथावित्यर्थ, 'वीरहणो' दङ्गाग्रेण वौराण पुत्रा दौना महन्तारो, 'ब्रह्माचोदनौ' ब्रह्मणा मन्त्रेण प्रेरितावित्यर्थ । एव मनचाहो प्रशस्येदानौं प्रयोजन भाइ- "खम्ति यजमानस्येति । 'स्वस्ति' अविनागेन 'यजमानस्य ग्टहान् गच्छतम् ॥ अथ मन्त्र विभज्य याचटे- "मी हि भवतावित्यादिमा । उत्साविणावनयोभोगावित्युम्रौ । एषा प्रसिद्धि 'हि सन्देन घोत्यते । पूर्वाहावित्यस्य तात्पर्य 'धूवाहाविति । श्रावग्रुपातस्य दृश्यात् 'अनयू-दत्यम्यानात्ताविनि व्याख्यानम् । पौरहत्याया पाएमाधनत्वात् 'पापरतो'-इति तात्पयाभिधानम् । 'ब्रह्माण "उमावेतम्"-इनिमन्त्रेण दूदानों चोद्यमानत्वात् ग्रहाचोदना- ममिद्धिरित्यभिप्रेत्य "ब्रह्मचोदनो हि भवत इत्युकम् । 'म्वति यजमानस्य ' इत्यच म्वम्ति गन्दाभिप्राय माह- "यथेनावन्तरेति । 'यथा' 'एनी' अनचाही 'गारा' मध्ये मार्ग 'नाटा' हिमा 'न हिम्यु', नया भवेदिति स्वस्तिवाचनमन्त्र इतवानित्यर्थः ॥ १२॥ १- का. चौ. सू..८५ २-दा. स. १९३९।

·(३य. वा.) । तीयकाण्डम् । थन:- "श्रथ पश्चात् परिकम्येति । शकटस्य पक्षानागं गत्वा । अपकृय्य वालम्ब्यत इति 'अपालस्य' अकटस्य पश्चाद्वागः । न मालम्य बूथात्- “सोमाय क्रौताय", "मोमाय पर्युद्यमाणाय”-'इति का'। अनुवधनविकन्यस्याय मभिप्रायः-- मोमे कोने मति अनन्तरं यत् कर्त्तव्यम, तत् परिवहण मेव; तच कयानन्तरभावौत्यन्यतरो- पादानेऽन्यतरस्यार्थात् मिद्धिरिति। ऐतरेयके तु ममुच्चयोपदेश उमा:- "मोमाय फ्रीताय प्रोह्यमाणायानुहोत्याहाध्वर्युरिति । अयं विकन्यो न व्यवस्थितः, किन्तु ऐच्छिक इत्याह-- "अतो यतरथा कामयेतेति । 'श्रतः श्रनयोः पश्योर्मथे। अच कात्या- “पथात् परौत्यापालवं ग्टहीत्वा मोमाय फ्रोताया, वाचयति, पर्युह्यमाणायेति वा" इति ॥ ११ ॥ “अथ वाचयतीति। अध्वर्युर्यजमानम् “भट्रो मेऽमि"-इत्यादिक मित्यर्थ: । मन्त्रस्याय मर्थ:-हे मोम! ल 'भद्रोऽमि' कल्याण- करोऽमि, मुत्यो वा। हे 'भुवस्पते' भुवमानां पालक ! वं 'प्रध्यवम्ब' प्रगच्छ । 'विश्वानि' 'अमि' 'धामानि' स्थानान्यमिलक्ष्य । 'वा' वा 'परिपरिणो मा विदन्' उपर्यवम्यातारो मा विदन् । नथा लो परिपन्थिनः' प्रतिकृलाः शत्रवः ‘मा विदन' । “छन्दमि परिपन्यिपरिपरिणौ पर्यवम्यातरि"-रनि 'इनि'-मस्ययानो निपातितः। तथा 'अघायव" अघमिधन्तो 'का' विकतनगीना: 'मा विदन' मा जानन् । किश 'रेन.' मनोयगमनः पती, म १- प्रा. १.३.२० २- का• थी. .. १.१५, १६ । ३-वा. सं...३.११ १-पा. .१२.८४ ·शतपथब्राह्मणम् ॥ (३५० वा.) भूत्वा' म दुव बलिहोत्यतनगौलः मन् 'परापत' हफ्त, यजमानस्य टहान् गच्छत । 'तत्' तब 'नौ' श्रावयोः, तव च मम . च संस्कृत' सर्वोपस्करणमंयुक्त स्थान विद्यते, तद् गच्छेति । "भद्रो मेऽमि"-दत्यत्र भट्राब्दस्य तात्पर्य माह- "भद्रो हाम्य भवतीत्यादिना । 'अस्य' यजमानस्य 'एषः सोमः, यमाद् 'भद्रो भवति', तम्माद् मन्त्रभाग एव माह। यतोऽमावेव यजमानस्थ भट्रकारी, 'तस्मात्' 'अन्य' सोमव्यतिरिक्तम् 'अयं' यजमानः 'न आद्रियते' सादरं न करोति । अन्यशब्दार्थ विशिष्टि- "अप्यस्य राजान इति। 'मभागाः' इत्यनेन राजा मनतिक्रमणीयत्व मुक भवति । अपिः मम्भावनायाम् । “मधुपर्क माहरेद्राजे चाचार्यविक्- नातकप्रियातिथिश्वशरमातुलानाञ्च"-इति' मम्भावनौयानां मध्ये राजा प्रथमतो निगेन श्रेच्यावगमादितरपूज्योपलतकत्वेन 'अष्यस्य राजानः'-दति निर्देश इति मनाव्यम् । राज आगमनात् स्वय मक एव मन् 'पूर्व:' तेभ्यः प्रागेव 'अभिवदति' वागव्यवहार करोति । कि मिति- "भद्रो हि भवतीति । 'तमाद् भद्रो मेऽमोति' युतम् । भुवम्पत इत्यत्र 'भू-भब्देन मण्यिपि भुवना- न्युपलवितानौति व्याचष्टे- "भुवनानां ह्येष पतिरिनि । धाममन्द- तात्पर्य माह- "अङ्गानि वै विश्वानि धामानौति । त्रागानि पहचममादीनि क्रयपदेगादागमनम्य तदर्थत्वात् । परिपरि परि- पन्थि-सकमन्दाना मवयवार्थभेदे मत्यपि पर्यवभितार्थ एप एवे. त्याह- "यन मन्नरा नाता रचमि न विन्देयुरिति ॥ १४ ॥ १-इत उत्तरमियानाम्यते- "यधारा वा माझणाय वा"-इत्यादि। ..

·(श्य. मा.) । तोय कागदम् । १८८ "येनो भूत्वेति । मन्त्रभागपाठम्य तात्पर्य माह- "वय एवैन मेतद् भूतं प्रपादयतीति। एतेन पाठेन पक्षिरूप मेव मन्तं प्रापितवान् भवति । 'रक्षामि' 'नाम्खवयन्ति' हन्तुं नानुगच्छन्ति । स्पष्ट मन्यत् ॥ १५॥ "अथ शरीर मेवाचवहन्तीति। यदि प्रमादात् मोमं रक्ष. दिर्हन्यात, तदानी ग्येनो भवेति मन्त्रमामर्थन देनीमावादुपादे- यम्य मारोशम्यावध्यभावान (हन्ता') ग्रेनगरीर मेवानुगत्य हन्ति, मामाम मित्यर्थः । “यजमानम्य ग्रहान् गच्छ तमो मंशत मिति मन्त्रभागस्यार्थः म्पष्ट इत्याह- "नाच निरोहित मिवानीति ॥१६॥ "अथ समनग्या मित्यादि। 'हा' देवाना माझानमाधनो मन्त्रः; गोभनं ब्रह्म 'सब्रह्म', नदईतीति 'समझाया' काधन देवता; तो "सुभद्धापनोरम"-हत्यादिनिगदेनाशयेत् । तत्प्रकारः सूचे दर्णित:- "मनमण्यो मिति चिरूका मानिगदम्"- इति । निगदपटाना पाहणेनैव प्यारयानान नामाभियांग्यायो । .. ..

·शतपथब्राझणम्। (३५० वा.) श्राहानं प्रगमति- “यथा येभ्य इति । 'यथा' लोके 'येभ्यः' अर्थाय 'पक्ष्यन्' पाक कर्तु मिच्छन् भवति, 'तान्' भोक्तन् ‘ब्रूयात्'- 'इत्यहे व पनामीति'। इत्यह इति पाकदिवमो निर्दिसते; इतो द्वितीयेऽहनि बताये इनौतिरूपेणेत्यर्थः ।। मनु मन्त्रणाहानेऽपि कथ मिन्द्र श्रागच्छतीत्याह- "ब्रह्म हि देवान् प्रयावयतीति । 'हि'-गब्दो "वायवाहि दर्यत"-दूत्येव- मादिमन्त्रगतां देवतामयावनप्रमिद्धि द्योतते । सुब्रह्मण्यपदस्य पाठमिद्धा चिरावृत्तिं प्रशमति- "चि कृत्व आहेत्यादि । यजस्य च्यात्तिरूपत्वं मवनवयापेक्षयेति द्रव्यम् ॥ १० ॥ "इन्द्रागच्छेतीति। “इन्द्रो यजस्य देवतेत्यादि । स्पष्टम् । “इरिव आगच्छ"-इत्यादि- "अन्यायै जार."-इत्यन्तानां पञ्चानां वाक्याना पृथक्-पृथगर्थे सम्भवत्यपि तात्पर्यस्यैकत्व मभिप्रेत्य, मट्टामा नात्पर्य माह- "हरिव श्रागच्छ मेधातिर्थर्मेपेत्यादिना। "तद् यान्येवास्य चरणानि तैरेवैन मेतत् प्रमुमोदयिषतीति । 'तत्' तथा मति 'अन्य' इन्द्रम्य 'यान्येव' चरणानि धारिचपि, पूर्वपतीपरपक्ष- लक्षणान्या मभिमतस्य वस्तुनी हरणं, मेधातिथेः काषायनेमपी भृत्वा हरणम,-इत्येवमादौनि, 'तरेव' 'एन' प्रमोदयित मिच्छति॥ १-प्र. सं. २-ऐ.बा.६.१.३ इण्यम् ! ३- मोमासान लेतत्त्वपापा कविकल्पनामूनत्य मेव सिद्धान्तितम् । सवापि तम्बार्मिक विशेष उत (• सू.८.१.४२-१४; यधि. १५.)। "मदितवादनि लोयमानतया राोरल्याशम्दवाध्याया क्षपामकरण सुस्वात् भीर्यम्यस्मादमेन बोदितेन येत्यपल्याजार उच्यते, न परस्त्रीयवधागत्"-स्त्यादि ब्रमण्यम् ।

·(sI. ४प्रा.) तोयकाण्डम् । हरिवत्रादीनि पदानि मामाह्मणे व्याख्यातानि॥१८,१८॥ "देवा ब्रह्माण रति। अनयोस्तात्पर्य माह- "नदेवाय प्राह्मणांचाहेति । 'अत्र' अमिान् यज्ञे 'उभयेः' विविधः "देवैः मारणेस' यष्टव्यत्वेन याजकत्वेन च 'अर्थ' प्रयोजनं यामिद्धिः यजमानस्य 'भवति', तानेवैतान् “देवाः प्राह्मणाः' इति पददय माइ नेतरानित्यर्थः ॥ २०॥ "अथ प्रतिप्रस्यातेति । 'अग्नीपोमोयेण पशना प्रत्युपनिष्ठते प्रतिपस्याता' गालायाः पुरोदेशे अमीषोमीय पशु मादाय गछतः मोमस्याभिमुख स्थापयेदित्यर्थः। अमीषोमीयस्यावस्थिति यजमानस्य प्रात्मनिभायरूपेण प्रामति- "आमीषोमो वा एत मिति । एतं' दोदितम् 'अन्तर्जम्भे' अवसादनम्यान अमः, दन्तपरन्तराल इत्यर्थः । एतदेवोपपादयति- “आमावैष्णव बद इति । यस्मादस्य यजमानस्य 'श्रदः' विपशष्टे काले दोषणौयष्टौ 'हविः' अभूत् । अस्त किं तत इत्याइ- “यो वै विष्णुरिति । तत्र विष्णुरिति योऽस्ति, "म मोम.'; मोमस्य यागनिर्वर्तकत्वेन यजत्वाद्, "यशो १- तानि पिसाघ• मा.११२ एयामि। तष निगदा समय पठित। तथा सामसू लाद्यायमेऽपि (१.३)। एप निदा सरक्षण्यनामसामवेदोपर्विका गौयतेत प्रक्षमामेन्यते । दलता निगदो नाम यजुर्विम एति मिडान्तितो मोसोमापाम् । २०२.२ १३८-४५ साबिररथामि। तिरोधारलय मनसो जाय इन्दन्त याग्रात(१.१२.१,०)। २-- का. प्रौ.सू.०८.२९ ।

·२.२ शिवमधामणम् (३५० १वा.) वै विष्णुः" इतिश्रुतेः । यजदारा विष्णः मोमत्वम्। 'दौचा' मंस्कारः, दौरणीयेच्या संस्कृतत्वादेव दौचणीयेप्टिदेवतयोईविश्व 'एन' जम्भे स्थितम । श्रतो जम्भाद् विमोचाय श्रमौषोमीयं दत्त्वा श्रात्मनिष्क्रयण कृतवान् भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ "तद्वैक इति । 'अयम्' उस्मुकरूपः 'अमिः', 'अयं सोमः'; 'ताभ्यां' मकासात् श्रात्मान 'निष्क्रयामहे' इत्युमुकस्याहतु- रभिप्रायः । श्रम पर निराकरोति- "तदु तथा नेति । तईि कथं महभाव उपपद्यत इति, तबाह- "यच वा एतौ क च तत् महेवेति। एतौ' अग्नीषोमौ यच कच' स्याने 'सह' वर्तते, 'तत्' नादृयूपा स्थितिरेवाच महभाव एवेत्यर्थः । एवकारेण संयो- जनपदो व्युदम्यते ॥ २२ ॥ "म वै दिरूपो भवतीति । 'म' अनौषोमीयः परः । दैरूप्ये कारणाभिधानम्- "द्विदेवत्यो हौति । दैरुप्यमिद्धये पेवितो वर्णावाह- "हणमारङ्ग स्यादित्यारिति । 'मारङ्ग' वलवर्ण: । 'एतत्' सप्णत्वं भवनत्वं च 'एनयो.' अनौयोमयोः 'रूपतम मिव' १-पुरताचान (११.२.१३. द्रश्यम् । २-का. श्री. सू.७.८.२४ । १- सार कर, वर्णन्तरानुविद शुझ सारक इत्युथ ते, कृष्णेन वर्गान सहित सार, यथवा हाचासो सारयति छयाभार । एव लोहितसारा इति थारयात याचिकदेवेन । 'दन्तरोपेत शष्यवर्ग कृष्णस रफ, एलोहितमानोऽपि'-इत्येव माद मिट. भूविराघायं , टोकाश कश्य।

·(३५० वा.) द्वतीयकाण्डम् । अत्यन्त मभिमत रूप मित्यर्थ । “आग्नेय कृष्णयौव" इत्यादौ अग्ने कार्ण सम्बन्धश्रवणात् तदेव तदुचित रूपम्, मारङ्गवर्णस्य मोमयोग्यत्व मपि श्राद्धावल्या द्रष्टव्यम् । तदलाभेऽपि वा 'लोहित- भारङ्ग म्यात्' लोहितम्यामिवर्णमाम्य पमिद्धम ॥ २३ ॥ "तस्मिन् वाचयतौति । 'तम्मिन्' श्रजे, प्रागते इति शेष । "नमो मित्रस्येतीति। नमो मित्रस्यैन मालभ्य वाचयतीति कात्यायन ।। मन्त्रस्याय मर्थ । 'मित्रस्य मितेस्त्राता मिच सूर्यः, वरुणम्तमो- निवारक सूर्य , तम्य, नम्मे इत्यर्थ । 'नम' नमस्कार' प्रहौभाव , अस्तु । अथवा 'मैच वा अहर्वारुणी रात्रि " इति श्रुत्यन्तरादह- रभिमानिदेवाय, राज्यभिमानिदेवाय, सूर्याय नम इत्यर्थः । 'पतसे मर्वस्य ट्रष्ट्रे नम 'महोदेवाय' महते देवाय च नम । हे प्राणिनो ययम् 'तत्' प्रमिद्धम् 'त' मत्यभूतम भादित्याय वस्तु 'मपर्यत' अर्चयत । 'दूरे दृशे' दूरे दर्शनीयम् ॥ २४ । "प्रथावरिति । "उपम्तम्भेनोपन्नातीनि । उपस्तभ्यते प्रतियध्यते इति 'उपस्तम्भ कटायधारण काठम, तेन 'पम्त- धाति' प्रकटायम् । हे का! 'वरुणम्य' अपनल म्यापितस्य १-वा. स.२४ १,३,६,८१३ २६. ५ दियापक प्राधास पशिदानास्यतेऽत्रैव-१३ २.२ ३। २-यास."." ३-का.मौ. शु. १२.य। 1-कायौ. स.०८ २५ ५-- 'उपतम्भ-गति।

·२.8 ॥ शतपथब्राह्मणम्। (३५.१ना) सोमस्य 'उत्तम्भन ममि । भकटस्योत्तम्भकवाद, तदारा वरुण- स्याप्युत्तम्भकलम् । “उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य"-इति' मकारलोपः ॥ समन्त्रक मुद्धरणं विधत्ते- “वरुणस्य स्कम्भसर्जनौ स्य इति । 'वरुणस्य' मोमस्य, तदाधारभूतस्थानमोऽङ्गस्य यत् स्कम्भनम्, तस्य सर्जन्यौ 'स्थः, तादृश्यौ युवा मुलामौत्यर्थः ॥ अमुं मन्त्र व्याधष्टे- “वरुण्यो होष एतीति । एतईि एतस्मिन् मौतावमरे मोमो 'वरुण्यः' भवति । “तयोहितौ च छन्दमि"- दति एतच्छन्दम्य हिल् ॥ २५ ॥ “अथ चत्वारो राजामन्दौ माददत इति । चत्वारोऽवाध्वर्यु- प्रतिप्रस्याचादयोऽध्वर्युवर्या एव । तथा चापस्तम्ब:- "तां मर्वध्वर्य- योऽग्रेण प्राग्वंशं राजन्योलमान उद्गुएनौति । व्यतिरेकप्रदर्शन- मुसेन लिचतवं प्रगंमति- "दौ वा असी मानुपाय राजे श्राददात इति । दोलिका मित्यर्थः । 'यः' 'अस्य' मतीयमानम्य 'सर्वस्य' अपि जगतः 'महत्' उपायेनैव रे' ईश्वरो भवति, 'प्रथ' 'एताम' पतदीया मासन्दौं 'पलार', 'धाददते-इनि पूर्वचान्वयः ॥ २६॥ प्रासम्द्या औदुम्बरोवं विधाय प्रशंमति- "ौंदुम्बरी भवत्यन्नं १- वा• सं•, २६ ।। २-था. स.8.६९.२॥ ५-का. श्री. सू. ०.६.२०॥ .-'थान्दोदिशा-इतिह, च। २-पा• सू• ८.६९। 8- पा.सू... ३.२.। ६-या. यौ.सू.१०.२८.७१ ·(३०० वा.) तोयकाण्डम् । २.५ वा ऊर्गदम्बर इति। "देवा इष मूजें व्यभजन्त, नत उदुम्बरः समभवत्" इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिशब्देन द्योत्यते । ननु इदम् "ऊोऽनाद्यस्यावरुद्धे” इति उदुम्बरस्य फल- विधानम् ; कुतः? 'अवरुद्दो' ति चतुर्थ्या फललप्रतिभानात् । अत जोऽवरोधलक्षणाय फलायौदुम्बरौ कर्त्तयेत्यर्थः। नेतदेवम् । भाषौदुम्बरी भवनौति विधिरुपलभ्यते, वर्षमानव्यपदेशात अर्थवादेनेव स विधिस्त्रेयः; अतोऽच तस्यौदुम्वरत्वस्य विधातु मशक्यवान् कस्येदं फलं स्थात् । न तु स्ततिश करोतु, फल मपि विदधाविति मन्तव्यम् ; तथा दैविध्ये वाक्यभेदापत्तेः । श्रत इदं केव स्तावक मिति मिद्धम ॥२०॥ "नाभिदना भवतीति। नाभिप्रमाणा भवेत् । “प्रमाणे दयमञ्-दनञ्-माघचः" इति दन्नन् प्रत्ययः । “अघ वा अन मिति । 'पत्र' इति नाभिप्रदेशस्याभिनयः । श्रमस्थ माभिप्रति- छितवे सोमस्य कि मायात मित्यत आह- "अनं मोम इति। प्रकारान्तरेण नाभिदनत्वं प्रसंमति- “चो एव रेनम श्राश्रय इति । 'चो एव' अचैव च। 'अबदना' नाभिदन्नेत्यर्थः। अच कात्यायनः- "औदुम्बरी मामन्दौं नाभिदना मरविमाधानी मूता माहरम्ति पवार पनि ॥२॥ "ता मभिमतौति । 'ताम' श्राचन्दौ मित्यर्थः । “वरुणस्य 1-ऐका. ५.१.५॥ २-काश्री. सु.०८.२०॥ २-पा.सू. ५.२.३०॥ 8-का. सौ. सू.....

·शतपथक्षिणम्। (३प्र.१ब्रा.) . सतमदन्यसौति । हे श्रासन्दि! त्वं 'वरुणस्य सोमस्य 'मृतमदनम्। मृत मिति यज्ञनाम , "सत्यं वा यजं वा" इति यास्कः । यजाई स्थान मसौत्यर्थः ॥ श्रामन्दीवत् कृष्णाजिनम्यापि मोमामादनाईलादासन्दौस्पर्शन- मन्त्र एव कृष्णाजिनास्तरणेऽपि , विनियुक्तः। मोमामादनमन्त्रे लामौदेति विशेषः । श्रतो न मन्त्राः पृथग-व्याख्यानाहः । "म यदाह वरुणस्येत्यादिः। स्पष्टम् ॥ २४ ॥ "अथेनं शाला मित्यादि। प्राग्वंशम्य पुरोदेशे अामन्यां स्थापित सोम मामन्या मह प्राचीनवंशं गमयेदित्यर्थः । प्रपादन- समये "याते धामानि"-इति मन्त्र यजमानं वाचयेत् । अध्वर्योः प्राधान्यान् नदपेच्या 'प्रपादयति'-दम्येकवचनम्। वस्तुतस्त चत्वारः प्रपादयन्नि। तथाच सूचकार:- "शाला प्रवेशयन्ति दौचितमञ्चरेण, यात इति वाचयति, पाहवनौयं दक्षिणेन स्थापयन्नि"-इति ॥ १-वा० सं० १.२६.३। २- उदुम्बरकाहनिर्मिता, भाभिप्रमाापादयुहा, परनिमात्राणि पहागि योपक्षरुपाणि यम्या। सा, ऊता- मुभरज्या याता, प्यासन्दी- मधिका भवति । सौत्रमख्या हि श्रूयते- “मुन्नविवयना भवति"-रति (१२.८.३.६.)। तत्र चापागोम- "सोमान्दौवदिति (१६.४.७.)। 8~वा० सं० १.३६. ४, ५.। ५- का. थी. सू.७.६, २८, ३.। ६- वा. सं. १. ३०.१॥ 0-का.यो.सू. ७.६.१,३२, ..

·(श्य.बा.) द्वतीयकाण्डम् । २०७ मन्त्रस्याय मर्थः। 'सोम!' 'ते' 'या' यानि 'धामानि' स्थानानि नामानि जम्मानि च चौग्यपि 'धाम'-गब्दवाच्यानि 'हविषा' यजन्ति', 'ते' तव मम्बन्धौनि 'ता' तानि 'विश्वानि' मर्वाप्यपि। 'यजम्' इति विभकिव्यत्ययः, अयं यज्ञः परिभूः' परितो भावयिता 'श्रस्तु' । त्वच 'गयस्फान" पाइपुवादिना ग्रहस्य वर्द्धयिता, 'मतरण:' पयः प्रकर्षण तारथिता, 'सुवीरः' शोभन- वौरोपेतः, तत्पद इत्यर्थः, 'अवौरहा' पुचादेरन्ता च मन्, 'दुर्यान्' ग्टहान् ‘प्रचर' प्रकरोधि । चतुर्थ पाद-गत-'दुर्य'-गम्दाय धूवन् कृत्स्नमन्त्रतात्पर्य माह- "ग्टहा वे दुर्या इत्यादिना ॥ ३०॥ "अच हैक उदपात्र मुपनिमयन्तीति। मनुय्योपचारवत् देवस्य सोमस्योदपाचनिनयनलक्षणोपचारे सति तदुपचरणं मानुषं भवति, एतत् 'यजे युद्धम'; अतो मानुषत्वपरिहाराय उदपाचं नोपनिनयेत् ॥ ३१॥१ [३.४.} ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवाये वेदार्थप्रकाये माध्यन्दिनमतपथमाणभाष्ये स्यकाण्डे एतीयाध्याये चतुर्थ प्रामणम् । वेदार्थम्य प्रकामेन तमो हाई निवारयन् । पुमास्तरो देयाद विद्यानोपमहेश्वरः ।। 1-निद.८.१.०६एयम् । २-का. पौ. सू. ०.१.३०।

·२. शतपथबाझयम् । (३प्र. मा.) ब्रह्माण्ड गोसहस्रं कनकहयतुलापूरुषौ स्वर्णगर्भम, सप्ताधीन् पञ्चमौरौं स्त्रिदशतरलताधेनुमौवर्णभूमौः। रत्नोसां रुकावाजिद्विपमहितरथौ मायणिः मिङ्गनार्यो, व्यथापौदिश्चकं प्रथितविधिमहाभूतयुनं घटञ्च । धान्याट्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतुलः स्वर्णजं वर्ण मुख्या, कार्यामीयं कृपावान् राडकृत मजडो राजतं राजपूज्यः । भाज्योत्यं प्राज्यजन्मा लवज मनृण: मार्करं चातेजाः, रत्नाढ्यो रनरूपं गिरि मरुत मुदा पात्रमान्सिङ्गनार्यः ।। इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- नौहरिहरमहाराजसाधाज्यधुरन्धरेण मायाणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाय्ये हतीयकाण्डे हतीयाध्यायः समापः ·(यादा.) । तीयकाण्डम् । [अथ चतुर्थाध्याये प्रथम प्राणम् ] शिरो वै यन्नुस्यातिथ्यं बाहु प्रायणीयोदयनीयौ। अभितो वै शिरो बाहू भवतस्तस्मादभित अातिथ्य मेतु हविपी भवतः प्रायणीयचोदयनीयश्च ॥ १॥ अथ यस्मादातिथ्यं नामा। अतिथिह्य ऽएप एतस्या- गछति यत् सोमः क्रौतस्तुस्मा ऽएतद्यथा राज्ञे वा ब्राह्मणाय वा महोएं वा महाजं वा पुचेत्तदुइ मानुपर हविर्देवाना मेवु मस्मा ऽरतुदातिथ्यं करोति ॥२॥ तुदाहुः । पूर्वोऽतीत्य गृलोयादिति युध वा ऽश्रुहन्त माग नापचायन्ति क्रुध्यति वै स तुब तथा हाप- चितो भवति ॥३॥ तवा अन्यतर एव विमुक्तः स्यात् । अन्यतरोविमु- तोऽथ ग्रहीयात् स युदन्यतरो विमुक्तस्तेनागतो यद्द- न्यतरोऽविमुक्तस्तेनापचितः ॥ ४ ॥ * 'मेने-इति ग, ध। +भाम' इति म, ख। 27 ·। शतपथमाझणम् । (३५. वा.) तुदु तथा न कुर्यात् । विमुच्यैव प्रपाद्य गृह्नौयाद् युथा वे देवानां चुरणं तद्दा ऽनु मनुष्याणां तुस्मान् मानुषे यावन्नु विमुञ्चते नैवास्मै तावदुदकर हुरन्ति नापचितिं कुव्वन्त्युनागतो हि स तावद्भवत्युथ युदैव विमुञ्चतेऽथास्मा ऽउदकर हुरन्त्यथापचितिं कुर्वन्ति तुहि हि स श्रागतो भवति तुस्मादिमुच्यैव प्रपाद्य गृहौयात् ॥५॥ सवै सन्वरमाण इव गृल्लौयात् । तथा हापचितो भवति तत्युन्यन्वारभते पर्युह्यमाणं वै युजमानोऽन्वार- भतेऽथाच पुन्युभयुत एवैतुन्मिथुनेनान्गरभेते यत्र वा ऽअर्हन्नागुच्छति सर्वगृया इव वै तुच चेष्टन्ति तथा हापचितो भवति ॥ ६॥ स वा ऽअन्येनैव तुतो यजुपा गृह्णीयाद् । येनो चान्यानि वीरप्येकं वा ऽरपु भागं क्रीयमाणोऽभि- क्रीयते छन्दसा मेत् राज्याय छुन्दसा साम्राज्याय तस्य छन्दास्यभितः साचयानि यथा राजोऽराजानो राजकुतः सूतग्रामुण्य एव मस्य छुन्दास्यभितः साचयानि ॥७॥ न वै तद्वकल्पते। यछन्दोभ्य मुति वेवलं गृली- याद्युत्र वा अईते पुचन्ति तुदद्भुितः साचयोऽन्वाभक्ता ·(अ.आ.) । तीयकारहम् । २११ भवन्त्युराजानो राजकृतः सूतग्रामुण्यस्तस्माद्यचैवैतस्यै गृहौयात्तुदेव छुन्दा स्यन्वाभजेत् ॥ ८॥ सु गृह्णाति । अग्नेस्तनूरसि विष्णवे त्वेत्यग्नि बँ गायची तुहायत्री मन्वाभजति ॥ ६ ॥ सोमस्य तनूरसि विष्णवे त्वेति। क्षचं वै सोमः क्षवं त्रिष्टुप् तत् विष्टुभ मन्वाभजति ॥ १० ॥ श्रुतिरातिथ्य मसि विष्णवे त्वेति । सोऽस्योद्धारो यथा श्रेष्ठस्योहार एव मस्येषु करते छन्दोभ्यः ॥ ११ ॥ श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वेति । तुहायची मन्वाभजति सा यहायची श्येनो मृत्वा दिवः सोम माहरत् तेन सा श्येनः सोमभृत् तेनैवैना मेतद्दौयेंगण द्वितीय मन्वाभजति ॥ १२ ॥ अमुये त्वा रायस्योपदे विष्णवे ति। पशुवो वै, रायस्पोपः पशवी जुगतौ तज्जगतौ मन्वाभजति ॥ १३ ॥ श्रथ यत्पुञ्च कृत्वो गृह्णाति । संवत्सरसम्मितो वै यज्ञः पुञ्च बा ऽफतुवः संवत्सरस्य तु पनुभिरामोति तस्मात्युञ्चकृत्वो गृह्णात्युथ यहिष्णवे त्वा विष्णवे त्वेति गृल्लाति विष्णवे हि गृह्णाति यो यज्ञाय गृल्लाति ॥ १४ ॥ 'खेति'-प्रति ग, ध। + 'या' इति ख! .

·२१२ । शतपथब्राझणम्। (३५. ना.) नुवकपालः पुरोडाशो भवति। शिरो वे यजुस्या- तिथ्यं नुवाक्षरा वै गायुच्यष्टौ तानि यान्यन्वाह प्रणवी नवमः पूर्बा? वै यन्नुस्य गायची पूर्वार्द्ध ऽरप यजुस्य तस्मान्नुवकपालः पुरोडाशो भवति ॥ १५ ॥ कार्मर्यमुयाः परिधुयः। देवा ह वा एतं बनस्प- तिषु राधोघ्नं ददृशुर्युत्कार्मर्य५ शिरो वे यन्नु- स्यातिथ्यं नेच्छुिरो यजुस्य नाष्ट्रा रक्षा सि हिनुसन्निति तुस्मात् कार्मर्य्यमयाः परिधुयो भवन्ति ॥ १६ ॥ श्राश्ववालः प्रस्तरः। यो ह देवेभ्योऽपचक्राम सोऽश्वो भूत्वा पुराडाववत तस्य देवा अनुहाय ब्बालानभुपेदुस्तानालुलुपुस्तानास्लुप्य साई सुन्यासु- स्तुत एता श्रोषधयः समभवन् युदश्ववालाः शिरो वे यजुस्यातिथ्यं अघनार्दो ब्बाला ऽउभयत एवेतुद्यन्नं पुरिटलाति यदाश्ववालः प्रस्तरो भवति ॥ १७ ॥ ऐष्ठव्यो विधृतौ। नेद्दर्डिय प्रस्तरच संस्तुभ्यांता ऽइत्यथोत्पूयाज्य सळण्येव चतुर्रहोलान्याज्यानि गृह्णाति न झुवानुयाजा भवन्ति ॥ १८॥ + "भवसि-रति ग, घ। 'सभ्यते'- ति ख, डा. वेबरदृश्य । 'संलन्यात'-इति सापय- सम्मतरता-वेवरः।

·(य.वा.) । तौयकाण्डम् ॥ २१३ प्रासाद्य हवीप्यग्निं मन्यति। शिरोवै यजुस्यातिथ्यं जनयन्ति वा एन मेतद्यन्मन्यन्ति शौर्पतो वा ऽश्रुये जायमानो जायते शौर्पत गुवैतद्ग्रे यच्चु जनयत्यग्नि सुर्खा देवता अमौ हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुह्वति शिरो वे यजुस्यातिथ्य शौर्पतु एवैतुद्यज्ञ सुर्वाभि- देवताभिः सुमईयति तस्मादग्नि मन्यति ॥ १९॥ सोऽधिमन्यन५ शुकल मादत्ते। अग्रेजनित्र मसौत्युच ह्यग्निर्जायते तस्मादाहा जनिच मसौतिः ॥२०॥ अथ दर्भतरुणके निदधाति । वृषणौ स्थ हुति तद्यावेवेमौ स्त्रिय साकञ्जावेतावेवैतौ ॥ २१ ॥ अथाधरारणिं निदधाति । उर्वश्यसौत्युथोत्तरा- रुण्याज्यविलापनी मुपस्पृशत्यायुरसौति ता मभिनि- दधाति पुरूरवा ऽअसौत्युवंशौ वा अप्सराः पुरूरवाः पुतिरथ यत्तस्मानिमथुनादजायत तदायुरेवु मेवैप एतस्मान्मिथुनाद् यजु जनयत्युथाहामुये मथ्युमाना- यानुब्रूहौति ॥ २२॥ सु मन्यति । गायत्रेण त्वा छन्दसा मन्यामि वैष्टुभेन त्वा छन्दसा मन्यामि जागतेन त्वा छुन्दसा मन्थामीति तं वै छन्दोभिरेव मुन्थति छन्दासि मथ्यमानायान्वाह * 'मन्थति'-इति ग, घ । + 'मोति-प्रति ग, घ ।

·२५० । शतपथमादायम् । (प्र. भा.) छुन्दास्ये वैतुद्यन्नु मन्वायातयति यथामु मादित्य रमुयो जातायानुहोत्याइ यदा जायते प्रहियु- माणयेत्यनुप्रहरन् ॥ २३ ॥ सोऽनुमुहरति। भवतन्नः सुमनसौ सुचेतसावरेपुसौ। मा युनर दिसिष्टं मा यजुपतिं जातवेदसौ शिवी भवत मधु न द्रुति शान्ति मेवाभ्या भेतुबदति यथा नान्योऽन्य हिस्याताम् ॥ २४ ॥ अथ सुवेणोपहत्याज्यम् । अग्नि मभिजुहोत्यमा- वग्निश्चरति प्रविष्ट ऽऋपोणां पुत्रोऽभिशस्तिपावा । सु नः स्योनः सुयजा यजेहु देवेभ्यो व्यर सुद मुप्रयुच्छ- नस्वाहेत्याहुत्यै वा ऽग्तु मौजनत तु मेतयाहुत्या- मपीत्तुरमादेव मभि जुहोति ॥ २५ ॥ सदिडान्तं भवति । नानुयाजान्यजन्ति शिरो वै यास्यातिथ्य पार्यो ये शिरः पूवाधु मेवैतद्यतस्या- भिसइ करोति स युद्धानुयाजान्यजेद्यथा शौर्यतः पर्याप्नत्य पादी प्रतिदध्यादेवं तत् तस्मादिहान्तं भवति नानुयाजान्यजन्ति ॥ २६ ॥ २॥ ।मति तृतीयप्रपाठके द्वितीयं मााणम् [४.१.] । 'र'-tfi, भिति'नति ग, घ.। 'मन'-rfas, w, mange।

·(४१. मा.) हितीयकायहम् । २१५ ॥ श्रीगणेशाय नम ॥ . यव निश्वमित वेदा यो वेदेभ्योऽखिल जगत् । निर्ममे, त मह वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ श्रातिथ्यस्य प्रायपीयानन्तर्य विधत्ते- "पिरो वे यजस्थातिथ्य मिति व्याख्यात मिदम् ॥ १ ॥ यासम्बन्धादिद हविरातिथ्यम्, तस्य सोमस्य कथ मतिथिव मिति निर्वधनप्रदर्भमदारेण तदर्शयति- “अथ यसादातिथ्य नामेति । यस्मानिमित्तादातिथ्य मिति हविषो नाम, श्रत ध्यत इति मेष । एतस्य' यजमानस्य वमति य 'अतिथि' मन् यस्मात् 'श्रागछति', न विद्यते प्रतिनियता तिथिर्यस्य, मोऽतिथि- रियर्थ । तस्मात् अतिषये मोमाय 'एतद्' हवि निरूप्यत इत्यातिथ्य नाम सम्पन्नम्। अतिथिव मुपजीव्यातिथ्य मवम्य कर्तव्य मित्याह-- "पथा राज इति । "राजे वा मानणय वेति । राज' “गोर्मधुपर्क' स्यात् खानकायोपस्थिताय राजे वा"-इति- सते सिद्ध । ब्राह्मण श्रोचियोऽभिमन । "महोस वा महाग वा श्रोचियायोपकरपयेत्" इति-सते । तदह मानुषम' शानिय मिति शेष । "इंविर्देवाना मिति। देवाना हविरेवातिय मित्यर्थ । "एक मरमा एतदिति । दाहान्निकम् ॥ २॥ १-का. सौ. सू. - ११॥ २-व्याप• ध• सू.२८८ण्यम्।

·२९८ । शतपथब्राझणम्। (१५. वा.) "तदाडः पूर्वोऽतीत्य ग्रहीयादित्यादि। मोमम् 'प्रतीत्य' पृष्टतः छला, स्वयं ततः 'पूर्वः' सन् पूर्व मागत्य इविः 'ग्टकीयात्'। विपक्षबाधपुरस्सरं हविर्गहणं प्रशंसति- “यव वा अईन्त मागतं नापचायन्तौति । 'अन्ति' पूज्यं ग्रहम् "श्रागतम्' आगतमा 'न अपचायन्ति' 1 घायतेलेव्यडभाव छान्दस.। पूजां न कुर्यु:, 'मः' 'नच' तमिन्नपचितिविषये 'क्रुध्यति' । 'तथा ह' तथा सति सोमप्रवेशात् भागेव हविग्रहणे सति 'अपचितो भवति ॥ २ ॥ अपचितिथ देधा सम्भवति,- अन्यतरानबुदिमोकानन्तरम, उभयविमोकानन्तरच; तवान्यतरविमोकानन्तरपद मुपन्यस्यति- "तदा अन्यतर एवेति । एतदेवोपपादयति- “म यदन्यतरी विमुक्तस्तेनागत इति। तथा हि सोके थानाधविमोके मति पागमनंनिश्चयो न भवेत् ; दह वन्यतरातादिमोकेन तम्नि- सपो भवति, अन्यतरस्याविमोके तदागमनात् प्रागेव मा आता स्थात् ॥ ४॥ "तदु तथा म कुर्यादिति । इदानों स्वाभिमतं पर माह- विमुच्यत्र प्रपाच फौयादिति । 'विमुच्येव' उभावपौत्यर्थः । एक- नरं विमोथापि अन्यतरस्याविमोकादनागमनं सम्भाव्येत । 'प्रपाच' मोमं गातां प्रवेश्य । लौकिकातिय्यदृशान्तपलेन श्रौतस्यातिथ्यस्य निर्वापकासं प्रतिपिपादयिपुरुभयविमोकपदं ममर्थयते- "यथा - 'पाप' भाउभ• . धा• । पा. ३. 8. ८ सूत्रेण प्रातोट।

·तीय काणम्। २९० वै देवानां चरण मिति । 'यावत् न विमुञ्चते' प्रयामाधन यानादिक न परित्यजति । स्पष्ट मन्यत् ॥ ५ ॥ सन्वरमाण इति । मन्त्बराया प्रभावे अनादर प्रति- भाति, अतस्वरया गृहीयात् । निर्वापे पत्न्यन्वारम्भ विधाय प्रश- मति- “नत् पन्यन्वारभते पर्युह्यमाण वै यजमान इति । 'तत्' तेन श्रादौ परिवहनकाले यजमानान्वारम्भणेन, 'अच' सोमार्थ हविर्निर्वापकाले 'उभयत' उभयो पार्श्वयोरपि 'मिथुनेनावार- भेते'। जायापतौमिथुनमध्ये एकस्थारगो अपरस्य तदविनाभूत- स्थापि मिद्धवादित्यभिप्राय । “यत्र वा अईन्नित्यादि । सर्वगृह्या दूव' गृहे स्थिताः, सर्वे पदार्था अत्यर्थ मनिर्यादा, ते सर्वगृधा , 'तत्र' तस्मिन् श्रागमने निमित्ते मति, तादृशास्तिष्ठन्ति ।। । । “म वा अन्येनेत्यादि । 'तत' तस्मात्, प्राकृतानिपमन्त्रात् 'अन्येन यजुषा' "अमेस्तनूरमि"-इत्यादिना । तत इत्यस्यार्थ माह- “येनो चेति । मन्त्रान्यत्वे कारण माह- "एक वा एप भाग मिति । 'एप फ्रौयमाण' आतिथ्येन प्यायमान मोम 'एक' समान 'भागम्' 'अभि लक्ष्य 'मौयते', 'छन्दमा' राज्य मामाज्य च प्राप्नोति, तथा सम्पादनायेत्यर्थः । तथ छन्दस्मम्बन्ध ति, तबाह "तस्य छन्दांमौति । 'अभित माधयानि' पुर पथाच सहागन्नार प्रधानपुरुषा इत्यर्थः । “यथा राजोराजान " इत्यत्र अराजान . . १-का. औ. सू. ९१.२ ख । २- वा. स. ५११ 28 ·२१८ शितपथमाझयम् । (१५. मा.) इत्यकारपोषः । ते के ? 'राजलतः राजत्वसम्पादकाः पट्टाभिषे- कस्य कर्तारः, 'सूतग्रामयः' सूतश्रेष्ठाः ॥ ७ ॥ निर्वापे समप्राधान्यपचं दूषयित्वा श्रममस्यैव निर्वाप माह- "न वै तदवकल्पत इत्यादिना। अय मर्यः । यदि प्रधानप्योप- मर्जनानाच सौ प्रतिपत्तिं कुर्यात्, तदा प्रधानस्य प्रतिपत्तिर्न हता स्यात् श्रतो यथा प्रधानस्यामन्त्रणे सति अप्रधाना अप्यना- हता एव त मनुगच्छन्ति, एवं सोमार्थनिर्वापण छन्दमा मपि प्रमशामिद्धेरन्वाभजनं सिद्ध मिति सोमस्यैव निर्वापं कुर्यादित्यर्थः ॥८॥ हविर्यहणे मन्त्रं विधत्ते- “म शात्यग्नेस्तनूरसौनि। हे निरूप्यमाणबौधिपदार्थ ! त्वम् 'अप्रेः' 'तनूरमि' खं शरीरं भवमि । गरीरोपचयहेतृत्वादा तनूवदाच्छादकत्वादा तनूवम् । "यो वै विष्णुः मोमः स इति श्रुतेः९, सवनवयभ्यापिलादा भोमो विष्णु", तो 'विष्णवे ला' इति सोमस्य विष्णुलेन निर्देश उपपद्यते। अथवा "विष्णवे हि ग्टहाति यो यज्ञाय गृहाति"-- इति श्रुतेः' ला यज्ञाय गृहामौत्यर्थः । मन्त्रगत ममिपदं गायच्यचाभक्तिसाधनत्वेन प्रशंमति- "अगिर्व गायत्रीत्यादिना । अनायवीरूपत्वं प्रजापतिमुखात् महोत्पबत्वात् 'द्रष्टव्यम् । “त १- 'पटभिकम्य-इति , च । २-वा० सं० ५.१.१। हैव पुरस्तात् (३ अ. भा. २१ क.) १८७ १० दराथम् । - "व्यथेमं विष्णु त्रेधा व्यभजन्त"-इत्यादि ब्राह्मण मुपरिशाद (भत. २४.१.१.१५-२०) द्रश्यम् । ५-हैदोपरिछात् (२११४० १४ कण्डौ प्रया।

·(४१. ९वा.) । तीयकाण्डम् । २९६ मनिर्दवतान्वसृज्धत गायत्रीछन्द."-इति' हि श्रूयते । एवं मुत्तरमन्त्रवाक्यान्यपि व्याख्येयानि ॥६॥ "मोमस्य तनूरमीत्यादि । सोमस्थानत्वेन साक्षाच्छरौरोपचय- हेतुत्वात् तनूबम । सोमस्य राज' क्षत्रल ममकदुमम् । प्रजापते- रूरमो याइभ्याञ्च राजन्येन सह त्रिष्टुभोऽप्युत्पत्ते र वचत्वम् ॥१०॥ "अतिथेराथिथ्य मसौति । अत्रातिथिशब्दस्य तात्पर्य माह- "सोऽस्योद्धारो यथा श्रेष्ठस्येति । उप्रियते असाधारण्येन विभज्यत रत्युद्धार. प्रतिनियतभागः ॥ ११॥ पुनरपि गायथा अन्वाभजनरूपतया नगब्द प्रामति- "ग्येनाय वेति । ज्येनरूप माम्याय सोमाहरणाद गायत्री मोम- मत् ग्लेनः । एतदेव दर्शयनि- “मा यद् गायत्री मेनो भूवेति । 'तेनैव वीर्य' हेतुना 'एना' गायौं 'द्वितीय' भागं प्रति 'अवामजति' अध्वर्युः, एतद्भागपाठेनेत्यर्थः ॥ १२ ॥ "अग्नये वेति । 'अग्नये' अङ्गनादिगुणविशिष्टाय, 'रायस्पोषदे' धनपोषप्रदाने, "विष्णवे' मोमाय, हे पवि ! 'वा' ला गृहा. मौत्यर्थः । जगत्यन्वाभमनरूपतया मन्त्रभाग प्रमति- "पशवी वे रायस्पोष इति । बद्धंगानधनरूपल पशूना मेवेति 'पावो रायस्पोषः' रयुक्रम् । पशूनां जगतीव जगत्या मोमाहरणममये - -ते. सो. १.१ । २-वा. म. ५ १.२॥ 8-- वा. म.५ १.१। 1-4. म .१५ ।

·२२२ ॥शतमयमाझगाम्प (३५. मा.) 'ऐषयौ' कर्तव्ये इत्यर्थः । "प्रथोत्यूयाज्य मित्यादि। उत्पवन प्रष्ठतिवत् कर्त्तव्यम् । 'मपियेव' जुहपमझुवाण्येषु पात्रेषु गृह्य- माणानि "भाज्यानि', 'चतुर्टहौतानि' एव कुर्यात् । प्रतिवदेवे- तरयोशतर्गहीतत्व सिद्धम् । अत उपभृति अष्टगृहीतलनिवृत्यर्थ मेवाभिधानम् । तत्र चतुर्दहौतवे उपपत्ति श्रुतिरेवाह- “न नवानुयाजा भवन्तौति ॥ १८ ॥ "प्रासाद्य हवौंव्यग्नि मन्यतीति। आतिथ्याया मेवामिमन्यने को विशेष इत्यत आह-- "गिरो वै यज्ञम्येति । “जनयन्ति वा एन मेतद् यन्म 1 'एतत्' एतेन मन्यनजातिनामिना यज- निष्पत्तिदर्शनादग्न्धुत्पादन मेव यज्ञोत्पादनम्। प्रकारान्तरेणा- तिथ्याया मनिमन्थन प्रशासति- “अग्नि सर्वा देवता इति । मोमयागस्य शिरोभताया मातिथ्याया सर्वदेवतामयस्यामेरुत्पाद- नेन सर्वामा मपि देवताना मुत्पत्तेर्यजमारम्भ एव, सर्वैर्देवैर्यज मम्मृद्ध कारितवान् भवति ॥ १६॥ 'मोऽधिमन्थन शकल मिति। यूपतलोत्पनोऽधरारण्या अधास्थाप्यमान शकल 'अधिमन्यनशकल', यस्योपरि मथ्यते , त मादक्ते। तब मन्त्र - "ऋग्नेर्जनित्र मभौति । हे प्रकल ! त्वम् 'अग्ने' 'जनित्रम्' उत्पादकम् 'मि' । कथ मम्य जनित्रत मिति, • स.६२१ च्यनुवाक शऽप्यत्र एव्य । २- का• श्री. सू० ० १.१७, रतत्पूर्व मप्येवम ५. १ २७ ॥ ३-- का श्रौ.सु.५ १.२८ । g-a-स. ५२" ·(8थ. वा.) । तीयकाण्डम् । २२३ नचाह- "पत्र अनिरिति । 'त्र' अधरारणिव्यवहिते शकले इत्यर्थः ॥ २० ॥ "अथ दर्भतरुणके इति । 'दर्भतरुणके' कोमलौ परस्परमदृशौ दर्भी, तौ अधो निदध्यात् । “वृषणौ स्य" इति तत्र मन्त्र । हे दी। युवा 'वृषणो' अभिमतफलवर्षको भवय इति तस्यार्थ' । तो प्रभमति- "नद्यावेवेमौ स्त्रिये साकञ्चावतावेवैताविति । 'स्त्रिये' स्त्रिया' सकामात् 'साकचौ' महोत्पन्नौ 'याविमौ' परस्परमदृशौ पुत्रौ 'एतौ' दी, 'एतावेव युगलौ पुरावेव। रूपकोपन्यामेना- त्यन्तामादृश्य मभिमत मिति द्रष्टव्यम् ॥ २१ ॥ "श्थाधरारणि मिति। तचाधरारणिनिधाने मन्त्र - "उर्वग्न- मौति । हे अधरारणे ! लम् वंशो' भवमि। श्राज्य विलाप्यते यस्यां मा प्राज्यविलापनी स्याली, ताम् उत्तरारप्या मस्पगं कुर्यात् 'आयुरमौति' मन्त्रेण । ना मुत्तरारणि 'पुरूरवा श्रमौति" तस्था उपरि निदध्यात् । अरण्योराज्यविलापन्याय पदुर्वग्याधात्मकत्वम्, तत् वय प्रशमित पुरात्तदृष्टान्त माह- "उर्वगौ वा अप्सरा इत्यादि। 'उर्वशी अपरा.' पनी अभवत्, 'पुरुरवा' 'पति' अभवत्, तम्मात् मिथुनान्' 'पायु' नाम पुच 'अजायत । एतत् मई मये समा- २- वा. स. ५.२२। १- का.यो. सू. ५ १ २९ । ३-का. भा.सू.५ १.३.१। ५-या.सं.१२॥ -वा. स. ५.२.३। (- वा.स.५२॥

·शतपथम्राझणम्। (३५. मा.) पाहतत्वाद् द्रष्टव्यम् । तथा च तैत्तिरीयकम्- "मा पभिय दौचया चागच्छदिति ॥ १३॥ प्रकृतो चतुकलो ग्रहणादत्रापि चोदकतस्तत्वाल पञ्चमध्या विधाय प्रगमति- "श्रथ यत् पञ्चश्व इति। यज्ञस्य सवत्सर- मभितत्व गगमयनादिमवरूपस्य यजस्य सवात्सरमाध्यत्वादा, मवासरात्मकप्रजापतिमम्मितवादा', "दादशानिष्टोमस्य स्तोत्राणि"- इति श्रुतेम्तगतमध्यया भवत्सरसाम्यादा द्रष्टव्यम् । ग्रहणमन्यु मवध विष्णुशब्दोपादान प्रशमति- “अथ यद् विष्णवे त्या विष्णवे वेति । यच यच हवियते, तब तब यज्ञार्थवनियमात् मोमस्य हविदेन यज्ञार्थवान मर्वत्र 'विपावे विष्णवे' इति ग्रहण युक मित्यर्थ ॥ १४ ॥ 'नवकपाम्न पुरोडाश इति । नवस कपालेषु सस्कृतो नव- कपाल । नवकपालस्यातिथ्याईत्व माह- 'गिरो वा रति । "धान्यवाहेति । 'थानि' अक्षराणि अमुफ्रमेण उशारणकाले बते, तान्यष्टौ भवन्ति, प्रयोगकाले "प्रणवष्टे "-इतिर प्रयुज्यमान 8- -ते. स .१६। २- का. श्री. सू.१११ सय्यम् । - ऐ. प्रा. ३ ३।ते. म. ४०, ५.१ | ता. वा. १। -ऐ.बा.२२ ॥ ५-2. बा.३१ (-परिपत्रमान, माध्यन्दिनपवमान, थावपवमान, चत्वारि थाय- म्तोपाणि, पत्यारिएछोत्राणि, एक पायघोष स्तोत्र मिति । -का. श्री. सू.१२। ८-पा.सू. ८२५ ·(चमा.) । तीयकाण्डम् । २२१ 'प्रणव' एव 'नवम', "गायत्र प्रातस्मवनम्" इतिश्रुते 'यजस्य पूर्वार्दो गायवी', 'तस्माद' गायत्र्यानुगुण ण्याय 'नवकपाल' कर्तव्य ॥१५॥ "कार्यमया परिधय इति । 'कार्य' भद्रपर्णे, तन्मया एव 'परिधय' कर्त्तव्या । प्रकृती पलाशवैकड़तादौना मैच्छिक- त्वादध नियमविधि । “देवा हवा इत्यादि कार्यमयवम्योप- पादनम् ॥ १६॥ "श्राववाल प्रस्तर इति। श्राश्वालत्व तमामनिर्वचनहारेप प्रामति- "यज्ञो इ देवेभ्य इति । 'तान्' अाश्वालान् ‘प्रास्लु- लुपु ' "लुप्च छेदने"२ चिच्छिदुः। 'माटुं मन्यास' एकीकृत्य सम्यम् भूमौ प्रचिति । तेभ्यः ता ‘एता' अश्ववालाख्या 'पोष- धय' मनाता । श्राश्चवाचाना मातिष्टियोग्यत्व माइ- "गिरो वै यज्ञस्यातिथ्य अपना वाला इति। अतिथ्यस्य मोमान् प्रथम मनुष्यत्वेन शिरस्वात् तस्यादावनुष्ठितत्वात् जघना - वयितवालपरिणामरूपस्थायवालस्य तप प्रयोगे मति अपगतस्य यशस्य 'उभयत' परिग्रह कृतो भवति ॥ १. "ऐचयो विस्ती नि । यहि प्रस्तरयोरनराले तिर्यक् प्रमार्य- माणो दी 'विधतो', ते पचपचरूपे ध्याताम् । 'मस्तुभ्याने' पचमलकार। मनोभन माकुलोभावो मिश्रणम, मनयाद १-का.चौ. सू .११.। ५-तु.उ.१५ था। ५- का.चौ. सू.० १११ -काश्री. १. ११ ।

·२२४ शतपथब्राझयम्। (श्प्र. ना.) घास्यते- "उर्वशी हाप्सराः पुरूरवम मैलं चकम इति । "एव मेवैषः" इति दाान्तिकाभिधानम्। 'यजं जनयति' यज्ञमाधन- बाद् यज्ञ मित्युध्यते ।. 'अथ' अरण्योरामादनानन्तरम् "अमये मथ्यमानायानुबूहि” 'इति' होतारम् 'आई' ॥ २२ ॥ समन्त्रकं मन्यनं विधत्ते- “म मन्यत्तीति। "गायचे वा छन्दसेत्यादि । “तं वै छन्दोभिरेवेति । यद्यपि अन्यैः माधने मन्थति, तथापि "गायत्रेण वा छन्दमा"-दत्यादिमन्समामयन छन्दोभिरेव माधनैः मन्यनं कृतवान् भवतीत्यर्थः । अस्तवम्, छन्दसां किम्फलं जात मित्यस्या आमकायाः फलं वक्ष्यनि- “छन्दस्यिवेतद्यज्ञ मन्वायातयतीति । छन्दमा मनुप्रवेशनं न केवल छन्दोलिगकर्मन्त्रैर्मन्यनाद् भवति, अपि तु तस्मिन् काले होत्रा छन्दमा मनुवचनादपि भवतीत्याह- छन्दांसि मथ्यमानायावा- हेति। होतेति शेषः । नियमेनानुप्रवेश दृष्टान्तः- "यथासु मादित्य मिति । “रमाया' अन्वायत्ता इति शेषः। प्रतियमाछायेत्यनु- प्रहरविति । 'पह्रियमाणाय' श्रावनौये प्रक्षिप्यमाप्याय, अनु- हौत्यनुपज्यते ॥ २३ ॥ ममन्त्रक मनुप्रहरणं विधत्ते- “मोऽनुप्रहरनीति', "भवतं - १-उपरियात् ५९. ५.१.१-१०॥ २- का• श्री. सू. ५. २.१। ३- का. श्री. सू. ५. २.२ । 8-वा. सं. ५.२.५,६,०। ५- "जाते जातायेति"-इति का. श्री. सू. ५, २.३ । -का. श्री. सू. ५. २. । -का•ौ. सू. ५. २. ५ ।

·(छ. १मा.) । तीयकाण्डम् ॥ २२५ - ! . न"-दूत्यादिमन्त्रस्याय मर्थः । हे पाहवनौयनिर्मन्थ्यो, उभा- वग्नौ ! 'नः' असाक 'समनमो' अस्मदभिमतप्रदानविषये समान- मनस्कौ भवतम्। अथवा परस्परं कलह महत्वा समनसौ भव- तम्। 'समौकसौ' समानस्यानो, 'अरेपसौ' अपापौ। एवम्भूती युवा 'यज्ञ' मदीयं ‘मा हिमियम्' । तथा 'यज्ञपति' थजमानं च 'मा हिंमिष्टम्' । हे 'जातवेदमौ' जातमज्ञौ ! युवाम 'अद्य' 'नः' अस्माकं 'भिवः' सुखकरो 'भवतम्। मन्त्रस्य तात्पर्य माह- "शान्ति मेवाभ्या मेतद् वदतीति । एतत्' मन्त्रवचनम् 'पाभ्याम्' अपेक्षितां प्रान्ति मेव' 'वदति', नान्य मर्थ मित्यर्थः । प्रच शान्तः कः प्रमङ्ग इति, ताह- “यथा नान्योऽन्य मिति ॥ २४॥ अनुप्रहतेऽनौ ममन्त्रकं होमं विधत्ते- “अथ सुवेणेति । 'उपहत्य' श्रवदाय 'अग्नि मभि' प्रहत्य अग्रुपरि जुहुयात् । मन्त्रस्याय मर्थः । 'अनौ' पाहनीये 'अग्निः' निर्मथितः प्रविष्टः मन् 'घरति' इतस्ततो ज्वालाभिः मञ्चरति। कीदृशः ? 'ऋषीणां पुचः' मन्त्रणोत्पद्यमानत्वात्। 'अभिमस्तिपावा' अभिशस्तेनिन्दातः सकांमात् पाता । “श्रातो मनिन्”-इति वनिप् । 'मः' तादृशः वं 'नः' असादर्थम् इह 'हव्यं हविः 'सुयज' शोभनेन यागेन यज, मगमयेत्यर्थः। केभ्यः ? 'देवेभ्यः' । कदा ? 'सद' सदा, सर्वदा । 'अप्रयुच्छन्' अप्रमाद्यन्, उद्दिष्टेषु क मयपरित्यज्येत्यर्थः। 'स्वाहा' १-वा० स. ५. ३.१। ३- वा• सं० ५.।। 29 २- का. श्री. सू. ५. २. । -पा.सू.१२.०४ | ·२२६ शतपपवाझयम्। ( ३५० वा.) दद द्रव्य स्वाइत मस्तु ! "श्रात्यै वा एत मिति । 'अजीजनत' उदपात्, अध्वर्यु , 'अप्रैपौत्' तर्पितवान्, भवति ॥ २५ ॥ प्रकृतदर्शपूर्णमामेष्टिवत् ममापनप्रसकावाह-- "तदिडान्त भव- नौति । अर्थमिद्धेऽयुत्तराङ्गानिषेधे पुनर्नित्यानुवादतया दाा- यानुवदति- “नानुयाजानिति । डान्तत्व प्रशमति- "शिरो वे यजस्यातिथ्य मिति । उत्तराङ्गजातस्यानुष्ठान दोषोपन्यासेन समर्थ- यते- “म यद्यानुयाजान् यजन्तीति । 'यथा' कश्चित् 'भौर्षत' शोर्णि, सार्वविभक्तिकस्तमि । 'पादौ' पर्यापत्य 'प्रतिदध्यात्', "एव' 'नत्' अनुयाजायगात मनुष्ठित मद् भवति, अातिथ्यस्य गिरखात् । तस्मादित्युपसहार ॥ २६ ॥ २ [ ४. १.] ।। इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रका माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणभाव्ये सतौयकाण्डे चतुर्थाध्याये प्रथम ब्राझणम् ॥ (अथ द्वितीयवाद्यणम्) श्रातिथ्येन वे देवा इष्ट्वा तान्त्समुविन्दत् ते चतुर्दा व्यद्रवन्नुन्योन्यस्य थिया ऽश्रुतिष्ठमाना अग्निवसुभिः सोमो रुदैवरुण आदित्यैरिन्द्रो मरुद्भिदृहस्पतिर्विश्व- १-का. श्री. सू .११॥ ए-पा.सू.५२१४। "महा-दति ग, घ। .

·(य. ग्रा.) । तीयकाण्डम् ॥ २२७ देवैरित्यु हुँक ऽाहुरेते हु त्वेव ते विश्व देवा ये ते चतुर्थी व्यद्रवंस्तान्विद्रुतानसुररक्षसान्यनुव्युवेयुः* ॥१॥ तेऽविदुः । पापौयासो वै भवामोऽसुररक्षसानि वै नोऽनुव्युवागुर्दिपुग्यो वै रध्यामो हुन्त सञ्जानामहा ऽएकस्य श्रिय तिष्ठामहा ति त इन्द्रस्य श्रिया ऽअतिष्ठन्त तस्मादाहुरिन्द्रः सर्वा देवता हुन्द्रश्रेष्ठा देवा इति ॥२॥ तस्मादु इ न स्वा ऋतीयेरन् । यु ए परस्तरा मिव भवति सु एनाननुव्यवैति ते प्रियं द्विषतां कुर्वन्ति विषयो रध्यन्ति तस्मान्न येरन्त्स यो हैवं विहान्न- सौयते ऽप्रियं द्विषतां करोति न दिपुग्यो रथ्यति तुस्मान्नौयेत ॥ ३॥ ते होचुः। इन्तेदं तथा करवामहै यथा न इदु माप्रदिव मेवाजर्य मसदिति ॥ ४ ॥ ते देवाः । जुष्टास्तनूः . प्रियाणि धामानि साईट समुवददिरे ते होचुरेतुन नः स नानासदेतेन विष्ट यो न एतदतिकामादिति कस्योपद्रष्टुरिति सुनूनुप्तुरेख • 'युवेयु' इति ग, घ ! + 'देवा'-इति ग, घ ।

·DRC शतपथनाअम्। (२. मा.) शाक्चरस्येति सो वाऽअयं पवत ऽएप तुनूनपाच्छाकर सो यं प्रजानाऽमुपद्रष्टा प्रविष्टस्ताविमौ प्राणोदानौ ॥५॥ तस्मादाहुः। मनो देवा मनुष्यस्थाजानन्तौति मुनसा सुकल्पयति तत्प्राण मुपिपद्यते प्राणो ब्वातं व्वातो देवेभ्य श्राचष्टे युथा पुरुषस्य मनः ॥ ६ ॥ तस्मादेतहुपिणाभ्यनूक्तम् । मुनसा सुकल्पयति तद्दा- तमुपि गच्छति । व्यातो देवेभ्य श्राचष्टे युथा पुरुप ते मन इति ॥ ७॥ ते देवाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साईट समवददिरे ते होचुरेतन नः स नानासदेतेन बिघड यो न एतदतिकामादिति तुद्देवा श्रुप्येतर्हि नाति- अामन्ति के हि स्युर्यदतिकामेयुरुन्त हि बुदेयु- रेकर इधै देवा तुं चरन्ति सत्य मेव तस्मादेपा जित मनपजय्यं तस्माद्युश एवह वा ऽअस्य जितु मनप- जय्य मैवं युगों भवति य रह्यं विद्वान्त्सत्यं वदति तुदेतत्तानूनप्यं निदानेन ॥८॥ ते देवाः । जुष्टास्तनुः प्रियाणि धामानि साई समु- . 'यो-तिख, सायणसम्ममय । +'प्राणेदानो-इति ग, घ । + 'साश्पपति'-प्रति ग, घ । ६ 'देवा'-इति ग, घ । ॥ २वा -इति ग, ध।

·(४थ. मा.) । तीयकाण्डम् । २२८ वददिरेऽथत ऽाज्यान्येव गृलाना जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साई समुवद्यन्ते तस्माद इन सर्वेणेव समभ्यु वेयन्नेन्मे जुटास्तुन्वः प्रियाणि धामानि साई समभ्यवायानिति येनो ह समभ्यवेयान्नास्मै द्रुह्येदिदुः४ ह्याहुन्नै सुतानूनहिणे द्रोग्धव्य मिति ॥४॥ अथातो गृह्णात्येवो । आपतये त्वा पुरिपतये गला- मौति यो वा ऽअयं पुवत ऽएप था च पुतति परि च पुतत्येतस्मा ऽउ हि यल्लाति तस्मादाहापतये त्वा परिपतये गलामौति ॥ १०॥ तनूनप्चे शावरायेति । यो वा ऽअयं पुवत ऽएष तनूनप्ता शाक्कर एतस्मा ऽउ हि गृह्णाति तस्मादाह तुनून वे शाकरायेति ॥ ११ ॥ शुक्कन ऽोजिष्ठायेति। एष वै शवोजिष्ठ एतस्मा ऽउ हि गृह्णाति तुस्मादाह शुक्न ऽोजिष्ठायेति ॥१२॥ अथातः समुवमृशन्येवः। एतद्द देवा भूयः समामिर इत्थं नः सोऽमुथासद् यो न एतदतिकामादिति तथो ऽएवैत एतत्सममन्त इत्थं नः सोऽमुथा सद्यो न एतुदतिकामादिति ॥ १३॥ . 'मिति' इति ग, घ । # 'योजिटायति' इति ग, ध । महान्यव-इति ग, । 5 'मन्त्येव'-इति ग, ६ ।

·भूतपयवाझणम् । (२. मा.) ते समवशन्ति। अनाष्ट मस्यनावृष्यं देवाना मोज इत्युनाहटा हि देवा श्रसन्ननाधृष्याः सह सुन्तः समानं वदन्तः समान प्राणा देवाना मोज दुति देवानां वै जुष्टास्तुन्वः प्रियाणि धामान्यनभिशस्यभि- शस्तिपा अनभिशस्तन्य मिति सुर्वा हि देवा अभिशस्तिं तौर्णा अञ्जसा सत्य मुपगेप मिति सत्यं वदानि मेद मुतिकमिय मित्येवैतदाह खिते मा धा दुति खिते* हि तुद्देवा श्रात्मान मुदधत युत्समवदन् यत्सत्य मुकुर्व- स्तस्मादाह खिते मा धा इति ॥ १४ ॥ अथ यास्तुद्देवा । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साई समवददिरे तदिन्द्रे सन्नग्दधतैप वा ऽइन्द्रो यु एप तपति नु ह वा एपोऽये तताप यथा हुवेद मन्यत् रुपए मेवर, हुवास तेनैवैतुडौर्येण तपति तस्माद् युदि बहुवो दौरन् गृहुपतय एव व्रत मभ्युत्सिच्य प्रयच्छेयुः स हि तुपा मिन्द्रभाजनं भवति यद्यु दुक्षिणावता दीक्षेत युजमानायैव व्रतु · मभ्यूसिच्य प्रयच्छेयुरिदु५, ह्याहुरिन्द्रो युजमान इति ॥ १५ ॥ "खिते-इति का + 'मा धा इति-रति ख, 'मा धापति-इति ग, 'मा धाइति'-इति ध । 1 'शास्तुद्देवा'-इति ग, छ। 'एवं'-इति क। ॥ इति'-इति ख, 'ति'-इति ग, घ । * ·(य. मा०) हतीयकाण्डम् । २३१ युथ यास्तदेवाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साई समवददिरे तुत्साई सुञ्जने तत्सामाभवत्तुस्मा- दाहुः सत्य साम देवज सामेति ॥ १६ ॥ ३ ॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् [४. २.] ॥ अथ तानून' विधात माख्यायिका माह- "आतिथ्येन वै देवा इट्टा तानसमदविन्ददित्यादिना । पुरा किस्त देवाः 'पाति- थ्येनेष्वा व्यद्रवन्' इति सम्बन्धः। विद्रवणे कः प्रमङ्ग इति तं दर्शयति- “तान्त्समदविन्ददिति । तस्मिन् समये 'तान्' देवान् 'ममत्' कलहः 'प्रविन्दत्' प्राप्तवान् । “मने समत्सु चहा"- दूत्यादौर समच्छब्दः महामे प्रसिद्ध.। 'ते' देवाः 'चतुर्दा 'व्यद्रवन्' पृथग्भूताः । किमर्थम् ? "अन्योऽन्यस्य श्रियै प्रतिष्ठ- माना"। 'श्रियै' ज्योतिष्टोमफलरूपाय आत्मनोऽभिप्राय मप्रकाशयन्त', ता मसहमाना इत्यर्थः। “प्रकाशनस्याख्ययोय"- इति तिष्ठतेरात्मनेपदम् । “साधन्हुड्" इति श्रिया ज्ञापयितु मिष्टलाचतुर्थो। विट्रवणप्रकार विभज्य दर्शयति- “अनिर्वसमि- . 'यास्तद्देवा'-इति ग, घ। १-ऐ. बा.१.१.७, ने.स. २ २ १ एव्यम् । २-ऋ•सं• १. १३३ १ हराया। ''यन्योन्यम्य श्रिय' न्योतियोमपलरूपाय, श्रियै वा-'इति छ । 8-पा. मु.१३ २३॥ ५-पा.मू. १२० ।

·२३२ सपथमाक्षयम्। (३५. मा.) रित्यादि । शाखान्तर प्रमिद्धं पञ्चमं गण सुदाइत्य मोपपत्तिकं पराचटे- "हस्पतिविश्वेदेवैरित्यु हेक पारिति । तत्रोप- पत्त्यभिधानम्-- "एते ६ लेव ते विश्वेदेवा ये ते चतुर्दा व्यद्रव- विति । 'तान् विद्रुतान्' परस्परं विशिष्टान्, असररासाथाय मवसर इति निथित्यानुप्राप्ताः ॥ १ ॥ "तेऽविदुरिति । स्पटम् । 'अमररमानि वे 'नः' 'अ- व्यवाराः' अगताः । एते डि गादेशः । “दिषयो वै' 'रध्यामः' रध्यतिर्वगगमनकार्मा, वशं प्राप्ता इत्यर्थः । “इन्न मनानामहा इति । शत्रुजयोपायपरिधानहर्षद्योतनार्थो 'इन्त'-गब्दः । “अकर्म- का"-इति' मम्पूर्वस्य जानातरात्मनेपदम् । सङ्गता भवेम, ऐकमत्यं प्राप्नुवामेत्यर्थः। तत्प्रकार माह- “एकस्य श्रियै तिघr- महा इति । “त इन्द्रस्य श्रिया अतिष्ठन्तेत्यादि स्वयम् ॥ २ ॥ "तस्मादु इन वा तीयेरनिति । यस्मात् देवानां पर- विद्वेषात् "गणा मभिभवः प्राप्त , 'तमादु ' नमान् खलु कारणात् 'खाः' जातयः परस्परं 'न तीयेरन्' वैमत्येन विशेष न कुर्युः । “ऋतेरोयङ् । विश्लेष को दोष इति तचाह- “य एषां परस्तरा मित्र भवतीति । 'य' शत्रुः 'एषां' विमिष्टानां 'परस्तरा मिव' अत्यन्तदूरदेशस्यो 'भवति', 'सः' 'एनान्' गइन् विशिष्टान् 'अनुव्यवैति' अनुप्रविशति। तस्मात् “दिषताम्' अवकाश- १-ते. स. ६. २. २. १ द्रश्यम् । 1-निरु• ६.६.३। २-मा. सू.२. 8.8LI 8-पा. सू. १.३.२६ ।

·(प.वा.) । तीयकाण्डम् ॥ २२६ प्रदानेन स्वय मेव "प्रियं कुर्वन्ति', खयं यद् 'दिषड्यः' शत्रुभ्यो 'रध्यन्ति' वशं प्राप्नुवन्ति , 'तस्मात्' 'न अतौयेरन्' भेदं न गच्छेयु । उतार्थस्य कञ्चित् पुरुषार्थ नियम विधत्ते- “म यो हैव विद्वा- निति। यः कथिदेव वृत्तान्तं देवेषु मनुष्येषु च दृष्ट जानन् 'न तौयते' भेदं न गच्छेत् । अथवा परैरुत्पादितो ज्ञातिभेद एवं विदि न प्रवर्तत इत्यर्थः । अत एव 'दिषताम् अपि 'अप्रियं करोति' ; तत्प्रवेभावकाशस्थासम्भवात् । 'न विषय.' 'रध्यति' वर्ण याति । तस्मात्' विद्वान् 'न तीयेत' ॥ ३ ॥ "ते होचुईन्तेद तथा करवामहै, यथा न दद माप्रदिव मेवाणर्य ममदितीति। 'यथा' 'न' 'इदम्' ऐकमत्यं कर्म 'श्रा प्रदिवम् एव' धुलोकावस्थित्यवमानम् 'अजयम्' । “अजय सङ्गतम्"- इत्यनेन निपात्यते, अविनाश्यम्' 'मत्' भवेत्, 'तथा करवा- मई 'दूति' उत्तवन्तः ॥ ४ ॥ अनन्तरम्- "ते देवा इति । 'ते देवाः' 'जुष्टाः' प्रियभूताः 'तनूः' खखमूर्तीः । अस्य व्याख्यानम्- "प्रियाणि धामानौति । अभिमतानि भोगायतनानि 'माईम्' एकच, 'समवददिरे' विभज्य स्थापितवन्तः । तस्मिन् काले एव मब्रुवन्– ‘एतेन' स्थापितेन रौरेणा 'न' अस्माकं मध्ये 'म' समयातिक्रमकारौ 'नाना' 'अमत्' विना भवेत् । एतदेव व्याचष्टे- “एतेन विश्वदिति । "विष्वड' सर्वतो भवेत्, विगौणे भववित्यर्थः । तच्छन्दार्थ माह- १-पा.सू. ३.१.१०५॥ २-- अविनाशि'-इति छ ।

·२३४ ॥शतमथम्राझणम्। (३. मा.) "यो न एतदतिकामादिति । 'एतत्' सङ्केतकर्म 'अतिमामात्' अतिक्रामेत् । “कस्योपद्रष्टुरिति । 'उपद्रष्टा' साक्षी, 'कस्य' । तस्य पुरस्तादिदं भवेदिति शेषः । एवं प्रश्न मुपगम्य तैरेवेद मुत्तर मुकम्- "तनुनप्तुरेव गाकरस्येति । तम्बो देहस्य न पातयिता रक्षको देवः 'तनूनप्ता । अथवा सर्वतनूरात्मा प्रजापतिः, तस्या- काशः पुत्रः, तत्पुत्रो वायुरिति सः 'तनूनप्ता'। म च 'गाकरः' मनः सर्व कर्तुम् । तस्य पुरस्तादित्यर्थः । मः क इति, तं विशिनष्टि- “यो वा अयं पवत इति । 'योऽयं' 'पवते' गच्छति, वायुरित्यर्थः । वाह्यस्य वायोः पुरुषचित्तद्रष्टवं कथं घटत इति, तचाह- "मोऽयं प्रजाना मुपद्रष्टा प्रविष्ट इति । प्रविष्टय कथं नोपलभ्यते इति नचाह- "ताविमौ प्राणोदानाविति । 'दमौ' प्रसिद्धौ यो 'प्राणो- दानौ' 'तो' एव म इत्यर्थः ॥ ५ ॥ उक्तऽर्थ लौकिकवचनं प्रमाणयति- "तस्मादाहुमनो देवा मनुय्यस्थाजानन्तीति । दूरस्थानां देवानां कथं मनुष्यचित्तपरिज्ञान मित्याशय नदारद्वारिकयेति दर्शयति- "मनसा सङ्कल्पयति, नत् प्राण मभिपद्यत इत्यादि । प्राणप्रज्ञयोः परस्पराविनाभावात मनमा मङ्कल्पितं प्राणं प्राप्नोति। वाह्यवायोरिव शरीरप्रवेशन माणत्वात् "प्राणो वातम्"-इत्युक्तम् । अभिपद्यते सङ्कल्पितार्थ- विशिष्टः सनेति भावः । म च 'वातः' सर्वधाप्रतिहतगतिखात् ५- ऐ• ब्रा. १.४ ७ इएव्यम् । थाप• श्री सू० । १.१.१-३।। २- ऐतरेये वन्यथैव वर्याित तानूनवनिर्वचनम् (१.१.७.) । ३-- इहैव मूले (२२८४०) प्रयम् ।

·(४५. खा.) । तीयकाण्डम् । २१५ 'देवेभ्य पाचटे, यथा पुरुषस्य मन' वर्तते । पुण्ये पापे वा वर्तते, त मनतिवृत्त्यैवाचष्ट इत्यर्थः ॥ ६॥ उक्तऽर्थ मन्त्रं प्रमाणयति- "तस्मादेत इति । “मनसा सहन्पयति, तहात मपि गच्छत्तीन्यादि। स्पष्टोऽर्थः ॥ ७॥ विशेषाभिधानाय पूर्वोक्त तानून मनुवदति- "ते देवा जुटास्तनूरित्यादिना । “तद्देवा इति । 'तत्' "एतेन नः स नाना- मत्" इत्युक्त मित्यर्थः । 'अप्येतहि' इदानी मपि। अतिक्रमे बाध माइ- “के हि स्युरिति । यद्यतिकामेयुः, तईि के स्युः । उपपत्ति माह- "अनृतं हि वदेयुरिति । देवत्व मनिहाय अनृतवदनात् कुत्सिता मनुव्या भवन्तीत्यर्थः । देवानां सत्यवादिवनियमे मति' अनृतं होत्ययं दोषः स्यात् । म एव तेषु कुत इत्यत आह- "एक ह वै देवा व्रत मिति । सत्यवादफस्त माह- "तस्मादेषां जित मनपजय्य मिति । यत् 'अनपजय्यं' जेतु मशक्यम्, तत् 'जितम्' भवति । "तस्माद् या इति । प्राप्नुवन्तीति शेषः । अथवा यशो- रूपा .एव भवन्तीत्यर्थः । “एवं ह"-इत्यादिना उतार्थज्ञप्रशंसा । . १- यस्त्येष मन्त्रोऽथर्वसंहितायाम् (२२. ४. 8 ) बहुभिन्नपाठाश्रितः । २- यतएवोक्तं पाणिनिमुनिना खशिक्षायाम्- "यात्मा बुद्धा समे- त्यार्थान् मनो युले विवक्षया । मनः कायामि माहन्ति स प्रेरयति मावतम् । मारतस्तूरसि घरन् मन्द्रं जनयति खरम्"-इत्यादि २. ख.१-५ श्लो। ३- पञ्चमौ कण्डो (२२७ ४.) प्रया। 8- "सत्यसंहिता वै देवा."-इति ऐ• ब्रा० १.१.६ । ५- "क्षय्य-जय्यौ शक्यार्थ"-इति पा• सू० ६. १.८५ ।

·२३ ॥ शतपथब्राक्षणम्। (एम.वा.) गृहौतस्याच्यस्य सर्वैरवमानं विधत्ते- “अथातः ममत्रमशमये- वेति । स्पर्शकाले देवैः छत मन्यसझेतं दर्शयति- "एतद्ध देवा भूयः समामिर इति । 'एतद' वक्ष्यमाणं 'भूयः समामिरे' पूर्वोकसङ्केत मन्तरेण पुनस्सङ्गता अभवन् । “श्रम गत्यादिषु । 'य:' 'न:' अस्माकं मध्ये 'एतत् 'प्रतिक्रामात्' अतिकामेत्, 'म:' 'इत्थं देवभूत एव मन् 'अमुथा' अन्यथा प्रकारेण 'असत्' देव- भावाद् विनम्वेदित्यर्थः। न केवलं देवाना मेवायं मङ्केतः, किन्विदानीन्तनानुष्ठाहणा मित्याह- "तथो एवैत इति ॥ ११ ॥ "ते समवन्तौति । अवमर्थनमन्त्रस्याय मर्थः। हे आज्य ! वं पूर्वापरैः 'अनायम्' श्राधर्ष ममाप्तं भवसि । तथा अनाधर्ष- पोय मप्यसि । “देवानाम्' 'प्रोजः' वस्लरूप मसि । 'अनभिशास्ति' निन्दकरहितम्। कर्तरि तिच्। न केवलं तादृगेव, किन्तु 'अभिशस्तिपाः'। लिङ्गव्यत्ययः । अभिशस्तर्निन्दायाः सकाशात् पार अमि। 'अनभिमस्तेन्यम्' अहिंस्यम् । सत्यार्थ केन्-प्रत्ययो नकारोप- जनो यश्च । अथवा अनभिशस्तस्य स्वर्गादेः प्रदाहवेन सम्बन्ध्यमि । यत एवं महानुभावं बम, 'अञ्जमा' प्रगुणेन, मुख्यया वृत्या 'सत्य' यथार्थखरूपम् 'उपगेषम्' उपगधेयम् । “गाङ् गतौ"-इत्यस्य १-का• श्री. सू०८.१.२४ । ३-वा० सं० ५.५.२। २-मा. प.१६ धा । 8--पा. सू. ३. ३. १०० । ६-या. सू. ३.४.१०। ५-पा. सू. ३.१.८५। ७-वा. च्या.८५. धा।

·(५.वा.) । तीयकाण्डम् । २१९ .. "लिडर्थ लेट", "मिबजलम्" इति मियत्वं च। तेन मत्येन प्राप्तौ 'मा' माम् 'श्रधाः' धारय । मन्त्र विभज्य व्याचष्टे- "अनाया हि देवा बासमनाया इति । पूर्व कैरप्यनाष्टा अपि देवाः परस्परापरागेाधर्मविषया अपि मन्तः, पथात् सङ्केतपूर्वकेणान्यग्रहणेन खशरीराण्यवान्तः पुनः 'अनायाः आसन्', अनव मनाष्टानां पुनरनाधर्ष हेतुत्वात् नद्रूप ममि । “मह मन्तः' इत्यादि पदचय मनास्थ्यत्वे हेतुलेन निर्दिष्टम् । 'मह मन्तः परपरकमत्येन वर्तमानाः; तथा 'ममानं वदन्तः' यदेको ब्रूते, नदन्येऽप्यनुकुर्वन्तः, 'समानम्' एक मेव कार्य मनमि 'दधाणा:' धारयमाणः। द्वितीयभागस्य तात्पर्य माह- "देवाना मोज इति । ओजोरूपाणां मियधाम्ना मान्ये स्थापनात्। अनभित्यादिपदमयस्यैकतात्पर्यता माह- "मी हि देवा अभिमस्तिं तौर्ण इति। 'मत्य मुपगेषम्'-दस्येतस्य मत्यमानः प्रतिज्ञारूपत्वेन दागात्मकत्वात् 'सत्यं वदानि'-दत्येवंरूपा मत्य- प्रापिएका । तदेव मत्यं 'मेदम्'-दत्यच 'इदं गम्देन निर्दियम् । "खिते मा धा'-इत्यत्र 'खित'-गम्दार्थ माह- "खिते हि नवा इति। प्राप्तव्यं म्वितम् तदनमत्य मेव वदानीति प्रतिशापूर्वक तदनुठान मेवेत्यर्थः ॥१४॥ तामूनन माज्यं मः स्पृष्ट मपि मत् यजमानायव दातव्य मिति २-पा.सू. २.१.२० । 1-गिरोयहिताया ममेष मन्यो यारदात (६.२.२.५)। मो. .सू. ६.२.२,।

·२३६ । भतपथनादाणम्॥ (१५. मा.) ग्टचाना "तदेतत् तानूनन निदानेनेति । स्वस्खभरीरसमवदानपूर्वक शपथ- कर्म तानूनधम् । 'तत्' इदानी मनुष्ठीयमान 'तानूननम्' भाज्य- ग्रहणस्पर्गनात्मक कथ मेतद् भवेत् ? तबाह- 'निदानेन' कारणे- नेत्यर्थः ॥८॥ निदान मेव दर्शयति- "ते देवा' इत्यादिना। 'देवा भाज्यानि एव स्वतनूरपि श्राज्येन 'मार्द्ध' 'ममवददिरे', अत ददामोन्तनैरपि तानूनव मेव समवदातव्य मित्यनुमीयते ॥ प्रसङ्गात् किञ्चित् पुरुषार्थ माह- "तस्मादु ह न सर्वणैवेति । 'मर्वण' बहुजनेन सह 'समवगति' शपथपूर्वक ममय 'न' कुर्यात् । तद्दोष माह- “नेन्मे जुटास्तन्व इति । 'मे' मम 'जुटा.' अत्यन्त प्रियभूता 'तन्य' प्रियधामभुता सर्वे माक 'नेत् समभ्यवायान्' नैव मङ्गता भवेयुरिति । 'नेत्' परिभये। अभ्यवपूर्वादेतर्लेट । "प्रथापि नेत्येष इंदित्येतेन सम्प्रयुज्यते परिभये"-दूति हि निरुताम् । 'येनो ह' येनापि खलु सह अमक्यत्वात् 'अभ्यवेयात्' तस्मै द्रोह न कुर्यात् । तथाच लौकिका अपि 'इदम्' 'भाइ'। किम् ? इति, 'मतानूनविणे' सम्भूय शपथकारिणे 'न द्रोग्धव्यम् इनि' द्रोहो न कर्त्तव्य इति । "क्रुधद्रुईयेत्यादिना चतुर्थी ॥८॥ अथ तानूनमार्थ मान्यग्रहण समन्त्रक विधत्ते- “अथातो ग्टहास्येवापतये वा परिपतय इति। अत्र रक्षामौत्यन्त एको . १- 'परस्परसख्याय शपथरूप मान्यस्पर्शनम्" ऐ बा.१ ४७सा भा। -पा. सू.५४.३०॥ श्री. सू.८.११७।

·(४५. बा.) । रतीयकारहम् । २३० . मन्त्र । "ननूनने गावरायेति दितीय। भकन श्रोजिष्ठा- थेति रतीय । अस्मिन् पचे 'शामि'-दत्यय मुत्तरयोरपि मन्त्रयोरनुपज्यते । तत्र सुवेणा मर्वस्य धौवाज्यस्यैकवार ग्रहणम्, म्यान्या सुवेण दिर्यहणम् । अथवा "तनूनने भाकराप"-"शकान पोजिटाय"-इत्येतो पूर्वमन्त्रमेयो, तथा मत्येक एव मन्त्र ॥ अप ब्राह्मणम्- "अर्थत प्राध्यान्येव गृणमा जूशास्तनूरिति । प्रत्येक माध्यपहणस्य श्रुतत्वान् मर्वे गृहौयु । तथा च कात्यायन - 'धौव मनप्रदाने गृधात्यापतय इति, विश्व भ्याख्या सुवेण तनून गाकराया सकन प्रोजिष्ठायेति, गृहामीति मर्वच माकाइवात्, पूर्वषो वोत्तरी, प्रतिपुरुष स यहण माल्यानि गधाना इति युते"-इति॥ मन्त्रस्याय मर्च- "भापतये या अभिमुख पतस्यागच्छतौति 'आपति', परिपततौति 'परिपति' वायु, पाध्य । वा नमै 'गृहामि' ॥ १ ॥ ."नमन्त्र इति । उनार्थी ननूनप्रभाकारमय्दौ । शवगे' सर्वच सकाय, 'पोजिष्ठाय लिमयेन बलवते । 'यो वा पथ पवते"- रत्यादि प्राह्मण पटम् ॥ ११,१९॥ - २-दा. स.५१२। -वा. स.५५ । .- दा•सं• ५ ५ (१-२५%)१॥ यौ. सू.८१ १८-२५॥ (- एतदव पान्य सान्तसम्म भवति (का• प्रोएर८ १ २१)। - पुरनाद ( क. भार, २५४१.) रायम्।

·। शतमधवाझणम्। (३० वा.) . विधातु माह- "अथ यास्तद्देवा इति । इन्द्रशब्दस्य विवचित मर्थ माह- "एष वा दन्द्रो य एष तपतीति । इन्द्रेणै- तत्प्राप्ती कोऽतिशयो लभ इति तचाह- "न ह वा एष इति । तापकतया, न ततापेत्यर्थः, 'यथा ह एव' 'इदम' इदानौं परि- दृश्यमान तपनम् । तईि कथ माम ? 'कृष्णम् एव' कृष्णरूप मेव 'आम' । तस्मात् 'तेनेव' तानूनभाज्यखौकारजनितेनैव 'वीर्य' दुर्द्धर्षः सन् 'तपति' इत्यर्थः । "तस्माद् यदि बहव इत्यादि. प्रकृतपर्यवमानवाक्य स्पटम् । 'अभ्युत्सित्य' उपरि तदाव्य मामिछ। "म हि तेषा मिन्द्रभाजनं भवतीति । 'इन्द्रभाजनम्' इन्द्रस्थानीयः । फलस्य माम्येऽपि गृहपतितेन वरणेन प्राधान्यादिन्द्रत्वम् । “ययु दक्षिणवतेति । यदि तु दक्षिणायुक्तेनैकाहादिना सोमयागेन दौदेतेत्यर्थः । स्पट मन्यत् ॥ १५ ॥ यजमानेन क्रियमाणस्य सामोपायस्य देवैः कृतं माममूत मित्याइ- “अथ यास्तद्देवा इति । 'तत्' अवत्तं 'माई 'मनन्ने । तदाज्येन माकं प्रक्षिप्तं गरौरकदम्बकं मंहत मेक मभूत 'तत् मामाभवत्' । देवानां मत्येनोत्पन्नस्यात् 'मत्यं देव' र 'साम' ॥ १९॥३ [४. २.। रति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपथमाधाणभाय्ये हतीयकाडे धतुर्याध्याये दितीयं ब्राह्मणम् । ५- तत् तादूनपत्रम् “पल्या निदधायपिधापामन्मयेण" इति का यौ.ए.८.२.११ पत्यान-कम्पयित्वा'-इति तहसी या.।

·(च्य. ब्रा.) । तोयकाण्डम्। २४१ (अथ हतीयं ब्राह्मणम्) श्रातिथ्येन वे देवा दृष्ट्वा । तान्समुदविन्दत्ते तानू- नप्तैः समशाम्यंस्तु एतस्य प्रायश्चित्ति मैच्छन् युदन्यो- ऽन्यं पाप मुवदन्नाह पुरावभृथात् पुनःक्षा मवा- कल्पयंस्तु एता मवान्तरां दौठा मपश्यन् ॥१॥ तेऽग्निनैव त्वचं विपुल्यागयन्त। तुपो वा अग्नि- स्तुपो दीक्षा तुदवान्तरां दीक्षा मुपायंस्तादवान्तरां दीक्षा मुपायंस्तुस्मादवान्तरदीक्षा सन्तरा मङ्गलीराचन्त सन्तरां मेखला पर्यस्ता मेवैना मेतत्सतौं पुर्यास्यन्त तथो ऽएवैषु एतद्यदुतः प्राचीन मनत्यं वा करोत्यव्रत्यं वा बुदति तस्यैवैतत्प्रायश्चितिं कुरुते॥२॥ सोऽग्निनैव त्वचं विपुल्यगन्यते। तुपो वा अग्नि- स्तुपो दीक्षा तुदवान्तरां दीक्षा मुपैति सन्तरा मङ्गुली- रचते सन्तरां मेखला पुर्यस्ता मेवैना मेतुत्सतौं पुर्य- स्यते प्रजा मु हैव तुद्देवा उपायन् ॥ ३ ॥ तेऽमिनैव त्वचं ब्विपल्याड्यन्त । अमिर्चे मिथुनस्य कर्ता प्रजनयिता तत्प्रजा मुपायन्सन्तरा मङ्गुलो- ·२३२ शतपथमाझसम्॥ (३५• 85.) राञ्चन्त सन्तरां मुखलां तत्प्रजा मात्मन्नकुर्वत तुथो एवैयु एतत्प्रजा मेवोपैति ॥ ४ ॥ सोऽग्नैिव त्वचं विपुल्यङ्ग्यते । अमिर्चे मिथुनुस्य कर्ता प्रजनयिता तुत्प्रजा मुपैति सन्तरा मङ्गलोरचते सन्तरां मेखलां तुत्प्रजा मात्मन् कुरुते ॥५॥ देवाना मुह स्म दीक्षितानाम् । युः समिहारो वा स्वाध्यायं वा विसञ्चुते तु ह समेतरस्यैवेतर रूयेणे- तरस्येतर मसुररक्षसानि जिघा सन्ति ह पापं व्वदन्त उपसमेयुरिति वै मां त्व मुचिकौपौरिति माजिघासी- रित्यमिहँव तथा नान्य मुवादानि तथा नान्यः ॥ ६ ॥ तु होचुः। श्रुपौत्यन्वा मनेऽवादिपूरिति नैवाहु मन्यं न मा मन्य इति॥ ॥ ७ ॥ तेऽविदुः। अयं वै नो ब्बुिरशस्तमोऽस्यैव रूप मसाम तेन रक्षास्यतिमोट्यामहे तेन स्वगुं लोक सुमनु- विष्यामह इति तेऽमेरेव रूप मभवंस्तेन रक्षास्यत्यु- मुच्यन्त तेन स्वर्गं लोकर समानुवत तथो एकैप • "मयोपैति" इति ग, घ । +"विन्दते"-इति ग, घ, सापणसम्मोऽय पाठ इति पाप हा कारः। "मान्य"-इति ग, घ! "थुपोछ ला"-इति क, ख । "इति" इति ग, घ । "समारत"-इति च दृष्टी हा बाण ।

·(Bथ. द्रा) । सोयकाण्डम् । २४३ एतदग्नेरेव रूपं भवति तेन रक्षास्यतिमुच्यते तेन स्वर्ग लोकः समश्नुते स वे समिध मेवाभ्याधदवान्तर- दीक्षा मुपैति ॥८॥ सु समिध मभ्यादधाति । अग्ने व्रतपात्वे व्रतपा इत्यमिर्हि देवानां व्रतुपतिस्तुस्मादाहुामे व्रतपास्त्वे व्रतपा दुति या तव तनूरियर सा मुयि यो मुम तनू- रेपा सा यि । सहु नौ वतपते व्रतानौति तदग्मिना त्वचं विपुल्यगयतेऽनु मे दीक्षां दीक्षापतिर्मन्यता मनु तुपस्तुपस्पतिरिति तुदवान्तरां दीक्षा मुपैति सन्तरा मङ्गलोरचते सन्तरां मेखला पुर्यस्ता मेवैना मैतत्' सतौं पुर्यास्यते ॥६॥ अथैन मतो मदन्तीभिरुपचरन्ति । तुयो वा ऽअग्नि- स्तुपो मुदन्यस्तुस्मादेनं मुदन्तीभिरुपचरन्ति ॥ १० ॥ श्रुथ मुदन्तीरुपस्पृश्यो । राजान माप्याययन्ति तद्यन्मुदन्तीरुपस्पृश्य राजान माप्याययन्ति ब्बुचो वा श्रायः रेतः सोमो नेडुजेणाज्येन रेतः सोम हिनसा- मेति तस्मान्मुदन्तीरुपस्पृश्य राजान माप्याययन्ति ॥११॥ तुदाहुः । यस्मा ऽरतुदाप्यायनं क्रियत ऽआतिथ्य . * "पूर्यता तुत्" इति ग, इ ! "भदन्तीभिरपस्पश्य"-इति ग, घ !

·२४६ ॥ शतपथब्राझणम्। (१५. मा.) अथ प्रस्तरे निहुक्ते। उत्तरतु उपचारो वै यजोऽयै- तुद् दक्षिणेनान्वित्याप्याययन्त्यग्निब्बें यजस्तुद्यन्जु पृष्ठतः कुव्वते तुन्मिथ्याकुर्वन्ति देवेभ्य अाश्च्यन्ते यज्ञो व प्रस्तरस्तुद्यचं पुनरारभन्ते तस्यो हैपा प्रायश्चित्तिस्तथो हैया मेतन्न मिथ्याकृतं भवति न देवेभ्य अाश्च्यन्ते तस्मात् प्रस्तरे निहुवते ॥ १६ ॥ तुदाहुः । अक्त निहुवीराश्ननताऽइत्युनते हैव निहुबीन्ननुपहरणुः ह्येवाक्तस्य ॥ २० ॥ ते निहुवते । एटा रायः प्रेपे भुगाय ऽस्तु मृतवा- दिभ्य इति सत्यु सत्यवादिभ्य इत्येवैतदाह नुमो द्यावा- पृथिवीभ्या मिति तुदाभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां निहुवते युयोरिदः सुर्व मुधि ॥ २१॥ श्रथा ह समुल्लुष्य प्रस्तरम् । श्रुमौन्मदन्त्यापा३॥ ऽदृति मुदन्तीत्यनौदाह ताभिरेहौत्युपर्युपर्यग्नि मुति- हुरति स युन्नानुप्रहुरत्येतेन शुत ऊर्ध्वान्यहानि प्रचरिष्यन् भवत्युथ युदुपर्युपर्यग्नि मतिहरंति तदेवा- स्यानुप्रहृतभाजन भवति तु ममीधे प्रयच्छति तु ममी- निदधाति ॥ २२ ॥ ४॥ ॥ इति तृतीयप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् [४.३.] ॥ • "मेवा"-इति ग, ध। + "कुर्चन्ति"-इति ग, घ । "प्रतरग"-इति ग, घ। । 1"मधि"-सिग, ध! | "दस्यापा"-इति ग, घ, ·(य. ३वा.) टतोयकाण्डम् । २४७ अवान्तरदौसा विधात माह- "आतिथ्येन वै देवा दृष्ट्वा तानिति । 'ते' 'एतस्य' तानूनप्रस्थ शपथात्मकस्य दोषपरिहाराय । नानूनधस्य निन्दितत्व माह- “यदन्योऽन्य पाप मवदनिति । "मत्य वदानि, मेद मतिमिषम्" इत्येव रूप मित्यर्थ । “नाह पुरेत्यनेन दोषपरिहारोपाय उन । स्वीकृताया दौवाया अवस्थ- पर्यन्तानुवर्तने मति प्राग्गतस्य पापवदनस्य परिहारो भवति, मा चानुवृत्तिन नै तेत्यर्थ , मध्ये दोचापरित्यागादिति भाव । यदा खोलताया दौराया दूदानी मप्यपरित्यागात् तन्मध्ये नूतनो 'दौदा' 'पुन' 'न' 'प्रवाकल्पयन्', किन्तु प्रकृतदीचाया अविरोधिनीम् 'अवान्तरदौदाम' 'अपश्यन् ॥ १ ॥ अवान्तरदौवाकल्पनप्रकार उच्यते- "तेऽग्निनैव त्वच मिति । 'विपल्याङ्ग यन्त' विविध 'परि' परित 'श्राङ्गयन्त' अवेटयन् , अनि मेव वच मकुर्ववित्यर्थ । अग्नेस्वरमावे के सम्बन्ध इति, तत्रोच्यते- “तपो वा अनिरिति । तपनसाधनलात् अमि तप' 'दौचा' तु लेगात्मकत्वादेव 'तप' । अवान्तरदीचा नामनिर्वचनेन प्रपति- “नद्यदवान्तरा मिति । “मन्तरा मित्यादि । 'मन्तरा माञ्चन्त' अतिभयेन मनिष्टा अगुलौरकुर्वन्। तथा 'मेखलाम्' अपि पूर्वी शिथिलबद्धा पुन मलग्ना मकुर्वन् । तदेवाह-- “पर्यस्ता मेवेति । 'पर्यस्ता मेव' परित चिप्ता मेव । व्रत महतौति 'नत्यम्', तविरोधि 'अप्रत्यम्। 'तस्य' 'एतत्' अवान्तरदौवाख्य कर्म 'प्रायश्चित्तम', नस्य पापस्य निहरण मित्यर्थ ॥ १ ॥ १-- वदामि-इति छ। २-ते. स.६२ २ १० अश्व्यम् ।

·२४ 'शतपथनाझगम्। (२५. ना.) यदर्थ माख्यायिकामुखेनावान्तरदौनोका, त मिदानौं विधत्ते- "मोऽग्निनैवेति । 'मः' यजमानः । शिष्टं पूर्ववत् । अवान्तरदौसा प्रजासाधनलेन प्रशंसति- "प्रजा मु हैवेत्यादिना ॥ ३ ॥ "तेऽग्निनैव त्वच मिति । “अनि मिथुनस्य कर्त्तनि । वधूवरयोर्युग्मीभावस्यामिभव्ययेवलात् मिथुनकर्तानिरुच्यते । मा समिद्धिः 'वे-शब्देनोका । अमितपीतयोः शकशोषितरूपेण परि- पामस्थ, पुनथ देहाकारेण परिणामस्य चाग्न्यधौनत्वात् 'प्रजनयिता'। अथवा कथम् 'अमिर्मिथुनस्य कर्ता'? थतोऽसौ 'मिथुनस्य प्रजन- 'यिता' इति व्याख्यानव्याख्येयभावो द्रष्टव्यः । देवानां प्रजार्थत्व मुक्का, दूदानौन्तनयजमानस्थापि तदर्थव माह- "तथो एवंष 'एतत् प्रजा मेवोपैतीति । एतत्' एतथा अवान्तरदौचया ॥ ४ ॥५॥ श्रवान्तरदौलारूपेण ममिदाधानं विधास्यते, तम्मन्ये "या तनूरियं मा मयि"-इत्यादि वक्ष्यते, नदुपोहातत्वेनास्याथिका माह-- "देवाना मुह स्म दीक्षिताना मित्यादिना । 'समिद्धारो का' ममिधं हरतौति 'समिद्धारः'! "हरतेरनुधमने - इत्यपानुधमन इति पर्यंदापात् नादृशोद्यमनस्य मम्भवात् मामा- न्येम प्राप्त' "कर्मण्यण" इत्यण । “खाध्यायं वा विसृजत इति । ' विराजते' नोचारयति' कथित् । 'तं ' मसिदाहरिं वा अलिशं वा मन्मोत्सष्टारम् । उपलक्षण मेतत् । सविनां मध्ये यं १-पा.सू. ३२.८। ~पा. सू. ३.२." २- 'उच्चारयति'-इति छ।

·(प. ३वा.) तौयकाण्डम् । २४६ कञ्चित्र म्यामृतम्, नम्। 'इतरम् इतरस्य रूपेण'-'इतरम् इतरण्य रूपेण'- ममिदाहत्तरूपेण प्रवचनकर्तारम, प्रवचनकरूपेण ममिदाहरि मित्यर्थः । एवम् 'असुररदमानि' असुराश्य रखासि च "जिघांपन्ति' इन्तु मिच्छन्ति। तथा मति देवाः 'दति' खलु 'मां त्वम्' "अचिकीर्षोः' कर्नु मैच्छः 'इति' । 'मा' मा 'अजिघांसीः' इन्तु मैछः' इति' । 'पापं वदन्तः' 'उपममेयुः' अन्योऽन्यं प्राप्नु- वन्ति । कि मभिरपि तादृविषयापनः ? नेत्याह- "अग्निव तथा नान्य मिति । 'उवाद' अदितवान् ॥ ६॥ "ते होचुरिति । 'ते' प्रहरैरभिभूता देवाः । 'अमे!' 'ला मपि 'दत्यन्' अनेन प्रकारेण किम् 'अवादिषूरः' । प्रश्ने सुतिः । तस्यो तरम्- 'नैवाह सन्यम्, न मा मन्यः' वा श्रवादौदित्यग्निः प्रत्युवाच ॥ ७॥ "तेऽविदुरिति । 'श्रयम्' अग्नि 'नः' अम्माकं मध्ये 'विरक्ष- स्तमः' विरदो यस्मात् स विरक्षाः, अतिशयेन विरताः 'विरक्ष- स्तमः' । “अस्यैवरूप ममाम"-इत्यादि । स्पष्टम् । यद्यपि मेखला- कृष्णाधिन-धारणादिक .मपि दौवागम, तथाप्यवान्तरदौघायां ममिदाधानस्य मुख्यत्वात् “ममिध मेवाभ्यादधदवान्तरदीचा मुपै- तौत्युभम् ॥ ८॥ "म समिध मभ्यादधातौति'। “अग्ने व्रतपा इत्यादिः' ममिदाधानमन्त्रः । हे 'तपा अग्ने!' 'वे' बयि मतस्य पातरि १-"शिधासौ-इति छ । ३- कायौ.सू.० २..क। 3. २- पा.भू.८२.१..1 8- वा. सं.५.६.१ ·शतपथब्राझणम् । (३प्र. ना.) सति, श्रहं 'तपाः' प्रतस्य पालयिता, भूयास मित्यर्थः । सप्तम्या: -श्रादेशः । अथवा 'ब्रतपाः' भवति 'ले' लम्। "अनिहि देवानां प्रतपतिः"-दत्यच हि-शब्देन "ब मग्ने व्रतपा अमि देव श्रा मर्त्यषु"-इत्यादि श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिोत्यते । 'या तव' तेजोमयौ 'तनूः' अस्ति, 'मा' 'यं' ममापि भवतु; तथा 'या मम' इत्येतद व्याख्येयम् । हे 'मतपते' अमे! 'नौ' धावा 'मह' 'व्रतानि', परिय्याव इति शेषः। 'तत्' तेन तनूविनिमयेन मन्नगतेन । “अनु मे दौचाम्" इति मन्त्रभागेर 'दौला'-मब्दश्रवणात् तम्मन्त्रभागपाठे- नावान्तरदौवां प्राप्तवान् भवति । दौवाहत्यमन्तरं पुनरगुन्यादिसमधनस्याभिधानात् श्रादौ दौचाहुतिः कर्तव्या, पथात् समञ्चन मिति क्रमोऽवगम्यते ॥ ८॥ अथ यद्ययजमानस्य तत्तन्मदन्तीभिः कर्त्तव्य मिति विधत्ते- "अयम मतो मदन्तीभिरिति । 'एन' मोमं यजमानं वा । तप्ता बापो 'मदन्यः' । अमेर्मदन्तीनाच सन्तापकत्वात् नपोरूप- बम १.॥ मदग्न्युपस्पर्मनपूर्वकं राजाप्यायनं विधत्ते- “अथ मदन्तौभि- रुपस्पृश्य राजान मिति । "कल्यो वा भाज्य मिति। "तं वै देवा १-पा.सू. ७.१.२६.। २- वा. सं. १.१६॥ 1- वा.सं. १.१.२॥ तैत्तिरीयकन्पमते मनमान्तर एमः, यजमान मिर्म वामपति है. सं.१.२.१. छा मा. प्रथम् ।। :-बायौ. सू. ८.२.४ ख । .सू. ८.२.६॥

·( य. वा.) 1वीयकासड़म्। वनं वा सोम मनन्”-इतिश्रुतेराव्यस्य वचनम् । सोमस्थ सर्वोषध्यनुप्रवेगात्, रेतमौषधिजन्यत्वात् रेतस्त्वं मोमस्य । अथवा “पञ्चम्या माहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति"-इति पाऊतिरूपस्य सोमस्य क्रमेण रेतोरूपेण परिणामात् रेतस्वम् ॥ ११ ॥ अनुष्ठेयपदार्थक्रमविषये किञ्चिद् ब्रह्मवादिनयोद्य मुद्भावयन्ति-- तदाइर्यमा एतदाप्यायनं क्रियत इति । 'यमै सोमाय एतत् अातिथ्यं क्रियते', 'त मेव' 'अग्रे' प्राप्यायनादिभि. मत्कत्तुं युझम् । मोमसम्बन्धाभिप्रायेण चौद्य उद्भाविते यागमम्बन्धन परिहरनि- “यजस्य वा एवं कर्मति। एवम्प्रकारक्रमविशिष्ट कर्मजातं यज्ञस्य खस्नु क्रियत इत्यर्थः । 'त्र' खलु 'एनान्' 'ममत्' कलहः 'अविन्दत्' प्राप्नोत् । 'ते' च देवा: 'पूर्व संशम मेवोपायम्' कलहोपशमनरूपं तानून ते छतवन्त इत्यर्थः । “अथावान्तरदौचा मिति । शपथ- अनितदोषपरिहाराय अनन्तर मेव अवान्तरदौवा कार्या । अतः परिषादाप्यायनस्यान्ते निवेश इति ॥ १२ ॥ "तधदाप्याययन्तौति। प्राप्यायनं प्रांमति- "देवो वा इति । मोमस्य देवत्वं ममर्थयते- "दिवि हौति । प्रस्त्वेवं मोमस्य, मोमस्याप्यायने • कि मायात मित्यत पाह- "ची वा इत्यादि । वन्द्रघातकोत्पत्यर्थ इतम्येन्द्रपौतमोममेषम्य सूचलेनोत्पत्ते: मोमस्य वृवत्वम् । 'तस्य' इन्द्रेण कृतम्य वृचम्य 'शरीरं 'गिरयोऽमानः' • स. ६. २. २. ७ । इहाप्युप्तरत्र ४ ४.६ दृश्यम् । २- सोविसारका-इति । ३-छा. प्रा. ७.८ शोपरिशचाम्देया कथा १७.८.१।

·२५२ शतपथब्राझणम्। ( ३० द्रा.) चाभवन् । मोमाण्यं वस्लेव मोमशरौरभूतेषु गिर्यादिषु वर्तते, 'तत् एषः' असनाख्या 'श्रोषधिः 'जायते', 'इति' एवं 'श्वेतकेत: श्रौद्दालकिः श्राह' स्म । अतः 'ता मेव' गिरावुत्पत्रा मेव ददा- नौन्तना यजमाना: 'अभिपुखन्ति', न माचात् सोमम् । अतः 'ताम्' ओषधिं दौवादिभिः संस्कारैः माक्षात् 'मोमं कुर्वन्ति । "तथो एवेना मेष इत्यादि ॥१३॥ धविग्यजमानकर्तृक माप्यायनं सारघमधुकल्पनया प्रशंसति- "मधु मारघ मिति वा आरित्यादिना ॥ १४ ॥ एतदेवाप्यायनं गतमारवपरिहारात्मना प्रशंसति- “यजेन वै देवा दर्मा जितिं जिम्युरित्यादिना, “यदेवाच यज्ञस्य निर्होतं पद्विदुग्धं तदेवैतत् पुनराथाययनौत्यन्तेन । एतदमाद् याख्या- तम् । १५, १६॥ "ते वै षड् भूत्वाथायवन्तौति । स्परम् ॥ १० ॥ "त आयाययन्तीति । आप्यायनमन्त्रस्य प्रथमभागं व्यापटे- "अंगण्टे देवेत्यादि । यद्यप्याथायने सोमस्य सर्वोऽशुर्नाण्या- पते, तथापि मन्ने 'अंशुरंग'-इति वौमाभिधानसामर्थनैव प्रवंश श्राप्याययन्तो भवन्तीत्यर्थः। "इन्द्रायैकधनविद इति । अचेन्द्र- सम्दतात्पर्य माह- "इन्द्रो वे पस्येति। “एकधनानाप्यायते दम- १- 'दूधानास्था (! उनाथा)-इति छ। २,३-छ-पुस्तकोयपाठाविद स्वक्षरम्भमनन्यौ। -ते.सं.२.२. एव्यम् । ५- बा•सं• ५.०.१॥

·(४थ. वा.) । तीयकाण्डम। २५२ दश वेति । एक एव मोमादिरूपो हवि पदार्थ एवं धन येषा, ने देवा एकधना , तान् विन्दति यजे मोमपानाय लभत इतौन्द्र "एकधनवित्' । 'तस्मात्' एकैक एवाशु शतशो दशगो वा 'एक- धनान्' देवान् 'प्राण्यायते' वर्द्धयति, भरौरोपचय करोति, अत उक्तप्रकारेण सोमायैकधनेन देवाना मेकधनत्वात् मन्त्र 'इन्द्रायैक- धनविदे' 'इति' 'आह' इत्यर्थ । “श्रा तुभ्य मिन्द्र प्यायना मिति । हे मोम! 'तुभ्य' लदथ, ला पात स इन्द्र समर्था भवलिति । यजमाधनभूतस्य मोमस्येन्द्रार्थत्वावगमादिन्द्रस्यैवाप्यायन कृत भक्ती- त्यर्थ । “श्रा ल मिन्द्राय प्यायखेति । पच योमाप्यायनस्येन्द्रार्थ- स्वावगतेस्तसिजाप्यायन दधातीत्युक्तम् । 'पाप्यायपारमनपोन्सन्या मेधयेति। अनेन मन्त्रभागेन धन मेषां दिमयाप्यायनायासात्मखि- भूताना खिजा माशासन क्रियते । अब 'मनि मेधा'-गब्दयो दातव्य धन मनुवचनीय मित्याह- "म यत् मनोति, तत्तदाह यत् मन्येतीति । 'सन्या'-'इति' एवरूपेण शब्देन यदाहाजातम्, 'तद' 'यत् मनोनि' धन यज्ञेन यजमान , 'नदाइ' इत्यर्थ । एवं मुत्तरवाक्य मपि योध्यम् । पूर्वापरीभूतखानुवधगस्य मेधा मन्तरेणा- सम्भवात् मेधाभन्दस्यानुवचन मर्थ रति व्याख्यातम् । 'स्वस्ति ने देव मोमेति। हे 'मोमा' व 'खस्ति' विमामाभाव चेम, अस्तिति ष । अहं बदनुपहात् 'सत्या' मोमाभिषवम् 'प्रीय' प्राप्नुयाम । सत्याप्राप्तिमार्थनायास्तात्पर्य माह- "एका वा एतेषा - ९-एक-ति छ ।

·२५8 ॥शलपथब्राझसम्म (३५. मा.) माशौर्भवतीति। “यज्ञस्योदृच मिति। अपरिभाविनी' फरक 'उदृक्', नया समाप्तिर्लक्ष्यते ॥ १८ ॥ श्राध्यायन मभिधाय निहव माह- "अथ प्रस्तरे निहुवत इति । प्रस्तरस्योपरि पाणी सम्पुटौछत्य “एटा राये -इति मन्त्रजपो निहव । निहवाब्दोऽपलापे प्रसिद्धी लोके', दह देवाना नमस्कारादिना सान्त्वन विहितम् । निहव भीमाप्यायन- काले मम्भावितम्यातिकमस्य परिक्षाररूपेण प्रशमति- "उत्तरत उपचारो वै यज्ञ इति । उत्तर उपचार इति व्यतिरेकप्रदर्शनाय अभिधान माध्यमाधनयोरभेदाभिप्रायेण । अमेर्यजत्व मृविजा दक्षिणत उपचारेण । पद्याद्भागस्थितस्य गाईपत्यस्य पृष्ठत करपा भवति, तेन 'मिथ्या' अकृत 'कुर्वन्ति', अमे मर्वदेवात्मकत्वान सर्वदेवेभ्योऽपि वर्जितो भवति । तर्हि प्रस्तरनिहवेन कथ समा- धान मिति, नचाह- "यजो वै प्रस्तर इति । हविराधारकबेन यजनिर्वर्तकत्वात् प्रस्तरस्य यजत्वोपचार ॥ १८ ॥ निवस्य काल निर्धारयितु मावा दिनां विचार दर्शयति- "नदाहरने निवौराननकाश्दतीति । किम् 'के' प्रस्तरे . १- तदुपरिभादिनी'-इति छ । २-का.यो. सू. ८ २९ । -वा.रु.५०२० । 1- तथा घामर- "चपलापस्तु निइव"-इति (१९१०), पुन "यापि निकृतापि निम्हव"-इति ( ३ ३ २.७) च । पनवोपणापो मिति शाश्य मिति तोकायाम् । ५- का. श्री. सू. ८ २.१.१।

·(प. ३वा.) तोरकाण्डम् । २५५ निझव कर्तव्य , उतामने ? इति विचार्यमाणलात् मुनि । अतस्य अविलम्वेनामा प्रहरणात् अके एव प्रस्तरे कर्तव्य मित्यर्थ ॥२॥ "ते निवत एटा राय प्रेष इति । निहवमन्त्रस्थाय मर्थ । हे “एट' ! जन्तम्य मम्बुद्धि । धन यजमानार्थ मिच्छन् अमे। अत्र माहापो भोमाथायननिभवातिकमस्योफ्रलान् म एव प्रमाध्य । 'राय' धनानि, प्रयच्छनिति य । किमर्थम् ? 'दये अनाय, 'भगाय' मोख्याय च । तथा 'शतवादिभ्य ' मत्यवादिभ्योऽस्मभ्यम् 'त प्रय' क्रियमाण कर्म यथा न हथा स्थात्, तथा कुर्वि- स्यर्थ । मर्वदेवाययाभ्या 'द्यावापृथिवीभ्या' 'नम' अम्त । एतशब्द- ग्योदकपजाद्य अभिमत मर्थ माह- “मत्यवादिभ्य इतौति । द्यावापृथिवीभ्या नमस्कार एव निझव इत्यार- 'द्यावापृथिवीभ्या मेव नियुक्त इति। अस्तु नमस्कारेण तयोर्निहब , दूसरेथा देवाना म कथ कृत स्यादिति, तपा- 'ययोरिद सर्व मधौति । यस्मात् तयोरन्त' 'इद परिदृश्यमान सर्वम् 'अधि' स्थित मिति १-पा. सू. २६01 2- 'विनम्वनामो-इति छ। ३-ते. स०६ २ २ ४ा निवकारस्वापस्तम्बेन स्फट दर्शित (श्री. सू० ११ १ १२)। 8- 'यहा एषा इति प्रथमान्तम्'-इत्यादि च व्याख्यामम् ऐ० वा.१ सा• भा• इश्व्यम्। ५-निध.१ १९६८ (उदकम् ) २.१० २८ ( धनम् ) ३ ११६ ( सत्यम् ) निर० ६ १ ० ( यज्ञ ), १०, ४, ४ ( वायु )।

·भितपथब्राझयम्। (एस. मा.) श्रेषः; तस्मादित्यर्थः। अथ वा 'अधि' इति सप्तम्यर्थानुवादी, नयोरधौदं सर्व मिति ॥११॥ अध्वर्युकर्तृकं प्रेषं दर्शयति- “अथाह समुमुष्य प्रस्तर भनौनादन्यापाश्दतीति । 'प्रस्तरं' 'ममुनुष्य' सम्यगादृत्येत्यर्थः । हे 'अनौत!' 'आप' किं 'मदन्ती' मदन्यः तप्ताः, 'नाभिरेहि' एति, 'आह' इति शेषः । नम प्रस्तरम् 'अग्रिम उपर्युपरि' अग्नेहोर्द्धभावे 'अतिहरति' अनुप्रहरेत् । अनुपहरणस्य प्रयोजन माह- "एतेन 'झत अनिौति । एतेन' प्रातिथ्यार्थप्रस्तरे।। उपर्युपरि प्रहरणस्य प्रयोजन माह- "देवास्यानुप्रदतभाजनं भवतीति। 'तम्' अध्वर्युणा दत्तं प्रस्तरम, 'अनौत्' श्रामौतः मरदित दे "निदधाति' स्थापयेत् ॥ २२ ॥ ४ [४. ३.] । इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनसतपथवाहापभाष्ये दतीयकाण्डे चतुर्थाध्याये रतीयं ब्राह्मणम् । १-वा• सं.५.०२ ५- का यौ.सू.१२ ११। - 'यति हाति, न प्रदर'-इति । .-काश्रो. सू. २ १२॥

·(य- Bधा.) । तोयकारम् । २५० - (अथ चतुर्थ ब्राह्मणम्)। ग्रौवा वै यजुस्योपसुदः शिरः प्रवर्यः । तस्माद् यदि प्रवुग्यवान् भवति प्रवुग्येण प्रचUथोपसुद्धिः प्रचरन्ति तबीवाः प्रतिदधति ॥१॥ तद्याः पूर्वाल्लेऽनुवाक्या भवन्ति । ता अपराहे याच्या या याज्यास्ता अनुवाक्यास्तद्युतिपजति तस्मादि- मानि ग्रीवाणां पुर्वाणि व्युतिपक्तानीमान्यस्थोनि ॥२॥ देवाश्च वा ऽसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्मृधिरे ततोऽसुरा एषु लोकेषु पुरश्चक्रिरेऽयस्मयौ मेवास्मिल्लोके रजता मन्तरिक्षे हुरिणौं दिवि ॥३॥ सबै देवा अस्पृण्वत । तु एताभिरुपसद्भिरुपासौदं- स्तद्यदुपासौदंस्तुस्मादुपसुदो नाम ते पुरः प्राभिन्द- निमालोकान्। प्राजयस्तस्मादाहुरुपसुदा पुरं जयन्तीति यद्होपासते तेनेमां मानुपों पुरं जयन्ति ॥ ४ ॥ एताभिवं देवा उपसुद्भिः। पुरः प्राभिन्दन्निमां- लोकान् प्राजयंस्तुधो ऽएवैषु एतन्त्राईवास्मा अस्मि- लोके कुश्वन पुरः कुरुत इमानेवैतुल्लोकान् प्रभि- नुत्तीमालोकान् जयति तस्मादुपसुद्भिर्यजते ॥ ५॥ * दिदि-इवि ग, घ । f "निमालोकान्" इति क, ग, घ । एव मिहोत्तरवापि सर्वत्र । 33 ·२५८ शतपथब्राझणम्। (३५• धुवा.) ता वा ऽाज्यहविपो भवन्ति । बुजो वाऽभ्राज्य मेतेन वै देवा बुजेणाज्येन पुरः प्राभिन्दन्निमां- लोकान् माजयंस्तुथी एवैषु एतेन वुजेणाज्येनेमां- लोकान् प्रभिनुत्तीमाल्लोकान् प्रजयति तस्मादाच्य- इविपो भवन्ति ॥६॥ स वा ऽअष्टौ कृत्वो जुलां गृह्णाति । चतुरुपमृत्युथो इतथाहुश्चतुरेव कृत्वो जुह्वां गृह्णीयादष्टौ कृत्व उपस्तौति ॥ ७॥ स वा अष्टावेव कृत्वो जुह्वां गल्लाति । चतुरुपभृति तडुजमभिभारं करोति तेन बजेणाभिभारेणेमां- लोकान् प्रभिनुत्तीमाल्लोकान् प्रजयति ॥ ८॥ अग्नीपोमो वै देवाना सयुजौ। ताभ्यार साहुँ गृह्णाति विष्णव एकाकिनेऽन्यतर मेवाधार माघारयति युर सुवेण प्रतिकामति वा उत्तर माघार माघार्याभि- जित्या अभिजयानीति तस्मादन्यतर मेवापार माधार- यति यु: सुवेणा ॥६॥ अथाश्राव्य न होतारं प्रणोते । सौद होतरित्येवा- . 'मतभार'-इति सा•-सम्मत इति डा. येवर। “सुढेस"-रवि म, ·(थना.) । तीयकारारम्। २५ होपविशति होता होटपुदन ऽउपविश्य प्रसौति प्रसूती ऽध्वर्युः सुचावादत्ते ॥ १० ॥ सु श्राहातिक्रामन्नग्मयेऽनुब्रहीति। श्राश्राव्याहाग्नि यजेति व्वपते जुहोति ॥ ११ ॥ अथाद सोमायानबूद्वीति । आश्राव्याह सोमं यजेति बुयते जुहोति ॥ १२ ॥ अथ यदुपभृत्याज्यं भवति । तत् समानुयमान पाह विष्णवेऽनुहोत्याश्राय्याह विष्णुं यजेति पटते जुहोति ॥१३॥ स यत् समानव तिष्ठन् जुहोति। न युथेदी प्रचुरन्सञ्चुरत्याभुजित्या अभिजयानौत्युथ यदेता देवता युजति बुन मेवैतत् सुस्करोग्त्यग्नि मुनौकर सोमा शल्पं विष्णु कुल्मल? ॥ १४ ॥ संवत्सरो हि व्युजः। अग्मिळ ऽश्रुहः सोमो राषि- रथ यदुन्तरेण तद्.विष्णुरेत? परिप्लवमान संवत्सर करोति ॥ १५॥ संवत्सरो व्वुजः । एतेन वे देवाः संवत्सरेण व्वुजेण 'जुहोति'-वि ख ! एव मुत्तरत्रामि हयो । । 'युथेतु:-इति पाठ सा--सम्मद इति डा. पेवर । 'ययेद'-इति च । 1 'सस्करो'-इति क, ख। एव मिहोतरत्रापि सर्वत्र । 'कुल्पलम्' इति ख। व्यय मेव पाठ कण्डोच्छेदाद परस्य स्यात् साधु - ·॥ शतपथब्राह्मणम् । (३५. ना.) पुरः प्राभिन्दन्निमालोकान् प्राजयंस्तथो एवैयु एतेन संवत्सरेण व्वुणेमालोकान् प्रभिनुत्तीमालोकान् प्रजयति तस्मादेता देवता यजति ॥ १६ ॥ सवै तिस उपसुद उपेयात् । चुयो वा ऋतुवः संवत्सरस्य संवत्सरस्यैवैतद्रूपं क्रियते सव्वत्सर मेवैतत् सुस्करोति दिरेकया प्रचरति दिरेकया ॥ १७ ॥ ताः पट् सम्पद्यन्ते। पड् वा ऽस्तुवः संवत्सरस्य संवत्सरस्यैवैतद्रूपं क्रियते संवत्सर मेवैतत् सुस्क- रोति ॥ १८॥ या द्वादशोपसुद उपेयात् । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य संव्वत्सरस्यैवैतद्रूप क्रियते संवत्सर मेवैतत् सुस्करोति। हिरेकया प्रचरति हिरकया ॥१६॥ ताशुतुविशतिः सुम्पद्यन्ते। चतुर्विशतिर्फे संवत्सर- स्याईमासाः संवत्सरस्यैवैतद्रूपं क्रियते संवत्सर मेवै- तत् सुस्करोति ॥ २० ॥ स युत् सायम्प्रातः प्रचुरति । तथा 'ह्येव सम्पत् सम्पद्यते स युत् पूर्वाल्ले प्रचुरति तुञ्जयत्युथ युदपराले प्रचुरति सुजित मसदित्यथ युज्जुहोतीदं वै पुरं युध्यन्ति तां जित्वा स्वाय सतौं प्रपद्यन्ते ॥ २१ ॥ 'उपयात्' इति ग, ध। + नाम्येतत् पदं ख-पुस्तके ·(प.प्रा.) ॥ रतीयकाण्डम् । स यत्प्रचुरति । तुद्युध्यत्यथ यत् सन्तुिष्ठन्ते तुज्जयत्यय युज्जुहोति स्वा मेवैतत् सतौं ग्रुपद्यते ॥ २२ ॥ स जुहोति । युया हिरेकस्याह्नः प्रचरिष्यन् भवति या ते ऽअमेऽयःशया तनूळपिष्टा गहरेष्ठा । उग्रं बुचो अपावधीत्त्वेपं बुचो श्रुपावधीत् स्वाहेत्येवररूपा हि सासौदयस्मयी हि सासीत् ॥ २३ ॥ अथ जुहोति। यया हिरेकस्याहः प्रचरिष्यन् भवति युा ते ऽअग्ने रजःशया तनूर्षिष्ठा गहरेष्ठा । उग्रं ब्बुचो ऽश्रुपावधीत्त्वेपं व्युचो ऽअपावधीत् स्वाहेत्येवर- रूपा हि सासौद्रजता हि सासीत् ॥ २४ ॥ अथ जुहोति। यया दिरेकस्याहः प्रचरिष्यन् भवति या ते ऽअग्ने हरिशया तनूळपिष्ठा गहरेष्ठा । उग्रं ब्बुचो ऽशुपावधीत्त्वेपं वचो अपावधीत् स्वाहेत्येवु रूपा हि.सासौद्धरिणौ हि सुासीद् या द्वादशोपसुद उये- याचतुरह मेकया प्रचुरेचतुरह मेकया ॥२५॥ अथातो ब्रतोपसुदा मेव। पर उभेद्य ऽअन्या उपसुद्धः पुरोऽहीरन्याः स यासा मेकं प्रथमाहं दोग्ध्युथ हावुथ चौंस्ताः परउौरथ यासां चौन् प्रथमाहं • 'गोडा-इति डा-वेबर-सम्मत । एव मुत्तरयोश्च इयो ।

·२६२ शतपथब्राझमम्। (३५. मा.) दोग्ध्यथ दावधैकं ताः पुरोऽवौर्या व पुरोऽसौस्ताः पर उौर्याः पर उवास्ताः पुरोऽह्वीः ॥ २६ ॥ तुपसा Q लोक जयन्ति । तदस्यैतत् परः-पर एव व्वुरीयस्तुपो भवति परः परः श्रेयारसंलोकं जयति व्वसौयानु हैवारिसंलोके भवति य एवं विद्वान् पुरोऽतीरुपसुद उपैति तस्मादु पुरोऽतौरवोपसुद उपेयाद् यद्यु हादशोपसुद उपेयात् चौंश्चतुरई दोहुयेद हौ चतुरह मेकं चतुरहम् ॥ २७॥५॥ ॥ तृतीयप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [४. ४.] ॥ त्य मातिथ्य मभिधाय अथोपरदस्तत्कालञ्चाह- "पौवा वै यजयोपमदः, भिरः प्रवर्य'; तस्माद् पदि प्रवर्यवान् भवति, प्रवण प्रचर्याधोपमशिः प्रचरन्तौति । 'तत् तेन प्रवर्यानन्तर मुपभदनुहानेन 'यौवाः' अवयवापेक्षया यइवचनम्, 'प्रनिदधांति' मिरमा मह योजितवान् भवति । "न प्रथमयज्ञे प्रध्यात्"-दुनि" १- ऐतरेयवाणे यातिथ्यम्य शिरल मुमसदा योदात्वम् (१.५८.)। २- "प्रवग्योपसदावत"-इति का यौ• सू. ८ २.१५। . १- पयं भुपरियाः पति (२६.२.१.)। हेयोपरिकादशति (२६. ०. ५३.)। १- ·(प.बा.) सोयकाण्डम् । निषेधसम्भवाद् “यदि प्रवर्यवान्”-रत्युतम् । पाश्वतायनोऽपि प्रथमयशेनेके धर्मम्" इति ॥१॥ "तधा' पूर्वाऽनुवाश भवन्ति, ता अपराले याज्या इति । "अमिचाणि पान"-"4 अप इव मर्य", "ब मोमामि सत्पति"-"गपरफागो मौवहा"", "द विष्णुर्विपक्रमे"- "चौएि पदा विधाने""-इति पौगि युगलानि फ्रमेणनि- सोमविणूनों पायपुरोडवाफ्या' । तेषाद्या प्रातःकालोपमदि पुरोनुवाच्या पदग्नि, द्वितीया पाया , सायवालोमोपसदि तु दिनीया पुरोजुवाश्याः, प्रथमा याच्या इत्यर्थः । पौवाणा मङ्गुलियत् पसिद्धपर्वाभावात् 'घस्यौनि'-रयुक्रम् ॥ २ ॥ उपमो सोकणयसाधनवेन प्रमति- “देवाथ वा असराथे- त्यादिना । 'भयमयीम्'-दत्यच "श्यस्मयादीनि छन्दमि" इति भ-मजाया पद-सज्ञाया पाधादुवाभाव । “हरिण दिवौति । हरितवर्णी पुरीम, सुवर्णमयी मित्यर्थ ॥ ३ ॥ "न्दै देवा परपृखतेति। 'तत्' पुरषयम् 'अस्पृषत' "रप हिमायाम" हिसितवन्त . ते 'देवा' । यजात् “एताभि' . ५- पतएवोक्त कात्यायनेन 'उपसदेव वामवये '-इति ८ ९ १६ । २-- पाश्व प्रौ. सू. ८ १६ । २- • •६ १९ २७, २९ । १-३. स. १६५५, १२ ॥ ५- स.१९१ १०,१। -विदिताता ऐ. बा.१४ , यावा यौसू. ४ ८८1 ७- ऐतरेयोप्या मेव विविध विशेषोऽपि स रथ (१०। - मा.सू.१ २.। -स्वा.प. १२धा।

·शतपथमाझणम्। (३५० वा.) विभिरामेयादौष्टिभि कर्मभि सामर्थ्यनेत्यर्थ । 'उपासौदन्' अमरनिर्गमन प्रतिवन्धानि चौणि पुराण्याश्त्य न्यवमनित्यर्थ । श्रत उपसदमाधनलादामा मुपसवाम सम्पन्न मित्यर्थ । उक्त मुप- सदा जयसाधनल लोकप्रमिया दृढयति- "तस्मादारुपसदा पुरं जयतीति । 'बाई' अभिज्ञा कथयन्ति, 'उपसदा' उपसदन-' दुर्गवेटनेन। अभिजाना मभिधान न घेत्याह- “यदहेति । 'उपासते' उपेत्याएवन्ति ॥ ४ ॥ "एताभि देवा दनि । “तथी एवंष एतदिति । एतया उपमदा 'एष' यजमानोऽपि पुर प्रभिनत्ति, जयति चेति नष। म केवल पुरस्य जय, अपि तु तव्यपुर मेव न भवेदित्याह- "नाइवामा अमिलोके कथन पुर कुरुत इति ॥ ५ ॥ "तथो एवंष एतत्" इति यत् भव शोकम, तदेव स्पष्ट- यति- “ता वा प्राज्यहविष इत्यादि । परम् ॥ ६ ॥ प्रधानयागघयार्थ मान्ययणप्रकार माह- "म वा अटो शवो जुको राति चतुरुपमृतीति'। 'अष्टौ एत्व' अष्टवारावृत्या ॥ ७ ॥ "स वा अटावेव एत्वो जुझा मिनि। अब 'एव' कारेण "यो इतरचाई"-रति केपाश्चित पतो निरम्यते । “तद्यश मतिमार करोतीति । 'सत्' तेन जुका मष्टो हलो ग्रहणेन, श्राभ्यस्य 1- “प्रणोताद्युपसत्"-इति का• श्री. सू. ८ २ १० परथम् । - ऐतरेपन्नाशयतिपादितयोरतम् (१ ४ १,९९३)। ३- का• थी. यू. ८ २ २६,२० ।

·(व्य. मा.) । तीयकाण्डम् । वजवात्, तस्य च मुखत एवाष्टवारग्रहणात्, वज्र मेव मुखप्रदेश- भारयुक्त छतवान् भवति ॥ ८॥ प्रकारान्तरेण जुका मटौहत्वो ग्रहण प्रामति- "अग्नीषोमो वै देवानां मयुजौ, तान्या मार्द्ध रक्षाति, विष्णव एकाकिन इति । ग्टपातीति शेष। प्रतिवदाघारदयप्रमती सुच्या द्वितीय माघार निषेधति- “अन्यतर मेवाधार मिति । ‘य अंधेणाधार- यति' त मन्यतर मित्यर्थ । अभिजयसाधनवेमान्यतर माघार प्रथमति- "प्रतिकामति वेति । उत्तराधारानन्तर प्रतिक्रमण- मम्मरात तस्य पाभिजयरूपत्वात जेतव्याभिजयाय स्रोध मेवाधार माघारयेदिति स्तति ॥६॥ "प्रथाश्राव्य न होतार प्रवृणीत इति । अध्वर्युराइ 'पाश्रा- वय' इत्युका, “अमिदेवो दैयो होतेत्यादि "मानुष इत्यन्त न ब्रूयादित्यर्थः , किन्तु 'मौद होत.' इत्येव घूयात् । तथा चाश्व- लायन - "चित मौद होतरिति वोक्त उपविगेत्" इति । "होता होडषदन उपविग्न प्रसौतीति। वेदेशहरा ओपिटि- पदनम् । "तवती मध्धर्यो सुघ मास्यस्ख" इत्यनुजानीया- दित्यर्थ. । 'मुचो' जुइपस्तौ ॥ १ ॥ "स आहातिकामनित्यादि । 'श्रतिक्रामन् श्रावनीयम्य पक्षिणभाग प्रति गन्तु वेद्यतिक्रम कुर्वन्, “त्रमयेऽनुयूहि"-'दति' . -ते. .स.२३, इश्यम् । ५- का. श्री. सू. ८ २...। ३-का. श्री. सू. ८ २ ३१ । 31 ·॥ शतपथब्राह्मणम् । (३प्र. पा.) “म यत् मायं प्रातरिति । सम्पत्तिमाम्य विभज्य दर्शयति- "म यत् पूर्वाने प्रचरतौति । पूर्वाहप्रचारः शत्रुजयमात्ररूपः, अप- राक्षप्रचारस्तु साकन्येन जयात्मक इत्यर्थः। आग्नेयादियागत्रयवत् दविहोमरूपं कच्चिदुपमद्धोमं विधत्ते- "अथ यजुहोतौति । अचापूर्वार्थत्वाद् यच्छब्दतिरस्कारेण विधिरभ्युपगन्तव्यः। विहित मुपमद्धोम पूर्वयागेर्जितस्य स्वाधौनीकरणात्मना प्रशंमति- "दं वै पुरो युयन्ति, त्वां जित्वा खां मतों प्रपद्यन्त इति । ददं हि लोके दृश्यत इति शेषः। जेतारः प्रथमं पुरं युद्धन्ति, भिन्दन्ति, पश्चात् तां जयन्ति, सुविजिताय पुनः स्वा मात्मीयां प्रपद्यन्त इति ॥२१॥ लोकमकारं प्रकृतकर्मणि विभज्य दर्शयति- “म यत् प्रचर- तौति । "प्रचारः' नुपूर्वण ममाप्तिपर्यन्तो यागचयप्रयोगः, म एवं युद्धस्थानीयः । कास्नसमापन, तत् जयस्थानीयम् । उपमद्धोमः, म जितस्य स्वाधीनत्वसम्पादनात्मकः ॥ १२ ॥ प्रथमदिनोपमद्धोगे मन्वं विधात माह~~ “म जुहोनि यथा द्विरेकम्यागः प्रचरिष्यन् भवतीतिर । एकानुसकीर्तन भुपमद्यागव- दुपमद्धोमोऽपि एकस्मिन्नहनि दिः कर्तव्य इति ज्ञापनार्थम् । मन्त्रम्याय मर्थ । हे अग्ने ! 'ने' नव या 'तनू: 'प्रयाशया' अयसि मते इत्ययःमया, अयोरुपेत्यर्थः। 'वर्षिष्ठा' उत्तरा, 'गहरेहा' •ौ.सु. ८.२.३० । ते. मं० १. २. ५.०, ८अयम् । पौ. सु. ८.२ १५ ३-दा. सं. ५..।

·(व्य मा.) तीयकायम् । २६८ माम्नान गहरे परैरनिर्गम्ये स्याने वर्तमाना अस्ति, सा तनू मम 'उय' 'वेष' 'वच' 'अपावधीत्। उग्रस्वेषयोरर्थस्तैत्तिरीयके स्पष्ट "अगनया पिपासे हवा उग्र वच, एनश्च वैरहत्यञ्च वेष वच" इति। मन्त्रे यादृापा तनूनिर्दिष्टा, मा न स्तुत्यर्थ- त्याह- "एवरूपा हि मामौदिति ॥ २३ ॥ एव द्वितीयस्तीयोयमन्मन्त्रावपि व्याख्येयौ ॥ २४ ॥ एव मुपमश्चयस्य मन्त्रान् निर्दिन, द्वादशोपमत्पने न्यायमिद्ध मर्थ ब्राह्मण स्वय मेव विस्पष्ट दर्शयति- “यद्यु टादशोपमद उपेयाच्चतरह मेकया प्रचरेच्चतरह मेकयेति । श्रय भयेत्येतन्मन्त्र- माध्या एकोपमत्, तादृशौं चतुर्वहम्मु श्रावर्तयेत् । पुनय द्वितीय मन्त्रमाध्ययापि चतुर्दिन मावर्तयेत् । बतीययाप्येवम् । एव द्वादश सम्पाद्या । कोऽर्थ उनो भवति ? श्रय शयादौना धयाण मन्त्रा मध्ये एककस्य मन्त्रस्यैकैकोपमद गत्वा चतुर्यु दिनेषु प्रथम "या ते अग्नेऽय गया"-ति मन्त्र मावर्तयेत्, पुन पञ्चमादिषु चतुर्यु दिनेषु रज गयेति मन्त्र मावर्तयेत्, नतो नवमादिषु चतुर्पु दिनेषु हर शयेति मन्त्र मावर्तयेदित्यर्थ २ ॥ २५ ॥ "अथातो प्रतोपमदा मेवेत्यादि। यासूपमासु यजमानो प्रनयति पय , ता. 'व्रतोपसद', तामा मौमासा क्रियत इत्यर्थ । 'पर- उर्वी' उपर्युपरि एकड्यादिस्तनद्या व्रतद्धिर्यास्वस्ति, ता 'पर- . .१-ते. स.१३ ११ सा• भा. एव्यम् । २-वा. स.५९,३१ ३- का. श्री. सू. २ ३५, ३८ ।

·शतमथमाझणम्। (प्र. ५वा ) उद्य:' उपपदः । 'ता:' केचनानुछातारोऽनुतिष्ठन्तीति शेषः । - वैपरीत्ययुगाः 'परोऽयः' उपर्युपरि इमीयस्य इत्यर्थः । 'ताः' केव- मानुष्ठातारोऽनुतिष्ठन्तौति । तद्विविधामा मप्युपसर्दा स्वरूपतो विधार्यमाणे पर्यवमानस्यैकरूप्यास्त्र वस्तुतो भेदोऽस्ति ॥ २६ ॥ प्रथापि परोऽहोरेवोपेयात्; करमा तोरिति नवाह--"तपसा वै स्तोकं जयन्तीति। परोऽहोपु उपर्युपरि स्तनहासेन पयोहामात् नयोईद्धिरुपर्युपरि भवनि, तथा लोक मप्युपर्युपरि जयति । तथा पाउों-पवे स्तनपाइन्यसम्भवेन शरीरक्षयाभावात् चिरकालं भूलोके 'वमौयानेव' वसुमत्तर एवं भवति । द्वादशोपमत्पक्षों प्रतमकारः कथ मिति, तबाह- "यधु द्वादशति । प्रथमं 'चतुरई' प्रथमेषु चतुर्पु दिनेषु प्रतिदिनं 'चौंस्खौन्' तमान् 'दोहयेत्' द्वितीय चतुरई 'दो-दौ', बतौये च 'एकैकम्" इति ॥ २०॥ ५ ( ४.४.॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथबामणभाये पतीयकाण्डे चतुर्थाध्याये चतुर्थ प्राणम् । १- निम्न प्रथमाया दोधयति, एकापचयेगोत्तरयो"-इति का.यो. भू.८..., ५- का.प्रौ..८.३.। ३- का. श्री. सू. ८६.५। है.....३.0-10 एयम् ।

·(व्य• Bमा.) ।तोयकाण्डम् । २०१ बेदार्थस्य प्रकामेन तमो हाई मिवारयम् । पुमा चतरो देयाद् विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ४ ॥ प्रमाण्ड गोमहस कमकहयातुसापुरुषो खKगर्भम्, सप्ताधीन् पञ्चमी ग्विदशतरुलताधेनुमौवर्णभूमौ । रबोसा सकावाजिदिपमाहितरथौ मायणि मिनायों, ध्यप्राणीविश्वचफ प्रथितविधिमहाभूतयुग घटश्च । धान्याद्रि धन्यजन्मा तिलभर मतुल स्वर्णज वर्णमुल्य , कार्पासीय रूपावाम् राडात मगडो राजत राजपूज्य । भाज्योत्य प्राग्यजन्मा लवण ममृण गावर पार्फतेजा, रक्षाल्यो रमरूप गिरि महत मुदा पाचमासिकमाई ॥ . इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक- श्रीहरिहरमहाराजमायाव्यधुरन्धरेण मायणाचार्येण विरक्तेि माधवौये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनमतपत्रामाणभाव्ये रतीयकाण्डे चतुर्थाध्याय समाप्त ॥ ४ ॥ ॥ इति तृतीयकाण्डे तृतीयः प्रपाठकय समाप्त ॥ १- करदोड्या १२२"-दति क, ख "कगिकाराया १७१-ति ग, ध। सत्र प्रा११ क., २मा २९ क.२. सका, मा. २२.५ मा. २०१., मानपा १९९ इति सिग।

·[ २०२ ] अथ चतुर्थप्रपाठके प्रथमं ब्राहाम, अपि वा पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राहाणम् । . ॥ हरिः ॐ॥ ता एप पूर्वार्धो बर्षिष्ठ स्थूणाराजो भवति । तस्मात् प्राङ् मुकामति चौन् विक्रमांस्तुच्छङ्कु निहन्ति सोऽन्तःपातः ॥१॥ तस्मान्मध्यमाच्छचोः । दक्षिणा पञ्चदश विक्रमान् मुकामति तुच्छङ्घ निहन्ति सा दक्षिणा श्रोणिः ॥ २ ॥ तस्मान्मध्यमाच्छहो । उदङ् पुञ्चदश विक्रमान् प्रक्रामति तुच्छङ्कुनिहन्ति सोत्तरा श्रोणिः ॥ ३ ॥ तस्मान्मध्यमांच्चको । प्राङ् पशितं विक्रमान् प्रक्रामति तुच्छङ्कुनिहन्ति सु पूर्वाईः ॥ ४ ॥ तुस्मान्मध्यमाच्छकोः । दक्षिणा हादश विक्रमान् प्रक्रामति तुच्छङ्घ निहन्ति स दक्षिणोऽसः ॥ ५ ॥ • 'त'-इति, 1-1-1 -'-इति, ! 'ई'-इति च ग, घ ।

·(पू. सा.) । तीयकाण्डम् । २०१ . तुस्मान्मध्यमाच्छङ्कोः । उदङ् हादश विक्रमान प्रक्रामति तुच्छ मुनिहन्ति स उत्तरोऽस एया मात्रा व्वेदेः ॥ ६॥ अथ युत् निःशुद्दिक्रमा पथाद् भवति। विशुदक्षरा वै विराट् विराजा वे देवा अस्मिल्लोको प्रत्यतिष्ठं- स्तथो एवैषु एतुहिराजवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ॥ ७ ॥ अथो अपि त्यस्त्रिशत्स्युः । पुयस्त्रिशदक्षरावं विराड् विराजेवास्मिलोके प्रतितिष्ठति ॥८॥ थ यत् पुशिहिक्रमा प्राची भवति । युट- विशदक्षरा वे रहती इत्या वे देवाः स्वगं लोक सुमाग्नुवत तुथो एवैषु ऽस्तुहहुत्यैव स्वर्ग लोक सम- श्रुते सोऽस्य दिव्याहवनीयो भवति ॥ ६॥ अथ यचतुर्विशतिविक्रमा पुरस्ताद्भवति। चतु- विशत्यक्षरा वै गायत्रो पर्ला? व यजुस्य गायची पूर्वाई रष. यजुस्य तस्माचतुर्विशतिविक्रमा पुरस्ताद् भवत्येपा मात्रा ब्वेदेः ॥ १० ॥ युथ युत्पश्चाइरोहसौ भवति। पुश्चाइरौयसौ पृथ- 'हो'-इति ग, । यस्मिनोके'-इति क, ग, घ । एव मुत्तरवामि । 35 ·२७४ भसपथनाहाणम्॥ (प्र. (मा.) श्रोणिरिति वै योपां प्रशासन्ति युद्देव पश्चादुरीयसी भवति पथादेवैतदुरीयः प्रजननं करोति तस्मात् पश्चाद् वरीयसः प्रजननादिमाः प्रजाः प्रजायन्ते ॥११॥ नासिका ह वा एषा यजुस्य युदुत्तरवेदि। श्रुथ युदेना मुत्तरां ब्वेदेरुपकिरति तस्मादुत्तर- वेदिम ॥१२॥ दुय्यो इ वा इद मुने प्रजा श्रासुः । श्रादित्याश्चै- वाङ्गिरसश्च ततोऽङ्गिरसः पूर्वं यजर सुमभरस्ते यन्नु सम्भृत्योचुरग्नि मिमां नः श्वःसुत्या मादित्येभ्यः प्रदूह्य- नेन नो यन्जेन याजयतेति ॥ १३ ॥ ते हादित्या ऊचुः । उपजानीत यथास्मानेवाङ्गिरसो याजुयान्नु वय मुङ्गिरस इति ॥ १४ ॥ ते होचुः । न वा अन्येन यजादपकुमण मत्यन्तरा मेव सुत्यां ध्रियामहा" इति तु यज सुञ्जहुस्ते यन्नु सम्भृत्योचुः श्वःसुत्यां वै व मस्मभ्य मने प्रावोचोऽथ व्ययु 'यम्मात्' इति ग। +'वेदि:-इति ग, घ। * पानयेति-इति सा•-सम्मत इति डा. देवरः । 'जयान-इति । ॥ नाम्त्येतत् पदं ग-पुस्तके। 'धियामा-इति सार-सम्मत इति डा. देवर।

·(५च्य. १वा.) तौयकाराम् । २७५ मद्यसुत्या मेव तुभ्यं प्रमोऽङ्गिरोभ्यश्च तेषां नस्वर होतासौति* ॥ १५ ॥ तेऽन्य मेव प्रतिमुजिच्युः। श्रुङ्गिरसोऽच्छ ते हाप्युङ्गि- रसोऽमुयेन्वागत्य चुक्रुधुरिव कथं नु नो दूतश्चरन् न प्रत्याहथा इति ॥१६॥ स होवाच। अनिन्द्या मारपतु सोऽनिन्द्यवृतो नाशक मुपक्रमितु मिति तस्मादु हानिन्द्युस्य वृतो नापकामेत् तु एतेन सद्यःक्रियाङ्गिरस आदित्यानया- जयन्त्सु सद्यःकौ ॥१७॥ तुभ्यो ब्वाचं दुक्षिणा मानयन् । सां न प्रत्यग्टह्णन्। हास्यामहे युदि प्रतिग्रहीष्याम इति तदु तुद्यजुस्य कर्म न व्यमुच्यत युद्दाक्षिण मासीत् ॥१८॥ अर्थभ्यः सूर्ये दुक्षिणा मानयन् । तं मृत्यग्रहं- स्तस्मादु ह स्माहुरङ्गिरसो व्वयं वा अविजीनाः स्मो व्वयं दक्षिणीया ऽपि वा अस्माभिरेप प्रतिगृहीतो यु एप तुपतीति तस्मात् सद्यःक्रियो ऽश्वः श्वेतो दक्षिणा ॥ १६॥ * 'सौति'-इति ग, घ। 1'क्रो'-अति ग, घ । 1'प्रायराना-इति क।

·। पातपथब्राह्मणम्। (प्र.मा.) तुस्य रुक्मुः पुरस्ताद्भवति । तदेतस्य रूपनियते यु एप तुपति यद्यश्वर श्वेतं न विन्देदपि गौरव श्वेतः स्यात्तस्य रुक्मः पुरस्ताद्भवति तदेतस्य रूपनियते यु एप तुपति ॥२०॥ तेभ्यो ह वाक् चुकोध। केन मुदेष श्रेयान् बन्धुनाइ केना३ यदेतं प्रत्युग्रहीष्ट न मा मिति सा हेभ्योऽप- चक्रामु सोभुयानन्तरेण देवासुरान्त्संयत्तान्त्सि ही भूत्वादुदाना चचार ता मुपैवु देवा ऽश्रुमन्वयन्तोपासुरा अमिरेव देवानां दूत श्रास सहुरक्षा इत्यसुररक्षस मुसुराणा* ॥२१॥ सा देवानुपावस्य॑न्त्युवाच । युद्द उमावत्य कि मे तुतः स्यादिति पूर्खा मेवु त्वामेराहुतिः मास्यसीत्युथ हैया देवानुवाच या मुया काञ्चाशिप माशासिप्युध्ये सुा यः मुळ समईिष्यत इति सैवं देवानुपायवर्त ॥ २२ ॥ स यहा£माणेऽग्नौ। उत्तरवेदि। व्याघारयति युदेवेना मदो देवा अब्रुवन् पूर्वी त्वामेराहुतिः माप्स्यतीति तदेवेना मेतत् पूर्वा ममेराहुतिः प्राप्नोति • "मुसराणाम्'-इति सी t'sHI Fउतरवेदि'-तिक ।

·(५च्य. १मा.) । तीयकाण्डम् । २०७ व्वाग्प्येषा निदानेनाथ यदुत्तरवेदि मुपकिरति यतु- स्यैव सर्वत्वाय ब्वाग्धि यझो व्लागु ह्येषा* ॥ २३ ॥ तां वै युगशम्युन विमिमौते। युगेन युष हुरन्ति शुभ्यया युतो हुरन्ति युगशम्येन वै योग्यं युञ्जन्ति सा युदेवादः सिहौ भूत्वा शान्तेवाचरत्तुदेवैना मेतद्यच्चे युनक्ति ॥ २४ ॥ तस्मान्नित्तदक्षिणां न मुतिरलीयात् । सिाही छैनं भूत्वा क्षिणोति नो हा माकुनौत सि ही हुवैनं भूला क्षिणोति नो हान्युस्मै दद्याद्यनं तदन्यवात्मनः कुर्चीत तस्माद्योऽस्यापि पापु इव समानुबन्धुः स्यात्तुस्मा एनां दद्यात् स यद्ददाति तुदेन सिाही भूत्वा नु क्षिणोति युदु समानुबन्धवे ददाति तदु नान्युचात्मनः कुरुत ऽएपो निवृत्तदक्षिणायै प्रतिष्ठा ॥ २५ ॥ अघ शुम्याच स्फ्यञ्चादत्ते । तद्यु एप पूर्वाद्धा उत्तरायः शकुर्भवति तस्मात् प्रत्यङ् प्रक्रामति पौन्वि- क्रमांस्तचात्वालं पुरिलिखति सा चात्वालस्य माथा नाच मात्रास्ति युचैव स्वयं मुनसा मुन्येताणोत्करं तधात्वालं पुरिलिखेत् ॥ २६ ॥ . 'ह्येपा-ति ग, घ । 'प्रतिष्ठा-इति ग, ध।

·। शतपथनाझगम् ॥ (84. वा.) सु ब्वेद्यन्तात् । उदीचौर शुम्यां निदधाति स पुरि- लिखति तप्तायनी मेऽसौतीमा मेवैतदाहास्या५ हि तप्त एति ॥२७॥ अथ पुरस्तात् । उदीचौर शुम्यां निदधाति स पुरि- लिखति वित्तायनी मेऽसौतीमा मेवैतदाहास्या हि विविदान रति ॥ २८॥ श्रुथानुवेद्यन्तम् । प्राची५ शुम्यां निदधाति स पुरिलिखत्युवतामा नाथितादुितीमा मेवैतदाह युत्र नाथैतुन्मावतादिति ॥२९॥ अथोत्तरतः । प्राचीर शुम्यां निदधाति स पुरिलिख- त्युवतामा व्यथितादुितीमा मेवैतदाह युब व्यर्थतन्मा- वतादिति** ॥३०॥ अथ हरति । युच हुरति तुदमौदुपसौदति स वा ऽअमौना मेव नामानि गृह्णन्हरति यान् वा ऽअमून् देवा ऽश्रुग्नेऽसौन् होचाय प्राणत ते प्राधन्वंस्तु ऽइमा एव पृथिवीरुपासर्पन्निमा गहैव हे अस्याः पुरे तेनैवे- तुन्निदानेन हरति ॥ ३१ ॥ * 'न्तान्'-इति ग, घ । t, 'एति'-ति ग, घ । $ 'युथानुवेद्यन्त'-इति क, ख 'दिति'-इति ग, घ । गश्त'-इति ग, घ । * 'दिति-इति ग, घ ।

·(५च्य. १वा.) । तीयकाण्डम् । २४ स प्रहरति। विदेदमिर्नभो नामामे ऽअङ्गिर अायुना नाम्नेहोति स यत् प्राधन्वंस्तदायुद्दधाति तत् समीरयति योऽस्थां पृथिव्या मसौति योऽस्यां पृथिव्या मसौति हत्वा निदधाति यत्तेऽनाष्टं नाम यजियं तेन त्वादध ऽहुति यत्तेनावृष्टः रक्षोभि म यन्जियं तेन त्वादध ऽहत्येवै- तुदाहानु त्वा देवतौतय ऽडुति चतुर्थ, हरति देवेभ्यस्त्वा जुष्टा हरामीत्येवैतदाह तां वै चतुःखक्तेश्चात्वालाद- रति चुतस्रो वै दिशः सुर्वाभ्य एवैना मेतुहिग्यो हरति ॥ ३२॥ श्रुथानुव्यूहति । सिद्यसि सपत्नसाही देवेभ्यः कल्प- स्वेति सा युदे॒वादुः सिहौ भूत्वाशान्तेवाचरत्तुदेवना मेतदाह सिसौति सपत्नसाहौति त्वया व्वय? सपत्नान् पापौयसः क्रियास्मेत्येवैतदाह देवेभ्यः कल्प- स्वेति योपा वा उत्तरवेदिता मेवैतुद्देवेभ्यः कल्प- यति ॥ ३३॥ तां वै युगमावौं वा सर्वृतः करोति । यजमानस्य वा टुश-दश पदानि दुशाक्षरा वै विराड् वाग्वै विराड् वाग् यज्ञो मध्ये नाभिका मिव करोति समानवासोनो व्याधारयाणौति ॥ ३४ ॥ ता महिरभ्युक्षति । सा युदेवादः सि हौ भूत्वाशन्ते ·२८. ॥ शतपथब्राझणम्। (प्र. ना.) वाचरच्छान्तिरापस्ता मद्धिः शमयति योपा वा उत्तरवेदिस्ता मेवैतुद्देवेभ्यो हिन्वति तस्मादद्धिरभ्यु- क्षति ॥३५॥ सोऽभ्युक्षति । सिट ह्यसि सपत्नसाही देवेभ्यः शुन्ध- स्वेत्युथ सिकताभिरनुविकिरत्यलकारो न्वेव सिकता भ्राजन्त ऽइव हि सिकता ऽअग्नेर्वा एतुदैश्वानरस्य भुस्म यत्सुिकता ऽअग्निं वा अस्या माधास्यन् भवति तथो हैना मग्रिन हिनस्ति तस्मात् सिकताभिरनुविकिरति सोऽनुविकिरति सुिह्यसि सपत्नसाही देवेभ्यः शुम्भ- स्वेत्युथैनां छादयति · सा छुन्नैता५ रात्रि व्वसति ॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [५. १.]। ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य निश्वमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ प्रातिथ्यातानूनने १ मोमायायननिहवो । उपसचेति पश्चार्थाचतुर्थ निरूपिताः ॥ २ ॥ अथ पञ्चमे मौमिकवेदिकरशादिकं निरूप्यते । अथ यदुनं कात्यायनेन- "श्रौपवमथ्यात् पूर्वेऽहनि पौर्वाधिक्या प्रचर्य वेदी ·(५य. वा.) । तीयकाइम्। २८१ मिमौते"-इत्यादि । तदेतदाह- "ता एप पूर्वाहों वर्षियः स्यूणाराजो भवति, तस्मात् प्रा प्रक्रामति चौन् विक्रमास्तच्छा निहन्तीति । 'य एषः' स्थूणराजः 'पूर्वाद्य:' पूर्वार्द्ध मईतौति पूवार्य, प्राचीनवंशस्य पूर्वभागे आहवनौयपुरोदे वर्तमानः पृथुस्तम्भोऽस्ति, 'मोऽन्तःपातः ऐएिकवेदेर्महावेदेश्चान्तरालमञ्चरः । 'तस्मात्' स्तमात् 'माङ्: प्रक्रमान् प्रकामति चौन्' । 'सत्' तप वृतीयप्रक्रमावमाने 'शङ्कु' निहन्यान्, स्थापयेत् ॥ १ ॥ दक्षिणश्रोणिप्रमाण माह- “तमाछकोर्दहिणेति । मध्यम- शङ्कोर्दविणतः पञ्चदश विक्रमावसाने शह स्थापयेत् । 'मा दक्षिणा श्रोणि मर्यादा भवति ॥ ९ ॥ एव मुत्तरश्रोणिवाक्य मपि- "तस्मान्मध्यमाच्छकोरुदजि. स्यादि ॥ ३॥ श्रआयामस्य पथाभागावधिं प्रदर्थ प्राचौनावधि माह- "तममा- न्मध्यमा छड्कोः पचिंगतं विक्रमान् प्रक्रामतीति ॥ ४ ॥ अथ दक्षिणोत्तरावमौ दर्शयति- "तस्मान्मध्यमाछोरिति । 'तस्मात्' पुरोदेशस्यात् 'मध्यमाच्छङ्कोः' श्रोणितः सकाशात १-- 'शालाया' पूर्वा भवः पूर्वाई'-इति या दे। २- स निहत' शङः यन्तापातसञ्जको भवतीति पिटभूतिकादयः । ३- का. श्री. सू. ६.३.७ । 8,५-- का. श्री. सु. ८.३.६, १. 1 - काश्री. ... । 96 ·२८२ ॥ मतमथवादाणम् । (प्र.मा.) , श्रमयोरीषन्यूनत्वाद् उभयतो द्वादशप्रक्रमाभिधानम् । इत्य सर्वतो मिताया वेदिमात्रायां न्यूनाधिकत्वशङ्का माशय खय मेव व्यवच्छिनत्ति- "एषा मात्रा वेदे" इति ॥ ५, ६ ॥ अथ विहित वेदिमान क्रमेण प्रगमिषुरादौ पचानान प्रशसति- “अथ यत् विशविक्रमा पयाद् भवतीति। विशत्पचे, विराज प्रतिपाद दशावरत्वात् त्रिगदक्षराणि। स्पष्ट मन्यत् ॥ ७॥ पश्चान्माने पक्षान्तर माह- "अथो अपि त्रयस्त्रि गत् स्युरिति । 'प्रथो' शब्द पक्ष ध्यावर्त्तयति। "न वा एकेनाक्षरेण छन्दामि वियन्ति"-इतिन्यायात प्रतिपाद मेकैकाधिक्येन विराजस्वयस्त्रिभदवरलम् ॥ ८ ॥ अथ मागायामस्येयत्ता प्रशमति- “अथ यत् पञ्चिादिकमा प्राधौ भवतीति। चतुर्विशत्यचरगायचायतरराधिक्येनोष्णिगादि- फ्रमेश एहत्या षड्विादहराणि भवन्ति । स्पष्ट मन्यत् ॥८॥ माग्दिगरस्थितयोरमयो प्रमाण मिलिला प्रशमति- "प्रथ यक्षतवितिविक्रमा पुरस्ताद् भवतीति । 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिमि विस्तारेण 'चतुर्वि गतिविक्रमा भवति' । “पूर्वाद्धों वै यज्ञस्यति । 'यजस्य पञ्चाङ्गस्य, वेदिखरूपस्य 'एष पूर्वाद्ध। गायच्या पूर्वार्दूल “गायन वै प्रातरमुवनम्" इतिश्रुते " मिद्धम् ॥ १० ॥ १- का. श्री.सू.८३ ११ । २-पत्र याधिकदेवकता पइसियास्ति । ३-२. मा.११६, २.५ ५ एय्यम । ऐ.बा.६१ २ एय्यम् (दिर. ०३१)।

·( पूथ.प्रा.) । तीयकाण्डम् । २८३ थोणिभागस्योरव ममभागस्य स्खल यदस्ति, तत् प्रगमति- "अथ यत् पचादरोयमो भवतीति। श्रोणिभागस्य निशत- प्रक्रमवोके, असभागस्य चतुर्विशत्यभिधानात् पश्चादरीयखम् । यसानोले 'पृथुश्रोणि योषा' प्रशस्ता, तस्माद् वेद्या' पथाद्भाग- स्थापि श्रोणित्वात् पृथुल युक्त मित्यर्थः । श्रोणिपृथुत्व कुत्रोप- युज्यते ? इति, तदुपयोग माह- "तम्मात् पश्चादरीयम इति । प्रजायन्तेऽति 'प्रजनन', पशाद्भागे उरतर यत् तत् 'पचादरोय'। तादृक्प्रजननात् प्रजायन्ते, श्रत प्रजनन हेतुत्वात् पथादरीयस्व प्रशस्तम्॥ ११ ॥ सार्थवाद मुत्तरवेदिनिर्माण विधत्ते'-- "नामिका ह वा एषा यजम्येति । नामिकाया मुखप्रदेशादपि ममुच्छ्रितवात् उत्तरदै- Hदोधितता कर्तव्या । उन्नतत्व मुत्तरवेदिनामनिर्वचनदारे प्रशमति- “अथ यदेना मुत्तरी वेदेरुपकिरनौति । यमाद 'वेदे ' मौमिक्या 'उत्तराम' प्रत्युनतम 'उपकिरति' मृद क्षिपति, 'नस्मात' वेदे मागवयवतम्य प्रदेशस्योग्नततरत्वात् 'उत्तरवेदि' इति 'नाम' सम्पन्नम् ॥ १२ ॥ अयोत्तरदेदियाघार विध्यर्थ मास्यायिका माह- "दथ्यो । वा इद मये प्रजा भासरिति । 'प्रये' सृष्टे पूर्वम्, 'दय्य' दिविधा एवं 'मजा' 'पास' अभवन् । कास्ता , 'आदित्याय- वाभिरमथ' । ते 'अङ्गिरम' 'पूर्व प्रादित्येभ्य पूर्वभाविन मन्नो १- विशेषत गुन्यसूत्रेप ( ०५.) एथम् ।

·। शतपथब्राझयम् । (8प्र. १मा०) 'यज' सम्भृतवन्तः । मम्भतयज्ञाः 'ते' 'श्रग्निम्' इत्यम् 'ऊचुः- है अने। त्वं 'नः' असाकम् 'दमां' 'श्वासत्या' परेधुक्रियमाण मभिषवम् 'श्रादित्येभ्यः प्रदि'; व मपि 'अनेन' मोमयागेन 'न' अस्मान् 'याजयेति। एव मुन्नोऽनिरादित्येभ्यः पूर्वभाविनः वृत्तान्तं प्रोवाच ॥ १३ ॥ "ते धादित्या ऊचुरिति । ता रत्यं व्यचारयन् । कथम् ? 'पथा' येन प्रकारेण 'श्रमानेव' "अङ्गिरमः' 'याजयान्' याजयेयुः, 'वयं तु 'न' तान् याजयामः; तत्प्रकारथिन्यता मिति ॥ १५ ॥ "ते होचुरिति । विचार्यात्थ मूचुः । “न वा अन्येन यज्ञा- दपफमण भस्तौति। 'अन्येन' वक्ष्यमाणात् पाद्यस्कानुष्ठानात् अन्येन 'यज्ञात्' अङ्गिरोभिरनुष्ठीयमानात् अस्मात् 'अपक्रमण मस्ति'; श्रतः 'सत्या मन्तरा मेव' अङ्गिरमां सुत्यातः पूर्व मेवास्माकं सत्या 'प्रियामहे व्यवस्थापथिय्यामः 'इति' विचारितवन्तः । 'ते' 'यज सत्यालदणं 'सम्भृत्य' अमिम् 'ऊचुः' ! 'त्वम्' असभ्यं "यासत्याम्' 'ने।' प्रावोचः । 'प्रथ'-गम्दस्वर्थे । 'वयं तु 'तुभ्यम्' 'अगिरोभ्यश्च 'श्रद्यसत्या' अद्य क्रियमाणा सुत्या असत्या तो 'प्रत्रूमः' । 'नेषां तथा कुर्वता मस्माकं 'वं होता'. भव ॥ १५॥ "तेऽन्य मेव प्रति प्रजिष्युरिति । एव मुक्तवन्तस्तु 'अङ्गिरसः' एतहत्तान्तावपोधनाय अमिप्रतिनिधिम् 'अन्यम्' 'प्रजियुः । “हि गतो शुद्धौ " प्रेरयन्। 'ते अद्विरमः' 'श्रमयेऽवागत्य' 'धुकधुः । १- धियाम है' इति हा.-वेयर-दृर-भाये । २- खा.म.१.धा.।

·(५च्य० १मा.) ॥ ढतीयकाण्डम् ॥ २८५ क्रुधद्रुहेर्यादिना अधियोगे चतुर्थी । “कथं नु नो दूत इति । क्रोधप्रकार उक्तः । 'न प्रत्यादृथाः' अादरस्य प्रत्यारं न कृतवा- नमि ॥ १६ ॥ अग्नरुत्तरम- " होवाचनिन्द्या वै माषतेत्यादि। प्रासनिक किञ्चिद्धर्मविशेषं विधत्ते- "तस्मादु हानिन्यस्य वृतो नापकामे- दिति । 'म:' 'सद्यःक्रीः' एकाहः मोमयागः। एतेन प्राङ्गिरसः श्रादित्यान् अजयन्' । दीक्षामोमक्रयादीनां सद्य एव क्रियमाण- वात् 'सद्यःकोः' इति नाम ॥ १० ॥ "तेभ्यो वाचं दक्षिणा मिति । तेभ्यः' माद्यस्कयाजकेभ्यः 'वाचम्' एवं दक्षिणावेन प्रादुरित्यर्थः । वाग्दक्षिणाया निरा- करणस्याभिप्राय माह- "हास्यामहे यदि प्रतिग्रहीष्याम इति । 'यदि' खौकरिय्यामः, तईि 'हास्यामहे' त्यक्षामहे, दक्षिणोत्तर- काल मपि वाचोऽपेचितत्वात; तथा मति यज्ञोऽदक्षिणः स्यात् । अस्त, को दोष इत्यत श्राह- "यद् दाक्षिण मामौदिति । दक्षिणमम्वन्धि 'दाक्षिण' कर्म । 'तदु' 'यज्ञस्य' सम्बन्धि 'कर्म', 'न यमुध्यत' विमुक्तं न श्रामौत्, सम्पूर्ण नाभवदित्यर्थः ॥ १८ ॥ "अर्थभ्यः सूर्य मित्यादि । स्पष्टम् । "तस्मादु ह साहुरिति । 'आहुः प्रशिरसः' स्वयं त्रुवते- 'पार्खिजीनाः समः' मन्यग्टविस्क- योग्याः सः । तथा 'दक्षिणीयाः' दक्षिणायोग्याः । बार्बिजीनत्व- २- "यविंगभ्यो तत्कर्माईतीत्युपसयामम्" इति ५.१.०५ सू. वा.।

·२८ शतपथमाझयम् ( 34. १मा) श्रत एव वागात्मकत्वात् उत्तरवेदिप्रतेपस्यैवापगताया वाचो वर- धनरूपत्वात् उत्तरवैद्युपतापेन यज्ञः सफलो भवतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ उत्तरवेद्याः मानादिमाधनं द्रव्यं विधत्ते- "तां वै युगाम्बे- नेति । युगेन शाम्यया चेत्यर्थः । युगवच्छम्याया' अपि साधनल मस्तीत्याह-- "युगेन यत्र हरनौति । 'यच' यस्मिन् देशे 'युगेन हरन्ति', 'यतः' यस्मात् तच 'सम्यया' अपि 'हरनि'; अतो युगवच्छम्याया अपि हरणक्रियासम्बन्धोऽस्त्येवेत्यर्थः। तत् कुत इत्यत "युगसम्येन वा इति । 'योग्य' योजनाई मश्वम् । 'अदा' विपाटकाले, देवासुरयोयुद्धकाले 'सा' यज्ञस्य सम्बन्धिनी वाक् 'सिंही भूत्वा' 'अशान्ता' क्रूरा सती 'अचरन्' । 'तत्' तच युगेम पाम्यया च मानेन 'एनां वाचम् एतत्' इदानीं 'यजे' योजितवान् भवति ॥ १४ ॥ मामङ्गिक फसिनियम विधत्ते- "तस्माभित्तदक्षिण न भतिग्टीयादिति। अन्येम परित्यमा दक्षिण । “नो इत्रमा बैतेति । 'प्रमा' मह, स्वात्मनेत्यर्थः, 'नो इ' मैव कुर्वीत' । ते. १. सं.६.२.० था. भा. एण्यम् । २- "दामिणप्रमाण शम्यां वारणीम्" इत्यादि फा. श्री. ५. ३. २. सू. ए. या. दे.। "गदया समानाकारो प्यायामाईपरिमिता काठविशेषः शम्या"-दत्यादि ते• सं० १.१.६ प्यनु • सा. भा. (ते. प्रा. ३. २.६.): "गदया सदृशी बाहुपरिमिता शम्या । तया चतुर्दिछ उत्तरवेदी परिमिमौते"-ति प.सं.१.२. ..धनु.सा.भा.। १- 'चन्येन परित्यको दक्षिणा ममा सार मामलिन कुस'-इत्येव छ।

·(५० २ब्रा०) ॥ हितोयकाण्डम् ॥ २८८ नेषु वरुणाप्रघामेषु चोदकतो वेदेराहवनीयस्य चैकवे प्राप्त दिलं विधते - "तहे हे इति । 'नत्' तब वरुणप्रधासेषु । वेद्याहवनीययोहित्व मनूदा प्रयोजनकथनेन स्तीति- "तद्य- दिति । दक्षिणत उत्तरतय स्थिताभ्या वेदिभ्या मृग्निभ्याम् , 'तदुभयतः' दक्षिणत उत्तरतच पार्श्वयादेव 'यरुणपाशात्' 'प्रजा.' 'प्रमुञ्चति'। "इतचाई। इति प्रागुक्तार्थम् ॥ ५ ॥ उत्तरदेदिनिवपनं विधत- “स इति । दयोद्योर्या 'उत्तरा' उत्तरदिगवस्थिता तस्या मेव वेद्या माइवनोयायतने 'उत्तरवेदिम्' 'उपकिरति' उपधिपति । एवकारयोविय दर्शयति- "न दक्षिगस्या मिति । 'दक्षिणस्या' वेदी उत्तरवेदि 'ग' कार्यत्यर्थः । तमोत्तरवेदिनिर्माण सूत्रकतापि दर्शितम्- "उत्तरवेदि निध पति उत्तरम्या, शम्या मादाय चावालं मिमीसे" इति ॥ तदेतत् स्तीति- "क्षत्रं वा इति। "यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुण "-इति अग्रे समानास्यते ; प्रतो वरुणो देवेषु मध्ये क्षत्रियः, मरुतो देववियः। तत्रोत्तरस्या मादी वरुण इज्यते दक्षिणस्यां मरुत' 1 अत एवेदानीं लोके तथा दृश्यत इति प्रसिदि मुदाहरति- "तस्मादिति ॥ ६ ॥ वैश्वदेवे पर्वणि आदितो यान्याग्नेयादीनि पञ्च हवीपि । तान्यवापि विधत्ते- "प्रयतानीति । श्रयोगव्यवच्छेदार्थ , * का. श्री. सू.५३ १-१८॥ t पुरस्तादिहव २७०ए०.८ पं. दृश्यम्। "का. श्री. सू०५.३.१६ २०। तत्रान्वयापि दृश्यम् ( ३३ सू.)। मत. ब्रा०१४ ४.२.२३ । । पुरस्तादिहवाध्याये १ वा अष्टमकण्डीतो ध्यानि ।

·२८६ ॥ शतपथब्रामणम्। { 8प्र. ९या.) दक्षिणीयलयोरुभयोरपि इतरुच्यते- "अमाभिरेष प्रतिग्रहीत इति । एतच्छन्दार्थ माह- “य एष तपतीति" इति । प्रसङ्गात् माधस्कस्य दक्षिण माह- "तस्मात् सद्याक्रियोऽच श्वेत इति । प्रश्व सूर्यप्रतिनिधित्वेन दीयते। सूर्यस्याश्वत्वेनोपासनाविधानात्, अध्वाशनसाम्याच सूर्यस्याश्वस्थानीयत्वम् , मोऽपि वर्णमाम्याय श्वेतो भवेत् ॥ १८ ॥ 'तस्य रुकाः पुरस्ताद भवतीति। तस्य पुरोदेशे 'रका' हिरण्यफलको वर्तुलाकारो भवेत् । “यद्यश्व मित्यादि स्पष्टम् ॥ २० ॥ "तेभ्यो ह वागित्यादि । 'तेभ्य' अङ्गिरोभ्य "वाक्' कुपित- वत्यामौत् । 'केन मदेष श्रेयान् बन्धुना३ इति । 'केन'-इति असूयार्थे तुनि । 'मत्' मत्त सकागात् 'केन' 'पन्धुना', बनातीति बन्धु, विशेषगुण , केन विशेषगुणेन 'एप' सूर्य 'श्रेयान्' अति गयेन प्रशस्य । प्रगस्यहेतभूताना सर्वगुणाना मभिधानाय पुन 'केनाइ'-इति ग्रहणम् । “यदेत प्रत्यग्रहोप्टेति । 'यत्' येन अति- भयेन 'एतम' प्रादियम् 'प्रत्यग्रहीट , 'न माम'। अप्यविद्यमान १- “उपा वा अवस्य मेध्यम्य घिर"-इत्यादी व १: ॥ २- “य कथावान मयुवौताश्व ३ वचनीय स्यात्" इति, "प्रश्व कस्मात् यतेऽध्यान महाशनो भवतीति वा"-इति च निग. ३- "पप सक्सरजतो गको युपाम्यति'-इत्यादिक मिहेयोपरियार (१०२ १५ )श्यम् । 8-पा. गू.....।

·(पुष्य. १वा.) । तीयकाण्डम् । २८० कोऽतिशयस्तच दृष्टः ? न कोऽप्यस्तीत्यर्थ । 'उभयान् संयत्तान् देवासुरान्' परस्परकलहायोपयुतान् देवानसरांश्च 'अन्तरेण' मध्ये 'मा' अङ्गिरोभ्योऽपक्रान्ता वाक् । 'सिंहो भूत्वा' 'श्राददाना' जिघत्सया समीपस्यं सर्व खौकुर्वतौ 'वचार'। तदानीम 'अग्निरेव देवानां दूतः' अभवत् , असुरााहानाय सहरचोनामकोऽसरो दूतोऽभवदित्यर्थः ॥ २१ ॥ "मा देवानिति । उभयैरप्याहता सती पूर्व देवान् प्रत्येव उपावर्त्तमाना । श्रागमनोत्कोचरूपं किञ्चित् अर्थथामास । ते घ देवाः अमेः पूर्वभाविनी माज्याहुति मागमनोपाधिना प्रादुः। 'सा' देवान्' इदम् ‘उवाच' । हे देवाः । 'यां कां च पाशिषम्' "आभासिय्यध्वे' 'सा' सर्वाऽप्याशीः 'व' युमाकं 'समर्द्धिप्यते' सम्टद्धा भविष्यतीति। ततः मा प्रतिनिवृत्ता- मौत् ॥ १२ ॥ इदानी मुत्तरवेदीव्याधारणं विधत्ते- “म यद् धार्यमाणेऽग्रा- युत्तरवेदि व्याधारयतौति । अग्नौ उत्सरवेदेपरि धार्यमाणे मति, ता मुत्तरवेदि व्याघारयेदित्यर्थः । “यदेवना मित्यादि । एतड्या- पारणेन या आहुतिः, अपवृत्तायै वेदिरूपायै वाचे देवैः कत्पिता, सा कृता भवति, तो प्याघारयेदित्यर्थः । उत्तरवेद्या माघार- पोन वाचः कि मायात मित्यत पाह- "वागध्येषा निदानेनेति । दूच्चथ, १-'"जिन्यमामा (जिन्वत्सया)-इति छ। २- माम्त्येतत् पद छातिरिक्त पुस्तकेषु ।

·२८. ॥ शतपयवाहणम् ॥ (४५० ३बा०) - एवकार.। तदेतत् स्तीति- "एतैर्वा इति। एतानि वरुण- पानविमोचने यिहितानि इवीपि प्रजापतिः साधनत्वेन यतः प्रागुतवान् , प्रतोत्रापि तेषा मनुष्ठान मुपपन्न मित्यर्थः। "इत. यो इति, व्यास्यातम् ७ ॥७॥ पठं भागं विधत्ते न . "अथेन्ट्रान इति । तर प्रशंसति- "प्राणोदानावित्यादिना। "तद्यथेति । तव लोके यथा 'पुरवं गोभन मुपकारं कृतपते प्रत्युपकाररूपं 'पुण्य' गोमन 'कुर्यात्', 'एवम्' एव तदिन्द्राग्न्योई विनियपणम्। ताभ्यां सत मुपकार दर्पयति-- "तयोरिति। प्राणोदानात्मकयोस्तयोरवस्थानादेव कार- गार 'पम्य' प्रजापतेः 'प्रजा न परायभूवुः'। प्रागाग्नातम्-- "मागोदानी हैवाभ्यो नापचकमतुः" इति । "तत् प्राणो. दानाभ्या मित्याटि। 'तत्' तस्मात् प्राणोदानरूपयोरिन्द्राम्यो. योगाभ्याम् ‘एवं' 'एतस्' 'प्रजाः' यरुणपागण्टहीताः चिकिम्मति , ती 'प्रागोदानी' एक तासु 'प्रजास' म्यापयति। "तस्मादिति , प्रतिपादिशानिगमनम् ॥ ८ ॥ वेदियेऽपि पयस्यां विधत्ते- “उभयवेति । 'उभयत्र' पवयु की काया मुत्तरम्या येयां प्रतिप्रस्याटका कायां दांच. पम्या च। (२) 'पयम्' इपिषी 'भवत:' ।। यरूणपाग- . पुरातादि २३० ए.04.रथम । । 'म विद्रासी पानः पुरोगसो भवशि'-रतिका. श्री...! पत्र २२ २.४६.। guim गुरम-नि का• श्री. म......। परिक तिम्पानु: ाि. श्री. ए.५ 1, २५ । PRAKग मनि।

·(५० २वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ २८१ . विमोचनानुकून्य पयस्याया प्रतिपादयति "पयसोश इति । पुरा प्रजापतिना सृष्टा 'प्रजा' सदीयस्तन्यरूपात् 'पयस ' 'सम्भू. ता.' वड़िता , इदानी मपि मामुषा स्तन्यरूपात पयस इव 'सम्भ वन्ति' वईन्ति । "तयत एवेति, प्रस्थार्थस्यानुवाद । 'तत एव' सम्भूतिहेतो ‘पयस' कारणात् 'उभयत' दक्षिणत उत्तरतथ पार्वयात् , प्रजानां वरुणपाशविमोचन कृतवान् भवति ॥ ८ ॥ अध्वर्युकर्ड काया पयस्याया देवता विधाय स्तीति- वारु योति । उनरस्या वेद्यो या पय स्या, सा वरुणदेवताका कार्या । "तत् प्रत्यक्ष मिति। देवतान्तरयागेन घरुणपाशविमोचन परोक्षम् , वरुणदेवताकेन तु यागेन. 'तत्' पाशविमोचन 'प्रत्य क्षम्' एवेति वरुणदेवताकल युक्तसर मित्यर्थ । प्रतिप्रस्थाढकर्तृकाया पयस्थाया देवता विधाय स्तौति-- "मारुती, दक्षिणेति । दक्षिणस्या वेदी क्रियमाणा पयस्या मरु देवताका भवेत्। "प्रजामिताया इति। धरुणदेवता परित्यज्य 'भस्या' पयस्याया यत मरुलक्षणदेवतान्तरकरणम , तत् जामिता दोषरहित्याय भवति। व्यतिरेकेण तदेवाह-- “जामीति । 'यदं यदि 'उभे' अपि दक्षिणोत्तरपयस्ये वरुणदेवताक स्याताम्', तदा प्रयुत्तास्या. एव देवताया पुन प्रयोगो नवीकरणाभावात् पल सतारूपजामितादोष स्यादित्यर्थ । रुतत्वे कारणान्तर माह- "तोह वा इति । 'प्रत अस्महत्यमाणादपि हेतो दक्षिणा पयस्या मारुती कार्या। हि प्रजायते सम्बन्धिनी प्रज्ञा पुग दक्षिणत स्थिताना मरुता वारणी यचों-इति काऔ.५४ २३ मू. या दे। । मारुनी सहाच्या प्रतिप्रम्यामा दक्षिण स्याम -इति का. श्री. ५ ५ ५ .

·२८२ ॥ शतपथनाहागाम। (३५० ३मा०] मुपगमनाय दक्षिणत क्रियमाणेपा पयस्या मारुती कायें- त्यर्थ ॥१०॥ करीराणा मावपन विधाय स्तौति - "तयोरिति । तयो रुभयो पयस्ययो करीराणि प्रक्षिपेत । मधुरा फल विशेषा करीराणि , तानि चोत्तरापथै प्रसिद्धानिन । “क वा इत्यादि । 'करीरे' एते करीरफल 'प्रजापति' 'प्रजाभ्य' अस्माक 'क' मुखम् 'अकुरुत' तस्मादिदानी मप्येष यजमानस्तदावपनेन सुख मेव प्रजाभ्य कुरुते ॥११॥ शमीपर्णाना भावपन विधत्त "तयोरिति । 'भीपला शानि' शम्या पनीत्यर्थ । "श वा इत्यादि । 'शम्' उपद्र वाणा शमन मित्यर्थ । स्पष्ट मन्यत् । अत एवोत कात्यायनेन- "उभयो करीराण्यावपति शमीपलाशमिथाणि"-इति ॥ १२ ॥ अथान्तिमह विधत्ते-- "अथ काय इति । क प्रजापति देवता प्रस्य , 'सास्यदेवता'-इत्यणि $ “कस्येस्" इति || 'क' * वामिने निधियोभयो करीराण्यावपति-इति का० श्लो. सू. ५५।। "यतीना मवामानामा शोर्धाथि परापतन ते खजूरा त्यभ चन् तघा रसकोमतत्तानि करीराण्यभवनमौम्यानि वे करीराणि मौन्या खल वा ग्रातिदियो दृष्टि घ्यावयति यत करीयणि भवन्ति - इति ते. म०३३ ४1 + रानस्थान प्रदेशीय जयपुर पत्तनादावपि बहु नायन्त इमानि मुमिर क्षुद्र मानि बहथन्ने चेतामानि शाकार्य मपीति दृएम। का० श्री. सू०५५ 11 शमी नाम कण्टको वृक्ष तस्य पनि पामोपलाशानि। करीरोऽपि व्यपर्ण कण्ट कौवृक्ष तस्य करनानि करो रागि शमीपणानां करोरफलानाच तुल्यचम --इत्यादि च तत्र या. द.. पा० सू०४२२४ २५ ।

·(५० २बा.) । द्वितीयकाण्डम। शब्दस्येकारान्तादेश । एतस्य इविष प्रयोजन माह- "क वा इति । सुखात्मको हि प्रजापति 'क' शब्दवाच । अतस्तद्देवताकन यागन सुखकारण मुपपत्र मिति भाव ॥ १३ ॥ करम्भपाताणा निर्माण विधत्त 'अथ पूर्वेद्युरिति । यस्मिन् दिवसे वरुपप्रघासयाग तत 'पूर्वेद्य' पूर्व दिवसे । "अन्वाहार्य पचने इति । अन्वाहार्यो नामष्टि । दक्षिण- दिग्भागे मरतो 'जिघासम्' हन्त मैच्छन् , तान् प्रजापतिरेतेन पयस्यारूपेग भागेन 'प्रशमयत्' शमितवानिति यावत् , तस्माद । दक्षिणाखेन देय प्रोदनो यस्मिन् पच्यते स तथोता । तस्मिन दक्षिणाग्नी 'अतुषान' तुपरहितान् ‘कृत्वा', सम्पू र्य 'तान्' 'ईष दिव' अत्यल्प मिव 'उपतप्य' अपयित्वोदकेनालोय, ते 'करम्म पात्राणि भ्रष्टयवचूर्णा * करम्भा , तन्मयानि पात्राणि 'कुर्वन्ति अध्वर्युयजमानादय । कियन्ति तानि पाताणीत्यपेक्षाया -'यावन्त इति । यावत्सयाका यजमानस्य 'ग्रह्या 'खग्रह वर्तमाना पुत्रपौवादिरूपा ज्ञातयो भवेयु , 'सायन्ति तावत्सद्धरा कानि करम्भपात्राणि कार्याणि । तानि च जनिष्यमाणापल्या थम 'एकेन' 'अतिरिकानि' अधिकानि कार्याणि ॥ १४ ॥ करम्भपात्रावशिष्टाद यवपिष्टादेव मेषमेषीलक्षणमिथुनस्य * पिरचूर्णा - इति च । करम्भो दभा मयुता' मक्तव तन्मयानि पात्राणि करम्भ पावाणीति का. श्री. ५ ५२ सू० या दे। "यावन्तो यजमानयहाा एकाधिकानि-इति का. यौ.सू. ५३ ३। तब इतोऽतिरिक्त मे मूत्र- प्रजायां पा जातयन वीणि वा मित्स्यत्वात इति ५ ·२८४ ॥ शतपयवाणम् ॥ (४५० मा.) । निर्माणं विधत्त-"ततापीति । 'अपि-शब्द एवकारार्थः । तत्र' करम्भपात्र निर्माणसमये एव , सेनैव पिष्टेन मेपमेयी कर्तव्ये । "तयोरिति । सम्भूयानुदितयोः। 'मेपे च मेष्याच' इति पृथगुपा- दानं विस्पष्टार्थम् । “यद्यनेहकी: " इति । एड्को में मेषः, तत्- सम्बन्धरहिता अनेड़ क्यः, 'जर्णाः' कम्बलोपादानभूतानि तज्जाती- यानि रोममयानि सूत्राणि। यदि ताम्तथाविधा अर्थाः ‘विन्देत्' लभेत, तदा 'ता:' 'पणिज्य' प्रक्षाल्य, तयोः मेपमेयो: 'निलेषयेत्' संश्लेषयेत् । । 'या' यदि खलु "अनड़की:” कर्णः "न विन्दे त्" न लभेत, तर्हि "कुभोर्णा एव स्युः” कुगमया एवो- ः, तयो. संमेयणीयाः भवेयु. १ ॥ १५ ॥ मेपमेष्योः करण मनूच स्तौति- "तदिति। "वरुणस्य पशय मेप इति । 'यद 'एप:' खलु 'प्रत्यक्ष' 'वरुणस्य हवि- भूतः ‘पशुः'। अत एव पश्वेकादशिन्याम् "अधोरामः सावित्री वारुणः कृष्ण एकशितिपात् पेत्व:"-इत्यानायते । पत्वो विगतपुंस्को मेप इति हि तत्रार्थः । “यवान् होति। 'हि' यस्माद 'यवान्' 'नक्षुषोः' भक्षितवतीः प्रजाः 'वरुणः' "अग्ट- द्वात्", अतस्तद्यवप्रत्यर्पणाय मेयमेष्योयेवत्वं सम्पद्यत इत्यर्थः । . • का. श्री. सू. ५. ३.६ । निस्तुधा मझटयवकरम्भस्यैव मेष मेघा- कार प्रतिरूपकम् मेघों मैषाकारी प्रतिकृतिच करोति'-ति या. दे। t'लकी', 'एलको च। इतनातीयरोममयाषि'-इति च । || का. श्री. सू० ५, ३.७॥ १ का. श्री. ० ५.३.८ ++वा. मं० २८.५० ·(अ० २बा.) ॥हितीयकाण्डम् ॥ सयोः स्त्रीपुंखरूपता मनूद्य स्तौति- "मिथुनी भवत इति । 'मिथुनाद'-इत्येतद वरुणपागाद-इत्यस्य विशेषणम् । इरूप्याधि- करणाद दक्षिणस्या मेपो न मोचन हेतुः ॥ १६ ॥ पथ तयोः प्रचे विधत्त- “स इति। अध्वर्युककायाम् 'उत्तरस्याम् पयस्यायां' 'मेषीम्' 'यवदधाति' प्रक्षिपति । प्रति- प्रस्थाळकर्तृकायां 'दक्षिणस्यां' 'मेघ' प्रक्षिपति। अनयोदक्षिण- तरभावं लोकन्यायेनोपपादयति- "एव मिवेति ॥ १७॥ हविपा मासादनं विधत्ते- “स सर्वारयेवेति । धाग्ने यादीनि "सर्वायेव हवी 'उत्तरस्यां' 'वेदो' वेद्यो 'सः अध्वर्यु:' 'आसा- दयेत्', 'प्रतिप्रस्थाता' तु एताम्' मारुती 'पयस्या मेव' 'दक्षि- णस्थां' वेद्या मामादये दित्यर्थः ॥१८॥ इविरासादनोत्तरकाल मग्निमन्थनं विधत- "आसाद्येति । अग्नि मथित्वेत्यादि। अग्निमन्यनानन्तरजातम् ‘अग्निम्' पाह- पनीये "भवतवः" इति मन्वेगए 'अनुप्रहत्य' प्रक्षिप्य , “अग्ना- वग्निः"-इति । मन्त्रेणाभिजुहुयात् । एतच्चाग्निमन्यनादिकम् ? 'अध्वर्यः' एकः 'एव' कुर्यात् ; न प्रतिप्रस्थातेत्यभिप्रायः । दक्षि- णोत्तरयोरुभयोरप्याहवनीययोराहुन्यधिकरणवेनेभादीनां समि- धनी यत्वात् तिहेतुभूतः सामिधेनीप्रेयोऽपि अध्वर्युप्रतिप्रस्थाढभ्या मुभाभ्यां प्रयोक्तव्य इत्यागसाह- "यथाध्वर्युरेवेति । 'एव' '-कार: * का० श्री. मू. ५.५.२, ३ । . का. औ• मू० ५.५.५ : का. श्री. म.५.५.४। •६ वा. मं०५.३' वा०.५.१। 1 "अमये मध्यमानामानुवाचयति, मन्यति गायत्र खेति ( का.यो. ५. .. .न्यादीनि मबागीहालोयानि ।

·। गतपवनामाणम् ॥ (४७० ३मा०) प्रतिमस्थाव्यात्यघ.। एकस्याहवनीयम्य देशभेदेन विधावस्था- नात् , प्रतिप्रस्थातराहनीयान्तराभावात् , प्रेप्यस्य च होतुरुभय- वैकत्वाद, अध्वर्यु गोच्चमान एव प्रैष उभयवीपकरोति, ता उभी ममिधावित्यभिप्राय । इमाधानादिकन्तु ताभ्यां समनुष्टेय मित्याइ- "ता उभाविति । 'तो' अध्वर्युप्रतिस्थातारौ 'उभी' । प्रथाध्वर्योरेय कर्तव्य माह- भयाध्वर्य रेवेति। हे 'अग्नीत् ।' 'अग्निम्' पाह- वनीय 'मम्मूहि' सम्मार्जनेन मस्कुरु । “असमृष्ट भयेति । करम्भपावाणा होमस्य कालविधि । अग्नि मग्निदिति मम्प पति तदर्थत्वात् पानीभ्रेणानुतिहत इत्यर्थः ० ॥ १८ ॥ तस्य च करग्भपावाणा होमम्य पत्नीकर्तृकत्व विधिरमुम्त स्या- मगाायितस्य पुरुपालरमम्मतिजनितस्यैनस प्रयदर्पयति-"पथ प्रतिमस्वातति । पग्नि मग्नीदिप्ति मम्मपानन्तर 'प्रतिपति' भिवते, पनी यवास्ते त देश प्रतिगोदित्यर्थः । प्रतिप्रस्थाता 'पत्रीम्' 'उदानप्यन्' उदागमयिष्यन् । ता पनी वं केन' जारण 'चरमि' वर्तमे 'इति । पुरुपा- सम्मङ्गदोपान्तरता माह "वरुण्य मिति । येन पापन हेतुना वरुणपागबन्धो भवति, नर पाप यरुणयम्'। 'पन्यस्य' पुरुषस्य पनी 'मती', 'अन्धेन' पुरुषान्तरेण सह 'नरसि' वर्तते यत् ,एतत् वरुण्य मेव 'चौकरोति'। प्रट प्रतिप्रस्थातरभिप्राय माह-- "पयो इसि । 'पयो' पपिच एपारसी 'अन्तगन्या गरीरमध्ये दुरितजनिसेन पापरूपेण गम्येन युक्ता मती 'न अमेव 'म' मदीये नो 'जुष्यत्' इति'। 'तम्माद' कृतम्य • का. श्री. म. ५.५.१ का । का. श्री. म. ५.५..। 'या',१पन'चा 'पृन्ति',- ·(५५० वा.) । द्वितीयकाण्डम् ॥ २८० पापस्य कनीयस्त्वम्। “तम्माद देवेति। 'उ'-गम्दी पीत्यर्थ , 'एव'-कारा भिन्नक्रम । तम्मादपि कारणात प्रत्येपेत्यर्थ । विषले बाधोपन्यामेन पन्या अपि यथार्थभाषण कसंध मिति विधते- 'मेति । 'यत् यदि 'सा' पनी पर मय 'न प्रतिमानीत' न प्रसियूयात् , 'तत्' तदा, 'पम्य पार्थ चतुर्थी, पस्या पत्न्या 'मातिभ्य' 'प्रहितम् घनिष्ट म्यान , सम्माद वनुतो विद्यमान हसान्त माचक्षीरात्यर्थ । तत्तिरीयोऽध्या नायते-- “यमार मुन्त न प्रब्रूयात् , प्रिय मातिए रन्ध्यात , पमो में जार इति निर्दिशदिति । तदुता कात्यायनेन - प्रति प्रस्थाता पनो मानेयवाह केन चरमीति मनुसानाचट -ति । सम्ता परिजाता जारा रत्यर्थ ॥ २० ॥ तस्या पाचन विधान- 'at वाचयतीति। 'प्रधामिन " -इत्यादिवर्वाचनीयो मन्त्र । तस्याय मर्य 'घामिन' प्रघाम प्रघमनीय भोज्य इवि , महतो 'ममत' शकस्यासिय चिवज्योसिय"-इस्यादिना प्रतिपादितनामधेयान् एकानपक्षा समस्याकान् देवान् 'स्याम' पाहयाम । यता रिशादम रिगां हिमका गायव तपो मिरमितार । करगान करम . •पनो एतारमता मे पारा रति माया पनि पराना चारग मा रामोतिरा, माननि। पनादि यात, कपर्याप्त यति पार राति उहानि .--.ए.वासिम कापी... ४.. ६. में...

·॥ शतपथमायणम् ॥ (४५० ३मा०) पावरूपेण हविषा 'सजोपस समानप्रीतयय भवन्ति , तान् मरत इति। एतन्मन्ब पुरोऽनुवाक्यानुवचनसादृश्येन स्तौति- "यथेति । 'पुरोनुवाक्या' हि यक्ष्यमापदेवताहानार्था , 'एवम् एव' 'एषा' प्रघासिन इल्यू क । अत 'एतया एवं' एतान्' मरत 'एतेभ्य' 'पात्रेभ्य' करम्भपात्रेभ्य 'यति' होथमाण करम्भपाच लक्षण हविौ मादयतीत्यर्थ ॥ २१ ॥ "करग्भपात्राणि कुर्वन्ति यावन्तो ग्धा स्युस्तावन्ति"-इति वाक्येन प्राविहितम् . तदनु स्तीति - "तानि वा इति । 'प्रतिमुरप' पुरुष पुरुष प्रत्येकक करम्भपात भवति । यावन्त इत्याद्यु नार्थम् । पुरुपसङ्ख्यया पावनिर्माणस्य प्रयोजन माह- - "तत् प्रतिपुरुप मिति । 'प्रस्य' यजमानस्य 'या प्रजा जाता', 'ता' 'प्रतिपुरुष प्रत्येकम् ‘एक केन' पाने मग 'वरुणपागात्' 'प्रमुञ्चति' । एतदतिरिकतामनू द्य स्तौति- “एकेनेति । जनिष्यमाणाना प्रजाना वरुणपाशविमोचनार्थ मेक मतिरिक्त कर्तव्य मित्यर्थ ॥ २२ ॥ पुरोडागादिरूपता विहाय पात्ररूपेण निर्माण मुपपादयति- "पावापीति । 'हि' यस्मात् 'पावेषु' कास्यादिनिर्मितपु प्रय नम्' अवम् 'अश्यते' भुज्यते , प्रतो मरुता पयस्यारुपस्थानस्य भोजनीयप्रावरूपेणैव निर्मातय्यानीत्यर्थ । स्तीति- “यवमयानोति । 'जचुपी' भक्षितयतीरित्यर्थ । अय नेपा करम्भपात्राणां होम विधत्ते - "भूपेणेति । जुदादि • पुरस्तात् ए. २०६ प.१६८यम्। 1 'करम्भाधाथि जुहोति शूर्पण मूर्ध्वनि टवा दक्षिणे ऽग्नौ प्रदडयो भायापती का -रवारिकाः श्री. सू. ५ ५ ११। यवमयत्व मनूब ·. तथाच यजमान (५५० २बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ पात्र विहाय शूपे यो तानि जुहुयात् । तेन हि 'शूर्पण' तुपनिर्व- पनदारा 'शनम्' अब 'क्रियते', अत न चात्र शूर्यो हेत्वर्थ भडनीय "हेतुर्वास्यादर्थवत्तोपपतिभ्याम् , स्तुतिस्तु शब्दपूर्व खात्" इत्यधिकरणे । स्तुतिखेनान्वयस्य प्रतिपादितत्वात् । “पत्नी जुहोतीति कर्तृविधि , मियुनदेवेलादि तप्रशसा। स्त्रिया अपि कर्तृत्वेन होमेऽन्वयात मिथुन सम्पयते । पनीरूपात् मिथुनाटेवेत्यय मर्थ सिध्यति ॥ २३ ॥ सुवाधारहोमादे पूर्वभाविव करम्भपावहोमस्य विधत्त "पुरेति। यज्ञो वर्षट्कारप्रदानो यजतिचोदित पाग्नेय , पाहु तय स्वाहाकारणदाना जुहोतिचोदिता । एतत्पूर्वभावित्व मुप पादयति- "अहुताद इति । अहुत होमसस्काररहितम् अदन्ति भक्षयन्य हुताद। मरुता वैश्य जातित्वेन अहुतादानधर्मवत्वात सर्वहोमात् पूर्व सेभ्यो हवि प्रदान युक्ता मिति भाव । इतोऽपि करम्भपाताणां पूर्व होम इत्याह- 'यति । 'परिदीपी' इत्या दिक व्यास्यातम् । 'यत्र' यदा खत 'प्रजापते प्रजा.' 'वरुण ग्रहीता 'परिदीर्मवादि रोगग्रस्ता अभवन् , 'तत् तदा 'पासा' प्रजाना प्रधान 'मरुत' 'विमधिरे' विलोपयन्ति | म, मन्ने • पुरापवनदारा-इति च । + मौ.ज.सू.१ २.२६-३..यधि। : 'करम्भपात्राणि पनी तोति , जुहस्थानापनेन शुर्पण , मलक स्थोपरि भूप वा। यदा पनीयजमानो हुतो काकिनी पत्रो -इतितकी याद । Sy.८ पस्तिो दृश्यम् दिमायनि-मिन .

·३०२ ॥ शतपथनाहाणम् ॥ (४प्र० ३मा०) इति भिस प्राडादेशः। यवमयेई विभिः 'इविभतः' 'यम्य' इन्द्रस्य 'मरुतः' देवा: अनुचरा गी:' स्तुतिरुपा वा 'वन्दते' स्तीति । “वदि अभिवादनस्तुत्यो:"-इति + धातुः । 'ति इत्यस्य पूर्ववान्वयः ॥ २८॥ पत्न्या वाचन विधत्ते - "अथैना मिति। तं वाचनीयं मन्नं पदशोऽनूद्य व्याचष्ट "अक्रन् कति कर्म कुर्वन्तीति 'कर्मकृत.' यजमानाः; ते हि इदानी करम्भपात्रहोमरूपं 'कर्म' 'अक्रन्' अकार्पः। अतोऽक्रन् कम्मति मन्त्रभागवाचनं युक्तम् । द्वितीयपादस्यार्थः प्रसिद्ध इत्याह- "सह हीति । 'मयोभुवः' मयसः सुखस्य भावयित्रा मन्त्ररूपया वाचा सह एतत् कर्म 'चक्रान्' अकार्पः। "देवेभ्य इत्यादि। हे यजमानस्यामात्या ऋत्विजय यूयं वरुणप्रघासाख्यकरम्भपात्रहोमरूपं च कर्म देवार्थ 'रुत्वा'। 'अस्तं' टहनामैतत् ; यजमानस्य रहान् ‘मचा भुवः' पत्रमा मह भवन्तः , सह वर्तमाना: 'पत' पागश सेति मन्वभाग- म चा भुव इत्येतद व्याचष्टे "चन्यत इति। अन्य- स्माद देगाद पनगासननक्षणात् 'अटया' प्राइवनीयसमीपं प्रापि. तया पन्ना मह खरिषदानों वर्तन्ते, तम्मात सचाभुव इत्येतद यथा- धम्। अम्तं प्रेने यत्याभिमाय. माह- 'जघना वा इति । सा मेतत् प्राची मिति। यतस्यापरभागेऽयस्थितां 'ताम्' 'एतत्' एताई 'प्राची' प्राग् गच्छन्तीम् , पूर्वभागसम्मधिनी 'य' 'प्रासी- पदत्' मापीपत् प्रतिप्रस्याता। सदेवं डि चडि रूपम् । "यहा या पम्त मिति। अस्यते तिप्यते मय वजात मम्मिमिति 'पम्त स्यार्थः। .पा.सू.७.१. माया.. या. भ. ३...।

·(५५. २बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् । रहा । "कोऽधिकरणे च"-इति * त प्रत्यय । ‘एरात्' एतेन "अस्त प्रेत"-इति मन्त्रमागवचनेन ग्टहरूपाया मैव 'प्रतिष्ठाया' पुन 'एना' स्थापितवान् भवति ॥ २८॥ अक्रन् कग्में ति मन्त्रवाचनानन्तर कर्तव्य मुपदिशति- "प्रतिपराणीयोदतीति। पति प्रतिनिवत्य स्वस्थान प्रापयित 'प्रतिप्रस्थाता' 'उदेति' उहच्छत् । “अग्नि मग्नीत्'-इति प्रेषसम्मानयोर्मध्ये कत्र्तव्य मुसा , तत्सम्मार्जगप्रभृति प्रकृतिव देवानुष्ठेय मिति दर्शयति- “सम्मजन्तीत्यादिना। एकस्मिन्न प्यालीघ्र पूजार्थ बहुवचनम् । एव माहवनीये 'पग्नी' 'सम्मृष्ट', 'उभावव'। एवकारोऽप्यथे। उभावपि अध्वर्युमतिप्रस्थातारी 'उत्तरी पाघारौ आधारयत' दीर्घधारया जुहुत । हविध नीना भेद प्रतिप्रस्थात अपि दक्षिणेऽग्नो पाधारादिक सर्व प्रयोग जात मध्वर्युवदनुष्ठेयम। अत एव तैत्तिरीयकम- “यदेवाधर्य करोति, तत प्रतिप्रस्थाता करोतीति । "अध्वर्युरेवायाववेदित्यादि। प्रघरमयाजाज्यभागादिसम्प्रेषस्य प्रेयस्य छातुरेकत्वात् कालभदाय भध्वर्यु णैव कृत प्रेय उभयवापि तन्त्रणोपकरोतीत्येवकाराभिप्राय । प्रवरादीना चोदकमामाना मनुवाद । तमा स्वरूप प्रथमकाण्डे व्याख्यात मिति। नेह पठ्यते। प्रतिप्रस्थातरपि कर्तव्य प्रतिपादयति- “उत्तरस्य वेदे * पा. सू.३४ ७६ । + का. श्री. सू ५ ५ १३ क । का. श्री. सू.५ ५ १४ । ६ प्रसिद्ध मेवाध्वयुदक्षिणेन प्रपद्यते इसिद्धम् प्रतिस्थातोत्तरय" -इति विशेषविधिच ते स. ६ ५ ३ दश्यम् । । ४३. मा. (मा. ३२७-३४४ ए.) दृश्यम ।

·॥ शतपथब्राह्मणम् (३. ब्रा०) पितवन्त इयर्थः । 'तयो एव' 'एतन्य' यजमानस्य 'प्रजाना' वरुणपाराग्रहीताना 'पाप्मान' पाशविमोचनात् प्रागद मरुत. 'विमयते' संविश्लेषयन्ति । 'तम्माद' वरूणपाशविमोचनार्थाद यजात् , 'याहुतिभ्यः' च पूर्व मेव करम्भपायाणां होमेन मरुतां शंगनं ७ युता मित्यर्थः ॥ २४ ॥ अग्निविगेपं विधते- "मा वा इति । 'सा' खलु पत्नी 'दक्षिसे दनिगास्यां वेद्या मवस्थिते पाहवनीये 'अग्नी' 'जुहोति'। "यद् ग्राम इति । तं पदगोऽनूय याचष्टे- “यद ग्रामे इत्यादिना । 'यत् एनः क्रियते', 'तत् ग्रामे वा अरण्ये वा भवति । “यत् सभाया मिति, द्वितीयपादस्य कावन्नानुवादः । तन प्रथमाई मनूद्य सभागब्दं व्याचष्टे - “यसभाया मिति । यन्ननुधमई: एनः क्रियत इति योऽर्थः , अय मेव यमभाया मिति मन्त्रभागः प्रतिपादयतीत्यर्थः। यदिन्द्रियपदस्य देवसह- - "यदिन्द्रिय इति । 'इन्द्रिये' इन्द्रसमन्धिनि देव. समूहे। तदुत्तरभाग मनूध व्याचष्टे "यदेन इति। ग्रामादि. ग्यानेषु यत् पापचयं 'चकम' कृतवन्तः , 'तत्' पापम् इदम्' दानों करमापावलक्षणेन हविपा 'अवयजामहे' ममर्पयामः । 'स्वाहा'-इति निपातो दानार्थे, पाहुत मिद मस्दिति मन्त्रभाग- म्यार्थः । 'तम्मात् मर्मस्मादित्यादि। तस्यै नसोऽययजनं नाम 'तमात् मर्वस्मास्' 'प्रमोचन' विश्लेषः । ग्रामारण्यादिस्थानदेन यविधम्यनमः सदाय मर्यस्मादिति विशेषणम् ॥ २५ ॥ परत्वमाछ • 'शमनं'-रनि च । था. में ३.४५.१॥ : का. पी. सु.५.५..।

·(५अ० २वा.) ॥ हितोयकाण्डम् ॥ यजमानग्य मन्त्रजप सर्थ । ~ . 'इमें खलु विधत्ते - "अथेति । 'अथ शब्दो होमानन्तये, 'ऐन्द्रीम् इन्द्रदेवताकाम् , 'मरुत्वती' मरुत्त्व छब्द- युक्ताम् , 'मो घू ण इन्द्र”-इत्यादिका सच * यजमानो जपेदि उक्त हि सूत्रकृता-- "मो घू ण इति यजमानो जपति' -इति ।। ममत्व दिन्द्रदेवताका मृच प्रशसति- “यति । "मरुत पाप्मान मित्यादि । यदा खलु वर पाशन बड़ा प्रजा तासा यद् बन्धनकारिण पाप 'मस्त' 'विमथिरे' विलोपितवन्त , 'तत' तदानी प्रजापति खल 'ईक्षाञ्चके' पर्यानोचितवान्- मरुत' मदीया 'प्रजा' न विमधीरन्' न विदा धेरन 'इति' ॥ २६ ॥ 'म एता मिति । 'म' प्रजापति पूर्वोत्तरूप पर्यालोय "पताम ऐन्द्री मरुखतीम्' ऋचम् 'अजपत'। अनेन्द्रस्य प्रसङ्ग माह- “चत्र या इति। 'इन्द्र' खलु क्षषियजाति , तस्येन्द्रस्य 'विशो मरुत', क्षत्रियो हि प्रजाना 'निषेधा' निरोधक , तेनेन्द्रेण निषिद्धा' निवारिता भवेयु । 'ति' अनिनाभिप्रायेणेन्द्रदेवता काया ऋचो जप इत्यर्थ ॥ २० ॥ ता मृच पठति:- "मो पू गए इति । अस्य चाय मर्थ । अत्र' एप 'पृत्सु'। सामनामैतत् । अम्मदीया प्रजा 'मा उ म हिसी'। 'है शुभिन्' बलवविन्द्र । 'देवे' मरुतिः मदित 'ते' तव 'अवया'। अपूर्वाद "अवया खेतवा '-इति निपात्यते । अवयजमानरूपकरम्भपात्रहोम 'अस्ति खलु । 'मह थिस्'.मझोऽपि 'मीदप' से 'यव्या', "सुपा सुलुक'- . * वा० म०३४६१। कायौ. शू.५५१२। पासू०.३६७॥

·३०४ ॥ शतपयवादाणम् ॥ ( म० ३वा) रित्यादि। होता मोदत्यस्मिबिति होटघदनम् । उत्तरस्या वेद्याः सम्बन्धिनि 'होपदने स्थाने ; न दक्षिणस्या इत्यर्थः। 'प्रसौति' अवयुप्रतिप्रस्थातारी ; प्रयाजान् कर्तु युगादाने प्रेरयति । “घु प्रसवेश्वर्य यो:"-इति धातुः। 'प्रसूती' प्रेरिती, अगुमाता- विन्यर्थः । “च प्रादायेति । अध्वर्युप्रतिपस्यातोरुभयोरपि प्रत्येकं जूहपभृतौ स्त: , तदभिप्रायेण सुच इति बहुवचनम् । "समिधी यज"-इति प्रथममयाजसम्प्रेषः। द्वितीयादिपु “यज". -इत्येव सम्प्रेषः । वीप्सा द्वितीयादिषु सर्वत्र सम्बन्धार्था । "चतुर्थे-चतुर्थ"-ति वीसा हित्वाचया। उभावपि 'चतुर्थ चतुर्थे प्रयाजे' अपि हुत माज्यं जुह 'समानयमानी' प्रतिनयन्ती 'नयभिः' नवमद्वा: 'प्रयाजे: चरतः ॥ ३० ॥ भाज्यभागयोरपि प्रतिमस्थाहमाहित्यं विधात माह---- "प्रथा- ध्वर्युरिति । “उभावेवेति । उभावपि अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ धीवस्य 'श्राज्यस्य' सकागात् 'चतुरवदाय' जुद्धां चराहीवेत्यर्थ । “वपट्- फते जुहुत इति । एफणिवेव वषटकारे उभावपि सस्वाह- बनीये जुहुत इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ "प्रथाध्वर्युरेषाद सोमायेत्यादि । एतेनहितीयाज्यभाग- स्यानुशनप्रकार: प्रतिपादितः । मामिधेनिपादौ 'पायाव्य' पायावर्णन अध्वर्युवेति ॥ ३२ ॥ .. .दा.प.३१ धा। का. श्री. सू.५.५.१५। : “यलय व्युत्तरी-इति का० श्री. सु. ३. ५.७। डारी- सावनुयाणी यजयजेत्येवं प्रेष्यति, प्रथम एव देवान यजेति"-ति तल या. द.। व्याप.श्री.मू. ३.५.१ च दययम् । इ "नव,यानं नवानुमाजम'- इति का यौ.सू.५.२ ७।

·(५१. २ब्रा०) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ तत्र तत्र यत् प्रसङ्गत उत्तम् , तदिदानी विधो- "त- दिति। 'यत् किमपि आयावणादिक 'वाचा कर्तव्य' वागि- न्द्रियसाध्य मिति , 'तत्' 'अध्वर्युरेव' कुर्यात् । 'मतिप्रस्थाता' तूणों क्रियमाण मनुतिष्ठेत् , पाश्रावणादिक वाचा न प्रयुञ्जीत । इमा मेव श्रुति मभिप्रेत्य मूवित मापस्तम्बेन- “यत् किञ्च वाचा- कर्मीण मध्वर्युरेव तत् कुर्यात्" इति । अस्य नियमस्य प्रयोजन माह-- "तद्यदिति। 'यत्र' उत्तरस्या वेद्या 'वषट् क्रियते" होत्रा वषट्कारः प्रयुज्यते, 'इहैव' अस्मिन्नेव स्थाने 'अध्वर्युरेव पायावयति' ॥ ३३ ॥ "कतानुकर एवेति । 'प्रतिप्रस्थाता' 'लतानुकरा' सतानु- कुर्वाणाम् 'अनुवनिम्' अनुगमनशीला 'करोति'। विपक्षे बाध "प्रत्युद्यामिनो मिति । 'यद' यदि हि अध्वर्युवत् प्रति प्रस्थातापि पृथगाथावण कुर्यात , तदा 'क्षत्राय' अश्य नाति 'प्रत्युद्यामिनी' प्रत्युद्यमनशीला 'कुर्यात्' । “तस्मादिति , उता. र्थानुगमनम् ॥ ३४॥ “पागाषेवेति । एव मुभी अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारी आज्यभागाभ्या प्रचर्य, 'प्रतिप्रस्थाता' हस्ते एव जुहपभृतौ धारयन् 'उपास्ते' उपविशति , प्रा पयस्याप्रचरणकालात । 'अध्वर्यु ' तु एते.' माह- * बाप. श्री. सू०८.५ १७। 'वागिति वागिन्द्रिय मुथते, तजन्यो यापारो वाचाकर्म, तत्साध्य कर्म वाचाकमोणम्' इति तरवृत्तिः। + "प्रणीतापनीसनहनामिमन्थनायुतप्रत्याश्रुतप्रेषयणमानवाचन. होटपटन वरणाशिवाङ्गलिपर्वाचनावान्तरेहाभागापरामावभ्यान पतिय. स्थाला' इति का यौ. सू.५ ४ ३३ । * "कृतानुकरोऽन्यत्र दक्षिणस्याम' - इति का. श्री. सू०५१ ३४ ।

·॥ शतपयनामयम्॥ (म मा.) धाम्नेयादिभिः सवेद्या मासादितेः 'इविभि:''प्रचरति। तानि हवापि परिगणयति- "पानेयेनेत्यादिना ॥ ३५ ॥ "प्रयताभ्या मित्यादि। एव मैन्द्रानपर्यन्तः पदिईविभिरिष्टवा 'प्रयताम्यां' वारुणीमारतीभ्यां पयस्थाभ्यो' 'प्रचरियन्ती' य तायध्वर्युमतिप्रस्थातारी मेपमेथी 'विपरिहरतः । तदेव विपरि- हरणं दर्शयति-- “स य इति। "स: उत्तरस्या मेव पयस्यायां मपीम्"-इत्यादिना . विधानात् 'पारुण्या मेपी' स्यात् , 'मारत्यां मेषः। तव यो मारन्यां मेपो भवति, तं तत पाहत्य थारुण्यां स्थापयेत् ; या च मेपी पारुषाम् , तां तत पाहत्य मारु• त्यो स्थापयेत् + । सदेतद् विपरिहरण मनूध स्तीति - "सादेष मिति। मेयो हि पुरूपत्वाद वीर्य रूपः ; वरुणय भत्रियजातिः ; तमिन् पवियमेषस्य निधानात् 'वीर्य मेव एतत् धत्तः' । 'प्रवीर्या' वीर्य सामर्थ्य म् , नहिता खतु 'ममी'; ममतय वैग्याशिः ; मारुते विपि सीपगोमेंप्या निधानाम् तां बैग्नजातिम् प्रवीयों वीर्यरहिता मेष कुरुतः ॥ ३॥ विपरिहरणानन्तरं वागण्या पयस्यायाः प्रचरणं विध- "पघायुरिति । "वरुणायानुयूहीति । होतारं प्रत्यनुयांफ्याय सम्प्रेय मुसा, शुमा सुपम्तीर्य , 'पस्यै वार' पठायें चतुर्थी । पाग या पयस्याया: 'दिरपद्यति' । 'स:' पचयध्वर्युः 'पन्यतरण' पूर्व उत्तरेण वा 'पपदानिन' 'मह' सत्वं 'मे' मुघि 'पद. धाति', पुनरभिधार्य प्रगत्तमदेगे हविःप्रत्यननं कुर्यात् । म सतो. अतिक्रमणादीनि प्रहसियत यांदिल्य: ॥ ३०॥. - - • पुरसात २०१ए ••रयम् । का.यो. गू.५.५.१०। का.यो. ए.५.५.१८१ ·. ततः प्रति- . (५०२ब्रा०) हितीयकाण्डम् । प्रतिप्रस्थातुर्मारुत्या पयस्याया: प्रचरण विशेष माह- “सव्ये पाणाविति । स्वकीये 'सुची' जुइपभृती अध्वर्यः आत्मीये 'सव्ये पाणी' कृत्वा , 'दक्षिणेन प्रतिप्रस्थातः' 'यासोऽन्वारभ्य', "मरुयो- अनुयूहि"-इति होतारं प्रतिप्रेष्य, उपस्तरणादिकं प्रतिमस्थाता कुर्यात् । म प्रतिप्रस्थाता पूर्वेणोतरेण वावदानेन सह कृत्स्नं मे सुचि अवदध्यात्। ततो मेघों वारण्या प्रत्यजनेनैति । प्रस्थाता वेदी मनिझामति । अनन्तर मध्वर्युरेव तदीयं वासोऽन्वा- रम्य मरुतो यजेति ब्रूयात् । होतर्याज्यान्ते वषट्चते सति केवलं प्रतिप्रस्थाता दक्षिणे भाहवनीये हविर्जुहोति , त मनु किश्चिद वाचाप्याहरेत् । एतत् स साह्य कात्यायनेन सूवितम्-- “पयस्याप्रचरणकाले मेषी व्यतिहरतो ऽन्यतरेणावदानेन सह मेषं सव्येन सुचौ ग्रहोवा प्रतिप्रस्थातुर्वासो दक्षिणोन मरुयोऽनुवाच- यति वारुणीवदवदानम्" इति ॥ ३८॥ कायेन हविषा प्रचरणं विधत्ते- “अथेति । प्रधानयागानन्तर मनुठेयं खिष्टकदादिप्रयोगजातं सर्व मनुकामति-- "अध्वर्युरेवाहा- ग्नये स्विष्टात इत्यादिना । “अनुबूहि"-इति विष्टकद्- यागस्य पुरोऽनुवाक्याप्रेषः । अनुष्ठितं प्रधानयागं न्यूनातिरेकदोष- परिहारेण स्विटं शोभनं यज्ञ करोतीति विष्टकृत् । "सर्वेपा मेवेति । भाग्नेयादि कायान्तानाम् । “सहदिति । प्रधानयागस्य । दिरवदानप्रसक्ति वारयति- एतस्या एवेति । 'एतस्याः' मारुत्याः पयस्यायाः 'एव' इविषः सकाशात् विष्टक्षदर्थ * का. श्री. सू०५.५.१७-२०। है का. पौ० मू-५ ५ ॥ * ३५ ३६ कडिकामु टयम । .

·. ॥ शतपयवाघाणम् ॥ (४प्र० ३वा.) - 'सतत् एव अवयेत् , नान्यस्मादित्येवकारार्थः। चतरवदानसम्म नये अभिधारणस्य दिवं विधत्त- "थोपरियादिति। 'हि' क्रियाभ्यात्तिगणनायें, "दित्रिचतुभ्यः सुच्" इति दि- शब्दात् सुच् ॥ ३८॥ "प्रथायुरेव प्राशित मिति। प्रतिप्रस्थातः प्राशिवावदानं नास्तीत्येवकारार्थः । तस्य पयप्यारूपहविपः सानाय्यविवतित्वात् प्रसती साबाय्यात् प्राशिवावदानस्यादर्शनादित्यभिप्राय: 1 "ड़ा समवदायेति। सर्वेभ्यो इविर्यः सम्भूय एकस्मिन्निडापावे अवद्या- दित्यर्थः । “प्रति प्रजिहीत इति । उत्तरां येदि मतिक्रमव्य तदिड़ा- पात्रं प्रगमयेदित्यर्थ: । “ो हाड गतौ" इत्यस्मात् + यन्त- यीतण्यालिटि रूपम् , "भृत्रा मित्" इति ६ अभ्यासस्येत्त्वम् । "मारुत्यै पयस्याया इति , पयर्थ चतुथी । "हिर.ज्य स्याभि- धारयतीति । अध्वर्युरेव , न प्रतिप्रस्थाता ॥ ४० ॥ "प्रथाध्वर्युरेवाइ ब्रह्मन् प्रस्थास्यामीति। इंडोपदानादिक प्रक्षतियदेव कला, अनुयाजाथै मभ्यनुज्ञापक मिमं प्रेष अध्वर्युरेव ब्रूयात् । “यत् किञ्च वाचा कर्तव्य मध्वर्युरेव तत् करोति"- इति प्राक् प्रतिपादितस्यायं प्रपञ्च: 1, प्रेषार्थः प्रतिवर्णितः । "स मुचोरेवेत्यादि। 'स:' अध्वर्यः 'मुचीः' जुहपभृतोः ‘एवं' 'पृयदाज्य दधिमिय मान्यं 'व्यानयते विविध मासिञ्चति । पृप- दाज्यधानीगतं पृपदाच्यं जुद्धा मर्द मासिच्य , शिष्ट माज्य मुपभूति . * पासू०५.४.१८। का. श्री. सू.५.५.२२ । + नु० २०७धी। पा. सू०७.४.७६ । । पुरस्तान २८१ ८प्र. द्रश्यम् ।

·(५५० २बा.) । द्वितीयकाण्डम् ॥ प्रानयेदित्यर्थ । प्रतिप्रस्थातु पचदय माह-- “अथ यदीति । प्राज्यग्रहणकाले यदि पतिप्रस्थाता पृपदाज्य ग्रहीयात् , तत धूपदाज्यम , इदानी स प्रतिप्रस्थाता अध्वर्युक्त जुहपभूतो विधा व्यासिञ्चत् । “उतो इति, पक्षान्तरद्योतने। यदि तु तत्र ग्रहण समये पृषदाज्य न ग्टहीत भवति, तदा स प्रतिप्रस्थाता उपभूति स्थित यदेवाज्य विद्यते , तस्योपभूतस्याज्यस्य अई प्रथम जुद्धा मासिय, शिष्ट माज्य चतुर्थे प्रयाजे आसिश्चेदित्यर्थ । शामेचनानन्तर कर्तव्य मतिक्रमणादिक मुपदिशति-- "ता उभावेश्यादिना । 'देवान् यज'-इतिप्रथमोऽनुयाजप्रेप । 'यज यज' --इत्यादि सर्वत्र । "नित्यवीसयो"-इति यजेत्यस्य द्विवचनम् । जौहवेन पृषदाज्येन विरिष्ट्वा, 'चतुर्थे चतुर्थ' अनुयाजे श्रीपभूतम् । 'समानयमानौ' उभावपि प्रवर्युप्रतिमस्थातारौ 'नवमि अनुयाजे' 'चरत' प्रचरत इत्यर्थ । उभयापेक्षया 'चतुर्थे चत्य इति वीमा। प्रयाजानुयाजाना नसत्याकल्प सम्भूय प्रशसति- "तद्यदिति । "मयाजानुयाजो यमाई -इति निपातनात् कुत्वाभाव । नव प्रयाजा अनुयाजाच यस्मिन् इत्युभयत्र बहुचीहि , शिष्ट मुक्तार्थम ॥ ४१॥ अनुयाानन्तरभावि मुग्व्यूहनादिक मपि चोदकप्राप्त मुभा भ्या कर्तव्य मित्यनुक्रामति- 'ता उभाषेवेत्यादिना । "परिधि मभिपद्येति । मध्यम परिधि मन्वारभ्येत्यर्थ । उक्त हिकात्या • प्रतिप्रस्थाता च न वा (यहाति) -इति का पौ५.४ ३१ ३२ । पा.सु.०१४। + पासू०७३६२। ६ का. श्री. सू. ५५ २४ ·। गतपयनानाम् ॥ (४प्र० ३वा० ) यनेन- "प्रथमं परिधि राहीत्वायाव्याहेषिता देव्या"-इति । "इपिता देव्या"-इति सूतशकप: मकतावेव व्याप्यातः । "समुल्लुम्पत इति । “ल छेदने"। समुछिनत्तः, समुदग्गृहीत इति यावत् । “उभावनुग्रहरत इति । सूशवासन यमाने 'उभी' अध्वर्युप्रतिमम्यातारी 'अनुप्रहरतः' संस प्रस्तर मग्नी प्रक्षिपण इत्यर्थ । “यदा होतेति। 'यदा' खलु होता सूहावाकं परिसमापयति (४२), 'अथ' अनन्तरम् 'आग्नीत्' भाग्नीध्रः 'अनु प्रहर'-'इति' अध्वर्य प्रति 'आह' । “उभावेवेति । यद्यम्यनुमहरेत्येक्षवचन नाध्वर्यु रेव प्रेर्यते , तयापि कृतानुकरत्वात् प्रतिप्रस्थातरपि रणानुपहरणं विद्यत इत्यर्थः। "आत्माना उपस्मृधने इति । "चतुष्या"-इति ॥ मन्त्रेण । तथा च सूवितम्- "चक्षुष्पा इत्या मान मालभते"-इति ॥ ४२, ४३ ॥ संवदस्खागानग्नीदित्यादीना मुक्तिमत्युतिरूप यदस्ति , तद- प्याग्नीध्रत्य अवगुणोक्तेनैवेत्यभिप्रेत्याह- “अथाहेति । ‘पथ' अनन्तरं “संघदख"-'इत्याह' प्राग्नी.ध्र । तच संवदन मुक्ति प्रत्युक्तिरूप मनुमामनि--- "अगानिति। ते च मन्त्राः प्रकृती व्याख्याताः । तेषु च विभाग' सूबलता दर्शित:- "एतेषां • का यौ० भू० ३.६१। +१८३ १०-१ भा० ५६०, ५५ पृ.। तु.उ.१५१ था। 5 इत: पूर्व मेवोक्तम् , टौकितञ्च तत द्रश्यम् (३०५ ४० )। । वा० सं०२ १६१०॥ १ का. श्री. मू. ३.६.१५॥ ॥१८३२-भा०५६ ५७४ पृ.!

·, ॥४४॥ - (५० मा०) ॥ हितोयकाण्डम् ॥ सवदखागाछीपडित्यग्नीच्छेप मितरो व्यत्यास ब्रूत" इति । "स्वगा देव्या"-इति शयुवाकप्रैप मध्वर्युरेव ब्रूयात् । परिधि महरपादिक तूभाभ्या मेवानुठेयम् । 'उभी मुच इत्यादि । सम्म Zध' सम्यग यहोवा विमोचनार्थ 'स्त्र सादयत "अयाध्वर्युरेवति । "प्रतिपरत्येति । आइवनीयदेशात् प्रति निहत्य, गार्हपत्यसमीप गलेत्यर्थ । “उपास्त इति। पत्नी सयाजधमये तूष्णी मुपविशेष प्रतिप्रस्थाता । न त तस्य तदानी सतानुकरत्व मपेक्षित मित्यर्थ । “पनी सयान्योदैत्यध्वर्युरिति । पनीसयाजानन्तर माहवनीयदेश गत्वेत्यर्थ ॥ ४५ ॥ "वीणि समिष्टयनपीति । तानि च पूर्वमिन् वैश्वदेव माधणे व्याख्यातानि । 'तृष्णो मेवेति । प्रतिप्रस्थातु समिष्ट यज_मसमये प्रामीय सूच तूष्णी मेव दक्षिणाग्नी प्रग्रहीयात् । सुगास माज्य धारयेत् , तम्मन्न स्वाहाकारी वा न विद्यते इत्यर्थ । 'तद ये वैश्वदेवेनेत्यादि । वैश्वदेवयाजमाने समाते 'यजमानयो' यजमानपत्रोयें 'वाससी, ते परिहिते भवत । वरुणप्रघासाङ्गत्वेनावभृथगमन विधत्ते-“अथास्या इत्यादि। या वरुणदेवताका पयस्या तस्या । 'घामकर्षमियम्' चामोऽति याकन दग्ध पात्रे ससक्त 'कृष विलेखने' रुप्यते इति कर्ष । चामशासौ कति घामकर्ष , तेन मिय इवि 'मादाय , "अवश्यम' उदक प्रति 'यन्ति' ऋविग्यजमाना , उदकसमीप गच्छेयुरित्यर्थ । गमनस्य प्रयोजन माह- "वरुण्य वेति । • * का. श्री. भू०३ ६ १६ । + पुरस्तात २७१५० ४५० दश्यानि। + का. श्री. भू. ५ ५ २८ ·११२ ॥ शतपथ बाधगम्। (३५. ३वा.) 'एतत्' नामकमिय हवि: 'वरुण्यम्' वरुपसमन्धि, पापदेवतया सम्बइ मित्यर्थः; “यो विदग्धः स नेत:"- इतियुतेः । यहा पयस्याया वरुपदेवताकत्वात् तद्यागमिष्टं सर्व मपि वरु- ण्यम् । अत: 'निवरुणतायै' यरुणसम्बन्धराहित्याय अवभृथगमनं युक्त मित्यर्थः । सौमिकावयवत् प्रसक्तं सामगानं निपेति- “तव न सामेति। प्रवमृथगमनममये हि "अग्निष्टपति" इति साम+ प्रस्तोत्रा गैयम् , 'तत्र' तस्मिन् वरुणाप्रघासांहावभूधगमने तब गातव्यम् । तदुपपादयत्ति- “न हीति । सोमयागे हि स्तोत्रादि- रूपेण सामा प्रयोगात् , तदङ्गावभृयगमनेऽपि मामगान मयु- कम्। 'म' खलु 'अव' वरुणप्रघामे 'सामा' 'किम् अपि प्रयोजन 'क्रियते', अतोऽप्रयुज्यमानस्य सानोऽवभूधेऽप्यप्रयोग एव युक्त अत: 'तूष्णीम्' अमन्तकम् ‘एव' अवमथसमीपम् 'अभ्यवेत्य' "अवभृय निचुम्मुण"-इति मन्त्रण क्षामकर्ष- मियं हविः 'उपमारयति' अप्सु प्रक्षिपति। मूवितञ्चेह- "वारणीनिष्कापणावभृथं तूपणी मेत्याभ्यवेत्य मज्जयत्यवभृथेति" -इति ॥ ४६॥ इत्यर्थः । . ते सं० २.६.३.४॥ + "म गायति , ध्यषिरपति प्रतिइत्यहावोहार इतित्याना- स्थति चेहोपरियात् (४का० ४व्य• त्रा०८का)। घडविंश-वाझणस्य रतीयप्रपाठके प्रथमखडे एतदिवरणं स्फुटम् । तत्मामखरूपम्नु योनिगाने १२.१.१० हरयम्। व्यायनामनाहणे वेतदव- भयभामेत्येवान्नातम् । एतडमूलक मेवायियोममाम मूो ६.२.४ अतम् । भल एप वा. मं. I का. यौ• मू. ५.५.२८, ३. ।

·(५५०२बा०) ॥ हितोयकाण्डम. ३१३ गऊ. , "अवभृथेति । मन्त्रस्याय मयं ~ सोमलितानि पावाणि अधाचीनान्यस्मिन् क्रियन्त इत्यवभय । अवपूर्वात भृव औषादिक थक् प्रत्यय । हे 'भवभय ।' 'निचुम्मण' नितरा पुण्य हेतुर्मव । “पुण कर्मणि शुभे" इत्यस्मालोटि व्यत्ययेन हिवचन मभ्यासस्य पुगागमयकारादेशय। यहा, "चुप मन्दाया गतौ "-इत्यस्मा लोटि वर्ण व्यत्यये रूप नेयम् । नौचीन गच्छेत्यर्थ । यतय "निचेरु' नितरा चरणशील 'असि', अतो 'निचुम्पुष' नीचीन 'टे' इन्द्रिये , तदधिष्ठादेव 'देवकतम एन' देव विपय यदन कृत मस्ति, अह तत् 'प्रवायासिषम्' अवाचीन प्राप यामि , पसु प्रक्षिपामीत्यर्य । "या प्रापणे "-इत्यमालुडि “यमरमनमाताम्" इति सगिटी । तथा 'मत्त ' मनुष्य ऋत्विग्मि 'मयं कत' मनुष्यविपये यत् क्वत मन , तदपि 'भवायासिपम्'। है देव' स्वामिन् । अवश्य । 'पुररावण' "मुम रावपशीलान् बहुविधाकोशकारणान्। रौतेरौणादिको सि प्रत्यय ।। यद्दा, "रा दाने ?'-इत्यस्मात् "अातो मनिनवनिब वनिपथ"-इति .. कनिप । पुरु बहुल ससारदु ख राति ददा तीति पुरुरावा, तस्मात् इन्द्रियहिसकात् वरुणपाशग्रहणलक्ष पात् पापात् अस्मान पाहीति । एव मनेन मन्त्रेण क्षामकर्षमिय हवि शेष जायापती जुहुत । तदुरी सूत्रकारेण-- "जायापती मातोऽमज्जन्तावन्योन्यस्य पृष्ठे धावत" इति । पूर्वयोसिसो मा०प०४.३ धा। *तु.१०५३ धा." वादन.प. ३६ धा। | उ.पा.२४२ मू० *.पा. म.२४ 08 पा० .०२ ७३ ॥ 'अदा. य.४७धा। it का. श्री. म. ५ ५ ३१ ३२ ।

·३१४ ॥ शतपथमायणम् ॥ (४० वा.) , नं विधत्ते- "काम मिति ।मानानन्तर मन्ये वामसी परि- धाय न । पूर्वपरिधान निपिहम् ; "न दीचितवसनं परिदधीत" -इति श्रुतेः। एतदानं प्रशंसति- "म यथेति । 'यथा' खलु 'अधिस्त्वचो निर्मोत', 'एयम्' पूर्वपरिहितवाससं सर्वम्मात् पापादेय यजमानो निर्मच्यते ॥ १७ ॥ अवभृथानन्तरं केगश्मयुवपनं विधत्त -- "अथेति। केमाय श्मयूणि च 'केशश्मयू', प्राण्यद्वादेकवद्भावः । 'उमा' वापयित्वे- त्यर्थः। समारोहणपुरम्मरं हे प्रत्यागमनं विधत्ते- "समारो- होति $1 'अग्नी' गाहपत्याइवनीयो। “एसेन यजत इति । वरुणप्रधासाख्येन यागेनित्यर्थः । “न हि तदिति। वरुणप्रघास- निमित्ताया मुत्सरवेद्यां 'यत्' अग्निहोत्रहवनम् , न तद् युज्यत इत्यर्थः । यस्मादेवं तमात् कारणात् धरुणप्रघासस्थानादुदव- मानं | कर्तव्य मिति निगमयति- "तस्मादिति । समारोपप्पा- नन्तरं तस्मात् स्थानात् निष्क्रम्य 'यहान्' 'इत्या' गत्वा, निर्मप्य', नत्र 'पौर्णमामेन' यागेन 'यजेत'। एतरप्रतिष्ठाहेतना स्तौति- "उत्सवयन इत्यादिना। दर्शपूर्णमासवचातुर्मास्याना मनुष्ठान बाहुल्याभावात् उत्सवयजत्वम् । अतस्तेषा मातिष्ठाईसु- खेन ना तदनुष्ठाने यजमानस्यापि अप्रतिष्ठा सम्भाव्येत ; अत: - * "पूर्व दद्यादधिकृतेभ्यो यस्मा इच्छेत् -इतीह का श्रौ० ५.५. ३४ । 'परिधापयेत'-इति च । + का. श्री. सू० ५.५.१३ व्यपि । का. श्री. सू. ५. ५. ३५, ३६ । ॥ इत्तोऽनन्तरं [ निष्कम -इति च । 1 'मप्रतिष्ठवेना-इतिच।

·(५५० ३वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ तस्य प्रतिष्ठायै स्वयं प्रतिष्ठितः पौर्णमासयागः सम्पद्यत इत्य- र्थः। "तस्मादुदयस्यतीति, वरुणमघासदेशाविष्क्रमणविधेनिगम- नम् * ॥४८॥ ३ [५.२.] । इति श्रीमायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमकाथे माध्यन्दिनशतपथबाणभाष्ये द्वितीयकाण्डे पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् । (अथ तृतीयं ब्रावणम् .) वरुग्णप्रघासै प्रजापतिः। प्रजा वरुणपाशात् प्रा- मुञ्चत्ता अस्थानमौवा अकिल्विषाः प्रजाः प्राजायन्ता- थैतैः साकमेधैरेतैर्दै देवा वृत्र मन्ननेतैर्देव । व्यजयन्त येय मेषां विनितिमतां तथोऽएवैष एतैः पाप्मान दिपन्तं भाटव्यए हन्ति तथोऽएव विनयते तस्मादाऽएप एतै- चतुर्थ मासि यजते स वै दाइ मनूचीनाई यजने ॥ १॥ स पूर्वद्युः। अग्नयेऽनीकवतेऽष्टाकपालं पुरो- डाशं निर्वपत्यग्निएं ह वै देवा अनोकं कृत्वोपमेयवधए ."धेनुर्देषिया, अशेवा, पद, बादश वा-इति का. पौ. सू. ३०- ४. यापयो. सु. अध्या. ५-८ क. १२६ सूत्राणिस्यानि। । मेय-उपपि डा. देवर र ।

·॥ शतपथवाधणम्। (४म. ना.) सान्त- हनिप्यन्तः स तेजोऽग्नि व्यथत तथो ऽएवैप एतत् पाप्मान दिपन्त' भाटव्यए इनिष्यन्नग्नि मेवानीक कृत्वोपति स तेजोऽग्निर्न व्यधते तस्मादग्नये- उनीकवते ॥२॥ अथ महदम्यः सान्तपनेभ्यः। मध्यन्दिने चरू निवपति ममतो ह वै सान्तपना मध्यन्दिने ब्वृत्रए सन्तेपुः स सन्तप्तोऽनन्नेव प्राणन् ० परिदोर्ण: शिश्ये तथोऽएवैतस्य पाप्मान दिपन्त भाटव्यं मरुतः पनाः सन्तपन्ति तस्मान्मरुभ्यः सान्तपनेभ्यः + ॥३॥ अध मरुभ्यो गृहमधिभ्यः । शाखया वत्मान- पाकृत्य पवित्रवति सन्टोध तं चाए श्रपयति चारु ह्येव स यत्र क्व च तण्डुलानावपन्ति तन्मेधी देवा दधिरे प्रातयंचए हनिष्यन्तस्तथोऽएवैष एतस्मामा- नदिपन्त भाटव्यए हनिष्यन्मेधो धत्ते तात्क्षोरी- दनो भवति मेधो वै पयो मेधस्तण्डुलास्त मुभयं मेध- मात्मन्धत्ते तस्मात्वीरोदनो भवति ॥ ४ ॥ * "प्राणान् -इति का ने-इति ग, घ।

·(५. ३वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ तस्यावृत् • 1 सैव स्तीर्णा व्वेदिर्भवति या मरुभ्यः सान्तपनन्यस्तखामेव स्तोर्णायां व्वेदो परिधीच शक- लांद्योपनिदधति तथा सन्दोध चरुए थपयति थपयि- वाभिधार्योदासयति ॥ ५॥ अथ हे पिशीले वा पावौ वा निगेनिनति । तयोरेनं देधोदरन्ति तयोर्मध्ये सर्पिरासचने कृत्वा सर्पिगसिञ्चति । सुवं च सुचं च सम्मायैता- ऽओदनावादायोदैति चुवं च सुचं चादायोदेति स इमा मेव स्तोर्णी ब्वेदि मभिमृश्य परिधीन्परिधाय यावतः शकलान् कामयते तावतोऽभ्यादधात्यथैता ऽओदनावासादयति सुवं च मुचं चासादयत्युपवि- शति होता होटपदने स्रुवं च सुचं धादान आह॥६॥ अग्नयेऽनुहोति। आग्नेय माज्यभाग स दक्षिण- खोदनुस्ख सर्पिरासचनाञ्चतुराज्यखावदायातिका- मत्यतिक्रम्याश्राव्याहाग्निं यजेति वषट्कते जु- होति ॥७॥ - • 'त-इति ग, था ·३२० ॥ शतपथबाधणम् ॥ (४०४मा०) अथाह सोमायानुन हौति । सौम्य माज्यभाग स खाल्याऽ एव चतुराज्ययावदायातिकामध्यतिक- म्याथान्याह मोमं यजेति बपते जुहोति ॥ १३ ॥' अथाह मरुयो गृहमेधिभ्योऽनुब होति । स उप- स्तृगीत ऽयाज्य मयाग्य चरोहिरवद्यत्यथोपरिष्टादाज्य- स्थाभिधारयति प्रत्यनतावदाने ऽअतिक्रामत्यतिक्रम्या- श्राव्याह मस्तो गृहमेधिनी यजेति वषट कृते जुहोति ॥ १४ ॥ अथाहाग्नये स्विष्टकृतेऽनुब होति । स उप- स्तृगीत ऽआज्य मथास्य चरीः सकृदवद्यत्यथोपरिटाट हिराज्य स्थाभिधारयति न प्रत्यनकायदान मतिक्राम- 'त्यतिक्रम्याश्राब्याहाग्निए विष्टकृत यजेति व्बपट - कृते जुहोति ॥ १५ ॥ अथेडा मेवावाति न प्राभित्रम्। उपहुय प्राश्नन्ति यावन्तो गृया हविरुच्छिष्टाशाः स्युस्ता- वन्तः प्राग्नीयुरयो ऽअप्य विजः प्राश्नीयुरथो ऽप्यन्ये बाह्मणाः प्राग्नौयुर्यदि बहुरोदनः स्यादथैता मनिर- शियां कुम्भी मपिधाय निदधति पूर्णदाय माल- मिसान्त्समवान्ति तटु पशवो मेध मात्मन्दधते ·३२१ (५५. ३बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ यवाग्वैताए रात्रि मग्निहोत्रं जुहोति निवान्यां प्रात- ९हन्ति पिटयज्ञाय ॥ १६ ॥ अथ प्रात ते वाहुते वा। यतग्था कामयेत सोऽया ऽअनिरशितायै कुम्थ्य दोपहन्ति पूर्णा दर्चि परापत सुपूर्णा पुनरापत। व्वस्नेव विक्रोणावहा ऽष मूर्जए शतक्रतविति यथा पुरोऽनुवाक्यैव मेषेत- यैवैन मेतस्मै भागाय ह्वयति ॥ १७ ॥ अथऽर्षम मावयितवै ब्रूयात् । स यदि स्यात्म व्वषट्कार इत्यु, हैक ऽआहुस्तस्मिन्वषट्कारे जुहु. यादित्यथो ऽइन्द्र मेवैतत् स्वेन रूपेण ह्वयति व्यवस्य वधायैतहा + ऽइन्द्रस्य रूपं यदृषभस्तत्वेनैवैन मेतद्रू- पेगा द्वयति ब्वत्रस्य बधाय + स यदि रुयादा म ऽइन्द्रो यज मगन्त्सेन्द्रो मे यज्ञ इति ह विद्याद्या न रुयाद्राह्मण एंव दक्षिणत आसीनो व याज्जुहु- धोति सैवैन्द्रो वाक् ॥ १८॥ स जुहोति। देहि मे ददामि ते नि मे धेहि जाय-इति ग , ध। * ब्वधाय'-इति क । वायतदा-ति क, ड । ६ वाक-इति ग घ ।

·॥ शतपथमाधणम् (४म. वा.) अथाह सोमायानुव हौति। सौम्य माजभागर स उत्तरखौदनख सर्पिरासचनाञ्चतुराज्यस्नावदाया- तिक्रामत्यतिक्रम्याथाव्या सोमं यजेति वषट्टते जुहोति ॥८॥ अयाह मदभ्यो गृहमेधिभ्योऽनुहोति। स दक्षिणस्यौदनस्य सर्पिरासेचनात्तत आज्य मुपस्तृणोते तस्य दिग्वद्यत्यथोपरिष्टादाज्यस्याभिघाग्यत्यतिक्राम- व्यतिक्रम्यावाव्याह मरुतो गृहमेधिनो यनेति वषट्- कृते नुहोति ॥६॥ अथाहाग्नये खिष्टकृतेऽनुहोति। स उत्तरखौ- दनस्य सर्पिरासचनात्तत आज्य मुपस्तृणोते तस्य विरवद्यब्यथोपरिष्टादाज्यस्थाभिधारयत्यतिक्रामत्यति- काम्या व्याहाग्निए खिष्टकृतं यनेति वषटकते जुहोत्यथेडा मेवावाति न प्राशिव मुपहन मार्जयन्त ऽएतन्न्वेक मयनम् ॥ १० ॥ अधेदं द्वितीयत् । सैव स्तीर्णा वेदिर्भवति या मरुभ्यः सान्तपनेभ्यस्तस्था मेव सौर्णायां वेदी परि • 'य'-इति ग, घ।

·३१८, (५० ब्रा०) ॥ द्वितीयकाण्डम् है धींश्च शकलांशीगनिदधति तथा सन्दोह्य चम्ए थप- यति नैदेव ० प्रतिवेश माज्य मधिययति अपयित्वा- भिघार्योहास्यानक्ति स्थाल्या माज्य मुहासयति सवं च स्रुचं च सम्माधैितए सोख - मेध चरु मादायोदैति खाल्या माज्य मदायोदेति सुवं च खुचं चादायो- दैति सदमा मेव स्तोर्णा व्वेदि मभिमृश्य परिधौन्परि- धाय यावतः शकलान् कामयते + तावतोभ्या दधा- त्ययतसोख || मेव चरु मासादयति स्थाल्या माज्य मासादयति खुवं च मुचं वासादयत्युपवित होता होटपदने सुव च स्रुचं चादान आह ॥ ११ ॥ अग्नयेऽनुहोति। आग्नेय माज्यभाग स स्थाल्ये चतुराज्ययावदायातिकामत्यतिक्रम्याया- व्याहाग्नि यनेति ब्वपकृते नुहोति ॥ १२ ॥ - . 'सुदेर' - इति क, 'मोष'-इत्यपि डा. पेपर दरः ।। : पामयते'- नि च सोडा योग। या इति स डा र दयः। ३ नामाधि मोष - पाठो दर: कमिचिन पुल डा. घरेण ·३२२ ॥ गतपयवाणम् । (४प्र. ना. .) नि ते दधे । निहारं च हरासि मे निहारं निह- राणि ते स्वाहेति ॥१९॥ अथ ममदभ्यः क्रीडिभ्यः । सप्तकपालं पुरो- डाशं निर्बपति ममतो ह वै क्रोडिनो नए हनि- प्यन्त मिन्द्र मागतं तु मभितः परिचिक्रीडुमहयन्त- स्तथो ऽएवैतं पाप्मानं द्विषन्तं भाटव्य हनिष्यन्त मभितः परिक्रीडन्ते महयन्तस्तस्मान्ममद्भ्यः क्रीडि- भ्यो ऽथातो महाहविष एव तद्यथा महाहविय- स्तथो तस्य ॥ २० ॥ ४ ॥ ॥ इति चतुर्थप्रपाठके तीयं ब्राह्मणाम् [५.३.] ॥ अय गाकमेधास्यस्य विधिसितस्य तीयस्य पर्वणः पाप- रूपगबुजय हेतुत्वं वक्तु उन्तान्तं सदीर्तयति-- “वरुग्णप्रघास- रिति । 'अनमीवाः' रोगरहिताः अकिल्विपाः, तविदानभूत- पापपरिहीनाः । “अथैतैरिति । वरुणाघासानसर मनुष्ठेयः 'एतैः साकमेधै.. प्रजापतिः ता एव प्रजा विजितपापा पक- रोत्। एतेषा विजय हेतुत्व माख्यायिकया प्रतिपादयति- "एतैर्वा इति। 'सत्रम्' भावरणशीलम्, एतबामान मसुर मित्यर्थः। . • 'माहेति' इति ग, घ। t "कार्तिक्यों माकमेधा दाहम्" इत्यादिसूनयन्थो दृष्यः (५.५१)।

·. . (५० ३बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् । ३२३ "येय मेषा मिति। 'एपा' देवाना हवहनन कर्मणा 'येय' 'विजिति' विजयो विद्यते , व्यजयन्तेति सम्बन्ध । अथाम्येषा तत्फलसाधनख माह- "तथो एवैष इति । 'हिपन्त पण भीन मनर्थकारण पापरूपं 'घाटव्य' शत्रु मिति सामा नाधिकरण्येन सम्बन्ध । "तथो एव विजयत इति । तथा हत पापयतु , तत्सजातीय स्यापि निवृत्त्या सर्वत्र साकमेध याजिनो विजय एव न कुत्रचित् प्रतिहतिरित्यर्थ । उता मर्थ हेतुतया इदानीं विधत्त- “तस्मादिति । यस्मात् उताफलहेतव साकमेधा , 'तस्मात्' 'एप' वरुणप्रधामरिष्टवान् । पुन 'चतुथे मासि' 'एते ' साकमेधेर्यजेत! अनीकवत्यादीना साक मेधगताना मिष्टीना बहुत्वादेतेरिति बहुवचनम् । अहई यसाध्यत्व विधत "स वा इति। हयोरङ्गो समाहारो हाह । "तद्धि तार्थ "- समास । “सङ्ख्यादे समाहारे' -इति अनादेशस्य प्रतिषेध । “अनूचीनाह मिति । अनु सम्यगच्च तीत्यन्वक् , धन्वर्गवानुचीनम् , "विभाषाञ्चेरदिस्त्रियाम्"- इति स्वार्थिक खत् प्रत्यय । अनूचीन नैरतर्येण वर्त मांन मह अनूचीनाहम् । “राजाह सखिभ्य" इति ६ टप समासान्त ॥१॥ तव पूर्वदिवसे प्रातमध्याह्नसायापु तिस्र इष्टयोऽनुष्ठेया , "सद्य तत्र प्रथम विधाय स्तौति- “स पूर्वेारित्यादिना ।। - খুনি , .पा.सू.२१५१ पा.सू.५8 ८८ या. सू.५८। मा.सू. ५४ | का• श्री सू. ५ ६२ ·३२४ ॥ शतपयनपिम्॥ ( ४० मा०) परुत्' इत्यादिसूत्रेण * पूर्वदिनगन्दम्य पूर्वगुरिति निपात । साकमधेषु प्रधानभूता महाइविराण्या इष्टियस्मिन् दिवानुष्ठीयते, तत पूषदिवसे चतुईग्या प्रातरनीकपदगुणविशिष्टायानयेऽष्टकपा लेषु सम्हात पुराडाम निपेदित्यर्थ । 'अनोक लवेति । प्रमुख कावन्ययं । 'म तेज इति । स च तेजोम्पोऽग्नि बवततात् उप ट्रयात् न 'अव्यथत' घ्यथा न प्राप्तवान् । दृष्टान्तिकेन योज्यते- 'तयो एवेष इति। उक्तहेतोरनीकपदगुगावैशिष्टा पुरोडाग- देवताया अग्नेयुत मित्याह- "तस्मादिति ॥ २ ॥ मध्यन्दिनेऽनुष्ठेया मिष्टि विधाय प्रशमति-'अथेति । देवता विशेषण मुपपादयति-- "मरुतो हवा इति । 'मरुतो' घि सम्मपनकारिय 'मान्तपना' । तथाविधा मरुती मध्य न्दिनममये हतम्' असर 'सन्ते पु' सन्तप्त कृतवन्त । म सन्तप्त सन् श्वासप्रश्वासी फुर्वन् परिदीर्थ' विदारितसर्यावयव "गिम्ये गयन क्तवान् । “तयो एवेति , फलकथनम् ॥ ३ ॥ साया तव्या मिष्टि विधत्ते- 'भथेति । गृहमेधित्वगुण विशिष्टेभ्यो 'मरुभा' चरु यपयन्ति'-इत्यु परितनेन सम्बन्ध । पएप्रकार माह- 'शाखयेति । दर्पयागवत् शाखा हरण वत्सापाकरणे लचा , गाखापवित्र निर्माय ,, तइति पाने गा 'सन्दोह्य' दुग्ध्या , तम्' इति निर्देश । पय 'चरु' 'थपयति । “चरुर होवेति । 'स' यै मरको 'ह' दुग्ध * मा. ९.५ ३ २२॥ t का. श्री. सू. ५५३ का. श्री. सू. ५६ ६ स । चरुर होति पायसचाणका निवर्तयति इति या..।

·(५५. ३वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ हमेधिभ्य कृत 'चर एव हि' ओदन खल। मन इदानी मपि तदर्थ चरुरेव थपयितव्य इत्यर्थ ॥ “यत्रक चेति । यत्र क्क चावस्थितान् तण्डुलान् पाहत्य , तस्मिन् पयसि प्रक्षिो तत् तथैव हि देवा पुरुषादिभ्योऽपक्रम्य बीहिषु मङ्गान्तो 'मेध' सारं 'दधिर' अधारयन्। तत्र कारण माह- "प्रातरिति । “हविपन्त इति। हतौ गटप्रत्यय । प्रात करिष्यमाणाद नइननातोरित्यर्थ । "तथा एवेति । इदानीन्तन यजमानस्यापि तथैव प्रतिपादनम् । "क्षीरोदन इति। पयसि तण्डुलान् प्रधिग्य थपणे सति क्षीरेण सस्कृत प्रोदनो निष्पद्यते । “अन्नेन व्यञ्चनम्" इति . हतीयासमास ट्रव्यदय सम्भूय प्रशसति- 'मेधो वा इति । बलकर साराणो मेधशब्दार्थ । स्पट मन्यत्॥ एप च एइमेधीययाग सामाय्य विक्षतिरिति सप्तभि परे पूर्ववत् स्वीलत्य, ततो वैकचोदनादिति राहान्तित दगमे । कात्या यनोऽप्या स्म "मगङ्गयो स्टहमेधिभ्य साय चरु पयसि, सानाय्यवत् , तूष्णों वैकचोदनात्" इति ॥ ४ ॥ 'अतस्तृतीय ममुकामति- "तस्यादिति । 'तस्य' गृहमेधीय यागस्य 'पाहतू' क्रियां, प्रयोग , क्रम , अभिधीयत इति शेष । सान्तपनेष्टी 'या घेदि' बर्हिपा 'स्तीर्णा' अभूत , गृहमेधीय .पा.म.२१३४1 का. श्री. मू.५११७ ८। एतत् पयस्तयो मेव ममत णम् म मानायपत मममाकतवर्मक वा कुत', 'एकचोरनान, यता कारणान य मका पोरना' इति पारममत्रानो या..।

·३२६ ॥ शतपथब्राहाणम् ॥ (४० ४वा.) स्थापि 'सेव' उपकरोति । "तस्या मेवेत्यादि, निगदमिदम् , श्रत सन्दिग्धपदविवरणमात्र मेव क्रियते। "शाकलाथेति। इयस्य स्थाने शाकलानेव सम्मृज्य परिधिभि सह तान् सादयेदि त्यर्थ । “सन्दा चरु मिति । पिहितस्यानुवाद क्रमार्थ ॥५॥ "प्रथ दे इति । "पिशिले वेति । पिशिलान्द सराव वाची। अत एवोक्त सूवकता - "थपयित्वाभिघार्योहास्य शरा वयोरुडरति "निणे निजतीति । प्रचालयतीत्यर्थ । "णिनिर् शौचपोषणयो"-इति , धातु । "इधोडरन्तीति । 'एन' चरु धा विभज्य तयो शरावयो पानगो || निदध्यादित्यर्य । "सर्पिरामचने इति। सर्पि सर्पणशील मान्यम् , आसिच्यते भानीयतेऽमिनिति सपिरासेचनम्। अधिकरणे युट । पावस्थयो स्तयोरोदनयोमध्ये सर्पि पूरणायावटी छत्वेत्यर्थ ।। "सुवश्चेति । एकात्व मविवक्षितम् । प्रयाजानुयाजे 20 अवभृत प्रयोगा भावात् ता मेव ससृज्यादि यर्थ । “ोदनायासादयतीति । पात्र दये स्थापिती तावेवीदनौ ग्रहीला वेद्या मासादयितु गच्छेदिति । प्रोदनमध्यस्थितेनेवाज्येन कृत्म्राज्यकार्यनिष्यत्ते ध्रुवाया अप्यमयोग इति जुहुम इत्यर्थ । "इमा मेवेति । सान्तपन्या मिठी या वेदि बहिपा स्तीर्णास्ति, ता मैव वेदिम् गृहमेधीयाङ्गत्वेनास्तरण मन्त्रेण तूणी मेवावमृशेत। यदाह कात्यायन "स्तरणयजुपा । * का श्री. भू० ५ ६ ६ का 1 पिशीलशब्द -इति च । * का. श्री. मू०५६ १०॥ तु. ०१.धा। [ का पौ. भू. ५ ६ ७ १ का प्रो० मू०५ ६ १२।। .. का. श्री. म. ५६ १३ ।

·- (५०३वा.) ॥हितीयकाण्डम् ॥ बेदि ममिमय तूणीं वा सतखात्" इति । न पुनर्वहिषास्तरणं कर्तव्य मित्यर्थः। इभवत्तकार्यशकलानां सहशानियमप्रसतावाह- "यावत इति । यावधिः शकलेराइयनीयस्य प्राबल्यं भवति, तानयं कामयेत; 'तावतः शकलास्तवास्यादध्यादित्यर्थः । तस्यां वेद्यो हविरासादनं विधत "अथैताविति। "उपविशति होतेति। सामिधन्यनु वचनादेरभावात् । होटपदने तूष्णी मेवोपविशेत् । होतुरुपवेशना- नन्तर माज्यभाग मित्येव कर्तव्यम् , न पुनराधारादिक मित्य- भिप्रेत्याह - "सुवञ्च सुचञ्चेत्यादिना ॥ ६ ॥ "अग्नयेऽनुबूहीति । “दक्षिणस्यौदनस्येति । दक्षिणोत्तर भागेन वेधा मासादितयोरोदनयोः यो दक्षिणस्थित श्रोदन; , तस्य 'सर्पिराभेवनात्' सर्पिया पूर्णात् पात्रात् पूर्वाज्यभागाथें चतुरबदा- नम्, उत्तरस्यीदनस्य सपिरामेचनात् द्वितीयस्याज्यभागस्यावदानम् । तथा प्रधानयागस्य ग्रहमेधीयस्य दक्षिणीदनस्य सपिरामेचनात् उपस्तरणाभिधारणे , उत्तरौदनस्य सर्पिरामेचनात् विष्टवद्या- गस्योपस्तरणाभिधारणे । अत एव सूवितं कात्यायनेन--- "प्राज्य- भागाभ्यां चरति, आग्नेयं दक्षिणात , सौम्य मुत्तरात , ग्रह- मेधीयस्विष्टकृती घायभागवत् समवदानी"-इति । निगद- सिद्ध मन्यत् ॥ ७-८॥ "प्रथाहाग्नय इति। न प्राशित मिति। प्राशिधावदानं न कर्तव्यम् ; पयसि संस्कृततेन सानायविकृतित्वात् । •* का श्रो. सू. ५. ई. १४। 1 का० श्री. मू०५ ६.१७-२१ । * का श्री. मू ५. ६. २६ ।

·- भ ३२८ ॥ शतपधनाधाम ॥ (४प्र. ४मा. माती सावाय्यात् प्राशिव मदीयते । उस मुपयोगक्रम निगम यति- 'एतदिति। एतत् खलु एक मयन' रहमेधीय स्थानुष्ठानमार्ग ॥ १०॥ अन्यदप्ययन दर्शयति- 'अधेद मिति । अमिन पपि पूर्ववदेव 'सेव स्तीर्णा वैदिर्भवतीत्यादेरर्थ । एतावान विशेष । अपि तस्य योई योरहरणम् , नेपा सर्पिरामचनकरणम् , तदामेचनचीत्पत्त्येव न भवति , किन्तु यदा चरु थपरति 'नत्' तदानी मेय 'प्रतिवे' समापनार्थ प्रतिनिधित्वेन निवे शनस्थान प्रतिवेश , तत्स्थानीय माज्यम , दक्षिणाग्नावाच्यस्थाल्या मधिथयेदित्यर्थ । "उदास्थानकीति । उहासनात् पूर्व मभि धार्य तदुतरकाल मपि हविरलगदित्यर्थ । "मोस मेवेति। यस्या स्थाल्या चरु थप्यते, तसहित मेष न पुन पातान्तरे धारण कर्तव्य मित्यर्थ । 'स्थाल्पामान्य मिति । स्थालीसहित मेव चर वेद्या मासाद्य, আলীনবান मान्य मप्यासादयेदित्यर्थ । भाज्यभागादिषु यदाज्यकार्य तत् सर्व स्थानीगताज्यादेव कत्तव्य मिति । अय मेव पूर्वस्मादस्य पचय विशेष , शिष्ट समान पूवण ॥ ११ ॥ 'अयडा मेवापद्यतीति। इडापहानानन्तर यत् प्रागनम् , तत्र विशेप माइ- 'यावन्त इति । गृहे भवा 'गया' यजमान गृहे वर्तमाना पुत्रपौत् भावादिरूपा 'यावन्त' मन्ति, 'तावन्त' हविरुच्छिष्टामा भवेयु , अस्यय विवरण माशीयु' इति, इविशेष सर्व प्रानुयुरित्यथ । 'धी अपि च ऋत्विज अपि , .१७४.१प ३२५ ए०१६प.

·(५० वा.) ॥हितीयकाण्डम् ॥ ३२८ मागता 'पानीयु'। 'अपि च 'अन्ये' 'ये मानणा तेऽपि 'प्राशीयु'। 'यदि' 'श्रोदन' 'बहु' अधिक 'स्यात्', तदा अन्येषा प्राशन मित्यर्थ । कुम्भीनिधान विधत्ते-- "अर्थता मिति। नि शेपेण अशिता निरशिता, तविपरीता अनिरशिता ताम् , शेषसहिता मित्यर्थ । तादृशीं कुम्भी पात्रान्तरेण विधाय * , 'पूणर्वाय'। हविषा पूर्णा दर्वी यस्मिन् कर्मणि, तत् पूर्णदर्षम् न, तस्मै पूर्णदर्वाय कर्मणे, तदर्थ स्थापयेत् ॥ अस्यां रात्री वत्साना माटभि सह पास विधा- "माट भिरिति। 'समवास्ति' “अन गतिस्थानार्जनेषु" , ससृष्टा कुर्यु रियर्थ । “तदु पगव इति। 'तत् तेन वत्ससङ्गमेन पशया ऽपि ते 'आत्मन्' स्वात्मनि अस्या रात्री 'दधते' धारयन्ति। पग्नि होवार्थ मपि तस्या रात्री पयो न दोग्धव्य मिति द्रष्यान्तर विधते- “यवाग्वता मिति । एव यजमानग्टहवर्सिना सर्वेषा वत्माना माटसमवाजनप्रसक्ती प्रात पिटयनार्थ दोह्याया निवा न्याया गोवत्सस्य बन्धन कर्तव्य मित्यभिप्रेत्याइ- 'निवान्या मिति । वय नष्टवमा अन्यदीयेन वत्सेन या गौर्दयते सा निवान्या, ताम् 'प्रात' पियमाय यतो 'दुहन्ति', अतस्तस्य बन्धन कर्तव्य मित्यध्यात्य योजनीयम् ॥ १६ ॥ पूर्णदास्यत्य कमण काल विधत्ते-."अथेति । 'मात' अग्निहोत्रे 'हुते वा अहुते वा' अनयो पक्षयो 'यतरथा' येन घत्सत्य * अनिरशिता शेषरहितां कुम्भों पात्रान्तरेणापिघाय-इति च। + का पौ५ ६ ३१ भू० या दे. द. । मा. म. २२४ धा. ६ का औ० ५ ६ ३४ मू. ४२ ·(8० वा.) ३३० ॥ गतपथामाहाणम्॥ प्रकारेण 'कामयेते' सधेवानुष्ठेय मित्यय । होमाय सम न्त्रक इविग्रहण विधत्त- "सोऽस्या इति । पठायें चतुर्थी। सोपाया ग्रहमधीयकुम्भ्या सकागात् "पूर्णा दर्वी -इनिमन्त्रण । दर्या पाघातेन 'उपहन्ति' यहीयात् । मन्त्रस्याय मर्य। 'दपि ।' प्रथम हविषा 'पूर्णा' सती प्रस्या सकागात् 'परापत' परागष्य , देवान प्राप्नुधि । पुन कर्मफलेन 'सपूर्णा' सती प्रमुत सकाशात् पधान् पुनरागच्छ। हे 'शतक्रतो।' इन्द्र । 'वमा वसना मूम्येन 'इव' पावाम् 'इयम्' इयमापम् पनम् 'अम्' बलकर रस च 'विकोपावहे' । त्वया दत्त फन स्वीकृत्य इविर्दास्यामि त्वयि , मया दस इविहीत्वा मध फल दास्यसि त्वम् , एव व्यतिहारेण कर्म कोणावा प्रत्यर्थ । एतमन्त्रोचारणं प्रशसति-- "यथेति। 'एनम् इन्द्रम् ‘एतस्मै पूर्णदर्षास्याय 'भागाय' पुरोनुवाक्यास्थानीयया पुरोवतव्यया एसया पामय इति ॥ १७ ॥ ऋपभध्वनी होतष्य मिति विधिसुराह- "अथेति । "मानयित' पाहातुम् । “तुमर्थे से सेनमे"-इति त प्रत्यय । "स यदीत्यादि। 'स' आहुत ऋषभ 'यदि' 'रुयात्' शब्द कुर्यात् । “रुशव्दे"-इति । धातु । सहनि यषटकारात्मक इति केचिदाहु । तथा च तैत्तिरीयकम् - "ऋषभ माद्धयति, थपट्कार एवास्य स इति कथयन्ति" इति। अत तस्मिन् वषटकारे हविर्जुहुयादित्येक मतम् । पक्षान्तर माइ-"मथो इति । योऽय मृषभध्वनि , नासौ वषट * का. श्री. सू०५ ६ ३६॥ वा० स०३४ + का० श्रीम. ५ ६ ३७ मा. भू. ३.४.॥ ॥ यदा.प. २४ धा। 1 का• श्री० मू. ५, ६ ३८ । - .

·(५० मा०) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ कार:, किन्तु इन्द्रस्य स्वभूतेन क्यभाख्येन रूपेष तमेव 'इन्द्रम्' एतेन गन्देन 'यति । किमर्थम् ? 'अवस्य बधाय' त मसुरं इन्त मित्यर्थः। खस्येति कर्मणि पष्ठी। "तुवर्याच भाववचनात्" इति वधशब्दाच्चतुर्थी 0 1 एतदेव विहणोति-- "एतहा इति यदि' 'स' ऋपमः शब्दं कुर्यात् , तदा "पा म इन्द्रो या मगन् " प्रागमत् , मदीयो यन्नः इन्द्रसहितोऽभवदिति 'विद्यात्' । य ऋपभस्य शब्दाकरणेऽनुष्ठानप्रकार माह- "यद्यु, नेति । 'यदि' तुमदीयो 'यन्नः' 'सेन्द्रः' ऋषभी 'न' शब्दं कुर्यात्, तदाह 'दक्षि- णतः' उपविगेत 'ब्राह्मणः' मधीष , 'जुइधौति' अध्वर्य प्रति 'यार' मेद , 'रेन्द्री' इन्द्राधानाथ वाक् * ॥१८॥ पथ समन्वकं होमं विधते- “स जुहोतीति। दO ग्रहीतं हविः "देहि मे"-इति मन्त्रेण तथैव दO पाहवनीये जुहुयात् । मन्त्रस्याय मर्थः । इन्द्रो ब्रवीति- हे यजमान ! खं 'मे' मध प्रथमं हविः 'देहि', अह मपि 'ते' सुभ्यम् इष्टं फलं 'ददामि। तथा वं 'मे' मद्य इषि: 'निहि' नितरां धारय, अहमपि तुभ्यं फलं 'निदधे' निदधामि, नियच्छामि । निय- मन हि हियत इति निहारो मूल्यद्रव्यम् । 'निहार' हविषो मूल्य- भूतम् , फलस्य मून्यभूत हविः ; 'च'-शब्दोदये , त्वं चेत प्रथमं 'हरासि' हरे:, दद्या इत्यर्थः; हरतेने व्याडागमः; अन- तर मेव 'से' तुभ्यम् अहमपि 'निहार' हविषो मूल्यभूतं फलं . * पा. मु.२,३,१५ । देव ब्राह्मणे ३२१४० १२५० द्ररथम्। ' का. श्री.मू. ५. ६. ३। हवा. सं०३.५.. | का. श्री. सू०५.६३०) ·३३२ प्रगतपयवाणम् ॥ (४म० ४वा . निहरापि' नितरां प्रापयामि। 'स्वाहा' इर्द विः साहुप्त मस्तु इति । एतत् सर्व कात्यायनेन सूवितम् --- "प्रातहूंखा- हुत्वा वा स्थाल्या दादत्ते पूर्णा दीति , ऋषभ माइयितवे ब्रूयाद , स्ते जुहोति , अव्याहरति ब्रह्मा जुहुधीत्याह, देहि म इति जुहोति" इति ॥ १८ ॥ एतदनन्तरकर्तव्या मिष्टि विधत्त- "अधेति । कीडन्तीति कोडिनः , एतद्गुणविशिष्टेभ्यः 'मरुद्धाः' सप्तस कपालेषु मंस्कृत पुरोडा गिर्यपेदित्यर्थः । कोडिन इति मरतां यथार्थ विशेषण मिति प्रतिपादयति-- "मरुतो ह वा इत्यादिना । हवं हन्त मुद्युमा मिन्द्र मभितो यस्माटु 'परिचिकोड:' फ्रीडितवन्तः , तसादिन्द्रव- दाजमानस्य समीपे क्रीडनशीलेभ्यो मरुदयो यागः कर्तव्यः । साकमेधेषु प्रधानभूताया महाहविराख्याया दृष्टेरारम्भ प्रति- जानीते- "अयात इति । यतोऽनुष्ठानकाल: मासः, अतः माता- यसरत्वात् इविपः प्रयोगो क्रियत इत्यर्थः । वरुणप्रधासतन्त्र तनाति- दिशति--"तद्यथेति। तत्र 'महाहविषः' महान्ति बहनि हवौंपि • का. श्री. सू०५.५.३६-४० । 1 का. श्री. सू०५ ७.५॥ + "महाहविरुदवसाय निर्मय-इति का यौ. सू. ५. ७.५ । "निर्मध्ये त्यपदेशात पूर्व ममी समारोह्योदवसाय'-इत्यादि या० दे। "पूदुर्वा -इति चान का. श्री. सू. ५, ७.५। 'अथवा पूर्व युरेव धनीक. वत्याः पूर्व मेव समारोपीदवमानमन्थनानि कृत्वा पर्वारम्भणीयम् । एतेनेति शब्दस्य शाफमेधास्यसकलपर्वाधित्वात'-इत्यादि सदृत्तिश्चान ममा.. लोथा। 'एतेन'-इत्यादि त्वत्रैवोपरिशदानातम् (५ प्र.ना. १९क०)। नियेभ्योऽधिकानि, ऐन्द्राम:, माहेन्द्रशरुः, वैश्वकर्मण एक- कपाल:-इति का यौ० भ० ५.७.७-१०। 'नित्ये भ्यः यामेयादिभ्यः मञ्चभ्य:-इनि था. दे। ,

·(५१० ३ब्रा०)
॥हितीयकाण्डम् ॥
तस्य
यत, महाहविर्वरुणप्रघासाख्यो याग
वक्ष्यमाणस्य महा
हविराख्य स्य यागत्य यथा', एव मिति सम्बन्ध । तस्य पूर्वोत्तस्य
वरुणप्रघासस्य हविषो यथानुष्ठानम् , तथैव महाहविषो वक्ष्य
माणस्थापीति ॥ २० ॥ 8 [५ ३ Ja
इति श्रीसायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश
माध्यन्दिनशतपथबाधणभाथे
द्वितीयकाण्डे द्वितीयाध्याये रतीय ब्राह्मणम ॥
॥ इति द्वितीयकाण्डे चतुर्थ प्रपाठक * ॥
--
• कलिकामा ११३-इतिक कद्धिका ५५'-इति ग
'कद्धिकामता १.५'-इति घ। सन १मा० २५ २.२वा. २२ क.
प्रा.४८ क. भा. २० क. सङ्कलनया ११५ मिडम्।

·३३४ ॥ गतपयवाणम् ॥ (५५. मा.) अथ पञ्चमप्रपाठके प्रथमं वाहणम् , अपिवा पधमऽध्याय चतुर्थ वाणम् । ॥ हरिः ॐ॥ महाहविषा ह वै देवा ब्वचं ननुः। तेनो ऽएव व्यजयन्त येय मेषां विनितिस्तां तथो ऽएवैष एवेन पाप्मानं दिषन्त' भाटव्यए हन्ति तथो ऽएव विनयते तस्मादा एष एतेन यनते ॥१॥ तस्थावृत् । उप किरन्युत्तग्वेदि गृहन्नि पृषदाज्यं मन्थन्त्यग्निं नवप्रयानं भवति नवानुयाज बौणि समिष्टयजूएषि भवन्त्यथैतान्येव पञ्च हवीए षि भवन्ति ॥२॥ स यदाग्नेयो ऽवाकपालः पुरीडाशो भवति । *"न' इति ग, घ।

·(५५.४वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ३३५ - अग्निना ह वा ऽएनं तेजसानन्त्स तेजो ऽग्नि- व्यथत तस्मादाग्ने यो भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्सौम्यश्वर्भवति। सोमेन ह वा एनए राजानन्त्सोमराजान एव तस्मात्सौम्यश्चर्भवति ॥४॥ अथ यत्माविवः । द्वादशकपालो वाष्टाकपालो वा पुरोडायो भवति सविता वै देवानां प्रसविता सविटप्रमूता हैवैन मनं स्तमासावित्री भवति ॥ ५॥ अथ यत्सारखतवनमवति। व्वाग्वै सरखती व्वागु हैवानुममाद प्रहर जहीति तस्मात्सारखत- सर्भवति ॥ ६ ॥ अथ यत् पौष्णवरुभवति। इयं वै पृथिवी पुषेयए हैवैनं वधाय + प्रतिप्रददावनया हुँदैनं प्रति- प्रत्तं जघुस्तम्मात् पौणचर्भवति ॥ ७ ॥ अथैन्द्राग्नो द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति । एलन हैवैन मन से जो वा ऽअग्नि रिन्द्रियं वीर्य मिन्द्र एताभ्या मेन मुभाभ्यां वीर्याम्या मनन् ब्रह्म - . भाति रति ध, । E-इनिग, ध। * 'बधाय'-रति ।

·॥ सपयाणम् .. (५० ग्रा.) पा ऽअग्निः पत्र मिन्द्रम्ते ऽउभे सदरभ्य ब्रह्म च क्षचं च सयुजी कृत्वा तान्या मेन मुभाभ्यां व्वोर्याभ्या मघ्नस्तस्मादेन्द्राग्नो हादशकपालः पुरोडागो भवति ॥८॥ अथ माहेन्द्रवर्भवति । इन्द्रो वा एप पुरा नग्न बधाध• वृत्रए हत्वा यथा महारानी विनि- ग्यान एवं महेन्द्रो ऽभवत्तस्मान्माहेन्द्रश्चरुर्भवति महान्त मु चैवैन मेतत् खलु करोति वचन वधाय+ तस्मादेव माहेन्द्रयरुर्भवति ॥ ६ ॥ अथ व्वैश्वकर्मा एककपालः पुरोडाशो भवति । विश्व' वा एतत् कर्म कृतए सर्वं नितं देवानामा- सौत् साकमेधैरीजानानां विजिग्यानानां विश्वम्वे वैतस्यैतत कर्म कराए सर्च नितं भवति साकमेधे- रोजानस्य विजिग्यानय तम्मादेश्वकर्मगा एककपालः पुरोडाशो भवति ॥ १० ॥ एतेन वे देवाः। यत्तेनेष्टा येयं देवानां प्रजा * 'बधार्थ'-इति ह। + 'बधाय-इति ।

·१५. मा.) । द्वितीयकाण्डम् ॥ तियां श्रीरंतु बभूवुताए ह वै प्रजाति प्रनायत ऽएतार थियं गच्छति य ए॒वं विदामेलेन यत्नेन यजते तस्माद्दा ऽएतेन यजेत ॥ ११ ॥१॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् [५. ४.] ॥ पय तस्य महाहविषः प्रयोगक्रमं विधित्सुः प्राग् “एते देश बच मनन्"-इत्यादिना . यत् साकमेधानां फम्न प्रति पादितम् , तत्फलं महाहविष एव साचार माधनत्व मिति मति पादयति- "महाहविषा इ वा इत्यादिना । उतागुणविशिष्ट इन्द्रो यस्मिन् यागे समाधनं हविः । प्रन्यद व्या ष्यातम् ॥१॥ सस्य प्रयोग मनुकामति- "तस्यादित्यादिना । पाहच्छन्दः क्रियावाची। उत्तरवेदीनिवपनपृषदाज्यप्रणाग्निमन्वनादीनि वरुणमधासवदेवातापि कार्यापीत्याह- "उपकिरन्तीत्यादिना । प्रत एव सूत्रस्तोत्रम् - "उत्सरयेदियग्निप्रणयनमन्यनष्टपदाव्यञ्च परुणप्रधासयत्"-इति.। “पयेतान्येवेति। यानि वैदेये उन्नानि प्राभेयादीनि पञ्च मञ्चराणि हवींषि # , 'एतानि एव' प्रापि कर्मव्यानि भवन्तीत्यर्थः । २. . যমুমৰমান্ধ থমাস্কায়া যে। का. श्री. मु.५७.११। + पुरस्तात् २५२ १: ५ पाक्तितो यानि। का• श्री. भू. ५.१.५-६ (व्यायेय: मांस, मारित्र मारमः, मौस)। .

·(धूम. वा.) ३३८ ॥शतपथमायणम् ॥ तत्राग्नेय मनूद्य स्तौति- “स यदिति। "एनं तेजसा- घ्नन्निति । पुरा खलु देवाः 'अग्निना' पग्निलक्षणेन 'तेजमा' ‘एनं' वृत्रम् 'मनन्' अस्मिन् । 'म:' तेजोल्प: 'अग्निः' 'न अव्यथत" व्यथित: पीडितो नाभवत् । तस्मादाग्नेययागस्य प्राथम्य मुक्तम् ॥ ३ ॥ सौम्यं विरनूदा स्तीति- "अय यदिति। "सोमराजान एवेति । सोमो राजा येषां ते तथोक्ताः। "राजाहासखि- भ्यष्टच्”-इति • टच-समासान्तो न भवति ; तत्पुरुषाधिकारात् । सोमराजेनाधिष्ठिता देवाः , तेनैव 'राना सोमेन' 'एम' हबम 'अनन्' अहिंसयवित्यर्थः ॥ ४ ॥ हतीयं हविरनूद्य स्तौति-"प्रथ यत् साविव इति । “हादश- कपालोऽष्टाकपालो वेति । कपालसाया यागः कर्तव्यः + ॥ ५ ॥ चसुधैं हविरन्ध स्तीति - “पथ यत् सारस्वत इति । "वागु हेवेति । वागामिका हिसरस्वती। सा खलु वाक् हर इनिष्यन्त मिन्द्रम् 'अनु ममाद' दृष्टा बभूव । अनुमदन. प्रकार माह हे इन्द्र! 'प्रहर' वजेण सत्रं ताडय , ततस्तं 'जहि' मारयेति । जहीति हन्तेर्लोटि मध्यमैकवचने “इन्तेज:" - * पा० मू. ५.३.२१॥ + “भावित्री बादशकपालोऽटाकपालो वा"-इति का. श्री. सू० ५.१.७। “उपांशु काम्यदेवता"-इति (का. यौ० ४.५. १०) चेच द्वथ्यम्। * नन्दिय भगिह मरसदैवताका योत; "योधा वै सरसती- इत्यादर्धवादश्रुतेः १५.१.११.)। ६ नवघयापारीनुमोदनं चकारत्यर्थः।

·(५५.वा.)
। दितीयकाछम् ।
२१८
-इतिजादेगः, मध्य "पमिडवदवाभात"-रति पमित्वान
तंक न भवति ।
पधर्म हरिनूप तोति- "पथ यत् पोणपरमंतीति ।
"यं वे प्रथिवीत्यादि। इय मेव हि प्रविधी पोपयति भूमाता-
नीति पूपा । रय मेव पत 'एनं हवं 'वधाय' हनमाय 'प्रतिपददी'
प्रत्यर्पयामास, अत: 'पमयेद' पृथिया माधनेन 'एन' व देवाः
'प्रतिशः' प्रतिहसवत इत्ययः । ॥
पइविविधत- "प्रयेन्द्राग्न इति। "एतेन हेस्यादि ।
'एतेन' इन्द्रामिदेवताकेन यागेन। हामी सवजनमहत्व
मुपपादयति --"जो दा पमिरिस्यादिमा। योऽयम् 'पग्निः म
दहनसमर्थ : 'तेज'; यदिदं पुरुषे प्रपिटम् 'इन्द्रियम्' इन्द्रनिगम,
इन्ट्रेण दारा वीर्यम्', सदात्मक इन्द्रः; तथा च एताभ्याम्
उमाभ्याम्' 'ए' ' देवा: 'पप्रन्। समादेन्द्राग्नी यागो
युख इत्यर्थः।
प्रकारान्तरेण म्तीति- "बद्ध वा पग्निरिति । 'पग्निः', 'मन'
बाधणाति: ; प्राधापन सह प्रजापतिमुखादुत्पमत्वात् । इन्द्रः',
'पर्वम्' पवियजातिः ; प्रजापतेरमो पाहुभ्यां च सकाचात् पवि.
येण सहोत्पत्तेः। '१ उमे' मधच मरभ्य' पवलम्या 'सयुजी'
परस्परं सहायभूते 'सत्या' 'ताभ्या मुभाम्या' मधयवसम्य न्धिभ्यां
वीर्याभ्याम् 'एनं' एवम् 'अनन.
सप्तमं हविधित-"प्रय माहेन्द्रधर्भवतीति | महां-
.
• पा• मू.१.३.२६॥
का. यो. मु. ५,७.८।
पा. स.१.४.२२ ।
काः गौ मा ५.७।

·३४२
॥ शतपथब्रामपम् ।
(५५.बा.)
अान्योत्यं प्राज्यजन्मा लवज मनृणः शार्करं चातेजाः,
रत्नान्यो रत्नरूपं गिरि मसत मुदा पावसासिङ्ग णाय: ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक--
श्रीहरिहरमहाराजसाम्राज्यधुरन्धरेण
सायणाचायेंण विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे
माध्यन्दिनशतपथबाणभाष्ये
हितीयकाण्ई पञ्चमाध्यायः समाप्तः ॥ ५ ॥

·(६.१वा०) ॥ द्वितीयकाण्डम् । ३४१ (पय पष्ठाध्याये प्रथमं वाचम् .) महाहविषा ह वै देवा वृवं जनः। तेनो ऽएव व्यजयन्त येय मेषां विनितिस्ता मथ याने- वैषां तस्मिन्त जनामे ऽघ्नम्तान् पिटयजेन समे- रयन्त पितरो वै त ऽआसप्तस्मात् पित्यजी नाम ॥१॥ तहसन्ती ग्रोप्नो ब्वर्णाः। एते ते ये व्यज- यन्त शरमन्तः शिशिरस 53 ते यान्पुन: समे- रयन्त ॥२॥ अध यदेष ' एतेन यजते। तम्बाइ न्वेवै- तय तथा के घन घन्तीति देवा. अकुर्वन्निति न्वेवैप एतत् करोति य म चैवैभ्यो देवा भाग मकल्प. यंत मु चैवैभ्य एष एतद्वागं करोति यानु चैव देवा: समैरंयन्त तानु चैवैतवति खानु चैवैतपिट छ याएस लोक मुपोन्नयति यटु चैवायात्रात्मनो ·३४० ॥शतपथब्राह्मणम् ॥ (५५० १वा.) कानन्, शासाविन्द्रो महेन्द्रः। "प्रान्महतः"-इत्यात्वम् । महेन्द्री देवता अस्य माहेन्द्रः। “महेन्द्राद घाणो च"-इत्याद्यण् । अस्येन्द्रस्य महत्त्व मुपपादयति - "इन्द्रो वा एप इति । हव वधात् पूर्व केवन इन्द्र एवासीत् , स च तं इत्त्वा 'महेन्द्रोऽभवत्' । 'यथा' गवं 'विजिग्यानः' विजितवान् राजा 'महाराजः' इत्या- ख्यायते, तहत् । 'विजिग्यानः' वि पूर्वाज्जयतेः। “विपरिभ्या जे." इत्यात्मनेपदम् , "सलिटोजे: " इत्य- भ्यासादुत्तरस्य कुलम् । "महान्त मुन मिति । प्रकारान्तरेण स्तुतिः । मह- वेनेन्द्रस्य विशेषणात् महान्त मेवेनं कृतधान् भवतीत्यधः । "तस्मादु एवेति । 'उ'-शब्दोऽप्यर्थे । सम्मादपि महत्कम्म- करणारतोरित्यर्थः ॥ ८ ॥ अष्टम इविविधत्ते--"प्रथ वैश्वकर्मण इति || विश्व सर्व जगत् कर्म कार्य यास्य, स विश्वकर्मा देवता प्रस्यासौ, तस्यं 'वेख- कर्मणः'। 'सास्य देवता'-त्यपि,"मन"-इति प्रतिवद्भावः। पतस्य विपो विखकम्मदेवताकत्वं प्रशंसति-"विश्वं वा एत- दित्यादिना। 'माफमेधे:, धागे: 'ईजानानाम्' इष्टवता "विजि- ग्यानानां च विजितवतां देवानाम्' 'एतत्' : 'विश्व' मकलं 'कर्म' निरव शेषं 'कृतम्' अनुष्ठितम् , 'जितम्' प्राप्तफलं च • पा. सू.१.१.४६। पा.सू.४.२.२८। 'या. सू.१.३.१५। पा.सू. ०.३.५७. का. यो. सू.५.०...। 1पा. भू. ३.२.२४॥ • पा• भू. ६.३.१९७० ·। (५५०४बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् । 'मासीत्। दार्शन्तिक योजयति-"विखम्वेवेति । 'उ'-गब्दो- ऽप्यर्थः , गिष्ठ मुक्तार्थम् ॥ १० ॥ उपक्रमावसरायोदीरति- "एतेन वा इति । येषां देवानां 'प्रजातिः' 'श्री' च दृश्यते, 'एतेन' भनिनेव हि महाइविषा 'यजेन' 'इet' सया प्रजात्या थिया घ 'बभूवुः' प्रहहा अभवन् । यहा, “भू माप्तावात्मनेपदी" + प्रव प्यत्ययेन परस्मैपदी। एतदुभयं प्रापुरित्य- प: । "एता वा इत्यादि, निगदसिहम् । ११.१ [५.४.] इति योसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथमायणभाष्ये रितीयकाई पचमाध्यायस्य चतुर्थ मानणम् । दायस्य प्रकाशन तमी हाई निवारयन् । पुमोचतरो देयाद विद्यातीर्थमहे खरः ॥१॥ प्रवाळ गोमहस' कनकायसनापूरुषी स्वर्णगर्भम् , माताथीन् पासीरीस्सिदगतरुलताधेनुमोवर्णभूमीः । ग्नोसां रुक्मवाजिदिपसहितरयो सायणिः सिरणार्टी, प्पयाणीहिमचक्र प्रयितविधिमहाभूतयुत घटव । धान्याट्रि धन्यजन्मा सिनभर मतुलः स्वर्ण वर्षमुख्यः , कामीयं छपायान गुठसत मजहो राजतं राजपूश्यः । 4 • "चमी दतिया -इति का. श्री. म.५.०.१२॥ गुरादिगयपुत्र मिरम् ११३।

·२४४
॥ शतपथप्रावणम् ॥
(५५० २द्रा.)
ऽचरणेन हन्यते वा मोयते वा तटु चैवा-
स्वैतेन पुनराप्यायते तस्माद्दा इएष
एतेन
यनते ॥३॥
स पितृभ्यः सोमवदभ्यः । पटकपालं. पुरो-
डाशं निर्बपति सोमाय वा पितृमते घड् वा ऋतव
करतवः पितरस्तस्मात् पटकपालो भवति ॥ ४ ॥
अथ पितृभ्यो वर्हिषयः। अन्वाहार्यपचने
धाना: कुर्वन्ति ततो ऽर्धाः पिपन्त्यर्धा इत्येव
धाना अपिष्टा भवन्ति वा धानाः पितृभ्यो बर्हि
पटव्यः ॥५॥
अथ पितृभ्यो ऽग्निप्वात्तेभ्यः । निवान्चार्य
टुग्धे सकृटुप मथित एकशलाकया मन्यो भवति
सकृटु ह्या पराञ्चः पितरस्तस्मात सकृटुप मथितो
भवस्येतानि हबीएपि भवन्ति ॥ ६ ॥
तो मोमेनेनानाः। ते पितरः मोमयन्ती
ऽथ ये दत्तेन पक्वन लोकं जयन्ति ते पितरो
यहिषदो ऽथ ये ततो नान्यतरच्चन यानग्निरव
दृन्त बदयति ते पितरो ऽग्निप्वाता एत
ऽउ ते ये पितरः ॥ ७॥

·भूत्वा १६.मा.) । द्वितीयकाण्डम् । स जघनेन गार्हपत्यम् । प्राचीनावीती दक्षिगासीन एतए षटकपालं पुरोडाशं गृह्णाति स तत एवोपोत्यायोत्तरेणान्वाहार्यपचनं दक्षिणा तिष्ठन्न वहन्ति सकृत् फलौकरोति सकृटु ह्येव पराधः पितरस्तस्मात सकृत फलौकरोति ॥८॥ स दक्षिणैव दृषटुपले ऽउपदधाति। दक्षि- गार्धे गाई पत्यस्य पटकपालान्युपदधाति तद्यदेतां दक्षिणां दिशए मचन्त ऽएषा हि दिक् पितॄणां तस्मादेतां दक्षिणा दिशए सचन्ते ॥ ६ ॥ अघ दक्षिणेनान्वाहार्यपचनं । बेदिं करोत्यवान्तरदिशो ऽनु सत्तीः करोति चतस्रो वा ऽअवान्तरदिशो ऽवान्तरदिशो वै पिरार स्तम्मा- दद्यन्तरदिशो ऽनु यतीः करोति ॥१॥ तन्मध्ये ऽग्निए समादधाति। पुरलाई देवाः प्रत्यञ्चो मनुष्यानभ्युपात्तातस्मात्तेभ्यः प्राड् तिष्ठन् नहोति सर्वत: पितरो ऽवान्तर- दिशो वै पितरः सर्वत-दुव हीमा भवान्तरदिश स्तनमान्मध्ये ऽलिए समादधाति ॥ ११ ॥ स तत एव प्राक् स्तम्वयजुहरति । चतुः सक्ति ·२५६ शतपथब्राणम् (५५० २बा.) यजुर्तुत्वाथेत्येवाग्रे परिग्रह्णात्यथेत्ययेति पूर्वेण परि- ग्रहेण परिध लिखति हरति यहार्यं भवति तघेवोत्तरेण परिग्रहेण परियल्लात्युत्तरेगा परिग्रहेण परियय प्रति मृच्याह . प्रोक्षणीरासा- येत्यासादयन्ति प्रोक्षगौरिमं बहिरूपसादयन्ति स्रुचः सम्मायज्येिनोदेति स यज्ञपबीती भूत्वा- ज्यानि गृह्णाति ॥ १२ ॥ तदाहुः। द्विकपभृति ग्रहीयाही धनानु- याजी भवत इति तहटावेष कृत्व उपभृति गृह्णीयानेद्यजस्य विधाया अयानौति तस्मादष्टा- वेष कुख ऽउपभृति ग्रहीयादाज्यानि गृहीत्वा स पुनः प्राचीनावीतो भूत्वा ॥ १३ ॥ प्रोक्षपीरध्वर्युरादत्ते। स दृध्यमेवाये मोक्ष- त्यध व्वेदि मयास्मै वर्षिः प्रयच्छन्ति तत् पुरस्ताद ग्रन्थ्यासादयति तत् प्रोक्ष्योपनिनीय विस्रएय यन्यि न प्रस्तरं यहाति सकुटु होव पराचः पित्तरस्तस्मा न प्रस्तरं गृह्णाति ॥ १४ ॥ • भुधा-इतिग।

·३४० अध (६० वा.) ॥हितीयकाण्डम् ॥ सन्तहन मनुविसएस्य । अपसलदि त्रिः परिस्तृणन् पर्येति सो ऽपसलवि विः परि- स्तोर्य यावत् प्रस्तर भाजनं तावत् परिशिनष्टाथ पुनः प्रसलवि त्रिः पर्येति यत् पुनः प्रमलवि चिः पर्येति तद्यानवामुखयान् पिढ नन्ववागात्तेभ्य एवैतत् पुनरपोदेतो मए खं लोक मभि तस्मात् पुनः प्रसलवि त्रिः पर्येति ॥ १५ ॥ स दक्षिणैव परिधीन परिदधाति । दक्षिणा प्रस्तरए स्तृणाति नान्तर्दधाति विधति सकृटु द्वेष पराञ्चः पितरम्तम्मानान्तर्दधातिविधती॥१६॥ स तत्र जुहू मासादयति । अथ पूर्वा मुपभृत मथ ध्रुवा मथ पुरोडाश मथ धाना मत्य मासाद्य हवीपि ममृशति ॥ १७ ॥ ते सर्व ऽएव यज्ञोपवीतिनो भूत्वा । इत्या- दान + मानय ब्रह्मा च पशात् परोतः पुरस्ता- दानोत् + ॥१८॥ •सत्वा-रतिमा 1 शाय-इति च साधरय । पुरमादपोन्-इति ग।

·३४८ ॥ शतपथबाधणम् । चन्ति। (५.बा.) तेनोपायशु चरन्ति । तिर-दूव वै पितर- स्तिर-दुवै तद्यदुपाएश तमाटुपाएश घरन्ति ॥ १८ ॥ परिश्ते तिर-इव वै पितर- स्तिर- दूवैतद्यत् परिवृतं तस्मात् परिवृते चरन्ति ॥२०॥ अधेधा मभ्याधदाह। अग्नये समिध्य माना- यानु बेहोति स एका मेव होता सामिधनी विवाह सकटु होव पराञ्चः पितरस्तस्मादेकार होता सामिधेनी निरन्वाह ॥ २१ ॥ सो ऽन्वाह। उशन्त स्त्वा निधी मधुशन्तः समिधी महि। उशन्नुगत आवह ऽअक्षय इत्यधाग्नि मावह सोम मावह पितृन सोमवत आवह पिटम् वर्हिपद आवह पिट नग्निप्वाधानावह टेवा३ ऽाज्यपां३. ऽआवहा- ग्निए होत्रायावह स्वं महि मान मावहत्यावायो- पिट न्हविष पविशति ॥२२॥ अथायाव्य न होतारं प्रवृणीते। पिटयजो पान्ति-नि चरा पेपरेन।

·(६० बा०) हितीयकाण्डमा वा ऽअय नेहोतारं पिट्टषु दुधानीति तस्मान्न होतार प्रवृगीते सोद होतरित्येवाहोपविशति होता होटषट्न ऽउपविश्य प्रसौति प्रमूतो ऽध्वर्युः खुचावादाय प्रत्याडतिक्रामत्यतिक्रम्याथाव्याह समिधो यजेति सो ऽपवहिप चतुर. प्रयाजान्य- जति प्रजा वै बहिर्नेत मजा पितृषु धानौति तस्मादपवर्हि पश्चतुर प्रयाजान्यजत्यथाज्यभागाभ्या चरन्त्याज्यभागाभ्या चरित्वा ॥ २३ ॥ ते सर्व ऽएव प्राचीनावीतिनो भूत्वा ।। एत हविर्भिः प्रचरिष्यन्त इत्याद्यज मानश्च ब्रह्मा च पुरस्तात् परीत पश्चादग्नोत्तटुताथावयन्त्यो३ए खधे त्यस्तु वधेति प्रत्याश्रावणए खधा नम इति व्वषट्कार ६॥ २४ ॥ तटुहोवाचासुरि । अायावयेयुरेव प्रत्याथाव- येयुर्व घट् कुर्युर्नेद्यत्तस्य विधाया अयामेति || ॥ २५ ॥ अथाह पितृभ्य सोमवस्यो ऽनुहोति । सो- परिवा-इति ग। भूत्वा-इतिगा एत ईविभि-इति क . ६ वषट्कार-रति ग । अयामेति इति ।

·॥ शतपथनाहाणम् ॥ (५५. वा.) माय वा पितृमते स हे पुरो ऽनुवाक्ये ऽअन्वा- हैकया वै देवान् प्रच्यावयन्ति दाभ्यां पितॄन् सकृटु ह्येव पराञ्चः पितरस्तस्माद्दे पुरोऽनुवाको अन्वाह ॥ २६ ॥ स उपस्तृणीत ऽआज्यम् । अथास्य पुरो- डाशस्थावाति स तेनैव सह धानानां तैन सहामन्यस्य तत् सायदधात्यथोपरिष्टाहिराज्य- स्वाभिघारयति मृत्यनतावदानानि नातिकामतीत एवोपोत्यायाधाब्याह पितृन त्सोमवती यति ब्वष- कृते नुहोति ॥२०॥ अधाइ पितृभ्यो वहिपयो ऽनुब होति। स उपस्तृणीत ऽआज्य मधासां धानाना मवद्यति स तेनैव सह मन्यस्य तेन सह पुरोडाशय - सन् सावधात्यथोपरिष्टादिराज्जस्याभिघारयति माथ- नतावदानानि नातिक्रामतीत एयोपोत्यायाथा- व्याच पितॄन वईिपदो यजेति व्वषट्कृते जुहोति ॥२८॥ . पुरोगामस्य-रनि चटर डा रंग ।

·व्याह (६० १बा. .) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ अधाह पितृभ्यो ऽग्निष्वात्तेभ्यो ऽनुव भौति । स उपस्तृगीत ऽआज्यमथास्य मन्धस्यावाति स तेनैव सह पुगेडाशय तेन सह धानाना तत् सकृदवदधात्यथोपरिष्टाहिराज्यस्वाभिधारयति प्रत्य- नक्तावदानानि नातिक्रामतीत एवोपोत्यायाथा- पितृनग्नि प्वात्तान्बजेति प्वात्तान्यजेति व्वषट्कृते नुहोति ॥२६॥ अथाहाग्नये कव्यवाहनायानुब होति । तत् विष्टकृत हव्यवाहनो वै देयानां कव्यवाहनः पितृग्यां तस्मादाहाग्नये कन्यवाहनायानुब होति ॥ ३॥ स उपस्त णौत ऽाज्यम् । अथास्य पुरो- डाशयावद्यति स तेनैव सह धानानां तेन सह मन्थय तत् सकृदवदधात्यथोपरिष्टाहि राज्यस्याभि- घारयति न प्रत्यनतावदानानि नातिकामतीत एवोपीत्यायाथाव्याहाग्निं कव्यवाहनं यजेति व्वप- टते जुहोति ॥ ३१॥ स यन्नातिकामति । दूत एयोपोत्यायं जुहोति सटु येव पराश्वः पितरा ऽथ यत् सत् सकृत् सर्वे पाए हविषाए समवाति सकृदः श्रेष ·३५२ ॥ शतपथनाधणम् ॥ (५० वा. •) पगज्व: पितरो ऽथ यव्यतिषड्न मवदानान्यवद्य- त्यतवो वै पितर ऋतूनेवैतव्यतिषनत्यूतून्त सन्द धाति तस्माद्व्यतिषन मवदानान्यवद्यति ॥ ३२॥ तद्धके । एत मेव होचे मन्य मादधति तए होतो पहयावैव निघ्रति तं ब्रह्मणे प्रयति तं ब्रह्मवैव जिघ्रति तमग्नीधे प्रयछति तमग्नीद वैव * जिघ्रत्येतनन्वेवैतत् कुर्वन्ति यथा त्वेवे- तरस्य यजखेडामाथित्रए समवद्यन्त्येव मेवैतस्थापि समवद्येयुस्ता मुपहूयावैव निघ्रन्ति न प्राश्नन्ति प्राशितव्यं त्वेव व्वय मन्यामह ऽइति ह स्माहासुरि- यस्य कस्य चाग्नी जुहतीति + ॥ ३३ ॥ अथ यतरो दास्यन् भवति। यद्यध्वर्युर्वा यजमानो वा स उदपान मादायापसलवि त्रि: परिपिञ्चपर्येति स यजमानस्य पितुर मवने- जयत्यसाववनेनिवेत्यसाववनेनिक्षेति पितामह- मुसाववनेनिक्ष्लेति प्रपितामह तद्यथाशिष्य ने ऽभि- पिञ्चेदैवं तत् ॥ ३४॥ क. तमनौवेब-इति च दृष्एं हा. वैवरेण! f शुद्धतीति-इति ग। प्रपितामह-इतिक, तत-इतिगा N ·३५३ (मा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ अथास्य पुरोडाशयावदाय। सव्ये पाणी कु- मते धानाना मवदाय सव्ये पाणी कुरुते मन्यस्था- वदाय सध्ये मागी कुरुते ॥ ३५॥ स ये मामवान्तरदिश मनु सक्तिः । तस्यां यजमानख पित्रे ददात्यसावेतत्त ऽइत्यथ ये मा- मवान्तरदिश मनु सक्ति स्तस्यां यजमानख पिता- महान ददात्यसावतत्त ऽइत्यथ ये मामवान्तरदिश मनु पक्कि स्तयां यजमानस्य प्रपितामहाय ददा- त्यसावेतत्त इत्यथ ये मामवान्तरदिश मनु सक्ति स्तस्यां निमृष्टे ऽत्र पितरो मादयध्वं यथाभाग भाषायव मिति यथा भाग मनौतेष्वेवैतदाह तद्यदेव पिटभ्या ददाति तेनो खान्पितॄनेतस्मा- जानान्तरेति ॥ ३६॥ ते सुर्व ऽएवं यज्ञोपवीतिनो भूत्वा + । उदक्ष उपनिष्क्रम्याहवनीय मुपतिष्ठन्ते देवान्वा एष उपावर्तते य आहिताग्निर्भवति यो दर्शपूर्ण- -- • * 'सक्ति'द्रति ग, घ। + 'भून्वा'-इति ग, घ। ४५ ·३५४ शतपथब्राणम् ॥ (५५० वा.) मासाभ्यां यनते ऽयैतत् पिटयजेनेवाचारिपुस्तटु देवेभ्यो निहुवते - ॥ ३० ॥ ऐन्द्रीभ्या माहवनीय मुपतिष्ठन्ते । इन्द्रो हाह- वनीयो ऽसन्नमी मदन्त युव प्रिया अधूपत । अस्तोपत स्वभानको विप्रा नविष्ठया मती योजा विन्द्र ते हरी॥ सुसन्दृशं त्वा व्वयं मघवन्व- न्दिपी महि। प्र नूनं पूर्णवन्धुर स्तुतो यासि बगाए ॥ अनु + योनान्विन्द्र ते हरीऽ इति + ॥ ३८॥ अध प्रतिपरेत्य गाईपाथ मुपतिष्ठन्त । मनो न्वादा महे नारागसेन स्तोमेन । पितॄणां घ मन्मभिः ॥ आ न एतु मनः पुनः कृत्व टुसाय नोवसे। ज्योक् च सूर्य दृशे ० ॥ पुनः पितरो मनो ददातु देव्यो ननः । नोवं बातए . मित-ति मा• भम्मत रति • पेपर। सोशयरति चोपरेश। साति-विमा -रति, ·३५५ (६० वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ सचे महौति पिटयजेनेव वा एतदचारिपु- स्तटु खलु पुनर्जीवानपिपद्यन्ते तस्मादाह जीवं व्वातए सचेमहीति ॥ ३६॥ अथ यतरो ददाति। स पुनः प्राचीना- वौती मुखाभिप्रपद्य जपत्यमौ मदन्त पितरो यथाभाग माषायिषतेति यथाभाग माशिषुरित्ये- वैतदाह ॥ ४॥ अथोदपात्र मादाय। पुनः प्रसलवि त्रिः परिषिञ्चन् पर्येति स यजमानस्य पितर मवने- नयत्यसायवनेनिवेत्यसाववनेवेति पितामह मसा- ववनेनिवेति प्रपितामहं तद्यथा नक्षुषे ऽभिषिञ्चे- देवं तत्तद्यत् पुनः प्रसलवि वि: परिषिञ्चन् पर्येति प्रसलवि न इदं कर्मानु सन्तिठाता ऽति तस्मात् पुनः प्रसलवि त्रि: परिषिञ्चन् पर्येति ॥४१॥ अथ नीवि मुद्द्य नमस्करोति। पिटदेवत्या वै नौविस्तस्मान्नौवि मुदृह्य नमस्करोति यजी - • 'समहौति'-इति ग, ध।

·३५६ ॥ शतपथमाधणम् ॥ (५५. २वा.) वै नमो यजियानेवैनानेतत् करोति षट् कृत्वो नमस्करोति पड़ वा ऽरतव तवः पितरस्तदृतु- वेवैतद्यन्तं प्रतिष्ठापयति तस्मात् षट कृत्वो नम- स्करोति गृहान्नः पितरो दत्तेति गृहाणाए ह पितर ईशत ऽएपो एतयाशीः कर्मणः ॥ ४२ ॥ ने सर्व एव यज्ञोपवीतिनो भूत्वा । अनु- यानाभ्यां प्रचरिष्यन्त इत्याद्यजमानय ब्रह्मा च पश्चात् परीतः पुरस्तादग्नौटुपविशति होता होरपदने ॥ ४३ ॥ अथाह ब्रह्मन् प्रस्थायामि। समिध माधा- याग्नि मग्नीत् सम्मृड्ढीति सुचावादाय प्रत्यड्ड शिकामत्यतिक्रम्याथाव्याह देवान् यजेति सो ऽप वहिपो हावनुयाजी यजति प्रजा वे वहिर्नेत प्रजाः पिटषु दुधानीति तस्मादप वहियो डावनु- याजी यनति ॥४४॥ अथ सादयित्वा सूची व्यूहति। सुचौ च्युध परिधीन्समय परिधि मभिपद्यावाव्या. पिता टैब्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषिती मानुषः मूक्तवाकायेति मूतवाकए होता प्रतिपदा ते नाध्वर्युः ·३५० (६.बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ प्रस्ताए समुल्लु मतीत्येवोपास्ते यदा होता मूक्त- वाक माह * ॥ ४५ ॥ अधारनीदाहानु प्रहरेति । स न किञ्चनानु- प्रहरति तूष्णी मेवात्मान मुपस्य शति ॥ ४६ ॥ अथा संवदखेति । अगानग्नौदगञ्छावय श्रौषट् स्वगा देव्या होटभ्यः स्वस्ति मानुषेभ्यः शं योहीत्युपस्य शत्येव परिधौन्नानुप्रहरत्यथैतहाईि- रनुसमस्यति परिधींच्छ ॥४७॥ तके। हविरुच्छिष्ट मनु समयन्ति तटु तथा न कुर्याइतोच्छिष्टं वा एतन्नेछुतोच्छिष्ट मग्नौ जुहवा- मेति तस्मादपो वैवाभ्यवहरेयुः प्रानौयुवी ॥४८॥२॥ - ॥ इति पञ्चमप्रपाठके दितीयं ब्राह्मणम् [६.१.] ॥ • 'सूक्तवाक माई-ति ग,ध। । 'संवदति - इति ग, ·॥ गतपयमानम् ॥ (५० वा.) ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यस्य नि:श्वसित वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निम्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहे वरम् ॥ १ ॥ अथ पिण्डपिढय - विधित्म : पितृणा मुत्पत्ति माह "महाहविषा ह वा इत्यादि । “येय भेषां विजितिरिति । व्यज- यन्तेति सम्बन्धः। “अथ यानित्यादि। 'यस्मिन् वासर- युद्धे येषां देवानां मध्ये 'यान् एवं' पसरा: 'प्रधन्' धमारयन् , 'तान्' तान् देवान् पिटयनास्थेन वक्ष्यमाणेन कर्मणा 'समै- रयन्त समागच्छन्त। ते मृताः पिटदेवता एव अभवन् । पितृमुद्दिश्य कियमाणत्वात् 'पिवयन.' इति अन्वयं सने. व्याह- "सम्मादिति ॥१॥ "तहसन्त इत्यादि। 'सत्' तब 'थे' देवाः 'ध्यजयन्त' विजय मेव प्राप्ताः, न पुनरसुरेण इताः 'ते' वसन्तावृत- वयामकाः; 'यान्' इतवन्तः , '' पिढयन 'समरयन्त' समगच्छन्, '' एव शरदाधास्वय ऋतवः। एतेषा मनु- रूपत्वमतिपादनम् उपरिष्टात "ऋतषः पितरः" इति करिय- माणस्तुत्योपोधातत्वेन ॥ २॥ , • 'यप पिटय' इति च। है यापेयोसाकमाल, रोडा, भौम्य पक्ष:. माविको बादश. कपालो राकपालो वा उपांशुदेवतः, भरखये चमः, पूर्ण चरः. ऐन्द्रापो कपालः, माहेन्द्रयः, पैश्वकर्मय एककमान उपांशु- देवतः। रमा महाना इविधा नाम महारविरिति । हे मानवे चतुर्षकटिकाया (३४४ ए. (पं.) अध्यम् ।

·(६० वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ३५८ इदानोसनानुष्ठानस्यापि उत्तफलसाधनत्व माइ- "प्रथ यदिति। 'मथ' इदानी मपि 'एषः' यजमान: 'एतेन' पिळयजेन 'यजते' इति 'यत्', 'तत् तस्मात्। 'प्रह', 'नु, 'एव' इति वयो निपाताः। 'एतस्य' यजमानस्य सम्बन्धिनं 'कञ्चन' 'चन'-शब्दोऽप्यर्थे , क मपि पुरुष 'न' एव 'नन्ति' असरादयो न मारयन्ति । सत्र कतानुकरवे हेतु माह- “इति देवा इति । इत्यं 'देवाः' पुरा 'अकुर्वन्' पिट यज्ञास्य कर्म । देवैयेन प्रकारेणानुष्ठितम् , तेनेष प्रकारेणानुतिष्ठति , खातन्त्रण किश्चित् करोतीत्यर्थः । तदेव द्रव्यदेवतासङ्घ प्रतिपादयति- “य मु चैवैभ्य इत्यादिना। 'एभ्यः' पिटभ्यो 'यम्' एव पुरोडामधानादिरूपम् 'भाग' 'देवाः' 'पकल्पयन्', 'एतस्' एंतर्हि 'एषः' यजमानोऽपि 'तम्' एव भागम् 'एभ्य" 'करोति'। तथा देवाः पुरा असुरहतान् पिढभावं प्राप्तान् ‘यान्' एव 'समीरयन्त' समगछन् , 'तान्' एव पिटत्वं प्राप्तान् देवान् 'एतद' यजमान: 'प्रवति' इविषा तर्पयति । भवतिरत्र हतार्थ । तेन च पिटदेवतातपंपेन 'स्वान्' स्वकीयानेव 'पितृन्' पिट- पितामहाद्यान् 'श्रेयांसम्' प्रशम्यतमं 'लोकम्' 'उपोवयति' उपप्रापयति ।. अपि च 'पत' अस्मिन् कम्मणि 'अस्य' यजमानस्य 'मात्मनः' स्वस्य 'अनुचरऐन' पनुगमनेन च यदेव प्राणिजातं 'हन्यते', 'मीयते' ताडाते। यहा 'मीयते' "मोड + हिंसायाम्" . • "घर रक्षण गसि-कान्ति प्रीति हप्तापगमवश अवय साम्यर्थ- याचन-क्रियेच्छा-दीताराप्तालिङ्गन हिमा-दानन्माय वृष्टि-इति मा. प...धा.1 + मिर-इति (मा.प.पा.) च।

·xxx ॥ गतपयवाणम् ॥ (प्र. बा०) -इति धातुः । एतेन' पिवयन्न न पस्य तदेव पुनराग्यायते, पुनः प्रहहं भवतीति । "तम्मादिति । पियनस्य विधिः । यस्मात् उदीरितफल हेतः पिळयन्त्रः, तस्मादनेन यष्टव्य मित्यर्थः । 'यजते'-इति पञ्चमलकारेन वर्तमानोपदेशः ॥ ३ ॥ तव प्रथम इविविधत्ते- “स पिसभ्य इति । सोम एषा मस्तीति सोमवन्तः कृतसोमयागः । एतहिशेषयागविशिष्टेभ्य: 'पिटभ्यः' पट्स कपालेषु संस्कृतं 'पुरोडा' 'स:' यजमानः निर्वपेत् । देवताविकल्प माह "सोमाय वेति । सोमाय वा निर्वापः कर्तव्यः । तदुक्त कात्यायनेनापि-- "पिटभ्यः सोमवाः पकपालः सोमाय वा पिढमते"- इति। पदं देवताविकल्प माखलायनोऽप्याह म- "पितरः सोमवन्तः मोमो वा पिटमान्" इति । कपालसाझा प्रशं- सति- “पट् वा इति । “ऋतवः पितर इति । भरक्षेमन्त- गिगिराः, त एसे यत् पुनः समरयन्ते त्यानातवान् , तत् पितृणा मृततादात्म्यम्। यहा 'यमिन् वा ती पुरुषः प्रमीयते , सोऽस्यामुमि लोके भवति"-इति श्रुत्यन्तरे प्रमिः ॥ वमन्साघृत्वामकाः पितरः ॥ ४ ॥ द्वितीयं इविविधत्ते- “प्रय पिहभ्यो बपिता इति । वर्षिपि मोदन्तीति बहिपदोऽशतसोमयागाः , केवलहविर्यन- - - .दि.शा. ११३७ था। t का सौ. सू०५.८.१। काग्रौ. सू. ५.८ १.। इमाया यौ. सू. २०१८.२१॥

·(६अ ब्रा०) ॥हितीयकाण्डम् ॥ याजिनः पितरः। पृषोदरादिखात् वर्ण लोपः। एतद्गुण- विशिष्टेभ्यः पिळभ्यो धानारूपं इविः कर्तव्य मिति शेषः । तत्करणप्रकार माह- "अन्वाहार्य पचन इति। भृष्टयवतण्डला धानाः; तदर्थ दक्षिणाग्नी भर्जनकपाल मधियित्य , सत्र तरागडुम्नानोप्य भजनं कुर्यादित्यर्थः । ततो भजनानन्तरं ता धाना देधा विभज्य , अः प्रशतिवत् समन्वक विपन्सि' समन्त्रकं चूर्णयन्ति । “पिप. सघूर्णने '-इति धातुः । 'प्रा इत्येव' । एवं मेवापरा पर्दा 'धानाः' 'अपिष्टाः' पेपपरहिता अधिकता भवन्ति । ता अपिष्टा धानाः 'पिलभ्यो बर्षि- पता:' देयाः ॥ ५ ॥ प्रथ वतीयं यागे विधसे- "पथ पिटभ्योऽनिवातेभ्य इति। पाधानमंस्काराभावेन वेताम्न्यभावात् केवल मौपा- मनाग्निनवाद्यमाना (1) गौः 'निवान्या'। पठायें चतुर्थी । तस्याः पयसि प्रक्षिप्तो मधितो धानाचूर्ण., 'एकशलाकया' एका चासो गलाका च, “पूर्व काले कसर्व."-इत्यादिना ०० ममामः । एकयेध गलाकया ‘मवत्' एकवारम् 'उपमथितः' पालोडिती हविः 'मन्यः भवति' स्यः। उपमयनस्य महत्व प्रपंसति- "मनदु धेवेति। एकवार मेव हि पपर्यस्तस्माद गाई पत्यापरदेशात उत्थाय पन्नाहार्यपचनम्यादरेणोत्तरप्रदेगेxxx रागता धपुन- • "एकोदरातीनि यणेपदियम्'-इति पा. मु.६.... • का. श्री. सु. ५.६.१५। म.प.१५ धा.. का. पो.सू.५.८.१८, १८ दरये। का• सौ. सू. ५.८.१२ एष एव मन्थ उच्यते।

·॥ शतपयमाधएम् ॥ (३५. मा. राहत्ताः सन्तः पितरो भवन्ति (1), अतस्तेषां सक्कल मसाधारण- धर्म इति हविःसंस्कारस्थापि सहत्व मुचित मिति भावः । विहितानि वीणि हवींषि सम्भूय निगमयति- "एतानिति ॥६॥ एतेषां हविषां या देवताः "पिलभ्यः सोमवाः"-इत्यादिना निर्दिष्टाः , तासां स्वरूपं परस्परासकीर्ण मिति बूते - "तय इति । 'तत् तत्र 'सीमेनेजानाः' सोमनेष्टवतः पञ्चत्वं प्राप्ता: ' पितरः' 'सोमवन्तः' इत्युच्यन्ते। 'पर्थ'-गष्टः त्वर्थः। 'ये' तुपकेन' पाकमंस्कृतेन, चरुपुरोडागादिहरिपा देवेभ्यो दोन कोवलं इविर्य जयाजिन एव न सन्तो 'लोकं जयन्ति', 'से पितरः' 'वाईपद.' इत्याख्यायन्ते । 'ये' पुन: 'ततः' तयोमध्ये 'अन्य- तरत्' पपि 'न' प्राप्नुवन्ति, केवल मौपासनाग्निरेव 'दइन्' गरीरान्ते 'खदयति' पाम्वादयति , भक्षयतीत्यर्थः। सिरीयक- स्यानातम्-- "ये ये यच्चानः, पितरो वहिपदः- 3; ये वा पयवानो ग्रहमेधिनः पितरोऽग्निष्वात्ता:"-इतिn01 पिटयनमयुतं विशेषं यह चोदकप्राप्त मनकलाप मनुका- मति- “स जघनेनेत्यादिना। दक्षिणामुखत्वं प्राचीनावीतित्वं च विप्रहले विशेष इत्यर्थः । “स तरा एवेत्यादि। म:' पध्वर्युः तम्माद गाईपत्यापरदेगादुत्याय पन्बाहार्यपत्तनस्य पटूरे- पोतरदेगे दक्षिणामुखम्तिछन् पवहन्यात् ।। चोदकमाप्त फन्नी. • "पदमशाना सत् , सशन पित्रा मिति पिधावादक महर- पदये प्रामे यार- "चतुर्श पत्यम् ( का प्रौ• मू. ५.८.११)-रति या निदार-रति या..। जियागिन एवं'-इति च। ते.मा... का.मौ.ए.५.८१७ का ·(प्र. वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ २६३ करणस्य विष्करण मपास्य सत्व विधत्तै- "सत् फन्नी- करोतीति ॥८॥ "स दक्षिणेवेति। 'स:' अध्वर्युः दहिणामुख एव सन् भवहननदेशे पेपणार्थ 'दृपदुपले उपदध्यात्। पटकपालस्य पुरोडाशस्य गाईपत्यदक्षिणायां थपणं विधाय स्तौति- "दक्षि- णा गाईपत्यस्येत्यादिना । "तद यदेता मिति । 'तत्' तव पिळयज्ञसम्बन्धित्वेनानुष्ठेयपदार्थेषु 'यद' यस्मात् कारणात् 'एतां दक्षिण दिशं सचन्ते' ऋत्विग्यजमाना: समवयन्ति । “पच समवाये'-इति + धातुः। "एपा होति । 'हि'-शब्दो दक्षिणस्या दिश इह युत्यन्तरमसिई पिटसम्बन्धं घोतयति । नथा च तैत्तिरीयकम्- "देवमनुष्या दिगो व्यभजन्त , प्राची देवा दक्षिणां पितरः" इति #ne | पिताया वेदनिर्माणं विधते-"अथ दक्षिणेनेति । “चतु:- सक्ति मिति । चतस्रः सतयः कोणा यस्याः सा सयोगा। तासां चतुःसप्तीना माग्नेयाद्यवान्तरदिक्सम्बन्ध विधत- "प्रवा- न्तरदिशोऽन्विति। लक्षणे पनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् ।, प्रवचनीययुक्त" इति द्वितीया पा । प्रवान्तरदिकस्याः समीः कुर्या- दित्यर्थः। नगीनां चतुष्ट मुपपादयति- "चतम्रो वा इति । पितृणा मवान्तरदिग्रूपता गृत्यम्तरप्रसिहराभवगंन्तथा ॥१०॥ • का• पौ• मू. ५.८.१४ ख। मा.उ.LEथा.1 तै. सं.६.१.१.। दक्षिणेन दक्षिणापि परिष्त सत्गवारं तन्मध्ये वैदि करो. व्यसतरदिक सक्ति माता-ति का. श्री. सु. ५.८.२१॥ | मा. सू. "व्यनुलपये"-इति १,३,४। पा.१.२.२.८॥

·३६४ ॥ शतपथमाधणम् । (५प्र. २वा. ) अथाग्निस्थापनं विधत्ते- "तम्मध्य इति । दक्षिणाग्नि मात्य तस्या वेदेमध्ये स्थापयेदित्यर्थः । तथा च कात्यायन:- "अवान्तरदिक सक्ति मासान्ते दक्षिणाग्नि मध्येऽस्याः करोति"- इति । एतन्मध्ये स्थापन मुपपादयति--- "पुरम्ताहा इत्यादिना। 'पुरस्तात्' पूर्वस्यां दिशि आहवनीयममीपे 'प्रत्ययः' प्रत्यङ्मुखाः मन्तो देवा 'मनुष्यान्' ऋविग्यजमानान् 'अभि'-लक्ष्य 'उपा- वृत्ताः' उपगता भवन्ति । 'तस्मात्' कारणात् 'तेभ्यः' देवेभ्यः 'प्राड-मुखः तिष्ठन्' मध्वर्युः जुहोति। व्याप्यावस्थितानां तेषां सर्वतोमुखत्व मुपपादयति- "सर्वतः पितर इति । अवान्सरदियां व्यापित्वेन तद्रूपाग्यां पितॄणा मपि व्यापित्वात् प्राथाद्यन्यतमदिड मुखत्वं दुर्जान मिति सर्वतः परीत्य इवनार्थ मध्येऽग्नेः स्थापन मिति निगमनवाक्यस्यार्थः ॥ ११ ॥ "स तत एवेत्यादि। अस्मिन् हि पिढय दक्षिणा दिक् प्राची जाता, तत: प्राकमतीये तु दक्षिणोत्तरदिगो सम्पनी; तत्र भव्यभागेऽवस्थिता प्राची दिक् उत्सरा, दक्षिणभागावस्थिता प्रतीची दिक् दक्षिणा ; तथाच प्रकृती उदीयां दिशि क्रियमाणं स्तम्बयजुहरण मष प्राच्या सम्पद्यते। वेदेः सकाशादेव मोऽधर्यः माक् प्राच्या दिशि स्तम्तयजुहरेन । तस्या वेदेः परिग्रह मभिनयेन दर्शयति- "अयेत्येवाग्रे इति । 'अग्रे' प्रथमम् 'इत्येव' एवमेव पवाद भागे दक्षिणापवर्ग रेखया परिग्रहीयात् । 'प्रय' पनन्तरम् 'इति' एवम् उत्तरतः प्रागपवर्ग परिग्रहीयात्। एवं पुरस्ताद दक्षिणावर्ग परि- अय मर्थः संस्था - कायौ.सु.५.८ शसः, २२ ॥ 1.भा. १५० ४.१-टीप्यमी था।

·(६० १बा. ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ३६५ रहीयात् । अव प्रतीच्युदीचीप्राचीन्यनेन क्रमेण पूर्वोमारीत्या दक्षिणाप्रतोयुदगदिगो भवन्ति । तासु दिक्षु परिग्रहण प्रकती व्याख्यातम् । सूषितच कात्यायनेन- "पूर्व परियाई परिरजाति दक्षिणतः पथात् उत्तरतय"-इति । लेखनादीनि यानि वेदिसम्बन्धीनि कर्माणि , एतानि सर्वाणि प्रवापि तथैव कर्तव्यानि इति अभिमेन्य सिहयत् अनु- कामति- "लिखति इति यहार्य मित्यादिना । 'यत्' 'हाय' हरणोयं भवति, तत् हरेत् इति सम्बन्धः । "स सथै वेति। येन प्रकारेण पूर्वपरिग्रहः कृतः तेनेव प्रकारेपोमरं परिग्रहं कुर्यात् । ननु “परी य"-इति परिपूर्वाद पहेय विषये धना भवितव्यम् , कथ मच, पूर्व-पूर्वपरिग्रहेणेति , उत्तर परिग्रहे. ऐतिरूपसिधि । नेपः दोषः ; “व्यत्ययो बहुलम्"-इति । 'पह- हट-नि-शि-गमय"-इल्यप् . भवति । "प्रतिसृज्येति । “पुरा बैरास्य"-इति प्रकृती यदनुमाननम् , तत् सत्वेत्यर्थः। प्रतिवदेव "प्रोधणीरामादय"-इति प्रेप मग्नीधप्रेषितार्थानुष्ठानचाह - "पोषणीरित्यादिना । यज्ञोपवीतीति। एतावत् कर्म प्राचीनावीसिनवावर्यणा कर्म- . * १का. २. मा.-१ कसिका था। t का. श्री. मू.२ १ २५ ॥ : कायायमेन - मिथ्यज्ञापिचिययो:-इति २.१ २८ । पा. स.३ ३.४॥ । पा.म.१.१. .. पा.म. ३३.५८। ॥ भा. १६८ ए.५५। #भा• १५५१. १२६, १९९२.पं.दरर्थ।

·शतपयमानम् ॥ (५० ग्रा.) व्यम् ; 'मः' अध्वर्यः इदानीं 'यञोपवीती' 'भूत्वा' प्राकृतवदेव 'प्राज्यानि' गृहीयात् * ॥ १२ ॥ तत्रोपभृति ग्रहणे कैपाधिस् मत मुपन्यस्यति- "तदाहु- रिति । 'हौ यत्र'-इति तत कारणाभिधानम् । 'घन' खल्लु पिळयने 'हि' यस्माद 'हो' एव 'अनुयाजी' प्रयाजानुयाजाना मेव बर्दियस्य विधास्थमानत्वात् प्रथमस्यानुयाजस्य बहिषी- इननुष्ठाने सति हाववानुयागो 'भवतः', अतस्तदथे 'विरुप- भृति ग्रहीयात् । ननु प्रयाजेपु समानयनार्थ मपि ग्रहीत माज्येन भवितव्य मिति चेत् , न ; प्रयाजेषु बहिर्युक्तास्य चतुर्थ- यागस्य प्रतिषेधेन तत्प्रयुक्तस्य समानयमानस्याम्यभावात् । एवोक्तं सूत्रता - "असमानयनं या बहि:संयोगात्" इति । इदानों पक्षान्तर माह- "तहष्टावेति । प्रकृतिवद् अष्ट- कत्व एव 'उपभूति गृहीयात्'। ग्राहतोऽभिमाय माह- "ने- दिति। यन्त्रसम्बन्धिन्याः विधायाः, विधा प्रकारः संस्था ; तस्मात् 'न' एवं 'प्रयानि' गच्छानि 'इति' भनिनाभिप्रायेणेत्यधः । धाज्यपहणानन्सर मियमोक्षणादिकर्मस्वध्वयों: पुनः प्राचीना- पौतित्वञ्च विधत्ते - "पान्यानि गृहीत्वेति ॥ १३ ॥ उध्यमीक्षणादिकं प्रकतिवदेव कर्तव्य मित्सनुकामति- "प्रोक्षणीरिति। "पथास्मा इति। 'पथ' वेदिमोक्षणानन्तरम् 'पी' अध्वयं वे 'वहि: प्रयच्छन्ति । पादाय प्रध्वर्युहस्ते परि- कर्मिणो दा रित्यर्थः । “तत्पुरस्तादग्रन्योति। तद' यहि अत . "यज्ञोपवीव्याज्यपाहणे” इति का. श्री. भू. ५.८ २६ । 1 "दिवोपति -इति च का• यौ. भू. ५.८.२७ । कापो.मू. ५.८.३६१ ·तत (प.मा.) हितीयकाण्डम् । 'पुरस्तादयन्यि' पूर्वस्यां दिगि यथा भवति तथा वेद्या मध्वर्य- रासादयेदित्यर्थ 01 तत् प्रकृतिवदेव प्रोपोगेषम् 'उपनीय', बपि सन्नइनस्य प्रयि विमस्य , सकाशात् प्रस्तर मुष्टि पृथक् न ग्रहीयात् ।। तव कारण माह- 'सहद छति। वहिप सकाशात् प्रस्तरस्य पृयकरणे धपि सतवं व्याइन्येस , न चेतत् पिटयन्ने युक्त मिति भाव ॥ १४ ॥ घहिए स्तरप्रकार माह- "प्रय सवहन मिति । सम धतेनेनेति सबहन रज । 'भपसनवि' प्रदक्षिणम् , अग्नि परितो वेद्या "वि परिस्तृणन्' पर्यतीत्यर्थ । एव परित स्तरणानन्तरं 'यापद' पहिं 'प्रस्ताभाजन' प्रस्तरस्य योग्य पर्याप्त भवति , 'तावस्' 'परिगिनाष्टि' अवशेपयेत् । "प्रथ पुनरिति । 'पथ' प्रदक्षिणपरिगमनानन्तरम 'पुन' 'प्रसलवि' प्रदक्षिण 'वि पति' । प्रत एव सूत्रततोलाग्- 'वहिदि म्रस्य यूनचाये ग्टहीत्वा विस्तु ग्णबग्नि पर्येति प्रस्तरमात्र शिक्षा तावत् प्रतिपय ति" इति । एतत् प्रतिपरिगमन मनूच स्तीति- "सद्यनिवेति । 'तत्' तत्र स्तरणसमये विरप्रदक्षिणगमनेन 'यान्' एव 'असून' विप्र कए पिरलोकेऽस्थितान विविधान् पिढभ्य सोमवम्य" -इत्यादिना इविदेवतावेन प्रारदर्शितान 'मन्वयागात् अनुप्राप्नोत् , 'एतत् एतेन पुनस्त्रि प्रदक्षिणकरणेन 'तेभ्य एवं पिसभ्य - : का. श्री. मू. ५ ८ २८ । 1 का. श्री. मु०५८ ३० । कश्मूमलरोयसनईवेश कहि" -इति तत्पहतो (५७)। # का• श्री. स. ५ ८ २९ ३०। 'यूनं - सननम - इति या दे।

·३९८ ॥ शतपथबाध्नमाम्। (५म० २बा) भकाशात् 'पुन.' 'अपोदेति' अपगछति , 'वं' स्वकीयम् 'इमं लोकम्' 'प्रमि' प्राप्तम् । तस्मादिति ।, प्रतिपादितार्थ- निगमनम् ॥ १५ ॥ "स दक्षिणव परिधीनिति । 'सः' स्वयं 'दक्षिणा' दक्षिणायान् 'पव' 'परिधीन्' परिदध्यात् । ततः पथात् पर- स्ताच तव दक्षिणाग्नी परिधीन , उत्तरमाग प्रस्तर, सर्व मवगेपितं बहिश्य दक्षिणायं स्तृणीयात्। प्रकृतितः प्राप्तं .. विधचन्तन निषेधति- "नान्तर्दधातीति। अन्त नेऽधस्तन- बहियी विभज्येयाताम् ॥ १६ ॥ तस्मिन् प्रस्तरजवादीना मासादनस्य प्रकारविशेषं विधत्ते-- "स तवेति । प्रस्तरस्योपरि पद्याभागे प्रथम 'जुहम्' पासाय तत: पूर्वभागे 'उपभृतम्', ततः पुरस्तात् 'ध्रुवाम्', अन्तती 'इयोंपि', इत्यनेन क्रमेणासादयवासादितहविपा मभिमनं कुर्यादित्यर्थः ॥ १७॥ "ते सर्व एवेति । न केवल मध्वर्युरव , ऋविग्यजमाना: 'मर्य एव ' अम्मिन् समये 'यज्ञोपवीतिनः' भवेयुः ।। 'इन्यात्' -इत्यमिनयदर्शने ; पनेन प्रकारेग अध्यजमानी पाहवनीयस्य पुरतो गला , भादचिणं पर्याष्ठत्य , पिटयंजवेंदेः पयाद्देभं • का यौ• मू.५.८.२४ , २५ । ११ का• २५० ६. १३, १५.१.१ इये। ' 'सुवो जुहः , उपमत एपदाग्योपभश्व धुवा'-इति पडतो या. दे। का. पौ. म. ५.८.२, ३२ । । “मामिनि वाद्याज्यभागाभ्यां यज्ञोपवीतिना मर्ड:-इति का. यौ.. • भू.प.८.३३॥

·. (प.बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ३५५ 'परीत' परिक्रामत इत्यर्थ । प्राग्नीधस्तु तस्या वेदे 'पुर- स्तात् पूर्वदेभ गच्छेत् . तत्र हि स्तम्बयजुहरण कृतम् ॥ १८ ॥ पियानोपाशुप्रचरण विधत्ते- "तेनोपारा चरन्तीति । "तिर व वा इति । तिरोहिता एव पितरो ऽभवन् , तेभ्य 'यद' 'उपाश' करणम् , 'तत्' अपि तिर' तिरोहित मेव भवति । तथाचान्तहिताना सुपरशुमचरण युक्ता मिति भाव ॥१८॥ पिठ्यजस्थानस्य परिययण विधाय स्तौति--- "परिवत इति। 'परिहते' परिवेष्टिते स्थाने , सिह मन्यत् ॥ २० ॥ "स एका मेवेति । 'स' होता "अग्नये समिध्यमानाय" -इति अध्वर्युणा प्रेपिस सन् मेव' 'सामिधनों' 'त्रि' ब्रूयात् । “प्र वो वाजा "-इत्याद्या सामिधेन्य पञ्चदश। तब सामिधेन्येकले कारण माह “सक्कदु धेवेति ॥ २१ ॥ अनुवक्तव्या ता मेका सामिधनी दर्शयति- "सोऽन्वा- 'स' होता "उगन्तस्त्वा"-'ति' एता सामिधेनों वि अनुयात् । अस्याय मथ हे अग्ने । 'उशस्त' काम यमाना त्वा 'निधीमहि वेद्या स्थापयाम । 'उशन्त' त्वसाध्य याग कामयमाना एव सन्त 'समिधी- महि' त्वा समिद करवामहै। अग्ने । व मपि अमदुना हेति । वय तथा * का औ००५ + पिटयज्ञ उपांशुवरणम् परसादुपचार ब्रह्मयजमानयोश्च, पूर्ववहा व्यपक्षीक दक्षिणपिराइवनीयवत पूर्वणाहवनीय प्रथोता परिहरति अर्थवच्च-इत्यष्टौ (का. श्री. सू०५ ८१-८) सूत्राणीह ममतादालोयानि। 1. म३ २७ १-१५ 5ऋ० स० १०.१६. १२, य. वा० स० २०.७०।

·शतपथबाधणम्। (५५.बा.) मर्थ 'उगन्' कामयमानः सन् 'उगतः' अध्मदीयं यन्न कामय- मानान् 'पितृन्' 'प्रावई' पागमय । किमर्थम् । 'हथिये प्रत्तवे' अस्माभिर्दत्त इवि नुम् । "नियाग्रहण मयि कर्त- व्यम्" इति * कर्मणः सम्प्रदानत्वाचतों। "मद भक्षणे" -इति +, पम्मात् “तमर्थे मेसेन्" इति तपेन् प्रत्ययः । "अयाग्नि मायहेत्यादि। सामिधेन्यनुवचनानन्तरम् “अग्नि मावह"-इत्याद्यावाहननिगदं ब्रूयात् । सवाग्नीपोमाधान्यभाग- देवते , पितर सोमवन्त इत्याद्याः प्रधानदेवताः , 'देवा भाज्यपाः' प्रयाजानुयाजदेवताः। तेषां सर्वपा मावाइन का मग्निः प्रेष्यते- “भनि होवाय"-इत्यादिना । पेण खिटलदेवसाया पायाहनप्रतिपादनम्। 'होवाय' होमाय होतकर्मये वा 'अग्निम् भावह'। पग्निपातनामस्तव स्वभूती महिमा , तम् , सद्रूप- स्वीकारिण मम्नि मावहत्यर्थः। "इत्यावाचेति । अनेन निग. देनावाच तवोपविशेदित्ययः । २२ ॥ प्ररूसिवत् प्राले होठवरणं निषेधति- "प्रयायाप्य म होतार मिति । अावाहनानम्तर मायावणप्रत्यायावर्षे सत्वा, 'मोद होत.!' इत्येवावयुवयात ; न त. "अग्निदेवो दैव्या होता"-इति निगदेन होतारं प्रसणीतत्यर्थः । एतदुपपादयति- "पिययनो वा प्रय मिति। यतोऽयं पिसयनः, अतोऽव पितरः मविहिताः; सय यदि होतधरणं कुर्यात , सदा 'न' 'होसार' तेपु प्रिय' 'दधाति' स्थापयति , न तद युक्तम् , 'इति' पनेनाभिप्रायेण होतारं 'न' प्रवणीयात् ;, किन्ताई यदा.प.धा.1 • पा.१.१.२२ • •। मा. मू..." काः श्री. . ५.६॥

·(६५.१वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् । ३०१ पायावणानन्तर ब्रूयात् इति , तदाह- "सीदेति। है 'होत' व 'सीद' उपविश 'इति' एतत् वाक्यम् मध्वर्युयात , न होतुर्वरणम् । 'होता' चैवं कृत्वा 'होटषदने' 'उपविशति' उपविशेत् । मुगादाननिगटेनाध्वर्य 'प्रसौति' अनुजानाति । "पु प्रसवेयर्थया"-इति . धातु । स च 'प्रसूत' होवा प्रेरित 'अध्वर्यु' सुची' हपमृती 'मादाय' 'प्रत्यङ' मुख पति क्रामति। 'पतिकाम्य वेदे पथिमभागे स्थित्वा , माधावण प्रति 'प्रपवहिंप' वर्षियतर्थ प्रयाज तर्ज 'चतुर प्रया जान्' यत। बहिर्वर्जनस्याभिमाय माह- 'प्रज्ञा वा इति । शिष्ट निगदसिहम +॥ २३ ॥ विमि प्रचरणार्थ प्राचीनावौतित्व पुनर्विधत्ते - ते सर्व एवेति। 'हे' कविग्यजमाना 'सर्व एवं' 'प्राधीनापोतिन भवेयु #। ब्रह्मयजमानाग्नीधाणा पूर्व परिक्रान्ताना प्रधान यागार्थ मन्यथा परिक्रमण विधस- "इत्यादिति। 'इत्यात् अनेन प्रकारेण व यजमानौ चतु सोवेदे 'पुरस्तात्' प्रति गच्छत , प्राग्नीध 'पद्यात् प्रतिगच्छेत् । प्रधानहवियो याज्याना मायावयवषट्कारानाचष्टे- "तदिति। 'सत्' सन पिबेग्यु प्रधानहविष्षु 'खधा-इति अध्वर्य रायावयेत् , 'पस्त स्वधा' --इति पाग्निध्र प्रत्याथावण कुर्यात, होता स्वधा नम'-प्रति , • यहा••३. धा। का. श्री. सू.५८ ३७ । * का• औ• मू. ५ । १। पित्रावादमसय सईद्र प्राप्त मेव मथस्यापि वाचनिकस्याज्यभागातस्यावधि (८ ३३ ) पूर्ण इति प्राचीना घौतित्व प्राप्त मेवेति कात्यायमेन मेश पुन, सुनित मिति ध्येयम्।

·॥ शतपयनाझपम् । (५म. वा.) नमः वपट्कुर्यात् । अस्थाय मय:- “ॐ थावय"-"अस्तु गोषट् - "वीपट"-शब्दाना स्थाने एते प्रयोशव्या इत्यर्थः ॥ तबाध्वर्युप्रेषस्याय मर्थः- ॐकारोऽङ्गीकारार्थः स्वधेति पिता हविर्नाम। हे भग्नीत् ! पिवर्थोपादीयमान मिदं हविः तवाभिमतं कि मिति। तत्तथास्त्विति अग्नीत् । शब्दस्त्यागार्थ: पितनुद्दिश्य दीयमानैतत् 'स्वधा' तदीयं हविः 'नमः व्यक्ता मस्त , इति वषट्कारप्रतिनिधिभूतस्य 'वाक्यस्याय: ॥२४॥ प्रतिवदेवायावणादिकं कर्तव्य मिति पक्षान्तर माह- “तदु होवाचेति। 'भायावयेयुः' इत्यादिना पायाधणादि- कर्तृणा मध्वर्यादीना मैकलेऽपि पूजार्थ बहुवचनम् । 'यनस्य' प्रकृतिभूतस्य दर्यपूर्णमासयागस्य 'विधायाः' विधा प्रकार: संस्थानम् , तस्मात् 'न' एव 'प्रयाम' अथवामहे 'इति' प्रागु- दीरितस्यापेक्षा; अन्यथा हि पायावणादीनां प्रकृतिवदप्रयोगात् यविधायाः प्रच्युतिः स्यादित्यभिप्रायः । स्वधाकरणयन्त्रस्य विकल्प माइ स्म- “ॐ स्वधेयस्तु स्वधेति वा- तिप्रत्याभुते"-इति + ॥ २५ ॥ अनुवाक्यार्थ प्रेपवचनं प्रथमयागस्य विधत्ते "प्रथाहति । अत एव सूत्रात • "सधा नम इमि वघटकारः" इति का श्री. सू.५.६.१२१ । का• श्रो. सू०५. ६. ११। ॐ खधेत्यादिषु स्थानापत्तया ती भवय वेति पदमरीकारः, तथा चाहावलायन:- "निया: भुतयः इति। तेन सधेत्यत्र ग्रोकारः सशब्दातोऽकारच अतो,- 'यो३१ स्वाश्या' , तथा "व्यस्तु साश्या-इति, "स्वाश्था नम:- इति । 'ये यजामहे व्यस्य स्थाने :ये३ स्खधामः' इत्यपि वोध्यम् ।

·तत (६. १ग्रा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ पिप्रधान सोमप्रधानयोरुभयोरपि युक्तलात् तदपेक्षया पितर सोमवन्त पिटवन्तो वेति विकन्य प्रागुपन्यस्त तदमि प्रायेणावापि सम्प्रेषस्य हे विध्यम् । होतानुवाश्यावचने प्रस तितो विशेष माह- "म है इति। अनुवाक्या दिख मुप पादयति- “एकया था इचादि । 'एकया' एवं अनुषाक्यया 'देवान्' स्वस्थानात् 'प्रयावयन्ति' देवयजनदेश मागन्तुम । पितरस्त परागमनात् अपुनरावत्तिगता , अतो न ते एकया पुरोनुवाक्यया प्रथावयितु शच्या प्रयत्नविशेपे कर्तव्ये 'हाम्या' पुरोनुवाक्याम्या होता तान् 'पितृन्' भागमयतीत्यर्थ ॥२६॥ त्रीणि हवींषि समवदाय एकैका देवता यष्टव्या , पितृणा सोमवता यजनप्रकार माह "स उपस्तृणीत प्राज्य मिति "दिरान्यस्येति। प्राज्येनोपस्तरण मेक मवदानम् , पुरोडाशादिहविस्तयात् सक्करमतदवदानम् , यदयदान सम्पद्यते , एतेन सक्दवदधातीनि वाक्य मुतार्थ भवति। यदि अभिधारण मुपस्तरण च सरुदेव स्थात् , तदा चतुरवत्तसम्पतिर्न स्यात् , चतुरवात हि यागयोग्य ट्रव्यम् , तस्माद विरभिधारण कर्तव्य मित्यर्थ है। नत्यवदानातीति । अषद्यत्यस्मादित्यवदानम् , अवशिष्ट इवि । "अत्यल्युटो बहुलम्" इति अपादाने ल्युट । प्रवत्तशिष्टामि इवींषि प्रन्यज्यादित्यर्थ । प्रकृतिवत् प्राप्त मतिक्रमण निषे धति - "नानिकामतीति । कयन्तईि कर्तव्य मिति तवाइ-- तत्र तत् सहदिति "प्रत्य -- .का. औः सू०५६२, +का. श्री. स. ५ ६.४। * पा. मु. ३.३ ११२१ मो.म.

·३०४ ॥ शतपथबाणम् । (५म. वा.) इति । "इत एवेति । यवोपविश्यावधति , 'इत एवं' स्थानात् 'उपो- स्थाय' तवैव तिठता पायावणादिकं कुर्यादित्यधः ॥ २० ॥ द्वितीयवतीययागयोरेवमेवानुप्राणनप्रकारं दर्शयति-"प्रथा- अवापि पूर्ववदेव पुरोनुवाक्यादित्व मवगन्तव्यम् । “उपस्त णीत इत्यादि, पूर्ववत् ; एतावांस्तु विशेषः,-दितीय- यागस्य हविरादाने धानानां प्राथम्यम् , तीयस्य इविरादाने मन्यम्य प्राथम्यम्। अमादेव प्राथम्यात् सोमवदादियागवयस्य इविषां वयस्य धारणेऽपि निर्वापकाले सपिलभ्यः सोमवरः पटकपालं पुरोहाश मिति विशेषाभिधानम् ॥ २८,८॥ प्रत्यं प्रधानयागं कृत्वा खिष्टकरस्थानऽग्निः कश्यवाइनो यष्टव्य इत्यभिप्रेत्य सदनुवाक्यापस्य वचनं विधत्त- "प्रथाहाग्नय इति। "सत् विष्टसत इति। यदेतत् “भग्नये कव्यवाहना- यानुब्रूहि"-इति सम्प्रेयवचनम् , 'तत्' 'स्विष्टक्षते' खिष्टलद्या- गार्थम्। पितृणां कव्यवाहनसम्बन्धप्रतिपादने वेतदुपपादयति- "कष्यवाहनो वा इति । देवेभ्यो दीयमानं पविः 'हव्यम्', पिळभ्यस्तु दीयमानं तत् 'कव्यम्। तदुभयं वहतीति इव्य- वाहनकव्यवाहननामानी हावयाग्नी अमेण देव-पिळ-सम्बन्धिनी। "कव्यपुरीपपुरीयेषु व्युट्"-"हव्येऽनन्त.पादम्" इति सुवाभ्यां - वहते[ट । एष चामेरवान्तरमैदः प्रागभ्याम्रातः , तैत्तिरी- योऽम्यामायते- "यो वा भग्नयः ; हव्यवाइनो देवानाम्, . . "सोमाय वा पिटमसे , एवं वघिय उत्तरतो घानामन्य- पुरोडाशानाम्"-यपिघात्तभ्यो दक्षिणतो मन्थपुरोमाधानानाम्"-. इति का. श्री. म. ५.८.६,७,८॥ t पा० भू. ३.२.६६, ६॥

·(६० वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् । ३०५ कम्यवाहनः पितृणाम् , सहरक्षाः पसुराणाम्” इति । यस्मादेवं कव्यवाहनः पितृणां सम्बन्धी, तस्मात् “अग्नये कम्यवाह- नाय"-इत्येव वलय्य मिति.निगमयति-"तस्मादाहेति ॥३.. सस्य विष्टधारस्थानीयस्य कव्यवाहनयागस्य पूर्वपदुपस्तरपादि- होमान्सानुष्ठानप्रकार माह- "उपस्तृणीत इत्यादिना । स्विष्ट- अद्यागस्य शेषट्रयसाध्यत्वात् इविरुत्पत्तिक्रमेणेवातावदान मिन्य- भिप्रेत्याह- "प्रयास्य पुरोडागस्येति । "न प्रत्यनीति। इवि प्रत्यभिधारणप्य खिटक्कदर्यत्वात् तस्य च इविपी पहपात् पुनः प्रत्यभिधारणं न कर्तव्य मित्यर्थः । पन्यदुतार्थम् ॥ ३९ ॥ खिष्टकृचतुर्थपूशेषु यागेषु नातिझामतीति योऽतिकनिषेध उ: , म मनू व स्तीति-- “स यनातिकामतीति। मुकदवदान अधमति- "अथ यदिति। सोमवदादियागवयेोपि यहवियो व्यतिपजन मुखम् , “पयास्य पुरोडागस्यावद्यतीत्यादिना, तद- नव स्तोनि-- "पथ यद व्यतिपन मिति। क्रियाविशेषणम् ; परस्पर संराष्टं यथा भवति तथेत्यर्थः। "ऋतयो वे पितर इति । पितृषा मृतरूपत्वं प्रागेव दर्भितम्-- "म उ ते यान् पुन: ममेरयतेति। नया ध 'एमत् एतेन , पिटदेवत्यहविषा प्यतिपन्न नेम. 'टतूनव प्यतिपाति' परस्परं मंस यति, नेन व्यतिषानेन तान् 'मन' 'मन्दधाति' परस्सर मविनाभूतान् . करोति । १ पहा प्रत्यावायत्वेम मन्यस्याधान मेकीयमनेनोपन्यस्थति- "सडक , इति। 'सत्' तव पर 'ए' गापिन: यागगिरम् -- . ते में......" 1 वा.यो.. ५...। : "रक्षारपये यमाय पयाम -रवि.की....।

·॥ शतपथबागमं ॥ (५५० मा०) 'एस मेव मन्यं होने प्रादधति' होतईस्ते प्रक्षिपतीत्यर्थः । एतस्मिन् पक्षे होतः कर्तव्य मुपदिगति- "तं होते- ति। “उपहयेति । वेदिसमीपे इडानिगदेनोपइवं कृत्वा , तदनन्तर मषध्राय अग्नीधे दद्यात्। सोमवनिमत्येव , न त कस्य चिदम्यत्र भक्षण मस्तीत्येवकारार्थः। प्राशिवेडावदान. पक्ष मण्याह "एतद वेति । 'नु'-इति प्रसिहो, 'एव'-कारो- ऽवधारणार्थः , 'उत'-गब्दोऽप्यर्थः । अपि खवेतद् यक्ष्यमाण मेकं पञ् केचिदनुतिष्ठन्ति । नदेव दर्शयति ~ “यथा वेवेति । 'तु'-शब्द' एकीयमतव्याहत्यर्थः । 'तरस्य' दर्शपौर्णमासादः 'यनस्य', 'यथा' पडा प्राशिवं च 'समवयन्ति' सर्वेभ्यो हविभ्यः सम्भूयावद्यन्ति , . एव मेव' 'पतस्थापि' पियनस्य समवदोयुः । "प्रवेव जिवन्तीति। प्रविपि पचे इडामाशिवयोवघाण मेव कर्तव्यम् , न त प्राशन मित्यर्थः। प्रायनपक्ष मप्याह- "प्राशितव्यं खेवेति । इडायदानं च यत्रान्तरवतः प्रत्रापि 'प्राशितव्य मेव' ,'वयं मन्यामहे' 'ति' "पासुरिः' महर्षिः प्रतिपादयतीत्यर्थः। एवं प्रतिपादयत प्रासरेरभिप्राय माइ- "यस्य कस्येति । इडो प्रान्तः प्रविजः 'यस्य, कस्यचित्' आत्मन: सम्बन्धिनि 'अग्नी' वैखानरे तहविः 'जुति', अतः प्राशने न शेष इत्यनेनाभिप्रायेणेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ यजमानपिनुद्दिश्य पिण्डनदान मध्ययुयजमानयोरन्यतरस्य कर्तव्यत्वं सिहवदनुवदनम् , तत्प्रागन मवनेजनं विधन - . • कात्रीतति चानुमन्धयम् । 1"मन्य समहूय होताध्वयुब्रह्मायौदवाई निदधति , प्राशिन मवदायेडा घा, सर्वे प्राधनि वा"-इति का यौः मू.५.१.१३-१५॥ .

·(६. मा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ១។ "प्रथ यतर इति । अध्वर्यु यजमानयोर्मध्ये यतरे इत्यर्थः । 'किं यत्तदो निरिणे योरेकस्य उतरच्" इति * इतरजन्तः । 'यदि अध्वर्या यजमानी वा' 'दास्यन्' पिण्डदाता भवति', 'सः' खयं यजमानः अध्वर्युर्या 'उदपात्रम्' उदकपूर्ण पात्रम् 'प्रादाय', 'पपसलवि' प्रदक्षिणं विः परिषिधन्' पिता दिम् ‘पयति' +। “स यजमानस्येति। 'म:' अध्वर्य: 'यज- मानस्य पितरम्' "असाववने निव"-इति मन्त्रेण 'पत्र- नेनिक्षेति' प्रवनेजति । यनमानस्तु यदि स्वयं पिण्डदाता भवति , तदा स्वकीय मेव पितर मवनेजयेत् । "असावक- नैनिक्ष"-इत्यादिक पिण्डपियधमकरणे व्याख्यातम् ॥ ३४ ॥ "प्रयास्य पुरोडागस्येत्यादि । पुरोहागादिहवि:भेषान् ‘मय्ये पाणी' 'पवंदाय' पानीघ, बीन् पिण्डान् सत्वा , तम्मिद हस्ते धारयेत् || ॥ ३५ ॥ "म येमा मवान्तरदिश मिति। 'द' गम्देनोत्तरापगं दिश मभिनयेन निहिंगनि । “पनुनचये"-इति २० मक्षरे अनुशदस्य कर्मप्रवचनीयत्वम् । उत्तरापरस्यादिगि येयं देः सतिः, 'तस्या' 'यजमानस्य पि' "प्रमावतत् १"-'पति' • पा. मु. ५.२ ५२ दि घिः परिबियनि उस्मात्र यापयंत्रमागो-रति का. चौ. परमादि। १. २.२१ का तोयम्। पुरस्तारित कार , ३ भाप्यं यम्। | का. मो. म. ५.१५। यति'-इनि ..पा. मु...'

·। यसपयमाछापम् (५५. २मा. मन्त्रेय । पितामह त्य पिण्डदानं विधरो-"पथ येमा मिति । 'इ'-गब्देन दक्षिणपरा प्रयाम्तरा दिग् गम्यते । अन्यत् समानं पूर्वेप। प्रपितामहम्य पिगडदानं विधत्ते- "प्रथ येमा मिति। अत्रेदमा दक्षिणपूर्वा दिगभिनयेन निहिन्यते । अत्र या वेदेः सूक्तिः, सस्यां प्रपितामहार्य पिण्डं दद्यात् । इत्यः तिरुपु सलिपु पिण्डदानं विधाय , अपशिष्टायां सती समन्त्र के लेपमाजने विधत्ते -- "प्रय येमा मवान्तरदिश मिसि । पमा मुत्तरपूर्वा मवान्तर दिश मनु या वेदेः सप्तिः , तस्याम् "पत्र पितरः"-'इति' मन्वेग हस्तगले 'निमृष्टे' निमजीत । तथा चोतं सूत्रता- "उसरापरस्यां प्रथमम् , सथे समवदाय सर्वेभ्यो ययावनि पिण्डान् ददात्यसावेतप्त इति , उत्तरपूर्वस्या पाणी निटेन पितर इति" इति । "असावेतो"-इत्यादि मन्त्रार्थः पिण्डपिटयन्ने एवं वर्णितः ॥1 प्रपितामहादिभ्यः उक्तरीत्या पिण्डान् ददातीत्यर्थः । तयायं सति 'स्वान्' खकीयान् 'पितृन्' 'एतस्मात् पिळयात 'नान्तति' पन्तरितान् न करोति , अपि त भागिनः कृतवान् भवति ॥ ३६ ॥ पाहवनीयोपस्थानं विधते "ते सर्व एवेति । “उदश्च . . • पुरस्तादिह ध्य० ३.१८ कडाां श्रुतोऽयम् । t "सक्तिधु पिश्चावनेजन परिघिय-परिषिष्य पूर्ववत् इति का. श्री. भू०५.६.१७। + बा. सं.२.३१। 5 का. श्री. मू५.१.१८,१६,२० । ॥ पुरस्तात् २०८४.७ पड तितो द्रश्यः। 7 "यज्ञोपवीतिनः सर्वे निष्कुम्योदयोऽशममीमदीन्याएपनीय सुपतिपत दाभ्याम् इति का श्री. म. ५.६, २१ ।

·इत्यत पाह - (६५. मा.) ।हितीयकाण्डम् ॥ उपनिाक्रम्येति। उदड मुखा सन्त परिहतात् पिण्डपिट यस्थानात् निर्गत्येत्यर्थ । 'देवान् वा इत्यादि। 'य' खलु 'प्राहिताग्निर्भवति', 'दापौर्णमासाभ्या' च 'यो यजते', 'एप' 'देवान्' 'उपावत' उपगतो भवति , देवसम्बन्धगतस्य यजमानस्य देवान् परित्यज्य यत् पिटयज्ञाचरणम् , तेन देवाना मनसि क्रोधोऽभूत् , पुनरावृत्त्याइवनीयोपस्थानेनातीवोदासीनता जनित मपराधं 'देवेभ्य' 'निग वसे' गमयन्ति ॥ २७ ॥ "ऐन्द्रीभ्या मिति , मन्त्रविधि । ऐन्द्रया ऋच कथ मग्न्यु पस्याने सङ्गति लिङ्ग विरोधात ! “इन्द्री होति। परमैखयोगादाहवनीय एयेन्द्र , अतस्तदीयोपस्थाने ऐन्द्रमा करणत्व न विरुवात इत्यर्थ । त एवेन्द्रद्यौ पठति- "चनमीमदन्तेति । 'प्रचन्' भस्माभिदत इवि पितर अक्षन्। प्रदेनुडि "लुड सनोघं"-इति • घनादेगे, "मन्चे घसद्धरणग"-इति लुकि , “गमहन०"-इति । उपधालोपे , पचविति रूपम् । 'हि' यम्मात् एवम् , अतस्से पितरो हवि स्वीकारेण 'अमीमदम्स' मा अभवन् । "मद हतियोगे" इति !, भस्मासन्तात् लुडि घडि रूपम् । राप्ति रपि कुतोऽगम्यते इति तबाह- "अवमिया इति । 'प्रिया, भाभीया तनू ते पितर 'प्रय पधपत' मुहास्य इवियो रसातिशयस्यामिष्यत्यर्थम् भवाकम्पयन् । “धूष कम्पने"-रHि T धात । सदनन्तरं 'खभानव' स्वायतदीपय , 'विमा' मेधा- , . या न.३५१। पा.सू... • था.२२८ घा. । प्रा.मू.२६३०॥ पा.६.८ पु.उ.३.१धा.।

·२८० * मतपयमानणम् (५. २मा.) विनः ते पितरः हविपः प्रदातारं यजमान नविष्ठया' नय. तरया 'मती' मन्या सुन्या 'प्रस्तोपत' उपभुक्तं हविः प्राशंसन् , सम्यगतत् मनात मिति। पाशवनीयावस्थित! हे 'इन्द्र!' त्वमपि 'ह' त्वदीयो 'परी' पानी गमनाय '' चिE 'योजान् योजयेति प्रथमाया पाचोर्थः । "सुसम्मं वेति । है 'मघवन् !' धनवन् ! पाहवनीय- रूपेन्द्र! सतु-मदर्शनीयं 'खा' वा 'वन्दिपीमहि' नमः , अभिवादयामो वा। "वदि पभिवादनस्तुन्योः" इति + धातुः । अस्माभिः वन्दितस्व 'पूर्ण बन्धुरः' दसेन हविषा पूर्णन रय- नोडेन युल: , 'स्तुतः' च सम् पम्माभिः कृतं स्तीवं हविय खीकृत्य 'वगान् प्रमु' कामान पनु ययाकामं यथेष्ट' 'प्रयास' । "योजानित्यादि , पूर्ववत् ॥ ३८ ॥ गाईपत्योपस्यान विधत्त- "भय प्रतिपरत्येति । 'प्रति- परेत्य' पाहवनीयसमीपात् प्रतिनिहत्त इत्यर्थः। तस्मिन् गाई- पत्योपस्थाने "मनो न्याहामहे"-इत्याद्यास्तयो मन्वा पठिताः, नेपा मय मर्थ:- प्रथमा "मनो विति। अम्मदीयं 'मनः' '' जिमम् 'पानामहे'। केन साधनेन ! 'नाराशंसन सोमेन' नरः भंसनीयेन स्तोत्रेण, 'पितृप्पां' सम्बन्धिभिः 'मम्मभिः' मननैश्च । "पान एत्विति । हितीया। पिठ्यकरणादाकान्त - - वा. सं.३.५२ मा० च्या. ११धा.। * "मनो नादाम इति गाईप तिभिः" इति का पौ. . 5 वा० सं० ३,५३॥ पा• मं०३.५४ ·. (६. मा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ३८१ मम्मदीय 'मन' 'पुन' अस्मान् ‘एतु' प्रागच्छतु। किम र्थम् ? 'क्रत्वे' प्रातुकर्मणे , 'दक्षाय' बलाय, जीवमें' जीवनाय, 'ज्योक्' चिरकाल 'सूर्य च' 'दृशे' ट्रष्टुम् । “दृगे विख्ये च" -ति- तुमय निपात्यते । पुनर्न इति तीया। है 'पितर ।' 'देश्य ' देवसम्बन्धी 'जन' 'न' प्रमाभ्य 'मन पुन ददातु'। 'जीव' जीवनवन्तं, 'बात' गप्पम् पुत्रपौवादिसमूहम् ‘सचेमहि' प्राप्नुयामेति । पन्तिमपादे जीयगन्दप्रयोगस्याभिप्राय माह- "पिटयनेयेति । 'पिटयन' खलु 'एसत्' इदानीम् ‘मचारिषु', पत पिट यास्य कलर ऋविग्यजमाना पिटसम्भता सम्त प्रजायुक्ता भवेयु । 'सत्' तथा सति “जीव बातम्" इति पनेन मन्त्रभागेन 'जीवान्' एव पुत्रपौवादीन् 'पिपद्यते' अपि गच्छन्ति। "तस्मादिति, उतार्थनिगमनम् ॥ २८ ॥ पिण्डदाजप विधत- "प्रथ यतर इति । 'प्रय' उपस्थानानन्तरम् , प्रवर्य यजमानयोर्मध्ये 'यतर' पिण्ड 'ददाति', 'म पुन' 'प्राचीनापीती' 'भूत्वा', पिना देगम् 'अभिपद्य' प्रविग्न "पमीमदत'-इति । मन्त्र जपेत् । म च मन्म सद माचणच पिण्डपिठयन घ्याव्यातम | ४. . पिण्डदानस्योदौथाङ्ग मुदकावनैजन .पूर्वपद विधत- "पयोदपाव मिति। "तथा अतुपे इति, पवर्मजनस्य . वा.म... .मा.सू.३। पा.मं. ३५ : का. श्री. भू. ५ ! । पुरस्ता] १.ए. पतितारयम्।

·~ २८२ ॥ शतपयवानपम् ॥ (५म. २वा. प्रयोजनकयनम् । एतत् सर्व पिण्इपिढयन्न एव व्याख्यातम् ॥ विहित परिषेचनं पुनः गुप्तम् , तस्य यत् प्रादक्षियम् , तत् स्तोति- “यत् पुनरित्यादिना। "प्रसन्नविन इति । पपसन मपादचिण्यम् , तहिपरीतं मसलं मादक्षियम्; मत्वर्थीयो विनिः । प्रादक्षिण्यवती मम 'इद' पिया मपि 'कर्म' 'अनुसन्तिठाते' मंस्थितं भवेत्। 'पति' पनेनाभिप्रायेण अवसाने 'प्रमलवि' सय्येन परिपेचनं कियत इत्यर्थः ॥ ४१॥ "प्रय नीवि मित्यादि + पिण्इपिळयन्नमकरणे व्याख्या- सम् । ४२॥ चोदकमात मयाजाादीथागकलापं सविशेष मतःपर मनुकामति- "ते सर्व एति। "इत्यापजमानयेति । प्रयाजा- पुदीचाहानुठानममये एवं मनयजमामायाः तब तब स्थाने परीत्योपविगेयु: ।। ४३. "पयादति। "प्रत्यड्डतिक्रामतीति । प्राची दक्षिण- दिसाम्य प्रागुपपादितत्वात् दक्षिणातिक्रमणस्पामे पत्यड मुखो- ऽध्यपुरतिकामिदित्यर्थः। 'पहियो' बर्हिः प्रथमानुयाजः, सरर्मिती 'सायनुयाजी' यज्ञ-यजेति। बहिर्वजने कारण माह- "प्रभावाति। ४४॥ गुग्थूहमादिक प्रतसिवत् कष्य मित्यनुकामति- •पुरक्षात् २१.१.१८ पालिनोइरयम्। 1 "सामेश्य पूर्व पति नीपि पिम्य मो प रथमणि करोति समरसारान् महान पिनरोत-रति का श्री. पू. परसात ११. पं.दायम् । का. मी. अ. ५,५.३० ·. . (प्र. वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ २८३ "पय सादयित्वेत्यादिना। सूलवाकानुवचनं प्रतियत् प्राप्तम् । प्रस्तरपहरणं निषेधति - "नाधयुरिति । 'न समुल्लुम्पति' न यहाति , न प्रहरेत् , तूष्णी मेवोपासीत प्रस्तर मा प्र. रणम् ॥ ४५, ४६॥ अग्नीपस्थानिहत्ति माह- "अयाईति। "खगा देव्या होटभ्यः” इति सस्पेऽवयुगोक्ते होता युवाकं ब्रूयात् ; न च सदानी मध्वर्यः परिधीननुप्रइरेस , केवल सुपस्पृशेदेव । बर्हिपः परिधीनाच सूष्णी मनी प्रहरणं विधत्ते "पथैत- दिति । एतत्' चतु सत्या येद्या म्तीर्ण 'हिं.' 'परिधीय' पादाय युगपदग्नी 'अनुसमस्यति' प्रतिपति ४०॥ प्रधाग्नी प्रक्षेप मेकीयमतेनोपन्य स्थति- "मक इति । देशविविध्योपपादयति- "तदु तथेति। हुतशेयस्य पुन- कोमयोग्यत्वाभावात् नैष पक्षी युत इत्यर्थः । वाताई अधि शेषम्य प्रतिपत्तिरिति , सा माह- "समादिति । 'हतोकिष्टम् प्रपोऽभ्यवहरै युः'। भग्नी Bासनपरस्य व्युदासार्थ 'एव' कारः । ऋविजो 'या पाश्रीयु.' इति पक्षातरम् ।। सूत्र कारोऽप्येतत् सर्व - "न प्रक्षर मारत - इति का प्रो. भू. ५.१.२८ । + "अनुपयुक्त किचनापि मानुपानि, तूष्णो मामा मंस्प शति" इति का• प्रो. सू. ५... २६ , : उपस्पृश्य परियोन गानुप्रयरति - रति का यो• म. ५...।। पिरिधापी प्रात्यति'-रति का. पौ. सू. ५,। "पशिपिए. शश, शा *इति का. श्री. ए.

·३८४ ॥ शतपथमाधापम् ।। (५५० २वा.) माइ सम-"न प्रस्तर मादत्त इत्यादिना * ॥४८॥ २ [६.१.Jk इति श्रीमायणार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथबावणभाष्ये द्वितीयकाण्डे पठाध्यायम्य प्रथमं ब्राधणम् । • का० श्री. ५.१. २८-३६ मूत्राणि दरयानि । 1 "यथान चिन्धते । के पुनले पितरो येभ्य इदं दीयते । उच्यते- यजमानस्य पिटभ्यो ददातीत्यादिवचनात , रत एव पितरः; तेभ्यो जीवा एव दाने प्राने,- तेभ्यो ददाति" इति वचनात , "सकदु होर पराध: मितर-इत्यादिदर्श नेभ्यश्च तेभ्यो देयम् । व्यय "वमवः पितरो जेया रहा या पितामहाः। प्रपितामहातथादित्या हत्येचा दिकी पुति:"-पति , सपा "यानेष| तमिमङ्गामेऽस्तान पिटयम ममे- रयत , पितरी वैत व्यामन्"-रति (२ का. १.१.१.), तथा 'शरई. मम्त शिशिरासी पिसर"-इति, तथा अधिवातादयः पिटगणा स्तषी कोपयोगः । एस एव तु व्याधिदैविकाः पितरः, तसच यथा माक्षाये यति पितरतप्यन्ति, तथा तेवपि प्यत्सु. व्याधिदे विकावस्याप्ती टप्पति, महापिटयातु एव मोमपादय उयन्तः । पियाप महिषु प्रेभ्यो एव दीयन्त । अथ यस्य पिनरो सक्ताः स्युः, मं कर्ष प्यात ! भोपि तेभ्य एवं अनव मामग्नेभ्यो ददन बहुतरेगेवेनमा विस- थते। या तु तेशश नमिनागमनिकं फलम् , न तदमा क्रियानाथा। समायानाधिदैविकाः, सपि कृप्यन्वैव ; शाश वियोपादान विधा. नादिनि गम्यतव्याशाप हरिलामी! सैतिरोयकाल में ममामन्ति -'देवान वे पिछन् पीमान मनुष्याः पितरोऽपिपत-रति ते. प्रा. १...१.४। रिविधा दिपितरः,देवासका मनुष्यामकाच-त्यादि भापवाय भाषाशन इरय मिति दिक् ।

·(६५०२मा०) ॥ द्वितीयकाण्डम् । (प्रय हितीयं ब्राधयम् ) एतत् करोति महाहविषा इब देवा वृवं ननुः। तेनी इएव व्यजयन्त येय मेषां विजितिस्ता मथ थानेवैषां तस्मिनसशाम द्विषव आर्छस्तानेतैरव शल्पान्निर- हरन्त तान् व्यदृहन्त यत् वाम्बकैरयनन्त ॥ १ ॥ अथ युदेष एतैर्यनले । सन्नाट वेवैतरय तथा कं चनेपुरी छतौति देवा अकुर्वनिति त्वैवैष याश दास्य प्रना नाता याद्याजातास्ता उभयौ रुद्रियात् प्रमुञ्चति ता परयानमीवा अकिल्विषाः प्रजाः प्रजायन्त तस्मादा ऽएप एतैर्यनते ॥३॥ ते वै रौद्रा भवन्ति । रुद्रय की स्तुस्मा- द्रौद्रा भवन्त्येककपाला भवन्त्येकदेवत्या पस- निति तमादककपाला भवन्ति ॥ ३ ॥ ते वे प्रतिपुरुष । यापन्तो युधाः स्युम्ता- धन्त एफेनातिरिका भवन्ति तत् प्रतिपुरुष मे. - . • 'तिपुर -तिम, च। ४८

·शतपथबाधणम्
३८६
(५० बा.)
वैतदेकैकेन या अन्य प्रना नातास्ता रुट्रियात्
मुमुक्षुत्येकैनातिरिक्षा भवन्ति तद्या एवाय प्रना
अजातास्ता रुद्रियात् प्रमुचति तस्मादेकेनाति-
रिता भवन्ति ॥ ४ ॥
स जघनेन गाईपत्ये। यज्ञोपवीती भूत्वो-
दड्डासीन एतान् गृह्णाति स तत एवोपोत्या-
योदङ् तिष्ठन्नवहन्त्य दीच्यौ दृषटुपले ऽउपधात्यु-
तराई गाईपत्यख्य कपालान्युपदधाति तदादेव
तामुत्तर दिशए सचन्त ऽएषा छतस्य देवस्य दिक
तस्मादेता मुत्तरां दिशए सचन्ते ॥ ५।
ते वा अक्ताः स्युः। अतए हि हविस्त ऽउ
वा अनता एव युरभिमानुको ह रुद्रः पशूभस्या-
द्यदलयात् 'तमादनक्ता एव युः ॥ ६ ॥
तान्साई पाचवाए समुद्दास्य । अन्वाहार्य-
पचनादुलमु क . मादायोदइ पत्य जुहोत्येषा
धेरास्य देवय दिक् पधि जुहोति पथा हि स
देवारंति चतुप्पये जुहोत्येतह वा ऽपय जान्धित
प्रजास मवसानं यञ्चतुष्पथं तस्माच्चतुष्पथे
नुहोति ॥७॥

·वे (६० २वा०) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ३८७ पलाशस्य पलाशेन मध्यमेन जुहोति। ब्रह्म पलाशय पलाशं ब्रह्मौ देतज्जुहीति स सर्वेषा मेवावदात्येकस्यैव नावाति य एषो ऽतिरिलो भवति ॥८॥ स जुहोति। एष ते रुद्र भागः सह खसाम्बिकया तुं जुषस्व खात्यम्बिका वै नामाण्य म्वमा तयायैष सह भागस्तादग्यप खिया सह भागस्तस्मात् वाम्बका नाम तद्या अश्य प्रना नातास्ता सद्रियात प्रमुञ्चति ॥६॥ अथ य एष एको ऽतिरित्तो भवति । त माखूत्कर ऽउपकिरस्येषु ते रुट भाग पाखुम्ने पशुरिति तदस्मा आखु मेव पशूना मनुदिशति कैनो ऽइतरान् पशून न हिनस्ति सद्यदुपकिरति तिर इय. वै गर्भातिर इवैताटुपकोणे तस्मादा उपकिरति तद्या एवाय प्रना पनातास्ता रुट्रियात् प्रमुक्षति ॥ १०॥ अध पुनरेत्य जपन्ति । अव रुद्र मदौमधुष देव वाम्बकम् । यथा नो ब्वयसकराया नः येयसम्करद्यथा नो व्यवसाययात् ॥ भेषन मसि ·३८८ ॥ शतपयवा अणम् ॥ (५० वा.) भेषनं गवे ऽश्वाय पुरुषाय मेषजए सुखं मेषाय मेष्या ऽइत्याशौरेवैषैतस्य कर्मणः ॥ ११ ॥ अथापसलवि त्रिः परियन्ति । सव्यानरुनु- पानानास्ताम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्हनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतादित्या- शौरवैषैतस्य कर्मण आशिष मौतदाशासते तटु येव श मिव यो मृत्योर्मुच्यात नामृतात्तस्मा- दाइ मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति ॥ १२ सुटु हापि कुमार्य: परीयुः। भगस्य भना- महा ऽइति या ह वै सा रुद्रस्य खसाम्बिका नाम सा ह वै भगोष्टे तम्माटु हामि कुमार्यः परीयुभंगस्य भनामहा ऽति॥ १३ ॥ तासा मुतासां मन्वो ऽस्ति । वाम्बकं यजा- महे सुगन्धि पतिवेदनम् । 'उर्वारुक मिव वन्धनादितो मुघीय मामुत दुति सा यदित इत्याह जातिभ्यस्तदाइ मामुत इति पतिभ्यस्तदाह पतयों छेत्र स्विये प्रतिष्ठा तस्मादाह मामुत इति ॥ १४ ॥ प्रय पुनः प्रसलवि त्रि: परियन्ति । दक्षि- ·(६. बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ मानलनुपान्नाना एतेनैव मन्वेण तद्यत् पुनः प्रसलवि त्रिः परियन्ति प्रसलविन इदं कर्मानु- सन्तिष्ठाता ऽइति तस्मात् पुनः प्रसलवि त्रिः परियन्ति ॥ १५ ॥ अथैतान्यजमानो ऽञ्जली समोप्य । अर्ध्वानु- दस्थति यथा गौर्नोदाप्नुयात् तदात्मभ्य एवैतल्या- निर्मिमते तान्विलिप्सन्त उपस्पृशन्ति मेषज मेवैतत् कुर्वते तस्मादिलिप्सन्त उपस्पृशन्ति ॥ १६ ॥ तान् • योर्मूतकयोस् पनद्य । व्वेणु यष्टयां वा कुपे वोभयत प्रावध्यो । परेत्य यदि वृक्ष वा स्थाणुं वा ब्वेणुं ब्वा बल्मीकं वा विन्देत् तस्मिन्नासजत्येतत्ते रुद्रावसं तेन परो मूजवतो ऽतीहोत्यवसेन वा तदेनए सायस मेवान्ववार्जति यत्र-यचाग्य चरणं तदन्वत्र ह वा ऽअस्य परो भूजवयचरणं तस्मादाह परो मूजवतो ऽती- होत्यवततधन्वा पिनाकावस इत्यभिएसन् नः शिवो अध्वानं यन्ति • 'ला'-इति च ह हा पेरण। t 'धानध्योग-ति च डा देवरडाः पाठः।

·॥ शतपथबापम्। (५प्र. ३बा.) ऽतीहीत्येवैतदाह कृत्तिवासा इति निष्वापय- त्येवैन मेतत् स्वपन्नु हि न कं चन हिनस्ति तस्मादाह कृत्तिवासा इति * ॥ १७ ॥ अघ दक्षिणान् वाइनन्वावर्तन्ते । ते प्रतीक्ष पुनरायन्ति पुनरेत्याप उपस्पृशन्ति सदियेणेव वा एतदचारिपुः शान्तिरापस्तदनिः शान्त्या ~ शमयन्ते ॥ १८॥ अध केशश्मथूप्त्वा। समारोह्याग्ना ऽउद- वसायेव येतेन यजते न हि तुदवकल्पते . युटु- त्तरवेदावग्निहीचं जुहुयात्तस्मादयस्यति गृहा- नित्वा निर्मध्याग्नी पौर्णमासेन यजत ऽउत्पन्न- यज द्रव वा एष यच्चातुर्मास्यान्वधैय लप्तः प्रतिष्ठितो यज्ञो यत् पौर्णमासं तत् प्लेनैवैतद्यो- नान्ततः प्रतितिष्ठति तस्मादुदवस्यति ॥ १८॥३॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके तीयं ब्राह्मणम् [६. २.] ।

·(ए. मा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ३८१ अथ विधिसितानां वाम्बकहविषां - शल्पनिहरणहेतुत्व मितिहासेनोपपादयति- “महाइविपतिः । "अथ यानेवे- त्यादि। 'तस्मिन् सङ्गाम' 'एषां देवानां मध्ये 'यानेव' इन्द्र- 'इषवः' हवमुक्ता: शराः 'पार्छन्' प्रानुवन् , 'सान्' देवान् 'एतैरेव' वैयख हर्विभिः तस्मात् 'शल्पात' 'निरहरन्त' वियो- जितवन्तः । निहरणाप्रकार माह- "तान् व्यहन्तेति । "वह उद्यमने" । शल्पपीतांस्तानम्माच्छल्पादुइरन्त [ इत्यर्थः । "एतैरेवेति । प्रतिनिर्देशस्य सव्यपेक्षवात् तबिदिशति- “यत् वाम्बकरिति। अम्विका नाम स्त्री अस्य म्बसा , अतस्ताम्बको रुद्रः। देवतावाचिना लक्षणयाव हवींयुध्यन्ते ॥ १ ॥ आख्यायिकया प्रतिपादित मर्थ प्रकृते योजयति- "प्रथ पदेष इति । 'एपः' इदानीन्तनो यजमानः। “तवाहेति । "न , अह , नु, एवं' इति चत्वारो निपाताः। 'तत्' नेन वैयम्बकहविर्यागन अद्यापि 'एतस्य यजमानस्य सम्बन्धिन मेव 'कञ्च' क मपि पुरुषम् ‘इपुः' 'तथा' 'नैव' 'ऋच्छति' प्रानोति । देवानुकारित्वस्य हेतु माह- "इति देवा इति । "याय खेवास्येति । 'अस्य यजमानस्य सम्बन्धिनीः 'प्रजा:' 'जाता:', 'याश्च' 'प्रजाताः' प्रजनिष्यमाणाः 'ताः' 'सर्वा.' "उमयो' उभयविधाः प्रजाः 'सद्रियात्' रुद्रसहिंसनात् 'प्रमु- .' यमकहविधा'-इति च। उत्तरनाप्येव मेव । + 'प्रत्यनिहरणहेतुत्व'-इति कादिपुलकेषु। एव मिहोत्तरचापि । यमकानु' इति का और सू. ५. १० ।। तु. ५०६ धाय ! 'दन्त्योहादिः, पकायादिरियन्ये-दति की। “दृतवन्त'- इति च।

·२८२ शतपथमाधवम। (५० ३बा.) चति' । प्रतिपुरुष सझाय क्रियमाणे एते वियम्बके ई विर्भि तस्य रुद्रस्य प्रीणितत्वात् । 'ता पस्येत्यादि, गतम् ॥ २॥ तेषा देवता विधाय प्रशसति- “ते वै रौद्रा भवन्तीति । रुद्रो देवता एपाम्। “सास्य देवता" इत्यण् । तव कारण माह- "रुद्रस्येति । 'हि' यस्मात् रुद्रसम्बन्धी 'इषु' त्रिपुरविजयाय रुद्रप्यायुधत्वेन निम्मित तमात्। एवान्धव रुद्रस्य त्रिपुरविजयप्रस्ताव यूयते- “त इषु समस्कुर्वत" -इति इविधा मेककपालस स्कार्यत्व विधाय स्तीति- "एक कपाला इति! 'एकदेवत्या' एकदेवतार्था सर्व इमे पुरो डागा 'असन्' भवन्वित्यभिप्रायेण ॥ ३ ॥ कियन्तस्ते वाम्यका कार्या इति तत्परिमाण माह-- 'ते वे प्रतिपुरुष मिति । 'यावन्त' यावत्परिमाणविशिष्टा यजमानस्य 'राधा' ग्रहसम्बन्धिनी मातयो भवेयु, নন্ত प्रतिरुप मेकेक पुरोडाश इति गणयित्वा 'तावन्त पुरोडागा पकेनाधिकास्ते कर्तव्या । एतत प्रशमति-- .पा.सू. २ २४! .म.६ २३ ॥ का थी. सु.५१.। 'एह्या पुत्रपौधपुनयादीन्यायानि । करम्भयाघोत्तम्यायन (३४) एशन्द प्रषाविषयो भय -ति या दे. (५ १.२)। मानव कल्पह पि सर उतरतो.-. यान्ति करम्भपात्राणि-दति। काटकामि 'यापतो यजमानस्य पुत्रपौधा -इति। यापत्तम सार--प्रतिपुष्य मेशकपालान् निर्वपति , याम्तो यजमानस्या माव्या मसीका लावत एकातिरिका-इति । 'चतुरो घा- रति च का. यो. म.५ धनपव्यस्य एकामयस्य राप पापब्यस्य प चतुर स्पति तात्पर्ध। करमपानायर मे ५३५ मध्यम ·अन्य (१०२ब्रा.) । द्वितीयकाण्डम् । २८३ "तत् प्रतिपुरुष मिति । पुरुषं पुरुष प्रतिपुरुषम , घोप्साया मध्ययीभाव । “एककेनेति। "एक बहुव्रीहिवत्" इति वीमाया दिवचनम् । बहुव्रीहिवडावात् सुपो लोप । दुतार्थम् । एकातिरेक मनूय तस्य प्रयोजन माह- "एकैनेति ॥ ४ यावदुक्त चोदमा ह्येते पुरोडाशा , अतस्ते पा संस्कारप्रकार माह- "स 'जघनेनेति। गाई पत्यस्य पयात् 'यज्ञोपवीती भूत्वा', 'उदनुख प्रासीन', 'एतान्' पुरोडागान् निर्व पतीति प्रक्रम्य , जुहोतयोऽवषट्कारा इति , तब पवषट्कारा इति छेद । हविरुत्पच्यन्यथानुपपत्त्याक्षिप्तानि तहम्मकान्य पहननादीनि , वैकृत विशेष वन मनुक्रामति- “स तत एवे त्यादिना । प्रागुदीया रुद्राधिष्ठितत्वेनोत्तरदिशो रुद्रसम्बन्धात् तहिकत्वाच रुद्रदेवताख्या , तस्मात 'ताम्' पताम् 'उत्तरा दिय' 'सचन्ते' सर्वेषु व्यापारेषु ऋत्विज समवयन्ति $ ॥ ५ ॥ एपा हविषा महतार्थ मभिधारणपक्ष माह- "ते वा अता स्युरिति ।। 'वे' शब्दो ऽवधारणे । खल 'ते' पुरोडाथा 'प्रता' भाज्येनाभिधारिता एव 'स्यु'। तव हेतु माह- "मक होति। हि' यस्मात् 'भक्तम' प्रामवारित मेय इवि * या सू०८१६। 1 का. पौ. सू.५ १.४। यमका होतयो भवन्ति न यणतय इति भावः । 'य. घाबरयजन्तीत्यादिः यवहार (२६२१) सोमान्तर्गतयागा भिशयोश' इत्यभाषयहि इरिखामी। ६ का. श्री. मू.५ १.६ का. श्री. सू. ५ १०८.११।

·. पन्या ३८४ ॥ गतपथब्राह्मणम् ॥ ( ५० वा.) भवति । तथा च तैत्तिरीयकम् – “प्रच्युतं वा एतदस्मालोकादगत देवलोकं यच्छृतं इविरनभिधारित मभिधार्योहासयति" इति । अनभिधारितपच मण्याह-"उवा इति । तत्र कारण माह- "अभिमानुक इति। पशुप्रभवेनाल्येन यदि रोद्रान पुरोडाशान् अनशत् , ततः स रुद्रः भाज्यसम्बन्धहारा तत्कारणभूतान् पशून् 'अभिमानुकः' - अभिमन्तुं धाधितुं शशः स्यात् ॥ ६ ॥ "तान् साई मित्यादि। निगदसिहम् । उत्तरदिगि विशेषं विधत्ते- “पथोति। उत्तरस्यां दिगि यः विद्यते , तवोल्मकं निधाय , तस्मिन् पुरोडाशान् जुहुयात् । पथि होमे कारण माह- "पया होति । 'म:' खलु रुद्रो 'देवः' 'पया' मार्गेण हि 'चरति' तवावतिष्ठत इत्यर्थः। पथ्यपि किधिद विशेष विधत्ते- “चतुष्पय इति । चतुर्णा यथां समाहारयतुप्पयः , चतसृभ्यो ६ दिग्भ्य भागतायत्वारः पन्यानो यत्र सङ्गाछन्ते , तत जुहुयादित्यर्यः ।। एतदुप- पादयति- “एतह वा इति । एतत्' खत 'भस्य' रुद्रस्य 'जान्धितम्' - जनैः परिकम्पितम् , 'प्रजातम्' प्रसिहम् , 'भवमान स्थानम् , यचतुष्ययाप्यम्। पत एवोक्त मभियु:-- "वटे-पटे वैशवपः, चत्वरे-चत्वरे शिव."-इति 10.4 -ते. म १.१.३.। 1. अभिमंसक:-इति च । का• पी. सू. ५.१०.५। इ'चतुभ्य:-इति छ,। 1 का. श्री. सू. ५.१...। पिन + धिम- हिन । 'जाषितम्-यपि ।

·(६० २मा०) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ३८५ प्रयैतस्मिन् होमसाधनं विधत्ते- "पलाशस्य पलाशेनेति । पलाशहक्षस्य पणेनेत्यर्थः । “ब्रह्म वै पलाशस्य पलाश मिति। पलाशहक्षस्य ब्रह्मवयवणात् , तदीयं पणे मपि बनात्मकम् । ब्रह्मश्रवणश्च तैत्तिरीयकैरानातम्- "देवा वै ब्रह्मदवदन्त तत् पर्ण उपायोत्" इति । प्रवदाने विशेष माइ- "स सर्वेया मिति। यावन्त: पुरोडाशाः, तत्र एक मपि रिक विहाय तेषां सर्वेषा मेव सकाशात् तस्मिन् मध्यमपणेऽवयो- दिद्यर्थः ॥ ८॥ इत्यं सर्वेभ्यः समवत्तस्य हविषः समन्वकं होमं विधत्त- "स जुहोतीति । मन्त्रस्याय मर्थः- हे 'कट्र!' '' तय 'एष भागः' । कथम्भूतस्य ? अम्बिकानामास्य वसा तया संहितस्य । अतः 'सं' भामं 'जुषख' सेवस्व । इदं हविः 'स्वाहा' सुहुत मस्विति । तत्र "सह स्वस्राम्बिकया"-इति मन्व- भागस्याभिप्राय माविष्कुर्वबेतेषां इविषां वामकनाम निब्रवीति- "अम्बिका इ वा इति । "तघदस्यैष इति। 'तत्' तथा सति 'यद' यस्मात् 'पस्य' रुद्रस्य तया स्त्रिया' 'सह' 'एष भागः' कल्पितः, 'तस्मात्' खीपाम्बिकासम्बन्धात् रुद्रस्यते पुरोडागाः . का औ• सू०५.१०. स। तेि. सं० ३. ५. ७. ३॥ * का. श्री. सू. ५.....। 'मध्यमपलाशपत्र मुहूस्थानीये' -इति च सब या..। का. श्री. सू. ५. १०.१२ मिल रयः पा• मं० इ.५७१। T"परदा यस्याम्बिका ससा , तथा वा एष निति-इति ते बा.११.१०.४ इश्यम् । .

·३८६ मतपयमाघणम्॥ (५५. वा.) इति । (वर्णलोपेन) 'वाम्बकाः' इत्याख्यायन्ते । “तद् या अस्येति , व्याख्यातम् ॥८॥ अवदानकालपरिशपितस्यातिरितस्यैकस्य विनियोग माह- "मथ य एव इति । उत्किरति पांशूनित्युस्करः; पाखुभिः कृते 'पाखू त्करे' 'तम्' अतिरिका मेकं पुरोडागम् 'उपकिरति' उपक्षिपति । " विक्षेपे"-इति धातः । “एप ते"-इति मन्त्रः। सदर्यस्तु-- हे 'रुद्र !' 'न' तव 'एप' पुरोडाम: भागः पस्मिनुकरे स्थितो यः 'पाखुः' असी 'ते पशः मन्त्रपाठस्य प्रयोजन माइ- "तदम्मा इति। 'तस्' तेन मन्त्रेण 'पशूना' मध्ये 'पाखु मेव' 'प्रो' रुद्राय परत्वेन निशिति। "तेन' कारणेन 'इतरान्' नृगवाखादि- पणून स रुद्रो 'न हिनस्ति'। अतिरितस्यैकपुरोडाशस्यं यदु- पक्षेपणं विहितम् , तदुपपादयति- “तद यदिति। "तिर- इति। 'गर्भाः' तिरोहिता व भवन्ति । उपकीर्णच द्रव्यं विगलितं मत् तिरोहित मेव भवति , पतो गर्भस्याना मजाताना प्रनानां बद्रकसहिंमनविमोचनाय क्रियमाणस्योपकीर्णत्वं युक्ता मिति भावः ॥ १.. जपं विधत्ते– “अथेति । 'अथ' तदनन्तरम् , पुनरातु- प्पयादग्निममीप मेत्य "अवरुद्रम्" इत्यादिमन्यो । सवें जपेयुः । . • का• यौः भू. ५. १०. १३। 'मृयिकरुकोणे पासमिरमा- तिं करोतीत्यर्थः। 1.प. १२५ था.. या• भं.३.५७.२। 5 का• यौ• मू. ५.१०.१४ । बा..१.५८,५८ ·(प.वा.) हितीयकाण्डम् । तयो प्रथममन्चयाय मर्थ ।- 'रुद्रम्' 'भवादीमहि प्रय दीयामहै , इविर्भागन रुद्र मवयुज्य पृयक्क्लत्य प्रजा रक्षामहे । "दीड रक्षणे"-इत्यस्मात् + लोटि , “बहुलब्छन्दसि"-इति शय्लुकि "घुमास्था"-इतीत्वम् । नथा 'देव देवनशील 'वाम्बक' स्त्रि गमिकाख्यया सहितम् , अयादीमहीत्यनुपः । अम्बिकासाहित्यप्रतिपादनपर मैतद द्वितीय वाक्यम् । कद्रो 'यथा' येन प्रकारेण 'न' अस्मान् ‘वस्यस' वसीयम वसु मत्तमान् ‘करत्' कुर्यात् , 'न' अमान् 'यया' च 'थेयस' प्रयस्यफरान् ‘करत्' कुर्यात् , 'यथा' च 'न' अस्मान् 'व्यय साययात्' व्यवसायेत, व्यवसितार्थान् कुर्यात् , तथा 'प्रवादी महि' इति सम्बन्ध । प्रय हितीयस्य।- हे रुद्र । व बरूपेणेव 'भेषजम्' पीप धम् 'पसि', सर्वदुरितनिधई पहेतुत्वात् । पतस्त्व 'ख' सुप्रास भेषजम् अम्मदीयेभ्यो गवासादिभ्य प्रदेशीति शेष । "पागीरेवेति। एतत् वाम्बकाख्य कर्मण 'पाणी' फलप्राध नम् , गवाखादीना मारोग्य मतस्य कर्मण फन मित्यर्थ ॥११॥ प्रथाप्रदक्षिण विरग्ने परिगमन विधत्ते- "प्रयापस लवीति । वामकस्य इषिष कार सर्वे चतुष्पथे पनि मपसलवि वाम्बक मिति मन्त्रेण 'वि परियन्ति'। कि कुर्यन्त ? "मल्यान्' वामान् 'उपन्' 'पपताना' हस्तेन कुष्यन्त ।। . . .दि. द्या. २६ घा.. पा. म.६४ । 'इन्दस्यमयपेयायानुकदम-तोर मनोपर (पा• •8.)। का. यो. स.५ १०.१५ ॥ !पादयत रति पाल।

·, . ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५० ग्रा.) मन्त्रस्य चाय मर्थ:---त्रीणि अम्बकानि मेत्राणि यस्य यहा अम्बिका स्वमा यस्य , तयोतः। शोभनो गन्धो यस्यासी सुगन्धिः। “गन्धस्यदुत्पूतिसुसरभिभ्यः" इति न इकारादेशः । 'पुष्टिवईनम्' मुष्टे ईयितारम् । रुद्रं वयं 'यजामहे' पूजयामः । वत्प्रसादादहम् 'उर्वारुकम्' कर्कटीफलं + पक्क सत् यथा प्रसवबन्धनात् स्वय मेय मुच्यते , तथा 'मृत्योः' मरणात् 'मुक्षीय' मुक्तो भूयासम् ; 'अमृतात् आमरणात 'मा' वियोगो भवत्विति । "पागोरेवेत्यादि, सिद्धम्। अन्तिमपादस्य तात्पर्य मार--- "तदु धेवेति । 'य:' 'मृत्यो.' मरणात् 'मुच्याते' मुतो भवेत् , सः 'अमृतात्' पमरणात् 'न' मुलो भवति ; एतदेव हि 'श मिव' प्राणिनां सुखं भयति ॥ १२ ॥ अस्य परिगमनस्य भगममिहितत्व मुपपादयति- "तदु हापौति। 'तत् तदा 'कुमाय:' अपि त मग्नि मुलाप्रकारेण 'परीयः', 'भगस्य' सौभाग्यस्य । कर्मणि पठी। सौभाग्यम् 'भजामहे' प्राप्नुयामहै 'इति' भनेनाभिप्रायेण । “यो हवा इति। पमिका नाम 'या' खलु 'रुद्रस्य स्वसा', 'सा' 'भगस्य अटे' सौभाग्यस्य खामिनी भवति। "श ऐखये"-ति . . मन्नोऽयम् ता• मं.३.६.१। t मा. भू. ५.४. १३५। *कर्कन्धाद: पजम्'-सि मशीघरः। 'पकेटोपलम्'-इति ह-पाठः। 'कमकटीप्रसं(1) इति च डा. देवरेय दृष्टः। का. औ. म. ५.१..। 'यजमानस्य अमायोपरिणीता पुवायोत्तरेग नामक मिति मन्तण , पतिवेदन मियत्ये ग... बिटि: परिपन्ति, पति मौभाग्यं कामयमाना वा-इतोह या दे।

·((प.बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ धातुः । भगस्येति “अधीगर्थदयेशां कर्मणि"-इति षष्ठी। 'तस्मात् अम्बिकासहितस्य रुद्रस्य सम्बन्धिनि कर्मणि भगप्राप्ति कामाः कुमार्योऽपि परीयुरित्यर्थः ॥ १३ ॥ कुमारोणां यरिगमनेऽपि मन्त्री विद्यत इत्याह- “तासा मिति । 'पासा' पूर्वोकानाम् 'तासां कुमारीणा मपि परि- गमनेऽन्यो 'मन्त्रः' विद्यते । कः पुनरसाविति , सं पठति- "वाम्बक मिति। पतिर्विद्यते लभ्यत इति पतिवेदनो रुद्रः। अन्यदुनाथम् । चतुर्थ पादस्य तात्पर्य माह- “सा यदित इति । 'इदं'-शब्देन पिटकुलं परामृश्यते। 'इत:' अम्मात् पिटकुलात् 'जातिभ्यः' सकागात् अहं 'मुक्षीय' मुक्ता भूयासम् ; 'अमुत:' भमुभात् कुलात पतिसकाशात् 'मा मुशीय' विमयुक्ता न भवेम इति तात्पर्याथः । "पतयो धेवेति। अग्निहोत्रादिधर्मपु पत्या सहैव स्त्रिया अधिकार' 'हि यतः , प्रतः स्त्रीणां पतय एवं' 'प्रसिष्ठा' याययभूता इत्यर्थः ॥ १४ ॥ तेनेव मन्त्रेण पुनः प्रदक्षिणं पिः परिगममं विधत्ते- "अथ पुनरिति । 'प्रसलवि' प्रदक्षिणम् । “एतेनैवेति । वाम्बक मिति प्रागुनोभयविधेन मन्त्रेणेत्यर्थः। "तत पुन- रित्यादिवाकरशेषः पिटयजवद घ्याख्येयः ॥ १५ ॥ हुतमिष्टानां पुरोडागानां प्रतिपत्ति विधत्त- “पये तानित्यादि । 'एतान् पुरोडावान् ध्वर्यः संवपेत् । यजमानश अहान् उदस्यति' उधिपति । यजमानस्याचनाव । •व्या बा.१. धा। tपा. मु. २.३.५२ था. मं• इ..." हुका. श्री. म. ५.१०.१५ ·तथा . 'विलिप्सन्त' लब्ध मर्शका सन्त ॥ शतपयनाधणम् ॥ (५.प्र.वा.) 'यथा' 'गो' पृथिवीनामतत् , पृथिवी तान् पुरोडागान् 'नोदा- मुयात्' । उरिचप्ता पुरोडागा यथा भूमौ न पतन्ति , अन्तरिने , पुनरञ्नलिना धारयेत् । तदुक्त कात्यायनेन- "रोट्रान् यजमानेऽलनिनोदस्यत्यगो प्रापणम् , प्रसिटजात्येतान्" -इतिका "भात्मभ्य एवैतदिति । एतत्' एसेन उदसनेन 'प्रारमभ्य 'ऋत्विग्यजमाना स्व म्व शरीरेभ्य 'एव' 'शल्पान्' निर्मि मसे' निरन्ति । तेषा पुनर्ग्रहणागती स्पर्धन विधत्ते- "तान विग्निप्सन्त इति । नथ मिजन्ती लिसन्त तद्विपरीतो भुमी पतितान् 'तान्' पुरोडाणाम् पश्चात 'उपस्थन्सि'। उक्त हि कात्यायनेन- "प्रतिग्रहात्येनानशक्याउपस्पर्धनम्"-इनिन । "भेषज मेवैत दिति । एतेन स्पर्शनेन निईते शल्पे वशरीरदेवस्य पुनर्भपज मेव कृतवम्तो भवन्ति ॥ १६ ॥ "तान् इयोरित्यादि । 'हयोतकयो' । यत्र हणमये पावपने धान्य बध्यते , तत् मूतम् +, मूत मेव मूतकम् । खाथै क प्रत्यय । 'सान्' रोट्रान् पुरोडाशान् 'हयोमंतकयो' 'उपनच्छ' 'पयध्यां देणमय्या यध्याम् 'उभयत प्रावध्य' , यहा 'कुपे' येणनिर्मितभाजनहययुको दारुविधेपो यौवधापरपर्याय कुप , तस्मिन् , 'उभयत' उभयपावशे येणवभाजनयो 'तान्' रोट्रान् 'साबध्य', तेन साईम 'उदड, परेत्य' उदड, * का पौ० मू० ५.१० १८, १८| + का० श्री. मू० ५ १०.२० । * 'मूतयो शिक्याकारयो रज्जुनिर्मितयोः इति या० दे। प, यज्ञियक्ष तुलादर-इप्ति या• दे। - ·. (६.२वा. .) ५ हितीयकाण्डम् ॥ ४.९ मुखोऽदूरं गत्वा , वृक्षस्थाखादीना मन्यतमस्मिन् - उपलब्ध, वीवधम् 'प्रासजति' आलगयति । तस्मिन्नासजने मन्त्र माह- "एतत इति । तस्याय मर्य, ।-- हे 'रुद्र' 'ते' तव 'एतत्' बप्तिकरम् 'अवसम्' पाथेय मन्नम् ; तत् स्वीकृत्य 'तेन' साधनेन 'मूजवत पर मूजवावामोदीय. पर्वत , तस्य परस्तादागम् 'घतीहि' यतिक्रम्य गच्छ , मामानधितिष्ठा इति भाव । मन्त्रगत मवसशब्द प्रशसति- “अवसेन वा इति । लोके 'अवमेन' भनेन पाथेयेन हि जना दूरम् 'अध्वान' 'यन्ति', 'तत्' तथा सति 'एन' रुद्र 'सावसम्' अवससहितम् ‘एव' पस्मात् स्थानात् 'अन्ववार्जति' अनुगमयति । अस्य रुद्रस्य गमनयोग्यप्रदेश माह- “यत्र यति। यस्मिन् यस्मिन् स्थाने 'अस्य' देवस्य 'चरण' धर्तन भवति , 'तत्' स्थानम् 'अनु'- लक्ष्येत्यर्थ । “परी मूजवत "-इति मन्त्रभागस्याभिप्राय माह- "प्रत्र । वा इति । 'अस्य' रुद्रस्य 'अत्र' अस्मिन् मूजवत्पर्वत- सम्बन्धिनि 'पर' परस्ताद भागे 'चरण' वर्तन भवति , 'तस्मात् तेन "परो मूजवत"-इति मन्त्रभागस्य पठन युक्ता मित्यर्थ । द्वितीयभाग मनूद्य व्याचष्टे- “अवततधन्वेति । "पिनाकावस अवतत मवरोपितज्य धनुर्यस्य स तथोक । इति। पिनाक तस्यैव रुद्रधनुषो नामधेयम्। तस्य अवस' - * 'स्थाणौ वा वृसेवा, वो वा वल्मोके वा-इति , छिन्ना क्षमूलम - इति च या. दे। + का. श्री. मू० ५.१०.२१ । वा. स. ३ ६१, ।

·४०२ ॥ शतपथब्राहाणाम्। (प्र. ३मा०) मर्थ माह व्यापारो परमो यस्य स तथा। एतेन विशेषणहयेन फलित "अहिंसन्निति। हे 'ट्र!' 'न:' प्रमाकं हिंसा मकुर्वन् 'शिवः' सुखकरः सन, “प्रतीहि"-इति 'एतत्', भयं मन्वभागः प्रतिपादयतीत्यर्थः । अन्तिम भागम् . अन्य तात्पर्य माद- "सत्तीति। सतिः त्वग्वास आच्छादनं यस्य स तथोक । पनेन च विशेषपेन 'एम' निसरा स्वापयेत् ; कत्तेमदुतरत्वेन एखकरत्वात् समापो भवत्वे येत्यनेनाभि- प्रायेण विशेष्यते। खापोऽपि किमर्थ इत्यत आइ- "खपन् विति। 'नु' खलु लोके 'म्बपन्' निद्रालुः पुरुषः 'कञ्चन' कमपि न हिनस्ति' न पीडयति । अतो रुद्रकृतवाधविरहाय सस्य वाप: प्रार्थत इत्यर्थः ॥ १०॥ तेषां पुनरागमनं विधत्ते- "प्रय दक्षिणानितिरोद्र- पुरोडायानां वृक्षादावासजनानन्तर्य मथसध्दार्थः। रौ ईवि- भि: ये अचारिषुः, '' सर्वे खं खं दक्षिणं बाहुम् 'मनु'-लक्ष्य प्रादक्षिण्ये नावरन् ; पाहत्य च 'अप्रतीक्ष' रौद्रहविःप्रचरण- स्थान मनवनोकयन्तः 'पुन.' वेदिसमीप मागच्छेयुः; आगत्य च * महीधरमते याज्ञिकदेवमते च कृत्तिवामा इत्यपरो मन्त्र:- धा. मं० ३.६१.३। सूत्रतश्चैव मैव प्रतीयते। का• श्री सू०५. १०. २२ दृश्यम्। 'क्रिगान्तरस्यानुपदेशात कृत्तिामा इति अपेत्'- तौर था० . दे। महीधरस्तु "शत्तिवासा इत्यनपेक्ष मेव्योमस्पृशन्त्यपः (५. १९. २२, २३ ):-इत्येक सूत्र मत्त्वैव थाण्यत-- 'उनसे शादी भूतदये वमश्य प्रत्यावर्तमाना मूतदयस्यावेक्षण मझवा वेदिममी भमागत्योदकं स्पृशेयु:-इति । + निवापयतीति प्रवणत व्यापतस्य निश्चलीकरण मनेन कर्तव्य मिति केचित'-इति चान या दे।

·४०३ ((प्र.वा.) हितीयकाण्डम् ॥ हविःप्रचरणकृतीपणानिवारणाय 'आप.' उपस्पगेयुः। “तदभिः शाम्त्येति। उपणशमनहेतुभिः 'अद्भिः' 'तत्' रौद्रप्रचरणजनितं व स्वामगत मौर्णा 'शमयन्ते निवर्तयन्तीत्यर्थ: । १८॥ वरुणप्रधासान्ते व केशश्मयुवपनादिकं साकमेधान्तेऽपि कर्तव्य मित्यनुक्रामति- “प्रय केशश्मथून ति। केशश्मयूणि वापयित्वा 'पानी' गाई पत्याहवनीयो 'समारोह्य' समारोप्य , दक्षिणाग्ने रम्युपलक्षणम् (यदि सर्व धार्या भवेयुः ।) समारोपणेन गृहं गच्छन्तीति शेषः । "उदवसायेत्यादिना साकमेधस्यान्तकर्तव्यता अवापि प्रतिपाद्यते। "उदवसायेति। स्रानानन्तर खलु 'एतेन' साक- मेधान्तेन 'यजसे'। तदङ्गवेन योत्तरवेदिनिर्मिता , तस्या मग्नि होवहोमो न युक्त इति पुनः स्वस्थानगमनं कर्तव्य मित्यादि शेषं पूर्ववद । व्याख्येयम् ॥ १८ ॥ ३ * [ ६.२.] ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे माध्यन्दिनशतपथावाधणभाष्ये द्वितीयकाण्डे पाठाध्यायस्य हितीयं ब्राधणम् ॥ . * का पौ. सू.५.१० २३ । 1 २८६ ए. ४६०, ३१२ ए.पं.दश्यम्। +ते. सं. १ का. ८० ६ अनु०, ते. ब्रा. १ का ६ प्र० १. अनु। एतयोरनुवाकयोः वामकयागविधयस्तम्भन्ताश्चान्नाता द्रश्याः। 'बाम्बकत्रियमक'-इति शाखामेदवती पाठाविदानी लेखकप्रमादत एकशाखीयवाक्येम्वपि बहुत सहकाताविति च ध्येय मिति ।

·शतपयवाणम् ॥ (५म. ४मा०) (अथ तीयं ब्राणम्) अक्षय्ये ह वै सुकृतं चातुर्मास्ययाजिनो भवति । संवत्सर हि जयति तैनाम्याक्षय्य भवति तं वै चेधा विभज्य यजति त्रेधा विभज्य प्रजयति सर्व दे संवत्सर: सर्व वा अक्षय्य मेतेनो हास्याक्षय्यए सुकृतं भवत्युतुरु हैवैतत्या देवानप्येत्यक्षय्य मु वै देवाना मेतेनो हैवास्या- क्षय्यए सुकृतं भवत्येतन्नु तास्माचातुर्मास्यै- र्यजते ॥१॥ अथ यस्माच्छुनासौर्येण यजेत । या वै देवा- नाए श्रीरासीत् साकमेधैरीजानानां विजिग्या- नानां तुच्छ न मथ य: मंवत्सरस्य प्रजितस्य रस आसीत्तत्मीरए सा या चैव देवांनाए श्रीरासीत् साकमेधैरोजानानां + विनिग्यानानां य उ च संवत्सरस्य प्रजितस्य रम आसीत् त मेवैतदुभयं परिगृह्यात्मन् कुरुते तस्माच्छुनासोथैा यजते ॥२॥ . *, 'श्रीरामोशाकमे-इति च इथो डायेवरेय ।

·(६०३मा) ॥ द्वितीयकाण्डम् । तखावत् । नोपकिरन्युत्तरवैदिं न गृह्णन्ति पृषदाज्यं न मन्यन्त्यग्नि पञ्च प्रयाजा भवन्ति वयो ऽनुयाजा एकए समिष्टयजुः + ॥ ३ ॥ अर्थतान्येव पञ्च हवीएपि भवन्ति। एतैब्वे हविभिः प्रजापतिः प्रना असृजतेतैरुभयतो व्वरुण- पाशात् प्रजाः प्रामुचदेतैब्वे देवा व्वृव मभन्ने- तैर्खेव + व्यजयन येय मेषां विजितिस्तां तथो ऽएवैष एतैर्या चैव देवानाए श्रीरासीत् साक मेधैरोजानानां विनिग्यानानां य उ च मंब- सरस्य प्रजितख रस आसीत् त मेवैतदुभयं परियात्मन् कुरुते तस्माद वा एतानि पञ्च हवीएपि भवन्ति ॥ ४ ॥ अथ शुनासौर्यो हादशकपालः पुरोडाशो भवति । स बन्धुः शुनासौर्यण यं पूर्व मवो- चाम ॥५॥ *"तस्थाहत' इति ग, ध। t'समिटयजुः' इति ग, घ। * 'मानव'-इति च दृयो डा. देवरेण ।

·४०६ ॥ शतपथब्राणम् (५प्र. ४वा. पवत अथ ब्वायचं पयो भवति । पयो ह वै प्रना जाता अभिसञ्जानते विजिग्यानं मा प्रजाः श्रिये यशसे उन्नाद्यायाभिसञ्जानान्ता ऽइति तस्मात्पयो भवति ॥६॥ ताहायव्यं भवति । अयं वै ब्वायुर्यो ऽयं ऽएष वा इदए सर्वं प्रप्याययति यदिदं किञ्च व्वर्षति वृष्टादोषधयो जायन्त ऽमोषधी- जंगध्वापः पीत्वा तत एतदयो ऽधि पयः सम्भव- स्येष इएसज्जनयति तस्माद वायव्य भवति ॥७॥ एककपाल: पुरीडाशो भवति । सूर्यो य एष तपत्येष वा ऽइदए सर्व मभिगोपायति साधुना त्वदसाधुना त्वदेष इदए सर्व विदधाति साधौ त्वदसाधौ त्वदेष मा विनिग्यानं प्रोतः साधुना त्वभिगोपायत्माधौ वहिदधदिति तस्मात्मौर्य + एककपालः पुरोडाशो हि वा अथ सौर्य एष वै भवति ॥८॥ • "विजिग्यान मेनं-इति च दृहो डा. देवाण। 1 तसाशौर्य-इति च डयो डा. देवरह ।

·१६. ३वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ तस्याश्वः श्वेतो दक्षिणा। तदेतस्य रूपं क्रियते य एष तपति यद्यश्वए श्वेतं न विन्द दुपि गौरव पूर्वतः स्यात्तदेतस्य रूपं क्रियते य एष तपति ॥ ६॥ स यत्रैव साकमेधैर्यते । तच्छनासौर्येण यजेत यदै त्रिः संवत्सरस्य यजते तेनैव संच- त्सरमाणोति तस्माद्यदैव कदा चैतेन यजेत ॥१०॥ तबॅके। रात्रीरापिपयिषन्ति स यदि रात्री- रापिपयिषेद्यः पुरस्तात् फाल्गुन्यै पौर्णमाखा उदृष्टं तथुनासौर्येण यजेत ॥ ११ ॥ अथ दीक्षेत। तं नानीजानं पुनः फाल्गुनी पौर्णमाखभिपर्ययात् (सत् +) पुनःप्रयोगरूप इव ह स यदेन मनौजानं पुनः फाल्गुनी पौर्णमास्य- भिपर्येयात्तस्मादैनं नानीजानं पुनः फाल्गुनी पौर्ण- मास्यभिपर्येयादिति नूरसृजमानख ॥ १२ ॥ अथ पुनः प्रयुञ्चानण्य । पूर्वेद्युः फालान्यै 'तन्नानीजाम'-इनि, 'तस्मादेतहानीजान'-इति च पादौ दरी डा. देवरेण । नास्त्येतत पदं घड-पुम्नकयोः।

·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५५० वा.) - पौर्णमास्यै शुनासोर्येण यजेताथ प्रातवैश्वदेवनाथ पौर्णमासैनैतटु पुनः प्रयुञानस्य ॥ १३ ॥ अथातः। परिवर्तनश्यैव सर्वतोमुखो वा असा- वादित्य एष वा दिए सर्च निईयति यदिदं किञ्च शुष्यति तनैप सर्वतोमुखस्तनान्नादः ॥१४॥ सर्वतोमुखोऽय मग्निः +। यतो येव कुत- थाग्नावस्याद्धति तत एव प्रदहति तेनैष सर्वतो- मुखस्त नान्नादः ॥१५॥ अथाय मन्यतोमुखः पुरुषः । स एतत् सर्वतोमुखो भवति यत् परिवर्तयते स एव मेवा- नादो भवति यथैतावेता एवं विद्वान् परिवर्त- यत तम्माई परिवर्तयेत ॥ १६ ॥ तटु होवाचासुरिः। किन्नु तत्र मुखस्य यदपि सर्वाण्येव लोमानि वपेत यदै त्रि: संव. त्सरस्य यनने तेनैव सर्वतोमुखस्ते नान्नादस्तस्मान्ना- ट्रियेत परिवर्तयितु मिति ॥ १७ ॥ ४ ॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणाम् [६.३.] ॥ • 'प्रयमानस्य'-इति ग, घ । । 'भमांमुगेर गयि;-गि ग, घ! : 'सेनाबादः इति ग, घ ।

·४. (६५. ३मा.) ॥हितीयकाण्डम् ॥ अथ शुनासीरीयं • विधिनस्तस्य शनासीयस्य चतुर्थपर्षण मवारसलक्षणफलसाधनत्व प्रतिपादयिष्यस्तावदुपोहातत्वेन चात र्मास्याना मक्षय्यफलसाधनल माह- "अक्षयं हवा इति । चतुर्प-चतुर्प मासेषु क्रियन्त इति चातुर्मास्यानि प्रयुक्तानि वैश्वदेवादीनि , रिष्टवान् चातुर्मास्ययाजी। 'करणे यज इति ? भूतकाले यजतेणिनि । तस्य 'चातुर्मास्ययाजिन' 'मुक्तत' यागजनितफलसाधनधर्मापरपर्याय मपूर्वम् 'अक्षय्यम्' क्षेतु मशक्यम् , न कदाचिदपि भोगेन क्षययितु शक्यते । "क्षय्यजय्यौ शक्याथे"-इति , "चि आये"-इति ६ अम्मात्रिपा अक्षय्यत्व मुपपादयति- “सवार हीति। 'हि' यस्मात् उदीरितस्विमि वैखदेवादिभि पर्वभि सवत्सरपरि मितकाल 'जयति' 'तेन' सवत्सरजयेन, तदतिरितस्य कालस्या भावात् 'अस्य' सार्वकालिकस्य चातुर्मास्ययाजिन सुक्कतम अक्षय्य भवतीत्यर्थ ।। सवत्सर कथ मेतेन जयत इति तदाह- "त वा इति । 'त' सवसर विधा 'विभज्य चतुर्यु-चतुर्ष मासेषु वैखदेवा दिभि 'यजते', अतस्त सवत्सर वेधा 'विभज्य' एव 'प्रजयन्ति' प्रकण जयते । अस्तु सवत्सरस्य जय एतावता कथ फलस्या घयत्वसिद्धि रिति , सदाह- 'सर्व वा इति । भूतवर्तमान तित । . शुनामीरीय मत' इति का. श्री. सू०५ ११ ।। पा. सू. ३३८५। 'या. सू०६१२१ मा० . २२६ घा.। । व्यक्षय हवै चातुर्मास्ययाजिन सतत भवति'-इति थाप० श्री. सू०८ ११ 1'चातुमास्यानि वीण्येव -इती रिखामी। ५२ ·४१० ॥ शतपथबाधणम्॥ (५५. ४ग्रा.) भविश्यकालवयावच्छिन्नं सर्व वस्तु संवत्सरमध्ये एवान्तर्भूतम् ; संवत्सरस्तु कृत्सव्यापितया अनादिरनन्त इति तज्जय्यं फल मपि अक्षय्यं भवतीत्यर्थः । प्रकारान्तरेणाप्यक्षय्यत्वं प्रतिपादयति- "ऋतुर हैवैतदिति। एतत्' एतेन चातुर्मास्ययजनन वसन्ता- वृत्वात्मक एव 'भूत्वा' 'देवानप्येति' चातुर्मास्ययाजी अपि गच्छति , देवानाञ्च सुकत मक्षय्य मेव भवति । अतः 'एतेन' देवेष्वपि प्रापणेन 'अस्य' 'सकतम्' 'अक्षय्यम्' एव भवति' ॥ १ ॥ इत्यं वैखदेवादीनां त्रयाणां फल मुपपाद्य शनासीर्य- थागस्य यादिकं फलं दर्शयति- “अथ यस्मादिति । 'यस्मात्' हेतोः यजमानः 'शुनासीयेंण' पर्पणा 'यजते', तस्मात् तत्फल मुध्यत इत्यर्थः। “या वै देवाना मित्यादि। 'साकमेधः' प्रागुतीर्यागैः 'ईजानानाम्' इष्टवतां 'विजिग्यानाना' वासुरं जितवतां देवानां 'या' 'श्रीः' सम्पत् 'पासीत', 'तत्' 'शुनम्' सुखनामैतत् * , सुखहेतुत्वात् शन मित्युच्यत इत्यर्थः । 'प्रय' वैश्वदेवादिभिः विभिस्त्रिभियातुर्मास्यैः प्रस्थितस्य 'मंवत्सरस्य' 'यो रम पासीत्' मुखहेतुः सारभूतोऽयोऽभवत् , तत् 'सौरम्' इत्युच्यते । “या चैव देवाना मित्यादिः , उमार्यानुवादः । "मेवेतदुभय मिति । यदेतत् गुना सौर चोक्तम् , दुभयम्' एतेन शनागीर्ययागेन 'परिग्यच्च' यजमानः 'प्रारमन्' खात्मनि 'कुरुते' धारयति । इत्यं प्रतिहेतुफल मुपपाध तसाधनभूतं यागं विधते- "तस्मादिति । उक्तलक्षणो शनासीरी अधिदैववायादिरूपेणावस्थिती। सास्य देवसेत्यर्थे शनासीरगदाद • निध.३.५ ११ .

·(६० ३वा.) ॥हितीयकाण्डम् ॥ ४११ यत् । तहवियोगात् वक्ष्यमाणं इविस्ममुदायसाध्यं कृत्वं कर्म अनेन व्यपदिश्यते । यस्मादुताफलसाधनत्वम् , तस्माच्छु ना- सोरीयाख्येनानेन चतुर्थेन पर्वणा यजेतेत्यर्थः ॥ २ ॥ प्रयोगकर्म वक्तुं प्रतिजानोते- "तस्यादिति । 'तस्य शुनायीर्यस्य 'आहत' क्रिया उद्यत इति शेषः। पूर्वेषु पर्वस्तिव प्रसक्त मुत्तरवेदिनिर्वपनादिकं निषेधति- नोप- किरन्तीत्यादिना। प्रयाजानुयाजादयोऽपि प्रकृतिवदेवत्याह- "पश्चेति ॥ ३॥ तथा पञ्च हवींषि विधत्ते- "अयैतान्येवेति । वैखदेवादिषु पर्वस्वनुष्ठितान्याग्नेयादीनि पञ्च हवींषि पवापि कर्तव्यानि भवन्तीत्यर्थः । कप्तफलत्वेनैतानि प्रशंसति- “एतैर्वा इति । वैखदेवेष्वनुष्ठितः एतेई विर्मिः' खलु पुरा 'प्रजापतिः' 'प्रजाः' सटवान् । वरुणप्रघासेष्वनुष्ठितेव ताः' 'प्रजाः' 'उभयती वरुणपाशात्' कहाधःकायस्थितात् 'मामुञ्चत्' प्रमुन्तावान् । साकमेधेष्वनुष्ठितैरेव पञ्चभिईविभि: 'देवाः' 'हवम्' असुरम् 'अनन्', हवा च एते.' एवं 'व्यजयन्त' विजयं प्राप्तवन्तः। यथैवेतानि करनाभिलपितफलसाधनानि , 'तथी' तथैव खलु 'एषः' यजमानः 'एतैः' शनासीर्याख्ये चतुर्थे पर्वणि अनुष्ठीय- मानः, आग्नेयादिभिः पञ्चभिहविर्भिः शनासीरीयं यदेतदनु- क्रान्तम् , 'तदुभयं फलम् 'पात्मन्' अात्मनि 'परिटी' स्वाधीनं 'कुरुते'। "तस्मादिति , प्रतिपादितार्थनिगमनम् ॥ ४ ॥ * का. श्री. सू०५.११.१। + पौर्णमासधर्मा बहिर्वजम् -इति का. श्री. सू. ५. ११.३। * 'शुनासौर्य-इति छ पाटः।

·४१२ ॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (५० ४व्रा०) '--इत्या- पठं हविविधसे- "अथ शनासीर्य इति । शुनासीरी वायादित्यो देवते अस्य स शुनासीर्थः। 'सौर आदित्यः'- इति हि यास्कः । हिवचनेन कात्यायनोऽपीम मर्थ मसू- चयत्- "शुनासोराभ्यां हादशकपाल:"-इति। उन पाक्य- शेष मवाप्यतिदिशति-- “स बन्धुरिति । तरतस्य कर्मण: फलप्रतिपादनसमये 'यं पूर्व' वाफ्यशेषं “या वे देवानाम्"-- दिकम् 'प्रवीचाम' उत्तवन्तः, 'सः' एव अस्यापि 'शुना. शीयस्य' हविषः स्तावकः; उतविधयोरेष पायादित्यरूपेणा- वस्थितत्वादिति भावः ॥ ५ ॥ सप्तमं इविविधत- "पथ वायव्य मिति ।। वायुदेवता अस्य तद 'वायव्यम्'। “यातपित्रुपसो यत्" इति १ यत् । पयसस्तायत् प्रवानुकूत्यं दर्शयति- “पयो इ या इति । 'जाताः' सर्वाः 'प्रजाः' 'पयः' खलु 'अभि'-लक्ष्य 'सम्मानसे' सञानाना प्रतः पयसः सम्पत्तिहखात् 'विजिग्यानं' साक- मधेर्विजितवन्तम् ‘एनं' यजमान "यिये' सम्पदे , 'यगमे' कीय 'धवाद्याय' पवादनसामर्थ्याय च सर्वाः 'प्रजा:' 'पभिसनामा' अभिसजानीरन् , अनुमन्यन्ता मिति ; अनेनाभिप्रायेण पयसः करण मित्यर्थः । ६ भवन्ति । . • "नित्येभ्योपिकाणि -त्यादीनी का यौ.मू. ५.११.५ दरयानि । t"शुनामीरौ शुनो वायः, शु इत्यातरिते; मीर यादिव्यः मरणानु'-इति निह...। का. सौ. मूः ५.१.५। 8.र.१.५ ! "वाय पयः, यशगा--ति का• प्रौभू०५.११.१.१. 1 पा• मू• 8. २. ३१ ·(६. ३वा.) : द्वितीयकाण्डम् । ४१३ उत्पद्यते। सत्य वायुदेवत्यत्व मनूद्य स्तौति- "तदिति । "एष या इत्यादि। 'यदिदं किच्च' भूम्यां स्थितं स्थावरादिकं, 'वर्षति' सध्या सिञ्चति , इदं सर्वम् 'एषः' खलु पवमानः "प्रन्याययति' प्रवइति । "श्री प्यायी वृद्धी"-इति : धातुः। तस्माद् दृष्टात् पवमानन प्रप्यायितात् 'मोषधयो जायन्ते', ताच 'भोपधी:' 'जग्ध्वा' भक्षयित्वा "अदो जग्धियपि किति" -इति । अग्धादेशः। भोपधिभक्षणानन्तरम् 'अपः पीत्वा' पशवः पयो दुहन्ति । 'एतददाः' सकाशात् “पयः' 'सम्भवति' तस्मात् परम्परया 'एप हि' पवमानः 'एतत्' पयो 'जनयति' उत्पादयति । तस्मादस्य वायुर्देवतेत्ये- तदुस मित्यर्थः ॥७॥ अष्टमं हविविधत्ते- “अथ सौर्य इति । अस्य हविषः सूर्योऽभिगोत्याह- "एप वै सूर्य इत्यादिना । “साधुना बदित्यादि। 'साधना' शोभनेन कर्मणा त्वत्' एकं पुण्य- कृतं जनम् 'एप' सूर्यः 'अभिगोपायति'। न केवलं रक्षण- मव शोभनात्मकम् । 'इदं सर्व' जगत् , एष एव सूर्यो 'विदधाति' करोति ; विदधानः सः त्वत्' एक 'साधी' पुण्ये कर्मणि स्थापयति ,, 'त्वत्' एकम् अन्यत् 'प्रसाधी' पापकर्मणि स्थाप- यति। एषः' खलु हिरण्यगर्भरूपः स अस्य हि साध्वसाधुकर्मणः कारयित्व मन्यत्र चाम्रायते- “एष येव साधु फर्म कारयति , नेपा मेभ्यो लोकेभ्य जई निनीपते ; श्रामा। * माया. इस घा। + पा. मू.२. ४.३६ । काश्री. मू० ५.१.०, ८,। सौर्य एककपाल.'-इति का यौ• मू० ५.११. ११ ॥

·४१४ ॥शतपथब्राणम् ।। (५५० वा.) एप घसाधु कम कारयति , तेया मैभ्यो लोकेभ्योऽधी निनी- पते"-इति । "एप मेत्यादि। एव मुक्तविधः सूर्य एपः अनेन इविषा 'प्रीतः' सन् 'विजिग्यानं' साकमेधैः विजितवन्तं 'मा' मां 'साधना' कर्मणा 'अभिगोपायत्' अभिरक्षति , तथा तम्मिन् 'साधी' शोभने कर्मणि मां "विदधत्' विदधातु , प्रेरयत 'इति' अनेनाभिप्रायेण यजमानः सौर्य इयिः कुर्यात् । 'वत्' -इति , एतदव कियाविशेषणत्वेन योग्यम् ॥ ८॥ तस्यैककपालस्य दक्षिणां विधत्त "तस्याखः खेत इति । "तस्य सौर्यस्य हविषः खेत: अखविधेयो 'दक्षिणा' । शुनासीर्यस्य तु पििड्भरनडुद्धियुक्तं सीरं दक्षिणा । तदुक्तं सूत्र- कारेण– “सीरं पड्योगं दक्षिणा"-इति । "तदेतस्येत्यादि । 'एतस्य' सूर्यस्य सितभावस्वरूपत्वात् श्वेताखदान मतदीय रुपकरण मित्यर्थः। तादृशाखालामे तादृशो गौदेय इत्याह- "यद्यख मित्यादि ॥८॥ अथ शुनासीय यागस्य कालं विधत्ते- “यौवेत्यादिना। 'यत्र' यस्मिन् ‘एव' काले 'साकमेधैर्यजते', 'तत् तदानीम् , तदनन्तरकाले एव । (सः 1) यजमान: शुसासीयेंगा यजेस' । • का. पा. सू० ५.११.१४ क । t का औ० म० ५.११.१२। मीरम् - इलम्। 'युज्यन्त इति योगाः वृलीव:-इति च तत्र या० ।। 'योटारी वा-इति च सदातरमूत्रम् । 'वोपरी महाम्ती बत्तीवहीं, न मौरम्'-इति च तदन्तिः। : का. यो. भू. ५.११.१५ । गो वेत:-रति पाच या दे। इतनसरकाल मेव'-इति च पाठः। नास्येतत् परं च पुस्तका ·४१५ प्रत्येकं चातुर्मास्ययुक्ता (६.३वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् । न तु शुनासोय म्यापि चातुर्मास्यत्वात् मासचतुष्टयस्य व्यवधान मपेक्षित मित्यत पाइ- "यहा इति। चतुर्यु चतुर्ष मासेषु, संवत्सरस्य मध्ये वैखदेव-वरुणप्रघास साकमेध भेदेन 'वि' त्रिधार 'यजते' इति यत् , 'तेनैव संवत्सर माप्नोति'। वैश्वदेवादयः इति तदनुष्ठानेनैव तेषां हादशाना मवाप्नत्वात् तत्समुदायरूपः संवत्सरोऽपि यजमानस्य स्वायत्तो जात इत्यर्थः । उता मर्थ निगमयति - "तस्मादिति । यस्मात् चतुर्थ पर्वणः शुनासीर्यस्य संवत्सरातिरिक्तः प्रातिस्विकः कालो नास्ति , तस्माद् यदा कदाचिदेव साकमेधानन्तरं एतदेवानन्तयं सूत्रकताप्युक्तम्- "शुनासी- रीय मत:"-इति ॥ १० ॥ माह- "तबैक इति। 'तस्' तत्र खलु शुनामीर्यानुठाने 'एके' शाखिनः 'रात्री: आपिपयिपन्ति' अनेन यागेन कतिचिद रावीः प्राप्तु मिच्छन्ति । अत एवोक्त मापस्तम्बेन -- "ततो हाहे वाहे चतुरहेऽर्डमासे मासि चतुर्ष वा मासेषु शुनासीरीयेण यजते"-इति । तेषां मते सोमेन यक्ष्यमाणस्य गुनासीर्यकाल उच्यत इत्यर्थः । यजेतत्यर्थः । सोमैन यक्ष्यमाणस्य প্রদান . * 'चतुर्मामयुक्ता'-इति का मू...त: पाठः (५.११.१.)। । यत्र हरिवामिनः- “यस्मिन् काले माकमेधैर्यजते, तत्रैव शुनाशीर्येणेति, न तहि वसनियमोऽयम् , किन्तहि । यत पूर्वयोः पर्वणोरक्तम् चतुर्षे मामीति , तदाशङ्कानिवृत्तार्थम्। साकमेघः प्रत्या- मन्ने यजनीय हनि यनेत , नियमतचतुर्थ सामं नाहियेतेत्यर्थः। कत एतत् । तस्माद यदैव कदा चेतेन यजेसेव्य पसंहारात्-इति । 1 का. प्रौ० मू० ५.१.१। “यदेच्छेत् - इति चैतदुत्तरभूत्रम् । इ अाप० औ• मू० ८.२०.१। .

·। गतपथब्राह्मणम् ॥ (५५०४वा० तदा . यदि हि 'रानी' 'प्रापिपयिषेत्' प्राप्तु मिच्छत् , पागामिनीभ्यां फालानीभ्यां युक्ता पौर्णमासी फालानी ; पठ्यर्थे चतुर्थी ; 'फालान्यै' फालान्याः पौर्णमास्या: 'पुरस्तात्' 'यत्', 'प्रदः' इति विपक्लष्टे , 'उत्' आई चन्द्रमाः अस्मिन् दृश्यते इति 'उदृष्टं शुक्लपक्षः , 'तत्' तत्र प्रतिपदादान्यतमस्या नियो 'शनासीयेंण यजत' * ॥ ११ ॥ “अथ दीनेतेति । 'अथ अनन्तर मेव सोमयागा) 'दीक्षेत' कालविलम्बो न कार्य इत्यर्थः । देवान्मानुपाहा विघ्नात् विलम्बे. ऽपि तस्यावधि माह- "तं नानीजान मिति। मा मेव श्रुति मभिप्रेत्यापस्तम्योऽप्या- "चातुर्मास्युरिष्ट्वा सोमेन पशना वा यजते , फागुन्या उदृष्टे सोमाय दीक्षते , तं ततो नानी- मपरा फाला नी पर्यवेयात्" इति । तदत्यये दीप माह- "पुनरिति । 'अनीजानम्' 'नम्' यजमानम् 'पुन:' फाला नी पौर्णमासी न अतिक्रामेत् इति यत् , स 'पुन:- प्रयोगरूप य ई' भवति ; चातुर्मास्यानां प्रयोगस्य एतस्मिन् काले कर्तव्यत्वात् , तस्य चानाचरितलात् पुन:प्रयोगाद्भूतोऽयं कालो भवेदित्यर्थः । प्रतिपादित प्रतिषेधं निगमयति- "तम्मादिति । अयञ्च पक्षोऽधिकारिविशेषस्वेति. निगमयति-- "इति न्विति । हिविधी हि चातुर्मास्ययाजिनी सकदनुष्ठायो- जान . : का. पौ० म... ११. १५ । 'पाल्गुन्युट - पाणुगशुलपति- पदि इति या• ६.। “उदर = शुक्लपक्षः. तमिान् प्रतिपदोक शुगामीर्येण एजेत, अधानम्तरं तमितम्यमिान् वा दिवसे दीक्षानुभारण दोस'-तीय रिखामी । है नाप.यो. म०८.२१, २, ३, ।

·(३५.३वा.) द्वितीयकाण्डम् ॥ . सुजमानः पुनः प्रयुनानश्च । तेव 'उत्सृजमानस्य' खलु प्रय सक्तः पक्ष इत्यर्थः ॥ १२ ॥ कम्ताई तानि पुनः प्रयुञानस्य पक्ष इति दर्शयति-- "अथ पुन रिति । चातुर्मास्यानि सतत् संयज्य अनन्तर मेव यः तानि पुनरारभ्यते , तस्य पुनरारममाणस्य ‘फालान्यै पौर्णमास्य षष्ठ्यर्थे चतुर्थी , तस्याः 'पूर्वे:' पूर्वदिवसे चतुर्दश्यां 'शनासीर्येण यजेत', 'प्रथ' अनन्तर मेव 'प्रातः', काले पौर्णमास्यां 'वैखदेवेन' 'यजेत', सदनन्तरम् नित्येन पौर्णमासयागेनेत्ययं प्रयोगक्रमः । तदुक्तं कात्यायमेन- “फासा- न्युपवसये गुनासीरीयम् , प्रातवें वदेवम्" इति । "एतदु पुनरिति , प्रतिज्ञातार्थनिगमनम् ॥ १३ ॥ चातुर्मास्याङ्गभूतं वपनं मीमास्यते- “अथात इत्यादिगा। प्रत इति वक्ष्यमाणार्थपरामर्थ:। 'प्रतः' परमाद वक्षमाणा- हेतोः 'परिवर्तनस्य' परितः केशश्मयादीनाम् वर्तनस्य पर वपनस्य विचारो ऽधिक्रियते इत्यर्थः ।। এবিমল विधात मवादत्वेनादित्य ममिं च स्तौति- "सर्वतोमुग्री वा एमत् . . * का. श्री. मू. ५.११. १६ रायम्, माप• श्री... २१.। + का• यौ. मू. ५ ११. १०.१८ । 'मावर्तनस्य'-रति छपाठः। ए 'विकारो (विवारो)-रहि-याठः। । "उदयशूलान्ते वपनम्"-रनि का. श्री. सू. ५.१.२॥ 'पर्षमभ्यास' यह वपन मुक्त देकत्यिकम , सत भपशुप उपयूलामो उदयशुलममियाना काय मिवर्ष::-इति तहकार्य या है। অশ। ম ম নিশাসি মাঘ মল। .

·११८ शतपथब्राह्मणम्। (५३० ४वा.) असावादित्य इत्यादिना। सर्वतः सर्वासु दिनु मुखं रसा- दानसामर्थं यस्य स तथोक्तः। सर्वतोमुखत्व मुपपादयति-- "एष वा इति । 'नियति' रम निष्कृष्थ पिबति । भत एतत् सर्व धर्मकाले 'शुष्यति' गोषणं प्राप्रोति, सर्व जगद व्याम्य स्थितस्य सूर्यस्य स्खकिरक्षनेत्यर्थः ॥ १४ ॥ "सर्वतोमुखोऽयं मस्तिरिति । अवापि तथैव योजना । “यतो घेवेति । यतः कुतचिदपि दिग्भागादित्यर्थः । 'अभ्या- दधति' पभिमधिपति। "तत एवेति। तमिवपि दिग्भागे इत्यर्थः ॥ १५॥ 4 एष मन्यादित्ययोः सर्वतोमुखत्वेन अवादत्त्वं प्रतिपाद्य पुरुषस्य स्वाभाविक तपरीत्य माह "प्रथाय मिति ! 'अर्थ'- शब्दः त्वर्थे। 'अयं' त 'पुरुषः' यजमानः 'अन्यतोमुखः'। अन्यशब्द एकगब्दपर्यायः । अन्यत: एकत्र खित मेव मुखं यस्य स सथोतः । 'तस्य सर्वतोमुखत्वसम्पत्ति माह-- "स एतदिति। 'यद यस्मात् परितः गिरो वर्त्तयते , ঈমাৰ भापयति , 'एतत्त्' एतेन अलोमकत्वसाम्यात् शिरसः प्रान्तदेशा • अपि मुख मिव भवन्तीति स यजमानः .सर्वतोमुखी भवति । इत्थं पुरुषस्य सर्वतोमुखत्वं प्रतिपाय मागुतं दृष्टान्तहयसिह मधे दार्शन्सिक सोजयति- “स एव मेवेति। 'यथा' 'एतौ' पादियोऽग्निश्च सर्वतोमुखत्वात् प्रवादी, 'एव मेव' यजमानो- ऽपि "भन्नाद' सर्वतो दित: समत्त समर्थो भवति । "तस्मादिति उपपादितस्य परिवर्तनस्य निगमनम् ॥ १६ ॥ प्रकारान्तरेण सर्वतोमुखवं प्रतिपादयन् परिवर्तनं न कत्तध्य मिति पचान्तर माह- "तदु होवाचेति । 'तत्' ·४१८ (प. श्वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ तन , तस्मिन् परिवर्तनविषये 'पासरिः' नाम महर्षिः आप स्म । 'यदपि' यदि नाम 'सर्वाप्येव लोमामि' परितो 'वपेत', वापि तत्तन्मुण्ड़िते देशे 'मुखस्य' सम्बन्धि किन्नामावयवजातं निष्पन्नं भवति । न छलीमकत्वमात्रेण मुख मिति व्यवह शक्यते , किन्तु बहुयोवाद्यवयवमत्तयेव ; अतो नैतेन परि- वर्तनेन सर्वतोमुखवं लभ्यत इत्यर्थः। कयन्तहि सर्वतोमुखवं पुरुषस्य ? सवाह- "विः संघसरस्येति। 'संघक्षरस्य' मध्ये वैखदेवादिभेदेन 'त्रिः यजते', 'तेनेव' अयं यजमान. 'सर्वतो. मुखः'; करनस्य संवत्सरस्य यागेन प्राप्तत्वात् । "नेवेति । अनादहेतुभूतं सर्वतोमुखत्वं प्रकारान्तरेणेष सिध्यति । "तमा- दिति। 'तस्मात्' परिवर्तनं 'न आद्रियेत' इत्यासरेर्मतस्य निगमनम् ॥ १७॥ ४ * [ ६. ३.] ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश माध्यन्दिनशतपथबाणभाये हितीयकाण्डे पष्ठाध्यायस्य टसीयं प्राणम् ॥ . * विविधानि चातुर्मास्यानि भवन्ति । ऐटिकानि , पाशुकानि , सौमि कानि च। तत्र ऐरिकान्वेहोतानि विशेषतः, छान्दोग्यादिविहितानि सौमिकानि तु का. औ. सू. दाविंशाध्याये मान्यां कण्डिकायर्या वर्णितानि, पाशुकान्यपि तवैव तत उत्तरसिमस्याये वर्णितानीति दृश्यम् । "सपशष्ठ पशुतन्त्रम् प्राधान्यात , पूर्वेयुः श्वदेष माशुकम-त्यादीनि च सूत्राशोध ( का० श्री. सू.५ १. १६-३१. समालोथानीति दिक ।

·। गतपत्राणाम् । (५५. ५मा. ) (अथ चतुर्थ बाणम्) - - तादाहुः । साकगेधच देश वृत्रमनंम् इँव : व्यनयन्ल येय मेषां विनितिता मिति सम्बई वेव देवाशातुर्मास्य वध मनन्त्सर्वेवंय व्यजयन्त येय मेषां विजितिस्ताम् + ॥ १॥ ते होचुः । केन राजा केनानौकेन योण्याम इति स हाग्निरुवाच मया राजा मयानीकैनेति ते ऽग्निना राज्ञाग्निनानीकन चतुगे मासः प्रानयंतान् ब्रह्मणा च च नय्या च विद्यया पर्यगृहन् ॥२॥ ते होचुः। केनैव राजा कोनानीकेन यो- स्याम दुति स ह वरुण उवाच मया বান্না मयानीकेनेति ते वरुणेनैव गजां वरुणेनानी- केनापरांश्चतुरो मास: प्राजयंस्तान् ब्रह्मणा चैव वथ्या च विद्यया पर्यगृह्णन् ॥ ३॥ . तेथेंव'-इति , वैव'-इति च पाठौ दृष्टौ डा. वेबरण । विजिनिस्ताम्' इति ग, घ ।

·(६० ४बा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ४२१ ते होचुः । केनैव राजा केनानीकन योत्स्याम इति स हेन्द्र उवाच मया राजा मयानीके- नेति त ऽइन्द्रेणैव राजेन्द्रे पानी के नापरांचतुगे मासः प्राजय तान् ब्रह्मणा चैव बय्या च विद्यया पर्यगृह्णन् ॥ ४॥ स यवैश्वदेवेन यजते। अग्निनैवैतद्राजाग्नि- नानौकेन चतुरो मासः प्रजयति तत् चोनी शलली भवति लोहः चुरः सा या नी शलली सा • नय्यै विद्यायै रूपं लोहः क्षुरी ब्रह्मणो रूप मग्निहि ब्रह्म लोहित दूय ह्यग्निस्तस्माल्लोहः क्षुरो भवति तेन परिवर्तयते तद् ब्रह्मणा चैवैन मेतत्त्वय्या च विद्यया परिगलाति ॥५॥ अथ यहरु णप्रघासैर्यजते वरुणेनैवैतद्राना व्वरुणेनानीकेनापरांश्चतुरो मामः प्रनयति तत् चानौ शलली भवति नोहः क्षुरस्तेन परि- वर्तयते तद् ब्रह्मणा चैवैन मैतत् त्रय्या च विद्यया परिग्रहाति ॥ ६ ॥ अथ यत्माकमेधै र्यजते। इन्द्रेणेवैट्रान्जे- न्द्रेणानीकेनापरासतुगे मासः प्रजयति तत् ..

·४२२ शतपयमाप्रशम्। (५म.मा.) वानी गलली भवति लोहः पुरस्त न परिवर्त- यते सद् ब्रह्माणा चैवैन मैतत्वय्या च विद्यया परिगल्लासि ॥७॥ स युदेश्वदेवेन यजते। पग्निव तहिं भवत्यग्नेरेव सायुज्यए सलोकतां जयत्यय युट् ब्वमणप्रघासैर्यनते व्वरुण एव तर्हि भवति वरुण- स्यैव सायुज्य सलोकतां जयत्यय यत्माकमेधै- यजत ऽइन्द्र एव तर्हि भवतीन्द्रस्यैव सायुज्यए सलोकतां नयति ॥८॥ ' स यस्मिन् हर्तावमुं लोक मेति । स एन मृतुः परस्मा ऽसवे प्रयच्छति पर उ परस्मा ऽऋतवे प्रयच्छति स परम मेव स्थान परमां गतिं गच्छति चातुर्मास्ययाजी तदाहुर्न चातु- स्यियाजिन मनुविन्दन्तिः परमए ह्येव खलु • स स्थान परमां गतिं गच्छतीति ॥ ६॥ ५ ॥ ॥ इति पञ्चमप्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् [६. ४.] ॥ • 'खलु'- इति च दृटो डा. वेवरेण ।

·(६. ना.) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ४२३ वैखदेवादिषु सर्वेषु परिवर्तनं मेतिकर्तव्यताकं विधिरस- स्तेषां सर्वेषां हववधहेतुत्वं विजय हेतुत्वं च समान मिति प्रतिपादयति- "तद्यदाहुरिति। 'तत्' तत्र उता विषये साक- मेधाना मेव हत्रवध हेतुत्वं जय हेतुत्वञ्चेति 'यद' 'पाहु:' कथ. यन्ति , तत्र ; तथा 'सर्वेरेव हि 'चातुर्मास्य.' चतुर्प-चतुर्प मासेषु प्रयुज्यमानः वैश्वदेवादिभिः सहननं विजयञ्च प्राप्त धन्तो 'देवाः' इत्यर्थः ॥१॥ तब वैखदेवेन जित मर्थ माख्यायिकया दयति-" होरिति । ' देवाः खलु प्रजापतिं पितर मभिलक्ष्य परस्परं वाचम् 'ऊचुः'। “केनानीकैनैति। अनीक मेना- मुखम् , सेनान्येत्यर्थः। “चतुरों मास इति। “पहन."- इत्यादिना मासशष्दस्य माम् इत्यय मादेश। “सान् ब्रह्मणा चेति। 'तान्' विजितान् मासान् ‘बहाणा' "अग्नि हि ब्रह्म"-इत्यप्रे विवरिष्यते न , पतो ब्रह्मणा अग्निना , 'वय्या' वेदत्रयरूपया 'विद्यया च' देवाः 'पर्य ग्रहन्' परितो धारयन् ॥ २॥ एवं वैश्वदेवस्याग्निप्रमुखत्व मुखा वरुणमधासेषु वरुणा. प्रमुखत्वचाह- "ते होचुरिति । “अपरायतर इति । दादीनित्यर्थ । अन्यत् पूर्ववत् । एवं साकमेधेषु इन्द्रप्रमुखत्वम् , 'अपरान्' कालिकादीनित्येव विशेषः । ३, ४ ॥ इत्यं प्रतिकृत्यु पन्यामेन वैखदेवादिषु पर्षस प्रतिपादित मर्य यजमानापि क्रमेण योजयति- "म यद वेजदेवेनेत्यादिना । "अप्रणा च वय्या च विद्यया पर्यग्रहन्" इति यदुलम् , तस्य प्रतितति माह "वानीति । विपु स्थानेषु 'एत:' भाषा- . उत्तरकनिकायोयम् । .मा. सः १.१.२ ·४२४ ॥ मतपयवाधणम् । ( ५प्र. ५वा.) खेतवों यस्याः सा बानी। “वर्णाटनुदात्तात्-"-इति + एतादात् ही , तकारस्य नकारादेशय । वाविद्यामकस्य मगस्य लोम 'भलनी। उक्तलक्षणा सा पक्ष्यमापपरिवर्तन. देतत्वेन म्बीकार्या। तन गलस्यानयीप्रतिरूपाव माइ- "सा येति । 'सा' पूर्वोक्ता 'या' 'वेनो गनली', सा वित्वसङ्ख्या- विशिष्टगुणोपेतत्वात् वया विद्याया: खरूपम्। 'लोह' लोहितवर्णस्ताममयः 'सुरः', स 'ब्रह्मणो रूपम् । कथं बघणो लोहितवर्णव मिसि तदाह- 'अग्निोति । ब्रह्मशब्दवायो ऽग्निः लोहितवर्ण: 'इव' हि भवति ; 'तमात्' लोहितवर्णः 'तुरः' प्राणः प्रतिरूप मित्यर्थः। "तेनेत्यादि । 'तेन' सुरेण , तया गलल्या च 'परिवर्त यते' गलल्या केशान् विभज्य तुरेण परितो वापयेदित्यर्थः । “ब्रह्मणा चैपैति । 'एन' यजमानम् एतत्' एतेन शललीलोहारकतेन परि- पर्स मेन , अग्निरूपेण तेन 'प्रमाणा' पुरनिदानभूतेन , “वय्या वेदवयरूपया 'विद्यया' च सर्वतोमुखत्वसम्पादनद्वारा अनया 'परिग्रहाति' परितः मर्वासु दिक्षु धारयतीत्यर्थः । ॥ ५ ॥ । * 'एतं (एनं ) श्वेतं वर्षों-इति च-पाठः। पा. सू.४.३८ * 'शत्यकन्टगस्याङ्गगहा सूचिः शलली'-इति (८.४.१.) याप० श्री. मू. याख्यायां रुद्रदत्तः । 'पेत'ति छ ज पाठो डा. वेवर एश्च । ॥ "न्या शलल्यक्षुकाण्डे नेतशलाकया वा लोहेन च तुरगौ- दुम्मरेण नि केशान वयते पापयते मणि-इति व्याप. श्री. सू. ...। "निवर्तयते = छिनत्ति' इति रुदः। प्रथमस्य वैश्वदेवपर्वणः पलम् ते. बा. १, ३.१०.१-५ द्रष्टयम् ।

·(६० ४मा०) ॥ द्वितीयकाण्डम् ॥ ४२५ वरुणप्रधासयागस्यं वरुणप्रधानकत्वात् तेन जेतव्यं मनुकामति- “अथ येट् वरुणप्रघासैरिति । "नीशललीत्यादि उतार्थम् साकमेधयागस्येन्द्रप्रधानकत्वात् तेन जेतयं फल मनुका- मति- “अथ यत् साकमेधेरिति + ॥ ७ ॥ इत्यं वैखदेवादिभिः पर्वभिः द्वादशमासात्मकसंवत्सरवरूपा- याप्तिं फलत्वेन प्रतिपाद्य , अग्न्यादिदेवतासायुज्य मपि तेषां फलत्वेनाचष्टे-- "स यदिति । "अग्निरेव तोति। 'सहि तस्मिन् वैश्वदेवे यागेऽनुष्ठिते 'स' यजमानः 'पग्निः' अग्न्यामकः 'एव भवति'। 'भनेरेव सायुज्यम्'-इति , अस्यैव विवरणम् । मथम मग्नेः सालोक्यं जयति , पथात् सायुज्य मिति योजनाक्रमः । "वरुण एव ताई"-इत्यादायप्येयं योज्यम् ॥ ८॥ अथ नियमानस्य चातुर्मास्ययाजिनो मार्ग सुषन् प्रध- लोकमासिपर्यन्तं फल माह- "स यस्मिविति। 'सः' खलु चातुर्मास्ययाजी 'यस्मिन् ऋतौ' 'पमु' विप्रवष्ट परं 'लोकम्' 'एसि' मियते , 'स' ऋतु: 'एन' यजमानं स्वस्मात् 'परी ऋतये 'प्रयच्छति'। उन्होऽयें विदुपः सिद्धिं सम्मादयति- "तदाहुरिति । यस्मात् चातुर्मास्ययाजी पुरमा गतिं मास- वान् , 'सत्' तस्मात् अभिज्ञाः 'पाहु' कथयन्ति । कि . । - 'दितीयस्य परमप्रषासयय पसम ते. ग्रा. १.१....६, ७ । छतीयस्य माकमेघरय: पलम् है. मा.१.३.१०.८। चतुषंस्य शुभामोरीयमण: पल मपि ते. बा. १. ४.१०,३। ५४

·सपथबालपम्। (५म. ५मा.)
मिति , सदुच्यते- 'चातुर्मास्ययाजिनम् चातुर्मास्येनेष्टव
यजमामम् पन्वियन्तो अना. अद्यालोकादवाचीनेषु सोकेषु 'न
विदन्ति' न लभन्ते । “परमं चेवेति , सत्र कारणा-
भिधानम् ॥८५ [६ ४.] "
इंति श्रीपायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्चमकाये
माध्यन्दिनयतपथमायणमाथे
द्वितीयकाणे पठाध्यायस्य चतुर्थ माअपम् ।
• "विरालो वा एषा विक्रान्तिः, यचातुर्मास्यामि। पत्रदेवेगा-
सिंतोके प्रत्यतिष्ठत, वरवप्रपारमारिणे, साकमेरसचिलोके, एप
वा वे तत सर्व भवति, य एवं विचातुर्मास्यैवते"-रति
३. मा.....५। अव दशमेनुवाके वैश्वदेववरणप्रभारसाक'
ঈহিনুমজলিয়াকৈত ঘ. পূর্বয়া,
ताप्लव
वस्थाः। चातुर्माखपाणिनः पुनरागिराहियरूप मपि फल
तदनी समाजात मिति।

·(६५.४वा.) ॥ द्वितीयकाण्डम् । वेदार्थस्य प्रकाशन तमो हाई निवारयन् । पुमायतुरो देयाद विद्यातीर्थमहेश्वर ॥ta प्रमाण्ड गोसहस्र कनकहयतुलापूरुपी स्वर्णगर्भम् , सप्ताधीन् * पञ्चसीरौं । स्त्रिदशतरुलताधिनुसौवर्णभूमी । रनीसा रुक्मवाजिडिपसहितरथौ सायणि सिणार्यो , व्यथाणीविश्वचक्र प्रथितविधिमहाभूतयुक्त घटञ्च ॥ धान्याद्रिं धन्यजन्मा तिलभव मतुल वर्णज वर्णमुख्य , कार्पासीय कपावान गुमात मजडो || राजत राजपूल्य । भाज्योत्य प्राज्य जन्माप लवज मतृण शार्कर पार्कतेमा 'रनायो रवरुप गिरि मक्षत मुदा पावसासिनणार्य ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवदिकमार्गप्रवक- थीहरिहरमहाराजसाम्राज्यधुरन्धरण भायणाचार्येण विरचित माधवीये वेदार्थप्रकाश माद्यन्दिनशतपयवाणभाये द्वितीयकाण्डे पष्ठाध्याय समाप्त ॥ , 3 • पवाधीन -इति (1) 1 मानसीरी-ति । "मायय 'स्थान। । स्यात सिमायों। I'मण-ति । 'प्रायद्विरति ट। (७) उरति प्रथमकामीयवम्पादकोका विरत इश्यम् ।

·५२८
। गतपथमायणम् ॥
(५५० ५मा.
॥ इति द्वितीयकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ।
॥ इत्येकपादिकानाम दितीयं काण्डं समानम् ॥
• "कणिकामना १.४"-रसिक, "कटिका: १.-रति स ,
"कलिकामा 1.रति ग-यौ। तत्र १ मा १५ क.. मा.
१८..पा. १ के.मा. "क, मा. .क., भइसन
पाच प्रमाठ १.४ कटिका: मन्यता:।
1"एवं काले यानानि भधा। एवं फारे परिका
मा भन ५'-rसिक, सरपए मतिनी मित्यपाठयम,
"अमित कार कन्किामा रहि ग ची।
तत्र प्रथमे
पर १४, fim, १२, च ५५. पपने
१.१, ममानमयाच कार कलिका पुताशि मिडम् ।