·TABLE OF CONTENTS PAGES ... V vii ... ... ... ... ... ... xix 1-99 .. ... १३ २९ ... ... 1. Foreword by Dr. P. L. Vaidya 2. Preface 3. Introduction -4. Bibliography and Abbreviations 5. Text of Rasavilāsa (1) प्रथमः स्तबकः (2) द्वितीयः स्तवकः (3) तृतीयः स्तबकः (4) चतुर्थः स्तबकः (5) पञ्चमः स्तबकः (6) पष्टः स्तबकः (7) सप्तमः स्तवकः ... 6. Appendix I, giving passages from Rasa. ganigadhara and Rasavilåsa for comparison 7. Appendix II giving descriptions of the two Mss. of Atmatattoapradipa and Isvaraprasada of Bhūdeva 8. Critical Notes 9. लक्षणश्लोक सूची 10. उदाहरणश्लोकसूची ८० ... १०१ ... ११९ .... १२५ ... ... १३० ·FOREWORD The Sentiment or Rasa is one of the essential constituents of Poetry in Sanskrit literature. This topic was discussed and studied from very early times. Chronologically Bharata, the author of Nātyaśāstra, is the first to give a full and clear exposition of the theory of Rasa, primarily for dramatic compositions. The anuvamsya slokas or stanzas traditionally hand. ed down and quoted by Bharata himself in his above-mentioncd work, suggest that the topic of Rasa was discussed by earlier teachers but was not codified in literary works. Unfortunately the Natyaśāstra of Bharata has not come down to us in its original form. There are a number of passages which are interpolated and corrupt, in the text available to us. It is much more so in the case of the two chapters (VI and VII) dealing with the topic of Rasa. The number of Rasas, at least in dramatic compositions, is eight, but a place for peaceful sentiment or Santa, has been found either as a result of interpolation or by way of exposition. Later writers maintained that Bharata too counted the sentiment or Rasa to have nine forms including Santa Rasa. This view, rightly or wrongly, gained ground, and the majority of writers on Poetics held the view that Rasa had nine forms of manifestation, and quoted Bharata in support of their viesys, The question of the constituents of Rasa, and the process of its manifestation in the actor, reader or members of the audience was also discussed in the Nātyaśāstra I feel there has been very little real advance in the theoretical side of the problem in svorks of later writers. In fact Bharata was regarded as the infallible and sole authority on the subject, and any exposition which would go against his views was considered not authentic or acceptable. Even Anandavardhana, Mammata and Jagannātha did not go much beyond Bharata except perhaps in their method of exposition. The number of Rasas is another topic hotly discussed by Indian writers. There are works which paintain that there is ·VI FOREWORD only one Rasa, Love or Srngāra, or Wonder or Adbhuta, and at is this Srngāra or Adbhuta which manifest themselves in numerous forms Peaceful sentiment, according to them, is nothing but moksasrngāra When Miss Prem Lata Sharma undertook the study of Poetics as represented by the Chaitanya School in Bengal she had to study the question of Madhura Śrngāra, Moksaſrngāra, Dasya, Bhakti and allied topics She ransacked a number of books for this purpose, particularly those of the Bengal School of Vaisnavism In the course of her reading, which she did under my direct guidance, she chanced to come upon the name of Sudeva who is believed to be a writes on the Dasya Rasa No work this Sudeva on Rasa could be trac She therefore thought that Sudeva might be a mistake for Bhūdeva about whom she had read some recent articles and whose work Rasavilasa was available in Mss Libraries The Mss. of Rasayılāsa were then procured from Poona and Baroda, and were carclully studied It was then discavered that Bhüdeva was not Sudeva and the former did not at all refer to Dāsya Rasa As the work of Bhūdeva was being studied, Miss Sharma discovered that Bhudeva had copiously copied from the Rasagangadhara of Jagannatha, apd yet he did not acknowledge his indebtedness to that eminent scholar On the contrary he referred to Jagannātha under such discourteous terms as Sahasıka and Navya Miss Sharma then carefully compared the Rasarılasa of Bhadeva and Rasagangadhara of Jagannatha, and showed the results to me I thought that her studies togetber with a critical edition of Rasavilāsa should not remain unknown to the public, and so asked her to publish the same Incidentally Miss Sharma could discuss some other questions regarding Bhūdeva about whom some speculative conjectures had already appeared in print I must therefore congratulate Miss Sharma on her patience with which she pursued her studies and presented them to the public 201h August 1952 PL VAIDYA ·PREFACE While I was working as a research student in the College of Indology of the Banaras Hindu University, I was placed under the guidance of Professor Dr. P. L. Vaidya, who at that time was the Mayurbhanj Professor and Head of the Department of Sanskrit & Pali. At his suggestion I took up the subject for my research Shri Rupa Gosvamin and his Contribution to Sanskrit Poetics and Dramaturgy." In the course of my preliminary reading I studied the Bhaktirasamptasindhu of Shri Rūpa, and came upon the following passage :--- रतिस्थायितया नामकौमुदीकृद्भिरप्यसौ। शान्तत्वेनायमेवाद्धा सुदेवाद्यैश्च वर्णितः ।। Bh. R. S. 3.2.21 The topic referred to in the stanza is the Dāsya Rasa. As this topic was of great importance to my work, I tried to find out who this Sudeva was. Aufrecht's Catalogus Catalogorum and Krishnamacharias's History could not give me any clue por did Padyacenī help me to get access to Sudeva's contribution to the Dāsya Rasa. I then thought that Sudeva might be a misprint or mistake for Bhūdeva, the writer of Rasavilāsa, about whom I had read a few recent articles and references in tbe bistory of Alamkāraśāstra of Mm. Dr. P. V. Kane. When I asked Dr. Vaidya if he could secure for examination the two Mss. of Bhudeva's Rasavilāsa available at the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, he readily arranged to have them, thanks to the kindness of Prof. P. K. Gode. Op examination of these Mss. I found that they were incomplete. On a further search, I found tio more Mss. at the Central Library of the Oriental Institute, Baroda. They were also secured by Dr. Vaidya, tbrough Dr. G. H. Bhatt, the Direc- On a careful examination of the latter Mss., I found, to my great disappointment, no reference to the Dāsya Rasa in the work. Dr. Vaidya, all the same, suggested to me that I should undertake to prepare an edition of the work, based on these four Mss., so that it might be available to scholars. I (vii) tor, ·ຈຳນ PREFACE then started to collate the four Mss at my disposal After 1 fixed my text, I came to hold the view that Bhūdeva Sukla, after all, was a second rate writer on Rasa, that he advanced no fresh views on the subject, that be borrowed, not only views from his predecessors, but also passage after passage from them, and that there were hardly a few passages which Bhūdeva could claim as his own Among his predecessors, there is surely Panditarāja Jagannātha, the author of the famous work Rasagangadhara This scholar of very high origenality did not deserve to be mentioned under terms like kecit, nadyāh, and sahastkāh, when not less than seventy passages from his work are found in Rasavilāsa I therefore thought that I should bring out an edition of Rasavilāsa and thereby bring to the notice of scholars a type of plagiarism, so prevalent among scholars of modern age, but believed to be non-existent among the ancient writers lacidentally this edition, I hope, will clear out certain misstatements about the author, bis works and his date The question of the likely identity between Bhudeva and Sudeva, on the basis of which I started my investigation, is now completely set at rest The collation and preparation of the text of Rasaurläsa were done under the guidance and supervision of Dr Vaidya who has now retured from his post here I am unable to find words to express my deep feelings of gratitude to him for spending so much of bis valuable time, even after his formal retirement, in revising my work and also arranging to get it printed and published It 18 needless to state that any imperfections noticed here are solely due to my lack of experience in the art of text-editing Next, I am very grateful to Professor P K Gode of the Bhandarhar Oriental Rosearch Institute, Poona, for sending the two Mss promptly and also to Dr G K. Bhatt, Director of the Oriental Institute, Baroda, for a similar act of kindness. I am also thangful to the proprietor of the Poona Oriental Book House, Poona, for undertaking the publication PREMI LATA SHARMA 17th July 1952 Research Student ·1 INTRODUCTION THE MISS OF RASAVILĀSA This edition of Rasayılāsa of Bhūdera Sukla is based upon the following four Niss of which A and B are complete and C and Dare fragmentary All these Mss are fully collated and readings which are not incorporated in the text have been recorded in the foot-notes А This Ms belongs to the Central Library, Baroda. now deposited in the Oriental Institute there It bears No. 10288, has 51 folios with 13 lines to a page and about 33 letters to a line It is a complete Ms dated Samyat 1793, Sala 1659, and has the following at the end संवत्सप्तदश १७९३ ॥ शाके १६५९ प्रवर्तमाो पोपमासे शुक्लपक्षे पूर्णिमाया सौम्यवामरे परिमरपुरे अहिक्षयज्ञातायभवैकुटाम(ज) विश्वनाथेनेदमलेखि स्वात्मपठनार्थ ॥ यादृश पुस्तक ह ताश लिखित मया। यदि शुद्धमशुद्ध वा मम दोपो न दोयता । श्रा। श्री। श्री श्री The date of the Ms works out to be Wednesday, 5th January, 1737 , D The writing of the Ms is clear and the text is fairly accurate B This Ms also belongs to the Central Library, Baroda, now deposited in the Oriental Institute there It bears No. 1088, has 91 folios with 7 lines to a page and about 28 letters to a line On the first page there is following stanza दे स्ताने प्रकृत पुसो द्वे चकमुभयोरपि । पास्वतेषु पाण्डित्य पुस्पार्था हि पन्चम ॥ There are mentioned the five Mahāšāvyas of the Sanskrit literature, and notes on Kırāta as stripradhāna, on Māgha : 0, Sisupālavadha as Purusapradhāna aod on Naisadha as Strí. pumsapradhāna There are a few marginal notes, appareatly from a learned scholar, indicating some references and sources of the author's citations and discussions folio 72 we have . E 5, on ·X INTRODUCTION एतदर्थक मंजपायामाल, पर ३ Similarly on folio 64 we have इद रसतरगिण्यामष्टमतरगेऽस्ति Being used by a learned scholar, it is 10 some respects better than A It however does not give the date of copying por any other details с This Ms belongs to the Deccan College Collection now deposited in the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona It bears No 337 of 1884 86 It is incomplete, has only 29 folios of which 5, 6, 7, 8, 12 and 13 are missing It covers only a portion up to the third chapter of our text D This Ms also belongs to the Deccan College Collection now deposited in the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona and bears No 594 of 1887 91 It has only 15 folias and covers the test of nearly first two chapters of our text The constituted text of the Rasavılasa has been fixed with the help of these four Mss As it was discovered that the con tents of the text are more or less extracts from the writings of the predecessors' works, they were also used in doubtful cases to correct the mistakes of copyists Whenever the source of a passage was found out, I checked it by referring to that source Our author, like many other Indian Pandits, quoted from memory and not by actual use of the source, and did not even care whether a particular writer ever wrote on the subject The references to Dindin and Jayadeva are of this type Bhüdeva Sukla belongs to the old school in Poetics and usually follows Kávyaprakaśa, Kāvyapradipa etc in their views He found the new school of Jagannatha not to his baking, but could not resist the temptation of profusely citing from it It seems he never cared to verify the statements to their oldest source, otherwise he would have been able to mention Dhanamjaya and his Dasarupaka He refers to Agripurana of doubtful date and Natyaśastra correctly, but his chief authorities have been hadyaprakasa Kavyapradipa and Rasaganga dhara, the last under the discourteous relerence such as kecit, ·INTRODUCTION nadyah aod sahasıkah, When I verified his citations, I noted some of the readings from older source'where they seemed to be nccessary Otherwise I respected the authority of my Mss 2 TUB AUTHOR, HIS WORKS AND HIS DATA The author of Rasaorlása is Bhūdera Sukla He hails from Jambusar in Gujarat At the end of his Rasavilāsa, he says श्रीकण्ठदीक्षितगुरोर्माता काव्यप्रकाशिका। इत्यावेदितमस्माभिर्नव नात्र प्रकल्पितम् ॥ जम्यूमरस्थितिजुप सुकदेवसूरे भूदवपण्डितकवि प्रथमस्तनूज । तनिर्मिता रसविलासपदाभिधेय सदर्भ एप कृतिना मुदमातनोतु ॥ These two stanzas tell us that he was the resident of Jambusar and not Jammu in Kashmir as suggested by Khiste, that he was the first son of Sukadeva or Sukadeva , that he studied Kävyaprakāśa or Kāvyaprakāśikā under his teacher Srikantha Dikşita , and that he did not claim much of originality as such in his work It is likely that Srikantha mentioned by our author may be that Srikantha who was patronised by Satrusalya (Sattarsal), the Jam of Navanagar in Saurāstra (1569-1608 A D ), and who wrote a work called Rasakaumudi The Ms of Rasakaumudı, available at the Bhandarkar Institute is dated 1596 A D It is not therefore impossible that Bhcdeva as a youngster might have studied under Srikantha who may be very old at that time Bhudeva seems to be a good scholar, well versed in several Sastras such as Vyākarana Nyāya, Vedānta and Alamkāra, and was also a poet and dramatist In his Isvarayılāsa he calls bimself to be a pupil of Rāmatāma Who this Rāmarānā was, we cannot say He seems to have lived upto a ripe old age, and had a group of pupils, one of which, Natthu, copied Bhadeva's work, viz , Išparavilasadıpika, a commentary on his own work called Almatattvapradipa, in 1720 1 D From a reference in one of the concluding stanzas of his work Isoaiaoilasadspika, it appears ·Xi INTRODUCTION that he, at that time at any rate, lived near Manikarnika in the vicinity of Banaras which enabled him to get acquainted with Rasagangadhara soon after its composition, but being trained 10 older school of Poetics did not like the views advocated by Jagannātha and therefore referred to him with scant courtesy So far, we have been able to discover the following works of Bhadeva Sukla 1 Dharmavijaya Nataka an allegorical drama in five acts, printed in the Granthamala Series, Bombay and also in the Sarasvati Bhavan Series, Banaras 2 Rasavrlasa the present work, discussing the nature of Ragas and their accessaries in seven Chapters 3 Atmatattvapradipa, a hymn is 20 stanzas and a commentary on the same (available in Ms only) 4 Isvaravilasadipika a voluminous sub commentary on the above work (available in Ms only) 5 Rukminivilasa, an amourous poem mentioned in Rasavılasa while commenting upon a verse which was cited as illustration (not yet traced) 6 Ramacarita, a poem describing scenes from the Rāmāyana A number of stanzas from this work are cited in the Rasaurlasa as his own (not yet traced) 7 Stray stanzas as muktaka cited in Rasavılasa which do not fit either in Rukmiricilăsa or Ramacarita Now I turn to fix up the date of Bhudeva Sukla Professor PK Gode in an article in ABORI (Vol XIII, p 183) tries to fix the date of Bbūdeva Sukla as not earlier than 1550 AD on the ground that he mentions Srivatsalānchana either for bi onenary or supuprihr or from its mu'epedent work called Kavyapariksa The Ms of Kavyaparıksa 1s dated 150 A D Mm Dr PV hane in his History follows this view and mentions on page 410 that Rasayılasa contains four Stabakas ·INTRODUCTION xili Narayan Shastri Khiste who edited the drama Dharma. osjaya of our author, says in the Introduction that Bhūdeva may have lived in the 16th century, say in the reign of Akbar. He comes to this conclusion on the ground that the drama seems to have been composed at a time when the standard of morality had become very low The liberal policy of Akbar encouraged freedom of thought and faith. The influence of Yavanas endangered strictness in religious practices, and the sober influence of government weat only to encourage vice. To counteract this slackness the author wrote the drama. In the prolague of the drama there is a mention of one Keśavadāsa as the patron of our author, and about him he says:- चित्तं मानसमुसत करयुग श्रीपुष्कर पद्मजा. जन्मस्थानतया समुद्रमहिमाकान्त शयो दक्षिण । सेतुर्धर्मकथाम्सुधेनर मनिस्त्वा च शभास जन. माप्त केशवदास चित्रमिह कि प्रामांति यद्वान्छितम् ॥ He further says that if this Keśavadāsa is the same as the fam. ous Hindi poet, then Bhūdeva must have lived about 1600 A D. While studying the text of Rasavılása my curiosity was soused by a passage in Rasavilă sa which was exactly identical with a passage in Rasagangādhara I thereupon pursued my studies further to see if the identity was accidental or real. I have now discovered seventy passages in Rasavrlasa which are more or less identical with those in the Rasagangādhara (given in Appendıx I), and came to the conclusion that identical passages in such a large number could not be attributed to mere accident, and smelt that there must be a case of plagiarism either on the part of Jagannātha or of Bhūdeva Sukla Further among the illustrations which Bhudeva cites in his Rasavslaso there are over ten stanzas which are found 10 Rasagangadhara We know that Jagannātha says in the Introductory stinzas of bis Rasagangadhara निर्माय नूतनमुदाहरणानुरूप काव्य मया निहितं न परस्य किचिन् । किं सेव्यते मुमनसा मनसापि गन्ध Heartha Tia M II ·ziy INTRODUCTION Ja view of this it is quite clear that Bhūdeva is the barrower and not Jagannātha. We can also come to the same conclusion on another ground. To the concluding stanzas of Rasaoilasa, Bhūdeva says: श्रीकण्ठदीक्षिनगुरोज्ञाता काव्यप्रकाशिका । इत्यावेदितमस्माभिर्नवं नाच प्रकल्पितम्।। Comparing the bold atfitude of Jagannātba that he took nothing from others and Bhūdeya's statement that he did not put any new matter in his work, I feel certain that we must regard नवं नात्र प्रकल्पितम् at its full value and not as a modest statement. It is true that Bhūdeva did not advance any novel views on Rasa; that he copied the views as well as texts of Kävyaprakāśa and its commentators like Govinda Thakkura and Srivatsalāñchana. He borrowed largely but silently from the latest of the Alam. kārıkas, viz., Jagannatha, and referred to him rather discourteously as Navyäh, Sahasıkāh and Kecit. It is possible to trace every statement in Rasavilása to the works of older writers. I have done this to a considerable extent, but have concentrated my attention on Rasagangadhara because the name of Jagannātha was not mentioned and because it would help me to fix up Bhūdeva's date finally. I should like to bring two passages to the notice of the reader to convince him, (1) केचित्तु रसभावादीना व्यञ्जनावृत्यैकगम्यत्वे व्यवस्थिते शब्दवाच्यत्वे चमनाल्य दोपमाहु. । ( रसविलाम–पञ्चम म्नबक, पृ०६८) Compare with this व्यङ्गयस्य वाच्यीकरणे सामान्यतो वमनाख्यदोषस्य वक्षमाणत्वात् । (२० गं० 4). (2) A1, Ariança: TG: *1747 7471 (TAfacra-HAF 444*, 61). This 18 Jagannātha's definition of kārya, and the reader cannot have any doubt in his mind that by Sahasıka Bhūdeva mean Jagannatha.

·INTRODUCTION XV Now Dr. P V Kane has fixed the date of the composition of Rasagangadhara as lying between 1641 and 1650 A D. (sce Kanes' History, p 312) Taking that a few years are necessary for Rasagangādhara to attain popularity and disse. mination and availability of copies, a period of say some ten years would be casily allowed I therefore take that Bhūdeva could not have composed his Rasadılåsa earlier than 1660 A D The Ms of Rasavıläsa from the Central Library records the date of 1737 A D, and the Ms of iśvaravılāsadıpıkā at the Bhandarkar Institute records the date of 1720 A D This latter M8 was copied by Natthū, a direct pupil of Bhūdeva for his own study under the author himself as the following portion of the colophon indicates acarita fatt IoTOPOTTIECTE TAMOirani fara तेयं ईश्वरपिलासदीपिका पठिता च ॥ It would not therefore be wrong to fix the composition of Rasausläsa between 1660 and 1720 A D 3 A BRIEF AVALYSIS OF THE WORK The Rasayılasa is divided into seven chapters called Stabakas, and not into four as stated by Mm Dr Kane on page 410 of his History The first chapter is named Rasadıceka It opens with a Mangalācarana in which the author states that Rasa in all its nine forms, is a manifestation of the Self when the factor of ignorance is annihilated by a frame of mind on hearing a poetic composition He then proceeds to elaborate the process of Rasa from out of its constituents such as Sthāyıbhāva, Vibha. va, Anubhāya and Vyabhicharbhāva He then defines and llustrates these constituents He holds the view that the suggestion of Rasa, rather than Rasi itsell, adds an unparallel. lcd charm to the poetic composition He then enumerates the cight Rasas, and discusses the question whether Santa can be a ninth Rasa In this respect he agrees with the views propounded by Sårngadeva in his Sangitaratnákata and by Jagaanātha in his Rasagangadhara ·XV1 INTRODUCTION The second chapter gives definitions and illustrations of the nine Rasas He then opens a discussion as to the foundation or Sthayıbhäva of Santa Rasa, whether it should be nirveda disgust for the world or peace of mind, sama, and comes to the conclusion in favour of the latter, the reason advanced being that nirveda which is cessation of all mental faculties, is negative and not positive He does not accept Bhaktı as a Rasa He then criticises the views of Visvanatha regarding Camatkara, strikingness or wonder, as the soul of all Rasas, and says that it is common to all the Rasas The third chapter is named Bhavanıtupana It gives definitions and illustrations of the thirty three Vyabhicārıbhāvas He then discusses the question whether the number thirtythree of the Vyabhıcārıbhāvas is fixed and whether it is possible for us to add to this number a few more forms He follows in this respect the views of his several predecessors that it would not be wise to disturb the views of Bharata who has fixed their number at thirtythree Next he defines Rasābhāsa and Bhāvābhāsa, delusive forms of Rasa Finally he discusses the nature of the Bhāvasandhi, Bhāvaśānti, Bhāvodaya and Bhāvaśabalatā, mixture of various stagesof the rise of Sentiments The fourth chapter which is named Gunanitūpana defines Gunas, excellences and distinguishes them from Alamkāra The different gunas add to the embelishment of different styles to suit the expression of Rasas in compositions such as Kathā, Akhyāyıkā, Nataka, Muhtaka etc The fifth chapter defines and illustrates the flaws or Dosas of a Rasa, and is named Dosanirupana The sixth chapter named Dosod dhara states how in certain cases the flaws cease to be flaws The seventh and last chapter which is named Vyttinirupana discusses the nature of the threefold function of words, Abhidha, expression, Laksanā indication and Vyañjanā, suggestion He admits besides the six types of Laksanā, a seventh type, Viz , Jahadajahallaksanā, as is done by Jagappatha ·INTRODUCTION XV11 4 A CRITICAL ESTIAMATE OF THE WORK It appears Bhūdeva Sukla who lived between 1660 and 1700 A D, is one of youngest writers on Raca, barring Acyūtarāya Modaka of Nasık He treats in his Rasavılāsa only one aspect of Poetics, viz , the Rasa or Emotion The creative period in the field of Poetics came to an end with Jagannātha with his brilliant work Rasagangadhara We therefore do not find any originality in Bhudeva's work He copies word for word, texts from his predecessors, and does not even care to ascertain the original sources of his statements He wrongly ascribes certain statements to Dandia and Jayadeva the author of Candrāloka who never discussed the topics that Bhudeva wanted to compose a Laksanagrantha which was a fashion among writers of the age between 1650 and 1850 A D of the literary world, and thereby establish his reputation. Corresponding to a Laksanagrantha, he must have a Laksyagrantha, and we find in Rasavılāsa as many as fifty illustrative verses composed by our author We do not trace any critical acumen as such to him either 10 his definitions or illustrations. Nearly filty stanzas used for illustrations are his own composition, while the remaining threefourths are taken from Kavyaprakasa and Rasagangadhara His own verses are introduced, not because there were no illustrations available in his source books, but only as appendages as they are usually introduced with the remark यथा वा मम The method of treatment has nothing novel about it The only feature we notice in his work is his audacity in copying, asthout acknowledgement from Rasagangādbara Sometimes he quotes defibitions of two triters, but adds no comments of his own to point out merits or demerits of either He sometimes ipdulges in pedaotic discussions, it seems, but when they are analysed we do not see any original contribution beyond art fait Reaise or similar expressions which occur at the end of such discussion To a casual reader points like the folloring, 112 (1) Whether Santa should be admitted as a Rasa , ·Xy111 INTRODUCTION (2) Whether Bhakti an constitute a separate Rasa, (3) Whether we should restrict the number of Vyabhrcaribbās as to thirty threc, (4) Why Btávaśānti etc. should not be regarded distinct from Bhät a-Dhvanı, (5) Distinction between Guna end Alamkāra ; (6) Definition of Poetry, and Argument to admit Vyañjanâ as a separate process : may appear to present some striking features of the sork: but it is easy to prose that Dhūdeva did not show any origina. lity in discussing them In fact, he has borrowed the whole discussion on points one to four and point six from Rasa. gangădhara, on point five he has copied the text and views from Kårs aprakasa and års apradipa and on point sesen his views are taken from dārz aprakāša, Laghumañüşå and similar works It is possible to trace cach of his statement to some older work, I have done that as much as was possible for me, but concentrated my quest on Rasagangadhara as it contained latest pronouncements on the topics in a highly polished form, and also it helped me to fix up the date of Bladeta A point which Bhodes a did rot care to discuss is the process of the production of Rasa -- a point on which his predecessors held discrgently striking viens So we stould look up to D? Gdeva's moth, not for any originality, but for 1 mediocre Vianual on Rasa ·भूदेवशुरुविरचितो रस वि ला सः [1b] काव्यवायसमुत्पन्नमनोवृत्त्या विनाशिते । अज्ञानांशे स्फुरनव्यादात्मा नवरसात्मकः॥१॥ इह वावरकालिदासादीनामिव यशोविस्ताराद्यनेकशेयःसाधनीभूत- काव्यस्य शब्दार्थों शरीरपदेऽभिषिक्ती, यमकादयः शब्दशोभाधायकत्वेन उपमादयश्वार्थोत्कर्षाघायकत्वेन अलंकारा हारादिस्थानीयाः, वस्त्वलंकार- रसादिरूपं व्यङ्ग्य चात्मा, ओजःप्रसादमाधुर्याख्यानयो गुणाः शौर्यादि- वदात्मविशेषरसाद्याश्रिता इति व्यवस्थिते प्रायशो रसार्थमेव काव्यप्रवृत्तेः, ध्वनिपु परमरमणीयत्वाच रसध्वनेस्तदात्मा रसस्तावदभिधीयते । तदुर्फ दण्डिना- स्वादुपाके ऽप्यनास्वाद्यं भोज्यं निर्लवणं यथा । तथैव नीरसं काव्यं स्यान्नो रसिकतुष्टये ॥ २॥ इति । ध्वनिकारोऽपि- नारसो हि निरन्धो यः सोऽपशब्दो महाकवेः । स नाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ॥ ३॥ इति । ? ] [ ? -- तत्र रसस्वरूपमाहुः काव्यप्रकाशकृत:- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥ ४ ॥ A begins : श्रीमहागणपतये नमः । श्रीमद्गुरुभ्यो नमः. B begins: श्रीगणेशाय नमः । वाग्देव्यै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः.C begins : श्रीगोपीजन- मल्लमाय नमः । श्रीगणेशाय नमः.D begins : श्रीगणेशाय नमः, CD चारकाव्यसमुत्पन्न. २ BD कालीदासा. ३ B श्वार्यशोभा- घाय'; Cोत्कर्षाघाय', C स्वादुपाके न चास्वायं. ५ This कारिका is not found in दण्डिन् ' काव्यादर्श. ( BCD धनिकारोऽप्याह. This कारिका is not found in धन्यालोक. ८A B have the following marginal note on तत्र-तत्रति सतिसप्तमी । लक्षणस्वरूपाभ्या रसे निरूपणीये सतीत्यर्थः.

·। भूदेवराष्टविरचिते विभावा अनुमावारउत्कष्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विमावायः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥५॥ इति । [का.म. IV.27-28] मयेति समुशये । धेन यदेत्यर्थः । तत्तदेत्ययः । कारणानि प्रमदेनदयादीनि कारणोद्दीपकरूपाणि । कार्याणि- स्वतः सम्भोऽथ रोमाशः स्वरमगोऽय वेपथुः । वर्ण्यम[21] प्रत्य इत्यादी सास्विफा मताः ॥ ६॥ [नाया VI. 22; M. 1. VII. 1331] पाइमनो बुद्धिशरीरारम्मरूपाणि प फटाक्षमज पादीनि सहकारीणि धेपु जनयितव्येषु सत्कण्ठादीनि विमाया आरम्बनोदीपनरूपाः। योप्युरी- पकम्य स्थायिनि न कारणत्यं, कि तूत्पने पस्मिन्नीपरकर्षाधायपत्यरूपमुस- पात्वं, यापि अनुपितोऽजावप्राय एयेति दीपोऽपि पारपत्योप. पारा सवारि दिमायव्यवहारः विमायादिसंशा प विमायनादि. पारयोगान् ॥ उपधा-यामनारूपतया रियवान् ग्यादीन् स्यापिनी विमाययन्ति रगाम्यावार पुरयोग्यतां मयन्तीति रिमायाः । अनुमाययन्ति र शानित्या. भाषा: पापस्या विरेणाभिसः वाय पापिन पारयन्नि पिणामि. मुगमन परन्तीनि पाध्यभिचारिणः । या पर्वगायिशिष्टः। म मरिति पान यानि करिनानि त मानीयरित्यर्थः । म्यापिरस गु- शिविरदपा भाविनियसीन.। भागमा पायापान म रमापी यी ७॥ [er. I.31 ·रसविलासे प्रथमः स्तवकः - जयदेवोऽप्याह- सजातीयविजातीयरतिरस्कृतमूर्तिमान् । यावसं वर्तमानः स्थायिभाव उदाहृतः ॥ ८॥ इति । [ - - प्रदीपकारोऽध्याह - विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः। आनन्दाकुरकन्दोऽसौ भावः स्थायिपदास्पदम् ॥९॥ इति । {काव्यप्रदीप IVI उक्तं च श्रीवत्सलान्छनेन चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते संबध्यन्तेऽनुवन्धिभिः। रसत्वं ये प्रपद्यन्ते प्रसिद्धाः स्थायिनोऽत्र ते ॥१०॥ [स. ६० V. 19] चिरमिति व्यभिचारिवारणायेति । इत्थं च समुचितललितस[ 2 b]निवेशचारुणा काव्येन समर्पितैः सहृदयहृदयं प्रविष्टः,तदीयसहृदयतासहकृतेन भावनाविशेषमहिना विगलिच. दुप्यन्तरमणीयत्वादिभिरलौकिकविमाधानुभावव्यभिचारिशदव्यपदेश्यः शकुन्तलादिभिरालम्बनकारणः चन्द्रिकादिमिरुद्दीपनकारणः, अश्रुपावादिभिः कायश्चिन्तादिभिः सहकारिभिश्च संभूय प्रादुर्भावितेनालौकिकेन व्यापारेण तत्कालनिर्वर्तितानन्दांशावरणज्ञानेन अत एव प्रमुष्टपरिमितप्रमातृत्वादि- निजधर्मेण प्रमात्रा स्वप्रकाशवया वास्तवेन निजस्वरूपानन्देन सह गोचरी- क्रियमाणः प्राविनिविष्टवासनारूपो रत्यादिरेव रसः। रत्याधवच्छिन्नं चैतन्यं वा रसः। प्रॉग्विनिविष्ट इत्यनेन वासनाल्पतयाऽनुवर्तमान इत्युक्तं भवति। अत एव वासनाया अभावाद्वैयाकरणश्रोत्रियवैदिकादीनां न रसास्वादः॥ . The stanza is not found in चन्द्रालोक. २ A reads मदीप- कारो...सदम् on marg.३ सा.द. reads अविरुद्धा विरुद्धा वा. ४ Dand सा. द०-आस्वादाइकुर' ५ Bom इति. ६ The passage इत्थं च...रसः is found in to oto (pp. 21-22 ) with very slight variations, v A पन्धुतासहकतेन. ८D दुःसान्तः. ९D शतवादिभिः १.CD मामिविष्ट:

·- भूदेवशुक्लविरचिते तदुक्तं श्रीवत्सलाञ्छनेन- सवासनानां सभ्यानां रसास्यास्वादनं भवेत् । निर्वासनाः शाब्दिकाद्याः काष्ठलोटाश्मसंनिभाः ॥११॥ [Quotad in सा. द. III) अत एव संन्यासिनां न शृङ्गाररसास्वादः। गाढरागाणां च न शान्तरसास्वाद इति व्यवस्था । इति काव्यप्रकाशस्वारस्यम् । विभावस्वरूपमुक्तमग्निपुराणे - विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विमान्यते । विभावो नाम स द्वेधाऽऽलम्बनोद्दीपकात्मकः ॥१२॥ इति । [अग्निपु. ३३९.१५] वि[32]वृतं च साहित्यदर्पणकारः- मालम्बनो नायकादिस्तमालम्ब्य रसोदयात् ॥ १३॥ [सा.द. III] आलम्बनविभावो यथा- चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा रूपोचयेन मनसा विधिना कृता नु । स्त्रीरत्नसृष्टिरपरी प्रतिभाति सा में धातुर्विमुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः ॥ [शाकुन्तल II. 10] उद्दीपनविभावारते रसमुद्दीपयन्ति ये ॥ १४ ॥ इति ॥ [सा.द. III] सा.द.ascribes the stanza to धर्मदत्त, it is not found in the कान्यपरीक्षा of श्रीवत्सलाञ्छन, २C Dसाहित्यदर्पणे. ३ सा.द. रसोगमात्. Pischel reads the first two lines as चित्ते निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगान् रूपोथयेन महता मनसा धन्दा नु । सत्लयोगाव. ( D विधिना मनसा (by transp.) .C has five folios missing from •तिविमा'. C(अ)तिविभा'.

·रसविलासे प्रथम. स्तवकः उद्दीपनविभावो यथा-- उद्देशोऽय सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुञ्जोत्कर्षान्तरितरमणीविभ्रमो नर्मदाया। किं चैतस्मिन्सुरतसुहृदस्तन्वि ते वान्ति वाता येपामने सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभूः॥ [Quoted in का.प्र. III.17] अनुभावलक्षणमाह दण्डी- अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मक. ॥१५॥ इति ॥ [दशरू• IV.3] साहित्यदर्पणेऽपि- उद्बुद्ध कारणैः स्वे स्वैहिर्भाव प्रकाशयन् । लोके य कार्यरूप सोऽनुभाष काव्यनाट्ययोः ॥१६॥ इति । [ सा० द. III] अनुभावो यथा- यान्त्या मुहुर्वलितकधरमाननं त- दावृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन गरलेन च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इत्र में हृदये कटाक्ष ॥ इति।। [मा० मा. I. 32] सात्त्विकारस्वेतदन्तर्गता एव । तेषामपि रत्यादिकार्यत्वात् । भिन्नवया प्रतिपादनं तु नियतकारणमत्त्वजनितत्वात् । तल्लक्षण तु- रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मन सत्त्वमिहोच्यते । निवृत्तयेऽस्य तद्योगात् प्रभवन्तीति सात्त्विका ॥१७॥ [स. क. V.20] अस्य रसस्येति प्रकृतपरामर्श ! १ B D कुजोकर्षाङ्कुरित'. २ The stanza is not found in काव्यादर्श . B reads अनुमाचो कटाक्ष before माहित्यदर्पणेऽपि ४ च विषेण च in मा. मा०.५ निवर्तये ६ B तद्योगा . B प्रभवन्ति हि. Breads this stanza after the stanza ali a.

·भूदेवशुलविरचिते सात्त्विका यथा- वारं वारं तिरयति दृशाबुद्गतो बाप्पपूर- स्तत्संकल्पोपहितजडिम स्तम्भमभ्येति गात्रम् । सद्यः स्विद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलागुलीक: पाणिलेखाविधिपु नितरां वर्तते किं करोमि ।। [मा• मा. 1.38] व्यभिचारिलक्षणमाह दण्डी- विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः । स्थायिन्युन्मननिर्मग्नाः कल्लोला इव वोरिधा ।। १८॥ [ दशरू• IV.6;Cf. सा. द. III] वारिधौ सत्येव यथा कल्लोला उन्मजननिमजन कुर्वन्ति तथा स्थायिनि सवतप्रवाहापन्ने सत्येव ये चित्तवृत्तिविशेषा उपयान्ति अपयान्ति च ते व्यभिचारिभावा इत्यर्थः ।। तथा चोक्तम्- ये तूपकर्तुमायान्ति स्थायिनं रसमुत्तमम् । उपकृत्य च गच्छन्ति ते मता व्यभिचारिणः ॥ १९॥ इति । ] व्यभिचार्युदाहरणं यथा मम- विपमः समयः खलाः सपत्राः प्रतिरन्ध्र प्रहरन्ति यातरोऽपि अदयो दयितः शुनी मनान्दा मयि मा चञ्चल चापलं विधेहि ।। विषम इति मतिः । खला इत्यसूया। प्रतिरन्ध्रमिति दैन्यम् । अदय इति त्रासः । शुनीति स्मृतिः। मा चञ्चलेति शङ्का । एतयभिचारिभावैः BD •jafán: 3 This stanza is not found in fateát. 1 BD कसोला यया (by transp) ~ B D कुस्तः.५ D reads after this stanza: अपस्थितिषा पेनयुट्युदुन्यायेन । स्थायिनां तु सरसूत्रन्यायेनेति भेदः. B मम.

·रसविलासे प्रथमः स्तवकः ७ नायिकानिष्ठाया उपनायकसमवेता रतिः कोये संचार्यते पोप्यते इति यावत् ॥ अथ विभावादयो मिलिताः किमिति व्यञ्जकत्वेन निर्दिष्टा इति चेत् । एकैकस्य व्यञ्जकत्वे व्यभिचारादिति गृहाण । अथैकैकस्मादपि अन्यद्वयाक्षेपात् तना[4]प्यस्ति रसव्यक्तिरित्यव्यभिचार इति चेन्न। व्यापादयो विभावा भयानकस्येव, रौद्राद्भुतवीराणामथुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव, करुण. मयानकयोः चिन्तादयो व्यभिचारिणः श्रृङ्गारस्येव वीरकरुणमयानकाना- मित्यन्यद्वयाक्षेपानियमान् । नन्वेवं मिलितस्यैव व्यञ्जकत्वे एककोपस्थिती रसव्यक्तिर्न स्यात् । दृश्यते चासौ। यथा- वियलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरफोकिल कूजितर्दिशां श्रीः । धरणिरभिनवाड्कुराङ्कटका प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे ।। [Quoteri in का. म. IV.27 ] इत्यादौ कामिनीसमवेताया रतेरालम्बनस्य दयितमात्रस्य दयित- समवेताया रतेरालम्बनस्य कामिनीमात्रस्य मेघावरणकोकिलारावनवाड्कुरा- जामुद्दीपकमात्रागां चोस्थितौ । एवम् - परिमृदितमृणालीम्लानमहं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु । कलयति च हिमांशोनिष्कलङ्कस्य लक्ष्मी- मभिनवफरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः॥ [मा० मा• I, 22., quoted in का० प्र. IV. 28] इत्यादौ अङ्गमालिन्यचेतःशून्यतामुखश्वत्याद्यनुभावमात्रस्य ।। दूगदुत्सुकमागते विवरितं संभापिणि स्फारितं संश्लि[4b]ध्यत्यरुणं गृहीतवसने किंचाश्चिभ्रूलतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाप्पाम्बुपूर्णेक्षण तिमहो प्रयाएं जातपारम यामि ।। इति ।। [अमर० 94; quoted in का. प्र. IV. 29) A B नायक• for उपनायक'.३0D कार्य. ३ Dom,दयितसमवे- ताया...मात्रस्य. - D उपस्थिते..५ BD कोपाश्चित . - ·८ भूदेवशुष्ठविरचिते इत्यादी उत्सुकादिविशेषणव्यङ्ग्यानामौत्सुक्यलजाहर्पकोपासूयाप्रसा. दानां व्यभिचारिमात्राणाम् ॥ यद्यप्यत्र प्रेयसीत्यालम्वनविभावोऽप्यस्ति वथापि रत्यनुकूलधर्मवत्तयाऽनिर्देशाइनस्तिकल्प एवेति। मैवम् । एषां विभावादीनामसाधारण्येनान्यद्वयाक्षेपकत्वेनावापि मिलितानामेव व्यञ्जक- स्वात् । अथैते यद्यसाधारणास्तहि किमन्यद्वयाक्षेपेण । एकैकव्यभिचारे हि प्रयापेक्षा। यदि साधारण्यमेवैषां कथं तहिं स्थायिविशेषयोग्यविभावाद्या. क्षेपकत्वमिति । उच्यते । एककस्य व्यभिचारात् मिलितानां व्यञ्जकत्वे स्थितेऽसाधारणेनापि इतरद् द्वयमाक्षिप्यते । किं च। रसस्य विभावादि- समूहालम्बनरूपत्यादेकैकस्मादसाधारणादपि व्यक्त्यभावात् मिलितानामेव व्यञ्जकत्वम् । अतोऽसौधारण्येऽपि इतरद् द्वयमामिप्यते । ततो मिलितै- स्तैस्तदभिव्यक्तिरिति । ते च- शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ।। २० ।। [ना. शा• VI. 15] अत्र केचित्- शान्तस्य शमसाध्यत्वान्नटे च तदसंभवात् । अष्टावेव रसा नाटये न शान्तस्तत्र युज्यते ।। २१ ॥ [CF• सं० २० VII. 1317; quoted in र० ग.] इत्याहुः । तन्न । नटे शमाभावादिति हेतुरसंगतः। नटे रसाभिव्यक्ते- रस्वीकारात् । सामाजिकानां शमवत्त्वेन तत्र रसोद्वोधे बाधकामावान् । न व नटस्य शमाभावात् तदभिनयप्रकाशकताया अनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्य भयक्रोधादेरप्यभावेन सदभिनयप्रकाशकताया अप्यनुपपत्तेः। यदि व नटस्य क्रोधादेरमावेन वास्तवतत्कार्याणां वधबन्धादीनामुत्पत्त्यसंभवेऽपि कृत्रिमतत्कार्याणां शिक्षाभ्यासादित उत्पत्ती नास्ति वाधकमिति निरीक्ष्यते १ B व्यायीत्सुक्य. २B D प्रेयसीत्याद्यालम्बन'. ३ BD (अ) साधार- ण्येनापि.४ The portion from अत्र केचित downto शान्तोऽपि नवमो रसः इति सिद्धम् is found in र. ग. (pp 29-30) with very slight variations. ५ B D प्रकाशकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्. ( B तात्त्विक" for घास्तव'. D शिक्षाद्यभ्यासादित.

·रसविलासे प्रथमः स्तश्कः तदा प्रकृतेऽपि दीयतां दृष्टिः। अथ नाटये गीतवाद्यादीनां विरोधिनां सत्त्वात् सामाजिकेष्वपि विषयवैमुख्यात्मनः शान्तस्य कथमुद्रेक इति चेत् । नाटये शान्तरसमुपैगच्छद्भिः फलबलात्तद्गीतवाद्यादेरप्यविरोधित्वस्वीकारः। विषयचिन्तासामान्यस्य तन्त्र विरोधित्वस्वीकारे तदीयालम्बनस्य संसारा- नित्यत्वस्य तदुद्दीपनस्य पुराणश्रवणसत्संगपुण्यवनतीर्थावलोकनादेरपि विषयत्वेन वि[5] रोधित्वापत्तेः । अत एव काव्यादर्शे दण्डिनौ-- अष्टावेव रसा नाटयेष्विति केचिदचुचूदन् । तन्न चारु, यतः किंचिन्न रसं स्वदते नदः ।। २२॥ [सं० २० VII. 1370-71] इत्यादिना शान्तोऽपि नवमो रसः' इति व्यवस्थापितम् । यैरपि इंश्ये नाटकाश शान्तरसो नास्तीत्यभ्युपेयते तैरपि वाधकाभावात् श्रव्ये भारतादिप्रबन्धे काव्ये च शान्तरसप्रधाने शान्तरसो दुरुपह्नवः । तथा च--- निर्वेदस्थायिभावाख्यः शान्तोऽपि नवमो रसः । [Cf. सं० २० VII. 15251] इति सिद्धम् ।। अमीषां च स्थायिभावा:--- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा ! जुगुप्सा विस्मयश्चैव निर्वेदश्चेति ते नव || २३ ।। इति ।। [Cf. ना० शा• VI. 17; quoted in का. प्र. IV. 30] रसेभ्यः स्थायिभावानां घटावच्छिन्नाकाशान् घटानामिव भेदः । ननु रसः सुखात्मक इति प्रतिपादितं तत्कथं दुःखादिमयः करुणादिको रस इति चेन्न । लोके तथात्वेऽपि काव्यादी पार्यन्तिकालौकिकसुखोदयात् । अन्यथा 1 D अभ्युप for उप. २ B फलबलाद्ग्रहीत . ३ D दण्डिनाप्यष्टाचेव. The stanza however is not found in scurs. On the contrary it is found in सङ्गीतरत्नाकर VII. 1370-71 ४ B D नाट्ये इति. ५D इत्यादि. ६ B दृश्यते. D श्राव्ये. ८ D शान्तरसमधाने च काव्ये. १D शान्त. रसो नास्ति दुरपरः १.२० • contains a sentence similar to this on Page 30.

·भूदेवशुतविरचिते प्रेक्षावतामप्रवृत्त्यापत्ते । एतेपा रक्षणानि प्रागुक्तानि। केचित्तु--रत्याद्यन्य- तमत्व स्थायित्वमिति तन्न। रत्यादीनामेकरिमन्प्ररूढे अन्यस्याप्ररुढस्य व्यभिचारित्वोपगमात् । प्ररूढापरूढत्वे च बह्वल्पविभावजत्वे । तदुक्त रत्नाकरे-- रत्यादय स्थायिभावा स्यु यिष्ठविभावजा । स्तोकैर्विभावैरुत्पनास्त एव व्यभिचारिण ॥ २४ ।। इति । [स. र. VII 1533] उदाहरण यथा मम-- विरम रमण नार पीयते प्रत्ययश्चेत् न भवति कबरीय गृह्यता तन्मदीया। कथमपि शयनीय नीयमाना नवोढा क्षिपति समयमेवं कचन छद्मनैव ।। । ] अत्र नायकनिष्ठाया नायिकाविषयाया रते प्ररूढत्वेऽपि नायिका निष्ठाया नायकविषयाया रतेरप्ररूढत्वम् । तद्विभावनिवन्धनेऽपि अनुभावादी नामनिरन्धनात् प्रतिकूलस्य नवसमागमजनितभयप्रयोज्यप्रतारणस्य निबन्धनाच्च । न च नवोढाया रज्जाप्रायत्वन कथमेताशवाग्विभव इति वाच्यम् । विपदि न पितातिभूमिरित्याद्यभियुक्तवर्णनादिति ।। एव वीररसे प्रधाने क्रोधी रौद्रे चोत्साह शृङ्गारे हा[5b]सो व्याभिचारी ॥ तंत्र स्त्रीपुसयोरन्योन्यालम्बन प्रेमारयश्चित्तवृत्तिविशेपो रति स्थायिभाव । गुरुदेवविप्रनृपपुवाद्यारम्बनस्तु व्यभिचारी ॥ पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा वैलव्यारयश्चित्तवृत्तिविशेष शाक ॥ १ D अप्रवृत्ते २ The portion from केचित्तु down to एव व्यभि चारिण Is identicar with २० ग•p3] ३ Dom उदाहरण इति वाच्यम् ४ B *प्रयोज्यव्यभिचारिप्रता. ५ A B एव च The sentence is found in र• ग• on page 31 ( The portion from तत्र downto the end of this chapter is almost identical with Tottopp31 33 ·रसविलासे प्रथमः स्तवकः दम्पत्योस्तु वियोगे जीवित्वज्ञानदशायां वैष्टव्यपोपिताया तेरेव प्रधानत्वात् शृङ्गारो विप्रलम्भाल्यो रसः। वैव्यं व्यभिचारी । मृतत्वज्ञान- दशायां तु रविपुष्टवैधव्यस्यैव प्राधान्यात्करुणः । यदा तु सत्यपि मृतत्व ज्ञाने देवताप्रसादादिना पुनरुज्जीवनज्ञानं कथंचित् स्यात् तदा आलम्ब- नस्यात्यन्विकनिरासामावाचिरप्रैवास इव विप्रलम्भ एव न क6]रुणः | नित्यानित्यवस्तुविचारजन्मा विषयविरागाख्यो निर्वेदः स्थायी। गृह- कलहादिजस्तु व्यभिचारी।। गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषः क्रोधः। अयं च परविनाशादिहेतुः। क्षुद्रापराधजन्मा तु परुपवचनासंभापणादि- हरयमेवामाख्यो व्यभिचारी ।। परमपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा औनत्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेष नत्साहः। अर्जनादिविपयस्तु व्यभिचारी। अलौकिकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्यारयो वृत्तिविशेपो विस्मयः । पलभ्यपुत्रादिलामजस्तु व्यभिचारी ।। वाङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकाशाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो हासः। चातुलचरितावलोकनादिजन्मा व्यभिचारी॥ व्याघ्रदर्शनादिजन्मा परमानर्थविषयको वैलव्याख्यः स भयम् । परमानर्थविषयकत्वाभावे तु स एष त्रासारयो व्यभिचारीति । अपरे तु औत्पातिकप्रमवः त्रासः, स्वापराधीत्थं भयमिति भयत्रासयोर्मेदमाहुः ।। कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्सास्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अमक्ष्यादिदर्शनजन्मा व्यभिचारोति विवेकः ।। एवमेषां स्थायिभावानां मध्ये रतः त्रीपुंसौ आलम्बने । चन्द्रिका- यसन्वविविधोपवनरहःस्थानादय उद्दीपनविभावः । तन्मुखावलोकनतद्गुण- श्रवणकीर्तनादयोऽन्ये सात्त्विकमावाश्चानुभावाः । स्मृतिचिन्तादयो व्यभि- चारिणः॥ . B जीवितत्व २ Bom. व्यभिचारी. ३Cresumes the text form 'प्रवास. ४B संभाषगादेहेतु:. ५ B पर for परम D भीन्नत्यरूप'. ७D विकारारुयः-८CD त्रासः for त्रासाख्यः . D उत्पत्तिकमभवः,

·भूपाविरगी
-
करमग यानागादा पानामानि पनियरलागागरण.
पसनायगारपासनादयधोरीप: I मापा (Gheraपोन्मु.
भायाः । ग्लानिमामोहविगलितगासादयो व्यभिमारिनः।।
ज्ञानग्यानिया ने गायनम् । पेदानपनापनाम:
दर्शनाम्। विवामित मित्राशीदागीयष्टादामिनागापट्ट्या-
पयोऽगुमायाः। पांगारामगारगो ब्यमिपारिणः ॥
गदम्यागपुस्पारिकपनम् । गरगांउपराधादिगारीप
पधादिफसको मारपीटपणमापदणादिग्नुमायः।
समायगीमापारराय मंपारिणः ।।
गम्याशियों पिय: म तम्या पारम्पम् । निमितान
पोरापपानि न्यादि धीम्यामिनि दिए ।।
पनि भीम प्रभूदेयविरचिो रमरियमे
मिवियतनाम प्रथमः नषकः ।।
1 D तत्तापराधादिफला: From विषयः the portion is lost
in C on a missing folio.

·द्वितीयः स्तरकः। [6B] द्वारादीनां लक्षणं चे रत्यादिप्रकृतिकत्वम् । तत्र- मनोऽनुकूलेवर्थेषु सुखसंवेदनं रतिः । रसो यस्तत्प्रकृतिकः स शृङ्गारो द्विधा मतः ।। २५ ॥ [ संमोगो विप्रलम्भश्च । संयोगकारावच्छिन्ना रतिराद्य उदाहतः। वियोगकालावच्छिन्ना रतिरेव तथापरः ॥२६॥ तदुक्तं प्रदीपकार:- धनुकूलौ निपेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ । दर्शनस्पर्शनादीनि स संयोगो मुदान्वितः ॥२७॥ [ दशरू• IV.63; का. प्रदीप IV ] मायो यदा रतिर्नाम प्रकर्पमधिगच्छति । नाधिगच्छति चामीप्ट विप्रलम्भस्तदोच्यते ॥ २८॥ इति । [का. प्रदीप IV] संयोगश्च न दम्पत्योः सामानाधिकरण्य, एक्तत्पशयनेऽपि ईयदि- सद्भावे- na] कृष्टोत्तरच्छदपटार्धकृतान्तराल- मुत्तालनिश्वसितनुनपयोधरामम् । ईपरस्फुटागसि विभिन्नतनोस्तनोतु सुप्त रुषा शयनसीन्नि शिवं शिवायाः ।। -- ! 1 This sentence is found in का प्रदीप, IV. BD च लक्षण ( by transp.). ३ B तत्र श्लोकः. ४ B, का. प्रदीप and दशरू.- संभोगो मुदान्वितः, D संयोग उदाहृतः. ५f Poto page 34. B मुष्ति.

·१४ भूदेवशुक्लविरचिते इत्यादी विप्रलम्भस्यैव वर्णनात् । एवं वियोगोऽपि न वैयधिकरण्यम्। दोपस्योक्तत्वात् । तस्माद् द्वाविमौ संयोगावियोगख्यावन्तकरणवृत्तिविशेषौ यत् संयुक्तो वियुक्तश्चास्मीति धीः । अयं च शृगारः परस्परालोकनालिङ्गन- चुम्बनादिभेदादपरिंगणार्य इत्येक एय गण्यते । तत संयोगो नायिकारब्धो नायकारब्ध उभयारब्धश्च) फ्रमेणोदाहरणम्-- शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै- निंद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम् । विश्रब्धं परिचुम्च्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥ [अमरु० 82; quoted in का. प्र• IV. 30] आलोक्येति लजायाः समानकर्तृत्वम् । अत्र नायक मालम्वनम् । विविकमुद्दीपकम्। मुखचुम्बनानुभावः । लज्जादिकं व्यभिचारि। है रतेरभिव्यक्तिः॥ नायकारब्धो यथा- त्वं मुग्धाक्षि विनैव कन्चुलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्थाश। शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमौलीजनः ॥ [अम. 27; quoted in का. प्र. IV. 31] वीटिको वसनग्रन्थिः॥ अन्न नायिका आलम्बनम् । चरमच[7 b]रणप्रतिपाद्यं विविक्तमुद्दीप- कम् । वीटिकासंस्पर्शानुभावः। प्रथमार्धम्यङ्ग्यहासचपलतादिकं व्याभि- चारि। तैरतेनायिकाविषयाया नायफसमवेताया अभिव्यक्तिरिति । । 7 ID परस्परालिगन'. २ A अपरिगणेयः; D अपरिगणनेयः. Cresumes from 'समालोजना. ४ Bom. from वाटिका...ते रते..

·रसविलासे द्वितीयः स्तवकः १५ उभयारब्धो यथा- होतया गलितनीवि निरस्य. नन्तरीयमवलम्बितकाश्चि। मण्डलीकृतपृथस्तनमारं सस्वजे दयितया हृदयेशः॥ [किरात• IX. 48] वियोगः संगमपूर्वस्तदपूर्वश्च । तत्रान्त्योऽमिलापहेतुक इत्युच्यते । अभिलापपदेन नद्धेतोरनादिसंयोगामावस्य लक्षणात् । आद्यस्तु कचिदीर्घ्यया प्रणयेन वा मानरूपः । स ईाहेतुक उच्यते । ईर्ष्यापदेन मानहेतोरुप. लझणात् । कचित्तु कार्यवशात् देशान्वरस्थितेः । स प्रवासहेतुकोऽभिधीयते । उत्पद्यमानोत्पत्स्यमानावपि प्रवासौ स्वज्ञानद्वारा विप्रलम्भप्रयोजको इति नाव्याप्तिः। प्रवासशब्देन ज्ञानलमणाद्वा। कचित् शापात् । स च शापहेतुक इति व्यवाहियते । कचिदुक्कत्रितयातिरिक्तात् गुरुलजादितः कारणात् । स एप विरहहेतुक इत्युच्यते । करुणशृङ्गारस्यापि अत्रैवान्तर्मावः ।। अमिलापहेतुको यथा-- प्रेमाः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्राढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुमयि । यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्यपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः॥ [मा. मा. V.7; noted in का. प्र. IV. 32] प्रेम स्नेहः। स ए[8a]व प्रकृष्टः प्रणयः । स एव परिचयातिशयेन रञ्जनझमो रागः । अयं च मालतीमाधवे माधषवाक्यविन्यासः। अत्र मालती आलम्बनम् । वदीयसौन्दर्यादिस्मरणमुद्दीपनम् । भवेयुरित्यादिपद- सामथ्याक्षिप्तकातरावलोकनं चित्तलयादयोऽनुमायाः । औत्सुक्यादयो व्यभिचारिणः । तैः संयोगमागभावकालावच्छिन्नाया तेरमिव्यक्तिः ॥ १B संयोगामावलक्षणान्C D संगमाभावस्य लक्षणात, २ A सांडो- ज्ज्वल:; CD °सान्द्रोदयः.

·१ ६ भूदेवशुष्ठविरचिते यथा वा मम- किमु कृतं सुकृतं ननु कुञ्जया यदतिसकमनास्तरुणीमिमाम् । मदनदाहदवानलभर्जिता- मदय यादवनन्दन नेक्षसे । अयं चमन्निर्मिते रुक्मिणीविलासे हारे प्रति रुक्मिणीसख्या उपालम्भः। अब हरिरालम्वनम्। कामज्वरादिकमनुभावः। ग्लानिप्रभृतयो व्यभिचारिणः। तैर्मगवद्विपयाया सक्मिणीसमवेतायाः संयोगप्रागभावकालावच्छिन्नाया रतेरभिव्यक्तिः। पूर्वपद्ये भवेयुरिति पदेनाहत्यैवेच्छाया अभिव्यक्तेरभि- लापस्य प्राधान्यम् । इह तु कथंचित् गम्यमानत्वेऽपि संगमप्रागभावस्यैव प्राधान्यमिति पूर्वस्माद्भेदः ॥ ईर्ष्याहेतुको यथा- सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमागवलनावक्रोक्तिसमूचनम् । स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तमेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरशुभिः ।। [ अमरु. 29; quoted in का प्र• IV. 34] अत्र [8bjनायक आलम्बनम् । प्रथमापराध उद्दीपनम् । अश्रुपाता. दिरनुभावः । श्रीडाविषादवितर्कायो व्यभिचारिण आक्षिप्ताः। तः कामिनी. समवेताया रतेरमिव्यक्तिः ॥ यथा वा मम- त्वत्पादाम्बुजवैरि पहजकुलं मुग्धे हसत्यञ्जसा लिष्यन्ति स्तनमण्डलस्य रिपवस्ते चक्रवाकद्विजाः। ग्लानि याति नवास्यवन्धुरधुना नायो निशायाचिर- प्रेमा ताम्यति कामुकस्तदपि ते नापैत्यहो दुर्महः । [ ] पत्र नायक मालम्यनम्। सदीयतनिमप्रयुफान्यसपल्यपेक्षया बामनि पतिप्रणयाविरेफभावना छद्दीपनम् । तेऽपि अनुनये येमुख्यादिक ·रसविलासे द्वितीयः स्तबका १७ मनुमावः । धैर्यादिकं व्यभिचारि। तै रतेरभिव्यक्तिः। पूर्वमीहितुकः पत्र प्रणयहेतुक इति भेदः । एवमप्रेऽपि बोध्यम् ॥ भविष्यत्प्रवासहेतुको यथा--- प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरौरजस्रं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित प्रियसुहृत्सार्थः किमुत्सृज्यते ।। [अमरु० 35; quoted in का. म. IV.35] यथावामम- प्राणाः प्राणपतिः सदा गुरुपराधीनो दिनं वा दिन- द्वन्द्वं वापि विलम्च्य यास्यति ततः पध्यं वचः श्रूयताम् । प्रस्थातुं समयोऽयमेव भवतां श्रेयस्करः सर्वथा मार्गे यत्किल कोविदेरनुचरैभर्तुः पुरो [ 9a] भूयते ॥ [ ? ] भूतप्रवासहेतुर्यथा मम- प्राणादपि प्रियतमं प्रियमालि पूर्व- मनूर एव हतवानधुनोद्धवोऽपि । प्राणान् हरिष्यति किमित्यधिकाधिबाधा राधा घफार मनसा कतिधा विकल्पान् ।। [ ? سا गोपिकासंमानाय मथुरातो भगवता प्रेषितस्योद्धवस्य रथमक्रूररथ. सदृशं पश्यन्न्या राधिकाया वर्णनप्रसङ्गेऽयं श्लोकः ।। भवत्तद्वैतुको यथा मम- आपाढे श्रावणे वा सरसिजनयने प्रेक्षणीयोऽस्मदीयः पन्या वर्षादिने यत्कथमपि न बहिः स्थेयमस्माभिरेव । १C हेतुशे यथा. २Com. from प्रिय' onwards on a missng folio.1 B कतिघा न कल्पान्; D कतिधा सहसा विकल्पान, vD भवद्भयहेतुकः ·१८ भूदेवशुलविरचिते उक्त्वैव याति पान्थे वदनकुमुदिनीयन्धुमालिन्यकी हंसप्रोल्लासही दृशि नलिनदृशः प्रायडाविर्वभूव ।। ] शोपहेतुको यथा- स्वामालिस्य प्रणयकुपितां धातुगगैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अस्तावन्मुहुरुपचितैदृष्टिरालुप्यते मे क्रूरस्वस्मिन्नपि न सहते संगम नौ कृतान्तः ।। [मेघदूत 107] आलिख्येत्यपीच्छाविषय एव । इयं च मेघदूते कुबेरशप्तयझोक्तिः ।। विरहहेतुको यथा-- अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताक् सुहृत् यो मां नेच्छति नागतश्च सहसा कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला [9bत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि ॥ [Quoted in का. प्रदीप IV) एपा विरहोत्कण्ठिता इत्यभिलापहेतुकाद्भिद्यते ।। यथा वामम- संन्येयं समुपागतैव विरति, संकेतकालः, प्रियो नाद्यापीझणगोचरीमवति, तन्मन्ये नियुक्तः क्वचित् । कार्ये तर्कविचारमृदगुरुणेत्युत्कण्ठया कुण्ठिता स्थातुं नागरसुन्दरी न सदने शक्नोति नो वा बहिः ।। f -- ? १ B शापहेतुर्यथा. २ का प्रदीप-ह ह हा.

·रसविलासे द्वितीयः स्तंबकः २. हास्यो यथा- न्यगात्रीडादिभिश्चेतीविकासो हास उच्यते । रसो यस्तत्प्रकृतिकः स हास्यः कथितो बुधैः ।। २९ ॥ [का. प्रदीप IV] न्यङ्गमङ्गवकृतम् । उदाहरणम्- आकुऽन्य पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मन्त्राम्भसा प्रतिपदं पतैः पवित्रे । तारस्वरं प्रथितत्कमदारप्रहार हा हा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा । [ Quoted in का.प्र. IV. 37 and का. प्रदीप IV] अत्र ताइयमानो विष्णुशर्मा आलम्बनम् रसाश्रयश्च । तत्कर्तृक क्रन्दनमुद्दीपनम् । तद्वाक्यमनुभावः । चापलादि व्यभिचारीति ॥ यथा वामम- अत्यन्त मिष्टमिति वारवधूवराङ्ग- मास्वादयामि रसनौष्ठपुटेन यावत् । तावत्तथा प्रहतमप्रकरण तळ्या चैतन्यशून्यमिव मे हृदयं यथाभूत् ।। अत्र वैदिक आलम्बनम् । कीदृग् वाराङ्गनावराङ्गामिति पृष्टे कस्मिाश्च- द्विलासिनि अतिस्वाद्विति च तेनात्तरित माधुर्यभ्रान्या वैदिककर्तृकं रसनौष्ठ- [10]पुटेन वगङ्गास्वादनं तत्कर्तृकं प्रहरणं चोद्दीपनम् । एतद्वाक्यप्रयोगचेतः- शून्यतादयोऽनुमावाः । आवेगनिदादयो व्यभिचारिणः । तैर्वासनारूपतया स्थितस्य श्रोतुर्दासस्याभिव्यक्तिः ॥ अत्राहु:- आत्मस्थः परसंस्थश्वेत्यस्य भेदद्वयं मतम् । आत्मस्थो द्रष्टुरुत्पन्नो विमावेक्षणमात्रतः ॥ ३० ॥ [सं० २० VII, 14321 १D व्याय. २ B D दृष्टे. ३ B Dom. च. ४ B वाराङ्गनाकर्तृकं. ५ B एतद्वाक्यप्रयणजनितदन्तकाशादिराक्षिप्तोऽनुमावः । चापलादिव्यभिचारीति। तर्वासना... BD संचारिणः. ७ B हसितस्याभिव्यक्तिः, [ ? ] ।

·२० भूदेवशुष्ठविरचिते अयं चोदाहतः॥ हसन्तमपरं दृष्ट्वा विभावैश्वोपजायते । योऽसौ हास्यरसस्तैज्वैः पास्थः परिकीर्तितः ॥ ३१ ॥ {सं.र. VII. 1433]] स यथा- श्रीतातपादैर्विहिते निवन्धे निरूपिता नूतनयुक्तिरेषा। अङ्गं गवां पूर्वमहो पवित्र कथं न वा रासभधर्मपत्न्याः ॥ [र० ग. p.43] अब तार्किकपुत्रो रसाश्रयः । तस्य निरूपितोऽपूर्वः पूर्वपक्ष आल- म्बनम् । पितुः सौबुध्यं स्मर्यमाणमुद्दीपनम् । तस्कर्टकं स्वस्य महत्त्वप्रकाशन- मनुमायः । चौपलं व्यभिचारी । एतैस्तार्किकपुत्रे हासो व्यज्यते । रदन- प्रकाशनैतद्वाक्यप्रयोगविशिष्टस्तार्किकपुत्रश्च सामाजिकानामालम्बनम् । तदीया निःशङ्कोतिरुद्दीपिका । रदनप्रकाशनमनुभावः । चापलं व्यभिचारि। एतैः सामाजिकनिष्ठहास्यस्याभिव्यक्तिः॥ उत्तमानां मध्यमानां नीचानामप्यसो भवेत् । ज्यवस्थः कथितस्तस्य पड् भेदाः सन्ति चापरे ॥ ३२ ॥ स्मितं च हैसितं प्रोक्तमुत्तमे पुरुपे युधैः । भवेद्विहसितं चोपहसितं मध्यमे नरे । नीचेऽपहसितं चातिहसितं परिकीर्तितम् ॥ ३३ ।। ईपत्फुल्लकपोलाभ्यां कटाक्षरप्या 10 b]नुल्वणः । अदृश्यदशनो हासो मधुरस्मितमुच्यते ॥ ३४ ॥ वक्त्रनेत्रकपोलैश्चेदुत्फुल्लैरुपलक्षितः । किंचिल्लक्षितदन्तश्च तदा हसितमिष्यते ॥ ३५॥ संशब्दं मधुरं कायं गतं चन्दनरागवत् । आकुश्चिताक्षिगण्डं च विदुर्विहसितं बुधाः ॥ ३६ ।। १D रसस्त्वन्यैः. २Dadds स्वपितृनिरूपितः after अपूर्वः. 18 om. चापलं...व्यज्यते. ४ D उद्वेगाश्यो व्यभिचारिणः for चापले व्यभिचारि ५D विहासित, for च हसितं. ६ D सशब्दमधुर. v B मद for गण्ड. य ·रसविलासे द्वितीयः स्वयक २१ ? السمه निकाञ्चितांसशीर्षश्च जिह्मदृष्टिविलोकनः । उत्फुल्लनासिको हासो नाम्नोपहसितं मतम् ॥ ३७॥ अस्थानजः सादृष्टिराकम्प्रस्कन्धमूर्धकः । शाईदेवेन गदिवो हासोऽपसिताहयः ॥ ॥ ३८ ॥ स्थूलकर्णकटुवानो बाष्पपूरप्लुतेक्षणः । करोपगूढपार्श्वश्व हासोऽतिहसितं मतम् ॥ ३९॥ [सं० २० VII. 1434-41; 1० 1. pp 43-44] इष्टनाशादिभिश्चेतोवैग्लव्यं शोकशब्दमाक् । रसोऽयं तत्प्रकृतिकः करुणः परिकीर्ततः ॥ ४०॥ [ आदिशब्दादनिष्टाप्तेः । स यथा- हो मातत्वरितासि कुत्र किमिदं हा देवताः काशिपः धिरु प्राणान पतितोऽशनिहुँतवहस्तेऽहेपु दग्धे दशौ। इत्यं घर्घरमध्यरुद्ध करुणाः पौराङ्गनानां गिर- श्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि ॥ [Quoted in का. म. IV. 38] अत्र विपन्ना काचिदीश्वरी संबोध्या आलम्बनम् । तदङ्गदाह उद्दीपनम् । आक्रन्दनाश्रुपातादयोऽनुमावाः । खेदनिवेदचिन्तावेगादयो व्यभिचा[lal- रिणः । तैः शोकाभिव्यक्तिः ।। यथा वामम- भवने गमन वनेऽपि वा सहवारश्विरमावयोः पुरा) फतमादपराधतोऽधुना सहसा लक्ष्मणा मामुपेक्षसे ।। [ 1 अत्र लक्ष्मण आलम्बनम् । मेघनादनिर्मुक्तशक्तिप्रहारजन्यमा असमापणादि उद्दीपनम् । रामकर्तृकाक्रन्दनाश्रुपातादयोऽनुभावाः । दैन्या- . संर«reads स्यूलकर्णः. Jhalakikar has following remark about the original source of this stanza: काश्मीरराजजननीमरणे उत्साहयित्रा भटनारायणेन रूदित कृतमिति जयन्तमहामदालयायां दह्यमानायां पौर. स्वीरूदितवर्णनमिदमिति महेश्वरः। राजपत्न्या स्वर्याताया तत्परिजनविलापोतिरित्यन्ये. ३C resumes from 'हुंतवह. ४ C D 'मूर्छ। तजन्यमसंभाषणादि. ५CDadd a after असंभापगादि.

·२२ भूदेवशुलविरचिते दयो व्यभिचारिणः । तैः शोकाभिव्यक्तिः । पूर्वमिष्टनाशान् अत्रेष्टस्य पर्यन्ते जीवनात् अनिष्टप्राप्तिमात्राच पूर्वस्माद्भेदः ॥ ४. प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्य प्रबोधः क्रोध उच्यते। रसो यस्तत्प्रकृतिकः स रौद्रः परिकीर्तितः ॥४१॥ यथा-- कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातक मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा साधं तेषां सभीमकिरीदिना- मयमहमसृड्मेदोमांसैः करोमि दिशा बलिम् ।। [quito III. 24, quoted in To 5. IV.3)] इयं च वेणीसंवरणे द्रोणवधानन्तरमश्वत्थान पाण्डवान् प्रत्युक्तिः । अनार्जुनादय आलम्बनम् । गुस्वय उद्दीपकः । परपोक्तिदन्तपीडनबाण- संधानादिकमनुभावः । गर्वामीवेगोमतादय संचारिण ॥ यथा वामम- अवार्यनलकार्तवीर्यगल कुभिवक्ष स्थला- दनर्गल विनिर्गदहलरक्तरक्तत्विषा । भवद्रुधिरतपणे स्फुरदनस्पधाराजल- ज्वलत्परशुना मम प्रतिभुवा हटाद् भूयते ।। । [ll b] अन तदानी रामायेनाज्ञातो गुरुकार्मुकभञ्जक आलम्बनम् । अत एव विशेष्यानुपादानम् । गुस्द्रुहो नामग्रहणानौचित्यात् ब्रोधाधिक्याद्वा । ध्वनिविशेषानुमितो नि शवधनुर्भङ्ग आक्षिप्त उद्दीपक । पस्पोक्तिपरशुप्रद- र्शनादयोऽनुभावा । गर्वादयो व्यभिचारिण । ते क्रोधाभिव्यक्तिः । पूर्व गुरुनाशजन्यः । अन गुरुद्रोहमानजन्य क्रोध । पूर्वन रसाननुगुणो बन्धः । अत्र तु तदनुगुण इति पूर्वस्मादिः । CD गर्वामीवगादय . २ B C पप for "परशु. ३D गधर्वादयो. ४ C D गुस्नाशजन्य झोध , अत्र तु गुर्वपराधजन्य .

·रसविलासे द्वितीयः स्तबकः २३ ५. कार्यारम्भेषु संरम्भः स्यानुत्साह उच्यते । रसो यस्तत्प्रकृतिकः सोऽयं वीरत्रिधा मतः। युद्धवीरो दानवीरो दयावीरस्तथापरः ।। ४२ ॥ ] तत्राद्यो यथा-- क्षुद्राः संत्रासमेते विजहित हरयः क्षुण्णशकेभकुम्भाः युष्मदेहेपुरजां दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि हिन रुपां नन्वहं मेघनादः किंचिद्भूमङ्गलीलानियमितजलधि राममन्पयामि ॥ [ हनुमन्नाटक XI-2: quoted in का.प्र. IV. 40] अन राम आलम्बनम् । रणदर्शनमुद्दीपनम् । अनुनायकलक्ष्मणा- द्यवहेलनमनुभावः । गर्वामादयः संचारिणः । तैरुत्साहोऽमिव्यज्यते ॥ यथायामम- दिड्मुख जयतुरङ्गरेणुभिः पत्रिभिः शिततरैः शरासने । विद्विया शिरसि यस्य चाक्षया स्थीयते युगपदेव संगरे ॥ [ [12] दानवीरो यथा- प्रेम तस्य न गुणेषु नाभव- न स्म वेद न गुणान्तरं न सः। दित्सया तदपि पार्थिवोऽर्थिन गुण्यगुण्य इति न व्यचारयत् ॥ نما ب [ अन पात्रलामो विभावः । पण्डितापण्डितसाधारण्येन दानमनुभावः ।, होदयः संचारिणः । वैदर्दानविषयोत्साहस्य प्रतीतिः ।। BD विज्ञहत. १CD च सः. ३ B सपदि. ४ D व्यजीजनत्. ५C तैनविषयोत्साहाभिव्यक्ति: D om. ते...मतीतिः ·२४ भूदेवशुष्ठविरचिते दयावीरो यथा- तथेति गामुक्तवतो दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्मविमुक्तबाहुः । स न्यस्तशस्त्रो हरये स्वदेहमुपानयत्पिण्डमिवामिपस्य ।। [रघु० II.591 ६.रौद्रशक्त्या तु जनित वित्तवैक्लव्यदं भयम् । रसो यस्तत्प्रकृतिकः सोऽयं वाँच्यो भयानकः ॥ ४३॥ [ ] स यथा-- प्रीवामगाभिरामं महुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाभूयसा पूर्वकायम् । शेरावलीद्वैः श्रमविस्तमुप,शिभिः कीर्णवी पश्योदनप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुया प्रयाति ॥ [शाकुन्तल I. 7, quoted in का.प्र. IV.41] अत्र राजा आलम्बनम् । शरपात उद्दीपनम् । पश्चादर्शनादयोऽनु- भावाः । त्रासादयः संचारिणः । 'औपातिकप्रभवस्त्रासः स्वापराधोत्थं भयमिति' मते । यथा मम- वीक्ष्य घोरघनघर्घरस्वर्ग भीपणामथ विभीषणानुजाम् । आलिलिङ्ग परिशुध्यदानना कानने रघुपति विदेहजा ॥ [ ] अन शूर्पणखा आलम्बनम् । विकृताकृतिदर्शनमुद्दीपनम् । आलिङ्ग- नाननशोषादयोऽनुभावाः। नोसावेगदैन्यादयः संचारिण । जुगुप्सा गर्हणार्थानां दोपमाहात्म्यदर्शनात् । [12a]रसो यस्तप्रकृतिकः स बीभत्सो बुधैः स्मृतः ॥४४॥ ७. [ Dom. दयावीरो...down to उद्दीपनम्. २BCadd after this : अत्र दयापोपित उत्साहः स्थायी. ३ B रोदे शस्या. ४ B वारो भयानकः. ५ दम: in माकुन्तल and elsewhere. (CD मते तु. ७C. श्रासादयः, D त्रासदेन्यादयः.

·रसविलासे द्वितीयः स्तबकः २५ सयथा-- उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसा- न्यंसरिफपृष्ठपिण्ड्याद्यवयवसुलभान्युमपूतीनि जम्वा । आत्तस्नाय्यन्त्रनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करा- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि कम्यमव्यप्रमत्ति ॥ [मा मा. V.16: quoted in का प्र• IV. 42] स्थपुटं गम्मीरविषमम् । अत्र शव आलम्बनम् । कृत्युत्कर्तनादिकमुद्दी- पनम् । आक्षिप्तरोमाञ्चनेत्रनिमीलनादयोऽनुभावाः) भावेगादयः संचारिणः॥ यथा वामम-- मज्जान स्तिष्कलपवनविघटितप्रौढया धर्मा रक्तेनारक्तदेहाः कृतनलकगलपूयगाढाङ्गरागाः । कृतैर्नागेन्द्रकर्मयुतयनितावीज्यमानाः ३मशाने क्रयादाः कौतुकेन प्रतिशुचिदिवस भोगितां भावयन्ति ॥ अत्र पूयादि आलम्बनम्। तत्क्षेपणादिकमुद्दीपनम् । अन्यत् पूर्ववत् ।। ८. विस्मयश्चित्तविस्तारो वस्तुमाहात्म्यदर्शनात् । रसो यस्तत्प्रकृतिकः सोऽद्भुतः परिकीर्तितः ।। ४५ ।। - । स यथा-- चित्रं महानेप बतावतारः का कान्तिरेपाभिनवैव भद्भिः । लोकोत्तरं धैर्यमहो स्वभावः काप्याकृतिनूतन एप सर्गः ॥ rQuoted in या०प० IV. 43] अन्न वामन आलम्बनम् । विलक्षणकान्यादिदर्शनमुद्दीपनम् । एतद्वाक्यप्रयोगालिप्तं च विस्फारितनयनाय[ 132 Jलोकनादिकमनुभावः । भायेगादयः संचारिणः । विस्मयाभिव्यक्तिः ॥ CD पृथू सेघ०मा०मा पृथयोफ.३D आर्तः पर्यस्तनेत्रः, ३ B स्वपुटगतम्, YBD गम्भीरविषयम: C निम्नविषमम्.५ B •पडूकप्तवनविपरित.. D प्रभावः.

·भूदेवशुक्लविरचिते तत्त्वज्ञानादिना चेतोवृत्तिवैराग्यशब्दभाक् । निर्वेदस्तत्प्रकृतिको रसः शान्त इतारितः ॥ ४६॥ -- स यथा- अहो वा हारे वा कुसुमशयने वा हपदि वा मणी वा लोप्ठे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा। तृणे वा बणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः कचित्पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ।। [Quoted in का प्र. IV.44] अत्र प्रपञ्चः सर्वोऽप्यालम्बनम् । अनित्यतादिज्ञानमामिप्तमुद्दी पनम्। सर्वत्र समदर्शिता अनुभावः । मत्यादयः संचारिणः ।। यथा वा मम- नादयं क्नकं न हेयमथवा स्वप्रेऽपि हालाहलं न स्नेहस्तरुणीजने न कुटिलव्यालेऽपि कोपोदयः । न स्तोत्रेण सुसं द्विपापि कृतया दुःख न वा निन्दया श्रीविश्वेशदयावशादपरया सैपा दशा मेऽधुना ॥ [ अत्र वदन्ति-शान्तो नाम रसस्तावदनुभवसिद्धतया दुरपह्नवः । न चैतस्य स्थायी निवेदो युज्यते । तस्य विषयेवलप्रत्यथरूपत्वादात्मावमान- रूपत्वाद्वा । शान्तश्च निखिलविपयपरिहारजनितात्ममात्रविश्रामानन्दप्रादुः विमयत्वानुभवात् । तदुक्तम्- १ B has a marg. note on this verse : प्रशस्तिरचनान्ते श्यमस्ति, Jhalakikar has following remarks on this stanza : कारमारदेशस्थस्याभिनव गुप्तपादाचार्याणां परमगुरोः प्रत्यभिज्ञासूत्राद्यनेकप्रन्या : श्रांमदुत्पलराजस्य पमिदमिति मन्द्रकविकृतायााचित्यविचारचीयो तटिप्पणे च स्पटम् । यद्यपाद पर्व महरिएन वैराग्यशत दृश्यते तथापि भतृहरेः शतकत्रये. sपि अन्य वितान्यपि यहनि पद्यान्युपरभ्यन्ते. Cf. Kosambi 213. २D यान्ति..Dends here.

·रसविलासे द्वितीयः स्वयका २७ यञ्च कामसुखं लोके यच दिव्यं महत्मुखम् । तृष्णाश्रयसुखस्यैते कलां नाईन्ति षोडशीम् । इति । [ Quoted in trato III } [13b] अत एव सर्ववृत्तिविरामोऽस्य स्थायीति निरस्तम् । अभा- वस्य स्थायित्वायोगात् । तस्माच्छमोऽस्य स्थायी । निर्वेदादयस्तु व्यमि. चारिणः सिच शम:- निरीहावस्थायामानन्दः स्वात्मनि स्थितेः । रसो यस्तत्प्रकृतिकः स शान्त इति भण्यते ॥४७॥ . ] इति सिद्धम् ॥ अथ कथमेत एव रसाः। मगवदालम्बनस्य रोमाश्चाश्रुपातादिभिरनु. माविवस्य हादिभिः परिपोपितस्य भागवतादिपुराणनवणसमये भगवद्भक्त. रनुमूयमानस्य मक्ते रसस्य दुरपह्नवत्वात् । भगवदनुरागरूपा भक्तिश्चात्र स्थायिमावः॥ स यथा-- नो ददासि यदि तत्त्वधिय मे यच्छ मोहमपि तं रघुवत्स । येन रावणचमूयुधि मूढा स्वमयं जगदपश्यदशेपम ॥ - ? न चासो शान्तरसेऽन्तवमर्हति । अनुरागस्य वैराग्यविरुद्धत्वात् । उच्यते । मतित्वन मावान्तर्गततया रसत्वानुपपत्तेः ।। गतिर्देवादिविपया व्यभिचारी तथानितः । भावः प्रोक्तस्तदाभासा वनौचित्यप्रवर्तिताः ॥४८॥ [का•म• IV.35] 4 A Barat The portion from 24...down to 34743 is almost identical with To to page 45. B adds niti 18: after उच्यते.. B भक्तिरत वेन.

·२८ भूदेवशविरचिते इति प्राचां सिद्धान्तात् । न च तर्हि कामिनीविषयाया अपि रतर्भाव- स्वमस्तु, रतित्वाविशेषात् । अस्तु वा भगवद्भक्वेरेव स्थायित्वं कामिन्यादि- रतीनां च भावत्वं, विनिगमकामावादिति वाच्यम् । भरतादिमुनिवचना- नामेवात्र रसमाववादिव्यवस्थापकत्वेन स्वातन्त्र्यायोगात् । अन्यथा पुत्रा- दिविषयाया अपि रतेः स्थायिभावत्वं [14] कुतो न स्यात् । न स्याद्वा कुतः शुद्धभावत्वं हासशोकादीनामित्यखिलं दर्शनमाकुलीस्यात् । रसानां नवत्वगणना च मुनिवचननियन्त्रिता भज्येतेति यथाशास्त्रमेव न्यायः ।। यत्तु- रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते । सचमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः ॥४९॥ [Quoted in या द• III and ascribed there to धर्मदत्त] अतस्त्वद्भुतमेवाह जयदेवः । 'कृती रसमिति ' जयदेवेनाद्भुत एवं रस इत्यमिहितम्-सन्न । वैलक्षण्यस्यानुभवसिद्धत्वात् । प्रकृतिभेदाध । नापि व्यभिचारिपु स्थायिन इव रत्यादिपु विस्मयस्यानुगमः। शोकादिषु तथा. ननुभवात् । लौकिके रसे नियमतस्तद्विमावादेरनुपनिपातात् । कान्यादी घ तथानुपनिबन्धात् । अथ प्रतीयते तावत्सर्वत्र चमत्कारः । स चाद्भुत एव । तस्यैव रत्यादिविभावानुरोधेन व्यपदेशान्तरमिति तन्न । विस्मयानुरोधेन अद्भुत इत्यस्यापि सुवक्त्वात् । अन्यथा तद्विरहिणामपि तदास्वाद- प्रसगात् । अथ पृथगेवायमदुतः सर्वैरेव रसभेदाभिमन्यते इति चेत् । जन्यताम् , स तु न रसः। तद्वेतुनियतस्थाय्यभावात् । अलौकिकचमत्कारकारी रस इत्यमियुक्त[ 14 b]परिभाषिकन्यवहारान् । तस्य तथा परिमापणे तु नास्माकमपचयो न युष्माकमुपचय इति कुनमनपजल्पनेन । इति श्रीमन्छुछ देवविरचिते रसविलासे द्वितीयः स्तयकः ॥ 1B नियामकाभावादिति वाच्यम्. २ BC स्थायित्वम्. .Cमुनिववनय- चिता, ४ The reference to जयदेव seems to be incorrect as the topic is not discussed in चन्द्रालोक. On the contrary वियनाथ ascribes the कारिका to दित as तदाह धर्मदत्तः स्वप्रन्ये. See Kanc page 289. ५ Cadis at before विस्मया'.

·रसविलासे तृतीयः स्वयक तृतीयः स्तरकः। T14 b Continued ] अथ रसवद्भावस्यापि काव्यात्मरूपतया स्मृवत्वेनोपेक्षानहतया प्रसङ्गात् निर्वेदादित्रयस्त्रिंशद्यभिचारिभावरूप- मावविशेषाणां रसस्वरूपोपपादक्तयोपोद्घातेन च भावास्तावन्नि- रुप्यन्वे ।। भावानाहुः काव्यप्रकाशकृतः- रतिवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः । भावः प्रोक्तस्तदाभासो अनौचित्यप्रवर्तिताः ॥५०॥ इति । [का. प्र. IV.35] अञ्जिदो व्यञ्जितः, साक्षाच्छब्देनाभिधाने दोषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । आदिशब्दात् गुरुनृपपुवादिविषया प्राह्या ॥ व्यभिचारिणश्च- निदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृति तिः ॥५१॥ पीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गों विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥५२॥ स्वप्नो विवोधोऽमर्पश्चाप्यवाहित्थमयोप्रता। मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।। ५३ ।। (15a] बासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिशदमी भावाः समाख्यातान्तु नामतः ॥५४॥ इति । [नाटयशान VI. 18-21, का• प्र• IV ] चत्र देवविषया रतियथा-- शरण भवन्तमतिकारुणिक भव भक्तिगम्यमधिगम्य जनाः। जितमृत्यत्रोऽजित भवन्ति भये ससुरासुरस्य जगतः शरणम् ॥ [ Badds after 'मावस्यापि in brackets: मृतस्योपेक्षानहल पसनः। भक्तोपपादस्त्यमुपोद्घातः. २ काव्यस्वरूपतया. ३ B तदामासास्त्वनौचित्यप्रव. तिताः ४Cदयोन्मादचिन्ता मरणमेव च, ! لا ·भूदेवशुष्ठविरचिते गुरुविषया यथा-~- तस्याज्ञयैव परिपालयतः प्रजां मे कोपकण्ठपलितकरणी जरेयम् । यद्र्मरूपमिव मामनुशास्ति सर्व- मद्यापि तन्मयि गुरुर्गुरुपक्षपातः ॥ [ द्विजविपया यथा-- हरत्यघं संप्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभी। शरीरभाजा भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ।। [शिशु• I. 26, quotes in का०. IV.46] राजविषया यथा-- राजन् राजमुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णी स्थिताः कुब्जे भोजय मां, कुमारसचिव दद्यापि किं मुज्यते । इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽवगैः पञ्जरा चित्रस्थानवलोक्य शून्ययलमावेकिमाभापते ॥ [Quoted in का.प्र.X.4401 पुत्रविषया यथा मंदीयपद्ये- धूलिधूसरकपोलमन्तिके मातरं समवलोक्य कातरम् । भ्रातरं सपदि रेवतीपते. नन्दगोपवनिता स्म चुम्बति ॥ [ -- [15 b] तत्वज्ञानापदादेनिवेदः स्वावमाननम् । सत्र चिन्ताश्रुनिःश्वासवैवोच्छ्वासदीनताः॥५५॥ [दशरू. IV.8, का प्रदीप Iy चित्तस्य वेदो निर्वेदम्तत्त्वज्ञानोदयादिभिः ॥५६॥ [स० के. V. 238; का प्रदीप IV) 1B मदीये पो.

·रसविलासे तृतीयः स्तवकः इत्यपि केचित् । तत्र नीचपुरुषेष्वाक्रोशनाधिव्याधितिरस्कारवाहन- दारियष्टविरहपरसंपदर्शनादिमिरुत्तमेषु ववमानादिमिर्जनिता विपय- विद्वेषाख्या वृत्तिश्चित्तस्येति विवेकः । नित्यानित्यवस्तुविवेकजन्या सा स्थायिमावः ।। उदाहरणम्- जीवितेन कृतमप्सरसो तत्- प्राणमुक्तिरिति युक्तिमती नः । इत्यनक्षरमवाचि घृताच्या दीर्घनिःश्वसितनिर्गमनेन । [नैषधीय. V.491 अनेन्द्रकर्तृकस्वर्गत्यागजन्येा विभावः । निःश्वासादयोऽनुभावाः ।। यथा वा मदीयपये--- नितरां वनिता कलिप्रिया तनयः केवलमात्मपोषकः। परकामुकलोलुपा स्तुपा तदलं निष्फलजीवितेन मे ।। ] इयं च गृहकलहक्लेशितस्य कस्यविदुक्तिः । अत्रेयादिशब्दप्रायो गृहकलह आलम्बनम् । दीनताद्योऽनुभावाः ।। रख्यायासकलाभ्यात् ग्लानिनिष्प्राणतेव या। तस्यां वैवर्ण्य कम्पानुत्साहकार्यादयो मनाः ।। ५७ ॥ [का प्रदीप IV; Cf दशरू. IV9] बलस्याप[16] चयो ग्लानिराधियोधिप्रकर्ष मूः ॥ ५८ ॥ [Quoted in र.ग. p. 80] इत्येके। तन्ना चित्तवृत्त्यात्मकेषु भावेषु नाशरूपाया ग्लानेरसमावेशात् ।। उदाहरणम्-- क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं मध्यः छान्तवरः प्रकामविनतासौ छविः पाण्डुरा। , BC निर्गमितेन. २ र. ग. 'व्याधिसमुद्भवः ३Cf र. ग. P.80.

·१२ भूदेवशुलविरचिते ४ शोच्या च प्रियदर्शना च मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते पत्राणामिव शोषणेम मरुता स्पृष्टा लता माधवी । [शाकुन्तल III.12]. अत्र विरहो विभावः । कार्यादयोऽनुभावाः॥ अनर्थप्रतिमा शङ्का परनार्यात्स्वदुर्नयात् । वैवर्यकम्पवैमुरयपावीलोकास्यशोषकृत् ॥ ५९ ।। [का• प्रदीप IV, Cf दशरू. IV.10] उदाहरणम्- दीर्घ प्रजाभिरतिकौतुकिनीभिराभिः रस्मिन्नकीर्तिपटहे मम ताडयमाते। ज्योतिर्मयेन वपुषा जगदन्तरात्मा लजिष्यते कुलगुरुमगवान्वसिष्ठः ।। [हनुमक्षाटक ?] अत्र लाहकारूपस्त्रीवघो विभावः। मुसवैवादय साक्षिता अनुभावाः।। परोकपक्षमाया गर्वदोर्जन्यमन्युजा । दोपोद्घोपधूविभेदावज्ञामोधेगितादयः ॥ ६० ॥ [का०प्रदीप IV; Cf दशरू. IV. 16] इमामेवासानादिशब्दयबहरन्ति । सदाहरण- आलिमात्मसुभगत्यसगया पापिण्वति मघोनि माये । वाम[16 bJaऽपि सघृणासि नृणां कि योसि न त्वमपि सार्धमनेन । [पधीय. V.54] अन्न सौन्दयंगर्यो यिभावः । दमयन्तीनिन्दा अनुमायः ॥ यथा यामम- यदतु सदसि पृष्टं पुद्धिमानस्ति नप. पठन सफरमानाय सोपरियतिः। Pischel reads : मदनासानेयमारपते. १Cfr.t. p. 95. पय मामिन लमपि माग.

·रसविलासे तृतीयः स्तवकः वरुददिह पुरासी पालकैस्ताडद्यमानः प्रतिदिनमभिमानः किंनिदानोऽयमस्य ॥ *.. [ J . इयं च स्वल्पवयस्क पण्डितमुद्दिश्य पितृव्यपुत्रस्य मूर्खस्योक्तिः । अत्र दौर्जन्यं विभावः । निन्दायहेलनादिकमनुभावः॥ न चात्र गर्वो विमावः। तस्य मूर्खत्वेन विद्यादिप्रयुक्तगर्वाभावात् ॥ यथावा- विद्धि चात्तरसमोजसा हरे- रेश्वरं धनुरभाजि यत्त्वया। खातमूलमनिलो नदीरयैः पातयत्यपि मृदुस्तद्रुमम् ॥ [रघु•XI. 761 अत्र मन्युर्विभावः । अवज्ञा अनुमावः ।। मद्यपानेन मनसः समुल्लासो मदः स्मृतः॥६॥ [ ما संमोहानन्दसंभेद स्खलदङ्गवचीगतिः ॥ मधुपानादिजो ज्ञयो मदो विविधभावकृत् ॥ ६२ ॥ उत्तमसत्त्वः प्रहमति गायति तद्वच मध्यमप्रकृतिकः । परुपवचनाभिधायी शेते रोदित्यधमसत्त्व ॥ ॥ ६३ ) का० प्रदीप IV] अयं च मदखिविधः । तरु[17]णमध्यमाघमभेदान् । तत्र- अव्यक्तासंगतर्वाक्यैः सुकुमारस्खलद्गतः । अभिनयो मदः सोऽयं तरुणः कथितो युधैः ॥ ६४ ।। भुजाक्षेपस्सलद्गत्या धूर्गनैमध्यमः स्मृतः । गतिमनस्मृतिध्वंसहिकाछयादिभिः परः ॥ ६५ ।। - [ १C मूर्खस्य पितृव्यस्योक्ति ·४ भूदेवशुष्ठविरचिते. उदाहरणम्- कोपक्त्यनुनयानगृहीत्वा प्रागयो मधुमदाहितमोहा। कोपितं विरहखेदितचेताः कान्तमेव कलयन्त्यनुनिन्ये ॥ [शिशु.X. 391 पत्र मद्यसेवनं विभावः । स्मृतिध्वंसादयोऽनुमावाः ।। ६. श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः श्वासनिद्राभरादिकृत् । ।। ६६ ॥ [Cf दशरू. IV.113 श्रमग्लान्योविभेदं तु चक्रे कारणकार्यता । श्रमस्यातिशयावस्थामथवा ग्लानिमूचिरे ।। ६७ ॥ [का. प्रदीप IVJ यदाहुः- अध्वव्यायामसेवाविभावैरनुभावकः । गानसंवाहनैरास्यसंकोचरङ्गमोटनैः । निःश्वासैजम्भितर्मन्दः पादोदक्षेपः श्रमो मतः ॥ ६८।। [907. VII. 1563 64, quoted in 3• 172 P. 83 ] अय सत्यपि वले जायते शरीरव्यापारादेव च जायते । न तु ग्लानिः । अतो ग्लानेः श्रमस्य भेदः । बहुतरशारीरव्यापारजन्मा निःश्वासाङ्गमर्दन- निद्रादिकारणीभूतः खेदविशेषः श्रम इति सिद्धम् ।। उदाहरणम्- अलसवलितमुग्धान्य वसंजातखेदा- दशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यगका[ 17b]नि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥ [उ. रा. I.24] अत्रावसंचारो विभावः । गावसंवाहनादयोऽनुमावाः ॥ आलस्यं श्रमगर्भादेब्रह्मयजृम्भाक्रियादिकृत् ॥ ६९ ।। [ दशरू. IV. 25; का• प्रदीप IV] १C मागधी मधुरसाहितमोहा. २C कलयननुनिन्ये, .Cf र. ग.P.84 ४C पहुबहुतर.

·रसविलासे तृतीयः स्तबकः अतितृप्तिगर्भव्याधिश्रमादिजन्मा चेतसः क्रियानुन्मुखता आलस्य- मिति निष्कर्षः। अत्र च नासामध्ये नापि कार्याकार्यविवेकशुन्यत्वम् । तेन कार्यकारणरूपस्वानुभावस्य तुल्यत्वेऽपि ग्लाने डतायाश्च भेदः ।। उदाहरणं मम- वटकपर्पटमोदकमोदित बहुलशाकमनोदनभोजनम् । व्यथयति द्रुतमास्तरणं कुरु स्वपिमि तावदिइव वरानने ॥ - । ८. मत्र बहुमोजनं विभावः । स्वापकालोपाक्षमतादयोऽनुमावा। जहतायां मोहात्पूर्वपत्तित्वमुत्तरवृत्तित्वं वा, न त्वत्रेत्यपरो विशेषः ।। दौर्गत्यादेरनोजः स्वादैन्यं कार्यामृजादिकृत् ॥ ६९ ॥ [का• प्रदीप IV ] चिन्तीत्सुक्यान्मनस्तापाद्दौर्गत्याच विभावतः । अनुभावात्तु शिरसोऽप्यावृत्तात्रगौरवात् । देहोपस्करणत्यागादैन्यं भावं विभावयेत् ।। ७० ॥ [२० ग• P.81] दु खेदारिद्यापराधादिजनितस्वापकपभाषणादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषो दैन्यमिति निष्कर्षः॥ उदाहरणम्- येस्थासुहकृततिरस्कतिरेत्य तप्त- सूचीव्यधव्यति[18a]करेण युनक्कि करें । काचीगुणग्रथनमाजनमेष सोऽस्मि जीवन संप्रति भवामि किमावहामि ।। [Quoted in का.प्र.V.113] Cf २. ग. P. 94. RC 'वर्तित्वम्, ३Cf R. ग. P. 81. y Cf to it. P. 81. 4 Jhalakikar comments on the stanza: फोचककृतपरामर्व निवेदयन्ता द्रौपदी प्रति बृहन्नलारूपस्यार्जुनस्योक्तिरियमिति सुधासागरकारः । अर्जुनस्य बृहमलादशायो स्वाभ्युदया किमिति न चेटते इति केनापि पृटस्य वाक्यमिदमित्युद्योतकारः.

·९. भूदेव शुक्लविरचिते अत्र दौर्गत्यमनस्तापादयो विभावाः । आत्मनिन्दादयोऽनुभावाः ।। ध्यानं चिन्ता हितानातः शून्यताश्वासप्तापकृत् । प्रयत्नपूर्विकान्वेष्यस्मृतिश्चिन्तेति केचन || ७१ ॥ [का. प्रदीप IV] विभाया यत्र दारिद्यमैश्वर्यभ्रंशनं तथा । इष्टार्थापहृतिश्चास्यां श्वासोन्छ्वासावधोमुखम् ।। ७२ ।। संतापः स्मरणं चैव काश्य देहानुपरकृतिः । अधृतिश्चानुभावाः स्युः सा चिन्ता परिकीर्तिता ॥७३॥ वितकोऽस्याः क्षणे पूर्व पाश्चात्ये चोपजायते ॥७४॥ [र. ग. P.82 ईष्टापास्यनिष्टादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यभूलेखनाधोमुखें- स्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता इति निष्कर्षः॥ उदाहरगम्- अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं करगहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमन न जाने भोक्तार कमिह समुपस्थास्यति विधि। [शाकुन्तल II. 11] सत्र सदप्राप्तिर्विभौत्रः॥ १०. मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । [18b] घूर्णनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥ ७५ ।। [का. प्रदीप IV] एवं च भयवियोगादिप्रयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः । अन्तरान्तरा शून्यताख्यचित्तवृत्तिसंवलिता सेति तु नव्याः ॥ .Cf र. ग. P. 82. २८ अघोमुख्यश्चित्त', ३ B C. फलमिहx Pischel भुवि. ५ BCadd after विभावः-स्मरणादिकमनुभावः. C. २. ग.P.79.

·रसविलासे तृतीयः स्तबकः ३७ । - उदाहरणं यथा मम-- वारं वारं कमलनयना प्रेक्षते मत्पुरस्तात् पाणिस्पर्श कथमपि कृते जायते नास्य कल्पः । उक्तः किंचिन्न वदति पुनस्तेन मुग्धीकृताह नालं दातुं हृदयमधुना कार्यसांसारिकेषु ॥ अत्र वियोगो विभावः । मनोवैष्ठम्यादिकमनुभावः । सदृशज्ञानचिन्ताद्यैः संस्कारान्जायते स्मृतिः। भ्रूसमुल्लासकरजवादनादिस्तदुद्भवः ॥ ७६ ॥ [का• मदीप IV] एवं च संस्कारजन्य ज्ञानं स्मृतिः।- उदाहरण- एतत्तदेव कदलीवनमध्यवर्ति कान्तामखस्य शयनीयशिलातलं ते। अत्र स्थिता तृणमदागहुशो यदेभ्यः सीता ततो हरिणकर्न विमुच्यते स्म ॥ [cf. उ. रा• IV. 21] अन्न शिलातलदर्शनमेकसंवन्धिज्ञानविधयाऽपरसंबन्धिस्मारक विभावः) भूविकासादय आक्षिप्ता अनुभावाः ।। १२. अभीष्टार्थस्य संप्राप्तौ स्पृहापर्याप्तता धृतिः । (स. के. V. 2011 सौहित्यवदनोल्लाससहासप्रतिभादिकन् ॥ ७७ ॥ [The whole found in का प्रदीप IV] एवं च लोमशोषमयादिजनितोपप्लवनि[19 a]वारणकारणीभूतश्चित्त- पृत्तिविशेषो धृतिः।। उदाहरणं मम-- अयि नन्दकुमारमभ्युपेतं भवनद्वारि निवारयांचकार । १B यः पुरस्तात्. २BC मनोवैक्त्यादिकं. ३ Cf र. ग. P.77. ४C "स्वरूपशयनीयशिलातलं. ५C मे. ६ Cf Roj. P.79.

·३८ भूदेवशुकुविरचिते जननी मम तेन नालि दूये मनसः केन स वा निवारणीयः ।। [ अत्र द्वारि समागतस्य कृष्णस्य तिरस्कारेऽपि निरुपद्रवचेतोरूप- स्थानेऽवस्थापनात्मकेष्टसिद्धिर्विभावः । वदनोल्लासादय आक्षिप्ता अनुभावाः।। चेतोनिमीलनं व्रीडा न्यगरागस्तवादिभिः । [स.के. V. 193] वस्त्राद्गुलीयकस्पर्शभूरेखाधोमुखादिकृत् ॥ ७८ ।। [Whole in का• प्रदीप IV] तथा च स्त्रीणां सुरतचिह्नप्राकट्यपुरुषमुखावलोकनादेः पुंसां च प्रतिक्षामद्गपराभवस्तवादेरुत्पन्नो वैवाधोमुखत्वादिकारणीभूतश्चित्तवृत्ति- विशेपो ब्रीडा॥ दुराचारादिभित्रीडा धाटामावोऽभिधीयते ।। ७९ ।। इति केचित् । तन्न । अभावस्य चित्तवृत्तावसमावेशात् ।। सदाहरणं यथा मम- स्वेदः कपोले श्लथता दुकूले क्मेितदित्यालिगिरं निपीय । दरानमत्कन्धरवन्धुरागी तूष्णीं कुरङ्गीनयनेयमारते ॥ [ ] अत्र विपरीतसुरतचिह्नप्रकाशो विभावः । मुसानमनाद्यनुभावः ।। १४. मात्सर्यद्वेपरागादेश्वापलं त्यनवस्थितिः । तत्र मर्सनपारुष्यस्वन्छन्दाचरणादयः ॥ ८॥ [Quoted in का. प्रदीप IV] आत्मप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते ॥ ८१ ।। [स. क. V. 193; quoted in का. प्रदीप IV] .Cfर.ग. P. 78. RCreads दुराचारा...असमावेशात् before, तथाच.

·रसाविलासे तृतीयः स्तयकः इति केचित् ॥ अमर्षप्रातिकूल्येारागद्वेषाश्च मत्सरः। इति यत्र विभावाः स्युरनुमावस्तु भर्सनम् ॥ ८२ ॥ वाक्पारुष्यं प्रहारश्च ताडन वघयन्धने । तचापलमनालोच्य कार्यकारित्वमिष्यते ।। ८३॥ इति । [Quoted in र. ग. P. 96] [19b] एवं च अमोदिजन्मा वाक्पारुष्यादिकारणीभूता चित्तवृत्ति- स्वपलता। उदाहरणम्- अहितव्रत पापात्मन्मैव मे दर्शयाननम् । आत्मानं हन्तुमिच्छामि येन त्वमसि भावितः ।। [र० ग• p. 97] एपो भगवदनुरकिविघटनोपायमपश्यतः प्रहादं प्रति हिरण्यकशिपो- रुक्तिः । मगवद्वेषोत्थापितः पुत्रद्वेषोऽत्र विमावः । आत्मवधेच्छा परुपवचनं चानुभावः । न चामर्ष एवात्र व्यज्यते इति वाच्यम् । सदैव मगवदनुरागिणि प्रहादे हिरण्यकशिपोरमर्पस्य चिरकालसंभूतत्वेनात्मवधेच्छाया इदंप्रथमतानु- पपत्तेः । इदंप्रथमकार्यस्य चेदंप्रथमकारणप्रयोज्यतया प्राचीनवृत्तिविलक्षणाया एव वृत्तेश्चपलताख्यायाः सिद्धेः । न चामर्षप्रकर्षस्वात्मवधेच्छादिकारणममि. व्यज्यतामिति वाच्यम्; प्रकर्षस्यापि स्वाभाविकविलक्षणताया आवश्यकता । तस्यैव चपलतापदार्थत्वात् ॥ १५. मनःप्रसादो लाभार्दहोश्रुस्वेदगद्दाः ॥ ८४॥ [Quoted in का. प्रदीप IV ] देवमर्तृगुरुवामिप्रसादः प्रियसंगमः। मनोरथाप्तिरप्राप्यमनोहरधनागमः ॥ ८५ ॥ तयोत्पत्तिश्च पुत्रादेर्विभावो यत्र जायते । नेत्रवस्तप्रसादश्च प्रियोक्तिः पुलकोद्गमः ॥ ८६ ॥ अश्रुस्वंदादयश्वानुमावा हर्ष वमादिशेत् ॥ ८७ ॥ [ Quoted in to ito p. 77 1 तया चेष्टाल्यादिजन्मा सुसविशेषो हर्षः । CER. ग.P.96. PC र. ग. P.76.

·भूदेवशुलविरचिते -- उदाहरणम्-- जनाय शुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतसं[20a ]मिताक्षरम् । प्रदेयमासीत्रयमेव भूपतेः शशिप्रभ उलमुमे च चामरे ॥ [रपु. III. 16] अत्र पुत्रजन्मश्रवणं विभावः । सर्वस्वहानमनुभावः ॥ आवेगो राजविद्रावरत्यादेः संभ्रमो मतः । तत्र विस्मरणं स्तम्भः स्वेदः कम्पः स्खलद्गतिः ॥ ८८॥ [Quoted in का प्रदीप IV ] ऐवं चानातिशयजनिता चित्तस्य संभ्रमाख्या वृत्तिरावेगः ।। उदाहरणम्-- सत्तादृश कथमुदेति मनुष्यलोके तेजोऽद्भुतं निरभिसन्धि न तायदेतत् । तान्येव चास्य चरितानि दशाननस्य धिक् चिन्तया रजनिरक्षिषु नः प्रभाता ।। لا - अत्र रामपराक्रमश्रवणं विभावः । स्थैर्याभायोऽनुभाषः । न चात्र चित्तापि व्यज्यते इति वाच्यम् । तस्याः शब्दोपात्तत्वेन व्यग्यमानापा अपि चमत्काराजनकत्यात् । रावणदुर्ललितरामचरितयोर्युगपद्वर्णनेनोद्वेगस्यैव प्रत्ययात् ॥ क्रियास्वपाटवं जाय चित्तोत्कण्ठामयादिभिः ।। ८९ ।। [स. के. V. 2401 प्रत्येके । अन्ये तु-- अप्रतिपत्ति हवा स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिपनयननिरीक्षणतूष्णीमावादयस्तन ॥९०॥ इति ॥ [Quotel in का• पदीप IV ] 1Cf tell. P.93.१Com. from तस्याः down to "मस्ययात र.ग. P.76.

·रसवितासे तृतीयः स्तवका ४१ कार्याविवेको जडता पश्यतः शृण्वतोऽपि वा। तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनभव[20 b]णे रुजः ॥११॥ अनुभावास्त्वमी तूष्णीभावविश्मरणादयः । सा पूर्व परतो वा स्यान्मोहादिति विदां मतम् । ९२।। { Both qilinis quoted in To Ito pp. 93-94} तथा चमत्कण्ठाभयविरहेष्टानिष्टदर्शनश्रवणादिजन्या अवश्यकर्त- व्यार्थप्रतिसंधानविकला चित्तवृत्तिर्जटता ।। सदाहरणं यथा मम- गाढान्धकारगिरिगहरमाश्रितानां यरपङ्गसंस्मरणशुष्कमुखाम्बुजानाम् । देवोच्छ्तिाहिमणिकान्ति कृतः प्रकाशः शून्या प्रतिक्षितिभुजामक्रोवस्थाम् ।। । ] अत्र सङ्गस्मरण विभावः अनिमिपनिरीक्षणादय आक्षिप्ता अनुभावा। गर्वोऽभिजनलावण्यधनेश्वर्यादिभिर्मदः । सविलासाङ्गवीक्षाविनयावज्ञादिकत्तु सः ॥१३॥ {Quoted in का. प्रदीप IV ! चया च-रूपचनविद्याबलादिप्रयुक्तस्वोत्कर्पज्ञानाधानं परावहेलनं गर्वः।। उदाहरणं मम--- न कदापि भजामि भूपणानि प्रथिता वा मम चातुरीन फापि । तरलः स तथाप्यलं मदने बनमाली मुहुरालि बतिः ।। । J भय सौन्दर्यप्रयुक्तं स्वोत्कर्षमायनं विमावः! अङ्गवासादयोऽनुभाया.॥ यथा वामम- Cfr. ग. p. 93. 2 B देवोचिताहिमणि'. ३Cfr. I. P. 84.

·४२ भूदेवशुष्ठविरचिते पौण्डित्यं कविताकलाकुशलता शौर्य तथाऽन्ये गुणाः सन्तु प्राणभृतामथापि भवनद्वारप्रदेशे मम । वेल्लद्वाजिगजेन्द्रराजिगहने रत्नप्रभाभासुरे दुप्पूरोदरपूरणाय विवशास्तिष्ठन्त्यमी सर्वदा ॥ [ ] [ अन धनं विभावः । [21]पण्डिताद्यवहेलनमनुभावः।। यथा वामम- साहित्यपाथोनिधिमाधमन्थः श्रीविद्यागहनैकसिंहः । कवित्वपीयूपगुणाम्बुवाहः सोऽहं कथं मूर्खगणैर्वदिप्ये ।। अत्र विद्या विभावः । मूर्खावज्ञासंभाषणमनुभावः ॥ यथावा- द्विरदानिव दिग्विभावितांश्चतुरस्तोयनिधीनिवायतः । प्रसहेत रणे तवानुजान् द्विपतां कः शतमन्युतेजसः ।। [किरात. II. 23] अत्र वलं विभावः । परावज्ञादिक्मनुभावः।। १९. प्रारब्धकार्यासिद्धयादेविषादः सत्त्वसंक्षयः । निःश्वासोच्छ्यासकृत्वापसहायान्वेपणादयः ॥९४॥ [Quoted in का. प्रदीप IV ] इष्टासिद्धिराजगुर्वाद्यपराधादिजन्योऽनुतापो विषादः ।। उदाहरणम्- भस्माकुरेति खुरलीकलहे कुमार मद्याक्षिपम् परुपरोषमदान्धचेताः । दृष्टोऽस्मि यत्कृतमिथोहसितं शिवाभ्यां तचापमङ्गमपि हा मसृणः शृणोमि ।। •[ The first line of this stanza is identical with the first line in the author's धर्मविजय नाटक, I. 31. RC पायमन्थः १C सतर्क'. ४ का प्रदीप 'यान्वेषणादिकृत्. ५ Cf Ret.P.92. ६c खुरलीकलहेऽपि A has marg. note: भस्मधारिणि शिव लक्षणया तस्याङ्कुरः पुत्रः, खुरलीकलहे शन्नाभ्यासक्लहे, मसूणः निर्लज्जः. - ·रसविलासे तृतीया स्तबकः ४३ पत्र रामवासिद्धिर्विभावः । निःश्वासादयोऽनुभावाः ।। २०. कालाझमत्वमौत्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः । तत्रोच्छ्वासत्वराधासहत्तापस्वेदविभ्रमाः ॥१५॥ [Quoted in का. प्रदीप IV] यदाहा संजातमिष्टविरहादुद्दीन प्रियसंस्मृतेः । निद्रया वन्द्रया गात्रगौरवेण च चिन्तया। अनुमावितमाल्यातमोत्सुक्यं भावकोविदः १९६॥ इति ।। [Quoted in र. ग. p. 93] तया वा-अधुनेवास्य लामो ममारियति इच्छा औत्सुक्यम् । यया- निपेतद्राष्पसंरोधमुक्तचाश्चस्यतारकम् । कदा नयननीलोन्जमालोकेयं मृगीदशः॥ {To •p.93] कान्ताविरहोऽन्त्र विभावः । चिन्ताद्योऽनुभावाः ।। निद्रा [ 21 ] व्यापारवैमुख्यमिन्द्रियाणां श्रमादिभिः। [स. क. V. 2441 तत्र जम्माजमङ्गानिमीलनोन्यासनादयः ॥९७॥ [Full कारिका quoted in का-प्रदीप IV] अमादिप्रयोज्यं वःसंमीलने निद्रा ।। उदाहरणम्- मा मदागमनबृदिततोषा जागरण गमिताखिलदोषा । चोधिताऽपि [21b] बुबुधे मधुपैन प्रातराननजसौरभलु धैः॥ र. op.851 1cir. गं. P. 92.२ C नियतस्याप्यमरो' ३ BC लीलाब्जा. ४.ग. P. 85.

·४४ भुदेवशुष्ठविरचिते जागरणश्रमोऽत्र विभाव । मधुपैयाँधनेऽपि वोधाभावोऽनुमाव । २२ आधेश्वासन्तदु खादेरपस्मारस्तथाविध ॥९८॥ [का. प्रदीप IV मनै क्षेपात्वपस्मारो ग्रहावेशादिसभव ॥९९॥ इति केचित् ॥ वियोगशोकमयजुगुप्सादीनामतिशयाद् ग्रहावेशादेश्वोत्पन्नो व्याधि विशेषरूपश्चित्तवृत्तिविशेषोऽपस्मार । व्याधिशब्देनारय वाच्यत्वेऽपि विशेषांकारेण पुन कथन बीभत्सभयानक्योरस्यैव व्याधेरहवं नान्यस्येति स्फोरणाय । विप्रलम्भे तु व्याध्यन्तरस्यापि च ।। उदाहरणम्-- हरिमागतमाकर्ण्य मथुरामन्तका तकम् । कम्पमान श्वसन कसो निपपात महीतले ।। [ २० ग•p.96] अन भयं विभाव । कम्पनि श्वसनादयोऽनुभावा ।। विरोधिभावात् पूर्वस्यापस्मृतिस्मृितिर्भवेत् । ध्यानजाड्यप्रमोदाधिपरितापादिकृत्तु सा ॥१०॥ [का• प्रदाप IV] इत्यन्ये ।। स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु स । कोपावेगभयग्लानिसुखदु खादिकारक । १०१॥ [Quoted in का. प्रदाप IV] तथा चानुभवविशेष स्वप्न ।। उदाहरणम् यथा मम-- विमुखेऽपि विधातरि प्रभाते मम निद्रा सखि समुसी तथासात् । स यथा शतधा सरोजनाम समुपारम्भि भया दयाविहीन । [ 1 C vítamina C agaracal Cf To to P. 96 x Of र. ग. P.96 ५। विशेषगाकारण ! B C पूर्वस्याप्यस्मति Cतदासीत् ·४६ भूदेवशुकविरचिते उदाहरणम्- अवगम्य गुह्यकगणादिति त. न्मनसः प्रियं प्रियसुतस्य तपः । निजुगोप हर्षमुदितं मघवा नयवर्मगाः प्रभवतां हि धियः॥ ht 2 अत्र प्रयोजनविशेषो विभावः । विषयान्तरसंचारोऽनुभावः॥ २७. दृष्टेऽपराधदौमुख्यचार्यश्चण्डत्वमुप्रता। अत्र स्वेदशिरःकम्पताडनातर्जनादयः ॥१०॥ [का प्रदीप IV) उदाहरणं यथा मम- गुरुगरीयान् दुरवस्थितः कृत- स्त्वया ममाय भगिनीपतेः कृते । ज्वलत्ययं मे परशुर्भयेन ते पदं किमात्मन्यधुनापि नाप्यते ॥ [ ] अत्र मातृकर्तृकः कार्तवीर्यसभाजनरूपोऽपराधो विमावः। तर्जना- दयोऽनुभावाः॥ २८. भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीमतिः। स्मरता धृतिसंतोषौ बहुमानस्तथात्मनि ॥१०॥ [Quoted in का प्रदीप IV] उदाहरणं यथा [22b] मम- पुत्राः कलत्राण्यथ बन्धवोऽपि विमुद्रिते नेत्रयुगेऽन्तकाले। निष्कासयिष्यन्ति यदात्मगेहा- धर्मस्तदा मे मविता सहायः॥ سا 1B माव्यते.

·भूदेवाविरचिते अन्ये तु उत्साहोत्थापितायास्तस्या दयावीरस्थायित्वमित्यन्न उद्गणना नौचित्यमित्याहुः । न चात्र संचारित्वादणनं फलवदिति वाच्यम् । स्थाय्य- न्तरसाधारणत्वात् । तेऽपि हि कचन संचारिणः ।। तदुक्तम्- शृङ्गारवारयोहांसो वौरे क्रोध[23a] स्तथा मतः । शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः ॥११॥ [का० प्रदीप IV] तथाच -'विरहरोगादिजन्या मूर्छारूपा मरणप्रागवस्था मरणम् । न चात्र प्राणवियोगात्मकं भरणमुचितं ग्रहीतुम् । चित्तवृत्त्यात्मकेषु भावेषु तस्याप्रसक्तेः । मावेषु च सर्वेष कार्यकालवृत्तितया प्राणशरीरसंयोगस्य हेतुत्वात् ।। उदाहरणम्- दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती शयने संप्रति या पिलोफितासीत् । अधुना खलु हन्त सा कृशाली गिरमगीकुरुते न भाषितापि ॥ [२० ग. p. 911 प्रियविरहोऽत्र विभावः । वचनविरामोऽनुभावः ॥ गर्जितादेर्मन.क्षेपस्त्रांसोऽत्रोत्कीम्पतादयः ।।१११।। [Quoted in का. प्रदीप IV) याहुः- औत्पातिकैर्मनक्षेपस्त्रासः कम्पादिकारकः ।।११२॥ इति । [Quoted in to to p. 86 ] तयाच च-~मीरोघोरसत्त्वदर्शनस्फूर्जथुश्रवणादिजन्मा चित्तवृत्तिविशेष खासः । अनुभावाश्चास्य रोमाञ्चकम्पस्तम्भभ्रमादयः ।। IC सद्गनमत्रानुचितम्. २ Cfr. ग. P. 90-91. ACadds मुख्य before मरणम्. ४C breaks off from वचनवि. ५ B and काव्यमदीप- प्रास. इम्पादिकारक..CER••P 86.

·रसविलासे तृतीयः स्वयक: ४९ [र० ग. P. चदाहरणम्- आलीपु केलीरभसेन बाला मुहुर्ममालापमुपालपन्ती। मारादुपाकर्ण्य गिरं मदीयां सौदामिनीयां सुपमामयासीत् ॥ [र. ग. p. 86] अत्र पत्या स्ववचनाकर्णनं विभावः। पलायनमनुभावः ।। अत्र लजायाः प्राधान्येन प्रतीतौ तु इदं पद्यमुदाहरणं यथा-~- मा कुरु कशा कराब्जे करुणावति वेपते मम स्वान्तम् । खेलन्न जातु गोपैरम्ब विलम्ब करिष्यामि ।। इति । 861 ऊहो वितर्कः संदेहे भूशिरोऽड्गुलिनर्तकः ॥११३॥ [Quoted in का प्रदीप IV) संदेहेाद्यनन्तरं जायमान हो वितर्कः । स च निश्चयानुकूलः।। उदाहरणम्- निशि भानुरुदेति शङ्कया दुरपत्येन मयाँ कलङ्कितः। किरति स्फुटमन्य[23b]या कथं करमगारसमं समन्ततः ॥ J चन्द्रमुद्दिश्य तापजनकोऽयं मानुर्न वेति विरहिणो राघवस्य संदेहोऽत्र विभावः । भ्रूविक्षेपादय आक्षिप्ता अनुभावाः ।। अथ कथमस्य सख्यानियमो मात्सर्योद्वेगदम्भाविवेकनिर्णयलैव्य- क्षमाकुतुकोत्कण्ठाविनयसंशयघाट दीनामपि तत्र तत्र लक्ष्येपु दर्शना- दिति चेन्न । उक्तध्ये वैषामन्तर्भावेन संख्यान्तरानुपपत्तेः । असूयातो मात्सर्यस्य, त्रासावेगाभ्यामुद्वेगस्य, अवहित्थातो दम्भस्य, अमर्यादीष्यायाः, मतेविवेकनिर्णययोः, दैन्यात क्लैब्यस्य, धृतेः क्षमायाः, औत्सुक्यात्कुतुको स्कण्ठयोः, लज्जाया विनयस्य, तर्कात् संशयस्य, चापलाद्धाष्टर्यस्य च भेदा- भावान् । सूक्ष्मेऽपि भेदे नान्तरीयकतया तदनतिरिक्तस्यैवाध्यवसायात् । संभवदि मुनियनने उच्खलनाया अनौचित्यात् ।। لا १CT. L. P. 86. ३ A has marg. note पलायमाना भासीत् on सौदामिनीग्रो सुपमामयासीत्. ३Cf र गं• p.91.४ B यया. ५Cf र. -10P.98. . B has marg. note आवश्यकतया on नान्तरोयकाया.

·एकनायि- - भूदेवशुक्लविरचिते एपुसंचारिभावेषु मध्ये केचन केपांचन विभावा अनुभावाश्च भवन्ति । तथा हि-ईाया निर्वेदं प्रति विभावत्वमसूयां प्रति चानुभावत्वम् । चिन्ताया निद्रा प्रति विभावत्वमौत्सुक्यं प्रति चानुभावत्वमित्यादि स्वयं विज्ञेयम् ।। अथाभासा:॥ ते च रसाभासभावाभासरूपाः । आमासत्वं चैपां स्थायिभावादीना- मनौचित्यप्रवर्तितत्वेन । तत्र रतेरनौचित्यम्-गुरुपत्नीविषयायाः, नायक- नायिकयोमध्ये एकमात्रनिष्ठायाः, पश्वादीनां च परस्परनिष्ठाया:, काया बहुनायकविषयाया इत्यादि लोकव्यवहारात् ज्ञेयम् । तत्र शृङ्गारवत् शृङ्गाराभासोऽपि द्विधा । संयोगाभासो वियोगाभासश्च । क्रमेणोदा[24a]हरणानि- सर्वेऽपि विस्मृतिपथं विषयाः प्रयाता विद्या प्रमादगलिता विमुखीवभूव । सा केवलं हरिणशावकलोचना मे नैवापयाति हृदयाद् गुरुधर्मपत्नी। [२० ग. p. 1021 ब्रह्मन्न ययनस्य नैप समयस्तूष्णीं वहिः स्थीयतां स्वल्पं जल्प वृहस्पते जहमते नैपा सभा वज्रिणः । वीणां संहर तुम्बुरो स्तुतिकथालापरलं नारद सीतारल्लकमल्लभप्रहृदयः स्वस्थो न लक्केश्वरः॥ [र. गं. p,533 अत्रावियुक्तानि रथाङ्गनाम्ना- मन्योन्यदत्तोत्पलकेसराणि । द्वन्द्वानि दूरान्तरवर्तिना ते मया प्रिये सस्पृहमीक्षितानि ।। स्तुमः के वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे । [ रघु० XIII.313 १२. ग• विद्यापि खेदकलिता. २२० गं• अघिदेवतेच. 1 B किं.

·रसविलासे तृतीयः स्तवकः
सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गासि वलात्
तप:श्रीः कस्यैपा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥
[Quoted in का. प्र. IV.48]
शतेनोपायानां कथमपि गतः सौशिखरं
सुधाफेनस्वच्छे रहसि शयितां पुष्पशयने।
विवोध्य क्षामाङ्गी चकितनयनां स्मेरवदनां
सनिःश्वासं लिप्यत्यहह मुकृती राजरमणी ॥
[२० ग. p.99]
अयं संयोगाभासः॥
सोमाय कुप्यन्निव विप्रयुक्तः
स सोममाचामति दूयमानः ।
नामापि जागति हि यत्र शत्री-
स्तेजस्विनस्तं कतमे सहन्ते ॥
[ नैषधीय. VIII. 74]
अयं वियोगाभासः॥
एवं कलहशीलकुपुत्राद्यालम्बनतया धीतरागादिनिष्ठतया च चर्य.
माणः शोकः ब्रह्मविद्यानधिकारिद्रादिगनत्वेन निवेदः । पित्राद्यालम्बनत्वेन
वा क्रोधोत्साही । [24b]ऐन्द्रजालिकाद्यालम्पनत्वेन विस्मयः। गुर्वाद्यालम्बन
तया च हासः । महावीरगतत्वेन च भयम् । यज्ञीयपशुवसामांसासगाद्या-
लम्बनत्वेन चर्यमाणा जुगुप्सा च रसामासाः ॥
भावामासो यथा-
राफातुघाकरमुखी तरलायताझी
सा स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमास्या।
तत्किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्री
तत्स्वीकृतिव्यतिकर क इवाभ्युपायः ॥
1Quoted in का. प्र.17.49]
अत्र रतेय॑मिचारिभूता चिन्ताऽनौचित्यप्रवर्तिता। नायिकाया
अननुरक्तचेन रतेग्नुत्कृष्टतया तन्द्यमिचारिणोऽपि तयात्वात् ।।
1 B and का. प्रकाश-विभ्रमागी.

·भूदेवशुष्ठविरचिते यथा वा मम- भुजङ्गमालापमुधारसेन रसेन काचित् परितपयन्ती। दैवादुपेता सविधे सपत्नी निरीक्ष्य त निन्दति सा स्म सद्य ॥ [ ] [ ] अनामयाऽनौचित्यप्रवर्तिता ।। ययावामम- मातगकुम्भतटतुपयोधराणा- मेणीदशा भवति यत्र मनोहराणाम् । गगावटे निकट एव समागम सा वाराणसी रसिक शर्मभीकहेतु ॥ अन कीरशी वारागसीति तीर्थविषयके कस्यचिा प्रश्ने युवविजन- समागमापारत्वेनोत्तरमूरित तादृश स्मरणमनीचित्यप्रवर्तितम् ।। यथावा- नेव न प्रियतमोमयथासी यमुन पृणुते वृणुते वा। एफ्तो हि धिगमगुणज्ञा मन्यत फषमद प्रतिरम्म ॥ [नषधीय.V69] अन रखेरनी[25a]चि येन तत्सचारिणोविपदचिन्तयोराभासता ।। यथा या-- यधिसराम्यामुपगृढनार माटोरपयाभिहतद्विरेपम् । रजोभिरन्त परियेपथन्धि नीलारपिन्द भ्रमयायफार || [ए. VI 131 बा ग्वेगमासरोवरमपारिणभारम्पा यामामता । एवमन्येऽरि उदाहापां ॥

·रसविलासे तृतीयः स्तवकः [ ] भावशान्यादिरपि भावा एव । तदुक्तम् - भावस्व शान्ति रुदयः संधिः शवलवा तथा। [फा० म. IV.36] चर्यमाणो रसाङ्गत्वाद्धावानवातिरिच्यते ॥११४॥ इति ॥ १ संधिरेककालमेव तुल्यकश्योरास्वाद्यः । शबलता तु कालभेदेन निरन्तरतया पूर्वपूर्वोपमर्दादिना । न च भावस्य शबलतायाः शान्त्युदया- भ्यामविशेषः । शान्तेरुदयस्य चा एकैकस्यास्वादे तद्भदद्वयोपगमात् ।। तत्र भावशान्तिर्यथा- तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनतटप्रश्शेपमुद्राङ्कित किं वक्षश्चरणानतिव्यविकरव्याजेन गोपाप्यते। इत्युक्ते व तदित्युदीर्य सहसा तत्संप्रमाष्टुं मया सो श्लिष्टा रभसेन तत्सुखवशात्तन्व्यापि तद्विरमृतम् ।। [Quoted in का. म. IV.50] अत्र कोपरये शान्तावेव चमत्कारविश्रामः ।। - यथावामम- अश्रुपूरपरिखातदुर्गमे स्थाप्य तुङ्गकुचशैलसंकटे। यत्र धुन्वति धनुः सुदुःखिताः पालयन्ति पृथुकानगिन्त्रियः ।। अत्र वैरिवनिताकर्तृकस्वबालहृदयावधा[25 bरणरोदनपूर्वकं शत्रु- पुत्राणां जीवित्ववर्णनेन राज्ञः क्रोधोत्साहयोः शान्तिय॑ज्यते । यथावामम- अद्य दैववशतोऽभवन्मम क्रूरवानरवरेण संगरः ॥ एवमुक्तयति पान्थतां प्रिये मुन्दरीनयनशोणिमाभजत् ।। ] -- B संस्टिा.२B कोपशान्तावेव. ३ Bन्यस्य.

·५४ भूदेवशुक्लविरचिते अत्र सुन्दरीनेत्रशोणिम्नः पान्थत्ववर्णनेन कोपस्य शान्तिय॑ज्यते ॥ एवमन्येऽपि उदाहार्याः॥ भावोदयो यथा- एकस्मिन् शयने विपक्षरमणीनाममहे मुग्धया सद्यो मानपरिग्रहग्लपित्या चाटूनि कुर्वन्नपि । आवेगावधीरितः प्रियतमस्तुष्णी स्थितस्तरक्षणं मा भूत्सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितः॥ [ अमर. २२; quoted in का०प्र० IV.51] अत्रौत्सुक्यस्योदयः । यथा वा मम- मानिनर्मिनुनयन सुचाटुभि- र्वीक्ष्य कोपकुटिलां च तद्भ्वम् । यद्धनुःस्मरणजातवेपथु. र्जाडयमेत्यरिजनः पदे पदे ॥ अत्र त्रासस्योदयः । यथा वा मम- यस्य खङ्गगतकालिमा द्विपा- माननेषु वितनोति कालताम् । एतदेव बहु चित्रमेषु यत् श्वैत्यमर्जयति नेत्रशोणिमा॥ [ अत्र भैयस्योदयः॥ यया वा मम- पीवमस्तदयमन्यकान्तया वीक्ष्य मुग्धमघरं नतभुवा । चुम्यितुं त्वरितयापि केवलं फान्तकान्तवदनं विलोक्यते ॥ अस घुम्पनत्यराविशिष्टाया नायि[29] कायाथुम्पनं विहाय केवल. मुसायलोकनवर्णनेन फोपस्योदयो व्या ।। TB अनुनया, A has marg note : बाभूदर्शनात् शत्रुधनुः एमर्यते. 1B भयस्योदय: [ ] [ ] ·रसविलासे तृतीयः स्तबकः यथावामम- वालुकाविहितभित्तिभेदनं कर्तुमश्चितहच्छरोसने । यत्र नव्यवलयादिधारणं नाचरन्ति रिपुभूपतिस्त्रियः॥ [ .0 ] अत्र फूतेऽपि वलयधारणेऽनुपदमेवात्मस्वामिनां वधस्य राज्ञा करिष्य- माणत्वात् तद् पृथेति मतेरुदयो व्यज्यते ॥ यथा घामम- वाणभिन्न निजभालसंस्थितां वीक्ष्य खङ्गमुकुरे विधेलिपिम् । राज्यभोगविनिवृत्तचेतसः शनको दधति यस्य वश्यताम् ॥ अत्र शत्रुनिष्ठस्योत्साहस्य शान्तिव्यज्यते । एवमन्यदपि उदाहार्यम् ।। भावसंधिर्यथा-सै चान्योन्यानभिभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययो- भांवयोः सामानाधिकरण्यरूपः ।। उत्सितस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्संगप्रियता च वीररभसोफालय मां कर्पतः । वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामालयन आनन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिरः स्पर्शो रुणयन्यतः ।। [ महावीरचरित II.22; quoted in का•म• IV.52] मत्र पूर्वाधं सभ्रमात्मक आवेगः, उत्तरा हपः । अनयोस्तुल्यमेवा- स्वादः ॥ शमलता यधा- काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । ..Bछरासन:. २B om. तत् ३० गैP.103.

·भूदेवशुक्लविरचिते किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपेहि[26b] कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति । [Quoted in का प्र. IV.53] अल काकार्यमित्यादी वितर्कः, भूयोऽपीत्यौत्सुक्यम्, दोषाणामिति मतिः, कोपेति स्मृतिः, किं वक्ष्यन्तीति शङ्का, स्वप्नेऽपीति दैन्यम्, चेतः स्वास्थ्यमिति धृतिः । कः खल्विति चिन्ता । पूर्वपूर्वोपमर्दैन प्रतीयमाना शबलता चमत्कारभूमिः ॥ यथा घा- पापं हन्त मया हतेन विहितं सीतापि यद्यापिता सा मामिन्दुमुखी वने बत विना किं जीवितं धास्यति । आलोकेय कथं मुसानि कृतिनां किं ते वदिष्यन्ति मां राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं न प्राणितुं कामये । [२० ग. p. 104] अत्र मत्यसूयाविपादस्मृतिवितर्कत्रीडाशकानिवेदानां शवलता ।। यथावा- पश्येत् कश्चिञ्चपल चल रे का त्वराहं कुमारी हस्तालम्ब वितर ह ह हा व्युत्क्रमः कासि यासि । इत्यं भूमीपरिवृढ भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्तः कन्या कश्चित् फलकिसलयान्यादानाभिधत्ते ॥ [का०प्र० V. 123] अत्र शवासूयाधुतिस्मृतिश्रमदैन्यमत्यौत्सुक्यानां शबलता ॥ यथा वा मम- गन्तव्यं पुनरेव तत्र ह ह हा सा दुःसिता मां विना बुद्धः कोऽयमुपालकः परमियं स्वस्था कथं स्थास्यति । प्रत्यात्त्य गते हसिप्यात जनः सर्वोऽपि लोकोत्तर स्नेहः सारससारसोदरदृशस्तस्याः पुनस्ताहशः ॥ - Bध्यास्यति.

·रमविलासे तृतीयः स्तवकः छात्र- 1 अत्र गन्तव्यमित्यौत्सम्यम् । तत्रेति स्मृतिः। ह ह हेति खेदः । दुःखितेति दैन्यम् । बुद्धरिवि धैर्यम् । परमिति चिन्ता । प्रत्यावृत्त्येति शङ्का । लोकोत्तर इत्यावेगः । तादृश इति स्मृतिः । एतेषां मावानां शावल्यम् ।। --भावशवलत्वं भावानां या[27a]ध्यबाधकमावापन्नानामुदा- सीनानां वा व्यामिश्रणम् । एकचमत्कृतिजनकज्ञानविषयत्वमिति यावत् ॥ तदुक्तम्--- नारिकेलरसक्षीरसिकताजलमिश्रणे । विलक्षणों यथावादो भावानां संहती तथा ॥ ११४ ॥ [Quoted in Torio p. 104 ] संदं योध्यम्--य एते भावशान्त्युदयसंधिशवलताध्यनय ददाहता- स्तेऽपि ध्वनय एव। विद्यमानतया चार्यमाणेष्विव उत्पत्त्यवच्छिन्नत्वविन- श्यवस्थात्वसंधीयमानत्यपरस्परव्यामिश्रस्वैः प्रकारअर्यमाणेषु भावेष्वेव प्राधान्यस्यौचित्यात् चमत्कृतेस्तत्रैव विश्नान्तेः । ननु मावस्य शान्त्यादिवत् स्थितिरपि प्रकारः संभवत्येव तत्कथं नोक्त इति चेन्न । माधोक्त्यैव तदुक्तेः । मावस्थिते वाभिन्नत्वात् । ननु व्यभिचारिस्थले नियमतो मुख्यरसस्याव- स्थानं तत्कथं मावोदाहरणमेतत्कथं वा मावध्यानित्वं, रसाङ्गत्वेन तेषां गुणी- भावादिति चेन्न । रसस्य मुख्यत्वेऽपि आरोपितप्राधान्यस्य भावेषु सत्त्वान् ।। तदुक्तं काव्यप्रकाशकारैः- मुख्ये रसेऽपि तेऽगित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन ।। ११५॥ [ का• प्र• IV. 37] भूमानुगम्यमाना वैवाह्या इव सेवकाः ॥ ते भावा भावशान्त्यादयः। कदाचनेति यदा त एवाङ्गित्वेन विव- क्षिताः । प्राधान्याप्राधान्ययोः कविविवक्षाधीनत्वादिति निर्गलितोऽर्थः ॥ अत्रे विचार्यते । नम्वेतेषु भावेषु किं नाम भावत्वम्। विभावानु. मावभिन्नत्ये सति रसव्यञ्जकत्वमिति । विमावानुमावभिन्नेषु रसव्यञ्जकेषु १CT. L. P. 103, २Cfr. L. P. 10+.. B om. ये. * The entire discussion about the definition of are consists stray sentences from र० प्र०.५ Badds इति चेन्न. of ·भूदेव शुष्टविरचिते रागादिषु अतिश्याः । अत्रोच्यते--विमावानुभावव्यज्यमाननिदायन्य- 127b,तमत्वं तत्त्वम् । यदाहुः-व्यभिचायश्चितो माव' इति । निर्वेदादीनां च सामालिकगतानामेव स्थायिभावन्यायेनामिव्यक्तिः । विमावानुमावी चार व्यञ्चकोन वेकस्मिन् व्यभिचारिणि ध्वन्यमाने व्यभिचार्यन्वरं व्यञ्जक- सयाऽयस्यमपेक्ष्यते । तस्यैव प्राधान्यापत्तेरित्यास्तां विस्तरः ।। इति श्रीमन्छु भूदेवविरचिते रसविलासे भावनिरूपणो नाम तृतीयः स्तवकः।।

·रसविलासे चतुर्थः स्तबका चतुर्थः स्तयकः । अयैषामुत्कर्षाधायकत्वेन स्मृता गुमास्तावन्निरूप्यन्ते । तस्सामान्य- लक्षणं काश्यप्रकाशे- ये रसस्यागिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवरते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ ११६ ॥ इति । [का.प्र. VIII. 66] अग्निः शरीरे स्वात्मवत् प्राधान्येन काव्ये स्थितस्य रसस्य धर्माः साक्षाचदापिता इत्यर्थः । अचलस्थितय इति अपृथकस्थितयः। अव्यमि- चारिस्थितय इति यावत् । अव्यभिचारश्च रसेन तदुपकारेण च । तेन रसं विना ये नावतिष्ठते अवतिष्ठमानाचावश्यं रसमुपकुर्वन्तीत्यर्थः । एवं चै रसोत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वं तथात्वे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वं वा गुणसामान्यलक्षणम् । ननु रसधर्मत्वमेपामसिद्धं कथमन्यथा नीरसेऽपि सुकुमारवर्णशालिनि- इह समदशकुन्ताकान्तवानीरवीरु- स्मसबसुरभिशीतस्वछतोया वहन्ति । फलभरपरिणामश्यामजम्यूनिकुञ्ज- स्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निरिण्यः ॥ [उ.रा. II. 20] इत्यादौ मधुरादिव्यवहारः। रसवत्यपीहवर्णाभाववति शून्य वासगृहम्' इत्यादी अमधुरादिव्यवहार इति चेत् । उच्यते । शौर्यादयस्ताव. दात्मनो धर्मा इत्यविवादम् । दृश्यते तु कचिदशूरेऽपि आका[28a]रमहवा- दियोगिनि शूरत्कव्यवहारः, शूरेऽप्याकारलाघवादियोगिनि अमूख्यवहा- रच। तत्कस्य हेतोः। अथ कचित् शूरव्यवहारविषये वितताकृतिदर्शनात् आकार एवास्प शूर इत्यौपचारिकव्यवहाराच्चाभियुक्तामामाकार एवैतादशः शपदवाच्य इति विपर्यासाददूरदर्शिनस्तथा व्यवहरन्ति । तत्त्वज्ञास्तु कचित् उपचारत इति वक्तव्यम् । हन्तैवं मधुरादिरसोपयोगिनि मुकुमागदि- For the discussion on the nature of the yos compareका प्रदीप VIII. Bom. रसस्य.३ B om.च ४ B स्वच्छतामावहान्त- . ।

·६० भूदेवशुष्ठविरचिते वर्णयुक्त मधुरादिव्यवहारात् वर्ण एवायं मधुरादिरित्यौपचारिकत्र्यपदेशा- चाभियुक्तानां वर्ण ऐवैतादृशो माधुर्यभागिति विपर्ययाद्रसपर्यन्तावगाहि- बुद्धिविधुरास्तथा व्यवहरन्ति । तत्त्वज्ञास्तु कचित् उपचारादिति तुल्यमेवत्। ननु शौर्यादावात्मवृत्तित्ववत् मधुरत्वादीनां रसवृचित्वव्यवस्थितावेवं स्यात, सैव त्वसिद्धा, विनिगमकाभावादिति चेन्मैवम् । भवत्येव विनिगमकामावो यदि त्वया वर्णमात्राश्रया गुणाः स्वीकतुं शक्यन्ते, ने त्वेवमविशेषेण रचना- यामपि तदभ्युपगमान् । तथा च रसमात्रवृत्तिवे लाघवम्, वर्णरचनोमय- वृत्तित्ये तु गौरवम् । यतश्चैवमत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचिर्वर्ण- रचनादिभियंग्यन्ते इति फलितम् ।। ते- माधुयौजाप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश ॥११७॥ आहादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् । करुणे विप्रलम्मे तच्छान्ने चातिशयान्वितम् ॥ ११८॥ [का•म• VIII.63] दुतिश्चेतसो गलितत्वमिव द्वैपादिजन्यकाठिन्याभावः । तथा च यद्वशेन श्रोतुर्विमनस्कतेव संपद्यते तदा[28b]हादकत्वस्वरूपं माधुर्यमित्यर्थः॥ यदुक्तम्- गलितत्वमिवाहादपदव्या हृदये ददत् । माधुर्य नाम शृङ्गारे प्ररोह गाहते गुणः ॥ ११९॥ [Quoted in का प्रदीप VIII] फॉसावियत उक्तं शृङ्गारे इति । संभोगे इत्यर्थः । विप्रलम्भेऽति- शयस्य वक्तव्यत्वात् । फरणादी विशेपमाह-करुणेति । संमोगान करणे, वस्माद् विप्रलम्भे,ततोऽपि शान्तेऽतिशयितं माधुर्यम् । इयांस्तु विशेषो यत्- संमोगे विप्रलम्मे च निःसपत्नं तदिप्यते । जुगुप्सायन्वयाच्लान्तेऽनुविद्धं त्योजसापि छन् ॥१२०॥ इति । [ 1Bएशो. २ B om. न स्वेवम्, ३ B om. लापवम् । वर्षरचनोमय- पति. The whole discussion is found in identical terms in का-मदीप VIII.

·रसविलासे चतुर्थः स्तबका ओजोलक्षणमाह- दीप्त्यात्मविस्तृतेहेतुरोजो वीररसस्थिति। चीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च ॥ १२१ ।। [का. प्र. VIII. 691 दीप्तिस्वरूपा या मनसोऽतिविस्तृतिः ज्वलितत्त्वमिव तथा च यद- शात् ज्वलितमिव मनो जायते तदोज इत्यर्थः । केदमित्यत आह वीररस- स्थिति इति । अस्याधिकरणान्तरमाह वीमत्सेत्यादि । वाराहीमत्से ततोऽपि रौद्रे चित्तदीप्तः कार्यायाः सातिशयतया कारणमोजः क्रमेणोत्कर्षवत् । सदेतत् धीररौद्रयोनिःप्रतिपक्षम्। वीभत्से तु माधुर्यबलानुविद्धमिति विशेषः। प्राधान्येन माधुर्योजसोरेकैकविधानमत्र प्रक्रान्तम् । अतो हास्यागुतभया- नकेषु न किंचिद्विहितम् । तेपूभयगुणप्राधान्यान् ।। प्रसादलक्षणमाह-- शुष्कन्धनामिवत्स्वच्छजलवत् सहसैव यः। व्यामोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ॥ १२२ ॥ [का.म. VIII. 70] ओजसि शुष्कन्धनानियत् माधुयें स्वच्छशर्कराजलयत् यो गुणोs- न्यत् व्याप्यं चित्तं झटि[29]त्येव रसेन व्याप्नोति स प्रसादः । अयं सर्वेषु रसेषु भाधेयतया सर्वामु रचनासु व्यगयतया स्थितः । एतदाह- सर्वत्र विहितस्थितिरिति । कथं तर्हि तत्त्ववेदिनामपि शब्दार्थयोर्मधुरादि- व्यवहार इति चेत्- गुणहत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥ १२३ ॥ [का०प्र० VIII. 71] गुणवृत्तिरुपचारः । आकारे शौर्यस्येव व्यञ्जके मुकुमारवर्णादौ खदुपचार इत्यर्थः । तेपा गुणानां के कस्य व्यञ्जका इत्याकांक्षायामाह-- मूर्ध्नि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू । अवृत्तिर्मभ्यवृत्तिा माधुर्य घटना तथा ॥ १२४॥ [का.प्र. VIII.74] माधुयें व्यङ्गथे टवर्गवर्जिताः कादयो मावसानाः रेफणकारी चेति चर्णाः । तत्र कादयो मूर्ध्नि स्वस्ववर्गान्त्यवर्णगता:- पद्मपुञ्जभ्रमभृङ्गां गङ्गां किं गन्तुमीहसे।

·भूदेवाविरचिते इत्यादौ । रेफणकारी तु हस्वस्वरान्तरितौ वृत्तिः समासस्तस्य चामावो मध्यमता का। घटना तथेति । सौकुमार्यवती घटना । सुकुमारपदानां तादृशपदान्तरयोगरचनेत्यर्थः। वर्णसौकुमार्यवती रचना वर्णसौकुमार्यादेव लब्धेति । पदान्तरयोगे सौकुमार्यलाभाय घटना तथेत्युक्तमिति ।। उदाहरणम्- अनगरङ्गप्रतिमं तदङ्गं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गया। कुर्वन्ति यूनां सहसाः यथैताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि ।। [Quoted in का प्र. VIII.3471 योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादिः शपौ वृत्तिध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥ १२५ ॥ [का.प्र. VIII.75] ओजसि व्यगथे वर्गप्रथमतृतीयाभ्यां सह दन्त्ययोतिीयचतुर्ययो- योगो यथा कच्छपुच्छेत्यादि । तथा रेफेणाध उप[29b]रि उभयत्र वा यस्य कस्यापि योगः । उदाहरणम् वत्कार्कनिहादादयः । तथा तुल्ययोः कयाश्चि- द्योगो यथा चित्तवित्तेत्यादौ। तथा टादिचतुष्टयं शपो चेति वर्णाः । समा- सस्तु दीर्घः । गुम्फो रचना । सा चौद्धता विकटेति ।। उदाहरणम्- मूर्नामुत्तकृत्ताविरलगलगलद्रक्तसंसक्तधारा- धौतेशानिप्रसादोपनतजयजगजात मिथ्यामहिनाम् । कैलासोलासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्सर्पिदपोंभुराणां दोषणां चपां किमेतत् फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ।। {हनूमन्नाटक VIII; quoted in का.म. VII. 1591 यथा चामम- यस्मिन्मन्युभरेण धुन्वति धनुर्गाढाञ्जनश्यामल. प्रच्योतजलबिन्दुधौतविगलापाटीरपवाफुलः । भ्रश्यपणवत्रकण्टकघनीमावं प्रजत्यन्तरा प्रासाभिद्रुतपूर्वदेवमुदृशां पन्याः पुरा दुस्तरः ।। [ - ·रसविलासे चतुर्थः स्तरका १३ - प्रसादलक्षणमाह- श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणांस प्रसादो गुणो मतः ॥१२६॥ [ का. भ. VIII.761 येने शब्देन समासेन वा यया रचनया वा श्रुतिमात्रेण शब्दादर्थ- प्रत्ययः स प्रसादव्यञ्जक इत्यर्थः ।। नदाहरणम्-- परिम्लानं पीनस्तनजघनसंनादुभयत- स्तनामध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं श्लथभुजलतापवलनैः कृशाङ्गयाः संतापं वदति पिसिनीपत्रशयनम् ।। [रला. II. 12; quoted in का. प्र. VIII. 349 ] मत्र मधुरो व्याप्या, प्रसादो व्यापकः ।। यथावा मम-- कर्णः स्वर्ण दरिद्रो वितरतु विरतिं यातु दुःशासनोऽपि क्रौर्यं दुर्योधनस्याप्यनवरतमद्धमातमस्तं प्रयातु । द्रोणः शोणः किमेव रणभुपि पुरतः स्थास्यति प्रायशो मे भीमाशौर्यातिमीष्मः [30a]प्रधिगतिविभवद्विष्णुरेपोऽस्मि जिष्णुः ।। ] अत्र ओजो व्याप्यं, प्रसादो व्यापकः॥ यथा वामम- दर्पण स्वेन सौरैरपि करनिकरः काद्रवेयस्खलीन. दृषपातोद्गीर्णहालाहलवहलतररन्तरुष्मायमाणाः । व्यात्तत्रैरुरोभिर्घनधनजयनैः फेनजालं क्षरन्ते मध्ये व्योम्नः कथंचिद्विदधति विरति सप्तयः सप्तमतः॥ [ ] - नीरसेऽत्र माधुयोजसोरमावेऽपि प्रसाद. । स चोपचाराद्वर्णनिष्ठ एव । वस्तुतस्तु नान प्रसादोऽपि, तस्य रसैकधर्मस्वात् ।।

·भूदेवशुक्लविरचिते १ यथा वा मम-- अलकारज्ञान निखिलनटशास्त्रे परिचय सदा न्याये दृष्टि परपुरुपसेवा नवरसै । रतिधर्मप्राया निजविभवपोष्य गुरुकुल मम स्पर्धा दामोदरमृगहशा नान्यपुस्पै ॥ ] पण्डितमुद्दिश्य एतेन मम सहैव स्पर्धेति वदन्त सदैव स्पर्धमानमल्प विद्य प्रति न त्वयाऽसमानशीलेनास्माक स्पर्धा, अपि तु समानशील्या दामोदरधर्मपत्न्या रक्षयेत्यभिप्रायकोऽय श्लोक । मम हि अलकारशास्त्रे ज्ञान, नाटकेपु परिचय , सर्वदा न्यायशास्त्रे दृष्टि । शृङ्गारादिनवरसै परा उत्कृष्टा ये पुरुषा राजानस्तपा सेवा, धर्मप्राया बुद्धि , स्वार्जनापोष्य गुरूणा पितृचरणाना कुल कुटुम्बम् । रक्षायामप्यागतायामाभरणपरिधाने ज्ञानं, नृत्यादौ कुशलता, सर्वदा न्यायस्य व्यवहारमूलत्वात् न्याये ज्ञानम् । परपुरषो विष्णुस्तस्य सेवा । धर्मस्य प्रायशो द्रव्यमूलकत्वात् बुद्विर्धर्मप्राया लक्ष्मीपात्रेण हि स्वकुटुम्बपोपण क्रियते इति तयेव सहारमाका 30b]स्पर्धा न त्वया वेधर्म्यशालिनेति । असूयापोपितो गर्वोऽत्र व्यङ्गय । प्रसादश्च गुण । श्रुतिमात्रेण श-दादर्थद्वयस्य युगपत्प्रत्ययात्। तृतीयोऽप्यर्थस्तथैव प्रतीयत इति चेन्न । स तात्पर्यविषय प्रसादविघटको वेति । अन्येषा तु वर्णाना स्पर्शटवगादिमिनानामुदासीनत्वमिति तदुपादाने पुराणन्छायेत्युच्यते । नन्वेव माधुर्यादायुद्धतरचनाय सर्वत विरुद्धा स्युरिति चेन! यद्यपि गुणपरत जा रचनादयस्तथापि- वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन कचित् कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीध्यते ॥ १२७ ।। अन्यथात्व गुणपारत- याभाव । वक्तवान्यप्रबन्धौचित्यविरहे एवं गुणपारत-व्यस्वीकारात्। तादृशस्थलेषु वक्त क्रोधावेगसौकुमार्यनिर्वेदा दिव्यती उपयोगात् । तर पचिद्वाच्यप्रनन्धानपेक्षया वनौचित्यादेव रचनादय । यथा-- मन्यायस्तार्णवाम्म प्लुतमुहरचर मन्दरधानधीर कोणाघात गर्जन्प्रत्यधनघटान्योन्यसघट्टयञ्चु ।

·रसविलासे चतुर्थ स्तषक कृष्णाक्रोधाप्रदूत कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्यातयात केनास्मसिंहनादप्रतिरसितसग्गे दुदुभिस्ताडितोऽयम् ॥ [णी• I. 22]] पत्र न क्रोधादिभिर्दीप्तरसो व्यगय , प्रमरूपत्वाद्वाक्यस्य । प्रपन्धश्च नाटकारमा अभिनेय इति दीर्घसमासत्व प्रतिफूल यद्यपि, तथापि रका भीमसेन इति तदौचित्यादुद्धता रचनात्र । अतस्तदुद्धतत्वादिव्यक्ती एवोप- युज्यते ॥ कचित्तु वनप्रबन्धीचि यानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचनादय । यया- प्रौढच्छेदानुरूपोच्छल नरयभव सैहिकेयोपघात. त्रासार[31]ष्टाश्च तिर्यग्वलितरविरथेनारुणेनेक्षमाणम् । कुर्वत्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुता करारन्ध्रभाजा झाङ्कारीममेतन्निपतति वियत कौम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ।। [Quoted in का. प्र. VIII 351] अन्न वक्ता तालिका प्रबन्धश्चाभिनेयात्मेति दर्घिसमासानौचित्येऽपि वाच्यस्य कुम्भकर्णस्यौद्धत्यादुद्धता रचनादय ॥ कचिद्वक्तृवाच्यानपेझया प्रवन्धोचिता एव रचनादय । तथा हि- माख्यायिकाया हि शृङ्गारेऽपि व्यङ्गोऽनुद्धतेऽपि वक्तरि नातिमसृणा वर्णादय प्रत्युत विकटबन्धत्वेन छायावत्त्वात् । विप्रलम्भकरुणयोस्तु तस्यामपि दीर्घसमासपरिहार । तयोरतिसौकुमार्यात् । रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्भटा वर्गादय । वर्णनीयमहापुरुषसुखप्रतिपत्तिसमर्पणस्यो हेश्यत्वात् । नाटकादापभिनेये तु रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादय | विच्छे देनामिनयसीकर्यात् एव मुक्तकाद्यौचित्यमनुसरणीयम् । तथा हि- एकेक च्छन्दसि वान्यसमाप्तिर्मुक्तकम् । द्वयो सदानितकम् । निषु विशेषकम् । चतुर्पु कारापकम् । पञ्चादिचतुर्दशा तेषु कुरकम् । तब मुक्केषु क्वे रसत्वा भिनिवेशे रसाश्रयमाचित्यम् । गैरसवस्तुवर्णनाभिनिवेशे टु तथैवौचित्यम्।। तेनाद्य यथा- प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुढेधाक्रियाविर्भव- (बोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भापविद्ध क्षणान् । The illustration is not found in 1. FIT . कथाया ·भूदेवशुक्लविरचिते सज्वालः परशुभवस्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्दे [31b]वो हरेः ख्याप्यते ॥ महापौरपरित II. 33] अत्र पादत्रये रसोचिता रचनादयः क्रोधव्यञ्जकाः । यत्र तु गुरु स्मरणेन क्रोधव्यपगमस्तत्र मसृणा एव वर्णा इत्युचितो बन्धः । द्वितीयो यथा मम- दिशः शून्याफाराश्यपलमृगतृष्णामयजला: समस्तोऽप्यस्तोऽयं जननयनकोशस्य विभवः । पयः काथीमा ब्रजति सरसि स्वल्पसलिले प्रचण्डो मार्तण्डस्तपति जगतामेप शिरसि ।। -- अत्र मध्याहरूपरक्षवर्णने रूक्ष एव बन्धः । रसनिवेशाभावे कामचार इत्यपि केचित् । संदानित कादिषु काव्यसमाप्तेर्वेकटयं दीर्घध्यसमासता च । प्रबन्धातेपु पुनस्तेपु प्रवन्धोचिता एव रचनादय इत्यादि स्वयं विभावनीय स्वयंभावितबुद्धिभिरित्यलं बहुभाषणेन ।। इति श्रीमच्छुभूदेवविरचिते रसविलासे गुणनिरूपणो नाम चतुर्थः स्तबकः ॥ Bहरो व्याप्यते. . B दोपसमासता. ३ B "विभावितबुद्धिभिः.

·- पञ्चमः स्तबकः। अथावसरसंगत्या रसविरोधित्वेन हेयतया स्मृतत्वेन प्रसद्भाव रसदोषा निरूप्यन्ते । तानाहुः काव्यप्रकाशकृतः- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥ १२८ ॥ प्रतिकूलविभावादिप्रहो दीप्तिः पुनः पुनः। अकाण्डे प्रथनच्छेदावस्याप्यतिविस्तृतिः ॥१२९॥ अगिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः। अनङ्गस्यामि(32a]धानं च रसे दोषाः स्युरीदृशाः ॥१३०।। [का.प्र. VII. 60-62) १. शदेदवाच्यता सामान्यतो विशेषतो वा स्वशब्देनोपादानम् । सा व्यभिचारिणां यथा-- सनीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि । सेा जनुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु कः॥ { Quoted in का.म. VII. 3211 अत्र प्रीडादयो व्यभिचारिमायाः स्वशब्देनोपात्तः । न च स्वशब्दे- नोपात्तेपु व्यभिचार्यादिषु आस्वादसंभवोऽनुभूयते कि तु अनुमावादिमुखेनैव व्यक्तेषु । तस्मादास्वादानुत्पत्तिर्दूषकताबीजमिति प्राञ्चः ।। नव्यास्तु-अत्रै यदि असाधारणानां विमावानुमावानामुपस्थिति- स्तदा व्यभिचारिमावानामाझेपादेव रसल्यक्तिरिति नावादविघातः। यदि तेषां नोपस्थितिस्तदा कारणाभावादेव नारवादः । एवं चत्यभिचारिमावानां A B have the following marg.note on अवसर:-मतिबन्ध- कीभूतशिष्यजिज्ञासानिवृत्ती अवश्यवक्तव्यमवसरः. The discussion, more or less in identical terms, is found in का• प्रॉप VII. act. २. ग.P.50.

·भूदेवशुष्ठविरचिते स्वशब्दोपादाने को दोष इत्याशङ्कय विभावानुभावानामुपस्थितौ व्यभि. चारिणां चाक्षेपावश्यकत्वे स्वशब्देनोपादानस्य वैया व्यर्थत्वं दोपमाहुः। केचित्तु रसभावादीनां व्यञ्जनावृत्त्यैकगम्यत्वे व्यवस्थिते शब्दवाच्यत्वे वमनाख्यं दोषमाहुः ।। ए[32b'वं च स्थिते- व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेपरहिता चन्द्रामृतस्यन्दिनि । मीलभ्रूः सुरसिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे [Quoted in का.म. VII.] इति पादत्रये पाठो युक्तः । एवं भावादिशब्देनोपादानेऽपि द्रष्टव्यम् ॥ रसस्य सामान्यतो रसशब्देनोपादानं यथा- तामनगजयमङ्गलश्रियं किंचिदुच्चभुजमूललोकिताम् । नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः॥ [Quoted in का प्र. VII. 322] अत्र विभावानुभावव्यभिचारिभावैः शृङ्गारव्यक्ती जायमानायां व्यर्थ रसपदं कवेरव्युत्पत्त्युन्नायकत्वेन सहृदयहृदयवैमुख्यमापादयतीति दूषक- ताबीजम् । एवमप्रेऽपि । विशेषतः शृङ्गारपदेनोपादाने यथा- आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त व्यक्तानुरागसुभगामभिराममूर्तिम् । पश्यैष वाल्यमतिवृत्त्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ।- [Quoted in का.म. VII. 323] स्थायिनो विशेषत उत्साहपदेनोपादाने यथा- संप्रहारे प्रहरणः प्रहाराणां परस्परम् । दणकारः श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् ॥ [Quoted in का प्र. VII. 324] अत्रैव स्थायिभावोऽस्य कोऽप्यभूत' इति चतुर्थपादपाठे सामान्यतः शब्दवाच्यतोदाहरणं द्रष्टव्यम् । Cf२. • P. 50 : व्यायस्य वायीकरणे सामान्यतो धमनारुपोषस्य सक्ष्यमाणस्वात. १Cf का. मीप VII. ICf का प्रदीप VII.

·रसविलासे पञ्चमः स्वयकः २. कष्टकल्पनया पृथक् श्लोकायनुसंधानेन प्रकरणा[33a]दिपर्यालोचनेन वा विलम्बेन व्यक्तिः । तत्रानुभावस्य यथा-- करधूलिधवल पुतिपूरभीत- दिमण्डले शिशिरगेचिपि तस्य यूनः । लीलाशिरोंशुकनिवेशविशेषक्लप्ति- ध्यक्तस्तनोन्नतिरभून्नयनावनी सा ।। [Quoted in का•म• VII. 325] यथा घा-- देवादहमद्य तया चपलायतनेत्रया वियुकश्च । अविरलविलोलजलदः कालः समुपागतश्चायम् ।। [Cf विक्रमो• IV. 3] इत्यादी यथा विश्लपमेघागमनयोः समानकालत्वप्रतिपादने नानुमावा- याक्षेपस्तथा नाति (पूर्वपद्ये इति)। अंत्र चन्द्रादय उद्दीपनालम्बनविभावाः शृङ्गारयोग्या अनुभावप्रतीत्या आस्वादापर्यवसायिनः स्थिताः । यद्ययं- शुकनिवेशो विभावत्वयोग्य तथापि तस्य स्तनव्यक्तिप्रयोजकत्वेन उपादाना- भानुभावत्वपर्यवसानमिति प्राश्वः । नव्यास्तु पुनिष्ट एवं शृङ्गारोऽत्र प्रतिपिपादयिपितः। 'अभून्नयनावनौ सा' इत्यनेन तस्या एव आलम्बनत्व- प्रतिपादनात् । न च पुंसि कश्चिदनुमाव उपात्तः । न च विभावैरप्या पाहः। दर्शनस्य वीतरागादिसाधारणत्वात् इति कष्टेन कल्पनीयः ॥ विभावस्य यथा-- परिहरति मति रति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूयः । इति बत विषमा दशाऽस्य देह परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः।। [Quoted in का.प्र. VIL. 326] अ कामिनीरूपशृङ्गारविभावोऽभिमतो न पुनरुपात्तः । न घ मतिपरिहारादिभिरनुभावैराझे तुमपि शक्यते । तेषां करुणादावपि[33b]. संमवात् इति फष्टेन कल्पनीयः॥ १Cf का मदीप VII. २ Bom. च. ३ B परिहसति. ४ रति मति by transp. in का म०.५ स्खलति भृशं in का प्र..Cf का प्रदीप VIL.

·भूदेवशुक्लविरचिते ३. प्रतिकूलविमावादिग्रहः प्रकृतरसादेः प्रतिकूली यो रसादिस्वद्विभावा- नुमाकयभिचारिणां ग्रहः ।। तत्र वारशविमावव्यभिचारिणोर्यथा-- प्रसादे वर्वस्व प्रकटय मुद संत्यज रुपं प्रिये शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुर न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ [शाघरपद्धति, quoted in का. प्र. VII. 327] अत्र प्रकृते शृङ्गारप्रतिकूलस्य शान्तस्य प्रकाश्यमानकालानित्यता. रूपो विभावः । एतत्प्रकाशितो निवेदरूपो व्यभिचारी स्फुटमेव गृह्यते ॥ तादृशानुमावे ग्रहो यथा-- दृष्ट्या कान्तं कापि कन्दर्पकान्तं सतिष्ठन्तं मध्यभागे गुरूणाम् । प्रत्येकान्तं पाननं गन्तुमैन्छन् स्यक्त्वा सर्व कार्यभार गृहस्य ।। [Cf दा. प्र. VII. 328] अत्र व्याजादिकं विना वनगमनं सकलपरिहारश्च शान्तानुभावः । न च च्याजः प्रतिपादित इति शृङ्गारस्य प्रकृतस्य विच्छेद । इन्धनानयन व्याजेन संभोगार्ये वनगमनं याच्यते तदा न शान्तानुभावग्रहः ।। ४. पुन: पुनप्तिरङ्गरसादिविषयो दोपः । अङ्गिनस्तु स महाभारतादी शान्तादेखि न वैरस्यमावहति । यथा-- अथ मोहपरायणा सती विवशा कामवधूर्वियोधिता । इत्यादिना दीप्तिमानीतोऽपि करुण. अपसा पुनरेव विह्वला वसुधालिङ्गनघूसरस्वनी ।। इत्यादिना पुनति नीत. । उपमुत्तो हि पुनर्भुज्यमान परिम्लानस्तरक वरिस्याप कल्पते ॥ , The wholc discussion is taken from काव्यप्रदीप. २ का. g. reads instead:- निमृतरम लोचनपये पतिते गुम्जनमध्ये । रास्तारिदारहदया पनगमनमेवेच्छति चय॥ [कुमार• III.]

·रसविलासे पश्चमः स्तवका केचित्तु-प्रबन्धे प्रकृतस्य रसस्य प्रसङ्गान्तरण विच्छिन्नस्य पुनदीप्ते न सामाजिकानोसाममधेण रसास्वाद इति विच्छि[34] नदीपनं दोपमाहुः ।। ५. अकाण्डे सानवसरे प्रयनं यथा वेणीसंवरणे द्वितीयेऽद्वेऽनेकवारमये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुयोधनस्य शृङ्गारवर्णनम् । अयं च तत्तद्रसप्रस्ता- वानहें तत्तद्रसप्रस्तावः वेदाध्ययनसंध्यावन्दनदेवयजनादिधर्मवर्णने प्रसक्ते कयापि कामिन्या सह कस्यचित् कामुपस्यानुरागवर्णनमिव वैरस्याय कल्पते। ६. सकाण्डे विच्छेदानहें विन्छेदो यथा वीरचरिते राघवभार्गवयो. रविच्छिन्नप्रसरतया प्रवृत्ते वीररसे 'कङ्कणमोशाय यामीति राघवस्योक्ती । मप्रस्तावे तया पचनं व्याजेन निर्गमं प्रतिपादयत् वीरत्वामाये पर्यवस्यति । यया वा समुपस्थितेषु महाहवदुर्मदेपु प्रतिभटेषु मर्ममिन्दीनि वचनान्युद्रिरत्सु नायकस्य सन्ध्याहोमादिवर्णनायाम् ।। ७. अगस्यातिवितृतिः-~-अप्रधानन्य प्रतिनायकादेः नानाविधानां चरि साना नानाविधानां च संपदा नायकसंबन्धिचरितादिभ्य प्राधिक्येन वर्णनम् । यया हयमीववधे हयग्रीवस्य । एवं वर्णने नायकस्योत्कर्षों न सिध्येत् । सत्प्रयुक्तो रसपोपश्च न स्यात् । न च प्रतिनायकोत्कर्षस्य तदभिभावक- नायकोत्कर्पाङ्गत्वाकथमवर्णनीयत्वमिति वाच्यम् । यादृशस्य प्रतिनायको- स्कर्षवर्णनस्य तदभिभावकनायकोत्कर्षाद्गवासंपादकत्वं तारशस्येष्टत्वात् । सद्विरोधिन एष निषेध्यत्वात् । न च प्रतिपक्षस्य वय॑मानोऽप्युत्कर्षः स्नाश्रयहन्तृतामायादेव प्रकृतगतमुत्कर्पमतिशाययेत् अतो न दोपावह इति वाच्यम् । एवं हि सति महाराज कमपि विषविषमविशिखविशे[34b]ष- क्षेपमात्रेण व्यापादितातो घराकशवरस्येव प्रकृतस्य नायकस्य न कोऽप्युत्कर्षः स्यादिति ॥ तथा पातिशयित प्रतिनायकवर्णनं प्रधानतिरोधानजनकतया दोपावमिति ॥ ८. अनिनो रत्याभयस्य रसालम्बनस्य च अननुसंधानमन्तरान्तरा विस्मृतिः। तदनुसंधानाधीना हि रसधारा तदनुसंधानमन्तरा विरता स्यात् ।। ९. प्रकृतीनां विपर्यय:-~-यत्प्रकृतौ यद्वर्णनमुचितं तद्विपर्यासेन वर्णनम् । प्रकृतयस्तावदिव्या अधिव्या दिव्यादिव्याध । अत्र दिव्यत्वममत्यकरूपत्वम्। 1 Cf Ret. P. 50. २ B वर्गनीयम्. ३. र. . P. 50.x cr २.ग.P.50-51.

·७२ भूदेवशुलविरचिते अतो न पातालीयाद्यसंग्रहः । उदाहरणं श्रीमन्महेश्वरादिः । अदिव्यत्वं मत्यकरूपत्वम् । यथा माधवादेः। दिव्यादिव्यत्वमुमयरूपता यथा कृष्णादेः । त्रिविधा अप्येते चतुर्धा भवन्ति । धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीर- शान्तभेदात् । क्रमेण वीररौद्रशृङ्गारशान्तरसप्रधानत्वमेपां लक्षणानि । श्रीरामजामदग्न्यवासुदेवबुद्धाः उदाहरणानि । एतेषु भेदेषु प्रत्येकमुत्तम- मध्याधममेदत्वम् । अनुकूलादिभेदास्त्वस्थिराः । अनुकूलादिर्हि कदाचि. दक्षिणः संपद्यते इति प्रकृतिभेदा न गणनीयाः। एवं भिन्नासु प्रकृतिषु रतिहासशोकाड्डतानि अदिव्योत्तमप्रकृतिवद् दिव्येष्वपि वर्णनीयानि । किं तु रतिः संभोगशृङ्गाररूपा उत्तमदिव्यविषया स्फुटीकृतसकलानुभावेन वर्णनीया ।। क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्गिरः खे मरुतां चरन्ति । तावत्स वहि[35a] भवनेत्रजन्मा भस्मावशेष मदनं चकार ।। [कुमार• IV. 72, quoted in का. प्र. VII. 32.9] इत्यादि भृकुट्यादिवर्जितः सद्यःफलदः क्रोधो नाकपातालाालधनसः मुद्रोल्लघनदिनरात्रिविपर्यासाहुत्साहाद्याश्चर्यकारिवस्तुवर्णनं दिव्येष्वेव विधेय नादिव्येषु । प्रथमे आलम्बनगताराध्यत्वस्य द्वितीयेऽनुभावगतमिथ्यात्वस्य च प्रतीत्या रसानुल्लासापत्तेः। न च प्रथमे साधारणीकरणादाराध्यत्वज्ञाना. नुत्पत्तिरिति वाच्यम् । यत्र सहृदयानां रसोद्बोधः प्रामाणिकस्तत्रैव साधारणीकरणस्य कल्पनात् । अन्यथा स्वमातृविषयकस्वपितृरति- वर्णनेऽपि सहृदयरसोदोधापत्तेः । जयदेवप्रभृतिभिस्तु गीतगोविन्दा- दिप्रबन्धेषु सकलसहदयसमतोऽयं समयो मदोन्मत्तमतगरिव भिन्न इति न तन्निदर्शनेन इदानीतनेन तथा वर्णयितुमुचितम् । अदिव्येषु च यावत् महत् कर्म लोकप्रसिद्धमुचितं वा तावदेयोपनिवन्धनीयम् । अधिकं हिं निवध्यमानमसत्यप्रतिमासतया रामादिवद्वर्तितव्यं न रावणादिवदित्या- युपदेशे न पर्यवस्येन् । दिव्यादिव्येषु पुनरुभयोरप्युचितं वर्णनीयम् । एवमुक्त स्यौचित्यस्य दिव्यादीनामिव उत्तमादीनामप्यन्यथा वर्णने प्रकृतिविपर्ययः । आमन्त्रणौचित्यलघनेऽप्येवम् । तथा हि-विद्यावयोवर्णाश्रमतपोभिरुत्कृष्टः . Cf र.ग. P. 25. २ Bom. हि. ३Cfr. L. P. 52.

·रसविलासे पश्चमः स्तवका खतोऽपकृष्टेषु न सबहुमानेन वसा व्यवहर्तव्यम् । [35]व्यवहलव्यं चापष्टैरुत्कृष्टेषु । तत्रापि भवन् भगवन् इत्यादिमिः संबोधमुनिगुरुदेवता- अमृतय एव न राजादयः। जात्योत्तमदिरेव नाधमैः शूदादिभिः । परमेश्वरे- त्यादिसंवोधनैश्चक्रवर्तिन एव न मुनिप्रमृतयः संबोध्याः। एवं यत्र जाति- देशकालवर्णाश्रमवयोऽवस्थाप्रतिव्यवहारादिषु यल्लोकशास्त्रसिद्धमुचितं द्रव्य- गुणक्रियादि तद्भदो वर्ण्यमानः प्रकृतिभेदे पर्यवस्यति ।। तद्यथा- पराक्रमो गवादीनां सिंहादीनां च साधुता। स्वर्गादौ व्याधिजरसी भूलोकेऽमृतसेवनम् ।। १३१॥ शिशिरादौ जलक्रीडा ग्रीष्मादावग्निसवनम् । प्रतिग्रहः क्षत्रियाणां मृगया मुखजन्मनाम् ।।१३२॥ शुद्रस्य वेदाध्ययनं ताम्बूलं ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां वनितासंगो द्रव्यस्योपार्जनं तथा ॥१३३|| यालस्थविरयोः स्त्रीणां सेवा विषयचापलम् । तरुणानां च वैराग्यं कुमाराणामलज्जता ॥१३४॥ आटपाचारो दरिद्राणां घनिकानां दरिद्वा। इत्यादिकं वय॑मानं भैरस्यायव कल्पते ।।१३५।। तच्चानौचित्यं पानकरसे सिकतापातवद्रसे चर्यमाणेऽतुदम् । तदाहु :--- अनौचित्यादते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥१२६ ॥ इति । [प्वन्या. III. P. 145; quoted in रसत्तरङ्गिणी VII] १०. अनङ्गस्याभिधानम्-प्रकृतरसानुपकारकस्य वर्णनम् । तदपि प्रकृत- रेसविरामहेतुत्वादोष एव । [36]यथा कर्पूरमञ्जर्या नायिकया स्वात्मना च कृतं यद्वसन्तवर्णनं तदनादत्य चन्दिवर्णनस्य राज्ञा प्रशंसनम् । ईशा Cf ratio P. 52. Cf Tata P,51. B has marg. note on उपनिषद्:-उपनिषदिति भत्र सोपनिषद् आश्रय: ४C र. ग. P. 51. । ]

·७४
भूदेवशक्तविरचिते
इत्यनेनैतदुक्तं भवति यदेवविधा अन्येऽप्यनौचित्यहेतवो भवन्ति । यथा
नायिकापादप्रहारादिना नायककोपादिवर्णनमित्याद्यनौचित्यं रसभङ्गहेतु
इत्यास्तां विस्तरः॥
इति श्रीमच्छभूदेवविरचित रसविलासे रसदोपनिरूपणो नाम
पञ्चमः स्तवकः ।।

·पठः स्तरकः। अथ कचिद्दोपोद्धारः । यथा न दोप: स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः कचित ॥ १३७ ।। [फा० प्र• VI1] संचारिणो न तु रसस्थायिनोरपि । कचिदिति यत्रेतरविलक्षणो नानुभावः ।। यथा- ब औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावय॑माना हिया वैस्तबन्धुवधूजतस्य वचनैनीताभिमुख्यं पुनः । दृध्वामे वरमाचसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहरपुलका हरेण हसता लिया शिवायान्तु यः ।। रत्ना• I. 2] अनात्सुक्यशब्दवत् सहसाप्रसरणादिरूपोऽनुभावो नौत्सुक्यमसंदिग्धं प्रतिपादयितुभीष्टे भयादिसाधारणत्वान् । अत एव 'दूरादुत्सुकमागते विव- लितम्' इत्यत्र व्रीडादीनि विवलितत्वादिभिरनुभावरुपनिवघ्नर एव रसिक- शिरोमणिरमरुधिरोत्सुक्यं स्वशब्देनोपात्तवान् ।। अत्र नव्याः-स्वरादीनां भयादिसाधारण्येऽपि औ सुक्यादिना स्वकारणेन विशिष्यमाणास्ता पवासाधारण्यमासाद्य औत्सुक्यादिकं व्यञ्जयन्तीति आस्वादोदयः । न तु शब्दादेव [36]तत्प्रतिपश्याव्यभिचार्यादीनां वाच्यत्वासहनस्य व्युत्पादनात्। अत एवात्र न वैययमपि विशेषणत्वेनोपयोगान् । दुरादुत्सुकमित्यादौ तु शब्दमहिम्ना विशिष्टस्यैवानुमावण्य फल्पनमिति ततोऽभिव्यक्तिरिति । एवं च व्यवस्थिते शब्देनोपादानं विना न तानुभावस्यासाधारण्य, न च सेन विनाऽभिव्यक्तिः, न पाभिव्यक्ति विनास्वादसंभव , न च तेन विना भावमध्यप्रवेशः, न च तमन्तरेण तथा कार्वनं युक्तमिति भाषस्योकीर्तन मप्येवादशव्यभिचारिणि शन्दयाच्यताया दोषत्वामायं साधयतीति युक्त मुत्सश्यामः॥ The whole discussion is taken from 1s to and aion प्रदीप VII.

·भूदेवशुष्ठविरचिते संचार्यादेविरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ॥१३८॥ [का. म. VII. 631 यदा प्रकृतरसविरुद्धयभिचार्यादिर्वाध्यत्वेनोच्यते तदा दूरे दोपत्वम्, प्रत्युत प्रकृतरसपरिपोषक्तया गुणात्वम् । तन व्यभिचारिणो यथा-- काकार्य शशलक्ष्मण क च कुल भूयोऽपि दृश्यते सा दोषाणा प्रशमाय न श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषा कृतधिय स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेत स्वास्थ्यमुपेहि क खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥ [Quoted in का. प्र. IV 53 &VII.331] इत्यादी । अत्र चतुर्पु पादेषु पूर्वभागप्रतिपाद्यानां शमाङ्गानां वितर्क- मतिशङ्काधृतीनामुत्तरभागप्रतिपाद्याभिरभिलापागभूतामिरौत्सुक्यस्मृतिदैन्य चिन्ताभिक्तिरस्कारपुर सरं चिन्तायामेव पर्यवसानमिति भावशबलतापरि- पोषकत्वात् गुणत्वम् । विभावस्य यथा- सत्यं मनोरमा रामा सत्यं रम्या विभूतय । किंतु मत्तागनापागभङ्गलोल हि जीवितम् ।। [Quoted in का.प्र. VII 333] अत्र पूर्वार्धे शृङ्गारस्यापरार्धे शान्तस्य विभाव । [37a] अनयोर्विरो- धेऽपि पूर्वार्धस्य बाध्यत्वेनोक्तत्वान्न दोष । प्रत्युत शान्तपरिपोषाद् गुणत्वम्। एवं ह्या प्रतीयते-सर्वा रामादय सत्येव जीविते तत्सौकर्यार्थमुपादेया । जीवित चातिभङ्गुरमिति किंकृतमुपादेयत्वम् , अतो रग्यत्वेऽपि निष्फला एते इति ॥ एतेपा पूर्वोक्ताना रसाना परस्पर कैरपि सह विरोधः कैरपि सहा विरोध । तर वीरशृङ्गारयो, शृङ्गारहास्ययो , वीराद्भुतयो, वीरौद्रयोः, शृङ्गारामृतयोश्वाविरोध । शृङ्गारवीमत्सयो, शृङ्गारकरुणयो, वीर- भयानकयो , शान्तरौद्रयो, शान्तशृङ्गारयोश्च विरोध.। तत्र कविना प्रवरस परिपोष्टकामेन तदभिव्यञ्जके काव्ये तद्विरुद्धरसाङ्गानां निबन्धनं 9 Cf test. P 46. , ·रसविलासे पष्टः स्तवका ७७ न कार्यम् । तथाहि सति तदभिव्यक्ती विरुद्धः प्रकृतं बाधेत । सुन्दोपसुन्द- न्यायेन सत्प्रतिपक्षन्यायेन वा उभयोएनिनिर्बलता वा स्यात् । यदि तु विरद्धयोरप्येकत समावेश इष्यते तदा विरोधं परिहय विधेयः । तथा हि- विरोधस्ताव द्विविधा-सामानाधिकरण्येन नैरन्तर्येण वा । स चोभयरूपः स्पलविशेपे नेति मनसिकृत्याह- आश्रपैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः। रसान्तरेणान्तरितो नरन्तयें तु यो रसः ॥१३९॥ [का. म. VII. 64] यो रस इत्यत्र विरुद्ध इत्यनुपज्यते । [37b] तत्र रसानामाद्यो विरोध- वदधिकरणावृत्तिस्वरूपः, वीरभयानकयोरेकाधिकरण्ये। स मिनाधिकरणप्रतिपक्षमतत्वेन वर्णने निवर्तते, दोपत्य' परिहत्य वीररस- पोषकत्वेन गुणस्खे ध पर्यवस्यति । यपोदाहरणं मम- यत्कटासततिरेव संगरे शोणितं पिबति विद्विषां मुखात् । रक्तिमानमुपयाति सा यदा तत्क्षणं भवति पाण्डुरं हि तत् ।। च भयस्य [ ] स च रसान्तरस्याविरोधिनः अत्र नायके उत्साहस्य शत्रुषु भयस्य च वर्णनान्न विरोधः । रेसपदै- नात्र प्रकरणे तदुपाधिः स्थायिभावो गृह्यते । रमस्य सामाजिक तत्वेन नायकाद्यवृत्तित्वात्, अद्वितीयानन्दमयत्वेन विरोधासमवाच्च । नैरन्तण विरोध ज्ञानप्रतियध्यज्ञानकत्वरूपः । संधिफरिवान्ता स्थापने निवर्तते ॥ यथा- भूरेणुदिग्धानवपारिजात- मालारजोवासितवाहुमध्याः । V Badds a ufter दोषल. २ Cf र• ग• P.47, . P.47.

·७८ भूदेवशुष्ठविरचिते गाढं शिवाभिः परिरभ्यमाणान् सुगङ्गनाशिष्टभुजान्तरालाः ॥ सशोणितैः कन्यभुजां स्फुरद्भिः पक्षैः खगानामुपवीज्यमानान् । संवीजिताश्चन्दनवारिसकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ विमानपर्यइतले निषण्णा कुतुहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानान् ललनाडूगुलीभि- [38]राः स्वदेहान् पतितानपश्यन् ॥ [ध्वन्या. III, Quoted in का.प्र.VII. 334] अत्र बीभत्ससामग्रीवशात् पूर्व वीभत्सचर्वणा ततस्तत्सामग्र्याक्षित- निःशङ्कप्राणत्यागादिरूपसामग्रीवशाद्वीरचर्वणा । ततः शृङ्गारचर्वणेति न विरोधः । नैरन्तर्याभावात् । इत्थं चोदासीनचर्वणेन प्रतिबन्धकज्ञाननिवृत्ती निष्प्रत्यूहः प्रतियध्यपर्वणोदय इति फलितोऽर्थः ॥ अविरोधे प्रकारान्तरमपि । यथा- स्मर्यमाणो विरुद्धो यः साम्येनाथ विवक्षितः। अगिन्यङ्गत्वमापन्नौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ।।१४०॥ [का• प्र. VII. 65] तन्न स्मर्यमाणत्वेनाविरोधो यथा- अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजधनस्पर्शी नीवीविप्रेसनः करः ॥ [म.भा. स्त्रीपर्व, का.प्र. VII. 336] समरभुवि पतितं भूरिश्रवसो भुजमालोक्य तद्वधूनां वचनमिदम् । तथा च शृङ्गाराङ्गमपि पूर्वावस्था स्मर्यमाणतयोद्दीपनविभावत्वेन करुण- परिपोषिक्त्यदोषः ॥ साम्यविवक्षया यथा- राममन्मथशरेण ताड़िता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनाक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा॥ [ रघु. XI. 20] विद्रोपि in का.प्र.

·रसविलासे पष्ट स्तबकः
अत्र गृङ्गारवीभत्सयोविरोधेऽपि शृङ्गार उपमानं बीमत्सश्वोपमेयः ।
एवं ह्या प्रतीयते-थथा कापि जीवितेशस्य कान्तस्य वसति प्रयाति तथा सा
मृत्युसदनं जगामेति न विरोधः ॥ एकत्र अगिनि द्वयाविरुद्धयोरङ्गत्वं द्विधा
तुल्यकक्षतया अगागिभावेन, साक्षात् परस्याङ्गमावमासाद्य था। न उनायेन
विरोधः। यथा-~
क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्गुलिंगलद्रक्तैः सदर्भाः स्थलीः
पादैः पातितयावकैरिव गलद्वाष्पाम्बुधौताननाः ।
भीत्यो भर्तृकरावलम्बितकरातत्वरिनार्योऽधुना
दावाग्नि परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इव |
[Quoted in का• म. VII. 338 ]
पत्र राजविषया कविरतिः प्रधानम् । तत्र करुणशृङ्गारवुमावपि
साक्षादङ्गमिति तन्निवाहणेकन्याकुलयोस्तयोरेककार्योद्यतयोरिव भटयोः
सहजतो विरोधोपि न दोषाय | प्रताप द्वयोरपि साझादेवाजत्वेन तादृशोऽयं
प्रमावो येनासा पुनर्विवाह उत्प्रेक्ष्यते इति प्रतापातिशये पर्यवसानात् ॥
असालिभावनापराङ्गतयाऽविरोधो यथा-
भितो दस्तावलमः प्रसभमभिहतोऽत्याददानोंऽशुकान्तं
गृहन्कशेपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण ।
आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः सांस्रनेत्रोत्पलाभिः
कामीवा पराधः स दहतु दुरितं शांभवो वः शराग्निः ॥
[अमरु० २; quoterl in का.म. VII. 340]
अस शिवशराग्निप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्ग सस्य तु शृङ्गारः।
एवमेव तत्र तत्र विभावनीयं भावनापरिपक्वबुद्धिीमीरत्यलं बहुभापणेन ।
इवि श्रीमच्छुक्लभूदेवविरचिते रसविलासे दोपोद्धारो नाम
[39] पष्टः स्तबकः ॥
-
भीता in का प्र०. २ स्वच्छत्रुनार्यो in का० प्र०, ३ B निर्वाहणक:
.४ B साश्रुनेत्रो.

·सप्तम स्तबकः। एवं निरूपित सपरिकरो रसरूपकाव्यस्यात्मा। इदानीं तस्य शरीर• भूतस्य काव्यशब्दप्रतिपाद्यत्वरूपलक्ष्यतावच्छेदकाक्रान्तस्य लक्षणमुच्यते । तन्य काव्यप्रकाशे- तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलकृती पुनः कापि । इति निर्दोपात्वादिविशेषणविशिष्टो शब्दार्थों काव्यपदवाच्यौ। [ का. प्र. I.] गुणस्य रसधर्मत्वेऽपि गुणपदं व्यञ्जकवर्णपरम् । अनरङ्कतीत्यत्रानुदरा कन्येतिवन्ननोऽल्पार्थत्वम् । अल्पत्व चास्फुटत्वम् । एव च सर्वत्र सालंकारी शब्दार्थों काव्य, कचित् स्फुटालकारत्वविरहेऽपि न काव्यत्वहानि । नीरसेऽपि अस्फुटालकारे काव्यत्वमेव । दोपाभावस्त्वावश्यक । तथाह दण्डी- तदपमपि नापेक्ष्यं काव्य दुष्टं कथंचन । स्यादपु सुन्दरमपि श्वित्रणेकेन दुर्भगम् ॥१४१॥ इति । [ काव्यादर्श I.7] प्रदीपकृतस्तु - नीरसे स्फुटालंकारविरहिणि न काव्यत्वम् । यतो रसारिररंकारश्च द्वय चमत्कारहेतु । तथा च-यन्त्र रसादीनामवस्थान न च तत्र स्फुटालकारापेक्षा । नीरसे तु यदि न सुटोऽरकार स्याकि कृतश्चमत्कार स्यात् । चमत्कारसार च काव्यम् । तथा च स्फुगलकारः रसान्यतरवत्व काव्यत्वमिति रक्षणम् । रसवत्यनल् कारे कान्यत्वमिष्ट- मित्याहु ॥ नव्यास्तु रसदोषाभावयोरन्यतरद विशेषणम् । दोपाभावमानविशेष णत्वे काव्यपद निविपय स्यात् । यावद्दोपोत्सारणस्य दु साध्य [ 39 d] त्वात् । तथा च दुष्टेऽपि रसान्वये काव्यत्वमेव परं त्वपकर्प । तदुक्तम्- The discussion in this chapter is found in similar terms in काव्यप्रकाश, काव्यमदीप, रसगगाधर परमलघुमञ्जूषा, द्वैतविवेक, तक रकाश etc and there is hardlya passage which the author can claim as his own २ B नापेक्ष. ३ काव्य in काव्यादर्श (Cal ed ). ४ नव्यातु saclear reference tot.#..

·रसविलासे सप्तमः स्तबका कीटानुविद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता । दुष्टेष्वपि मता यत्र रसस्यानुगमः स्फुटः ॥१४२॥ इति । [Quoted in का. प्रदीप I.] किं च दुष्टस्याकाव्यत्वे काव्यं दुष्टमिति व्यवहारो न स्यादित्याहुः ।। सोहसिकास्तु-रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यं न तूभयम् । काव्यं पश्यते, धूयते, काव्यार्थो बायते, काव्यं श्रुवमों न ज्ञात इति विश्व- जतीनव्यवहारात् । किं च वेहेऽपि शब्दार्थद्वयस्यैव त्वदुक्तरीत्या वेदत्वं स्वात् । न चेष्टापत्तिः। कपिलादुग्धपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाझरविचारेण शूद्रश्चण्डालता प्रजेत् ॥ न तस्मान्छृणुयाच्छूद्रो ज्ञात्वा वेदं कदाचन । तदर्थं च पुराणेषु मृणुयान्मुनिमिः स्मृतम् ॥ इति । - अनेन शब्दमात्रश्रवणस्यैव निषेधात् । वेदरवं शब्दमानधर्म एवेति सिद्धान्तान् । रमणीयत्वं व लोकोत्तरचमत्कारज्ञानविपयत्वम् । चमत्कारत्वं घ सुखनिष्ठो जातिविशेषः। किं.च काव्यत्वं द्वयोः पर्याप्तं प्रत्येकं वा । नाद्यः-एको न द्वावितिवत् शब्दो न काव्यमिति व्यवहारापत्तेः । नान्त्यः- एकस्मिन्नपि पये काव्यद्वयमिति व्यवहारस्य प्रसङ्गादिति प्राहुः ॥ अथ रसः काव्यात्कया वृत्त्या प्रतीयते [40a]इत्याकांक्षायां न तावदमियालक्षणाभ्यामपि तु व्यञ्जनामात्रेणात प्रतिपादयितुं क्रमेणाभिधा- लसणाव्यक्तयो निरूप्यन्ते ।। तंत्र शक्तधा प्रतिपादकत्वमभिधा। शक्तिश्चास्माच्छन्दायमों बोद्धय इत्याकारिफा ईश्वरेच्छा समयसङ्केवपदाभिधेया। मा च विशेष्यतयाथें विशेषणतया शन्दे च । अयं शब्द एनमर्थ योधयतु इतीश्वरेन्छाकारो यदि चदा विशेष्यतया शब्द विशेषणतया चार्थे वर्तमानः शब्दार्थयाः संबन्धः । तार्किकमते चाभिधापदेन शक्तिरेवाभिधीयते । आलंकारिकमते परमयं विशेषो. १ साइसिकास्तु is antother instance of clear reference to र• ग०, ६ B has marg. note on प्रत्याः एतेनाभिघादयस्त्रयो वृत्तिभदा इति सूचितम्. ३ Cf र. ग. p. 140 .

·भूदेवशुक्लविरचिते - यद् एतादृशशक्तिसहकारेणार्थप्रतिपादकत्व शब्दनिष्ठमभिधापदेनाभिधीयते । सा चाभिधा विधा-रूढि , योग योगरूढिश्च । अखण्डशक्तिमात्रेणकार्थ प्रतिपादकत्व रूढि । तन्मात्रेण प्रतिपादकत्व अवयवार्थाप्रतिमासाद् यथा गोघटादिपदे । अवयवशक्तिमानसापेक्ष पदस्यैकार्थप्रतिपादकत्व योग । तन्मानसापेक्षता च समुदायार्थप्रतिभासात् । यथा पाचकपाठकादिपदे। अवयवसमुदायोभयशक्तिसापेक्ष पदस्यैकार्थप्रतिपादकत्व [40b] योगरूढि । यथा पङ्कजसरोजजलजादिपदे । अत्रावयवशक्तिमपेक्ष्य पङ्कजनिकर्तृत्वे नोपाधिना समुदायशक्तिमपेक्ष्य पद्मत्वेन जात्या च पङ्कज्पदेन कमलरूप एकार्थ प्रतिपाद्यते इति योगरूढ़ि । अत्र पङ्कजनिकर्तृ पद्ममिति बोधस्या कार । कचिद्योगरूढिमत पदस्य विपयविशेषेऽवयवार्थानन्वयात् समुदाय शक्तिमाने विश्रान्ति ॥ यथा- उत्फुल्लस्थलनलिनीवनादमुष्मा दुद्भुत सरसिजसभव पराग । वा यामिवियति विवर्तित समन्ता- दाधत्ते कनकमयातपत्ररक्ष्मीम् ।। . । ] अत्र स्थलनलिनीसरोऽधिकरणावच्छिन्नजनिकर्तृत्वस्य बाधात् रूढि मात्र विश्रान्ति । यत समुदायार्थानन्ययस्तत्र योगमात्रे विश्रान्ति ॥ यथा--- कहारकैरवमुसेष्वपि पङ्कजेषु लोकेषु यत्कमलमेव तथा प्रसिद्धम् । मन्येऽभिजातभवदास्यतुलास्य नेति मर्मप्रकाशनमिद विधिनैव क्लप्तम् ।। अत्र पङ्कजपदस्थ कैरवक्हारादिपु समुदायानन्वयाद् योगमानम् । इय चामिधा अनेकशक्तिकशब्दस्थले सयोगाधनियम्यते । एकार्थमानोप- स्थित्यनुकूला क्रियते इति यावत् ॥ यदाहु सयो[41]गो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता । अर्थ प्रकरण लिभ शब्दस्यान्यस्य सनिधि ॥१४३॥ [ ] ·रसविरासे सप्तम स्तवक - सामर्थ्यमांचिती देश कालो व्यक्ति स्वरादय । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेपस्मृतिहेतव ॥१४४ ।। इति [वाक्यपदाय का.प्र. II] तेन सयोग प्रसिद्धार्थप्य गुणविशेषरूप सबन्ध । तेनाभिधा नियमन यथा- 'सशखचको हरि ' इत्यत्र शसा दिसयोनानकास्य हरिशब्दस्यान्युतेऽभिधा नियम्यते । अन्यहरिपदार्थे तासयोगाभावात् ॥ विप्रयागस्तादशसबन्धध्वस । तेन यथा-अशरचनो हरिरित्या । ध्वसस्य प्रतियोगिपूर्वकत्वात् ॥ साहचर्य सहचरता । तेन यथा-रामलक्ष्मणावित्यन रामपदस्य लक्ष्मणसाहचर्येण दाशरयो ।। विरोध सहानवस्थान, घध्यघातकमावश्च । तेन यथा- छाया तपावित्यन कान्त्यादो शक्तत्वऽपि छायापदस्यातपाभावे। विरोधिनो कयो श्चित्तत्वोपमाया रामार्जुनगतिस्तयोरित्या रामार्जुनपयोर्भागवकार्तवीर्ययो । अर्थ प्रयोजनम् । तेन यथा- 'स्थाणु भज भवच्छिदे' इत्यत्र भवच्छेदरूपप्रयोजनवशात स्थाणुशब्दस्य भवे ।। प्रकरणम्--वपतृश्रोत्युद्धिस्थता । तन यथा- सर्व जानाति देव इत्यत्र देवशदस्य राजनि ।। रिङ्ग--सयोगातिरिक्तसbि].धे परपझव्यावृत्ता धर्म । तेन यथा---'कुपितो मकरध्वज' इत्यत मकराकारध्वजसमुद्राभ्या व्यावृत्तेन समवायसन्धवता कोपेन मकरध्वजशब्दस्य कामे । यत्तु लिङ्ग चिह्नमिति वन । कोपस्य कामचिह्नत्याभावात् । असाधारणधर्मस्य चिह्नत्वात् । सशस चक्र इत्यातिव्याप्तिप्रसझाच ।। शब्दस्यान्यस्य सनिधि-नियवार्थकशब्दान्तरसामानाधिकरण्यम् । तेन यथा-'दवस्य त्रिपुराराते' इत्यत्र उमयश दसमानविमक्तिकत्ववशाद् देवश-दस्य शमुरूपेऽमरे । अन्यदेवशब्दार्यस्य राज्ञत्रिपुरारातित्वाभावात् । The definitions and illustrations of data etc are all takem from काव्यप्रकाश and काव्यप्रदीप ·८४ भूदेवशुकविरचिते सामानाधिकरण्योपादानान्न भवच्छिद इत्यत्रातिव्याप्ति । न च सशंखचको हरित्य नातिव्याप्ति तर सशवपदस्य सामानाधिकरण्येऽपि न सशखचक्रपदसामानाधिकरण्यम् । यद्वा हरौ शंखचक्रे इति सयोगोदा. हरणे तात्पर्यम् ।। सामायं कारणत्वम् । तेन यथा- -'मधुना मत्त कोकिल.' इत्यत्र मधुशब्दस्य वसन्ते । अन्यस्य मधुशब्दार्थस्य कोकिल्मादनासामर्थ्यात् ।। औचिती अर्हता। तया यथा--' -'पातु वो दयितामुखम्' इत्यत्र उत्क- ण्ठितमनोरयसाधनौचित्येन मुख[42a] शब्दस्य सामुख्ये न तु वदनादो । यद्यप्यत्रापि सामर्थ्य सभवत्येव तथापि मधुने यत्र तृतीया करणत्वार्थकतया तद्वोधिका, न तु प्रकृतेऽपि । तथाप्यौचित्यक्षानमानादेव शक्तिनियमन- मसंकीर्णमिति ॥ देशेन यथा-'मात्यत्र परमेश्वर' इति । अनाति राजधानीरूपा. देशात् परमेश्वरपदस्य राजनि ॥ कालेन यथा- -चित्रभानुर्विमातीत्या चित्रभानुशब्दस्य दिवा दिवाकर रजन्यामाशुशुश्मणौ ॥ व्यतिर्लिद्ग पुस्त्वादि तया यथा-मिनं भातीत्यन नपुसकरूपान् रिगा मित्रपदस्य सुहृदि । मित्रो भातीयन पुहिङ्गान् सूर्य स्वरेण यथा-'मुधाकर सुटद्वान दृष्टि पट्करिणी' इत्यत्र पारय वैरिणी तिष्ठतीति तत्पुरुषव्यक्तिर्यान्तोदात्तता। षष्ठीतत्पुरुषव्यक्ती चपजस्य यष्यत्व दृष्टेध घातकत्व लभ्यते । तथा चोदात्तादिस्वरोऽभिधानियामक । स्परादय इन्यादिप्रणा अमिनयापदेशी गृहोते । अभिनयश साहादिवाकारादिप्रदर्शित घेष्टा, हस्वादिमियेति यावत् ॥ [42b] पारिसदर्शितसनिशी परमपराभूतमरोजकोशी। इमावियन्ती पुनरपमस्ते गुपी कियन्ती परतो मयताम् ।। इयत्र सरकारम्तनपरिमागप्रदर्शहामव्यापारण इयत्पदस्य परि- मागविशेष ॥ दया यथा- [ . ܝܝ ·रसविलासे सप्तमः म्तयः ** अपदेशोऽभिमत निर्देशः । स च हृदये हस्तनिक्षेशदिरूपः। तेन यथा-- इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीनेत एवाईति क्षयम् । विपक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम् ॥ [फुमार• II. 55; quoted in का प्र. II.31.] इत्यत्र इव इति स्वात्मनिदेशेन तस्य वतरि परमात्मनि नियम्यते ॥ यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजिस्कायः पुरावीकृतो यश्चोत्तमुजङ्गहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायास स्वयमन्धकश्मयकरस्त्यां सर्वदोमाधः॥ [Quoted in का. प्र• VII. 302] अन शिवकेशवयोयोरपि स्तुत्यतया प्रकरणमविशिष्टम् । अतो प्वस्तमनोमयेन नाशितमन्मथेन येन यलिजित्कायो विष्णुदेहः पुरेपु मखतां नीतः। यश्चोद्वृत्तशेषवासुकिप्रभृतिनागसंपादितहारवलयकृत्यः । यश्च गगामधारयत् । यस्य शिरः शशिमदाहुः । अमराः स्तुत्यं च नाम हर इत्याहुः। अन्धकासुरक्षयकरः स उमाधव[43a]स्त्वां सर्वदा पायात् इति ।। अमवेन नि:संसारेण येन । अनःशक्टं ध्वस्तं येन च बलिजित्स्वस्य फायः पुरामृतमथनावसरे स्त्रीत्वं नीतः । यचोद्वृत्त भुजङ्गं कालीयं हववान | रवे शब्दब्रह्मणि लयस्ताप्यापत्तिरस्येति रवलयः। उत्तभुजगार हववदर- वलयं चक्रमस्येति एकं पदं वा । अगं गोवर्धनं गां वराहावतारे भूमि च योऽधारयत्। यस्य स्तुत्यं नाम शशिमच्छिरोहर इत्याहुः । शशिनं मनाति यो राहुस्तच्छिहरोहर इति । अन्धकानां राज्ञां क्षयकरो निवासकृत् । सर्वदो माधवस्त्वां पायादिति चार्यद्वयेऽप्यभिधैव व्यापारः । खाद एवान लेपोऽलंकारः । ननु यत्र यत्रानकन प्रकरणादि अविशिष्टं उन मचत्वनेकत्रापि अभिधाग्यापारः । यत्र प्रकरणस्य कचिदर्थे व्यवस्थितेऽपि' अमाकरणिक- शक्यान्तरं प्रतीयते तत्र का गतिः।। Bव्यवस्थितत्वेऽपि.

·भूदेवशुक्लविरचिते यथा- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपालुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सतत करोऽभूत् ।। [Quoted in 210.90 II. 15 ) अंत्र प्रकरणेन भद्रात्मन इत्यादिपदानां राजनि तदन्वययोग्ये चार्थे प्रकरणेनामिधानियम[43b]नेऽपि अप्राकरणिको गजस्तदन्वयी चार्यः प्रतीयते॥ अत्राहुः--तत्र शब्दशक्तिमूलो व्यञ्जनाव्यापार एव शरणम् । गत्यः न्तराभावात् । न च तत्राप्यमिधा संभवति,प्रकरणे राजनि तस्या नियमनात् । नापि लक्षणा, मुख्यार्थबाधाद्यभावात् । तदेतदाहुः काव्यप्रकाशकृतः-- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रित । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकन्द्यापृतिरञ्जनम् ॥१४५॥ [का• • II. 19] अञ्जनं व्यञ्जना । तस्मात्संयोगादिभिरमिधा शृंखलिता यत्र कुण्ठवा. मेति । अर्थान्तरावगमने व्यञ्जनमेव क्षमं तत्रेति फलितोऽर्थः ॥ अथ रक्षणा निरूप्यते । सा च शक्यसबन्ध इति तार्किकाः । शक्य- सबन्धेनाशक्यार्थप्रतिपादकत्वं शब्दनिष्ठ लक्षणेत्यालंकारिका । तत्सादृश्येन प्रतिपादकत्वरूपा गौण्यपि लक्षणाप्रभेद् एव । तत्सादृश्येऽपि तनिरूपित सारश्याधिकरणत्वरूपपरंपरासंबन्धसत्वात् । न हि साक्षात् संवन्धे विशिष्टयुद्धियोग्यसंवन्धे वा सत्येव रक्षणेति नियमः । चक्षुरादेर्घटनैल्यादिपु संयुक्तसमवायादिवद्विशिष्ट्युद्धियोग्यस्य परंपरासंबन्धस्यापि प्रत्यासत्ति. त्वोपगमात् । व्यतिरेकलझणास्थलेऽपि तन्निरूपितविरोधाधिकरणत्वादिपरं। परासंबन्धेन तादर्शन लक्षणाक्लप्तेश्च । तस्मात् सादृश्यगर्भतदन्यसंयन्ध- निमित्ततया गौणी शुद्धा चेति लक्षणा द्विविधा । इयं च द्विविधापि लक्षणा प्रत्येक द्विविधा । रूढिलझणा फलरक्षणा च । रूढि[44] लक्षणातुल्यतया रूढा निरूढलक्षणा । विवक्षितान्तिरघोदनफला फललक्षणा ।। १C काव्यपदीप II. . B निरूडा. ३ A विवक्षार्यान्तर'.

·रसविलासे सप्तमः स्तवकः बाधा यथा-- नाक्षसा मिगदितं विमतिभि- यक्तिमिश्च निखिलाभिरामंगे। व कर्मसु विपर्यणानमन् मन्त्रमूहकुशलाः प्रयोगिणः ।। - [ . इत्यत्र कुशादानकर्तरि कुशलशब्दस्य मुख्यः प्रयोगस्तस्य ५ अंकते बाधात् विवेचकत्वासादृश्येन चतुरे लक्षणा निरूदा। मुख्यार्थबाधः शस्य- संवन्धश्च सर्वत्र लक्षणात्रीजम् । इदं गौण्या उदाहरणम् ॥ शुद्धा यथा- कणद्विरेफावलिनीलकणं प्रसार्य शाखाभुजमत्र वल्लरी। कृवोपगूढा कलकण्ठकूजित- रमामयं पृच्छति दक्षिणानिलम् ॥ [ ] अक्ष विरेफशब्दस्य द्वौ रफी यस्येति व्युत्पत्त्या भ्रमरशब्दवचेस्त- द्वाच्य निरूढलक्षणा । इयमेव लक्षितलक्षणेत्युच्यते । एवं स्वादिशब्दानों त्वगिन्द्रियादिष्वपि शुद्धा रूढिलझणा द्रष्टव्या । फललक्षणा- जहांझणा अजमणा जहदजहल्लशणा सारोपा साध्यवसाना च । गौणी शुद्धा चेत्येवं सप्तविधा फललमणा । जमणा यथा-- बाटिला कलधराः स्रोतस्विन्या सुपर्वणाम् । वदान्यतया जेतुं तपस्यन्ति सुरदुमाः॥ पत्र स्रोतस्विनीपर्दस्य सुरनुमाधिकरणत्वयोग्ये उत्तीरे लक्षणा। मुख्यार्यस्य तदधिकरणत्वेनाधयामावात् जहालमणा । सुरमाणां तपस्योप- स्कारकं तीरस्यातिशयितपावनत्यद्योतनं फलम् । एवं गङ्गायां घोष इति n om. प्र.२ ३ बायेऽपि. ३ B रूढलक्षमा. YA स्रोतस्तिनापद. - ·८८ भूदेवशुविरचिते प्रसिद्धोदाहरणमप्यनुसंधेयम् । तत्र गोस्वामिनः प्रीतये नीरस्यातिशयित- पावनत्वद्योतनं फलम् ॥ व्यतिरेकलक्षणापि लक्षणाप्रमेद एव । यथा-- उपकृतं यहु नाम किमुच्यते [44b] सुजनता भवता प्रथिता भृशम् । विदघदीदृशमेव सदा सखे मुखितमारस्य ततः शरदां शतम् ।। [Quoted in का.म. IV. 24 ] अत्रापकारिण्यन्वयायोग्ये उपक्तादिपदैः स्वार्थविरुद्धं लक्ष्यते । त्वयाऽपकारे क्रियमाणेऽपि मयैवं प्रियमेवोन्यते इति स्वस्य साधुत्वद्योतन फलम् ॥ अजहरक्षणा यथा--- -'कुन्ताः प्रविशन्ति । 'यष्टयः प्रविशन्ति' इति । भीतिपलायमानवाक्ये पुन्तादिपदस्य तद्वत्पुरुषेषु लक्षणा । कुन्तादेरपि पुरुषसाहित्येन प्रवेशक्रियान्वयात् अजहरणा । तेषां निर्दयप्रहर्तृत्वादि. घोतनं फलम् । प्रामकदेशदाहादी सति प्रामो दग्धः पुष्पित घनमित्यादि. प्रयोगे प्रामादिपदस्य स्वार्थंकदेशपरित्यागेन देकदेशयत्तेजहदहस्तक्षणा। दग्धादिभूयस्त्यादिद्योतनं फलम् ॥ मारोपा यथा-- फेगान्पकारादय दृश्यमाल. स्थलार्धचन्द्रा स्फुटमष्टमीयम् । एना यदासाच जगजयाय मनोमया सिद्धिरमाधि साधु ॥ [पधीय• VII. 221 पत्राचन्द्राधान्यकारत्येन निपिनमालायलकेशाधिकरणत्यसार यान गोली मारोपा। इयमिति मारोपयिष्यामयन्तीयापकपदस्य अष्टात पारोप्यमाणामीयापकपदायोभयाय पगुगदानाम् धारोपः। तायः भगीतिः फरम् । मदनगगनयामिती इतरराय व फलम् । एवं गो. .fafपोरन Bhas marg. note: गाराला बिमामि. inst...

·रसविलासे सप्तमः स्ववकः वाहीकः' 'मुखं कमलं' इत्यादी व्यासे मुखचन्द्र इत्यादौ समासेऽपि सारोप- लक्षणा द्रष्टव्या ॥ गोणी साध्यवसान[45a]लक्षणा यथा--- यापी कापि स्फुरति गगने तत्परं सूक्ष्मपद्या सोपानालामधिगतवती काञ्चनमिन्द्रनीलो । अग्रे शलो सुकृतिसुरभी चन्दनच्छन्नदेशी तनत्यानां सुलमममृतं संनिधानारसुधांशाः ।। [कुवलयानन्द] अत्र वाप्यादिपदानां गम्भीरत्वादिसादृश्यात् गौणसाध्यवसाय- लक्षया। सर्वथैवाभेदप्रतीतिः फलम् । विषयस्य विपयिभेदानपहवेन तद्रू पापरक्तताप्रतीतिस्ताप्यप्रतीतिः । विषयस्य विषयिणेवाभेदप्रतीतिः सर्व- थैवामेदप्रतिपत्तिरित सारोपसाध्यवसायलक्षणयोः फलमेदः । विपयविषयि- वाचकयोद्वयोरपि निर्देश आगेपः। विषयिपदमात्रस्य विषयलाक्षणिकतया निर्देशोऽध्यवसाय इत्यारोपाध्यवसानयोर्भेदः । ननु सारोपलक्षणोदाहरणे मुखेन्दुरित्यादी इन्द्वादिपदश्य मुसादी न मुखत्वादिना लक्षणा। मुखादि- पदस्यापि सत्वन पौनरुक्त्यापत्तेः, नापीन्दुगवलावण्यादिगुणेन, अन्यगुण- स्यान्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तवायोगा, नापि मुखगतलावण्यादिगुणेन, तन्मुख्यासंबन्धरहितगुणमुखेन लक्षणायोगात् । मैवम् । मुखचन्द्रोमयानु- गतलावण्यसामान्यमुखेन लक्षणोपगमे दोपाभावान् ।। शुद्धसारोपा---'अमात्योऽयं राजा' इत्यादी। अनुष्टंभ्यशासन- स्वादिद्योतनं फलम् । एवममात्यपदानुपादाने राजेन्यत्र शुद्धसाध्यवसाना । [45b] निग्रहानुग्रहसामयद्योतनं फलम् । एवममहान इत्यादयः प्रयोगा तत्तत्संबन्धमेदादवसेयाः । एवं शुद्धा पञ्चविधा,गोणी द्विविधाते सप्तविधा. फललक्षणा। अथ व्यजना निरूप्यते । वत्र रसस्तावत् काव्यात् प्रतीयते इति सहृदयानुभवसिद्धम् । अतस्तत्र वृत्तिरङ्गीशर्या । वृत्त्यैव शन्दस्य प्रत्याय- कत्वात् । अन्यथातिप्रसगात् । तत्र न तावद्रसादिषोपनेऽभिषा व्याप्रियते। Bऐन्द्रनीलाम् १ B गौणी साध्यावसानरक्षणा. ३ Badds उपमेयरस before विषयस्य. " B मुखत्वादि. ५ B सकलसहृदयानुभव:

·भूदेवशुष्टविरचिते तत्र संकेतामावात् । किं च विभावादिपदयाचकानां विभावादिमात्रशक्तत्वान् पदान्तरस्य चाभावात् केन रसभिधानं स्यात् । न हि विभावाद्यभिधानमेव दभिधानम् । रसस्य तदैकरूप्यानभ्युपगमात् । प्रत्युत स्वपदाभिधाने रस. दोपाङ्गीकार इति । यत्रापि 'शृगारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रं' इत्यादी शृङ्गारादिपदोपादानं तत्रापि विभायादिभ्य एवास्वादरूपा रसप्रतीतिन तु रसशनागदिपदादिति । न तेनाप्यमिधाशवा। घटकर्मत्वानयनकृतयः पदार्थाः एपां च परस्परं संसर्गस्तात्पर्यमर्यादया वाफ्यादासते इति अभिहितान्वय- वादिनां तार्किकाणां मतेऽपि तात्पर्याख्या गृत्तिः संसर्गमानोपझीणा न व्यङ्गय प्रत्यायने व्यापारमपसारयति ।। केचित्तु-सोऽयमिषोरिव दीर्घीघों व्यापारः । यथा बलवता प्रेरित इपुरकनैव वेगाख्यव्यापारण वर्मन्छेदमुरोभदं प्राणापहरणं च [46a]करोति तथाऽभिधास्यकव्यापारे शब्दपदार्थोपस्थिति वाक्यार्थप्रत्ययं व्यगचप्रत्यय च करोतीति न व्यञ्जनाव्यापारसिद्धिरिति, तन्न। शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात् । किंचैव लक्षणापि नाङ्गीकार्या स्यात् । दीर्घदीर्घामिधा. व्यापारेणेव तीरादिप्रतीतिसिद्धः।। अपि च-'ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः कन्या ते गर्मिणी' इत्यादी मुखप्रसादमुखमालिन्याभ्यां हर्षशोकयोरनुमानमिति सर्वसिद्धान्तः, तत्रापि हर्षशोकयोभिधव व्यापारः स्यात् । दीर्घदीर्घाभिधाव्यापारस्य तावदपि प्रसारसंभवात् ।। यत्तु-यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायान् रसः शब्दार्थ इति, तत्रोच्यते। किमिदं तत्परत्वं ? तदर्थत्वं वा तात्पर्यवृत्या तद्वोधकत्वं वा। आये न विवादः। व्यगयत्वेऽपि तदर्यतानपायात् । द्वितीये तु केयं तात्पर्याख्या वृत्तिरनिहितान्वयवादिभिरङ्गीकृता तदन्या वा। आये दत्त मेवोत्तरम् । द्वितीये तु अतिरिक्तवृत्तिनाममात्रे विवादः न तु अतिरिक्तवृत्तौ । किं च नायनयेऽभिधा शब्दार्थोभयनिष्ठा, आलंकारिकमते च शब्दमात्र 1 A B have a marg. note on तदभिधानं as तस्य रसस्य. RA अभिधान्वयवादिना. ३Cf का.म.ए. ४ B•व्यापारण. ५ का. प्र.. + B नैयायिकनये.

·रसविलासे सप्तमः स्तवका निष्ठा । व्यञ्जना तु कचिन् केवलमर्थमाने इति कथं शब्दव्यापारेणाभिधया- अन्यथासिद्धा ।। अर्थनिधा चोका काव्यप्रकाशकारः-- वक्तृयोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसैनिधेः । प्रस्ताव[46b]देशकालादेवशिष्टया प्रतिमाजुषाम् योऽर्यस्यान्यार्थधीहेतुर्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥१४॥ इति । [ का.म. III. 22] वोद्धव्यः प्रतिपादनीयो जनः । अतो न वाच्येन सहाभेदः । काकः शोकमीत्यादिभिनेर्विकारः । वाक्यवाच्याम्यां सहितोऽन्यसंनिधिः चाक्यवाच्यान्यसनिधिः । प्रस्तावः प्रकरणम् । वैशिष्टयं वैलमण्यम् । तम वस्त्रादिषु प्रत्येकममिसंवध्यते । अन्योऽयों वाच्यलक्ष्यव्यतिरिक्तः । व्यक्तियञ्जना करणव्युत्पत्तेः । प्रतिभाजुपामित्यनेन नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिमा या वासनेत्युच्यते । तस्यां सत्यामेव ववैशिष्टयादिसत्त्वेऽपि व्यङ्मयप्रवीतिरिति प्रतिपादितम् । अत एव वैयाकरगादीनां न त थ रसप्रतीतिः॥ यथाक्रममुदाहरणानि- अइपिहुलं जलकुम्भं घेत्तूश समागदम्हि सहि परिसं। समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं ।। [Quoted in का प्र. III. 13] [अतिपृथुलं जलकुम्भं गृहीत्वा समागतास्मि सखि त्वरितम् श्रमस्वेदसलिलनिश्वासनिःसहा विश्राम्यामि क्षणम् ।] पत्र वस्त्री कामिनी । तस्याः दुःशीलवं वैशिष्य विज्ञानतां चौर्य- रतगोपन व्यक्तीमवति ।। ओणि दोबल्लं चिन्ता अलसत्तणं सगीससि। मह मन्दमाइणीए के साहे तुह वि अहह परिहवइ ।। [Quoted in का• प्र• IHI. 14] [औनिद्रयं दौर्बल्यं चिन्तालसत्वं सनिश्वसितम्। मम मन्दमागिन्याः कृते सखि त्यामपि अहह परिमवति ॥ ] Cf काव्यप्रदीप III.

·९२ भूदेवशुद्धविरचिते अत्र दूती प्रतिपाद्या। तस्या अन्यदापि दृष्टदुष्टचेष्टाया वैशिष्ट्येन तस्याः कामुकोपभोगो व्यज्यते॥ तथाभूतां दृष्ट्वा नृपसदसि पाश्चालतनयां वने व्याधैः साधं सुचिरमुषि[47a]तं वल्कलधरैः। विराटश्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥ [देणो• I. 11;quoted in का. म. III. 15 ] खेदो मात्सर्यम् । अत्र 'खेदं मयि मजति नाद्यापि कुरुपु' इति कार्कोवशिष्टयात् मयि न योग्यं कुरुपु पुनर्योग्यं मात्सर्यमिति व्यज्यते ॥ तइआ मह गण्डत्यलणूमिअं दिढि ण णेसि अण्णत्तो। एहि सच्चेअ अहं ते अ कवोला ण सा दिट्ठी ॥ [तदा मम गण्डस्थल निमग्नां दृष्टिं नानैषीरन्यत्र । इदानी सैवाहं तौ च कपोलौ न सा दृष्टिः ।। [Quoted in का. प्र. III. 16] वाक्यमनेकपद तेनात्र तदेदानी पदात्मकवाक्यवैशिष्टयात् मत्सखी कपोलप्रतिविम्बितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यादृश्येवाभूत् । चलितायां तु तस्या- मन्यादृशीत्यहो प्रच्छन्नकामुकरवं तवेति व्यज्यते ॥ उअणिचलणिप्फन्दा भिसिणीपत्तम्मि रहइ बलाआ। णिम्मलमरगअमाअणपरिट्ठिआ संखमुत्तिव ।। [ गाथास. 1.4; quoted in का. प्र. II. 8] पश्य निश्चलनिष्पन्दा बिसिनीपत्रे राजते बलाका। निर्मलमरकतभाजनपरिस्थिता शंखशुक्तिरिव ॥ अत्र निश्वलनिष्पन्देति बलाका रेजते इत्यात्मकवाक्ययैशिष्टयान् घला- काया आश्वस्तत्वं,तेन निर्जनत्वं, तेन च सुरतयोग्य स्थलमेतदिति व्यग्यते ॥ उद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोमातिशायी पुञ्जोत्कर्षाकरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः। कि चतस्मिन् सुरतसुहृदस्तन्यि ते वान्ति वाता येपामग्ने साति कलिताकाण्टकोपो मनोभूः॥ [Quoted in का.प्र. III. 17] .

·रसविलासे सप्तमः स्तवकः अन्न नर्मदादेशरूपस्य तद्विशेषणीभूत कुलादिरूपस्य वाच्यस्य यथोक्त- विशेषणस्य वैशिष्ट्यात् सुरता[47b]] प्रविशति व्यज्यते ॥ जोल्लेइ अणोल्लमणा अत्ता में घरमरम्मि सअलम्मि । खणमेचं जइ संझाइ होइ ण व होइ वीसामो।। [Quoted in का.प्र. III. 18] [मुदत्यनामनाः श्वभूमा गृहमरे सफले। क्षणमात्रं यदि संध्यायां भवति न वा भवति विनामः ॥] अन्यसनिधिः संनिहितोऽन्यः । तेनान प्रतिवेशिनी प्रति प्रवर्तिते वाक्ये प्रच्छन्नपुरुषरूपस्यान्यस्य संनिधैशिष्टयात् संनिहित प्रति संध्या संकेतसमय इति व्यज्यते । सुन्बइ समागमिस्सदि तुझ पिओ अज पहरमेचेण । एमेज किं ति चिट्ठसि ता सहि सजेसु करणिनं ॥ [Quoted in का.म. III. 19] [श्रूयते समागमिष्यति तब प्रियोऽद्य प्रहरमात्रेण । एवमेव किमिति तिष्ठसि तत्सखि सञ्जय करणीयम् ॥] अन्न प्रकरणस्य प्रस्तावस्याभिसारसंबन्धित्वरूपवैशिष्टयात् उपपति प्रत्यभिसतुं न योग्यमिति व्यज्यते । अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः । नाहं विदूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदवाय रचितोऽञ्जलिर्वः ।। (Quoted in 1975. III. 20 ] मत्र देशस्यातिविविक्तादिरूपवैशिष्टयात् ववैशिष्टयादिसहिवात् प्रच्छन्नकामुकरत्वया प्रहेय इति प्रियसखी प्रति व्यज्यते ॥ गुरुमणपरवस पिण किं भणामि तुह मन्दभाइणी अहकं । पज पवासं वचसि वच स जेव्ध मुणसि करणिनं ॥ [Quoted in का० प्र. III. 21] 1B'विविकतारूप:

·९४ भूदेवशुष्ठविरचिते [ गुरुजनपरवश प्रिय किं भणामि तव मन्दभागिनी अहकम् । अद्य प्रवास व्रजसि ब्रज स्वयमेव ज्ञास्यसि करणीयम् ॥] अत्राद्यपदप्रतिपाद्यमधुसमयवैशिष्ट्यात् वक्तुरवस्थाविशेषसहितात् इदानीं यदि ब्रजसि तदाहं तावन्न जीवामि, तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते प्रिय प्रत्यनुरक्तया कयाचित् ।। आ[48a] दिग्रहणाच्चेष्टादेः । तत्र चेष्टया यथा- द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारप्रिया प्रोलास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोंशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोलते ॥ [Quoted in का• प्र. VII. 22] अत्रोरुसमासङ्गादिचेष्टावैशिष्ट्यात् प्रच्छन्नकामुकविषय आकृतविशेषो व्यज्यते। तत्र प्रथमार्थेनालिङ्गनम्। शिरोंशुकं पुरत आनीतमिति अनेन गूढमागच्छेति । 'अधःक्षिप्ते चले लोचने' इत्यनेन सूर्यास्ते । 'वाचः प्रसर. निवारणेन ' कोलाहलरहिते काले समागन्तव्यमिति । 'संकोचते दोलते' इत्यनेन पारितोपिकमालिङ्गनं ते करोमीति व्यज्यते । इति एवमेपदाहरणेपु सर्वार्थमात्रे व्यजनेत्यभिधातो भिन्ना । वाच्योऽर्थः शक्तिज्ञानवद्भिरवगम्यते व्यगथातु सहदथैरेवेति बोधभेदोऽपि व्यञ्जनायाम् ।। निःशेषच्युतचन्दनस्तनतट निमृष्टागोऽधरी नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति यान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापी स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याघमस्यान्तिकम् ॥ [ शीलाभहारिका; quoted in का.म.I,2] इत्यत्र तदन्तिकं न गतासीति निषेधः शक्यार्थः, गतासि तदन्तिकं रन्तुमिति विधिश्च व्यङ्गयः इति अर्थस्वरूपभेदोऽयमिधाव्यञ्जनयोः । कि 'गतोऽस्तमक' इत्यादी वान्यार्थ एक एक प्रतीयते। व्य[48b]अपस्तु तत्तत्प्रतिपत्त्रादिभेदेन नानव मासते। तथा हि-राक्षः सेनापतीन प्रति च, B व्यञ्जनाभिधातो. ३Cf काव्यप्रदीप V.

·रसविलासे सप्तमः स्तव ९५ शत्रूणामाहवेनावमर्दनावसर इति । दूतीनामभिसारिका प्रति अभिसरण- मुषम्यतामिति । सख्या वासकसजां प्रति प्राप्तप्रायाते प्रेयानिति । कर्म- करस्य सह कर्म कुर्वाण प्रति कर्मकरणानियामहे इति । भूत्यस्य धार्मिक प्रति सान्ध्यो विधिरुपकम्यतामिति । आप्तस्य कार्यवशेन बहिर्गन्छन्त प्रति दूरं मागा इति । गृहिणो गोपालं प्रति सुरभयो गृह प्रवेश्यन्तामिति । दिवसेतिसंततस्य बन्धून प्रति संतापोऽधुना न भवतीति । आपणिकानां भृत्यान् प्रति विक्रेयवस्तूनि संहियतामिति । नायकागमनप्रस्ताचे प्रोपित- भर्तृकायास्तत्कथक प्रति नागतोऽद्य मे प्रयानिति निरवधिय॑गयोऽर्थः प्रकाशते । वाच्यत्वेक एव इति अभिधाव्यञ्जनयोरर्थसंख्याभेदादेदः ।। वाच्योऽर्थः शब्दोचारणमात्रादेव प्रतीयते, व्यङ्गयस्तु प्रतिमा- नैमल्यादिति निमित्तभेदः । वाच्यस्तु अचमत्कारकारी, व्यङ्गयस्तु चमत्कारकारीति प्रतीतिमात्रभेदः । वाच्यः पूर्व, व्यगायः पश्चात्प्रतीयते इति कालमेदः । अमिधा शब्दापया, व्यञ्जना तु पदतदेकदेशतदर्थवाक्यतदर्य- वर्णतद्वत्सौकुमार्यकाठिन्यादिविशेपरचनाद्यानया इत्याश्रयभेदः ॥ {49a]करस व ण होइ गेसो दगुण पिआ पध्वर्ण महरं । सममरपउमग्याइणि पारिअागे सहम एहि ।। [Quoted in का. प्र. V. 135] [क्स्य वा न भवेद्रोषो दृष्ट्या प्रियायाः सत्रणमधरम् । सभ्रमरपदामात्रासीरिता मया सहस्वेदानीम् ॥ ] अन नेदमुपपत्यधरदशनकृतमपि तु सनमरपनामाणजनितमिति कान्तः। नैतादृशमकृत्यमन्यदा विधेयं एतत्तु यथाकथंचित् समाहिम- मिति कान्ता च कयाचित् प्रतिपाद्यते इति विषयभेदः । किं च रसनात्म- व्यापारभिन्नरसादिपदप्रतिपाचप्रमाणान्तरसिद्धरसाभावाच्च न तत्राभिधा || पूर्वसिद्धमेव हि घटादिकमभिधया योप्यते । अत एव लक्षणापि न ध्यायघोधनक्षमा । न हि शून्य वासगृह' इत्यादी मुख्यार्थयाधः, न वा तद्योगः, शक्थसंबन्ध इत्यर्थः । असयदस्य आत्मन एव व्यङ्गयत्वात् । न घ रसे लक्ष्ये प्रयोजनान्तरम् , स्वस्यैव प्रयोजनपटुत्वात् । गङ्गायां घोष , B गृह. २ B प्रवीतिभेदा, ३ भवति in का०प्र० ४ सनमरपद्मामायिणि , in का.म.५वारितवाम in का. प्र..

·भूदेवशुक्लविरचिते इत्यादौ च प्रयोजनस्यापि लक्ष्यत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । न च तद्विशिष्टे लक्षणा! विषयप्रयोजनयोर्युगपत्प्रतीत्यनभ्युपगमात् । घटादिज्ञानानन्तर प्रयोजनी भूत ज्ञातवाया अनुव्यवसायेनैव ग्रहात् ।। ननु 'शून्य वासगृहम्' इत्यादी अभ्युपगम्यते तावद्विभावादिवाचक पदाना रसप्रतीतो तात्पर्यम् । अन्यथा निष्प्रयोजनत्वात् । तन्निवीहश्व लक्षणया । तथा हि-चुम्बनालिङ्गनादिचेष्टाना रत्यादिभि सहाविना भावो दृष्ट । ते चुम्वनादय काव्येऽभिधीयमाना रत्यादिक रक्षयन्ति । 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते' इति लक्षणाक्षणात् । लक्षि[49b] तश्च रत्यादिर्वाक्यार्थ प्राधान्येन बोध्यत्वात् ॥ यदाहु वाल्याप्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा किया। वाक्यार्थ कारकैर्युक्ता स्थायी भावन्तथतरै ॥ १४७॥ इति ॥ [दशरू• IV 35] इतरै विभावादिभि । लक्षणानभिमानस्तु मुख्यार्थानवधारणात् । किं च । मुरयार्थनाधाभावेऽपि तात्पर्यानुपपत्तित 'यष्टी प्रवेशय' इत्यादी लक्षणाङ्गीकृगखिलै । इति चेन्मैवम् । प्रमाणान्तरसिद्ध हि सति रसे तद्विपयकतात्पर्यान्यथानुपपत्त्या लक्षणाङ्गीकार्या। तदेव न, यतो रसस्या स्मरूपत्वेन स्वप्रकाशतया स्वात्मसवेदनसिद्धत्वम् । व्यञ्जना चावरणभङ्गे नोपयुक्ता ।। किं च-लक्षणा तावद् द्विविधा-अर्थान्तरसमितवाच्या, अत्यन्त तिरस्कृतवाच्या च । तत्राद्या तु नैव । यत्र मुख्यार्थ स्वेन रूपणानुपयोग याधितो रूपान्तरेणान्येति र्थान्तरसक्रम । यथा--'रामोऽस्मि सर्व वैदही तु कथ भविष्यति' इत्यत्र हि रामत्वमानमनाकाक्षितम् । वक्तृत्वेनैव वल्लाभात् । अतो राज्यपरित्यागवनवासादिदु ससहस्रविशिष्ट लक्षणा । एव 'रामोऽसी भुवनेषु विक्रमगुणे प्राप्त प्रसिद्धिम्' इत्यत्र रामपदेन साडका दिहन्ता रदयते । एव 'रामस्य गात्रमसि दुर्वहगर्भसिनसीताप्रवासनपटो' इत्यनेन नृशसो लक्ष्यते ॥ १Bhas marg noteon तदेव 25 प्रमाणातरसिद्धत्वमेव २Bom नामो रयते ·च रसविलासे सप्तमः स्तमका अत्यन्ततिरस्कृतवाच्या वाव्यस्य सर्वथैवान्वयेऽप्रवेशात् । यथा-'उप[50A] कृतं बहु नाम' इत्यत्र ! एवं च द्वितीयापि नैव । विभा- बादीनामनुपयोगाभावात्, अन्वये सर्वथैवाप्रवेशाभावाच । अथ मुख्यप्रयोग चमत्काराभावेन रसदोपप्रसङ्गात् न मुख्यः प्रसङ्गः, किंतु विभावादिवाचक- पदानां निरूढलक्षणेति चेत् सर्वेषां रसप्रत्ययप्रसङ्गः । वस्तुतस्तु मुख्यार्थ- बाधाद्यमावेऽपि प्रत्यायिका वृत्तिरतिरिक्तैव भवितुमर्हति । मात्सर्यमानातु लक्षणोध्यते भवद्भिः॥ ननु भवतु अनुमान रसस्य प्रत्यायकम् । वथा हि-~-विभावानुमाव. व्यमिचारिप्रतीतिस्तावद्रसप्रतीतः साधनमिष्यते । ते हि कार्यकारण- सहकारिभूतान त्यादीननुमापयन्त एव रस निष्पादयन्ति । त एव हि प्रवीयमाना आस्वादपदवीमुपेता रसा इत्युच्यन्ते इत्यवश्यमुपेयत इति चेन्न । रसत्यानन्दमयत्वेन व्याप्तिमहामावात् । अथ यत्र यन्त्र विभावाद्य- मिधानं तदभिनयो वा तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भाव इत्यस्ति व्यामिमहः । नच- अइपिहुलं जलकुम्भं घेत्तण समागदम्हि सहि तुरि। समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं ॥ [ Quoted in का. प्र. III. 13] इत्यत्र चोर्यरतगोपने व्यङ्गये वस्त्रादिवशिष्ट्यापेक्षा, अन्यथा कुलान- नोक्तावपि तथा प्रत्ययः स्यात् । अनुमाने तु नैयम् । तत्र हेतुमात्ररया पेक्षणादिति वाच्यम् । अनुमानपक्षेऽपि विशिष्टस्यैवाव्यभिचारिलिङ्गत्वेन वदुपयोगात् । अत एवाहुः यार्थान्तरा[50b]भिव्यक्तौ च सामग्रीष्टा निबन्धनम् । सैवानुमानपक्षे नो गमकत्वेन समता ॥ १८ ॥ [व्यक्तिविवेक. III. 30-31] इति चेन्न । एवं हि रसाविर्भावानुमानं न तु रसास्यादेऽनामत्यात्मकः ! दृश्यते च व्याप्तिपक्षधर्मशाज्ञानस्य विलम्चे वैधुर्षे या सत्यपि वासनायता झटिति रसप्रत्यय इति न किंचिदेतत् । ननु अमिघामूलव्यङ्गयेऽभिधया व्यङ्गयप्रतीतिसिद्धेनिफिका प्रत्यन्तरकल्पना । न च प्रकरणादिना एक किंतु...प्रसन....haplographically. 1B प्रयोग: Aom.

·भूदेव शुक्लविरचिते . अपितु तन्नियन्त्रणान्न तत्र तस्याः प्रसार इति वाच्यम् , तात्पर्यस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा तादृशकाल्यार्थकवीनां पदविशेषान्वेषणं न स्यात् । न च सकृदु- चरितः शब्दः सकृदथं गमयतीति न्यायात् नार्थद्वयस्य युगपत्प्रवीतिः । प्रतीतिक्रमे तु विरम्य व्यापाराभाव इति वाच्यम् । सकृदुचरितादपि सति तात्पर्ये येन घस्तमनोमवेत्यादौ युगपदर्थद्वयवोधात् । भवतु वाऽभिधाया अयोधकत्वम् । तथाप्येकपदवाच्यत्वसंबन्धेन लक्षणैव स्यात् । न तु व्यञ्जनेति चेन्न। ऋमिकार्थबोधे एव तात्पर्यायुगपद्वाधासंभवात् ऋमिकयोधे च विरम्य व्याराभावात् अभिधाया नियन्त्रणात् मुख्या[501]र्थ- वाधामावेन लक्षणाया अप्यभावाच तत्र व्यञ्जनासिद्धः। किं च द्वितीयार्ये यद्यभिधालक्षणे तथापि तदुपमालंकारप्रतीतयेऽवश्यस्वीकार्यवृत्त्यन्तरादेव वत्प्रतीतिसिद्धौ अभिधाया अन्यथासिद्धः। निःशेपच्युतचन्दनमित्यत्र स्नान- साधारण्येन निवद्धानां विशेषणानामाभासत्वेन नानुमापकत्वम् , अधमपदसाहचर्येण व्यञ्जकत्वमेव । तदन्तिके रन्तुं गतासीति नानुमानम् । किं चानुमानं परार्थमेव स्यात् , शब्दरूपत्वात् । तन्न प साध्यसाधननिर्देशः। न चान तथा, साध्याद्यनुपादानात् । नापि प्रतीयमानेष्वेकमवच्छेदकं येन रूपेण व्यापकमानं भवेत् । न वा तावतां विशेषणानामेकदा समूहालम्बनानु. संधानसंभवो येम समूहालम्बगत्मिकाऽनुमितिः स्यात् । व्यञ्जनायां पुन: रनिश्चितविशेषाणामनेकेषां पानकरसन्यायेन प्रतीतिरिति नानुपपत्तिः।। नव्यास्तु-वर्णतद्गतसौकुमार्यादिविशेपरचनाविशेपचेष्टादीनां व्यञ्जन- यैव तावदर्थयोधकत्वं वाच्यम्। सर्वत्र विशेषेषु अनुमानासमवान् । सया न सिद्धेऽतिरिक्त व्यापारे शब्दादप्यर्थविशेषप्रतीतिः लक्षणा[51b]दि. प्रयोज्यप्रतीतिविलक्षणा तत्प्रयोज्यैव पाच्या। कदाचित्पुनर्लक्षणादिक मप्यास्तां, का नः क्षतिः । सर्वथा विलमणप्रतीत्युपपादनाय अतिरिक्तवृत्ति स्वीकार इत्याहुरिति कुशलाः ॥ इति श्रीमछुष्टभूदेवविरचिते रसविलासे चिनिर्णयो नाम सप्तमारतयकः ॥

·रसविलासे सप्तमः स्वकार
श्रीकण्ठदीक्षिवगुरोर्माता काव्यप्रकाशिफा।
इत्यावदितमस्माभिर्नर नान प्रकल्पितम् ।।
जम्बूसरस्थितिजुपः मुकदेवमरे-
भूदेवपण्डितकविः प्रथमस्तनूजा
तन्निमितो रसविलासपदाभिधेयः
संदर्भ एष कृतिनां मुदमातनोतु ॥
7 B शुरुदेव :RA adds at the end : श्रीरस्तु । शुभ मवतु । रल्या-
गमस्तु । औरस्तु। कल्याणमस्तु । श्रीगणपतये नमः । श्रादरिः सप्तदश १५९३
शाके १९५९ वर्तमाने पौषमासे शुक्लपक्षे पूर्णिमाया सौम्यवासरे परिमलपुरे अहिक्षत्र
जातीयमवैकुंठात्मविश्वनाथेनेदमलेखि सामपनार्थ । यादृशं पुस्तके दृष्टं ताशं
लिसित मया । यदि शुद्धमशुद्धं या मम दोषो न दोयने ।। श्री ॥ श्री श्री
while Badds: भीरस्तु । शुभं भवतु । कल्याणमस्तु ।।

·" मामिविश्वासनारूपो स्यादिवि रसः रत्यायवछि धेतन्यं या रसः॥५.३ सिकाना शमवश्वेन तत्र रसोदो बाध. प्रथम परिशिष्टम् । प्रथमं परिशिष्टम् । रसगङ्गाधर रसविलास (१) इयं च समुचितलितसलि-1 (1) देवचारणा काम्येन समक्तिः सहृदय- स्दपं प्रविष्टः वदीयसहृदयतासहवृत्तेन মাধ্যত্তিহীন্তি বিকিছুয়েন- লঞ্জ জাহিনিকিমিথাই-- यमिचारिशब्दस्यपदेश्यः शकुन्तलादि- मिरालम्बनकारयः, चन्द्रिकादिभिरदीप मकारणः; अश्रुपातादिभिः कार्य, चिन्तादिभिः ‘सहकारभिश, संभूप भादुर्मावितेनालौकिकेन दयारेण सरकालनिर्वतितानन्दशावरणज्ञानेन मत एप प्रमुपरिमितममातृत्वादिनिजधर्मेण भमाया स्वप्रकाशलया वास्तवेन निज- स्वरूपानन्देन सह गोचरीक्रियमाणः रापादिरेव (२)भत्र केजित- 'शान्तस्य मसाध्यवा- सटेच मदसम्मवाद। अष्टावेव रसाना शान्तस्तत्र युज्यते ॥ इत्याहुः । तमामटे दामामाया। इत्याहुः तशापो न क्षमते। तथा हि-मट माभावादिति हेतुसंगतः, परे रसाभिव्यरस्वीकारा । सामा- मावात् । न च नरस्य वामाभावात्तद. मिनयप्रकाशकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। तस्य भयकीयादेरप्यमादेन सदभिनय- S.Nominer प्रकाशकृताया अन्यसंगत्यापतेः। यदि य मटस्य सोधादेरभावेन वास्तवतत्का- पाणी बघयादीनामुरपश्यसंभवेऽपि , " " 127931 LIBRARIE ·१०२ रसविलासे " कृत्रिमत्ताकार्याणा शिक्षाभ्यासादित उत्पत्तौ नास्ति बाधकमिति निरीक्ष्यते, तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम। अथ मारच तदा प्रकृतेऽपि दीयता दृष्टि । गीतवाद्यादीना विरोधिना सावारसामा जिकेप्वपि विषयवैमुख्यात्मन शान्तस्य कथमुद्देक इति चेत् नाट्ये शान्तरस मम्युपगच्छनि फलबलात्तद्गीतवाद्या फलबलात्तद्गीतवाद्यादेरप्यविरोधित्व- देस्तस्मिन्विरोधिताया भकलानात् ।। स्वीकारात्तदीयालयनस्य ससारानित्य- विषयचिन्तासामान्यस्य तनविरोधिान त्यस्य तदुद्दीपनस्य पुराणश्रवणमस्सग स्वीकारे तदीयालबनस्य समारानि य पुण्यवनतीर्थावलोकनादेरपि विषयावेन स्वस्य तदुद्दीपनस्य पुराणश्रवण-सरसङ्ग विरोधि वापत्ते । अत एव काव्यादर्श पुण्यवन-तीर्थावलोकनादेरपि विपयन | दण्डिनापि अष्टादेव रसा नाय इति केचि- विरोधि वापत्ते । अत एव च घरमाध्याये | दचूचुदन् । तन्न चारु, यत, कश्चिम रस सगीतरनाकरे- स्वदते नट इत्यादिना शातोऽपि नवमी 'भष्ट्रावेव रसानादये रस इति व्यवस्थापितम्। यैरपि दृश्ये विति केचिदचूचुदन् । नाटकादी शान्तरसो नास्तीत्यभ्युपेयते तैरपि बाधकामावात् श्राव्ये भारतादि तचारु, यत कचि प्रबन्धे शान्तरसप्रधाने च शान्तरसो व रस स्वदते न ।' दुरुपद्वव । तथा च 'निवेदस्थाथि- इत्यादिना नाटयेऽपि शान्तो रमोड भावारय शान्तोऽपि नवमो रस' इति सीति व्यवस्थापितम्। पैरपि नाट्ये सिद्धम् । अमीषा च स्थायिभावा शान्ती रसो नास्तीत्यम्युपगम्यते तैरपि याधकामावान्महाभारतादिप्रबन्धाना शान्तरसप्रधानताया अखिलरोकानुभव सिद्धरवाच काव्ये सोऽवश्य स्वीकाय । सत एव ' अष्टौ नाटये रसा स्मृता इत्युपफम्य 'शान्तोऽपि नवमी रस इति मम्मदभट्टा अप्युपसमहापु । अमीयांच- 'रति शोकश्च निवेद रतिहासश्च शोकश्च जोधोरमाहाश्च विस्मय क्रोधोत्साही भय तथा । हासो भय जुगुप्मा ३ स्थायिभाषा प्रमादमी।। निवदति ते नव ॥ . जुगुप्सा विस्मयश्चैव ·प्रथमं परिशिष्टम् । पृ०८-९ " " रसेभ्यः स्थायिभावानां घटादेघंटा- रसेभ्यः स्थायिभावानां घटाधव- घवच्छिन्नाकाशादिव प्रथम द्वितीययोम-च्छिन्नाकाशाद् घटानामिव भेदः। तयोः, सत्यरजतस्यानिर्वचनीयः | (Portion in thick type रजतादिव तृतीये, विषयस्य (रज. missing.) तादेः) ज्ञानादिव चतुर्थे भेदो योध्यः । (पृ. २९-३०). (३) केचित्तु रस्याद्यन्यतमरवं स्थायि. रखमाहुः। तस । रत्यादीनामेकस्मिन्प्ररुढे अन्यस्यामरूढस्य व्यभिचारित्वोपगमात्। प्ररूढरवापरूढस्वे बह्वल्प विभावजस्वे । तदुक्तं रत्नाकरे- रस्यादयः स्थायिभावा. स्युभूयिष्ठविभावजाः। स्तोर्विभावरूपन्ना- स्त एक व्यभिचारिणः ॥ इति । एवं च वीररसे प्रधाने क्रोधः, रौद्रे चोसाहः, शारे हास्यः व्यभिचारी भवति, नान्तरीयकश्च । (पृ. ३१) भवति । पृ० १० (४) तत्र स्त्रीपुंसयोरन्योन्यालंबन: प्रेमात्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः स्थायि- गुरुदेवतापुम्राद्यालंबनस्तु व्यभिचारी। (पृ. ३१-३२) (५) पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा | (4) वैकन्यायश्चित्तवृत्तिविशेष शोकः । स्त्रीपुंसयोस्तु वियोगे जीवितस्वज्ञान- दंपरयोस्तु ,, शायां चलव्यपोपिताया रतेरेव प्राधा- वैक्लव्य व्यभिचारि। " " भावः । .. रतिपुष्टवैकस्यैव प्राधान्यात् कल्पः । न्याच्छंगारो विप्रलंभाख्यो रस । बैक्लयं तु संचारिमाग्रम् । मृतत्वज्ञानदशायर्या तु रतिपोषितस्य वैक्लव्यस्यति करुण एव । यदा तु सत्यपि मृतत्वज्ञाने देवता- मसादादिना पुनरुज्जीवनज्ञानं कथं- चिरस्यात्, तदालंबनस्यारयन्तिकनिरा- ·१०४ रसविलासे " साभावञ्चिरप्रवास इव विप्रलभ एव, न स करण । यथा चन्द्रापीड प्रति महा पृ.१०.११ घेतावाक्ये पु। (पृ०३२) (६) नित्यानित्यवस्तुविचारजन्मा | (६) विषयचिरागात्यो निवेद । गृहकल हादिजस्तु प्यभिचारी । (पृ. ३३) गुरुबन्धुवधादिपरमापराध (७) जन्मा प्रज्वरनारय शोध । अय च परविनाशादिहेतु । क्षुद्रापराधजन्मा तु परुपवचनाममाषणादिहतु । अय मेबामवरयो व्यभिचारीति विवेक । व्यभिचारी (पृ. ३२) पृ०११ (८) परपराक्रम-दानादिस्मृतिजन्मा | (6) चित्त वृत्तिविशेप उत्साह । औतयारय उत्साह । (पृ. ३२) अनादिविषयस्तु व्यभिचारी पृ०११ (6) अलौकिकवस्तुदर्शनादिजन्मा (९), आश्चर्यायश्चित्तवृत्तिविशेपो- विकासात्यो विस्मय । (पृ. ३२) विस्मय अलभ्यपुनादिलामजस्तु व्यभि- चारी। पृ. ११ (१०) पागनादिविकारदर्शनजन्मा | (१.), वृत्तिविशेषो हास । वातुलचरि- विकासात्यो हास । (पृ. ३२) सावलोकनादिनन्मा व्यभिचारी।पृ." (11) व्याघ्रदर्शनादिजन्मा परमा (11) नविपयको वैकुण्यात्य स भयम् । परमानर्थविषयकावामावे तु स एवं त्रासो व्यभिचारी । अपरे तु औपातिक स्वापराधोत्य प्रभवस्त्रास , स्व पराधद्वारोथ भयमिति मयत्रासयोर्भेदमाहु । (पृ. ३२) पृ.११ कदयवस्तुबिलोकनजन्मा (२) अभक्ष्यादिदर्शनजन्मा विचिकित्सारयश्चित्तवृत्तिविशपो जुगुप्सा व्यभिचारीति विवक । (१० ३३) (१३) तत्र शृगारस्य स्त्रीपुसा (१३) एवमेषां स्थायिभावानां मध्ये वाल्यने । चन्द्रिकावस तविविधो | रते स्त्रीपुसाघारम्यने । पवरह यानादय उद्दीपनदिमाधा उन्मुखावरोक्नतद्गुणश्रवणकोसनादयो' उभ्ये सायिकभाषायानुभावा । स्मृति चिन्तादयो व्यभिचारिण । (पृ •३३) पृ.११ " 1 " " पृ." - " ·प्रथमं परिशिष्टम् । " " " पृ.१३ " (12) करणस्य बन्धुनाशादय | (११) मालवनानि तरसम्बन्धिगृहतुरगाभरण दर्शनादयस्तस्कपाश्रवणादयश्वोद्दीपका । गारक्षेपाचपातादयोऽनुभावा । ग्लानि क्षयमोहविपादचितौरसुक्यदीनताजड तादयो व्यभिचारिण । (पृ० ३३) पृ.१२ (१५) शान्तस्यानिन्यस्वेन ज्ञात जग (14) दालबनम्। वेदान्त श्रवण-तपोवन- सासदर्शनाछुट्टीपनम् । विषयारचि अमिनोदासीन्यचेष्टाहानिनासानदृष्टया दयोऽनुभावा । हर्षोन्मादस्मत्यादयो ग्यभिचारिण । (पृ० ३३) (१३) रोदस्यागरवृत्तपुरुषादिरालय (१६) नम् । तस्कृतोऽपराधादिरुद्दीपक । वध यपादिपरको नेवारण्यद तपीउनपरप भाषणशास्त्रमहणादिरनुमाव । अमर्ष वेगौपचापलादय सवारिण (पृ०३३) (१७) एवं यस्याश्चित्तवृत्तयों विषय (10) स तस्या बालबनम्। निमित्तानि खोद्दीपकानि इति योध्यम् । (१०३३) / इत्यादि योऽयमिति विक् । पृ०१३ (14)सयोगो विप्रलम्मश्च । इत [(16) सयोगकालावडिया रतिराध उदा- सयोगकालायरिछन्नत्ये प्रथम । वियोगकालावछिन्नत्वे द्वितीय । वियोगकालावच्छिना रतिरेव (पृ. ३४) तथा पर।०१३ (११) सयोगश्च न पत्यो सामाना (११) After the words in thick type, धिकरण्यम् , एकतपशयनेऽपि स्यादि सद्भावे विप्रलभस्यैव वपनात् । एव an illustration is added, the rest is identical वियोगोऽपिन वैयधिकरण्यम् । दोप कृष्टोत्ताच्छदपटा शिव शिवाया ॥ युक्तो वियुतवारमीति घी (४० ३४) इत्यादी विप्रलम्मायैव वर्णनात् । पृ० १३१४ » १२ " स्योक्तवाद तस्माद् दाविमौ सयोग वियोगात्यावन्त करवृत्तिविशेषौ यस ·रसविलासे " (२०) हास्यो यथा- (२०) स यधा श्रीतातपादैविहिते निवन्धे निरूपिता नूननयुक्तिरेषा। अङ्ग गवां पूर्वमहो पवित्र कथन वा न वा कथ रासभधर्मपत्न्या ।। (पृ.५३) पृ.२० (२१) अन्न तदानी रामस्वेनाज्ञातो | (२१) गुर कार्मुकभञ्जक आरबनम्। अत एव विशेष्यानुपादान गुस्द्रुहो नामग्रहणानौ चित्यात्, मोधाविष्कारादा। ध्वनि क्रोधाधिक्याद्वा। विशेषानुमितो निराकधनुर्मग उद्दीपक । आक्षिप्त परुषप्रदर्शनादय परुपोक्तिरनुभाव । गर्योग्रतादय | गर्वादयो व्यभिचारिण । पृ. २२ सचारिण । (पृ. ३३) (२२) भय कयमेत एव रसा (२२)(Theonly novelty is that यथाशास्त्रमेव ज्याय । (पृ० ४५) an illustration of भक्तिरस is included in the middle of two passages )पृ. २७ (२३) चित्तवृत्यारमकेषु भावेषु नाश- | (२३), ग्लानेरसमावेशात् । रूपाया ग्लाने कथं समावेश । (४८.) (२५) इमामेवासहनादिशब्दव्यं । (२४) हरन्ति । (पृ० ९५) (२५) अय च सरयपि यले जायते, | (१५) शरीरध्यापारादेव च जायतेोन तुग्लानि । बतो ग्लाने श्रमस्य भेद । (पृ ८४) (२१) अतितृप्तिगर्भन्याधिश्रमादि । (२६) अन्या चेतम क्रियानु मुख्ताऽऽलस्यम्। अय च नासामध्यम। नापि कार्या कार्यविवकर यावम् । तेन कार्यकारण रूपस्यानुभावस्य तुल्यवेऽपि ग्लानेजंड तायाश्चास्य भेद । (पृ ९४) इति निष्कर्ष । पृ०१५ (२०) दुखदारिदयापराधादिजनित (२०) स्वापकामापगादिनधित्तदृसिविशेषो देम्पम् (.) इति निष्कर्ष । पृ. ३५ " " " १ .

·" " " प्रथमं परिशिष्टम् । १०७ (२८) मयवियोगादिप्रयोज्या वरतु । (२८) सरवानवधारिणी चित्तवृत्तिमोह। अवस्थांतरशचलिता सा तथा' अंतरातरा शून्यतास्यचित्तवृत्तिसंबलिता इति तु नव्या(पृ०७९) सेति तु नव्या । पृ०३६ (२९) संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृति (२९) एवं च (पृ.१७) (३०) लोभशोकमयादिजनितो. (२०) एवं च, पप्लवनियारणकारणीभूतश्चित्तवृत्ति- विशेषो तिः। (पृ. ७९) (३) स्त्रीणां पुरपमुसाकलोकनादे., (१४) तथा च वीणां मुरतचिमा- पुंसां च प्रतिज्ञाभंगपरामवादेरत्पनो कट्यपुर, पैवण्यांधीमुखरवादिकारणीभूतश्चित्त- वृत्तिविशेपो वोडा। (पृ.७८) पृ०३८ (३२) अमर्यादिजन्यवापारप्यादि- (३२) एवं च कारणीभूता चित्तवृत्तिश्चपरता। उदाहरणम्- अदितच त पापारमन्मैव मे दर्शयाननम्। आत्मानं हन्तुमिच्छामि येन स्वमसि भाक्ति । पुपा भगवदनुरक्ति. चपलतापदार्थत्वात् । (पृ० ९६ ९७) (३३) इष्टप्रास्यादिज-मा सुख-३३) तया पर , विषो हपः । (पृ.७६) (३५) अनातिशयजनिता चित्तस्प (३४) एवं घ भनी संभ्रमात्या वृतिरावेग । (पृ० ११) (३५) चिन्तोत्कण्ठाभयविरदेष्टानिष्ट- (३५) उाकष्टा... दर्शनप्रवणादिजन्यावश्यकर्त्तव्यार्थदति- संघानविकता चित्तवृत्तिजडता। (पृ.९३) (५६) रूपनविद्यादिप्रयुक्तामोक-1 (३६) तथा च पंशनाधीनपरावहेलन गर्द । (.१३) (३०) इष्टासिद्धिराजगुवांधपरा- (३५) पृ०१३ " १०३९ " पृ०४० " " " धादिबन्योऽनुतापा विपाद । (पृ. ९२) ·रसविलासे " (३८) अधुनैवास्य रामो ममारिव । (३८) तथा घा तीच्या औत्सुक्यम् । (पृ. ९२) (३९) उदाहरणम्-- निपतद्वाप्पसरोधमुक्तचाचल्यतारकम् । कदा नयनलीलराजमालोकेय मृगी दृश ॥ (पृ. ९३) (४०) श्रमादिप्रयोज्य चेत समीरन (४०) चित्तस्य समीरन निद्रा। सा मदागमन बृहिततोपा जागरेण गमितखिल दोषा। बोधितापि बुबुधे मधुपैर्न प्रातराननमजसौरभलुब्धै । रानिजागरणश्रमोऽत्र विभाव । गधुपै मधुपर्योधने बोधाभावोऽनुभाव । (पृ० ८५) ऽपि बोधनाभावोऽनुमाव । पृ०५३ ४४ (४१)वियोगशोक भयजुगुप्सादीना | (1) मतिशयाद् महावशादेवी पन्नो ग्याधि विशेषोऽपस्मार । च्याधित्वेनास्य कथनेऽपि विशेषा व्याधिशब्देनास्य , कारेण पुन कथन बीमरसभयानकयोर स्यैव व्याधेरङ्गत्व नान्यस्येति स्फोरणाय। विप्रलम्भे तु व्याभ्यन्तरस्यापि च। उदाहरणम्- हरिमागतमाकये मथुरामन्तका रमकम् । कम्पमान श्वसन्कसो निपपात तकम्। महीरले॥ अन्न भय विभाव । कम्पनि श्वास पतनादयोऽनुभावा । (पृ. ९६) (४२) उदाहरणम्- (४२) हृदये कृतशेवरानुपगा मुहुरङ्गानि यतस्तत क्षिप-ती। तदु दन्तपरे मुखे सखी नामतिदीनामियमादधातिटिम्॥ विरहोऽत्र विभाव । अगक्षेपादिर नुमाव । (पृ. ८६) बिरहो विमरव ४० ५.. (५३) रोगादिजन्या मूस्पिा (१३) तथा ध विरहरोग .. मरणप्रांगवस्था मरणम् । न चान प्राण " पृ०१४ " ·प्रथम परिशिष्टम् । १०९ " " वियोगामक मुल्यं मरणामुचित भाषु च सर्वेषु फार्थसहार्तितया शरीर- कार्यकाल तितया माणसंयोगस्य हेतुरवात् । उदाहरणम्- दयितस्य गुगाननुस्मान्ती सपने संप्रति ग विलोकितासीत्। अधुना खलु हन्तु सा कृशाङ्गी चिरमशीकुस्तै म भापितापि ॥ प्रियविरहोऽग्न विभावः। वचन- दिरामोऽनुमावः । (पृ. ९०-९१) पृ०४८ (१४) परकृतावादिनानापराघ- (४) परावज्ञादि जन्यो मौनवापारुप्यादिकारणीभूत- चित्रवृत्तिविशेषोऽमपी । (पृ.८८) वृ०४५ (५५) भीरोधोरसावदर्शनस्फूर्जथुन (४५) पणादिजन्मा चित्तवृत्तिविशेषस्वासः । मनुभावाचास्य रोमाञ्चकम्पस्तम्भभ्रमा- स्वम्मादयः। ६५ । यदाहुः-ौरपातिकैमनःक्षेपस्त्रासः करपादि कारकः।' उदाहरणम्-- बाली' केलोरमसेन याला मुहुर्म- मालापमुपालपन्नी । आरादुपाकण्ये गिरं मदीयां सौदामिनीपां मुश्मामया- सीत्॥ " (Portion in thick type missing.) भन लजायाः प्राधा-येन प्रतीती तु इदं पद्यमुदाहरणम्। अत्र पल्या स्ववचनाकर्णन विभाव । पलायनमनुमावः। न चार लजाया व्यङ्गयत्वमाशङ्कनीयम्। शैशनय तस्या निरासात् । इदं या विधिक्तमुदाहरणम्- मा कुरु कशा कराब्जे करुगायति कम्पते मम स्वान्तम् । खेर जातु गांपैरम्ब विलम्ब करिष्यामि । यथा- " वेपते ·०४८-१९ H .. रसविलासे एपा भगवता लीलागोपकिशा (Portion in thick type रस्योक्ति । (प०८६) missing.) (५६) सदेहानन्तरं जायमान हो । (४६) वितर्क । स च निश्चयानुकुल 1(प०९१) (४७) अथ कथमस्य संत्यानियम । | (४७) मारसर्योद्वेगदम्भेष्यांविवेकनिर्णयकैव्य. क्षमाकुतुकोलकण्ठाविनयसशयधाष्ट्यादी- नामपि तत्र तत्र लक्ष्येपु दर्शनात् इति चेत, न । उक्तप्वेवैपामन्तर्भावेन सस्या- न्तरानुपपत्ते । असूथातो मासर्यस्य, त्रासादुद्वेगस्य, अवाहित्यारयाद्भावाद्द- म्भस्य, अमपादीाया , मतेविवेक- निर्णययो, दैन्याक्लैब्यस्य, ते औत्सुक्यात्कुत्तुको कठयो, लजाया विनयस्य, तसिशयस्य, चापलाद्वाश्यस्य च वस्तुत सूक्ष्मे भेदे ऽपि नान्तरीयकतया तदनतिरिक्तस्य- वाध्यवसायात । मुनिवचनानुपाल संभवति मुनिवचने उच्छृखलताया नस्य संभवे उच्खलताया अनौ | अनौचित्यात् । चित्यात् । एषु व सचारिमावेषु मध्ये केचन केषाचन विभावा अनुभावाच भवन्ति । तथा हि-ईाया निवद प्रति विभावस्वम् असूयर्या प्रति चानुभावस्वम् । चिन्ताया निद्रा प्रति विभावावम् औत्सुक्य प्रति चानुभावतेत्यादि स्वय मूहाम्। (पृ. ९८) स्वय विज्ञेयम्। (४८) सर्वऽपि विपया प्रयाता विद्यापि खेदफलिता विद्याप्रमादगरिता विमुसीबभूव । सा फेवल हरिणशायक- लोचना में वापयाति हृदयादधि देवतेव। हृदयाद्गुरुधर्म पानी॥ (१९) प्रदाध्ययनस्य नैप समय- (४९) स्णी यहि स्थीयताम् स्वरूप " विस्मृतिपय (१८) पृ. ५. जरप " ·प्रथमं परिशिष्टम् । तुम्बुरी " " " वृहस्पते जडमते नेपा सभा पत्रिणः । पीणां सहर नारद स्तुतिकथालापेरलं तुम्बरो सीतारहकमलमिनहृदयः स्वस्थो न लकेश्वरः।। (पु. ५३) (५०) शतेनोपायानां कथमपि गतः (५०) सौधशिखरं सुधाफेनस्वच्छे रहसि शयितां पुष्पशयने । वियोध्य क्षामानी चकित. नयनां स्मेरवदनां सनिःश्वासं लिप्यत्य- ६६ मुक्ती राजरमणीम् ॥ (पृ. ९९) राजरमणी पृ०५१ (११) एवं कलहशीलकुपुत्राद्या- 1 (41) लम्बनतया वीतरागादिनिष्टतया च वर्षामानः शोकः, ब्रह्मविद्यानधिकारि. चाण्डालादिगतस्वेन च निर्वेदः। कदर्य- कातरादिगतरवेन पिन्नाद्यालम्बनस्वेन पा क्रोधोरसाही, ऐन्द्रजालिकाधालम्दन- स्वेन विस्मयः, गुर्वाद्यालम्बनतया च हासः, महावीरगतरवेन च भयम्. यज्ञीयपशुवसामृङ्मांसावालंबनतया वय॑माना जुगुप्सा च रखाभासाः॥ (पृ.१.१-२) (५२) भावसंधिरन्योन्यानभि- (५२) भावसंधिर्ययास धान्योन्य... भूतयोरन्योन्याभिभवनयोग्ययोः सामानाधिकरण्यरूपः। पृ०५५ सामानाधिकरण्यम् । (पृ० १०३) पापं हन्त मया हतेन विहितं मीतापि यद्यापिता सा मामिन्दुमुखी विना बत बने कि जीवितं चास्यति आलोकेय कथं मुखानि कृतिना कि ते वदिष्यन्ति मां राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं न माणितुं कामये॥ पत्र मायसूयाधिपादस्मृतिवितक- पीडाशंकानिदाना प्रागुकवत. (Portion in thick type विभावजन्मनां शवलता । (५० १०४) | missing.) पृ०५६ " " " " ·११२ रसविलासे " " (५३) अनेद बोध्यम् । य एते ] (५३) भावशान्त्युदयसंधिशवलताध्वनय उदा हनास्तेऽपि भाववनय एव । विद्यमान तया चार्यमारियोपायच्छिन्नाव- विनश्यद वस्थाव-संधीयमानव- ज्यामिश्रावैः परस्सरसामानाधिकरणः प्रकार श्वयंमाणेषु भावेष्वेव प्राधान्यस्यौ- चिस्यात्, चम कृतेस्त व विनान्ते । (१.१.४) पृ. ५० (५४) भावशवरावं भावानो बाध्य-(५४) बाधकभावापनानामुदासीनानां वाव्या. मिश्रणम् । एकचमस्कृतिजनकज्ञान- विपयवमिति यावत् । (पृ. १०३) यथ भावध्वनिनिरूप्यते। अथ कि भारत्वम् विभावानुभावभिन्नरवे | किं नाम भाघवम् । अनेदं विचार्यते-नन्वेतेपु भावेषु सति रसत्याकमिति चेत् रसकाव्य. न, विमावानुभाव भिसेपु रसप्यंज. वाक्येऽतिव्याप्त्यापतेः। (१००४) केषु रागादिपु अतिव्याप्तः। पृ० ५७.५८ (५५) अनोच्यते--विभावादि. (५५) विभावानुभावव्यज्यमान निवे व्यज्यमानहर्षाद्यभ्यतम तरयम् । दायन्यतमरखें तस्वम् । पदाहु:--व्यभिचायनितो भावः इति । दादीनां च सामाजिकगतानामेव | निर्वदादीनां स्थायिभावनाभिस्यक्तिः। सापि रस- न्यायनिति केचित् । व्यनयान्तर- न्यायेनेत्यपरे मन्यन्ते। (Portion in thick type विभावानुमाधी चार व्यको । missing.) न रस्मिनयमिचारिणि यन्यमाने व्यभिचायतरं म्याक्तयावश्यमपेक्ष्यते तस्पय प्राधाग्यापले. । (पृ. ७५-४१) पृ.५७-५८ (५१) प्रपन्धे मनस्य रमप (५६) प्रसंगारेण विमिसाप शुनदर्शने सामाजिशन म साम्प्रयेण इमारवाद तिविधिदीरनं दोप। (पृ.५०) दोपमाः। पु... " ·प्रथमं परिशिष्टम्। " " . (५७) यथा सध्यावन्दनदेश्य (५७)ना रस प्रस्ताव-वेदाप्पयन.. बनादिधर्मवर्णने प्रसक्त क्यापि कामिन्या सह कस्यचिकामुकस्यानुराग वर्णने । (पृ. ५०) वर्णनमिव घेरस्थाय कसते ।पृ.॥ (५८) यथा च समुपस्थितेषु महा-(५८) या हवदुर्मदेषु प्रतिभटेषु मर्मभिन्दि वचना. भ्युगिराम नारकस्य संध्यावन्दनादि- वर्णने चेत्युभयमनुचितम्।(पृ०५०) वर्णनायाम् । पृ०७१ (५९) एवमप्रधानस्य प्रतिनायकादे (५९) नानाविधानां च संपदो नायक- प्रतिनायकादेनानाविधानां चरिताना- संबन्धिचरितादिभ्य आधिक्येन वर्णनम्। मेकविधायाश्च सपदो नायव संव- यथा हयग्रीवस्य । न्धिभ्यस्तेभ्यो नातिशयोवर्णनीय। तथा सति वर्णयितुमिष्टो नायकम्यो- | एवं घणने स्कर्षो न सिम्येत् । ताप्रयुक्तो रसपोपश्च न स्यात् । न च प्रतिनायकोरकपस्य वदमिमावकनायकोरकारवारकथम- वर्णनीय वमिति वाच्यम्। यादृशस्थ प्रतिनायकोरकवर्णनस्य तदभिभावक मायकोकर्पागतासंपादकरवं तादृशस्ये- स्वात् । तद्विरोधिन एव निपेध्यत्वात् । न च प्रतिपक्षस्य प्रकृतापेक्षया वर्षा (Portion in thick type मानोऽप्युत्कर्षः स्वाश्रयहन्ततामानादेव missing ) प्रकृतगतमुत्कर्षमतिशाययेत्, अतो न दोषावह इति वाच्यम् । एव हि सति महारानं कमपि विपशरक्षेपमात्रेण म्यापादितवतो घराकस्य शयरस्येव मतस्य नायकस्य न कोऽप्यु'कप: स्यादिति। तथा रसालंयनाश्रययो- चातिशयित रनुसंधानमन्तरातरा न चेद्दोष । प्रतिनायकवर्णन तदनुसंधानहींना हि रसप्रतिपत्ति-] प्रधानतिरोधानजनकतया दीपावहामिति धारा तदननुसंधाने विरता स्यात् | अंगिनः रसाश्रयस्य रसालंबनस्य एवं प्रस्तरसानुपकारक्स्य | अननुसंधान अन्तरान्तरा विस्मृतिः। वस्तुनो वर्णनमपि प्रकृतरसविः | तदनुसंधानहीना हि रसधारा तदनुसं. रामहेतुत्याहोप पय । (पृ. ५० ५१) । धानमन्तरा विरता स्यात् । पृ., च ·रसविलासे अन्यथा " (६०) आलबनगताराध्यत्वस्यानु (६०) भावगतमिध्यात्वस्य च प्रतीत्या रमा नुलासापत्त । न च साधारणीकरणा- दाराध्य वज्ञानानुत्पत्तिरिति वाच्यम् । यन सहृदयानों रसोद्वोध प्रमाणसिद्ध तत्रैव साधारणीकरणस्य कल्पनात् । स्वमातृविषयकस्वपितृरति वर्णनेऽपि सहदयस्य रसोदोधापने । जयदवादिभिस्तु गीतगोवि दादि प्रभृतिभिस्तु प्रबन्धेपु सकलसहृदयसमतोऽय समयो मदोन्मत्तमतगोरिव भिन्न इति न तन्निदशनेनेदानीतनेन तथा वर्णयितु सांप्रतम्। (पृ. ५२) उचितम् । (६१)तथा विद्यावयोवर्णाश्रमतपो (६१) तथा हि भिरकृष्टै स्वतोऽपकृष्टेषु न सबहुमानेन वचसा व्यवहर्तव्यम्। व्यवहत य चाय कृष्टरस्कृष्टेषु । तत्रापि तत्र भवन् भगव (as missing ) नित्यादिभि सबाधनमुनिगुरुदेवता अभूतय ण्वन राजादय, जात्योत्तमै द्विजैरेव नाधम शूदादिभि , परमेश्वरे त्यादिसबोधनश्चक्रवर्तिन एव न मुनि प्रभृतय मबोध्या । (पृ० ५२) (६२) तच्च जातिदेशकालवर्णा (६२) एव यत्र श्रमवयोऽयस्याप्रकृतिव्यवहारादे धादिपु ( Portion in thick type प्रपञ्चजातस्य तस्य तस्य यल्लोक Imissing ) मुचित, घार्यमान शास्त्रसिद्धमुचितदयगुणक्रियादि प्रकृतिभेदे पर्यवस्यति । तद्भद । (पृ. ५.) (१३) भगश्च पा.कादिरसादो (६३) त चानौचित्य पानकरसे सिकता. सिकतादिनिपातजनितेवारन्तु पातवदसे धन्यमाणेऽस्तुदम् । पृ ५३ दतर (ए." (६५) एनेपा परस्पर कैरपि सहा (१४) पूर्वोताना स्माना विरोध केपि विरोध । तत्र पीर शकारयो, मारहास्पयो, वीरामु पृ. ७२-७३ पृ०७३ ·प्रथमं परिशिष्टम् । " - - तयोः, वीररौद्रयोः,शृङ्गाराद्भुतयोत्रावि. रोधः। मृदारपोभस्सयोः, शृङ्गारकरणयोः वोरमयानकयोः, शान्तरौद्योः, शान्त- शृङ्गारयोष विरोधः । तत्र कविना प्रकृतरसं परिपोपटुकामेग उदभिव्यञ्जके काव्ये तद्विरुदरसांगानां निबन्धनं न कार्यम् । तथा हि सति तदभिव्यक्ती विरुदः प्रकृतं बाधेत । सुन्दोपसुन्दन्या- येन वोमयोरुपहतिः स्यात् । यदि तु उभयोहानिर्निर्बलता वा विरुद्धयोरपि रसयोरेकन्न समावेश इप्यते तदा विरोधं परिहत्य विधेयः। (Portion in thicktype तथा हि विरोधस्तावविविध:-- missing) सामानाधिकरण्येन भैरन्तयण वा स्थितिविरोधी ज्ञानाविरोधश्च । पृ. ७६-७७ (६५) रसपदेनात्र प्रकरणे तदुपाधिः । (६५) स्थायिभावो गृह्यते । रसस्य सामाजिक- वृत्तित्वेन नायकापत्तित्वात् भहितीया. नन्दमयावेन विरोधासंभवाच्च। (पृ०१७) (१)रमास्तरस्याविरोधिनः संधि - (१६) रिवान्तरालेऽवस्थापन द्वितीयोऽपि अन्तमा स्थापने सच पृ. ७७ निवर्तते । (पृ. १७) (६७) दुष्ट काव्यमिति व्यव-1 (६०) किन हारस्य बाधक: विना लाक्षणिक- दुष्टस्याकाप्यस्वे कान्यं दुष्टमिति व्यवहारो त्यायोगाय्च । (पृ. ५) न स्यादित्याहुः। रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्। साहसिकास्तु न भयम्॥ . पृ० ७७ " (६०) काव्यमुचः पठ्यते काव्या-(६८) काम्यं पद्यते प्रयते, काल्यार्थों दाऽवगम्यते, काम्यं श्रुतमयों न झायते इति व्यवहारात्। ज्ञातः, इत्यादिविधजनोनव्यवहारतः । (६९) रमणीयता च लोकोनरा- रमणीय, घमाकारतामविषयत्वम् । साजनकशानगोचरता । लोको-1 चमकारावं च सुखनिष्ठो जातिविशेष ·रसविलासे " त्तरत्वं चाहादगतश्चमत्कारत्याप- रपीयोऽनुभवसाक्षिको साति- विशेषः (पृ. ५) (७०) अपि च काव्यपप्रवृत्ति- (७०), किश, काम्यावं तयोः पयांत निमित्तं शब्दार्थयोासकम् , / प्रत्येकं था। द्वावितिषत् शब्दो न प्रत्येक पर्याप्तं वा । नायः एकोन | काग्यमिति व्यवहारापत्तेः । नामयः- द्वाचिति व्यवहारस्येव श्लोकवाक्यं । एकस्मिन्मपि पये कागद्वयमिति व्यय- न काव्यमिति व्यवहारस्यापत्तः । हारस्यप्रसङ्गादिति माहुः । न द्वितीय एकस्मिन्पये काव्यद्वय- पृ.८१ व्यवहारापत्तेः। (४०६) (1) यत्तु वृत्तिवार्तिके शक्तया (1) प्रतिपादकत्वमभिधा इत्यापयदीक्षित. (Portion in thick type रुकं तत्तुच्छम् । (४० १३) missing.) पृ०८1 (७२) अस्मारसदादयमोंsa- गन्तव्य इत्याफारेश्वरेरछेवाभिधा। योदव्य हत्याकारिका सोडा (1) समयसकेतपदाभिधेया! पृ." " ·- द्वितीयं परिशिष्टम् । I have examined the Ms. of आत्मतत्वप्रदीप, also called ईश्वरविलासदीपिका of भूदेवशुक्ल, deposited in BORI bearing No 554 of 1886-12. This Ms. has 138 folios and is dated Samyat 1778 i.e. 1720 A. D. It hegins - विशुद्गौरी हिमकरमुखी पावकलाप्यशोला भावभुपा कुचगिरिलुठद्धारतारा ध्रुवश्रीः । मध्ये सौधं शशिदलभृतः स्नेहतः प्रोल्लसंती भाभिार्भद्याद् हृदयतिमिरं दीपिका कापि सा नः ॥ ग्रंथारंभे......निबध्नाति । यस्या विश्वमयी मूर्तिः समस्तं नाम वाड्मयं । ब्रह्माण्डगोलः प्रासादः सा प्रसीदतु देवता ॥ १ ॥ म्वन्यस्य प्रामाण्यप्रतिपत्तये मूलमन्यसंमतिदर्शनपूर्वकं स्वकीय॑नु. वृत्तये स्वनाम प्रन्यनाम च निबन्नाति-कुसुमजिलिमित्यादि । कुसुमाञ्जलिमालोच्य निरूप्य किरणावलीम् । आत्मतत्त्वप्रदीपोयं भूदेवेन विनिर्मितः॥ ननु यद्वीश्वव्यात्मविद्यासु सतीयु किं न्यायमतानुसारिणानेन आत्म. तत्वप्रदीपेनेत्यत आह- शास्त्रेषु दुर्गमतरेष्वपि तर्कविद्या- निष्कर्षपद्धतिरियं पुनरन्यथैव । तीथेषु सत्सु विविधष्वपि शत्रधारा- तीर्थावगाहनविधी (न) कथं विमोपः ॥ प्रन्यं समापयति......तीत्यादिना । मोक्षाश्रमस्थितिसरोरुहकर्णिकायो स्वापं गतस्य समये मणिकर्णिकायां। देव त्वमेव भव मे गुरुरप्रतोऽपि नो येन मातुरुदरं गुरु नाभ्युपैमि ॥ इति श्रीमद्भदेव शुक्लविरचितायां स्वकृतात्मतत्त्वप्रदीपटीकायां ईश्वरविलासदीपिकायां मोक्षतत्वनिरूपण नाम दशमी कालका समाप्ता। समासोऽयं प्रन्थः ॥ संवत् १७७८ वर्ष चैत्रशुतीयायां मंदवासा- विवायां पलाप्रामस्थेन भ० विश्वनाथात्मजवीरेश्वरात्मजेन नध्वास्येन द्विजेन शुलश्रीभूदेवचरणारविदरजःपरमाउणीयसा लिखिदेयं ईश्वरबिलासदीपिका पठिता च॥ श्रीरस्तु लेखकपाठकयोः।।

·१२८ रसविलासे . I have examined a Ms. of ईश्वरप्रसादप्रबन्ध of भूदेव शुक्ल dep osited in BORI(No 557 of 1886 92) This Ms has 11 folios and the text is in 20 stanzas with a brief commentary on them The heginning 1s - अथ ईश्वर केवल कर्ता धर्माधर्मानपाश्रय । ब्रह्मविष्णुमहेशानदेहावच्छिन्न एव स ॥ सृष्टिस्थितिविनाशाना पृथकर्ता निगद्यते । श्रुतय शिवम द्वैत त चतुर्थ वदन्ति हि ।। इति तार्किकमतमाश्रित्य भगवत स्तौति- नानार्थसृष्टिनिरताय विधातृतत्वा वृदाविलासियापा भजते च भोगान् । योगोधताय मदनारिकलेवरेण निमुक्तकन्दपुरुषाय नमो नमस्त ॥१॥ The end 1s - श्रीरामरामाशिष्येण भूदेवेन विनिर्मित । अस्त्वीश्वरप्रसादोय अवध सुधिया मुदे ॥२०॥ इति भूदेव शुक्लविरचित परमेश्वरप्रसादप्रबध समाप्त ॥ पादाम्युजेऽरुणरुधि शिशुपारशत्रो गरि पर्दभुवि भूतिमर्भिवस्य । नीर सुपर्वनिस्याञ्जनकदासु व्यस्त प्रयाग इव पातु पय प्रवाह ।। उद्यतुपारशिखरिस्सलदमौल संपाधवमलसदस्खलितप्रचारा। ब्रह्माण्डमण्डलकटाहविपाटनोत्य- दर्पोटाशुरदना तटानि (टिनी) पुनातु ॥ आचान्तवाहमयपयो निधय प्रमाहे मञ्जन्ति रपितभवाम्बुधयोऽपि यस्या । श्रीवत्सलाबननपच्छविमूर्छनाच्दै कच्छ जिनत्तु मम साखिलराउनानि ।। ईश्वरपिरास प्रथं सटीक छे ।। पत्र ११.

·CRITICAL NOTES [The figures in [ ] brackets in the body of Texi represent the folios of M$ A, and the letters a and b stand for the two sides of the folio ] Page 1. 999179 etc -The water holds the view that the Self has inherent qualities of Rasa present in it, in all its nine forms When therefore the veil of ignorance is dispelled in a frame of mind on hearing a poetic composition the Self, which possesses intrinsically the nine Rasas, starts manifesting or realising them This Vies is already known to his predecessors See particularly Rasagangadhara, page 22 FISTÈSIT-The verse is urongly ascribed to The extant work on Poetics by Dandın docs not contain this stanza We however find it in vrt of Dandın THISTE नौरसो हि निवन्धो य-The stanza is found in स्वन्यालोक Chapter III page 164 with the variant artan 17 Page 2 fatazamThis stanza is taken from Dasarūpaka and wrongly ascribed to Dandın by Bhudeva Page 3 statalestare-This stanza is not found in Candraloka, the work of Jayadeva on Poetics eftersThis writer wrote a commentary on 7979 € and also a short work called 24ti on Poetics This stanza howcicr is found in PACHETZTETT an older work than hırs etgual lasitu-This stanza is also wrongly ascribed to Dandın, and so also chanetiarygda on page 6 and sha rit on page 9. Page 5 ·૨૨૦ RASAYILASA Page 16. 34 Alth harligart-Bhūdeva wrote a Poem alled titaurin. Several stanzas from this work seem to have been cited in this book, e.g., on page 17, आयि नन्दकुमारमभ्युपेतं on page 37, धूलिधुसररूपोल on page 30, 7 Vift on page 41 etc. Page 20. gmanenta faq-This stanza is taken from myu797 without achnowledgement. There are a few more, eg. alana 91077 on page 39; farnagionatūru and UT #on page 43; ETA GATES on page 44; E zaimet on page 47; quare 7779 $a on page 48; मालीपु पेली and मा पुरा on page 49, सऽपि विस्मृतिपर्थ and Altri on page 50; ad91919 lat on page 51 (rcad 137776 in the last line); and 914 68 on page 56. Page 21. aasta 1 This stanza and a few others som to have been taken from the author's work on रामचरित. See also अयार्यालयाय on page 22; पोश्य पौरपनपी. Art on page 24; - Fiin on page 27 ctc. Page 27. The discussion whether afer should be 2 distinct Rasends in the statement that it is only to for God ctc. Page 28. মসােপিসনানাযা সমাধ্যবিষয়ব। HTOIMIT-Tlic passage clearly accepts into as the final authority in the matter of number of Rasas, Bhivas ctc. forgetting hosever that Bharata does not expressly menu tion Sinta as ninth Rasa. Page 28. FTUATII:--The full tcxt is : marTIC ninnut! HATIINIT 79141117; 1 OF TENTAT3165 175 The di cixsion thuat follows is talon from m. f. and with of SATTEL p 40. The ascripsion of the pauze to the noi Colk Ch, ·ing is Hr which results in the running away of the young wife on account of तास. मा कुल का is an illustration of त्रास which a timid person, here young mot, experiences when his mother Yasodá took a whip in her hand to beat अथ कयमस्य संख्या नियमः-Can we say that the total nnmber of 17thias should be thirty-three only and not more? The reply, of course, is a giacca atyt pacara. The author has also shown how , I, 79, 61, fax, 7712, 34, 91, 91, 370731, laat, en and urzt can identify themselves in the feelings such as BETT etc. which are CRITICAL NOTES શ Page 37. वारं वारं-The meaning of जायते नास्थ फल्पः is not quite clear; it may mean: he is not thrilled cven when I touch him with my hand. Page 40. anest-It appears that this verse is composed by the author Bhūdeva and may have been included in his atta. Similarly HEREFità on page 42 also may have been taken from the same source. Page 46. BETI JEFTIJE--The stanza seems to refer to a work corresponding to scraifa!!. 'It is just likely that the author may have tried or handled that topic and imitated Bhāravi. Anandavardhana in his FATA IV. 1-5 gives several illustrations how a topic dealt with by a former poet, can appear to be novel on account of diffcrence in expression (ritrate ): अक्षरादिरचनेव योज्यते यत्र वस्तुरचना पुरातनी । नूतने स्फुरति काव्यवस्तुनि व्यक्तमेव खल सा न दुष्यति ॥ EqUT. IV. 15. Page 49. stany TRITHÌ?---Here the dominant feet- व्यभिचारिमाव. her son. already enumerated as ·૨૨૨ RASAVILASA pages 50-52 Page 50 आभासत्व चैषामनौचित्यप्रवर्तितत्वेन-The topic of अनौचित्य has been discussed in numerous places by rhetor Ticians as aesthetic pleasure depends on the observance of औचित्य. In the औचित्यविचारचर्चा, क्षेमेन्द्र has discussed this topic at great length The FREE enunciates in the following stanza this principle as it applies to – अनौचित्याइते नान्यद्रसभानस्य कारणम् । प्रसिद्धीचिस्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥ after a long discussion covering some 12 pages (134-145). He comes to the conclusion that sitjacy is the very essence of रस, aesthetic pleasure which is spoiled by अनौचित्य. Jagannatha in his huge has discussed it briefly on Bhūdeva also discusses it on pages 72-73. Page 57 भूभानुगम्यमाना वैवाहा इव सेवका -The metre aut being somewhat defective I have not taken this as the second half of the stanza above The काव्यप्रकाश in the पृत्ति adds by way of explanation ते भावशान्त्यादय , अगित्व राजानु- गतविवाहप्रवृत्तभृत्यवत् Jhalkikar, following नागेश, explans the above as यथा विवाहप्रवृतो मृत्यो राज्ञाप्यनुगम्यते तथा प्रकृतेऽपीति भाव ..... यथा हस्त्यवादिभिरलकृतो भूय आपातत प्रेक्षकाणामुत्पादितविस्मयोऽपि दृष्ठे राजनि एवमनुग्राहकोऽय राजा यदुपकरणीभूय भृत्य विवाहयति इति राजोत्कर्षे एव पर्यवसानमिति दिक Page 60 द्रुतिश्चेतसो गलितत्वमिव-Softness or tenderness of mind which prepares it for the proper appreciation of aesthetic pleasure is called gia. As a result of this gia, the star of a poetic composition forgets his own self and becomes engrossed in pleasure or joy Page 64. मन्यायस्तार्णवाम्भ etc -Our Ms. B and वेणी. read 243 in place of 53 which in its turn should be . read as "चुचु .

·CRITICAL NOTES Page 70 Ezal This is a Sanskrit rendering of the original in Prakrit which runs as follows णिहुअरमम्मि लोअणवहम्मि पडिए गुरूण मज्मम्मि । सअलपरिहारहिअआ वणगमण चेअ महइ वह ॥ Page 79 तनिर्वाणैकव्याकुलयो ~In the stanza काम त्य etc. there are two thS VIZ 67 and 2nit leading to the poet's devotion to the king Both these sentiments though conflicting aim at helping that devotion hence there is no conflict as such in cur and TATT here Page 81 TH971972919 T41794--This is Jagannatha s definition of loz Bhudeva adds 77 HT to show that he holds the view TaTŮ 9.15 as advocated by Mammata Page 81 379 7# Taqi FAT RAT tartå-The author Opens a discussion on the nature of three functions of words as it is directly useful to the definition of all His view is that .45 Ft alone can convey the ze of a $724, thus maintaining the stand he has taken रसायमेव 9732714 ht on page 1 of our Text Page 84 परारि परुन् and ऐपम express the three epochs in the development of the lady s figure The Tub is first divided into sijui and 167, then both these varieties are divided into 5777 and फ्लल्भणा On page 87 ***T01T is divided into five varieties, प्रहलमपार, सजलपणा जहदजह क्षणा, सारोपा and साध्यवसाना Here Bhudeva does not seem to follow Mammata on the contrary he adopts the view of Jagannatha against whom he had just levelled the charge of साह सक Read 94.11449647917 VIZ, Page 86 Page 90 ·૨૨૪ RASAVILĀSA Page 95 FEM a els etc -- There is another version of this stanza in Sanskrit कस्य वा न भवेद्रोष प्रियाया सवशेऽधरे । समृङ्ग पद्ममाघ्रासीरितापि मयाधुना ॥ Page 96 चाच्या प्रकरणादिभ्यो etc-Construe यथा वा चुधिस्था क्रिया प्रकरणादिभ्यो वाच्या वाक्यार्थ संपद्यत (वाक्यार्थ बोधयति), यथा वा बुद्धिस्था (शब्दरूपेणापरिणता ) क्रिया कारकैयुत्ता सती वाक्यार्थ सपद्यते, एवमेव स्थाया भाव इतर विभावादिभि रस बोधयति Page 96 यतो रसस्यात्मरूपत्वेन etc -The stand of Bhudeva is that is only one of the attributes of the Self and is in no way extraneous The function of व्यञ्जना therefore is to destroy the obstacles आवरण, which come in . the way of realisation of Rasa As soon as the obstacles are removed the Self realises the रस Compare the opening stanza of this work Page 97 ननु भयत्वनुमानं रसस्य प्रत्यायकम्-This view is first advocated by महिमभट्ट in his व्यक्तिविवक which is a polemic to fight the views of आनन्दवर्धन According to महिमभट्ट there is no ध्वनि and no व्यवना रस 1s perceived by inference The view is put in a nutshell in the कारिका, यार्थान्तरभिव्यकी (व ) telow Page 98 सिद्धेऽतिरिक्त व्यापार-This passage down to स्वापारः is taken from रसप्रदाप, P 51 दिलश्रणप्रतीत्युपपादनाय अतिरिक्त प्रतिस्वीकार-We gon for व्यजना as an additional (third) function because its purpose cannot be served by अभिधा or लथणा ·१. लक्षणश्लोकसूची क्रमांक आदि पृष्ठ १३० अगिनोऽननुसंधान १.३ आधिक्षेपापमानादेः ६८ अध्वव्यायामसेवाद्यैः ३४ ५९ अनर्थप्रतिभा शङ्का २७ अनुकूली निषेवेते अनुभावास्तु शिरसो ९२ अनुभावास्त्वमी तूष्णीं ४१ १५ अनुभावो विकारस्तु १४५ अनेकार्थस्य शब्दस्य ८६ १३६ अनौचित्याहते नान्यद् ७३ ९. अप्रतिपत्तिर्जडता ७७ अभीष्टार्थस्य संप्राप्ता ८२ अमर्षप्रातिकूल्या ६४ अव्यक्तासंगतैर्वाक्यैः ८५ अश्रुखेदादयश्चानु ३८ अस्थानजः साश्रुदृष्टिः २० २२ अष्टावव रसा नाट्ये ११५ आन्याचारो दरिद्राणां ५३ का.प्र. ७.६२ का. प्रदीप ४ र. गं. पृ. ८३; सं. र. ७.१५६३ का. प्रदीप ४ दशरू. ४.६६ का. प्रदीप ४. र.ग. पृ.८१ र.र्ग. पृ.९३ दशरू. ४.३ का.म.२.१९ ध्वन्या. ३. का. प्रदीप ४, सा. द. ३.१५३ स. के. ५.१०१ र. गं. पृ. ९६ ४० ? र. गं. पृ. ७७ सं.र..१४४. सं. र. ७.१३७०-७१ 10 ४४ १९ ३८ ८१ ४ ९८ आधेश्चात्यन्तदुःसादे आत्मस्थः परसंस्थश्च आत्मप्रकाशनपरा ९८ आधेश्चात्यन्तदुःखादेः ४४ १३ आलम्बनो नायकादिः (९ आलस्यं श्रमगर्भादेः आगो राजविद्राव १९ आश्रयवये विरुद्धो यः १८ आल्हादक्त्वं माधुर्य इष्टनाशादिभिवेतो. का. प्रदीप सं. र. ७.१४३९ स. के. ५.१९३; का. प्रदीप वा. प्रदीप सा.द.३ सा. द. ३, का. प्रदीप ४ का. प्रदीप ४ का.म. ७.६४ का.प्र.८.६८ ३४ ८८ ४.

·लक्षणश्लोकसूची १२७ क्रमांक आदि पृष्ठ ८५ देवभगुरुस्वामि १९ दार्गल्यादेरनोजः स्याद् ३५ ध्यान चिन्ता हितानाः ३६ ११५ न दोपः स्वपदेनोक्ती ७५ ११४ नारिकेलरसशीर ३७ निकुचितांसशीपश्च १.१ निद्रापगमहेतुभ्यः मूल र.ग. पृ. ७ सा. द. ३-१५०, का. प्रदीप ४ सा. द. ३.१७९; का. प्रदीप ४ का.प्र. ७ र.ग, पृ. १०४ सं. र. ७.१४३९ स. क. ५.२४८; का. प्रदीप ४, सा.द.३.१५६ स.क.५.२४४ १ ना.शा.१.१८ ध्वन्या.३ का. प्रदीप ४ ? ९. निद्रा व्यापारर्वमुख्यम् ४३ ४७ निरीहावस्थायामानन्दः २७ ५१ निर्वेदग्लानिशङ्काख्याः २९ ३ नीरसो हि नियन्धो यः १ १९ न्यङ्गवीडादिभिश्वेतो. १९ १३, पराक्रमो गवादीना १. परोत्कर्षाक्षमासूया ३२ १२९ प्रतिकूलविभावादि १ प्रतिकूलेपु तक्ष्ण्यस्य २२ ९४ प्रारब्धकार्यासिध्द्यादेः ४२ ५८ बलस्यापचयो ग्लानिः ३१ १३४ बालस्थविरयोः स्त्रीणां ५ ११४ भावस्य शान्तिरुदयो ५३ २८ भावो यदा रतिर्नाम १३ १५ भुजाक्षेपस्खलद्गत्या १०६ भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्या ४६ " मद्यपानन मनस. का. प्रदीप ४ का.प्र. ७.६१ सा.द.३.१८५ का. प्रदीप र.ग.पृ.८० ? का.प्र.४.३६ का. प्रदीप ? का. प्रदीप ३३ ? ४४ का. प्रदीप का. प्रदीप ८४ ३९ १३ -- मन क्षेपस्त्वपस्मारो मन प्रसादो लाभादेः २५ मनोनुकूलेध्वर्येषु मात्सर्यद्वेषरागादेः ११७ माधुर्योज प्रमादारया ११५ मुख्ये रमेऽपि तेऽनित्व ५० १२४ मूर्ध्नि वर्गान्यगा वर्णा 0 ८. ३८ . का. प्रदीप ४ का.प्र.८.६८ का.प्र.४.५१ का.प्र. ८.०६ ·१२८ रसविलासे का. प्रदीप ४; सा.द. ३.१५५ व्यक्तिविक ३.10-11 ? का.प्र.८.६६ का.प.८.७५ स. कं. ५.२० का. म. ४.३५ ना.शा...१७ सं.र. ७.१५३३ का. प्रदीप सा, द. ३; धर्मदत्त २० कमाक भादि छ ७५ मोहो विचित्तता भीति ३६ ९७ यार्थान्तराभिव्यक्ती च १४८ १९ ये तूपर्तुमायान्ति १५६ ये रसस्याङ्गिनो धर्माः ५९ १२५ योग आद्य तृतीयाभ्या ६२ १७ रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं ४८,५० रतिर्देवादिविषया २७,२९ २३ रतिहसिश्च शोक्श्च २४ रत्यादयः स्थायिभावा १० ५७ रत्यायासक्लाभ्यासाद् ३१ ४९ रसे सारश्चमत्कार २८ ४३ रौद्रशम्त्या तु जनित १.४ लज्जाद्यर्विनियायोगो ३५ वक्त्रनेत्रपालश्चेत् ८३ वावपारष्यं प्रहारश्च वाच्या प्रकरणादिभ्य. १४७ ९१ वक्तृबोद्धव्यकाकूना १४६ १२७ वक्तृवाच्यप्रवन्धाना (४ ४ चितोऽस्माक्षणे पूर्व ३६ ५ विभाषा अनुभावात् २ ७२ विभावा यन दारिद्रयम् ३६ ७२ विभाव्यते हि रत्यादिः ४ १.. विरोधिभावात्पूर्वस्य ९ विरद्धा अविरुद्धा वा ३ ७ विरुद्धरविरुद्ध १८ विशेषादाभिमुख्येन ४५ विस्मयश्चित्तविस्तारो २५ १२८ व्यभिचारिरसस्यायि' ५ १.७ व्याधय सनिपाताद्याः ४० ५२ नीडा चपलता हर्ष सान्तस्य शमसाध्यत्वाद् ८ १९ शिशिरादी जलक्रीडा का. प्रदीप सं.र.७.१४३७ र.ग.पृ.९९ दशरू. ४.३५ का.प्र.३.१२ ? र. ग. पृ. ८२ का. प्र.४.२८ र.ग. पृ.८२ अनि पु. ३३९.३५ का. प्रदीप ४ का. प्रदीप ४सा. द. ३ दशरू.४.३४ दशरू४.६ ४४ २ ? का.म. ७.६० वा. प्रदीप ना.शा..११ स. र...१.. .

·रक्षणशोकसूची का.प्र. ८.७० 2 ४८ ८ का. प्रदीप ४ ना. शा. ६.१५ दशरू. ४.११%3 का. प्रदीप ४ पा. प्रदीप का.प्र.८.७६ ? ४ कमांक आदि पृष्ठ १२२ गुप्वन्धनादिवत्स्वच्छ• १ १३३ शूद्रस्य वेदाध्ययन ११. शृगारवी स्योर्हासो २० शृङ्गारहास्यरुण ६ श्रम सेदोऽध्यरत्यादे ३४ ६७ श्रमग्लान्योविभेद तु १२९ श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु ८ सजातीयविजातीय ३ ७६ सदृशज्ञानचिन्तार्थ १ सवासनाना सभ्याना ३६ सशब्द मधुर काय १३८ संचार्यादेविरुद्धस्य ९६ सजातमिष्टविरहाद् १२. संभोगे विप्रलम्भे च १२ समोहानन्दसभेद ८३ सामर्थ्यचिती देश १४४ ७३ सताप स्मरण चैव ८२ संयोगो विप्रयोगश्च २६ संयोगकालावच्छिन्ना १४. स्मर्यमाणो विरुद्धो य ३३ स्मित च हसितं प्रोक्तम् २० ३९ स्यूलरर्णक्टुप्यानो १.१ खप्नो निद्रामुपेतस्य का. प्रदीप ४ सा. द. ३, श्रीवत्सलाञ्छन सं. र. ७.१४३८ का.प्र .१३ र. ग. पृ. १३ ३२ का प्रदीप ४ वाक्यपदीय, का. प्र. २ र.ग. पृ.८२ वाक्यपदीय, का. म. २. 2 १३ का.प्र.७६५ सं.र.७१४३५ स.र.७१४४१ का. प्रदीपर, सा. द. ३.१५७ ना.शा.१.२. २१ ४४ ना. शा.१.२२ ५३ वमो विवोधोऽमर्षश्च २ स्वादुपाकेऽप्यनाखाद्य १ ६ खेद स्तम्भोऽथ रोमाञ्च २ हसन्तमपरं दृश्वा १.

·उदाहरणश्लोकमची क्रमांक ५४ " २३ २१ 0 आदि मूल पाण्डित्य कविताकला. ग्रन्यकृतः पाप हन्त मया हतेन 1.गं. पू.१.४ पातमस्तदयमन्यवान्तया ग्रन्यकृतः पुत्रा क्लत्राण्यथ यन्धवोऽपि प्रमादे वर्तम्ब प्रस्टय का.प्र. ७.१२७ प्रस्थान वलयः कृतं अमक.३५ प्रागप्राप्तनिशुम्म' महावीर, १.३३ माणादपि प्रियतम ग्रन्थकृतः प्राणाः प्राणपतिः मदा प्रन्थकृतः प्रेम तस्य न गुणेषु प्रेमाः प्रणयस्पृशः मा.मा. ५.७ प्रीटच्छेदानुरूपोच्छलन' का.प्र.८.३५१ याण भिन्ननिजमाल अन्यकृत. व्रात्ममध्ययनस्य नेप र.प्र.पृ. ५३ भद्रात्मनो दुरधिरोहतनो का.प्र.२.१२ भवने गमने चनेऽपि वा प्रन्यकृतः भम्माधुरेति खुरली. भुजामालापरसेन प्रन्यकृत' भूरणदिग्धानव ध्वन्या. का.प्र. ७.३३४ मज्जामम्तिवपक प्रथकृतः मध्नामि कौरवशत वेणी. १.१५ मन्थायलार्णवाम्म.. वेगी.१.२३ मा युर कशा कराब्जे र.ग.४.८६ माताकुम्भतटतुम' प्रन्यकृतः मानिनीमनुनयन् मूर्धामुदत्तनाविरल हनुमन्नाटक ८ (१), का. म. ७.१५९ यत्कटाक्षततिरेव संगरे प्रन्थकृतः मस्मिन्मन्युभरेण धुन्वति यस्य सङ्गगतकालिमा यस्यामुहत् कृत' का.म.५.११३ यान्त्या मुहुर्वेलित. मा. मा.१.३२ येन ध्वसमनोभवेन का.प्र. ७.३०२ रामसुधावरमुनी का.प्र.४.४९ राजन् राजपुतान का.म.१०.४४० राममन्मथशरेण ताडिता पु.११.२० वटपर्पटमोदकमोदित प्रन्यतः वदतु सदसि धृष्ट वापी कापि स्फुरति कुवलयानन्द ७७ २५ ४५ " ६२ " ३. १२ ८९ ·Yीतया गस्तिनादि रसविलासे मूल १३४ भादि क्रमाक ६ ७८ ७ " ६ २४ पृष्ठ वार वार कमलनयनः प्रेक्षते अन्धकृतः वारं वारं तिरयति दशी मा. मा.१.10 वालुकाविहितमित्तिभेदनं प्रन्यकृतः विद्धि चात्तरसमोजसा विमानपर्यवतले निपण्णा का. प्र. ५.३३ विमुखेऽपि विधातरि ग्रन्थकृतः वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेधं का. प्र. ४.२५ विरम रमण नीर प्रन्यकृतः पिषमः समयः खलाः सपत्रा वीक्ष्य घोरघनघर्षरखरा व्यानम्रा दयितानने का.प्र.७ शतेनोपायाना क्थमपि र. ग. पृ.९९ शरणं भवन्तमतिकारुणिर्क शून्य वासगृह विलोक्य अमक.८१ श्रीतातपादविहिते सत्यं मनोरमा रामा का.प्र..." सर्वेऽपि विस्मृतिपथ सब्रीडा दयितानने का.प्र. ७.१२१ सशोणितः व्यभुजा का. म...१५ संध्येय समुपागतव विरतिं प्रन्यकृतः संग्रहारे पहरणः का.म. ७.१२४ अमा. २९ सा पत्युः प्रथमापराध सा मदागमनवृहिततोपा र.ग.पृ.८५ साहिल्यायोनिधिपाय प्रन्यातः का.प्र.९ सोमाय कुप्यभित्र नेपधीय. 4.ur ६७ ६८ ४२ मुबइ समागमिस्मदि प्रन्यात शि.. ३८ स्तुमः वामाक्षि स्तेद कपोले भयता हरत्व सप्रति हरिमागनमार्ण हमति रोदिति गापति हा मातस्यरितामि हृदये कृतसालानुका .

·रसविलासे क्रमाक . ३. ६ ७ " - २४ १० भादि पृष्ठ मूल वारं वारं कमलनयनः प्रेक्षते ग्रन्थकृतः वारं वारं तिरयति दृशी मा. मा.१.३८ वालकाविहितभित्तिभेदन प्रन्यकृतः विद्धि चात्तरसमोजसा विमानपर्यङ्कतले निषण्णा का.प्र. ७.३३६ विमुखेऽपि विधातरि ग्रन्धकृतः चियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघ का.प्र.४.२७ विरम रमण नीरं ग्रन्थकृतः विषमः समयः खलाः सपत्रा वीक्ष्य घोरघनघर्घरखरा व्यानम्रा दयितानने का.म. ७ शतेनोपायाना क्थमपि र.से.पृ.९९ शरणं भवन्तमतिकारणिक . शून्यं वासगृह विलोक्य अमय.८२ श्रीतातपादविहित सत्य मनोरमा रामा का.प्र...१३३ सर्वेऽपि विस्मृतिपथ र.ग.पृ.१०२ सनीडा दयितानने का.प्र. ७.३२१ सशोणितः कन्यभुजा का. प्र...३३५ संप्येय समुपागतव विरति प्रन्यकृतः संप्रहारे प्रहरणः का.म. ७.३२४ सा पत्युः प्रथमापराध' अमर.२९ सा मदागमनहिततोपा र.से.पृ.८५ साहित्लायोनिधिपाय प्रन्धकृतः मुम्वइ समागमिस्मदि का.प्र.१९ मोमाय युप्यभिव नेपघीय. ८.७४ स्तुमः वामाशि का.प्र.४.४८ स्वेदः कपोले पता प्रन्यन्तः दरवर्ष मप्रति हरिमागतमारय हगति रोदिति गायनि प्रन्यकृतः हामानवरितामि का.प्र.४.१० हरये नवलानुपडा र.ग.पृ.८९ TET गरितनादि १८ विरात. ५.४८ ४.