·No text on this page.

·॥ श्रीः॥
श्रीमत्कविशिरोमणिकालिदासप्रणीतम्
मेघदूतकाव्यम्।
मल्लिनाथकृत संजीविनीटीकया
ज्ञानदीपिकाख्यया भाषाटीकया च समेतम् ।
इदम्
मिश्रकुलाग्रगण्य सुखानंदसुतबलदेवशर्मणा
अन्वयेन, अन्वयार्थेन, भावार्थेन च
विशदीकृतं,
1
तच्च
श्रीयुत भगीरथात्मजेन हरिप्रसादशमणा
मुंबय्यां
"गणपत कृष्णाजी" मुद्रणालयेऽङ्कयित्वा प्रकाशितम् ।
शकादाः १८२६, संवत् १९५२.
सन १८६७ के २५ ये ऍक्टमुजब रजिस्टर करके इसके
मय हक प्रकाशकने तामें रक्खे है.
10
CC

·No text on this page.

·विज्ञप्ति सब जगतमें लोकोपकारक ऐसे महात्माओंने किरोडिन ग्रंथ रचे हैं. तिनमें कितनेक प्रसिद्ध हो रहे हैं तथापि पढनेवाले बालकोंकू व्युत्पत्तिके अर्थ काव्य ग्रंथही श्रेष्ठ हैं. पंडितोंने कहा है कि, काव्यं यशसेऽर्धकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिवृत्तये कांतासंमिततयोपदेशयुजे || कैसा है काव्य ? की यशसे ( कीर्तिअर्थ ), और अर्थकते (द्रव्यार्जनमें सहकारी ), तथा व्यहारविदे (लोकव्यवहार ज्ञानदाता), और शिवतरमतये (कन्याणसे इतर अर्थात् अकल्याण तिसके नाशार्थ ), और सद्यः परनिर्वतये (तत्काल काव्यसारार्थनानसे तत्त्वज्ञान वढावनेवाला), और क्रांतासमिततयो- पदेशयुने ( अपनी अनुरागवाली स्त्रीके समान हितोपदेश करनेवाला) इत्यादि अनेक गुण केवल काव्यमेही रहते हैं. इसवारते काव्यहीका पढना श्रेष्ठ है ऐसा सिद्ध हुआ. आजतक काव्यकार प्रसिद्ध कविभी अनेक प्रसिद्ध हो गए, परंतुं जिनमें 'कालिदास पंडितसरीखा अहितीय पंडित दूसरा नहीं, ऐसा वडेवढे विद्वान् लोगोंके समुदायमें वारवार कहाजाता है. सब विद्वानोंमें अग्रपूजाके बख्त पंडित कालिदासकाही श्रेष्ठत्व निश्चित ठहरताहै. इसमें मतलव क्या है की, यह केवल अपने बुद्धिवलसेही श्रेष्ठत्वको पहुंचा नहीं, किंतु बहुत दिनतक तपश्चर्या करके आदिशक्ति अवटितवटनासामर्थवाली कालीजीका आरा- धन कर वह देवी सुप्रसन्न किईथी. और उस देवीके प्रसादसेही कालिदासके मुखमें साक्षात् सरस्वतीजी बैठीथीं, वास्ते दोनोंके अनुग्रहबल से पंडितर्ने जोजो कहा वह शब्दसमुदाय निदोप, रसभरित, अलंकार प्रास छंद इत्यादि साहित्यविशिष्ट मधुर कान्यही होरहा. पंडितराजन बहुत रघुवंशआदि महाकाव्य और खंड काव्यमी अनेक ·मेधनका उमकमपद्य- বি বিননামার মন बागगमविता कालिदासम्म काव्यम् । मन्दिनिवारका निष्टताटागागाई भुवनमव दवः सर्वदा मोघवर्षः ॥ श्रीमसेनमुनिपादायोजभृङ्गः श्रीमानभूदिनयसनमुनिगरीयान् । नबोदिनेन निनसनमुनीचरेण कापं व्यधायि परिवेष्टिनमेघदूतम् ॥ इस ग्रंथके छापनेक समय ऐसी व्यवस्था रखी है कि, ऊपर मूल श्लोक, नीचे संरकुनमें अन्वय, पीछे मल्लिनाथकृतटोसा, और पीछे अन्वयनमसे लोकार्थ और सबके नीचे भावार्थ ( तात्पर्यार्थ ) ऐसा अनुक्रम रवखा है. इस क्रमसे पंढनेवालेः तथा मेमी रसिक लोगोंकूभी अनायासही अर्थ ध्यानमें आजाय इसमें संशय नहीं. अव अपर लिखी व्यवस्थामुजब यह पुस्तक बड़े प्रयत्नसे पंडितद्वारा तय्यार करके छपादिया है. विशेष वया कहना, इसकी सुलभता, व्यवस्था और रप्तमाधुर्यादि गुण एक बखत पुस्तक संग्रह करके आरंभसे अंततक वांचनेसेही मालूम पडेगी. इसको आश्रय देकर मेरे परिश्रम सफल करना ऐसी गुणज्ञ रसिकजनोंके आगे विनयपूर्वक प्रार्थना है. हरिप्रसाद भगीरथजी, कालकादेवीरोड़, रामवाड़ी, मुंबई.

·श्रीः। अथे मेघदूतकाव्यम्। भाषाटीकासमेतम् | -Amradiadrifts पूर्वमेघः। मातापितृभ्यां जगतो नमो वामाधजानये। सद्यो दक्षिणदृक्पातसंकुचद्वामदृष्टये ॥ १ ॥ अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्त्यवैभवम् । तं नरं वपुषि कुञ्जरं मुखे मन्महे किमपि तुन्दिलं महः ॥ २ ॥ शरणं करवाणि कामदं ते चरणं वाणि चराचरोपजीव्यम् । करुणामसृणैः कटाक्षपातैः कुरु मामम्व कृतार्थसार्थवाहम् ॥३॥ इहान्वयमुखेनैव सर्व व्याख्यायते मया। नामूलं लिख्यते किंचिन्नानपेक्षितमुच्यते ॥ ४ ॥ "आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्” इति शास्त्रात्का- व्यादौ वस्तुनिर्देशात्कथा प्रस्तौति- कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः शापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः । यक्षश्चके जनकतनधास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु ॥ १ अन्वयः-स्वाधिकारात् प्रमत्तः [अत एव ] कान्ताविरह- गुरुणा वर्षभोग्येण भर्तुः शापेन अस्तङ्गमितमहिमा कश्चित् यक्ष: जनकतनयास्रानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु रामगिर्याश्रमेषु वसनि चक्रे ॥१॥ कश्चिदिति॥स्वाधिकारात्स्वनियोगात्ममत्तोऽनवहितः ।। "प्रमादो- .ऽनवधानता' इत्यमरः । “जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम् ·२ मेवदूतकाव्ये-- सत्यपादानत्वम् ! तस्मात्पश्चमी । अत एवापराधादेतोः। कान्ताविरहेण गुरुणा दुर्भरेण । दुस्तरेणेत्यर्थः ॥ "गुरुस्तु गोप्पती श्रेष्ट गुरौ पितरि दुर्भरे" इति शब्दार्णवे । वर्षभोग्येण संवत्सरभोग्येण || "कालाध्वनी- स्त्यन्तसंयोगे" इति द्वितीया । “अत्यन्तसंयोगे च" इति समासः । "कुमति च" इति णत्वम् । भर्तुः स्वामिनः शापेन । अस्तंगमितो महिमा सामर्थ्य यस्य सोस्तंगमितमहिमा || अस्तमिति मकारान्तमव्ययम् । तस्य "द्वितीया-" इति योगविभागात्समासः ॥ कश्चिदनिर्दिष्टनामा य- क्षो देवयोनिविशेषः । “विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिनराः। पिशाचो गुलकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः” इत्यमरः ॥ जनकतनयायाः सी- तायाः लानैरवगाहनैः पुण्यानि पवित्राण्युदकानि येषु तेषु। पावनेग्वि- त्यर्थः॥ छायामधानास्तरवश्छायातरवः । शाकपार्थिवादित्वात्समासः ।। लिग्धाः सान्द्राश्छायातरवो नमेरुवृक्षा येषु तेषु। वसतियोग्यश्वित्यर्थः ।। "स्निग्धं तु मसृणे सान्द्रे' इति । "छायावृक्षो नमेरुः स्यात्” इति च शब्दार्णवे ॥ रामगिरेश्चित्रकूटस्याश्रमेषु वसतिम् ।। "वहिवस्यतिभ्यश्व इत्यौणादिकोऽतिमत्ययः ॥ चक्के कृतवान् ॥ अत्र रसो विमलम्भा- ख्यः शृङ्गारः। तत्राप्युन्मादावस्था। अत एवैकत्रानवस्थानं सूचित- माअमेष्विति बहुवचनेन || सीतां प्रति रामस्य हनुमत्संदेश मनसि निधाय मेघसंदेशं कविः कृतवानित्याहुः ॥अत्र काव्ये सर्वत्र मन्दा- क्रान्तावृत्तम् । तल्लक्षणं-"मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भौं नती ताद्गुरू चेत" इति ॥ अन्वयार्थः-अपने अधिकारसे ममत्त होनेके कारण, कठिन स्त्रीवियोगके वर्षपर्यन्त भोगनेयोग्य स्वामी (कुबेर) के शापसे महिमा- हीन कोई यक्ष जानकीके स्नानसे पुण्यजलयुक्त सघन छायाके वृक्षावाले, रामके पर्वत(चित्रकूट)के आश्रमों में निवास करने लगा ॥१॥ भावार्थः-कोई यक्ष स्त्रीके विरहसे, कठिन भोग्य यक्षराज (कुबे- १ "कोई यक्ष" इतनाही क्यों लिखा, उसके नामको क्यों नहीं प्रकट किया !| इसपर प्रमाण; श्लो० " मित्रद्रोहं प्रकुर्वन्ति ये च विश्वासघातकाः । तेषां नाम न कुर्वन्ति पद्यादौ च विशेषतः।"

·३ " पूर्वमेघः। रजी )के शापसे, अपने अधिकारसे रहित और प्रभावहीन हो, चित्र- कूट पर्वतके एक आश्रममें वास करने लगा। इस स्थानमें निरन्तर- भावसे लगे छायाप्रधान देवदारुके वृक्षगण शोभाविस्तार करते हैं। और पूर्वकालमें जनकनन्दिनी ( सीता ) जोके स्नानकरनेके कारण इस स्थानका सब जल अति पवित्र है ॥१॥ तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तरस कामी नीत्वा मासान्कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः। आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसार्नु वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥ २ ॥ अन्वयः-तस्मिन् अद्री अबलाविप्रयुक्तः कनकवलयभ्रंश- रिक्तप्रकोष्टः कामी सः कतिचित् मासान् नीत्वा भाषाढस्य प्रथमदिवसे आश्लिष्टसानुम् वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयम् मेघम् ददर्श ॥२॥ तस्मिन्निति । तस्मिन्नद्रौ चित्रकूटाद्रौ । अबलाविप्रयुक्तः कान्ता- विरही। कनकस्य वलयः कटकम् ॥ "कटकं वलयोऽस्त्रियाम्" इत्य- मरः ॥ तस्य भ्रंशेन पातेन रिक्तः शून्यः प्रकोष्ठः कूपराधामदेशो यस्य स तथोक्तः ॥ "कक्षान्तरे प्रकोष्ठः स्यात्मकोटः कूपराधः” इति शाश्वतः । विरहदुःखात्कश इत्यर्थः । कामी कामुकः स यक्षः । कति- चिन्मासान् । अष्टौ मासानित्यर्थः । “शेषान्मासान्गमय चतुरः" इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ नीत्वा यापयित्वा । अपादानक्षत्रेण युक्ता पौर्णमा- स्याषाढी ॥ "नक्षत्रेण युक्तः कालः” इत्यण । “टिड्डाणञ्-" इत्या- दिना कीम् ॥ साषाढयस्मिन्पौर्णमासीत्याषाढो मासः ॥ “सास्मिन्पौर्णमा- १ मल्लिनाथनें चित्रकूटकोही रामगिरि माना है. " रामगिरेश्चित्रकूट- स्य आश्रमेषु ” इत्यादि । प्रोफेसर विल्सनसाहब इन्जन्लेण्डके विख्यात संस्क- तरामी इसको कामदानाथ जो चित्रकूटके पास है बतलाते हैं । सन १८०६ ई. का एशियाटिक रजिस्टरनामक वार्पिक पत्र रामगिरिसे रामटेककोही लेताहै, फसिस् जानसन इससमयके यूरोपीयमधान संस्कृताध्यापक अपनी टीकामेभी लिखते हैं कि-" चित्रकूटस्थानातिनिकृष्टो दक्षिणस्यां दिशि रघु- नायेनोपलक्षितो गिरिः पर्वत इति ॥"

·४ * मेघदूतकाव्ये- सीति संज्ञायाम्" इत्यण ॥ तस्य प्रथमदिवस आश्लिप्टसानुमाकान्त- कूटम् । वमक्रीडा उत्खातकेलयः ॥ "उत्खातकेलिः क्रीडाद्यैर्वप्रक्रीडा निगद्यते” इति शब्दार्णवे ॥ तासु परिणतस्तियग्दन्तमहारः ।। "तिर्य- ग्दन्तमहारस्तु गजः परिणतो मतः" इति हलायुधः ॥ स चासौ गजश्व तमिव प्रेक्षणीयं दर्शनीयं मेघं ददर्श ॥ गजप्रेक्षणीयमित्यत्रेवलोपाल्लु- मोपमा ॥ केचित् "आपाटस्य प्रथमदिवसे” इत्यत्र "प्रत्यासन्ने नभसि” इति वक्ष्यमाणनभोमासस्य प्रत्यासत्त्यर्थ "दशमदिवसे" इति पाठं कल्पयन्ति तदसंगतम् । प्रथमातिरेके कारणाभावा- नभोमासस्य प्रत्यासत्यर्थमित्युक्तमिति चेन्न । प्रत्यासत्तिमात्रस्य मा- समत्यासत्यैव प्रथमदिवसस्याप्युपपत्तेः । अत्यन्तप्रत्यासत्तेरुपयोगा- भावेनाविवक्षितत्वात् । विवक्षितत्वे वा स्वपक्षेऽपि प्रथमदिवसातिक- मेण मेघदर्शनकल्पनायां प्रमाणाभावेन तदसंभवात् । प्रत्युता-- स्मत्पक्ष एवं कुशलसंदेशस्य भाव्यनर्थप्रतीकारार्थस्य पुरत एवानुमा- नमुक्तं भवतीत्युपयोगसिद्धिः॥ ननून्मत्तस्य नायं विवेक इति चेन्न । उन्मत्तस्य नानर्थस्य प्रतीकारार्थ प्रवृत्तिरपीति संदेश एव मा भूत् ॥ तथा च काव्यारम्भ एवापसिद्धः स्यादित्यहो मूलच्छेदी पाण्डित्य- प्रकर्षः । कथं तर्हि "शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शाईपाणौ इत्यादिना भगवत्प्रबोधावधिकस्य शापस्य मासचतुष्टयावशिष्टस्योक्तिः। दशदिवसाधिक्यादिति चेत्स्वपक्षेऽपि कथं सा, विंशतिदिवसैयूँन- त्वादिति संतोप्टव्यम् । तस्मादीषद्वैषम्यमविवक्षितमिति सुष्टतं "प्रथम- दिवसे” इति ॥ अन्वयार्थः-तिस पर्वतमें अबलाका वियागी,सुवर्णके कंगण गि- रनेके कारण रीती कलाईवाला वह कामी कुछेक महीनोंको बिताकर, आषाढके प्रथमदिवसमें पर्वतके शिखर छूनेवाला, उत्खातलीलामें लगा, तिर्यग्दन्तपहारी, हाथोकी समान दर्शनीय, मेघको देखता हुआ ॥ २ ॥ भावार्थः-स्त्रीके विरहसे अत्यन्त कातर होने और दुबला होनेके कारण सुवर्णकंगण गिरनेसे रोतेहाथवाला, मदनके वश पड़ा वह यक्ष उस पर्वतपर कई मास बिताय आषाढ़मासके पहले दिन (पड़वाको) १"तिर्यग्दन्तमहारस्तु गजः परिणतो मतः ।” इति हलायुधः । तिरछे दांत टेककर परकोटेपर टकर मारनेवाले हाथीको परिणतगज कहते हैं। 17 ·पूर्वमेवः। देखता हुआ कि उत्खातकीड़ाकरनेमें प्रवृत्त तिरछे दतिौका प्रहार करनेवाले महामातंगकी समान अपूर्वदर्शन नवीन नीरद उदय होकर, पर्वतके शिखरको भेट रहा है ॥ २ ॥ तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो- रन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य ध्यौ । मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे ॥ ३ ॥ अन्वयः-राजराजस्य अनुचरः अन्तर्वाप्पः कौतुकाधानहेतोः तस्य पुरः कथमपि स्थित्वा चिरम् दध्यौ । [तथाहि मेघालोके सति सुखिनः अपि चेतः अन्यथावृत्ति भवति कण्ठाश्लोषप्रणयिनि जने दूरसंस्थे सति किम् पुनः॥३॥ तस्येति ॥ राजानो यक्षाः ।। "राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे यक्षे क्षत्रिय- शक्रयोः” इति विश्वः ।। राज्ञां राजा राजराजः कुबेरः ॥ "राजराजो धनाधिपः” इत्यमरः । “राजाहःसखिभ्यष्टच्" इति टच्प्रत्ययः ॥ तस्यानुचरो यक्षः । अन्तर्बाष्पो धीरोदात्तत्वादन्तःस्तम्भिताश्रुः सन् । कौतुकाधानहेतोरभिलाषोत्पादकारणस्य ॥ "कौतुकं चाभिलाषे स्या- दुत्सवे नमहर्षयोः” इति विश्वः ।। तस्य मेघस्य पुरोऽग्रे कथमपि । गरीयसा प्रयत्नेनेत्यर्थः ॥ "ज्ञानहेतुविवक्षायामप्यादि कथमव्ययम् । कथमादि तथाप्यन्तं यत्नगौरवबाढयोः" इत्युज्वलः ॥ स्थित्वा चिरं दध्यौ चिन्तयामास ॥ "ध्यै चिन्तायाम्” इति धातोलिट् ॥ मनो- विकारोपशमनपर्यन्तमिति शेषः ॥ विकारहेतुमाह-मेघालोक इति ॥ मेघालोके मेघदर्शने सति सुखिनोऽपि प्रियादिजनसंगतस्यापि चेतश्चि- तमन्यथाभूता वृत्तिापारो यस्य तदन्यथावृत्ति भवति । विकृतिमा- पद्यत इत्यर्थः । कण्ठाश्लेषमणयिनि कण्ठालिङ्गानार्थिनि जने । दूरे संस्था स्थितिर्यस्य तस्मिन्दूरसंस्थे सति किं पुनः । विरहिणः किमुत वक्तव्यमित्यर्थः । विरहिणां मेघसंदर्शनमुद्दीपनं भवतीति भावः । अ- र्थान्तरन्यासोऽलंकारः । तदुक्तं दण्डिना-"ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किंचन । तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः॥" इति ॥ ३॥ अन्वयार्थः-कुबेरका सेवक, भीतरही आंसुओंको रोकें, अभि- ·६ - मेघदतकाव्ये-- लार उपक नागने के कारण उस ( मंघ ) के आगे किसी प्रकार स्थित होकर, बहुतकालतक ध्यान करता रहा; कारण कि, भयक देवन पर गग्बी पुरुषांकाभी चित्त औरमकारका होजाता है; किर कंगालिंगनको मार्थना करनेवाले जन दूर होनेपर फिर तो क्या ( कन्हें । ॥ ३॥ भावार्थ:-कुबेरका सेवक बाप्पकर यक्ष, अभिलापित इच्छाके पूरण करनेवाले, उस मेघके सन्मुख अतियत्नसहित खड़े हो बहुत ( देरतक जबतक उसके मनका विकार शान्त हुआ ) एकमनसे विचार करने लगा। नये मेघ देखने से सुखसम्भोगम आसक्त पुरुष- काभी अन्तःकरण चंचल होता है; फिर जब गलेभेटकर मिलनेकी इच्छा करनेवाले पुरुषके भनकी मेमपात्र प्रियजन (प्यारी स्त्री के दूर रह- नसें कैसी दशा होती है? वह क्या कहैं ॥ ३ ॥ अथ समाहितान्तःकरणः सन्कि कृतवानित्यत आह- प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमधी हारयिष्यन्प्रवृत्तिम् । स प्रत्ययैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्थाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार ॥ ४ ॥ अन्वयः-सः नभसि प्रत्यासन्ने दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीम् प्रवृत्तिम् हारयिष्यन् प्रत्यौः कुटनेकु- सुमैः कल्पितार्घाय तस्मै प्रीतिप्रमुखवचनम् स्वागतम् प्रोतः व्याजहार ॥४॥ प्रत्यासन्न इति ।। स यक्षः।यश्चिरं दध्यौ स इत्यर्थः । नभसि श्रा- वणे ।। नभः खं श्रावणो नभाः" इत्यमरः ॥ प्रत्यासन्न आषाढस्या- नन्तरं संनिकृष्टे । प्राप्त सतीत्यर्थः । दयिताजीवितालम्बनार्थी सन् । वर्षाकालस्य विरहदुःखजनकत्वात् "उत्पन्नानर्थप्रतीकारादनर्थोत्प- त्तिमतिबन्ध एव वरम्” इति न्यायेन प्रागेव प्रियाप्राणधारणोपायं चिकीर्षुरित्यर्थः । जीवनस्योदकस्य मूतः पटबन्धो वस्त्रबन्धो जीमूतः ॥ पृषोदरादित्वात्साधुः । “मूतः स्यात्पटबन्धेऽपि इति रुद्रः ॥ तेन जीमूतन जलघरेण प्रयोज्येन स्वकुशलमयीं स्वक्षेमप्रधानां प्रवृत्ति वा- ताम् ॥ “ वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्तः” इत्यमरः ॥ हारयिष्यन्मापयिष्यन् ॥

·पूर्वमेघः। "लुट् शेषे च” इति चकारात्कियोपपदालट्मत्ययः । जीवनार्थ कर्म जीवनप्रदेनैव कर्तव्यमिति भावः || "हकारन्यतरस्याम्' इति कर्मसंज्ञाया विकल्पात् पक्षे कर्तरि तृतीया || प्रत्यौरभिनवैः कुटज- कुसुमैगिरिमल्लिकाभिः ॥ "कुटजो गिरिमल्लिका” इति हलायुधः ॥ कल्पितार्घाय कल्पितोऽनुष्ठितोऽर्घः पूजाविधिर्यस्मै ॥ “मूल्ये पूजा- विधावर्घः' इत्यमरः ।। तस्मै जीमूताय ।। "क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यम्। इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी ॥प्रीतिप्रमुखानि प्रीतिपूर्वकाणि वचनानि यस्मि- न्कर्मणि तत्त्रीतिप्रमुखवचनं यथा तथा। शोभनमागतं स्वागतं स्वाग- तवचनं प्रीतः सन्व्याजहार । कुशलागमनं पप्रच्छेत्यर्थः ॥ नाथेन त्व- त्र "प्रत्यासन्ने मनसि” इति साधीयान्पाठः कल्पितः । प्रत्यासन्न प्रक- तिमापन्ने सतीत्यर्थः । यस्तु तेनैव पूर्वपाठविरोधः प्रदर्शितः सोऽस्मा- भिः"आषाढस्य प्रथमदिवसे" इत्येतत्पाठविकल्पसमाधाननैव समाधाय परिहतः ॥४॥ अन्वयार्थः-वह यक्ष श्रावणके निकट होनेपर प्रियके प्राणधारणका इच्छक होता मेघद्वारा अपनी कुशलमयी वार्ता भिजवानेको, पर्वतकी चमेलीके फूलोसे अर्घकी कल्पना कर उस मेघके निमित्त प्रीतियुक्त स्वागतके वचनोंको प्रसन्न होकर, बोला ॥४॥ भावार्थ:-इसके उपरान्त स्त्रीके विरहसे व्याकुल वह यक्ष आ- पाढ़ महीनेके अन्त होजानेपर सावनके महीनेको निकट आयादेख, किस भांतीसे विरहीजनके नसहनेयोग्य दारुण वर्षासमयमें, विरहसे कातर हुई प्यारीके जीवकी रक्षा हो इस विषयमें चिन्ताकर इस नये उदय हुये बादलके द्वारा, प्यारीके पास अपनी कुशलका संवाद भेज, धीरज दिलानेका अभिलाषी हुआ । फिर उसने प्रीतिपूर्णत्द- यसे पहाड़ी चमेलीके नये फूलोंका अर्घ स्थापित कर, प्रीतिभरे वच- नोंके द्वारा मेघसे पूंछा ॥ ४ ॥ ननु चेतनासाथ्यमर्थ कथमचेतनेन कारयितुं प्रवृत्त इत्यपेक्षायां कविः समाधत्ते- धूमज्योतिःसलिलमरुतां संनिपातः क्व मेघः संदेशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः। इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्गुह्यकस्तं ययाचे कामार्ता हि प्रकृतिकपणाश्चेतनाचेतनेषु ।। ५ ।।

·मेघदन काव्य-- अन्वन्तः ...योनिगारिलमरनाम सन्निपान: मेवः क, पटुकरण: प्राणिनिः प्रापणीयाः मदेशाः का उनि रसुवपान भारिगणयन गायक: नम यान नथाहि ] कामानाः चननाचे- नगर प्रदनिकगणाः । भवन्ति ॥५॥ आमनि। समय ज्योतिष मलिलं च मद्धायुश्च तेषां संनिपातः मंधाना मेधः क । अचेगवानसंदेशागई इन्यथः । पटुकरणैः समर्थन्द्रि- यः॥ "करण सानकतम क्षेत्रगानेन्द्रियेष्वपि" इत्यमरः ॥ प्राणिभि- अतनैः ॥ "माणी तु अंतनो जन्मी" इत्यमरः ॥ पापणीयाः मापयिनव्याः। संदिश्यन्त इति संदेशास्त एवार्थाः क्व । इत्येवमी- मुक्यादिटागायुकन्वात | "इष्टार्थीयुक्त उत्सुकः" इत्यमरः ॥ संपदानवाकुगरमनाभिमुखीचकारेत्यर्थः । अपरिगणयन्नविचार- यन्गुलको यक्षन्तं मयं ययाचे चाचितवान् ॥ "याचू याञायाम्” ॥ तथाहि । कामार्ता मदनातुराश्येतनाश्याचेतनाश्च तेषु विषये प्रकृतिक- पणाः स्वभावदोगाः । कामान्धानां युक्तायुक्तविवेकशून्यत्वादचेतनया- जा न विरुध्यत इत्यर्थः ॥ अत्र मेघसंदेशयोविरूपयोर्घटनाद्विपमालं- कारः । तदुक्तम्-"विरुद्धकार्यस्योत्पत्तियंत्रानर्थस्य वा भवेत् । वि- रूपघटमा चासौ विपमालंकृतिसिधा ॥” इति । सा चार्थान्तरन्यासा- नमाणिता तत्समर्थकत्वेनैव चतुर्थपाद तस्योपन्यासात् ॥ अन्वयार्थः-धूम, अग्नि, जल, पवनका संयोग रूप मेघ कहां? और समर्थ इन्द्रियवाले गाणियोद्वारा लेजाने योग्य संदेश कहां? इसकोभी उत्कंठासे न गिणकर, यक्ष उसको याचना भया, कारण कि-कामात ( पुरुष ) चेतन अचेतनमें स्वाभाविक दीन ( होते ) है ॥ ५॥ भावार्थः-कहां धूम, तेज, पानी और बयारके समुदायसें बनाहु- आ मेघ ?कहां अधिक चतुर वचन, हाथ, पैर इत्यादि इन्द्रियों करि युक्त प्राणियों के द्वारा भेजने लायक समाचार ? इन दोनोंका समावेश कभी नहीं होसकता । उत्कंठाके मारे यक्षनें अपने मनमें इसका कुछ विचार न किया। और मेघसे प्रार्थना की कि- तुम हमारे दूत बनो। यक्षकी ऐसी प्रार्थना कुछ असंगत नहीं, कारण कि जो पुरुष काम- देवसे अन्धे होरहे हैं, उनको स्वभावसेंहीं कार्य अकार्यका विचार नहीं रहता, वे चेतन, अचेतन सबकेही निकट कातरता प्रकाश करते t - 1 ·or पूर्वमेघः। है ।। ५॥ (किसीयूरोपियन महाशयको यह उक्ति बहुत ठीक है कि- " Love is blind " An संप्रति यात्राप्रकारमाह जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः । तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाहूरबन्धुर्गतोऽहं याजा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा॥६॥ अन्वयः-[हेमेघ त्वाम् भुवनविदिते पुष्करावर्तकानाम् वंशे जातम् कामरूपम् मघोनः प्रकृतिपुरुषम् जानामि, तेन विधि- वशात् दूरबन्धुः अहम् त्वपि अथित्वम् गतः अस्मि [तथाहि ] अधिगुणे यात्रा मोघा [अपि] वरम् , अधमे लब्धकामा [ वरम् अपि न [ भवति ॥ ६॥ जातमिति ॥ हे मेघ । त्वां भुवनेषु विदिते भुवनविदिते । “निष्ठा' इति भूतार्थे क्तः । “मतिबुद्धि-" इत्यादिना वर्तमानार्थत्वेऽपि "क्तस्य च वर्तमाने” इति भुवनशब्दस्य षष्ठवन्ततानियमात्समासो न स्या- त्। "क्तेन च पूजायाम्” इति निषेधात् ॥ पुष्कराश्यावर्तकाश्य केचि- न्मघानां श्रेष्ठास्तेषां वंशे जातम् । महाकुलमसूतमित्यर्थः । कामरू- पमिच्छाधीनविग्रहम् । दुर्गादिसंचारक्षममित्यर्थः। मघोन इन्द्रस्य प्रक- तिपुरुषं प्रधानपुरुषं जानामि । तेन महाकुलप्रसूतत्वादिगुणयोगित्वेन हेतुना विधिवशादैवायत्तत्वात् ॥ “विधिविधाने देवे च” इत्यमरः ॥ वशमायत्ते “वशमिच्छाप्रभुत्वयोः" इति विश्वः ॥ दूरे बन्धुर्य- १ पुष्करं आवर्तयन्ति ते पुष्करावर्तकाः। पुष्करं कहिये उदक उसके प्रति आवर्तयन्ति कहिये फिरालेते हैं वे पुष्करावर्तक । इस पदकी ऐसी व्याख्या यहां परती है । और , पुष्करावर्तका नाम ये मेवाः पक्षसम्भवाः। संयोगादा- युनोच्छिन्नाः पर्वतानां महौजसाम् पुष्करा नाम ते मेधा बृहतस्तोयमत्सराः। पुष्करावर्तकास्तेन कारणेनेह सन्दिताः ॥ ऐसा विष्णुपुराणमें कहा है। टस्से मालुम हुआ कि-पुष्कराक्त एक नाम है । लेकिन मलिनाथसूरि 'पुष्कराश्च आवर्तकाश्च । इस प्रकार कहते हैं। इससे जाना गया कि पुष्कर व आवर्तक यह दो गण मेवोंके हैं।

·+ 30 मेघदाकाव्य- स्य दानवियु नभाया वयामा गतः ॥ ननु याचकस्य याज्ञायां यान्यगणकः कापयज्यत द्रव्याशय देवाचाजा- भनेऽपि लापनद्रामा मात्र एवोपयोग इत्याहयात्रेति ॥ तथाहि । अधिगुणाधिक गुणे पुंगि विषय याचा मोचा निष्फलापि वरमीप- भिधम्दानगंणादयवाप्रियचं याजावैफल्याटोपत्मियत्वमिति भावः । अधर्म निगा याजा लयकामापि सफलापि न वरम् । ईगलिय- मपि न भवतीत्यर्थः ॥ "वाहते वरः श्रेठ त्रिषु कौयं मनाविपये" न्यमरः ॥ अर्थान्तरन्यासानुमागितः भेयाउलारः । तदुक्तं दण्डि- ना-प्रेयः प्रियतराख्यानन्” इति । एतदा पादवये चतुर्थपाद- रंगनाशीन्तरन्यासनापजीवितमिति सुव्यक्तमेतत् ॥ अन्वयार्थः हे मेघ मैं तुमको जगविख्यात पुष्करावर्तक मेघोंके वंशमें उत्पन्न हुआ कामरूपी इन्द्रका प्रधान पुरुष जानताहूं। प्रारब्धसे दूरबंधुवाला में तुममें अधिपनको प्राप्त हुआ हूं। कारण कि- गुण- बानमें यांचाको पानि नहोनीभी श्रेष्ठ है, निर्गुणमें सफल यांचाभी श्रेष्ठ नहीं ॥ ६ ॥ भावार्थ:-हे वारिद! तुमने पुष्कर और आवर्त्तक इत्यादि महामे घोंके भुवन विख्यात बड़े कुलमें जन्म लिया है; मैं जानताहूं कि-तुम कोई साधारण नहीं हो, विशेष करके इच्छानुसार रूप धारण करनें- वाले और देवराज इन्द्रके श्रेष्ठ दूत हो; अर्थात् तुम कुलीन और बड़े हो।अत एव मैं प्यारीसें अलगहूं, तुमसे प्रार्थना करताहूं, कारण अधिकगुणसम्पन्न महावंशमें उत्पन्न हुये महात्माके निकट याचना विफल हो जाय तोभी अच्छा, परन्तु नीचके निकट याचना करके पूर्णमनोरथ होनाभी भला नही ॥ ६ ॥ संतप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद मियायाः संदेशं मे हर धनपतिकोधविश्लेषितस्य । गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहा ॥ ७ ॥ अन्वयः-हे पयोद! त्वम् संतप्तानाम् शरणम् असि तत्]

·पूर्वमेघः।
११
धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य मे संदेशम् प्रियायाः हर । बायोद्यान-
स्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहा अलका नाम यक्षेश्वराणाम्
वसतिः ते गन्तव्या अस्ति] ॥ ७॥
संतप्तानामिति ।। हे पयोद! त्वं संतप्तानामातपेन वा मवासविरहेण
वा संज्वरितानाम् ॥ "संतापः संज्वरः समौ" इत्यमरः ॥ शरणं पयो-
दानेनातपखिन्नानां प्रोषितानां स्वस्थानप्रेरणया च रक्षकोऽसि ॥
"शरणं गृहरक्षित्रोः इत्यमरः ॥ तत्तस्मात्कारणाद्धनपतेः कुबेरस्य
क्रोधेन विश्लेषितस्य प्रियया वियोजितस्य मे मम संदेशं वाती प्रिया-
या हर । प्रियां प्रति नयेत्यर्थः ॥ संबन्धसामान्ये पछी ॥ संदेशहरणेना-
वयोः संतापं नुदेत्यर्थः ।। कुत्र स्थाने सा स्थिता तत्स्थानस्य वा कि
व्यावर्तकं तबाह-गन्तव्येति ॥ बहिर्भवं बाह्यम् ॥ "बहिर्देवपञ्चजने-
भ्यश्च” इति यञ् । बाह्य उद्याने स्थितस्य हरस्य शिरसि या चन्द्रिका
तया धौतानि निर्मलानि हाणि धनिकभवनानि यस्यां सा तथोक्ता
"हादि धनिनां वासः" इत्यमरः ।। अनेन व्यावर्तकमुक्तम् ॥ अल-
का नामालकेति प्रसिद्धा यक्षेश्वराणां वसतिः स्थानं ते तव गन्तव्या ।
त्वया गन्तव्येत्यर्थः ॥ "कृत्यानां कर्तरि वा” इति पष्ठी ॥ ७ ॥
अन्वयार्थ:-हे मेघ, तुम संतप्तोंकों शरण देनेहारे हो; इस कारण
कुबेरके क्रोधसे वियोग कराये मेरे संदेशेकों प्रियाके पास लेजाओ,
बाहर बगीचेमें स्थित शंकरके शिरकी चंद्रचांदनीसें श्वेत महलवाली
अलका नाम यक्षेश्वरोंकी पुरीमें तुम्हें जाना उचित है ॥ ७ ॥
भावार्थ:-हे पयोद! इस संसारमें संतापित लोग तुम्हारीही
शरण लेते है, एक तुम्ही अकेले संतापित प्राणियोंको आश्रय देते हो।
कुबेरको क्रोध आनेसें, अर्थात् उनके क्रोधकरशापदेनसें मैं स्त्रीके
विरहको आगमें जलरहा हूं;इस कारण तुम मेरा कुशलसंवाद प्यारीको
पहुंचाओ; अर्थात् संदेश पहुँचाय दोनोंका ताप दूर करो । (और
जो तुम यह विचार करते हो कि-"इस कामकेलिये हमें कहां जाना
होगा? और तेरी वह प्यारी कहां पर है? और उसके विशेष लक्षण
क्या है ? " तो सुनो.) इस समय तुमको अलकानामक यक्षराजकी
पुरीमें जाना होगा। वहां पर देखोगे कि- नगरके बाहरी बगीचे में
स्थित शंकरचूडामणि चन्द्रमाकी किरणोंसें तहांके रत्नखचित मन्दिर
प्रकाशित हो रहे है ॥ ७ ॥

·गंपदाकारी- मदर्थ रिसरगत पसिना नानगाभागामानुनिक फलमिन्याह-- सामान पवनपदवीमुहहीतालकान्ताः प्रसियन पथिकवनिताः प्रत्यवादाश्वगन्त्यः । कः संन बिहाविधुगं बय्युपेक्षेत जायां न रखाइन्योऽग्यहमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः॥८॥ अन्वधः-~पवनपदत्रीय भास्टग वाम पथिकवनिताः प्रन्यपान आ धमन्यः रहातान्नकान्नाःक्षिप्पन्ने [नयाहि त्वयि सबढ़े विरहरिधुगम जापाम कः उपक्षेत अन्यः अपि यः जनः आम इव पगधीनवृत्तिः न म्यान् ॥ ८॥ स्वामिनि ।। पानपदवीमाकागमारूर वाम पन्थानं गच्छन्ति ते पथिकाः ।। "क्य. कन" इति प्कप्रत्ययः॥ तेषां वनिताः प्रोत्रितभर्तृ- काः । मन्ययामियागमन विश्वासात ।। "प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञान विश्वा- सहेतु" उत्यमरः ॥आश्वसन्न्यो विश्वसिताः॥ वसिधातोः शचन्तात "उगितच" इति पीप ॥ तथोद्दीतालकान्ता दृष्टिप्रसारार्थमुन्नमय्य धृतालकायाः सन्यः क्षिप्यन्ते । अत्युत्कण्यतया द्रश्यन्तीत्यर्थः । मदागमनेन पयिकाः कथमागमिप्यन्तीत्यत्राह तथाहि । त्वयि सं- नद्धे व्यापते सति विरहेण विधुरां विवश जायां क उपेक्षेत । न कोऽपीत्यर्थः । अन्योऽपि मनतिरिक्तोऽपि यो जनोऽहमिव पराधी- नवृत्तिः परायत्तजीवनको न स्यात् । स्वतन्त्रस्तु न कोऽप्युपेक्षेनेति भावः ॥ अवार्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः -"कार्यकारणसामान्यविशे- पाणां परस्परम् । समर्थनं यत्र सोऽर्थान्तरन्यास उदात्तः ॥" इति लक्षणात् ।। ८॥ अन्वयार्थः-आकाशमें आरूढ हुए तुमको परदेश गये पति- योंकी स्त्रिये, पियोंके आनेके विश्वाससे विश्वासित हो वालों- की लेटे उठाकर, देखेगी । तुम्हारे प्रादुर्भूत होनेपर विरहसे विवश स्त्रीकी कौन उपेक्षा करेगा जो कोई दूसरा पुरुष हमारी समान परा- धीनवृत्तिवाला न होगा ॥८॥ भावार्थ:-जब तुम वायुमार्गमें आरोहण करोगे, तब उस समय प्रवासी पुरुषोंकी स्त्रिये पतिके आगमनकी आशासे धीरज बांध, अप- नी जुल्फोंको समार तुमको निहारकर देखेगी। (बादलोंको देख, ·, पूर्वमेघः। १३ धीरज धरना इस लिये कहा कि-बादलोंके आनेसे वर्षा ऋतुको आ- या जान स्त्रिये समझेंगी कि-अब प्राणप्यारे घरको आवेंगे क्योंकि वर्षातमें सब बटोही अपने २घर आजाते हैं) जो पुरुष मेरी समान परा- धीन न होकर, स्वेच्छानुसार कार्य करने की सामर्थ्य रखताहो, ऐसा कौन पुरुष [देव ] तुमको उदय हुआ [अपना (मेघका) कार्य सिद्ध करनेकों तैयार ] देख, विरहव्यथित स्त्रीकी उपेक्षा कर विदेशमें रह सकेगा? ॥८॥ निमित्तान्यपि ते शुभानि दृश्यन्त इत्याह- मन्द मन्दं नुदति पवनश्यानुकूलो यथा त्वां वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगन्धः। गर्भाधानक्षणपरिचयान्नूनमाबद्धमालाः सेविष्यन्ते नयनसुपरगं खे भवन्तं बलाकाः ॥ ९ ॥ अन्वयः-अनुकूलः पवनः त्वाम् मन्दं मन्दं यथा नुदति, च अयम् सगन्धः ते वामः चातकः मधुरं नदति च, गर्भाधानक्षण- परिचयात् खे आबद्धमालाः बलाकाः नयनसुभगम् भवन्तम् नूनं सेविष्यन्ते ॥९॥ मन्दं मन्दमिति ॥ अनुकूल: पवनो वायुस्त्वां मन्दं मन्दम् । अतिमन्दमित्यर्थः ॥ अत्र कथंचिद्वीप्सायामेव द्विरुक्तिनिर्वाहा । "प्रकारे गुणवचनस्य” इत्येतदाश्रयणे तु कर्मधारयवद्भावे सुब्लुकि मन्दमन्दमिति स्यात् । तदेवाह वामनः-"मन्दं मन्दमित्यत्र प्रकारार्थे द्विर्भावः” इति ॥ यथा सदृशम् । भाविफलानुरूपमित्यर्थः ॥ “यथा सादृश्ययोग्यत्ववीप्सास्वार्थानतिक्रमे” इति यादवः ॥ नुदति प्रेरयति । अयं सगन्धः सगर्वः । संवन्धीति केचित् ॥ "गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संबन्धगर्वयोः" इत्युभयत्रापि विश्वः ॥ ते तव वामो वामभा- गस्थः । “वामस्तु व रम्ये स्यात्सव्ये वामगतेऽपि च" इति शब्दार्ण- वे॥ चातकः पक्षिविशेषश्च मधुरं श्राव्यं नदति व्याहरति । इदं निमित्त- द्वयं वर्तते । वतिष्यते चापरं निमित्तमित्याह-गर्भेति ॥ गर्भः कंक्षि- स्थो जन्तुः । “गर्भोऽपकारके झग्नौ मुखे पनसकण्टके । कुक्षौ कुक्षि- स्थजन्तौ च” इति यादवः ।। तस्याधानमुत्पादनं तदेव क्षण उत्सवः । मुखहेतुत्वादिति भावः ॥ “ निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षण" ।

·है - मेघदतकाव्ये- गमरः ॥ नरिमन्परियादम्यासाडेतोः खे च्योनि । आबद्धमालाः। गर्भागानवाश खसमीपे पदपदय व्यर्थः ॥ उक्तं च कर्णादये- "गर्भ बलाका दरऽभयोगान्नार निवडावलयः समन्तात" इति ॥ गलामा बलाकाइनाः नयनमुभगं राष्टिभियं भवन्तं ननं सत्यं सेविष्य- ले ।। अनुकलगारतचातकरादितयताकादर्शनानां शुभसूचकत्वं श- कुनगासे हट नाहिस्तरभयान्नारेखि ॥९॥ अन्वयार्थः-अनुकल वायु जैसे तुमको मंद मंद भरणा करता है, और यह सगर्व तरे वाम पाव स्थित चातक मधुर शब्द करता है, गर्भाधानके क्षणमात्र अभ्यासके कारणसही आकाशमै पंक्ति बांधे चराका (बगले ) गोंकि सुग्ब देनेवाले तुमको अवश्य सेवन करेंगे ॥ ९ ॥ भावार्थ:-यह देखो! अनुकूल पवन तुमको मन्द २ चला रहा है। यह निहारी ! तुम्हारी बांई ओर चातक पक्षी गर्वसहित मधुर गायन करके तुमको संतुष्ट करता है । और ( यह दोनों शुभसूचक माकुन हुए। आगे तीसरा भी होता है की) गर्भिणी होनेका समय आया, मनमें पूर्वाभ्यासके कारण ऐसा समस्त बलाकाङ्गनाओंकी पांति ने- त्रानन्ददायक तुम्हें भेटने के लिये निश्चय करके आकाशकों उड़रही है ॥९॥ न च तस्या नाशास्तस्खलनाद्वा निरर्थकस्त्वत्प्रयास इत्याह- तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नी- मव्यापन्नामविहतगतिम्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् । आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो द्यङ्गनानां तयःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणहि ।। १० ॥ अन्वयः-[हे मेघ त्वम् ] दिवसगणनातत्पराम्। [अतएव] भव्यापन्नाम् एकपत्नीम् भ्रातृजायाम् ताम् अविहतगतिः अव- श्यम् द्रक्ष्यसि । [तथाहि ] आशाबन्धःप्रणयि [अतएव ] कुसुम- सदृशम् [अतएव ] विप्रयोगे सद्यःपाति भङ्गानानाम् हृदयम् प्रायशः रुणद्धि ॥१०॥ तां चेति ॥ है मेघ, दिवसानामवशिष्टदिनानां गणनायां संख्याने -- ·पूर्वमेघः। तत्परामासक्ताम् ॥ "तत्परे प्रसितासक्तौ” इत्यमरः ॥ अतएवाव्यापन्नाम- मृताम् । शापावसाने मदागमनप्रत्याशया जीवन्तीमित्यर्थः । एकः पति- र्यस्याः सैकपत्नी ताम् । पतिव्रतामित्यर्थः ॥ "नित्यं सपत्न्यादिषु" इति डीप् । नकारश्च ॥ भ्रातुर्मे जायां भ्रातृजायाम् । मातृवन्निःशक् दर्शनी- यामित्याशयः । तां मत्मियामविहतगतिरविच्छिन्नगतिः सन्नवश्यं द्रक्ष्य- सि चालोकयिष्यसि एव । तथाहि । आशातितृष्णा ॥ "आशा दिग- तितृष्णयोः" इति यादवः ।। बध्यतेऽनेनेति बन्धो बन्धनम् । वृन्तमिति यावत् । आशैव बन्ध आशाबन्धः कर्ता ॥ प्रणयि प्रेमयुक्तमत एवं कुसुमसदृशम् । सुकुमारमित्यर्थः। अत एव विप्रयोगे विरहे सद्यःपाति सद्योभ्रंशनशीलमझनानां हृदयं जीवितम् || "हृदयं जीविते चित्ते वक्ष- स्याकूतयोः” इति शब्दार्णवे || प्रायशः प्रायेण रुणद्धि प्रतिवनाति ।। अर्थान्तरन्यासः॥१०॥ अन्वयार्थः-(हे मेघ! त) दिवस गिन्नेमें तत्पर, इसी कारणसे जी- वित उस पतिव्रता मुझअपने भाईकी भार्याको, खच्छन्दगति होनेके कारण अवश्य देखेगा, क्योंकि ) आशारूपी बन्धनही प्रेमयुक्त हो- नेके कारण पुष्पसदृश (सुकुमार ), वियोगमें शीघ्रही नष्ट होने- वाले बालाओंके जीवनकू बहुधा रोक लेता है ॥ १० ॥ भावार्थः-हे भइय! तुम्हारी गति कहीं नहीं रुक सकती. तुम हमारे जनाने में प्रवेश करके देखोगे कि-तुम्हारी पतिपरायणा भा- वज (या भाभी) शापवाले वर्षके कितने दिन बीते, और कितने दिन बाकी रहे हैं; ऐसा गिन रही है। इस असहनशील विरहज्वालासे दग्ध होकर, उसने प्राण कभी नहीं छोड़े होंगे। क्योंकि-कुसुमसमान सुकुमारी होनेके कारण पतिका वियोग होनेसे तत्काल नाश होनेवाला स्त्रियोंका जीवन केवल आशारूप बन्धनपर टिका रहता है; अर्थात् मेरे आनेकी आशा होनेके कारण वह न मरी होगी ॥ १० ॥ संप्रति सहायसंपत्तिश्यास्तीत्याह- कर्तुं यच्च प्रभवति महीमुच्छिलीन्ध्रामवन्ध्यां तच्छ्रुत्वा ते श्रवणसुभगं गजितं मानसोकाः। आ कैलासाद्विसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः संपत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः॥११॥ - ·१६ मेघदूतकान्गे- अन्वयः---पन् भागम् उनिलोधाम् [भनव ] भवन्ध्याम् कग प्रभवनि नत् श्रवणसुभगम् गतिनम् श्रुत्वा मानमोकाः মিশনগণ: : নমণি নন: আন্তা- मान् नागाः मपम्पन्न || ११ ॥ कमिनि । यजिनं कर्तृ, महोमुच्छिलामामुद्भाकन्दलिकाम् ॥ कारल्यां शशिधा स्यात्" इति शब्दार्णवे ।। अत एवावन्थ्यां सकलां का प्रभवति शक्रोति मिलीभाणां भाविसस्यसंपत्तिसूचकत्या- दिति भावः । तद्नं निमिचनिदाने---"कालाभयोगाइदिताः शिलीन्धाः संपन्नमस्यां कयन्ति धानीम" इति ॥ तच्छवणानुभगं श्रीरसुखम् । लोकस्येति शेयः । ते तब गजितं श्रुत्वा मानसाका मानसे सरस्युन्म- नमः । उत्सुका इति यावत् ॥ "उत्क उन्मनाः' इति निपातनात्साधु॥ कालान्तरे मानसस्य हिमष्टवादिनस्य च हंसानां रोगहेतुत्वादन्यत्र गता हंसाः पुनर्वासु मानसमेव गच्छन्तीति प्रसिद्धिः ॥ विसकिसलया- नां मृणालाग्राणां छेदः शकलेः पाथेयवन्तः । पथि साधु पाथेयं पथि- भोज्यम् ।। "पथ्यतिथिवसतिस्वपतेर्ट" ॥ तद्वन्तः । मृणालकन्दशकल- सम्बलवन्त इत्यर्थः । राजहंसा हंसविशेषाः ॥ "राजहंसास्तु ते चचुच- रणैोहितैः सिताः” इत्यमरः ॥ नभसि व्योम्नि भवतस्तव । आ कै- लासात् कैलासपर्यन्तम् ।। पदवयं चैतत् !! सहायाः सयात्राः ॥ “सहा-- यस्तु सयात्रः स्यात्" इति शब्दार्णवे ॥ संपत्स्यन्ते भविष्यन्ति ॥११॥ अन्वयार्थः-जिसका गर्जना पृथ्वीको कन्दलिका उत्पन्न करने में सफल करनेको समर्थ होता है, वही तुम्हारा कानोंको सुखदायक गर्जना सुनकर, मानससरोवर जानेमें उत्सुक मृणालोंके अग्रभागके खण्ड मार्गमें भोजनको लिये हुए राजहंस आकाशमें तेरी कैलासप- र्यन्त सहायताको प्राप्त होंगे ॥ ११ ॥ भावार्थ:-कन्द मूल फलादिके उत्पत्तिकी सूचक, पृथ्वीको सफल करने में समर्थ जनानन्ददायक तेरी गर्जना है; उसको सुनकर मानससरोवरपर जानेके लिये उत्कंठित राजहंसगण मार्गमें खानेके लिये छतियें (कमलकी घघोलें ) लेकर आकाशमार्गमें कैलासपर्वत- तक तुम्हारे साथ जायंगे ॥ ११ ॥ +-- ·, पूर्वमेघः। आपृच्छस्व प्रियसरवममुं तुगमालिङ्गन्य शैलं वन्यैः पुंसां रघुपतिपदैरङ्कितं मेखलासु । काले काले भवति भवतो यस्य संयोगमेत्य स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहजं मुञ्चतो बाष्पमुष्णम् ॥१२॥ अन्वयः-प्रियसखम् तुङ्गम् पुंसां वन्द्यैः रघुपतिपदैः मेखलासु अङ्कितम् अमुम् शैलम् आलिङ्गय आपृच्छस्व काले काले भवतःसंयोगम् एत्य चिरविरहनम् उप्णम् बाप्पम् मुञ्चतः यस्य स्नेहव्यक्तिः भवति ॥ १२॥ आपृच्छस्वेति ॥ प्रियं सखायं प्रियसखम् ॥ "राजाहु-सखिभ्यष्ट्र- च् इति ट्च् समासान्तः ॥ तुझमुन्नतं पुंसां वन्यैर्नराराधनीयै रघुपतिपदै रामपादन्यासमेखलासु कटकेषु || "अथ मेखला । श्रोणिस्थानेऽद्रिक- टके कटिबन्ध इति यादवः ॥ अङ्कितं चिह्नितम् । इत्थं स-, खित्वान्महत्त्वात्पवित्रत्वाच्च संभावनाहम् । अमुं शैलं चित्रकूटाद्विमालि- यापृच्छस्व साधो यामीत्यामन्त्रणेन सभाजय || "आमन्त्रणसभाज- ने । आप्रच्छन्नम्” इत्यमरः ॥ "आङि नुप्रच्छयोरुपसंख्यानम्” इत्या- त्मनेपदम् ॥ सखित्वं निर्वाहयति-काल इति ।। काले काले प्रतिप्रांव- टकालम् । सुत्हत्समागमनकालथ्य कालशब्देनोच्यते । वीप्सायां द्वि- रुक्तिः ॥ भवतः संयोगं संपर्कमेत्य चिरविरहजमुष्णं बाष्पमुष्माणं ने- बजलं च ॥ "बाप्पो नेत्रजलोप्मणोः” इति विश्वः ।। मुश्चतो यस्य शै- लस्य लेहव्यक्तिः प्रेमाविर्भावो भवति । स्निग्धानां हि चिरविरहसं- गतानां बाप्पपातो भवतीति भावः ॥ १२ ॥ अन्वयार्थः-प्रियसखा, उन्नत, तथा पुरुषों के वन्दनीय रघुना- थजीके चरणकमलोंसे कटकोंमें अंकित इस पर्वतकू आलिंगन करके (जाऊ) ऐसा पूछ ! समय समयपर तुम्हारे संयोगको प्राप्त होकर बहुत कालके विरहसे उत्पन्न हुए उष्ण स्वेद जल त्याग करनेसे जिस पर्वतके लेहका आविर्भाव होता है ।। १२ ।। भावार्थ:-हे पयोद ! अब यात्राकालमें सर्वजन-वंद्य श्रीरामचंद्र- जीके चरणचिन्ह लगर्नेसे पवित्रतटवाले अपने सखा अति ऊंचे चित्रकूट पर्वतसे तुम स्नेहसहित बातचीत करो । देखो! यह चित्रकूट

·मेघदतकाव्ये-
पर्वत साटक साल वकालके समय तुम्हारे समागमका मुख पाय
बहुत दिनकि वियोगकी भागसे गरम हुई चापको गलाकर अपना
नेह प्रकाशित करता है ॥ १२ ॥
संगति त्तस्य मार्ग कथयति-----
मार्ग
तावच्छृणु कथयनरुवप्रयाणानुरूपं
संदेश मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् ।
खिन्नः खिन्नः शिरवरिषु पदं न्यस्य गन्ताऽसि पत्र
क्षीणः क्षीणः परिलमु पयःस्रोतसां चोपभुज्य||१३||
अन्वधः-(हे ) जलद ! नावत् कथयतः [ मत्तः] त्वत्प्रया-
पानुरूपम् मार्गम्, शृणु नदनु ओतपेयम् मे संदेशम् श्रोयसि |
यत्र विन्तः खिन्नः शिखरिषु पदम् न्यम्प क्षीणः क्षीणः स्रोत-
साम् पयः परिलमु उपभुज्य गन्नासि ॥ १३ ॥
मार्गमिति ॥ हे जलद, तावदिदानी कथयतः । मत्त इति शेषः ।
त्वत्मयाणस्यानुरूपमनुकूलं मार्गमध्वानम् ॥ "मा! मृगपदे मासि सौ-
म्यःऽन्वेषणेऽध्वनि' इति यादवः ॥ शृणु । तद्नु मार्गश्रवणानन्तरं
ओत्राभ्यां पेयं पानाहम् । अतिवृष्णया श्रोतव्यमित्यर्थः ॥ पेयग्रहणा-
संदेशस्यामृतसाम्यं गम्यते ॥ मे संदेश वाचिकम् ॥ "संदेशवाग्वाचिकं
स्यातू" इत्यमरः ॥ ओष्यसि । यत्र मार्ग खिन्नः खिन्नोऽभीक्ष्णं क्षीण-
बलः सन् ॥ “नित्यवीप्सयोः" इति नित्यार्थ विर्भावः । शिखरिषु पर्वतेषु
पदं न्यस्य निक्षिप्य । पुनर्बललाभार्थ क्वचिद्विश्रम्येत्यर्थः । क्षीणः क्षी-
णोऽभीक्ष्णं कृशाङ्गः सन् ॥ अत्रापि कृदन्तत्वात्पूर्ववंद्विरुक्तिः॥ स्रोतसां
परि लघु गुरुत्वदोषरहितम् । उपलास्फालनखेदितत्वात्पथ्यमित्यर्थः ॥
तथा च वाग्भट्टः-"उपलास्फालनक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः। हिमवन्म-
लयोद्भूताः पथ्या नद्यो भवन्त्यमूः ॥” इति । पयः पानीयमुपभुज्य
शरीरपोषणार्थमभ्यवत्हत्य च गन्तासि गमिष्यसि ॥ गमेर्लुट् ॥ १३॥
अन्वयार्थ:-हे मेघ ! प्रथम कहनेवाले मुझसै अपने जाने योग्य
मार्गकू सुन, तदनन्तर श्रवणयोग्य मेरे संदेसेको सुन्ना । जिस मार्गमें
निरन्तर क्षीणबल होकर पर्वतोंमें चरण रख कृशाङ्ग हुआ तूं नदियोंके
गुरुत्वदोषरहित जलको पीकर जायगा ॥ १३ ॥

·पूर्वमेघः। १.९ . भावार्थ:-हे जलधर ! (एक तो तुझै अलकापुरीके सुखकारक मार्गकी पहचान नहीं, और चलनेके श्रमसे तुम बहुत बलहीन व दुर्बल होजाओगे; इस्से) इसमार्गमें थकनेके समय (बीचमें आने- वाले) ऊंचे ऊंचे पर्वतोपर विश्राम लेते चले जाना; और क्षीण होनेपर (वहींपर बहता हुआ) नदियोंका पथ्यकारक पानी सेवन करनेको मिलेगा, उसको पीना । प्रथम तो यह मार्ग तुम मुझसे सुन लो; फिर केवल कानोंके पीने योग्य अमृतसमान हमारा संदेशा सुनो १३ ॥ अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभि- दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धाइनाभिः । स्थानादस्मान्सरसनिचुलादुत्पतोदङ्मुखः खं दिङ्गागानां पथि परिहरन्स्थूलहस्तावलेपान् ॥ १४ ॥ अन्वयः-पवनः भद्रेः शृङ्गम् हरति किंस्वित् इति उन्मु- खीभिः मुग्धसिद्धागनाभिः चकितचकितम् दृष्टोत्साहः सरस- निचुलात् अस्मात् स्थानात् पथि दिङ्नागानाम् स्थूलहस्तावले- पान् परिहरन उदङ्मुखः सन् खम् उत्पत ॥१४॥ अद्वेरिति ॥ पवनो वायुर।श्चित्रकूटस्य शृङ्गं हरति किंस्वित्॥ किं- स्विच्छब्दो विकल्पवितर्कार्थादिषु पठितः ॥ इति शङ्कयोन्मुखीभिरुन्नतम- खीभिः ॥ "स्वाङ्गाच्चोपसर्जनासंयोगोपधात्" इति ङीष् || मुग्धाभिर्मू- ढाभिः ।। "मुग्धः सुन्दरमूढयोः" इत्यमरः । सिद्धानां देवयोनिविशे- षाणामझानाभिश्चकितचकितं चकितप्रकारं यथा तथा ॥ "प्रकारे गु- णवचनस्य" इति विर्भावः ॥ दृष्टोत्साहो दृष्टोद्योगः सन् । सरसा आ निचुलाः स्थलवेतसा यस्मिस्तस्मात् ।। "वानीरे कविभेदे स्यान्निचुल: स्थलवेतसे" इति शब्दार्णवे || अस्मात्स्थानादाश्रमात्पथि नभोमार्गे दिङ्गागानां दिग्गजानां स्थूला ये हस्ताः करास्तेषामवलेपानाक्षेपान्प- रिहरन् ॥ "हस्तो नक्षत्रभेदे स्यात्करेभकरयोरपि” इति । “अवलेपस्तु गर्वे स्यात्क्षेपणे दूषणेऽपि च” इति च विश्वः ॥ उदमुखः सन् । अ- लकाया उदीच्यत्वादित्याशयः ॥ खमाकाशमुत्पतोद्गच्छ । अत्रेदमप्य- र्थान्तरं वनयति-रसिको निचुलो नाम महाकविः कालिदासस्य सहाध्यायः परापादितानां कालिासप्रबन्धदूषणानां परिहर्ता यस्मि-

·ཙི། * :: ཡམ
।
याने नमानसा मी निदा यानतमायः सम्पथि सारस्वत-
मागमा पजायां नम ॥ विशागाचार्यस्य कालिदा-
सर्मा पारविन्यासपूर्वकागि दृषणानि परिहरन ।
'
अन मध स्थालेपने यूपगचि" इनि विश्वः ॥ अद्रेरद्रिकल्प-
गांना पापानमम माधान्यसान्यो" इत्य-
मरः ॥ किचिदिति हेतना सिन्दः मारम्बतमिद्धमहाऋविभिरन-
नाभि मोमासः सनमुन्यताधर्भवति खमबन्धमान्मानं वा मति
कानगिन "संगर्गमा दीपगुणा भवन्तीत्येतन्मृपा येन जलाशयेऽपि ।
स्थिकानुन, नियन्तमा मानमारक्षति सिन्धुगात. ॥” इन्येत-
सानिर्माणानग्य कोनिचलसंज्ञेन्याहुः ॥ १४ ॥
अन्वयार्थ दया नायु पतिक शहाको हरण करताहै ? इस विचा-
से ऊपरको मुत्र उठाये मुग्ध सिन्द्रोंकी सियोंकरके आश्चर्यसे
देखा है उन्माह जिमका ऐसा तु गीले स्थलवेतवाले इस स्थानसे
आकाशमार्गमे दिग्गजांकी सूडके बडे आक्षेपोंको हरता हुआ उत्तर-
को मुग्ब किये हुए आकारामें जा ॥ १४ ॥
भावार्थ:-हे वारिवाह ! जिस ठिकाने रससे भरे वेत उगेहुए हैं
ऐसे इस आश्रमसे ( रामगिरिसे) उछल उत्तरकी ओर मुख कर, और
अपने मचंड वेगसे, दिग्गजोंकी मूंडसे छूटे हुए फवारोंको बंद करने-
वाले होकर तुम आकाशमार्गको गमन करो, कि जिसकरके तुम्हारी
उडान देख सिद्धलोगोंकी मुग्धस्त्रिये विचारेंगी " अरे ! क्ण यह पवन
चित्रकूट पर्वतके शिखरको उखाड़के हरण करके लियेजाता है !!"
ऐसे समझकर चकित हो तुह्मारी ओरको देखती रहेंगी ॥ १४ ॥
रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ता-
द्वल्मीकायात्प्रभवति धनुःखण्डमाखण्डलस्य ।
येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते
बर्हेणेव स्फुरिलरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः ॥ १५ ॥
अन्वयः-वल्मीकानात रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यम् आख-
ण्डलस्य एतत् धनुःखंडम् पुरस्तात् प्रभवति, येन ते श्यामम्
वपुः स्फुरितरुचिना बर्हेण गोपवेषस्य विष्णोः अतितराम् कान्तिम्,
आपत्स्यते ॥ १५॥

·पूर्वमेघः। २१ रत्नेति ॥ रत्नच्छायानां पारागादिमणिप्रभाणां व्यतिकरो मिश्र- णमिव प्रेक्ष्यं दर्शनीयमाखण्डलस्यैन्द्रस्यैतद्धनुःखण्डम् ॥ एतदिति ह- स्तेन निर्देशो विवक्षितः ॥ पुरस्तादने वल्मीकाग्राहामलूरविवरात् ॥ "वामलूरय नाकुश्य वल्मीकं पुनपुंसकम्" इत्यमरः ॥ प्रभवत्याविर्भ- वति । येन धनुःखण्डेन ते तव श्यामं वपुः । स्फुरितरुचिनोज्ज्वलका- न्तिना बर्हेण पिच्छेन ॥ "पिच्छवह नपुंसके" इत्यमरः ॥ गोपवे. षस्य विष्णोर्गोपालस्य कृष्णस्य श्यामं वपुरिव । अतितरां कान्ति शो- भामापत्स्यते प्राप्स्यते ॥ १५॥ अन्वयार्थः-वल्मीकके विवरसे मणियोंकी कान्तिके मिलनेकी समान दर्शनीय, इन्द्रका यह धनुषखण्ड आगे प्रादुर्भूत होता है, जिस्सै तेरा श्यामशरीर मनोहर कान्तिवाले मयूरपुच्छ और गोपवे. . षधारी विष्णुको अत्यन्त कान्तिको प्राप्त होगा ॥ १५ ॥ भावार्थ:-(पातालमें रहनेवाले नागोंके शिरमेसे निकलेहुए) अनेक प्रकारके रत्नोंकी कान्तिके मेलसे बांबीजात नानाप्रकारके रत्नोंकी कान्तिका समुदायसरीखा दीखनेवाला इन्द्रके धनुषका भाग तुह्मारे आगे दीख रहा है । ग्वालका वेष धारण किये श्रीकृष्ण- जीका श्याम शरीर चकचकित मोरकी पूंछकी पंखोंसे जैसा शोभायमा- न होता है, वैसेही तुलारा काला भुरंग दीखनेवाला शरीर इस (इन्द्र- धनुषके) मेलसे शोभायमान होगा ॥ १५ ॥ त्वय्यायत्तं कृषिफलमिति भूविलासानभिज्ञैः प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः । सयः सोरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं किंचित्पश्यादूज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥ १६ ॥ अन्वयः कृषिफलम् त्वयि आयत्तम् इति प्रीनिस्निग्धैः धू- विलासानभिः जनपदवधूलोचनैः पीयमानः सद्यः सीरोत्कष- णसुरभि मालम् क्षेत्रम् आरुह्य किंचित् ,पश्चात् ब्रज भूयः ल- घुगति; उत्तरेणैव [व्रन] ॥ १६ ॥ स्वीति ।। कृषेहलकर्मणः फलं सस्य त्वयि ॥ अधिकरणविवक्षा- यां सममी। आयत्तमधीनम् ॥ "अधीनो निन्न आयत्तः” इत्यमरः।। इति ·'F- १ मेघदूतकाव्ये- हेतोः मीन्या स्निगः । अकृषिममारित्यर्थः । भूविलासाना राणामनभिज्ञैः । पामरत्वादिति शेषः । जनपवधूनां पल्लीयोषिता । बगैः पीयमानः सादरं वीक्ष्यमाणः स्न। मालं मालाख्यं क्षेत्रं शैल- मायमुन्नतस्थलम् ॥ "मालमुन्नतभूतलम्' इत्युत्पलमालायाम, ॥ सद्य- रतत्कालभव सालिमकपणेन कर्यणेन मुरभि घ्राणतर्पणं यथा तथा हा । तनाभिवृश्येत्यर्थः ॥ "सुरभिर्माणतर्पणः" इत्यमरः ॥ किंचित्पश्चा- लघुगतिरतर निवृष्टत्याक्षिप्रगमनः मन ॥ "लघु क्षिमभरं द्रुतम' इत्यमरः ।। भूयः पुनरप्युत्तरणवोत्तरमागणेव व्रज गच्छ ॥ तृतीयावि- धाने शल्यादिभ्य उपसंख्यानम्" इति नृतीया ॥ यथा कश्चिद्बहुव- भः पतिः कुबनिक्षेत्र करचे गृहें विस्य ।। "क्षेत्र शरीरकेदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः" इति विश्वः ॥ दाक्षिण्यभङ्ग भयान्नीचमागण निर्गत्य पुनः सर्वाध्यक्ष इन संचरति तद्वदिति बनिः ॥ १६ ॥ अन्वधार्थः कृषिकर्मका फल तेरेही आधीन है, इसकारण प्रेमसे गीले भृकुटिविस्मसके न जाननेहारे किसानोंकी वधूटियोंके नेत्रोंसे (आदरपूर्वक ) देखा हुथा, हलके जोतनसे प्राणकू तृप्तकरनेहारे (पर्वतसमान ऊंचे) मालक्षेत्रमें (वृष्टि करके ) कुछदेरके उपरान्त जा फिर लघुगति होकर उत्तरकी ओरको जाना ॥ १६ ॥ भावार्थ:-हे पाथोद ! खेतीकार्यका फल अन्नादि तुम्हारेही वश- में है; जो तुम जल न वर्षाओ तो किसीमकारसे अन्नादि उत्पन्न न होवें। इसीलिये भूविलासमें अजान जनपदोंमें रहनेवाली किसानोंकी स्त्रिये प्रेमभरित नेत्रोंसे तुमको देखेंगी; तुमभी उससमय हलके जोतनेसे प्राणकू तृप्त करनहारे ( पर्वतसमान उंचे ) मालनामक क्षेत्रमें जल वर्षा- यकर कुछ पश्चिमकी ओरको जाय,जल चुकजाने और शरीरके छोटा होजानेसे शीघ्रगामी हो, फिर उत्तरकी ओरको जाना॥ १६ ॥ त्वामासारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ना वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः। न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोचैः।।१७॥ अन्वयः-आम्रकूटः सानुमान् आसारप्रशमितवनोपप्लवम् अध्वश्रमपरिगतम् त्वाम् साधुः मूर्धा वक्ष्यति [ तथाहि ] क्षुद्रः ·पूर्वमेघः। २३ अपि संश्रयाय मित्रे प्राप्ते प्रथमसुकृतापेक्षया विमुखः न भवति यः तथा उच्चैः [सः ] अभिमुखः पुनः किम् [वक्तव्यम् ] ॥१७॥ त्वामिति । आमाश्यूताः कूटेषु शिखरेषु यस्य स आम्रकूटो नाम सानुमान्पर्वतः ॥ "आम्रश्यूतो रसालोऽसौ” इति । " कूटोऽस्त्री शिखरं. शृङ्गम्” इति चामरः ॥ आसारो धारावृष्टिः || "धारासंपात आसारः" इत्यमरः ॥ तेन प्रशमितो वनोपप्लवो दावाग्नियन तम्। कतोपकार- मित्यर्थः । अध्वश्रमेण परिगतं व्याम त्वां साधु सम्यमा वक्ष्यति वोटा ॥ वहेर्लट् ॥ तथाहि । क्षुद्रः कृपणोऽपि ॥ "क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसे" इति यादवः ॥ संश्रयाय संश्रयणाय मित्रे सुत्दृदि ॥ "अथ मित्रं सखा सुत्तू' इत्यमरः ॥ प्राप्त आगते सति । प्रथमसुकृतापेक्षया पूर्वोपकारपर्यालोचनया विमुखो न भवति । यस्तथा तेन प्रकारणो- चैरुनतः ॥ स आम्रकूट: किं पुनर्विमुखो न भवतीति किमु वक्तव्य- मित्यर्थः । एतेन प्रथमावसथे सौख्यलाभात्ते कार्यसिद्धिरस्तीति. सू- चितम् । तदुक्तं निमित्तनिदाने-"प्रथमावसथे यस्य सौख्यं तस्या- खिलेऽध्वनि । शिवं भवति यात्रायामन्यथा त्वशुभं ध्रुवम् ॥” इति॥१७॥ अन्वयार्थः-आम्र हैं शिखरौंपर जिसके ऐसा आम्रकूटनामा पर्वत धारावर्षनेसै दावानलके शान्त होनेपर मार्गके श्रमसे व्याप्त तुझकू, सम्यक् प्रकार शिरसैं धारण करेगा। (क्योंकि ) दरिद्रभी ठहरनेके निमित्त मित्रके माप्त होनेपर पहले उपकारके विचारसै विमुख नहीं होता, और जो उसप्रकासै उन्नत है फिर उस्मे क्या(कहना) भावार्थः हे धराधर ! तुम अविरल जलधारा वर्षायकर दावानल इत्यादि बनके समस्त उपद्रवोंको शान्त कियाकरते हो तुम यहांतक हितकारी मित्र हो । जब तुम मार्गमें चलनेसे थककर पहुंचोगे, तब आनकूटपर्वत प्यारा मित्र समझ परम आदरसे तुमको अपने मस्त- कपर धारण करेगा; क्योंकि, हितकारी मित्रके आनेपर आग्रकूट पर्व- तकीसमान अति उन्नत पुरुषकी वाट तो दूर रहे, पण पुरुषभी पहले किये हुए उपकारको याद कर मित्रकेप्रति विमुख नहीं होता ॥ १७ ॥ छन्नोपान्तः परिणतफलयोतिभिः काननाम्नै- स्त्वय्यारूढे शिखरमचल स्निग्धवेणीसवर्ण ।

·॥
मेघदशकागे-
नूनं धारयत्नमामिथुनभेक्षणीयामवस्था
मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः||१८||
अन्वय:- मेरा परिणनफलनानिभिः काननाउनो.
पान्न: अचल: सिग्धवणीमवणे (नथाहि) त्वयि शिखरम् आमटे
मध्य पामः गेपविग्नारपाण्डः भुवः म्ननइब अमरमिथुन-
प्रेक्षणीयाग अवस्थाम् ननम् यास्पति ॥ १८ ॥
छन्नति ॥ हे मेघ, परिणतः परिपक्तः फलैचोतन्त इति तथाक्तैः ।
आपाद वगताः फलन्ति पच्यन्त च मेववतिनेत्याशयः। कानना-
बननैश्चन्नोपान्त आवृतपा-बोचल आत्रकूटाद्रिः लिग्धवेणीसवर्ण
मसृणकेशवन्धछाये। श्यामवर्ण इत्यर्थः ।। "वणीत केशवन्धे जल-
सुती" इति यादवः ॥ त्वयि शिखरं शृजमारूटे सति ॥ “यस्य च भावेन
भावलक्षणम्" इति सप्तमी ।। मध्ये श्यामः शेषे मध्यादन्यत्र विस्तारे
परितः पाण्डुर्हरिणः ।। "हरिणः पाण्डुरः पाण्डः" इत्यमरः ॥ भुवः स्तन
इव । अमरमिथुनानाम । खेचराणामिति भावः । मेक्षणीयां दर्शनीया.
मवस्यां नूनं यारयति । मिथुनग्रहणं कामिनामेव सनत्वेनोत्प्रेक्षा
संभवतीति कृतम् । यथा परिश्रान्तः कश्चित्कामी कामिनीनां
कुचकलशे विश्रान्तः सन्स्वपिति तद्वद्वानपि भुवो नायिकायाः रतन
इति ध्वनिः ॥ १८ ॥
अन्वयार्थः-(हे मेघ) पक्के फलोंको कान्तिवाले आम्रके वनोंकरकै
पार्थके ढकनेके कारण आम्रकट कोमलवेणीकी समान रंगवाले तेरे
शिखरपर आरूढ होने में मध्यमें श्याम और शेषविस्तारमै पाण्डुवर्ण
पृथ्वीके स्तनकी समान देवी देवताओंकी दर्शनयोग्य अवस्थाकू नि-
श्चय प्राप्त होगा ॥ १८ ॥
भावार्थ:-हे बलाहक! तुह्मारा रंग चिकने केशवधनकी समान
है। आम्रकूट पर्वतका शिखर फलोंके समूहसे शोभायमान और व-
नैले आम वृक्षोंसे ढकाहुआ है । तुझारे शिखरपर चढनेके पीछे वह
आम्रकूट पर्वत, स्त्रियों के साथ वर्तमान विलास करते हुए देवताओंका
मनरंजनकारी होगा। उसका बीच श्यामवर्ण और शेषविस्तारभाग
गौरवर्ण रहनेसे वह पृथ्वीके स्तनोंकी समान दिखाई देगा ॥ १८ ॥

·पूर्वमेघः। स्थित्वा तस्मिन्वनचरवधूभुक्तकुळे मुहूर्त तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं वर्म तीर्णः । वां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णा भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य ॥ १९ ॥ अन्वयः-(हे मेघ !) वनचरवधूभुक्तकुञ्ज नस्मिन् मुहूर्तम् स्थित्वा तोयोत्सर्गद्रुततरगनिः तत्परम् वर्त्म तीर्णः [त्वम् ] उपल- विषमे विन्ध्यपादे विशीर्णाम् खाम् गजस्य भक्तिच्छेदैः विर- चिताम् भूतिमिव द्रक्ष्यसि.॥१९॥ स्थित्वेति ।। हे मेघ, वने चरन्ति ते वनचराः ॥ "तत्पुरुषे कृति बहुलम्" इति बहुलग्रहणादलुग्भवति ॥ तेषां वधूभिर्भुक्ताः कुञा ल. तागृहा यत्र तस्मिन् । “निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे" इत्यमरः ॥ तत्र ते नयनविनोदोऽस्तीत्यर्थः । तस्मिन्नानंकूटे मुहूर्तम- ल्पकालम् । न तु चिरं स्वकार्यविरोधादिति भावः ॥, "मुहूर्तमल्पका- ले स्याइटिका द्वितयेऽपि च” इति शब्दार्णवे ॥ स्थित्वा विश्रम्य । तोयोत्सर्गेण "त्वामासार-" इत्युक्तवर्षणेन द्रुततरगतिाघवाद्धेतोरति- क्षिप्रगमनः सन् । तस्मादाम्रकूटात्परमनन्तरं तत्परं वर्त्म मार्ग तीोऽति- क्रान्तः । उपलैः पापाणैविषमे विन्ध्यस्याद्रेः पादे मत्यन्तपर्वते || "पा- दाः प्रत्यन्तपर्वताः” इत्यमरः ॥ विशौर्णी समन्ततो विसृमराम् ॥ एतेन कस्याश्चित्कामुक्याः प्रियतमचरणपातोऽपि ध्वन्यते ॥ रेवां नर्मदाम् ।। "रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेखलकन्यका" इत्यमरः ॥ गजस्याने शरीरे भक्तयो रचनाः । रेखा इति यावत् ॥ "भक्तिनिषेवणे भागे र- चनायाम” इति शब्दार्णवे ॥ तासां छैदैर्भन्निभि भिविरचितां भूति शृङ्गारमिव भसितमिव वा ॥ "भूतिर्मातङ्गशृङ्गारे जातौ भस्मनि संप- दि" इति विश्वः ॥ द्रक्ष्यसि । अयमपि महांस्ते नयनकौतुकलाभ इति भावः ॥ १९ ॥ अन्वयार्थ:-हे मेघ ! वनचारियोंकी बहुओंसे भोगेहुए तिस कुं- जमे एक मुहूर्त स्थित होकर जलत्यागन करनेके कारण शीघ्रगति- वाला होकर उसके आगेका मार्ग अतिक्रमण करकै, तू पथरोंसे विषम मार्गवाले विन्ध्याचलके प्रान्तोंमें छिन्न हुई वामदीकू हाथीके अंगीमें रचनाके छिद्रोंमें खेत भूतिकी नाई देखेगा ॥ १९ ॥ ३ ·२६ अपराकाव्ये- भावार्थ:-दरा पर जिस स्थान बायरियोंकी बटिये कं- जो विहार करती हैं उस स्थानमें माणभग्तक विश्राम ले जब जल तीनेमे लघु सोजागि, और दुल शीप्रगामी होगे, तब कुछ दूर आगे चलकार विन्यालो ऊंचे नीचे पत्यगस टकराकर कर कल गदद करतीहुई इधर उधर निरन्छो वहनेवाली रेखा नदी, एक बडे हामीके अंगोंपर शोभित हुई विचित्र रचनाके समान तुझे दिग्बाई देगी ॥१९॥ तरपास्तिक्तर्वनगजमदाशिनं वान्तवृष्टि- जम्बकुञ्जप्रतिहतम्यं तोयमादाय गच्छे । अन्तःसारं धन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वा रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ॥२०॥ अन्वयः-हे धन ! चान्नवृष्टिः तिक्तःवनगजमदैः वासितम् जम्यूकुञ्जपतिहतरयम् तस्याः नोयम् भादाय गच्छेः अन्तस्सारम् त्वाम् भनिल: तुलपिनुम् न शक्ष्यनि [ तथाहि ] रिक्तः सर्वोऽपि लघुः भवति पूर्णता गौरवाय ( भवति ) ॥ २० ॥ तस्या इति ॥ हे मेघ, वान्तवृष्टिरुगीर्णवर्षः सन् । कृतवमनश्च व्यज्यते । तिक्तैः सुगन्धिभिस्तिक्तरसवद्भिश्च ॥ “तिक्तो रसे सुगन्धी च' इति विश्वः । वनगजमदैर्वासितं सुरभितं भावितं च । हिमवद्वि- न्ध्यमलया गजानां प्रभवा इति विन्ध्यस्य गजमभवत्वादिति भावः । जम्बकुजैः प्रतिहतरयं प्रतिबद्धवेगम् । सुखपेयमित्यर्थः । अनेन लघु- त्वं कषायभावना च व्यज्यते । तस्या रेवायास्तोयमादाय गच्छेज। हे घन मेघ, अन्तः सारो बलं यस्य तं त्वामनिल 'आकाशवायुः । शरीरस्थश्च गम्यते । तुलयितुं न शक्ष्यति शक्तो न भविष्यति । तथा- हिं । रिक्तोऽन्तः सारशून्यः सर्वोऽपि लघुर्भवति । प्रकम्प्यो भवती- त्यर्थः । सारवत्ता गौरवायाप्रकम्प्यत्वाय भवतीत्यर्थः ॥ अयमत्र ध्वनिः--आदौ वमनशोधितस्य पुंसः पश्याच्लेष्मशोषणाय लघुतिक्त- कषायाम्बुपानाल्लब्धबलस्य वातमकम्पो न स्यादिति।तथाह वाग्भट्टः- "काषायाश्याहिमास्तस्य विशुद्धौ श्लेष्मणो हिताः। किमु तिक्तकषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः ॥ कृतशुद्धेः क्रमात्पीतपेयादेः पथ्यभो- जिनः । वातादिभिर्न बाधा स्यादिन्द्रियैरिव योगिनः ॥” इति ॥ २० ॥ - ·पूर्वमेघः। अन्वयार्थः-हे मेघ ! वान्त वर्षानेवाला होताहुआ सुगं- धियुक्त वा तीखे वनहाथियोंके मदसे वासित जामुनको कुंजोकरकै शान्त वेगवाला होनेसे उस (रेवा) के जलको लेकर जाना । भीतर, (जलरूपी) बलवाले तुझको पवन उठानेको समर्थ न होगी । कारण किरीता सबहीको हलका होता है; पूर्णता गौखके निमित्त होती है२० भावार्थ:-हे वारिवाह ! इस रेवानदीको धार इस जामन-कुंजमें टकरा रही है; उसका जल बनैले मतवाले हाथियोंके त्यागेहुए मदसे सुगिन्धत होगयाहै । तुम जल वर्षानेके पीछे थोडासा यह जल ग्रहण करके फिर चलना । क्योंकि तुह्मारे भीतर सार रहनेसे पवन तुमको चलायमान नहीं करसकेगा। देखो ! कोई पुरुष जब रीता होता है, तब वह सबहीके निकट छोटा होजाता है, और पूर्ण पुरुष सबकेही निकट प्रतिष्ठा पाता है ॥ २० ॥ नीपं दृष्टा हरितकपिश केसरैरर्धरूढै- राविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् । जग्ध्वारण्येष्वधिकसुरभि गन्धमाघाय चोाः सारङ्गास्ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम्॥२१॥ अन्वयः-सारङ्गाः । अर्धरुद्वैः केशरैः हरितकपिशम् नीपम् दृष्ट्वा च अनुकच्छम् आविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीः जग्ध्वा अर- प्येषु अधिकसुरभिम् उाः गन्धम् आघाय जललबमुचः मार्गम् सूचयिष्यन्ति ॥ २१ ॥ नीपमिति ॥ सारङ्गा मतङ्गजाः कुरङ्गा भृङ्गा वा ॥ "सारङ्गश्यात- के भृङ्गे कुरङ्गे च मतगजे” इति विश्वः ॥ अर्धरूढैरेकदेशोद्गतः के- सरैः किाल्कैर्हरितं पालाशवर्ण कपिर्श- कृष्णपीतं च ॥ "पालाशों हरितो हरित' इति "श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते" इति चामरः ॥ श्यामवर्णमिति यावत् ॥ "वर्णों वर्णेन" इति समासः ॥ नीपं स्थलकदम्बकुसुम् ॥ "अथ स्थलकदम्बके । नीपः स्यात्पुलके" इति शब्दार्णवे ॥ दृष्ट्वा संप्रेक्ष्य । विदित्वेति यावत् । तथा कच्छेष्वन- पेष्वनुकच्छम् ॥ "अव्ययं विभक्ति-" इन्यादिना विभक्त्यर्थेऽव्ययी- भावः ॥ "जलपायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः' इत्यमरः ।। 0 4 ·A २८ मेघदूतकाव्ये- आविर्भूताः प्रथमाः प्रथमोत्पन्ना मुकुला यासां ताः कन्दलीभूमिक- दलोः ।। "द्रोणपर्णी लिग्धकन्दा कन्दली भूकदल्यपि" इति शब्दा- वे । जग्ध्वा भक्षयित्वा ॥ "अदो जग्धिः-॥ इति जग्ध्यादेशः ॥ अरण्येष्वधिकसुरभिमतिघाणतपर्णम् ॥ "दग्धारण्येषु' इति पाठे "दग्धम्" इत्यधिकविशेषणम् ॥ अर्थवशात्कन्दलीश्च दृष्दैवेत्यन्वयो द्रष्टव्यः ।। उन्या भूमेर्गन्धमाघ्राय जललवमुची मेघस्य ते तव मार्ग सूचयिष्यन्त्यनुमापयिष्यन्ति । यत्र यत्र वृष्टिकार्य कन्दलीमुकुलनी- पकुतुमादिकं दृश्यते तत्र तत्र त्वया वृष्टमित्यनुमीयत इति भावः।।२१॥ अन्वयार्थः-हाथी, हिरण, वा भैारे; एकदेशमें प्राप्तहुए पागोंसे हरे और पीले वर्णके स्थलकदम्बके फूलको देखकर जलवाले अनूप देशोंके निकट प्रथम उत्पन्न हुई हैं कली जिसमें ऐसी भूमिकदलीको भक्षणकरके वनोंमें अधिक सुगन्धिमान् पृथ्वीको गन्धको सूंघकर अलके कण छोडनेहारे तेरे मार्ग• सूचन करेंगे || २१ ।। भावार्थ:-हे पयाद ! सारंगगण अधउठे केशरसे, हरे और पीले रंगवाले भूमि कदम्ब देखकर, व जलवाले देशमें भूमिपर उपजेहुए केलेका पहला निकलाहुआ मौल भक्षण करे, वनोंमें नया जल वर्षाय अधिक सुगन्धिमान पृथ्वीको गन्धको सूंघकर तुमको मार्ग दिखामेंगे। प्रक्षिप्तमपि पद्यं व्याख्यायते- अम्भो बिन्दुग्रहणचतुरांश्चातकान्वीक्षमाणाः श्रेणीभूताः परिगणनया निर्दिशन्तो बलाकाः। बामासाद्य स्तनितसमये मानयिष्यन्ति सिद्धाः सोत्कण्ठानि प्रियसहचरीसम्ममालिद्धितानि ॥२२॥ अन्वयः-अम्भोविन्दुग्रहणचतुरान् चातकान् वीक्षमाणाः चश्रेणीभूताः बलाकाः परिगणनया निर्दिशन्तः । सिद्धाः स्तनि- तसमये सोकण्ठानि प्रियसहचरीसम्भ्रमालिङ्गितानि आसाद्य त्वाम् मानयिष्यन्ति ॥ २२ ।। अम्भ इति ॥ अम्भोबिन्दूनां वर्षोंदबिन्दूनां यहणे । “सर्वसहाप- तितमम्बु न चातकस्य हितम्” इति शास्त्राद्भूस्पृष्टोदकस्य तेषां रोग- हेतुत्वादन्तराल एव स्वीकारे। चतुरांश्चातकान्वीक्षमाणाः कौतुकात्प- श्यन्तः श्रेणीभूता बद्धपक्षीः ॥ अभूततद्भावे विः ॥ बलाका बकपङ्गीः ·-- * +A पूर्वमेघः । २९ परिगणनयैका द्वे तिस्र इति संख्यानेन निर्दिशन्तो हस्तेन दर्शयन्तः सिद्धाः स्तनितसमये व्वगार्जितकाले सोत्कम्पान्युत्कम्पपूर्वकाणि प्रिय- सहचरीणां संभ्रमेणालिब्रितान्यासाद्य । स्वयं ग्रहणाश्लेषसुखमनुभू- येत्यर्थः । त्वां मानयिष्यन्ति । त्वन्निमित्तत्वात्सुखलाभस्येति भावः ।। अन्वयार्थः-जलबिन्दुओंके ग्रहण करनेमें चतुर चातकोंको देखते हुए, और पंक्ति बांधे बगलोंकी गिन्ती करकै कहते हुए सिद्धगण गर्जन समयमें उत्कंठावाली प्यारी सहचरियोंके सम्श्रमपूर्वक आ- लिंगनको प्राप्त होकर तुझकू सन्मान करेंगे ॥ २२ ॥ भावार्थ:-हे धराधर! मार्गमें तुम देखोगे कि सिद्धलोग, जल- बिन्दु-ग्रहण-परायण चातकोंको देखतेर,कतार बंधी हुई बकपांतिको निहार उनको एक २ करके गिन रहे हैं । उस समय जो तुम गर्जन करोगे, तो तुह्मारे अनुग्रहसे प्यारीके उत्कंठित होजानेके कारण घबडानेसे आलिंगन पाय मुख प्राप्तकर वे (सिद्धगण ) तुझें धन्य- वाद देंगे ॥ २२ ॥ उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्मियार्थ थियासीः कालक्षेपं ककुभसुरभी पर्वते पर्वते ते । शुक्लापाहै सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः प्रत्युद्यातः कथमपि भवान्गन्तुमाशु व्यवस्येत्॥२३॥ अन्वयः हे सरवे ! मत्प्रियार्थम् द्रुतमपि पियासोः ककुभ- सुरभौ पर्वते पर्वते कालक्षेपम् अहम् उत्पश्यामि सजलनयनैः शुक्लापाडैः केकाः स्वागतीकृत्य प्रत्युद्यातः भवान् कथमपि भाशु गन्तुम् व्यवस्पेत् ॥ २३ ॥ उत्पश्यामिति ॥ हे सखे मेघ, मत्भियार्थ यथा तथा द्रुतं क्षिप्रम् ॥ 'लघु क्षिप्रमर द्रुतम्" इत्यमरः ॥ यियासोर्यातुमिच्छोरपि ॥ यातेः सन्नन्तादुभत्ययः ॥ ते तव ककुभैः कुटजकुसुमैः सुरभी सुगन्धिनि । "ककुभः कुटजेऽर्जुने” इति शब्दार्णवे ॥ पर्वते पर्वते प्रतिपर्वतम् ।। वीप्सायां द्विरुक्तिः ॥ कालक्षेपं कालविलम्बम् ॥ "क्षेपो विलम्ने निन्दायाम्” इति विश्वः ॥ उत्पश्याम्युत्प्रेक्षे ॥ विलम्बहेतुं दर्शय- नाशुगमनं प्रार्थयते--शुक्लेति ॥ सजलानि सानन्दबाष्पाणि नयनानि है ·३.० गेघदूतकाव्ये- बता देः शुलपासमयरेः ॥ "मयूरो बहिणो वहीं शुमापाङ्गः शिखा- लः" इति यादवः ||काः रखवाणीः ॥ "केका वाणी मयूरस्य त्यमरः ॥ रागनीयन्य स्वागतवचनोकव्य प्रत्युद्यातः प्रत्युद्गतः नमगाणीनानिध्य इत्यर्थः । भवान्कथमपि यथाकथंचिदाशु गन्तुं अवश्यवालात ।। प्रार्थने लिइ । "शेने प्रथमः' इति प्रथमपुरुषः । कलाय मन्त्री यमरमन्छन्व्यतिरेकान् ॥ "स्वागतीकृत्य काः" इत्यत्र केकाम्बारोप्यमाणस्य स्वागतवचनस्य मरुतमत्युद्गमनो- योगान्परिणामालंकारः । नटुक्तमलंकारसर्वस्वे-"आरोग्यमाणस्य प्रयतोपयोगिय परिणामः" इति ॥ २३ ॥ अन्वयार्थ:-मित्र ! मेरे प्रिय करनेको शीघ्रतासे जातेहुए तेरे कुटज पुषोंका भुगन्धिवाले प्रति पर्वत कालके विलम्बकी मैं उत्प्रे. क्षा करूंगा । नेत्रा में जल भरे मोरोंसे वाणीद्वारा स्वागत वचनोंकरकै अतिथिमकार किया तू, किसी प्रकारसेभी शीघ्र चलनेकू समर्थ होगा ॥ २३ ॥ भावार्थ:-हे सख्खे ! यद्यपि तुम हमारा प्रियकार्य सिद्ध करनेके अभिमायसे अति शौच गमन करनेका अभिलाष किये हुएहो; तोभी में देखताहूं कि खिलेहुए कुटजफूलोंके समूहका सुगन्धिवाला पवन पर्वत २ तुझे देर लगानेका कारण होगा। क्योंकि उन पर्वतोंके मो- गण, केकाशब्दके द्वारा तुमसे आगमन प्रश्न कर सजलनयनसे साथर आय अति कठिनाईसे जब तुमको विदा देंगे, तब कहीं तुम शीघ्रतासे चलसकोगे ।। २३ ॥ पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नै- नींडारम्भैहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः । त्वय्यासन्ने परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः संपत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः ॥२४॥ अन्वयः-हे मेघ, त्वयि आसन्ने दशार्णाः सूतिभिन्नैः केतकैः पाण्डुच्छायोपवनवृतयः गृहबलिभुजाम् नीडारम्भैः आकुलनाम- चैत्याः परिणतफलश्यामजम्बूबनान्ताः कतिपयदिनस्थायिहंसाः सम्पत्स्यन्ते ॥ २४ ॥ । : -- ·. , पूर्वमेघः। ३१ पाण्ड्विति॥ हे मेघ, त्वय्यासन्ने संनिकृष्टे सति दशार्णा नाम ज- नपदाः सूचिभिन्नैः सूचिषु मुकुलाग्रेषु भिन्नर्विकसितैः || "केतकी- मुकुलायेषु सुचिः स्यात्' इति शब्दार्णवे || केतकैः केतकीकुसुमैः पाण्डुच्छाया हरितवी उपवनानां वृतयः कण्टकशाखावरणा' येषु ते तथोक्ताः ॥ "माकारो वरणः सालः प्राचीर प्रान्ततो वतिः इ- त्यमरः। तथा गृहबलिभुजां काकादिग्रामपक्षिणां नीडारम्भैः कुला- यनिर्माणैः ॥ "कुलायो नीइमस्त्रियाम्” इत्यमरः ॥ चित्याया इ- मानि चैत्यानि रथ्यावृक्षाः ॥"चैत्यमायतने बुद्धवन्ये चौद्देशपादपे" इति विश्वः ॥आकुलानि संकीर्णानि ग्रामेषु चैत्यानि येषुते तथोक्तः । तथा परिणतः पक्कैः फलैः श्यामानि यानि जम्बूवनानि तैरन्ता रम्याः ॥ "मृताववसिते रम्ये समाप्तावन्त इष्यते” इति शब्दार्णवे ॥ तथा कतिपयेष्वेव दिनेषु स्थायिनो हंसा येषु ते तथोक्ता एवंविधाः संपत्स्यन्ते भविष्यन्ति ॥ "पोटायुवतिस्तोककतिपय-” इत्यादिना कतिपयशब्दस्योत्तरपदत्वेऽपि न तच्छब्दस्योत्तरत्वमस्त्यस्य शास्त्रस्य प्रायिकत्वात् ॥ २४॥ अन्वयार्थः-हे मेघ ! तेरे निकट होनेपर दशार्णनाम देश क- लियोंके अग्रभागमें खिलेहुए केतकीके फूलोंकरकै हरितवर्ण- वाली उपवनोंकी कंटकशाखाके आवरणवाले काकादि ग्रामपक्षि- योके घौंसला बनानेसै व्याप्त ग्रामकी गलियोंके वृक्षवाले, पकेहुए फलासे श्यामजामनके वनोंसे मनोहर कि जहां कुछदिनोंतक हंसोंकी स्थिति होती है वहां प्राप्त होंगे. ॥ २४ ॥ भावार्थ:-हे चपलविलासिन ! तुह्मारे दशार्ण देशके निकट पहुंचनेपर, वहांके सब उपवनोंका बेडा अग्रभागमें खिलेहुए केवडेके फूलोंसे श्वेतवर्ण होजायगा । काकादि ग्रामीण पक्षियोंके घौसला ब. नानेसे, गांवके वृक्ष भरजायंगे. 'पकेहुए फलसमूहसे श्यामवर्ण हुए जम्बूबनमें यह देश रमणीय दिवलाई देगा, हंसगणभी वहां थोडे दिनतक टिकेंगे || २४ ] तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानी गत्वा सयः फलमविकलं कामुकत्वस्थ लब्धा ।

·49 मेजनकाव्ये-- नागपान्तस्तमिनमुतांगं पास्यसि ग्वादु परमा- मुखमिव पयो वेत्रवान्याञ्चलोमि ॥ २५ ॥ :--- - aখনসিলিমপায় নাম যা : মা মবিল পলম না যমন মা ननगम नौगवान्नम्ननिगमुभगा देववन्याः पयः सभूभङ्गम समिर पाम्याग २५॥ नेपामिति ॥ दिन पारित गमिदं विदिशति लक्षणं नामधेयं य- पारनाम. ॥ मागं नामि विच इति विश्वः तेषां दशा- गानां मंजमिनीम । धीयन्तस्यामिति यानी !! "करणाधिकरणयो- म" इति लयद ! गा हानी राजधानी ॥ "कृयोगलक्षणा पही समस्यते" व वक्तव्यासमासः ॥ तां प्रधाननगरीम ॥ "प्रधानन- गरी राज्ञां गजधानीति कथ्यत" इति शब्दार्णवे || गत्वा प्राप्य मद्यः कामुकम्बम्प विलसितायाः॥ "विलासी कामुकः कामी सी- परो रनिलम्पटः" इति शब्दार्णवे अविकलं समयं फलं प्रयोजनं रब्धा लप्स्यते । वयेति शेषः । कर्मणि लुट् ॥ कुतः । यस्मात्कार- णास्वादु मधुरम, । चला ऊर्भयो यस्य तच्चलोमि तरङ्गितं वेत्रवत्या नाम नद्याः पयः सभूभनं श्रुकुटियुक्तम् । दशनपीडयेति भावः । मुख- मिनाधरमिवेत्यर्थः । तीरोपान्ते तटमान्ते यस्तनितं गर्जितं तेन सुभगं यथा तथा ! स्तनितशब्देन मणितमपि व्यपदिश्यते । “ऊर्ध्वमुच्चलि- तकण्ठनासिकं हुकृतं स्तनितमल्पघोषवत्" इति लक्षणात् ॥ पा- स्यसि ॥ पिबतेलट् ॥ "कामिनामधरास्वादः सुरतादतिरिच्यते। इति भावः ॥ २५॥ अन्वयार्थः-तिन दिशाओंमें विख्यात विदिशा नामवाली राजधनी- में जाकर तत्काल कामियोंक सम्पूर्ण फलको प्राप्त होगा, कारण कि मधुर और चलायमान तरंगवाली तटके प्रान्तोंमें गर्जनेसे शोभायमान वेत्रवतीनदीके जलकू भृकुटियुक्त मुखकी नाई पान करेगा ॥२५॥ भावार्थ:-इस दशार्णदेशके बीच सर्वत्र विख्यात विदिशाना- म राजधानीमें जायकर तुम शीघ्रही विलासिताके समस्त भोगको भी- गोगे। किनारेवाले प्रदेशोंमें बिजलीके कडकनेरूप शब्दकी सहाय- --

·३३
.
तासे चंचलनेत्रयुक्त रमणीय स्त्रीके मुखको समान वेत्रवतीनदीका
चंचलतरंगभूषित स्वादिष्ट जल तुम पान करोगे ॥ २६ ॥
नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतो
स्त्वसंपर्कात्पुलकितमिवं प्रौढपुष्पैः कदम्बैः ।
यः पण्यस्वीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणा-
मुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभियौवनानि ।। २६ ।।
अन्वयः-हे मेघ ! तत्र विश्रामहेतोः प्रौढपुष्पैः कदम्बैः त्व-
सम्पर्कात् पुलकित मिव नीचैराख्यम् गिरिम् अधिवसेः यः
पण्यस्वीरतिपरिमलोद्गारिभिः शिलावेश्मभिः नागराणाम् उहा-
मानि यौवनानि प्रथयति ॥ २६ ॥
नीचैरिति ।। हे मेघ, तत्र विदिशासमीपे। विश्रामो विश्रमः खे-
दापनयः ॥ भावार्थ घञ्प्रत्ययः ॥ तस्य हेतोः । विश्रामार्थमित्यर्थः ॥
'मठी हेतुप्रयोगे” इति षष्ठी ॥ विश्रामेत्यत्र "नोदात्तोपदेशस्य मान्त-
स्थानाचमेः” इति पाणिनीये वृद्धिप्रतिषेधेऽपि "विश्रामो वा" इति
चन्द्रव्याकरणे विकल्पेन वृद्धिविधानादूपसिद्धिः ॥ प्रौढपुष्पैः प्रबुद्ध-
कुसुमैः कदम्बैनीपवृक्षस्त्वत्संपर्कात्तव सङ्गात् । पुलका अस्य जाताः
पुलकितमिव संजातपुलकमिव स्थितम् ॥ तारकादित्वादितच्प्रत्ययः ।।
नीचरित्याख्या यस्य तं नीचैराख्यं गिरिमधिवसेः। गिरौ वसेरि-
त्यर्थः । “उपान्वध्याकस” इति कर्मत्वम् ॥ यो नीचैगिरिः । प-
ण्याः क्रेयाः स्त्रियः पण्यस्त्रियो वेश्याः॥ "वारस्त्री गणिका वेश्या
पण्यस्त्री रूपजीविनी” इति शब्दार्णवे ॥ तासां रतिषु यः परिमलो
गन्धविशेषः ॥ "विमत्थेि परिमलो गन्धे जनमनोहरे" इत्यमरः ||
तमुनिरन्त्याविष्कुर्वन्तीति तथोक्तानि तैः । शिलावेश्मभिः कन्दरै गरा-
णां पौराणामुद्दामान्युत्कटानि यौवनानि प्रथयति प्रकटयति ॥ उत्क-
ट्यौवनाः क्वचिदनुरक्ता वाराङ्गन्ना विश्रम्भविहाराकाटिण्यो मात्रादिभ-
यानिशीथसमये कंचन विविक्तं देशमाश्रित्य रमन्ते । तच्चात्र बहुल-
मस्तीति प्रसिद्धिः ॥ अत्रोद्वारशब्दो गौणार्थत्वान्न जुगुप्सावहः ।
प्रत्युत काव्यस्यातिशोभाकर एव । तदुक्तं दण्डिना-"निष्ठ्यूतो.
ट्रोर्णवान्तादि गौणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षा
वगाहते ॥” इति ॥ २६ ॥

·३४ मेघदन काग- अन्वयार्थ हे मध तालियामक निमित्त पोट फुलवार कद- बोकारक तेग रोधक होगसे पुकाको गाई नांगै गामवाले प- नमें वमना जा पर्वत ध्यानाकी पनि विशेषगन्ध प्रगट करनेवाली कन्दरासि नगरवामियों के उत्कट योवनको मगट करता है ॥२६॥ भावार्थ:-हे जलद ! तुम विशामा हग विदिशाराजधानीक निक- १ नोचनामकः (वामनगिरि ) पर्वतपर टिकना । जहां अधिक कदम्यफलोंके फलने से एमा जान पडेगा मागो तुम्हारेसाथ समागम होनेसही दर पर्वतक राम बंद होगये हैं । इस पर्वतकी सब गुफायें बारामनाओंका रतिपरिमल-गन्ध विस्तार कर नागरिक जनोंके उद्दाम यौवनको प्रगट करती है ।। २६ ॥ विश्रान्तः सन्त्रज बननदीतीरजातानि सिश्च- मुद्यानानां नवजलकणैथिकाजालकानि । गण्डस्वेदापनयनरुजालान्नकोत्पलानां छायादानाक्षणपरिचितः पुष्पलावीमखानाम् ।२७/ अन्वयः-तन विश्रान्तः सन् बननटीनीरजानानि उदा- नानाम् यूथिकाजालकानि नबजलकणेः सिञ्चन् च गण्डस्वेदा- पनपनरुजालान्तकोत्पलानाम् पुष्पलावीमुखानाम् छायादानात क्षणपरिचितः व्रत ॥ २७ ॥ विश्रान्त इति ॥ विश्रान्तः संस्तत्र नीचेगिरौ बिनीताध्वश्रमः स- न । अथ विश्रान्तेरनन्तरम् । वनेऽरण्ये या नद्यस्तासां तीरेषु जाता- नि स्वयंरूढानि । अकृत्रिमाणीत्यर्थः ॥ “नदनदी-” इति पाठे "पु- मास्त्रिया” इत्येकशेषो दुर्वारः ॥ तेषामुद्यानानामारामाणां संब. न्धीनि यूथिकाजालकानि मागधीकुसुममुकुलानि !! "अथ मागधी गणिका यूथिका” इत्यमरः ॥ "कोरकजालककलिकाकुमलमुकुलानि तुल्यानि" इति हलायुधः ॥ नवजलकणैः सिञ्चन्ना कुर्वन् ॥ अत्र सिञ्चतेराकरणार्थत्वावद्रव्यस्य करणत्वम् । यत्र तु क्षरणमर्थस्तत्र द्रवद्रव्यस्य कर्मत्वम् । यथा "रेतः सिक्त्वा कुमारीषु” । “सुखैनिषि- श्चन्तमिवामृतं त्वचि” इत्येवमादि । एवं किरतीत्यादीनामपि "रजः किरति मारुतः” । “अवाकिरन्वयोवृद्धास्तं लाजैः पौरयोषितः" इ- त्यादिष्वर्थभेदाश्रयणेनरजोलाजादीनां कर्मत्वकरणत्वेगमयितव्ये ॥ तथा ·. ॥ पूर्वमेधः। ३५ गण्डयोः कपोलयोः स्वेदस्यापनयनेन प्रमार्जनेन या रुजा पीडा [ भिदादित्वादप्रत्ययः ॥ तया क्लान्तानि म्लानानि कर्णोत्पलानि येषां तेषां तथोक्तानाम् । पुष्पाणि लुनन्तीति पुष्पलाव्यः पुष्पावचायिकाः स्त्रियः ॥ "कर्मण्यण ॥ "टिड्डाणञ्-" इत्यादिना छीप् || तासां मु- खानि । छायाया अनातपस्य दानात् । कान्तिदानं च ध्वन्यते ॥"छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः” इत्यमरः || कामुकदर्शनात्का- मिनीनां मुखविकासो भवतीति भावः ॥ क्षणपरिचितः क्षणं संसृष्टः सन् । न तु चिरम् । गच्छ ॥ २७ ॥ अन्वयार्थः-तहां विश्राम करके वनकी नदियों के किनारोमें उत्पन्न हुए बागोंके चमेलीके फूलकी कलियोंको नवीन जलके क- गोंसे सींचताहुआ तथा कपोलोंमें पसीनेके पोंछनेकी पीडाकरके मलिन कानोंके कमलवाली फूल तोडनेहारी स्त्रियोंको मुखोकू छाया देनस क्षणमात्र परिचय देता आ जा ॥ २७ ॥ भावार्थः-तुम इसमकार मार्गकी थकावटको दूर कर, वन और नदियोंके तीरवाली फुलवाडियों में स्वयम् उगीहुइ चमेली के फूलोंकी क- लियोंके समुदायोंपर जलकी फुहार वर्षात २ चलेजाना।धूपके संतापसे गालोंपर आयेहुए पसीनेके पोछनेंसे, जिनके कानों में पहरेहुए क- मलफूल काले और मलगिजे होजायगे, उन फूलतोडनेहारी स्त्रियों के मुखपर छाया कर उनसे क्षणमात्र परिचित होना । और फिर आगे- को चलेजाना ॥ २७ ॥ वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः। विद्युद्दामरफुरितचकितैरतत्र पौराङ्गनानां लोलापा यदि न रमसे लोचनैर्वञ्चितोऽसि ॥२८॥ अन्वयः-उत्तराशाम् प्रस्थितस्य भवतः पन्थाः यदपि वक्रः नयापि उज्जयिन्याः सौधोत्सनप्रणयविमुखः मास्मभूः तत्र विद्यु- हामस्फुरितचकितैः लोलापाङ्गैः पौराङ्गनानाम् लोचनैः यदि नर- मसे [तहि त्वम् वञ्चितः असि ॥ २८ ॥ वक्र इति ॥ उत्तराशामुदीची दिशं प्रति मस्थितस्य भवतः पन्था ।

·मेघदूतकाव्ये- उज्जयिनीमार्गों वक्रो यदपि। दूरो यद्यपीत्यर्थः ॥ विन्ध्यादुत्तरवा- हिन्या निर्विन्ध्यायाः प्राग्भागे कियत्यपि दूरे स्थितोज्जयिनी । उत्तर- पथस्तु निर्विन्ध्यायाः पश्चिम इति वक्रत्वम. || तथाप्युज्जयिन्या विशालनगरस्य || "विशालोजयिनी समा" इत्युत्पलः ॥ सौधाना- मुत्स खूपरिभागेषु प्रणयः परिचयः ॥ "प्रणयः स्यात्परिचये याच्ञा- यां सौदेऽपि च” इति यादवः ॥ तस्य विमुखः परामखो मा स्म भूः । न भवेत्यर्थः ॥ "स्मोत्तरे लङ् च" इति चकारादाशारर्थे लुङ् "न माङयोगे" इत्यडागमप्रतिषेधः ॥ तुत्रोजयिन्यां विद्युद्दामो विद्युल्लतानां स्फुरितेभ्यः स्फुरणेभ्यश्चकितैलीलापा श्वश्चलकाः पौराङ्गनानां लोचनैर्न रमसे यदि तहि त्वं वञ्चितः प्रतारितोऽसि । ज- न्मवैफल्यं भवेदित्यर्थः ॥ २८ ॥ अन्वयार्थः-उत्तरदिशामें जातेहुए तुर्जी (उज्जयन)का मार्ग यद्यपि टेढा है तथापि उज्जयनी नगरीके महलौंके ऊपरवाले भागोंके परिचयसै विमुख मत होना तहां बिजलियोंकी मालाओंके स्कुरायमान होनेसै चंचलकटाक्षवारे नगरनारियोंके नेत्रोंसे जो न रमण करैगा (तौ वञ्चित अर्थात् वृथा जन्मवाला है ॥ २८ ॥ भावार्थः-उत्तरदिशाके जानेवाले तुमको उज्जयिनीका मार्ग य- द्यपि थोडासा वांका होगा, तथापि इस नगरीके ऊंचे राजमन्दिरोंको देवनेके विषयमें तुमको विमुख नहीं होना चाहिये। वैसेही विद्यु- ल्लताके स्फुरणसे भयभीत हुई इस नगरीको स्त्रियोंके चंचलनेत्रक- टाक्षसे मोहित होकर जो तुम नहीं रमे तो वास्तवमें धोखा खाओगे, अर्थात तुह्मारा जन्म वृथा जायगा ।। २८ ।। संमत्युज्जयिनी गच्छतस्तस्य मध्येमार्ग निर्विन्ध्यासंबन्धमाह- वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः संसर्पन्याः सवलितसुभगं दर्शितावर्तनाभः। निर्विन्ध्यायाः पथि भव रसाभ्यन्तरः संनिपत्य स्त्रीणामायं प्रणयवचन विभ्रमो हि प्रियेषु ॥ २९ ।। अन्वयः-हे सखे पथिवीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्ची- गुणायाः स्खलितसुभगं संसर्पन्त्याः दर्शितावर्तनाभेः निर्विन्ध्यायाः सन्निपत्य रसाभ्यन्तर: भव (हि) स्त्रीणाम् प्रियेषु विभ्रम आद्यम् प्रणयवचनम् हि ॥ २९ ॥ तू ·पूर्वमेघः। ३७ वीचीति ।। हे सखे, पथ्युज्जयिनीपथे वीचिक्षोभेण तरङ्गचलनेन स्तनितानां मुखराणाम् || कर्तरि क्तः ॥ विहगानां हंसानां श्रेणिः पतिरेव काञ्चीगुणो यस्यास्तस्याः स्खलितेनोपस्खलनेन मदस्खलितेन च सुभगं यथा यथा संसर्पन्त्याः प्रवहन्त्या गच्छन्त्याश्च तथा दर्शितः प्रकटित आवर्तोऽम्भसां श्रम एव नाभिर्यया || "स्यादावर्तोऽम्भसां श्रमः" इत्यमरः ॥ निष्क्रान्ता विन्ध्यान्निविन्ध्या नाम नदी ॥ "निरा- दयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या” इति समासः । “द्विगुप्राप्तापन्नालम्-" इ- त्यादिना परवल्लिङ्गताप्रतिषेधः ॥ तस्या नद्याः संनिपत्य संगत्य। रसो जलमभ्यन्तरे यस्य सः । अन्यत्र रसेन शृङ्गारणाभ्यन्तरोऽन्तरको भव । सर्वथा तस्या रसमनुभवेत्यर्थः ॥ "शृङ्गारादौ जले वीर्य सुवर्ण विषशुक्रयोः । तिक्तादावमृते चैव निर्यासे पारदे ध्वनौ । आस्वादे च रसं प्राहुः” इति शब्दार्णवे ॥ ननु तत्मार्थनामन्तरेण कथं तत्रानुभवो युज्यत इत्यत आह--स्त्रीणामिति ॥ स्त्रीणां प्रियेषु विषये विभ्रमो विलास एवाचं प्रणयवचनं मार्थनावाक्यं हि । स्त्रीणामेष स्वभावो य- द्विलासरेव रागप्रकाशनम् । न तु कण्ठत इति भावः || विभ्रमश्चात्र नाभिसंदर्शनादिरुक्त एव ॥ २९ ॥ । -- अन्वयार्थः-हे सखे ! उज्जयनीके मार्गमें तरंगोंके चलायमान होनेसे शब्दकरनेहारे हंसोंकी पंक्तिकी मेखलावाली मदके स्खलित होनेसे शोभायमान बहती हुई दिखाई है जलकीभौंररूप नाभी दिखाने हारी निर्विन्ध्या नदीसे संगम कर रसके अनुभव करनेहारा हो, (कारण कि) स्त्रियोंके पियोंमें विलासही प्रथम प्रार्थनावाक्य होते हैं ॥ २९ ॥ भावार्थ:-तुम उज्जयिनी नगरीके मार्गमें गमन करनेके समय, तरंगोंके खलवलानेसे शब्दायमान विहंग-पांतिरूप. तगडी पहरे, डगमगाकर चलनेवाली, भवररूप नाभि दिखानेवाली; निर्विन्ध्यानदीके साथ मिल और उसे भोगकर शृङ्गाररससे पूर्ण होवो । (तुम ऐसी शंका मतकरना कि मैं विना उसके प्रार्थना कियेही कैसे उसका रमण करूं ? सो नहीं; कारण कि) स्त्रिये पहले अपने मुखसे प्रार्थनाकी कुछ बात नहीं कहती, प्रेमीके निकट हाव भावका प्रगट करनाही नारिजातिका प्रथम प्रेम-वचन और प्रार्थना-वचन है ॥ २९ ॥ ४ ·मेवदूतकाव्ये- निर्विन्ध्याया विरहावस्थां वर्णयस्तन्निराकरण प्रार्थयते--- वेणीभूतप्रतनुसलिलासात्वतीतरघ सिन्धुः पाण्डुच्छाया तदरुहतरूभंशिक्षिीर्णपणः। सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थधा व्यञ्जयन्ती काश्य येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपायः॥३०॥ अन्वयः-वेणीभूतप्रतनुसलिला तरुहतरुभ्रशिभिः जी- र्णपणेः पाण्डुच्छाया अतएव हे सुभगा विरहावस्थया अतीतस्य ते सौभाग्यम् व्यञ्जयन्ती सा सिन्धुः येन विधिना कार्यम् त्यजति सः स्वया एव उपपाद्यः॥ ३० ॥ वेणीति ।। अवेणी वेणीभूतं वेण्याकारं प्रतनु स्तोकं च सलिलं यस्याः सा तथोक्ता । अन्यत्र वेणीभूतकेशपाशेति च ध्वन्यते । रुह- न्तीति रुहाः ॥ इगुपधलक्षणः कमत्ययः ॥ तव्यो रुहा ये तरवस्तेभ्यो अश्यन्तीति तथोक्तैः । जीर्णपणैः शुष्कपत्रैः पाण्डुच्छाया पाण्डुवर्णा । अत एव हे सुभग, विरहावस्थया पूर्वोक्तमकारया करणेन ॥ अ- तीतस्यैतावन्तं कालमतीत्य गतस्य । प्रोषितस्येत्यर्थः। ते तव सौभाग्यं सुभगत्वम् ॥ "हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च" इत्युभयपदवृद्धिः ॥ व्यञ्जयन्ती प्रकाशयन्ती । स खलु सुभगो यमझनाः कामयन्त इति भावः । असौ पूर्वोक्ता सिन्धुनदी निविन्ध्या ॥ "स्त्री नद्यां ना नदे सिन्धुदेशभेदेऽम्बुधौ गजे" इति वैजयन्ती ॥ येन विधिना व्यापरिण कार्थं त्यजति स विधिस्त्वयैवोपपाद्यः । कर्तव्य इत्यर्थः । स च वि- धिरेकत्र वृष्टिरन्यत्र संभोगस्तदभावनिबन्धनत्वात्कार्यस्येति भावः ॥ इयं पञ्चमी मदनावस्था । तदुक्तं रतिरहस्ये-"नयनप्रीतिः प्रथम चित्तासङ्गस्ततोऽथ संकल्पः । निद्राच्छेदस्तनुता विषयनिवृत्तिस्त्रपाना- शः ॥ उन्मादो मूर्छा मृतिरित्येताः स्मरदशा दशैव स्युः ॥” इति । "तामतीतस्य" इति पाठमाश्रित्य सिन्धु म नद्यन्तरमिति व्याख्यात- म। किंतु सिन्धुन म कश्चिन्नदः काश्मीरदेशेऽस्ति । नदी तु कुत्रापि नास्तीत्युपेक्ष्यमित्याचक्षेत ॥ ३० ॥ अन्वयार्थः-वेणीके आकारवाले थोडेजलवाली किनारोंके वृक्षों- से गिरेहुए पुराने पत्तोंकरके पाण्डुवर्णवाली, इसी कारण हे सुभग वियोग अवस्थासे बीते हुए तेरे सौभाग्यकू प्रकाश करती हुई वह ·पूर्वमेघः। निर्विन्ध्यानदी जिस प्रकार कृशताको त्यागन करै वह तुझे करना उचित है ॥ ३० ॥ भावार्थ:-हे सुभग ! जिस नदीका सूक्ष्म जल-प्रवाह विरहकी अवस्थामें एक वेणीस्वरूप हुआ है, किनारोंपर लगेहुए वृक्षोंके समूहसे, पुराने पत्ते गिरजानेसे, जो पाण्डुवर्णकी होगई है; तुम जब परदेशमें थे तब जिस नदीने बिरहावस्थामें तुह्मारीही सुभगता (का- मिनी काम्यता) प्रकाशित की है। वह निविन्ध्या जिस्से दुबले- पनको छोडै, वह ( कार्य ) करना सबप्रकारसे तुह्मारा कर्तव्य है ३० प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धा- पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरी श्रीविशालां विशालाम् | स्वल्पीभूते सुचारतफले स्वर्गिणां गां गतानां शेषैः पुण्यैट्टतमिव दिवः कान्तिमत्खण्डमेकम्।३२) अन्वयः-उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् अवन्तीन् प्राप्य तत्र पूर्वोद्दिष्टाम् श्रीविशालाम् विशालाम् पुरीम् अनुसर (कथ- मिव स्थितां पुरीम्) सुचरितफले स्वल्पीभूते गाम् गतानाम् स्वर्गि- णाम् शेषैः पुण्यैः तम् कान्तिमत् एकम् दिवः खण्डभिव ॥३१॥ प्राप्येति ॥ विदन्तीति विदाः ॥ इगुपधलक्षणः कः॥ ओकसो वेद्यस्थानस्य विदाः कोविदाः ॥ ओकारलुप्ते पृषोदरादित्वात्साधुः ॥ उदयनस्य वत्सराजस्य कथानां वासवदत्ताहरणाद्यद्भुतोपाख्यानानां कोविदास्तत्त्वज्ञा ग्रामेषु ये वृद्धास्ते सन्ति येषु तानवन्तीस्तन्नामज- नपदान्माप्य तत्र पूर्वोद्दिष्टां पूर्वोरी "सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः” इत्युक्तां श्रीविशालां संपत्तिमहतीम् ॥ "शोभासं- पत्तिपमासु लक्ष्मीः श्रीविं दृश्यते" इति शाश्वतः ॥ विशालां पुरी- मुज्जयिनीमनुसर ब्रज ॥ कथमिव स्थिताम् । सुचरितफले पुण्य- फले स्वर्गोपभोगलक्षणे स्वल्पीभूते । अत्यल्पावशिष्टे सतीत्यर्थः । गां भूमिं गतानाम् || "गौरिला कुम्भिनी क्षमा” इत्यमरः ॥ पुनरपि भूलोकगतानामित्यर्थः । स्वागणां स्वर्गवतां जनानां शेषैर्भुक्तशिष्टः पुण्यैः सुकृतैर्हतमानीतम् । स्वार्थानुष्ठितकर्मशेषाणां स्वर्गदानावश्यं- भावादिति भावः । कान्तिरस्यास्तीति कान्तिमदुज्ज्वलम् । सारभूतमि- त्यर्थः । एकं भुक्तादन्यत् ॥ “एके मुख्यान्यकेकाः" इत्यमरः ॥ - ·४० मेघदूतकाव्ये- दिवः स्वर्गस्य खण्ड मिव स्थितामित्युत्प्रेक्षा । एतेनातिक्रान्तसकलभूलो. कनगरसौभाग्यसारवमुज्जयिन्या व्यज्यते ॥ ३१ ॥ अन्बाथार्थः-वत्सराजकी कथा जान्नेमें चतुर वृद्धोंसे युक्त गांववा- ले अवन्तीके जनपदोंमें प्राप्त होकर, तहांसे प्रथम कहीहुई लक्ष्मोसे भरीपुरी उज्जयनी पुरीको जाना ( किसको समान स्थितहुई पुरीकू) जो स्वर्गमें भोग करानेहारे पुण्योंके थोडे होनेपर पृथ्वीमें आये स्व- गनिवासियोंके शेष पुण्योंकरके लायेहुए कान्तिवाले एक पृथ्वीके खंडको समान है ॥ ३१ ॥ भावार्थ:-जिस स्थानके ग्राम-वृद्धगण वत्सराजकी वासवदत्तादि- के हरणविषयक अद्भुत उपाख्यान कहने में चतुर हैं ऐसे अवन्ति देशमें पहुंचकर पूर्वोक्त सौभाग्य सम्पत्ति-शालिनी बिशाला ( उज्जयि- नी) नगरीमें गमन करना । इस प्रधान राजधानीके देखनेसे जानप- डेगा कि देवलोकवासी पुण्यात्मालोगोंका पुण्य चुकजानेपर जब वह धरतीपर गिरते हैं, तब उनकेही बचे बचाये पुण्यबलसे देवलोकके एक खण्डका उज्वल सारांश इस स्थानमें लाया गया है ॥ ३१ ॥ दीर्थीकुर्वन्पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः । यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमानुकूलः शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचादुकारः ॥ ३२ ॥ अन्वयः-पत्र प्रत्यूषेषु पटु मदकलम् सारसानाम् कूजि- तम् दी/कुर्वन् स्फुटितकमलामोदमैत्रीकवायः अङ्गानुकूल: शिप्रावातः प्रार्थनाचाटुकारः-प्रियतम्इव स्त्रीणाम् सुरतग्लानिम् हरति ॥ ३२॥ दी/कुर्वन्निति ॥ यत्र विशालायां प्रत्यूषेष्वहर्मुखेषु ॥ "प्रत्यूषो- ऽहर्मुखं कल्यम्" इत्यमरः ॥ पटु प्रस्फुटम् । मदकलं मदेनाव्यक्तम- धुरम् । "ध्वनौ तु मधुरास्फुटे । कलः" इत्यमरः ॥ सारसानां पक्षि- विशेषाणाम् || "सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्करावयः” इति यादवः ॥ यदा सारसानां हंसानाम् !! "चक्राङ्गः सारसो हंसः" इति शब्दार्णवे ॥ कूजितं रुतं दीर्घाकुर्वन । विस्तारयन्नित्यर्थः । या.

·--
।
पूर्वमेघः।
४१
वद्वातं शब्दानुवृत्तेरिति भावः । एतेन प्रियतमः स्वचाटुवाक्यानुसारि
क्रीडापक्षिकूजितमविच्छिन्नीकुर्वन्निति च गम्यते । स्फुटितानां विकसि-
तानां कमलानामामोदेन परिमलेन सह या मैत्री संसर्गस्तेन कपायः
सुरभिः ॥ "रागद्रव्ये कषायोडस्त्री निर्यासे सौरभे रसे" इति या-
दवः अन्यत्र विमर्दगन्धीत्यर्थः ॥ "विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जन-
मनोहरे । अमोदः सोऽतिनिर्हारी" इत्यमरः ॥ अङ्गानुकूलो गात्र-
सुखस्पर्शः । अन्यत्र गाबालिगनदत्तगात्रसंवाहन इत्यर्थः । भवभूतिना
चोक्तम्-"अशिथिलपरिरम्भैदत्तसंवाहनानि" इति ॥ -संवाह्यन्ते
च सुरतश्रान्ताः प्रियैर्युवतयः । एतत्कविरेव वक्ष्यति--"संभोगान्ते
मम समुचितो हस्तसंवाहनानाम्" इति || शिप्रा नाम काचित्तत्रत्या
नदी तस्या वातः शिप्रावातः । शिप्राग्रहणं शैत्यद्योतनार्थम् ॥ प्रा-
र्थना सुरतस्य याचा तत्र चाटु करोतीति तथोक्तः । पुनः सुरतार्थ
प्रियवचनप्रयोक्तेत्यर्थः ॥ कर्मण्यप्रत्ययः ॥ प्रियतमो वल्लभ इव
स्त्रीणां सुरतग्लानि संभोगखेदं हरति । नुदति। चादूक्तिभिविस्मृतपूर्वरति-
खेदाः स्त्रियः प्रियतमप्रार्थनां सफलयन्तीति भावः ॥ "प्रार्थनाचाट-
कारः" इत्यत्र "खण्डितनायिकानुनीता” इति व्याख्याने सुरतग्ला-
निहरणं न संभवति । तस्याः पूर्व सुरताभावात्पश्चात्तनसुरतग्लानिहरणं
तु नेदानीन्तनकोपशमनार्थचाटुवचनसाध्यमित्युत्मेवोचिता विवेकि-
नाम् ॥ "ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेाकपायिता” इति दृश-
रूपके ॥ ३२ ॥
अन्वायार्थः-जिस स्थान में प्रातःकालके विषे स्पष्ट और मदसे
मनोहर सारसोंके शब्दोंसे बढाताहुआ खिले कमलोंकी सुगन्धिके
संसर्गसे सुगन्धित अङ्गके अनुकूल शिप्रानदीका पवन प्रार्थनामें च-
तुर प्रियतमकी समान स्त्रियोंकी रतिग्लानिको हरता है ॥ ३२ ॥
भावार्थ:-इस राजधानीके बीच, प्रातःकालमें प्रफुल्ल-कमल-प-
रिमल-संसर्ग-सुरभि शरीरानुकूल स्पर्शसे सुख देनेवाला, शिवानदीके स-
हवाससे शीतल, मन्द मन्द गमनकारी गन्धवह-वायु;
सारसपक्षियोंके
स्पष्ट और अव्यक्त मधुर शब्दको विस्तरित करके सुरतकी प्रार्थनासे
प्रियवचन कहने में निपुण, शरीर भीजनेवाले प्रेम-पात्र नायककी
समान, पुरुषसंयोगसे उत्पन्न हुए स्त्रियोंके श्रमको हरण करता है।
( वहांको तुम जाओ) ॥ ३२ ॥

·१२ मेघदूतकाव्ये- जालोगणिरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै- बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः | हम्प॑वस्याः कुसुमसुरभिष्वश्ववेदं नवेथा लक्ष्मी पश्चल्ललितवनितापादरागादितेषु ॥ ३३ ॥ अन्यया-ज्ञालोनीर्णः केशसंस्कारधपैः उपचिनवपुः च बन्धीत्या भवनशिग्विभिः दत्तनृत्योपहारः कुसुमसुरभिपु ललि- नवनिनापादरागारिनेषु हम्यधु अस्याः लक्ष्मीम् पश्यन् त्वम् अध्खेदम् नयेथाः ॥ ३३॥ जालोद्रोणरिति॥ जालोगोणगवाक्षमार्गनिर्गतैः ॥ “जालं गवाक्ष आनाये जालके कपटे गणे” इति यादवः ।। केशसंस्कारधूपैः। वनि- ताकेशवासनाथर्गन्धद्रव्यधूपैरित्यर्थः ॥ अत्र संस्कारधूपयोस्तायें- ऽपि यूपनार्वा दिवत्प्रकृतिविकारत्वाभावादश्वघासादिवत्वष्ठीसमासो न चतुर्थीसमासः ॥ उपचितवपुः परिपुष्टशरीरः । बन्धौ वन्धुरिति वा मोत्या भवन शिखिभिPहमयूरैर्दत्तो नृत्यमेवोपहार उपायनं यस्मै स तथोक्तः ॥ "उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा" इत्यमरः ॥ कुसु- मैः सुरभिषु सुगन्धिषु ॥ ललितवनिताः सुन्दरस्त्रियः ॥ "ल- लितं त्रिषु सुन्दरम्' इति शब्दार्णवे ॥ तासां पादरागेण लाक्षारसे- नाङ्कितेषु चिहितेषु हप॑षु धनिकभवनेष्वस्या उज्जयिन्या लक्ष्मी प- श्यन्नध्वनाध्वगमनेन खेदं क्लेशं नयेथा अपनय ॥ ३३ ॥ अन्वयार्थः-झरोखों से निकलीहुई वालोंके संस्कारको धूपोंसे पुष्टशरीरवाला, बन्धुकी प्रीतिसे घरके मोरोंसे नृत्यरूपी उपहार पानेवाला (तू) फूलोंकी सुगंधिवाले सुंदर स्त्रियोंके चरणरागसे चिन्हित महलोंमें इस उज्जयनीकी शोभा देखताहुआ; मार्गके खे- दको दूर करना ॥ ३३ ॥ भावार्थ:-हे पयोद ! तुम अनुपमरूपवती युवतियोंके चरणोंपर लगेहुए महावरके रससे अंकित, सुमन-समूहोंसे सुगन्धित हुई अटारियोंपर बैठकर विशाला राजधानीकी समृद्धि और सौभाग्यल- क्ष्मीको देखते २ मार्गकी थकावटको दूर करना, इस समय झरोखोंके मार्गसे निकलीहुई अत्यन्त सुगन्धित धूपसे तुह्मारा शरीर पुष्ट होजा- यगा, घरोंमें पलाउ मोरगण बन्धु-प्रेमके वशमें पड तुमको नृत्य- रूप उपहार देंगे } ३३ ॥

·.
पूर्वमेघः ।
४३.
भर्तुः कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः
पुण्यं यायास्त्रिभुवनगुरोर्धाम चण्डीश्वरस्य ।
धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवन्या-
स्तोयक्रीडानिरतयुवतिनानतिक्तैर्मरुद्भिः ॥ ३४ ॥
अन्वयः-भर्तुः कण्ठच्छविः इति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः
त्रिभुवनगुरोः चण्डीश्वरस्य पुण्यम् धाम यायाः कुवलयरजोग-
धिभिः तैः तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः गन्धवत्याः मरुद्भिः
धूतोद्यानम् ॥ ३४॥
भर्तुरिति ॥ भर्तुः स्वामिनो नीलकण्ठस्य भगवतः कण्ठस्येव छ-
विर्यस्यासौ. कण्ठच्छविरिति हेतोर्गणैः प्रमथैः ॥ "गणस्तु गणनायां
स्याद्गणेशे प्रमथे चये” इति शब्दार्णवे || सादरं यथा तथा वीक्ष्य-
माणः सन् । प्रियवस्तुसादृश्यादतिप्रियत्वं भवेदिति भावः । त्रयाणां
भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम् ॥ "तद्धितार्थ-" इत्यादिना समासः ॥
तस्य गुरोस्त्रैलोक्यनाथस्य चण्डीश्वरस्य कात्यायनीवल्लभस्य पुण्यं
पावनं धाम महाकालाख्यं स्थानं याया गच्छ ॥ विध्यर्थे लिङ् ॥ श्रे-
यस्करत्वात्सर्वथा यातव्यमिति भावः ॥ उक्तं च स्कान्दे-"आकाशे
तारकं लिङ्गं पाताले हाटकेश्वरम्। मर्त्यलोके महाकालं दृष्टा काममवा-
प्नुयात् ॥” इति ॥ न केवलं मुक्तिस्थानमिदं किंतु विलासस्थानमपीत्या-
ह-धूतेति ॥ कुवलयरजोगन्धिभिरुत्पलपरागगन्धवद्भिस्तोयक्रीडासु
निरतानामासक्तानां युवतीनां स्नानं लानीयं चन्दनादि || करणे
ल्युट् ॥ "लानीयेऽभिषवे लानम्” इति यादवः ॥ तेन तिक्तैः सुरभिभिः।।
"कटुतिक्तकषायास्तु सौरभे च प्रकीर्तिताः” इति हलायुधः ॥ सौ-
गन्ध्यातिशयार्थ विशेषणद्वयम् । गन्धवत्या नाम नद्यास्तत्रत्याया
मरुद्भिर्मारुतैद्धृतोद्यानं कम्पिताक्रीडमिति धाम्नो विशेषणम् ॥ ३४॥
अन्वयार्थः-क्या यह (यह) शिवजीके कण्ठकी छवि है इस प्रका-
र गणोंसे आदरपूर्वक देखाहुआ तीनौ भवनके गुरू चण्डीश्वरके स्थान
(महाकाल ) कू जाना, कमलके परागको गन्धिवाले उन जलक्रीडामें
लगीहुई स्त्रियोंके स्नानकी सुगन्धिसे गन्धवती नदीकी पवनोंसे
( जहांके ) उद्यान कम्पित हैं ॥ ३४ ॥

·-
मेघदूतकाव्ये-
भावार्थ:-नीलवर्ण होनेसे श्रीशंकरजीके कंठसमान दीखने
कारण, उनके दूतोंसे शंकर कहलाय आदरपूर्वक देखेजायकर,
तुम उन त्रिलोकनाथ चण्डीश्वरके महाकालेश्वर नामक पवित्र स्थान-
को गमन कारो (वह स्थान ऐसा है कि ) जहांके उद्यान कमल-
रजकी सुगन्धिसे, व जलक्रीडाकरनेमें तत्पर तरुण खियोंके स्नान
करनेसे सुवासित हुई गन्धवती नामक नदीके सन्मुखके शीतल
पवनसे कंपायमान होते हैं ।। ३४ ॥
अप्यन्यस्मिञ्जलधर महाकालमासाय काले
स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदत्येति भानुः ।
कुर्वन्संध्याबलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीया-
सामन्द्राणां फलमविकलं लप्स्यते गजितानाम् ३५/
अन्वयः हे जलधर! महाकालम् अन्यस्मिन्नपि काले आ-
साद्य यावत् भानुः नयनविषयम् अत्येति तावत् ते स्थातव्यम्
शूलिनः श्लाघनीयाम् सन्ध्यावलिपटहताम् कुर्वन् त्वम् आम-
न्द्राणाम् गर्जितानाम् अविकलम् फलम् ॥ ३५ ॥
अपीति | युग्मम् ॥ हे जलधर, महाकालं नाम पूर्वोक्तं चण्डीश्व-
रस्थानमन्यस्मिन्सन्ध्यातिरिक्तेऽपि काल आसाद्य प्राप्य ते तव स्थात-
व्यम् । त्वया स्थातव्यमित्यर्थः ॥ "कृत्यानां कर्तरि वा” इति षष्ठी ॥
यावद्यावता कालेन भानुः सूर्यो नयनविषयं दृष्टिपथमत्येत्यतिकामति।
अस्तमयकालपर्यन्तं स्थातव्यमित्यर्थः ॥ यावदित्येतदवधारणार्थे ।
"यावत्तावच साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे” इत्यमरः ॥ किमर्थमत
आह-कुर्वन्निति ॥ श्लाघनीयां प्रशस्यां शूलिनः शिवस्य संध्यायां
बलिः पूजा तत्र पटहतां कुर्वन्संपादयन्नामन्द्राणामीषद्गम्भीराणां ग-
जितानामविकलमखण्डं फलं लप्स्यते प्राप्स्यसि ॥लभेः कर्तरि लट्।।
महाकालनाथवलिपटहत्वेन विनियोगात्ते जितसाफल्यं स्यादित्यर्थः।।
अन्वयार्थ:-हे मेघ ! महाकालकू ( सन्ध्याके सिवाय) और
समयमें प्राप्त हो तो जबतक सूर्य न दीखै तबतक तुझे वहां रहना
उचित है। शिवजीकी श्लाघा करने योग्य संध्यासमको पूजाके
बाजेके ( शब्दोंकू ) करताहुआ तू कुछ गंभीर गर्जनेके सम्पूर्ण फल-
को प्राप्त होगा ॥ ३५ ॥

·पूर्वमेघः। ४५ भावाथ:-हे जलधर ! उन महाकालेश्वरके मन्दिरमें सन्ध्याके अतिरिक्त जो किसी और समयपर पहुंची, तो सूर्यके अस्त हो- नेतक वहां रहना । उस समय ऐसा होगा कि प्रदोषकालकी पूजाके समय, तुमकरके गर्जनारूप चौघडा बजनेकी श्रीमहाकालेश्वरकी स्तुति और सेवा वन पडेगी, तिसयोगसे तुम अपनी गंभीर गर्जनाका अ- खंड फल पाओगे ॥ ३५ ॥ पादन्यासैः क्वणितरशनारसत्र लीलावधूत रत्नच्छायाखचितवलिनिश्यामरैः क्लान्तहस्ताः। वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्प्राप्य वर्षाप्रबिन्दू- नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान्कटाक्षान् |३६॥ अन्वयः-तत्र पादन्यासक्वणितरशनाः लोलावधूतैः रत्न- च्छायाखचितवलिभिः चामरैः क्लान्तहस्ता: वेश्याः त्वत्तः नखपद- सुखान् वर्षाग्रबिन्दून् प्राप्य त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटाक्षान् आमोक्ष्यन्ते ॥३६॥ पादन्यासैरिति || तत्र संध्याकाले ॥ पादन्यासैश्चरणनिक्षपैर्नृ- त्याङ्गैः क्वणिताः शब्दायमाना रशना यासां तास्तथोक्ताः॥ क्वणते- रकर्मकत्वात् “गत्या कर्मक-" इत्यादिना कर्तरि क्तः॥ लीलया विला- सेनावधूतैः कम्पितै रत्नानां कङ्कणमणीनां छायया कान्त्या खचिता रूषिता वलयश्यामरदण्डा येषां तैः ॥ "वलिश्यामरदण्डे च जराविश्ल. थचर्मणि" इति विश्वः॥ चामरैालव्यजनैः क्लान्तहस्ताः ॥ एतेन दैशिकं नृत्यं सूचितम् । तदुक्तं नृत्यसर्वस्खे-"खगकन्दुकवस्त्रादि- दण्डिकाचामरस्त्रजः । वीणां च धृत्वा यत्कुर्युनृत्यं तद्देशिकं भवेत् ॥” इति ॥ वेश्या महाकालनाथमुपेत्य नृत्यन्त्यो गणिकास्त्वत्तो नखपदेषु नखक्षतेषु मुखान्सुखकरान् ॥ "सुखहेतौ मुखे सुखम्” इति शब्दा- र्णवे ॥ वर्षस्यायविन्दून्प्रथमविन्दून्माप्य त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान्कटा- क्षानपाङ्गानामोक्ष्यन्ते । “परैरुपकृताः सन्तः सद्यः प्रत्युपकु- बते' इति भावः । कामिनीदर्शनीयत्वलक्षणं शिवोपासनाफलं सयो लप्स्यस इति ध्वनिः ॥३६ ॥ अन्वायार्थः-तहां चरणोंके रखनेसे शब्दायमान, मेखलावाली लीलासे कंपाये हुए ( कंकणके ) मणियोंकी कान्तिसे खचित दं.

·॥ मेघदृतकाव्ये- उबाले चामशंकरके घिरे, हाथोंवाली वेश्या तुझस नखक्षतमि सुखदेनेहारे बिन्दुओंको मान होकर, तुझमें श्रमरपंक्तिसे बढेहुए कटा- शाका छोडेंगी ।। ३६ ॥ भावार्थ:----प्रति परग धरने पर जिनकी तगडी मधुर शब्द करती है. हाथों में रत्नजडित कंगनोंको कान्तिसे रत्नजडीसी दिखाई देने- वाली मुवर्णकी डंडीलगे पखोंके (वीजनोंके ) लेनेसे जिनके हाथ थकगए है; ऐसी वाराङ्गनायें तुझसे:-उनके शरीरमें नखोंके क्षतों- को सुख देनेवाले प्रथम वर्षा-बिन्दुओंको प्राप्त होकर,तुहारे प्रति भ्र- मरपंक्तिके समान दीर्घ कटाक्ष छोडेंगी ॥ ३६ ॥ पश्चादुर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः साख्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः । नृत्यारम्भे हर पशुपतेराईनागाजिनेच्छा शान्तोगनिमितनयन दृष्टशक्तिवान्या ॥३७॥ अन्वयः-पश्चात् नृत्यारम्भे प्रतिनवजपापुप्यरक्तम् सान्थ्यम् तेजः दधानः त्वम् उच्चैः भुजतरुवनम् मंडलेन अभिलीनः भवान्या शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम् दृष्टभक्तिः पशुपतेः आई- नागाजिनेच्छाम् हर ॥ ३७॥ पश्चादिति ॥ पश्यात्संध्याबल्यनन्तरं पशुपतेः शिवस्य नृत्यारम्भ ताण्डवप्रारम्भे प्रतिनवजपापुष्परक्तं प्रत्यग्रजपाकुसुमारुणं संध्यायां भवं सान्ध्यं तेजो दधानः । उच्चैरुन्नतं भुजा एव तरवस्तेषां वनं म- ण्डलेन मण्डलाकारणाभिलीनोऽभिव्याप्तः सन् || कर्तरि क्तः ॥ भ- वान्या भवपल्या ॥ “इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातु- लाचार्याणामानुक्" इति डोष् । आनुगागमश्च || शान्त उद्वेगो ग- जाजिनदर्शनभयं ययोस्ते अत एव स्तिमिते निश्यले नयने यस्मिन्क- मणि तत्तथोक्तम् ॥ "उद्वेगस्त्वरिते क्लेशे भये मन्थरगामिनि” इति शब्दार्णवे ॥ भक्तिः पूज्येष्वनुरागः ॥ भावार्थे क्तिन्प्रत्ययः ॥ दृष्टा भक्तिर्यस्य स दृष्टभक्तिः सन् । पशुपतेराई शोणिताई यन्नागाजिनं ग- जचर्म ॥ "अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री" इत्यमरः ॥ तत्रेच्छां हर नि- वर्तय । त्वमेव तत्स्थाने भवेत्यर्थः । गजासुरमर्दनानन्तरं भगवान्महा- देवस्तदीयमाजिनं भुजमण्डलेन बिभत्ताण्डवं चकारेति प्रसिद्धिः ॥ Ans- ·पूर्वमेघः। ४७ दृष्टभक्तिरिति कथं रूपसिद्धिः । दृष्टशब्दस्य "स्त्रियाः पुंवत्-" इत्यादिना पुंवद्भावस्य दुर्घटत्वादपूरणीप्रियादिष्विति निषेधात् । भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु पाठादिति । तदेतच्चोद्यम् । दृढभक्तिरिति शब्दमाश्रित्य प्रतिविहितं गणव्याख्याने दृढं भक्तिरस्येति नपुंसक पूर्वपदम् । अदा_निवृत्तिपरत्वे दृढशब्दाल्लिङ्गविशेषस्यानुपकारि- बास्त्रीत्वमविवक्षितमिति ॥ भोजराजस्तु-"भक्तौ च कर्मसाध- नायामित्यनेन सूत्रेण भज्यते सेव्यत इति कर्मार्थत्वे भवानीभक्तिरि- त्यादि भवति । भावसाधनायां तु स्थिरभक्तिर्भवान्यामित्यादि भवति" इत्याह । तदेतत्सर्व सम्यग्विवेचितं रघुवंशसंजीविन्यां "दृढभक्ति- रिति ज्येष्ठे" इत्यत्र । तस्मादृढभक्तिरित्यत्रापि मतभेदेन पूर्वपदस्य स्त्रीत्वेन नपुंसकत्वेन च रूपसिद्धिरस्तीति स्थितम् ॥ ३७ ॥ अन्वयार्थः-पीछे नृत्यके आरंभमें नवीन जपाके फुलकी समान लाल, सन्ध्यासम्बन्धी तेजको धारण करताहुआ तू ( महादेवजीके) अति ऊंचे भुजारूपी वृक्षोंके वनको मंडलाकारसे विलीन होता हुआ, पार्वतीजीसे उद्वेगरहित और निश्चलनेत्रसे देखाहुआ भ- क्तिका दिखानेवाला तू महादेवजीके गीले गजचर्म परिधान करने- को इच्छाको अपने योगसे पूर्ण कर ।। ३७ ॥ भावार्थ:-सन्ध्याकालीन पूजाके समाप्त होनेपर जब महाकाले- श्वरका नृत्य आरंभ होगा, तब तुम अग्रभागमें जपाकुसुमकी समान लालवर्णके संध्या-रागको धारण करके उन ( महादेवजी.) के आति ऊँचे भुजारूपी वृक्षोंके वनको मंडलाकारसे छाय, पहले उन (महा- देवजी) की रुधिरसे गीले गजचर्मके ओढनेकी इच्छाको पूर्ण करना। अर्थात तुमहीं गजचर्मकी समान बन जइयो । रस समय भगवती भवानीजी उद्वेगरहित हो तुह्मारी भक्तिको देखेंगी ॥ ३७ ॥ इत्थं महाकालनाथस्य सेवाप्रकारमभिधाय पुनरपि नगरसंचारम- कारमाह- गच्छन्तीनां रमणवसति घोषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचि यस्लमोभिः । सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वी तोयोत्सर्गस्तनितमुखरोमा रम भूविलवास्ताः ॥३८॥ - ·एर हा- more अन्य:-- ननाम् मणवसनिय गन्तोनाम घोषि- मानना हानरपान कगानिकपत्रि- का मानिया गायन) नावावर्गनिनिनमुखाः मारममः अत: ना: बिया: ललि।।८॥ गनगामिनि ।। ननोजयिन्यां गतं रानी रमणावसति प्रियभ- संग मत गन्द्रन्सीनां घोपिनाम । अभिसारिकाणामित्यर्थः । सूचिभि- भी: । आनमान्द्ररित्यर्थः । तमोमो मुद्धालांके निरुद्धदृष्टिपसारे गगनमांग कनकरय निकपो निकायत इति व्युत्पत्त्या नि- कर उमट गया नरमेव स्निग्धं तेज बस्यास्तथा ।। "लिग्धं तु म- सो जान्न रम्यो की च नेजति" इति शब्दार्णवे ॥ सुदाम्नाद्रिण- कमिसौदाननी विद्युत, || "तेनेकदिक" इत्याप्रत्ययः ॥ तयोर्वी मार्गदर विच तीयोत्सर्गस्तनितान्यां वृष्टिगर्जिताभ्यां मुखरः गन्दायमानो मा स्म भूः । कुतः । ता योपितो विल्बा भीरवः । ततो वृष्टिजिते न कार्ये इत्यर्थः ॥ नात्र तोयोत्सर्गसहितं स्तनितमिति वि- ग्रहः । विशिष्टस्येव केवलस्तनितस्याप्यनिष्टत्वात् । न च द्वन्द्वपक्षे- उल्पान्तरपूर्वनिपातशास्त्रविरोधः । "लक्षणहेत्वोः क्रियायाः, इति सुत्र एव विपरीतनिदेशेन पूर्वनिपातशास्त्रस्यानित्यत्वज्ञापनादिति ॥३८|| अन्वयार्थः-तहां रात्रिमें कान्तोंके स्थानको जातीहुई स्त्रियोंको सूचीभेद्य (अतिघन ) अंधकारोंसे प्रकाश नष्ट होनेसे राजमार्गमें सुवर्ग कसौटीको समान तेजवाली विजलीकरकै पृथ्वीको दिखाना और वर्षा व गर्जनाके शब्दवाला मतहोना ( स्योंकि ) वे स्त्रिये इरपोक हैं ॥ ३८ ॥ भावार्थ:-इस उजयिनी नगरीमें घोररात्रिके समय निविड अंधकारसे जब राजमार्ग ढक जायगा, और जब अभिसारिका स्त्रियें अपने प्यारोंके वासस्थानपर जांयगी उस समय तुम कसौटीपर लगीहुई सुवर्ण-रेखाकी समान प्रकाशमान विद्युल्लतासे । उनको मार्ग दिखातेरहना । परन्तु उस समय न जल वर्षाइयो न गर्जियो, स्योंकि अभिसारमें लगी वह सुकुमारि स्त्रिये अत्यन्त भीरु हैं ।।३८ ॥

·पूर्वमेघः । तां कस्यांचिद्भवनवलभौ सुप्तपारावतायां नीत्वा रात्रि चिरविलसनात्खिन्नविद्युत्कलत्रः । दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान्वाहयेदवशेष मन्दायन्ते न खलु सुदामभ्युपेतार्थकृत्याः ॥ ३९।। अन्वयः-चिरविलसनात् खिन्न विद्याकलत्रः भवान् सुप्तपा- रावतायाम् कस्याश्चित् भवनवलभो ताम रात्रिम् नीत्वा सूर्य दृष्टे पुनरपि अवशेषम् वाहयेत् [तथाहि ] सुदृढाम् अभ्युपेतार्थ- कृत्याः [जनाः ] न मन्दायन्ते खलु ॥ ३९॥ तामिति ॥ चिरं विलसनात्स्फुरणारिखन्नं विद्युदेव कलत्रं यस्य स भवान्सुप्ताः पारावताः कलरवा यस्यां तस्याम् । विविक्तायामित्यर्थः ।। "पारावतः कलरवः कपोतः” इत्यमरः ॥ जनसंचारस्तत्रासंभावित एवेति भावः । कस्यांचिद्भवनवलभौ । गृहाच्छादनोपरिभाग इत्यर्थः ।। "आच्छादनं स्याबलभी गृहाणाम्” इति हलायुधः ॥ तां रात्रि नीत्वा सूर्ये दृष्टे सति । उदिते सतीत्यर्थः । पुनरप्यध्वशेषं वाहयेत् । तथाहि सुहृदां मित्राणामभ्युपेताङ्गीकृतार्थस्य प्रयोजनस्य कृत्या क्रिया यैस्ते अभ्युपेतसुत्दृर्थी इत्यर्थः ॥ सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः ।। "कृत्या क्रियादेवतयोः कार्य स्त्री कुपिते त्रिपु" इति यादवः ॥ "कृञः श च" इति चकारात्क्यप् ॥ न मन्दायन्ते खलु न मन्दा भवन्ति हि। न विलम्बन्त इत्यर्थः ॥ "लोहितादिडाज्भ्यः क्यप्', इति क्यः । “वा क्यषः” इत्यात्मनेपदम् ॥ ३९ ॥ अन्वयार्थः-बहुतकाल स्फुरायमान होनेसे व्याकुल विजलीरूपी स्त्रीवाला तू सोयेहुए कबूतरोंवाले किसी गृहाच्छादनके उपरि भा- गमें उस रात्रिको विताकर सूर्यके दर्शन होनेपर फिरभी शेष मार्गकू जाना (कारणकि ) मित्रोंके स्वीकार किये कार्यके प्रयोजनवाले ( मनुष्य ) निश्चयही आलसी नहीं होते हैं ॥ ३९ ॥ भावार्थ:-हे नीरद ! तुह्मारी सौदामिनी ( विजली ) इस रात्रिमें बहुतदेर चमकनेसे थकजायगी, इसलिये तुम ऐसी सूनसान अयारी- पर जहां कि कबूतर सो रहेहों, उस रात्रिको विताना। फिर सूर्योदय होनेपर शेष रहे मार्गको काटना । कारण कि जिन्होंने मित्रोंका ५ ·মাস- कार्य सिद्ध करने की प्रतिक्षा की है और उस कार्यको करने लगे है, यह मोग कभी अपने यन्नको शिथिल नहीं होने देते ॥ ३९ ॥ तम्मिन्काले नयनसलिलं योपितां खण्डितानां शान्ति नेयं प्रणयिभिरतो वर्म भानोपजाशु । प्रालयानं कमलबदनात्मोडापे हतं नलिन्याः अन्धावृत्तस्वयि कराधि स्यादनल्याभ्यसूयः॥ १० ॥ अन्धयः-नम्मिन् काले प्रणयिभिः खपिटुनानाम् योपिताम् नयनतकिलम् गान्निम् नेयम् अनः भानोः वम आशु त्यज सः अपि नलिन्याः कमलबदनात् प्रालेयास्त्रम् हर्नुम् प्रत्यावृत्तः [भवि- प्यति तनः । त्वगि करकधि अनल्पाभ्यसूयः स्यात् ।। १० ।। तस्मिन्निति । तस्मिन्काले पूर्वान सूर्योदयकाले प्रणयिभिः प्रिय- तमैः खण्डितानां योपितां नायिकाविशेषाणाम् ॥ "ज्ञातेऽन्यासन- विकते खण्डितेयाकयायिता' इति दशरूपके || नयनसलिलं शा- न्ति नेयं नेतव्यम् ॥ नयतिर्दिकर्मकः । अतो हेतो नोवाशु शीघ्र त्यज । तस्यावरका मा भूरित्यर्थः ॥ विपक्षेऽनिष्टमाचष्टे-सोऽपि भानुः । नलान्यम्बुजानि यस्याः सन्तीति नलिनी पनिनी ॥ "तणे- बुजे नलं ना तु राज्ञि नाले तु न स्त्रियाम्” इति शब्दार्णवे ॥ तस्याः स्वकान्तायाः कमलं स्वकुसुममेव वदनं तस्मात्मालेयं हिममेवास्त्रमश्रु हर्तु शमयितुं प्रत्यावृत्तः प्रत्यागतः । नलिन्याश्च भर्तुर्भानोर्देशान्तरे नलिन्यन्तरगमनात्खण्डितात्वमित्याशयः। ततस्त्वयि । करानंशून्रुण- द्धीति कररुत् । किप् । तस्मिन्कररुधि सति । हस्तरोधिनि सतीति च गम्यते ॥ "बलिहस्तांशवः करा" इत्यमरः ॥ अनल्पाभ्यसूयो- ऽधिकविद्वेषः स्यात् । प्रायेणेच्छाविशेषविघाताट्वेषो रोषविशेषश्च का- मिनां भवतीति भावः । किं च "आत्मानं चार्कमीशानं विष्णुं वा द्वेष्टि यो जनः । श्रेयांसि तस्य नश्यन्ति रौरवं च भवेद्धवम्॥” इति निषेधा- कार्यहानिर्भविष्यतीति ध्वनिः॥४०]] अन्वयार्थः-उससमय प्रियतमोंकरकै रतिखंडित (जिस स्त्रीका पति अन्यस्त्री भोगकर प्रातःकाल अपनी स्त्रीके निकट आया हो व- ह स्त्री) स्त्रियोंके नेत्रोंके जलकू शान्तिको प्राप्त करना उचित है, इसी कारण सूर्यके मार्गको शीव त्यागना, वह सूर्यभी कमलिनीके ·" पूर्वमेघः। ५१ कमलरूपी मुख हिमसम्बन्धी जल हरण करनेकू आगमन करने- वाला ( इसकारण ) होगा तुझमें किरणोंके रुकनेसे अधिक द्वेषवाला होगा ॥ ४० ॥ भावार्थ:-हे जलद ! इस सूर्योदयके समय प्रेम-प्रवीण नायक- गण खण्डितानायकाओंके (स्त्रीके भोग करनेके चिन्होंसे चिन्हित निकट आये हुए प्यारेके देखनेसे दाहकेमारे शोकाकुल स्त्रीयोंके ) आंसुवोंको पोंछेगे इसकारण तुम उससमय सूर्यको न रोककर उन ( सूर्यका) मार्ग छोडदेना । कारण कि वह ( सूर्य ) भी प्रेमपात्री नलिनीके क- मलवदनसे प्रलयकारी गिरता हुआ नेत्रजल दूर करनेके लिये जांयगे । जो उस समय तुम उनका हाथ पकडोगे तो तुह्मारे प्रति उनका सम्पूर्ण रोष और द्वेष उत्पन्न होगा ॥ ४० ॥ गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् । तस्मादस्याः कुमुदविशदान्यर्हसि त्वं न धैर्या- न्मोघीकर्तुं चदुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि ॥ ४१ ।। अन्वयः-गम्भीरायाः सरितः चेतसीव प्रसन्ने पयसि प्रकृ- तिसुभगः ते, छायात्मापि प्रवेशम् लप्स्यते तस्मात् अस्याः कुमुदविशदानि चटुलशफरोद्वर्त्तनप्रेक्षितानि धैर्यात् मोघीकर्तुम् त्वम् नार्हसि ॥११॥ गम्भीराया इति ॥ गम्भीरा नाम सरित्|| उदात्तनायिका च ध्व- न्यते ॥ तस्याः प्रसन्नेऽनुरक्तत्वादोषरहिते चेतसीव प्रसन्नेऽतिनिर्मले प- यसि । प्रकृत्याः स्वभावेनैव सुभगः सुन्दरः॥ "सुन्दरेऽधिकभाग्ये चदुर्दि- नेतरवासरे । तुरीयांशे श्रीमति च सुभगः” इति शब्दावर्णवाते तव छाया चासावात्मा च । सोऽपि प्रतिबिम्वशरीरं च प्रवेश लप्स्यते । अपिश- ब्दात्मवेशमनिच्छोरपीति भावः । तस्माच्छायाद्वारापि प्रवेशावश्यंभावि- त्वादस्या गम्भीरायाः। कुमुदवदिशदानि धवलानि चटुलानि शीघ्राणि शफराणां मीनानामुहर्तनान्युल्लुण्ठनान्येव मेक्षितान्यवलोकनानि ।। "त्रिषु स्याच्चटुलं शीघ्रम्" इति विश्वः ॥ एतावदेव गम्भीराया अनु- रागलिङ्गम् । धैर्याद्धाष्टात् । वैयात्यादिति यावत् । मोघीकर्तु विफ..

·૨. मेघदूतकाव्ये- लोकत नाहसि । गानुरक्ता विमलब्धव्येत्यर्थः ॥ धूर्तलक्षणं तु---'क्लि- आति नित्यं गमितां कामिन मिति सुन्दरः । उपत्यरक्तां यत्नेन रक्ता धर्ती विमुश्चति ।। इति ॥ ११ ॥ अन्वयार्थ:-गंभीरा नदीके चित्तकीलाई निर्मल जल में स्वभाव- सेही सुन्दर तेरी छाया आत्माभी प्रवेशकू प्राम होगी, इस कारण इस नदीक बबलेकी समान श्वेत चंचल मछलियोंके कूदने अवलो- कनो धष्टतासे विफल करनेको तू योग्य नहीं है ॥ ११ ॥ भावार्थ:-हे जलघर ! तुझारा मरुतिसुन्दर छायाशरीर गम्भी- रा नदीके प्रसन्न हृदयस्वरूप स्वच्छ जलमें निःसन्देह प्रवेश करेगा। इसलिये अनुरागके वशमें पड़ी सकामा इस नदीकी फूलसमान विशद चन्द्रविकाशी कमलोंकी समान मत्स्योदरीनरूप प्रेमावलो- कन; धूर्तपनेसे विफल करनेके योग्य तुम नहीं हो । अर्थात् तुम उनको झूग धीरज न वधाना, कारण कि अनुरागिनी स्त्रियें फँसाने- के योग्य नहीं हैं तस्याः किंचित्करधृतमिव प्राप्तवानीरशाख त्दृत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् । प्रस्थानं ते कथमपि सखे लम्बमानस्य भावि ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः ॥ ४२॥ अन्वयः हे सखे प्राप्तवानीरशास्त्रम् [अतएव ] किञ्चित् करधृतमिव मुक्तरोधोनितम्बम् नीलम् तस्याः सलिलवसनम् हत्ता लम्बमानस्य ते प्रस्थानम् कथापि भावि ज्ञातास्वादः कः [पुमान् ] विवृतजधनाम् विहातुम् समर्थः स्यात् ॥१२॥ तस्या इति ॥ हे सखे, प्राप्ता वानीरशाखा वेतसशाखा येन तत्तयो- क्तमतएव किंचिदोषत्करधृतं हस्तावलम्बितमिव स्थितम् । मुक्तस्त्यक्ती रोधस्तटमेव नितम्बः कटियन तत्तथोक्तम् ॥ "नितम्बः पश्चिमे ओणि- भागेऽद्रिकंटके कटौ' इति यादवः ॥ नीलं कृष्णवर्ण तस्या गम्भी- रायाः सलिलमेव वसनं नीत्वापनीय ॥ प्रस्थानसमये प्रेयसीवसनग्रहणं विरहतापविनोदनार्थमिति प्रसिद्धम् ॥ लम्बमानस्य पीतसलिलभराल्ल- म्बमानस्य । अन्यत्र जघनारूढस्य । ते तव प्रस्थानं प्रयाणं कथमपि ।। ४१ ॥ -- + - ·पूर्वमेधः । ५३ कृच्छ्रेण भावि || कृच्छ्रत्वे हेतुमाह-ज्ञातेति ॥ ज्ञातास्वादोऽनुभूतरसः कः पुमान्विवृतं भकटीरुतं जघनं कटिस्तत्पूर्वभागो वा यस्यास्ताम् । "जघनं स्यात्कटौ पूर्वश्रोणिभागापरांशयोः” इति यादवः ॥ विहातु त्यक्तुं समर्थः । न कोऽपीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अन्वयार्थः-हे सखे ! बेतकी शाखा जलमें झुकी रहनेसे हा- थमें धारण कियेकी समान पुलिनरूपी नितम्बसे कुछेक खसके हुए व नीले उस नदीके जलरूपी वस्त्रको लेकर लम्बायमान हुए तेरा प्रस्थान कठिनतासे होगा; क्योंकि इसका अनुभव कर कौन पुरुष प्रगट जांघवाली स्त्रीके त्यागनेको समर्थ होता है ॥ ४२ ॥ भावार्थ:-हे वारिवाह ! तुम इस गंभीरानदीका निर्मल-सलिल- रूप नीला वस्त्र हर लोगे, बेंतकी शाखा जलमें झुकी रहनेसे ऐसे जान पडेगा कि मानो वह लाजके मारे पुलिनरूपी नितम्बसे, खसके हुए वस्त्रको कुछएक पकड रही है। तुम यदि एकवारभी उस सर्वाङ्गसुन्दरी सागरविलासिनीके ऊपर फैलजाओगे, तो फिर उस स्थानसे तुह्मारा जाना अति कठिन हो जायगा। क्यों कि शृं झाररसके स्वादका जाननेवाला कौन पुरुष विलासिनी स्त्रीका त्याग करनेमें समर्थ होगा ? अर्थात् कोई समर्थ नहीं होगा ॥ ४२ ॥ त्वन्निष्यन्दोच्छसितवसुधागन्धसंपर्करम्यः स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः । नीचैर्वास्यायुपजिगमिषोदेवपूर्व गिरि ते शीतो वाघुः परिणमयिताकाननोदुम्बराणाम् ॥ ४३॥ अन्वयः-त्वनिष्यन्दोच्छसितवसुधागन्धसम्पर्करम्पः स्रो- दनिभिः पीयमानः काननोदुम्बराणाम् परि- णमपिता शीतः वायुः देवपूर्वम् गिरिम् उपजिगमिषोः ते नीचैः : वास्यति ॥४३॥ त्वदिति ॥ त्वनिष्यन्देन तव वृष्टयोच्छसिताया उपबृंहिताया वसुधाया भूमेगन्धस्थ संपर्कण रम्यः । सुरभिरित्यर्थः ॥ स्रोत-शब्दे- नेन्द्रियवाचिना तद्विशेपो घ्राणं लक्ष्यते ॥ "स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययोः" इत्यमरः ॥ स्रोतोरन्ध्रेषु नासागकुहरेषु यद्धनितं शब्दस्तेन सुभगं ? तोरन्ध्रध्वनितसुभगम्

·-
मेघदुतकाव्ये-
यथा तशा दन्तिभिगजैः पीयमानः। वसुधागन्धलोभादाघ्रायमाण इ-
त्यर्थः । अनन मान्धमुच्यते । काननेषु वनेपूदुम्बराणां जन्तुफलनाम।।
"उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः” इत्यमरः ॥ परिणम-
यिता परिपाकयिता ॥ "मिता हलः" इति हलः ॥ शीतो वायुः ।
देवपूर्व देवशब्दपूर्व गिरिम् । देवगिरिमित्यर्थः । उपजिगमिषोरुपगन्तु-
मिच्छोः ॥ गमेः सन्नन्तादुमत्ययः ॥ ते तव नीचैः शनैर्वास्यति ।
त्वां वीजयिष्यतीत्यर्थः ॥ संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठी ॥ "देवपूर्व गिरि-
म्" इत्यत्र देवपूर्वत्वं गिरिशब्दस्य । न तु संज्ञितस्तदर्थस्येति। संज्ञायाः
संज्ञित्वाभावादवाच्यवचनं दोषमाहुरालंकारिकाः । तदुक्तमेकावल्या-
मु.---"यदवाच्यस्य वचनमवाच्यवचनं हि तत्” इति ॥ समाधान
तु देवशब्दविशेषितेन गिरिशब्देन शब्दपरेण मेघोपगमनयोग्यो देव-
गिरिलक्ष्यत इति कथंचित्संपाद्यम् ॥ ४३ ।।
अन्वयार्थः-तेरी वर्षी स्वांस लेनेवाली पृथ्वीकी गंधके सम्बन्धसे
मनोहर नासारंधके शब्दसे सुन्दर हाथियोंसे पियाहुआ वनमे उ-
दुम्बर फलोंका पकानेहारा शीतल पवन देवशब्द पूर्व है जिसके
ऐसे पर्वतकू जानेकी इच्छा करनेवाले तुझें शनैः वीजन करेगा।४॥
भावार्थ:-हे सखे! अनन्तर तुम देवगिरि पर्वतपर जाओगे,
तब तुह्मारे जल वर्षानेसे आनंदोच्छ्रास फैलानेवाला पृथ्वीको ग-
न्धसे सुवासित, मातङ्गके द्वारा शुण्डके छेदोंसे रमणीक शब्दके
साथ सूंघाजाताहुआ, वनेले उदुम्बर फलका पकानेवाला शीतल
पवन तुह्मारी सेवा करेगा ॥४३॥
तत्र स्कन्दं नियतवसति पुष्पमेघीकृतात्मा
पुष्पासारैः स्नपयतु भवान्व्योमगङ्गाजलाः ।
रक्षातोर्नवशशिभृता वासवीनां चमूना-
मत्यादित्य हुतवहमुखे संभृनं तद्धि तेजः ॥ १४ ॥
अन्वयः-तत्र नियतवसतिम् स्कन्दम् पुप्पमेघीकृतात्मा
व्योमगङ्गाजलाईः पुप्पासारैः शन् उपयतु वासवीनाय चमू-
नाम् रक्षाहेतोः नवशशिमृता हुतवहमुखे सम्भृतम् अत्यादित्यम्
तत् तेजः हि ॥१४॥

·पूर्वमेवः । ५५ तत्रेति ॥ तत्र देवगिरी नियता वसतिर्यस्य तम.। नित्यसंनिहित- मित्यर्थः ॥ पुरा किल तारकाख्यासुरविजयसंतुष्टः सुरमार्थनावशाग- गवान्भवानीनन्दनः स्कन्दो नित्यमहमिह सह शिवाभ्यां वसामीत्यु- क्त्वा तत्र वसतीति प्रसिद्धिः ।। स्कन्द कुमारं स्वामिनम् । पुष्पाणां मेघः पुष्पमेघः । पुष्पमेघीकृतात्मा कामरूपत्वात्पुष्पवर्षकमेघीकृतवि- ग्रहः सन्व्योमगङ्गाजलाः । पुष्पासारैः पुष्पसंपातैः ॥ "धारासंपात आसारः” इत्यमरः || भवान्स्वयमेव स्लपयत्वभिषिञ्चतु । स्वयंपूजा- या उत्तमत्वादिति भावः ॥ तथा च शंभुरहस्ये-"स्वयं यजति चेद्देवमुत्तमा सोदरात्मजैः । मध्यमा यो यजेद्धृत्यैरधमा याजनक्रिया।।" इति ॥ स्कान्दस्य पूज्यत्वसमर्थनेनार्थनार्थान्तरं न्यस्यति-रक्षेति ॥ नद्भगवान् । स्कन्द इत्यर्थः ॥ विधेयप्राधान्यान्नपुंसकनिर्दशः ॥ वा- सवस्येमा वासव्यः ।। "तस्येदम” इत्यण ॥ तासां वासवीनामैन्द्रीणां चमूनां सेनानां रक्षाहेतो रक्षया कारणेन । रक्षार्थमित्यर्थः ॥ "पष्टी हेतुप्रयोगे” इति षष्ठी 11 नवशशिता भगवता चन्द्रशेखरेण । व- हतीति वहः ॥ पचाद्यच् ॥ हुतस्य वहो हुतवही वनिस्तस्य मुने संभृतं संचितम् । आदित्यमतिक्रान्तमत्यादित्यम. ॥ "अत्यादयः का- न्ताद्यर्थ द्वितीयया” इति समासः ॥ तेजो हि साक्षाद्भगवतो हर- स्यैव मूर्त्यन्तरमित्यर्थः । अतः पूज्यमिति भावः । मुखग्रहणं तु शु- द्धत्वसूचनार्थम् । तदुक्तं शंभुरहस्ये-"गयां पश्याद्विजस्याड्डियों- गिनां दृत्कवेवचः । परं शुचितमं विद्यान्मुखं स्त्रीवनिवाजिनाम ॥" इति ॥ ४४॥ अन्वयार्थः-उस देवगिरिमें सदां वसनेहारे स्कन्दकू पुष्पोका वर्षानेवाला होकर आकाशगंगाके जलसे गीली फूलोकी धारासे तू स्वयं स्नान कराना इन्द्रसम्बन्धी सैनाओंके रक्षानिमित्त नवीन चंद्रमा धारण करनेहारे ( चंद्रशेखर करके ) अग्निके मुखमें रावा हुआ सूर्यका अतिक्रमण करनेहारा वह तेज है ॥ १४ ॥ भावार्थ:-इस देवगिरिपर शिवकुमार कार्तिकेय सदाही वास किया करते हैं । तू कामरूपी है; अतएव इस स्थान में पुष्पमेघ-रूप धारण करके मन्दाकिनीके जलसे भीगेहुए फूल वर्षीय उन भवानी- .

·५६
भवतकाव्ये-
गन्दनका अभिषक कागा । भगवान भवानीपति श्रीमहादेवजीने
नन्द्रकी सेनाकी रक्षा करने लिये जो तेज अत्यादित्य अर्थात्
शादिन्यसे भी अधिकोष्ट अभिके मुखमें होम दियाथा । उसी ते-
जसे इन महानेजस्वी देव-सेनापतिकी उत्पत्ति हुई है ॥४४॥
ज्योतिलेखावलत्रि गलितं यस्य बह भवानी
पुत्रप्रेम्गा कुवलयदलमापि कर्णे करोति ।
धौतापाई हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूर
पश्याद्रिग्रहणगुरुभिजितैर्नर्तयेथाः ॥ ४५ ॥
अन्वयः-ज्योतिलेखावलाय गलितम् यस्य वहम् भवानी
पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कणें करोति तम् हरशशिरुचा धौता-
पाङ्गम् पावकः मयूरम् पश्चान् अट्रिग्रहणगुरुभिः गर्जितैः त्वम्
नर्तयेथाः ॥२५॥
ज्योतिरिति ॥ ज्योतिपस्तेजसो लेखा राजयस्तासां वलयं मण्डलं
यस्यास्तीति तथोक्तम् । गलितं भ्रष्टम् । न तु लोल्यात्स्वयं छिन्नमिति
भावः यस्य मयूरस्य बह पिच्छम् । "पिच्छबर्हे नपुंसके” इ-
त्यमरः ॥ भवानी गौरी । पुत्रप्रेम्णा पुत्रस्नेहेन कुवलयस्य दलं पत्रं
तत्प्रापि तद्योगि यथा तथा कर्ण करोति । दलेन सह धारयतीत्यर्थः ।
यद्वा कुवलयस्य दलमापि दलभाजि दलार्हे कर्णे करोति ॥ किब-
तात्सप्तमी । दलं परिदृत्य तत्स्थाने बह धत्त इत्यर्थः ॥ नाथस्तु
"कुवलयदलक्षेपि" इति पाठमनुसृत्य "क्षेपो निन्दापसारणं वा"
इति व्याख्यातवान् ॥ हरशशिरुचा हरशिरश्चन्द्रिकया धौतापा
स्वतोऽपि शौक्लयादतिधवलितनेत्रान्तम् ॥ "अपाङ्गने नेत्रयोरन्तौ"
इत्यमरः ॥ पावकस्यामेरपत्यं पावकिः स्कन्दः ॥ “अत इञ्” इति
इञ् ॥ तस्य तं पूर्वोक्तं मयूरं पश्यात्पुष्पाभिषेचनानन्तरमदेव-
गिरेः कर्तुः ॥ ग्रहणेन गुहासंक्रमणेन- गुरुभिः । प्रतिध्वानमहद्भि-
रित्यर्थः । गजितैर्नर्तयेथा नृत्यं कारय । मार्दशिकभावेन भगवन्तं
कुमारमुपासस्वेति भावः ॥ "नर्तयेथाः” इत्यत्र "अणावकर्मकाचित्तव-
कर्तृकात्" झ्यात्मनेपदापवादः । "निगरणचलनार्थेभ्यश्च” इति
परस्मैपदं न भवति तस्य "न पादम्याङ्यमाङयसपरिमुहरुचिनृति-
वदवसः" इति प्रतिषेधात् ॥ ४५ ॥

·पूर्वमेधः । ५७ अन्वयार्थ:-तेजकी रेखाओंके मंडलमें गिरेहुए जिस मोरके पिच्छकू पार्वती पुत्रके प्रेमसे कमलपखुरीके प्राप्त करनेवाले कानमें धारण करती है, उस शिवजीके चंद्रमाकी कान्तिसे स्वच्छनेत्रों के प्रान्तवाले स्वामिकार्तिकके मोरकू पुष्पअभिषेकके अनन्तर देव- गिरिकी गुहाओंमें प्रवेशसे वढेहुए गर्जनेके शब्दोंकरके तू नृत्य कराना ॥४५॥ भावार्थ:-जब तुम इस प्रकारसे पुष्पवर्पण करोगे, तब अत्य- न्त देदीप्यमान दिखाई देनेवाले स्वयम् गिरेहुए मोरके पंख;-पार्वती- जी पुत्रस्नेहके वश हो, कानमें पहरेहुए कमलदलको निकाल उनके स्थानमें धारण करेंगी व जिसके नेत्रोंकी कोर महादेवजीके शिरपर विराजमान चन्द्रमाकी कलासे अधिक श्वेत हुई है, उन स्वामिकार्तिकजीके मोरको; पर्वतकी गुफामें प्रतिध्वनित होनेसे अति बड़े निज गर्जनेसे नचाना ॥ ४५ ॥ आराध्यैनं शरवणभवं देवमुचिताध्वा सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः । व्यालम्बेथाः सुरभितनघालम्भजां मानयिष्य- स्रोतोमूा भुवि परिणतारन्तिदेवस्य कीर्तिम्॥४६॥ अन्वयः-एनम् शरवणभवम् देवम् आराध्य वीणिभिः सिद्धद्वन्द्वैः जलकणभयात् मुक्तमार्गः उल्लंधिताध्या त्वम् सुर- भितनयालम्बनाम् भुवि स्रोतोमूर्त्या परिणनाय रन्तिदेवस्य की- तिम् मानयिष्यन् व्यालम्वेथाः ॥ ४६॥ आराध्यति || एनं पूर्वोक्तं शरा बाणतृणानि ॥ “शरो बाणे बाणतृणे” इति शब्दार्णवे ॥ तेषां वनं शरवणम. ॥ "प्रनिरन्तःशरे- इत्यादिना णत्वम् । तत्र भवो जन्म यस्य तं शरवणभवम् । "अवौ बहुव्रीहिय॑धिकरणो जन्माधुत्तरपद” इति वामनः । अ- वोऽगतिकत्वादाश्रयणीय इत्यर्थः ॥ देवं स्कन्दम् ॥ "श- रजन्मा षडाननः" इत्यमरः ॥ आराध्योपास्य वीणिभिर्वीणाव- द्भिः || ब्रीह्मादित्वादिनिः || सिद्धद्वन्दैः सिद्धमिथुनैः । भगवन्तं स्कन्दमुपवीणयितुमागतैरिति भावः । जलकणभयात्। जलसेकस्य - है ।

·- मेवदतकाव्ये- बोणाकणान निवन्धकवादिति भावः । मुकमार्गस्त्यक्तवत्मा सन्नुल्ल- हितामा । किचनमध्वानं गन इत्ययः रारभितनयानां गवामालम्भेन राजपान जायत इति तशानाम् । भुवि लोक स्रोतोमूर्त्या प्रवाहरू पाण परिणत रुषविशेषमापनां रन्तिदेवस्य दशपुरपतमहाराजस्य कोतिम । चभण्वन्याख्यां नदीमित्यर्थः । मानयिष्यन्स कारयिष्य- व्वालन्थाः। आलम्च्यावतरेरित्यर्थः ।। पुरा किल राज्ञो रन्तिदेव- स्थ गवालम्भेष्वका संभताक्तनिष्यन्दाचर्मराशेः काचिनदी सस्यन्दे । सा चर्मण्वतीत्याख्यायत इति ॥ १६ ॥ अन्वयार्थ:-इस प्रकार शरजन्मा देवको आराधन कर वीणाव- जानेवाले सिद्धोंके मिशुनोकरके जलसेचनके भयसे मार्ग त्यागनेवाला तु गवालम्बयज्ञ करनेसे उत्पन्न हुई पृथ्वीमें नदी मूर्तिसे विशेष रूपको प्राप्त हुई ( चर्मण्वती ) रन्तिदेवराजाकी कीतिक सत्कार करताहुआ अवतरण करना ॥ ४६ ॥ भावार्थ:-हे जलधर ! इसप्रकार शरपतके वनसे उत्पन्नहुए देव स्वामिकार्तिककी पूजा करनेके पीछे तुम कुछ एक मार्ग उल्लंघन कर आगे वढना । जो सिद्धोंकी खिये वीणा बजायकर षडाननकी पूजा करनेको आवेंगी, वह वीणापर जल गिरनेके भयसे उसी समय मार्ग छोडदेंगी। तिसके उपरान्त तुम उस मार्गको लांघ, गवालम्बयज्ञ करनेसे उत्पन्न हुई प्रवाहरूपसे ख्याती पाई। रंतिदेव नामक राजाकी-कीर्तिका अर्थात् चर्मण्वती नदीका सत्कार करनेवाला होकर उसको उतर जानां ॥४६ ॥ त्वय्यादातुं जलमबनते शाङ्गिणो वर्णचौरे तस्याः सिन्धीः पृथुमपि तनुं दूरभावात्प्रवाहम् । प्रेक्षिष्यन्ते गगनमतयो नूनमावऱ्या दृष्टी- रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥ १७ ॥ अन्वयः-शाणिः वर्णचौरे त्वयि जलम् आदातुम् अव- ननेः पृथुमपि दूरभावात् ननुम् प्रतीयमानम् तस्याः सिन्धोः प्र- वाहम् गगनगतयः दृष्टीः आवय॑ स्थूलमध्येन्द्रनीलम् एकम् भुवः मुक्तागुणमिव नूनम् प्रेक्षिप्यन्ते ॥१७॥ त्वयीति ॥ शाणिः कृष्णस्य वर्णस्य कान्तेश्योरे वर्णचौरे । m ·३ पूर्वमेघः। तत्तुल्यवर्ण इत्यर्थः । त्वयि जलमादातुमवनते सति पृथुमपि दूरत्वात्तनुं मुक्ष्मतया प्रतीयमानं तस्याः सिन्धोश्चर्मण्वत्याख्यायाः प्रवाहम् 1 गग- ने गतियेषां ते गगनगतयः खेचराः सिद्धगन्धर्वादयः । अयमपि बहु- बीहिः पूर्ववज्जन्मायुत्तरपदेषु दृष्टव्यः ॥ नूनं सत्यं दृष्टीरावज्यं नियम्यैकमेकयष्टिकं स्थूलो महान्मध्यो मध्यमणीभूत इन्द्रनीलो यस्य नं भुवो भूमर्मुक्तागुणं मुक्ताहारमिव प्रेक्षिष्यन्ते । अत्रात्यन्तनीलमेघ- संगतस्य प्रवाहस्य भूकण्ठमुक्तागुणवेनोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षेवेयमिति वशब्दे- न व्यज्यते। निरुक्तकारस्तु तत्र तत्रोपमा यत्र इवशब्दस्य दर्श- नम्" इतीवशब्ददर्शनादत्राप्युपमैवेति बश्राम ॥ ४७ || अन्वयार्थः-विष्णु भगवानका (श्याम ) वर्ण चुरानेहारे तेरे जलग्रहण करनेकू झुकनेपर बडा होनेपरभी दूर होनेसे सूक्ष्म विदित होनेसे तिस सिन्धुनदीके प्रवाहकू आकाशगामी गन्धर्वादि दृष्टिको खेंचकर बृहतमध्यस्थानमें इन्द्रनील मणीवाले एक पृथ्वीके मुक्ताहारकी नाई निश्चय देखेंगे ॥ ४५ ॥ भावार्थ:-हे पयोद ! तुम कृष्णजीकी समान श्यामवर्ण हो । जब तुम जलग्रहण करनेके लिये इस चर्मण्ववती नदीपर उतगेगे तब इस नदीकी धार बडी होनेपरभी दूरताके कारण छोटीसी दिखाई देगी । उस कालमें व्योमचारी देवदानवादि दूरसे दृष्टि डालकर दे- खगे, कि मानो पृथ्वीके गलेमें पडीहुई मोतियोंकी मालाके बीच में एक बड़ी इन्द्रनील मणी शोभायमान होरहीहै । क्यों कि यह तेग शरीरही उस नदीमें बडी इन्द्रनील मणीकी समान दिखाई . देगा ॥४७॥ तामुत्तीर्य व्रज परिचितभूलनाविप्रमाणां पक्ष्माक्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् । कुन्दर्भपानुगमधुकरश्रीमुपामात्मबिम्वं पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ॥४८॥ अन्वयः-नाम् उत्तीर्य परिचिनभूलनाविभ्रमाणाम् पक्ष्मो- क्षेपान् उपरिविनमलष्णयाप्रमाणाम् कुन्दक्षेपानुगमधुकर- श्रीमुपाय दारवधूनेत्रकानुहलानाम् आत्मबिम्बम् पात्रो कुर्वन बन || 1 . ३

·मेघनकाव्ये-
नामिनि || नां चर्मप्यतामुत्तीय बो लता व भ्रटनाः ॥ उपमि-
नसमामः । नालां विनमा दिलासाः परिचिताः कुमा येस तेषां प.
माणि नेवलोमानि । “पाम सवे च समाशे किचल्के नेत्रलो-
मनिः' इति विश्वः !! तेवामुत्भपादुन्नमनादेतोः। कृष्णाश्च नाः
शाराम गारा नील शबलाः ॥ "वर्णा वर्णनइति समासः ॥
गरतसिताः शाराः इति यादवः ॥
इति यादवः ॥ ततन्य शारशब्दादेव
सिद्धे कापाय पुनः कृष्णपदोपादान कार्यप्राधान्यार्थम् । रक्तत्वं
तु न विवक्षितपमानानुसारात्तस्य स्वाभाविकस्य स्त्रीनेत्रेषु सामुद्रिक-
विरोधादितरस्यामसङ्गात । विद्रावकथनं तूपपत्तिविषयम् ॥ उपरि
विलसन्त्यः रू.गशागः प्रभा येषां तेषाम् । कुन्दानि माध्यकुसुमानि ॥
"माध्यं कुन्दम' इत्यमरः ॥ तेषां क्षेप इतस्ततश्चलनं तस्यानुगा
अनुसारिणो ये मधुकरास्तेषां श्रियं मुष्णन्तीति तथोक्तानाम् । शिप्य-
माणकुन्दानुविधायिमधुरकल्पानामित्यर्थः। दशपुरं रन्तिदेवस्य न-
गरं तस्य वध्यः स्त्रियः ॥ "वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च' इत्यमरः ॥
तासां नेत्रकौतुहलानां नेत्राभिला पाणान। साभिलाषदृष्टीनामित्यर्थः ।
आत्मविम्ब स्वमूर्ति पात्रीकुर्वन्विषयोकुर्वन्वज गच्छ ॥ १८ ॥
अन्वयार्थः-उसे उतरकर मनोहर लताके विलासवाली.
और पलकोंके बालोक उठानेसे, ऊपर भागमें मनोहर कृष्णा और
लालीको प्रभावाले चमेली पुष्पोंके चलायमान होनेके अनुसार
चलनेहारे भौरोंकी शोभा चुरानेवाले, रन्तिदेवके नगरकी बहुओं-
के नेत्रोंकी अभिलाषाका अपनी मूर्तीको पात्र कर्ताहुआ जा॥४८॥
भावार्थ:-हे भेछ ! उस चर्मण्वती नदीको उतरनेके पीछे
आगेजाय;-अधिक भृकुटि विलासयुक्त जिनके नेत्रपलक उठनेसे
कालेवर्णके तारोंके ऊपर विराजमान होनेसे जिनमें अरुण व श्वेत
रंगकी प्रभा शोभायमान होरही है, इधर उधर हलनेवाले, कुन्दके
फूलोपर गुंजारव करनेवाले भ्रमरोंकी शोभा हरला करताहुआ; उस
रन्तिदेव नामक राजाके दशपुरनामक नगरमें स्त्रियोंके साभिलाष
कटाक्षको ग्रहण करतेहुए तुम आगे वढना ॥ ४८ ॥'
ब्रह्मावते जनपदमथ च्छायथा गाहमानः
क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौवं तद्गजथाः ।
राजन्यानां सितशरशतैर्यत्र गाण्डीवधवा
धारापातैस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि ॥१९॥

·पूर्वमेघः
६०
अन्वयः-अथ ब्रह्मावर्तम् जनपदम् छायया गाहमानः क्ष-
प्रधनपिशुनम् कौरवम् क्षेत्रम् भजेथाः यत्र गाण्डीवधन्वा सि-
तशरशतैः राजन्यानाम् मुखानि धारापातैः कमलानि त्वमिव
अभ्यवर्षत् ॥४९॥
ब्रह्मावर्तमिति ॥ अथानन्तरं ब्रह्मावर्त नाम जनपदं देशम् ॥ अत्र
मनु:-"सरस्वतीदृषद्वयोवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मा-
वर्त प्रचक्षते ॥” इति -|| छाययानातपमण्डलेन गाहमानः प्रविशन्न
तु स्वरूपेण । "पीठक्षेत्राश्रमादीनि परिवृत्यान्यतो व्रजेत्” इति
वचनात् । क्षत्रप्रधनपिशुनम् । अद्यापि शिर कपालादिमत्तया कुरुपा-
ण्डवयुद्धसूचकमित्यर्थः ॥ "युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्
इत्यमरः ॥ तत्मसिद्धं कुरूणामिदं कौखं क्षेत्रं भजेथाः । कुरुक्षेत्र
बजेत्यर्थः। यत्र कुरुक्षेत्रे गाण्ड्यस्यास्तीति गाण्डीवं धनुर्विशेषः ॥
"गाण्ड्यजगात्संज्ञायाम” इति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः ॥ "कपि-
ध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुनपुंसकौ” इत्यमरः ॥ तद्धनुर्यस्य स
गाण्डीवधन्वार्जुनः ॥ "वा संज्ञायाम्' इत्यनादेशः ॥ सितशर-
शतैनिशितबाणसह राजन्यानां राज्ञां मुखानि धाराणामुदकधाराणां
पातैः कमलानि त्वमिवाभ्यवर्षदभिमुखं वृष्टवान् । शरवर्षण शिरांसि
चिच्छेदेत्यर्थः ।। ४९॥
अन्वयार्थः-इसके उपरान्त ब्रह्मावर्त देशको छायासे अवगा-
हन करताहुआ कुरुपाण्डव युद्धके सूचक कुरुक्षेत्रमें जाना जहां
अर्जुनने तीक्ष्ण सहस्रों बाणोंको राजोंके मुखोंपर वरसाये जैसे
तू कमलोंपर जलधारा वर्षाता है ॥ ४९ ॥
भावार्थ:--इसके उपरान्त ब्रह्मावर्त देशमें छायारूपसे प्रवेश
करनेवाले तुम, जहांपर कौरवपाण्डवोंका युद्ध हुआ; उस कुरु-
क्षेत्रमें जाना;-जैसे तुम कमलोंपर असंख्य जलधारा वर्षातहो, वै-
सेही गाण्डीव धनुषधारी अर्जुनने सन्मुख खडे हो राजालोगोंके
अंगोंपर शतशः तीक्ष्ण बाण वर्षाय उनके शिरकमलोंको कायथा४९
हित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलोचना
' बन्धुपीत्या समरविमुखौ लागली याः सिषेवे।
कवा तासामभिगममपां सौम्य सारवतीना-
मन्तःशुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः ॥५०॥

·६२
मेघदूतकाव्ये-
अन्वयः-बन्धुप्रीत्या समरविमुखः लाइली भभिमतरसाम्
रेवतीलोचनाशाम् हालाम् हित्वा याः सिषेवे हे सौम्प नासाम्
सारस्थीनाम् अपाम् अभिगमम् कृत्वा वर्णमात्रेण कृष्णोऽपि
त्वम् अन्तःशुद्धः भविता ॥ ५० ॥
हित्वेति ॥ बन्धुमीत्या कुरुपाण्डवलेहेन । न तु भयेन । समरवि-
मुखो युद्धनिःस्पृहः । लानन्लमस्यास्तीति लागली हलधरः । अभिमंतर-
सामभोटस्वादां तथा रेवन्याः स्वप्रियाया लोचने एवारः प्रतिबिम्बित-
खाचित्रं यस्यास्तां हालां सुराम् ॥ "सुग हलिपिया हाला" इत्य-
मरः ॥ "अभिप्रयुक्तं देशभाषापदमित्यत्र सूत्रे हालेति देशभाषा-
पदमप्यतीव कविप्रयोगात्साधु" इत्युदाजहार वामनः ॥ हित्वा त्य-
क्त्वा । दुस्त्यजामपीति भावः । याः सारस्वतीरपः सिषेवे । हे
सौम्य सुभग, त्वं तासां सरस्वत्या नद्या इमाः सारखत्यस्तासामभिगमं
सेवां रुवान्तोऽन्तरात्मनि शुद्धो निर्मलो निर्दोषो भविता || "वु-
नृचौ” इति तृच् ॥ अपि सद्य एव पूतो भविष्यसीत्यर्थः ॥
"वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा” इति वर्तमानमत्ययः ।। वर्णमात्रेण
वर्णेनैव कृष्णः श्यामः । न तु पापेनेत्यर्थः । अन्तःशुद्धिरेव संपाद्या
न तु बाह्या । बहिः शुद्धोऽपि सूतवधप्रायश्चित्तार्थ सारस्वतसलिल-
सेवी तत्र भगवान्बलभद्र एव निदर्शनम् । अतो भवतापि सरस्वती
सर्वथा सेवितव्येति भावः ॥ ५० ॥
अन्वयार्थः-कुरुपाण्डवोंके लेहसे, भाइयोंकी प्रीतिसे समर करने-
से विमुख हुए बलदेवजी अभीष्ट स्वादयुक्त रेवतीके नेत्रोंके चिन्हवा-
ली मदिराको छोडकर जिसको ( नदीको ) सेवन करतेहुए. हे सौम्य
उसी सरस्वतीके जलकी सेवा करके वर्णमात्रसे कृष्णभी तू भीतरसे
शुद्ध हो जायगा ॥ ५० ॥
भावार्थ:-हे साधो! केवल कौरव और पाण्डवोंपर बराबर लेहके
होनेसे मध्यस्थपन स्वीकार कर किसी पक्षमें युद्ध करनेकेलिये न मिलने-
वाले बलदेवजीने अपनी अत्यन्त प्रिय, व जिस्से रेवतीकी आंखोंका
चिन्ह निकलता है, ऐसी सुराको त्याग जिस सरस्वती नदीका सेवन
किया; उसी सरस्वतीके जलका तुम सेवन करो। ऐसा करनेसे क-
ष्णवर्णकेभी तुम भीतरसे शुद्ध हो जाओगे ॥ ५० ॥

·पूर्वमेधः। तस्माद्गच्छेरनुकनखलं शैलराजावती) जह्रोः कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपतिम् । गौरीवक्त्र कुटिरचनां या विहस्येव फेनैः शंभोः केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोर्मिहस्ता ॥ ५१ ।। अन्वयः-तस्मात् अनुकनखलम् शैलराजावतीर्णाम् सगर- तनयस्वर्गसोपानपंक्तिम् जन्होः कन्याम् गच्छे:| या गौरीवक्रभू- कुटिरचनाम् फेनैः विहस्यैव इन्दुलमोमिहस्ता, शम्भोः केशन- हणम् अकरोत् ॥ ५१॥ तस्मादिति॥ तस्मात्कुरुक्षेत्रात्कनखलस्याद्रेः समीपेऽनुकनखलम् ।। "अनुर्यत्समया" इत्यव्ययीभावः ॥ शैलराजाद्विमवतोऽवतीणों स- गरतनयानां स्वर्गसोपानपङ्किम् । स्वर्गमाप्तिसाधनभूतामित्यर्थः । ज- हो म राज्ञः कन्यां जाह्नवीं गच्छेगच्छ ॥ विध्यर्थे लिङ् ॥ या जा- नवी गौर्या वक्के या भ्रकुटिरचना सापत्न्यरोषाद्भूभङ्गकरणं तां फेनै- विहस्यावहस्येव ॥ धावल्यात्फेनानां हासत्वेनोत्प्रेक्षा । इन्दौ शिरो- माणिक्यभूते लग्ना ऊर्मय एव हस्ता यस्याः सेन्दुलग्नोभिहस्ता सतो शंभोः केशंग्रहणमकरोत् । यथा काचित्मौढा नायिका सपत्नीमसह- माना स्ववाल्लभ्यं प्रकटयन्ती स्वभर्तारं सह शिरोरत्नेन केशेष्वाकर्ष- ति तहदिति भावः ॥ इदं च पुरा किल भगीरथप्रार्थनया भगवर्ती गगनपथात्पतन्ती गङ्गां गङ्गाधरो जटाजूटेन जग्राहेति कथामुपजी- व्योक्तम् ॥ ५१ ॥ अन्वयार्थः-उस कुरुक्षेत्रसे कनखल के निकट हिमालयसे नि- कलीहुई सगरसन्तानोंको स्वर्ग पहुंचानेकी सीटीरूप,जन्हुको क- न्या गंगाको प्राप्त होना।जो गंगा पार्वतीके मुखकी कुटिल भूरचनाकू फेनोंसे हंसकर, चंद्रमामें लगेहए तरंगरूपी हाथोंवाली शिवजीके के. शग्रहणकू करती हुई ॥ ५१ ॥ भावार्थ:-हे बलाहक ! फिर तुम कुरुक्षेत्रसे चलकर कनखल नामक पर्वतकी तलेटोके निकट गमन करना, इस स्थानमें सगरके पु- त्रोंको स्वर्गप्राप्तिकी निशेनी जन्हुकुमारि भागीरथीजी पृथ्वीमें उतरी हैं; इन गंगाजीने सपत्निभावसहिष्णु प्रौढा स्त्रीकी समान फेनपुंज- ·६४ मेघदूतकाव्ये- रूप उपहाससे भगवती भवानीजीकी भृकुटि रचनाका अवहेला (नि- रादर) करके शिरोभूषण चन्द्ररेखाकी समान तरंगरूप हाथसे भगवान भवानीपतिके केश ग्रहण किये हैं || ५१ ।। तस्याः पातुं सुरगज इव व्योम्नि पश्चार्धलम्बी त्वं चेदच्छस्फटिकविशदं तर्कयेस्तिर्यगम्भः । मंसर्पन्या सपदि भवतः स्रोतसि च्छाययासो स्थादस्थानापगतयमुनोसंगमेवाभिरामा ॥५२॥ अन्वयः-सुरगजइव व्योम्नि पश्चार्द्धलम्बी स्थित्वा अच्छ- स्फटिकविशदम् तस्याः अम्भः तिर्यक् पातुम् त्वम् तर्कयेश्चेत् सपदि स्नातसि संसर्पन्त्या भवतः छायया असौ अस्थानोपगतय- मुनासंगमेव अभिरामा स्यात् ॥ ५२ ॥ तस्था इति ।। सुरगज इव कश्चिदिग्गज इव व्योग्नि पश्यादध पश्चा- धम् । पश्चिमार्थमित्यर्थः । पृषोदरादित्वात्साधुः॥ तेन लम्बत इति पश्चा- धलम्बी सन्पश्वार्धभागेन व्योम्नि स्थित्वा । पूर्वार्धेन जलोन्मुख इत्यर्थः । अच्छस्फटिकविशदं निर्मल स्फटिकावदातं तस्या गङ्गाया अम्भस्तिर्य- क्तिरश्चीनं यथा तथा पातुं त्वं तर्कविचारयेश्येत् । सपदि लोतसि प्रवाहे संसर्पन्त्या संक्रामन्त्या भवतश्छायया प्रतिबिम्बेनासौ गङ्गा- स्थान प्रयागादन्यत्रोपगतः भाप्तो यमुनासंगमो यया सा तथाभूतेवा- भिरामा स्यात् ।। ५२ ॥ अन्वधार्थ:-दिग्गजकीनाई आकाशमें पिछले आधे भागसे ल. म्बायमान स्थित होकर निर्मल स्फटिककी समान कान्तियुक्त तिन गंगाका जल तिरछा होकर पीनेकू तू विचार करेगा तो शीघ्र प्रवाहमें पडतीहुई तेरी छायासे यह गंगा प्रयागसे अन्यदेशमें प्राप्त हुए य- मुनाके संगमकीनाई मनोहर होगी ॥ ५२ ॥ भावार्थ:-हे जलद! जब तुम उन गंगाजीमें,उनका स्फटिक स- मान श्वेतवर्ण जल किसी दिग्गजकी समान आधा शरीर आकाश और आधा शरीर नीचेको झुकायकर, पीनेको प्रवृत्त होगे, तब उस समय तुह्मारी छाया धारमें पडनेसे प्रयागजीमें गंगा यमुनाके संगम- समान दिखलाई देगी ! ५२ ॥

·६५ . पूर्वमेघः । आसीनानां सुरभितशिलं नाभिगन्धैमंगाणां तस्या एव प्रभवमचलं प्राप्य गौरं तुषारैः । वक्ष्यस्यध्वश्रमविनयने तस्य शृङ्गे निषण्णः शोभा शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपकोपमेयाम् ॥ ५३ ।। अन्वयः-आसीनानाम् नाभिगन्धैः सुरभितशिलम् तस्याः एव प्रभवम् तुषारैः गौरम् अचलम् प्राप्य अध्वश्रमविनयने तस्य शृङ्गे निषण्णः शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपङ्कोपमेयाम् शोभाम् व- क्ष्यसि ॥ ५३॥ आसीनानामिति ॥ आसीनानामुपविष्टानां मृगाणां कस्तूरिका- मृगाणाम् ॥ अन्यथा नाभिगन्धानुपपत्तेः ॥ नाभिगन्धैः कस्तूरीगन्धै- स्तेषां तदुद्भवत्वात् । अत एव मृगनाभिसंज्ञा च || "मृगनाभिर्मंगमद; कस्तूरी च" इत्यमरः ॥ अथवा नाभयः कस्तूर्यः ॥ "नाभिः प्रधाने कस्तूरीमदे च क्वचिदीरितः” इति विश्वः || तासां गन्धैः सुरभि- ताः सुरभीलताः शिला यस्य तं तस्या गङ्गाया एव प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् । तुषारैगौरं सितम् ॥ "अवदातः सितो गौरः" इत्यमरः || अचलं प्राप्य । विनीयतेऽनेनेति विनयनम् ॥ करणे ल्युट् ॥ अध्वश्रमस्य विनयनेऽपनोदके तस्य हिमाद्रेः शृङ्गे निषण्णः सन् । शुभ्रो यस्त्रिनयनस्य त्र्यम्बकस्य वृपो वृषभः || "सुकृते वृषभे वृष इत्यमरः ॥ तेनोखातेन विदारितेन पडून सहोपमेयामुपमातुमहीं शोभा वक्ष्यसि वोढासि ॥ वहतेर्लट् ॥ "त्रिनयन-" इत्यत्र “पूर्वपदात्संज्ञा- यामगः” इति णत्वं न भवति "क्षुभ्रादिषु च” इति निषेधात् || तस्याः प्रभवमित्यादिना हिमाद्रौ मेघस्य वैवाहिको गृहविहारो ध्वन्यते॥५३॥ अन्वयार्थः-बैठेहुए मृगोंकी कस्तूरी नाभिकी गंधसे सुगन्धित शिलाकू तिस गंगाकेही उत्पन्न हुए जलकासे खेत पर्वतको प्राप्त होकर मार्गश्रम दूर करनेको उसके शृगपर बैठा हुआ स्वच्छ शिवजी- के वृषभसे विदारण कीहुई, पंक उपमावाली शोभाकू तू धारण करेगा ॥ ५३॥ भावार्थ:-जिन फत्थरोंपर कस्तूरीमृग बैठते हैं उनकी नाभि- गन्धसे जिसकी शिला सुगन्धित हो रही हैं, ऐसे उस गंगाजीके उत्प- ·- ६६ मेघदूतकाव्ये- न करनेवाले तर्फ पडनेसे श्वेत हिमालयपर्वतके निकट पहुंच, मार्ग- श्रमहारी उसके शृजपर विश्राम लेते श्री शंकरजीके नंदीकरके उगई हुई पंककी समान निःसन्देह तुम शोभायमान होगे ! ५३ ] तं चेहायौ सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा बाधेतोल्काक्षपितचमरीवालभारो दवाग्निः । अर्हस्थेनं शमयितुमलं वारिधारासहस्र- रापन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो झुत्तमानाम् ॥ ५४ ।। अन्वयः-वायो सरति सरलस्कन्धसंघनन्मा उल्काक्षपि- तचमरीवालभारः दवामिः तम् बाधेतचेत् [तर्हि एनम् वारिधा- रासहस्त्रैः : शमयितुम् त्वम् अर्हसि उत्तमानाम् सम्पदः आपन्ना- तिप्रशमनफलाः भवन्ति ॥ ५४ ॥ तमिति ॥ वायौ वनवाते सरति वाति सति सरलानां देवदारु- द्रुमाणां स्कन्धाः प्रदेश विशेषाः ॥ "अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्या- न्मूलाच्छाखावधेस्तरोः” इत्यमरः । तेषां संघट्टनेन संघर्षणेन जन्म यस्य स तथोक्तः ॥ जन्मोत्तरपदत्वाट्यधिकरणोऽपि बहुव्रीहिः सा- धुरित्युक्तम् ॥ उल्काभिः स्फुलिङ्गैः क्षपिता निर्दग्धाश्चमरीणां वाल- भाराः केशसमूहा येन । दव एवाग्निर्दवाग्निर्वनवह्निः ॥ "वने च व- नवन्तौ च दवो दाव इतोष्यते” इति यादवः ॥ तं हिमादि बाधेत चेत्पीडयेद्यदि । एनं देवाग्निं वारिधारासहजैः शमयितुमर्हसि ॥ युक्तं चैतदित्याह-उत्तमानां महतां संपदः समृद्धय आपन्नानामार्तानामा- तिप्रशमनमापन्निवारणमेव फलं प्रयोजनं यासां तास्तथोक्ता हि । अतो हिमाचलस्य दावानलस्त्वया शमयितव्य इति भावः ॥ ५४॥ अन्वयार्थः-वनकी पवन चलनेपर देवदारु वृक्षोंके स्कंधोकी र- गइसे उत्पन्न हुई, स्फुलिंगोंसे चामरी गायोंके बाल जलानेहारी वनको अग्नि उस (पर्वत) कू जा बाधादे (तौ) इसके जलकी धारा-सहस्रोंसे शान्त करनेकू तू योग्य है । उत्तमोंकी संपत्ति दुःखमें प्राप्त हुओंके दुःख शान्तकरनेके फलबाली होती है ॥ ५४ ॥ भावार्थ:-हे जलधर ! तुलारे हिमालय पर्वतपर गमन करने- के समय पवन चलता होगा। और यदि देवदारुके वृक्षोंकी रगडसे ·- पूर्वमेघः। दावानल उत्पन्न हो चिनगारियोंसे चमरगायोंकी पूछके बाल जलाय उस पर्वतको पीडित करे तो तुम अविरल जलधारा वर्षाय उसको बुझा- देना । कारण कि विपदसे ग्रसेहुए पुरुषको विपत्तिसे छुडानाही महा- त्माजनोंकी सम्पत्तिका एक फल है ॥ ५४ ॥ ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वाङ्गभङ्गाय तरिम- न्मुक्ताध्वानं सर्पदि शरभा लमयेयुभवन्तम् | तान्कुर्वीथास्तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णा- के वानस्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः ॥५५ ।। अन्वयः-तस्मिन् संरम्भोत्पतनरभसाः ये शरभाः मुक्तावा- नम् भवन्तम् सपदि स्वाङ्गभङ्गाय लयेयुः तान् तुमुलकरकावृ- ष्टिपातावकीर्णान् कुर्वीथाः निष्फलारम्भयत्नाः के वा परिभवपदम् न स्युः ॥ ५५॥ य इति ॥ तस्मिन्हिमाद्रौ संरम्भः कोपः ॥ "संरम्भः संक्रमे कोपे” इति शब्दार्णवे ॥ तेनोत्पतन उत्प्लवने रभसो वेगो येषां ते तथोक्ताः ॥ "रभसो वेगहर्षयोः" इत्यमरः || ये शरभा अष्टापद- मृगविशेषाः ॥ "शरभः शलभे चाष्टापदे प्रोक्तो मृगान्तरे” इति विश्वः ॥ मुक्तोऽध्वा शरभीत्प्लवनमार्गों येन तं भवन्तं सपदि स्वाङ्गभङ्गाय ल- झ्येयुः ॥ संभावनायां लिङ् ॥ भवतोऽतिदूरत्वात्स्वाङ्गभङ्गातिरिक्तं फलं नास्ति लङ्घनस्येत्यर्थः। ताञ्शरभांस्तुमुलाः संकुलाः करका वर्षांपलाः।। "वर्षांपलस्तु करका" इत्यमरः ॥ तासां वृष्टिस्तस्याः पातेनावकीर्णान्वि- क्षिप्लान्कुर्वीथाः कुरुष्व ॥ विध्यर्थे लिङ् ॥ क्षुद्रोऽप्यधिक्षिपन्प्रतिपक्षः सद्यः प्रतिक्षेप्तव्य इति भावः । तथाहि । आरभ्यन्त इत्यारम्भाः क- मर्माणि तेषु यत्न उद्योगः स निष्फलो येषां ते तथोक्ताः । निष्फलक- मोपक्रमा इत्यर्थः । अतः के वा परिभवपदं तिरस्कारपदं न स्युन भ- वन्ति । सर्व एव भवन्तीत्यर्थः|| यत्र "घनोपलस्तु करके" इति यादव- वचनात्करकशब्दस्य नियतपुंलिङ्गताभिप्रायेण "करकाणामवृष्टि” इति केषांचियाख्यानं तदन्ये नानुमन्यन्ते । “वर्षांपलस्तु करका" इत्यम- खचनच्याख्याने क्षीरस्वामिना "कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः" इति नानार्थे पुंस्यपि वक्ष्यतीति वदतोभयलिङ्गताप्रकाश- नान् । यादवस्य तु पुंलिजन्ताविधाने तात्पर्य न तु स्त्रीलिङ्गतानिषेध ·मेघदाकाव्ये- areAMA दतिया नगिनि । "करकरतु कहे ग्याहादिमे च कमवट- यो गतिमंद को चापि करका चघनापले" इति विश्वप्रकाशव- चोभयलिलायतवनि न नामिविरोषवार्ता। अत एव रुद्रः वापनु करका करको नि च श्यते" इति ॥ ५५ ॥ अन्वयार्थः-उस पर्वतमें क्रोरसे कूदनेके वेगवाले अष्टपादमृग छोए मार्गनाले तुमक शीवही अपने अन तोड़नेके निमित्त लाना कोरगी उनक निरन्तर औलोंके वनिस छिन्न करना (क्योंकी) निकल काम यता करनवाल कौन तिरस्कारक स्थान नहीं होते ॥ १५ ॥ भावार्थ:-हे पर्जन्यराय! इस हिमालयपर जो शरभ नामक महा- चटवान आर चरणवाले मृग है, वह तसारे गर्जनको न सहकर कोधक मार मार्ग छोडताहुआ देखकरभी, अपने अङ्गप्रत्यङ्गोको तोडने के लिये कदनेका साहस कर तुमको लांधेगे, तुम उनके शरीर- पर बड़ी शिलावृष्टि करगा, कारण कि जो परिणामको न देखकर कार्य करते हैं उनका यत्न और उद्योग निष्फल होता है; ऐसे किस पुरुषको निरादर और तिरस्कार नहीं होता ॥ ५५ ॥ तत्र व्यक्तं दृपदि चरणन्यासमर्धेन्दुमौलेः शश्वसिद्धरुपचितबलि भक्तिनमः परीयाः । यस्मिन्दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्भुतपापाः संकल्पन्ते स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः ॥ ५६ ।। अन्वयः-तत्र दृषदि व्यक्तम् शश्वत्सिद्धैः उपचितबलिम् अ- धेन्दुमौलेः चरणन्यासम् भक्तिनम्रः सन् परीयाः यस्मिन् दृष्टे उद्ध- तपापाः श्रधानाः पुरुषाः करणविगमात् ऊर्ध्वम् स्थिरगणपद- प्राप्तये संकल्पन्ते ॥ ५६ ॥ तत्रेति ॥ तत्र हिमाद्रौ दृषदि कस्यांचिच्छिलायां व्यक्तं प्रकटं शश्वत्सदा सिद्धोगिभिः ॥ "सिद्धिनिष्पत्तियोगयोः" इति विश्वः ।। उपचितबलि चितपूजाविधिम् !! "बलिः- पूजोपहारयोः” इति या- दवः ॥ अर्घश्वासाविन्दुश्चेत्यर्धेन्दुः ॥ "अर्धः खण्डे समेंऽशके" इति विश्वः ॥ स मौलौ यस्य तस्येश्वरस्य चरणन्यासं पादविन्या- ..

·पूर्वमेघः।
६९
सम् । भक्तिः पूज्येष्वनुरागस्तया नम्रः सन्परीयाः प्रदक्षिणं कुरु ॥
परिपूर्वादिणो लिङ्ः ॥ यस्मिन्पादन्यासे दृष्ट सत्युद्धूतपापा निरस्त-
कल्मषाः सन्तः श्रद्दधाना विश्वसन्तः पुरुषाः । श्रद्धा विश्वासः । आ-
स्तिक्यबुद्धिरिति यावत् ॥ "श्रदन्तरोरुपसर्गवत्तिर्वक्तव्या" इति
अत्पूर्वाद्दधातेः शानच् ॥ करणस्य क्षेत्रस्य विगमादूर्ध्वं देहत्यागान-
न्तरम् || "करणं साधकतम क्षेत्रगानेन्द्रियेष्वपि” इत्यमरः ॥
स्थिर शाश्वतं गणानां प्रमथानां पदं स्थानम् ॥ "गणाः प्रमथसं-
ख्यौघाः" इति वैजयन्ती ॥ तस्य प्राप्तये संकल्पन्ते समर्था भवन्ति ।
क्लप्मः पर्याप्तिवचनस्यालमर्थत्वात्तद्योगे "नमःस्वस्ति-" इत्यादिना
चतुर्थी ॥ "अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम्" इति भाष्यकारः ॥, “अ-
व्यक्तं व्यञ्जयामास शिवः श्रीचरणद्वयम् ॥ हिमाद्रौ शांभवादीनां
सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ दृष्टा श्रीचरणन्यासं साधकः स्थितये तनुम् ।
इच्छाधीनशरीरो हि विचरेच्च जगत्रयम् ॥” इति शंभुरहस्ये ॥ ५६ ॥
अन्वयार्थ:-तिसपर्वतकी शिलामें प्रगट निरन्तर सिद्धांकरके
रची पूजाकी विधिकू शिवजीके चरणरखनेकी भक्तिसे नन हुआ
प्रदक्षिणा करना जिस चरणन्यासके देखनेपर पापरहित होगा
अद्धावाले पुरुष देह त्यागके अनन्तर स्थिर प्रमथोंके स्थानमें मात
होनेक समर्थ होते हैं ॥ ५६ ॥
भावार्थ:-हे पयोद ! उस हिमालयपर्वतकी एक शिलाके ऊपर
भगवान शंकरके चरणचिन्ह स्पष्टरूपसे जानपड़ते हैं, सिद्ध लोग
सदां उनकी पूजा कियाकरते हैं । तुमभी उसी स्थानमें जाय, भक्ति-
भावसे शिर झुकाय उन महादेवजीके चरणचिन्होंकी परिक्रमा करना।
जो पुरूष अद्धाभक्तिके साथ, उन चरणचिन्होंका दर्शन करते हैं,
वह पापपंकसे छूट स्थूलदेहको छोड़नेके पीछे, महादेवजीके अवि-
नाशी प्रमथादिगणोंका पद अर्थात् कैलासको निःसन्देहे प्राम
होजाते हैं ॥ ५६ ॥
शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः
संसक्ताभित्रिपुरविजयो गीयते किंनरीभिः ।
निदस्ते मुरज इव चेत्कन्दरेषु ध्वनिः स्या-
संगीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समग्रः ॥ ५७ ॥

·on-
प०१५
अन्वयः-(हे मेघ ) अनिले: पूर्यमाणाः कीचका: मधुरम्
शरदायन्ने (त्त ) मंसक्ताभिः किन्नगेमिः त्रिपुरविनय: गीयने
[च ] कन्टेष ने निनादः मुग्ने ध्वनिरिख स्यान् [तरि] नन प-
शुपतेः समानार्यः समनः ननु भावी ॥ ५७ ॥
शब्दायन्त इति । हे मेघ, अनिलः पूर्यमाणाः कोचका वेणवि.
शेषाः ।। "वेणवः कोचकास्ते स्युर्य स्वनन्त्यनिलोद्धताः " इत्यमरः
'कीचको दैत्यभेदे स्यान्टुष्करी त्रुमान्तरे” इति विश्वः ॥ मधुरं श्रु-
तिसरखं यथा तथा शब्दायन्ते शन्दं कुर्वन्ति । स्वनन्तीत्यर्थः ॥
"शन्दवैरकलहाकण्वमेधेभ्यः करणे' इत्यादिना क्या ॥ अनेन
वंशवायसंपत्तिरुक्ता। संसक्ताभिः संयुक्ताभिर्वशवाद्यानुषक्ताभिर्वा ॥
"संरक्ताभिः” इति पाठे संरक्तकण्ठीभिरित्यर्थः । किनरीभिः किन्नरस्त्री-
भिः । त्रयाणां पुराणां समाहारसिपुरम ॥ "तद्धितार्थोत्तरपद-'
इति समासः । पात्रादित्वान्नपुंसकत्वम् ॥ तस्य विजयो गीयते॥ कन्द-
रेषु दरीषु ॥ "दरी तु कन्दरो वा सी" इत्यमरः ॥ ते तव नि-
हादा मुरजे वायभेदे ध्वनिरिख । मुरजध्वनिरिवेत्यर्थः । स्यान्चेहि
तन्त्र चरणसमीपे पशुपतनित्यसनिहितस्य शिवत्य संगीतम् ॥ "तौर्यत्रिक
तु संगीतं न्यायारम्भे प्रसिद्धके । तूणां त्रितये च” इति शब्दा-
र्णवे ॥ तदेवार्थः संगीतार्थः संगीतवस्तु ॥ "अर्थोऽभिधेयरैवस्तुम-
योजननिवृत्तिषु" इत्यमरः॥ समग्रः संपूर्णों भावी ननु भविष्यति
खलु ॥ “भविष्यति गम्यादयः" इति भविष्यदर्थं णिनिः ॥६॥
अन्वधार्थ:-हे मेघ ! पवनसे पूर्ण होनेके कारण छिद्रवाले वांस
मधुर शब्द करते हैं, उनसे मिलीहुई किन्नरोयोकरके त्रिपुर-
दैत्यका विजय गायाजाता है, और कन्दराओंमें तेरो गर्जना मुर-
जके शब्दकी समान हो तौ तहां शिवजीका संगीतअर्थ संपूर्ण
होगा ॥ ५७ ॥
भावार्थ-हे बलाहक ! कीचक बांस पूरित हो वंशीकी समान
मधुर शब्द किया करते हैं; किन्नरियेभी इस स्थानपर मिलकर म-
धुर स्वरसे त्रिपुरविजयकी कथाको गाती हैं, ( ऐसे समय) उनके
साथ तुलारा गर्जन जो कन्दराओंमें प्रतिध्वनित होकर मृदंगकी
समान शब्दायमान होवै, तो भगवान पशुपतिके निकट संगीतके
सब अङ्ग निःसन्देह सम्पूर्ण हो जायगे ॥ ५७ ॥

·पूर्वमेधः। पालेया।रुपतटमतिक्रम्य तांस्ताविशेषा- न्हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्म यत्क्रौञ्चरन्धम् | तेनोदीची दिशमनुसरेस्लिर्यगायामशोभी श्यामः पादो बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः५८ अन्वयः-प्रालयाद्रेः उपतटम् तान तान् विशेषान भतिक्रम्य हंसद्वारम् भूगुपतियशोवर्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् [भस्ति ] तेन ब- लिनियमनाभ्युद्यतस्य, विष्णोः श्यामः पाद इव तिर्यगायामशोभी उदोचीम् दिशम् अनुसरेः ॥ ५८॥ प्रालेयेति ॥ पालेयादेहिमाद्ररुपतटं तटसमीपे ॥ "अव्ययं वि- भक्ति-" इत्यादिना समीपार्थेऽव्ययीभावः ॥ तांस्तान् ॥ वीप्सायां द्विरुक्तिः ॥ विशेषान्द्रष्टव्यार्थान् ॥ “विशेषोऽवयवे द्रव्ये द्रष्टव्यो- समवस्तुनि” इति शब्दार्णवे ॥ अतिक्रम्यानुसरेर्गच्छेरित्यनागतेन संबन्धः ॥ हंसानां द्वारं हंसद्वारम् ।। मानसमस्थायिनो हंसाः क्रौञ्च- रन्ध्रेण संचरन्त इत्यागमः ॥ भृगुपतेर्जामदम्यस्य यशोवर्म । यशः- प्रवृत्तिकारणमित्यर्थः । यत्क्रौञ्चस्याद्रे रन्ध्रमस्ति तेन क्रौञ्चविलेन चलेदैत्यस्य नियमने बन्धनेऽभ्युद्यतस्य प्रवृत्तस्य विष्णोर्ध्यापकस्य त्रि- विक्रमस्य श्यामः कृष्णवर्णः पाद इव तिर्यगायामेन क्षिप्रप्रवेशनार्थ तिरश्चीनदैव्येण शोभत इति तथाविधः सन्नुदीचीमुत्तरां दिशमनुस- रेरनुगच्छ । पुरा किल भगवतो देवाधूर्जटेर्धनुरुपनिषधीयानेन भृ- गुनन्दनेन स्कन्धस्य स्पर्धया. क्रौञ्चशिखरिणमतिनिशितविशिखमुखेन हेलया मृत्पिण्डभेदं भित्त्वा तत एव क्रौनक्रोडादेव सद्यः समुज्ज- म्भिते कस्मिन्नपि यशःक्षीरनिधी निखिलमपि जगज्जालमालावितमि- ति कथा श्रूयते ॥ ५८॥ अन्वयार्थः-हिमालय पर्वतके उन उन दर्शनीय स्थानोंको अ- तिक्रमण कर हंसोंके द्वार परशुरामके यशका कारण जो क्रौंच- पर्वतका रंध्र है। तिसकरके बलिके निग्रहमें प्रवृत्त हुए विष्णुके कृष्णवर्ण चरणकी समान (शीघ्र चलनेको ) तिरछे होनेके कारण दीर्घ शोभावाला उत्तर दिशाको जा ॥ ५८ ॥ भावार्थ:-हे पयोद ! उस हिमालय पर्वतके तटसमीप देखने- योग्य जो चमत्कार स्थान हैं, उन सबको देखकर, हंसपक्षियोंके ...

·मेघडतकाव्ये- आगजनका वार, और पारामका अद्भत कीर्तिस्वरुप, हिमा- यार जाका एक मार्ग, कोच पर्वतका एक विवर है उस माग- से कि बांधने नियुक्ति प्रयागरणको समान तिर- और गिरनार साल किये अपने शरीरसे विस्तारवाले होतेहुए तुम उत्तर दिशाको गमन करे ।। ५८ ॥ गया चोय दशमुखभुजोच्चासितमस्थसंधेः कैलासरय विदगवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः। शृङ्गोन्छायः कुमुदविदियो वितत्य स्थितः खं रागीभूतः प्रतिदिनमिव त्रयम्बकम्पाट्टहासः ।। ५९ ।। अन्धयः--म् गता दामुपभुनोकामिनप्रस्थमन्धः त्रि- सावनिनादर्पणम्प केलामम्प त्वम् अतिथि: स्याः, यः कुमुदविश- देशोन्यापैः ग्यम् विनन्य प्रतिदिनम् राशीभूनः व्यम्बकस्य अ- हास इन स्थितः [ अति] ॥ १९ ॥ गन्त्रोति ॥ कोचविलनिगमनानन्तरमय च गत्वा दशमुखस्य रा- वणस्य भुजेभिरुच्यासिना विश्लेपिताः प्रस्थानां सानूनां संधयो यस्य तस्य ॥ एतेन गयनकौतुकसद्भाव रक्तः ॥ विर्दशपरिमाणमेषा- मस्तीति त्रिदशाः ॥ “संख्ययाव्यया-" इत्यादिना बहुव्रीहिः । "बहुत्रीही संख्येये इच्-" इत्यादिना समासान्तो इजिति क्षीर- स्वामी ॥ त्रिदशानां देवानां वनितास्तासां दर्पणस्य ॥ कैलासस्य स्फटिकत्वाद्रजतत्वाहा बिम्बमाहित्येनेदमुक्तम् ॥ कैलासस्यातिथिः स्याः । यः कैलासः कुमुदविशदैनिर्मलैः शृङ्गगणामुच्छ्रायैरोन्नत्यैः काशं वितत्य व्याप्य प्रतिदिनं दिने दिने राशीभूतरूयम्बकस्य त्रि- लोचनस्यादृहासोऽतिहास इव स्थितः ॥ "अट्टावतिशयक्षौमौ" इति यादवः ॥ धावल्याद्वासत्वेनोमेक्षा । हासादीनां धावल्यं कविस- मयसिद्धम् ॥ ५९॥ अन्वाधार्थः-तहांसे ऊपरको जाकर रावणकी भुजाओंसे पृथ- क् को हुई प्रान्तोके पर्वतकी संधिवाले देवताओंकी स्त्रियोंके दर्पण, कैलासका तू अतिथि होना, जो कैलास कुमुदको समान स्वच्छ शृंगोंको उच्चतासे आकाशकू व्याप्त होकर प्रतिदिन संघट्ट हुए शिव- जीके अट्टहासको समान स्थित है ॥ ५९ ॥ खमा- ·पूर्वमेधः । ७३ भावार्थ:-क्रौंचपर्वतसे निकलेनेके पीछे ऊपरके मार्गमें जाकर, रावणकी भुजाओंने जिसके शिखरोंके जोड खिलादिये हैं, और जो झुमकने दमकनेके सुरनारियोंका दर्पण स्वरूप है, ऐसे कैलास- पर्वतके तुम अतिथि होना अर्थात् वहां पहुंचना । जो कैलासपर्वत चन्द्रविकाशी कमलफूलोंकी समान शुभ्र शिखरोंसे आकाशमें न्यापकर प्रतिदिनके एकत्र हुए श्रीमहादेजीके अट्टहासकी समान . है ॥ ५९॥ उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनामे सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य तस्य । शोभामटेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीय भवित्री- मंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव ।। ६० ।। अन्वयः-स्निग्धभिन्नाञ्जनामे त्वयि तटगते सद्यःकृत्तद्विरद- दशनच्छेदगौरस्य तस्य अडेः मेचके वाससि अंसन्यस्ते हलभृत इव स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम् शोभाम् भवित्रीम् उत्पश्यामि ॥६॥ उत्पश्यामीति ॥ स्निग्धं ममृणं भिन्नं मर्दितं च यदञ्जनं कज्जलं तस्याभेवांभा यस्य तरिमस्त्वयि तटगते सानुं गते सति सद्यः कृत्तस्य छिन्नस्य द्विरददशनस्य गजदन्तस्य छेदवद्वारस्य धवलस्य तस्याद्रे: कैलासस्य मेचके श्यामले || "कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमे- चकाः" इत्यमरः ॥ वाससि वस्त्रेऽसन्यस्ते सति हलभृतो बलभ- द्रस्येव स्तिमिताभ्यां नयनाभ्यां प्रेक्षणीयां शोभां भवित्री भाविनी- मुत्पश्यामि । शोभा भविष्यतीति तर्कयामीत्यर्थः ॥ ौती पूर्णो- पमालंकारः ॥६०॥ अन्वयार्थः-स्निग्ध और मर्दित हुए अंजनकी नाभिवाले तेरे तटपर प्राप्त होने में शीघ्र छिन्न किये हाथोके दशनछेदवत् श्वेत उस केलासपर्वतकी श्याम वस्त्रके कंधेपर रखने में बलरामजीकी समान नीचेहुए नेत्रोंकी दर्शनीय शोभा होनेवालीकू तर्कना करताहूं ॥६० ।। भावार्थ:-हे जलधर ! तुम मलेहुए लिग्ध अंजनकी समान कृष्णवर्ण हो, कैलासभी नवीन काटेहुए हाथीके दांतकी समान गौरवर्ण है । मैं देखताहूं कि जब तुम कैलासपर्वतके शिखरपर

·RUARY
N
॥
मेघदनकाव्ये-
जोग, तन बीके कन्धपर याम बस पटनेकी समान
मान एक देखने योग्य अगदग्योहुई शोभाको
निसाद पाणा कामा १० ॥
हिन्या नरिमन्नुजगवलयं शंभुना दत्तहम्ता
कोडागले यदि व विहरेत्यादचारेण गौरी ।
भीमक्या वित्तिवपुः स्तम्भितानर्जलीघः
सोपानन्यं कुरु मणितटारोहणायाग्रयार्या ॥ ६ ॥
अन्वयःम्मिन कोटाशैल शम्भुना भुजगवलयम् हित्वा
बनाना गौरी पादचारेश विहान् पनि । नहिं त्वम् अग्रयायी
[नया म्नम्भिनालीचः भलीभवन्या विचितवपुः मणित-
दागरणाय मोगानवम कुम ॥ ६ ॥
हिल्वेति ।। तरिमन्कोडाशले कैलासे || "कैलासः कनकाद्रिश्च
मन्दरो गन्धमादनः । काय निर्मिताः शंभो वेः क्रीडायोऽभवन ।”
इति शंभरहस्ये ॥ शंभुना शिवग भुजग एव वलयः करणं हित्वा
गोर्या भीमन्यात्त्यक्त्वा दत्तहस्ता सती गौरी पादचारण विचरेद्यदि
नर्सययायी पुरोगतस्तथा स्तम्भितो घनीभावं प्रापितोऽन्तर्जलस्यौघः
प्रवाहो यस्य स तथाभूतः । भङ्गीनां पर्वणां भक्त्या रचनया विरचित-
वपुः कल्पितशरीरः सन । मणीनां तट मणितटं तस्यारोहणाय सो-
पानत्वं कुरु । सोपानभावं भजेत्यर्थः ।। ६१ ॥
अन्वयार्थः-उस क्रीडापर्वतमें शिवजीसे सर्परूपी कंकण त्याग
होनेपर हाथ दिये पार्वती यदि पैरोंसें चलती हो तौ तू आगे चलनेवा-
ला तथा अन्तरमें जलका समूह स्तंभित करनेवाला पाँकी रचनासे
कल्पित शरीरवाला होताहुआ, मणितटको आरोहण करनेके
निमित्त सोपानपन करना ॥ ६१ ॥
भावार्थ:-हे वारिवाह ! उस क्रीडापर्वतपर श्रीमहादेवजीने स-
पाके कंगनोंका त्याग कर, जिनपर अपना हाथ धरदिया है ऐसी
पार्वतीजी जब उसके मणिमय शिखरपर पैदल चलकर विहार करने
लगें तो तुम आगे जाय, अपने अंतरका जल श्रमाय, संध्याकी
रचनाके समान अपना शरीर करके उनके (शिवपार्वतीके)
मणिमय शिखरपर चरनेकेलिये सीटीरूप हो जाना ॥ ६१ ॥

·पूर्वमेघः।
तत्रावश्यं वलयकुलिशोहट्टनोद्गीर्णतोयं
नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम् ।
ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे धर्मलब्धस्य न स्या-
क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैजितैीषयेस्ताः ॥६२ ।।
अन्वयः तत्र अवश्यम् सुरयुवतयः वलयकुलिशोहट्टनोद्री-
तोयम् त्वाम् यंत्रधारागृहत्वम् नेप्यन्ति हेसखे ! धर्मलब्धस्य तव
मोक्ष: ताभ्यः न स्यात् [ तर्हि ] क्रीडालोलाः ताः श्रवणपरुषैः
गर्जितैः भीषयः ॥ ६२॥
तत्रेति ॥ तत्र कैलासेऽवश्यं सर्वथा सुरयुवतयो वलयकुंलिशानि
कणकोटयः || शतकोटिवाचिना कुलिशशब्देन कोटिमात्रं लक्ष्य-
ते ॥ तैरुहट्टनानि महारास्तैरुगीर्णमुत्सृष्ट तोयं येन तं त्वां यत्रेषु-
धारा यन्त्रधारास्तासां गृहत्वं कृत्रिमधारागृहत्वं नेष्यन्ति मापयिष्य-
न्ति ॥ हे सखे मित्र, धर्मे निदाघे लब्धस्य ॥ धर्मलब्धत्वं चास्य
देवभूमिषु सर्वदा सर्वर्तुसमाहारामाथमिकमेघत्वाद्वा । यथोक्तम्--"आ-
षाढस्य प्रथम-" इति ॥ तव ताभ्यः सुरयुवतिभ्यो मोक्षो न स्या-
द्यदि तदा क्रीडालोलाः क्रीडासक्ताः। प्रमत्ता इत्यर्थः । ता सुरयुवतीः
श्रवणपरुषैः कर्णकटुभिजितैः । करणैर्भाषयेस्त्रासयेः॥ अत्र हेतुभया-
भावादात्मनेपदं षुगागमश्च न ॥ ६२ ॥
अन्वयार्थः-उस कैलासमें सर्वथा देवताओंकी स्त्रियें कंकणकी
कोटिके महारसे जल छोडनेवाले तुझे कृत्रिम धारागृहपने-(फु-
हारा यंत्र) कू प्राप्त करेंगी हे मित्र ! धूपमें प्राप्त हुए तेरा छुटका-
रा उनसे न होगा (तो) क्रीडामें आसक्त उन्हे कर्णकठोर गर्जने-
से डराना ॥६२॥
भावार्थ:-हे वारिधर ! इस स्थानमें क्रीडाकौतुककी लालसा-
से, देवताओंकी स्त्रिय,कंकणके अग्रभागसे उघाड तुमसे जल छुड़वाय,
पिचकारीके समान करडालेंगी। हे मित्र! ग्रीष्मके समय जो तुम-
को पायकर वह न छोडें तो श्रवण-कठोर घोर गर्जना करके तुम
उनको भय दिखाना ॥ ६२ ॥

·मेधदतकाव्य-- हमा मोजमरावि रालिलं मानसरयाददानः कुर्वकाम क्षणमुखपटनीतिमैशवतरय । धुवकल्पमकिरालयान्यंशुकानीव वात- नानाटजलद ललितनिर्विशेग्नं नगेन्द्रम् ।। ६३ ।। अन्वयः- जलद, माम्भानप्रसदि मानसस्य सलिलम् भाददानः (नथा) गवनम्प अणमुखपटप्रोतिम् कुर्वन् [ त- था कल्पनुमकिसलयानि अंशुकानीव वातः धुन्वन् नानाष्टैः ललिनः नम नगेन्द्रम् कामम् निर्विशः ।। ६३ ॥ हेमेति ॥ हे जलद, हेमाम्भोजानां प्रावि जनकम् ॥ "जि. दक्षि-" इत्यादिगेनिमत्ययः ॥ मानसस्य सरसः सलिलमाददानः । पियन्नित्यर्थः । तथैरावतस्येन्द्रगजस्य । कामचारित्वादा शिवसेवार्थ- मिन्द्रागमनाहा समागतस्येति भावः । क्षणे जलादानकाले मुखे पटेन या भौतिस्तां कुर्वन् । तथा कल्पद्रुमाणां किसलयानि पल्लवभूतान्य- शुकानि सूक्ष्मवसाणीव ॥ "अंशुकं वरखमात्रे स्यात्परिधानोत्तरीय- योः । सूक्ष्मवस्वे नातिदीमौर इति शब्दार्णवे ॥ वतिर्मेघवातैर्धन्वन् । नाना बहुविधाश्चेष्टास्तोयपानादयो येषु तैललितैः क्रीहितैः ॥ "ना भावभेदे स्त्रीनृत्ये ललितं त्रिषु सुन्दरे । अस्त्रियां प्रमदागारे क्रीडि- ते जातपल्लवे" इति शब्दार्णवे ॥ तं नगेन्द्र कैलासं काम यथेष्ट निर्विशेः समुपभुव ॥ "निवेशो मृतिभोगयोः” इत्यमरः। यथे- च्छविहारो मित्रगृहेषु मैच्याः फलम् । सहजमित्रं च ते कैलासः । मेघपर्वतयोरन्जसूर्ययोरब्धिचन्द्रयोः शिखिजीमूतयोः समीराग्योभि- नता स्वयमिति भावः ।। ६३ ॥ अन्वयार्थः-हे मेघ ! सुवर्णकमलोंके उत्पन्न करनेवाले मानस- सरोवरके जलकू ग्रहण करताहुआ तथा ऐरावतगजको क्षणमात्र (जलदानसे) मुखवस्त्रको प्रीतिकू करता हुआ ( तथा ) कल्प- वृक्षकी कोपलोंको सूक्ष्म वस्त्रोंकी समान पवनसे कंपाता हुआ अ. नेक चेष्टाओंसे मनोहर उस पर्वतकू यथेष्ट उपभोग करना ॥ ६३ ॥ भावार्थ:-हे जलद ! जिसमें सुवर्णमय कमल उत्पन्न होते हैं, ऐसे उस मानससरोवरका जल पीकर, व शिवजीको पूजाके लिये आ- ·पूर्वमेधः। ७७ येहुऐ इन्दके ऐरावतको जल ग्रहण करनेके समय मुखवस्त्रसे होने वाले आनन्दको दे, मंजुल वायु जिसभांति सूक्ष्म वस्त्रको हिलाता है, वैसेही कल्पवृक्षके कोमल पत्तोंको हिलाय उदकपानादि अनेक प्रकारकी क्रीडा करतेहुए तुम उस कैलासपर्वतपर इच्छानुसार वि. हार करो ॥ ६३ ॥ तस्योत्सने प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुकूला न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलका ज्ञास्थसे कामचारिन् । या वः काले वहति सलिलोद्गारमुच्चैविमाना मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभवृन्दम् ॥६॥ अन्वयः-प्रणयिनः तस्य उत्सने त्रस्तगङ्गादुकूलाम् भल- काम् कामिनीमिव दृष्ट्वा हेकामचारिन् त्वम् पुनः नज्ञास्यसे इति न उच्चैर्विमानावःकाले सलिलोगारम् अभ्रवृन्दम् कामिनी मुक्ता- जालग्रथितम् अलकमिव वहति ॥ ६४ ॥ तस्येति ॥ प्रणयिनः प्रियतमस्येव तस्य कैलासस्योत्सङ्ग ऊर्ध्व- भागे कटौ च ॥ "उन्सङ्गो मुक्तसंयोगे सक्थन्यूलतलेऽपि च” इति मालतीमालायाम ॥ गङ्गादुकूलं शुभ्रवस्त्रमिवेत्युपमितसमासः ॥ "दु- कूलं सूक्ष्मवस्त्रे स्यादुत्तरीये सितांशुके” इति शब्दार्णवे । अन्यत्र तु गदैव दुकूलम् || तत्सस्तं यस्यास्तां तथोक्तामलकां कुबेरनगरी दृष्टा । कामिनीमिवेति शेषः । हे कामचारिन, त्वं पुनस्त्वं तु न ज्ञास्यस इति न । किं तु ज्ञास्यस एवेत्यर्थः ।। कामचारिणस्ते पूर्वमपि बहुरुत्वो दर्शनसंभवादज्ञानमसंभावितमेवेति निश्चयार्थ नद्यप्रयोगः। तदुक्तम्-"स्मृतिनिश्चयसिद्ध्यर्थेषु नव्यप्रयोगः” इति ॥ उच्चै- रुन्नतानि विमानानि समभूमिकाभवनानि यस्यां सा ॥ “विमानोऽस्त्री देवयाने सप्तभूमौ च सयनि” इति यादवः ॥ मेघसंवाहनस्थानमू- चनार्थमिदं विशेषणम ॥ अन्यत्र विमाना निष्कोपा । यालका । वो युष्माकं काले ॥ मेघकाल इत्यर्थः। कालस्य सर्वमेघसाधारण्यादा इति बहुवचनम् ॥ सलिलमुद्रितीति सलिलोद्वारम् । स्रवत्सलिलधार मित्यर्थः : ॥ अथवृन्दं मेघकदम्बकं कामिनी स्त्री मुक्ताजालैमौक्तिका सरेर्यथितं प्रत्युप्तम् || "पुंश्चल्यां मौक्तिके मुक्ता" इति यादवः ॥

·मेघदनकाव्ये- अटकामना पूर्णकुन्तलानीय ॥ जानायकवाननम ॥ "अलकापर्ण- कुन्तला " यमरः ॥ वनि निभनि ॥ बन कैलासस्थानुकलनाथ- नाबालकाया स्वामीनपानकाव्यनायिकान्तं ध्वन्यते । “एकाय- नाउनुकृय: स्यान" इति । "मियोपलादिना नित्यं स्वाधीनपतिका मता" पनि २ नभयन्ति । उदाहन्ति च लालयनलक- भान्जारचयामागेन । एकां विनादयन्कान्तां छायावदनुव- नत।।" इति ॥ ६ ॥ अन्वधार्थ:-मौनि करनवाले उस केन्दासक ऊर्ध्व भागमें गंगा- रूपो व न्यागनवाने अलकापुरीको सीकोनाई देवकर, हे य- न्छगामा ! तु फिर उम न जानेगा यह नहीं ( किन्तु जानेगा) ऊंचे सतमंजल महलांवाली अलका मघकालमें जलछोडनेवाले वाद. नोंके समूहत ऐसे धारण करती है की जैसे स्त्री मोतियोंके समूहसे गुंथी अलक ( बाल ) धारणा करती है ।। ६४ ॥ भावार्थ:-जिसप्रकार मियपुरुषोंको गादमें कॉमिनी स्त्रियें बैठती है, वेसेही उस पर्वतके ऊध्र्वभागमें बैठीहुई व जिसका गंगारूपी वस्त्र सरक गया है, अर्थात् जिसमेंसे गंगाजीका प्रवाह वह चला है, ऐसी उस अलकापुरीको तुम देखना ! हे कामचारी मेघ ! ऐसा नहीं जो तुम उसको न पहचानसको; अर्थात् । पहचान लोगे। सतमंजली ऊंची हवेलियोंसे शोभायमान वह अलकापुरी तुह्मारा काल ( पर्जन्यकाल ) प्राप्त होनेसे, कामिनी स्त्री मोतियोंके जा- लसे गुंथीहुई वेणी जिसमकार धारण करती है, वैसेही जल झरतेहुए मेघोंके समूहोंको धारण करती है ॥ ६४ ॥ इति श्रीमहोपाध्यायमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासविरचिते मेघदूते काव्ये सभाषानुवादः पूर्वमेघः समाप्तः । . .

·उत्तरमेघः 1. विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम् | अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुगम_लिहायाः प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैविशेषैः ॥ १ ॥ अन्वयः-हेमेघ; यत्र ललितवनिताः सचित्राः संगीताय प्र- हतमुरजाः मणिमयभुवः अभंलिहायाः प्रासादाः विद्वात्वन्तम् से- न्द्रचापम् स्निग्धगम्भीरघोषम् अन्नस्तोयम् तुङ्गम् त्वाम् तैः नैः विशेषैः तुलयितुम् अलम् ॥१॥ विद्युत्वन्तमिति ॥ यत्रालकायां ललिता रम्या वनिताः स्त्रियो येषु ते। सह चित्रैर्वर्तन्त इति सचित्राः || "आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम् इत्यमरः ॥ "तेन सहेति तुल्ययोगे” इति बहुव्रीहिः । “वोपसर्ज- नस्य" इति सहशब्दस्य समासः ॥ संगीताय तौर्यत्रिकाय महतमुर- जास्ताडितमृदङ्गाः ॥ "मुरजा तु मृट्ने स्याहकामुरजयोरपि” इति शब्दार्णवे । मणिमया मणिविकारा भुवो येषु । अभ्रं लिहन्तीत्यग्रं- लिहान्यभ्रंकषाणि || "वहाभ्रे लिहः' इति खप्रत्ययः । “अरुदिप-" इत्यादिना मुमागमः ॥ अग्राणि शिखराणि येषां ते तथोक्ताः। अति- तुझा इत्यर्थः ॥ प्रासादा देवगृहाणि || "प्रासादो देवभूभुनाम" इत्यमरः॥ विद्युतोऽस्य सन्तीति विद्युत्वन्तम । सेन्द्रचापमिन्द्रचापबन्त- म् । स्निग्धः श्राव्यो गम्भीरो घोपो गजितं यस्य तम । अन्तरन्तर्गतं तोयं यस्य तम। तुङ्गम्मुन्नतं त्वां तैस्तैविशेपैललितवनितत्वादिधर्मस्तुल- यितुं समीकर्तुमलं पर्याप्ताः ॥ "अलं भूपणपर्यानिशक्तिवारणवाचकम, इत्यमरः ॥ अत्रोपमानोपमेयभूतमेघमासादधर्माणां विद्युगनितादीनां यथासंख्यमन्योन्यसादृश्यान्मेघमासादयोः साम्यसिद्धिरिति । विम्बम- तिबिम्बभावेनेयं पूर्णोपमा । वस्तुतो भिन्नयोः परस्परसादृश्यादभिन्नया- रुपमानोपमेयधर्मयोः पृथगुपादानाहिम्बप्रतिबिम्बभावः ॥ ३ ॥ अन्वयार्थ:-हे ! मेघ जहां मनोहर स्त्री चित्रसहित संगीतक नि- मित्त बजायेहुए मुरज बानेवाले मणिजटिन भूमियुक्त आका- ·मेघदूतकाव्ये- शको टने वाले शिवगके अग्रभागयुक्त देवमंदिर बिजलीवाले इन्द्रधनुरांयुन मनोहर गंभीर शब्दस भीतर जलवाले तुझक तिन तिग पमास समान करनेक पुर्ण है ॥ १ ॥ भावार्थ:--दो पयोद ! अलकापरीके आकाशको सर्श करनेवाल जिनके शिखर है, ऐसे मासादसमूह, अनेक प्रकारको बहुत २ विशेष वस्तुओंसे तुमारी समानता माप्त करते हैं, कारण कि; तु- लारे भौतर सौदामिनी विलास करती है। वहांके समस्त धवरहरोंमें अनुपमरुप लावण्यवती युवतियां रहती हैं। तुममें इन्द्रधनुष शो- भायमान है, भासादममहभी विचित्र विविधवर्णसे चित्रित होरहे हैं; तुलारा गर्जन लिग्ध और गंभीर है, प्रासाद समूहमें भी संगीतके सा- थ लिपध-गंभीर स्वनि मृदंगकी हुआ करती है । तुह्मारे भीतरे नि- मल जल भराहुआ है; प्रासादममूहके भीतर सुनिर्मल मणिमय भूमि शोभायमान होती है । जैसे तुम ऊंचे हो, वैसेही प्रासादसमूहभी ऊंचे हैं; इन्हीं सब कारणों से अलकापुरीके मन्दर-समूह तुह्मारी बरावरी करनेको सम्पूर्ण समर्थ हुए हैं ।। १ ॥ संप्रति सर्वदा सर्वर्तुसंपत्तिमाह- हस्ते लीलाकमलमलके वालकुन्दानुविद्धं नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः । चूडापाशे नवकुरबकं चारु कर्णे शिरीष सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम् ॥२॥ अन्वयः --यत्र वधूनाम् हस्ते लीलाकमलम् अलके बालकु- न्दानुविद्धम् आनने लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुताम् नीता श्रीः चूडा- पाशे नवकुरबकम् कणें चारु शिरीषम् सीमन्ते त्वदुपगमजम् नीपम् [ अस्ति] ॥२॥ हस्त इति || यत्रालकायां वधूनां स्त्रीणां हस्ते लोलार्थ कमलं लीलाकमलम् || शरल्लिङ्गमेतत् । तदुक्तम्-"शरत्पङ्कजलक्षणा" इति ।। अलके कुन्तले ॥ जातावेकवचनम् ॥ अलकेष्वित्यर्थः । बा- लकुन्दैः प्रत्यग्रमाध्यकुसुमैरनुविद्धम् । अनुवेधो ग्रन्थनम् ॥ नपुंसके

·उत्तरमेघः।
८१
भावे क्तः ॥ यद्यपि कुन्दानां शैशिरत्वमस्ति "माध्यं कुन्दम्" इत्य-
भिधानात्तथापि हेमन्ते प्रादुर्भावः शिशिरे प्रौढत्वमिति व्यवस्थाभेदेन
हेमन्तकार्यत्वमित्याशयेन बालेति विशेषणम् ॥ "अलकम्" इति मथ-
मान्तपाठे सप्तमीप्रक्रमभङ्गः स्यात् । नाथस्तु नियतपुंलिङ्गन्ताहानिश्चे-
ति दोषान्तरमाह । तदसत् । “स्वभाववक्राण्यलकानि तासाम्” ।
"निधूतान्यलकानि पातितमुरः कत्लोऽधरः खण्डितः” इत्यादिषु
प्रयोगेषु नपुंसकलिङ्गतादर्शनात् || आनने मुखे लोध्रप्रसवानां लो-
ध्रपुष्पाणां शैशिराणां रजसां परागण || "प्रसवस्तु फले पुष्प वृ-
क्षाणां गर्भमोचने” इति विश्वः ॥ पाण्डुतां नीता श्रीः शोभा । चू-
डापाशे केशपाशे नवकुरबकं वासन्तः पुष्पविशेषः । कर्णे चारु पेशलं
शिरीषं ग्रैष्मः पुष्पविशेषः । सीमन्ते मस्तककेशवीथ्याम || "सीम-
न्तमस्त्रियां मस्तकेशवीथ्यामुदाहृतम्” इति शब्दार्णवे .|| तवोपगमः ।
मेघागम इत्यर्थः । तत्र जातं त्वदुपगमजम् । वार्षिकमित्यर्थः । नीपं
कदम्बकुसुमम् । सर्वत्रास्तीति शेषः । अस्तिर्भवतिपरः । प्रथमपुरुषो-
ऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति न्यायात् । इत्थं कमलकुन्दादि तत्तत्कार्य-
समाहाराभिधानादर्थात्सर्वर्तुसमाहारसिद्धिः । कारणं विना कार्यस्या-
सिद्धेरिति भावः ॥ २ ॥
अन्वयार्थः-जहां स्त्रियोंके हाथमें लीलाकमल,वालोंमें चमेलीके फूल
विधे हुए, मुखमें लोधके बने चूर्णसे पांडुताकू प्राप्त की हुई शोभा,
चूडापाशमें नया कुर्वकका फूल, कानमें मनोहर सिरसका फूल,
मस्तकके जूडेमें तेरे आनेसे उत्पन्न हुआ कदम्बका फूल है ॥ २ ॥
भावार्थ:-हे पयोद ! अलकापुरीमें प्रवेश करके तुम देखोगे कि
वहांकी स्त्रियें हाथोंमें शरदऋतुके उत्पन्न हुए लीलाकमल धारण किये
हैं; जुल्फजालमें हेमन्तऋतुके उत्पन्न हुए कुन्दके फूल गुथे हैं, मु
खपर शिशिरऋतुमें उत्पन्न हुए लोधके फूलों के परागसे पाण्डुवर्णताहै;
केशोंके बीच वसन्तकालके उत्पन्न हुए नव-कुरवकं सुमन गुंथे हैं;
दोनो कानोमें ग्रीष्म ऋतुके उत्पन्न हुए शिरसके फूल, भांग तुझारे
समागमसे उत्पन्न हुए वर्षाकालीन कदम्बफूल बराबर शोभाय-
मान होरहे हैं |॥ २ ॥

·मेवदाकाव्ये-
पत्रान्मन भ्रमरमस्वगः पादपा निन्यपुष्पा
हंसधारचिनाशना नियपद्मा नलिन्यः ।
कको-कराटा भवनगिरिखनो निन्यभावकलापा
निन्यायोगनाः प्रतिहतसमावृत्तिरम्याः प्रदोपाः||३||
अन्वर:-पत्र गादगाः नित्यापा: । अतएव उन्मत्तभ्रम-
ram; ननिम्न. नित्यगमाः ( भनएन ) हमश्रेणीरचितरशनाः
भानगिनि: निगमागलाण [ भनएव केोत्कंठाः प्रदो-
T: नित्ययात्रा भनावी प्रतिरनतमोवृत्तिग्म्याः (सन्ति)||३||
यति ॥ यनाटकायां पादसा वृक्षाः । नित्यानि पुष्पाणि येषां ते
तथा । मलनियमादिति भावः। अत एवोन्मभ्रमरर्मुखराः शब्दा-
यमानाः । नलिन्यः पदिन्यो नित्यानि पमानि यासां तास्तथा न तु
हेमन्तवजितमित्यर्थः । अत एव हंसश्रेणीभी रचितररानाः : नित्यं हं.
सपरिवेष्टिता इत्यर्थः । भवन शिखिनः क्रीडामयूरा नित्यं भास्वन्तः क-
लापा बर्हाणि येषां ते तथोक्ताः । न तु वर्षास्वेव । अत एव केका-
भिरुन्कण्ठा उदीवाः । प्रदोषा रात्रयो नित्या ज्योत्ला येषां ते । न
तु शुलपक्ष एव । अत एव प्रतिहता तमसां वृत्तिाप्तियेषां ते च ते
रम्यापति तथोक्ताः ॥३॥
अन्वयार्थ:-जहां बृक्ष नित्य फूलवाले हैं इसीकारण नित्य
भौरोंके शब्द हैं. कमलिनी नित्य कमलोंसे युक्त हैं इसी कारण हंस-
पंक्तियोंसे निर्मितरशनावाली क्रीडाके मोर नित्य प्रकाशमान
पुच्छवाले हैं इसीकारण ऊपरको ग्रीवा उठाये हैं रात्री सदां चांदनी-
युक्त है इसी कारण नित्य अन्धकार दूर होनेसे शोभायमान है ॥३॥
भावार्थः-इस अलकापुरीके समुदायवृक्ष सब ऋतुओंमें
फूला करते हैं और मतवाले भ्रमरगण सदाही उन वृक्षोंपर श्रवण-
मनोहर गुंजारव करते हैं. । इसी अलकापुरीकी तलेथे सदा
खिलेहुए कमलफूलोंको राशिसे विराजमान रहती है; हंसगण सदा
उनको घेरकर अपूर्व शोभाका विस्तार करते हैं। यहांपर घरोंके
पलाऊ मोरगण सदा आनन्दसे भरकूक माराकरते हैं; उनका रंग
सदाही नयन-रंजन शोभा छिटकायां करता है । इस स्थानमें
सदां चांदनीके रहनेसे रात्रिके समय अन्धकारको अवाई दिखाई
नहीं देती ॥ ३॥

·उत्तरमेघः। ८३ आनन्दात्थं नयनसलिलं यत्र नान्यमिमित्तै- र्नान्यस्तापः कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात् । नाप्यन्यस्मात्मणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्ति- वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनादन्यदस्ति ॥४॥ अन्वयः-यत्र वित्तेशानाम् आनन्दोत्थमेव नयनसलिलम् अन्यैः निमित्तैः न इष्टसंयोगसाध्यात् कुसुमशरजात् अन्यः तापः प्रणयकलहात् अन्यस्मात् विप्रयोगोपपत्तिः अपि न [ किं- च] यौवनात् अन्यत् वयः नास्ति खलु ॥४॥ आनन्देति || यत्रालकायां वित्तेशानां यक्षाणाम ॥ “वित्ताधिपः कुबेरः स्यात्मभौ धनिकयक्षयोः” इति शब्दार्णवे ॥ आनन्दोत्थमा- नन्दजन्यमेव नयनसलिलम् । अन्यनिमित्तैः शोकादिभिर्न । दिष्टसंयो- गेन प्रियजनसमागमेन साध्यानिवर्तनीयात् । न त्वप्रतीकार्यादित्यर्थः । कुसुमशरजान्मदनशरजादन्यस्तापो नास्ति' प्रणयकलहादन्यस्मात्का- रणाद्विप्रयोगोपपत्तिविरहप्राप्तिरपि नास्ति । किं च यौवनादन्यद्वयो वार्धकं नास्ति ॥ श्लोकद्वयं प्रक्षिप्तम् ॥ ४ ॥ अन्वयार्थ:-जिस अलकामें यक्षोंके आनंदसे उठेहुए नेत्रोंके जलकू जो और निमत्तोंसे नहीं (किन्तु ) प्रिय समागमके निव- र्तनसे है, कामसे उत्पन्न होनेके सिवाय दूसरा ताप और प्रणयके क्लेश अतिरिक्त दूसरी प्रकारके वियोगकी आपत्तिभी नहीं और तरुणाईके सिवाय और अवस्थाभी निश्चय नहीं है ॥ ४॥ भावार्थ:-इस अलकापुरीमें यक्षलोगोंकी आंखोंसे केवल आनन्दके आंसू निकलते हैं और किसी कारणसे नहीं । यहांपर प्रियजनेकि समागमसे शान्त होनेके कारण उत्पन्न हुए काम- ज्वरके सिवाय कभी दूसरा ज्वर नहीं होता। इस स्थानमें प्रेम- कलहके अतिरिक्त किसी कारणसे विरह होनेकी सम्भावना नहीं। यहांपर युवा अवस्थाको छोडकर और कोई अवस्था नहीं होती ॥४॥ यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्म्यस्थलानि ज्योतिश्छायाकुसुमरचितान्युत्तमस्त्रीसहायाः। आसेवन्ते मधु रतिफलं कल्पक्षप्रसूतं त्वद्गम्भीरध्वनिषु शनकैः पुष्करेष्वाहतेषु ॥५॥ ॥

·है भेवतकाव्ये- अन्वयः-पम्याम् यक्षः उत्तमस्त्रीसहायः सितमणिम- यानि [ अतएव ] उपोनिमायाकुसुमरचिनानि हर्म्यम्बलानि एत्य त्वदम्भीरध्वनिगु पुष्करेषु शनकैः भारतेषु कल्पवृक्षप्रसृतम् निफलम् मधु आमवन्ने ॥ ५॥ घम्यामिति ॥ यस्यामटकायां यक्षा देवयोनिविशेषा उत्तमस्त्रीस- साया ललितानासहचराः सन्तः सितमणिमयानि रफटिकमणिम- यानि चन्द्रकान्तमयानि वा । अत एव ज्योतिषां तारकाणां छाया: प्रतिविम्बान्येव कुसुमानि तै रचितानि परिष्कृतानि ॥ "ज्योति- स्तारामिभावालापुत्राविरामइति वैजयन्ती ॥ एतेन पानभेरम्मनशोभत्वमुत्तम । हर्म्यरथलान्यत्य प्राप्य विद्गम्भीरध्व- निरिव ध्वनियां तेनु पुष्करेषु वाचभाण्डमुखेषु ॥ "पुष्करं करिहरताये वाघमाण्डमुख जले” इत्यमरः ॥ शनकैर्मन्दमाहतेषु सत्सु ॥ एतच्च नृत्यगीत योरप्युपलक्षणम् ॥ कल्पवृक्षमसूतं कल्पवृक्षस्य काहितार्थ- भदत्वान्मध्वपि तत्र प्रस्तम । रतिः फलं यस्य तद्रतिफलाख्यं मधु मद्यमासेवन्ते । आन्य पिबन्तीत्यर्थः ॥ "तालक्षीरसितामृतामलगुडो- मत्तास्थिकालाहयादविन्द्रद्रुममोरटेक्षकदलीगुग्लुप्रसूनैर्युतम् । इत्थं चे- न्मधुपुष्पभगनुपचितं पुप्पट्ठमलावृतं क्वाथेन स्मरदीपनं रतिफलाख्यं स्वादु शीतं मधु ॥” इति मदिरार्णव ॥ ५ ॥ अन्वयार्थ:-जिसमें यक्ष स्त्रियोंसहित श्वेतमणिमय, तारोंकी छायारूपी पुष्पोंसे रचे हुए महलोंको प्राप्त होकर तेरी गंभीर ध्वनिको समान ध्वनिवाले बाजोंके मुखमें शनैः २ ताडन किये कल्पवृक्षसे उत्पन्न हुए, रतिके फलरूपी मधुकू सेवन करते हैं।॥५॥ भावार्थ:-इस अलकापुरीमें, यक्षगण, निरुपम-रूपवती स्त्रियोंके साथ तारकावाली प्रतिबिम्बस्वरूप कुसुमराजि-विराजित स्फटिकमणिमय अटारियोंपर पहुंच तुह्मारी समान गंभीर ध्वनि- कारी पुष्करनामक बाजेके मुखपर आघात कर वादोद्यमके साथ रतिफल सम्पादक कल्पवृक्षसे उत्पन्न हुए मदको पियेंगे॥ ५ ॥ मन्दाकिन्याः सलिलशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्भि- मन्दाराणामनुतटरुहां छायया वारितोष्णाः । अन्वेष्टव्यैः कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः संक्रीडन्ते मणिभिरमरप्रार्थिता यत्र कन्याः॥६॥ M

·उत्तरमेघः।
८५
..
अन्वयः-पत्र अमरप्रार्थिता; कन्या: मन्दाकिन्याः सलिल-
शिशिरैः अद्भिः सेव्यमानाः [तथा] अनुतटरुहाम् मन्दाराणाम्
छायया वारितोष्णा: कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः [भतएव अन्वे-
ष्टव्यैः मणिभिः संक्रीडन्ते ॥ ६॥
मन्दाकिन्या इति ॥ यत्रालकायाममरैः प्रार्थिताः । सुन्दर्य इत्य-
र्थः । कन्या यक्षकुमार्यः ॥ "कन्या कुमारिकानार्योः” इति विश्वः ।।
मन्दाकिन्या गङ्गायाः सलिलेन शिशिरैः शीतलैमरुद्भिः सेव्यमानाः
सत्यः । तथानुतट तटेषु रोहन्तीत्यनुतटरहः ॥ विप् ॥ तेषां मन्दा-
राणां छाययानातपेन वारितोष्णाः शमितातपाः सत्यः कनकस्य सि-
कतासु मुष्टिभिनिक्षेपेण गूटैः संवृतैरत एवान्वेष्टव्यैर्मृग्यमणिभी रत्नैः
संक्रीडन्ते । गुप्तमणिसंज्ञया देशिकक्रीडया सम्यकीडन्तीत्यर्थः ।
"क्रीडोऽनुसंररिभ्यश्च' इत्यात्मनेपदम ॥ "रत्नादिभिर्वालुकादी
गुप्तैर्द्रष्टव्यकर्मभिः । कुमारीभिः कृता क्रीडा नाम्ना गुप्तमणिः स्मृता ।
रासक्रीडा गूढमणिगुप्तकेलिस्तु लायनम् । पिच्छकन्दुकदण्डायैः स्मृता
दैशिककेलयः॥” इति शब्दाणवे ॥ ६ ॥
अन्वयार्थः-जहां देवताओंसे प्रार्थना करीहई कन्या गंगाके
जलसे ठंडी वायुओंसे सेवन करीहुई तथा किनारोंके निकट उत्पन्न
हुए मन्दारवृक्षोंकी छायासे दूरतापवाली, हो सुवर्णकी रजमें मुष्टि-
योंके निक्षेपस व्याप्त, ( इसीकारण) ढूंढने योग्य मणियोंकरके
क्रीडा करती हैं || ६||
भावार्थः--इस अलकापुरीमें; देवतालोगभी जिनकी प्रार्थना
करें, ऐसी निरुपमरूपसम्पन्न यक्षकन्यागण, मन्दाकिनीके किनारे
लगेहुए मन्दारवृक्षोंकी छायासे अपने धूप-तापको निवारण कर,
मन्दाकिनीके जलको छू आनेवाली समोरसे सेवित हो सुवर्णकी रज-
में मुछियोंके निक्षेपसे व्याप्त गुप्तमणि नामसे प्रसिद्ध खेल करनेमें
निरंतर लगी रहाकरती हैं ॥ ६ ॥
नीवीवन्धोच्छुसितशिथिलं पत्र बिम्बाधराणां
क्षौमं रागादनिभृतकोप्वाक्षिपत्सु प्रियेषु ।
अर्चिस्तुङ्गानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपा-
न्त्रीमूढानां भवति विफलप्रेरणा चूर्णमुष्टिः ॥७॥

·८६
मेघदतकाव्ये-
अन्वयः----पत्र अनिवारपु वियपु नौवीवन्धोच्छमित-
লিগিন নাম যান গালিঘৰ ৰীমানা বিশ্বাঘালা-
म चूर्गमुष्टिः अनिम्नुझान् गनपदीपान् अभिमुग्यम् प्राप्य भ-
विविफलोरणा भवति ॥७॥
नीवीति ।। यत्रालकायामनिभृतकरेषु चपलहस्ते प्रियेषु । वीनी
वसननन्धिः | "नोत्री परिपणे ग्रन्थों स्त्रीणां जघनवाससि” इति
विश्वः ॥ सैव बन्धो नौवीवन्तः ॥ चूतवृक्षवदपौनरुक्त्यम || तस्यो-
चन्द्रसितेन त्रुटिनेग गिविलं क्षोमं दुकलं गगानाक्षिपत्स्वाहत्म सत्सु
हीमूटानां लनाविधुराणाम. चिम् विम्बिकाफलम् ॥ "विग्वं फले बि.
म्बिकायाः प्रतिविम्चे च मण्डले" इति विश्वः ॥ विम्बमिवाघरोया-
सांतासां निम्बाधरणां सीविरोषाणाम.॥ "विशेषाः कामिनीकान्ता-
भीरुबिम्बाधराजानाः" इति शब्दार्णवे ॥ चूर्णस्य कुछमादेर्मुष्टिः । अ.
चिभिर्मयूग्बैस्तुमान् ॥ "अचिर्मयखशिखयोः इति विश्वः ॥ रत्नान्येव
प्रदीपानभिमुखं यया तथा माप्यापि विफलप्रेरणा दीपनिवपिणा-
क्षमत्वान्निएफलक्षेपा भवति ॥ अचाइनानां रत्नप्रदीपनिर्वापणप्र-
वृत्त्या मौग्ध्यं व्यज्यते ॥ ७ ॥
अन्वयार्थ:-जिस अलकामें चपल हाथवाले प्रियजनोंमें वसनग्रं-
थिके टूटनेसे शिथिल हुए वस्त्र प्रेमसे हरतेहुओंमें लज्जासे मूढ हुई
बिम्बवत् अधरयुक्त बालाओंकी कुंकुमादिकी मुष्टि किरणोंसे उच्च
हुये रत्नदीपोंके सन्मुख प्राप्त होकरभी विफल प्रेरणा ( दीपबु-
झाने में असमर्थ) होती हैं ॥ ७ ॥
भावार्थ:-इस अलकापुरीमें संभोगके लोभी, चंचल हाथवाले
कामीपुरुष अनुरागके वश हो नीवीबन्धके खुलनेसे खसके हुए प्यारीके
वस्त्रोंको जब दूर करना चाहते हैं; तब लाजके वश हो मुग्धा स्त्रियों-
करके दीपक बुझानेके अभिप्रायसे फेंकेहुए कुंकुमादि चुर्णकी मुट्ठी,
सन्मुख प्रकाशित होते हुए, उज्वलशिखासम्पन्न रत्नके दीपक
लगकर उसके बुझानेमें विफल हो जाती है ॥ ७ ॥
नेत्रा नीताः सततगनिना यद्विमानाप्रभूमी-
रालेख्यानां नवजलकणैर्दोषमुत्पाय सद्यः ।
शङ्कास्पृष्टा इव जलमुचस्वादृशो जालमार्ग-
—मागारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति ॥ ८ ॥

·+
८७
..
उत्तरमेघः।
अन्वयः-हे मेघ, नेत्राः सततगतिना यद्विमानाप्रभूमीः नी-
ताः त्वादृशः जलमुचः आलेख्यानाम् नवजलकणैः दोषम्
उत्पाद्य सद्यः शङ्कास्पृष्टा इव धूमोद्गारानुकृतिनिपुणाः जर्जराः ज-
लमार्गः निष्पतन्ति ॥८॥
नेत्रेति ॥ हे मेघ, नेत्रा प्रेरकेण सततगतिना सदागतिना वायुना।।
"मातरिश्वा सदागतिः” इत्यमरः ॥ यस्या अलकाया विमानानां स-
मभूमिकभवनानामयभूमीरुपरिभूमिका नीताः प्रापिताः । वमिव दृ-
श्यन्त इति त्वादृशः । त्वत्सदृशाः इत्यर्थ ॥ "त्यदादिषु दृशोऽनालोचने
कञ्च” इति कञ्प्रत्ययः || जलमुचो मेघाः । आलेख्यानां सचित्रा-
णाम् ॥ "चित्रं लिखितरूपाट्यं स्यादालेख्यं तु यत्नतः” इति शब्दा-
णवे || नवजलकणैर्दोषं स्फोटनमुत्पाद्य सद्यः शङ्कास्पृष्टा इव सापरा-
धत्वाद्याविष्टा इव || "शङ्का वितर्कभययोः" इति शब्दार्णवे ॥ धूमो-
द्वारस्य धूमनिर्गमस्यानुकतावनुकरणे निपुणाः कुशला जर्जरा विशी-
गाः सन्तो जालमागगवाक्षरन्धैनिष्पतन्ति निष्कामन्ति ॥ यथा के-
नचिदन्तःपुरसंचारवता दूतेन गूढवृत्त्या रहस्यभूमि मापितास्तत्र स्त्रीणां
व्यभिचारदोषमुत्पाद्य सद्यः साशङ्काः कृप्तवेशान्तरा जाराः क्षुद्रमार्ग-
निष्कामन्ति तद्वदिति ध्वनिः। प्रकृतार्थे शङ्कास्पृष्टा इवेत्युत्प्रेक्षा ॥८॥
अन्वयार्थ:-हे मेघ ! प्रेरक सदागतिवाले वायुकरके जिसके
महलोंकी अग्रभूमि प्राप्त की गई है, तेरीसमान मेघचित्रोंके नवीन
जलकणोंसे दोषोंको उत्पन्न कर शीघ्र भयव्याप्त होनेकी समान
धुयें निकलनेके अनुकरण करनेमें चतुर, विशीर्ण होकर जालमा:-
के द्वारा निकलते हैं ॥ ८॥
भावार्थ:-हे धराधर ! तुझारी समान जलदगण, इस अलका-
पुरीमें शीघ्रगामी प्रेरकसे अन्तःपुरवर्ती सतखण्डे घरोंके ऊपर पहुंच
नये जलकणोंके छिडके जानेसे चित्रकी मूर्तियोंको दूषित कर शं-
कायुक्त हो मानो दूसरा वेष धारण कर झरोखोंके मार्गद्वारा धुयेंका
निकलनेका अनुकरण कर बाहर निकल जाते हैं |॥ ८ ॥
यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजालिङ्गनोच्छासिताना-
मङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालावलम्बाः ।
त्वत्संरोधापगमविशदेश्चन्द्रपादैनिशीथे
व्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ॥९॥

·. मेघदूतकाव्ये- अन्वधः -~पत्र निशीथे त्वत्संरोधापगमविशदैः चन्द्रपादैः स्फुटजन्नलवग्यन्दिनः नन्नुबालावलम्बा: चन्द्रकान्ताः प्रियतमभु- जालिङ्गनोच्यासितानाम् स्त्रीणाम् सुरतजनिताम् अङ्गग्लानिम् पालुम्पन्नि ॥ ९ ॥ यति ॥ यत्रालकायां निशीथेऽर्धरात्रे ॥ "अर्धरात्रं निशीयौ हो" इत्यमरः ॥ वत्संरोधस्य मेघावरणस्यापगमेन विशदैनिर्मलैश्चन्द्रपादै- श्चन्द्रमरीचिभिः ॥ " पास रम्यचितुर्याशाः” इत्यमरः ॥ स्फुटजल- लवस्यन्दिन उल्बणाम्बुकणाविणस्तन्तुजलावलम्बा वितानलम्बि- सूत्रपुञ्जाधाराः । तद्णगुम्फिता इत्यर्थः । चन्द्रकान्ताश्चन्द्रकान्तमण- यः । प्रियतमानां भुजैरालिङ्गानेपूच्छासितानां प्रशिथिलीकतानाम् । श्रान्त्या जलसेकाय वा शिथिलितालिङ्गनानामिति यावत् । स्त्रीणां सुरतजनितामझग्लानि शरीरखेदम् । अवयवानां ग्लानतामिति यावत्। व्यालुम्पन्त्यपनुदन्ति ॥ ९|| अन्वधार्थ:-जिस अलकामें आधीरातके समय मेघनिर्गत होनेसे स्वच्छ चंद्रमाकी किरणोंकरके स्फुटजलकण टपकानेवाले तन्तु- समूहोंको अवलम्बन कर चन्द्रकान्तमणि प्रियतमकी भुजा आलिंगन- से शिथिल स्त्रियोंकी कामकेलिसे उत्पन्न हुई अंगकी ग्लानियोंको दूर करती है ॥ ९ ॥ भावार्थ:-इस अलकापुरीमें आधीरातके समय मेघरूपी आव- रणके आनेसे, अत्यन्त-निर्मल चन्द्रकिरणोंके मेलसे अनन्त-जलकण- वर्षी-वितान-लम्बि सूत्र-पुञ्ज-प्रथित चन्द्रकान्त मणीसमूह; थकाव- टके मिटानेवाले, प्यारोंकी भुजाओंमें आलिंगनसे शिथिल हो गए हैं अंग जिनके, ऐसे स्त्रियोंकी रति करनेसे उत्पन्न हुई अंग-ग्लानिको दूर करती है ॥ ९ ॥ अक्षय्घान्तर्भवननिधयः प्रत्यहं रक्तकण्ठै- रुद्रायद्भिर्धनपतियशः किनरैर्यत्र सार्धम् । वैभ्राजारख्यं विबुधवनितावारमुरख्यासहाया बद्धालापा बहिरुपवनं कामिनो निर्विशन्ति ॥१०॥ अन्वधः-यत्र अक्षय्यान्तर्भवननिधयः विबुधवनिताबार- मुरव्यासहायाः वद्धालापाः कामिनः प्रत्यहम् रक्तकण्ठैः धनपति- ·उत्तरमेघः। ८९ यशः उद्गायद्भिः किन्नरैः सार्धम् वैभ्राजाख्यम् बहिरूपवनम् नि- विशन्ति ॥ १० ॥ अक्षय्येति ॥ यत्रालकायाम् । क्षेतुं शक्याः क्षय्याः ॥ "क्षय्यज- ग्यौ शक्याथै " इति निपातः । ततो नसमासः ॥ भवनानामन्तर- न्तर्भवनमा अव्ययं विभक्ति-" इत्यादिनाव्ययीभावः||अक्षय्या अन्तर्भ- वने निधयो येषां ते तथोक्ताः॥ यथेच्छाभोगसंभावनार्थमिदं विशेषणम।। विबुधवनिता अप्सरसस्ता एव वारमुख्या वेश्यास्ता एव सहाया येषां ते तथोक्ताः ॥ "वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः । सत्क- ता वारमुख्या स्यात्" इत्यमरः ॥ बद्धालापाः संभावितसंलापाः का- मिनः कामुकाः प्रत्यहमहन्यहनि ॥ "अव्ययं विभक्ति-" इत्यादि- ना समासः || रक्तो मधुरः कण्ठः कण्ठध्वनियेषां ते तैः सुन्दर- कण्ठध्वनिभिर्धनपतियशः कुवेरकीर्तिमुद्नायद्भिरुच्चैर्गायनशीलैः । देव- गानस्य गान्धारग्रामत्वात्तारतरं गायद्भिरित्यर्थः ॥ किनरैः सार्ध सह । विभ्राजस्येदं वैभ्राजम् । वैधाजमित्याख्या यस्य तद्वैभ्राजाख्य- म ॥ "विश्राजेन गणेन्द्रेण वातं वैभ्राजमाख्यया” इति शंभुरहस्ये ।। चैत्ररथस्य नामान्तरमेतत् ॥ बहिरुपवनं बाझोद्यानं निर्विशन्त्यनु- भवन्ति ॥ १० ॥ अन्वयार्थः-जहां अक्षय भीतरभवनकी सम्पत्ति, देवताओंकी स्त्री अप्सराही वेश्यासहायभूत होकर वाती में प्रवृत्तकामियोंको पति- दिन मनोहर कंगेकरके कुबेरका यश ऊंचे स्वरसे गानेवाले किन्नरों. करके साथ, विभाजनामवाले बाह्य उद्यान में प्रवेश करती हैं ॥१०॥ भावार्थ:---इस अलकापुरीमें जिनके स्थानपर लक्ष्मी अखण्ड वास करती है, व अप्सराओंके साथ वर्तमान होकर जो शृङ्गारका आ- नन्द आलाप करते हैं, ऐसे विलासीजन प्रतिदिन मधुर व ऊंचे स्वर- से कुबेरजीका यश गानेवाले किन्नरोंके साथ वर्तमान वैधाजनामक उद्यानमें घूमते हैं || १० ॥ गन्युत्कम्पादलकपतितैर्यत्र मन्दारपुष्पैः पत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविभ्रशिभिश्च । मुक्ताजालैः स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैश्च हारै- नैशो मार्गः सवितुरुदये सूच्यते कामिनीनाम्||११|| - ..

·२० मेवदूतकाव्ये- अन्वयः-पत्र कामिनीनाम् गत्युत्कम्पात् अलकपतितैः न्दारयुपः [तथा] पनच्छदैः कर्णविभ्रंशिभिः कनकनलिनैः तथा] मुक्ताजालैः स्तनपरिसरच्छिन्नसूनैः हारैः सवितः उदये नैशः मार्गः सूच्यते ॥ ११ ॥ गतीति । यत्रालकायां कामिनीनामभिसारिकाणाम्। निशि भवो- नैशो मार्गः सवितुरुदये सति गत्या गमनेनोत्कम्पश्चलनं तस्माद्धेतोर- लकेभ्यः पतितैर्मन्दारपुष्पैः सुरतरुकुसुमैः । तथा पत्राणां पत्रलतानां छेदैः खण्डैः । पतितैरिति शेषः ॥ तथा कर्णेभ्यो विभ्रश्यन्तीति किर्णविभ्रंशीनि तैः कनकस्य कमलैः । षष्ट्या विवक्षितार्थलाभे सति मयटा विग्रहेऽध्याहारदोषः । एवमन्यत्राप्यनुसंधेयम् ॥ तथा मुक्ता- जालौक्तिकसरैः। शिरोनिहितैरित्यर्थः । तथा स्तनयोः परिसरः म- देशस्तत्र छिन्नानि सूत्राणि येषां तैहारैश्य सूच्यते ज्ञाप्यते । मार्गपति- तमन्दारकुतुमादिलिझेरयमभिसारिकाणां पन्था इत्यनुमीयत इत्यर्थः११ अन्वयार्थः-जहां स्त्रियोंके चलनेकी चंचलतासे बालोंसे गिरेहुए मन्दारके फूल, तथा पत्रलताओंके गिरने तथा कानोंसे गिरेहुए सुवर्णके कमल, तथा मोतियोंके जाल, ( तथा ) स्तनोंके स्थानसे टूटे सूत्रवाले हारोंकरके सूर्योदयमें रात्रिका मार्ग विदित होता है। भावार्थ:-इस अलकापुरीमें प्यारेके समीप गमनकरनेके का- रण कांपनेसे, जुल्फोंसे गिरेहुए मन्दारके फूलोंसे, ऋष्ट पत्ररचनासे, कानोंसे गिरेहुए-सुवर्णकमलसे, शिरमें लगेहुंए मुक्ता-जालके गिरनेसे स्तनोंपर पहरेहुए सूत टूटे रत्नेकि हार खसकनेसे, सूर्यके उदयहुए पीछेभी अभिसारिणी स्त्रियोंका रात्रिकालीन अभिसार संचारमार्ग दिखाई दिया करता है !! ११ ॥ मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षट्पदज्यम् | सभूभङ्गप्रहितनयनः कामिलक्ष्येष्वमोघे- स्तस्यारम्भश्चतुरवनिताविधमैरेव सिद्धः ॥ १२ ॥ अन्वयः-यन मन्मथः धनपतिसखम् देवम् साक्षात् वस- न्तम् मत्वा भयात् षट्पदज्यम् चापम् प्रायः न वहति तस्य भारं- ·उत्तरमेवः। भः सभूभनप्रहितनयनैः कामिलक्ष्येषु अमोचैः चनुबनिनावि- भ्रमैः एव सिद्धः [भवनि] ॥१२॥ मत्वेति ।। यत्रालकायां मन्मथः कामः। धनपतेः कवेरस्य मवेनि धनपतिसखः ॥ "राजाहःसखिभ्यष्टच् ॥ तं देव महादेवं साना- वसन्तं सखिस्नेहान्निजरूपेण वर्तमानं मत्वा ज्ञावा भयादालेक्षणान- यात्षट्पदा एव ज्या मावी यस्य तं चापं प्रायः प्राचुर्येण न वहति न बिभर्ति ॥ कथं तहि तस्य कार्यसिद्धिरत आह-मभ्रूभनेति ॥ तस्य मन्मथस्यारम्भः कामिजनविजयव्यापारः सभ्रूभङ्गं प्रहितानि प्रयुक्तानि नयनानि दृष्टयो येषु तस्तथोक्तः कामिन एव लक्ष्याणि तेवमोचः । सफलप्रयोगैरित्यर्थः ॥ मन्मथचापोऽपि क्वचिदपि मोघः स्यादिति भावः ॥ चतुराश्च ता वनिताश्च तासां विभ्रमविलासरेव सिद्धो निष्यन्नः। यदनर्थकरं पाक्षिकफलं च तत्प्रयोगाद्वरं निश्चितसाधनप्रयोग इति भावः ॥ १२॥ अन्वयार्थः-जहां कामदेव धनपतिके सखा महादेवकू, साक्षान वसन्त मानकर भयसे भौरोंकी ज्यावाले धनुपकू बहुधा नहीं धारण करता, तिस कामका कामिजनोंमें व्यापार भृकुटिमनसे प्रेरित कि- ये नेत्रोंकरके कामियोंके लक्ष्यमें सफल चतुर स्त्रियोंके विलासहीसे सिद्ध होता है ॥ १२॥ भावार्थ:-जिस अलकापुरीमें कुवेरजीके मित्र श्रीशंकरजीके प्रत्यक्ष रहनेके कारण भयभीत हुआ, भ्रमरपंक्तिको डोरीवाले अ- पने धनुषको कामदेव प्रायः धारण नहीं करता। परन्तु वह कामि- जन-विजयकार्य-जिसमें नेत्रकटाक्षका उपयोग किया हुआ है, जो कामीजनोंके हृदय अचूक वींधनेमें समर्थ है, ऐसी चतुर स्त्रियोंके हाव भाव विलासादिसेही सिद्ध होता है ॥ १२ ॥ "कचधाय देहधार्य परिधेयं विलेपनम् । चतुर्धा भूपणं पाहुः स्त्रीणामन्यच्च दैशिकम् ] इति रसाकरे । तदेवैतदाह- वासश्चित्रं मधु नयनयोर्विधमादेशदक्ष पुष्पोद्भेदं सह किसलधैर्भूषणानां विकल्पान् | लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यं च यस्या- मेकः सूते सकलमबलामण्डनं कल्पवृक्षः ॥ १३ ॥ -

·९४
मेघदूतकाव्ये-
इतः परं चतुभिः श्लोकरभिज्ञानान्तरमाह-
वापी चास्मिन्मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा
हमेश्छन्ना विकचकमले स्निग्धवैदूर्यनालैः ।
घस्यास्तोये कृतवसतयो मानसं संनिकृष्टं
नाध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस्वामपि प्रेक्ष्य हंसा:१५/
अन्वयः-अस्मिन् मरकतशिलाबदसोपानमार्गा स्निग्धवैदू-
र्यनाले: हैमैः विकचकमलैः छन्ना वापी [अस्ति ] यस्याः तोये
कृतवसतयः हंसाः त्वाम् प्रेक्ष्य अपि व्यपगतशुचः सन्निकृष्टम-
पि मानसम् न अध्यास्पन्ति ॥ १५॥
वापीति || अस्मिन्मदीयागारे मरकतशिलाभिर्बद्धः सोपानमार्गों
यस्याः स तथोक्ता । विदूरे भवा वैदूर्याः ॥ “विदूराळ्यः" इति ज्य-
प्रत्ययः ॥ वैदूर्याणां विकारा वैदूर्याणि ॥ विकारार्थेऽण्प्रत्ययः ॥ स्लि-
ग्धानि वैर्याणि नालानि येषां तहमैः सौवणविकचकमलैश्छन्ना वापी
च । अस्तीति शेषः ॥ यस्या वाप्यास्तोये कृतवसतयः कृतनिवासा
हंसास्त्वां मेघं प्रेक्ष्यापि व्यपगतशुचो वर्षाकालेऽपि व्यपगतकलुषज-
लजत्वाहीतदुःखाः सन्तः संनिकृष्टं संनिहितम्। सुगममपीत्यर्थः। मानसं
मानससरो नाध्यास्यन्ति नोत्कण्ठया स्मरिष्यन्ति ॥ "आध्यानमुत्क-
ण्ठास्मरणम्" इति काशिकायाम् ॥ १५ ॥
अन्वधार्थ:-इसमें मरकतमणिकी शिलाओंकी सीढी बनीहुई
और मनोहर वैदूर्यमणिके नालवाले सोनेके खिले कमलोंसे युक्त एक
बावडी है। जिसके जलमें वास करनेहारे हंस तुझकू देखकर वर्षा-
कालमेंभी कलुषजलरहित होनेके कारण निकटवर्ती मानससरोवरको
उत्कंठासे नहीं स्मरण करते हैं ॥ १५ ॥
भावार्थः--इस हमारे भवनमें तुम देखोगे कि चमकीली वैदूर्य
मणियोंके मृणालसे युक्त, खिलेहुए सुवर्णमय कमलफूलोंकी राशिसे
विराजमान रमणीकवापी शोभायमान होरही है। उसमें उतरनेके लिये
मरकतमणिकी पैरियें बनाई गई हैं। जो हंस इस वापीके जलमें वास
करते हैं, वह तुमको उदित हुआ देखकरभी जलकलुषतादि क्लेशोंके न
होनेसे अति निकट रहे मानससरोवरपर जानेकी इच्छा करके उत्कं--
ठित नहीं होते ॥ १५॥

·उत्तरमेषः। तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककढलीवेष्टनप्रेक्षणीयः । मद्नेहिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि || १६ ॥ अन्वयः-तस्या तोरे पेशलैः इन्द्रनील रचितशिखरः कनक- कदलोवेष्टनप्रेक्षणीयः क्रीडाशैलः [अस्ति ] हेसखे उपान्तस्फुरित- तडितम् त्वाम् प्रेक्ष्य मटेहिन्याः प्रियः इति कातरेण चेतसा तमे- व स्मरामि ॥ १६॥ तस्था इति ॥ तस्या वाप्यास्तीरे पेशलैश्वारुभिः ॥ “चारौ दक्षे च पेशल:” इत्यमरः ॥ इन्द्रनीले रचितशिखरः । इन्द्रनीलमणिमय- शिखर इत्यर्थः । कनककदलीनां वेष्टनेन परिधिना प्रेक्षणीयो दर्श- नीयः क्रीडाशैलः । अस्तीति शेषः ॥ हे सखे, रुपान्तेषु प्रान्तेषु स्फु- रितास्तडितो यस्य तत्तथोक्तम् ॥ इदं विशेषणं कदलीसाम्यार्थमुक्तम् ॥ इन्द्रनीलसाम्यं तु मेघस्य स्वाभाविकमित्यनेन सूच्यते ॥ त्वां प्रेक्ष्य मनहिन्याः प्रिय इति हेतोः । तस्य शैलस्य मद्गृहिणीप्रियत्वा तोरि- त्यर्थः ॥ कातरेण भीतेन चेतसा || भयं चात्र सानन्दमेव । “वस्तू- नामनुभूतानां तुल्यश्रवणदर्शनात् । श्रवणात्कीर्तनादापि सानन्दा भी- र्यथा भवेत् ॥” इति रसाकरे दर्शनात् ॥ तमेव क्रीडाशैलमेव स्मरामि ।। एवकारो विषयान्तरव्यवच्छेदार्थः । सदृशवस्त्वनुभवादिष्टार्थस्मृतिर्जा- यत इत्यर्थः । अत एवात्र स्मरणाख्योऽलंकारः । तदुक्तम-"सह- शानुभवादन्यस्मृतिः स्मरणमुच्यते” इति ॥ निरुक्तकारस्तु "त्वां तमेव स्मरामि” इति योजयित्वा मेघे शैलत्वारोमपाचष्टे । तदसंगतम्। अद्र्याकारारोपस्य पुरोवर्तिन्यनुभवात्मकत्वेन स्मरतिशब्दप्रयोगानुप- पत्तेः ॥ शैलत्वभावनास्मृतिरित्यपि नोपपद्यते । भावनायाः स्मृतित्वे प्रमाणाभावादनुभवायोगात्सादृश्योपन्यासस्य वैयर्थ्याच्च विसदृशेऽपि शालग्रामे हरिभावनादर्शनादिति ॥ १६ ॥ . अन्वयार्थः-उसीके किनारे मनोहर इन्द्रनील मणियोंसे रचे शि- खरवाला, सुवर्णमय केलेके घेरनेसे दर्शनीय क्रीडापर्वत है । हे मित्र ! पाश्वमें स्फुरायमान विजलीवाले तुझको देखकर मेरो गृहिणी- ·मेघदूतकाव्ये- का प्यारा है, इसकारण व्याकुल चित्तसे उसीको स्मरण करता- भावार्थ:-इस सरोवरके कोने में एक रमणीक कोडापर्वत है, कि जिसके शिखर सुन्दर नीलमणियोंके बनेहुए हैं; सुरम्य कदलीवन- का वेष्टन होनेके कारण यह अति दर्शनीय दीखता है । हे मित्र ! वास्तवमें जिसके आसपास विजली चमकती है, ऐसे तुहीं देखकर भयचकित व आनन्दयुक्त अन्तःकरणसे मुझे मेरी स्त्रीका प्यारी वह क्रीडापर्वत याद आता है ॥ १६ ॥ रक्ताशोकथ्यलकिसलयः केसरण्यात्र कान्तः प्रत्यासन्नी कुरबकवृतमाधवीमण्डपस्य | एका सयाग्तव सह मघा वामपादाभिलाषी कात्यो वदनमदिरां दोहदच्छमनास्याः ॥ १७॥ अन्वयः-अन्न कुरबकवृतेः माधवीमण्डपस्य प्रत्यासन्नौ च- लकिसलयः रक्ताशोकः कान्तः केसरः एकः मयासह तव स- ख्याः वामपादाभिलाषी अन्य: टोहदच्छद्यना अस्याः वदनमदिरा- म् काहति ॥ १७ ॥ रक्तेति ।। अत्र क्रीडाशैले कुरबका एव वृतिरावरणं यस्य तस्य । मधौ वसन्ते भवा माधव्यस्तासां मण्डपस्तस्यातिमुक्तलतागृहस्य ॥ अतिमुक्तः पुण्डूकः स्याद्वासन्ती माधवी लता" इत्यमरः ॥ प्रत्यासन्ना संनिकृष्टौ चलकिसलयं चलपल्लवः । अनेन वृक्षस्य पादताडनेषु प्राञ्ज- लित्वं व्यज्यते । रक्ताशोकः । रक्तविशेषणं तस्य स्मरोद्दीपकत्वादुक्तम् । प्रसूनकैरशोकस्तु श्वेतो रक्त इति द्विधा । बहुसिद्धिकरः श्वेतो र- कोऽत्र स्मरवर्धनः ॥” इत्यशोककल्पे दर्शनात् ॥ कान्तः कमनीयः के- सरो बकुलश्च ॥ “अथ केसरे । बकुलो वक्षुलः” इत्यरः ॥ स्त इति शेषः ॥ एकस्तयोरन्यतरः ॥ प्राथमिकत्वादशोक इत्यर्थः । मया सह तव सख्याः । स्वप्रियाया इत्यर्थः ॥ वामपादाभिलाषी। दोहदच्छगनेत्य- त्रापि संबन्धनीयम् ] स चाहं च । आभिलाषिणावित्यर्थः । अन्यः केसरः । दोहदं वृक्षादीनां प्रसवकारणं संस्कारद्रव्यम् ॥ गुल्मलतादीनामकाले कुशलैः कृतम् । पुष्पाद्युत्पादकं ट्रव्यं दोहदं स्या- तु तल्लिया ॥” इति शब्दार्णवे ॥ तस्य छन्मना व्याजेन ॥ "कपटो- -- तरु- ·उत्तरमेघः। -ऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छाकैतवे” इत्यमरः ॥ अस्यास्तव सख्या वद- नमदिरां गण्डूषमा काङ्क्षति ॥ मया सहेत्यत्रापि संबन्धनीयम् || अशो- कबकुलयोः स्त्रीपादताडनगण्डूषमदिरे दोहदमिति प्रसिद्धिः || "स्त्रीणां स्पर्शामियमुर्विकसति बकुलः सीधुगण्डूषसेकात्पादाघातादशोकस्तिल- ककुरबकौ वीक्षणालिङ्गनाभ्याम् । मन्दारो नर्मवाक्यात्पटुमृदुहसना- चम्पको वक्रवाताञ्चूतो गीतान्नमेरुविकसति च पुरो नर्तनात्क- णिकारः" || १७ ॥ अन्वयार्थः-इस क्रीडापर्वतमें, कुरवक वृक्षोंके आवरणवाले च- मेलीके मण्डपके निकट चलायमान कॉपलवाला रक्त अशोक है । तथा मनोहर एक बकल मेरे सहित तेरी सखीके वामचरणकी इच्छा करनेवाला और दूसरा प्रसवके कारण इस- (तेरीसखी ) के मुखकी मदिराकी इच्छा करता है ।। १७ ॥ भावार्थः-स्तनयित्नो ! इस क्रीडापर्वतपर कुरबकारगणविभू- षित माधवीलताके निकट चंचल कोंपलसे शोभायमान लाल अशो- कका वृक्ष, और अत्यन्त रमणीयतादेनेवाला बकुलका वृक्ष शोभा वि- स्तार करता है । इन दोनों वृक्षों में पहला दोहदच्छलसे अर्थात् अका- लमें पुष्पादि फुलानेवाले संस्कार विशेष द्रव्यके छलसे मेरे सहित तु- झारी सखीके बांये पैरके आघातकी इच्छा करता है, और ऐसेही दूसरा वृक्षभी उसके वदनकी मदिराको चाहता है ।। १७ ।। तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासघष्टि- {ले बद्धा मणिभिरनतिप्रौढवंशप्रकाशैः। तालैः शिञ्जावलयसुभगैर्नर्तितः कान्तया मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृदः॥१८॥ अन्वयः-च तन्मध्ये अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः मणिभिः मूले बद्धा स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टिः [ अस्ति ] शिञ्जावलय- सुभगैः तालैः मे कान्तया नर्तितः वः सुहृत् नीलकण्ठः दिवस- विगमे याय अध्यास्ते ॥ १८॥ तन्मध्य इति ।। किं चेति चार्थः ॥ तन्मध्ये तयोवृक्षयोर्मध्येऽन- तिप्रौढानामनतिकठोराणां वंशानां प्रकाश इव प्रकाशो येषां तैस्तरु- ९ ·१८ मेघदनकाचे- मणमन्त्रायगिभिर्मरकनगियाभिर्मले नदारतंत्रदिवेत्यर्थः ॥ स्फ- टिकट पर यरया: गा कायानस्य विकारः काञ्चनी सोनमी नामधिनिवाराष्टः । अतीति शेषः । शिक्षा भूषणध्व- नि. | "भवणानां तु शिजिनमत्यमरः ॥ भिदादिवाद ॥ शि- अपार नाम्न्यादि तु दन्त्यादिः ॥ शिनामधानानि वलयानि तैः सुभगा रम्पारनेरनाल करतम्बादनम मम कान्तया नतितो वो युग्मा- के गुटमाया नीलकण्टो मयूरः ॥ "मयूगे बहिणो वहीं नीलकण्ये भुज मुक्त" हत्यमरः ॥ दिवसविगमे सायंकाल यां यष्टिकामध्या- न । समयामाग्न न्यर्थः ॥ "अधिशीइभ्यासां कर्म" इति कर्मत्वा- झिनीया ॥ "नवागारम" दुन्यारभ्य पञ्चसु श्लोकयु समृद्धवस्तु- वर्णनाइदानालंकारः । तदुक्तम-"तदानं भवेद्यत्र समृद्ध वस्तु वर्यते इति ॥ न चपा स्वभावोक्तिभांविक वा तत्र तथास्थितर्वस्तु- वर्णनात् । अत्र तु "कप्रितिभान्थापितसंभाव्यमानैश्वर्यशालिवस्तुवर्ण- नादारोपितविषयत्वमिति ताभ्यामस्य भेदः' इत्यलंकारसर्वस्वकारः॥१८॥ अन्वघार्थ:-किच उनके बीचमें सुकुमार वंशोंके प्रकाशकी समान मणियांकरके मूल में जटित विल्लौरमय पोय्वाला सुवर्णका नि- वासदंड है ध्वनिवाले कंकणोंसे मनोहर तालियोंद्वारा मेरी कान्ता- करके नचाया हुआ तेरा प्रिय मयूर दिन बीतेपर जिसमें विश्राम करता है।॥१८॥ भावार्थ:-हे जलद ! इन दोनों वृक्षोंके बीचमें विना पके हुये नये बासकी समान शोभायमान मरकतमणिमय चबूतरेसे जिसकी जड बंधीहुई, ऐसा स्फटिकमय पीठयुक्त सुवर्णमय बांसदण्ड ( पक्षियोंके बैठनेका अडा । विद्यमान है। दिन ढलनेके समय हमारी प्यारीकरके कंकणोंकी झुनझुनाहटयुक्त शुभ हाथोंकी तालसे नाचताहुआ तुझारा सुहृद नीलकण्ठ इस वासयष्टि (पक्षियोंके बैठने के अड्डे) पर बैठ जाता है ॥ १८॥ एभिः साधो हृदयनिहितैलक्षणैर्लक्षयेथा द्वारोपान्ते लिखितवपुषौ शङ्कपद्मौ च दृष्ट्वा । क्षामच्छायं भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं सूर्यापाये न खलुकमलं पुष्यति स्वामभिरव्याम्।१९ ·॥ ॥ उत्तरमेवः । अन्वयः-हे साधो ! हृदयनिहितैः एभिः लक्षणैः द्वारोपान्तः लिखितवपुषौ शपद्मौ दृष्ट्वा नूनम् अधुना मद्वियोगेन क्षा- मच्छायम् भवनम् लक्षयेथाः[ तथाहि ] सूर्यापाये कमलम् स्वाम् अभिख्याम् न पुष्यति खलु ॥ १९ ॥ एभिरिति ॥ हे साधो निपुण ॥ “साधुः समर्थों निपुणो वा” इति काशिकायाम् । हृदयनिहितैः। अविस्मृतरित्यर्थः ॥ एभिः पूर्वोक्तैर्ल. क्षणेस्तोरणादिभिरभिज्ञानरोपान्ते ।। एकवचनमविवक्षितम् ॥ द्वार- पार्श्वयोरित्यर्थः ॥ लिखिते वपुषी आकृती ययोस्तौ तथोक्तौ शप- यौ नाम निधिविशेषौ ॥ "निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पाशवादयो निधेः" इत्यमरः ॥ दृष्ट्वा च नूनं सत्यमधुनेदानीम् ॥ "अधुना" इति निपातः ॥ मद्वियोगेन मम प्रवासेन क्षामच्छायं मन्दच्छायमुत्सवोपरमात्क्षीण- कान्तिभवनं मद्गृहं लक्षयेथा निश्चिनुयाः । तथाहि । सूर्यापाये सति कमलं पनं स्वामात्मीयामभिख्यां शोभाम् ॥ "अभिख्या नामशो- भयोः” इत्यमरः ॥ न पुष्यति नोपचिनोति खलु । सूर्यविरहितं प- यमिव पतिविरहितं गृहं न शोभत इत्यर्थः ॥ १९ ॥ अन्वयार्थः-हे चतुर! हृदयमें रक्खेहुए इन लक्षणोंसे द्वारके पार्श्व में लिखी हुई आकृतिवाले शंख और कमलकू देखकर निश्चय मेरे वियो- गसे उत्सवक्षीण भवनको देखेगा (क्योंकि ) सूर्यके न होनेपर कम- ल अपनी शोभाको पुष्ट नहीही करता ।। १९ ॥ भावार्थ:-हे सुनिपुण ! मेने जो अपने घरके इन लक्षणोंका वर्णन किया वह भलीभांति हृदयमें धारण कर, द्वारकी दोनों बगलोंमें विचित्र पन और शंखको देख तुम हमारे घरको पहचानलेना, हे सखे! हमको ऐसा जानपडता है कि इस समय हमारा घर मेरे वियोगसे शो- भाहीन होगया है। कारण कि सूर्यके छिपजानेपर कमल अपनी पहलीसी शोभाको कभी धारण नहीं करता है ॥ १९ ॥ निजगृहनिश्चयानन्तरं कृत्यमाह- गत्वा सद्यः कलभतनुतां शीघसंपातहेतोः क्रीडाशैले प्रथमकथिते रम्यसानौ निषण्णः । अर्हस्यन्तर्भवनपतितां कर्तुमल्पाल्पभास खयोतालीविलसितनिभा विधुदुन्मेषदृष्टिम् ॥ २० ॥ - - ·ति मेचद्नकाव्ये-- अन्नधान, गोवसम्मानोः सदाः कलभननुनाम् गत्या प्रथम दिने म्याना कीडाले निषण भन्माल्पमा- गम पोतानीविलागनिमाम् विनादुम्मेपटिम अन्तर्भवनप- निताम कर्तुम असि ॥ २० ॥ गवति ॥ हे मेध, शीघसंपात एव हेतुस्तस्य । शीघ्रप्रवेशार्थमि- त्यर्थः ॥ " तुमयोग" इति पहा ॥ "संपातः पतने वेंगे प्रवेशे वेदसविंद" इति शब्दावे ।। सद्यः सपदि कलभरय करिपोतस्य त- नुरिन तनुर्यस्य तस्य भावरतामल्पशरीरतां गत्वा भाप्य प्रथमकथिते "तस्यारतारे इत्यादिना पूर्वादिष्टे रग्यसानौ । निपीदनयोग्य इत्यर्थः । कोटाले निषा उपविष्टः सन् । अल्पाल्पाकारा भाः प्रकाशो यस्यास्ताम ॥ "प्रकारे गुणवचनस्य” इति विरुक्तिः ॥ खद्योताना- माली तस्या विलसतेन स्फुरितेन निभा समानां विद्युदुन्मेपो विद्युत्म- काशः स एव घटिस्तां भवनस्यान्तरन्तर्भवनं तत्र पतितां प्रविष्टां क- तुमर्हसि ! यथा कश्चिकिचिदविण्यन्कचिदुन्नते स्थित्वा शनैः शनै- रतितरां द्राधीयसी दृष्टिमिष्ठदेशे पातयति तददित्यर्थः ॥ २० ॥ अन्वयार्थः-हे मेघ ! शीघ्र प्रवेश करनेकेकारण तत्काल हाथीके बच्चेकी समान छोटेपनको मानहोकर, प्रथम कहेहुए शोभायमान मान्तवाले क्रीडापर्वतमें स्थित हुआ, थोडी कान्तिवाले पटवीजनों की पत्रिके विलासकी समान बिजलीके प्रकाशरूपी दृष्टिकू भवनके अन्तर प्रवेश करनेको योग्य है ॥२०॥ भावार्थः हे सखे ! इसके अनन्तर तुम शीघ्र प्रवेश करनेवाले हो- कर, तत्काल बालगजका रूप धारण कर पहले कहेहुए सुन्दर शि- खरदार क्रीडापर्वतपर बैठ जिसका तेज अति अल्प है; और जो खद्योत-पंक्ति समान चमकनेवाली तुलारी विद्युतस्फुरणरूप दृष्टि उसको हमारे घरके मध्यभागमें डालनेकेलिये तुम योग्य हो ॥ २०॥ संप्रति दृष्टिपातफलस्याभिज्ञानं श्लोकद्वयेनाह- तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः। श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनमा स्तनाश्यां या तत्र स्थायुवतिविषये सृष्टिरायेव धातुः ।। २१ ।।

·उत्तरमेघः। १०१ 'अन्वयः-तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चक्तिहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः श्रोणीभारात अल- सगमना स्तनाभ्याम् स्तोकनम्रा युवतिविषये धातुः आदा स- टिरिव या स्यात् ॥ २१ ॥ तन्वीति ॥ तन्वी कशाङ्गी । न तु पीवरी ॥ "लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु” इत्यमरः ॥ "वोतो गुणवचनात्” इति ङीष् ॥ श्यामा युवतिः ॥ "श्यामा यौवनमध्यस्था" इत्युत्पलमालायाम ॥ शिखराण्येषां सन्तीति शिखरिणः कोटिमन्तः || "शिखरं शैलवृक्षारकक्षापुलककोटिषु" इति विश्वः ॥ शिखरिणो दशना दन्ता यस्याः सा । एतेनास्या भा- ग्यवत्त्वं पत्यायुष्करत्वं च सूच्यते । तदुक्तं सामुद्रिके-"निग्धाः स- मानरूपाः सुपतयः शिखरिणः श्लिष्टाः । दन्ता भवन्ति यासां तासां पादे जगत्सर्वम् । ताम्बूलरसरक्तेऽपि स्फुटभासः समोदयाः । दन्ताः शिखरिणो यस्या दीर्घ जीवति तत्प्रियः ॥” इति ।। पत्रं परिणतं बिम्ब बिम्बिकाफलमिवाधरोष्ठो यस्याः सा पक्वबिम्बाधरोष्ठी ॥ "शाकपा. र्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः" इति वामनः ॥ "नासिकोदरोष्ठ-" इत्यादिना ङीष् || मध्ये क्षामा । कृशोदरीत्यर्थः । चकितहरिण्याः प्रेक्षणानीव प्रेक्षणानि दृष्टयो यस्याः सा तथोक्ता ॥ एतेनास्याः पनि- नीत्वं व्यज्यते । तदुक्तं रतिरहस्ये पदिमनीलक्षणप्रस्तावे-"चकितम- गशाभे प्रान्तरक्ते च नेत्रे" इति ॥ निम्ननाभिर्गम्भीरनाभिः ।। अनेन नारीणां नाभिगाम्भीर्यान्मदनातिरेक इति कामसूत्रार्थः सूच्यते । श्रोणीभारादलसगमना मन्दगामिनी । न तु जघनदोषात् ॥ स्तनाभ्यां स्तोकनप्रेषदवनता । न तु वपुर्दोषात् ॥ युवतय एव विषयस्तस्मि- न्युवतिविषये । युवतौरधिकृत्येत्यर्थः । धातुब्रह्मण आद्या सृष्टिः प्रथ- मशिल्पमिव स्थितेत्युत्मेक्षा ॥ प्रथमनिर्मिता, युवतिरियमेवेत्यर्थः ॥ प्रा- येण शिल्पिनां प्रथमनिर्माणे प्रयत्नातिशयवशाच्छिल्पनिर्माणसौधवं - श्यत इत्याद्यविशेषणम् । तथा चास्मिन्मपञ्चे न कुत्राप्येवंविधं रम- णीयं रमणीरत्नेष्वस्तीति भावः। तदेवंभूता या स्त्री तत्रान्तर्भवने स्यात् । तत्र निवसेदित्यर्थः । तामित्युत्तरश्लोकेन संबन्धः ॥ २१ ॥ अन्वयार्थः-सूक्ष्मागी युवती, कोटियुक्त दांतोवाली, पक्के वि- म्बफलकी समान ओठवाली, मध्यस्थान (कटिदेश ) में सूक्ष्म ·मेघदूतकाच्ये- किन हरिणीकी समान देनहारी, गंभीरगाभियुक्त, नितम्ब- भारले निः २ चलनेहारी, रतनकि भारसे कुछ नन्न, स्त्रियों में वि- माताकी भगन बनाएको समान जो हो ॥ २१ ॥ भावार्थ:--हे साधे! तुम दायोगे कि हमारी प्यारि श्यामा कुन्द-क- लोसमान नौकदार दांतवाली, पकेहुए बिम्बफलकी समान अध- स्वाली, पतली कमरबाली, भयभीत हरिणीक समान चंचल नेत्रवाली, गम्भीर नाभिवाली, कटिपश्चातभागके बोझसे अतिमन्द गमनवाली, स्तनकि भारसे कछेक बांकी हुई है। तुम इसको देखकर विचार क- रोगे कि यवनी-सृष्टिकरनेके विषयों, ब्रह्माजीकी प्रथम शिल्प-निपु- णता यही है ॥२१॥ तां जानीथाः परिमितकथा जीवितं मे द्वितीघं दृरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकामिवैकाम् | गाटोत्कण्ठां गुरुपु दिवसेप्वेषु गच्छत्सु बाला जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनी वान्यरूपाम् |२२| अन्वयः-सहचरे मयि दूरीभूते चक्रवाकीमिव परिमितक- थाम् एकाम् ताम् मे द्वितीयम् जीवितम् जानीथाः गाढोत्कण्ठाम् बालाम् गुरुषु एषु दिवसेषु शिशिरमथिताम् पद्मिनी वा अन्य- रूपाम् जाताम् अहम् मन्ये ॥ २२ ॥ तामिति ॥ सहचरे सहचारिणि । अनेन वियोगासहिष्णुत्वं व्य- ज्यते । मयि दूरीभूत दूरस्थिते सति । सहचरे चक्रवाक दूरीभूते सति चक्रवाकी चक्रवाकवधूमिव || "जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्" इति डीप ॥ परिमितकथां परिमितवाचम् । एकामेकाकिनी स्थितां ताम- न्तर्भवनगतां मे द्वितीयं जीवितं जानीथाः । जीविततुल्यां मत्प्रेयसी- मवगच्छेरित्यर्थः । “तन्वी" इत्यादिपूर्वलक्षणैरिति शेषः ॥ लक्षणाना. मन्यथाभावभ्रममाशङ्कयाह-गाटेति ॥ गाढोत्कण्ठां प्रबलविरहवेद- नाम् । “रागे त्वलब्धविषये वेदना महती तु या । संशोषणी तु गा- त्राणां तामुत्कण्ठां विदुर्बुधाः ॥ " इत्यभिधानात् ।। बालां गुरुषु विरह- महस्त्वेषु वर्तमानेषु दिवसेषु गच्छत्सु सत्सु शिशिरेण शिशिरकालेन मथितां पद्मिनी वा पमिनीमिव ॥ "इववद्वायथाशब्दौ” इति दण्डी ॥ .

·उत्तरमेघः। १०३ अन्यरूपां पूर्वविपरीताकारां जातां मन्ये । हिमहतपमिनीव विरहे- णान्याशी जातेति तर्कयामीत्यर्थः । एतावता नेयमन्येति भ्रमितव्य- मिति भावः ॥ २२॥ अन्वयार्थः-सहगामी मेरे दूर होनेपर चक्रवाकीकी समान थोडी बोलनेवाली अकेली उसे मेरे दूसरे जीवनकी समान जानना अत्यन्त उत्कंठावाली बालाकू, बडइनदिनोंमें शिशिरसे मथीहुई पमिनीकी समान अथवा दूसरे आकारकू प्राप्त हुई मैं मान्ताहूं ॥ २२ ॥ भावार्थ:-हे सखे! उस मितभाषिणी स्त्रीकोही हमारे जीवनका दूसरा स्वरूप और बाहरी प्राणस्वरूप जानो । साथी चक्रवाक दूर होनेपर, अकेली चकवीकी समान उसको मेरे विरहकेमारे अके- ली और कातर देखोगे; मैं जानताहूं कि इन विरह-विषम दिनोंके वी- तनेसे, अति प्रबल विरहव्यथासे व्याकुल हुई, वह बाला बरफ पडनेसे जलीहुई कमलिनीके समान दूसरे रूपवाली होगई है ।। २२ ॥ नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं प्रियाया निःश्वासानामशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठम् । हस्तन्यस्तं मुखमसकलव्यक्ति लम्बालकत्वा- दिन्दोर्दैन्यं त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तबिधान ॥२३॥ अन्वयः-प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् निःश्वासानाम् अशिशिर- तया भिन्नवर्गाधरोष्ठम् हस्तन्यस्तम् लम्वालकत्वात असकलव्य- क्ति तस्याः प्रियायाः मुखम् त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः इन्दोः दै- न्यम् बिभर्ति नूनम् ॥ २३॥ नूनमिति ॥ प्रबलरुदितेनोच्छूने उच्छृसिते नेत्रे यस्य तत् ॥ उ- च्छूनेति श्वयतेः कर्तरि क्तः ॥ "आदितश्च" इति निष्ठानत्वम् । "वचिस्वपि-7 इत्यादिना संप्रसारणम् । “संप्रसारणाच्च" इति पूर्वरूपत्वम् । "हलः" इति दीर्घः ॥ "च्छोः शूडनुनासिके च" इत्यू- गदेशे ते रूपसिद्धिरिति वर्तमानसामीप्यप्रक्रिया प्रामादिकीत्युत्मे- क्षा। तथा सति धातोरिकारस्य गत्यभावादूठादेशे छोरन्त्यत्वेन वि- शेषणाच्चेति ॥ एतेन विषादो व्यज्यते । निःश्वासानामशिशिरतयान्त- स्तापोष्णत्वेन भिन्नवर्णो विच्छायोऽधरोधे यस्य तत् । हस्ते न्यस्त - ॥

·मेघदनकाव्ये- हरनन्यस्त । पोन चिन्ता यिन्यते ॥ बालावासंस्काराभावाल- समान मन्तवादसमलव्यबत्यसंपर्णाभिस्यक्ति तस्याः प्रियाया मुखं दनमगणेग पदपरोन । मेवानुसरणानेति गावत । किष्टकान्तेः क्षी- गलालेन्द्रिोदय मोरयतां विभाति । ननमिति वितर्के ।। "नूनं त- क िा नत्यमरः । पूर्ववत्तवापि न अमितव्यमिति भावः ॥२३॥ अन्वयार्थ:-अत्यन्त रोमी उसित नेत्रवाली, स्वासोंके अत्यन्त उग होने के कारण अन्य वर्णकं प्राप्त हुए अधर ओटवाली, हायर रागहुआ लम्ने बाल होने के कारण आलस्यके प्रगट कर- गेहारा मियाका मुख तेरे आनेसे क्षीणकान्तिवाले चंद्रमाकी दीनता- कू निश्चय धारण करता है ।। २३ । भावार्थ:---मेरा वियोग होनेसे अत्यन्त रुदन करते जिसके ने- न सृजगए हैं, मनके तापसे उत्पन्न हुए अधिक उष्ण स्वासोंसे रंग ब- दलगया। अर्थात जिसके अधरोध निस्तेज होगए हैं: चिन्ताकेमारे हाथपर टिकायाहुआ, और केशांक विखरनेसे पूर्ण न दिखाई दे- नेवाला उस प्यारीका मुख;-तुलारे आडमें आजानेसे निस्तेज हुए चन्द्रमाके दीनपनकी समान हुआ मुझको जान पड़ता है ।। २३ ।। सर्वविरहिणीसाधारणानि लक्षणानि संभावनयोत्प्रेक्ष्याणीत्याह "आलोके" इत्यादिभिस्त्रिभिः- आलोके ते निपतति पुरा सा बलिप्याकुला वा मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती । पृच्छन्ती वा मधुरवचनां सारिका पञ्जरस्था कञ्चिद्भर्तुः स्मरसि रसिके त्वं हि तस्य नियेति।२९ अन्वयः-हे मेघ! सा पलिम्पाकुला वा विरहतनुभावगम्यम् मत्सादृश्यम् लिखन्तो मधुरवचनाम् [ अतएव ] पञ्जरस्थाम शारिकाम् रसिकें भर्तुः स्मरसि क्वचित् हि त्वम् तस्य प्रिया इति पृच्छन्ती आलोके पुरा निपतति ॥ २४॥ आलोकेति ॥ हे मेघ,सा मत्मिया।बलिषु नित्येषु मोषितागमना- र्थेषु च देवताराधनेषु व्याकुला व्यापृता वा । विरहेण तनु कृशं भावग-

·उत्तरमेषः।
१०५
म्यम् । तत्कायस्यादृष्टचरत्वासंमति संभावनयोत्प्रेक्ष्यमित्यर्थः । मत्सा-
दृश्यं मदाकारसाम्यम् । मत्मतिरुतिमित्यर्थः । यद्यपि सादृश्यं नाम :-
सिद्धवस्त्वन्तरगतमाकारसाम्यं तथापि प्रतिकृतित्वेन विवक्षितमितरथा-
लेख्यत्वासंभवात् । अक्षय्यकोशे "आलेख्येऽपि च सादृश्यम्” इत्य-
भिधानात् ॥ लिखन्ती क्वचित्फलकादौ विन्यस्यन्ती वा चित्रदर्शनस्य
विरहिणीविनोदोपायत्वादिति भावः ॥ एतच कामशास्त्रसंवादेन सम्य-
ग्विवेचितमस्माभी रघुवंशसंजीविन्याम सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियाया”
इत्यत्र । मधुखचनां मझुभाषिणीम् । अतएवे पञ्जरस्थाम् । हिंस्रेभ्यः
कृतसंरक्षणामित्यर्थः । सारिकां स्त्रीपक्षिविशेषाम् । हे रसिके, भर्तुः
स्वामिनः स्मरसि कच्चित् || "कच्चित्काममवेदन" इत्यमरः ॥ भरि
स्मरसि किमित्यर्थः ।। "अधीगर्थदयेशां कर्मणि" इति कर्मणि षष्ठी ॥
स्मरणे कारणमाह-हि यस्मात्कारणात्त्वं तस्य भर्तुः । मीणाति मि-
या ॥ "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः" इति कप्रत्ययः ।। अतः प्रेमास्पदत्वा-
स्मर्तुमर्हसीति भावः । इत्येवं पृच्छन्ती वा ॥ वाशब्दो विकल्पे ।
"उपमायां विकल्पे वा' इत्यमरः । ते तवालोके दृष्टिपथे पुरा नि-
पतति । सद्यो निपतिष्यतीत्यर्थः ॥ "स्यात्मबन्धे पुरातीते निकटागा-
मिके पुरा” इत्यमरः ॥ “यावत्पुरानिपातयोलट्' इति लट् ॥ २४ ॥
अन्वयार्थ:-हे मेघ! वह देवताओंके पूजनमें कातर वा वियो-
गसे कृश भावनासे जानने योग्य, मेरी आकृतिको लिखती वा म-
धुखचन बोलनेकेही कारण पिंजरेमें स्थित सारिकासे "हे रसिके
क्या भर्ताको स्मरण करती है ? क्योंकि तू उसकी प्यारी है। इस
प्रकार पूछतीहुई तेरे दृष्टिमार्गके सन्मुख माप्त होगी ॥ २४ ॥
भावार्थ:-हे सखे ! वह मेरी प्यारी मेरा आगमन जल्दीहोनेके
कारण देवताकी पूजा करने में लगी; अथवा केवल तर्कमात्रसे जानने
योग्य, विरहसे कृश मेरे शरीरका, बैठकर चित्र काढतीहुई, अथवा
पिंजरेमें बैठी मधुरभाषण करनेवाली मैनासे "अरी रसिके मैनें! तुझें
कभी अपने स्वामीकी याद आवे है? क्यों कि त उनकी अति प्यारी
है।" ऐसा पूछती और पिंजरेके घोरे खडीहुई तुझे दिखाई
देगी ॥ २४॥

·१०६ मेघदनकाचे- उगने या मलिनवराने गौम्य निक्षिप्य वाणां महोत्रा विचितपदं गयमुानुकामा। मन्त्रीमादी नयनसलिलः साधित्वा कथंचि- ज्यो भवः स्वयमपि कृतां मूछनां विस्मरन्ती २५ अन्वयः- मौम्य ! मन्दिनबसने उन्म वीणाम् निक्षिप्य महोबा विरनिनपटम् गेयम् उदानुकामा ( तथा ) नयनसलिले: भानाम् नन्त्रीम कथञ्चिन मागयित्वा भयोमयः स्वयमपि कृताम् मर्मनाम् विम्मरन्नो ॥ २५ ॥ उत्सति ॥ह सौम्य साधो, मलिनवसने । “पोषिते मलिना रुशा' इति शासादित्यर्थः ॥ उत्सङ्ग ऊरौ वीणां निक्षिप्य । मम गोत्रं नामाविहं यरिंमस्तन्मात्रा मन्नामाई यथा तथा ॥ “गोत्रं नाम्नि कुलेऽपि च' इत्यमरः ।। विरचितानि पदानि यस्य तत्तथोक्तं गेयं गाना, प्रबन्धादि ॥ “गौतमः' इति पाठे स एवार्थः ॥ उद्गातुमुच्चै- गौतुं कामो यस्याः सा ।। "तुं काममनसोरपि” इति मकारलोपः ॥ देवयोनित्वाद्गान्धारग्रामेण गातुकामेत्यर्थः । तदुक्तम्-"षड्जमध्यम- नामानौ ग्रामौ गायन्ति मानवाः । न तु गान्धारनामानं स लभ्यो देव- योनिभिः ॥” इति ॥ तथा नयनसलिलैः प्रियतमस्मृतिजनितैरश्रुभि- राः तन्त्री कथंचित्कृच्छेण सारयित्वा। आर्द्रत्वापहरणाय करेण प्रमृज्यान्यथा क्वणनासंभवादिति भावः । भूयो भूयः पुनः स्वयमा- त्मना कतामपि । विस्मरणानहींमपीत्यर्थः । मूर्च्छनां स्वरारोहावरो- हक्रमम् । “स्वराणां स्थापनाः सान्ता मूर्च्छनाः सप्त सप्त हि" इति संगीतरत्नाकरे ॥ विस्मरन्ती वा । "आलोक ते निपतति" इति पूर्वेणान्वयः ॥ विस्मरणं चात्र दयितगुणस्मृतिजनितमूर्छावशादेव ॥ तथा च रसरत्नाकरे-"वियोगायोगयोरिष्टगुणानां कीर्तनात्स्मृतेः । साक्षात्कारोऽथवा मूर्छा दशधा जायते तथा ?” इति ॥ मत्सादृश्यमि- त्यादिना मनःसङ्गानुवृत्तिः सूचिता ॥ २५ ॥ अन्वयार्थ:-हे सौम्य ! मलिन वस्त्रवाली गोदी में वीणाको रख- कर, मेरे गोत्र और नामके चिन्हवाले रचित पदोंके गीतकू गानेकी

·उत्तरमेघः
१०५
-
इच्छासे तथा नेत्रोंके जलसे भीजीहुई वीणाको किसीमकार पोंछ-
कर वारंवार अपनीही कीहुई मूर्छको भूलती हुई ॥ २५ ॥
भावार्थ:-हे साधो! अथवा विरहकेमारे मलिन वसन पहरे,
गोदीमें वीणा रख, मेरे नामसे चिन्हित गीतको ऊंचे स्वरसे गान्धार रा-
गमें गानेकी इच्छा करनेवाली, मेरी याद आनानेसे नेत्रोंके गिरेहुए
आंसुओंकरके भीजेहुए तारको अतिकष्टसे मिलाय अपनी कीहुई
मूर्च्छनाको वारम्वार भूलतीहुई हमारी प्रिया तुह्मारी दृष्टि पडेगी ॥२६||
शेषान्मासान्विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा
विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीदत्तपुष्पैः ।
मत्सई वा दृदयनिहितारम्भामास्वादयन्ती
प्रायेणेते रमणविरहेष्वङ्गानानां विनोदाः॥ २६ ॥
अन्वयः-विरहदिवसस्थापितस्य अवधेः शेषान् मासान्
देहलीदत्तपुष्पैः गणनया भुवि विन्यस्यन्ती वा हृदयनिहितारम्भम्
मत्सङ्गम् आस्वादयन्ती प्रायेण अङ्गनानाम् रमणविरहेषु एते वि-
नोदाः [ भवन्ति ] |॥ २६ ॥
शेषानिति ॥ अथवा विरहस्य दिवसस्तस्मात्स्थापितस्य तत आ-
रभ्य निश्चितस्यावधेरन्तस्य शेषान्गतावशिष्टान्मासान्देहलीदत्तपुष्पैः ॥
देहली द्वारस्याधारदारु ॥ "गृहावग्रहणी देहली" इत्यमरः ॥ तत्र
दत्तानि राशीकतत्वेन निहितानि यानि पुष्पाणि तैर्गणनया एको
द्वावित्यादिसंख्यानेन भुवि भूतले विन्यस्यन्ती वा । पुष्पविन्यास-
मासान्गणयन्ती वेत्यर्थः ॥ यद्वा हृदये निहितो मनसि संकल्पित
आरम्भ उपक्रमो यस्य तम् । अथवा हृदयनिहिता आरम्भाश्चुम्ब-
नादयो व्यापारा यस्मिस्तं मत्सझं मत्संभोगरतिमास्वादयन्ती वा ।
"आलोके ते निपतति" इति पूर्वेण संबन्धः || ननु कथमयं निश्चय
इत्याशङ्कामर्थान्तरन्यासेन परिहरति । प्रायेण बाहुल्येनागनानां रम-
गविरहेष्वेते पूर्वोक्ता विनोदाः कालयापनोपायाः। एतेन संकल्पाव-
स्थोक्ता । तदुक्तम्-"संकल्पो नाथविपये मनोरथ उदात्तः” इति ॥
त्रिभिः कुलकम् ॥ २६ ॥

·मेघदूतकाव्ये- अन्वयार्थ:-वियोगके दिनोंसे स्थापन किये मेरे आनेको म धिक शग गतीनोंक, देहाती खावं फूलों की गणनासे पृथ्वी में रख तीबई। अथवा नदयसे धारण किये मेरे व्यापार और सम्भोग आस्वादन करती (तेरी टिगोचर होगी) बहुधा स्त्रियोंके मियवि योगमें यह विगोद होते हैं ॥२६॥ भावार्थ:-अथवा जिसदिनसे विरह हुआ है, उस अवधिर आरंभकरके शेप महीनोंके जाननेको देहरी में स्थापनकिये पुष्पोंक पृथ्वी में रखकर गिन रही है । या अन्तरमें मेरे सम्भोग-सुख-आरंभक कल्पनाकरके उस मुखका अनुभव करतीहुई हमारी प्यारीको तुम देखोगे (यदि तम यह विचारो कि वह मुझं कैसा समझती है, तो प्रत्यक्षही है कि ) प्रियपुरुषका वियोग होनेपर विरहिणी स्त्रियों- के मन बहलानेको यही उपाय है ।। २६ ।। सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः शके रात्री गुरुतरशुचं निर्विनोदा सखी ते। मत्संदेशैः सुखयितुमलं पश्य साध्वी निशीथे तामुन्निद्रामबनिशयनां सौधवातायनस्थः ॥ २७ ॥ अन्वधः--(हे सखे,) मद्वियोगः अहनि सव्यापाराम् ते सखीम् तथा न पीडयेत् ( यथा रात्रौ ) [ किन्तु ] निर्विनोदाय गुरुतरशुचम् अहम् शङ्के [ अतः ] निशीथे उन्निद्राम् अवनिश- यनाम् साध्वीम् ताम् मत्सन्देशैः अलम् सुखपितुम् सौधवाताय- नस्थः पश्य ॥ २७ ॥ तव्यापारामिति ।। हे सखे, शहनि दिवसे सव्यापारी पूर्वोक्तब- लिचित्रलेखनादिव्यापारवती ते सखी स्वनियां मद्वियोगो मदिरहस्तथा तेन प्रकारेण ॥ " प्रकारवचने थाल " इति थाल्मत्ययः ॥ न पीड- येत् । यथा रात्राविति शेषः ॥ किंतु रात्रौ निर्विनोदां नियापारां ते सखी गुरुतरा शुग्यस्यास्तां गुरुतरशुचमतिदुर्भरदुःखां शङ्के तर्क- , ·उत्तरमेघः। १०९ यामि ॥ "शङ्का वितर्कभययोः" इति शब्दार्णवे ॥ अतो निशीथे- ऽर्धरात्र उन्निद्रामुत्सृष्टनिद्राम् । अवनिरेख शयनं शय्या यस्यास्ताम॥ नियमार्थ स्थण्डिलशायिनीम् । साध्वी पतिव्रताम् ॥ “साध्वी पति- ब्रता" इत्यमरः ॥ अतो नान्यथा शङ्कितव्यमिति भावः । तां त्व- सखी मत्संदेशैर्मद्वार्ताभिरलं पर्याप्तं सुखयितुमानन्दयितुं सौधवाताय- नस्थः सन्पश्य ॥ “सखा धात्री च पितरौ मित्रदूतशुकादयः । मुखय- न्तीष्टकथनसुखोपायैर्वियोगिनीम् ॥” इति रत्नाकरे। दूतश्चायं मेघ इति भावः ॥ अनेन जागरावस्थोक्ता ॥ २७ ॥ अन्वयार्थ:-हे सखे ! मेरा वियोग दिनमें व्यापारवाली तेरे सखी- को तैसा नही पीडा देता (जैसा कि रात्रिमें) (किन्तु) रात्रिमें आ- नन्दरहित अत्यन्त शोचयुक्त होगी यह मैं शंका करता हूं इसकारण रात्रिमें जागती पृथ्वीपर सोईहुई उस सतीको मेरे संदेशोंद्वारा पूर्ण आनन्द करनेको महलके झरोखोंमें स्थित होकर पूछना ॥ २७ ॥ भावार्थः-मेरे विरहमें दिन अनेक कार्यों में व्याप्त रहनेसे उतना कष्टदाई तुह्मारी सखीको नहीं होता, परन्तु रात्रिमें किसी विनोद- नोपायके न रहनेसे वह दुर्भरदुःखाग्निमें भस्म होगी, मुझे ऐसी आशं- का होती है। इसलिये तुम रात्रिके समय पृथ्वीपर लेटी निद्रारहित पतिव्रता अपनी सखीको; मंदिरके झरोखोमें खडेहोकर दर्शन करना। और मेरा समाचार देकर उसको आनन्दित करना ॥ २७॥ पुनस्तामेव विशिनष्टि "आधिक्षामाम्" इत्यादिभिश्चतुर्भिः- आधिक्षामां विरहशयने संनिषण्णैकपाश्वा प्राचीमूले तनुमिव कलामात्रशेषां हिमांशोः । नीता रात्रिःक्षण इव मया सार्धमिच्छारतैर्या तामेवोष्णविरहमहतीमश्रुभिर्यापयन्तीम् ॥ २८ ॥ अन्वयः-भाधिक्षामाम् विरहशयने सन्निषण्णैकपाचाम् [भतएव ] प्राचीमूले कलामात्रशेषाम् हिमांशोः तनुमिव स्थि- ताम् [ तथा ] या रात्रिः मया सार्धम् इच्छारतैः क्षणइव नीता तामेव विरहमहतीम् उष्णैः अश्रुभिः यापयन्तीम् ( पश्य ) ॥२८॥ आधिक्षामामिति आधिना मनोव्यथयाक्षामांकशाम्या पुस्याधि- ·( मेघदतकाव्ये- मनितो यथा" इत्यमरः ॥क्षायतः कर्तरि क्तः ॥ "क्षायो मः" इति नियतकास्य गकारः ॥ विरते शयनं तस्मिन्विरहरायने। पल्लवादिरचित व्यर्थः । मनिषणामेकं पार्थ यस्यास्ताम । अत एव माच्याः पूर्वस्या दिशो मले । उदयगिरिमान्त इत्यर्थः ।। माचीग्रहणं क्षीणावस्थाद्योतना- थम ॥ मत्थ्यहणं दृश्यतार्थम् ॥ कलामात्रं कदैव शेयो यस्यास्तां हिमांशोस्तन मतिमित्र स्थिताम् । तथा या राषिर्मया सार्थमिच्छया कृतानि रतानि तेः ॥ शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः ॥ क्षण व गीता यापिता तां तनातीयामेव रात्रि विरहेण महती म- हत्त्वेन प्रतीयमानामुणैरभिर्यापयन्तीम || यार्ण्यन्ताच्छतृप्रत्ययः । आर्तनी--" इत्यादिना पगागमः ॥ स एव काल: सुखिनामल्पः मीयता दु:विनां नु विपरीत इति भावः। एतेन कार्थावस्थाक्ता ॥२८॥ अन्वयार्थ:-मनोव्यथा कृश, वियोगशयन- ( तृणाच्छादित विडोना ) में एकही पार्वसे बैठी ( इसीकारण ) पूर्वदिशामें कला- मात्र अवशेष चंद्रमाकी मूर्तिकी नाई स्थितहुईको जो रात्रि मेरे सम अनुकूलतासे क्षणमात्रकी समान की, उन्हीं वियोगसे बढी (रा- त्रियों ) कू उष्ण आंसुओंसे बितातीहुई ( इसकू देखना ) ॥ २८ ॥ भावार्थ:-मानसिक व्याधिसे अति दुबली विरहसेजकी एक बगलगे सोतीहुई; इसकारण पूर्वदिशामें स्थित चन्द्रकलाको समान तुह्मारी सखीने हमारे सहित इच्छापूर्वक रति क्रीडाकरके जो रात्रि एक मुहूर्तके समान विताई है; अब विरहसे बढीहुई उस रात्रिको अति गरम आंसुओंके जलद्वारा बहुत कष्टसे वितातीहुई तुम उसको देखोगे || २८ ॥ पादानिन्दोरमृतशिशिराञ्जालमार्गप्रविष्टा- पूर्वप्रीत्या गतमभिमुखं संनिवृत्तं तथैव । चक्षुः खेदात्सलिलगुरुभिः पक्ष्मभिश्छादयन्ती साधेऽह्रीव स्थलकमलिनी न प्रबुद्धां न सुप्ताम् २९ अन्वयः-जालमार्गप्रविष्टान अमृतशिशिरान् इन्दोः पादान पूर्वप्रीत्या अभिमुखम् (यथा तथा) गतम् तथैव सन्निवृत्तम् चक्षुः खेदात् सलिलगुरुभिः पक्ष्मभिः छादयन्तीम् [अतएव साभ्रे अनि प्रबुद्धाम् न सुप्ताम् स्थलकमलिनीमिव स्थिताम् (पश्य ) ॥ २९ ।।

·उत्तरमेघः। १११ दानिति ।। जलमार्गप्रविष्टान्गवाक्षविवरगतानमृतशिशिरानिन्दोः पदारश्मीन्पूर्वप्रीत्या पूर्वस्नेहेन । पूर्ववदानन्दकरा भविष्यन्तीति बु- येति भावः । अभिमुखं यथा तथा गतं तथैव संनिवृत्तं यथागतं त- थैव प्रतिनिवृत्तम् । तदा तेषामतीव दुःसहत्वादिति भावः । चक्षुष्टिं खेदात्सलिलगुरुभिरश्रुदुर्भरैः पक्ष्मभिश्छादयन्तीम । अतएव साभ्रे दु- दिनेऽह्नि दिवसे न प्रबुद्धां मेघावरणादविकसितां न सुनामहरित्यमु- कुलिताम् ॥ उभयत्रापि नञर्थस्य नशब्दस्य सुपसुपति समासः । स्थ- लकमलिनीमिव स्थिताम् । एतेन विषयद्वेषाख्या षष्ठी दशा सूचिता ॥ अन्वयार्थः-झरोखोंद्वारा प्रवेशित हुई अमृतवत् शीतल चंद्रमा- की किरणोंको पूर्वस्नेहकरके सन्मुख जैसे गई तैसेही निवृत्त हुई दृष्टिकू खेदसे, जल आनेके कारण भारी हुए पलकोंद्वारा आच्छादन करतीहुई ( इसी कारण ) बादलवाले दिनमें न खिलीहुई स्थलकम- लिनीकी समान स्थित हुईको (देखना ) ॥ २९ ॥ भावार्थः-झरोखोंके मार्गसे पडीहुई अमृतकी समान शीतल चन्द्रमाकी किरणोंको पहलेकी समान मनमें सुखदाई समझ सेवन कर- नेको जाय फिर उनहींको कष्टदाई जान लौट पडेगी; और अति दुःखके- मारे आंसुओंके जलसे भरेहुए पलकोंसे दोनो नेत्र ढककर; दुर्दिनमें जिसप्रकार पृथ्वीपर लगीहुई कमलिनी न खिले और न बंदही होती है, ऐसि हमारी प्यारीको तुम देखोगे ।। २९ ॥ निःश्वासेनाधरकिसलयलेशिना विक्षिपन्ती शुद्धस्नानात्परुषमलकं नूनमागण्डलम्बम् | मत्संभोगः कथमुपनयेत्स्वमजोऽपीति निद्रा- माकासन्ती नयनसलिलोत्पीडरुद्वावकाशाम् ॥३०॥ अन्धयः-शुद्धस्नानात् परुषम् नूनम् आगण्डलम्बम् अल- कम् अधरकिसलयक्लेशिना निश्वासेन विक्षिपन्तीम् [तथा ] स्व- प्रजः अपि मत्सम्भोगः कथम् उपनयेत् इति नयनसलिलोत्पीडरु- दाबकाशाम् निद्राम् आकाङ्कक्षन्तीम् [पश्य ] ॥३०॥ निःश्वासेति ॥ शुद्धस्लानात्तैलादिरहितस्लानात्परुषं कठिनस्पर्श नू- नमागण्डलम्बम् ॥ सुप्सुपेति समासः ॥ अलकं चूर्णकुन्तलान् ॥ जा- .

·११२ मेघदूतकाव्ये- तावेकवचनम ! अधरक्रिसलग ऐशयति हिातीति वा तेन तथो- केन । उनानन्यर्थः ॥ रिश्यतेपर्यन्ताहिभातेरण्यन्ताद्वा ताच्छील्ये णिनिः ॥ निःश्वासन विक्षिपन्ती चालयन्ती तथा स्वमजोऽपि स्वमा- वस्थाजन्योऽनि । साक्षासंभोगासंभवादिति भावः । मत्संभोगः कथं केनापि प्रकारणीपनयेत् । आगच्छेदित्याशयेनेति शेषः ॥ इति नवोक्तार्थवादप्रयोगः। "प्रयोगे चापौनरनयम ' इत्यालंकारिकाः ॥ मानायां लिङ्गः ॥ नयनसलिलोत्पीडेनाशुप्रवृत्त्या रुद्धावकाशामाकान्त- स्थानाम । दुर्लभामित्यर्थः । निद्रामाकाअन्तीमलेहातुरत्वादिति भावः।। अत्राश्रुविसर्जनेन लन्नात्यागो व्यज्यते ॥ ३० ॥ अन्वघार्थः-तैलादिरहित स्नानसे कठिन स्पर्शवाले, ठीक कपोल पर्यन्त लम्बायमान वालोंकू, अधररूपी पल्लवके क्लेश देनेवाले, निश्वा- सांसे चलायमान करतीहुई तथा स्वप्नसे उत्पन्न हुईभी मेरे सम्भोग- की किसी प्रकारसे प्राप्त होनेकी इच्छासे नेत्रों के जलमवाहसे दुर्लभ निद्राकी इच्छा करतीहुईको देखना ॥ १० ॥ भावार्थ:-अधरपल्लवको क्लेश देनेवाले अति उष्ण स्वासोंसे गा- लोपर लटकते हुए तेलके न लगानेसे कडे पड़े हुए विखरे केशकला- पोंको समालतेहए स्वममें मेरे समागमको प्राप्त करनेको आशासे, अनवरत आंसुओंके गिरानेसे अति दुर्लभ निद्राकी कामना करतीहुई हमारी प्रियाको तुम देखोगे ॥ ३० ॥ आये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितशुचा तां मघोद्वेष्टनीयाम् | स्पर्शक्लिष्टामयमितनखेनासकृत्सारयन्ती गण्डाभोगात्कठिनविषमामेकवेणी करेण ॥ ३१ ॥ अन्वयः-आये विरहदिवसे दाम हित्वा या शिखा बद्धा शापस्य अन्ते विगलितशुचा मया उद्वेष्टनीयाम् स्पर्शक्लिष्टाम् कठिनविषमाम् ताम् एकवेणीम् अयमितनखेन करेण गण्डाभोगात् असकृत् सारयन्तीम् [पश्य ] ॥ ३१ ॥ आय इति ॥ आद्ये विरहदिवसे दाम मालां हित्वा त्यक्त्वा या शिखा बद्धा ग्रथिता शापस्यान्ते विगलितशुचा वीतशोकेन मयोटे- ·उत्तरमेघः। ११३ टनीयां मोचनीयां स्पर्शक्लिष्टाम् । स्पर्शे सति मूलकेशेषु सव्यथामि- त्यर्थः । कठिना च सा विषमा निन्मोन्नता च ताम् ॥ खञ्जकुब्जादि- वदन्यतरस्य प्राधान्यविवक्षया “विशेषणं विशेष्येण बहुलम्" इति समासः ॥ एकवेणीमेकीभूतवेणीम् ॥ “पूर्वकाल-1 इत्यादिना तत्पुरुषः ॥ तां शिखाम् । अयमिता अतितोपान्ता नखा यस्य तेन करेण गण्डाभोगात्कपोलविस्तारादसहन्मुहुर्मुहुः सारयन्तीमपंसारय- न्तीम् । “तां पश्य " इति पूर्वेण संबन्धः । असकृत्सारणाच्चित्तविभ्र- मदशा सूचिता ॥ ३१ ॥ अन्वयार्थः-पहले वियोगके दिनमें मालाको छोडकर जो शिखा बांधीथी शापके अन्तमें शोकरहित मुझकरके खोलने योग्य स्पर्शसेही क्लेशदायक, कठिन औ उंची नीची उसकी एक वेणीके विना कतरे नखवाले हाथसे कपोलोंपर पडनेसे वारंवार निवारण करतीहुईको देखना ॥ ३१ ॥ भावार्थः-मैंने प्रथम विरहके दिन जो चोटी मालारहित करके बांध दी है, शापके वीत जानेपर शोकरहित हो फिर उस वेणीको खो- लूंगा। हमारी प्रियाको लोहेकी समान नखोंसे कठिन और स्पर्श क- रनेसे कष्टकी देनेवाली उस वेणीको गालोंपरसे वारंवर सरकातेहुए तुम देखोगे ॥ ३१ ॥ सा संन्यस्ताभरणमबला पेशलं धारयन्ती शय्योत्सङ्गे निहितमसकटुःखदुःखेन गात्रम् | स्वामप्यत्रं नवजलमयं मोचयिष्यत्यवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुणावृत्तिरान्तिरात्मा ॥३२॥ अन्वयः-अवला संन्यस्ताभरणम् असकृत् दुःखदुःखेन श- व्योत्सङ्गे निहितम् पेशलम् गात्रम् धारयन्ती सा त्वाम् अपि नवजलमयम् अत्रम् अवश्यम् मोचयिष्यति [तथाहि ] प्रायः भान्तरात्मा सर्वः करुणावृत्तिः भवति ॥ ३२ ॥ सेति ॥ अबला दुर्बला संन्यस्ताभरणं कृशत्वात्परित्यक्ताभरणम- सरुदनेकशो दुःखदुःखेन दुःखप्रकारेण || "प्रकारे गुणवचनस्य " इति द्विर्भावः ॥ शय्योत्सङ्गे निहितं पेशलं मृदुलं गात्रं शरीर धारय- ·मेघदूतकाव्ये- न्ती वहन्ती ॥ अनेनात्यन्ताशक्या मूच्छीवस्था सूच्यते ॥ सा त्व- सखी त्वामपि नवजलमयं नवाम्बुरूपमझ बाष्पमवश्यं सर्वथा मोच यिष्यति ॥ "द्विकर्मसु पचादीनामुपसंख्यानम्" इति मुचेः पचादि- वाट्विकर्मकत्वम् । तथाहि । प्रायः प्रायेणार्टान्तरात्मा मृदुहृदयः । मेघस्तु वान्तःशरीरः। सर्वः करुणा करुणामयी वृत्तिरन्तःकरणवृ- त्तिर्यस्य स करुणावृत्तिर्भवति ॥ हि यस्मात् । अस्मिन्नवसरे सर्वया त्वया शीघ्र गन्तव्यमनन्तरदशापरिहारायेति संदर्भाभिप्रायः ॥ ननु किमिदमादिमां चक्षुःप्रीतिमुपेक्ष्यावस्थान्तराण्येव तत्रभवान्कविराहत- वान् । उच्यते--- "संभोगो विप्रलम्भश्च द्विधा शृङ्गार उच्यते । सं- युक्तयोस्तु संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः ॥ पूर्वानुरागमानाख्यप्रवा- सकरुणात्मना । विप्रलम्भश्चतुर्धात्र प्रवासस्तत्र च त्रिधा ॥ कार्यतः संश्रमाच्छापादस्मिन्काव्ये तु शापजः । प्रागसंगतयो!नोः सति पूर्वा- नुरञ्जने ॥ चक्षुःप्रीत्यादयोऽवस्था दश स्युस्तक्रमो यथा । दृमनः- सङ्गसंकल्पा जागरः कृशता रतिः ॥ ह्रीत्यागोन्मादमूछीन्ता इत्यन- झदशा दश । पूर्वसंगतयोरेव प्रवास इति कारणात् ॥ न तत्रापूर्वव- चक्षुःप्रोतिरुत्पत्तिमर्हति । सत्सङ्गस्य तु सिद्धस्याप्यविच्छेदोऽत्र व- यते ॥ अन्यथा पूर्ववद्वाच्या इति तावड्यवस्थितेः । वैयर्थ्यादादिमां हित्वा वैरस्यादन्तिमां तथा ॥ हृत्सङ्गादिरिहाचष्ट कविरष्टाविति स्थितिः । मत्सादृश्यं लिखन्तीति पद्येऽस्मिन्प्रतिपादिता ॥ चक्षुःप्री- तिरिति प्रोक्तं निरुत्तरकृताननम् । चक्षुःप्रीतिर्भवेच्चित्रेष्वदृष्टचरदर्श- नात् ॥ यथा मालविकारूपमग्निमित्रस्य पश्यतः । प्रोषितानां च. भर्तृ- णां क्व दृष्टादृष्टपूर्वता ॥ अथ तत्रापि संदेहे स्वकलत्राणि पृच्छतु।कि भर्तृप्रत्यभिज्ञा स्यात्कि वैदेशिकभावना ॥ प्रवासादागते स्वस्मिन्नित्यलं कलहैतथा !" इति ॥ ३२ ॥ अन्वयार्थः-दुर्बल, गहने त्यागे वारंवार दुःखके दुःखसे शय्याकी बीचमें रक्खे कोमल शरीरको धारण करती वह तुझकुंभी नवीन जल वाले आंसूंकू अवश्य मोचन करावेगी । (क्योंकि)बहुधा मृदुत्दृदयवाले सबही करुणायुक्त अन्तःकरणवाले होते हैं ।। ३२ ॥ भावार्थः-अति दुःखित होजानेसे वह अबला बाला भूषण नि- काल अपने अत्यन्त कोमल शरीरको अति कष्टसे सेजपर पौटाय तु- मसेभी निश्चय जलकणरूप आंसुओंकी बूंदें त्याग करावेगी, क्योंकी

·उत्तरमेवः।
११५
: -
जिनका अन्तःकरण गीला होता है वह स्वभावसेही करुणास्वभाव
होते हैं ।। ३२ ॥
नन्वीदृशी दशामापन्नेति कथं त्वया निश्चितमत आह-
जाने सख्यास्तव मयि मनः संभृतस्नेहमस्मा-
दित्थंभूतां प्रथमविरहे तामहं तकयामि ।
वाचालं मां न खलु मुभगंमन्यभावः करोति
प्रत्यक्ष ते निखिलमचिराद्भातरुक्तं मया यत् ॥३३||
अन्वयः-हे मेघ, तब सख्याः मनः, मयि सम्भृतस्नेहम्
जाने अस्मात् प्रथमविरहे ताम् इत्थम्भूताम् अहम् नर्कयामि सु-
भगम्मन्यभावः माम् वाचालम् न करोति खलु [ किन्तु ] हे
भ्रातः मया यत् उक्तम् [ तत् ] निखिलम् अचिरात् ते प्रत्यक्षम्
भविष्यति ॥ ३३॥
जान इति ॥ हे मेघ, तव सख्या मना मयि संभृतस्नेहं संचिता-
नुरागं जाने । अस्मात्स्नेहज्ञानकारणात्मथमविरहे। प्रथमग्रहणं दुः-
खातिशयद्योतनार्थम् । तां त्वत्सखीमित्यभूतां पूर्वोक्तावस्थामापन्नांत-
कयामि ॥ ननु सुभगमानिनामेष स्वभावो यदात्मनि स्त्रीणामनुराग-
प्रकटनं तत्राह-वाचालमिति ॥सुभगमात्मानं मन्यत इति सुभगंमन्यः।।
"आत्ममाने खश्च" इति खप्रत्ययः । “अरुढिपद्-" इत्यादिना मु-
मागमः ॥ तस्य भावः सुभगमन्यभावः । सुभगमानित्वं मां वाचालं बहु-
भाषिणं न करोति खलु । सौन्दर्याभिमानितां न प्रकटयामीत्यर्थः ।
"स्याजल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगौवाक्” इत्यमरः। आलजा-
टचौ बहुभाषिणि” इत्यालच्प्रत्ययः ॥ किंतु हे भ्रातः, मयोक्तं यत्
"आधिक्षामाम्” इत्यादि तन्निखिलं सर्वमचिराच्छीघ्रमेव ते तव प्रत्य-
क्षम् । भविष्यतीति शेषः ॥ ३३ ॥
अन्वयार्थः-हे मेघ! तेरी सखीका मन मुझमें पूर्ण स्नेहयुक्त है में
जानताहूं इसकारण प्रथम वियोग होनेमें उसकू इसप्रकार दशाग्रस्त में
तर्कना करताहूं अपनेको सुभग माननेवालेका भाव मुझकू वाचाल
नहीं करता है (किन्तु ) हे प्रातः मैने जो कहा है ( सो) सम्पूर्ण
शीघ्रही तेरे प्रत्यक्ष होगा ॥ ३३ ॥

·मेघदूतकाव्ये- भावार्थ:-तुमारी सखीका मन मरेमें पूर्ण स्नेहसे युक्त है, इसको में जानताएं; उस कारण इस विरहके प्रथम प्रसझसे उसकी पहले ( २५ श्लोकमें ) कही हुई प्रकारको अवस्था हो रही है। ऐसा हो- नेसे अपनेको बडा सुन्दर या भाग्यशाली जाननेके अभिमानसे मैं वा- चालकोनाई बडबड करताहूं, ऐसा न समझना। हे बन्धु ! मेरा कहा सब ठीक है; ऐसा शीघही प्रत्यय तुमको अनुभव होगा ॥ ३३ ॥ रुद्धापाङ्गप्रसरमलकैरञ्जनस्नेहशून्य प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्मृतभूविलासम् | त्वय्यासने नधनमुपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्याः मीनलोभाचलकुवलयश्रीतुलामेष्यतीति ।। ३४ ॥ अन्वयः-अलकैः महापाङ्गग्रसरम् अञ्जनस्नेहशून्यम् अ- पिच मधुनः प्रत्यादेशात् विस्मृतभ्रविलासम् त्वयि आसन्ने उप- रिस्पन्दि मृगाध्याः नयनम् मीनक्षोभात् चलकुवलयश्रीतुलाम् एप्यति इति शशे ॥ ३४॥ रुद्धति ॥ अलकै रुद्वा अपाङ्गयोः प्रसरा यस्य तंत्तथोक्तम् । अ- अनेन लेहः स्लैग्थ्यं तेन शून्यम् । स्निग्धाञ्जनरहितमित्यर्थः । अपि च किं च मधुनो मद्यस्य मत्यादेशान्निराकरणात् । परित्यागादित्यर्थः।। "प्रत्यादेशो निराकृतिः” इत्यमरः || विस्मृतो भूविलासो भ्रूभयो येन तत् । नयनस्य रुद्धापाङ्गप्रसरत्वादिकं विरहसमुत्पन्नमिति भावः । त्वय्यासन्ने सति । स्वकुशलवाशिंसिनीति शेषः । उपy- ख़भागे स्पन्दते स्फुरतीत्युपरिस्पन्दि । तथा च निमित्तनिदाने-"स्प- न्दान्मूनि च्छचलाभं ललाटे पट्टमंशुकम् । इष्टमाप्ति दृशोरूर्वमपाङ्गे हानिमादिशेत् ॥” इति ॥ मृगाक्ष्यास्त्वत्सख्या नयनम् । वाममिति शेषः । “वामभागस्तु नारीणां पुंसां श्रेष्ठस्तु दक्षिणः । दाने देवा- दिपूजायां स्पन्देऽलंकरणेऽपि च ॥” इति स्त्रीणां वामभागप्राशस्त्यात् ॥ मीनक्षोभान्मीनचलनाच्चलस्य कुवलयस्य श्रियाः शोभायास्तुलां साह- श्यमेष्यतीति शङ्के तर्कयामि ॥ तुल्याथै रतुल्योपमाभ्यां तृतीया । क- योगे तृतीया ॥ ३४॥ अन्वयार्थः-अलकोंके विखरनेसे नेत्रोंके अपांग-भागप्रसर विव- ·उत्तरमेषः। ११७ जित मद्यके निराकरणसे भूले हुए मृकुटीके विलासवाले, तेरे निकट होनेपर ऊर्श्वभागसे फडकनेवाले, मृगाक्षीके नेत्र मछलियोंके क्षोभसे चलायमाम कमलशोभावाली समानताकू प्राप्त होगे यह मै तर्कना करताहूं ॥ ३४॥ भावार्थः-विखरेहुए केशकलापके फैल जानेसे नेत्रोंके अपा- इ-प्रसर विवजितका जलरस शून्य मदके त्यागनेसे कटाक्षहीन उस मृगलोचनीका बायां नेत्र; तुह्मारे निकट ऊपरसे फडककर मछलियोंके जलमें चलनेसे कम्पायमान हुए कमलफूलोंकी समान मनोहर शोभा धारण करेगा ॥ ३४ ॥ वामश्चास्याः कररुहपदैर्मुच्यमानो मदीयै- मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजितो देवगत्या। संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यास्थत्यूरुः सरसकदलीस्तम्भगौरश्चलत्वम् ॥ ३५॥ अन्वयः-मदीयैः कररुहपदैः मुच्यमानः चिरपरिचितम् मुक्तांजालम् दैवगत्या त्याजितःसंभोगान्ते मम हस्तसंवाहनानाम् समुचितः सरसकदलीस्तम्भगौरः अस्याः वाम उरुः चलत्वम् पास्पति ॥ ३५॥ वाम इति ॥ मदीयैः कररुहपदैर्नखपदैः ॥"पुनर्भवः कररुहो नखो- ऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम्" इत्यमरः ॥ मुच्यमानः परिहीयमाणः । न-- खाङ्करहित इत्यर्थः । ऊर्वोर्नखपदास्पदत्वं तु रतिरहस्ये-"कण्ठकुक्षि- कुचपार्श्वभुजोरःश्रोणिसक्थिपु नखास्पदमाहुः” इति ॥ चिरपरिचितं चिराभ्यस्तं मुक्ताजालं मौक्तिकसरमयं कटिभूषणं दैवगत्या दैववशेन त्याजितः। संप्रति नखपदोमाभावेन शीतोपचारस्य तस्य वैया-. दिति भावः || त्यजतेय॑न्तात्कर्मकर्तरि क्तः । "द्विकर्मसु पचा- दीनां चोपसंख्यानमिष्यते” इति पचादित्वाद्विकर्मकत्वम् ॥ संभो- गान्ते मम हस्तसंवाहनानां हस्तेन मर्दनानाम् ॥ "संवाहनं मर्दनं स्यान्' इत्यमरः ॥ समुचितो योग्यः ॥ सरसो रसाईः परिपक्वो न शुष्कश्य स एव विवक्षितः । तत्रैव पाण्डिमसंभवात् । स चासो कदलीस्तम्बश्च स एव गौरः पाण्डुरः ॥ "गौर करीरे सिद्धार्थ शुक्ले -- -- - ·मेघदतकाव्ये- पति सोऽनि तिमालतीमालायाम ॥ अस्याः प्रियाया वाम मानावं सन्दन यास्यति प्राप्स्यते ।। "अरोः स्पन्दादति विद्या- दनी भामि मनासमः" इति निमित्तनिदाने ॥ ॥ ३५ ॥ अन्वयार्थः-मेरेही नावचिन्हों से त्यागा हुआ बहुतकालका परि- चित मुत्तमय ( कटिभूषण ) प्रारब्धसे त्यागाहुआ, संभोगके अ- लम मर तस्तमर्दनके योग्य रसीले कलेके स्तंभकी समान गौर बांचा जय निकायही इक ॥ ३५ ॥ भावार्थ:-मेरे नम्बाघातसे रहित, और बहुत कालपर्यन्त धा- रण किये हुए मुक्तामय कटिभूषणको जिसने दैवगतिसे इस समय त्याग दिया है, वैसेही सम्भोगभोग, जो कि मेरे हाथसे मर्दन होनेके योग्य है और जो सरस केलेके थंभकी समान गौरवर्ण है, ऐसी उसकी बांई जांघ तुलारे गमन करनेसे निश्चय फडकेगी !॥ ३५ ॥ तस्मिन्काले जलद यदि सा लब्धनिद्रासुखा स्या- दन्वास्थैनां स्तनितविमुखो याममात्रं सहस्व । मा भूदस्याः प्रणयिनि मयि स्वपलब्धे कथंचि- सयाकण्ठच्युतभुजलताग्रन्थि गाढोपगूढम् ॥ ३६॥ अन्वयः-हे जलद ! यदि तस्मिन् काले सा लब्धनिद्रासुखा स्यात् [चेत् ] तर्हि एनाम् अन्वास्य स्तमितविमुखः (त्वं ) याम: मात्रम् सहस्व अस्याः प्रणयिनि मयि कथञ्चित् स्वपलब्धे गाढो- पगूढम् सद्यः कण्ठच्युतभुजलताग्रन्थिः मा भूत् ॥ ३६॥ तस्मिन्निति ॥ हे जलद, तस्मिन्काले त्वदुपसर्पणकाले सा म- मिया लब्धं निद्रासुखं यया तादृशी स्याद्यदि स्याच्चेत् । एनां नि- द्राणामन्वास्य । पश्चादासित्वेत्यर्थः ॥ उपसर्गवशात्सकर्मकत्वम् । स्तनितविमुखो गर्जितपराङ्मुखो निःशब्दः सन् । अन्यथा निद्राभङ्गः स्यादिति भावः । याममात्र प्रहरमात्रम् "हौ यामप्रहरौ समौ" इत्यमरः ॥ सहस्व प्रतीक्षस्व ॥ प्रार्थनायां लोट् ॥ शक्तयोरेकवार- सुरतस्य यामावधिकत्वात्स्वमेऽपि तथा भवितव्यमित्यभिप्रायः । तथा व रतिसर्वस्वे-"एकवारावधिर्यामो रतस्य परमो मतः।चण्डशक्तिमतो- .

·उत्तरमेघः। ११९ यूंनोरद्भुतक्रमवर्तिनोग” इति ॥ यामसहनस्यप्रयोजनमाह-मा भूदिति॥ अस्याः प्रियायाः प्रणयिनि प्रेयसि मयि कथंचित्कृच्छेण समलब्धे सति । गाढोपगूढं गाढालिङ्गन्नम् || नपुंसके भावे क्तः ॥ सद्यस्तत्क्षणं कण्ठाच्युतः सस्तो भुजलतयोग्रन्थिबन्धो यस्य तन्मा भून्मास्तु । क- थंचिल्लब्धस्यालिङ्गानस्य सद्यो विघातो मा भूदित्यर्थः । न चात्र नि- द्रोक्तिः “तामुन्निद्राम्” इति पूर्वोक्तेन निद्राच्छेदेन विरुध्यते पुनः सप्तम्याद्यवस्थासु पाक्षिकनिद्रासंभवात् । तथा च रसरत्नाकरे-"आ- सक्ती रोदनं निद्रा निर्लज्जानर्थवाग्भ्रमः । सप्तमादिषु जायन्ते दशा- भेदेषु वासुके ॥” इति ॥ ३६ ॥ अन्वयार्थ:-हे मेघ ! यदि तेरे जानेके समय वह कुछ सोतीसी हो तो इसके पीछे खडे होकर तू गर्जनासे विमुख हो एक महरत- क प्रतीक्षा करना । इस प्रियाकू मुझ प्रियके किसी प्रकार स्वममें प्राप्त होनेपर तिसकरके अपनी लतारूपी भुजासे मेरे गलेका किया- हुआ आलिंगन निद्रा भंग होनेसे कहीं छूट न जाय ॥ ३६ ॥ भावार्थ:-हे जलद ! तुह्मारे पंहुचनेके समय जो वह नींदके सु- खका अनुभव करती हो, तो उसके पीछेकी ओर चुपचाप खड़े रहकर एक पहरतक वाट देखना । इस प्रियाकू मुझप्रियके किसी भ- कार बड़े यत्नसे स्वममें प्राप्त होनेपर, तिसकरके अपनी लतारूपी भुजासे उसके ( मेरे) गलेका कियाहुआ आलिङ्गन निद्राभङ्ग होनेसे कहीं छूट न जाय ।। ३६ ॥ तामुत्थाप्य स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याश्वस्तां सममभिनवैर्जालकैर्मालतीनाम् | विद्युद्गर्भः स्तिमितनयनां त्वत्सनाथे गवाक्षे वक्तुं धीरः स्तनितवचनैर्मानिनी प्रक्रमेथाः ।। ३७ ॥ अन्वयः-ताम् स्वजलकणिकाशीतलेन- अनिलेन उत्थाप्य अभिनवैः मालतीनाम् जालकैः समम् प्रत्याश्वस्ताम् त्वत्सनाथे गवाक्षे स्तिमितनयनाम् मानिनीम् विशुद्गर्भः धीरः स्तनितवचनैः वक्तुम् प्रक्रमेथाः ॥ ३७॥ तामिति ॥ तां मियां स्वस्य जलकणिकाभिर्जलबिन्दुभिः शीतले- नानिलेनोत्थाप्य प्रबोध्य । एतेन तस्याः प्रभुत्वायजनानिलसमाधि- - ।

·१२०
मेघदूतकाव्ये-
य॑ज्यते । यथाह भोजराजः-"मृदुभिर्मर्दनैः पादे शीतलैयंजनैः
स्तनौ । श्रुतौ च मधुरैगीतैनिद्रातो बोधयेत्प्रभुम्” इति ॥ अभिनवै-
नूतनैर्मालतीनां जालकैः समं जातीमुकुलैः सह ॥ "सुमना मालती
जातिः" इति । “साकं सत्रा समं सह" इति । "क्षारको जालकं
क्लीचे कलिका कोरकः पुमान्” इति चामरः ॥ प्रत्याश्वस्तां सुस्थि-
ताम् । अन्यच्च पुनरुच्छसिताम् ॥ श्वसेः कर्तरि क्तः । “उगितश्य"
इति चकारादित्प्रतिषेधः ॥ एतेनास्याः कुसुमसौकुमार्य गम्यते ॥ त्वत्स-
नाथे त्वत्सहिते ॥ "सनाथं प्रभुमित्याहुः सहिते चित्ततापिनि" इति
शब्दार्णवे ॥ गवाक्षे स्तिमितनयनां कोऽसाविति विस्मयान्निश्चलनेत्रां
मानिनी मनस्विनीम् । जनानौचित्यासहिष्णुमित्यर्थः । विद्युद्गर्भोऽन्तः-
स्थो यस्य स विद्युद्गर्भः । अन्तर्लीनविद्युत्क इत्यर्थः ॥ " गर्भोऽपव-
रकेतस्थे गौऽग्नौ कुक्षिणोऽर्भके" इति शब्दार्णवे || दृष्टिप्रति-
घातेन वतर्मुखावलोकनप्रतिबन्धकत्वान्न विद्युता घोतितव्यमिति भावः।
धीरो धैर्यविशिष्टश्य सन् । अन्यथा शीलत्वादिनैतदनाश्वासनप्रसङ्गग-
दिति भावः । स्तनितवचनैः स्तनितान्येव वचनानि तैर्वक्तं प्रक्रमेथा
उपक्रमस्व ॥ विध्यर्थे लिङ् || "प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ” इत्यात्म-
नेपदम् ॥ ३७ ॥
अन्वयार्थः-उस प्रियाकू अपने जलकणोंके शीतल. पवनसे
उठाकर नवीन मालतीकी कलियोंके साथ, स्वस्थिर तथा तुझसे
सनाथ झरोखोंमें विस्मयसे निश्चल नेत्र किये उस-मानिनोकू, बिजली
अन्तहित कर धीर गर्जनाके वचनोंसे कहनेको प्रारम्भ करना ॥३०॥
भावार्थ:-अपने जल-कणोंकी समान शीतल बयारसे उठायकर
मालतीकी नाई कलीके समान अपनी सखीको जगाय, ऐसे झरो-
खोंमें; कि जिनमें तुम टिके हो, तटस्थ नेत्रोंसे अवलोकन करनेवाली
उस विचारशील स्त्रीसे विद्युल्लताको अन्तहित कर बडे धीर्यसे गर्ज-
नारूप शब्दकी बोलचाल आरंभ करना ।। ३७ ॥
संप्रति दूतस्य श्रोतृजनाभिमुखीकरणचातुरीमुपदिशति-
भर्तुमित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बुवाह
तत्संदेशैदयनिहितैरागतं त्वत्समीपम् |
यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां
मन्द्रनिग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोन्सुकानि ॥३८॥

·१२१ उत्तरमेघः। अन्वयः-हे अविधवे ! माम् भर्तुः प्रियम् मित्रम् हृदय- निहितैः तत्सन्देशैः त्वत्समीपम् आगतम् अम्बुवाहम् विद्धि । यः अवलावेणिमोक्षोत्सुकानि पथि श्राम्यताम् प्रोषितानाम् वृन्दानि मन्दसिग्धैः ध्वनिभिः त्वरयति ॥ ३८ ॥ भर्तुरिति ॥ विधवा गतभर्तृका न भवतीत्यविधवा सभर्तृका। हे अविधवे । अनेन भर्तृजीवनसूचनादनिष्टाशङ्का वारयति । मां भर्तु- स्तव पत्यः प्रिय मित्रं प्रियसहदम् । तत्रापि हृदयनिहितैर्मनसि स्था- पितैस्तत्संदेशैस्तस्य भर्तुः संदेशैस्तत्समीपमागतम् ( भर्तुः संदेशकथनार्थ- मागतमित्यर्थः । अम्बुवाहं मेघं विद्धि जानीहि ॥ न केवलमहं वाता- हरः किंतु घंटकोऽपीत्याशयेनाह । योऽम्बुवाहो मेघो मन्द्रनिग्धैः स्निग्धगम्भारनिभिजितैः करणैः अवलानां स्त्रीणां वेणयस्तासां मोक्षे मोचन उत्सुकानि पथि श्राम्यतां श्रान्तिमापन्नानां प्रोषितानां प्रवासिनाम । पान्थानामित्यर्थः । वृन्दानि सङ्घस्त्वरयति । पान्थोप- कारिणो मे किमु वक्तव्यं सुहृदुपकारित्वमिति भावः ॥ ३८॥ अन्वयार्थ:-हे सौभाग्यवति ! मुझे अपने स्वामीके प्रियसखा हृदयमें धारण किये उसके संदेशोंकरके अपने समीप आयाहुआ मेघ जान, जो अपनी स्त्रियोंको वेणी खोलनेमें उत्सुक मार्गमे थ- केड्डए पथिक-समूहोंको मनोहर गम्भीर गर्जनाओंकरके शीघ्रता कराता है ॥ ३८॥ भावार्थ:-हे सधवे! हमको तुम अपने स्वामीका प्रियतम मित्र जानो; हम मेघ तुह्मारे पतिका सन्देशवचन हृदयमें धारण कर नुहारे निकट आये हैं, परदेशको गमहुम जो पुरुष गया विदेशमें निश्चिन्त होकर ठिकेरहते है, हम अपने गम्भीर और कर्ण-प्रिय शब्दसे उनको अपनी प्यारीकी वेणीका संहार करनेके लिये शीघ्रता क- राते हैं ॥ ३८ ॥ भर्तृसख्यादिज्ञापनस्य फलमाह- इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा त्वामुत्कण्ठोच्छ्रसितदया वीक्ष्य संभाव्य चैव। श्रोष्य यस्मात्परमवहिता सौम्य सीमन्तिनीनां कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः संगमात्किंचिदूनः ॥ ३९ ॥ -

·१२०
मेघदूतकाव्ये-
य॑ज्यते । यथाह भोजराजः---"मृदुभिर्मर्दनः पादे शीतलैय॑जनैः
स्तनौ । श्रुतौ च मधुरैगीतैनिद्रातो बोपयत्मभुम्” इति ॥ अभिनवे-
नूतनर्मालतीनां जालकः समं जातीमुकुलैः सह ॥ "सुमना मालती
जातिः' इति । “साकं सत्रा समं सह" इति । "क्षारको जालकं
कोवे कलिका कोरकः पुमान् इति चामरः ॥ प्रत्याश्वस्तां सुस्थि-
ताम् । अन्यच्च पुनरुच्छसिताम् ॥ श्वसेः कर्तरि क्तः । "उगितश्च"
इति चकारादिप्रतिषेधः ।। एतेनास्याः कुसुमसौकुमार्य गम्यते ॥ त्वत्स-
नाथे त्वत्सहिते ॥ "सनाथं प्रभुमित्याहुः सहिते चित्ततापिनि” इति
शब्दार्णवे ।। गवाक्षे स्तिमितनयनां कोडसाविति विस्मयान्निश्चलनेत्रां
मानिनी मनस्विनीम । जनानौचित्यासहिष्णुमित्यर्थः । विद्युद्गर्भोऽन्तः-
स्थो यस्य स विद्युद्गर्भः । अन्तलीन विद्युत्क इत्यर्थः ॥ “गर्भोऽपव-
रकेऽन्तस्ये गर्भोऽग्नौ कुक्षिणोऽर्भके” इति शब्दार्णवे || दृष्टिप्रति-
घातेन बलु.मखावलोकनप्रतिवन्धकत्वान्न विद्युतायोतितव्यमिति भावः।
धीरो धैर्यविशिष्टश्च सन् । अन्यथा शीलत्वादिनैतदनाश्वासनप्रसङ्गा-
दिति भावः । स्तनितवचनैः स्तनितान्येव वचनानि तैर्वक्तुं प्रक्रमेथा
उपक्रमस्व ॥ विध्यर्थै लिङ् ॥ "प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्" इत्यात्म-
नेपदम् ॥ ३७॥
अन्वयार्थः-उस मियाकू अपने जलकणोंके शीतल. पवनसे
उठाकर नवीन मालतीकी कलियोंके साथ, स्वस्थिर तथा तुझसे
सनाथ झरोखोंमें विस्मयसे निश्चल नेत्र किये उस मानिनीकू, बिजली
अन्तहित कर धीर गर्जनाके वचनोंसे कहनेको प्रारम्भ करना ॥३७॥
भावार्थ:-अपने जल-कणोंकी समान शीतल बयारसे उठायकर
मालतीकी नाई कलीके समान अपनी सखीको जगाय, ऐसे झरो-
खोंमें; कि जिनमें तुम टिके हो, तटस्थ नेत्रोंसे अवलोकन करनेवाली
उस विचारशील स्त्रीसे विद्युल्लताको अन्तहित कर बडे धीर्यसे गर्ज-
नारूप शब्दको बोलचाल आरंभ करना ॥ ३७ ॥
संप्रति दूतस्य श्रोतृजनाभिमुखीकरणचातुरीमुपदिशति-
भर्तुमित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बुवाहं
तत्संदेशैर्वृदयनिहितैरागतं त्वत्समीपम् |
यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां
मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोन्सुकानि ॥३८॥

·4
उत्तरमेघः।
१२१
अन्वयः-हे अविधवे ! माम् भर्तुः प्रियम् मित्रम् हृदय-
निहितैः तत्सन्देशैः त्वत्समीपम् आगतम् अंम्बुवाहम् विदि । यः
अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि पथि श्राम्यताम् प्रोषितानाम् वृन्दानि
मन्द्रस्निग्धैः ध्वनिभिः त्वरयति ॥ ३८ ॥
भर्तुरिति ॥ विधवा गतभर्तृका न भवतीत्यविधवा सभर्तृका । हे
अविधवे । अनेन भर्तृजीवनसूचनादनिष्टाशङ्कां वारयति । मां भर्तु-
स्तव पत्युः प्रिय मित्रं प्रियसुत्दम् । तत्रापि हृदयनिहितैर्मनसि स्था-
पितैस्तत्संदेशैस्तस्य भर्तुः संदेशैस्तत्समीपमागतम् । भर्तुः संदेशकथनार्थ-
मागतमित्यर्थः । अम्बुवाहं मेघं विद्धि जानीहि ॥ न केवलमहं वाता-
हरः किंतु घटकोऽपीत्याशयेनाह । योऽम्बुवाहो मेघो मन्द्रस्निग्धैः
स्निग्धगम्भीरर्ध्वनिभिर्गजितैः करणः अबलानां स्त्रीणां वेणयस्तासां
मोक्षे मोचन उत्सुकानि पथि श्राम्यतां श्रान्तिमापन्नानां प्रोषितानां
प्रवासिनाम् । पान्थानामित्यर्थः । वृन्दानि सञ्चांस्त्वरयति । पान्थोप-
कारिणो मे किमु वक्तव्यं सुदुपकारित्वमिति भावः ॥ ३८॥
अन्वयार्थः-हे सौभाग्यवति ! मुझे अपने स्वामीके मियसखा
हृदयमें धारण किये उसके संदेशोंकरके अपने समीप.आयाहुआ
मेघ जान, जो अपनी स्त्रियोंको वेणी खोलनेमें उत्सुक मार्गमे थ-
केहुए पथिक-समूहोंको मनोहर गम्भीर गर्जनाओंकरके शीघ्रता
कराता है || ३८॥
भावार्थ:-हे सधवे! हमको तुम अपने स्वामीका प्रियतम
मित्र जानो हम मेघ तुह्मारे पतिका सन्देशवचन हृदयमें धारण कर
नुहारे निकट आये हैं, परदेशको गमहुम जो पुरुष गया विदेशमें
निश्चिन्त होकर ठिकेरहते है, हम अपने गम्भीर और कर्ण-प्रिय शब्दसे
उनको अपनी प्यारीकी वेणीका संहार करनेके लिये शीघ्रता क-
राते हैं ॥ ३८ ॥
भर्तृसख्यादिज्ञापनस्य फलमाह-
इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा
स्वामुत्कण्ठोच्छुसितया वीक्ष्य संभाव्य चैव ।
श्रोप्यत्यस्मात्परमवहिता सौम्य सीमन्तिनीनां
कान्तोदन्तः सुदुपनतः संगमात्किंचिदूनः ॥ ३९ ॥

·१२२ मेघदूतकाव्ये- अन्वयः--इति भारव्याते पवनतनयम् मैथिली इव सा उ- न्मुखी उत्कंठोच्छसितहदपा त्वाम् वीक्ष्य संभाव्य च अस्मात् पर- महिता प्राप्यति एव । हे सौम्य ! सोमन्तिनीनाम् सुदृदुपगतः कान्तोदन्तः सङ्गमान्, किंचित् ऊनः [भवति ] ॥ ३९ ॥ इतीति || इत्येवमाख्याते सति पवनतनयं हनूमन्तं मैथिलीव सी- तेब सा ममिया । उन्मुख्युत्कण्ठचौत्सुक्येनोच्छसितहट्या विकसित- चित्ता सती त्वां वीक्ष्य संभाव्य सत्कृत्य च । अस्माद्भर्तृमंत्रीज्ञाप- त्परं सर्व श्रोतव्यम् । अवहिताप्रमत्ता सतो श्रोष्यत्येव ।। अत्र सीताहनूमदुपाख्यानादस्याः पातिव्रत्यं मेघस्य दूतगुणसंपत्तिश्य व्य- ज्यते । तद्गुणास्तु रसाकरे-"ब्रह्मचारी बली धीरो मायावी मानव- जितः । धीमानदारो निःशको वक्ता दूतः सियां भवेत् ॥” इति ।। ननु वार्तामात्रनवणादस्याः को लाभ इत्याशझ्यार्थान्तरमुपन्यस्यति है सौम्य साधो, सीमन्तिनोनां वधूनाम् ॥ "नारी सीमन्तिनी वधूः" इत्यमरः ॥ सुत्दा सुहन्मुखेनोपनतः प्राप्तः सन् । सुहृत्पदं विप्रलम्भ- शानिवारणार्थम | कान्तस्योदन्तो वार्ता कान्तोदन्तः ॥ "वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्यान्" इत्यमरः ॥ संगमात्कान्तसंपत्किंचिदू- न ईपदूनस्तद्वदेवानन्दकारीत्यर्थः ॥ ३९ ॥ अन्वयार्थः-ऐसा कहनेपर महावीरको जानकीकी समान वह ऊपरको मुख उठाकर, उत्कण्ठासे स्वांस लेतीहुई तुझे देख, और स- कारकर इस्से आगे सावधान होकर सुनेगी। हे सौम्य ! त्रियों- को सुत्दद्वारा प्राप्त किया संदेशा स्वामीके संगमसे कुछही कम (आनन्द करनेहारा ) होता है ॥ ३९ ॥ भावार्थः हे सौम्य ! तुलारे इतना कहनेपरः-सीताजी हनु- मानजीको अपने पतिका विश्वासी दूतमान उनका भाषण श्रवण करनेके विषयमें जैसी उत्कंठित हुईथीं, वैसेही हमारी प्रियाका अन्तःकरण उत्कंठासे प्रफुल्ल होजानेपर, वह मुख ऊंचा कर तुम- को देख हमारा मित्र मानेगी । और इसमें कुछ संशय नहीं कि वह सावधान चित्तसे तुमसे आगेका सब वृत्तान्त सुनेगी। कारण कि सु- ·उत्तरमेघः। १२३ हजनकरके लाएहुए, प्रियजनका संवाद स्त्रियोंके लिये प्रत्यक्ष पतिसमागमसे कुछ कम आनन्दका देनेवाला नहीं होता ॥ ३९ ॥ सप्रति संदिशति- तामायुष्मन्मम च वचनादात्मनश्चोपकर्तुं बयादेवं तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः। अध्यापन्नः कुशलमबले पृच्छति त्वां वियुक्तः पूर्वाभाष्यं सुलभविपदा प्राणिनामेतदेव ॥ ४०॥ अन्वयः हे आयुष्मन्! मम वचनात् च भात्मनः उपक- तुम् ताम् एवम् ब्रूया: हे अवले ! तव सहचरः रामगिर्याश्रमस्थः अध्यापनः वियुक्तः त्वाम् कुशलम् पृच्छति [लथाहि] सुलभ- विपदाम् प्राणिनाम् एतत् एव पूर्वाभाष्यम् [भवति ] ॥ ४०॥ तामिति । हे आयुष्मन् ॥ प्रशंसायां मतुप् ॥ परोपकारश्लाघ्यजी वितत्यर्थः। मम वचनं प्रार्थनावचनं तस्माच्चात्मनः स्वस्योपकर्तुं च। प- रोपकारेणात्मानं कृतार्थयितुमित्यर्थः ।। उपकारक्रियां प्रति कर्मत्वेऽपि तस्यापकरोतीत्यादिवत्संबन्धमात्रविवक्षायामात्मन इति षष्ठी न विरुध्यते। यथाह भारविः--"सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषाम्" इति । तथा श्रीहर्षश्च-"साधूनामुपकर्तुं लक्ष्मी द्रष्टुं विहायसा गन्तुम् । न कुतू- हलिकस्य मनश्चरितं च महात्मनां श्रोतुम् ॥” इति । तथा च "क- चिक्वचिद्वितीयादर्शनात्सर्वस्य तथा" इति नाथवचनमनाथवचन- मेव || तां मियामेवं ब्रूयात् । भवानिति शेषः ॥ किमित्याह -हे अ- बले, तव सहचरो भी रामगिरेश्चित्रकूटस्याश्रमेषु तिष्टतीति रामगि- यश्रिमस्थः सन्नव्यापन्नः । न मृत इत्यर्थः । अमरणे हेतुमाह-वि- युक्तो वियोग प्राप्नो दुःखी संस्त्वां कुशलं पृच्छति ॥ दुह्मादित्वा- पृच्छतेदिकर्मकत्वम् ॥ तथाहि । सुलभविपदामयत्नसिद्धविपत्तीनां माणिनामेतदेव कुशलमेव पूर्वभाष्यमेतदेव प्रथममवश्यं प्रष्टव्यम् ॥ "कन्याश्य " इत्यावश्यकार्थे ण्यत्मत्ययः॥ ४० ॥ अन्वयार्थः हे आयुष्मन् ! मेरे वचनसे और अपने उपकार करनेको उस्से इस प्रकार कहना कि हे बाले! तेरा स्वामी चित्रकूटमें स्थित जीवित जीवन धारे वियोगकू प्राप्त हुआ तुझसे ·मेघदूतकाव्ये-- कुशल पूछता है ( कारण कि ) स्वयम् आई विपत्तिवाले प्राणियों- का यही प्रथम भाषण होता है ॥ ४० ॥ भावार्थ:-हे आयुष्मन् ! हमारे प्रार्थना किये वचनोंके अनु- सार तुम परोपकार साधन करके अपनेको कृतार्थ करने के लिये उस प्यारीसे इस प्रकार कहना कि "हे अवले ! तुम्हारे प्यारे पति जीवित है, वह इस समय रामगिरिनामक पर्वतपर आश्रम बनाय- कर रहते हैं । अब वह तुम्हारे वियोगसे अत्यन्त कातर हो; तुल्लारी कुशल पूछते हैं जिन प्राणियोंको परगर पर विपदकी सम्भा- वना है, उनकी कुशलका पूछनाही सबसे आगे उचित है ॥ ४० ॥ अनेना प्रतनु तनुना गादतप्तेन तप्त सानेणाश्रुद्रुतमविरतोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन | उष्णोच्छास समधिकतरोच्छासिना दूरवर्ती संकल्पैरतैर्विशति विधिना घेरिणा रुद्धमार्गः ॥१॥ अन्वयः-[किंच] दूरवर्ती वैरिणा विधिना रुद्धमार्गः सः तनुना गाढतप्तेन सास्त्रेण उत्कण्ठितेन समधिकतरोच्चासिना भड्नेन प्रतनु सप्तम् अश्रुद्रुतम् अविरतोत्कण्ठम् उप्णोच्यासम् भ- जन्म तैः सङ्कल्पैः विशति ॥११॥ अङ्ग्रेनेति ॥ किं च । दूरवर्ती दूरस्थः । न चांगन्तुं शक्यत इ- त्याह । वैरिणा विरोधिना विधिना देवेन रुद्धमार्गः प्रतिबद्धवर्मा स ते सहचरः । तनुना कशेन गाढंतप्तेनात्यन्तसंतप्तेन सास्त्रेण साश्रुणा । उ- त्कण्ठा वेदना यस्य जातोक्कण्ठितस्तेनोत्कण्ठितेन ॥ तदस्य संजात- मू-" इत्यादिनेतच्मत्ययः । उत्कण्ठतेर्वा कर्तरि क्तः ॥ समधिकतरम- धिकमुच्छसितीति समधिकतरोच्छासी तेन दीर्घनिःश्वासिनेत्यर्थः। ता- च्छील्ये णिनिः ॥ अनेन स्वशरीरेण मतनु कृशं तप्तं वियोगदुःखेन संतप्तमश्रुद्रुतमश्रुक्लिन्नम् || "अश्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्नमसु च" इत्यमरः ॥ अविरतोत्कण्ठमविच्छिन्नवेदनमुष्णोच्छासं तीव्रनिःश्वासमा "तिग्मं तीव्र खरं तीक्ष्णं चण्डमुष्णं समं स्मृतम्" इति हलायुधः ।।

·१२५
उत्तरमेघः।
अझं त्वदीयं शरीरं तैः स्वसंवेद्यैः संकल्पैमनोरथैविशति । एकीभवती-
त्यर्थः ।। अत्र समरागित्वद्योतनाय नायकेन नायिकायाः समानावस्थ-
त्वमुक्तम् ॥ ४१ ॥
अन्वयार्थः-किन्तु, दूरस्थित विरोधी प्रारब्धसे प्रतिहत-मार्ग-
वाला वह तेरा भर्ता कश, अत्यन्त तपे आंसू तथा उत्कंठासे अधि-
कतर स्वांसवाले अंगकरके कृश, वियोग दुःखक आंसुओंसे दुःखी
निरन्तर वेदनासे तप्तस्वासवाले तेरे शरीरमें उन अपने मनोरथोंसे
प्रवेश करता है ॥ ११ ॥
भावार्थः-दूरदेशमें पड़ाहुआ, व तुलारेपास जानेका मार्ग दुर्दैव-
रूपी शत्रुनें रोकरक्खा है, ऐसा वह तुह्मारा सहचर स्वानुभूत दुःखा-
वस्थाको तुलारे ऊपरभी कल्पना करता है, वह इस प्रकार कि जैसा
उसका शरीर विरहसे क्लेशित व अत्यन्त सन्तापित होता है, वैसे-
ही तुमभी वियोग दुःखसे जलकर कामज्वरसे जलती हो, जैसे
वारंवार उसके नेत्रोंमें पानी आता है, व तुमको भेटनेकी बड़ी उ-
स्कण्ठा होती है, वैसेही तुमभी सदा सर्वकाल दुःखके आंसुओंसे
महाकर भेटनेको बहुत आतुर होगी, विरहके उत्पन्न हुए दुःखसे
जिस प्रकार वह बड़े २ स्वास लेता है, वैसेही तुझे भी दीर्घ निश्वा-
सता तीव्र होती जाती है ॥ ४१ ॥
संमति स्वावस्थानिवेदनाय प्रस्तौति-
शब्दारख्येचं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्ता-
कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात्।
सोऽतिक्रान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृश्य-
स्त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमाह ॥ ४२ ॥
अन्वयः-हे भबले ! सखीनाम् पुरस्तात् भाननस्पर्शलो-
भात् शब्दाख्येयम् यत् [वचनम् ] अपि कर्णे कथयितुम् लोल:
भभूत किल श्रवणविषयम् अतिक्रान्तः [तथा] लोचनाभ्याम्
भदृश्यः सः ते प्रियः त्वाम् उत्कण्ठाविरचितंपदम् इदम् मन्मुखेन
आह॥४२॥

·१२६ मेघदूतकाव्ये- शब्दारस्येपमिति ।। हे अबले, यस्ते प्रियः सखीनां पुरस्तादय आननस्पर्श त्वन्मुग्यसंपर्के लोभागाश्यात् । अधरपानलोभादित्यर्थः । शब्दाख्येयं शब्देन रवेणाख्येयमुच्चैर्वाच्यमपि यत्तत् । वचनमपीति शेषः । कर्ण कथयितुं लोलो लालसोऽभूत्किल ॥ "लोलुपो लोलुभो लोलो लालसो लम्पटोऽपि च" इति यादवः ॥ अवणविषयं कर्णप- थमतिक्रान्तः । तथा लोचनाभ्यामदृष्टः । अतिदूरत्वाइष्टुं श्रोतुं च न शक्य इति भावः । स ते प्रियः । त्वामुत्कण्ठया विरचितानि ५ दानि सुप्तिङन्तशब्दा वाक्यानि वा यस्य तत्तथोक्तमः ॥ "पदं शब्दे च वाक्ये च" इति विश्वः ॥ इदं वक्ष्यमाणं "श्यामास्वङ्गम्" इत्यादिकं मन्मुखेनाह । मन्मुखेन स एव चूत इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अन्वयार्थ:-हे अबले! सखियोंके आगे मुखस्पर्शके लोभसे क; हनेयोग्य जिस वचनकुंभी कानमें कहनेकू इच्छावाला हुआ अब निश्चय कानोंके विषयसे पृथक् और नेत्रोंसे अदृश्य वह तेरा प्रिय भर्ता तुझे उत्कंठासे रचे इन पदोंकों मेरेद्वारा कहता है ॥४२|| भावार्थ:-हे अबले ! तुह्मारे प्यारे स्वामी पहले सखियोंके सा- मनै मुखकमल स्पर्श करनेके लोभसे, सबके सन्मुख ऊंचे शब्दसे क- हने योग्य बातभी कानमें कहनेकी लालसा करते थे, उन्होंने इस स- मय तुम्हें श्रवणपथ और दर्शनपथके अतीत जान; अत्यन्त उत्क- टित हो हमारे मुखसे इन कातर वचनोंको कहला भेजा है ॥ ४२ ॥ सादृश्यप्रतिकृतिस्वमदर्शनतदङ्गस्पृष्टस्पख्यिानि चत्वारि विरहि- णां विनोदस्थानानि । तथा चोक्तं गुणपताकायाम्---"वियोगावस्था- सु प्रियजनसदृक्षानुभवनं ततश्चित्रं कर्म स्वपनसमये दर्शनमपि । तद- अस्पृष्टानामुपनतवतां दर्शनमपि प्रतीकारोऽनङ्गव्यथितमनसां कोऽपि गदितः ॥” इति । तत्र सदृशवस्तुदर्शनमाह- श्यामारवङ्ग चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं वक्त्रच्छायाँ शशिनि शिखिना बहभारेषु केशान्। उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भूविलासा- न्हन्तैकस्मिन्क्वचिदपि न ते चण्डि सादृश्यमस्ति४३ ·उत्तरमेघः । १२७ अन्वयः-श्यामासु भङ्गम् चकित हरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातम् शशिनि वक्त्रच्छायाम् शिखिनाम् बहभारेषु केशान् [ तथा ] प्र- तनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् उत्पश्यामि [ तथापि ] हन्त हे चंडि! क्वचिदपि एकस्मिन् वस्तुनि ते सादृश्यम् नास्ति ॥ १३ ॥ श्यामास्विति || श्यामासु मियनुलतासु ॥ "श्यामा तु महिलाह्वया। लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली" इत्यमरः । अझं शरीरमु- त्पश्यामि । सौकुमार्यादिसाम्यादङ्गमिति तर्कयामीत्यर्थः । तथा चकित- हरिणीनां प्रेक्षणे ते दृष्टिपातं शशिनि चन्द्रे वक्रच्छाया मुखकान्तिम् । 'तथा शिखिनां बहिणां बहभारेषु बहसमूहेषु केशान् । प्रतनुषु स्व. ल्पासु नदीनां वीचिषु ॥ अत्र वीचीनां विशेषणोपादाने नानुक्तगुणग्रही दोषः । भ्रूसाम्यनिर्वाहाय महत्त्वदोषनिराकरणार्थत्वात्तस्येति । तदुक्तं रसरत्नाकरे-"ध्वन्युत्पादे गुणोत्कर्षे भोगोक्तौ दोषवारणे । विशे- षणादिदोषस्य नास्त्यनुक्तगुणग्रहः ॥” इति || भूविलासान् || "धूपता- का” इति पाठे भ्रवः पताका इवेत्युपमितसमासः ॥ उत्पश्यामीति सर्वत्र संबध्यते ॥ तथापि नास्ति मनोनिर्वृतिरित्याशयेनाह-ह- न्तेति ॥ हन्त विषादे ॥ "हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषा- दयो” इत्यमरः ॥ हे चण्डि कोपने ॥ "चण्डस्त्वत्यन्तकोपन" इत्यमरः । गौरादित्वात् डोष् ॥ उपमानकथनमात्रेण न कोपितव्य- मिति भावः । क्वचिदपि कस्मिन्नप्येकस्मिन्वस्तुनि ते तव सादृश्य नास्ति । अतो न निर्वृणोमीत्यर्थः । अनेनास्याः सौन्दर्यमनुपममिति व्यज्यते ॥ ४३॥ अन्वयार्थ:-प्रियंगुकी लताओंमें तेरा अंग चकितहरणियोंके अ- वलोकनमें तेरा दृष्टिपात, चन्द्रमामें मुखकी छाया मोरोंकी पुच्छोसे वाल तथा स्वल्पनदियोंकी तरंगोंमें तेरे भ्रूविलासोको देखताहूं तौभी हे चंडी! कहींभी एक वस्तुमें तेरा सादृश्य नहीं है ।। ४३ ।। भावार्थ:-हे चण्डि ! प्रियंगुलतामें तुलारे अंगकीसी सुकुमारता, चकित हरिणीके नेत्रमें तुलारी दृष्टिका सादृश्य, पूर्णचन्द्रमण्डलमें तुह्मा- रे मुखकी कान्ति, मोरोंकी पूंछमें तुलारे केशकलापकी समानता और सूक्ष्म नदियोंकी तरंगों में तुह्मारी भृकुटिचाल मैं देवताहूं, परन्तु ऐसी .

·मेघनकारगे- को परनु नहीं है कि जिसमें तुमारी समस्त समानता की दिखा- Kad संमति मतिरतिदर्शनमाह- म्यामांलिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिराया- मात्मानं ते चरणपनितं यावदिच्छाखि कर्तुम् । अस्तावन्मुहरुपतिर्दृष्टिरालुप्यते में करतस्मिन्नपि न सहते संगम नौलतान्तः ॥१४॥ अन्त्रयः- प्रिये] प्रणयकुपिताम् त्वाम् धातुरागैः शिला-. याम भानिख्य भात्मानम् ने चरणपनिनम् कर्तुग यावत् इच्छा- मि नावत् मुहुः उपचित भत्रैः मे दृEिः थालुप्रते क्रूरः कृतान्तः तस्मिन् चिने अपि नौ सनमम् न सहते ॥ ४४ ॥ स्वामिति ॥ हे प्रिये, प्रणयेन प्रेमातिशयेन कुपितां कुपितावस्था- युक्तां त्वाम् । त्वत्पतिरुतिमित्यर्थः । धातवो गैरिकादयः ।। "धातुर्वा- तादिशब्दादिगैरिकादिप्वजादिषु” इति यादवः ॥ त एव रागा रजकद्रव्याणि ॥ "चित्रादिरञ्जकद्रव्ये लाक्षादौ प्रणयेच्छयोः । सारङ्गादौ च रागः स्यादारुण्ये रञ्जने पुमान्” इति शब्दार्णवे ॥ तै- र्धातुरागैः । शिलायां शिलापट्ट आलिख्य निर्मायात्मानं माम् । मन्म- तिकृतिमित्यर्थः । ते तव । चित्रगताया इत्यर्थः । चरणपतितं कर्तुं तथा लेखितुं यावदिच्छामि तावदिच्छासमकालं मुहुरुपचितैः भवृद्धैर- सैरश्रुभिः कर्तृभिः ॥ "अनमश्चणि शोणिते" इति विश्वः || मे दृष्टिरालुप्यते । आबियत इत्यर्थः । ततो दृष्टिप्रतिबन्धनाल्लेखन प्रतिब- ध्यत इति भावः । किंबहुना क्रूरो घातुकः ॥ "नृशंसो घातुकः क्रूरः" इत्यमरः ॥ कृतान्तो दैवम् ॥ "कृतान्तो यमसिद्धान्तदै- वाकुशलकर्मसु" इत्यमरः ॥ तस्मिन्नपि चित्रेऽपि ॥ नावावयोः॥ "यु- मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थी द्वितीयास्थयोवानावौ” इति नावादेशः ॥ सं- गमं सहवासं न सहते । संगमलेखनमप्यावयोरसहमानं दैवमावयोः सङ्गं न सहत इति किमु वक्तव्यमित्यपिशब्दार्थः ॥ ४४ ॥ अन्वयार्थ:-हे प्रिये! प्रेममें कुपित हुई तुझे धातुरंगोंसे शिलामें ·उत्तरमेघः। १२९ लिखकर अपनेकू तेरे चरणों में गिरानेवाला लिखनेको जबतक मैं इ- च्छा करताहूं तबतक वारंवार बढे आंसुओंसे मेरी दृष्टि रुक जाती है क्रूर काल उस चित्रमें भीतो हमारा तेरा संगम नहीं सहता ॥ ४४ ॥ भावार्थ:-हे प्रियतमे ! मैं गेरू अर्गद रंगोंसे शिलाके ऊपर तु- झारी प्रणयकुपित प्रति मूर्ति काढकर तुलारे चरणोंपर गिरीहुई अ- पनी तसबीर जिस समय काढने लगताहूं, उस समय महावेगसे नि- कलीहुई नेत्रजलकी धारासे मेरी दर्शनशक्ति एक पलमेंही लोप हो- जातीहै । दैवके क्रूरपने कहांतक कहूं कि हमारा दोनोंका समागम चित्रके बीचभी देख वह नहीं सहसका॥४४॥ .. अधुना स्वमदर्शनमाह- मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो- लब्धायास्ते कथमपि मया स्वमसंदर्शनेषु । पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वभुलेशाः पतन्ति ॥१५॥ अन्वयः, स्वादर्शनेषु. मया कथमपि लब्धायाः ते निर्दया- लेपहेतोः भाकाशप्रणिहितभुजम् माम् पश्यन्तीनाम् स्थलीदेव- सानाम् मुक्तास्थूलाः भश्रुलेशाः तरुकिसलयेषु बहुशः न पतन्ति इति न खलु ॥४५॥ मामिति|| सुप्तस्य विज्ञानं स्वमः ।। स्वमः सुप्तस्य विज्ञानम् इति विश्वः ॥ संदर्शनं संवित् ॥ "दर्शनं समये शास्त्रे दृष्टौ स्वमे- क्ष्णि संविदि” इति शब्दार्णवे ॥ स्वमसंदर्शनानि स्वमज्ञानानि ॥ चूतवृक्षादिवत्सामान्यविशेषभावेन सह प्रयोगः ॥ तेषु मया कथमपि महता प्रयत्नेन लब्धाया गृहीतायाः। दृष्टाया इति यावत् ॥ ते तव निर्दयाश्लेषो गाढालिङ्गनं स एव हेतुस्तस्य । निर्दयाश्लेषार्थमित्यर्थः ॥ "बाही हेतुप्रयोगे” इति षण ॥ आकाशे निर्विषये प्रणिहितंभु प्रसा- रितबाहुं मां पश्यन्तीनां स्थलीदेवतानां मुक्ता मौक्तिकानीव स्थूला अ- मुलेशा बाष्पविन्दवस्तरुकिसलयेषु। अनेन चैलाञ्चलेनाश्रुधारणसमाधि- न्यते । बहुशो न पतन्तीति न । किन्तु पतन्त्येवेत्यर्थः ॥ निश्चये नव- ·मेघदूतकाव्ये-- यमयोगः । तथा चाधिकारसूत्रम् - "स्मृतिनिध्ययसिद्धार्थेषु नव्य- भयोगः सिद्धः” इति । महात्मगुरुदेवानामश्रुपातः क्षितौ यदि । देशभ्रंशो महदुःखं मरणं च भवेब्रुवम् ॥” इति क्षितौ देवताश्रुपातनि- षेधदर्शनाचक्षस्य मरणभावसूचनार्थ तरुकिसलयेषु पतन्तीत्युक्तम् ॥ अन्वयार्थ:-स्वम देखनेमें मुझे किसीमकारसे प्राप्त हुए तेरे गाढ आलिंगनके कारण आकाशमें फैलाये भुजावाले मुझे देखतीहुई स्थलदेवियोंके मोतीकी समान बड़ी अश्रुखंड आंसुओंकी बूदे वृक्षोंके पत्तोंमें बहुत नहीं गिरती हैं यह नहीं किन्तु बहुत गिरती हैं ॥४५॥ भावार्थ:-हे प्रियतमे मैंने किसी समय स्वमावस्था में तुमको कि- सी प्रकारसे पाय किचकिचाकर आलिंगन करनेके लिये हाथ पसारे है; मेरी ऐसी अवस्थाको देख वनदेवियोओंने अनेकवार वृक्षोंके को- मल पल्लवोंपर मोतीकी समान बडो २ आंसुओंकी बूंदे छोड़ी हैं । अ- थीत् मेरी यह दशा देख वनदेवीभी रोती हैं ॥ ४५ ॥ इदानीं तदङ्गस्पृष्टवस्तुदर्शनमाह- भित्वा रायःकिसलयपुटान्देवदारुद्रुमाणां ये तत्क्षीरसुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः। आलिङ्गचन्ते गुणवति मया ते तुषाराद्रिवाताः पूर्व स्पृष्टं यदि किल भवेदङ्ग मेशिस्तवेति ॥ ४६ ।। अन्वयः-देवदारुटुमाणाम् किसलयपुटान् सद्यः भित्वा तरक्षीरघुतिसुरभयः ये तुषाराद्विवाताः दक्षिणेन प्रवृत्ताः हे गुण- वति ! पूर्वम् एभिः वातैः तव भङ्गम् स्पृष्टम् भवेत् यदि किल तर्हि । मया आलिङ्गन्यन्ते ॥ ४६॥ भित्वेति ॥ देवदारुद्रुमाणां किसलयपुटान्पल्लवपुटान्सद्यो भित्त्वा । तत्क्षीरलुतिसुरभयस्तेषां देवदारुतुमाणां क्षीरसुतिभिः क्षीरनिष्यन्दैः सुरभयः सुगन्धयः। तुषाराद्रिजातत्वे लिंङ्गमिदम् । ये वाता दक्षिणेन दक्षिणमार्गेण ॥ तृतीयाविधाने मकृत्यादिभ्य उपसख्यानात्तृतीया। स- मेन यातीतिवत् । तत्रापि करणत्वस्य प्रतीयमानत्वात् । "कर्तृकर- णयोरेव तृतीया " इति भाष्यकारः॥ प्रवृत्ताश्चलिताः । हे गुणवति H ·, उत्तरमेघः। १३१ सौशील्यसौकुमार्यादिगुणसंपन्ने, ते तुषारादिवाताः पूर्व भागेभिर्वात- स्तवाचं स्पृष्टं भवेद्यदि । किलेति संभावितमेतदिति बुद्धेचत्यर्थः॥ "वार्तासंभाव्ययोः किल" इत्यमरः ॥ मयालिङ्गयन्त आश्लिष्यन्ते। अत्र वायूनां स्पृश्यत्वेऽप्यमूर्तत्वेनालिजन्नायोगादालिजयन्त इत्य- भिधानम्। यक्षस्योन्मत्तत्वात्मलपितमित्यदोष इति वदलिरक्तकारः स्वयमेवोन्मत्तमलापीत्युपेक्षणीयः ॥ ४६॥ • अन्वयार्थः-देवदारुवृक्षोंके पल्लवपुटोंको शीघ्र भेदकर उसके दु. ग्ध टपकनेकी सुगन्धिवाली जो हिमालयकी पवन दक्षिणकी ओर जानेको प्रवृत्त होती हैं हे गुणवति सुकुमारसुशीलादिगुणयुक्त प्रथम इन पवनोंकरके कदाचित् तेरा अंग छूआगया हो तो ऐसी बुद्धिद्वारा मुझसे वे आलिंगन कीजातीहै ।। ४६ ॥ भावार्थ:-हे गुणवति ! हिमालयपर्वतका समुदायवायु,देवदारु- वृक्षोंके किसलयपुट भेदकरके, उसमेंके क्षीरसे सुगन्धित हो दक्षिणकी ओरको वहता है, वह यदि पहले तुह्मारे शरीरसे छू आयाहो, ऐसी आशा कर मैं आग्रहसहित उसका (पवन) आलिंगन करताहूं ॥४६॥ संक्षिप्येत क्षण इव कथं दीर्घयामा नियामा सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् । इत्थं चेतश्च टुलनयने दुर्लभप्रार्थनं मे गाढोष्माभिः कृतमशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः ॥४॥ अन्वयः-मया दीर्घयामा त्रियामा क्षणः इव कथम् सं- क्षिप्यते ? अहः अपि सर्वावस्थासु मन्दमन्दातपम् कथम् स्या- त्? हे चदुलनयने! इत्थम् दुर्लभप्रार्थनम् मे चेतः गाढोष्मा- मिः त्वद्वियोगव्यथाभिः शरणम् कृतम् ॥४७॥ संक्षिप्यतेति ॥ दीर्घा यामाः महरा यस्यां सा दीर्घयामा । विर- हवेदनया तथा प्रतीयमानेत्यर्थः । त्रियामा रात्रिः ॥ "आद्यन्तयो- रर्धयामयोर्दिनव्यवहारात्रियामा” इति क्षीरस्वामी ॥क्षण इव कर्थ केन प्रकारेण संक्षिप्येत लघुक्रियेत । अहरपि सर्वावस्थासु । सर्वका- लेष्वित्यर्थः। मन्दमन्दो मन्दप्रकारः I] "प्रकारे गुणवचनस्य” इति द्विशक्तिः। “कर्मधारयवदुत्तरेषु” इति कर्मधारयवद्भावात्सुपो लुक् ।। A 2 क ·मेघदूतकाव्ये- मन्दमन्दानममत्यल्पसंताप कर्ण स्यात् । न स्यादेव । हे चटुलनयने चहालाक्षि! मनेन प्रकारे दुर्लभगार्थनगमाप्यमनोरथं में मम भेती गाभाभिनितीनाभिस्ववियोगायणाभिरशरणमनाथं रुतम् ।। अन्वयार्थ:-मुझे दीर्घ पहरोनाली रात्रि क्षणकीनाई किस प्रकार कट जाय? दिवसभी सर्वा मन्द उमानायुक्त किस प्रकार हो जाय? हे चंचलनेवाली! सो दुर्लभ प्रार्थनामें अपना चित्त मै- ने अत्यन्त संतापदायक तेग वियोगव्यथाओसे अनाथ कर- दिया ॥ १४ ॥ भावार्थ:-हे मंचलाक्षि! यह तीनपहरवाली लंबी रात कैसे क्षण कालकी सगान छोटी होगी? और यह दिनभी किसप्रकारसे सब अवस्थामें स्वल्पसंतापकारी होंगे? इस प्रकारसे दुर्लभ प्रार्थना करता- दुआ मेरा चित्त अति तीव्र वियोगव्यथासे अत्यन्त अनाथ हो. गया॥१७॥ न च मदोयदुर्दशाभवणा तव्यमित्याह- नन्बात्मानं पटु विगणयनात्मनैवावलम्वे तत्कल्पाणि त्वमपि सुतरां मा गमः कातरत्वम् । कत्वात्यन्तं सुखसुपनलं दुःश्वमेकान्तलो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रोमिक्रमेण ॥४८॥ अन्वयः-ननु बहु विगणयन् भात्मानम् भात्मना एव अवलम्बे तत् हे कल्याणि! त्वय् अपि सुतराय कातरत्वम् मा गमः कस्य अत्यन्तम् सुखम् उपनतम् वा एकान्ततः दुःखम् [किन्तु ] चक्रनेमिक्रमेण नीचैः च उपरि गच्छति ॥४८॥ नन्विति ॥ नन्वित्यामन्त्रणे ॥ "प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु" इत्यमरः । ननु पिये बहु विगणयशापान्ते सत्येवमेवं करि- प्यामीत्यावर्तयन्नात्मानमात्मनैव स्वेनैव ॥ "प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्या- नम्" इति तृतीया ॥ अवलम्बे धारयामि । यथाकथंचिज्जीवामी- त्यर्थः । तत्तस्मात्कारणात् । हे कल्याणि सुभगे, त्वत्सौभाग्येनैव जी- वामीति भावः ॥ "बबादिभ्यश्च” इति की ॥ त्वमपि नितरामत्यन्तं ·उत्तरमेषः। १३३ . कातरत्वं भीरुवं मा गमः मा गच्छ ॥ "न माङयोगे” इत्याग- माभावः ॥ ताक्सुखिनोरावयोरीशि दुःखे कथं न बिभेमीत्याश- झ्याह-कस्येति ॥ कस्य जनस्यात्यन्तं नियतं सुखमुपनतं प्राप्तमे कान्ततो नियमेन दुःखं वोपनतम् । किं तु दशावस्था चक्रस्य स्थान- स्य नेमिस्तदन्तः ॥ "चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्नधिः पुमान्” इत्यमरः ॥ तस्याः क्रमेण परिपाट्या ॥ "क्रमः शक्ती परिपाट्याम्" इति विश्वः ॥ नीचैरध उपरि च गच्छति प्रवर्तते । एवं जन्तोः सुखदुःखे पर्यावर्तते इत्यर्थः ॥ ४८ ॥ अन्वयार्थः-अनेक विचार करके मैं कष्टसे अपने आत्माकं आत्माहीसे धारण करताहुँ, सो हे कल्याणि तूंभी अत्यन्त कातर मत होना, किस मनुष्यको अत्यन्त सुख प्राप्त हुआ है वा अत्यन्त दुःख, किन्तु ( यह ) पहियेकी नेमिक्रमसे नीचे और ऊपरको जाता है ॥ ४८ ॥ भावार्थ:-हे कल्याणि! मै अनेक विचार करके बहुत कष्टसे अपनेको स्थिर करके रखता हूं, परन्तु तुमभी कहीं अत्यन्त का- तर न होना । किसी पुरुषपर सदा सुख या दुख नहीं रहता; सबही अवस्था पहियेकी परिधिके समान एकवार नीचे और एक- वार ऊपरको जाती है ॥ ४८ ॥ न च निरवधिकमेतदुःखमित्याह- शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शाङ्गपाणी शेषान्मासान्गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा । पश्चादावां विरहगणितं तं तमात्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरचन्द्रिकासु क्षपासु ॥४९॥ अन्वयः-शाङ्गपाणौ भुजगशयनात् उस्थिते मे शापान्तः [ भविष्यति ] शेषान् चतुरः मासान् लोचने मीलयित्वा गमय पश्चात् आवाम् विरहगणितम् तम् तम् भात्माभिलाषम् परि- गतशरचन्द्रिकासु क्षपासु निर्वेक्ष्यावः ॥ १९॥ २२ ·१३४ मेघदूतकाव्ये- शापान्त इति ॥ पाणौ शाई यस्य स तस्मिशा पाणौ विष्णौ ॥ "सप्तमीविशेषणे- इत्यादिगा बहुव्रीहिः । "प्रहरणार्थेभ्यः परे निहासप्तम्यो भवतः" इति वक्तव्यात्पाणिशब्दस्योत्तरनिपातः ॥ भुजगः शेष एव शयनं तस्मादुत्थिते सति मे शापान्तः शापावसान- म् । भविष्यतीति शेषः । शेपानवशिष्टांश्चतुरो मासान् । मेघदर्शनम- भृति हरिबोधन दिनान्तमित्यर्थः । दशदिवसाधिक्यं त्वत्र न विवक्षित- मित्युक्तमेव । लोचने मौलयित्वा निमौल्य गमय। धैर्यणातिवाहये- त्यर्थः । पध्यादनन्तरं त्वं चाहं चावाम् ॥ "त्यदादीनि सनित्यम्" इत्येकशेषः ॥ "त्यदादीनां मिथो द्वन्द्वे यत्परं तच्छिप्यते" इत्य- स्मदः शेषः॥ विरहे गुणितमेवमेवं करिष्यामीति मनस्यावर्तितम् । तं तम || वीप्सायां द्विरुक्तिः ॥ आत्मनोरावयोरभिलाषं मनोरथम् । परिणताः शरचन्द्रिका यासां तामु क्षपासु रात्रिषु ॥ निर्वेक्ष्यावो भो- क्ष्यावहे || विशतेलृट् || "निर्वंशो भृतिभोगयोः” इत्यमरः ॥ अत्र कैश्चित् “नभोनभस्ययोरेव वार्षिकत्वात्कथमापादादिचतुष्टयस्य वार्षि- कत्वमुक्तमिति चोदयित्वर्तुत्रयपक्षाश्रयणादविरोधः” इति पर्यहारि तत्सर्वमसंगतम् । अत्र गतशेषाश्चत्वारो मासा इत्युक्तं कविना न तु ते वार्षिका इति । तस्मादनुक्तोपालम्भ एव । यच्च नाथेनोक्तम् "कथमा- षाढादिचतुष्टयात्परं शरत्कालः” इति, तत्राप्याकार्तिकसमानेः श- रत्कालानुवृत्तेः परिणतशरच्चन्द्रिकास्वित्युक्तम् । न तु तदैव शरमादु- र्भाव उक्त इत्यविरोध एव ॥४९॥ अन्वयार्थः-विष्णुके शेषशय्यासे उठनेपर ( कर्तिकान्तमें ) मेरे शापका अन्त होगा। शेष रहे चार महीनोंकू तूं आंख मीचकर गवादे। पीछे हम दोनो वियोगमें विचारेहुए उन उन मनोरथोंकू शरदचांदनीवाली रात्रियों में भोगेंगे ।। ४९ ॥ भावार्थ:-हे सुलोचने शाईपाणि ! विष्णुजी जब शेषशय्यासे उठेगे, अर्थात् देव उठान एकादशीके दिन मेरे शापका अत होगा। इस कारण तुम आंख मूदकर जैसे बने वैसे इन शेष चार महीनोंको विताओ । इस शापके वीत जानेपर मैं शरच्चन्द्ररुशोभत रात्रिमें विरहकालके समय मनमें किये हुए अपने सर्व मनोरथ इच्छा- नुसार भोगू गा ।। ४९ ॥ , ·। - . उत्तरमेघः। १३५ संप्रति तस्या मेघवञ्चकत्वशङ्कानिरासायातिगूढमभिधेयमुपदिशति- भूयश्चाहं त्वमपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किमपि रुदती सस्वरं विप्रबुद्धा। सान्तहाँसं कथितमसकत्पृच्छतश्च त्वया मे दृष्टः स्वमे कितव रमयन्कामपि त्वं मयेति ॥ ५० ॥ अन्वयः-भूयश्च आह पुरा शयने मे कण्ठलमा अपि त्वम् निद्राम् गत्वा किमपि सस्वरम् रुदती विप्रबुद्धा [आसीः] अस- कृत् पृच्छत; मे 'हेकिनव त्वम् कामपि रमयन् मया स्वप्ने दृष्टः' इति त्वया सान्तासम् कथितम् ॥ ५० ॥ भूय इति ॥ हे अबले, भूयः पुनरप्याह । त्वद्भर्ती मन्मुखेनेति शेषः । मेघवचनमेतत् । किमित्यत आह-पुरा पूर्वम् । पुराशब्दश्यि- रातीते ॥ "स्यात्मबन्धे चिग़तीते निकटागामिके पुरा” इत्यमरः ॥ शयने में कण्ठलग्नापि त्वम् । गले बद्धस्य कथमपि गमनं न संभवेदिति भावः । निद्रां गत्वा किमपि । केन वा निमित्तेनेत्यर्थः। सस्वनं सश- ब्दम् । उच्चरित्यर्थः । रुदती सति विप्रबुद्धा । आसीरिति शेषः । अ-. सकहुशः पृच्छतः । रोदनहेतुमिति शेषः । मे मम । हे कितव, त्वं कामपि रमयन्मया स्वमे दृष्ट इति त्वया सान्तहीसं समन्दहासं यथाः तथा कथितं चेति । त्वद्भर्ता भूयश्चाहेति योजना ॥ ५० ॥ अन्वयार्थः-फिर औरभी कहा है। प्रथम शयनसमयमें मेरे कं- में लगीहुईभी तूं निद्राको प्राप्त होकर कुछेक शब्दसहित रोकर जाग उठीथी, वारंवार पूछने पर मेरे "हे धूर्त ! तूं किसीके संग रमण करताहुआ मैने स्वममें देखा है" ऐसा तैने मन्दहासपूर्वक कहाथा ५० भावार्थ:-हे सखे ! अपनी सखिसे फिर निशानीकी भांति तुम यह कहना, कि तुलारे पतिनं कहा है, कि “एकदिन तुम हमारे कं- उसे चिपटीहुई सोरहीथी, कि इतने में अचानक शब्दकर और रोती- हुई तुम जागपडीर्थी । फिर मैंने बारम्बार तुमसे रोनेका कारण पूछा तव तुमनें मन्द हंसकर कहाथा 'अरे धूर्त ! तुझे किसीके संग रमण करताहुआ मैने स्वममें देखा हैं। ॥ ५० ॥ !

·माहाकार- परमान्यां कुशलिनमभिज्ञानदानाद्विदिना मा कोलीगाजकितनयने मय्यविश्वासिनी ः। बेहानाहः किमपि विग्हे जिनसे यशोगा- दिष्टे वग्नुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति ॥ २१ ॥ अन्यत्रः सकिननने ! निम्मान अभिमानानान माम् कुदाचिनम् विदित्वा कोलीनाग मयि अविश्वामिनी माभूः किम- पि ग्नान् विन्द ध्वसिनः पातुः किंत ] ते अभोगान् इष्टे नम्नुनि उपचिनग्माः प्रेमगीभवन्ति ॥५१॥ एनरमाद्विति । एतस्मात्पूचीचान । अभिज्ञायतेऽनेनेत्यभिज्ञान लक्षणं तस्य दानामापणान्मां कुशलिनं क्षेमवन्तं विदित्वा ज्ञात्वा । हे चकितनयो, कुले जनसमूह भवात्कौलीनाल्लोकपवादात् । एता- वता कालेन परासुनोचेागच्छाति जनप्रवादादित्यर्थः ॥ "स्या- त्कौलीनं लोकवादे युद्धे पश्वहिपक्षिणाम्" इत्यमरः ॥ मयि विषये- ऽविश्वासिनी मरणशङ्गिनी मा भूने भव ॥ भवतहूं । "न माङयो- गे” इत्यागमप्रतिषेधः ॥ न च दीर्घकालविप्रकत्पूिर्वलेहनिवृत्ति- राशयेत्याह-लेहानिति॥ किमपि किचिन्निमित्तम् । न विद्यत इति शेषः । लेहान्प्रीतीविरहे सत्यन्योन्यविप्रकर्षे सति ध्वंसिनो विनश्व- रानाहुः । तत्तथा न भवतीत्यभिप्रायः । किंतु ते स्नेहा अभोगाद्विरहे भोगाभावाद्धेतोः ॥ प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नसमास इष्यते ॥ इष्टे व- स्तुनि विषये । उपचितो रसः स्वादो येषु त उपचितरसाः सन्तः । प्रवृद्धतृष्णा इत्यर्थः ।। "रसो गन्धरसे वादे तिनादौ विषरागयोः” इति विश्वः ॥ प्रेमराशीभवन्ति । वियोगासहिष्णुत्वमापद्यन्त इत्यर्थः ॥ लेहम्णोरवस्थाभेदादिः। तदुक्तम्-"आलोकनाभिलाषी रागस्नेही ततः प्रेमा । रतिशृङ्गारी योगे वियोगता विप्रलम्भव ॥ इति । तदेव स्फुटीकृतं रसाकरे-"प्रेमादिदृक्षारम्येषु तच्चिन्ता त्वभिलाष- कः। रागस्तत्समबुद्धिः स्यात्स्लेहस्तत्मवणक्रिया ॥ तद्वियोगासहं प्रेम रतिस्तत्सहवर्तनम् । शृङ्गारस्तत्समः क्रीडा संयोगः सप्तधा क्रमात् " इति ।। ५१ ॥ अन्वयार्थः-हे चंचलनेत्रवाली ! इस चिह्नसे मुझे कुशल जान- ·उत्तरमेवः। १३७ कर जनप्रवादसे मेरी कुशलमें शंका मत करना। किसी निमित्तसे ले- हाँको वियोगमें विनश्वर कहते हैं । इच्छित विषयोंके उपभोगकी प्रा. प्ति न होनेसे इष्ट वस्तुके प्राप्त विषयमें अति उत्सुक होताहुआ प्रे- मकी राशि बनता है ॥ ५१ ॥ भावार्थ:--हे चकितनयने ? इस अभिज्ञान वचनसे जानना कि मैं कुशलसहित हूं।लोकापवादसे मेरे जीवन-तुम कुछ शंका न करना । बहुत दिन विठुरे रहेनेसे स्नेह दूर हो जाता है, ऐसाभी म- नमें न समझलेना । वरन मेरे मतसे तो उलटा होता है, कि वह स्ले- ह वियोगकालमें इच्छित विषयोंके उपभोगका अभाव होनेसे इष्ट व- स्तुके प्राप्त विषयप्ने अति उत्सुक होताहुआ प्रेमकी राशि बनता है।५१ इत्थं स्वकुशलं संदिश्य तत्कुशलसंदेशानयनामिदानीं याचते- आश्वास्यैवं प्रथमविरहोदयशोको सखी ते शैलादाशु त्रिनयनवृषोत्खातकूटान्निवृत्तः। साभिज्ञानप्रहितकुशलैस्तद्वचोभिर्ममापि प्रातः कुन्डप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेथाः ॥ ५२॥ अन्वयः-प्रथमविरहोदनशोकाम्- सखीम् एवम् आश्वास्य त्रिनयनवृषोत्खातकूटात् शैलात् आशु निवृत्तः साभिज्ञानप्रहित- कुशलैः त्वंद्वचोभिः मम अपि प्रातः कुन्दप्रसवशिथिलम् जी- वितम् धारयेथाः ॥५२॥ आश्वास्येति || प्रथमविरहेणोदनशोकां तीबदुःखां ते सखीमेवं पूर्वोक्तरीत्याश्वास्योपजीव्य त्रिनयनस्य त्र्यम्बकस्य वृषेण वृषभेणो- खाता अवदारिताः कूटाः शिखराणि यस्य तस्मात् ॥ "कूटोऽस्त्री शिखरं शृनम्" इत्यमरः ॥ शैलात्कैलासादाशु निवृत्तः सन्प्रत्यावृत्तः सन्साभिज्ञानं सलक्षणं यथातथा प्रहितं प्रेषितं कुशलं येषु तैस्तस्या- स्त्वत्सख्या वचोभिर्ममापि प्रातःकुन्दप्रसबमिव शिथिलं दुर्बलं जीवितं धारयेथाः स्थापय ॥ प्रार्थनायां लिङ् ॥ ५२ ॥ अन्वयार्थः-प्रथम वियोगमें तीव्र शोकयुक्त सखीको इस प्र- कार समझाकर शिवके वृषभसे विदीर्ण शृङ्गवाले, उस पर्वतसे शीम ·मेघदतकाव्य- लोटकर, लक्षणसहित भगेहुए हुशायत अपनी सखोंक वच- नौकर मरेगी मातःमार चमेलीके फलकी समान शिथिल हुए जीवनकं स्थापण कर ।। ५२ ।। भावार्थः -प्रथम विरहसे अत्यन्त शोकाकुल हुई अपनी स- खोका इस प्रकार से समाधान कर, महादेवजीके नन्दीने जिसके शि- खरीको विधारण किया है, ऐसे कैलासपर्वतसे शीघ्र लौटकर हमारी उस प्यारीकी अभिज्ञानमाहित वार्ताहारा प्रभातकालीन कुन्दके फूलको समान शिथिल हुए मेरे जीवनकी जिरसे रक्षा होवे वह तुम करना ।। ५२ ॥ भप्रति मेघस्य प्रार्थनाकारं मनपूर्वकं कल्पयति--- कचित्तौम्य व्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया में प्रत्यादेशान्न खलु भवतो धीरतां तर्कयामि | निःशन्दोऽपि प्रदिशसि जलं याचितश्चातकेयः प्रत्युक्तं हि प्रणयिषुसतामीप्सितार्थक्रियैव ॥ ५३॥ अन्वयः-हे सौम्य त्वया मे इदम् बन्धुकृत्यम् व्यवसि- तम् कञ्चित् प्रत्यादेशात् भवतः धीरताम् न तर्कयामि खलु या- चितः-निःशब्दः अपि त्वम् चातकेभ्यःजलम् प्रदिशसि हि सता. म् प्रणयिषु ईप्सितार्थक्रिया एव प्रत्युक्तम् ॥ ५३ ॥ कञ्चिदिति ॥ हे सौम्य साधो, इदं में बन्धुकृत्यं बन्धुकार्यम् । देवदत्तस्य गुरुकुलमितिवत्प्रयोगः ॥ व्यवसितं कञ्चित्करिण्यामीति नि- श्चितं किम् ॥ "कञ्चित्का प्रवेदने" इत्यमरः ॥ अभिप्रायज्ञापनं का- मप्रवेदनम् ॥ न च ते तूष्णीभावादनङ्गीकारं शङ्के । यतस्ते स एवोचित इत्याह-"प्रत्यादेशात्करिष्यामि” इति प्रतिवचनात् ॥ "उक्तिराभाषणं वाक्यमादेशो वचनं वचः” इतिशब्दार्णवे ]] भवतस्तव धीरतां गम्भीरत्वं न कल्पयामि न समर्थये खलु । तहि कथमङ्गोका- रज्ञानं तत्राह-याचितः सन्निःशब्दोऽपि निर्जितोऽपि । अप्रतिजा- नानोऽपीत्यर्थः । चातकेभ्यो जलं प्रदिशसि ददासि । युक्तं चैतदि- त्याह-हि यस्मात्सतां सत्पुरुषाणां प्रणयिषु याचकेषु विषय ईप्सि- .

·उत्तरमेघः। १३९ तार्थक्रियवापेशितार्थसंपादनमेव प्रत्युक्तं प्रतिवचनम् । क्रिया केवल- मुत्तरमित्यर्थः ॥ "गर्जति शरदि न वर्षति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः । नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजनः करोत्येव॥" इति भावः अन्वयार्थः-हे सौम्य! तैने मेरा यह बन्धुकार्य करना निश्च- य किया है क्या ! करूं गा इस प्रतिवचनसेही तेरी धीरताकू नहीं समर्थन करता हूं। याचना कियाहुआ निश्शब्दभी तूं चातकोंको जल देता है, कारण कि सत्पुरुषोंका याचकोंमें इच्छित अर्थ संपादन करनाही केवल उत्तर है ।। ५३ ।। भावार्थ:-हे सौम्य ! इस बन्धके कार्यको सिद्ध करनेके लिये तुम कृत-निश्चय हुए हो। तुम्हारे मौन धारण करनेपरभी ऐसी शंका नहीं होती, कि तुम अस्वीकार करते हो । यदि तुम मित्रका कार्य करना मुखसे अंगीकार करो, तो तुम्हारी गंभीरता नहीं रह- ती । कारण कि जब चातकगण तुम्हारे निकट जलकी प्रार्थना क- रते हैं, तब तुम एक वचनभी न कहकर नल देदिया करते हो । प्र- सिद्धभी है कि साधुगण प्राथितकार्य साधनेके द्वाराही प्रेमीजनके निकट प्रार्थनावाक्यका उत्तर दिया करते हैं ॥ ५३ ।। संमति स्वापराधसमाधानपूर्वकं स्वकार्यस्यावश्यकरणं प्रार्थयमानो मेघं विसृजति- एतकृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावर्तिनो मे सौहार्दादा विधुर इति वा मय्यनुक्रोशबुद्ध्या । इष्टान्देशाञ्जलद विचर प्रावृषा संभृतश्री- मा भूदेवं क्षणमपि च ते विद्युता विप्रयोगः ॥५४॥ अन्वयः हे जलद सौहार्दात् वा विधुरः इति वा मयि अनु- कोशबुद्ध्या अनुचितप्रार्थनावर्तिनः अपि मे प्रियम् एतत् कृत्वा प्रावृषासम्भृतश्री।।इष्टान् देशान् विचर एवम् क्षणमपि च ते वि- गुता विप्रयोगः मा भूत् ॥ ५ ॥ एतदिति ॥ हे जलद, सौहादीसुदृद्भावात् ॥ "दृगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च' इत्युभयपदवृद्धिः ॥ विधुरो वियुक्त इति हेतोर्वा | ·१४० मेघदूतकाव्ये- "विधुरं तु भविश्लेपे” इत्यमरः ॥ मयि विषयेऽनुक्रोशबुद्ध्या क- रुणाचुया वा । अनुचिता तवाननुरूपा या प्रार्थना प्रियां प्रति "सं- देशं मे हर" इत्येवंरूपा तत्र वर्तिनो निर्बन्धात्परस्य में ममैतत्संदेश. हरणरूपं प्रियं कृत्वा संपाद्य मावषा वर्षाभिः ॥ "स्त्रियां प्रावृट् स्त्रियो भूम्नि वर्षाः” इत्यमरः ॥ संभृतश्रीरुपचितशोभः सन्. । इ- धान्स्वाभिलपितान्देशान्विचर । यथेष्टदेशेषु विहरेत्यर्थः ॥ "देश- कालाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणाम्” इति वचनाकर्मत्वम् ॥ एवं महत्क्षणमपि स्वल्पकालमपि ते तव विद्युता । कलत्रेणेति शेषः। विप्रयोगो विरहो मा भून्मास्तु ॥ माढित्याशिषि लुङ् ॥ "अन्ते काव्यस्य नित्यत्वात्कुर्यादाशिपमुत्तमाम् । सर्वत्र व्याप्यते विद्वान्नाय- केच्छानुरूपिणीम् ॥” इति सारस्वतालंकारे दर्शनाकाव्यान्ते नायके- च्छानुरूपोऽयमाशीर्वादः प्रयुक्त इत्यनुसंधेयम् ॥ ५४॥ इति श्रीमहोपाध्यायमल्लिनाथसरिविरचितया संजीविनीसमा. ख्यया व्याख्यया सस्तो - महाकविश्रीकालिदासवि- रचिते मेघदूने काव्ये उत्तरमेघः समाप्तः । अन्वयार्थः-हे जलद! सुत्भावसे युक्त अथवा मेरेमें करुणा- बुद्धिसे अनुचितप्रार्थना करनेवाले मेरा यह प्रिय (कार्य) करके वर्षाद्वारा वृद्ध शोभावाला तूं इष्टदेशौमें विचरण कर । इसप्रकार एक क्षणकोभी तेरी विजलीसे वियोग न होओ ॥ ५४ ॥ , भावार्थ:-हे जेलद! मैं तुलारे निकट यद्यपि अनुचित प्रार्थना करताहूं, तथापि तुम हमारी मित्रताके वशमें हो, अथवा अति कातर होने के कारणसे हो, वा मेरे प्रति दया करके हो, उस कार्यके सिद्ध करने पश्चात् वर्षाकालमें शोभासम्पन्न हो इष्ट देशोंमें विचरण करना मेरी समान, प्रिय विद्युल्लतासे तुलारा कभी क्षणमात्रकोभी वियोग न होवे ॥ ५४॥ इति श्रीमहाकविकालिदासविरचितं मेधसन्देशाभिधं खण्ड- -', काव्यं मिश्रकुलाग्रगण्यसुखानंदसुतबलेदवप्रसादशर्म- णा विरचितया ज्ञानदीपिकया हिन्दीयभाषया टीकया सनाथं समाप्तिमगमत् । ४

·No text on this page.