·। श्री
१ काशी-संस्कृत-प्रन्थमाला
एक
(व्याकरणविभागे (१५) सप्तदश पुष्पम् )
श्रीवासुदेवदीक्षितकृत 'बालमनोरमा' सहिता
वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी
वैदिकभागे श्रीमजयकृष्णपण्डितविरचित 'सुबोलिव्याख्यया,
लिङ्गानुशासनभागे भैरवी' व्याख्यया च संयोजिता ।
रूपलेखन-पतिलेखनप्रकाराख्यपरिशिष्टैश्च विभूषिता ।
सम्पादक
आचार्य श्रीगोपालशास्त्री नेने
[चतुर्थो भागः ETBILURE
SUNG
प्रकाशक'-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, वाराणसी-१
वृत्ति ]
मूल्यं ५)
[ सर्वेऽधिकारा प्रकाशकाधीना 1.
[सन् १९५८

·प्रकरणानुक्रमका . क्रमाङ्क ११णि पृष्टम् । क्रमाङ्क २९१ पृष्ठम् ७१८॥ साधारणस्वरा. ७२ ७३५ ७५१ ८१० ८११ ८११ १२. सन्प्रकरण १३ यप्रकरणम् १४ यडलुकप्रकरणम् १५ नामधातुप्रकरणम्- १६ कण्डवादिप्रकरणम् १७ प्रत्ययमालाप्रकरण १८ श्रात्मनेपदवरणम् १९ परस्मैपदप्रकरणम् २० भावकर्मतिप्रकरणम् २१ कर्मकर्तृतिड्प्रकरणम् २२ लकारार्थप्रकरणम् २३ कृदन्तकृत्यप्रकरणम् २४ पूर्वकृदन्नप्रकरणम् २५ उणदिप्रकरणम् प्रथमपाद द्वितीयपाद तृतीयपाद चतुर्थपाद पृश्चम २६ उत्तरकृदन्तप्रकरणम् २७ वैदिकप्रकरणम् ३५ वरप्रकरणम् धातुस्वरा' ३१९ प्रातिपदिकस्वरा ३२५ फिटसूत्राणि ३४४ स्वरशेषा समासस्वरा ३७० तिडन्तस्वरा स्वरसञ्चारप्रकार २९ लिङ्गानुशासनप्रकरणम् ३९९ स्त्र्यधिकार ४१३ पुल्लिङ्गाधिकार ४२४ नपुसकाधिकार ४४२ स्त्रीपुसाधिकार पुनपुसकाधिकार ५२७ ३. पाणिनीयशिक्षा ३२७णपाठ. 4. ||३२ सूत्रसुचिका ३३ वार्तिकसूचिका ५८२ ३४ परिभाषासूचिका २५ उणादिसूत्रसूचिका, ६१२ | ३ फिटसूत्रसूचिको ६६१ ३७ रूपलेखन-पतिलेखन- ८१९ ८२३ ८२५ ८२७ ·सिद्धान्तकौमुदी बालमनोरमा . [चतुर्थो भागः] अथ तिङन्ते णिच्प्रकरणम्॥ ११ २५७५ तत्प्रयोजको हेतुश्च श४५॥ कर्तु प्रयोजको हेतसब कर्तृसं- ज्ञश्व स्यात् । २५७६ हेतुमति च शशक्षा प्रयोजकव्यापार प्रेषणादौ वाच्ये धातोणिच्स्यात् । भवन्त प्रेरयति भावयति । "णिचच' (सू २५६४ ) इति कर्तृगे फले श्रात्मनेपदम् । भावयते । भावयाबभूव । २५७७ ओः पुयज्यपरे अथ 'हेतुमति च' इति णिज्विधिवक्ष्यन् हेतुसज्ञामाह-'तत्प्रयोजको हेतुश्च । 'स्व. तन्त्र कर्ता' इति पूर्वसूत्रोपात्त कर्ता तच्छब्देन परामृश्यते । तस्य कर्तुं प्रयोजक प्रवर्तयिता तत्प्रयोजक । तदाह कर्तु प्रयोजको हेतुसज्ञ इति । चकार पूर्वसूत्रोपात्तां कर्तृसंज्ञां समुचिनोति । तदाह-कर्तृ संशश्चेति । देवदत्त पचति, त प्रेरयति यज्ञदत्त इत्यत्र देवदत्तस्यैव पाकानुकूलव्यापारात्मकपचधात्वर्थाश्रयस्वरूपकवसत्वात् प्रयो- जकस्य तदभावादिह कर्तृसज्ञाविधिः। प्रयोजकस्य प्रयोज्यका अन्यथासिद्धत्वाद्ध. तुत्वाऽप्राप्ती हेतुसंज्ञाविधिः । हेतुमति च । 'सत्यापपाश' इत्यतो णिजित्यनुवर्तते। हेतु. प्रयोजक आधारतया अस्यास्तीति हेतुमान् प्रयोजकनिष्ठ' प्रेषणादिव्यापार, तस्मिन् वाच्ये णिच् स्यादित्यर्थः। 'धातोरेकाचो हलादे' इत्यतोधातोरित्यनुवर्तते । तदाह-प्रयोजकव्यापार इति । प्रेषणादावित्यादिशब्देन अभ्येषणानुमत्युपदेशादीनां ग्रहणम् । तत्र भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्तना प्रेषणम् आज्ञेत्यर्थः । समानस्याधिकस्य च संख्याँचार्यादे प्रवर्तना अध्येषणा। अनुमति' राजादे.सम्मति । ज्वरितस्य कषाय- पाने हितावबोधनेन प्रवर्तना उपदेश । हननादीत्या पलायमानस्य निरोधाचरणमपि प्रयोजकव्यापार । प्रयोजकनिष्ठप्रवर्तनायां णिजिति फलितम् । एते तु विशेषा. प्रकर- 'णादिना अवगम्यन्ते । 'कुलालो घट करोती'त्यत्र तु न णिच् प्रयोज्यप्रयोजकोमय- समभिन्यवहार एव तत्प्रवृत्तेरित्यन्यत्र विस्तर । भवन्तमिति । देवदत्तो यज्वा भवति । त प्रेरयति याजक इत्याद्यर्थे भूधात्वर्थस्य भवनस्य मुख्यकर्ता यस्वा तस्य यज्वभ- वने प्रवर्तयिता याजकादिःप्रयोजक , तन्निष्ठाया प्रेरणायां भूधातोर्णिच यावरती भावीति णिजन्तम् । तस्माद्भवनानुकूलव्यापारार्थकात् लटि 'भावयतीति रूपम् । भवन्त प्रेरयतीति फलितोऽर्थ । भावयाम्बभूवेति । कर्तृगामिन्यपि क्रियाफले भूधातोर- आत्मनेपदित्वात् अनुप्रयुज्यमानादपि नारमनेपदमिति भावः। ओ पुयण । 'उ' इत्यस्य ओसिंधषष्ठी । 'पुयण्जि' इतिच्छेद।पुश्च यण चज चेति समाहारद्वन्द्वात्सप्तमी । : रो यस्मादिति बहुव्रीहि । 'सन्यतः' इत्यस्मात्सनीत्यनुवर्तते । अगस्येत्यधिकृतम् ।

·२६२ सिद्धान्त मुदी [णि- ७४/८०|| सनि परे यदई तंदवयवाभ्वासोकारस्येत्त्व स्यात्पवर्गयजकारेष्ववर्णपरेषु परत । अबीभवत् । अपीपवत् । भू-अमीमवत् । अयीयवत् । श्ररीरवत् । अलीलवतू । अजीजवत् । २५७८ स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिसवार तीनां वा ७४क्षा एषामभ्यासोकारस्य इत्त्व वा स्यात्सन्यवर्णपरे धात्वक्षरे परे । असिखवतू । असुनवत् । 'नाऽग्लोपि' (सू २५७२) इति ह्रस्वनिषेध । अशशासत् । अंड्ढौकत् । अचीचकासत् । मतान्तरे, अचचकासत् । अग्लोपि इति सुन्धातुप्रकरणे उदाहरिष्यते । ण्यन्ताणिचि पूर्वविप्रतिषेधादपवादत्वाद्वा वृद्धि- 'अत्र लोप' इत्यस्मादभ्यासस्येति,भृशामिदित्यस्मादिदिति चानुवर्तते । तदाह-सनि परे इत्यादिना । अबीभवदिति । भूइ अत् इति स्थिते द्वित्वे कार्ये णौ अच आदेशस्य निषेधाद् वृद्धद्यावादेशाभ्यां प्रागेव 'भू' इत्यस्य द्वित्वे उत्तरखण्डस्य वृद्धयावादेशयो. कृतयोरुपधाहस्वे अभ्यासे अकाराभावेन 'सन्यत' इत्यस्याऽप्रवृत्त्या सन्वत्त्वादनेन इवेदीर्घ इति भावः । अपीपवदिति । पूड्धातो रूपम् । मूडित्यस्माद्धातोरमीमवदिति रूपमित्यर्थः । अयोयवदिति । युधातो रूपम् । अरीरवदिति । रुधातो रूपम् । अलीलव- दिति । लुब्धातो रूपम् । अजीजवदिति । जु सौत्रो धातु जुचक्रम्येत्यत्र निर्दिष्टः । ननु भूभू इति द्वित्वोत्तर वृद्धयावादेशयो. कृतयो. उपधाहस्वे तस्य स्थानिवत्वेन लघुपरत्वाभावात् सन्वत्वाऽप्रसक्त्या कथमिहाभ्यासोवर्णस्य इस्वमिति चेत् , न । आरम्भसामर्थ्यादेव स्थानिवत्त्वाऽप्रवृत्तेरित्यलम् । स्रवतिशृणोति । अपर इत्यनुवर्तते न तु पुयण्जि इति, पवर्गजकारयोरसम्भवात् , स्त्रवत्यादौ यण सत्त्वेऽप्यव्यभिचारात् । तदाह-अवर्णपरे धात्वक्षरे इति । अक्षरशब्दो वर्णपरः । असिस्रवत् असुस्रवदिति । द्विह- व्यवधानेन लघुपरकत्वाऽभावाच सन्दत्वमिति भावः। अशिश्रवत्-अशुश्रवत् । अदिङ्गवत्-अदुद्रवत् । अपिप्रवत्-अपुप्रवत्। अपिप्लवत्-अपुप्लवत् । अचिच्यवत्- भचुच्यवत् । अथ शासुधातोरशशासदित्यत्राह-नालोपीति । अडुढौकदिति । ढोक गताविन्यस्य ऋदित्वादिति भावः । अचीकासदिति । चकास दीप्तौ । ऋदिवानोप- धाहस्व । 'चड्परे णौ यदङ्ग तस्य योऽभ्यासो लघुपर' इति पक्षे सन्वत्त्वम् , अभ्या सदीर्घश्चेति भावः। मतान्तरे विति । 'अङ्ग यत्र द्विरुच्यते' इति मते 'चड्परे णौ अवध तत्पसे योऽङ्गस्य अभ्यास.' इति मते चेत्यर्थ । अग्लोपीतीति । अग्लोपिन उपधाहस्वानमा भवानूननदिति उदाहृतम् । अतितिरायदित्यायुदाहरणान्तर सुब्धातुनिरूपणे वक्ष्यते इत्यर्थ । ननु 'चुर स्तेये' इत्यस्मात्स्वार्थे णिचि उपधागुणे 'चोरि' इति रूपम् । तस्माद्धेतुमण्णौ प्रथमस्य गेलोपे सति चोरि' इत्येव हेतुमण्ण्य- न्तम् । तस्माटि तिपि शपि गुणे अयादेशे चोरयतीत्येव रूपमिष्यते । तनोनयन तुमण्णी परे प्रथमस्य गेलोप बाधित्वा परत्वाद् वृद्धौ आयादेशे चोराय इ इत्यस्मा- अटिघोरार्ययतीत्यापत्तेरित्यत आह ग्यन्ताण्णिचीति । ण्यन्तामिणचि वृद्धि बाधित्वा ·प्रकरणम् ] बालमीरमासहिता। - बाधित्वा णिलोपः। चोरयति । 'णौ चडि (सू २३१४) इति ह्रस्व । 'दी? लघो'(सू २३१८)। न चाग्लोपित्वात् द्वयोरप्यसम्भव । ण्याकृतिनिर्देशात् । अचूचुरत् । २५७६ णौ च सश्चङो ६।१३।। सन्परे चपरे च णौ श्वयते 'सम्प्रसारणं वा स्यात् । 'सम्प्रसारण तदाश्रयं च कार्य बलवत् (१२९) इति वचनात्सम्प्रसारण पूर्वरूपम् । अशुशवत् । अलघुत्वान दीर्घ । अशिश्वयत् । २५८० स्तम्भुसिवुसहां चङि ८३।११६।। उपसर्गनिमित्तः एषा सस्य षो णिलोप इत्यन्वयः । कुत इत्यत आह-पूर्वविप्रतिषेधादिति । 'पयलॉपाचियझ्यण्गुण- वृद्धिदीर्धेभ्यः पूर्वविप्रतिषेधेन' इति चार्तिकेनेति भाव । अपवादत्वाद्वेति । 'कमु कान्तौ' इति धातौ द्विधा प्रपञ्चितत्वादिति भाव । अथ ण्यन्ताण्णौ प्रथमस्य गेलॊपे 'चोरि' इत्यस्माल्लुङि चडि अचोर् इ अत् इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति- गौ चडोति हस्व इति ।तत हेतुमण्णेलोपे चुर् इत्यस्य द्विवे सन्वद्भावविषयत्वादाह- दी| लघोरिति । तथा च अचूचुरदिति सिद्धम् । ननु उपधाहस्व. अभ्यासदीर्घश्चेति द्वयमपि चड्परे णौ विहितम् । तदुभयमप्यत्र प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य प्रथमणिचमा दाय न सम्भवति, तस्य द्वितीयणिचा व्यवहितत्वेन चपरकत्वाऽनावात् । नापि द्वितीयणिचमादाय तदुभयसम्भव , द्वितीयणिप्रकृते प्रथमण्यन्तस्य णिलोपमादाय अग्लोपित्वादित्याशय परिहरति-न चेति। अग्लोपित्वात् द्वयोरपि उपधाहस्वाऽभ्या- सदीर्घयोरसम्भवोन शङ्कय इत्यर्थः । कुत इत्यत आह-ण्याकृतिनिर्देशादिति। चपरेणा'- विस्यन्त्र गावित्यस्य चड्परकणिवजात्याश्रयैकाऽनेकणिज्यक्तिपरकत्व विवक्षितम् । तथाच णिद्वयस्य चड्परकस्वाभावेऽपि णित्वस्य चपरकत्वमस्तीति हस्वदीर्घयोरस्ति प्रवृत्तिरिति भावः। अन्न जातिनिर्देश. अयुक्त इति शब्देन्दुशेखरे प्रपश्चितम् । टुओ- श्वि गतिवृद्धयो अस्मा तुमण्णौ वृद्धयायादेशयो श्वायीत्यस्मात् लडादौ श्वाय- यतीति रूपम् । लुडि चडि अश्वि इ अत् इति स्थिते विशेषमाह-गौ च सश्चलो। 'विभाषा श्वे.' इति सूत्रमनुवर्तते । 'प्यड' सम्प्रसारणम्' इत्यत सम्प्रसारणमिति च। तदाह-सन्पर इत्यादिना । नन्वन्तरकत्वात् सम्प्रसारणात्पूर्व वृद्धयायादेशयो. कृतयो. पश्चात् सम्प्रसारणे पूर्वरूपे अशीशवदिति स्यात, अशूशवदिति न स्यात् इत्यत आह-सम्प्रसारण तदाश्रय च कार्य बलवदिति । इद वचन 'लिटयभ्यासस्य इति सूत्रः भाष्ये स्थितम् । एवम अश्वि इ अत् इत्यत्र वृद्धयायादेशाभ्या होव चकारस्थ सम्प्रसारणमुकार इति फलितम् । पूर्वरूपमिति । ततश्च शु इत्यस्य द्वित्वे उत्तरखण्ड- स्य णिचमाश्रित्य वृद्धयावादेशयोरुपधाहस्वे सन्वत्त्वविषयत्वादभ्यासदीर्घ फलित- नार- अशूशवदिति । सम्प्रसारणाभावपक्षे अशिश्वयदित्यत्र अभ्यासदीर्घमाशङ्कय आह अलघुत्वादिति । सयोगपरकत्वादिति भाव । अवपूर्वात्स्तम्भयन्तादवष्टम्भय- तीस्यादि । 'अवाचालम्बनाविदूर्ययो.' इति षत्वम् । चङि अवातस्तम्भविस्यन्त्र षस्वे ·२६४ सिद्धान्तको पुदी [णिच- न स्याञ्चङि । वातस्तम्भत् । पर्यसीषिवत् । न्यसीषहत् । श्राटिटत् । श्राशि- शत् । बहिरङ्गोऽप्युपधाहरवो द्वित्वात्प्रागेव । श्रोणेऋदित्करणाल्लिङ्गात् । मा भवा- निदिधत्। एजादावेधतो विधानान वृद्धि । मा भवान्प्रेदिधत् । 'नन्द्रा(सू २४४६) इति नदराणा न द्वित्वम् । श्रौन्दिदत् । श्राड्डिडत् । आर्चिचत् । उब्ज आर्जवे । उपदेशे दकारोपधोऽयम् । 'भुजन्युजौ पाण्युपतापयो' (सू २८७७ ) प्राप्ते-स्तम्भुसिवी 'उपसर्गनिमित्तस्य प्रतिषेध' इति वार्तिकम् । 'न रपरसपी'त्यतो नेत्यनुवर्तते । सहे साडस.' इत्यत स इति षष्यन्तमनुवर्तते । 'मूर्धन्यः' इत्य- धिकृतम् । तदाह-उपसर्गनिमित्त इत्यादि । स्तम्भु सौत्रो धातु । षिवु तन्तुसताने 'वह मर्षणे। पर्यसीषिवत् । न्यसीषहदिति । 'परिनिविभ्य. सेव' इत्युपसर्गनिमित्त षत्व न । अभ्यासनिमित्त तु षत्व भवत्येव । आटिटत् । आशिशत् इति । आट् इ अत्,आश् इ अतइति स्थिते णौ चङि' इत्युपधाहस्वात् प्रागन्तरङ्गत्वात् 'चडि' इति द्वित्व- माशय आह-बहिरङ्गोऽपीति । उपधाहस्व चड्परण्यपेक्षवाद बहिरङ्ग । द्वित्व तु चङ्मानापेक्षत्वादन्तरङ्गम् । अथापि द्वित्वात् प्रागेव उपधाहस्व इत्यर्थ । कुत इत्यत आह-ओरिति । 'मोण अपनयने' इति धातो ऋदित्करणम् औमिणदि- स्यत्र 'नाग्लोपि' इति उपधाहस्वप्रतिषेधार्थम् । यदि तु उपधाहस्वामागेव अन्तरङ्गत्वात् द्वित्व स्यात् तदा ओण इ अत् इत्यन्त्र 'अजादेर्द्वितीयस्य' इति णि इत्यस्य णिचा सह द्वित्वे सति पश्चादोकारस्य चपरे णौ उपधात्वाभावादेव इस्वस्याप्रसक्तस्वात् ऋदिकरण व्यर्थ स्यात् । 'द्वित्वात्प्रागेव उपधाहस्व' इत्यम्यु- पगमे तु ओण इ अत् इत्यस्यामवस्थायां प्राप्तस्य हस्वस्य निषेधार्थमृदित्करण- मर्थवत् । अत. 'बहिरङ्गोऽप्युपधाहस्वो द्विस्वात् प्रागेवेति विज्ञाप्यते इत्यर्थ । ननु- आटिटत् , आशिशत् , इत्यत्र द्वित्वप्रवृत्त्यनन्तरमुपधाहस्वस्थाभावेऽपि वाटर' इति वृद्धौ आटिटत् , आशिशत् इति सिध्यत्येवेति किमनेन सामनेनोल्यात आह- मा मवानिदिधदिति । एष इभत् इति स्थिते पूर्व द्विस्वमवृत्तौ 'धि' इत्यस्य द्वित्वे पश्चादेकारस्य हस्वो न स्यात् । द्वित्वात्प्रागेव उपधाह्वस्वे तु इथ् इ अत् इति स्थिते 'धि' इत्यस्य द्विस्वे माड योगादाडभावे इदिधदिति इष्ट सिध्यतीत्यर्थः। ननु मा भवान् प्रेदिधदित्यन प्राइदिधदिति स्थिते कृतेऽपिहस्वे एकदेशविकृतन्यायेन एधतत्वात् एत्येचत्यूठसु' इति वृद्धि स्थादित्यत आह-एजादावेधताविति । 'अव देजाधोरेत्येवल्यो रिति व्याख्यातस्वादिति भावः । औन्दिददिनि । उन्द्इ भत् इति स्थिते 'दि इत्यस्य द्वित्वमिति भावः। आड्डिदृरिति । अड्डधातुःपध ष्टुत्वस- स्पनो डकार:। अडिअत् इति स्थितेष्टुत्वस्यासिद्धरवेन दकारात्परस्य 'डि' इमारत द्विस्वमिति भावः। आचिचदिति । अर्चइ अत् इति स्थिते रेफात् परस्य 'चि' इत्वस्य द्वित्वमिति भाका उब्ज आर्जवे इति । ननु चछि 'ब्जि' इत्यस्य द्वित्वे हलादि ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। २६५ इति सूत्रे निपातनादल्य ब । स चान्तरङ्गोऽपि द्वित्वविषये 'नन्द्रा- (सू २४४६) इति निषेधानिशब्दस्य द्वित्वे कृते प्रवर्तते । न तु तत प्राक् । दकारोच्चारणसा- मर्थ्यात् । श्रौब्जिजत् । अजादेरित्येव । नेह । अदिदपत् । २५८१ रभेरश- ब्लिटोः ७१।६।। रभेर्नुम् स्यादचि न तु शब्लिटो । २५८२ लभेश्च ७श ६४|| अररम्भत् । अललम्भत् । 'हेरचर्डि' (सू २५३१) इति सूत्रे अचकि इत्युक्ते कुत्व न । अजीहयत् । अत्स्मृदृत्वरप्रथम्रदस्तृस्पशाम्' (सू २५६६ )। असस्मरत् । अददरत् । तपरत्वसामर्थ्यादत्र लघोर्न दीर्घ । २५८३ विभाषा वेष्टिचेष्टयो ७४६६॥ अभ्यासस्यात्त्व वा स्याचपरे णौ । अववेष्टत् । शेषे औबिन्जदिति रूप स्यात् । औब्जिजदित्येव तु इष्यते। तत्राह-उपदेशे दका- रोपधोऽयमिति । ततश्च 'नन्द्रा' इति दकारस्य द्विस्वनिषेधात् जि इत्यस्यैव द्वित्व- मिति भाव । तर्हि दकार. कुतो न भूयते इत्यत आह-सुजन्युब्जाविति । ननु द्वि- स्वात्प्रागन्तरङ्गत्वात् दकारस्य बकारादेशे सति 'नन्द्रा.' इति निषेधस्य कथमिह प्रवृत्तिरित्यत आह-स चेति । ननु 'द्रु गतौ' द्रावयति । चडि 'द्रु' इत्यस्य द्विस्वे उत्त- रखण्डस्य वृदयावादेशयोः उपधाहस्वे 'स्रवतिशृणोति' इत्यभ्यासस्य इत्त्वे अदिद्रवदिति इष्यते। तन्नोपपद्यते। 'नन्द्रा' इति दकारस्य द्वित्वनिषेधादित्यत आह-अजादेरित्येवेति । 'नन्द्रा' इत्यत्र अजादेरित्यनुवर्तत एवेत्यर्थः । 'आदिभूता- दच.' इति व्याख्यात प्राक् । ततश्च आदिभूतादच परा. नदरा. द्विनं भवन्तीति फलितम् । नेहेति । प्रकृते आदिभूतादच परस्वाभावान दकारद्वित्वनिषेध इत्यर्थः । 'अदिद्रपदिति पाठे द्राधातोणिचिपुकि 'द्रापि' इत्यस्मादूपम् । ननु 'लावस्थायाम्। डिति पक्षे अचः परस्वमस्त्येवेति चेत्, न-नन्द्रा.' इत्यत्र 'लिटि धातो' इत्यतो धातोरित्यनुवयं धातुसज्ञाकालिकादादेरच परा नदरा बिर्नेति व्याख्यानादित्याहुः। रमेशब्लिटो. । 'इदितो नुग्धातो.' इत्यतो नुमिति 'रधिजभोरचि' इत्यतः अचीति चानुवर्तते । तदाह-रभेर्नुमित्यादि । लभेश्च । लभेरपि नुम् स्यात् अचि, ननु शब्लि- टोरित्यर्थस्य स्पष्टत्वादनुक्तिः । अररम्भदिति । नुमि कृते सयोगपरत्वेन अकारस्य क- घुत्वामावान सन्वत्वमिति भाव । 'हि गतौ वृद्धौ च' इत्यस्माचङि अजीहयः दित्यत्र 'हेरचङि' इति हकारस्य कुरव नेस्याह-हेरचडीति । अत् स्मृदृत्वर' इति सूत्र चुरादौ 'प्रथ प्रख्याने इति धातौ व्याख्यातम् । असस्मरदिन्ति । अन्न सोडत इतीत्वे प्राक्षे अत्त्वम् । अत एव ज्ञापकादनेकहरूम्यवधानेऽपि लघुपरस्वमित्युक्त प्राक। सयोगमरवेन लघुत्वाभावान्नाभ्यासदीर्घः । अददरदिति । दृ विदारणे इत्यस्य लम् । अनापि सन्यत' इत्यस्यापवाद अस्त्वम् । 'दी| लघो' इति.दीर्घमाशय आह-तपरत्वसामादिति । अतस्वरत् । अपप्रथत् । अमम्रदत् । अतस्तरत् । अप- स्पात् । विभाटिवेष्टयो.। 'अन लोप इत्यस्मादभ्यासस्येत्यनुवर्तते । 'भत् ·सिद्धान्तकौमुदी [णिच्- अविवेष्टत् । अचचेष्टत्-अचिचेष्टत् । 'भ्राजभास-' (सू २५६५ ) इत्यादिना वोप- धाहस्व । अबिभ्रजत्-अबभ्राजत् । 'काण्यादीना वेति वक्तव्यम् (वा ४६१३) ण्यन्ता कणरणभणश्रणलुपहेठा काण्यादय षट् भाष्ये उक्ता । ह्वायिवाणिलोठिला- पयश्चत्वारोऽधिका न्यासे । चाणिलोटी इत्यप्यन्यत्र । इत्थ द्वादश । अचीकणत्- अचकाणत् । २५८४ स्वापेश्चडि ६१८॥ ण्यन्तस्य स्वपेश्चखि सम्प्रसारण स्यात् । असूषुपत् । २५८५ शाच्छासाह्वाव्यावेपा युक् ७३॥३७॥ णौ परे । पुकोऽपवाद । शाययति । छाययति । साययति । ह्वाययति । व्याययति । २५८६ स्मृदृत्वर' इत्यत अदिति 'सन्वल्लघुनि' इत्यत. चड्परे इति । चड् परो यस्मा- द्विति बहुव्रीहिः। णावित्यार्थिकम् । तदाह-अभ्यासस्यात्त्वमिति । अबिभ्रजदिति । उपधाहस्वपक्षे लघुपरत्वात् सन्वत्वादभ्यासस्य इत्वम् । 'दीर्घो लघो' इति तु, न संयोगपरत्वादलधुत्वात् । काण्यादीना वेति । णौ चड्युपधाया इति हस्व इति शेष । ण्यन्ता कणरणेति । 'कण निमीलने, रण शब्दे, श्रण दाने, लुप छेदने, हेठ बिवाधा- याम्' इति षट् धातवो ण्यन्ता काण्यादयो भाष्ये पठिता इत्यर्थ । हायीति । 'हवे स्पर्धायां शब्दे च' आवे युकि च निर्देश., 'वण शब्दे दन्त्योष्ठयादिः, 'लुठ प्रतीपाते' टवर्गद्वितीयोपध. 'लप व्यकायां वाचि' इति चत्वारो ण्यन्ता भाष्योक्तेभ्योऽधि- का न्यासमन्थे पठिता इत्यर्थः। चाणिलोटी इति। 'चण दाने' तालव्यादि 'लुट स्तेये टवर्गप्रथमान्त भ्वादि । चुरादौ भाषार्थकोऽपि । एतावपि ण्यन्तौ द्वौ भाष्य- न्यासमन्थाभ्यामन्यत्र कचित् ग्रन्थे पठितौ इत्यर्थ । इत्थ द्वादशेति । अनेन मतभेदेन काण्यादयो द्वादशेत्यर्थं । अचीकणदिति । उपधाहस्वपक्षे लघुपरत्वात् सन्वरवदीर्थों च । अचकाणदिति । उपधाहस्वाभावपक्षे रूपम् । अरीरणत्-अरराणत् । अबीभणत्- अबमाणत् । अशिश्रणत-अशाणत् । अलूलुपत्-अलुलोपत्। अजीहित अजिहेठत् । अजूहबद-अजुहावत् । अवीवणत्-अववाणत् । अललुठत्-अलुलो- उत् । अलीलपत्-अललापत् । अचीचणत्-अचचाणत् । अलुलुटत्-अलुलोटत् । स्वापेश्चडि । सम्प्रसारणमिति । प्यङा सम्प्रसारणमित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । असूषुप दिति । 'सम्प्रसारण तदाश्रय च कार्य बलवत्' इति वचनात्कृते सम्प्रसारणे द्वित्व पूर्वरूप सन्वत्वदीधी षत्वमिति भावः । शाच्छासा । 'शो तनूकरणे'छो छेवने 'षों अन्तकमणि ढेपर्धायां शब्दे च' 'व्ये संवरणेएषां कृतास्वनिर्देश । 'वेञ् तन्तु सन्ताने 'पा पाने भ्वादि। एषां द्वन्द्वात् षष्ठीबहुवचनम् । णौ परे इति । शेषपूर- पमिदम् । आदन्तलक्षणपुकोऽपवादः । पुकि ककार इत् उकार उच्चारणार्थ किरवा- दन्तागम. अन्न 'लुम्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्य ग्रहणम्' इति वचनात् 'पा रक्षणे इति न गृह्यते । तस्य तु पालयतीति रूपमनुपदमेव वश्यति । शाययंतीति। लुछि अशीशयत् । छाययंतीति । अचिन्छयत्। साययतीति । असीपयत् । हाययतीति।

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ह. सम्प्रसारम् ६।१२३२।। सन्परे चपरे च णौ ह सम्प्रसारण स्यात् । श्र- जूहवत्-अजुहावत् । २५८७ लोप पिबतेरीचाभ्यासस्य ७४|४|| पिबते- रुपधाया लोप स्यात् अभ्यासस्य ईदन्तादेशश्च चपरे णौ। अपीप्यत् । 'अर्ति- ही-' (सू २५७० ) इति पुक् । अर्पयति । हेपयति । ब्लेपयति । रेपयति । यलो- प । क्नोपयति । क्षमापयति । स्थापयति। २५८८ तिष्ठतेरित् ७४ाशा उपधा- या इदादेश स्याच्चपरे णौ । अतिष्ठिपत् । २५८६ जिघ्रतेवळ जना अजि- घ्रिपत्-अजिघ्रपत् । 'उत्' (सू २५६७) । अचीकृतत्-अचिकीर्तन् । अवीवृतत्- लुडि तु विशेषो वच्यते । व्याययतीति । अविव्ययत् । वाययति । अवीवयत् । पाय- यति । लुडि तु विशेषो वच्यते । ब. सम्प्रसारणम् । ह्वेज कृतावस्य 'ह' इति षष्ठी। 'णौ च सश्चडो' इत्यनुवृत्तिमभिप्रेत्य आह-सन्पर इत्यादि । मजूहवदिति । हाइमन इति स्थिते 'सम्प्रसारणं तदाश्रय च कार्य बलवत्' इति वचनात् कृते सम्प्रसारणे पूर्व रूपे च ह इत्यस्व द्वित्वे उत्तरखण्डस्य वृदयावादेशयो. कृतयोरुपधाहस्वे सन्वत्वदी- चाविति भाव । अत्र कृते सम्प्रसारणे पूर्वरूपे च हारूपाभावान युक् । पाधातोणों युगागमे पायि इत्यस्माल्लुङि चडि द्वित्वादी अपीप्य अत् इति स्थिते-लोप. पिबते । चपरे णाविति । 'णौ चड्युपधायाः' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । अपीष्य- दिनि । 'नानर्थकेऽलोऽन्स्यविधि' इत्यस्य अनभ्यासविकार इति निषेधादस्यासा- नस्यस्य ईत्त्वम् । इह उपधालोपे कृते अग्लोपित्वादलघूपधत्वाच सन्तत्वदीर्घयोर- प्राप्तावीत्वविधिः । अतिही इति पुगिति । क्रमेणोदाहियत इति शेषः। अर्पयतीति । ऋधातोरदाहरणम् । वृद्धिं बाधित्वा नित्यत्वात् पुक् । गुण । हेपथतीति । 'ही लजा- याम् इत्यस्य रूपम् । ब्लेपयतीति । 'ग्ली विशरणे इत्यस्य रूपम् । रेपयतीति । 'री सये' इत्यस्योदाहरणम् । 'क्नूयी शब्दे' इत्यस्य क्नोपयतीत्युदाहरिष्यवाह- यलोप इति । क्नूयोधातोौँ पुकि 'लोपो न्यो' इति यलोप इत्यर्थः। तत कनूप । इति स्थिते अलपधस्वेऽपि पुगन्तवाद्गुण । झापयतीति । 'चमायी विधूनने। अस्माण्णौ पुकि यलोप । आदन्तस्योदाहरति-स्थापयतीति । लुङि चडि प्रतिष्ठेच इति स्थिते -तिष्ठतेरित् । 'णौ चड्युपधाया' इत्यनुवर्तते । तदाह-उपधाया इनि । जिनलेवा । प्राधातोरुपधाया इछा स्थानपरे णावित्यर्थी । अजिन्नपूअत् इति स्थिते उपधाया इवविकल्पः । उर्वदिति । धातोरुपधाया ऋकारस्य ऋद्धा चड्पर याबिलि ज्याल्यात चुरादौ । अचीकृतदिति । कृत इ अत् इति स्थिते ऋत्वपक्षे कृत् इत्यस्य दिले उरदत्त्वे हलादिशेषे अभ्यासचुत्वे सन्वत्त्वात् इत्वे तस्य दीर्घ रूपम् । अनि कतिदिति । कृत् इस त इति स्थिते उत्' इत्युषधामा ऋत्वाभावपूरे 'उपधाया ति इत्वे पस्त्वे 'किर्त' इत्यस्य द्विखे उत्तरखण्डे 'उपधायां वि डीधै रूपम् । नीलदिति । 'वर्तने । णिनिरूपधमुणं बाधिरका वाचकिताब' इत्यस्य ·सिद्धान्तकौमुदी [णि- अववर्तत् । अमीसृजत्-श्रममार्जत् ', 'पातेो लुग्वक्तव्य' (वा ४५२०) पुकोऽपवाद । पालयति । २५६० वो विधूनने जुक् ॥३॥३८।। चाते क्स्या- ण्णौ कम्पेऽर्थे। वाजयति । कम्पे किम् । केशान्वापयति। 'विभाषा लीयते' (सू २५०९)। २५६१ लीलोर्नुग्लुकावन्यतरस्या स्नेहनिपातने ७३३६ ।। लीयतेलातेश्च कमान्नुग्लुकावागमौ वा स्तो णौ स्नेहद्रवे। बिलीनयति । विलाय- यति । विलालयति। विलापयति वा घृतम् । ली ई इति ईकारप्रश्लेषादात्त्वपक्षे नुग्न । स्नेहद्रवे किम् । लोह विलापयति । 'प्रलम्भनाभिभवपूजासु लियो नित्यमा- त्वमशिति वाच्यम्' (वा ३४८३) २५६२ लिय. समाननशालिनीकरण- द्वित्वे उरदत्त्वे सन्वत्त्वात् इत्त्व दीर्घश्चेति भावः। अववर्तदिति । ऋत्त्वाभावपक्षे वृत् इत्यस्य द्विस्वे उरदरचे उत्तरखण्डस्थ लघूपधगुणे रूपम् । लघुपरकत्वाऽभावान सन्व- च्वदीधौं । अमीजदिति। उपधायाऋत्त्वपक्षे रूपम् । अममार्जदिति। उपधाया ऋत्त्वा भावपचे द्वित्वे उरदत्त्वे उत्तरखण्डे 'मृजेवृद्धि' इति वृद्धौ रपरत्वे रूपम् । लघुपरवा- भावान सन्वत्त्वम् । पातेौँ लुगिति । लुगागम इत्यर्थः । पुवोऽपबाद शति । आदन्तल- सणपुकोऽपवाद इत्यर्थः । यद्यपि 'पाल रक्षणे' इति धासोरेव सिद्धम् , तथापि पुको निवृत्ति फलम् । वो विधनने । 'ओ वै शोषणे' इति धातो कृतात्त्वस्य व इति षष्टय- न्तम् । 'अतिही' इत्यतोणावित्यनुवर्तते । तदाह-वातेरित्यादि । पुकोऽपवादोजुक् । केशाच्वापयतीति । सुगन्धीकरोतीत्यर्थः । अन्न वैधातोः पुगेव। वाधातोस्त्विहन ग्रहणम् , लुग्विकरणत्वात् । केचित्तु वातेरेवान ग्रहणम् , नतु वेज. नापि वै इत्यस्य, लामणिकत्वात् , सानुबन्धकत्वाच्चेत्याहु । आवविधायकसूत्र स्मास्यति-विभाषा लायतरिति । लीलीडोराव वा स्यादेविषये ल्यपि च इति व्याख्यात प्राक् श्यन्वि- करणे तत्र लीयते इति यका निर्देश , नतु श्यना । तेन ली श्लेषणे' इति श्नावि- करणस्य 'लीबश्लेषणे इति श्यन्विकरणस्य च ग्रहणमिति च प्रामुक न विस्मत- ध्यम् । लीलोली ला इत्यनको. षष्ठीद्विवचनम् । णाविति । अतिही' इत्यतस्तदनु- वृत्तरिति भावः । स्नेहस्य तैलस्य, निपातन द्रावण,स्नेहनिपातनम् । तदाह-स्नेह- द्रवे इति । आस्वाभावपाह-विलीनयतीनि । लीलीडोरीकारान्तयोकि रूपम् । दुवीकरोंतीत्यर्थ लीलीडनेरास्वनुगभावपचे आह-विलाययतीति । लापतोलुगागमे विलाल्पतीप्ति । अत्र कारादिकस्य कृतावलायतेश्च ग्रहणम् । न्याया- नात् । विलापयतीति लुगागमाभाचे रूपम् । ननु कृतावस्य लीबालोरपि एकदेश- विकृतन्यायेने लीवान्नुक स्वादिस्यंत माह-ली ई इति लोह विलापयतीति । जुग्लु- कोरीवादाच्चपर्व पु कामावे तु वृद्धयायादेशाविति भाव: प्रलम्भनामिका - चितिप्रितिमन वचनानिमिमा तिरस्कारा पूजा प्रसिदझा एवर्येषु लीलीने मालिका सम्मान लिया इति लीलीडोह- . - ·प्रकरणम् बालमनोरमासहिता। २६६ - योश्च श३७०॥ लीडलियोय॑न्तयोरात्मनेपद स्यादकर्तृगेऽपि फले पूजाभिभ- वयो प्रलम्भने चार्थे । जटामिलापयते । पूजामधिगच्छतीत्यर्थ । श्येनो वर्तिका- मुल्लापयते । अभिभवतीत्यर्थ । बालमुल्लापयते वञ्चयतीत्यर्थ । २५६३ बिभे- तेहेंतुमये ६ाश५६।। बिमेतेरेच आत्त्व वा स्यात्प्रयोजकाद्भय चेत् । २५४४ भीस्म्योहे तुभये शश६८। आभ्या ण्यन्ताभ्यामात्मनेपद स्याद्धेतोश्चेद्भयस्म- यौ । सूत्रे भयग्रहण धात्वर्थोपलक्षणम् । मुण्डो भाफ्यते । २५६४ मियो हेतुभये घुक् श४०॥ भी ई इति ईकार प्रश्लिष्यते । ईकारान्तस्य भिय, षुक्स्याण्णौ हेतुभये । भीषयते। २५६६ नित्य स्मयते ६२५७। स्मयतेरेचो नित्यमात्त्व स्याण्णौ हेतो स्मये । जटिलो विस्मापयते। हेतोश्चेद्भयस्मयावित्युक्तेर्नेह । कुश्चि- कयैन भाययति । कथ तर्हि "विस्मापयन्विस्मितमात्मवृत्ती' इति । 'मनुष्यवाचा' गम् । अनुदात्तजित ' इत्यत आत्मनेपदमिति, 'जेरणौ' इत्यतो गेरिति चानुवर्तते । 'णिचा इति सिने अभिप्रायार्थमिदम् । सम्मानन पूजालाभ । शालिनीकरणम् अभिभव । चकारात् । 'गृषिवन्च्यो' इति पूर्वसूत्राप्रलम्भनग्रहण समुच्चीयते । तदाह-लीलियो रत्यादिना । बिभेतेहे तुमये । 'मादेच उपदेशे' इत्यत. एच इति आ दिति चानुवर्तते । 'विभाषा लीयते' इत्यतो विभाषेति, 'चिस्फुरो.' इत्यतो जाविति च । हेतुभय प्रयोजकाइयम् । तदाह-बिभेतेरेच इत्यादिना । भोल्यो तुभये 'अनुदात्तडित्त' इत्यत आत्मनेपदमिति 'जेरणौ' इत्यतो गेरिति चा. नुवर्तते। हेतु. प्रयोजक । तदाह-आभ्या ण्यन्ताभ्यामिति । अकभिप्राया. मिदम् । ननु हेतोश्चेत् भयस्मयाविस्यनुपपन्नम् , सूत्रे स्मयग्रहणाभावादि- खत आह-सूत्र मयेति । सूत्रे भयग्रहण स्मिड्धात्वर्थस्य स्मयस्याप्युपलक्षण- मित्यर्थः । मुण्डो भापयते इति । अत्र आरव, पुक, आत्मनेपद च । भिय आत्त्वामा- वपक्षे विशेषमाह-भियो हेतुभये घुक् । भी ई इति । द्वयोः सवर्णदीर्धे भीशब्दात षष्ठीति भाव । इद च स्थानिवरसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । ईकारप्रश्लेषलब्धमाह- इकारान्नस्यति । तेन आस्वपचेन पुगिति फलितम् । णाविति । 'अर्तिही' इत्यतस्तद- नुवृत्तेरिति भाव । नित्य स्मयते । 'आदेच उपदेशे' इत्यत. एच इति आदिति चानु- वर्तते । 'विस्फुसे.' इत्यतो णाविति 'बिभेतेहेतुभये' इत्यत हेतुसये इति च। तत्र भयग्रहण स्मयस्याप्युपलक्षणम् , अन तु स्मय एव विवक्षित , स्मयीत्यर्थफरवा- सम्भवात् । तदाह-स्मयतेरेच इत्यादि । 'विभाषा लीयते.' इत्यतो विभाषानुवृत्तये नित्यग्रहणम् । अथ 'बिमेतेहे तुभये' इति 'नित्य स्मयते" इति च आवविधौ 'भी- स्योर्हेतुभये' इति आत्मनेपदविधौ च हेतुग्रहणस्य प्रयोजनमाह-हेतोश्चेत् मयस्म- वावियुक्नहनि । कुञ्चिकनमिति । केशबन्धविशेष कुश्चिका तस्याश्च करणतया प्रयो- कर्तृगकामाकात् आश्व धुक्च नेति भावः। आक्षिपति-कथमिति । रघुवशकाइवे- - ·३०० सद्धान्तकौमुदी [णिच- इति करणादेव हि तत्र स्मय । अन्यथा शानजपि स्यात् । मत्यम् । विस्माय- यन् इत्येव पाठ इति साम्प्रदायिका । यद्वा मनुष्यवाक्प्रयोज्यकी विस्मापयते तया सिंहो विस्मापयन्निति ण्यन्ताण्णौ । शता इति व्याख्येयम् । २५६७ स्फायो व ७३४१शा णौ । फावयति । २५१८ शदेरगतौ त ७२४२॥ शदेो तोड न्तादेश स्यान्न तु गतौ। शातयति। गतौ तु गा शादयति गोविन्द । गमय- तीत्यर्थ । २५६६ सह. पोऽन्यतरस्याम् ७३।४।। णौ। रोपयति-रोहयति । २६०० क्रीजीना णौ ६२४८।। एषामेच आत्व स्याण्णौ। क्रापयति । जाप- 'तमार्यगृह्य निगृहीतधेनुमनुष्यवाचा मनुवशकेतुम् । विस्मापयन् विस्मितमात्मवृत्तौ सिंहोरुसत्व निजगाद सिंह। इति श्लोके विस्मापयनिति कथमित्याक्षेप. प्रयोजकानयाभावेन आरवपुग- नुपपत्तेरिति भावः । ननु मनुष्यवागेव तत्र प्रयोजिकेत्यत आह-मनुष्येति । मनुष्य- वाचेति तृतीयान्तगम्यकरणात् मनुष्यवागारमकादेव हि तन्त्र स्मयः। ननु करणभूः ताऽपि मनुष्यवाक्प्रयोजिका कुतो नेत्यत आह-अन्यथेति । मनुष्यवाच स्मयप्र- योजकत्रमभ्युपगम्य आवाश्रयणे 'भीस्योर्हेतुभये' इत्यात्मनेपदमपि स्यादित्यर्थः। स्मयोऽत्र प्रयोजकमूलको नेति युक्तमेव । कित्वावपुगाक्षेपो न युज्यते इत्यर्थाङ्गी कारेण परिहरति-सत्यमिति। विस्माययन्निति । णौ आयादेशे स्मायि इत्य- स्मालट. शतरि शपि गेर्गुणे अयादेशे विस्माययनिस्येव कालिदासो महाकवि. प्रायुक्त । 'विस्मापयन्निति पकारपाठस्तु लेखकप्रमादकृत इति भावः । यवेति । राजा दिलीपो विस्मयते । त सिंहोच्चारिता मनुष्यवाक् प्रयोजयति 'विस्मापयते मनुष्यवान राजानम्'। अत्र मनुष्यवाक् प्रयोजककी। राजा तु प्रयोज्यकर्तेति स्थिति । अत्र स्मयस्य प्रयोजककर्तृभूतमनुष्यवाङ्मूलकत्वादात्त्वे पुक् । मूले 'प्रयो- ज्यकत्रीत्येव पाठ । प्रयोजककत्रीत्यर्थः । प्रयोज्य कर्ता यस्या सा प्रयोज्यकी इति बहुब्रीह्याश्रयणात् । 'प्रयोजककीस्येव पाठ' सुगमः । तां विस्मापयमानां प्रयोजककी मनुष्यवाच प्रयोजयति सिंहः । विस्मापयति । स्मापि इति ण्यन्तात् सौ प्रथमागेलोपे स्मापि इस्पस्मात् शतृप्रत्यये शमि गेर्गुणे अयादेशे विस्माफ्य- शिति भवतीत्यभिप्रेत्य आह-तया सिंह इति । प्रयोजककर्तरि तृतीया। धान्याने पदं भीस्मीप्रकृतिकृण्यन्तादेव, न तु ण्यन्तप्रकृतिकण्यन्तादिति भावः। स्फाबा व जाविति शेषपूरणम् । “अर्तिही' इत्यतस्तदनुवृत्तेरितिभाक । शदेरणनी त । आतिही' इत्यतो णावित्पनुवृत्ति मत्वा आह-शदेविति । तोलादेश इति । इत्यर्थः । अकार उच्चारणार्थः । म यो । प्राविति शेषपूरणम् । क्रीजीना मौः। हकीम द्रव्यविनिमये, इङ् अध्ययने 'जिजाये एषा हुन्छ । एचआत्त्वमिति । 'आदेच उपदेश हायस्वदलातेसिति भाव । क्रापयति जापयतीति । साने पुक् । लुकि ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। यति । अध्यापयति । २६०१ णौ च सश्चडी २।४,५शा सन्परे चपरे च णौ इडो गाङ् वा स्यात् । अध्यजीगपत् । अध्यापिपत् । २६०२ सिध्यतेरपारलौ- किके श४।। ऐहलौकिकेऽर्थे विद्यमानस्य सिध्यतेरेच आत्व स्याण्णौ । अन्न साधयति । निष्पादयतीत्यर्थ । अपारलौक्केि किम् । तापस सिध्यति । तत्त्व नि- श्चिनोति। त प्रेरयति, सेधयति तापस तप । २६०३ प्रजने वीयते ६२५शा अस्यैच आत्त्व वा स्याण्णौ प्रजनेऽर्थे । चापयति-वाययति वा गा पुरोवात । गर्भ प्राहयतीत्यर्थ । 'ऊदुपधाया गोह' (सू २३६४ )। गृहयति । १६०४ दोषो- अचिक्रपत् । अजीजपत् । अध्यापयतीति । इड. आवे पुकि रूपम् । अधि इ इ अत् इति स्थिते । णौ च सश्चङो । विषयसप्तमीयमित्याकरे स्पष्टम् । णौ विवचिते इति लभ्यते । 'इडश्च' इत्यत' इङ इति 'गालिटि' इत्यतोगाडिति 'विभाषा लुड्लुङो' इत्यतो विभाषेति चानुवर्तते । तदाह-सन्परे चपरे चेत्यादि । सन्परे चङ्परे च णौ विवक्षिते इत्यर्थ । अध्यजीगपदिति । णौ इडो गाडादेशे पुकि उपधाहस्वे अधि गप्ह अत् इति स्थिते गप इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषे अभ्यासहस्वे सन्वत्त्वादिवे दीर्धे अभ्या- सचुत्वे रूपम् । न च द्वित्वे कायें 'णावजादेशो न' इति द्वित्वात् प्राक् गाडादेशनिषेध शक्य , अभ्यासोत्तरखण्डे अवर्णसत्व एवं तनिषेधप्रवृत्तेरकत्वात् । द्वित्वे कार्ये गा. डादेशस्य निषेधे सतिगाङ पूर्वम् 'अजादेद्वितीयस्य' इति णिच एव द्वित्वे सति प्रक्रि- याया परिनिष्ठिते वाधातोरुत्तरखण्डे अवर्णाभावादिति भावः । अध्यापिपदिति। गाड- भावे 'क्रीड्जीना णौ' इत्यावे पुकि अधि आ प्इ अत् इति स्थिते 'पि' इत्यस्य द्विस्वे रूपमिति भावः । सिध्यतेरपारलौकिके। 'आदेच उपदेशे' इत्यस्मादादेच इति 'क्रीजीनाम्' इत्यस्माषणाविति चानुवर्तते । तदाह-ऐहलौकिके इत्यादि । अन्नमिति । तनिष्पादन तृप्त्यर्थत्वादेहलौकिकमिति भावः। तत्त्वमिति । आत्मस्वरूपमित्यर्थः । सेधयति तापस तप इति । तत्व निश्चाययतीत्यर्थ । आत्मतत्त्वनिश्चय आमुष्मिकफ- लक इति भाव । प्रजने वीयते । 'आदेच उपदेशे' इत्यस्मादादेच इति 'चिस्फुरो।' इत्यतो णाविति 'विभाषा लीयते' इत्यतो विभाषेति चानुवर्तते । तदाह-अस्यैच इत्यादि । 'वीयतेरिति नश्यना निर्देश, 'वी गतिप्रजननस्थानार्जनोपार्जनेषु' इत्यस्य लुम्विकरणस्थत्वात् । किन्तु यका निर्देशोऽयम् । तेन व्येोऽपि ग्रहणम् , तस्याफि सम्प्रसारणे वीधातुना तुल्यस्वादिति केचित् । वस्तुतस्तु व्येो न ग्रहणमं । तस्य प्रजननार्थकरवाभावात् । तस्य णौ 'शाच्छासा' इति पुगपवादयुग्विधानेन व्यायथती- लि रूपे विशेषाभावाच्चेति शब्देन्दुशेखरेप्रपञ्चितम् । गर्भ ग्राहयतीति । पुरोवातकाले गावो गर्भ गृह्णन्तीति प्रसिद्धिः। अथ 'गुहू सवरणे' इत्यस्य गुणनिमित्ते अजादौ प्रत्यये परे उपधाया ऊत्त्वविधि स्मारयति-ऊदुपथायागोह इति । गृहयतीति । लघूपध- मुलापवादः ऊत्त्वमिति भावः । दोषो णौ। 'अदुपधाया' इत्यनुवर्तते। 'दुन्न वैकृत्ये इति ·३०२ सिद्धान्तकौमुदी [णिच्- - णौ ६४/६०॥ दुष इति सुवचम् । दुष्यतेरुपधाया ऊत्स्यात् । दूषयति । २६०५ वा चित्तविरागे ६४/६॥ विरागोप्रीतता । चित्त दूषयति-दोषयति वा काम । 'मिता ह्रस्व' (सू २५६८) भ्वादौ चुरादौ च मित उक्ता । घटयति । 'जनीजृष्-'। जनयति । जरयति । जृणातेस्तु जारयति । 'रजेौँ मृगरमले नलोपो वक्तव्य' (वा ४०६७) । मृगरमणमाखेटकम् । रजयति भृगान् । 'मृग-' इति किम् । रजयति पक्षिण । रमणादन्यत्र तु रजयति मृगान् तृणदानेन । चुरा- दिषु ज्ञपादिथिन् । 'चिस्फुरोणी' (सू २५६९)। चपयति-चययतीत्युक्तम् । चिनोतेस्तु चापयति-चाययति । स्फारयति-स्फोरयति । अपुस्फरत्-पुस्फुरत् । २६०६ उभौ साभ्यासस्य ८४२॥ साभ्यासस्यानितेरुभौ नकारौ णत्व प्रा- श्यन्विकरण तस्य कृतलघूपधगुणस्य निर्देश । ततश्च गुणविषयकमेवेदम् -दुष्यतेरुप- थाया ऊत्स्यादिति । णाविति शेष । दूषयतीति । लघूपधगुणापवाद उत्। 'दुषो णा- वित्येव सुवचम् । वा चित्तविरागे । उदुपधाया इति, दोषोणाविति, चानुवर्तते । चि. तविरागे दुष उपधाया ऊद्वा स्यात् णाविति फलितम् । विरागपदस्य विवरणम् अप्री- ततेति । इच्छाविरह इत्यर्थः । चित्तमिति । चित्त दुष्यति स्नानसन्ध्यावन्दनादिनित्य- कर्मसु विरक्त भवति । तत्प्रयोजयति काम इत्यर्थः । मिता हस्व इति । णौ मितामुप- धाया हस्व इति प्राग्ज्याख्यातमपि स्मारयति । जनीषिति । इदमपि व्याख्यात स्मार्यते । जमातेस्त्विति । श्यन्विकरणस्य अपित्वात् न मिश्वमिति भावः । अर्णा- विति। णे किवाभावात् अनिदितामित्यप्राप्तौ वचनम्। 'मृगरमण'पदस्थ विवरणम् आखेटकमिति । मृगयेस्यर्थ । रजयति मृगानिति । 'रल रागेर शन्विकरण 'रलेश्च' इति शपि नलोप'। 'रजन्ति मृगा' माझा भवन्ति । तान् मृगान् ताहव्यापार- विक्यान् करोति मृगवधासक्तो राजादिरित्यर्थः । अत्र नकारलोपः। रञ्जयति पक्षिण: इति । 'पक्षिणो रजन्ति' प्राया भवन्ति । तान् ताहव्यापारविषयान् करोतीत्यर्थः। पधिग्रहणमिद न मृगयेति मन्यते । रजयति भृगान् तृणदानेनेति । घातको मृगान् रक्षणाय तृणसमर्पणेन बन्धनस्थानगान् करोतीत्यर्थः । चुरादिग्विति । चुरादिषु ज्ञपादिपञ्चकान्तर्गतश्चिधातुरस्ति । तस्मात् स्वार्थे णिचि कृते 'चिस्फुरो।' इति आवषो पुकि मिस्वादुपधाहस्वे चपयतीति रूपम् । आवाभावे तु पछौ भायादेशे मिस्त्राधस्वे चययतीति रूपमुक्त चुरादावित्यर्थः । चिनोतेस्त्विति स्तुति करणस्य तु चिन्धातोहेतुमण्णौ 'चिस्फुरो' इति आत्त्वे पुकि मिस्वाभावाद्भस्वा- भावे 'चापक्तीति रूपम्। आच्वाभावे वृद्धौ आयादेशे मिस्वाभावाद्धस्वाभावे चायतीति रूपमित्यर्थः। स्फारयनि-रफोरयतीति । "विस्फुरो,' इत्यावविकल्प मापुस्करह-अपुस्फुरदिति । स्फुर इस ख इति स्थिते द्विस्वे कर्तव्ये णावच भादेशस्य निविल पुरिस्युकास्वतो द्वित्वे खतश्चिस्फुरोणाविति उत्तरखण्ड भावविक- ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासाहिता। प्नुतो निमित्ते सति । प्रामिणत् । २६०७ णौ गमिरबोधने २४४६॥ इणो गमि स्याण्णौ । गमयति । बोधने तु प्रत्याययति । 'इण्वदिक. (वा. १५७७)। अधिगमयति । 'हनस्तोऽचिण्णलो' (सू २५७४)। 'हो हन्ते' (सू ३५८) इति कुत्वम् । घातयति । ईjयति । 'ईयतेस्तृतीयस्येति वक्तव्यम्' (वा ३४०६ ) तृतीयव्यञ्जनस्य तृतीयेकाच इति वार्थ । पाये षकारस्य द्वित्व वारयितुमिदम् । द्वितीये तु 'अजादेर्द्वितीयस्य' (सू २१७६ ) इत्यस्यापवादतया सचन्ते प्रवर्तते । ऐयियत्-ऐषिष्यत् । द्वितीयव्याख्याया णिजन्ताच्चङि पकार एवाभ्यासे श्रूयते । ल्प.। आत्त्वपक्षे उपधाहस्व इति भाव । उभौ साभ्यासस्य । अनितेरित्यनुवर्तते । 'अन प्राणने' इति धातोरित्यर्थ । 'रषाभ्यां नो ण.' इत्यधिकृतम् । 'उपसर्गादसमासेऽपि' इत्यत उपसर्गादित्यनुवर्तते। तदाह-साभ्यासस्येत्यादिना। निमित्त सतीति । उपसर्ग- स्थे रेफे सतीत्यर्थ । प्राणिणदिति । प्रअन् इ अत् इति स्थिते 'अनिते' इति णत्व- स्यासिद्धत्वात् नि इत्यस्य द्विवे उत्तरखण्डे नकारस्याभ्यासनकारेण व्यवधानाण्णत्वे अप्रा उभयोनकारयोरनेन णत्वमित्यर्थं । न च 'पूर्वनासिद्धीयमद्विवचने' इति निषे- धात् द्वित्वे कर्तव्ये णत्वस्यासिद्धत्वविरहेण परत्वात् कृते णत्वे तत पश्चात् द्वित्वे 'प्राणिणदिति सिद्धमिति वाच्यम् , अत एव 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवंचने' इत्यस्यानि- त्यस्वविज्ञानात् । तेन 'ऊणुनावे'त्यत्र णत्वात् पूर्वमेव नुशब्दस्य द्वित्वे कृते अभ्यासो- त्तरखण्डे णत्वाभावसिद्धिरित्यन्यत्र विस्तर. । णौ गभिरबोधने । 'इणोगा लुङि इत्यत इण इत्यनुवर्तते । तदाह-इणो गमिरिति । मकारादिकार उच्चारणार्थ । गमयतीति । प्रापयतीत्यर्थ । प्रत्याययतीति । बोधयतीत्यर्थः । लुकि प्रत्यायियत् । इणो णिचि 'इणो यण' इति यणं बाधिस्वा परत्वात् वृद्धौ आयादेशे आय् इ अत् इति स्थिते 'यि' इत्यस्य द्वित्वम् । न च द्विस्वे कार्ये णावजादेशस्य निषिद्धत्वाद् वृद्धेर्निषेध' शङ्कया, 'अजादेर्द्वितीयस्य'इति णिचो द्वित्वे उत्तरखण्डे अवर्णाभावात्। 'इक स्मरणे' इत्यस्य इश्वरवमुक्त स्मारयति-इण्वदिक इति । अधिगमयतीति । स्मारयतीत्यर्थ । हन्तेर्जिति णिति च तकारादेशमुक्त णौ स्मारयति-हनस्तोऽचिण्णलोरिति । कुत्वमिति । 'हस्थति शेषः । उपधावृद्धिं मत्वा आह-घातयतीति । लुङि अजीतत् । ईय॑यतीति । ईय॑तेरें रूपम् । वक्तव्यमिति । 'द्वित्व'मिति शेषः । इति वार्थ इति । 'नन्द्रा.' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टमिदम् । आये इति । 'तृतीयस्य व्यञ्जनस्येति पक्षे इत्यर्थ । षकारस्येति । अन्यथा ईष्य इ अ व इति स्थिते 'नन्द्रा' इति रेफ वर्जयित्वा षकारसहितस्य 'व्यि' इत्यस्य द्वित्व स्यात् । ततश्च उत्तरखण्डे णिलोपे ऐर्षिष्यदिति स्यात् । ऐय॑यदितीष्ट न स्यात् । अतस्तृतीयव्यानस्येत्युक्तम् । एवञ्च यकारमात्रस्य द्विवे णिलोपे सयुक्तद्धि- कारमिष्ट सिध्यतीत्यर्थः। द्वितीये इति । 'तृतीयकाच' इति व्याख्याने इत्यर्थ । सन्नन्ते प्रवर्तते इति । 'उक्तवार्तिक मिति शेषः । सनि इटि ईय॑ इस् इति स्थिते ईj ·सिद्धान्तकौमुदी [सम्- हलादिशेषात् । द्वित्व तु द्वितीयस्यैव । तृतीयाभावेन प्रकृतवार्तिकाप्रवृत्ते । निवृत्त- प्रेषणाद्धातोर्हेतुमण्णौ शुद्धेन तुल्योऽर्थ । तेन 'प्रार्थयन्ति शयनोत्थित प्रिया इत्यादि सिद्धम् । एव सकर्मकेषु सर्वेषूत्यम् । इति तिङन्ते णिच्प्रकरणम् । अथ तिङन्ते सन्प्रकरणम् ॥ १२ ॥ २६० धातोः कर्मण समानकर्तृकादिच्छायां वा ३१७॥ इषिक- इति प्रथमैकाच 'यिसू' इति द्वितीयैकाच्स इति तृतीयकाजिति स्थिति । तत्र तृती- यैकाच सम्भवात्तस्य द्वित्वविधिः । अन्यथा अजादेर्द्वितीयस्य' इति स्यादिति भावः। ऐययदिति । यकारमात्रस्य द्वित्वे णिलोपे सयुक्तद्वियकार रूपम् । अथ द्वितीयव्या- ख्यायाँ रूपमाह-ऐषिष्यदिति । तदुपपादयति-द्वितीयव्याख्यायामिति । ण्यन्ताच्चडि ईय॑ इ अत् इति स्थिते 'नन्द्रा' इति निषेधाद्रेफ वर्जयित्वा 'अजादेर्द्वितीयस्य' इति ष्यि इत्यस्य द्वित्वम् न तु यकारमात्रस्य, प्रथमव्याख्याने एव तृतीयव्यञ्जनस्ये रयुक्त । तत्र 'ज्यि' इत्यस्य द्वित्वे कृतेऽपि अभ्यासे षकार एव हल् इकारशिरस्क. श्रूयते, नतु यकारोऽपीत्यर्थ । कुत इत्यत आह-हलादिशेषादिति । ननु तृतीयस्यैकाच इति द्वितीयव्याख्यायाम इह द्वितीयस्यैकाच कथ द्वित्वमित्यत आह-द्वित्व तु द्विती- यस्यैवेति । 'एकाच' इति शेषः। कुत इत्यत आह-तृतीयाभावेनेति । ईष्य इ अतू इत्यत्र ईष्य इति प्रथमैकाच्, यि इति द्वितीयकाच् , न तु चडि परे तृतीयैकाजस्ति अतोऽत्र 'तृतीयैकाच' इति वार्तिक न प्रवर्तते । तस्मात् द्वितीयस्यैव एकाचो द्वित्व- मित्यर्थः। एवञ्च 'तृतीयस्यैकाच' इति वार्तिक सन्चन्त एवं प्रवर्तते। ईय॑तेराम सत्वेन तत. परस्य लिटोऽभावादिति बोध्यम् । ननु 'प्रार्थयन्ति शयनोत्थित प्रिया' इति माघकाव्ये प्रार्थयन्तीति न चौरादिकस्वार्थिकणिजन्तम् , तस्याऽऽगायतया आत्मनेपदप्रसङ्गात् । नापि हेतुमण्ण्यन्तम् । स्वाभीष्ट याचते इत्यर्थे तदसम्भवात् । न हि प्रयोजकव्यापाराभावे तत्प्रवृत्तिरस्तीत्यत आह-निवृत्तेति । निवृत्त प्रेषणं यस्मात् स. निवृत्तप्रेषण । सम्प्रति अविवक्षितप्रेषण इत्यर्थः। तस्माद्धातो भूतपूर्वगस्या 'प्रेषणमादाय हेतुमण्णौ कृते शुद्धेन णिज्विहीनेन धातुना तुल्योऽर्थ प्रतीयते इत्यर्थ । तदुक्तम्-'निवृत्तप्रेषणादातो प्राकृतेऽर्थे णिजिष्यते' इति । इद चणेरणी' इति सूभाष्ये स्पष्टमम् । इति श्रीवासुदेवदीक्षितविदुषा विरचिताया सिद्धान्तकौमुदीव्याख्यायां बालमनोरमाख्याया हेतुमण्णिची निरूपण समाप्तम् । अथ सन्प्रक्रिया निरूप्यन्ते । धातो कर्मणः । 'शुप्तिकिमयःइत्यत. सन्नित्यनु- वर्तते । इच्छाया श्रुतस्वात्तां प्रत्येव कर्मत्वं विवक्षितम् । तथा समानकर्तृकत्वमपि इच्छानिरूपितमेव विवक्षितम् । कर्मेति स्ववाचकशब्दद्वारा धातौ सामानाधिकर- बनान्वेति। एकच इच्छासमानकर्तृकत्वे सति इच्छाकर्मीभूतो यो व्यापार तद्वाच- ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३०५ मण इषिणैककर्तृकाद्धातो सन्प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम् । धातोविहितत्वादिह सन आर्धधातुकत्वम् । इट । द्वित्वम् । 'सन्यत' (सू २३१७ ) । पठितुमिच्छति पिपठिषति । कर्मण किम् । गमनेनेच्छतीति करणान्मा भूत् । समानकर्तृकात् किम् । शिष्या पठन्त्वितीच्छति गुरु । वाग्रहणात्पक्षे वाक्यमपि । 'लुसनोपस्तु' (सू २४२७ )। 'एकाच उपदेशे-' (सू २२४६ ) इति नेट् । सस्य तत्वम् । अत्तु- मिच्छति जिघत्सति । 'ईयतेस्तृतीयस्य' (वा ३४०३) इति मिसनोद्वित्वम् । ईयियिषति-ईष्यिषिषति । २६०६ रुदविदमुषप्रहिस्वपिप्रच्छ संश्च शराब। एभ्य सन् क्त्वा च कितौ स्त । रुरुदिषति । विविदिषति । मुमुषिषति । कादातोरिच्छाया सन् वा स्यादिति फलति । तदाह-इषिकर्मण इत्यादि । इपिरि- पछा । इषिणा एककर्तृकत्वात् इषिकर्मीभूतव्यापारवाचकाद्धातोरित्यर्थ । ननु समा- नकर्तृकादिरयुक्त्यैव धातोरिति लब्धम् । धात्वर्थव्यापाराश्रयस्यैव कर्तृत्वादिस्यत आह-धांतोरिति । धातोरिति विहितस्यैव प्रत्ययस्यार्धधातुकत्व, न तु धातो परस्य । अन्यथा जुगुप्सते इत्यत्र धातोरित्यविहितस्यापि 'गुप्तिजिकद्भय' इति सन आर्धधा- तुकत्वापत्तौ लघूपधगुणापत्तेरिति भाव । अस्य सन आर्धधातुकरवे फलमाह-इडि- ति । द्वित्वमिति । 'सन्यङो' इत्यनेनेति भाव । अभ्यासस्य इवविधि स्मारयति- सन्यत इति । पठितुमिच्छतीति । भावस्तुमुनर्थ 'अव्ययकृतो भावे' इत्युक्त । धात्वर्थ एव भाव इत्युच्यते । तथा च पठितुमित्यस्य पठनक्रियैवार्थः। तस्मिन् पठने इच्छा- कर्मस्वम्, इच्छासमानकर्तृकत्वं च सना गम्यते । तथाच स्वकर्तृक पठनमिच्छतीत्यर्थे पिपठिषतीति शब्दो वर्तत इत्युक्त भवति ।अथ 'अद भक्षणे' इतिधातो. सनि घस्लु भावं स्मारयति-लुङ्सनोर्घस्लु इति । घस् स इति स्थिते इटमाशङ्कय आह-एकाच इति । नेडिति । घस् स इति स्थिते आह-सस्य तत्त्वमिति । 'स स्थाईधातुके' इत्यने- नेति भाव । जिघत्सतीति । द्वित्वे अभ्यासजश्त्वचुत्वे इति भाव । यिसनोदित्वमिति । 'तृतीयस्य व्यजनस्येति पक्षे ईय॑ इस इत्यत्र यकारमात्रस्य द्वित्वे, सन. षत्वे, सयु- कद्वियकार रूपमिति भाव । तदाह-इयियिषतीति । तथाच समन्ते ईकाररेफषका रयकारद्वित्वेकारषकारा। तृतीयस्यैकाच'इति पक्षे ईय, इ स इत्यत्र स इत्यस्य द्विस्वे अभ्यासेत्वे सकारद्वयस्यापि षत्वे रूप मत्वा आह-ईयिषिषतीति । अत्र तु सन्नन्ते ईका ररेफषकारयकारेकारषकारेकारषकाराकारा । रुदविद। इका निर्देशात् सम्प्रसारणे गृहीति निर्देश । स्वपीति ईकारस्तु उच्चारणार्थ । न स्विका निर्देश , सुपीति सम्म- सारणप्रसङ्गात् । चकारात् 'मृडमृदगुध' इति पूर्वसूत्रस्थ क्वेति समुच्चीयते । तदा- ह-सन् क्त्वा चेति । किताविति । 'असयोगाल्लिद्' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । रुद साहचर्याद्वेत्तेरेव ग्रहणमिति केचित् । 'अविशेषात्सर्वस्येत्यन्ये । 'हलन्ताच इति सिद्धे रुदविदमुषों ग्रहण 'रलो घ्युपधात्' इति विकल्पमाननार्थम् । प्रहेस्तु क्त्वायां ·३०६ ३ सिधान्तकौमुदी [ सन्- २६१० सनि ग्रहगुहोश्च ७।२।१२॥r ग्रहेणुहेरुगन्ताच सन इण्न स्यात् । 'प्र- हिज्या-' (सू २४१२) इति सम्प्रसारणम् । सन षत्वस्यासिद्धत्वाद्धृष्भाव । जिघृक्षति । सुषुप्सति । २६११ किरश्च पञ्चभ्य. ७।२१७५।। कृ, ग, हड् , धृङ, प्रच्छ एभ्य सन इट् स्यात् । पिपृच्छिषति । चिकरिषति । जिगरिषति । जिगलिषति । अत्रेटो दीर्घो नेष्ट । दिदरिषते। दिधरिषते । कथ 'उद्दिधीए.' इति । भौवापिकयोधूोरिति गृहाण । २६१२ इको झल् ११२।धा इगन्ता 'न क्त्वा सेट् इति निषेधबाधनार्थम् । स्वपिप्रच्छयोस्तु क्त्वायां कित्वेऽपि सन् अप्राप्तकित्त्वविधानार्थम् । रुरुदिषतीत्यादौ सन. कित्त्वालघूपधगुणाभाव । सनि ग्रहगुहोश्च । चकारात् 'श्युक विति' इत्यत उक इत्यनुकृष्यते, न तु यति तस्य 'सनीवन्तध' इति विकल्पस्य वच्यमाणत्वात् । 'नेड्वशिकृति' इत्यत नेडिौं चानुवर्तते । तदाह-ग्रहेरित्यादि । ग्रहधातोर्नित्यमिटि प्राप्ते गुहे अदित्वा- तद्विकल्पे प्रावे वचनम् । अहिज्येति । ग्रह. स इति स्थिते सन कित्वात् 'पहि- ज्या' इति रेफस्य सम्प्रसारणम् ऋकार इत्यर्थ । ननु गृह, स इति स्थिते हस्य ढत्वे भष्भावापेक्षया परत्वात् कत्वे सस्य षत्वे च कृते वषन्तत्वाभावे कथ भष्भाव इत्यत आह-सन षत्वस्येनि । कत्वस्यासिद्धवादित्येव सुवचम् । जिघृ. क्षतीति । गृहस इति स्थिते हकारादिण परस्य सस्य षत्व परत्वात् प्राप्त, तस्या- सिद्धत्वात् हस्य हरवे भष्भाव., तत. करने कात्परस्य षत्वमिति क्रम इति भावः। गुहे जुघुवतीत्युदाहार्यम् । उगन्तात् बुभूषति । अत्र 'श्युक. किती'त्यनेन तु न सिध्यति, तत्र कित एवं निषेधात् । पररवादिडागमे 'इको शलि त्यस्याप्रा । स्पष्ट चेद शब्देन्दुशेखरे। सुषुप्सतीति। सन. कित्वात् 'वचिस्वपि' इति सम्प्रसारण लघूपधगुणाभावश्च । किरश्च पञ्चभ्य. । किर इति पञ्चमी। किरादिभ्य इति विवक्षि- तम् । तुदादौ 'कृ विक्षेपे, गृ निगरणे, हङ् आदरणे, धुङ् अवस्थाने, प्रच्छ्र जीसा- याम्' इति स्थिता । तदाह-कृ गृ इत्यादिना । सन इडिति । 'स्मिपूरम्ज्वशा सनि: इत्यत 'इडत्यति' इत्यतश्च तदनुवृत्तेरिति भाव । किरतिगिरत्यो 'इट् सनि वेति विकल्पे अन्येषां च 'एकाच' इति निषेधे प्राते अयमिड्विधि । शब्देन्दुशेखरे तु 'सनि ग्रहेति 'एकाच' इति च निषेधे प्राप्ते वचनमित्युक्तम् । पिपृच्छिषतीनि । सनः किश्वात् 'अहिज्या' इति सम्प्रसारणम्। चिकरिषतीति । कृधातो सनि इटि रूपम् । जिगरिषतीति । 'गृ निगरणे इत्यस्मात्सनि इटि रूपम् । जिगलिषतीति । 'अचि विभाषा' इति लत्वविकल्प इति भाव । 'इट् सनि वे'त्यस्यायमपवाद । चिकरिषति, जिगरिषति इत्यत्र 'वृतो वा' इति दीर्घमाशङ्कय आह–भोटो दीर्थों नेष्ट इति । वा- तिकमिद वृत्तौ स्थितम् । भाष्ये तुन दृश्यते । दिदरिषते दिधरिषते इति । इडो डच सनि इटि रूपम्। 'पूर्ववत्सनः' इत्यात्मनेपदम् । कथमिति । 'उहिधी रिति कथमि- ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासाहता। . ज्मलादि सन्कित्स्यात् । बुभूषति । दी। दातुमिच्छति दिदीषते। एविषय- त्वाभावात् 'मीनातिमिमोति-' (सू २५०८) इत्यात्त्वं न । अत एव 'सनि मीमा-' (सू २६२३) इति सूत्रे माधातो पृथङमीग्रहणं कृतम् । २६१३ हल- न्ताच १२।१०। इक्समीपाद्धल परो मलादि सन्किस्यात् । गुहू-जुधुक्ष- ति । बिभित्सति । इक किम् । यियक्षते । झल् किम् । विवर्धिषते । हलग्रहण जातिपरम् । तृह-तितक्षति तितृहिषति । २६२४ अमनमम सनि हा स्यन्वयः। किरादित्वेन इटप्रसङ्गादिति भाव । भौवादिकयोरिति । 'घङ अवस्थाने 'धृञ् धारणे' इत्यनयोभौंवादिकयो सनि किरादित्वाभावादिडभावे 'अजनसमां सनि' इति दीर्धे 'ऋत इद्धातो' इति इत्त्वे, स्परत्वे, 'हलि च' इति दीर्धे, षत्वे, उधि- धीर्ष इत्यस्मात् , 'सनाशसभिक्ष उ' इत्युप्रत्यये उहिधीर्षुरिति रूपमिति गृहाण जानीहीति शतक प्रति उत्तरम् । इको झल् । इगन्तादिति । सना आक्षिप्तधातुविशेषण- स्वात्तदन्तविधिरिति भाव । सन् किदिति । 'रुदविदमुषप्रहि' इत्यत 'असयोगाग्झिट कित्' इत्यतश्च तदनुवृत्तेरिति भाव । बुभूषतीति। कित्वान गुण । उक परत्वान्ने- ट् । दिदीषते इति । सन. कित्त्वान गुणः । दीडो कित्वात् 'पूर्ववत्सन' इत्यात्मनेप- दम् । एज्विषयत्वाभावादिति । किरवे गुणनिषेधादिति भावः । अत एवेति । यविष- बादन्यत्राप्याव स्यात् तदा मीमेति पृथक्महणमनर्थक स्यात् । 'गामादाग्रहणेष्व- विशेष ' इस्युक्तरिति भाव । हलन्ताच्च । 'इको झल्' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । रुदवि- दमुष' इत्यत सनिति 'असयोगालिट्' इत्यतः किदिति च । हलिति लुप्तपञ्चमीक पदम् । अन्तशब्द समीपवाची । तदाह-इक्समीपादित्यादि। जुधुक्षतीति सन कि- स्वान गुण । 'सनिग्रहगुहोच' इत्यूदित्वेऽपि नित्य नेट । हस्य ढवे भष्भावे कत्व- पत्वे इति भावः । निमित्सतीति । मिदेः सन कित्त्वाच गुण । थियक्षते इति । अत्र हल इक्समीपत्वाऽभावान किश्वम् । सति तु कित्वे यजे सम्प्रसारणं स्यादिति भावाविवर्धिषते इति । वृधे सनि रूपम् । अत्र सन इटि झलादित्व नेति भावः। ननु 'तुहु हिंसायाम तुदादि नोपधोऽयम् । कृतानुस्वारस्य निर्देश । अस्मास्सन 'अनिदिताम्' इति नलोपार्थ कित्त्वमिष्यते । तत्रोपपद्यते। न यन्न इक्समीपादनु- स्वारात् सन् परो भवति, हकारेण व्यवधानात् । हकारात्तु पर सन् इक्समीपावल परो न भवति, अनुस्वारेण व्यवधानादित्यत आह-हल्ग्रहण जातिमरमिति । हवन- जात्याक्रान्तकाऽनेकव्यक्तिपरमित्यर्थं ।त हिति। तृहधातो प्रदर्शनमिदम् । तितृक्षतीनि। ऊदिरवादिडभावपक्षे रूपम्। सन कित्त्वावलोप लघूपधगुणाभावश्च । ढस्वकरवष- स्वानि । इट्पले आह-तित हिषतीति। शलादित्वाऽभावेन किस्वाभावामलोपो नेति भाव । अज्झनगमा सनि । अच, हन् , गम् एषां छन्दः। 'मोपधाया' इत्यतः उपधाया. इत्यनुवृत्तं हनगमोस्न्वेति न स्वजन्ते, असम्भवात् । अङ्गस्येत्यधिकृतम् । २ बा०च० भा० -- ·सिद्धान्तकौमुदी [सन्- १३॥ अजन्ताना हन्तरजादेशगमेश्च दीर्घः स्याज्मलादौ सनि । 'सन्लिटोर्जे' सू २३३१)। जिगीषति । 'विभाषा चे' (सू २५२५)। चिकीषति-चि- चीषति । जिघासति । २६१६ सनि च २।४।४७॥ इणो गमि स्यात् सनि, न तु बोधने । जिगमिषति । बोधने प्रतीषिषति । 'इण्वदिक' (वा १५७७ )। अधिजिगमिषति । कर्मणि तङ् । 'परस्मैपदेषु' इत्युक्तेर्नेट् । 'झलादौ सनि' इति दीर्घ । जिगास्यते । अधिजिगास्यते । अजादेशस्येत्युक्तेर्गच्छतेर्न दीर्घ । जि- गल्यते । सजिगसते। २६१६ इङश्च २४४८|| इडो गमि स्यात्सनि । अधि- जिगासते । २६१७ रलो व्युपधाद्धलादेः सश्च शरा२६॥ उश्च इश्च वी ते उपधे यस्य तस्माद्धलादे रलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा कितौ स्त । 'द्युति- अचस्तद्विशेषणत्वात्तदन्तविधि गमधातुरिह। अजादेश एवं विवक्षित इति प्रकृत- सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । 'ठूलोपे पूर्वस्य' इत्यतो दीर्घ इत्यनुवर्तते । तदाह-अजन्ता- नामित्यादिना । झलादौ सनीति । 'छवो शूठ' इति सूत्रभाष्ये 'अज्झनगमाम्' इत्यत्र सन मला विशेषयिष्याम इत्युक्तरिति भाव । अथ जिधातोरभ्यासात, परस्य कुखविधि स्मारयति-सन्लिटोरिति । जिगीषतीति ! जे अभ्यासात्परस्य कुखम् । अथ चिन्धातोरभ्यासात्परस्य कुत्वविकल्प स्मारयति-विभाषा चेरिति । चिकीपति- चिचीषतीति । अजन्तस्वाहीर्घ । जिधासतीति । हने. सनि 'अज्झन' इत्यकारस्य दीर्थ, नखन्त्यस्य नकारस्य । दीर्घश्रुत्या 'अच' इत्युपस्थिते. । द्वित्वम् अभ्यासाच' इति कुरवम् । 'नश्च' इत्यनुस्वार । सनि च । 'इणो गा लुङि' इत्यत. इण इति 'जो गमि- रबोधने इत्यत गमिरबोधने इति चानुवर्तते । तदाह-इणो गमिरित्यादि । जिगमिष- तीति । गमे रिति इट् । अत्र 'अज्झनगमास' इति दी? न 'लादौ सनी'त्युक्त । प्रतोषिषतीति । बोधयितुमिच्छतीत्यर्थः । अत्र बोधनार्थत्वाविणो न गमिः। इस इति स्थित 'अजादेद्वितीयस्य' इति सनो द्वित्वे अभ्यासेत्वम् । अविना सवर्णवी सका. खग्रस्यापि त्वमिति भावः । 'इक् स्मरणे इत्यस्याह-एवदिक इति । अनेन वार्ति- केन इधातुरिण्वद्भवतीत्यर्थः। ततश्च 'सनि च' इति गमिसदेश इति भाव । कर्मणि तूछिति । इण्धातोरिग्धातोश्च समन्तारकर्मणि लटस्तङित्यर्थ । 'भावकर्मणो.' इत्यने- नेति भावः । परस्मैपदेष्विति । 'गमेरिट परस्मैपदेषु' इत्युक्तस्तडि नेडित्यर्थः । झला- दानिति । 'अजान' इति झलादौ सनि विहितो दीर्घ इत्यर्थ । जिगांस्यत इति । गन्तु- मिष्यते इत्यर्थः । इणो रूपम् । अधिजिगास्यते इति । स्ममिष्यत इत्यर्थः। इको रूपम् । जिगस्यते इति । गम्लधातो. समन्ताकर्मणि तङि रूपम् । यमेरजादेशत्वाड- भावाब दीर्घ । इनश्च । यमिः स्यात् सनीति । 'यो ममिः' इत्यत. 'सनि च' इत्यता तुलनवृत्तेरिदि आवः । हलो विश्वात 'पूर्ववत्सन ' इति वड । परस्मैपद्वेष्वित्युक्ते- बदनवि-दीप दिसावरलो । क्त्वासनाविति । चकारेण पूल, स्वाच' ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३०६ स्वाप्यो सम्प्रसारणम्' (सू २३४४ )। दिद्युतिषते-दिद्योतिषते । रुरुचिषते-करो- चिषते । लिलिखिषति-लिलेखिषति । रला किम् । दिदेविषति । व्युपधात् किम् । विवर्तिषते । हलादे किम् । एषिषिषति । इह नित्यमपि द्वित्व गुणेन बाध्यते । उमघाकायं हि द्वित्वात्प्रबलम् , ओणेदित्करणस्य सामान्यापेक्षज्ञापकत्वात् । २६१८ सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुत्रिस्यूर्णभरज्ञपिसनाम् ७RIBधा इवन्ते- भ्य ऋधादिभ्यश्च सन इड्वा स्यात् । इडभावे 'हलन्ताच्च' (सू २६१३ ) इति कित्त्वम् । 'छ्वो -' (सू २५६१ ) इति वस्य ऊळ । यण् । द्वित्वम् । दुयूषति । इत्यत करवाया अनुकर्षादिति भावः । सेटाविति । 'न क्त्वा सेट्' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । वा किताविति । 'नोपधात्थफान्ताद्वा' इत्यत 'असयोगाजिट कित्' इत्यतच तदनुवृत्तेरिति भाव । दिद्युतिषते इति । 'धुत दीप्तौ अनुदात्तेत् । सनि द्विस्वे कित्वात् 'थुतिस्वाप्यो' इत्यभ्यासस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे सन' कित्त्वाश लघूपधगुण इति वा। सनः कित्त्वाऽभावे आह-दिद्योनिषते इति । 'पूर्ववत्सन' इत्यात्मनेपदम् । एषिपतीति । इषधातो सन् । इट् । हलादिस्वाऽभावेन कित्वाभावाद् गुणे एए इस ति इति स्थिते 'अजादेद्वितीयस्य' इति षिस् इत्यस्य द्विस्वे हलादिशेषे सन. षस्वे रूपम् । नन्विह सत्यपि कित्वे नित्यत्वात् परमपि गुण बाधित्वा पिस् इत्यस्य द्वित्वे धात्ववयवस्य इकारस्य उपधात्वाऽभावादेव गुणाऽप्रसक्तहलादेरिति व्यर्थमित्यत आह-इह नित्यमपि द्विस्व गुणेन बाध्यते । कुत इत्यत आह-उपधाकार्य हि द्वित्ला- प्रबलमिति । तच्च कुत इत्यत आह-ओणेरिति । भोणे. ऋदित्करणस्य ज्ञापकत्वादि- त्यन्वय. तथाहि-ओणधातो ण्यन्ताल्लुङि चडि 'णी चड्युपधाया' इति हस्व- स्य नाग्लोपिशास्फुदिताम्' इति निषेधे सति ओणि भत् इति स्थिते णि इत्यस्य द्वित्वे मा भवानोणिणदिति रूपम् । अत्र उपधाहस्वनिषेधार्थमोणे ऋदित्करणम् । उपधाह्रस्वे कृते तु उण ह अत् इति स्थिते णि इत्यस्य द्वित्वे मा भवानुणिणदिति स्यात् । मोकारो न श्रूयेत इति स्थिति । यदि तु निस्यत्वात् उपधाहस्वात् प्रायेव ओण इ मत इत्यस्या दशायां द्वित्व स्यात् । तदा ओकारस्य उपधात्वाऽभावादेव हस्वाऽप्रसस्तनिषेधार्थमृदिस्करणमनर्थक स्यात् । तस्मादुपधाहस्वात्मकं उपधा- कार्य द्वित्वात् प्रबलमिति विज्ञायते इत्यर्थः । ननु भवतु उपधाहस्वो द्वित्वात् पबला । प्रकृते तु उपधागुण कथ द्वित्वात् प्रबल स्यादित्यत आह-सामान्यापेक्षेति । उपचा- हस्वस्य उपधाकार्यस्वेन रूपेण द्वित्वात् प्राबल्यविज्ञानादित्यर्थः । वस्तुतस्तु णौ चायुपधाया.' इति सूत्रे'यदयमाणिमृदितं करोति तत् ज्ञापयति''द्विवंचनाद्धस्वत्व बलीय' इति भाष्ये विशिष्य उपधाहस्वग्रहणात् सामान्यापेक्षत्व ज्ञापकस्य चिन्स्य- मिति शब्देन्दुशेखरे प्रपक्षितम् । सनावन्तर्ध । सनि इवन्तेति च्छेद । इवन्त, ऋध, अस्म, बम्भु, लि, स्थ, यु, अर्ण, भर, ज्ञपि, सन्, एषां द्वन्छ। इ मन्ते ये ते ·सिद्धान्तकौमुदी - - दिदेविषति । 'स्तौतिण्योरेव-' (सू २६२७) इति वक्ष्यमाणनियमान ष । सु. स्यूषति । सिसेविषति । २६१६ आज्ञप्यधामीत् ७४।५५॥ एषामच ईत्स्या- त्सादौ सनि। २६२० अत्र लोपोऽभ्यासस्य ७४।५८॥ 'सनि भीमा- (सू २६२३ ) इत्यारभ्य यदुक्त तत्राभ्यासस्य लोप स्यात् । प्राप्तुमिच्छति ईप्सति । रपरत्वम् । चलम् । ईसति । अदिधिषति । बिभ्रजिषति-क्निक्षति विभर्जिषति- विभक्षति । २६२१ दम्भ इच्च ७४५६|| दम्भेरच इत्यादीच सादौ सनि । इवन्ता.। 'स्वरति' इत्यतः वेति 'इनिष्टायाम्' इत्यत इडिति चानुवर्तते । तदाह- इस्तेभ्य इत्यादि । इवन्तस्य विधातोरुदाहरिष्यबाह-इडमावे इति । वस्येति । कारस्येत्यर्थः । यणिति । 'दकारादिकारस्व' इति शेषः। द्वित्वमिति । 'धु इत्यस्येति शेषा। दुषतीति । 'अजान' इति दीर्घ । इट्पक्षे आह-दिदेविषतीति । अकालाकि स्वा सनकित्यम् , अतो नेट , किन्तु लघूपधगुण इति भावः । इवन्तस्योदाहर- णाम्मर सिवुधातो सुस्यूमतीति वक्ष्यते। तत्र द्वितीयस्य षस्वमाशङ्कय आह- स्तौतियोरिति । सुस्यूषतीति । सिवुधातो' सनि इडभाचे दुषतीनिवळूपम् । छट्पाले आह-सिसेविषतीति । ऋध्धातो सनि ईरसंतीति रूप वश्यबाह-आफ्याप्यधामीत् । सादौ सनीति । 'सनि मीमाधुरभ' इत्यत सनीति अच इति चानुवर्तते । 'स. स्थाई धातुके इत्यत. सीत्यनुवृत्तं सनो विशेषणम् । सदादिविधिरिति भाव । अत्र लोपोड- भ्यासस्य । 'सनि मीमा' इति 'आप्ज्ञप्यधामीत्' इति 'दम्भ इच' इति मुचोऽकर्म- कस्य गुणो वा' इति पूर्वसूत्रचतुष्टयविहितकार्यमन्त्रेत्यनेन परामृश्यते । तदाह- सनि भीमेधारभ्येति । सूत्रचतुष्टयकार्ये कृते सतीत्यर्थ । ईप्सतीति । आपधातोः सनि आकारस्य इवे मजादेद्वितीयस्य इति प्स इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासलोप इति भाव । रपरत्वमिति । ऋधे सनि इडमावेऋकारस्य ईत्त्वे रपस्त्वमित्यर्थः । चलमिक्ति। ईसा इति स्थिते धस्य चर्खे 'चन्द्रा' इति रेफ वर्जयित्वा 'अजाद्धितीयस्व इलिस इत्यस्य द्वित्त्वे अभ्यासस्य लोप इति भाव । 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे' इति वचनात् चवें कृते द्विस्वमिति बोध्यम् । इटपाक्षे आह-अदिधिषतीति । सन सादित्वाऽभावा- दीवाभावे गुणे रपरत्वे भर इस इति स्थिते घिस् इत्यस्य द्वित्वमिति भावः। अस्जूधातोः सन इटि 'भ्रस्जो सेपधयो' इति रमागमाऽभावे आह-विभ्रज्जियतीति । सत्व श्वस्वेन शशस्य जश्वेन ज. विदभावात् 'अहिज्या' इति सरप्रसारणान। रिमजिषतीति । इटि रमागमपाले भ्रज् इस इति स्थिते अकासदुपरि सकाराप्राक् रेफागमे भकाराकस्य सकारस्य च निवृत्तौ मर्ज इस इति स्थिते भर्ज इत्यस्य द्विस्व हलादिन्यासस्थ इत्त्वे जशवे सन. षत्वे वरूपम् । तदेवमिटपक्षे रमा- मालदसावास्या रूपवयम् विनक्षतीति । इडभावे रमागमाऽभावे च रूपमा जस्य कुरवसस्पति विमर्शताति कमाने स्माबमे च रूपम् । तदेवमिनभावपरमागम- ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। अभ्यासलोष । 'हलन्ताच' (सू २६१३) इत्यत्र हल्ग्रहण जातिपरमित्युक्तम् । कित्वासलोप । धिप्सति-धीप्सति-दिदम्भिषति । शिश्रीपति- शिश्रयिषति । 'उदोष्ठयपूर्वस्य' (सू २४९४ )। सुस्वर्षति । सिस्वरिषति । युयू- षति । यियविषति । ऊर्णनूषति । ऊणु नुविषति । ऊणुनविषति । न च परत्वाद् गु- णावादेशयो सतौरभ्यासे उकारो न श्रूयेतेति वाच्यम् । 'द्विवचनेऽचि (सू २२४३) तदभावाभ्यां व रूपे । दम्म इच्च। 'सनि मीमा' इत्यत सनीति अच इति चानुव. तते । चकारात् 'आप्ज्ञप्यधाम्' इति सूत्रादीदिति समुच्चीयते । 'स. सि' इत्यंत. सीत्यनुवृत्तं सनो विशेषणम्, तदादिविधि । तदाह-दम्भेरच इत्यादि । अभ्यासलोप इति । 'अन लोप ' इत्यनेनेति शेषः । दिम्भ स इति स्थिते इक्समीपादनुस्वारादब्यवहित- परत्वाभावेऽपिहलन्तादित्यस्य प्रवृत्तिमुपपादयति-हलन्ताच्चेत्यत्रेति । हल्ग्रहण हल्व- जास्याक्रान्तकाऽनेकव्यक्तिपरमिति प्रागुक्तमित्यर्थ । तत किमित्यत आह-तेनेति । धिप्सताति । 'सनीवन्त' इति इडभावे इत्वे रूपम् । धीप्सतीति । इडभावे ईत्त्वेच रूपम् । दिदम्भिवतीति । इट्पक्षे सनो शलादित्वाऽभावादकित्त्वाचलोपो नेति भावः। शिश्रीषतीति । 'सनीवन्त' इति इडभावे अज्झनेति दीर्घ । सन कित्त्वान्न गुण । इट- पक्षे आह-शियिषतीति। अझलादित्वान्न कित्त्व, नाप्यनेति दीर्घः । स्वृषातो. सनि ऋकारस्य उत्त्वविधि स्मारयति-उदोष्ठयेति । सुस्वर्षतीति । 'सनीवन्ते'ति इड- भावे ऋकारस्य 'अज्झन' इति दीर्धे कृते उच्चे रपरत्वे 'उपधायां च' इति दीर्घ इति भावः । सिस्वरिषतीति । 'स्कृ' इत्यस्य द्वित्वे उदरत्त्वे इत्वमिति भाव । युयूषतीति । 'सनीवन्त' इति इडभावे 'अजान' इति दीर्घ । यियविषतीति । इट्पक्ष द्विवंचनेऽचि' इति गुणनिषेधात् 'यु' इत्यस्य द्वित्व 'ओ पुयण्जि' इतीत्त्वमिति भावः। ऊर्गुनूष- तौति । 'सनीवन्त' इति इडभावपक्षे 'नन्द्रा' इति रेफ वर्जयित्वा नुस इत्यस्य द्वित्वे 'अझनेति दीर्घः । 'इको झल्' इति सन कित्वाच गुण । इट्पनेतु 'विभाषो! ' इति सन डिवविकल्प मत्वा आह-ऊणूनुविषतीति-ऊणुनविषतीति । डिवपक्षे गुणा- ऽभावान्नुशब्दस्य द्विवे उत्तरखण्डे उवङ् । डिवाभावपक्षे 'नु' इत्यस्य द्विवे उत्तर खण्डस्य मुणावादेशाविति भाव ।उभयत्राप्यभ्यासे उवर्णः श्रूयते । ननु डिवाभाव- पक्षे ऊणु इस इति स्थिते द्वित्वात् प्रागेव परत्वात् गुणे अवादेशे च कृते नवूशब्दस्य द्विखे अभ्यासस्याऽत इत्त्वे अर्णिनविषतीति । अभ्यासे इकार एवश्रूयेत, न तु कार इत्याशङ्कय निराकरोति-द्विवचनेऽचीति । अस्मिन् सूत्रे 'स्थानिव'दित्यनुवयं रूपा- तिदेश चाश्रित्य द्विस्वनिमित्ते अचि परे या अजादेश स द्विस्वे कर्तव्ये स्थानिरूप प्रतिपद्यते इत्येकोऽर्थः । 'न पदान्त' इत्यतो नेत्यनुवयं द्वित्वनिमित्ते अचि य अजा- देश. स न स्यात् द्वित्वे कर्तब्धे इत्यन्योऽर्थः। तत्रप्रथमव्याख्याने तुकृतस्यापि गुण- स्व स्थानिभूतोकाररूपप्रतिपस्या 'नु' इत्यस्य द्विस्खे अभ्यासे उकार एवं श्यते । - ·३१२ सिद्धान्तकौमुदी [सन्- इति सूत्रेण द्वित्वे कर्तव्ये स्थानिरूपातिदेशादादेशनिषेधाज्ञा । न च सचन्तस्य द्वित्व प्रति कार्यित्वानिमित्तता कथमिति वाच्यम् । 'कार्यमनुभवन्हि कार्थी निमित्त तया नाश्रीयते, न त्वननुभवन्नपि' (प ११)। न चेह सन् द्वित्वमनुभवति- बुभूर्षति-विभरिषति । ज्ञपि पुगन्तो मित्सज्ञक पकारान्तश्चौरादिकश्च । इन्द्र भावे 'इको झल्' (सू २६१२) इति कित्वान गुण । 'अज्मन-' (सू २६१४ ) इति दीर्घ परत्वाणिलोपेन बाध्यते । 'प्राप्ज्ञप्-' (सू २६१९) इति ईत् । झीप्सति । जिज्ञपयिषति । अमितस्तु जिज्ञापयिषति । 'जनसन-' (सू २५०४ इत्यात्त्वम् । सिषासति-सिसनिषति । 'तनिपतिदरिद्रातिभ्य सनो वा इड् वाच्य वा २५५९)। २६२२ तनोतेर्विभाषा ६४।१७॥ अस्योपधाया दीर्घो वा द्वितीयव्याख्यानेऽपि द्वित्वात् प्राक् गुणस्य निषिद्धतयानुशब्दस्यैव द्वित्वे अभ्यासे उ. कार एव श्रूयते इति भावः । ननु ऊर्गु इस इति सन्नन्तस्य द्वित्वरूपकार्यभाक्वे तद- न्तर्गतस्य इस इत्यस्यापि कार्यित्वान द्वित्वनिमित्तत्वम्, 'न हि कार्यो निमित्ततया आश्रीयते' इत्युक्त । तथा च द्विस्वे कर्तव्ये द्वित्वनिमित्ताऽपरकादेशस्य क्रियमाणो निषेध कथमिह गुणस्य प्रसज्यते इत्याशङ्कय निराकरोति-न च सन्नन्तस्येति । कार्य- मनुभवन्निति । अत्र व्याख्यानमेव शरणम् । न चेह सन्निति । किन्तु नुशन्द इत्यर्थः । बुमूर्षतीति । 'सनीवन्ते ति इडभावपक्षे भृ स इति स्थिते 'अजान'इति दीर्धे 'उदोष्टय- पूर्वस्य' इत्युत्त्वे रपरवे उत्तरखण्डस्य 'हलि च' इति दीर्घ । सन कित्वान गुण इति भाव । इट्पक्षे आह-निमरिषतीति । मृइस इति स्थिते द्वित्वे उदरत्त्वे रपरत्वे हलादि- शेषेअभ्यासस्य अत इत्त्वे उत्तरखण्डस्य गुणे रपरस्वमिति भावः । शपि पुगन्तो मित्सक -इति । 'सनीवन्त इति सूत्रे गृह्यत इति शेष । 'मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा' इति घटा- दौ। ततो हेतुमण्णौ पुकि घटादित्वेन मिच्चात् उपधाहस्वे ज्ञपीति ण्यन्तो गृहात इत्यर्थः । यकारान्तश्चौरादिकश्चेति । 'ज्ञप मिच्च' इति यः स्वता पकारान्तः पेठित . रादौ, न तु पुगन्तःसोऽपि 'सनीवन्त इति सूत्रे गृह्यते इत्यर्थः । इडभावे इति । उभ- अविधादपि ण्यन्तात् ज्ञपि इत्यस्मात् सनि इडभावपक्षणे. परस्य सनः 'इको झल्' इति कित्वागणेगुणो नेत्यर्थं । परत्वादिति । गेोपे सति अचोऽभावान दीर्घ इति भावात तथाच 'जीप' इत्यस्य द्विस्वे हलादिशेषे 'अत्र लोपः' इत्यभ्यासलोपे परिनि- तिमाह-शीप्सनीति । इट्पले माह-जिज्ञपयिषतीति । अमितस्त्विन्ति । मारणादिव्य- 'सिरितार्थकस्य घटादिकस्य हेतुमपण्यन्तस्य 'ज्ञा नियोगे इति चौरादिकण्यन्तस्य कमिवाऽभावेन उपधाहस्वाभावात् 'सनीवन्त' इत्यत्र ज्ञापिग्रहणेनाऽग्रहणानित्यमेव इदिति भावः । तदाह-जिलापरिपतीनि । सनधातोः सनि आह-जनसनेत्यात्त्वमिति । कालस्वेति शेषा सिकासतीति बावे कृते सा इत्यस्य द्वित्वे अभ्यासस्य हवे हल्के पाले पस्तौतिश्योरेवाइति नियमापति दयामा साना पश्ये ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासाहता। - स्याज्मलादौ सनि । तितांसति । तितसति। तितनिषति । 'आशङ्कायां सन्वत- व्य' (वा १७०७ ) श्वा मुमूर्षति । कूल पिपतिषति । २६२३ सनि मीमाधुर- भलभरकपतपदामच इस् ७४|४|| एषामच इस् स्यात्सादौ सनि । अभ्यासलोप । 'स्को- (सू ३८० ) इति सलोप । पित्सति । दिदरिद्विषति । दिदरिद्रामति। ड मिञ् , मीन आभ्या सन् । कृतदीर्घस्य मिनीतेरपि मीरूपावि- शेषादिस् । 'स सि-' (सू २३४२) इति त । मित्सति । मित्सते । मा माने- मित्सति । माडमेडो -मित्सते । दोदाणो -दित्सति। देङ्-दित्सते । दाञ्-दि- त्सति । दित्सते । धेट-धित्सति । धाग्-धित्सति । धित्सते । रिप्सते । लिप्सते । सत्येव तत्प्रवृत्ते । इट्पने स्वाह-सिसनिषतीति । अन्न 'जनसन' इत्यात्व तु न, सनो शलादित्वाऽभावात् । 'स्तौतिण्योरेव' इति नियमान षइति भावः। तनिपतीति। प्राप्त- विभाषेयम् । तनोतेर्विभाषा । उपधाया दीर्घ इति । 'नोपधाया"इत्यत 'ढलोपे' इत्यतश्च तदनुवृत्तेरिति भावः । झलादौ सनीति । 'अज्झन'इत्यतस्तदनुवर्तते । तत्र शलादा- विति भाष्ये स्थितमिति भाव । आशङ्कायामिति आशङ्काविषयक्रियावृत्तेर्धातो.स्वार्थे सन्नित्यर्थं । श्वा मुमूषेतीति । शङ्कितमरणो भवतीत्यर्थः । कूल पिपतिषतीति । शङ्कित- पतन भवतीत्यर्थः । 'तनिपति' इति इट्पक्ष रूपम् । पते. सनि इडभावपक्षे स्वाह- सनि मीमा। सादौ सनीति । 'स सि' इत्यत' सीत्यनुवृत्तेरिति भाव । अभ्यासलोप इति । 'अत्र लोप' इत्यनेनेति भावः । पिस्व सति इति स्थिते आह-स्कोरिति । दु- रिद्रातेः सनि 'तनिपति इति इड्विकल्पमुदाहरति-दिदरिद्रिषति। दिदरिद्रासतीति। डुमिमिति । 'हु मिप्रक्षेपणे स्वादि, 'मीञ् हिंसायाम्' क्रयादि, भाभ्यां सनि- त्यर्थः । 'सनि मीमा' इत्यत्र मीग्रहणेन एतयोरुभयोर्ग्रहणमिति भावः। ननु मी इति दीर्घश्रवणात् हु मिञ् इत्यस्य हस्वान्तस्त्र कथं ग्रहणमित्यत आह-कृतदीर्घस्येति । ड्ड मिञ्धातो सनि 'अज्झन' इति कृतदीर्घस्य तथा 'मी हिंसायाम्' इति स्वतः- सिद्धदीर्घस्य च मारूपाविशेषादुभयोरपि ग्रहणमित्यर्थः । स सीति । उभयोरपि धा- स्वो. मौ स इति स्थिते 'सनि मीमा' इति इसादेशे द्वित्वे 'अन्न लोपः' इत्यभ्यास- लोपे 'स सि' इति सस्य तकार इत्यर्थ । मित्सति मित्सते इति । प्रकृतेर्जित्वात् 'पूर्व- वस्सन.' इति उभयपदित्वम् । माङ्मेडोरिति । मेड सनि 'आदेच. इत्यावे कृते मारूपत्वाविशेषात् 'सनि मीमा' इत्यत्र उभयोरपि ग्रहणमिति भाव. दोदाणोमितिः । 'दो अवखण्डने' इति धातो सनि आत्त्वे कृते दारूपाविशेषात घुस्वादुमयोग्रहणमिति भावः। दित्सतीति । हलन्ताच' इति कित्वानोपधागुण । देविति । तस्यापि कृता- स्वस्य दारूपत्वेन घुस्वादिति भाव दामिति । 'हु दाम दाने इति चातुरपि घुत्वात् गृह्यते इति भावः। डिति अस्यापि कृतावस्य धुत्वात् 'सनि मीमा' इत्यत्र ग्रह- णमिति भावः। रिप्सते इति । रातो रूप लिप्सते इति । लमपातो रूपम् ।

·३१४ सिद्धान्तकौमुदी [सन्- शक्ल-शिक्षति । शक मर्षणे इति दिवादि स्वरितेत् । शिक्षति-शिक्षते । पि- त्सति । 'राधो हिंसाया सनीस् वाच्य' (वा ४६३५)। रित्सति । हिंसायाम् किम् । आरिरात्सति । २६२४ मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा ७४।५७॥ सादौ सनि । अभ्यासलोप । मोक्षते । मुमुक्षते वा वत्स स्वयमेव । अकर्मकस्य किम् । मुमुक्षति वत्स कृष्ण । 'न वृद्भथश्चतुर्थ्य' (सू २३४८) विवृत्सति । तडि तु विवर्तिषते । 'सेऽसिचि-' (सू २५०६) इति वेट् । निनतिषति । निनृत्स- ति । २६२५ इट् सनि वा ७/२।४१॥ वृड्वृभ्यामृदन्ताच सन इड् वा स्यात् । तितरिषति । तितरीषति । तितीर्षति । विवरिषति । विवरीषति । वुवूर्षति । वृड् । बुवूर्षते । विवरिषते । दुध्र्षति । २६२६ स्मिपूज्वशां सनि ७ २१७४।। स्मिड्, पूड , ऋ, अजू, अश, एभ्य सन इट् स्यात् । सिस्मयि- षते । पिपविषते । अरिरिषति । इह रि शब्दस्य द्वित्वम् । इस् इति सनोऽवयव- मित्मतीति । परलुवातो. रूपम् । पदधातोः पिसते इति रूपम् । सनि इस् वाच्य इति । अकारस्येति शेष । रित्सतीति । सनि इसादेश.। 'अत्र लोप.' इत्यभ्यासलोषः । सुचोऽकर्मकस्य । सादौ सनीति । शेषपूरणमिदम् । 'स सि' इत्यत.सीति सनि मीमा' इत्यत. सनीति चानुवृत्तेरिति भावः । 'हलन्ताच' इति कित्त्वाद् गुणनिषेधे प्राप्ते वच- नम् । अभ्यासलोप इति । अत्र लोप' इत्यनेनेति शेष । मोक्षते इति । 'अन्न लोप.' इत्यभ्यासलोपः । तडि त्विति । 'न वृद्धयः' इत्यत्र परस्मैपदग्रहणानुवृत्तेरुतत्वादिति भावः । निनृत्सतीति । इडभावपचे 'हलन्ताच्च' इति कित्त्वाच गुण । इट् सनि वा। तो बाइयतोवृत' इत्यनुवर्तते इति मत्वा आह-वृवृभ्यामित्यादि । 'सनि ग्रह- गुहोचर इल्यास्यापनाकः । चिकीर्षतीत्यादौ 'अज्म' इति दीघे कृते सनि नेद सब- संदे, एकाच उपदेश' इत्यत उपदेशे इत्यनुवयं उपदेशे ऋाकारान्नादिति ब्यालय नात् । तितरिवति-तिसरीषतीति । तृधातोः सनि लटि 'वृत्तो का' इति दीर्घ । इडभावे स्वाह-तितीपतीनि 'इको झल्' इति कित्त्वाद् गुणाभावे तृ इत्यस्य ऋकारस्य इवे खरके इति च इति दीर्घ इति भाव' । विवरिषतीति । वृन्धातो सनि इटि 'वृतो का इति विकल्प । इसावे वाह-कुर्षतीति । 'उदोष्टध' इत्युत्त्वे रपरत्वे 'हलि च' इति दीर्घना बुवर्ष ते इति । डिवादात्मनेपलान् । दुध्र्षनीति । बकौटिल्ये - वान' इति वीर्य उदोश्य' इत्युच्चे, 'हलि च' इति दीर्घ इति भावः । स्मिपूछ । लिम पूल ऋ, अम्पू, अश एमं छन्दः ऋकारस्य मणि रेफेररिज्वति निर्देश । स्याडितिहबायदि इयतस्तदनुवृत्तेविति भावः । पूलस्तु अपूषतीत्येव । 'सचि राति विनोबाद सित्ममियते इति । एतौलिण्योरेव' इलि नियमान । मम- वितिसादो महसाम हि सममित्र' इति इचाम् । भरिरिपतीति ।

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३१५ कार्यभागिति कार्यिणो निमित्तत्वायोगात् । 'द्विवंचनेऽचि' (सू २२४३ ) इति न प्रवर्तते। अजिजिषति । अशिशिषते। 'उभौ साभ्यासस्य (सू २६०६ )। प्राणिणिषति । उच्छेस्तुक् । श्चुत्वम् । 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे' इति चछाभ्या सहि- तस्येटो द्वित्वम् । 'हलादि शेष' (सू २१७९) उचिच्छिषति । 'निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय' इति त्वनित्यम् । 'च्छ्वो' (सू २५६१) इति सतुक्कग्रहणा- ज्ज्ञापकात् । प्रकृतिप्रत्ययापत्तिवचनाद्वा । गौ च सश्चडो' (सू २५७९ ) (सू ऋधातो सनि इटि रूपम् । रिस्शब्दस्येति । गुणे रपरत्वे 'अजादेर्द्वितीयस्य' इति रिस् इत्यस्य द्वित्वमित्यर्थ । ननु 'द्विवचनेऽचि' इति निषेधाद् गुणासम्भवात् रिस् इत्य- स्य कथ द्वित्वमित्यत आह-द्विवेचनेऽचि इति न प्रवर्तते इति। कुत इत्यत आह- कार्यिणो निमित्तत्वायोगादिति । 'नहि कार्यों निमित्ततया आश्रीयते इति निषेधादि- डादे सनो द्विस्वरूपकार्यिणो न द्वित्वनिमित्तस्वमिति भाव । ननुहंडागम सन्भक्तः। ततश्च इस् इत्यस्य द्वित्वेऽपि समुदायस्य इस् इत्यस्य द्वित्वकार्यित्वाभावात् द्वित्व- निमित्तत्वमित्यत आह-इस् इतीति । इस् इति सनोऽवयवो द्वित्वभागिति कृत्वा अव यवद्वारा इस् इति समुदायस्य कार्यित्वमिति भाव । अजिजिपतीति । अले. सनि इटि 'नन्द्रा' इति नकारस्य निषेधात् जिस् इत्यस्य द्वित्वम् । अदित्वादिविकल्पे प्रा नित्यमिट् । अशिशिषते इति । 'अशू व्याप्तौ' अदित्त्वादिड्विकल्पे प्राक्षे नित्य- मिट् । 'अश भोजने' इति ऋयादिस्तु नित्य सेडेव । उच्छेरिति । 'उच्छी विवासे। अत्र 'छे च' इति तुगिस्यर्थ । श्चुत्वमिति । तुक इति शेष । ननु उच्छ इस इति स्थिते श्चुत्वस्यासिद्धत्वात्तकारसहितस्य द्विवे अभ्यासे तकार श्रूयेत इत्यत आह- पूर्ववेत्यादि । हलादिः शेष इति । छिस् इत्यस्य द्वित्त्वे हलाविशेषादभ्यासे छकारस- कारयोनिवृत्तौ तुकश्वकास इकारश्च शिष्यते इत्यर्थः । तदाह-उचिच्छिषतीति । उत्त- रखण्डे छकारे परे इकारस्य तुकश्चुत्वेन चकार । ननु च्छिस् इत्यस्य द्विस्वे हलादि शेषापूर्वखण्डे छकारसकारयोनिवृत्तौ 'निमित्तापाये नैमित्तिकस्थाप्यपाय" इति न्यायेन तुकोऽपि निवृत्तस्तदादेशचकारस्य कथमभ्यासे श्रवणमित्यताह-निमित्ता पाये ति। कथमनित्यस्वमित्यत आह-च्छवोरिति । पृष्टः, पृष्ट्यानित्यादौ प्रच्छे, छकारस्य 'उछचो' इति शकारे ब्रश्चादिना शस्य षत्वे तुकचकारस्य श्रवणप्राप्तौ तन्नि- वृत्यर्थ सतुकग्रहणम् । तत्र चकारस्य शकारे सति निमित्ताभादेव तुकोऽपि निवृ- तिसिद्धः सतुकग्रहण व्यर्थमाषधमानम् 'निमित्तापाये' इत्यस्यानिस्यतां ज्ञापयती- स्यर्थ । प्रकृतिप्रत्ययापत्तिवचनाद्वति । 'हनश्च वध' इति हनधातोरप्प्रत्यये प्रकृतेर्वधादेशे वधशब्दः। कंसवधमाचष्टे कस घातयतीत्यादौ 'आख्यानात्कृतस्तलाचष्टे कल्लु- प्रकृतिप्रस्यापत्ति इति अप्प्रत्ययस्य लुकि प्रकृतेर्वधादेशनिवृतिर्विहिता । तत्र कृतो लकि निमित्तापायादेव वधाचादेशनिवृत्तिसिद्धे प्रकृतिप्रत्ययापतिवचन व्यर्थमाषय- ·सिद्धान्तकौमुदी [सन्- २६०१ ) इति सूत्राभ्यामिडो गाङ, श्वयते सम्प्रसारण च वा। अधिजिगापयि- षति-अध्यापिपयिषति । शिश्वाययिषति-शुशावयिषति । 'ह सम्प्रसारणम्' (सू २५८६ )। जुहावयिषति । ‘णौ द्वित्वात्प्रागच आदेशो न' इत्युक्तत्वादुकार- स्य द्वित्वम् । पुस्फारयिषति । चुक्षावयिषति । 'श्रो पुयण्ज्यपरे' (स् २५७७)। पिपावयिषति । बिभावयिषति । यियावयिषति । रिरावयिषति । लिलावयिषति । मान निमित्तापाये इत्यस्य अनित्यतां ज्ञापयतीत्यर्थ । यद्यप्यत्र वधशब्दे अप्प्रत्यय वधादेशश्च युगपद्विहित , न तु प्रत्यये परे। तथापि सन्नियोगशिष्टत्वात् प्रत्ययस्थ निमित्तत्व पर्यवसानमत्येति बोध्यम् । वस्तुतस्तु पुष्ययोग जानाति पुष्येण योजय- तीत्येतत्साधके 'पुण्ययोगे ज्ञि' इति वचने भाष्योक्तप्रकृतिप्रत्ययापत्तिरित्यनुवृत्तिरिह ज्ञापिका । तत्र हि 'जो.' इति घिति परत कुत्वम् । अन्यथा कुल्लुकि निमित्ता- पायपरिभाषयैव कुत्वनिवृत्तौ किं प्रकृतिप्रत्ययापत्त्यनुवृत्त्येति शब्देन्दुशेखरे विस्तर । अथ 'इड् अध्ययने' 'टु ओ शिव गतिवृद्धयो' इत्याभ्या ण्यन्ताभ्यो सनि विशेष. माह-णौ चेति । णौ च सश्चडो' इति सूत्र द्वितीयस्य चतुर्थे पादे षष्ठस्य प्रथमे पादे च स्थितम् । 'सन्परे चपरे च णौ इडो गाड चेति प्रथमस्यार्थ । सन्परे चपरे च णौ श्वयते. सम्प्रसारणं वेति द्वितीयस्यार्थं । प्रथमसूत्रेण इडो गाङ, द्वितीय- सूत्रेण श्वयते सप्रसारणमित्युभयमपि पातिक भवतीत्यर्थ । अधिजिगापयिषतीति । इडो णौ विवक्षिते गाडि पुकि गापि इत्यस्मात्सनि रूपम् । 'णौ च सश्चङो.' इति गाविधौ विषयसप्तमीति प्रागेवोक्तम् । गाङभावे आह-अध्यापिपयिषतीति । 'क्री- जीनां णौ' इत्यात्त्वे पुक् । शिश्वाययिषतीति । शिवधातोर्णी वृद्धावानादेशे श्वायि इत्यस्मात्सनि सम्प्रसारणोभावे रूपम् । सम्प्रसारणपक्षे आह-शुशावयिषतीति । ण्यन्तात्सनि इटि वि इ इस इति स्थिते 'सम्प्रसारण तदाश्रय च कार्य बलवत्' इति वचनाप्रथम सम्प्रसारणं पूर्वरूपम् ।'शु' इत्यस्य द्वित्वे उत्तरखण्डे उकारस्य वृद्धावा- वादेशे णिचो गुणायादेशाविति भावः। हः सम्प्रसारणमिति । हेतुमण्ण्यन्तप्रक्रियायां व्याख्यातम् । जुहावयिषतीति । ह्वेनो ग्यन्तात्सनि इटि प्रथम सम्प्रसारण पूर्वरूपम्। हु इत्यस्य द्वित्वम् । उकारस्य वृद्धवावादेशी, णिचो गुणायादेशाविति भावः। ननु परत्वात् द्वित्वात् प्रागेव उकारस्य वृद्धद्यावादेशयो कृतयो. हाव इत्यस्य द्विस्वे, अभ्यासस्यात इत्वे इकार एव श्रूयेतेत्यत आह-णौ द्वित्वादिति । पुस्फारयिषतीति । स्फुरते. प्यन्तात्सनि इटि 'चिस्फुरोणों' इत्यस्मात् प्रागेव स्फुर् इत्यस्य द्वित्वमा द्वित्वे कार्ये णावच आदेशस्य निषेधात् । 'ओ. पुग्जि' इति इत्व तु न, षकारस्य सकारेण व्यवहिततया पवर्गपरत्वाभावात् । चुक्षावयिषतीति । सुधातोयन्तात् सनि इटि तु इत्यस्य द्विव्यम् । परिनिष्ठिते रूपे अवर्णपरत्वेन गाक्च आदेशस्य निषेधा- विति भावाम मोहन मुगणिति । हेतुमष्णियक्रियायामिदं व्याख्यातमपि स्मार्यते। पि- पांसावितीत्यादिपू मायकल पम्यो यन्तम्या सनि इटि द्विवे कायें णार .

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। जिजावयिषति । पुयण्जि इति किम् । नुनावयिषति । अपरे किम् । बुभूषति । 'स्रवति-' (सू २५७८) इतीत्व वा। सिस्रावयिषति । सुस्रावयिषतीत्यादि । अपरे इत्येव । शुश्रूषते । २६२७ स्तौतिण्योरेव पण्यभ्यासात् ८३६१।। •अभ्यासेण परस्य स्तौतिण्यन्तयोरेव सस्य ष स्यात् षभूते सनि नान्यत्र । तु- टूषति । 'युतिस्वाप्यो-' (सू २३४४) इत्युत्त्वम् । सुष्वापयिषति । सिषाध- यिषति । स्तौतिण्यो किम् । सिसिक्षति । उपसर्गात्तु 'स्थादिष्वभ्यासेन च-' २२७७ ) इति षत्वम् । परिषिषिक्षति । षणि किम् । तिष्ठासनि । सुषुप्सति । वच आदेशनिषेधात् उवर्णान्तानामेव द्वित्वे अभ्यासोवर्णस्य इत्वमिति भावः। जु. सौत्रो धातु, 'जुचक्रम्य' इत्यत्रोक्त । अथ 'स्त्रवति शृणोति' इति सूत्र हेतुमण्णिा- क्रियाया व्याख्यात स्मारयति-स्रवतीतीत्त्व वेति । शुश्रूषते इति । 'ज्ञाश्रुस्मृदृशा सन' इत्यात्मनेपदम् । स्तौतिण्योरेवा 'षणीति कृतषत्वस्य सनोग्रहणम् । 'अपदान्तस्य मू- र्धन्य ' इत्यधिकृतम् 'इण्को' इति च । तत्र कुग्रहण निवर्तते असम्भवात् । णिग्रहणेन तदन्तग्रहणम् । 'सहे साड स' इत्यतःस इति षष्ठयन्तमनुवर्तते। तदाह-अभ्यासेण इत्यादि । षभूते इति । षकार प्राप्ते सनीत्यर्थ । नान्यत्रेति । अभ्यासेण परस्य चे. सस्य षत्व तर्हि स्तौतिण्यन्तयोरेवेत्यर्थं । न च 'आदेशप्रत्यययो.' इत्येव सिद्धे आ- रम्भसामर्थ्यादेव नियमलाभात् एवकारो व्यर्थ इति शङ्कयम , षण्येवेति नियमनिर- सनार्थत्वात् । षण्येवेति नियमे सति तुष्टावेत्यन्न षत्वानापत्तेः। स्तोतेरुदाहरति- तुष्ट्रपतीति । 'अज्झन' इति दीर्घ । ण्यन्तस्योदाहरिष्यवाह-द्युतीति । उत्वमिति । वकारस्य सम्प्रसारणमुकार इत्यर्थः । सुष्वापयिषतीति । स्वपेणौँ उपधावृद्धौ स्वापि इत्यस्मात् सनि इटि वकारस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे सुप इत्यस्य द्वित्वे गेर्गुणे अया. देशे सन' षत्वे अभ्यासेण. परस्य षत्वमिति भावः । सिषाधयिषतीति । अत्रापि ण्यन्त- स्वादभ्यासेण परस्य सस्य षत्वमिति भाव । सिसिक्षतीति । सेक्तुमिच्छतीत्यर्थः । सिच्वातो सन् 'हलन्ताच' इति कित्त्वान्न लघूपधगुण । अभ्यासेण परस्य सस्य चेत् षत्व तर्हि 'स्तौतिण्योरेव' इति नियमान्न ष इति भावः । ननु परिषिकि- सतीत्यत्र अभ्यासेण परस्य सस्य कथ षत्व 'स्तौतिण्योरेव' इति नियमात् 'स्था- दिश्वभ्यासेन च' इति षत्वस्याप्यनेन नियमेन निवृत्तेरित्यत आह-उपसर्गाविति । 'स्तौतिण्योरेव' इति नियमेनमध्येऽपवादन्यायबलात् 'आदेशप्रत्ययको' इति त्वमेव बाध्यत इति भाव । षणि किमिति । कृतषत्वनिर्देशः किमर्थ इति प्रश्न । तिष्ठासती- ति । 'धारवादे' इति षस्य सत्वे स्था इत्यस्य द्विवे अभ्यासहस्वे इत्वे 'आदेशमा त्यययो' इति षत्वम् । कृतषत्वे सन्येवाय नियम, अन तु सनः षखाभावेन निय- माप्रवृत्ते. षत्व निर्वाधमिति भाव । सुषुप्सतीति । स्वप्धातो सनि 'रुदविदमुषन- हिस्वपि' इति कित्वात् 'वचिस्वपि इति सम्प्रसारणे कृते द्वित्वम् । कित्वान ·३१८ सिद्धान्तकौमुदी [सन्- अभ्यासादित्युक्तेर्नेह निषेध । इण् । प्रतीषिषति । इक् । अधीषिषति । २६२८ स. स्विदिस्वदिसहीना च ८३६२॥ अभ्यासेण परस्य ण्यन्तानामेषा सस्य स एव, न ष, षणि परे । सिस्वेदयिषति । सिस्वादयिषति । सिसाहयिषति । 'स्थादिष्वेवाभ्यासस्य इति नियमान्नेह । अभिसुसूषति । 'शैषिकान्मतुबर्थीयाच्छैषिको मतुबर्थिक । सरूपप्रत्ययो नेष्ट सन्नन्तान सनिष्यते ॥' (भाष्यम् ) शैषिकाच्छषिक सरूपो न । तेन शालीये भव इति वाक्यमेव, न तु छा- न्ताच्छ । सरूप किम् । अहिच्छत्ने भव आहिच्छत्र, आहिच्छत्त्रे भव श्रा- हिच्छत्रीय । अण्णन्ताच्छ । तथा मत्वर्थात्सरूप स न । धनवानस्यास्ति । इह मतुबन्तान्मतुन्न । विरूपस्तु स्यादेव । दण्डिमती शाला। सरूप इत्यनुषज्यते । अर्थद्वारा सादृश्य तस्यार्थ । तेन इच्छासन्नन्तादिच्छासन्न । स्वार्थसन्नन्तात्तु स्या- देव । जुगुप्सिषते । मीमासिषते । इति तिडन्ते सन्प्रकरणम् । लघूपधगुण । इहापि स्तौतिण्योरेव' इति नियमो न भवति, सन षस्वाभावादिति भाव । ननु 'पणि' इण परस्य सस्य चेत् षत्व तर्हि 'स्तौतिण्योरेवेत्येतावदेवास्तु । अभ्यासादिति किमर्थमित्यत आह-अभ्यासादित्युक्तेर्नेहेति । प्रतीषिषतीति । इण्धातोः सनि 'अजादेद्वितीयस्थ' इति स इत्यस्य द्विस्वे अभ्यासेत्त्वम् । इह षभूते सनि 'इण गतौ' इति धातो. परस्य सस्य षत्व भवत्येव, अभ्यासेण. परत्वे सत्येव निय- मप्रवृत्तेरिति भाव । अधीषिषतीत्यप्येवम् । स स्विदि । स स्विदीतिच्छेदः । 'स्तौ- तिण्योरेच षण्यभ्यासात्' इति सूत्र स्तौतिवर्जमनुवर्तते । 'सहे साड स.' इत्यत. स इति पश्यन्त च । तदाह-अभ्यासेण इति । सकारविधिनियमार्थ इत्याह-सस्य स एवेति । सुनोते. सनि 'स्तौतिण्योरेव' इति नियमादुत्तरखण्डस्य षस्वाभावे अभिमु- सूपतीत्यत्र उपसरसुनोति' इत्यभ्यासस्व षत्वमाशङ्कयाह - स्थादिवेकेति । शैषि कादिति । सम्विधायकसूत्रस्थमिद वार्तिकम् । शैषिकासरूपा शैषिक प्रत्क्यो न । मतुबर्थीयात् सख्यो मतुवर्थिकः प्रत्ययो नेस्यन्वयः। शेषाधिकारे विहित शैषिक. । भवार्थे अध्यात्मादित्वाम् । मतुबर्थे भवो मतुबर्थीय गहादित्वाच्छ । मतुबर्थोs- स्थास्तीति मतुवर्थिक. 'अत इनिठनो' हति ठन् । शालीये इति । शाला भवः शालीय' । 'कृक्षाच्छालीये भव इत्यर्थे शालीयसब्दातू पुन, छो नेत्यर्थ वा- हिच्छत्रे भव इति माहिच्छाशब्दो भवार्थे अणन्तः । ततो भकार्थे 'वृद्धाच्छा इति छ एवं भवति । न तु पुनरणिति भावः । ननुजुगुप्तिपते इत्यादौ कथ समन्तात् सनि- वत आह सरूप इत्यनुषज्यते इति । समन्तात्र सनियले झस्यत्रापि सरूप इत्यनुष- ज्याने इत्यर्थः । नम्वेवमपि जुगुप्सिफ्ते इत्यत्र सत्यस्य सना कथ प्रवृत्तिरित्यत प्रमा, आयाति से शादी हल्कस्यासम्मवावासक्रमेव साइप्य विवचितमिति ·प्रकरणम्] बालमनोरमासहिता ३१६ अव तिङन्ने यप्रकरणम् ॥ १३ ॥ २३२६ धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् २०२२।। पौन पुन्य भृशार्थश्च क्रियासमभिहार तस्मिन् मोत्ये यङ् स्यात् । २६३० गुणो यालुको ७४/८२॥ अभ्यासस्य गुण स्याद्यङि यङलुकि च । 'सनायन्ता (सू २३०४) इति धातुत्वालादय । डिदन्तत्वादात्मनेपदम् । पुन पुनरति- शयेनं वा भवति बोसूयते । बोभूयाञ्चक्रे। अबोभूयिष्ट । धातो किम् । आर्धधातु- कत्व यथा स्यात् । तेन 'ब्रुवो वचि' (सू २४५३ ) इत्यादि । एकाच किम् । पुन पुनर्जागर्ति । हलादे. किम् । भृशमीक्षते। भृश शोभते रोचते इत्यत्र या नेति भाष्यम् । पौन पुन्ये तु स्यादेव । रोनच्यते । शोशुभ्यते । 'सूचिसूत्रि- भाव । तेनेति । इच्छासमन्तादिच्छासन्नेति लभ्यते इत्यर्थ । स्वार्थेति । स्वार्थसम- न्तातु इच्छासन भक्त्यवेत्यर्थः। इति श्रीवासुदेवदीक्षितविदुषा विरचिताया सिद्धान्तकौमु- दीव्याख्याया बालमनोरमाख्याया सन्नन्तनिरूपण समाप्तम् । अथ यप्रक्रिया निरूप्यन्ते । धातोरेकाचो । तस्मिन्योत्ये इति । वाच्यत्वे तु प्रत्यय वाच्यस्य प्रधानतया समन्ते इच्छाया इव तस्य विशेष्यत्व स्यादिति भाव । गुणो यङ्लुको । यङ्च लुक्च इति द्वन्द्वात्सप्तमी । लुगिह यड एच विवक्षित, उपस्थित- त्वात् । 'अन्न लोप' इत्यत. अभ्यासस्येत्यनुवर्तते । तदाह-अभ्यासस्येति । इक्परि- भाषया इगन्तस्येति लभ्यते । बोभूयते इति । 'सन्यो" इति द्वित्वम् । यो कित्त्वा- दूकारस्य न गुणः । 'बोभूय' इत्यस्मालटि तिपि शपि पररूपम् । 'क्रियासमभिहारे द्वे वाक्ये' इति पुनर्दिव तु न, तस्य 'क्रियासमभिहारे' इति विहितलोडन्तमात्रविष- यत्वात् । अत एव 'क्रियासमसिहारे लोट' इति सूत्रभाष्ये 'क्रियासमभिहारे लोण्म ध्यमपुरुषैकवचनस्य द्वे वाच्ये' इत्येव पठितम् । पौन पुन्ये यङि तु 'नित्यवीप्स यो इति न द्वित्वम् , "क्रियासमनिहारे द्वे' इत्यनेन पौन पुन्येऽपि लोडन्तद्विस्ववि- धानेन पौन पुन्यस्य अन्यतो लाभे सौत्रद्वित्वाप्रवृत्तपिनादित्यलम् । धातो. किमि ति । 'क्रियासमभिहारे' इत्यनेनैव धातोर्लोभाकिमर्थं धातुग्रहणमिति प्रश्न । आर्ध- धातुकत्वमिति । 'धातो रित्यभावे आधातुकत्व न स्यात् । धातोरिति विहितप्रत्य यस्यैव आर्द्धधातुकस्वादिति भावः । ब्रुव इति । यङ आईधातुकत्वे सत्येव तस्मिन् परे 'ब्रुवो वचि' 'वेजो वयि ' इत्यादि कार्य सिध्यति । अन्यथा 'आर्धधातुके' इत्य धिकृत्य तद्विधानान स्यादिति भाव, । भृशमीक्षते इति । न च भृशशब्देनैवान भृशार्थ- भानात् यङ् न भविष्यतीति वाच्यम् , ऋशव हि ययोत्यम् , न तु वाच्यम् । योतन च उक्तस्यापि सम्भवतीति भाव । यङ् नेति । अनभिधानादिति भाष्ये स्पष्टम् । पौन. पुन्ये विति । पुन: पुनश्शब्दसममिहारेऽपि यङस्त्येव, मृशार्थ एवानभिधानोकेरिति ·सिद्धान्तकौमुदी [ यह- मूत्र्यटयशूर्णोतिभ्यो यङ वाच्य' (वा १७५१) प्राद्यानयश्चुरादावदन्ता । सोसूच्यते । सोसूत्र्यते । अनेकाच्कत्वेनाषोपदेशत्वात्पत्व न । मोमूत्र्यते । २६३१ यस्य हल' ६४|४६॥ यस्य इति सङ्घातग्रहणम् । हल* परस्य यशब्दस्य लोप स्यादर्धिधातुके । 'आदे परस्य (सू ४४ ) 'अतो लोप' (सू २३०८)। सोसूचाञ्चके । सोसूचिता। सोसूत्रिता । मोमूत्रिता । २६३२ दीर्घोऽकितः ॥ ४|८३॥ अकितोऽभ्यासस्य दीर्घ स्याघडि यङ्लुकि च । अटाटयते । २६३३ यति च ७४|१०|| अर्ते सयोगादेव ऋतो गुण स्याद्यङि यलुकि च । यकार- पररेफस्य न द्वित्वनिषेध । अरार्यते इति भाष्योदाहरणात् । अरारिता । अशा- भाव । सूचिसूत्रीति । सूचि, सूत्रि, मूत्रि, अटि, अति, अशू, अर्णाति-एषां द्वन्द्वः । 'सूच पैशुन्ये, सूत्र वेष्टने, मूत्र प्रस्रवणे' एते त्रयश्चुराधन्तर्गणे कथादावदन्ता । तेषा मोकारवादप्राप्तौ यड्वचनमित्याह-आधात्रय इति । 'अट गती, गती, अश भो. जने, अशू ख्यातौ' एषां हलादित्वाभावाद्वचनम् । अणुजस्तु हलादित्वाभावादेका- घरवाभावाच वचनम् । सोसूच्यते इति । ण्यन्ताथलि णिलोपे द्वित्वे 'गुणो यल्लुको.' इति अभ्यासगुण.। सूचे. पोपदेशस्वभ्रम वारयति-अनेकाच्कृत्येनेति षोपदेशवे तु 'धात्वादे.' इति षस्य सत्वे कृते आदेशसकारत्वादुत्तरखण्डस्य षत्वं स्याद्विति भावः। लिटि सोसूच् य आमिति स्थिते-यस्य हल । यकारादकारस्य उच्चारणार्थत्वभ्रम वारयति-सब्यातग्रहणमिति । यकाराकारसमुदायस्येत्यर्थः । 'हल' इति पञ्चमी। 'आईधातुके इत्यधिकृतम् । 'अतो लोप' इत्यस्मात् लोप इत्यनुवर्तते । तदाह- इल परस्येत्यादिना । ननु 'अलोऽन्त्यस्य' इति यकासदकारस्य लोप स्थादित्यत आह- आर्दै परस्येति । 'अलोऽन्त्यस्य' इत्यस्यायमपवाद इति भावः। अवो लोप इति ।यका- राकारसङ्घाते यकारस्य लोपे सति परिशिष्टस्याकारस्य 'अतो लोप' इत्यर्थः । ननु मास्तु सघातग्रहणम् । यकारस्यैवान लोपो विधीयताम् । अतो लोपे सति इष्टसिद्धि- रिति चेत्, न-ईध्यंधातोस्तृचि इटि ईयितेत्यत्र यकारलोपनिवृत्यर्थवादित्यलम् । अटपातो. यडि 'अजादेद्धितीयस्य' इति 'व्य' इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषेण अभ्यासे यकारनिवृत्तौ भटक्यते इति स्थिते-दीर्घोऽकित । अभ्यासस्येति । 'अन्न लोपोऽभ्यास- स्य" इत्यतस्तदनुवृत्तरिति भावः। यछि यलुकि चेति । 'गुणो यलुको ' इत्यतस्तक्ष- जुवृत्तेरिति भावः । 'अकित' इत्यस्य तु ययम्यते इत्यादी प्रयोजन वश्यते । ऋषा । तोकि कृते लिखाद गुणनिषेधे प्राक्षे यति च । 'गुणोऽर्तिसयोगायो" इति सूत्रमनु- वर्तते। शिऋतः' इत्यस्मात् ऋत इति च। तदाह-अस्त्यिादि । तथाच ऋ य इति स्थित कारस्य गुणे अकारे रपरत्वे अर्, इति स्थिचे 'नन्द्राः' इति रेकस्य द्वित्वनिषेधे य इत्यस्य द्वित्वे 'दीर्घोऽकित.' इत्यभ्यासदीधै 'अर्यायते' इति प्राणा-यबरपरेकस्येति । भाष्योदाहरण्मद्धिति । 'धातोरेकाच' इति सूत्रे - ·प्रकरणम् ] बालमनोस्मासहिता। शिता । ऊर्णोनूयते । बेभिद्यते । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोपधागुणः। बेभिदिता । २६३४ नित्य कौटिल्ये गतौ शश२३ गत्यर्थात्कौटिल्य एव या स्थान तु क्रियासमभिहारे। कुटिल व्रजति वाव्रज्यते । २६३५ लुपसदचरजपजभद्- हदशगृभ्यो भावगीयाम् ३३१०२४।। एभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यङ् स्यात् । गर्हित लुम्पति लोलुप्यते । सासद्यते । २६३६ चरफलोश्च ७४८७|| अनयो रभ्यासस्यातो नुक् स्याद्यब्यङलुको । नुक् इत्यनेनानुस्वारो लक्ष्यते । स च पदा- न्तवद्वाच्य' (वा ४६६१) 'वा पदान्तस्य' (सू १२५) इति यथा स्यात् । २६३७ उत्परस्यातः ७४८चरफलोरभ्यासात्परस्यात उत्स्यायड्यब्लुको । हलि च (सू ३५४) इति दीर्घ । चचूर्यते-चञ्चूयते। पम्फुल्यते-पंफुल्यते। २६३८ इति शेष । अरारितेति । 'यस्य हलः इति यकारलोप । अशाशितेति । अशधा- तोर्चति श्य' इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषेण अभ्यासे यकारनिवृत्तौ 'दीर्घोऽकित' इति दीर्घ 'यस्य हल" इति यकारलोप । ऊर्णोनूयते शत । अणु य इति स्थिते 'न- न्द्रा' इति 'नु' इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषे अभ्यासगुणे 'अकृत्' इति दीर्घ। बेमि- द्यते इति भिद् य इति स्थिते भिद् इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषे अभ्यासगुण.। ननु बेभिद्य इति यङन्ताल्लुटि तासि इटि यलोपे अतो लोपे बेभिदितेत्यत्र तासि परे लघूपधगुण स्यादित्यत आह-अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादिति । नित्य कौटिल्ये गौ। निस्य' शब्द एवार्थे । कौटिल्ये इत्यस्योपरि द्रष्टव्य । 'धातोरेकाच' इत्यतो यडित्यनुव- तते । तदाह-गत्यर्थात्कौटिल्य एवेति । गस्यर्थवृत्तेर्धातो कौटिल्ये द्योत्य एव पङिस्यर्थः। एक्शब्दम्यवच्छेचमाह-न तु क्रियासमभिहारे इति । शब्देन्दुशेखरे तु गत्यर्थेभ्य क्रि- यासमभिहारे यस्येवेति प्रपश्चितम् । लुपसद । लुप,सद,चर, जप, जभ, दहादश, गृ एषा द्वन्द्व । यडित्यनुवर्तते। भाव धात्वर्थ । तदता गर्दा भावगा। नित्य- मित्यनुवृत्तम् एवकारार्थकम् । तदाह-एभ्य इत्यादि । चरफलोश्च । चत्र लोप' इत्य- स्मादभ्यासस्येत्यनुवर्तते । 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्य' इत्यस्मात् अतो नुगिति। 'गुणो यङ्लुको' इत्यस्मात् यङ्लुकोरिति च तदाह-अनयोरित्यादि । नुकि ककार इत् , उकार उच्चारणार्थ । लक्ष्यते इति । 'नु गतोऽनुनासिकान्तस्य' इति पूर्वसूत्रे यय- म्यते, ररम्यते, इत्यादी अनुस्वारश्रवणार्थ नुगित्यनुस्वारोपलक्षणमाश्रयणीयम् । अ- न्यथा शल्परत्वाभावात् 'नश्च' इत्यनुस्वाराऽसम्भवानकार एवं भूयेतेयुक्त भाष्ये । तस्यैवेहानुवृत्तरत्राप्यनुस्वारोपलक्षणार्थत्वमिति भावः । पदान्तवदिति । 'नुगतोऽनु. नासिकान्तस्य'इति पूर्वसूत्रस्थमिद वार्तिकमत्राप्यनुवर्तते इति भावः । उत्परस्यात.। 'अन्न लोपः' इत्यस्मादभ्यासस्येस्यनुवृत्त परशब्दयोगात् पञ्चम्या विमरिणम्यते । 'गुणो यङ्लुको.' इत्यतः यङ्लुकोरिति 'चरफलो.' इति चानुवर्तते तदाह-चरफलो- रित्यादि दार्थ इति । 'उकारस्येति शेषः । चञ्चूर्यते इति । गर्हित चरतीत्यर्थः। यङि ·३२२ सिद्धान्तकौमुदी [य- जपजभदहदशमञ्जपशां च ४ा८६।। एषामभ्यासस्य नुक् स्याद्यब्यङ्लुको । गर्हित जपति जलप्यते इत्यादि । २६३६ प्रो यडि बा२।२०॥ गिरते रेफस्य लत्व स्याद्यहि । गर्हित गिलति गिल्यते । 'धुमास्था-' (सू २४६२) इती- त्वम् । गुण । देदीयते । पेपीयते । सेषीयते । 'विभाषा श्वे' (सू २४२०). शोशूयते । शेश्वीयते । 'यति च' (सू २६३३ )। सास्मयते । 'रीवृत' (सू १३३४ )। चेक्रीयते । सुट । सच्चेस्क्रीयते। २६४० सिचो यति श११२।। सिव सस्य को न स्याघडि । निसेसिच्यते । २६४१ न कवतेयडि ७४ ६३।। कवतेरभ्यासस्य चुत्व न स्याद्यडि । कोकूयते । कौतिकुवत्योस्तु चो- द्विस्व हलादिशेषे अभ्यासाकारादुपरि अनुस्वारागमे 'वा पदान्तस्य' इति तस्य परसवणे अकारे उत्तरखण्डे अकारस्य उत्त्वे तस्य दीर्घः। परसवर्णाभावपने स्वाह- चचूर्यत इति । पफुल्यते इति । अत्र अनुस्वारस्य मकार परसवर्ण । जपजम । 'चरफ- लोखइत्यत्र यदनुवृत्त तत्सर्वमिहाप्यनुवर्तते । तदाह-एषामिति । इत्यादीति । जा. प्यते । दन्दयते । दन्दश्यते । बम्भज्यते। पम्पश्यते । 'पस'धातुर्वन्त्यान्त. सौत्रो गत्यर्थ इति माधवः । 'तालब्यान्त' इति काशिका । यो यङि । 'गृ इत्यस्य 'प्र.' इति षष्टयेकवचनम् । 'कृपो रो ल.' इत्यनुवर्तते । तदाह-गिरतेरित्यादि । दा, पा, सा, एभ्यो यङि विशेषमाह-धुमास्थेत्यादि । शोशूयते इति । शिवधातोयंङि 'सम्प्रसारण तदाश्रय च कार्य बलवत्' इति वचनात सम्प्रसारणे पूर्वरूपे 'शु' इत्यस्य द्वित्वम् । 'अकृत्सार्वधातुकयो ' इति दीर्घ । सास्मर्यते इति । स्मृ य इति स्थिते सयोगादित्वात् 'यडि च' इति परत्वाद्गुणे रपरत्वे द्वित्वे 'दीर्घोऽकित.' इत्यभ्यासदीर्घ। चक्रीयते इति । कृय इति स्थिते परस्वात् ऋकारस्थ रीडादेशे 'क्री' इत्यस्य द्विस्वे अभ्यास गुण । सुडिति । 'सम्परिभ्यां करोतौ भूषणे' 'समवाये च' इत्यनेनेति शेष । सिची यलि । 'सहे. साडस' इत्यतः स इति षष्यन्तमनुवर्तते । 'मूर्धन्य' इत्याधि- कृतम् 'न रपरसूपि' इत्यत नेत्यनुवर्तते तदाह-सिच इति । निसेसिच्यते इति । 'उपसर्गासुनोति' इति स्थादिष्वभ्यासेन' इति च षत्वमनेन निषिध्यते। न कव- तेति । 'अत्र लोप' इत्यत. अभ्यासस्येति । 'कुहोश्चुः' इत्यत. चुरिति चानुव- तते इति मत्वा आह-कवतेरभ्यासस्येति । ननु 'कोयंङि' इत्येव सिद्धे रितपा निर्देशी व्यर्थ इत्यत आह-कौलिकुवत्योस्त्विति । शपा निर्देशार्थ कवतिग्रहणम् । तन 'कुशब्दे' इति लुग्धिकरणस्य 'कूङ् शब्दे इति शविकरणस्य च ग्रहण न लम्यते इति भावः। न को स्त्युिकेऽपि दीर्घान्तस्य शविकरणस्य न ग्रहणप्रस- तिरिति शवयम्, तुदादौ 'कुन शब्दे' इति हस्वान्तपाठस्य न्याससम्मतत्वात् । वस्तुतस्तु म्याससमा तौदादिकेस्वाप्रवृत्तिरेव फलम् । 'लुम्विकरणालुग्धिकर- जयोस्लुखिकरणस्यैव ग्रहणम्' इति लुग्विकारुणस्य ग्रहणनिवृत्तिरिति बोध्यम् ।

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३२३ कूयते । २६४२ नीग्वचुनसुध्वसुभ्रसुकसपतपदस्कन्दाम् ७।४।८४॥ एषामभ्यासस्य नीगागम स्याद्यब्यब्लुको । अकित इत्युक्तेर्न दीर्घ । नलोप । वनीवच्यते। सनीस्रस्यते इत्यादि । २६४३ नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ७।४1 ५॥ अनुनासिकान्तस्याङ्गस्य योऽभ्यासोऽदन्तस्तस्य नुक् स्यात् । नुका अनु- स्वारो लक्ष्यते इत्युक्तम् । पॅय्यम्यते-ययम्यते । तपरत्वसामर्थ्याभूतपूर्वदीर्घ- स्यापि न । भाम क्रोधे । बाभाम्यते । 'ये विभाषा' (सू २३२९) जाजायते-जा- न्यते । 'हन्तेहिंसाया यकि नीभावो वाच्य' (वा ४६२१)। जेनीयते । हि- साया किम् । जवन्यते । २६४४ रीगृदुपधस्य च ७1४।६०॥ ऋदुपधस्य धातोरभ्यासस्य रीगागम स्याद्यब्यङलुको । वरीवृत्यते । क्षुम्नादित्वान्न ण । नरीनृत्यते । जरीगृह्यते। उभयत्र लत्वम् । चलीक्लप्यते । 'रीयत्वत इति वक्त- नीग्वन्चु। अभ्यासस्येति । 'अन लोप.' इत्यतस्तदनुवृत्तिरिति भावः । यलुकोरिति । यडि यङ्लुकि चेत्यर्थ । न दीर्घ इति। नीगागमात्प्राक् प्राप्तोऽभ्यासदी| नेत्य- थं । भविष्यदपि कित्त्व दीर्घप्रतिबन्धकमिति भाव । नलोप इति । 'अनिदिताम्' इत्यनेन नकारस्य लोप इत्यर्थ । इत्यादीति। सनीनस्यते, दनीध्वस्यते, बनीभ्रस्यते, चनीकस्यते, पनीपत्यते, पनीपचते, चनीस्कयते। नुगतोऽनु । अङ्गस्येत्यधिकृतम् । 'अन्न लोप' इत्यत अभ्यासस्येत्यनुवर्तते । गुणो यड्लुको' इत्यतः यड्लुकोरितिष। तदाह-अनुनासिकान्तस्येत्यादि । ननु 'ययम्यते' इत्यत्र नुको नकारस्य अपदान्त- स्वादशल्परकत्वाच्च कथ 'नश्च' इत्यनुस्वार इत्यत आह-नुकेति। नन्वभ्यासे हस्व- विधानादीर्घस्याभावात् नुग्विधावत इति तपरकरण व्यर्थमित्यत आह-तपरत्वसामर्थ्या- दिति। स्वाभाविक एव हस्व अकार, तस्यैव ग्रहणम् , न तु दीर्घादेशभूतस्य हस्वा- कारस्येत्येतदर्थ तपरकरणमिति भाव । बामाम्यते इति । अत्र आकारस्थानिकस्य हस्व- विधिसम्पनस्य अकारस्य न नुगिति भाव । जनधातोर्यङि नकारस्य आत्त्वविकल्प स्मारयति-ये विभाषेति । नीमाव इति । यद्यपीह द्वीभावविधावपि 'अभ्यासाच' इति कुत्वे हकारस्य धकार सिध्यति । तथापि प्रयत्नलाघवाऽभावात् प्रक्रियालाघवाच्च नीति कारोच्चारणमिति भाव । जेन्नीयते इति । 'पुन पुनरतिशयेन वा हि- नस्तीत्यर्थ अन्न 'यङीति विषयसप्तमी। यडि विवक्षिते सतीति लभ्यते । तेन द्वि- स्वस्य परत्वेऽपि प्रागेव नीभाव इति बोध्यम् । जचन्यते इति । गर्हित. गच्छती. त्यर्थः । रीगृदुपधस्य च । अभ्यासस्येति । 'अत्र लोप' इत्यत तदनुवृत्तेरिति भावः। यङ्लुकोरिति । 'गुणो यड्लुको' इत्यस्तदनुवृत्तेरिति भावः । वरीवृत्यते इति । 'वृतु व. तने अस्माद्यङि द्वित्वे उरदत्त्वे हलादिशेषे अभ्यासस्य रीक । नृतेतडि नरीनृत्यते इत्यत्र गत्वमाशङ्कय आह-क्षुभ्नादित्वान्न ण इति । जरीगृह्यते इति । 'मह उपादाने भस्माघडि 'अहिज्या' इति सम्प्रसारणे द्वित्वे उरदत्वे हलादिशेषे अभ्यासस्य रीक्। ३बा०च०भा० ·सिद्धान्तकौमुदी [यङ्- व्यम्' (वा ४६६२ ) परीपृच्छ्यते । घरीवृश्च्यते । २६४५ स्वपिस्यमिव्येबां यङि६।१।१६ ॥ सम्प्रसारण स्याद्यङि । सोषुप्यते । सेसिम्यते । वेवीयते । २६४६ न वश. ६श२०|| वावश्यते । २६४७ चाय की ६१०२१॥ चेकी- यते । २६४८ ई घ्राध्मो ७।४।३१ ॥ जेघ्रीयते । देष्मीयते । २६४६ अयङ्ग यि विति७४ारश शीडोऽयडादेश स्याद्यादौ क्लिति परे । शाशय्यते । अभ्या- सस्य ह्रस्व । ततो गुण । डोढौक्यते । तोत्रौक्यते । इति तिडन्ते याप्रकरणम् । उभात्रेति । कृपधातो यहि द्वित्वे उरदत्वे रपरखे हलादिशेषे रीक् । चलीक्लृप्यते 'कृपो रोल' इत्यभ्यासे रेफस्य लकार । उत्तरखण्डे ऋकारस्याऽवयवो यो रेफ तस्य लकारसदृश इत्यर्थं । ननु वश्धातोयंङि वरीवृश्च्यते इत्यत्र कथमभ्यासस्य रीक । धावो शकारोपधत्वेन ऋदूपधत्वाऽभावादित्यत आह-रीगृत्वत इति । 'रीगृदु- पधस्य' इत्यत्र ऋदुपधस्येत्यपनीय 'ऋत्वत' इति वक्तव्यमित्यर्थं । ऋत् अस्यास्ती- ति ऋत्वत् । तसौ मत्वर्थे' इति भत्वात् पदत्वाभावान जश्त्वम् । परीपच्छ्यते इति । प्रच्छधातोर्यडि 'अहिज्या' इति रेफस्य सम्प्रसारणमृकारः। पूर्वरूप द्वित्व रपरत्व हलादिशेष. रीक् । वरीवृश्च्यते इति । व्रश्वधातोर्यङि सम्प्रसारणे द्वित्वादि पूर्ववत् । स्वपिस्यमि । 'सम्प्रसारण स्यादिति शेषपूरणम् । 'व्यड सम्प्रसारणम्' इत्यतस्तदनु- वृत्तेरिति भावः। सोषुप्यते इति । स्वपधातोयडि वकारस्य सम्प्रसारणे उकारे पूर्वरूपे द्वित्वे अभ्यासगुण । उत्तरखण्डे सस्य षत्वम् । सेसिम्यते इति । स्यमुधातोर्यङि यका रस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे द्वित्वादि । अषोपदेशत्वान्न प । वैवीयते इति । ज्येो यति यकारस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे द्वित्वादि । 'हल' इति 'अकृत्सार्वधातुकयो.' इति वा दीर्वः। अथ वशधातोर्यङि 'वावश्यते' इत्यत्र 'अहिज्या' इति सम्प्रसारणे प्रा तन्नि- षेध स्मास्यति-न वश । वशधातो. छान्दसत्व प्रायिकमिति प्रागेवोक्तम् । चाय की। 'यकी ति शेष । 'स्वपिस्यमिध्येजा यडि' इत्यतस्तदनुवृत्तेरितिभाव.। चेकीयते इति। 'चायपूजानिशामनयो । अस्माघडिप्रकृते. कीभावे द्वित्वादि।ई प्राध्मो । मामा - नयो द्वन्द्वात् षष्ठीद्विवचनम् । 'यडी'ति शेषः, 'यकिच' इत्यतस्तदनुपुत्ते । जेत्रीयते। देमीयते इति । ईत्वे कृते द्वित्वादि । हस्वस्य इकारस्य विधावपि 'अकृत्सार्वधातुक- यो.' इति दीर्घसिदे दीर्घोच्चारणम् अस्य च्चौ' इत्युत्तरार्थम् । अयक् यि विति । 'यि' इति सप्तमी। कुछ एतौ इतौ यस्येति विग्रह । शौक इति । 'शी. सार्वधातुके गुण' इत्यतस्तदनुत्तरिति भाव । अयङि डकार इत् । यकाराकार उच्चारणार्थः। हिवादन्तादेश । शाशय्यते इति । शी य इति स्थिते ईकारस्य अय। ततो द्वित्वे अभ्या- सदीर्घ । ढोधातोर्य कि विशेषमाह-अभ्यासस्य इस्व इति । द्वित्वे अभ्यासहस्वे उकारे तस्य गुणो यंग्लुको.' इति गुण इत्यर्थ । तोत्रौक्यते इति ।ौके रूपम्। इति श्रीवासुदेवदी- क्षितविदुषा विरचितावा सिद्धान्तकौमुदीन्याख्याया बालमनोरमाख्यायां यनिरूपण समासम् । .

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३२५ - अथ तिङन्ते यइलुक्पकरणम् ॥ १४ ।। २६५० यङोऽचि च २।४।७४॥ यडोऽच्प्रत्यये लुक् स्याञ्चकारात्त विनापि बहुल लुक्स्यात् । अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वादादौ भवति । तत प्रत्ययलक्षणेन यङन्तत्वात् द्वित्वम् । अभ्यासकार्यम् । धातुत्वाल्लडादय । 'शेषात्कर्तरि' (सू २१५९ ) इति परस्मैपदम् । 'अनुदात्तरित' (सू २१५७ ) इति तु न । रित्वस्य प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणत्वेन प्रत्ययलक्षणाप्रवृत्ते । यत्र हि 'प्रत्ययस्यासाधारण रूप- अथ यड्लुक्प्रक्रिया निरूप्यन्ते । योऽाच च । अचि इति प्रत्ययग्रहणम्, न तु प्रत्याहार , यडा साहचर्यात् । 'ण्यक्षत्रियाष' इत्यत लुगित्यनुवर्तते । तदाह-यो ऽच्प्रत्यये लुशिनि । चकारात्त विनापीति । अप्रत्ययाऽभावेऽपीत्यर्थः। बहुलमिति । चका- रात् 'बहुल छन्दसि' इति पूर्वसूत्राबहुलग्रहणमप्यनुकृष्यते इति भाव । एवञ्च अ. प्रत्यये तदभावेऽपि यडो बहुल लुगिति फलितम् । तेन लूलो यडन्तादचि यडो लुगभावपक्षे अतो लोपे 'लोलूय' इति रूपम् । लुकि तु 'लोलुव' इति रूप सिध्यति । तथा अच्प्रत्ययाऽभावेऽपि बोभूयते बोभवीति इत्यादौ यडो लुग्विकल्प सिध्यतीति बोध्यम् । अनैमित्तिकोऽयमिनि । अच्प्रत्ययादन्यत्र 'बोभवीती'त्यादौ यड्लुक् अनै- मित्तिक ततश्च परस्मादपि द्वित्वादिकार्यात्प्रागेव अन्तरङ्गवाघडो लुक् भवति, ततो द्वित्वादीति वस्तुत स्थितिकथनमिदम् । अप्रत्यये विधीयमानस्तु यड्लुक नैमि- त्तिकत्वादहिरङ्ग एव । ततश्च परस्वान्नित्यत्वाच्च आदौ द्वित्वे कृते यङो लुकि अ. चप्रत्ययमाश्रित्य प्राप्तो गुण 'न धातुलोप आर्धधातुके' इति निषेधान भवति, भ. प्रत्ययस्य यङ्लोपनिमित्तत्वादिति बोध्यम् । नन्वेव सति यड्लुकि 'सन्यको.' इति द्वित्व न स्यात् । यो लुका लुप्तत्वेन प्रत्ययलक्षणाऽभावादित्यत आह-तत इति । यङो लुगनन्तरमित्यर्थः । 'न लुमता' इत्यनेन हि लुमता शब्देन लुप्ते तनिमित्तम. जकार्य निषिध्यते । द्वित्वादिकं तु यडन्तस्य कार्यम्, न तु यनिमित्तकम् , यहिप- रतस्तद्विध्यभावादिति भावः। द्वित्वमिति। न च 'एकाचः विधीयमान द्वित्व कथसिह यङ्लुकि स्यात् 'रितपा शपा' इति निषेधादिति वाच्यम् , 'गुणो यङ्लुको.' इत्या- घभ्यासकार्यविधिबलेन द्वित्वनिषेधाऽभावज्ञापनादिति भाव । अभ्यासकार्यमिति । गुणादीति भाव । पातु वादिान यङो लुकि सत्यपि प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य यडन्तत्वात् 'सनाद्यन्ता' इति धातुत्वम् । न च 'न लुमता' इति निषेध शङ्कय , धातुसंज्ञाका. यङन्तधर्मत्वेनायङि परतोऽङ्गकार्यत्वाभावादिति भाव । यडो हित्त्वात्तदन्तादात्मने पदमाशय आह-शेषादिनि । ननु 'शेषात्कतरि' इत्यत्र आत्मनेपदनिमित्तहीनो धातु शेष ।यडन्तधातुस्तु न तथा, आत्मनेपदनिमित्तडकारानुबन्धसत्वादित्यत आह- अनुदात्तलिन इति तु नेति । कुत इत्यत आह-उत्त्वस्येति । तदेवोपपादयति-यंत्र होति। यन्त्र प्रत्यये लुप्तेति प्रत्ययमात्रवृत्तिधर्मपुरस्कारेण तमाश्रित्य कार्यप्रवृत्तिरिष्यते तत्रैव प्रत्ययलक्षणम् । यथा 'राजे त्यत्र । तत्र हि लुप्त सुम्प्रत्ययं सुप्वात्मकप्रत्ययमात्रवृत्ति- ·३२६ सिद्धान्तकौमुदी [यडलुक्- माश्रीयते तत्रैव तत् । अत एव सुदृषत्प्रासाद' इत्यत्र 'अत्वसन्तस्य-' (सू ४२५) इति दी? न । येऽपि स्पर्धशीडादयोऽनुदात्तडितस्तेभ्योऽपि न । 'अनुदात्तडित --' (सू २१५७ ) इत्यनुबन्धनिर्देशात् । तत्र च 'श्तिपा शपा-(प १३२) इति निषेधात् । अत एव श्यन्नादयो न । गणेन निर्देशात् । किं तु शबेव । 'चर्करीत च' इत्यादौ पाठाच्छपो लुक् । २६५१ यङो वा ७ । ३ । ६४ ॥ यजन्तात्परस्य धर्मपुरस्कारेणपश्रित्य सुबन्ततया पदत्वात् 'नलोप' इति नकारलोपप्रवृत्ति । ङित्त्व तुन प्रत्ययमानधर्मः। 'ऋतेरीयड्' इत्यादिप्रत्ययेष्वप्रत्ययेष्वपि चित्रडादिषु सत्त्वात् । ततश्च यङि लुप्ते सति प्रत्ययलक्षणेन तमाश्रित्य तद्वृत्तिडित्त्वप्रयुक्तं कार्य- मात्मनेपद न शङ्कितु शक्यमिति भाव । ननु यत्किञ्चिद्धर्मपुरस्कारेण प्रत्ययाश्रयका- ये प्रत्ययलक्षण कुतो नेत्यत आह-अत एवेति । प्रत्ययमात्रवृत्तिधर्मपुरस्कारेण प्रत्ययाश्रयकार्ये प्रत्ययलक्षणाश्रयणादेवेत्यर्थः । दीर्घो नेति । सु शोभना दृषद यस्य स सुहषप्रासाद इत्यत्र समासावयवत्वाल्लुप्त जस प्रत्ययलक्षणेनाऽऽश्रित्य प्राप्त. असन्तत्वलक्षणो दी? न भवति । उणादीनामव्युत्पत्तिपक्षे च 'अस्त्वस्य' 'वेधा' इत्यादावप्रत्यये च असन्तत्वस्य सत्त्वेन प्रत्ययमात्रवृत्तित्वाऽभावेन तत्पुरस्कारेण दोध क्रियमाणे प्रत्ययलक्षणाऽसम्भवादिति भाव । एतत्सर्व प्रत्ययलक्षणसूत्रभाष्य- कैयटादिषु स्पष्टम् । न च 'सुदृषत्प्रासाद' इत्यत्र जसो लुका लुप्तत्वात् 'न लुमता' इति निषेधादेव दीर्घो न भविष्यतीति वाच्यम् , दीर्घस्याऽसन्तकार्यत्वेन जसि परे अङ्गकार्यत्वाऽभावादित्यलम् । ननु उत्तरीत्या प्रत्ययलक्षणाभावात् लुप्तयङन्तात् ङि- वायुक्तमात्मनेपदमास्तु ।ये तावत् स्पर्धादय अनुदात्तेतः,येचशीडादयो डित पठि- ता । तेभ्य आत्मनेपद दुर्वारमित्यत आह-येऽपीति । तेभ्योऽपि नेति । तेभ्यो यड्लुकि नात्मनेपदमित्यर्थ । कुत इत्यत आह-अनुदात्तङित इत्यनुबन्धनिर्देशादिति । नन्वनुबन्ध निदेशेऽपियलुकिमात्मनेपद कुतो न स्यादित्यत आह-तत्रच रिलपैति । न चाऽनुबन्ध- निर्देशादेव ङित्वप्रयुक्तमपि कार्यमात्मनेपद यड्लुकि न भविष्यति। अतःप्रत्ययाऽसा- धारणधर्माश्रयत्वे सत्येव प्रत्ययलक्षणमिति क्लेशाऽनुभवो वृथेति वाच्यम् , यडोडका- रस्थ प्रत्ययानुबन्धत्वेन यङन्तस्य धातोरनुबन्धेनानिर्देशादित्यलम्।अत एवेति। रित- शपा' इति निषेधादेव यणलुकि श्यन्नादयो विकरणा नेत्यर्थं । श्तिपाशपा' इति नि- षेधमुपपादयतिः-गणेन निर्देशादिति। 'दिवादिभ्य श्यन्' 'रुधादिभ्य श्नम्' इत्यादि गणनिर्देशादित्यर्थः । किन्तु शबेवेति । 'कर्तरि शप' इत्यस्य 'श्तिपाशपा' इति निषेधाs- विषयत्वादितिभाव.। चकरीतमिति । यङ्लुगन्तमदादौ बोध्यमिति व्याख्यात प्राक्। अतो यड्छुमन्ताच्छयो लुगित्यर्थः । एवञ्च भूधातोर्यडो लुकि द्वित्वादौ 'बोभू' इत्य- मामबाट विपि शायो खुकि लोभूति इति स्थिते-बडो वा । 'उतो बुद्धि' इत्यतो हामीति वास्यास्तस्याधि' इत्यतः पिति सार्वधातुके इति 'ब्रुव ईट्' इत्यत. ईडिति ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३२७ ammar - हलादे पित सार्वधातुकस्येड् वा स्यात् । 'भूसुवो -' (मू २२२४) इति गुणनिषेधो यडलुकि भाषाया न ।'-बोभूतु तेतिक्ते-(सू ३५९६ ) इति छन्दसि निपात- नात् । अत एव यडलुग्भाषायामपि सिद्ध । न च यङलुक्यप्राप्त एव गुणाभावी निपात्यतामिति वाच्यम् । 'प्रकृतिग्रहणे यडलुगन्तस्यापि ग्रहणात्' (प १०१) 'द्वि- चानुवर्तते । तदाह-यङन्तादित्यादिना । टिस्वात्तिपाद्यवयव ईट् । तथाच बोभूई ति इति स्थिते ऊकारस्य गुणे अवादेशे बोभवीतीति रूप वक्ष्यति । भूसुवोस्तिछि इति गुणनिषेधमाशङ्कय आह-भूसुवोरिति । निपातनादिति । 'कृष. छन्दसि' इत्यतः छन्दसीत्यनुवृत्तौ 'दाधर्ति दर्धर्ति दर्धर्षि बोभूतु तेतिक्ते' इत्यादिसूत्रे भूधातोर्यलु- गन्तस्य गुणाऽभावो निपात्यते । भूसुवो' इत्येव तत्र गुणनिषेधे सिद्धे गुणाऽभावनि पातन नियमार्थम्-'यड्लुकि छन्दस्येवाऽयम् 'भूसुवो' इति गुणनिषेधो नान्यत्र इति । अतो लोकेऽपि यड्लगस्तीति विज्ञायते । एतेन 'यडोऽचि च इति यड्लुग्विधौ 'बहुल छन्दसि' इति पूर्वसूत्राच्छन्दसीत्यनुवर्तयन्त परास्ता । तदाह-अत एव यब्लुड़ भाषायामपि सिद्ध इति । 'भूसुवोस्तिडि' इति सूत्रभाष्ये तु 'बोभूत्वित्येतनियमार्थम् । अत्रैव यङ्लुगन्तस्य गुणो न भवति, नान्यत्र । 'कमा भूत् बोभवीती'त्युक्तम् अत्रैवे. त्यस्य बोभूस्विति लोटयेवेत्यर्थ । लड्लुगन्तस्येत्यस्य 'भूधातो'रिति शेष । बोभ- वीतीत्येवोदाहृतत्वादिति शब्देन्दुशेखरे प्रपश्चितम् । वस्तुतस्तु भाष्ये यड्लुगन्त- स्येति सामान्याभिप्रायमेव । भूधातुमानसकोचे मानाऽभावात् । 'बोभवीति' इत्यु. दाहरण तु धात्वन्तराणामपि प्रदर्शनपरमिति मूलकृदाशयः। ननु भूधातोर्यलुकि 'बोभू' इत्यस्य 'भूसुवोस्तिडि' इति गुणनिषेधप्रसक्तिर्नास्ति, द्वित्वे सति यड्लुगन्त- स्य प्रकृत्यन्तरत्वेन भूरूपत्वाऽभावात् । ततश्च यड्लुगन्तस्याऽप्राप्ते गुणाऽभावे तत्प्रा. प्त्यर्थमेव बोभूस्विति निपातनमिति युक्तम् । तथा च छन्दस्येव यड्लुगन्तस्य गुण- निषेध , न तु भाषायामिति नियम कथ सिध्येदिल्याशङ्कय निराकरोति-न च था- लुगीति । प्रकृतीति। 'प्रकृतिग्रहणेन यङलुगन्तस्यापि ग्रहणम्' इति परिभाषया'भूसुवो' इत्यत्र भूग्रहणेन बोभू इति यड्लुगन्तस्यापि ग्रहणादित्यर्थ । ननु 'प्रकृतिग्रहणे यङ्- लुगन्तस्यापि ग्रहणम्' इत्यत्र किं प्रमाणमित्याशङ्कय न्यायसिद्धमिदमित्याह-व. प्रयोग इति : षष्ठाध्यायादौ 'एकाचो द्वे प्रथमस्य' इत्यत्र किमिद द्विवचनम् -एकाच प्रथमस्य एकस्य स्थाने द्वितीयात्मक आदेश'स्थान्यपेक्षया अन्यो विधीयते, उत स्थाय निन एकस्य सत द्विरुचारण विधीयते, नतु तत्स्थानिन अतिरिच्यते इति सशय्य 'द्वि प्रयोगो द्विवचनम्' इति सिद्धान्तितम् । तदधिकारस्थत्वात् 'सन्यङो' इति द्विर्वच- नमपि तथाविधमेव । ततश्च भू इत्यस्यैव 'बोभू' इति द्विः प्रयुज्यमानतया 'भूसुवो.' इति भूग्रहणेन ग्रहणाधड्लुक्यपि निषेधसिद्धेः बोभूत्विति निपातन छन्दस्येव यङ्लुकि गुणनिषेधः, न तु भाषायामिति नियमलामालोकेऽपि यड्लुक सिद्ध इति ·३२८ सिद्धान्तकौमुदी [यङलुक्- प्रयोगो द्विर्वचन पाष्टम्' इति सिद्धान्तात् । बोभवीति-बोभोति । बोभूत । बोभु- वति । बोभवाञ्चकार । बोभविता । अबोभवीत्-अबोभोत् । अबोभूताम् । अबो- भवु' । बोभूयात् । बोभूयाताम् । बोभूयास्ताम् । 'गातिस्था-' (सू २२२३) इति सिचो लुक् । 'यडो वा' इतीट्पक्षे गुण बाधित्वा नित्यत्वाद् वुक् । अबोभू- वीत् । अबोभोत् । अबोभूताम् । अभ्यस्ताश्रयो जुस् । नित्यत्वाबुक् । अबोभूवु । अबोभविष्यदिव्यादि । पास्पर्धीति-पास्पर्द्धि । पास्पर्द्ध । पास्पर्धति । पास्पत्ति । भाव । बोभूत इति। अपित्त्वादीन । डिवाच्च न गुणः। बोभुवतीति । 'अदभ्य- स्तात्' इत्यत् । डिवात् गुणाऽभावे उवडिति भावः। बोभवीषि-बोभोषि । बो. भूथ । बोभूथ । बोभवीमि-बोभोमि । बोभूव । बोभूम । बोमवाञ्चकारेति । 'कास्य- नेकाच्' इत्याम् । बोभविता । बोभविष्यति । बोभवीतु-बोभोतु-बोभूतात् । बोभू- ताम् । बोभुवतु । हेरपित्वादीन डिवान गुण । बोभूहि-बोभूतात् । बोभूतम् । बोभूत । आट पित्वेन अङित्वात् गुण । बोभवानि । बोभवाव । बोभवाम । लड्याह-अबोमवीदित्यादि । अबोभुवुरिति । 'सिजभ्यस्त' इति जुसि गुणे अवा- देश.। अबोभवीः । अबोभो.। अबोभूतम् । अबोभूत। अबोभवम् । अबोभूव । अबोभूम । पोभूयादिति । विधिलिङि आशीलिडि च रूपम् । बोभूयातामिति । विधिलिङस्तामि रूपम् । बोभूयु । बोभूया । बोभूयातम् । बोभूयात । बोभूयाम् । बोभूयाव । बोभूयाम । बोभूयास्तामिति । आशीलिडि तामि रूपम् । बोभूया स्त । बोभूयासम् । बोभूयास्व । बोभूयास्म । लुडस्तिपि सिचि कृते आह- गातिस्थेति । ईट्पक्षे इति । इतश्च' इति इकारलोपे कृते इडागमे 'सार्वधातुकार्द्धधातु- कयो" इति गुणं परमपि बाधित्वा नित्यत्वात् 'भुवो वुग्लुड् लिटो' इति वुगित्यर्थः । गुणे कृते अकृते च प्राप्ते चुको नित्यत्व बोध्यम् । अबोभूवीदिति । बुकि कृते सति तेन व्यवधानादूकारस्य न गुण । ननु लुडो झर्जुसि बुकि अबोभूवुरिति रूपं वक्ष्यति। तदयुक्तम्, 'आत.' इति सूत्रे सिज्लुकि आदन्तादेव शेर्जुसिति नियमनादित्यत आह- अभ्यस्ताश्रयो जुसिति । 'सिजभ्यस्त' इत्यनेन अभ्यस्तात्परत्वात् जुसित्यर्थ । 'सिज- म्यस्त' इति सूत्रे सिच परत्वमाश्रित्य यो जुस् प्राप्तस्तस्यैवाय नियम , न त्वम्य- स्ताश्रयजुस इति भाव । अबोभू उस् इति स्थिते 'जुसि च' इतिगुणमाशय माह- नित्यत्वावुगिति । 'जुसि च' इति गुणापेक्षयेत्यर्थं । अबोभूवुरिति । न चात्राभ्यस्ताश्र- यजुसं बाधित्वा परत्वात् 'अदभ्यस्तात्' इत्यदादेश स्यादिति शङ्कयम्, अभ्यस्ताश्र- यजुस अदादेशापवादत्वादिति भाव । अबोभूवी-अबोभो.। अबोभूतम् । अबोभूत। अयोभूवम् । अबोभूव । अबोभूम । इत्यादीनि । अबोभविष्यताम् । अबोभविष्यन् इत्यादि व्यक्तम् । पास्पर्धेतीति । स्पर्धधातो. यड्लुकि द्वित्वे 'शपू खय' इति पकारीषे 'दीर्घोऽकित" इति दीधे पास्पर्ध इत्यस्मालटस्तिपि शपि शपो लुकि 'यो ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३२६ 'हुझल्भ्यो हेर्षि' (सू २४२५)। पास्पर्धि । लड् । अपास्प-अपास्प। सिपि 'दैव' (सू २४६८) इति रुत्वपक्षे 'रो रि' (सू १७३) अपास्पा । जागा- द्धि । जाघात्सि । प्रजाघात् । सिपि रुत्वपक्षे-अजाघा.। नाथू-नानात्ति । नाना- वा' इति ईडागमे रूपम् । इडभावे वाह-पास्पीति । पास्पर्ध ति इति स्थिते 'शषस्तथोोऽध.' इति तकारस्य धकार । 'झलां जश् शशि' इति पूर्वधकारस्य द इति भाव । मिब्वस्मस्सु पास्पर्धीमि-पापभि । पास्पर्ध। पाममं । पास्प- श्चिकार । पास्पर्धिता। पास्पर्धिस्यति । पास्पर्धीत । पास्पर्द्ध। पास्पर्धात् । पा- स्पर्धतु । हेरपित्वादीडभाव सिद्धवत्कृत्य आह-हुझल्भ्य इति । पास्पर्धीति । हेर्धिभावे 'झरो झरि' इति वा धलोप । पास्पर्धात् पास्पर्धम् । पास्पर्धानि । पास्पर्धाव । पास्पर्धाम । लविति । उदाहरणसूचनम् । ईटि अपास्पर्धीत् इति सिद्धवत्कृत्य ईडभावे आह-अपास्पत्' इति । अपास्पर्ध त् इति स्थिते हल्ङयादिना तका- रलोपे 'वाऽवसाने' इति चर्वविकल्प इति भाव । अपास्पर्धात् । अपास्पर्ध.। सिपि तु अपास्पर्ध स् इति स्थिते जश्त्वे 'दश्च' इति दकारस्य रुत्वपक्षे अपास्पर र् स् इति स्थिते हल्ङ्यादिना सकारलोपे 'रो रि' इति रेफलोपे 'लोपे' इति दीर्धे विसर्ग - पास्पा इति रूपम् । न च दीर्धे 'दश्व' इति रुत्वमसिमिति शड्क्यम्, 'ठूलोपे' इति सूत्रे ग्रहणेन लणसूत्रे 'जर्गेधे अजर्धा' इति भाष्यप्रयोगेण च पूर्वत्रासिद्धमित्यस्या- प्रवृत्तिबोधनात् । अपास्पर्धम् । अपास्पर्ध्व । अपास्पर्म । लिङि-पास्पात् । पास्पर्ध्याताम् । पास्पास्ताम् , इत्यादि । लुङि अपास्पर्ध स् इति स्थिते 'अस्थि- सिच.' इति नित्यमिट । 'इट ईटि' इति सलोप । अपास्पर्धात् । अपास्पर्धिष्टाम् । अपास्पर्धिषु । अपास्पर्धिस्यत् । गाध्धातोर्यड्लुगन्तात् लटस्तिपि इट्पक्ष जागाधी- तीति सिद्धवत्कृत्य ईडभावे आह-जागाद्धीति । जागाध ति इति स्थिते 'सषस्तथो।' इति तकारस्य ध । जागाद्ध । जागाधति । सिपि ईट्पने-जागाधीषीति सिद्धवत्कृत्य ईडभावपक्षे आह-जाधात्सीति । जागाध सि इति स्थिते 'एकाचो बश' इति गस्य भए । धस्य चमिति भाव । जागाद्ध । जागाद्ध । जागामि । जागाध्व'। जा- गाध्म । जागाधाञ्चकार । जागाधिता । जागाधिष्यति । जागाधीतु । जागाधु जागाद्वात् । जागादाम् । जागाधतु । जागाद्धि । जागाद्धात् । जागाहम् । जा. गाद्ध । जागाधानि । जागाधाव । जागाधाम। लुडि-अजागाधीत् । अजाधात् । अजागाद्वाम् । अजागाधु । सिपि ईट्पक्षे अजागाधीरिति सिद्धवत्कृत्य ईडभावपले आह-सिपीति । अजागाध स् इति स्थिते भष्भावे, जश्त्वे, 'दश्च' इति दस्य रुत्व- पने, हल्ङयादिलोपे, रेफस्य विसर्गे, अजाधा इति रूपमित्यर्थ । पने अजाधात् इति बोध्यम् । अजागादाम् । इत्यादि । जागाध्यात् । लुङि 'अस्तिसिच.' इति नित्य- मीट् । अजागाधीत् । अजागाधिष्ठाम् इत्यादि । नार्थ इति । उदाहरणसूचनम् ।

·सिद्धान्तकौमुदी [यङलुक् त्त । दध-दादद्धि । दादद्ध । दाधसि । अदाधत् । अदादधु । अदाध । अदा. धत् । लुडि, अदादाधीत्-श्रदादधीत् । चोस्कुन्दीति । चोस्कुन्ति । अचोस्कुन् । अचोस्कुन्ताम् । अचोस्कुन्दु । मोमुदीति । मोमोत्ति । मोमोदाञ्चकार । मोमो- दिता अमोमुदीत्-अमोमोत् । अमोमुत्ताम् । अमोमुदु । अमोमुदी-अमोमो । वर्गद्वितीयान्तोऽय धातु न शपन्तः । तस्य ईट्पक्षे नानाथीति इति सिद्धवत्कृत्य ईडभावपक्षे व्यह-नानात्तीति । नानाथ् ति इति स्थिते 'खरि च' इति थस्य चर्वम् । 'झषस्तथो' इति 'एकाचो बशो भष्' इति च न, अझपन्तत्वात् । नानात्त । नाना- थति । नानाथीषि। नानात्सि। नानात्थः। नानात्थ। नानाथीमि । नानामि । नानाथ्व । नानाथ्मः। लोटि नानाथीतु। नानात्त । हेर्धि । थस्य जश्त्वेन द । नानाद्धि । नानाथानि । नानाथाव । नानाथाम । लडि-अनानाथीत् । अनानात् । अनानात्ताम् । अनानाथु । इत्यादि । लुडि 'अस्तिसिच' इति नित्यमीट् । अनाना- थीत् । अनानाथिष्टाम् । इत्यादि । दधेति । उदाहरणसूचनमिदम् । दधधातोर्लटस्तिपि ईट्पक्षे दादधीतीति सिद्धवत्कृत्य ईडभावपक्षे आह-दादद्धीति । ददा ति इति स्थि- ते 'शषस्तथो.' इति तकारस्य ध। दादधीषीति सिद्धवत्कृत्य आह-दावत्सीति । 'एकाचो बश.' इति दस्य भए । धस्य 'खरिच' इति चत्वमिति भाव । दादत्थ । दादस्थ । दादमि । इत्यादि। लोटि दादधीतु । दादधु। दादद्धि । दादधानि । लिडस्तिपि ईटि अदादधीत् इति सिद्धवत्कृत्य ईडभावे आह-प्रदाधत् इति । अदाधु इति स्थिते हल्ल्यादिलोपे भभावे धस्य 'वावसाने' इति चत्वविकल्प इति भाव । सिपि ईटि अदादधीरिति सिद्धवत्कृत्य ईडभावे आह-अदाध इति । अदा- दभ्स् इति स्थिते जश्त्वे 'दश्च' इति दस्य रुत्वे हल्ल्यादिना सलोपे रुत्वज- श्त्वयोरसिद्धत्वेन शषन्तत्वात् दस्य भषिति भाव । अदाधदिति पचे रूपम् । 'अस्तिसिच' इति नित्यमीडिति मत्वा आह-अदादधीदिति । 'अतो हलादे' इति वृद्धिविकल्प । अदादधिष्टाम् इत्यादि । 'स्कुदि आप्रवणे' इदिवान्नुम् । अस्माद्यङलुकि उदाहरति-चोस्कुन्दीति । ईटि रूपम् । तदभावे त्वाह-चोस्कुन्तीति। 'शरो शरि सव” इति दकारस्य लोपविकल्प । इह यङो लुप्तत्वादिदित्त्वाच्च यड तिङ चाभित्य नलोपो न । लछि इट् पक्षे अचोस्कुन्दीदिति सिद्धवत्कृत्य ईडभावे आह-अचोस्कुन्निति । चोस्कुन् द् त् इति स्थिते हल्ङयादिना तकारलोपे दकारस्थ संयोगान्तलोप । लुङि तु 'अस्तिसिच' इति नित्यमिट् । अचोस्कुन्दीत् । अचोस्कु न्दिष्टाम् । इत्यादि । मोसुदीतीति । 'मुद हर्षे ईटि 'नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके' इति लघूपधाणो न मोमोतीति । ईडभावे अध्परकत्वाभावात् 'नाभ्यस्तस्याचि' इति लघूपगुचनिषेधो न । मोमीदितेति । 'न धातुलोप आईधातुके इति गुणनिषेधस्तु न, गोपनिमिचे आश्वातुके परे एव तनिषेधास्य प्रवृत्ते, इह च बलुक अनैमि.

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३३१ ३ अमोमोत् । लुडि गुण । अमोमोदीत् । चोकूर्ति । चोकूर्दीति । लङ् । तिप् । अचो- कूत् । अचोकूर्दीत् । सिप्पक्षे-अचोकू । श्रचोखू । अजोगू । वनीकञ्चीति । वनीवति । वनीवक्त । वनीवचति । अवनीवश्चीत् । अवनीवन् । जङ्गमीति । जङ्गन्ति । 'अनुदात्तोपदेश' (सू २४२८) इत्यनुनासिकलोप । जगत । जङ- ग्मति । 'म्वोच' (सू २३०९)। जगन्मि । जङ्गन्व । एकाग्रहणेनोक्तत्वान्नेग्नि- षेध । जङ्गमिता । अनुनासिकलोपस्याऽभीयत्वेनासिद्धत्वाच हेर्लुक् । जहि । 'भो नो धातो' (सू ३४१)। अजगन् । अनुबन्धनिर्देशान च्लेरड । 'मयन्त-' त्तिकत्वस्य उक्तत्वात् । लुङि गुण इति । सिग्निमित्तक इति शेष । अतो 'नाभ्य- स्तस्य' इति गुणनिषेधो न शक्य । चोकूर्तीति । कुर्द क्रीडायाम, यड्लुक् द्विस्वादि। ईडभावे 'उपधाया च' इति दीर्घ । अचोकू इति । लडस्तिपि अचोकूर्द इति स्थिते हल्ङयादिलोपे 'रास्सस्य' इति नियमान सयोगान्तलोप इति भाव । सिप्पक्षे इति । लड सिपि ईडभावे अचोकूर्द स् इति स्थिते 'दश्च' इति रुत्वपक्षे हल्डयादिना सलोपे 'रो रि' इति प्रथमरेफलोपे दीर्धेदकारस्थानिकरेफस्य विसर्गे अचोकूरिति रूपमित्यर्थ । अचोखूरिति। खुर्दधातोर्यड्लुगन्तात् लड सिपि कूर्दवद्रूपम्। अजोगूरिति । गुद्धा- तोर्यड्लुगन्तात् सिपि रूपम् । वनीवञ्चीतीति । 'वन्चु गती' अस्मात् 'नित्य कौटिल्ये गतौ' इति यङन्तस्थ लुक् । द्वित्वादि । 'नीग्वन्चु' इत्यादिना अभ्यासस्य नीगा- गम । यडो लुका लुप्तत्वान्न तदाश्रितो नलोप । तिप पिवेन अडित्त्वान्न तदानि- तोऽपि नलोप । ईकारोच्चारणसामर्थ्यानीको न गुण । अन्यथा निकमेव विद्ध्यात् । नच 'नीग्वन्चु' इत्यनुबन्धनिर्देशाधड्लुकि नीक दुर्लभ इति शङ्कयम् , तन्त्र यड्लुको इत्यनुवृत्तिसामर्थ्येन अदोषादिति भाव । बनीवतीति । ईडभावे चस्य कुत्वेन क । नकारस्थानिकाऽनुस्वारस्य परसवर्णो डकार इति भाव । वनीवक्त इति। तसो डिवा- दिह स्यादेव'अनिदिताम्' इति नलोप ।लोटि वनीवञ्चीतु-वनीवक्तु-वनीवक्तात् । वनीवकाम् ।वनीवचतु । हेर्धि । अपित्वेन डिवानलोप । अत एव ईडपि न । वनीव- ग्धि । वनीवश्चानि । आट पित्त्वादडिवानलोपो न । लडि तिपि ईटपक्षे आह-अवनी चीदिति। ईडभावेत्वाह-अवनीवन् इति। हल्ङयादिना तलोपे चकारस्म सयोगान्तलोप जगमीतीति । गमेर्यलुगन्ताल्लटस्तिपि ईट् । 'नुगतोऽनुनासिकान्तस्य' इति नुक् । 'नश्च' इत्यनुस्वार परसवर्णश्चेति भाव । तसि आह-अनुदात्तेति । जंगमतीति । 'ग महन' इत्युपधालोप इति भाव । ननु गमेरनिटकत्वात् प्रकृतिग्रहणे यड्लुगन्तस्या ग्रहणाज्जङ्गमितेत्यन्न कथमिडित्यत आह-एकान्ग्रहणेनेति । ननु 'जङ्गही'त्यत्र अनु- नासिकलोपे कृते 'अतो हे' इति लुक् स्यादित्यत आह-अनुनासिकलोपैस्येति । लड स्तिपि अजङ्गमीदिति सिद्धवत्कृत्य ईडभावे आह-मो न इति । अजङ्गम् । इति स्थिते हल्ल्यादिना तलोपे 'मो नो धातो.' इति मस्य न इत्यर्थः। तदाह-अजगन्निति ।

·३३२ सिद्धान्तकौमुदी [यङलुक (सू २२९९) इति न वृद्धि । अजङ्गमीत् । अजङ्गमिष्टाम् । हन्तेर्यडलुक् । 'अभ्या- साच' (सू २४३०) इति कुत्व यद्यपि 'हो हन्ते-'(सू ३५८ ) इत्यतो हन्ते' इत्यनुवर्त्य विहितम् । तथापि यङ्लुकि भवत्येवेति न्यासकार । "श्तिपा शपा' (प १३२) इति निषेधस्त्वनित्य । 'गुणो यड लुको' (सू० २६३०) इति सामान्या: पेक्षज्ञापकादिति भाव । जङ्घनीति-जङ्घन्ति । जद्धत । जङ नति। जवनिता । श्तिपा निर्देशाजादेशी न । जङ्घहि । अजवनीत्-अजवन् । जवन्यात् । आशिषि तु-चध्यात् । अवधीत् । अवधिष्टामित्यादि । वधादेशस्य द्वित्व तु न भवति । स्थानिवत्त्वेन 'अनभ्यासस्य' इति निषेधात् । तद्धि समानाधिक- अजनताम् । अजङ्गनम । अजङ्गन्न् । अजगतम् । अजङ्गत । अजङ्गमम् । अजङ्गन्ध । अ- जगन्म । लुडि अजङ्गमीदित्यन्न 'पुषादिद्युतालुदित' इत्यडमाशङ्कय आह-अनुब न्धेति । हन्तेर्यलुगिति । हिंसार्थे क्रियासमभिहारे गत्यर्थत्वे तु कौटिल्ये इति बो- ध्यम् । इन्तेरित्यनुवाति । तथाच 'श्तिपा शपा' इति निषेधारकथमिह हन्ते कुत्वमि- त्याक्षेप । गुण इति । 'गुणो यड्लुको' इति ज्ञापकादित्यन्वय । 'एकाचो द्वे प्रथम- स्य' इत्यत्र एकाग्रहणाद्यड्लुकि द्विवचनस्याऽप्रवृत्त्या अभ्यासाऽभावात् 'गुणो यड्. लुको' इत्यभ्यासस्य गुणविधान व्यर्थं सत् 'श्तिपा शपा' इत्यादिनिषेधस्य क्वचिद्य- अलुकि अप्रवृत्तिं ज्ञापयतीत्यर्थ । नन्वेकाज्ग्रहणविधेरेव यङ्लुकि कचिदप्रवृत्तिज्ञाप- नलाभेऽपि हन्ते इति शितपा निर्देशनिमित्तकनिषेधस्य कथ यड्लुकि अप्रवृत्ति स्या दित्यत आह-सामान्यापेक्षेति । 'गुणो यङलको' इत्यभ्यासस्य गुणविधानमेकाप हणस्यानित्यत्व ज्ञापयत् तद्वचनोपात्तत्वसामान्यात् 'श्तिपा शपा' इत्यादिसर्वनिषे धानां यङलुकि क्वचिदप्रवृत्ति ज्ञापयतीत्यर्थ । इति भाव इति । न्यासकृत इति शेष । जङ्घनीतीति । 'नुगत.' इति नुक् । जङ्घत इति । 'अनुदात्तोपदेश' इत्यनुनासिकलोपः। जब्नतीति । 'गमहन' इत्युपधालोप । जवनितेति । एकाग्रहणादिनिषेधो न । जङ्ग- हीत्यत्र 'हन्तेर्ज' इत्याशक्य आह-शितपेति । अजयन्निति । लङस्तिपि ईडभावे अज- इन् त् इति स्थिते हल्ङयादिलोप इति भाव । आशिषि तु वध्यादिति । जवन इत्य- स्मादाशीलिङि 'हनो वध लिडि' इति वधादेश , प्रकृतिग्रहणेन यड्लुगन्तस्यापि ग्रह- णादिति भाव । अवधीदिति । जवन् इत्यस्माल्लुडस्तिपि 'लुडि च' इति वधादेशे 'अस्तिसिच.' इति नित्यमीडिति भाव । ननु हनो यङ्लुगन्तात् आशीलिडो लुखश्च तिपि द्वित्वामागेव वधादेशे कृते तस्य द्वित्व कुत्तो न स्यादित्यत आह-वधादेशस्य द्वित्व तु न भवतीति । कुत इत्यत आह-स्थानिवत्त्वेनेति । वधादेशात्परत्वादादौ द्वित्वे कृते सति कृतद्विर्वचनस्य स्थाने वधादेश । तस्य च स्थानिवत्वेन साभ्यासतया - नभ्यासस्येति निषेधान द्वित्वमित्यर्थः । ननु साभ्यासस्य स्थाने भवन् वधादेशः स्थानिवदेन साम्यासोऽस्तु । द्वित्व तु दुर्वारम् । साभ्यासत्वेऽप्यभ्यासाऽनात्मक - ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३३३ । रण धातोविशेषणम् , बहुव्रीहिबलात् । श्राडपूर्वात् 'श्राडो यमहन' (सू २६९५) इत्यात्मनेपदम् । आजङ्घते इत्यादि । 'उत्परस्य- (सू २६३७ ) इति तपरत्वान गुण । 'हलि च' (सू ३५४ ) इति दीर्घस्तु स्यादेव । तस्यासिद्धत्वेन तपरत्वनि- वय॑त्वायोगात् । चञ्चुरीति-चञ्चूर्ति । चञ्चूर्त । चञ्चुरति । अचञ्चुरीत् । अचञ्चू । चङ्खनीति-चसन्ति । 'जनसन-' (सू २५०४ ) इत्यात्वम् । चङ्खा- त । 'गमहन-' (सू २३६३ ) इत्युपधालोप । चख्नति । चाहि । चलना- नि । अचङ्खनीत् । अचङ्खन् । अचख्नु । 'ये विभाषा' (सू २३१९) चलायात् । वात् 'अनभ्यासस्ये त्यनेन धातोरवयवस्याभ्यासस्य द्वित्वनिषेधादित्यत आह-त- द्वीति । 'धात्ववयवस्य अभ्यासस्येति नार्थ । किन्तु अनभ्यासो यो धातु तदवयव- स्यैकाच इत्येवम् अनभ्यासग्रहण सामानाधिकरण्येन धातोर्विशेषणमित्यर्थ । नन्वेव- मपि न अभ्यास अनभ्यास इति विग्रहे द्वित्व दुर्निवारमेव, वधादेशस्य स्थानिव. त्वेन साभ्यासत्वेऽप्यभ्यासानात्मकत्वादित्यत आह-बहुव्रीहिबलादिति । न विद्यते अभ्यासो यस्य धातोरिति बहुव्रीहिमाश्रित्य अनभ्यासस्येत्येतद्धातो सामानाधिकर- ण्येन विशेषणमित्यर्थ । प्रकृते च वधादेशस्य स्थानिवत्वेन साभ्यासस्वादभ्यासहीन- स्वाभावान्न द्वित्वमिति भावः । आपूर्वात्त्विति । 'यड्लुगन्तानधातोरिति शेष । 'आडो यमहन.' इत्यत्र हन्ग्रहणेन यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणम् , प्रकृतिग्रहणे यङलुगन्तस्थापि ग्रहणादिति भाव । उत्परस्येति । 'चर गतौ भक्षणे च' अस्माद्यड्- लुकि लटस्तिपि ईडभावे द्वित्वे 'चरफलोच' इत्यभ्यासस्य नुक् । 'उस्परस्यात' इत्युत्तरखण्डे अकारस्य उत्त्वम् , 'हलि च' इति दीर्घः । चञ्चूर्तीति रूपम् । तिप- माश्रित्य उकारस्य लघूपधगुणस्तु न, उदिति तपरकरणसामर्थ्यात् । अन्यथा 'उ'- रित्युक्तेपि 'भाग्यमानोऽण सवर्णान् न गृह्णाति' इत्येव दीर्घादिव्यावृत्तेरित्यर्थः । ननु उदिति तपरकरणाथथा गुणो निवर्तते तथा 'हलि च' इति दीर्घोपि निवर्तेत इत्यत आह-हलि चेति दीर्घस्तु स्यादेवेति । कुत इत्यत आह-तस्येति । 'हलि च' इति दीर्घशास्त्रस्य त्रैमादिकत्वेन 'उत्परस्यात' इति शास्त्र प्रत्यसिद्धतया वारकरणेन तन्नि- वृत्तेरसम्भवादित्यर्थ । वस्तुतस्तु गुणस्यापि बहिरङ्गतया असिद्धत्वात्तपरत्वनिव- य॑त्व न भवति । अत एव विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये 'उदोष्टय' इत्युत्त्वे पोपूर्यते इत्यत्रा, भ्यासगुणो दृश्यमान उपपद्यते इति शब्देन्दुशेखरे प्रपश्चितम् । अचन्चूरिति । लङ- स्तिपिईडभावे हल्ड्यादिनातलोपे प्रत्ययलक्षणेन पदान्तत्वात् 'हलि च' इति वा 'वों- रुपाया' इति वा दीर्घ । खनु अवदारणे, अस्माघलुकि उदाहरति-चकनीतीति । चसाहीति । हेरपित्वेन कित्वात् 'जनसन' इत्यात्वम् । अचकनीदिति । 'अस्तिसिच.' इति नित्यमीट् । 'भतो हलादे.' इति वृद्धिविकल्पः । युधातो. । योयोतीत्यन्न 'उतो ·३३४ सिद्धान्तकौमुदी [यङलुक- चङ्खन्यात् । अचङ्खनीत् । अचङ्खानीत् । 'उतो वृद्धि -' (सू २४४३) इत्यत्र 'ना- भ्यस्तस्य' इत्यनुवृत्तरतो वृद्धिर्न । योयोति । योयवीति । अयोयवीत्-अयोयोत् । योयुयात् । श्राशिषि दीर्घ । योयूयात् । अयोयावीत् । नोनवीति । नोनोति । जाहेति । जाहाति । ‘ई हल्यो' (सू २४९७ ) जाहीत । इह 'जहातेश्च' (सू २४९८) 'आ च हौ' (सू २४९९ ) 'लोपो यि' (सू २५००) धुमास्था' (सू २४६१) 'एलिडि"( सू २३७४ ) इत्येते पञ्चापि न भवन्ति । श्तिपा निर्देशात् । जाहति । जाहासि । जाहेषि । जाहीथ । जाहीथ । जाहीहि । अजाहेत् । अजा- हात् । अजाहीताम् । अजाहु । जाहीयात् । आशिषि जाहायात् । अजाहासीत् । अजाहासिष्टाम् । अजाहिष्यत् । लुका लुप्ते प्रत्ययलक्षणाभावात् 'स्वपिस्यमि-' वृद्धि' इति वृद्धिमाशङ्कय आह-उनो वृद्धिरित्यत्रोत । आशिषि दीर्घ इति । 'अकृत्सा वंधातुकयो' इत्यनेनेति भावः । अयोयावीदिति । ईटि सिचि वृद्धि । नुधातोरपि युधा- तुवद्रूपाणीति मत्वा आह-नोनवीतीति । हाहाकोयंड्लुकि तुल्यानि रूपाणि डित्त्व- प्रयुक्तात्मनेपदस्य यङ्लुकि अप्रवृत्तेरुक्कत्वादिति मत्वा आह-जाहेतीति । 'हाहाको- यंड्लुगन्ताल्लटस्तिपि ईटि आद्गुणे रूपम् । न च हाडोभ्यासस्य 'भृक्षामित्' इति इत्वम् , हाकस्तु तनास्ति, भृञ् माड् ओहाड् एषां त्रयाणामेव तत्र ग्रहणात् । तत् कथ हाहाकोस्तुल्यत्वमिति शङ्कयम् , 'भृजामित्' इत्यस्य श्लावेव प्रवृत्त । न च अकित इति निषेधात् हाकोभ्यासस्य दीर्घाभावात् कथमुभयोस्तुल्यरूपत्वमिति वाच्यम् , क् इत् यस्य स कित्, न विद्यते कित् यस्य स अकित , तस्य अकित इति बहुव्रीहिगर्भबहुव्रीह्याश्रयणात् । इह च हाको धातो कित्वेपि न विद्वत्वम् । तदभ्यासस्य तु दूरेतरां न किद्वत्वम् , 'द्वि-प्रयोगो द्विवंचन पाष्ठम्' इति सिद्धान्तात् । बहुव्रीह्याश्रयणसामर्थ्यादेव व्यपदेशिवस्वेन हाको न किद्वत्त्वम् । अतो हाकोऽप्यभ्यासदी| निर्बाध इति भाव । जाहीत इति । हाहाकोस्तसि ईवमेव । ननु हाको 'जहातेश्च' इति इत्वविकल्प कुतो नेत्यत आहे-इहेति । हलादौ क्ङिति सार्वधातुके 'जहातेश्व' इति इत्वविकल्पः, तथा 'आ च हौ' इति जहातेहौं परे आवमित्वमीत्त्व च, तथा 'लोपो थि' इति यादौ सार्वधातुके जहाते- रालोपश्च, तथा 'घुमास्था' इति जहातेहलादौ विडत्या धातुके ईत्त्व च, तथा 'एलिडि' इति जहातेरार्द्धधातुके किति लिड्येत्त्व च इत्येते पश्चापि विधयो यङ्- लुकि न भवन्तीत्यर्थः। कुत इत्यत आह-श्तपेति । एवञ्च 'जाहीत' इत्यत्र 'ई हल्यघो' इति ईत्त्वमेव, न स्वित्त्वविकल्प इति स्थितम् । जाहतीति । 'अदभ्यस्तात्' इत्यदादेश, 'श्नाभ्यस्तयो' इत्याखोप । जाहाश्चकार । जाहिता। जाहिष्यति। जाहेतु । जाहातु | जाहातात् । जाहीताम् । जाहतु । जाहीहौति । हेरपित्त्वेन डिवा- दीत्वम् । इह 'आ च हौ' इति न । विधिलिङयाह-जाहीयादिति । 'ई हल्यधो.' इति ईत्त्वमेव । 'लोपो थि' इत्यालोपस्तु न । आशिषि जाहायादिति । इह 'घुमास्था' इति ईत्वं न । एलिङि' इत्यपि न। अजाहासीदिति । 'यमरम' इति सगिटौ।

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३३५ (सू २६४५) इत्युत्त्व न । 'रुदादिभ्य (सू २४७४ ) इति गणनिर्दिष्टत्वादि- एन । सास्वपीति । सास्वप्ति । सास्वप्त । सास्वपति । असास्वपीत् । असास्वप् । सास्वप्यात् । अशिषि तु 'वचिस्वपि-' (सू २४०९) इत्युत्त्वम् । सासुप्यात् । असास्वापीत् । असास्वपीत् । २६५२ रुनिकौ च लुकि ७४/६१॥ ऋदुपध- स्य धातोरभ्यासस्य रुक् , रिक् , रीक् एते आगमा स्युर्यड लुकि । २६५३ ऋत- श्व ७४९२॥ऋदन्तधातोरपि तथा । वर्वृतीति । वरिवृतीति । वरीवृतीति । व- वैति । चरिवर्ति । वरीपर्ति । वर्वृत -परिवृत । वरीवृत । वत्तति । चरिवृतति । वरीवृतति । चर्चामास-परिवर्तामास-वरीवर्तामास । वर्वतिता-चरिवर्तिता। च- रीवर्तिता । गणनिर्दिष्टत्वात् 'न वृद्भ्यश्चतुर्थ्य (२३४८) इति न । वर्वतिष्य- ति। परिवर्तिष्यति । वरीवर्तिष्यति । अवतीत् । अवरिवृतीत् । अवरीवृतीत् । अवर्वत् । अवरिवत् -अवरीवत् । सिपि 'दश्च' (सू २४६७ ) इति रुत्वपक्षे 'रो रि' (सू १७३ ) अवर्वा । अवरिवा । अवरीवा । गणनिर्दिष्टत्वादड न । अवर्व- 'भिष्वप शये। अस्य यड्लुकि 'स्वपिस्यमिव्ये यडि' इति सम्प्रसारणमाशङ्कय आह-लुका लुप्ते इति । उत्त्व नेति। वस्य सम्प्रसारण नेत्यर्थः । ईडभावपक्षे 'रुदा- दिभ्यः' इति इटमाशय आह-रुदादिभ्य इति । असास्वप् इति । लडस्तिपि ईडभावे हल्ङयादिलोपः। असास्वापीत इति । 'अतो हलादे. इति वृद्धिविकल्प । 'अस्ति- सिच.' इति नित्यमीट् । रुनिकौ च लुकि । 'रीगृदुपधस्य च' इत्यत ऋदुपधस्थेत्य- नुवर्तते । रिगपि इह चकारात् समुच्चीयते। 'अत्र लोप.' इत्यत अभ्यासस्येत्य जुवर्तते । 'गुणो यङ्लुको.' इत्यत. यड्ग्रहण च। तदाह-ऋदुपधस्येत्यादिना । रुकि उकार उच्चारणार्थः । रिकि तु इकार श्रूयत एव । एव रीकि ईकारश्व, व्याख्या- नात् । ऋतश्च । तथेति । अभ्यासस्य रुक रिकीक एते आगमा स्यु यड्लुकीत्यर्थ । 'वृतु वर्तने अस्माद्यब्लुगन्तात् ववृत् इत्यस्मालटस्तिपि ईट्पक्षे अभ्यासस्य क्रमेण रुक रिक रीक चोदाहरति-वर्वृतीति वरिवृतीति वरीवृतीति इति । ईट्पक्षे 'नाभ्यस्त- स्याचि पिति साधासुके इति निषेधान लघूपधगुण । ईडभावेऽपि रुगाद्यागमन- यमुदाहरति-वर्वतीत्यादि ॥ इति नेति । इग्निषेधो नेत्यर्थ । लोटिं वक्तीतु वर्तु वर्वृत्तात् वर्वृत्ताम् वर्वृततु । वद्धि । वर्वर्तानि । लडस्तिपि ईटिआह-अवर्वृतीदिति । ईडभावे वाह-अववत् इति । हल्ङयादिना तिपो लोप । रासस्य' इति नियमान सयोगान्तलोप । अवा इति । लड सिपि भवत् स् इति स्थिते जश्त्वे 'दश्च इति दकारस्य रुत्बे से रि' इति पूर्व रेफस्य लोपे ठूलोपे इति दीर्घ हल्डादिना सिपो लोपे रेफस्य विसर्ग इति भाव । अब नेति । 'पुषादिधुतादि' इत्यनेनेति शेष । 'अस्तिसिचा' इति नित्यमीट् । अथ 'दुकूल करणे' इति धातोरुदाहरति-चरीती- ।

·३३६ सिद्धान्तकौमुदी [ यलुक्- ीत् । अवरिवर्तीत् । अवरीवर्तीत् । चर्करीति । चर्कर्ति । चरिकर्ति। चरीकति । चकृत । चक्रति । चर्कराञ्चकार । चर्करिता। अचरीत् । अचर्क । चयात् । आशिषि रीड । चक्रियात् । लुडि अचर्कारीत् । 'ऋतश्च' (सू २६५३) इति तपर- त्वान्नेह । क विक्षेपे । चाकति । तातति । तातीर्त । तातिरति । तातीहि । तात- राणि । अतातरीत् । अतात । अतातीर्ताम् । अतातरु । अतातारीत् । अताता- रिटामित्यादि । अर्तेर्यङलुकि द्वित्वेऽभ्यासस्योरदत्त्व रपरत्नम् । 'हलादि शेष' (सू २१७९) । रुक् । रिग्रीकोस्तु 'अभ्यासस्यासवणे (सू २२९०) इति इयङ् । अरर्ति-अरियति । अररीति । अरियरीति । अव॑त । अरियत । मि अत् यण् । त्यादि । चकृयादिति । विधिलिडस्तिड सार्वधातुकत्वात् 'अकृत्सार्वधातुकयो' इति दी? न । आशिषीति । आशीर्लिड आर्द्धधातुकत्वात् 'रिड् शयग्लिङ्क्षु' इति रिडिति भाव । लुङि अचर्कारीरिति । सिचि वृद्धि । ऋतश्च इति तपरत्वान्नेहेति । 'रुग्रिग्रीक' इति शेष । चाकर्तीति । ईडभावे रूपम् । न चाभ्यासहस्वत्वे 'रीगृत्वत' इति रीक् शङ्कय , नित्यत्वादुरदत्त्वस्य प्राप्ते ।चाकीत. चाकिरति इत्यादि। डिवाद्गुणाभावे ऋत इत्व रपरत्वम् । ईटि चाकरीति चाकीत चाकरति । चाकराञ्चकार । चाक- रिता। चाकर्तु-चाकीर्तात् चाकिरतु । चाकीहि । चाकिराणि । लङि अचाकरीत् । अचाक । अचाकीर्ताम् । अचाकरु । विधावाशिषि च चाकीर्यात् । यासुटो डिवा न गुण । इत्त्व 'हलि च' इति दीर्घ । चाकीर्याताम् । चाकीर्यास्ताम् इत्यादि। लुडि अचाकारीत् । अचाकारिष्टाम् इत्यादि । एव 'तृ प्लवनतरणयो' इत्यस्यापि रूपाणि। अद्वैतदीपिकाया तु 'चोध नावतरीत ति लेखकप्रमादः। 'चोद्य तु नाव ताती ति पाठ प्रामाणिकः । अतेरिति । 'सूचिसूत्रि' इत्यादिना ऋधातोर्यङ् । तस्य लुक्। व्यपदेशिवत्वेन ऋ इत्यस्य आदिभूतादच परत्वात् द्वितीयकाच्त्वाच्च द्वित्वम् । अभ्यासऋवर्णस्य अवे रपरत्वे अर् ऋ इति स्थिते अभ्यासस्य रुक् । लटस्तिपि । ईडमावे अर ऋति इति स्थिते हलादिशेषेण रेफस्य निवृत्तिः। अऋ इति स्थिते अभ्यासस्य रुक् । लटस्तिपि ईडभावे अर् ऋति इति स्थिते, तिपि, ऋकारस्य गुणे, अकारे, रपरे सति, अरतीति रूपमित्यर्थ । रिग्रीकोस्त्विति। यङ्लुकि द्विवे उरदवे हलादिशेषे भऋ इति स्थिते रिकि रीकि च कृते तिपि उत्तरखण्डस्य ऋकारस्य गुणे प्रकारे रपरे कृते अरि अर्ति अरी अर्तीति स्थिते अभ्यासे रेफादिः वर्णस्य यणं बाधित्वा अभ्यासस्यासवर्णे' इति इयङि अरियर्तीति रिग्रीकोस्तुल्य रूपमित्यर्थः। अथ लटस्तिपि इंट्पक्षे आह-भररीति अरियरीति । अर्थात् इति । रुकि तसि रूपम् । विस्वान गुणः । अरियत इति । द्वित्वे उरदत्त्वे हलादिशेषे अ ऋ तस् इति स्थिते रिकि रीकि च कृते इयडादेशे रूपम् । झि अदिति । 'शि'इत्यविभक्तिकनिर्देशः उदाहरणसूचनतर्थः । 'अदम्यस्तात्' इति ः अदादेश इति यावत् । यणिति । रुकि ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३३७ रुको ‘रो रि' (सू १७३ ) इति लोपः। न च तस्मिन् कर्तव्ये यण स्थानिव- त्वम् । पूर्वत्रासिद्धे तनिषेधात् । प्रारति । अरियति । लिङि श्तिपा निर्देशात् 'गु- गोऽति-(सू २३८०) इति गुणो न । रिङ । रलोप दीर्घ । आरियात् । अरियियात् । गृह ग्रहणे जहीति । जर्गढि । जर्मूढ । जगृहति । अजघर्ट । कृते अर् ऋ अति इति स्थिते ऋकारस्य यण रेफ इत्यर्थः । तथाच र अर अतीति स्थिते आह-रुको रो रीति लोप इति । ननु रेफस्य लोपे कर्तव्ये यणादेशसम्पन्नस्य रेफस्य 'अच. परस्मिन्' इति स्थानिवत्वात् ऋकारपरकत्वाद्रेफपरकवाभावात् कथ पूर्वरेफस्य लोप इत्यत आह-पूर्वत्रासिद्ध तन्निषेधादिति । पूर्वत्रासिद्धीयकायें कर्तव्ये स्थानिवत्वनिषेधादित्यर्थ । आरतीति । अर र अति इति स्थिते पूर्वरेफस्य लोपे सति 'ठूलोपे' इति दीर्घ । न च यण स्थानिवश्व शङ्कयम , दीर्घविधौ तनिषेधा- दिति भावः । अरियतीति । द्वित्वे उरदत्त्वे हलादिशेषे रिकि रीकि च कृते, परत्वाद भ्यासस्य इयकि, ततो यणि रिग्रीकोस्तुल्यमेव रूपमित्यर्थ । अरषि । अरियर्षि। अररीषि। अरियरीषि । अर्ऋथ । अरियृथः । अरर्मि। अरियर्मि । अररीमि । अरियरीमि । अर्धव.-अरियव । अरराञ्चकार । अरियराञ्चकार । अररिता। अरि- यरिता । अररिष्यति । अरियरिष्यति । अरतु । भरियतु । अररीतु । अरियरीतु। अऋतात् । अरियृतात् । अव॑ताम् अरियताम् । आरतु । अरियतु । अहि । अरि- यहि । अरराणि-अरियराणि । अरराव । अरियराव । लङि-आर-आरिय । आररीत्-आरियरीत् । आर्ऋताम्-आरियताम् । आररु-आरियरु । आर- आरियः। आररी-आरियरी.। आर्ऋतम्-आरिवृतम् । आऋत-आरित । आररम् । आरियरम् । आव । आरियव । विधिलिङि-अज्रयात् । अरियतात् । अज्रयाताम् । अयु-अरिय॒यु इत्यादि । आशीर्लिडि विशेषमाह-लिकि शितपेति। रुकि अर् ऋ यात् इति स्थिते अर्ति इति रितपा निर्देशात् 'गुणोऽति' इति गुणो नेत्यर्थः। रचिति । 'ऋकारस्येति शेष । तथाच अर रि यात् इति स्थिते आह- दीर्घ इति । 'रो रि' इति लोपे 'ढलोपे' इति. दीर्घ इत्यर्थ । तथाच परिनिष्ठितमाह- आरियादिति । रिग्रीकोस्त्वाह-अरियियादिति । अरि ऋ यात् , अरी ऋ यात् इति स्थिते इवर्णस्य इयङ् ऋकारस्य रिड्। 'लोपो व्यो' इति यलोपस्तुन बहिरङ्गवेन रिडोऽसिद्धत्वात् 'अच परस्मिन्' इति स्थानिवत्त्वाच्च । 'न पदान्त' इति निषेधस्तु न शङ्कय , 'स्वरदीर्घयलोपेषु लोपरूपाज्जादेश एव न 'स्थानिवत्' इत्युक्तरित्यलम् । - लुङि-आरारीत् । आरियारीत् । लुङि आररिष्यत्-आरियरिष्यत् । गृहू ग्रहणे इति। ऋदुपधोयम् । यङ्लुकि द्वित्वे उरदत्वे हलादिशेषे अभ्यासस्य रुग्रिग्रीक । तदाह- जगृहीतीत्यादि । ईट्पक्षे 'नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके इति लघूपधगुणनिषेध। ईडभावे त्वाह-जर्गढिं इत्यादि । जर्गृह ति इति स्थिते लघूपधगुणे रपरत्वे ढवधत्व- - ·३३८ सिद्धान्तकौमुदी [ यङ्लुक्- गृह्णातेस्तु जाग्रहीति-जाप्राढि । तसादी किनिमित्त सम्प्रसारणम् । तस्य बहिरङ्ग- त्वेनासिद्धत्वान्न रुगादय । जागृढ । जागृहति । जाग्रहीषि-जाघ्रक्षि। लुटि-जा- अहिता । 'अहोऽलिटि-' (सू २५६२ ) इति दीर्घस्तु न । तत्र एकाच इत्यनुवृत्ते । माधवस्तु दीर्घमाह । तद्भाष्यविरुद्धम् । ज धीति-जर्गद्धि । जगद्ध । जगृधति । ष्टुत्वढलोपा । 'यणो मय' इति शिष्टस्य ढस्य द्वित्वविकल्प । एव जरिगढि- जरीगढि । जर्गृढ इति । रुक् ढवधत्वष्टुत्वढलोपा । डिवान गुण । एव जरिगृढ जरीगृढ । उहतीति । 'अदभ्यस्तात्' इत्यत् । जहीषि-जरिगृहीषि-जरीगृहीषि । 'नाभ्यस्तस्याचि पिति' इति न लघूपधगुण । जर्ति-जरिघर्ति-जरीघर्ति । जढ.- जरिगृढ.-जरीगृढ, । जगूंढ-जरिगृढ-जरीगृढ । जहीमि-जरिगृहीमि-जरीगृहीमि । जर्गमि-जरिगर्मि-जरीगरि । जब-जरिगृह-जरीगृह । जर्गृह्म जरिगृह्म. जरी- गृह्म.। जर्गश्चिकार-जरिगर्दाञ्चकार-जरीगर्दाञ्चकार । जनहिता-जरिगर्हिता-जरी- गर्हिता। जर्गहिष्यति-जरिगर्हिष्यति-जरीगर्हिष्यति । जर्गृहीतु-जरिगृहीतु-जरीगृ. हीतु । जर्गहुँ-जरिगहुँ-जरीगई । जगुंढात्-जरिगृढाव-जरीगृढात् । जढाम्-जरिगृ- ढाम्-जरीगृढाम् । जहतु-जरिगृहतु-जरीगृहतु । जगढि-जरिगृढि-जरीगृढि । जर्मू हाणि-जरिगृहाणि-जरीगृहाणि । लडि-अजर्गृहीत्-अजरिगृहीत्-अजरीगृहीत् । ईडभावे तु अजगह व इति स्थिते हल्ड्यादिना तलोपे हस्य ढस्वे गस्य भष् धकार । अजर्घद अजरिघट्ट अजरीघ । एकाउग्रहणे सत्यपीह यड्लुकि भष् , 'गुणो यड्लु- को' इत्यनेन 'श्तिपा शपा' इति निषेधस्याऽनित्यत्वज्ञापनादित्याहु.। अजगुंडाम ३ अजहु ३ अजही ३ अजर्घट ३ अजर्गृढम् ३ अजगुढ ३ अजर्गृहम् ३ अज- ग्रुह ३ अजरॅम ३ जग्र्यात् ३ । लुडि 'अस्तिसिच' इति नित्यमिट। अजहीत् ३ । अजगहिष्यत् ३। गृह्णास्त्विति। 'ग्रह उपादाने' इत्यस्मादित्यर्थ । अदुपधोयम् । ईटि आह-जाग्रहीतीति । यो लुका लुतत्वात् तिप. पित्त्वाच्च 'अहिज्या' इति सम्प्रसारण नेति भावः । ईडभावे स्वाह-जाग्राढीति । जाग्रह ति इति स्थिते ढस्व धत्वष्टुवढलोपदीर्घाः । जाग्रह तस् इति स्थिते आह-तसादाविति। कृते सम्प्रसा- रणे ऋदुपधत्वात् रुगादीनाशङ्कय आह-तस्येति । सम्प्रसारणस्येत्यर्थः । जागृढ इति । -ढत्वधत्वष्टुत्वलोपा. । 'ठूलोपे' इति दीर्घस्तु न, ऋकारस्यानण्त्वात् । जागृहति । सिप. मित्त्वान सम्प्रसारणमिति मत्वा आह-जाग्रहीषि जाघ्रक्षोति । ईडभावे, हस्य ढ, तस्य क, सस्य ष, भण्भाव.। जागृढ । जागृढ । जाग्रहीमि-जाग्रह्मि । जागृत । जागृह्म । इत्यनुवृत्तेरिति । 'एकाचो द्वे' इति सूत्रे हरदत्तेन तथोकवादिति भाव.। माधवस्त्विति । एकाग्रहण नानुवर्तत इति तदाशय । भाष्यविरुद्धमिति। 'एका. चोद्वे प्रथमस्य' इति सूत्रभाष्ये 'ग्रह उपादाने' इत्यस्माचङि सम्प्रसारणे अभ्या- सस्य रीकि यङन्तात् जरीगृहिता, जरीगृहितम्, जरीगृहितव्यमित्यत्र इटो दीर्घा- मात्र सिद्धवस्कृत्य तत्र दीर्घमाशङ्कय ग्रहोऽङ्गास्परस्य इटो दीर्घा विधीयते । 'जरीगृह' ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। जधीषि-जत्ति । अजधीत् । ईडभावे गुण , हल्ङ्यादिलोप , भष्भाव , ज- श्त्वचर्वे । अजघत् । अजर्णोद्धाम् । सिपि 'दश्च' (सू २४६८) इति पक्षे रुत्वम् । अजर्घा । अजर्ग/त् । अजर्गधिष्टाम् । पाप्रच्छीति । पाप्रष्टि । तसादौ 'अहिज्या-' (सू २४१२) इति सम्प्रसारण न भवति । श्तिपा निर्देशात् । 'च्छ्वो शू- इत्यङ्ग तच्च न ग्रहधातुरिति निरूप्याङ्गविशेषणसामर्थ्यादेव 'प्रकृतिग्रहणे यड्लुग- न्तस्यापि ग्रहणम्' इति नान प्रवर्तत इति समाहितम् । यडन्ते उको न्यायो यड्र लुगन्तेपि जाग्रहितेत्यादौ समान इत्यादि प्रौढमनोरमायां ज्ञेयम् । न च हरदत्तमत एकाग्रहणानुवृत्त्येवान दीर्घनिवारणे सति भाष्योक्तमिद समाधान नादरणीयमिति वाच्यम् , उपायस्य उपायान्तरादूषकत्वादित्यलम् । जाग्रहिष्यति । जाग्रहीतु- जाग्रादु । जागृढात् । जागृढाम् । जागृहतु । हौ जागृति । जाग्रहाणि । लडि अजा- ग्रहीत् । अजाघ्रट । अजागृढाम् । अजागृढम् । अजागृढ । अजाग्रहम् । अजागृह। अजागृह्म । जागृह्यात् । लुडि-अजाग्रहीत् । 'झयन्त' इति न वृद्धि । 'अस्तिसिच., इति नित्यमीट् । अजाग्रहिष्यत् । 'गृधु अभिकाक्षायाम् अस्माधड्लुगन्ताबटस्ति- पि ईटि आह-जगंधीतीति । 'नाभ्यस्तस्य' इति न लघूपधगुण । ईडभावे आह- जर्गद्धति । जगंध ति इति स्थिते 'शषस्तथोः' इति तकारस्य धा। उघूपधगुण. रपर- त्वम् । जद्ध इति । तसादौ डिवान गुण । 'शषस्तथो.' इति तस्य ध। जर्घत्सीति । जगंध सि इति स्थिते, गस्य भषध, गुण , रपरत्व, धस्य चर्वम् । जर्गमिं ३- जधीमि ३ । जर्गृध्व ३। जर्गांचकार ३। जर्धिता ३ । जर्गर्धिष्यति ३ । जY धीत ३-जगंधु ३-जर्णोद्धात् । हौ जगृद्धि ३ । जगृधानि ३ । लडि तिपि ईट् अज- गंधीत् । ईडमावे इति । अजगुंघ् त् इति स्थिते पित्वादडित्वात् गुणे रपरत्वे हल्ङ्यादिना तकारलोपे पदान्तत्वात् गस्य भ धकार । धस्य जश्वेन दकारे तस्य 'वावसाते' इति चर्वविकल्प इत्यर्थं । अज' इति । 'रात्सस्य' इति नियमान सयोगान्तलोप । अजगुद्धाम् । अजगूधु । सिपि ईडभावपक्षे अजगूध स् इति स्थिते, गुणे, रपरत्वे, हलब्यादिलोपे भष्भावे, धस्य जश्त्वे, तस्य चत्वविकल्पे, पूर्ववदेव रूप सिद्धवस्कृत्य आह-सिपि दश्चेति पक्षे रुत्वमिति । तथाच अचर्घर र इति स्थिते 'रो-- रि' इति लोपे, 'ठूलोपे' इति दीर्धे, शिष्टरेफस्य विसर्गे, अजर्घा इति रूपमित्यर्थः । अजद्धम् । अज'छ। अधधम् । अजध्व । अजन्म । लुङि बह-अजर्गधीदिति । 'अस्तिसिच' इति नित्यमीट। पाप्रच्छीतीति । 'प्रच्छ जीप्सायाम् अस्मायलगन्ता- ल्लटस्तिपि ईटि रूपम् । ईडभावे आह-पाप्रष्टीति । 'वश्चेति छस्य प.। तकारस्य ष्टुत्वेन ट । 'च्छवो' इति छस्य शकारस्तु नात्र भवति, तस्य अनुनासिकादौ प्रत्यये को झलादौ किति डिति च विहितत्वात् । ननु तिप पित्वेन डिवाभावात् 'प्र- हिज्या' इति सम्प्रसारणाभावेऽपि तसो डित्वात् सप्रसारण दुर्वारमित्वत आह- ४ बा०च०भा० ·३४० सिद्धान्तकौमुदी [यङलुक्- - (सू २५६१ ) इति श । 'बश्व-' (सू २९४) इति ष । पाप्रष्ट । पात्र- च्छति । पाप्रश्मि । पापच्छ्व । पाप्रश्म । 'यकारवकारान्ताना तु ऊठभाविना यङलुङ नास्ति' इति 'च्छ्वो -' (सू २५६१) इति सूत्रे भाष्ये ध्वनितम् । कैयटेन स्पष्टीकृतम् । इद च 'च्छ्वो (सू २५६१) इति यत्रो तद्विषयकम् । 'ज्वर- तसादाविति । शितपेति । 'प्रहिल्या' इति सूत्रे 'प्रच्छतीति श्तिपा निर्देशादित्यर्थ । पा- प्रच्छतीति । 'अदभ्यस्तात्' इत्यत् । प्राप्रच्छीषि। सिपि ईडभावे तु 'दछवो ' इति छुत्य न श ,सिपो शलादित्वेऽपि डिवाभावात् । किन्तु 'नश्च' इति ष एव । 'पढो' इति षस्य क, सस्य षत्वम् । पाप्रति पाप्रष्ट पाप्रष्ठ । पाप्रश्मीति । अनुनासिकप्रत्य- यपरकत्वात् छस्य 'एछचो' इति श इति भावः। पापच्छ्व इति । अन्न 'च्छ्वो' इति नश, वसो झलादित्वोभावात् । पाप्रश्म इति । अनुनासिकादिप्रत्ययपरकत्वात् छस्य श. । प्राप्रच्छाञ्चकार। पाप्रच्छिता। पाप्रच्छिष्यति। प्राप्रच्छीतु-प्राप्रष्टु-पान- ष्टात् । प्राप्रष्टाम् । पाप्रच्छतु। 'हेर्द्धि', अपित्वेन डित्त्वात् , झलादित्वाच्च छस्य श., तस्य 'नश्च' इति ष., ष्टुत्वेन धस्य ड., षस्य जश्त्वेन ड , पाप्रड्ढि । पाप्रच्छा- नि । लडि तिपि ईटि अपाप्रच्छीत् । इडभावे तु अपाप्रच्छत् इति स्थिते हल्ड्या दिना तलोपे छुस्य प., तस्य जश्वचवें । अपाप्रट् । अपाप्रष्टाम् । अपाप्रच्छु । अ- पाप्रच्छी.। अपाप्रट् । अपाप्रष्टम् । अपाप्रष्ट । अपाप्रच्छम् । अपामध्छन । अपाप्र- श्म । लिडि-पाप्रच्छयात् । लुडि अपाप्रच्छीत् । 'मस्तिसिच.' इति नित्यमोट । अपा प्रच्छिष्यत् । ऊठभाविनामिति । 'भू प्राप्तौ' चुरादिराथ्षीय । तस्मात् 'आवश्यकाध- ममेयोणिनि' इति भविष्यदर्थे णिनिः । ऊठ प्राप्स्यतामित्यर्थः । विषयाणामिति यावत् । ध्वनितमिति । सूचितमित्यर्थं । स्पष्टीकृतमिति । तथाहि 'डछचो.' इति सूने क्ड्ग्रिहणानुवृत्तौ कोश्चित् दोषानुद्भाव्य परिहृत्य क्डिद्ग्रहणानुवृत्ति स्वीकृत्योक्त भाष्ये-एतावानेव विशेषः । अनुवर्तमाने विग्रहणे 'छ षत्व वकव्यमिति । अत्र कैयट-प्रष्टा पृष्टमित्यादौ 'कछवो" इति छस्य शस्वे कृते तस्य 'नश्च' इति षस्वे मिति स्थितिः। तत्र क्तिीत्यनुवृत्तौ छस्य षत्व न स्यात् । अत छस्य षत्व वक्त- ब्यमित्यर्थ । न च डिग्रहणानुवृत्तावत्र शत्वाभावेऽपि न दोष । ब्रश्चादिना छस्य बवे इष्टसिद्धिरिति वाच्यम् । छवो' इत्यत्र 'छस्य पत्वं वक्तव्यम्' इत्यनेनैव प्रष्टे- त्यादिसिद्धेः व्रश्चादिसूत्रे छग्रहण न कर्तव्यमित्याशयात् । न च प्रडिति विवन्तात् सो- लोप पवार्थ प्रश्चादिसूत्रे छग्रहणमिति वाच्यम् । तत्रापि क्विन्निमित्तशादेशस्य दुर्नि- वारस्वात् । विच् तु प्रच्छधातोरनभिधानाशास्ति । एव चात्र भाष्ये 'अभाविभ्यो यङ्लुङ् नास्ति' इत्युक्तप्रायम् अन्यथा 'दछचो.' इत्यत्र डिग्रहणानुवृत्तौ दिवेर्यड्- लुकि तिबादी ईडभावे लघूपधगुणे 'लोपो न्यो' इति वलोपे देदेति देदेषीत्याधूठ अभावे रूपम् । तदनुसौ नवस्य ऊठि देयोति । देशोषि इत्यादि रूपमिति विशेषस्य सवातावानेवेत्येवकारो विरुध्येत । अतः उठभाविनां यकारवकारान्ताना यड्लुड्:

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। त्वर' (सू १६५४) इत्यूठभाविनो सिविमव्योस्तु यलुगस्त्येवेति न्याय्यम् । माधवादिसम्मत च । 'मव्य बन्धने', अय यान्त ऊभावी । 'ते देधृ देवने' इ. त्यादयो वान्ता । 'हय गतौ । जाहयीति । जाहति । जाहत । जाहयति । जाह- थीषि । जाहसि । वलि लोपे यजादौ दीर्घ । जाहामि । जाहाव । जाहाम । 'हर्य गतिकान्त्यो' । जाहीति । जाहति । जाहत । जाहर्यति । लोटि-जाहर्हि । श्र जाह । अजाहर्ताम् । अजायु । 'मव बन्धने । २६५४ ज्वरत्व स्त्रिव्यविम- वामुपधायाश्च ६।४।२०॥ ज्वरादीनामुपधावकारयोरूठ स्यात्वौ मलादावनुनासि- कादौ च प्रत्यये । अत्र क्डिति इति नानुवर्तते । अवतेस्तुनि श्रोतु इति दर्श- नात् । अनुनासिकप्रहण चानुवर्तते । अवतर्मन्प्रत्यये तस्य टिलोपे श्रोम् इति नास्तीति विज्ञायते इत्यलम् । इद चेत् 'च्छो' इति सूत्रेण यन्त्र जल प्रवर्तते तद्वि- षयकमेव इदम् उक्त ज्ञापनमित्यर्थ । त्रिविमव्योस्त्विति । 'निवु गतिशोषणयो' 'मव्य बन्धने इस्यनयोरित्यर्थं । न्याय्यमिति । उक्तज्ञापनस्य 'च्यो.' इति सूत्रस्थभाष्यमूल- कत्वादिति भाव । ननु ज्ञापनस्य सामान्यापेक्षत्व कुतो नाश्रीयते इत्यत आह-मा- धवादिसम्मत चेति। 'उक्तविशेषवत्त्वमिति शेष । ऊभावीति । अतोनास्य यङ्लुगिति भावः । वान्ता इति । 'उठभाविन' इति शेषः। नैतेषामपि यड्लुगिति भाव । ऊठभा- विनामिति विशेषणस्य व्यावर्त्य आह-हर्य गताविति । अस्य यान्तत्वेऽपि विषय स्वाभावादस्त्येव यड्लुगिति भाव । जाहतीति । तिप ईडभावे 'लोपो व्यो.' इति यलोप । मिपिईडभावे जाहय मि इति स्थिते आह-वलि लोपे इति । ईटि जाहयामि । जाहयाचकार । जाहयिता। जाहयिष्यति । लोटि, जाहयीतु । जाहतात् । जाह- ताम् । जाहयतु । जाहहि। जाहयानि । जाहयाव । लडि-अजाहयीत् । अजाहत् । अजाहताम् । अजाहयु । अजाहयी । अजाह । अजाहतम् । अजाहत । अजाहयम्। अजाहाव । अजाहाम । जाहय्यात् । लुङि 'मयन्त' इति न वृद्धि । 'अस्तिसिच' इति नित्यमिट् । अजाहयीत् । अजाहयिष्टाम् । अजाहयिष्यत् । जाहाति। तिपि जाहयं ति इति स्थिते ईडभावे यलोप । जाहहीति । हो यलोप । लङस्तिपि अजा- हत् इति स्थिते यलोप । हल्डयादिना तकारलोप । रेफस्य विसर्ग इति मत्वा आह-अजाह इति । सिध्यप्येव रूपम् । ज्वरत्वरस्त्रिव्यविमवामुपधायाश्च । ज्वर, स्वर, निवि, अवि, मव एषां द्वन्द्व । 'छो शूड्' इत्यत. वकारग्रहणम्, उठग्रहणम्, अनु- नासिके इति चानुवर्तते छस्य श इति नानुवर्तते, ज्वरादिषु छस्य अभावेन असम्भ- वात् । 'अनुनासिकस्य विझलो डिति' इत्यत क्विझलोरिति चानुवर्तते। चकारो वकारसमुख्यार्थस्तदाह-ज्वरादीनामिति । अवतेस्तुनीति अवधातोरोणादिक तुन्प्रत्यये कृते, अकारवकारयोरूठि, तस्य गुणे, ओतु'रिति दृश्यते। क्तिीत्यनुवृत्तौ तु तमस्या- दिति भावः । ओमिति । 'अवतेष्टिलोपश्च' इत्यौणादिकसूत्रम् । 'अव रक्षणे' इति धा- ·३४२ सिद्धान्तकौमुदी [ यलुक्- दर्शनात् । ईडभावे ऊठि पिति गुण । मामोति-मामवीति मामूत । मामवति । मामोषि । मामोमि । मामाव । मामूम । मामोतु-मामूतात् । मामूहि । माम- वानि । श्रमामोत् अमामो अमामवम् । अमामाव । श्रमामूम । तुर्वी हिसा- याम् । तोतूर्वीति । २६५५ राल्लोप. ६।४।२१॥ रेफात्परयोश्छ्वोर्लोप स्याको मलादावनुनासिकादौ च प्रत्यये । इति वलोप । लघूपधगुण । २६५६ न धातु- तोर्मन्प्रत्यय: स्यात्, प्रत्ययस्य टेलॊपश्चेति तदर्थ । तथा च अवम इति स्थिते उपधाभू. तस्य अकारस्य वकारस्य च ऊठितस्य गुणे ओमिति दृश्यते। 'ज्वरत्वर' इत्यत्र अनुनासि- कग्रहणाननुवृत्तौ तुमनिनि परे अवतेरूट्नस्यात्,विझलोरेवतद्विधिलाभादिति भाव । ऊठि पितीति । मवधातोर्यड्लुक् । मामव वि इति स्थिते ईडभावपक्षे अकारवकारयो- रेकस्मिन् उठि तिप पित्त्वेन ङित्वाभावादूकारस्य गुणे मामोतीति रूपमित्यर्थः। उपधाया वकारस्य च प्रत्येकमूठ इति पक्षे सवर्णदीर्घ पक्षद्वयमपि 'एक पूर्वपरयो इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । ईट्पक्षे आह-मामवीतीति । अत्र ऊ न, वो झलादौ अनु- नासिकादौ च प्रत्यये परे तद्विधानात् । मामूत इति । अकारवकारयोरूठि तसो डि- चान गुण इति भावः । मामवतीति । 'अदभ्यस्तात्' इत्यत् । 'मामवीषी'ति सिद्ध- वस्कृत्य आह-मामोमीति । अनुनासिकपरकत्वादूट ,गुण.।मामाव इति। मामव वस् इति स्थिते परनिमित्ताभावादूट न 'लोपो व्यो' इति वलोपे 'अतो दीर्घो यजि' इति दीर्घ । मासूम इति। मामव मस् इति स्थिते अनुनासिकपरत्वादूट डित्त्वान्न गुण.।मामवासकार । मामविता । मामविष्यति । लोटि आह-मामोत्विति । मामू तादिति । छित्त्वान्न गुण.। मामूताम् । मामवतु । मामूहीति । ऊठि हेरपित्त्वेन ङि- स्वान्न गुण. मामूतात्। मामूतम् । मामूत । मामवानीति । आट पित्त्वादडिवा- द्गुणः । मामवाव । मामवाम । लडस्तिप्याह-अमामोदिति । अमामूताम् । अमा- मवुः । सिप्याह-अमामोरिति । अमामूतम् । अमामूत । लिडि मामव्यात् । लुडि 'अस्तिसिचः' इति निस्यमीट् । अमामवीत् अमामावीत् । अमामविष्यत् । ज्वरते- स्तु-जाज्वरीति । जाजूर्ति इत्यादि। स्वरतेस्तु-तात्वरीति । तातूर्ति इत्यादि। त्रिवेस्तु-सेस्रवीति । ईडभावे तु ऊठि सेस्रोति इत्यादि। अवतेस्तु यडभावात् क्वि- प्युदाहरणम् । ऊ उवौ उवः । इत्यागृह्यम् । तोतूर्तीति । 'उपधायां च' इति दीर्घः । ईडभावे तोसु ति इति स्थिते-रालोप । 'एछ वो शूडनुनासिके च' इति सूत्र शू- वर्जमनुवर्तते । 'अनुनासिकस्य विझलो.' इत्यत किलोरिति च तदाह-रेफा- त्परयोरित्यादि। अत्रापि विडतीति नानुवर्तते, पूर्वसूत्रेतदननुवृत्ते । वलोप इति। तथा- च तोतुर् ति इति स्थिते उकारस्य लघूपधगुण., तिप पित्त्वेन अङिवादित्यर्थ । न धातुलोपे। 'इको गुणवृद्धी' इत्यनुवर्तते । तत्र धातुलोपे सति 'इको गुणवृद्धी' न स्त. आर्दधातुके परत इत्यर्थे, लन्धातोः यङन्तात् पचायचि, यडो लुकि, लो ।

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३४३ लोप आर्धधातुके शश४॥ धात्वशलोपनिमित्ते आर्धधातुके परे इको गुणवृद्धी न स्त । इति नेह निषेध । तिबादीनामनार्धधातुकत्वात् । तोतोति । 'हलि च' (सू ३५४ ) इति दीर्घ । तोतूर्त । तोतूर्वति । तोथोति । दोदोर्ति । दोधोर्ति । मु- • । मोमोर्ति । मोमूर्त । मोमूर्च्छतीत्यादि। आर्धधातुके इति विषयसप्तमी । तेन लुव इत्यत्र गुणनिषेधाभावप्रसङ्गात्, अन धात्ववयवस्य यडो लोपेऽपि धातोलोपा. भावात् । 'धात्ववयवलोपेसतीत्यर्थे तु शीड्धातोस्तृचि शयिता इत्यत्र गुणो न स्यात् तत्र धास्ववयवङकारलोपसत्त्वात् । 'आईधातुके परे यो धात्ववयवलोप तस्मिन् सतीत्यर्थे' क्नोपयतीत्यत्रापि गुणनिषेध स्यात् । तत्र यकारलोपस्य आर्द्धधातुकपर- कत्वसत्वादित्यतो व्याचष्टे-धात्वशलोपनिमित्त इति । धातु लोपयतीति धातुलोपः कर्मण्यण् । धातुलोपनिमित्ते आधातुके परे इति यावत् । 'लोलुवः' इत्याधुदा- हरणम् । लुब्धातोर्यहन्तात् पचायचि 'यडोऽचि च' इत्यच्प्रत्ययमाश्रित्य यडो लुकि, अप्रत्ययमाश्रित्य प्राप्ठो गुणोऽनेन निषिध्यते । 'मरीमृज' इति तु वृद्धिनिषेधो- दाहरणम् । धात्विति किम् शीड् , शयिता। इह 'उत्सृष्टानुबन्धस्य धातुत्व, न तु सानुबन्धस्येति कैयटादिमते तु धातुग्रहण स्पष्टार्थम् । इद सूत्र भाष्ये प्रत्याख्या- तम् । हरदत्तेन पुनरुद्धृतम् । कौस्तुभे तु तदपि दूषयित्वा प्रत्याख्यातमेव । इति नेहेति। तोतोर्तीत्यत्र अय गुणनिषेधो नेत्यर्थ । हलि चेति । तोतुव् तसू इति स्थिते 'लोपो व्यो' इति वकारस्य लोप बाधित्वा 'च्छ्वो शूट' इत्यूठि प्रावे, वकारस्यानेन लोपे, 'हलि च' इति दीर्घ इत्यर्थ । यद्यपि तोतोीत्यत्र 'च्छ्वो.' इत्यूठ अप्रवृत्तेर्वकारस्य 'लोपो व्यो.' इति लोप सिध्यति । तथापि तोतूर्त इत्यादौ ऊठो बाधनाय आवश्यकोऽयं लोपो न्याय्यत्वात्तोतोत्यत्रोपन्यस्त इति बोध्यम् । तोतूर्वतीति । 'अदभ्यस्तात्' इत्यत् । 'उपधायां च' इति दीर्ध । तोतूर्वीषि-तोतोर्षि। तोतूथ । तोतर्थ । तोतूर्वीमि । तोतोमि । तोतूर्व । तोतूर्म । तोतूर्वाञ्चकार । तोतू- विता । तोतूर्विष्यति । तोतूर्वीतु । तोतोतुं । तोतूर्तात् । तोतूर्ताम् तोतूर्वतु । तोतूहि । तोतूर्वाणि । लडि अतोतूर्वीत् । अतोतो अतोतूर्ताम् अतोतू । अतोतूर्वी । अतोतो. । अतोतूर्तम् । अतोतूर्त । अतोतूर्वम् । अतोतूर्व । अतोतूर्म : तोतूर्ध्यात् । लुडि 'अस्तिसिचः' इति नित्यमीट । अतोतूर्वीत् । अतोतूर्विष्यत् । थुर्वीधातोद्धा- हरति-तोथोतीति । तुरूवद्रूपाणि । दोनोतीति । दुर्वाधातो.रूपम् । दोधोर्तीति । धुर्वी- धातो रूपम् । मुर्छाधातो मोमूच्छीति सिद्धवत्कृत्य ईडभावे आह-मोमोतीति । 'राल्लोप' इति छस्य लोप । इत्यादीति । मोमूछौंषि-मोमोर्षि । मोमू मि-मोमो- मि । मोमूच्वं । मोमूहि । अमोमूछीत् । अमोमू । सिप्यप्येवम् । लुडि 'अस्ति- सिच.' इति नित्यमीट् । अमोमूीत् । अमोमूर्च्छिष्यत् । विषयसप्तमीति । 'अजे. यवनपो.' इति वीभावविधौ आर्द्धधातुके इत्यनुवृत्त विषयसतम्यन्तमाश्रीयते ।

·३४४ सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- यङि विवक्षिते अजेवीं। 'वेवीयते' अस्य यङ्लुम्मास्ति । लुकापहारे विषयत्वा- सम्भवेन वीभावल्याप्रवृत्ते । इति तिडन्ते यङलुकप्रकरणम् । -00-0500- अथ तिङन्ते नामधातुप्रकरणम् ॥१५॥ २६५७ सुप आत्मन. क्यच ३३१८।। इषिर्मण एपितृसम्बन्धिन सुब- न्तादिच्छायामर्थे क्यच्प्रत्ययो वा स्यात् । धात्ववयवत्वात्सुब्लुक् । २६५८ क्यचि च ७४।३।। अस्य ईत् स्यात् । आत्मन पुत्रमिच्छति पुत्रीयति। 'वान्तो यि प्रत्यये (सू ६३) गव्यति । नाव्यति। 'लोप शाकल्यस्य' (सू ६७) इति तु न । अपदान्तत्वात् । तथा हि। २६५६ नः क्ये श४१५|| न तु परसप्तम्यन्तमित्यर्थ । तत किमित्यत आह-तेनेति विषयसप्तम्याश्रयणेने- त्यर्थः। विवक्षिते । यडि विवक्षित तत प्रागेव अजेवीभाव इत्यर्थ । एवञ्च कृते वीभावे हलादित्वाधड् लभ्यते इति मत्वा आह-वेवीयते इति । ननु अजेर्वीभावानन्तर यडि सति तस्य 'योऽचि च' इति पाक्षिको लुक् कुतो नोदाहियते इत्यत आह-अस्य यङ्लुङ् नास्तीति । विषयत्वेति । लुका लुप्तयड भाविज्ञानविषयवाभावेनेत्यर्थः । इति श्रीवासुदेवदीक्षितविदुषा विरचिताया सिद्धान्तकौमुदीव्याख्याया बालमनोरमाख्याया यङ्लुगन्तप्रक्रिया समाप्ता। अथ नामधातुप्रक्रिया निरूप्यन्ते । सुप आत्मन क्यच । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सुबन्तादिति लभ्यते । 'धातो कर्मण.' इति सूत्रात्कर्मण. इच्छायां वेत्यनुवर्तते । कर्मण इति पञ्चमी । कर्मकारकादिति लभ्यते । सन्निधानादिच्छा प्रत्येव कर्मत्व वि- वक्षितम् । आरमन्शब्द स्वपर्याय । तादयस्य शेषत्वविवक्षायां षष्ठी। स्वार्थात्क- मंण इति लभ्यते । स्वश्च इच्छाया सन्निधापितत्वादेषितैव विवक्षित । तथाच स्वस्मै यदिष्यते कर्मकारक तत्तस्सुबन्तादिच्छायां क्यज्वा स्यादिति फलति । तदिदम- भिप्रेत्य आह-इषिकर्मण एपितृसम्बन्धिन इत्यादिना। एपित्रादिषिकर्मण इत्यर्थ । एपित्रा स्वार्थ यदिष्यते कर्मकारक तद्वाचकात्सुबन्तादिति यावत् । धात्ववयव- त्वादिति । सुबन्तात् क्यचि कृते तदन्तस्य सनाद्यन्ता इति धातुत्वादिति भाव । क्यचि चू। 'अस्य च्वौ' इत्यतोऽस्येत्यनुवर्तते । 'ई घ्राध्मो ' इत्यतः ईग्रहण चेति मत्वा शेष पूस्यक्ति-अस्येति । अकारस्येत्यर्थः । पुत्रीयतीति । क्यचि पुन य इति स्थिते ईत्त्वे पुत्रीय इति धातोळंडादिरित्यर्थ । आत्मन. किम् । राज्ञ. पुनमिच्छति । पद- विधित्वेन समर्थपरिभाषाया. प्रवृत्ते. महान्त पुत्रमिच्छतीत्यन्त्र पुनशब्दान्न क्यच् । गव्यतीति ।गामात्मन इच्छतीत्यर्थ । नाव्यतीति । नावमास्मन इच्छतीस्यर्थ । अप- दान्तत्वादिति । 'लोप शाकल्यस्य' इत्यस्य पदान्त एव प्रवृत्तिरिति भाव । नन्व- तति विकल्या पदत्वमस्त्येधेत्यत आह-तथा छोति । यथा पदस्व न भवति तथो- ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। - क्यचि क्यङि च नान्तमेव पद स्यानान्यत् । सन्निपातपरिभाषया क्यचो यस्य लोपोन । गव्याञ्चकार । गव्यिता । नाव्याञ्चकार । नाव्यिता। नलोप । राजी- यति । 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' (सू १३७३)। त्वद्यति । मद्यति । एकार्थयो इ- त्येव । युष्मद्यति । अस्मयति । 'हलि च' (सू ३५४ )। गीर्यति । पूर्यति । धातो इत्येव । नेह । दिवमिच्छति दिव्यति । इह पुरमिच्छति पुर्यतीति माध- वोक्त प्रत्युदाहरण चिन्त्यम् । पुगिरो साम्यात् । दीव्यतीति दीर्घस्तु प्राच प्रामा- च्यते इत्यर्थः । न क्ये । नकारादकार उच्चारणार्थः । 'सुप्तिडन्तम्' इत्यतः सुबन्त पदमित्यनुवर्तते । सुबन्त नकारेण विशेष्यते। तदन्तविधि । नकारान्त सुबन्त पद- सज्ञ स्यादिति लभ्यते । सुबन्तत्वादेव पदखे सिद्धे नियमार्थमिदम् । क्यग्रहणेन क्यचक्यडोग्रहणम् । न तु क्यष 'लोहितडाज्य क्यवचनम्' इति वक्ष्यमाणतया हलन्तात् । क्यषोऽभावात् । तदाह-क्यचि क्यलि चेत्यादिना । ननु गव्यांचकारेत्यत्र आम आर्धधातुकत्वात्तस्मिन् परे वकारादल उत्तरस्य यकारस्य 'यस्य हल ' इति लोप स्यादित्यत आह-मन्निपातेति । यकारनिमित्तकावादेशसम्पन्नवकारस्य यकार- लोप प्रति निमित्तत्वासम्भवादिति भाव । गव्यितेति । इटि अतो लोपः। राजीय- तीत्यत्र आह-नलोप इति । राजानमिच्छतीत्यर्थे क्यचि राजन यति इति स्थिते 'न क्ये' इति पदत्वान्नकारस्य लोप इत्यर्थ । कृते नलोपे 'क्यचि च' इत्यकारस्य ईत्वमिति मत्वा आह-राजीयतीति । न च इत्त्वे कर्तव्ये भलोपस्यासिद्धत्वं शङ्कयम्, 'नलोप: सुप्स्वर' इति नियमादित्यलम् । ननु स्वामात्मनः इच्छति, ममात्मन इ. च्छतीस्यत्र युष्मदस्मनया क्यचि धात्ववयवत्वात् सुपो लुकि प्रत्ययलक्षणाभावात् श्वमावेकवचने' इति कथं त्वमौ स्याताम्, विभक्ती परत एव तद्विधानादिस्यत आ- ह-प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति । सुपो लुका लुप्सत्वेपि क्यचमादाय मपर्यन्तस्य स्वमाविति भाव । ननु युष्मानास्मन इच्छति, अस्मानात्मनः इच्छति, युष्मद्यति अस्मथति इत्यत्रापि क्यचमादाय त्वमौ स्यातामित्यत आह-एकार्थयोरित्येवेति । 'प्रत्ययोत्तर- पदयोश्च' इत्यत्र स्वमावेकवचने' इति सूत्रमनुवृत्तम् । एकवचनशब्दश्च न रूढः, किन्तु एकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वमेकवचनशब्देन विवक्षितमिति युष्मदस्मस्प्रक्रियायांप्रपञ्चित प्राक् । तथा च युष्मदस्मदोरेकत्वविशिष्टार्थवृत्तित्वाभावान्न त्वमाविति भाव.। गिरमात्मन इच्छति, पुरमात्मन इच्छतीत्यत्र गिर्शब्दारपुर्शब्दाच क्यचि विशेष- माह-हलि चेति । उपधादीर्घ इति शेष । ननु दिवमिच्छति दिव्यतीत्यत्रापि हलि च' इति दीर्घ स्यादित्यत आह-धातोरित्येवेनि । 'हलि च' इति सूत्रे सिपि धातो इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। दिव्यतीति । दिवशब्द अव्युत्पन्न प्रातिपदिकमिति भावः । इहेति । 'हलि च' इति सूत्रे धातोरित्यनुवृत्ते. पुर्यतीत्यन्त्र नदीर्घ इति माध- वग्रन्थश्चिन्त्य इत्यर्थ । कुत इत्यत आह-पुगिरो साम्यादिति । 'गृशब्दे' 'पृपालन- पूरणयो.' इत्याभ्या विपि 'ऋत इद्धातो.' इति 'उदोष्टयपूर्वस्य' इति च इत्वे उत्वे ·३४६ सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- दिक एव । अदस्यति 'रीड़त' (सू १२३४): कीयति । 'क्यच्च्योश्च' (सू २११९) । गार्गीयति । वात्सीयति । 'अकृत्सार्व-' (सू २२९८) इति दीर्घ । कवीयति । वाच्यति । समिध्यति । २६६० क्यस्य विभाषा ६४॥५०॥ हल परयो क्यच्क्यडोर्लोपो वा स्यादार्द्धवातुके । 'प्रादे परस्य' (सू ४४)। 'अतो. लोप' (सू २६०८) । तस्य स्थानिवत्वाल्लघूपधगुणो न। समिधिता समि- ध्यिता । 'मान्तप्रकृतिकसुबन्तादव्ययाच क्यच् न' (वा १७१४ )। किमि- च्छति । इदमिच्छति । स्वरिच्छति । २६६१ अशनायोदन्यधनाया बुभुक्षा- च कृते रपरत्वे गिर्शब्दस्य पुर्शब्दस्य च निष्पत्तेरिति भावः । प्रामादिक एवेति । दि- शब्दस्य अव्युत्पन्नप्रातिपदिकत्वान्न धातुत्वम् । दिब्धातो. किबन्तात् ऊठि यूश- ब्दाच क्यचि 'यूयतीत्येव उचितम् । विचि तु लघूपधगुणे 'लोपो व्यो' इति लोपे देशब्दात् क्यचि देयतीत्येवोचितमिति भाव । अदस्यतीति । अमुमात्मन इच्छती. त्यर्थे अदस्शब्दात् क्यचि सुपो लुका लुप्तत्वाद्विभक्तिपरकत्वाभावान्न त्यदाय- स्वम् । सान्तत्वान्नोत्त्वमत्त्वे । 'न. क्ये' इति नियमेन पदान्तत्वाभावान्न सस्य रुत्वमिति भाव । कर्तृशब्दात् क्यचि विशेषमाह -रीवृत इति । गाय॑शब्दात् क्यचि विशेषमाह-क्यच्योश्चेति । आपत्यस्य यजो यकारस्य लोप इति भावः । कृते यलो- पे 'क्यचि च' इत्यकारस्य ईत्व मत्वा आह-गागीयतीति । वात्सीयतीति । वात्स्य शब्दात् क्यचि पूर्ववत् । कविशब्दात् क्यचि विशेषमाह-अकृत्सार्वेति । वाच्यतीति । वाशब्दात् क्यचि 'न क्ये' इति नियमेन पदत्वाभाकान्न कुत्वम् । 'वचिस्वपि' इति सम्प्रसारण तु न, धातोः कार्यमुच्यमान धातुविहितप्रत्यये एवेति नियमात । समिध्यतीति । समिशब्दात् क्यचि 'न. क्ये' इति नियमेन पदत्वाभावान जश्त्वम् । लुटस्तासि इटि समिध्य इ ता इति स्थिते 'यस्य हल 'इति नित्ये यलोपे प्राप्ठे-क्यस्य विभाषा । 'यस्य हला' इत्यत हल इति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते । आईधातुके इत्यधि- कृतम् । तदाह-हलः परयो क्यच्क्योरिति । क्या तु नान गृह्यते, 'लोहितडाउभ्य क्यवचनम्' इति वषयमाणतया हलन्तात्तदभावात् । अन्तलोपमाशङ्कय आह-आदे. परस्येति । तथा च समिध् अ इ ता इति स्थिते आह-अतो लोप इति। तथा च समिध् इता इति स्थिते लघूपधगुणमाशङ्क य आह-तस्य स्थानिवत्त्वादिति । क्यसूत्रे 'मा- न्ताव्ययेभ्यः प्रतिषेधः' इति चार्तिकम् । मान्तेभ्य. अव्ययेभ्यश्च प्रतिषेध इत्यर्थः। पुत्रमारमन इच्छति । पुत्रीयतीत्यत्र न स्यात् । पुत्राविच्छतीत्यादावेव स्यात् । मा. न्तानि अव्ययानि मान्ताव्ययानि तेभ्य इत्यर्थे स्वरिच्छतीत्यन्त्र क्यच प्रतिषेधो न स्यात्। अतस्तद्वार्तिके विवृण्वन्नाह-मान्तप्रकृतिकसुबन्तादम्ययाच्च क्यच् नेति । भशनायोदन्य । अशनाय, उदन्य, धनाय इत्येषां द्वन्द्व । क्यजन्ता इति । एते त्रयः शब्दाः क्रमेण बुमुत्रादिश्वर्येषु निपात्यनने इत्यर्थः। भोक्तुमिच्छा बुभुता। पातु- ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३४७ पिपासागर्धेषु ७।४।३४॥ क्यजन्ता निपात्यन्ते । अशनायति । उदन्यति । धनायति । बुभुक्षादौ किम् । अशनीयति । उदकीयति । धनीयति । २६६२ अश्व- क्षीरवृषलवणानामात्मप्रीतौ क्यचि ७।१।५१॥ एषा क्यचि असुगागम स्यात् । 'अश्ववृषयोमैथुनेच्छायाम्' (वा ४३०९) अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति गौ । 'क्षीरलवणयोर्लालसायाम्' (वा ४३१५)। क्षीरस्यति बाल । लवणस्य- त्युष्ट्र । 'सर्वप्रातिपदिकाना क्यचि लालसाया सुमसुको' (का ४६१६-१७) दधिस्यति-दध्यस्यति । मधुस्यति-मध्वस्यति । २६६३ काम्यञ्च ॥१६॥ उक्तविषये काम्यच् स्यात् । पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । इह 'यस्य हल (सू २६३१) इति लोपो न, अनर्थकत्वात् । यस्य इति सङ्घातग्रहणमित्युक्तम् । यशस्काम्यति । सर्पिष्काम्यति। मान्ताव्ययेभ्योऽप्यय स्यादेव । किंकाम्यति । , मिच्छा पिपासा । गई. अमिकाक्षा। अशनायतीति । अश्यते यत् तदशनम् अन्न, तद्भोक्तुमिच्छतीत्यर्थ । 'क्यचि च' इति ईवाभावो निपात्यते । 'अकृत्सार्व' इति । उदन्यतीति । उदक पातुमिच्छतीत्यर्थः । उदकशब्दस्य उदन्नादेशो निपा- स्यते नलोपाभावश्च । धनायतीति। जीवनाथं सत्यपि धने अधिक धन वान्छती- त्यर्थ । ईवाभावो निपात्यते। अशनीयनीति । अशनम् अन्न तत्सग्रहीतुमिच्छति वैश्वदेवाद्यर्थमित्यर्थः। उदकीयतीति । सस्यादिसेचनार्थमुदकमिच्छतीत्यर्थः। धनीय- तीति । दरिद्र सन् जीवनाय धनमिच्छतीत्यर्थं । अश्वक्षीर । क्यचि । 'परे असुगि'ति शेषपूरणम् , 'आजसेरसुक्' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भाव । असुकि ककार इत्, उकार उच्चारणार्थ । कित्त्वादन्त्यावयकः। अश्ववृषयो इति । वार्तिकम् । अश्वस्यति वडवेति । मैथुनार्थमश्वमिच्छतीत्यर्थ । वृषस्यति गौरिति । मैथुनार्थ वृषमिच्छतीत्यर्थः । 'वृष- स्यन्ती तु कामुकी' इति कोशस्तु अश्ववृषरूपप्रकृत्यर्थपरित्यागेन मैथुनेच्छामाने लाक्षणिक । क्षीरलवणयोरिति । वार्तिकम् । असुगिति शेष.। लालसा-उत्कटेच्छा। सर्वप्रातिपदिकानामिति । इदमपि वार्तिकम् । लालसाया सर्वेषा प्रातिपदिकाना क्यच वक्तव्य । तस्मिन् परे प्रकृतीना सुगसुकौ च वक्तव्यौ इत्यर्थ । न चानेनैव वार्तिकेन सिद्धे 'क्षीरलवणयोर्लालसायाम्' इति वार्तिक व्यर्थमिति शङ्कथम् , क्षीरलवणयो' इति वार्तिक कात्यायनीय, 'सर्वप्रातिपदिकानाम्' इति तु मतान्तरमित्युदोषात् । एवञ्च भाष्ये 'अपर आहे'त्यनेन ध्वनितम् । काम्यच्च । 'सुप आत्मम क्यच्' इत्युत्तर- मिद सूत्रम् । तदाह-उक्तविषये इति । पुत्रकाम्यनीति । कस्येत्सज्ञातु न, फलाभावात् । अनर्थकत्वादिति । काम्यच एकदेशस्य यकारस्य अर्थाभावादित्यर्थ । ननु बेभिदिता इत्यत्रापि यकारस्य अनर्थकत्वाल्लोपो न स्यादित्यत आह-यस्य इतति 'यस्य हल.' इत्यत्र 'यस्ये त्यनेन प्रकाराकारसङ्घातग्रहणमित्यनुपदमेवोक्तमित्यर्थ । तथाच बेमिथ इ ता इति स्थिते यडो यस्य सङ्घातस्यार्थवत्वाधकारलोपो निधिः। प्रकृते .

·सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- स्व काम्यति । २६६४ उपमानादाचारे ३।१।१०॥ उपमानाकर्मण सुबन्ता- दाचारार्थे क्यच् स्यात् । पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम् । विष्णूयति द्विजम् । 'अधिकरणाच्चेति वक्तव्यम्' (वा १७१७)। प्रासादीयति कुटथा भिक्षु । कुटी- यति प्रासादे । २६६५ कर्तु क्या सलोपश्च ३।१।११।। उपमानात्कर्तु सुब न्तादाचारे क्यड वा स्यात् , सान्तस्य तु कर्तृवाचकस्य लोपो वा स्यात् । क्यङ वेत्युक्ते पक्षे वाक्यम् । सान्तस्य लोपस्तु क्यड सन्नियोगशिष्ट । स च व्यवस्थितः। 'ओजसोऽप्सरसो नित्यमितरेषा विभाषया' (वा १७१९-२०)। कृष्ण इवाच- रति कृष्णायते । ओजश्शब्दो वृत्तिविषये तद्वति । भोजायते । अप्सरायते । य- शायते । यशस्यते। विद्वायते । विद्वस्यते। त्वद्यते । मद्यते । अनेकार्थत्वे तु तु काम्यजेकदेशस्य यस्यानर्थकत्वालोपो नेति भावः । यशस्काम्यतीति । 'सोऽपदादौ इति सत्वम् । ननु किमात्मन इच्छति किकाम्यति स्वःकाम्यति कथम् ? 'मान्ता व्ययानां नेत्यनुवृत्तेरित्यत आह-मान्ताव्ययेभ्योऽप्ययमिति । उपमानादाचारे । 'सुप आत्मन क्यच' इत्यतः सुप इत्यनुवर्तते । 'धातो. कर्मण' समानकर्तृकात्' इत्यतः कर्मण इति तदाह-उपमानात्कमण इत्यादिना । उपमान यत्कर्मकारक तवृत्त सुबन्तादित्यर्थं । पुत्रमिवेति । 'धातो कर्मण.' इत्यत वेत्यनुवृत्तिरनेन सूचिता। छात्र पुत्रत्वेन उपचरतीत्यर्थ । विष्णूयतीनि । द्विज विष्णुत्वेन उपचरतीत्यर्थ । अधि- करणाच्चेति । उपमानभूताधिकरणवृत्तेरपि सुषन्तादाचारे क्यजिति वक्तव्यमित्यर्थः । प्रासादीयति कुटयामिति । प्रासादे इव कुठयां हृष्टो वर्तते इत्यर्थः। कुटीयति प्रासादे इति । कुटयामिव प्रासादे क्लिष्टो वर्तते इत्यर्थ । कर्तु क्यङ् सलोपश्च । 'कर्तुरित्यावर्तते । 'कर्तु क्यडि'त्येक वाक्यम् । अन्न कर्तुरिति पञ्चम्यन्तम् । उपमानादाचारे इत्यनुक- तते । 'धातोः कर्मण,' इत्यत. वेति च । तदाह-उपमानादिति । उपमान यस्कर्तृका- रक तवृत्ते सुबन्तादित्यर्थः । 'कर्तुं सलोपश्चेति द्वितीय वाक्यम् । चकार. 'तु' पर्याय भिन्नक्रम 'स' इति लुप्तषष्ठीक पृथक्पदम् । 'कर्तुरिति षष्ठ्यन्तस्य विशेष- णम् । तदन्तविधि । तदाह-सान्तस्य लोपस्त्विति । एतच महाभाष्ये स्पष्टम् । क्याडि सलोपविकल्प सर्वत्र स्यादित्यत आह-स च व्यवस्थित इति । सान्तस्य सलोप इत्यर्थः । व्यवस्थामेव दर्शयति-ओजसोऽप्सरस इति । इद वार्तिकम् । ओजश्शब्द इति' क्यङन्तोऽयम् । 'सनाद्यन्ता' इति धातुत्वात् वृत्ति । तत्र ओजश्शब्द. ओज- स्विनि वर्तत इत्यर्थ । ओजायते इति । ओजस्वीवाचरतीत्यर्थ । ओजश्शब्दात् क्यडि सलोपे 'अकृत्सार्व' इति दीर्घ इति भाव । अप्सरायते इति । अप्सरश्शब्दात् क्यडि सलोपदीधौं । क्यो डिस्वादात्मनेपदम् । 'इतरेषां विभाषये त्यस्योदाहरति-यशायते यशस्यते इति यशस्वीकाचरतीत्यर्थः। विद्वायते विद्वस्यते इति। विद्वानिवाचरतीत्यर्थः। विछब्दात क्यलिसलोपविकल्प त्वचते मयतेइति । स्वमिव महमिव आचरतीत्य- । - ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। Instrate युष्मद्यते । अस्मद्यते । 'क्यङ मानिनोच' (सू ८३७)। कुमारीवावरति कुमारा- यते । हरिणीवाचरति हरितायते । गुरूव गुरूयते। सपत्नीव सपत्नायते। सप- तीयते । सपत्नीयते। युवतिरिव युवायते । पट्वीमृद्वयाविव पटवीमृदूयते । 'न कोपधाया (सू ८३८)। पाचिकायते। 'आचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्य विब्वा (वा १७२१) वाग्रहणात् क्यपि। अवगल्भादय पचायजन्ता । विप्सन्नि- थं । युष्मदस्मच्छब्दात् क्यडि 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इति मपर्यन्तस्य स्वमौ । युष्मद्यते अस्मद्यते इति । यूयमिव वयमिव आचरतीत्यर्थः । स्वमावेकवचने' इत्यस्मात् 'प्रत्ययो- तरपदयोश्च' इति सूत्रे 'एकवचने' इत्यनुवृत्तेरेकत्वविशिष्टार्थवृत्तिवे सत्येव युष्मदस्म- दोस्वमाविति भाव । कुमार्यादिशब्दात् क्यडि पुवत्व स्मारयति-त्यङ्मानिनोश्चेति । कुमारायते इति । पुववेन डीषो निवृत्तौ दीर्घ । हरितायते इति । हरिणीशब्दात् क्यडि पुवत्त्वेन 'वर्णादनुदात्तात्' इति नत्वस्य डीषश्च निवृत्तौ दीर्घ । गुरूयते इति । गु:- शब्दात् क्यङि डीषो निवृत्तौ दीर्घ । सपत्नायते इति । शत्रुपर्यायात् सपत्नशब्दात् शारिवादिवेन डीनन्तात् पुवत्त्वेन डीनो निवृत्तौ दीर्घ इति भाव । सपतीयते इति । समान पति स्वामी यस्या इति बहुव्रीहौ सपतिशब्दस्य नस्वे डीपि च नि- पन्नात् सपत्नीशब्दात क्यङि पुवत्वेन जीबनस्वयोनिवृत्तौ दीर्घ इति भाव । मपनी- यते इति । विवाहनिबन्धन पतिशब्दमाश्रित्य समान पति. यस्या इति बहुव्रीहौ सप- स्नीशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वान पुवत्त्वमिति भावः । युवायते इति । युवतिशब्दात् क्यडि पुवस्वे तिप्रत्ययस्य निवृत्तौ नलोपे दीर्घ इति भाव । वयोवाचिनां जातिकार्य वैकल्पिकमिति 'जातेरस्त्रीविषयात्' इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । एतेन 'जातेश्च' इति निषे- धादिह पुवत्त्व दुर्लभमित्यपास्तमिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । पट्वीमृदूयते इति । इह पूर्वपदस्य क्यड्परकत्वाभावान पुवश्वम् । ननु पाचिकेवाचरति पाचिकायते इत्य- त्रापि 'क्यड्मानिनोश्च' इति पुवत्त्वेन टाप 'प्रत्ययस्थात्' इति इत्त्वस्य च निवृत्ती पाचकायते इति स्यादित्यत आह-न कोपधाया इति । 'आचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्य कि- ब्बा' इति वार्तिकम् । उपमानादित्यनुवर्तते । 'धातो. कर्मण.' इत्यतो वाग्रहणस्या- स्मिन्प्रकरणे अनुवृत्त्यैव सिद्धेवाग्रहण व्यर्थमित्यत आह-वाग्रहणात् क्यङपीलि अ- न्यथा विशेषविहितत्वात् विपा क्यडो बाधः स्यादिति भाव । तथाचा वाशब्दो विकल्पार्थक इति फलितम् । अत्र सुप इति नानुवर्तते । प्रातिपदिकात् क्यङो प्राप्तौ वाग्रहणात् समुच्चीयते इति केचित् । अवगल्मादय इति । 'गल्भ धाष्टर्ये' अवपूर्व', 'क्लीब अधाष्टर्ये' 'होड अनादरे' एभ्य पचायचि अवगल्भादिशब्दास्त्रयो निष्पन्ना इत्यर्थः । तथा च अवगल्भ इवाचरति, क्लीब इवाचरति, होड इवाचरतीत्यर्थे अव- गल्भादिशब्देश्य विपक्याडाविति स्थितम् । अवगल्भते इत्यात्मनेपदलाभायाह- किम्सन्नियोगेनेति । अन्त्यस्य अकारस्य अनुदात्तस्वमनुनासिकत्व चात्र प्रतिज्ञायते।

·३५० सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- योगेनानुदात्तत्वमनुनासिकत्व चाचप्रत्ययस्य प्रतिज्ञायते । तेन तङ । अवगल्भते । क्लीबते । होडते। भूतपूर्वादप्यनेकाच पाम् । एतद्वार्तिकारम्भसामर्थ्यात् । न च अवगल्भते इत्यादिसिद्धिस्तत्फलम् । केवलानामेवाचारेऽपि वृत्तिसम्भवात् धातूनाम- नेकार्थत्वात् । अवगल्भाञ्चक्रे । क्लीबाञ्चके । होडाश्चक्रे । वार्तिकेऽवेत्युपसर्गविशिष्ट- पाठात्केवलादुपसर्गान्तरविशिष्टाच्च क्यडेवेति माधवादय । तङ नेति तूचितम् । 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किव्वा वक्तव्य' (वा १७२२)। पूर्ववार्तिक तु अनुबन्धा- ततश्च तस्य इसज्ञाया लोपे अनुदात्तेवादात्मनेपद लभ्यते । तदाह-तेन तडिति । अवगल्भते इति । विपि भकारादकारस्य लोपे हलन्तालडादौ तडि शबिति भावः। ननु अवगल्भाञ्चक्रे, क्लीबाञ्चक्रे, होडाञ्चक्रे इत्यत्र कथमाम् ? अन्त्यस्य च इत्सज्ञा- लोपाभ्यामपहारेण धातूनामेकाच्त्वेन 'कास्यनेकाच्' इत्यस्याप्रवृत्ते.। न च 'अवग- ल्म' इत्यस्य क्विबन्तस्य धातोरनेकाकत्वमस्तीति वाच्यम् , 'उपसर्गसमानाकार पूर्वपदधातुसज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक् क्रियते' इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वा- दित्यत आह-भूतपूर्वादपीति । क्विबुत्पत्ते प्राक्तनमनेकाव भूतपूर्वगत्या आश्रित्ये त्यर्थ । भूतपूर्वगत्याश्रयणे प्रमाणमाह-एतद्वार्तिकेति। 'सर्वप्रातिपदिकेश्य. विब्वा' इति वश्यमाणवार्तिकादेव अवगल्भते, अवजगल्भे इत्यादिसिद्धौ पुनरेभ्यः किब्वि धान तत्सनियोगेन अन्त्यवर्णस्य अनुदात्तत्वानुनासिकस्वप्रतिज्ञानार्थ सद् भूतपूर्व गत्या अनेकाच्वाश्रयणं ज्ञापयतीत्यर्थः । नन्वनुदात्तत्वानुनासिकत्वप्रतिज्ञानस्यात्म- नेपदसिद्धावुपक्षीणत्वात् कथमुक्तज्ञापकतेत्याशक्य निराकरोति-नचावगल्भते इत्यादि- सिद्धिस्तत्फलमिति । कुत इत्यत आह-केवलानामिति । अप्रत्ययरहिताना धातुपाठ सिद्धानामनुदात्तेतामेव गल्भादिधातूनामवगल्भ इवाचरतीत्याद्यर्थेषु वृत्तिसम्भवात् । तञ्च कुत इत्यत आह-मातूनामनेकाथत्वादिति । एवञ्च 'आचारेऽवगल्भ' इति किब्वि- धानमनुबन्धासानार्थ सद् भूतपूर्वगत्या अनेकाच्वाश्रयण ज्ञापयतीति सिद्धम् । नच 'सर्वप्रातिपदिकेभ्य' इति विपि अवगल्भतीत्यादिवारणाय अनुबन्धासजनमुपक्षी- ममिति कथ तस्य उक्तज्ञापकतेति वाच्यम्, 'सर्वप्रातिपदिकेभ्य,' इति वार्तिकेन विपि तथा प्रयोगे इष्टापत्ते भूतपूर्वाश्रयणपरभाष्यप्रामाण्येन 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः इतिवार्तिकस्य अवगल्भादिभ्य अप्रवृत्तिविज्ञानाद्वेत्यास्ता तावत् । 'आचारेऽचगल्भ' इत्यत्र अवेत्यस्य प्रयोजनमाह-अवेत्युपसर्गेति । केवलादिति । उपसर्गविहीनागल्भश- ब्दादित्यर्थः । उपसर्गान्नरेति। प्रगल्भाऽनुगल्भादिशब्दादित्यर्थः । क्यडेवेति । न तु क्विवित्यर्थ ।माधवादय इत्यस्वरसोदावनम् । तद्बीजमाह-तङ् नेति तूचितमिति। केवलादुपसर्यान्तरविशिष्टाच्च गल्भशब्दात् प्रगल्भादिशब्दाच्च अनेन विबभा- वेऽपि 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः' इति वार्तिकेन क्विप निर्बाधः। परन्तु अवपूर्वत्व एवानु- बन्यसाजनादात्मनेपदमेव तत्र नेति-वक्तुमुचितमित्यर्थ । सर्वप्रातिपदिकेभ्य इति । 'आ.

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। - सजनार्थम् । तत्र क्विबनूद्यते । प्रातिपदिकग्रहणादिह सुप इति न सम्बध्यते । तेन पदकार्य न । कृष्ण इवाचरति कृष्णति । 'श्रतो गुणे' (सू० १९१) इति शपा सह पररूपम् । अइवाचरति अति । अत । अन्ति । प्रत्ययग्रहणमपनीय अनेकाच इत्युक्तेर्नाम् । श्री। अतु । उ । द्वित्वम् । 'अतो गुणे' (सू १९१), 'अत आदे' (सू २२४८) इति दीर्घ , णल औ, वृद्धि । अतुसादिषु तु 'श्रातो लोप चारे' इति शेष । नन्वनेनैव वार्तिकेन सिद्धे 'आचारेऽवगल्भ' इति वार्तिक व्यर्थ- मिस्थत आह-पूर्ववार्तिक त्विति । अन्त्यवर्णस्य इत्सज्ञासियर्थमित्यर्थे । तर्हि तत्र क्विग्रहण व्यर्थमित्यत आह-तत्र किबनूयते इति । तत्सनियोगेनानुबन्धासङ्गार्थमि- त्यर्थः । पदकार्य नेति । 'राजानती त्यादौ नलोपादिक नेत्यर्थ । अन्यथा अन्तर्वति- विभक्त्या पदत्वान्नलोपादिक स्यादिति भाव । पररूपमिति । कृष्णशब्दात् क्विब- ताबडादौ शपि 'अतो गुणे' इति पररूपमित्यर्थ । कृष्णाञ्चकार । कृष्णिता । कृष्णि- ष्यति । कृष्णतु । अकृष्णत् । कृष्णेत् । कृष्णायात् । अतो लोपात्परत्वात् 'अकृत्सा- व इति दीर्घ । पूर्वविप्रतिषेधस्य विहितत्वादतो लोप इत्यन्ये । अ इवेति । अ वि- ष्णु । स इवेत्यर्थ । अतीति। शपा पररूपम् । असि। अथ.। अथ । आमि । आ- व । आम | विवप्प्रत्ययान्तत्वालिटि 'कास्प्रत्ययात्' इत्याम्प्रत्ययमाशङ्कय आह- प्रत्ययग्रहणमपनीयेति । आ, अतु, उ इति सिद्धरूपप्रदर्शनम् । तत्र प्रक्रिया दर्शयति- द्वित्वमिति । णलि द्विवचनेऽचि' इति लोपस्य निषेध इति भाव । अतो गुणे इति। द्वित्वे कृते अ अ अ इति स्थिते अन्तरङ्गत्वादतो लोप बाधित्वा पररूपमिति भावः। अत आदेरिति । न च परत्वानित्यत्वादपवादत्वाच्च 'अतो गुणे इत्यस्मा- प्राक् 'अत आदे' इत्यस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । तस्य बहिरङ्गत्वात् 'अत आदेः इत्यस्यापवादत्वेऽपि आनर्देत्यन्त्र हलादिशेषात्प्रागेव परत्वात् 'अत आदे' इत्यस्य चरितार्थत्वेन बाधकत्वासम्भवात् 'अपवादोऽपि यद्यन्यत्र चरितार्थस्तयन्तरङ्गेण बाध्यते' इत्युक्तरित्यन्यन्त्र विस्तर.। यद्ययन प्रक्रियान्युत्क्रमे फलविशेषो नास्ति, तथापि न्याय्यत्वादेवमुक्तम् । णल औ इति । पररूपे दीर्धे च आ अ इति स्थिते 'भा- त औ णल' इत्यौत्वमिति भाव । वृद्धिरिति । आ औ इति स्थिते 'वृद्धिरेचि' इति वृद्धिरित्यर्थं । तथाच 'औ' इति रूप परिनिष्ठितम् । अतुसादिग्विति । अ अतुस् , म उस् इति स्थिते द्विस्वे पररूपे 'अत आदे' इति दीधे आतो लोप इत्यर्थं । अतु उ.। इति प्रत्ययमात्र शिष्यते । थलि इटि द्वित्वे दीर्धे भाखोपे, इथ। अथु । अ। औ। इव । इम। वस्तुतस्तु 'कास्यनेकाज्ग्रहणम्' इति वार्तिकव्याख्यावसरे प्रत्ययग्रहणमपनीयेति भाष्ये नोक्तम् । कासेच प्रत्ययान्ताच्च आमिति लभ्यते । अत एव 'आचारेऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः' इति वार्तिके अवगल्भाचक्रे इत्यादौ अन्त्यवर्णस्यानुबन्धत्वेन एकाचवेऽपि 'कास्न- .

·सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- १ (सू -DataHARMEIN - Masaunee इटि च' (सू. २३७२ ) इत्याल्लोप । मालेवाचरति मालाति । लिङ्गविशिष्टपरि- भाषयैकादेशस्य पूर्वान्तत्वाद्वा क्विप् । मालाश्चकार । लडि श्रमालात् । अत्र ह- ड्यादिलोपो न । डोप्साहचर्यादापोऽपि सोरेव लोपविधानात् । इट्सको। अमा- लासीत् । कविरिव कवयति । श्राशीलिडि कवीयात् । 'सिचि वृद्धि २२९७) इत्यत्र धातो इत्यनुवयं धातुरेब यो वातुरिति व्याख्यानान्नामधातोर्न वृद्धिरिति कैयटादय । अकवयीत् । माधवस्तु नामधातोरपि वृद्धिमिच्छति । श्रक- वायीत् । विरिव वयति । विवाय । विव्यतु । अवयीत्-अवायीत् । श्रीरिव श्रयति । शिश्राय । शिश्रियतु । पितेव । पितरति । आशिषि रिड । पित्रियात् । भूरिव भवति । अत्र 'गातिस्था-' (सू २२२३ ) इति, 'भुवो वुक्-- (२१७४ ) इसि, 'भवतेर-(सू २१८१) इति च न भवति । अभिव्यक्तित्वेन धातुपाठ- स्थस्यैव तत्र ग्रहणात् । अभावीत् । बुभाव। दुरिव द्रवति । 'णिश्रि-' (सू त्ययात्' इत्यामित्युक्त भाष्ये इति शब्देन्दुशेखरे प्रपश्चितम् । इता । इष्यति । 'अतु-अतात् । अताम् । अन्तु । अ-अतात् । अतम् । अत । आनि । आव । आम । आत् । आताम् । आन् । आ । भातम् । आत । आम् । आव। आम | विधि. लिडि एत् । एताम् । एयु.।ए । एतम् । एत । एयम् । एव । एम । यात् । या- स्ताम् । यासुः । लुडि 'इट ईटि' इति सिज्लोपे 'आटश्च' इति वृद्धि बाधित्वा पर. स्वादतो लोपे हटा सह आटो वृद्धौ ऐत् ऐष्टाम् ऐषु , इत्यादीति केचित् । आर्ध- धातुकोपदेशकाले एव परत्वादतो लोपे अगस्याभावादाट नेत्यन्ये । ईत् इष्टाम् इत्यादि । ऐण्यत् । ननु मालाशब्दस्य टाप्प्रत्ययान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वाभावात्तत कथ क्विबित्यत आह-लिङ्गविशिष्टेति । वस्तुतस्तु आबन्तेभ्य आचारे विप् नास्त्येवेति विश्वपाशब्दनिरूपणे अपश्चितम् । डोप्साहचर्यादिति । डयन्तादाचार- क्विवन्तात् गौरीशब्दात् लुङि अगौरयत् इत्यादौ तिस्योङयन्तात्परत्वासम्भवात् तत्साहचर्यादाबन्तादपि न तयोर्लोप इत्यर्थ । कवयतीति । शपि गुणायादेशौ । कवीयादिति । 'अकृत्सार्व' इति दीर्घ । लुडि अकवि ई त् इति स्थिते सिचि वृद्धिमाश क्य आह-सिचि वृद्धिरित्यत्रेति । सिचा धातोराक्षेपतो लाभेऽपि 'ऋत इद्धातो" इत्यतस्तदनुवृत्तेर्धातुरेव यो धातुरिति लभ्यते इति भाव । कैयटादय इति । 'इको मुणवृद्धी' इति सूने गोशब्दादाचारक्विपि अगवीदित्युपक्रम्य तथोक्तवादिति भाव । माधवस्त्विति । 'लिचि वृद्धि' इत्यत्र 'ऋत इदातो' इत्यतो धातुग्रहणा- नुवृत्तौ मानाभावेन धातुरेव यो धातुरित्युक्तार्थालाभादिति तदाशय । वस्तुतस्तु 'इको गुणवृद्धी 'वदवजहलन्तस्याच.' इत्यादिसूत्रस्थभाष्ये सिचि परत. एजन्त ना स्तीवुकत्वादेजन्तेभ्य आचारक्विप नास्त्येवेति शब्देन्दुशेखरे प्रपश्चितम् । विरिवेति । किपीस श्वेत्यर्थः । अभिव्यक्तत्वेनेति । 'अभिव्यक्तपदार्था ये' इति न्यायेने ति । - ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। २३१२ ) इति चङ् न । अद्रावीत् । २६६६ अनुनासिकस्य किझलो क्डि ति ६४।१५॥ अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घ स्यात्क्वौ मलादौ च विडति । इदमिवाचरति इदामति । राजेव राजानति । पन्था इव पथीनति । मथीनति । ऋभुक्षीणति । द्यौरिव देवतीति माधव । अत्र ऊठि द्यवतीत्युचितम् । क इव कति । चको इति हरदत्त । माधवस्तु 'ण्यल्लोपौ' इति वचनाण्णलि वृद्धिं बाधित्वा अतो- लोपात् चक इति रूपमाह । स्व इव सस्वौ । सस्व । यत्तु स्वामास स्वाञ्चकार इति तदनाकरमेव । २६६७ भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हल ३।१।१२॥ अभू- ततद्भावविषयेभ्यो भृशादिभ्यो भवत्यर्थे क्यड स्याद्धलन्तानामेषा लोपश्च । अभृशो भाव । अभावीदिति । इह 'गातिस्था' इति सिचो न लुक् । बुभावेति । इह न बुक् । अभ्यासस्य अत्त्व च न । चङ् नेति । 'णिश्रि' इति सूत्रे दुग्रहणेन धातुपाठस्थस्यैव ग्रहणादिति भावः । अनुनासिकस्य । अङ्गस्येत्यधिकृतमनुनासिकेन विशेष्यते । तद न्तविधि । 'नोपधाया' इत्यत उपधाया इति 'ढलोपे' इत्यतो दीर्घ इति चानुव तते । तदाह-अनुनासिकान्तस्येत्यादिना । इदामतीति । 'हलन्तेभ्य आचारविप्ना- स्ति' इति 'हस्वनद्याप' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टमिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । पथीन- तीति । पथिन्शब्दात् विपि 'अनुनासिकस्येति इकारस्थ दीर्घ । इद तु माधवानुरो धेन । 'किबभ्युपगमेऽपि तिपि पथेनतीत्येव युक्तम्, 'इन्हन्' इति नियमेन दीर्धा प्रा.। न च नियमस्य सजातीयापेक्षत्वात् सुबानन्तर्ये एवाय नियमो नान्यत्रेति वाच्यम् , तथाऽसति वृत्रन स्त्री वृतघ्नीत्यत्रापि अल्लोप बाधित्वा अन्तरङ्गवात् 'अनुनासिकस्य' इत्युपधादीर्धापत्तेरित्याहु.। देवतीतीति। दिवशब्दादाचारशिवन्तात् शपि लघूपधगुण । 'न. क्ये' इति नियमेन अपदान्तस्वात् 'दिव उत्' इत्युत्त्व नेति भाव । अत्र ऊठीति । दिवशब्दात् विपि 'च्छ्वो' इति वकारस्य ऊठि कृते लघूपध गुण बाधित्वा परत्वादिकारस्य यणि धूशब्दात् शपिऊकारस्य गुणे अवादेशे च यव- तीति रूपमुचितमित्यर्थं । चकाविति । कशब्दात् क्विबन्ताल्लिटि णलि द्वित्वे चुत्वे चक म इति स्थिते ककारादकारस्य अतो लोपात्परत्वाद् वृद्धौ आकारे 'भात औ णल' इत्यौवे वृद्धिरेकादेश इति भाव । माधवस्त्विति । चक म इति स्थिते पूर्ववि प्रतिषेधाद् वृद्धि बाधित्वा ककारादकारस्य अतो लोपे कृते णलोऽकारेण सह चक इति रूपमित्यर्थ । नचैव सति अ इवाचरति अति, औ, अतुः इत्यत्रापि लिटि भत आदे' इति दीर्घ बाधित्वा अतो लोप स्यादिति वाच्यम् ‘ण्यलोपाविति पूर्ववि- प्रतिषेधलभ्य अतो लोप. सन्निहितमेव 'अकृत्सार्व' इति दीर्घ बाधते, न तु 'अत आदे' इति दीर्घमपि, 'अनन्तरस्य' इति न्यायादिति माधकाशय इत्याहुः । तदना' करमेवेति । अनेकाचत्वाभावादिति भावः । वस्तुतस्तु 'प्रत्ययग्रहणमपनीये त्यस्य भा- ध्ये प्रदर्शनात् प्रत्ययान्तत्वादाम्भवत्येवेति युक्तमेवेत्यनुपदमेवोक्तम् । भृशादिभ्यो।

·सिद्धान्तकौमुदी [ नामधातु- भृशो भवति भृशायते। अच्चे' इति पर्युदासबलात् अभूततद्भावे इति लब्धम् । तेनेह न । कदिवा भृशा भवन्ति । ये रात्रौ भृशा नक्षत्रादयस्ते दिवा क भव- न्तीत्यर्थ । सुमनस् , अस्य सलोप । सुमनायते । चुरादौ 'सग्राम युद्धे' इति पठ्यते । तत्र सग्राम इति प्रातिपदिकम् । तस्मात् 'तत्करोति-' इति णिच् सिद्ध । तत्सनियोगेनानुबन्ध आसज्यते । युद्धे योऽय ग्रामशब्द इत्युक्तेऽपि सामर्थ्या- भवन भू , भावे क्विप् । तदाह-भवत्यर्थे इति । भवने इत्यर्थं । क्यङ् स्यादिति । 'कर्तुः क्यड् सलोपश्च' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भाव । हलन्तानामेषामिति । भृशादिषु ये हल न्ता तेषा लोप., क्यड् चेत्यर्थ । ननु 'अभूततद्भावे' इति कुतो लब्धमित्यत आह- अच्वेरिति पर्युदासबलादिति । 'अभूततद्भावग्रहण मिति वार्तिकमेतल्लब्धार्थकथनपर- मिति भाव । ये रात्रौ भृशा इति। प्रकाशातिशयवन्त इत्यर्थं । भृशादिषु हलन्तमुदा- हरति-सुमनस इति । सुमनायते इति । असुमना सुमना भवतीत्यर्थ । यद्यपि स्त्रियामि- त्यधिकारे 'अप्सुमनस्समासिकतावर्षाणा बहुत्वच इति लिङ्गानुशासनसूत्रे सुमनश्श- ब्दस्य नित्य बहुवचन विहितम्,तथापि तद्देवादिपर्यायरूढविषयमासुशोभन मनोयस्ये- तिसुमना इति बहुव्रीहियोगिक इति भाव ।सुमनायते इति । क्यङिसलोपे 'अकृत्सार्व इति दीर्घ । ननुलुकि मनश्शब्दात्प्रागटि 'स्वमनायत' इति वक्ष्यमाणमनुपपन्नम् अ- गस्य अविधानात् सुमनश्शब्दस्य समस्तस्यैव लडप्रत्यङ्गत्वात् 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सविहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्' इति न्यायादित्याशङ्कयाह-चुरादौ सग्राम युद्ध पठ्यते इति । ततश्च क्वचित् सोपसर्गपाठबलादन्यस्मात् सोपसर्गादाचारक्विपि उप- सर्गस्य न धातुसज्ञाप्रवेश इति विज्ञायते इत्यर्थः । ननु चुरादौ 'समामेति समस्तो धातु , न तु सोपसर्गो ग्रामशब्दः। एवं चास्य प्रातिपदिकत्वाभावात् सोपसर्गात् विपि उपसर्गस्य न धातुसज्ञाप्रवेश इत्यत्र कथमिद गमकमित्यत आह-तत्र सग्राम इति प्रातिपदिकमिति । 'प्रसेरा च' इत्यौणादिके मन्प्रत्यये निष्पञ्चस्य ग्रामशब्दस्य 'कृत- द्वित' इति प्रातिपदिकत्वम् । अव्युत्पत्तिपक्षे 'अर्थवदधातु' इति प्रातिपदिकत्वमि त्यर्थ । ननु चुरादावस्य पाठो धाटवधिकारविहितचौरादिकणिजथं । एव च प्राति- पदिकत्वेन चुरादौ तस्य पाठो व्यर्थ इत्यत आह-तस्मादिति । तस्मात् सग्राम इति प्रातिपदिकात् चौरादिकणिजसम्भवेऽपि 'तत्करोति' इत्यर्थे णिच् सिद्ध इत्यर्थः । ननु तस्करोति' इत्यनेनैव सग्रामशब्दात् प्रातिपदिकाणिसिद्धे. किमर्थमिह चुरादौ तस्य पाठ इत्यत आह-तत्सन्नियोगेनेति । णिच्सन्नियोगेन अकारस्य इत्सज्ञकस्य अनुदात्तत्त्वार्थकस्य आसजनार्थ इत्यर्थः । न च मकाराद- कारस्य इसज्ञकत्वे अलोपस्य णिनिमित्तकस्वाभावादससमामत इत्यत्र 'णौ च- युपधाया' इत्युपधाहस्वः स्यादिति वाच्यम्, सग्रामेत्यय हि कथादिस्वाददन्तः । तस्मावकारो.भिन्न एवं अनुबन्धवेनासज्यते इत्यर्थः । एव च णौ अतो लोपे सति ·प्रकरणम् 1 बालमनोरमासहिता। त्सग्रामशब्दे लब्धे विशिष्टपाठो ज्ञापयति–'उपसर्गसमानाकार पूर्वपद धातुसज्ञा- प्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक् क्रियते' इति । तेन मन शब्दात्प्रागट । स्वमना- यत । उन्मनायते । उदमनायत । एव च अवागल्भत अवागल्भिष्टेत्यादावप्य- वेत्यस्य पृथक्करण बोध्यम् । ज्ञापक च सजातीयविषयम् । तेन यत्रोपसर्गस्वरूप सकल श्रूयते, न त्वादेशेनापहृत तत्रैव पृथक्कृति । एव च 'श्रा ऊढ ओढ' स णावग्लोपित्वान्नोपधाहस्व । कथादित्वलक्षणाऽदन्तस्वलाभायैवाऽस्य चुरादौ पाठ इति भाव । ननु चुरादौ सग्रामशब्दस्य 'तत्करोति' इति णिचि परे अस्त्वनुबन्धा- ऽऽसङ्ग । तथापि आचारविपि उपसर्गस्थ न धातुसज्ञाप्रवेश इत्यत्र कथमस्य ज्ञापक- तेत्यत आह-युद्ध इति । सामर्थ्यादिति । 'ग्राम युद्धे' इत्येतावतैव सग्रामशब्दो लभ्यते, केवलस्य ग्रामशब्दस्य युद्धे प्रयोगाऽभावादित्यर्थ । विशिष्टपाठ इति । सग्रामशब्दपाठ इत्यर्थ । ज्ञाप्यमर्थमाह-समानाकारमिति । सग्रामशब्दे युद्धवाचिनि समित्यस्य क्रियायोगाऽभावात् समानाकारमित्युक्तम् । धातुसञ्चाप्रयोजके इति । 'क्विबादा विति शेष । पृथक् क्रियते इति । तथा च न तस्य धातुसज्ञाप्रवेश इत्यर्थः। तत किमित्यत आह-तेनेति । सम् इत्यस्य धातुसज्ञाप्रवेशाऽभावेनेत्यर्थ । तथा च सुमनश्शब्दात् आचारविपि विवक्षिते मनश्शब्दमात्रस्य धातुत्वात्ततो लङि मनश्शब्दस्यैवाङ्ग- त्वात्तत.प्रागेव अट् । न तु सुमनस् इति समुदायात्प्रागित्यर्थ । एतेन 'सग्रामयते रेव सोपसर्गात् 'नाऽन्यस्मादित्यादि भाष्य 'भृशादिभ्य' इति सूत्रस्थ व्याख्यातमिति बोध्यम् । उन्मनायते इति । भृशादित्वात् क्यडि सलोपः। एव चेति । एवमुक्तरीत्या 'आचारेऽवगल्भ' इति क्विब्विधावपि अवेत्यस्य पृथक्करणात् गल्भशब्दात्यागेव अट् इत्यर्थं । वनु आ ऊढ. ओढ 'कुगति' इति समास । अस्माद्भृशादित्वात् क्यडि 'ओढायते' इत्यादि रूपम् । अत्रापि आङो धातुसज्ञाप्रवेशो न स्यात् । तत्र यद्यपि लडि ऊढशब्दाद्वा आडो वा प्राक आटि न रूपे विशेष । उभयथापि औढायतेत्येव रूप सिद्धमेव । तथापि ओढायेति क्यङन्तात् क्त्वाप्रत्यये अतो लोपे मोढायित्वेत्येवेष्यते अन क्यडि चिकीर्षिते उक्तरीत्या पृथकरणे पृथक्कृतस्य आङ 'कुगति प्रादय' इति क्त्वाप्रत्ययान्तेन समासे सति 'समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप्' इति ल्यप् स्यादित्यत आह-शापक च सजातायविषयमिति । तदेवोपपादयति-ते नेति । चुरादौ 'सड्याम युद्धे'इति समग्रहणस्य उक्तार्थे पृथकरणे ज्ञापकस्य सजातीयविषय- कत्वाश्रयणेन यत्र उपसर्गस्वरूपमविकृत श्रूयते नत्वेकादेशेनापहृत तत्रैव उपसर्गस्य पृथक्कृतिरिति विज्ञायते इत्यर्थ, सड्नामे समग्रहणस्य ज्ञापकस्य एवविधत्वादिति माव । ततः किमित्यत आह-एवञ्चेति । ओढायित्वेति । ओढशब्दात् भृशादित्वात् क्यडि ओढायेत्यस्मात् क्यडन्तात् क्त्वाप्रत्यये अतो लोपे रूपम् । अत्रेति । अत्र न ल्यबित्यन्वयः। क्यडि विवक्षिते आड एकादेशेनापहृतत्वेन पृथक्करणाभावे सति ५ बा०च० भा० ·सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- इवाचर्य ओढायित्वा, अत्र उन्मनाय्य, अवगल्भ्य इतिवन ल्यप् । ज्ञापकस्य विशे- षविषयत्वे पाठवार्तिक तद्भाष्य च प्रमाणम् । तथाहि-'उस्योमाइक्ष्वाट प्रति- षेध' (वा ३६३६ )। उस्योमाडोश्च परयोराट पररूप, नेत्यर्थ । उस्रामैच्छत् श्रोत्रीयत् । औङ्कारीयत् । श्रौढीयत् । 'श्राटश्च' (सू २६९) इति चशब्देन पुन- वृद्धिविधानादिद सिद्धमिति षाष्ठे स्थितम् । २६६८ लोहितादिडाज्भ्य क्यष तस्थाङ क्त्वाप्रत्ययान्तेन समासाऽभावाचल्यबिति भाव.उन्मनाय्य, अवगल्भ्य इतिवदिति व्यतिरेकदृष्टान्त । उन्मनस्शब्दात् भृशादित्वादाचारे क्यडि सकारलोपे अकृत्सार्वइति दीर्धे उन्मनायेत्यस्मात्, क्त्वो श्यपि, अतो लोपे, उन्मनाय्येतिरूपम् । अवगल्भशब्दात् आचारेऽवगल्भेति क्विबन्तात् क्त्वो ल्यपि रूपम् । अत्र 'उदित्यस्य 'अवेस्यस्य च उपसर्गस्वरूपस्य अनपहृतत्वेन क्यडि क्विपिच विवक्षिते पृथक्कृततया तयो क्त्वान्तेन समासे सति त्यबुचित । इह तु ओढायित्वेस्यत्र न तथेति व्यतिरेक- दृष्टान्तोऽयम् । ज्ञापकस्यसजातीयस्वे प्रमाण दर्शयति-शापकस्येनि। पाष्ठ वार्तिक दर्श- यति-उस्योमाञ्चिति । उसि, ओम् , आङ् एषा द्वन्द्व । षष्ठस्य प्रथमे पादे 'ओमाडो. श' इति सूत्रे इद वार्तिकंपठितम् । तद्वयाचष्टे-उस्योमातोश्च परयो रेति । एङि पररूपम्' इत्यत. पररूपग्रहणानुवृत्तिं मत्वा आह-पररूप नेति । उसि तावदुदाहरति ओस्रीय दिति । उनामात्मन ऐच्छदित्यर्थे 'सुप आत्मन' इति क्यजन्ताल्लडि उनीयशब्दा- दङ्गात्प्रागटि कृते 'उस्यपदान्तात् इति पररूप प्राप्तमनेन निषिध्यते अर्थवद्ग्रहणपरि- भाषा स्वनित्या, अस्मादेव भाष्योदाहरणात् । अन्यथा मिन्धरित्यादौ पररूप न स्यात् , आगमसहितस्य युस एवार्थवत्वादिति भाव । ओमि परत उदाहरति-औ कारीयदिति । भोङ्कारशब्दात् क्यजन्तालकि अङ्गस्य आटि कृते 'ओमाडोश्च' इति पर. रूप प्राप्तमनेन निषिध्यते । आडि उदाहरति-औढीयदिति । मा ऊढ , ओढ तस्मात् क्यजन्ताडि अङ्गस्य भोढशब्दस्य आटि कृते 'ओमाडोश्च' इति पररूप प्राप्तमनेन निषिभ्यते । उदाहरणत्रयमिद भाष्ये स्थितम् । तत्र यदि उपसर्गस्वरूपस्य एकादेशे- नापहारेऽपि पृथक्करण स्यात्, तर्हि क्यचि विवक्षिते आज पृथक्कृतौ सत्यां धातु बहिर्भावादूढशब्दात् प्रागाङ परत्र आटि सति पररूपस्थाऽप्रसक्राङि पररूपप्रति- वेषो व्यर्थ स्यात् । उकज्ञापकस्य सजातीयविषयत्वे तु अत्र आङ एकादेशेनापहारात् पृथक्करणाभावादोढशब्दात् प्रागाडागमे सति आङि पररूपप्राप्तेस्तनिषेधोऽर्थवान् भवति । अतो शापकस्य सजातीयविषयत्वे 'उस्योमाक्षु' इत्याग्रहणम् औडीय- दिति तदुदाहरणपरभाष्य च अन्न प्रमाणमिति भाव । ज्ञापकस्थ सेजातीयविषयवे प्रमाणान्तरमाह-आटश्चेति चशब्देनेति। 'आटर' इति चकार: पुनर्वृद्धिविधानार्थः। तथाच बाटोऽचि वृद्धिरेव यथा स्यात् नाऽन्यत्पररूपमिति लभ्यते इत्यपि षष्टाध्याये 'श्रोमालोच' इति सूत्रे 'आटश्च' इति सूत्रे च भाष्ये स्थितमित्यर्थ । एवञ्च एतद्वा- तिकप्रत्यापानपर. सौवश्वकारस्तदाध्य चाऽत्र ज्ञापकमित्युक्त भवति । लोहितादि ।

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३११३।। लोहितादिभ्यो डाजन्ताच्च भवत्यर्थे क्यष स्यात् । २६६६ वा क्यष १३।६०।। क्यषन्तात्परस्मैपद वा स्यात् । लोहितायति । लोहितायते । अत्र अच्चे इत्यनुवृत्त्या अभूततद्भावविषयत्व लब्धम् । तच्च लोहितशब्दस्यैव विशेष- णम् । न तु डाचोऽसम्भवात् । नाप्यादिशब्दग्राह्याणाम् , तस्य प्रत्याख्यानात् । तथाच वार्तिक-'लोहितडाभ्य क्यष्वचत भृशादिष्वितराणि' (वा १७२९-३०) इति । न चैव काम्यच इव क्यषोऽपि ककार श्रूयेत उच्चारणसामर्थ्यादिति वा- च्यम् । तस्यापि भाष्ये प्रत्याख्यानात् । पटपटायति-पटपटायते । कृभ्वस्तियोग विनापीह डाच् । डाजन्ताक्यषो विधानसामर्थ्यात् । यत्तु- लोहितश्यामदु खानि हर्षगर्वसुखानि च । मूर्छानिद्राकृपाधूमा करुणानित्यचर्मणी ॥ इति पठित्वा श्यामादिभ्योऽपि क्यषि पदद्वयमुदाहरन्ति । तद्भाष्यवार्तिक- विरुद्धम् । तस्मात्तेभ्य क्यडेव । श्यामायते। सुखादयो वृत्तिविषये तद्वति वर्तन्ते । भवत्यर्थे इति । 'भृशादिभ्यो भुवि' इत्यत भुवि इति अनुवृत्तेरिति भाव । वाक्यप. परम्मैपदमिति। 'शेषात्कर्तरि' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भाव । लोहितायतीति । अलो. हितो लोहितो भवतीत्यर्थ । अत्रेति । 'लोहितादि' इति सूत्रे इत्यर्थः। तच्चेति । अ- भूततद्भावविषयत्वमित्यर्थ । असम्भवादिति । अव्यक्तानुकरणात् डाचो विहितत्वेन तस्य अभूततद्भावविषयत्वे अनुकरणत्वस्य भङ्गापत्तेरिति भाव । नाप्यादिशब्दग्राह्या- णामिति । श्यामादिशब्दानामिति शेष । तस्येति । भादिग्रहणस्येत्यर्थ । आदिग्रह णप्रत्याख्याने प्रमाण दर्शयति-नथा चेति । आदिग्रहणमपनीय लोहितशब्दात् डाज- न्तेभ्यश्च क्यवचन कर्तव्यम् । इतराणि लोहितादिगणपठितानि श्यामादीनि प्रा तिपदिकानि भृशादिष्वेव पठनीयानीत्यर्थ । एवञ्च श्यामादिशब्देभ्यः क्यकि आत्मनेपदमेवेति फलितम् । तस्यापीति । आदिग्रहणस्येव क्यष ककारस्यापि भाष्ये प्रत्याख्यातत्वादित्यर्थ । पटपटायतीति । 'अव्यक्तानुकरणात द्वयजवरादिनिती डाच' इति पटच्छब्दात् डाचि विवक्षिते सति 'डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम्' इति द्वित्वे 'नि स्यमानेडिते डाचि' इति पूर्वखण्डान्तस्य तकारस्य उत्तरखण्डादे पकारस्य चपररूपे एकस्मिन् पकारे, डिवाहिलोपे, पटपटाशब्दात् डाजन्तात् क्यषि तदन्ताल्लडादीति भाव । 'अभूततगावे' इति तु नात्र सम्बध्यते इत्युक्तम् । न झपटच्छब्द पटच्छब्दो भवतीति युज्यते । ननु कृभ्वस्तियोगाऽभावादिह कथ डार्जित्यत आह-कृ भ्वस्तियोग विनापीति । भवत्यर्थसत्तामात्रेणेत्यर्थ । कुत इत्यत आह-डाजन्ता'दति । तद्भाष्येति । - 'भृशादिष्वितराणि' इत्युक्तवार्तिकतद्भाध्यविरमित्यर्थ । दिति । उक्तवार्तिकभाष्यविरोधात् तेभ्य श्यामादिभ्य भृशादित्वलक्षण क्य- डेव न तु क्यषित्यर्थ । ततश्च 'वा क्यषः' इत्यस्याप्रवृत्ते. कित्वादात्मनेपदमेवे. ति मत्वा आह-श्यामायते इति । श्यामो भवतीत्यर्थः । ननु देवदत्तः सुखायते इति .

·सिद्धान्तकौमुदी [ नामधातु- लिङ्गविशिष्टपरिभाषया लोहिनीशब्दादपि क्यः । लोहिनीयति । लोहिनीयते । २६७० कष्टाय क्रमणे ३॥१॥१४॥ चतुर्थ्यन्तात्कष्टशब्दादुत्साहेऽर्थे क्यड् स्यात् । कष्टाय क्रमते कष्टायते । पाप कर्तुमुत्सहते इत्यर्थ । 'सत्रकक्षकष्टकृच्छ्रगहनेभ्य- कण्वचिकीर्षायामिति वक्तव्यम्' (वा १७६१)। कण्व पापम् । सत्रादयो वृत्ति विषये पापार्था । तेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यश्चिकीर्षाया क्यङ । पाप चिकीर्षतीत्यस्व- पदविग्रह । सत्रायते, कक्षायते इत्यादि । २६७१ कर्मणो रोमन्थतपोभ्या वर्तिचरो ३।१ । १५ ।। रोमन्थतपोभ्या कर्मभ्या क्रमेण वर्तनाया चरणे चार्थे क्यङ स्यात् । रोमन्थ वर्तयति रोमन्थायते । 'हनुचलने इति वक्तव्यम्' (वा १७६२ )। चर्वितस्याकृष्य पुनश्चर्वण इत्यर्थ । नेह । कीटो रोमन्थ वर्तयति । कथम् ? देवदत्तस्य सुखत्वाभावादित्यत आह-सुखादय इति । श्यामादिषु ये सुखदुः खादिशब्दा गुणवचनास्ते सुखादिगुणवति वर्तन्ते इत्यर्थं । एव च 'सुखायते' इत्यस्य सुखवान् भवतीत्यर्थ । एव 'दु खायते' इत्यादावपि । ननु लोहितशब्दाद्विहित क्या कथ लोहिनीशब्दाद् स्यादित्यत आह-लिङ्गविशिष्टेति । कष्टाय क्रमणे । 'क्रमण' शब्द विवृणोति । उत्साहे इति । अस्वरितत्वात् क्यषिति नानुवर्तते इति भाव.।'क्रियार्थी- पपदस्येति चतुर्थीति मत्वाऽऽह-पाप कर्तुमिति । क्रमते इत्यत्र 'वृत्तिसन्तायनेषु क्रमः' इति तड्। 'कण्वचिकीर्षायाम्' इत्यत्र कण्वपद व्याचष्टे-कण्व पापमिति । सत्रा- दिशब्दान् विवृणोति । सत्रादय इति । द्वितीयान्तेभ्य इति । चिकीर्षाया द्वितीयान्तस्यै- वाऽन्वययोग्यत्वादिति भाव । कण्वशब्दस्तु सत्रादिशब्दाना कण्यपरत्वे तात्पर्यग्रा- हक । केचित्तु 'कण्वे स्यविभक्तिकम्। कण्ववतिभ्य इति व्याचक्षते । अस्वपदविग्रह इति । वृत्तावेव सत्रादिशब्दाना पापवाचित्वादिति भाव । इद कष्टशब्दादन्यत्रैव । 'कष्टाय क्रमते' इति तु स्वपदविग्रहोऽस्त्येव । भाष्ये एव विग्रह प्रदश्यं सत्रादिषु वि- ग्रहाप्रदर्शनादित्याहु । कर्मणो रोमन्थ । वृतुधातोय॑न्ताव , धारवर्थनिर्देशे इश्वक व्यः' इति इकि वतिशब्द । आवर्तनमर्थ । चरे सम्पदादित्वादावे क्वि । वर्ति चर अनयोद्वन्द्वात्सप्तमी । आवर्तने चरणे चेति लभ्यते । कर्मशब्देन कर्मकारक विक वितम् । द्विग्ने एकवचनम् । तथाच कर्मकारकवृत्तिभ्यां रोमन्थतपश्शब्दाभ्यामिति लक्ष्यवेन यथासख्यमन्वय । तदाह-रोमन्थतपोभ्यामिति । रोमन्थमिति । उगीणस्य नि गीर्णस्य वा मन्थो रोमन्थ इति भाष्यम् । उद्गीर्णस्य उदरादुपरि कण्ठद्वारा निर्गतस्थ निमार्णस्य अपानद्वारा निर्गतस्य च मन्या चर्वण रोमन्थ इत्यर्थः। वर्तयतीति । आव तंयतीत्यर्थ । हनुचलन इति । हनु तालु तच्चलने सत्येव अयं विधिरित्यर्थ । तथाच उदरगत भक्षित वन्यं तृणादिकं पुनःपुनराकृष्य तालुचलनेन चूर्णितस्य पुन:पुनःप्राशने ओमनशब्दाल क्याङिति फलितम् तदाह-चर्वितस्येति । हनुचलनेन भक्षितस्य उदर प्रविमा दिन पुनसकृष्य हनुचलनेन अक्षणे गम्ये इति फलितमित्यर्थः । कीट पति ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३५६ अपानप्रदेशान्निस्सृत द्रव्यमिह रोमन्थ । तदश्नातीत्यर्थ इति कैयटः । वर्तुल करोतीत्यर्थ इति न्यासकारहरदत्तौ । 'तपस परस्मैपद च' (चा १७६६ )। तपश्चरति तपस्यति । २६७२ बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने ३२१२१६।। श्राभ्या कर्म- भ्या क्यङ स्यात् । बाष्पमुद्वमति बाष्पायते । ऊष्मायते । 'फेनाच्चेति वाच्यम्' (वा १७६४ )। फेनायते । २६७३ शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्य. करणे ३ श१७। एभ्य कर्मभ्य करोत्यर्थे क्यड स्यात् । शब्द करोति शब्दायते । पक्षे 'तत्करोति-' इति णिजपीष्यत इति न्यास । शब्दयति । 'सुदिनदुर्दिननीहारे- भ्यश्च' (वा १७३६-३७)। सुदिनायते । २६७४ सुखादिभ्यः कर्तृवेदना- याम् श१८|| एभ्य कर्मभ्यो वेदनायामर्थे क्यड स्याद्वेदनाकर्तुरेव चेत्सुखादीनि स्यु । सुख वेदयते सुखायते । कर्तृग्रहण किम् । परस्य सुख वेदयते । २६७५ नमोवरिवश्चित्रड क्यच् ३।१।१६।। करणे' इत्यनुवृत्ते क्रियाविशेष पूजाया परिचर्यायामाश्चर्ये च । नमस्यति देवान् । पूजयतीत्यर्थ । वरिवस्यति गुरुन् । शु- श्रूषते इत्यर्थ । चित्रीयते । विस्मयते इत्यर्थः । विस्मापयते इत्यन्ये । २६७६ पुच्छ इह हनुचलनाभावान क्यडिति भाव । तदेवोपपादयति-अपानेति । तपस परस्मैपद च । इति वार्तिकम् । तपश्शब्द कर्मकारकवृत्ति पूर्वसूत्रोचरणे क्यड लभते । लिव- प्रयुक्तमात्मनेपद बाधित्वा परस्मैपदमेव च लभते इत्यर्थं । तपस्यतीति । प्रातिपदिका- देवास्य क्यडुत्पत्तेरन्तर्वर्ति विभक्त्यभावात् 'न क्ये' इति नियमाच्च पदत्वाऽभावान रुस्वमिति भावः । बाष्पोष्मभ्यामुद्वमने । आभ्या कर्मभ्यामिति । 'कर्मणो रोमन्थ' इत्यत कर्मग्रहणमनुवर्तते इति भाव । कर्मकारकवृत्तिभ्यामित्यर्थः । फेनायते इति । फेनमुद्ध- मतीत्यर्थः । शब्दवैर । करणं क्रिया । तदाह-करोत्या इति । 'तत् करोतीति णिचोs पवाद ।पक्षे इति । कदाचिदित्यर्थ । न्यास इति । भाण्याऽनारूढत्वमन्न अरुचिबीजम् । सुदिनदुर्दिन इति । वार्तिकम् । 'करोस्यर्थे क्यङिति शेष । सुखादिभ्य । 'कर्तृ' इति पृथ क्पद लुप्तषष्ठीकम् । 'कर्मणो रोमन्थ' इत्यत कर्मग्रहणाऽनुवृत्ति मत्वा आह-रभ्य कर्मभ्य इति । वेदनायामिति । ज्ञाने इत्यर्थ । कर्तृत्व च वेदना प्रत्येव विवक्षितम् , उपस्थित त्वात् । वेदनाकर्तृवृत्तिवाचिभ्य सुखादिशब्दभ्य इति लभ्यते । फलितमाह-वेदनाक- तुरेव चेदिति । सुख वेदयते इति । जानातीत्यर्थ । 'विद चेतनाथाम्' इति चुरादौ । नमो वरिवस् । नमस्, वरिवस् , चित्र एषा समाहारद्वन्द्वात्पश्चमी । आत्मनेपदार्थ चित्रशब्दो डिनिर्दिष्ट । 'शब्दवैर' इत्यत करणे इत्यनुवर्तते । करण क्रिया । सा च पूजापरिचर्याऽऽश्चर्यास्मिका विवक्षिता, 'नमस. पूजायाम्' 'वरिवस परिचर्यायाम्' 'चित्रड. आश्चर्ये' इति वार्तिक । तदाह-करणे इत्यनुवृत्तेरित्यादिना । नमस्यति देवा- निति । कारकविभक्तबलीयस्त्वात् द्वितीया। परिचर्या शुश्रूषेति मत्वा आहू- शुश्रूषते इत्यर्थ इति । आश्चर्यशब्दो विस्मयवाचीति मत्वाआह-विस्मयते इत्यथ इति ।

·३६० सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- भाण्डचीवरागिणङ ३।१।२०॥ 'पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च' (वा १७ ४६ ) । विविध विरुद्ध बोत्क्षेपणं व्यसनम् । उत्पुच्छयते । विपुच्छयते । परिपुच्छ- यते । 'भाण्डात्समाचयने' (वा १७४४ ) । सभाण्डयते । भाण्डानि समाचिनोति । राशीकरोतीत्यर्थ । समवभाण्डत । 'चीवरादर्जने परिधाने च' (वा १७४५ )। सचीवरयते भिक्षु । चीवराण्यर्जयति, परिधत्ते वेत्यर्थ । २६७७ मुण्डमिश्रश्ल- क्ष्णलवणवतवस्त्रहलकलकृततूस्तेभ्यो णिच् ३२०२१॥ कृअर्थे । मुण्ड क- रोति मुण्डयति । 'व्रताद्भोजनतन्निवृत्त्यो' (वा ५०६०) पय शूद्रान्न वा व्रत- यति । 'वस्त्रात्समाच्छादने (वा ५०६१)। सवस्त्रयति । 'हल्यादिभ्यो ग्रहणे (वा ५०६२)। 'हलिकल्योरदन्तत्व च निपात्यते' (वा १७४७)। हलि कलि वा गृह्णाति हलयति कलयति । महद्धल हलि । परत्वाद् वृद्धौ सत्यामपीष्ठबद्भावेनागेव लुप्यते । अत सन्वद्भावदी? न। अजहलत् । अचकलत् । कृत गृह्णाति कृत- विस्मापयत इत्यन्ये इति । आश्चर्यशब्दो विस्मापनपर इति भाव । ततश्चित्रीयमाणोड- साविति भट्टिः । असौ मायामृग विस्मयमुत्पादयनित्यर्थ । पुच्छमाण्ड । पुच्छाद- सने। इति वार्तिकम् । उत्पुच्छयते इति । विविध विरुद्ध वा पुच्छमुत्क्षिपतीत्यर्थः । भाण्डात् समाचयने । इत्यपि वार्तिकम् । समवभाण्ड तेति । 'उपसर्गसमानाकार पूर्वपद धातुसज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीषिते पृथविक्रयते' इत्युक्तत्वात् सम्भाण्डशब्दात् क्य- ज्यपि भाण्डशब्दात् प्रागेवाडितिभावः । एवम् उदपुपुच्छत इत्यादावपि । चौवराट जने । इत्यपि वातिकम् । मुण्डमिश्र । कृमर्थे इति । शेषपूरणमिदम् , 'शब्दवैर' इत्यतः करणे इत्यनुवृत्तेरिति भाव । हाम्रोजन । इति वार्तिकम् । पयः शूद्रान वा व्रतयतीति । पयो भुके, शूद्वान्न वर्जयतीत्यर्थः। वस्त्रात्समाच्छादने । इत्यपि वार्तिकम् । भाष्ये तुन दृश्यते। सवस्त्रयतीति । वस्त्रेण सम्यगाच्छादयतीत्यर्थ । वस्त्र परिधत्ते इति वा। इल्यादिभ्यो ग्रहणे । इति वार्तिकम् । भाष्ये तु न दृश्यते । हलिकल्योरिति । हलिकली इदन्तौ । हलकलशब्दावदन्तो इदन्तौ च । याविदन्तौ तयोरत्त्व निपात्यते इति भाष्ये स्पष्टम् । हलयति कलयतीति । हलिकलिभ्या णौ इकारस्य अकारे इष्टवत्वेन टेलोपे हलि कलि इति ण्यन्ताभ्यां लडादीति भाव । महद्धल हलिरिति । अन्न वृद्ध- प्रयोगः अन्वेषणीयः। नन्वनयोरिकारान्तयोरदन्तत्वनिपातनं व्यर्थम् । इकारस्य शाविष्ठववाहोपे हलयति कलयतीति सिद्धे । नच अचहलत अचकलत् इत्यत्र सन्व. स्वाअवृत्तये अग्लोपिस्वाय तयोरदन्तत्वमिति वाच्यम् । इकारलोपेऽप्यग्लोपि स्वसिझेरित्यत आह-परत्वादिति । इकारस्य णौ इष्टवच्चे टिलोपात् प्रागेव पर- बाद 'अचो मिति' इति वृद्धौ कृताया ऐकारस्य इष्टवाद टिलोपे अग्लोपित्वं नस्यात् । इकारयोरवे तु अकारस्य टिलोपात् प्राक् परवावृद्धौ सत्यामप्याकार ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३६१ यति। तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति। तूस्त केशा इत्येके । जटीभूता केशा इत्यन्ये । पापमित्यपरे । मुण्डादय 'सत्यापपाश-' (सू २५६३ ) इत्यत्रैव पठितु युक्ता । 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे-' इत्येव सिद्ध केषाचिग्रहण सापेक्षेभ्योऽपि 'णिजर्थम् । मुण्डयति माणवकम् । मिश्रयत्यन्नम् । श्लक्ष्णयति वस्त्रम् । लवणयति व्यञ्जनम् । हलिकल्योरदन्तत्वार्थम् । सत्यस्यापुगर्थम् । केषाचित्तु प्रपञ्चार्थम् । सत्य करोत्याचष्टे वा सत्यापयति । 'अर्थवेदयोरप्यापुग्वक्तव्य' (वर १७५८)। अर्थापयति, वेदापयति । पाश विमुञ्चति विपाशयति । रूप पश्यति रूपयति । वीणयोपगायत्युपवीणयति । तूलेनानुकुष्णात्यनुतूलयति । तृणान तूलेनानुघयती- त्यर्थ । श्लोकैरुपस्तौति उपश्लोकयति । सेनयाभियाति अभिषेणयति । 'उपसर्गा- त्सुनोति- (सू २२७० ) इति ष । अभ्यषेणयत् । 'प्राक्सितात्- (सू २२७६ ) इति ष । अभिषिषेणयिषति । 'स्थादिष्वभ्यासेन च- (सू २२७७) इति ष । लोमान्यनुमार्टि अनुलोमयति । 'त्वच सवरणे' घ । त्वच गृह्णाति एव इष्टवत्त्वाल्लुप्यते इत्यर्थ । अत इति । अग्लोपित्वात् सन्वत्त्वम् , 'दी? लघो' इति दीर्घश्च नेत्यर्थ । कृत गृह्णातीति । उपकार स्वीकरोतीत्यर्थ । पठितु युक्ता इति । लाघवादेकसूत्रत्व युक्तमित्यर्थ । केषाचिदिति । मुण्डादीनामित्यर्थ । सापेक्षेभ्योऽपीति । अन्यथा णिजन्तस्याऽस्य सनाद्यन्तवृत्तित्वाद्विशेषणसापेक्षत्वे मुण्डादिभ्यो णिच् न भवेत् , सविशेषणाना वृत्तिनिषेधात् । इह मुण्डादीनां पुनर्ग्रहणे तु तत्सामर्थ्यात् सापेक्षेभ्योऽपि मुण्डादिभ्यो णिच् सिध्यतीत्यर्थः। स्पष्ट चेद 'सुप आत्मन' इत्यत्र भाष्यकैयटयो । मुण्डयति माणवकमिति । अत्र माणवक मुण्ड करोतीत्यर्थे मुण्ड- शब्दस्य माणवकसापेक्षत्वेऽपि णिच् सिध्यति । अन्यथा यदा प्रकरणादिना माण- वकादिविशेषो ज्ञायते तदैव मुण्डयतीति णिच् स्यादिति भाव । 'सुप आत्मन.' इति सूत्रभाष्ये तु 'मुण्डयति माणवक'मित्यत्र गमकत्वाण्णिच , 'महान्तं पुत्रमि- छती'त्यादौ तु अगमकत्वात् न क्यजित्युक्तम् । तदा प्रपञ्चार्थमेव मुण्डादिग्रह- णमिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । इलक्ष्णयति वस्त्रमिति । निर्मल,करोतीत्यर्थः। लवणयनि व्यञ्जनमिति । लवणयुक्त करोतीत्यर्थ । हलिकल्योरिति । एव च ताभ्यां सापेक्षाभ्या न णिच् । तद्ग्रहणस्य अदन्तत्वनिपातनेन चरितार्थत्वादिति भाव। ननु सत्यशब्दात् तत्करोति इत्यादिनैव णिसिद्धे 'सत्याप' इति सूत्रे सत्यग्रहण व्यर्थमित्यत आह-मत्यस्यापुगर्थमिति । केषाचिदिति । पाशादीनामित्यर्थं । सत्या- पयतीति । आपुग्विधिसामर्थ्याने टिलोप. । पाश विमुञ्चतीत्यादौ 'प्रातिपदिका- द्वात्वर्थे' इति णिच् । अभिषिषणयिषतीति । अभि, षेणि इति ण्यन्तात्सनि रूपम् । ननु त्वच गृह्णाति त्वचयतीति कथम् १ त्वच्छब्दाचकारान्ताणिचि टिलो ·३६२ सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- त्वचयति । वर्मणा सनत्यति सवर्मयति । वर्णं गृह्णाति वर्णयति । चूर्णैरवध्वसते अव- चूर्णयति । इष्ठवदित्यतिदेशात्पुवद्भावादय । एनीमाचष्टे एतयति । दरदमाचष्टे दारदयति । पृथु प्रथयति । वृद्धौ सत्या पूर्व वा टिलोप । अपिप्रथत् अपप्रथत् । मृदु म्रदयति । अमम्रदत् । भृश कृश दृढ-भ्रशयति । क्रशयति । द्रढयति । अबभ्रशत् । अचकशत् । अदद्रढत् । परिवढयति । पर्यवबढत् । अढिमाख्यत । श्रौजिढत् । ढत्वादीनामसिद्धत्वात् तिशब्दस्य द्वित्वम् । 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे स्वयतीत्यापत्तरित्यत आह-त्वचेति । 'त्वच सवरणे' इत्यस्मात् 'पुसि सज्ञायां घ' प्रायेण' इति धप्रत्यय इत्यर्थ । पुवद्भावादय इति । आदिना रभावटिलोपादि- ग्रहणम् । एतयतीति । 'भस्याऽढे' इति पुवत्वस्य इष्टनि प्रवृत्ते. णावपि तस्याऽति- देशात् 'वर्णादनुदात्तात्' इति स्त्रीप्रत्ययस्य तत्सनियोगशिष्टनत्वस्य च निवृत्तौ एत- शब्दे तकारादकारस्य टिलोप इति भाव । नन्वेनीशब्दाण्णौ टिलोपेन स्त्रीप्रत्ययनि- वृत्तौ तस्सनियोगशिष्टनत्वस्यापि निवृत्तौ एतयतीति सिध्यतीत्यस्वरसात् पुवदावे उदाहरणान्तरमाह-दरदमिति । दरदिति कश्चिद्राजा, तस्यापत्य दारद 'इयजमगध' इत्यण् । स्थपत्ये तु दरदोऽपत्य स्त्री दरत् 'अतश्च' इत्यणो लुक् । तामाचष्टे इत्यर्थे दरच्छब्दाण्णौ इष्टवत्त्वात् पुवत्त्वेन स्त्रियामित्यनुवृत्तौ 'अतश्च' इति स्त्रिया निहि- तस्य अण्प्रत्ययलुको निवृत्तौ दारदशब्दे टेलोपे दारदयतीति रूप सिध्यति । पुवदा- काऽभावे तु दरशब्दस्य टिलोपे सति दरयतीति स्यादिति भाव । टिलोपस्य अजा- देशवेन स्थानिवत्वाबोपधावृद्धि । 'पृथु मृदु भृश चैव कृश च दृढमेव च। परिपूर्व चैव षडेतान् रविधौ स्मरेत् ॥' इति । श्लो० ग० कार । क्रमेणोदाहरति-पृथु- मिति । आचष्टे' इति शेष । प्रथयति । तत्र प्रक्रियां दर्शयति-वृद्धौ सत्यामिति । पृथु इ इति स्थिते परस्वावृद्धौ कृतायां टिलोप । अथवा कृतायामकृताया च वृद्धौ प्रवृत्त्या नित्यस्वावृद्ध प्राक् दिलोप । उभयथापि र ऋत' इति रभावे प्रथयतीति रूपमिति भावः । वस्तुतस्तु अकृताया वृद्धौ उकारस्य लोप । कृतायां तु औकारस्य लोपः। तथा च 'शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन विधिरनित्य ' इति टिलोप. अनिस्य । ततश्च पर- स्वात टिलोपात प्राग्वृद्धिरेवेति 'मुण्डमिश्र' इति सूत्रे भाष्ये स्थितम् । वृद्धौ सत्या पूर्व चा टिलोप इति मूल तु कृताऽकृतप्रसङ्गित्वाहिलोपस्य नित्यत्वमभिप्रेत्येति बोध्यम् । अपिप्रथदिति । वृद्धौ सस्या टिलोपे अग्लोपित्वाऽभावात् सन्वत्त्वे 'सन्यत' इति इत्त्वमिति भाव । अपप्रथदिति । वृद्धे पूर्व टिलोपेन उकारस्य निवृत्तावग्लोपि- त्वात् सन्ववाऽभावे रूपम् । अबभ्रशदित्यादौ वृद्ध. पूर्व पश्चाद्वा टिलोपेऽपि अग्लो- पिस्वान सम्वरवमिति भाव । औजिढदिति । वहधातो तिनि ढवधत्वष्टुत्वढलो पेषु उढि । तस्मात् णौ टिलोपे ऊहि इति ण्यन्ताल्लुङि चडि आटि वृद्धौ औद्धि व इति रियो प्रक्रियां दर्शयति-ढत्वादीनामिति । ढवधत्वष्टुत्वढलोयानामसिद्ध ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३६३ इति त्वनित्यमित्युक्तम् । दिशब्दस्य द्वित्वमित्यन्ये । श्रौडिढत । उढमाख्यत् । औजढतू-औडढत् । 'श्रो पुयण-' (सू २५७७ ) इति वर्गप्रत्याहारजग्रहो लिङ्ग द्वित्वे कार्ये णावच आदेशो न' इति ऊनयतायुक्तम् । 'प्रकृत्यैकाच' (सू २०१०) वृद्धिपुको । स्वापयति । त्वा मा वा प्राचष्टे त्वापयति, मापयति । मप- र्यन्तस्य त्वमौ । पररूपात्पूर्व नित्यत्वाहिलोप वृद्धि पुक् त्वादयति, मादयति इति तु न्याय्यम् । अन्तरङ्गत्वात्पररूपे कृते 'प्रकृत्यैकाच्' (सू २०१०) इति त्वात् 'अजादेद्वितीयस्य' इति हतिशब्दस्य द्वित्वमित्यर्थः । इत्युक्तमिति । 'लुग्विकर- णप्रक्रियाया अणुन्धाता'विति शेष । एवञ्च इतिशब्दस्य द्वित्वे हलादिशेषे 'कुहो- रचु' इति हस्य चुत्वमिति भाव । दिशब्दस्येति । 'पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे' इत्यस्य क्वचिदनित्यत्वेऽप्यन्त्र तदप्रवृत्तौ मानाभावादिति भाव । ऊढमाख्यदिति । वहधातो. क्तप्रत्यये ढवधत्वष्टुत्वबलोपेषु ऊढशब्दात् ण्यन्ताल्लुडि चडि ढस्वादीनामसिद्ध खात् 'ह ते त्यस्य द्विस्वे हलादिशेषे अभ्यासस्य चुत्वे रूपम् । औडढदिति । 'पूर्वन्ना- सिद्धीयमद्वित्वे' इति ढत्वादीनामसिद्धत्वाऽभावपक्षे ढशब्दस्य द्वित्वे रूपम् । नन्विह परत्वात् टिलोपे सति णिच्सहितस्य ह तीति ढीत्यस्य वा द्वित्वे कृते अभ्यासे इकार एव श्रूयेत नत्वकार इत्यत आह-श्रो पुयणित्यादि । स्वशब्दाणिचि टिलोपमाशय आह-प्रकृत्यैकाजिति । प्रकृतिभावाडिलोपाऽभावे अकारस्य वृद्धौ आकारे पुगागम । तदाह-वृद्धिपुगविति । त्वापयति मापयति इत्यत्र प्रक्रियां दर्शयति-मपर्यन्तस्येति। युष्मदस्मद्भ्या णौ 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इति मपर्यन्तम्य त्वमौ। त्व अद्इ,मभद्इ, इति स्थिते आह-पररूपादिति। कृते अकृते च पररूपेटिलोपस्य प्रवृत्तेनित्यत्व बोध्यम् । स्वइ, म इ इति स्थिते आह-वृद्धिरिति । अकारस्य आकार । टिलोपस्य स्थानिय तु न शङ्कयम , अजादेशत्वाऽभावात् । पुगिनि । 'अति' इत्यनेनेति भावः । तदेव प्राचीनमतमुपन्यस्य स्वमतमाह त्वादयतीत्यादिना। तदेवोपपादयति अन्तरशत्वादिति। स्व अद् इ, म अद् इ, इति स्थिते नित्यमपि टिलोप बाधित्वा अन्तरङ्गत्वात्पररूपे कृते, 'प्रकृत्यैकाच् इति प्रकृतिभावे टिलोपस्याऽप्रवृत्तौ उपधावृद्धिरिति भाव । ननु इष्ठेमेयस्सु किमुदाहरणमिति प्रश्ने प्रेयान् प्रेमा श्रेष्ठ इत्युदाहरणानि प्रदर्श्य, 'नैतदस्ति प्रयोजन' 'प्रस्थस्फ' इति विहितप्रादीनामाभीयत्वेनाऽसिद्धतया तन्त्र टि- लोपाप्रसक्तरित्युक्त्वा श्रेयान् श्रेष्ठ इत्यत्र 'प्रशस्यस्य श्र' इति प्रादेशस्य पाचमि- कतया आभीयत्वाभावेनासिद्धत्वाभावात् टिलोपे प्राप्ते प्रकृतिभावविधिरित्युदाहर- णान्तर प्रदर्य 'श्रादेशे अकारोच्चारणसामर्थ्याटिलोपो न भविष्यती'त्युक्त्वा स्वग्वि तमनजिष्ठ' इत्यत्र 'विन्मतोलक्' इति लुकि टिलोपनिवृत्त्यर्थ प्रकृतिभावविधान- मित्युक्त्वा प्राप्त एव टिलोपे आरभ्यमाणस्य लुकस्तदपवादतया लुका टिलोपस्य बायो भविष्यतीति 'प्रकृत्यैकाच्' इत्यस्य भाष्ये प्रत्याख्यानत्वात् स्वादयति, मार- वं ·सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- . प्रकृतिभावात् । न च प्रकृतिभावो भाष्ये प्रत्याख्यात इति भ्रमितव्यम् । भाष्यस्य प्रेष्ठायुदाहरणविशेषेऽन्यथासिद्धिपरत्वात् । युवामावा वा युष्मयति, अस्मयति । श्वानमाचष्टे शावयति । 'नस्तद्धिते' (सू ६७९ ) इति टिलोप । प्रकृतिभावस्तु न, येन नाप्राप्तिन्यायेन ' (सू १७८६ ) इत्यस्यैव बाधको हि स । भत्वा- सम्प्रसारणम् । अन्ये तु 'नस्तद्धिते' (सू ६७९) इति नेहातिदिश्यते, इष्ठनि तस्यादृष्टत्वात् । ब्रह्मिष्ठ इत्यादौ परत्वात् 'टे' (सू २७८६ ) इत्यस्यैव प्रवृत्ते । यति इत्यत्र प्रकृतिभावोपन्यासो न युज्यते इत्याशय निराकरोति-नच प्रकृतिभावो भाष्ये प्रत्याख्यात इति भ्रमितव्यमिति । कुत इत्यत आह-भाष्यस्येति उदाहृतभाष्यस्य हि प्रेयान् प्रेष्ठ इत्यादिना प्रकृतिभाव विनाऽपि साधने तात्पर्यम् , न तु प्रकृतिभाव- प्रत्याख्यानमभिमतम, स्वमाचष्टे स्वापयतीत्यादौ तदावश्यकत्वात् । अत एव 'प्रकृ. त्यैकाजिष्ठेमेयस्सु चेन्नैकाच उच्चारणसामर्थ्यादवचनात् प्रकृतिभाव' इति वार्तिक व्याख्यावसरे 'अन्तरेणापि वचन प्रकृतिभावो भविष्यति' इति भाष्ये उक्तम् । अन्यथा 'अन्तरेणैव वचनमि'त्युच्येत इत्यास्तां तावत् । 'प्रत्ययोत्तरपदयोश्च' इत्यत्र एकवचने इत्यनुवृत्तम् । तच्च यौगिकमाश्रीयते । एकत्वविशिष्टवाचिनोर्युष्मदस्मदो- रिति लभ्यते इति मत्वा आह-युवामावा वेति । न च द्वयोरुक्तौ युवावादेशौ शङ्कयौ, विभक्तेलुका लुप्तत्वात् । न च लुक प्रागेव युवावौ कि न स्यातामिति वाच्यम् , 'अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्बाधते' इत्युक्तेरिति भाव । शावयतीति । श्वा- नमाचष्टे इत्यर्थ । श्वन्शब्दाण्णौ श्वन इ इति स्थिते आह-नस्तद्धिते इति । 'प्रकृ- स्यैकाच्' इति प्रकृतिभावमाशङ्कय आह-प्रकृतिभावस्तु नेति । कुत इत्यत आह- येनेति । 'हे' इति टिलोपे प्राप्ते सत्येव 'प्रकृत्यैका जित्यारभ्यते 'नस्तद्धिते' इत्य- स्य त्रजिष्ठ इत्यादौ अप्राप्तावपि प्रकृतिभाव आरभ्यते इति भाव । मत्वादिति । इष्टवत्त्वेन भत्वात् 'श्वयुव' इति सम्प्रसारणमित्यर्थः। तथा च श्वन् इ इति स्थिते टिलोपे सति तस्याभीयत्वेनाऽसिद्धस्वादन्नन्तत्वात् वस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे उकार- स्य वृद्धौ भावादेश । अन्ये स्विति । इष्टनि दृष्टस्येव इष्टवदित्यतिदेश । टेरित्येव टि- लोप इष्टनि दृष्ट, नतु 'नस्तद्धिते' इति । अतो नाऽस्यातिदेश इत्यर्थ । नन्वतिशयेन ब्रह्मा ब्रह्मिष्ठ इत्यत्र नस्तद्धिते इति टिलोपो दृष्ट इत्यत आह-ब्रह्मिष्ठ इत्याटाविति । तेनेति । 'नस्तद्धिते' इत्यस्याऽप्रवर्तनेनेत्यर्थ । ततश्च प्रकृतिभावात् 'टे' इति लोप- स्याऽभावे सम्प्रसारणे शुनयतीति रूपमित्यर्थ । आहुरित्यस्वरसोद्भावनम् । तद्वीज तु ब्रह्मवच्छब्दादिष्ठनि टेरिति टिलोपापवादे 'विन्मतोलुंक' इति मतुपो लुकि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो दृष्ट एवं। ततश्च 'इष्ठनि तस्याऽदृष्टत्वा'दित्ययुक्तम् । किन ब्रह्मिष्ठ इत्यादौ परत्वा रित्यस्य प्रवृत्तिरित्युक्तम् । केवलस्य ब्रह्मशब्दस्य वेदादिवचनस्य गुणवचनत्वाभावेन इटनो दुर्लभत्वात् 'अजादेर्गुणवचनादेव' इत्यु- ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३६५ . . तेन शुनयतीति रूपमाहु । विद्वासमाचष्टे विद्वयति । अङ्गवृत्तपरिभाषया सम्प्रसा- रण नेत्येके । सम्प्रसारणे वृद्धावावादेशे च विदावयतीत्यन्ये । नित्यत्वाहिलोपात्रा- क्सम्प्रसारणम् । अन्तरङ्गत्वात्पूर्वरूपम् टिलोप । विदयतीत्यपरे । उदश्चमाचष्टे उदीचयति । उदैचिचत् । प्रत्यञ्च प्रतीचयति । प्रत्यचिचत् । 'इकोऽसवर्णे-' (सू ९१) इति प्रकृतिभावपक्षे प्रतिप्रचिचत् । सम्यञ्चमाचष्टे समीचयति । स- म्यचिचत् । समिचिचत् । तिर्यञ्चमाचष्टे तिराययति । अञ्चेष्टिलोपेनापहारेऽपि क । मत्वन्तादिष्ठनि तु मतो कि तेन 'टे' इत्यस्य प्रवृत्तिबाधेन लुगुत्तर तदप्रवृत्त्या परत्वादित्यप्यसङ्गतिरिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । विद्वयतीति । विद्वश्शब्दाण्णौ टिलो प । ननु इष्टवत्त्वात् भत्वे 'वसो. सम्प्रसारणमित्याशङ्कय आह-अङ्गवृत्तेति । 'अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः' इति परिभाषयेत्यर्थ । अङ्गकार्थे कृते पुनर्नाङ्गकार्यम् इति तदर्थ । वस्तुतस्तु विद्वयतीत्यत्र 'टे' इत्यसो लोपे वस्वन्तत्वाऽभावात् सम्प्रसारणाऽप्रसक्तर- नवृत्तपरिभाषोपन्यासो वृथेत्यस्वरस सूचयति-इत्येके इति । सम्प्रसारणे इति । विद्व- छन्दापणौ इष्टवत्वेन टिलोपे कृते वकारस्य सम्प्रसारणे पूर्वरूपे उकारस्य वृद्धौ आवादेशे विदावयतीत्यन्ये मन्यन्ते इत्यर्थ । अनापि पूर्ववदेवाऽस्वरस , टिलोपे सति वस्वन्तत्वाऽभावात् । नित्यत्वादिति । टिलोपेकृते अकृते च प्रवृत्ते सम्प्रसारण नित्यम्। टिलोपस्तु कृते सम्प्रसारणे पूर्वरूपे च कृते उसो भवति, अकृते तु अस इत्यनित्य 'शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्य ' इति न्यायादिति भाव । ननु कृतेऽपि सम्प्रसा- रणे पररूपाप्राक् अस एव टिलोप इति तस्य नित्यत्वमित्यत आह-अन्तरगत्वात्पूर्व- रूप टिलोप इति । सम्प्रसारणे पूर्वरूपेच कृते उसो लोपेऽपि वस्वन्तस्वस्य विनश्य- वान सम्प्रसारणमित्यस्वरस सूचयति-इत्यपरे इति । एवञ्च विद्वयतीति प्रथमपक एवं स्थित । अत्राङ्गवृत्तपरिभाषोपन्यास एवं वृथेति स्थितम् । उदाचयतीति उत्पूर्व- कादचे ऋविगित्यादिना क्विनि 'अनिदिताम्' इति नलोपे उदाशब्द । तस्माण्णी इष्टवत्वेन भत्वादच इत्यकारलोप बाधित्वा 'उद ईत्' इति ईत्त्वे 'उदीचि' इति प्य- न्ताबडादय इति भाव । उदैचिचदिति । लुङि 'द्विवंचनेऽचि' इति णिलोपनिषेधात् चिशब्दस्य द्वित्वम् 'उपसर्गसमानाकार पूर्वपद धातुसज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक क्रियते' इत्युक्तरुद' ऊपर्याडिति भाव । एवञ्च उद पृथक्करणेन 'प्रकृत्येकाच्' इति प्रकृतिभावान टिलोप । प्रतीचयतीति । 'अच' इत्यल्लोपे 'चौ इति पूर्वस्य दीर्ध । प्रत्यचिच दति । इह 'अच' इत्यल्लोपे चिशब्दात्प्रागटि तकारादिकारस्य यण। अच इत्यकारलोपस्थाभीयत्त्वेऽपि असमानाश्रयत्वान्नाऽसिद्धत्वम्, लोपस्य णिनिमित्तत्वाद् आटस्तु लुनिमित्तत्वात् । इकोऽमवणे इतीति । 'न समासे' इति तु न, पृथक्करणेन समासनिवृत्त । समीचयतीति । 'सम समि' इति सम्यादेश । अच इति लोपेचा- विति दीर्घ। सम्यचिचदिति । सम्यादेशस्य स्थानिवत्वेनोपसर्गत्वात् पृथक्करणम् ·३६६ सिद्धान्तकौमुदी [ नामधातु- . बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वात्तिरसस्तिरि । 'असिद्धवदत्र- (सू २१८३ ) इति चिणी लुङन्यायेन प्रथमटिलोपोऽसिद्ध । अत पुनष्टिलोपो न। अङ्गवृत्तपरिभाषया वा । चडयग्लोपित्वादुपधाह्रस्वो न । अतितिरायत् | सध्रयञ्चमाचष्टे सध्राययति । अससध्रायत् । विष्वव्यञ्चम् अविविष्वद्रायत् । देवद्रयश्चम् अदिदेवदायत् । अदद्रय- श्चम् श्राददद्रायत् । अमुमुयश्चम् अमुमुआययति । चड् । श्रामुमुआयत् । अदमुय- पृथक्करणेन उत्तरपदपरत्वाऽभावेऽप्यन्तरगत्वाज्जात. सम्यादेशो न निवर्तते । तिरा- ययतीति । 'तिरस्' इत्यव्ययम् । तत्पूर्वात् अशे क्विनि नलोपे तिरस् अच् इत्यस्मा- ण्णौ टिलोपेन धातोनिवृत्तौ 'तिरसस्तियंलोपेइति तिरिभावे इकारस्य वृद्धावायादेशे 'तिरायि' इत्यस्मात् ण्यन्ताबडादीति भाव । न च तिरस पृथक्करणे सति धातो. 'प्रकृत्यकाच' इति प्रकृतिभावात् कथ टिलोप इति वाच्यम्। तिरसित्यस्य कदाप्यनु- पसर्गतया उपसर्गसमानाकारत्वाऽभावेन पृथक्करणाऽभावात् । नन्वेव सति अञ्चते- टिलोपेनापहारे सति अञ्चतिपरकत्वविरहात्कथमिह तिरसस्तिरिभाव इत्यत आह- अन्चेष्टिलो पेनेति । बहिरङ्गत्वेनेति । बहिर्भूतणिनिमित्तकस्वादिति भाव । नन्वस्तु तिर- सस्तिरिः । तत्र रेफादिकारस्य टेरिति लोप.स्यादित्यत आह- प्रसिद्धवदत्रेति । प्रथम- टिलोपोऽसिद्ध इत्यन्वय । तिरस् अच् इ इति स्थिते प्रथमप्रवृत्त अच् इत्येवरूपटे. ोप तिरे टिलोपे कर्तव्ये आभीयत्वादसिद्ध इत्यर्थं । ननु प्रथमटिलोपस्य कथ तिरे. ष्टिलोपे कर्तव्ये असिद्धत्वम् टिलोपशास्त्रस्य एकस्वादित्यत आह-चिणो लुङ्न्यायेनेति। पधातो वकर्मणोलुंङस्तङि प्रथमपुरुषैकवचने तशब्दे परे 'चिण भावकर्मणो 'इति इलेश्चिणि उपधावृद्धौ अटि अपाचि त इत्यस्मात् 'तिडश्च' इति तरपि तदन्तात् 'कि- मेत्तिव्ययघादाम्' इत्याम्प्रत्यये अपाचिततरामिति स्थिते 'चिणो लुक् इति प्रथम स्य तशब्दस्य लुकि कृते पुनस्तरप्रत्ययतशब्दस्य लुड्न भवति, स्थानिभेदेन लुको भेदमाश्रित्य प्रथमलुक. असिद्धत्वेन व्यवधानादिति स्थिति । एवमिहापीत्यर्थः । अत इति । प्रथमटिलोपस्थाऽसिद्धवादित्यर्थ । अङ्गवृत्तपरिभाषया वेति । 'पुनष्टिलोपो नेत्य- नुषज्यते । न च तिरेरिकारस्याङ्गवृत्तपरिभाषया 'टेरिति लोपाभावे तिराययतीति वृद्धिरपि तस्य न स्यादिति वाच्यम् , अङ्गवृत्तपरिभाषाया अनित्यत्वेन वृद्धिविषये तदप्रवृत्तेः । अग्लोपित्वादिति । तिरस् अच् इ इति स्थिते 'टे' इत्यचो धातोर्लोपे सति तिरि इत्यस्य अग्लोपित्वम् अचो धातोर्लोपे अकारस्यापि लोपसत्त्वादिस्यमि- मान । सधाययतीति । सहस्य सनि । तिराययतीतिवद्रूपम् । सहेस्यस्य उपसर्गत्वा- भावास प्रथक्करणम् । तदाह-अससघ्रायदिति । विश्वद्रयचमिति । विष्वक अच इ इति स्थिते "विश्वग्देवयोश्च' इति विष्वक्शब्दटेरद्रयादेशे टेरिस्यचो धातोर्लोपे विष्वद्रिह इति स्थिते वृद्धौ आयादेशे विष्वदायि इति प्यन्तालटि विश्वकाययतीति रूपम् । देवश्यश्चमिति। देवशब्दस्य टेरद्रयादेशे देवदाययतीवि सिद्भवत्कृत्य लुड्याह-अदिदे ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। श्चम् अदमुपाययति । श्राददमुआयत् । भुव भावयति । अबीभवत् । ध्रुवम् अबुभ्र- वत् । श्रियम् अशिश्रयत् । गाम् अजूगवत् । रायम् अरीरयत्। नावम् अनूनवत् । स्वश्व स्वाशश्वत् । स्व । अव्ययाना भमाने टिलोप । स्वयति। असस्वत् । असिस्वत् । बहून् भावयति बहयतीत्यन्ये । स्रग्विण स्रजयति । सज्ञापूर्वकत्वान्न 'वृद्धि । श्रीमती श्रीमन्त वा श्राययति । अशिश्रयत् । पयस्विनी पयसयति । इह वद्रायदिति । अतितिरायदितिवद्रूपम् । आददद्रायदिति। सर्वनामत्वाददस्शब्दस्य टेर- यादेश । 'त्यदायस्वे सत्येव उत्त्वमत्वे' इति पक्षे इदम् , अदस्शब्दाद्विभक्त लुका लुप्तत्वेन विभक्तिपरकत्वाभावेन त्यदायत्वाप्रवृत्ते । त्यदायत्त्वाविषयत्वेऽपि उत्त्वमत्त्वे स्त इति मतमाश्रित्य आह–अमुमुयश्चमिति । अदस् अच् इ इति स्थिते टेरद्रयादेशे अच् इत्यस्य टेलोपे अदद्रि इ इति स्थिते 'अदसोऽद्रे पृथड्मुत्वम्' इति मते दकाराकारयोर्दकाररेफयोश्च मत्वोत्त्वयो कृतयो अमुमु इ इति स्थिते प्रथ- मस्य इकारस्य णिचि वृद्धौ आयादेशे अमुमु आयि इति ण्यन्तालडादिरिति भाव । मुत्वस्यासिद्धत्वान्न यण । अदमुआययतीति । 'केचिदन्त्यसदेशस्य' इति मते इदम् । भुवमिति । भुवमाचष्टे इत्यर्थे भूशब्दात् णिच् वृद्धयावादेशौ भावि इत्यस्मालडादीति भाव । अबीभवदिति । 'ओ पुयजि' इति इत्वम् । अबुभ्रवदिति। अवर्णपरकपवर्गा- दिपरत्वाभावात् 'ओ पुयण्जि' इति न । स्वश्वमिति । सुशोभन अश्व इति विग्रहः। स्वाशश्वदिति । उपसर्गसमानाकारस्य पृथक्करणादश्वशब्दस्य 'अजादेर्द्वितीयस्थ' इति द्वित्वमाडागमश्च । स्वरिति । स्वर इत्यस्माणिचि 'अव्ययाना भमात्रे' इति टिलोप इष्टवत्त्वेन भत्वात् । 'प्रकृत्यैकाच्' इति प्रकृतिभावस्तु येन नाप्राप्तिन्यायेन ''रित्यस्यैव बाधकः। असस्वदिति । द्वित्वे कार्ये णावजादेशस्य निषेधात् टिलोप बाधित्वा स्वरशब्दस्य द्विस्वम् , 'अरि त्यस्य लापे अकारस्यापि लोपसवेन अजा- देशवादिति भाव । असिस्वदिति । अर्लोपस्य अजादेशत्व नेति द्वित्वे कार्ये णौ टि- लोपस्य निषेधाभावात् टिलोपे कृते णिचा सह स्विशब्दस्य द्वित्वमिति भावः। बहूनिति। बहुशब्दाणिचि 'णाविष्ठध'दित्यतिदेशात् 'बहोर्लोपो भू च बहो' इति बहो भावः । 'इष्टस्य यिट् चेति यिडागमस्तु न, 'णाविष्ठव दिति सप्तम्या इष्टनि परे दृष्टस्यैव कार्यस्यातिदेशादिति भाव । बहयताति। यिडभावे सत्सन्नियोगशिष्टस्य भूभावस्याप्यभावादिति भाव ।खजयतीति । इष्टवत्वात् 'विन्मतो.' इति लुक । नचा जादी गुणवचनादेवेति इष्ठन्प्रत्यय स्रग्विन्शब्दात् दुर्लभ इति इषवत्वमन्त्र कथमिति शवयम्, 'विन्मतो' इति लुग्विधानेन स्वग्विन्शब्दादिष्टवत्त्वसिद्धेरिति भावः । उपधावृद्धिमाशङ्कय आह-सञ्चापूर्वकत्वान्न वृद्धिरिति । 'णाविष्ठव'दित्यनेनातिदेशेन । विनो लुक. सत्वादङ्गवृत्तपरिभाषया न वृद्धिरिति कैयटः । श्रीमतीमिति । श्रीमतीश- ब्दाणिचि णाविष्ठव'दित्यतिदेशेन 'भस्याढे' इति पुवत्त्वे 'विन्मतो" इति मतो- लुकिरेफादिकारस्य वृद्धयायादेशयो 'श्रायि' इत्यस्मात् लडादीति भावः । अशिश्र- ·३६८ सिद्धान्तकौमुदी [नामधातु- । टिलोपो न । तदपवादस्य लुक प्रवृत्तत्वात् । स्थूल स्थवयति । दूर दवयति । कथ तर्हि 'दूरयत्यवनते विवस्वति' इति । दूरमतति अयते वा दूरात् , , दूरात कुर्वतीत्यर्थ । युवान यवयति कनयति । 'युवाल्पयो-' (सू २०१९) इति वा कन् । अन्तिक नेदयति । बाढ साधयति । प्रशस्य प्रशस्ययति । इह श्रज्यौ न,. उपसर्गस्य पृथक्कृते । वृद्ध ज्यापयति । प्रिय प्रापयति । स्थिर स्थापयति । स्फिर स्फापयति । उरु वरयति । वारयति । बहुल बहयति । गुरु गरयति । वृद्ध वर्षयति । यदिति । णावच आदेशो नेति वृद्ध्यायादेशयो प्रागेव श्रीशब्दस्य द्वित्वे उत्तरखण्डे वृद्धयायादेशयो कृतयोरुपधाहस्व इति माधव । मतुपो लुकि अकारस्थापि लोपस वेन अग्लोपित्वानोपधाहस्व. इत्यन्ये । पयस्विनीमिति । णिचि इष्टवत्वाद्विन्मतो- रिति मतुपो लुगिति भाव । पयसयतीत्यत्र इष्टवत्त्वात् टिलोपमाशङ्कय आह- इह टिलोपो नेति । कुत इत्यत आह-तदपवादस्येति । न च टिलोप बाधित्वा मतुपो लुकि कृते पयसष्टेर्लोप कुतो न स्यादिति वाच्यम् , 'सत्यपि सम्भवे बाधन मिति न्यायेन पयसष्टिलोपस्यापि मतुपो लुका बाधात् । स्थवयतीति । स्थूलशब्दात् णिचि इष्टवत्त्वात् स्थूलदूरेति स्थूलशब्दस्य यणादेोपे उकारस्य गुणे अवादेशे स्थवि इत्यस्मालडादीति भाव । गुणे ओकारस्याचोणितीति वृद्धिस्तु न शङ्कया, अङ्ग- कार्य कृते पुनरङ्गकार्यस्याप्रवृत्ते । दवयतीति । पूर्ववद्यणादिलोपो गुणश्च । कथ तहीति। 'स्थूलदूरे ति यणादिलोपस्य टिलोपापवादस्वादिति भाव । दूरमततीति । 'अत सातत्यगमने' इति धातो 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति क्विपि दूरादिति रूपम् । भय गतावित्यस्मात् क्विपि 'लोपो व्यो' इति यलोपे 'हस्वस्य पिति' इति तुकि दूरादि त्येव रूपम् । तस्माण्णौ टिलोपे दूरि इति ण्यन्तात् शतृप्रत्यये शपि इकारस्य गुणे अयादेशे दूरयच्छब्दस्य दूरयतीति सप्तम्यन्तमिति भाव । तदाह-दूरात कुर्वतीत्यर्थ इति । 'कुर्वतीति' सप्तम्यन्तम् । यवयतीति । युवन्शब्दात् णौ स्थूलदूरेति वनो यणादे लोपः । पूर्वस्य उकारस्य गुणे अवादेश.।यवि इत्यस्माबडादि । कनयतीति । युवन्श- ब्दस्य कनादेशपचे रूपम् । तदाह-युवाल्पयोरिति । नदयतीति । अन्तिकशब्दस्य गौ नेदादेश । 'अन्तिकबाढयोर्नेदसाधावि'स्युक्त । साधयतीति । बाढशब्दस्य णौ साधादेश. । इति । प्रशस्ययतीत्यत्र 'प्रशस्यस्य श्र' 'ज्य च' इति श्रज्यौ नेत्यर्थः । कुत इत्यत आह.-उपसर्गस्येति । तत्पृथक्करणे सति विशिष्टस्य स्थानिनोऽभा- वानदेशाविति भावः । वृद्ध ज्यापयनीति । 'वृद्धस्य चेति वृद्धशब्दस्य ज्यादेशे वृद्धौ पुगिति भाव । 'प्रियस्थिर' इति सूत्रक्रमेणोदाहरति-प्रिय प्रापयतीति । प्रियशब्दस्य प्रादेशे वृद्धि पुक् । स्थापयतीति । स्थिरशब्दस्य स्थादेशे वृद्धिपुको । कायती वारयतीति। उरुशब्दस्य वर । सज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वादुपधावृद्धिविकल्प इति माधा। बयतीति । बहुलस्थ बहादेशः। गरयतीति । गुरोः गर । वृद्ध वर्षयतीति । ।

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता ३६६ तृप्र त्रापयति । दीर्घ द्रापयति । वृन्दारक वृन्दयति । इति तिडन्ते नामधातुप्रकरणम् -00-000- . अथ तिङन्ते कण्ड्वादिप्रकरणम् ॥ १६ ॥ २६७८ कण्ड्वादिभ्यो यक् ३ । १। २७ ।। एभ्यो धातुभ्यो नित्य यक् स्या- स्वार्थे । धातुभ्य किम् । प्रातिपदिकेभ्यो मा भूत् । द्विधा हि कण्डवादय , धा- तव प्रातिपदिकानि च । १ कण्डून गात्रविघर्षणे । कण्डूयति । कण्ड्यते । २ मन्तु अपराधे । रोष इत्येके । मन्तूयति । चन्द्रस्तु जितमाह । मन्तूयते । ३ वल्गु पूजामाधुर्ययो, वल्गूयति । ४ असु उपतापे, असु असून् इत्येके । अस्यति । असूयति-असूयते। ५ लेट् ६ लोट् धौर्ये पूर्वभावे, स्वप्ने च दीप्तावित्येके । लेटयति-लेटिता। लोटथति-लोटिता । ७ लेला दीप्तौ । ८ इरस् , ९ इरज् , १० इरन् , ईर्ष्यायाम् । इरस्यति । इरज्यति । 'हलि च' (सू ३५४ ) इति दीर्घ । ईर्यति । ईर्यते। ११ उषस् प्रभातीभावे । १२ वेद पौत्ये, स्वप्ने च । १३ मेघा पाशुग्रहणे । मेधायति । १४ कुषुभ क्षेपे । कुषुभ्यति । १५ मगध परि वेष्टने । नीचदास्ये इत्यन्ये । १६ तन्तस् १७ पम्पस् दु खे । १८ सुख १९ दुख तक्रियायाम् । सुख्यति । दुख्यति । सुख दुख चानुभवतीत्यर्थ । २० सपर पूजायाम् । २१ अरर आराकर्मणि । २२ भिषज् चिकित्मायाम् । २३ भिष्णज् उपसेवायाम् । २४ इषुध शरधारणे । २५ चरण २६ वरण गतौ । २७ चुरण चौर्ये । २८ तुरण त्वरायाम्। २९ भुरण धारणपोषणयो । २० गद्गद वाक्- वृद्धस्य वर्षादेश 'वृद्धस्य चेति ज्यादेशेन विकल्प्यते । त्रपयतीति । तृप्रस्य त्रप आदेश । अदुपध । सज्ञापूर्वकत्वान वृद्धि गरयतीत्यादिवत् । त्रापयतीति क्वधि- स्पाठ.। द्राषयतीति । दीर्घस्य दाघ्रादेश । वृन्दयतीति । वृन्दारकस्य वृन्दादेशः। इति श्रीवासुदेवदीक्षितविदुषा विरचिताया सिद्धान्तकौमुदीन्याख्यायां बालमनोरमाख्याया नामधातुप्रक्रिया समाप्ता। अथ कण्ड्वादिप्रक्रिया निरूप्यन्ते । कण्ड्वादिभ्यो यक् । धातुभ्य इति । 'धातोरेका- च' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भाव नित्यमिति । वाग्रहण तु निवृत्तमिति भाव. अन्यथा कण्ड्वतीस्यायपि स्यादिति भाव । द्विधा होति । एतच्च भाष्ये स्पष्टम् । तेन कण्डू रित्याचविगृहीतरूपसिद्धि । लेटितेति । 'यस्य हल' इति यलोपः। मेधा आशुग्रहणे इति । आशुग्रहण स्वरया बोध । 'सुग्रहणे' इति पाठान्तरम् । मुख्यतीति । यकि अतो लोप । प्रातिपदिकेभ्यो यकि तु आर्धधातुकस्वाभावादल्लोपो न स्यादिति बोध्यम् । चौरादिकयोस्तु सुखयति दुखयतीत्युक्तम् । अरर आराकर्मणोति । आरा प्रतोद तस्क- ·सिद्धान्तकौमुदी [प्रत्ययमाला- - स्खलने । ३१ एला ३२ केला ३३ खेला विलासे । ३४ इला इत्यन्ये । ३५ लेखा स्खलने च । अदन्तोऽयमित्यन्ये । लेख्यति । ३६ लिट अल्पकुत्सनयो । लिटय- ति । ३७ लाट जीवने । ३८ हृणीड रोषणे लज्जाया च । ३९ महीड पूजायाम् । महीयते । पूजा लभते इत्यर्थ । ४० रेखा श्लाघासादनयो । ४१ द्रवस् परिताप- परिचरणयो । ४२ तिरस् अन्तौ । ४३ अगद' नीरोगत्वे । ४४ उरस् बलार्थ । उरस्यति बलवान्भवतीत्यर्थ । ४५ तरण गतौ। ४६ पयस् प्रसृतौ। ४७ सम्भू- यस् प्रभूतभावे । ४८ अम्बर ४९ सवर सवरणे । आकृतिगणोऽयम् । इति तिङन्ते कण्ड्वादिप्रकरणम् । --00-000- अथ तिङन्ते प्रत्ययमालाप्रकरणम् ॥ १७ ॥ कण्डूयते सन् । 'सन्यडो' (सू २३९५ ) इति प्रथमस्यैकाचो द्वित्वे प्राप्त 'कण्ड्वादेस्तृतीयस्येति वाच्यम्' (वा ३४०४ )। कण्डूयियिषति । क्यजन्ता- सन् । 'यथेष्ट नामधातुषु' (वा ३४०६ )। आद्याना त्रयाणामन्यतमस्य द्वित्व- मित्यर्थ । अजादेस्त्वाचेतरस्य । पुपुत्रीयिषति-पुतित्रीयिषति-पुत्रीयियिषति । अ- शिश्वीयिषति-अश्वीयियिषति । नदराणा सयुक्तानामच परस्यैव द्वित्वनिषेध । इन्द्रीयते सन् । द्रीशब्दयिशब्दयोरन्यतरस्य द्वित्वम् । इन्दिद्रीयिषति इन्द्रीयियि- रणक कर्म आराकर्म । भिषज् चिकित्सायाम् । जान्तोऽयम् । भिषज्यति । लेखा स्खलने चेति । लेखायति । लेख्यतीति । अदन्तायकि अतो लोप । आकृतिगणोऽयमिति। कण्ड्- वादिरित्यर्थ । तेन दुवस सन्दीपने इत्यादिसग्रह । 'समिधा अग्निं दुवस्यते । इति श्रीवासुदेवदीक्षितविदुषा विरचिताया सिद्धान्तकौमुदीव्याख्याया बालमनोरमाख्याया कण्ड्वादय समाप्ता । अथ प्रत्ययमालावषयमाह-कण्डूयते सन्निति । 'धातो कर्मण.' इत्यनेनेति भाव । प्रथमस्यै काच इति । 'अजादेर्द्वितीयस्य' इति द्वितीयकाचो द्वित्वे प्राप्ते इत्यपि ज्ञेयम् । कण्ड्वादेस्तृतीयस्येति । 'एकाचो द्वित्व'मिति शेष । 'कण्ड्वादे रित्यन्तर 'यगन्तस्ये ति शेष, केवलकण्ड्वादिषु तृतीयैकाचोऽभावात् । कण्डूयियिषतीति । कण्डूयेति यगन्तात् सनि इटि अतो लोप । इस् इति तृतीयस्यैकाचो द्वित्वम् । असु उपतापे, कण्ड्वादिः । असूयियिषति । अजादेस्तृतीयस्य एकाचो द्वित्वम् । क्यजन्तात्सन्निति । उदाहियते इति शेष । यथष्ट नामधातुषु । इत्यपि वार्तिकम् । नाम प्रातिपदिक तटितधातुञ्चि- स्यर्थ । अजादेस्त्वाचेतरस्येति । अजादेरिस्यनुवृत्या आदिभूतादच परेषामेकाचा यथे- टमित्यर्थलाभादिति भाव । नदराणामिति । तेषामध्ये, आदिभूतादच परस्यैवेत्यर्थः । इन्द्रायत्त सचिति । इन्द्रशब्दात् क्यजन्तात्सन्नित्यर्थः। द्रीशब्दायशब्दयोरिति । नका. - 1 ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। षति । चिचन्द्रीयिषति-चन्दिद्रीयिषति-चन्द्रीयियिषति । प्रियमाख्यातुमाचक्षाण प्रेरयितु.वेच्छति पिप्रापयिषति । प्रापिपयिषति । प्रापयियिषति । उसै विचारयि- षति । वारिरयिषति । वारयियिषति । बाढ सिसाधयिषतीत्यादिरूपत्रयम् । षत्व तु नास्ति । यङ्, सन् , ण्यन्तात्सन् । बोभूयिषयिषति । यङ्, णिच् , सचन्ताणिच् । बो- भूययिषयतीत्यादि । इति तिङन्ते प्रत्ययमालाप्रकरणम् । रस्य आदिभूतादच. परवाच द्विस्वम् । दकारस्य तु आदिभूतादच. परवाऽभावाब द्वित्वनिषेध इति भाव । चिचन्द्रोयिषतीति । चन्द्रीयते सनि प्रथमस्यैकाचो द्विस्वम् । चन्दिद्रीयिषतीति । द्वितीयस्यैकाचो द्वित्वम् । 'नन्द्रा' इति नकारस्य न द्वित्वमिति माधव । आदिभूतादच परेषां नदराणा न द्वित्वमित्येव भाष्यसम्मतम् । अन्न नका. रस्यापि द्वित्वमित्येव युक्तम् । चन्द्रीयियिषतीति । तृतीयस्पैकाचो द्विस्वम् । प्रियमिति । प्रियमाख्यातुमिच्छतीत्यर्थे 'तत्करोति तदाचष्टे'इति ण्यन्तारसनि इटि णाविष्टवत्वा- स्त्रियशब्दस्य 'प्रियस्थिर' इति प्रादेशे वृद्धौ पुकि णिचो गुणाज्यादेशयो षवे प्राप- यिषेत्येव सन्नन्तम् । प्रियमाचक्षाण प्रेरयितुमिच्छत्तीत्यर्थे तु प्रापि इति ण्यन्तादुक्का- देतुमण्णौ तदन्तात् सनि इटि द्वितीय णिचमाश्रित्य प्रथमणिचो लोपे द्वितीयणिचो गुणायादेशयो. प्रापयिषेस्येव सन्नन्तम् । तत्र यथेष्ट नामधातुष्पित्याधाना त्रयाणा मेकाचामेकैकस्य द्वित्वे पिप्रापयिषतीत्यादिरूपत्रयमित्यर्थः । उरुमिति । उरुमाख्या- तुमाचक्षाण प्रेरयितु वेच्छतीत्यर्थे उरुशब्दादाचष्टे इत्यर्थे णिचि 'प्रियस्थिर' इति वरादेशे उपधावृद्धौ वारि इति ण्यन्तात्सनि इटि णिचो गुणायादेशयो. षत्वे वारयि- ति सन्नन्तम् । माधवमते वृद्धद्यगीकारात् वारि इत्यस्मात् हेतुमण्ण्यन्तात् सनि इटि प्रथमणेर्लोपे षस्वे वारयिषेत्येव रूपम् । तत्र यथेष्ट नामधातुवित्येकैकस्य एका- चो द्वित्वे विवारयिषतीत्यादिरूपत्रयमित्यर्थ । बाढ सिसाधयिषतीति । बाढमाख्यातु माचक्षाण प्रेरयितु वेच्छतीत्यर्थे णिजादि पूर्ववत् । अन्तिकबाढयोरिति साधादेशः। तन्त्र सकारस्यादेशत्वाऽभावान्न षत्वम् । तदाह-पत्व तु नास्तीति । बोभूयिषयिष- तीत्यत्र प्रक्रिया दर्शयति-यछिति । 'भूधातो'रिति शेषः। द्विस्खे बोभूयेति स्थि- तम् । सन्निति । इटि अतो लोपे षत्वे बोभूयिषेति स्थितम् । ण्यन्तात् सन्निति । बोभू- विषेत्यस्मात् हेतुमण्णिचि अतो लोपे बोभूयिषि इति स्थितम् । तस्मात् सनि इटि णिचो गुणाऽआदेशयो. षत्वे बोभूयिषयिषेति स्थितम् । ततो लटस्तिपि शपि पर- रूपे बोभूयिषयिषतीति रूपम् । 'अनभ्यासस्ये'त्युक्तेर्न पुनखिम् । अथ बोभूय- विषयतीत्यत्र प्रक्रिया दर्शयति-यछिति । 'भूधातो'रिति शेषः। द्वित्वे बोभूयेति स्थि- बम् । गिजिनि । बोभूयेत्यस्माद्धेतुमण्णौ अतो लोपे बोभूयि इति स्थितम् । सन्नन्ता- ण्णिजिति । बोभूयि इत्यस्मात्सनि इटि णिचो गुणाऽयादेशयो. षत्वे बोभूययिषेति स्थितम् । तस्माद्धेतुमण्णिचि अतो लोपे बोभूययिषि इत्यस्माचटस्तिपि शपि गु.

·सिद्धान्तकौमुदी [आत्मनेपद- अथ तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् ॥ १८ ॥ 'अनुदात्तडित श्रात्मनेपदम्' (सू २१५७) । श्रास्ते । शेते । २६७६ भाव- कर्मणो. १ ॥ ३॥ १३॥ बभुवे । अनुबभूवे । २६८० कर्तरि कर्मव्यतिहारे श३।१४॥ क्रियाविनिमये योत्ये कर्तर्यात्मनेपद स्यात् । व्यतिलुनीते । अन्यस्य योग्य लवनमन्य करोतीत्यर्थः । 'श्नसोरल्लोप' (सू २४६९)। व्यतिस्ते । व्यतिषाते व्यतिषते । 'तासस्त्यो (सू २१९१) इति सलोप । व्यतिसे । 'घि च' (सू २२४९ ) । व्यतिध्वे । 'ह एति' (सू २२५०)। व्यतिहे । व्य- त्यसै । व्यत्यास्त । व्यतिषीत । व्यतिराते। व्यतिराते । व्यतिराते । व्यतिभाते। व्यतिभाते । व्यतिभाते । व्यतिबभे । २६८१ न गतिहिंसार्थेभ्यः ११३॥ १॥ व्यतिगच्छन्ति । व्यतिघ्नन्ति । 'प्रतिषेधे हसादीनामुपसङख्यानम्' (वा ८९८)। णायादेशयो. बोभूययिषतीति रूप सिद्धम् । इति श्रीवासुदेवदीक्षितविदुषा विरचिताया सिद्धान्तकौमुदीव्याख्याया बालमनोरमाख्याया प्रत्ययमाला समाप्ता। अथ आत्मनेपदप्रक्रिया निरूप्यते । आत्मनेपदपरस्मैपदव्यवस्थापकानि सूत्राणि प्रथमस्य तृतीयपादे पठितानि । तानि क्रमेण व्याख्यास्यन् व्याख्यातमपि सूत्र पुन. 'स्मारयति-अनुदात्तङित इति । 'आत्मनेपद'मित्येतत् शेषास्कर्तरि परस्मैपदम्' इत्यतः प्रागनुवर्तते।मावकर्मणो । भाव भावना क्रियेति पर्याया।कर्मशब्द कर्मकारके वर्तते। भावे कर्मणि च यो लकारस्तस्यात्मनेपदमित्यर्थ भावे उदाहरति-बभूवे इति। वृत्ताभ- चनक्रियेत्यर्थः । कमण्युदाहरति-अनुबभूवे इति । 'आनन्द' इति शेष । आनन्दकर्मिका वृत्ता अनुभवक्रियेस्यर्थ । कर्तरि कर्म । कर्मव्यतिहारशब्द विवृण्वनाह-क्रियाविनिमये धोत्ये इति । एव च कर्मशब्द क्रियापर व्यतिहारशब्दो विनिमयपर इत्युक्त भवति । अन्यस्येति। शूदादियोग्य सस्यादिलवन ब्राह्मण करोतीत्यर्थ । परस्परकरणमपि कर्म- न्यतिहार इति कैयट सम्प्रहरन्ते राजान । कर्तृग्रहण भावकर्मणोरित्यस्यानुवृत्तिनिवृ- त्यर्थम् । अन्यथा व्यतिलुनीत इत्यत्र न स्यात् । वस्तुतस्तु पृथक् सूत्रारम्भादेव सिद्धे कर्तृग्रहणमुत्तरार्थमिति भाष्ये स्पष्टम् । व्यति अस् ते इति स्थिते आह-श्नसोरिति । व्यतिस्ते इति । तपसे अयोग्य शूद्रस्तपस्वी भवतीत्यर्थ । इह 'उपसर्गप्रादुभ्याम्' इति नोष' यपरकत्वाभावादिति भाव । व्यतिपाते इति । इह अच्परकत्वादुपसर्ग- प्रौदुमिति प.। यति स् से इति स्थिते आह-तासस्त्योरिति । 'उपसर्गप्रादु. भाम् इति नेह पत्वम्, अस्त्यवयवस्य सकारस्य लुप्तत्वात्। व्यतिषाथे । व्यति- सध्वे इति स्थिते आह-घि चेति । सलोप इति शेषः । व्यतिस् ए इति स्थिते माह- हैरतीति । सकारस्य हकार इति भाव । व्यस्यसै इति । लोडुत्तमपुरुषैकवचनम् । व्य- तीस्ततिम स्पिन व्यतिथीति । लिड रूपम् । व्यतिराते इति । लटि प्रथमपुरुषै- ·प्रकरणम् बालमनोरमासहिता। ३७३ हसादयो हसप्रकारा शब्दक्रिया । व्यतिहसन्ति । व्यतिजल्पन्ति । "हरतेरप्रति- षेध' (वा ८९९)। सम्प्रहरन्ते राजान । २६८२ इतरेतरान्योऽन्योपपदाच १।३।१६।। 'परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम्' (वा ९००)। इतरेतरस्यान्योऽन्यस्य परस्परस्य वा व्यतिलुनन्ति । २६८३ नेविंश. १ ॥ ३॥१७॥ निविशते । २६८४ परिव्यवेभ्य' क्रिय' १।३।१८॥ अकञभिप्रायार्थमिदम् । परिक्रीणीते । विक्री- णीते। अवक्रीणीते । २६८५ विपराभ्या जे १।३।१६ ॥ विजबते । पराज यते । २६८६ आङो दोऽनास्यविहरणे ॥ ३॥ २० ॥ आडपूर्वाददातेर्मुखविक- सनादन्यत्रार्थे वर्तमानादात्मनेपद स्यात् । विद्यामादत्ते । अनास्य-इति किम् । मुख व्याददाति । श्रास्यग्रहणमविवक्षितम् । विपादिका व्याददाति । पादस्फोटो विपादिका । नदी कूल व्याददाति । 'पराङ्गकर्मकान्न निषेध' (वा ९०३)। व्या- ददते पिपीलिका' पतङ्गस्य मुखम् । २६८७ क्रीडोऽनुसपरिभ्यश्च १।३।२१ ।। चादाङ । अनुक्रीडते । सडक्रीडते । परिक्रीडते । आक्रीडते । अनी कर्मप्रवचनी- कद्विबहुवचनेषु समानमेव रूपम् । व्यतिमाते इति । भाधातो रूपम् । व्यतिबभे इति । लिटि रूपम् । न गतिहिसार्थेभ्य । कर्मव्यतिहारे आत्मनेपद नेत्यर्थ । हसादिगणस्य अदर्शनादाह-हसप्रकारा इति । उपसर्गमनपेक्ष्य ये गतिहिसयोर्वर्तन्ते तेषामेव ग्रहण- लाभाय अर्थग्रहणम् । हृधातुस्तु उपसर्गबलाद्धिसायां वर्तते इति न तस्य प्रतिषेध इत्याह-हरतेरप्रनिषेध इति । अर्थग्रहणलभ्यमिद वार्तिकम् । इतरेतर । 'नात्मनेपद'- मिति शेष । नेविश । निपूर्वाद्विश आत्मनेपद स्यादित्यर्थ । नेति निवृत्तम् । यद्यपि न्यविशतेत्यत्र न विशिर्ने पर, अटा व्यवधानात् अटो विकरणान्ताङ्गमक त्वेन विशधात्ववयवत्वाऽभावात् । तथापि 'अड्व्यवाये उपसख्यानम्' इति वार्तिका- अवतीति 'शदे. शित' इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । परिव्यवेभ्य । परि वि अव एभ्य परस्मात् क्रीब्धातोरात्मनेपदमित्यर्थः । नित्त्वादात्मनेपदसिद्धे किमर्थमिदमि- त्यत आह-अकभिप्रायार्थमिति । विपराभ्या जे । वि परा आभ्या परस्मात् जिधातोरात्मनेपदमित्यर्थः । विजयते इति । उत्कृष्टो भवतीत्यर्थ । पराजयते इति। निकृष्टो भवतीत्यर्थ । आडो दो । आस्यविहरण मुखविकसनम् । दा इत्यस्य द. इति पञ्चमी। तदाह-ददातेर्मुखविकमनादन्यत्रेति । विद्यामादत्ते इति । गृहातीत्यर्थः । दाजो भित्वेऽप्यकत्रभिप्रायार्थमिदम् । अविवक्षिमिति । 'अविहरणे' इत्येतावदेव विवक्षितमित्यर्थः । विपादिका ज्याददातीति । क्षारौषधादिना विदारयती स्यर्थः । अत्र पास्यविहरणाऽभावेऽपि विकसनसत्त्वानात्मनेपदमिति भावः । नदी कुल व्याददातीति । भिनत्तीत्यर्थ । अन्नापि विकसनसत्वादास्यविहरणाऽभावेऽपि ना- स्मनेपदम् । पराङ्गकर्मकान निषेध इति । वार्तिकम् । पतङ्गस्येति । परिणो मुख भक्षणाय ·३७४ सिद्धान्तकौमुदी [आत्मनेपद- यान । उपसर्गेण समा साहचर्यात् । माणवकमनुक्रीडति । तेन सहेत्यर्थ । 'तृती- या' (सू ५४९) इत्यनो कर्मप्रवचनीयत्वम् । 'समोऽकूजने' (वा ९०४)। सक्रीडते । कूजने तु सक्रीडति चक्रम् । 'पागमे क्षमायाम्' (वा ९०५)। ज्यन्तस्येद ग्रहणम् । आगमयस्व तावत् । मा त्वरिष्टा इत्यर्थ । 'शिक्षेर्जिज्ञासायाम्' (वा ९०६) धनुषि शिक्षते। धनुर्विषये ज्ञाने शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थ । 'आ- शिषि नाथ (वा ९१०) आशिष्येवेति नियमार्थ वार्तिकमित्युक्तम् । 'सर्पिषो नाथते । सर्पि, स्यादित्याशास्त इत्यर्थ । कथ 'नाथसे किमु पति न भूभृताम्' इति । 'नाघसे' इति पाठयम् । 'हरतेर्गतताच्छील्ये' (वा ९०८)। गत प्रकार । पैतृकमश्वा अनुहरन्ते । मातृक गाव । पितुर्मातुश्च गत प्रकार सततं परिशीलय- न्तीत्यर्थ । ताच्छील्ये किम् । मातुरनुहरति । 'किरतेहर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वाच्यम्' (वा ९०७)। हर्षादयो विषया । तत्र हर्षो विक्षेपस्य कारणम् । इतरे विकासयन्तीत्यर्थ । क्रीडोऽनु । चादाड इति । तथाच अनु सम् परि आड् एभ्य पर स्मात् क्रीडधातोरात्मनेपदमित्यर्थ । 'अनोः कर्मप्रवचनीयान' इति वार्तिकम् । तदिद न्यायसिद्धमित्याह-उपसर्गेण समेति । 'समोऽकूजने इति वार्तिकम् । सम परस्मात् अकूजने विद्यमानात् क्रीडेरात्मनेपदमित्यर्थ । कूजने तु सक्रीडति चक्रमिति। कूजतीत्य- थः। आगमेः क्षमायामिति । आत्मनेपद मिति शेषः । वार्तिकमिदम् । ण्यन्तस्यैद ग्रहण- मिति । भाष्ये ण्यन्तस्यैवोदाहरणादिति भावः। आगमयस्व तावदिति । कश्चित्काल स- हस्वेत्यर्थः । आडुपसर्गवशात् गमधातु क्षमायां वर्तते। 'हन्त्यर्थाश्च' इति चुरादिग- णसूत्रेण स्वार्थे णिच् । चुरादेराकृतिगणवाद्वा । मा त्वरिष्ठा इति । फलितार्थकथनम् । 'शिक्षेर्जिज्ञासायाम' इत्यपि वार्तिकम् । धनुषि शिक्षते इति । वैषयिके आधारे सप्तमी। शकि सचन्त । 'सनि मीमा' इति इस् । अभ्यासलोपश्च । तदाह-धनुर्विषये इत्यादि । 'शिक्ष विद्योपादाने' इत्यस्य तु नेह ग्रहणम् , अनुदात्तत्वादेव सिद्धेरिति भावः । कथ- मिति । भूभृता पति किमु न नाथसेन याचसे इत्यर्थं । आशिष अप्रतीते कथमात्म- नेपदमित्यर्थ । नाधसे इति । पाठयमिति । तवर्गचतुर्थान्तोऽयम् । 'आशिषि नाथ 'इति नियमस्तु तद्वितीयान्तस्यैवेति भाव । 'हरतेर्गतताच्छील्ये' इति वार्तिकम् । आ- रमनेपदमिति शेषः । गत प्रकार इति । वृत्तमित्यर्थ । ताच्छील्य स्वभावानुसरणम् । गतिताच्छील्यमिति यावत् । गतेति पाठे भावे क । पैतृकमश्वा इति । पैतृक वृत्तम् अश्वा. स्वभावादनुसरन्तीत्यर्थः । मातृक गाव इति । अनुहरन्ते इत्यनुषज्यते । मातुर- नुहरतीति । अनुकरोतीत्यर्थ । अत्र सादृश्यमान विवक्षितं, न तु गतिताच्छील्यमिति भावः। किरतेरिति । वार्तिकम् । हर्ष प्रमाद , जीविका जीवनोपायभक्षणम, कुलाय- करणं आश्रयसम्पत्ति , एषु कृषातोरात्मनेपदमित्यर्थ । ननु कृधातोर्विक्षेपार्थकस्य जयमेषु तिरित्यव माह-हर्षादयो विषया इति । धास्वर्थत्वाभावेऽपि पदान्तरसम ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। फले । २६८८ अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने ६।१ । १४२ ॥ अपाकिरतेः सुट् स्यात् । 'सुडपि हर्षादिष्वेव वक्तव्य' (वा ३७०६)। अपस्किरते वृषो हृष्ट । कुक्कुटो भक्षार्थी, श्वा आश्रयार्थी च । हर्षादिषु इति किम् । अपकिरति कुसुमम् । इह तडसुटौ न । हर्षादिमात्रविवक्षाया यद्यपि तङ् प्राप्तस्तथापि सुड- भावे नेष्यते इत्याहु । गजोपकिरति । 'आडिनुप्रच्छयो। (वा ९०९)। आ- नुते । आपृच्छते । 'शप उपालम्भे' (वा ९११) श्राक्रोशात्स्वरिततोऽकर्तृ- गेऽपि फले शपथरूपेऽर्थे श्रात्मनेपद वक्तव्यमित्यर्थ । कृष्णाय शपते। २६८९ समवप्रविश्य स्थः१।३। २२।। सतिष्ठते । 'स्थाप्चोरिच' (सू २३८९ )। समस्थित । समस्थिषाताम् । समस्थिषत । अनुतिष्ठते । प्रतिष्ठते । वितिष्ठते । 'श्राङ प्रतिज्ञायामुपसख्यानम्' (वा ९१२)। शब्द नित्यमातिष्ठते । नित्यत्वेन भिव्याहारगम्या इत्यर्थ । तत्रेति । तेषु हर्षादिग्वित्यर्थः । कारणमिति । तथाच हर्षमू. लकत्व विक्षेपस्य लभ्यते इति भाव । इतरे इति । जीविकाकुलायकरणे विक्षेपस्य सा- ध्ये इति लभ्यते । हर्षादीनामेवविधविषयत्वे सत्येवात्मनेपदमिति फलितम् , भाष्ये तथैवोदाहृतत्वादिति भाव । अपाच्चतुष्पात् । 'सुटकापूर्व' इत्यधिकृतम् । 'किरतो लवने' इत्यत किरतावित्यनुवर्तते । तदाह-अपात् किरते सुट् स्यादिति । चतुष्पारसु शकुनिषु च गम्येष्वित्यपि ज्ञेयम् । आलेखन खननम् । सुदपि हर्षादिष्वेवेति वार्ति कम् । अपस्किरते वृषो हृष्ट इति । हर्षाभूमि लिखन् धूल्यादि विधिपतीत्यर्थः । कुक्कु- यो मक्षार्थीति । 'अपस्किरते' इत्यनुषज्यते । श्वा आश्रयार्थीति । 'अपस्किरते' इत्यनुष- ज्यते । अपकिरति कुसुममिति । 'वृषादिरिति शेषः। हियमाणो वृषादि पादै कुसु- ममवकिरतीत्यर्थः । अत्र हर्षाधभावानात्मनेपदम् । नापि सुट् । तदाह-इह तसुटौ नेति । ननु अपस्किरते वृषोहृष्ट' इत्यायुदाहरणनये यदि हर्षजीविकाकुलायकरणान्येव विवक्षितानि नस्वालेखनमपि तदा तडेव स्थान तुसुट् इत्यत आह-हर्षादिमात्रे- त्यादि। आलेखनाभावेपीत्यर्थः । नेष्यते इति । 'किरतेहपजीविके'स्यात्मनेपदविधौ ससुटकानामेव भाष्ये उदाहरणादिति भाव । भाष्यस्थान्युदाहरणान्यालेखनविष- याण्येव भविष्यन्तीत्यस्वरस सूचयति-आहुरिति । गजोऽपकिरतीति । स्वभावाख्यान- मन्नेति भाव.। 'आडि नुप्रच्छथो' इति वार्तिकम् । आनुते इति। ऋगाल इति भाष्यम् । शृगाल उत्कण्ठापूर्वकं शब्द करोतीत्यर्थ इति कैयट । ननु 'शप आक्रोशे' इत्यस्य स्वरितेत्त्वादेव सिद्धे 'शप उपालम्भे' इत्यात्मनेपदविधिय॑र्थ इत्यत आह-आक्रो शार्थादिति । 'शप आक्रोशे' इति स्वरितेत. कर्तृगामिन्येव फले आत्मनेपद प्राप्तम् । अकर्तृगेऽपि फले, शपथात्मकनिन्दाविशेषे विद्यमानात् तस्मात् शपधातोरात्मनेप- दार्थमिदमित्यर्थ । कृष्णाय शपते इति । 'श्लाघहुस्थाशपाम्' इति सम्प्रदानत्वा- चतुर्थी । समवप्रमिभ्यस्थ. । स्थ इति पञ्चमी । सम् अव प्र वि एभ्यः परस्मात् ·३७६ सिद्धान्तकौमुदी [आत्मनेपद- प्रतिजानीते इत्यर्थ । २६६० प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च १।३॥ २३॥ गोपी कृष्णाय तिष्ठते । आशय प्रकाशयतीत्यर्थ । 'सशय्य कर्णादिषु तिष्ठते य' कर्णा- दीनिर्णेतृत्वेनाश्रयतीत्यर्थ । २६६१ उदोऽनूर्ध्वकर्मणि १।३।२४ ॥ मुक्तावुत्ति- ष्ठते। अनूल-इति किम् । पीठादुत्तिष्ठति । 'ईहायामेव' (वा ९१३ ) नेह । प्रामाच्छतमुत्तिष्ठति । २६६२ उपान्मन्त्रकरणे १।३।२५।। आग्नेय्या श्राग्नीध्र- मुपतिष्ठते । मन्त्रकरणे किम् । भर्तारमुपतिष्ठति यौवनेन । 'उपादेवपूजासगति- करणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम्' (वा ९१४)। आदित्यमुपतिष्ठते । कथ तर्हि 'स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वती' इति । देवतात्वारोपात् । नृपस्य देव- ताशत्वाद्वा । गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते । उपश्लिष्यतीत्यर्थ । रथिकानुपतिष्ठते । मित्री- करोतीत्यर्थ । पन्था स्रुघ्नमुपतिष्ठते । प्राप्नोतीत्यर्थ । 'चा लिप्सायामिति वक्त- स्थाधातोरात्मनेपदमित्यर्थः । सन्तिष्ठते इति । समाप्त भवतीत्यर्थ । प्रकाशन । प्रकाशन स्वाभिप्रायाविष्करणम्। स्थेय विवादपदनिर्णेता। तिष्ठति विश्राम्यति । विवादपद- निर्णयोऽस्मिन्नित्यर्थे बाहुलके अधिकरणे 'अचो यत्' इति यति ईवे स्थेयशब्द- व्युत्पत्ते । 'स्थेयो विवादस्थानस्य निर्णेतरि पुरोहिते' इति मेदिनी । इह तु विवादपदनिर्णेतृत्वेनाध्यवसायो विवक्षित । आख्या अभिधानम् । प्रकाशनाख्यायां स्थेयाख्याया च वर्तमानात् स्थाधातोरात्मनेपदमित्यर्थः। प्रकाशने उदाहरति-गोपी कृष्णाय तिष्ठते इति । 'श्लाघहस्थाशपाम्' इति सम्प्रदानस्वाच्चतुर्थी । स्थेये उदाहरति-सशय्येति। कर्णादिग्विति विषयसप्तमी। फलितमाह-कर्णादीनिति । उदोऽनू- कर्मणि । ऊर्ध्वदेशसयोगानुकूला क्रिया ऊर्ध्वकर्म । तदिन्नमनूर्वकर्म तवृत्ते. स्था. धातोरुपूर्वादात्मनेपदमित्यर्थ । मुक्तावृत्तिष्ठते इति । गुरूपगमनादिना यतते इत्या- थः पिठादुत्तिष्ठतीति । उत्पततीत्यर्थः। 'ईहायामेव' इति वार्तिकम् । ईहा कायप- रिस्पन्द । ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठतीति । उत्पद्यत इत्यर्थं । उपान्मन्त्रकरणे। मन्त्रकरणकेऽर्थे विद्यमानास्थाधातोरात्मनेपदमित्यर्थ । आग्नेय्या आग्नीध्रमुपतिष्ठते इति । आग्नेय्या ऋचा आग्नीध्राख्यमण्डपविशेषमुपेत्य तिष्ठतीत्यर्थः। स्थितेरकर्मकत्वेऽपि उपेत्येतद- पेक्ष्य सकर्मकत्वम् । केचित्तु मन्त्रकरणके समीपावस्थितिपूर्वकस्तवे विद्यमानात् स्था- धातोरात्मनेपदमिति व्याचक्षते । तत्र स्तव गुणवत्त्वेन सकीर्तनमिति स्तुतशास्त्राधि- करणे अपवितमस्माभिः । श्लोकै राजान स्तोतीत्यर्थ श्लोकैरुपतियते इत्यात्मनेपद न, मन्त्रकरणकत्वाभावात् । 'उपादेवपूजा' इति वार्तिकम् अमन्त्रकरणकत्वार्थम् । आदित्यमुपतिष्ठते इति । अभिमुखीभूयावस्थितिपूर्वकस्तुत्यादिमि, पूजयतीत्यर्थः । कार्य तीति रघोदेवतास्वाभावादिति भावः। समाधत्ते-देवतात्वारोपादिति । नृपस्येति। "विष्णु प्रथिवीपतिः' इत्यादिस्मरणादिति भाव । वा लिप्सायामिति । लिप्साहेतु- ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। व्यम्' (वा ९१९)। भिक्षुक प्रभुमुपतिष्ठते, उपतिष्ठति वा। लिप्सया उप- गच्छतीत्यर्थ । २६६३ अकर्मकाच शश२६॥ उपात्तिष्ठतेरकर्मकादात्मनेपद स्यात् । भोजनकाल उपतिष्ठते । सन्निहितो भवतीत्यर्थ । २६६४ उद्विभ्यां तप २३२२७॥ अकर्मकात् इत्येव । उत्तपते । वितपते । दीप्यते इत्यर्थः । 'स्वाङ्ग- कर्मकाच्चेति वक्तव्यम्' (वा ९१६) स्वमङ्ग स्वाङ्ग, न तु 'अद्रवम्' इति परि- भाषितम् । उत्तपते वितपते पाणिम् । नेह । सुवर्णमुत्तपति । सन्तापयति, विलापयति वेत्यर्थ । चैत्रो मैत्रस्य पाणिमुत्तपति । सन्तापयतीत्यर्थ । २६६५ आङो यमहन. २३।२८।। प्रायच्छते । आहते। अकर्मकात्स्वाङ्गकर्मकादित्येव । नेह । परस्य शिर पाहन्ति । कथ तर्हि 'आजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्ष' इति भारवि । 'पाहच मा रघूत्तमम्' इति भट्टिश्च । प्रमाद एवायमिति भागवृत्ति । प्राप्येत्यध्याहारो वा । ल्यब्लोपे पञ्चमीति तु ल्यबन्त विनैव तदर्थावगतिर्यत्र तद्वि षयम् । भेत्तुमित्यादितुमुन्नन्ताभ्याहारो वास्तु । समीपमेत्येति वा । २६६६ आत्म- काऽर्थवृत्ते स्थाधातोरात्मनेपद वेत्यर्थः । अकर्मकाच्च । उपात्तिष्ठतेरिति । 'उपान्मन्त्रक- रणे इत्यत. 'समवप्रविभ्य स्थ.' इत्यतश्च तदनुवृत्तेरिति भावः । उद्विभ्या तप । 'अक- मकादित्येवेति भाष्यम् । दीप्यते इति । दीप्तिमान् भवतीत्यर्थः । स्वाङ्गकर्मकाच्चेति । 'उद्विभ्या तप' इत्यनुवर्तते । चकारादकर्मकसमुच्चयः । स्वाङ्गशब्दोऽन्न यौगिक इत्याह-स्वमङ्गमिति । सुवर्णमुत्तपतीति । अस्वाङ्गकर्मकत्वादकर्मकरवाऽभावाच नात्मनेप- दमिति भावः। स्वाङ्गशब्दोऽत्र न पारिभाषिक.। किन्तु यौगिक इत्यस्य प्रयोजन- माह-चैत्रो मैत्रस्य पाणिमुत्तपतीति । अत्र 'अद्रव मूर्तिम'दित्यादिपरिभाषितस्वाङ्गकर्म- कत्वेऽपि स्वकीयाङ्गकर्मकत्वाभावानात्मनेपदमिति भावः। आडो यमहन । आड. परस्मात् यमो हनश्चात्मनेपदमित्यर्थः। आयच्छते इति । रज्जुर्दी/भवतीत्यर्थः। दीर्थी- करोति पादमिति वा । आहत इति । 'स्वोदर मिति शेष । परस्य शिर आहन्तीति । स्वीयाङ्गकर्मकत्वाऽभावादकर्मकत्वाऽभावाच नात्मनेपदम् । कथ तहीति । स्वीया- कर्मकरवाऽभावादकर्मकत्वाऽभावाचात्मनेपदाऽसम्भवादिति भावः। प्राप्येति । विषमविलोचनस्य वक्षः प्राप्य आजत इति, रघूत्तम प्राप्य माऽऽहम्वमिति च प्राप्ति क्रिया प्रत्येव विषमविलोचनस्य रघूत्तमस्य च कर्मतया इन्तेरकर्मकत्वादात्मनेपद निर्बाधमिति भाव । यद्यपिहननक्रिया प्रत्यापि तयोरेव वस्तुत कर्मत्व तथापि तस्यां ऽविवक्षितस्वादकर्मकरवमेव, 'धातोरान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसग्रहात् । प्रसिद्धरविव- क्षात. कर्मणोऽकमिका क्रिया' । इत्यनुपदमेव वषयमाणत्वादिति बोध्यम् । ननु प्राप्येत्यध्याहारे 'प्रासादास्प्रेक्षते' इत्यादिवत्पश्चमी स्यादित्यत आह-ल्यब्लोपे इति । 'ल्यब्लोपे पञ्चमी'त्येतत्तु यत्राऽर्थाध्याहारमाश्रित्य व्यबन्तार्थावगति तद्विषयकम् । अन्न तुल्यबन्तशब्दाभ्याहाराबाऽत्र पञ्चमीत्यर्थः। भेतुमित्यादीति। एवञ्च व्यब्लोपपश्च- , ·सिद्धान्तकौमुदी [आत्मनेपद- नेपदेष्वन्यतरस्याम् रा४|४४॥ हनो वधादेशे वा लुङि आत्मनेपदेषु परेषु । श्रावधिष्ट । आवधिषाताम् । २६६७ हन सिच् श२।१४॥ कित्स्यात् । अनुना- सिकलोप' । आहत । आहसाताम् । श्राहसत । २६६८ यमो गन्धने १.२।१।। सिच्कित्स्यात् । गन्धन सूचन परदोषाविष्करणम् । उदायत । गन्धने किम् । उदायस्त पादम् । आकृष्टवानित्यर्थ । २६६६ समो गम्यूच्छिभ्याम् श३।२६।। अकर्मकाभ्याम् इत्येव सङ्गच्छते । २७०० वा गम १२॥ १३॥ गम परौ मलादी लिसिचौ वा कितौ स्त । सगसीष्ट । सगसीष्ट । समगत । समगस्त । समृञ्छते। समृच्छिष्यते। अर्मकाभ्याम् किम् । प्राम सङ्गच्छति । 'विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसख्यानम्' (वा ९१८) वेत्तरेव ग्रहणम् । सवित्ते । सविदाते । २७०१ वेत्तेर्विभाषा ७११७।। वेत्ते परस्य मादेशस्याती रुडागमो वा स्यात् । सविद्रते। सविदते। सम्पृच्छते। सस्वरते। 'अर्तिश्रुशिभ्यश्चेति वक्तव्यम्' (वा ९२६) अर्तीति द्वयोर्ग्रहणम् । अविधौ त्वियतैरेवेत्युक्तम् । भ्यान प्रसक्तिरिति भाव । 'आजन्ने विषम' इत्यत्र परिहारान्तरमाह-समीपमैत्येति वेति। अध्याहार इति शेषः। विषमविलोचनस्य समीपमेत्य स्वीयमेव वक्ष मल्ल इव वीरा वेशादास्फालयाचक्रे इत्यर्थ । तथा च स्वाङ्गकर्मकत्वादात्मनेपद निर्बाधमिति भाव । लङि आहन् स् त इति स्थिते-हन सिच् । कित्स्यादिति शेषपूरणम् । असयोगा- ल्लिट् कित्' इत्यत. तदनुवृत्तेरिति भावः । हनधातोः पर सिच कित्स्यादिति फलितम् । अनुनासिकलोप इति । 'अनुदात्तोपदेश' इति नकारलोप इत्यर्थ । उत् आ यमस्त इति स्थिते-यमो गन्धने। सिफित्स्यादिति । शेषपूरणम् । सिच कित्त्वे मकारस्य 'अनुदात्तोपदेश' इति लोप । समो गम्वृच्छिभ्याम्। 'आत्मनेपदमिति शेषः। अकर्मकाभ्यामित्येवेति । 'स्वाङ्गकर्मकाच्चेति तु निवृत्तमिति भावः । सङ्गच्छते इति । सङ्गतं भवतीत्यर्थ । वा गमः । 'इको झल' इत्यतो झलिति 'लिङ्सिचावात्मनेपदेषु' इत्यतो लिसिचाविति 'असयोगाल्लिट्' इत्यत किदिति चानुवर्तते । तदाह- गम परावित्यादि । समगतेमि । लुङि रूपम् । सिच कित्त्वपक्षे 'अनुदात्तोपदेश' इति मकारलोपे 'हस्वादङ्गात्' इति सिचो लुक् । समृच्छते इति । 'ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलय- मुर्तिभावेषु' इति तौदादिकस्य रूपम् । अत्र तौदादिकस्य ऋच्छतेरेव ग्रहण, न तु ऋच्छादेशस्येति सूचयितु लुडन्तमप्युदाहरति-समृच्छिष्यते इति । विदिप्रच्छिस्वरती नामिति । सम इत्यनुवर्तते । सम्पूर्वेभ्यो विदिप्ररिछस्वरतिभ्य आत्मनेपदमित्यर्थ । वैरिति । लुग्विकरणस्यैव विदेग्रहणमित्यर्थ , व्याख्यानादिति भाव । वेत्तेविभाषा । 'शोऽन्त' इत्यत' इत्यनुवर्तते । अदभ्यस्तात्' इत्यत' अदित्यनुवृत्त षष्ठया विय- सिम्यते।शीको रुडित्यती डिति च। तदाह-बेत्ते परस्येत्यादिना । अतिशुदृशि- याता सम्र्वभ्यस्त छिति शेषः दयोरिति । भौवादिकस्य, इयतश्चेत्यर्थः । अङ- - .

·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३७६ मा समृत । मा समृषाताम् । मा समृषत इति । समार्त । समा(ताम् । समा- र्षत इति च भ्वादे । इयर्तेस्तु, मा समरत । मा समरेताम् । मा समरन्त इति, समारत । समारेताम् । समारन्त इति च । सशृणुते । सम्पश्यते । अकर्मकादित्येव । अत एव 'रक्षासीति पुरापि सशृणुमहे' इति मुरारिप्रयोग, प्रामादिक इत्याहु । अध्याहारो वा 'इति कथयद्भध' इति । अथास्मिन्नर्मकाधिकारे हनिगम्यादीना कथमकर्मकतेति चेत् १ शृणु । धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसमहात् । प्रसिद्धरवि- वक्षात कर्मणोऽकमिका क्रिया ॥ वहति भारम् । नदी वहति । स्यन्दते इत्यर्थ । जीवति । नृत्यति । प्रसिद्ध- विधौ विति । 'सतिशास्त्यर्तिभ्यश्च' इत्यत्रेत्यर्थः । मा समतेति । 'उश्च' इति सिच कित्त्वान गुण । 'हस्वादशात्' इति सिचो लोप । माङ्योगे मा समृतेत्यादि । माङ्- योगाभावे तु समातेत्यादि इत्येव भौवादिकस्य ऋधातो. रूपमित्यर्थ । माङयो- गादाडभाव । अथ माड्योगाभावे आडागमे उदाहरति । ममार्तेति । सम् आ ऋ स् त इति स्थिते 'उश्च' इति किवाद्गुणनिषेधे 'आटश्च' इति वृद्धिं बाधित्वा परत्वात् 'हस्वादङ्गादिति सिचो लोपे 'आठश्च' इति ऋकारस्य वृद्धौ रपरत्वे रूपम् । नच सि- ज्लोपस्याऽसिद्धत्वात् आटश्चेति वृद्धौ कृतायां हस्वादङ्गादिति सिज्लोपस्याऽप्रवृत्या समाटेंत्येवोचितमिति वाच्यम्, 'सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः' इति वचनेन पूर्व सिज्लोपे पश्चादाटति वृद्धे.प्रवृत्तिसम्भवादित्यलम् । इयतॆस्त्विति । श्लुविकरणऋधा- तोरित्यर्थः । मा समरतेति । 'सर्तिशास्त्यति' इत्यङ, तत्र इयर्थैर्ग्रहणादिति भावः । 'ऋडशोऽडि' इति गुण । समारतेति । 'भाटव' इति वृद्धि । इति चेति । इयर्ते रूप- मित्यन्वयः । तदेवमर्तिश्रुशिभ्यः इत्यत्र अर्तिप्रपञ्चमुक्त्वा श्रुधातोरुदाहरति- सशृणुते इति । दृशेरुदाहरति-सम्पश्यते इति । अकमकादित्येवेति । 'समो गम्युच्छि- भ्याम्' इत्यत्र भकर्मकादित्यनुवृत्तेरभ्युपगतत्वेन तत्रोपसख्यातवार्तिकेऽस्मिन् तदनु- वृत्तेयुक्तत्वादिति भाव । अत एवेति । 'प्रामादिक इत्याहुरित्यत्रान्वयः, सकर्मकत्वे- नात्मनेपदासम्भवादिति भाव । अध्याहारो वति । 'इति कथयद्भध' इत्यध्याहारो वेत्यन्वयः । तथा च रक्षासीति कथयनय पुरा सणुमहे इत्यत्र कथन एव रक्षसाम- न्वितत्वात् श्रुव अकर्मकत्वादात्मनेपद निर्बाधमिति भावः। थातोरिति । धातोरर्था- न्तरे वृत्तेरिति, धात्वर्थेनोपसमहादिति, प्रसिद्धेरिति, अविवक्षात इति चत्वारि वाक्यानि । अकर्मिका क्रियेति सर्वत्रान्वेति । 'कर्मण' इति तु द्वितीयादिषु वाक्ये- पचन्वेति । वहति भारमिति। प्रापयतीत्यर्थ । अत्र सकर्मकत्वमिति भाव । अस्या- ऽर्थान्तरे क्वचिदकर्मकरवमुदाहरति-नदी वहतीति । स्यन्दते इति । प्रस्रवतीत्यर्थ । धा- त्वर्थोपसग्रहे उदाहरति-जीवतीति । नृत्यतीति । जीवे. प्राणधारणमर्थ । नृतेस्त्वन- विक्षेप. उभयत्रापिकर्मणोधात्वर्थान्तरभावान सकर्मकत्वमिति'सुप खात्मन' इति, ·३८० सिद्धान्तकौमुदी [श्रात्मनेपद- यथा-मेघो वर्षति । कर्मणोऽविवक्षातो यथा-'हितान य सशृणुते स किंप्रभु। 'उपसर्गादस्यत्यूह्योति वाच्यम्' (वा ९२०)। अकर्मकात् इति निवृत्तम् । बन्ध निरस्यति-निरस्यते । समूहति । समूहते। २७०२ उपसर्गाध्रस्व ऊहतेः ७।४।२३।। यादौ क्छिति । ब्रह्म समुह्यात् । अग्नि समुह्य । २७०३ निसमुप- विभ्यो द.१।३।३०॥ निह्वयते । २७०४ स्पर्धायामाडः ११३।३।। कृष्ण- चाणूरमाह्वयते । स्पर्धायाम् किम् । पुत्रमाह्वयति । २७०५ गन्धनावक्षेपणसेवन- साहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृत्र १।३।३२ ॥ गन्धन हिसा। उत्कुरुते। सूचयतीत्यर्थ । सूचन हि प्राणवियोगानुकूलत्वादिसैव । अवक्षेपण, भर्त्सनम् । श्येनो वर्तिकामुदाकुरुते । भर्ल्सयतीत्यर्थ । हरिमुपकुरुते । सेवते । परदारान्प्रकुरुते । तेषु सहसा प्रवर्तते । एधोदकस्योपस्कुरुते । गुणमाधत्ते । सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । मेषो वर्षतीति । वर्षणकर्मणो जलस्य प्रसिद्धत्वादकर्मकत्वम् । हितान्न य इति । हितात्पुरुषात् य न सणुते स्वहित न मन्यते स किंप्रभु, कुत्सित इत्यर्थ । अत्र स्वहितस्य वस्तुत कर्मत्वेऽपि तदविवक्षया भकर्मकत्वमिति भावः। एव चास्मिनकर्मकाधिकारे हनिगम्यादीना सतोऽपि कर्मण अविवक्षया अकर्मकत्व सिद्धमिति बोध्यम् । अकर्मकत्वनिर्णयोज्य 'ल. कर्मणि' इत्यादौ उपयुज्यते । उपस- ईदस्यत्यूयोर्वेति । 'आत्मनेपद मिति शेषः । निवृत्तमिति । 'सोपसर्गयोरस्यत्यूयो. स कर्मकत्वनियमादिति भाव । उपसर्गाद्भस्व ऊहते । 'यादौ क्डिति' इति शेषपूरणम् । 'अयड् यि क्डिति' इत्यत. तदनुवृत्तेरिति भाव । ब्रह्म समुह्यादिनि । ऊह वितर्के सम्य. विचारयेदिस्यर्थ । अत्र आशीर्लिडि यासुटः कित्त्वेन ऊकारस्य हस्वः। अनि समु- यति । परित संमज्येत्यर्थ । स्वादेशस्य ल्यप कित्त्वमिति भाव । निसमुपवि । ह्वेजः कृतावस्य हः इति पञ्चम्यन्तम् । निहृयते इति । सह्वयते। उपह्वयते । विह्वयते । अक-भिप्रायार्थमिदम् । स्पर्धायामाङ । आपूर्वकात् स्पर्धाविषयकात् ह्वेअ. क्ष- त्मनेपदमित्यर्थ । कृष्णश्चाणूरमायते इति । स्पर्धार्थमाकारयतीत्यर्थ । गन्धनावक्षेपण । 'आत्मनेपदम् । अकभिप्रायेऽपीति शेष । गन्धन हिंसेति । गन्ध अर्दने । अर्द हिसा. यामित्युक्तरिति भाव । सूचयतीति । परदोषमाविष्करोतीत्यर्थः। नन्वेव सति कथ- मस्य गन्धने वृत्ति ? हिंसाया. असत्वादित्यत आह-सूचन हीति। श्येनो वर्तिका मिति । वर्विका शकुनिविशेषः । साहसिक्ये उदाहरति-परदारान् अकुरुते इति । सा हसप्रवृत्तिविषयीकरोतीत्यर्थ । सहसा वर्तते साहसिकः । 'ओजस्सहोजभसा वर्तते' इति ठक् । तस्य कर्म असमीचयकरण साहसिक्यम् । तदाह-तेषु सहसा प्रवर्तते इति । फलितार्थकथनमिदम्, साहसप्रवृत्तिमात्रार्थकत्वे द्वितीयानुपपत्ते । अतःसाहसप्रवृ. सिविषयीकरणपर्यन्तानुधावनमिति बोध्यम् । प्रतियत्ने उदाहरति-एधोदकस्योपस्कु. स्तोकि एनवाया- अवन्त श्रवोदधौनप्रनयहिमश्रथा' इति स्ने निपातितः । एपक्ष ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। ३८१ गाथा प्रकुरुते । प्रकथयति । शत प्रकुरुते । धर्मार्थ विनियुके। एषु किम् । कट करोति । २७०६ अधे प्रसहने श३।३३।। प्रसहन क्षमाभिभवश्च | षह मर्षण- ऽभिभवे च इनि पाठात् । शत्रुमधिकुरुते । क्षमते इत्यर्थः । अभिभवतीति वा । २७०७ वे' शब्दकर्मण १३॥३४॥ स्वरान्विकुरुते । उच्चारयतीत्यर्थ । शब्द- कर्मण किम् । चित्त विकरोति काम । २७०८ अकर्मकाच शश३॥ वे कृन इत्येव । छात्रा विकुर्वते । विकार लभन्ते । २७०६ सम्माननोत्सञ्जना. चार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु निय. १ ॥ ३॥ ३६॥ अत्रोत्सजनज्ञान- विगणनव्यया नयतेर्वांच्या । इतरे प्रयोगोपाधय । तथा हि, शास्त्रे नयते । शा. स्वस्थ सिद्धान्त शिष्येभ्य प्रापयतीत्यर्थ । तेन च शिष्यसमानन फलितम् । उत्सजने-दण्डमुन्नयते। उत्क्षिपतीत्यर्थ । माणवकमुपनयते। विधिना आत्म- समीप प्रापयतीत्यर्थः । उपनयनपूर्वकेणाध्यापनेन हि उपनेतरि आचार्यत्व उदक चेति समाहारद्वन्द्व । यद्वा एधश्शब्द सकारान्तोनपुसकलिङ्ग । एधश्च दक चेति विग्रह । दकशब्द उदकवाची 'प्रोक्तप्राज्ञैर्भुवनममृत जीवनीय दक च'इति हलायुध । 'काष्ठ दार्विन्धन त्वेध इध्ममेध समित स्त्रियाम्' इत्यमर । प्रतियत्नो गुणाधानमित्य भिप्रेत्य आह-गुणमाधत्ते इति । काष्ठस्य शोषणादिगुणाधानम् । दकस्य तु गन्धद्रव्यस. म्पर्कजनितगन्धाधानम् । अधे प्रसहने । अधे. परस्मात् कुन प्रसहनवृत्तेरात्मनेपदमि- त्यर्थ । के शब्दकर्मण । शब्द कर्मकारक यस्य तस्मात् कृो विपूर्वादात्मनेपदमित्य- थं । अकर्मकाच्च।वे कृत्रहत्येवेतिातथाचअकर्मका विपूर्वात्कृत आत्मनेपदमित्यर्थः। 'विकुर्वते' इत्येतद्वयाचष्टे-विकार लभन्ते इति । लाभे विकारस्य कर्मत्वेऽपि धात्वर्थोपस ग्रहादकर्मकत्वम् । समाननोत्सजन । एषु गम्येषु णीधातोरात्मनेपदमित्यर्थः । परगा- मिन्यपि फले आत्मनेपदार्थमिदम् । इतरे इति । समाननाऽऽचार्यकरणप्रभृतय इत्यर्थः । प्रयोगोपाधय इति । वाच्यत्वाऽभावेऽपि आर्थिका सत्तामात्रेण शब्दप्रयोगे निमित्तभूता इत्यर्थः । आत्मनेपदद्योत्या इति यावत् । तदेवोपपादयितु प्रतिजानीते-तथा होति । समानने उदाहरति-शास्त्रे नयते इति । अत्र णी प्रापणार्थक । सिद्धान्त'मित्य- ध्याहार्यम् । सिद्धान्त प्रत्यधिकरणत्वात् शास्त्रे इति सप्तमी । तदाह-यास्त्रस्थमिति । तेनेति सिद्धान्तप्रापणेनेत्यर्थः । फलितमिति । अदिति भावः । उत्सजने इति । 'उदाहियते' इति शेषः । उत्सअनमुत्क्षेपः। उरिक्षपतात्यर्थ इति । धातूनामनेकी थत्वादिति भावः । आचार्यकरणे उदाहरति-माणवकमुपनयते इति । उपपूर्वो जी समीपप्रापणार्थक सामीप्य च प्रत्यासच्या प्रापयित्रपेक्षमेव । तच्च माणवकीय मात्मसमीपनापण वैधमेव विवक्षितम् , पूर्वोत्तराङ्गकलापाम्नानसामर्थ्यात् । तदा ह-विधिना आत्मसमीप प्रापयतीति । तत्राचार्यकरणस्यार्थिकत्वमुपपादयति-उप- नयनपूर्वकेणेति । 'माणवकमुपनयीत, तमध्यापयीते त्यध्यापनार्थत्वमुपनयनस्यांव .

·३८२ सिद्धान्तकौमुदी [श्रात्मनेपद- । क्रियते । ज्ञाने, तत्त्व नयते। निश्चिनोतीत्यर्थ । कर्मकरानुपनयते । भृतिदानेन स्व- समीप प्रापयतीत्यर्थ । विगणनमृणादेनिर्यातनम् । कर विनयते । राज्ञे देय भाग परिशोधयतीत्यर्थ । शत विनयते, धर्मार्थं विनियुझे इत्यर्थ । २७१० कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि २३॥३७॥ निय कर्तृस्थे कर्मणि यदात्मनेपद प्राप्त तच्छ- रीरावयवभिन्न एव स्यात् । सूत्रे शरीरशब्देन तदवयवो लक्ष्यते । क्रोध विनयते । अपगमयति । तत्फलस्य चित्तप्रसादस्य कर्तृगत्वात् 'स्वरितमित - २१५८) इत्येव सिद्ध नियमार्थमिदम् । तेनेह न । गड विनयति । कथ तर्हि वि- गणय्य नयन्ति पौरुषम्' इति । कर्तृगामित्वाविवक्षाया भविष्यति । २७११ वृत्ति- सर्गतायनेषु क्रम १२३।३८।। वृत्तिरप्रतिबन्ध । ऋचि क्रमते बुद्धि । न प्रति- हन्यते इत्यर्थ । सर्ग उत्साह । अध्ययनाय मते। उत्सहते। क्रमन्तेऽस्मिन् गतम्, अध्यापनादाचार्यत्व सम्पद्यते, 'उपनीय तु य शिष्य वेदमध्यापयेद्विजः । सकल्पसरहस्य च तमाचार्य प्रचक्षते ॥ इति स्मरणात् । तथा च आचार्यकरणमुप- नयनसाध्यत्वादार्थिकमिति भाव । ज्ञान इति । 'उदाहियते' इति शेषः । निश्चिनोती- त्यर्थ इति । नयतिनिश्चयार्थक इतिभाव । भृतौ उदाहरति कर्मकरानुपयते इति । भृति- वेतन, तदर्थ कर्म करोतीति कर्मकरः। 'कर्मणि भृतौ' इति टप्रत्ययः। कर्मण्युपपदे कृतः ट स्यारकर्तरीति तदर्थ । उपपूर्वको णीञ् समीपप्रापणार्थक , समीपप्रापण च भृत्यर्थ- मितिकर्मकरशब्दसमभिष्याहारादम्यते।फलितमाह-भृतिदानेनेति । ऋणादेरिति । आ- दिना करादिसग्रह निर्यातन प्रत्यर्पणादि । कर विनयते इति । राज्ञे देयो भाग. कर, विपूर्वो णी परिशोधनार्थकः । तदाह-राशे देय भाग परिशोधयतीति। परिगणयति दातुमित्यर्थः । व्यये उदाहरति-शत विनयते धर्मार्थमिति । अत्र विपूर्ण णी व्यया. र्थकः । तदाह-विनियुक्त इत्यर्थ इति । कर्तृस्थे । निय इति । कर्मकारके कर्तृत्थे सति णीधातोर्यदात्मनेपद कर्तृगे फले णित्वात् प्राप्त, तित् शरीरावयवभिन्न एव सति कर्मकारके स्यात् । कर्मण शरीरावयवत्वे तु कर्तृगेऽपि फले परस्मैपदमेवेत्यर्थ । ननु सूत्रे शरीरग्रहणात कथ शरीरावयवेत्युक्तमित्यत आह-सूत्रे इति । शरीरतादा म्यापन्नस्यैव कर्तृतया शरीरस्य कर्तृस्थत्व न सम्भवति । शरीरावयवानां तु सम. वायेन आधारतया तत्सम्भवतीति भावः । ननु क्रोधापगमस्य क्रोधविषयशत्रुगता- निष्टपरिहारफलकत्वात् जिरवेऽप्यात्मनेपदाऽप्राप्तेस्तद्विध्यर्थत्वात्कथमुवनियमाव- मस्य सूत्रस्येत्यत आह-तत्फलस्येत्यादि। गड विनयतीति । कर्मणो गडो शरीरा- वयवस्वान्नात्मनेपदमित्यर्थः । कथ तहाँति । पौरुषस्य कर्मणः शरीरावयवभिशतया आत्मनेपदप्रसङ्गादिति भावः । कर्तुगामित्वेति । कर्तृस्थे कर्मणि निय कर्तृगे फले जिवान प्राप्तमात्मनेपद शरीसक्यवभिन्न एवेति नियम्यते, न तु विधीयते । अन्न तु कलम कर्तृवामित्कसदपिन विवक्षितम् । अतो नात्मनेपदमिति भावः । वृतिसर्ग। , ·प्रकरणम् ] बालमनोरमासहिता। शास्त्राणि । स्फीतानि भवन्तीत्यर्थ । २०१२ उपपराभ्याम् ११३॥३६॥ वृत्त्या- दिष्वाभ्यामेव कमेन तूपसर्गान्तरपूर्वात् । उपक्रमते । पराक्रते। नेह, सकामति । २७१३ आह उद्गमने १।३१४०॥ आक्रमते सूर्य । उदयते इत्यर्थ । 'ज्योति- उद्गमने इति वाच्यम्' (वा ९२१)। नेह । आक्रामति धूमो हर्म्यतलात् । २७१४ वे. पादविहरणे श ३ ४१।। साधु विक्रमते वाजी। पादविहरणे किम् । विक्रामति सन्धि । द्विधा भवति । स्फुटतीत्यर्थ । २७१५ प्रोपाभ्यां समर्था- भ्याम् ११३।४२॥ समर्थौ तुल्यायौँ । शकन्ध्वादित्वात् पररूपम् । प्रारम्भेऽन- योस्तुल्यार्थता । प्रक्रमते । उपक्रते । समर्थाभ्याम् किम् । प्रक्रामति । गच्छती- त्यर्थ । उपनामति । आगच्छतीत्यर्थ । २७१६ अनुपसर्गाद्वा १।३।४३॥ क्रामति-क्रमते । अप्राप्तविभाषेयम् । वृत्त्यादौ तु नित्यमेव । २७१७ अपह्नवे ज्ञः ।३।४४॥ शतमपजानीते । अपलपतीत्यर्थ । २७१८ अकर्मकाच शश४शा सर्पिषी जानीते । सर्पिषोपायेन प्रवर्तते इत्यर्थ । २०१६ सम्प्रतिभ्यामना- ध्याने १।३।४६॥ शत सजानीते। अवेक्षत इत्यर्थः । शत प्रतिजानीते। 'आत्मनेपद मिति शेष । तायने उदाहरति-क्रमन्तेऽस्मिन्निति । तायन वृद्धिः। तदाह-स्फीतानोति । उपपराभ्याम् । 'वृत्तिसगतायनेषु क्रम' इत्यनुवर्तते । तेनैव सिद्धे नियमार्थमिदम् । तदाह-आभ्यामेव क्रमेरिति । आत्मनेपदमिति शेषः । आक उद्गमने । आङ परस्मादुद्गमनवृत्ते क्रम आत्मनेपदमित्यर्थ । आक्रमते सूर्य इति । आपर्व ऋमिरुद्धमनार्थकः । तदाह-उदयते इत्यर्थ इति । उपसर्गवशादिति भावः । वे पादविहरणे । पादविहरणं पादविक्षेप । तवृत्तेर्विपूर्वात् क्रमेरात्मनेपदमित्यर्थ । साधु विक्रमते वाजीति । सम्यक्पदानि विक्षिपतीत्यर्थः। प्रोपाभ्याम् । 'क्रम आत्मने- पद मिति शेषः । समौ अौँ ययोरिति विग्रह इत्याह-समझे तुल्यार्थाविति । सवर्ण- दीर्घमाशङ्कय आह-शकन्ध्वादित्वादिति । ननु 'प्रक्रमते' इत्यत्र अतिशयितपदविक्षेपा- थप्रतीते, उपक्रमते इत्यत्र समीपे पदानि विक्षिपतीति प्रतीते कथमनयोस्तुल्यार्थ- कत्वमित्यत आह-प्रारम्भेऽनयोस्तुल्यार्थतेति । तथाच आरम्भार्थकाभ्यामिति फलित- मिति भाव । अनुपसर्गादा । 'क्रम आत्मनेपद मिति शेषः । अप्राप्तविभाषेयमिति । अनु- पसर्गात् क्रमे आत्मनेपदस्य कदाप्यप्राप्तेरिति भाव । वृत्यादाविति । वृत्तिसर्गता- यनेषु तु पूर्वविप्रतिषेधानित्यमेवेत्यर्थः । अपहवे श । अपह्नव. अपलापः । तद्धृतेर्जा- धातोरात्मनेपदमित्यर्थः। अकर्मकाच्च । 'ज्ञ आत्मनेपद मिति शेषः। सर्पिषो जानीते इति । अत्र ज्ञाधातु. प्रवृत्तौ वर्तते । 'ज्ञोऽविदर्थस्य करणे' इति तृतीयार्थे षष्ठी। तदाह-सर्पिषोपायेन प्रवर्तते इति । 'अनुपसर्गात् ज्ञ' इति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धे सोप- सगार्थमिदम् । सर्पिषोऽनुजानीते । सम्प्रतिभ्यामनाध्याने। 'ज्ञ. आत्मनेपद मिति शेषः।

·३८४ सिद्धान्तकौमुदी [आत्मनेपद- अङ्गीकरोतीत्यर्थ । अनाध्याने इति योगो विभज्यते । तत्सामर्थ्यात् । 'अकर्मकाच्च' (सू २७१८) इति प्राप्तिरपि बाध्यते । मातर मातुर्वा सजानाति । कर्मण शेष- त्वविवक्षाया षष्ठी । २७२० भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वद ११३॥४७॥ उपसम्भाषोपमन्त्रणे धातोर्वाच्ये, इतरे प्रयोगोपाधय । शास्त्र चदते । भासमानो ब्रवीतीत्यर्थ । उपसम्भाषा उपसान्त्वनम् । भृत्यानुपवदते । सान्त्वयतीत्यर्थ । ज्ञाने-शास्त्रे वदते । यत्ने-क्षेत्रे वदते । विमतौ-क्षेत्रे विचदन्ते । उपमन्त्रणमुपच्छन्दनम् । उपवदते । प्रार्थयते इत्यर्थ । २७२१ व्यक्तवाचां अवेक्षते इत्यर्थ इति । अकर्मकत्वाऽभावात् पूर्वेणाप्राप्तिरिति भावः । अनाध्याने किम् ? मातर सजानाति । आध्यायतीत्यर्थ । उत्कण्ठापूर्वक स्मरणमाध्यानम् । ननु यदा आध्याने कर्मण. शेषत्वविवक्षया षष्ठीमाश्रित्य मातु सानाति इति प्रयुज्यते, तदा सम्पूर्वो जानातिरयमकर्मक इति स्थितिः। तत्र 'सम्प्रतिभ्यामनाध्याने' इत्यात्मने- पदस्याऽप्रवृत्तावपि 'अकर्मकाच्च' इति सूत्रेणात्मनेपद दुर्वारम् , तन्त्र अनाध्याने इत्यभावात् । सम्प्रतिभ्यामित्यत्र अनाध्यानग्रहणस्य मातर समानातीति सकर्मके चरितार्थत्वादित्यत आह-अनाध्याने इति योगो विभज्यते इति । ततश्च 'सम्प्रति- भ्याम्' इत्येको योगः। सम्प्रतिपूर्वात् ज्ञ. आत्मनेपदमित्यर्थ । 'अनाध्याने' इति योगान्तरम् । अनाध्याने सम्प्रतिभ्यामात्मनेपदमित्यर्थ । तत. किमित्यत आह- अकर्मकाच्चेति प्राप्तिरपि बाध्यते इति । ननु अनन्तरस्येति न्यायेन 'सम्प्रतिभ्या मि- त्यस्यैव बाधो युक्त इत्यत आह-तत्सामर्थ्यादिति । एकसूत्रत्वेनैव सिद्धे अनाध्याने इति योगविभागाद्वयवहितस्यापि बाध इत्यर्थं । ननु 'मातर मातुर्वा सानाति' इत्यत्र मातु कर्मत्वात् द्वितीयैव युक्त्यत आह-कर्मण शेषत्वविवक्षाया षष्ठीति । न चैवमपि 'अधीगर्थदयेशां कर्मणि' इति षष्ठयेव स्यान्न तु द्वितीयेति वाच्यम् , शेष इत्यनुवयं कर्मणः शेषत्वविवक्षाया षष्टी, कर्मस्वविवक्षायां तु द्वितीयेत्यभ्युप- गमात् । न चैवं सति 'षष्ठी शेषे' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् 'अधीगर्थ' इति व्यर्थमिति वाच्यम् , 'मातु स्मरण'मित्यादौ शेषषष्टया समासाऽभावार्थत्वादिति कारकाधि- "कारे प्रपञ्चितम् । भासनोपसम्भाषा। 'आत्मनेपद मिति शेष । इतरे इति । भासन- ज्ञानादय इत्यर्थ । प्रयोगोपाधय इति। इद 'सम्माननोत्सअन' इत्यत्र व्याख्यात प्राक् । भासन तु तत्तदाक्षेपेषु समाधानाय नवनवयुक्त्युल्लेख । शास्त्रे वदते इति । विषयसप्तम्येषा। भासमान इति। नवनवयुक्तीरुल्लिखतीत्यर्थः । शास्त्रे वदते इति । विषयसप्तमी। व्यवहरतीत्यर्थ । व्यवहारश्च ज्ञान विना न सम्भवतीति ज्ञानमा- र्थिकम् । ज्ञास्वा व्यवहरतीति फलितम् । क्षेत्रे विवदन्ते इति । विरुद्ध व्यवहरन्ती- त्यर्थ * विरुव्यवहारश्च वैमत्यमूलक इति विमतिरार्थिकी । उपवदते इति । उपपूर्वस्य कई प्रार्थनमा तदाह-प्रार्थयते इत्यर्थ इति । व्यक्तवाचाम् । व्यता अजाल्मेदेन स्पष्टो- ·प्रकरणम् 11 बालमनोरमासहिता। ३८५ समुच्चारणे १।३।४८ ॥ मनुष्यादीना सम्भूयोच्चारणे वरात्मनेपद स्यात् । सम्प्रवदन्ते ब्राह्मणा । नेह-सम्प्रवदन्ति खगा । २७२२ अनोरकर्मकात ११३।४६ ॥ व्यक्तवाग्विषयादनुपूर्वादकर्मकाद्वदेरात्मनेपद स्यात् । अनुवदते कठ कलापस्य । अकर्मकात् किम् । उक्तमनुवदति । व्यक्तवाचा किम् । अनुवदति चीणा । २७२३ विभाषा विप्रलापे श३॥५०॥ विरुद्धोक्तिरूपे व्यक्तवाचा समु- च्चारण उक्त वा स्यात् । विप्रवदन्ते विप्रवदन्ति वा वैद्या । २७२४, अवाग्र. १।३। ५१ ॥ अवगिरते। 'गृणातिस्त्ववपूर्वो न प्रयुज्यत एवं' इति भाष्यम् । २७२५ सम प्रतिज्ञाने श३॥५२॥ शब्द नित्य सङ्गिरते । प्रतिजानीते इत्यर्थ । प्रतिज्ञाने किम् । सङ्गिरति प्रासम् । २७२६ उदश्चर' सकर्मकात् १।३ । ५३ ।। धर्ममुच्चरते । उल्लय गच्छतीत्यर्थ । सकर्मकात् किम् । बाष्पमुच्चरति । उपरि- टादच्छतीत्यर्थ । २७२७ समस्तृतीयायुक्तात् ११३२५४॥ रथेन सञ्चरते । २७२८ दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे १२३॥५५॥ सम्पूर्वाद्दाणस्तृतीयान्तेन युक्ता- चारिता वाच शब्दा येषामिति विग्रह । समित्येकीभावे। तदाह-मनुष्यादीनाभिति। सम्प्रवदन्ते ब्राह्मणा इति । सम्भूयोच्चारयन्तीत्यर्य । अनोरकर्मकात् । 'व्यक्तवाचा'मि- त्यनुवृत्तं विषयषष्ठयन्तमाश्रीयते । समुच्चारणे इति निवृत्तम् । तदाह-व्यक्तवा िवषक यादिति । मनुष्यक कादित्यर्थ । अनुवदते इति । अनु सादृश्ये । 'तुल्यार्थैरतुलोपमा- भ्याम्' इति षष्ठी। कठ कलापेन तुल्य वदतीत्यर्थ । वस्तुतस्तु शेषषष्ठीत्येवोचितम् । 'तुल्यार्थैः' इत्यत्र 'अतुलोपमाभ्यामिति पर्युदासेन अनव्ययानामेव तुल्यर्थाना ग्रहणात् । अन्यथा 'चन्द्र इव मुख'मित्यादावपि तृतीयाषष्ठयोरापत्तेरित्यलम् । वि भाषा विप्रलापे । 'व्यक्तवाचा समुच्चारणे इत्यनुवर्तते । विरुद्धोक्तिर्विप्रलाप । तदाह- 'विरुद्धोक्तिरूपे इनि । अवादग्रः । 'आत्मनेपदमिति शेषः। 'गृ' इत्यस्य 'प्र' इति पञ्चमी 'प्रकृतिवदनुकरणमित्यस्यानित्यत्वात् 'ऋत इद्धातो' इति न भवति । तदनि त्यत्वे इदमेव मानम् । अवगिरत इति । शविकरणोऽयम् । अवगृणाती'त्यत्राप्यात्मने पदमाशङ्कय आह-गृणातिस्त्विति । एवञ्च तुदादेरेव ग्रहणमिति भाव । समः प्रतिज्ञाने। गिरतेरास्मनेपदमित्यर्थ । प्रतिज्ञानम् अभ्युपगम । सगिरति ग्रासमिति। भक्षयती- त्यर्थ । उदश्वर । उत्पूर्वीच्चरधातो' सकर्मकादात्मनेपदमित्यर्थः । समस्तृतीया । सक- मकादिति निवृत्तम् । सम्पूर्वात् तृतीयान्तसमभिव्याहृताच्चरेरात्मनेपदमित्यर्थ ।त- तीयायुक्तादिति किम् ? रथिका सञ्चरन्ति । अत्र यद्यपि रथेनेत्यर्थाद्गम्यते, तथापि तृतीयान्तश्रवणाऽभावानात्मनेपदम् । एतदर्थमेवायोगग्रहणम् । अन्यथा तृतीययेत्ये. बावचयत् । सकर्मकादप्येतदात्मनेपदं भवति, अविशेषात् , अत एव तृतीयायुक्का दिति किम् । 'उभौ लोको सरसीम चामु चलोकम्' इति भाष्य सङ्गच्यते । दाणश्च ·३८६ सिद्धान्तकौमुदी [आत्मनेपद- दुक्त स्यात् , सा च तृतीया चेचतुर्थ्यर्थे । दास्या सयच्छते। पूर्वसूत्रे सम इति षष्ठी । तेन सूत्रद्वयमिद व्यवहितेऽपि प्रवर्तते । रथेन समुदाचरते। दास्या सम्प्र- यच्छते । २७२६ उपाद्यम स्वकरणे ॥३॥५६॥ स्वकरण स्वीकार । भार्या- मुपयच्छते । २७३० विभाषोपयमने ११२।१६॥ यम सिच् किद्वा स्याद्विवाहे । राम सीतामुपायत-उपायस्त वा । उदवोढत्यर्थ । गन्धनाझे उपयमे तु पूर्व- विप्रतिषेधान्नित्य कित्त्वम् । २७३१ ज्ञाश्रस्मृहशा सनः शश५७।। सन्नन्ता- नामेषा प्राग्वत् । धर्म जिज्ञासते। शुश्रूषते । सुस्मूर्षते। दिदृक्षते। २७३२ ना- सा । 'समस्तृतीयायुक्तात्' इत्यनुवर्तते । तदाह-सम्पूर्वादिति । उक्त स्यादिति । भात्म- पदमित्यर्थ । सा चेदिति । तच्छब्देन तृतीया परामृश्यते । तदाह-तृतीया चेदिति । दास्या सयच्छते इति । 'अशिष्टव्यवहारे दाण. प्रयोगे चतुर्थ्यर्थे तृतीया वाच्या' इति तृतीया । ननु 'रथेन समुदाचरते' इत्यत्र 'समस्तृतीयायुक्तात्' इति पूर्वसूत्रस्य न प्रवृत्ति । आडा ब्यवहितत्वेन सम्पूर्वकत्वाभावात् 'तस्मादित्युत्तरस्य' इति परि- भाषया सम इति पञ्चम्या चरे. अव्यवहितपरत्वालाभात्। तथा 'दास्यासम्प्रयच्छते' इत्यत्रापि 'दाणश्च सा चेत्' इति कथ प्रवर्तते। प्रशब्देन व्यवधानादित्यत आह- पूर्वसूत्रे सम. इति षष्ठीति । तथा च षष्ठया पौर्वापर्यमेव गम्यते । न त्वज्यवहितत्वमिति भाव । तेनेति । पष्ठयाश्रयणेनेत्यर्थः । सूत्रद्वयमिति । 'समस्तृतीयायुक्तात्'इति पूर्वसू- अस्थस्य षष्टयन्तस्यैव 'सम.' 'दाणश्च' इति सूत्रेऽप्यनुवृत्तेरिति भावः । उपाथम । 'आस्मनेपद मिति शेषः। ननु 'स्व वस्त्रमुत्पादयति'त्यर्थे 'वस्त्रमुपयच्छती'त्यत्रा प्यात्मनेपद स्यादित्यत आह-स्वकरण स्वीकारः इति । अस्वस्य सत. स्वत्वेन परिग्रह. स्वकरणशब्देन विवक्षित इत्यर्थ । विप्रत्ययस्तु वैकल्पिक , 'समर्थाना प्रथमाद्वा' इत्युक्तरिति भाष्ये स्पष्टम् । भार्यामुपयच्छते इति । अन्यदीयां कन्या भार्यात्वेन परिगृहातीत्यर्थः । विभाषोपयमने। 'यमो गन्धने' इत्यतो यम इति 'हनः सिच्'इत्यतः सिजिति 'असयोगात्' इत्यत. किदिति चानुवर्तते तदाह-यम सिच्किद्वा स्याद्विवाहे इति। उपयमशब्दो विवाहे वर्तते इति भावः । रामः सीतामुपायतेति। भार्यात्वेन स्वी- कृतवानिल्यर्थः । सिच. कित्वपक्षे 'अनुदात्तोपदेश'इति मकारलोपे 'हस्वादङ्गात्' इति सिचो लोप । उदवोदेति । भार्यात्वेन परिग्रह उद्वाह । गन्धनाङ्गे उपयमे विति । हिंसा- पूर्वके विवाहे स्विस्यर्थ । राक्षसविवाहे स्विति यावत् । 'हत्वा भित्वा च शीर्षाणि रुदती रुदतो हरेत् । स राक्षसो विवाहः इति स्मृते । नित्य कित्त्वमिति । 'यमो गन्धने' इति पूर्वसूत्रेणेति शेषः। यदि गन्धनाङ्गकेऽप्युपयमने परत्वादिय विभाषा स्यात् तर्हि एषा प्राप्तविभाषा स्यात् । ततश्च 'न वेति विभाषा' इत्यत्र भाष्ये अप्रासाविभाषासु यस्था. परिगणन विरुध्येत । अतः पूर्वविप्रतिषेध आश्रयणीय इति भावमा प्राग्वदिति। आत्मनेपदमित्यर्थः। यपि 'अपहवे ज्ञ. अकर्मकाच्च,