·XAXEodo10-RECEXEEXXXX भर्पणपत्रिका भाषातराच्या, रूपातरांच्या, भागार्थाच्या, टीकाविस्ताराच्या, इ. स्वरूपात, श्रीज्ञानेश्वरापासून आजपर्यंत, ज्यानी ज्यानी, सस्कृत ज्ञान- गगेच्या कावडी आणून, मराठी वाचकाची तहान भागविली, त्याच्या त्याच्या, मराठी भाषेच्या प्रेमाने केलेल्या या सर्व प्रयत्नाबद्दल, आदराजलि म्हणून त्यांना हरा सस्कृत मराठी-सुभाषित-कोश अर्पण करीत आहे. -ल. गो. वि.

·प्रकरण पहिले दुसरें. वाग्देवता, तिसरें चौथें ३७ ते ५३ ६६ ते ७ ७३ ते ७६ पाचवें सहावें सातवे आठवे नवचें दहावें अकरावें बारावे तेरावें चौदावें पधरावें सोळावें सतरावें अठरावें एकोणिसावें संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश. अनुक्रमणिका- विषय शेक्सरया पू मगलाचरण नमन, प्रार्थना (वैदिक व अर्वाचीन) १त १० वाल्मीकि यास वदन, सुभाषित, सूक्ति वाणी, शब्द, अर्थ, उपमा, प्रसाद, वृत्त, वक्रोक्ति, सूचक्ता, कवि, कविब्रुव, रसज्ञ, भाषातर, कविविशेष-कालिदास,भवभूति, चोर, मयूर, हर्ष, बाण, भास, मुरारि, जगन्नाथ ११ ते गुण, गुणी, गुणज्ञ, निर्गुण, दोषी, गुणग्राहक, गुणच दोष ३० ते ३६ मनीषी, उत्तम सज्जन, महानुभाव, सत, परोपकारी, कुलन, कुलदीप, महाशय खल, दुर्जन, दुष्ट, नीच पिशुन, क्षुद, निंदक, क्लकित धी, बुद्धि, प्रज्ञा, प्रज्ञाहत, अज्ञ, विद्या, ज्ञान, शिक्षण, विद्यापी, गुरु, शिष्य बुध, पडित, बुद्धिमान् , सुज्ञ, विद्वान्, शास्त्रज्ञ, प्राज्ञ, शाहणा २१ मूर्ख, हेक्ट, अबुध, विवेकहीन १६ ७७ ते ८. वित्त, कांचन, धन श्रा, लक्ष्मी, विभव, ऐश्वर्य ८१ ते ८० दारिद्र्य, निर्धनता २४ ८९ ते १३ याचक, हात पसरणारे, ओशाळें अन्न खाणारे, भिक्षुक, दान घेणारे २७ ९४ ते ९९ कृपण ६ १००ते १.१ धीर, धीर, शूर, विक्रमशाली, सत्त्वशाली, पराक्रमी, आर्य, तेजस्वी १०२ ते १०७ मान, अपमान, मानहीन, मानी, नि स्पृह, निर्लज लाचारी मिथ्याभिमान १२ १०८ ते ११० दाता, दान, दातृत्व १११ ते ११४ उपकार, प्रत्युपकार ११५ ते ११५ जग, जीवन, जन्म, संसार, आयुष्य, गृहस्थाश्रम ११७ ते १२३ काल, यम, मरण, परलोक्गमन १२४ ते १२९ सृष्टीतलें वैषम्य, विधिलिखित, सुदैव दुर्दैव, बरे व वाईट योगायोग, नियति, प्राक्तन, कर्म, कलिप्रभाव ४३ १२९ ते १३९ उद्यम, पौरुष, आत्मशक्ति, पुरुषकार, यल, उत्साह, अभ्यास आळस, निद्रा १३९ ते १४४ मिर, मैत्री, सगति, (चांगली व वाईट) प्रेम, परिचय, संघटन १४५ ते १५२ xxxxपातु व २० १५३ ते १५९ सृष्टिवर्णन (प्रथम १३ श्लोक हिमालयवर्णन) पुढ सकीर्ण वर्णनात्मक ४१ १५५ ते १६९ राजा, राजनीति, अराजक, लोकहित, राजसेवक, मत्री, शत्रु १०ते १८. राजस्तृति-(शौर्य, सच्छील, विद्या, लक्ष्मी, कीर्ति, प्रजापालन, औदार्य, दातृत्व, गुणग्राहक्ता इत्यादि गुणाबद्दल ) १८१ ते १९२ आशा, इच्छा, वाछा, तृष्णा, लोभ, हाँव, विषयतृष्णा २३ जगन्मोहिनी स्त्री १९३ ते १९७ १९ ते २०० जगन्मोहिनीची अगप्रत्यगें म्हणजेच मोहनास्त्रे रति, मदन व त्यांच्या लीला' २०९ ते २२३ ६० रतिरंगभूमीवरील सगीत मानापमान २२३ ते २३९ ५२ २४० ते २५६ सस्कृत श्लोकाच्या आद्याक्षराची सूचि व लोक ज्यातून उद्धृत केला त्या प्रथाचे नाव सक्षित प्रयनामांचे खुलासे व प्रथाचे नाव व अदाजें काल २५७ ते २७२ २१ व्या प्रकरणापर्यंतच्या सस्कृत श्लोकांची वृत्तनामें २७२ ते २७४ शुद्धिपरक २७४ ते २८ विद्वानांचे अभिप्राय २७८ ते २७९ विसाचे एकविसावे बाविसावें तेविसावें चोविसावें पचविसावें सब्बिसावे सत्ताविसावें अठ्ठाविसावे एकोणतिसावे तिसावें परिशिष्ट एक परिशिष्ट दोन परिशिष्ट तीन परिशिष्ट चार परिशिष्ट पोच ·प्रस्तावना सस्कृत वाङ्मयांत, निरनिराळ्या ज्ञात अज्ञात कवींच्या मुभाषितांचे सप्रह, अनेक प्रकारानी करून ठेविले आहेत त्या- पैकी हरिहराची सूक्तिमुक्तावली, लक्ष्मणकवीची पद्यरचना, हरिभास्कराची पद्यामृततरनिणी, वेणीदत्ताची पद्यवेणी, गदाधरभटाचे रसिक जीवन, श्रीधरदासाचे सूक्तिवर्णामृत, गोविंदाचे सम्यालकरण, जहणाची सूचिमुत्तावली, शाघिराची साधरपद्धति, विद्याकराचा मुभाषितरत्नश, अमितगतीचा सुभाषितरनसदोह, सुन्दरदेवाचें सूचिमुन्दर, वनभदेवाची मुभाषितावली वगैरे सग्रह आतापर्यंत प्रसिद्ध झाले आहेत तसेच मुभाषितरत्नभाण्डागार, सुभाषितसुधारनभाण्डागार, सुभाषितमुक्तावली वगैरे अमातमक सग्रहहि प्रसिद्ध झाले आहेत भर्तृहरीचें शतकत्रय, अमहशतक, जगन्नाथपडिताचा भामिनीविराम गोवर्धनाचें आर्यासप्तशती वगैरे प्रथ है एका अर्थानं मुभाषिताचे सग्रहच आहेत प्राकृत भातहि हालाची गाथासप्तशती, जयवरभाच वबालग्ग, आगि नुकतीच प्रसिद्ध झालेली छप्पग्णयगाहा (पदप्रज्ञगाथा) हेहि सुमापितसग्रहच आहेत अशाप्रकारचे संग्रह करण्याची प्रवृत्ति सस्कृत-प्रारन भाषेतील विद्वानांची आहे एवढच नव्हे, तर असे सग्रह हे या भाषाच वैशिष्ट्य आहे अशा सप्रहप्रामुळे निरनिराळ्या युगात होऊन गेलेल्या प्रसिद्ध-अप्रसिद्ध प्रथकाराच्या सूक्तिरलाचा ठेवा सामा य वाचकांच्या हाती येतो आग सामुळे त्यांच्या बहुश्रुततेत भरच पडते अशा सग्रहाचा आणखी एक उपयोग असा की ---ज्या कवीची प्रथसपत्ति मोजकी किंवा नष्ट झालेली, असेल त्यांची नावे, त्याच्या प्रयांची नावे वगैरे माहिती इतिहासकाराला उपलब्ध होते सुभाषित सप्रद हा सात-प्राकृत वाङ्मयांतील एक विशिष्ट विभाग आहे असे सुद्धा म्हणण्यास हरकत नाहीं श्रीयुत लक्ष्मग गोविंद विझे यांचा संस्कृत मराठी मुभापितकोश हाहि वरील प्रकारच्या सुभापितसग्रहाचाच एक प्रकार आहे प्रश्तुत प्रथाचा विशेष हा, की, यांत मूळ मुभाषित सस्कृतात दिरं असून त्याचे मराठी भाषांतर पद्यांत आणि गद्यात प्रथकारांनी दिरं आहे ही दोन्ही भाषांतरें श्री विझे यांनी व तच तयार केली आहेत गद्यभाषांतर लोकांच्या तोंडी वसणे कठिणच, पण पद्यमय भाषांतराची तशी स्थिति नाही पाठान्तराची सवय असलेल्या वाचकांना ती सहन तोंडपाठ करणे शक्य भाहे श्री विझे यांची निरनिराळ्या वृत्तांतील पद्यरचना प्रसादगुणानं परिपूर्ण असून शिवाय हा पद्यमय अनुवाद मुळांतील रस उरामप्रकारे वठविणारा आहे. ही गोष्ट या प्रथाचें कोगहि पान उघडून पाहिल्यास स्पष्ट होण्यासारखी आह श्री विझे पानी सम्मत पद्याची मराठी भाषांतर करण्याचा परिपाठ ठेवला होता आणि, या त्यांच्या दीर्घकालीन व्यासगाचा परिपाक प्रस्तुत प्रात पदोपदी दिसून येतो सम्मन ममापितसप्रहामध्ये पर्याचा संग्रह निपयवार निरनिराळ्या प्रकरणांनी केलेला असतो त्या त्या कवींची मुभा. पित विषयवारीन निवडून त्यांचा एक प्रकरणांत संग्रह केलेला दिमतो अशा प्रकरणाना सग्रहकानिी सस्कृतात पद्धति आणि प्रानात यावा म्हणजे पद्या किंवा पद्धति अमें नाव दिल्याचं आढळतें सर्वसाधारणपणे पुढील प्रकारच्या प्रकरणाचा समह अमतो-प्रथम शस्तुति, आणि नतर कमान रक्ष्मीची स्तुति व निंदा, सजन दुर्जन खभाव, कृपणाचा स्वभाव, दात्याचे गुण वर्णन, निर्धनम्बमा, कांचा मनुष्यावर होणारा परिणाम, विद्याप्रशंमा, लक्ष्मीचे चचरत्व, प्रेम, विरह प्रियजना, मिलन, स्त्रीपुष्पगुणगन, कामी हारर्णन, नृपतिसेवरवर्णन, नानाप्रकारचे वृक्ष, पशु, पक्षी वगैरेंचे स्वभाव विशेष, अन्योक्तिप्रकरण, मित्रस्नेह, राजनीति, धर्म, अधर्म, परस्त्री, वेश्या, रागद्वेषादि मनोविकार, कलिकाल इत्यादि प्रकरणे असतातच त्याप्रमाणे ती याहि मरस्त मराठी गुभापितकोत आहेतच पण संस्कृतातील प्रसिद्ध प्रयकार भर्तृहरि, जगन्नाथपडित, अमरुक्कवि, शकराचार्य, माग्दिाग वगैरे विख्यात प्रथकारांच्या मुभाषितांचा दिया सूकाचा सप्रहहि यांत आहे भाषांतर किया अनुवाद-विशेषत पद्यरूपातील अनुवाद-हे अत्यंत जिकिरीचे काम आहे पद्याची वधन सभाळून मुळांतील आशय सपूर्णपणे व स्पष्टपणे पनि प्रतिबिंबित व्हावयास पाहिजे समश्लोकी, समरत्त, आणि एका पद्यास एक पद्य, अनी राई ययन पाडून घेत यास अनुवादार्च काम जास्त कठिण होत जात श्री विझे यांनी वरील सर्व यधर्न कटाक्षाने साठी नाहीत, आणि म्हणाच त्यांच्या अनुनादात मुळातीउ सपूर्ण अर्थ उतरला आहे. आणि त्यांत योजडपणा आला नाही याची जाणीव याचार झाल्याशिवाय राहणार नाही, असे माझे प्रांजल मत आहे श्री विझे यांनी एक मोठ आणि अवघड काम अयत यशस्वीपर्ण करुन दासान मराठी वामांत मोलाची भर टाकली आहे, असं माझं प्रामाणिक मत आहे पायादी गदाशिव पेठ, पुर्ण २ पल वैद्य.

·. . ग्रंथकर्त्याची प्रस्तावना- माझा व्यवसाय व अभ्यास दोन्ही रसायनशास्त्रसबद्ध परतु इ स १९५० च्या शेवटी मला हृदयविकार जडला त्या दुर्धर रोगाची जाणीव मनातून बाजूम सारण्यासाठी, निरनिराळ्या भाषांतील सूक्ति-सुभाषिताचे मराठीत श्लोकाद भाषातर करण्याचा सहज छद म्हणून लावून घेतला त्यांत उत्तरोत्तर अधिकाधिक आनंद मिळू लागला, व पुस्तकरूपा प्रसिद्ध होण्याइतकें हैं साहित्य जमले आतापर्यंत ऋग्वेदी सध्या पुरुषसूक्त, व गगालहरी यांचे समस्त समश्लोकी भाषातर व इंग्रजी काव्यसूक्तींची पाणपोई या पुस्तकाचे दोन खड इतकें पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध झालं व त्याचे मराठी वाचकांकडून अत्यत उत्साहाने स्वागत झालें सस्कृतवाड्मयातील सुमारे २१०० सुभाषिताचे मी केलेले मराठी श्लोक्वद्ध व गद्य भाषांतर मूळ संस्कृत लोकासह या सस्कृत-मराठी-सुभाषित-कोशाच्या स्वरूपात प्रसिद्ध करून आज मराठी वाचकास देण्यास मला आनंद होत आहे संस्कृत- प्रस्तुत सुभाषितकोशातील मूळ श्लोक ज्या संस्कृत भाषेतील आहेत, ती संस्कृत भाषा ही जगातील सर्वात प्राचीन भाषाच असेल, हे निश्चित नसले, तरी ती प्राचीनतम भाषापैकी एक-निदान मानवातल्या आर्याच्या प्राचीनतम भाषापैकी सस्कृत ही एक आहे, यांत शा नाहीं ऋग्वेदातील ज्योतिषशास्त्रीय उल्लेसावस्न के लोकमान्य टिळकांनी, आयर्याचे मूळ वसतिस्थान उत्तरधुवाजवळ होते हा काढलेला निष्कर्ष जगातल्या सर्वच पुरातत्त्व विदानी मान्य केला नसला तरी सस्कृतातील प्राचीनतम वाड्मय जो ऋग्वेद (निदान त्याचा पहिला भाग) त्याचा रचनाकाल इ स पूर्व १०००० वर्षाइतका जुना असावा या भाषेला लिपीसुद्धा त्यावेळी प्राप्त झालेली नव्हती, तर तिचे लेखन तरी कुठून असणार ' वेदाना श्रुति म्हणतात. म्हणजे, त्यातील सूकें, मत्र, इत्यादि, ऋषींना दैवी वाणीने उच्चारलेले ऐकू आले, म्हणून त्या 'श्रुति' आणि त्या ऋषींच्या अतश्चक्षुना ते मन दिसले, म्हणून वेदरचनाका ऋषींना 'मत्रद्रष्टे' म्हणण्याचा प्रघात आहे. लिपिनिविष्ट झाल्याने लेखन व त्याचे वाचन या माध्यमांनीच ज्या सारस्वताचा प्रसार हल्ली होतो-केवळ वाणीच्या माध्यमापेक्षा कितीतरी मोठ्या प्रमाणावर होतो-त्या सारस्वताला 'वाड्मय' हे नाव लावणे ५० टक्ष्यांहून कमीच साई आहे लातले 'मय' हे पद (वाणीनेंच सपूर्ण व्यापलेले अशा अर्थी) वेदकालीन परिस्थितीचे स्मारक म्हणूनच भाषेत उरलें असावें कारण वेदकाली, मत्र इत्यादि हे केवळ वाणीनें उच्चारावयाचे व श्रुतीने ग्रहण करावयाचे, व पाठ करून ते पुन्हा वाणीनच दुसऱ्याना--गुरूने शिष्यांना-पित्याने पुनांना-एका पिढीने दुसऱ्या पिढीला द्यावयाचे, अशा प्रक्रियेनेंच सरक्षिले गेले असल्याने, ख-याखु-या अर्थाने 'वाडाय' हे नाव वेदांनाच अक्षरश लागू पडत होते आणि, ह सर्व ' अक्षर- वाड्मय' लिपिनिविष्ट होईपर्यंतच्या सहस्रावधि वर्षांच्या काळात, आर्याच्या शेंकडों पिढ्यांनी त्यातील काटेकोर उच्चार-वैशिष्टया सह हे वाड्मय जतन केलें, ही जगाच्या इतिहासांतील अत्यंत विस्मयकारक घटना होय स्थलकालाला न जुमानता, कोणत्याहि भाषेचे मूळ स्वरूप, न बदलतो, जसेच्या तसे राहणे अशक्य असते चेदवाङ्मय काय किंवा उत्तरकालीन आरण्यकें उपनिषदें किंवा महाभारतादि काय, याची रचना शतकानुशतकें चालू असल्याने मूल भाषेत फरक होत राहिले त्या सर्वांची स्थिति ध्यानी घेऊन इ स पूर्व ७००-८०० वर्षाच्या सुमारास भगवान् पाणिनीने आपले व्याकरण तयार केले, इतकें काटेकोर, इतके सपूर्ण, इतके कमीत कमी शब्दाच्या सूत्रात ८अध्याय व ४००० सूत्रं ) प्रथित केलेले व्याकरण जगांतल्या कोणत्याहि भाषेत नाही भाषाशास्त्राची उत्पत्ति केवळ या व्याकरणामुळे शक् झाली वेदवेदागें, रामायण, महाभारत, व नतरची महाकाव्ये इत्यादींच्या बरोबरीने पाणिनिव्याकरण हैं सस्कृतभाषे अत्यत दैदीप्यमान रत्न आहे सस्कृत भाषेच्या परिणतीचे अनेक टप्पे, ऋग्वेदापासून तो अगदी अलीकडील संस्कृत वाङ्मयापर्यंतच्या म्हणजे सुमा १२.०० वर्षांच्या इतिहासाचा भव्य चित्रपट त्यांतील वाड्मयाच्या समृद्धतेमुळे, व आज सुद्धा सस्कृतमध्ये जन भाषा होत आहे या घटनेमुळे, पाहणाराचे डोळे अक्षरश दिपवून टाकतो यामुळेच की काय, सस्कृत भाषेला 'मृतभाषा, म्हणता (पाणिनीन काटेकोर व्याकरणाने तिला बद्ध केल्याने ती प्रसरणशील राहिली नाही, यासाठी ) केवळ 'बद्धभाष म्हणावे, असे विख्यात जर्मन सस्कृतज्ञ पडित वुइंटर्निट्झ याने म्हटले आहे आज स्वतन भारताच्या घटनेने मान्य केलेल्य जीवत भाषात एक, म्हणून सस्कृतला स्थान प्राप्त झालेले आहे आद्यकवि वाल्मीकीचे रामायण, व इ स पूर्व ३००० वर्षांचे सुमारास व्यासानी सुरू करून दिलेलें व पुढें शतका नुशतकें भर पडून प्रचड झालेले महाभारत, या दोन प्रयाइतके अधिकात अधिक कालपर्यंत अधिकात अधिक मानवार .

·३ परिणामकारक सत्ता गाजविलेले दुसरे कोणतेहि प्रथ जगांत नाहीत जगांतल्या घटनांची, मानवम्बभावांची, त्या त्या प्रसगी उपयोगी पडणा या योधतत्वांची, महाभारतातील प्रचड विविधता लक्षात घेऊनच "व्यासोच्छिष्ट जगत् सर्वम्' म्हणण्याचा प्रधात पडला इलियद व ओडिसी मिळून होईल त्याच्या आठपट निस्तार अमलेल्या व १ लभावर लोक्सरयेच्या महा- भारताची सशाधित आवृत्ति करण्यास शेकडों विद्वानाचे कष्ट, ४० लयावर सर्च, व ४० वर्षे, पुणे भाडारकर इन्स्टिट्यूटरा लागी यावरून या प्रथाची अपूर्व थोरवी ध्यानी येइल १९४२ पासून सुरू झालेल्या व १९८२ पर्यंत म्हणजे ४० वर्षे चालणाऱ्या, इतिहासकमान संस्कृत शब्दकोश रचण्याच्या, डॉ कत्रे यांच्या नेतृत्वाखाली चाललेल्या, १ कोटी १ खर्याच्या योननेची प्रचढता पाहिली म्हणजे संस्कृत शब्दसृष्टीची श्रीमती लक्षात येते आधुनिक सस्कृत काव्य-नाटमादींची परंपरा मारिदामापूर्वी सुमारे तीनशे वर्षे, त्यानेच उन्हेखिरेत्या भास, सौमिल इत्यादींच्या वेळेपासून सुरू होते कालिदामाची रघुवंश प कुमारसभव, भारवीचें किरातार्जुनीय, माघाचे शिशुपालवध, व श्रीहर्पाचें नैपधीयचरित ही पचमहाकाव्ये व दण्डी, दशकुमार व याणाची कादवरी ही गद्यकाव्ये यांनी सस्कृत वाङ्मयाच्या सौंदर्गाचा परमोच निंदु गोठला व यांच्यापुढे (विशेषत कालिदासापुढे) इतर बहुतेकांच्या काव्याचे महत्त्व राप्त झाले व पुढील बहुतेकांवर यांनी आपली छाप टारली ध्वनिशास्त्राला सर्वस्वी धमन ययोचार लेसन व यथालेखन उच्चार व एकेका अधाला एक ठराविकच उच्चार असणे है सस्कृताचं महान् वैशिष्टय आहे तसेच विराट् शब्दसपत्तीमुळे व सधि समास यांच्यामुळे थोडक्यात पुष्कळ अथ, मुदरपणे व लालित्यान आणणे ह सस्कृतार्च अनन्यसाधारण स्वरूप आहे यामुळेच बाणाला आपल्या गद्यात, व जयदेवाला जगन्नाथाला त्यांच्या काव्यात ललित मधुर अनुप्रासांच्या मार्गाने सुदर संगीत निर्माण करता आले एक्का शब्दाला अनेक अर्थ अमणे, व त्यामुळे श्लेष कोटि इत्यादि करण्याची शक्यता व त्यामुळे उत्पन्न होणारी मर्मस्पशी रसोत्पत्ति होणे हा प्रकार सस्ताइतका दुसन्या कोणत्याहि भात शक्य नाही या श्लेषादीच्या आश्रयान एकाच काव्यात एकाच वेळी दोन क्या सागणारी द्विसधान काव्य संस्कृतामध्ये आहेत एकाच वेळी दोनच काय पण सात अर्थ निघणारे हेमचद्राच सप्तसधान काव्य, व एकेरा श्लोकाचे १०० अर्थ काढन दाखविणारी सोमप्रभव सोमसुदर याची विलक्षण रचना, जगांतील अन्य कोणत्याहि भाषेत केवळ अशक्य आहे गतागत विलोमकाव्य म्हणजे सुलट वाचलें असता एक अर्थ व उरट नाचता दुसराच अर्थ निघणारी काय ही संम्तामध्ये ५-७ आहेत शब्दारा समानार्थी शब्द सांगणारे (सुमारे १६०० श्लोक व २०००० शब्द) अमरकोशा सारखे पद्यमय कोश, व व्याकरणाची रूपे काव्यांत सांगणारी घ्याश्रय काव्ये (यांना मट्टीकाय म्हणतात) व श्लोकांची अक्षरे सा, चक्र, कमल, अशा आपत्तीत बसवून दाखविणं हेहि विलक्षण प्रकार सस्कृत कवीनी करून दाखविले आहेत सस्कृतच आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे नवीन नवीन अर्थ व्यक्त करणारे शब्द नवीनच उत्पन्न करण्याची संस्कृत ही एर टारसाळ आहे संस्कृतात मूळ ज्ञात नसलेल्या विज्ञान रसायन, जीशान इत्यादि नरनन्या शास्त्रांसाठी पारिभाषिक शब्द, डॉ रघुबीर, किंवा राज्य व्यवहाराचे शन्द, पदनामकोशपर्ने, सरहताचा आश्रय केल्याशिवाय कसे करु शकले असते ? व्यतीचं, समाजाचं, गुण व दोप, दर्शविणारा अभिनव प्रकार १७ व्या शतकातील वेंक्टाध्वरीच्या विश्वगुणादर्श चपूत आढळतो यांत दोन गवर्ष एकजण वर्ण्य वस्तूचे गुण सांगतो, व दुसरा दोष सांगतो इतर भापति नसरेरा "लेकी चोरे सुने लागे' असा अन्योतिचा अ यापदेश हा प्रकार ९ व्या शतकांतील काश्मीरी कवि वारट, दक्षिणी कवि नीरकट व जानाय यानी पुष्ट कला व्याजोतीनं व्यग्योतीन अचूर मर्ममेद करणाऱ्या सहस्रों अन्योक्ति केरळ संस्कृतातच सापडतील एका लो. ति, मागचा पुढचा सदर्भ पाहण्याची आवश्यकता न ठेवता, एक लहानसा विचार किंवा सिद्धांत, ठासून व कौश त्यानं मागणारी समापित हहि सरसनाचे अनन्यसाधारण वैशिष्ट्य असून अशा मुभाषिताची शतकें-भर्तृहरीची तीन, घटप राचं नीतिमार, अमवसाचे एर, ७०० आयांची गोवर्धनाची आर्यासप्तशती, मुदर पाडयाची नीतिद्विपश्मिा (व याशिवाय डॉ प. वैद्य यांना आपल्या प्रस्तावान रहेसिलेरे अनेक संग्रह ) हेहि प्रभार संस्कृताव्यतिरिक्त फारसे आढळत नाहीत या प्रथातील मगराचरणातील काही वैदिक लोक सोडले व योगवासिष्ठ, रामायण, महाभारतातील (सुमारे १००) 'मुभापित गोहली तर इ स पूर्व ३०० ते २० व्या शतकापर्यंतच्या सुमारे २३०० वर्षातल्या कालावधीतील ही मुभापि श्रादेत मराठी- येक भाषेचं म्यम्प, थर, पाठ, य परिस्थिवि यांना अनुसरून सतत बदलत असते इ स पूर्व १ शतक ते ३ स ५०० पर्यंतच्या कालयहांत केव्हातरी झालेल्या, सुटू कारिदासाच्या नाटकांतन, पुष्प तेवढे शुद्ध प्राषिक सस्कृत बोलतात, ·. व स्त्रिया, मुले व खालच्या दर्जाचे पुरुषसुद्धा, प्राकृत भाषा बोलतात, असे आढळते. म्हणजे इतक्या जुन्या काळी सुद्धा प्राधिक सस्कृतापासून साधारण माणसाची बोलीभाषा दूरदूर जाऊ लागली होतीच याच प्राकृत स्वरूपाच्या भाषेतून प्रातमेदाने ज्या अनेक अपभ्रष्ट भाषा निघाल्या, पाली, अर्धमागधी. शौरसेनी इत्यादि, त्यात महाराष्ट्री ही विशेष महत्त्वाची होती हैं वररुचीने लिहिलेल्या व्याकरणात इतर भाषाना महाराष्ट्रीन्या तुलनेने, गौण स्थान दिले, यावरून दिसते. ज्यातील भाषेला साधारणत निश्चित मराठी म्हणता येईल, असे शिलालेख स्थूलमानाने आठव्या शतकापासूनचे सांपडलेले आढळतात इ स. ९८३ चा म्हैसूरराज्यातील श्रवणबेलगोळच्या गोमतेश्वराच्या पायाशी असलेल्या शिलालेखांत "चावंडरायें करवियले हे शुद्ध मराठी चाक्य आढळते साधारण ५व्या ७व्या शतकापर्यंत शिष्टाची भाषा संस्कृत असल्याने समाजात बोलीमापा जरी मराठी असली तरी लेखांत तिला स्थान मिळाले नाही. म्हणजे असे म्हणावयास हरकत नाही, की, ५-६ व्या शतकापासून, समाजात बोलण्यात रुढ झालेच्या मूळ मराठीला, मुकुंदराज (१२ वे शतक) व ज्ञानेश्वर (१३ वे शतक) याच्यापर्यंतच्या मध्यंतराचा सुमारे ५००-६०० वर्षांचा काळ, ग्रंथनिविष्ट होण्याइतकी प्रौढावस्था येण्यास लागला. या मध्यंतरीत महानुभावांनी मोठ्या प्रेमाने व अभिमानाने मराठीची जोपासना केली. या पंथाचा सस्थापक मूळचा गुजराती असला तरी 'महाराष्ट्रीं वसावें' 'मराठीतच लिहार्वे' असा आपल्या अनुयायाना त्याने दंडक घालून दिल्याने, त्या पंथाचे प्रचारक परप्रांतात गेले तरी तेथेंहि त्यानी मराठी नेली पंजाब, सरहद्द प्रात, काश्मीर, काबूल, अफगाणिस्तान, येथपर्यंत त्यानी, मराठीचे झेंडे, मराठी धीराच्या चार शतकें आधीच अटकेपार नेले होते. पद्याबरोबर त्यानी सोप्या मराठी गद्यातहि रचना केल्याने गद्याचे आद्य प्रवर्तक महानुभावच असावेत. अशा रीतीनें, अगदी पीजरूपाच्या मराठीच्या उदयापासून, आजपर्यंतचा कालावधि, फारतर दीड सहस्र वर्षे म्हणजे सस्कृतच्या तुलनेने मराठीचे वय अवघे? इतकेंच आहे, व प्रत्यक्ष वाङ्मयाचा काल केवळ ८०० वर्षांचाच आहे असे म्हणता येईल. एकूण आजपर्यंतच्या मराठी वाड्मयाचा विचार करता, असे दिसते, की, मुकुंदराजापासून अव्वल इंग्रजीपर्यंतच्या सुमारे ७०० पांत बहुतेक सर्व रचना (महानुभावाचे गय सोडून ) पात झाली, व बहुतेकांचा विषय रामायण, महाभारत, पुराणे, त्यातील आख्याने, या माध्यमानें, तत्त्वज्ञान, वेदांत, भक्ति यांचा प्रचार व प्रसार हाच असून त्यावरच बहुतेक सतकवि व पंतकाव यानी परिश्रम क्लेले आहेत. तुकारामादिकाचे आर्त भक्कांचे अभंग व रामदासाचे खडे तेजस्वी तात्विक व्यवहारवादी बोल इतकेच याला अपवाद म्हणता येतील परंतु शिवकालीन वामनपंडितांनी केलेली रूपांतरापेक्षा जवळची सरकृताची मराठी भाषातरे शतकत्रयी, गंगालहरी यथार्थदीपिका इत्यादि ही खऱ्या भाषांतराची सुरवात म्हणण्यास हरकत नाही. ज्ञानेश्वरांनंतरच्या ३०० वर्षात मुसलमान, पोर्तुगीज इत्यादींच्या स्वा या व जुलूम व मोठे मोठे दुष्काळ यामुळे महा- राष्ट्राला अवरळा व दैन्य भाले मराठीवर फारसी, उर्दू शब्दाचा भयंकर पगडा बसला, तो इतका की, शिवाजीने भाषा- शुद्धीच्या केलेल्या प्रयत्नांना दाद न देतो आज सुद्धा न्यायालयातून 'फिर्याद दरखास्त ' याचेच प्राबल्य आहे याचे कारण शाहूराजा हा मोगलांच्या कृपेनें सुटला व त्यांच्या संस्कृतीत वाढला यामुळे या भाषाशुद्धीला पायबंद वसला परंतु पेशवे. कालीन मोरोपंत, श्रीधर या क्वीनी या भ्रष्ट भाषेला बहिष्कृत केल्यामुळे व्यवहारभाषा फारशीमय होऊनसुद्धा, प्राथिक भाषेचें स्वरूप शुद्ध राहिले. शिवाजी व नंतर पेशवे याच्या पराक्रमाच्या स्फूतीमुळे शाहीरचेि पोवाडे व लावण्या यांची पुष्कळच रचना झाली स्यामुळे सरली वाहायति एका नव्या दालनाची भर पदली. पेशवाई गेली व इंग्रजी राजवट आली. पुस्तकें, प्रथम शिळा, नंतर ठसे, नतर आपसाने योन्या द्वारा भराभर प्रसिद्ध होऊ लागली (परंतु, पादर स्टीफन या मिशनयाने, रोमन लिपोत परंतु मराठी भाषेत, त्रिस्त पुराग नावाचे (इ. स जें पुस्तक छापले, ते आद्य मराठी छापील पुस्तक होय) १८१० मध्ये पहिला मराठी इंग्रजी कोश झाला या काळातल्या शास्त्रीपंडितांनी मराठीरा सस्कृतप्रचुर वळण रावून, मराठीवरची फारसीची पकड तर काइलीच पण त्याचबरोबर फारसी ऐवजी, नव्यानेच इंग्रजी वळण मराठीला लागू पहात होते तेंहि मास्न काढले. इंग्रजी वाघिणीचे दूध प्यालेल्या या नव्या पिढीच्या उसाहामुळे, १२ व्या ते १८ व्या शतकापर्यंतच्या काळात कधी आला नव्हता, एवढा मराठी वाधयाना महार आला. चरित्र, निबंध, इतिहास, व्याकरण, गणित, ज्योतिय, अशा विविध विषयांच्या व इंग्रजीतून अनुवाद केलेल्या अनेक पुस्तकांची मराठी वाङ्मयात भर पडली. या काळातील परशुरामपंत गोडबोले, जामकर, लोकहितवारी, नंतर विष्णुशान्त्री विपणकर, टिळक, आगरकर, नंतर हरीभाऊ आपटे, देशवसुत, परांजपे, केळकर यांनी व पेसरी विविधतानविस्तार इत्यादि नियतकालिकांनी आधुनिक मराठी वाष्ण्याचा पा पाया घातला, ·प्रस्तुत ग्रंथास अनुरक्षन महत्त्वाचा विषय म्हणजे, सस्कृतमधून नुसतें रूपातर नव्हे तर प्रत्यय भाषांतर करण्याचा उपक्रम वामनपडितानंतर जो बंद पडला होता तो पुन्हां दसपट वेगान व उत्माहाने सुरू झाला. परशुरामपन गोडबोले कृष्णशास्त्री राजवाडे, कृष्णशास्त्री चिपळूणकर, नतर लेलेशात्री, के वि. गोडबोले, इ यांच्यापासून, तो नुकतेच दिवंगत झाटेले डॉ श्रीखंडे याचे पर्यंत अनेकानेक रसिकांनी अनेक संस्कृत नाटकांची, काव्याची, अन्योक्तींची मराठीत भाषांतरे केली. परंतु मुठ्या सुत्र्या सुभाषिताच्या श्लोकवद्ध भाषातराचा प्रयत्न एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर, पूर्वी झाग नव्हता, तो या प्रथाचे रूपाने जनतेस सादर करण्यात येत आहे, त्याचा महाराष्ट्र जनता प्रेमाने स्वीकार करील अशी अपेक्षा आहे भापांतर- येथेच भापातर या विषयासवंचीं, थोडेसे लिहिणे आवश्यक वाटते को साहि पान्मयाचे-विशेषत पाण्याचे-ततोतंत १०० टक्के भाषांतर होणे केवळ अशक्य आहे, हे कांटेकोर तात्विक दृष्टीन पाहिल्यास नाइलाजान मान्य केरेंच पाहिजे. पण ही निव्वळ तात्त्विक दृष्टि सोडली तर, सरें भातर म्हगजे एका वाटलीतले अत्तर दुसऱ्या बाटलीत ओतण्यासारखें असले पाहिजे, असे म्हटले तरी, हे असे ओतताना, थोडेतरी अत्तर पहिल्या बाटलीत आत चिकटून राहणारच, व त्यामुळे मूळांतल सुगंधी द्रव्य थोडेतरी कमी होऊनच नव्या बाटलीत येणार, हेहि गृहीत धरावेच लागते, (अर्थात अत्तराऐवजी पारा वापरला तर? पण मग त्यात अत्तराचें काव्य कोठून येणार ) तुमरे एक उदाहरण उत्तम भाषांतर म्हणजे वस्तु तीच, पण पोषाख काय तो निराळ्या भाषेचा असे म्हणण्यांत येते पण निग्रो स्त्रीला जपानी किमोनो, किंवा हिंदु स्त्रीला इंग्रजी मॉक नेसवून ते सोंग से काय दिसते तें रसिकानींच सागावें ! भाषांतर म्हणजे बिवाचं आरशा- तील प्रतिबिंत्र अहि म्हणण्यात येते पण त्यांतहि 'डार्वे उन' होऊन, महाराष्ट्रीय स्त्री, पदर उल्टा पेनल्यासारखी गुजराती स्त्री दिसू लागते । व उजव्या हातात तलवार घेतलेला वीर डावखोरा बृहन्नडा दिसू लागतो तेव्हा--सैल स्पातर, शब्दास प्रतिशब्द, खैर भाषांतर, ओळीम ओळ, अक्षरश भापांतर, नक्कल, इत्यादींच्या काथ्याकुटात न पडता, मूळांतील आशय, (नुसत्या गोळाबेरजेनं न सांगता) शक्य तितक्या सपूर्णपणे, त्याच्या मूळ सौंदर्यासह ( ते सौंदर्य, लालित्याचे, अलंकाराचे, सूनकतेचे, भावनोत्कटतेचें, रचनेचें, अर्थपनतेचे, अशा अनेक प्रकारचे असेल) भाषांतरात आणला गेला पाहिजे हे करताना केवळ शब्दाला शब्द ठेवल्यानं येणारी दक्षता व विसगति टाढ़न, शन्दश नव्हे तर अर्थश भाषातर झाले पाहिजे. "I love you Three Divine Words !" याच भाषांतर 'शब्दश वाल्याने' "मी तुझ्यावर प्रेम करतो ! तीन स्वर्गीय शब्द' असे केल्याचे सांगतात 111 ज्या भाषेत भाषांतर करावयाचे त्या भाषेस शोभेलशी समर्पक रचना झाली पाहिजे, नाहीतर, मिशन यांनी केलेल्या वायबलच्या गाड्या भाषातराचा प्रकार व्हावयाचा भाषातर प्रसादयुक्त म्हणजे (कवितेच्या वास्तीत ) अन्वयार्थ लावून दुसऱ्यानी समजावून सांगावं न लागणारे,-सहज समजणारें, सोपे झाले पाहिजे तसेच त्यांत भाषांतरकर्त्याने स्वत ची भर शक्यतों घालं नये, अगदी भागच पडले, तर, ती मूळ आशयाला पोषक झाली पाहिजे तरच ती क्षम्य ! भाषांतरकर्याला दोन्ही भाषांचे उत्तम ज्ञान म्हणजे 'शब्दकोशकांच' पांडिल्लच केवळ न हे तर त्या त्या भाषेची मर्मज्ञ रसिक्ता असावयाम पाहिजे त्याला मूळ काव्याच्या व क्वीच्या अतरगांत शिस्न त्यांच्याशी तद्रूप होता भाले पाहिजे-याच्या भावना भावता आल्या पाहिजेत. मूळ कान्यार्चा जो भाषा असेल तो भाषा बोलणा-या समाजाच्या चालीरीती व आवडीनिवडी इत्यादींची सुद्धा माहिती त्याला असणे आवश्यक असते. “Nothing in my hand I bring, Only to Thy cross I cling" याचे भाषांतर-आलों तुझ्या जवळ मी प्रभु! रिक्तहस्ते!, घालीन केवळ मिठी तुझिया पदातें ॥ असेच व्हावयास पाहिजे 'शब्दश ' चे येथे काम नाही. 'भावनिक साम्ययुक्त' अशा भाषांतरामाठी, जीत भाषांतर करावयाचे या भाषेच्या मोडणीकडे व ती बोलणाऱ्यांच्या सामाजिक चालीरीतीकडे लक्ष देऊन, मूळ उपमा मुद्धा भाषांतरात योग्य त हेन बदलली पाहिजे कारण भाषातर है पांडिल्ल नसून ती मुग्यत्वे करा आहे हैं ध्यानी घेणे आवश्यक आहे अशा रीतीनं भाषांतर से असावे या विषयाची पुष्कळ अधिक चिकित्सा करणे शक्य आहे पण मूळ काव्य हे त्याच्यातील रमाच्या माध्यमानं रसिकाला ग्राह्य होते म्हणून या विषयाची रुक्ष चिकित्सा करण्यापेक्षा या कोशातील भाषातराच्या सरस माधुरीचं वर्णन करणा-या एका सुभापिताकडे (प्र १८९) अगुलिनिर्देश करतो त्यात कवि म्हणतो-आपल्या प्रियेचे तावूर- सेवन चालले आहे व तायूल तिच्या मुखात अतिशय रंगले आहे, हे पाहून, प्रियकराने, तिचे चुंबन घेऊन, तो ताबूल आपल्या मुग्यात घ्यावा, व आपल्याहि रमनेला प्रियेच्या रसनेच्या रंगाच्या तोडीस तोड रग आणावा, याला म्हणतात भाषांतररसिकांना यातील लेप समजेच याहून स-रस असे भाषांतराचे वर्णन माझ्या पाहुण्यान नाही, ·६ खतंत्र कविता करण्यापेक्षा, (यापूर्वीच्या विवेचनातील बंधने स्वीकारून) भाषातरित कविता करणे हे काम शतफ्ट अवघड आहे हे तर परमेश्वर बोलून चुकला आहे याचप्रमाणे इतर भाषांतून मराठीत भाषातर करण्यापेक्षा सस्कृतातून मराठीत भाषांतर करणे हे काही विशेष प्रकारे अवघड आहे. पण त्यात काही थोडी सुकरताहि आहे. अवघडपणा पुढे दर्शविला आहे, पण सुकरता अशासाठी की मराठी ही सम्कृतची कन्याच (पण प्रौढ गुणाढ्य मातेची अन्नड कन्या ) असल्याने, इंग्रजी वगैरे भाषातून मराठीत भाषातर करताना, मूलभूत कल्पनाचा परकेपणा भासतो, तसा येथें नाहीं पुष्कळ शब्द दोन्ही भाषात तेच आहेत, केव्हा केव्हा ते तसेच ठेवल्यानेहि काम भागते, सस्कृत-मराठी यांतील साम्य इतके आहे की केव्हा केव्हा तेवढ्याच जागेत अगदी तंतोतंत तोच अर्थ अगदी त्याच क्रमाने आणता येतो हे उदाहरण पहा-(प्र. ७ श्लो. ११) मात-दिम ! तव प्रसादवशतो दोषा अमी स्युर्गुणाः ॥ याचे मराठी- माते लक्ष्मि ! तुझा प्रसाद घडतो, हे दोष होती गुण ॥ पण असे आदर्श भाषांतर सर्वत्र जमत नाही (याचप्रमाणे ज्ञानेश्वरांच्या 'आता विश्वात्मकें देवें' या ओंव्या किती अल्प बदल करून घृत्तात बसतात हे दाखविले आहे. (पान १०) दोन्ही भाषांची एकात्मता हेच त्याचे कारण होय.) पग एकंदरीत सस्कृत काव्याचे, मराठीत भाषांतर करण्यांत, अनेक कारणांनी अवघडपणा येतो. मूळांतला (अगदी सर्व नव्हे तरी) बहुतेक अर्थ याच्या वैशिष्ट्यासह भाषातरात आणता येऊन समवृत्त समश्लोक य तेहि सयमक जमले तर ते अर्थातच सर्वोत्तम, पण संस्कृतामध्ये नसलेलें यमाचे बंधन मराठी कवितेस आहे हा एक अवघडपणा. कर्ता कर्म यांना विभक्ति, सस्कृतात सर्रास लागते, त्यामुळे शब्द मागे पुढे झाले तरी अन्वय चुकत नाही. 'राम रावण मारतो' म्हणजे कोण कुणास मारतो? 'मी चोरी करताना त्याला पाहिले' म्हणजे चोरी करणारा मी की तो असा डिलेपणा, मराठीत सस्कृता- पेक्षा अधिक आहे. याच्या सधिनियमामुळे संस्कृतामध्ये शब्दांची लोबी कमी होते.--'क्स्य अपि क अपि' ही सात अक्षरें 'कस्यापि कोऽपि' या पांच अक्षरात यसली; तेच मराठीत 'कोणाचे तरी काही तरी' अशी नऊ अक्षरे होतात. याहि पलीकडे संस्कृतामध्ये समासामुळे नुसता, पुष्कळ अर्थ थोडक्या जागेत दाबून बसविता येतो, एवढेच नव्हे, तर त्यातूनच सधिनिय- मांच्यामुळे पदलालित्यहि उत्पन्न करता येते याचे उदाहरण पहा-(जगन्नाथ गंगालहरी)- महतोलालोलम्हरिललिताम्भोज पटली~ स्खलपात्रातच्छुरण विसरत्कौंकुमरुचि । हा एकदा दोन ओळीचा एकच शब्द (पाण्याचे विशेषण) "वान्याच्या हालचालीमुळे लाटा उसळून, त्यांच्यामुळे पध्ममुदाय डोलल्याने, त्यातून गळणारा रेणु समुदाय तवंगासारखा पृष्ठभागावर पसरल्याने, ज्याला कुंक्याचा रंग आला आहे असे" (पाणी) इतका मोठा अर्थ थोडक्यात तर यसलाच पण सधिनियमाचा लाभ घेऊन मरुतूच्या पुढे व लोरत् च्या पुढे अशा दोन 'ल' ची भर बाकीच्या सात 'ल' मध्ये घालून अनुप्रासांचा नऊ मजली मनोरा उभा करता आला ! अशा मोठ्या समामाच्या भाषांतराबाबत, पुषळ प्रयोगा अती मी एक तंत्र तयार केले आहे, की, तेवढ्याच जागेत अर्थ आगावयाचा, तर भाषांतरीत शक्य तितक्या कमी (शक्यतोवर दोनच, फार तर तीन )अक्षराचे शन्द योजावयाचे, व, समासामुळे जोडरेल्या किया तोडून त्यांच्या केवळ क्रमामुळे । अविरामानं त्यांचा दुवा सांधावयाचा वरील दोन ओटीचे माझ्या तंत्रामुळे भाषांतर असे- मुटे वारा, हाले जल, इलु नि जो पंजसरी । गळे रेणू, भासे जणुं जलिं तरे कुंकुम वरी। यांत अधिति अधिक अर्थ आणला सरा, ममत्त समयकी साधली सरी, परतु, तेल ल या ललित पाच लुमलुशीत कोरपण मराठींत कोटन आणणार' पदलालिसांच्या, ५ मधिसमामाच्या प्रक्रियेमुळे येणा-या अर्थधनतेच्या बायतीत सम्वृत्ताचे वैभव व मराठीचे दैन्य पाहिले म्हणजे एक इंद्राचा ऐरावत व दुसरी शाममटाची तटाणी म्हटल्याशिवाय राहवत नाही. (*माझा महाराचि बोल पवति के, परि अमृतादि पेश जिके' असे ज्ञानेश्वरांनी म्हटले तरी एग सरकून भोगचा अयं दहा ओव्यांत मुल्यून पुल्चून गांगने हैं निराळे (ते विवरण दोई-भातिर नम्हे) व समप्र अर्थ मूळ सरकलाइताया आगेतच यरातून पर मूहातले सठिय साधणे निराळे) ·संस्कृताइतकी टेपानी समृद्ध भाषाच दुमरी नाही. त्यामुळे द्विसंधान, अनेकसंधान कान्ये, व एका श्लोकाचे १०० अर्थ लावण्याचे विक्रम, संस्कृत कवींनी केल्याचे वर्णन, या प्रस्तावनेच्या प्रथम भागांत आले आहेच. सर्वसाधारणपणे कोणत्याहि भाषेतल्या कोटियुक्त शब्दांचे भाषांतर दुसऱ्या भात तगाच कोटियुक्त शन्दात करणे बहुधा शक्य होत नाही. पण ही अडचण इतर भाषांच्या बाबतीत एकपट असेल तर संस्कृतच्या बाबतीत शतपट आहे असे म्हणावे लागते. याहि वावर्तीत संस्कृत ही 'कोम्यधीश' आहे तर मराठी जवळ जवळ अकिंचन आहे याची खेदकारक जाणीव पदोपदी होत राहते. (प्र. १२ श्लो. ५) यांतील-'दृटतरनिवद्धमुष्टे.' याचे भाषानर (घट्ट मुठीचा ) केल्याने व (प्र. २९ श्लो. ५३ ) यांतील 'पश्चालम्पिनि' याचे (मागे जे पहले ) असें शुद्ध मराठी केल्यानेहि मूळ श्लेषांतले दोन अर्थ मराठीत तंतोतंत आणता आले, तरी अशी उदाहरणे थोही. (प्र. २ श्लोक २५) यातील:-'सरसा, सालंकारा, मुपदन्यामा सुवर्णमयमूर्ति' ही सर्व आर्येला व भार्येला एकाचवेळी लागू होणारी विशेषणे, कोणत्या स्वतंत्र मराठी अनुप्रासयुक्त शब्दांनी भाषांतर करून लावता येतील ! प्रस्तुत कोशात मी केलेल्या पद्यांपैकी ३० ते ४० टक्के श्लोक समवृत्त समलोकी केले आहेत. पण (अखेर समग्र किंवा अधिकांन अधिक मूळार्थ सहजमुलग शैलीने मराठीत आगणे हेच ध्येय असल्याने ) वाकीन्या बाबतीत तो आग्रह सोहन मूळापेक्षा थोडे मोठे वृत्त, उदाहरणार्थ-अनुष्टुभाला किंवा उपजातीला वसंततिलका, शिखरिणी हरिणी इ. यांना शार्दूल- विक्रीडित, शार्दूलविक्रीडिताला आर्यच्या चार ओटी किंवा मुमंदारमाला किवा स्रग्धरा योजून अर्थ शक्य तितका सुगम करण्याचा कसोशीने प्रयत्न केला आहे. चित्रलोक, उखाण्यासारखे कूटलोक, समस्यापूर्तीचे श्लोक व संभाषणी किंवा प्रश्नोत्तरी श्लोक हे संस्कृतमधील प्रकार मराठीत भाषांतर करण्यास अतिशय वामदायक व इतर सर्व लोकापेक्षा अवघड जातात. अशाचाहि अनुवाद शक्य झाले तेथे मूळ वृत्तांत (प्र. ५ श्लो. ५३; प्र. २२ श्लो. २-७-०-१५ व १५; प्र. ३० श्लो. ४०) व तें न जमल तेथें वर सांगितल्याप्रमाणे मुलापेक्षा मोठ्या वृत्तांच्या आधाराने (प्र. २ श्लो ७५, प्र. ९ श्लो २३ प्र. १० श्लो. १७ व १९; प्र. २१ श्लो. १९; प्र. ३० श्लो.) केला तो चागला मुगम झाल्याचे दिसून येईल. माझ्या भाषांतरामध्ये, संस्कृताला दुसरा संस्कृत शब्द देण्याऐवजी त्याचे अधिकांत अधिक मराठीकरण करण्याच्या माझ्या प्रयत्नाचे एक उदाहरण देण्यास हरकत नाही. जगन्नाथाच्या सिंहान्योक्तीपैकी एक श्लोक पुढीलप्रमाणे माहे- स्थितिं नो रे दध्या. क्षणमपि मदान्धेक्षण सखे । गजश्रेणीनाथ त्वमिह जटिलायां वनभुवि । अपौ कुम्भिधान्या खरनखरविदावितमहा-, गुरुप्रावग्रामः खपिति गिरिगर्भ हरिपति ॥ याचे के. वासुदेव शास्त्री खरे यांनी केलेले भाषातर, ५० चे वर वर्षे, केसरी पत्राच्या शिरोभागी असल्याने अत्यंत प्रसिद्ध आहे ते असे- सरेवरा माझे भाषांतर गजालिबेटा 1 या निविडतरकान्तारजठरी मदाच्या धुंदीने भ्रमुनि गजराजा ! क्षणहि या- मदान्धाना मित्रा ! क्षणभरिहे वास्तव्य न करी । नको राहूं येथे अति गहन रानात सखया ।। नसापांनी येथे गुरुतरशिला भेदुनि करि- नसांनी फोडी जो गजचि समजोनी खडक हा भ्रमाने आहे रे गिरिकुहरि हा निद्रित हरी ।। गुहेमध्ये ऐमा प्रवल निजला सिंह बघ हा ।। मूळ संस्कृत शब्दांना वरील दोघांनी कोणते मराठी शब्द दिले हे तुलना करून पहावे- संस्कृत खरे विझे वास्तव्य न करी. नको राहूं मदान्धेक्षण मदान्धाक्षा मदाच्या धुंदीनें भ्रमुनि जटिलायां वनभुवि निविइतरकान्तारजठरी अति गहन रानात कुम्मिभ्रान्त्या करिभ्रमाने गजचि समजोनी चिद्रावित भेदुनि फोटी महागुरुग्रावग्राम: गुरुतरशिला खपिति निदित निजला गिरिगर्भ गिरिहरि गुहेमध्ये हरिपति हरि सिंह स्थितिं नो दध्याः खडक -- ·८ याप्रमाणे सर्वस्वी मराठीकरण होऊन, समवृत्त, समश्लोक, व सपूर्ण अर्धे यात आला आहे 'मदान्धेक्षण ऐवजी 'मदान्धाभा, "जटिलयां वनभुव' ऐवजी 'निविडतरकान्तारनठरी म्हणणे हे संस्कृतचे संस्कृतच Paraphrase झाले ! पण के. खन्यांचे वेळी किती सम्कृतप्रचुर मराठी खपत असे किंवा समनत असे हे यावरून दिसतें आज या भाषांतराला संस्कृत कविताच म्हटले जाईल खांत मराठी असे जरळ जरळ काहीच नाही (हा लोक दुसन्या खडात आहे ) सुभाषित- मुमापित म्हणने "चांगले बोललेले' इतका साया सरळ अर्थ घेतला तर या शब्दाची व्याप्ति जवळ जवळ सर्व चागल्या वाड्मयाग गवसणी घालू शकेल परतु संस्कृत किंवा मराठीमध्ये एक विशिष्ट मर्यादित अर्थ या शब्दाला आहे माम्दविक सुभाषिन व सूक्ति शब्दश एकच, सुभाषित काय किवा सूक्ति काय, पद्याप्रमाणेच गद्योतहि आहेत व असावयास हरकत नाही परतु मराठीत, गद्य किवा पातली काही एक सिद्धांतप्रतिपादक एखाद दुसरी ओळ यांना मोघमपणे सूक्ति म्हरण्यात येते व एक सपूर्ण श्ौक, की प्याला मागरा पुढग सदर्भ सांगण्याची जरूरी नाही, जो स्वयपूर्ण आहे, म्हणजे ज्यात दर्शविलेला एक विचार, मुहा मतप्रति ादन, सिद्धात वगरे तेवन्या श्लोकातच सपतो, पुढच्या श्लोकात त्याचा अश किंवा धागा चालू राहात नाही किंवा मागच्या लोकांतून तो घेऊन येत नाही त्यांना मोघमपणे सुभाषित असे म्हणतात अर्यान् कि किंवा मुभाषित यात त्याच्या कार्यक्षेत्राची सीमादर्शक अशी लक्ष्मणरेषा काढण्यात आलेली नाही. परंतु रूटीन बहुतेक गुभाषितसग्रह पाहिल्यास त्यात बहुतक सपूर्ण लोकांचाच सग्रह केलेला आढळून येतो पण वचित् अशा सग्रहोच्या नानांत सूक्ति हा शब्द पारण्यात यत नाहीच असें ह नाही रेखीव, आटोपशीर, ठाशीव, स्पष्ट असे काही वक्तव्य, व शक्य तर खाला उपमा टणतान पाठिंबा देऊन जोरदारपणा आणलेला ह मुभाषिताच मुख्य रक्षण असते उदाहरण-नायन्त सरलेभाव्य गवा पश्य वनस्थलीम् । छिद्यन्ते सरला वृक्षा वास्तिष्ठन्ति पापा ॥ अर्थ-अविसरल होऊ नये-सनात जाऊन पहा-सरळ झाडे तोडिस जातात वारडी तेवढी वाचतात केव्हा केव्ही चमत्कृति निर्माण करन याचवारा धा दिला जातो -जगात सरल वागणाराना कमीपणा येतो, व वाक्ढे वागणारांना मोठेपण येतो, मा उपराच्या रीनाग रात कोठ सापडेल माहीत आहे ? अगदी वावच्या कल्पनेबाहेर छद शास्त्रात !! 'या हि रघुना, महिमान वक्तव तनुते येत् । छन्द शान इवाम्मिन् लोक सरल सखे किमत'। “जेथे सरलरणा लघुत्त दतो, व कपणा व गुरु व देतो, त्या छद शास्त्रासारख्या या जगात मिना ! सरल का होतोम" (पूना संस्थानमध्ये सरलरेने लघुगण व मारपेनं गुरुगण दर्शविरा लाइ अलीकडे मराठीत ही बिहे उसी झाली आहेत, असेच एका प्रियकराला पापिनीन (1) फसविलें ! 'मन है नपुसकरिंगी' या पानाच्या मागच्यावर दिसलून, विवा-याने मनाग आपल्या प्रियको पाठविलें ! पण (ते चार पुलिंगी होऊन ) प्रियशी लगट करीत तेथेच राहिले व हा मात्र ते गमावून परा। गुभाषितारले ठोसन सगिटेर रात शेी अतिम सच समजन प्रांतीत पह नय! एक सुभापिन म्हणते- (स मुगात प्र २१.८)"मवनाच्या सगती गल साधु होता. पण साधूना सलसगार्ने सम्व येत नाही फुलाचा दास मातीगसापती-मातीचा पुगगगगन नाही ' आतt, हे गाणाराग, जमें समर्पक उदाहरण सापडले, तसे लाच्या उन्ट मगरालाहि तितकेच ममर्पक उदाहरण तयारच आहे तो म्हगतो ( अगाधु माधुर्वा प्र २१शे ३२) अाध किया मा हे गाव अपना मुगीन कोजागहि दुनच किंवा मुनय येन नाही अगदी मागसून एकमेकाना चिकटून भगरेरे सर्प आणि मणि पहा-सला मन्याये लगत माहीस-चाला सर्पाचे दोरम्पर्श करीत नाहीन" दोही गुभालते मुंदर महेत ला ला लांतान पाहिल, तर त्या या येरी त मिति सरेस पारतात पण मग या दोपपैकी सरा कोण ? याचे टार रेंच, , दाही भशन मान्य आहेत यावान गुभाषितांचे एक महत्वाचे साध्य होते-पी, इभा पत्रकार हार पनि बना आनी या गुलवा, गगन, नटवून हातांची पुष्टी देऊन, जोरदार प्रत्ययोपादरी शनीने मदन दायरतो एशमिरा मरिनाची गेट मगाम की, लानन्यायालयान, आपल्या पहिल्या अर्पा भाषण'त भगम्या मारानी या माइन, नगर राधांत वानर विट माचा वा इनकी मदर मारली की, कानारा भारार्थ याबावं असी न्यायामा ध्र पाल। वापर नो मात्र, हा न्यायाधीशमान न होता गुभापित ही, सात्य मेरपुरती ला स्वापाची पहिली भन, यानर में एक या मिर बापापेभा, तो कधी सविली आहे हेच पारपाय, भग, समर समन्न मारितामा रम यामास . .

·९ वर सांगितल्याप्रमाण सुभाषिनाचे मुख्य म्वरूप म्हटले, तरी मोठमोठ्या सनदातन सगृहीत करे ओर गच काही या स्वरूपाचे नसतात, कारण त्यांचे विषय पाहिले (उदाहरणार्थ, नमन, सृस्टिवणन, शोरम, शृगार इत्यादि) मणने या मुग्थ्य स्वरूपापासून दूर दर जात जात-अगदी व्यास अर्थ जो "चागर बोल्लेले" "मुव्यक्त विचार" तो या संग्रहहारानी मान्य पेत्यामारग दिसते एरवी इतके यिाचा विषय सुभाषिताखारी येऊच श नमने या प्रघातास अनुमान-मर्यवाही 'मुव्यक्त' तें तें ज्यात येतं ते सुभाषिन म्हणावयार्च ही व्याख्या या गोशासाठी मीहि स्वीकारली आह कोश- सस्कृत भाषेत (व्यापक व्याख्येप्रमाण ) सुमारे वीस सहस्र मुभाषित अमानीत त्यांनी या प्रांत अवधी १०० म्हणजे केवळ १०% च असल्यान याला 'कोश' न म्हणता, कोणी 'लघुकोश' म्हटल तरी माझी हरन नाही पण यान सस्कृत २१०० तीच मराठी २१०० मिळून ४२०० च्या वर मुभापित अमल्यानं ही सख्या काही अगदीच रहान उपे क्षणीय नाही, आणि आजपर्यन इतक्या मोठ्या सरयेच्या सरकृत मभाषिताचे मराठीत श्रद्ध भाषांतर झालेलं नाही म्हणून यो. कौतुकानं या ग्रंथाला कोश म्हटल तर त अगदी अम्थानी नम्हे असे वाटते मूळ कल्पना, एका पडातच हा प्रथ छापावा, अशी होती परतु सपूर्ण ग्रथाला सर्च फार रागणार व छापवान्याना कामें फार म्हणून कालावधीहि लागणार या गोष्टींचा विचार करून पुम्ना दोन सात प्रसिद्ध करण्याचा निर्णय घ्यावा लागला या प्रथात, इतर मुभाषितमनाप्रमाणच विषयांप्रमागे प्रकरणे केली ती ४९ झाली असून, दोन्ही सटात प्रोक्सरया मापारण समान ठेवून, पहिल्या बंडात ३० प्रकरणे यतात व बाकीची दुसर्यात येतील दोन्ही सांमिळून होणा-या या अर्थात, भर्तृहरीचं सपूण नीतिशतक, अर्धे शृगारशतर, अधे वैराग्यशतक, जवळजवळ सर्व अमरशतक, जगन्नाथाच्या भामिनीविलामापैकी बराचसा भाग, माग्दिासापैकी कुमारसभांतील रतिविलाप व हिमालय वर्णन, रघुवंशातील अजविलाप, अयोध्या नगरीचा विलाप, त्यागानंतरचा सीतेचा तळतळाट श्रीशकराचार्याच परापूजा हे सोन, चटपजरी-तमंच विषयानुरोपान योगवासिष्ठ, रामायण, महाभारत, यातीठ सुभाषितें, धर्मतत्वज्ञानप्रकरणांत लोकमान्यांच्या स्मयोगार गीतागाराला पोषक श्लोक इतके प्रसिद्ध काव्यसड असून तीनशेच्या वर अयोतीचे एक मोट प्रकरण घातलेले आहे ते दुसऱ्या ग्बडात समाविष्ट आहे हा प्रथ मुख्यत्वे मराठी वाचकामारीच असल्यान, सस्कृत श्लोकाची वृत्तनामें न दिली तरी चालतील असे वादन पहिल्या २१ प्रकरणांतील सस्टन टोकावर उत्तनामें दिली नव्हती पण अनेकांच्या आग्रहावरून ती पुढ २० च्या प्रारणापासून जागच्या जागीच लोकांवर दिली अहेत व २१ व्या प्रकरगापयंतच्या सत्कृत भोकाची वृत्तनामें दर्शविणारे एक परिशिष्ट शेवटी जोहरें अहे प्रत्येक सस्कृत श्लोकाची आद्याक्षरे, अ ते ह या क्रमाने, घेऊन तो श्लोक कोठून उद्धृत केला, है जेथे शक्य झाले तेथ दाखवून प्रत्येक लोक या ग्रंथात कोठ सापडेल ते दर्शविणारी सूचि शेवटी जोडली आह प्रत्येक श्लोक मूळ कोणत्या क्वीचा व कोणत्या प्रांत आहे ही माहिती मिटण्यावारत मात्र परिस्थिति अगदी निराशा जनक आहे कोण याहि सग्रहकाराच मन दुसऱ्याशी जमत नाही महाराष्ट्रात सर्वामुखी अमलले कालिदास व भर्तृहरि हे कवि पण 'भवन्ति नम्रास्तरव व 'अनाघ्रात पुष्प' हे कालिदासाचे श्लोर भर्तृहरीया शत्कायात आढळतात भर्तृहरीनतर अवघ्या ५-६ शतकानी झालेल्या व भदवाच्या मुभाषितावीत तेल्गाच्या नीतिगतकाया ११० ओकर्पिी फक्त ४३ च अतर्भूत आहेत या ४३ पैकी फार ८ च श्लोक तो भर्तृहरीचे असं स्पा म्हणतो, लोक निनावी(म्यापि, पाचिन्) म्हणून दर्शवितो, व बागीचे १३ स्पष्ट नामनिर्दशपूर्वक पुढ दिल्याप्रमाणे दुमन्याचे असे म्हणतो-प्रिया न्याय्या त्ति (जयादित्य) क्षुधामोऽपि (रतिसेन), सिंह शिशुरपि (यज्ञायुध) गणि शाणोनीट व शशी दिवस० (भट्टाद्धि), दुर्जन परिहत यो (पाल्मीकि) न कश्चिच्चण्डकोपाना (पचतन) विपदि धैर्य (मेठक), इत खपिति (कहण ), किं तेन हेमनिरिणा (प्रशस्तक) पातितोऽपि करा (क्षेमेन्द्र), शशिदिवाश्रयो (पाल्गुनहस्तिनी), नैवाकृति परति (अवर्ष प) एवढी अनिश्चयाची स्थिति बाराव्या शतकांत होती तर आज आणखी ८ शतकानतर केणताहि श्लोक कोणाचा म्हणून दर्शवावासाला आधार तरी काय तदा या बायतींत फार मोठ संशोधन व्हावयास पाहिजे व तोंवर ही सर्व माहिती, मिळते तेवढी वाचकापुट टेवावयाची इतकच करता येण्याजोगे आह, व ते मी शक्य तवढें क्लें आटे मुभाषितांच्या मूळ क्त्यांविषयीं अशी अधारमान स्थिति असल्यानं, प्रत्यक भोक वाणत्या अर्थान, कोणला सभांन आला आहे ते शोधून त्याला अनुसरून साचा अर्थ रावणे हे काम केवट बिकट आह याची कल्पना येदरच माया स्वत चा व्यासग काहींच नाही व निरनिराळी प्रथाल्यं धुडालन हा शोध घेणे, मला माझ्या प्रकृतीच्या अम्वास्वामुळे शक्य झारें ·नाही तसेच २१०० श्लोकांत सहला पाठभेद असण्याची शक्यता आहे पाठभेद कसे उत्पन्न होतात याविषयी एक गमतीची गोष्ट आहे दोन मागसांच्या सादातील काही शब्द ओझरते ५-६ जणांनी ऐकले त्याबद्दल किती पर्याय उत्पन्न झाले पहा. एकजण म्हणतो ते Reindeer (उत्तरध्रुवाकडील एक जनावर) विषयी बोलत होते दुसरा म्हणतो, छे ते It rained here येथे पाऊस पडला असे म्हणत होते तिसरा म्हणतो, तसे नव्हे ते संगीताविषयी Trained ear सरावलेला कान असे म्हणत होते चौथा म्हणतो पुढची गाडी केव्हा आहे याविषयी when 1s the next train dear ? असा प्रश्न तो असावा पाखा म्हणतो ते Trained deer शिकविलेल्या हरिणाविषयी बोलत होते पण, शेवटी खरे निघाल, ते असे, की, ते एजीनियर होते, व, तेथे होणान्या धरणात किती क्षेत्रफळाच पाणी वाहून येईल, त्याचा अदाज about 50 Sq, miles Drarned here" अमा एकजण दुसऱ्यास सांगत होता!!! ध्वनि साम्याने, एका क्षणात, इतके पाटमेद झाले तर, सस्कृतमध्ये, सहस्रों वर्षांच्या कालात, एका हस्तलिखितावरून दुसरे करताना एकाचे उच्चार ऐवून दुसन्यानं धोक्तांना, किती अनत पाठमेद निर्माण झाले अपतील याची कल्पना करवत नाही असे पाठभेद शोधून, चिकित्सा क्सन, निवड न करता, हाती येईल त्या श्लोकाचा माझ्या बुद्धीच्या शकीप्रमाणे मी अर्थ लावीत गेलों व त्यामुळे अनेक लोकांचा मी भलत च अर्थ लावलेला असण्याचा संभव आहे अशी एक चूक नागपूरचे म म डॉ मिराशी यांनी कृपाळू होऊन दाखविली (१२ लो ६४) तो या प्रांत नाहीच असे वाचकांनी समजावे पण, पाठभेद तर राहोतच परतु मूळ संहिता एकच घेऊनहि, निरनिराळ्या टीकाकारांनी एकमेकांपासून दोन ध्रुवांइतके अतर असलेले, किती निरनिराळे अर्थ लावले, हे पहावयाच भसल्यास, हाल सातवाहनाच्या गाथासप्तशतीतील श्लोकावरील टीका वाचाव्या (सदर्भाविरहित श्लोकांचा कलानेन अर्ध लावण्याबाबतीत त्या टीकाकारापेक्षा मी अधिक दोषी असेन असे वाटत नाही ) असे आणखी कित्येक प्रमाद असतील, ते, आगाऊच मी पदरात घेतो, व, त्याबद्दल मी वाचकांची क्षमा याचितों वाचकांनी मात्र अवश्य, असे दोष दाखवावे मी त्यांचा साभार खीकार करून पुढच्या आवृत्ती वा योग आल्यास, ते सुधारीन असे आश्वासन देतों या प्रथाची छाई चालू असतानाच यातल्या ५०-५० पानीचे सब करून ते अनेक सस्कृत व मराठी भाषांच्या तज्ज्ञांक्डे मी अभिप्रायार्थ पाठविले होते त्या त्या सजनांनी आपला अमूल्य वेळ खर्चुन ते वाचून अभिप्राय पाठविल्याबद्दल त्या सर्वांचा, तसेंच मिथिला इन्स्टिट्यूट (दरभगा) या संस्थेचे भूतपूर्व सचालक वसध्या पुण्याच्या भांडारकर इन्स्टिट्यूटमध्ये हरिवशाचे संपादन करीत असलेले विद्वर्य डॉ प ल वैद्य एम ए डी लिट् (परिस) यांनी माझ्या विनतीस मान देऊन, कार्यबाहुल्याने स्याना वेळ नसताहि,लहानशीच का होईना पण प्रस्तावना लिहिल्याबद्दल त्यांचा मी अत्यत आभारी आहे या प्रथाची छपाई वगैरे कामामध्ये निर्णयसागर प्रेसच्या मडळीनी वेळोवेळी जे सहकार्य केले त्याबद्दल याचेहि आभार मानणे अवश्य आहे छाई ब-याच अशाने सुबक व शुद्ध झाली आहे तरी पण शुद्धपत्रक जोडावेच लागले त्याचे कारण यु तपासण्याचा सराव प्रेथकाला नाही हेच होय मराठीत सुभाषिताचा प्रथ अवश्य झाला पाहिजे म्हणून याच्या छपाईस अत्यत रुग्णावस्थेतहि, प्रोत्साहन देणारे, वसई हायस्कूलचे संस्थापक के राजारामबापू सामत हे, याची छपाई पुरी होऊन, ग्रंथ प्रसिद्ध होण्याचे आंतच दिवगत झाले यावल अत्यत दुख होते त्यांच्या स्मनीस अभिवादन असो महाराष्ट्र जनता, या भाषांतरित मराठी सुभाषितांचे कसे स्वागत करिते यावरच या प्रथाच यश अवलबून आहे- मदानान्ता- जे काही सुभचिर असे पुस्तकी या, तयाचें । माहे श्रेय प्रकट अवघे मूळ त्या त्या क्वींचे ।। जे काही अनुचित गमे वाचका, दोष तेथ । लागे भाषांतर रचयित्या अज्ञ या रक्ष्मणान ॥१॥ पाणी नाही भजुनि फुटली नीट ज्या, त्या शिशूना । काही अर्थाविणहि वदल्याराचुनी राहवेना ॥ तम्मातेरा मधुर गमती बोबडे बोल तेही । माझे हेही, रसिकजनते। गोड मानून घेई ॥ २ ॥ गीर्वाणाची जरिहि सुलना या मराठीस माहीं । कृष्णा-गोदा-ताटं जर रुजे यांतले अल्प काहीं, ।- भल्पांशही मम कृति, महाराष्ट्रमाते तुला ही । वादे ग्राह्या, तरिहि मजला धन्य मानीन मीही ॥३॥ ४२ खटाव विल्डिंग, लालबाग, मुबइ १२ २२-२-६३ महाशिवरात्र लक्ष्मण गोविंद विझे } ·1 संस्कृत मराटी-सुभापितकोश प्रकरण पहिले विषय-मंगलाचरण-नमन व प्रार्थना (वैदिक व अर्वाचीन ); परापूजा:- ॐ गणानां त्वा गणपति हवामहे ॐ यो भूतं च भव्यं च सर्व यश्चाधितिष्ठति । कविं कनीनामुपमयस्तमम् । स्वर्यस्य केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥ ३॥ ज्येष्ठराजं प्रमणां ब्रह्मणस्पत मनुष्टुभ आनः शृण्वन्नूतिभिः सीदसादनम् ॥१॥ झालें, होणार, विश्वांत त्या सर्वांत अधिष्ठित । भार्या देई जे उच्च सौरयातें, घंदितों, ब्रह्म थोर ते ॥३॥ हे नायका गणांच्या!श्रेष्ठ कवे ! सर्वदूर तब कीर्ति। गद्य मर्य- वृद्धश्रेष्ठ गणपते! मंत्रांची रक्षिका तुझी शक्ति । सृष्टीत पूर्वी झालेले व पुढे होणारे, सामर्वात अधिठिन आम्ही निमंत्रितों तुज; असलेल्या, व सर्वोच्च मस देणान्या, त्या सर्वश्रेष्ठ प्रमाला, स्वीकृत आमंत्रणास त्या करुनी। वंदन करितों. ये आमुच्या गृही, चस, रक्षकसंभार (शस्नेहि) सर्व घेवोनी ॥१॥ गद्य अर्य- यो नः पिता जनिता यो विधाता श्रेष्ठ कवि (ज्ञाता) सर्वत्र कीर्ति पसरलेला, धामानि वेद भुवनानि विश्वा । मर्व मंत्रांचा रक्षक, अशा हे गणपते । आम्ही तुला बोलावीत यो देवानां नामधा एक एव आही, हे आमचे आमंत्रण ऐकून, आमचे संरक्षण करण्याच्या सर्व साधनांसह, तूं, आमच्या निवासस्थानी येऊन रहा! तं संप्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ।। ४ ॥ भुजंगप्रयात ॐ राजाधिराजाय प्रसासाहिने नमो वयं असे जो पिता जन्मदाता विधाता, वैश्रवणाय कुर्महे । स मे कामान् कामकामाय असे सर्व घामांस विश्वांस शाता। मह्यम् । कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु । कुबेराय जरी एक, घे देवनामें अनंत । चैश्रवणाय । महाराजाय नमः ।। २॥ तयातें सदा शोधिते प्राणिजात ॥en शार्दूलविक्रीडित गद्य अर्थ- जिंकी आक्रमणा करूनि रिपुला, त्याते असोही नति। जो आमचा पिता जन्मदाता, विधाता, जो सर्व धाम व सर्वांहूनहि थोर पैश्रवण या राजाधिराजामति ॥ विश्व जाणतो, जो एकच असून अनेक देवानी नामें धारण तोकामेश पुन्या फरोत अवघ्या माझ्यामाHATI | वरतो, त्याला असिल जीवनात शोधीत असते. माहाराज, कुबेर,चैश्रवण, यांमाझी भसोचंदना ॥२॥ गद्य मर्य- थाक्रमण कम्न शबूंना जिंकणान्या सर्वश्रेष्ठ अशा वैश्रवण इन्द्रं मित्रं वरुणमनिमाहुरथो नाधिराजाला माझा नमस्कार असो! माझ्या मर्व मन. दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । मना तो कामेवर पुन्या करो. महाराज कुबेर वैश्रवण याला एकं सद्विप्रा यहुधा वदन्ति वंदन वरतों. अमिं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥ ५ ॥ गणांचा नायक, ·अग्नी, इद्र, -- संस्कृत मराठी-सुभाषितकोश शार्दूलविक्रीडित यो वः शिवतमो रसः । तस्य भाजयतेह नः । नि मित्र वा वरण ही उशतीरिय मातरः ॥ ८॥ आत्म्यासि नांवे किती, भुनगप्रयात तेसे याप्रति वेगवानचि गस्त्मान् दिव्य सरोधिती॥ शातेही बदती अनेकविध या, आहे जरी एक हा, कराया सुखी वालकातें, सुमाता यातें अग्नि, नि वायु, वा यम, अशी कित्येक जसें दूध पाजी, तसे द्याच आतां । नामें पहा ॥५॥ तुम्ही मातृरूपे अम्हा वालकाते स्वतातील कल्याणकारी रसातें ॥ ८॥ गद्य अर्थ- गद्य अर्थ- आत्म्याला अग्नि, इद, मित्र, वरुण म्हणतात कोणी लास वेगवान् दिव्य गरूमान् म्हणतात, वायु यम असेंही आपल्या बालकाचे कल्याण इच्छिणाऱ्या माता, ज्याप्रमाणे म्हणतात हा एकच असला तरी तत्त्ववेत्तहि याला अनेक- बालकास स्तनपान करवितात त्याप्रमाणे, तुम्ही आपला विध नावानी सबोधतात कल्याणकारण रस, आम्हास या ॐ तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ ६ ॥ वसततिलका हे सूर्यदेव! तव सुदर तेज थोर सर्वत्र विश्वभर जे पसरे अपार ।। तयान मी करुनियाचितसे तयास तें प्रेरणाप्रद असो अमुच्या मतीस ॥६॥ 1 इदापः प्र वहत यत्किंच दुरित मयि । यद्वाहमभि- दुद्रोह या शेप उतानृतम् ॥ ९ ॥ उपनाति जे पाप माझ्यात असेल काहीं बुद्ध्या कुणाचाहि असेन द्रोही ॥ कुणा शिव्याशाप दिले मनाने ते सर्व जावो धुउनी जलाने ॥९॥ गद्य अर्थ- माझ्या ठायीं, जे काही पाप असेल, मी कोणावाही बुद्धिपुर • सर द्रोह केला असेल, कुणाला व्यर्थ शिव्याशाप दिले असतील, ते सर्व, जान धुऊन नावो गद्य अर्थ- सूर्याचे में श्रेठ तेन, त्याचे साम्ही ध्यान करतों आमच्या बुद्धीला ते प्रेरणा देत राहो - I 1 । --- - ॐ आपो हि ठा मयोभुवः। यद्राच्या पापमकार्ष, मनसा वाचा हस्ताभ्या ता ने ऊर्जे दधातन । महे रणाय चक्षसे ॥७॥ पझ्यामुदरेण शिश्ना, रानिस्तवलुम्पतु ॥१० भुनगप्रयात उपनाति जलानों तुम्हां सेविता मानवाला मने, मुखाने जठरें, कराने सदाचा सुखाचाच हो लाभ झाला ॥ माझ्या पदानें जननेन्द्रियाने ॥ मिळो अन, आत्मस्थही ज्ञान माते रात्रीत जे पाप असेल केले म्हणोनी करा माझिया रक्षणातें ॥७॥ नेशाग्नि तें भस्म करोच सारें ॥१०॥ गद्य अर्थ- हे जलानों ! ज्या अर्थी तुम्ही (सानपानादिकानें ) सुखद राजीत, माझ्या मनाने वाणीन, हातानी, पायांनी, जठरान, आहा, या अर्थी, अन्न आणि (पवित्र रम्य ) आत्मज्ञानाकरिता जननेंद्रियाने में पाप केल असेल याचा, रानीन (रानीची | देवता तो अग्नि, त्याने, म्हणजेच पर्यायें सूर्याने ) नाश करावा १ गद्य अर्थ- आमचे रक्षण करा ·(प्रकरण १ ले) नमन य प्रार्थना -- . . --- वन्दे मातरम् । मुनला, सुफलां, दीक्षा, वेद मार्च रि, मया श्रीनिधान तेरी माया ठायी, माझी युद्धि, मनीचें म्प धारण करो। मलयनशीतलाम् ॥ सस्यशामला मातरम शुभ्रज्योत्स्नापुलस्नियामिनीम् । दिछालाद्यनरच्छिनाननचि मानमूर्तये । फुल्लासुमितद्रुम-दलगोभिनीम् ।। स्वानुभूत्येकमाराय नमः शनाय तेनसे ।। १३ ।। उपनानि सुहासिनी, सुमधुरमापिणीम् । दिकाल ही यवन या न होत सुखदा वरदा । मातरम् । ११ । चिन्मानरूपी, न जयासि अन || शार्दूलविक्रीडित आत्मानुभूतीतुनि जे प्रतीत घे हे बदन मातृभूमि सुजला, तू सत्फला, शीतला, मी पदितों तें प्रमुतेज शात ।। ३ ।। जाणोंचदन! अगकातितर गे सस्यामुळे यामला। गद्य अर्थ- चढेरी किरणी, शगी उजळुनी, टाकी तुझ्यायामिनी स्थाटकालान ने बद्ध नाहीं अनत अमन, वित्र हेच ज्याचे पुष्पानी फुरता सुवृक्ष, दिससी नत्यंत तू शोभुनी र आत्मानुभूति हेच ज्यायें सार, सा इनाच्या विरूप हास गोड तुझे, वसे मधुरता मोठी तुझ्या मापी वाला वदन असो । सौख्याचे घरदान देशि सद्य साऱ्या जना रागुनी ॥ ११ ॥ पातु यो निरुपणारा मतिहेन सरस्वती । गद्य मर्य- प्राटेतरपरिच्छेद पसर करोति या ॥ १४ ॥ सुजा, मुफला, बदनापरी शीतल, जिची काति तृणधान्यानी सपनाति श्यामला, अशा मावेला मी वदन वरतों गुन चादण्याने जिच्या रात्री उजवर आहेत, पुलटेल्या फुलांनी जी मुझोमित परीक्षिण्याला मतिचे सुवर्ण । आहे त्या मुसद, वरद मावरा मी बदन करतों सरस्वती ही निरपासमान । करीतसे भिन्न वुधाउधास । शब्दचि, ती रक्षा हो तुम्हास ॥ २४ ॥ असिलमुवनामखेमभङ्गादिलीले गद्य अ- विनवविविधभूतवातरक्षेपदीक्षे ।। सरस्वती ही, ' काय दम्प नापरीनियाचा, कमा श्रुतिशिरसि विदीले प्रापि श्रीनिवासे ,टीचा दगडच होय केवळ वागनेंस जी दाहाा व मम्म गोतरा भातु मम परस्मिन् शेमुपी भक्तिरूपा ॥ १० ॥ फरक दर्शवित ती तुमचे रक्षा को माया विश्वाची सृष्टि, स्थिति, ल्य ही लीलेसमान ज्यास या कुन्देन्दुतुपारहारपरला या शुभमन्त्रावृता असे। या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।। शरणागतरक्षण में एकचि कर्तव्य ज्यास याटतसे ॥ या ब्रह्माच्युतशररप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता श्रुति शिरि, अति तेजस्वी, ब्रह्म, श्रीधामस्पशाचे-सामा पातु सरस्वती मगरती नि गेपनाव्यापहा ।। १५ चरणाशीं मम धुद्धिस होवो समात रूप बाट विक्रीडित भनीचें ॥ १२॥ कुदेन्दुहिमगुन्न काति जिस, जी श्वेतापरातें घरी- गद्य मर्य- वीणा सुदरड शोमित बसे जी शुभ्रपद्मारी॥ अखिल स्टाची उपत्ति, स्थिति, स्थ्य हा याची टीला ब्रह्मा विष्णु महेश आदि मुरही जीत मदा यदिती शरणागत मशा विनिय जावाचे रक्षण, ही एकच ज्याची रक्षोनित्य सरस्वती मजसि ती नाभूनि जान्याप्रति ।। T"T T T । . - ·संस्कृत मराठी-सुभापितकोश गद्य भर्थ- आशा पुन्या होणे शक्य नाही. तेव्हां इतर सर्व प्रयास सोडून कुंदफुलें, चंद्र, हिम, हार यासम धवलवर्णाची, शुभ्रवस्त्रे | तूं 'श्रीकृष्ण' हे रसायन घे. धारण करणारी, वीणा हाच सुंदर दंड हाती धरणारी, श्वेत कमलोत बसलेली, ब्रह्माविष्णुशंकरादि देवांनी दिलेली, | वनं पापमहीभृतां भवगदोद्रेकस्य सिद्धौप, श्रीसरस्वती, माझे जडत्व नाशन, माझें रक्षण करो. मिध्याज्ञाननिशाविशालतमसस्तिग्मांशुविम्योदयः॥ क्रूरछेशमहीरुहां गुरुभरज्वालाजटालः शिखी करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् । द्वारं निर्वृतिसझनो विजयते कृष्णेति वर्णद्वयम् ॥१८॥ वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुंदं मनसा शार्दूलविक्रीडित स्मरामि ॥१६॥ पापाद्रीप्रति वन औषधि गुणी संसाररोगांवर, आर्या मिथ्याज्ञान निशेस नष्ट करण्या हा सूर्यची भास्कर। करकमली पदकमलां मुखकमली चुंबिण्यासि जो क्रूर क्लेशतरूंस दाहक असा अग्नीच ज्वालामरें, मोक्षद्वारची, दोन धन्य जगतीं रे 'कृष्ण' धरितो। ही अक्षरें ॥१८॥ निद्रित वट पत्रावर, मुकुंद, तो वाल मी मनीं गद्य अर्थ- स्मरतों ॥ १६ ॥ पापपर्वांना वज्रासारखी, संसाररोगावर रामबाण औषध, मिथ्याज्ञानाच्या रात्रीचा अंधार नष्ट करणारा सूर्य, क्रूर दुःखाचें वडाच्या पानावर निजून, हातानी धरून पाय आपल्या अरण्य जाळणारा वणवा, व प्रत्यक्ष मोक्षाचे द्वारच अशी 'कृष्ण' तोंडात घालणाऱ्या, बालमुकुंदाचे मी मनात स्मरण करतो. ही दोन अक्षरें धन्य आहेत. गध अर्थ- रे चेतः कथयामि ते हितमिदं, वृन्दावने चारयन पातालं व्रज, याहि वा सुरपुरीमारोह मेरोः शिरः बूंदं कोऽपि गवां, नवाम्बुदनिभो बंधुने कार्यस्त्वया ।। क्षीराम्भोधिपरम्परास्तर तथाप्याशा न शान्तास्तव ॥ | सौंदर्यामृतमुगिरद्भिरभितः संमोह्य मन्दस्मितै- आधिव्याधिजरापराहत यदि क्षेमं निजं वाञ्छसि रेव त्वां, तब वल्लभांश्च विषयानाशु क्षयं नेष्यति ।।१९।। श्रीकृष्णेति रसायनंरसय रे शून्यैः किमन्यैः श्रमः॥१७॥ शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित रे चित्ता! कथितों तुला हितचि की, वृंदावनी जापाताळिं निस्वर्गिवा, चदुनि जा मेरुचिया शेखरी चारितो- जा क्षीरान्धितरूनही; तरि तुझी आशा न होणे पुरी गाईना, धननील जो, कर नको तूं आपुला मित्र तो॥ आधिव्याधिजराहता! जर तुझे कल्याण तूं इच्छिसी- | सौंदर्यामृतशिंपुनी चहुंकडे, मंदसित भारुनी तूं 'श्रीकृष्ण' असें रसायनचि घे! को अन्यथा हातूतें, नि तुझ्या प्रियांहि विषयां नेई क्षयालाझणीं । कएसी?॥ १७॥ गद्य अर्थ- गय मर्य- हे चित्ता, तुझ्या हिताचें सागतो, की, वावारे, वृदावनात गाई चारणारा तो नव-मेघश्याम (कृष्ण) तुला आढळला तर हे आधिव्याधिजरापीडित मानवा! पाताळात, स्वर्गात, | तूं त्याला आपला मित्र करूं नको ! कारण तो आपल्या सौदर्याचे मेरशिसरी जा किंवा क्षीरसागर जरी तरुन गेलास तरी तुझ्या | अमृत चहुंकडे शिंपून, आपल्या नुसत्या, मंदस्मितानेच तुला ·, (प्रकरण १ लें) नमन व प्रार्थना मोह पाडून, तुला, आणि, तुझ्या प्रिय विषयांनाही, एक्दमच मीति र भुजङ्गपुग्यविषात् ; प्रीतिन चंद्रामृता- क्षणभरात क्षयाला नेईल नागौचं नृकपालकण्ठलुलनाच्छौचं न गंगाजलात् ।। | नोवैगश्चितिभस्मतो न च सुसं गौरीस्तनालिङ्गना- पंढरपूरच्या श्रीविठ्ठलावी अशीच मोहिनी प्रवाशांवर पडते। प्रवाशांनो ! सभाळा! दात्मारामतया हिताहितसमः स्वस्थो हरः पातु मा यात पांथाः पथि भीमरथ्याः । वः ॥ २२ ॥ दिगंबरः कोऽपि तमालनीलः ।। शार्दूर विक्रीडित विन्यस्तहस्तोऽपि नितम्ब विम्वे । ज्यातें सर्प विप न भीति, अथवा चंद्रामृते प्रीति न धूर्तः समाकर्पति चित्तवित्तम् ॥ २० ॥ रंडांचा न विटाळ, वान शुचिता गंगाजळे नाहुन ॥ भस्माचें न च दुःख, सौख्य नच या आलिंगुनी उपजाति पार्वती भीमेकडे जाऊं नकोस पांथ। | रक्षो तो शिव ! आत्मतृप्त, सम ज्या दुःखें सुसें तो नग्न तेथे कुणि शामकांत ॥ सर्व तीं ॥ २२॥ कटीसही ठेवुन हस्त, धूर्त । चोरी झणीं रे तव चित्तवित्त ॥२०॥ ज्याला गळ्यातील महासर्पाच्या विषाचे भय वाटत नाही. वा मस्तकावरील चद्राच्या अमृताचे प्रेम वाटत नाही, गळ्या- प्रवाश'नों 1 मीमेकडे जाणान्या मार्गाला जाऊ नका! तेथें तील रंडमालेचा विटाळ नाही, वा डोक्यावरील गंगाजळाच एक नग्न श्यामलवर्ण उभा आहे ! तो आपले हात, आपल्या | पावित्र्य वाटत नाही, अगाला चिताभस्म लावण्याचे दुस कटीवर ठेवून (तुमच्याकडे ते न आणताही) धूर्त, तुमचें चित्त | नाही वा पार्वतीला आलिंगिण्याचे मुख वाटत नाही, असा रूपी वित्त, पाहता पाहता, क्षणमरांत, लाववील आत्मतृप्त, सुखी दुखीं समवृत्ति ठेवणारा शकर तुमचे रक्षण करो गद्य अर्थ- गय मर्य- , चूढोत्तंसितचारुचंद्रकलिकाचश्चच्छिसाभासुरो लीलादग्धविलोलकामशलभः श्रेयोदशाग्रे स्फुरन् ।। अहिभूपणोऽप्यभयदःसुकलितहालाहलोऽपि यो नित्यः। अंतःस्फूर्जदपारमोहतिमिरप्राग्भारमुच्चाटयन् दिपसनोऽप्यखिलेशस्तं शशधरशेखरं वन्दे ॥ २३ ॥ चेतःसानि योगिनां विजयते ज्ञानप्रदीपो हरः ॥२१॥ वसंततिलका शार्दूलविक्रीडित देई जगा अभय, नाग गळा असून ज्याच्या मस्तकिं चंद्रकोर हलती शुभ्र प्रभासुंदर हालाहला पिउनि, नित्यचि जो अजून ॥ मारी खेळत कामरूप शलभा जो 'श्रय' ज्योतीवर ॥ होई दिगंवर, तरी अखिलेश राहे मोहाचा घन अंधकारगिरि जो, चित्तांतुनी उद्धरी त्या नित्य वंदन असो शशिशेसरा हें ॥ २३॥ राहो तेवत ज्ञानदीप शिव तो योगीमनो- गद्य अर्थ- मंदिरीं ॥२१॥ ज्याच्या गळ्यांत सर्पाचा अलंकार असता, जो जगाला गद्य अर्थ- अभय देतो, हालाहल पिऊनही जो नित्य अमर राहतो, दिगयर ज्याच्या मस्तकी, चंद्राची सुंदर हलती तेजसी कोर आहे, असून जो अखिल सृष्टीचा ईश आहे, त्या चद्रशेखराला वंदन 'श्रेयस्' रूपी ज्योतीवर जो कामरूपी रोळ लीलेने जाळून करतों टाकतो, मानव हृदयावरुन, मोहरूपी अधारपर्वताचा भार, उचलून फेकून देतो, असा तो, ज्ञानदीप शिव, योगीमनोमदिरी करचरणकृतं याफायजं कर्मजं वा श्रवणनयन या मानसं वापराधम् । तेवत राहो।

·संस्कृत मराठी-सुभाषितरोश
-विहितनविहितं या सर्वमेवल्ममन्य
गद्य क्ष-
जाजर कम्गाने! श्रीमहादेव! भो ॥२४॥ हे दिनना । तुझ्या शिरी तो दोपार (चंद्र) दसलेला!
मारिनी
गच्याभोवती तो मर्प! तुझी सहचरी पाषाणापासून (हिम-
लपपासून) जन्मलेग, पगुगा नंदी हे तुझे विश्वासात्र
पर, मरण, तीन, मापणान, तनूनें
सेवक! हे दीनदयो । पपी को, म दु स तुरा सा
थयण, नयन यांनी, पाप रेलें, मनाने ।
रातील सीधानार्य, तूंच जर आपले नेन मिटून पेल,
एन, आत हि मारें घाल पोटांत तू ते
तर, (माझी इयें दाद की लागाववाची!)
जय जय जय शंभो! शंररा! हे दयान्धे ॥२५॥
हे दवाम गरा, महान मरा! मी माझ्या हातांनी सुस्तं न कृतं पुरा कदाप्यय सरं कृतमेव दुष्कृतम् ।
पानी. माने, देहान, पतीने, काना,-डोज्यनी, मनाने अधुना गलितहिया मया भगवंस्त्वां प्रति किं निगद्य-
पटे वन रे (परम्पाचा विचार यो) मारे अपराध,
ताम् ॥ २७॥
,पंगत पन्न, मग क्षमा पर
वैताटीय इंद
फधि आचरिलें न पुण्य मी।
भूमी स्पलितपादाना भूमिरेवायलम्यनम् ।
परि पा सगळीच नेहमी ।।
त्वपि जातापराधानां त्वमेयर प्रमो! ॥२५॥
फरनी मन हे निलाजरें।
यमंतनिरका
प्रभु! सांगू तुज आज याय रे? ॥२७॥
गय भर्य-
भूमीवरी पद चुरान परे नयांस
माधार भूमि असने स्वयमेर सास।
या पूर्वी पुण्य अमें भी कहीर केले नाही-पार मात्र
देया ! तुझ्याच रिपी मराय ज्यांचा सरंय करीत अाले। आज भान! मन निट जरें कान, देवा!
तूं परमात्र असतोस शरप्य स्यांचा ॥ २५॥ दुगनी सय स!
गत प्रपं-
मरचना मुमार गमेइ मन्तु नाम मुग्ने देवना यातपोभिरपि दूरदर्शनाः ।।
wर गहे प्रभो ! दुश्वार भी उभराप भानि गर्भरिशुरामणेऽपलं पत्यूपा निरलमा, म मे
TANTR मन ए र 'रेका
गतिः॥२८॥
पोशारः शिरमि, तेऽमि गरे मितिहः
पामदयरी पारसम्मः ॥
राई चा फितिक एंवमा महीं।
सप ज्यान तप आरमनदी।
दु. दिलीपो ममदीनदयो ?
दक्ष गर्मशिनुरक्षणीद तो।
सपरिवोपन निमीलितोरनोऽमि ॥६॥ सोप्य मन एफ. पाटतो॥२८॥

·(प्रकरण १. ले) नमन व प्रार्थना . पेनासितानि नयनानि मृगांगनानां ५ गद्य अर्थ- को वा करोति रुचिरागरहान्मयूरान् ।। हे परमेवरा | शूयापासून मला अस्तित्वाप्रत ने, (किंवा को वोत्पलेपु दलसंनिचयं करोति वाइटापासून मला चांगल्याकडे ने) मरणापासून, मला अमरना- प्रत ने अधारापासून मला प्राशाकडे ने को वा करोति विनयं कुलजेपु पुंसु ॥२९॥ वसततिलका भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः केले मृगीनयनि अजन सांग कोणी? भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।। मोरा दिली विविधरंग पिसेंहि कोणी? ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुमॉमसानूभिः पद्मांस नीलदलभारहि देह कोण? ॥ चा देतसे विनय सत्कुलजांस कोण? ॥ २९ ॥ व्यशेमहि देवहितं यदायुः ॥ ३० ॥ शार्दूल निशीहिरा हरणींचे डोळे पाजळ घातल्यासारखे काळे भोर कोणी केले. हे यानिय देव ! नित्य अमुच्या कानी पडो मंगल मयूरांना सुंदर गीबेरंगी पिसे कोणी दिली ? नीलकमलाना नेत्रांनाहि दिसो सदैव अनघे जे जे असे निर्मल ॥ त्याच्या मुदर पाकळ्या कोण देतो . सुकुलीन माणसांना | हे आम्ही स्तचितों स्थिरेंद्रिय अशी एकाग्रता साधुनी (भत्कारासारखा मनोहर) विनय कोण देतो ? जागो जीवित आमुचे प्रभु! तुझ्या, संपूर्ण, आराधनी।। ३२॥ गद्य मर्य- - । - गद्य अर्थ- 17 -- आकाशासतितं तोयं यथा गच्छति सागरम् । हे यज्ञप्रिय देवा। आमच्या कानी नेहमी मगलच पडो, सर्व-देव-नमस्कारः केशवं प्रति गच्छति ॥ ३० ॥ | डोळ्याना नेहमी मगलच दिमो, आम्ही सर्वावस्वी एकापता साधून, तुझें स्तवन करून, एवढेच मागतों की, तुझ्या सेवेतच भुजगप्रयात आमचे जीवन व्यतीत होवो पडे सालती जे नभांतून पाणी । जसें सागरातेंच जाते मिळोनी ॥ प्रजापते । न त्वदेतान्यन्यो नमस्कार कोणाहि देवास केला । तरी अति तो पाँचतो केशवाला ॥ ३०॥ विश्वा जातानि परि ता वभून । गद्य अर्थ- यत्कामास्ते जुहुमतन्नो अस्तु वासशांतून पडलेले पाणी (मग ते कोठही पहरे असो) वयं स्याम पतयो रयीणाम् ।। ३३ ॥ जसें शेवटी समुद्रासच जाऊन मिळते; तद्वतच, फोगाही देवाल शार्दूलविधीडित केलेला नमस्कार अखेर केशवालाच पोचतो हे देवा परमेश्वरा! सकलची है विश्व जे जन्मले नाहीं अन्य कुणी, तुझ्याविण, तया व्यापोनिया राहिले प्रार्थना ज्या इच्छा धरनीच यज्ञ करितो, त्या पूर्ण व्हान्या असतो मा सदमय । झणी तमसो मा ज्योतिर्गमय । वित्तांचे, जगिच्या, अनेकविध त्या, आम्ही असारे धनी ।। ३३॥ मृत्योर्माऽमृतं गमय ॥ ३१ ॥ अनुष्टुभ. प्रभापते, या उसन पालेल्या सर्व विश्वाला तुवाचून अन्य जे नाहींच (चाईट) तयांतून सत्तत्त्वा (चांगल्या) | कोणी व्यापून राहिलेल नाही ज्या इच्छा धरून आम्ही यज्ञ प्रत ने मला ॥ | करतो त्या पूर्ण होवोत विविध ऐहिक सपत्तीचे आम्ही धनी म्हावे मृत्युपासून मोक्षाला अधारांनुनि ज्योतिला ॥ ३१ ॥ F गद्य अर्थ- " C -- ·संस्कृत मराठी--सुभापितकोश समानी य आकूतिः समाना हृदयानि वः । ॐ मधुवावा ऋतायते । मधु क्षरन्तु सिंघवः समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥३४॥ माध्वीनः सन्त्वोपघीः ।। मधु नक्तमुतोषसि । मधुमन मनुष्टुम पार्थिवं रजः। मधु द्योरस्तु नः पिता ॥ मधुमान्ने विचारक्य मिळो चित्ती हृदयीं एकता असी वनस्पतिः । मधुमाँ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो की कार्य तुमची व्हावी सुसंघटित नीटशीं ॥ ३४ ॥ भवन्तु नः ॥ ३८॥ तुमचे (आमचे ) विचार (माशाआताप्ला ) समान असोत. हृदयें व मने यांची अशी एकता होवो की, त्यामुळे सर्व कार्या- वसंततिलका मध्ये सुसटितपणा येवो. वाहोत हे मुळं झुळु मधु मंद वात काले वर्पतु पर्जन्यः पृथिवी सस्पशालिनी । राहो वहात जल गोडचि या नद्यांत ॥ देशोऽयं क्षोभरहितः सचनाः सन्तु निर्भयाः ॥ ३५॥ देवोत औषधि अम्हां रस गोड भारी रात्री प्रभातहि असो मधु सौख्यकारी ॥ मनुष्टुम् वतात गोड जन पार्थिव ते अम्हांस वेळीच वृष्टि होवो ही। पिकांनीच फुलो मही॥ वृष्टीमुळे नम करो जगरक्षणास ॥ या देशी क्षोम होवो न । व्हावे निर्भय सज्जन ।।३५॥ झाडांतुनी मधुरची रस पाझरोत गच भर्य- आरोग्यदायक असो रवि तो नभस्थ ॥ योग्यवेळी पाऊस पडो व पृथ्वी धनधान्यादींनी समृद्ध होतो. या देशात क्षोभ नसो (शांति राहो.) सजनांना कुणा- देवोत दुग्ध मधु गोडचि नित्य गायी पासूनही भय नसो. होवो अशी अखिल सृष्टिच सौख्यदायी ॥३८॥ गद्य मर्य- सर्नेऽत्र सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः । वारे मधुर वाहोत, नद्यात गोड पाणी राहो. औपधि मधुर सर्वे भद्राणि पश्यन्तु न कश्चित् दुःसमानुयात् ॥३६॥ असोत. रात्र, उषा मधुर असोत. लोक आमच्याशी मधुर बोत मनुष्टुम् । नभातून मधुर वृष्टी होऊन जगद्रक्षण होवो; झाडे मधुर रस सुख सर्या मिळो; ये । निरोगीच असोत ते। सवोत. सूर्य मधुर (आरोग्य) देवो. गाई मधुर दूध देवोत. दिसो कल्याणसांना । दुःसही न घडो फुणा ॥३६॥ धीशंकराचार्यविरचित परापूजा या जगी सर्वाना मुख मिठो; सर्व रोगमुक्त असोत, उवांना पूर्णस्यावाहनं कुत्र? सर्वाधारस्य चासनम् ? पल्याण दिसो; दुस दोणालाही न होवो. स्वच्छस्य पाद्यमध्यं च शुद्धस्याचमनं कुतः? न वह कामये राज्यं न स्वगं न पुनर्भवम् । निर्मलस्य कुतः स्नानं यत्रं विश्वोदरस्य च? कामये दुःसतातानां प्राणिनामातिनाशनम् ॥ ३७ ।। निरालम्बस्योपवीतं पुष्पं निर्वासनस्य च ? निर्लेपस्स फुतो गंयो रम्यस्यामरणं कुतः ? मनुष्टम न स्वर्ग न पुनर्जन्म, नको साम्राज्यही मला । नित्यतृप्तस्य नैवेद्यं ताम्बूलं च कुतो विभोः ? दुसितांदुए जाबो हाचि हो ध्यास लागला 1511 प्रदक्षिणा ह्यनंतस्य ह्यद्वयस्य कुनो नतिः ? गप मध- मग राज्य नको, स्वर्ग नो, (अधिक चांगल्स) पुनर्जन्म स्वयं प्रकाशमानस्य कुतो नीराजनं विभोः ? वेदवाक्यैरवेद्यस्य कुतः सो विधीयते ? है, इसपीडिया दुस नष्ट होवो एस्टेंब मी इच्छितों ! अंतहिश्य पूर्णस्य कयमुदसनं भवेत् ? ॥ ३९ ॥ -.- गध मयं-

·(प्रकरण १ ले) नमन व प्रार्थना
.
(चाल-चराचरौं तू)
स्तोत्रांनी व कुठल्या नीरांजनाने ओवाळावे ? (१६) सृष्टीत
विश्वव्यापी ईशा, करणे आवाहन कैचें ? मंत;झ तूच; तुझे विसर्जन तरी कोठे करणार?
सर्वाधारा आसन द्या, मनुजाने कुठचें? ॥
स्वच्छ, स्वच्छतर होई कैसा पाद्यअर्घ्यदानें?
शुद्धालागी, व्यर्थचि न च का भाचमने करण? ॥
निर्मलची जो, त्यास कशाला स्नानहि घालावें?
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ प्रार्थना
विश्य उदरीं, त्यास पुरेसें बस कुनि द्यावें। नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे !
अधांतरी जो, त्यास घालणे कसे जानवें तें?
निरिच्छ जो, त्या मोद कोठला टुंगुनि पुप्पाते? ॥
त्यया हिंदुभूमे ! सुसं वर्धितोऽहम् ।।
निर्लेपाच्या पुढे प्रतिष्ठा काय सुगंधांची ?
महामङ्गले पुण्यभूमे ! त्वदर्थे
जातीच्या सुंदरास शोभा कुठुनि भूपणांची ? ॥
पतत्वेप कायो नमस्ते नमस्ते ॥ १ ॥
नित्यतृप्त, त्या नैवेद्याचे खाध फोल होते
भोजन नसता, तांबूलाचे व्यर्थचि सेवन ते॥
प्रभो! शक्तिमन् ! हिन्दुराष्ट्रागमूता
प्रदक्षिणा कधि करूं शके कां, अनंतास कोणी?
इमे सादरं त्यां नमामो वयम् ॥
दोन न तू मी; नमन करूं का मी माझ्या चरणी ? ॥ त्वदीयाय कार्याय बद्धा कटीयम्
शान न ज्याचं देऊं शकली वेदांची वाणी
शुभामाशिपं देहि तत्पूर्तये ।। २ ।।
स्तुति मी पामर, कमी करूं तय, कुटल्या
स्तोत्रांनी ॥
समुत्कर्षनिःश्रेयसस्यैकमुग्रं
स्वयंप्रकाशा! व्यर्थ तुजपुढे नीरांजन घाटे
परं साधनं नाम वीरव्रतम् ।।
सर्वत्रचि जो भरला त्याचे विसर्जनहि कोठे? ॥३९॥ तदन्तः स्फुरत्यक्षया ध्येयनिष्ठा
(पार्थिव पूजा विधि हा व्यर्थचि निराकार!
हृदन्तः प्रजागडे तीवानिशम् ॥ ३ ॥
तुजला
म्हणुनी केवळ मानसपूजा हाच मार्ग उरला !) अजय्यां च विश्वस्य देहीश ! शक्ति
गद्य अर्थ-
सुगीलं जगद्येन ननं भवेत् ।।
जर परमेश्वर निराकार निर्विकार इत्यादि आहे, तर, साची श्रुतं चैव यत्कण्टकाकीर्णमार्ग
पोडशोपचारे पूजा करणे करों अशक्य आहे, तें, आचार्यानी, स्वयं स्वीकृतं नः सुगं कारयेत् ॥ ४ ॥
या स्तोत्रात, ओळीनं सांगितले आहे.
(१) विवण्यापी तू तुला आवाहन कसे करणार ? (२)
विजेत्री च नः संहता कार्यशक्ति-
सर्वाचा आधार ततुला आसन से देणार ? (३) मूळातच विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम् ।।
तू बन्छ; तुला पायअयं वा (४) आचमने देऊन अधिक परं वैभवं नेतुमेवत्स्वराष्ट्र
म्वच्छ, कसे करणार ! (५) स्वयंनिर्मलाला, स्नान कमले? (६)
समर्था भवत्वाशिषा ते भृशम् ॥ ५॥
ज्याच्या उदरी विश्वे, त्याग वस्त्र कुछन देणार ? (७) अपातरी
तू तुला उपवीत कसे घालणार ? (८) निरिच्छ तू तुला
फुलांनी काय आनंद (8) निलेप तू तुला सुगंध कमले?
शार्दूलविक्रीडित
(10) जन्मजान मुंदराला अलंकार कमले! (११) नित्य नित्याचे तुज मातृभूमि ! करितों हे वत्सले ! वंदन
तृप्ताला नैवेद्य कशाला? (१२)भोजन नसता, तांबूल कमले? देवोनी मुख, हिंदुभूमि! मम तूं केलेंस संवर्धन ।।
(१३) अनंत तू; नुला प्रदक्षिणा कशी घालणार ! (१४) मोठी मंगल, पुण्यभूमि अससी, माते ! तुझ्या कारणी
अद्वैतामुळे, तू व मी जर एक, तर मीच मला नमन कर! माझा देह पडो ! सदा यिनत मी राहो तुझ्या
(१५) वेदांना भवेद्य तू य पर समंप्रकाशी, तुला कुख्या ।
चंदनीं ॥१॥
मुमा०२
॥ ४० ॥

·१० संस्कृत-मराठी सुभापितकोश भाम्ही आदरयुक्त नागरिक हे या हिंदुराष्ट्रांतले । गद्य अर्थ- मोठी शकि तुझी म्हणून नमितों देवा! तुझी पाउलें। डोंगराएवढी काजळी, समुद्ररूपी दौतींत ( घालून शाई कार्याला तुझियाच बांधुनि कटी आहों सदा सिद्ध रे केली), देवदाराची शाखा ही लेखणी, भूपृष्ठ हाच कागद आशीर्वादहि देह को "सकलही तें कार्य होवो पुरें"॥२॥ करून, प्रत्यक्ष शारदादेवी, काळाच्या अंतापर्यंत, लिहीत वसली, देण्या ऐहिक वैभवासह नरा निःश्रेयसप्राप्ति ती तरी, हे देवा! ती तुझ्या गुणाच्या शेवटास पोचू शकणार नाही. "वीराचे प्रत उग्र साधन" असें जे सुश ते सांगती॥ त्याच्यांतृनचि नित्य अक्षय अशी ध्येयैकनिष्ठा स्फुरो॥ राहो जागृत ती सदेव हृदयीं; व्यापून त्या ती अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ पूजितो यः सुरासुरैः । उरो ॥३॥ सर्वविघ्नच्छिदे तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ ४३ ॥ जिंकू विश्व शके न जीस, असली दे शक्ति आम्हांप्रत जेणें विश्य सुशील नन बनुनी राहील हे नांदत ॥ अनुष्टुभ आहे कंटकपूर्ण मार्ग अमुचा हे ऐकियेलें, परी इच्छिले ते मिळे देवां-दानवां, ज्यास पूजुन । केला वीरत जो स्वयें, सुगम त्या, हे ईश्वरा! तू सर्वविघ्नहरा ऐश्या त्या गणेशास चंदन ॥ ४३ ।। करी॥४॥ गद्य अर्थ- एफपीरुत कार्यशक्ति अमुची सान्या जगा जिंकुन धर्माचे अमुच्या हिच्याचकडुनी होऊन संरक्षण ॥ देव असोत, दानव असोत, इष्टसिद्धीसाठी ज्याची पूजा नेण्याला परवैभवास अमुच्या या हिंदुराष्ट्रा क्षणी करितात, अशा त्या सर्व विघ्ननाशक गणेशास चंदन. होपो पूर्ण समर्थ ती, प्रभु! तुझ्या आशीर्वचा लाभुनी ॥ ५॥ ॥ ४०॥ मंगराचरणाचा शेवट ज्ञानेशांच्याच शब्दांत आतां विश्वात्मकें देवें । येणे घाग्यशे तोपावें ॥ महिमानं यदुत्कीर्स तव संहियते घचः । तोपोनि मज द्यावें । पसायदान हे ।- श्रमेण तदशक्त्या या न गुणानामियत्तया ॥४१॥ "जे खळांची व्यंकटी सांडो।तयां सत्की भार्या रतियाढो। वर्णनि तव महिमा, जें भाग पडे सेचणे भूतां परस्परें पड़ो। मैन जीवाचें ॥ परत वाणी। दुरिताचे तिमिर जायो । विश्व स्वधर्मसूयें पाहो । थानी, अशक्तिने तेन गुणांचा अत जो जे वांछील तो तें लाहो । प्राणिजात ॥ ४४ ॥" तव दिसे म्हणुनी ॥४१॥ उपजाति म्हणोनि विश्वात्मक देवदेवें। परमेशा ! मुमा महिमा वर्णन करतां पाणी पंठित होते त्याचे पारण, तुझे गुण संपले, हे नसून, मी थकल्यामुळे, होय. घाग्यश हा पाहुनि तुष्ट व्हावें ॥ संपूर्ण संतुष्ट असें यनून । चाय मला हेच पसायदान - असितगिरिसम स्यात् फनलं सिंधुपाने "दुतला दुटपणाच सांडो। मुरतरुयरशासा लेसनी, पत्रमु: ।। सत्कमि त्यांत रति नित्य वाढो।। लिसति यदि गृहीत्या शारदा सर्वकालं परस्परांच्या प्रति भूतमात्र । तदपि तर गुणानामीश पारं न याति ॥ ४२ ॥ जीवश्च कंठश्च असोत मित्र ।। मालिनी पापस्वरूपी तम दूर जायो। गिरिमम जरि मोनं काजळी सागरांती। स्वधर्मसूर्य नित विश्व पाहो ॥ इच्छील जे जे मनि जीवजात । मुरनगरमाग्या लेपनी, पर भूती । धानि जरि लिही ती शारदा सर्पाल। होयोच ते ते झणि त्यास प्राप्त ॥४४॥" मारिन सय गुणांच्या पार जाऊंशवेल ॥ ४२॥ गप अर्थ- ·• प्रकरण दुसरें विषय-वाग्देवता, सरस्वती, वाल्मीकि यांना वंदना; सुभापित, सूक्ति, पाणी, शब्द, अर्थ, उपमा, प्रसाद, पद, पदलालित्य, वृत्त, शोक, रस, श्लेप, रचना, अलंकार, वक्रोक्ति, काव्य, कविता, सूचकता, कवि, महाकवि, कवित्रुव, अल्पकवि, रसज्ञ, अरसिक, मापांतर, कविविशेप-कालिदास, भवभूति, चोर, मयूर, हर्ष, वाण, भास, मुरारि, जगन्नाथ. अपूर्वः कोऽपि कोपोऽयं विद्यते तय भारति । वसंतनिलका व्ययतो घृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात् ॥ १ ॥ कोणी सुभाषितरसापुढतीं टिके न; द्राक्षे तयास बनली बघुनीच म्लान । •अनुष्टुम् झाली शिलाच थिजुनी जणू शर्करा ती हे वाग्देवि ! तुझा कोप विचित्रचि किती असे! स्वगी पळे अमृत, थोर धरून भीति ॥३॥ देतां वाढे, सांचयोनी, त्याचा क्षयचि होतसे ॥१॥ गद्या- गद्यार्थ- सुभापितरसापुढ़े द्राक्ष म्लानमुखी (जमिळी काळी निळी) हे शब्ददेवते ! (मानदेवते ) तुझे मांडार मोठे विचित्र | झाली. साखर थिजून सडीसाखर (दगड ) झाली आणि अमृत भिऊन जे पळाले ते पेट वर्गात. आहे. दिल्याने ते वाढते-सांठविल्याने धय पावत। पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुमापितम् । सदूपणाऽपि निदोंपा सखराऽपि सुकोमला। मूर्खः पापाणसण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ॥ ४ ॥ नमस्तसै फता येन रम्या रामायणी कथा ॥ २ ॥ मनुष्टुम् उपजाति रत्ने तीनच भूलोकी-जल, अन्न, सुभापितें। सदूपणा जी तरि दोपहीन । परि देती शिलाखंडा-रत्न हे नांव मूर्ख ते ॥ ४॥ गद्यार्थ- सुकोमला जी सखरा असून ।। नमू कवी तो, रचिली जयाने। सरोखर ज्यांना रत्न म्हणावें अद्या तीनच वस्तु या जगी रामायणी रम्य कथा प्रयत्ने ॥२॥ आहेत त्या म्हणजे पाणी, अन्न व सुभापिते. मूर्ख मात्र काही शिलाखंडाना, रत्न हे नाव देत असतात. गद्यार्थ- (दूपण व खर हे रामायणातील दोन राक्षस. त्यांच्यावरून नायं प्रयाति विकृति, विरसो न यः स्यात् सदूपणा व सखरा या शब्दात द्या कोटि.) ज्याने सदूपगा नक्षीयते युहुजनैनितरां निपीतः ॥ (दोपपूर्ण, पक्षी, दूपण ज्यात आहे मशी) असून जी कथा निर्दोष केली, तसेच सखरा (सर म्हणजे स्क्ष. पनी- राक्षस जाड्यं निहन्ति, रुचिमेति, करोति तृप्ति जीत आहे अशी ) असून ज्याने रामायणकथा कोमल व रम्य नूनं सुभापितरमोऽन्यरसातिशाची ॥ ५ ॥ केली त्या (वाल्मीकि) क्वीला नमस्कार असो. वसंततिलका मासे न जो, विरस वा कधि जो बनेना साऱ्या जर्ने पिडनिहीं मुळि जो घटेना ।। द्राक्षा म्लानमुखी जाता शर्करा चाश्मतां गता। नाशून जाड्य, रुचि देउनि तोपवील सुमापितरसस्याने सुधा भीता दियं गता ॥ ३॥ साऱ्या रसांतहि सुमापित हाच थोर ॥५॥ -- ·२ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ संसारकटुवृक्षस्य द्वे फले ह्यमृतोपमे । जो नासत नाहीं, नीरस होत नाही, कोणी कितीही प्याले सुभाषितरसास्वादः, संगतिः सज्जनैः सह ॥ ९॥ तरी कमी होत नाही, जडत्व नष्ट करून रुचि व तृप्ति देतो, भार्या असा सुभापितरस अन्य सर्व रसांना मागे सारतो संसारवृक्ष कटुफल! योद्धारो मत्सरमस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः । दोन फलें परि सुघेपरी याचीं। मिळणें रुचि सूक्तींची अयोधोपहताश्चान्ये जीर्णमझे सुभापितम् ॥ ६ ॥ घडणें संगत तशीच सुजनांची ॥९॥ भनुष्टुभ् गद्यार्थ- जाणते मत्सरग्रस्त, राजे-श्रीमंत गर्वित । ससाररूपी कडू झाडाला, दोन फ. मात्र, अमृतासारखी दुजे कांहीं न जाणीत, जिरे अगी सुभापित ॥६॥ येतात, एक सुभाषितरस चाखणे व दुसरें, सजनाची सगति गद्यार्थ- लाभणे (सुभापित सांगावे तरी कोणापुढे) जाणते आहेत त्याना हेवा वाटतो, राजे, धनिक हे आपल्याच गर्वात आहेत इतर सुभाषितरसास्वादजातरोमाचकशुकाः । कोणी आहेत त्याना समजण्याची अकल नाही-हाय ! हाय । सुभाषित हृदयातल्या हृदयातच जिरण्याची पाळी आली ! विनाऽपि कामिनीसङ्गं कवयः सुखमेधते ॥ १० ॥ भार्या भापासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाणभारती । चाखुनि सरस सुभापित तस्माद्धि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभापितम् ॥ ७ ॥ यत्तनु रोमाञ्चकञ्चका धरिते। भार्या स्त्रीसंग न घडताही भापांत मुख्य सुमधुर, त्याहुनि सुख मधुर भोगिती कवि ते ॥१०॥ देवांची दिव्य संस्कृतचि वाणी । गद्यार्थ- त्यांतुनि सुकाव्य सुमधुर, सुभापितरस चाखल्याने, जणूं काय चोळी अगावर मधुर सुभापित परी तयांहनी ॥७॥ वसावी, इतके दाट रोमाच ज्याच्या अंगावर पुलतात, त्या सीना, कामिनीचा सगनघडताही, त्याहुन मधुर सुख प्राप्त होतें। गधार्थ- सर्व भाषांत प्रमुस, देवांची दिव्य गोड संस्कृत, हीच भाषा होय. त्या भाषेतले काव्य तिच्याहून गोड. त्याहून, त्यातली सुभापितेन गीतेन युक्तीनां च लीलया । सुभापिते तर सर्वात गोड. यस्य न द्रवते चित्तं स योगी ह्यथवा पशुः ॥ ११ ॥ भार्या सुभापित-मय-द्रव्य-संग्रहं न करोति यः । ऐकुनि गीत सुभापित प्रखावयज्ञे संप्राप्ते कां प्रदास्यति दक्षिणाम् ॥ ८ ॥ युवतींच्या ललितमधुर लीलांनी ॥ भार्या जोन सुभापितरूपी, द्रव्य कधी ठेवणार जमघोनी। ज्याचे जाई न हदय विरघळुनी ॥ ११ ॥ भाषण-यशी मगतो, देई सौवर्णदक्षिणा फुटनी?॥८॥ गयाय-- सुमापिर्ते किंवा गायन ऐश्न, किंचा तरूणींच्या लीला पाह जो कोणी मुभापितरूपी द्रव्य सचिवणार नाही तो, (सभेत्र) ज्याचे हृदय चिरपटत नाही, तो, एकतर योगी तरी असेल. भाषणम्पी यश करण्याच्या वेळी, ख-या दक्षिणा कुठली देणार! किंवा, पशु तरी अमेल ( मनुष्य निषित नाही) तो योगी अथवा पशु- गणार्थ- ·, (प्रकरण २ रे) सूक्ति, सुभापित, वाणी १३ आस्वादितदयिताधरसुधारमस्यैव मूक्तयो मधुराः । स्थोद्धता अकलितरसालमुकुलो न कोकिलः कलमुदञ्चति ॥१२॥ ज्याचिया मुलिं नसे मुभापिन, आर्या या न ते मुममयींच योजित । चाखिति अघरसुधारस, जेधयां बुधसमेंत येइ तो, ठरती त्यांच्याच सूक्ति मधुरतर। मृण्मयीच जणुं मूर्ति भासतो॥ १४ ॥ गद्यार्थ- न पितां आम्रमुकुलरस कोकिल कूजन कीं न करणार ॥ १२॥ ण्याच्या तोंडी सुभापित नसतात, किंवा (असूनही) जो सांचा योग्यवेळी उपयोग करीत नाही, तो, बुद्धिमनांच्या गद्यार्थ--- वैठकीत गेला, म्हणजे, मातीच्या पुतळ्यासारखाच ठरावयाचा. जे, प्रियेचा आरसुधारस चाखतात, त्यांच्याच सूक्तींना आगळीच माधुरी येते. आव्याच्या मोहरांतला रस न चावनां, केयूरा न विभूपयन्ति पुरुषं, हारा न चन्द्रोळ्यला कोकिल, आपला पंचातला सूर पोडाच लावतो? न खानं, न विलेपनं, न कुसुमं, नालङ्कृता मूर्धनाः ।। खिन्नं चापि सुभाषितेन रमते स्वीयं मनः सर्वदा वाण्येका ममलकरोति पुरुपं या संस्कृता धार्यते श्रुत्वान्यस्य सुभाषितं सलु मनः श्रोतुं पुनर्वाञ्छति ॥ श्रीयन्ते खलु भूपनि सततं वाग्भूपणं भूपगम् ॥१५॥ अज्ञान् बानयतोऽप्यनेन हि वशीकतुं ममर्थो भवेत् शार्दूलविक्रीडित शोभा देति न हार गुभ्रहि तसे फर्तव्यो हि सुमापितस्य मनुजैरावश्यकः संग्रहः ॥१३॥ केयूरही मानया शार्दूलविक्रीडित न मानें, न विलेपनें, न कुमुमें; होई तुष्ट मुमापित मन सदा, शृंगारिले केस वा ॥ आधी जरी खिन्न तें वाणी संस्कृतियुक्त एकच नरा मन्यांची परिसोनि सूक्ति, मन ती शोमा सरी देतले ऐकू पुन्हां इन्छितें ॥ वाणी हीच अपूर्व भूपण सदा अशांच्यासह जाणत्यां, वश कर नाशा दुजें जातसे ॥ १५ ॥ यांनी शके कोणिही गद्यार्थ--- ठेवीं सृक्ति अयश्य यास्तव नरा, केयूरादि अलंकार, शुभ्र हार, मान, उटी, फुळे किंवा केश- तूं आपुल्या संग्रहीं ॥ १३ ॥ भूषा यांपैकी एकानेही माणसाला शोभा येत नाही. संस्कारयुक्त गद्याय- वाणी ही एकच माणमाचा खरा अलंकार ! इतर सर्व भूपणे नष्ट मन, आधी सिन्न झालेले असले, तरी, मुभाषित ऐन, होतील; पण, भूपांतले भूपण वाणी (मात्र टिकून राहील.) ते पुन्हा प्रसन्न होते. दुसऱ्याच्या तोंडून चांगली सूक्ति एकदा ऐक्न, (सृप्ति न होता), ती पुन्हा ऐवण्याची मनाला इच्छा वानाधुर्यानान्यदस्ति प्रियत्वं होते. मनालाच काय मुनाला मुद्धा, सुभाषितांच्या शक्तीने वाक्पारुप्यायोपकारोऽपि नष्टः । मनुष्य यश काकनी, म्हणून, मनुष्यान, सुमाप्ति अवश्य किं तद्व्यं कोकिलेनोपनीतं ? थाप या संग्रहीं टेवली पाहिजेत. को वा लोफे गर्दभस्यापरायः ? ॥ १६ ॥ शार्दूलविकीदित यस्य यमकुहरे सुमापित, गोड्या वाणिहुनी न अन्य करितें, नास्ति नाप्ययसरे प्रजल्पति । लोकी, नराला प्रिय. आगतः सदसि धीमताममी, पाणी तीच कठोर; नष्ट करते लेप्यनिर्मित इयावमासते ॥ १४ ॥ केलें भलें सक्रिय ॥

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश देई कोकिल काय वित्त मनुजा पणा असावा, ते तसे असले, म्हणजे, महाराष्ट्रीय नीच्या आणोनिया कोठुनी? स्तनांसारखे सौंदर्यपोषक होतात आध्रस्त्री प्रमाणे अगदी उघडे होई गर्दभ का तिरस्कृत, सदा नसावेत, गुर्जरखी सारखे फार झाकलेले नसावेत भारे हि ते पाहुनी? ॥ १६ ॥ गद्यार्थ- उपमैका शैलपी संप्राप्ता चिनभूमिकाभेदान् ।। माणसाला लोकप्रिय करणारे, गोड वाणीहून अधिक रंजयति काव्यरंगे, नृत्यन्ती, तद्विदां चेतः ।। १९ ॥ कार्यक्षम साधन दुसरे नाही उलटपक्षी, कठोर वशवाणीमुळे | भार्या लोकावर उपकार केले असतील, त्याचा सुपरिणाम सुद्धा नष्ट होतो. कोक्लि काय कुणाला द्रव्य आणून देतो' (म्हणून प्रिय उपमा जणुं एक नटी, वाटावा. ) आणि, विचान्या गाढवाने, जगात, काय अपराध नटुनी थटुनी विचित्र वेपांत । केला (म्हणून तो तिरस्कृत व्हावा?) जी काव्यरंगभूमी- वर नाचोनी हरी रसिकचित्त ॥ १९॥ सम्यगनिष्पन्नः सन् योऽर्थस्त्वरया पहिः स्फुटीक्रियते। गद्यार्थ- उपमा ही एखाद्या नटीसारखी आहे जेव्हा, नटून थटून स व्यग एव भवति प्रथमो विनतातनूज इव ॥१७॥ विचित्र वेषात, ती काव्यरंगभूमीवर नाचते, तेव्हा, रसिकांचे भार्या चित्तरंजन करते अर्थ सुपोपित नसतां, त्वरितचि बाहेर जो पडे फुटुन । उपमा कालिदासस्य भारवरर्थगौरवम् । तो व्यगयुक्त राहे, दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ॥२०॥ विनतेचा प्रथम पुर जणुं अरुण ॥ १७ ॥ मनुष्टुम् गया- (मनात भाशय पूर्ण घोळवून ) अर्थाचा नीट परिपोष भारवीची सखोलता। होण्याआधीच, पाईन, जे शब्द बाहेर निघतात, ते व्यगयुक्त दण्डीचे पदलालित्य, राहतात- जसे विनतेचा प्रथमपुत्र अरुण (पूर्ण दिवस माघी प्रैगुण्यचारता ॥ २० ॥ भरण्यापूर्वीच बिनतेने अडे फोडल्याने अक्षण लगडा पांगळा जन्मला) गद्यार्य- चार प्रख्यात सस्कृत कवीची वैशिष्ट- उपमा यघावी तर कालिदासाची, खोल अर्थ भारवीचा! अर्थों गिरामपिहितः पिहितश्च कश्चित् पदलालित्य दण्दी । माघ कवीत विन्ही गुण एकवटलेले सोमाग्यमेति मरहट्टयधूकुचाभः । नान्धीपयोधर इयातितरां प्रकाशो श्रुतिमानेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत् । नो गुर्जरीस्तन इयातितरां निगूढः ॥ १८ ॥ साधारणसमप्राणा स प्रसादो गुणो मतः ॥ २१ ॥ घसततिलका मनुष्टुभ शम्दार्थ गुप्त नि खुले समतोल सावे सामान्यबुद्धि सर्वांना अर्थाचा योघ होतसे । होतात रम्य, फुच जेवि मराठणीचे ॥ ऐक्नां शब्दची ज्याचे, प्रसाद गुण तो असे ॥२१॥ आंधीयुचांसम नसोत मुले समस्त गाय- या गुजरीस्तनपरी भगदीच गुप्त ॥ १८॥ ज्या काप्योररे शन्द, वाचता ऐकतो क्षणींच, सामाय गपा- । पुदीच्या सर्व मागसांना, ज्याचा अर्थ समजतो, त्याला प्रसाद शाद योजतांना, अगदीच पार गूदार्थ, किंषा, अगदी गुगचे काम्य म्हणावे उपमनाया मर्याचे ते नमाया लत एक प्रारया समोर उपमा कालिदासाची ·, श्लोकांची रचना, (प्रकरण २ रे) कविता; लेप, रचना वक्रोक्ति १५ श्लोकाः सुवृत्तरचना रमणीकुचामा सरसा सालंकारा सुपदन्यासा सुवर्णमयमूर्तिः । अर्थस्तथा सुमधुरस्त्वधरेण तुल्यः । | आर्या तथैव भार्या न लभ्यते पुण्यहीनेन ॥ २५ ॥ श्लेषादयः किमपि मंजुलनूपुरास्ते आर्या तैस्संयुता युयतिवत्कविता विभाति ।। २२॥ सरसा सालंकारा वसंततिलका सुपदन्यासा सुवर्णमयमूर्ति । स्त्रीच्या कुचांसम जिची रचना सुवृत्त आर्या तशीच भार्या शब्दांमधूनि अधरासम गोड अर्थ ॥ न पुण्यहीनासि या कधी मिळती ॥२५॥ लेपादि मंजु मृदु नपुरनाद जीतें गद्यार्थ- ऐशी नद्वनि कवितायधु मोहवीते ॥ २२ ॥ सरस (रसयुक्त; पक्षी-रसिक),सालंकार (शब्दांचे अलं- गद्यार्थ- कार घातलेली, पक्षी सोन्याचे) सुपदन्यास (पदलालित्ययुक्त) (कविः---कै. डॉ. श्रीखंडे, कोल्हापूर) सुवर्णमयमूर्ति (गोडवर्ण असलेली, पक्षी सुवर्णकाति असलेली) चांगल्या वृत्तांत वाघलेली डौलदार | अशी आर्या, तशीच भार्या, पुण्यहीनास मिळत नाही. असावी, रमणीच्या कुचासारखी. अर्थ मधुर असावा, स्त्रीच्या अधरासारखा. श्लेष वगैरे कानाला गोड लागावे--स्त्रीच्या मंजुल नूपुरांसारखे. असे सर्व जमलें, म्हणजे, कविता ही निन्द्यन्ते यदि नाम मन्दमतिभिर्वक्राः कवीनां गिरः तरुणीसारखी मोहक होते. | स्तूयन्ते न च नीरसैमंगदशां वकाः कटाक्षच्छटाः ।। तद्वैदग्ध्यविदा सतामपि मनः किं नेहते वक्रतां? कविता वनिता चैव स्वयमेयागता घरा। धत्तेकिन हर: किरीटशिखरे वक्रां कलामैन्दवीम् ? २६ बलादाकृष्यमाणा सा सरसा विरसा भवेत् ॥ २३॥ पार्दूलविक्रीडित अनुष्टुभ कविता कामिनी दोधी बया येती स्वयें जरी। वक्रोक्ती कविची जरी कुणि जगी निन्दोत निर्बुद्ध ते यळे ओढून त्या होती सरसा विरसा परी ॥ २३ ॥ स्त्रीचे वक्र कटाक्ष नीरसहृदी गद्यार्थ--- आणोत अप्रीतितें॥ कविता काय, किंवा, स्त्री काय, प्रसन्न चित्ते, आपण होऊन विद्वान् सजन पकतेतिल मनी येतील, तरच ठीक. वळाने ओढून ताणून आणल्या तर, मूळच्या गोडीन कां वांछिती? सरस असूनही, त्या विरस करतील, चंद्राची धरतो न काय मुकुटी वका कला धूर्जटी ? ॥२६॥ त एव पदविन्यासास्ता एवार्थविभूतयः। गमार्य- तथापि नव्यं भवति काव्यं ग्रथनकौशलात् ॥ २४ ॥ (चमोक्तींची गोडी कवि वर्णन करतो) अनुष्टुभ जगतिले नियुद्ध लोक, चक्रोक्तींची (गोडी न कळल्याने) पदांची मांडणी तीच,तेच अर्थ सखोलसे। सुशाल निन्दा करोत; स्क्ष अरसिकांना, रमणीच्या वक्र तरी प्रथन कौशल्ये काव्य नूतन होतसे ॥२४॥ कटाक्षांची स्तुति करावीशी न वाटो, पण चक्रोक्तीला में गद्यार्थ- कौशल्य लागते, त्याची पारस असणान्या सजनाना, तिची तशीच पदें, तसेच खोल अर्थ असून, नुसती, रचनेच्या ओढ लागल्याशिवाय कशी राहील? प्रत्यक्ष शंकर, आपल्या कौशल्यातल्या भिन्नपणाने, काव्ये नवी दिसतात. मुकुटाच्यावर, चंद्राची यक कला, धारण करतोच की नाही ? --- -० ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश विवृण्वती पुरस्तक्ष्ण्य पृष्ठतः कुर्वती गुणम् । स्त्रयः परितुष्यन्ति नेतरे कविरक्तिभि । कर्णान् विध्यति लोकस्य सूचीवत् सूचकस्य वाक् ॥ २७ न ह्यकूपारवत् कूपा वर्धन्ते विधुकान्तिभिः ॥२९॥ भार्या अनुष्टुभ दावुनि तीक्ष्णत्व पुढे उचंबळति काव्याने कसी, न इतरेजन । मागुनि गुण दीर्य घेउनी येते। टोची कान जनांचे, भरती ये समुद्राला, न कूपा, चंद्र पाहुन ॥ २९॥ सूचक वाणी सुई परी असते ॥ २७ ॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- कवींच्या काव्यान उचवळून येण्यास, कविहृदयच हवे । सूचक शब्द हे सुईसारखे असतात प्रथम पुढे तीक्ष्णत्व | इतरांना, त्याचे काहीच वाटत नाहीं चद्रदर्शनाने भरती येते, दाखवून, माणसाचे कान टोचतात पण, मागोमाग दीर्घ गुण ती समुद्राला, विहिरीला न है । (मई पक्षी-दोरा) घेऊन येतात कविः करोति काव्यानि, रसं जानाति पंडितः । मन्दं निक्षिपते पदानि परितः शब्दं समुद्रीक्षते तरुः सृजति पुष्पाणि, मरुद्वहति सौरभम् ॥ ३० ॥ नानार्थाहरणं च कांक्षति, मुदालङ्कारमार्पति ।। अनुष्टुभ आदत्ते सकलं सुवर्णनिचय, धत्ते रसान्तर्गत कवि काव्ये करी, त्यांचा जाणतो रस पंडित । दोपान्वेपणतत्परो विजयते चोरोपमः सत्कविः ॥२८॥ तरु पुप्पां जन्म देई नेई तो गंध मारत ।। ३० ।। शार्दूलविक्रीडित गवार्थ- टेवी मंद पदांस, घे चहुंकडे कवि कान्ये रचितो त्यांचा रस रसिक घेतात. तर चाहूल शब्दांचिही फुलें प्रसवतो, पण, त्याचा सुगध (जगभर देण्यासाठी) वाहून इच्छी पुप्फळ अर्थ, चोरित असे नेण्याच काम, वारा करतो मोदें अलंकार ही ॥ घेई सर्व सुवर्ण आणि पुरतो कर्कश-तर्क-विचारव्यमः किं वेत्ति काव्यहृदयानि ? ठेवा रसान्तर्गत माम्य इव कृपीनिमग्नश्चचलनयनावचोरहस्यानि ॥३१॥ दोपा शोधित, या कीस उपमा भार्या तशाच चोराप्रत ॥ २८ ॥ तर्कट रूक्ष जनाला गयार्थ- कान्याचे का रहस्य समजेल? ।। (पद, शब्द, अर्थ, अलंकार, सुवर्ण, रसान्तर्गत दोपावेपण इतके शन्द यथी आहेत) कधि काय नागन्याला चोर हळू पद टाकतो-ववि नाजूक पदें पालतो चोर शब्दांची रमणीपचमर्म गोड उमजेल ? ॥ ३१ ॥ चाहूल पेन गई कडे पाहतो योग्य शब्दांसाठी कवि चोहीकडे | गधा- पाहतो, दोघानाही नाना अर्थ हवे असतात अलंकार हाती तई विचारांनी रूम झालेल्याग, कान्याचे रहस्य, से लागा, की दोप'नाही आनद होतो सुवर्ण दोघेही घेऊन कळेल? शेतीकामात व्यग्र नाग याला, रमणीच्या भाषणाच गोड रसातर्गत (चोर, रगा म्हणजे जमिनीत) (करि रसांत युइवून) | मर्म काय कळणार ? ठेवनार दोपही दोषान्वेषण करतात (दोपा रात्र.) कवि आरल्या टेपन'नटे दोष शोधीत असतो अशा प्रकार थोरागारण्या रावीचा विजय असो मरमाऽपि काणी हरिनामाद्विता यदि । सादरं गृह्यते तज्ञैः शुक्तिमुत्तान्यिता यथा ।। ३२ ।।

·(प्रकरण २ रें) वाणी, काव्यरस, कुकवि. क्षार्या मनुष्टुम् जरि मुमधुर कविवाणी ते पूज्य, ते महात्मे; या लोगी तन्कीर्ति सुस्थित । तीतचि हरिनाम गुंफिलें तर ती। जे काव्य रचिती ते, या जे काव्यांतून यर्णिन ॥३॥ ग्राह्यचि सादर तजा गय अर्य- होई मौक्तिकयुता जी शुक्ति ॥ ३२ ॥ ज्यांनी म्यतः काव्ये रचिली, किंवा, जे काव्याचे पिय गयार्थ- । झाले, ते पूय; ते महामे; सांची कीर्ति जर्गात अटळ राहते. आधीच कवीची वाणी गोड असली, व, तीतच हरिनाम गुंफलें गेलें, तर, (दुधान सारार! ) आंन मोनी असलेल्या सिंपन्याप्रमाणे, तज्ज्ञ, तिचा अधिकय आदराने वीकार करतात. कवयति पण्डितराये, कवयन्त्यन्येऽपि विद्वांसः । नृत्यति पिनाकपाणी, नृत्यन्यन्येऽपि भूतवेतालाः ३६ कान्पृच्छाम: ? सुपः स्वर्ग, नियमामो वयं भुवि । माया किंवा काव्यरमः स्वादुः किं या म्बादीयसी सुघा?॥ पंडित कवि काव्य करी मार्या कान्यचि विद्वान अन्यही करिती। वसती देव स्वर्गी; आम्ही भूवर; नाचे शंकर म्हणुनी पुसू कुणास तर-1 भूत नि घेताल नाचतीच किती ॥ ३६ ।। कां मधुर काव्यरस हा कां स्याहुनि ही सुधाच मधुरतर?॥ ३३ ॥ (पात्रता नसतांना काव्य करणाराना टोमणा). गद्यार्य:- जगन्नाय पडिन काव्य करतो, म्हणून, इतर अनेक विद्वान् देव राहिले स्वर्गात; आम्ही इथे पृथ्वीवर । तर मग 'कान्य करू लागले ! शंकर नाचतो, म्हणून, भून वेताळ नाचूं पिचाराचे तरी कोगाला, की, “काय हो ! काव्यरस अधिक लागले । (कुठे तो-आनि दुठे हे ! ) गोड, की, अमृत भविफ गोड ?" (आम्हाला तर शंकाच आहे अमृन अधिक गोड असेल काय याची.) "कवयः कालिदामाद्याः कवयो वयमप्यमी।" "पर्वते परमाणी च पदार्थत्वं प्रतिष्ठितम् !" ॥३७॥ जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः । नास्ति येषां यशःकाये जरामरण भयम् ॥३४॥ मनुष्टुम् | "कालिदासादि ते जैसे आम्हीहि कवि हे तसे"। अनुष्टुभ "गिरीत परमात पदार्थत्य जसे वसे" ॥ ३७ ॥ ज्यां वश ते धन्य पुण्य सत्कवि लोकिं या । गद्य अर्य- जरेची मृत्युची भीति कीर्तिदेहा न ज्यांचिया ॥३॥ कविवव म्हणतात-(आम्ही दाय उनी आहोत की गद्य भये- काय?) "जने कालिदासादि हे कवि, तमे आम्हीहि रसपूर्ण रचनची सिद्धि ज्याना मिळाली, अमे ने श्रेष्ठ कवीच." याला रनिक उत्तर देतो-- कत्रि, त्याचा विजय अमो. त्यांच्या कनिष्प देहाला, वार्यक्य "होय ! पर्वत व परमाणु यांच्यात 'पदार्थ व' (हा दृटभाजक) आणि मृत्यु, याची मीति नसते ! आहे-(तितकेंच तुनचे म्हणणे खरे आहे !") " गद्य अर्थ--- .0 ते यन्यास्ते महात्मानस्तेषां लोके स्थिरं याः । गणयन्ति नापगब्दं न वृत्तमंग अयं न गार्थस्य । यैर्निरद्वानि काव्यानि ये वा काव्ये प्रतिष्टिताः॥३५॥ रसिकत्वेनाकुलिता वैश्यापतयश्व कुकवयश्च ।। ३८॥ मुभा.३

·गद्य अर्थ-
१८
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
आर्या
शार्दूलविक्रीडित
रसिकपणासचि भाळुनि,
लीलेने धन शारदीय लुटिती
जसे कवित्रुव तसेव जार पति ।
त्यांच्यापुढेही जर
विद्येचे कण चोरितो कधिं
अपशब्द वृत्तभंगहि
असा जल्पे कुणी पामर ।।
अर्थाची हानि ही न कधि गणिती ॥ ३८ ॥
आतां आज उद्यां शकुंत अहिच्या,
हत्तीचियाही ससे
कविवुय है, वेश्याच्या यजमानांप्रमाणे, केवळ रसिक-
सिंहांच्या पद मस्तकी
हरिणही देतील निःशंकसे ॥४०॥
पणासभाळून, अपशब्द (क्वीडे-ग्राम्य शब्द जारपतीकडे
शिव्या), वृत्तभंग (कवीकडे-वृत्तरचनेंन चूक)(जारपतीकडे- गद्य अर्थ-
नोकरी धंदा मुटणे), किवा, अर्थहानि (क्वीडे-शब्दार्थ जे महाकवि शारदेच्या राजधानीची मुक्तहस्तें लूट
भलना होणे )(जारपतीकडे द्रव्यहानि ) याचीही पर्वा करीत | करतात, अशापुढे, विद्यामंदिरातून गळलेले चारदोन क्ण चौर-
নাহ
णारे पामर, जर दिमाख दाखवू लागले, तर आता सपांच्या
शिरी शकुंत, हत्तींच्या शिरी ससे, आणि सिंहाच्या मस्तकी
हरिणहि, नि शकपणे, पाय देतील असेंच म्हटले पाहिजे!
हठादाकृष्टानां कतिपयपदानां रचयिता
जनः स्पर्धालुश्चेदहह कविना वश्यवचसा ॥ सत्यं सन्ति गृहे गृहेऽपि कवयो येषां वचश्चातुरी
भवेदद्य श्वो या किमिह बहुना पापिनि कलौ खे हर्ये कुलकन्यकेच लभते स्वल्पैर्गुणगौरवम् ॥
पटानां निर्मातु त्रिभुवन विधातुश्च कलहः ॥३९॥ दुष्पापः स तु कोऽपि कोविदमतिर्यद्वाप्रसपाहिणी
शिवरिणी
पण्यत्रीय कलाकलापकुशला चेतांसि हतु क्षमा ॥४॥
यळे ओढाताणी करनि पद जो चार जुळवी
शार्दूलविक्रीडित
फरी तो वागीशांसह जर चढाओढ फुकवि॥ होती अल्प कधी घरोघर, घरी त्यांची बचश्चातुरी
पुढे मागे पापी कलिंत मग होणार अहह ! होई गौरवपान, अल्प हि गुणे, साध्या कुलस्त्रीपरी॥
फुण्या कुंभाराचा त्रिभुवन विधात्यासि कलह ३९ लोकी दुर्लभ ते रसज्ञ कवि, की ज्यांची सुधासरी
पण्यत्रीपरिसिम्रौ सुललिते चित्ताजगाच्या हरी ५१
गद्य भयं-
पळे ओढाताण कम्न, कुठे चारदोन पदे जो जुळवू शाला
असा पुषि, जर, शन्द एगी इश्वर' अशा थोर कोश | काव्यात अल्प गुण अमरा, तरी, यांच परीनल्या घरात,
घरोघर, अमे किन्येक अल्पकावि आहेत., की,ज्याच्या.
र का म्हणेल, तर, आज उद्यो, या पापी करियुगात, कुलीच्या अपकृतींहि होते, तसे, कौतुक होतच भसते परंतु,
हरद! मी यन येणारा युभारडा त्रिभुवन विधायाशी का
पदाओर करणार नाही
वेश्येप्रमाणे, आपल्या नसयनी सा-या जगाचें चित्त हरणारी,
धाशी, ज्यांना लाभली, अमे रस कवि विरळाच !
गय मर्य-
लीलालुण्ठिनमारदापुरमहासंपराणां पुरो धन्यास्ते कायो यदीयरसनारूमाध्यसचारिणी
विद्यास विनिर्गलवणमुपो पल्गन्ति चेत् पामराः । धायन्तीर मरस्वती दुतपदन्यासेन नियामति ।।
अरा : फगिनां कुन्तभिशयो, दन्तापलानां शशाः अस्माकं रसपिच्छिले पयि गिगं देवी नवीनोदयत्
मिहानां च मुरोन मूर्धमु पदं धाम्यन्ति शालायाः ४० पीनोत्तुंगपयोधरेव युवतिर्मान्यर्यमालम्पते ॥ ४२ ॥

·(प्रकरण २ रें) महाकवि कविब्रुव, कलाहीन, अरसिक.
१९
शार्दूलविक्रीडित
इतरतापशतानि निजेच्छया
जिन्हा-शुष्कपर्थी सरस्वति पदे टाकोनिया सत्वर वितर तानि सहे चतुरानन ॥
ज्यांच्या धांवतसे, कवित्रुव असे ते धन्य सारे नर ॥
अरसिकेषु कवित्वनिवेदनं
देवी ती, अमुच्या पर्थी चिखल हो झालारसाने जिथे
जाणों डोलत मंद मंद युवती पुष्टस्तनी चालते ॥४२॥
शिरसि मा लिख मा लिस मा लिस ॥४५॥
गघ भर्थ-
द्रुतविलवित
ज्या भिकार कवींच्या, जिन्हाप शुष्क रूक्ष मार्गावरून, इतरदुःखशतांसहि साहिन
घाईत, पावले टाकीत, सरस्वती देवी, घावत निघून जाते, ते जरिहि इच्छिसि दे चतुरानन ॥
धन्य । आम्हां महाकवींच्या रसनापथीं मात्र, रसाने चिखल अरसिकांस कवित्व निवेदणें--
झाल्याने, एसाद्या नवोदितपुष्टम्तनी तरुणीप्रमाणे, सरस्वती देवी, परि कपाळि लिहूनि न ठेवणें ॥ १५ ॥
मंदगजगतीने, (सुंदर विश्रम दावीत, होलन) सावराश जाते,
गद्य भर्थ-
ब्रह्मदेवा ! इतर शैक्डों दुःख मेच्टेनं मला दे, मी ती
काव्यार्थास्वादकाले तु शब्दोत्पत्तिविचारकाः ।। (मानंदान) सहन करीन, परंतु अरसिकांपुढे काव्यवाचन
नीवीविमोभवेलायां वनमूल्यविचिन्तकाः ॥ ४३ ॥ करणे, हैं, माझ्या कपाळी लिहून ठेवू नको.
अनुष्टम्
काय्यार्थास्याद घेतां जो शब्दोत्पत्तीच चर्चितो॥
नियांसि सोडतांनातो वनमूल्य विचारतो॥४॥
विपुलहृदयाभियोग्ये
गय भर्थ-
खिद्यति काव्ये जडो; न मौख्ये से ।।
एखाद्या रूक्ष अरसिराने, काव्याचा रसास्वाद घेण्याच्या | निन्दति कञ्चकिकारं
'वेळी, शब्दाची व्युत्पत्ति चचिणे, हैं, रति-रंगांत, निया प्रायः शुष्कस्तनी नारी ।। ४६ ।।
सोडण्याच्या वेळी, वस्त्राच्या मूल्याचा विचार करण्यासारखें भाहे.
पृथ्वी
विशाल हृदयास योग्य असल्याहि काव्यांतरी
साहित्यसंगीतकलाविहीनः
रमे न जड, हा, विटे न अपुल्याच मौया परी ॥
साक्षात्पशुः पुच्छविपाणहीनः ॥
विशालकुचयोग्य कंचुक जधी यये चालुनी
शृणं न खादग्नपि जीवमान-
सदोष तघि शिपियासचि म्हणेल शुष्कत्तनी ॥४६॥
स्तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ।। ४४ ॥
गद्य अर्थ...
उपजाति
ज्याचा आस्वाद घेण्यास, विशाल हृदय अवश्य, असे
साहित्य, संगीत फला जया न
काव्य वाचून, एखादा मूर्ख अरसिक नाके मुरडतो;
पशूच तो पुच्छ नि शंगहीन ॥ पण खत न्या मूर्खपणाची काही लाज त्याला वाटत नाही;
जगे तणावांचुनि हेच साचें
भरदार वक्षाच्या स्त्रीच्या मापाची चोटी, एखादी गुप्वननी
जी महाभाग्य असे पशुंचें ॥१४॥ घालून बघते, व 'शिंप्याला बेतताच येत नाही म्हणून लालाच
गद्य अर्थ-
दोष देत यसते.
ज्या माणमापाशी, साहित्य, संगीत, कला,
यांपैकी
काहीच नाही, तो पुच्छ व शृंग नसलेला पशूच | मान, गवन
न साता तो जगतो, है, पशूचे भाग्यच म्हटले पाहिजे.
दुर्जनहुताशदग्धं काव्यसुवर्ण विशुद्धिमुपयाति ॥
दर्शयितव्यं तस्मान्मत्सरिमनसः प्रयत्लेन ॥ ४७ ॥

·२० संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश भार्या गद्य अर्थ-- दुर्जन अमिंत जळुनी काव्यसुवर्णहि विशुद्धतर होते। (पूर्वी राजाश्रय मिळण्यासाठी कवि राजाकडे जात पण, यास्तत्र मन्सरयुतां मुद्दामचि कान्य दाखवाने ते ४७ तेथील आधींचे आश्रित कवि, (मत्सरी,) हे नव्या कवीची गय भर्य- क्शी वाट लावीत, तें दर्शवीत कवि म्हणतो)--हे माते (गाध्या सान्याप्रमाणंच ) काव्यसुवर्णहि दुर्जनरूपी | सवीत होतीस, त्या तुला (मला कोठून दुर्बुद्धि झाली फयिते ! जी, तू, स्वच्छद दिगन्ती विलास करीत, रसिकांना आति जळल्यान अधिक शुद्ध होते यासाठी, कवीने, आपल | 4) मी राजा भोज याच्या नगरी घेऊन गेलो आणि, राल याव्य मत्सरी माणसास,मुद्दामच दासवावें वदनरूपी वारळांतून एकाएकी, जीभरूपी नागीण निघून, तुला डसली, आणि क्षणाभरात, तू गतप्राण झालीय ! हाय ! हाय ! पतिचिदुद्धतमत्सरनिर्भराः कतिचिदात्मपचास्तुतिशालिनः । सप्रामे सुभटेन्द्राणा कवीनां कनिमण्डले । अहह । फेऽपि निरक्षरयुक्षय- दीप्तिी दीप्तिहानि; मुहूर्तादेव जायते ।। ५० ।। स्तदिह सप्रति के प्रति मे श्रमः ॥४८॥ भार्या दुतविलयित कयिमंडळी कच- जनहि मत्सरपूर्ण जगी किती घीराचेही लढून युद्धांत ॥ पुणि दुजे निज पायचि वानिती ॥ उज्ज्वल वा कजल मुस अहह ! अक्षरशत्रु दुजे किती होणे, दोन्ही क्षणांत होतात ॥५०॥ तर मम श्रम आज पुणांप्रति ? ॥४८॥ गय मर्य- गपग- वीर, युद्धात व फींचे फविमंडळांत, मुरा उजळा सत्येक रोग उसट य मत्सराने भरलेले रियक आपल्याच | वयाचें की, काळे व्हावयाचे हे क्षणभरात ठरतें (पैकी एका याव्याच्या खात मार, अरेरे, (राहिने) अक्षरशत्रु ! मग | कवीचा प्रसग ४९ च्या कवितेत आलाच आहे ) गी है (फायरचनेचे) कष्ट योगासार्टी करीन आह । मद्वाणि ! मा पुरु विपादमनादरेण दिगन्ते पिलन्ती रसिकहदयानन्दजननी मात्मर्यमममनसां सहमा सलानाम् । मया नीता भोरभितिपनगरीमम्प कविते ! व्यारविन्दमररन्दमधुग्रताना- अपग्मादुन्मीलल्यलयदनयस्मीरमना- मास्येपु धास्यसितमा यति नो विलामान ५१ मुजङ्गीदष्टागी शिय शिव ममाप्तिं गतवती ॥४९॥ यमनिएका माया जे पायरुप कमलांतिल भंग, त्यांम आनंद देत रसिया, द जायरी अससि मोदपरीच साम । बिहरन जी पहिली दिगन्तांत । मात्मर्यमा सल तुन्छ तुला परी तो मात पविते! मी तुम महाणि! यास्तर तुला न विगद पाटो॥५१॥ मैले साधि भोजराजनगरीत" गपभ- गरयदन पारळानुनि निगुनि अचानपचि जीम नागीण। (हा करामाशाभपया पागमना उगता नुगादियशिय! पी) महागि! तू न पायरस सपनालीग में गतमाण ॥ ४॥ शिमा प्रमरपाले १ रसिरजन, सना आनद ·(प्रकरण २ रे) अरसिक, जुने व नमें काव्य, भवभूति. २१ शम्म, तोपर्यन, मगरी दुर्णनी केलेल्या तुझ्या अपमानाबद्दल, केवळ जुन म्हानच सर्व चांगले ठरत नाही-वेळ नईन वाईट वाहन घेऊ नकोम. म्हणून (मा)सन्य वाईट ठरत नाहीं मन हे या दोघांनी नीट परीक्षा कम्न तर तम ठरपिनात मूर्य मान (सर नी स्वतनमुद्धि न वापरा) दुगा ओगटीन पाणी पितान मदुक्तिवेदन्तर्मदयति सुधीभूय सुधियः फिमस्या नाम स्यादरसपुरुषानादरमरः । यथा यूनस्तद्वत्परमरमणीयाऽपि रमणी ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यरज्ञां कुमाराणामन्तःकरणहरणं नैन कुरुते॥५॥ जानन्तु ते रिमपि तान्प्रति नेप यत्नः । उत्पत्स्यते मम कदापि ममानधर्मा शिखरिणी मदुक्ती होनोनी अमृत, जर मोही युधमती कालो ह्ययं निरवधिपुला च पृथ्वी ॥५४॥ नसे पर्वा, नाक अरसिक जरी ते मुरडती॥ यमततिलका हरी नौदर्याने, तरणहदयां मान रमणी कोणीहिजे मदपमान जगी रीती कुमारांचे अत करण कधि नेई न हरुनी ५० हा यत्न त्यांप्रति नसे, उमजोत चिती ॥ गद्य भर्य- जन्मेलची मम कदापि समानधर्मी (जगन्नाथ पडिन अरसिकानाच उल्ट टोला मारतो, की कालास अत न, असे निपुलाचि भूमी ॥२४॥ "अरे तुम्ही अजून पोरं आहात माझी कविता, मुदर,तरुणी | गद्य अर्थ- आहे तेव्हा तिची माधुरी तुम्हाला कळ गारच कशी)" (आपल्या कान्याचा रसश, समानधर्मी कोणीच न माझी कविता अमृत होऊन, युपाच्या अत करपाल जोवर | दिसल्याने, उ, अरजिक, निंदा करीन राहिल्यान, भवभूनी मोहिनी घालीत आहे, तोवर अरसिकांनी विचा कितीही | मारल्या महान् क्वीलाही, विषण होण्याची, पळी भाली पा, अनादर केला, तरी, तिचे काय वाक्ड होणार आहे ? रमणी | खाचा आशावाद, सर्व कवींत दुर्दम्य, म्हणून, तो म्हणतो-) अत्यंत मुदर असली, तरी, ती केवळ तरुणांचे हृदय हर जे कोणी, माझी अवमानना, जामर पमरवीत आहेन, शस्ते,-पोरासोरांच नव्हे साना मी सांगतो,की, माझे कान्य, तुमच्यामारी नाही (या देशात, किंवा, या काळात, माझें कान्य कोणास करने नहीं, तरी मला पूर्ण आशा आहे की,) मासा समानधर्मा फेव्हातरी पुराणमित्येव न साधु सर्व (व कोनरी ) जन्मारा येईलय यईल कारण काळाम मत न चापि काव्यं नपमित्यग्द्यम् । नाहीं । पृथ्वी भाट आहे मन्तः परीक्ष्यान्यतरदजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ ५३ ॥ भरभृतेः सबंधाधरभूरेव भारती भाति । उपजाति एतत्कृतकारुण्यात् किमन्यथा रोदिति ग्राना ॥५५|| जुन म्हणोनीच न सर्व छान भार्या नरें म्हणोनीच न कान्य हीन ॥ भवभूतिच्यामुळे जणु पर्वतमन्याच भारती झाली । परीधुनी सजन एक घेती ते नसते तर तत्रत कर परसाने शिलाफमीरउली? परांजलीनी जल मूर्स पीती ॥ ५३ ।। गय मर्य- गय मर्म- भवभूतीचा प्रभाव एवटा, की, पर्वतकन्या पात्रतीच,लाई (केवळ, हा नवा कवि म्हणूनच, त्याचे काय वाईट, वाणी झाली असावी नाहीतर मरभूतीच्या सरपरसाने असे म्हणणा या पुराणमतवाद्याचा, प्रत्यक्ष कालिदामालही, | (जितन माणसेच, काय, पा, निर्जीव) द्विाही दशा रडल्या ? उपद्रव झाला कारिदासान याना सरळ मूर्खात काढलें) ·- गद्य अर्थ- -- २२ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश अयं मे वाग्गुम्फो विशदपदवैदग्भ्यमधुरः मननचिंतनरूपी समुद्राच्या पोटात बुढी मारून, मोठ्या | कष्टाने, मी हे सुदर रसगंगाधररूपी रत्न, वर काइलं आहे स्फुरद्वन्धो वन्ध्यः पशुहृदि, कृतार्थः कविहृदि ।। ( इतर रत्ने स्वप्रकाशाने फक्त बाह्य अधार नष्ट करतात, पण) कटाक्षो चामाक्ष्या लयदलित नेत्रांतकलितः माझे हे रत्न अतरंगांतला अधार दूर परणारे आहे गुणी कुमारे नि:सारः स तु किमपि यूनः सुखयति ॥५६॥ जनानी हे रत्न, आपल्या हृदयावर धारण केल्यास, इतर सर्व आर्या अलकारांचे गर्वहरण या रत्नाने केल्याचे दिसून येईल. चतुरप्रसन्नपद मी सुमधुर काव्यप्रबंध रचियेला। परिष्कुर्वन्त्यर्थान् सहृदयधुरीणाः कतिपये घांश जरी पशुहृदया, तथापि केशो मे कथमपि गतार्थो न भविता ।। कविहृदयाप्रति कृतार्थ तो झाला ।। तिमींद्राः संक्षोभं विदधतु पयोधेः पुनरिमे आमीलित नेत्रांतुनि कटाक्ष जो फेकिते मधुर रमणी। किमेतेनायासो भवति विफलो मन्दरगिरेः ॥५८॥ व्यर्थ कुमारी, तरुणां रोमांचित शार्दूलविक्रीडित तो करीच सुखवोनी ॥५६॥ | अर्था भूषविती महारसिक हो कित्येक लोकी नर, पाणी काय तयें पडेल मम या साच्या प्रयत्नावर?॥ (५२ व्या श्लोकाप्रमाणेच जगन्नाथाची दर्पोक्ति ) मी हा मत्स्यांनी कितिही जरी उठविल्या लाटा समुद्रावर जो चतुर प्रसन्न शब्द योजून, काव्यप्रबंध सिद्ध केला तेणे का विफलप्रयास जगतींतोजाहला मंदर?॥५८॥ आहे, तो, ( सामान्य मनुष्यरूपी) पशुहृदयापुढे वांझच ठरेल, गद्य अर्थ- पण, कविहृदयाचे ठायीं मात्र, कृतार्थ ठरेल अधोन्मीलित नेत्रांनी, कामिनी, जे कटाक्ष फेकते, ते, पोरापुढे व्यर्थ, परंतु (रसगंगाधराच्या प्रस्तावनेतील श्लोक-जगन्नाथाची हीच तरुणांना मान, अपूर्व सुख देतात. दोक्ति पुढे चालू-) अर्थ सौंदर्य व्यक्तविणारे मोठे सहृदय पुष्कळच आहेत, पण, त्याच्या लिखाणामुळे, माझा हा प्रयत्न, निष्फळ निमगेन क्लेशैर्मननजलधेरन्तरुदरं थोडाच होणार आहे ? क्षुद्र मत्स्यानी समुद्राच्या (पृष्ठभागी मयोनीतो लोके ललितरसगंगाधरमणिः ॥ फारतर) लाटा उठवाव्या पण त्याने, मदर पर्वताने, तळा- हरमन्तयन्निं हृदयमधिरूढो गुणवता- पासून समुद्र मथिल, त्याची बरोबरी थोडीच होणार? मलङ्कारान्सर्वानपि गलितगर्वान् रचयतु ॥ ५७ ।। शिखरिणी निर्माय नूतनमुदाहरणानुरूपं काव्यं मयात्र रचितं, न परस्य किंचित् । महाकष्टांनी मी सुमननसमुद्रांत घुडुनी घरी काढीयेला ललित रसगगाधर मणि ॥ कि सेव्यते सुमनसां मनसापि गन्धः धरो वक्षी यातें गुणिजन मन कश्मलहर कस्तूरिकाजननशक्तिभृता मृगेण ॥ ५९॥ अलंकारांसा मम मणि ठरोहा मदहर ॥५७॥ घसंततिलका गद्य अर्थ- निर्मून नूतन, उदाहरणां धरून, (जगन्नाथाच्या सर्व काव्यांतून दर्पोक्ति आणि सार्थ आत्म मी काव्य हे रचियलें, उसनें मुळी न ॥ विश्वास यांचा मिश्र सूर ऐकू येतो हा श्लोक रसगंगाधराच्या हुँगील कां सुमनगंध मनामधेही प्रस्तावनेचा आहे.) कस्तूरि-जन्म द असा मृग तो कधीही ? ५९ --- ·(प्रकरण २ रें) जगन्नाथ-आत्मश्रद्धा न पाहीं दपति. ३ गद्य अर्थ- -० गध मर्य- (रमगगार प्रस्तावना, जगनाथ, तोच सूर पुढे चालू-) (जगन्नाथ आमनचें सिमर) ज्याच्या पायान्या या अर्थात, मी जी-दाहरणे दिली आहेत, त्याला अनुमान अमृतरपपानापु, स्वयें श्रीशारदेला म्यन ग्या वीना मगर जे काव्य आहे, ते, माझे मी रचले आहे लोकांची उसनवारी वाटण्याची गोडी वाटेनाशी होते, असा या जगन्नाया - यत्किंचितही नाही ज्याला कस्तूरीमारया, मश्रेष्ठ मुगंध निर्माण मधुर काव्य ऐश्न, ज्याचें मन्तक (ममाधानानदान) दुग्न करण्याचे सामर्थ्य आहे, असा मृग, पुराचा वास घेण्याचे नाही, तो, एकतर नरपशु तरी अमल, रिंगा पशुपति तरी अमेर (युन तरी) मनात भागील काय? वाणी ममेर मरमा यदि रंजयित्री मधुद्राक्षाः साक्षादमृतमय यामाधरसुधा न प्रार्थये रमविदामधानदानम् ।। कदाचित्केषांचिन्न सलु विदधीरन्नपि मुदम। मायंतनीपु मरंदरतीषु मंगाः भुवं ते जीवन्तोऽप्यहह मृतका मन्दमतयो किं मल्लिकासु विनिमंत्रणमालमन्ते ॥३॥ न येपामानन्दं जनयति जगन्नाथमणितिः ॥६॥ वमततिरका शिररिणी वाणीच गोड जर रंजक मामीन मधु द्वाक्षे, साक्षात् अमृत, तरणीचुंग्न तसें 'द्या ध्यान' हीन गिनती रसिगं करीन । कदाचित् कोणाला, चुकुनि न गमे मोटकरमें ॥ संध्येतल्या उमलल्या नर मल्लिस सरेची मेलेले, जगत असुनी मदमति ते भोगार्थ भंग गघि घेइ निमंत्रणाम? ॥६॥ जगन्नाथाचें ना करन मन ज्यांचे रिझरित ॥ ६० ।। गद्य - गद्य मर्ग- (जगन्नाय आमविश्वाम) माझी वाणीच र अयन मपुर, (जगमाथ आत्माघा) मधुर दायें, प्रत्यक्ष अमृत, तरुणीचे व, रमविणारी आहे, तर “माझ्या पायाश्टे ध्यान द्या' अशी, नुवन, यांनी मुद्धा ज्याला आनद होत नाही, असा माणूसही, नवाकडे येन्याग, भुग्याग आमत्रग थोडेच करावे रगत रसिकांना विनति मी करणार नाहीं मुध्यासमया फुललेल्या कचित् , कोणी, अमूं शरेर पा जगवायाच्या काव्यान ज्याच्या मनाला आनद होत नाही, अमा मदमति, कोठे असे लच, तर, तो जिवत असून, गरोखर मेटेला, असेंच, म्हटले वसु यच्छतु रा न या नरेशो पाहिजे मम कर्णेऽपि च भारती करोतु ।। रतिमिच्छतु या न या ननोदा गिरां देवी वीणागुणरणनहीनादरकरा यदि केलीगृहदेहलीमुपेतु ॥ ६३ ॥ यदीयानां वाचाममृतमयमाचामति रमम् ।। बमनिलका वचलस्याकर्ण्य श्रयणसुभां पंडितपते- देवो न या नृपति तो धन अल्प मातें रघुन्चन्मूर्धानं नृपशुस्थनाऽयं पशुपतिः ॥ ६१ ॥ ऐकोच एक मम कान्य, मला पुरे ते । इच्छो, न, वा, नवग्धू रति अनरांत शिपरिणी ठेगोच एक पद ती रतिमंदिरांत ।। ६३ ।। जियें वाग्देवी ही त्यजुनि चि वीणारणनिंची गद्य मर्य- स्वयें गोडी चासी, अमृतमय ज्याच्या पनिची ।। (जगन्नाथाचा आनविश्वाम दडगा दमात अगदी रंगेल ) तयाची वाणी जे परिसुनि न गी इलयिती मला पुरस्कार देण्याची, रागची इटा बमो, दा,न्मो गमे ते सारेही जगि नरपशू या पशुपति ॥ ६१ ।। ! एस्वार सने मन काव्य ऐकलें म्हणने पुरे. (देबयन दो ।

·गद्य भर्थ- संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश पूर्ण संतुष्ट होऊन मला पुरस्कार देईल, यात सशयच नाही.) । पदविह्वलता कापि स्पृहणीया भवति रसकवीन्द्राणाम्। नववधूला (प्रथम सगी ) रतिसुखाची इच्छा, झाली असो, | धनजघनस्तनमंडलभारालसकामिनीनां च ।। ६६ ॥ वा, नसो; एकवार तिला रंगमहालाच्या उबरठ्यात पाऊल मार्या तर टाकू दे. (मग पुढचें सकलित साध्य होग्याची, मला सपूर्ण खातरी आहे.) पद चुकणे कोठे तरि, शोभे मोठ्या कवींसही साचें। पुष्टस्तनजघनभरें अलसगमन शोभते जसें स्त्रीचें। अयं हि रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । गद्य अर्थ- नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीवितंसनः करः ॥६४ ॥ कवितेत कोठेतरी एखादें पद घालण्यात चूक होणे हे वसंततिलका महाकवींना एकप्रकारे शोभाच देते. जसे भरदार स्तनजघन हा तोच हात! लिहिले मृदु काव्य ज्याने भारामुळे अलसगमन स्त्रीला हे (पद चुकणे ) शोभते तसे. उत्तुंगपीन कुच कुस्कारले जयाने ॥ अंगावरी युवतिच्या फिरला सुखांत ते पृथ्वीपत्तयो जयन्ति, नतयो येषां द्विषद्भूभृतां सोडी निन्या सुरतपूर्वहि हाच हात ॥ ६४ ॥ ते वंद्या यतयो, विशन्ति मतयो येषां परे ब्रह्मणि । ते श्लाघ्याः कथयो, क्योमदभरव्याजृम्भमाणागना- (कवि आपल्या हाताचे कौतुक करतो) ज्याने रसपूर्ण काव्य लिहिले-कुचमर्दन केलें, कामिनींचा अंगस्पर्श केला- दृक्पाता इव तोषयन्ति हृदयं, येषां गिरां संचयः ६७ नीवीचंध सोडले तोच धन्य हा हात ! शार्दूलविक्रीडित राजे तेच खरे, जयांस नमिती ते शत्रुराजे सदा येषां कोमलकाव्यकौशलकलालीलावती भारती ब्रह्मीं होइ विलीन यन्मति, यती ते बंद्य हो सर्वदा ।। तेषां कर्कशतर्फवक्रवचनोद्गारेऽपि किं हीयते ।। तोची स्तुत्य कवी, हरी जनमना, जो वाडमयाभूपणे यैः कान्ताकुचमंडले कररुहाः सानन्दमारोपिता- जैशी यौवनभारमत्त रमणी आकर्षिते दृष्टिने ॥६॥ स्तैः किं मत्तकरीन्द्रकुम्भशिखरे नारोपणीयाः शराः ॥ ज्यांना शत्रुराजे लोटागण घालतात, ते खरे राजे. ब्रह्मांत शार्दूलविक्रीडित ज्याची मति विलीन झाली, ते खरे यति आणि, एकाद्या मत्त. वाणी काव्यमयी सुकौशलकलायुक्ता जयां लाभली यौवन कामिनीच्या टाक्षाप्रमाणे, जे, आपल्या वाणीने, जन- त्यांना साध्यन काय फर्कशअशी ती वक्र तर्कावली॥ हृदयाला संतुष्ट करतात, ते खरे कवि! कांतेच्या कुचमंडली फिरविती जे वीर मोदें कर त्यांना शक्य न सोडणे शरहि कांउन्मत्त हत्तीवर ।। गद्य अर्थ- हे राजानस्त्यजत सुकविप्रेमबन्धे विरोध ("तुम्ही कवि लुसलुशीत काव्य लिहितो. तर्करात्राची शुद्धा कीर्तिः स्फुरति भवतां नूनमेतत्प्रसादात् ॥ कठोर भाषा तुम्होला काय साधणार ?" असें डिवचता, कवि तुष्टैर्बद्धं तदलघु रघुस्वामिनः सञ्चरित्रं उत्तर देतो-) क्रुद्ध तत्रिभुवनजयी हास्यमार्ग दशास्यः ॥६८॥ ज्यांना ललिन कौशल्ययुक्त काव्यवाणी असते, त्यांना, तर्काची वक्र कठोर भाषा वापरणे, अशक्य थोडेच आहे ? मदाकान्ता (लढाईवर नसले, म्हणजे) जे वीर, आपल्या कातेच्या कुच- राजा! मैत्री कविसि करण्या तूं विरोधास टाकी कुंभावर, आनंदाने, हात फिरवितात, तेच चीर, त्याच हातांनी, शुद्धा कीर्ती तव पसरते तत्प्रसादेंच लोकी ॥ मत्तगजकुंभावर नाही का वाण सोडीन ? श्रीरामाचें चरित रचिलें थोर ज्यांनी खुपीत नेलें को त्रिजगविजयी रावणा हास्यतेत ॥ ६८ ॥ गय अर्थ- ·(प्रकरण २ रें) कविप्रभाष वाल्मीकि, कवितासांता. गध मर्य- गय अर्थ- हे राजा, कवीशी स्नेह करण्यायावतींतला तुझा विरोध हे सर्व दुष्टोनो | माई बोलणे नीट ऐका | वी अर टाकून दे तुझी विशुद्ध कीर्ति, त्यांच्याच कृपेने, जगात पसरते आहे, पण तुम्हाग (मर्ग मिळगार नसल्यान ) ते कधीर ते पुषीत आले म्हणून, त्यांनी रामाचे एवढ मोठे चरित्र | मिळणारे नव्हे. तेव्हा तुमच्यावर उपचार करण्यासाठी, आम्ही रचिलें. ते रागावले, म्हणून निजगविजयी रावणाला हास्यास्पद | कवि (येयंच ) है में कान्यामृत उत्सन करीत आहो, स्यानींच कस्न सोडले. तेच आदराने प्या! गय मर्य- नेर व्याकरणशमेव पितरं, न भ्रातरं ताकि लङ्कापतेः सकुचितं यशो यद् मीमांसानिपुणं नपुंसकमिति, ज्ञात्वा निरस्तादरा ॥ यत्कीर्तिपात्रं रघुराजपुत्रः ।। दूरात्संकुचितैव गच्छति पुनश्वाण्डालनच्छान्दसं स सर्व एवादिकवेः प्रभावो काव्यालंकरणजमेर कविता-कांता पृणीते स्वयम् ७१ न कोपनीयाः कवयः क्षितीन्द्रः॥६९॥ आर्या वसंततिरका चैयाकरणास पिता, फेलें कमी कितितरी यश रावणाचें भ्राता तार्किक जनास मानून । सत्कीर्तिपान ठरले यश राधयाचें ॥ मीमांसका नपुंसक तो तो प्रभाव बघ वाल्मिकिचाच सास म्हणत, तया तुच्छ तुच्छ समजून ॥ राजा! कधी कविजनां डिवचूं नकोस ॥६९॥ दूर पळे संकोचे, अस्पृश्यचि वैदिकास मानून । गय अर्थ- कान्यालंकारशा रावणाचे यश, पुष्कळ कमी करून, रामाचें चरिन कीर्तिपान कान्यवधु वरी स्वयंच जाऊन ॥ ७२ ।। ठरविलें, हा सर्व, आदिकवि वाल्मीकीचा (कर्तुमर्तुम् ) असा प्रभाव आहे, म्हणून, हे राजा ! कीचा कोप खत वर ओढवून घेऊ नकोस काव्यवधु ही वैयारणाला चाप, ताकिकाला भाऊ, मानते मीमामकाला नपुसक म्हणून नुच्छ मानते, वैदिकाला चाण्डाल समजून समोचून दूर पळते कान्यालंकार जाग- णाऱ्या पुरुषास मान, स्वये जाऊन माळ घालचे रे रे खलाः शृणुत मद्वचनं समस्ताः स्वर्गे सुधाऽस्ति, सुलभा न तु सांभवद्भिः ।। कुर्मसदन भवतामुपकारकारि गृहन्तु सः यदि या ययेष्टं काव्यामृतं पिबत तत्परमादरेण ॥७॥ नास्ति क्षतिः कापि कवीश्वराणाम् ।। रत्नेषु लुमेपु बहुप्पमत्य- शार्दूलविक्रीडित रद्यापि रत्नाकर एव सिन्धुः ॥ ७२ ।। दुष्पांनो! तुमच्या हितार्थ बदतों तें सर्च ध्या ऐकुन स्वर्गी त्या असली सुधा तरि तुम्हां उपजाति केव्हांहि ती लभ्य न॥ घेवोत सारे कितिही लुटून आम्ही हे उपकारकारक, तुम्हां, आहोत जें निर्मित महाकवींच लमही उणे न ! ध्या हो सादर ते पिऊन अमृता रत्ने किती चोरनिहीं मुरांनी हेतुल्य काव्यामृत ॥ ७० ॥ समुद रत्नाकर तो अजूनी । ७२ सुभा०४ ·२४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश पूर्ण सतुष्ट होऊन मला पुरस्कार देईल, यात सशयच नाही ): पदविह्वलता कापि स्पृहणीया भवति रसकवीन्द्राणाम् । नववधूला ( प्रथम संगमी) रतिसुखाची इच्छा, झाली असो, धनजघनस्तनमंडलभारालसकामिनीनां च ।। ६६ ।। वा, नसो, एकवार तिला रंगमहालाच्या उवरव्यांत पाऊल आर्या तर टाकू दे (मग पुढचे सकल्पित साध्य होण्याची, मला सपूर्ण वातरी आहे ) पद चुकणे कोठे तरि, शोभे मोठ्या कवींसही साचे। पुष्टस्तनजघनभरें अलसगमन शोभते जसें स्त्रीचें ।। अयं हि रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । गद्य अर्ध- नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविषेसनः करः ॥६४ ॥ कवितेत कोठेतरी एखादे पद घालण्यात चूक होणें है वसंततिलका महाकवींना एकप्रकारे शोभाच देते जसें भरदार स्तनजधन हा तोच हात लिहिले मृदु काव्य ज्याने भारामुळे अलसगमन स्त्रीला हे (पद चुकणे) शोभते तसे उत्तुंगपीन कुच कुस्करिले जयाने ॥ अगावरी युवतिच्या फिरला सुखांत ते पृथ्वीपतयो जयन्ति, नतयो येषां द्विषद्भूभृतां सोडी निन्या सुरतपूर्वहि हाच हात ।। ६४॥ ते बंद्या यतयो, विशन्ति मतयो येषां परे ब्रह्मणि । गद्य अर्थ- ते श्लाघ्याः कवयो, वयोमदभरव्याजृम्भमाणागना- (कवि आपल्या हाताचे कौतुक करतो) ज्याने रसपूर्ण काव्य लिहिले-कुचमर्दन केलें, कामिनींचा अगस्पर्श केला हक्पाता इव तोपयन्ति हृदयं, येषां गिरां संचयः ६७ नीलीबंध सोडले तोच धन्य हा हात । शार्दूलविक्रीडित राजे तेच खरे, जयांस नमिती ते शनुराजे सदा येषां कोमल काव्यकौशलकलालीलावती भारती ब्रही होइ विलीन यन्मति, यती ते बंद्य हो सर्वदा।। तेषां कर्कशतर्फ चक्रवचनोद्गारेऽपि किं हीयते । तोची स्तुत्य कयी, हरी जनमना, जो याडायाभूषणे जैशी यौवनमारमत्त रमणी आकर्षिते दृष्टिने ॥६७॥ यैः कान्ताकुचमंडले कररुहाः सानन्दमारोपिता- स्तैः किं मत्तकरीन्द्रकुम्भशिखरे नारोपणीयाः शराः ॥ ज्याना शत्रुराजे लोटांगण घालतात, ते खरे राजे, ब्रह्मात शार्दूलविक्रीडित ज्याची मति विलीन झाली, ते खरे यति आणि, एकाद्या मत्त- वाणी काव्यमयी सुकौशलकलायुक्ता जयां लाभली यौवन कामिनीच्या कटाक्षाप्रमाणे, जे, आपल्या वाणीने, जन- त्यांना साध्य न काय फर्कशअशी ती वकतर्कावली?॥ हृदयाला सतुष्ट करतात, ते खरे कधि ! कांतेच्या कुचमंडली फिरविती जे वीर मोदें कर त्यांना शक्य न सोडणे शरहि कांउन्मत्त हत्तीवर?॥ गप अर्थ- हे राजानत्यजत सुकविप्रेमबन्धे विरोध ("तुम्ही कवि लुसलुशीत काव्य लिहितो तर्कशास्त्राची शुद्धा कीर्तिः स्फुरति भवतां नूनमेतत्प्रसादात् ।। कठोर भाषा तुम्होला काय साधणार ?" असें डिवचता, कवि | तुष्टैर्बद्धं तदलघु रघुस्वामिनः सञ्चरिनं उत्तर देतो-) ज्यांना ललिन कौशल्ययुक्त काव्यवाणी असते, त्यांना, क्रुद्धैर्भात स्त्रिभुवनजयी हास्यमार्ग दशास्यः ॥६॥ तर्काची वक कठोर भाषा वापरणे, अशक्य थोडेच आहे? मंदाक्रान्ता (लढाईवर नमले, म्हणजे) जे वीर, आपल्या कातेच्या पुच- राजा! मैत्री कविसि करण्या तूं विरोधास टाकी कुंभावर, आनंदाने, हात फिरवितात, तेच पीर, त्याच हातांनी, गुद्धा कीर्ती तव पसरते तत्प्रसादेच लोकी ॥ मत्तगजकुंभावर नाही या वाण सोडीन। श्रीरामाचे चरित रचिलें थोर ज्यांनी सुपींत नेले को विजगविजयी रायणा हास्यतेत ॥ ६८ ॥ गद्य अर्थ- ·(प्रकरण २ रें) कविप्रमान, वाल्मीकि, कवितासंता. गय मर्य- गद्य अर्थ- हे राजा, कवीशी स्नेह करण्यावायतीतला तुझा विरोध हे सर्व दुष्टानो ! माझे बोलणे नीट ऐका! स्वगी अरत टाकून दे तुझी विशुद्ध कीर्ति, त्यांच्याच कृपेने, जात पमरते आहे, पण तुम्हाम (वर्ग मिळणार नसल्यान) ते कयीय ते सुपीत आले म्हणून, त्यांनी रामाचे एवढ़े मोठे चरित्र | मिळणारे नव्हे तेव्हा तुमच्यावर उपकार करण्यासाठी, आम्ही रचिलें ते रागावले, म्हणून निजगविजयी रावणाला हास्यास्पद | कवि (येथेच ) है में कान्यामृत उत्पन करीत आहा, त्यांनीच करून सोडले तेच आदरानं प्या! 0- | नेत्र व्याकरणशमेव पितरं, न भ्रातरं ताकि लकापतेः सकुचितं यशो यद् मीमांसानिपुणं नपुंसकमिति, ज्ञाचा निरसादरा ॥ यत्कीर्तिपात्र रघुराजपुत्रः। दूरात्संकुचितैव गच्छति पुनश्चाण्डालपच्छान्दसं स सर्व एपादिकवेः प्रभावो काव्यालंकरणज्ञमेर कविता-कांता वृणीले स्वयम् ७१ न कोपनीयाः कवयः क्षितीन्द्रः॥६९॥ आर्या वसततिरका वैयाकरणास पिता, केलें कमी कितितरी यश रावणाचे भ्राता तार्किक जनास मानून । सत्कीर्तिपान ठरलें यश राघवाचें ॥ मीमांसका नपुंसक तो तो प्रभाव वय वाल्मिकिचाच सास म्हणत, तया तुच्छ तुच्छ समजून ॥ राजा! कधी कविजनां डिवचूं नकोस ॥१९॥ दूर पळे संकोचे, अस्पृश्यचि वैदिकास मानून । द्यि अर्थ- काव्यालंकारशा रावणाचे यश, पुष्कळ कमी कम्न, रामाचें चरिन कीर्तिपात्र कान्यवधु घरी स्वयेंच जाऊन ॥ ७१ ॥ रविलें, हा सर्व, आदिकवि वाल्मीकीचा (कर्तुगर्तु) गद्य भर्थ- असा प्रभाव आहे, म्हणून, हे राजा । कर्वीचा कोप स्वत वर ओढवून घेऊ नकोस कान्यधु ही वैयाकरणाला याप, ताकिाला भाऊ, मानते मीमामकाला नपुमक म्हणून तुन्छ मानते, वैदिकाला चाण्डाल समजून सकोचून दूर पळते कान्यालंकार जाण- णाऱ्या पुरुषास मान, स्वयें जाऊन माळ घालते रे रे सलाः शृणुत मद्वचनं समस्ताः स्वर्गे सुधाऽस्ति, सुलभा न तु सा भवद्भिः।। कुर्मस्तदत्र भवतामुपकारकारि गृहन्तु सर्ने यदि या ययेष्ट काव्यामृतं पिवत तत्परमादरेण ॥७०॥ नास्ति क्षतिः कापि कवीश्वराणाम् ।। रलेपु लुमेपु बहुप्यमय- शार्दूलविपीडित रद्यापि रत्नाकर एव सिन्युः।। ७२॥ दुष्टांनो! तुमच्या हितार्थ वदतों तें सर्य ध्या ऐकुन उपजानि स्वर्गी त्या असली सुधा तरि तुम्हां केन्हांहि ती लभ्य न ॥ घेनोत सारे कितिही लुटून आम्ही हे उपगरकारफ, तुम्हां, आहोत जे निर्मित महाकवींचे लरही उणे न ।। ध्या हो सादर ते पिऊन अमृता रने किती चोरनिही सुरांनी हे तुल्य काव्यामृत ॥ ७० ॥ समुद्र रत्नाकर तो अजूनी ॥ ७२ ॥ मुमा.४ ·(प्रकरण २ रें) रमनानटी, कवीचा अपमान, मुरारि. " स्रग्धरा. निम्नाही, रजनिकर चंद्र; नीरज-कमल; निर=समुदाय, | गद्य अर्थ-- वरसमा पंडितांची समा. नव-रस-भाव-नक रसाचे भाव (कोणा करीला, साच्या योग्य, मानाची जागा, राजसमेत जाणणारे. न मिळा यामुळे, कवि म्हणतो-) चंद्राशिवाय रान-कमलममुदायाविना सरोवर; आणि नय. ज्या आम्ही आमच्या मुंदर काव्यरचनेनं उभ्या जगाल रस भाव जाणणाऱ्याशिवाय पंडितसभा-राजसभा या शोभत | मिस्त घेतले आहे-या आम्हांला, राजाच्या पुढे वगविण्यात नाहीत. आले, किंवा मागे, तरी त्यामुळे आमची काय हानि होणार आहे? घरांत असो, वनांत असो, किंवा स्त्रीच्या योजांवर यदि प्रमुरुदारधीः सुरसकाव्यकौतूहल- असो, मूळव्या तेजम्मी रलांचे मूल्य योटेंच कमी अधिक होते? स्तथैव च सभासदः सदसि तद्गुणप्राहिणः ॥ सुवर्णसदृलंकृतिर्भवति तत्र नृत्योद्यता व्यासादीन्कविपुगयाननुचितर्वाक्यैः सलीलं हम- मदीयरसनानटी रसघटीयमानन्दभूः ॥७७॥ अर्जल्प, निमील्य लोचनयुगं श्लोकान्सगर्न पठ ॥ चार्या काव्यं घिगुरु यत्परैर्विरचितं स्पर्धस्व साधं बुध- प्रभु तो उदारहृदयी, यद्यभ्यर्थयसे श्रुतेन रहितः पाण्डिसमाप्तुं बलात् ॥७९॥ काव्यरसा जाणता असेल जर। आणि समेत सभासद व्यासादी सत्कवींना, अनुचित यदुनी परगुण घेण्यास सिद्ध असति तर ॥ लीलया तू हंसून, मम रसना हीच नटी मोठ्याने जल्प, दोन्ही स्वनयन मिटुनी रसमय आनंदभूमि, नृत्यार्थ श्लोक गर्चे म्हणून॥ आहे सज सुवर्णा- घिमारी काव्य अन्ये रचित सरसही, लंकारांचे स्वविभय दाबीत ॥ ७ ॥ स्पर्ध विद्वजनांत यावें पांडित्य याटे जर नच शिकतां, राजा, मनानं उदार, व, काव्यश, आणि, राजसमें ओटुंताणून तूतें ॥७९॥ तील सदस्य गुणप्राहक असतील, तर, माझी वाणीरूपी नटी, गद्य भये- रसमय, घ आनंददायी अशी, स्वतःचे मु-वर्ण व अलंकार (दोन्ही शब्द व्ययी) यांचे वैभव दाखवीत, नर्तन करण्यास कयिनुव इतर सर्वांना नावे ठेवीन बसतान, खाना उद्देशून-) (स्वत ला काही शान नमुता, पाडिलाचा आव आणीत, ने तयारच आहे. जर तुला, काही न शिरता, ओढ्न ताणून आपटेलें पांडिल्य चिकटवून घेण्याची इच्छा असेल तर च्यामादि पुरो वा पश्चाद्वा वयमुपविशामः क्षितिमुजां महाकवींना, काहीतरी, अचकट-विचकट, योदन ठीटेनें ततः किन्नग्छिन्नं वचनरचनाकीतजगताम् ।। हंसत जा. डोळे मिटून, कोठले तरी श्लोक, मोठ्या गर्वात अगारे, कान्तारे, कुचकलशमारे मृगदृशां म्हणत, मोठ्याने वडवडत जा. दुमन्यांच्या चांगल्या काव्यां- चाही धिकार वरीत जा. मोठमोठ्या विद्वानाशी स्पर्धा कर. मणेस्तुल्यं मूल्यं सहजसुभगस्य द्युतिमतः॥७८॥ चार्या सुवचनरचनामूल्ये असिल जगा विकत घेतलेंज्यांनी जानीते नितराममो कुविकुलश्रेष्ठो मुरारिः कविः ॥ देवीं वाचमुपासते हि वह्वः, सारं तु सारस्वतं मागे,पुढे, नृपाच्या, कुटेंहि यसलों तरी कुठे हानि?॥ स्त्रीच्या कुचकुंभांवर-घरांत किंचा वनांत जरिअसलें अब्धिलहित एव वानरमटे: किन्वस्य गंमीरवा- धुतिमयरत्नाचेत्या सहजअसें मूल्य काय तरिवदले? । मापातालविमम-पीयर-तनुर्जानाति मंधाचलः ॥८॥ गच अर्थ- ·गद्य अर्थ- संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं ? किमरिभिः सर्वांनी त्यांना यथेच्छ लुटले, तरी महाकवींचें (भाण्डार) क्रोधोऽस्ति चेद्देहिनां ? कमी होत नाही देवांनी त्यातली कितीही रत्ने चोरून नेली, ज्ञातिश्चेदनलेन किं ? यदि सुहृ- तरी समुद्र अद्यापि रत्नाकरच आहे दिव्यौपधैः किं फलम् ? ॥ प्रतीयमानं पुनरन्यदेव किं सर्यदि दुर्जनाः ? किमु धन- वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् ।। विद्यानवद्या यदि ? यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं ब्रीडा चेकिमु भूषणैः ? सुकविता विभाति लावण्यमियागनासु ॥ ७३ ॥ यद्यस्ति राज्येन किम् ? ॥ ७५ ॥ शार्दूलविक्रीडित आर्या वाटे वाचुनि अर्थ त्याहुनि दुजा राहे परी अंतरी असतां क्षमा, कवच तें होई थोर कवींचिया सुवचनी ऐसेच कांहीतरी । कशास?-रिपुही, असेल कोप जर? स्त्रीची सुंदरताहि भौतिक तिच्या अंगांत वाटे जरी असतां चारस, अग्निहि न्यारे त्याहुनिही मनोमय वसे सौंदर्य तेथें परी ॥७३॥ फोलचि, औषध, असेल मित्र जर ॥ गद्य अर्थ- असतां कुजन कशाला वरून वाचून, जो अर्थ भासतो, त्याहून दुसराच आशय, साप? सुविधेपुढे धनहि काय? त्याचे पोटात असावा; असे काहीतरी महाकवींच्या उक्तीत विनयापरतें भूषण- असते, स्त्रीच्या भौतिक देहात में सौंदर्य वरवर पाहणाराला काव्यकलेपुढति राज्य तें काय? ॥ ७५ ॥ वाटते, त्याहून काहीतरी निराळंच सौंदर्य, तिच्या अंतरंगात गय अर्थ-- असते, तद्वत, माणसाच्या अगी, क्षमा असेल, तर, चिलखताची काय आवश्यकता आहे ? क्रोध असेल, तर, निराळा शत्रु कशाला अग्रे गीतं, सरसकवयः पार्श्वतो दाक्षिणात्याः वारसा हक्क सांगणारे असतील, तर, निराळा अनि पृष्ठे, लीलावलयरणितं चामरमाहिणीनाम् ।। कशाला ? सुमित्र असतील, तर, निराळे औषध कशाला ? दुर्जन यद्यरत्येवं कुरु भवरसास्वादने लम्पटत्वं असतो, आणखी सर्प कशाला? सुविद्या असल्यास, धनाची काय नो चेञ्चेतः प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधौ॥७४॥ पर्वा ? विनय असल्यास, भूषण कशाला ? काव्यकला असेल तर, तीपुढे, राज्य तें काय? मंदाकांता चाले गाणे पुढ ति, भवती सत्कवी दक्षिणी ते मागे ढाळी चवरि, ललना कंकणांचे ध्वनी ते ॥ रात्रिर्नीरजनिकरा नीरजनिकरापरिष्कृता सरसी । लामे ऐसें तरचि धरतूं संसृतीची उपाधि चित्तानाहीतरभज झणी निर्विकल्पासमाधिया अपि भजते न वरसभा नवरसभावज्ञवर्जिता शोभाम्।। भार्या (भर्तृहरि म्हणतो)-पुढे, गायन चालले आहे. भाजूरास | नीरजनिकरा रात्री नीरजनिकराविना सरोवर ही थोर दक्षिणी कवि विराजमान आहेत. मागे, तरुणी, चव-या न घरसभाही शोमे नयरसभावनजनविना कधिही७६ ढाळताना, त्यांच्या वंकणांचा रुणत्कार, कानी पडत आहे असे छोही वैभव मिळत असेल, तरच, ससाराचा लोभ धरावा. गद्य अर्थ- यात नीरजनिकरा, न वरसभा या शब्दांत कोटि आहे (म्हणून ते मराठी भाषांतरात तसेच ठेवावे लागले) हवा गद्य अर्थ- च्या मार्गे लाग.

·(प्रकरण २ रें) रसनानटी, कवीचा अपमान, मुरारि. . स्रग्धरा H निर-नाही, रजनिकर चंद्र; नीरज-कमल; निकर-समुदाय, | गद्य मर्य- वरराभा-पंडितांची सभा, नव-रम-मावश-नक रसांचे भाष (कोणा कवीला, त्याच्या योग्य, मानाची जागा, राजमभत्त जाणणारे. न मिळाल्यामुळे, कवि म्हणतो-) चंद्राशिवाय राम-कमलसमुदायाविना सरोवरः आणि नव- ज्या आम्ही आमच्या मुंदर काव्यरचनेने उभ्या जगाला रस भाव जाणणा-यांशिवाय पंडितसभा-राजरामा या शोभते विकत घेतले आहे-त्या आम्हाला, राजाच्या पुढे यमविण्यात नाहीत. | आले, किंवा मागें, तरी त्यामुळे आमची काय हानि होणार आहे? घरात असो, वनांत असो, किंवा स्त्रीच्या वक्षोजारर यदि प्रभुरुदारधीः सुरसकाव्यकौतूहल- असो, मूळच्या तेजम्धी रलाचे मूल्य थोडेच कमी अधिक होते? स्तथैव च सभासदः सदसि तद्गुणप्राहिणः ।। सुवर्णसदलंकृतिर्भवति तन नृत्योद्यता व्यासादीन्कविपुगवाननुचिनक्यैः सलील हस- मदीयरसनानटी रसपटीयमानन्दभूः ॥ ७७ ॥ त्रुधैर्जल्स, निमील्य लोचनयुगं श्लोकान्सगर्न पठ॥ थार्या काव्यं धिंकुरु यत्परविरचितं स्पर्धस्व साधं बुध- प्रभु तो उदारहृदयी, यद्यभ्यर्थयसे श्रुतेन रहितः पाण्डित्यमातुं बलात् ॥७९॥ काव्यरसा जाणता असेल जर। आणि सभेत सभासद व्यासादी सत्कवींना, अनुचित बदुनी परगुण घेण्यास सिद्ध असति तर॥ लीलया तू हसून, मम रसना हीच नटी मोट्याने जल्प, दोन्ही स्वनयन मिटुनी रसमय आनंदभूमि, नृत्यार्थ लोक गधैं म्हणून ॥ आहे सज सुवर्णा धिकारी काव्य अन्ये रचित सरसही, लंकारांचे स्वविमव दावीत ॥७७ ॥ स्पर्ध विद्वजनांत गद्य अर्थ- यावें पांडित्य वाटे जर नच शिकतां, राजा, मनाने उदार, व, काव्यश, आणि, राजसमें. ओढुंताणून तूतें ॥ ७९ ॥ तील सदस्य गुणग्राहक असतील, तर, माझी वाणीरूपी नटी, गद्य अर्थ- रसमय, व आनंददायी अशी, स्वतःचे सु-वर्ण व अलंकार (दोन्ही शब्द द्यर्थी ) यांचे वैभव दाखवीत, नर्तन करण्यास (स्वतःला काही ज्ञान नगता, पांडित्याचा आव आणीत, जे तयारच आहे. कवित्रुव इतर सर्वांना नावे ठेवीत वसतात, लांना उद्देशून-) जर तुला, काही न शिकता, ओढून ताणून आणलेलें पांडित्य चिकटवून घेण्याची इच्छा असेल तर व्यासादि पुरो या पश्चाद्वा वयमुपविशामः क्षितिमुजां महाकवींना, काहीतरी, अवस्ट-विचकट, बोलून लीलेने ततः किन्नरिछन्नं वचनरचनाकीतजगताम् । इंसत जा. डोळे मिटून, कोठले तरी श्लोक, मोठ्या गर्वात अगारे, कान्तारे, कुचकलशभारे सुगदृशां म्हणत, मोन्याने वडवरत जा. दुसऱ्याच्या चागल्या काव्यां- चाही धिकार करीत जा. मोठमोठ्या विद्वानाशी सर्धा कर. मणेस्तुल्यं मूल्यं सहजसुभगस्य द्युतिमतः॥ ७८॥ धार्या सुषचनरचनामूल्ये अखिल जगा विकत घेतले ज्यांनी जानीते नितरामसौ कुविकुलश्रेष्ठो मुरारिः कविः ।। देवीं वाचमुपासते हि वह्वः, सारं तु सारस्वतं मागे,पुढे, नृपाच्या, फुटेंहि वसलो तरी कुठे हानि?॥ खीच्या कुचकुंभांवर-घरांत किंवा वनांत जरिअसल अब्धिर्लवित एव यानरमटैः किन्त्वस्य गंमीरता- युतिमयरत्नाचे त्या सहजअसे मूल्य काय तरिक्दले? मापातालविमन-पीवर-तनुर्जानाति मंथाचलः ।।८०॥

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
०-
शार्दूलविक्रीडित
शार्दूलविक्रीडित
वाग्देवीस उपासिती किति तरी, कायस्थ ममें परी पूर्वी एक फुणी, जुन्या कविजनां मोजावया वैसतां-
जाणे पूर्ण मुरारि तो, कविकुळी जो भूषणाचे परी॥ हक्कानेंच कनिष्ठिकेवर वसे तो कालिदास स्वतां ।
अब्धीलंधिति वीरवानर, परी खोली तयाची किती. त्याच्या तुल्य दुजा कवीन दिसतांती मोजणी थांबली
पातालावधि पुष्ट देह घुडवी, त्या मंदराज्ञात ती॥८॥ यासाठीच अनामिका अजुनिही नांवापरी राहिली ॥
गद्य अर्थ-
गद्य अर्थ-
(मुरारिकवीची प्रशसा-) सरस्वतीची उपासना करणारे (करगुलीच्या जवळच्या बोटाला अनामिका नाव को
पुष्कळ आहेत, परंतु काव्यांतलें खरें सार कविश्रेष्ठ मुरारि ! पडले याचे अभिनव स्पष्टीकरण -)
हा एकटाच जाणतो लंकेच्या समरात अनेक वानरवीर समुदा.
पूर्वी, कोणी, कवींची गणना करावयास बसले, तेव्हा साह-
वरून उड्डाण करून गेले, परंतु, समुद्राची खोली किती, ते जिककालिदासाच्या नावाने करागुळी मिटली पण पुढे विचार
(मंथनाचे वेळी ) आपला विशाल देह, अगदी पाताळापर्यंत करता, कालिदासाच्या तोलाचा कवि अद्यापपर्यंत कोणी
ज्याने बुडविला, त्या एका मदर पर्वतालाच माहीत !
झालेला नसल्याने, दुसरें वोट मिटण्याची पाळीच आली नाही,
त्यामुळे त्या बोटाचें अनामिका हे नाव सार्थ झाले.
यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरो
भासो हासः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः । गीर्वाणवाणीपु विशिष्टबुद्धि-
हो हो, हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु पाण:
स्तथापि भाषांतरलोलुपोऽहम् ॥
केषां नैपा कथय कविताकामिनी कौतुकाय १८१॥ यथा सुधायां मरुतां च सत्यां
शार्दूर विक्रीडित
स्वर्गागनानामधरासवे रुचिः ।। ८३ ॥
कानांतील मयूर भूपण जिच्या, केशापरी चोर तो
वसंततिरका
कालीदास विलास, भासहि जिच्या
त्या संस्कृताप्रति मला जरि ओढ राहे
हासापरी भासतो॥
भाषांतरांत तरि लोलुप मीच आहे ॥
हर्षाचे परि हर्प, वाण हृदयीं तो पंचवाणापरी स्वर्गामधे अमृतही मिळुनी सुरांते
होई पात्र न फौतुकास कविता-देवी कुण्या अतरी? कांअप्सराधरसुधा अतिगोड वाटे? ॥८३॥
गद्य अर्थ-
गद्य भर्थ-
ज्या कवितादेवीच्या, मयूर फवि हा कर्णभूषणाप्रमाणे सस्कृत भाषेविषयी मला विशेष प्रेम असले, तरी, भाषांतर
आहे. चोर पावे हा केशरलापाप्रमाणे, भास हा हास्याप्रमाणे करण्याविषयी माझें मन विशेष लोलुप आहे देवांना अमृत
कविकुलश्रेष्ठ कालिदास हा विरासाप्रमाणे, हर्ष हा हर्षाप्रमाणे, | मिळत असून सुद्धा, अप्सरांचे अधरासा पिण्यास, त्याना
वयाण जग तिच्या हृदयातील पचाणा (मदना) प्रमाणे गोडी वाटतेच ना।
माहे, ती कवितादेवी, साग बरे, योगाच्या कौतुकाला पान
होणार नाही.
श्लोकस्तु श्लोकतां याति यत्र तिष्ठन्ति साधवः ।
पुरा कवीनां गणनाप्रसंगे
'ल' फारो लुप्यते तत्र यत्र तिष्ठन्त्यसाधवः ।।८४॥
फनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासा ।
अनुष्टुभ
अद्यापि तत्तुल्यस्वेरभावा-
असती साधु हे तेथे श्लोक लोकत्व पावतो॥
दनामिया सार्थवती पभूध ॥ ८२॥ असाधु असती तेथें 'ल' हा त्यांतनि लोपतो॥ ८४॥

·10- (प्रकरण २ रें) कवीश्वर, रसज्ञ, शन्दशास्त्र, भाषांतर. २९ गद्य भयं- सरस्वती-मातुरभूचिरं न यः काव्याचा, श्लोकाचा, आखाद घेणारे जर सुजन कवित्वपांडित्यधनस्तनधयः ॥ असतील, तर श्लोकाचें लोकत्व टिकून राहते. पण जर, काव्यवाचक दुर्जन अमतील तर, त्या लोक शब्दांतील 'ल कथं स सर्वाङ्गमनाप्तसाम्यो कार नष्ट होतो, म्हणून शोक शिल्लक राहतो. (कुठून या दुर्जनांना दिनादिनं प्रौढिविशेषमभुते ? ॥८॥ काव्य दाखविलें असें म्हणून शोक करण्यानी पाळी कवीवर येते.) भार्या आई सरस्वतीचे कवित्व पांडित्य पुष्ट कुच दोन । कवीश्वराणां वचसां निनादै- त्यांचे बहुकाळ कपी वाल्यी ज्याला न लामलें पान ॥ नंदन्ति विद्यानिधयो न चान्ये ।। ऐसा रुशतनु कवि तो अंगी सौष्ठव जया मिळाले न। चंद्रोपला एव कर्हिमांशो- प्रौढत्व उत्तरोत्तर, विशेपसे, दाखवील कोठून? ८७ गध भर्य- मंध्ये शिलानां मामा भवन्ति ॥८५॥ कवित्व आणि विद्वत्ता, है जे सरस्वतीमातेचे जणू दोन उपजाति पुष्ट स्तनच, त्याचे पान, ज्याना फारसे मिळाले नाही, ज्यांना महाकवींच्या वचनें निनाद त्यामुळे, देहसौदव थालें नाही, असे जरत्कार कवि, उत्तरोत्तर, उठे सुविद्यांतच, ना दुज्यांत ॥ (आपल्या काव्यदेहांत) विशेषसे प्रौढत्व, कोटून दाखवू करें शशीच्या, अवघ्या शिलांत शवणार? रसें वे एकच चंद्रकांत ॥ ८५॥ गद्य मर्थ- सत्काव्यमास्वाद्य यदा रसज्ञो महान् कवींच्या पाणीचे पडसाद, सुविद्य अंतःकर- नैव क्षमो धारयितुं वमोदम् ।। णांतच उठतात; इतरर्रात नाही. दगडच्या राशीन, एक्टा प्रणेतुरमे प्रकटीकरोति चंद्रकांतच काय तो, चंद्राचे किरण पद्धताच, रसाने नाहून निघतो. मुतस्तदाऽऽनन्दमवर्णनीयम् ॥८॥ उपजाति शब्दशास्त्रमनधीत्य यः पुमान चाखोनि सत्काब्य रसश जेव्हां वक्तुमिच्छति वचः सभान्तरे ॥ मोदा समावू न शकेच; तेव्हां ॥ कवीस तो वोलुनि दासवीतो बद्भुमिच्छति वने मदोत्कट दोघां तदा मोद अवर्ण्य होतो ॥ ८८॥ हस्तिनं स विसतन्तुभिर्नरः ।। ८६ ।। रयोद्धता (कवि-श्री. छने, कल्याण.) रसज्ञ, जेव्हा एखादें शब्दशास्त्र न शिकूनि जे जन सत्काव्य चाखतो, व त्यामुळे त्याचा आनंद पोटात न बोलु इच्छिति झणी समांतुन ।। | मावल्याने, तो जेव्हा, ते कधीस सागतो, तेव्हा त्या दोघानाही इच्छिती कमलतन्तु घेउनी जो आनंद होतो तो अवर्णनीय असतो. यांधण्यास गज मत्त ते वनीं ।। ८६॥ गद्य अर्थ- ताम्बूलं दयिताघरे प्रकुरुते रंगप्रकपं यदा शब्दशास्त्र, धपतृत्व, वगैरे न शिकता, जो मनुष्य एकदम आपला, सभांतून बोलू पाहतो, तो, रानातल्या उन्मत्त हृत्वा तत् परिचुम्व्य हर्पित-मना ओष्ठे निजे बलमः ।। हत्तीला, कमल ततूंनी योधू पाहतो असेंच म्हटले पाहिजे, वन् स्वाननसंपुटे वितनुते तुल्यां रुचि, सोऽभुते यं मोदं, लभते तमेव रसिको मापान्तराखादका ८९ गद्य अर्थ-

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
वसंततिलका
तिचे चुंबन घेऊन, तिच्या मुखातला तो विडा आपल्या मुखात
रंगे विडा यहु जधीं दयिताघरांत,
ध्यावा (आपल्या भात तो अर्थ आणावा) व पुनश्च
चुंबून, त्या हरनि घेत (सात) निजाननांत॥ करीन, खताचे ओदांना प्रियेच्या ओष्टांइतका रंग आणादा
ततुल्य ओष्ठ निज, रंगविण्यांत जैशी
मापांतरांत रुचि ये रसिकास तैशी ॥ ८९ ॥
(मूळांतली बहुतेक गोडी, रस, रंग, भाषांतरांत
आणावा) याप्रकारामध्ये प्रियकराला जी गोडी लामते-
गद्य अर्थ-
तशीच गोडी भापान्तराचा खाद घेणाऱ्या रसिकाला
आपल्या प्रियेने ताबूलभक्षण सुरू केलेले आहे व लामुळे मिळत असते. (स्वतंत्र कविता हा एकट्याने विडा खाण्या-
विचे ओट विशेष रंगलेले आहेत असे वधून (आपल्या सारखें व भाषांतरित कविता वरील प्रमाणे रगेल विडा,
आवडला फरीची विशेष रंगलेली कविता पाहून ) प्रियकराने ! खाण्यासारखें, म्हणून भाषांतराचें श्रेष्ठत्व वर्णिलं आहे.)
प्रकरण तिसरें
गुण, गुणी, गुणज्ञ, निर्गुण, दोप, दोपी:-
गुणा गुणज्ञेपु गुणीभवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोपाः।।
आस्वाद्यतोयाः प्रभांति नद्यः
समुद्रमासाय भवन्त्यपेयाः ॥१॥
उपजाति
गुणशची सहण जाणताती
से निर्गुणाच्या फरि दोप होती ॥
गोडेचि पाणी उगर्मी नद्यांचं
अधीत ते योग्य नसे पिण्याचेnan
गपार्य-
गुण जागगायापाशी, गुण हे गुणच ठरतात; पर, तेच
निर्गुणाला दोगामारसे दिमतात. नद्या या उगमाशी गोडच
असतात पण त्याच समुद्रात गेन्या, की, लांचे पाणी पिण्याचे
योग्य राहात नाही.
वसंततिलका
विश्वास मोहक अशा गुणसुंदरांचा
हो गोड रोपहि सुनिर्मल अंतरींचा।
लोकप्रिय परिमलें असतें भरून
त्या केशरांतिल किती फटुताहि छान !॥२॥
गद्यार्प-
विश्वाला आवडगाया गुणांनी युक्त व निर्मल अंतःकर-
गाच्या मुजनांचा, रोष हाही, रमणीय असतो. सर्वाना आवड.
पारा सुगंध ज्यांत पूर्ण भरला आहे, असा पेशरातील,
कइपगामा रम्यव वाटतो.
गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं; दूरेऽपि यसवां सताम् ।।
फैकीगन्यमानाय स्वयमायांति पट्पदाः ॥ ३॥
अनुष्टुम्
राहत्या दूर साधूचे दूत होतात सहुण ॥
हुँगुनी केतकी गंध,स्वयें येतात पट्पद ॥ ३॥
गधार्य-
साधु (गुशार मून) दूर राहत असले, तरी, सवै सहप
हे, त्यांचे दूत होतात. फेयायाचा वाम (हाच लाचा सहज
दूत) नाच, भुंगे अपमच होऊन धावत येतात.
विधामिरामगुणगौरयगुम्फितानां
रोपोऽपि निर्मलधियां रमणीय एय ।।
टोकप्रियः परिमले: परिपूरितस
पाश्मीरजस पटुतापि नितान्तरम्या ॥ २॥

·. (प्रकरण ३ रें) गुण, गुणाः पूजास्थानं, अंतर्गुण. कस्यापि कोऽप्यतिशयोऽस्ति स तेन लोके शार्दूलविक्रीडित ख्याति प्रयाति, न हि सर्वविदस्तु सर्वे ।। : शिप्या या शिशु तू जरी मजसि दे कि केतकी फलति ? किं पनसः सपुष्पः ? - नाते तसे ठेवुनी किं नागवहयपि च पुष्पफलैरुपेता ? ॥ ४ ॥ मोठी शुद्धि तुझी, फरी दृढ़, तुझ्या ठायींच भकी मनीं ॥ वसंततिलका सीते 1 तूं जगतास चंय अससी; कांही कुणांत गुण थोर वसे तयाने स्त्री वालही होउनी तो स्यात होत जाग, सर्व न सर्व जाणे ॥ ना लिंगा, न वयास, केवळ गुणां, कां केवडयास फल ? कां फणसास फूल ? पूजार्ह मानी गुणी ॥६॥ किंवा धरील फळपुप्पहि नागवेल ?॥४॥ गद्यार्थ- गद्यार्य- कोणांत काहीतरी विशेष गुण असतो, तेवढ्याने तो जगात मुलीसारखी किंवा शिष्येसारखी आहेस ते नाते क्षणभर बाजूस (चण्ठि मुनि सीतेला म्हणतात-) हे पीते, तूं मला प्रख्यात होतो. सारेच काही सर्वज्ञ नसतात. केवघ्याला कुठे पळ ठेव ! पण तुझी परमशुद्धता, माझी तुझ्या ठायीं भक्ति वाढवीत येते ? फणसाला कुठे फूल येते ?, किंवा नागवेलीला फळे फुलें आहे. तूं लहान असलीस किंवा धौ असलीस (म्हणून काय दोन्ही कुठे येतात ? (पण एकेक गुण आहे तो पुरेसा आहे.) झाले?) तरी जगाला बन्दनीयच आहेस. गुणी लोक हे केवळ गुणांसच पूजाई मानतात. पूजास्थानाचे लिंग किंवा वय प्रथमदिवसचंद्रः सर्वलोकैकवन्द्यः पाहात नाहीत. सच सकलकलाभिः पूर्णचन्द्रो न वन्द्यः॥ अतिपरिचयदोपात्कस्य नो मानहानि- पाह्यांगमानमवलोक्य न जातु कैश्चित् नवनवगुणरागी प्रायशो जीवलोकः ॥ ५ ॥ कस्यापि शक्यमवधारयितुं गुणीघाः ।। मालिनी छन्नोऽपि कण्टकचयैः पनसो वहिस्ता- प्रथमदिवसचंद्रा सर्वही पूजितात दन्तः सुधासमधिकं हि रसं विभर्ति ॥ ७ ॥ परि नच पुनवेचा चंद्र तो घंध होत ॥ अतिपरिचयदो मान राहे कुणास? वसंततिलका नव नव गुणा वाटे गोड सान्या जगास ॥५॥ वाह्यांग मात्र यधुनी, गुण ते कुणाचे 'चार्य- कोणासही समजणें न च शक्य साचें ।। लोक प्रतिपदेच्या चन्द्राची पूजा करतात; पण, सर्व क्लांनी बाहेरुनी फणस कंटकपूर्ण याटे त पौर्णिमेच्या चन्द्राची करीत नाहीत. ( सतत १५ दिवस आहे सुधामधुरची रस आंत त्यातें ॥७॥ हिल्याने त्याचा कंटाळा येत असावा) अतिपरिचय झाल्यानें | गद्यार्य- णाची मानहानि होत नाही ? सर्वानाच नवा नवा गुण सिला, म्हणजे तो गोड वाटतो. केवळ बाह्यरूप पाहून, कोणासही, कोणाचे गुण जाणणे शक्य नाही. फणस बाहेरून काथ्यांनी भरलेला असतो पण, त्याचे आंत, अमृततुल्य अमा मधुर रस असतो. शेशुर्या शिष्या वा यदसि मम तत्तिष्ठतु तथा शुद्धरुत्कर्षस्त्वयि तु मम भक्ति गुढयति ॥ शेशुलं स्त्रैणं वा भवतु ननु बंद्यासि जगतो रे फूप जीवनागार, यदि दातृत्वमिच्छसि गुणाः पूजास्थानं गुणिपु, न च लिङ्गं न च वयः॥६॥ तदा त्वं गुणवत्पात्रमेकं वा सन्निधौ कुरु ॥ ८॥ --- .

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश मनुष्टुम् गुणानानशावा प्रचुरधनदादापि न मुद्दे जीवनागार हे कक्षा देण्या, तूं इच्छीसी जर। मुदे विद्याज्ञाता भवति मितदावापि गुणिनाम्॥ गुणवान् पात्र तूं ठेवी आपुल्या जवळी तर ॥ ८॥ शो प्राम्या दत्ते, न पुनरवपत्ते सुचतुरो गद्यार्य- दृशः प्रांतं दत्वा, वशपति निवांत पुरवधूः॥११॥ (यांत तीन सन्द पयों आहेत. जीवन जीवन किंवा पानी, शार्दूलविक्रीडित गुणसहुप किंवा दोरी, पार दान देयास समात्र किंवा मां.. हे चा-तुझ्यावर बीवनाचा जो सोग आहे तो घर दाता थोर परी गुणज्ञ न गुणी ग्रेवाला तूं देशं इडीत मसील तर एक सत्पात्र गुणिजन लोकां न तो मोद दे जवन देव. ( किंवा दोरी लावटे भाडे व क.) देई अल्प तरी गुणचि खरा- तो त्यां सदा आवडे। न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्ष पाहे नेत्र भरूनि, सुस तरि कां माळेल ग्राम्येवरी! स तं सदा निन्दति मात्र चित्रम् ।। देतां मात्र कटाक्ष, पूर्ण वश ती, पया विराती करिकुम्भजाता त्यातें करी नागरी ॥ ११॥ मुक्त पारेत्यज्य विभर्वि गुंजाम् ॥ ९॥ गद्यार्य- उपजाति गुण न वागणारा दाता, बरी, पुष्कळ धन देणारा असेल जाणे न ज्याच्या महती गुणांची वरी, गुणीजनना तो आनंद देत नाही. तेच गुण जाग. तो त्यास निंदीन विचित्र हेची ॥ पारा दाता जरी थोडे देत असला, तरी लाना अधिक प्रिय जशी त्यजोनी करिकुंभ मोती यसतो. खेडवळ (मरशिक) तरणी एकापारडे डोळे भरून गुंजा शरीरी घरित किराती ॥९॥ पाहील, (स दृष्टी देईल) तरी, रवि तिच्याकडे सापही देत नाही. वेंच रसज्ञ नागर नौ नुसते कटाक्ष (डोल्पाचा गया- नुसता कोपरा) देईल त्याने रसिक रुपूर्ण वश होईल, ज्याला ज्याच्या गुणांची थोरवी माहत नाहीं तो, लाची निंदा करतो, यांत आधर्ष काय! भिदीन, हारिया गाड- स्पटातील मोती, टास्न गुंशच नाही का धारण करीत ! न हि ज्येष्टस्य ज्येष्ठत्वं गुणैजेटत्वमुच्यते ।। फेतकीवरपत्रेषु लघुपत्रस्य गौरवम् ।। १२ ।। नेयमेव साधीयो धितु गुनागौरवम् ।। उपजाति शाखिनोऽन्ये विराजते, सण्ड्यंते पन्दनमाः॥१०॥ ययामुळे ज्येष्ठपणा न येतो मिळे कुपालाहि गुणांमुळे तो॥ परी निर्गुपता याटे, धिभारा थोर सहप से फेवडयाांतिल पत्र सान डोलती दुसरे वृक्ष-कापले जाति चंदन ॥१०॥ श्रेष्ठत्व पाये सगळयांमधून ॥ १२ ॥ गा- गपार्य- गुपय नम हे बरे वाटते. मोया गुणांचा विकार मो. के बारे मेष्टरमा पेट नाहीं. दो गुणांमुळे देव सारे ऐटीत गुरूत ममनात, मानि चन्दन को ले अवलो. कंवदारया अदलें (बपाने सति रहान) पानव ॥ मान में अमतें.

·माल्यमारा 0-- (प्रकरण ३ रें) गुण, दोप, गुणच बैरी गुणवानपि नोपयाति पूजा मायां पुरुषः सत्पुरुपैरफध्यमानः । गुणिजनदोष गुण बने न हि सौरमणिः स्वभावकांति दुष्टांचे सुस्त थोरही दोष । रविपादेरनधिष्ठितः करोति ॥ १३ ॥ गो पय करी तृणाचं, सर्प दुधाचें करीत जेवि विष ॥ १५ ॥ गद्यार्थ- अनुनीहि गुणी, न पूज्य होतो गुणिजनांना दोषी वस्तु दिली तरी ते त्याचा गुण कान नर, ज्या सजन वानितील ना तो॥ दाखवितात. उलट दोषी माणसाला चांगली वस्तु देऊनही तो शिरती रविचे न पाद ज्यांत त्याची वाईट कम्न शक्नो. गाय गरताचें दूर करते, व सर्प पसरी ना धुति मूळ सूर्यकांत ॥ १३॥ दुधाचे विष करतो. गद्यार्थ- सजनांनी ज्याची स्तुति केरेली नसेल, तो स्वन. गुणी आरोप्यते शिला गेले यत्नेन महता यथा । असूनही, वंद्य होत नाही. ज्याला सूर्याच्या किरणांनी सर्श केला पात्यते तु क्षणेनाथस्तथात्मा गुणदोपयोः ॥१६।। नाही, असा सूर्यकांन मणि आपले मूळचे तेज प्रकट करीत वसंततिलका नाही. नेता शिला गिरिवरी, यहु कट होती येते, क्षणींच गिरिखालति पाडतां ती ।। दोपमपि गुणयति जने दृष्ट्वा गुणरागिणो तैसेचि सहुणहि कप्टुनि येति सारे न सिद्यन्ते। येतात दोप परि ते सहजींच या रे ॥ १६ ॥ प्रीत्येव शशिनि पतितं, पश्यति लोकः कलंक- गद्यार्थ- मपि ॥ १४ ॥ डोंगरावर दगड चटवावयास मोठे वष्ट पडतात, पग, लाला साठी क्षणात बिनायाग पाडता येतं तसेच सहण है, मिळवायला भार्या वट पडतात. दुर्गुण अंगी आणण्यास काहींच कट नकोत. दोपहि गुणीजनांतिल, वधुनि गुणशास सैद होई न । मांसं मृगाणां दशनी गजानां डागहि चन्द्रावरचा, मृगद्विपां चर्म, फलं ह्रमाणाम् ॥ प्रेमाने लोक घेति पाहून ॥ १४॥ स्त्रीणां स्वरूपं च नृणां हिरण्य- चार्य- मेते गुणा बरकरा भवन्ति ॥ १७ ॥ गुणी माणसात एकादा दोष दिसरा तरी, गुणी माणूम उपजानि वल्याने खेद पावत नाही, चन्द्रावरचा डाग मुद्धा लोक प्रेमाने ,हत्तींप्रती दांत; मृगांस मांस वाघांप्रती चम, फळें तरंस ।। सोने नरां, सुंदरता स्त्रियांना दोपो गुणाय गुणिनां, महदपि दोपाय दोषिणा वैरीच हे सगुण होति नाना ॥ १७ ॥ गद्यार्य- सुकृतम् । हरिणांना मांस, हत्तींना दांत, वार्याना चर्म, झाडाना फळे, तृणमिव दुग्धाय गां, दुग्धमिर विपाय सर्पा- नीलामौदर्य, माणमाला सपत्ति, हे सर्वगुण असून,बैंगैठरतात णाम् ॥ १५ ॥ मुभा०५ हितात.

·३४ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश आजन्मानुगतेऽप्यस्मिन्नाले विमुखमम्बुजम् ।। आर्या प्रायेण गुणपूर्णेपु रीतिर्लक्ष्मीवतामियम् ॥ १८ ॥ भरुनिहि संपत्तीने गुणी अनादर धरूं नको खमनीं। उपजाति पूर्णहि घट, गुण तुटतां आजन्म मार्ग जडले असून विहिरीमध्ये पडेल कोसळुनी ॥ २० ॥ ते पद्म नालास कधी बघेन ॥ गुणीजनांशी बहुधा जगांत गद्यार्थ- 'श्री' मंत हे विन्मुख यागतात ॥ १८ ॥ याबारे, संपत्तीने तुझे पोट भरले असले, तरी गुणांच्या गद्यार्थ- बाबतीत अनादर क्रूं नको. भरलेला घटही गुण (दोर) तुटला (यात विमुख, गुणपूर्ण, लक्ष्मीवान् यात दोन दोन असे असता, विहिरीत कोसळून पडतो. आहेत कमळाचा नाल (देठ) त्याला जन्मापासून चिस्लेला असून त्याचे तोंड नाळाक्डे नसते यावरून कल्पना) नाळ हा सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यन्नियोज्या: गुणपूर्ण (आत तंतु असलेला) कमल हैं लक्ष्मीवत् ; कारण लामी त्यांत उमी अमते जसे कमळ हे नाळाला जन्मापासून संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम् ।। चिक्टले असून विमुख (कारण ते लक्ष्मीवंत, व नाळ किं चाभविष्यदरुणस्तमसा विभेत्ता गुणवंत) तसे श्रीमंत हे गुणवनाशी नेहमीच विमुख असतात. तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् १२१॥ वसंततिलका निर्गुण इति मृत इति च द्वावकामिधायिती कार्यात थोरहि, मिळे सफलत्य भृत्यां ते श्रेय "चीज करत्या" धनिच्या गुणा त्या॥ पदय धनुर्गुणशून्यं निर्जीव यदिह किं न त्यात जरीन सविता धुरि योजिता तो ? ॥ २१ ॥ होता कसा अरुणही तमनाशिता तो गयार्थ- পাখী नोकरांना मोठमोम्या कार्यातही में यश मिळते त्याचे श्रेय, निर्गुण, मृत हे दोन्ही त्यांच्या धन्यामध्ये, नोकराच्या रटाचे चीज करण्याचा जो गुण एका अर्थीच शन्द ममनाये । असतो, त्याला आहे. सूयनि जर त्याला आपला सारयि केलें गुणहीन धनुप्यात नसते, तर अरुणाकडून अधार-नाशाचे कार्य में घडले अम' निर्जीयचि पूर्ण फां न माना ? ॥ १९ ॥ गया- अनंतरनप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि गुण मदार योटि (गुण-गुण रिदा दोरी ) निर्गुण आनि मृत हे दोन्ही शब्द एका अधीन गमजाये (कारण एको दि दोपो गुणसन्निपाते निमजतीन्दोः निर्गुण माग मृना नरह तर काय ! ) पहा बरें, धनुष्प हैं किरणेवियाङ्कः ।। २२ ॥ निगुण (पोरी न बरेल) अग-याग गला निविच मान नयाय उपजाति अनंत रते निघती जिथून- शोमा तयाची न हिहि हीन । गुणेष्यनादरं भातः पूर्णधीरपि मा फ्याः । दोषक लोपे यह सहुणांन संपूर्णोऽपि घटः पे गुणच्छेदात्पतत्ययः ।।२०।। ज्योत्स्नेमधे जेनि फलंय टुत ॥२२॥ विद्धि। ? शंसन्ति ।। १९ ॥ जातम् ॥

·-.- न मिळेल गुणग्राहक (प्रकरण ३ ₹) अस्थानी गुण; गुणप्राहक गद्यार्थ- (कालिदास, कुमारसभातील हिमालयवर्णनातला हा एक गुणी जनासि रक्षावें, निजप्राणहि देउनी । श्लोक आहे.) ज्या हिमालयांतून अनंत रत्नं निघतात त्याची गुणी-मैत्री सुमारेन, मृत्यु ये मित्र होउनी ॥२५॥ शोमा हिमाने काही कमी होत नाही. (कारण) अनेक गयार्थ- गुणांमध्ये एक दोष बुडून जातो-जसें चन्द्राच्या किरणामध्ये स्वतःचा जीव देऊन सुद्धा गुणी माणसाम रक्षा गुणी त्याचा क्लंक जनांची मैत्री, ही अशी रामवाण माया आहे की, निन यमही मिय होतो. स्वदेशजातस्य नरस्य नूनं गुणाधिकस्यापि भवे- दवज्ञान गुणयुक्तोऽपि पूर्णोऽपि कुम्भः कूपे निमजति । निजागना यद्यपि रुपराशिस्तथापि लोकः परदार- तस्य भारसहो नास्ति गुणानां प्राहको यदि।।२६।। सक्तः ॥ २३ ॥ भार्या उपजाति जन्मे स्वदेशी म्हणुनी नरास जो तद्भारहि करूं शके सहन । गुणी असोनीहि मिळे न मान । तर गुणयुक्तहि, पूर्णहि भुले परस्त्रीसचि लोक सारा घट तो विहिरीत जातसे बुडुन ॥२६॥ पली घरी सुन्दरही असून ॥ २३ ॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- (परदेशीय तज्ज्ञांना मोठा मान) पण एतद्देशीय माणसाला | समर्थ अमावा लागतो.) गुणग्राहक (दोरी धरणारा) व तो (गुणप्राहक मुा, त्या गुणांचा भार सहन फरण्याइतका (मग तो त्या परदेशीयापेक्षाही) गुणांनी श्रेष्ठ असला तरी, भार उचलं शकणारा नसेल तर गुणयुक्त (दोरी असलेला) केवळ, तो या देशांत जन्मला, म्हणून योग्य तो मान त्याला व पूर्ण भरलेला घटही विहिरीत बुडतो. मिळत नाही स्वत ची पन्नी अत्यंत सुंदर असली तरी परस्त्रीवर भाळणारे लोक जगभर आहेतच. जाटयं हीमति, गण्यते, व्रतरुची दम्भः, शुची कैतवं शूरे निपुणता मुनौ विमतिता, दैन्यं प्रियालापिनि । कुस्थानस्य प्रवेशेन गुणवानपि पीड्यते । वैश्वानरोऽपि लोहस्थः कारुकैरभिहन्यते॥२४॥ तेजस्विन्यचलिप्तता, मुसरता यक्तर्यशक्तिः स्थिरे तको नाम गुणो भवेत्स गुणिनां यो दुर्जन कित:२७ अनुभ "स्यानीं गुणवान् जाता, त्याचाहि छळ होतसे। शार्दूलविक्रीडित हस्थ विस्तवालाही, लोहार पिटिती जसें ॥ २४॥ लजा मांद्य, व्रतस्थ दांभिक, टरे, पावित्र्य कापट्यसें शूर फूर, मुनी विमूद, मधुरा वाणी ठरे दैन्यस।। वक्ता जल्पक, धीर दुर्चल, ठरे; तेजस्वि गी ठरे वाईट स्थानी, मोठा गुणवान जरी गेला, तरी त्याचाही छळ ल्याशिवाय राहात नाही. लोखंडाच्या सानिध्याने, प्रत्यक्ष दुष्टानिदित कोणतागुण गुणी लोकांतलासांग ॥२७॥ मे देवतेलाही लोहारासारख्याडून मार सावा लागतो. गद्यार्थ- (दुष्ट सर्वच गुणांनी निंदा करतान.) गुणी लोकान असा कोणता गुण आहे की,लाची दुष्टांनी (आजवर) निंदा केलेली अपि जीवितमात्रेण गुणिनं परिपालयेत् । नाही ? लाजेला ते उडत्व म्हणगार, व्रतारा टोंग, पावित्र्याला गुणवत्संगमोपध्या मृत्युरप्येति मित्रताम्॥२५॥ कपट, शौर्यारा मौर्य, मुनित्रताला वेडगळपणा, प्रियभाषणाला - , ·----- संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश लचारी, स्वाभिमानाला गर्व, वोलक्याला बडबड्या, धिमेपणाला | गद्यार्थ- दुर्बलता, म्हणणार । अगुणी माणसाला गुणी माणसाची पारखच होत नाही आणि गुणी माणसे एक दुस याचा मत्सर करतान म्हणून गुणेषु यत्नः पुरुपेण कार्यो न किञ्चिदप्राप्यतमं गुणी असून गुणप्रेमी असलेली, सरळ माणसे, विरळा गुणानाम् ।। गुणप्रकर्षादुडुपेन शम्भोरलंध्यमुलपितमुत्त- स्खलन्ती वर्लोकादवनितलशोकापहृतये मागम् ॥ २८॥ जटाजूटप्रथौ यदसि विनिवद्धा पुरभिदा ।। वसततिलका अये निर्लोभानामपि मनसि लोभ जनयता लाभावया गुण, नरे करणे प्रयत्न नाहींच वस्तु जाग जी मिळणे गुणेन ॥ गुणानामेवाय तर जननि दोषः परिणतः ॥३०॥ उल्लधिलेच शशिने स्वगुणेंच खास शिखरिणी श्रीशाचिया अति अलघ्यहि मस्तकास ॥२८॥ আর্থ- जधी येशी स्वर्गातुनि अवनिच्या शोकहरणी गुण मिळविण्याचा माणसाने प्रयत्न केला पाहिने, गुणांच्या जटांमध्ये याधी तधि शिव तुला जें जखडुनी ॥ पळाने मिळणार नाही अशी कोणतीच वस्तु नाही जेथे पोचणे अहो ! निर्लोभांच्या उपजविति जे लोभचि मनी अशक्य, असें शकराचे मस्तक, पण चन्द्रानं आपल्या गुणांच्या गुणाचाची त्या हा तय उपजला दोप जननी॥३०॥ जोरावर तेथेंहि स्थान मिळविलं की नाही ? गद्यार्थ- हे गगामाई 1 या जगाचे शोक हरण करण्यासाठी तू जेव्हा नागुणी गुणिनं वेत्ति गुणी गुणिपु मत्सरी ॥ स्वर्गातून खाली उतरलीस तेव्हा शकराने तुता आपल्या जटा गुणी च गुणरागी च विरल• सरलो जनः ॥ २९॥ सभारामध्ये बांधून ठेविलें अहाहा ' शहरासाररया नि सग, मनुष्टुभ निर्लोभ, हृदयात सुद्धा, तुझ्या गुणानी लोभ उत्पन्न करावा, अगुणी न गुणी जाणे-गुणी गुणिसि मत्सरी । व अशा रीतीने गुणांपासूनच दोष उत्पन्न व्हावा है केव गुणप्रेमी गुणी दोन्ही ऋजु दुर्मिळ भूवरी ॥ २९ ॥ आश्चर्य 1 ·प्रकरण चौथे मनीपी, थोर, उत्तम, सजन, साधु, लोकोत्तर, सत्त्वशाली, महानुभाव, उदारचरित, संत पुण्यकृत् , परोपकारी, महात्मे, कुलज, यंद्य, कुलदीप, उच्चस्थ, महाशय, ऊर्जस्वल :- कुमुमस्तयकस्येव द्वे गती स्तो मनीपिणाम् । शार्दूलविक्रीडित मूर्ति या सर्वलोकस्य विशीर्यंत वनेऽथवा ।। १ ।। टांकी भूमि नखालती,म्हणुनि का तोभार शेषा नसे ? मोहे निश्चल सूर्यही म्हणुनि कां तो श्रान्त ना होतसे? मनुष्टुम् । गति दोनचि थोरांच्या असतात फुलांपरी । जें कांस्वीरुत,टाकण्या (कृपणवत्)जे थोरतेलजित शोमा शिरि सर्वांच्या, सुका यावनान्तरी ॥१॥ न्यायें स्थीरत तेच सिद्धिस असें थोरांधरींचे व्रत ३ गया- गयार्थ- थोर माणसाच्या गति, फुलांप्रमाणे, दोनच असू शक्तात. शेप पृथ्वीला पाली फेकीत नाही, म्हणून काय त्याला तिचे सर्वाच्या शिरांवर तरी शोभावे, नाहीतर, रानात (भात | ओझेच होत नसेल ? किवा, सूर्य यांवत नाही, म्हणून काय असे ) मुक्न तरी जावें. वाला श्रमच होत नसतील ? (पण ते तसे नाही) तर, में | एकदा हाती घेतले, ते कृपणासाररों, त्यांना सोडण्याची लाजच घृष्टं धृष्टं पुनरपि पुनश्चन्दनं चारुगन्धम् वाटते. जे स्वीकृत, ते कार्य तडीस नेणे, हा थोरांचा कुलधर्म आहे. छिन छिन्नं पुनरपि पुनः स्वादु चैवेक्षुकाण्डम् ।। दग्धं दग्धं पुनरपि पुनः काञ्चनं कान्तयण प्राणान्तेऽपि प्रकृतिविकृतिर्जायते नोत्तमानाम् ॥ २॥ प्रथमवयसि पीतं तोयमल्पं स्मरन्तः मन्दाकांता शिरसि निहितभारा नारिकेला नराणाम् ।। घांसूं धान कितिहि तरि त्या चंदना गोद वास ददति जलगनल्पास्वादगाजीवितान्तं तोटूं, तो पुनरपि तरी गोड लागेच ऊंस ॥ नहि कृतमुपकारं साधयो विस्मरन्ति ॥ ४॥ जाळू जाटूं तरि टिकनसे कांचनाचा सुवर्ण मालिनी प्राणांतीही प्रति यदले सजनांची कधी न ॥२॥ गद्यार्य- शिशुपणि जल अल्प प्राशिलें तें सरोनी पुन्हा पुन्हा कितीही उगाळले, तरी, चंदनाचा पास गोड फलमर निजशीपी नारळी स्या धरोनी। गोट; पुन्हा पुन्हा सोडाया, सरी उंम गोट तो गोड, पुन्हा पुन्हा मधुरतर जलाते देति भाजीव लोकां तापरल, तरी, गोन्याचा सुंदर रंग कायमच, सजनही कधि हात उपकारासाधु तो विस्सरे कां? ॥४॥ अमेगा-प्राण गेले तरी मन स्यमार पदलीत नाहीत. गद्याय- कधीकाळी, लहानपणी, प्यालेले पाणी सहन, खतःच्या कि शेपस्य भरव्यथा न पपुपि क्ष्मां न क्षिपोप यत् ? चोक्यापर, पळाचा भार पाहात, नारळी, या, माणसाला किया नाम्नि परिश्रमो दिनपतेराने न यनिश्चलः ॥ जन्मभर भतिशय गोड असे पाणी देत असतात. केलेला क्रिन्त्यमीछनमुत्सृजन्मपणाच्याध्यो जनो लजते उपरार, सजन कधी विसरत नाहीत. निर्वाहः प्रतिपन्नयस्लुपु सतामेतद्धि गोनयतम् ।। ३ ॥

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
उयति यदि भानुः पश्चिमे दिविभागे गद्यार्थ-
प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति वह्निः ।। लकेसारखी ( वळकट, आणि बेटातील ) नगरी जिंकाव
विरसति यदि पनं पर्वताने शिलायां याची, समुद्र ओलांडावयाचा तो पायानी, शनु रावणासारखा
न भवति पुनरुक्तं भाषितं सजनानाम् ॥ ५ ॥
वलिष्ट, युद्धात साहाय्याला कोण तर म्हणे वानर ! तरीही एकट्या
रामाने सर्व राक्षसकुल वधिले थोर माणसांच्या कार्याचे
मारिनी
यश हे त्याच्या हिंमतीवर अवलंबून असते, साधनावर नव्हे
उदय जरि रवीचा जाहला पश्चिमेला
विचलित जरि मेरू, अग्निही थंड झाला ॥
गिरिवरिहि शिलान्तीं पद्म झाले प्रफुल्ल कचित्पृथ्वीशय्यः कचिदपि च पर्यङ्कशयनः
तरि न कधिहि वाणी सजनांची फिरेल ॥५॥ | कचिच्छाकाहारः कचिदपि च शाल्योदनरुचिः ।।
गद्याधं-
कचित्कन्याधारी कचिदपि च दिव्यांवरधरो
सूर्य एकवेळ पश्चिमेग उगवला, मेरू हलू लगला, विस्तव मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥८॥
थंड झाला, डोंगरोवर दगडादगडात कमल फुरले, तरी, सजन
शिखरिणी
एकदा दिलेला शब्द (पुन्हा बोलत नाहीत ) फिरवीत नाहीत
कधी शय्या भूमीवरि, कधि पलंगी मिळतसे
कधी पाला खाणे कधि रचिर पकानहि तसें।
यभादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि ।
कधी चिंध्या ल्याव्या कधि वसन उंचीच तनुते
लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ ६॥ सुसे दुःखें कार्यास्तव न गणिती थोर पधि ते ८
मनुष्टुभ
वेळ पडली तर, जमिनीवर पडावे, मिळालाच, तर, पलंगही
फुलांडुनि मऊ, तेशी पनाइन फठोर तीं। मला! कधी, शावभाजीने पोट भागवावें, तर कधी पासांची
लोरोत्तरांच्या चित्तांतें योण हो पूर्ण जाणती?॥६॥ रुचि घासावी, कधी अगावर चिंध्या तर विध्या, कधी जमलें
गपाप-
तर उची पन्ने, असें जीवन, फेवळ कार्यारउ दृष्टी ठेवून, सुख-
दुराची पर्वा न करता, थोर माणसे जगत असतात
पमान पठीय, पण ( त्याचवेळी) फुपेिक्षा मऊ, भग
लोकोत्तरांच्या पदयाचे, यथार्थ ज्ञान, वोणाला होऊ शकेल!
अपो निधि पारिभिरर्पयन्ति,
विजेतव्या लढा, परणतरणीयो जलनिधि-
दीपेन सूर्य प्रतियोधयन्ति ।।
विपक्षः पौलस्यो रणभुवि सहावाश फपयः ।। साभ्यां गयोः कि परिपूर्णता स्वाद्
तथाप्ये रामः मफ्लमवधीद्राक्षसफुलं
भत्ता दि सुप्गन्ति महानुभावाः ॥९॥
पियामितिः सच्चे यमति महतां नोपपरणे ||
उपशाीि
नियरिणी
भाधीही जिरी जलाने
पुरी लंश घेणे, तरुनि चरणांनी जलधित
गगोपाहितिजैदिप्याने।
पहातोही प्रयल रवि सागर कपि ते ॥
तरी पपा गमें सपल यधिले राक्षमदिसे पूर्ण पोत मिळे यांना !
मोरांगी रिलीपरतिपरि मत्यांत यस
नीगोपी भगिर गनगांगा ॥९॥

·- (प्रकरण ४ रे) सजन, उदारचरित गद्यार्थ लेला, सूर्य तापट, पारसांत विजेसारख्या चपरेचा मध, मोटा पाण्यान समुद्राची पूजा करतात, दिव्यान सूर्याला ओवाळ | सुवर्णमेरू पग, मेगरयादित म्हणून अदृश्य ! आमाश पोळ, तात, या दोन्ही गोष्टींनी, त्या दोघाची, अमुक उणीव आहे, ती जग सर्पावर आधारलेलं (म्हणून परावरबी), धेनुरूप जें भरुन निघते, असे थोडेच आहे ? पण पूजकाच्या भक्तीन, | सर्धाम म्हणतात तें तर निव्वळ पशु, कल्पतरु म्हणजे लाड, योर सजन, तुष्ट होत असतारा व कौस्तुभरत्न म्हटर तरी एक दगडच ! --- न हि भपति वियोगः तेहविच्छेदहेतु- अयं निजः परो वेति गगना लघुचेतसाम् ।। जंगति गुणनिधीनां सजनानां कदाचित् ।। उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुंबकम् ॥ १२ ॥ घनतिमिरनिगद्धो दूरसस्थोऽपि चन्द्रः अनुष्टुभ किमु कुमुदवनानां प्रेमभङ्गं करोति ॥ १०॥ | "हा माझा, हा पराचा" हे मानिती शुद्र ते मनीं ॥ मालिनी पृथ्वी हीच कुटुंबीय उदारहृदयी गणी ॥ १२॥ घडत नच वियोगें स्नेहनिच्छेद साचा गद्यार्थ- जगि बहुगुण ऐशा सजनांसजनांचा ।। "हा माझा, हा दुम याचा," ही क्षुद्राची विचारसरणी जरि वसत दुरी तो चंद्र अधारमग्न होय उदार, हे सारे जगव खकुटुव समजतात प्रणय फुमुदिनीचा तो करी काय भन्न ? ॥१०॥ गद्यार्थ- वहति भुवनश्रेणी शेपः फणाफलकस्थितां बहुगुणी अशा सज्जनांसजनांच्या स्नेहाचा, केवळ वियोगाने, (दूर राहण्यान) भग होत नाही चद्र हा दूर व कमठ-पतिना मध्येपृष्ठं सदा स विधार्यते ॥ घोर अधारात बुडलेला असला, तरी, (चद्रविकासी ) कमलाच तमपि कुरुते क्रोडाथीनं पयोधिरनादरा- प्रेम तोडतो थोडेंच दहह महतां निःसीमानश्चरिनविभूतयः ॥ १३ ॥ मालिनी क्षारो यारिनिधिः, कलङ्ककलुपश्चन्द्रो, रविस्तापकृत् पर्जन्यचपलाश्रयोऽभ्रपटलादृश्यः सुवर्णाचलः ॥ फितिक भुनने वाही सौरये फणांवरि टोप तो क्मठपति त्या पृष्टी मध्ये सदैवचि ठेवितो।। शून्यं व्योम, रसा द्विजिह्वविधृता, स्वर्धाम घेनुः पशुः उदधि यसयी त्या तुच्छत्वे स्ववक्षि कुटेंतरी काष्ठं कल्पतरुई पत्सुरमणिस्तत्वेन साम्यं सताम् । ११ सुजनचरितें सीमांच्याही अतीतचि तीसरी १३ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ सारा अन्धि, असे, कलंकित शशी, भारी रवी तापतो (पृथ्वी साय लहान आहे ) पण अशी कित्येक भुवनें, शेप, पर्जन्यांत घसेच वीज, न दिसे मेघांमुळे मेर तो॥ व्योमी शून्य, घरी फणी जग, पशु स्वाम घेनूहि ते सहज आपल्या फर्गावर धरतो ! या दोषाला, धर्म, आपल्या काष्ठे कल्पतरू, शिला सुरमणी; थोरा कुठे साम्यत: पाठीवर रोलेन धारण करतो, आणि त्या धर्माला समुद्र हा आपल्या छातीवर सहन कुठलरी, वो विशेष कोणीच नहे असा गद्यार्य- तुच्छभावानं टेक्तो! एकापेयां एक हे क्वड योर (पण) (उपमानभून, ज्या मोठमोठ्या वस्तु आहेत, त्याच्यात, अहाहा । सजनांचे चरित्राची योरवी सीमाच्याही पलीकडची काहीना काही खोड आहेच ) वेव्हां, थोरांचे साम्य, वोठल्या आहे वस्तूशी दाखवावे । समुद्र बघावा, तर, खारट, चद्र डागाळ- ८- ·स्रग्धरा + संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश करे साध्यस्त्यागः, शिरसि गुरुपादप्रणयिता मुखे सत्या पाणी, विजयिभुजयोर्यिमतुलम् ।। नम्रत्त्रे थोर होई, स्वगुण प्रकटवी वर्गुनी ते दुज्यांचे हृदि स्वस्था वृत्तिः श्रुतमधिगतैकरतफलं साधी जो स्वार्थ, मोठे करुनि बहुविधा यत विनाप्यैश्वर्येण प्रकृतिमहतां मण्डनमिदम् ॥ १४॥ अन्यार्थ साचे॥ आक्षेपी निंदकांचें खलमुख अपुल्या शिखरिणी क्षांतिने लाजवीतो करां शोभा त्यागे, गुरनति शिरोभूपण बरें मुसीं शोमे सत्य, प्रवल हि भुजां शौर्यचि खरें। कृत्ये आश्चर्यदायी जर्गि सुजन करी, हृदी शोमे शांति, श्रवणयुर्गि विद्यार्जन तसे पूज्य कोणा न हो तो ? ॥१६॥ अशी सारी शोभा, धन नसुनि थोरांतचि बसे १४ गद्यार्थ - गद्यार्थ- हाताला स्यागाची शोभा, मन्तकास गुरुनमनाची, मुखाला तेनखगुण प्रसिद्ध करणे, परार्थ अनेकविध प्रयत्न करत नम्र होऊन उन्नतपदी जाणे, रोकाचे गुण वर्णन (सूचक सत्याची, विजयी याहूना शौर्याची, हृदयाला शांतीची, आणि कानांना विद्येची शोभा,- इतर कमलें ऐश्वर्य नसले, तरी, त्यातच सहित साधणे, निंदकाची दुर्मसें केवळ आपल्या क्षमेनें थोरांचे हे मोठे मौल्यवान अकारच होत. लजित करणे, अशी आश्चर्यकारक कृत्य करणारे सजन लोकमान्य, कोणाला पूज्य नाहीत? - यः प्रीणयेत्सुचरितैः पितर स पुनो यद्भतुरेव हितमिच्छति तत्वलनम् ।। छिन्नोऽपि रोहति तरुश्चन्द्रः क्षीणोऽपि वर्धते लोके ।। तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रियं य- इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न लोकेऽस्मिन् ॥१७ देतत्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ १५ ॥ भार्या वसततिएका तोडूनहि तर याढे कोरहि वाढून पूर्ण चद्र बने । पापास तुष्टिकर सतिने सुपुत्र याच विरेके सुजनहि चिडुनि न कधिही इच्छी हितास पतिच्याचि असे फलन ॥ निराश होइ मने ॥ १७॥ दुःखासुसांत समवृत्ति असा सुमिन गद्यार्थ:- लोधी तिन्ही मिळति पुण्यरत्तीस मान ॥ १५॥ तोडलेलें झाइ पुही शडसे, २, बरकारही वाहून पुन्हा गया। पूर्णवद्र होतो, हा विवेक कान, सुजन चिइन निराश होत मत च्या मदर्तनानं, पियारा तुष्ट करितो, असा मुलगा, वेवक नाहीत पतिहितव दिलणारी पनी, मुरादु सोत, गम नत्ति ठरणार मित्र, ही प्रयी उगोत केवळ पुण्ययंतांनाच मिळते । संपत्सु महतां चित्तं भरत्युत्सलकोमरम् ॥ मनत्वेनोग्नमन्तः परगुगस्थनः स्वान्गुणाल्यापयन्त आपत्सु च महाशैलशिलासंघातकर्कशम् ॥१८॥ स्वार्थान्मपादयलो विततबहुतरारब्धयनाः परार्थे ॥ मनुष्टुम् क्षान्साक्षेपरभाभरमुग्गरमुरगन् दुर्मुसान दूषयन्तः भी चित्त थोरांचे नाजूक पमरापरी ॥ मन्तः साधर्यचर्या जगति बहुमताः स्वनाभ्यर्चनीयाः। । कटोर, संघटी होई मोठ्या शैलशिलांपरी ॥१८॥ - --.- ·(प्रकरण ४ थे) थोर; परोपकारी गद्य अर्थ- द्रव्य न मागणें, सकटान यत्ति टेव, मजनाना अनुगरण- वैभवकाळी, थोरांचे हृदय, कमलासारख कोमल, परंतु, अमलें हे तरवारीच्या धारेसारखें तीक्ष्ण बन थोरांना पुणे सकटकाळी, मोश्या सडकासारखे कठीण होते नेमून दिलें। -- यशम्य तृष्णां छिन्द्धि, भज क्षमा, जहि मदं, पापे रतिमा कृथाः । भवन्ति नम्राखरनः फलागमे- सत्यं ब्रह्मनुयाहि साधुपदी, सेवख विद्वन्ननान् ।। नगम्युभिर्दूरनिलम्बिनो घनाः । मान्यान्मानय, विद्विपोऽप्यनुनय, प्रच्छादय अनुद्वताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वान्गुणान् सभाय एप परोपकारिणाम् ॥ २१ ॥ कीर्ति पालय, दुःसिते कुरु दयामेतत्सतां लक्षणम् ॥ १९॥ फळेचि येतां तर फार वांकती शार्दूलवियरीडित नन्या ज] फारचि मेघ लोपती ॥ तृष्णा तोड,धरी क्षमा, मद नसो, या प्रीति पापारी न चैमा गम्ति थोर होतसे वोले सत्यचि,सत्पथा अनुसरी,सेवा युधांची करी॥ परोपकारी जन नित्य हे असे ॥ २२ ॥ मान्यां मान, रिपूहि तुष्ट कर तूं झांकी स्वतःचे गुण हेच पुन्हां शार्दूलविक्रीडितात- रक्षी कीर्तिस, दुसितां सदय हो-हे थोरवी होती थोरहि वृक्ष, नम्र, जधिं ये त्यांत फळांचा भर लक्षण ॥ २९ ॥ येतां नीर नरें, सुदूर धनही ओळरती भूवर ।। घमर्थ- होती गर्नित ना कधी सुजन हे, संपत्ति येो रिती, तृष्णा नष्ट कर, क्षमागृत्ति घर, गर्व सोट, पापाचे प्रेम त्यांचा हाच असे स्वमान, जन जे अन्यायची रो, खर योल, सत्पथान जा, विद्वानांची सेवा कर, मान्यास करती ॥ २१॥ न दे, शत्रूला सुद्धा नारप न करता त्याचे समाधान कर, गद्य अर्थ- जनचे गुण झारन टेव ( आमालाघा नको) कीतिरक्षण कर, फळांचा बहर आला, की, झाडे नम्र होनात नव पाणी । दुःखपीडितांवर दया कर हे थोर पुरुषाचे लक्षण आहे | भरले, म्हणजे टग पुष्कळच खाली लोंबतात त्याचप्रमाने सजनांना वैभव येना, ते गर्वित होत नाहींत परोपकारी प्रेया न्याय्या वृत्तिर्मलिनमसुमनेऽप्यसुरं माणसांचा हा स्वभावच आहे पसन्तो नाभ्याः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः॥ वेपथुप्रैः स्थेयं पदमनुविधेयं च महतां पातितोऽपि करापातरुत्पत्त्येव पन्दुकः । ततां मेनोदिष्टं विपममसिधाराप्रवमिदम् ॥ २० ॥ प्रायेण साधुत्वानामस्थायिन्यो विपत्तयः ॥ २२ ॥ शार्दूलविक्रीडित मनुएम् यायी गोडचि वागणें, न करणे प्राणांतिही पाप ते चेंडू आपटितां हाते येतो उसळुनी चरी। दृष्टांसी न च याचणे, अधनशा थोरांसही द्रव्य ते॥ संकटे सजनांचीही प्रायें अस्थिर त्यापरी ॥ २२॥ होणे उच्चचि संकटी, सुजन जे जाणे तयांमागुनी उगाचेसमतीदण हे व्रत कुणी थोरां दिलेनेमुनी॥२० हातान मारून चेंडू आपटला तरी तो उशी घेऊन वर गय अर्य- उठनोच उनी सजनांची सकट यदुधा मीच फार वेळ न्याय पण प्रिय वृत्ति टेवणे, प्राणातीही घाणेरडे कृत्य न न टिकणारी असतात करणे, दुष्टापाशी तर नव्हेच पण निर्धन अशा पोरापाशीही मुभा०६ गद्य मर्य- ·गद्य अर्थ- , ४२ संस्कृत-मराठी सुभापितकोश तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदूनि नीचैः प्रणतानि सर्वतः । सजन अप्रिय ऐवून घेतो पण सदा प्रियच बोलतो मेघ समुच्छ्रितानेव वरूप्रधाधते हा समुद्राचे खारे पाणी पितो आणि वृष्टि करतो मधुर जराची महान्महत्स्वेन करोति विक्रमम् ॥ २३ ॥ वंशस्थ किटिस्तु धरणीधरः, कति न सन्ति भूदारकाः सर्वत्र चाके अतिरिक्त कोमल गिरिस्तु कनकाचलः, कति न सन्ति भूभारकाः ॥ अशा तृणाला उपटी न वादळ ॥ मरुत्तु मलयानिलः, कति न सन्ति झझानिलाः ? उभ्या तरूंचाच करील घात तें दावील थोरांसचि थोर, शौर्य ते ॥२३॥ प्रभुस्तु विवुधाश्रयः; कति न सन्ति कुक्षिभराः॥२६॥ भार्या गद्य अर्थ- , सर्वत्र वाकलेले गवत-पण, त्याला काही वादळ उपटीत भूधर वराह एकचि, भूउकरिति अन्य काय ते थोडे? नाही तर ( मोठ्या दिमाखाने मस्तक उंच करून, जभ्या राहि- एकच सुवर्ण मेरू; गिरि जगता भार अन्य का थोडे ? लेन्या वृक्षांचाच ते नि पात करतें आपलें शौर्य दाखवावयाच मलयाद्रिवात एकचि झञ्झावातहि जगांत का थोडे? तें (दावर न दाखवता) थोर लोक थोरांवरच दाखवतात आश्रय देइ बुधां तो, प्रभु, उदरभर जगी कुठे थोडे ? ॥२६॥ गद्य अर्थ- आपद्गतः खलु महाशयचक्रवर्ती (थोर हे अनन्यसामान्य असतात) डुकर एकच विस्तारयत्यकृतपूर्वमुदारभावम् ।। खरा-पृथ्वी ज्याने वराहावतारी उचलली-तो, पृथ्वी उकरीत कालागुरुर्दहनमध्यगतः समन्ताल्- यसणारे दुसरे काय योडे आहेत ? पर्वत म्हणावा तर एक सुवर्ण मेह लोकोत्तरं परिमलं प्रकटीकरोति ।। २४ ॥ जगाला भारभूत इतर पर्वत काय थोडे आहेत ? मलयावरून येणारा शीतल बात तो सरा । इतर झंझावात काय पसतविरका योडे आहेत ! विद्वानांना आश्रय देणारा तो एक्च सरा प्रभु येतां विपत्ति अति थोर अशा जनास पोटभरू प्रभूना काय तोटा? तो दासपी नित अपूर्वचि थोरवीस ।। कालागुरू जळतही, अवघ्या दिशांस मोठा अलौकिक असा पसरी सुयास ॥२४॥ अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूटं गच मर्य- कूर्मो बिभर्ति धरणी किल पृष्ठभागे। थोरांत थोर अशा मनुष्यास संकट आले तरी तो अत्यंद | अम्भोनिधिर्वहति दुस्तरवाडवामि- भर्व असा उपभाव प्रकट करतो. बालागुरु विस्तवात टाकल मगीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ।। २७ ॥ तरी सर्वत्र तो अलौकिक असा मुगंध पसरतो वसततिलका सोडीन शंकर अजूनहि कालकूट विप्रियमप्याफर्ण्य मते प्रियमेय सर्पदा सुजनः । पाठीवरी अजुनि कूर्म जगा धरीत ॥ क्षारं पियति पयोचर्पत्यम्मोधरो मधुरमम्मः ।। २५॥ ठेवीचि अन्धि वडवानल अंतरांत माया भगीरतासनित सजन पाळतात ॥२७॥ अप्रिय ऐपनि पे, सुजन तरी प्रियचि नित्य योलेला गव भयं- सारें सागरजलही पिउनी यपींच मेघ मधुर हालाहलात शंकर अजूनहि मोडीत नाही. कूर्म हा पृप्ती अल ॥ २५॥ मजून पाठीवर वाहातच आहे, भयंकर वडवानलाला सा 1 -. 1 ·--- “ (प्रारण ४ थे) सजन, कुलीन अजूनही पोटात धारण करतो एकदा ज्याला आपण म्हणून मानस हृदयं नपनीनं यद्वदन्ति कायसदलीम। म्हारे साचे परिपालन सजन हे नित्य करीत असतात अन्यदेहविलमत्परितापात्मजनो हाति, नो नवनीतम् ॥ ३०॥ ये दीनेषु दयालयः स्पृशति यानल्योऽपि न श्रीमदो रयोद्धता व्यमा ये च परोपकारकरणे, हृष्यन्ति ये याचिताः ।। चित्त हे घृत जणू, सुजनाचें स्वस्थाः सन्ति च योवनोन्मदमहान्याधिप्रकोपेऽपि ये जे की पटति तें नच साचें ॥ तेः स्तम्भरिव सुस्थिरैः किल भराष्टान्ता धरा धार्यते २८ ताप अन्यहि तनूत असून हो दवे सुजन हा, घृत में न ॥ ३० ॥ शादर विधीडित रिंगा हेच शार्दूलरिकीहित जे दीनांसि दयालु, वित्तमद ज्यां स्पर्शी न थोडा अति लोण्याची हृदयास टेति उपमा, थोरांचिया, जे फां नित्य परोपकार करिती, जे याचने हर्पती॥ जे करी- होती संतत शांत यौवनमदयाधींतही पोळुन स्याणू स्तंभपरी असे जड जगा आधार हे मजन ॥ अन्यांच्याहि तत ताप असतांत्यान्या धगीच्यामुळे सोटें ते-जरि तुल्यता दिसुनि ये दोघांमधे मादेवीं॥ गद्य मयं- थोरांची हृदयें पहा पितळती-लोणी दीनांस दया करणारे, धनमद थोडाही ज्यांना स्पर्श शकत कुट पारळे ॥३०॥ नाही, परोपकारात गर्क, याचिल्याने जे हर्पित, यौवनमदाच्या | गय मर्य- भयकर व्याधीत पोळले जात असतानाही जे संत राहू सज्जनांच्या हृदयाला कवितन हे लोण्याची उपमा देतात कतात, ते धैर्याचे महामेरु सजन बळकट सापाप्रमाणे, ते काही खरे नव्हे (मृदुत्वापुरती ही उपमा घरोपर अमेत्र) दुर्जनांच्या) भारानं श्रान्त अशा जगाला मापारभूत असतात दुसऱ्याच्या देहान ताप जळजळत असला (दुपयांच्या दुसान) तर लान सजनहदय द्रवंत सोणी कधी वितळलेले पाहिलेत छन्नोऽपि चन्दनवन जहाति गन्धं वृद्धोऽपि वारणपतिर्न जहाति लीलाम् । पन्त्रार्पितो मधुरतां न जहाति चेञ्जः सत्पुरुषः सलु हिताचरणरमन्द- क्षीणोऽपि न यजति शीलगुणान्तुलीनः ॥२९]] मानन्दयससिललोकमनुक्त एन । आराधितः क्थय केन करस्टारे- वसततिलका रिन्दुर्विकासयति करविणीकुलानि ॥३१॥ टाकी न गध, जरि चंदन तोडियेला वसततिलका होऊनि वृद्ध,गज ना त्यजितो स्वलीला॥ माधुर्य, ऊस चरकातहि सोडितो न जे साधु ते, करनि कार्य मुसौख्यदायी सोडीन संसर्टिहि शील्गुणाकुलीन ॥२९॥ आनद देति जगताम, न सांगताही ॥ गय मये- पमा शशी उमलनी स्थकरें उदारें चदन तोडला तरी मुगध राकीत नाही म्हातारा झाला ते त्या कुणी पिनरिलें म्हणुनीच का रे?॥३३॥ तरी हत्ती आपला डौल सोडीत नाही चरकांत पिळला जात असलेला समु आपली माधुरी सोहीन नाही त्याप्रमाणेच सत्पुम्प ह, परहिताची काय, अविरत करीन, जाग कुलीन हा सटौतही ची गुण सोडीत नाहीं आनद देण्याचे कार्य, कुणी न सोरवाही, करीत असतात. आपच्या उदार रानी ( मरणानी), (चद्रविकामी) मरना -- १ गद्य भर्य- ·सस्कृत-मराठी--सुभापितकोश गद्य अर्थ- गद्य मर्थ- चंद्र उमलवितो ते काय त्याला कुणी बिनविले म्हणून सागा पाहू निनचरिताने जनमनाला आनदविणारा सुजन पुन्हा दृष्टीला जर पडणार असेल, तर मधाची, चद्राची, अमृताची गिरयो गुरवस्तेभ्योऽप्युर्वी गुर्थी ततोऽपि जगदण्डम्॥ किंवा साऱ्या जगाची तरी पर्वा मनुष्य क्शाला करील ? तस्मादप्यतिगुरवः प्रत्येऽप्यचला महात्मानः॥३२॥ मार्या शुद्धः स एव, कुलजश्च स एव धीरः गिरि हे मोठे, त्याहुनि पृथ्वी, ब्रह्माण्ड थोर तीहून ॥ श्लाघ्यो विपत्स्वपि न मुञ्चति यः स्वभावम् ॥ परि अतिथोर महात्मे प्रलयांतहि कधिं न जे करिति वप्त यथा दिनकरस्य मरीचिज्ञालै- चलन ॥ ३२ ॥ देहं त्यजेदपि हिमं, न तु शीतलत्वम् ।। ३५ ॥ गय मर्थ- वसततिलका पर्वत मोठेच असतात, पण पृथ्वी त्याहून मोठी, व, ब्रोड तो शुद्ध, धीर, जगिं एकच तो कुलीन तर, तिच्याहून मोठे, पण, या सर्वाहन अत्यंत मोठे स्तुत्य, स्वभाव स्यजितो कधिं संकटीं न ॥ महात्मेच-जे प्रल्यातसुद्धा चल्ति होत नाहीत सूर्यातपांत अतितीवहि, कोळपून देहा त्यजील हिम परि शीतता न ॥३५॥ उदये सरिता रक्तो रक्तश्चास्तमने तथा । संपत्ती व विपत्ती च महतामेकरूपता ॥ ३३ ॥ सकटातसुद्धा जो स्वभाव सोडीत नाही तो खरा शुद्ध, तो कुलीन, तो धीर, तो स्तुत्य ! सूर्याच्या किरणानी तापूनही अनुष्टुभ् हिम हे आपला देह सोडील (वितळेल) पण शीतलता उद्यी अस्तमानी वा सूर्य लालचि तो असे । सोडणार नाही एकची रूप थोरांचे पैभवीं संकटी तसें ॥३३॥ विद्या विवादाय, धनंमदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाया। उगवताना काय, मावळताना काय, सूर्य एकसारखा सलच साधोर्विपरीवमेतद् ज्ञानाय दानाय च असतो थोरही, वैभव येवो, सफ्ट येवो, एक्सारखी वृत्ति ठेवतात रक्षणाय ॥३६॥ चसततिलका विद्या विवाद करण्यास,मदार्थ वित्त किं मधुना, किं विधुना, शकी दुज्यांस छळण्या असण्या समर्थ ॥ किं सुधया, पिंच यसुधयासिलया? ॥ दुष्टास ! साधुस परी उलटेंच सास यदि हृदयहारिचरितः झानास, दान करण्यास, नि रक्षणास ॥३६॥ गय मर्य- पुरुषः पुनरेति नयनयोरयनम् ॥ ३४ ॥ विशा मिळवावयाची, सी बाद धारण्यासाठी, रूपत्ति, मायां उन्मत होण्यासाठी, शशि, दुस-यांना पळण्यासाठी, हे झारें मधु, विधु, सुधा नि यसुधा दुटाचे! पग सञ्जना, परोपर लाच्या उलटें रातें अनु- ६ चारहि तुच्छ वाटतील, जर ।। क-विधा, ही ज्ञानागासाठी, संपत्ति, दान देण्यासाठी, निजचारितें जननंदन, शकि, दुर्व रक्षण करण्यासाटी सुजन पुन्हां प्टिला पडेल तर॥ ३४ ॥ -0 गय मर्य- खलस्य, ·(प्रकरण ४ थे) सुमन, महाले ४५ अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति करद्वयम् ॥ भनुहम महो सुमनसां प्रीतिर्यामदक्षिणयोः समा ॥ ३७॥ जसें चित्त तशी याणी, जगी याणी तगी कृति । चित्त, वाणी, कियासारी साधूची एकरूपती ॥ अनुष्टुम् गध भयं- मोजळीत फुलें देती यास दोन्ही करांप्रति ॥ मनात असेल तमेंच योलों, बोलावे तशीच पति करणें- सुमनांची सम प्रीती डान्यां नि उजन्यां प्रति ॥३७॥ अशाप्रकारे चित्त, वाणी, क्रिया, यांमध्ये मजनांच्या याबीन घि अर्थ- एकरूपता अमते. --0-- गय अर्थ- ओंजळीत घेतलेली फुले दोन्ही हातांना सुगंध देतात. सुमनांची (पुलांची; चांगल्या मनाचे जे त्यांची) प्रीति धनुः पुप्पं, मौर्वी मधुकरमयी, चंचलहां डाध्या काय उजव्या काय दोन्हींवर सारखीच. (हार्वे उजवे म्हणजे कमी र अधिक हा अर्थही आहेच. ) दृशां कोगो बाणः, मुहृदपि जहात्मा हिमकरः । स्वयं कोऽनङ्गः सकलमुवनं व्याकुलयदि क्रियासिद्धिः मत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥४१॥ अहो वत विचित्राणि चरित्राणि महात्मनाम् । माया लक्ष्मी तृणाय मन्यन्ते तारेण नमन्ति च ॥ ३८ ॥ | पुप्पांचंच धनुष्य, नि दोरी मधुकरमयी, तमा याण अनुष्टुभ स्त्रीचे कटाक्ष चंचल, जड हिमकर चंद्र मित्रही छान ।। अहो ! विचित्र ही कैशी थोरांची वर्तन किती? | अनुनी स्वयं अनंगहि, असिल जगा एकटाच मानिती तृण लक्ष्मीला तदारें परि वांकती! ॥३८॥ जिकितसे गाय भर्थ- कृतियश थोरांचं निज सत्त्वामध्ये, न साधनांत यसे॥४१॥ थोराचे हे वर्तन केवढे विचिन म्हणावे? एकीकडे संप- तीला ते तृणवत् (अद्र, हलकी) समजतात पण दुसरीकडे वावे तर याच ( हलक्या) संपत्तीच्या भारासाली है पुष्पांचे नाजूक धनुष्य, भूगांची दोरी, नीचे चंचल कटाक्ष हे घाकतात ? (नम्र होतात.) वाण, उड गारठविणारा गोळा चंद्र हा म्हणे मिनी बयें अना म्हणजे देवच नमलेला; अमा मदन, एकटाव सर्व जग जिंकतो। (साधनें कमली २ निधि फेवढी प्रचंड!) थोरांचे कार्यात वदनं प्रसाद-सदनं सदयं हृदयं सुधामुचो वाचः । । यश हे लांच्या मरवावर अवलंबून असते, साथनांवर नव्हे. फरणं परोपकरणं येषां, केषां न ते वंद्याः? ॥३९॥ भार्या हृदयानि सतामेव कठिनानीति मे मतिः । घदन प्रसन्न हृदयहि सदय निवाणी सधेच अमृतास। सलवाग्विशिस्तीगर्भिद्यन्ते न मनाग्यवः ॥ ४२ ॥ कृति ही उपकाराचीज्यांची ते पंध कां न कोणास?३९ मनुष्टुभ गद्य अर्थ- सजनांचीच हदयं कठीण मज वाटतीं। ज्यांचें वदन प्रसन, हृदय सदय, बोलणे अमृतासारसे व तीक्ष्ण वाग्याण दुष्टांचे ज्यांन अल्पहि छेदितीं ॥२॥ कृति परोपकाराची ते कोणाला वंदनीय नाहीत? गध भयं- ज्याअधी दुष्टाचे, तीक्ष्ण बाग, खांना अल्पही हे शन नाहींत, साया (इतरांची नन्हेत) सजनांचीच हृदयें की, यथा चित्तं तथा वाचो यथा वाचस्तथा क्रियाः । अमें मला वाटते; (मृदु म्हणतात ते मोटें1) चित्ते याचि क्रियायां च साधूनामेकरूपता ॥ १० ॥ -0- ·०-- संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश रथस्यैकं चक भुजगयमिताः सप्ततुरगा गद्य अर्थ- निरालम्बो मार्गश्वरणविकल: सारथिरपि ।। दात (अन्न) चावतात पण त्याची गोडी मात्र जीम चासते रवियत्येवान्तं प्रतिदिनमपारस्य नभसः विमलांचा (शुद्ध मनाच्या लोकाचा, इकडे दांत विमल पाढरे क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥४३॥ असतात) हा स्वभावच की, त्यानीं दुस-यासाठी कष्ट करीत राहावें आर्या रथचक एक, घोडे सातहि घरण्या लगाम सर्पाचा। मार्ग अधांतरि, सारथि थोटा चरणाविना अरण शिला बाला जाता चरणरजसा यत्कुलशिशोः साचा॥ स एवायं सूर्यः सपदि निजपादैगिरिशिलाम् ॥ तरितोसूर्य प्रतिदिनि उल्लंघुनि नभ अपार जात असे, कृतियश थोरांचे निजसत्त्वामध्ये, न साधनांत स्पृशन्भूयो भूयो न खलु कुरुते कामपि वधू वसे ॥४३॥ | कुले कश्चिद्धन्यः प्रभवति नरः श्लाघ्यमहिमा ॥ ४६ गद्य अर्थ- भार्या रथाला एकच चाक, घोडे सात आणि त्यांना आवरण्यास सर्प हा लगाम ! मार्ग अधातरी, सारथी अरुण लंगडा, (असल्या यत्कुलशिशुने केली चरणधुळीने शिलेंतुनी घाला साधनाच्या वळावर ) सूर्य प्रतिदिन अपार माकाश ओलाडतो तो हा सूर्यहि संतत निजपादांनीं गिरीवरील शिला ॥ थोरांच्या कार्यातली सिद्धि त्याच्या सत्त्वावर (हिंमतीवर) स्पर्शी पुनःपुन्हां तरि करी शिलेंतुनि न एकही स्त्री तो अलवून असते, साधनांवर नसते (व त्यासाठी ते रडतही कुलांत एखादाची कोणी अत्यंत थोर नर होतो॥४६॥ वसत नाहीत ) गद्य अर्थ (राम हा सूर्यवंशात जन्मला ) ज्याच्या कुलातील एका मनस्वी म्रियते काम कार्पण्यं न तु गच्छति । मुलाने, आपल्या पदधुळीने, दगडातून जिवत स्त्री उत्पन्न केली, अपि निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् ॥ ४४॥ तो खत सूर्य, पर्वतावरील शिलाना, सतत, अनेकदा, आपला अनुष्टुभ पादस्पर्श (पाद-किरण) करीत असून, एकाही शिलेतून, स्त्री मरे थोर तरीही ना नीचस्व कधिं दावितो। त्याला उत्पन्न करता आली नाही. कुलांत एखादाच धन्य जाई विझूनही अग्नि तरी होई न थंड तो ॥४४॥ महात्मा निपजतो (सारे थोडेच मोठे होतात.) गद्य अर्थ- थोर माणसें मेली तरी नीवपणा दाखवीत नाहीत. अग्नि दीपाः स्थितं वस्तु विभावयन्ति कुलपट्टीपास्तु भवन्ति विशून जाईल पण पंछोणार नाहीं केचित् । चिरव्यतीतानपि पूर्वजान्ये प्रकाशयन्ति स्वगुण- यदमी दशन्ति दशना रसना तत्स्वादुसौख्यमनुभवति ।। प्रकृतिरियं विमलानां लिश्यन्ति यदन्यकार्येषु ॥४॥ प्रकर्षात् ॥ ४७ ॥ यसंततिलका चादिति दांतचि जरि तें, अनुभरिते जीम मात्र जे कां असे, उजळपील तयास दीप गोडीती। होई परंतु विरळाच फुलमदीप ॥ प्रतिच ही विमलांची, की, अन्यांस्तरचि कष्ट हे गेले फीच, असल्या निजपूर्वजांस करिती ॥४५॥ ज्याचा सदा उजळी स्वगुणमहर ॥४७॥ माया

·(प्रकरण ४ थें) कुलप्रदीप साधु
गद्य भर्थ-
अत्यंतमन्थनकदर्थनमुत्सहन्ते
दिवे हे (फार तर) या घटकेला समोर, प्रत्यक्ष अस्तित्वात मर्यादया नियमिताः किमु साधनोऽपि ?
असलेल्या वस्तूलाच, प्रकाशित करतात. पण कुलपटीप
लक्ष्मीसुधाकरसुधाद्युपनीय शेपे
म्हणून काही असतात, ते, आपल्या गुणप्रपान (गुण=
देव्याची वात) धीच, पूर्वी होऊन गेलेल्या आपल्या पूर्वजाना
रत्नाकरोऽपि गरलं किमु नोजगार ॥५०॥
वृद्धा, प्रराशित करतात.
वसंततिलका
मर्यादशील हृदयीं कितिही असून
अत्यंत घोर छळ साधुहि सोगिती न ।
विगृहीतः पदाक्रान्तो भूयो भूयश्च संडितः । लक्ष्मी, शमी, अमृत, देउनहीं समुद्रे
गधुर्यमेयावहति सुश्लोक इव सज्जनः ॥ ४८ ॥ त्रासून अति न दिलें विष घोर का रे? |॥५॥
वंशस्थ
गद्य अर्थ-
करूनही विग्रह, पाडुनी पर्दै
मर्यादया नियमित, (समुद्र, किनान्यांन वा पलेला, सजन-
पुन्हा पुन्हां संड करूं तरीहि ते॥ मयोदशील हृदयाचे) असून मुद्धा, सजन जरी झाले, तरी,
सुश्लोक हे गोडचि, हेहि होउन
आत्यंतिक छळ करारा सोसतील १ (समुद्र मंथनात) लक्ष्मी,
तसेच सारे असतात सजन ।। ४८॥ चन्द्र, अमृत है देऊन सुद्धा शेवटी घुमडून घेण्याला नासन
घि अर्थ-
रलारानं सुद्धा विप ओकले नाही काय?
(यांत विगृहीत, पदाकात, पंडित हे तीन शब्द व्यथा
लोकाकडे विगृहीत=विग्रह करून ममास सोडवून, पदाक्रान्त= न तपांसि न तीर्थानि न शास्त्राणि जयन्ति च ।
दे पाडून, राडित-तुकडे पाडून सजनाकडे विगृहीत=विग्रह
संसारसागरोत्तारे सजनासेवनं विना ।। ५१ ।।
माइग) करून, पढामात लाथाडून (अपमान कम्न)पंडित
अपमान करून किरा मारझोड करून.) सज्जन हे मुश्लोका.
अनुष्टुभ
आरसे असतातदोघेही विगृहीत, पदाकात, पुन्हा पुन्हाँ त ती तशी शास्त्रे संसाराधींतुनी जना।
पंडित केले तरी गोड ते गोड।
तारूंना शकती; अल्प जों सेवी तो न सजना ॥५१॥
गद्य अर्थ-
तरुमूलादिपु निहितं जलमाविर्भवति पल्लमानेषु ।
तपश्चर्या वाय, तीर्थयाना साय, स्विा साम्राभ्याम काय
भृतं यदुपक्रियते तदपि महान्तो वहन्त्युच्चैः।।४९
ससारसागरातून तास्न नेण्यास समर्थ होत नाहीत, जॉवर
मागमाच्या हातून थोडीतरी सजनांची मवा घडली नाही
मार्या
तोवर
जल शिपिलें मुळाशी ते तरु दागील पल्लवानांत ।
गुप्तहि उपकारातें मिरनिति उंचावरी धरति संत ४९
शम्भुः श्वेता पुष्पेण चन्द्रमा यननंतुना ।
गद्य अर्थ-
अच्युतः स्मृतिमात्रेण साधवः करसंपुटैः ।। ५२॥
मुटाशी घातलेले (न दिसून पदणारे) पाणी, झाडे ही वर
आपल्या पानांच्या टोकाशी प्रदर्शित करतात सजनांवर गुप्त
वसततिलका
रीतीने उपकार वेले तरी ते उंचावर धम्न मिरवितात (म्हणजे होई प्रसन्न शिष शुभ्र रईफुलाने
उपकाराच्या मानाने जास्त आमारी होतात व उघड ते ऋण संतुष्ट चंद्र वनतो अवघ्या दशेनें !!
मानतात )
श्रीविष्णु तुट अवघ्या स्मरणेच होई
जोडून हात नित तोपति साधु हेही ॥५२॥

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्य भर्थ- दानाय लक्ष्मीः सुकृताय विद्या, चिन्ता परब्रह्मविनि- शंकर पाढन्या रुईच्या फुलानें, चंद्र वस्त्राच्या धाग्याने, श्वयाय।। विष्णु नामस्मरणाने व सजन (त्यांना ) रेवळ हात जोडण्याने परोपकाराय वचांसि यस्य चन्द्यस्त्रिलोकीतिलका प्रसन्न होतात. स एय॥ ५५॥ उपजाति अथापदं प्राप्य सुसंपदं या विद्या सुकार्या, धन द्यावयातें महामतिः स्वप्रकृतं स्वभावम् । चिंता परब्रह्मचि जाणण्यातें। जहाति नो मन्दरवेल्लितोऽपि परार्थ पाणी शिणते जयाची शौकल्यं यथा क्षीरमयाम्बुराशिः ।। ५३ ॥ त्रिलोकि, भूपण धंद्य तोची ॥ ५५॥ उपजाति गद्य अर्थ- येवोत संपत्ति, विपत्ति घोर ज्याची संपत्ति दानासाठी, विद्या सत्काराची चिंता मूळ स्वभाया त्यजितो न थोर ॥ ब्रह्माचे आकलन करण्यासाठी; आणि, वाणी परोपकारासाठी; स्या मन्दरें मंथियले, तरी तो असा जो त्रैलोक्याला भूपणभूत पुरुष तो वंदनीयच आहे. क्षीराब्धि का शुभ्रपणा त्यजीतो ? ॥ ५३ ॥ गद्य अर्थ- वैभव येवो आपत्ति येवो, थोर माणूस मूळ खभाव सोडीत | वाञ्छा सजनसङ्गमे परगुणे प्रीतिर्मुरौ नम्रता नाही. मन्दराने घुसळल्याने क्षीराब्धि आपला शुभ्रपणा थोडाच । विद्यायां व्यसनं स्वयोषिति रतिर्लोकापवादाद्भयम् ।। सोडतो? भक्तिः शूलिनि शक्तिरात्मदमने संसर्गमुक्तिः खले- ध्वेते येपु वसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नमः ॥ न सजनारतरः कचिद्भवेद्भजेत साधून विनयफ- शार्दूलविक्रीडित मान्वितः स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीपगं विसारिणस्तद्गुणपुष्परेणयः इच्छा सजनसंगमी, परगुणी प्रीती,गुरू वंदणें । विद्याध्यास, रति स्वपत्नितचि अन् लोकापवादा ॥ ५४॥ इंद्रवंशा भक्तीशंकरिं,शक्तिआत्मदमनीं, दुःसंगि आस्थाच न न हो कधी दूरवि सज्जनांहुन होती सहण ज्यांत निर्मल असे त्या सजनां तू नम्रभावें भज नित्य सज्जन ॥ वंदन ॥५६॥ तत्संनिधीं तहणपुप्परेणु ते गद्य भर्थ- होती विनायास नरास स्पर्शिते ॥ ५४॥ सत्सगाची इच्छा धरणे, दुसन्यांच्या गुणावर प्रेम करणे, गुरुजनाशी नम्र अराणे, विद्येचे व्यसन असणे, आपल्या पत्नी सजनांपासून कधी दूर राहू नकोस. त्यांची नम्रभावें वरच प्रेम असणे, लोगनिदेला भिणे, शंकरावर भक्ति असणे, सेवा कर, यांच्या गुणपुष्पातून निघणारे रेणु त्याच्या जवळ मन सयमाची शारिक अराणे, पलापासून दूर असणे हे निर्मल असणारांना विनायास स्पर्श करीत असतात. गुण ज्यात असतात त्या सजनांना वंदन असो. .- गद्य अर्थ- ·४९ (प्रकरण ४ थे) महात्मे, सज्जन विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा, सामी सदसि वाक्पटुता, युवि विक्रमः । दुज्यांस अप्रिय वदतां जे जन दरिद्रीच असतात । यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ असे जयाचे भय मोठे सरलां प्रिय वदण्यांत ॥ प्रकृतिसिद्धमिदं हि स्वस्तीतचि रत, आणि परानुस परनिंदेपासून । महात्मनाम् ॥५७॥ कुठेकुठे जे असती त्यांनी जग दिसते शोभून ॥५१॥ वमततिलका गद्य भयं- सधैर्य संरटि, क्षमा निजवैभवांत दुस याना अप्रिय योग्ताना ज्याच्या शब्दाना दारिद्य येते, वक्तृत्व संसर्टि, परानम संगरात ॥ (शब्द निघनच नाहीत)प्रिय पोलताना शब्दांना वैभन येते, विद्याच वेड जणु,आरडणे सुरीति आपल्या पत्नीचेच ज्यांना प्रेम, परनिंदेपासून जे पराझुस जन्मेंच हे सुगुण थोर जनात होती ॥ ५७॥ असे कुठ कुठे (उन) जे सजन - भूनलावर आढळतात ग्य अर्थ- त्यानी पृथ्वीला अलकन केले आहे सनात धैर्य धरणे, वैभवकाळी क्षमावृत्ति धरण सभेत क्ल दासविर्ण, युद्धात पराक्रम परणे, मुग्रीतीची आवड मनसि पचसि काये पुण्यपीयूपपूर्णा- पराणे, विद्येच येउ अमण हे थोरांचे जन्मजात गुणच आहेत स्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः ॥ परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्य प्रदान प्रच्छन्न, गृहमुपगते सभ्रमविधिः निजहदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ॥६॥ प्रिय कृत्वा मोन सदसि कथन नाप्युपकृतेः । मारिनी अनुरसेको लक्ष्म्या निरभिभरसाराः परकथाः मन, चच, तनु ज्याची पूर्ण पुण्यामृतांनी मतां नोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम ॥५८।। त्रिभुवन उपकारे तुष्ट केले जयानी ॥ लवहि परगुणा जे गोरवोनी गिरीसे शार्दूरविकीहित स्वहृदयि फुलणारे थोर होती कितीसे ? ॥६०॥ णे गुमपणे, गृही अतिथि ये त्यात समाराधणे गद्य अर्थ- ले जे उपकार या, प्रिय, न ते चौघामधे बोलणे ॥ ज्यांच मन, पाणी, व्ह सारं - पुण्यामृतान परिपूर्ण आहे, वेत्ताने फुगण न, अन्य विषयी वाणी कुटाळीविण । परोपकाराने ज्यानी त्रिभुवनाला तुष्ट केलं आहे, दुसऱ्याच्या उगाचेपरि तीक्ष्ण हे प्रत कुणी थोर दिले | अल्पही गुणारा पर्वतासारखे मोठे म्हणून जे गौरवितात आणि नेमुन ? ॥ ५८ ॥ (स्या परगुणस्तुतीन) आपल्याच हृदयांत फुलन जातात, धि भयं- असे, संत जगांत फितीसे आहेत ? नान वर्ण त गुप्तपर्ण, आल्या आतथीचा सकार करण, FIगाय प्रिय रिया उपकार केले तर त्याचा चारचौघांत उल्लेख्य उपयतु प्रिय वस्तु कर्तुं स्नेहमकृतिमम् । र यरणे, संपत्तीचा गर्न नपरण, दुग यांच्या विषयी टवाळ जारपर्ण न बाग इयादि हे असें तरवारी या धारेमारस | सजनानां स्वभावोऽयं फेनेन्दुः शिशिरीकृतः ॥६१|| पण प्रत थोराना कोणी नमून दिल ? आर्या करणे उपरति, पदणे प्रिय, अन् करणे अनिम प्रीति ॥ प्रप्रियवचनदरिद्रः प्रियवचनान्ये. स्वदारपरितुष्टैः । सुजनात हा स्वभावचि, चहा शिशिरत कोण परपरियादनिवृत्ते. कचिकचिन्मण्डिता वसुधा ॥५९।। कधि देती? ॥६॥ सुभा..

·-0 संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गद्य अर्थ- गद्य अर्थ- उपकार करणे, प्रिय बोलणे, अकपट असा स्नेह करणे हा (विश्वामध्ये ) सज्जनांच्या मनाची तुलना तरी कशाशी सजनांचा खभाव आहे चंद्राला शीतलत्व कुणी क्धी दिले, करावी ? ( हा मोठा प्रश्नच पडतो.) (विशाल पृथ्वीशी तुलन आहे. करावी तर) वामनाने ( एका बुटक्याने ) एक पावलात तिल व्यापून टाकलें (अनंत आकाशाशी तुलना करावी) त (एक लगडा ) अरुण ( सूर्याचा सारथी ) त्याला एका दिवसात तुङ्गात्मनां तुङ्गतराः समर्था मनोरथान् पूरयितुं न ओलाइन जातो, (विस्तीर्ण सागराशी तुलना करावी) त नीचाः ॥ एखादी क्षुद्र नौकाही त्याच्या पार जाऊं शकते. धाराधरा एव धराधराणां निदाघदाहं शमितुं न नद्यः ॥ ६२ ॥ यदेतन्नेत्राम्भस्तदपि च समासाद्य तरुणी साकी कपोले व्यासक्तं कुचकलशमस्याः कलयति ॥ उच्चस्थांचे उच्चतरस्थचि काम पूर्ण करूं शकती। ततः श्रोणीचिम्बं व्यवसितविलासं तदुचितं सूर्यतप्त-गिरि-दाहान नद्या, नभस्य घन शमवीती स्वभावस्वच्छानां पतनमपि भाग्यं वितरति ॥ ६५ ॥ ६२॥ गद्य अर्थ- शिखरिणी थोरांचे मनोरथ, त्याच्याहून थोर असतील (उच्चस्यांचे म्हणू ज्या अश्रू तो जधिं युवतिनेत्रांतुनि गळे उत्तरस्थ) तेव पूर्ण करण्यास समर्थ असतात. नीच नव्हेत कपोलां स्पर्शानी हळूच कुचकुम्भांवर रुळे ॥ सूर्याने उन्हाळ्यात तापलेल्या डोंगराचा दाह शमविण्यास पुढे श्रोणीसंगे समुचित विलासांसहि करी मेघच समर्थ असतात नद्या नव्हेत (डोंगर उच्चस्थ, मेघ याहून स्वभावस्यच्छांचे पतनहि तयां भाग्य वितरी ॥ ६५ उच्चतरस्थ. नद्या सखल प्रदेशातून वाहणान्या म्हणून नीच ) गद्य अर्थ-- ज्याला अश्रु म्हणतात, ते नेनजल, तरुणीच्या नेनातून प आमरणान्ताः प्रणयाः कोपास्तरक्षणभङ्गुराः । ल्यावर, तिच्या गालाला स्पर्शन, साली उतरून, तिच्या कु. कुम्भावर डोल्ते, व तेथूनही खाली उतरून तिच्या श्रोणी परित्यागाश्च निःसंगा भवन्ति हि महात्मनाम् ॥६३॥ विलास करते हैं योग्यच आहे ! स्वभावानेच जे स्वर भनुष्टुभ त्याचे पतन सुद्धा त्याना भाग्यदायी होते टिके आमरण प्रीति कोप तत्क्षण लोपती। त्यागांतहि महात्म्यांची निस्वार्थचि असे मति ॥६३॥ सुजनो न याति विकृतिं परहितनिरतो विनाशकालेऽपि छेदेऽपि चन्दनतरुः सुरभयात मुखं कुठारस्य ॥६६ महात्म्यांचे प्रेम जन्मभर टिकणारे, राग क्षणभंगुर व त्याग नि स्वार्थपणे केलेला असतो आर्या परहितरत सजन हा नाशांतहिन स्वभाव बदलितसे वासरगम्यमनूरोरम्बरमवनी च वामनैकपदा । तुटताही चंदन तरु, कुन्हाडीसही स्वर्ग जलधिरपि पोतलक्ष्यः सतां मनः केन तुलयामः ॥६४॥ गद्य अर्थ- वितरितसे ॥ ६६ धार्या परोपकारी सज्जन, त्याचा विनाशकाळ आला तरी आपर वामन एकपदे भू; लंधी एकचि दिनी नमा अरण । खभाव सोडीत नाही, तुटना तुटताही, चदन, त्या नौका अम्धिस लंघी, तुल्य कशाशी ठरेल सुजन- यु-हाडीलाच सुगंधित करतो मन? ॥६४।। गद्य अर्थ- ·39808 -० गद्य अर्थ- (प्रकरण ४ ) जस्खल, सवनाप्रणी उत्तर्पवान् निजगुणो यथा यथा याति कर्णमन्यस्य ।। गद्य म- धनुरिव सुवंशजन्मा तथा तथा सजनो नमति ॥६७|| आधी, मध्ये, शेवटी, सुजनय सौजन्य दापितो-दतर कोणी न हे तोडावें,तापचा पानावे किंवा ठोकाव, तरी सोन्यन भार्या | काही पाल्ट होन नाहीं (दुसरी कोणतीही धातु तशी नव्हे.) उत्कर्पत निजगुण जातिजसजसे दुज्यांचिया कानी । सद्वंशजात धनुपरि, तसा तसा सुजन जाय यांकोनी ॥१७॥ भारं जलं वारिमुचः पिन्ति तदेव कृत्वा मधुर नमन्ति। सन्तस्तथा दुर्जनदुर्वचांमि पीत्याऽपि मूत्तानि समुन्द्रि- उत्वपवन (धनुष्याकडे) खेचली जागारी (दोरी,) सजना- कहे-उत्कर्षाम पोचलेले गुण-घनुप्याची दोरी, सजनांकडे उपनानि सद्गुग (व साची कीर्ति) मदशनात-(धनुष्याकडे) उत्तम सान्या जला मेघ पिऊन तेंच पपासून बनविलेने (सजनाकडे) चागल्या वशात जन्म देतात गोडे करनी पुनश्च ॥ टेले सद्वशनात धगुप्याची छकर्षवंत (खेचली जाणारी) दोरी प्राशोनिया दुर्जनशद संत जसनशी दुसऱ्याच्या (धनुर्धरन्यिा) कानाशी जाते तमतसें क्रोनि त्यां सूक्तिच ओस्तात ॥ ७० ॥ धनुष्य ( साहजिकच ) अधिकाधिक वाक्त सदशनात सजनांचे गुण उत्कर्पवत पाल्याने (प्रसिद्धी पावून ) जसजसे दुमन्याच्या कानापर्यंत जातात, तसतसे (प्रसिद्धिविन्मुस असल्यान) मेघ हे पिताना ग्वारे पाणी पितात-परत देतांना तेच सजन अधिकाधिक पस्तिात (नम्र होतात ) मधुर करून देतात अशाच रीतीने सजन है, दुनाचे पुरान गिळतात आणि लाना सूक्ति कम्न मोकनान रन्ति ।। ७०॥ गद्य अर्ध- 0- इयमुन्नतसत्चमालिनां महतां काऽपि कठोरचित्तता । उपत्य मपन्ति दूरतः परतः प्रत्युपकारावया ॥६८|| क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः स्वमरणव्यापारमात्रोद्यताः स्वार्थी यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणीः।। मार्या दुप्पूरोदरपूरणाय पिनति स्रोतःपति वाडयो ऊर्जस्वल थोरांचे कठोरचित्तत्व हे विचित्र फिती ! जीमूतस्तु निदाघसंभृतजगत्सतापविच्छित्तये ॥ ७१ ।। प्रत्युपकारमये ते उपकृति फरुनी सुदूर झणि पळती ॥१८॥ शार्दूलविक्रीडित गद्य अर्थ- होती क्षुद्र किती सहन, रत जे स्वार्थसंपादनी योरांच्या मनाच्या कठोरपणाचा, हा एक विचित्र प्रकार ज्याचा स्वार्थ परार्य हाच-मुजींतोएकला अग्रणी! आहे की, ते उपकार करतात आणि दुसरा त्याची परतफेड प्राशी अधिस वाडगाग्नि, मरण्या दुप्पूर पोटास तो करील, या भीतीन ते दूर पळतात देण्या शांति निदायतप्तचि जगा, हा मेघ त्यातें पितो ॥७२॥ गद्य अर्थ- आदिमध्यनिधनेषु मोहदं मन्जने भरति नेतरे जने ॥ केवळ म्वत चा स्वार्थ सापण्यातच गुरफटून छेदतापननिधर्पताडनेर्नान्यभावमुपयाति काञ्चनम् ६९ | सहस्रश आहेत पण परार्थ हाच याचा स्वार्थ, तो मनुष्य एकटाच सजनांचा शिरोमी होय ! क्लीन भरणारी खन- भार्या च्या पोटाची साच भरण्यासाठी, वडवामि, समुद्राचे प्रायन आधी,मध्ये,मती,सुजन सुजनता घरी,न इतर जन । | करतो पा मेघही लाच समुद्राचे प्राशन करतो, ते प्रेमाच्या कापूं, माजू, घांसू, ठोह तरि कनक पालटे | तापाने होरपळलेल्या जगाचा सताप शान करण्यासाठी। काघिन ॥१९॥ घट रोक ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश तुङ्गत्वमितरा नाद्रौ नेदं सिन्धावगाधता । भीमं वनं भरति तस्य पुरं प्रधान अलनीयताहेतुरुभयं तन्मनस्विनि ॥ ७२ ॥ सर्वे जनाः सुजनतामुपयान्ति तस्य ।। उपजाति कृत्स्ना च भूर्भवति सन्निधिरत्नपूर्णा गिरींत उंचीच अलंध्यचिन्ह यस्यास्ति पूर्वसुकृतं विपुलं नरस्य ।। ७५ ।। अन्धीत खोलीच अलंध्यचिन्ह ।। वसततिलका एकांत एकेक; परंतु दोन्ही येतात एक्या सुजनी दिसोनी ॥७२॥ त्या घोर रान बनते जणुं राजधानी सौजन्य त्यास मिळते सगळ्यांकडोनी ॥ गद्य अर्ध- सद्रनपूर्ण बनते जग सर्व त्यास अलभ्यतेची दोन चिन्हें, उंची व खोली त्यापैकी पर्वतात एक ज्या पूर्वसंचित विशाल अशा नरास ॥५॥ उंची आहे तर खोली नाहीं समुद्रात खोली आहे पण उंचीच | गद्य अर्थ- नाही पण सजनांत ही दो-ही आहेत ज्याची पूर्वपुण्याई मोठी त्या माणसाला-घोर रान हे मोठ्या नगरीसारखे होते, सर्व जन त्याच्याशी सौजन्यान वाग तात, सारे जग त्याला सद्रलाची साणच होते. सन्तः स्वयं प्रकाशन्ते गुणा न परतो नृणाम् । आमोदो न हि कस्तूर्याः शपथेन विभाव्यते ॥७३॥ पात्रं न तापयति नैव मलं प्रसूते অনুষ্ঠু स्थयें प्रकाशती संत, दुजा गुण नरा न दे। स्नेहं न संहरति नैव गुणान्क्षिणोति ।। खात्री कस्तूरिगंधाची शपथेनेंच फां घडे ? ॥७३ ।। द्रव्यावसानसमये चलता न धत्ते गद्य अर्थ- सत्पुत्र एष कुलसमनि कोऽपि दीपः ॥ ७६ ।। संत हे स्वयप्रकाशीच असतात दुस-याकडून काही वसंततिलका कुणाला गुण प्राप्त व्हावयाचे नसतात वस्तूरीच्या सुगंधाबद्दल पात्रास ताप नच दे, न मल स्त्रवे तो कुणाची सात्री पटवावयाची ती शपथेवर सागितल्याने पटाव न स्नेह ओदुनि गुणक्षय वा करीतो॥ याची थोडीच असते? द्रव्यावसानसमयीं न चळे कधीही सत्पुन हा कुलगृही जणुं दीप होई ॥७६॥ गद्य अर्थ- गंगा पापं, शशी तापं, दैन्यं कल्पतरुस्तथा । पापं ताप च दैन्यं च प्रन्ति सन्तो महाशयाः ॥७४॥ यात सर्व वर्णन द्यर्थी आहे---सत्पुत्र हा कुलगृहात दीपा- सारखा असतो दोघेही पानास (ज्यात तेल असते त्या अनुष्टुभ् भागास, सत्पान माणसाम) ताप देत नाहीत दोघेही मल गंगा पापा, चंद्र तापा, दैन्या कल्पतरू हरी । सात नाहीत (दिव्याक्डे-काजळी पुनारडे-वाईट कृत्य) महोदार असा संत या तिघांसहि संहरी ॥४॥ स्नेह परत घेत नाहीत (दिवा वातीकडून स्नेह तेल येचून घेत नाहीं सत्पुत्र मैनी परत घेत नाही ) गुण-क्षय करीत नाहीत (दिवा, गुण वात कमी पडू देत नाही. सत्पुत्र आपले गंगा पाप, चन्द्र ताप, कल्पतरु दैन्य, अशी (ही एकेक हरण | गुण टिक्वून धरतो ) द्रव्य सपलें तरी चळन नाहींत. (दिव्या वरनात)संत, ही तिन्ही नष्ट करतात बडे द्रव्य-व-तेल, पुनाक्डे-सपत्ति) --- गद्य अर्थ- ·(प्रकरण ४ थें) संतसेवा, संतप्रक्षेचे स्फुरण परिचरितव्याः सन्तो यद्यपि कथयन्ति नो सदुपदेशम् । | अगदी सूक्ष्म पुटीचा क्ण गेला, तरी किती तुपतो हे सर्वमानन यास्तेपां स्वैरकथास्ता एव भवन्ति शास्राणि ।। ७७॥ आहे. (नेत्र हे खच्छाति) आर्या उपदेश न वदती तरि करणें तूं नित्य संतसेवेस । उदन्वच्छन्ना भूः स च निधिरपां योजनशतं सहज बोलही त्यांचे राहति शास्त्रेच होउनी | सदापान्यः पूपा गगनपरिमाणं कलयति ॥ खास ॥ ७७ ॥ इति प्रायो भावाः स्फुरदयघिमुद्रामुकुलिताः पद्य अर्थ- सतां प्रशोन्मेपः पुनरयमसीमो विजयते ॥ ७९ ।। संत हे जरी (उठल्या मुटल्या) उपदेश करीत नसले, तरी, माणमाने त्याची सेवा केली पाहिजे. कारण बांचे सहजी भार्या बोललेले शब्द व कथा या शास्त्रे होऊन राहतात! व्यापी उदधि जगा, परि, केवळ शतयोजनेच विस्तृत तो। व्यथयतितरामुपेतः शुद्धप्रकृतीनवद्यलेशोऽपि । पांथस्थ नित्य रवि हाउल्लंघुनि हें विशाल नभ जातो।। उद्विजते ननु चक्षुः सक्तेन रजाकणेनापि ।। ७८ ॥ मर्यादांनी मुद्रित बहुधा सारेच यस्तुजात असें। सुजनांच्या प्रक्षेचे स्फुरणचि निःसीम एकमान मार्या दिसे ॥७२॥ स्वच्छ प्रकृति जयांची, अल्पहि दो तयांच्यथा वाटे। डोळ्यांमधे रजाकण अल्पहि शिरतां पहा किती खुपते ॥ ७८॥ समुद्र हा, जगाला व्यापितो, पण, तोही, फारतर शंभर योजनाइतकाच विस्तृत असेल ! आकाश अनंत म्हणावें, तर, गद्य अर्थ- हा निलप्रवासी सूर्य, दिनप्रतिदिन त्याला ओलाइन जातो! हृदयाने, स्वभावाने, स्वच्छ अशा थोरांना स्वत ला | अशा त-हेनें, यहुधा प्रत्येक वस्तु, मर्यादेनं बद्ध आहे,- यत्किंचित् दोप जडला, तरी, त्याची व्यथा वाटते. डोळ्यात | सजनांच्या प्रशेचे स्फुरण, हेच एकमेव, नि.सीम आहे. -0 गद्य अर्थ- -पण ·प्रकरण ५ वे निपय- -सल, दुर्जन, दुष्ट, नीच, पिशुन, क्षुद्र, निंदक, कलंकित. निष्णातोऽपि च वेदान्ते साधुत्वं नैति दुर्जन ॥ भार्या चिरं जलनियो ममो मैनाक इव मार्दवम् ॥ १॥ खल टोंक, सुजन नेढे, जणूं सुईचेच भाग हे दोन ॥ पाडील भोंक पहिला, दुसरा टाकील तेंचि युजवून॥३॥ अनुष्टुभ् गद्यार्थ- वेदान्तीं ये बुडोनीही साधुता न खला तशी खर, आणि, सुनन, हे अनुक्रमें, सुईच्या टोकासारखे, व सागरी चिरममाही मेनारा मृदुता जशी ॥१॥ | नेव्यासारखे, असतात पहिला, भोक पाडीत असतो, तर गद्यार्प- दुसरा, तें धुजविण्याच कार्य करतो. दुर्जनाला, वेदान्तात रितीहि, बुडविलें (निष्णात झाला,) सरी त्याला सुननन्य येत नाही, जसे, चिरकात समुद्रात नन्याश्रयस्थितिरियं तय कालकूट युडरेन्या मनाशाला, मृदुत्व येत नाही, तसे (युद्धात यापाल एकाकी सोइन, स्वत चा जीव यवारण्याइतका, हा, कठोरहृदयी केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा ? ॥ हिमाय--पुत्र, याचेविषयी अधिक माहिती श्लो ४१ पहा ) प्रागणवस्य हृदये, वृपलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि चाचि पुनः खलानाम् ।।४।। वसततिलका पलजनवदनं गता नितान्तं फैसे कुणी शिकविले तुज कालकूट ! मधुरतरापि पटुत्यमेति सूक्तिः ।। की उत्तरोत्तर तुझी स्थिति उच्च होत ? ॥ परिणमति विपात्मनेय पीतं आधी समुदि, पुढतीं शिवलिं जासी ! भुजगकुलेन पयोऽपि शराढ्यम् ॥ २॥ तूं शेवटीं खलमुखी स्थिर आज होसी॥४॥ घेताटीय गवार्थ- सल जधि पदतात गोड सूक्तिः हे काळाट विषा! उत्तरोतर, तुमी सति, अधिकाधिक मधुरहि त्या पटु फार फार होती॥ उपावर होत जावी, ही युक्ति, तुग कोणी शिकविली । यघ मुवि शिरतां भुजगमाचे मूळ तू सागरतळी होनास, नतर शिवाच्या कठी, माf आता पिचि यने दणि दूध-सापरेचें ॥२॥ रागच्या मुली येऊन यमगम । गपार्य- मृटरया अत्यंत मधुर, अशाही स्त्रि, दृष्टांग्या तोंडून बाहेर न देवाय, न धर्माय, न वन्धुभ्यो, न पार्थिने ।। परयमया पटु होता गरिया सोमति दूध सागर गरे । दुर्जनेनार्निव द्रव्यं भुज्यते राजतसरः॥५॥ तरीम्पापिय पातर होते उपनाति देयान, धर्मान, न याचास मिळे न संबधितही जनास ॥ अनुकुम्न. गरमुकनायप्रिमपाधात्सयोः सूल्याः ।। जे द्रव्य लोगीमा मेटीती पिपाभिमेरो मुद्रणमम्यापरश विदयारी ॥३॥ ते राज्य या चोर नि नेती ॥५॥ -- ·५५ (प्रकरण ५ ३) सल, दुर्जन, पिशुन गद्यार्य- मर्पदुर्जनयोर्मध्ये यरं मो, न दुर्जनः ।। दुष्टात मिळविलेले द्रव्य, न देवाकारणी, न धर्माचरणी, मर्पो दशति कालेन, दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ ८ ॥ न यांधाना, न याचन्या हाती पहायचे ! राजे किरा चोर मनु यांनी ते टावयाच हीच खाची गति ! सर्प दुर्जन यांमध्ये रा सर्प, न दुर्जन ।। सर्प चारे कधी पाळी-दुष्ट चारे क्षणोक्षण ॥८॥ एक: सलोऽपि यदि नाम भरेत्मभायां गद्यार्य- मोघीकरोति विदुपां निरिसलप्रयत्नान् ॥ सर्प आदुिन, यात (सातन्या सात वरा म्हणावयागार एकापि पूर्णमुदरं मधुरैः पदार्थ- तर) दुर्जन नव्हे, मर्पच कारण सर्प केव्हातरी चावणार, पा दुर्जन सगमणाला हसन राहणार रालोड्य रेचयति हन्त न मक्षिका किम् ? ६ वसनतिलका अहो सलभुजङ्गस्य विपरीतो ययक्रमः ।। सान्या सभेत सल एक जरी असेल अन्यस्य दशति श्रोत्रमन्यः प्राणेपियुज्यते ॥ ९ ॥ सारीच सुभ कृति निष्फल तो करील ॥ अनुष्टुम् मिष्टानची उदार ज्या भरले तयासी किती विचित्र रीतीने बधितो मप दुर्जन । देई न काय दवळूनचि रेच माशी ? ॥६॥ एकाच्या चायुनी कानां टासी भन्यास मारन ॥९॥ धार्थ- गार्ग- विद्वानांच्या सभेत, एक जरी दुर्जन असला, तरी, त्याच्या सर्व दुर्शनरूपी सर्प (साध्या मर्पाहून) किती निराळ्या रीतीन प्रमावर तो बोळा फिरवील मिन्नान भरलेल्या पोटनि, एक मनुष्याला ठार करतो ! इसतो एकाच्या शनारा, आति, ठार री माशी गेली, तरी ती त्याला रेच दिल्याशिवाय राहील काय मारतो दुमन्याच कुणाला -- पादाहतोऽथ दृढदण्डविघट्टितो वा दृश्यन्ते भुवि भूरि निम्बतरसः कुनापि ते चन्दनाः यं दष्ट्रया दशति तं क्लि हन्ति सर्पः ।। पापाणः परिपूरिता वसुमती पम्रो मगिर्दुलभः ।। कोऽप्यन्य एव पिशुनोऽय मुजद्गधर्मा श्रूयन्ते करटारसाच सवतं, चो कुहूकूजितं कर्णे पर स्पृशति, हन्ति परं समूलम् ॥ ७॥ तन्मन्ये सलसकुलं जगदिदं, द्विनाः क्षिती समना १० वसततिरका शार्दूलविक्रीडित मारूनि दंड, तुडवृनिहि त्या पदानें पाहा तिकडेच लिंच जगती-मोटेतरी चंदन मारीच सर्प, झणि, ज्या उसतो रदान ।। पापाणी भरल्या महींत निरळा येई हिरा लाभुन । हा सर्पवधु सळ, लागुनि कानि एका काकांचा रव नित्य पूजन करी चैनी कधी कोकिन्दा मारी समूळ परि अन्य कुणास देसा ॥७॥ दुांच्या जगतांत थोर पडती दो-तीनची दृष्टिला ॥३० गद्यार्य-- वार्थ--- उगमर बघाव, विकडे, कटिंगाची झाडेंच फार, बदन पायांनी नुडविलेला, दिवा, काठीने वडविलेला सर्प, फार कुठेतरी एकादाच पृथ्वी नगढी दगडानी भाली अहे हिरा पर तर, ज्याला दातांनी इसेछ, ला एकागव मारू शकेल, वचितच कापच्याची कटकट निवाचीच, कोवळा उडू गि सर्पवयु दुर्जन (चुगलसोर) हा एकाच्या कानाला सशॉर, वर्षाका चात ऐकू यायचें, एवण या जगी बुग्गुनट रण दुरा यालाच ठार करीत दुर्जनाचाव सत्रन कुठे दोन-तीन अमल नसतला ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश खलः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति ॥ | दुर्जनदूपितमनसां पुंसां सुजनेऽपि नास्ति विश्वासः॥ आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति ।। ११॥ पाणौ पयसा दग्धे तक्रं फूत्कृत्य वालकः पिवति ॥१४॥ अनुष्टुभ भार्या दुज्यानेत्री कुसळही पाहे नित्यचि दुट तो॥ | दुष्टे दूपित करतां मन सुजनांतहि धरी न विश्वास ॥ स्वतांचें तो मुसळही दिसूनिहि न पाहतो ॥ ११ ॥ जळतां हात दुधाने फुकुनि वालक पिईल ताकास १४ गद्यार्थ- गद्यार्थ- दुष्टाला, दुसन्याच्या डोळ्यातले कुसळ सुद्धा दिसेल; पण दुर्जनसगतीने, मन, एकदां को दूषित झाले, की, मग सज- खत च्या डोळ्यातले मुसळ दिसणार नाही (शब्दश.-दुसऱ्याची | नाचाही विश्वास वाटेनासा होतो दुधाने हात भाजल्यावर मोहरीएवढी छिद्रे दिसतील, खतःची बेलफलाएवढींहि | बालक, ताकसुद्धा फुकूनच पिते. दिसणार नाहीत.) अन्यस्य लगति कर्णे जीवितमन्यस्य हरति बाण इव ।। दुजेनः परिहतव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपि सन् ॥ हृदयं दुनोति पिशुनः कण्टक इव पादलग्नोऽपि ॥१५॥ मणिना भूषितः सर्पः किमसौ न भयंकरः ? ॥१२॥ आर्या अनुष्टुभ् लागे कणि दुज्याच्या,प्राण दुज्याचे हरी,जसा बाण ॥ विद्याभूपित ऐसाही टाळावा नित्य दुर्जन ॥ हृदया दुखवी दुर्जन कांटा पायांत जेविं वाचून ॥१५॥ मस्तकी रत ज्याच्या, तो सर्प भीतिद कायन? ॥१२॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- दुर्जन हा एकपक्षी, बाणासारसा, एकाच्या कानाला लागतो दुर्जन, विद्यामंडित असला, तरी, त्याची सगत टाळावी. व दुस-याच कोणाला ठार मारतो. दुसन्यापक्षी, तो काट्या- ज्याच्या मस्तकी रत्न, असाही सर्प, काय भयंकर नव्हे : सारखा-पायाला बोचला (नम्र झाला), तरी, त्याची कळ हृदयापर्यंत जाते. न विषममृतं कर्तुं शक्यं प्रयत्नशतैरपि अमरैरमृतं न पीतमब्धे- त्यजति कटुतां न स्वां निम्बः स्थितोऽपि पयोहदे ॥ न च हालाहलमुल्वणं हरेण ॥ गुणपरिचितामायां वाणी न जल्पति दुर्जनः विधिना निहितं खलस्य वाचि चिरमपि चलाध्माते लोहे कुतः कनकाकृतिः ॥ १३॥ द्वयमेतद् बहिरेकमन्यदन्तः ॥ १६ ॥ हरिणी शार्दूलविक्रीडित अमृत करणे सायासेंही न शक्य विषांतुनी मंथोनी, उदधीतलें अमृत ते प्याले म्हणे देव ते न च मधुरता ये लिंबाला पयःसार वादुनी ॥ वा हालाहल शंकरेंच गिळिलें खोटेंचि हे वाटतें ॥ गुणिजन वदे तैशी वाणी वदे न च दुर्जन दुष्टांच्या मुखिं त्या कधीच विधिने दोघांसही ठेविलें चिर फुकुन ये लोहांतूनी सुवर्णचि कोठुन? ॥१३॥ ओप्ठांना अमृतें,नि आतुनि तया हालाहले व्यापिलें १६ गद्यार्थ- शंकडों प्रयत्न केले, तरी, विषाचे, अमृत करणे अशक्य. समुद्रमंथनातले अमृत, देव प्याले, हेही खोटें | व, तीन दुधाच्या तळ्यात लिंच वाढला, तरी, आपली कटुता सोडीत | हालाहल, शंकर प्याले, हेही खोटें ब्रह्मदेवानें, आधीच नाही. गुणीजनासारखी वाणी, दुर्जनाच्या तोंडून निघणार नाही. | दुर्जनाच्या मुसी, त्या दोघानाही, अमृताला ओठाशी घ चिरकाल फुक्लें, तरी, लोसंडाचे सोने कुठून होईल ? हालाहलाला आंत-असें ठेविले आहे. गद्यार्थ- ·(प्रकरण ५ वें) सल, दुर्जन, दुर्जनपचन. सजन्ति शूर्पवद्दोपान गुणान् गृहन्ति माधयः ।। अमें काही नाही, की, ज्यापर, चमदेवानं चाय यादलेगमार्ग दोपपाही गुणन्यागी चालनीरिव दुर्जनः ॥ १७ ॥ पग-दुर्जनाला तुष्ट करण्याचे धाग्नीन,मयानेच, हामी! अनुष्टुम् गुण राखी, दोष फेकी, साधु तो या मुपापरी ॥ सलानां कण्टकानां च द्विविधैव प्रतिक्रिया ।। दोष घेई गुणां सोडी सल तो चाळणीपरी ॥ १७॥ उपानन्मुसमद्गो या दूरनो या विमर्जनम् ॥२०॥ गद्याय- अनुष्ट पासताना, धान्य ठेवून घेऊन, सडे फेरणा-या, मुपासारखे द्विमागी च प्रतीकार दुष्टांचा; कण्टकांपरी ॥ सजन समजाचे पीठ चाळताना, पीठ सोडून, भरडा धम्न फोडा तोंड जोटवाने, सोडावें दूर या तरी ॥२०॥ ठेवणाऱ्या, चाळणीसारमे, दुर्जन समजावे !! गद्यार्थ- म्यांप्रमाण दुर्शया प्रतिकार, दोनय प्रकारे होनी--एक, सेटराने मुमभंग कराया, (कट्याचे दोर मोडायाचे जन्मप्रभृतियक्रस्य हलस्य च सलस्य च ॥ थोबाट महकायें), किंवा, दूर मोडून द्यावे सोढुं तयोर्मुसाक्षेपं भवत्येकैव सा क्षमा ॥ १८ ॥ उपजानि अहमेव गुरुः सुदारुणाना- जन्मंच झाले अतियक साचे मिति हालाहल ! मा म्म तात दृप्यः ।। त्या नांगरांचे परि त्या सलांचे ॥ सारे मुसाक्षेपहि सोसण्यात ननु सन्ति भनागानि भूयो क्षमाच ती एक समर्थ होते ॥ २८॥ भुननेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम ॥ २१ ॥ गद्याय- वैतालीय जन्मानच जे वांकडे, अशा नांगराच्या काळाचे, व, दुर्जनांचे "अतितीन विपांत मीच मोठा, मुखाक्षेप (तोहाने ओरवाडणें, दुष्ट शब्द) सहन करण्यास कर हालाहल! गर्न हान सोटा ।। क्षमाच ( भूमि, क्षमावृत्ति) काय ती समर्थ होते. तुझियासम ही फितीक साची बघ लोकी वचनेंहि दुर्जनांची ॥ २२ ॥ गधार्थ.- पोतो दुस्तरवारिराशितरणे दीपोऽन्धकारागमे हे हालाहा। 'मयंसर विधात गीच तीव", अमा गर्व निर्वाते व्यजनं मदान्धकरिणां दोपशान्यै सृणिः ॥ तुला होऊ देऊ नकोस. दुर्जनान्या वचनाप्रमाणे, दृझ्याशी इत्येतद्भुवि नाति यस्य विधिना नोपायचिन्ना कृता भयंकरपणात तुन्ययन अशा कित्येक वस्तु जगांत आहेत, पहा! मन्ये दुर्जनचित्तवृत्तिहरणे धाताऽपि भन्नोद्यमः ॥१९॥ शार्दूलविक्रीडित स्पृशन्नपि गतो हन्ति जिघ्रनपि भुजगमः ।। नौका दुस्तर सागरास तरण्या, अधार येतां दिवा | हमन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः ॥ २२ ॥ पंखा कुंद होत, अंकुश करीदर्पा हरायास या॥ मनुष्टुम् काहीही न जगी, उपाय विधिने नाहीत ज्या चिंतिले स्पी तरी यधी हत्ती, हुंगी तरिहि सपं तो। दुशंतोपवितांस्वतांचि विधिने हो हातची टेकले ॥१९ राजा हंसे तरी; दुध मान देतहि मारिनो ॥२२॥ गधार्थ- गद्यार्य- दुम्तर मागर तरण्यास नौका; अथारान दिवा, पारा पदन्यास (दंश घरलेला) हत्ती, सर्य करील, (गोदारल्यामाग्ने पंखा, उन्मत्त हत्तींना नमविण्यास अशा एकूण, जगात वरील) तरीही, मारल्याशिवाय सोडणार नाही, मर्प, डुंगील, " . -- -- सुमा०८

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
(प्रेमाने अवघ्राण केल्यासारखें करील,) तरीही, मारल्याशिवाय एको विश्वसतां हराम्यपघृणः प्राणानहं प्राणिना-
सोडणार नाही, राजा हसेल (प्रसन्न झाल्यासारखे दाखवील) | मित्येवं परिचिन्त्य मात्ममनसि व्याधानुतापं कृथाः ॥
तरी ठार मारील, दुर्जन, एखाद्याचा सन्मान करण्याचा आव
आणीत आणीतच त्याचा वध करील ( या चौघाचाही कोणी भूपाना भवनेषु किं च विमलक्षेत्रेषु दुष्टाशयाः
भरवंसा धर नये)
साधूनामरयो वसन्ति कति न त्वत्तुल्यकक्षा नराः २५
शार्दूलविक्रीडित
जिलैव सतामुभे फणवतां स्रष्टुश्चतस्रश्च ता-
'ज्यांशंकान अशा जिवांसिवधितों मी एकटा निघृण'
स्तारसप्तैव विभावसोनियमिताः पट् कार्तिकेयस्य च ॥ | राजांच्या भवनात, आणि विमल क्षेत्रांतही राहती
पश्चात्तप्त, अशाचि चिंतनि, तुझें व्याधान होवो मन॥
पौलस्त्यस्य दशाभपन्फणिपतेर्जिह्वासहस्रद्वयं
साधूंचे रिपु, दुष्टचित्त, तुझिया ऐशानरांच्या तती २५
जिहालक्षशतैककोटिनियमो नो दुर्जनानां मुखे ॥२३॥ गद्यार्थ-
आर्या
हे व्याधा ! 'बिचा या नि शंक प्राण्यांना क्रूरपणे मारणारा
सुजनांस एक, सर्पा
एक्मेवाद्वितीय असा मीच !" अशा विचारांनी तुला पश्चात्ताप
दोन, विधीलागि चार त्याअसती।
न होवो । अरे राजाच्या भवनातच नव्हे तर पवित्र क्षेत्रांत
अग्नीला सात जिभा
सुद्धा, तुझ्या तोडीचे, दुष्ट हृदयाचे, सजनाचे शत्रु काही थोडे
कार्तिकस्वामीसि त्या सहा होती।
नाहीत ! (पडे, बडवे आदींवर हा प्रहार आहे )
त्या रावणा दहा, परि
शेपाच्या मुखि सहन हो दोन ।
फिति कोटि दुर्जनांच्या
| महदाश्रयसयोगाद्धत्ते शोभामसाध्वपि ।
मुखांत असतील थांग लागे न ॥ २३ ॥ कान्ताविलोचने न्यस्तं मलीमसमिवाञ्जनम् ।। २६ ॥
गद्यार्य-
अनुष्टुभ
सज्जनाना, जीभ एकच असते,-सर्पाला दोन, ब्रह्मदेवाला | थोरांच्या आश्रय दुष्ट शोभा मोठी धरीतसे ॥
चार, कार्तिकस्वामीरा सहा, अग्नीला सात, रावणाला दहा, | स्त्रियांच्या लोचनीं शोभा काळे काजळही जसें ॥२६॥
शेवाला दोन सहस्र, पण दुर्जनाच्या मुखात, किती कोटी जिभा | गद्यार्थ-
असतील याचा नियमच नाहीं ।
स्त्रीच्या लोचनी असले म्हणजे मलीन काजळही जसें शोभते
तसे थोरांच्या आश्रयाने दुष्टही शोभतात
वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्यवैरयोः ॥
श्वा भवत्यपकाराय लिहन्नपि दशन्नपि ॥ २४ ॥
मृग-मीन-सज्जनानां
मनुष्टुभ्
तृण-जल-संतोषविहितवृत्तीनाम् ॥
मिन या शनु टाळावा सुशाने नित्य तो॥
लुब्धक-धीवर-पिशुना
चाटे डसे तरी कुत्रा अपकार करीच तो॥ २४ ॥
निष्कारणवैरिणो जगति ॥ २७ ।।
गद्यार्थ-
आर्या
दुर्जन हा मित्र म्हणून येवो, शत्रु म्हणून येवो, दोन्ही प्रसंगी
मृग, मत्स्य, आणि सज्जन,
मुलाने त्याची सगत टाळावी. कुन्याने, प्रेमाने चाटलें, किंवा,
तृण, जल संतोष यांवरी जगती॥
रागावून तो डसला, तरी दोन्ही अपवारच !
तरि रिपु निफारण त्यां
किरात कोळी नि दुष्ट हे जगतीं ॥ २७ ॥

·(प्रकरण ५ ) सल, दुर्जन, दुरात्मे गद्यार्थ- उपजानि ) हरिण, मासे व मनन हे अनुक्रमें गवत, पाणी व समाधानी क्रूरत्व अन् कारणहीन वैर वृत्ति योवर जगतात (म्हणजे यांचा कोणाला तरी काही उपद्रव इच्छी धना अन परकीय नार ॥ आहे काय!) पण यांना मुद्धा शिकारी लोक कोळी व दुर्जन दुस्वासही आत नि सजनांचा हे अनुक्रमें अकारणवरी आहेतच! स्वभाव हा नित्यचि दुर्जनांचा ॥ ३० ॥ गद्यार्य-- व्यालं बालमृणालतन्तुमिरसी रोर्बु समुज्जृम्भते निर्दयपणा, अमारण माटणे, परधन व परस्त्रीचा लोम, छेत्तुं वनमणीन् शिरीपकुसुमप्रान्तेन संनद्यते ॥ मजन व आप्त यांचा दुस्खाम हे दुर्जनाचे स्वभावधर्म होत. माधुयं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षाराम्बुपेरीहते नेतुंबाच्छति यः खलान्पथि सतां सूक्तः सुधास्यन्दिभिः मार्जारो लभते न पारशुकालापेन कौतूहलं शार्दूलविक्रीडित कस्तूरीहरिणस्य सौरभतया व्यामो न संतुष्यति ।। बांधाया विसतन्तुनें बघतसे उन्मत्त हत्तीसि तो धारेने शिरिपाचिया जणुं हिरा कापायया पाहतो ॥ प्रीतिर्नास्ति मयूरताण्डयविधी व्याघस्य, दुधात्ममि- खाऱ्या अधिस गोड तो कर वो एक्या मधू विंदुनें | ाप्तायां भुवि सन्ति केऽपि विरलाः सन्तो गुणग्राहकाः दुप्पा सजनमार्गि नेउ बघतो जो गोडशा भापणे॥२८॥ शार्दूलविक्रीटित गद्यार्थ- योले पोपट, त्यामुळे न घडतें (दुर्जन कशाला यधणार नाही.) जो कोणी लाला गोड योक्यास त्या कौतुक! सूतीनी, गजनमार्गी नेऊ यषतो, तो त्याचा प्रयत्न, कमलतन्तूने कस्तूरीमृगनामिगंध न च दे मत्तगजाला बावण्यासारखा; फुलांच्या पाकळीच्या धारेनें, व्यायास तुष्टीसुख ॥ हिन्याला पैलू पाहूं पाहण्यासारसा; किंता मधाच्या थेंबाने, नाचे मोर, न त्यांत व्याध रमतो; खान्या सागराला गोड करूं बघण्यासारखा आहे. सारे या जगि; संत मात्र विरळा स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम ।। होती गुणग्राहक ।। ३१ अहो नु सदृशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च ॥२९॥ गद्यार्थ- पिंजऱ्यातला पोपट, चुरुचुल बोलतो, या कौतुकानें, काहीं, अनुष्ट वोका साकडे पहात नाही. वस्तुरीमृगाच्या सुगंधाने काही अल्प वरी चढोनी ये, अल्पभारेंचि सालती॥ वाघ संतोप पावत नाही. पारधी काही मोराच्या नाचण्यावर तराजूची सलाचीही समानचि असे गति ॥२९॥ खूप नसतो, पण जगात बघावं तर अरो दुष्टच फार ! गुण- गद्यार्य- प्राहक सज्जन फारच विरळा. पल हे तराजूच्या दादीसारसे आहेत-थोड्याने (थोया वजनाने-वैभवान) ते वर चढतात; योज्यानेच ते खाली जातात. सद्भिस्तु लीलया प्रोक्तं शिलालिखितमक्षरम् ॥ अकरुणत्वमकारणविग्रहः असद्भिः शपथेनोक्तं जले लिखितमक्षरम् ॥ ३२ ॥ परधने परयोपिति च स्पृहा ।। अनुष्टुम सुजनबन्धुजनेप्पसहिष्णुना थोरांचे सहजी शब्द-शिलालेपचि ते सरे ।। प्रकृतिसिद्धमिदं हि दुरात्मनाम् ॥ ३० ॥ शपयेवरि दुष्टांचे-पाण्यावरिल अक्षरें ।। ३२॥ ऐसेच दुष्टात्मक- -- ·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश ६० गद्यार्थ- अपूर्वरसनाव्याली खलाननविलेशया ॥ सज्जन, सहज बोलले, तरी, त्याचे शब्द, शिलालेखाप्रमाणे कर्णमूले दशयन्यं हरत्यन्यस्य जीवितम् ॥ ३५ ॥ (अभंग) असतात दुर्जन, शपथेवर सागतील, ते शब्दसुद्धा, अनुष्ट पाण्यावरील लेखाप्रमाणे, (भणैक विनाशी ) असतात. विचित्र सर्पिणी जीभ निजे दुष्टमुखांतरीं ॥ डसे कानास एकाच्या, दुज्याचे प्राण जी हरी ॥३५॥ वोधितोऽपि बहुसूक्तिविस्तरैः गद्यार्थ- कि सलो जगति सजनो भवेत् ? ॥ खलमुखरूपी बिळात निजणारी, जिव्हा नावाची, एक विचित्र स्नापितोऽपि बहुशो नदीजलै- सर्पिणी आहे, एकाच्या कानास डसते, पण, प्राणहरण दुसन्याचें करते गर्दभः किमु यो भवेत् कचित् ॥ ३३ ॥ रथोद्धता वोधपाठ बहुकाळ पाजुन संवर्धितोऽपि पयसा भुजगो न वश्य- दुष्ट काय धनतील सज्जन?॥ स्तत्पालकानपि निहन्ति बलेन सिंहः ।। न्हाणितां बहु नदीजलामधीं दुष्टः परैरुपकृतस्तदनर्थकारी होइ गर्दभहि अश्व कां कधी ? ॥ ३३ ॥ विश्वासलेश इह नैर बुधैर्विधेयः ।। ३६ ।। गद्यार्थ:- वसंततिलका पुष्कळ बोधामृत पाजूनही, दुर्जनाचा, सुजन थोडाच होणार आहे ? नदीत पुष्कळ धुतल्याने, गाढवाचा, घोडा कुठे झाला होई न सर्प वश, पाजुनियां दुधास मारील सिंहहि बळे निजपालकांस॥ आहे ! केलें भलें तरि वधीलचि दुष्ट त्यांस विभ्यास अल्प धरणें न वुधे अशांस ॥ ३६ ॥ प्राक्पादयोः पतति, खादति पृष्ठमांसं गद्यार्थ- कर्णे कलं किमपि रौति शनैर्विचित्रम् ।। दूध पाजून वाढविला तरी सर्प वश होत नाही सिंह छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्यशङ्कः म्वपालकाना वळे ठार मारतो. दुर्जन आपल्या उपकारक्यावर सर्व सलस्य चरितं मशकः करोति ॥ ३४ ॥ उलटून त्याचा नाश करतो सुज्ञानी अशाचा यत्किंचितही विश्वास धरूं नये वसततिलका पायीं पडे प्रथम, पृष्ठिं करीत दंश कानी हळू गुणगुणेल विचित्र सास ॥ हालाहलं खलु पिपासति कौतुकेन निःशंक आंत शिरते वधतांचि छिद्र कालानलं परिचुचुम्बिपति प्रकामम् ।। माशी करी सकल दुर्जन-दुश्चरित्र ॥ ३४ ॥ व्यालाधिपं च यतते परिरन्धुमद्धा गद्यार्थ- यो दुर्जनं वशयितुं तनुते मनीषाम् ॥ ३७ ॥ दुर्जनाची सर्व करणी, माशी, हुबेहुब कवून दाखविते- वसंततिलका भाधीं पाया पडावे--मग पाठीचा डासा ध्यावा, मग कानाशी लागून गुणगुणावें--पण, जरा कुठे छिन दिसले, की, वेधडक हालाहला पिउं वघे जणुं कौतुकानें आत शिरावें. (माशीविषयी स्वभावोक्ति.) चुंवू वघे प्रलय अग्निस आवडीनें ।। द्याया मिटी धडपडे दृढ, तक्षकातें जोइच्छितोचि करण्या घश दुर्जनातें ॥३७ ·(प्रकरण ५ वे ) सल, दुर्जन, नीच गमार्थ- गद्यार्थ- दुर्जनारा वश पर पाहणे, म्हणजे, गौतुकान, हाराहर पिऊ सूर्य (म्बत सिमर उष्ण अमला तरी गुद्द तो) जितका पाहण्यासारण, प्रत्यापीचे चुवन घेऊ पहाण्यामारखें, किंग माणसाला पोळनो खापेक्षा वाचा ढीग जान पाळतो तक्षाग, पर मिठी मारू वपण्यासारखे आहे दुसयारे आधार वर चडलेले नीच हे असेच दु मह होतान - -- शिरसि निहितोऽपि नित्य यत्नादपि सेवितो बहुस्नेहे ।। वरं पक्षच्छेदः समदमघवन्मुक्तलिश- तरुणीकच इच नीचः कौटिल्य ने विजहाति ॥३८॥ प्रहाररुगच्छदहलदहनोहारगुरमिः ॥ आर्या तुपारातः सूनोरहह पितरि फ्लेशविरशे डोक्यावर यसवोनी न चासो सपातः पयसि पयमा पत्युमचितः ॥ ४१ ॥ स्नेहाने नित्य पाळिले ज्यांना ।। शिखरिणी युवतीच्या केसांपरि, नीच कधी कुटिलतेस सोडीना ॥ ३८॥ महाज्वाला इंद्रे जधि उटनिल्या स्वमहरणे वरें मैनामाचे लढतच तदा पस तुटणे ॥ गद्यार्थ- पित्याला एकाकी त्यजुनि समरी मेकडपणे नीच, तरुणीच्या कुरळ्या कसासारखे आहेत, त्यांना तुम्ही जळो त्या नीचा, उडुनिहि समुद्रात पडणे ॥४॥ डोक्यावर चढवा, की, मेहाने (प्रेमान-तेरानं ) त्यांचे पोषण | गद्यार्थ- करा, ते आपली जन्मजात कुटिरता (वक स्वभाव-मुरळेपणा) कोही सोडणार नाहीत (मैनाक हा हिमालयाचा पुन पूर्वी पर्वतांना पस होते) ते इदान वमान जाळले त्यावेळी, मैनाकान,उहाण करन, समुद्रात झेप घेतली पण, या बहादुरीपेक्षा, त्या युद्धात, वापाच रक्षण लब्धोत्साहो नीचः प्रथमतर स्वामिनं पराभवति ॥ करीत, ठाम उभे राहन, हिमाल्याप्रमाणेच, स्वत च पर, भूमिरजो रथ्यायामुत्यापकमेव सणुते ॥ ३९ ॥ मेकडपणा हा नीचांचा स्वभावच आहे ) मैनाकानें जादन घेणे, अधिक शौर्याचं ठरले असते (पण मनुष्टुभ घरती उठतां नीच प्रथमचि मारी स्वकीय स्वामीस॥ मार्गस्थ धूळ जैशी, उठयी त्यालाच घेरिते खास ॥३९॥ | व्योमनि वास कुरते चित्र निर्माति यलतः सरिले॥ लस्यति पान मलिलयों नीचे चरति सत्कारम् ॥४२) नीचाठा, एक्दा उटू दिलं,की, प्रथम तो आपल्या म्वामीचाच आर्या पराभव करतो मार्गावरची धूळ, जो तिला ठठवतो त्याराच फरितो घास नभी तो, प्रथम घेड़न टाकते काढी चित्रहि जळांत कष्टुन । ॥ न्हाणी परन जलाने- रविरपि न दहति तादृग्याहग्दहति वालुकानिकरः ।। जो नीचाप्रति धरील सुजनपण ॥४२॥ अन्यस्मालब्धपदो नीचः प्रायेण दुःसहो भवति ॥४० गद्यार्थ- चार्या जो नीचाशों (त्याला सुधारण्याच्या अपेक्षेन) सौतन्यानं रवि पोळतो न तितुका वागेल, तो, ज,आकाशात घर बांधून राहतो, किंचा, पाण्यांत चिन काढण्याचे श्रम करतो, किंवा, पाण्यान वाचाय जितुका पोळेल ढीग चाळूचा ॥ अघोळ घालतो मन्याधारें मोठा झालेला नीच दु सहचि साचा ॥१०॥ --0

·-0-
संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
आक्रोशितोऽपि सुजनो न वदत्यवाच्यं
उदासितासिलखलस्य विशृंसलस्य
निप्पीडितो मधुरमुद्वमतीक्षुदण्डः ।।
प्राग्जातविस्मृतनिजाधमकर्मवृत्तेः ।।
नीचो जनो गुणशतैरपि सेव्यमानो
दैवावाप्तविभवस्य गुणद्विपोऽस्य
हास्येन तद्वदति यत्कलहेप्पवाच्यम् ॥ ४३ ॥ नीचस्व गोचरगतैः सुखमाप्यते कैः ? ॥४५॥
वसततिलका
वसततिला
क्षोमांतही न अपशन्द वदेल थोर
दुष्टांसि तेज चढवी, नयबंधहीन
देई पिळूनि रस गोडचि, ऊस फार॥
जो नीच पूर्वरुतपाप मुळीं सरेन ॥
अगी गुणान्धि यसतो असलाहि नीच
दैवेंचि सुस्थित, गुणांप्रति ज्यास द्वेप
वोले हंसूनि-कलहीं बढणे न तेच ॥४३॥
तो देइ काय सुख होनिजगंधवांस? ॥३५॥
गद्यार्थ-
गद्यार्थ-
न बोलावे असे शब्द, मोट्या क्षोभप्रसगीहि सुजन वोरणार दुष्टाना सहाय्यक, नीतिबंधातीत, स्वकृत पापाची संत न
नाही खूप पिळला तरी ऊम हा मधुर रसच देतो. पण | चाळगणाऱ्या, दैवाने वैभवास चढलेल्या, गुणांचा द्वेष करणाऱ्या,
नीच हा अनेक गुणानी मंडित असला तरी, भाडणात सुद्धा नीचारडून, स्वच्या वाधवाना काय सुख मिळणार !
बोलू नये असे शब्द, महज हंमतहंसत वोलेल
पिशुनत्वमेव विद्या परदूषणमेव भूषणं यस्य ।।
कृमिकुलचितं लालाहिन्नं बिगन्धि जुगुप्सितं परदुःखमेव सौख्यं शिव शिव ते केन वेधसा सृष्टाः१४६
निरुपमरसं प्रीत्या सादन्नरास्थि निरामिषम् ।।
भार्या
सुरपतिमपि श्वा पार्श्वयं विलोक्य न शंकते
चुगलीच (पिशुनत्व) ज्यासि विद्या
न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ।। ४४ ॥
परनिंदा हेचि ज्यासि भूषणसें ॥
| परदुःखें सुख ज्यातें
पार्या
शिव शिव विधि कोण त्यासि निर्मितसे ? ॥४६॥
कृमिपूर्ण नि लाळेने
गद्यार्थ-
भिजलेले, घाण, अन् किळसवाणें ॥
मांसमिहीन नरास्थिहि
चुगली हीच ज्याची विद्या, परनिंदा हे भूषण, व ज्याला
मिटक्या मारीत फार प्रेमानें ॥
परदु
खाने सुत्त वाटते, अशा नीचाला, कोण्या ब्रह्मदेवाने
निर्मिले शिव शिव!!
सातां, कुत्रा, जवळी
इंद्र उभा! लाजतो न त्या वधुन ।
क्षुद्र मिळकतींचीही
वहति विपधरान्पटीरजन्मा
नीचांना शुद्रताचि कळते न ॥४४॥
शिरसि मसीपटलं दधाति दीपः ।।
गद्यार्थ-
विझ्यानी वुजबुजलेलें, राटेने भिजलेलें, धाण मारणारे,
निधुरपि भजतेतरां कलई
किळसवाणे, मांसरहित असें माणसाचे हाड मिटक्या मारीन पिशुनजनं सलु विभ्रति क्षितींद्राः ॥ ४७ ।।
खाणारे कुनें --अवळ इंद्र येऊन उभा राहून पहात असला,
चैतालीय
तरी यत्किंचितही लाजत नाही नीचाना क्षुद्र वतु लाभली विपघर क्रिति चंदनासभोंती
तरी खाची शुद्धतामुद्धा प्रीत होत नाही (ही मुंदर खभा धरिति दिवे, किति काजळीस माथीं।
वोक्ति आहे)
विति मलिनपणा शगीमुसास
पिशुन किती असती नृपाश्रयास ॥४७॥

·(प्रकरण ५ ) पिगुन, कलंकित
गधार्थ-
आपल्याजवळ अमेल खातूनच देणार । मस्याचे शिंग कुणी
(दुष्टांचे सर्वत्र अस्तित्व आहे) चंदन किवी सपाना आश्रय कधी दुसन्यास दिलेलें पाहिलं आहे गय?
देतो, दिवे आपल्या शिरावर काजळीचा भार वाहतात, चंद्र
स्वासी कलंक धारण करतो, राजांच्या आश्रयाला चुगलखोर
असाययाचेच.
सलः सक्रियमाणोऽपि ददाति फलदं सताम् ।।
दुग्धपुष्टोऽपि किं याति वायसः कलहंसताम ? ॥५०॥
परवादे दशवदनः परंघनिरीक्षणे सहस्राक्षः ॥
अनुष्टुभ
भले करूनिही दुष्ट सजनांशीहि भांडतो ॥
सद्वृत्तिवित्तहरणे बाहुसहस्रार्जुनः पिशुनः ॥ ४८॥ दुग्धहि पोषितां काक हंस होईल काय तो ? ॥ ५० ॥
भार्या
गद्यार्थ-
निदेला दशमुख, पर-
भल केलं तरी दुष्ट, सजनांची कुरापत काटतो कावळ्याला
दोप पाहण्या सहस्रनेत्रचि तो॥
दूध पाजून वाढविले तरी तो हंग थोडाच होणार ?
सज्जनधन हरण्याला
सहस्रार्जुनापरी, पिशुन होतो ॥४८॥
गद्यार्थ--
नौका दुर्जनजिव्हा च प्रतिकूलं विसर्पिणी ॥
नीच माणसाला, परनिंदा करताना दहा तोडे, परदोष परप्रतारणायैव दारुणा केन निर्मिता ? ॥ ५१ ॥
पाहण्यास महस्र डोळे व सजना, धन हरताना सहस्रार्जुना-
अनुष्टुभ्
इतके हात असतात.
नौका अन् जीभ दुष्टाची, प्रतिकृल विसर्पिणी ॥
परप्रतारणासाठी दारणा निर्मिली कुणी? ॥५२ ।।
दतु ददतु गालीर्गालियन्तो भवन्तो
गद्यार्थ--
ययमपि तदभावान्नालिदानेऽसमर्थाः ॥
(यात प्रतिकूल, प्रतारण व दारुगा या शब्दांतील घ्यर्थना-
अशी आहे की, ती भाषांतरात आणणे अशक्य, याना ते
जगति विदितमेतद्दीयते विद्यमानं
शब्द तसेच टेवले आहेत) (कूल-नीर) प्रतिकूल विसर्पिणी
न हि शशकविपाणं कोऽपि कस्मै ददाति।। ४९॥ (नौस) या तीराहून त्या तीराला जाणारी. (दुर्जन जिव्हा)
शार्दूलविक्रीडित
प्रतिकूल चालणारी. प्रतारण-(नौरा) नोट तान्न नेगें. (दुर्जन
जिन्हा ) पसवणूक. दाणा (नौका) (तृतीया) लाकडापासून.
धाहोद्याच शिव्या तुम्हाजवळ की
(दुर्जन जिहा) दारणा भयंकर. नावच दुष्ट जिव्हा या दोन्ही
आहे तयांचा निधी!
प्रतिकूलविनर्पिणी, परप्रतारणासाठी दारुणा कोणी निर्मिली !
मातें तो न, म्हणून मी परि शिव्या
देऊ शकेना कीं ॥
फोणीही, जवळी असेल अपुल्या,
देतो दुज्या त्यांतुनी
"दोपागमनमागड्य रविरेप तिरोहितः॥"
सांगा काय की दुज्यांस दिधली "कथमिन्दुःसमायाति?""कुतःशंका कलंक्निः?"५२
शिंगें सश्याची कुणी ? ॥४॥
मार्या
गयार्थ-
"दोपागमना भिउनी क्षितिजाखालीच
हे निंदकानों ! तुम्ही शिव्या देतच रहा ! कारण तुमन्या-
सूर्य हा लपला"
जवळ त्यांचा मोठा संग्रहच आहे | माझ्याजवळ तो नाही "चंद्र
उगवे मग?"
म्हणून मी काही शिव्या देउ शकत नाही. कोणीहि झाले तरी "मय हो कसले कलंकयुकाला?" ॥५२॥

·प्रकरण ६ वें धी, बुद्धि, प्रज्ञा, प्रज्ञाहत, अज्ञ, विद्या, ज्ञान, शिक्षण, गुरु, विद्यार्थी, शिष्य उद्दीरितोऽर्थः पशुनाऽपि गृह्यते शार्दूलविक्रीडित हगाव नागाव वहन्ति नोदिताः।। मोठाही गज अकुशे वश; तरी अनुक्कमप्यूहति पण्डितो जनः तो कांगजाएवढा? परेणितज्ञानफला हि धुद्धयः ॥ १ ॥ नाशी घोर तमास दीप, परि कां तोत्या तमाएवढा?॥ इन्द्रवंशा वज्राने गिरि कोसळे तरि कुठे उच्चारला अर्थ पशूहि जाणती त्याएवढे वज्र तें? की प्रेरितां भार गजाव चाहती। मोठी बुद्धि जयासि तोचि वलयान्; जाणी, न जें उक्तहि मुझ ते परी स्थूलत्व काशास ते?॥३॥ हेरी दुजांचं मन बुद्धि ती खरी ॥१॥ गद्यार- गद्यार्थ- बोलून दाखविल्याचा अर्थ, पगृही ग्रहण करतात हाकलले आग्नां येतो तो अकुश हत्तीएवढा थोडाच आहे. दिवा एवढा मोठा हत्ती, 7, तो एवल्याशा अकुशाने परण म्हाने, घोडे, हत्ती, मार वाहनात पण नुन हा, न बोललेलंही भाराचा नाश करतो-पाप दिवा अपाराएवढा विस्तीर्ण थोडाच भोळखतो दुसऱ्याच्या मनातले हेरणे, हेच तर खऱ्या बुद्धीचे आहे । वत्र हें, महापर्वताला लोळविते, म्हणून काय ते वन, पर्वताएवढे थोडेच आहे ? ज्याची बुद्धी मोठी तोच बलवान, नुसत्या मोठ्या आकाराला काय चाटायचे आहे । आत्मबुद्धिः सुम्बायैर गुरुबुद्धिर्विशेषतः ॥ परवुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुद्धिः प्रलयावहा ॥ २ ॥ यो न संचरते देशान् यो न सेवेत पण्डितान् ।। मनुष्टुम् तस्य संकुचिता बुद्धिघृतविन्दुरिवाम्भसि ॥ ४ ॥ सुख लामे स्वयुद्धीने त्याहन गुरगुद्धिनें । परखुद्धि विनाशातें स्त्रीबुद्धि प्रलयास ने ॥२॥ अनुष्टुम् नानादेश फिरे जो न,नसेची पंडितां तसें। खताच्या बुद्धीने चालणे हे सुखावह, वडीलधाऱ्या या त्याची आक्रसते बुद्धि घृतविंदु जळी जसे ॥४॥ दुर्ने चारों विशेषत मुखाचे, लोक'च्या ओंजळीने पाणी पिणें | गद्यार्य- नकारक, बायकाच्या बुद्धीने चालणे म्हणजे प्रत्यच । जो नाना देशात फिरत नाही, पडिताची सेवाही करीत नाही, त्याची बुद्धी, (थड) पाण्यावर सोडलेल्या तपाच्या फळ आहे पदार्य- ·(प्रकरण ५ ३) दुष्ट, दुर्जन शार्दूलविक्रीडित शार्दूलरिफ्रीडित सांच्या मुखि हात, कोपित अशा द्यावा तरी ते वरें नेत्री अश्रु; दुरून हात उभवी, प्राशोनी विष, झोपणे यमगृहीं, सोडून अर्धासन तेही सुसाचे ठरे॥ आलिंगी दृढ, आदर प्रियकथा- शैलामाहुनि फेकुनी निजतनू प्रश्नामधे दावुन । विच्छिन्न होणे वरें दुएमाप्त धनें, नको मिरविणे याहेरी मधु आंतुनी विप, मती सौरयांत लोकांत रे ।। ५७ ॥ गद्यार्थ- घेई नाट्य असें अपूर्व न कळे कोषाने सवळलेल्या मर्यान्या तोंडात हात देणे चरें; विप कोनि अभ्यासुन? ॥५८॥ पिऊन उशाल यमगृहीं झोपावं तेहि घरे; डोंगराच्या कन्या- वरून लोहून घेऊन स्वदेह छिन्नभिन्न होगेंही वरें; पण दुष्टच्या | गद्यार्य- काङ्कन प्राप्त झालेल्या धनाने मत ला मुखी करणे हे परे नव्हे, (कोणी भेटापयाम गेल की) दुस्मच हात उभवून डोळ्यांत (आनंदाथू) पाणी आणून, वैठकीवरून अर्धे उठून दुर्जन हा दूरादुच्छ्रितपाणिरार्द्रनयनः प्रोत्मारितार्धासनो साला (प्रथम) गाढ मिठी मारील, त्याच्या प्रियजनकथा- गाढालिङ्गनतत्परः प्रियकथाप्रपु दत्तादरः॥ मध्ये आस्था दासनील, आतून विपपूर्ण असून वाहेरून मायापी- अन्तर्भूतविपो बहिर्मधुमयश्चातीव मायापटुः पणे मधासार गोड बोलेल । हे असले अपूर्व नाट्य दुर्जन को नामायमपूर्वनाटकविधियः शिक्षितो दुर्जनः ? ॥1 फुटून शिकतात कोण जाणे ! मायापडू दुर्जन गुमा०९ ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ- गद्यार्थ- दोषागमन यांत कोटी दोषा-रात्र." दोषागमनाला (रात्रीच्या दुष्ट व धनुष्य दोघे मूळचे कठीण. (दुष्टाचें मन कठोर, आगमनाला किंवा दोष लागेल म्हणून ) भिऊन सूर्य क्षितिजा | धनुष्याचा बाबू टणक ) पण दोघेही कृत्रिमपणाने वाकतात खाली लपला. ""मग चंद्र कसाहो उगवतो" (याला नाहीं (दुष्ट खोटा नम्र होतो, धनुष्याचा बाबू तात्पुरता बाण मारण्या- वाटतें दोषागमनाचे भय !) “त्याला क्सले हो भय ? तो | पुरता वोकतो,) पण सरें म्हणजे दोघाचाहि गुण (धनुष्याची मूळचाच कलंकयुक्त आहे.” (नंगेसे खुदा डरता है 1) दोरी) केरळ दुसन्याचे प्राण घेण्याच्याच कामी लागतो! ? तक्षकस्य विषं दन्ते मक्षिकाया विषं शिरः ॥ कोऽर्थान्प्राप्य न गर्वितो, ? विपयिणः वृश्चिकस्य विषं पुच्छं सर्वाझं दुर्जनो विषम् ॥ ५३ ॥ कस्यापदोऽस्तं गताः ? अनुष्टुभ् खीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः तक्षका विष दांतांत माशीचे मस्तकी विष ॥ को नाम राज्ञां प्रियः ॥ विंचवा विष नांगीत सर्वागी खल हा विष ॥ ५३ कः कालस्य न गोचरान्तरगतः ? गद्यार्थ- कोऽर्थी गतो गौरवं ? तक्षकसर्पाचे विष दातात, माशीचे तिच्या मस्तकात, विचपाचे त्याच्या नांगीत (तो तो अवयव सोडला तर बासी है। को वा दुर्जनवागुरासु पतितः काही विषारी नाहीत) पण दुष्ट माणूस सर्वांगी विषमय आहे क्षेमेण यातः पुमान् ? ॥ ५६ ॥ शार्दूलविक्रीडित मनस्यन्यद्वचस्यन्यत् कार्ये चान्यदुरात्मनाम् ।। वित्तें गर्व कुणा न ? कोण विषयी, मनस्येकं वचस्येकं कार्ये चैकं महात्मनाम् ॥ ५४ ॥ आपत्ति ज्या सोडिती? स्त्रीने भग्न हदीं न कोण ? रुचतो आर्या का कोण राजांप्रती?॥ हृदयीं अन्यचि, पचनी दैवाधीन न कोण ? गौरव कुणा अन्यचि, कार्याहि अन्य दुष्टांचें ॥ भिक्षेसही मागुनी? हृदयीं एकचि, वचनीं वाग्जाली कुजनांचिया अडकतां, एकचि, कार्याहि एक थोरांचें ॥५४॥ सौख्ये सुटे कां कुणी?॥५६॥ गद्यार्थ- मनात निराळेंच, बोलण्यात त्याहून निराळे, व प्रत्यक्ष कृतींत संपत्ति मिळून गर्वित कोण होत नाही ? असा कोण विषयी तिसरेच हा दृष्टांचा खभावः में मनांत, तेच बोलण्यात, व ! आहे की ज्याच्या आपति. मपल्या आहेत. ? स्त्रीने. कोणाच्या तेच कृतीत,-हा थोराचा स्वभाव 11 हृदयाला भग्न केलें नाहीं ? राजाला आवडणारा कोण आहे ! कालाच्या तावडीत नाही असा कोण ? भीक मागून गौरवास्पद ठरलेला कोण ? दुर्जनांच्या वाग्जाळात गुरफटूनही सुखरूपपणे स्वभावकठिनस्यास्य कृत्रिमा विभ्रतो नतिम् ॥ सुटला असा कोण आहे? गुणोऽपि परहिंसायै चापस्य च खलस्य च ।। ५५ ॥ भार्या वरमहिमुखे क्रोधाध्माते करो विनिवेशितो कठिण स्वभाव असतां विषमपि वरं पीत्वा सुप्तं कृतान्तनिवेशने ॥ नमती दोघे परंतु ते सोटें। दुष्ट नि धनुप्य यांचा गिरिवरतटान्मुक्तश्चात्मा वरं शतधा कृतो गुणही केवल दुज्यांस वधण्यातें ॥ ५५ ॥ न तु खलजनावाप्रथैः कृतं हितमात्मनः ५७॥ गद्यार्थ- ·६५ (प्रकरण ५ ३) दुष्ट, दुर्जन शार्दूलविक्रीडित शाडूछरिणीडित सर्पाच्या मुर्वि हात, कोपित अशा नेत्री अश्रु दुरून हात उभवी, धावा तरी ते बरें प्रायोनी विप, झोपणे यमगृहीं, सोडून भासन तेंही सुखाचे ठरे॥ आलिंगी दृढ, आदर प्रियकथा- शैलाग्राहुनि फेकुनी निजतनू प्रश्नामधे दाबुन ॥ विच्छिन्न होणें परें दुएमाप्त धनें, नको मिरविणे याहेरी मधु आंतुनी विप, भती सौख्यांत लोकांत रे ॥५७५ गद्यार्थ- घेई नाट्य असं अपूर्व न कळे क्रोधाने पवळलेल्या मर्याच्या तोंडात हात देणे बरें; विष कोनि अभ्यासुन? ॥ ५८॥ पिऊन सुशाल यमगृही झोपावें तेहि वर; डोंगराच्या कन्या- वरून लोटून घेऊन सदेह छिन्नभिन्न होणेही वर; पण दुष्टांच्या | गद्यार्य- कान प्राश झालेल्या धनाने स्वतःला सुखी करणे हे बरे नव्हे. (कोणी मेटावयास गेले की) दुरूनच दात उमवून डोळ्यांत (आनंदाश्रू) पाणी आणून, बैठकीवरून अर्धे उठून दुर्जन हा दूरादुच्छ्रितपाणिराईनयनः प्रोत्सारितार्धासनो याला (प्रथम) गाद मिठी मारील; खाच्या प्रियजनकरा- गाढालिगनतत्परः प्रियकथाप्रश्नपु दत्तादरः ॥ मध्ये भाम्या दाखवील; आतून विषपूर्ण असून बाहेरून मायापी- अन्तर्भूतविपो पहिर्मधुमयश्वातीव मायापटुः पणे मधासारखे गोड बोलेला हैं यसलें पूर्व नाट्य दुर्जन को नामायमपूर्वनाटकविधिर्यः शिक्षितो दुर्जनः ? | | कुठून शिकतात कोण जाणे ! मायाप दुर्जन मुभा०६

·प्रकरण ६ वे
-
धी, बुद्धि, प्रज्ञा, प्रज्ञाहत, अज्ञ, विद्या, ज्ञान, शिक्षण, गुरु, विद्यार्थी, शिष्य
उदीरितोऽर्थः पशुनाऽपि गृह्यते
शार्दूलविक्रीडित
हयाश्च नागाश्च वहन्ति नोदिताः।
मोठाही गज अकुशे वश, तरी
अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः
तो का गजाएवढा?
नाशी घोर तमास दीप, परि का
परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥ १ ॥
तो त्या तमाएवढा ?॥
इद्वशा
वज्राने गिरि कोसळे तरि कुठे
उच्चारला अर्थ पशूहि जाणती
त्याएवढे वज्र ते?
की प्रेरितां भार गजाश्व चाहती॥
मोठी बुद्धि जयासि तोचि बलवान् ,
जाणी, न में उक्तहि सुज्ञ ते परी
स्थूलत्क काशास ते ॥३॥
हेरी दुजांचे मन बुद्धि ती खरी ॥१॥ गद्यार्थ-
गद्यार्थ-
एवढा मोठा हत्ती, पण, तो एवढ्याशा अकुशाने शरण
बोलून दाखविल्याचा अर्थ, पशुही ग्रहण करतात हाकलले | आणतां येतो-तो अकुश हत्तीएवढा थोडाच आहे ? दिवा
म्हणजे, घोडे, हत्ती, भार वाहतात पण सुज्ञ हा, न बोललेलेही अधाराचा नाश करतो-पण दिवा अधाराएवढा विस्तीर्ण थोडाच
ओळखतो दुसऱ्याच्या मनातले हेरणे, हेच तर खऱ्या युद्धीचे | आहे ? वन्न हे, महापर्वताला लोळविते, म्हणून काय ते वज्र,
फळ आहे
पर्वताएवढे थोडेच आहे ? ज्याची बुद्धी मोठी तोच बलवान,
नुसत्या मोठ्या आकाराला काय चाटायचे आहे ?
आत्मबुद्धिः सुखायैव गुरुबुद्धिर्विशेषतः ।।
परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुद्धिः प्रलयावहा ॥ २ ॥
यो न सचरते देशान् यो न सेवेत पण्डितान् ॥
अनुष्ट
तस्य सकुचिता बुद्धिघृतविन्दुरिवाम्भसि ।। ४ ।।
सुख लामे स्वयुद्धीने त्याहन गुरवुद्धिनें ॥
परखुद्धि विनाशातें स्त्रीवुद्धि प्रलयास ने ॥२॥
अनुष्टुभ्
गद्यार्थ-
नानादेश फिरे जो न, न सेवी पडित तसे ॥
खत च्या बुद्धीने चालणे हे सुखावह, वडीलधा-याच्या त्याची आक्रसते वुद्धि घृतविंदु जळी जसे ॥४॥
बुद्धीने चालणे विशेषत सुखाचे लोकांच्या ओंजळीने पाणी पिणे ! गद्यार्थ-
हे नाशकारक बायकांच्या बुद्धीने चालणे म्हणजे प्रलयच !
जो नाना देशात फिरत नाही, पडिताची सेवाही करीत
नाही, त्याची बुद्धी, (थड) पाण्यावर सोडलेल्या तुपाच्या
हस्ती स्थूलतरः स चाङ्कुशवशः किं हस्तितुल्योऽङ्कुशः १ थेंबासारखी आक्रसून जाते
दीपे प्रज्वलिते विनश्यति तमः कि दीपतुल्यं तमः ॥
वप्रेणाभिहताः पतन्ति गिरय. किं वनतुल्यो गिरिः' | यस्य नास्ति स्वय प्रज्ञा शास्त्र तस्य करोति किम् ॥
बुद्धिर्यस्य गरीयसी स बलगान स्थूलेपु का प्रत्ययः ||३॥ लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥५॥

·६७ . (प्रकरण ६ वें) स्वबुद्धि, प्रज्ञाहत (हतप्रज्ञ) अनुष्टुभ् इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।। स्वतांचीच न ज्या बुद्धि शास्त्र काय तिथे रडे ? ॥ तदस्य हरति प्रशां वायु वमियाम्मसि ॥ ८॥ दानिती मांधळ्यालागी आरसे काय यापुडे ? ॥ ५॥ गधार्थ- मनुष्टुम् ज्याला स्वत चीच बुद्धी नाही त्याला शान्न पहन काय ते वुद्धि भ्रमयी जैसा वायु नोकेस सागरीं ॥ ८॥ भ्रमत्या इंद्रियांमागे मन धांवेल जें दुरी॥ होणार ! आरसे झाले म्हणून ते बांधळ्याला काय दासपिणार? गद्यार्थ-- भरकटत जाणान्या विषयांच्या मागे जे मन पावू लागले, शस्त्रेईतास्तु रिपो न हता भवन्ति तें, वारा जसा नौकेला समुद्रापर भरष्टवतो, तसें, माणसाच्या प्रज्ञाहताश्च नितरां सुहता भरन्ति ।। युद्धीला भ्रमविते. शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभनं च यशश्च हन्ति ।। ६ ।। धीस्सम्यग्योजिता पारमसम्यग्योजिताऽऽपदम् ॥ वसंततिलका नरं नयति संसारे भ्रमन्ती नोरिवार्णरे ॥ ९॥ शस्त्रांमुळे न मरतोच सरा रिपू तो बुद्धी (प्रज्ञा) मरे, तरचि तो मृत पूर्ण होतो॥ अनुष्टुम् ते शस्त्र मानवशरीरचि एक मारी नौ समुद्री भ्रमे तैशी संसाराधीत मानया ॥ प्रशा फुलास, विभवास यशास हारी ॥६॥ पार नेई सुयुक्ता घी फुयुक्का संकटांत वा ॥९॥ गद्यार्य- गद्यार्थ- शस्त्रांनी माहन शत्रु खरा मेला असे होत नाही. त्याची समुद्रापर चालणाऱ्या नावेप्रमाणे, बुद्धी ही जर नीट युद्धी मारली म्हणजेच तो संपूर्ण मरतो शस्न हे केवळ | योजिली तर संसारसागराच्या पार नेईल-अयोग्य योजिली माणसाच्या देहाचाच नाश करते पण प्रज्ञा (म्हणजे हतप्रज्ञता) तर संकटात (भोवयात) घेऊन जाईल. वैभव आणि कीर्ति या सर्वांचाच नाश करते. ही माणसाचें कुल, य: पठति लिसति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपासयति ॥ तस्य दिवाकरकिरण- नलिनीदलमिन विकास्यते वुद्धिः ।।७।। मार्या पठती, लिहिती, बघती, विचारिती, बुध उपासना करिती ॥ रविकिरणांनी कमलें- चुद्धि विकासे तशीच त्यांची ती ॥ ७ ॥ गद्यार्थ- जे पठण करतात, लेसन करतात, निरीक्षण करतात व विद्वानांची सेवा करतात, लांची बुद्धी, सूर्य किरणांनी कमलाच्या पाकळ्या उमलान्या तशी उमलते. भूतानि सन्ति सफल बहूनि दिनु बोधान्वितानि विरलानि भवन्ति किन्तु ॥ वृक्षा मपन्ति मनलजाउयुजा कल्पद्रुमास्तु विरलाः सलु सम्भवन्ति ॥१०॥ वर्मततिरका प्राणी अनेक असती सगळ्या दिशांत त्यांच्यामधे कचितची कुणि बुद्धिमंत ॥ झाडे कितीक फलपल्लयपुष्पयुक्त होती; परी विरल कल्पतरू तयांत ॥१०॥ गद्यार्य- दशदिशात अनेकानेक प्राणी असले तरी बुद्धिमान एखादाच! फ्लापुलांनी डवरलेल्या वृक्षांना काय तोटा. पण लोत कल्पक्ष विरळाच ·. सस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गद्यार्थ- सुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगत धनम् ॥ कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या, न तद्धनम् ।। ११॥ में चोराच्या हाती लागत नाही, जे माणसाला सदा अवर्णनीय सुख देते,-याचकाला निस देत राहूनही, ज्याची नेहमी वाढ अनुष्टुभ होते, कल्पाती सुद्धा, जें मरणारे नव्हे, असें विद्या नावाचे गुप्त पुस्तकातचि जी विद्या दुज्या हातींच जे धन ॥ धन ज्यांना राभलें, त्या बुधजनाशी, हे राजानों । गर्विष्ठ वृत्ति योग्य वेळी न ये कामा तशी विद्या तसे धन ॥११॥ धरू नका! त्याच्याशी कोणीच स्पर्धा करू शकत नाहीत (ते गद्यार्थ- तुम्ही काय करणार') जी विद्या, केवळ पुस्तकातच राहिली, किंवा धन में दुस याच्या हातींच राहिले, ती विद्या किंवा ते धन कामाच्या विद्या नाम नरस्य रूपमधिक, प्रच्छन्नगुप्तं धन ऐन वेळी उपयोगी पडणारी नव्हेत विद्या भोगकरी, यशःसुखकरी, विद्या गुरूणां गुरुः ॥ विद्या बन्धुजनो विदेशगमने, विद्या महादेवसा येपान विद्या, न तपो न दान, विद्याराजसु पूजिता, नतु धन, विद्याविहीनः पशुः १४ ज्ञानं न शीलं, न गुणो न धर्मः ॥ शार्दूलविक्रीडित ते मृत्युलोके भुवि भारभूता विद्या हे सुविशेष रूपचि नरा, मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १२ ॥ वा गुप्त ऐसें धन उपजाति देई भोग, सुखे, सुकीर्ति, ज्याते न विद्या, तप, शील, दान गुरु ही सान्या गुरूच्याहुन । विद्या दैवत थोर, बंधुसम ही नशान वा सद्गुण, धर्मही न ॥ जातां विदेशी जना तो मृत्युलोका अतिभार होतो विद्या पूज्य नृपां, न हो धन, पशू मनुष्यरूपांत फिरे पशू तो ॥ १२ ॥ कोणीहि विद्येविना ॥१४॥ गद्यार्थ-- गद्यार्थ- ज्या माणसापाशी विद्या, तप, दातृत्व, ज्ञान, शील, सगुण, विद्या ही माणसाला रूपाहून विशेष गुप्त धन, नाना भोग, किंवा धर्माचरण, यांपैकी, एक्ही वस्तु नाही, तो मनुष्य कीर्ति व सुखे देणारी, गुरूची गुरु: परदेशी जाणा-याला क्सला? केवळ पृथ्वीला भार ! मनुष्याच्या रूपात तो भावासारखी, महादेवतासमान अशी असते (सुज्ञ ) राजांना, विद्याच पूज्य वाटते, धन नव्हे, विद्याविहीन जो कोणी असेल . पशूच फिरतो तो पशुच हर्तुर्याति न गोचर किमपि श पुष्णाति यत्सर्वदा ह्यर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिश प्राप्नोति वृद्धि पराम् ॥ शुन. पुच्छमिय व्यर्थं जीवितं विद्यया विना ।। कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधन, विद्याख्यमन्तर्धनं न गुह्यगोपने शक्तं न च दशनिवारणे ॥ १५ ॥ येपा, तान्प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तै सह स्पर्धते ११३ अनुष्टुभ शार्दूलविक्रीडित श्वानपुच्छापरी व्यर्थ विद्येवाचुनि जीवित ॥ चोराला न मिळे, अवर्ण्य असले जे सोख्य देई सदा ने गुह्य झांकण्या शक्त, न माशाहि निवारित ॥ १५॥ मागे त्यास सदेव देत असुनी चावेच जे सर्वदा॥ गद्यार्थ- फ्ल्पान्तीहि मरेन गुधन हे विद्याख्य ज्या लाभलें कुल्याची शेपटी, असे त्याचे गुह्यही झाकू शकत नाही, राजात्यांप्रति सोड ग! कुणि कात्याशी कधी स्पर्धले | किवा, माशाही पारीत नाही, तसेंच, मनुष्याचे विद्याहीन ·(प्रकरण ६ वें), विद्यार्थी, विद्याहीन, शास्त्र जीवन, साचे वैगुण्यही झांकू शकत नाही, किंवा, येणारे | गद्यार्य- आघात निवारं शकत नाही. माणमाची विद्या बघावी. भपरेदार वसांनी काय होणार आहे ? शंकराला पन्नच नाही म्हणून काय त्याची राशना लोपली? सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी या त्यजेत्सुपम् ॥ सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ॥१६॥ अनेकसंशयोच्छेरि परोक्षार्थस्य दर्शकम् ।। अनुष्टुम् सुखार्थ सोडणे विद्या, सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः॥ १९॥ विद्यार्थ सुखही भलें ॥ वसंततिलका सुखार्थ्या कोठली विद्या नाशी अनेकविध जें निजसंशयांतें विद्याा सुख कोटलें ? ॥ १६ ॥ जै दृष्टिआड विपयांसहि दासवीत ॥ पार्थ- जं शास्त्र नेत्रचि जणू सगळ्या जनांचे सुखाची इच्छा असेल त्याने, विद्या तरी सोडली पाहिजे, तेही न जे शिकति ते जगि अंध साचे ॥१९॥ ..वा, विद्या हवी असेल, साने, मुन्न तरी सोडले पाहिजे. | गयार्थ- सुखामागे लागणाराला विद्या कोठली ? आणि विद्यार्थ्याला मानवाच्या मनातले नाना त-हेचे संशय जे फेडत; स सुख कोठले? दृष्टिआड असलेली सृष्टि माणसाला दासवते, सर्व जनाचे जर्षे डोळेच असे शास्त्र जे शिकत नाहीत ते खरोखर आंधळेच ये पालभावान्न पठन्ति विद्यां म्हटले पाहिजेत. ये यौवनस्था अधना अदाराः॥ ते शोचनीया इह जीवलोके शास्त्रोपस्कृतशब्दसुंदरगिरः शिष्यप्रदेयागमा मनुप्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ १७ ॥ विख्याताः कवयो वसन्ति विपये यस्य प्रभोनिधनाः।। उपजाति सजाइयं वसुधापधिस्य, कथयो ह्यर्थ विनापीश्वराः याल्यांत विद्या शिकुनी न घेत कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका हि मणयो यैरर्धतः पातिताः २० न ज्यांस पत्नी, धन यौवनांत ॥ शार्दूलविक्रीडित जगांत त्यांची स्थिति शोच्य होते मनुप्यरूप फिरती पशू ते ॥ १७ ॥ वाणी शास्त्रसुसंस्थता, पिताज्या- जोगी सुविद्या जयां गधार्थ- त्याही रयात युधां मिळे न धन ज्या याळपणी, जे विद्या शिकत नाहीत, तारुण्यात ज्यांना पत्नी राज्यांत राजाचिया ॥ व संपत्ति मिळत नाही; त्यांची स्थिति इहलोकी अत्यंत शोचनीय राजा तो जड्युद्धि योरचि धना- असते. मनुष्यदेहात ते पशूच फिरत अगतात. पांचूनही पंडित तोची गाजरपारसी उतरवी अक्षराणि परीक्ष्यन्तामम्बराडम्परेण किम् ॥ जो रत्नमूल्याप्रत ।। २०॥ गधार्थ- शम्भुरम्यरहीनोऽपि सर्वज्ञः किं न जायते ? ॥ १८ ॥ सानाध्ययनाने मुसंस्कृत अशी मुंदर वाणी, व शिष्यांना मनुष्टुभ देण्याजोगी सुविद्या ज्यांच्यापाशी, अशा प्रख्यात पंडिताना विद्या परीक्षिणे, मोठ्या वस्त्रांचें फल काय ते ॥ ज्याच्या राज्यांत (आश्रय न मिळाल्याने) दारिद्यात दिवस सर्पक्षता,अवनत्ये शिवाची काय लोपते ? ॥१८॥ | काढावे लागतात तो राजा मंदमतीच म्हटला पाहिजे, पंडित .

·७०
सेवन्ते त्यां धनान्धा,
स्रग्धरा
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
हे, धन न मिळाले, तरी, (शब्दसृष्टीचे) ईश्वर आहेत, तसेच
अनुष्टुभ
राहणार, मान, जो रत्नांची किमत कमी करूं पाहतो, तो आई शत्रु, पिता धैरी शिकवी न मुलास तो ॥
गाजरपारखी ठरतो
हंसांत बगळा, तैसा तो सभेत न शोभतो ॥ २२ ॥
गद्यार्थ-
अर्थानामीशिषे त्वं
मुलास न शिकविणारी आई त्याची शत्रु व पिता त्याचा
वयमपि च गिरामीश्महे यावदर्थं | वैरीच समजावा. हंससमुदायात जसा बगळा तसा विद्वत्सभेत
शूरस्त्वं, वादिदर्प-
तो मुलगा शोभत नाही.
ज्जरशमनविधावक्षयं पाटवं नः ।।
गुरवः सन्ति बहवः शिष्यवित्तापहारकाः॥
मतिमलहृतये मामपि श्रोतुकामा
दुर्लभः स गुरुलों के शिष्यचित्तापहारकः ॥२३॥
मामप्यास्था न सा चेत्
अनुष्टुभ्
त्वयि मम सुतरामेप राजन् गतोऽस्मि ॥२१॥ वहु आहेत गुरु जे हरिती शिष्यवित्त ते ॥
गुरु दुर्मिळ तो लोकी जो चोरी शिष्यचित्त ते ।। २३॥
गद्यार्थ-
अर्थांचा ईश तूं , मी
पनि यसति जे अर्थ त्यांचाच ईश
शिष्याचे वित्त अपहरण करणारे गुरु पुष्कळच; पण शिष्याचे
मोठा तू शूर ! वादी
चित्त हरण करणारा गुरु दुर्मिळ.
श्रुतिमद हरुनी जिंकितों मी बुधांस ॥
तूतें वित्तांध सेवी;
स्वमतिमल धुण्या सेविती शिप्य मातें
गीर्भिर्गुरूणां परुषाक्षरामि-
जातों मी; तूस आस्था
स्तिरस्कृता यान्ति नरा महत्वम् ।।
जर नच मजसी, ती मलाही न तूतें ॥२१॥ अलब्धशाणोत्कपणा नृपाणां
गद्यार्थ-
न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ॥ २४ ॥
(राजाने अवमान केल्याने निस्पृह पंडित याची
उपजाति
कानउघडाणी करतो)-राजा! तू अर्थाचा ( संपत्तीचा ) ईश
असशील तर मी सुद्धा शब्दांच्या अर्थाचा ईशच आहे. तू
ताडी गुरू ज्यांस कठोर शब्द
मोठा शूर असशील-तर मीही वादामध्ये मोठ्यामोठ्या गर्विष्ठ
अशा मनुष्यांस महत्त्व येतें ॥
पंडिताचा गर्व हरण करून साना जिंकण्यात पटु आहे. धनान्ध
न घाशिले शाणिं, अशा सुरत्तों
लोक तुला सेवतात-तर मनोमालिन्य धुण्यासाठी माझा बोध
जागा नृपांच्या मुकुटी मिळेना ॥ २४ ॥
ऐकणारे अनेक ( शिष्य) मला सेवतात. तेव्हा (कोणत्याही | गद्यार्थ-
दृष्टीने मी तुझ्या तोलाचाच असूनही) जर तुला माझ्याबद्दल (शिकविताना) गुरुने ज्यांना कठोर शब्दानी वाक्ताडन
आस्था नसेल-तर मला वी तुझ्याविषयी त्याहूनही नाही. हा | लें अशी माणसे पुढे महत्त्वाला चढतात. सहाणेवर घासलें
ती चाललों।
नाही अशा रत्नाना राजाच्या शिरावर स्थान मिळत नाही.
माता शत्रुः पिता वैरी, येन वालो न पाटितः।।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये यको यथा ॥ २२ ॥
अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेपज्ञः।।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि च तं नरं न रञ्जयति ॥२५॥

·(प्रकरण : वें) अज्ञ, प्रान, जड, अपण्डित
.
,
-.-
भाया
गद्यार्य-
अशाला तोपविणे
मी थोडे शिकली, तेव्हा, एकाद्या हत्तीप्रमाणे, मदान्ध
सोपें, त्याहनि जाणत्याला ते॥
होऊन, 'मी सर्वज्ञ आहे', असा गधै मला झाला. पण,
फुगला झानलवें जो
विद्वानांचे संगतीन, मला, हळूहळू, भी मूर माहे, याचें जेहा
विधिही शकतो न तोपत्यातें ॥ २५ ॥ ज्ञान झाले, तेव्हां, माझा मद, ताप उतरतो तमा उतरला.
गद्यार्थ-
अज्ञानाची समजूत घालणे सोपे-जाणत्याची घालणे त्याहून स्वायत्तमेकान्तगुणं विधाना
सोपे. पण (अर्धवट ) थोड्याशा ज्ञानाने जो गर्विष्ठ झाला
विनिर्मितं छाइनमज्ञतायाः ।।
त्याची समजून ब्रह्मदेवही घालू शकत नाही.
विगेपतः सविदां समाजे
विभूपणं मौनमपण्टितानाम् ॥ २८ ॥
वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
उपजाति
न तु सलु तयोर्ज्ञाने शक्किं करोत्यपहन्ति वा ॥
देई नरा में विधि निश्चितीचे
भवति च पुनर्भूयान भेदः फलं प्रति तद्यथा
स्वाधीन आच्छादन अशतेचें ॥
प्रमयति शुचित्रिन्योराहे मणिन मृदां चयः॥ २६ ॥ शानीसमूहांत विशेषतां तें
हरिणी
अजाणत्यां भूपण मौन होतें ॥ २८ ॥
गुरु शिकवितो विद्या सुक्षा, तशीच जडाप्रत
गद्यार्थ-
प्रहणि परि तो त्यांना शक्ती, न देत, न नाशित ॥ अज्ञपणा झाकण्याचें, एक आपल्या स्वाधीनच व निश्चितीचे
परि फल किती येई त्यांना विमिन्नचि रीतिचें साधन ब्रह्मदेवानें उत्पन्न केले आहे त्याचे नाव मौन, आणि
विमल मणि घे यस्तुच्छाया, न ढेकुळ मातिचें ॥२६॥ | विशेषतः विद्वानांच्या सभेत, अज्ञ माणसाला वें (नुसते अज्ञान
गद्यार्थ-
झाकण्याचे साधनच नव्हे) तर भूपणासारखेंही काम देते.
जशी हुपार विद्यार्थ्याला, तशी वत्थड मुलालाही, गुरु,
आपली विद्या (सारखीच ) शिकवतो; पण, तो, साच्या क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थ च साधयेत् ।।
ज्ञानग्रहणाची शक्ति, मी, किवा, अधिक, क शक्त नाही, | क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ।। २९ ।
यामुळे शेवटी या विद्यादानाचे फळ, अगदी भिन्न भिन्न दिसून
येते ते असें-शुद्ध निर्मल रत्नोत मान प्रतिबिंध दिमते-
अनुष्टुग
मातीच्या ढेकळात मुळीच नाही.
क्षणांनीच कणांनीच विद्या वित्तहि साधतें ॥
क्षणनाश न ये विद्या कणनाशें न वित्त तें ॥ २९ ।।
गवार्य-
यदा किंचिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं
विद्या ही क्षणाक्षणानी व वित्त है कणाकणानी मिळवावयाचे
तदा सर्पक्षोऽस्मीत्यभवदवलितं मम मनः॥ अम क्षणांचा नाश करीत बसणासला कुठली विद्या !
यदा किंचित्किंचित् बुधजनसकाशादयगतं वणावणाचा नाश करणाराला कुठलें धन!
तदा मूऽस्मीति अर इव मदो मे व्यपगतः ॥२७॥
शिसरिणी
वेश्यानामिय विद्यानां मुखं के कर्न छुवितम् ।।
शिक मी थोडे त गजसम मर्द अंध पनुनी
हृदयग्राहिणस्तासां द्विवाः सन्ति न सन्ति या ॥३०॥
'असें मी सर्वम' द्रुत भरत हा गर्वहि मनीं ।
अनुष्टुम्
जधी थोडे थोडे मज बुधजनी धान दिधलें वेश्यांचेसम विद्यांचे मुस कोण न घुविती?॥
स्वमूर्सत्याचे, ते ज्वरसमचि माझा मद पळे ॥ २७॥ दोन तीन, न वा, घेती, त्यांचिया हृदयांप्रती ॥ ३० ॥

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ- गद्यार्थ- वेश्याचे काय, किंचा, विद्याचे काय, सुखचुवन करणारे परस्त्रीहरण हैं पाप आहे हे रावगाला से कळले नाही ! पुष्कळ पण त्याच्या हृदयापर्यंत पोचणारे क्वचित, दोन तीन | सोन्याचा हरिण असणे असभाव्य हे रामाच्या से ध्यानी आले असतील किंवा नसतीलही नाहीं ? फोसे खेळून युधिष्ठिराने एक्दम अनर्थ कसा ओढवून घेतला ? जवळ आलेल्या आपत्तीन प्रांत होता, माणसाची बुद्धि वहुधा नष्ट होते विद्य! हृद्यतरासि किं नु कृपणासभावनैर्लजसे ? सन्त्यन्ये तव तोपणाहितधियो धन्या वदान्या भुवि॥ मीनः स्नानरतः फणी पपनभुड् मेषस्तु पर्णाशनो कान्तानां कुचकुम्भकौशलरुचां नो हानिरेतावता नीराशः खलु चातकः प्रतिदिनं शेते विले भूपकः ॥ पण्डानां हृदयेऽपि यत्प्रणयते नानगरागोदयः ।। ३१ ॥ भस्मोद्भूलनतत्परः खलु सरो, ध्यानाधिरूढो वकः आर्या सर्वे किं ननु यान्ति मोक्षपदवी ' ज्ञानप्रधानं तपः॥३३॥ विध ! सुंदरि ! लाजसि आर्या कृपण असंभावना करी म्हणुन ?॥ मासे नाहति, वायुच सर्प पिती, मेप पर्ण तृण खातो॥ तोपर्नु तुज इच्छिति जे, जगतो जलेंचचातक उंदीरहि नित विळांमधे निजतो। असती ऐसे उदार धन्य जन ॥ लोळे भस्मामध्ये गर्दभ, वक लावितो सदा ध्यान । पंढहृदी मदनोद्धय हे सर्व हि कां मोक्षाजाती? तप मुख्यतां असे ज्ञान ३३ करूं न शकली कधीच ती म्हणुनी गद्यार्थ- पुष्टस्तनमंडित त्या तपश्चर्येची बाह्यागें-स्नान, वायुभक्षण, रमणीची यांत काय गुणहानि? ॥ ३१ ।। तृणपर्णाहार, जलाहार, गुहेत वास, भस्मचर्चा, ध्यान, इत्यादि अनुक्रमें मासे, गयार्थ- सर्प, मेष, चातक, उदीर, गईभ, बक हे सर्व करीत असून हे विद्ये सुंदरि । कृपण लोक तुझी असभावना करतात, म्हणून, त्यांना थोडाच मोक्ष मिळतो तपाचे, ज्ञान में प्रधान तत्त्व आहे तू काय म्हणून कुढत बसतेस? तुला तुष्ट करू इच्छिणारे दुसरे धन्य उदार जन आहेत एकाद्या घडाच्या हृदयात, तिच्या दर्शनाने मदनोद्भव झाला नाहा, म्हणून, एखाद्या पुष्टस्तनवैभव- मात्रासमं नास्ति शरीरपोषणं मडित कामिनीची का गुणहानि होते ? चिन्तासमं नास्ति शरीरशोपणम् ।। भार्यासमं नास्ति शरीरतोपणं. विदयार गस्ति शरीरस्यणम् ॥ ३३ ॥ पौलस्त्यः कथमन्यदारहरणे दोषं न विज्ञातवान् ? उपजाति रामेणापि कथं न हेमहरिणस्यासंभवो रक्षितः ॥ मातेपरी नान्य शरीरपोपण अक्षश्चापि युधिष्ठिरेण सहसा प्राप्तोऽयनर्थः कथं ? चिन्तेपरी नान्य शरीरशोषण ॥ प्रत्यासन्नविपत्तिमूढमनसां प्रायो मतिः क्षीयते ॥३२॥ पत्नीपरी नैव शरीरतोपण विद्यपरी काय शरीरभूषण ! ॥ ३४ ॥ शार्दूलविश्वीडित गद्यार्थ- अन्यस्त्रीहरणांत पाप न कसें त्या रावणाला दिसे? आई करील तसे मुलाचे शरीरपोषण दुसरे कोण करील चिंते. "सोन्याचा नसतोकधीं मृग' कळे रामास हें ना कसे? | सारसें शरीराला झिरविणारे दुसरे काय ? पानीप्रमाणे शरीराला फांसे खेलुनिया युधिष्ठिर कसा जाई विनाशाप्रति ? | सतोप कोश देऊ शकेल ? विधेसारखे सुदर शरीर-भूषण अन्य येतांनाश समीप,तोच यहुधा नाशी नपचीमति॥३२ । कोणते? --- ·प्रकरण ७ वें बुध, पंडित, बुद्धिमान, सुज्ञ, विद्वान् , शास्त्रज्ञ, प्राज्ञ, शहाणा. -0- / अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्मायमंस्था- गद्यार्थ- स्तृणमिव लघु लक्ष्मीनय तान्संरुणद्धि ॥ मुज्ञ हा एका पायाने चालतो व दुसन्याने (भूमीपर) स्थिर असतो. नवीन जागा मिळाल्यावाचून पहिली सोई नये. अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां न भवति विसतन्तुरिणं धारणानाम् ॥ १ ॥ मालिनी विदुपां यदनाद्वाचः सहसा यान्ति नो बहिः । कधिहि न अवमानी सत्यदर्शी बुधांना याताश्चेन्न पराश्चन्ति द्विरदानां रदा इव ॥ ४ ॥ हणसम लघु लक्ष्मी त्यांस यांधू शकेना ॥ अनुष्टुम् फुटुनि मद नव्याने श्याम हो गंड ज्यांचे पनति न विसतंतू पंध ऐशा गजांचे ॥१॥ विद्वानांच्या मुखांतून सहसा शब्द येति न । येतां परत ना जाती हस्तिदंतापरि स्थिति ॥४॥ गद्यार्थ- परम अर्य ज्यानी प्राप्त कम्न घेतला, अशा पंडिताचा, कधी विद्वानाच्या तोंडातून (आधी) सहसा शन्द चाहेर येत अपमान करू नका. तृणासमान क्षुद्र सपत्तीच्या मोहाने, त्यांना बंधन पडत नाही. नुक्ताच मद फुटून, ज्यांचे गंड श्याम झाले नाहीत; पण एकदा आले, म्हणजे मात्र परत जात नाहीत, आहेत, अशा हत्तींना, कमलातले कोमल तंतू काय धूि शकणार ? (वचनभंग करीत नाहीत.) हत्तीचे दांत फुटावयास वेळ लागतो सरा, पण, एकदा बाहेर आले, म्हणजे परत से जातील ? गद्यार्थ- चिन्तनीया हि विपदामादावेव प्रतिक्रिया । गुणवदगुणवद्वा कुर्वता कार्यमादी न कूपसननं युक्तं प्रदीप्ते बहिना गृहे ॥२॥ परिणतिवधार्या यत्नतः पण्डितेन ॥ अनुष्टुभ् अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्ते- उपाय, संकटापूर्वी सुज्ञे आधीच चिंतिणें । घराला लागतां आग योग्य का कूप खोदणें ॥२॥ भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ।।५।। गद्यार्थ:-- मालिनी संकरें येण्यापूर्वीच, ती निवारण्याचा उपाय, शादण्याने | कृति कशिहि करो, त्यापूर्विही पंडिताने विविण्याचा असतो. घराला आग लागल्यावर, विहीर खणणे | परिणति समजोनी नीट घ्यायी प्रयत्ने ॥ त्वरित कृति करोनी मागुनी शल्य त्याचे हृदयिं सुपत राहे मृत्युपर्यंत साचें ॥५॥ गद्यार्थ- वलत्येकेन पादेन तिष्ठत्यन्येन बुद्धिमान् । चरे, वाईट, कमलेही काम करण्यापूर्वी, सुज्ञाने लाया नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं यजेत् ॥३॥ परिणाम काय होणार, याचा, नीट विचार करावा. एकादें काम मनुष्टुम घाईत केलें, तर, खाच्या परिणामाबद्दलचे शल्य, मरेपर्यन, चालतो एक पायाने, बुज्याने स्थिर पंडित। माणसाला सलत राहून, हृदयाचा दाह कारतें. न पाहतां नयी जागा, पहिली न च सोडित ॥ ३ ॥ मुभा. १० युक्त नव्हे.

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
गुणदोपौ बुधो गृहन्निन्दुक्ष्वेडाविवेश्वरः । गद्यार्थ-
शिरसा श्लाघते पूर्व, परं कण्ठे नियच्छति॥६॥
मूर्ख असतात, ते, तप करून, केवळ देहाला शांत करूं
बघतात, पण, सुज्ञ, सर्व विकारांचे मूळ जें मन, तेच शांत
उपजाति
| करतात कुणी वाण मारला, तर, कुनें, त्या घाणालाच चिडून
गुणा नि दोषां जधिं सुश घेतो
डसत बसते, तर सिंह हा, मूळ वाण सोडणारावरच हला करून,
चंद्रा, विपा शंकर ज्यापरी तो॥
त्याला ठार मारतो
शिरावरी त्या पहिल्यास घेत
ठेवीं दुज्या दावुनियां गळ्यांत॥६॥
गद्यार्थ-
परस्परं संपदती जडान
सुज्ञ हा, जेव्हा गुण, किवा, दोष घेतो, तेव्हा, तो शंकराचें मौनं विधेयं सततं सुधीभिः ॥
तारतम्य वापरतो शकर चद्राला डोक्यावर वसवतो, प, विषाला
कोलाहले काककुलस्य जाते
गळ्यांत दाबून ठेवतो तसे
विराजते कोकिलकूजितं किम् ? ॥ ९ ॥
उपजाति
इह तुरगशतैः प्रयान्तु मूर्खा
परस्परांशी जड वोलतांना
धनरहितास्तु बुधाः प्रयान्तु पयाम् ॥
घरें सदा मौनचि शाहण्यांना ॥
गिरिशिखरगतापि काकपंक्तिः
आकोशती काक जधी वनांत
पुलिनगतैर्न समत्वमेति हंसः ॥ ७ ॥
शोभा कुठे कोकिलकूजनांत ? ॥९॥
मालिनी
गद्यार्थ-
उडवित शत घोडे मूर्ख ऐटीत जावो
मूर्ख लोक आपसात बोलत असताना सुज्ञ माणसानी तेथे
अधन बुध जगीं या पादचारीच होवो ॥
नेहमी मौन धरावे हेच चागले. कावळ्याची कावकाव चालू
गिरिशिखरि जरीही वैसली काकपंक्ति
असता कोकिलाच्या कूजनाची काय शोभा
पुलिनचर न हंसां तुल्य होई कधी ती ॥७॥
गद्यार्थ-
या जगी, मूर्स हे, शभर घोडे उडवीत जावोत, व धन
हरेः पादाहतिः साध्या, न श्लाघ्यं सररोहणम् ।।
नसल्याने, बुध हा विचारा पायानी चालो कावळ्याचे टोळके स्पर्धापि विदुषा युक्ता न युक्ता मूर्खमित्रता ॥ १०॥
मोठ्या डोंगरावर जाऊन बसले, तरी पुळणीत विहार करणाऱ्या
वसततिलका
हंसाची सर त्याला थोडीच येणार?
पादप्रहारहि बरे मृगराज, याचे
त्या गर्दभावर नको बसणेहि साचें।
जडास्तपोभिः शमयन्ति देह
मूर्खासवे सुहृदता करण्याहुनीही
बुधा मनः सर्वविकारहेतु ॥
स्पर्धा करूं घुधजनां, यरवेचि तेही ॥१०॥
गद्यार्थ-
श्वा मुक्तमखं दशतीह कोपान्---
सिंहाच्या पायाखाली तुडविले जाणेही बरे पण गाढवाच्या
मोक्तारमुद्दिश्य हिनस्ति सिंहः ॥८॥ पाठीवर बसणे नको विद्वानाशी स्पर्धा करणेही बरें-
उपजाति
पण मुखांशी मैत्रीही नको
तपे करी शांत, तनूस, अक्ष
विकारमूळास मनास सुश ॥
भ्या मुक्त वाणा चिडुनी डसेल
कर्मायत्तं फलं पुंसा बुद्धिः कर्मानुसारिणी ।
धनुर्धरा सिंह परी यधील ॥ ८॥ तथापि सुधिया भाव्यं सुविचाथैव कुर्वता ॥ ११ ॥

·(प्रकरण ७ ३) मुज्ञ, पण्डित, विद्वान्.
मनुट्रम्
भार्या
कमी हाती फलें बुद्धि कर्माच्या जाइ मागुनी। विद्वत्पदधूलीनं पवित्र जंतंच शोमते 'भवन' ।
तथापि करणे सुझे कार्य नीट समीक्षुनी ॥ ११ ॥ यापरि नसेल जेथे 'भ'कार तेथील जायलोपून ॥१२॥
गद्यार्थ-
गद्यार्थ-
कर्म (देव) देईल तसेच फळ माणसाला मिळते व युद्धिही विद्वानांच्या पदयूटीनं जें पवित्र झाले तेच भान. साय्यति.
कर्मानुमारी असते (हे गरें) तरीही मज्ञानें, कम नीट विचार | रिक्त असेल तेथे त्यांतला 'म' लोवून जातो (म्हणजे
करूनच करावें.
ते भवन न राहता वन होते)
यथा सरश्चन्दनमारवाही
अर्थाहरणकौशल्यं, किं स्तुमः शास्त्रमादिनाम् ।
भारस्य वेत्ता, न तु चन्दनस्य ।
अव्ययेभ्योऽपि ये चार्थाग्निप्फास्यन्ति घनेकशः॥१५||
तथा हि विप्रः श्रुतिशास्त्रपूर्णो
मार्या
ज्ञानेन हीनः पशुभिः समानः ॥ १२॥
फिति पार्ने शास्त्रश
पसंततिलका
अर्थाहरणांत कुशल ते म्हणुनी? ॥
वाहोनि गर्दभहि चंदनमार खास
जे अव्ययांमधूनहि
जाणील मार, नच चंदनिंचा सुवास ॥
अनेकविध अर्थ घेति काढोनी ॥ १५ ॥
शास्त्रे नि वेद शिकुनी जर सुशता न गद्यार्थ-
तो विप्रही ठरतसे पशुच्या समान ॥ १२ ॥ शन्दांचे अनेक अर्थ जुळविण्याच्या कौशल्याबद्दल शास्त्रजाची
गद्याय-
स्तुति करावी तेवढी थोडीच आहे. कारण ते अन्यातूनही
गाढव चंदनाचा मार वाहतो-तेव्हा त्याला त्या भाराची | अनेक अर्थ काढतात. 'थव्यय' याचा दुसरा अर्थ सचांला काही
जाणीव होते-चंदनाच्या सुगंधाची काही होत नाही. वेदशाने शिल्क नसणे. खातूनही शाम्रा अनेकविध अर्यसपत्ति
शिकूनही ज्याला ज्ञान (सुशत्व) आले नाही तो प्रामण | काढतात. (उदाहरणार्य-विज्ञानशान्त्री टाकाऊ वस्तूंतून संपत्ति
(असला तरी) पशूच।
निर्माण करतात.)
न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते । विद्वानेर विजानाति विद्वजनपरिश्रमम् ।
गागो हद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ १३॥ न हि बन्ध्या विजानाति गुरू प्रसववेदनाम् ॥१६॥
अनुष्टुभ्
अनुष्टुम
हर्षे न जो स्वमानानें, अपमान न तापतो। विद्वान पकटा जाणे विद्वानांचे प्रयास ते
गंगाडोहापरी शांत, मेळवी पंडितत्व तो॥ १३ ॥ प्रसूतिवेदना मोठ्या वांझोटी काय जाणते ? ॥ १६॥
गद्यार्थ-
गद्यार्य-
मानसन्मान प्राप्त झाल्याने जो हर्प पावत नाही किंवा (ग्रंथलेखनाचे) किंवा (विद्यार्जनाचे कामी) विद्वानांना काय
अपमानाने विडत नाही (उलट) गंगेच्या डोहासाखा शांत | परिश्रम पडले याची कल्पना विद्वान असतील खानाच यों
राहतो त्याला पंडित म्हणतात.
शक्या वांझोटीनीलायालंगपणाच्या मोया यातना काय ठाऊक?
-०-
यन्मनीषिपदाम्भोजरजःकणपवित्रितम् । विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन ।
तदेव भवनं नोचेगकारतत्र लुप्यते ॥ १४ ॥ स्वदेशे पूयते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥ १७ ॥

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गुणदोषी बुधो गृहन्निन्दुक्ष्वेडाविवेश्वरः । गद्यार्थ- शिरसा श्लाघते पूर्व, परं कण्ठे नियच्छति॥६॥ मूर्स असतात, ते, तप करून, केवळ देहाला शांत कई उपजाति बघतात, पण, सुज्ञ, सर्व विकारांचे मूळ जें मन, तेच शांत करतात कुणी वाण मारला, तर, कुने, त्या वाणालाच चिडून गुणा नि दोषांजधि सुज्ञ घेतो डसत बसते, तर सिंह हा, मूळ बाण सोडणारावरच हल्ला करून, चंद्रा, विपा शंकर ज्यापरी तो॥ त्याला ठार मारतो शिरावरी त्या पहिल्यास घेत ठेवीं दुज्या दावुनियां गळ्यांत ॥ ६ ॥ गद्यार्थ- परस्परं संवदतां जडानां सुज्ञ हा, जेव्हा गुण, किवा, दोष घेतो, तेव्हा, तो शंकराचें मौनं विधेयं सततं सुधीमिः ॥ तारतम्य वापरतो शकर चंद्राला डोक्यावर बसवतो, प, विषाला कोलाहले काफकुलस्य जाते गळ्यात दाबून ठेवतो तसे विराजते कोकिलकूजितं किम् ? ॥ ९॥ उपजाति इह तुरगशतैः प्रयान्तु मूर्या परस्परांशी जड वोलतांना धनरहितास्तु बुधाः प्रयान्तु पयाम् ।। बरें सदा मौनचि शाहण्यांना ॥ गिरिशिखरगतापि काकपंक्तिः आकोशती काक जधी वनांत पुलिनगतैर्न समत्वमेति हंसैः ॥ ७॥ शोभा कुठे कोकिलकूजनांत ? ॥९॥ मालिनी गद्यार्थ-- उडवित शत घोडे मूर्ख ऐटीत जावो मूर्ख लोक आपसात बोलत असतांना सुज्ञ माणसानी तेथे अधन बुध जगीं या पादचारीच होवो॥ नेहमी मौन धरावें हेच चागले. कावळ्याची कावकाव चालू गिरिशिखार जरीही वैसली काकपंक्ति असता कोकिलाच्या कूजनाची काय शोभा पुलिनचरन हसां तुल्य होई कधी ती ॥७॥ गद्यार्थ- या जगी, मूर्ख हे, शभर घोडे उडवीत जावोत, व धन हरेः पादाहतिः साध्या, न श्लाघ्यं खररोहणम् ॥ नसल्याने, बुध हा विचारा पायानी चालो. कावळ्याचे टोळके स्पर्धापि विदुषा युक्ता न युक्ता मूर्खमित्रता ।। १०॥ मोठ्या डोंगरावर जाऊन बसले, तरी पुळणीत विहार करणान्या वसततिलका हंसाची सर त्याला थोडीच येणार? पादप्रहारहि यरे मृगराज, याचे स्या गर्दभावर नको बसणेहि साचें ॥ जडास्तपोभिः शमयन्ति देहं मूर्खासवे सुहृदता करण्याहुनीही बुधा मनः सर्वविकारहेतु ॥ स्पर्धा करूं घुधजनां, वरवेंचि तेही ॥१०॥ गद्यार्थ- श्वा मुक्तमखं दशतीह कोपान्- मोक्तारमुद्दिश्य हिनस्ति सिंहः ॥ ८ ॥ सिंहाच्या पायाखाली तुडविले जाणेही बरे पण गाढवाच्या पाठीवर बसणे नको विद्वानाशी स्पर्धा करणेही बरें--- उपजाति पण मूर्खाशी मैत्रीही नको त करी शांत, तनूस, अज्ञ विकारमूळास मनास सुक्ष ॥ श्या मुक्त वाणा चिडुनी डसेल कर्मायत्तं फलं पुंसा बुद्धिः कर्मानुसारिणी । धनुर्धरा सिंह परी वधील ॥ ८॥ तथापि सुधिया भाव्यं मुविचार्यैव कुर्वता ॥ ११ ॥ --- ·(प्रकरण ७) सुज्ञ, पण्डित, विद्वान्. मनुष्टुम् माया का हाती फलें बुद्धि कर्माच्या जाइ मागुनी। विद्वत्पदधुलीने पमिन जे तंच शोमतें 'भपन । तथापि फरणे सुझे कार्य नीट समीक्षुनी ॥ १२ ॥ यापरि नसेल जेथे 'म'कार तेथील जाय लोपून ॥१२॥ गद्यार्य- गद्यायं- कर्म (दै।) देईल तसेच फळ माणधाला निळा व पुद्धिही विद्वानांच्या पदयूटीन में पवित्र झाले तेच भान सायवि. कर्मानुमारी असते (हे गरें) तरीही मुज्ञानें, कम नीट विचार | रिक्त असेल तेथे सांतग 'म' सोडून जातो (म्हणजे कम्नच करावं. ते भरन न राहता वन होते) यथा सरश्चन्दनमारवाही अर्थाहरणौगल्यं, किं स्तुमः गात्रादिनाम् । भारस्य वेचा, न तु चन्दनस्य ।। अव्ययेभ्योऽपि ये चार्थानिप्फास्यन्ति हनेकशः॥१५॥ तथा हि विप्रः श्रुतिशास्त्रपूर्णो मायाँ ज्ञानेन हीनः पशुभिः समानः ॥ १२॥ फिति या शास्त्रशां वसंततिलका माहरणांत कुशल ते म्हणुनी? ।। पाहोनि गर्दभहि चंदनभार खास जे भव्ययांमधूनहि जाणील मार, नच चंदनिंचा सुवास ॥ अनेकविध यर्थ घेति काढोनी ॥१५॥ शास्त्रे नि वेद शिकुनी जर सुशता न गद्यार्थ- तो विमही ठरतसे पशुच्या समान ॥ १२॥ शब्दांचे अनेक अर्थ जुळविण्याच्या कौशल्याबद्दल शाननाची गद्यार्य- स्तुति करावी तेवढी योडीच आहे. कारण ते अन्यातूनही गाढव चंदनाचा मार वाहतो तेव्हा साला त्या भाराची | अनेक अर्थ काढतात. 'अन्यय' याचा दुसरा अर्थ माला काही जाणीव होते-चंदनाच्या सुगंधाची काही होत नाही. वेदशाने शिल्लक नसणे. त्यातूनही शास्त्रज्ञ अनेकविध अर्थमपत्ति विकूनही ज्याला ज्ञान (मुज्ञत्व) आले नाही तो ब्राह्मण | काडतात. (उदाहरणार्थ-विज्ञानशानी टाकाऊ वस्तूंनुन संपत्ति (असला तरी) पशूच! निर्माण करतात.) न हृप्यत्यात्मसंमाने नावमानेन वप्यते । विद्वाने विजानाति विद्वानपरिश्रमम् । गाङ्गो हद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥१३॥ न हि वन्ध्या विजानाति गुर्मी प्रसववेदनाम् ॥१६॥ अनुष्टम् मनुष्टुम् हर्षे न जो स्वमानानें, अपमान न तापतो। विद्वान एकटा जाणे विद्वानांचे प्रयास ते । गंगाडोहापरी शांत, मेळवी पंडितत्व तो॥ १३ ॥ प्रसूतिवेदना मोठ्या वांझोटी काय जाणते ? ॥ १६॥ गद्यार्य- गद्यार्य- मानसन्मान प्राप्त झाल्याने जो हप पावत नाही किंवा (प्रथटेसनाचे) दिवा (विद्यार्जनाचे कामी) विद्वानांना काय अपमानाने चिडत नाही (उलट) गंगेच्या डोहासाखा शात परिश्रम पडले याची कल्पना बिद्वान असतीट लानाच यों राहतो त्याला पंडित म्हणतात. शक्य वांझोटीमीलाबाळंतपणाच्या मोठ्या यातना काय ठाऊ' यन्मनीषिपदाम्भोजरजःकणपविनितम् । विद्वत्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन । तदेव भवनं नोचेभकारस्तत्र लुप्यते ॥ १४॥ स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ।। १७ ।।

·प्रकरण ८ वे मूर्ख, हेकट, अबुध, विवेकहीन शक्यो वारयितु जलेन हुतमुक्, छत्रेण सूर्यातपो वरं पर्वतदुर्गेपु भ्रान्तं वनचरैः सह । नागेन्द्रो निशितांकुशेन समदो, दण्डेन गोगर्दभी ।। -न मूर्खजनसंपर्कः सुरेन्द्रभवनेप्यपि ॥३॥ व्याधिर्भपजसंग्रहश्व विविधैर्मः प्रयोगैर्विपं मनुष्टुम् सर्वस्यौपघमस्ति शास्त्रविहितं, मूर्खस्य नास्त्योपधम् ॥१ बरें रानपशूसंगै फिरणें गिरिकन्दरी । शार्दूलविक्रीडित नको संगत मूसांची देवेन्द्राच्याहि मंदिरीं ॥३॥ अग्नीला जल, तेपि छत्रहि पहा सूतिपा वारितें गद्यार्य-- काठी बैल खरांस, अंकुश तसे उन्मत्त हत्तीस ते ॥ चनचरांच्या संगतीत गिरिकंदरांनून भटकणेही पत्करले पण रोगां औषध, मंत्र तंत्रहि विषा नानि, दावी गुण इंद्राच्या मंदिरातही मूपांची संगत नको। सयांनाच सशास्त्र औषध असे मूखांस कांहींच न॥१॥ गद्याय:- उपदेशो हि मूर्साणां प्रकोपाय न शान्तये । अमर्माचे निवारण पान्यान; उन्हाचे, छत्रीनें; उन्मत्त हत्तीचे, पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विपवर्धनम् ।। ४ ।। वीण अंकुशाने; बैल गाढवाचं, काठीनें; रोगांचें औपानी; अनुहम् विपाचें नाना मंत्रतंत्रांनी निवारण करता ये. अशा रीतीने | उपदेशे न मूीते शांति ये, परि कोपतो। सर्वावर साम्न औषध उपाय आहे, पण भूर्याला काहीच नाही. पाजतां दूध सर्पाला पाढवी यिप मात्र तो ॥ ४॥ गद्यार्य- प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवऋदंष्ट्रांकुरात् मूर्खाला उपदेश केला असता त्याला शांति येगें वाजूलाच समुद्रमपि संचरेत्प्रचलदुर्मिमालाकुलम् ।। रादिलें उसट तो संतापतो. साला दूध पाजले असता तो केवळ विप मान वाढवितो. मुजङ्गमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारये- अतु प्रतिनिविष्टमूर्तजनचित्तमाराधयेत् ॥२॥ मिष्टानं प्राप्य दुर्बुद्धे मा प्राणेषु दयां कुरु । पृथ्वी मिष्टान्नं दुर्लभं लोके ग्राणा जन्मनि उन्मनि ॥५॥ जमेल मणि काढणे सुसरिच्याहि दातांतुनी वसंततिलका मती उसळत्याहि शम्य तरण समुद्रांतुनी ॥ शिरीं कुपित सर्प पुष्पसम शस्य हो ठेवणे मूर्खा ! जधी मिळतसे तुज मिष्ट अन्न प्राणांवरी तर्षि दया करणे तुवां न । न शक्य परि मूर्स हेक्ट नरास आराधणें ॥२॥ मिष्टान्न हे जगतिं दुर्मिळ नित्य जाण गधार्य- प्रत्येक जन्म तुज घेउनि येइ प्राण ॥ ५ ॥ एकवेळ, यळाने मगरीच्या दातातून रत्न कारणे शक्य गग्रार्थ- होईल; मयंकर लाटांनी खळलेल्या समुद्रात पोहता येईल; मूर्खा तुला पञ्चान्ने सावयास मिळतील, तेव्हा प्राणांवर दया क्रुद्ध सर्पाला फुलासारखे टोक्यावर धारण करणेही शक्य रूं नको (प्राण गेले तरी बेहेत्तर, इसके साऊन पे.) या जी होईल, परंतु हेक्ट अशा मूांची समजूत घालणे शक्य नाही. | मिष्टान्न हैं दुर्मिळ आहे-प्राग काय दरजन्मी आहेतच. -.- - ·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश , -० अनुष्टुभ् गद्यार्थ- विद्वान् राजा असे दोन जगी तुल्य कधीच न ।। शाने शिवून सुद्धा, कित्येक जण, मूर्ख ते मूर्खच राहतात. राजा पूज्य स्वदेशांत विद्वान् सर्वत्र पूजित ॥१७॥ शाने कृतीत उतरवितात, ते खरे विद्वान् . मनात खूप चिंतन गद्याय- करून, देण्यासाठी औषध ठरविले, तरी, त्या औषधाच्या केवळ विद्वान् आणि राजा यांची कधी तुलनाच होऊ शकत नाही | नावाने को तो रोगी बरा होणार आहे ? (प्रत्यक्ष ते औषध राजा (फारतर) आपल्या देशांत पूजिला जात असेल. तयार करून, योग्य त-हेने दिल्याशिवाय, क्से बरे होणार ? ) विद्वान् मात्र सर्वत्र पूजिला जातो. पण्डिते हि गुणाः सर्वे मूर्खे दोषाश्च केवलम् । प्राज्ञो हि जस्सतां पुंसां श्रुत्वा याचः शुभाशुभाः । तस्मान्मूर्खसहस्रेभ्यः प्राज्ञ एको विशिष्यते ॥ २० ॥ गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसः ॥ १८ ॥ अनुष्टुभ् मनुष्टुभ् जल्पती लोक ते सुक्ष शुभाशुभ वयांतुनी। सारेच दोष मूर्खात सुशांत गुण सर्वही। घेई वाक्य गुणी, जैसा हंस, दूध, जलांतुनी ॥ १८ ॥ मूर्खाहुनि सहनोंही श्रेष्ठ सुशाच एकही ॥ २० ॥ गद्यार्थ- गधार्थ- पंडितांत सारे गुणच, मूति सारे दोपच, म्हणून सहस्रों लोर, काहीतरी, बरें, वाईट, बडबडत असताना, सुज्ञ हा त्यातून, गुग असलेले सार उचलतो. जसा, हंस, जलमिश्र दुधातून | मूर्यापेक्षा एक सुशव श्रेष्ठ! दूपच तेवढे घेतो. यस्य नास्ति विवेकस्तु केवलं यो बहुश्रुतः । शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खा न स जानाति शास्त्रार्थान्दा पाकरसानिव ॥ २१॥ यस्तु क्रियावान्पुरुषः स विद्वान् ॥ मनुष्टुभ मुचिन्तितं चौपधमातुराणां जो बहुश्रुतची मात्र, विवेक नसतां मुळीं। न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ॥ १९ ॥ तो न जाणेच शास्त्रार्थ जैशी अन्नरसा पठी ॥ २९ ॥ वसंततिलका गद्यार्थ- शाने शिकूनहि कितीक रहाति मूर्स जो केवळ यहुश्रुत, म्हणजे, पुस्तकी पंडित, पण, ज्याला विद्वान्, परंतु फरितो कृति तोच एक ॥ तारतम्य नाही, त्याला शास्त्राचे मर्म कळत नाही. अन्नामध्ये रोग्यास औपच मनीं यहु चितिलें तें सतत वावरणाऱ्या पठीला अमरस कितपत करतो! नामें घ केवळ कधी गुण फाय देत?॥१९॥ ---- ·प्रकरण ८ वें mein- मूर्ख, हेकट, अबुध, विवेकहीन - शक्यो पारयितुं जलेन हुवमुक्, छत्रेण सूर्यातपो वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह । नागेन्द्रो निशिवांकुशेन समदो, दण्डेन गोगर्दभी ॥ न मूर्सजनसंपर्कः सुरेन्द्रभवनेष्वपि ॥३॥ व्याधिर्मेपजसंग्रहश्च विविधैर्मः प्रयोगपिं । अनुट्रम् सर्वस्योपधमस्ति शाखविहितं, मूर्खस्य नास्त्यौपधम् ॥ १ बरें रानपशूसंगे फिरणे गिरिकन्दरीं! शार्दूलविक्रीडित नको संगत मूखांची देवेन्द्राच्याहि मंदिरीं ॥ ३ ॥ अग्नीला जल, तेवि छनहि पहा सूर्यातपा पारित गवार्य- काठी थैल खरांस, अंकुश तसे उन्मत्त हत्तीस ते ॥ वनचरांच्या संगतीत गिरिकंदरातून भटकणेही पत्करले पण रोगां औषध, मंत्र तंत्रहि विषा नाशूनि, दावी गुण इंद्राच्या मंदिरातही मूर्याची संगत नको। सर्वांनाच सशास्त्र भीषध असे मूखाँस कांहींच न॥१॥ गद्याय- उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । अग्नीचे निवारण पाण्याने उन्हाचे, छत्रीनें; उन्मत्त हत्तीचें, पयःपानं भुजगानां केवलं विपवर्धनम् ॥४॥ तीक्ष्ण अंकुशाने; बैल गाढवांचं, काठीने; रोगाचे प्रौपानी; मनुष्टम् "विषाचे नाना मंतनानी निवारण करता येते. अशा रीतीने सर्वावर सशास्त्र औषध उपाय आहे, पण मूर्खाला काहीच नाही. / उपदेशे न मूर्खातें शांति ये, परि कोपतो। पाजतां दूध सर्पाला वाढवी विप मात्र तो ॥४॥ गद्यार्थ- प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरपदंष्ट्रांकुरात् मूर्खाला उपदेश केला असता त्याला शांति येणे चाजूलाच समुद्रमपि संचरेत्प्रचलदुर्मिमालाकुलम् ॥ राहिलें उलट तो संतापतो. साला दूध पाजले असता तो केवळ विप मान वाटवितो. मुजङ्गमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारये- नतु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥२॥ मिष्टान्नं प्राप्य दुर्बुद्धे मा प्राणेषु दयां कुरु । पृथ्वी मिष्टान्नं दुर्लमं लोके प्राणा जन्मनि जन्मनि ॥५॥ जमेल मणि काढणे सुसरिच्याहि दातांतुनी वसंततिलका अती उसळत्याहि शत्य तरण समुद्रांतुनी ॥ शिरीं कुपित सर्प पुप्पसम शक्य हो ठेवणे मूर्खा ! जधी मिळतसे तुज मिष्ट भन्न न शल्य परि मूर्ख हेकट नरास आराधणें ॥२॥ प्राणांवरी तधिं दया करणे तुवां न । मिष्टान हे जगति दुर्मिळ नित्य जाण गधाये- प्रत्येक जन्म तुज घेउनि येइ प्राण ॥ ५॥ एकवेळ, बळाने मगरीच्या दातांतून रन काढणे शक्य | गद्याय- होईल; मयंकर लाटांनी पवळलेन्या समुद्रात पोहता येईल; मूर्खा! तुला पानें सावयास मिळतील, तेव्हा प्रार्णावर दया क्रुद्ध सर्पाला फुलासारखे डोक्यावर धारण करणेही शक्य ! करू नको (प्राण गेले तरी बेहेत्तर, इतकें सामन थे.) या जगी होईल, परंतु हेकट अशा गूपांची समजूत घालणे शक्य नाही. | मिष्टान्न हे दुर्मिळ आहे-प्राग काय दरजन्नी आहेतच. .

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुद्वर्तितं
गद्यार्थ-
स्थलेऽन्जमवरोपितं, सुचिरमूपरे चर्षितम् ॥ गर्विष्ठपणा, वाईट बोलणे, हट्टीपणा, अप्रिय बोलणे व लोकांचे
श्वपुच्छमवनामितं, यधिरकर्णजापः कृतो न ऐकणे ही मूर्खाची पांच लक्षणे आहेत
धृतोऽन्धमुखदर्पणो यदबुधो जनः सेवितः ॥६॥
शार्दूलविक्रीडित
वरं दरिद्रः श्रुतिशास्त्रपारगो
रानी निर्जन मी फुकाच रडलों, प्रेतास शृंगारिले
न चापि मूल् बहुरत्नसयुतः ॥
पने भूमित लाविली लवणभूतें दीर्घ मी शिंपिलें ॥
सुलोचना जीर्णपटापि शोभते
केले कुकुरपुच्छ नीट, बहिन्या कानांत वा बोलिलें
अधा दर्पण दाविलाच जणुंजे मूर्खास मी सेविलें॥६॥
न नेत्रहीना कनकैरलंकृता ।। ९ ।।
गद्यार्थ-
आर्या
मूर्खाची मी सेवा पेली, ती (इतकी व्यर्थ, निष्फल, झाली जरि तो असेल मूर्खचि, बहुरत्नांनी किती जरी सजला
की तिला उपमाच द्यावयाची, तर जणू काय) मी निर्जन | त्याहुनि वरा दरिद्री परि जोश्रुति शास्त्र पार गेलेला॥
अरण्यांत रडलों, प्रेताला शृगारले, जमिनीवर कमले लावली, सुंदरनयना स्त्री ही चिंध्यानीही दिसेल शोभून
खारटणावर दीर्घकाळ पाणी शिंपलं, कुश्याचे शेपूट सरळ केरें, परिआंधळी तशी का कनकालंकार तीस घालून ॥९॥
यहिन्याच्या कानात बोललो, आंधळ्यांच्या तोंडासमोर आरसा ] गद्यार्थ-
धरला, (अशासारखेच म्हटले पाहिजे )
पुष्कळ रत्नानी सजलेल्या मूर्खापेक्षा, श्रुतिशास्त्रपारंगत
दरिद्रीहि बरा सुदरनयना स्त्री पाटक्या वस्त्रानीहि शोभते-पण
आंधळी, जरी सोन्यामोत्यानी मढविली तरी काय सुदर दिसणार?
अजातमृतमूर्याणां वरमाद्यौ न चान्तिमः ।
सकदुःसकरावाद्यावन्तिमरतु पदे पदे ॥७॥
यसततिलका
लभेत सिफतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन्
जो जन्मला न, मृत, मूर्स, तिघांत या रे
पिवेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः ।।
दोन्ही बरे प्रथम शेवटचा नको रे ।। कदाचिदपि पर्यटय् शशविषाणमासादये-
देतात दुस पहिले, कधि एक्वार
न तु प्रतिनिविष्टमूर्सजनचित्तमाराधयेत् ॥ १० ॥
देईल अतिम पदोपदि दुःख फार ॥७॥
पृथ्वी
गवार्य-
भजून जन्मला नाही तो, मेलेला, आणि मूर्स या तिघांत संयत्न पिळूनी निघेल फधि वाळुचे तेलही
('तर तम ठरवावयाचें तर) पाहले दोघे पर, तो शेवटचा मिळे जल पिण्यास वा मुग़जली इनामदी.
(सूर्य) नको ते पहिले दोघे केव्हातरी एकदाच दुरा देतात चुकून, फिरतां, सुशक्य शशशृंगही लाभणे
शेवटचा पदोपदी.
न शस्य परि मूर्ख हेकट नरास आराधणे ॥१०॥
गद्यार्थ-
वारा पिळण्याचे यन केल्यास, एक्केळ, विचे तेलही
मूर्खस्य पंच चिहानि गर्मी, दुर्वचनी तथा ।
क्दाचित् निधेष, तान्हेल्या मृगजळीतही पाणी प्यावयास
हठी पापियवादी प परोकं नैव मन्यते ॥ ८॥ मिळेल, सशाचे शिगही फिरता फिरता चान रापिडेल (इतक्या
भनुष्टुम्
अशक्य गोष्टी एकवेळ घडून येतील) पण हेक्ट मूर्याचे
मूसांची पांच चिन्हें ही गया, दुर्वचनीहि तो।
समाधान करणे शक्य होणार नाही
दही ममियची पोले दुज्याचे नच ऐपतो ॥ ८॥

·७९
(प्रकरण ८ ३) मूर्य, करंटे.
एको हि दोपो गुणमन्निपाते
शार विक्रीडित
निमनतीत्येतद्युसमुक्तम् ।।
दुर्बुद्धे ! मज मूर्सताच मुलमा; मूर्सात आठी गुण
रूपादिकान्सर्वगुणानिन्ति
तोसादाड निचिंतअन् वडयट्या,स्वमांतरानंदिन।
किं मौर्यमेकं न शरीरमाजाम् ॥ ११ ॥
कार्याकार्यविचारि भंघ, बहिरा, मानापमानी सम
| नीरोगी, तगडा,यदासुस कुठे कोणास मूर्मासम?॥
उपजाति
गद्यार्य-
"मोठ्या गुणी दोपहि एक लुप्त"
है बुद्ध ! तू आपली मूर्यनाच पेन येरा तिच्यापासून
म्हणे कुणी ते दिसते न युक्त ।
आठ प्रकारचे लाभ अमतात. मूारा कमली चिंता नको,
रूपादि सारे गुण, मौर्य एक
सूप याचे प्यावं, यडयहावें, रात्रंदिवस कसली तरी मनोराज्ये
नाशी नराचे नच काय? देस॥ ११ ॥
करीन अमावे, काय करावे, काय न करावे या यावीत ढोळे
कान शान वागावे, साला मान व अपमान दोन्ही सारखेन,
गद्यार्य-
बहुघा ल्गला यसले रोग होत नाहीत व शरीराने चांगला
“एर दोष गुणसमुघयात लोपून जातो" हज म्हणतात, ते | धडधाक्ट असतो. मग भगा मूर्म सुमात राहतो यांन
युक्त नहे. पहा वरें,एप इत्यादि अनेक गुण माणसात असले तरी | नरल काय?
एक मूर्सपणा हा एकटा त्या सर्वांवर योग फिरवितो की नाही?
यस्यास्ति सर्वत्र गतिः स करमात्
मुक्ताफलं किं मृगपक्षिणां च
स्वदेशरागेण हि याति नाशम् ? ।।
मिष्टान्नपानं किमु गर्दभानाम् ? ]
तातस्य कूपोऽयमिति बुराणाः
अन्धस्य दीपो, धधिरस्य गीतं
क्षारं जलं कापुरुषाः पिबन्ति ॥ १४ ॥
मूर्सस्य किं धर्मकथाप्रसंगः ? ॥ १२ ॥
चमततिलका
उपजाति
सर्वनही गति असे जगतीं जयाला
मोती कशाला पशुपक्षियांना
तो देशभक्ति घरुनी मरतो कशाला? ॥
कशास मिटातहि गाढवांना? ॥
ज्यांना विहीर वडिलार्जित प्यार वाटे
साऱ्या जला यसति पीतचि ते करंटे ॥ १४ ॥
अधा दिवा अन् चहिन्याल गाणे
गद्यार्य-
कशास मूर्मास कथा-पुराणें? ॥ १२ ॥
गद्याय-
ज्याला कुठेही जाता येत तो स्वदेशाचे प्रेम बस्न (स्वदेशान
जगणे अशक्य झाले तरी तेथेच राहून) उगाच कशाला मरेल?
पशुपक्ष्याना मोलाचा, गाटबाना मिष्टामाया, आपल्यारा पेवळ पडिलानित विहीर आहे म्हणून (दुसरी न सपना)
दिव्याचा, यहिन्याला गाण्याचा व मूर्याला कथापुराणाचा | विच सारे पाणीच पीत घमण्याचे काम हे करण्याचे आहे
उपयोग काय?
न व्याधिनं विषं नापत्तथा नाविश्व भूतले।
मूर्सत्वं सुलभं भजस्व कुमते ! मूर्यस्य चाष्टी गुणा खेदाय स्वशरीरस्थं मौर्यमेकं यथा नृणाम ॥ १५ ॥
निश्चितो बहुभोजकोऽतिमुसरो रानिदिवा स्वप्नभार ।।
अनुटुम्
कार्याकार्यविचारणान्याधिरो
पमाने समः
छन्द्रीना जगती, रोग, निप, संकट, आधि, वा ॥
प्रायेणामयवर्जितो दृढवपुर्सः सुसं जीवति ॥ १३॥ तैशी-जैशी स्वदेहींची मूसंता एक मानया ॥ १५॥

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गद्यार्थ- श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेत- जगामध्ये एक मूर्खता ही माणसाचा जितका छळ करते, स्तौ संपरीत्य विविनक्ति धीरः । तेवडा, रोग, विष, संकरें किंवा मनाच्या चिंता याही करीत नाहीत. श्रेयो हि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते ।। १७ ॥ वरं कर्दमभेकत्वं मलकीटकता परम् । भार्या परमन्धगुहाहित्वं न नरस्याविचारिता ॥ १६ ॥ वसंततिलका प्रियकर हितकर कर्मी विवेकतरतम असाच सुश करी होऊन येडुक, घर चिखली चसावें सुश प्रियाहुनी हित; अज्ञप्रिय तेंहिताहुनीहि वरी ॥१७ शेणामधे, यनुनि कीटकही रहावें ॥ गद्यार्थ- होणें वरें भुजग अन्धगुहांमधून होणे नको नर परंतु विवेकहीन ॥ १६ ॥ माणसापुढे, प्रिय वाटणारे, व हितकारक अशी दोन कमें गधा- उमी राहिल्यास विवेकी माणूस तरतम पाहून निवड करतो; बेक होऊन चिखलात रहाणे एकवेळ वरें, किंवा किडे | सुज्ञ असेल तो प्रियापेक्षा हिताचें पसंत करतो. मूर्स विवेकहीन होऊन शेणात रहावें, किंवा, सर्प होऊन अधान्या गुहेत रहावे, हा तात्पुरत्या गरजेकडे पाहून हितापेक्षा प्रियच खीकारतो. परंतु, माणूस होऊन अविचारी मूर्स होणे नको.

·प्रकरण ९ वें वित्त, कांचन, धन, श्री, लक्ष्मी, विभव, ऐश्वर्य. तिम --0- यस्यास्ति वित्तं, म नरः कुलीनः जातियतु रसातलं, गुणगणस्तस्याप्यधो मजतां स पंडितः स श्रुतवान् गुणज्ञः ।। । शीलं शैलतटात्पतत्वमिजनः संदह्यतां शमिना । स एव वक्ता स च दर्शनीयः । गौर्ये घेरिणि वनमाशु निपवत्वर्थोऽस्तु नः केरलं सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते ॥६॥ येनैकेन विना गुणास्तृणलवप्रायाः ममस्ता इमे ।।३।। उपजाति शार्दूलविक्रीडित चने धनाने नर तो कुलीन जावो जात रसातळास; बुटुं दे त्यानि खाली गुण गुणा विद्वान् यह शानयान । फेका शील कड्याहुनी, अमिजना अग्नीत या जाटुन ।। वक्ताहि तो, मुंदर तोच होत बजे शौर्य मरो त्वरेंचि धन ते आम्हां मिळो केवळ सारे रहाती गुण कांचनांत ॥१॥ सारे सद्गुण ज्या विना,तृणपरी होतात हे निष्फळ॥३॥ गधार्थ- गद्यार्थ- (एक्दा मपत्ति मिळाली ही मनुष्य सर्व काही होतो) (दारियाने गाजलेला कवि चिहन म्हणतो-) जातीचा श्रीमंत मनुष्य कुलीन ठरेल, पडित, विद्वान् , गुणज्ञ, वका, मुंदर | माझा अमिमान रसातळास जावो. मिळविलेले सारे गुण त्याच्याही सर्व काही ठरेल. सारे गुण सोन्याचा आश्रय घेतात. खाली वुई देत. शील डोंगराच्या कड्यावरून खाली पड़ो; सकुलात जन्म विस्तवात जळो, शौर्यायर त्वरित या पदो, -ज्या एका सपत्तीविना आमचे सारे गुण तृणासमान निष्फळ वुमुक्षितर्व्याकरणं न मुज्यते होऊन जातात-ती संपत्तीच केवळ आम्हाम प्राप्त होवी पिपामितः काव्यरसो न पीयते ।। न छंदसा केनचिदुध्दृतं फुलं न वित्तं दर्शयेत्याज्ञः कस्यचित्स्वल्पमप्यहो । हिरण्यमेवाजेय, निष्फला गुणाः ॥ २॥ मुनेरपि वनस्थस्य मनश्चलति दर्शनात् ॥ ४ ॥ बंगास्थ मनुष्टुम् धात ते व्याकरणा न भक्षिती तुपात ही काव्यरसा न वा पिती॥ दाखवावें न सुशाने कुणाला अल्पही धन ॥ छंदें फुळा उद्धरिलें कुणीहि न यनस्यहि मुनीचे ते पाहुनी चळतें मन ॥४॥ तूं मेळवीं वित्तचि फोल सहण ॥२॥ गद्यार्थ- गद्यार्य- मुशाने कुणालाही योदीही संपत्ति दाखवू नये. अगदी रानांत भूक लागली की कोणी व्याकरण घात नाहीत, किंवा तहान | राहगान्या मुनीचे मुद्धा धन पाहून मन चळते. लागली की काव्यरस पीत नाहीत. छंदःशाम्र, वृत्तशान शिरन घोणी फुलाचा उद्धार केलेला नाही. तेव्हा हे सर्व निळ गुण मिळवीत यमण्यापेक्षा तूं आपला संपत्तीच मिळय. पविरयति कर्णकुहरं, वदनं मूकयति, नयनमन्धयति॥ कुटिलयति गात्रयष्टि संपद्रोगोऽयमद्भुतो लोके ॥५॥ मुभा.११ -०- ·| गद्यार्य- अहन होय सस्कृत-मराठी-सुभापितकोश भार्या कानां करितो बहिरे, वदनास मुकें, नि अध नेत्रांस॥ श्रीमतानाच नेहमी धनाची हाव असते पहा~दी धनुष्याला वक करी देहातें, अद्भुत धनरोग हा जगीं खास ॥५॥' दोन कोटी (टोंके) असून सुद्धा रक्ष्यासाठी ते (नेमावर वाम गद्यार्य- मारण्यासाठी )वारुन असते (दोन कोटींची सपत्ति असलेला कान बहिरे कातो, तोंड मुकें करतो, डोळे आंधळे करतो, एक लक्षासाठी वाकल्च.) शरीर वाकडेतिकडे करतो, असा हा धनरूपी रोग मोठा "पने मूढजने ददासि विभयं, विद्वत्सु किं मत्सरः१" "नाहं मत्सरिणी न चापि चपला, नैवारित मूसे रतिः ।। दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भनन्ति वित्तस्य ॥ मूर्खेभ्यो द्रविणं ददामि नितरां तत्कारणं श्रूयता- यो न ददाति न मुझे तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥६॥ विद्वान् सर्वजनेपु पूजिततनुर्मूर्सस्य नान्या गतिः" ॥९॥ भार्या शार्दूलविक्रीडित द्या, उपभोगा, नासा, या धनास गति तीन । "लक्ष्मी ! मूर्ख नरास देसि धन, कां देइन,भोगिन,तद्धन तिसन्यागतिनचिनाइनासून विद्वजनी मत्सर?" गवार्य- "नोहें मत्सरिणी न चंचलहि मी देने, उपभोगने किंवा नष्ट होगे या, संपत्तीच्या तीन गति नप्रीति मूसावरण माहेन जो देत नाही, भोगत नाही, त्याच्या धनाची तिसरी मूआँ कां अतिमान देइं धन मी, गतीच (नारा) व्हाग्याची ऐकाच ते कारण- रिहानां जन सर्व पूजिति, परी मूखी गती अन्य न" ॥९॥ पवारो धनदायादा धर्मानिनृपतस्पराः ।। गद्यार्थ- तत्र ज्येष्टारमानेन त्रयः कुप्यन्ति यांधाः ।।७।। हे देवि लक्ष्मी! तू मूर्याना धन देतेम आणि विद्वानांचा भार्या का यरे मन्मर करतेस?" (असे मकाने विचारल्यावान लक्ष्मी यांटेयरी धनाचे धर्म, अग्नि, नृप, नि चोर हे चार उत्तर देते ) “ मी मत्सरी नाहीं, चंचल नाही व मूसांवर प्रेन घडिलाच्या अपमानं यासीचे तीन पोपती फार करते हेही खरे नाही परंतु मी मूसांना पुष्कळ धन देते (है गपार्य- मरे आहे) त्याचे कारण ऐका-विद्वानाय सर्व जग मानसन्मान प्रत्येकाच्या मनाचे, धर्म, अमि, नृप व चोर है चार वटेकर देते (य सामुळे एक प्रकारें धनाची भरपाई करते) पण असतात लाला यहील धर्म. लाचार धनरताने अपमान मूर्माला (उर धन न दिर तर) दुमरी काय गति आहे । फेग (म्हणजे तो अधनि पागू रागला ) तर बासरीचे तीन लावर रागवान (म्हणजे याची मपत्ति, अग्नि जाटील, किसा राश हरण करीर, विला चौर स्टून नेईल ) लक्ष्मीवन्तो न जानन्ति प्रायेण परवेदनाम् ।। शेये घरामरावान्ते शेते नारायणः मुसम् ।।१०।। प्रायेग घनिनामेव धनलोभो निरन्तरम् ॥ पदय कोटिद्वयोरतं लभाय प्रगतं धनुः ॥८॥ प्रायें न परदुम्पातें लक्ष्मीवान् पधि जाणतो । पृषीमारे यांत शेपी मुनाने विष्णु झोपतो॥१०॥ भनुहम् गयाय- धीमंतांनाहो नित्य धनाची हांय याटते !! रस्मीन (भनर न. पक्षो नापति विष्णु ) अमच्यना लक्ष्यालय धन या दोन पोटि अमून सें ॥ ८॥ बहुधा दुस'ग्या दुराची ईगगनच नमते पृथ्वी आरम्या ·(प्रकरण ९ ३) लक्ष्मीचा प्रसाद, तिचे चांचल्य, तिच्यामुळे अंधत्व ८३ फणावर उचलून दमलेल्या शेषावर लमीवत विष्णु मुखान । पाटावें । हे पहा रहाटगाडगें चालू आहे यांतील घट काही झोंपतो (शेषाचे टुख त्याला काय होय) रिकामे आहेत ते भरले जात आहेत तर दुसरे काही मरलेले आहेत ते रिकामे होत आहेत आलस्यं स्थिरतामुपैति, भजते चापल्यमुयोगिता मूकत्वं मितभापितां रितनुते मौट्य भवेदार्जवम् ।। नो सेवा विहिता मनागपि गुरोर्नो वा कृतं पूजन पानापानविचारणाविरहिता यच्छत्युदारात्मतां देवाना विधिवन्न वा शिवशिव स्निग्धादयः सेरिताः।। मातर्लक्ष्मि तव प्रसादवशतो दोपा अमी स्युर्गुणाः ११ | किन्तु वचरणो सरस्वति । रमादा जन्मनः सेविती शार्दूलविक्रीडित | तस्मान्मां विनहाति सा भगवती शके सपत्नी तन ॥१३॥ आलस्या म्हणती धिमेपण, चने चापल्य उद्योगिता शार विक्रीडित मूकत्वे मितभाप होइ, मजुता त्याची ठरे मूर्सता ॥ पानापान कळे न त्यास, तरि ते औदार्य मानी जन मी ना सेवियलें गुरूंस मुलिंही, माते लक्ष्मि ! तुझा प्रसाद घडतां हे दोप होती गुण॥ मित्रांस ना सेनिले सारे योग्य विधी करून न च या गधार्य- देवांस मी पूजिलें। माते लक्ष्मी ! तू एकदा माणसाव. प्रसन्न झालीस म्हणजे प्रेमाने पद, हे सरस्वति! तुम्ने साच्यातल्या दोषांनाही बसें गुणाचे रूप दिले जात पहा- आजन्म मी सेवितां (श्रीमत) आळशी असला की म्हणावयाचे धिम्या स्वभावाचा त्यानेची सपती त्यजी तन, मला आहे उपयापी अमरा की म्हणे तो उद्योगी । मुका अमला ही येइ शेरा अतां !॥ १३॥ तर मितभाषी । मूर्ख असला तर म्हणे अगदी साल्वभावाचा गद्यार्थ- आणि पानापान ऋळत नसल्यानं वाटेर तसे दान देत सुता की म्हणे हा उदार वर्णाचा अवतार । (आनन्म सरखतीची उपासना कम्नही कवि निर्धन को राहिला याचे कारण साला उमग:-) आपद्गतं हससि किं द्रविणान्ध मूढ मी गुरुजनाची थोडीही सेवा केली नाही-देवांना पोडशोप- चारें पूजिल नाहीं अरे! अरे । मिनादिकाचीही सेवा केला नाहीं लक्ष्मीः स्थिरा न भनतीति रिमन चिनम् ॥ परंतु जन्ममर, हे सरस्वति ! प्रेमाने तुझी चरणसेवा करीत आलों एतान्प्रपश्यसि घटान् जलयनचके त्यामुळच की काय, तुझी सवती (लक्ष्मी) माझा त्याग करती रिक्ता मनन्ति भरिता, मरिताश्च रिक्ताः॥१२॥ झाली अशी मग आता शका येत आहे वसततिरमा भापढ़ता हंससि का द्रविणान्ध मूर्सा ? लक्ष्मि 'क्षमम्व वचनीयमिदं दुरुत- "लक्ष्मी स्थिरान" तुज पिस्सय यांत रे का मन्धीभान्ति पुस्पास्त्वदुपासनेन । पाहें-रहाट फिरता पटरिक्त काहीं- नो चेत् कथ कमलपनविशालनेनो जाती भरूनि-परि रिक्तचि पूर्ण तेही ॥ १ ॥ नारायणः स्वपिति पन्नगभोगतल्पे ॥१४॥ गद्यार्य- (चकनेमिक्रमेण सत्रांना मपत्ति आपत्ति येतच अरानात वसततिलका अशा आपत्तीतल्या कोणाला पाहन एक घना च हमला त्याला मी निदितों परि क्षमा कर लक्ष्मि ! मातें कवि म्हणतो) तूतें पुजूनि यनती जन अध चाटे ।। हे धनान्ध मूर्या ! आपत्तीत मापडरे यारा तू हसतोस नाही तरी नयन पद्मविशाल ज्यातें काय लक्ष्मी की स्थिर रहात नाही यांत तुला आश्चर्य का | सपीहि तो शयन विष्णु कसे करी ते ॥१४॥ . , ·८४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश , ---- -.-- गवार्य- कराला रागाने लाय मारठी ; अखिल ब्राह्मण जात वास्या- हे लक्ष्नी मी तुझी निंदा करतो याबद्दल तू मला क्षमा कर, पासून, माझी वैरीण जी सरसती दिला मापया मुसांत तुला पूजिल्याने मागस आधळा होतो (हे नि सशय.) तसे नसते | धारण करते, (विद्याभ्यान करतात,) आनि उमेचा पति को तर कमलदलाप्रमाणे मोठे डोळे असलेला विशु, सपांची गाई | शंकर (म्हणजे माझ्या पतीचा प्रतिस्पीच) लाची पूजा कम्न लाबर निवतो हे को। करण्याच्या निमित्ताने हेच माद्मग माझे घर (कमल) रोज उपरतात या सर्व अपराधांमुळे संतापून, हे नाया ! मी प्राधणाचें घर सकारणच कायमचे सोडतें. वाक्चनःप्रोत्रलयं लक्ष्मीः कुरुते, नरस्य को दोपः?॥ गरलसहोदरजावा न मारयति यच्च तचित्रम ॥१५॥ चांवल्यमुचैःश्रवसस्तुरङ्गात् मार्या कौटिल्यमिन्दोर्विपतो विमोहः ।। नरदोष काय? लक्ष्मी याच श्रोत्र यांकरीचलय ।। इति श्रियाशिक्षि सहोदरेभ्यो नियमगिनी असुनी ती घेई न प्राण हेंचि आश्चर्य ॥१५ न वेद्मि कस्मान्मतिमद्विरोषः ॥ १७ ।। गपाय- लानी ही माणसाच्या पाणीचा, डोळ्यांचा व कानाचा वसंततिलका सत्यानाश करते-मानसाचा विचाऱ्याचा काय दोर ! लनी | उञ्चाश्रया तुरग चंचलतेस देई ही (समुदमपात लाच्या वरोवर जन्मन्याने ) विपाची यहींगच | देई शशी कुटिलता; विप मोह देई ।। असून माणसाचे प्राणहरण करीत नाही हेच आश्चर्य लक्ष्मी शिके, सकल हे निजयन्धुंतून विद्वद्विरोध शिकली; न कळे कुठून ! ॥ १७ ॥ गद्यार्य- पीतोऽगस्त्येन वातवरणवलहतो बसमोऽन्येन रोपा- (समुद्रमंथनाचेवेळी ज्याच्यावरोवर लक्ष्मी जन्माला आली दावाल्याद्विनचयः स्ववदनविवरे घार्यते यैरिणी मे ॥ ते सर्व तिचे भाऊ. सापैकी) उच्चै अवस् , या घोड्याकडून दी गेहं मे ऐदयन्ति प्रतिदियसनुमाकान्तपूजानिमित्तं चचिन्य शिकली, चंद्रकोरेपासून वकता शिकली, बेशुद्ध करण्याची क्ला विरपासून सिस्टी. हे सर्व लक्ष्मी आपल्या भावांकडून सुस्मात् खिना सदाहं द्विजकुलसदनं नाय ! शिकली. ( तेव्हा सांचा उद्गम कोठून ते समजले.) पर युक्तं त्यज्ञामि ॥ १६ ॥ विद्वानाविषयी देष मात्र लक्ष्नी कोगाकडून शिकली तें कहीं कळत नाही. प्याला पापा अगस्ती मम पतिस दुजा कोपुनी लाथ मारी या स्वसद्मनि पद्मेऽपि संध्यावधि विजृम्भते ॥ पाल्यापासनि टेनी इन्दिरा मन्दिरेऽन्येषां कयं स्थास्यति निश्चला ॥१८॥ द्विज मुखि मम ती परिणी दुए मारी। कार्या तोहीती महहार्ते जी निजपनगृहांतहि दिन अनुदिन से पूजिण्याते शियातें संध्या होई न ताररचि यसते॥ तेण संतत नाथा! अन्यगृहीं लक्ष्मी ती दिनसदन सदा मोहिते, युक्तची तें ॥ १६ ॥ स्थिर पद अपुलें करील कां कधि ते ? ॥१८॥ गपाप- गद्यार्प- (समर एण्टा राग म्हणून विन्ने विरता मा लक्ष्मी सतःच्या परान (मगत) म सध्याळ लामी उत्तर देते-) एस (प्राने) भगाने माझ्या होईपर्यतच (संध्याकाळी मते मिटतान) राहते, की दुसन्यारया बारला (मनुभाग) रिन राले. दुममा एधने (मग परीमिरपर्नेमा राहत (म्मान दी चरत.) सनी लिाय माया मो.) माहादि- वग्धरा ·प (प्रकरण ९ ३) लक्ष्मी ही विष; धनाची ऊब धनागा अशठमलोभमजिलं त्यागिनमनुरागिनं विशेपनम् ॥ गद्यार्थ- यदि नाश्रयति नरं श्रीः श्रीरेय हि चश्चिता तत्र ॥१९॥ मुजाने आपले ऐश्वर्य कधी मुलांच्या हाती दे नये. ते तसे दिल्याने धृतराष्ट्र अगदी करपटाप्रमाणे झाला. आर्या सरल, अलोम नि ऋजु जो, स्यागी, प्रेमी, विशेप ज्या शान ॥ तानींद्रियाणि सकलानि तदेव कर्म जर त्या न वरी लक्ष्मी, सा बुद्धिरप्रतिहता वचनं तदेव ।। तर ती, वाटे, स्वयें वसे फसुन ॥ १९ ॥ अर्थोप्मणा विरहितः पुरुषः स एय गधार्थ- त्यन्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् ।।२२।। अपट, अलोम, सरळ, त्यागी, प्रेमी, विद्वान, अशा धर्मततिलका माणसाला जर लक्ष्मी वरीत नसेल तर तिची स्वतःचीच फसवणूक ती इंद्रिय सकल, कर्महि ते अमोनी होत माहे भसे म्हटले पाहिजे, युद्धी अकुंठितहि तीच; तशीच वाणी ॥ होई दुजाच जर ऊय निवे धनाची एक्या क्षणे किति विचित्रतन्हा जगाची । हालाहलं नैव विपं विपं रमा गद्यार्य- जनः परं व्यत्ययमन मन्यते ॥ माणसाची (दारिद्य येण्यापूर्वी) इंद्रिये, होता तीच असून; निपीय जागर्ति सुखेन तच्छिवः गर्म होते, तेच असून, बुद्धि पूर्वी होती तशीच अकुंठित असून, स्पृशनिमां मुह्यति निद्रया हरिः ॥ २०॥ बोलणे पूर्वी होते तसेच असून; केवळ धनाची ऊन होती ती निवल्यावरोबर क्षणाभरात तो मनुष्य जगाला निराळाच इंद्रवंशा वाढू लागावा ही जगाची केवढी विचित्र त हा आहे । लक्ष्मीचि, हालाहल मा खरें विष लोकांसि वाटे उलटेंचि खास। लजे! त्वं मन्न सिन्धी, पिऊनि तें जागृति ये शिवाला स्पर्शी हिच्या विष्णुसि मोहनिद्रा ॥ २० ॥ गिरियरशिखरे त्वं च विष्ट प्रतिष्ठे ! शांते ! प्रान्ते दिशान्ते गद्यार्थ- हालाहल हे विषच नव्हे-सरे विप आहे लक्ष्मी ! परंतु कुरु वसतिमहो गर्व ! खर्चा भयाशु ।। (या कोण जाणे । ) लोक आपले उलटेच मानतात. (प्रत्यक्ष | तेजः ! पातालमूलं परिणामाच्या दृष्टीने पाहिले तर) ते विष पिऊन शंकर सुखाने भज भुवि भगवन् मान ! मा नाम तेऽस्तु जागृतीत राहतो। इकडे पाहिले तर या लक्ष्मीच्या नुसला | प्रेम्णैकामाद्वयन्ती स्पर्शान विष्णूला मोहनिद्रा येते. (बेशुद्ध पाडणे हा विपाचा धर्म सततमहमिमां तूर्णमाशां अयिष्ये ॥ २३ ।। आहे.) (शंकर सदा जागृत व विष्णू सदा निद्रिस्त हैं सुमंदारमाला सर्वश्रुत आहेच.) बुडी मार अन्धींत लन्ने प्रतिष्टे! गिरीच्या शिरी चैस तूं जाउन । न पुत्रायत्तमैश्वयं कुर्यादार्यः कथंचन ॥ दिगन्तीं रहा शांतते! तूंहि गर्वा ! रहा होउनी तूं झणीं वामन n पुत्रार्पितप्रभुत्वोऽभूद्धृतराष्ट्रस्तृणोपमः ॥२१॥ रहा तेज ! पातालमूलीं; स्थमाना ! अनुष्टुभ् न राहो तुझें नाम ही भूवरी । घावें युधे न केव्हाही, निजैश्वर्य मुलां करी ।। मला प्रीतिनें वाहते जी देतां सत्ता मुलां, झाला धृतराष्ट्र तणापरी ॥ २१ ॥ अनन्याश्रया मी तियेच्या परी ॥२३॥ सा

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
गद्यार्थ-
वसंततिलका
(दारिद्याला चिडून, पण धनप्राप्तीतही, लजा, स्वाभिमान, गंगेसि मस्तकि धरी नित छत्तिवास
सोडावे लागतात, त्याचाही सनाप येऊन, वैतागानें कवि म्हणतो)
त्याच्या कधी न परि चुंवित ती मुखास ॥
हे लजे । तूं समुद्रात बूड, प्रतिष्टे । तूं डोंगरावर जाऊन बैस,
रत्नाकरा शतमुखीं परि चुंचिते ती
हे शान्तते । जा! दूर दिगन्ती जाऊन रहा । गर्वा! तूं वामन-
गंगादि सर्व युवती धनलुब्ध चित्तीं ॥२६॥
रूप धारण कर तेजा ! तूं पाताली जा; साभिमाना! तुझें नांव
सुद्धा यापुढे न उरो ! आता मी (आजवर प्रिय मानलेली सर्व | गद्यार्थ-
मूल्ये सोडून ) मला प्रेमाने वोलावणान्या धनाशेच्या-तिच्या गंगेला शंकराने नेहमी आपल्या डोक्यावर चढवून ठेवले
एकटीरयाच-आश्रयाला त्वरित जात आहे, तो कायमचाच ! । असूनही ती काही त्याचे मुख चुंबीत नाही-परंतु (दूर
जाऊन ) त्या रत्नावराचे (समुद्र) सहल मुखांनी चुंबन घेते
(जाऊन मिळते ) (शंकर हा दिगबर दरिद्री) (समुद्र हा
वयोवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः ॥
रत्नांचा आकर) तेव्हा गंगादि तरुणी एकंदरीत श्रीमंतानाच
ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः ॥२४॥ अनुकूल असतात |
अनुष्टुभू
वयोवृद्ध तपोवृद्ध आणि वृद्ध यहुश्रुत ॥ तीक्ष्णादुद्विजते, मृदौ परिभवत्रासान्न संतिष्ठते
ते सर्व धनवृद्धाच्या दारी नोकर तिष्ठत ॥२४॥
मूर्खान्द्वेष्टि, न गच्छति प्रणयितामत्यंतविद्वत्स्वपि ॥
गद्यार्थ-
शूरेभ्योऽप्यधिकं विमेत्युपहसत्येकान्तभीरूनहो
वयाने वृद्ध असोत, तपाने वृद्ध असोत, विद्याभ्यासाने वृद्ध | श्रीलब्धप्रसरेव वेशवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ॥२७॥
असोत, ते सारे धनाने पूद्ध असेल त्याच्या दाराशी विचारे
नोवराप्रमाणे तिष्टत असतात.
आर्या
कडक नराला विटते;
यथा हामिपमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ॥
अपमानभयेन नेभळ्यास वरी।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ २५ ॥
मूलांचा द्वेप करी;
प्रेम न विद्वजनांवरीहि करी॥
मनुष्टुभ
शूरां अधिक मिते ही
ध्यापदे भूवरी पक्षी नभी खातात आमिषा ॥
धरिते उपहासवृत्ति भित्र्यांस ।
मासे जळी भक्ष्य होई श्रीमान् सर्वत्रही तसा ॥२५॥
श्री वरचढ वेश्येपरि
समाराधण्या असे कठिण खास ॥२७॥
गया-
गयार्थ---
ज्याप्रमाणे आमिषार्थ लावलेले मांस हे आशशांत पक्ष्याकडून
लक्ष्मी ही कडक स्वभावाच्या माणमारा पिटते.आपला
जमीनीवर वापदांकइन, व पाण्यात मरस्यांकडून तोडतोडून
गाय जाते, नमा धीमंत राम राचा भक्ष्य होत अमो.
अपमान होईल (नेभळटाच्या यायकोचा कुणीही अपमान करावा)
या भीतीनं नेभळटाच्या पायाला उभी राहात नाही; मूर्याचा
द्वेप करते; अतिशय विद्वान् हिला आवडत नाहीत; शरांना
गंगां च धारयति मूर्ति सदा फपाली
विदोपच मिते (कारण ते तिचा वरयामा चालू देणार नाहीत.) ।
अवंत मिया माणसाचा वी टपहास करते. एकूण लक्ष्मी ही
मा तस्य पुम्बति मुखं न कदाचिदेव ॥
रातोपरी वरवड अशा वेश्येप्रमाणे अगत्याने तिची आराधना
रत्नावर प्रति घुचुम्य सहस्रयम-
करणे महा कर्म कठीण
गंगादयो युयतयः मधनानुएलाः ॥ २६ ॥

·(प्रकरण ९ ३) कांचन, लक्ष्मी, लक्ष्मीवंत स्त्रीरूपं मोहकं पुंसो यून एव भवेक्षणम् ।। तिर्यतां भजतु प्रतारयतु या धर्मक्रियाकोविदं कनकं स्त्री-पालवृद्धपंढानामपि सर्वदा ॥ २८ ॥ हन्तु स्वां जननीं पियत्नपि, सुरां शुद्धां वधूमुज्झतु ।। मार्या वेदानिन्दतु वा हिनस्तु जनतां कियाऽनया चिन्तया तरुणांच पुरुषा ऊवळ पाडी स्त्रीरूप मोह पळभर ते॥ लक्ष्मीर्यस्य गृहे स एव भजति प्रायो जगत्पूज्यताम् ३१ स्त्री वृद्धयाल-पंढा कनक परी सर्वकाळ मोहविते ।। गद्यार्थ- शार्दूलविक्रीडित स्त्रीसोंदर्य हे केवळ तरुण पुरुषाला, आणि तेंहि क्षणमरच होयो तो पशु धार्मिकांस फसवो, मारो स्वमातेसही मोह पाडते. पण कनक हैं, स्त्री, बाल, वृद्ध, पंड या सर्वानाच माशो मद्य, विशुद्ध पनिस बनीं टाफोचि निष्पापही॥ सर्वकाळ मोह पाहणारे असते. निदो वेद यधो जना, परिअहोचिंता किती व्यर्थ ही? होई पूज्यचि तो जगांत, बहुधा,लक्ष्मी जयाचे गृहीं॥ गोभिः क्रीडितवान कृष्ण इति गोसमबुद्धिभिः । गद्यार्थ- क्रीडयद्यापि सा लक्ष्मीरहो! देवी पतिव्रता।। २९ लक्ष्मी शब्दाचे दोन अर्थ (एक सपत्ति च दुसरी विष्णूची साकी लक्ष्मी.) ज्याच्या घरात लक्ष्मी, तो बहुधा जगाला पूज्य हरि गाई चैलांत खेळला म्हणुनी लक्ष्मी अजुनी ॥ होतो मग तो पशूसारसा वागो-धार्मिकारा पसवो... इमादि अर्थ गोसमबुद्धिजनांतचिरमते, पतिव्रता! ती म्हणुनी ॥ पण दुसरा अर्थ-विशून्या घरात लक्ष्मी गद्यार्थ- असल्यामुळे ( त्याची पुढील सर्व पापें पचून, वर,) तो जगाला कृष्ण गाई चलात खेळला म्हणून त्याची पतियता पत्नी लक्ष्मी पूज्यच । वराहावतारात तो प्रत्यक्ष पशू झाला । वामनावतारात (पतीसारखे करावयाच म्हणून ) मजून गाईवैलाइतपतच बुद्धि केला कृष्णावताराचे शेवटी मद्यप्राशन केलें । रामावतारात धार्मि वलीला फसविलें। परशुरामावतारात आईचा वध । असलेल्या लोकांत रमते. निष्पाप पन्नीचा त्याग केला ! युद्धावतारांत वेदाची निंदा केली। कलि अवतारांत जनतेचा संहार केला व करीत आहे ! ईशे पदप्रणयभाजि मुहूर्तमात्रं प्राणप्रियेऽपि कुरु मानिनि मा.प्रसादम् ॥ यद्यपि धनेन धनिकः क्षितितलनिहितेन भोगरहितेन ।। जानातु मत्प्रभुरसौ पदयो ताना- मस्मादृशं सलु मनोरथभद्गदुःसम् ॥ ३० ॥ तस्माद्वयमपि धनिनस्तिष्ठति नः काश्चनो मेरुः ॥ ३२ शार्दूलविक्रीडित 'मार्या तो प्राणप्रिय विष्णु ये तुझिया पायां पडाया जरी भूगत, अभुक्क ऐक्या हे लक्ष्मी क्षण तूं प्रसन्नच मुळी होऊ नको त्यावरी! वित्तं श्रीमंत होय कुणिहि जर ॥ त्याचे पाय धराययास रिघती जे आर्त माझ्यापरी श्रीमंतचि मग आम्ही; त्यांचे इप्सितभंग-दुःस कहुँ दे त्यालाहि थोडे तरी। सुवर्णमेलहि आमुचाच तर ॥ ३२ ॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- (कवि रक्ष्मीय पिनवितो) हे मानिनी एक्ष्मी, विष्णु जर जमिनीत पुरुन ठेवलेल्या व भोगल्या न जाणान्या (तुझी समजूत घालण्याकरिता ) तुझ्या पाया पडायला येईल | धनाने कोणी श्रीमंत होत असेल तर मग आम्हीहि ( आम्हीच तेव्हा क्षणभर रमवा धम्न तुझ्या त्या प्राणप्रियायर तू काय पण जगातील प्रत्येक मनुष्य ) श्रीमंतच आहों व तो सर्व प्रमन होऊ नकोम ! आमच्यासारये जे, देवाच्या सतत पाया | मुवर्णमेन्ही आमचाच पडत असून, आमचे मनोरथ, देवाने पूर्ण न केल्याच दुस भोगत असतात, त्यांच्या दु साचा, थोडातरी नमुना त्याला | यो न ददाति न मुझे सति विभवे नैव तस्य तद्रव्यम् ॥ चार दे। सात खुद्द लक्ष्मीमही टोमणा तृणमयकृत्रिमपुरुषो रक्षति समं परस्यार्थे ।। ३३ ।। - .) --- ·८८ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश भार्या संपदा सुस्थितंमन्यो भवति स्वल्पयाऽपि यः ॥ देई भोगी न च जो कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न पर्धयति तस्य ताम् ॥ ३५॥ धन असतां, तर न वित्त त्याचे तें। युजगावणे तृणाचे उपजाति रक्षी तृण जणुं पयर्थ जेसे ते ॥ ३३॥ लामोनिया अल्पहि संपदेस गद्यार्य- वाटेल ज्या सुस्थितसें जिवास ॥ धन असून, जो, ते देत नाही किवा उपभागीत नाही, विधीच होई कृतकृत्य, वाटे तर तें धन त्याचे नव्हे गवताचेंच बुजगावणे जसे गवताचें न वाढवी यास्तव तदनातें ॥ ३५॥ रक्षण हे परक्यासाठी करतें, तसाच तो समजावा गद्यार्थ- परिक्षीणः कश्चित्स्ट्रयति ययानां प्रसृतये (वित्तार्जनाचा भानगडीचा नियम असा की त्यात अल्पसतुष्ट होऊन चालत नाही )-जो थोडीही सपत्ति मिळून सुम्य स पश्चात्सपूर्णो गणयति धरित्री तृणसमाम् ॥ स्वास्थ्यप्रिय ( म्हणजेच आळशी) बनतो त्याचे बाबतीत, मल अतश्चानैकान्त्याद्गुरुलघुतयार्थेषु धनिना वाटते विधि स्वत ला कृतकृत्य समजून मग त्याचें धन वाढवि मवस्था वस्तूनि प्रथयति च संकोचयति च ॥३४ ण्याचे काम तो पद करितो (ज्याची वाढ नाही त्याचे मरण सुरू झालेच ) शिसरिणी पसा धान्या इच्छी अधन असतां जो नरचि तो भरे वित्ताने ते तृणसम जगालाहि गणितो ॥ किं तया सुमहत्यापि निया देशांतरस्थया ।। धनी लोकां कांही गुर लघु असें निश्चित न तें रिपयो या न पश्यन्ति सुहृद्भिर्या नभुज्यते ॥३६॥ स्थितीसापेक्षत्वें, अधिक नि कमी वस्तु ठरते॥३४॥ गद्यार्थ- अनुष्टुम् (आइन्स्टाइनचाच की काय हा मापेक्षतावाद १) जो मनुष्य देशांतरी जरी मोठे, असे निष्फल ते धन ॥ निर्धन असतो एक पसाभर धान्यासाठीसुद्धा याचना करीत | दिसते में न शना भोगू शकति मित्र न ॥ ३६ । असे, तो संपत्तीने मान गेल्यावर सान्या जगाला तृणवत् मोठी सपत्ति, पण नुसती देशांतरांत असून काय उपयोग मानतो। धनिशाना, अमुक मोठे दिवा अमुक लहान असें । की, जी शत्रूच्या नजरेस पडत नाहीं ( आणि त्यामुळे सत काहीं सततचे निक्षित नसल्यान, स्थितीच्या सापेक्षत्वाने महत्त्व त्याना दिसत नाही ) आणि आपले मिन जिचा उपभो कोणतीही वस्तु लहान स्विा माठी, कमी वा अधिक ठरत असते घेऊ शकत नाहीत ६ ·प्रकरण १० वें दारिद्य, निर्धनता. , दारिद्यात्पुरुपस्य यान्वयजनो वाक्ये न संतिष्ठ मनुष्टुम् सुस्निग्धा चिमुखीभवन्नि मुहृदः स्फारीभनन्यापदः॥ कुलमील तमी, विद्या, शौर्य, मप यघूनि तो।। सत्त्वं हासमुपैति, शीलगगिनः कान्तिः परिम्लायते कन्या-दरिद्रता त्यातें विधि सुरा समर्पितो ॥ ३ ॥ पापं कर्म च यत्पररपि कृतं तत्तस्य संभाव्यते गद्याय- ॥१॥ शार्दूलविक्रीडित (चतुर वार याप्रमाणे आपल्या मुलीसाठी चांगले नवरे मुलगे हेरतात त्याप्रमाणे) वयदेव एमाया मामाचे कुल, शील, येतां निर्धनता, न यांधवजनी ऐके नराचे कुणी मोठा प्रेमळ मित्र तोंड फिरवी, आपत्ति ये बाहुनी ॥ पिया, शौर्य, मौदर्य सर्व चागले आहे, याची, पाधी निश्थिति जाई सत्त्व लयास, शीलशशिची कांती यने म्लान ती माण नेमकी दरिटी का? याचे कारण हैं) आपने कन्या दरिद्रता देनो (गुणसान केले पाप दुज्या कुणीहि तरि ते याच आरोपिती ॥१॥ गधार्थ- वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं माणसाला एकदा दारिद्र आले की (अनर्यपरपरा सुरू होऊन) नातेवाईक ऐकेनासे होतात, मोठे प्रेमळ मित्रही तोंड द्रुमालयं पत्रफलाम्बुभोजनम् ॥ फिरवितात, सकटे वाढतात, सत्त्व कमी होतें, शीलरूपी चंद्राची तृणानि शय्या धमनं च बल्कन्न कान्ति मलिन होते- दुसन्या कोणी पार केले असेल त्याचाही न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ ४ ॥ आरोप यान्यावर येतो इंद्रांशा व्या गजें सेचितही दरें बन उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः ॥ झाडींत वस्ती फलपनभोजन ।। शय्या तृणाची, तनुवस्त्र वल्कलें वालपैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचाविव ॥ २॥ यंधूत निद्रव्य न राहणें भलें ॥४॥ अनुष्टुभ गद्यार्थ- मनोरथ दरिद्वांचे उठुनी हृदि लोपती॥ हत्तीसरासाररया श्वापदानी भरलेल्या रान न जाणे वरें. जळुनी वालवैधव्ये स्त्रीस्तनांची जनी गति ॥२॥ झाडाखारी वस्ती केलेटी वरी, फळे, पार्ने साउन पोट भरणे. गद्यार्थ- वरें, गवतावर निज दरें, वल्कलें नेमणेदी यरें, परंतु आपऱ्या बांधर्वात निधन राहणे नको. दरिद्री माणसाचे सारे बेन, (महत्त्वाकांक्षा) हृदयांतून उठतात तसेच तेथेच जिरून जातात जसें वाळपणीच वैधव्य आलेल्या कुलत्रीच्या स्तनाचे होते तसेंच. दारिद्य ! गोचामि भरन्तमेव ह्यस्मच्छरीरे सुहृदित्युपित्वा । परीक्ष्य मत्कुलं विद्यां गीलं शौर्य सुरूपताम् ॥ विपनदेहे मयि मन्दभाग्ये विधिददाति निपुणः क्न्यामिव दरिद्रताम् ॥ ३॥ ममेति चिन्ता क गमिप्यसि त्वम् ॥ ५ ॥ सुभा० १२ ।

·९०
संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
वसंततिलका
गद्यार्थ-
दारिद्य ! शोच्य मज वाटसि तू मनांत नेहमी प्रवास करणारा दुखी दुसन्याच्या घरात राहणारा
राहोनि मित्रसम टीचि मत्तन ।। त्याहून दुखी, नीचाची नोकरी करणारा सा दोघाहून दुखी,
मी हाय हाय ! हतभाग्य मरून जातां पण दरिद्री सर्वाहून दुखी
जाशी कुठे ? म्हणुनिया मज होय चिंता ॥५॥
गद्यार्थ-
गगनमिय नष्टतारं शुकमिव सरः श्मशानमिव रौद्रम्।।
( दरिमी मनुष्य दारिद्याच्या भवितव्याची काळजी करतो) हे
दारिया ! तुझी अवस्था शोचनीय वाटते इनके दिवस, तू माझ्या प्रियदर्शनमपि रूक्षं भवति गृहं धनविहीनस्य ॥ ८॥
शरीरोत, माझा मित्र म्हणून राहून, मी हतभागी मरून गेल्यावर,
भार्या
कुणारडे जाशील याचीच मला स्खरुख लागून राहिली आहे तान्यांविण नभ,सुकलें तले, भयाण सशानही जैमें।
प्रिय वाटे तरि रूचि, धनहीनाचे असे गृहहि
दग्धं साण्डवमर्जुनेन बलिना दिव्यैर्दुमैः सेवितं
तैसें ॥८॥
दग्धा वायुसुतेन रावगपुरी लङ्का पुनः स्वर्णभूः ।।
गद्यार्थ-
तारे नमरेले आमाश, गुस्लेले सरोवर आणि भयाण स्मशान,
दग्धः पञ्चशरः पिनाकपतिना तेनाप्ययुक्तं कृतं
याच्यासारखेच, धनहीनाचे घर (ज्याचे त्याला) प्रिय वाटले
दारिद्रयं भवतापकारकमिदं केनापि दग्धं न हि ॥६॥ तरी रूक्ष असते.
शार्दूलविक्रीडित
जाळी अर्जुन शूर, खांडव, तर स्वर्गीय होते जिथ
जाळी मारुति हाहि रावणपुरी सौवर्ग लंकेप्रत ।।
पक्षविकलश्च पक्षी शुष्कञ्च तरुः सरश्च जलहीनम् ।।
जाळी तो मदनास शंकर तये ते योग्य केलें नसे | सर्पश्चोद्धृतदन्तस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥ ५ ॥
दारिया, भवतापकारक अशा, कोणी न जाळी
भार्या
कसे ? ॥६॥
गद्यार्थ-
पंखारिण पक्षी, तह घटलेला, जलविना सरोवरही।
यलिष्ट अर्जुनाने, ज्यात म्वर्गीय वृक्ष होते असे खाण्डववन । दांत उपटितां सर्पहि नरहि दरिदीच तुल्य जगती ही ९
जारले, मारुतीने रावणाची सुवर्णनगरी लंग जाळली, शकराने गधार्थ-
मदनाला जाटले.या सर्वानी ते मोठे योग्य कृत्य येले असें
पंस नमरेला पक्षी, पठलेले झाड, सुमले तळे, दात
नादी, कारण उभ्या जगाला ताप देणारे दारिद्य कोणीच में उपटरेला सर्प-आणि दरिद्री ही सर्व जगी तुल्य आहेत.
जाटले नाही
(वरील दोन्ही श्लोकातला अतर्गत अर्थ असा-दरिद्री हा
रिक्त आकाशाप्रमाणे दुमन्यांना आनंद किंवा प्रभा देत नाही,
अहो नु काः सततं प्रयास.
वठलेल्या झाडाप्रमाणे को गाला छाया आश्रय देत नाही, मुक्या
स्तनोऽतिपष्टः परगेड्यासः ॥
तल्याप्रमाणे कोणाला जीवन (पाणी ) देत नाही, पंस तुटलेल्या
कष्टाधिका नीचजनस्य सेया
पक्ष्याप्रमाणे भरारी मा शकत नाही,-दात उपटलेल्या
मांप्रमाणे चोणाला दंश मुद्धा व शस्त नाही--(भरे तर
ततोऽतिरष्टा धनहीनता च ॥ ७ ॥ नाहीच पण वाईट मुद्धा का न शभ्याइतका तो सपूर्ण दुर्बल
उपजाति
होतो.)
फटी किती हो सतत प्रयासी
त्याहनि फष्टी परगेहवामी ॥
तीनीचरा उमयांदुनीही
६ दारिद्य ! नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रमादतः ।।
दारिय साहुनि कमदायी ॥ ७ ॥
पदयाम्यहं जगत्सा न मां पश्यति कश्चन ॥ १० ॥

·(प्रकरण १० वें) दारिद्र्य, निर्धनता,
अनुष्टुभ्
अविद्यं जीवनं शून्यं दिक् शून्या चेदबान्धग ॥
त्वत्कृप सिद्ध मी झाला; हे दारिद्य! नमो तुला । पुत्रहीनं गृहं शून्यं सर्पशून्या दरिद्रता ।। १३ ॥
पाहे मी जगता साऱ्या न कोणीही वघे मला! ॥१०॥
उपजानि
गद्यार्थ--
निधेनिना जीवन शून्य होते
हे दारिया ! मी सर्व जग पाहूं शक्तों, पण मला कोणी पहात मृत्या दिशा, बांचर ज्या न, त्यात ॥
नाही (दरिद्याला कोण पाहणार ) यामुळे मग तुझ्या पुनानिना जे गृह तेहि शून्य
कृपेने एक प्रकारची सिद्धीच प्राप्त झाली आहे ! (आपण दारिद्य हे चोहिकडूनि शून्य ॥१३॥
अटश्य राहून मर्माना पाई शरणं याला तिरस्कारणी विद्या असें
गद्यार्य-
म्हणतात ती निधी दरिद्री मागमाला प्रयास विना मिळते!)
विशिवाय जीवन शून्य, नातेवाईक नमलेल्याला दिशा
शून्य, निपुत्रिकाच घर शून्य-दारिद्य हे सर्व बाजूंनी शुन्य !
जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च श्रूयन्ते सलु भारते ।
दरिद्रो व्याधितो मूर्सः प्रवासी नित्यसेवकः ॥ ११ ॥
वरं दारिद्र्यमन्यायप्रभवाद्विभवादापि ।
अनुष्टुम्
शरीरे कृशता रम्या, स्थूलता न तु प्रोफतः ॥१४॥
जीवंत असुनी मेले वाटे हे सर्व पंचक ॥
दरिद्री मूर्स अन् रोगी प्रवासी नित्यसेवक ॥११॥
अनुष्टुभ्
गद्यार्थ-
घरें दारिन्ध, अन्यायें प्रात थोर धनानी ॥
तनूची कृशता रम्य सुजेच्या 'बाळशा'हुनी ॥१४॥
पुढील पाच माणसें जिवंत असून मेन्या सारखीच आहेत.
गधार्थ-
रिद्री (हा पहिला) मर्य, रोगी, प्रवासी आणि कायमचा दाम ।
अन्यायान मिळविलेल्या ऐश्वर्यापेक्षा दारिद्रा बरे ! सूज
आल्यामुळे दिसणा या स्थूलपणापेक्षा शरीर कृश अमरेलेच
एको हि दोपो गुणमन्निपाते
चागले दिसते.
निमज्जतीन्दोरिति यो बभापे॥
सत्यं न दृष्टं कविनाऽपि तेन
दुःसं दुःसमिति ब्यान्मानो नरकं प्रति ॥
दारिद्रयदोपो गुणराशिनागी ॥ १२ ॥ दारियादविकं दुःसं न भूतं न भविष्यति ॥ १५ ॥
उपजाति
अनुष्टुभ्
"दोपैक लोपे शशिसहुणांत"
'अत्यंत दुःखदायी' हे नरकास म्हणे नर ॥
महाकीनं जरि हेच उक्त ॥
झाले, होणे, न दारिद्यानि कांहीं भयंकर ॥१५॥
न सत्य त्याही दिसले कयीस
गद्यार्य-
दारिन्य नाशी अवध्या गुणांस ॥ १२॥
गद्यार्थ-
'अयंत दुसदायी' असे, मनुष्य, नरकाला सुपाल म्हणोन-
पण, द्वारियाहून, अधिक दु ख देणारे, पूर्वी काही झाले नाही,
"पुष्कळ गुगत एक दोष रोपतो-जमा चंद्रकिरणांत चंद्राचा | व पुढे होणारही नाही
हाग "डयादि में महारपीन (कान्दिामान) म्हटल आहे
त्याराही सत्य दिगल नाही कारण (एक) दारिद्र्य हा दोष
गुणाच्या राशीही नष्ट करतो।
किं वाच्यं सूर्यशशिनोरियं महतां पुर
.॥
दिनरानिविभागेन परिधत्तो यदम्बरम् ॥ १६ ॥

·९२ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश मायाँ (वासश्चर्म विभूषणं शशिरो भस्माङ्गलेपः सदा रविचंद्रांचे केसे वयूँ दारिन्य सजनांपुढती ॥ ह्येको गौः स च लागलाद्यकुशलः सपतिरेतादृशी ॥ एक समाइकनपर दिनरानी जे निभागुनी घेती ॥१६॥ | इत्यालोच्य विमुच्य शंकरमगाद्रलाकरं जाह्नवी गवार्य- कष्टं निर्धनिकस्य जीवनमहो दारैरपि त्यज्यते ॥१८॥ (अपर शन्दावर कोटि एक अर्थ वस्न व दुसरा अर्थ आकाश) शार्दूलविक्रीडित सूर्य चन्द्र (ज्यांना आपण मोठे ऐधर्यवत समजतो) यांचे दारिद्र्य मी योराचे पुढे काय व" (हे दोघे जरी याहेर मोठे अगी भस्म, नि वस्त्र चर्म, करटी माळा गळां भूपण तेजबी म्हणून झळकत अगतान तरी म्वत च्या घरी साजगी शेती-योग्य न, बैल एकच, अशी संपत्ति ही पाहुन । रीतीन) हे दोघे एकच (सामायिक ) अपर (वत्र, आकाश ) गंगा सोडुनि शंकरा, झणि करी रत्नाकराला पति ! एजण दियसो एक जण रात्री अमे विभागणी करन वापरतात दुम्सी निर्धन! हाय!जीवन नरादाराहि की टाकिती१८ गद्यार्थ- "कन्थासण्डममुं प्रयच्छ यदि वा म्याङ्के गृहाणार्भकं" कातडे, हे वस्त्र, अलंकार, मुंडक्यांची माळ ! अगाला सदा भस्माचे रेप, एकच बैल, आणि, तोही शेतीच्या सामाचा नव्हे । "रिक्तं भूतलमत्र नाथ ! भनतः पृष्ठे पलालोधयः॥" | ही अशी संपत्ति पाहून, गगा ही, शकराला सोडून, रत्नाकराकडे दम्पत्योर्निशि जल्पतोरिति यदा चोरः प्रविष्टस्तदा (समुद्राकडे, कारण तो शकरासारसा भणग नव्हे, तर रत्नांचा लब्धं र्पदमन्यतस्तदुपरि क्षिप्या रुदनिर्गतः ॥१७॥ साठा) चालनी झाली ! निर्धन माणसाच जीवन, केवढे दुखी की, त्याची बायकोसुद्धा त्याला सोडून जाते । सुमदारमारा "मला देव गेसंड तो गोधडीचा- उत्तिष्ठ क्षणमेक्मुद्वह ससे दारिद्र्यभारं मम मुलालाच वा घेइ मांडीवरी" "तुसांची तुझ्या पाठिशी रास नाथा! श्रान्तस्तायदहं चिरान्मरण सेवे त्वदीयं सुसम् ॥ नसे घन कांहीं इथे भूवरी ॥" | इत्युक्त धनवर्जितस्य वचनं श्रुत्या श्मशाने शो निशी योलती दंपती यापरी तों दारिद्र्यान्मरणं वरं वरमिति ज्ञात्वैव तूष्णीं स्थितः॥१९॥ तिथे पातला चोर त्यांच्या घरी- भार्या पुढे जार तो साधु, अन्यहीं लब्ध क्षणभर ऊठ, राया ! मम फेलोनियां गोधडी त्यांवरी ॥१७॥ धर हा दारिद्यभार उचलोनी। गया- जाण्या थक्या, तोर ', पोरया तासिया, मरणज तव सुसयघेत चासोनी।" इस टास, नाहीतर या पोराला तू आपल्या मोटीवर तरी " ऐकुनि अधनपचन हे, अमे, दरणी गरा, पायरे म्हात भाइ "नाया ! तुमच्या राय, सशानी, मनांत चर्चानी। पाटीमागे मागी1 भादे (लगच टेका ! )- ये 'मरण यरें दारिया- जमिनीपर पगर पग नदी " में पायरी उत्तर देते नारा हुनि" जाणुनि गप्प राहिलें निजुनी ॥१९॥ बादरो, दम, अपना योगताहे, सो, चोर लान्या घरी गद्या- भा(कलह ऐप, तेक्षा) ग-या, आधीच्या पान पोरन ए पी मा भंगावर पेन, पीपरा, मात गाऊन याया एमतारा म्हणतो--)"हे! दरि गार दोश्यावर प गपून निणरेग एक माण पाया रोमन पुढे पनाताग धगमा , आदि, माएदार ओरा उपदन में, प, मी फेदायापाग आहे, नेहा, पोपट मीना, मराळे " .

·९३ - (प्रकरण १० वें) दारिद्य, निर्धनता, तुला मिळालेले मुग, चापून यघेन म्हणतो," (पण प्रेतार्ने तृप्पी काहीच हालचाल केली नाही का? तर कपि म्हणतो, ) अहो अटे धन, तदा गमे चरणधूळ गेलीच ती सा प्रेनाने, नीट विचार करूा, ठरविरें, की,दारियापेक्षा मरणच त्यजी मज मही तयहि यद हानि माझी किती ? घरै म्हणूनच ते आपले काही उत्तर न देतो, होतं तस, गप्प दरिद्रगणना परी, धनिक आज जेव्हां फरी निजून राहिल। मम प्रथम नाम घेइन्मज शल्य हे अन्तरीं ॥ २२ ॥ गयाथ- चाण्डालश्च दरिद्रश्च द्वावेतो सहशाविह ।। माझंधन गेलें, तर, माझ्या पायर्यावरची धूळ गेग (इतकीच, मी त्याला किंमत देना,) गर्म पृथ्वी ( म झ्या हातची ) गेली, तरी, चाण्डालस्य न गृहन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥ २०॥ सान माझी माय हानि आहे ? सांग परंतु आञ्चे श्रीमन रोक जेव्हां, दरिदी लोची यादी करतात, तेहा, ते, माझे नाव अनुष्टुभ् प्रथम घेतात, हे शन्ध, माझ्या मनाला लागून राहिल आहे चांडाल नि दरिद्री हे दोघेही सम वाटती ॥ चांडालदत्त ना घेती दरिद्री हे न अर्पिती ॥ २०॥ प्रापरणैरगोरगर्भगृहः स्तनतटैश्च दयितानाम् ॥ गयार्थ- सर्जितमाढ्यानां निपतति शीतं दरिद्रेषु ॥ २३ ॥ चांडाल आणि दरिद्री हे दोघे समान होत चाडालान दिलेलें कुणी घेत नाही दरिद्री कुणाला देत नाही उपजाति अग्नीमुळे पांघरुणांमुळेही अतही स्त्री कयलून देहीं॥ न तथा पाधते राजन्प्रकृत्या निर्धनो जनः ॥ श्रीमत जें हांकलितात शीत । यथा भद्राणि संप्राप्य तैर्विहीनः सुसोचितः ॥२१॥ ते निर्धनांच्या शिरतें तनूंत ॥ २३ ॥ गद्यार्थ- अनुष्टुभ श्रीमत लोक, पाधणे घेऊन, शेक कम्न, अतहान जन्मजात दरिदी जो घृणास्पद तसा न तो॥ (निवाऱ्याला बसून ) नियांना आलिंगन, जी थही आपल्या जेसा श्री लाभुनी गेली तरी चैनीच राहतो ॥२१॥ घरातून हरिल्ल देतात, ती विचारी, निर्घनाच्या शरीराच्या गयार्थ- आश्रयाला येते। सपत्ती मिळून, पुढे नष्ट झाल्यावरही, जो, पूर्वीप्रमाणेच चैनी राहता, तो, जितका पृणास्पद वाटतो, तितका, बिचारा | प्रायेण श्रीमतां लोके, मोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।। जन्मजात दरिद्री वाटत नाही काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां च सर्वशः ॥२४॥ मनुष्ट धनं यदि गतं, गतं चरणयुग्मरेणूपमं प्रायें श्रीमंत लोकांना, साण्या शक्तिच ना कदा॥ धरा यदि गता, गतं कथय मे किमतानता! ॥ दरिद्यांना परी सातां काही पचती सदा ॥ २४ ॥ गद्यार्थ- इदं पुनररुन्तुदं घनिगणैरिदानीन्तनै- यहुधा श्रीमत लोकाना साण्याची शक्किच नसते आइकडे दरिद्रगणनाविधौ यदहमकपाते धृतः ॥ २२ ॥ पहावे तर परिवाना लक्हें बाली तरी पचून फन ।

·प्रकरण ११ चें
याचक, हात पसरणारे, ओशाळे अन्न खाणारे, भिक्षुक, दान घेणारे,
करान्प्रसार्य रविणा दक्षिणाशावलम्बिना ।। विद्या नाधिगता कलंकरहिता वित्तं च नोपार्जितं
न केवलमनेनात्मा दिवसोऽपि लघूकृतः ॥ १ ॥ शुश्रूषाऽपि समाहितेन मनसा पित्रोन संपादिता ॥
अनुष्टुभ
आलोलायितलोचना युवतयः स्वप्नेऽपि नालिङ्गिताः
करा पसरितां सूर्य दक्षिणाशेस लागुन ॥ कालोऽयं परपिण्डलोलुपतया काकैरिव प्रेरितः ॥३॥
न केवळ स्वताला तो, वनवी लघु तो दिन ॥१॥
शार्दूलविक्रीडित
गद्यार्थ-
(कर, दक्षिणाशा व लघु या शब्दावर योटि कर-किरणें विद्या शुद्ध न अर्जिली, मिळविलें मी वित्तही ना कधी
किंवा हात, दक्षिणाशा दक्षिण दिशा; किंवा दक्षिणा मिळ- लायोनी मन नीटसे न पितरां मी सेविलें या कधीं॥
विण्याची आशा लघु-हलक्या दर्जाचा, किंवा लांबीला कमी ) स्वप्नीही न मृगाक्षि सुंदर कुणी आलिंगिली मी पहा
(सूर्य जणूं याचक अशा अर्थाने )-दक्षिणाशेस लागून, सूर्य, | काकाचे सम, अन्नखात परके, मी कठिला काळ हा!३
जेव्हां कर पसरतो, (हिवाळ्यात दक्षिणायनांत जातो,) तेव्हा, | गद्यार्थ-
तो केवळ खत लाच नव्हे, तर, आपल्याबरोबर, दिवसालाही
पविन विद्या मिळविली नाही किंवा वित्तही मिळविले नाही,
लघु करतो (सूर्य, लघु म्हणजे कमी प्रखर, दिवस, लावीला
कमी.) याचक्रवृत्ति धरून, दक्षिणेच्या आशेला लागून, हात तरललोचना तरुणी खप्नातसुद्धा आलिंगिली नाही. हाय, हाय,
मनापासून गुरुजनाची सेवाही केली नाही, किंवा एखादी
पसरले, म्हणजे, माणसाला खत ला, व दिनाला, म्हणजे कावळ्यासारखें, परक्याचे, ओशाळलेले अन्न सात, मी आयुष्य
खत'च्या जीवनालाही, हलकेपणा येतो, तो पत्करावा लागतो
,
सर्वोऽप्ययं नन्वणु-
फलं खेच्छालभ्यं प्रतिवनमखेदं क्षितिरुहां
पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् ।।
मृत्पिण्डो जलरेखया वलयितः
मृदुस्पर्श शय्या सुललितलतापल्लवमयी
सहन्ते संतापं तदपि धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ २ ॥
स्तं स्वीकृत्य सदैव संयुगशतै
शिखरिणी
राज्ञां गणैर्भुज्यते ॥
मनी इच्छावी ती पनि वनि फलें गोड मिळती नो दद्युर्ददतेऽथवा किमपि ते
जलें ठायी ठायीं मधुर सरितांची शिशिर ती॥
क्षुद्रा दरिद्रा भृशं
मऊ शय्या साशी पसरनि लतापल्लय बने
धनेशद्वारी कां तरि अधन सोशी कुवचनें ? ॥२॥
घिधिक् तान्पुरुषाधमान् धनलवान्
वाञ्छन्ति तेभ्योऽपि ये ॥ ४ ॥
गद्यार्थ-
प्रलेक वनात हवी ती फ्लें झाडावरून सहजी मिळू शकतात,
शार्दूलविक्रीडित
ठायी ठायो, पविन नद्यांचे थंड व गोड पाणी प्यावयास मिळते, मातीचा अणु गोल, वेष्टित जले, पृथ्वी तया मानुनी
लुसलुशीत अशी पालवी, व, वेली पसरल्या, की, याची मृदु शय्या त्यातें घेउनि भोगिती मृपति ते युद्धे किती गुंजुनी ॥
होऊ शकते, तरी निर्धन याचक माणसे, मोट्या श्रीमंतांच्या दाराशी क्षुद्रांनी न दिले-भिकार नृप है, देती तरी, अल्पसे
जाऊन, त्याचे कटुशम्द सहन करतात (हें वेवहें आश्चर्य !)
धिक् धिक् त्या अधमास अल्पधन जो
त्यांतेंहि याचीतसे ॥४॥

·,
(प्रकरण ११ वे) याचक, हात, पसरणारे, ओगा. अन्न साणारे, भिक्षुक, दान घेणारे.
गयार्थ-
जात आहेत, असे दृश्य पाहून, 'येथे मी कळणार नाही' या
मातीचा अणूइन लहान गोळा व तो पाण्याने वेटलेला भीतीने गढ़द कंठातून अस्पष्ट अमे "भिक्षा घाडा" हे शब्द
त्याला पृथ्वी गमजून, अनेक युद्ध झगइन राजे लोक त्या पृथ्वी या
या दीडपितीचे पोट भरण्यासाठी योग शहाणा काईकिल
खीकार करून तिचा उपभोग घेतात | असे हे मिकार क्षुद्र ।
यांनी पूर्वी कधी दान दिले नाही-आज देत असलेच तर पङ्गो ! बन्यस्त्वमसि, न गृहं यासि योऽर्थी परेपां
अगदी अल्प ! असल्याही नृपापाशी जो अपम अल्पसे धन धन्योऽन्ध ! त्वं धनमदयतां नेक्षसे यन्मुसानि ।।
याचितो लाला धिकार अमो.
श्लाघ्यो मूल ! त्वमसि, कृपणं स्नापि नार्थागया यः
स्तोतव्यस्त्वं वधिर ! न गिरं यः सलानां शृणोपि ॥७॥
फलमलमशनाय, स्वादु पानाय तोयं
शयनमवनिष्ठे वाससी पल्कले च ॥
शार्दूलविक्रीडित
पंगो! तू मज द्य; अन्यगृहिं की भिक्षेस जातोस न
धनलयमधुपानभ्रान्तसद्रियाणा-
अंधार धन्यचि तू-कधीन यवसी वित्तान्धलोकानन
मविनयमनुमन्तुं नोत्सहे दुर्जनानाम् ॥ ५ ॥ भूका! श्लाघ्यचि तू स्वीसि कृपणा
मालिनी
द्रव्या न लोभावुनी
असुनि फल भुकेला, गोड पाणी पिण्याला
वानायधिरा! तुला; खलयचां घेसी न तू ऐकुनी
धरणिहि निजण्याला, वल्कलें नेसण्याला ॥
गद्यार्य--
धनलवमदिरेनें धुंदशा दुर्जनांचे
है पांगळ्या! तू मला पूज्य वाटतोम, कारण तू कधी
सहन कुणि करावें घोर औद्धत्य साचें ? ॥ ५ ॥ दुसन्यान्या घरी भिक्षेला जात नाहीय. हे आधळ्या! तू सरा
गद्यार्थ-
धन्य ! कारण धनमत्त श्रीमंताची तो. तू पाहात नाही. हे
सावयास पुरेशी फळे, प्यावयाम गोड पाणी, निजावयास | मुग्या! तू स्तुतीला पान आहेम; कारण द्रव्याला लोभाचून तु
भूमि, नेसावयास वल्फ्लें असतांना धनमदिरेने धुंद झालेल्या कृपणाची स्तुति करीत नाहीस; आणि हे पहिया । तुला तरी
किती वानाचे। कारण सलाचे दुष्ट शब्द तू ऐकत नाहीम !
दुर्जनांचा उद्धटपणा मी काय म्हणून सहन करूं? (व त्यांच्या
पुढे याचना कर)
अनाहूताः स्वयं यान्ति रसास्वादविलोलुपाः ॥
दीना दीनमुसैस्तथैव शिशुकैराकृष्टजीर्णाम्बरा
निवारिता न गच्छन्ति मक्षिका इय मिलुकाः ॥८॥
अनुटुम
क्रोशद्भिः क्षुधितै निरन्नविधुरा दृश्येत चेद्हिनी ।।
आगंतुक स्वयें जाती रस साण्यास उत्सुरु ॥
याच्याभङ्गमयेन गद्गदगलम्युट्यद्विलीनाक्षरं
हांकलून हि जाती ना मक्षिकेपरि भिक्षुक ॥८॥
को देहीति यदेवदग्धजठरस्यार्थे मनस्वी जनः ? ॥६ गद्यार्थ-
शार्दूलविक्रीडित
भिक्षुक हे मक्षिक्षेप्रमाणे असतात. गोडायोडावर तुटून
ज्या गेही अतिदीनशा गृहिणिची जी जीर्णशी लक्तरें पडण्यासाठी, आपण होऊन, न बोलावना, जातात, आnि
पोरें दीनमुखी भुकी रडुनियां ती ओढताती करें। हारेले तरी हटत नाहीत,
याच्यामंगभयेचि वोल अडुनी कंठी तिथे क्षीणसे
“दे भिक्षा" म्हणवेल दीडबितिच्या पोटार्थ कोणा उचैरध्ययनं, पुरातनकथाः, नीभिः सहालापन
कसे? ॥६॥
गद्याय-
वासामर्भकलालनं, पतिनुतिस्तत्याकमिथ्यास्तुतिः ।।
ज्या घरच्या भुकेलेल्या दीनवाण्या पोराम्हन, तशाच
आदेशस्य करावलम्बनविधिः पाण्टित्यलेसक्रिया
भुरेलेल्या म्लान गृहिणीची फाटकी चन्ने रडत रडन ओडरी | होरा-गारुड-मन-तनकविधिभिज्ञोगुणा द्वादश ॥९॥

·९६ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश - शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- मोठ्याने पढणे, पुराण कथणे, नारीसवें वोलणे जोवर ते क्धी कोणाची याचना करीत नाहीत तोवर मोम्योचें वाळा खेळविणे, वृथा खुलवुनी सैपाक वाखाणणे॥ मोठेपण टिकून असतें बळिराजापाशी याचना करताना मोठा आदेशा करणे, पतीस नमणे, पांडित्यलेखक्रिया लक्ष्मीचा पति विष्णु यालाही ( मोठेपणा सोडून ) वामन जादू ज्योतिप, मंत्र तंत्र गुण हे वाप भिका-यांस यार (घुटका ) व्हावे लागले गद्यार्थ- मोठ्याने अभ्यास करणे, पुराणच्या सागणे, यायकात योलणे, तृणं लघु तृणात्तूलस्तूलादपि च याचकः ॥ त्यांची मुले खेळविणे, त्याच्या नवन्याना नमणे, त्याच्या खय- पाकाची खोटी सुति करणे, त्याचे हुकूम हातावर झेलणे, मोट्या "वायुना किं न नीतोऽसौ ?' "मामयं प्रार्थयेदिति १२ विद्वत्तेचे लेख जमविगें, पत्रिका पाहणे, जादू, मन, तंन करणे पसंततिलका असे हे भिकायान वारा गुण असतात घाटे जरी गवत हे हलकें कितीही कापूस त्याहुनि, नि याचक त्यांनीही ॥ "कां वायु नेइ न च?" उत्तर हे तयास- भो भाद्रपक्ष! सफलद्विजकल्पवृक्ष ! "याचील हा मजसि" ही जणुंभीति त्यास ॥१२|| कास्मान्विहाय गतवानसि देहि वाचम् ॥ गद्यार्थ- विण्डीरपिण्टपरिपाण्डुरवर्णभाजां गवत हलके असते, कापूस त्याहून हलका असतो, पण लाभः कथं नयि गते घृतपायसानाम् ॥१० याचा ला दोघाहून हलका असतो. " मग त्या याचकाला वायु उडवून का नेत नाही?" असे कुणी विचारील त्याला उत्तर शार्दूलविक्रीडित है-"हा याचक माझ्यापाशीच काहीतरी मागेल" ही भीति सांगे या पितृपक्ष! कल्पतरु तू सान्या जगी भिक्षुकां । पान्याला वाटत असावी म्हणून. जासी सोडुनि निर्दयापरि कसा आम्हां कुठे आणि का लाडू पिंड नि भात यांतुनि झरे दुग्धाघृताची नदी तू जातां निघुनी मिळेल फुठुनी आम्हां कशी ती कधी स्वार्थ धनानि धनिकाप्रतिगृहतोऽपि स्वास्यं भजेन्मलिनतां किमिदं विचित्रम् ॥ (मिटानांची चंगळ कम्न सोडणारा पितृपक्ष सप यावर गृहन्परार्थमपि वारिनिधेः पयोऽपि भिyक शोक करतो-) गर्व भिशुना कपभाप्रमाणे अस. मेघोऽयमेति सकलोऽपि च कालिमानम् ॥१३ णान्या हे पितृपक्षा| आम्हाला सोडून कोठे गेलास सांग। वसंततिरका पिंड भात यातून वाहणाऱ्या दुधानुपाच्या श्वेत यी नरीचा राम आता तू गेल्यावर आम्हाला कमा होणार ? स्वार्थार्थ वित्त धनिकाप्रति याचित्याचे व्हा मलीन मुख हे न निचिन साचें ॥ घेतां परार्थ, उदधीतुनि मान पाणी तावन्महतां महती यावकिमपि हि न वाच्यते लोकः।। तें काळिमा असिल मेघतनूस आणी ॥ १३ ॥ गद्यार्य- यलिमनुयाचनसमये श्रीपतिरपि वामनो जातः ॥११॥ (मेघ काळा को दिसतो यावर कविकल्पनाविलास-) सार्या- भार्या गाठी श्रीमंतापासून याचना कान धन घेणाराचे तोंड मलीन तो महती मोठ्यांची, होते यात आश्चर्य वाटण्याजोगें गय महे । (पण स्वार्थ सारी जोयर याचितिन अल्प कोणाला। नम्हे तर) केवळ परोपकारागाठी, (काहीं मौयवान् घरलु नन्हे यलिशी याचन परण्या तर ) केरळ पाण समुद्रापासून मागून घेणान्या मेपास्या धीपति अमुनीहि यामनप झाला ॥ ११ ॥ ( नुसत्या तोला नाहे नर) सान्या देहारा काळिमा लागतो गद्यार्थ- ·(प्रकरण ११ ३) याचक, हात पमरणारे, ओगा अन्न साणारे, मिनुक, दान घेणारे. ९७ (सार्वजनिक निधि नि स्वार्थपणे जमविणान्यांना म्लान व | तकार घेऊन आला. तेव्हा, तक्रारीची दाद न लावता, की का अपमानित होण्याचे प्रसंगांन या लोकानी संपूर्ण प्रतीति येते.) अर्धचंद्र देऊन, राजाने घालपिले. तेव्हा कपि म्हणतो-) हे राजा ! तुझ्या परिचारकानें, मला, ईश्वराच्या पदाला (वैभवाच्या पदाला, वक्तिीने ) (ईयर-शंकर, मला शंकरच धातस्तात! ममस्तयाचकविधी वैरायसे सर्वदा पेले आहे.)नले आहे. वाईट अन्न पाण्याने मी शूली (पोटमाटर यस्माद्विक्रमशालिवाहनमहीभृन्मुंजभोजादयः ।। अमलेला शेर-शली त्रिशूल धारी) मिगराग यान पाली अत्यन्तं चिरजीचिनो न विहिता ये विश्वदानप्रदा ( पालदुखी असलेला. शंकर-मिक्षार्थ कपटी घेतलेला) वन्ने नसल्याने दिग्वमन (शंकर नम असतो ) मह नम याने माकंडिध्रुवलोमशप्रभृतयः सृष्टाः प्रभूतायुपः ॥ १४॥ (या परिचारताला माझ्याबद्दल प्रेम नगन्याने-इक तेर शार्दूलविक्रीडित नसल्यानं ) जटाधारी (गंकरही जटाधारी) झाली असून अशा रीतीने शंकराचे बरेंच म्प मला आले. मानो तू, पपाटू होऊन हे धात्या ! गमतें सदैव अससी वैरीचि तु याचकां मला अर्धचंद्र (गंकगवरचा अधचंद्र) देऊन मरा पूर्ण शंकग्न्य की या विक्रमशालिवाहन नृपां या मुंजभोजादिकां दिरेस (गाडी मारून हाकटिस) हे सर्व योग्यच झाले ! विश्याधार अशा तयांसहि तुवां केले चिरंजीव न माकंडि धुव लोमशां परि दिलेतू दीर्घ रेजीयन ॥१४॥ गद्यार्थ- विशासान्ता गता मेघाः प्रसान्तं हि यौवनम् । है ब्रह्मदेवा ! याचाचा तू नित्याचा शत्रूच आहेस असे वाटते. प्रणामान्त: मतां कोपो याचनान्तं च गौरसम् ॥१६॥ वारण तू विकम, शालिवाहन, मुंज, भोज आदि दानशूर विद्या- भार्या धार अशा राजांना काही तू चिरजीव ऐले नाहीस. (तसे केले लागति जो न यिशासा, असतेम तर गानाचे कायमचे कल्याण नसते माल ! ) आणि तोवर दिसतील मेघ या गगनीं । दीर्घ आयुष्य दिलेम ते कोगाला तर म्हणे माक्टेय, ध्रुव रोमश स्त्रीचें यौवन संपे (मसंग परित्याग केल्याने जे दान देऊ शकत नाहीत) एकवार ती प्रसून होयोनी ॥ अशाना। क्रोधहि सुजनांचा त्यां प्रणाम कैला न तोवरी असतोn जातः शूली कदशनवशाभक्षयोगात्कपाली गौरव कोणाचाही टिकतो जोवर न भीक मागे तो ॥१६॥ वस्त्राभावाद्गगनयसनः स्नेहशून्यानटागान् ॥ गद्यार्थ- इत्थं राजस्व परिचरादीश्वरनं मयाप्त विशाखा नक्षत्र लागेपयंच मेघांचं अग्निच. एकदा प्रसून तस्मान्महा किमिति फुपया नार्धचन्नं ददासि ॥१५॥ होईपर्यंतच नीचें नारण्य, आणि अपराधी पायां पदला नाही ठों मंदानान्ता पर्यनच मजनाचा कोप टिकत असतो तद्वतच गाही मोटें- पण तो भीक मागत नाही तोपर्यंत टिकतें झालों शूली कदशनवरों, भैक्षयोगें कपाली नंगा, वस्त्रे न च म्हणुनि, ना नेह, तेणें जटाठी ॥ नेले राजा तच परिबरें ईश्वराच्या हृदि लजोदरे यह्निः स्वभावादग्निरुच्छिसः । (शंकराच्या) पदासी | तेन मे दग्धलजस्य पुनरागमनं नृप ।। १७ ॥ तेन्हां आतां नवल कसले अर्धचन्द्रास देसी ॥१५॥ चमतनिलका गद्यार्थ- पोटांत अग्नि, हृदयीं यर लाज राहे (एका दरिद्री कीला, लाचा चरितार्थ नीट चालवियाची अग्नि स्वयें उसळुनी तिज जाळताहे ॥ आज्ञा देउन, राजाग, साग अपया एका परिचारकाकडे सना अगी जलुनियां मम सारु होतां सोंपनिल साने त्याची अयंत यागाळ केल्याने, तो कवि, रानाकडे आलों पुनश्च नृपते! तय पार्यि आवां ||२७ सुभा० १३ ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्याय- वसंततिलका (कोणी स्वाभिमानी कवि, राजापाशी याचना करण्यास, प्रथम ज्यात दिसे न मुख दुर्मुखले कुणाचें तसार नव्हता, पण, पुढे भुकमुळे, लाज सोडून, राजारडे आला, याचील अध जर तो, तर युक्त साचें ॥ तेव्हा म्हणतो-) लाज ही हृदयात असते व (जठर) नि आश्चर्य हेच मज वाटतसे मनांत हा पोटॉन असतो (हृदय ह पोटाच्या वर असते )विस्तवाच्या की याचितो अहह ! डोळसही जगांत ॥२०॥ ज्याला साहजिकच वर जायच्या, त्यामुळे, माझी रजा जळून गेली, गद्यार्थ- म्हणून दग्धलज होऊन हे राजा ! तुझ्याकडे पुन आलो आहे देणाराचे, दान देताना, जें दुर्मुखलेलें तोंड होतें तें ज्याला दिसतच नाही, तो आंधळा भीक मागेल तर क्षम्य म्हणता किमकारि न कार्पण्यं कस्यालहि न देहली ॥ येईल पण हीच भयंकर दुखदायी गोष्ट आहे की डोळममुद्धा याचना करतो। अस्य पापोदरस्यार्थे किमनाटि न नाटकम् ? ॥१८॥ वसततिरका पापी असे उदर हे भरण्यास, हाय। एहि, गच्छ, पतोत्तिष्ठ, यद, मौनं समाचर ।। मी दाविलें सतत दैन्य न काय काय ?॥ एवमाशाग्रहप्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः ॥ २१ ॥ वा उयरे झिजविले न कुणा कुणाचे? अनुष्टुभ केलें न नाटकहि नित्य कशाकशाचे ? ॥९८॥ "ये, जा, तू पड; रे ऊठ बोल रे; मौन तू धरी। गद्यार्थ आशाळभूत अर्थाशी धनी खेळति यापरी ॥२१॥ है पापी उदर भरण्यासाठी मी काय काय दैन्य प्रकट केलेंगधार्थ- नाही. कोणोणाचे उबरठे झिजविले नाहीत ? आणि कशाशाचे नित्य नवे नाटक केले नाही ? "ये, जा, पड, ठ, बोल, गप्प बैस," आज्ञांनी श्रीमत हे भाशेच्या मगरमिठीत सापडलेल्या याचकांशी अशा नाना सेळत असतात परान्नेन मुसं दग्धं हस्ती दग्धौ प्रतिग्रहात् । परस्त्रीभिर्मनो दग्धं कुतः शापः कलौ युगे? ॥ १९॥ साधुरेयार्थिभिर्याच्यः क्षीणवित्तोऽपि सर्वदा ।। शुप्फेऽपि हि नदीमार्गे सन्यते सलिलार्थिमिः ॥ २२ उपजाति ज्या ब्राह्मणाचे मुख हे पराग्ने अनुष्टुभ जळे, जळे हातहि घेत दानें ॥ मिथुनी नित्य याचाया साधूचा जरि निर्धन ॥ जळे पररप्रीलरणांत चित्त जलार्थी गुप्पही पाहे नदीपात्रीच खोदुन ॥२२॥ त्याचा फळे शाप फसा पलीत?॥१९॥ गया- गार्ग याचकांनी भीक मागावयाची ती नेहमी सम्बनापारीक ज्याचे मुरा, परामान, हात दान पेग्याने, वित, मागाची मग तो निधन झालेला का असेना पाणी मिळपि. परप्रस्मरणाने फलान गाते माया शप कलियुगात कमान्यामाठी सोदून पाहावयाचे ते मुरल्या नपानिय पाहतात इतर तम्य । अरममुग्गभास्य युसमन्धस याचिनुम् ।। अहो या महत्वष्ट भनुष्मानपि यायते ॥२०॥ । यदनाय यहियांन्ति प्राणा याचाक्षरः मह ।। ददामीन्यारंदातुः पुनः पर्णाद्विशन्ति हि ।। २३ ॥

·. (प्रकरण ११ वें ) याचक, हात पमरणारे, ओशा अन्न साणारे, भिक्षुक, दान घेणारे. प्रायो शार्दूलविक्रीडित "द्या" वचनांसह निघती प्राणचि वाहेर जे मुखामधुनी ॥ पूर्वीच्यासम मन्मुखावरि दया वाणी ससे! तू कर चित्ता!शांतिच ठेव; जाइ करणे प्रजे! रहातू स्थिर दाता “देतों" म्हणता शिरती कानी पुनश्च परतोनी ॥ २३ ॥ लजे तू फिरवी मुखा क्षणभरी; तृष्णे! पुढे तू रहा गद्यार्थ- पापी जोवर मी पदेन धनिकां "द्या" दीनसा शब्द "भिक्षा द्या" असे याचनेचे शब्द व प्राण दोन्ही एकदमच हा ॥२६॥ याचकाच्या मुखातून याहेर निघतात. पण जेव्हा दाता 'देतो' | गद्याय- असे म्हणतो तेव्हा तेच प्राण, या देतों' शब्दामह कानातून देहांत पुन. प्रवेश करितात! (भीक मागण्याची सिद्धता करताना याचक म्हणतो)- है माझे वाणी ! पूर्वीमारखीच तू माझ्या मुखावर दया कर (मी भीक मागत नव्हतों तेव्हाप्रमाणेच शब्द तोंडातून उमदं पुरतः प्रेरयत्याशा लज्जा पृष्टावलम्विनी। दे)चित्ता 1 तू शांत रहा ( भीक मागण्याची चीड दाखवू ततो लज्जाशयोर्मध्ये दोलाययर्थिनां मनः ॥ २४ ॥ नको.) करणे ! तू निघून जा; प्रक्षे ! तू स्थिर रहा (आयत्यावेळी भा धीर सचूं देऊं नकोम) लजे! तू आपली क्षणभर तोंड फिरवून यैस ( नाहीतर लाजेने आयत्या वेळी मी भिक्षेचे शब्द प्रेरी आशा पुढती-लजा मार्गेचि ओढुनी धरिते॥ आशे-लज्जे मध्ये झोके घसनात भिक्षुचित्तातें ॥२४॥ म्हणजे माझी धनतृष्णा नष्ट झाली तर मी भीक काय मागणार ?) योलू शकणार नाही.) तृष्णे । तू पुढे हो. (तू मागे राहिलीस गवार्य- आणि हे सर्व थोडा वेळच करा. एवन्यात श्रीमंतांच्या पुढे भीक मागतांना याचकाला, आशा पुढे प्रेरीत असते व लाज , मी पापी, 'द्या' असा दीनवाणा शब्द उच्चारतों ! मागे ओढीत अमते. त्यामुळे याचकाचे मन आशा व लज्जा यामध्ये झोंके सात असते. गुरुतामुपयाति यन्मृतः पुरुपस्तद्विदितं मयाधुना । | मौनं कालविलम्बश्च प्रयार्ण भूमिदर्शनम् ।। ननु लापरहेतुरर्थिता न मृते तिष्ठति सा मनागपि ॥२५ भ्रष्टयन्यमुखी वार्ता नकार; पडिधः स्मृतः ॥२७॥ उपजाति "मरतां जड की यने नर?" विलय वा मौन तसे प्रयाण मज ते आज कळे सरोसर ।। अन्यत्र भापा, ययणे जमीन ॥ लघुकारक त्यास याचना आठ्या कपाळी घरणे हि फार लयही त्यांत असू शकेच ना || २५॥ सहा प्रकारें प्रकटे नकार ॥ २७ ॥ गधार्य- "मेल्यावर मनुष्य जह का होतो?" याचे सरें वारण मला गद्यार्य- आज गमजले. मनुष्याला हलकट करणारी याचना ही मेलेल्या कोणी याचक झाला की त्याला त्या त्या परिस्थितीप्रमाणे माणगात थोडी मुद्धा असूच शकत नाही म्हणून. नकार देण्याचे सहा प्रकार आहेत. खूप उशीर लावणे (की कंटाळून त्याने जावें) मौन धरणे, (म्हणजे तो तरी काय भडे याणि ! ममानने कुरु दया पूर्वानुकारी चिरं योलेल ?) दुसरीरडे जाणे, (म्हणजे तो कोणाशी बोलेल !) चेतः खारध्यमुपैहि, याहि फरुणे! प्रक्षे! स्थिरत्वं प्रज दुसऱ्याशी बोलणे, (साला योलायला सघीच न देणे) जमिनी. कटे धपत बसणे, (म्हणजे त्याने कोणाच्या तोंडाई पदबावर) तृष्णे ! पुरः स्थीयता कपाळाला आव्या घालणे (म्हणजे त्याला वाटावें, की इथे पापो यावदहं प्रवीमि धनिनां देहीति दीनं यचः ॥२६ | आपण कुठून आलों ?) चैतालीय छंद लने ! लिष्ट परामुखी ·प्रकरण १२ वें कृपण दृढतरनिबद्धमुटेः कोशनिपण्णस्य सहजमलिनस्य ।। शूरं त्यजामि वैधव्यादुदारं लजया पुनः । कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेदः ॥१॥ सापळ्यात्पण्डितमपि तस्मात्कृपणमाश्रये ॥३॥ भार्या वसंततिलका घह मुठीचा, पडला कोशामध्ये, निसर्गमलिन दिसे ॥ वैधव्यभीतिवश मी त्यजितेंच शूरा हरण-कृपाणांमध्ये केवळ 'आ' कार हाच भेद असे? लज्जेमुळे त्यजितसे नित मी उदारा॥ गयार्थ- विद्वद्गृहा त्यजितसे सवती बघून पहिली सर्व ओळ व आकार हे चार शब्द धा-कृपण व कृपाण जाते म्हणूनि कृपणागृहि मी रमून ॥ ३॥ (तरवार) हे दोन्ही घट मुठीचे (कृपणाच्या मुठीतून काही सुटत आणखी स्पष्टीकरणार्थ आर्येत नाही, तरवारीची मूठ वळकट) कोशात पडलेले, (कृपण धनागारात व तरवार म्यानात ) दोघेही मूळचे मलिन (कृपण, मेला तो तर विधवा होइन मी या भयें त्यजी शुर धुण्याचा सर्च वाचवण्यामुळे, तर तरवार लोखंडाची म्हणून देइ कुणासहि मज तो या लजेनें त्यजी महोदाग काली) इतकें सर्व साम्य सरे पण त्याच्यात केवळ अफाराचाच | विद्वगृहीं सरस्वति सवती मम पाहुनी त्यजी त्यार (कृपण माणगाएवढा; तरवार लहान ) भेद आहे पण शिवाय म्हणुनि गृहीं कृपणाच्यामी लक्ष्मी ठेविते सदा वास 'आ' वाराचाच भेद म्हणजे कृपणातला 'प' हा 'अ'कार गद्यार्थ- पण कृपाणांत 'पा' हा 'आ' कार (कृपणाच्या घरी लक्ष्मी को रमते याचे कारण लक्ष्मी सागते ) (शूर नेहमी लढणारा सेव्हा) मला घेव्हां वैधय्य येईल ही सतत भौति असल्याने मी शूरापाशी रहात नाही. उदार, मला कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । दुसन्याला देऊन टाकील (व मला वेश्यावृत्ति येईल) या सभेने मी अस्पृशन्नेय वित्तानि यः परेभ्यः प्रयच्छति ॥२॥ उदाराकडे जात नाही (विद्वानांच्या घरी) माझी सवती सरम्बती राहात असल्याने मी पंडितापाशीही रहात नाही. म्हणून मनुष्टुभ आपली शेवटी कृपणाकडे आश्रय घेते ( त्याच्यासारखें माझें एपणासम दाता, नाबाला, होईल ना कदा। पोषण घ रक्षण दुसरे कोणीच करीत नाहीत ) देई धन दुज्यांना जो त्या न हात हि लावितां ॥२॥ गपार्य- चिमाणमागारणा दाना मी झाला नाही व पुढे होगार | कृपणः स्ववधूस न करोति भयादिव । नाही. (राय साधारण दाता दान देताना धनाला हाताने भयिता यदि मे पुनः म मे पित्तं हरेदिति ॥ ४ ॥ उपरल्याशिवाय कमा देईल!) पम कृष्ण हात मुर्दा न गतां धन लोकांना देतो. (मेल्यावर ते पन आपोआपच माया होम दो.) | "झाला पुत्र मला तर तो मम घेईल पित्त हे हन।" जणुंपाय या भयाने स्वस्नीसंगहि करीच ना पण भी लालन, ·(प्रकरण १२ वें) कृपण १०२ गद्यार्य- गद्यार्थ- "मला पुन झाला तर तोच माझें वित हरण करील" या लोखंडाचे चणे याणे, नागावरचा मगि ओढणे, हातावर भीतीने जणुं काय पण हा खम्नीसंगहि करीत नसला पाहिजे हत्ती पेलणे, समुद्र पार्टी बोलाढणे, निजल्या सिंहाला उठविणे, तीक्ष्णयड्गावर चढणे, हे मन एकवेळ शक्य होईल, पण कृपणापासून धन मिळविणे शक्य होणार नाही. अयश्चणकचर्वणं फणिफणामणेः कर्षणं करेण करितोलनं जर निवेः पदा लवनम् ।। प्रसुमहरिवोधनं निशितखगरोपणं रझन्ति कृपणाः पाणी द्रव्यं कव्यमिवात्मनः । कदाचिदपि संभवेन्न कृपणाद्धनोपार्जनम् ॥ ५ ॥ | ददेव मन्तः सततमुत्सृजन्ति यथा मलम् ॥ ६॥ पन्टका भार्या द्रव्या निजकव्यासम रक्षिति हातींच ठेवुनी रुपण। |संत, परंतु मलापरि संतत त्यातेंच देति सोडून ॥an लोखंडाचे चणे चावणे, नागमणी मोडुनि घेणे करी तोलणें गजास, पापी समुद्र ओलांडुनि जाणें ॥ निजल्या सिंहा जागे करणे सुतीक्ष्ण सगावर चढणे शम्य कदाचित् ; अशक्य कृपणा- पासुनि धन हो मेटविणें ॥५॥ गद्यार्थ- कृपण हे धनाला, आपल्या हातींच ठेवून रक्षितात-इतक्या काळजीने की जणू ते आपल्या अगाचा पिंडच. उल्ट सत तेंव द्रव्य टाकून देतात-जणू काय मलच.

·प्रकरण १३ वें Newer- वीर, धीर, शूर, विक्रमशाली, सत्त्वशाली, पराक्रमी, आर्य, तेजस्वी. ए को वीरस्य मनस्विनः स्वविपयः को वा विदेशस्तथा । निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु यं देशं श्रयते तमेव कुरुते वाहुप्रतापार्जितम् ।। लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।। यइंष्ट्रानसलाङ्गलप्रहरणः सिंहो वनं गाहते अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा तस्मिन्नेन हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनोत्यात्मनः ॥११॥ न्याय्यात्पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥३॥ पार्दूलविक्रीडित वसततिलका शुराला पुठला स्वकीय, परका या कोटला देश तो? निंदा करोत अथवा स्तुति, नीतिमंत जेथें वास फरील तोच अपुल्या वाहवलें जिंकितो॥ येवो घरी, दुरि पळो धन वा यथेष्ट ॥ शस्त्रे दांत नखेंच घेउनि शिरे जो सिंह ज्या ज्यावनी ये अद्य वा मरण दूर पुढे कधी तें कृष्णातोरुधिरें तिथेच शमी मत्तद्विपांमारनी ॥१॥ सोडीन धीर तरि न्याय्य अशा पथातें ॥३॥ गया- गद्यार्थ- शरीराला अमुक खदेश, अमुक परदेश असे कधी वाटते नीतिवेत्ते निंदा करोत वा स्तुति करोत, सपत्ति तिच्या फाय? ज्या देशांत जाईल त्यालाच आपल्या बाहुबटाने जिंकून तो इच्छानुरूप परात येवो वा पळो, मरण आज येवो वा युगानी खकीय करून टाकतो सिंह ज्या ज्या अरण्यांत (केवळ ) दांत, | येवो-धीराची माणसे न्याय्य मार्गापासून ढळत नाहीत मसे (हेच जणु नागर) अशी शस्त्रे घेऊन चिरतो तेथेच मत्त. हत्तीना मारून त्यांच्या रसाने आपली तहान भागवीत असतो विनाप्यथै-रः स्पृशति वहुमानोन्नतिपदं रत्नैर्महाईस्तुतुपुर्न देया समायुक्तोऽप्यर्थैः परिभवपदं याति कृपणः ।। न भेजिरे भीमविपेण मीतिम् ।। स्वभावादुद्भूतां गुणसमुदयावाप्तिविपया सुधां विना न प्रययुधिराम शुर्ति सैंहीं किं वा धृतकनकमालोऽपि लभते ? |४|| न निश्चितार्थाद्विरमन्ति धीराः ॥२॥ शिखरिणी उपेंद्रया पहा लाभे धीरा अधन असुनी थोर पद ते न तोपले देय अमोल रत्ने असोनी संपत्ती पदहि पणा हीन मिळतें ॥ महापि च्यप्रनपा भयानें। घुती सिंहाची-जी गुणगण निसर्गचि वितरी मुधेविना थांयक्तिी न यत्ना मिळे कां ध्यानाला यधि कनकमाला जरि घरी?॥४ गचार्य- मुनिध्धया टारिति पीर से ना ॥२॥ गपार्थ- सरा पौर-मग तो निर्धन अगग तरी यहुमानाचे पर मिपितोच दरट मोठी संपति अगलेले ताण करंटे (ममुरमंथनाचे बेटी ) महामोगची र शिपाली म्हणून देय हे दरान गेरे नाहीत, या, दादल है महासंघ निशान | मरमानास्पदय टरतात. ममायन अनेक गुण मिहाला देणारे भरप्रसारे नाही असामी प्येय गापर्यत यन साना बाचे तेजोमय, है, मोठ्या सोन्याच्या मादा पारगाया रवि नाहीशी हे निधिन मर्यागमन त माहीत कुशला पोच रामत अने।

·(प्रकरण १३ ३) वीर, धीर, शूर, विक्रमशाली, सत्त्वशाली, पराक्रमी, आर्य, तेजवी. १०३
कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्त-
गद्यार्थ-
नं शक्यते धैर्यगुणः प्रमाटुंम् ॥
आपल्या अत्यंत तेजम्यो किरणांनी जसा सूर्य, तसाच शूरही,
एकाकी, पृथ्वी, पादाक्रान्त (सूर्याकडे पाद म्हणजे पिरण)
अधोमुखस्यापि कृतस्य वह्न-
करीत असतो
नधः शिसा याति कदाचिदेव ॥ ५॥
उपजाति
स्वल्पं स्नायुवसावशेषमलिनं निमांसमप्यस्थि गोः
धीरास ये संकट घोर भारी
श्वा लब्ध्वा परितोपमेति, न तु तत्तस्य क्षुधाशान्तये ।।
न धैर्य त्याचं परि तेहि हारी॥
सिंहो जम्बुकमङ्कमागतमपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं
मशाल केली उलटी जरी ती
ज्याला न खालींच कधीहि जाती ॥५॥
सर्वः कृच्छ्रगतोऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ८
गद्यार्थ----
शार्दूलविक्रीडित
धीराचा पुरुष सक्टानी गाजला तरी त्याचा धैर्यगुण काही छोटे हाड वसामलीन मिळतां निर्मासही, गाइ,
पुसला जात नाही. मशाल उलटी केली तरी तिची ज्वाला कधीं | येई श्यान खुपीत, सौरय न जरी लामे क्षुधाशांतिचे
खाली जात नाही
कोल्हा चालत अंकि ये, त्यजुनि त्या, हत्तीच मारी हरी
सत्या योग्यचि सर्व इच्छिति फलें आपत्ति आली
तरी ॥८॥
सन्त्यन्येऽपि बृहस्पतिप्रभृतयः संभाविताः पश्चपा-
गद्यार्थ-
स्वान्प्रत्येप विशेपविक्रमरुची राहुर्न न वैरायते ॥ लहानसे स्नायुचरवीन लडबडलेले मासहीन असे गाईचे हाड
द्वाय प्रसते दिनेश्वरनिशाप्राणेश्वरौ भासुरी मिळाले की कुनें खूप-मग त्याची भूक को लाने न भागेना.
भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिः शीविशेषीकृतः ॥६॥ आपण होऊन मांडीवर येऊन बसले, तरी, त्याला सोडून हत्ती
उलट (मानी ) सिंह मान, कोल्ह्यासारखें (क्षुद्र) जनावर
शार्दूलविक्रीदित
फाइन खाईल सकटात सुद्धा, जो तो, आपआपल्या सत्त्वाला
विवीं पांच सहा महाग्रह जरी होती गुरूच्या परी
अनुसरूनच फलें इच्छितो
त्यांशी, शौर्यविशेष ज्या प्रिय, असा राहून घेरा धरी
पर्वी, ज्या तनु शीर्षमात्र उरली तो दानवांचा पति | प्रायः कन्दुकपातेनोत्सतत्यार्यः पतन्नपि ।
ग्रासी केवळ सूर्य चंद्र असल्या तेजस्त्रि दोघांप्रति ६
तथा पतत्यनार्यस्तु मृत्पिण्डपतनं यथा ॥ ९ ॥
गद्यार्थ--
आकाशांत, गुरु इत्यादि पाचसहा मोठे ग्रह असले, तरी,
राहु हा त्यांच्याशी वैर धरीत नाही कारण, त्याला, विशेष | पडूनिहि उठे चेडू-धैर्यवंत पडे तसा ॥
पराक्रम यरून दाखविण्याची हौस असते, म्हणून, ज्याला, | परि ढेकूळ मातीचे जैसें-भीरु पडे तसा ॥९॥
केवळ डोके इतकाच देह उरला आहे. असा, तो दानवपति, | गद्यार्थ-
पर्यापर्वाचे ठायीं, तेजस्वी सूर्यचंद्र, असल्या शेलक्या दोन (पडणे कोणालाही चुकत नाही, पण) धीराचा पुरुष पडतो
खान्यांशीच झुंज घेत असतो.
तो चेंडूसारखा, पडून पुन्हा उशी घेणारा भित्रा मात्र पडतो तो
मातीच्या ढेकळासारसा कायमचाच ।
एकेनापि हि शूरेण पादाकान्तं महीतलम् ॥
क्रियते भास्करेणेव स्फारस्फुरिततेजसा ॥७॥
मनुष्टुम्
एकही शूर पृथ्वीला पादाक्रान्त परी तसा ॥
अत्यंत थोर तेजस्वी किरणांनी रवी जसा॥७॥
कान्ताकटाक्षविशिसा न सनन्ति यस्य
चित्तं न निर्दहति कोपकृशानुतापः ॥
कर्पन्ति भूरिविपयाश्च न लोभपाशै-
लोकत्रयं जयति कृस्नमिदं स धीरः ॥ १० ॥

·१०४
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
वसंततिलका
यदचेतनोऽपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनकान्तः।।
स्त्रीचे कटाक्षशर विधिति ज्या हृदी न तत्तेजस्वी पुरुषः परकृतनिकृति कथं सहते ॥१३॥
क्रोधाग्नि जाक्रित जया हृदया कधी न ॥
आर्या
ओढी न ज्या विषय फेकुनि लोभ-जाल
जिंकी त्रिलोक सगळा असला सुधीर ॥ १० ॥ जर रविपादस्पर्शी निर्जीवहि सूर्यकांत भडके तो॥
गद्यार्थ-
तर परकृत अपमाना तेजस्वीनर कसासहन करितो?॥
ज्या धैर्यशाली पुरुषाच्या हृदयाला, स्वीचे कटाक्षवाण भेदीत | गद्यार्थ-
(खोदीत ) नाहीत; किवा, कोधाग्नि ज्याचे हृदयाला जाळीत सूर्यासारख्या, महान् ज्योतीवा सुद्धा, पादस्पर्श ( पायाच!
नाहीं; किश, विप सुखें ही, लोभाचे जाळे पसरून, त्यात ज्याला स्पर्श-किरणाचा स्पर्श ) होतां, सूर्यकात मण्यासारखा निर्जीव
ओढीत नाहीत, असला पुरुष सारे त्रिभुवन जिंझू शकतो.
पदार्थ, जर भडकून उठतो, तर, माणसासारखा माणूस-त्यातून
तेजखी पुरुष, हा, दुस-याने केलेला अपमान, क्सा सहन करील!
सिंहः शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु।
प्रकृतिरियं सत्त्ववता, न खलु वयस्तेजसो हेतुः॥११॥
वालस्यापि रवेः पादाः पतन्त्युपरि भूभृताम् ॥
आर्या
तेजसा सह जातानां वयः कुत्रोपयुज्यते ? ॥ १४ ॥
सिंहाचा छावा हा तुटुनि पड़े मतही गजांवरतीं।
प्रशातिय ही शूरांची अवलं तेज कां वयावरती?११
अनुष्टुभ
गद्यार्थ-
पाद यालरवीचेही पडती गिरिशेखरी ॥
सिंहाचे पिही, ज्याचे गाल मदान मलिन झाले आहेत | जन्में तेजस्वि ऐशांचें यय का बघणे तरी? ॥ १४ ॥
अशा हत्तीवर तुटून पडते. हा शराचा स्वभावच आहे तेज हे गद्यार्थ-
वयावर थोडेच अवलंबून असते ?
उगवत्या सूर्याची ( बाल रवीची) सुद्धा किरणे (पाद
| (पक्षी पाय) भूताच्या (डोगराच्या, राजाच्या) डोक्यावर
सूचीमात्र विभेदसंभ्रमगुणः श्रोणीशवामभ्रुना पडत असतात. तेज ज्यांच्या पाचवीला पुजले आहे ( तेजासह
मुत्तुंगस्तनमण्डलेपु लभते लीलारतिं कचुकः ॥
जन्मले ) त्यांच्या क्याचा प्रश्नच पुढे येतो?
नाराचेनि विभिन्नयपुपां पुंसां महायोधने
स्वर्गत्रीकुचकुम्भसंभ्रमपरीरम्भः कथं दुर्लभ: १ ॥१२॥ न तेजस्सेजस्वी प्रसृतमपरेषां विपहते
शार्दूलविक्रीडित ।
स तस्य स्खो भावः प्रकृतिनियतत्वादकृतकः ।।
जो चोटी घनतेच केवळ सुई टोचून मोठी गुणी
लीलारंग मिळे तिलाहि जर हो राजस्त्रियांच्या मयूखैरश्रान्तं तपति यदि देवो दिनकरः
योद्ध्यांना, मग, घाणसंतति रणी घायाळ जे लागुन
किमानेयमारा निकृत इव तेजांसि यमति ? ॥१५॥
होई दुर्मिळ काय स्वर्गरमणी यांचे स्तनालिंगन? १२
भार्या
गाय-
तेजस्वी दुसन्यांचे पसरे तें तेज ना करी सहन ।
चोटीगारशी साधी वस्तु; पण शिवत'ना तिला नुसत्या त्याचा स्वमायची तो
या टोचल्या, एवन्या पुण्याने, तिला जर राजक्रियांच्या सहज असा निधिच देह घडवून ॥
पुरानोपर लीलारंग करावयास मिळतो, तर, युद्धात अनेक दिनकर रवि आफाशी
वाण लागून पायाळ सातच्या योस्पना, मर्गातल्या अप्सराचें अविरत किरणी प्रकाश जधि देतो"
सानालिंगन काय दुर्मिळ असेल !
अपमानित जणुं होउनि
आगचि फां सूर्यकांत ओके तो? ॥ १५ ॥

·(प्रकरण १३ वें) वीर, धीर, शूर, विस्मशाली, सत्त्वशाली, पराक्रमी, आर्य, तेजस्वी. १०५ - ८- लावायचा गद्यार्थ- गद्यार्य- दुसन्याचे तेज पसरलेले सहन न करणे, हा, तेजस्वी माणसाचा हलवला असतां विस्तव प्रचलित होनो-पका लावला की जन्मस्वभाव ब्रह्मदेवानेच घडवून ठेवला आहे. नाहीतर, सूर्य | सापहि फणा काटतो साधारणपणे माणूम रागावा म्हणजे आकाशात, असंड तेजाने प्रकाश देत असता, सूर्यकांत मणि | त्याचे खरें तेज प्रकट होते अपमान झाल्यासारसा आग ओकतो, याचा दुसरा काय अर्थ रामात् परः शूरतरो न कश्चित् एकचको रथो, यन्ता विकलो, विपमा हयाः ॥ पराभवः खीहरणान्न चान्यः ।। आक्रमत्येव तेजस्वी तथाप्यकों नभस्तलम् ॥ १६॥ तथापि नाब्धि प्रविवेश रामो वबंध सेतुं विजयी सहिष्णुः ॥ १९ ॥ अनुष्टुभ एक चाक रथा, हाके लंगटा, अश्व सात ते॥ पृथ्वी तरीहि रवि तेजस्वी आनामी नभ सर्व ते॥१६॥ कुणीहि जगि राघवाहुनि न शूर झाला असे गद्यार्थ- पराभव न घोर पत्निहरणाहुनी वा दिसे ॥ सूर्याच्या रथाला पहावे तर एक्च चाक ! हकिगारा (अरुण) | तरी न उदधीत राम वुडला; सहिष्णू मनें लंगडा | घोड्याची सख्या विषम । ( सात ) तरीहि सूर्य सर्व रचीच परि सेतुबंध, विजयी अशा वृत्तिने ॥ १९ ॥ आकाश पादाकात करतो, कारण तो तेजस्वी ! गद्याय- रामाहून शूर कोणी (झाला) नाही व खत ची पत्नी दुस- मत्तेभकुम्भदलने भुवि सन्ति शूराः न्यानी हरण करण्याहून मोठा पराभवही दुसरा नाही पण रामाने केचित्प्रचंडमृगराजयधेऽपि दक्षाः ।। काहीं समुद्रात बुडून आत्महत्या केली नाही तर सारे सहन करीत त्याने विजयी वृत्तीन सेतु वाधला। किन्तु ब्रवीमि चलिनां पुरतः प्रसह्य कन्दर्पदर्पदलने विरला मनुप्याः ॥ १७ ॥ वसंतनिला तरन्ति मातगघटातरङ्गं मारी प्रमत्तहि गजा वधी जगिंगूर कोणी रणाम्बुधिं ये मयि ते न शूराः॥ सिंहा प्रचंड हि वधी परि अन्य कोणी॥ शूरास्त एवेह मनस्तरङ्गं शूरांपुढे वदत भी मन नायरोनी देहेन्द्रियाम्भोघिमिमं तरन्ति ॥२०॥ कंदर्पगर्य जिरवी विरळाच कोणी ॥ १७ ॥ गद्यार्य- उपजाति उन्मत्त हत्ती, दिवा, प्रबह सिंह, मारणारे शूर पुष्कळच हस्ती-तरंगी रणसागरांती आहेत पण, मदनाचा गर्व जिरवू शरणारा शूर विरळाच. हैं जे पोहती ते नच शूर होती। सांगित याशिवाय मला राहवत नाहीं मनस्तरंगी तनुसागरांत तरेल तो शूर सरा जगांत ॥२०॥ ज्मलति चलितेन्धनोऽनिर्विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते।। गद्यार्थ- प्रायः स्वं महिमानं क्रोवात्प्रतिपद्यते जन्तुः ॥ १८ ॥ हत्तीरूपी लाटा अमलेल्या, युद्धरूपी समुद्रात, जे पोहतात आर्या त्यांना, मी शूर म्हणत नाही. मनोविकाराच्या लाटा असलेल्या, भडके अग्नि हलवुनी दुखावतां सर्प ही फणा करितो। देहसागरात, जे (न वुडता ) तरंगतील, ते खरे शूर ! यदुधा रागांतचि नर निजतेजातें पुनश्च मिळचीतो१८ मुभा. १४ -- . .

·१०६ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश संपदि यस्य न हो विपदि विषादो, रणे च धीरत्वम्।। भार्या तं भुवनत्रयतिलकं जनयति जननी सुतं विरलम् ॥२१ वान्याच्या क्षोभाने प्रलयीं हालोत थोर गिरिहि भले ॥ भार्या निश्चल मन धीरांचे विभत्र हर्पन संकर्टि- कसल्याही संकटी कधी न चळे ॥ २३ ॥ दुःसन, जो धीरता रणी दावी । गद्यार्थ- निभुवनमंडन ऐसा सुपुत्र जननी कधीतरी प्रसनी ॥ ३१॥ प्रलयाली, वाऱ्याच्या आघाताने, प्रत्यक्ष डोंगर पर्वतही हालोत विचारे! पण धैर्यवंताचें निश्चल मन, कसल्याही संकटांनी गद्यार्थ- चळत नाही वैभव आले म्हणून हर्ष नाही, सकट आले म्हणून सेद नाही-युद्धांत नेहमी धीराने राहाणे अशा वृत्तीचा त्रिभुवन- भूषण मुलगा क्वचितच कधीकाळी जन्मत असतो लज्जागुणौघजननी जननीमिव स्वा- मत्यन्तशुद्धहृदयामनुवर्तमानाम् ।। तेजखिनः सुखमसूनपि संत्यजन्ति शमयति गजानन्यान् गन्धद्विपः कलभोऽपि सन् सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥२४॥ भवति सुतरां वेगोदनं भुजगशिशोर्विपम् ।। शार्दूलविक्रीडित भुवमधिपतिलायस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं न सलु वयसा जात्येवायं स्वकार्यसहो भरः ।। २२॥ चित्ताने अतिशुद्ध जी अनुसरे त्यां नित्य आशाकरी। देई जन्म सलजतादिक गुणां, जी स्वीय मातेपरी सत्याचें व्रत हेचि ज्यां व्यसनसें ऐसेचि तेजोनिधि एफ्या गन्धद्विपाचा प्राणांही त्यजितीसुसे,नपरि हीऐशी प्रतिज्ञा कधी ३ शिशुहि नमवितो अन्य मोठ्या गजांस ॥ गद्यार्थ- नागाच्याही पिलाचे सत्याचे व्रत हेच ज्याचे व्यसन असे तेजस्वी पुरुष, सुखाने द्रुतगति विष ते ठार मारी नरास ॥ स्वत चे प्राण देतील पण, जी त्याच्यात सलजतादि गुण उत्पन्न छोटाही यालराजा करते, जी त्यांना मातेसारखी वाटते, जी निर्मल मनाची व जी क्षम सफल असे रक्षिण्याला जगातें ॥ लांना सतत अनुसरत असते अशी प्रतिज्ञा मात्र कधी सोडणार कार्याचा भार साहे नाहीत कुणि कधिं न पये होह रकांतची तें ॥२२॥ गद्यार्थ:- विरम विरसायासादस्मादुरध्यवसायतो (एका विशेष जातीच्या) गंधगजायें पि मुद्धा इतर हत्तींना तान्यांत टेवतें सर्पाच्या पिठाचेंहि विष जल्द चढगरें व | विपदि महतां धैर्यध्वंसं यदीक्षितुमीहसे ॥ भयंकर अमतें, वाल्ही राजा जगाचे राज्य हाई रातो-महान् | अपि जडमते कल्पापाये व्यपेतनिजक्रमाः कार्याचा भार सहन करण्याची शक्ति ही ययावर नमते, ती कुलशिसरिणः क्षुद्रा नेते न वा जलराशयः ॥२५॥ जन्मजात रक्तातच असते हरिणी "त्यजिति धृति का विरों मोटे?" तुला जर पाहणे चलन्तु गिरयः पाम युगान्तपरनाहताः ।। गिफल तर रे हे दुसान्त प्रयासचि सोडणें ॥ प्रलयसमयीं, मूर्सा ! जाती निजनम सोडुनी फुच्छ्रेऽपि न चलत्येय धीराणां निश्चलं मनः ॥२३॥! फुलगिरि तसे अन्धी ऐसे न नीचचि हे कुणी ॥२५॥ स्रग्धरा - - ·n - (प्रकरण १३ ३) वीर, धीर, शूर, विक्रमगाली, सत्त्वशाली, पराक्रमी, आर्य, तेजस्वी. १०७ गद्यार्थ- गद्यार्य- हे मूळ मोठे लोक हे संकटांचे वेळी आपलें धैर्य सोडून दुसन्यांनी स्वतःचा केलेला अपमान, जो म्यतेजाने धुऊन । वसतात की काय हे पाहण्याची तुला जी अपेक्षा आहे ती विफल, | टाकीत नाही साक्षुद्रचित्ताच्या मोठ्या पौरपाला काय अर्ध आहे ? निश्चित दुःसान्त ठरणारी, असल्याने तूं मोडून दे. प्रलयकाली आपापले स्थान मोडून जाणाऱ्या पुलगिरीप्रमाणे किंवा एतापानेय पुरुषो यदमी यदक्षमी । समुद्राप्रमाणे हे काही कोणी क्षुद्र नव्हेन (थोर लोक आपले क्रमप्राप्त कर्तव्य कमन्याही संकटांनी डगमगून सोडीत नाहीत.) क्षमावान्निरमर्पश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ॥ २९ ॥ अनुष्ट प्रतिकारी स्वाभिमानी खरा पुरुष एक तो॥ स एव धन्यो विपदि स्वरुप यो न मुञ्चति । नित्यक्षमी लाथखाऊ, न स्त्री, पुम्पही न तो ।। २९ ॥ यजत्यर्ककरैस्तप्तं हिमं देहं न शीतताम् ॥ २६ ॥ गद्यार्य- आर्या अपमानाचा प्रतिकार करणारा, बराबद्दल क्षमा न करणारा सोडी न संकटांतहि, एवढाच काय तो मनुष्य पुरुप म्हणता येईल. सारखी क्षमाच जो निजम्पास धन्य तो जगतीं। करणारा व सहन करीत बसणारा (लायासाठ) हा स्त्रीमुद्धा हिम, पोळतां उन्हाने, म्हणता येणार नाही पुरुष तर नव्हेच नव्हे. सोडी तनु, परि न मीतता कधिं ती॥२६॥ गद्यार्य- हतो या प्राप्स्यसि स्वगं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । संकटांत सुद्धा जो आपला स्वभाव सोटीत नाही तोच रारा तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥३०॥ धन्य । हिम है उन्हाने तापले तर स्वतःचा देह सोडते पण अनुभ शीतता सोहीत नाही. मरुनी स्वर्ग लामे वा जग भोगिसि जिंकुनी ॥ ऊठ यास्तव पार्था !युद्धा निश्चय यांधुनी ॥३०॥ अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि यल । गद्यार्य- मा तुपामिरिवानर्चि धूमायस्य चिरं पुनः ॥ २७ ॥ (गीता. कृष्ण अर्जुनास म्हणतो-).युद्धात एकतर तूं मरशील किंवा जिंकशील.मेलास तर तुला खर्ग मिळेल; जिंकलास मनुष्टुम् तर पृथ्वीचे राज्य भोगशील, तेव्हा हे अर्जुना ! (दोन्हीकडून जळ तूं ज्योतिरूपानें क्षणही कोलितापरी ॥ तुझें हितच असल्याने) युद्धाचा निश्चय करून उल. नको धुमसणे दीर्घ ज्योतिवीण तुसापरी ॥ २७ ॥ गद्याय- स्पृहयति भुजयोरन्तरमायतकरवालकररहविदीर्णम् । टॅभुणांच्या कोलिनाप्रमाणे, क्षणभर का होईना, तू विजयश्रीींराणां व्युसनप्रौढयनितेय ॥ ३१ ॥ ज्योतिरूपाने पेट घे; पण भाताच्या तुसाप्रमाणे जाळ न होता भार्या घुमरात दीर्घकाळ जगू नको. सुशप्रौढस्त्रीपरि विजयश्री ही सदैव इच्छितसे ॥ वीराचें यक्षास्थल सगनखांनी विदीर्ण बहुऐसें ॥३१॥ संप्राप्तमयमानं यतेजसान प्रमार्जति !! गद्यार्थ- कस्तस्य पौरुपेणार्थी महताप्यल्पचेतसः ॥२८॥ जाणती प्रौड नी, ही ज्याप्रमाणे (रतिकोत) स्वनखानी विदीर्ण केलेल, असें, पतीचे मुर्जामधलें अंतर, म्हणजे, वक्ष स्थळ मनुष्टुम् (वेथें विश्रांति पेण्यास) इन्छिते, त्याप्रमाणे, विजयलक्ष्मी, अपमान मिळालेला जो स्वतेज न धूतसे ।। ही, तरवारीनं विदीर्ण झालेले असें वीराचे वक्ष स्थळ इन्ठिते । अर्थ तत्पीकपा मोठ्या काय हो? शुद्र तो असे॥२८॥ | (इतरत्र ती विश्रांति घेणार नाही.)

·प्रकरण १४ वे
मान; स्वाभिमानी; निस्पृह; अपमान; निर्लजपणा; लाचारी; मिथ्याभिमान.
-
सहते शरशतघातानधः सहते कदापि नैव कशाम् ।। श्वशुरगृहनिवासः खर्गतुल्यो नराणा-
सहते विपत्सहस्रं मानी नैवापमानलेशमपि ॥ १॥ मिति भवति विवेकी पञ्च वा पड् दिनानि ॥
भाया
दधिमधुघृतलोभान्मासमेकं वसेच्चे-
शरशत सहे तुरग, परि,
द्भवति विगतलज्जो मानवो मानहीनः॥४॥
कधीं न चावूक तो करी सहन ॥
सोशी सहस्र विपदा,
शार्दूलविक्रीडित
मानी, परि अल्पही न अपमान ॥१॥
चाटे स्वर्गसमान वास मनुजा जो सासन्याचे घरी
गयार्य-
होतां पांच सहा दिनावधि, तया औचित्य येई परी॥
घोडा ( अर्थात जातिवंत ) शेकडों बाणाचा माराही सहन | लोभाने, मधु, दूध, तूप दधि या, मासैक राहे जधी
करतो, पण, चावूक सहन करणार नाही मानी मनुष्यही सहस्र | सांडोनी यहुमान मानव तिथे निर्लज्ज होई तधीं॥४
संकटें सहन करील, पण, थोडाही अपमान सहन करीत नाही.
गद्यार्थ-
पादाहतं यदुत्याय मूर्धानमधिरोहति ।
माणसाला, आपल्या सासऱ्याच्या घरी राहणे, जे अगदी
स्वर्गसमान वाटते, ते, पाचसहा दिवसापर्यंत झाले, तर, खोट
स्वस्थादेशापमानेऽपि देहिनस्तद्वरं रजः ॥२॥
औचित्य आहे. पण जर, श्वशुरगृहींच्या साखर, दूध, तूप दई।
अनुष्टुभ्
अस या लोभाला पळी पडून माणूस महिनाभर तेथे राहिरा
पादाघातें, उठोनी जी चदुनी यसते शिरी ।।
तर त्याचे ते राहणे, मानहीन व निर्लजपणाचें होतें.
अपमानेंहि जो स्वस्थ, त्याहुनी धूळ ती वरी ॥२॥
गधार्थ-
अरमान झाला,
तरी प्रतिकार न करता, जो स्वस्थ राहतो, क्षुल्लामोऽपि जराकृशोऽपि शिथिलप्रायोऽपि कष्टां दशा-
भमन्या मुर्दाडापेक्षा, पायांनी तुडविली, तरी जी उठून तुडवणा- | मापन्नोऽपि विपन्नदीधितिरपि प्राणेपु गच्छरस्वपि ।।
राग्या डोक्यावर जाऊन यमते, ती धूळ वरी.
मत्तेभेन्द्रविभिन्न कुम्भपिशितप्रासैकवद्धस्पृहः
किं जीणं तृणमत्ति मानमहतामप्रेसरः केसरी? ॥५॥
तापदाधियते लक्ष्म्या तायदस्य स्थिरं यशः ।।
पुरुषसारदेवामी यावन्मानाप्न हीयते ॥ ३॥
शार्दूलचिरीरित
मार्या
म्हातारा, थकला, भुफा, कटिणही
तोर लक्ष्मी यरिते, तोपर तत्कीर्ति राहते टिकुन ।
थाली दशा त्या जरी
तोपर पुरुप असे नर, जोंगर सांभाळुनी असे मान ॥३॥ गेलें तेज चिलोपुनी तरि, गळां
गपा-
स्वप्राण आले तरी॥
सोशरच मी त्याच्या भाप्रपाला येते; तोदरच लानी
हत्ती मत्तचि माग्नी फवळ तो
पीति रिन राहते, तोदरच तो पुरष या नौवारा पात्र अगटो,
पाया अशी ज्या स्पृहा
गेपर, मनुष्य आप मान मंमदन राहतो.
मानीग्रेष्ठ कधी सुकै गरतही
साईल यां सिंह हा?॥५॥

·(प्रकरण १४ ) मान; स्वाभिमानी; निस्पृह अपमान; निर्लन्नपणा; लाचारी; मिथ्याभिमान. १०९ गद्यार्थ- उड्डीना गुणपत्रिणः सुसफलान्याराद्विकीर्णान्यधः भुकेने कळकळला,वार्धक्याने क्षीण झाला, यकला, दशा सर्व पर्यस्ताः परितो यशःस्तवक्रिताः संपल्लतापल्लयाः ।। वाजूंनी कठीण झाली, तेज लयाला गेलें; अगदी प्राण गळ्याशी आले, तरी मानी प्राण्यात श्रेष्ठ, व ज्याची एकच इच्छा, की, | प्रागेापमृतः प्रमोदहरिण छाया कथान्तं गता उन्मत्त हत्तींना मारून त्यांच्या गंडस्थळातील मांस खावे, असा दैन्यारण्यमतङ्गजेन सहसा भमेऽभिमानद्रुमे ॥ ८॥ सिंह, कधी सुक्छेले गवत साईल? सुमंदारमाला न कचिन बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः। उडाले गुणांचे सुपक्षी; सुखाची फलं सर्व विस्कारिली खालती। यदि निर्यातुमिच्छन्ति तदा प्राणपुरस्सराः ॥ ६॥ यशोरूपही गुच्छ, अन् वैभवाची भार्या झडे पालवीही तरूभोवतीं। मानी, कधिं तोंडांतुनि त्यजी मोदसारंग आधींच; वार्ता शब्द भिकेचे निधून देतील ॥ मुळी सांवलीची न आतां उरे जरि निघती, कधि, तरि ते प्राण पुढे घालुनीच निघतील ॥ ६॥ झणीं स्वाभिमानद्रुमा दैन्यरूपी गद्यार्य- गजें धन्य, या भगितां हाय! रे॥८॥ गद्यार्थ- मानी मनुष्याच्या तोंडातून, भिकेचे शब्द, कधी निघणारच नाहीत. जर कदाचित् निघाले तर, ते प्राणाना पुढे घालून (माझें) स्वाभिमानरूपी झाड, अचानक, दैन्य, (लाचारी) नेतील-(म्हणजे प्राण गेले, तरी ते भीक मागणारच नाहीत.) | नावाच्या रानटी हत्तीने उपटून टाकल्या बरोबर, गुणरूपी पक्षी या झाडावरून उडून गेले, सुखस्पी फलें सर्व खाली पिस्कारून पडली, कीर्तिस्प पुष्पाचे गुच्छ आणि वैभवरूपी लाहूलचालनमधश्वरणावपातं पल्लव सालती भोवती झडून पडले; आनंदरूपी हरिण आधीच भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ॥ येथून सटकून गेला, आणि (आल्या गेल्याला दुसरे काही नाही श्वा पिण्डदस्य कुरुते; गजपुगवस्तु तर निदान छाया तरी कोठलाही वृक्षा देतो) ती छाया मुर्दा नावाला उरली नाही.(खाभिमान सोडून लाचारी पत्रणाऱ्याच्या धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुते ।। ७ ॥ जीयनाची काय दशा होते; पहा!) वसंततिलका श्या पुच्छ हालवित लोळण पार्थि घेतो पोशील त्या उदर आनन दाखवीतो॥ त्यं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताः डोलांत पाहत परी गज, शेंकडों तो ख्यातस्त्वं विभवैर्यशांसि कवयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः ।। घे भार्जवें करुनिया, मग घांस खातो ॥७॥ गद्यार्थ- इत्थं मानद ! नातिदूरमुभयोरप्यावयोरन्तरं (लाचार आणि मानी दोघांना एकत्र आणून विरोध दास- यद्यस्मासु पराड्मुसोऽसि वयमप्येकान्ततो निःस्पृहाः॥९ विला आहे. यांत कुत्र्याच्या विषयी उतम स्वभावोक्ति आहे.) शार्दूलविक्रीडित कुनै अन्न देईल त्याच्यापुढे, शेपूट हलवितें, पायाशी लोळण घेते, जमिनीवर पडून आपले पोट भागि तोंड दारावित ! पण, मानी | तूं राजा; तर मी गुरुचराणं ये प्रज्ञा, तिनें उन्नत हती, हा डौलात पहात, (माहुताकडून ) शेक्डों आर्जवे करून | तूतें वैभवकीर्ति; कीर्ति ममही लोकी कवी वर्णित ॥ घेतो आणि मग कुठे घाम सातो. गर्विष्ठा! न असे विशेपचि तुझ्यामाझ्यांतलें अंतर भारी नि:स्पृह मी,पराजुरामलाहोशील तूहीतर।।२।।

·११० संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्य- स्रग्धरा झांकोनी घेत हाती तूं राजा (म्हणून उच्चपदस्थ असशील) तर आम्हीही सुनगरि वनि वा सर्परी शुभ्रवस्त्री गुरुपासनाप्राप्त प्रज्ञा व अभिमान यांनी उन्नत (उच मान न्यायी, धूम्र हुताच्या करून चालणारे) आहों, तू आपल्या वैभवाने प्रसिद्ध, तर आमची (ज्ञानाची) कीर्ति कवि सर्व दिशांत पसरवीत आहेत भुरकट वनल्या श्रोत्रियांच्याच दारी॥ मानी प्राणी, फिरे जो पहा गर्विष्टा । याप्रमाणे तुझ्याआमच्यात काही विशेपसे अतर नाहीं तेव्हां (उगाच राजेपणाची ऐट आणून ) आम्हांसारख्या वण वण, भरण्या, खांच पोटांतली ती लोकी तो धन्य ! नित्य विद्वानांशी तू पराङ्मुख होशील तर (ध्यानात ठेव,) आम्ही स्वसमनरपदी दीनता हो जळो ती ॥११॥ सुद्धा अत्यंत नि स्पृह आहों. गद्यार्थ- (मधुकरीसुद्धा श्रेष्ठाच्या घरची घ्यावी, खत सारख्याच क्षुद्रापाशी दीनता दाखविणे ही गोष्ट मानहानीची!) हातात अमीपां प्राणानां तुलितविसिनीपत्रपयसां शुभ्रवस्त्रात झाक्रेली खापरी घेऊन, चागल्या गांवांत वा वनात, कृते कि नास्माभिर्विगलितविवेकर्व्यवसितम् ।। धर्मकर्माच्या आहुतीच्या धुराने भुरकटरेल्या, न्यायी ब्राह्मणो यदान्यानाम द्रविणमदनिःसज्ञमनसां च्याच दारी, पोट भरण्यासाठी मानी प्राणी फिरतो,तो धन्य ! खत च्याच तुल्यस्थितीतल्या माणसापाशी रोज दीनवाणे हे, कृतं म्लानबीडैर्निजगुणकथापातकमपि ॥ १०॥ मानहानि करणारे, मागणें नको शिखरिणी स्थिती ज्या प्राणांची, जल क्मलपनांवर, तशी "पातालान्न विमोचितो वत बली, नीतो न मृत्युः क्षय न केली त्यांसाठी कृति मतिविना काय नि कशी?॥ नोन्मृष्टं शशिलाञ्छनं सुमलिनं नोन्मूलिता व्याधयः॥ पुढे श्रीमंतांच्या, धनमदभरें धुंद, असल्या शेपस्यापि भरं विधृत्य न कृतो भारावतारः क्षणं" गुणांची मी केली, स्तुति, न धरतां लाज,अपुल्या २० चेतः सत्पुरुपाभिमानमनिशं मिथ्या वहन खिद्यसे १२ गद्यार्थ- कमलाच्या पानावरील पाण्याइतकी (चंचल) स्थिति ज्या सुमंदारमाला "न पाताळिंचा मी यळी मुक्त केला प्राणांची आहे. या (धा) साठी मी आजपर्यंत, विवेक सोडून फाय काय केले नाही ? धनमदाने धुद झालेल्या श्रीमंताच्या न अद्यापि मृत्यूस या जिंकिलें । पुढे, लाज सोडून, मी खत च्या गुणांची स्तुति करण्याचे पातक न चंद्रस्थ वा डाग मी नष्ट केला! सणोनी न रोगांस वा काढिलें । मुद्धा रें। न वा अल्पही काळ देवोनिया हात, मी शेषमारास केलें कमी" ॥ मना! कष्टमी व्यर्थ मिथ्याभिमान पुण्ये प्रामे, बने या "जणू काय मोठा महात्माच मी" ॥ १२ ॥ महति, सितपटच्छन्नपालीकपाली- गद्यार्य- म्हणे-पातातल्या पठीची अद्याप मुक्तता केली नाहीं । काय द्विजहुतहुतमुगधूमधूम्रोपकण्ठम् ॥ म्हणे, मी अजून मृत्यूचा नायनाट पेसा नाहीं । चंद्रावरचा तो घाणेरडा हाग मी अजून पुसला नाही ! जगातले रोग यान द्वार द्वार प्रवृत्तो धाडले नाहीन ! शेषावरचे भोक्षगार स्वत उचलून घस्न परमुदरदरीपूरणाय क्षुधाों मी त्याचा अद्याप भार कमी व शामरों नाही हे माझ्या मना! मानी प्राणी स धन्यो मत ला कोणी महात्माच मान्न (त्यांनाच साधणारी बाय बत रा साधरी नाहीत म्हान ) मिथ्याभिमानाने हळहाती न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येषु दीनः ॥ ११॥ उगाच खत यदु स कम्न घेत आहेम ? मादाय न्यायगर्भ ·प्रकरण १५ वे दाता, दान, दासत्व- -0- शतेपु जायते शूरः सहस्रेषु च पण्डितः । वक्ता दशसहस्रेषु दाता भवति वा न या॥१॥ एकाचा पालथा (वरती ) हात दुज्याचा उलथा (सालती) असे । मनुष्टुभ् दाता याचक हा भेद शंभरांत मिळे शूर, सहस्रांतचि तीव्रधी। हातांवरनिही दिसे ॥३॥ वक्ता दश सहस्रांत, मिळे दाता न या कधीं ॥ गद्यार्य- किंवा उपजाति दाता कोण व याचक योग हैं, हाताच्या स्थितीवस्न चटकन् शतामधे शूर चुकूनि एक ध्यानात येतें दालाचा पालथा (शब्दश -वरती) असतो विद्वान् सहस्रांत चुकून एक ॥ व याचकाचा उलथा (शब्दश -खालती ) असतो दहा सहस्रांतहि एक वक्ता असे नसे घा परि एक दाता ॥१॥ वायत्प्रीतिर्भवेल्लोके यावदानं प्रदीयते ।। गद्यार्थ- वत्सः क्षीरक्षयं दृष्ट्वा परित्यजति मातरम् ॥ ४॥ शमति एसादाच शर निघतो सहस्रांत एसादाच पडित नेघतो, दशसहस्रांत एखादाच वण अमतो, पण, इतक्या मोठ्या अनुष्टुम् उरत्येत हि दाता सापडेल, की, नाही, याची वानवाच | जोवरी दान हो धानें, तोरी, प्रेम राहते। यासरूं, आटतां दूध स्वमातेसहि सोडितें ॥४॥ गद्यार्थ- आतुरुनतचित्तस्य गुणयुक्तस्य चार्थिनः । मनुष्य पुष्कळ दान देत असतो,तोवर खावर प्रेम करणा- दुर्लभः सलु सयोगः सद्वीजक्षेनयोरित्र ॥२॥ रांचे प्रेम टिकतें दूध आटल्यावर, वामरू, प्रत्यक्ष आपल्या भाईचाच, त्याग करीत नाही का? उपजाति श्रीमत दाता हृदयीं उदार त्या याचिताही गुणयुक्त थोर ॥ दानोपभोगरहिता दिवसा यान्ति यस्य वै संयोग हे दुर्मिळ होति ऐसे स लोहकारभनव श्वसन्नपि न जीरति ॥ ५॥ सुपीक शेतात सुधीज जैसे ॥२॥ अनुष्टुभ गद्यार्व- दिन जाती जयाचे, न दान देत न भोगत । महोदार असा दाता व गुणयुत् असा याचक, असा योग, लोहाराचाच तो भाता श्वास घेतो तरी मृत ॥५॥ चांगल्या बीजाला मुपीक शेत मिळण्याइतका दुर्मिळ आहे गद्यार्थ- संपत्तीचे दान न देता, किंवा, न उपभोगताच सपत आहे, तो, लोहाराचा भाताच समजावा श्वास घेतो पण एपेन तिष्ठाताधस्तादन्येनोपरि तिष्ठता । जिवत नव्हे दात्याचकयोर्भेदः कराभ्यामेय सूचितः ॥३॥ । ज्या आयुष्य, ·११२ सम्कृत-मराठी-सुभापितकोश गौरवं प्राप्यते दानान्न तु वित्तस्य सचयात् । भार्या स्थितिम्यः पयोदाना पोधीनामधः स्थितिः ॥६॥ कोणी म्हणती “निजले," "गेले बाहेर," या असे कोणी। मनुष्टु 'आहेत आंत," फोणी, उधता येइ दानानें, न द्रव्या सांटयूनि ती। "गेले कोठे कळे न तें," कोणी ॥ ९॥ अमती मेघ मासशी समुद्र नित सालती ॥६॥ गद्यार्य- गधार्य- (दातृव मिरविणा-या पण वास्तविक याचकांना नुसदेर दानान उपना येते, द्रव्य साठवून येत नाही मेघ आशशात खेळविणान्यांच्या घरी याचकांना काय सांगतात ते पहा-) (जदान करणारे, उपम्यानी ) व समुद्र सान्ती ( जस्सचय कोप्पी (कोणाकुणाचे नोकर) म्हणतात- धनी निजले करणारा, अगदी सारख्या सपाटी ) आहेत " कुठे सांगतात "बाहेर गेले आहेत " कुठे सागतान "आत ( अतहात किंवा सासगी काति) आहेत." कुनै सांगतात "कुठे गेले ते माहीत नाही" अनुपूले विधी देयं यतः पूरयिता हरिः । प्रतियूले विधी देयं यतः म हरिप्यति ॥ ७॥ मीयता क्थमभीप्सितमेपां भार्या दीयता द्रुतमयाचितमेव ।। चामे असतां, कारण भांडार देव भरणार ॥ त धिगस्तु क्लयन्नपि वान्छा- चा दुर्दयांतहि, मारण, ते सये तोच हरणार॥७॥ मर्थिवागरसरं सहते यः ॥१०॥ गया- घसंततिरका देव बाल जगता दान पायें वारण भडार भरण्यास पैसे फळे तुजसि ईप्सित काय त्या ते? सापेटी देवर र मतो दुदैव भालें, तरी, पावे पारण, देई अयाचितचि त झणि याचयातें। नादीर दरर सर दरगार धिमार त्या, फटुनि इष्टहि सध ज्यातें येतील दीनवच तोंररि थांरणे ते ॥१०॥ गार्थ- दाता नीरोऽपि सेव्यः स्याग्निप्पगेन महानपि । याचकारा काय हवे, ते (खान याचना केल्याश्चिायक जलाधी पारिधि सवमा नीचं पूपं निपेरते ॥ ८॥ फळ गर। पा, तू (सायना पर माग पाडून बार भायां पण्यिापेगा)मान न मागतांच त्वरित दे। पाचार्ने, ·- (प्रकरण १५ वें) दाता, दान, दातृत्व- गद्यार्य- गद्यार्प- दाता दान देताना, याचकांचे विडम्बन करील, लाना याचकाच्या तोंडांतून, 'द्या' हे शब्द निघतांना, खच्या दीनवाणे बोलण्याम लावून लाजवील, तर, सामुळे, जे पाप | मनारा ज्या यातना होतात, सा, नर दासारा, कन्या दान्याला रागते, ते, मग सावकाशीन दान जरी दिले, तरी (सा | तर, दाता, आपल्या अगतिले मांस मुद्धा, वाहन, ला दानाच्या पुण्यान मुर्दा) धुतले जात नाही याचशारा देईल युद्धयन्ते पक्षिपशनः पठन्ति शुकसारिकाः । दातुरापत्तिसम्प्राप्तौ याचके समुपस्थिते । दातुं शक्नोति यो वित्तं स शूरः स च पण्डितः ॥ १२॥ 'नास्ती' तिवारजीवितयोहिनि.सरणे रणः ॥ १५॥ मायाँ उपनाति आपत्तिने ग्रस्त नसून दाता पशुपक्षीही लढती, पोपट अन् सारिकाहि शिकतात । त्याच्या घरी याचक हाय! येतां ॥ ते शूर, तेचि पंडित, देऊ जे शरुति मान निजरित्त१२ 'नाही' असा शन्द जधीं निघे, तों गद्यार्य- वाणीजिनांचा झगडाचि होतो ॥ १५ ॥ केरळ लढण्याने कोणी शूर होत नाही कारण पशुपक्षीही गद्यार्य- लढतात पढण्याने केवळ कोणी पडित होत नाही कारण पोपट दात्यावर सस्ट आले असतांना, नेमका त्याच्या याचक व सालुक्याहि विकतात पण आपली सपत्ति देऊ शकतो तोच आल्यास, त्याला, 'नाही' शब्द उच्चारण्याच्या केटी, (“आधी शूर व तोच पडित कोणी देहाबाहेर पडावें" याविषयी) वाणी व प्राण यांच्यात झगडा होतो (असे शन्द बोलण्यापेक्षा प्राण जावोत असे त्या दायास वाटते) वर्णस्त्वचं शिविर्मास जी जीमूतवाहनः ॥ ददी दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ १३ ॥ स्वस्त्यस्तु ते ! निर्गलिवाम्गुगर्भ স্থা शरधनं नार्दति चातकोऽपि ॥ त्या कर्ण देह, मांसहि शिवि अन् जीमूतवाहन प्राण पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमाशोः हाडे दधीचि देई, देता थोरांसि वयं काही न ॥१॥ कलाक्षयः साध्यतरो हि वृद्धेः ॥ १६ ॥ गचार्य- उपजाति कर्णाने त्वचा (कवच) दिली, शिवीने मांस दिले, जीमूत सुखी रहा! चारि गळून रिक वाहनाने प्राण दिले, दधीचीने हाडे दिली . महात्म्यांना, अदेस शरद्घना चातकहीं न याची।। ( देण्यात वय॑) अशी कोठलीच वस्तु नाहीं क्रमें पिता देव सुधेसि, कोर, पूर्णाहुनी सुंदर त्या शनीची ॥ १६ ॥ गद्यार्य- देहीति यत्तुकामस्य यदुःसमुपजायते । (रघुरानान, आपली सर्व सपत्ति, यज्ञामध्य दान देऊन तो दाता चेत्तद्विजानीयाद् दद्यात् स्वपिशितान्यपि ॥१४॥ खत अक्षरश अकिंचन झाला अशा वेळी स्वाचकडे एक याचक भार्या आला त्यान, राजाची ही स्थिति पाइता, लाच तोंडून, याचने- ऐवी धन्योद्गाराचे शब्द बाहेर पडले.-) रघुराना । मुखी 'या' म्हणतां जे घडते दुसमना, ते कळेल दात्यास | रहा। ज्याच्यातले सर्व पाणी गळून गेलें, मशा, शरद् ऋतूतील तरि तो देईलचि निजमासहि कानि याचकासास १४ | मेघापाश, चातक मुद्धां, जलाची याचना करीत नाही क्रमान, सुभा. १५ .

·--- ११४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश पाळीपाळीनें, देवानी सुधा प्राशन केल्यामुळे क्लाक्षय होऊन | गद्यार्थ- उरलेली, चंदाची लहान कोर, ही, (त्याच्या वाढीपेक्षा) पैलू पाडताना, सहाणेवर घासून झिजलेले रत्न, युद्धात पूर्णचंद्रापेक्षा, अधिक पूज्य असते (लोक प्रतिपञ्चद्राची पूजा जखमामुळे, क्षीण झालेला विजयी वीर; मद वाहून वाहून क्षीण करतात पूर्णचंद्राची नव्हे ) त्याप्रमाणे, तुझ्या समृद्ध राजवैभवा- झालेला हत्ती, शरदतूंत वाळवटें उघडी पडलेली, रोडावलेली पेक्षा तुझी आजची ही रिकावस्थाच सुदर आहे ) नदी, चंद्राची क्लाक्षयानंतर उरलेली कोर; सुरतश्रमाने थकलेली (हा श्लोक दोन निरनिराळ्या श्लोकांचे अर्ध जोडून केला आहे) बाला, याचकाना धन देऊन गलितविभव राजा; या सर्वांना त्याची क्षीणता, हीच, (त्यांच्या पुष्टीपेक्षा) अलंकाराप्रमाणे सुंदर शोभिवंत होते तृपतिः सारङ्गैः प्रति जलधरं भूरि विरुतं धनैर्मुक्ता धाराः सपदि पयसस्तान्प्रति मुहुः ।। मेरुर्दूरगतो महान् हिमगिरिः प्रालेयमानोऽभव- सगानां के मेघाः ' क इह विहगा वा जलमुचा- चंद्रः श्रीसहितोऽपि याचकभयात्क्षीगत्वमालम्यते ॥ मयाच्यो नार्तानामनुपकरणीयो न महताम् ॥ १७ ॥ कौपीनं धृतवान् हरोऽपि सहसा विष्णुर्जले संस्थिनो आर्या वारां राशिरपेयतामुपगतः को नाम दातुं क्षमः ॥१९॥ तृपात सारंगांनी धनांस आक्रोश फार जधि केला । शार्दूलविक्रीडित दिधलें पुनः पुन्हा त्यां मेघांनीही त्यरेंचि वृष्टिजला गेला मेहगिरी दुरी, हिमगिरी, गोठूनि गेला उरी घन कोणत्या सगांचे? खग नि धनांचेंहि काय होनाते? मोठा पूर्णहि चंद्र याचकमयें क्षीणत्व हो आदरी । आतास याचितांना देतांना, कुणिहि वर्ण्य थोरांतें १७ लंगोटी शिव नेसतो, निजतसे विष्णू जळीं जाउनी गद्यार्थ- होई अब्धि अपेय खारट, मिळे दाता खरा कोठुनी? गद्यार्थ- तृष्णात सारंगांनी, मेघांकडे पाहून, पाण्यासाठी आक्रोश केला तो काय, आणि मेघांनी ताबडतोर पुन पुन्ही जलधारा (दान करण्यास महान् समर्थ असे सारे, अनेक कारणांनी सोडल्या त्या काय ! ते पक्षी मेघांचे कोण आणि मेघ पक्ष्याचे असमर्थ ठरले ) महान् हिमालय गारठून हिममय झाला, पूर्ण चंद्र कोण? पण दु खिताग, कोणापाशी मागावे, याबद्दल, विधिनिषेध असून क्षय पावला, शंकराने लगोटी खीकारली ( सर्व सोडून ) नसतो, आणि, योरांना, दान देताना अमुकाला द्यावें, अमुकाला विष्णु घाई घाईने पाण्यावर जाऊन राहिला; समुद्र सारट अपैय देऊं नये, असे, वर्य अवर्य, कोणी नसतें। दुखिताला झाला, हे सर्व याचकभयाने असावे,-मग, शेवटी, समर्थ भयाच्य असे कोणी नसते-थोरांना अनुपकरणीय योणी नसते असा दाता. उरला तरी कोण? . उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् ।। मणिः शाणोलोढः समरविजयी हेतिनिहतो तडागोदरसस्थानां परीयाह इवाम्भसाम् ।। २० ॥ मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः ।। फलाशेपश्चन्द्रः सुरतमृदिता पालललना अनुष्टुभ स्वयें अर्जितही वित्ता दान हेच सुरक्षण । तनिम्ना शोभन्ते गलितविभनाश्वार्थिपु नृपाः ॥ १८॥ तडागाचे जसे पाणी रक्षिती पाट फोडुन ॥ २० ॥ पार विकीडित पैलू पाडुनि रत्न, धीर विजयी घायाळ युद्धामधी म्वकष्टार्जित संपत्तीचे मुद्धा रक्षण करण्याचा सरा मार्ग हत्ती शीण मद सनिःशारदी रोसायलेली नदी॥ म्हणजे दान, तेच त्याचे संरक्षण जसे तळ्याचे पाणी रक्षम चंद्राची उरली फलाहि, मुरते याला परिम्लान ती करण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे तें वाई देणे. (नाहीतर पूर देयोनी धन याचा नृप; असे हे क्षीणची शोभती ॥ ! आल्यास ते बंधारा पोटील, किंग इतरवेळी नासून जाईल.) गद्यार्थ- ·प्रकरण १६ वें परोपकार, प्रत्युपकार. पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति श्रोनं श्रुतेनेव न कुण्टलेन चंद्रो विकासयति कैरवचक्रमालम् ॥ दानेन पाणिर्न तु कवणेन ॥ नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति विभाति कायः सलु सजनानां संतः स्वयं परहितेषु कृताभियोगाः ॥ १॥ परोपकारैर्न तु चन्दनेन ॥ ३ ।। वसंततिलका उपजाति पद्मा रवी उमलची स्वयमेव जैसा शानेंचि कानासि, न कुंडलाने चंद्र स्वयें फुलवितो फुमुदांस जैसा ।। दानेच हातास न कंकणाने । दे वारि वारिद जसा नच मागतां तो शोभा स्वदेहासहि संत माने तेशी परोपरुति सजनही करीतो॥१॥ परोपकारेंचि, न चंदनानें ॥३॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- सूर्य कमलाना विकासित क्रतो, चंद्र कुगुदाना फुलविनो, सजनांच्या कानाला विद्येनेच शोभा येते, कुंडाने नव्हे, मेघही न मागताच पाणी देतात, तसेच, सजन, आपण होऊन | हाताला शोमा दानानेच; कंकणाने नन्हे देहालाही शोमा परोपकार करतात. परोपकाराने बंदनादि लेपानी नव्हे. परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः रत्नाकरः किं कुरुते स्वरले- परोपकाराय वहन्ति नद्यः ॥ विन्ध्या किं करिभिः करोति? ॥ परोपकाराय दुहन्ति गावः श्रीखण्डखण्डेर्मलयाचला कि ? परोपकारार्थमिदं शरीरम् ।। २ ।। परोपकाराय सतां विभूतयः॥४॥ उपजाति उपजाति परोपकारार्थ फळे तरूंना अन्धि स्वरत्न करणार काय ? परोपकारार्थ जळे नद्यांना॥ विंध्याचला हत्ति असूनि काय?॥ गो दुग्ध दे हाहि परोपकार त्या चंदनांचे मलयास काय ? परोपकारार्थचि हे शरीर॥२॥ परोपकारार्थचि थोर होय ॥४॥ गद्यार्थ- गद्यार्य- झाडांना फळे येतात ती परोपकारासाठी, नद्यातून पाणी आपल्या रत्नांचा समुद्राला, माफ्या हत्तींचा विध्याद्रीला, वाहते, तें परोपकारासाठी, गाई परोपकारार्थच दूध देतात है | तसेच आपल्या चंदनशाचा मलाला काय उपयोग आहे ? शरीर परोपकारासाठीच आहे. थोरांचे जन्म परोपकारामाठी असतात. --- 0-- ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश कस्मादिन्दुरस धिनोति जगतीं पीयूषगर्भः करैः? पसंततिलका कस्माद्वा जलधारयैव धरणीं धाराधरः सिञ्चति ? ॥ अंधार गाढ निज जो किरणें निवारी भ्रामं भ्राममयं च नन्दयति वा कस्मात्रिलोकी रविः ? तोची दिवा, निजतळी तम, तें न वारी ॥ साधूनां हि परोपकारकरणे नोपाध्यपेक्षं मनः ॥५॥ प्रायें परार्थ झटती असल्या नरांचें शार्दूलविक्रीडित स्वार्थी मुळी न जडते कधि चित्त साचें ॥७॥ या पृथ्विप्रति चंद्र का रिझवितो तेजें सुधापूर्ण तो? | गद्यार्थ- हाही मेघ जगास काय म्हणुनीधाराजले शिंपितो?॥ जो दिवा स्वत:च्या किरणांनी गाढ अंधाराचा भेद करतो, त्रैलोक्या, भ्रमुनी नमुनि, रवि ही आनंद को देतसे ? | तोच, स्वत च्या खाली असलेला अंधार काही निवारीत नाही. कष्टांची न, परोपकार करतां,साधूस पर्वा असे॥५॥ बहुधा परोपकाराचे प्रेम असलेल्या लोकांना, खार्याविषयी गद्यार्य- काडीचीही आस्था नसते. खताच्या अमृतमय किरणांनी न्हावून चंद्र काय म्हणून पृथ्वीला तुष्ट करने मे तरी सत व्या मलारनी श्रमरिता काय म्हणून शिंपीत बसतो ? भ्रमून भ्रमून सूर्य ही त्रैलोक्याला तृणं चाहं परं मन्ये नरादनुपकारिणः । को एवढा आनंद देत बसतो? सजन हे परोपकार करताना घासो भूत्वा पशून्पाति भीरून्पाति रणागणे ॥८॥ खत.ला किती कष्ट पडतात याची क्षिति बाळगीत नाहीत मार्या उपकार नजोकरितो, त्याहुनि यरवेंमलातृणचि गमतें धवलयति सममं चन्द्रमा जीवलोकं खातां पशूस, दांतींधरता, भित्र्यांरणांत रक्षी ते ॥८॥ किमिति निजकलई नात्मसंस्थं प्रमार्टि १॥ गद्यार्थ- भवति विदितमेतत्प्रायशः सजनानां उपकार न करणाऱ्या माणसापेक्षा मला य.कश्चित् गवत परहितनिरतानामादरो नात्मकार्ये ॥६॥ हेच श्रेष्ठ वाटते. पशूचे अन्न होऊन ते त्याचे रक्षण करते व मालिनी भित्र्यांचे दावी धरण्यानें रणांगणात रक्षण करतें. (दाती तृण धरून भिने शरण जातात व मग त्यांना कोणी ठार मारीत नाही ) धवल करित सान्या चंद्र जो जीवलोका परि न निजतनूव्या, कां धुवी तो फलंका ? ॥ विदितचि यहुधा हे नित्य की सजनांस परोपकारशून्यस्य धिमनुष्यस्य जीवितम् । परहितनिरतांना नेय आस्था स्वतांस॥६॥ यावन्तः पशयस्तेषां चर्माप्युपकरोति हि ॥९॥ गद्याय- "चंद्र सर्व जगाला धवल करून सोडतो पण स्वतःच्या भार्या देहावरील फलंक तो को धुन टाकीत नाही?" याला दार करितो परोपकारन, मलोतयाचा त्रिवार धिकार पहुधा सर्वाना माहीतव आहे की परोपकारांत गडलेल्या | चर्महि पशुमानाचे सर्व जगावर फरीच उपकार ॥९॥ राजनांना आपल्या सत.न्या कार्याची आस्था नसते. गयार्थ- परोपकार न करणाऱ्या माणसाच्या जीवनाला धिकार असो ! गाढान्धकारभिदुरोऽपि प दीतिजाले- जेवढे म्हणून पशु माहेत त्यांचे चामडे मुद्धा उपकार करते. दीपसमोन निजमूलगवं निहन्ति ।। प्रायः परार्थपरिसाधनकामुकानां एकैफस्योपकारस्य प्राणान् दास्यामि ते कपे । स्वाथै मनागपि न सन्नति चित्तवृत्तिः ॥७॥ शेपस्येहोपकारस्य भाम ऋमिनो थयम् ॥१०॥ --- - ·. (प्रकरण १६ वें) परोपकार, प्रत्युपकार. मनुष्टुम् शार्दूलविक्रीडित एकेक उपकाराला फेहूं स्वप्राण अर्पनी । मोठे जे उपकार हे कपिपरा! केलेस माझ्यावरी कपे! उर्वरितासाठी राह आम्ही सदा ऋणी ॥ १०॥ ते राहोत जिरून नित्य मम या सारेचि देहांतरीं ॥ गद्यार्थ-- होई प्रत्युपकारपात्र नर तो-आपत्ति जो भोगितो (हा व पुढील लोक हे श्रीरामाने हनुमंताचे, खतःवर फेडाया उपकार-संकट तुला येवो-नहें इच्छितों ११ झालेल्या उपकाराविषयी आभार व कृतज्ञता व्यक्त करतांना काढलेले रामायणांतील उद्गार आहेत.) हे हनुमंता ! तुझ्या गद्यार्थ- एकेका उपकाराची फेड करण्यासाठी एकेक प्राण देईन ( इतक्या (श्रीराम हनुमंताला म्हणतात ) है हनुमंता । (१० व्या मोलाचे ते उपकार आहेत. व प्राण तर अवघे पाचत्र. तेव्हा | लोकातील उपवार फेडण्याची कल्पनाही युक्त नव्हे. तर त्या आणखी कित्येक ) उपकार जे शिल्लक राहतील त्याचेसाठी आम्ही ऐवजी ) तू जे माझ्यावर उपार केलेस ते सारे माझ्या अंगांतच तुझे जन्मभराचे ऋणी राहूं. जिरून राहोत (माझ्या शिरावर ते ओझे कायमचेच राहूं दे.) कारण उपाराची फेड प्रत्युपकारानी करावयाची, तर, माझ्या- प्रमाणे तुझ्यावर काही आपत्ति यावी, तेव्हा तू प्रत्युपकारपान मदेङ्गे जीर्णतां यातु यत्त्वयोपकृतं कपे । होणार ! आणि, केवळ, मी तुझी परतफेड करावयाची, एवढ्या- नरः प्रत्युपकाराणामापत्स्वायाति पात्रताम् ॥११॥ साठी, तुझ्यावर आपत्ति यावी, अशी, मी, कशी बरें इच्छा करूं? -o प्रकरण १७ वे जग, जीवन, जन्म, संसार, आयुष्य, गृहस्थाश्रम. असेवितेश्वरद्वारमदृष्टविरहव्यथम् । । यदि रामा, यदि चरमा, यदि तनयो विनयधीगुणोपेतः। अनुक्तश्लीववचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥ १॥ तनये तनयोत्पत्तिः सुरयरनगरे किमाधिक्यम् ? ॥२॥ वसंततिलका आर्या लालचालन कधी धनिकां न केले स्त्री सुंदर, संपत्ती, पुत्र मिळे ज्यास विनययुद्धियुत। किंवा न दुःख विरहातिल पाहियेलें ॥ उद्यारिले न कधि शब्द नपुंसकाचे पुत्रा पुत्रहि व्हाया अधिकचि याहन काय स्यगाँत ॥२॥ है धन्य जीवन असेल कचित् कुणाचें ॥१॥ गद्यार्थ- गयार्थ- सुंदर सुयोग्य पनी लाभलेली असावी, पुरैशी संपत्ती हाती श्रीमंताच्या दारी तिष्ठत उभे राहावं लागले नाही, विरहाच्या असावी, विनयशाली विद्यासंपन्न घुद्धिमान मुलगा अमावा व्यथा सहन कराव्या लागल्या नाहीत, नपुंसकासारसे दुर्बल आणि मुलाला मुलगा झालेला असावा...याहून वर्गात तरी शब्द उच्चारले नाहीत-असें धन्य जीवन कचितच कोणाचे असेल, अधिक काय आहे?

·११८ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश जन्मला यजीव्यते क्षणमपि प्रथितं मनुष्यै- परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते। विज्ञानविक्रमयशोभिरहीयमानम् ॥ स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् ॥५}} तन्नाम जीवितमिह प्रवदन्ति सन्तः अनुष्टुभ काकोऽपि जीरति चिराय बलि च भुते ॥३॥ मेलेला कोण जन्मे न, संसारी फिरत्या, नर। वसततिरका आणी उन्नति जो वंशा, तोचि जन्मे खरोखर ॥५॥ गद्यार्थ- सन्मान्य जीवन नरें क्षणही जगावें विज्ञान शौर्य यशही मिळवीत जावें। चाराप्रमाणे पिरणाऱ्या या संसारात मेलेला कोण जन्माल हे सत्य जीवन असें युध चोलतात येत नाही. पण जो जन्मल्याने, वंश उन्नति पावतो, तोच खरा तो काफही चिर जगे-चलिभक्ष्य सात ॥३॥ गद्यार्थ--- विशेष ज्ञान, शौर्य, कीर्ति, यांची प्राप्ति करीत करीत, सन्मान्य असारे खलु संसारे सारं श्वशुरमन्दिरम् ॥ जीवन,-मग ते अल्पकाल का होईना-माणसाने जगावें, याला हरो हिमालये शेते हरिः शेते महोदधौ ॥ ६॥ खरे जीवन, असे सजन म्हणतात नाहीतर कावळाही, दीर्घकाळ, बलि सात जगतोच! मनुष्टुभ सोट्या संसारिं या एक, सासऱ्याचें खरें घर। जातः कूर्मः स एकः पृथुभुवनभरायार्पितं येन पृष्टं सागरांत निजे विष्णु, हिमाद्रीवर शंकर ॥ ६॥ गद्यार्थ- लाध्यं जन्म भुवस्य भ्रमति नियमितं यत्र तेजस्विचक्रम्।। मायामय या ससारामध्ये, सरे खुरे असें, एक्च स्थळ, सक्षातव्यर्यपक्षाः परहितफरणे नोपरिष्टान्न चायो म्हणजे सासऱ्याचे घर ! ( जावयाला खराखुरा मुखोपभोग तेथें । ब्रह्माण्टोदुम्परान्तर्मशानदपरे जन्तयो जातनष्टाः ॥४॥ मिळावयाचा!) (म्हणूनच जणू काय ) शंकर हिमालयावर ध विष्णु समुद्रावर झोप घेत आहेत. (विनोद) सम्धरा देई जो पाठ, पृथ्वी उचलुनि धरण्या, धन्य तो फूर्म एक आदित्यस्य गतागतैरहरहः संक्षीयते जीवनं जन्मश्लाघ्य याचा, नियत जिध फिरे व्यापारैर्वहुकार्यमारगुरुभिः कालो न विज्ञायते ॥ तारवाचक देस। दृष्ट्वा जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासश्च नोत्पद्यते लामोनीय्यर्थ पंस,क्षमन परहिता, ना घरी या न सालें पीत्या मोहमयी प्रमादमदिरामुन्मत्तभूतं जगत् ७t. विश्वाच्या उंबरीया किति घसति किडे शार्दूलविक्रीदित जन्म होताच मेले ॥४॥ जाई येहरी, अहर्निश झडे है नेणतां जीवन गया- फाळाचे नुरतेंच भान, यहुतां कार्यामधे गुंतुन ॥ जा पृथ्वीचा भार उचलून धरण्यास, ग्याने आपली पाठ व्हायें, जन्म, जरा, विपत्ति, मरणे, पाहन ना दुराते दिली, त्या एरा भूर्माचे जीवन धन्य म्हणता येईल ! जो मोहभ्रांतिसुरा पिऊन जग है उन्मत्त चाटते ॥७॥ भापया प्रभावान, सई तारकाचक, नियमितरण, आपल्या | पद्यार्य- भोपनी रिविनो वा भुवा गन्म घाय! नाहीतर, या सूर्य जातो येतो, आनि दिन प्रतिदिन, आयुष्य झडत आहे. मिरम्पी बराप्या पटामये, ज्याच्या सांचा, काही उपयोग अनेक कार्याच्या प्यापांमुळे, मागमाला, काळाचे भान राहात माही, भरण जे पाहिनामादी पार्टी पर कुठेच उई रास्त नाही. जन्म, यार्धक्य, माट, मरमहा पाहूनही दुसाची नारीन, अमे माग पिलटासार, रिद,जमार मेयागारसे, रोची गगत नाही, तेव्हा मोहाची भ्रमविणारी मदिरा सद पोरे मदत! पिन हे जग उन्मत्त झाले भगले पाहिजे

·-
आयुप्य ना जॉवरी॥
(प्रकरण १७ ३) जग, जीवन, जन्म, संसार, आयुष्य, गृहस्थाश्रम. १२९
आयुर्वर्पशतं नृणां परिमितं, रात्री तदधं गतं गद्यार्थ-
तस्यार्धस्य परम्य चार्धमपरं बालत्ववृद्धत्वयोः ॥
या संसारांत (जन्ममरणान्या फेयांत) माणसाला, अनेक
पिते येऊन जातात. अनेक माताही येऊन जातात. रानातल्या
शेपं व्याधि-वियोग-दुःससहितं सेवादिभिर्नीयते
वृक्षाला ज्याप्रमाणे, अनंत पार्ने लागतात, माणि, गटून
जीवे यारितरङ्गबुद्रुदसमे सौख्यं कुतः प्राणिनाम् ॥८॥ पडतात, तद्वत्.
शार्दूलविक्रीडित
आधी शंभर वर्ष आयु अवधैं; रात्रीत अर्धे सरे
यावत्स्वस्थमिदं कलेबरगृहं यावच दूरे जरा
अर्धे त्यांतिल वाल्य वृध्दपण तें; अर्ध्यात अर्धे उरे ॥ यावचेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्झयो नायुपः ।।
सेवा, रोग, वियोगदुःख मिळुनी जे शेष ते संपले आत्मश्रेयसि तावदेय विदुपा कार्यः प्रयत्नो महान्
पाण्याचा जणुजीव हा घुड्युडात्या सौप्य हो कोटलेंट प्रोद्दीते भवने तु कूपसननं प्रत्युद्यमः कीदृशः ॥११॥
गद्यार्य-
शार्दूलविक्रीडित
माणसाला, आयुष्य, आधी शंभर वपांच मर्यादित. त्यातले
आहे स्वस्थचि देहरूप गृह हे,
अर्षे, रात्रीत जायचे; त्या मध्यातले अधे, वाळपण व वार्धक्या-
वार्धक्य राहे दुरी
आणि जें उरलें सुरले, ते सेवा, रोग, वियोग, दु:ख, या सर्वा-
जों हे चालति हातपाय, सरलें
मिळून संपून जायचें गायन हेच मुळी, पाण्याच्या वुडवुयासमान
असल्याने माणसाला, सुख कोठून मिळणार ?
आत्मप्रेयचि तोचरी मिळविण्या
मोठ्या प्रयत्ला करी
लागे आग तदा विहीर खणणे
"अतिपरिचयादवज्ञा" इति यद्वाक्यं मृपैव तद्भाति ।।
ही रीत कां हो वरी? ॥ ११ ॥
'अतिपरिचितेऽप्यनादी संसारेऽस्मिन् न जायतेऽवज्ञा ९ गयार्थ-
भार्या
देहरूपी घर, जॉचर, डळमळीत झालं नाही; वार्धक्य जोवर
दूर आहे; इंदिये जोवर नीट काम देत आहेत; आयुष्य जोवर
"अतिपरिचय अवज्ञा
संपले नाही; तोवरच, माणगाने म्वत ला श्रेयसर तें प्राप्त करून
होई" हे वाक्य वाटते खोटें॥
घेण्याचा महान् प्रयत्न केला पाहिजे. घराला आग लागल्यावर
अतिपरिचयें अनादिहि
मग विहीर खणण्याम निघणे, याला काय म्हणावें?
संसारी वीट कां न हो वाटे?॥९॥
गद्यार्थ-
हिंसाशून्यमयत्नलभ्यमशनं घात्रा मरुत्कल्पितं
"अतिपरिचय झाल्याने, अनादर वाटू लागतो,” ही जी व्यालानां पशवस्तृणाङ्कुरमुजः सृष्टाः स्थलीशायिनः ॥
कव्युक्ति आहे, ती सोटी वाटते. अतिपरिचित व अनादि, संसारार्णवलङ्घनक्षमधियां वृत्तिः कृता सा नृणां
अशा या संसाराविषयीं, कोगाला कधी वीट वाटला आहे काय? यामन्वेपयतां प्रयान्ति सततं सर्व समाप्ति गुणाः ॥१२॥
शार्दूलविक्रीडित
अनंताः पिवरो यान्ति यान्यनन्ताश्च मातरः । हिंसेवीण, विनाप्रयास, उरगा
इह संसारिणां पुंसां वनपादपपर्णवत् ॥ १० ॥
भक्ष्यार्थ यायु दिला
देवाने पशु भूमिशायि, तृणची
उपजाति
भक्षी असा निर्मिला।
संसार, माता नि पिते अनंत
संसारान्धि तरूं शके नए तया
नरा मिळोनी चिलयास जात ॥
ऐगी दिली नेमुन-
पाने तरूंच्या वस्नी यनांत
वृत्ती-जी करण्यांत प्राप्त-सरती
लागोनि जैशी गळती अनंत ॥ १०॥
सारे सदा सहण ॥ १२॥

·१२० संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ- गद्यार्थ- (परमेश्वराने माणसावर मोठाच अन्याय केला आहे.) बन्धनमुक्त होण्यासाठों मनुष्य करतो काय ? तर यज्ञ- साला, प्रद्मदेवाने हिंसेवाचून, विनाप्रयास मिळणारा वायु यागादि कम; म्हणजे नवे धर्मपाश । अंत शांति प्राप्त होण्याने हे खाणे दिलें, गरत खावें व भूमीवर निजावें इतकी सोपी साठी करतो काय! तर निरनिराळ्या ऋषींच्या मताची म्हणजे वृति पशूना दिली, पण हा ससारसागर तरून जाऊ शकेल, शास्त्राची चिन्तनं! म्हणजे अंतःशांतीचे हटकून वाटोळें। पाप अशा पानतेचा मनुष्यप्राणी असता, त्याची उपजीविका, अशी सागर तहन जाण्यासाठी करतो काय? तर नानातीयांत वुझ्या अवघड करून ठेवली, की, जी मिळविण्याच्या प्रयत्नांतन, म्हणजे हे युइन तरणार! संमाराने भ्रमल्यामुळे मनुष्य आपले माणसाचे सारे सद्गुण संपून जावेत! जीवन असें प्रमादमय करून ठेवतो! कचिद्विद्वद्गोष्टी कचिदपि सुरामत्तकलहः वातान्तर्दीपकशिखालोलं जगति जीवितम् । कचिद्वीणावाद्यं कचिदपि च हा हेति रुदितम् ।। तडित्रफुरणसंकाशा पदार्थनीर्जगत्रये ॥ १५ ॥ फघिद्रामा रम्या कचिदपि जराजर्जरतनु- उपजाति न जाने संसारः किममृतमयः किं विपमयः? ॥१३॥ यान्यामुळे चंचल जेवि ज्योत सारे तसें जीवित या जगांत ॥ शिसरिणी लकाकुनी वीज विलुप्त व्हावी फुठे विद्वदाणी, कलहचि कुठे मद्य पिउनी पदार्थ तैसा क्षणमात्रजीवी ॥१५॥ कुठे बाजे पीणा, रदनचि कुठे येत श्रवणीं ॥ गद्यार्थ- फुठे नारी रम्या, जरठ दिसतो जर्जर कुठे वायने हलणाऱ्या दिव्याच्या ज्योतीइतकें, जीवित, चंचल न जाणे, संसारी अमृत भरले वा विपचि तें ॥ १३ ॥ असते. सर्व पदार्थही, वीज लकाकून जशी लुप्त होते तसे गधार्थ- क्षणमानजीवी असतात. कुठे, एकीकडे विद्वानांची भाषणे चाललेली आहेत; तर दुसरीकडे, पुठेतरी, दारव्यांची भांडणे चालली आहेत; कुठे, क्षणं वालो भूत्या क्षणमपि युवा कामरसिका वीणावादन, तर युठे, हाय हाय म्हणून रोदन ! कुठे सुंदर क्षणं वित्तहीनः क्षणमपि च संपूर्णविभवः ॥ रमणी दटीस पडते, तर कुठे, जर्जरतनु म्हातारा दृष्टीम पडतो. जराजीरङ्गेट इव वलीमण्डिततनु- यामुळे हा संसार अमृतपूर्ण आहे, की, विपपूर्ण आहे तेच समजत नाही. नरः संसारान्ते विशति यमधानीजयनिकाम् ॥१६॥ शिखरिणी क्षणी होई याल, क्षाण तरुण रंगेल, फधि तो- पन्धोन्मुक्त्यै राजु मसमुसान्कुर्वते कर्मपाशान् भिकारी होई या क्षणिक धनसंपन यनतो।। अन्तःशान्त्ये मुनिशवमतानत्मचिन्तां भजन्ते ॥ क्षण हो म्हातारा-किति सुरकुत्या त्या तनुवरी तीये मजन्यमुमजलधेः पारमारोदुकामाः अशा संसारान्ती नटसमचि लोपे यमपुरीं ॥१६॥ सर्व प्रामादिकमिह भरभ्रान्तिमाजां नराणाम् ॥१४॥ गधार्थ- मागमाचे जीवन हे नाटक व मनुष्य हा नट. तो क्षति शालविक्रीति पाहावें तो पाल; धनात रंगेल तुरुग, क्षणांत भिकारी, पर होण्या पन्धनमुक्त, या फरनी घेती नयी यंधन सत धन पा! अमेर, श्रादी मुरकुतलेल्या देहाचा उला अंतःशांतिस पति लावुनि नयाँ शारनादि ही चिन्तन।। म्हातारा; भागि अशा संगाराच्या नाटकाच्या शेवटी २ तीपी पति युवा भनेक, तरण्या पापाघितो दुस्तर! यमपुरीच्या पायाओत लुप्त होतो. संसारी भ्रमतां प्रमाद करिती सारेच,ऐसे नर॥ १४ ·. गद्यार्थ- (प्रकरण १७ वें) जग, जीवन, जन्म, संसार, आयुष्य, गृहस्थाश्रम. १२१ न संसारोत्पन्नं चरितमनुपश्यामि कुशलं गद्याय- । विपाकः पुण्यानां जनयति भयं मे विमृशतः ॥ पोरें ओरडनाहेत; घर गळत आहे; अंगात चिरल, महद्भिः पुण्योपैचिरपरिगृहीताश्च विपया अंथरुणांत देण, पिखा; खायला कदन, घरात सर्वत्र धूर भरलेला; वायको कर्कशा; आणि घरधनी रागीट; माघोटीला महान्तो लायन्ते व्यसनमिव दातुं विषयिणाम् ॥ १७॥ | सदा गार पाणी; . असल्या गृहस्थाश्रमाला धिकार असो! शिखरिणी न चाटे संसारी स्वहितकर कांही हि घडते विचारें, पुण्यांची परिणति मनाला भिवविते ॥ यत्रानेके कचिदपि गृहे तर तिष्ठत्यथैको महापुण्यौघांनी विषय बनती पुरचि वरे जणू चाटे द्याया विपयि मनुजा दुःखचि सरें ॥१७॥ यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र नैकोऽपि चान्ते ॥ इत्यं चेमौ रजनिदिवसी दोलयन्द्वाविवाक्षी ससारी जीवनापासून काही कुशल घडते, असे वाटत नाही. कालः काल्या भुवनफलके क्रीडति प्राणिसारैः ॥२०॥ विचार करुन पाहिले, तर पुण्याच्या परिणामाची, मनाला मोतिच वाटते; जे विषय माणूस, पुष्कळ काळ आधीच भोगत आला, मन्दाकान्ता खांना मोठी पुण्ये ही पुट करतात; आगि, अशा त-हेने विषयी | होत्या जेथे कितिक, गृहिं त्या एक राहे टिकून माणमाला, अधिकच संकटात पाडतात की काय, असे वाटते. आधी थोड्या, मग बहु, तिथे शेवटी एकही न । फांसे रात्री दिन हलवुनी कालिशी काल खेळे आयुपः क्षण एकोऽपि सर्वरलेन लभ्यते । संसाराचा पट, निनरहे, सोंगट्या तेथ झाले ॥२०॥ गद्यार्थ- नीयते तद्वृथा येन प्रमादी सुमहानसी ॥ १८॥ सोंगट्याच्या पटावरील एका घरात, सुख्यातीला अनेक भनुष्टुभ सर्य रत्नहि देऊन आयुःक्षण न लाभतो। सोंगट्या असता त्यांन शेवटी एखादीच टिकून रहावी. आधी हि जो दवही व्यर्थ महादोषी ठरेल तो ॥ १८ ॥ एक मध्यंतरी सान घरात वन्यच जमाव्या, शेवटी एकही चिार्य- राहूं नये, असा हा संसाराचा सारीपट व त्यावर मानव या सर्व रत्नं देऊन आयुष्याचा एक क्षण विकत सुद्धा, मिळत सोंगट्या व रान प दिन हे फांसे गुळखुळवीत काळ हा कालीशी नाही. अशा मोलाचे आयुष्य जो व्यर्थ घालवितो, त्याला केवढा खेळत आहे ! अपराधी म्हणा मोशन्तः शिशयः सवारि सदनं पहावृतं चाङ्गणं प्राप्ताः नियः सफलकामदुधास्ततः किं ? दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् ॥ शय्या दंगवती च रूममशनं, धूमेन पूर्ण गृहम् ॥ सम्मानिताः प्रणयिनो विभवेस्ततः कि ? भार्या निष्ठुरमापिणी प्रभुरपि क्रोधेन पूर्णः सदा सानं शीतलवारिणा च सततं; घिधिग्गृहस्थाश्रमम् ॥ कल्प स्थितं तनुभृतां तनुमिस्ततः किम् ॥२१॥ शार्दूलयिकी हित शार्दूलविक्रीडित पोरें ओरडती, गळे घर, भरे आले वैभव सर्वकामद, तरी ज्या अंगणी पंकही योला पुढे काय ते? चाने ज्या शयनी, मदन भशनी शपूंच्या शिरि पाय देउनि, तरी अन् धूर सान्या गृहीं॥ सांगा पुढे काय ते?॥ पत्नी निठुरमापिणी, घरधनी अपनी विभने निजप्रियजना, हा नित्य कोपशम सांगा पुढे काय ते? स्नानाला जल शीत संतत असा कल्पान्तायधि भायु लाभुनि नरा, धिक धिक् गृहस्थाश्रम ॥ १९ ॥ योला पुढे काय ते १ ॥ २१ ॥ गुमा०१६

·१२२
संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
गद्यार्थ-
गद्यार्थ-
कामधेनूसारखें, सर्व देणारे वैभव प्राप्त झाले, असे समजा, समुद्राच्या पत्रावर सहज भरकटत, दोन लाकडे एकमेकांच्या,
तरी पुढ काय डोक्यावर पाय देऊन शत्रु जमीनदोस्त केले, समीप यावीत, आणि क्षणाभरात दूर जावीत, त्यासारखी,
समजा,
तरी पुढ काय? आपल्या सर्व प्रियननाना विमत्र जिवाजिवाची भेट असते
देऊन उच पदाला मेलें, तरी पुढ काय आणि अगदी
कल्पान्तापर्यंत आयुष्य मानवी देहारा लाभलें तरी पुढे काय?
(हे अजून तरी कुणाग कळलेले नाही )
समें क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छूयाः
संयोगा विप्रयोगान्ताः सर्वे संसारवमनि ॥२५॥
वासनायागुरामष्टो मनोहरिणको नृणाम् ।
उपजाति
परां विवशतामेति ससारवनगुल्मके ॥ २२ ॥ क्षयास सारे निधि, कोष, जाती
उपजाति
चढोनी सारे पडतात अतीं।
संसार हे घोर भरण्य साचे
एकत्र येतां हि वियुक्त होत
संसारमागी सगळेच सान्त ॥ २५ ॥
जाळे जणू त्यांतचि वासनांचे॥
गद्यार्थ-
मन-स्वरूपी मृग हा तयांत
गुंते नि होई दुबळा नितांत ॥२२॥ में में साचवावे ते ते सर्व क्षयास जायचे, उच चढलेले,
गया-
तें तें, सर्व पडावयाचें, में एकत्र आलें तें तें वियोग पावाद
या ससाररूप घोर भरण्यात, वासनारूपी जाळे पसरलेल याचेच ससारात असा प्रत्येक परिस्थितीचा (लौकरच) अत
असते, लौन गुरफटून, मनरूपी हरिण अत्यत हतबल होतो
येतो (परिवर्तन मात्र नित्याचे)
प्रजन्ति न निवर्तन्ते स्रोतासि सरितां यथा । युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च सण्डनम् ।
आयुरादाय मानां सदा रात्र्यहनी तथा ॥२३॥ प्रथनं च तरङ्गाणामास्था नायुपि युज्यते ॥२६॥
मनु?
वसततिलका
समुद्रांत नद्या जैशा जाती, परत येति है।
वायूस वेष्टित करूं बघणेहि युक्त
आयु घेऊन मर्त्यांचे जाती रात्री तसे दिन ॥२३॥ आकाश संडित करुं झटणेहि युक्त।
गपार्थ-
लाटांस गुफु बधणे हि ठरेल युक्त
नपाचे प्रवाह, जसे (समुद्रात) जातात पण परत येत नाहीत, मास्या न योग्य ठरते परि जीवनांत ॥२६॥
तसेच, रात्रआत दिवस है, निल माणसाचं आयुष्य (क्षणाक्षणांनी गमार्थ-
मा कानी) पेऊन जातात पण परत यत नाहीत
एकवेळ, वान्याला गवसणी घालमें, आकाशाचे तुकडे
पाहणे, पाण्याच्या लाटा गुहा पाहणे, या गोटीही योग्य
पथा पाप्टंप पाष्ठं प समेयाता महोदधौ । ठरतील, पग समारोत आस्था टेवणे युरू नव्हे
समेत्य च व्यपेयातां तद्वदूतसमागमः ॥२४॥
उपजाति
यो नात्मजे न च गुरौ न प भृत्यवर्गे
संपूड रांड समीप येती
दीने दयां न कुरुते न च यन्धुपर्गे ॥
पुरन अधीयरनी जशी ती ॥
क्षणर मेहन रिमक होती
किं तम्य जीवितफलं हि मनुष्यलोरे ?
जियाजियांच्याहि अशाच मेटी ॥२४॥
फासोऽपिजीरति चिराय पलिं च मुझे ॥२७॥

·(प्रकरण १७ वें) जग, जीवन, जन्म, संसार, आयुष्य, गृहस्थाश्रम. १२३ वसंततिलका (दान =मद.) आणि, (दुःस्थितीला कंटाळून) मजन देशत्याग करीत आहेत या कृत्यातच केवळ 'त्याग' दिसून जो आत्मनां, गुरुजना, न च नोकरांस येतो. (इतरत्र कोठे लाचा पत्ता नाही.) दीनास, बंधुस, भले न करी कुणास ॥ झाला मनुप्य, तरि सार्थक काय त्यांत? ते काकही जगति दीर्घ, बळीच सात ॥ २७॥ खालील २९ व ३० हे मूळ संस्कृत श्लोक के. गु. म पा. गद्यार्थ- ओक यांनी रचलेले आहेत. ना वेद जन्मापि न जायमानो जो आपल्या मुलाचें, वहील किवा गुरुंचें, नोकरांचे, दीनांचे किंवा आप्तांचे कोणाचेच भले करीत नाही, तो मनुष्यजन्माला मृत्योर्वशं यायपशेन्द्रियः सन् ।। येऊन पल काय ? वढी सात कावळासुद्धा दीर्घ जगत जीवंस्तु जाननपि नोपयुङ्क्ते नाही काय? सामर्थ्यमात्मस्थमनास्थ एव ॥ २९ ॥ वसंततिलका गतास्ते राजानः परतरणिभोजप्रभृतयो जन्मूनही न समजे नर जन्म काय गुणो, दानं त्यागस्त्रयमपि च येपां स्थिरमभूत् ॥ मृत्यूप्रती शरण दीन बनून जाय!॥ जीवंतही असुनि जाणतही असून गुणः कोदण्डेऽद्य, द्विरदवदने दानमधुना आस्थाविहीन निजशक्तिहि योजितो न ।। २९ ।। सतां देशत्यागे निवसति वचस्त्याग इति च ॥२८॥ | गद्यार्थ- मनुष्य, जन्मूनही, जन्म हे काय आहे वें उमजत नाही ! गेले भोजादि राजे रिपुसि रविपरी आणि मृत्यूला दुबळ्यासारखा शरण जातो ! जिवंत असून आणि सगळे कळत असून, मनुष्य स्वतांतील शक्ति केवळ निष्काळजी- तेज ज्यांचे, असे ते! पणाने, अनास्थेमुळे हलगर्जीपणामुळे उपयोजीत नाही ! ज्यांच्या अंगी सदाचे टिकुन गुण, तसें दान अन् त्याग होते॥ आतां चापांतची तो 'गुण, गजवदनीं सर्गस्थितिप्रत्यवहारभाजो मनुष्यजातेरितिहास एवम् ॥ 'दान' राहे टिकून संक्षेपतो वर्णयितुं यथायन्न शक्यते किं सुधियो वदन्तु ।। देशा सोडोनी जाती सुजन, तधिं तिथं वसंततिलका 'त्याग' येई दिसून ! ॥२८॥ जन्मे, जगे, मग मरे असल्या नराचा गद्यार्थ- ऐसाच हाय ! दिसतो इतिहास साचा । (संसाराचा, वैभवापतींचा चक्रनेमिक्रम जसा व्यक्तीना तो चित्रिणे सुलभ काय न थोडन्यांत तसाच देगानाही आपल्या कचाश्यांतून सोडीन नाही. देशाच्या जें वर्णिलेच वर पंक्तिचतुष्टयांत ॥३०॥ थानत कालाचे वर्णन.) मी सूर्यासम प्रसर, आणि गद्यार्य- ज्यांच्या अंगी, गुण, दान, त्याग तिन्ही स्थिर होते असे जन्म घेऊन, थोडे जगून, मरणाऱ्या मनुष्यजातीचा असा भोजप्रमृति राजे गेले. लागि (आजच्या या दुरवस्थेत) 'गुण' | हा इतिहास थोडक्यात (वरील १९ च्या लोकांन ) यथायोग्य केरळ धनुष्यात, (गुग-दोरी.) 'दान' केवळ हत्तीच्या मुशांत, | सांगणे शक्य नाही काय ते पंडिताना सागावें. खग्धरा -0- ·प्रकरण १८ वें काल, मरण, यम, परलोकगमन. व्योमकान्तविहारिणोऽपि विहगाः संप्रामुवन्त्यापदं गद्यार्थ- वध्यन्ते निपुणैरगाधसलिलान्मत्स्याः समुद्रादपि ॥ ती सुंदर नगरी, तो महानृप, ते मांडलिकाचे कोंडाळे, दुतिं किमिहास्ति, किं सुचरितं, कः स्थानलाभे गुणः? आजूबाजूचे ते विद्वन्मंडळ, त्या चंद्रानना, ते उच्छृखल राजपुत्र, ते भाट, चारण, त्या त्यानी गाइलेल्या कथा...सर्व ज्याने कालो हि व्यसनप्रसारितकरो गृहाति दूरादपि ॥ १॥ आपल्या सामर्थ्याने स्मृतिशेष केले त्या कालास नमस्कार । शार्दूलविक्रीडित पक्षी, मात्र नभीच संचरति, त्यांयेनी, तरी, संकटें | क गताः पृथिवीपालाः ससैन्यवलवाहनाः ।। मत्स्या, सोलहि अधितून धरिती कोळी पटाईत ते॥ वियोग-साक्षिणी येषां भूमिरद्यापि तिष्ठति ॥ ३ ॥ लोकी पाप नि पुण्य काय ? कुठला मनुष्टुभ् 'स्थानामुळे लाभ तो? चतुरंगदळी मोठे । गेले पृथ्वीश ते कुठे १ ॥ ओढी काळ दुरूनही पसरनी (त्यांची वियोगसाक्षी ही । जगे अद्यापही मही ॥ ३ ॥ आपत्तिहस्तांस तो॥१॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- चतुरंगदळ असलेले ते पृथ्वीपति गेले कोठे पण त्यांच्या पक्षी केवळ आकाशति संचार करतात, तरी त्यांच्यावरही | वियोगाची साक्षी ही पृथ्वी मात्र अद्याप अस्तित्वात आहे. संक्टें येतातच. अगदी खोल समुद्रातून सुद्धा, पटाईत कोळी, माशांना पकहतातच या जर्गात पाप काय? पुण्य काय? विशेष (सुरक्षित ) स्थान लाभण्याचा तरी काय उपयोग? मान्धाता स महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः! आपले संक्टस्पी हात, दूरवर पसरून, काळ हा, दूरच्या सेतुर्येन महोदधौ विरचितः फामौ दशास्यान्तकः ॥ वस्तूंनासुद्धा खेचून घेत असतो अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं, भूपते ! नैकेनापि समं गवा वसुमती, नूनं त्वया यास्यति !!॥४ सा रम्या नगरी महान्स नृपतिः सामन्तचकं च तत् शार्दूलविक्रीडित पार्श्वे सा प विदग्धराजपरिपस् ताश्चन्द्रबिम्बाननाः ॥ मान्धाता नृप भूपी कृतयुगा-केव्हांच गेला फुठे ! सेतू पांधुनि जोवधी दशमुखा तोराम आहे फुठे १॥ उद्वृत्तः स प राजपुत्रनियहस्ते घन्दिनस्ताः कथाः गेले स्थगि युधिष्ठिरादि दुसरे; संगेन गेली मही- सर्व यस्य यशादगास्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ॥२॥ एकाच्याहि कधी; परी नृप तुझ्या जाईल रे शासविधीडित गद्यार्थ- ती रम्या नगरी, महानृपहि तो, सामन्त ते भोवती विद्वद्राजसमा समीपतिय ती-चंद्राननात्या किती॥ (भोजप्रबंध. पृथ्वीपति वाचा गर्व झालेल्या एका रामाला वकोत्ताने मृत्यूचे माहात्म्य कवि सांगतो-) कृतयुगाला तो उत्खल राजपुप्रगण, तेपन्दी, फयात्या, अहा! | भूषविणारा एवढा मोठा तो मान्धाता नृपति... पण तोही निपून कलें स्मृतिशेप सर्पचि जयं-- गेला । महासमुद्रावर रोनुबंधन वान दशमुरा रावणाला फाला नमस्कार हा॥२॥ मारणारा महापराक्रमी राम; तो तरी आज कोठे आहे ! खास ही!11४॥ ।

·१२५ - (प्रकरण १८ वें) फाल, मरण, यम, परलोलगमन. आणती असेच युधिष्टिगसारखे अनेसनेक न्याय गेले पण यामेव रात्रि प्रथमानुपति त्यांच्यापैकी एकाच्याही बरोपर (ही त्यांची सती पनी) पृथ्वी गर्ने नियम नरवीरलोकः ।। गेली नाही ती, हे राजा, आता तुझ्याबरोबर मात्र नही जापार। ततः प्रभृत्यम्मलितप्रयागः स प्रत्यहं मृत्युसमीपमेति ॥ ७॥ आकान्तं मरणेन जन्म; जरया चात्युल्यणं यौवनं; उपजाति संतोपो धनलिप्सया; गमसुगं प्रोटागनाविभ्रमः ।। ज्या रात्रि गमी यसण्यास येतो लोकमत्सरिभिर्गुणा, धनमुनो व्याटेनुपा दुर्जने- मोठा अमोहि मानी तो॥ रस्थैर्येण च संपदोऽप्युपहता मतं न कि केन या?॥५॥ मसंड तेथून कणांक्षणांही तो प्रत्यहीं मृत्युसमीप जाई ॥७ शाणविक्रीटित गवार्य- पासी या जननास मृत्यु नि जरा उन्मचही यौवना; कितीही मोठा शूर मनुष्य को यमेना, न ज्या रानी अपन, संतोपा धनलोभ, शांति दळवी लीलामुळे अंगना । गर्मात यमण्यास येतो, वा दिवमामून, संड न पहना दिव. ग्रासी मत्सर सहुणां,भुजगही रानां नृपां दुर्जन; मादिवसाला, तो मृत्यूच्या अधिकाधिक जवळवळ जात अगतो. श्रीला चंचलता न कोण जार्ग या टाकी कुणा ग्रासुन १ ॥५॥ आपदः भणमायान्ति अणमायान्ति संपदः। गमाय- क्षगं जन्म क्षगं मृत्युर्मुने किमिर न झगम् ॥ ८॥ जीवनाला मृत्यूने प्रासलेले आहे. यौवनावर आगामी वाईक्याची भयाण छाया पडलेली आहे, सतोपावर धनलोभाचा मनुटुम् पगह। यसलेला आहे. श्रींची लीला शांति ढळविग्यास टपून येती क्षणेक आपत्ति येई संपत्तिही क्षण । वसलेली आहे. सहगांना मत्सराने शह दिलेला आहे. रानाला क्षणी जन्म क्षणी मृत्यु साघो! क्षणिक काय न? सपानी पछाडलेले आहे. राजाला दुर्जनांनी आपल्या पकडीत | गधार्य- धररेले आहे. संपत्तीवर चंचलवेची छाप पडटेली आहे जगांत क्षणमर साटे येतात क्षणांत संपत्ति येते. यात जन्म कोणी वा कोणाला प्रासलेलें नाहीं ! होतो. क्षणात मृत्यु येतो. हे मुने क्षकि नाही भने काय आहे ! -0-- - उत्यायोत्याय वोद्धव्यं महद्भयमुपागतम् । मरणस्य मुने! राज्ञो जराघवटचामरा । मरणव्याधिशोकानां किमद्य निपतिप्यति ?॥ ६॥ यात्रा जगति निति स्वाधिव्याधिपदाकिनी॥९॥ उपजानि भुमङ्गप्रयात उठोनी उठोनी पहारें सदाचे या व्याधि आधि घज उंच ज्याचे चार्धक्य हे चामर शुभ्र साचें ॥ महासंकटांचे परी ये जें जें। फुट रोग या शोक या मृत्यु पैकी यामा जगी चालतसे सदाची पडे येउनी माजते तें बिलोकी ॥६॥ सम्राट् महाराज अशा यमाची nen गद्यार्य- गद्यार्य- हे मुने महाराज समाची ही मिरवक उर्गत (अनंड) मागमाने रोज उठून उठून नीट पहावे की, आर बापन्या-चारलेली आहे. वार्धक्याच्या (शुत्र कमाच्या) चन्या वर काय महासकट येणे शक्य आहे ? रोग, शोक, मृत्यु यापैटाळल्या जात आहेत व शरीरिक व मानसिक रोगम्दी पत्र आज आपणांवर काय कोमटणार आहे? उंच फडफडत आहेत.

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
विद्राविते शत्रुजने समस्ते
गद्यार्थ-
समागतायामभितश्च लक्ष्म्याम् ।।
आपल्या जारांपासून झालेल्या पुनाचे, आपला पति (त्याला
आपलाच मुलगा समजून) लाड करतांना पाहून, ज्याप्रमाणे,
सेव्यन्त एतानि सुखानि याव-
जारिणी स्त्री, त्या पतीला हसत असते, त्याप्रमाणे, देहाचे कोड.
त्तावत्समायाति कुतोऽपि मृत्युः ॥१०॥ कौतुक करणाऱ्याला मृत्यु व धनाची जपणूक करणा-याला
उपजाति
(कृपणाला) भूमि, हंसत असते. (कारण देह हा मृत्यूचें बालक
हरून, जातां रिपु ते पळून
व धन हे भूमीचे बालक असून त्यांच्यावर खरे स्वामित्व
लक्ष्मी जधीं येइ चहूंकडून ।
त्यांचेच असते.)
हे सौख्य भोगू वघतो कुणी, तों
कोठूनसा सत्वर मृत्यु येतो! ॥ १० ॥
चालत्वं च मृता माता, वृद्धत्वं च मृताः सुताः ।
गद्यार्थ-
यौवनं च मृता भार्या पातकं किमतः परम् ॥ १३ ॥
युद्धात, आपण पराभूत केलेले सर्व शत्रु पळून चाललेले आहेत.
मनुष्टुभ्
चहूंकडून लक्ष्मी वरदहस्त उमवून आपणांकडे येत आहे-
असें हैं सौख्य मनुष्य जो भोगू बघतो तोच अचानक कोठूनसा यौवनी मरणें कांता पाप याहुनि कोणते ? ॥ १३ ॥
वाल्यांत मरणे माता, वार्धक्यांतहि पुत्र ते ।
मृत्यु दत्त म्हणून येऊन उभा राहतो,
गद्यार्थ-
वाळपणीच आई मरून जावी, वृद्धपणी (कर्ते सवरते) मुलगे
वगाः कथमगाः कथमित्यनुयुले जनस्तथा देशान् । मेलेले पाहण्यास मागें उरावें, ऐनतारुण्यात पत्नी मरून जावी,
कीटक् कृतान्तपुरमिति कोऽपि न जिज्ञासते मूढः॥ ११ यापेक्षा आणखी मोठे पाप (पापफल ) तें कोगर्ते!
भार्या
"सांगा हो चंग कसा?
पण्डिते चैव मूर्से च बलवत्यपि दुर्घले ।
अंग कसा?" जन तपास हे करिती। ईश्वरे च दरिद्रे च मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥ १४ ॥
यमपुरिची जिज्ञासा
अनुष्टुभ
फुण्याहि मूर्साचिया नसे चित्तीं ॥ ११ ॥
गधार्य-
पंडिताशी नि मूर्याशी-सवला अवलासि तो।
धनी, दरिद्री, साँसी समत्वें मृत्यु वर्ततो ॥ १४ ॥
"वंगदेश कसा आहे?" "अंगदेश कसा आहे?" अशा
गद्यार्थ-
चौकशा मनुष्य परीत बसेल. पण " यमाची नगरी कशी आहे!"
याविषयी जिज्ञासा कोणालाही नाही, इतका मनुष्यप्राणी
पंडित असो, मूर्ख असो, बलवान् अमो, दुबळा असो.
मूर्ण माहे.
श्रीमंत अमो, दरिद्री अमो, मृत्यु, सर्वाशी समभावानेच वागतो.
--
मृत्युः शरीरगोतारं यसुभाज वसुंधरा ।
दुश्यारिणीय हमति स्वपति पुत्रलालनात् ॥ १२ ॥
उपमाति
रक्षी तनू स्यामति मृत्यु हांसे
रक्षी धना स्याप्रति भूमि हांसे ।
मुला करी लाड अशा पतीस
खी जारिणी सेपि य महास ॥ १२॥
दाराः पुत्रेषु रताः पुत्राः पितृधनपरिग्रहल्यमाः ।
जननी रोदनशरण परलोकगतस्य को बन्धुः ॥१५॥
उपजाति
पत्नी स्वतांच्याच मुलांत रक्त
निमग्न पोरें धन पाटण्यांत ॥
मायुष्य कंठी जननी रडून
मेल्या नराचा परि यंधु कोण? ॥१५॥

·,
(प्रकरण १८ ) काल, मरण, यम, परलोकगमन.
१२७
गद्याय-
पञ्चभिः संस्कृते देहे पञ्चत्वं च पुनर्गते ।
(मेलेला मरून जातो त्याची पर्वाच कोणाला नाही.) याची स्वां स्वां योनिमनुप्राप्ते धीर! का परिदेवना? ॥ १८॥
पन्नी मुलागाळात रमून जाते, याची मुठे मिळतीच्या वाटण्या
करन सा हस्तगत करण्यात दंग; त्याची आई विचारी (मलाच
अनुष्टुम
यमाने मार्ग का टेवलें ? आता माझी वानपुस्त कोण करणार | पांचांनी सजला देह-पंचत्वा परते यदा ।
इत्यादि चितेमुळे ) रडून रडून दिवस कठिचे, पण मेलेल्या मूळ स्थितीस तोजातां कां नरा शोकहा था? ॥१८॥
माणसाच्या प्रेमाने (यंधु होऊन ) रडणारे कोग ? गद्यार्थ-
मानदेह हा पंचमहाभूताच्या सरकारानं झाला आहे-तो
धनानि भूमी, पावश्च गोष्टे;
पुन्हा या पांचामन गेला व सा पाच भूताना, पुन्दा, मूळ रूप
प्राप्त झालें यात, हे धर्यशाली नरा! शोक कशाचा करावयाचा!
भार्या गृहद्वारि; जनः श्मशाने ॥
देह श्चितायां परलोकमार्गे
मूळ सस्कृत लोक १९ ते २६ हे के. गुरुवर्य म. पां. ओक
कर्मानुगो गच्छति जीव एकः ॥ १६ ॥ यानी रचलेले आहेत
शार्दूलविक्रीटित
असाध्य रोगस्य नरस्य वैद्य
जाई राहुनि वित्त भूमित; तशी गोठ्यांत गाईगुरें
मृत्यो! क्षणेनैव विनापवेन ॥
दायशी दयिता घरीच अवघे स्नेही सशानांत रे॥
पहे देह चितेत; मानव अधि लोकांतरा जातसे भूतं भवन्तं सलु भाविनं च
कर्मामागुनि एकटेच पर्थि त्या जाणे कपाळी असे रोगं समुन्मूलयसि प्रपन्नः ॥ १९ ॥
उपजाति
गद्यार्य-
तूंघद्य, ज्यां रोग असाध्य, त्यांचा
मनुष्यमान परलोकाच्या मार्गाला जाताना,साची संपत्ति याच
मृत्यो! झणी औपधिवीण साचा-॥
भूमीन राहून जाते; गाई गुर गोठ्यात राहतात. पत्नी घराच्या
झाला, असे, होइल रोग त्यास
दाराशी राहून जाते; स्नेही आत, स्मशानात राहून जातात;
आणि त्याचा देह चिर्तन राहून जातो आणि त्याला एकट्यालाच
येतांच संपूर्णचि नाशितोस ॥ १९ ॥
त्याच्या कर्माच्या मागून परलोक मार्गावर जावे लागते.
गद्यार्य-
हे मृत्यो ज्याना अमाध्य रोग झाटेला आहे अशा माणसांचा
सरावैद्य तू ! तू रोग्याजवळ येताक्षणीच औषधावाचून, रोग्याला
मृत्योविभेपि कि मूढ भीतं मुश्चति किं यमः ?
पूर्वी झालेल्या, बाज असलेल्या, व पुढे होणान्या सर्व रोगाचा
अजातं नव गृहाति कुरु यत्नमजन्मनि ॥ १७ ॥
समूळ नाश करतोस।
उपजानि
कशास मृत्यूस मितोस मूसा ?
प्रेयश्च ते नानयनाय कोऽपि
मितो तयाला यम सोडितो का?॥
न याहनं वा किमपि प्रहेयम् ।।
जन्मेच ना, त्या यम नेत नाहीं
काले समायासि विना विलम्वं
अजन्म होण्या कर यत्न तुहीं ॥ १७ ॥
गयार्थ-
श्रमस्य मूल्यं न हि याचसे च ॥ २० ॥
मूर्खा ! मृत्यूला कशासाठी भितोस ? भ्यालेल्या माणसास
उपनाति
त्यू सोडून देतो की काय? जो जन्मलाच नाही, लालाय काय घाई न कोणी तुज आणण्यास
तो, यम, नेऊ शकत नाही; तेव्हां जन्मच न येईल, अशी
गाडी न लागे तुज यावयास !
स्थिति मिळविण्याचा प्रयत्न कर.
तू योग्य काळी अविलंब येमी
निजश्रमांचें न च मूल्य घेमी ॥ २०॥

·-
१२८
संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
गधार्थ-
भो, भो, भीषणरुप दारुणमते मृत्योऽन्तकृत्प्राणिनां
तुला आणण्याम कोगाला धाडावे लागत नाही. तुला येण्यास साम्राज्यं भुवने विभर्पि निखिले निर्वाधमेव प्रभो ।।
गाडी धाडावी लागत नाही. तू योग्य काळी अविलंब येतोस राजानोऽपि वशे तवेह सकलाः सामात्यभृत्या यदा
आणि आपल्या प्रमाचे मूल्यहि तू मागत नाहींस !
सामान्येषु जनेषु दुर्बलतमेष्वस्मासु का वा कथा? ॥२३
एवंविधं सर्वगुणोपपन्नं
शार्दूलविक्रीडित
विहाय वैद्यं निपुणं भवन्तम् ॥
मृत्यो भीषणरूप निर्दयमते ! तू अंतकारी जनां
ययं यदन्यान् समुपाश्रयामो
तू साम्राज्य उभ्या जगी मिरविसी देवा! विरोधाविना
हा! जीविताशैव किलात्र हेतुः ।। २१ ॥ मंत्री नोकर यांसवें शरण ज्या राजेहि जाती जियें
उपजाति
आहे काय फथा अम्हांसम अशा या दुर्वलांची
तिथें ॥२३॥
अशा तुला सर्वगुणोपपन्न !
प्रवीण घेद्यासहि रे त्यजून ॥
गद्यार्थ-
दुज्यांकडे जे मर जात राहे
हे भयंकर, निर्दय मुल्यो ! तू सर्वांचा अत करणारा! तू सर्व
त्या जीविताशा यध हेतु आहे ॥२१॥
जगभर भविरोध साम्राज्यसत्ता मिरवतोस. मंत्री, नोकर यांसह
गधार्थ-
प्रत्यक्ष भूपतीच जिथे तुला शरण येतात विधे आम्हामारल्या
अशा तुला, सर्वगुणसंपन प्रवीण वैद्यासही सोडून आम्ही दुर्बल सामान्यजनांची काय क्या ?
जे दुराया पैद्यांकडे जातो त्याचे कारण जीविताशा!
मानव,
सजीवित रोगमपाकरोपि
ये सन्ता वसुधातले भगवतो भक्ता महान्तोऽपि ते
विरोगमुमश्चिरजीवितं तु॥
हा! हा! विप्रवान् स्वयं स भगवान् देवाधिदेवोऽपि प
संजीवितस्यैशिप एय नित्यं
सावेगं प्रहतास्त्वया ध्रुवममी साष्टांगपातं भुवि
वेद्यस्तु रोगस्य कदाचिदेव ॥ २२ ॥
व्यापन्नोद्धरणक्षमा अशरणाः सर्वे पतन्त्यञ्जसा ॥२४॥
उपजाति
शार्दूलविक्रीडित
रोगांसवें प्राणहि नेसि; दीर्घ-
मायुप्य व्हायें मनुजा विरोग ।। देयाचे जरि भक्त संतहि महा या मत्यलोकारी
जीवेशदू संततकी अदन
हाहा! देहधर स्वयेंच भगवान तो देवराणा जरी।
रोगेश हा येद्य फर्धी चुकून ॥२२॥
त्वेषाने प्रहरून लोळपिसि तू सायांग त्यां भूवर
गपार्य-
मातोद्धारफ तेहि सर्प पडती निःसाहारे
(तु देव सरापग) व रोगांच्या बरोबरच माणसांचे प्राणहि
दरण करतोय! भानि मामाला तर, रोगाविरहित असे, रीर्घ गद्यार्य-
मायुष्य हवे भरा (मान दुला गोइन मनुष्य दुमन्या या मोगारील महान् भगवद्भक मत असोत, इतच
चार जाती पठ)तू जावेश कायमचाग आहेग (जीवनावर
कर्ण राता अगापित व रायमची) पग हाय हाय काय, मल्स देहधारी देवाधिदेव जरी अगला, तरी, यवना,
है मानती थे, पुन, कपी काडी, रोगेश होगत. (म्हणजे मारे, ने, मन व निगाह, सरित, भूमीवर साटम
तू अशा त्याने तडापा मारनोग की आताचे उतार कर
रोप मेरा पतीलच, सी, स्वामी, रोगावर
#বি ইল না.}
रोगन पारवाना
सत्वर ॥२४॥

·, (प्रकरण १८ ) काल, मरण, यम, परलोकगमन. १२९ नाहं वेनिन नाम मे विलिखितं हन्तव्यनामावलौ तस्माद्धो यमराज ! मां नय यदा नेतुं चदीया मति- प्राप्तव्या बत भूमिवर्धनधनावस्था कदाचिन्मया । र्मा मा स्वागमनस्य देहि सदद्या प्रारसूचना कामपि ।। नूनं भीतिमुपैति नो मम मनो यद्भाव्यवश्यं ततः हन्तारं सकलस्य जीवनिवहस्य त्यां न कोऽनुव्रजेत् ! शय्योपान्तगतान् प्रियांस्तु रुदतो द्रक्ष्यामि बन्धून मत्यो निष्प्रतिकार एव भुक्ने, सागस्य भङ्गेन किम्।।२६ कथम् ? ॥ २५ ॥ शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित तेव्हां हे यमराज! ने मज जधीं इच्छा तुझ्या ये मनी जाणे मी, मम नाम लेखित असे, द्यावे घळी,त्यांमधे येण्याचं लय पूर्व सूचनहि ना आहे संभव की वनून खत मी जाईन मातीमधे । देणे दया वाटुनी।। जै होणार अवश्य, त्याविपयिंची भीतीन मन्मानसा तू जीवां सकलांस अंतक ! तुझ्या शय्येशी रडत्या मम प्रिय अशा बंधूंस पाहूं मागे न येणे कुणा? कसा?॥२५॥ लोकी अप्रतिकार मर्त्य ! तनु ही गद्यार्थ- भंगो! न चिन्ता मना ॥२६॥ गद्यार्थ- मला माहीत नाही, असे नाही, की, बळी द्यावयाचा प्राण्यांच्या वश्या यादीत माझे नाव लिहिलेले आहे! सभव आहे, की, तेव्हा, सुखेनैव मला ने, आणि, दयावतपणे, तुझ्या आगमनाची तेव्हा हे यमराज । मला नेण्याची जेव्हा तुला इच्छा होईल, सत बन्न, मी मातीतच मिसळून जावयाचा असेन. हे जे काय | यत्किंचितहि पूर्वसूचना तू यावीस, अशी माझी अपेक्षा नाही तू अटळ होणारे असेल त्याची मला मीति वाटत नाही. पुण माझ्या सर्व जीवजाताचा अतक ! तुझ्यामागून जाणे कोणाला भाग पडत शय्येशी माझे प्रिय आप्त रहतील साचे तोंड से पाहूं हीच | नाही या जगी मानव, तुला प्रतिकार करण्यास सपूर्ण असमर्थ मला चिंता लागली आहे आहे ! तेव्हा खुशाल हा देह जावो। त्याची मला चिंता नाही प्रकरण १९ वें ca- सृष्टीतलें वैषम्य; विधिलिखित; सुदैव, दुर्दैव, घरे व वाईट योगायोग, नियति; प्राक्तन, कर्म, कलिप्रभाव. भूतिनींचगृहेषु, विपसदने दारियकोलाहलो गद्यार्थ- नाशो हन्त सतामसत्पथजुषामायुः शतानां शतम् ।। नीचांच्या घरीं ऐश्वर्य नांदावे, आणि ब्राह्मणांच्या घरी दुर्नीतं तव वीक्ष्य कोपदहनमालाजटालोऽपि सन् दारिद्य ओरडून उठावें, राजनांना (अकाल) मृत्यु यावा, आणि किं कुर्षे जगदीश! यत्पुनरहं दीनो भवानीश्वरः ॥ १॥ | कुमार्ग-गामी दुष्टांना शेकडोंच्या शेकडो वर्षांचे आयुष्य लाभावे, हाय हाय! देवा! तुझे हे सर्व अन्याय पाहून, माझ्या हृदयात, शार्दूलविक्रीडित क्रोधाचा भयंकर अग्नि भडकून उठतो पण, मी, तुझें काय नीचांच्या गृहिं वित्त, विप्रसदनी दारिन्य भाकोशतें वाकडे करू शकतों! मी दीन आहे, आणि तूं सर्व शचिमान होती संतचि नष्ट, दुएचरितां आयु-शतांची शतें। ईश्वर आहेस अन्यायें तर या जळे मम जरी क्रोधाग्निने अतर देवा ! काय करू शकेन तुजसी? मी दीन, तूं ईश्वर।। - सुमा १७

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
सजति तावदोषगुणाकरं
पृथ्वी
पुरुषरलमलकरण भुवः ।।
शशीहि दिवसांभुरा; तरुणिचे झडे यौवन
तळे कमलहीन, रूपयुत हाय ! विद्येविण
सदापि तत्क्षणभनि करोति चे-
धनीच धनलुब्ध; नित्य सुजनांस ये दुर्गती
दहद कष्टमपण्डितता विधेः ।। २ ।।
नृपाधरिंच दुष्ट-सात खुपतात शल्ये हृदी ॥४॥
द्रुतविलंरित
(किंवा हेच) शार्दूलविक्रीडित
व्हावा चंद्र भुरा फिकाच दिवसां, खीचें झडे यौवन
यहुगुणी नर विश्वविभूषण
व्हावें पद्मविहीन ते सर; मुखीं सौंदर्य विद्येविण ॥
विधि कधींतरि ठेवित निर्मुन ॥
पैशाचा प्रभुलाच लोम असणे, थोरां सदा दुःस्थिति
परि फरी क्षणभंगुर त्यास तो
| राजांच्या गृहि दुए; सात मज ही शल्येमनी टोचतीं।
अहह ! घोर किती विधिमूर्ख तो॥२॥ गद्यार्थ-
गधार्य-
दिवसा चंद्र भुरकट दिसावा, स्त्रीचं तारुण्य झाइन आवें,
सर्व जगाला भूपण होपात्रोण, सर्वगुणसंपर असर पुरुष, श्रीमंतालाच धनलोभ असावा; सबनाना नेहमी दु स्थितीच
तळ्यांतली कमळे नष्ट व्हावी, सुंदरमुखाला विद्या ममावी,
ब्रह्मदेव, देव्हातरी (चुकून ) टत्पन्न करतो; पण त्याबरोबर त्या कपाळी असावी, राजांच्या भोवती दुष्टांचे कोंडाळे असावे ही
माणसाला भयंत अल्पायु करतो! हाय हाय ! विधीचा काय
सात शल्ये माझ्या मनाला सुपत राहतात.
भयंकर मूर्खपणा हा1
कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजसण्डं
यः सुन्दरतद्वनिता कुरूपा
त्यजति मुदमुल्कः प्रीतिमांश्वफ्रयाकः ।।
पतिः कुरूपः खलु रूपवत्याः ।।
उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं
यत्रोमयं तत्र दरिद्रता च
हतविधिलसितानां हन्त चित्रो विलासः ||५||
विधेर्विचित्राणि विचेष्टितानि ॥ ३ ॥
मालिनी
उपजाति
मिटुनि फुमुद जाती, शोभतो पद्मलोक
त्यजिति घुबड मोदा, हो सुखी चक्रयाक ।
सुरूप जो त्यास कुरूप मार्या
उदय इथ रवीवा, तेय तो चंद्र लुप्त
कुरूप जो त्यास सुरेख जाया ।।
कृति हतविधिची ही काय वैचित्र्ययुक्त है।
दोन्ही जिथे तेय दरिद्रताही
गद्यार्थ-
विचित्र पेशा विधिची अशी ही ॥ ३ ॥
इकडे चंद्र विकासी नील कमलें म्लान होत आहेत. तर
गवार्य-
पोचे जग उपुल होत आहे. पुनहाचा भानंद नष्ट होत आहे
गुदर पुरवाला पुष्प स्वी, मुंदर स्त्रीला कुस्प पति, दोन्ही | तर चकनाडांना प्रेमाचे भरते येत आहे. इडे सूर्य उगात
मुंदर असतील तिथे दारिता निधीच्या चेटा अत्यंत विचित्र आहे तर तिकडे च मावळत आहे. जळयामेन्या संधी
फिती विचित्र करणी ही।
-.-
-.-
हासी दियमघूमरो, गलिवयौवना कामिनी
सरो विगतयारि मुसमनभर स्वाहतेः ॥
प्रमुनपरायगः सववदुर्गतः मजनो
नृपाङ्गगगतः सलो; मनसि सप्त शल्यानि मे ॥१॥
गन्धः सुपर्णे फलमि दण्डे
तं न पुष्पं सलु चन्दनेषु ॥
विद्वान्धनान्यो न तु दीपजीवी
धातुः पुरा फोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥६॥

·(प्रकरण १९ ३) सृष्टींतलें वैपन्य; विधिलिसित; सुदैव; दुर्दैव; घरे व वाईट योगायोग; १३१ . --. उपजाति गद्यार्थ---- सुगंध सोन्यास, फळे उसाला 'मातो लौकरच रान संपेल, मुप्रभात होईल. सूर्य उगवेल येती न पुप्पे कधिं चंदनाला ॥ आणि कमलें हंसून उमलतील (आणि मी या कमलात अडकले द्वान् धनी, दीर्घ न आयु त्याला! आहे तो मुक्त होइन) अशा विचारांन कमलाच्या पोटातला कुणी दिली वुद्धि न को विधीला?॥६॥ मंग दंग आहे तों एवन्यात अचानकपणे हाय हाय 1 हति गद्यार्थ--- कमलाची वेलच उपटली। सोन्याला सुवास नाही. संसाला फ. नाहीत, चंदनाला फुलें नाहीत. विद्वान् श्रीमंताला दीर्घ आयुष्य नाही ! (ही सर्व वैगुण्ये खस्वव्यापृतिमनमानसतया मत्तो निवृत्ते जने काढून टाकण्याइतकी) बुद्धि देणारा सृष्टिकर्त्याला पूर्वी मेटलाच नाही की काय? चञ्चकोटिविपाटिताररपुटो यास्याम्यहं पक्षरात् ।। एवं कीरयरे मनोरथमयं पीयूपमास्यादय- । सन्तः संप्रविवेश वारणफराकारः फणिग्रामणीः ॥९॥ गजमुजङ्गमयोरपि वन्धनं शशिदिवाकरयोग्रहपीडनम् ।। शार्दूलविक्रीडित जो तो कार्यनिमग्न हा जन दुरी जाईल जेव्हां जरा मतिमा च विलोक्य दरिद्रतां द्वारा तोडुनि चंचुनें त्यजुनिया जाईन मी पिंजरा ।। विधिरहो वलवानिति मे मतिः ॥ ७ ॥ जो हा कीर मनोरथामृत असे चासीतसे अंतरी द्रुतविरं वित तो सोंडेपरि जाडसर्प घुसला त्या पंजराभीतरी ॥९॥ गद्यार्य- गज नि सर्प अशांसहि बंधन रविशशीसहि त्यां ग्रहपीडन ॥ घरातील माणसें, आपापल्या कामांत गुंतून, माझ्यापासून यघुनि पंडित निर्धन नित्य ते योडावेळ दूर जातील, तेव्हा, मी आपल्या चोचीनं, दार विधि बलिष्ठचि हे हृदया पटे॥७॥ तोडून, या पिंजन्यातून बाहेर पडेन...अशा त-हेच्या मनो- गया- रयस्पी अमृताचा आखाद पिंजऱ्यातला पोपट जो घेत माहे, तो हत्तीच्या सोटेसारखा जाड सर्प त्या पिंज-यात घुमला | हत्ती, साप, अम या दुर्धर्व प्राण्यांना सुद्धा बंधनात पडावें लागाउँ; सूर्य चंद्र अशा तेजोनिधीना, ग्रहांची पीडा असावी; माणि, विद्वानांना कायमचे द्वारिय असावे, हे पाहिले, म्हणजे स हि गगनविहारी ज्योतिपा मध्यचारी विधि केवढा बलिष्ठ, याची सात्री पटते. दशशतकरघारी कल्मपध्वंसकारी ।। विधुरपि विधियोगाद्स्यते राहुणासी रात्रिर्गमिप्यति भविष्यति सुप्रभातं लिसितमपि ललाटे प्रोग्झितुं कः समर्थः ? १०॥ मास्वानुदेप्यति हसिप्यति चक्रमालम् ॥ मालिनी इत्यं विचिन्तयति कोपगते द्विरेफे विहरत गगनीं जो तारकामध्यवासी हा इन्त! हन्त ! नलिनी गज उजहार दशशत किरणें ज्या, नाशितो जो तमासी ॥ विधिहत विधु तोही राहुन होइ प्रस्त यसंपतिटका विधिलिखित पुसाया कोण आहे समर्थ ? ॥ १० ॥ जाईल रात्र, मग येइ प्रभातकाल गद्यार्य- ते सूर्य पाहुनि हंसेलचि चस्वाल ॥ कोपांत भंग जाधं दंग अशा विचारी। आकाशात संचार करणारा, नक्षमतारे याच्या मध्यवती तो हाय! इत्ति उपटी नलिनी विचारी ॥८॥ | असणारा, सहस्र किरणे असणारा, अंधाराचा नाश करपारा

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
असा तो चंद्र! पण त्याला सुद्धा विधियोगाने राहू प्रासतो! कान्तं वक्ति कपोतिकाऽऽकुलतया नाथान्तकालोऽधुना
कपाळावर लिहिलेले कोण पुसू शकणार ?
व्याधोऽधो धृतचापस जितशरः श्येनः परिभ्राम्यति ।
इत्यं सत्यहिना स दृष्ट इपुणा श्येनोऽपि तेनाहत-
कैवर्तकर्कशकरग्रहणच्युतोऽपि
स्तूर्ण तौ तु यमालयं प्रतिगतौ दैवी विचित्रा गतिः॥१३॥
जाले पुनर्निपतितः शफरो वराकः ।।
शार्दूलविक्रीडित
जालात्पुनर्विगलितो गिलितो वकेन
आला मृत्यु" म्हणे कपोति रमणा
वामे विधौ धन कुत्तो व्यसनानिवृत्तिः॥११॥
होऊनियां घावरी
"खाली व्याध सुसजचापशर हा,
वसंततिलका
अन् हा ससाणा वरी"॥
कोळ्याचिया दृढ करांतुनिही सुटून
व्याधा सर्प डसे, नि वाण सुटुनी
जाळ्यामधेचि पडला परि मत्स्य दीन ।
विधी ससाण्याप्रति
दोघे जाति यमाधरीं झडकरी
साई तयास यक, जालविमुक्त होतां
दैवी विचित्रा गति ॥ १३ ॥
लोपेल संकट कसें विधि वक होतां? ॥१२॥
गद्यार्थ-
गद्यार्थ--
(दुर्दैवी योगायोगाप्रमाणे कचित् सुदैवी योगायोगहि
कोळ्याच्या घट मुठीतून, मासा, सुटला खरा पण नेमका पुन्हा येतात ) (झाडावर बसलेली ) पोती, घावरीधुबरी होऊन,
जाळ्यात जाऊन पडला. नशिबाने जाळ्यातूनही सटकला, तो आपल्या नाथाला म्हणते-"आज आपलें मरण ओढवलेले
वगळ्यानं त्याला गट्ट केलें ! देवच वाक् झालें, मग संक्टें | दिसतें। झाडाखाली धनुष्याला वाण लावून व्याध बसला आहे,
की टळणार
आणि, (वर) ससाणा उडतो आहे." पण काय चमत्कार ला
व्याधाला सर्प चावला; आणि वाण धनुध्यांतून सुटला त्याने
ससाणा मारला गेला. अशा रीतीने झटपट दोघेही यमपुरी गेले।
सल्याटो दिवसेश्वरस्य किरणैः सन्तापितो मस्तके
देवाची विचित्र लीला!
पान्छन्देशमनातपं विधिवशात्तालस्य मूलं गतः ।।
तत्राप्यस्य महाफलेन पतता भमं सशब्दं शिरः
दैवं फलति सर्वत्र, न विद्या न च पौरुपम् ।
प्रायोगच्छति यत्र भाग्यरहितस्तत्रैव यान्यापदः ॥१२॥ समुद्रमन्थनाल्लेभे हरिलक्ष्मी हरो विपम् ॥ १४ ॥
शार्दूलविक्रीडित
दुई उपल्या कुपी ता.शिरी सूर्यात लागला
फळे देवचि सर्वत्र, न विद्या न च पौरुष ।
छायेला म्हणुनीच तालतरुच्या साली पहा पातला ये अन्धिमन्यनें लक्ष्मी विष्णूला, शंकरा विष ॥ १४ ॥
मोठ्याने, पडुनी महाफल तदा टाकी शिरा भंगुनी
गधार्थ-
दुर्दैवी जिथ जाइ तेय यहुधा आपत्तिये धावुनी ॥१२॥
देवच सर्वत्र फळाला येते-ना विद्या, ना पौरप; समुद्रमंधन
गया-
तून विष्णूला लक्ष्मी मिळाली व शंकराला विष!
मध्याकाळी, उन्हाने हो तापयामुळे, कुणी एक टकल्या,
सावलीसाठी म्हान, देववशात् , ताडाच्या झाडाखाली गेला. अयममृतनिधानं नायकोऽप्योपधीनां
पण देही मोठे पल पडून धाडकन त्याचे डोके फुटले. दुदैवी शतभिषगनुयातः शंमुमूर्भोऽवतंसः ॥
माम देय जातो तेथेच बहुपा आपत्तीहि जातात
विरहयति न घेनं राजयक्ष्मा शशांक
विधिहतपरिपाकः फेन या लहनीयः ॥१५॥

·(प्रकरण १९ वें) विधिलिसित; नियति, सुदेव; दुर्दैव; घरे व वाईट योगायोग; १३३ मालिनी विधा विरुद्ध न पयः पयोनिधी मृतनिधि असोनी लोपींचा पती तो सुधीपसिन्धी न सुधा सुधाकरे ।। तमिपगहि मागे, जो शिवा भूपवीतो॥ न, वाञ्छित सिध्यति कल्पपादपे , य न तरिहि पेशा चंद्रराजा त्यजील घिहत फल लोकी कोण टाळू शकेल ? ॥१५॥ न हेम हेमप्रभवे गिरावपि ॥१७॥ पार्य- वसंततिलका खतः अमृताचा निधि असून, औपीचा पति असून, मागे होतां विरद्ध विधि, ना जल सागरांत शंभर मिपग्वराचा तांडा असून, शंकराच्या मस्तकासारख्या लामे मुघा अमृतपूर्णहि ना शशीत ।। उच पदाला भूषवीत असून, चंद्रास भय सोडीत नाही. दुष्ट कल्पद्रुमाकडुनि इष्ट न सिद्ध होते मेलंत कांचन मुळी न दिसूनि येते॥१७॥ विधीचे फळ कोण टाळू शकेल? गद्यार्थ- देव विल्द असलें, की, जलनिधीत जल सांपडणार नाही; उचीयन्ते स्म वेश्मन्यशनविरहिते निर्धने श्रोत्रियाणां सुधाकरांत मधा मिळणार नाहीं; कल्पद्रुमाकडून कल्पिनप्राप्ति यत्र श्यामाकयीजान्यपि चटकवधूचनुकोटिच्युतानि ॥ होणार नाही; मुवर्णगिरि मेहंत सोने सापडणार नाही! देवे दातर्यकरमाञ्चपलशिशुकराकृष्टमुक्तावलीक- भ्रष्टास्तत्रैव दृष्टा युवतिभिरलसं घूर्णिता सर्वज्ञोऽपि बहुज्ञोऽपि माषयोऽपि हरोऽपि च । मौक्तिकौघाः ॥ १६॥ अन्यथा नियति कतुं न शक्तः कश्चिदेव हि ॥ १८ ॥ सुमंदारमाला मनुष्टुभ सर्वज्ञानी बहुझानी। विष्णु शंकर या कुणी। गळे धान्य चोंचींतुनी पांसरांच्या, नसे शक्ति कुणाही यां । नियती बदलावया ॥ १८ ॥ घरांतून ती येति जाती तदा गद्यार्य- न ज्या अन्न, ना द्रव्य, त्या ब्राह्मणांच्या सर्वज्ञानी, बहुज्ञानी, विष्णु, शंकर, कुणीहि असो, यांपैकी, घरी वेचिले जात होतें सदा ॥ कोणालाहि नियति बदलण्याची शक्ति नाही. अकस्मात् तयां देव देतांच, अर्वाच्य पोरें गळां माळ जी तोहिती तिच्या मौकिकांचा सडा त्या गृहींच्या चित्रं चित्रं यत वत महाचित्रमेतद्विचित्रं स्त्रिया जांभया देत हो पाहती ॥१६॥ जातो देवादुचितघटनासंविधाता विधाता ।। गद्यार्य- यन्निम्बानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया ज्याच्यापाशी यायला मुद्धा नाही, इतक्या निर्धन वैदिक यतस्याः कवलनकलाकोविदः काकलोकः ॥ १९॥ पक्षणाच्या घरी, पाराराच्या चोचीतून मदलेले धान्याचे कण मंदाक्रान्ता चिले जात, त्या ब्राह्मणाला, देवानं अकस्मात् श्रीमंत करून जो नेमाने अनुचित फरी त्या विधात्याकडून मोहले, ते इतकें, की, त्याच्या अवखळ मुलाने, गळ्यांतली ऐका! ऐका! उचित घटना दोन झाल्या चुकून ॥ पोत्यांची माळ हातानं सहज ओदन तोडली, मोयांचा सडा की लिंबाचें फळहि पिकुनी सायया योग्य व्हावें रति पहला, त्याकडे परच्या स्त्रिया जोमया देत भाळसार्ने | तैसे, त्यांची रुचिसमजण्या शान काकां मसावें ॥१९॥! हात राहिल्या. (मोती सुद्धा सा घरी इतका व पदार्थ ठरला. | गद्यार्थ- देवेचण्याच्या रायकीचे कोणाला वाटले नाहीत.) (विधाता कधी रचित करणारा नव्हे) पण अहो आश्चर्यम्। चुकून, विधात्याकडून दोन समुचित घटना घडल्या. या अशा -० ·--- संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश की, कडूलिंबाच फळ पिकून साण्यालायक उरावे मी त्याची । यद्धात्रा निजभालपट्टलिसित स्तोकं महद्वा धनं रुचि समनण्याची रमजना कावळ्यांना अमावी। तत्प्राप्नोति मरुस्थलेऽपि नितरां मेरौ ततो नाधिकम् तद्धीरो भव वित्तवत्सु फपणा वृत्तिं वृथा मा पृथाः विपत्ता किं वियादेन सरत्तो हर्पणेन किम् । पे पश्य पयोनिधावपि घटो गृहाति तुल्यं जलम् २ भवितव्य भरसेव कर्मणो गहना गतिः ॥२०॥ शार्दूर विक्रीडित संकटे दुस, वा, वित्ते हर्प दोन्ही कशास ती। दैवाने लिहिलें कमी अधिक वा होणारे होतची राहे, कर्माची गूढ हो गति ॥ २० ॥ भाळी तुझ्या जे धन ते सारे तुज वाळवंटिहि मिळे, गधार्थ- मेरंत आधिक्य न॥ सकटानी वाईट वाटणे, व सपत्तीने हर्ष वाटणे, दोन्ही व्यर्थ श्रीमतास न दावि दैन्यचि फुका, होणारे ते होणारच कर्माची गति अगम्य असते धैर्या धरी उज्वल पाहे हा घट, अधि कूप उभयीं प्राप्तव्यमर्थ लमते मनुष्यो घे सारखेची जल ॥ २३ ॥ देयोऽपि तं रक्षयितु न शक्तः ॥ गद्यार्थ- तस्मान शोचानि न विस्मयो मे देवाने में तुझ्या कपाळी थोडे किंवा पुष्कळ धन लिहिले यदरमदीय न हि तत्परेपाम् ॥ २१॥ असेल, ते सर्व तुला पाळयातही मिळेल, मेस्वर गेल्याव त्याहून अधिक मिळणार नाही तेव्हा धीर धर, भा' उपजाति श्रीमताच्यापुढे दैन्य उगाच दासवू नको हा पट पहा- मिळे नगला मिळणे असे ते विहिरीत समुदात कुठेही वुडविला, तरी, सारखेच पाणी घेतो देवासिही शक्य न टाळणे तें ॥ न शोक था विस्मय होह मातें माहाचि जे ते न मिळे परातें ॥२१॥ पत्रं नैर यदा करीरपिटपे दोपो वसन्तस्य किं ? गपार्थ- नोलकोऽप्यवलोकते यदि दिया, सूर्यस्य किं दूषणम् । मागाटा मिटावयाचे, तेच मिळठे, लारा टाळण्याची धारा नैव पतन्ति चातकमुसे मेघस्य किं दूषण ? देवाला मी शक्ति नाही म्हणून मी शोक करीत नाही मग पिम्पयहि वाटत नाही, कारण जे माझे आहे, ते दुस-याला यत्पूर्व विधिना ललाटलिखित तन्मार्जितुं क क्षमः ॥२ मिळगारच नाही शार्दूलविक्रीरित ये ना पर करीरिं, दोप म्हणुनी यया घेनुसहमेपु परसो निन्दति मावरम् । रागे पसंता क्सा' तथा पूर्वपन फर्म फारमनुगच्छति ॥ २२ ॥ घूषाला दिवसा दिसे न म्हणुनी तो दोष सूर्या पसा॥ धाराही पडती न घातक्मुसी जसे सदर गात, लाये यत्सामि माय ती। तो दोर मेघा पसा? पूर्पकर्म तसे जाई फांच्या नित्य मागुती ॥२२॥ आधींचा विधिलेख जो पुमुसरे, नया- आहे पुणी कां असा! ॥२४॥ महर गाईन सामान पामरारा भरती आई सपाटे गवाएं- रापरते साकारें परम (अचूप) लाया मगून जा सतत मुझ, करीरभरा पार्ने पुरत नाहीत, तर वसंताचा शोर पुडहाला दिवस दिसू नो, हा काय सूर्यान -- ७- ·f - (प्रकरण १९ वें) विधिलिसित; सुदैव; दुर्दैव; कर्मगति. दोष? चातकाच्या मुखी, वृष्टीच्या धारा न पडल्या, तर, त्याचा | मज्जत्वम्भसि यातु मेरुशिखरं शत्रूञ्जयत्वाहवे पाला दोप का ? आधीच विधीने कपाळावर लिहिले, ते याणिज्यं कृपिसेवनादिसकला विद्याः कलाः शिक्षतु ॥ पुसून टाकण्यास कोण समर्थ आहे ? आकाशं विपुलं प्रयातु सगवत्कृत्वा प्रयत्नान् वहून् नमस्यामो देवाननु हतविवेस्तेऽपि यशगा नाभाव्यं भवतीह कर्मयशतो भाव्यस्य नाशः कुतः १ २७ वेधिर्वन्द्यः सोऽपि प्रतिनियतकमैकफलदः ।। ' , शार्दूलविक्रीडित जायो अन्धित या सुमेरुशिखरी, शस जिंको रणी कलं कर्मायत्तं किममरगणैः किं च विधिना ? घेवो वा कृपि विक्रयादि सकला विद्याकला जाणुनी। नमस्तत्कर्मभ्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ २५ ॥ यत्ने थोर उडो खगासम महान् आकाशमार्गातुनी शिखरिणी जें होणें न, घडे नः कर्मवश तें, होणे टळे कोठुनी ॥ न देवां तेही विधिशरणची; बंद्य विधि तो गद्यार्थ- री कालरनी धरुनि फल तोही वितरितो। कोणी समुद्रात बड़ोः, किंया मेस्वर चढोः युद्धात शत्रंना फले फर्मा हावी! सुरगण विधि व्यर्थचि खरे जिंको, किंवा, नोकरी, शेती, व्यापार इत्यादि सर्व विद्या कला नम या कर्मा, ज्यापुढति विधिही दुर्वल ठरे ॥२५॥ करी: ज होणे नाही ते घडगार नाही; आणि कमैवशं शिको; महाप्रयत्नानी, पक्ष्याप्रमाणे, अकाट आकाशात उहान गद्याय- होणार, तें टळणार नाही. देवांना नमा, तो, ते स्वतः विधीन्या अंकित; तेन्हां विधीलाच वन्दावं. पण तो झाला तरी ज्याच्या त्याच्या कर्माचें नियत फलच देत असतो. फल हैं कर्माच्या अधीन असते | नेता यस्य .बृहस्पतिः, प्रहरणं वज्र, सुराः सैनिकाः म्हणून देव व विधि, याचे, काही महत्त्व उरत नाही. तेव्हा स्वर्गो दुर्गमनुग्रहः किल हरेरावतो वारणः ॥ आपण, ज्याच्यापुढे विधीसुद्धा हतबल ठरतो त्या कर्मालाच इत्याश्चर्यबलान्वितोऽपि वलिमिर्भग्नः परैः संगरे वन्दू या. तयक्तं वरमेय दैयशरणं घिधिग्वृथा पौरुषम् ।। २८ ।। ब्रह्मा येन कुलालय नियमितो ब्रह्माण्डमाण्डोदरे शार्दूलविक्रीडित विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासंकटे । हाती पन, गुरू वृहस्पति, रणी सेना सुरांची जिथ दुर्ग स्वर्ग; कृपा जयासि हरिची, हत्तीहि ऐरावत ॥ रुद्रो येन कपालपाणिपुटको भिक्षाटनं कारितः इंद्राअद्भुत शक्ति ही तरि रणी त्या शत्रु जिंकी कसा! सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तस्मै नमः कर्मणे ॥२६॥ वाटे दैवचि थोर सर्व वधता,धिकार त्या पौरुपा! २८ शार्दूलविक्रीढित गद्यार्थ- ब्रह्माण्डोदर नेमिला विधि जयें, कुंभारकामाप्रत ज्याला वृहस्पति हा नेता; यासारने शत्र; सैनिक देव; विष्णूलाहि दशावतार दिधले ज्याने महादुर्घट | किला वर्ग; विष्णूचे पाठबळ, ऐरावतासारखा ही; असले केलें भिक्षु जय शिवास, कवटी देऊनिहाती सदा | निलक्षण वळ इंद्रापाशी असून त्याचाही बलिष्ठ शनी युद्धात सूर्या में फिरवी नभी सतत,त्या फर्मा नमस्ते यदा ॥ पराजय केला! सर्व पाहतां, देवालाच शरण जाणे अधिक चरै; गद्यार्थ- धिकार असो पौरुपाला। ज्याने, या प्रोडगोलामध्ये, ब्रह्मदेवाला, एवाया कुंभारा- सारसे कामाला जुंपले आहे, ज्याने, महासंरटपूर्ण अशा दहा आधिव्याधिशतैर्जनस्य विविधैरारोग्यमुन्मूल्यते अवताराच्या जंजाळांत, विष्णूलाहि फेंकले; ज्याने,शंकराला हात लक्ष्मीयंत्र, पतन्ति तत्र विवृतद्वारा इव व्यापदः ॥ कवटी देऊन भीक मागत मटकावयास लानिले; आणि, आकाशात सूर्याला में संतत फिरवितें, खा कर्माला नमस्कार असो जातं जातमवश्यमाशु विवों मृत्युः करोंत्यात्मसात् तत्किं कस्य निरंकुशेन विधिना यनिर्मितं सुस्थिरम् ॥२९ - -- ·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश शार्दूर विक्रीडित भार्या पीडा, रोग भनेक येउनि जनी, आरोग्य ते नासतें कफ, पित्त, वात म्हणती मुक्तद्वारचि आपदांस मिळतें, संपत्ति पहे तिथें ।। वैद्य, चघोनी शरीररोगांस। घेई जन्म तया तयाअटळ तो मृत्यू झी खातसे ज्योतिर्विद म्हणती की कोणा सुस्थिर ते निरंकुश विधी देतो की ग्रहगति फिरली असे इथें खास ]. कायसें? ॥२९॥ मांत्रिक निदान करिती गवार्य- की भूतानी पछाडिलें यास। मन आशिरीराचे अनेक रोग, माणसाचे आरोग्य नष्ट करून प्राक्तन कर्माचे फळ रास्तात; 'सपत्ति असेल, तेथे मुक्तद्वार असल्यासारख्या आपत्ति कोमळतात; जो जो म्हणून जन्माला आला, त्याला अटळ असें मुनिहि मानिती त्याप्त ॥ ३१ ॥ त्याला, अटळपगें त्वरित मृत्यू खाऊन टाकतो निरकुश असा | गद्यार्थ- विधि, कोणाला कोणती मुस्थिर मशी वस्तु देतो' शारीरिक विकृति पाहून वैद्य म्हणतात, कफ, पित्त, वात, अमें कांहीतरी, ज्योतिषी म्हणतात ग्रहगति फिरलेली आहे, भामाशस्य करण्डपीडिततनोानेन्द्रियस्य क्षुधा मानिक म्हणतात याला भूतांनी पछाडलें आहे, मुनि म्हणतात प्राकन कर्माचे हे अटळ फळ आहे ! फत्याखुर्विरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः ॥ तृप्तस्तपिशितेन सत्यरमसी तेनैव यातः पथा लोकाः पश्यत दैवमेव हि नृणां वृध्दी क्षये कारणम्॥३० लब्धं जन्म सह श्रिया, स्वयमपि त्रैलोक्यभूषाकरः सार्दूलविपीडित स्थित्यर्थ परमेश्वराभ्युपगतस्तेनापि मूर्धा धृतः ॥ पेटारी अहि कोंडला, क्षुधित तो, वृद्धि शीतकरस्तथापि न गतः क्षीणः परं प्रत्युत व्हायी कशी मुक्तता? प्रायःप्राक्कनमेवर्म बलवत् कः कस्य कर्तु क्षमः ॥३ रात्री वीळ करूनि उंदिर घुसे त्याच्या मुखीं आयता॥ शार्दूलविक्रीडित तन्मांसें परितृप्त त्याचि विवरें लक्ष्मीच्या सह जन्मुनी, स्वयमपि बाहेर ये तत्क्षण! चैलोक्यभूपाकर पाहा देवचि लोकहो! सकळिका ज्याचा आश्रय घेइतो शिव धरी वृद्धिक्षया कारण ॥ ३०॥ ज्याला स्वशीपवर ॥ गपार्व- याढे चंद्र न तो तरीहि; उलटा एक सर्प पेटायात कोंडला गेला व शुधेनं व्याकुळ झाला. सुक्षीण होई किती! पण देवयोग असा की, रात्री पेटायला यीळ पाहन उदीर कोणी साह फुणा न होइ ! घलवान आत शिरला तो नेमका त्याच्या तोंडात त्याला साउन त्याच्या स्या प्राक्तनाची गति ॥ ३२॥ मामाने तृप्त होऊन उंदराने केलेल्या विवरानेच त्वरें बाहेर गवाएं- पासा जनहो। पहा सगळ्यांच्या पृदिक्षयाग कारण देवच ! जो चद्र, रश्मीच्या बरोबर जन्माला अला, खत प्रत्येकाचे घेघा यदन्ति कफपित्तमरुद्विकार- भूसा आहे, ज्या शराचा त्याने आणय घेतला, लानर, साला मसरी धारण केले; तो चद्र, पाडावयायें तर एक, योतिर्विदो प्रगति परिवर्तयन्ति। | राहो, टटट शीण मात्र होतो. कोणी कोणाला साथ कई भूवामिपंग इवि भूतविदो पदन्ति नाही कारण प्रासन कर्माचेव यल पार मोठे। प्राचीनकर्म यलपन्मुनयो यन्दि ॥ ३१ ॥ .- , ·(प्रकरण १९ वें) विधिलिखित; सुदैव; दुर्दैव; फलिविलसित. १३७ देवे समय॑ चिरसंचितकर्ममारं येनाश्चलेन सरसीरहलोचनाया- सुस्थाः सुखं वसत किं परयाचनाभिः ?॥ स्रातः प्रभूतपवनादुदये प्रदीपः ।। मेरुं प्रदक्षिणयतोऽपि दिवाकरस्य तेनेव सोऽस्तसमयेऽस्तमनं विनीतः ते तस्य सप्त तुरगा न कदाचिदष्टौ ॥ ३३ ॥ क्रुद्ध विधौ भजति मित्रममित्रभायम् ॥३५॥ वसंततिलका वसंततिलका देवावरी धरुनि संचितभार पूर्ण झांफोनि ज्या पदर, दीपक लावियेला व्हा स्वस्थ शांत: करणें परयाचना न ॥ वान्यांतुनी प्रबलही मग रक्षियेला ॥ मेरूस, सूर्य करितांहि प्रदक्षिणा ती तोची तया पदर मालवितोचि अंती ते सात अश्व कधि आठहि फाय होती? ॥३३ कोपे विधीच तधि मित्रहि शत्रु होती ॥३५॥ गवार्य- गद्याय- चिरसंचित कर्माचा सर्व भार देवावर टाकून खुशाल खस्थ दिवा लावतेवेळी, स्त्रीच्या ज्या पदराने प्रबल वान्यापासून शांत चित्ताने रहा! निष्कारण कोणाची याचना का परता ? सूर्य त्याचे रक्षण केलें त्यानेच शेवटी त्याला विझवितांना पदर दिला। हा मुवर्णगिरि मेहमोंवती प्रदक्षिणा सतत करीत असून सुद्धा, / विधि रागावला म्हणजे मिनहि शत्रूप्रमाणे वागतात. त्याचे भाव, साताचे आठ कधी झाले आहेत का? त एवामी याणास्तदपि हरलब्धं धनुरिदं अरक्षितं तिष्ठति देवरक्षित स एवाहं पार्थः प्रमथितसुरारातिनिचयः ॥ सुरक्षित दैवहतं विनश्यति ।। इमास्तास्ता गोप्यो हरिचरणचित्तकशरणा जीवत्यनाथोऽपि पने विसर्जितः हियन्ते गोपालैर्विधिरपि वलीयान् न तु नरः ।। ३६ ।। कृतप्रयत्नोऽपि गृहे विनश्यति ॥ ३४ ॥ शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित दैवें रक्षित, ते जगेल, नसतां तेची हे शर, जो शिवें मज दिला त्या अन्य संरक्षण तोची असे चाप हा! देवाने हत ते, मरेल दुसरें पूर्वीचा सुरशत्रुनाशक असा भत्यंतही रश्शुत.॥ जो पार्थ तो मीच हा ! ॥. रानीटाकुनियां, अनाथहि, जगे गोपी त्याच अनन्यभक्त हरिच्या; हा पक कोणी पहा त्यां हायरे ओदुन-. फेले यत्न तरी, घरी हि मरतो, नेती गोपहि; तो विधीच बलवान् । या मानवा शक्ति न॥३६॥ कोणीतरी अन्य हा ॥ ३४॥ गधार्य-- गद्यार्य-, दुसया कोठून संरक्षण नमता, ज्याचे दैवच रक्षा असते, (कृष्णावतार संपला व गोपींना संरक्षण देत, अर्जुन, खाना ते जगणारच. इतर कितीहि मोठे संरक्षण अमो, पण, ज्याला हस्तिनापुरास नेत असनां, य कश्चित् भुरट्यांनी हल्ले वस्न गोपी दैवाने मारावयाचे ठरविलें, ते नाश पावणारच. अनाय, रानात | ओढून नेल्या. अवतारकार्य सपलें आणि अर्जुनाचे काही चालले राकलेला माणूसहि नगतो; तर दुसरीकडे, ज्याच्यासाठी | नाही, त्यावेळी तो म्हणतो- माझे वाण होते तेच आहेत; यांची शिकस्त चाललेली आहे, असा माणूस घरातल्या | शंकराने दिलेले धनुष्यहि तेच आहे, देवाच्या राचा पराभव परांत मुर्दा मरतो. फरणारा पराक्रमी अर्जुन पूर्वीचाच आहे; कृष्णांच्या मक्त गोपीहि त्याच या पण हाय, माझ्या नाकावर टिच्चून माग ५ -- सुमा.१८ ·नावान शय असे हे करियुगांतले पेदान्ती, शिमबदार संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गोपीना गोप मोडून नेत बाहेत घ भी हतबल झालो आहे। रथोद्धता विधीच बरिष्ठ होय मानव नन्हे । दुसरे काय तीन ती शुभ युगेहि संपली देव! आज यय येतसे फलि॥ कांश्चितुच्छयति प्रपूरयति या फांश्विनयत्युन्नति भृत्य कार्य न फरी; स्ताता कांश्चित्पातविधौ करोति च युनः कांश्चिनयत्याकुलान् ।। वा दिसे न नृपतींमधे अतां ॥ ३९ ॥ गग्रार्थ- अन्योन्यप्रतिपक्षसंहतिमिमा लोकस्थिति बोधयन् एप फ्रीडति कूपयप्रघटिकान्यायप्रसक्तो विधिः ॥३७॥ आहे, ज्यामध्ये नोका काम करीत नाहीत व राजात कृतज्ञता- राजा । ती तीन शुभयुगे गेली, आणि, माता कलियुग आले शार्दूलविक्रीस्ति हि उरली नाही फोगांरिक करी, दुज्यांस भरतो, नेतो कुणाला यरी पाडी अन्य कुणास, आफुल दुज्या सीदन्ति सन्तो विलसत्यसन्तः कोणास तोची फरी॥ पुना म्रियन्ते जनकश्चिरायुः ।। एका पक विरुद्ध माळ फिरवी संसार वस्तु स्थिति- परेषु मैत्री स्वजनेषु वैरं दापाया जणुं फूपयन्नघटिका- पश्यन्तु लोकाः कलिकौतुकानि ।। ४० ॥ न्यायेंच खेळे विधि ॥ ३७ ॥ वसततिलका गपार्य- संतांस दुःख, सुख केवळ दुर्जनांस काहीना रिकामे करतो, काहींना भरतो, काहींना यर नेतो, काहींना साली पाडतो, काहींना पारडे तिकडे करतो माळेचे अल्पायु पुत्र, परि याप चिरायु खास ॥ दोन भाग उलट मुल्ट पिरत देवतो, अशा त-हेने, संसाराची स्वीयांस धैर, करणे, परपया स्वमित्र सिति दर्शविण्यासाठी जणु रहाटगाडग्याच्या पद्धतीने, विधि कैशी पहा कलि करी कृति ही विचित्र कीहा करीत असतो. गया- कलियुगाचा खेळ महा-सजनांना दुख, दुर्जनांना मुरा, "देयं सप्रेरयति" मामिति दग्धधियां मुसम् । मुलें मरताहेत आणि याप चिरायु ! परक्याशी मैत्री भारी खानाशी । अष्टश्रेष्ठदृष्टीनां दृष्ट्या लक्ष्मीनिवर्तते ॥ ३८॥ मनुभ "अदृष्ट थेठ" जो मानी "देय प्रेरीमला" असें ॥ पागुचारोत्सर्व मात्र, तलियां कर्तुमक्षमाः । दुर्मपा पाहुनी स्याच्या लक्ष्मी परत जातसे ॥ ३८॥ | कलौ वेदान्तिनो भान्ति फाल्गुने यालका इय ॥४१॥ पपाप- मार्या भाटाला थेट मानून, देव मला प्रेरण देते, असे म्हन- पाया, इतमामाचे दुर्मरा पाहून, लक्ष्मी परम आते। | आनंद पडण्डीतचि,एतितीपरण्यासदेय असमर्थ। कलीतले येदान्ती गमती पोरेंचिजेवि शिमग्यांत१॥ गद्यार्प- सा गता गुममयी युगयी देय समति युग कालिः पुनः॥ नुसमा परम्मतरा रह वेवा पाहून या पटीचा रोषपुन , तदा पोरधिमान वाटतात मापि भूपरिपु पत्र उपले ॥ ३९ ॥ - .

·(प्रकरण १९ ३) विधिलिसित; सुदैव; दुर्दैष.
आसाचापि महोदधिं न वितृपो जातो जलायो पविला नाही, सर्वाना, सज्जनाच्या संगतीत राहूनहि देवाप्रमाने
मेघ प्राप्य न चातकोऽपि; चरणो भानु न लेभेऽरुणः॥ काय मिळावयाचें तेंच फल मिळते.
चंद्रः शंकरशेखरेऽपि निवसन् पक्षक्षये क्षीयते
सर्वः सजनसङ्गमेऽपि लभते दैयानुरूपं फलम् ॥४२॥ गतः स कालो यत्रासन्देवाः सेवानुवर्तिनः ।
पार्दूलविक्रीडित
दशानन! दशां पश्य तरन्ति पदोऽम्भसि ॥४३॥
झाला याडव तृप्त ना जलभरें अन्धीतही राहुन
अनुटुम्
मेधे चातक ना रीहि अरुणा देऊ शके पाय न॥
गेला तो काल की जेव्हां देवांनी सेविले तुला।
राहोनी शिवमस्तकीहि शशि तो पक्षशयें व्याकुळ; रावणा! ही दशा पाहे-शिलाहि तरती जला ॥४३॥
सी सजनसंगमींहि मिळतें देवाप्रमाणे फल ॥४२॥ | गयार्थ-
गद्याय-
(३६ व्या श्लोकातल्या प्रमाणे कालचकाचा प्रभाव अर्जुना-
वडवानलाला, राहण्यास समुद्र सापडला म्हणून काही त्याची | सारख्या सजनांनाच भोगावा लागला असे नव्हे तर रावणाला
तहान भागली नाही, किंवा चातकाला, प्रत्यक्ष मेघ सापडूनही, | मुद्धा दी पाळी आली.) रावणा ! ज्यावेळी प्रत्यक्ष देव इसी
त्याचीहि तहान संपत नाही; मोठ्या सूर्याचा सारथि झाल्याने, सेवा करीत होते, तो काल गेला ! आता हा चमत्कार पहा-
लंगच्या अक्षणाला, पाय प्राप्त झाले नाहीत; शंकराच्या मस्तकी (आज तुझ्या नाशासाठी) दगडसुद्धा पाण्यावर तरंगून (रामाचे
राहून सुद्धा चंद्राचा प्रत्येक महिन्याचा पंधरवड्याचा क्षय कांही | साह्यकारी होत) आहेत.
प्रकरण २०वें
उद्यम, पौरुष, आत्मशक्ति, पुरुपकार, यत्न, उत्साह, अभ्यास, आळस, निद्रा.
ne.38
पूर्वजन्मजनितं पुराविदः कर्म देवमिति संप्रचक्षते ।
अनुष्ठम्
उद्यमेन तदुपार्जितं चिरादेवमुद्यमवशं न तत्कथम्?॥१ होती सफल हो कायें उद्योगे न मनोरथें।
रयोद्धता
येतनिा मृग, सिंहाच्या मुखीं झोपत माय
पूर्वजन्मतकार्य आज ते
गद्यार्य-
देव हेच म्हणतात जाणते ।
काय साल रहावयाची, ती उद्योगाने होतात; नुसते
उद्यमें मिळविलेंचि ते जर
मनोरथ कस्न नव्हे निजलेल्या सिंहाच्या तोंडात, पशु काय
उपमें यक्ष न देव कां तर ॥१॥ मायते येऊन पडतात?
गद्यार्थ-
पूर्वजन्मी केलेले कर्म, तेच मागचे देव, असे पुरातत्ववेत्ते
म्हणतात. जर याप्रमाणे, देव हैं उद्योगानेच मिळविलेलें आहे, उद्योगः सलु कर्तव्यः फलं मार्जारवद्भवेत् ।
• तर, देव है उद्योगालाच वश नाही, मसें बसे म्हणता येईल ? जन्मप्रति गौर्नास्ति पयः पियति नित्यशः ॥३॥
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
उद्योग पाहिजे केला फल ये मांजरापरी ।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुसे मृगाः॥२॥'नसुनी गाय आजन्म, नित्य दूध पिते तरी ॥३॥

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गधार्य- व्रजत्यधः प्रयात्युशैर्नरः खैरेव चेष्टितैः । उद्योग करीत राहिले पाहिजे, माजराला मिळते, तसे पळ अधः कूपस्य खनक ऊर्य प्रासादकारकः ॥६ मिळेल. जन्मापासून स्वत ची गाय नमताहेि, तें दूध निल पिच ना! मनुष्टुम् खाली जाई वरी जाई कमैचि अपुल्या नर। | खोदी विहीर तो खाली! वांधी प्रासाद तो वर ॥ उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- गद्यार्य- दैवं प्रधानमिति कापुरुमा वदन्ति । माणूस साली जातो काय, किंवा, वर आनो काय, दोन्ही देयं विहाय कुरु पौरुषमात्मशच्या केवळ खत च्याच कर्मानें । विहीर खणणारा, खाली खाली जात यने ते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोपः ॥४/ मसतो; राजवाडा बांधणारा वर वर जात असतो. वसंततिलका लक्ष्मी मिळे करिति उद्यम त्या नरांस नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं 'देवप्रभाव' म्हणती परि मूढ त्यास ॥ विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा ॥ - सोइनि देव, कर पौरुष स्वप्रयत्न यत्नांतिही न फल, हा न च दोप मानें ॥४॥ भाग्यानि पूर्वतपसा किल संचितानि गधार्थ- काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ ७ ॥ जो उद्योग करील, त्या नाष्टाला, लक्ष्मी मिळते; तर हा वसंततिलका देवाचा प्रभाव असे, मूर्ख म्हणत बसतात तू देवाची कल्पना विद्या, स्वरूप, कुल, शील, सयन सेवा सोडून देऊन स्वशतीने पोप कर; प्रयत्न करूनहि यश न (तात्काल) ही न फल देति कधीच जीवा। मिळाले, तर त्यात तुला काय दोप आहे? आधी करून तप, संचित भाग्य होते वृक्षापरी अवसरी फल तेच देतें ॥७॥ किं जन्मना च महता पितृपौरुषेण ? गर्य- शल्या हि याति निजया पुरुषः प्रतिष्ठाम् ।। खस्प, फुल, शील, विद्या, कष्ट करून केलेली सेवा, यांपकी कोणतीहि गोष्ट, माणसाला काही ( ताकाल) फळ देत नाही. कुम्भो न कूपमपि शोपयितुं समर्थः आधी तपश्चर्या कस्न (लाचे फलित म्हणून ) भाग्य सचित कुम्भोद्भवेन मुनिनाम्बुधिरेय पीतः ॥ ५॥ होते, ते एखाद्या (पूर्वीच लावून ठेवलेल्या) झाडाप्रमा, वसंततिटका योग्य वेळी फल देतें. तो प्यर्य जन्म, रति थोरहि पूर्वजांची येई महत्व मनुजा निजशक्तिनेंची। न देवमिति संचिन्त्य त्यजेदुद्यममात्मनः । तो कुंम आटयुं शके न च फूपमात्र टाफी पिऊन उदधीसहि कुम्भपुत्र ॥ ५॥ अनुद्यमेन कस्तैलं विलेभ्यः प्राप्तुमिच्छति ॥८॥ गया- अनुष्टुम् मोया कुळात जन्म, पूर्वजांची महान् कृत्ये, या सर्वांचा न देवाच्या विचारांनी, सोडाया यत्न आपुला । मानसमा कर उपयोग आहे ? मापून जो महत्व पातो, तो मिळेल तेल कोणाला कधी न पिता तिळirna केवळ खत च्या साक्षीने ! पुम्भ हा, एकारी विहीर मुसा आटवू गधा- शरज नाही, पण. दुम्मत उमा झारल्या अगन्निशीनें देव (असेल तसेच हे पार, अमत्या) विचारांनी प्रेम समुदर पिऊन टार. (अगस्ति दा मिपावरमागमन कुम्भार | आपरा उद्योग सोई नये. नियोगाने (तेस पिळयाचे पान उत्पन शाला अशी पा.) न करता) विपिस्न तेल मिळण्याची इच्छा कोणी कशी करा! ---- ·०- (प्रकरण २० वें) उद्यम, पौरुष, आत्मशक्ति, पुरुपकार, यत्न, उत्साह, सूतो या सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहम् । भनुभ वायत्तं कुले जन्म मदाय तु पौरुपम ॥ ९ ॥ धैर्य, साहस, उद्योग बुद्धि शक्ति नि शार्य ते । ही सहा वसती जेथें देव साहा करी तिथें ।। १२ ॥ अनुष्टुम गद्यार्थ- कोळी या पुत्र कोळ्याचा कोणीहि असलों जरी। देवाहाती कुळी जन्म शौर्य माझ्या करी परी ॥९॥ धैर्य, पाडम, उद्योग, बुद्धि, शक्ति, पराक्रम ही महा जेथे असतात तेथे देव साह्यकारी हातो गधार्थ- (द्रौपदीवयंवराच्या वेळी केवळ तो हलक्या कुळातला म्हणून काला लक्ष्यवेधाच्या चढाओटीत घेतले नाही तेव्हाचे त्याचे यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् । तेजस्वी भाषण !-) मी कोळी असेन, कोळ्यावा मुलगा असेन एवं पुरुषकारेण विना देवं न सिद्ध्यति ॥१३॥ किंवा आणखी कोणी असेन (याकडे तुम्ही न पाहता केवळ अनुष्टुभ माझ्या शौर्याकडे, पोल्याकडे, पाहिले पाहिजे ) चांगल्या कुळांत रथान गति ये जैशी एकची चाक ज्या असे । जन्म लाभणे हे दैवाच्या साधीन, पण माझे पौरुप हे माझ्या नरयत्नायिना, तैसें यशस्वी देवही नसे ॥ १३ ॥ स्वाधीन आहे। गद्यार्थ- (कार्यसि द्वीच्या रथाला, पुरुपयत्न व देव अशी दोन चाके विहाय पौरुपं यो हि देवमेवायलम्यते असतात ) कोणत्याहि रथाला एकाच चमान गति येत नाही प्रासादसिंहवत् तस्य मूर्ध्नि तिष्ठन्ति वायसाः॥१०॥ पुरुषप्रयत्नाविना, एक दैव हंच चाक असून कार्यसिद्धीवा रप चालणार नाही अनुष्टुभ देव आधार जोमाने सोडुनी निज पौरुष । शिल्पसिंहापरी त्याच्या शिरी यसति पायस ॥१०॥ नाद्रव्ये निहिता काचित् क्रिया फलपती भवेत् । गधार्थ- न व्यापारशतेनापि शुकवापाठ्यते बकः १४॥ आपलें पौरुप सोडून, जो, दैवावर अवलंबून राहतो त्याच्या उपजानि डोक्यावर, राजवाड्यातील सिंहाच्या पुतळ्यावर, वसतात अपात्र वस्तूवरती प्रयल त्याप्रमाणे कावळे वसतात (तो अवक्षेस पात्र ठरतो) केले तरी ते सुफलत्वहीन ॥ नये, करोनी शतही प्रयास शुकापरी पोलवितां वकास ॥१४॥ या पीज, विना क्षेत्रमुतं भवति निष्फलम् । गद्यार्थ- तथा पुरुषकारेण पिना देवं न सिद्ध्यति ॥ ११ ॥ (पण देवाच्या समान दर्जा प्रयत्न, उद्योग यांना दिला तरी मनुष्टुभू त्याच्याहि मर्यादा ओळखल्या पाहिजेत दान काय, शिक्षण असे शेतीविना बीज ठरे निष्फळ पेरन । काय, प्रयत्न काय, सत्पात्रावर केले तरच फळ ) नरयत्नाविना तैसें देव सिद्धीस जाहन ॥ ११ ॥ अपान वस्तूवर वष्ट केले तर त्याला कधीच फळ येत नाही गवार्ष- शेक्डों प्रयत्न करून बगळ्याला पोपटासारखे बोलावयास शिव विणे शक्य होईल काय? बीज पेस्न मद्धा, जर ते शेतीशिवाय अन्यत्र (माळ खडकाळ भूमीत ) पेरल्यास जसे फलदायी होत नाही, तद्वत् मनुष्याच्या यताशिवाय देव सिद्धीस जात नाही. काष्ठादग्निर्जायते मध्यमानाद् भूमिस्तोयं सन्यमाना ददाति ॥ उद्यमः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सदायकत् ।। १२ ॥ मार्गारब्धाः सर्वयलाः फलन्ति ॥ १५ ॥ है

·१४२
संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
वसंततिलका
गद्यार्थ-
काठांतुनी, अमल धासुनियां निघेल
जो उद्योग सोडीत नाही; ज्याला साह्यकर्ने आहेत. १
खोदून भूमि, जलही मनुजा मिळेल ॥ ज्याच्यापाशी बुद्धि आहे, त्याच्या मागून, सावलीसारखी ला
उत्साहसाध्य न, असें जागं कार्यचीन सहचरी होऊन, लक्ष्मी नेहमी चालत असते.
मार्गव योग्य, करतां फळती प्रयत्न ॥ १५॥
गमार्य-
गच्छत्पिपीलिकापट्टिः समुद्रमधिगच्छति ।
लकडावर लोक धास्न अग्मि निघतो जमीन सोदून पाणी
न गच्छन् बैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥१९॥
मिळते. उत्साही मागसाला अस ध्य असे काहीच नाही योग्य
मार्गानं आराभल्याम सर्व प्रयत्न सफल होनात.
मनुष्टुभ
चालेल रांग मुंग्यांची तर गांठी समुद्रही !
न चालतां गण्डही जाईन पद पक ही ॥ १९ ॥
पुरुरायफलप्राप्तिर्देशालवशादिह ।
गद्यार्य-
प्राप्ता चिरेण शीघ्र या यासौ दैयमिति स्मृता ।। १६॥ (क्षुद मंदगामी) मुंग्याची रांगसुद्धा चालतय असली,
मनुष्टुभ्
म्हणजे ती (दूरवा)समुद्र सुद्धा गोठील (अत्यंत शीघ्र वहणारा)
पुरुषार्थ फल प्राप्ति देशकालानुसार ती।
गरुड सुद्धा, चारतच जर नसेल, तर, एक पाऊल तरी पुढे
उशीरा लौकरी होई तिलाची दैव योलती ॥ १६ ॥
कमा जाईल.
गार्थ-
माणसाच्या (सौर्य धैर्य, प्रयत्न, उद्योग, चिकाटी, इत्यादींनी)
न स्वल्पमप्यध्यवसायभीरोः
पुरपार्थाने अर्थात् देश कारादि (मर्यादाना ) अनुसरून जी काय
करोति विज्ञाननिधिर्गुणं हि ॥
पलपाति, बधीरा, लौकर, होत तिलाच देव असे म्हटले जाते. अन्धस्य किं इस्ततलस्थितोऽपि
प्रकाशयत्यर्थमिह प्रदीपः ॥ २०॥
अकृता पौरुपं या श्रीषिकासिन्यपि किं तया ?।
उपजाति
उद्भवोऽपि चाभाति देवादुपगतं तृणम् ॥ १७ ॥
करूं भितो स्वल्पहि जो प्रयत्न
त्या व्यर्थ विज्ञाननिधी असून ॥
अनुष्टभ
पौरपावीण मोठी धी मिळुनी काय भूषण १ ॥
करी दिला दीपक आंधळ्यास
म्हातारा येलही खाई यहच्छाप्राप्त ते हण ॥१७॥
तो फाय त्या दावितसे प्रकाश? ॥२०॥
गया-
गपार्य-
काही तरी विशेष पराकम केल्याशिवाय मोठे वैभव वाटते, लाग्यपाल, उप शनाश मोठा साठा असून उपयोग
ज्याला, याकिंचित् मुझे प्रयन्न कम्न पाहण्याची भीति
मिळाले तरी त्यात काय भूपग आहे. म्हातारा येल मुदा । काय ! धिम्याच्या हाती दिवा असून, तो लाला,
नाही देवाने मिळेल वे गवत सात यसत!
पस्तूला उजळवून दासविणार आहे !
.-
उद्योगादनिवृत्तम्प ससदायस्य धीमतः ।
छायेयानुगता वस नित्यं श्रीः सहचारिणी ।। १८॥'
उद्योगन जो मोडी,
एमित्रही ज्यास, पुद्धि ज्यांत पसे ।
धीमदभरी सदाची
ज्येपरि म्याप अनुमरीत असे ॥ १८॥
पाकनं घेहिक चेति द्विविधं विद्धि रुपम् ।
भाषनोऽद्यतनेनाशु पुरपान जीयते ॥२१॥
वसंगतिटका
स्या पालनासमचि ऐहिक विधमान
आहे असे विविध पोप नीट जाण ॥
(ये माननें फल,न ते अनिकार्यसास)
जिगरीय अपतन सत्पर प्राक्तनास ॥२॥

·(प्रकरण २० वे) उद्यम, पौरुष, यत्न उत्साह, अभ्यास, १४३ गया- गद्यार्थ- पोरस हे दोन प्रकारचे आहे हे नीट ध्यानी घ्या एक अति उंच पर्दी जाऊ इच्छिणान्याने प्रथम आपल्या(बुद्धीचा गरातन म्हणजे काल किंवा पूर्वी घडलेले, व, एक ऐहिक, आळस ज ण्यासाठी तिला प्रयत्नशील उद्यमप्रवण करण्यास्तष) म्हणजे या जगांतलें, आता घडत असलेलें या दोनापैकी | बुद्धीला गोंजारले पाहिजे परप्राप्तीची इच्छा धरणारा शेतकरी राक्तनाने येणारे फल हे अद्यतन म्हणजे आज घडणाऱ्या पाहल्या प्रथम आपल्या जमीनीला नीट नांगरीत नाही का ? रुपाने त्वरित जिंकता येते (म्हणजे प्राक्तनाचा दुष्परिणाम बालविता येतो) न लभन्ते विनोद्योग जन्तवः संपदां पदम् । सुराः क्षीरोदधिक्षोभमनुभूयामृतं पपुः ॥ २५ ॥ ना यथा यतते नित्यं यद्भावयति यन्मयः । अनुष्टुभ् यादगिच्छेच भवितुं ताडग्भगति नान्यथा ॥२२॥ उद्योगाविण कोणाला मोठे पद मिळेच न । प्याले देव सुधा,आधी क्षीराधिक्षोभ सोसुन ॥२५॥ अनुष्टु गधार्थ- नेत्य चिती, करी यन, ज्याशी तद्रूप या असे । इच्छी होण्या जसे तैसा, नान्यथा, नर होतसे ॥२२॥ उद्योगावाचून कुणालाहि वैभवाच पद प्राप्त होत नाहीं समु- द्रमथनाच्या वेळी, क्षीरसागर रागावला, व त्यातून हाराहल धार्थ- | बाहेर पडले, त्या सर्वांवर तोड काढून पुढ कष्टत राहिले तेव्हा ज्याचें, मनुष्य नेहमी चिंतन करतो, ज्याच्यासाठी प्रयत्न देवांना अमृत पिता आले करतो, ज्याच्याशी तद्रूप होतो, जसा स्वत होऊ इच्छितो तसाच उनुष्य होतो, इतर कशासारखा नाही नात्युच्चशिखरो मेरुर्नातिनीचं रसातलम । व्यवसायद्वितीयानां नाप्यपारो महोदधिः ॥ २६ ॥ निपानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः । अनुष्टुभ सोद्योगं नरमायान्ति विवशाः सर्वसपदः ॥२३॥ न भूतल अती खोल मेरूहि अति उंच न । मनुष्टुम् | उद्योगप्रिय लोकांना समुद्रहि अपार न ॥२६॥ जैसे बेडूक कूपाते, मासे पूर्ण तळ्याकडे । गद्यार्य- ये उद्योगी नरा तैसें, धन, होऊन यापुडें ॥२३॥ उद्योगप्रिय माणमाना (असाध्य काहीच नाही )मेरु अति उच गया-- आवाक्याबाहेर नाही-रमातळ अति खोल नाही, किंवा समुद्र अनुल्लभ्य नाहीं। जसे बेहूक विहिरीकडे, जसे भररेल्या तळ्याकडे मासे, तसे अगतिक होऊन, सारे वैभव उद्योगी पुरुषाकडे चालत येवें । अज्ञोऽपि तज्ज्ञतामेति शनैः शैलोऽपि चूर्ण्यते । पदमतुलमुपेतुमिच्छतोचैः वाणोऽप्येति महालक्ष्यं पश्याभ्यासविजृमितम् ॥२७॥ उपजाति प्रथममियं मतिरेय लालनीया ।। फलममिलपता कृषीरलेन हो अश ही तज्ज्ञ, परिश्रमाने चुरा गिरीचाहि घडे प्रयते ॥ प्रथमतरं ननु पृष्यते धरैव ॥ २४ ॥ विधी स्वलक्ष्यास अचूक थाण येनालीय छंद अभ्यास हा काय करू शकेन?॥२७॥ पद अतिशय उच्च इच्छित्याने गद्यार्थ- प्रथमचि ही निजगुद्धि तुटवीणे अभ्यासाने अज्ञहि तज्ज्ञ होतो, डोंगराचा हळूहळू भुगा करता रुपकहि फल इच्छितोजी तो येतो, सरावाने बाण लक्ष्यवेध करतो, अभ्यासाचा प्रभाव पहा. प्रथम न कां निजभूमि नांगरीतो? ॥ २४ ॥ -- ·१४४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश । . -~-- अभ्यासभाखति तपत्यवनौ वने च वीरस्य सिध्यति न यन्न तदस्ति किश्चित् ।। देहांतील महाशत्रु, मनुजा आळशीपणा। उद्योगासम ना बंधु, जो करी त्या विनाश ना ॥ ३ ॥ अभ्यासतो भुवि भयान्यमयीभवन्ति गद्यार्थ- सासु पर्वतगुहास्वपि निर्जनासु ॥ २८ ॥ शरीरातला आळस हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रु आहे. वसततिलका उद्योगासारखा बयु नाही. कार्य करील त्याला नाश नाही. अभ्यासरूप रवि जो तळपे नभांत वीरा असाध्य लवही न कुठे जगांत ॥ आलस्यं यदि न भवेज्जगत्यनर्थः राहील निर्जन गुहांत अशा जनास को न स्याद्वहुधनको बहुश्रुतो वा ॥ अभ्यास हा अभयरूप करी भयास ॥२८॥। आलस्यादियमवनिः ससागरान्ता गधार्थ- संपूर्ण नरपशुभिश्च निर्धनैश्च ॥ ३२॥ अभ्यासरूपी सूर्य जोवर जगावर प्रकाशत आहे, तोवर, धीराला जें साधणार नाही, असे काहीच नाही भयाण पर्वत- प्रहर्षिणी आलस्याविण घड़ता जगी अनर्थ गुहात राहणान्यांना, प्रत्यक्ष भयच, अभयरूप करण्याचे कार्य, विद्वान् वा धनिक न कोण कोण होत ॥ अभ्यास करीत असतो. आलस्य जलवलया विशाल भू ही संपूर्णा नरपशु आणि निर्धनांही ॥ ३२ ॥ अर्ध सज्जनसंसर्गादविद्याया विनश्यति । गद्यार्थ- चतुर्भागस्तु शास्त्रावैश्वतुभागः स्वयत्नतः ॥ २९॥ ( आळसाची व्यंग्यार्थाने रतुति) अहो या जगांत आळस नमता, तर मोठाच अनर्थ झाला असता. जगातले कोण विद्वान अनुष्टुभ व धनिक झाले नसते ? ( पण तसे नाही म्हणूनच बरे आहे.) सजनांच्या संगतींत । अज्ञानार्ध बने मृत ॥ आळस आहे, म्हणूनच ही समुद्रवलयांकित पृथ्वी नरपशु व चतुर्थाश स्वयत्नांनीं । चौथाई, शास्त्र जाणुनी ॥२९॥ निर्धन जन्तूंनी पुरेपूर भरलेली आहे ! गवार्थ- अज्ञानाचा नाश करण्याचे कार्य तिघाकडून होत असतें निद्राप्रियो यः खलु कुम्भकर्णो अर्धे मजनमगतीने; चौथाई शास्त्राभ्यामाने, व उरलेलें चतुर्थांश हतः समीके स रघूत्तमेन ॥ स्वप्रयतानी होत असते. वैधन्यमापद्यत तस्य कान्ता श्रोतुं समायाति कथापुराणम् ।। ३३॥ पुण्यानि यान्ति धैफल्यं येफल्यं यान्ति मातरः । शार्दूलविधीहित भाग्यानि यान्ति वैफल्यं नाभ्यासस्तु कदाचन ॥३०॥ निद्रेचा पति कुंभकर्णचि सरा! वाधार निपानीसही.' अनुष्टुम् पुण्यहि फोलची होती । व्यर्थची मातृभक्ति ती॥ लंकेच्या समरी रघूत्तम जी धेफल्य येभाग्यांना अभ्यासात कधीच ना ॥३०॥ । त्या राक्षसा संहरी॥ तेव्हा पासुनि हाय! हाय! विधवा गपार्ष- निद्रा जहाल्यावरी (असे प्रसंग येतात, यी, लापेटी) पुण्यें निपल ठरतात; ऐकायाम फयापुराणचि मदा मातृभति पोल ठरते, भगोदर गुमा वकर होतात; पग, ती येतसे मंदिरी ॥ ३३ ॥ अभ्यासास सस्पतागदचटका नाही. गार्य- दिया पति यंमार्ण, त्यालाच लकेच्या युगात रामने आलस्वं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः । मारिले लामुळे निदा विधवा झाली, तेव्हापासन ही देखत छापुराण ऐकावयाग येत अाते. (म्हणून कशापुराणाम बम मास्युपमममो पन्धुः फुयांणो नापसीदति ॥ ३१ ॥ दन्या यहलेकम पायका पंगत आतात.) -- ·प्रकरण २१ वें मित्र, मैत्री, संगति (चांगली व वाईट,) प्रेम, परिचय, संघट्टन. मित्रं प्रीतिरसायनं नयनयोरानन्दनं चेतसः ताप लागतो, हे पाहून (आपण आपले जाने म्हणजे त्याचा पात्रं यत्सुसदुःखयोः सह भवेन्मित्रेण तदुर्लभम् ॥ ताप वाचेल म्हणून) पाण्याने स्वतःचें, अमीत बलिदान केलें. (वाफ होऊन ते उडून गेले.) आता ( दूध आटल्याने) तें ये चान्ये सुहृदः समृद्धिसमये द्रव्याभिलापाकुला- (जणू काय आपल्या जलमित्राला अमीन जाळले तेव्हा आपणहि स्ते सर्वत्र मिलन्ति तत्वनिकपनाया तु तेषां विपत् ॥१॥ सहगमन करावें अशा विचाराने ) दूध भराभर वर उसळून शार्दूलविक्रीडित मनीत जाण्यास निघालें (उतूं आले तेव्हा (यहिणीने पाण्याचा हयका मारल्याने ) दुधाला पुन्हा आपला मित्र भेटल्याचा नेत्रां प्रीतिरसायनापरि, मना आनंद दे मित्र तो ऐसा दुर्लभ सिन, दुःख सुख जो मित्रासभोगतो॥ आनंद होऊन तें शात झाले --सज्जनांची मैत्री अशी असते ! होती मित्र दुजे नरास विभवीं, द्रव्यामिला खरे ते सर्वत्रचि मेटतात; विपदा त्यांची फसोटी पापानिवारयति योजयते हिताय ठरे ॥१॥ गुह्यं च गृहति गुणान्प्रकटीकरोति ।। गद्यार्य- आपद्गतं न च जहाति, ददाति काले मिन हा, प्रेमरसात घोटलेल्या दिव्यौपधीसारखा, नेनाना सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्ताः ॥ ३ ॥ पाटनो, व हृदयाला आनंद देतो. दु:सांत, सुखात दोन्ही स्थितीत पिनासह राहून ती भोगणारा मित्र दुर्मिळ. वैभव माळी, साच्या वसंततिलका दव्याची अभिलाषा धरून चिक्टणारे मित्र जगमर सर्वत्र दिसतात पा निवारुनि सदा हितमानि नेतो पग विपत्ति त्यांची कसोटी ठरते. गुह्यासि झांकुनि, गुणां उघडे करी तो ॥ सोडीन संकटि, सुकाळि सहाय्य देत सन्मित्रलक्षण असे म्हणतात संत ॥ ३॥ क्षीरेणात्मगतोदकाय हि गुणा दत्ताः पुरा तेऽखिलाः गद्यार्थ- क्षीरे वापमवेक्ष्य तेन पयसा द्यात्मा कृशानी हुतः ॥ मिर हा मित्रास पापापासून परावृत्त रहन हिताच्या मागावर गन्तुं पावकमुन्मनस्तदभवद् दृष्ट्वा तु मित्रापदं नेतो. गुपित किंचा दुर्गुण झोकून, गुण तेवढे प्रकट करतो, युक्तं तेन जलेन शाम्यति; सतां मैत्री पुनस्त्वीदशी ॥२॥ सकटात सोडीत नाही, वेळेवर सहाय्य देतो,...योरांनी सन्मिनाचे असे लक्षण सागितले आहे. शार्दूलविक्रीडित भेटे नीर तयास सर्वच दिले दुग्घे स्वतांचे गुण वाग्पादश्वार्थसम्बन्धः परोक्षे दारभापणम् । दुग्धी ताप यधूनि ते जल स्वतां मग्नीत घे होमुन । मित्रापत्ति वधूनि दूध उठले अग्नीत जाण्या त्वरें यदीच्छेद्विपुलां मैत्री त्रीणि तत्र न कारयेत् ।।४॥ मेटोनी जल शांत होइ सुजनी मिनत्व ऐसें शार्दूलविक्रीडित सरें॥२॥ पैशांची नित देवघेव करणे, वादंग वा घालणे गया:- या त्याच्या अनुपस्थितीत काही पत्नीसवें घोलणे॥ भेटीस आलेल्या पाण्याला (मिग्रधर्माम अनुसरून) दुधाने मैत्री गाइ असोटिकूनि,असलीइच्छा जयाच्यामनी खत चे सर्व गुण दिले (हे मिश्रण दुधाच्याच भावाने विकू मित्राशी अपुल्या, तयें, न करणे गोष्टी फी या लागलें) पुढे हैं दूध चुलीवर ठेवल्यावर (आपल्यासाठी) दुधाला तिन्ही ॥४॥ सुमा० १९ ·म्हगतात) भयम, मध्यन, उत्तम या स्थिति पदुधा सेपटामुळे संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गद्यार्थ- गद्यार्य- गाढमनीच टिकावी असं वाटत असल्यास मित्राशी पैशाचे खलाची मैत्री ही सकाळच्या सावलीसारखी असते-सुनावीस व्यवहार करणे, वितहवाद घालणे, त्याच्या अनुपस्थितीत त्याच्या मोठी, पण पुढे लहान होत होत शेवटी नष्ट होणारी पण पत्नीशी बोलणे, या तिन्ही गोष्टी टाळाव्या सजनाची मैत्री दुपारच्या सावलीसारखी, आधी ल्हार व पुढे वाढत जाणारी असते उपचारः कर्तव्यो यायदनुत्पन्नसोह्दाः पुरुषाः । उत्पन्नसौहदानामुपचारः बैतरं भवति ॥ ५ ॥ कराविर शरीरस्य नेत्रयोरिव पक्षमणी। अप्रोक्तमपि कुर्वन्ति तन्मित्रं, मित्रलक्षणम् ॥ ८॥ भार्या जॉरि जडेन मंत्री तोवर जावें करीत उपचार । मनुष्टुभ जुळतां मैनी, पुढती उपवारचि होति दांभिकाचार ५ देहकार्य जसे हात, पापण्या नेत्ररक्षण। गद्याय-- अनुक्त करिती जे, ते मित्र, ते मित्रलक्षण ॥ ८॥ गद्यार्थ- गाटमैत्री जोवर उत्पन्न झाली नाही तोवर औपचारिक वागणे ठीक आहे पण गाड स्नेह जमल्यावर मग औपचारिकपणा देहाचे काम जसे हात, डोळ्याचे रक्षण जसे पापण्या, पा, हा दांभिकपणाच वाटतो न सागतो करतात, तसेंच मिनकार्य न सागता करणारा तो मित्र व तसे करणे हे मित्ररक्षण फलहान्तानि हाणि कुनाक्यान्तं च सौहृदम् । सतप्तायसि सस्थितस्य पयसो नामापि न भूयते पुराजान्तानि राष्ट्राणि कुफर्मान्त यशो नृणाम् ॥ ६ ॥ मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ।। अनुष्टुभू घुयाफ्ये नासतो स्नेह । कलहें घुडते गृह ॥ स्वात्या सागरशुक्तिसपुटगतं तज्जायते मौक्तिकं पुराजे नाश राष्ट्राचा । फुपर्मानी सुकीर्तिचा ॥६॥ प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ।। ९॥ गपार्य- शार्दूलविक्रीटित कलहामुळे घर युडत, वाईट योल्प्यान नह नासतो, प्रायें उत्तममध्यमाघमपणा ये संगतीच्यामुळे ! वाईट राजामुळे राष्ट्र लयाराजातें, वाईट वानी एकीतीचा अधीर्तित गोडमौक्तिक बने पाणीहि स्वातीतलें। नाश होतो मोत्याचेसम तेच नीर नलिनीपत्रांवरी शोभते तापे लोह, तिथे पडे जल तदात्याचे नुरे नांय ते र आरम्भगुर्गी क्षयिणी क्रमेण (मराटीन अधम मध्यम उम अमा कम बराइली लषी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् ॥ भास्यान उलटा मम धरला आह )तल्या सहारा दिनम्य पूर्वार्धपरार्धभिन्ना पहले तर याच भणारात न मुस सरत नाही देर छायेर मैत्री सटसजनानाम् ॥ ७ ॥ कमलल्या पानावर पाण्याचे थेंब मोत्याचे (मुस)सपल परतात भाी मातीनक्षत्रात तेच थेंब समुद्रातल्या शिरा उपवानि पहरे तर प्रत्यक्ष मोतीच सापासून तयार हो। (ने मारंमि मोठी,लघु हो प्रमें ती गदान आधी परियोर अती। प्राप्त होतात ( मराठी पर्शन, दुसन्या मोठी arम सरी छाया मशाली नि दुपार जैशी मप्यम, ५ चौपीन मधम संसर्गदशा दाविया माहेन) मैत्री सलांची, सुजनांचि तशी ॥ गद्यार्थ- ·(प्रकरण २१ ३) मित्र, मैत्री, संगति, (चांगली व पाईट, ) प्रेम, परिचय, संघट्टन, उत्कृष्टमध्यमनिकृष्टजनेषु मैत्री रयोदता यद्वच्छिलासु सिकतासु जलेपु रेखा ।। म्हणति सरय घड़े सरलांमधे कधि कधी घडते कुटिलांमधे ॥ भैरै फ्रमादधममध्यमसज्जनानां सरल अन् कुटिलांत घडे जधीं यद्वच्छिलासु सिकतासु जलेपु रेखा ॥ १० ॥ धनुशरांसम अल्प टिके तीं ॥ १२॥ भार्या गद्यार्थ- उत्तम,मध्यम अधमचि यांची मैत्री जधी फुणा घडते। असा सामान्य नियम, की, सरलासरल'त मैत्री घडते. बक दगडांवरियालूवरि, जलायरी रेघ ती जणूं ठरते ॥ व यक याचीहि मैत्री कधी कधी घडते. पण कधी जर बाय पैरहि अधम, नि मध्यम, उत्तम यांचे अनुक्रमें तैसें- सरल यांची संगत घडलीच, तर, ती धनुष्य व याण यांच्या घोडे, वाळू, पाणी यांवर रेघेपरीचि होत असे ॥१०॥ | सानिध्याप्रमाणे क्षणभरच टिाते. (धनुष्य वांकडे य वाण गद्यार्थ- सरळ; धनुध्याला याण क्षणभरच लागतो, व याण लगेच सारा एकाद्याला अनुफमें उत्तम मध्यम अधम अशा माणसांची | सोडून दूर जातो.) मैत्री घडली तर अनुक्रमे ती दगडावरील रेघेप्रमाणे (उत्तमांची, चिरस्थायी) पावरील रेषेप्रमाणे (मध्यमाची; अल्पकाळ सखे साहजिकः स्नेहो दूरादपि विराजते । टिकणारी.) व पाण्यावरील रेघेप्रमाणे (अधमांची; तत्कालभंगी) चकोरीनयनद्वंद्वमानंदयति चंद्रमाः ।। १३ ॥ असते. उलट, पैर, जर अधमाशी, मध्यमांशी, उत्तमांशी घडले, तर तेंहि अनुकौ दगडावरील रेघ ( कायमचे) वाढूतील अनुष्टुभ रेप (अल्पजीवी) व पाण्यावरील रेप (तत्कालभंगी) ठरते. सहज स्नेह, हे मिश्रा, सिद्ध होई दुरूनही । देई मोदनमचंद्र चकोरीनयनां महीं ॥ १३ ॥ भृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति गद्यार्य- गापश्च गोभिस्तुरगास्तुरङ्गैः॥ मिना । सहज स्नेह हा दुरून मुद्धा दिसून पहतो. आका- मूर्खाश्च मूर्खः सुधियः सुधीमिः शांतला चंद्र पृथ्वीवरच्या चकोरीनेत्रांना आनंद देत नाही का? समानशीलव्यसनेषु सख्यम् ।। ११ ॥ व्यतिपजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु- शार्दूलविक्रीडित पाहोनी हरिणांसि मात्र हरिण जाती तयामागुती न रालु बहिरुपाधीप्रीतयः संश्रयन्ते ।। चैलांशी यध पैल, संग धरिती घोडेचि घोड्यांप्रति ॥ विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीकं मूर्खाशी नित मूर्ख, सस्य करिती सुशामती सुन्न ही द्रयति च हिमरश्माबुद्गते चन्द्रकान्तः ॥ १४ ॥ ज्यांचे शील नि आवडी सम, जडे त्यांचीच मैत्री मालिनी महीं॥ ११॥ गद्यार्थ- निगडित करि जीयां आंतली मोढ कांहीं हरिणांशी हरिण, बैलाशी वैल, घोड्याशी घोडे, मूर्खाशी मूर्ख, प्रणयहि यहिरंगी आश्रया घेत नाहीं॥ व सुझाशी सुज्ञ संगत घरीत असतात. समान शील व आवडी- उमलवि रवि एका पुंडरीकाचि का तो? निषती असतात त्यांचेच सख्य जमते. विधु उदयिंच का होचंद्रकांत द्रवे तो?॥ १४ ॥ गद्यार्थ- सरलयोः किल सख्यमुदाहृतं कोही एक, गूढ, अंत.म्य, अशी थोड असते, ती जीवा- जीवाना निगडित करते. प्रेम हे वाह्य (रंगस्पादि) टपाधीदर कुटिलयोर्घटनैव कदाचन ॥ अवलंबून नसते. सूर्य हा एकय्या पुंडरीकालाच का उमलवितो? यदि भवेत्सरलेन खलेन वा चंद्रोदयाला एक चंद्रकांतच का द्रवनो! न रिमस्ति धनुःशरयोरिव ॥ १२ ॥ -- - ·देवाने अद्भुतसा , १४८ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश सौहार्दस्वर्णरेखाणामुचनीचत्वदर्शकः । गद्यार्थ- परोक्षमिति कोऽप्यस्ति परीक्षानिकपोपलः ॥ १५ ॥ सरोवरांतील कमले कोठे व सूर्य कोठे ! कुमुदवन को त्यांचा प्रिय चंद्र कोठे चिरपरिचयाने दृद्ध झालेली सजना भार्या मैनी दूर दूर राहिल्याने बहुधा कमी होत नाही. मित्रत्वकांचनाचा उच्च नीच कस परीक्षिण्या दिधला । कल्पद्रुमः कल्पितमेव सूते 'परोक्ष' हा निकप खास मनुजाला ॥ १५ ॥ सा कामघुक् कामितमेव दोन्धि । गद्यार्थ- चिन्तामणिश्चिन्तितमेव दत्ते मित्रत्वरूपी सोन्याचा उच्च नीच कम पाहण्यास 'परोक्ष सतां तु सङ्गः सकलं प्रसूते ॥ १८ ॥ (दृष्टीआइ) नामक अट्ठन क्मोटरीचा दगड देवाने उत्पन्न वसंततिलका केलेला आहे. (मित्र मित्राच्या पश्चात् , दृटीआइ, 'परोक्ष' कमा वागतो यावरून त्याची खरी परीक्षा होत असते.) दे कल्पवृक्ष नित केवळ कल्पिलें तें ती कामधेनु मनि ईप्सित मात्र देते ॥ चिंतामणी वितरि केवळ चितिले ते महाजनस्य संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः ? सत्संग मात्र वितरी सगळे जनातें ॥१८॥ पद्मपत्र स्थितं वारि धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥ १६ ॥ गद्यार्थ- मनुष्टुभ् कल्पवृक्ष क्ल्पावे तेवढेच देतो. कामधेनु इच्छावें वितकेंच थोरांचा संग कोणाला नसे उन्नतिकारक ?। देते; चिन्तामणि चिंता तेवढेच देतो सत्संग मा सगळेच देतो. पद्मपत्रावरी पापी, शोभते जणु मौक्तिक ॥ १६ ॥ गया- मोठ्यांची संगत कोणाला उपस्थितीस नेत नाही ! कमलाच्या असज्जनः सजनसंगिसंगात् पानावर, यःकधि पाणीहि मोलाचे सौंदर्य धारण करते. करोति दुःसाध्यमपीह साध्यम् ।। पुप्पाश्रयाच्छम्मुशिरोऽधिरूढा क सरसि वनसण्डं पङ्कजानां, फ सूर्यः ? पिपीलिका चुम्वति चन्द्रविम्बम् ॥ १९॥ फ च कुमुदवनाली कौमुदीबन्धुरिन्दुः १ ॥ उपजाति चिरपरिचययद्धा प्रायशः सबनानां क्षुद्रा जधीं सजनसंग होतो न हि विचलति मैत्री दूरतोऽपि स्थितानाम् ॥१७॥ दुःसाध्यही साध्य तदा करी तो मार्या पुप्पांचिया संगिं शियोत्तमांगी कोठे सरोरांतिल पनि चुंची शशिविम्य मुंगी ॥ १९ ॥ कमलें अन् सूर्य दूर तो फोठे है। गद्यार्य- कोठे कुमुदवनें था, सजनसंगाने पुसमुसा असाध्यहि साध्य करतो. पुषसंगर्द स्यांचा मिय चंद्र तो नभी कोठे?n मुंगी संपरा शिरी पडून चंदाचेंहि घुग्न घेते. चिरपरिचय होउनि जी अतिद मैत्री घडेचि मुजनांची। दूरदि परस्परां पापः पानसंसर्गाद्धले मारपती पुतिम् । ते रानि पधि दळे म ती साची ॥१७॥ क्या मत्सग्निधानेन मूगों याति प्रपीगगम् ।। २० ।

·स्वागता
(प्रकरण २१ ) मित्र, मैत्री, संगति, (चांगली व वाईट,) प्रेम, परिचय,संघटन. १४९
मनुष्टुम्
मायां
कांचेसि तेज पाचूचें येतसे स्वर्णोंदणीं ।
सलसंग गोड भाधी,
साचि मूर्सही होई मुश, सत्संग लाभुनी ॥ २० ॥ चचल मध्ये, निदायदिन अतीं।
गद्यार्थ-
आची, मध्य, अती,
सोन्याच्या कोंदणात हिरवी काव, पाचूचें तेज धारण
मधुरचि सर्वन साधुमंगति ती ॥ २३ ॥
गया-
करते. सज्जनसंगान मूर्सहि मुज्ञ होतो.
मसाने हा मुरुवातीम गोड, मध्यभागी (मानवी चय
आयुप्य-जीवन सामारखी) चचल, शेवटी उन्हाळ्यामारखी
वन्धनानि किल सन्ति बहूनि
(वैराण रखरखीत!) साधुमुगति मादि मध्य दोबट तिन्ही
प्रेमरञ्जमतपन्धनमन्यत् ॥
अवात रमणीय.
दारुभेदनिपुणोऽपि पहनि-
निष्क्रियो भवति पङ्कजकोपे ॥ २१ ॥ मा भूत् सजनयोगो, यदि योगो मा पुनः सहः ।।
नेहो यदि विरहोमा, यदि विरहो जीविताशा का?२४
बंधने कितितरी असुनी रे
मायर्या
प्रेमवन्धन तयांहुनि न्यारें।
न घडो सजनपरिचय,
भृग काठ जरि पोसरितो, तो
परिचय होता नसोत ते स्नेही।
पद्मकोपगत कुंठित होतो॥ २१ ॥
स्नेही तर निरह नको,
गयार्थ--
जीधित माशा कुनि तद्विरहीं? ॥२४॥
वपर्ने खरोसर पुष्कळच प्रकारची माहेत. पण सांत
गणार्य-
प्रीतिरज्जूचे बंधन काही आगळेच लाकूड पोखरण्यांत प्रवीग माझा सजनांशी मुळात परिचयच न घडो परिचय घडलाच
भुंगा कमलकोपांत कुंठिन का होतो?
तर निदान स्नेह उत्पन्न न होतो स्नेह झालाच तर मग निदान
विरह न घहो- (कारण सत्सग हा जिवाला असा चटका
लावणारा आहे, की) लांचा विरह पडला, तर जीविनाशा
सर्वकर्माणि संत्यज्य कुर्यात्सजनसंगमम् ।
कुठून राहणार
एतस्कर्म निराग, लोकद्वितयसाधनम् ॥ २२ ।।
मनुष्टुम्
जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सन्यं
कर्मे सहि सोडून, करा सत्संगसेनन ।
मानोन्नति दिशति पापमपाकरोति ॥
निधि कर्म हे एक, द्वैलोक्याचेच साधन ॥ २२ ॥
चित्तं प्रसादयति दिनु तनोति कीर्दि
गद्यार्य-
सत्सङ्गति: कयय किं न करोति पुंसाम् ॥२५॥
सारी कर्मे सोडून एक सत्संग परावा हे कम एक निरोध,
इहपरलोकांतलें साध्य देणारे आहे
दमततिलका
धीमांच नष्ट करिते,मुखि सत्य आणी
मानांत वाढ करिते, अब तें होनी।
खलसत्यं प्राडमधुरं, वयोऽन्तराले, निदापदिनमन्ते। चिचा करी मुदित, कीर्ति दिगन्ति नेते
एकाऽऽदिमध्यपरिणतिरमणीया साधुजनमैत्री ॥२३॥ सत्संगती बदन काय करी नगते? ॥२५॥

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ- बुद्धीचे जडत्व नष्ट करते, सत्य बोलण्यास शिकविते, मान वाढविते, पापहरण करते, मन प्रसन्न करते, दशदिशात कीर्ति पसरविते-सत्संगति काय करीत नाही सांगा गद्यार्थ- सत्सगाने खलांना साधुत्व येते, दु सगाने साधूना माः दुधत्व येत नाही फुलाचा वास मातीला लागतो. पण मातीच वास फुलांनी घेतला असे होत नाही ---- . दुर्जनसहवासादपि शीलोत्कर्ष न सजनस्त्यजति । प्रतिपर्वतपनवासी निःसृतमात्रः शशी शीतः ॥२६॥ यः सातः शीतसितया साधुसंगतिगंगया। भार्या किं तस्य दानैः किं तीर्थः किं तपोभिः किमध्वरैः२९॥ दुर्जनसंगहि घडुनी उपजाति शीलोत्कर्षा न टाकितो सुजन । प्रतिपा रविसंगति, सत्संगगंगाजल शुभ्र शीत सुटताक्षणि चंद्र शीत, ना उष्ण ॥२६॥ जो त्यांत माहूनि वनेल पूत ।। गद्यार्थ- कशासि स्या दान, कशासि तीर्थ दुर्जनसंगत घडली तरी खत चे मोठे शील सज्जन सोडीत तपांत यज्ञांतहि काय अर्थ ॥ २९ ॥ नाहीं प्रत्येक पर्वाला सूर्याचा सग घडूनहि, तो सपताच, बद्र गद्यार्थ- पुन्हा आपला शीतल तो शीतलच राहतो सत्सगरूपी स्वच्छ शीतल गगाजलात जो स्नान करतो फीटः सुमनसः सगादारोहति सतां शिरः । साला दान कशाला, तीर्थयात्रा कशाला, तप कशाला आदि यज्ञ तरी कशाला अश्मापि याति देवत्वं महद्भिः सुप्रतिष्ठितः ॥२७॥ अनुष्टुभ किडा सुमनसंगाने शिरी थोरांचिया बसे। कुलीनैः सह सपर्क पण्डितैः सह मित्रताम् । स्थापितां थोर लोकांनी शिलाही देव होतसे ॥ २७ ॥ ज्ञातिभिश्च सम मेलं कुर्माणो न विनश्यति ॥ ३० ॥ ཀ- अनुष्टुभ पुष्पसगाने विडासुाथोरांच्या शिरावर चढतो थोरामोठ्यांनी स्थापना केली म्हणजे दगडाचाहि देव होतो (सुमन-पुण संघटन कुलीनांशी सुशांशी स्नेह ठेवितो। किंवा धोरमनाचे) प्रेम नातलगांसंगें फरी त्या ये ननाश तो ॥३०॥ गयार्थ- सत्सगाद्भवति हि साधुता सलाना, युलीनांशी सपहन, सुशांशी मैत्री, यांधवांशी प्रेम जो ठेवतो साधूनां न हि खलसङ्गमात्खलत्यम् ।। त्याचा नाश होत नाही आमोदं कुमुमभयं मृदेव धत्ते मृद्धं न हि फुसुमानि धारयन्ति ॥ २८॥ साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थमूता हि साधवः । प्रहर्षिणी कालेन फलते तीर्थ सद्यः साधुममागमः ।। ३१ ।। सत्संग मिळतचि साधुता खलांत दुःसंगे पधि न सरत्व सजनांते ॥ मनुष्टुम पुप्पाचा परिमल मृत्तिकाचि घेई साधुदर्शन हे पुण्य, तीर्थम्पचि साधु रे। मातीचा, मुमन न गंध घे कधीही ॥ २८॥ फळे तीर्य उगीराने सत्संग फळतो त्यरें ॥३१॥ -- ·. (प्रकरण २१ वें) मिन, मैत्री, संगति (चांगली व वाईट,) प्रेम, परिचय, संघटन. गयार्थ- रावणाने, परक्या रामाची स्त्री पळविली, पण, त्यापायी त्या साधुदर्शन हे पुण्यदायी असते. साधु हे प्रत्यक्ष तीर्थच. | विचाऱ्या दक्षिण सागराला सेतूचं बंधन प्राप्त झाले । (पण त्यातल्या त्यात साधुसाच श्रेठ) तीर्थाचे फ्ल काला- तराने मिळते; सत्सगाचें ताबडतोब अतिपरिचयादवज्ञा संततगमनादनादरो भवति । मलये भिल्लपुरन्ध्री चंदनतरुकाप्टमिन्धनं कुरुते ॥ ३४॥ असाधुः साधुर्वा भवति सलु जात्यैव पुरुपो भार्या न सगादौर्जन्यं न च सुजनता कस्यचिदपि ॥ प्ररुढे संसर्गे मणिभुजगयोर्जन्मजनिते अतिपरिचयें अवज्ञा नित जाण्याने नुरेचि आदरही। मलयावरि भिल्ल स्त्रीजाळी सर्पण म्हणून चंदनही ३४ मणि हेर्दोपान स्पृशति न हि सो मणिगुणान् ३२ गद्यार्य- शिखरिणी (अति सर्वत्र वर्जयेत् ) परिचय सुद्धा अति झाला, की, असाधू वा साधू अनृत निज जात्या नर असे मान राहात नाही सतत जाण्याने अनादर होऊ लागतो मलय न संगे कोणीही सुजन अथवा दुर्जन तसे ॥ पर्वतावरील मिल्ल स्त्री चंदनच सर्पण म्हणून जाळीत असते जरी जन्मावेरी भुजग मणि सोडीचि कधिं ना न सर्पाच्या दोषां मणि, न च फणी घे मणिगुणां ॥ ३२॥ प्रेमय मास्तु, यदि चेत्पथिकेन साध, गद्यार्थ- तेनापि चेद्गुणवता न समं कदाचित् ।। सौजन्य किवा दुर्जनता ही जात्याच मनुष्योत असते. तेनापि चेद्भवतु मास्तु कदापि भङ्गो, सगतीने कुगाला दुर्जनता किंवा सुजनता येते असे नाही सर्प भद्गोऽपि चेद्भवतु यश्यमवश्यमायुः ॥३५॥ आणि त्याच्या डोक्यावरचा मणि यांचे सघन तर जन्मापासूनचे आहे ना? पण तरी सर्पाचे दोष त्या मण्याला स्पर्श करीत भार्या नाहीत किंवा तो सर्प सा मण्याचे गुणहि घेत नाही प्रेमचि न जडो माझे, त्यांतुनि न जडो पथांत कोणाशी। दुर्वृत्तिसङ्गतिरनर्थपरम्पराया त्यांतुनि जडेचि ते तर हेतुः सतामधिगतं वचनीयमन ।। न जडो गुणवान् भशाचि मनुजाशीं ॥ लंकेश्वरो हरति दाशरथेः कलत्रं जडलें प्रेम तशांतहि प्रामोति बंधमथ दक्षिणसिंधुराजः ।। ३३ ।। तरि ते जावो कधी न भंगून । तें भंगे तर राहो मम हे पसंततिलका आयुष्य पूर्ण मदधीन ॥ ३५ ॥ लोकी अनर्थ यहु दुर्जनसंग आणी गधार्थ- थोरां अकारणहि तो घडवील हानि ॥ कोणावरहि माझे प्रेम म जडो, जडले तर पायाशी नको, त्या रावणे हरियलें परफ्या स्त्रियेस त्याच्याशी जडले तर तो गुणवान् नसो, तो गुणवान् असेल तर आलें उगाचि चघ बंधन सागरास ॥३३॥ ते प्रेम न भंगो ते भगाक्याचे असेल तर माझं आयुष्य तरी माझ्या स्वाधीन असो (म्हणजे प्रेमभंगाचे दुःख सहन कर- दुर्जनसग हा सकटपरंपरा कोसळविणारा आहे, आणि, ण्यापेक्षा मी निदान थामहला तरी करू शकेन ) सबनानादि साची यापूर्वी झळ लागलेली आहे लंकापति गद्यार्थ- ·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश वृशं क्षीणफळं त्यजन्ति विहगाः, शुष्कं सरः सारसा अतिपरिचयादवज्ञा सततगमनादनादरो भवति । निद्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका, भ्रष्टं नृपं मत्रिणः ॥ लोकः प्रयागवासी कूपे लान समाचरति ॥ ३८ ॥ पुष्प पर्युपित त्यजन्ति मधुपा, दग्ध बनान्त मृगाः भार्या सर्व कार्यवशाजनोऽभिरमते, कस्यास्ति को वल्लभः १३६ अतिपरिचय अवज्ञा,जाण्याने नित्य आदरहि नुरतो। शार्दूलविक्रीडित वसुनी प्रयाग क्षेत्री स्नाने विहिरीवरीचि जन पक्षी निष्फळशा तरूसि, सुकल्या, करितो ॥ ३८॥ सोडी तळ्या सारस गद्यार्थ- मंत्री भ्रष्ट नृपा, त्यजीचि गणिका फाजील ओळख झारी, किंवा, वारवार जाणे येणे झाले, की, निद्रव्यसा माणुस ॥ साधारणत आदर नाहीसा होतो प्रयागात त्रिवेणी संगम असून टाकी शुष्क फुलास भंग, मृगही तेथले लोक घरीच विहिरीवर अघोळी करतात त्या जाळलेल्या वना स्वार्थाचेस्तव प्रेम, वल्लभ जी, आहे फुणी कां कुणा? ॥ ३६॥ दुर्जनजनससर्गात् सजनपुरुषोऽपि दोषमायाति । गद्यार्थ- रावणकृतापराधाजलधेरपि पन्धन प्राप्तम् ॥ ३९ ॥ झाडावरची फळे सपली, की, पक्षी उडाले, तळ्याचे पाणी पाटले, की, सारस दुसरीकडे, यजमानाजवळचे पैसे सुपले, की, थार्या वेश्या चाल्ली सोडून, पदच्युत झाला, की, त्या राजाला मत्री दुष्टांच्या संसगै सुजनासहि दोप चिकटती फार। थोडेच धरून राहणार मध सपला, की, त्या फुलाकडे मृग | अपराध रावणाचा, तेणें अब्धीसि वध ये थोर ॥३९॥ फिरकतो कशाला ? रानारा भाग लागून ते खाक झाले, की, गद्यार्य- हरिण त्याला सोडून जाणारच कोणीहि कामापुरते मामा ! वल्लभ (निस्वार्थप्रेमी ) कोण दुष्टांच्या संसर्गान सज्जनाना सुद्धा दोप जडतो रावणाने कुणाचा १ फेला अपराध आणि बधन लें समुद्राला । प्रेम सत्यं तयोरेव ययोयोगवियोगयोः । विकृति नैव गच्छन्ति दुष्टसगेन साधयः ।। वत्सरा वासरीयन्ति वत्सरीयन्ति वासराः ॥३७॥ आवेष्टितो महासर्पश्चन्दनः किं विपायते ? ॥४०॥ मनुष्टुम मनुष्ट खरें मेम जिथे संगे वर्षे जाती दिनांपरी । दिन यापरी दीर्घ पियोगे होतसे परी ।। ३७ ॥ 'दुएमैनीमुळे साधु क( पालटीच न । गपार्ष- सांनी दिलेलाही विप का होइ चंदन ? ॥ ४० ॥ भेट झाली म्हणजे ज्याची वर्षे भुईन दिवसांसारसी उडून गधार्थ- जातात, आग वियोगामुळे, ज्याचे दिवस घासारखे हीर्घ दुष्टांच्या संगतीने सजन मूळ समाव कोही सोरीत नाहीत होतात त्याच प्रेम सरें सोनी वेडला म्हणून काय चदन विपारी थोडाच होतो !

·-प्रकरण २२ वें xxxxxपातु यः संस्कृत काव्यवादमयांतले हे एक मोठे चमत्कारिक प्रमरण | गद्यार्थ- आहे. बहुधा प्रत्येक नाटकाच्या सुरुवातीस मंगलाचरणाचा (शंकर नेहमीं ना असतो हे प्रसिद्धच आहे ) "विष्णु म्हणून एक श्लोक असतो, त्याला नाही असे म्हणतात त्या त्या भेटण्यास येत आहे" असे ऐकून शकर घाईत उठरा वगळ्यातल्या कवीच्या आराध्य देवताचे वर्णन त्यांत असते व असा असा नागाचा करगोटा वस्न, हत्तीच्या चर्माचीच लंगोटी धूिन तो अमुक देव, वाचकांचे व प्रेक्षकाचे, सुमचे रक्षण करो (विष्णन्या स्वागताला ) धावला. पग विष्णूचा रथ जो गरुड (... पातु व ) अशा त-हेने त्या श्लोकाचा शेवट असतो. बहुतेक (हा रापचा शत्रूच ) त्याला पाहून भयभीत होऊन सर्प भूमीव नांद्या अर्थाला साधारण लिटच दिसतात. पण जोवर त्या त्या | गळून पडल, व कातड्याची ती रगोटीहि फिटली, या आराध्य देवताचे नुसते वर्णन यांत असते तोवर त्यास नांवें । परिस्थितीमुळे लाजून साली तोंड केलेला तो नम शंभर तुमचे ठेवण्याचे कारण नाही पण नांदीच्याधर्तीवर अनेक सस्कृत क्वीनी, | रक्षण करो! चमत्कृतीची हौस फेडून घेण्यासाठी रचना केली, येथपर्यंतहि ठीक आहे; पण, त्याच्याहि पुढे जाऊन त्यात शंगारहि घुसडून वित्येक कवीनी अगदी कहर केला आहे. योत देवतांचे निष्कारण शार्दूर विकीडित विडम्वन होते हैहि त्यांनी लक्षात घेतलेले नाही.काव्याच्या नावा- | "स्वेदस्ते कथमीदृशः प्रियतमे?” "त्वनेत्रवतेर्विभो !" खाली शिवपार्वतींचा भरपूर शृंगार जिथे कालिदासानेच वर्णन | "कस्माद्वेपितमेतदिन्दुवदने ” “भोगीन्द्रभीतेस्तर" ॥ केला आहे तिथे इतर क्वीना काय घोल लावावा' शार्दूलविक्रीडित "रोमाञ्चः कथमेप देवि ?” "भगवन् ! गंगाम्भसः विष्णोरागमनं निशम्य, सहसा कृत्वा फणींद्र गुणं सीकरें"- कौपीनं परिधाय चर्म करिणः शंभुः पुरो धावति ॥ रित्यं भर्तरि भावगोपनपरा गोरी चिरं पातु यः॥ २ ॥ दृष्ट्वा विष्णुरथं सकम्पहृदयः सर्पोऽपतद्भूतले शार्दूलविक्रीडित कृत्तिविरललिता, हिया नतमुसो नग्नो हरः पातु यः॥१॥ "कां गे धाम तुला प्रभु! तुझ्या नेनांतल्या अग्निने शार्दूलविक्रीडित येतां विष्णु बघूनि घाईत उठे सर्पास दोरी करी "का हा पंप तनूस ! इंदुपदने !" "सोचिया भीतिर्ने।" लंगोटी करिचर्म याधुनि कटी, धांवे पुढे सत्वरीं ॥ "कां रोमांच भसा?" "प्रभो !शिरशिरी पाहोनी गरुडा, भुजंग मिउनी साली गळे भूवर लंगोटी फिटुनी सलज्ज नत तोरक्षोतुम्हां शंकर ॥१॥ झांकी प्रेम असें शिवाकडुनि, ती गंगाजळे आणिती हेच सम्धरेत- ऐकोनी “विष्णु येई " शिव लगयगुनी रक्षो तुम्हां पार्वती! ॥२॥ सर्प दोरी करी तो गद्यार्थ- लंगोटी हस्तिचर्मा, धानि कटिस, तत्- (शिवाच्या सान्निध्यात, पार्वतीला शृंगाराची ओढ लागली. स्वागता धांव घेतो॥ पण, ते कबूल करण्याची लाज वाटली त्यावेळचा सवाद) शंकर विष्णूचा पाहुनी तो गएड, भयभरें विचारतो, "प्रिये । तुला असा घाम वा " पार्वती उत्तरते- सर्प खालीं गळाला "तुझ्या नेवांतल्या अग्नीच्या धगीनें." शंकर-“हे चन्द्रवदने नसत्वें लाजला तो शिव भसिल जनां अगाला हा क्प का वरें।" पार्वती-"तुझ्या गळ्यातल्या च्या करो रक्षणाला ॥१॥ सर्पाच्या भयाने " शंकर-"देवि अगावर हे रोमांच का?" सुभा०२० प्रिये ? " " . -- ·१५४ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश स्रग्धरा स्रग्धरा पार्वती-"तुझ्या डोक्यावरील गंगेच्या गार तुषारांनी उत्पन्न | गद्यार्थ- पेटेली ही थंडीची शिरशिरी आहे ( रोमांच नव्हे )" अशा सुरत सुपल्यानतर, एक हात शेषावर टेकून, व दुसऱ्या रीतीनें आपरा खरा भाव शंभरापासून लपवून ठेवणारी ती हाताने वस्त्र व गळरेली घेणी खांद्यावर सावरून लक्ष्मी उई पार्वती तुमचे चिरकाल रक्षण रो (पहाते, तो, हे तिचे त्यावेळचे स्वरूप पाहून, काम द्विगुमित झाल्यामुळे, विष्णूने जिला पुनश्च कवळून शय्येवर नेले अशा शार्दूलविक्रीडित त्या लक्ष्मीचे बाहु थकून गेलेलें शरीर तुम्हांस पावन करो.! आलोरामलकारली विलुलितां विभ्रचलत्कुण्डलं किचिन्मृष्टविशेष तनुतरः स्वेदाम्भसः शीकरैः ॥ तन्व्या यत्सुरतान्तशान्तनयनं वनं रतिव्यत्यये कस्तूरीयन्ति भाले, तदनु नयनयोः फजलीयन्ति,कर्ण- तत्त्वां पातु चिराय किं हरिहरकंदादिभिर्दैवतैः ? ॥३॥ प्रान्ते नीलोत्पलीयन्त्युरसि मरकतालंकृतीयन्ति देव्याः॥ शार्दूलविक्रीडित रोमालीयन्ति नाभेरुपरि हरिमणीमेखलीयन्ति मध्ये झाले कोमल केस सैला डुलती कानांतली कुंडलें कल्याणं कुर्युरेते निजगति पुरमि- झाला म्लान विलोल कोमलपणा स्दाबुर्विदूंमुळे ॥ थांनी रत, तृप्त नेन मिटतां जे शोभते आनन कण्ठभासां विलासाः॥५॥ तेंरक्षोरसिकां! वृथा हरिहरस्कंदानको प्रार्थन ॥३॥ गयार्थ- कस्तूरीभास भाळी, कोमल कोमट केश सैल झाटेले आहेन, कानातरी कुंडलें घडविति, नयनी कजलीभास, फणा हुलाहेत, लेदरिंदूनी ज्यांचा योडासा कोमलपणा म्लान झालेला शोभा नीलोत्पलांची, आहे, मुरतसमाप्त नतर (तृप्तीने ) ज्या मुसावरचे नेन मिटले उरजि गिरिसुताभूपणे पांचुवाणी ।। आहेत असे तें प्रियेचे मुरा तुझे (सायाच रसिकांचे ) चिरकाल रोमाली नाभिदेशी, रक्षण करो। विष्णु शकर वार्तिकस्वामी असली देवतें हवी जनिं हरिमणीमेखलेचाच भास आहेत यशाला व्हावे कल्याणकारी त्रिजगति पुरभित्कण्ठतेजोषिलास ॥५॥ गयार्य- उत्तिष्ठन्त्या रनान्ते भरमुरगपती पाणिनैफेन फुत्वा (शिवकाठाची काळसर निळसर हिरवट छाया पाठीच्या धृत्या पान्येन यामो विगलितकारी भारमंसे यहन्त्याः।। देहावर पडून काय काय भास उत्पन करते, ते वन) टी काठी छाया पार्वतीच्या कपाळी जणू कस्तूरीचा आभास उलम भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा यः करते; नेत्रांत काजळ घातल्यासाररों दासक्तेि, कानावर मीत शय्यामालिंग्य नीतं यपुरलसलसद्वाहु लक्ष्म्या. कम टेवन्याचा आभास करते, हदयावर पाचूचे अलंकाराचा पुनातु ।।४॥ भास, नामीचे वर रोमालीचा भास व कंबरेभोवतीं पाचूया रत्नमेखलेचा भाम करते, अमे शंकरवठच्छायाविलारा निगा दोपी, लक्ष्मी, रताते कल्याण करोत. उरपुनि उटतां एक टेफूनि हात घेणी स्कंधी गळे ती माटिनी निजयसनसयें अन्य दस्ते घरीत ॥ स्फटिक्मरकव श्रीहारिणोः प्रीतियोगात् पादोनी कांति पक्षी, दिगुनित यनतां पाम, नेलें जियेरा तदयतु यपुरेकं फाममद्विपोर्वः ।। धायिने पलंगी, क्यान्नुनि मरति गिरिसुनायाः सार्धमम्मोधिपुश्या बमला सीप रक्षो तुम्हांला ॥४॥ सरशमहसि फण्ठे यन सीमाविदः ॥ ६ ॥ घग्धरा अन्धरा ·(प्रकरण २२ वें) पातु वः १५५ भार्या यशोदा विचारते "को परे बाळा!" पृण उत्तर करतो- मन्मथफसरिपूंच्या "अग या गोपी आपल्या पुष्ट स्तनांनी मला चिरइन टास्तान।" एकत्रित तनु करोत जगवन ! (आपले हे गुपिन साने यशोदेम न सांगावे म्हणून ) मुश्यांनी स्फटिक नि मरकत शोभा मुणा करून गोपीनी त्याला किती दटापलें तरी त्यांच्या कागाच्या प्रत्यधी, परि गळ्यांत नीलयन ॥ हा यशोदेपाशी रीतच राहिला, तेव्हा ज्याचे मुग गोपीनी 'तच कुठवर?" "मम कुठवर?" आपल्या करवमलांनी दावून धरले ममा तो गोपीपति वालकृष्ण हा न दिसे जधि गळ्यामधे मेद । तुमचे रक्षण करो। प्रेमें सीमेविषयी उमा नि लक्ष्मीत होय जिथ वाद ! ॥६॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- (भक्तांतल्या शेव वैष्णव या मारामाऱ्या टाळण्यासाठी | "अम्ब! श्राम्यसि, तिष्ठ; गोरसमहंममामि;" मन्यानकं शंकर य विष्णु यांनी एक देह धारण करून 'हरिहर' हे नान | पालम्ब्य स्थितमीश्वरं सरभर्स दीनाननो वासुकिः ।। धारण केले. पण त्यामुळे एक फार मोठे सीमारेषेचे भांडण मुझे सासूर्य कमलालया, सुरगणाः सानन्दमुद्यद्भयं झालें।) शंकराचा देह स्फटिकशुभ्र व विष्णूचा घननीळ. त्यामुळे गळ्यापर्यंत दोन्ही देहांचा अर्धा अर्धा भाग निरनिराळ्या | राहुः प्रेक्षत यं स योऽस्तु रंगाचा असल्याने त्यांच्या सीमारेषा स्पष्ट दिसून पटत. पण शिवदो गोपालपालो हरिः ॥ ८॥ कठामध्ये शिव नीलकंठ व विष्णुहि घननील असल्याने कंठाचा शार्दूलविपीडित सर्वच रंग सारखा नील झाल्यामुळे शंाराचा अर्धा कंठ कोणता व विष्णूचा अर्धा कंठ कोणता हे त्या उभयतांच्या अर्धागी 'आई ! तूं दमलीस ! मी घुसलितों पसलेल्या पार्वती व लक्ष्मी यांना न दिसल्यामुळे, सीमारेषे. ते तक" हे बोलुन पायत त्यांच्यात प्रेमकलह जेथे होत राहतो. अशा त्या कामरिषु घेतां कृष्ण रवीसि, यासुकि यधे शंकर व कसरिपु विष्णु यांच्या एकत्रित तनु जगाचे रक्षण करोत। होऊनि दीनानन मात्सय कमला, समोद सुर हे, राष्ट्र भये पाहतो शार्दूलविक्रीडित | होवो गोप हरी शिवप्रद तुम्हां "मातस्तर्णफरक्षणाय यमुनाफच्छं न गच्छाम्यहं" बालस्वरूपांत तो॥८॥ "कस्माद्वत्स?"पिनष्टि पीवरकुचद्वंद्वेन गोपीजनः" ॥ गद्यार्थ- 5संज्ञाविनिवारितोऽपि वहुशो जल्पन्यशोदामतो "माई यशोदामाई ! तूं दमलीस, यांव, मी ते ताक घुमळतो.' गोपीपाणिसरोजमुद्रितमुसो गोपीपतिः पातु वः ॥७॥ असे म्हणून बालकृष्णाने रवी हातात घेनाच (समुद्रमयनाचा प्रसंग डोळ्यांपुढे उभा राहून ) वासुकि सर्प.( याचीच समुद्र शार्दूलविक्रीडित मंयनाचे वेळी दोरी केलेली होती तेन्हाप्रमाने पुन्हा माता "आई मी यमुनेस गाइ यळण्या जाणार नाही कदा!" | आपले कांडात काढले जाणार या) भयाने दीनवाणा होऊन का पाळा?" मज गोपिका चिरडती कृष्णांक्टे पाहूंगाला; (समुद्रमंथनातल्या प्रमाणे या मंथनातून पुष्टस्तनांनी सदा!" आणखी एक लक्ष्मी बाहेर पडते की काय या कल्पनेने) लक्ष्मी भूसंझे यहु वारितांहि गुपिते सांगे यशोदेमति मत्सराने पाहू लागली. (पुन्हां अमृत मिळणार या कल्पनेनें) देव गोपीयन्मुख दायिती, जगत तोरक्षोचगोपीपति! | आनंदाने पाहूं लागले व (ला वेळेम आपले घड तोडलें गेलें, आता आणखी काय होणार या) भयान राहु ज्याच्याकडे पाहूं गद्यार्य- रागला असा तो बाल हरि तुम्हास कन्याणदायी होतो. (चालकृष्ण आई यशोदेकडे तकार आणितो)"आई। मी यापुढे यमुनेकाठी वासरे राखणीला जाणार नाहीं जा ! म्हा

·--
१५६
संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
शार्दूलविक्रीडित
घडवून आणावें, असें योजून, ते दोघे दोन्हीकडून चुंबन घे
यन्नाम्नः प्रथमाक्षरं विजयते भानौ, द्वितीयाक्षरं एवढ्यात ज्या गणपतीनं आपलें मुख मागें चोरून (घेता
शिवपार्वतीचे परस्पर चुवन घडरे ते पाहून ) विनोदाने ३
नृत्यं नृत्यति सत्कवीन्द्रवदने भूत्वान्त्यवर्णद्वयम् ॥
हमला तो तुमचे रक्षण करो।
रामो रावणमाजघान समरे, शम्भोः शिरःशालिनी
सा सर्वाक्षरमालिनी भवतु मे
भाग्याय भागीरथी ॥९॥
मालिनी
भार्या
कुसुमशरविलासे भङ्गुरस्याद्रिपुत्री-
यनाममयमाक्षर
करतलवलयस्य मागतस्यार्धमेकम् ।।
शोमे भानूत, अक्षरहि दुसरें।
निजमिव शशिखण्डं याचमानस्य शम्भो-
नाचे कनीन्द्रवदनीं;
होउनि वर्णद्वयापरी तिसरे।-
र्भवतु सह विवादः कान्तया कौतुकाय ॥ ११॥
रामें रारण वधिला
आर्या
समरी; शंकरशिरस्थ भूपण तें।
रतिरंगखेळतांना,
चतुराक्षर मिळुनी ती
देवो भागीरथी विभव मातें ॥९॥
हिसक्याने पार्वतीकरांतून !
वलयाघसंड गळला
गद्यार्थ-
जिच्या नावाचे पाहिले अक्षर (मा- तेज ) भानूत शोभते । मागे शिय तिजपाशी,
भूवर, त्या चंद्रखंड समजून ॥
दुसरे अक्षर (गिद, गी= वाणी, शब्द) महावीच्या मुखात
मृत्य करते, आणि शेवटल्या दोन अक्षरांप्रमाणे ( रथी-रथात | चाले याद असा जो,
'चलय' म्हणे ती नि 'चंद्र' हा म्हणतो
पसलेला) होऊन रामाने रावणाचा युद्धात वध केला, जी खत
रंजक वाटो उभ्या जगाला तो ॥११॥
करच्या मस्तकी राहते अशी ती चारही अक्षरे मिळून होणारी
गद्यार्थ-
भागीरथी मासा भाग्योदय करो.
मुरतप्रसगी गडवहीत, पार्वतीच्या हातातल कंकण अं
तुटून भुईवर पडलं तें (अर्धवट अधारात ) आपा चंद्रर्स
भार्या
असा भास शराला होऊन त्यान ते पार्वतीपाशी मागना, १
युगपत्स्यगण्डचुम्बनलोलो पितरी निरीक्ष्य हेरम्यः । म्हणते हे वलय, व तो म्हणे हा चंद्रसंघ असा जो वादविना
वन्मुसमेलनातुकी स्वाननमपनीय
झाला तो सर्व जगाला बानुकास्पद पाटो
परिहसन् पायात् ।। १० ।
माया
अनुष्टुभ्
धुपाया स्वमुमा जधी हुरळले दोहि एक क्षणी
पाहोनी शियपार्वती गणपती थहा मी योजुनी ।
हृदयं पौस्तुमोद्भासि हरेः पुष्णातु नः प्रियम् ।
होता दूरगणी परस्पर घडे मातापिताचुंपन
राधाप्रवेशरोधाय दत्तमुद्रमिय प्रिया ॥ १२ ॥
पाइन ईमे, असा गणपती रक्षोजगालागुन ॥१०॥
मार्ग
पासीहित
श्री देयो, मिणचे
मास्या गुंगन पेन्यापी या एगर क्षणी कौस्तुम-शोमित असें हदय मातें।
हिपार्वती पानासी भारतीयाप्पानी बारे | गधा न शिरोम्हणुनी
(स्नायर तो) तम्हो वा दमपत्रिप पर पुन
श्री जणु मुद्रांक कौस्तुभ परिन ॥ १२॥

·(प्रकरण २२ वें) पातु यः
२५५
गद्याय-
शार्दूलविक्रीडित
राधा (आपली सवत ) विष्णूच्या हृदयात शिरू नये म्हणून हे हेरम्ब !” "किमन्य ?" "रोदिपि कयं?"
दमीनें, ज, कौस्तुम-पी मुद्राच ज्या हृदयावर केली आहे
"कों लुठसमिभू"
शश, त्या कौस्तुभ रत्नाने शोभणारे विणूचे हृदय, आम्हांस,
म्हणजे वैभव देवो.
"किं ते स्कन्द ! विचेष्टितं ?" "मम पुरा
संख्या कृता चक्षुपाम्" ॥
भायां
"नेतत्तेऽप्युचिवं गजास्य! चरित"
गतिविपुलं कुचयुगलं रहसि करैरामृशन्मुहुर्लक्ष्म्याः ।
"नासां मिमीतेऽव मे"
दपहृतं निजहृदयं जयतु हरिगयमाण इव ॥ १३ ॥ तावेवं सहसा विलोक्य हसित-
चार्या
व्यप्रा शिवा पातु वः ॥ १५ ॥
जय पायो तो हरि, जो,
शार्दूलविक्रीडित
फिरपी कर बहुतवार एकांतीं।
स्वहृदय तहृत, शोधित,
"हेरम्या! रडसी कशास?" "उपटी
लक्ष्मीच्या पुष्टशा कुचांवरतीं ॥ १३ ॥
मकर्ण गे स्कंद हा!"
द्यार्य-
"कां रे स्कंद ! असें ?" "तर्येच गणिले
लक्ष्मीने हरण केलेले खत.चे हदय शोधण्यासाठीच जणू.
मन्नेत्रदाधी पहा ॥
य, जो आपला हात लक्ष्मीच्या पुष्ट अशा स्वनावस्न एकांतात "हे ना योग्य तुला गणेश !
मम हा
निक्वार पिरवितो तो श्रीहरि विजयी होवो.
ही सोंड मापी, उमा।"
दोघां यापरि जी हंसनि बघते,
शार्दूलविक्रीडित
रक्षो शिवा ती तुम्हां ॥ १५ ॥
मनीहा दयितानने, सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे गद्यार्थ-
ननासा मुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि ।। (शिवाच्या मुलांत भंडण होऊन गणपति रडू लागला तेव्हां
र्ष्या बहुसुतावलोकनवियौ, दीना कपालोदरे पार्वती विचारते-) "कां रे हैरवा रडतोस ?" तो उत्तरतो.-"हा
वंद माझे कान उपटतो ग !" पार्वती मग स्वंदास विचारते-
त्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु यः ॥१४
"का रे असे करतोस स्वंदा?" स्कंद म्हणतो-"हा माझे
शार्दूलारशीडित
'डोळे माजतो ग." (सद-पडानन्-सहा ताडाचा ) मग पावा
। लाजूनि शिवानना, सकरुणा त्या हस्तिचर्माप्रत पुन्हां गम्पतीला बजावते " गणेश तुला हे शोमत नाहीं "
सीतीने भुजगा, सुधात्रय यये चंद्राकडे विस्मित ॥ गणेश म्हणतो, " हा माझी सोंड मापतो ग आई" (असे
गेला ययते समत्सर, उमा, दीना कपालोदरी कयौं न संपणारे भांडण ऐक्न) ला दोर्पाकडे पाहून हसण्यांत
वो श्रीनवसंगमप्रणयिनी दृष्टी तिची शंकरी ॥१४॥ गई झालेली पार्वती तुमचे रक्षण करो
धार्य-
पार्वतीशंकरांच्या प्रयममीलनसमयीं, विविधस्यें धारण केलेली
पार्वतीची दृष्टि, तुमचे कल्याण करो। शिवमुखाम विनं
वसंततिलका
जन पाहिले. हत्तीचे कात पाहता तिची दृष्टि सकष्ण झाली
राधा पुनातु जगदच्युतदत्तचित्ता
पिसि पाइता समय झाली, अमृत सवगान्या चंद्राम पाहता
मन्यानमाकलयती दधिरिक्तपात्रे ॥
वेम्मयपूर्ण झाली, गंगेला पाहताना (ती सवत म्हणून)
म सर झाली. व मिक्षेची कवटी पाहता दीन झाली ।
यस्याः स्तनस्तरकचूचुकलोलदृष्टि-
देवोऽपि दोहनधिया वृपमं दुदोह ॥ १६ ॥

·(प्रकरण २२ ) पातु वः
6
सुमंदारमाला
बुज्न पेडगांवला गेलेल्या) पार्वतीने ज्या शंकराला निस्ता
"घदे कोण तूं ?" "मीच शूली” "पुढे वैद्य
काल्न टाकलें तो तुमचे रक्षण करो!
तू शोध""मी नीलकण्ठ, प्रिये"।
"करी एफ केका" "पशुंचा पती मी"
उपजाति
तुझे शृंग कैसें न दृष्टीस ये?" ॥
असें स्थाणु मुग्धे " “चदे वृक्ष ना
मी
क तिष्ठतस्ते पितरौ ममेवेत्यपर्णयोके परिहासपूर्वम् ।।
शिवेचाच जीवेश" "जा तूं वनीं" ॥ क वा ममेव श्वशुरौ तवेति तामीरयन्सस्मितमीश्वरो
तुम्हां ईश रक्षोचि तो, मूक केलें
ऽव्यात् ॥ २० ॥
जया पार्वतीने असें बोलुनी ॥ १९ ॥
वसंततिलका
पद्यार्थ-
" मातापिता मज, तसे तुज सांग कोठे?"
(शंकर घरी आला तेव्हा पार्वती दार न उघडता विचारते-) थट्टेत पार्वति पुसे जधि शंकरातें ॥
"कोण रे तूं ?" शंकर म्हणतो "मी तो शूली;" पार्वती--"मग
" कोठे तुला श्वशुर मत्सम ?" जो तियेते
तुला कपाळशल आहे तर वैद्यशोध." शंकर-"प्रिये मी नीलकंठ
बोले असा शिव करो जगरक्षणातें ।। २०॥
आहे!" पार्वती-"नीलकंठ म्हणजे मोर होय तूं ? मग एक
गद्यार्य-
केकारव काढ बघू." शंकर म्हणतो "तसे नव्हे, मी पशुपति." (शंकर हा स्वयंभू ! त्याला आई नाही, बाप नाही, यावरून
गर्वती-"मग तुला शिंगें दिसत नाहीत ती!" शंकर त्याला खिजवण्याची पार्वतीला लहर आली.) पार्वती पत
"अग मुग्धे मी स्थाणु !" पार्वती-"स्थाणु म्हणजे झाड तूं। शंकराला विचारते "माझ्या सारखे आई वडील तुला वुठे आहेत?
रण झाड तर कधी बोलत नाही!" शंकर-"मी शिवेचा (म्हणजे एवढ्या बाबतीत तरी तुला माझ्यापेक्षा कमीपणा खासच
राणनाथ!" पार्वती-"अस्सं ? तूं शिवेशा म्हणजे कोल्हीचा | आहे!) या प्रश्नाला ज्या शंकराने, हंसत हंसत, प्रतिप्रश्नानेच
गाणनाथ म्हणजे कोल्हा होय तूं? मग इथं कशाला? रानांत | उत्तर दिलें- “पण मग माझ्यासारखे सासूसासरे तरी तुला
जा." अशा तन्हेनें (प्रत्येक शब्दाचा दुसराच अर्थ घेऊन जाणून | कोठे आहेत ?" तो जगाचं रक्षण करो।
प्रकरण २३ वें
सृष्टिसौंदर्य (प्रथम १३ श्लोक कुमारसंभवांतील हिमालयवर्णन.) पुढे संकीर्ण वर्णनात्मक,
गद्यार्थ---
देवांचा जणू काय आत्माच असा, पर्वतराज, ज्याला हिमालय
म्हणतात, तो, उत्तर दिशेस आहे. पूर्व पश्चिम दोन्ही समुद्रात
नाहात राहून (तेथपर्यतस्वतःला विस्तास्न) जोजणू काय पृथ्वीची
लाची रुंदी मोजण्याचा मानदंड (फूटपट्टी) असा उभा आहे.
उपजाति
अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा
हिमालयो नाम नगाधिराजः ।
पूर्वापरौ तोयनिधी यगाह्य
स्थितः पृथिच्या इव मानदण्डः ॥ १ ॥
शार्दूलविक्रीडित
हे उत्तर या दिशेस-जणुं की आत्माच देवांप्रति
कोकी नाम जया हिमालय,असे, जो पर्वतांचा पति ।।
न्ही अन्धित (पूर्वपश्चिमअशा) नाहोनि जोराहिला
थ्वीचे जणुं मोजमाप करपया दंडापरी ठाकला ॥१॥
उपजाति
अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य
हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् ।
एको हि दोपो गुणसन्निपाते
निमजतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ॥ २ ॥

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश मालरिशीडित शार्दूलविकीरित रने थोर अनंत नित्य नियती जेधील भूमीतुनी हत्ती मारनि, सिंह रकभरल्या पायी जी संचरे स्थाची सुंदरता कधी न हिमही टाढू शके लोपुनी ॥ चाहोनी हिम तेय ती म दिसती व्यायां जरी पाउ एसादा लय दोर लोपत नसे मोठ्या गुणांमीतरी पजांतून पुठे कुर्दै गळति जे पाटेमधे मौक्तिक चंद्राच्या घरमकाशिलपल्या त्याच्या कलसपरी २ सिंहाचा पथ तेच दानिति तिघे व्याघांस आकस्ि गधाप- गवार्य- ज्या दिनारयाच्या भूमीतून अनत र, उन्माला येतात हिमाल्यामध्ये, जेव्हा हत्तीना मास्न, सिंह रकमर पाची शोभा दिमामुळे काही कमी होत नाही कारण एसादा ' पार्टी संचार करतो, ते हिमप्रवाह पाहून, ते रसके । पोर हा गुममुपपामध्ये, चंद्राच्या शिरपत असा त्याच्या असलेली सिंहाची पदचिन्हें नाहीशी होऊन, सिंहाच्या माग वरील ग-यहून जातो, असलेल्या शिपायांना, यामुळे तो जरी न सरस्टा, र सिंहाच्या नखांच्या फटीतून (हतीच्या गंहस्थतील) में | जे ठिकठिकाणी गळलेले असतात, त्यावरून सिंहारा , आरलिकपने सापडतो आमेसलं संचरतां पनानां छायामधः मानुगतां निपेव्य । उद्रजिता दृष्टिभिरामयन्ते उपजाति शृंगागि यस्वातपपन्वि सिद्धाः ॥ ३ ॥ यः पूरयन्कीचकमभागान् साईरवित्रीदिन दरीमुसोत्येन समीरणेन ।

·(प्रकरण २३ ) सृष्टिसौंदर्यः (प्रथम १३ श्लोक ईमारसंभव-हिमालगवर्णन.) पुढे संकीर्ण वर्णनात्मक. १६१ शार्दूलत्रिीटित गद्यार्थ- गालीचा निजकंड शांत करण्या हत्ती जिथें रानटी ज्या हिमालयामध्ये, गोट्न न दगड झालेल्या हिमामुळे आवेगें सरलद्रुमांस अपुल्या गालांजी घांसती ! पायांच्या टाचा व चोटें मदन गेटी, तरीसत न्या वाहन वाहे चीक दुधासमान; निघतो जो गंध त्याच्यांतुनी मेण्याम कठीण अशा पुष्ट मनांच्या व भोगीच्या भारामुळे, कमर शृंगे भायतिची सुगंधित करी सर्वत्र फैलायुनी ॥६॥ युवतींना, आपली मैदयाल टाकून, मरभर चालता येत नाही. गधार्य- ज्या हिमालयावर (रानटी) हत्ती आपल्या गालांची कंड शमविण्यासाठी तेथील सरल ( देवदार) वृक्षावर आपले गाल उपजाति पमितात; त्यामुळे या देवदारातून चीक वाटून जो मुगंध नियनो, दिवा फराद्रक्षति यो गुहामु तो आजूबाजूच्या शिखराना मुगंधित करतो. लीनं दिवामीतमिवान्धकारम् । उपेन्द्रवता क्षुद्रेऽपि न्नं शरणं प्रपन्ने यनेचराणां वनितासखानां ममत्वमुञ्चः गिरसां सतीय ॥ ९ ॥ दरीगृहोत्संगनिपिक्तभासः । शार्दूलविक्रीटिन भवन्ति यत्रीपधयो रजन्या- जो अंधार गुहागुहांत लपतो त्या नीच घूकापरी मतैलपूराः सुरतप्रदीपाः ॥ ७ ॥ सूर्यापासुनि हा हिमालय सदा तद्रक्षणात की। शार्दूलविक्रीडित येतां क्षुद्रहि आश्रयास, तितुकी आस्था तयाचे घर जेथे वन्य नर, प्रियांसह दरीरूपी गृही राहती मोट्याचे वरती जगी नि जितुकी, दापील ऊर्जस्वल ९ तेजाने भरुनी गृहांतर निशी दिव्योपधी टाकिती। गद्यार्य- रात्री ती युगले जधी निजरतिक्रीडेस भारंभिती हा हिमालय, आपल्या गुहागुन्नि, एमादा घुबडाप्रमाणे तेव्हां तैलविहीन दीपचि तयां त्या औषधी भासती७ लपून बसलेल्या, अघकाराचे सूर्यापासून रक्षण करतो ज्या गद्यार्य- | मम्ता टंच आहे (उचःगिरस्) असे म्हणजे ऊर्जवल अमे त्या हिमालयामध्ये, दरीतच आपली परे करणाऱ्या वन्य महात्मे हे, आश्रयार्थ आलेल्या पोरामोठ्यायर जितकी मनना मानवाच्या गृहातून, आयाम उगवले या प्रकाश देणान्या | दाखवितात, तितकीच, क्षुद्र शरणार्थीवरहि दाखवितान. दिव्यौषधि, आपली किरणे पमरतात, आणि त्यामुळे त्या वन्य (हिमालय अक्षरश. उंच मस्तक अमरेला.) युगलांना रतिक्रीडेच्या प्रसंगी तेलाशिवाय प्रकाश देणा-या दिव्यासारखा उपयोग त्या मोपींचा होतो. उपनानि उपजाति लालविझेपविसर्पिशोभे- उद्वेजयत्यङ्गलिपाणिभागान् रितसतश्चन्द्रमरीचिौरः। मार्गे शिलीभूतहिमेऽपि यत्र । यथार्थयुक्तं गिरिराजगन्दं न दुर्वहश्रोणिपयोधरार्ता कुर्वन्ति बालन्यजनैश्चमयः ॥ १० ॥ मिन्दन्ति मन्दा गतिमश्वमुस्त्यः ॥ ८ ॥ शार्दूलविक्रीटित शार्दूलविधीडित गोडोनी हिम तें शिलाचि बनले, मागी नशा, किलरी | चंद्राच्या किरणांपरी धवलशा केसांमुळे मुंदर थंडीने यनल्या यधीर जरि त्या टांचा तथा अंगुली । लालित्य हलवीत पुच्छ अपुलें, ज्या धांवती सत्वर! सोडोनी गति मंद मूल अपुली जातीच ना सत्वर, | केसांची, चमरी-मृगी जणुं अशी ही विझणे वाग्नी धोणीभार तसाचि दुर्वह तयां पुष्टस्तनांचा भर!॥ ८ याचें नाम गिरीश सार्थ करिती चौऱ्याच या ढाळुनी 0- .. सुभा०२१ ·१६२ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गधार्थ- गद्यार्थ- चंदाच्या किरणामारखे धवल केश असलेल्या आपल्या ज्या हिमालयावर, गंगाप्रवाहातले तुपार मिसळून शीतल शेपट्या, लाठियाने इरडे तिकडे धावताना चमरीमृगी ज्या झालेला, देवदारांची झाडे वारंवार हलवणारा, व मोराचे पंस हालवितात, त्यामुळे, या गिरिराज हिमालयावर या चौथा (आपल्या वेगामुळे ) विस्स्टून टाकणारा, असा वारा, हरिणांना डाळोत आहेत, असे भासून, गिरींचा राजा हे त्याचे नाव | सापडवून दमलेले शिकारी सेवन करतात. सार्थ करतात खालून सोडी रवि उपजाति उपजाति सप्तर्पिहस्तावचित्तावशेपा- यत्रांशुकाक्षेपविलजितानां ण्यधो विवस्वान् परिवर्तमानः । यहच्च्या किंपुरुपागनानाम् । दरीगृहद्वारविलम्विविम्या- पद्मानि यस्याग्रसरोरुहाणि स्तिरस्करिण्यो जलदा भवन्ति ॥ ११ ॥ प्रबोधयत्यूमुसैर्मयूरः ॥ १३ ॥ शार्दूल विक्रीडित शार्दूलविशीहित वस्त्रे नेमुनि रेशमी, विहरती ज्या तेथल्या किनरी पद्मे पाढति या गिरीशिखरिच्या केन्हां तीच तनूयरून ढळतां त्या लाजती सुंदरी मोठ्या तडागांतली दाराच्याच समोरच्या दरितुनी तेन्हां यदृच्छेच तो सप्तर्षी सुडितात ती निजकरें; जो येई धन,तो यनून पडदा, लजेस त्या झांकितो ११ त्यांतून जी वांचली। गधार्थ- ती पढ्ने फुलवावयास किरणें ज्या हिमालयावरील शनरी, मत च्या भगावरील रेशमी खाली सूर्य हिमालयाहुनि ! पर (मुमुटीरणामुळे या वान्यामुळे) ढळून (अगें किती त्या अद्रिची थोरवी ॥ १३ ॥ उपडी पहपामुळे) लजित होतात, परंतु, फेव्हा हा अचाना लारवेळी त्याच्या अगदी दाराममोर एसदा मेघ गवार्थ- आले ग भमनो, तो, खोवे दारावरचा ज पाय पडदा ज्या हिमाल्याच्या शिखरावरील सरोवरातील कमले समान होऊन स्पांची लाजस्तो] (पहांटे ) आपल्या हातानी गुइन नेतात, त्यानंतर at (मिटटेली) यमल शितक राहतात साना हिमालपाय सालूनच फिरणारा सूर्य हा साइनच आपरी शिरमें ए इन्द्रवमा रसगुल्ल) सोन उमलवितो. (सूर्य हा हिमालयात भागीरथीनिरिमीयराणां उच पद शस्त नाही अशी कालिदासकालीन करो योहा मुद्यः फम्पितदेवदामः। यद्वायुरविष्टमृगैः गिराते- रामेच्यते भिन्नशिपण्टिरहः ॥ १२ ॥ शिखरिणी पारशिरिन अभूलाची पिला रसपतिरिय प्राश्य कनकं होनीतल जो नुगर मिनी गंगाप्रसादानले गाठायचन्द्रो युधजन इस प्राम्यमदसि । पापानि देवदार दलगी जो यायु रानामले । मोतंग मारनो उपयले पिम्यानी टाकिती गंभीगाम्मारा नृपनय इयानुपगपरा शोधानी हरिणाम प्याधययता, सेपिनी पायु तो१२ न दी राजन्ते द्रविनरहितानागिर गुमः ॥१४॥ अमावी!)

·मा अनाव नदिनी स्ि (प्रकरण २३ ३) सृष्टिौंदर्य, (प्रथम १३ श्लोक घुमारसंमर-हिमालयवर्णन.) पुढे संकीर्ण वर्णनात्मा. १६३ शिसरिणी गयार्य- भुरी झाली पूर्वा कनक पिउनी पारद जसा कमळाच्या हिरव्यागार पानावर बगळा यमला म्हाने जसा ग्रामीणान्या गृहिं युध, शशी निाप्रम तसा! पाचूच्या पायावर जगं काय, निर टेवल्यागारमें बाटने । निरुद्योगी राजांसम मलिन तारे क्षणभरें दिव्यांची, नि स्वांच्या गुणसमचि शोभा जगि नुरे ॥ १४ ॥ पुल्पितमा गद्यार्थ- परिपतति पयोनियो पतङ्ग- (अभिनव उपमांनी नटरेले पहाटेने वर्गन) पूर्व दिशा ही सरसिरुटामुदरेषु मत्तभंगः। सोने सालेल्या पायाप्रमाणे भुरकट दिसू लागली खेडवळाच्या उपवनतरुकोटरे विहङ्ग- घरी विद्वान् , तमा नद्र नि प्रम झाला निस्योगी राजाप्रमाणे समणिजनेषु गनः गनेरनगः ।। १७ ॥ तारे क्षणमरीत म्लान झाले, आणि दरिद्री नराच्या गुणाप्रमाणे दिच्या तेज पडेनासे झाले पुतिमा यघ रवि उदधीमधे वुढे तो जणुं कमलोदर मत भुंग येतो॥ हरिणी तरुपरि सग येइ कोटरांत विरलबिरलीभूतास्ताराः कलो सुजना इन मदन हलूं तम्णींचिया मनांत ॥ १७ ॥ व्यपसरति च ध्यान्तं चित्तात्सतामिर दुर्जनः। गद्यार्य- मन इन मुनेः सर्वत्रापि प्रसन्नमभून्नभो (सूर्यान्नाचे वर्णन दतकथा अशी की, भोजराजानं पहिली विगलति निशा क्षिप्रं लक्ष्मीनुद्यमिनामिव ॥ १५॥ ओळ रचून, वाण, महेश्वर व कालिदास या शेजारी बसलेल्या कवींना हेच वर्णन निरनिराळ्या रोषा देऊन करण्यास हरिणी सांगितलें याणाने दुमरी ओळ, महेश्वगर्ने तिमरी बोळ घ निरल बनले तारे जैसे कलीयुर्गि सजन कालिदासाने चौथी ओळ रचिली काग्दिागाचा रंगेर पगा गत तम जसें सुप्पांच्याही मनातुन दुर्जन । उघडच आहे ) मोज-(पहा) सूर्य समुद्रान युद्धत आहे मुनिमन तसें सारें झालें प्रसन्न नभांतरी वाण-भ्रात भुगा कमल'च्या पोटात शिरत आहे. महधर- धन अरुतिचें तैशी लोपे क्षणांतचि शर्वरी ॥ १५॥ साहावर पक्षी घरट्यांत येत आहे कालिदाग-नरुणीन्या हृदयात गधाय-- हटूंच मदन शिरत आहे कलियुगात जसे सज्जन तसे तारे विरल झाले सबनाया मनातून दुर्ननाचे विचार दूर जातात तसा अधार दूर जात चालला. मुनिजनांच्या मनाप्रमाणे आकाश सर्ववानूनी प्रसन घमनिटका त चालल निरुद्योगी माणसाच्या लक्ष्मीप्रमाणे, रात गान स्याता वयं समधुपा मधुकोशास- जात आहे अन्द्रः प्रसारितम्रो द्विजरान एपः। अस्मत्ममागमम्तोऽन्य पुनर्दिनीयो मनुष्टुभ मा मूलद्रव इति मंकृचिना नलिन्यः ॥१८ पझ्यान नलिनीपने बलाका परिदृश्यते । अमानिसका हरिन्मणिमये पाने शुकिोर प्रतिष्टिता ।। १६ ।। हा मुंग मांत, मरला मंत्रही अमूप मनुष्टुम् ग्रे कगं पसरूनी दिन चंदन्ना वगळा नलिनीपनी वसतां दृश्य ते दिसे । 'मन्मंगमें मर जडो न पुन्हा पांचूच्या जणुं की पात्री शिंप ती ठेवली असे ॥२६॥ .

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गद्यार्थ- रथोद्धता (संध्यासमय नलिनी का मिटते यावर कविकल्पना ) अङ्गुलीभिरिव केशसंचयं नलिनीच्या मुसाने जणू वेश्या बोलत आहे (प्रसारितकर=किरणें पसरीत किंवा हात पसरून) द्विजराज-चंद्र किवा ब्राह्मणश्रेष्ठ संनिकृष्य तिमिरं मरीचिभिः । मधु, मधुप, द्वितीय कलंक ..सारेच दुर्थी वापरलें आहे नलिनी कुभलीकृतसरोजलोचनं म्हणते सर्वांना माहीतच आहे की आमच्याजवळ मध आहे ! आणि मध चालणारा आधींच भांत येऊन निजला आहे. इक्डे चुम्वतीय रजनीमुसं शशी ॥२१॥ चांगला ब्राह्मण (चंद्र) हात पसरून येत आहे आधीच रथोद्धता त्याच्यावर एकदा कलंक जइलेला आहे आमच्या समागमानें अगुली किरणरूप योजुनी त्याला दुस-यादा करक न लागो या सदिच्छेनें नलिनीने स्वतला मिटवून घेतले--(वेश्येने आपले दार लावून घेतलें ) केशरूप तम दूर सारुनी। पद्मरूप फुलवून लोचन चुंवितो जणुं शशी निशानन ॥२१॥ घसंततिलका गद्यार्थ- अस्तोदयाचलविलम्बिरवीन्दुबिम्ब- व्याजाक्षणं श्रवणयोर्निहितारविन्दा । आपल्या किरणरूपी अगुलींनी निशारमणीचे अधारस्पी केर बाजूला सारून, पद्मरूपी नेर फुलवून, चंद्र निशारमणीचे मुर ताराच्छलेन कुसुमानि समुतिक्षपन्ती चुयीत आहे संध्येयमागतयती प्रमदेव काचित् ॥१९॥ वसंततिलका अस्ताचली रवि, शशी उदयाचली ही शिखरिणी कर्णद्वयीं क्षण धरी कमले जणू ही। रवेरस्तं तेजः समुदयति सद्योतपटली संध्या कुणी गमतसे तरणीच येत | मरालाली मूका कलकलमुलका विदधते । तारामिपंच उधळीत फुले नभांत ॥ १९ ॥ इदं कष्टं द्रष्टुं शुचिरसहमानाम्बुजवती गधार्य- सध्या ही जणू एखाद्या तरुणीप्रमाणे, अस्ताची असलेला मिल गव्याजात्कवलयति हालाहलमहो ॥ २२ ॥ सूर्य हे रक्तकमल व उदयाचली असलेला चद्र हे श्वेत कमल भार्या अशी दोन कानावर दोन कमले क्षणभर ठेवून सारकारूपी पुलें | जातां रवि अस्ताला, चमक्त सर्वत्र काजवे आले ! उधळीत येत आहे. विरतां फल इंसांचा घुबडांना कंठही पुन्हां फुटले पाटुन असहा हे तिज पूतकमलिनी विषण्ण यह हाल अनुटुम् मुखि शिरत्या भ्रमरांच्या रूपै जणुं विपचि पीत है परिप्यति फलानाथः पुतुकीकरमम्बरे । इति निर्धापयामास रविदी निशागना ॥ २०॥ गद्यार्थ- अनुभ (कमलिनी सन्यायाळी म्लान होतात व त्यात भुंगे शिरताः घालील कर भीत्सुपये अयरी चंद, या भयें। यावर कविकल्पना-) सूर्य अस्ताला गेला (एक प्रा. मालयी रविदीयतें निशाही रमणी स्वयें ॥ २०॥ मग्निीचा तो पतीच)(द) काजवे चमकू लागले हंसन गया- कररय पद पहरा य घुबडांचे पूकार कानों येऊ रागरे । राम रमणीन, चंद हा औरयाने भवरी (आमतवा सर्व वा पवित्रता (विधवा) नलिनीला अपयशान्याने, पान) र (फिरने या हा) पालौर या भीतीनं सूर्यपी ! मिन शादी, प यमर मुमति शिरणान्या भुंग्यांच्या रूपाने । दिया मालान टाका. हाराहल (भुंगा काळा, पिपदि काळे) पीन धमली! यसल ·(प्रकरण २३ ३) मष्टिमादयः (प्रथम १६ लोक कुमारसंभर-हिमालयवन.) पुढे संजीयनामर. १६५ गार्दूलविक्रीडित मनन चाह पाहतो. डावा पटौंदन भालेय चंद्रावर यातस्यास्नमनन्तरं दिनझनो वेपेग रागान्वितः कमन्तवममन्न हनांना चपठो रतांचवर विजय वग्चे चंदन हे जां आपलें व समजून, मां तेंदन ने खरं शीतकरः करं कमलिनीमाटिंगितुं चोजयन् । पाहते. चंद्राला बतना बरचा प्रनेचा काद भाटेलाइन शीतसीमुपेत्य संप्रति तया नद्धे मुखांमोरहे दो साचा जगाला भ्रमात पाडीत अहे. हासेनेर कुमुद्वतीयनितया बैलक्ष्यपाण्डूकुतः ॥२३॥ माया शाहूंर विक्रीडित अस्तंगतरवि संध्यारागेच रंगुनी चंद्र अई केऽपि शगकिरे जलनिवः पर्दू परे नेनिरे जधि कमलिनीम पाहे लालिंगाया पुढे करून कर। सारङ्ग कतिचिव संजगदिरे भूच्छायमच्छन्परे । शीना त्याच्या निज मुखकमला मिहून ती घेई इंसतां कुमुदती स्त्री, गरमेन चंद्र हा फिका होई ॥२३ | इन्दी यहलिवेन्द्रनीलशक्लयामं दरीश्यते गद्याय- तसान्नं निशि पीतमन्यतमसं (सूर्यविकासी कमलिनी संघााटी लिटते ती सूर्यपन्नी. कुक्षिस्समाचक्ष्महे ॥२५॥ कुमुदनी दमतते ती चंद्रपन्नी. चंद्र संध्याकाळी थोडावेळ तादुस शार्दूलविक्रीडित दिसतो व मग पाटरा होतो, या घटनावर कवीचा कल्पना विलास.) सूर्य अन्नाला गेला, तेव्हा त्याने (काहन टेक्टेला) वाटे डाग कुणास; अन्धिमयला कोणी म्हणे पंक तें तानुस रंगाचा वेध (कमालेनीला फसविण्यासाठी,) चंद्राने आपच्या कोणी त्या मृग मानिती; धरणिची अंगावर चटविला, व आपले कर (किरणे, हात) पमस्न कमलि नीय आलिंगन देण्यास आला. सूर्याचा उबदार हात तिच्या छाया कुणा भासतें। चंद्रावर इन्द्रनीलशकला- ओळग्बीचा, चंद्राच्या शीतकरांच्या सानि (विचकून) तिनं ऐसेंच काळं दिसे थापट कमल मुख मिडून घेतलं व (परस्त्रीशी लगट करताना प्याला तो तम जें निशी थिजुनि तें फीत पावलेल्या) चंद्राला (साची नो) कुमुदती हसू लागली कुक्षींत त्याच्या वसे ।। २५ ॥ (उमलली) व लामुळे लाजेने चंद्र पाइरा फट पडला. गद्यार्य- इंदनीलमन्याच्या तुकड्यासारखे काळें जें काय चंद्रावर दिसत शिखरिणी लाला कोणी डाग म्हणतात, (समुद्रातून चंद्र निघाला ला कपोले मार्जारः पृय इति कॉडेदि शशिन वेळचा ) कोणी म्हणतात समुद्रातला तो चिखल आहे. कोणी स्वरच्छिद्रनोवान् विसमिति करी संकलयति । म्हणतात तो मृग (हरिण) माहे. कोणी म्हणतात ती पृथ्वीसी साया आहे आम्ही म्हणों-लाने रानी जो अधार प्रारत रवान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति केला, तो, थिजून जाड होऊन लाच्या कुशीत लालेला प्रमामत्तश्चंद्रो जगदिदमहो विप्लवयति ॥ २४ ॥ दिसत आहे. शिखरिणी पहा योगा गाली पय म्हणुनि चाटी शशिकर अनुष्टुम् शिरे झाडांतूनी, पिस म्हणुनि भक्षी गजवर । लिम्पतीय तमोऽङ्गानि वर्पतीपाञ्जनं नमः । रतान्ती स्त्री शय्येवरनि हरिते वस्त्र म्हणुनी प्रमेच्या उन्मादें शशि जगत टाकी भ्रायुनी ॥ २४ ॥ असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्निष्फलतां गता ॥ २६ ॥ गयाथे- मनुष्टम (रानी चंद्रप्रकाश केव्हा केव्हा मोठे विलक्षण आभास | तम मासे जणूं अंगां वर्षी आकाश काजळ ॥ यसन करतो.) मांजराच्या मालावर पडलेलें चादणे, तो दूध दुष्प्रसेवेपरी झाली दृष्टि संपूर्ण निष्फळ ॥२६ ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश 1 O गद्यार्य- गद्यार्थ- अंधकार जणू काय (वस्तूप होऊन) साऱ्या अवयवाना (उन्हाळ्याचे वर्णनं.) विरही जनांच्या चित्तवृत्ति तापतात लिंपून काढीत आहे आकाश जणू काजळीचा वर्षाव करीत तशी भूमि तापली आहे. कृपणाची वाढते तशी पथस्याची । आहे. दुष्टाची केलेली सेवा जशी सपूर्ण निष्फल होते, तशी | तृष्णा वाढत आहे दुष्ट मनुष्य दुष्ट शब्दांनी, जसा ऐकणारारा दृष्टि झाली आहे. ( अत्यंत गाढ अंधाराचे वर्णन ) भाजून काढतो, तसा सूर्य, आपल्या किरणांनी भाजीत आहे पतिव्रता जशी (पतीचे) पाय सोडीत नाही तशी सांवल हि घसंततिलका पाय सोडीत नाही. (सूर्य अगर्दी बरोबर डोक्यावर अमल्यने पायापलीकडे सावलीच पडत नाही!) दष्टे जगदपुपि कालभुजङ्गमेन तत्रान्धकारमिपमाविरभूद्विपं यत् । रथोद्धता सञ्जातलक्ष्मणि तदिन्दुमणौ निपीय ज्योत्स्नामये पयसि तं क्षिपति स्म धाता ॥२७ तानि तानि कमलानि तज्जलं तानि पदपदकुलानि ते खगाः। वसंततिरका सर्वमेकसमये तु विच्युतं चावे जगत्तनुस कालभुजङ्ग तेणें अंधाररूप निपजे विष, ते पिण्याने ॥ पंकशेषमचिरादभूत्सरः ॥ २९ ॥ लागे कलंक शशिला, म्हणुनी विधी तो उपजाति ज्योत्स्नादुधांत वुडवून तयास धूतो ॥ २७ ॥ गधार्थ- ती अनेक कमलें ! जल तेंची तीचि भृगततिही खग तेची। पृथ्वीरूप देहाला कालसर्प चावला; तेव्हा अंधकाररूपी जें सर्व एकसमयींचि लोपुनी विष उत्पन्न झाले, तें प्याल्यामुळे, चंद्राच्या अगावर डाग उठले पंक मात्र उरला तळ्यांतुनी ॥ २९ ॥ म्हणून ब्रह्मदेवाने त्याला ज्योल्लारूपी दुधात धुवून काढले. गद्यार्य- (उन्हामुळे ) ती नाना त-हेची कमळे, ते पाणी, ते भुंग्याचे वसतनिलका व पक्ष्यांचे थवे सारे एकाच वेळी नष्ट झाले आणि तळ्यात तप्ता मही विरहिणामिव चित्तवृत्ति- नुसता चिखल उरला आहे. स्तृष्णाऽधगेपु कृपणेप्निव वृद्धिमेति । सूर्यः करैर्दहति दुर्वचनैः सलो नु शिखरिणी स्वायर सतीव न विमुञ्चति पादमूलम् ॥ २८॥ द्वमाः पाण्डुपाया घृतनिबिडगाः स्त्रिय इव शार्दूलविक्रीडित प्रफुल्लास्ते कुन्दा नृपतिकृतमाना इच जनाः । गेली तापुनि ही मही, विरहिजे, पिको मन्दं मन्दं हृदि मदननामानि जपति त्यांच्या मनांच्या परी पांयां पाढतसे छुपा, पण जे प्रभोरप्रे पूर्वापरिचितसभाकः कविरिव ॥ ३० ॥ स्यांच्या जशी अंतरीं। सार्दूलचित्रीदित दादांनी सल, तेरि चकिरणी नारी गर्भवती, तसे पियुटले हे भासती वृक्षही हा सूर्यही जाति | लाभोनी नृपमान्यता नर, तसे उत्फुल हे पुंदही । छाया सोडितसे न पायचि, सती भामे कोकिल मंद मंद जगतां नाम मरावे मनी खीच्यापरी संतन ॥२८॥ जाणेयजसमान, तो करि जसाराजापुढे येउनी ३० ----- ·(प्रकरण २३ ) सृष्टिसौंदर्य (प्रथम १३ श्लोक कुमारसंभर-हिमालयवर्णन.) पुढे संकीर्ण वर्णनात्मक. १६७ गद्यार्थ- गद्यार्य- गर्भवती स्त्रियाप्रमाणे वृष पिफुटलेले आहेत. नृपाने सन्मान (मेघानी वीज आगडी कोइन व ती अशी चोरट्यासारखी भेलेल्या माणसाप्रमाणे कुंद प्रफुत्र झालेले आहेत. राजसमा ते लपवीन का असतान!) आपल्या प्रासादात राननिरा या पूर्वी की न पाहिल्याने पहिल्या खैरैस, राजाचे पुढे, नवसा पिरत अमai मेघ हे सिहकीवाटे आत शिम्न सांची (मदर कवि जमा (गांगरल्याने) तोंडातल्या तोंडात बोलनो, तसा | कनकवर्ण ) अंगाति थोडीशी चोरून घेतात. भात वीच वीज- कोकिल हा मंद मद मदनाची नावे जपत आहे. | रूपाने, क्षणात दाबवितात, क्षणात लपवितात, (कारण हा चोरीचा माल.) ज्याप्रमाणे निर्धन आपल्या मुटीनले (चोरा) मालिनी सोन क्षणभर दासवितात व लगेच लपवितान. पयनचपलवेगः स्थूलधाराशरोघः शिखरिणी स्तनितपटहनादः म्पष्टविद्युत्पताकः । क्षपां क्षामीकृत्य, प्रमभमपहसाम्बु सरितां हरति फरसमूह खे शशांकस्य मेघो प्रताप्योर्वी सा तरुगहनमुच्छोप्य सफलम् । नृप इव पुरमध्ये मन्दवीर्यस्य शत्रोः ॥ ३१ ॥ क सम्प्रत्युष्मांशुर्गत इति तदालोकनपरा- थार्या गति पवनगीन ज्याप्रति, स्तडिद्दीपा लोऊ दिशि दिशि चरन्तीव जलदाः ॥३३॥ जलधारांचे शरोघ फेकीत । भार्या रणवाद्यनाद गर्जित, संकोचनुनि निशेला, ज्याचा ध्वज पीजरूप फडफटत ॥ हरनि नद्यांचं यळे वळे पाणी । हरितो मेघ शशीचे कर, असिल जगा ताफ्युनी, नर्मिच्या या विशाल राज्यांत । तकुंजांनाहि पूर्ण सुकवोनी। चाले विजयी नृपसा, गेला कोठें रवितो? अवल रिपूच्या पुरांत पेटीत ॥ ३१ ॥ हे शोधाया दिशादिशांतुनि ते। सर्वन मेघ फिरती, वान्यासारख्या भरधाव गतीने, जलधारांच्या स्पान बाणांची दीप विजेचेच पेउनी हाते॥ ३३ ॥ दृष्टि करीत, गडगडाट ही रणवायें वाजवीत, विजेचे ध्वज फड- गद्यार्य- फडवीत, आकाशरूपी चंद्राच्या राज्यात कर पेन (त्याची किरणें (उन्हाळ्यात रान लहान असते.) रानरूपी (विचा) 'अधीत) दुर्यल शत्रूच्या राजधानीत विजयी राजा उसा ऐटीत खीची गळचेपी कम्न, नद्याचे पाणी वलात्काराने हिरान जूरतो तसर मेए जात आदे घेऊन, पृथ्वीला ताप देखन, लनाईजाना मुच्छन् ....... सर्वांना विशेषत स्त्रियाना छळणारा तो सूर्य आता कोठे गेला हे जणू काय (पारिपत्यार्य) शोधण्यासाठी हे मेघ हातीं विजचे शिपरिणी दिवे घेऊन चारी दिशात जगभर फिरत आहेत. चरन्तीनां सौधे नृपतिरमणीनां तनुरुचो गराक्षान्तर्वान्ताः कतिचन गृहीत्वा जलमुचः। अनुष्टुम क्षणे गोपायन्ति क्षणचिमिपेण क्षणमहो लवां पुष्पवती स्पृष्ट्वा स्नातो विमलयारिणा । विवृष्पन्ति स्वर्ण करगतमिजाकिश्चनजनः ॥ ३२ ॥ पुनः संपर्कशंकीव मन्दं चरति मारुतः ।। ३४ ।। आर्या उपजाति राजस्त्रिया महाली, फिरतो, त्यांच्या शरीरतेजाते । स्पोंनियां पुष्पवती लता तो खेचुनि सिडकीमधुनी, धन हा मिरवीतसे स्वदेही ते नाहोनियां स्वच्छ जलांत, येतो। फरनी वीज तयातें क्षणि लपवी तोक्षणांत दासवितो तिच्या पुन: स्पर्शमये लणूं तो हातांमधले सोने, अधन जलालपवितोनि दाखवितो जपून वारा यहु मंद सातो ॥ ३४॥ गद्याय- ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गया- आल्याने फार दिवसांचा दमलेला मी, हे तशी या परो (पहाटे चारा मंद का, याचे कारण ) पुष्पवनी लतेला एक दिवस राहू इच्छितों !" असे मलयसमीरणाने म्हरटेने पुष्पवतीमारि नुमनी) स्पर्श कम्न, वारा ( देहमुद्धी ऐकून नुक्ताच मोहर फुटलेली (नवमुमिन-नुकतीच ऋदमत. मार) मरण पायात मान कान येतो, पगला तया मारेली, अमा दुमरा अर्थ ) भान्याची पदी डोके हतार पाने नानांना विचा पुनः स्पर्श न व्हावा, यासाठी जान जा काय त्याला नाही नाही असे म्हणते. हळूहळू वाहनो . शार्दू विधीवित तोटक दिक्चक्र मृगतृष्णया कयालितं व्योमापि भासत्तर- शशिनाप निशा निशया च शशी छायाभिः क्षुरितं तुषानलकणपायाश्च भूरेणवः ॥ शशिना निशया प विमाति नमः । पांधाः पल्लरसंकुलद्रुमलताकुझे मुहुः शेरते पर्यसा फमलं पमलेन पयः मजत्युअरताललोलितजाः शुभ्यन्ति तोयाशयाः ॥ पयमा पमलेग प भाति सरः ॥ ३५॥ शार पिपीडित तोटा साती मयं दिशांस ही मृगजळ साशिनि निशेस, निशा राशिला, आकाश हैं फाहिले दयचनमा किति शोभविते॥ सूर्याच्या फिरणी, नि धूटिकण हे जलही पमलां, पमलें दिजला, अग्नीपरी तापले॥ दय फार तळ्यामहि भूपयिते ॥ ३५ ॥ सारे पाहि पलयावृत लता- गपा- फुसांतुनी झोपले पंहा रात्रीश, रात्री दाना य या दोप'मुळे आका पत्ती टुंपति स्यामुळे उसळुनी लामा राम्यान माग, समर्ने पारा पाणी तळ्यांचंहले ॥३७॥ पला दोषामु तानाशोभा मेसे गया- (मपा उन्हाळ्याचे पन)-गर्यत्र गाठे दिन र forefrolit मांदाही शिना मिटून राधीन अटेन, भाrrier माता रिम्पी गुम्यान पाहन टाले आहे. मी रिमालो दूराददमुपगतो हन्त मरया पटासी ताप आहे, की, ती जमाया (Pr) पदक त्यहद गरी परिष्यामि दिवमम् । ठिामारी मित्र मात्र पाप ITY समीरणोग गपगुमिमा पूतलतिरा तीमा य मारयामाटी भात मन पुनाना ग्धान गदिमदिनदीप पदा॥३६॥ न त पाउँ पास मटा उमस मन !

·(प्रकरण २३ ) कृष्टिमौदर्य; संकीर्ण वर्णनात्मक. सार्दूलविहित मार्या चोरी गंध सुवर्णपद्मनगरी जे-हां वसन्तानिल गर्वित पुष्पमधून, तेथे जे जणु द्वारपाल, करिती ते भृग कोलाहल ॥ राजप्रिय पुष्पिता कुमुदिनीमी। धांवे घाईत, हाहि, केरलवधूवक्षस्य जे चंदन कवळुनि रानी, निर्भय, त्याच्या प िरुतून पंगु बनता जातोच मंदापुन ॥३८|| लगट फरी तो पुनश्च पालनिशीं ॥ जॉवर पंकजसौरम गद्यार्थ- घेउनि सगळा हळूच जड निघतो। (दक्षिणेकडील) सुवर्णपद्याच्या नगरीत वसन्तवायून सुगंधाची तोपरि पहांट होता चोरी केली त्याबरोबर तेथील द्वारपाल (काळे डगलेवाले) जे सैरावैरां मयं पयन पळनो ॥१०॥ भुंगे यांनी ओरडाओरड केली. त्यामुळे ला वाऱ्याला तेथून गाय- धाईने काढता पाय घ्यावा लागला- पण दुर्दैवाने तो, केरळ (वारा रानी को पडरा, व पहाटे का वेगान वाहू लागला! स्त्रियांच्या स्तनावरील दाट चंदनाच्या उदीच्या चिखलात यावर रूपक) पुतले मद्य पिउन वतारलेला दाग, ( राज- अडकून लंगडा झाल्याने त्याची पुढे जाण्याची गति मंदावली, वाध्याच्या पुष्करिणीत शिरून) राजाला प्रिय अमलेल्या पुरिता (फुगलेल्या, तुमती) युमुदिनीला ( कोणी पाहात नाहीं है पाहून ) रानी निर्भयपणे आलिंगिता झाला तेवच्यान तृप्त न रयोद्धता होऊन उत्तर रानी पाल्बी (कोवळ्या पोरी )शी लगट कर रागा आणि सध्यागळभर गोळा केलें कमलात या मुर्गवाचे भानुविम्वमिदमस्तगामि च ओझे घेऊन जड होऊन जर। कुठे चालू लागतो, तो पहाट प्रोद्यतं कुमुदन्धुमंडलम् । झाल्याचे पाहून (रानीची कृत्ये आना उघडकीम येगार या) दृश्यते रतिपतेः प्रयासिनां भीतीने सैरावैरा धावत सुटला क्रोधरतामिव लोचनद्वयम् ॥ ३९ ॥ माटिनी वसंततिरका मधुरमिव यदन्ति स्वागतं भृङ्गशदै- अस्ताचली बुडत लालचि सूर्यत्रिय नैतिमिर फलनन्त्रैः कुर्घतेऽमी शिरोभिः ।। पाहोनि लाल उदयाचलि चंद्रविय ॥ ननु ददत झाध्यं पुष्पवृष्टिं किरन्तः याटे प्रवास करत्यास, जणूं सरा, कथमतिथिसपयां शिक्षिताः शासिनोऽपि ॥ ४१ ।। ते झोघरक्त नयनद्वय काय साचें ॥ ३९ ॥ शार्दूलविक्रीडित येथे आश्रमवृक्ष गोड करिती अखाचलावरील लाल सूर्यबिंब, व, उदयाचलावरील लाल गुंजारवें स्वागत चंद्रपिंत्र, हे पाहून, प्रवाशाला भास होतो, की, जणू काय मदन जाणों आदर दापिती फलभरें रागावून ल ल डोळे करूनच आपणाकडे पाहात आहे. (प्रवासी होमोनियां ते नत। आपल्या कातेला सोइन प्रवासात अमल्याने ला उभयानी वाटे, अयचि, पुप्पवृष्टि करनी मदनाचे सर्व विलास बंद केल्याबद्दल मदनाचा राग!) देतात का फाय ते हे आतिथ्यहि वृक्ष केनि शिक्ले आश्चर्य हे घाटतं ॥११॥ शार्दूलविशीडित মা- उरिसका फुसुमासयैः कुमुदिनी राजप्रियां पुप्पिणी येथील हे पृष-मुंगन्या गुंजारवाच्या रूपाने जापागाचे मालिग निशि निर्भयं परिचयं कुर्वन्पुनः पल्रैः ।। मधुर शन्द उच्चारीन आहेत फटानी वकटेल्या आग्या मन- यावत्पङ्कजसौरभत्वमखिलं गृहँघुप्रस्थित- कांनी बा काय ते नमनच करीत आहेत आी पुपाट करीत ते जणू काय अदानच करीत आहेत अतिपकी सेवा स्तावत्कल्य उपस्थिते मरुदयं विष्वग्भयाद्वायति ॥४०॥ पूजा करण्याचे कार्य धृभानी सुद्धा शिकून घेतठे हैं केवढे अध। सुभा.२२ गयार्थ-- ·अरायकारक होतात,) तद्वत् जो मुश राजा, हर्टूहळू, यथाशकि भाई पापदि राजा,न्याय चालति अशाच सफलति प्रकरण २४ वें राजा, राजनीति, राजधर्म, प्रजापालन, अराजक, लोकहित, राजसेवक, मंत्री, शत्रु, "शठं प्रति शाध्यम् ।" वह, युद्ध, भेदनीति, क्षात्रधर्म, मुत्सद्दीपणा, वर्तनकलाकुशलता. वसततिलका अनुष्टुभ् सत्यान्ता च परुपा प्रियवादिनी च यथा गौटुंह्यते काले पाल्यते च, तथा प्रजा । हिंसा दयालुरपि चार्थपरा पदान्या । सिच्यते चीयते चैव लता पुष्पफलप्रदा ॥ ३ ॥ नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च भनुष्टुभ वेश्यागनेर नृपनीतिरनेकरूपा ॥१॥ वेळी दुहावी, पोसावी, गाय जैशी, प्रजा तशी । वसंततिलका शिंपुनी, वेचतां, देई, फल पुप्प लता जशी ॥३॥ सोटें, सरें बदत, फर्रुश गोड भारी शार्थ- लोभी, उदार, सदया कधिं घातकारी॥ संपत्ति नित्य मिळवी, उधळी सदा ती वेळ आली म्हणजे दूध काढावें, वेळी चारापाणी घालून वेश्येपरी विविधरूपचि राजनीति ॥१॥ तिचे पोषण करावे हे जसे गाईविषयी तसेच प्रजेविषयी गधार्थ- रता वेली जशी, पाणी शिंपले, म्हणजे फुलें फळं देते, तद्वतच कधी सरे योरेल तर कधी सोडे, कधी कर्कश बोलेल तर कधी गोड; कधी र घातकारी तर कधी दयाद, कधी रोमी अनुष्टुभ असेल तर कधी उदार, क्धी स्प उधळपट्टी करील, कधी खूप सपत्ति मिळवीलहि । राजनीति ही वेश्येसारखी क्षणाक्षणाप | शनैः शनैश्च यो राज्यमुपभुते यथावलम् । पालटणारी अाहे. रसायनमिय, प्राज्ञः स पुष्टिं परमां ब्रजेत् ॥४॥ वसंतनिलका मनुष्टुम् राजन् ! दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेनां हळूहळूच जो राज्य यथाशक्तिच भोगतो। (किंवा चोखतो) तेनाद्य यत्समिय लोकममुं पुपाण ।। रसायनापरी; सुरा पुष्टि मोठीच पायतो॥४॥ तस्मिंश्च सम्यगनिशं परितुप्यमाणे गद्यार्य- नानाफलेः फलति फ्ल्पलतेर भूमिः ॥२॥ (आयुर्वेदातील ) रसायन ( ही फार जलाल असल्याने ठी) यमंतिरका फार जपून यथाशक्ति प्यावयाची असतात, ( अन्यया ही भूपेनुने जरि अपेक्षिसि दूध घारें यत्सापरीच जन पोपित तूं रहा । राज्य भोगतो, त्याग चांगली पुष्टि प्राप्त होते. राजा ! मजा सतत तुष्ट जधीं सुसाने भू देर सर्य फल फल्पलतेप्रमाणे ॥२॥ गया दराशा, या भूषेनन तुग दूध पावे असे वाटत अमेर राजा पन्धुरयन्धूनां राजा चक्षुरचक्षुपाम् । तर, शि बागरामाने भगले या प्रजेला, तूं नीट पोरीन राजा पिना च माता च सपां न्यायवर्तिनाम् ॥५॥ प्रा. भागदपले प्रमा, जर नेहनों गंदर भगली, मायां तर, भूपेन ही कगतप्रमाने नाना परें देखें. पंधुन ज्यां, पंधु तयां, दा नयन नयनदीनाने।

·D
(प्रकरण २४ ३) राजा, राजनीति, राजधर्म, प्रजापालन, अराजक, लोकहित, राजसेवक, मंत्री, शत्रु. १७१
गद्यार्थ-
गद्यार्थ-
ज्यांना बंधु नसेल त्यांचा बंधु राजा; ज्यांना डोळे नसतील प्रजेचें जो उत्तम प्रतिपालन करतो तो राजा सर्व धर्माचा वचार
त्योचा डोळा राजा; न्यायाने चालणाऱ्या सर्वांचा बाप आगि म्हटले पाहिजे लाला तप क्शाला गाणि यज्ञ तरी कशाला?
आई राजाच. (असे राजाने वागले पाहिजे)
मनुष्टुम्
अनुष्टुभ्
धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि, धर्मो राजनि तिष्टनि ।
प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणादरणादपि ।
तं राजा साधु यः गास्ति स राजा पृथिवीपतिः ॥९॥
स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेवयः ॥ ६ ॥
अनुष्टुम्
धर्मात राहती प्राणी धर्म राजांत राहतो।
राजा, प्रजांस देण्याने विद्या, रक्षण पोपण । त्या धर्मा नीट जो पाळी राजा पृथ्वीपतीच तो ॥९॥
खरा पिता पिते त्यांचे मात्र जन्मास कारण ॥ ६॥ गद्याय-
गधार्थ-
सर्व प्राणी धर्मात राहातात म्हणजे साना साना त्याचे साचें
प्रजाना शिक्षण दिल्यामुळे, रक्षिल्यामुळे, पोषिल्यामुळे, | कर्नव्य कर्म आहे आणि धर्म राजात राहतो; (सवाचे सर्वात
राजाच यथार्थपणे त्यांचा पिता असतो व त्यांचे पिते केवळ | मोठे क्तव्यम राजाचे) म्हणून त्या धर्माग जो योग्य रीतीने
जन्मदाते.! (हा श्लोक रघुराजाविषयी आहे म्हणून मूल पाळतो तोच खरा पृथ्वीपति !
श्लोकात स पिता असे आहे.)
शार्दूलविक्रीडित
अनुष्टुम्
सस्यानि स्वयमति चेद्वसुमती, माता सुतं हन्ति चेद्
नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि ।
वेलामम्युनिधिविलवन्यति चेमि दहेत्पावकः ।।
अंतरस्थगुणैः शुभैलक्ष्यते नैव केनचित् ॥ ७ ॥ आकाशं जनमस्तके पतति चेदनं विषं चेद्भवे--
अनुष्टुभ्
दन्यायं कुरुते यदि क्षितिपतिः कस्तं निरोर्बु क्षमः ॥१०॥
नृपदीप, धनस्नेह प्रजांचे खेचितो जरी।
शार्दूलविक्रीडित
गुणांनी गुम्र अंतःस्थ, कुणा न दिसे परी ॥७॥ खाई भूमि स्वयंच धान्य; पधिते आईच पुत्रा जर
गद्यार्थ-
| ओलांडी पुलिना समुद्र जगता अग्नीच जाळी जर।
दिवा जसा अत.स्थ, शुभ्रगुणांनी (आतल्या पादच्या वातीने ) ( लोकांच्या शिरि कोसळे नभ, जरी हे अन्न होई विप
तेल शोपितो, तरी, वें शोपणे दिसून पडत नाही, तसे, राजारूपी अन्याया नृपची करी, तर तया रोधी कसा माणुस ?
दिवा, धनरूपी तेल, प्रजापासून शोपीत अमतो, तरी तें, गधार्य-
त्यांच्या अंतस्थ चांगल्या सद्गुणामुळे कोणाच्या डोळ्यांवर येत
सतः शेतच जर धान्य साऊं लागले, आईच पुग्राम मा
नाही. (अंतःस्थ, गुग, या शब्दावर कोटि.)
लागली, समुद्र किनारा ओलाई लागला, अनि पृथ्वीला वाढू
लागला,
लोकांच्या डोक्यावर जर भाकाश कोसळलें, मन्नच जर
अनुभ
विष झाले भागि राजाच जर अन्याय के लागला तर खाला
किं वस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याधरैरपि । विरोध करण्यास कोण समर्थ आहे !
सुपालिताजो यः स्यात् सर्वधर्मविदेव सः ॥ ८॥
अनुष्टुम्
अनुष्टुभ
यथा देशस्तया भाषा यथा राजा तथा प्रज्ञा ।
कशास तप त्या राजा? कशाला त्यास अध्यर।
नीट पाढी प्रजा जो, तो धर्मवेत्ता सरोखर ॥ ८॥ यथा भूमिस्त्रया तोयं यथा यी चयाङ्करः ॥ ११ ॥

·१७२ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश अनुष्टुभ् अनुष्टुभ् जसा देश तशी भाषा प्रजा राजापरी असे। जानन्ति पशवो गन्धाच्छ्रुताजानन्ति पंडिताः । जशी भूमि तसे पाणी कोंव वीजापरी असे ॥ ११ ॥ चाराजानन्ति राजानश्चक्षुामितरे जनाः ॥ १४ ॥ गद्यार्थ- अनुष्टुभू जसा देश, तशी भाषा, जसा राजा तशी प्रजा, जशी भूमि तसे पाणी, जसे वीं तमा अकुर. जाणती पशु वासाने सुज्ञ जाणे श्रुतींतुन । हेरांनी जाणती राजे डोळ्यांनी इतरे जन ॥ १४ ॥ गद्यार्थ- यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता। पशूना इतर वस्तूंचे ज्ञान हुंगून होतें, विद्वानांना वेदातून, राजांना हेराच्या द्वारा, इतरांना डोळ्यांनी होतें. एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ? ॥ १२ ॥ इन्द्रवज्रा आर्या तारुण्य अंगी, धन संपदा ती सत्ताहि माठी, विवेक चित्ती॥ अबला यत्र प्रबला एकेक ही घोर अनर्थदायी बालो राजा निरक्षरो मन्त्री। एकत्र चारी तिथ काय होई ? ॥ १२ ॥ नहि नहि तत्र धनाशा गद्यार्थ- तारुण्य, संपत्ति, सत्ता, अविचारीपणा ही एक एक सुद्धा जीवितुमाशापि दुर्लभा भवति ॥ १५ ॥ अनर्धकारक आहेत. मग ही चारहि ज्या मनुष्यांत एकत्र भार्या असतील तेथे काय विचारावें? स्त्रीचे प्राबल्य जिथें, मंत्री अशान याल नृप जेथें । उपजाति लवहि तिथे न धनाशा एकातपनं जगतः प्रभुत्वं जीवित आशाहि कोठली तेथें ? ॥१५॥ गद्यार्थ- नवं चयः कान्तमिदं वपुश्च ।। जेथे स्त्रीचे प्राबल्य, मंत्री अज्ञ, राजा बालवयाचा' अल्पस्य हेतोर्वहु हातुमिच्छन् धन मिळण्याची आशा नाहीच पण जगण्याची सुद्धा नाही. विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम् ॥१३॥ इन्द्रवज्रा अनुष्टुभ ही एकछत्री प्रभुता जगाची तारुण्य अन् सुंदरता तनूची। यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम् । थोड्याचिसाठी बहु सोडणारा अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् ।। १६ ॥ तूं मूर्खची भाससि हे नृपाला ॥ १३ ॥ मनुष्टुभ गद्यार्थ- नद्या जशा जळावीण, तृणावीण जसें वन । (मूळ श्लोक निराळ्या सदर्भात दिलीपासंबंधी आहे. पण गोपावीण जशा गाई तसे राष्ट्र नृपाविण ॥ १६॥ पोव्या लाभासाठी बहु सोई नये या राजनीतितत्यासाठी हा गद्यार्थ- घेतला आहे.) हे राजा, साऱ्या जगाचे एकछत्री राज्य, तारुण्य आगि हा सुंदर देह, ही एक्टी सर्व, अल्पशा लाभासाठी राष्ट्राला राजा नसणे म्हणजे नद्या जलविहीन असणे, सोडणारा तूं, मला अविचारी दिसतोस, गवताशिवाय रान असणे व गोपालावांचून माई असणे. -----

·(प्रकरण २४ ३) राजा, राजनीति, राजधर्म, प्रजापालन, अराजक, लोकहित, राजसेवक, मंत्री, शग्रु. १७३
.
अनुष्टुभ
गद्यार्य-
नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित ।
जेथे जेथे मप्रसन्नवदन राजाची दृष्टि पटेल तेथे तेथे पावित्र्य,
मत्स्या इव जना नित्यं भक्षयन्ति परस्परम् ॥ १७ ॥
कुलीनता, सौभाग्य र दक्षता जात असते.
अनुष्टुभ
वंशस्थ
अराजक न राष्ट्रांत स्वीय कोणी कुणामति ।
नित्य मत्स्यापरी लोक एकामेकांस भक्षिती ॥ १७ ॥ म सिखा साघु न शाति योऽधिप
गद्याय-
हितान या संशृणुते स किंप्रमुः ।
अराजक राष्ट्रांन कोणाला कोणी म्बकीय असें मानीत नाही. सदानुकूळेपु हि कुर्वते रति
सारे लोक नेहमी मत्म्यांप्रमाणे एकामेकास सातात.
नृपेप्वमात्येपु च सर्वसंपदः ।। २० ॥
वंशस्थ
इन्दवना
भानुः सद्युक्तुरङ्ग एव
कुमित्र तो, युक्त नृपा न जो चदे
रात्रिंदिवं गन्धवहः प्रयाति ॥
कुभूप तो, जो न हिसास कान दे
मिळून राजे नि अमात्य जे सदा
शेषः सदेवाहितभूमिभारः
रहाति, त्या भेटति सबै संपदा ॥ २० ॥
पष्टांशवृत्तेरपि धर्म एपः ।। १८ ।। गद्यार्य-
ठपजाति
राजाला योग्य सा देत नाही तो वाईट मिन, व हिताचें
रवी सदा जोडुनि अश्व, सिद्ध
सांगणारचेिं जो ऐकत नाहीं तो वाईट राजा एकामेकाला
यारेहि रात्रंदिन वाहतात ॥
अनुकूल होऊन सदा राहणाऱ्या मृपाना व अमालांना सर्व
घरी सदा शेपहि भूमिभार
संपदा भेटतात.
नृपांसही धर्म असाच थोर ॥ १८॥
गद्यार्य-
अनुष्टुम्
रवि कायमचाच पोडे जोडून सिद्ध असतो; वारा रात्रंदिवस सुलभाः पुरुषा राजन् ! सततं प्रियवादिनः ।
वाहत असतो, शेष पृथ्वीचा भार डोक्यावर नेहमीच धस्न अप्रियस्य च पध्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥२१॥
राहतो, तसेच राज्यांतील प्रजेन्या उत्पन्नाचा पटांश गाया
राजाला हेच कर्तव्य, (त्याने सतत, प्रजापालनात खंड पई
मनुष्टुम्
देता कामा नये.)
नित्य प्रिय वदे, ऐसे सुकाळाचे नृपा नर ।
पथ्य अप्रिय शब्दांचा वक्ता थोताहि दुर्मिळ ॥ २१ ॥
रयोदता
गद्याय-~-
सुप्रसन्नवदनस्य भूपते.
हे राजा ! नेहमी तुला आवडेल तेंच चोलणारे, पुष्कळ मेट-
यत्र यत्र विलसन्ति दृष्टयः ।। तील. पण, कडूपण हिताचे बोलणारा, व ऐकणारा, दोन्ही दुर्मिळ.
वत्र वन शुचिता कुलीनता
दक्षता सुभगता च गच्छति ।। १९ ॥
मालिनी
रयोदता
नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके
सुप्रसन्न वदनेंचि भूपति
जनपदहितकर्ना सभ्यते पार्थिवेन ॥
जेथ जेथ निजदृष्टि टाकिती।
तेथ तेथ शुचिता कुलीनता
इति महति विरोवे वर्तमाने समानो
जातसे सुमगता नि दक्षता ॥ १९ ॥
नृपतिजनपदानां दुर्टमः कार्यकर्ता ॥२२॥

·१७४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश मालिनी गद्यार्थ- नृपहित बघतो तो द्वेष्य वाटे जनांस मूळचे अविद्वान राजे, नदीकाठची झा ज्याप्रमाणे पुष्कळ जनहित करतो तो त्याज्य होतो नृपास ॥ फोफावतात त्याप्रमाणे विद्यावृद्ध, ज्ञानवृद्ध, अशाच्या सहवासानें। उलटसुलट कार्य होति ऐशी म्हणून चागले उन्नत होतात नृप,जन, उमयांचा कार्यकर्ताकठीण ॥२२॥ गद्यार्थ- अनुष्टुभ राजाचे हित करणाऱ्याचा लोक द्वेष करतात, उलट लोकांचें । परोऽपि हितवान्बन्धुर्वन्धुरप्यहितः परः । हित करणान्याचा, राजा साग करतो, अशा त हेर्ने उभय हितसवधीत मोठाच विरोध अमल्याने राजा व प्रजा दोघांचाह अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम् ॥ २५ ॥ एकसमयावच्छेदॆकरून हित करणारा सांपडणे कठीण! वसततिलका बंधू परास म्हण, जो हित आचरीतो ना बंधु, तो परचि, जो अहिता करी तो॥ वसततिलका देहांतले म्हणुनि रोग न ते हिताचे आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्य रानांतले असुनि औषध हो हिताचें ॥२५॥ विद्याविहीनमकुलीनमसस्कृतं वा ।। गद्यार्थ- प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च परकाहि, जर तुझें हित करील, तर त्यास वधु कर, उल' यः पार्श्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति ॥२३॥ | इष्ट आहे आपल्या खत च्या देहांत जन्मला म्हणून रोग आपला तुझा बधुहि जर अहित करील असेल, तर त्याला परका मानणेच वसततिलका हितकर्ता नव्हे, उलट औषध रानांत जन्मलें म्हणून काय झाले । मैत्री करी नृप, समीप असेल त्याशी तें जर आपले हित करते, तर त्यालाच स्वकीय मानणे इष्ट व रोगांना परके कोण्या अविद्य, अकुलीन, असंस्कृतासी॥ मायें स्त्रिया, नृप, लता, अवघ्या जगांत जें सापडे जवळि त्यासचि वेष्टितात ॥२३॥ अनुष्टुभ् गधार्थ- न कश्चिचण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभुजाम् । साधारण, नेहमी, जवळ जो कोणी असेल, मग तो अविद्य, होतारमपि जुहानं स्पृष्टो दहति पावकः ॥ २६ ॥ अकुलीन, किंवा, असस्कृत, क्सा का असेना, त्याला राजे आपला मित्र करतात (पण हा क्रम केवळ राजापुरता मर्यादित नाहीं मनुष्टुभ् र), प्राय राजे, रसणी, ५ ये, या, उत्पल असे त्यालाय, कोशी, गणीट राजाला सापुला सच मरतो. विळखा घालतात दे आहुती तरी होत्या अग्नि स्पर्शच पोळतो ॥ २६ ॥ गद्यार्थ रागीट राजाला खकीय असे कोणी वाटत नाही आहुति मनुष्टुम् देणा या होत्याला, हात लागताच अग्नि भाजण्याचे सोडीत अविद्वानपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया । नाही त्याला कोही पात्मीय समजत नाहीं परां श्रियमवाप्नोति जलासनतर्यथा ॥ २४ ॥ मनुष्टुम् मानवृद्धास सेयोनी भविद्वान हि भूपति । यमाश्रित्य न विश्रामं क्षुधार्ता यान्ति सेवकाः । नदीकाठी जसे वृक्ष, पावतात महोन्नति ॥२५॥ सोऽर्फवन्नृपतिस्त्याज्यः सदा पुप्पफलोऽपि सन् ॥२७॥ -- ---- ·साज्यच। (प्रकरण २४ ३) राजा, राजनीति, राजधर्म, प्रजापालन, अराजक, लोकहित, राजसेवक, मंत्री, शत्रु. १७५ अनुष्टुम् शार्दूलविक्रीडित ज्या सेवितां न विश्रांति भुकेल्या सेवकां मिळे । एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा रईपरी नृप त्याज्य सदा जरि फुले फळें ॥२७॥ तं मोहाच्छ्यते मदः स च मदालस्येन निर्भिद्यते ॥ गद्यार्य- निर्मिनस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतंत्रस्पृहा ज्या राजाची सेवा करिताना भुपेन्या सेवकांना विश्राति सुद्धा मिळत नाही तो सदा फुलें फळे असलेल्या रुईच्या झाडाप्रमाणे स्वातंत्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान्तिकं द्रुह्यति॥३०॥ शार्दूलविक्रीडित मंत्र्या एक गणी प्रमाण अपुल्या राज्यांत राजा जधीं | मोहें त्या मद येतसे, मग मदालस्य चळे मंदघी ॥ मनुष्टुभ मागोनी हृदयांत त्या हळुहळू स्वातंत्र्य इच्छा शिरे यः कृत्या सुझतं राम्रो दुष्करं हितमुत्तमम् । स्वातंत्र्येच्छु फरी पुढे नृपतिशी प्राणांतिक द्रोह रे ३० लजया यक्ति नो किंचित्तेन राजा सहायवान् ॥२८॥ गद्यार्थ- मार्या राजा जेव्हा, ( आपल्या राज्यातल्या इतर सर्व सल्लागारांना दुष्कर थोर हिताचे राजाचे कार्य जो करोनीही। सोडून,) एकाद्या एकट्याच मंत्र्याला, प्रत्येक बाबतीत, प्रमाण लाजुनि योले न मुळी,सहायवान नृपति त्यामुळे होई | मानू लागतो, तेव्हा त्या मंत्र्याला, आधी मोह, मग मद, गद्यार्य- उत्पन होऊन, त्याची बुद्धि चळते, राजनिष्ठा भंगते व तशा स्थितीत, त्याच्या मनात (राजाला पाजूला सास्न) आपगच जो नोकर म्हणा, मित्र म्हणा, राजाचे काही अवह स्वतंत्र व्हावे, अशी लालसा उत्पन्न होते...... स्वाप्रंत्र्येच्छा ( हिताच करून मुद्धा, लाजेने, काही बोलत नाही, त्यामुळे झाली की तो राजाचा प्राणांतिक द्रोह करू लागतो. 'राजाला आपला साहाय्यकर्ता भेटल्यामारमें होतें. बंशरथ उपजानि नियुक्तहस्तापितरायभारा- नराधिपा नीचजनानुवर्तिनो स्तिष्ठन्ति ये सौधविहारमाराः॥ बुधोपदिष्टेन न यान्ति ये पथा ॥ विडालवृन्दार्पितदुग्धपूराः विशन्त्यतो दुर्गममार्गनिर्गमं सपन्ति ते मूढधियः क्षितीन्द्राः ॥२९॥ समस्तसंबाधमनर्थपंजरम् ।। ३१ ।। उपजाति इन्द्रवना भृत्यांकरी देउनि राज्यभार नीचानुगामी नृप सजनांचें- गधीवरी जे करिती बिहार ॥ न ऐकतांना फुपथेच साचे॥ दुग्धा विडालांयर सोपवून जाती महासंकटपंजरांत ते मूर्य राजे असती निजून ॥ २९ ॥ जा ये महादुष्कर होइ ज्यांत ॥ ३१ ॥ गवार्थ- गद्यार्य- नोकरीयर सर्व राज्याची कामे सोपवून जे राजे मुसोपभोग नीचांच्या ओंजळीने पाणी पिणारे राजे, सजनांनी उपदेशि क्यावर दूध (गांभाळावयाचे याम) मोपयून झोपलेल्या माण- भयंकर संक्टाच्या पिंजन्यात जाऊन पडतात, की, त्यांत जाणे सासारये मूर्य होत. किंवा बाहेर पडणे कठीण | --.- ·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश शिखरिणी उपजाति नृपः कामासको गणयति न कार्य न च हितं सद्वंशजातं गुणकोटियुक्तं यथेच्छं स्वच्छन्दश्वरति किल मत्तो गज इव ।। धनुः कथं पार्थिव ! वामहस्ते ? । ततो मानाध्मातः पतति तु यदा शोकगहने शरः परप्राणविहारदक्षः तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥३२ सपक्षपातोऽप्यधमो गरीयान् ! ॥३४॥ शिखरिणी वसंततिला हिता, कार्या, नाहीं गणित नृप, कामान्ध जधिं तो सद्वंशजात धनु कोटिगुणेहि युक्त मदाच्या धुंदीने गजसम अनिर्वध फिरतो। राजा! कसें धरिसि वामचि ते करांत?॥ फुगोनी गर्वाने मग जधि महापत्तिस भजे जो अन्यघात करितो नि सपक्षपात म्हणे भृत्यां दोपी परि न निज औद्धत्य उमजे ॥ ३२॥ तो वाण नीच, धरिसी उजव्या करांत ! ॥३४॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- राजा कामान्ध झाला, की, तो, कर्तव्य काय, हिताचे काय, (राजाने तारतम्य न दाखविता नीचाला मोठे पद व सुपात्र याचा विचारच करीत नाही, तर, मदोन्मत्त हत्तीसारखा | माणसाला हलके पद दिल्याबद्दल रूपकाने त्याची कान उघाडणी उच्छंखलपणे संचार करतो. मग जेव्हा गर्वाने फुगून महा- | मंत्री करीत आहे.) यांत संस्कृतमधल्या चिरपरिचित कोव्या संकटात सापडतो, तेव्हां, तो या सर्वांचा दोष नोकरावर | आहेत–सदंशजात-वागल्या वेळूचे केलेलें, दुसरा अर्थ टाकून, मोकळा होतो. पण, स्वत च्या औद्धत्यामुळे हे सर्व चागल्या कुळांत जन्मलेला. गुणकोटियुक्त दोरी आणि (धनु ओढवले, ही गोष्ट उमजत नाही 11 ष्याचे ) टोंक असलेलें, दुसरा अर्थ कोट्यवधि गुणानी युक्त, सपक्षपात-(वाणाला पिसे लावतात त्या) पिसानी युक्त, दुसरा अर्थ वर्तनाने पक्षपाती. हे राजा तू गुणकोटियुक्त सदंश- शिखरिणी जात असें धनुष्य (असा सत्पात्र माणूस ) डाव्या हातात अवज्ञानात्प्राझो भवति मतिहीनः परिजन धरतोस (हलक्या स्थानी नेमतोस) हे क्से काय योग्य ! आमि स्ततस्तत्प्रामाण्याद्भवति न समीपे बुधजनः । जो नीच बाण परक्याचा प्राणघाती व सपक्षपात (क्रूर व बुधैस्त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिगुणवती पक्षपाती माणूस) त्याला तूं उजव्या हातात घेतोस (उच्च पदी नेमतोस ) हे आणखी एक अनुचित कर्म नव्हे काय? विपन्नायां नीती सकलमवशं सीदति जगत् ॥ ३३ ॥ शिसरिणी अनुष्टुभ् अवशेनें, वेडा करिति जधि सुशा परिजना यघोनी तें, येई युध कुणिहि राजांजवळ ना। सकृजल्पन्ति राजानः सकृजल्पन्ति पंडिताः । बुधत्यागें, राज्यों गुणचि नयनीतीप्रति नसे सकृत्कन्याः प्रदीयन्ते त्रीण्येतानि सकृत् सकृत् ॥३५॥ अशा नीतिभ्रंशे अगति जग सारे बुडतसे ॥ ३३ ॥ मनुष्टुभू गद्यार्य- एकतां वोलती राजे बदती सुश एकदां । राजाने प्रथम, एखाद्या शहाण्या नोकराचा अपमान कम्न एकदां दान कन्येचें-ही तिन्हीं एकएकदां ॥ ३५ ॥ साला गाढव ठरविलें, की, या उदाहरणाने कानारा राहा गद्यार्थ- लावून घेऊन, को गीहि मुर, राजाच्या जवळ पिरनामा राजे एकदा बोलनात; पंडित एकदा बोलतात व कन्यादा होतो. शहाण्यांनी राज्यकारभारीतून मन काढून घेतलें, की, एकदा करतात. या तिन्ही गोष्टी एकएकदा घडतात. (“रान राज्यात नीतीला किंमत रहात नाही, व नीतिभ्रष्टता आली, दुसन्यादा चोरत नसतो" अशा अयों हैं धचन नसून राजे पी भगतिकारों सारें राग्य (जगच) नष्ट होते. हेकेखोर अमतात; एकदा बोलले ते बोलले। इताव अर्थ.)

·(प्रकरण २४ वे) राजा, राजनीति, राजधर्म, प्रजापालन, अराजक, लोकहित, राजसेवक, मंत्री, शनु १७७ .0 मनुष्टुम मनुष्ट राज्ये न हि सुख, दुःसं सधिविग्रहचिन्तया । विपक्षमसिलीहत्य प्रतिष्ठा रालु दुर्रभा । पुनादपि भयं यत्र, तत्र सौख्य हि कीदृशम् । ॥३६॥ | अनीत्वा पङ्कतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते ॥ ३९ ॥ भार्या अनुष्टुभ् तह, युद्ध चिंतिल्याने सिळरी न रिपूला, त्या अशक्य चढणे वर । दुःसचि, सुस नैव राज्य करण्यांत । धुळीला पंक ना केलें, ठरे न जळ तौर ॥ ३९ ॥ भय जिथ पुत्राकडुनिहि, गद्यार्थ- नृपास सुरस कोणते अशा स्थितित ॥३६॥ शत्रूला तुडवून नीट जमिनीला सिळपून ठेवलं नाही, तार, गद्यार्य- कोणालाहि, मोठ्या पदारा चढता यत नाही धुटीचा चिखर राज्य करण्यात सुस नाहीच, तह युद्ध यांच्या चिंतेने बस्न टाकल्याशिवाय, पाण्याला मातीवर स्थिरता येत नाही! सारसें दु सच जेथे पुत्रापासूनसुद्धा भय उत्पन्न होण्याचा सभव तेथ सुप कमलें असणार? अनुष्टुभ् विधाय वैर सामर्षे नरोऽरी य उदासते । अनुष्टुम् गृहीत्योदपि कक्षे शेरते तेऽभिमास्तम् ।। ४० ॥ न कश्चित्स्स्यन्मिनं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । अनुष्टुभ कारणेन हि जायन्ते मिनाणि रिपवस्तथा ।। ३७ ।। पुनशी शत्रुशी वैर धरोनी स्वास्थ्य जो भजे । अनुष्ठ कुशीत अग्नि घेवोनी वान्यासन्मुस तो निजे ॥४०॥ 'मित्र कोणी न कोणाचा, शनु वा न च सर्वदा । गद्यार्य- कारणांनीच होतात मिन या शनु ते सदा ॥ ३७ ॥ सुनशी शशी वैर धरून, स्वस्थपण राहणे म्हणजे कुशीत गद्यार्थ- विखव घेऊन, वान्यासमोर निजण्यामारण आहे कोणीहि कोणाचाहि ( नि याचा ) मित्र नाही, कोणी कोणाचा (निस) शत्रु नाही शत्रु काय, मित्र काय, दोन्ही कारणा आर्या कारणांनी होत असतात ऋणशेपश्चाग्निशेपः शत्रुशेषस्तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेप न रक्षयेत् ॥ ४१ ।। अनुष्टुभ मार्या वैरिणा न हि सध्यात्सुशिनापि सधिना । उरलेले मण,विस्तर, सुतप्तमपि पानीय शमयत्येव पावकम् ॥ ३८ ॥ उरला सुरला तसाच रिपुही या। वाढति पुन पुन्हां हे अनुष्टुम् याचा लेशहि कधीं न उरवाचा ॥४१॥ न संग धर शत्रूशी संधिने याधला जरी । विझवी अग्निला पाणी, कितीही तापले तरी ॥३८॥ गद्यार्थ- गद्यार्ध- (कर्न बहुतेक फेडून झाले आहे,) यो. उरले आहे, त फेडू सावकाश, म्हणून उरू दिले, की त वाटलच म्हणून समना तहाच्या अर्थीनी दृढवद्ध असला तरी शत्रूशी पार जवळीक | (विस्तव विझविग आहे, याहीशी ठिगगी राहिली आहे,-विभेल करू नको (तू अग्नि तर तो पाणी,) पाणी कितीहि तापवल | आपोआप,-म्हणून हयगय केली, का, ला ठिगणीचा पुन्हां तरी अमाला विपविल्याशिवाय राहील काय? विस्तव होऊन बसतो तसेच शत्रूचहि (शत्रूला तुडवला मुमा०२३ ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश वंशस्थ आहे,) आता, अगदी नि पात जरी केला नाही, तरी तो पुन्हा कमचा उठतो? म्हणून सोडून दिला, की, तोच पुन्हा बलवान् ब्रजन्ति ते मूढधियः पराभ होतो (हा अनुभव पृथ्वीराज चव्हाणाला आलाच! ) म्हणून ऋग, विस्तव व शत्रू याचे शेष बरू देऊ नयेत भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य हिनन्ति शठास्तथाविधा- उपजाति नसवृताङ्गान्निशिता इवेषयः ।। ४४ ॥ न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरे- इदवंशा न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्पुरः। जातीच हो मूढ पराभवास ते न तत्सनेद्यस्य न मूलमुद्धरे- शठांसि जे शाठ्य न दावितीच ते ॥ न तद् वध्याद्यस्य शिरो न पातयेत् ॥४०॥ तीक्ष्णेषु अगी उघड्या, जसा घुसे भोळ्यां जनां दुष्टहि मारिती तसे ॥४४॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- ज्यान्या पार न जावया बळ तुला जे कोणी शठास शठ होऊन वागत नाहीत ते मूर्ख तूं त्यांत पोहूं नये पराभवाप्रत जातात अरक्षित उघड्या अगांत (शठं प्रति शाम्य राहे दत्त पुनश्च येउनि पुढे- हे चिलखत नस यान ) तीक्ष्ण बाण जसे घुमतात, तसे भोळ्या स्यातें हरू तूं नये । जनाच्या पोटात शिरून शठ त्याना मारीत असतात! मूळापासुनि जे नसे उपटणे त्यातें सधैं तूं नको ज्याचें ना शिर तोडणे तुज रचे उपजाति त्या घाव घालू नको ॥ ४२ ॥ उपेक्षितः क्षीणनलोऽपि शत्रुः गद्यार्थ- (ज्या पाण्यात ) ज्यात पलीकडच्या तीराला तू नाऊ शस्त प्रमाददोपात्पुरुषैर्मदान्धैः। नगशील, त्या पह नको! ज्याच हरण केल, तरी, पुनश्च साध्योऽपि भूत्वा प्रथमं ततोऽसा- राहणारच, लाच हरण करीत वमू नको' वसाध्यता व्याधिरिव प्रयाति ॥४५॥ गूठागक्ट जसणावयाचे नसेल ते नको ज्याचे मस्तक तोडावयाचे नसेल चावर प्रहार करून उपजाति प्रमाददो मनुजे मदान्ध अनुए उपेक्षितां दुर्वल शनुही तो । मासन्तं सरलभाव्यं गत्वा पश्य यनस्थलीम् । सुसाध्य आधी असुनीहि अती गेगापरी पूर्ण असाध्य होतो ॥ ४५ ॥ छिन्ते सरलासन युनास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ ४३ ।। गद्यार्थ- भनुष्टुम् दुर्यळ असा शत्रु, माणगान आपया दिरेपणान, प्रिया, पहा सरल ना फार, पहा इयें यनांत ती। मदान्ध दान, उपेक्षिला तर, आधी, साध्य असूनही तोहिती मात्र सरला या झाडेचियांचती ।। ४३ ॥ रोगाप्रमाणे तो पुढ असाध्य होतो गवार्य- पादल गरळ होऊन रे. याचा दृष्टीत रानांत जाऊन पहा तातो ताहि नान वाकडी तेवही शिक्षा भनुम् राहतान वहेदमि संधेन यायालविपर्ययः । अर्थनमागते फाले भिन्घ्याटमिराश्मनि ।। ४६ ॥ दत्त म्हणून जे उभे

·(प्रकरण २४ वें) राजा, राजनीति, राजधर्म, प्रजापालन, अराजक, रोहित, राजसेवक, मंत्री, शत्रु १७९
,
अनुहम्
गद्यार्थ-
घ्यागा सांद्याचरी गा पडता काळ जोंगरी।
एसयूग उपशगन मारावे व तान्या दामून दुमचा
संधि येतांचि फोडाना रडा जैसा शिलेरी ॥४२॥ गग मारावे हानन का घेऊन मा पायानगक आप
गधा-
काता नाम
आपला पडता कळ असेल, तॉर, तार तर, गग
बांयावर ध्याया, पण योग्य वेळ येताच मातीचा घडा जमा
मनुदम्
शिलेवर पोटावा, वमा ठार माराया
यमात्मीयो जनो नालि भेदस्तन न विद्यते ।
कुठारर्दण्डनिमुक्त दिउद्यन्ते तरसः कथम् । ॥ ५० ॥
अनुपम
योम सकोचमास्साय प्रहारानपि मर्पयेत् ।।
मनुष्टुभ्
प्राप्त काले च मतिमान णमर्पयत् ॥ ७॥
घरभेद्या नसे जेथे फट होईच ना तिये ॥
टाट्याविना कुन्हाडीनं । वृक्ष ते रेवितोडणे ॥५॥
अनुष्टुभ्
गद्यार्य-
आनसा जणू कूर्म, सोसारे धानही उरी ॥
गन्या राज्यात जर 'आपण माणस' म्हान घरमे
उठाने योग्य काळाने सुझं कृष्णोरगापरी ॥ १७ ॥
नसेल तर तेथ फूर स्तूिरी हिंमा गत वानी मिळो वाक्य
गद्यार्थ-
नाही जर कुन्हाडीग (लौकी) दोहा नसेल, तर माडें कमी
पड़ता काळ असेतोवर, कामवासारखें भग आंसहन, वर | तोहता यतील ? ( पाहानन्या रोकडारा, पु हादीचा रक्सी
घावहि सोसून ध्यावे आणि, योग्य सधि आग, की, गहाण्यान, दाडा तोडण्याम कारणीभूत हाना यारम्नच 'उन्हाटीचा दौडा
काळ्या सापामारस (पणा काहून) उठावें
गोलाम काळ अशी म्हण पहली थाहे )
अनुष्टुम्
अनुटुम
भूमिर्मिरं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलनयम् । क्षत्रियस्योरसि क्षत्र पृष्ठे ब्रह्म व्यस्थितम् ।
नाल्येकमपि यद्यपान तत्कुलिय च न ॥४८॥ तेन पृष्ठ न दातच पृष्ठदो ब्रह्मदा भवेत् ॥ ५१ ।।
मनुष्टुभ
भनुम्
फळे तीनचि युद्धाची, भूमि वा मिन वा धन । क्षत्रियान्या उरी क्षन, पृष्टी ब्रह्म बसे क्यों-
ज्यान न एकही लामे कराने ते कधीच न ॥८॥ रणी पृष्ट न दापान, दानी तो ब्राह्मणा यधी॥॥
गद्यार्थ-
गद्या-
नवीन प्रांत मिळविणे, नवे मित्र (किंवा पराजित शत्रूच मित्र) भत्रियान्या छतीन क्षात्रताव पानिमायतेन टबदलें
होग, किंवा सपत्ति मिळविणं, ही तान युद्धाची फळे असतात
अमतें म्हान क्षत्रियान रणत पाठ दाखवू नये डो दामवीर
यांपैकी एकहि यातून उत्सान होत नमर तर ते युद्ध करूच नये
साला अयंतच ब्रामचा पानक रात
अनुष्टुभ
उपकारगृहीतेन शगुणा शत्रुमुद्वरेत् ।
पालन करस्पेन कण्टनेर कण्टकम् ॥ ४९॥
माया
उपकारें वश केल्या रिपुकडुनी अन्य शनु मारारा।
कण्टक पदम्य जैसाकरात कण्टक्वानि कादायगर
शालिनी
आज्ञा कीर्तिः पालन ब्राह्माना
दान भोगो निवसरमण च ।
चैपामेते पद्गुणन प्रवृचा.
कोऽयंस्तेपा पार्थिोपाश्रयेण ॥ ५० ॥

·१८० संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश शालिनी आर्या आशा, कीर्ती, रक्षिणे विप्र मित्र वाहेरुनि गुणिजनवत् भोगोनीही दान देतां उदार। सर्वाशी गोड वृत्ति ठेवोनी । साही हे ना साधती, ते कशास वादामधे दुजाचे सांगा जाती व्यर्थ राजाश्रयास ? ॥५२॥ लवही मुद्दे निरुत्तरचि करनी॥ गद्यार्थ- कपटें सकल जनाला राजाच्या आश्रयान माणसाने सहा गोष्टी माधावयाच्या सुज्ञपणे हा नियंत्रणीं धरितो। असतात लोकांकडून आपली आज्ञा पाळविणे, कीर्ति मिळविणे, राहुनि तटस्थ, साधी ब्राह्मणाचे पालन करविणे, दान देण्याइतकी संपत्ति मिळविणे, स्वार्थ, पुन्हां वरनि मौन हा भजतो ॥ ५४॥ उपभोग घेणे, मिनाचे सरक्षण करणे, ही सहा ज्याला साधत गद्यार्थ- नाहीत त्यान राजाश्रय घेतल्याचा उपयोग काय? (हे धूर्त मुत्सद्याचे वर्णन राजाला अनुकरणीय) बाहेरून शार्दूरवित्रीडित सर्वाशी, गुणांनी मोहक, अशी वृत्ति ठेवतो, वादात दुसन्याचे दोर्मध्यान्नृपतिर्विनश्यति यतिः बारीक सारीक मुद्देहि. समर्पक प्रत्युत्तरे देऊन, गप्प करन टास्तो हा हुषारपणे, कपटानी, सर्व जनाला नियंत्रणात ठेवून, तटम्य सगात्सुतो लालनाद् राहून नीट आपले उद्दिष्ट साध्य करून, पुन्हा, वरून आपले विप्रोऽनध्ययनात्कुलं कुतनया- मौन धारण करतो च्छीलं सलोपासनात् । होर्मद्यादनवेक्षणादपि कृपिः शार्दूलविक्रीडित स्नेहः प्रवासाश्रया- दाक्षिण्यं स्वजने, दया परिजने, शाठ्यं सदा दुर्जने मैत्री चाप्रणयात्समृद्धिरनयना- प्रीतिः साधुजने, नयो नृपजने, विद्वजनेष्वार्जवम् । त्यागात्प्रमादाद्धनम् ॥ ५३ ।। शौर्य शत्रुजने, क्षमा गुरुजने, नारीजने धूर्तता शार्दूल विप्रीडित दुर्मन्त्री नृप नष्ट होइ, यति हा संगें, नि लाडे सुत ये चैवंपुरुपाः कलासु कुशलास्तेष्वेव रोकस्थितिः।।५५॥ स्वाध्यायाविण विप्र, वंश फुसुतें, सच्छील दुष्टां नत । आर्या म लाज, न पाहतां कृपि, दुरी जातां टिके स्नेह न आतां सोजन्य, दया मैत्रीप्रीतिविना,समृद्धि अनये, त्यागे प्रमादेधन ॥५३॥ भृत्यांशी, दुर्जनांसि दुष्टत्व । गधार्थ- साधूंशी प्रीति, नृपां बाईट मग्री मिळाल्याने राजा नष्ट होतो, संन्यासी, नीति, नि विद्वज्जनांसि सरलत्व ॥ (विषयाशी) संग टेक्शन, मुगा, लाड केल्याने, माझग, रिपुशी शौर्य, गुरुजना अध्ययन न पन्याने, पुल, पाइंट पुपाने, सरछील, दुष्टौसी नम्र सायाने, नान, दारु पिशन, शेती, देयरेस न टेवयाने, क्षमा, स्त्रियांशी सुधूर्तता पुरती । वृत्तियला कुशल असे स्नेह, दूर जाण्यान, मंत्री, प्रेम नमत्याने, समृदि, अनीतीन, भारि दान देण्याने व मूर्यपणे वागयान, धन न होते जे त्यांनी स्थैर्य या बसे जगतीं ॥ ५५ ॥ गद्यार्य- शिम्परिणी आप्तांसी सौतन्य, नोकांशी मायाळूपणा, शठाडी पास पहिः मर्याचारमगुणरमणीय व्यरहरन् गमनासी प्रेम, राजाशी न्यायनीति, विद्वानाशी निष्पटी पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुनराणि स्थगयनि । शमी शौर्य, वीरपायाशी (त्याचे काही चुकरें तरी न मिना) जनं विद्वानेक: मकलमनुसंधाय पटे- क्षमाति, प्रियांशी धूर्तपणा याप्रमाणे ज्यांच्यारी उसे यार सदस्यः स्वाना पदयति घ मौनं प मनते ॥ ५४॥ 0 अमनात, लाग्यामुळे, या स्थिता येत भगत हवे, तसे उचित वागणारे वर्ननकल अमे जे काही को " ·प्रकरण २५ वें राजस्तुति-शोर्य, सन्छील, विद्या, लक्ष्मी, कीर्ति, प्रज्ञापालन, औदार्य, दातृत्व, गुणग्राहकता इत्यादि गुणांबद्दल. संस्कृत कपितमध्ये, हे एक अतिशय बहारदार प्रकरण मनुष्टुम् आहे. अंगाररसात्मक, किंवा अन्योधिपर कवितेच्या बरोबरीने सरस्वती बसे कंठी, लक्ष्मी करसरोरहीं। संस्कृत कवींनी, रास्तृतिपर कवितातून, आपला मुंदर कल्यना- | कीर्ति का कोपुनी राजा गेली देशान्तरास ही ? || विलाम, उत्प्रेक्षा, उपमा, अलंकार, शब्दवमकार, कोटि, श्रेय गद्यार्य- इत्यादि व्यक्त केलेले आहेत. विशेषेकन्न राजाश्रय, पुरस्कार दसादि मिळविण्यासाठी, राजदरवारातून, म्हणून दाखविण्या- हे राजा तुझ्या कंठात सरस्वती, व करमळी, लक्ष्मी माठी, या रचिया अमग्याचा समव अमन्याने, या कवितातून रहात असल्याने (त्याचा सवनीमन्सर वाहन किंवा खतःला साई, व कौशय, विशेष म्वरूपात प्रकट झालेले दिसेल. योग्य स्थळी राजाने न टेवयामुळे ) रागावून तुझी कीर्ति देशा- नुसया, समाजातील विद्वान् शिवा रसिक याच्या आधारावर, तरास गेली की काय ! (तू विद्वान् आहेस, धनवान् आहेस य कौंना जगणे त्या कालान अशक्य होते-राजाश्रय हाच एकमेव ! तुझी कीर्ति देशोदेशी गेली आहे ) आधार होना व म्हानच राग्नुतीला एवटा पुलोरा झालेला दिमत आहे. इन्द्रवत्रा वाईट एपढेच वाटते की, या एवळ्या शब्दसामर्थ्याचा कामं नृपाः सन्तु सहस्रशोऽन्ये उपयोग, बन्याच प्रसनी, खोया अवास्तव मनुतीसाठी व याचनेमाठी केला जाना! 'राजन्यती' माहुरनेन भूमिम् । अनुष्टुभ नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि मर्वदा मटोऽमीति मिथ्या त्वं कथ्यसे वुधैः । ज्योतिप्मती चंद्रमसब रात्रिः ॥ ३ ॥ नारयो लेभिरे पृष्ठं; न वक्षः परयोपितः ॥ १ ॥ इंद्रवज्रा राजे सहस्रों जरि अन्य कोणी अनुष्टुम् सर्वदा सर्व देशी तूं मिथ्या ही स्तुति कानि ये। 'राजन्यती' भूमि तुझ्यामुळेचि। नक्षत्रतारे फितिही असोनी न देगी पाठ शना आणि वक्ष परश्रिये ॥१॥ ज्योतिष्मत्ती पनि शशीमुळेचि ॥ ३ ॥ गद्यार्य- गद्यार्थ- (दोष दाखविण्याचा आभास उत्पन्न करीत गुणवर्णन करणे.) है राजा ! तूं मयंकाळ सर्व काही देतोस, अशी इतर सहसों राजे असले, तरी, 'राजन्वती' ही पदवी (दातृत्वाची) तुझी कीर्ति गादली जाते, ती खोटी आहे | पृथ्वीला, या राजामुळेच प्राप्त झाली आहे ("मुरानि देश (निदान दोन वस्तु तरी, तू कधीच देत नाहीम.) तू आपली राउन्दान् स्यात्ततोऽन्यत्र राजवान” असे अमरकोश सागती पाठ क्यी शना देत नाहीम; व, पक्ष स्थळ, की परनीला म्हणजे नुसता राजा असलेल्या राज्याम, राजवान म्हणतात. देत नाहीस. (तू शर. व सरछील आहेम) पण चांगला राजा असेल, त्या देशास राजन्यान् म्हणतान) म्हणजे सर्व भूतलावर या राजालाच काय ते चांगला राजा म्हणता येईल. ज्याप्रमाणे नक्षन, तारे, ग्रह यांनी भरलेली अनुष्टुम् असून मुद्धा रान ज्योतिष्मती (प्रकाशित) म्हणावयाम चंद्र मरस्वती स्थिता कण्ठे; लक्ष्मी: फरसरोरहे । असणे आवश्यर चंद्रामुळेच तिला ज्योतिष्मती म्हणता येते. कीर्तिः किं कुपिता राजन् येन देशान्तरं गता ? ||२||

·-
परत न आग्याने इतर राजबिनशाले प रामापीकर
१८२
संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश
अनुष्टुभ्
अनुष्टुभ
राजस्वकीर्तिचंद्रेण तिथयः पूर्णिमाः कृताः । वस्तुद्वय तुझ्या लेखी राजा, तृण अणूच ते॥
मद्नेहान्न यहिर्याति तिथिरेकादशी भयात् ॥ ४॥ क्रोधांत सैन्य शत्रूचे, स्वर्णराशी खुपीमधे ॥६॥
भनुष्टुभ्
गद्यार्थ-
कीर्तिचन्द्रे तुझ्या, राजा ! पूर्णिमा सगळ्या तिथी । (मूल्यामूल्यविवेक तुला नसेल, असे क्से म्हणावें । तर
भयें पकादशी, माझ्या घरा सोडी, कधी न ती ॥४॥ पण) हे राजा । तुझ्या लेसी, दोन वस्तु, तृणवत व कणव'
गद्यार्थ-
आहेत तू रागावलास, म्हणजे, शत्रुसैन्यारा तृणवत् (तुच्छ
समजतोस व प्रसन्न झालास, म्हणजे, तू (याचकोना) सुशार
हे राजा तुझ्या कीर्तिचन्द्राने (त्याला कधी क्षय नसल्याने सोन्याचा डोंगर देतोस आणि त्याला वणवत् (सूक्ष्म, क्षुद्र
तो नित्याचा पूर्णचद अगल्याने ) आमच्या पर्चागातल्या सर्वच मानतोस (म्हणजे तू शूर व उदार आहेस )
तिथि पूर्णिमा रून टाकल्या आहेत त्यामुळे माझ्या घरातली
एकादशी (खायला प्यायरा नाही अशी अवस्था) भयाने
घराबाहेरच पडत नाही (कारण गावात सर्वत्र पूर्णिमा
मन्दाकान्ता
असल्याने भाज एकादशी असे म्हटले तर मला लोक वेड्यांत
काहतील) (म्हणजेच माझी दरिद्री अवस्था तू ध्यानात घे | लज्जा कीर्तिर्जनकतनया शैवकोदण्डभङ्गे
कारण तुझी (दातृत्म) कीर्ति अविच्छिन्न आहे ) तिखः कन्या निरुपमतया भेजिरे रामचंद्रम् ।
अन्त्या पाणिग्रहणसमये, ज्यायसी जातकोपा
उपजाति
भूपैः साधं खलु गतवती; मध्यमासौ दिगन्तान् ॥७॥
आकर्ण्य भूपाल यशस्त्वदीयं
शार्दूलविक्रीडित
विधूनयन्तीह न के शिरांसि ।
रामाने शिवचापभंग करितां
विश्वंभराभगभयेन धाना
अत्यंत त्या मोहुनी
नाकारि कर्णो भुजगेश्वरस्य ।। ५ ।।
लज्जा कीर्ति नि जानकी हि
सजल्या त्यातें वराया तिन्ही ।
उपजाति
सीता-राम-नियाह तेथ घड़तां,
राजा! तुझी ऐकुनि फीर्ति, शीर्पा
लजा नृपांच्या सवें
न हालवी, कोण असेल ऐसा?।
को जाय पळून कीर्तिहि तशी
शेगावरोनी जग हे पडोन
धांवे दिगन्ती जनें॥७॥
तेटी रिधी यास्तप यासि करन ॥५॥
गया-
(जो न देसे रवि मो देरो कवि! सीनाखयारा की
हे रात्रा । सुशी की न ऐरन (ममाधानान ) डो हाल्पणार रामाला घरम्याम, एक्टी सीता उभी होती, अमें जा
नाही अौ कोण आहे ! तुझी कीर्ति ऐन शेष हि दो हावी | दिगल, पग, क्लोरा दिमले, की, त्यावेळी तीन मुली उभ्या
व जग गरी पदेल तसे होऊ नये म्हान प्रादेवाने त्याग होत्या ) थोरली रजा, मधनी कीनि, व धास्टी सीता पा
कान दिले नाहीत. (मर्माता कमेन्द्रिय नादी दे प्रतिद आहे.) टीचे पाणिग्रहण झाले तेव्हा थोरली रजा रागावून (
जमरेच्या अन्य ) राजांच्या बरोबर निघून गेग. कीर्ति (sat
भनुष्ट
एकटीच उसन) दिगन्तरात नारती बाली (शिप
तय पेनसि ई राजन द्वंद्व मृणपनायते ।
दिगन्तरोत पमरी.)
रोप विरोधिनां मेन्यं, प्रमादे पनरापलः ॥६॥

·1 (प्रकरण २५ ३) राजस्तुति-ौर्य, सच्छील, विश, लक्ष्मी, कीर्ति, प्रजापालन, औदार्य, दातृत्व. १४३ मन्दाक्रान्ना गद्यार्य- किं वृत्तान्तः परगृहगतः किन्तु नाहं ममर्य (राजाच्या गपूची दुरपया यांन, रामारी मदती माग- 'स्तूष्णीं स्यातुं प्रकृतिमुसरो दाक्षिणात्यम्बमारः। ण्याचा प्रकार.) हे विकनमूर्या । नुना गया गजमदिरातील देशे देशे विपणिपु तथा चत्वरे पानगोष्ट्या- रकटिकांन्या भिंतीत, मन प्रतिदिन पाहन, रानटी हत्तीग, मुन्मत्तेर भ्रमति भवत्तो वदमा देव ! कीर्तिः ॥ ८ ॥ तो दुसरा हत्ती वाटन, लाने व वर धडक मारली, साहजिस्य रामुळे साचे दात मोडले, व या मोटक्या दानाचे आरंट मन्दाकान्ता 'बोलाबी ना परकुळकथा प्रतिरिव पाहून, त्याला ती हसा वाटनी (हरिगीच होत मौन, वाटे, धरावें, हत्तीएवढे नमनान) व मग तोच तिला ह हह गोंडा साधेना तें, अति पट्यच्या लागला (मटकाची मंदिरे यार यानक मावाली दक्षिणी मी स्वभावें। सामु होते व बचादि तू पगन्य रंगम 17 आर रया गया देशोदेशी, विपणि नि च-हा- राजधान्या ओमाह झाल्या असून, नंधे, आता जंगली हानी ध्यांत गुत्यांतुनी ती पिरत आहेन कारण, तुझ्या मनीच गार पण लाग्या FI. नीहि एवढी तुझी दहशत धनली आहे की ते राज्य मोडून राजा!मत्तासम भटकने नाहीसे झाले. एपडा ) त्वस्त्रिया"!"कोण?" "फीति" ॥ ८॥ गद्यार्थ- "हे राजा 1 उगाच, कोणी झाले, तरी, परक्याच्या कुळ- सार्दूल विकीदित कथा कशाला सागाच्या म्हणून, एकवेळ वाटते गप्प बसावे, भ्रान्त्या दिग्रलयं, दशाम्यदमन ! पण, व काही जमत नाही. कारण मी दक्षिणी (जान्नाथ पंडिन) व म्हणून म्बमावानच घदवया । (तेव्हा बोलून लत्कीर्तिहमी दिवं टाकनों झालें ) हे राजा ! तुझी प्रिया, देशागातून, वाजार याता प्रझमरालसङ्गमगान् पेठोतून, चौकाचौकातून आणि, दाम्च्या गुत्त्यातून उन्मगा तय गर्भिण्यभूत् । सारखी भटक्न आहे" ! (हे एकून राजा खालून विचारीत असेल-" कोण ? पुन्हा बोल " 1 तेव्हां कवि आश्चर्याचा धका पश्य स्वर्गवांगिणीपरिमरे देत म्हणनी-(नाही, दुसरे कोणी नाही)" तुझी कीनि " कुन्दानदातं वया (मराठीत धांगीत म्हणून म्हणतात ती पूर्वाधार होतीच ) मुक्तं भाति विशाटमण्टकमिदं शीतत्सिपो मंटलम् ।। १० ॥ मन्दाक्रान्ता हम्नी बन्यः स्फटिकघटिते भित्तिमागे स्ववियं शार्दूलविक्रीडित दृष्ट्वा, मत्वा प्रतिगज इति वहिपां मन्दिरेषु। हे रामा तन कीर्निहंसि उटनां दन्ताघातादलितदशनस्तं पुनक्ष्यि सदो स्वर्गी, दिशा हिंडुनी, झाटी ब्रह्ममरालसंग घडुनी मन्द मन्दं स्पृशति फरिणीशझ्या विक्रमार्क ! ॥९॥ तेचि ती गर्मिणी। मायां मोटेंम्बढिच्या समीपचिनिने मितींत स्फटिकांच्या, अंडेंचि जेंटाकिलें तव शगूंच्या सुमंदिरांतून । चंद्राचें, जणुं कुंदानचि अमें, याटे “अन्यचि गज हा ते बियरे जाहलें ॥१०॥ वन्य गजाला स्वर्षिय पाहून ॥ गद्याय-- हे विनम! धडकुनि तिथ घेई गज तो म्वदंत मंगून। हे रावणान्तका। तुदी दीतिमी दिशन हैन पुढे वर्मा यधुनि पुन्हां, करिणी ती आता, तिचा प्रयदेवाच्या मागी मनागम पहरा, आणि भासुनि गोंजारितो तिला जपुन ॥ ९॥ देथेंच निरा गर्भ राहिला; आणि मय वर्गनदीचा (गंगेच्या) O " ·१८४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश जवळच कुदफुलासारखें (खच्छ शुभ्र) अ. टाकलें तेंच हैं [व कीतीला त्रैलोक्य ! (थोडक्यांत तुझ्या बाणांनी शत्रूचे मोठे चंद्राचे मंडळ झाले असावें ! शिर तुटून जमिनीवर पडते तुला राज्य मिळतें व तुझी कीर्ति तिन्ही लोकात पोचते) -- आर्या पृथ्वी गुरुरेकः कविरेकः सदसि मघोनः कलाधरोऽप्येकः । अमन्थि मुरवैरिणा पुनरमायि मर्यादया- अद्भुतमत्र सभायां गुरवः कवयः कलाधराः सर्वे ११ प्यहावि मुनिना मुखे वशमनायि लङ्कारिणा । आर्या | अलछि कपिनाप्यसौ सुखमतारि शासामृगैः इन्द्रसभेतहि गुर, कवि कलाधरहि एक एक हो जेथें । क नाम वसुधापते तव यशोनिधिः धाम्बुधिः १ ॥१३॥ अद्भुत सभेत या की, पृथ्वी सारे गुरु कवि कलाधरचि येथें ॥ ११ ॥ | हरी घुसळितो, निबद्ध करितो किनारा जया, गद्यार्थ- अगस्त्यहि पितो मुखे, शरण राम आणी जया ॥ प्रत्यक्ष इद्रमभेतसुद्धा गुरु (बृहस्पति ) कवि (बुध) व | उड़े यरुनि वायुपुत्र, तरती सुखें वानर कलाधर ( चर) हे एक एक्च आहेत परंतु या राजाच्या सभेत | कुठे नृप! तुझा यशोनिधि, नितो कुठे सागर!॥१३॥ मात्र सारेच गुरु कवि व क्लावत आहेत गद्यार्थ- (कदाचित् ही स्तुति नसून वक्रोक्तीने निंदाहि असेल ) है पृथ्वीपते ! (तुझ्या यशोनिधीला उदधीची उपमा देणे कमीच पडेल ) समुद्राला विष्णूने घुसाळिलें, किना याने मर्यादा घातली, अगस्तीन प्राशन केलें रामाने सेतु बाधला वरून, शार्दूलविक्रीडित मारुती उडून गेला, व वानर सुद्धा सहजी पोहून गेले. कुठे संग्रामाङ्गणमारतेन भवता चापे समारोपिते असला हा उदधि अणि कुठे तुझा यशोनिधि ! देवाकर्णय केन केन समरे किं किं समासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमंडलं तेन त्वं, भपता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्१२ करवालकरालगारिधारा शार्दूलविक्रीडित यमुना दिव्यतरङ्गिणी च कीर्तिः । राजा ! सज धनुष्यवाण करिशी तव कामद तीर्थराज ! दूरा- युद्धांगणीं तूं यहा ऐकें। संगरिं काय काय मिळलें दनुबध्नाति सरवर्ता कर्वानाम् ॥ १४ ॥ कोणाकुणाला तदा। चापाला शर, त्या शरां रिपुशिरें, यमुना तरवारची तुझी ती, त्यांनाहि भूमी मिळे जणुं गंगा, नृपते ! तुझी सुकीर्ति । तीतें तू, तुजला सुकीर्ति, तिजला दिसतां दुरुनी (प्रयाग) तूंची त्रैलोक्य रे लाभलें ॥ १२ ॥ मिळण्या येइ सरस्वती कवींची ॥१४॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- हे राजा 1 रणागणी येऊन तू धनुष्याला बाण लावताच हे ईप्सितदात्या 1 तुझी (काळी) तल्धार, ही जणू काय, कोणाला काय काय मिळतें तें ऐक धनुष्याला वाण, त्या ! यमुना,-आणि (धवल) कीर्ति ही मुरनदी गगाच तेव्हा या बाणाना शत्रूची मस्तकें, त्याना भूमि, भूमीला तू, तुला सुकीति ! जेथे एकत्र मिळतात, तो तू, म्हणजे प्रयाग क्षेत्रच, म्हणूनच माल्यभारा माल्यमारा , ·(प्रकरण २५ वें) राजस्तुति-गौर्य, सच्छोल, विद्या, लक्ष्मी, कीर्ति, प्रजापालन, औदार्य, दातृत्व. १८५ दुरून कवींची सरम्पती तुला मेटावयास येते. (प्रयागांन या टपजानि तिन्ही नद्यांचा संगम आहे.) श्रुत्वा मुदूराद्भवदीयकीति कर्णी न तृप्ती न च चक्षुषी मे । मनुष्टुम् तयोषिवाद परिहतुकामः अपूर्वेयं धनुर्विद्या भवता शिक्षिता कुन: ? | समागतोऽहं मवतः समीपम् ।। १७ ।। मार्गणाधः समभ्येति गुणो याति दिगन्तरम् ।। १५ ॥ टपजाति मनुष्टुभ् दुरुनि ऐकूनि तुझी सुकीनि अपूर्व ही धनुर्विद्या घेसी शिकुनि कोटुन ?। न कान डोळे मम तृप्त होती ॥ येती मार्गण माघारी दिगंती जातसे गुण ! ॥ १५ ॥ तंटा तयांचा मिटवावयात गद्यार्थ- आलों नृपा! मी तव दर्शनातें ॥ १७ ॥ मार्गण-वाण; किंवा याचक.) (गुग-धनुष्याची दोरी; गद्यार्थ- किंवा सद्गुण म्हणजेच गुणाची दीति.) धनुर्वराने वाण सोडला, हे राजा ! मी दुरून तुझी कीर्नि ऐकली पण त्यानं कान किंवा की, वाण दूर जातो, व धनुष्याची दोरी जागच्या जागीच | नेत्र वुणीच तृप्त झाले नाहीत ! (तुझ्या दातृत्वान्या मार्ग राहते. पण हे राजा । ही अपूर्व धनुर्विद्या तू कोटून शिकलास, | क्या नुसत्या ऐक्लेल्या. कान हो यान दोन बोटाचे अतर ! की, ज्यात वाण माघारी येतात व दोरी दूर दिगंतात जाते ! म्हणून डोळे खावर विश्वास टेवीनात ) व त्यामुळे कान व डोळे सरा अर्थ-तुझ्या दातृत्वावा लक्ष्य असा, की, याचक, याच्यान वाद झाला (कान म्हणतात तितकें औदार्य अमणेंच सारसे पुन्हा पुन्हा तुजाडे येतात व तुझे गुण (गुगकीर्ति) कुठे शक्य नाही, असे डोटे म्हणतात) तो वाद मिटपिया- दिगंतरांन जातात. साठी (तुझें औदार्य, दोच्याना प्रयक्ष दाखवून, डोळ्यांची खानी, पटविण्यासाठी ) मी तुझ्या जवळ आलो आहे (कीर्ति मनुष्टुम् खरी करण्यासाठी मला हि तूं अपूर्व औदार्य दासत्र.) श्रीवर्धनकरो राजा मन्त्री तु पटवर्धनः । तथापि श्रीः पटो नासि वाग्यर्धनकरस्य मे ॥ १६ ॥ माया भार्या सनयुगमनुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाः । श्रीवर्धनकर राजा चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीगाम् ॥१८॥ पटवर्धन सचिव त्यासि लामोनी। मार्या न श्री, पट, ही मजला वाम्बर्धनकर कवीहि मी अमुनी ॥ १६ ॥ त्वद्रिपुवनिताकुचयुग तप जणुं अछूत नाहुनी करिते। गद्यार्थ- यनुनि यिमुक्काहारचि (पेशव्यांन्या दरवारी येऊन कवि तकार करतो) एवडा हुच्छोकाग्नीसमीप नित वसते ॥ २८॥ श्रीवर्धनकर (म्हणजे श्री पाउवणारा; पेशवे हे मूळ श्रीवर्धन गद्यार्थ- या गांवचे म्हणून श्रीवर्धनकर) राजा, आणि, त्यास मंत्री (परशुरामभाऊ) पटवर्पन (आडनावाचा; पर-मन, वाद (वि-मुकाहार-विमुक्त आहे. आहार ज्यांनी उपवास विणारा) लाभला असताना, मज वाग्वर्धनराला (कवीला; | करीत. दुसरा अर्थ मुक्ताहार म्हणजे मोत्यांचा हार गळ्यांत वाणीचा विलास यादविगाराला) श्री (संपत्ति) किंवा पर नमन्टेल्या. शोकामुळे, किंवा मिरेला लागचामुळे) हे राजा! (वन) काहीच मिदं नये ? (हें या राजा व मंत्री याना शोभते तुझ्या शबूंच्या स्त्रियांचे मनग विमुत्ताहार बनून, अणूंचें यान करीत जवळच्याच हृदयातल्या शोकानीजवळ बसून, काहीं अतसाधना करीत अमावें. (माहार सोट्टन, मान कन सुमा०१४ 0- काय

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
अग्निसाधन हा व्रताचा प्रकार ) (तू शत्रूचा नि पात केल्याने । गद्यार्थ-
त्यांच्या स्त्रिया सतत शोक करीत आहेत )
हे राजा ! जे कवि "तुझी कीर्ति सूर्यासारखी आहे" असे
वर्णन करतात, ते काहीं हुषार नसावेत. कारण ज्या समुद्रात
खुडून सूर्य नाहीसा होतो, त्या समुद्राला सुद्धा, तुझी कीर्ति,
वसततिरका
भोलाडून पार जाते!
स्वकीर्तिमौक्तिकफलानि गुणैस्त्वदीयैः
संदर्भितुं विबुधवामदृशः प्रवृत्ताः ।
आर्या
नान्तो गुणेषु न च कीर्तिपु रन्ध्रलेशो
हारो न जात इति ताश्च मिथो हसन्ति ॥ १९॥
उद्दण्डे भुजदण्डे तव कोदण्डे प्रभो! परिस्फुरति ।
अरिमण्डल-रविमण्डल रम्भाकुचमण्डलानि वेपन्ते २१
वसततिलका
भार्या
राजा । गुणांत तुझिया, तव कीर्ति मोती
ओयावया सुरवधू जधिं सज होती।
राजन् ! प्रबलभुजांनी,
कीर्तीस छिद्र न, दिसे, न गुणांस अत
जर्षिाकरितोस सज शराय।
होणे न हार! म्हणुनी वध हांसतात ॥
अरिमंडळ रविमंडळ,
किंवा दुसरी ओळ:-
रंभाकुचमण्डलांत थरकाप ॥२१॥
द्यार्थ-
कीर्तीस भोंकन, दिसे, न गुणांसि टोंक
होणें न हार म्हणुनी हंसती विलोक ॥ १९ ॥
हे राजन् , तुझ्या प्रबल भुजानी, तू जेव्हां धनुष्य बाण सज्ज
फरतोस तेव्हा तीन मंडळाचा थरकाप होतो. एक अरिमडळांत
गद्यार्थ-
(कारण आता त्यांचा नि पात होणार.) रविमंडळात (कारण
हे राजा ! तुझ्या गुणरूपी दोऱ्यात, तुझे कीर्तिरूपी मोती | तुझी कीर्ति रविमडळ भेदून जाणार ! ) रभेच्या स्तनमंडळांत
ओवून, त्याची माळ करावयास देवांगना बसल्या । पण त्याची (कारण तूं स्वर्ग जिंकून इंद्रपद मिळविणार. मग त्या रंभादि
गोड फसगत झाली | त्या कीर्तिरूप मोयाना, बघतात तों, | अप्सराचे काय होणार ! कारण तू सच्छील, त्यामुळे अप्सरा
भोरच नाही व गुणरूप दोयाला बघतात तो टोकच नाही! तुला वर्ण्य ।)
यास्तव माळ होणे, शक्य नाही, म्हणून त्या एकमेकांत हंसतात
(तुझ्या कीतीस कसलीहि यत्किंचित सुद्धो खोड नाहीं व
गुणाना अत नाही)
अनुष्टुभ
अकर्णमकरोच्छेषं विधिब्रह्माण्डमङ्गधीः ।
श्रुत्वा रामकथा रम्यां शिरः कस्य न कंपते ? ॥२२॥
वसततिलका
मार्तडमण्डलनिभं भवतः प्रताप
अनुष्टुभ्
ये वर्णयन्ति न हि ते कवयः प्रवीणाः ।
ब्रह्मांडभंगभीतीने विधि शेषा न कान दे।
श्रीरामाच्या कथेनें न कोणाचे शिर हालतें ॥२२॥
अम्भोनिधौ विलयमेति परं पतङ्गः
गद्यार्थ-
पारं प्रयाति जलधेश्व तब प्रतापः ।। २० ॥
श्रीरामाचें रम्य चरिन ऐकून कोणाचे शिर हालत नाही !
वसततिरका
शेषाला तें ऐकू गेले असते तर त्याने मान डोलावली असती
राजा! "प्रताप तय सूर्यसमान आहे"
व त्याच्या डोक्यावरचे ब्रह्माड खाली पडून फुटले असते. तसे
ते अश सर्व कवि, वर्णिति जे असें हैं। होऊ नये, म्हणूनच, ब्रह्मदेवानें शेषाला कर्णेद्रियच दिले नाही.
अन्धीत ज्या रवि बुडूनचि नष्ट होतो
(५ व्या श्लोकातलीच कल्पना)
त्यात प्रताप तव लंधुनि पार जातो॥२०॥

·(प्रकरण २५ वें) राजस्तुति—शौर्य, सच्छील, विद्या, लक्ष्मी, कीर्ति, प्रजापालन, औदार्य, दातृत्व. १८७ द्रुतविलवित भनुष्टुभ् कमलभूतनया वदनाम्बुजे पलिः पातालनिलयोऽघाकृतचित्रमा विम' | वसतु ते कमला करपल्लवे । अधाकृतो दिवस्थोऽपि चित्र कल्पद्रुमस्त्वया ॥ २५॥ वपुपि ते रमतां कमलात्मजः प्रतिदिन हृदये कमलापतिः ॥ ३ ॥ पातालिंच्या तू करिशी वलीतें, माया दानांत सालीं न विशेप रे ते । राजा! तव मुखकमली स्वर्गस्थ कल्पद्रुम आणितोस कमलोद्भवकन्यका सदेव वसो। तूं सालती, हेंचि गमे विशेष ॥ २५ ॥ करपल्लवांत तुझिया गद्यार्थ- कमलेचाही सदैव वास असो ॥ दानामध्ये, तू पानाळांतल्या (आधीच गाली असलेल्या) कमलात्मजही तुझिया वळीला खाली आणतोस (म्हणजे दातृवात हटवतोम ) यांत करो सदाचा विहार देहांत । काय नवल? पण स्वर्गात (म्हणजे वर) अमलेल्या कल्प कमलापतिही प्रतिदिन पक्षालाहि खारी आणतोम हे कर बिलपण! अब त वसति करो या तुझ्याचि हृदयांत ॥ २३ ॥ शब्दात काटि (तू वळी व या दोघांपेक्षाहि उदार दाता गद्यार्थ- आहेस, इयथ 1) (कवीन सर्व श्लोकच कमलमय वरन सोडला आहे ) हे राजा ! तुझ्या मुखकमली कमलोद्भवक यका कमलांत जन्म- लेल्या ब्रह्मदेवाची कन्या सरस्वती वसो | तुझ्या करपरांत शिखरिणी क्मलेचा म्हणजे लक्ष्मीचा वास असो तुझ्या देहात क्मलेच्या यदेतचन्द्रान्तर्जलदलवलीला चितनुते पुनाचा म्हणजे मदनाचा वास असो आणि हृदयांत नित्य कमलापति विष्णूचा वास असो तदाचष्टे लोकः शशक इति, नो मा प्रति तथा । अह विन्दु मन्ये त्वदरिविरहानान्ततरुणी- अनुष्टुम् कटाक्षोल्कापातव्रणकणफलकासिततनुम् ।। २६ ॥ चिनं तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तर । शिसरिणी अनातपत्रमुत्सृज्य सातपन द्विपद्गणम् ॥ ४ ॥ चरी चद्राच्या जे मलिन लव मेघापरि दिसे उपजाति ससा त्यात कोणी म्हणति, मज ना चाटत तसें। तुझा पहा शौर्यरवी नृपाळा स्त्रिया त्वच्छत्रून्या, विरहिं चिडुनी त्या प्रहरिती सन्या रवीहनि फिती निराळा। कटाक्षोल्ला,त्यानी व्रणित शशिची सास तनुती ॥२६ छनीविहीनासि न होरपाळी गद्यार्थ- सच्छन शसचि मान जाळी ॥ २४ ॥ गद्यार्थ- हे राजा ! चद्रावर, लहानशा मेघसहामारखा, जो कलक दिसतो, त्याला कोणी कोणी, समा असे म्हणतात, पण, मला हे राजा! तुझा प्रतापरवि, हा, नभस्थ रवीहून, काहीं | तसे वाटत नाही तुझ्या शत्रूच्या स्त्रिया प्रियननविरहान निराळ्याच त हेर्ने वागतो, कारण-छत्रचामरधारी तुझ्या | सतापून चद्रावर ज्या क्टाक्षरूपी उल्का पेक्नात, ला या शनुराजाना, मात्र, तू भाजून काढतोस, आणि, छत्री नसले आघातांचे जे वण राहिले, त्यामुळे, तो डाग चद्रावर दिसत त्यांना मात्र ताप देत नाहीस (तू शर आहेस व त्याबरोयर | आहे, असे माझे मत आहे. गरीगांचा वनवार आहेस) ·१८८ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश शार्दूलविक्रीटित गद्यार्थ- विद्वद्राज शिखामणे ! तुलयितुं धाता त्वदीयं यशः सूर्य हा दिवसाचे रत, व या श्लोकाचा विषयभूत राजा, कैलासस्य निरीक्ष्य तत्र लघुतां निक्षिप्तवान् पूर्तये । हा जगाचे रत्न ! हे दोघे या जगताचे राज्य, जणूं समान अधिकाराने करतात कारण-दोघेहि सहस्र कराचे पूरण कर- उक्षाणं तदुपर्युमासहचरं तन्मूर्ध्नि गङ्गाजलं लात. ( सूर्य सहस्र किरणे पुरवितो; राजा याचकाचे सहस्त्र हात तस्याने फणिपुङ्गवं तदुपरि स्फारं सुधादीधितिम् २७ भरून देतो ) सूर्य असिल जगतातील कमलें उमलवितो, राजा शार्दूलविक्रीडित सुसस्मले उमलवितो (सुराज्याने प्रजेला संतुष्ट करून); विद्वच्छ्रेष्ठ नृपा! तुझे यश जधीं दोघेही बलिष्ठ शत्रूचे ( सूर्य इतर सर्व ग्रह ताऱ्याचें;) तेजोहरण पाहे विधी तोलुनी, करतात, राजा दारिद्यरामाचा नाश करतो, तर सूर्य अधाराचा; त्या कैलास पडे कमी, म्हणुनि तो आणि दोघेहि भूपचूडामणि. (सूर्य हा डोगराच्या शिखरावरील पाहे भरी घालुनी।- गण्याप्रमाणे, राजा, इतर राजाचा प्रमुख.) नंदीला वरती शिवास, नि शिरी त्याच्याहि गंगाजल ठेवी सर्प, नि शेवटी तदुपरी शार्दूलविक्रीडित तो चंद्रही उज्ज्वल ॥२७॥ गद्यार्थ- देव ! त्वत्करनीरदे दिशि दिशि प्रारब्धपुण्योन्नते हे राजा ! तुझा यशोभार किती वजनदार आहे, हे ब्रह्मदेव । चंचकांचनरत्नराजितडिति स्वर्णामृतं वर्षति । तराजूत घालून बघू लागला, तेव्हा पाहतो, तों, कैलास दुसऱ्या पारड्यात घालूनहि भागेना, म्हणून त्याने भरीला | स्फीता कीर्तितरंगिणी समभवत्तृप्ता गुणिप्रामभूः शंकराचा नंदी, त्याच्याहि भरीला शंकर, त्याच्यावर गंगाजल | पूर्ण चार्थिसरः शशाम विदुषां दारिद्र्यदावानलः २९ त्याच्यावर शंकराच्या गळ्यातला नाग आणि सर्वांच्या भार्या भरीला तो तेजस्वी चंद्रहि घातला (आणि, इतकेहि करून तुझ्या यशाचे तोलाचे झाले की नाही, ते कवीने अनुक्त ठेवून राजन् ! तव पुण्योन्नत दिले, व यशाची अमेयता सूचित केली ) कर हे मेघचि जधीं दिगन्तांत। रत्ने कांचन-विद्युत् पृथ्वी झळकवुनी स्वर्णवृष्टि करतात ॥ सहस्रकरपूरणानिखिलजन्तुषकाम्बुज- तधिं फुगते कीर्तिनदी, प्रकाशकरणादथ प्रबलचरितेजोवधात् । गुणिजनभू जाइ तृप्त होऊन । विद्वद्दारिन्यवानल दरिद्रतिमिरोद्धतेरखिलभूपचूडामणि- विशुनी अर्थिसर भरे पूर्ण ॥ २९ ॥ जगन्मणिरहर्मणिर्जगदिदं च धत्तः समम् ॥२८॥ गद्यार्थ- भार्या पुरविति सहस्रकर जे; हे राजन् । प्रारब्धपुण्यांनी जन्नत झालेला (दान देण्यास मुख, कमलें, निखिलजीवजातांची। उंच उचललेला, मेघहि उचावर असलेला) तुझा हात जणू उमलविती, अन् करिती काय मेघ, जेव्हां (दान देण्यासाठी हाती घेतलेली ) रत्ने, सोने, तेजोहानिहि पलिष्ठ शत्रूची ॥ याची झळक हीच जणू वीज चमक्वीत, सुवर्णामृताची वृष्टि हरिती दरिद्रतम जे, करतो, तेव्हा कीर्तिरूपी नदी दुथडी भरून वाहू लागते, गुणि- दोघे चूडामणीचि भूपांचे। जनरूपी भूमि तृप्त होते, याचवरूपी तळे भरुन जातें व दिनमणि आणि जगन्मणि विद्वानांच्या दारिद्याचा वणवा विझून शांत होतो. समान करिताति राज्य जगताचें ॥ २८ ॥ --

·(प्रकरण २५ ३) राजस्तुति-गौर्य, मच्छील, विद्या, लक्ष्मी, कीर्ति, प्रजापालन, औदार्य, दानृत्य. १८९
शार्दूलविक्रीडित
गद्यार्थ-
: पृष्ठं युधि दर्शयत्सरिभटश्रेणीपु, यो वक्रता हे भूमंडलींच्या द्रा! (हत्तीची गंड, नियोन्या
स्मिन्नेव विभर्ति यश्च कुरुते क्रूरध्वनि निष्ठुरः ।
पुष्टस्तनासारखी दिगनात.) नुल्या हत्तीच्या गंडस्पटाची
तुझ्या शनुराजांनी इतकी दहात घेतली आहे ते आपल्या
रोपं वस्य तथाविधस्य भजतश्वापस्य गृहन्गुणं कमलेक्षणा त्रियांच स्तनालिंगन करीन नाहीत. जप्नं काय ती
बेल्यातः परमेष एव नृपतिः सीमा गुणग्राहिणाम्३० तुझी काळी तल्यारच असें मासून आपल्या प्रियांच्या वेगीरी
शार्दूलविक्रीडित
रोळ करण्याचें लानी सोडून दिले आहे. जेव्हा कधी रमन्याने
त्यन्यिा प्रिया साना भ्रूभंग दाखवितात तेव्हा ते तुझें धनुष्य
दावी पाठ रणी रिसि, तरिही
असे वाटून साच्या पोटात धस्स होते.
जो वस्ता दावितो
स्वस्वामीसिचि; आणि निष्ठुरपणे
क्रूरध्वनी काढितो।
पृथ्वी
त्या चापांत असेहि दोप असुनी
वनेषु वनदेवता दिवि दिवौकमां वल्लमा
जो तहुणा स्वीकरी
भुजङ्गकुलकन्यका मुजगलोकलीलायने ।
ऐसा ख्यातचि एक हा नृप, गुण-
यशः समरसंचितं नरमृगेन्द्र गायन्ति ते
ग्राह्यांत सीमेपरी ॥३०॥
द्यार्थ-
प्रभाविजितकौमुदीकुमुदपाण्डुताडम्बरम् ।। ३२ ॥
धनुष्य रणांत शत्रूला पाठ दासविते, व खत च्या धन्या-
पृथ्वी
गच वकता दाखवितें, व क्रूरध्वनि काढून (कागावा करते ) वनांत वनदेवता, सुरपुरीत देवांगना
पशा या धनुष्यात, असे दोप असूनहि, त्याच्या गुणाचें भुजंगनगरीतल्या उपचनी भुजंगांगना।
दोरीचे ) हा राजा ग्रहण करतो. या वरून (इतर गुणग्राहक हरी कुमुदकौमुदीमदहि सुम्रतेजेंचि जी
गुणी जनाचे गुण घेतात; दोपपूर्णाचे नव्हे.) हा राजा गुण- रणार्जित सुकीर्ति ती, नरमृगेंद्र ! गाती तुझी ॥३२॥
चाहत्त्व या गुणाची परिसीमा गांठणारा आहे असे गाय-
हटले पाहिजे.
हे नरसिंहा। रणांगणात तू जी कीर्ति मिळ वेठीस व जी
इतकी धरल आहे की चंद्र व श्वेतकमले याचा शुभ्रतेचा गर्न
शार्दूलविक्रीडित
आपल्या स्वच्छतेनें हरण करते...ती तुझी सत्कीर्ति बनात
वनदेवता, स्वर्गात देवांगना, व नागलोकातल्या टपवनान
नालिगन्ति कुचद्वयं भादिभप्रोत्तुंगकुम्भद्वय-
भुजंगांच्या कुलकन्यश गात आहेत!
मासाद्वेणिलतासु नैव दधति प्रीति तयासिभ्रमात् ।
भ्रूभगान्भवदीयदुर्धरधनुभ्रान्त्या भजन्ते न ते
शिखरिणी
परिक्षोणिमुजो निजाम्बुजदृशां भूमण्डलाखण्डल ३१
महाराज! श्रीमञ्जगति यशसा ते धनलिते
शार्दूलविक्रीडित
पयःपारावारं परमपुरुपोऽयं मृगयते ।
राजा ! त्वजकुम्भभीत रिपुना
कपर्दी कैलासं सुरपतिरपि खं करिवरं
घेती स्तनालिंगन
फलानायं राहुः कमलभवनो हंसमधुना ।। ३३ ॥
वेणीही, तय सज भासुनि, निज.
स्त्रीची करी घेति न।
शिखरिणी
त्यांच्या त्या कमलेक्षणा जधि कधीं महाराजा!होतां धवल जग सारे तव यशे
भ्रूभंग यां दाविती,
हरि क्षीगन्धीतें यघ चहुंकडे धुंडित यसे।
राजेन्द्रा! तव चाप वाटुनि तया
त्रिशूली फैलासा, सुरपतिहि ऐरावत वघे
त्वच्छ राजे मिती ॥ ३१॥
घे राह चंद्गा, गगनि निजहंसा विधि वधे ॥ ३३ ॥

·१९० संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ- पृथ्वी हे महाराजा । तुझे यश इतकें धवल, की, त्याने सारे विश्वच क्षण क्षण जिला नृपा! जपुनि तूंच संरक्षिली शुभ्र धवल करून सोडले (सर्व शुभ्रवस्तु इतक्या एकरूप | फिरे प्रवल कीर्ति ती दशदिशी तुझी एकली ॥ होऊन गेल्या, की कोणतीच शुभ्र वस्तु पृथक्त्वाने दिसेनाशी | जिला सतत याचकां वितरितोसि, लक्ष्मी, मुळी झाली ) त्यामुळे विष्णु, आपला क्षीरसागर सापडत नाही, त्यजी न तुज तीच! दुक्कल तुझी जगावेगळी ॥३५ म्हणून धुडाळू लागला आहे, शकर कैलास धुडीत आहे, इद्र गद्यार्थ- आपला ऐरावत शोधीत आहे, राहु चंद्राला (खाण्यासाठी) हे राजा | तुझ्या सग्रहीं मोठ्या विचिन वर्तनाची एक दुकर शोधीत आहे, व वनदेव आपला श्वेत हस कुठे दिसतो का, } आहे । स्यातली पहिली कीर्ति ! तू तिरा अगदी क्षणाक्षणाल म्हणून पहात आहे ! जपून रक्षण करीत असतोस, तीच डोईजड होऊन, खुशार आपली, एकटी, दशदिशात भटकत असते । दुसरी ती लक्ष्मी तू तिला, सतत, अगदी आल्यागेल्या याचकाला, देत राहतोस पसततिलका तरी, ती पाहीं तुझा पिच्छा सोडीत नाहीं । पृथ्वीपते शुभमते भवतो भवस्य घूमो वयं सुयशसां कियदन्तरं वा । उपजाति गौरी चकार गिरिशो निजमर्धमङ्ग अनि.सरन्तीमपि देहगर्भा- गौरीकृतं च भवता भुवनं समस्तम् ।। ३४ ।। कीर्ति परेपामसतीं वदन्ति । वसंततिलका स्वयं चरन्तीमपि च विलोक्यां हे भूपते ! तव यशांत नि शंकरांत त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सतीं तु ॥ ३६ अत्यल्प अतर, असें गमतें मनांत । वसततिलका गौरीस अर्धचिनिजांग करी महेश गौरीकृत प्रभु तुवां अवघ्या जगास ॥३४॥ अतःपुरा त्यजिनसे न च जी तनूच्या कीतासि त्याहि 'असती' म्हणती दुजांच्या। गयार्थ- स्वच्छंद कीर्ति तव जी भटके निलोकी मूळ सस्कृत श्लोकाच्या दुसऱ्या ओळीत गौरी चकार व तीते 'सती'चि म्हणती कवि तेचि लोकीं ॥३६॥ गौरीकृत या शब्दांत खुधी आहे. गौरी चकार गौरीला केलें, / गधार्थ- गौरीकृत गौर वेलें ) हे पृथ्वीपते । तुझ्या यशामुळे तुझ्यात व (कवि हे शब्द सृष्टीचे ईश्वर म्हणतात ! पण हे राजा, शकरात किती अत्यल्प (गौरी चकार व गौरीकृत या शब्दाच्या तुझ्या सारख्यांचा प्रभाव असा प्रबल, की, 'असती' व 'सती' अक्षर इतपतच ) अतर आहे ते पहागौरीस (पार्वतीस) या शब्दाचे अर्थ कविजनाना, उलटे करणे भाग पडले!) केलें शंकराने फक्त अर्धाग पण तुझ्या यशाने गौरीकृत (शुभ्र दुसया राजाची कीर्ति त्याच्या देहरूपी अत पुराला सोडून केलेले) आहे सारे जग। बाहेर जात नाही, तरी, तिला 'असती' (अ पतिव्रता-वाईट शीलाची) असे म्हणतात आणि, तुझी कीर्ति (एकाद्या गांव भगनीसारखी) स्वच्छद तिन्हीं लोकात फिरते, तर, तिला पृथ्वी तेच कवि 'सती' ( सावित्री सारखी) म्हणतात ! अनुक्षणमनुक्षणं क्षितिप रक्ष्यमाणा त्वया प्रयाति विदिशा दश प्रवलकीर्तिरेकाकिनी । मनुष्टुम् इयं नियतमर्थिषु प्रतिदिनं वितीर्णा रमा अहो विशालं भूपाल भुवनश्तियोदरम् । जहाति न तयान्तिक द्वितयमेतदत्यद्भुतम् ॥३५॥ | माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदन्न ते ॥ ३७ ॥ ---- ·" - ---- (प्रकरण २५ ३) राजस्तुति-गौर्य, सच्छील, विद्या, लक्ष्मी, कीर्ति, प्रजापालन, औदार्य, दातृत्व. १९१ अनुष्टुम शार्दूलविक्रीडित किती विशाल भूपाला त्रैलोक्योदर भासतें। अत्युक्तीस न कोपसी जरिन चा 'तुझी अमेय कीर्तीही ज्या अर्थी त्यांत मावते ॥ ३७॥ सोटेंचि हे मानिसी, गद्यार्थ- सांगे मी तर, अद्भुतास बघतां खाजे न जिन्हा कशी? (दोन्ही वस्तु मूळ मोठ्याच असल्या तरी त्यातल्यात्यात एटीला मोठी म्हणून दुसरीची महती गाणे याला 'अधिका- राजा! अन्धि तुझ्या प्रतापरविनें लंकार' म्हणतात ) हे राजा! ह्या लोक्याचे पोट देव जै शुष्क केले जयें, विशाल असलं पाहिजे, की, ज्यात, न मापण्याजोगी तुझी गेले ते भरुनी, तयारिवनिता- कीर्ति मामावू शकते! (म्हणजे तुझी कीर्ति समावण्यात नेत्रांतल्या आंसवें ॥ ३९ ॥ लोक्यासारखा विस्तारच हवा!) गद्यार्थ- है राजा ! मी अतिशयोक्ति करतो म्हणून रागावणार नसा शील किंवा मी सागनों तें खोटं म्हणून झिडकारणार नमशील भार्या तर सागतों ! काही अद्भुत पाहिले, ते वणून दुमयाला साग- त्वत्कीर्तिराजहंस्या वेरिघुवदनमाजनस्थमपि । ण्याची कंड कोणाच्या जिमेला सुटणार नाही ? राजा तुझ्या पराकमम्पी प्रवर सूर्याने, मोठे समुद्र शुष्क करून सोडले खरे, पीतं हासीर व्यक्तीकृतमनुनीरं च ॥ ३८॥ पण तुझ्या शबूंच्या नियाच्या डोळ्यांतल्या अणूंनी ते पुनश्च आर्या भरून टाकले! तवरिपुवधुमुसपात्रा- मधुनी तव कीर्तिरूप जी हंसी। अनुष्टुम अश्रूचि नीर उरघुनि, विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रेणीभरालसाः । हास्याचे क्षीर मात्र ती प्राशी ॥ ३८॥ वृककाकशिवास्तत्र धावन्त्यरिपुरे तर ॥ ४०॥ गद्या- आर्या हे राजा! तुझी कीर्तिरूपी राजहंसी, तुझ्या शत्रूच्या स्त्रियांच्या मुसम्पी पात्रातून हास्यम्पी क्षीर तेवढे काढून घेते, थोणीमार गजगति व अश्रुरूपी नीर तेवढे शिर ठेवते. (कीर्ति शुभ्र तशी हसी डुलत चालल्या विलासिनी जेथें । शुध. हाम्प शुम्र तमें क्षीर शुभ्र) (विचाया शनियांच्या वृक का आणि कोल्हे कपाळी तु पेलेल्या पराभवाने फक्त रडणे उरलें व हात धांचति तय रिपुपुरांमधे तेथें ॥ ४० ॥ निमार्ट कायमर्चेच.) गद्यार्थ- तुझ्या शत्रूच्या नगरीतल्या राजमार्गावरून जेथे मुदर तरुण विलासिनी निया 'श्रोणीभारानं अल्पगमना' शार्दूलरिणीहिस डुलत टुलन चालत होया, तेथे आता कावळे, कोल्हे, लांडगे, अत्युक्तो यदि न प्रकुप्यसि, मृपावादं न चेन्मन्यसे आदि यांचा अनिबंध सचार चालू आहे. (तुझ्या पराक्रमाची नुराया मुझ्या शनुराजांनींच नव्हे तर त्याच्या प्रजाजनानी तद् मोऽद्भुतदर्शनेन रमना केषां न कण्डूयते ? ॥ मुद्धा हाय साऊन, सर्व नगरीच सोडून गेल्याने ती निर्जन देव! वत्तरणप्रतापतपनमालावलीगोपिताः झाली आहे) समें वारिचयस्त मारियनितानेत्राम्बुमिः पूरिताः।।३९।। राजा। , ·१९२ संस्कृत-मराठी सुभाषितकोश , मालिनी गद्यार्थ- प्रतिनगरमटन्ती प्रत्यगारं व्रजन्ती है राजा ! तू पराभव केल्यामुळे तुझे शत्रु व त्याच्या स्त्रिर प्रतिनरपतिपक्षःकण्ठपीठे लुठन्ती । नगर सोडून गेल्या त्यांपैकी कोणी एक स्त्री आपरया घराच गिरिगरिमनितम्बाच्छादनेऽसावधाना निरोप घेताना म्हणाली-(कुरबकाच्या झाडाला वोन तदपि च तय कीर्तिनिर्मलैवेति चित्रम् ॥४१॥ स्तनांनी ताडन केल्याने बकुलाला, तोडात दारू घेऊन त्याची मार्या चूळ टाकल्याने, व अशोकाला पायाने लाथ मारल्यान, त्यांचे नगरांनगरांमधुनी, घरांघरांतूनि राहते जात । डोहाळे पुरविले जाऊन, त्याची उत्तम वाढ होते, असा प्रत्येक नरपतीच्या वक्षी कंठीहि राहते रळत ॥ कविसकेत ) हे कुरवका ! आता, यापुढे, मी कुचाघात केले निजपृथु नितंब गिरिसम त्याचे कोडास तुझें हरपल! बकुला! मी टाकलेल्या, मुसातील झांकायाची असे न शुद्ध जिला । मद्याचे, तू स्मरण ठेव, आणि अशोका ! माझ्या पादताडनाला आश्चर्य न कां, म्हणती तू आंचवलास-आता तुझा (१-शोक नव्हे) शोक करण्यांतच निर्मळ त्या तय तशाहि र्कीतीला? ॥४१॥ (अन व्हावयाचा आहे गद्यार्थ- हे राजा जी तुझी कीर्ति, नगरानगरातून, व घराघरातून, भटकते, आणि, प्रत्येर राजाच्या छातीवर व कति रळत आर्या राहते, पुष्टि, विस्तार, व डौल, ह जसे स्त्रीश्रोणीचे वैशिष्ट्य, तसेच, वैशिष्ट्य असलेली ही कीर्ति, आपली गिरिसम श्रोणी पालयति त्वयि वसुधा शाकण्याची सर्वा शळजी घेत नाही असल्या या तुझ्या विविधाघरघूमशालिनीः ककुभाः । कीतीला, निर्मल' असे नाव दिलं जाते ह फेवढे आश्चर्य ! पश्यन्तो दूयन्ते घनसमयाशतिनो हंसाः ॥ ४३ ॥ हरिणी मार्या कुरयक ! कुचाघातकीडासुखेन वियुज्यसे पकुलविटपिन् । स्मर्तव्यं ते मुसासयसेवनम् । त पालितां जगा, दिग्मंडल यहोत्यधूमधूसरित । चरणघटनावन्ध्यो यास्यस्पशोक ! सशोकता- यघतां, वाकतु ये या शंकेनेच हस भयभीत ॥४३॥ मिति निजपुरत्यागे राजन् द्विषां जगदुः खियः ॥४॥ गद्यार्य- शिसरिणी हे राजा! तू पृथ्वीच राज्य करीत असता सर्वत्र इतके "पुचाघातमीडामुख पुरवका! ते तय नुरे! विविध यज्ञ चालू झाले की त्यातून निघणान्या धुरान, दिग्मळ मुसींच्या मद्याचे मिय यफुल ! ठेव स्मरण रे!! धूसर झाल्यान, ते टग वाटून, पावसाळाच भाला थी वाय या अशोका! मत्पादादति ना तुन, शोवान्तचि असे" शकेनं होना मनांत भय वाटले (वसत सपा की भापला यदे त्यच्छतुरती स्यजुनि निज जातां पुर, असें ॥२४॥ विहार सरणार म्हणून ) ·प्रकरण २६ वे आशा, इच्छा, वांछा, तृष्णा, लोभ, हार, विषयतृष्णा, re- अनुष्टुभ उपजाति आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृंखला । न भूतपूर्वो न च केन दृष्टो यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्ता स्तिष्ठन्लि पद्यत् ॥ १ ॥ हेनः कुरंगो; न कदापि चार्ता । मनुष्टुभ तथापि तृष्णा रघुनंदनस्य विचित्र शृंखला कोणी आशा नामक हो नरा। विनाशकाले विपरीतवुद्धिः ।। ३ ।। जिने बद्धचि धांवेल, मुक तो पांगळा खरा ॥१॥ इन्द्रपन्ना गद्यार्थ- पूर्वी न झालाचि न पाहिलाची आशा या नावाची मनुष्याला एक विचिन शृंखला दिलेली वार्ता न सौवर्ण अशा मुगाची । आहे जिन, बांधला गेलेला, माणूस धायत मुटतो, पण तिने तृष्णा तरी राममनांत आली न बांधलेला (मुक्त), हा पागळा होऊन पडतो! काय घुद्धी फिरे खास विनाशकाळी ॥३॥ चमत्कार। गद्यार्थ- पूर्वी कधी झाला नाही, कोणी पाहिलाहि नाहीं; सोन्याचा शिसरिणी हरिणाची कधी गोष्ट हि कुणी ऐक्लेली नाही, तरी रामाना मनांत (असा हरिण पाडावा अशी) तृष्णा उत्पन्न झालीच' सलोल्लापा: मोढाः कथमपि तदाराधनपरै- विनाशकाळ आग, की, माणसाची बुद्धि फिरते ! निगृह्यान्तर्याप्पं हसितमपि शून्येन मनसा । कृतश्चित्तस्तम्भः प्रतिहतधियामञ्जलिरपि शार्दूलविक्रीडित त्वमाशे मोघाशे किमु परमितो नर्तयसि माम् ! ॥२॥ उत्खातं निधिशङ्कया क्षितितलं ध्माता गिरे(तको शिखरिणी निस्तीर्णः सरितां पतिपतयो यत्नेन संतोपिताः । एलरचे सोसारें स्वचन सतुए करनी मन्नाराधनतत्परेण मनसा नीता: श्मशाने निशाः इंसाने सोटेंची, वरुनि, मनिचे अश्रु गिळुनी । प्रातः काणवराटकोऽपि न मया, तृष्णेऽधुना मुश्च माम् नाला दाबानें, कितिक मतिहीनांसि नमुनी री आगे! कांगे मज फिरविसी व्यर्थ अजुनी? ॥२॥ शार्दूलविक्रीडित द्यिार्य- ठेव्याचेस्तव मी मही उकरिली, अब्धीहि ओलांडिले दुष्टांची आराधना करनच्या कन, वर, त्यांचे टोमणे सहन धातु आटविल्या गिरिस्थ, सटुनी रावेत. मनातले अव गिट्न वहन सोटें इंसावे; रित्येक राजांसि आराधिलें। तिहीनांना नमरकार करताना, (लाज वाटली तरी) मनाला मंगांच्या जपसाधनी कितितरी अथून धरावं, (असे माझे जीवन चालेल अगता ) हे आशे ! गेल्या स्मशानी निशा पर्थ मला अजून को नाचत्रीत आहेस? हातीं ये फुटकी न एक कवडी, आतां पुरे ही तृपा ! ॥४॥ सुभा०२५ ·१९४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश , गधार्थ- यसंततिलका भूमिगत संपत्ति सोपडेल या आशेने ठिकठिकाणी जगभर मी भिक्षान्न ! तेहि कधिं नीरस एकवार उपरीत गेलो; डोंगररातील यनिजे भट्टीत घालून आटवून भूमीवरी शयन, चाकर देह मात्र । पाहिली; समुद्र ओलाडला, राजाना तुष्ट करण्याचे कष्ट केले, वस्त्रे जुनींच, शत जोडुनि चिंधड्या ती मंत्र साध्य होण्यामाठी रान रान स्मशानात राहिलों-तरी हा! हा! तरी विषय है न मना त्यजीती ॥ ७ ॥ फुटक्या एका कवटीचीहि प्राति झाली नाही. तृष्णे । आतां तरी गद्यार्थ- मला सोड. खायला भिकेचे अन्न, तेंहि नीरस व एकच वेळी मिळा- वयाचें; भूमीवर निजायचे, खताचा देह हाच चाकर; शंभर अनुष्टुभ चिंध्यांची गोधडी हेच वस्त्र (इतक्या स्थितीला माणूस पोचला,) देहपादपसंस्थस्य हृदयालय-गामिनः । तरी मनाला विषयतृष्णा कोहीं सोहीत नाही. हाय हाय ! तृष्णा चित्तसगस्येयं यागुरा परिकल्पिता ।। ५ ।। अनुष्टुभ शार्दूलवित्रीडित मनःपक्ष्यास प्रोताही प्रशान्त देशमनेकदुर्गरिएमं प्राप्तं न फिशिफलं देवृक्षांत, हङ्कहीं। यक्त्या जातिकुलाभिमानमुचितं सेवा कृता निष्फला । घालण्या बंधनी, तृष्णा, जाळें जगुं नियुक्त ही ॥५॥ भुक्तं मानवियर्जितं परगृहे साशंकितं काकवत् πιστή- तृष्णे! जृम्भसि पापकर्म-निरते नाद्यापि संतुष्यसि ? देहास्पी झाडावर, हृदयरूपी घरट्यात जाणान्या मनरूपी शार्दूलविक्रीडित पक्ष्याला, अडकवण्यासाठी, मृणास्पी जाऊँ (विधीन) नियुक्त हिंडोनी किति देश दुर्गम, मला लामे न काही फळ मायां केली, योग्य फुलाभिमान त्यजुनी, सेवाहि मी निष्फळ। आशाया ये दासासे दासाः सर्वलोकम्य । सालें, शक्ति, मानहीन, परके आशा येषां दासी तेपो दासायते लोकः ॥६॥ मी अन्न कायापरी भार्या तृप्णे! पापिणि! पाहसी, अजुनि कां (धन)कृष्णेचे दासचि हप्ती नसे जाहली? ॥८॥ जे नर, से दास सर्व लोशांचे। गपाय- दासी जे तिज करती, मी अनेक दुर्गम देशांतून भटकगे, पग याही फळ मिटाले लोकचि होतात दास परि त्यांचे ॥६॥ नाही; आदि पुरा रोग्य अभिमान सोड्न, सरी सेठी की गया- नि पळ हा कावळ्यामारगे, परक्यास्या परी ओशारलेले भाशेचे जे कोणी दाग अगर से सांचेच दाग होतात. अस गा ! तरी अजून हे तृष्णे। तू याइतेच आहेग. वासी भायाच सनी दाणी, ला, सर्व प्रगदार होते. तृति अजूनहि कशी होत नाही ! केले आहे. --- - यमंततिलका शासकिन भिमान पदापि नीरममेक्वारे प्रह्मज्ञानविवेकनिमलधियः फुरन्त्यदो दुष्कर शमा पभः परिजनो निजदेहमानम । यन्मुशान्युपभोगभागपि धनं होगाम्ननो निहाः। यमं मुजीनगण्डमपी पपन्या मंप्रातं न पुरा, न मंति, न प मामी प्रगयो दा! हा! नयापि विषयाल जी घेतः ॥७॥ पाम्यामारपरिमहं, ग, ययं त्यांना विनं क्षमाः ९ ·गोठे दुप्पर --- (प्रकरण २६ ३) आशा, इच्छा, यांछा, तृष्णा, लोम, हाम, विषयतृष्णा, शार्दूलचित्रीहित अनुटुम् ब्रह्मज्ञान विशुद्धधी नर करी सत्कर्म दुष्कार्यसे तावन्नयति संकोचं तृष्णा ये माननाम्बुजम् । भारी निस्पृह तो त्यजी धन, सुख प्रत्यक्ष जें देतसे। यावद्विवेकसूर्यस्य नोदिता विमला प्रभा ॥ १२ ॥ झाले प्राप्त न जें, न आज, न पुढे होईल ही निश्चिति आम्ही केवळ कल्पनेत मिळत्या सोईन वित्ताप्रति ! ९ भनुष्टुभ् गद्यार्थ- मिटवी नरपमांना तृष्णा ही (सन)तांवर । ब्रह्मज्ञानाने निर्मल झालेल्या युद्धीचे नर, एक | फांके विवेकसूर्याची प्रभा स्वच्छ न जोवर ॥ १२ ॥ कार्य करून दाखवितात;-तें म्हणजे प्रत्यक्ष ज्यांचा या क्षणी गद्यार्थ- उपभोग मिळणे शक्य तें धनहि ते असन नि स्पृहपणे सोडतात मनुष्यरूपी (सूर्यविकासी) कमलाचा (व सान्या सई (पण आमच्या हावरट तृष्णेची धाव काय सांगावी?) में सत्प्रवृत्तींना) तृष्णा ( ही जणूं रान) ही, तोपरच सोय कर पूर्वी मिळाले नाही, आज हाती आलेले नाही, पुढे मिळेल याची शक्ते, जोवर, विवरगूर्याचा स्वच्छ प्राग हृदयान शाधती नाही, अशा, केवळ इच्छा केली म्हणजे मिळालेच, फॉकला नाही. अशा (काल्पनिक) द्रव्याला मुद्धा आम्ही सोडूं शकत नाही । | भार्या अनुष्टुभ् त्वामुदर ! साघु मन्ये लोभेन बुद्धिश्चलति लोभो जनयते तृपाम् । शाकरपि यदसि लन्धपरितोपम् । नृपातॊ दुःखमामोति जन्तुर्जगति मोहितः ॥ १० ॥ हतहदयं घधिकाधिक- चाञ्छाशतदुर्भरं न पुनः ॥ १३ ॥ भनुष्टुभ आर्या लोभाने चळते बुद्धि, लोभ तृष्णेसि जन्म दे। मोह, तृष्णा, जयाला, त्या, जगी दुःसचि लाभते १० । उदर! वर तुंची मज; भाजीनही मिळेच तृप्ति तुला । गद्यार्थ- जळलें मन! अधिकाधिक लोभाने युद्धि चळते, लोभ तृष्णा उत्पन्न करतो. तृष्णाते इच्छांनी तृप्ति ये न कधि त्याला ॥ १३ ॥ प्राणी हा मोहाने शेवटी दुखच मिळवितो गद्यार्थ- हे उदरा ! मी तुलाच (मनापेक्षा) बरें ममननों कारण, मनुष्टुम् शाकाहाराने सुद्धा तुझी तृप्ति होते जो तें मन ! उत्तरोनर लोमाविष्टो नरो वित्तं वीक्षते नैव चापदम् । अधिकाधिक इच्छागामुळे त्याची तृप्ति कीच होगारी नन्दे । दुग्धं पश्यति मार्जारो यथा न ठगुडाहतिम् ॥११॥ मनुष्टुभ् अनुष्टुम् लोमी वित्त वये, त्याची संकटें नच पाहतो। अहंकारपने शान्ते तृष्णा नवतडिल्लना। जसा दूध व वोका, बडगा न कधींचि तो ॥ ११ शांतदीपशिखावृत्त्या कापि यात्यतिमत्वरम् ॥ १४ ॥ गद्यार्थ- भुजङ्गप्रयात लोमी माणूस केवळ वित्त पाहतो पण ( त्याच्या प्राप्तीतरी) अहंकार हा मेघ होतांचि शांत सक्टें पहात नाही. जसे, वोका दूय तेवढे पाहतो-वडगा त्याला जणू वीज तृष्णास्वरूपी, क्षणांत । दिसत नाही. जशी ज्योत ही, दीपा मालनीतां निलोपे कुठेशी पहातां पहानां ॥१४॥ -- .

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश लुप्त होते गद्यार्थ- शार्दूलविक्रीडित अहंकाररूपी मेघ शांत झाला, की, तृष्णारूपी वीज, दिवा यदुर्गामटवीमटन्ति, विकटं कामन्ति देशांतरं मालवल्यावरोवर जशी ज्योति, तशी, क्षणाभरात कोठेतरी गाहन्ते गहनं समुद्रमथनक्लेश, कृषि कुर्वते । सेवन्ते कृपणं पतिं गजघटासंघट्टदुःसंचरं वसंततिलका सर्पन्ति प्रधनंधनान्धितधियस्तल्लोभविस्फूर्जितम् ॥१७॥ अर्था न सन्ति, न च मुञ्चति मां दुराशा आर्या त्यागे रतिं वहति दुर्ललितं मनो मे । भटकति निविडारण्यीं, दुर्गम देशांतरांत फिरतात। यात्रा च लाघवकरी; स्ववधे च पाप बुडती गहन समुद्री, प्राणाः स्वयं व्रजत; किं परिदेवितेन ? ॥ १५ ॥ करें शेती खपूनि करतात ॥ वसंततिलका सेविति कृपण धन्यातें, आशा त्यजीन मज, मी जरि वित्तहीन जाति रणी हस्तिभाउगीत। लाडावलें मन रमे करण्यांत दान वनुनि धनाशान्ध, असे भिक्षेत लाघव, नि पापचि आत्मघात हा लोभाचाचि खेळ जगतांत ॥ १७ ॥ जावें स्वयें मम जिवा! इथ शोक व्यर्थ ॥१५॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- लोक घोर अरण्यात काय भटकतात, दुर्गम देशान्तरात (आधी श्रीमती व दातृत्व असलेल्या पण सध्या धनहीन | काय जातात, खोल समुद्रात काय बुड्या मारतात, हत्तीच्या झालेल्या माणसाचे उद्गार)-मजपाशी सपत्ति नाही पण, गर्दीतून वाट काढीत लढाया काय खेळतात हा केवळ धनाच्या (ती मिळावयाची) दुष्ट आशा मला सोडीत नाही इकडे मन | आशेने आधळ्या झालेल्या माणसाकडून लोभाने वरविलेला । लाडावलेलें (पूर्वक्रमाप्रमाणे) दान देण्याचे प्रेम धरून बसले प्रचड खेळ आहे. आहे भीक मागणे हलकटपणाचें, आत्महत्या हे तर पाप होईल. तेव्हा हे माझ्या प्राणांनों | तुम्ही आपण होऊनच मला अनुष्टुभ सोडून जा! मग या शोकाची आवश्यकता उरणार नाही. (मला आत्महत्या करावयाला नको) तृष्णे ! त्वमपि तृष्णान्धा त्रिपु स्थानेषु वर्तसे । व्याधितेष्वनपत्येषु जरापरिणतेपु च ॥ १८ ।। अनुष्टुभ् भार्या च्युता दन्ताः सिताः केशा वाग्विरोधः पदे पदे । तृष्णान्ध तूहि तृष्णे! पातसजमिमं देहं तृष्णा साध्वी न मुश्चति ॥ १६ ॥ स्वयेंच! तीन स्थळांत जातेस। रोगी अपत्यहीन नि पादाकुलक वृद्ध अशांच्या हृदी रहाण्यास ॥१८॥ दांत गळाले, केसहि पिकले गद्यार्थ- पदोपदी ही जीम अडखळे । सृष्णे ! तूं म्वत च तृष्णान्ध दिमतेस. कारण रोगी अपत्य. पडण्या सजचि अमला जरि हा कृष्णा साली त्यजी न देहा ॥ १६ ॥ हीन व म्हातारे ( यांच्यापासून तुला काहीहि मिळावयाचे नाही, तरी) यांच्या पाशी तृ राहवेम. (इतरांच्या मानाने या गपाप- तिघात तृष्णा जास्त दिसते अमा अर्थ.) दोत गळाले, म पिकले, जीभ पदोपदी अडराढू लागली देद दा पतनाला सब झाला तरी तृष्णा सारा सोहीत नाही कारण ती साप्नी पतिवना आहे (जन्ममर तिर्ने याच देहाशी समार केला. आता या देहाला सकाळी ती कशी सोदील?) गिरिमहानिररन्धिर्महानन्धेर्नभो महत्। नमसोऽपि महद्ब्रह्म ततोऽप्याशा गरीयसी ॥ १९ ॥ ०- ·(प्रकरण २६ ३) आगा, इच्छा, वांछा, तृष्णा, लोम, हाय, विषयतृष्णा. १९७ ---- मार्या भायां गद्यार्य- गिरि योर; उदधि त्याहुनिः ज्याच्यापागा शून्य (माये वगैरे) अात, याग व थोरचि दोघांहुनीहि आमाश। | वाटते, की, मला शंभर केदा मिळती? गंभर अमलेल्याग मोटें ब्रह्म तिघांहुनि, सहन, महनवाल्याला रस,लक्षवाल्याला राज्यदराजाग आशा चौघांत थोर अति खास ॥ २९ ।। एक म्याद, चरेशाग इन्द्रपट; इंद्राला नम्रपट प्रदेवारा गद्यार्य- पिगुग्द; पिला विकार, मिटविग्याची हाव असते; तेव्हा तृष्णेचा अन कोणी पाहिला आहे का? पर्वत मोठे, पण समुद्र साहून मोठा, दोघांहून आकाश मोठे या तिघांहून ब्रम मोठे, पण या चौपाहुनहि आशा अनुट्रम् फारच मोठी आहे (निला मर्यादाच नाही ) यौवनं जरया प्रसमारोग्यं व्याधिभितम् । जीवितं मृत्युरभ्येति तृगका निरुपदबा ॥ २२ ॥ अनुटुभ् यच कामसुसं लोके, यच्च दिव्यं महत्सुसम् । रोगांनी ग्रस्त आरोग्य यार्धक्ये ग्रस्त योयन । तृष्णाक्षयसुसस्यते नार्हतः पोहठी कलाम् ॥ २० ॥ जीवन ग्रस्त मृन्यूने ग्रस्त तृष्णाचि एक, न ॥ २२ ॥ गद्यार्य- आरोग्य रोगांनी पाडलेले आहे तारुण्य दास्याने व मोठे रतिसुख लोकों जीवन मृत्यूने पट उलेलें अप. जिला कोणापसून उपहार मोठे स्वर्गीय सौख्य त्याहन। पोंचन नाही अशी तृष्णा ही एकमाद्वितीया । तृष्णाक्षयसौख्याची सर दोघां पोडशांश येई न ।॥ २० ॥ शिम्परिणी गद्यार्थ- समारम्मा मनाः कति न कतिरारांसा पशो जगात रतिमुख सर्वात मोठे ममजतात. आणि, खर्गमुख पिपासोस्तुच्छेऽस्मिन्द्रविणमृगतृष्णार्णवज्ञले । हेहि असेच मोठे समजतात परंतु तृष्णा नष्ट केल्याने जें मुख लाभते, त्याच्या सोळाव्या अशाचीसुद्धा सर, या पूर्वोक्त तथापि प्रत्याशा विरमति न तेऽद्यापि शतया दोन्ही मुलांना नाही. न दीर्ण यतो नियतमशनिवारघटितम् ॥ २३ ॥ शार्दूलविक्रीटित शार्दूलविक्रीडित झाले भन्न किती उपक्रम पशो! फित्येक वेळां तुझे निःस्वोऽप्येक्शतं, शती ददाशतं, लक्षं सहस्रीहते प्याया तुच्छधनाचिया मृगजळी लक्षेशः क्षितिराजता, क्षितिपतिश्चकेशतां वाञ्छति । तूं यत्न केलेसि । चक्रेशः सुरराजतां, सुरपतिब्रह्मास्पदं वाञ्छति आशा कां न सरे अनि शतधा ब्रह्मा विष्णुपदं, हरिः शिवपट, तृष्णावधि को गतः१२१ मंगोनियां नाफळे भार्या झालें चित्त न दीर्ण यास्तव गमे वनचि ते निर्मिलें ॥ २३ ॥ इच्छी निर्धन शंभर गद्यार्य- सहन शतवान; तोहि लक्षास । है नरपशो! या नुन्ठ मरतान्या मृगजळाच पाणी पिण्या- लक्षी नृपपद, राजा माठी, तू दिनी उपक्रम केले आधि, ते कितीवेळा टरथून एकछत्रता तसेंचि चक्रेश- पडले ! (हे अन्न लक्षात घेऊन तुझे डोई उपई देत.) इन्द्रत्व, आणि इंद्र तुझी ती घनाया अनून कशी मरत नहीं हैं मोटें पाश्चर्य ब्रह्मपदा, ब्रह्म विष्णुपदवीतें आहे; आणि, झें चित, ज्या अर्थी, अजून दोको नुडे इच्छी विष्णुहि शिवपद- होऊन फुटन जान नाही, त्या ते पनाच्या का सांगा कृष्णेसि अंत का कोठे? ॥ २१ ॥ दगडाचें कटेलें माहे सास ·प्रकरण २७ वें जगन्मोहिनी-स्त्री -- शिखरिणी शार्दूल वितरीडित द्रुतं यस्यालोकाद्विरहिजनशोकापनयनं प्रेमाने फुलल्या मुखास यधणे हा श्रेष्ठ नेत्रोत्सव यदके सानन्दं नयनमरविन्द विहरति । हुंगावा मुखगंध, संतत पड़ो न यस्यापैति श्रीः कचनिचयराहोरपि पुनः कानी मुखींचा रव । समे खेदं रामावदनहिमधामा शमयतु ! ॥ १॥ चासाने मधु ओष्ठपल्लवरसा, ध्याचा तनुस्पर्श तो शिसारणी स्त्रीच्या यौवनविभ्रमी सहदयें झणी, पाहातां, जो विरहिजनशोका हरितसे घ्याचा निदिध्यास तो॥२॥ (मूळातील प्रश्नोत्तर स्वरूप कायम ठेवण्यासाठी) यदी आनंदें, नयन जणु हे पद्म विलसे। न लुप्त श्री ज्याची कचनिचयराहूहि करितो भार्या हरो माझ्या तापा, रमणिमुखरूपी शशिच तो॥१॥ दृश्यांत काय उत्तम? फुलतां प्रेमे मृगेक्षणावदन । गद्यार्थ- घातन्यांत? तदानन- ज्यांचे दर्शन घडले असता, सरितच, विरही पुरणाचे गध, धान्यांत काय ? तद्वचन !॥ विरहजनित दुःख नाहीसे होतें, ज्याच्या मादीवर (म्हणजे स्वाद्यात काय ? तदधर- नुसते ज्यावर ) नेत्ररूपी कमल आनदाने विहार करीत असते, सुधा, नि स्पृश्यांत काय ? तनु मृदुला ! ज्याचे सौंदर्य, केशकलापरूपी राहु (दोघेहि काळे) सुद्धा, ध्याने काय सहृदयें? लोपवू शकत नाही, असा, तो रमणीचा मुखचद्र माझे मनस्ताप नवयुवतीच्याच सकल, मधुर लीला ॥ गद्यार्थ- प्रेक्षणीय वस्तूंत उत्तम कोणती । मृगनयनेचे प्रेमानें फुल शार्दूलविक्रीडित लेले मुख उत्कृष्ट सुगध कोणता युवतीचा मुसगध, अत्यत द्रष्टव्येपु किमुत्तम ? मृगद्दशा सुश्राव्य काय ? स्त्रीचे बोलणे सर्वात गोड रचि कशाची । सुदरीच्या अधररसाची, सर्वात सुसस्पर्श काय ? तरुणीची प्रेमप्रसन्न मुख मृदुल तनु, सहृदय मनुष्यान निदिध्यास घेण्याजोगी सर्वोत्कृष्ट घ्रातव्यपपि किं तदास्यपवनः वस्तु कोणती ? नवयुवतीच्या लीला - श्राव्येषु किं १ तद्वचः। शिखरिणी किं स्वाद्येषु तदोष्ठपल्लवरसः । स्मितं किंचिद्वके सरलतरलो दृष्टिविभवः स्पृश्येपु कि? तत्तनु- परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः । ध्येयं किं ? नवयौवन सहदयः गतीनामारम्भः किसलयितलीलापरिकरः सर्वत्र तद्विभ्रमः।॥ २॥ स्पृशन्त्यास्तारुण्य किमिव नहि रम्यं मृगद्दश: ॥३॥ हरण करो ।

·(प्रकरण २७ ) जगन्मोहिनी-ग्री शिमारिणी सार्दूलविकीरिन मुखी हांसू थोडे; मजु तरल हे भाव नयनी देण्या कांतिस, चंद्र काय यनला 'विलासोक्ती आगी मधुरचि नया कंप पचनीं । गती शोमे, की, तें किसलय जणूं रम्य डुलतें, ब्रह्मा हिला निर्मितां? वयीं येता स्त्रीचे सुभग न जगी काय दिसत ? ॥३॥ माला काय वमन या मदन तो गद्याय--- शृंगारराजा स्वतां?। मुखामध्ये नाजूक्सें स्मिन, नेत्रात सरल व तरल यमें भाव वेदाभ्यासजन्य ज्यासि, विषयी दर्शन, बिलासोतीमुळे वाणीला एक अभिनव मपुर कंप आलेला ज्यात नुरे आयडी वेलीवरचे कोमल पल्बहलावेत अशी लरिन गति रियोरावस्थेतून तारण्याला स्पर्श करणा-या मृगनयनेचे काय रम्य दिसत नाही? निम केवि मारे पुराण मुनि तो रम्यारती एवढी ? ॥५॥ गद्यार्थ- शिखरिणी अनाघातं युष्यं किसलयमलून कररहै- ही (चंद्रमुखी) निर्माण करतेवेळी, ब्रह्मदेव, हिला (चंदाची) रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । कांति देण्यासाठी, स्वतःच चंद्र तर नमैल ना माला ! दिया, तो शुगारराज मदन, किंवा वनंतऋनु ता द्वारा नमेल ? ( असण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं मुंदरी, मुनिकन्या अमेल, हे बरे वाटत नाही.) विषयापान न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥४ | परावृत्त झालेग, व वेदाभ्यासाने भक्ष झालेला, तो जरठ मनि, सुमंदारमाला | एवढे मनोहर मौदर्य, कमै निर्माण केल? जे हुंगिले पुष्प कोणी, असे; या नख तोडिलें ना, असे पल्लव न विधिले रत्न, ते; या कुणीही, शार्दूलविीडित नसे चाखिलें ज्या, मधू तो नव ॥ निर्मित्सुः मुदतीमजो विरचिते महापुण्ययोगे च धन्यास लामे वक्त्रे, शशिभ्रान्तितः प्रयासे, असे रूप में निर्मल जाणे कुण्या भाग्यवंतास भोगा- कोगीभूननिजाम्बुजासनमपि- यया भाग्य ऐसे विघी देइल?॥४॥ टातुं न शक्तो विधिः। गद्यार्थ- मध्यं विस्मृतवान् ; कुची तु कठिनी, (दुष्यंत शकुंतलेस पाहून म्हणतो-आजवर कोणी ज्याच! पीनी नितम्या, कचान् तास घेतलेला नाही अमें हैं पुष्य प्राडारन नख लागून कोणी सोडलेली नाही अशी ही रसरशीत जिवंत लुसलुशीन पालवी, वत्रानिर्मितवान् मतिः स्फुरति हि ग्याला अजून विधून वेज पाडिले नाही, असे कोरे हे मौक्तिक! स्वस्ये नृणां चेतसि ॥ ६॥ ज्याचा अजून कोणी खाद घेतला नाही असा हा ताजा मध! है मुंदर निम्पाप म्प, महापुण्ययोगानेच प्राप्त होणार, कोण शार्दूलविक्रीडित बाणे, कुण्या भाग्यवंतास भोगण्यास वादेव मोरवगार माहे ! निमी स्त्री विधि तो, तदा, मुस करी; ते चंद्रसें भामुनी शार्दूवित्रीहिन साचें पद्म मिटे; नि आसन नुरे, अस्याः सर्गविधी प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रदः । तेणेंचि भांबायुनी। शृंगारेकरसः स्वयं नु मदनो ? मामोनु पुप्पाकरः ? । मध्याला विसरे; कुवां कटिनसे, जाडी नियां, तसे वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तीनूहलो केसां पक करी; स्फुरे मति नप निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ? |५|| जो स्वास्थ्य देहीं वसे ॥६॥ .

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ- शार्दूलविक्रीडित ब्रह्मदेव, ( आपल्या कमलासनावर बसून,) स्त्रीची मूर्ति करू ! केशाः संयमिनः श्रुतेरपि परं पारं गते लोचने लागला प्रथम त्यान तिचें मुख तयार केले ते इतके ततोतत अंतर्वक्रमपि स्वभावशुचिभिः कीर्ण द्विजानां गणैः चद्रासारखे झालें, की, त्यामुळे, त्याच्या बैठकीचे ते कमल मिटले अशा त हेर्ने, काम करताना, स्थिरमुख आसन नष्ट मुक्कानां सतताधिवासरुचिरं वक्षोजकुम्भद्वयं झाल्याने, गोंधळून, स्त्रीचा मध्य भाग करण्यास तो विसरला इत्थ तन्धि वपुः प्रशान्तमपि ते क्षोभं करोत्येव नः (म्हणून स्त्रीची कटि इतकी वारीक ) स्तनाचे जागी त्याने काही शार्दूलविक्रीडित कठिन पदार्थ कोंबला, जाडजूड़ गोळा नितवाच्या जागी वस- गेले ते श्रुतिपार लोचन तुझे वला, व हात स्थिर न राहिल्याने केस वक्र (कुरळे) करून ते संयमी केशही बसला! कुणाहि कलावताला, नीट बसायला आसन सुद्धा जन्मानेच विशुद्धसे द्विज तुझ्या नसले, म्हणजे काम करण्यास, स्वस्थता कशी वाटावी? आणि, होती मुखाचे गृही। स्वस्थताच नाही तर स्फूर्ति तरी कशी यावी 2 मुक्तांचा नित वास हे सखि ! तुझ्या पक्षोजकुम्भांवरी शिखरिणी ऐशी शांत तुझी असूनि तनु, कां प्रक्षोभ आम्हां करी ॥८॥ अनाकाशे चन्द्रः सरसिजदलद्वन्द्वसहितो गद्यार्थ- गृहीतः पश्चार्ध कुटिल कुटिलैः सोऽपि तिमिरः । हे सुदर ! तुझे केश सयमी (बांधून ठेवलेले ) आहेत। सुधां मुश्चत्युचैरनिशमथ समोहजननी तुझे नेत्र श्रुतिपार गेलेले आहेत (श्रुति-कान, श्रुतिपार- किमुत्पातालीय वदत जगतः कर्तुरुदिता ॥७॥ आकर्ण नेन. दुसरा अर्थ श्रुति वेद, श्रुतिपार-वेदपारंगत तुझ्या मुखरूपी गृहामध्ये निसर्गत शुद्ध (पांढरे) अश शार्दूलविक्रीडित द्विजांची (दाताची, ब्राह्मणाची) नेहमी गर्दी असते, तुझ्य आकाशाविण चंद्ग ! दोन रचिली स्तनकुभावर नेहमी मुक्तांची (मोत्याची, दुसरा अर्थ मुक्तावस्थेत त्याच्यांत नीलोत्पलें। पोचलेल्याची) वसति असल्यान ते शोभत आहेत असे सर्व अर्धे मागुनि, वक्र गाढ तिमिरे तुझ्या देहावर शांत वातावरण असता, आम्हाला मान तें चंद्रासि त्या माखिलें। मनात प्रक्षुब्ध को बरें करते। वर्षी नित्य सुधा-जगास अबध्या संमोह जी देतसे! एकामागुनि एक काय विधि हे उपजाति उत्पात निर्मीतसे ॥ ७॥ सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन यथाप्रदेश विनिवेशितेन । गद्यार्थ- सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नादेकस्थसौदर्यदिक्षयेव ९ ब्रह्मदेवानें त्री निर्माण केली असे म्हणण्यापेक्षा एकाहून इन्द्रवज्रा एक, वरचढ, असे, उत्पाती चमत्कारच निर्माण केले, असे ठेवूनि वस्तू उपमानभूत म्हणणे जास्त योग्य! आकाशापाचून चद्र उत्पन्न केला ! (मुख) त्या योग्य ठायीं सगळ्या तनूंत । त्या चद्रावर दोन कमळे वसविली (नेट) त्या चद्राचा पाठी निर्मी विधी यत्न करूनि हीतें मागचा भाग (केस) वक, दाट अशा अधाराने माखून ठेवला! एकत्र सौदर्य पहावयातें ॥९॥ तो चद्र अमृतवृष्टि करतो (अपर सुधा) पण हे अमृतहि । गद्यार्थ- जगा वेगळेच ! सरै अमृत तृष्टि, शाति, देते, तर, हे अमृत (उपमान म्हणजे ज्याची उपमा द्यावयाची तें, उदा० मुरु माणसाची शुद्ध बुद्ध नाहीशी करणारा समोह देते। चद्रासाररो, यांत, चद्र ह उपमान ) ब्रह्मदेवानं हिला (पार्वतीला उत्पन्न करताना सर्व उपमानभूत द्रव्ये आणून, हिच्या देहात

·.
(प्रकरण २७ ये ) जगन्मोहिनी-मी
२०१
योग्य जागी ती, मोठ्या प्रयनान वमन, (उदा० मुम करताना
उपजानि
प्रत्यक्ष चंदच तेथे धमावेला, गाल करताना प्रत्यक्ष गुलायच नेथे मान्सयं मोहनि विचारयन्ते
टेवले वगरे) ही निर्माण केली, ते जणू काय, विश्वातलं सर्व सरें नरें हें पदणे अम्हानं ।।
सौदर्य, एक्च ठायी एकत्रित झालेले, पाहण्याची, इस त्याला फुशीत जाने गिरिवन्दरांच्या
झाली, म्हणून
असावं
फी योयनें मत विलासिनींच्या?॥१२॥
गद्यार्य-
विचारवन्तानी मुरळ सरळ, मगर मोहन, गांगा, की,
शिपरिणी
| डोंगराच्या कुशीत जावें, की, यौवनमत पिलानिनीच्या ?
किमिन्दुः किं पनं किमु मुफुरविम्यं किमु मुमं ? (सन्यास घ्यावा की, शृगारमुप मोगा)
किमब्जे कि मीनी, किमु मदनवाणी किमु दृगौ ? ।
संगो या गुच्छी वा, कनफफलशी या क्रिमु कुचा ?
शार्दूलविषीरिट
तडिद्वा तारा या कनकलतिका या किमवला ॥१०॥ विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो याताम्बुपर्णाशना-
आर्या
|स्तेऽपि स्त्रीमुसपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वेर मोहं गताः ।
शाल्यन्नं सघृतं पयोदधियुतं मुंजन्ति ये माना-
हा चंद्र, पद्म मिया
दर्पण किंया असेल हे बदन ।
स्पामिन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद्विन्ध्यवरेत्सागरम् १२
यमलें, मीनहि अथवा
शार्दूलविक्रीडित
स्मरशर का असति दोन हे नयन ? ॥
विश्वामित्रपराशरादि जगले,
पक्षिद्वय, का गुच्छचि,
पणे, जलें, पायुनें
तेही स्त्रीमुसपन गोड यधुनी
कनककुम्म कां असें स्तनद्वय हैं ?
मोहनि गेले क्षण।
ही वीज, तारका चा,
साई जो नर दूध तूप असले
कनकलता, स्त्रीच काय ही आहे ? ॥ १० ॥
गयार्थ-
स्त्रीशी राहुं शके की तर, तरे
अन्धीवरी विन्यही ॥ १२ ॥
(सुंदरीच्या अवयवास पाहून त्या त्या अवयवाचे मूळ उप-
गद्यार-
मानभूत द्रव्यच (लोक ९ पहा) ला जागी आहे की काय,
अमा भ्रम पडतो)-हा काय चंद्र आहे ? की कमल आहे ! वायु, पाणी, पां अशा रस, तापमी आहारावर राहिलेले,
की भारसा आहे की मुदरीचे मुख आहे. ही काय पुमुर्दे, / विश्वामिन, परासर, इत्यादि महान् नपा मुद्धा, मंचे सुंदर
की, मासे, की मदनाचे याण, की मुदीचे नयन' ही काय मुखम्मल पाहताक्षणीच मोहित झाटे, मग माधारण मानत्र
पाखरांची जोडी, वीं गुच्छ, की मुरणे कश, की सुदरीचे जे दही, दूध, तूर, अमें सुप्रास बन खातान, ठे, नदी, बारा
स्वन' ही काय वीज, की तारका, की सोन्याची वेली, की स्त्री | इद्रियनिग्रह करणार ' जर कदाचित ते कशाले, तर विंध्य
पर्वतद्दि समुद्रावर तरणू शकेल !
मुग्रास, तो निग्रही-
---
उपजाति
मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्य-
मार्याः समर्यादमिदं यदन्तु ।
सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणा-
मुत सरस्मेरविलासिनीनाम् ? ॥ ११ ॥
मुमा०२६
यमतिका
नूनं हि ते कविवरा विपरीतबोचा
ये नित्यमाहुरखला इति कामिनीसाः।
यामिरिलोटतरतारकदृष्टिपातः
शादयोऽपि विजितास्त्वनलाः कयं ता:? ॥१३॥

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश " वसंततिलका गद्यार्थ- वेडेचि येति कवि ते मजला दिसून कौशल्याने भ्रूलीला करून, नेत्र संकुचित करून कटाक्षाने जे स्त्रीसि नित्य वदती ' अघला' म्हणून ॥ पाहणे, गोड बोलणे, लाजत लाजत हंसणे, लीलेने मंद चालणे तान्यांपरी नजर ती पडतां जियेची व थावणे, ही सारी जशी स्त्रीची भूषणे आहेत तशीच इंद्रादि होति जित, ती अवला कशाची? ॥ १३ ॥ आयुधेहि आहेत. गद्यार्थ- जे थोर कवि कामिनीला, 'अबला' असे नित्य म्हणतात ते, आर्या मला तरी वेडेच वाटतात अहो ! जिची, तार्याप्रमाणे चंचल, दग्धो विधिविधत्ते न सर्वगुणसुंदरं जनं कमपि । अशी नुसती दृष्टि पडताच, इंद्रासारखे दैवाचे राजे सुद्धा जिंकले जातात, ती स्त्री 'अबला' कशी म्हणावी ? इत्यपवाझ्यादिव मुग्धाक्षी निर्मिता विधिना ॥१६॥ आर्या तोटक सर्वागी सुंदरता, उडुराजमुखी, मृगराजकटि- जळला विधि तो कुणास देईना"। गजराजविराजितमंदगतिः । टाळाया निंदा ही, घडवी जणु तोच ही कमलनयना ॥ १६॥ यदि सा वनिता हृदये निहिता गद्यार्थ- क तपः ? क जपः ? क समाधिरतिः ? ॥१४॥ "तो जळला ब्रह्मदेव, सर्वागी सुंदरता कोणाहि माणसाला तोटक देत नाही," अशी ही निंदा टाळण्यासाठी जणू त्याने ही रमणी शशिसुंदर सिंहकटि | सुंदरी (सर्वांग सुंदर ) निर्मिली असावी. गजराजसमान सुमंदगति । हृदयीं घुसतां तप हो कुठले ? जप तेवि समाधि कुठूनि मिळे ? ॥ १४ ॥ गद्यार्थ- मीनवती नयनाभ्यां चंद्रासमान मुख असलेली, सिंहासारखी कटि असलेली, गजराजासारखी डौलदार मंदगति असलेली, अशी सुंदरी, जर चरणाभ्यां च प्रफुल्लकमलवती । हृदयात स्थान मिळवून बसलेली असेल, तर कुठले तप, कुठला शैवालिकी च केशैः जप आणि कसली समाधि? सुरसेयं सुंदरी सरसी ॥ १७ ॥ शालिनी आर्या भ्रूचातुर्याकुञ्चिताक्षाः कटाक्षाः मीनचि हे जणुं लोचन; स्निग्धा वाचो लजिताश्चैव हासाः। पदयुग उत्फुल्ल पंकजांपरि तें। लीलामन्दं प्रस्थितं च स्थितं च शैवालासम केशहि, सुरस सरोवरचि सुंदरी दिसते ॥१७॥ स्त्रीणामेतद्भूषणं चायुधं च ॥ १५ ॥ गद्यार्थ- शालिनी हिचे नेन हे जणूं मासे, पदयुगल ही जणू फुललेली कमलें, भ्रूलीलेने पाहणे लोचनांनी लजाहासें योलणे गोड वाणी । केश हे जणू शैवाल...मिळून विचार करतो, ही सुंदरी, जणू लालित्याने चालणे थांबणेही सुरस सरोवरच आहे असा भास होतो. स्त्रीची सारी भूपणे, आयुधे ही ॥ १५ ॥ आर्या - .

·(प्रकरण २७ वें) जगन्मोहिनी—त्री 303 गमावून बसतो मार्या अनुष्ट अमृत वदयरपिन्वे सा दृष्टा येर्न वा दृष्टा मुपिता: मममेव ते। वचनेप्रमृतं विलोक्नेऽप्यमृतम् । हृदय इतमेपामन्येपा चक्षुषोः फलम् ॥ २० ॥ अमृतमृती कुचकुम्मी मनुष्टुभ् सत्य सा सृष्टिरपरय ।। १८ ॥ पाहे स्त्री जो,नया, दोगां साग हानिकारक । भायां जाई हृदय एकाचे दुयाचे दृष्टिचे मुस ॥२०॥ अधरोष्ठात सुधा ती, गद्यार्य- वचनांत सुधा, सुधामरी दृष्टि । घुचकलशांत सुधा, स्त्री मुदर स्त्रीला जो पाहतो, किंवा तो पाहत नाही त्या सरेंच न्यारी सुधामयी सृहि ॥ १८ ॥ दोघांची हि सारखीच हानि होठे जो पाहतो ता अपल हृदय गद्यार्य- गमावून बसतो, जो पहात नाही तो आपल्या नैन मायक या मुदरीया अपरांत अमृत, घाणीन, रीत, अमृत, कुच- करशांत हि अमृतच अमृतपूर्ण अशी ही खरोखर निराळीच मृपि आहे वाटते शार्दूलविक्रीडित पार्दूलविक्रीडित | तन्वी सा यदि गायति श्रुतिकटुर्माणाध्वनि यते गोरुन्तुदमेव कोकिलरुतं तस्याः श्रुते मापिते यद्याविष्कुरुते स्मितानि मलिनालक्ष्यते चन्द्रिका । चंद्रे लोकरुचिस्तदाननरुचेः प्रागेर सदनात् । आस्ते म्लानमिवोत्पल नवमपि स्यायेसुरो नेत्रगो- वक्षुर्मीलनमेन तन्नयनयोरमे मृगीणा वर स्तस्याः श्रीररलोक्यते यदि तडिवली बिच मा । (मी ययपि तावदेव ललिता यावन्न सा लक्ष्यते ।। शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित गाते ही रमणी, तदा कटु गमे वाणी ऐकुनिया हिची, कटु गमे वर्णासि वीणापनि ते कोकिलाकूजन! दानी ही सित, त्यापुढे मलिनची चढ़ा पाहतें, हिचें न दिसले लोकास, जों, मानन । पाटे निशा चादणी। नेत्राच्या पुढती हिन्या हरिणिनें ताजे पद्म गमे मटूलचि हिव्या नेमा मिटाने या नेवांपुढे ठेवता सोन्याची लतिका गमे सुललिता, मासे वीज फिी कुणाहि, चिरा जो ना हिला पाहिलें ॥ १९ ॥ काती हिची पाहता ॥२१॥ द्यार्थ- गद्यार्य- ज्याच्या कानी या मुदरीची वारी एक्दा पडली, लाला ही मुदरी गाते तेव्हां, सा गायनापुढे, दीपावादन कर रंग, कोक्लियूजितमुद्धा कणकटु वाटतें हिचे मुख पाहिलें | लागते, हिच्या स्मिता या प्रकायापुढे चरान मुद्धा मदिन ही, तोवरच, लोकाना चद्राकडे पाहवतें हिच्या डोळ्याच्या वाग्ने, हिच्या प्रफुल नेत्रबिक, ठाने टवटवीत कार धरले ह, हरिणांनी आपले डोळे मिट्टन घ्यावे हेच वरें मुवपरतिका | तर या कमलाचा तापगा मुद्धा मदर वा तो हिची तेजवी पर्यनव रलिन वारत, तोवर माणसाने या मुदरीची शरीरकात पाहिला, की, बिनची चमक मुला विकी वारते नुरतिका पाहिली नाही ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश 0- शार्दूलवित्रीडित गद्यार्य- घन्या सा गृहदेहली स्पृशति या हे सुदरि। तुझ्या मुखचद्राची प्रभा पाहिल्यानतर, चद्राची गोष्ट तरी योग काढील? तुझ्या अधतिले अमृत प्राशन तत्पादपद्मप्रमा केल्यावर, खरे अमृत सुद्धा व्यर्थ नाहीं का होगार' तुयें आलिं- जाता सा सरसी सदा विशति सा गन मिळाल्यानतर, प्रत्यक्ष सुधामागरात डुवर्ण सुद्धा काय गोड यस्यां विहारेच्छया। लागणार ? तुस्सा नुसला हक्पाताची पा लाभल्यानंतर, चन्द्यः कोऽपि स एव यः सलु तया इद्रपदाला हि तुच्छ म्हटल्याशिवाय माणूस मा राहील नेण संभाव्यते वंशस्थ घिग्धिग्वेधसमेषु मां यदनय- कं कथंचित्कथम् ॥ २२॥ स्मितेन भावेन च लजया भिया पराङ्मुखैरर्धकटाक्षवीक्षणैः ।। शार्दूलविक्रीडित वचोभिरीयाकलहेन लीलया । तोची उंबरठा सुधन्य ! पदही च्यातें तिचे स्पर्शिती समस्तभावैः 2: खलु वन्धनं स्त्रियः ॥२४॥ होई सुंदर ते सरोवर सदा माना जिथे जाइ ती। उपनाति तोची वंद्य ! पडे जयावर तिची दृष्टी कृपेची अहा ! केलें यांतुन एकही न मज त्या प्रयास धिकार स्मितें, भयें, लाजुनि भाव दायुनी यळून अर्धेच फटाक्ष सोडुनी । हा ॥२२॥ ईर्ष्यावचे भांडुनि आणि सेलुनी गधार्थ- स्त्री घालिते (मूढ) नरास बंधनीं ॥ २५ ॥ तो उबरठा धन्य! ज्याला त्या मुदरीच्या पदकमलाचा, गद्यार्य- येता जाता, स्पर्श, घडतो! जेथे ती निच मानाला जाते, (वें नाजूक हसून, भावप्रदर्शन करून, लाजून, भ्याल्यासाररों हब का असेना,) ते, मुदर सरोवरच होऊन जावें ! तो | करून, वळून अर्धे क्टाभ टाकून, रागावून भ'इन, खेळकरपणा मनुष्य वय, ज्याला त्या मुदरीच्या दृष्टीची कृपा भते पण दाखवून, अशा सर्व प्रकारांनी, स्त्री ही पुरुषाला (वेड रावून) हाय ! हाय ! या तिन्हीकी, ज्या ब्रह्मदेवाने मरा एकहि केलें यधनात घालीत अमते नाही, याचा धिकार असो पृथी त्वदीयमुसपङ्कजे योद विधोरले वातेंया समाधरमुधा यदा भरति किं सुधा नो मुधा । 'त्यदहपरिरम्भगं भग तं सुधागाहने- स्त्वदीयरगनुप्रदसदपि पिग्धिगेन्द्रं पदम ।। २३ ।। पृष्वी तुझ्या पदनांतिच्या पुदति चंद्र तो पायमा? तुसे अधरपान जिस्ति असे मुपेच्या रसा। मुफ्त युटणेंदि फोल गमतें त्वदागर्ने सुरेयपद घिन गमेल तुझिया एपारष्टिनं ॥ २३ ॥ मनुष्टुम् नामृत न विपं पिग्निदेवा त्यक्त्वा नितंविनीम् । सामृतलवा रत्ता विरचा विपरहरी ॥२५ ।। अनुष्टुभ मुघा या विप या लोरों एक्या स्त्रीविण नान्य तें। प्रेमी यर्श सुधा जी, ती जातां तें, पियर्पिते ॥२५५ गया-- एक श्री गोरली तर (तिच्या एवढें) पिरक्षण अमृतदि कोठे नाही 4 (विरया एवढें) भयंकर विहि दुसरे नाही ! ती नेम करने, तेव्हा अन्नाचा वर्णन करते, प्रेममग जरा की सिचा!

·(प्रकरण २७ ३) जगन्मोहिनी-स्त्री २०५ M भनुष्टुम् गद्याय- तकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमो नरः । तरूणींच्या मुबान अमृत अमते, पण हृदयात कळ स्माद् घृतं च वह्निं च नैकन स्थापयेद्बुधः ॥ २६ ॥ हगहल. यासाठीच (की काय कोण जाणे । ) अधराचं प्राशन केल जाते, हृदयाचं मात्र मुष्टीनी मर्दन केलं जात अनुष्टुभ तकुम्भापरी नारी, जळता अग्नि हा नर। ता, अग्नीस बुध हा, ठेगो रासोनि जतर ॥२६॥ मार्या गद्यार्थ- अतः सुकुमारतरः सा कुसुमानां श्रियं परा हरति । स्त्री ही तुपाचा कुभ व पुरुष हा धगधगता विस्तव म्हणून, विक्लयति कुसुमाणो घाणालीभिर्मम प्राणान् ॥२९॥ शहाण्या माणमान सांना एकत्र ठेवू नये झायो शार्दूलविक्रीडित मृदुतर भगांनी ती शोभा कुसुमांमधील सरल हरी । चक्र चंद्रपिडम्बि पङ्कजपरीहासक्षमे लोचने परि कुसुमराण मम या वर्णः स्वर्णमपाकरिष्णुरलिनो जेता कचाना चयः । प्राणां याणांमुळेच निकल करी ॥ २९ ॥ वक्षोजाविभकुम्भविभ्रमहरौ गुर्वी नितम्बस्थली गद्यार्थ- वाचा हारि च मार्द युवतिपु स्वाभाविक मण्डनम् ॥ एकीकडे पहावे तर ती सुदरी, खत च्या अधिक मृदुल शार्दूर विपीडित | अगानी कुमांचा मृदुतागर्न हरण करते-आnि इकडे पहाव तो त्या कुममांचा वाण कम्न मदन माझे प्राण हैराण करीत आहे चंद्राला मुख हांसते, नयनहीं पद्मा करी लजित सोन्याला हटवील रंग, कच ते भुग्यांसही जिंकित । हालाने स्तन हस्तिमस्तकपरी, मोठी नितम्यस्थली चमततिरका पाणी मोहक मंजु, ही युवतिला लेणी निसर्ग दिली ॥ २७ ॥ खेदाम्बुसान्द्रक्णशालिक्पोलपाली गद्यार्य-- दोलायितश्रवणकुण्टलमण्डनीया । चद्राला हसणारे मुख, कमलाना लाजविणारे डोळे, सोन्याला आनन्दमङ्कुरयति स्मरणेन कंचिद्- मागे टाकणारा वर्ण, भृगाला निकणारा काळाभोर केशक्राप, रम्या दशा मनसि मे मदिरेक्षणाया. ३० इत्तीच्या गडस्थलावा दोर दाम्बवणारे स्तन, भरदार नितम्ब, वसततिलका मोहक मजुळ वाणी ही सर्व स्त्राची निसर्गदत्त लेणीच आहेत साचून घमणमौचिक रम्य गाली शोमा डुलून मणिकुडल गोड माली । वैतालीय तें कामिनीमधुररूप मनीं सरन मधु तिष्ठति याचि योपिता हदि हालाहलमेव देवलम् । दुर्वर्ण्य मोद झणि अउरतो ननीन ॥ ३० ॥ अत एव निपीयतेऽधरो हृदय मुष्टिभिरेय पीड्यते २८ | गद्यार्थ- वसततिलका जमून जमून घमण गालावर मौचिकामरखे किन्ने आहेत त्यांतच, कान तले रनबुडल दुलून शोभेत भर पडली राहे सुधा मधुर, त्या रमणीमुखात आहे, अ ते हरिणाक्षाचे मुदर रूप मनात आवर म्हात, होई हलाहलचि नळ अतरात । अवनीय असा आनद माझ्या मनात मारतो ओष्ठास यास्तव सदा जन हे पितात हस्तें धरुन हृदया परि मर्दितात ॥ २८ ॥ ---0- ·२०६ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश भार्या म्हणतो, (तसेंच चमत्कृतिकाव्यातील श्लोकांत डोळ्यातील निळी सेयं सीधुमयी या सुधामयी वा हलालमयी वा । काळी व ओठातरी लाल किरणें मोत्यावर पडून मोती गुंजा- सारखी दिसल्याची कल्पना आलेली आहे.) हे सुंदर । तुझ्या दृग्भ्यां निपीतमात्रा मदयति, मोदयति, मूर्छयति च हातात ही जी मोत्ये आहेत, ती तूं अविचाराने फेवून देणे भार्या योग्य होणार नाही तुला, ही मोत्ये नसून गुजा आहेत, असा 'स्त्री, मद्य, वा सुधा, वा जो भ्रम उत्पन्न होत आहे, त्याचे कारण त्यांच्यावर, वरून, हलाहल हि, घा तिन्ही धरी खास। तुझ्या नयनरूपी नीलकमलची निळी काळी किरणे व खालन्या पिउनिहि केवळ नयनी, वाजून तुझ्या रक्मलाची तांबडी लाल किरणे पडली आहेत | देई उन्माद हर्प, मूर्छस ॥ ३१॥ गद्यार्थ- कामिनी ही मद्याने भरलेली, की, अमृताने भरलेली, की, पृथ्वी विषाने भरलेली आहे . (मला वाटते तिच्यात ही तिन्ही आहेत) स्थिरत्वमचिरद्युतौ, तमसि कोऽपि बन्धग्रहो कारण, (प्रत्यक्ष मुखान नव्हे,) तर नुसते नेनानी, तिचे प्राशन करताक्षणीच, ती, (दारूप्रमाणे) धुदी आणते, (अमृता- विधौ किमपि सौरभ, मधुनि काऽपि वर्णात्मता ।। प्रमाणे) आनंद देते, त्याच वेळी (विषाप्रमाणे) बेशुद्ध पाडते ! | शिरीपनवदामनि स्फुरति कोऽपि शैलोदयो क्योऽभिनववेधसस्तदिह मन्महे कौशलम् ॥ ३३ ॥ वसंतविरका भार्या कल्याणि पाणिपतितानि विना विचार- केले विजेस सुस्थिर, मेतानि मोक्तुमुचितानि न मौक्तिकानि । अधारहि बंधनांत ठेवियला! गुंजेति सञ्जनयते यदिह भ्रमं ते चंद्रास गोड सौरम, मधासही रंग लाललाल दिला!॥ हस्तारविन्दनयनोत्पलयोः प्रभैय ॥ ३२ ॥ ताज्या शिरीप माले- भार्या मधुनी गिरि दोन उंच वर आले! हे सुंदरी ! तुझ्या जी पडली आहेत मौक्तिकें हाती नवयौवनविधिचे हो अविचाराने कधिही न फेकणे युक्त तूं भुईवर ती । घाटे पौशल्य रम्य हे सगळे ॥ ३३ ॥ भासति गुंजा तुज या, कारण, नेनोत्पलांतली काळी | गधार्थ- छाया परनी, सालुनि फरफमलांची मिळे तयां लाली ॥ ३२॥ नग्यौवन हे जणू दुगरा ब्रह्मदेय आहे व त्याचे कौशल्यहि पाडा- काही आगळंच आहे (जें ब्रह्मदेवारा साधले नाही ते त्याने (सरात क्वीनी, अतिशयोतीचा एक नवीनय प्रकार विद्युत्, ती, यानं स्थिर करन (सुदर युवतीच्या) अगस्त करून दाखविले आहे)-(ब्रादेवाची) अत्यत चचल जी कलिलेग, या श्लोकातल्याप्रमाणेच 'पानु ष' या प्रकरणातील | पराविली आहे (ब्रह्मदेवाचा दुर्धर्षे असा) अधार, भोकात प अन्यत्र चमतिकाव्यप्रकरणातील श्लोकात दिसून पान (तहणीच्या पशपति आगून) टेवला चर मुगधित येतो, तो असा, की, नांचे नेत्र नीलक्मरामारसे, किंवा, (करम तो युवतीच्या मुगाचे टायां स्थापित ) केला, मी भागळा दिया, मळचेष काळे, एप म्हणून ते पायत नाहीत तर निळ्या फिया काळ्या काचेच्या दिव्यातून जशी निळी किशनीच्या अधरोत आणून) देवा (मनदेवाय ) शिरीष पुरुष (निगर्गत शुध्र, पण तो) यानं लालपुटुक रंगवून (कामि पाटी छाया इतर वस्तूवर पेकली जाते तशी या सेवन रोळ्यातून पाटी व हातातून गल छा फेली जावे असे कदै | अमे) दोन गिरि (बौनांच्या पानं ) उदयास आगरे । अपन कोमर, पण याच्या हातून यान (भरत यदिन म्हगतो (पातु शेर५) यात संकराच्या निव्या कशापासून निळी हिरवी काळी किरण पार्वतीच्या अंगावर पडल्याचे काम - . यानं यवनांत ·(प्रकरण २७ ३) जगन्मोहिनी-स्त्री आर्या शार्दूलविक्रीडित साहजिकरूपपत्या भवति भनत्या विभूषणं भारः । स्निग्धेन्द्रोपलसुंदरः कचभरो सांगसारभिण्या दमनकनहयाः किमालि कुसुमेन ? ॥ वक्त्रं सगोनं विधो- आर्या झोजी मणिकुंभटम्वरमुपौ जातीने सुंदर तूं; मध्योऽस्ति या नास्ति वा। अलंकार तुजसि भारसम असती । सांगगंधित अशा श्रोणीमंडलमूरुदुर्बमहो दवण्याला काय गे कुसुममहती? ॥ ३४ ॥ शोगाजतुल्ये पदे गद्यार्थ- मन्ये मक्षुगिरो मरालमहिला- हे रमणि ! तूं जात्याच सुंदर आहेम, तुला अलंकाराची ध्येयो गतेर्विश्रमः ॥ ३६॥ काय शोभा ते तुला भारच ! ज्याच्या सर्य अगातच सुगंध भरलेला आहे अशा दवण्याला (काही भागातच सुगध शार्दूर विक्रीडित असलेन्या) फुलाने काय अधिक प्रतिष्टा दावावी ? केसां रंग सुरेन्द्रनील; मुस ही वाटे जणू की शशी शिसरिणी रत्नांच्या कलशांपरी स्तन, कटी आहे, नि, नाहीं अगी। ललाटे कस्तूरीतिलकमवला: कजलरचिं मांड्यांना उचले नितंय न, पदें दृशोः, कर्णद्वन्द्वे विमलमणिताटङ्मयुगलम् । पद्मापरी लाल ती गले भुक्तामाला शुचिःसनमने च सततं वाणी मंजुल, डोलही गतिमधे वशीकतुं विश्वं दधति सलु याह्योपकरणम् ॥ ३५ ॥ जो ध्येय हंसीप्रति ॥ ३६॥ शिसरिणी गद्यार्थ- कपाळी कस्तूरी तिलक, नयनीं काजळ करी या सुंदरीचे केस इन्द्रनील मण्याप्रमाणे मुंदर नील छन सदा स्त्री ही कानी मणियुत असें कुंडल धरी । अमलेले, मुग, जणू चंद्राचे भाऊबंद; स्तन, रत्नालांची गळां मुक्तामाला शुचियसनही नित्य तनुस कांति चोरणारे, कटि, आहे की नाही हे न समजण्याइतकी धरी सामग्री ही धरुनि, करण्या विश्वचि वश ॥३५॥ वारीक, मोयाना उचलवत नाहीत असे भरदार नितंब, रक्त कमाशी तुल्य अशी पाउलें, मंजुल अशी वाणी आणि गति गद्यार्थ- अशी डौलदार की, हंसीनी तिचा ध्यास घ्यावा कपाळी कस्तूरीचा टिळा, डोळ्यात काजळ, पानी रन. कुंडले, गळ्यात मोत्यांची माळ, निन्य स्वच्छ वन ..इत्यादि ही, तरुणी जी धारण करतात ती केवळ विध जिंकिण्याची शार्दूलविक्रीडित वरवरची वाहा साधने आहेत. (स्थूल अगभूत साधन या प्रकरणातील बहुधा प्रत्येक श्लोसत आहेत. पण खरी प्रहारक | वक्रं पूर्णशशी, सुधाऽधरलता, दंता मणिश्रेणयः व पुण्यास प्राणातक शस्त्रे आयुधे भोक ३, १५ व २४ या प्रत्येकात वणिरी आहेत, असा एकूण विविध प्रहार कामिनी कान्तिः श्रीर्गमनं गजः, परिमलस्ते पारिजातद्रुमः । करीत अगते.) पाणी कामदुघा, कटाक्षलहरी तत्कालकूटं विपं मन्ये सुंदरि! हा! श्रमाय मथितो मूढः सुरैः सागरः ।। .

·. २०८ सस्कृत-मराठी-मुभाषितकोश भार्या स्त्री एकनिष्ठा हृदयीं धरी तो रमेकडे ओढ कशास घेतो?। मुस पूर्णचन्द्र, अधरी स्त्रीप्रेमपंखा गति शीघ्र जैशी अमृत नि रत्नापरी तुझे दांत । तेज श्री, गति गजसम, उच्चै श्रव्यालाहि असाध्य तेशी ।। स्त्री प्रेमभंगे विप ओकिते तें पारिजातसम सुगंध अगांत !! वाणीच कामधेनू, हालाहलाहून हि घोर वाटे। कटाक्ष हालाहल, गमे म्हणुनी। स्त्रीभ्रूधनुष्य जित विश्व होते सुंदरि ! देव खुळे ते शाहस अद्यापि न साधले तें ॥ उगाच दमले समुद्र मंथोनी ॥ ३७॥ स्त्री कम्मुकण्ठी परि सुस्वनाही शंखास शंखध्वनि मान येई। गद्यार्थ- जो धन्य चाखी अधपमृतातें हे गुदरी ! तुझे मुप हे पूर्ण चद्र, अधति अमृत, तुझे दांत गोडी न साक्षादमृतांत स्याते ॥ ३८॥ (कौस्तुभ ) रत्लासमान, तुझी कांति ही लक्ष्मी, तुझी गति | गद्यार्थ- (ऐरावत) गजासारखी, तुझ्या अगाचा गर पारिजातासारखा, (लक्ष्मी कौस्तुभपारिजातमुरा धन्वन्तरिश्चन्द्रमा तुझी वाणी ही कामधेनु, तुझा कटाक्ष हालाहलासारखा, (अशा त हेर्ने समुद्रमयनातून निघाल्या चौदा रत्नांपैकी, आठ, गाव कामटुघा सुरेश्वरगतो रम्भादिदेवागना ॥ अध सप्तमुखो विष हरिधनु शसोऽमृत चाम्बुधे । तुझ्या एकटीत एक्वटरेही असता,) मूर्य देवानी समुद्र मयनाचे रत्नानीह चतुर्दश श्रम उगाच व्यर्थ फेले असेच वाटते हा श्लोक प्रसिद्ध आहे) पतियता स्त्री घरात असतो, चवल लक्ष्मी कशी रुचेल (वरीभोय'तील कल्पना क्रमान सपूर्ण चौदाहि रलाना | बीतले पपिन तेज, कौस्तुभात बसें दिसेल' स्त्रीमुखगधापु लावून, त्याहून प्रत्येक बायतीत स्त्रीच प्रेम हे भापान्तरपान । पारिजातास कोण विचारतो ? स्त्रीयौवनमदिरा प्याल्यावर, सुरी पुदीर म्यरचित लाजत दाखविले आहे ) सुरा कोणास आवडेल स्त्री पेवळ प्रेमाने रोग बरे व धन्वतरि विचारा औपर्चे देत यसणार | नभन्थचन्द्र, भारत पहिले तीन शेक उपजाति य पुढील चार इंद्रपन्ना वीमुसद्रास पाहून, सजिल होतो, इच्छा परायी, तेघद्ध पतिव्रता रखी असतां गृहान्ती कामधेनु देणार, स्त्री मान इप्सिताहून नेहमी अधिश्च दें लक्ष्मी पुणा चंचल कारचे ती?। | कामिनीची गति पाहून, ऐरावताचा डौल कसा उरेल । एक पविष सेज दिसे लियत ली हृदयी धरणारा, रमेकडे शाला पेली प्रीतिसार दिसेल का ते कधि कौस्तुभांत?॥ आरूढ झालेल्या खीची गति, उच्च धन्याम-(सपमुरा मवार हुँगील जोखी-मुस-गंध-यात पशी साम्य होईलप्रेमभग होता, श्री जे विप पोक रुचेलपांत्या मग पारिजात । त्याच्यापुढे हालाहल गितारी पत्ती श्री आप स्त्रीयोयनानी मदिरा पिऊन 5धनुष्यान सारे विश्व निकिते,-वे, विष्णूचे धनुष्य में शाः मुरा मुरांची मनुजा रचे न । साला अजून साधलें नाही सी कम्युरठी (ससाप्रमाणे प्रेमें हरी रखी पतिरोग सारा कठाची ) अराग तरी गुम्यर गाते,पण पांचजन्य हालात परंतरी भापधिदै पिचारा। हासागरावनी शिराय काय येणार अधरामृन दिन रखीच्या मुखींचा अपलंफ चद्र राग, मचा अमृताचीहि गोडी वाटत नाही म्हणून- योनि लाजे सफ्रंक चंद्र ॥ पौदार रत्ने निघती समुद्री जी मिताधिक्य सदेय देते देशामधुर पेयल इन्छिलें तें। अनंतरत्ना अमुनी परी दी। जीची योनी गति ती पिलोट यो पीला न, मुग्या मुरांनी पेरायती पाप उरेल डाल! | फां मथिला अन्धि पुका प्रमोनी ॥३९ ·प्रकरण २८ वें जगन्मोहिनीची अंगप्रत्यङ्ग-म्हणजेच मोहनान्ने. (१) वेणी-केशकलाप. गद्यार्थ- उपजाति (वेणी सोडून पुन्हा वायांना) ही कामिनी, जेव्हा गुहधे एणीदृशः पाणिपुटे निरुद्धा टेसून वसते व टाचार श्रोणींना आवारन, बाहु व धुचाना वरपाली दरीत, (रगविलेली) नसे झळक्वीन, वरवंकणान्या वेणी विरेजे शयनोत्थितायाः । रणत्वारामह, आपल्या हातानी झटकन, जे काय बाधते ते सरोजकोशादिव निप्पतन्ती ती आपलें केम वायते, की माझे हृदय आपया हातानी श्रेणी घनीभूय मधुव्रतानाम् ।। १ ।। झटकून घेऊन बांधते, हे काही मी सागू शकत नाही! उपजाति निद्रेतुनी स्त्री उठतां धरी जी वैतालीय बेणी, दिसे सुंदरशा कराब्जी। उठे घरी जी कमलांतुनी ती कमलाक्षि विलन्यतां क्षणं कमनीये कचभारवन्धने । थिजोनि गेली जणुं भंगपंक्ति ॥१॥ दृढलनमिदं शोयुग शनकरद्य समुद्धराम्यहम् ॥ ३ ॥ द्यार्थ- वैतालीय ही मृगनयना निद्रेतून उठल्यानंतर आपरी वेणी जेव्हा मापल्या हातात धरते, तेव्हा एकाद्या कमलातून बाहेर उठून क्षण थांब; करी विलंबना साता जाता, भंगांची पंक्किच, थिजून गेल्याचा भास होतो ससि! तूं मुंदर केशबंधना ।। दृढ नेत्रहि गुंतले तियें हळु त्यां सोडवुनीच घेउं दे ॥३॥ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- जानुभ्यामुपविक्ष्य पाणिनिहितश्रोणीभरपोन्नम- हे कमलनयने! हा जो तुझा मुंदर केशकलाप तूं याधौत शर्यती नमदुन्नमकुचतटी, दीव्यन्नसावायलिः । आहेस तो बांधण्याची घाई करू नको. सावकाश वाघ कारण गणिभ्यामवधूय कङ्कणझणत्कारावतारोत्तरं माझें ने उदय त्यांत घट्ट अइयून पडले आहे, लोना मी त्यांतून गाला नाति कि निजालमभरं किंया मदीयं मनः ॥२॥ हळूच सोडवून घेतों (नाही तर तूं पाई केलीस म्हणजे ते त्यति कायमचेच गुरफटून पडावयाचे1) शार्दूलविक्रीडित पैसे टेकुनि जानु, ठेवित हळू श्रोणीस टाचांचरी वैतालीक तेजस्वी नसपति, बाहु, कुचही दयिते रदनविपां मिपा- होऊन साली वरी। हातांनी झटकून कंकणरण- दयि तेऽमी ग्लिसन्नि केसराः। त्कारालय कामिनी अपि चालकवेषधारिणो यांधी स्त्रीय कचांस की मम मना, शंका अभी ये मनी ॥२॥ मकरन्दस्पृहयालयोऽलयः ॥ ४ ॥ सुगा.२७ ·२१० संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश स्वागता शार्दूलविक्रीडित अनुष्टुभ् कान्ते ! त्वन्मुखपंकजांत वनपया वेणी श्यामा भुजङ्गीयं नितम्यान्मस्तकं गता। नाजूकसे केसर वक्रचन्द्रसुधां लेढुं सान्द्रसिन्दूरजिह्वया ॥ ६ ॥ त्यांचा घेउन बेष दंतकिरणे उपजाति आली इथे सुंदर। झांकोनी निज मूळ रूप, धरुनी वेणीच काळी जणुं नागिणी ही त्वत्केशरूयाप्रति शीषर्षी नितम्बाहुनि धांव घेई। चाखाया मुखपंकजस्थ अमृता (शेंदूर भांगांतिल जीभ जीस) भुंगे जणूं धांवती ॥ ४॥ सुधा मुखेन्दंतिल चाटण्यास ॥ ६ ॥ गद्यार्थ- गद्यार्थ- हे प्रिये (तूं स्मित करताना अर्धोन्मीलिन अशा तुझ्या (भागांत सिंदूर घातलेला व पाठीमागें नितबापर्यंत पोचणारी मुखातून बाहेर येणारी तुझ्या शुभ्र तेजस्वी दाताची किरणें । वेणी पाहून असे वाटते, कीं,) ही एक काळी नागीणच नितंया. ही) तुझ्या मुखकमलातील केसर बनण्याकरिता दंतकिरणांचा | पासून (पाठीवर चढून ) वर डोक्यावर बसून, (भागातल्या वेष घेऊन आली आहेत. आणि ( तुझ्या गालाजवळून खांद्यावर शेंदुराच्या रूपाने आपली लाल जीभ ( कपाळापर्यंत) लाबवीर जाणारा वेणीचा शेपटा म्हणजे) तुझ्या मुखकमलांतील मध | सुखचंद्राची सुधा चाटण्याचा यत्न करीत आहे ! चाखण्यासाठी आलेले भुगेच, जणूं, तुझ्या केसाचा वेष घेऊन आलेले आहेत (असे वाटतें) (२)भ्रू-भुवया. मन्दाक्रान्ता कामकार्मुकतया कथयन्ति मुश्चद्भारं चिकुरनिकरं विभ्रती पाणिगर्भ गात्राश्लिष्टस्तिमितवसनस्पष्टसर्वाङ्गशोभा । भ्रलतां मम पुनर्मतमन्यत् । स्नानोत्तीर्णा कमलनयना तिर्यगावर्तितास्या लोचनाम्बुरुहयोरुपरिस्थं भुंगशावकततिद्वयमेतत् ॥ ७ ॥ नो वा कस्यासमशरसमाफ्रान्तमन्तः करोति ? ॥५॥ आर्या सुटल्या निजकेसांचा भ्रू धनुष्य म्हणती मदनाचे त्याहुनि मत विभिन्नचि माझें। कलाप सुंदर धरून हातांत । ओलेतीची शोभा नेत्रपंकज खरोखर दोन सांगी स्पष्ट उठुनिया दिसत ।। भुंगपंक्ति वसतात धरून ॥७॥ गया. नाहुनि कमलाक्षी ही तिरकें घळमुनि मुसा, जधी वधते । भुवयाच्या कमानीला मदनाचे धनुष्य असे म्हणतात पर माझे मत निराळे आहे, की, नेत्रकमलांच्या वर बसलेल्या य तत्क्षण हृदय कुणाचे मदनशरें हत न सुंदरी करते?॥५॥ दोन भृगपक्तिच आहेत गद्यार्थ- मोकळा सुटरेला आपला सुंदर केशकलाप हातात धरून, उपजाति ओलें वन अगाला चिकटल्यामुळे प्रत्येक अवयवाचे सौंदर्य तस्याः शलाकाञ्जननिर्मितेव स्पष्ट उठून दिसत आहे, अशा अवस्थेत नुक्तेंच स्नान करून कान्तिवुयोरायतलेखयोर्या । बाहेर आलेली ही कमलनयना जेव्हा तिरके वळून बघते, तेव्हा कोणाचे हृदय ती मदनाच्या वाणांनी विद्ध करून टाकीत नाहीं । तां वीक्ष्य लीलाचतुरामनगः स्वचापसौंदर्यमदं मुमोच ॥ ८॥ स्वागता ·(प्रकरण २८ ३) जगन्मोहिनीचीं अंगप्रत्यङ्गे-म्हणजेच मोहनास्त्रे. इंद्वन्ना गद्यार्थ- केल्यापरी अंजन काजळाचे ब्रह्मदेवाने, स्त्रीनेत्रांना टपमा देण्याजोगे काही तरी अमावे, त्या नाचत्या दीर्घच भूलतांचें। म्हणून मोठ्या प्रयत्नांनी नीलकमले उत्पन्न केली खरी, पण पाहून सौंदर्य, गळे स्मराचा पहातो, तो नीनेनाशी त्या कमलांची तुलना करणे इतके तो गर्षही कार्मुकचारुतेचा ॥ ८ ॥ हास्यास्पद दिसू लागले की (चिडून) त्याने या कमलांत पराम गद्यार्थ- (रूपी धूळ) कोवून त्यांना चिसलात फेकून दिलें। काजळाच्या काडीने काढल्यामारया, तिच्या प्रदीर्घ व नाचत्या भुवयाचे सौंदर्य पाहून, स्वत.चे धनुष्य फार सुंदर आहे घसंततिलका असा मदनाला झालेला गर्व त्याने मोडून दिला. श्यामं सितं च सुदृशो न दृशोः स्वरूपं किन्तु स्फुटं गरलमेतदथामृतं च । (३) नेत्र, दृष्टि, कटाक्ष. नो चेत्कयं निपतनादनयोस्तदेय अनुष्टुभ् मोहं मुदं च नितरां दधते युवानः ॥११॥ नूनमाज्ञाकरतस्याः सुभ्रुवो मकरध्वजः । वसंततिलका यतस्तन्नेत्रसंचारसूचितेपु प्रवर्तते ॥ ९॥ काळे नि शुभ्र इतुकेच न नेत्र हीचे उपजाति राहे तिथे परि विषामृत मिथ साचें । तें ना तरी नजर ती पडनांच कां, तो स्त्रीष्टि ही तीक्ष्ण मुईच वाटे छिद्रे फरी टोचुनि जी मनातें। व्यामोह, मोद, तरुणांस सवेंच होतो १११ गद्यार्थ- हळूच आक्षांकित त्या सराचा धागा शिरे त्यांतुनि (रेशमाचा)॥९॥ मुंदरीच्या नेयांचे, (काही भाग) काळा य (काही भाग) गद्यात्र- पांढरा, इतकेच स्वरूप (वर्णन करून भागणार नाही, तर या सुंदरीबा, मदन हा सरोखर अगदी आज्ञाधारक सेवक | स्पष्टपणे त्यांत ( काळे ते) विष य (शुम्र ते) अमृत मिश्ररूप आहेसे वाटते. कारण, ती आपल्या नेत्ररूपी सुईने पुरुषहदयाला प्टि पडताक्षणीच तरुणांना मूर्छा (विषाचा गुण) व आनंद आहेत असेंच म्हणणे भाग आहे. तसे नसते तर या मुंदरीची मोसवून जी कि पाडिते त्यांतून नेमका मदन आपला (रेशमी) धागा बांत घुसवितो। (अमृताचा गुण) एकाच वेळी उत्कटतेने से प्राप्त होतात ? वैतालीय उपजाति श्रुतिलचकृतप्रयासयोर्मलिनाभ्यन्तरयोरधीरयोः । इन्दीपरे लोचनयोस्तुलायै स्मृतिलोपपरत्यमेतयोरुचितं लोचनयोगीदृशः ॥१२॥ निर्माय यत्नेन विधिः कदाचित् । वसंततिलका अतुल्यतां वीक्ष्य ततो रजांति नित्य प्रयत्न करिती श्रुतिलंघनार्थ निक्षिप्य चिक्षेप स पंकमध्ये ॥ १० ॥ अंतर्मलीन नि अधीरचि जे नितान्त । उपजाति ऐसे गुणी (1) नयन जे हरिणेक्षणांचे त्यां योग्य हे स्मृतिविलोपनकर्म साचें ॥१२ नेत्रास द्याया उपमा विधीने इंटीवरें निर्मियली प्रयने । गद्यार्य- अतुल्यता ती पटुनी, तयांत (श्रुति-वेद वेदाज्ञा; किंवा वान; श्रुतिलंघन-उच्छेवळ घालोनि रेणू चिपलांत ने ॥ १० ॥ वागणे किंवा कान ओलाटून जाणे-तथपर्यंत पोचणे-(नेस) ·२१२ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश आवर्ण असणे) अतर्मलीन-पोटांत पाप असलेले, आतून काळे | गद्यार्थ- असलेले (नेत्र), अधीर-उतावळ्या स्वभावाचे, स्थिर नसणारे, चचल (नेत्र ) स्मृतिलोप-स्मृति (मनुस्मृति इ) मध्ये सांगि- गच्चीवर येते; व (तेथून जे जे पुरुष दृष्टीस पडतील त्यांच्य ही मृगनयना, स्नान उरकून, आपली वेणी हातात धरून तलेलें अवमानणे, स्मृति-आठवण, ज्या तरुणावर स्त्रीची दृष्टि पडते त्यांना स्मृतिभ्रंश (स्वत्व विमरणे) धड़तो इतके वर्धा | हृदयातील) मदनतरूला, जरी मदन शंकरांच्या नेत्रांच्य शब्द ) ह्या सुंदरीचे नेत्र जे मूळचे अतर्मलीन व अधीर आहेत व तेजाने पूर्वीच जळून गेला असला तरी, क्षीराब्धींतल्य ज्याची श्रुति-लंघनार्थ सतत धडपड चालू असते त्यानी (तरुणांची | लाटांच्या इतक्या चंचल अशा आपल्या दृष्टीने पुन्हा पुन्ह शुद्धबुद्ध हरणे) हे स्मृते विलोपनकार्य करणे समुचितच आहे. (शिंपून ) नवी पालवी आणून टवटवीत करीत आहे अनुष्टुभ शार्दूलविक्रीडित अङ्गानि दत्त्वा हेमागि प्राणान् क्रीणासि चेन्नृणाम् । युक्तमतन्न तु पुन: कोणं नयनपद्मयोः ॥ १३ ॥ व्यादीर्पण, चलेन, वक्रगतिना, तेजस्विना भोगिना वसततिलका नीलाब्जद्युतिनाहिना परमहं दष्टो न तचक्षुषा । अंगै सु-वर्ण तव देउनि सर्व माते दष्टे सन्ति चिकित्सका दिशि दिशि प्रायेण धार्थिनो म.प्राण तूं विकत घेसि, सुयुक्त की तें। मुग्धाक्षीक्षणवीक्षितस्य न हि मे मत्रो न चाप्यौषधम् ।। देऊन नेत्रकमलांतिल मात्र कोण मत्प्राण घेसि तर मान्य करील कोण ?॥१३ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- भोगी, वक्रगती, सुदीर्घ, चमके, हे हेमोगि! तूं आपले सुवर्ण (सोन्यामोलाचे) अवयव देऊन नीलाब्जरंगी सदा माझे प्राण विकत घेतलेस तर ते योग्य होईल (प्राण घालवले तो स्त्रीनेत्रभुजंग दंश न करो पण त्याची योग्य किंमत मला मिळाली असे वाटेल ) पण तूं मातें जगी या कदा। देतेस केवळ आपल्या नेरकमलाचा एक कोपरा (एक कटाक्ष) सपै दष्ट तयास वैद्य मिळती आणि तेवन्यावर माझे प्राण विकत घेतेस हे कोग मान्य करील हा तुझ्या काळ्या डोळ्यांनी केलेला 'काळा बाजारच' म्हणावयाचा!) धर्मार्थ लक्षावधि दृष्ट स्त्रीनयनें अशा मज दिसे ना मंत्र ना औषधि ॥१५॥ शिखरिणी गद्यार्थ- करे वेणीमेणीसदशनयना स्नानविरतौ दधाना, हाग्रे हरनयनतेजोहतमपि । दीर्घ, वक्रगति, तेजस्वी, भोगी (नेत्र-भोगप्रधान ) (सर्प- फ्णा असलेला) नीलक्मलाच्या रगाचा, स्त्रीनेत्ररूपी भुजंग इयं मुग्धा दुग्धांधिवहलकल्लोलसदृशा मला न चावला तर फार बरे होईल सर्पदंशावर उपाय करणारे दृशा पारं यारं मनसिजतरं पल्पयति ।) १४ ॥ वैद्य-धार्थ मुद्धा-सर्वत्र अनेक आहेत परंतु स्त्रीने सपने भार्या क्षणैक दंश केलेल्या मला कोठे माहि नाही, औषधहि नाही! स्नानविधी उरकोनी, एणीनयना करी धरनि वेणी। सौधी मुग्धा, दुग्धांयुधि- कलोलचि अशा स्वनेत्रांनीं । सन्मार्गे तावदास्ते, प्रभवति पुरुपस्तारदेवेन्द्रियाणां शिंपुनि पुन्हा पुन्हां ही लजां तावद्विधत्ते, विनयमपि समालम्वते तावदेव । मदनतमला सुपल्लवित करित । जरि शंकरनयनांच्या भ्रूचापाष्टमुत्ताः अषणपथजुपो नीलपक्ष्माण एते तेजें पूर्वीच जाळिलें त्यातें ॥ १४ ॥ । यानल्लीलारतीनां हदिन धृतिमुपो दृष्टियाणाः पतन्ति । . स्रग्धरा .

·(प्रकरण २८ ) जगन्गोहिनीची अंगप्रत्यद्-म्हणजेच मोहना.
२१३
साधरा
हामि वित
सन्मार्गातों धरी तो
तरणि आपर आपर लोचन
नर, अवयवही तोवरी वश्य होत
जणु कुन्हाडचि कापविण्या सण!।
लजाही तोवरी ती
सरशार हत है मम जीयन
वसत, विनयही तोचरी तो मनांत ।
उचित कां सुजनां मृतमारण? ॥ १८ ॥
स्त्री सोडी नीलपंखी
আর্থ-
सुललित, तिरपे, भ्रूधनुप्यामधून-
धैर्याचे नाशकर्ते,
हे तरुणी! आवर आवर आपले ते नेग्रस्टाक्ष ! मृदु गवन
हृदय न पडले जोपरी दृष्टियाण ॥ १६ ॥
कापावयास पुगी कुन्हाड को वापरीत असतात. मला मदा-
गद्यार्थ-
शरोनी आधीच बेजार कम्न मेन्यामारवा कम्न सोडला
आहे सजनांना, मेलेल्याग मारणे शोभते काय बरें । गग
जोवर, कामिनीने, भूधनुष्य सॅचून, कानाला चाट्न जाण्या-
इतके तिरपे, नीलपंसयुक्त, आणि पुरुषाच्या धैर्याचे नाशक्त,
असे, लीडेने सोडलेले कटाक्षाण मनुष्याच्या हृदयावर पडले
अनुट्रम्
नाहीत तोवरच काय तो मनुष्य सन्मार्गाला धरून चाळू शकतो, कुतः युवलयं करें करोपि कलमापिणि ? |
तोवरच त्याचे अवयव लाच्या म्याधीन असतात, तोवरच
लजा किंवा विनय त्याच्या हृदयात राहतात
किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन् कर्मणि मन्यसे ? ॥ १९ ॥
अनुष्टुम्
थायर्या
कां पद्म ठेविशी की
हत्या लोचनविशिरी-
सांग ते मृदुभापिणी ।
र्गत्या कतिचित्पदानि पद्माक्षी ।
कटाक्ष न पुरे येथे
असें कां तुज वाटते ? ॥ १९ ॥
जीवति युया न वा किं
गद्यार्थ-
भूयो भूयो विलोकयति ॥ १७ ॥
हे मृदुभाषिणी ! (नुमला कटाक्षाने पुस्याला घायाळ
आर्या
करण्याचे सामर्थ्य तुझ्यांत अमता आणखी) हे कमल तं.
वेधुनि नेत्रशारे स्त्री,
आपल्या कानावर को बरें ठेविलें आहेस मला रोवावयाग
थोडे चालून मागुती वधते।
तुझा कटाक्ष पुरेसा नाही असे का तुग वाटते?
"मेला की जगला तो
तरुण ?" वळोनी पुनः पुन्हां बघते ॥ १७ ॥
गद्याय-
पुग्पिताप्रा
स्त्री, आपल्या नेनाणांनी, पुरुपाला विद्ध कान, घोडे पुढे
तवधि कुशली पुराणगास्त्र-
चालत जाऊन, मग तो जखमी केलेला तरुण, अजून जिवत स्मृतिशतचारुविचारजो विवेकः ।
आहे की नाही, हे पुन्हा पुन्हा वळन पाहते.
यदयधिन पदं दधाति चित्त
हरिणविगोरदृशोडशोविलासः ॥ २० ॥
दुतविरं वित
पुष्पितामा
तरुणि ! सहर संहर लोचने
तंवरचि टिकतो पुराणशास्त्र-
तृणलवेपु कुठारपरिग्रहः ।
स्मृतिमननोदित सद्विवेक चित्तीं।
मयि मनोभवमार्गणपीडिते
हर्दि घर करिने न जॉचरी ती
न हि सतामुचितं मृतमारंणम् ॥ १८ ॥ मृगशिरता गिलास दृष्टि ॥ २० ॥

·२१४
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
गद्यार्थ-
उपजाति
पुराण, शास्त्र, स्मृति इत्यादींच्या मननाने, हृदयात उदित प्रिये सदा पूर्णतरं मनोहर
झालेला सुविवेक तोंवरच बिचारा टिकतो, जोवर, एकाया
ते निष्कलङ्कं मुखचद्रमण्डलम् ।
मृगशिशुनेनी कामिनीच्या विलासी कटाक्षान, हृदयात घर
विलोक्य सव्रीडतया निशापति-
केलें नाहीं
र्गतः प्रतप्तो जलधेर्जलान्तरम् ॥ २३ ।
उपजाति
(४) मुसरुमल-मुखचंद्र.
प्रिये, सदा पूर्ण, सदा मनोहर
मनुष्टुभ
तुझा बयोनी मुखचंद्र निर्मल ।
यदि स्यान्मण्डले सक्तमिन्दोरिन्दीवरद्वयम् ।
लज्जेमुळे हा विधु तप्त अतरी
तदोपमीयते तस्या वदनं चारुलोचनम् ॥ २१ ॥
अब्धीचिया गे बुडतो जलान्तरी ॥ २३ ॥
गद्यार्थ-
अनुष्टुभ्
हे प्रिये, तुझा मुखचद्र नेहमीच पूर्ण, नेहमींच मनोहर
चर्षियांत वाढावी कुमुर्दै दोन सुदर ।
निष्कलक असतो हे पाहून लजेनें तापून हा चद्र समुद्र
सुलोचना मुखा स्त्रीच्या शोमे तदुपमा तर ॥ २१॥ / बुडी घेत आहे
गद्यार्थ-
(नुसत्या चद्राची नव्हे) तर चमडळावर जर दोन नील-
मनुष्टुभ
कमले उगवली तरच सुलोचना स्त्रीच्या मुखाला चद्रोपमा शोमेल | कमले कमलोत्पत्तिः श्रूयते न, न दृश्यते ।
| बाले तव मुखाम्भोजे दृष्टमिन्दीवरद्वयम् ॥ २४ ॥
बसततिलका
अनुष्टुभ
उगवे पद्म पद्मी हैं ऐकिलें न, न पाहिले।
लोके कलङ्कमपहातुमयं शशाङ्को
मुखपनी तुझ्या नेत्रकुमुदद्वय पाहिले ॥ २४ ॥
जातो यतस्तव मुखं तरलायताक्षि । गद्यार्थ-
तनापि कल्पयसि तन्धि कलङ्करेखा
कमलातून कमल उगवते असे कधी ऐक्लें नाही की का
नार्यः समाश्रितजनं हि कलङ्कयन्ति ॥२२॥ पाहिले नाही. परंतु हे बाले ! तुझ्या मुखकमलावर मात्र दो
नेत्रकुमुर्दे दिसतात खरी ।
वसततिलका
टाळावया निजकलंक शशी स्वतां तो
आर्या
हे कामिनी! तव मुखावर जन्म घेतो।
तेहि तू करिशि कजलयुक्त त्यास !
उचित गोपनमनयोः
नारी क्लकित करी निज आश्रितास ॥२२॥ कुचयोः कनकाद्रिकान्तितस्करयोः ।
যাৱাখ-
अवधीरितविधुमंडल-
हे कामिनी ! आपला कलक टाळण्यासाठी म्हणून विचारा
मुखमंडलगोपन किमिति ॥ २५ ॥
नमम्य चद्र तुझ्या मुखावर जन्म घेतो, (नीमुखपद निष्कलक)
भावों
पण तेहि तू (डोळ्यांत काजळ घातलेले योडेतरी पसरतेंच)
हेमाद्रिकान्ति चोरिति
त्यास कानळ पांस देस! हाय | हाय! थावयास आलेया
ते कुच तू लपविणेच योग्य जरी।
माणसारा, कामिनी, केव्हा काळाखी पाशील, याचा नेम नाही जियी विधुमडल, ते
मुसमंडल झांकिमी कशास तरी? ॥२५॥

·।
(प्रकरण २८ ३) जगन्मोहिनीची अंगप्रत्यङ्-म्हणजेच मोहनास्त्र.
गद्याय-
गद्यार्थ-
सुवर्णपर्वत जो मेरु, त्याच्या तेजाची चोरी करणारे तुझे
तीरावर असरेल्या मुदरीचे हास्यान पुलेर मुम, व
स्तुन, तू लपविणे हे जरी योग्य असले, (चोरांना उजळ
माथ्याने कसे पिरता येईल ?) तरी तुझें मुसमडळ (हे चोर | मुग्ध यालभ्रमर दोन्हीडे घावपळ करीत आहेत. (पायांतल्या
पाण्यागध्ये फुलरे, वमल, पाहन, मध पिण्यास हपापटे-
नव्हे, तर, उल्ट, आपल्या निष्करकत्याने ) चद्रमंडळाला | कमलांतला मय प्यावा की तीरावरच्या कमलातला प्यावा या
जिविणारे ( असे विजयी वीर ) असता, याला लपविण्याचे विचाराने गोंधळतात )
तुला काय कारण (अवगुठनवतीस किंवा लाजून हातान मुस
झांकणा-या स्त्रोस उद्देशून )
चैतालीय
उपजानि
अनिशं नयनाभिरामया
अनेन रम्भोरु ताननेन
रमया संमितिनो
मुसस्य
ते
तुपारभानोस्तुलया धृतस्य ।
निशि निःसरदिन्दिरं फय
ऊनस्य नूनं प्रतिपूरणाय
तुलयामः कलयाऽपि पड्वजम् ।। २८11
ताराः स्फुरन्ति प्रतिमानखण्डाः ॥२६॥
वसततिलका
उपजाति
शोभा सदैव नयनांप्रति मोदकारी
प्रिये तुझ्या निर्मल या मुसाशी
ती ज्या मुखीं तब फुले दिवसां नि रानी।
तारापतीला धरितां तुलेसी ।
अल्पांश तुल्य तरि त्या काध पद्म कां ?
कमी पडे तो म्हणुनी तयाला
रानीस चारपण ज्यांतिल नष्ट होतें ॥२८॥
तारे जणू ते वजने भरीला ॥२६॥
गद्यार्थ-
गद्यार्थ-
डोळ्यांना सतत आनददायक असें सौदर्य ज्या तुझ्या
प्रिये ! तुझा हा निर्मल मुयपद एका पारड्यात व तारापति
मुखावर रानदिवस पुलरेल च राहते त्याच्या अल्पाशाची तरी
चद्र दुसन्या पारड्यात घालून वजन कर पाहता, चन्द्र कमी
तुलना, ज्याचे सौदर्य रानी नष्ट होत अशा कमलाशी कशी
भरला म्हणून त्याच्या भरीला छोटी वजर्ने म्हणून जणू काय हे
करता येईल
तारे चमकत आहेत
पसततिलका
उपजाति
तीरे तरुण्या यदन महास
नीरे सरोजं च मिलद्विकासम् ।
आलोक्य धावत्युभयत्र मुग्धा
मरन्दलुब्धालिकिशोरमाला ।। २७ ।।
वसततिरका
तीरावरी युवतिचे मुस ते सहास
नीरामधे विकसत्या सरसीरहास ।
पाहन धांवति असे उभयर मुग्ध
हे भुंगरालक धनून मरन्दलुब्ध ॥ २७ ॥
कस्तूरिकातिलकमालि विधाय साय
स्मेरानना सपदि शीलय सौधमौलिम् ।
प्रौढिं भजन्तु कुमुदानि मुदानुदारा-
मुल्लासयन्तु परितो हरितो मुसानि ॥२९॥
पसततिर का
कस्तूरि लाउनि घरी स्मित गोड गाली
सोधी अशी वससि हूं जर सांजवेळीं।
मोदें अतीव, कुमुदे फुलतील तेणे
चौफेर दिइसहि ते उजळे प्रमेने ॥ २९ ॥

·"
२१६
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
गद्यार्थ-
गद्यार्थ-
हे सुंदरी ! सध्याकाळच्या वेळी कस्तूरीतिलक लावून सस्मित
जो चंद्र, कामाग्नि वाइविण्याचे सामर्थ्य जवळ बाळगतो
मुखाने तूं गीवर बैस; की जेणे अत्यंत आनदान कुमुर्दे आणि ज्याच्या स्वत जवळ अमृताचा साठा आहे (तरी खत चा
फुलतील आनि चौफेर सर्व दिशाची मुखें प्रकाशाने उजळतील. ( सयरोग खान शान न झाल्याने ) हे सुंदर, तुझ्या नयेतल्या
मोयाचे हप घेऊन, तोच चंद्र स्वतःचा क्षय घालविण्यासाठी
तुझ्या मुखातील अमृत जणू काय पीत आहे
रथोद्धता
तारयामि यमुनाप्रवाहत-
(५) कपोल, दांत, स्मित, भाषण,
म्यां वरोरु तरपण्यमंतरा।
अनुष्टुभ्
द्रागपाकुरु दुकूलमानना-
द्विधा विधाय शीतांशु कपोलौ कृतवान् विधिः ।
दाविरस्तु मम नावि चन्द्रमाः ॥ ३० ॥ | तन्व्यास्तद्रसनिष्पत्तिविन्दवो रदनावलिः ॥ ३२ ॥
वसततिलका
अनुष्टुभ
नेईन पार तरनी यमुनेस तूतें
चंद्रा दुभंगुनी केले, विधीने स्त्रीकपोल ते।
मागे न मी तुजसि सुंदरि आतरातें।
थिजोनी तत्सुधाबिंदु, जाहले दांत वाटते ॥ ३२॥
गद्यार्थ-
काढी मुसावरुनि हे झणि वस्त्र दूर
ब्रह्मदेवाने चंद्राचे दोन तुकडे करून स्त्रीचे दोन गाल क्ले
नौत या अवतरो परिपूर्ण चंद्र ! ॥ ३० ॥
आणि ते करताना त्यातील अमृताचे जे विंदु टपटप खाली
गधार्थ-
पडताना थिजले त्यातून सुंदर शुभ्र दंतपक्ति तयार झाली!
(नावादी, नौकेतून जाऊ इच्छिणा-या अवगुंठनवतीस
म्हणतो-) हे मुंदरी, मी तुला या नौकेतून यमुना उतरून
उपजाति
परतीराला अवश्य नेईन आणि आतर (नौकाभाडे) हि
तयाकडून घेणार नाही माझी मागणी इतकीच को, तुझ्या पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्या-
मुसावरचे हे वन्न लोकर दर र आnि या माझ्या नौकत न्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् ।
पूर्ण चंद्राचा उदय होवो,
ततोऽनुपुर्याद्विशदस्य तस्या-
स्ताम्रौष्टपर्यस्तरुचेः मितस्य ॥ ३३ ॥
उपजानि
उपजाति
मुधामयोऽपि क्षयरोगशान्ये
फुले फुलावी जणु पालवीत
नासाप्रमुक्ताफलफच्छलेन ।
मोती जडावे स्फुट पोवळ्यांत !
सितें दिसे सुंदरिची तशी ती
अनद्गसंजीवनदृष्टशक्ति-
त्या लाल ओठांतुनि दंतपंक्ति ॥ ३३ ॥
मुंसामृतं ते पियतीर चंद्रः ।। ३१ ॥ गवार्य-
उपजाम
राल कोवळ्या पारवीमध्ये शुभ्र पुल पुलावी, किसा
कामाग्नि जो वाढविण्या समर्थ
उमरेन्या पोवळ्या- मोती जडाव त्याप्रमाने, ही गुदरी जेन्हा
मित करते त्यावेळी शाल ओठ'तून सणान्या दंतपंतांची
सुधा असोनी क्षयनाशनार्थ।
शोभा दिसवे
शाशी मधेतील यनून मोती
पितो ससे! त्वन्मुपिची सुधा ती ॥ ३१ ॥

·(प्रकरण.२८ ) जगन्मोहिनीची अंगप्रत्यङ्ग-म्हणजेच मोहनाने. गेलेलें आहे! - वसंततिलका असशील तर दागव किंवा नमेल दाबायाचे तर नको आलोक्य सुंदरि मुसं तव मन्दहासं दाख. (मला दोन्ही गोष्टीचे आता मुगदुग नाही. कारण) माझ्या गांमैं महापुण्याई अगली पाहिजे व सामुळे इत्या नन्दन्त्यमन्दमरविन्दधिया मिलिन्दाः । सारखी प्रैटोस्यमुंदवी माझ्या दृष्टीस पडली, मा फेवळ एकाय कि चासिताक्षि! मृगलाञ्छनसंभ्रमेण घटनेने मुद्धा माझ्या जन्माचें साफल्य मला प्राप्त होऊन चञ्चपुटं घटुलयन्ति चिरं चकोराः ॥३४॥ वसंततिलका पाहन सुंदरि तुझे मुख मन्दहास रयोदता आनन्दती भ्रमर भातुनि पद्म त्यांस । स्निग्धमालप सुरुममेय या त्वत्कृप्णनेन करितांच मृगांकमास स्वत्कयैव ससि मे रमायनम् । मारी कितीक मिटक्याच चकोर खास ॥३४ शीतलं सलिलमुष्णमेव या गद्यार्थ- पावकं हि शमयेदसंशयम् ॥ ३६ ।। हे सुंदरि ! तुझे नाजूक हास्याने फुललेले मुख पाहून जणू तें कमलच उमलले असे समजून भ्रमर अत्यंत आनंदित होतात. स्योद्धता आणि मुखचंद्रावरचे हरिणासारखे काळे डोळे पाहून तो सराच स्निग्ध, रुक्ष कसलेंहि भाषण चंद्र उगवल्याचा भाम होऊन (भ्रमनिरास होईपर्यंत ) किती गे तुझेच, मजला रसायन । तरी वेळपर्यत चकोर जिभेने (चोचीने ) मिटक्या मारीन शीत उप्ण जल हो कसेंहि ते राहतात. निश्चयें शमवितेच अग्नित ॥ ३६ ॥ गद्यार्थ- शिखरिणी हे मुंदरि । तुझें भापण, मग ते प्रेमळ असो की स्ट अमो सुमध्ये पाग्भङ्गैर्वचनविधिमगीकुरु न वा (माझ्या सर्व भाधिव्याधीना) जणू रसायनाप्रमाणे शाति देणारे असते. पाणी मग ते पण असो, थंड भयो, अनीला निधिन स्मितज्योत्साकान्तं कुरु वदनमेवन्मयि न वा ॥ विझविणारच! त्रिलोकीमूर्धन्या यदि विविधपुण्याधिकतया मया दृष्टासि त्वं तदिह सफलं मेऽजनि जनुः ॥३५॥ (६) अधर भार्या अनुष्टुम् यद मजसि हे सुमध्ये! आच्छादयसि कि मुग्वे वस्त्रेणाघरपट्यम् । कुटिलवचांनींच, या, घरी मौन । खण्डिता एव शोभन्ते वीराघरपयोधराः ।। ३७ ।। मितरूप चांदण्याने मंडित कर वा नको करूं घदन ॥ अनुष्टुम् त्रैलोक्यमुंदरी मज, मुग्ये ! निजाघरा या कां गे घेतेस प्रांकुन ?। तुजसम दिसली महार्ह पुण्यांनीं। शोभती जसमांनीच वीर, ओष्ठ तसे स्तन ॥ ३७॥ केवळ या घटनेने गद्यार्थ- गेला मम जन्म सार्थ होबोनी ॥ ३५ ॥ हे मुग्धे! तूं आपला अबरोट, वनांनी झांबून को चरें चार्य- वसली आहेम ! शूरवीर, अपरोट आनि सन यांना खरी गोमा हे सुमध्ये । तूं माझ्याशी कुटिल वचन बोलणार अमशील | जसमामुळेच येते; (वीरांना शान्या, अघरांना दंनाणाच्या री बोल रिचा मौन धरणार असशील तर मुशाल घर; म्मित- व स्तनांना नखान्या.) पी चांदण्याने मंडित कम्न स्वतःचे मुस तूं मला दर्शविणार सुभा०२८ ·२१८ सस्कृत-मराठी--सुभाषितकोश ? गद्यार्थ- अनुष्टुभ तष विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाधरः । स्त्रीरूपी सु-वर्णवल्लरीची पालवी (अधर) सुद्धा अमृत सवते हे आश्चर्य नन्हे का ? मग तीच वल्लरी पुष्पित झाल करोति कस्य नो याले पिपासाकुलितं मनः ॥३८॥ (ऋतुमती) म्हणजे आणखी काय घडणार कोण जाणे! भार्या मुग्धे ! स्वदधर बारे मरुमार्गासमचि विद्रुमच्छाय। यास्तव मन कोणाचें तृष्णाकुल हा करील नच काय? (७) बाहू, कण्ठ, हार, हृदय. गद्यार्थ- अनुष्टुभ (विद्रुमच्चाय या शब्दात कोटि, मरुमार्गावडे विनुमच्छाय झाडाच्या छायेविरहित, अघराकडे-विदुम-पोवळी त्यांच्या दयितायाहुपाशस्य कुतोऽयमपरो विधिः । सारखी छाया म्हणजे रग असलेला.) हे मुग्ध मारवाडातल्या जीवयत्यर्पितः कण्ठे मारयत्यपवर्जितः ॥४१॥ वाळवटी स्क्ष मार्गाप्रमाणेच,तुझा अधर हा विद्रुमच्चाय असल्याने भार्या कोणाचं मन तृष्णाकुल करीत नाही. (तो इतका लाल व आकर्षक आहे-को खाचे पान करण्याची इच्छा कोणालहि व्हावी) स्त्रीबाहुपाश न्यारा विचित्र हो इतर बंधनांहून ! वसतां गळ्यास जगवी, मनुष्टुभ् सुटतां, टाकी नरास मारून ॥४१॥ पल्वे नास्ति माधुर्य सुधायां नास्ति शोणिमा । गद्यार्थ- विद्रुमे नास्ति मृदुता तत् त्रयं दयिताधरे ॥ ३९ ॥ इतर सर्व वधनाहन स्त्रीच्या बाहुपाशाचा (म्हणजे वसततिलका फासाचा) प्रकार किती निराळा आहे पहा-ज्याच्या गळ्याल गोडी कधी दिसतसे मृदु पल्लवांत ? तो वसतो त्याला तो जगवतो-नवजीवन देतो! ज्याच्य लालीहि सुदर कुठे असते सुघेत? । | गळ्यांतून तो सुटतो त्याला मेल्यासारखें कस्न टाकतो। कोठे मिळेल मृदुतालय पोवळ्यांत ? ही तीनही परि सदा दयिताघरांत ॥ ३९ ॥ गवार्थ- मात्यमारा झाडांच्या कोवळ्या पालवीत, रगसौदर्य व मृदुता असते मणिहारलता विमाति तन्याः पण माधुर्य नसते, मधेत माधुर्य आहे पण रंगसौंदर्य नाही, व मृदुनाहि नाही, पॉवळ्यांत गसौंदर्य आहे तर मृदुता नाही- कुचसिंहासनसीन्नि तस्थिवांसम् । माधुर्य तर नाहीच नाही परंतु या तिन्हींचा संगम ब्रीच्या अभिपेक्तुमनगदेवराज अधरति आहे गलशंगद्गलितेर दुग्धधारा ॥ ४२ ॥ माया माया तरणीस्तन सिंहासन चित्र कनकलतायाः पहर एयामृतं सदा सूते । फानी आरूढ मदन त्यावरतीं। कुसुमसमुद्गमसमये नो जाने किं पर मावि ॥ ४० ॥ राज्याभिषेक त्यातें भार्य करण्या अपयव तिचे जीं सजती। फ्नकलतापल्लबही- शसासम पठांतुनि आश्चर्य नां? नरेच अमृतास। जणु दुग्धचि येह दोन धारांनीं। पुष्पित होता ती मग इंच गमे रमणीच्या पाय घटे ते पळेन कोणास ॥१०॥ की मणिशुभ्रहार पाहोनी ॥ ४२ ॥ -0- ·(प्रकरण २८ वें) जगन्मोहिनीची आत्यप्रङ्ग-म्हणजेच मोहनाने. २१९ गद्यार्थ- यमंततिलका रमणीच्या गळ्यातील शुभ्र मणिहार पाहून असे वाटतं, इन्दीवरेण नयनं, मुसमम्युजेन की, तिच्या स्तनसिंहासनावर आरुढ झालेल्या मदनराजाला कुन्देन दन्तमघरं नवपल्लवेन । अभिषेक करण्यासाठी तिच्या कण्ठम्पी शंबातून खाली सोह- लेल्या या दुधाच्या धाराच, कंठाच्या दोन्ही बाजूनी स्तन अङ्गानि चंपकलेः स विधाय वेधाः सिंहासनावर ओतल्या जात आहेत. ( राज्यामिकांत शंखास कान्ते कयं पदितथानुपलेन चेतः ॥ ४५ ॥ जल किंवा दुग्ध भरून त्याच्या धारा राजाच्या मस्तकावर वसंततिलका धरावयाच्या असतात.) नीलोत्पलांस नयनी, मुरि थंयुजास दंतांत कुंद, अधरी नवपल्यांस । अनुष्टुभ अंगांत चंपक भरुन तुझ्या, विधीनें घटीयत्रायते हारो नाभिकूपे मृगीदृशः । चित्तीं शिला कुठुनि गे भरली न जाणे ॥ ४५ ॥ गयार्थ- संसेक्तुभिव लावण्यपयसा यौवनद्रुमम् ॥ ४३ ॥ (मनधरणी कम्नहि वग न होणारीस टद्देशून किंवा चित्ता मनुएम् काठिन्य म्हणजे कुचांचें काठिन्य अशा अनि हा रोक नाभिकूपावरी स्त्रीच्या, हाराचे जलयंत्र तें। असावा.) हे कान्ते, ब्रह्मदेवाने तुला निर्माण करताना, तुझ्या सौंदर्यजल घेवोनी योयनद्रुम शिंपिते ।। ४३ ॥ डोळ्यांत नीलकमलें, मुसांत कमलें, दांतांत सुन्द कळ्या, गद्यार्य- अधरात कोवळी पालवी, सर्वागांत मोनचाफ्याच्या पाकळ्या मुंदरीच्या गळ्यातील (नामीपर्यंत खाली लोरणारा) हार, कोण जाणे (म्हणून तूं इतकी कठोर हृदया विवा कटिन- भरल्या आणि हृदयात (स्तान ) तेवढी शिला कोठून भरली हा, जणू काय, नामीरूपी विहिरीवर, मौदर्यजलाने, तारुण्य- सनी झालीस!) वृक्षाला शिंपण्यासाठी वसविलेलें, जलयंत्र (रहाटगाडगेब ल्याची माळ) च थाहे. (८) वक्षोज. अनुष्टुभ वंशस्थ हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले । यथा यथाऽस्याः स्तनयोः समुन्नति- मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ? ॥४४॥ तथा तथा लोचनमेति यन्ताम् । भार्या अहो सहन्ते वर नो परोदयं रुळते हरिणाक्षीच्या निसर्गतोऽन्तर्मलिना साधवः ॥ ४६ ।। स्तनांसभोवार माळ मुकांची। इंदबंशा मुक्तांची स्थिति ही तर काय कथा मदनदाससम अमुची? ॥४४॥ उंचावती तत्स्तन हो जसे जसे त्रांस वफत्यचि ये तसें तसं। हरिणाक्षीच्या गळ्यांतली मुक्ताची माळ तिच्या स्तनाभोवती जे आंतुनी कृष्ण असेच जन्मती लोळत आहे. मुक्कांची (मोत्याची; दुसरा अर्थ-मुचावस्थेस दुष्टांस त्यां सह मसे परोन्नति ॥ ४६॥ पोचलेल्यांची) ही स्थिति, तर, आम्ही सर्वसाधारण माणसे, | गद्यार्य- मदनाचे दास, जे भादो ते तेथे कायमचे गुंतून पडलों तर ह्या मुंदरीच्या स्तनाची वाढ होऊन ते जमे जसे उन्नत होत काय आश्चर्य जात आहेत तसे तसे हिचे नेनान वरत्व येत चाललं आहे. (ही कटाक्षानी पाहू लागली आहे.) (याचे कारण उघड गद्यार्थ-

·२२०
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
०
आहे, की,)जे जन्मताच आतून काळे, (ज्याच्या पोटातच
उपजाति
पाप) अशा खलाना, दुसऱ्याचा उदय होऊन उन्नति होत
काठिन्य सर्वांगिहि टाकलें तें
असलेली सहनच होत नाही
कुचात जाई जणु आश्रयातें।
"खाली पडूं" याच भयें, न तेहि
सोडावया त्या धजती कधीहि ॥४२॥
अनुष्टुभ्
गद्यार्थ-
मुखेन्दुचन्द्रिकापूरप्लाव्यमानौ पुनः पुनः ।
स्त्री वयात येत चालली म्हणजे किशोरावस्थेतला सर्वावय-
शीतभीताविवान्योन्यं तस्याः पीडयतः स्तनौ ॥४७॥ वातला दडसपणा माठिन्य, जाऊन एक नवीनच मार्दव उदयास
मनुष्टुभ्
येते हे जे सर्व अवयवांनी राकून दिलेले काठिन्य तें जणू काय
तिच्या स्तनांत आश्रय घेते. आणि "आपण खत (काठिन्य
मुखचंद्रकरस्नानें गारख्या
नसेल तर) खाली पडूं" या भीतीनेच जणूं काय स्तनहि त्या
(किंवा थंडीला ) भिउनी स्तन ।
काठिन्याला सोडूं शकत नाहीत
उबेस बसती जाणों
एकमेकांस खेटुन ॥४७॥
गद्यार्थ-
रथोद्धता
वरून (हिमकर) मुखचदाच्या गार किरणांनी पुन पुन
आवृणोति यदि सा मृगीदशी
स्नान घडल्याने, जणू काय, गारठा होईल या भीतीनें, (ऊय स्वाञ्चलेन कुचकाञ्चनाचलम् ।
येण्यासाठी ) स्त्रीचे स्तन एकमेकाना अगदी खेटून बसले आहेत
भूय एव बहिरेति गौरवा-
दुन्नतो न सहते तिरस्कृतिम् ॥ ५० ॥ ।
वसततिलका
स्वकीयं हृदयं भित्वा निर्गतौ यौ पयोधरौ। झांकी जधी पदर घेउनि ती मृगाक्षी
सोन्याचिया गिरिसमान निजस्तनांसी।
हृदयस्यान्यदीयस्य भेदने का कृपा तयोः ॥४८॥
डौलांत उंच तिथुनीहि पुनश्च येती
अनुष्टुभ
सोसून 'थोर' कधिं का अपमान घेती? ॥५०॥
स्तन येती वरी जे स्व-हृदयालाहि भेदुन । गद्यार्थ-
भेदतांअन्य हृदयां दया येत्यांस कोठुन? ॥४८॥
सु-वर्ण पर्वतासारखे आपले स्तन, ही मृगाक्षी, जेव्हा, पदर
गद्यार्थ-
घेऊन झाकते, तेव्हा, त्यातूनहि ते उच उठून येतातच, थोर,
जे पयोधर, खत च्या हृदयालाच भेदन पर उठतात,
'उन्नत, हे आपला अपमान कधी सहन करतील काय ?
त्यांना दुसर्याचा हृदयभग करताना, किंवा, दुसऱ्याच्या
हृदयास भोसक्तांना, दया कसली चाटणार ?
आर्या
पुष्पादनन्तर स्यात्फलं लतायां प्रसिद्धमिति लोके ।
उपजाति
चित्रं कनकलताया पुष्पोद्गमतः फलद्वयं पूर्वम् ॥५१॥
काठिन्यम रखिलैर्निरस्तं
आर्या
कुचौ युक्त्याः शरणं जगाम ।
लतेस पुप्पांमागुनि
येति फळे हे प्रसिद्ध या जगतीं।
अधः पतिष्याव इतीच भीत्या
क्नकलतेस फलद्वय,
न शक्नुतस्तावपि हातुमेतत् ॥ ४९ ॥ आश्चर्यचि, की, फुलांचिया आधीं ॥ ५१ ॥

·माल्यमारा -0- (प्रकरण ९८ ३) जगन्मोहिनीची अंगप्रत्यङ्ग-म्हणजेच मोहनानं. २२१ गद्यार्थ- पतनालाच कारणीभूत होउन दोघेहि गाली कोसळतात-अगदी कोणत्याहि वेलीला फळे येतात, ती पुष्पांच्या नतरच | ततोतंत, अशीच, ग्रीस्तनांची स्थिति अमते (अन्योन्यमा- येतात, ही गोष्ट जगप्रसिद्धच आहे पण काय आश्चर्य पहा, की, एकमेकांचा गोराया, प्रदेश, समुच्छ्य-उच उठा.) (स्त्रीरूपी) सुवर्ण-वेलीग पुप्पोदम (अनुमती) होण्यापूर्वीच, दोन फळे (स्तन) दिसू लागतात । मनसः परमाणुतां यदन्तः मार्या कथमपि न तारिफरनपन्ते । महतोः सुवृत्तयोःससि कनकाचलजित्वरस्तनीनां हृदयग्रहयोग्ययोः समुच्छ्रितयोः । युवतीनामपि यत्र सनिवेशः ॥ ५४ ॥ सज्जनयोः स्तनयोरपि यसंततिलका निरन्तरं सगतं भवति ॥ ५२ ॥ ज्या जिकिती कनरपर्वतही स्तनांनी त्या कामिनी मनि जियें बसती शिरोनी। मार्या जे सांगती 'मन असे अणुच्यापरी' तें मोठे, सुवृत्त, ससये, त्या तार्किको अजुनि लाज कशी न पाटे? ५६ हृदि घेण्यायोग्य आणि उन्नतसे। गद्याय- सजन तैसे स्तनही थापल्या स्तनानी ज्या सुवर्ण मेस्लाहि जिंकतात, अशा यांची सगत सदैव राहतसे ॥ ५२ ॥ तरुणी ज्या मनांत ठाणे देऊन घसू शकतात, तें मन 'अणू- गद्याय-- परमाणूप्रमाणे सूक्ष्म' आहे असे जे तर्कशास्त्रज्ञ प्रतिपादन सजन आणि स्तन दोपेहि 'मोठे,' दोघेहि 'मुवृत्त, (सन्ज- करतात त्यांना (एवढ्या उघड उघड तर्कदुष्टत्वाची) अनून, नाकडे चांगल्या वर्तनाचे, स्तनाकडे गोल यांध्याचे ) दोघेहि लाज कशी वाटत नाही, कोण जाणे ! हृदयाशी घेण्याजोगे, ध दोपेहि 'उन्नत' असतात त्यामुळे सजनांसजनांची सगत जशी निरंतर टिश्ते तशीच स्तनास्तनांची भार्या सगत टिक्ते (म्हणजे ते एकमेकात 'अतर' ठेवीत नाहीत! एकमेकांना खेटून राहतात ) चश्चत्काञ्चनशैला- वस्या वक्षोरुही ध्रुवं तन्व्याः। नो वेत्तारविरूढा मनुष्टुभ कथमनिमिपतां मजेत मे दृष्टिः ॥५५॥ अविवेकात्पीडयतां स्थिरमन्योन्यमंडलम् । आर्या कुनृपाणां कुचाना च पतनाय समुच्छ्रयः ।। ५३ ।। तरुणी-स्तन हे हलते अनुष्टुभ् सुवर्णमेरुच वाटती मजसी। अन्योन्यमंडलाला जे अविचारेंच पीडिती। नाहींतर चदुनि तिथे, फुराजांची कुचाहीही पडण्यासचि उन्नति ॥ ५३ ॥ अनिमिप मम दृष्टि जाहली कैशी?॥५५॥ गद्याय- गधार्य- (शेजारशेगारचे) वाईट राजे, जसे एकमेकांच्या (सस्कृतामध्ये असा एक कविमुकेत दिसतो की, मेरुपर्वत (महरास) प्रदेशास उपद्रव देतात (व स्वत चा प्रदेश वाढवून | दृष्टीस पडला की, आनदाश्चर्याविशयाने, डोळे अनिमिप होतान तात्पुरते उन्नत झाटेले दिसतात) तरी ही उन्नति त्यांच्या निमिष डोळ्याच्या पापण्यांची उघड-याप अननिष पापन्या -

·-
.
२२२
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
मिटणे अशक्य होगें) तरुणीचे स्तन हे प्रत्यक्ष हलते दोन
मार्या
सुवर्णमेरूच असले पाहिजेत खास याला 'प्रत्यथ' पुरावा असा
उगवे लताच गिरिवर,
की, तसे नसते तर त्या स्तनावर चढल्याबरोबर माझी दृष्टि
गिरि उगवेना की लतेवरती।
(केवळ मेहवरच होते तशी) अनिमिष कशी झाली?
आतां उलटेच घडे--
कनकलतेंतून दोन गिरि फुटती ॥ ५७ ॥
शार्दूलविक्रीडित
गद्यार्थ-
उद्भिन्नं किमिदं मनोभवनृपक्रीडारविन्दद्वयं ? (नेहमी आपण पाहतों की ) डोंगरावर वेली उगवतात, पण
कधी वेलीवर डोंगर उगवत नाहीत, पण आता हे पहा कसे
सूते तत्कथमेकतः किल लसद्रोमावलीनालतः १ ।
उलटे झाले ते। या (तरुणीरूपी) सुवर्णवेलीवर एक नाही,
चनद्वन्द्वमिदं १ क्षमं तदपि न स्यातुं मुखेन्दोः पुरो | चागले दोन गिरि उगवले आहेत !
लावण्याम्बुधिममयौवनगजस्यामि कुम्भद्वयम् ॥५६॥
भार्या
(९) कटिः पायांतील पर
स्मरनृप रमण्यास्तव में
-- कमलद्वय काय उमललें ऐसें ।।
उपजाति
परि एकचि रोमावलि-
वयाप्रकर्षादुपचीयमान-
नाळेतुनि दोन जन्मती, कैसे ?
स्तनद्वयस्योद्वहनश्रमेण ।
चक्रद्वंद्व म्हणूं तर
मुखेन्दुपुढती कसे द्वयचि टिकलें ?
अत्यन्तकाश्यं जलजायताक्ष्या
सौंदर्यान्धित नाहुनि
मध्यो जगामेति ममैप तर्कः ।। ५८ ॥
यौवनगजकुंभ खास वर उठले ॥ ५६ ॥
उपजाति
गद्यार्थ-
वाढे वयाच्यासह भार ज्यांचा
(सुदरीच्या स्तनाचे वास्तवखरूप तरी काय असावे) मदन तो नित्य वाहून जणू स्तनांचा ।
मृपतीच्या क्रीडेसाठी उगवलेले हे कमलयुगल असेल म्हणावें थकोनिया या कमलेक्षणेची
तर, एकाच रोमावलीरूपी नाळातून, एकाच वेळी, दोन कमले होई कटी ही कृश फार साची ॥५८॥
उगवणे बसें शक्य आहे ? बरें हैं चक्रवाक पक्ष्याचे जोडपें
गद्यार्थ-
म्हणावें तर मुखचद्रापुढे हे जोडपें टिकलें कसें ? (चद्रोदया
बरोबर चक्रवाकांना वियोग घडलाच पाहिजे ) तेव्हां (या सर्व
वाढत्या वयाबरोबर ज्यांचा भारहि वाढत जातो अशा दोन
कल्पना वरोवर नसून ) तारुण्यरूपी हत्ती, सौंदर्यरूपी समुद्रांत । स्तनाचे ओझें, वाहून वाहून त्या श्रमानाच, मला वाटते, या
बुडी मारून वर उठताना, प्रथम वर आलेले त्याचे हे कुम्भच कमलाक्षीची कबर झिजून झिजून अगदर्दी बारीक झाली
असले पाहिजेत असा निर्णय मी करीत आहे
असली पाहिजे
---
भार्या
जाता लता हि शैले,
जातु लवायां न जायते शैलः ।
अधुना तद्विपरीतं
कनकलताया गिरिद्वय जातम् ॥ ५७ ॥
उपजाति
परस्परासनसुखान्नवभ्रवः
पयोधरौ पीनतरौ वभूवतुः ।
तयोरमृष्यन्नयमुन्नति परा-
मावेद्मि मध्यस्तनिमानमेति ॥ ५९ ॥

·(प्रकरण २९ वें) जगन्मोहिनीची अंगप्रत्यङ्गे-म्हणजेच मोहनास्त्रे.
१०३
उपजाति
मायां
दत्त्वा दर्शनमेते मत्प्राणा यरतनु क्या क्रीताः ।
परस्परासंगसुसे त्रियेचें
फिन्वपहरसि मनो यद्ददासि रणरणकमेतदसन॥६०॥
वक्षोज होती परिपुष्ट साचे।
मार्या
त्यांची न ही उन्नति पाहवून
देउनि दर्शन सुंदरि!
वाटे तिची कंबर होइ सान ॥ ५९ ॥
मत्स्राणां घेतलेच हुं निस्त।
परि मन हरसी देउन
गद्यार्थ-
नूपुररवमूल्य, काय हे उचित ?॥३०॥
स्त्रीचे दोन स्तन एकमेकांच्या संगतीच्या मुखामुळे चांगलें | गद्यार्य-
दुष्ट व उन्नत (उच) होतात, परंतु, त्यांची ही उन्नति न घेतलेस हैं ठीक आहे पण नूपुराचा नुसता रणस्पर ह मूम्य
हे सुदरि । तू आपर दर्शन मला देऊन माझे प्राण विकत
हिवल्यामुळे, (मसरामीन जळत जळत ) हिची कवर यारीक देऊन तू माझें मन हरण करतेम, हे उचित आहे का?
झाली असावी
नुसता नपुररव ऐकून मुग्ध झाटेला तरुण म्हणतो)
प्रकरण २९ वें
रति, मदन व त्यांच्या लीला
गद्यार्य-
त्रैलोक्याला जिंकावयास निघतांना, मदनान, आपले वाश
तीक्ष्ण करण्याकरिता, घासल्यान, सहाणेवर उत्पन्न झालला
कालिमाच जणु, अशा वस्तूरीन जिच्या वक्षोमकुमावर पाने
फुलें चित्रिलेली आहेत, अशी रति देवता, विजयी अमो!
(१) रति, मदन यांचे प्रताप
घसततिरका
देवी रतिजियते मृगनामिचित्र-
पत्रावली पृथुपयोधरसीनि यस्याः ।
भाति त्रिलोकविजयोपनतस्वकान्त-
प्रशान्तसायकनिशाणनकालिफेव ॥१॥
शार्दूलविक्रीडित
जिंकाया निजगा निघे मदन, ते
याणां सहाणेवरी-
घाशी त्यांतिल कालिमाचि, जणुं की,
ती शोमली फस्तुरी।
जीने चित्रित पत्रपति जिचिया
वक्षोजकुंभांवरी
ऐशी ती रतिदेवता विजयिनी
राहो त्रिलोकावरी ॥१॥
मालिनी
कुरुगुरुरवलाना पेलिदीक्षाप्रदाने
परमसुहृदनहो रोहिणीवल्लमस्य ।
अपि कुसुमपत्कैवदेरस्य जेता
जयतु सुरतलीलानाटिकासूत्रधारः ॥२॥
मालिनी
गुरुपरि शिकनी जो कामलीला स्त्रियांस
परमसुहृद झाला रोहिणीवल्लभास।
मदन सुमशही जिंकितो जो मुद
जयतु सुरतलीलानाटिका-स्नधार ॥ २॥

·२२४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ- गद्यार्थ- स्त्रियांना कामलीला शिकविणारा कुलगुरु, चंद्राचा महान् मदनराजाच्या अभिषेकाची सामग्री सुदर युवतीच्या अंग मित्र, कुसमबाणानीसुद्धा जो देवेंद्रासहि जिंकतो, असा तो | प्रत्यंगांतूनच येत असते-ऊरुद्वय (मांड्या) हेच जणूं का सुरततीला-नाटिकेतील सूत्रधार मदन विजयी होवो. केटीचे दोन खांब, स्त्रीदेहाचा मध्यभाग ही जणू वेदी, त्यावर पुष्टस्तन हेच जणू सौंदर्यजलाने भरलेले सुवर्णकुं। माडून ठेवले आहेत. वसंततिलका शम्भुस्वयंभुहरयो हरिणेक्षणानां वसंततिलका येनाक्रियन्त सततं गृहकर्मदासाः । पाचामगोचरचरित्रविचित्रिताय किं कौमुदीः शशिकलाः सकला विचूर्ण्य तस्मै नमो भगवते कुसुमायुधाय ॥ ३ ॥ संयोज्य चामृतरसेन पुनः प्रयत्नात् । घसंततिलका कामस्य घोरहरहुंकृतिदग्धमूर्तेः ब्रह्मा हरी शिव, सदा मृगलोचनांचे संजीवनौषधिरियं विहिता विधाना ।। ५ ।। ज्याने पदी वसयिले घरनोकरांचे। वसंततिलका ज्याची विचित्र चरितें वचना अतीतें पुष्पायुधासि भगवंत तया नमस्ते ॥ ३॥ ज्योत्स्नेसवें सकल चंद्रकला कुठून यत्नें सुधारसहि त्यांतचि कां खलून । गयार्थ- जो जाळिला मदन कोपुनि शंकराने ज्याने, ब्रह्मा, विष्णु, शंकर अशा देवश्रेष्ठांना सुद्धा, हरि- संजीवनीचि जणुं त्यासि दिली विधीने?॥५॥ पाक्षी स्त्रियांचे घरगही करून सोडले, आणि ज्याची विचिन गद्यार्थ- लीला वर्णन करताना वाणी पुंठित होते अशा या भगवान् कुसुमायुध मदनाला नमस्ते । शंकराच्या भयंकर कोपान दग्ध झालेल्या मदनाला पुन जीवन देण्यासाठी ब्रह्मदेवाने, शुभ्र चांदणे व चंद्राच्या सर्व क्ला कुटून, त्यात प्रयत्नाने अमृतरस खलून औषधि सिद्ध घसंततिलका केली की काय! अरुद्वयं मृगशः कदलस्य काण्डौ मध्यं प वेदिरतुलं स्तनयुग्ममस्याः । अनुष्टुम् लावण्ययारिपरिपूरितशतकुम्भ- एकं वस्तु द्विधा कतुं वह्वः सन्ति धन्विनः । कुम्भी मनोजनृपतेरभिपेचनाय ॥ ४ ॥ जयत्येकः स्मरो धन्वी द्वैतमेकीकरोति यः॥ ६ ॥ भार्या मनुष्ट अभिपेका मदनाच्या, करण्या दोन एकाचे यह होती धनुर्धर । सामग्री सुंदरीचि पुरीती। दोघां एक फरी धन्धी धन्य एकचि तो सर ॥६॥ ऊरदय तरणीचे, गचार्य- पेटीचे पाय दोन जणुं होती ! ॥ पूरित लावण्यजलें एपला छेदून दोन करणारे धनुर्धर, जगभर पुष्कळ आहेत, पीनस्तन पानफयुम्भ जणुं गमती। देना अदेत परणारा एकर एक धनुर्धर जो मदन, तो वित्रयी होवो. कानी फलश टेबिले परती ॥४॥ पण, तनुमाप हीचि घेदी ·(प्रकरण २९ ३) रति, मदन, व यांच्या लीला २२५ अनुष्टुम् यसनविरका अपूर्वेयं धनुर्विद्या मदनस्य महात्मनः । रीती कुलांतिल, नि प्रेमहि यल्लमाचं शरीरमअतं कृत्वा भिनत्यन्तर्गतं मनः ॥ ७ ॥ हे दोन सांवचि करी जणुं बांधण्याचे। दोला करी हृदयही जणुं कामिनीचे अनुष्टम झोके तिथे मदन घेत बसे सदाचे ॥९॥ महात्म्या मदनाची हो धनुर्विद्या अपूर्व ही। न देह छेदितां पिंधी जी आंतील मनासही ॥ ७ ॥ गद्यार्य- गया- (वाटेल तेव्हा याटेल तें करता येत नाही ही) कुलगतीची महात्म्या मदनाची धनुर्विद्या खरोग्वर अपूर्वच म्हटली मर्यादा हा एक गांव, व प्रियाक्ढे प्रेमानं ओढ अंगारे मन हा पाहिजे; कारण, ती देहाला जसम सुद्धा न करता थेट आतल्या | दुसरा सार, याना कामिनीचे हृदय हा हिंदोळा बाधून मदन मनालाच परस्पर विद्ध करते! झोके घेत अमनो पुष्पिताना शिसरिणी परिमितविशिखो न चेन्मनोजो न गम्यो मत्राणां न च भवति भैषज्यविपयो यदि मृदुकुसुमेपुरेप न स्यात् । न चापि प्रध्वंसं प्रजति विविधैः शांतिकातः । यदि च हो न हरेत्तद्रीयमङ्ग- भ्रमावेगादड्ने किमपि विद्यद्गमसम मयनितले न किमाचरेत्तदानीम् ! ॥ ८॥ स्मरापस्मारोऽयं भ्रमयति दृशं घूर्णयति च ॥ १० ॥ सार्दूलविक्रीडित शिखरिणी सारे वाणहि मोजकेहि नसते •त्या मन्मथाचे जर न आई मंत्रांनी, हटवू न शके औषध जया पुप्पांचे सम वा मृदूचि नसते उपायां शांतीच्या करुनिहि न जो जात विलया। ते वाण त्याचे जर। जयें अंगोपांगी प्रबल झटके येति तनुतें त्यातें जानिया अनंग नसते स्मरापसारे त्या नजर फिरुनी धुंद बनते ॥ १० ॥ केलें शिवाने, तर गद्यार्थ- जाणे कोण किती अनर्थ करता सागर जी तोपर।५८॥ मदनाने उत्पन्न केलेला अपम्मार (फॅपरें) असा भयंकर की गद्यार्थ- साच्यावर मंत्रांचा प्रभाव चालत नाही, औपयांनी तो हदत मदनाचे वाण अवघे पांच, इतके मर्यादित, मोजके, नसते, नाहीं, शांतीचे शेकडों उपाय कान तो नष्ट होत नाही, लाने शरीराला भ्रम व प्रबल झटके येतात व माणसाची दृष्टि रिस्न (इतर धनुर्घरांसारखे अनंत असते) आणि ते वाणहि पुप्पा- मारण्या नाजुक वस्तूचे नमते, (इतरांसारखे पोलादाचे अमते) आणि साला शंकराने देह विरहित अनंग केले नसते, (इतरां- मारसा जर तो जिवंत पुरुष असता) तर त्याने जगभर काय वर्मततिलका धुमाकूळ घातला असता देव जाणे। हारो जलायसनं नलिनीदलानि प्रालेयशीकरमुचस्तुहिनांशुमासः । मनुष्टुभ जुलरीतिप्रियप्रीतिस्तम्मद्वयविलम्बिनि । यस्येन्धनानि सरसानि च चन्दनानि उन्बीहृदयहिंदोले हन्त दोलायते स्मरः ॥९॥ निर्वाणमेप्यति कथं स मनोभवाग्निः ? ॥१२॥ मुभा०२७ धुंद बनते.

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश धमतलिटका भार्या या जलराई, नलिनीदल पुष्पहार "समयीं पयोधरांच्या वर्षी तुपार हिमगीत असाहि चंद्र। न अपतिता शस्य गे मला होत ।" "कां ओढ लागली गे?" अन् चंदन सरम, इंधन होत ज्याची "तैसें न ससे, पथीं चिखल दाट" ॥१३॥ त्या तृप्ति होय कुठुनी सरपारकाची? ॥१२॥ गद्यार्य- गद्यार्य- (पयोधर-एक अयं वन, दुसरा ढग, पयोधराणा समये- (वरील १० व्या भोकातील शांतीचे उपचार या श्लोकात न्नाची वाढ होत असता, दुमरा अर्थ-पावसाळ्यात, अप- आहेत ) पाण्यात भिनलेली वने, कमलाच्या पाकळ्या, पुष्प-तिता=पतिविरहित अवस्था, दुसरा अर्थ-पतित न हो, हार, आदी हिमामारखे शनल असे चाकरण, मरस चदन याच वस्तु जेथे मदनामीच्या सर्पणामाररया आहेत, तेथे तो पनन न पडणें ) प्रियानीलनाची ओड यर्थी शब्द वापरून एक स्त्री सखीला सांगते-"पयोधराच्या समयी अपविठा- अभि (या उपायांनी) कमा शांत होइल(उल्ट भडकेल मात्र) | वस्येत राहणे शल्य नाही!" सखी विचारते “को ग फार ओढ लगटी वाटत?" ती म्हणते "तसे नाही ! पार साळ्याने रस्त्यांत चिखल पार, त्यामुळे घसस्न पडल्या-- (२) उत्कंठा, प्रतीक्षा, संमत, स्वागत शिवाय राहणे शक्य नाही" अनुष्टुभ पटा नो सगमो भावीन्यारी यत्तुमसमा । हरिणी अवेत्य कान्तमपला लीलापमं यमीलयन् ।। १०॥ वदनम्मलं पाणी कृत्वा निमीलितलोचना उपनानि चममिलिखितप्रख्यैरङ्गेन मुञ्चसि चेतसा । 'वैव्हां पुन्हां संगमयोग आतां ?" चटुलनयने शून्या दृष्टिः कृता सलु केन ते चौघांत सांगू शकली न कांता । क इह सुरुवी द्रष्टव्यानामुवाह धुरं पराम् ? ॥१४॥ पीमि, लीलाम्मले स्वहस्ते शार्दूलविक्रीडित इटार्य दानी मिटवूनिया ते ॥ १२ ॥ | नेप्रति मिटुनी, मुसांज असे हस्तांयुजी टेकुनी गपा- चित्ताने त्यजिसीन ज्या, अचल तूंचियापरी ये सुनी। • आप मे आता पुन्हा पेक्षा होगार" हे चार दृष्टी चचल मूळची तव फुणी केली यदेशून्य ही! यौपाया देताना आपया प्रियाग साग शाली नाही. प्रेक्ष्यश्रेष्ठ नि पुण्यात रुचला तो कोण तूतेंमहीं ॥१४॥ पान (लाला देहाय ममाया व इतराना ममा नये गया- माननिने दुधि देती, सी) आपया हात'वीर सीरामन तेव हे मुदरि । बोटे निहन, हातात आर मुस रेस्त चित्रा. पिन मिटान नरें । (कमर रानी मिटते तेव्हा मातt रात्री!) | सरसी बसून, उपाग तू मनातून काहन टा शस्त ना? नो योग परे ! दही मूळनी यवल टि, शुन्य करारा कोरेशात मान्न अगा या न ठरला मायां पुष्पगन् । "प्रमचे पयोधरामा- मपनि नेपयते स्थातुम् ।" मनम "रंटिगामि पाले " न गने ममुग्गयाते मियागि यति प्रिये । "नदि नदि ममिरिच्छिलः पन्याः ॥ १३॥ मण्यनानि में यानि नेता रिमु फर्गताम् ।।१५।। सो -- ·(प्रकरण २९ ३) रति, मदन, व यांच्या लीला - मनुष्टुम् साइंलनिकीडित समक्ष गोड बोले, प्रेमी, ते मज ना कळे । शीतांशुर्मुग्यमुत्सले तव दगी पद्मानुकारी कर सर्यावयव हे माझे नेत्र की कर्ण जाहले ? ॥ १५ ॥ रम्मागर्मनिमं तयोरुयुगलं बाहू मृगालोपमौ। गद्यार्थ- दयाहादकरासिलागि ! रममानिःशंकमालिङ्ग मा. (नवपरिणीता आपल्या सखीम सांगते-) माझा प्रियकर मङ्गानि वमनङ्गतापविघुराण्येोहि निर्यापय ॥१७॥ जेव्हां प्रियमधुर असे माझ्या समक्ष वोलतो, तेव्हा, माझे सर्वत्र शार्दूलपिकीहिन अवयव टोळे होतात, की, कान होतात, ते सांगता येत नाही. (गर्वावयवाची शक्ति, डोळ्यांत व कानांत एकवटून, साला किती गीतांशू मुख, नेत्र नीलकमले; हे हात पनांसम पाहूं व लाचे शब्द किती ऐकू, असे होऊन जाते.) केळीच्यापरि ऊर कोमल तुझे याहू मृणालोपम । | सांगी मृदु शीत, दे मज झणी निःशंक आलिंगन | माझी ही स्मरतापदग्धतनु ये, ये, शांतवी येउन ॥१७॥ हरिणी है वदमे । तुझें मुख हिमकर चंद्रच; नेत्र नीलकमले, हात स्मररसनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुमि- पद्माममान, ऊम् (माया) केटीन्या गाभ्यामारग्वे, तुझे बाहू यदपि विधृतास्तिष्टन्त्यारादपूर्णमनोरथाः। कमलनंतूं प्रमाणे कोमल, अशी सर्वांगों वाल्हाददायक तूं मला तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परस्परसंमुखा लौकर नि.शंक आलिंगन दे. ये, ये, आग, मटननापाने पोळवेन्द्र माझे सर्व अवयव शात नर. नयननलिनीनालानीतं पियन्ति रसं प्रियाः॥१६॥ भार्या सररसपुरांत वाहत, मनुष्टु गुरुसेतूचाच आसरा घम्नी। मिलिते मौनमातिष्ठ वाणि! प्राणसमे जने । असतां नवपतिपत्नी अंतर्गतरसाहादं न जानासि कदाचन ।। १८ ॥ सर्व मनोरथ न पूर्ण होवोनी॥ अनुष्टुम् दिसतां परस्परांती चियापरि पूर्ण अचल राहोनी वाणि ! मौन धरी, मेटे प्राणप्रिय जी जन ! प्राशिति रतिरस (दिवसां,) अंतरींच्या रसानंदा जाणिशी तूं कींच न ॥ २८ ॥ नयनांचे कमलनाल जणुं करुनी । १६॥ हे वाणि! माझा प्राणप्रिय नाथ मेटेल तेव्हा तूं मौन घर. गद्यार्थ- लाचे दर्शन व माषण यांनी जो आंतरिक रमानंद प्राप्त होतो तो मदनरसाच्या नदीच्या पुराने वाहन जाणारे नवपरिणीत तुला कळायचा नाही. (तेव्हां मध्येमध्ये बोलून लान व्यय पतिपत्नी, वडीलधारी माणसे ही, जणू या नदीतले जे सेतु माणू नकोस. मला एकान होउन दो रसानंद पिॐ दे.) याचा मात्रय घेतात, व लामुळे ती अधिक वाहवत जात नाहीत हे खरे; परंतु त्यामुळेच लांचे सर्व मनोरय कांही पूर्ण होऊ शकत नाहीत तेव्हा (यातल्या त्यात जेवढे मिळेल मिसरिणी तेवढे मुस पेण्यासाठी ) केन्दोहि ती एकमेकांच्या समोर आली | अकस्मादागारे रहसि मिलिताऽपि प्रियतमा की, चित्रासारणी तटस्य होतात व आपल्या डोळ्याना कमल नाल (नटी) यान त्यांतून इकडून तिकडे व तिकडून इकडे | समाश्लिष्टा नागन्तुकपिशुनभीतेन मनसा । प्रेमरस नेऊन तो पीत असतात ! अर्थपा मामज्ञ, निपुणमय सावज्ञमय वा न जाने किं मेने प्रतिपलमठस्ताम्यनि मनः ॥ १९॥ गद्यार्थ- -

·२२८
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
आर्या
गद्यार्थ-
येतां अचानक गृहीं,
(वडीलधान्या माणसादेसत, प्रियकर अयुक्त करूं पाहता,)
प्रिया दिसूनहि, असूनि एकांत,
प्रियेने हळूच दुसरीकडे वळत "जा तूं" असें भुवयांच्या उचल
आलिगिलें न तिज मी,
ण्यानेच जे म्हटलें तें, तिची आज्ञा म्हणून प्रियकराने हळूच
दोन्ही डोळे वाक्डे करीत मान्य केलें; कारण त्या सक्तातून
करील चुगली कुणी, म्हणुनि भीत ॥
त्याला 'चुगली होणार' हे व 'कोठें मेटायचे ती दिशा हे तिच्या
न कळे अजाण अथवा
वळत्या दृष्टींतून त्याला कळलें। अशा रीतीने वडील माणमादेखन
सुजाण, उद्धट म्हणेल या मज ती।
तरुण मंडळी गूढ रीतीने सकेत वांधतात
या शंकांनी प्रतिपल
चुटपुट लागोनि राहिली चित्तीं ॥ १९ ॥
उपजाति
गद्यार्य-
आलीपु केलीरभसेन वाला
मी अचानकपणे घरी आलों; प्रिया घरीच होती, घरति
एकांतहि होता, पण तरीहि, युणी तरी पाहील व चुगली वरील
मुहुर्ममालापमुपालभन्ती।
अशी मीति मनात उमी राहून मी काही तिला मालिंगिलें आरादुपाकर्ण्य गिरां मदीयां
नाही. पण तेव्हापासून मनाला मात्र सतत चुटपुट लागून
सौदागिनीयां सुपमामयासीत् ।। २१ ।।
राहिली आहे की, ती मला (याला शृंगाराची सधि साधना
येत नाही म्हणून ) अजाण समजू लागली आहे की पार निपुण
उपजाति
(निची उत्सुकता वाढवणारा धूर्त ) समजू लागली आहे, की, खेळांत याला स्वसखीजनांत
(एकांतात एवढ्या सौंदर्याला वश न होणे हा त्या खसौंदर्याचा
मद्भापणांच्या नकला करीत ।
अपमान मानून) ती मला उद्धट समजू लागली आहे ? ऐके दुरी मद्वच जेयवांती
(आता याचा उलगडा व्हायला लौकर मेट झाली पाहिजे.) आली विजेची तिज लस्स कान्ति ॥ २१ ॥
गद्यार्थ-
शार्दूलविक्रीडित
माझी नूतन परिणीत पन्नी, खेळांत, आपल्या मत्रिणीन्य
मंडळात, माझ्या बोलण्याच्या नकला करीत अगतो, तिर
गच्छेत्युन्नतया भ्रुपैय गदितं, मन्दं चलन्त्या तया
दुरून माझे बोलणें कानी पइन, जेव्हां, माझ्या येण्याची चाहूर
तेनाप्यश्चितलोचनद्वयपुटेनाज्ञा गृहीता शनैः । लागली, तेव्हा, ती अशी काही चमकली, की, जणू काय वीजच
संकेताय पलदृशा पिशुनिता ज्ञाता च दिक्प्रेयसा
गूढः संगमनिश्चयो गुरुपुरोऽप्येयं युवभ्यां नः॥२०॥
सार्दूलविक्रीडित
शार्दूलविकारित
आघात कमलं प्रियेण, मुदशा
भ्रूच्या उन्नतिनेंचि मंद पळतां
स्मित्वाऽपनीतं मुसं
जा, हे प्रिया योलली
दत्तं विभ्रमकन्दुके नसपदं,
डोळे मोडुनियां हळू प्रियकरें
सीत्कृत्य गूढी स्तनो।
आसा तिची मानिली।
दत्ता चंपकमालिकोरसि, तया
संकेत घुगली, दिशाहि यळत्या
हीतुनी त्या कळे!
प्रोद्भिनरोमाधया
गढाथै गुरुदेसतांहि युपके
मीलल्लोचनया स्थितं, प्रणयिनो-
संकेत हो यांधले ॥२०॥
दूरेऽपि पूर्णो रमः ॥२२॥

·- (प्रकरण २९ वें) रति, मदन, व त्यांच्या लीला २२९ शार्दूलविक्रीडित गद्यार्य- हुंगे पद्म पती, तदा फिरविते (पुष्कळ दिवसांनी घरी आलेल्या पतीच्या सागतार्थ) तिन, स्त्री ती मुखा, हांसुन दीर्घ तोरण बांधावयाचें तें नीलक्मलाचै न करता, स्वत च्या चेंडूला नख लावितां, करुनि ती नयनकुमुदाचेच केलें, कुंद जाई मारप्या शुभ्र फुलाचा गुच्छ सीत्कार, झांकी स्तन । न करता तिनं स्वस्मितांचा केला; अर्धजल अर्पण करावयाचे घेतां चंपकमाळ तो हर्दि, मिटे ते कुम्भांतल्या जलान न करता, खेदबिंदु पाझरणाऱ्या पयो- ती नेत्र रोमांचुनी घरकुंमानीं केलं | अशा रीतीने घरी आलेल्या पतीचे मंगल प्रेमी हे दुरुनीहि पूर्ण रस हो स्वागत प्रियेने आपल्या अंगानींच करें। घेती असे चाखुनी ॥२२॥ गधार्य- पुष्पितामा प्रियकराने कमल हुंगले, ते पाहता, (चुंबनाची आठवण होऊन) प्रियेने सस्मित ( लाजून) मुख दुसरीकडे फिरविले, "गुरुजननयने पिधेहि निद्रे ! हातातल्या चेंडूला त्याने नख लावले ते पाहून (नखवणाची त्वरितमिहास्तमुपैहि पद्मबन्धो !" आठवण होऊन) तिने सीत्कार काढून स्तन झाकून घेतले, त्याने चंपक्माळ हृदयाशी घेतली, तेव्हा (आलिंगनाची आठवण इति पति मनोभवा भितप्ता होऊन) रोमांचित होऊन ती डोळे मिटून (कल्पनेत ते सुख चिरसमयागतवल्लभा मृगाक्षी ।। २४ ।। घेत ) राहिली. प्रेमीजन हे याप्रमाणे दूरदूर असून सुद्धा रतिरस पुष्पितामा चाखीत हौस पूर्ण करतात. "गुरुजननयनांसि मीट निद्रे । त्वरितचि मावळ पद्मवंधु तू रे।" शार्दूलविक्रीडित नववधु वदते अनंगतता दीर्घा वन्दनमालिका विरचिता बहु दिवशी प्रिय तो घरासि येतां ॥ २४ ॥ दृष्ट्येव नेन्दीवरैः गद्यार्थ- पुप्पाणां प्रकरः स्मितेन रचितो फार दिवसांनी प्रियकर जिचा घरी आलेला अशी अनंग- नो कुन्दजात्यादिभिः । तप्ता नववधू निद्रेला म्हणते "तं. घरांतल्या वडील माणमांचे दत्तः स्वेदमुचा पयोधरभरे- डोळे लौकर झाक". आणि पद्मबंधु सूर्याला म्हणते "तूं लौर अस्तास जा". (आणि आमची भेट लौकर होऊ दे.) णार्पो न फुभाम्भसा स्वैरेवावयवैः प्रियस्य विशत- स्तन्व्या कृतं मङ्गलम् ।। २३ ।। (३) मीलन; नवोढा (श्लोक २५ ते ३८) शार्दूलविपीडित भार्या केलें तोरण दीर्घसें स्वनयनी, दूरादुत्कण्ठन्ते दयितानां सनिधौ तु लजन्ते । नानीलपमे तिनें! ताम्यन्ति वेपमानाः शयने नवपरिणया ध्धः ॥२५|| कुंदांचा न च पुष्पगुच्छ रचिला, स्वीय सिताचा तिनें। भायों अर्थात स्तनधर्मबिंदु दिधले. दुरानी आतुर होती, फुमांतलें ना जल पति घेतां जवळि, जाति लाजोनी । स्वांगांनींचि गृहागता स्वपतिला नवपरिणीत वधू या केले तिनें मंगल ॥२३ ।। कांपत तळमळत राहती शयनी ॥२५॥ .

·२३० संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गवार्य- भार्या नवीनच लग्न झालेल्या बिया, दूर असेपर्यंत पतिमील उत्सुकतेने भिडती, नासाठी आतुर असतात पण पतीच्या सानिध्यांत मात्र परि कितिदा लाज वाटुनी मिटती । लागतात आणि थरथर कापत तळमळत शयनी पडून राहतात. नवसंगत तरणांचे नयन असे ते सुधन्य या जगतीं ॥२८॥ गद्यार्थ- अनुष्टुम् विद्वज्जनसमामध्ये नारीप्रथमसङ्गमे । अलंत उत्सुरतेने नक्सगत तरुणी-तणांचे जे नेर एक- रणे रिपुममाकीर्गे को न कातरतां व्रजेत् ? ॥२६॥ मेकोस भिडतात पण वारंवार लाज वाटून मिटतात, अशा या नेत्रांच्या आनंदाचा जय असो. उपजाति यिजनांच्या यसतां सभेत खीसंग जेव्हां पहिलाचि होत । उपजाति शपुढें घोर रणांगणांत असंमुसालोकनमाभिमुख्य न कोण हो यावरती मनांत? ॥२६॥ निषेध एवानुमतिप्रकारः। गपार्य प्रत्युत्तरं मुद्रणमेव वाचो प्रयमय विद्वानांच्या सभेत बसताना, स्त्रीच्या प्रथम मीलन- प्रसंगी, आणि प्रयळ शत्रूच्या समोर युति, कोण मनात नगागनानां नव एव पन्थाः ॥ २९ ॥ बादम्न जात नाही! भार्या दुसरीकडे पहाणे मार्या याचा अर्थचि पतीकडे यघणे! भुजपञ्जरे गृहीता म्हणणे "नको नको," हा नरपरिणीता यरेण रहसि यः । प्रकार म्हणजेच संमती देणें ॥ यसणे मुख मिटवोनी, सत्कालजाटपतिता प्रत्युत्तर हेच मानणे चित्ती पालपुरगीय वेपते नितराम् ॥ २७ ॥ नवपरिणीत वधूच्या मा नवलपरीच्या नव्या नव्या रीति ॥ २९ ॥ एकांती मपयधुला गपापं- प्रियकर निजगपंजरी धरितां । नवपरिणीत वधू ही दुगरीरहे पाहन अगली म्हणजे खत पांप सी या जैशी कोसी पहान आहे असे पतीने समजावयाचे भगवे, नि, 'नो हरिणी जाळ्यांत तत्क्षणी पडतां ॥२७॥ नये म्हणणे ही ममति गमगावयाची असते, तिने तोंड पापं- कान यमने यारगर पतीच्या प्रमाचे उत्तर मिळतं म्हणावयाचे पारदरा पसाi, मी भर परपर भरावे. भगा नया—रया नवलपूर्ण नय्या नव्या भगतान भगत, भगदी हुनुएमीर मी, पिघाने अपमाठिीनतरेया नागरिकाटेपी भगते मिरिणी पटार पत्यो नमपनि मुग जातविनया मार्श दठारे यान्यन्यसदानि गावागि निमृतम् । औरमुरपापरिमिलता, जापा महोपमप्रताप मुदः । न मोत्याग्यातुं स्मितमुपमम्मीदत्तनयना नामहमदोनोर्नपनानामुत्मयो अपरि ॥ २८ ॥ हिग ताम्यन्यन्तः प्रथमपरिदास नरयः ॥ ३०॥ -.-

·(प्रकरण २९ वें) रति, मदन, व त्यांच्या लीला
२३१
शिसरिणी
शार्दूलविक्रीवित
पती, वस्त्रे ओढी, तधिं विनत ती स्थानन करी चोरी सुंदर अंग, आकुलमने, घेतां दृढालिंगनी
वळे आलिंगी ते अवयव हर्चा चोरुनि धरी। रोधी चुंबन, हात दोन अपुले, तोंडावरी ठेवुनी ।
शके ना बोलू ती-सितमुख सखींनाच बघते
योले अस्फुट मोजकेंच, कितिदां पृच्छा करावी तदा
नवोढा लनेने प्रथममिलनी फार कुढते ॥ ३० ॥
तेणेंची रमवी विशेष, पतिला कांता नवोढा सदा ३२
गद्यार्य-
गद्यार्य-
नववधू ही पहिल्या मीलनप्रसंगी लजेनें आतल्या आत
गाढ आलिंगनात पेतांना, आपलें मुंदर अंग, आकुल मनाने
कुढत राहते. पतीने वबाला हात घातला, की, ती दिनयाने चोरून घेते; चुंबन घ्यावयास जाता, दोन्ही हात तोंडावर
मुख खाली करून बसते. त्याने वळे बळ मिठीत घेतले की, ठेवून विरोध करते; अनेक वेळा विचारावे, तेव्हा, योडेसेंच, व
ती हळूच अंग चोरून घेते; पतीशी काही बोलू, गुरुत नाही, तहि अस्पष्ट बोलते; या अशा कृतीनींच नववधू आफ्या
आणि हंसणाऱ्या आपल्या सखींकटेच बघत यसते।
| प्रियकराच्या मनाला विशेष आनंद देठे.
---
मन्दाक्रान्ता
मार्दूलविक्रीडित
याला तन्वी मृदुतनुरियं त्यज्यतामन शंका
दृष्टा कापि भ्रमरभरतो मञ्जरी भज्यमाना? ।
संदष्टाघरपल्लया सचकितं हस्ताप्रमाधुन्वती
तस्मादेपा रहसि भवता निर्दयं पीटनीया
मा मा मुश्च शठेति कोपवचनैरानर्तितभूलता ॥
नन्दाफ्रान्ता विसृजति रसं नेक्षुयष्टिः समप्रम् ॥ ३१॥
| सीत्काराश्चितलोचना सरमसं यश्चम्बिता मानिनी ।
प्राप्तं तैरमृतं श्रमाय मथितो मूढेः सुरैः सागरः।। ३३ ।।
मन्दाक्रान्ता
गाला, तन्वी, मृदुल असली सोडुनी द्या कुशंका
शार्दूलविक्रीडित
सांगा कोट भ्रमर बमुनी मंजरी भंगली कां ?। आश्चर्य निजओष्ठ चावुनि करां
एकांती यास्तरचि अदयें भोगणे कामिनीस
वारावया हालवी
शैथिल्याने पिळुनि रस का सर्व देईल ऊस ? ॥३१॥
"चोरा सोडनको नको, म्हणत जी
पद्यार्य-
भ्रू कोपुनी नाचवी।
(प्रियेची सखी प्रियकराला, प्रथम मीलनापूर्वी सूचना देते) सीत्कारा करिते अशी धरनियां
हमची प्रिया ही बालवयाची, कृशतनु म्हणून फार कोमल आहे
जे मानिनी चुंविती
अशी शंका सोडून द्या! सागा पाहूं! भ्रमर चहन वमन्याने
लामे त्यांस सुधा; खुळे सुर
मंगरी की भंगलेली दिसली आहे? तेव्हा तुम्ही हिला
एकातांत अगदी दया न दारावर्ता भोगून घ्या. दुवळेपणाने
फुका अन्धि में मंयिती ॥ ३३ ॥
पिळून, कधी कंप आपला सर्व रस देतो काय!
गद्यार्य-
आश्यनिं मापला अधर चावून, निवारण्यासाठी जी आपले
हात हालवीत आहे-"चोरा! मोड, नको, नको," म्हणत
हरिणी
रागावून जी आपल्या मुँवया नाचवीत आहे-तोंडाने सीत्कार
हरति रुचिरं गाढाले यदङ्गकमाकुला
करीत, डोळे आकुंचित करीत आहे अशी मानिनी जे भनें व
स्थगयति तथा यत्पाणिभ्यां मुसं परिचुम्बने । घरून वितात त्यांना अमृत मिळतें; वेच्या देवांनी समुद्र
यपि बहुशः पृष्टा किश्चिद्ववीयपरिस्फुटं
मंथून उगाचच आपली दमणूक करून घेतली
रमयतितरां तेनेवासी मनोऽभिनवा वधूः ॥ ३२॥

·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश शिखरिणी गद्यार्थ- अहं तेनाहूता किमपि कथयामीति विजने (शयनागारापर्यंत मला पोचवायला आलेल्या सख्यानी माइ। समीपे चासीना सरलहृदयत्यादवहिता । प्रियकर झोंपलेला पाहून) "हा झोंपला वाटतें। वर झोपू या!" ततः कर्णोपान्ते किमपि वदताऽऽघ्राय वदनं असे म्हणून त्या निघून गेल्यावर मी प्रेमावेगाने, (तो निजला गृहीत्वा धम्मिल्ले मम सखि निपीतोऽधररसः ॥३४॥ मुख टेकून चुबिलें। पण त्याला तात्काल रोमाच आल्याने त्याची हे खरेच वाटून) मोळ्या भावाने, त्याच्या मुखावर खताचे शार्दूलविक्रीडित झोप खोटी होती हे कळून येऊन मला जी लाज उत्पन्न झाली, "ये, काही बदतों" म्हणून मज घे ती सुद्धा त्याने त्या प्रसंगी योग्य त्या क्रिया करून हरण केली! एकांति बोलावुनी भोळा भाव धरून त्याजवळ मी शार्दूलविक्रीडित गेलेच विश्वासुनी। कानाशी पदण्या मि, मुखचि गे तैस्तैश्चाटुभिरज्ञया किल तया वृत्ते रतिव्यत्यये माझे तयें हुंगिलें लज्जामथरया तया निवसिते भ्रान्त्या मदीयांशुके । अयोडायनसियोमग, रता' लपट्टाशुभमुद्धानहरि स्थित्या यदुतोऽधुना- ओठांतल्या प्राशिलें ॥ ३४॥ "वेयो युज्यत एप एव हि तवे"त्येतन विस्मयते ॥३६॥ गपार्थ- शार्दूलविक्रीडित "काही सागतों ये" म्हणून त्याने मला एकांती बोलाविलें मोहि भोळ्या भावें, ध्यान देऊन त्याच्या जवळ बसलेंकाना- चुच्कारूनहि, अश ती, म्हणुनि जै भंगे रतिकीडन जवळ काही योलण्याच्या मिपाने त्याने माझें मुरा हुंगले आणि भ्रांतीने मम वस्त्र नेसुनि बसे तेव्हां प्रिया लाजुन सखे, माझा अंबाडा धरून त्याने माझा अधररस प्राशन केला मीही नेसुनि पैठणीच वसतां, ती में वदे हासुनी की, "शोमे तुज हेच वस्त्र" घच हे जातीन चित्तांतुनी ॥ ३६॥ शार्दूलरिफीडित गद्यार्ध- सुप्तोऽयं ससि सुप्यतामिति गताः (मी प्रियेला रतिशास्त्रांतले पाठ) चुच्चारून नानाप्रसरे सख्यस्ततोऽनन्तरं समजाविले पण ती अज्ञ (नवखी) म्हणून ते तिला जमेना, प्रेमावेशितया मया सरलया तेव्हा रतिकीडा थाबविणे भाग पडले; तेव्हा नातीने आणि न्यस्तं मुखं तन्मुसे लाजेन ती, आपली घाईघाईत माझेच वन नेसून बसली, सातेऽलीकनिमीलने नयनयो. त्यामुळे अर्थात मला तिची पैठणी नेसून बसावे लागले व ते (माझे ध्यान) पाहून ती में हसून म्हणाली की "तुला हेच धूर्तस्य रोमानतो वन फार शोभते"-ते शब्द काही केया मी विसरूं शकत नाही! लजाऽऽसीन्मम तेन साऽप्यपहता तत्कालयोग्यः क्रमैः ॥ ३५ ॥ शार्दूलविपीडित शार विशस्ति अन्योन्यस्य निरीक्षणादपगता "शाला निद्रित हा; निजो" म्हणुनियां नेत्रान्मुसे हीः स्थिता गेल्या सग्या, तरक्षणी- संलापाद्वदनं विहाय कुचयोः मी रत्यातुर होउनी प्रियमुग्या सीमामुपेस स्थिता । मोटी यधे चुंयुनी। गाढालिंगनतस्ततः कुचती रोमांचे परि नीज दोंग टरतां, जी लाज ये चित्ति या संत्यज्य नीयिं गता तीही धूर्त हरी समग्र, भर्तुसत्र करे गते फिममा- तत्यालयोग्य क्रिया!॥ ३५॥ त्सा तन्न जानाम्यहम् ॥ ३७ ।। -.

·(प्रकरण २९ ३) रवि, मदन व त्यांच्या लीला शार्दूलविकीहित (३ ) प्रीतिरसना अन्योन्यां ययतांच लान नयनां सोडून ये आननी होतां भाषण, सोडुनी वदन ती ये आश्रयाला स्तनीं। शार्दूलविहिन आलिंगी प्रिय ते, त्यजूनि कुच ती आलीच नीयत आयाते दयिते मनोरयगत त्या कथशिदिन नेता हात पती तिथे-पळत ती कोठे न मी जाणित ।। वैदग्ध्यापगमाजडे परिजने दीयां कयां पुर्वनि । गद्यार्थ- दष्टास्मीत्यभिधाय सत्वरपदं व्याधूय चीनांगुकं एक्मेर्शना ( बरेच वेळा) पाहिल्यावर ( त्या पूर्वी ) माझ्या तन्वा रतिकातरेण मनसा नीतः प्रदीपःगमम् ।।३९।। डोळ्यात जी लाज भरून राहिली होती, ती डोळ्यांना सोडून मार्या मुसामध्ये येऊन राहिली. पुढे (बरेच वेळा)संभाषणे झाल्यावर, येतां पति, कष्टं दिन मुखाला सोडून लाज खाली उतरून स्तनांच्या आश्रयाला गेली. कंटुनि ती शत करीत येत मनी । पु प्रियकराने गाढ आलिंगन दिल्यामुळे स्तनातून लाज निघून अचरट परी सरयांनी खाली नियात जाऊन दहली. शेवटी तेहि जेव्हां प्रियकराचा विलंय करितां रटाळ वातानी । हात पोचला तेव्हा मग ती लाज कोठे गेली तें मला "डसलें मज" हे विम्हनत माहीत नाही। त्यरें रेशमी स्ववस्र झटकोनी सुरतातुर अंतरिती शिष्परिणी टाफी अपुला दिवाच विनयोनी ! ॥ ३९ ॥ गद्यार्थ- कृतान्तो वा कान्तः समजनि न भेदः प्रथमत- स्ततो द्वित्रैर्मासमनुज इति जग्राह हृदयम् । (फारा दिवांच्या विरहानंतर पति घरी आला तेव्हा) (रानीच्या मेटीविषयीं ) नाना त-हेचे मनोरथ व बेन करीन तिनं ततोऽसौ मत्प्रेयानमपि तदीया प्रियतमा दिवसाचा वेळ तर कराारसा कंठला. पण (शयनगंदिरान पांच- क्रमाद्व प्राप्त प्रियतममयं जातमसिलम् ॥ ३८ ॥ वायला आलेल्या)अनरट सख्यांनी कंटाळवाण्या कथांची जेव्हा लवण लावून उशीर करावयास मुख्यान फेली, तेव्हा "मला काही शार्दूलविक्रीडित तरी इसलें गयाई " असें विदळन आप दशमी वन्न बाटकीत, "आहे कांत कृतान्त या?" प्रथम हैं मुरतातुर गनाने तिने घाई घाईने आपला दिवाच विझवून टाकला। नशात झाले मला जातां मासहि दोन तीन, हृदया शार्दूलविक्रीडित तो मानवी वाटला। अंसाकृष्टदुकूलया सरमसं गूदौ मुजाभ्यां सनी मागोनी प्रिय तो, नि मी प्रियतमा आरऐ जघनांशुके कृतमधः ससचमूरुद्वयम् । त्याची अहा! जाहलें! जातां वर्ष चराचरां प्रियकरें नाभीमूलनिवद्धचक्षुपि तथा ब्रीडानताझ्या प्रिय व्यापोनियां टाकिलें ॥ ३८॥ | दीपः फूत्कृतिवातवेपितशिसः कर्णोत्पलेनाहतः॥४॥ गद्यार्थ- शार्दूलविक्रीडित (प्रथम भेटीत पतीने केलेल्या भयंकर निर्दय प्रकारामुळे) स्कंघी, हरतां दुकूल पतिर्ने, हा काय कात आहे की कृतात ( यम) आहे अशी मला झांकी भुजांनी स्तन शंश वाटत होती; पण, पुढे दोन तीन महिने गेल्यावर, हा ओही तो जघनांगुका साधं करी यम नाही-मानवच आहे, याची हृदयाला खानी पटली. ऊरयाकुंचन । आणखी काही दिवस गेल्यावर, तो माझा प्रियकर, आणि, मी नाभीमूल वधे जधी निरगुनी, त्याची प्रियतमा झालें । आणि, क्रमाने, वर्ष झाल्यावर, चराचर विश्वच मला प्रियरमय होऊन गेले ज्याची ज्योत हले फुलून, रिझवी तो दीप कर्णोत्पलें ॥४॥ सुभा०३. .- लाजून खाली वळे --0 ·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश गद्यार्थ- शार्दूलविक्रीडित पतीने खायावरचे वर काढले तेव्हा तिने दोन्ही "आश्लेषे झडली उटी, तुज सुपे- हातानी घाईघाईत स्तन झावून घेतले कंबरेचे वस्त्र त्याने शय्या बने वोचरी- ओढले तेव्हा तिने आपल्या माया सकोचून घेतल्या, नाभि मृदंगी!" म्हणुनी मला उचलुनी मूलाकडे पति जेव्हा निरखून पाहूं लागला तेव्हा तिने लाजून स्थापी स्ववक्षावरी। देह खाली वाकविला व दिव्याला फुक्र धातला पण तेवढ्याने आवेगें दृढ चुंयुनी, पदनखें त्याची ज्योत हलली (पण विझली नाही म्हणून) तीवर | सारून वस्त्रे दुरी तिने आपल्या कानावरचे कमल फेकून मारलें (व दिवा युक्तीने फसवून, धूर्त पुढतीं विझविला) जे युक्त ते आचरी ॥४२॥ गद्यार्थ- मदानान्ता 'गाढ आलिंगनाने (तुझ्या माझ्या) अगावरची चंदनाची श्लिष्टः कण्ठे किमिति न मया मूढया प्राणनाथः उटी झडून, त्याच्या खपल्या सर्वत्र झाल्याने, हे कोमलांगि! चुम्वत्यस्मिन्वदनविनतिः किं कृता ? किं न दृष्टः । तुला आता शग्या बोचत खुपत असेल!" असे म्हणत त्याने मला उचलून आपल्या पक्षावर स्थापन केली, आणि त्याचवेळी नोक्तः कस्मादिति नववधूचेष्टितं चिन्तयन्ती त्याने घट्ट चुबन घेऊन रतिसुखाच्या ओढीने आपल्या पायाच्या पश्चात्तापं वहति तरुणी प्रेम्णि जाता रसज्ञा ॥ ४१॥ नखांच्या चिमट्याने आपलें वन ओढून दूर करून तत्कालयोग्य शार्दूलविक्रीडित "वेडी मी, प्रियनाथ घेउनि गळां, त्या कां न आलिंगिलें? शार्दूलविक्रीडित चुंबी तो तधि का मुखा नमविलें ? कां त्यान मी पाहिले ?। कान्ते तल्पमुपागते विगलिता का नाहीं बदलें ?" कृती नववधू नीवी स्वयं बन्धना- होती तदा ज्या करी चिती प्रीतिरसज्ञ आज युवती द्वासो विश्लथमेखलागुणधृतं पस्तावुनी अतरी ।। ४१ ॥ किञ्चिनितम्बे स्थितम् । गद्यार्थ- एतावत्सखि वेद्मि साम्प्रतमहं "क्तिी मी मूर्ख! प्रियनाथाला गळ्याला मिठी मारून मी तस्याङ्गसङ्गे पुनः त्यावेळी को भालिंगिले नाही. तो चुबन घेई त्यावेळी का मुख कोऽयं, काऽस्मि, रतं नु वा कथमिति खाली केलें का नाही त्याला डोळे भरून पाहिले ? कां नाही त्याच्याशी बोल्लें " अशा रीतीचा पश्चात्ताप, आज प्रीतिरसज्ञ स्वल्पापि मे न स्मृतिः ॥ ४३ ।। झालेली तरुणी, पूर्वी खत जेव्हा नवपरिणीत होती, तेव्हांचे आपले चरिन आठन, करीत आहे येतां भर्ता पलंगी, स्वयमिव गळली गांठ होऊन सैल शार्दूलविक्रीडित कांचीच्या सैल धाग्यावरचि लटकलें गाढाक्षेपविशीर्णचन्दनरजःपुञ्जप्रकादियं शय्या संप्रति कोमलागि परुपेत्यारोप्य मां वक्षसि । जाणे हे एवढे मी लगटुनि धनले अग अगांत लीन, गाढौष्ठग्रहपूर्वमाकुलतया पादापसदंशके- तो वा मी कोण ? झाले सुरत मग कसे? नाकृष्याम्बरमात्मनो यदुचितं धूर्तेन तत्प्रस्तुतम् ॥४२॥ अल्पही तें सरेन॥४३॥ स्रग्धरा ते नितंवीं दुकूल।

·होऊनच गळल्या,
०-
f
--
(प्रकरण २९ वें) रति, मदन व त्यांच्या लीला
२३५
गद्यार्थ-
शार्दूलविक्रीडित
प्रियकर पलंगावर येताक्षणी, माझ्या नि-या गांठीतून आपण
"मी स्त्री तीच ! जनप्रमिचि पदी
आणि गळलेले सैल वन मेखलेच्या दोन्याच्या हे तेच ते पंजण
आधारावर नितंबावर लटकत राहिले! सखे! मला जाणीव ही स्त्रीयोग्य नमे क्रिया, सहज जी
आहे ती इतकीच की त्याचे व माझें अग एकमेकांत लीन झालें! लजा, स्त्रियां ती धन"
पण पुढे, तो कोण? मी कोण? मुरत को झाल? यापैकी ये स्त्रीत्य-स्मृति-लाजुनी गडबडे-
काहीसा मला आठवत नाहीं।
देहास ती पाहुनी
रत्यन्तीं पुरुषत्व हे प्रथम, ती
माथा त्यजी मागुनी ॥ ४५ ॥
शार्दूलविक्रीडित
गद्यार्थ-
आश्लिष्टा रभसा द्विलीयत इवाकान्ताप्यनङ्गेन या " ही मी तीच स्त्री, लोकाना माहित अमलेले माझ्या पार्टी
यस्याः कृत्रिमचण्डवस्तुकरणाकूतेषु सिन्नं मनः ।
असरेले पैंजणहि वेच खरे म्हणजे असे हे कर्म स्त्रियांना
शोभत नाही कारण-सहज लजा, हेच नीचें सरें धन।"
कोऽयं काऽहमिति प्रवृत्तसुरता जानाति या नान्तरं
अशा त हेनं तिला हळू हळू नीलाची स्मृति होऊन, खदेहाग
रन्तुः सा रमणी, स एय रमणः शेपोतु जायापती ।।१४ पाहून-राजून रतान्ती प्रथम तिने पुस्पत्व सोडले व मगच
शार्दूलविक्रीडित
आपल्या प्रियकराला सोडलें
जी तप्ता मदनज्वरेंहि पिलगे,
घेतां दृढालिंगनी
मर्या
देसावे करण्यास कृत्रिम, कधी,
मुक्ताः पतन्ति भूमी वालाः कलयन्ति केरलां मुत्तिम् ।
जीते रुचेना मनीं।
कान्ता-चल्लम हा न मेद सुरत-
चुंवत्संचरमरनि विपरीते किं न विपरीतम् ? ॥ ४६ ।।
फ्रीडेत जी जाणते
भार्या
ती साची रमणी-सरा रमण तो-
मुक्ता भूमिस पडती,
पत्नीपती अन्य ते ॥४४॥
केवल मुक्तीस वाल मिळनीती ।
गद्यार्य-
अवर चुंबी भूमिस,
जी खयें मदनज्वराने तापलेली अमाहि (उकडत आहे
विपरीत न काय होइ निपरीतीं? ॥ ४६॥
ही तगार न सांगता) प्रियकरानं घट्ट मिठीत घेतली असता, हेच मंदाकान्त-
त्याच्या वक्षी पार विलीन होऊन जाते; जिला कृत्रिम देखाये मुक्तांचेही पतन घडते हाय ! भूमीवरी ते
करण्याचा, मनातून उवगच आहे; मुरतकीडेंत जी, कान्त वालांनाही नकळत महा ! केवला मुक्ति येने ।
कोण य कान्ता कोण हा भेद जाणीत नाही-ती सरी रमणी! पृथ्वीलागी यरनि गळुनी अवर स्पर्शिते ते
आणि तो सरा रमण इतर आपले पनीपति !
कांता होता उलट, उलटे काय सांगा न होते? ॥४६
गद्यार्य-
शार्दूर विपीडित
(मुक्ता म्हणजे मोती व दुसरा अर्थ मुक्ति पावलेले. बाल-
वेस व रहान मूल, अवर वन्न व दुसरा अर्थ या.)
"समाहं प्रमदा, नृणामधिगतावेती च ती नपुरा-
मुक्तांचे (मुद्ध) भूमीवर पतन घडते, पालना (सुझा) केवळ मुक्ति
वेपाऽस्माकमचिरेय; सहजवीटाधनः स्त्रीजनः ।" मिळते. अंवरसुद्धा वरून गड्न पृथ्वीचे चुंबन घेखें, पत्नीच
इत्य लजितया स्मृतेरुपगमे मला तनुं संभ्रमात्
उलटठी म्हणजे उलटे काय होत नाही ?
पुमायः प्रथम, रतिव्यतिकरे मुक्तस्ततो वल्मः ॥४५॥

·संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश (४) शान्तिः शान्तिः शान्तिः । शार्दूलविक्रीडित लज्जावेशपरिश्रमे कर लुले शार्दूलविक्रीडित झाले रतान्तीं यदा गाढालिङ्गनवामनीकृतकुच- एकान्नी, गळलें स्ववस्त्र उचलूं प्रोद्भूतरोमोगमा कान्ता शकेना तदा। सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगल- अंगांनी रतिमंद, ती निज जधीं च्छ्रीमन्नितम्बाम्बरा। झांकू शके लाज न मा मा मानद माति मामलमिति सर्वागी पतिच्या तनूंत शिरली क्षामाक्षरोल्लापिनी लजाच ती सोडुन ॥४८॥ किं म्लाना, शयिता नु किं मनसि मे गद्यार्थ- लीना विलीना नु किम् ॥ ४७ ॥ सुरत सपल्यावर, लजा, आवेश, व परिश्रम यांनी कांतेचे हात जेव्हा अगदी लुले झाले तेव्हा, एकातात, गळलेलें वस्त्र शार्दूलविक्रीडित सुद्धा ती उचलून (नेसू) शकली नाही; आणि रतिरसाने अगें ये रोमांच दखूनीयां स्तन, तिला, जड झाल्याने ती जेव्हा स्वलज्जा झाकू शकली नाही, तेव्हां ती गाढस्तनालिंगने बेधडक लना सोडून प्रियकराच्या अंगात सर्वांगानी शिरून श्रोणीवस्त्र गळे रसोत्कट रतें बसली (व अशा रीतीने तिने सर्व अगें व लाज दोन्ही झोकून झाल्या श्रमाकारणें। टाकली.) घोले, "नाथ ! नको ! पुरे; अति नको" ऐसें थकोनी यदा मालिनी झाली म्लान, विलीन, लीन न कळे वा निद्रिता ती तदा ॥ १७ ॥ श्रुतिशतमपि भूयः शीलितं भारतं या विरचयति तथा नो हन्त सन्तापशान्तिम् । गद्यार्थ- अयि सपदि यथायं केलिविश्रान्तकान्ता- गाढ आलिंगनामुळे स्तन दवून बारीक झाल्याने जिच्या अंगावर रोमाच उठले आहेत, रसोत्कट रताच्या श्रमामुळे वदनकमलवलगत्तृप्तिसान्द्रो नकारः ।। ४९ । श्रोणीवन गळून गेलेलें आहे-व जी " नाथ ! नको, नको, अति मालिनी नको,मला पुरे!” असे शब्द क्षीणपणे काढीत आहे अशी कान्ता श्रुतिशत पठणे वा वाचणे भारतासी पाहिली म्हणजे सी काप माल झाली आहे, की, झोपली आहे, कधिहि मजसि देती शांति ना गोड तैशी । की माझ्या मनात लीन झाली आहे की माझ्या देहांत विलीन थकुनि सुरतयोगें, तृप्त होतां विकार झाली आहे, काही कळत नाही. मृदुलतनुमुखींचा गोड जैसा नकार ॥ ४९ ।। गद्यार्थ- हरिणी शंभरदा वेद वाचून किंवा भारतादि पुराणे पठून तर सुरतविरतौ ब्रीडावेशनमश्नथहस्तया सतापशांति मला कधीहि लाभली माही, जशी सुरतश्रमाने थकू सारे विकार तृप्त झारेल्या मृदुतनु कान्तेच्या तोंडून निघाले रहसि गलितं तन्व्या प्राप्तुं न पारितमंशुकम् । आता नको," असे उद्गार देतात (वेदान्या 'नेति' 'ने रतिरसजटैरहैरडं पिधातुमशक्तया पेक्षा ही 'नेति' अधिक त्वरित शांतिदायी आहे ) प्रियतमतनी सर्वागीणं प्रविष्टमधृष्टया ॥१८॥ m ·स्रग्धरा गद्याय- (प्रकरण २९) रति, मदन व त्यांच्या लीला हरिणी गद्यार्थ- करकिसलयं धूत्वा धूत्वा विमार्गति वाससी (सुरत संपले ) तेव्हा, माझी प्रिया आपले मुग माझ्या क्षिपति सुमनोमालाशेपं प्रदीपशिखां प्रति । मुखाकडे करून माझ्या हृदयावर आपले गाल टेक्न निजली; त्या स्थगयति मुहुः पत्युनेत्रे विहस्य समाकुला माझ्या भाग्यापुढे, पुरांचा अरि म्हणजे शत्रु, जो इंद्र, लाचें साम्राज्यवैभवसुद्धा मला तुच्छ वाटले. सुरतविरतौ रम्या तन्वी मुहुर्मुहुरीक्षते !! ५० ॥ भार्या शार्दूलविक्रीडित हलवी हलवी कोमल नेपथ्यादपि राजते हि नितरां व्यालुप्तभूपाननं कर दोनहि अंशुकांस शोधाया। | संभोगनममीलितं विजयते चक्षुः कटाक्षादपि । सुममालाखंडां ती फेकुनि पाहे दिव्यास विझवाया ॥ | गाढालिगनकौतुकादपि नवं दोल्लिविनंसनं व्याकुल, हंसत, कितीदां प्रत्यालापरसादपि प्रियतरं मौनं कुरङ्गीदृशः ॥५२॥ झांकी पतिनयन लाज वाहन । सरतां सुरतहि रमणी नेपथ्याहून शोमे घेई पतिमुख पुन्हा पुन्हां यधुन ॥ ५० ॥ मुख अति, जरिही लूप्त भूपा तिथून! शोभा, नेत्रीं, कटाक्षा- हुनि, थकुनि रते, तेच जातां मिटून !। सुरत सपल्यानंतर आपले कोमल हात हालवून हालवून गाढालेपाहुनी हे ती (खालचे व वरचे) दोन्ही वन्ने शोधून बघते. (पण ती न अभिनव रुचतें वाहु जाणे गळून ! सापडल्याने, लना रक्षण करण्यासाठी अंधार तरी करावा बोलांहून प्रियेच्या, मधुरतर गमे म्हणून) पुष्पमालाखंड दिव्याच्या ज्योतीवर फेकून ती विझवू हे तिचे गोड मौन ! ॥ ५२ ॥ वपते. (पण तेहि न जमल्याने) व्याकुलपणे हसत, पुन्हां | गद्यार्थ- पुन्हा (आपली अंगें निरखून पाहाणाऱ्या) पतीचे नेन झांकते. (अगदी ताज्या) घेशभूषेनें युक्त अशा मुखापेक्षा (सुरता- पण (खतः मात्र ) पुन्हा पुन्हा (अधाशासारखे) आपल्या | नंतरचें) भूषा लोपलेलें असें प्रियेचे मुख अतिशयच सुंदर दिसते. पतीचे मुस पाहते. संभोगाच्या श्रमाने (तृप्त होऊन) मिटलेले प्रियेचे नेन, हे तिच्या कटाक्षापेक्षाहि अधिक मोहक वाटतात. तिने आपल्या बाहुलतानी प्रियकराला गाढ आलिंगन देण्यांतल्या कौतुका- उपजाति पेक्षा सुरतश्रमाने तिच्या गळून गेलेल्या बाहुवादरींत नवीनच विधाय सा मद्वदनानुकूलं आकर्पण भासमान होते; आणि समाषणप्रसंगी प्रियेचे बोलणे कपोलमूलं हृदये शयाना। ऐकण्यापेक्षा, सुरतश्रमामुळे तिला आलेले मौन अधिकच तन्वी तदानीमतुलां पुरारेः प्रिय वाटते. साम्राज्यलक्ष्मीमघरीचकार ।। ५१ ॥ शार्दूलविक्रीडित वसंततिलफा शान्ते मन्मथसगरे रणभृतां सत्कारमातन्वती माझ्या मुखा अमिमुखी हृदयावरी ती यासोऽदाजधनस्य, पीनकुचयोहार, श्रुतेःकुण्डलम् । टेकून गाल निजली (थकुनी रतांती।) हे एक भाग्य, अवघे सुरभूपतीचे विम्वौष्ठस्य च वीटिकां, स्मितमुखी पाण्यो रणकङ्कणे साम्राज्यवैभव करी अतितुच्छ साचें ॥५१॥ | पश्वाल्लम्बिनि केशपाशनिचये युक्तो हि वन्यक्रमः ।।५३।।

·०- २३८ संस्कृत-मराठी- सुभाषितकोश शार्दूलविक्रीडित (५) सजणे : पहांट झाली थांये 5 रतियुद्ध, तुष्ट करिते उपजाति आहेर हे अर्पुन- आश्लेपशेषा रतिरङ्गनाना- स्त्री योद्ध्यां अपुल्याः सुवस्त्र जघना; हस्तां रमत्कंकण। मामोदशेषा कुचकुश्मनीः। फर्णी कुण्डल रत्नहारहि कुचां, तूणीरशेपः कुसुमायुधोऽपि ओष्ठां विडा अर्पन प्रभातशेषा रजनी बभूव ॥ ५५ ॥ मागे जे पडले रणी, उचित त्या शार्दूलविक्रीडित केसां दिलें बंधन ।। ५३ ।। स्त्रीच्या सर्व रतांमधून उरलें गधार्थ- हे मात्र आलिंगन। सुरतयुद्ध थावल्यानंतर, (एका पक्षाची प्रमुख जी) स्त्री, राहे एक सुगंधची कुचती तिने आपल्या योद्ध्यांना (युद्धात उत्तम कामगिरी केल्याबद्दल) कस्तूरिलेपांतुन। पुढीलप्रमाणे आहेर देऊन त्याचा सन्मान केला ! नितम्बांना गेले संपुनि वाण अन् स्मरकरी महाबत दिलें: एएस्तनाना बहार दिला. कानांना कुंडलें भाता उरे पोकळ दिली; ओठांना (मानाचा) बिडा दिला, आणि हातांना सुवर्णकणे दिली पण या सर्व युद्धात जे 'मागे पडले त्या रहे धूसरशी प्रभात-सरुनी जातां निशेचे बळ ॥५५॥ केसांना बंधनात ठेवले हे अत्यंत उचितच झालें। गद्यार्थ- स्त्रीच्या नानाविध रतिक्रीडाप्रकारांतून आता केवळ भार्या आलिंगन शिल्लक राहिले आहे. स्तनावर केलेल्या केशर कस्तूरि कचित्ताम्बूलाक्तः कचिदगरुपहाङ्कमलिनः आदि द्रव्याच्या विलेपनामधून (तें झडून) माता केवळ कचिच्चूर्णोद्वारी कचिदपि च सालक्तकपदः । सुंगध शिल्लक राहिला आहे रात्रभर शरसंधान करून करून बलीभङ्गाभोगैरलकपतितैः शीर्णकुसुमैः | मदनाचे बाण सपून गेले असून, त्याचा पोकळ भाता तेवढा उरला आहे रात्रीचे (तिच्या चांदण्याचे ) सारे बळ सपून निया नानावस्थं प्रथयति रतं प्रच्छदपटः ।। ५४ ॥ आता केवळ भुरक्ट रगाची पहाट उरली आहे. मार्या कोठे सांबूलाचा, शिखरिणी डाग, कुठे अगरु-लेप लागून । प्रियायाः प्रत्यूपे गलितकरीबन्धनविधा--- वास कुठे चूर्णाचा, अळित्याचा रंग पाय उमटून ॥ वुदश्यहोर्वल्लीदरदलितचेलांचलमुरः। पडति सुरकुत्या कोठे, घनाकूते पश्यत्यथ मयि समन्दाक्षिवलित वेणीमधले कुठे सुमन गळतें । नमन्त्या यद्रूपं न हि लिसितुमीशो मनसिजः । चादर अशा पुणांनी, भार्या स्त्रीरतिची विविधता जगा कथिते ॥ ५४॥ गळलेली जधि वेणी, गद्यार्थ- कुठे तांबूलाचालाल डाग, कुठे अगलेपाचा काळसरपणा कुठे पुनश्च वांधी प्रिया पहांटेस। उंचावुनि भुजवल्ली, मुंगधी चूणाचा पास, कुठे भळित्याच्या रंगाने रगविरेल्या डुलती कुच, हालवीत पदरास ॥ पावलांचे ठसे, पुढे सरकत्या, कुठे केसातून गढरेली फुलें, यघतां मी से निरसुनि, अशा नाना सुणांनी शायेवरील घन (चादर ) ही वीरताची विविधता उगारा दर्शविते. लाजुनि संकोचुनी नयन तीहि नमते, ते चित्र तिचे रेसाटाया समर्थन स्मरहि ॥ ५६ ॥ - ·(प्रकरण २९ ३) रति, मदन व यांच्या लीला २३९ - १ गद्यार्थ- शिरपरिणी (रात्रीच्या कीडेमुळे) विसकटलेली वेणी, प्रिया पहाटेस "मला दे साण्या, मी जर न तच एकांतचरिता जेव्हा पुन नीट बांधते त्यावेळी ) मधून मधून भुजवही उंचा- यदा मोठ्याने,” गृहशुरु हळू शद वदतां । वल्यामुळे, स्तनांना हेलकावे वसून पदर हालतो! ते दृश्य वारीक (मुस स्त्रीचे लजानमित, परि आंतून हंसत नजरेनें भी निरखून पहातों हे ध्यानी आल्याने ती लाजून | सुलें अघ, शोमे कमल जणुं तें वायुनमित ॥ ५८ ॥ नेसकोच करून वळून खाली वक्ते त्यावेळचे तिचे मनोहर गद्यार्थ- चिन काढण्यास प्रत्यक्ष मदनसुद्धा समर्थ होणार नाही. "(काल रानी,) तुझें एकाततिर सपूर्ण चरित्र, मी मोठ्याने ओरडून (जगाला) न सागावे असे तुला वाटन | असेल, तर (मुकाट्याने) मला सायला दे" असे हळूच शार्दूलविक्रीडित घरच्या पोपटाने बोलून दाखविलेले शब्द ऐक्न, लज्जैन खाली दम्पत्योर्निशि जल्पतोहशुफेनाकर्णितं यद्वच- वकिलेले पण आंतून हंसरे असें नववधूचे मुप्प पाहून, पाचन वारविलेल्या अध्या उमललेल्या कमलाची आठवण होते. स्तत्प्रातर्गुरुसन्निधी निगदतस्तस्यातिमात्रं वधूः । कर्णालम्बितपद्मरागशकलं विन्यस्य चयाः पुटे अनुष्टुम् ग्रीडा प्रकरोति दाडिमफलव्याजेन वाग्बन्धनम् ५७ रतसिन्नतरां प्रातर्लजानतमुसीं वधूम् । शार्दूलविक्रीडित स्मरन्तीं रात्रिचरितं दृष्ट्वाऽऽप्नोति न को मुदम् १ ५९ रात्री दंपति जै वदे ग्रहशुका भार्या ते बोलतां, ऐकुनी- सुरतश्रांत, सकाळी मोट्यांच्या पुढतीं प्रभातसमयीं, लजानतमुख, चरित्र रात्रींच-1 जाई वधू लाजुनी। स्मरणारी बघुनि यथू कानींचे मणि लाललाल भरपी. प्रमुदित होई न हृदय कोणाचे ? ॥ ५९ ॥ डाळियदाण्यापरी गद्यार्थ- त्याच्या चौचिंता युक्तिने मुस असें सुरतकीडेने दमलेली, राजेने साली तोंड केलेली, सकाळी ती बंद त्याचे करी ॥ ५७ ॥ | आपल्या गतरानीच्या चरिताच्या मधुरस्मृति मनात घोळवणार गद्यार्थ- नवपरिणीता पाहून कोण आनंदित होत नाही ? रानी पतिपत्नी एकान्तात जे बोलले त्याची नक्कल घरच्या पोपटाने जेन्हा वडील माणराच्या देखत सकाळी अगदी सवि भार्या स्तर करून दाखविण्यास सुरुवात केली, तेव्हो नववधू त्रिवारी सखि दशनक्षतमधरे किं वं गोपायसे प्रयत्नेन । लाजेन मेल्यासारखी झाली (पण तेवन्यात तिन प्रसगावधान संप्रति रजनिरहस्यं नयनालस्यं निवेदयति ॥६०॥ ठेवून) सत च्या कानातल्या हुलातले लाललाल खडे, डाळिंबाचे मार्या दाणे म्हणून त्या पोपटाच्या चोंचीत मरवले व युक्तीन त्याचे तोंड बंद लें। दंतव्रण अधरींचे कां लपनिसि गे सखे प्रयत्नांनी? । गुपित तुझे रात्रीचे शिखरिणी यदे जगा अलस तो तुझ्या नयनीं ॥ ६ ॥ प्रयच्छाहारं मे यदि तव रहोवृत्तमखिलं गद्यार्थ- मया वाच्यं नोचैरिति गृहशुके जल्पति शनैः । है ससे! तुझ्या अधरावरील दंतरण, प्रयत्नांनी को उगाच लपवीत आहेस ? (चे प्रयास व्यर्थ आहेत) कारण तुझें वधूपकं ब्रीडाभरनमितमन्तर्विहसित (कालच्या) रानीचे गुपित, तुझ्या डोळ्यांतला तो आठस हरत्य|न्मीलन्नलिनमनिलावर्जिवमिव ।। ५८ ॥ जगाला सांगत आहे-(त्याचे निराकरण तूं कसे करणार!) . ..- ·प्रकरण ३० वें रतिरंगभूमीवरील संगीत मानापमान. शृंगारान्तर्गत हे एक अतिरम्य प्रकरण आहे अन्नाला जशी | गद्यार्य- तिखट-मीठ-मसाल्यांनी विशेष रुचि येते, तद्वतच, रतिक्रीडेला "कामिनी, मानिनींच्या मनाला निद्रानाश घडविणारी रात्र मान, कोप, रुसवा (कधी खरा, क्यों उसना ) यांच्या योगाने | जवळ आली! (दिवस तर, मन ताब्यात ठेवून, प्रियकर मेटला भागळीच रुचि येते कधी कधी, सरलहृदया नवोढेला, तिच्या तरी, मान टिकवून धरण्याच्या निश्चयांत, सायसा निघून गेला, सख्या, या नाट्याचे पाठ देत असत. सर्वस्वी वश अशा आता रानी, कामाच्या ओढीपुढे ) मान नि शंकपणे, निर्वाधपणे, प्रियेपेक्षा, अनुनयोत्तर, मानिनी जें सुख देते (लोक ११ पहा) | खात्रीने, हृदयात कसा टिकाव घरील ?" असे हे जे विचार की त्याची गोडी विशेष उमने आणलेलें अवसान, कधी कधी आयत्या कमलनयना पुन्हा पुन्ही मनात करीत आहे, तेवढ्यात, जणू वेही कमा दगा देते, याचे मधुर वर्णन यांत आहे कधी कधी | काय मदनाचे राजउपच असा पूर्णचन्द्र उदयास आला! पाया पडण्यापर्यत, प्रियकराला, मानिनीची मनधरणी (लोक १९ व २२) करावी लागते. क्वी, तेवळ्यानेहि ती प्रसन्न न भार्या झाली, तर सखीमार्फत तो अनुनय करतो, व त्याहिपलीकडे भण मानमन्यथा मे, तिचा इह गेल्यास, सहनशीलतेचा अत होऊन, मग तोच खत मौनं भृकुटिं विधातुमहमसहा । अभिमान धरून बसतो, व तिलाच शरण आणतो इकडे मानि. शक्नोमि तस्य पुरतः नीला, मग फार ताणल्याबद्दल पस्तावा होतो, पण तरीहि ती, खत अनुनय करायला जात नाहीं सखीला पाठविते, व प्रिय- सखि न खलु पराइमुखी भवितुम् ॥२॥ कराला समजावताना, ती सखी सुद्धा काव्य करूं लागते । कधी भार्या कधी अनुभवते सुद्धा! आणि, ज्या सखीचे दूतत्व ती करते, मान कशी दावू मी? तिचीच, ती सवती होऊन बसते, या तात्कालिक व दुसऱ्या भृकुटि, अबोला धरूं न मी शकते। खन्या सवती असतातच ! त्याच्याकडे जाऊन आलेल्या पतीच्या मुख फिरविणे हि त्याच्या- निर्भसनेनें, प्रकरणाचा शेवट झालेला आहे पुढर्ति सखे मजसि शक्य ना होते ॥२॥ शार्दूलविक्रीदित गद्यार्थ- आयातैव निशा मनो मृगहशामुन्निद्रमातन्वती सखे (तूं सांगतेस खरी पण) प्रियकर मेटल्यावर, मी नुसती मानाने भूकटि चढविणे, किंवा मी अबोला धरणे सुद्धा, मला मानो मे कथमेष संप्रति निरातङ्कं हृदि स्थास्यति । सहन होत नाही, तर मान धरण्याची गोष्टच सोड, त्याच्या ऊहापोह मिमं सरोजनयना यावद्विधत्तेतरां पुढे, नुसतें, मुख दुसरीकडे फिरविणे सुद्धा, मला शक्य नाही तावत्कामनृपातपत्रसुषमं विम्यं विभासे विधोः ॥ १ ॥ शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित मुग्धे । मुग्धतयैव नेतुमखिलः "निद्रानाशचि कामिनींस घडवी कालः किमारभ्यते । ती हाय ! आली निशा! मानं धत्स्व, धृति वधान, ऋजुतां आतां मान कसा टिकेल हृदयीं दूरे कुरु प्रेयसि ।" संपूर्ण निर्वेधसा?" ऐसे जोवर हे विचार करिते सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवच- ती पद्मनेत्री मनी स्तामाह भीतानना- कामाचे जणुं राजछत्र, उगवे " नीचैः शंस, हृदि स्थितो हि ननु मे पूणेन्दु तो त्या क्षणी ॥ २॥ प्राणेश्वरः श्रोष्यति ॥३॥" , ·? ------ (प्रकरण ३० 4) रतिरंगभूमीवरील सगीत मानापमान शार्दूलविक्रीडित कोर केले, तरी सर्वांगावर रोमाच फुल्दन यतात (प्रियकर "मुग्धे ! मुग्धपणे सदा स्वपतिशी भेटण्यापूर्वी मुद्धा ही मिति ) तर मग प्रश नय याम जाणार का वागत पडल्यावर मान कमा टिपणार ' ही चिंना लागली आहे । टेसी मान, नि धैर्य, तू मजुपणे वागू नको त्याप्रत ।" मा+ररिपीडिन ऐसें हैं उपदेशित्या स्त्रसखिला उत्कम्पो हदये स्सलन्ति वचनान्यावेगलोरं मनो ती भीत ऐसेंवटे- “योले शब्द हळू-हृदिस्य मम हा | गान सीदति चक्षुरश्रुक्लुप चिन्ता मुस शुष्यति । प्राणेश ऐकेल ते॥३॥" यस्येपा ससि पूर्वरङ्गरचना मानः स मुत्तो मया गद्यार्य- वन्द्या ता अपि योपितः भितितले यासामय समतः ५ (विचाऱ्या सरल हृदया मुग्धेला तिची सखी मानिनी शार्दूर विक्रीडित व्हावयास शिकविते ) "अग मुग्धे (आता तुझा मुग्धपणा मोठा प हृदी, प्रमाद वचनी, पुरे कर) जन्मभर अशा मुमपणानच का आपल्या प्रियाशी प्रक्षुब्ध होई मन वागत जाणार आहेम । हात् वेडे, अग जरा मानिनी हो धीर चिन्तेने मुसशोष, मश्रु नयनी, धरून रहा (अधीर होऊ नसे) आपल्या प्रियाशी अशी मजु गानामधे जाण न । तेन वागत जाऊ नको"-सखीचा हा उपदेश ऐकून ती (खरी ज्याचा हा ससि पूर्वरंग असला, मुग्धाच ) मीतमीत तिला म्हणते, “ ससे, हळू बोठ-माझ्या तो सोडिला मान मी हृदयातल्या प्राणेघराला ऐकू आईल " ज्यांना मान्य असेल मान जगती, नारीस त्या मी नमीं ॥५॥ गद्यार्थ- शार्दूलविक्रीडित हृदयात भारी क्प आरेग आह, योगायोन चुका हात भने रचितेऽपि दृष्टिरधिक मोत्कण्ठमुद्रीक्षते आहेत मन प्रशुष झाले आहे, अग गठन गेले आहे, सुद्धायामपि याचि सस्मितमिद दम्बानन जायते । डोळ्यात पाणी भरत आहे, काळजीन तोंडाला कोरड पडलेली आहे (पत्सव प्रियमीग्नानतर माझें माननाटक में वरणार कार्कश्य गमितेऽपि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते हा विचारच सोडा पण नुसता) पूर्व रगर ज्याचा एवढा स्टे निर्वहण भविष्यति कथ मानस्य तस्मिञ्जने ॥४|| | भयकर, तो मान, हे ससे | मी आनपासून सोडून दिरा आह ! शार्दूलवित्रीडित (आपल्यारा काही वल्या ते जमणार नाहा (धैर्यशालिनी) नियाना, हा असला मान, आपल्या प्रियाला मी चूभग फरी, तरी अधिरची दाखविणे माय असेल, त्याना माझा हात जोडन नमस्कार ! दृष्टी यो सोरमुक वाणी बंद करीतरी लित धरी चाडाळ माझे मुस। केले चित्त क्टोर मी, तरि फुले श्रुत्वा नामापि यस्य सुटयनपुरक रोमाच अगांवरी कैसामान टिगेल नाय दिसता दृष्ट्वा यस्याननेन्दु भाति यपुरिद ही घोर चिंता उरी॥४॥ चन्द्रकान्तानुसारि । गद्यार्थ- तस्मिनागत्य कण्ठप्रनिकटपढ- (रामी काय काय करायचे याची रंगीत तालीग मी आधीच स्थायिनि प्राणनाथे कान पहात) भूभग नम्न पहाते तर रष्टि (प्रिय मिग्नास) अधिकच उत्सुकता दाखवित, वागयच नाही म्हणून वाणी भमा मानस्य चिन्ता, भरति मयि पुन- यद केली, तर, जळलं माझें तोंड स्मित धारण करते हृदय नमय्या कदाचिन् ॥ ६॥ मुभा.३१ नमात ज्या स्रग्धरा जायतेऽङ्ग समन्तादू

·खाधरा
----
२४२
संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश
शार्दूलविक्रीडित
ऐकोनी नांव ज्याचें धन पुलक फुले
तद्वक्राभिमुखं मुखं विनमित
सर्व माझ्या शरीरी
दृष्टिः कृता पादयो-
ज्याचा वक्रेन्दु नेत्री बघुनि तनु बने
स्तस्यालापकुतूहलाकुलतरे
चन्द्रकान्तानुकारी।
ऐसा प्राणेश माझ्या अतिनिकट मिठी
श्रोत्रे निरुद्ध मया ।
मारण्यायोग्य येतां
पाणिभ्यां च तिरस्कृतः सपुलकः
संपे तो मान! राहे, जर कधिं मज ये
स्वेदोद्गमो गण्डयोः
चनदेहीच होतां ॥६॥
सख्यः किं करवाणि यान्ति शतधा
गद्यार्थ-
ज्याचे नुसते नाव कानी पडले, तरी, माझ्या सर्वांगावर यत्कचुके संधयः ।। ८॥
दाट रोमाच फुलून येतात, ज्याचा मुखचंद्र पाहिला, की माझे
शार्दूलविक्रीडित
सर्वाग चंद्रकांत मण्याप्रमाणे पाझरू लागते, असा माझा प्राणेश
त्याच्या सन्मुख मी मुखा नमविलें-
अगदी मिठी मारण्याइतका जवळ आला म्हणजे मान धरण्याची
नेली पदी दृष्टि मी
कल्पनाच विरून जाते केवळ मी वज्रकठोर व्हायला शिकलें
तच्छन्दश्रवणास आतुर, सखे,
तरच मान धरणे शक्य होईल
हे रोधिले कान मी।
रोमांचांसह धर्मविन्दु पुशिले
शार्दूलविक्रीडित
गालांवरोनी करें
चोळीची शतधा तुटे शिवण, त्या
धूभङ्गो गुणितश्चिरं नयनयोरभ्यस्तमामीलनं
कैसें करावें वरें? ॥ ८॥
रोर्बु शिक्षितमादरेण हसितं मौनेऽभियोगः कृतः ।
गद्यार्थ-
धैर्य धर्तुमपि स्थिरीकृतमिदं चेतः कथंचिन्मया
(प्रियाची समोरासमोर गांठ पडली तेव्हा माझे न ऐक्ता
बद्धो मानपरिप्रहे परिकरः सिद्धिस्तु दैवे स्थिता ॥७॥ त्याच्याशी ते कदाचित् बोलेल म्हणून ) मी मुख खाली केले,
शार्दूलविक्रीडित
(नेत्र त्याच्याकडे पाहत राहतील) म्हणून दृष्टि पायोबडे लावली,
त्याचे भाषण ऐकण्यास आतुर झालेल्या कानाना भी आवस्न
भ्रूभंगा शिकले चिरं; पढविलें
धरलें, अगावर रोमांच आले पण घाम पुसण्याच्या मिषाने
नेत्रांस आमीलना
हातांनी त्यांना दरवून टाकलें -पण सख्यानो । चोळीच्या शिवणी
रोयूं आदरहास्य, मौन धरण्या
| शंभर ठिकाणी तटातट तुटू लागल्या, त्याला काय करावे यरें।
मी घेई अभ्यासुन ।
मी चित्तास कसे बसें शिकविलें
धैर्य रहाया स्थिर
शार्दूलविक्रीडित
योजी भी जरि माननाटक-परी
जाता नोत्कलिका, स्तनौ न लुलिती,
तसिद्धि देवावर!॥७॥
गानं न रोमाञ्चितं
गद्यार्थ-
व स्वेदकणान्वितं न सहसा
गी पुष्पक काळ, धृभंग करावयारा शिक्लें, डोळ्यांना अर्ध.
वट मिटावयास पडवून ठेवले, सादर-हास्य उमटू नये व
यावच्छठेनामुना।
तोंडातून शन्द निघू नयेत याचाहि अ-धार केला, हृदयाने
दृष्टेनेर मनो हृतं धृतिमुपा
धीर धम्न स्थिर रहावें इंहि लाला कसे शिकविरे, याप्रमाणे
प्राणेश्वरेणाध मे
माननाटकाची तयारी तर मी माझ्यारहून जय्यत येली आहे,
परंतु-परंतु तें मिलीम जाणे देवाच्या हाती आहे।
तत्वेनात्र निरप्यमाणनिपुणो
मानः समाधीयताम् ? ॥९॥

·---- - (प्रकरण ३० ) रतिरंगभूमीवरील संगीत मानापमान. २४३ मालविक्रीडित | गद्यार्थ- उत्कंठान; नच स्तनी स्फुरण, ना अग सम्यांनो! मानाचे म्हान जे जे शब्द तुम्ही पुन रोमांच अंगी फुले वेळ मग शिकविले, ते चांगल्या नेपयांग (मगरागान) ना ये स्वेद मुखी अचानकधि तो त्याच्याममोर चोटन दागविण्याची मथि पदात मी पोरी गाय मी त्या शठा पाहिलें। बसले, एवढ्यात ला धृति येऊन, माझ्या मन'म वेटा प्राणेशे मन दर्शनंच हरिलें पालन, मग घर मिठीत घेऊन, माया अपरामद, नांइतर धैर्यासवेंची जर राहिलेले ते शन्दहि हंगत हंगन प्रान को वयासचि गोड, मान, पद गे, कैसा टिफाया तर? ॥९॥ गपार्य- सार्दूलविक्रीवित (प्रियाच्या भेटीची वेळ झालेली नव्हती त्यामुळे) मी आयस्ता कलह पुरैव कुरुते उत्कंठित झाले नव्हते; स्तनांना स्फुरण नव्हते; अंगावर न रेसने घाससो रोमांच उठलेले नव्हते, मुख म्वेदविन्दंनी युक्त नव्हते; अशा स्थितीत, भगदी अनपेक्षितपणे तो लपाड माझ्या दृष्टीस धूमङ्गं रतिसण्डयमानमघरं पहला I (मानाचे नाटक करावयाला वेळच नव्हता ) आणि धत्ते न केगमहे। अशा रीतीने प्राणेश्वराने नुसत्या दर्शनानव माझ्या धैर्यासह अङ्गान्यर्पयति स्वयं, भरति नो माझे मन हरून नेले. आता सखे ! तूंच सांग, केवळ उपदे- वामा हठा लिङ्गने शिण्यापुरता गोड असा तो मान टिकुन रहावा तरी कमा? तन्व्या शिक्षित एप सम्प्रति पुनः कोपप्रकारोऽपरः ॥ ११॥ शार्दूलविक्रीडित मार्या सख्यस्तानि वचांसि यानि बहुशोऽ- आधींच, कुपित, झगडे धीतानि युप्मन्मुखा- पूर्वीपरि वस्त्र सोडतांना न ! द्वक्ष्येऽहं बहु शिक्षिता क्षणमिव अधरां डसतांच करी ध्यात्वाऽपि मौनं श्रिता । भ्रमंगा, केश ओढतांना न॥ धूर्तेनैत्य च मण्डलीकृतकुचं रोधी न हठालिंगन, परि ती अपी स्वयंच तनु अपुली गाढं परिष्वज्य मां ही मानिनी नवीनचि पीतान्येव सहाधरेण हसता सध्याची रीत वाटते शिकली ॥११।। वफस्थितान्येव मे ॥१०॥ गधार्य- शार्दूलविक्रीडित (पूर्वी खोसुलम नैसर्गिकपणे ही वागत होती, त्याच्या टलट जे जे शब्द तुम्ही मला आतां वागू लागली हा काय चमत्कार !) पूर्वी' वन मोडनाना शिकविले माझ्या सरयांनो! सदा ही रागाचा आव आणून मडण करी. आता, आरीच काटी- ते त्यातें सुनी वदेन म्हणुनी तरी क्लह करते व मग वन निमूटपा मोई देते पूरी के- मी मौन सेवीं यदा-1 प्रहणारा ही मुटी चटवी, प? आता भारदंश करत नाच तों धृतॆ स्तन चेष्टुनी दृढ मला ते उरकते व मग के ग्रहण निमूटसा! पूर्वी पढ़ें आनियन मालिंगुनी चुंबिलें- देताना ही नको नको म्हगे, पण आता आपा होऊनच अंग हांसोनी, बच मन्मुखस्य, अघरा- अर्पिते! (ला ला वेळी झाने केटेग विरोष वा विरोधामास संगेंच गे प्राशिले ॥१०॥ पुस्पाय असंत प्रिय व मुमवर बाटलो. ते म्म मुहमा - ·०४४ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश अशा रीतीन मला मिळू न देण्याच्या मार्गान) ही मानिनी शार्दूर विक्रीडित आपला रुमवा प्रकट एण्याची नवीनच रीत शिवून आली मानाचे (कोपाचे) वच जेवढे पठविले अमावी असे वाटते. लुच्च्या सख्यांनी, तयां दोषी त्या पतिच्या समक्ष संगळ्यां घाईत वोलोनियां ॥ मन्दाकान्ता वर्ते ती रतिने अधीर वनुनी, चन्द्र । खैर विहर गगने प्रेयसी नम्रवका प्रेरी स्मरेच्छा तसे नीलाम्भोज ! समपि विक्सामीलिताक्षी मृगाक्षी। मुग्ध प्रेम करी मनोहर अहा ! उक्तिं मुक्तां कुरु पिक ! निजां मानिनी मौनिनीयं चाळे किती गोडसे ॥१३॥ युष्मद्भाग्यः फलितमधुना यद् गृहीतोऽभिमानः॥१२॥ गद्यार्थ- शार्दूलविक्रीडित (मूळची ती सरलहृदया पण) तिच्या लबाड सख्यानी चंद्रा ! स्वैर करी विहार गगनीं जो मत्प्रिया वांकते तिला मानाचे कोपाचे जे जे काही शब्द पडविले होते, ते ते है नीलोत्पल ! घेच तुं उमलुनी, जो ही स्वनेनां मिटे पतीच्या समोर तिनं एकादांचे क्सेतरी बोलून टाकले आणि सर्व ( पाठ केल्यासारखे ) घाईघाईने (तिच्या दृष्टीने ) दोषी मानी जोंगर मानिनी, यद पिका! तो तूंहि मुक्त स्वर मदनाच्या इच्छेन जशी प्रेरणा दिली तसे वागण्यास तिने भाग्याला फळ येइ आज तुमच्या,जोरटही तोवर १२ सुरुवात केली । अहाहा! मुग्धत्वाचे भूपण लाभलेले प्रेम, वाय गद्यार्य- । सहजसुदर गोड चाळे करतें। माझ्या प्रियेन जोवर मुख खाली वकिविलें आहे तोवर हे चंदा । तूं सुशाल आकाशति विहार कर ! (तिने मुख वर केले की तूं निष्प्रभ ठरणार |), हे कुमुदा! जोवर या शार्दूलविक्रीडित मृगाक्षीने डोळे मिटले आहेत तोवर तूं आपलें उमलून घे कृत्या विप्रमश्रुपातकलुपं शय्यासनादुस्थिता (नित्या विकसित नेत्रापुढे तुझे सौंदर्य टिकणार नाही1) क्रोधाचापि विहाय गर्भभवनं द्वारे रुपेव स्थिता । हे कोकिळा! जोवर या मानिनीन मौन धरले आहे तोवर मुखकानं तू गुशाल आपला पचमखर काढ। ( ती बोलू दृष्ट्वा चन्द्रमस प्रभाविरहितं प्रत्यूपवाताहता लागली तर तुझे सर वर्णक्टु लागणार!) माझी ही प्रिया हा रात्रिस्वरिता गतेति पतिता कान्ता प्रियस्योरसि १४ ओवर अभिमान धरून पुरंगटून धमली आहे तोवर आज शार विक्रीडित तुमरया सर्वांच्याच भाग्याला फळ आलेले दिमत आहे । भांडोनी, रडुनी, उनि शयना- पासोनि कोपान्वित सोडी रंगहा परी पली यावन्त्येव पदान्यलीपरचने-- जाऊन दाराप्रत। पाहे निपम चंद्र, ती थरथरे रालीजनेः पाठिना पाते, पहांटे, पदे- तायन्त्येव कृतागसो द्रुततरं "गेली हाय! निशा त्वरें"! संलक्ष्य पत्युः पुरः। परतुनी पक्षी प्रियाच्या पडे ॥ १४ ॥ पारेभे परनो यथा मनसिज- गपा- स्येच्छा तथा वर्तितुं (रात्रभर काहीतरी उगना राग पान) भांडत, रहन प्रेगो मोग्यविभूपगम्य महजः पालान वी मग गयनापासून ठठलीय रागारागांत रेगगृहाम सोड्न निषादी पर दाराशी जाऊन वाली तेधून (मसाळ योऽप्येप पान्तः प्रमः ।। १३ ॥ होत आन्यान) निप्रभ सारेग पाहून व पहाटेच्या गार ·(प्रकरण ३० ३) रतिरंगभूमीवरील संगीत मानापमान. वान्याने थरथात म्हणत-"हाय! मिनी लौकर राम सान शार्दूलनिशीदिरा जी!" (मान, रोप विगर्जन करण्यास दुसरे कारण न सोही कोप, ससे प्रसन्न यमुनी पडल्याने, एवढेच निमित्त कम्न) ती परनली व प्रियकराच्या आनंदवृत्ती घरी छातीवर जाऊन कोमळली। यी तुं तर वारसुधेस सुकल्या सान्या ममांगांवरी। मातें सीस्यनिधानरूप यती पतिकृत मानिनीची आराधना- माझ्याकडे स्वानन गेल्या कालमृगास गे परतुनी पृथ्वी येणे पुन्हां सशस्य न ॥ १६॥ कशोदरि निशा कृशा तदपि ते न मानः कृशः गवार्य- एरो दिगनुरागिणी तदपि नानुरागोदयः । प्रिये अजून तरी राग सोडून, प्रसन्न होऊन नुही नेहमीची सन्नमिदमम्नरं तदपि न प्रसन्नं मनो आनदी गृत्ति धारण कर; माझ्या या मुवन चाव्या गर अवयवावर तुझ्या वाणी, अमृत शिंपड (आत लांना नव- दिन्ति चरणायुधास्तदपि मौनमालम्बसे ॥ १५ ॥ जीवन दे ) मला मुम्बनिधान अमटेने तुझे मुग, क्षणभर तरी शार्दूलविक्रीडित माझ्याडे वळव ! कालम्पी हरिण एकदा निघून गेला म्हणजे परतणे शक्य नाही संपे रात्र तरी न मान तव हा संपे फसा मानिनि? येईना अनुराग कां तुज, जरी शिखरिणी प्राची दिशा रागिणी ?। कपोले पाली करतलविरोवेन मृदिता झाले अंबर स्वच्छ स्वच्छ मन ना निपीतो निःश्वासरयममृतहृयोऽधररसः । होई तुझे गे कसे? मुहुः कण्ठे रुद्धसरलयति थाप्पः सनतट ये पाणी चरणायुधा, तरिहि तूं कां मौन घेसी असें ? ॥१५॥ प्रियो मन्युर्जातस्तर निरनुरोवे ! न तु वयम् ॥ १७ ॥ मार्या बार्य- हे मानिनि ! ( एवढी मोठी प्रीप) निशा संपनी तरी तुझा पायलि गालींची न कमा अजून संपत नाही? पूर्व दिशा अनुरागिणी ( तांबुस कुस्करली मज विरोध करुनि फरी। गाची) झाली तरी तुझ्यात अजून अनुरागाचा (प्रेमाचा) प्राशिति नियासचि तव दिय क्सा होत नाही ! आकाश प्रसन्न झालं तरी तुझे मन अमृतापरि मधुर मधुर रस अथरी । से प्रसन्न होत नाहीं 2 कोरडेसुद्धा आरवू लागले तरीसुद्धा तूं भटकुनि कंठी फितिदा जून मौन को घस्न बसली आहेग ! तुझे हुंदके स्तनांम नाचनिती। झाला प्रिय कोपचि तुज निराराधने ! न मी असून पति ॥ १७ ॥ शिखरिणी गद्यार्य- सादे वर्तव, प्रकटय मुदं संत्यज रुपं है निरारापने ! (आराधनेला दाद न देशाचा मानिनि !) प्रेये शुप्यन्त्यङ्गान्यमृतमिय ते सिञ्चतु वचः। (वान्न पिक, मी घुग्न घेऊन जी कुस्करली जायची) टी तश्या गालावरची ( रगांनी काढलेली) पत्रावठी, मरा विरोष वस्न, नेधानं सोख्यानां क्षणमभिमुलं स्थापय मुसं तूं आपल्या हातानीच रिस्कटून राठी बाहेम (जो मी प्राशन [ मुग्धे प्रत्सेतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ १६ ॥ | करावयाचा ) तो नुसा आरादील अतोन्म मरास नुस्या ·- गद्यार्थ- २४६ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश निश्वासानी पिऊन टाकला आहे (मी तुला गळ्याशी घेऊन , प्रहार कर !) पण तुझ्या पायाच्या नुसत्या स्पर्शाने माझ्या स्वनालिंगन याश्याचे, त्याऐवजी) अनेक वेळा गळ्याशी | अगाला तीक्ष्ण काट्यासारखे रोमाच उठणार ..आणि है भटक्लेले तुझे हुदके, सुनोना चल्ति करीत आहेत अशा | तुझ्या पायाला वाचून दुसापत होईल, अशी मला मीति रीतीने, मी तुझा प्रियकर असून, तुला आत प्रिय राहिला वाटते । (तुझ्या पादप्रहारानेंहि माझें प्रेम जाणार नाही, वर नसून, आता कोर तुया प्रियकर झाला आहे (कारण माझे सर्व इतकी कोमल आहेस ! या दोन गोष्टी सुचविल्या ) कार्य तो करीत आहे) शिखरिणी मनुष्टुभ गतप्राया रात्रिः शशिमुसि ! शशी शीर्यत इव मम प्रेम तनोदास्यं स्पर्धया वर्धते द्वयम् । प्रदीपोऽयं निद्रारशमुपगतो घूर्णत इव । जैतन्यमनयोः पेन न जाने पङ्कजानने ॥ १८ ॥ प्रणामान्तो मानस्तदपि न जहासि भुवमहो धमततिलका कुचप्रत्यासत्त्या हदयमपि ते चण्डि ! कठिनम् ॥२०॥ पाले ! मम प्रणय आणि तुझी अनास्था शिखरिणी स्पर्धेमुळे उभय वाढत जाति आतां । दोघांतुनी जय पुणा मिळणार भतीं निशा गेली प्रायें, शशिमुसि! शमी म्लानचि दिसे पमानने ! मज कधी समजेन चित्ती॥१८॥ दिव्याला ये निद्रा म्हणुनि जणुं हा घोरत असे। प्रणामें संपावा, तरि न निजमाना त्यजिसि या गवार्य- स्तनांच्या सान्निध्ये तव कठिनता येइ हदया॥२०॥ हे कमलनयने । मावश्याविषयीचे प्रेम आnि तुझी ही माझ्याविषयीची उदासीन वृत्ति या दोन्ही एकमेकांशी जणू । स्पर्धा परीन पाढत जात आहेत या दोपति जय कोणाला हे चद्रमुसि ! राम बहुतेक गेल्यासारखीच आहे पर मिळणार हे काही मला समजत नाही (तू आपल्या अनास्थेने म्लान झाल्यासारसा आहे. दिव्याला झोप आल्याने तो जप माझे प्रेम नष्ट करणार की, मा प्रेम तुझ्या अनास्येला जिन | काय धोरत आहे मानिनीचा मान, प्रियकर पाया पडल्यावरो तुला माझी करणार हे पाहावयाचे आहे!) यर, खरे म्हणजे सपरा पाहिजे, पग, तू मात्र तो अजूनहि सोहीत नाहीम त्यामुळे, हे कोषिप्टे! (पठिन) स्वनाम्या सानिध्यान में हदयमुद्धा, कठिन झालेले आहे, हेच सरें। थमततिलका दासे फ़्तागसि भरत्युचितः प्रभूणां हरिणी पादमदार इति मुन्दार लोररीतिः यदि सुविहिता शून्या दृष्टिः, किमु स्थिरपौतुका? उपलठोरपुलकाहरकण्टकाम- यदि विरचितो मोने यतः, किमु स्फुरितोऽपरः । यत्सियते छय पद ननु सा व्यया मे ॥ १९॥ यदि नियमितं भ्याने चेतः, फयं पुलमोहमः १ यमननिरका पृतमभिनयष्टो मानः, प्रसीद, विमुन्यताम् ॥२१॥ भृत्य प्रमाद परितो तधि स्या, पायाने- ਵਹਿfਫਿਰ पादमदार परण जग योग्य माने। महोमटफ पुन तुझ्या पदाते गया दृष्टि भमेल ए, तर कां होईल पास नुज-हें मज दुप दोते ॥१०॥ एका ती पौतुफे? मानाचा जर यल हा, स्फुरति कां गा- हे ओष्ठ ऐसे मुके। (पिन, मारम्प पोलिभान तरी, प्रमान मात्र, पानावारपलायण जर मना- हर पल, अनुनय पी मरावी!) नोमा आराम रोमांच पांईतर এ , গৰৰ মোঃ হায়, শনি, पेलें नाय पुरे प्रमा पनुनी पालने मान सेगम (नेदादिमता पार मान गेआर!॥२१ ।

·(प्रकरण ३० ३) रविरंगभूमीवरील संगीत मानापमान.
२४७
गद्यार्य-
शिरिणी
(मानाचे डोग उघडकीस आले !) है मानिनि ! ( मा असवृत्तीचा ना, गुणरहित वा हा नच दिसे
दाम्नविण्यासाठी म्हणून,) दृष्टि शून्य करणे तुला इष्ट असेल, असा मुक्काहार प्रिय तब पढ़ीं गे पडतसे।
तर (ते काही तुला जमलेंसें दिसत नाही.) मग ती एवढी सखे! स्वीकारी या प्रणय करनी ये तब गदां
ौनुवपूर्ण व एकाग्र अशी माझ्याकडे का पहात आहे ! मौनाचा हराया हत्तापा तय न दुसरा मार्ग उरला ॥ २३ ॥
जर हा यन्न असेल, तर (तोहि फमला,) मग हे ओष्ट का गधार्य-
फुरत आहेत ? (वैराग्याचे सोंग घेऊन ) ध्यान धरण्याचा असदृत्ति, गुण, व मुक्ताहार, या शब्दात कौटि. महरा
तर तुझा यल बसेल तर (अगदीच फनीती ! ) मग (माझ्या चागच्या बांध्याचा; गोळीबंद; (मौलाकडे) असदृत गोल
सान्निध्याने ) तुझ्या मागावर रोमाच का फुलले ? पुरे ! पुरे, ! नाही अमा; सद्वृत्ति चांगले वर्तन असदृत्त चांगल्या वर्तनाचा
नाचे नाटक केलेम ते दिसलें; प्रगन हो आणि मान आवर. | नसलेल; वाईट वर्तनाचा, (प्रियकराकडे) गुग-दोरा, वर-
गुण-चागला वळकट दोरा (मोचाच्या हागया.) वरगुण-
रहित=विशेष मद्गुण अंगी नगलेला. (प्रियकराकडे) मुक्ताहार
वसंततिलका
मोबाचा हार. दुमरा अर्थ मुल-मोडिला आहे आहार ज्याने
कोपस्त्वया हृदि कनो यदि पङ्कजाक्षि!
(तुझ्या विरहाने उपास काढीत असलेला प्रियकर.) मानिनीची
सोऽस्तु प्रियस्तव, किमत्र विवेयमन्यत् ? |
ससी, प्रियकगन्या वतीन, रागाने मानिन ने पायदळी
टाकलेल्या मोगाच्या हाराचे निमित्त कम्न, खुबीने, रदबदली
आक्षेपमर्पय मदार्पितपूर्वमुच-
करते-"अग हा प्रिय मुक्ताहार जो तुझ्या पायाशी लोळत
मह्यं समर्पय मर्पितचुम्बनानि ॥ २२ ॥
आहे तो चांगल्या गोळीबंद मोऱ्यांचा आहे व चांगल्या
यमंततिलका
यळकट दोन्यात ओवलेला आहे. (तूं प्रियकराशी माडल्याने )
तुझ्या हृदयाला जो ताप झाला आहे, तो शान करण्याम या
तूं कोप घेसि हृदयीं-प्रिय तोच तूतें-
मुक्ताहाराला पुन्हा प्रेमाने तुझ्या गळ्यात तूं घ्यावेंस याशिवाय
राहो !-उपाय दुसरा यद काय येथे ? । दुसरा उपाय मला दिसत नाही. (मोती शीतल असल्याने
आलिंगने परत दे, दृढ मी दिली ती हृदयाचा ताप कमी करतील) पण खरा अर्थ असा की है मखे,
दे चुंबने परत, मी तुज अर्पिली ती ॥२२॥ हा तुझा (प्रियकर) आहार सोट्न पिचारा (तृा मनधरणीसाठी)
गद्यार्य-
पायौं पडला आहे. तो वाईट वर्तनाचा नाही किंवा सगुणरहितदि
नाही. तेव्हा साचा प्रेमाने पुन्हा वीकार कम्न त्याला तूं
हे मानिनि ! तुझ्या हृदयात (माझ्याऐवजी) जर तूं आपल्या गळ्यात मिठी मारावाला लावावीस. मला तरी,
कोपायच स्थान दिले असशील, तर ठीक आहे; तोच तुझा तुझ्या हृदयाचा ताप शांत करावयास हा एकच मार्ग दिसत आहे."
प्रियकर होवो. याशिवाय दुसरे काय म्हणणार ? (तूं आता
माझी नाहीस त्याअधी) मी तुला पूर्वी दिलेली गाढालिंगर्ने व
आर्या
सर्व चुंपन माझी आपली मला परत दे!
पदशब्दलीनदयो
रूपालङ्कारभावनाचतुरः ।
तीच्या वतीने मानिनीची सखीमार्फत समजावणी कविरिय विनिहतनिद्र-
निसारिणी
स्वरूणि ! तवार्थे स्थितस्तरुगः ॥ २४ ॥
भार्या
असद्वृत्तो नायं नच घरगुणेरेप रहितः
पदशन्दी मन लावुनि,
प्रियो मुक्ताहारसव चरणमूले निपतितः ।
रूपालंकारभायचतुर मनीं ।
गृहाणेनं मुग्वे व्रजतु निजकण्ठप्रणयिता-
उभिद्र कविपरी तुज-
मुपायो नास्त्यन्यस्तय हृदयसंतापशमने ॥२३॥ साठी यघ तरुण हा उभा तरुणि!॥ २४ ॥

·स्रग्धरा २४८ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गद्यार्थ- फार ओढून धरल्यानद्दल मानिनीचा पश्चात्ताप हे मानिनि ! हा तुझा तरुण प्रियकर, क्वीप्रमाणे रूप, अल. आणि कार भाव (सगळे शब्द द्वयर्थी ) हे सर्व चतुरपणे जागणारा सखीद्वारा तिनं केलेली प्रियकराची समजावणी. व कवीप्रमाणेच (कवि स्फूर्तिमाठी व हा तुजसाठी) सारखी शार्दूलविक्रीडित जाप्रणे वाढीत असणारा, कवि जसा पद व शुन्द (मुंदर साप डावेत म्हणून)यांवर मन लावून बसतो, तसाच विचारा हाहि निःश्वासा वदनं दहन्ति, हृदयं तुझ्या पदशब्दावर (तुझ्या पावलाच्या ध्वनीवर, तूं प्रसन्न निर्मूलमुन्मथ्यते होऊन त्याला भेटण्यास देव्हा येतेस यावर) मन लावून निद्रा नैति, न दृश्यते प्रियमुसं, बमटेरा आहे। नक्तंदिवं सिद्यते। अझं शोपमुपैति पादपतितः प्रेयांस्तदोपेक्षितः शिखरिणी सख्यः के गुणमाकलय्य दयिते अनालोच्य प्रेम्णः परिणतिमनादृत्य सुहद- मानं वयं कारिताः? ॥ २६ ॥ स्त्वयाऽकाण्डे मानः सिमिति सरले सप्रति कृतः 21 समाकटा होते प्रलयदहनोद्भासुरशिसाः निभ्यासें तोंड भाजे हृदय उपटिले जाइ आमूल चाटे स्वहस्सेनाहारास्तदलमधुनाऽरण्यरुदितः ॥ २५ ॥ ना ये निद्रा, दिसेना शार्दूलविक्रीडित प्रियमुस, दिवसां रात्रि सिनत्य दाटे। अगां ये शोष पायीं प्रेमाचा परिणामही न बघतां, नियर पडतां मी उपेक्षी, प्रियाशी- ना मानतां मेहियां दावाया मान, लाभास्तर यां गे दापिसि हा अचानक अतां, सखि! कुटल्या, लापिले मन्मनासि?॥२६॥ तूं मान नाथास या? गया- प्रालयाग्निसमान दाहक असे, निश्वारा इतके उष्ण येताहेत की, त्यांनी माझे तोंड भाजन अगार हे भोदुनी आहे, असे वाटते की हृदय मुळापासून उपटल जात आहे, घेसी तुंच स्वय! अरण्यरदित झोप येत नाही, प्रियकराचे मुन पाहण्यास मिळत नाही, रात्र- दिवस मनारा मेद होत आहे अगांना कोरड पडत आहे दे यापुढे सोडुनी ॥२५॥ प्रियकर चांगला माझ्या पायाशी (ोक १९ व २२ पहा) भाग ममतांना मी साची उपेक्षा पेली (आता तोच उलट हे मणे, 1 (दही एग्मे डाग मा प्रिय झालं आहां ) ही | अभिमान धम्न यमुल्याने, होणार तरी काय?) हे मान्य'नो। तुमच्या प्रेमापी परिणति पानी न पेना, न गी मदाना त्यागमन शय लाभ होणार होता म्हणून तुम्ही मला माझ्या प्रियकराशी मान घरामागवलत. (मानाचा अतिरेक बरं नो अमे) नानारीनी तुला गागि- हते, लाचा अनादर बस्न, तू मारल्या मामारी, मचान करने माकोभमा अभिमान पम्न बमती अहेग' अशा श्या शियारिणी या पान, प्रनयाम मारो दाहरू निगारेच तूं आपदा तयाऽभूदग्माकं प्रथममविभना तनुरियं जाने माया भेगार अन पैरे आहेग. आता दो ततोऽनु त्वं प्रेयानमपि हताशा प्रियतमा । भादल पुरे ! (परम ऐनार को इदानी नाथम् ययमपि फल, रिमपरं मया मानानां कुरिगर टिनानां फलमिदम् ॥२७॥ गपाप-- - ।

·" (प्रकरण ३० ३) रतिरंगभूमीवरील संगीत मानापमान. २४९ आर्या गद्यार्थ- मक्तचि मी म्हटले, "हे काळे आहे;" की प्रियकराने म्हणावं, होते शरीर हे अपुलें। होय हे काळेंच." मी म्हटले, "प्रियकर तूं चुक्लाम, है पांढरे आहे !" की लगेच त्याने म्हणावं, " हे पांढरे यांन हि प्रिया तुझी झालें। काय सशय " मी म्हटले, चला जाऊ या" की, त्याने तूं, पती म्हणावें, "चाललीच 1" मी म्हटले, "जाणे रहित साचे" 'एवढेच हे उरलें! की त्याने म्हणावे " होय, तसेंच कर." पूर्वी माझ्या पारीक सारीक छंदाच्या तालावर नाचत, याप्रमाणे, जो वागला, तोच मम या कलचि हे मला मिळलें ॥ २७ ॥ प्रियकर, आज पालटलेला आहे | हाय ! हाय 1 सप्से । पुरुषांच्या हृदयाची पारस कोणाला झाली आहे ! लम तू, . शिखरिणी । प्रियकराशी कठोरपणे वागत आले त्याची शार्दूलविक्रीडित चालली आहे) प्रारभी प्रियकर व मी मानव्याधिनिपीटिताहमधुना तीव होते, नंतर तो माझा प्रियकर व मी ॥, असें (अद्वैताचे द्वैत) झाले. नंतर शक्नोमि तस्यान्तिक त्याची पत्नी इतके तुटक नातें आज उरले नो गन्तुं, न सखीजनोऽस्ति चतुरो माझ्या वनकठोर प्राणांचंच फल हे असे यो मां बलान्नेष्यति । (एकजीव असतानाच मी मेले का नाही!) मानी सोऽपि जनो, न लाघवभया- दभ्येति मां च स्वयं कालो याति; चलं च जीवितमिदं "इदं कृष्णं," "कृष्णं;" क्षुण्णं मनश्चिन्तया ॥२९॥ "प्रियतम! ननु श्वेत" "मथ किं ?" शार्दूलविक्रीडित "गमिष्यामो" "यामों" जाऊही शकतें प्रियामत न मी, "भवतु गमनेना" "थ भवतु" | या मानरोगामुळे नाहीं एक सखी अशी चतुर, जी नेईल मातें यळें। चिरमनुसृता चित्तपदवी मानी तोहि कमीपणास्तवचि ना स एवान्यो जातः येईल माझ्याकडे ! सखि! परिचिताः कस्य पुरुषाः १॥२८॥ जाई काळ नि आयु चंचल,-मना ही घोर चिंता जडे ॥२९॥ स्रग्धरा गद्यार्थ- "हे काळे ।" "होय फाळें" (मी खत च लावून घेतलेल्या) या मानरोगापायीं, मी, "प्रिय चुकसि असे शुम्र!" "हो शुम्नची हे" | आता प्रियकराकडे, खत जाऊ शरत नाहीं; सखी एकादी, "जाऊं या", "जाउंया की"; अशी चतुर कोणी नाही, की, जी मला बलाने ओढन प्रियाकडे "स्थगित कर"; म्हणे "धांवणे युक्त आहे"] पेऊन जाईल प्रियकरहि आता गान धरून बसल्याने, माझ्या- सान्या छंदांस माझ्या कडे येणे त्याला कमीपणाचे वाटणार, म्हणून तो होऊन येणार अनुसरत सदा वागला जो जपून नाहीं | काळ चालला आहे, जीवन चंचल आहे । (पुनीलन तो आतां पालटे!गे क्से व्हावयाचे याची) आतां मनाला घोर चिंता वाटत आहे. सति! पुरुषमना भोळखी सांग कोण? ॥२८॥ सुभा०३२ पुरा येनैवं मे ·२५० संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- रोलम्बो मधुपः पिकस्तु परभृद्न्धानुसारी मरु (वसतातले,) मलयावरून येणारे वारे वाहून गेले, फुललेल्या द्धंसाः केवलपक्षपातनिरताश्चन्द्रोऽपि दोषाकरः । मल्लिकापुष्पांचा सुगध व ग्रीष्म जोडीने चालते झाले (प्रियजन- सहवाससुखाला योग्य दिवस तर निघून गेले ! ) पण तरी चेतो नैति शुकस्त्विहैकपठिताख्यायी पयोदो जडः (हरकत नाही,) हे मेघा! तुला जर, माझ्या निमेह प्रियकराला कंवाऽहं प्रहिणोमि हन्त कठिनस्वान्ताय कान्ताय मे' त्याचे मन वळवून माझ्याकडे परत आणण्याबाबत, उत्साह वाटत भार्या असेल, तर अवश्य तें कर-, मला काय जो कोणी गायी वळवून आणील, तोच अर्जुन (अर्जुनाने अज्ञातवासांत विराटाच्या मधुकर मधु पी, कोकिल परभृत् , रंधेच वायु शोधितसे । गायी वळविल्याची कथा आहे.) ("मेघालोके भवति सुखिनोड. हे हंस पक्षपाती प्यन्यथावृत्ति चेत" याचा लाभ घेऊन जर हे काम मेघाकडून दोपाकर चंद्र हा सदैव असे । साधलें तर बरेच झाले ) मन येईना, शुकही पठितचि वदतो; पयोदही जड ते । मन्दाक्रान्ता धाडूं कठोरहृदयी घाच्यं तस्मै सहचरि ! "भवद्भरिविश्लेपवह्नौ नाथाप्रत, हाय! मीहि कोणातें ॥३०॥ स्नेहरिद्धे मम वपुरिदं कामहोता जुहोति । गद्यार्थ- प्राणानस्मै तदहमुचितां दक्षिणां दातुमीहे माइश कठोरहृदयी नाथाला समजावण्यासाठी कोणाला धाडावें म्हणून, विचार करता, भुगे केवळ मध पीत बसणार ! | तत्रादेशो भवतु भवतो यत्त्वमेषामधीशः" ॥ ३२ ॥ कोरिल दुसऱ्याने पोसलेले, म्हणून, हलक्या कुळातले । वायु भार्या फेवळ लिंदै शोधणारा, हस हे केवळ पक्षपाती, (पख फडफडव सखि! सांग त्यास की "त्वत्- णारे), चद्र हा दोपावर, (दोषपूर्ण ) फक्त रानी कार्यकारी, मन ने विरहाग्नि येइ भडकून। येऊ शकत नाही, (ते माझ्या जवळ नाही, त्यानेच नेलें आहे ) मम तनुरूपचि आहुति पोपट केवळ सांगितलेल पाठ म्हणणारा, ढग पाण्याने जड देई त्याच्यांत मदन यजमान ।। हारेला मरा हवे तसे गुण असलेला दूत आणायचा कुठून ? पाटे अनुरूप तया प्राणांची दक्षिणाच मी द्यावी! हरिणी परि तूं त्यांचा स्वामी, मलयमरुतां माता वाता विकासितमल्लिका- म्हणुनि अनुशा तुझीच त्या व्हावी ॥३२॥" परिमलभरो भनो ग्रीष्मस्त्वमुत्सहसे यदि । गद्यार्थ- धन! पटयितुं तं निले; य एवं निवर्तने हे सहचरि ! माझा निरोप म्हणून त्या माझ्या प्रियकराला प्रभपति गया, किं नश्छिन्नं, स एष धनंजयः ॥३१॥ सांग की, ' तुझ्या स्नेहामुळे ( तेलाने) माझा विरहाग्नि अधि- पच भडक्त आहे आणि मदनम्पी यजमान त्या अग्नीत माझ्या शार्दूलविक्रीडित देहाची (रोज थोडयोडी) आहुति देत आहे (अर्थात हा या गेले यानि घायु ते मयिचे संपला, की, साला अनुरूप अनी, माझ्या प्राणांची दक्षिणा हा प्रीमही संपला देण्याचा, मी, मनाशी मुकम्प मेला आहे, पण त्या प्राणाचा पूर्णाकुलमुमलिशापरिमला म्वामी, तूं असम्यान, तुझी संमति या कामी हवी आहे." घेऊन तो चालला। निस्नेहा यळयायया जर असे भार्या उत्साद, जा तूं धन! गायी जो फिरयाल, फाय पिछडे ? तर विरहममहमाना मा तु प्राणान्विमुक्तपती । तोची मला अर्जुन ॥३१॥ किन्तु तथाविधमहंन मुलममिति ते न मुश्चन्ति ॥३३

·(प्रकरण ३० ३) रतिरंगभूमीवरील संगीत मानापमान.
२५१
मार्या
मन्दाक्रान्ता
न सहे विरह तुझा हा,
जैसा जैसा, मिळनि कला, चंद्र तो पूर्ण होई
म्हणुनि सखी सिद्ध सोडण्या प्राण ।
तेगी तैनी तनु महतसे कांतिपूर्णा हिची ही।
सुंदर तनु ही दुर्मिळ
म्हणुनि तिला प्राण हेच सोडिति न ॥३३॥ येई नाथा म्हणुनि मिलना पौर्णिमेच्याच भांत ! ३५
वाटे घाता युति जणुं हिची काटुनी त्यास देत
द्यार्य-
गद्यायं-
(सखी प्रियकराला मांगते) माझ्या सखीला तुझा विरह
सहन होत नाही म्हणून ती प्राण सोडूनच वसली आहे (सखीसाठी रदबदली करताना सखीच करविती माटेग
सोडण्यास सिद्ध आहे.) पण इतका मुंदर देह आपल्याला कुन्द दिसते!) जमजमा, चंद्र, एक कला मिळवीन मिळवीत, पूर्ण
मिळणार ? या विचाराने तेच तिला सोडून जात नाहीत होत जात आहे, तशी तशी, माझ्या समीची कांतिमय तनु,
यामुळे तिचा नाइलाज आहे )
कलाकलानी झडत जात आहे यावरून, असे वाटते की,
विधाता हिच्यातलं तेज काटकाढून चंद्राची भरती करीत
हरिणी
असावा. तेव्हा नाथा ! माझ्या मुखीला भेटायला यायचे तर
वेरदचिपमः कामो बामखनूकुरुते वर्नु
पौर्णिमेच्या अतिच ये (नाहीतर पुढे ती काही जागेवर
देवसगणनादक्षश्वायं न्यपेतघृणो यमः।
दिसावयाची नाही.)
समपि वशगो मानव्याधेर्विचिन्तय नाथ ! हे
केसलयमृदुर्जीवेदेवं कथं प्रमदाजनः ? ॥ ३४ ॥
मन्दाकान्ता
मार्या
हस्ताम्भोजे वदनमलकानायतान्याहुमूले
मूळचि कृशतनु, विरहें
द्वारे स्वैर नयनमधरे तर्जनी सनिघाय ।
स्सर रिपु शशतर हिला करीत असे।
निपुण यम गणनाप?
दीर्णोच्चासं विरतविपयाखादमुत्कण्ठितोष्णं
इकडे मोजीत हाय ! दिवस बसे । | मुग्धाक्षी त्वां हृदि विधती बाप्पमाविष्करोनि ॥३॥
मानव्याधिग्रस्तचि
मार्या
इकडे तूं हा! विचार कर नाथा!
पल्लवकोमल अवला
टेकुनि मुस करकमली
प्राणां जगवू कशी शके आतां ॥ ३४॥
खांद्यावर केश लांब मोडोनी।
गद्यार्थ-
भघरी तर्जनि घम्नी,
माझी सखी आधीच तन्वी ! त्यात विरहाच्या शस्त्राने
उत्कंठित उप्ण दीर्घ निःश्वसुनी।
नदन रिपु, तिला आणखीच कृश करीत आहे; आणि इकडे, सोडुनि रुचि विपयांची,
राम चूर व गणनापटु अमा, दिवम मोजीत वसला आहे. इकडे मुग्धाक्षी, ही तुलाच माठमुनी ।
नूं मानरोगाला बळी पडला आहेस ! तेव्हा आता, हे माझ्या दारी फिरवित दृष्टी,
सखीच्या प्राणनाथा| विचार कर, अशा परिस्थितींत पल्लवकोमल काढी नयनांतुनी सदा पाणी ॥ ३६ ॥
उखीने आपले प्राण कसे जगवावेत?
गद्यार्य-
हातात मुख टेकून, लाबसडक केश खांद्यावर सोइन,
मन्दाक्रान्ता
पुढचें वोट सालच्या ओठावर टेवून, विषयमुनानियों विरक
यारद्यावद्भवति कलया पूर्णकाम. शशाङ्क-
होऊन, उष्ण दीर्घ श्वास सोडीत, दारावर भिरभिर दृष्टि मिग्वीन,
तात्तापद् द्युतिमयरपुः क्षीयते सा मृगाक्षी।
माझी मुग्याझी सखी तुला आठवून सारसी होच्यातून पाणी
मन्ये धाता घटयति विधुं सारमादाय तस्या कादीन बमठी आहे.
स्वस्माघापन्न भयति ससे! पूर्णिमा तावदेहि ॥३५॥

·२५२ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश , शार्दूलविक्रीडित गद्यार्थ- हे माझ्या सखीच्या प्रियकरा। (तूं विला घातलेला ) केवळ पत्रं न श्रवणेऽस्ति, वाष्पगुरुणोनों नेत्रयोः कजलं एक हार तेवढा तिच्या गळ्यात असतो; (इतर अलकार रागः पूर्व इवाधरे न; पदयोस्तन्व्या न चालतकः । तिने दूर केले आहेत.) तिच्या जिभेवर तुझे नाव मान उरलें वार्कोच्छितिषु निष्ठुरेति भवता मिथ्यैव संभाव्यते आहे; ( इतर काही ती बोलतच नाही ) तिच्या अगप्रत्यंगात सा लेसं लिखतु च्युतोपकरणा न्यायेन केनाधुना, ! | सौंदर्यच केवळ उरले आहे; (सर्व तुष्टि-पुष्टि निघून गेली आहे;) तिच्या जीवनात एक तुझें ध्यान हाच काय तो आधार तिला शार्दूलविक्रीटित उरला आहे. (इतर सर्व विषयांचा तिने संन्यास घेतला आहे!) कर्णी पत्र धरी न काजळ टिके ना अश्रुपूर्णक्षणी दूतत्व करतांकरतां सवती झालेली सखी! ना पायीं अळिता, न रंग अधरी पूर्वीपरी या क्षणीं। शार्दूलविक्रीडित मिथ्या निष्ठुर ती गमे तुज; लिही निःशेपच्युतचन्दनं स्तनतट वार्ता नती यास्तव निर्मष्ठरागोऽधरो. कैशी पत्र लिहील साधनविना ? नेने दूरमनाने पुलकिता हा न्याय कां रे तय ? ।। ३७ ।। तन्वी तवेयं तनुः। गद्यार्थ- मिध्यावादिनि! दूति ! यान्धवजन- (इतकी दशा होईपर्यंत, प्रियेनें, मग, मला पर को स्याज्ञातपीडागमे ! पाठविलें नाही? असे प्रियकराने विचारले, त्याला सखीदूती उत्तर देते !) माझी मसी तुझ्या विरहाने इतकी विरक झाली वापी स्नातुमितो गतासि नः पुन- आहे की, ती आशकाल कानावर पाने वगैरे शृंगार करीत स्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ ३९ ॥ नाही, अभ्रंमुळे होळ्यात काजळ टिकत नाही; पूर्वीप्रमाणे ती अधराला रंग रावीत नाही, की, पायाला अळित्याने रंगवीत वक्षीचे सर्व गेलें मलयज, अधरी नाही. वेळोवेळी समाचार न कळविल्याचा निठुरतेचा आरोप तूं | राहिला रंग नाही; विच्यावर करतोस, पण, साधनेंच नसल्यावर (पान हा कागद गेली नेत्रांजनेंही पुसुनि, फुलुनि ये व काजळ, अधररंग किंवा अळिता ही शाई) ती पत्र से उंच रोमांच देहीं। लिहील? मग असा आरोप करणे हा काय न्याय झाला? दूती सोटारडी तूं। प्रियजनहर्दिच्या जाणिशीन व्यथेस स्नाना गेलीस पापीयरीनः हलकटा त्या पुन्हां गांडिलेंस ॥ ३९ ॥ हाराषशेपा ननु कण्ठनाला गपाय- सनामशेषा रसना तदीया । (स्वतःच्या वतीने, स्वताच्या प्रियकराला समजातून, लायण्यशेपा तनुगात्रयष्टि- परत स्वतारडे आणण्यासाठी दती म्हणून जी सखी पाठविली, स्त्वयानशेष परम तदायुः ॥ ३८ ॥ बीच साच्याशी रममाण झाली, ३ सक्त होऊन बसली परत येऊन " विहिरीवर अंपोटीला गेले होते।" अशी यता. वर्मवनिएका वणी वरते, तिच्यावर भडिमार 1) वझ्या सनावरील चंदन फंटी तिच्या अहह ! फेयर एक हार मेर्ण नष्ट झाले आहे; अपरावरील रंग पर पुगन गेला आहे. जिन्देयरी उरमसे तय नाम मात्र। डोळ्यांत पावर परफटले आहे, आदि तुस्त्या सकेगा- सौंदर्य यळ उरे तनु गात्र यांत पर रोमांच पुदन भाला आहे. हे पति ! नूं माफ खोटे बोलत त्वद्न्यान एक उरले तिज जीवनांत ॥३०॥] आहेस । श्या गसीच्या (माझ्या पालना न माइती रुग्धरा ·(प्रकरण ३० ३) रतिरंगभूमीवरील संगीत मानापमान. २५३ तूं निर्धण व स्वार्थी झाली आहेस ! मला बरोबर कळलें आहे- तू विहिरीवर नानाला गेली नव्हतीस तर त्या हलकटाक्डे पुन । एकास्थित पत्नि दोन, यधुनी आला पती मागुनी शार्दूलविपीडित गेली होतीस (व त्याच्याशी रतून परत आली आहेस ) एकीच्या नयना, विनोद करण्या येई करें झांकुनी। प्रेमोल्लासभरें दुजी सपुलमा जेन्हां हंसू लागली शार्दूलविक्रीडित - धूनि वळुनी हळूच तधिं तीगालांचरी चुचिली ॥३१॥ "सिन्नं केन मुखं ?" "दिवाकरकरे - गद्यार्थ- "स्ते रागिणी लोचने " (दोधी सवती समजूतदार व प्रेमळ, व पती दोषींवर प्रेम "रोपात्तद्वचनोदिता" "द्विललिता वरणारा अमला तर हे शक्य ) दोधीहि प्रियनमा एकार बैठीवर नीलालका" ?-"वायुना।" वसलेल्या पाहून, पति हळूच मागून आग व विनोद करण्यागारी, "भ्रष्टं कुङ्कुम"-"मुत्तरीयकपणा"- एकीचे डोळे त्यान झाले. दुमरी प्रेमोमाहान गालातल्या "कान्ताऽसि " गत्यागते"- गालात हसू लागली, तेव्हा त्या धूतनि, रोमांच आलेल्या तिरा, हळूच सादे वळवून चुनिल । (माणि दोषींनाहि खूप फेरे') "र्युक्तं तत्सकलं, किमत्र वद हे दूति ! क्षतस्याधरे ?” ॥ ४० ॥ शार्दूलविक्रीडित शार्दूलविक्रीडित साहादं वचनं प्रयच्छसि न मे, "कोमेजे मुख का?" "उन्हांत फिरुनी !" नो चाछितं यच्छसि "कां लाल ही लोचने ?" "तच्छन्दांवर कोपुनी!" "विखुरले प्रायः प्रोसिपि द्रुतं हुतरह- कां केश हे ?" "वायुने;" | ज्यालासमं रात्रिपु। "कुंकू भ्रष्ट ?” "ढळोनि हा पदर!" "कां फण्ठालेपपरिग्रहे शिथिलता, तूं श्रांत ?” “ये जा मुळे !" यन्नादराचुम्यसे "सारे युत्यचि, दूति! हे क्षत वदे ओष्ठी कसे जाहले?" ॥४०॥ तत्ते धूर्त ! हदि स्थिवा प्रियतमा गधार्थ- काचिन्ममेवापरा ॥ ४२ ॥ (आपल्या प्रियकराशी रतून आलेल्या सखीला मानिनी शार्दूलविधीडित विचारते) " का ग, तुझे मुस भर्स कोमेजलें क्शाने "दूती आनंद मज बोलसी न, नच या देशी मला ईप्सित तुझ्या प्रियकराच्या शब्दाचा मला राग आला, त्यामुळे ।" | उष्णोच्छासचि शीघ्र देशि अनलज्यालोपरी सन्ति। 'यर, हे तुझे केश का विखुरले "" "चा यामुळे कंठी सैल मिठी, न चुंबनि तुला आस्याहि पूर्वीपरी पु का फरफ्टले आहे ?" " पदर ओहन घेतल्यान धूर्ता! त्वदूहृदि मत्समा प्रिय दुजीराहेच कोणीतरी४२ 'तू एवढी थालीस का?" " सार– ये, जा, ये जा, कर- गद्यार्य- ज्याने " "हे इति । हे सर्व तुझे म्हणणे योग्य मानू या क्षणभर, (आपल्या प्रियकराच्या वर्तनाचे, बारीक निरीक्षण करता, पण तुझ्या अपरावर हे दतत्रण कसे झाले ते सांग पाहू!" प्रियेला सशय येत आहे, की साला दुसरी कोणीतरी प्रियतमा असावी ) आतांशा तू (पूर्वीप्रमाणे) माझ्याशी आनंदान वोरत नाहीस, किंवा मी मागावे ते मला देत नाहीस, रानमर शार्दूलविक्रीडित अग्निश्वालासारखे उष्ण असे निश्वास भराभर सोडीत असनोम, दृष्ट्वैकासनसस्थिते प्रियतमे, पश्चादुपेसादरा- गळ्याला मिठी मारावयाची तीहि घट्ट नाही, चुबन घ्यायचे तर त्यात आम्था दिसत नाही......या सर्व साणाखुणावग्न, धूर्ता, देवस्या नयने पिधाय, विहितकोडानुबन्धच्छलः । माझ्यासारखी दुसरी कोणीतरी प्रियतमा तुझ्या हृदयात घर करून ईपद्वक्रिमकन्धरः सपुलका प्रेमोल्लसन्मानसा बसली असली पाहिजे मन्तासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्वति ।।४१॥ “ 'तुझे 4 इतर सवती ·२५४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश मास्यमारा शार्दूलविक्रीडित परिपीय तदीयमोतविम्य "तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुग- वचनानि स्वलयनुपागतोऽसि । प्रश्लेपमुद्राङ्कितं उचितं वदिदं मुकुन्द ! मन्ये किं वक्षश्चरणानतिव्यतिकर- रसना सिम्यफलेन जाड्यमेति ।। ४३ ।।। व्याजेन गोपाय्यते ॥ साटवियोक्ति इत्युक्ते "क तदि"त्युदी सहसा "राधेचे अधरोष्टर्षियफल तुं आलास रे प्राथुनी तत्संप्रमाष्टुं मया सांगे शब्द तुझाच, जो अडसळे साऽऽलिष्टा रभसेन तरसुसरशा- येतां मुसाांतुनी। तन्व्या च तद् विस्मृतम् ॥ ४५ ॥ कृष्णा ! योग्यचि हे" असे सिजनी त्या सत्यभामा यदे- शार्दूलविक्रीडित "याया! वियफलास मधुनि सदा "त्या स्त्रीच्या स्तनिंची उटी, तप उरी जिव्हेस ये जाडय ते ॥४३॥" आली तदालिंगी गपार्य- मत्पादानतिच्या मि लपविण्या (राधे जाऊन आलेल्या कृष्णाग ससभामा म्हणते-) तुं' ती इच्छिसी का मनी ?" राधे अपरम्प विचरल पासून, आता, (ला रतीच्या धुंदीमुळे) "कोठे ती?" म्हणुनी तिला पुसटण्या, अपरान बोल माझ्या भारा आहेस । हे दो अडराळन घेई तिला मी त्वरें- पोरने अगदी योग्यच आहे. कारण, विधाने (तोडली सास्याने) जिमेरा जपणा येतो, हे जगप्रसिद्धच भाहे यक्षाशी; मग त्या सुसांत घुडतां, मागील ती विस्मरे ॥ ४५ ॥ द्रुतवियित गया- सरसि पाहुलते ! रिमनर्यकं ? (गवतीकइन माटेल्या प्रियावर रागाश्याचा निशय येश समपि लोचन पाम! भर स्थिरम् । तरी भययाय पर करतात (४) त्यामुळे प्रत्यक्षन टो समहमागतमयपराधिन निधय पिरपाटन क्या जातो या य पुदील श्लोकात बाहे) पक्षी म्हणते, "हामा भालिंगन दिल्याने तिच्या मनावरी न परिरन्युमनं न प पीभितुम् ॥ १४॥ दाट चंदनले इसा पर लागला आहे. तो, (माण एमनिरमा भाराधनेमाटरी) माझ्या पाया पाण्याची मुलि कम्न, मा गेप्यर्थ पुरसि यादलते ! पशास! पालोम बायलर हार" "आहे कुठे तो!" असे मान दे पामलोगन ! सनी पिरहि यस । तो र पुमदन राहण्यामारी, प्रिपेार मी पाईपाईन बाद भाना पुनध अरि तो अपराधि येथे पतलें ! भाग या गाागिनमुगात पान टी (पिरती) भादिगिण्याम, परपान,पेन त्यात भापार गर्न गिन गेली. सामरितीति पान्ते मागमितापित, प्रियमावेश विषायागते माल्दाऽऽनिल मा रहम्ममुस्विं मत्सममाया "मुपे ! दुप्पामेतरि सनि मोरामहामं पना- दामिन मिम्मि तेन रितसेनापशेषग?

·(प्रकरण ३०) रतिरंगभूमीवरील संगीन मानापमान. माया अगदी सरे आहे. (पा साचा एक नवीनच पुराना मात्र मला घिग्धिकृत दोषी पति, उपलब्ध झाला आहे तो असा की,)तूंमवतीशी रममान झान्यांडी येइ सखीवेश धनि, त्या फसुनी। तिन तुझ्या देहावर जे अनेकनमनग केले, पानी पीडा माझ्या कवलुनि "पतिसंगातुर देहाला होत आहे ! (माहोत की नाही आपण एकजीव !) मी" हे मम गुपित त्या बसे कयुनी ।। रथोद्धता "मुग्धे दुष्कर ते" हे बदुनी उद्दाम हास्य करित बनें- वीश्य यक्षसि विपनमामिनी- आलिंगुनि लुच्च्याने हारलक्ष्म दायितस्य शामिनी । पहिल्या रात्रीच आज फसवीलें ॥४६॥ कण्ठदेशालयीकृतां क्षणा- गधार्थ- दाचकर्ष निजयाहुनहरीम् ॥ १८ ॥ (सवतीकडे गेल्याच्या) पापासाठी मी माझ्या प्रियाचा शार्दूलरिणीहित धिकार केल्यानतर (तो निघून गेला; पण) माझ्या प्रियसखीचा मालिंगी स्वपतीस ते, स्वसयती केश घेऊन परत आला; त्याला मी फर; आणि, (की माझी जो हार वक्षी धरी- सखीच समजून ) तिला मिठीत घेऊन “ (जरी मी प्रियकराला त्याची सूण पीचिया जधि दिसे, निर्भर्त्सना कम्न हाकलले, तरी) मला त्याच्यावाचून राहदत पत्नीस, यक्षाचरी। नाही. मी त्याच्या संगास आतुर झाले आहे 1" हे माझे गुपित वेढा जो पतिकठि याहुलतिका मोठ्या विश्वासाने मी तिला (त्याला) सांगितले. "(तूं अप विस्तारानी घातला मान केलास, आता) त्याला परत आणणे मोठे कठीण!" तो (विंचू डसल्यापरी) मणि तिने असे म्हणत मोम्यान हसून त्या लुच्च्याने, पहिल्या रात्रीच, काढोनियां घेतला ॥४८॥ पळाने मला आलिंगन देऊन फम विनं। गपार्य- पति सवतीकडे जाऊन आल्यावर, सवतीने त्याला आलि स्योद्धता गन देताना, जो हार विच्या गळ्यांत होना, साहाराचे वा सत्यमेव गदितं त्वया विभो ! छाप, गुणा वगरे पतीच्या छातीवर दिसताच, पान (नेहमी. प्रमाणे तो आल्याबरोबर ) आपल्या पाहुवर्गचा जो येडा जीव एक इति यत्पुरावयोः । पतीच्या कंठाभोवतीं पाना होता तो (विच इमस्यामारमा) अन्यदारनिहिता नसवणा- झटदिशी काढून घेतला. स्तावके वपुपि पीडयन्ति माम् ॥ ४७ ॥ शार्दूलविधीडित रयोद्धता नाथ! सत्य बदलास तुंबसे लाझालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले "जीव एक उभयांत की पसे"। वक्रे कजलरालिमा, नयनयोस्ताम्यूलरागोऽपरः । हे नमवण दुजीच जे करी दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो त्वत्तनूस, मज पीडिती परी॥४७॥ लीलातामरसोदरे मृगहशः श्वासाः ममाप्तिं गताः॥४९ हेच बसततिलजन- शार्दूलविक्रीडित तूं योललास सखया मज सत्यची हे माळी लास दिसे समोयति उठे की "आपणांत बघ एकच जीव आहे"। तूते नखवण करी दुसरी कुणी ती काळे काजळही मुसास; नयनीं ते सर्प पीडक परी मजलाच होती ॥ ४ ॥ तांबूल तो रंगला। गचार्य- कोपा कारण सांग हे स्वपति, (वकोपीचे हैं एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. सवतीकडे जाऊन पाहे प्रभाती प्रिया भालेल्या पदीय पत्नी म्हणते ) हे नाया! तूं पूर्वी मला म्हणाला लीलेच्या कमलींघ फुकुनि तिचे आपल्या दोन देहांत जीव एकच आहे." निःभ्यास गेले लया ॥४॥ केयूरमुद्रा गळा होतास की, ·२५६ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश गपाय- शार्दूलविक्रीड़ित (गवतीच्या पाया पडल्यानं ) कपाळपट्टीमर सेच डाग येनोनी मम चुबिसी मुस बळे, पडलेले, गळ्यावर (सरतीच्या मिठीमुळे) देयूराचे छाप, तोंडाला निर्लजलजा न का? कारळ व होना ताररंग (उल्ट मुल्ट एक्मेकांच्या धेनलेल्या लुन्या पल्प सोड/सोड ! नान्या भुवनानी) असलें है, पहाट घरी आलेल्या, पनीचे, शपथा कां धूर्त ! घेसी फुका?। ध्यान पाहन पनी रिचारी रागावी, पग लीलाकमरात रात्री जागरण कमन थकलें उम्पनि धाम सोड्न सोहन दिने राग आलरा काय करणार? जा त्याच तूं स्त्रीपति! निर्माल्यी त्यजिल्या फुलांत कधि रे गार विक्रीडित फा पट्पदांना रति ? ॥५१॥ रोहन्ती प्रथम ममोरसि तय गद्यार्थ- प्रात्ये वियुद्धी सनी कोडम्या खुशाल ( सक्तीकडून) यऊन माझे मुस चुदि सलापास्तर हे विभो ! सुमिलना- तोम, तुझी लाल कोठं गे मोड माझा पदर! कशाला उगाच न्मोग्ध्यं पर साजिताः । खोट्या शपथा घेतोमा रात्रीच्या रात्री तुझ्यासाठी जागर धातीरण्ठमाल याहुलनिने काढून मी थक्रें। जा, वाच चहाळणीकडे परत आनिमा. कण्ठे तयासञ्जिते स्य'न टाकलेल्या पुलावर (रोज नवा मध शोधणान्या) भ्रमरांचे प्रेम स्टून उरणार। निर्दाक्षिण्य पुतः स्मृतिर्न विशिसा- प्येपान पन्यास ॥५०॥ हरिणी शारिशस्ति भयतु, विदित, व्यर्थालापरल, प्रिय ! गम्यता पक्षी अन्मुनि उच यादति तुझ्या तनुरपि न ते दोषोऽस्माकं विधिस्तु पराङ्मुसः । भेटीस माझे स्तन घाणीची मम सूग्धता विसरण्या यदि तर तथाऽऽसह प्रेम प्रपन्नमिमां दशा रायी तुझे मारना प्रकृतितरले का नः पीटा गते हतजीविते ? ॥ ५० ॥ आई सोडुनि धेट याहुलतिका पंटी तुझ्या येष्टिी! शार त्रिीडित गही माग न हरनुमा स्मृति नुग व्यर्यालाप पुरे; फळे मज सरें। ही निर्दया पोउटी ॥५०॥ जातं निया!'तीकडे गया- दोपी अस्प न तूं। परामुप परी (पना गर्न दुमया मोरे रमून पारा दिवसांनी देय माझ्यायो। पामरी प्राया गपनी पते)-मसा दणी तैसे प्रेम तुझे प्रगाढ जर ये जगून, सारीपान उर टभे गले माया गुमाया मीर, भाइ मोहन पेट माने दुस पशास पचर ममें कार परामल माहुरत भी पिटगा पाना गेले तरी जीयन ? ॥२॥ Malert.ite, REET नाद !ी इकाची गपार्य- मटा मारनपान।पी (पपदी हे गबन अशा पदपले ) रे, मगरेर परपोतम काय योगा। निमे पान्य पुग्यमि पलानिलंग रमा पसे' (भयानका विषय ) ' नाम नारमा पर vिitre' पालम भूत! यापभने , मास PARISE Tप गनिगारपालोप पाहि प्रिपाम, पारन मैं मान रिमांयोगितामनिकरे पापादानो रति ५.१.१ मा सफल पार3 ! पेशा दारागुन- ·संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश मूळ संस्कृत श्लोकांची अ ते ह मूचि व प्राप्तिस्थान, १ ॐ यो भूतं च १ १ ४ अनाहूता स्वयं ८ ५ २० १८ २६ महानि दवा ४ ९ अनः सुकुमार माद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक ॐ गणानां त्वा (वैदिक) अनाकाशे चन्द्रः (शा ५ ३३२४) ॐ तत्सवितुः (संध्या) १ ६ | अनाघातं पुष्पं (अ. शा २. १०) (वैदिक) ३ (शा. १ ३२११) * राजाधिराजाय (वैदिक) २ अनालोच्य प्रेम्ग. (मु ११३०)(अमर ८०) अंमाष्टदुफू० (शा. प. ३६७४) (अमरु.) १९ ११ अकरणवमा (भर्तृ. स. ६१) ३० अनिशं नयना० ( मामिनी . ७६) २८ २८ अकर्णमकरोत् २५ २२ | अनिस्सरन्तीमपि ३६ अम्मादागारे (अमरु.) अनुकुस्त.सल. अक्त्या पौरपं (प.तं. ४. ८४) १७ | अनुकूले विधी अक्षराणि परी. ६ अनुक्षणमनु. अखिलभुवन १ १२ | अनेकसशयो. (हि प्र. १०) ६ अग्रे गीतं (शा. प. ४१५६ ) (भ. वं. ६७) २ ७४/ अनेन रम्मोह (शा. प ३३२१) २८ मई, केऽपि (मो. प्र. २५८) २३ २५ अन्यम्य लगति ५ (भामिनी.. ९२) २८ १३ | अन्योन्याय निरी. २९ अडीभिरिव (म. १९६३) अपा निर्षि वारि० (कुमार. ८.६३) कालिदास २३ २१ / अपि जीवितमा० ३ (भामिनी. शं ८०) २७ २९अपूर्व कोऽपि (शा. प. ३५९) १ यजातमृत. (हि.प्र. १३) अरसना. ५ ३५ (शा.प. १४८३) व्यास अपूर्वेयं धनु० (मु. २४५५) अज्ञोऽपि तरशा० (मुभा. २६७९) व्यास (अमृतदत्त) २९ अज्ञः मुखमारा. (हि..३.५६) अप्रियवचन. (भर्नू. नी. १०५) (शा. प. २०८) २५ | अगला यत्र अनलिम्यानि (शा. प. १९९) ३७ अभिप्रेतार्थ- (म. १) वित्त अतिपरिचया. (शा. प. १५०२) चाणक्य ९ अभूपानी पिता (मु. २२१८)(शा.प. ३५१७)२३ (सुभाषितावलि २८९४) २१ ३८ अभ्यामभास्ववि .(योगवा.) (शा. प. नी. ८३) २१ ३४ अमन्यि मुरवै. अतिविपुलं कुच० (शा. प. ७६) अरसीटपुर २२ १३/ अमरैरमृतं. (मु ४२९) अमृतदत्त अत्यन्तमन्थन ५० अमीशं प्राणानां (भर्तृ. 4. ७) अयुक्तो यदि न (शा. प. १२४६) १५ ३९ अमृतं तदधर. ५३ अम्ब 1 श्राम्यमि अष्टमुराभंग (सु. ५.३)(शा. प. २५३) ११ -१.अयं निजः परो (शा. प. २७३) अद्यापि नोज्दति (को. ५०) २७ अयं मे वागुम्पो (रसगं.) जगन्नाय अधिगतपर. (भनु. नी. १४) (शा. प. १९७) अयं हि रसनो हा श्लोक रद्द समजावा. अनन्तरम (कुमार १. ३) कालिदास २ (सदर्भ चूक) अनन्ता. पितरो (योगवा.) १० | अयममृतनि० (भर्तृ. नी. ११६)(मनु. सं. २०९) १९ सुमा०३३ २० " ४ १५ ४ १ " " ४ अथापदं प्राप्य ४ ८ २ १ २ १७ ·प्रकरण श्लोक २२ ३७ ૧૮ ५२ २ २ २० अर्थ सजन. ४ १८ ८ १२ ४ १ आपो हिसा ४ ३ असतो मा सद् २५८ सस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान १८ (भर्तृ वै ३३) आक्रान्त मरणेन अवध क. अरक्षित विष्ट (शा प ४६)(हि ) १९ ३४] आक्रोशितोऽपि ५ मरण्यादित (पच १ २५५)(सु we) ६ आघ्रात कमल २९ भान सन्ति (शा प ४०७) माघ २६ १५ आच्छादयति किं २८ (म वै ५३) अर्थानानीशिये ६ ૨ २१ आजमानुगते अर्थाहरणको १५ आज्ञा कीर्ति पाल. (भर्तृ नी ४०) अर्यो रामपि. (जगन्नाथ) १८] आनो विश्वाम (ज्ञानेश्वरी) २९ आत्मबुद्धि मुखाय अलानं विन्दुक. १३ २७ | आदित्यस्य गता (भर्तृ वै (१)(सु ३३२५)१७ अवज्ञानात्मा २४ ३३ | आदिमध्यनिध (सु २५७)(शा प २४७) अविद्य विन (चा नी ४७) १० १३ आधिव्याधिशत. (भर्तृ वै ३४) १९ अविद्वानपि २४ २४ आपद क्षा अववेकात्पीड. २८ आपद्गत हसति अराठमलोम. (शा प ४७.) श्रीहर्ष ९ आपद्गत खलु (रमगगा.) जगन्नाथ असमुसालोक. २९ (सधा) अड़चन सजन २१ १९ आमरणान्ता (हि १९८०) (वैदिक ) १ ३१ आमेखल सच. (कुमार १४) कालिदास २३ असहत्तो नाय (मु १६०७) (अमरु) ३. आयस्ता कलह (अमरु १०६) भमाधु साधु (शा प ३२९) २१ असाध्यरोगम्य (के म पो ओक) आयाते दयित (अमरु ७७)(शा प ३६८०) २९ १९ ३. आयातेव निशा (ध वि. १२) (मर्नु ३५०) १७ आनुवर्षशत अनितगिरि (महिम्नस्तोत्र) ४२ (योगवा ) १७ अमेवितेवर. (हि ११३८) आरम्भगुवा (भई नी ४०) २१ अम्तोदयाचल १९ आरोप्यते शिला ३ (हि २४७) व्यास (कुमार ११) कारिदाम २३ अस्युरिया (शा प ३२६८) आल्सपदिन (विउ १९) कालिदाम २५ आलम्ब स्थिरता. (सूचि ११५१४). सहकारपने (योग्वा) १४| आलस हि मनु. (भर्तृ नी r) अह तेनाहूता (अमरु. ५०) २९ ३४ालीषु केली. अहमेव गुरु (मामिनी) जगन्नाथ आरोश्य मुंदरि ! (मानिनी १) जगनाय २८ (प्र. ५५६) २१पालोरमला. (श प ३७.२)(अमरु ३)२२ अहिए २३ | आयोति यदि अहो सरमुज (पच १३४.) आशा नाम मनु (मर्नु स ४.५) बहो नुरट अगाया येदमा (कविता २५) महोबत विचि. ३८ अभिधा रममा. (अमर) भरो विशाल २७ अगाशेश रति- मा आसनेव नृपति (पच १४) असारपि महो. अगर पवित ३. असदिनददि. २१ १८ १ ८ असारे खल १८ आयुष क्षण १७ १ १६ १ ३२ " अम्या मर्यविधी ५ ३ २८ १ ७ ४ २४ अपये भात ·८ ४ ६ ८ . . ४ द ther ४ ईशे पदप्रणय उच्चीयन्ते स्म उच्चैरप्ययन १४ सूचि व प्राप्तिस्थान २५९ आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रसरण शोक | आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण लोक उद्वेजयत्यजुलि० (कुमार १११) कालिदाम इतरतापशता. (भा ३.९२१) | उपर्नु प्रिय २ (शा प २३१) इद कृष्ण कृष्ण (अमरु ९४) (शा.प ३५४४) ३० २८ उपकारगृहीतेन (चा नी २२) २४ ४९ इदमाप प्रवहत (सध्या) १ ९/ उपचार कर्तव्यो इन्द्रियाणां हि (भगवद्गीता) ८ उपदेशो हि मू० (पच १४२०) ४ इन्दीवरेण नयन (शगार ३)(सु १६१०) २८ ४५ उपमा काश्दिासस्य इन्दीवरे लोचनयो २८ १० उपमैका शैलूपी इन्द्र मिन मैना (वैदिक) उपार्जिताना वित्ता. (पच २१५७) इयमुमतसत्त्व (शा प २२०) देवेश्वर ६८/ उपेक्षित क्षीणो (पच १२५०) ४५ इह तुरगशते (शा प. १९०) ऊरद्वय मृगदृश (अमरु १३७)(शा प ३६१३) २९ ३० ऋणशेपश्चाग्नि (पच ३ २४०) उचित गोपन. २८ २५ (शा प १४९१) चाणक्य २४ १९ १६ (सु २३७८) ११ एक भूमिपति (पच १२२३) २४ उडुराजमुखी २९ एक वस्तु द्विधा. (शा प ३९५) उत्कम्पो हृदये ६ (अमरु ) उत्कर्पवान् निज. एकचको रयो (स क ४ १६९) १३ उत्कृष्टमध्यम २१ (रघु २) कालिदास एकातपन जगत २४ १० उत्खात निधि (भर्तृ वै ५) एकेन तिष्ठता १५ (शा प २५१) २६ ३ उत्तिष्ठ क्षणमे० (सु ३१९५) (पच २ २४) १० १३ उत्तिष्ठन्त्या रताते (शा प १३५) निशानारायण २२ ४ | एकैक्स्योपकार (रामायण) १६ उत्याय हदि (शा प ४०१) २ | एको विश्वसता (भामिनी अ ६५) जगन्नाय उत्यायोत्थाय (शा प ६६८) १८ (रसपगाघर) २३ ४०/एको हि दोपो (पट नी १५) उद वच्छन्ना भू (भर्तृ ३२०) ७९ | एको हि दोषो १२ उदयति यदि (विक्रम २४९) उदये सविता ३३ / एतावानेव पुरुषो १३ उदीरितोऽर्थ (पच १४४)(शा प २०.) ६ १/एवविध सर्व (के म मां ओक) १८ एहि गच्छ पत. (7 १२०८) उद्भासितापिल (भर्तृ नी ४९) औ उद्भिस किमिद २८ ५६ औसुक्यासरि. (मामिनी ] ४३) उद्यमः साहस २. १२ उद्यमेन हि सिध्य (पच २ १३८)(शा प ४५७) २० २ २० ३ | कतिचिदुद्धत. १८ | कदर्षितस्यापि (भर्तृ नी १०६) (हि २६७) उद्योगिन पुष्प (शा प ४५५)(घट नो १३) २० (शा प २२५) १३ ६ उड्डीना गुण. १४ एक खलोऽपि ४ ४ १९. एकेनापि हि यूरेण उतिसच कुसुमा. २८ ५ एणीदृश पाणि १ ४ . उद्दण्डे भुज० २५ २१ २८ क ४८ उद्योग खल उद्योगादनिवृ० २० ४ ·प्रकरण श्लोव o - ३ कामकार्मुक्तया ३० २ १ १५ १ २१ ८ ३१ . ४ ३. २६० सस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान कदा नौ सङ्गमो १२ / काठिन्यम (शा प ३३४१) २८ पन्यासण्डमिम १० १७. कान्त वक्ति को (धर्म ५) १९ क्पो ठकण्डू (कुमार ११) कालिदास ६. कान्ताक्टाक्षविशिखा (भर्तृ नी ७६) १३ कपोले पत्राली ( अमरु ८१)(सु १६२७) कान्वे तल्पमु. (शा प ३५४७) (अमरु १०१) २९ कपोले मार्जार (म प्र १७९) कान्ते सागसि शापिते (अमरु ४६) ३. (शा प ३६४०) भास २३ २४ | कान्पृच्छाम सुरा ( शा प १४७) २ कमलभूतनया २३ काम नृपा सन्तु (कुध ५२)( रघुवश) २५ कमलाक्षि विलम्ब्य. २८ २८ कमले कमलो. २८ २४ काले वर्षतु पर्जन्य १ वरकिसलय धूवा (अमरु ९० )(शा प ३७०६) २९ काव्यार्थस्वाद. वरचरणकन (सु १८५२) २४ | काष्ठादमिर्जायते २० करवालकराल २५ १४ कि क्रान्प्रसार्य रविणा (शा प ७४२) भट्टनारायण १. करारवि देन कि कौमुदी शशि० (शा ५ ३२६९) २९ (सु ३४९९) किंजमनाच २० कराविव शरी कि तया सुमहत्या करिष्यति कला २३ २० करे वेणीमेणी. किं तस्य तपसा २८ १४ कि करे श्लाध्यस्त्याग (भर्तृ नी ६५) १४ मधुना किं विधु. शतर्क विचार कि में वक्रमुपेत्य वर्णस्त्वच शिवि० (शा प २५५)भर्तृ २.३४१) १५ १३ कर्णाहन्तुदमेव किं वृत्तान्तै ( रसगगाधर )(शा प १२२५) २५ (भर्तृ नी ६०) किं शेषस्य भर. फलहान्तानि हाणि (पच ४७२) किटिस्तु धरणी. २१ ६ रिमकारि न कार्प कल्पद्रुम पल्पित ११ १८ कल्याणि पाणि. किमि दु किं पद्म २७ करय कालिदासा. (शा प १५५) कृष्णभट्ट २ की वय परितुष्यन्ति (शा प १५०) धनददेव २९ कीट सुमनस सगात् पश्यति पण्डित (हि प ४६) २१ कवि करोति २ पविता पीता २ (युव०१) २८ कवीवराण वच. ८५ कुमुदवनमपथि माप( शिशु १९६४) वस्तूरिकातिलक. (मामिनी २४) (शा प ३७२४) १९ दस्तूरीयन्ति भाले कुरयक ! चा० (शा प १२६९) रत्नाकर "tal "धरी !' (शाप ९५) भारती १९'कुलगुरुरपलानां (शा ३.७७) २९ कम्मादिदरसो ५ युलरीतिप्रिय. २९ यस्यापियोऽप्पति- ३ (चा नी ५०) २१ का युमुमार विगसे २२ कपिछयति. ३. ' युगुममय कस्यैव (गत नी ३३)(शा प २६४) ४ वाचसापन (६४२) २१ २. । स्यानस्य प्रवेशेन ३ २ किंवाच्य १' . कर्मायत्त फल ४ ३ ४ १८ १० २ २५ . २३ कुन कुवलय ५ ४२ २ ४ कुलीने सद १ ·स्चि व प्राप्तिस्थान. ४ उदाः सन्ति २ ५ . १५ १५ १ २ ८ ४. कोपस्त्वया इदि कोऽर्थान्प्राप्य न यो वीरस्य मन० आद्याक्षरे प्रातिस्थान प्रकरण लोक | आद्याक्षरे प्राप्तिम्यान प्रकरण टोर सारं जलं पारि. कृतान्तो वा कानाः ३० क्षारो वारिनिधिः कृत्वा विप्रहमश्रु० (मु २१५०)(शा. प.३५१६) ३० १४ | श्रीरेणात्मगतो. (मनु. नी. ६७) २१ २ कृपणः स्ववधू० ४ शुक्षामोऽपि (मनु. नी. २९) १४ कृपणेन समो (व्यास)(कविता. २९) (शा प.७७३) (४५)४ (सा प. ३८६) १२ कृमिलचितं (भर्तृ. नी. १) ४ | सलजनपदनं कृशोदार ! निशा कृशा ३० खलः सक्रियमाणो (शा. प. ३१) ५ कृष्णेनाम्य ! गतेन (औचित्य. १६) चंदक २२ पलः पर्षपमात्राणि (महाभा १.३.६९) ५ के सलमरयं प्राम्भुरं २३ केचिन्निवागता. सलानो रण्टकानां (चा. नी. १५. ३) ५ सलोरापाः सोढाः (मु. ३२६१) (म. पे. १) २६ केनाजितानि खल्वाटो दिवसे. (मु. ३१४१) (म. नी. ५.) १९ केयूरा न विभू० (भई नी. १६) २ १५ खिन्न केन मुग केशाः संयमिनः (अमरु.) . (भर्तृ. शं. १२) २७ सिन्नं चापि मुभा. (भर्तृ.) २ स्याता वयं समधु (शा. प. ३६४६) २३ केयर्तकर्कश. ११ ग को गंगा च धारयति (अमरु. ११३) ३० २२ | गंगा पापं शशी ताप (म. सं. ४७६) (पंच. १.१५७) ५६ ] गगनमिव नट. १० (हि. १.१५५) १३ १ गच्छत्पिपीलिया (मु. २३८६) ध्यास २० को गरछेन्युमतया (भमरु.) कौमसंच (शा.प. १३०५)(हि. ३.४८)व्यास २४ ४७ | गजभुजामयोः (म. नी. ८५) गणयन्ति नाप. 'क'ची जोडाक्षरें- (मु. १५२) (शा. प. १९२) २ गतः सवालो कोशन्तः शिवो गतप्राया रात्रिः (चा. प. ३५१३) याण छ गताः पृथिवी. (सु. १६१२) ३० धचित्ताम्यूलाक्तः (अमरु.१०७) (शा. प. ३७००) २९ चित्पृथ्वी शय्या (सु. २९४० ) (भर्तृ. नी. ८१) ४ गन्धः मुघणे (चा. नी. ९. ३.) १९ क्वचिद्विद्वद्रोटौ (भर्तृ. वै.५१) १५ १३ ] गाढान्धकारभिदुर० व तिष्टत २० गाढारिनाम (अमरू. ४०) २९ १७ गाढापविधीर्ण (अमरु. ७४) २९ अणं वालो भूत्वा (सु. ३१३९) (भर्तृ. वै. ४८) (भामिनी. प्रा. १२) । (शा. प. ४०९४) १५ १६ | गिरा देवी वागा. (जगन्नाथ) समशः कणशः २७ गिरिमदान क्षत्रियस्योरसि (शा. प. ३९६३) प्यारा गीमिर्गुण (सक्ति ९२.३७) २४ ५१ / गीर्वाणयाणीपु (शा. प. ३८६९) गुणदोषी युधो. (क्ति ६१.१८) पाणिनि २३ ३३ गुणयुगोऽपि (भर्तृ. नी. १८) ७५ गुणवदगुग. ७४ ८ १८ ३ ५४ गतास्ते राजानः २८ ८ . 0 क सरसि वन. गिरयो गुरवः AL क्ष क्षामीकृत्य शान्तियेत्कवचेन १ ·प्रकरण श्लोक ३४ 1 ३ २७ १ २८ ९ عمه १४ २८ २ गृहन्नु सर्वे २९ जिह्वदैव सता २३ ११ १८ २८ त २ ३१ २ ५ २६० सस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान गुणवानपि नो. ३ १३ | जयन्ति ते सुकृ० (शा ए १६६) (भर्तृ नी) २ गुणा कुर्वन्ति (शा ५ २९.) ३ पाय धियो हर० (भर्तृ स ४२)(भर्तृ नी २३)२१ गुणा गुणज्ञेषु (गुणरन ५) ३ जाड्य ह्रीमति (भर्तृ स २४)(भर्तु नी ५४) ३ गुणानामज्ञाता (जगन्नाथ ) ३ ११ जात कूर्म स (शा प ४१५४) (भर्तृ वै ९०) १७ गुणेषु या (मृच्छ ३ २३) ३ २८ जात शूली कद. ११ गुणेष्वनादरं ३ २० जाता नोत्कलिका (अमरु ८४) ३० गुरव सरित वहा ६ २३ | जाता लता हि गुरुजननयो २४ जातिर्यातु रसा. (शा प ३३२) (भर्तृ नी ३९) गुस्तामुपयाति (शा प ३९८) ११ (भरी स २५) गुरुरेक कवि. २५ ११ जानन्ति पशवो (शा प १४४८) चाणक्य २४ (कुव ५३) २ ७२ | जानुभ्यामुपविश्य गोभि वीडितवान् (मु २२९१) अमृतदत्त ५ गौरव प्राप्यते (सूक्ति ११६ ३) १५ ६] जीवन्तोऽपि मृता (पच १ २८९) १० घ ज्वलति चलिते. (अ शा ५) कालिदास १३ पटीय नायते घृतकुम्भसमा (पद्म स ५४) २७ २६ त एव पदवियासा पृष्ट पुटपुन. त एवामी वाणा १९ (चा नी १७ ८) चएकाधन. १५ तथाभूदस्माक (अमरु ६९) ३. चत्वारो धनदा. (भर्तृ स ४९०) २ ७ | तदवधि कुशली २८ पन्द्र र विहर १२ | तद्वत्राभिमुख (अमरु ११) ३० पर तीनो सौधे ३२ तन्वी सा यदि चरत्येक्न पादेन (शा प १४६३) चाणक्य ३ | तप्ता मही विरहिणा (शा प ३८२४) २३ १३ १३ चाशयमु. चाण्डालच दरिद्र. (शा ५ २२१) निये कनालनायो चित्र चित्र बत तय चेतसि हे (का प्र १. ५३६) १९ १ चित्रं तपति तव विरहमसहा (पुर ७) २५ तवेष विठुमच्छायो (at प ३३१०) २८ चिन्ननीया हि (शा पm.) चाणक्य सम्मानो । यमराज! (के म पी ओक) १० विरधान्तो दुरात् २३ ३६ तस्या शाला (युमार १ ४७) कान्दिास २८ पोतात. (भन ) तम्या सदविले. (अमा २६) ३० (श प ४२३) २६ तानि तानि मला. तानीद्रियाणि (पच ५ २६) (भर्नु नी ४.) ९ शिमोऽपि च दन. २९ ताम्बूल दामिना. विरोधी रोहति (म में २४६ ) (नी ८७) । सावप्रतिभवेत् तपोनि (शा. ४१७) तापदायिते (1 २२९६) उन्नाय. १८ तापमपति संभोर (योगवा ) २६ तक्षकस्य विप २८ २० जगन्नाथ ८ २८ चरन्तु गिरय ९ २३ तरति माता १७ तरुणि 1 सहर २० तामूलादिषु २८ १८ ६ २८ २८ २ १ प्युनादता २२ २ तारयानि यमुना ३ .

·१ तिर्यता भजतु ९ तीरे तरुण्या ४ ४९ तुनामनां तुङ्ग ४७ ४ १७ दुस दुःख १० १२ १४ २५ सूचि व प्राप्तिस्थान. आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरें, प्राप्तिस्थान प्रकरण लोक तावन्महतो महती ११ ११ | दारिद्यात्पुरुषम्य (मच्छ १ ३६) १० ३१ दासे कृतागनि (सा द १०३१) ३० १९ तीक्ष्णादुद्विजते (मुद्रा ३ ५) शद्रक २७ दिवालाधनव. (मर्नु नी १)(मु ३) १ १३ (मामिनी शु ११) २८ २७ दिक्चक मृग ૨૨ तुन्वमितरा (शिशु २ ४८) माघ ७२ दिगते खेलन्ती (सु २५९) ६२ दिवाकरादक्षति (कुमार १ १२) कालिदाम २३ तृण चाइ पर ८ | दीना दीनमुखै (सु ३१९६ ) (मर्नु वै २०) ११ तृण लघु तृणात् (शा प ४००) ११ १२ | दीपा स्थिर (स्थित) (०५८) तृणानि नोन्मूल (सु २६१) (पच १ १३३) २३ दीर्घा बदनमालिका (अमरु ४५) २९ २३ तृषार्त सारंग (शा प १२०.) १५ तृष्णा छिन्छि ( भर्तृ स ४४ ) (भर्तृ नी ७७) ४ १९ | दुर्जन परिहर्तन्यो ( हि १८९X भर्तृ नी ५३) ५ तृप्णे! त्वमपि (शा प ४२४) २६ १८ | दुर्जनकृतसमर्गात ते पृथ्वी (भूमी) पतयो २ ६५ दुर्जनदूपित० (म ३९०) (शा ५ ४७६) ५ ते वन्द्यास्ते महा (शा प १६५) (मु १४६) ३५ दुर्जनसहवामा २६ तैसैबाटुभिः (अम) २९ ३६ / दुर्जनहुताश० (गा प १५३) वराहमिहिर , सन्ति शूर्पवत् १७ तिसगति. (महाभा ना ४०८) २१ । राजा ययम (शा प २०४) (भर्तृ वै ५०) १४ ९ दूरादृच्छिा. (मृ ३४२) (हि ३ १६४) ५ रिकीर्तिमौफिर १९ | दुरादुन्दण्डत (अमरु) २९ कीर्तिराजहस्या २५ २८ | दृढतरनिबद्ध० (कुर ५७)(शा प ३८२) गोमट ११ १ दिीयमुखपकन २३ दृश्यन्ते भुवि वामुदर! साधु (शाति १ २४) २६ १३ | दृष्ट्वैकासनस. (अमरु १९) ३० देव । त्वत्करनी. (मु २६४०) २५ देवी रतिविजयते १० देवीं वाचमुपासते ग्यो विधिविधते (कुब ५२) १६ देहपादपस. (योगवा ) २६ त्त्वा दर्शनमे (भर्तृ स) देहीति वक्तुकाम (शा प ३९२) १५ दैव फलति सवन म्पत्योनिशि (अमरु १६) २९ देव सप्रेरयति यितावाहुपाश० (शा १ ३३३०) भास देवे समर्ण १९ (भामिनी शु ७८) २८ दोपमपि गुणवति ( २४४) ३ 'जगदपुपि २३ दोपाकर शिरसि क्षिण्य स्खजने (मर्नु नी २२)(मु १९४६) २४ दोषागमनमा० ५२ तिा नीचोऽपि (शा प २८१) १५ पतुरापत्ति १५ दौमत्र्यानृप० (भर्नु स १३ ) (भनु नी ४२) २४ तुरुनतचि. (क्ति ११६४) १५ दृष्टव्यपु किमु. (मर्तृ ५) २७ न भोगो नाश (पच २ १५५) (भर्तृ नी ४३) ९ द्राक्षा म्लानमुखी नाय रक्ष्मी (शा प ४६३) श्रीदेवगणदेव ५५/ दुत यस्यारोका. दानोपभोगरहिता (सु ४५३)(हि २ ११) १५ ५ दुमा पाण्डुच्छगया (भा ३११४७) २३ दारा पुनेषु रता १५ द्विधा विधाय (साप३३१५) कोरव दारिद्रय शोचामि (मृच्छ १ ३८०) १. (सूक्ति १०९०) २८ ५ १० २९ १ ग्घसाण्डव . ८० १४ १९ १९ ८ यिते। रदन. ४ १४ १ दोपा गुणाय ३ १५ २ . . ६ ३ १ १८ ३.

·प्रकरण श्लोक २० ४ १२ १० १३ धनु पुष्प मौर्वी २७ | नात्यन्त सरलै. ४३ २६ ६ | नाद्रव्ये निहिता २५ न २ ५ १७ ३१ १४ १० २६ सस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान न स्वल्पमप्यध्यव० (हि १ १७२) २० धन यदि गत (कविता ४३) १० २२ न हि ज्येष्ठस्य (शा प गुण) ३ धनानि भूमी (भर्तृ वै ३५) १८ १६ न हि भवति (भोज १५१) ४ न हृष्यत्सात्मक (महाभा ) ७ धन्या सा गृह. १२ | नागुणी गुणिन ३ धन्यारते क्वयो (सु २७५८) व्यास २४ धर्मे तिष्ठन्ति २४ ९ | नारयुञ्चशिखरो (सु २२६०) २० धवलयति समग्र १६ (हि प्र ४४) धातस्तात! समस्त. (भर्तृ स ५४५) ११ १४ नामृत न विष (भर्तृ स ९१)(भर्तृ शु ७५) २५ धीस्सम्यग्योजिता ९ ना यथा यतते नाय प्रयाति न कश्चिचण्ड० (भर्तृ नी ५७) (शा प १३७६) नाराजके जनपदे चाणक्य २६ नालिङ्गन्ति कुच० न कश्चित्कस्यचि. (बृहस्पति नी ११४) २४ ३७ (शा प १२४३) २५ नक्वचिच्च बहि ना वेद जन्मापि (के म पा ओक) १७ ६ न गम्यो मन्त्राणां (भर्तृ स १२६) नाह वेनिन (कै म पा ओक) १८ (भर्तृ शु ८८) २९ | नि शेषत्युतचदन (अमरु १०९) ३० नि श्वासा वदन न जाने समुखा. (अमरु. ६४) २९ (अमरु ९२) ३० १५ न तथा वाध्यते नि खोऽप्येकशत (सु ३१६५) व्यास ( अष्टरत्न १) २६ १० न तपास निद्राप्रियो य २० न तत्तरेद्यस्य | निन्दन्तु नीति (भर्तृ नी ८३)(भर्तृ.स २६५) १३ २४ ४२ न तेजस्तेजसी निन्द्यन्ते यदि २ (सूक्ति १०९) १३ १५ (प्र राघव १२०) निपानमिव म. न वह कामये (हि १ १४६) २० न देवाय न धर्माय (गरुड पूमा १ १०९) ५ निमग्नेन फ्लेश (रसगगाधर) जगनाथ न देवमिति स० (शाप ४५४) कृष्ण मिश्र २० नियुक्तहस्ता (महा ना ९ ३४) २४ न-वाश्रयस्थिति. ३ निर्गुण इति (मु ४४१) भभालन न पुत्रायत्तमैश्वर्य (शा प १५२४) ९ (रसगगाधर) जगन्नाथ न भूतपूर्वो निमित्सु सुदती ३ नमस्ते सदा (राष्ट्रीय स्वयसेवक संघ प्रार्थना ) १ निष्णातोऽपि च (भामिनी १८५) नमम्यामो देवान् (भ नी ९२) १९ २५ / नून हि ते. (भर्तृ स ११०) (भर्तृ शु १०) २७ नम्रत्वेनोनमन्त (भनु नी ६९) ४ १६ 1 नूनमाज्ञाकर. (भर्तृ शु ११) २८ नरपतिहित. (शा प १३५३) २४ २२ नृप कामासक्तो (हि ११४१)(शा प १३९०) २४ नरपिपा नीच. ३१ नृपीपो धन (पंच १२४४) २४ न लभन्ते विनो. (२) २० २५ नेता यस्य यह• (भर्तृ स ४९) (भर्तृ नी ८८) १९ नवित दर्शयेन (पच १४३३) (शा प ३३१) १ ४ नेपथ्यादपि (फि ८०१)(श १ ३७.५) २९ न विषममृत (शा प ३७७) भर्तृहरि ५ १३ | नैगुण्यमेव साधी (भामिनी अ ८५) नवेत्ति यो यस्य ( चा ११८) ३ नैव व्याकरणज्ञ. मध्याधिन विष १५ | नेवावि (भर्तृ स ४०) (भर्नु नी ९६) २० म संगारोत्तम (भर्नु ए २६३)(भनु के ३) १७ १७ नो मेवा विहिता न राजनार. ५४ | नौमा दुर्जन० (रविना १०)(शा प ३६२) اسم २३ २ ० ८ १९ ५ निर्माय नूतन , २७ or १ १ ३२ २८ ३ २ १३ ४ ५ ·३ ७ १८ पिगुन वमय . १ 3 १ ९ ६ परवादे दा० परस्पर सव. ५ ४८ १ . सूचि व प्राप्तिस्थान आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण लोक । आद्याक्षर प्राप्तिस्थान प्रकरण मेर प पाहतोऽय (म ४३९)( प ३६१) पसपिकलश (मउ ५.४१) १० पापान्निवारयति (मनु नी ६४) १ पड़ो। बन्यम्ल. (म क ४११३) १३ पायति लपि पञ्चभि सस्कृते १८ पगलमे परयो (अमरु ४१) ९ पानाऽगरयन परिडते चव १४ | पुण्यानि याति पण्डिते हि गुणा (स पाठो ५३) (शा प २०१७ २० पुष ग्रामे वन (भर्नु ४) पनन श्रपणे (म ११८५) ३० ३७ परत प्रेरय. पत्र नच यदा (भनु नी ८९) १९ ०४/पुरा कवीना (युय १६४) पद तुषार (बुमार १६) कालिदास ०३ ४ पुरागमिन्येव (मालविका १०)कारदास पदमतुलमुपै. २० २४ / पुरपार्थात् पदविह्वलता ६६ | पुरो वा पश्चात् पदशर्लीन (शा प ३४९७)(सूक्ति ४६ ६) ३० पुष्प प्रबारोप. (शा प ३३१८) पद्माकर दिन (भई नी ६५) १६ (कुमार १४.) कालिगम ८ पो । मूढजने पुष्पादनन्तर (मु ३८९) पुस्तकम्या नु या (चाणक्य ८३) ११ ९]पूर स्थावाहन (परापूजा १) श्रीगकराचाय परस्परामन ૨૮ ५५ पूर्वजमानित (श प ४.८) .. (7 च। ४.३) ११ १९ पृथिव्या त्री ( चा १४१) परिलीग कश्चित् (भर्तृ नी ३७) ३४ | पृथ्वीपते! तुम. परिचरितम्या (भर्नु नी १०८) (पचरल .) परिपतति (भोजप्र १६१)(शा प ३५८८)२३ १७ पौम्य कथम. (पर २४) ६ परिपीय तदीय ४३ प्रजाना विनया. (रयु ५) काटिदाग ४ परिमितविशि० २९ प्रगपठान त्वदता. वदिक १ परिवर्तिनि समार (मु ५००) १५ प्रतिनगरमती परिप्युवन्या. (रसगगाधर) जगन्नाथ प्रतीयमान पु. (मु १५७) अनवधन (शा प ४०५) १० રે प्रयमदिव. परोपकारशूय० (शा प १४०८) व्यास १६ प्रथमवयान (विक्रम ९१) (विक्रम ६६) १६ २ प्रदान प्रच्छन्न (मर्नु नी ५४) (मु २७०५) व्याम २५ परवे नास्ति प्रयच्छाहार म (अमर) २८ पवनचपल्वेग प्रमय मनु. (मर्नु ना .) पश्यान नलिनी (अमर) (सुकि ५७.३) ३० पाताउन (भामिनी शां ६) १ १७ प्राक्तन चैहिक पातालान विमो. प्रारपादयो पत. (शा १ २५५) ช १२ १८ (भर्तृ ना ८३) २२ प्राज्ञा दि जन्यता ११ पातु वो निकम प्रापितन चार. १४ प्राप्तव्यमय १९ पार म तापयति २१ पादाहत यदु. (म ३६८) (शिगु २४६) माघ प्राप्ता प्रिय मुक. (था प २६५) ४ प्राय करु. (भनु नी १११) १३ सुभा०३४ परान्न मुग ९ . पोता दुम्तर० ६ ८ 7 ७३ पीय साकुल . परोपकाराय फल. परोऽपि हितवान् २४ . प्रसाद वतन्त्र १ र पातितोऽपि करा. १ ४ ९ ·प्रकरण श्लोक २ २२ भीतिनैव भुज० २० १० २३ / भुजपजरे गृहीता ३७ / भूतानि सन्ति प्रेमैव माऽस्तु २५ १० ८ १० १५ ७ संस्कृत-मराठी-सुभाषितकोश आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रायेण धनिना (शा प ४३४) ९ ८ भानुबिम्बमिद २३ प्रायेण श्रीमता. २४ | भाषासु मुख्या সাল্লা (शा प ३९३७) १० २३ | भिक्षाशन तद० (भर्तृ वै १६) २६ १ प्रिया म्याग्या वृत्ति. (भर्तृ नी ६१) ४ प्रियाया प्रत्यूषे (अमरु ) २९ भीम वन तस्य (भर्तृ नी ९९) ४ प्रिये । सदा पूर्ण भामिनी २ ३७) २९ २८ ६ प्रेम सत्य तयो. २१ भूतिर्नीचगृहे (भामिनी शा २५) जगन्नाथ १९ प्रेष्यश्च ते नानय. (कै म. पा ओक) १८ भूमिर्मिर हिर० (शा प १२९९) चाणक्य भूमौ स्खलित. १ भो भाद्रपक्ष! ११ फल खेच्छालभ्य (भोज २७०)(भर्तृ वै २६) ११ २ | भो! भो। भीषण! (के म पो ओक) १८ फलमलमश० (भर्तृ वै.५५) ११ भ्रान्त देशमने. (भर्तृ वै ४) २६ भ्रान्त्वा दिग्वलय २५ बधिरयति कर्ण ५ भ्रूचातुर्या. (भर्तृ शु ३) २७ बन्धनानि किल (चाणक्य १५ १७) २१ २१ भ्रमझे रचिते (अमरु २८) ३० बन्धोन्मुक्त्यै (भामिनी शा. १५) जगन्नाथ १७ १४ भ्रूभगो गुणित (रचित ) ३० अमरु ९७ पलि पाताल (भोज २२१) २५ २५ यहि सर्वाकारा. (मालती ११५) (भवभूति) २४ मज्जत्वम्भसि (भर्तृ स ४८) १९ बालवच मृता १८ १३ | मणि शाणोल्लीड (भर्तृ स ११) (भर्तृ नी ४४) १५ बालस्यापि रवे (पच १३५७) १३ याला तन्वी मृदु० (सु १४०१) विकटनितम्बा २९ (सु ६०३) १३ बाह्याहमान मदझे जीर्णता (रामायण) १६ (भर्तृ स ६२१) ९ युभुक्षिताक. २ मदुक्तिवेदन्त (कु १३६) २ मद्वाणि मा कुरु (भामिनी शा २८) २ बोद्धारो मत्सर (भर्तृ वै २) २ ६ मधु तिष्ठति वा० (म ३३८०) कालिदास, माघ २७ भर्तृ वै १३) २६ ब्रह्मज्ञानविवेक. मधुदाक्षा साक्षा. (भामिनी शा २९) ब्रह्मा येन कुला (भर्तृ नी ९५)(गहड भ ११३)१९ मधुरमिव व. मधुवाता ऋता. (वैदिक) १ भमाशस्य कर (भर्तृ नी ९२) १९ ३. मनस परमा. २८ भण मानमन्य. (अमरु ) ३० २ मनसि वचसि (भर्तृ स १९) (भर्तृ नी ७८) (वैदिक) १ ३२ | मनस्यन्यदच. (ऋचा २.६०) भदे याणि ममा. (म ३१९४) ११ २६ । मनस्वी म्रियते (हि ११३३) (भमरु ३०) ५२ मन्द निक्षिपते २ भवन्ति नम्रा (अ शा ५) कालिदास मम प्रेम तवी. ३० (भर्तृ नी ६२) ४ मरणस्य मुने! (योगवा ) १० भवभूते संव ५५ मय्यमस्ती (भमरु ३३) ३० भागीरथीनिस (कुमार ११५) कालिदास २३ १२ महतो सुवृत्त. भानु सकृयुक• (म शा.५) कालिदास २४ १८ महदाश्रयस. २७ १८ १४ मणिहारलता ३१ मत्तेभकुम्भ. ७ . बोधितोऽपि बहु २८ २ ६. ३८ ५ भद्र वर्णेभि ४ ४४ २८ भवतु विदित २ ५ ·१. . हिमान यदु० ३ . ४ ४ ४० २४ ८ सूचि य प्राप्तिस्थान आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण स्लोर हाजनस्य स० (पच ३५९) २१ य प्रीगयेर (भनु स २७९) (भनु नी ६८) ४ महाराज ! श्रीमन् ! (भोजप्र ८२) १५ ३३ | य नात शीत. (सु २११) या मीकि २१ १ य सुदरतद सस मृगाणा (शा ५ १५३६) ३ यच्च कामसुस (महामा १२६५०३) १ सातस्तणकर. (म १०१) २२ यजीव्यते क्षण. (पच १२४)(शा प १४८१) १७ पाता शत्रु पिता (चाणक्य १११) ६ २२ यांगुकाक्षेप० (कुमार ११४) काग्दिाग ३ मासम मास्ति ३४ | यामीयो जनो. पात्सर्यमुत्सार्य (मर्तृ स ८४) २७ ११ | यनानेके (भतृ स १७१) (भर्ने २४०) १५ जानव्याधिनिपी. (अमरु १५७) ३० यथा काष्ठ च (महामा १२ १३३८) मगवद्गीता १५ साधाता च मही. (भोजप्र ३८) १८ यथा सरश्चद. (मश्रु ११३) १२ का भूत्सजन. २१ २४ यथा गौर्दुह्यते (का नी ५८४) २४ ३ यात पान्था ។ २० यथा चित्त तथा (विक्रम २५०) पार्जारो लभते ५ यथा देशस्तथा ११ गर्तण्डमण्डल. २५ २० / यथा धेनुसहस्र० (महाभा )(पच २ १३०) १९ मेत्र प्रीतिरसा. (हि १२१४) २१ १ यथा वीज विना (महाभा १३३०१) .. मलिते मौनमा० २९ १८ | यथा यथास्या (शा प १२८५) २८ ५ यथा ह्यनुदवा २४ (कविता ६.) ३३ | यथा ह्यामिष. (म भा)(स्कान्द नागर १८५) ९ (रसगगाधर २५) २५ १७ यथा टेकेन चकेण (पव )(या १ ३५१) २० १३ (नैषध २३०) १५ १० । यदचेतनोऽपि (भर्तृ स ६५)(मर्नु नी ३५) १३ १३ (क्ता पतति २९ ४६(२) । यदमी दशति (गा प १४४ ) देवेश्वर [सफल कि | यदा किञ्चिज्ज्ञोऽह (भर्नु स ५) (भनु नी ८) ६ खेचन्द्रिका. (सफि ५३ ४६) २८ (अमरु ४०) ३. ३ यदि रामा यदि ( चा १७१६) १५ सिदार चियुर. ५. यदि सुविहिता (अमरु ) . (उद्गट १) १३ | यदि स्यामण्डले यदेतचन्द्रात (मोजा २३६) २५ गमीनसज० (भर्तृ सं ३२) (भर्तृ नी ६१) ५ (गा प १४०१) हर्ष व चोर ४ गा मृगै सर. (पच १३०५) २१ यदुर्गामवीं पिण्डो जल० (भर्तृ स ३०४) (भर्तृ वै ८८) ११ यद् धात्रा (भर्तृ स ५६ ) (भनु नी ४९) १९ (शा प ३८०) बाणम १२यद्यपि धनेन ३२ त्योर्विमेषि कि 2 (सु ३२९५) (शा प ४१७२) १८ यद्राभ्या पापम. ऋर (सध्या) हर्रगतो. १५ यजान्न प्रथमा. २२ न कालविल. २४ यन्मनीषिपदा. यमाश्रित्य न वि. (पच ११२) ४ कृत्वा सुकृत (पच १९३) २४ २८ यस्य नाति विवेक (महाभा २ १९४५) ७ पठति लिख० यस मानि वय (दि. ११९) पूरयन् की० (कुमार १८) कालिदास २३ (शा प ४१३) चाणक्य ६ पृष्ठ युधि (नैषध १२९७) २५ ३. यस वाकुहरे १४ ६ मेष्टाम प्राप्य तीन सानरत नवती नय. यता क्थम० १२ ४७ यदि प्रभुदार (ग्धे । मुस्तया २ २८ ८ २८ र्खध सुलभ खस्य पञ्च ८ २० यदेतनेत्राम्भ ( ४ त्यु शरीर १८ १ १४ य २१ २ ·२ ८१ ८ २ ८ ८ १८ २ ७० १८ १. लक्ष्मिी क्षमत ९ १२ रड्डापते सकु . येनाचलेन सर० ९ सस्कृत-मराठी-सुभापितकोश आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक यस्याश्चोरविकुर० राज्ये न हि सुख २४ यस्यास्ति वित्त (भर्तृ स ५१) (भर्तृ नी ४१) रात्रिर्गमिष्यति (भर्तृ स ७१२) ( प ११८१) १९ (शा प ३३३) ९ १.रानि रजनिश्रा यस्पास्ति सर्वन (भोजप्र. ७५) (हि) राधा पुनातु (कृष्ण वर्णा २२५) २२ या कुन्देन्दुतुपार. १ १५ | रामात्पर शूर. १९ यातम्याम्तमन- २३ २३ | रे कूप ! जीवना० (भामिनी अ ) जगन्नाथ ३ यामेव रानि रे चेत क्थयामि (भामिनी शा २) १ १९ यावत्खथमिद (भनुं स १९४) (भर्तृ वै ७३) १७ ११ | रे रे खला ! यावद्यावद्भवति ३५ रोलम्बो मधुप ३० यावन्येव पदानि (अमरु ४८) ३० १३ | रोहन्नौ प्रथम (अमरु १११) ३० या खमपनि (शा प ४७१) ९ युगपखगड. १४ युज्यते वेश्न २६ रक्ष्मीवन्तो न जा. युध ते पक्षिप. १५ (शा प १६१) विहण २ ये दीनेषु दया० (शा प २२८) ४ लजा कीर्तिर्जन. २५ १९ ३५ लजागुणौप० (भर्तृ स ३१८) १३ ये नाम कचिदि. (भवभूति) २ ५४ लजे!त्व मन २३ येवालभावान (विक्रम १२३) ६ ३४ येपो कामलकाव्य. (प्र राघव ११०) ६५लब्ध जन्म सह (शा प ७५९) १९ ३२ येषां न विद्या (भर्तृ स ६९७) (भर्तृ वै १३) ६ १२ लब्धोत्साहो नीच (शा प ३५) रविगुप्त ये सन्ता वसुधा. (के म पा ओक) १८ २४ | लभेत सिकतासु (भर्तृ नी ५) (भर्तृ स ३१९) यो न ददानि (शा प ३८७) ९ ३३ ललाटे कस्तूरी यो न पिता (वैदिक) १ लक्षालक्ष्म (अमरु ६०) ३० योन सचरते लालचालन (भर्तृ स ५७) १४ यो नामरेनच (पच १११) १७ २५ लाडूलविक्षेप (कुमार १ १३) २३ १० यो व शिवतमो (ऋसध्या) १ लिम्पतीव तमो० ( प ३६०३) विक्रमादित्य मिष्ठ यौवन जरया (सु ३१४३) २६ २२ (मृच्छ १३४) २३ २६ गौवनं धनसंपत्ति (हिप १०) २४ १२ लीलालुण्ठित (भामिनी प्रा .) २ र रोके कलहमप० (कुन ९०) २८ २२ रक्षति पगा (शा प ४७२) आणक्य १२ ६ रोमाविष्टो नरो रतसिन्नतरी (सा प ३७४५) शाधर २९ ५९ रोभेन बुद्धिश्चलति (दि १ १४२) २६ १० रत्नावर कुठते (नीतिप्र १) १६ घ रनर्मदाह (म स ५२) (भनु नी ८.) १३ वक्त चन्द्रविड. (मर्तृ मृ५)( मर्नु स ९.) २७ रपकचर (भो : १६९)(शा प ५.३) ४ ४३ / वक्त्र पूर्णशशी (प्र २५)शे ३७३८ ३९ वाक्यमा स्वरन देज २० वन पापमही. (भामिनी का ८) जगनाथ रास्वनि वनदपि को. (उत्तररा २१५) भवभूति राजन् दुधुश (म से ५८) (भनु नी ४६) २४ (अमर) २९ য়া না (पर १३७०) २४ यदन प्रसाद १७लना पुष्पवती ३ ८ १० ७ ८ ४ ३ रररपि न दह. १८ ६ ४ २ वदनम्मल पागो ४ ·६ १८ यदे मातरम् १ ०४ ८ ८ ९ १९ १. २ ५ सूचि व प्राप्तिस्थान २६९ आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण र आद्याक्षरे प्राप्तिम्यान মতাে মা? वदनाच बहि. २३ | विये! हृयतरा. वनेचराणा वी. (बुमार ११०) कालिदास ०३ विद्राविते शत्रु वनेपु वनदेवता ३२ विद्वजनमभा (भान दमठ बरीमचद्र) ११ विद्वत्त्व व नृप. (म ३४०६) वय प्रात (शा प ३३४४ ) कुमारदास २८ विद्वानगिया. (गजब ८४) वयोवृद्धास्तपो० विद्वानेव विजा. (शा प ३३४) चाणक्य ९ (बुर ५१) वरं कदममेव विधाय वैर (शिशु ? ..) वरं दरिद्र श्रुति विधाय सा मह. (स ३४४०) (भामिनी ३१) वरं दारिद्यमन्या० विधी विद्धन (शा प १४४१) १० १४ जिना यवीर (म ५३) १३ वर पभच्छेद (भर्तृ ३२१) भर्तृ नी ३६) विपक्षमसिली. (शिशु घर पातदुग० (भतृ स ३२०) (भर्तृ नी १४) ८ विपत्ती किं विधा. वर वन व्याघ्र (नीति र १५) विपदि धैर्यः (भतृ नी ६३) (भर्तृ H १४) ४ वरमहिमुखे (शा प २५५) ५७ | पिपुलहृदया. (भो प्र९७)(शा ५ १४९). वर्ननीयो मति. (शा प ३६५) २४ विप्रियमप्याक० घमु यच्छतु वा (जगनाथ) ६३ | विरम विरसा (भर्तृ नी १३) (भनु म ३२७) ११ वहति भुवन० (भो प्र.०७) (भर्नु नी ३५) ४ १३ | विरलपिरली. (शा ५ ३७१८) मोजकविवर्ग २३ वहति विपधरान् (भामिनी ) नगन्नाथ ५ ४७ | विरहविषम (शा प ३५७०)(अम ६५) ३० ३४ वहेदमित्र स्वधे० (महाभा १२५२६४) व्यास २४ ४६ विण्वती पुर० वाश्चधु भोर १५ विशायान्ता गता व गुच्चारोत्सव ४१ विवाभिरामगुण. (गनाय) ३ वाग्वादधार्थ २१ ४ विवामित्रपरा० (भर्तृ स ३३०) (१ ६.) .. वाल्माधुर्यात् विष्णोरागमन (शा प १४२७) १६ वाय तस्मै सह. (शाप ४५६) ३० विहाय पौरप ३. वीक्ष्य वक्षति (जगन्नाय) ३. वाडा सजन० (भर्नु स ४३) (भनु नी ६२) ४ वाणी ममैव वृक्ष क्षाणफल (मप्त रल ४)( प १५४३) ०१ वेणी श्यामभुजङ्गा ६ वातान्तदीपक. वेग्यानामिव विद्या. वासनावागुराग वैद्या वदति वासरगम्यमा वैरिगा न हि वासधर्म विभू० पतिपति पदा. (मारवी १२७) मवमान विकृति नैव (शा प ३३) २१ व्यथयतितरी (गा प ४९१) ४ ध्यादीण चटेन (मर्नु ८६ २८ विचरन्ति विला. (साद १०८०) व्याल बालमृगाल० (मर्नु स ६७)नी ६ ५ (भो प १७०) व्यासादीन् कवि. (श २०५)(म २३८५) (स २२७८) व्योमनि वास (भामिनी प्रा ९३) नगमाय (शा प ४१४) व्योमकान्तविहा. (मनु म ०५८) १० (जगन्नाथ) तत्वध (शा प १५०३) चारक्य विद्या नाधिगता (भर्तृ स १७५)(भर्तृ वै ४५)११ ३द्रन्ति ते मूर (किरात १ ३.) विद्या नाम मर• (मर्तृ नी ..) (भर्तृ स.)६ १४ ( प १४०३) मारवि ४ विद्या विवादाय (गुण रन .) ३६ । प्रान्ति न निवन. १७ २ ११ ९ २ १९ १२ २ १ २ . ४८ २ १५ २२ ६ ४ २४ १० १८ ४० ७८ विगृहीत पदा० ४८ ४० विजेतव्या लका . ४ . ४ वितरति गुरु १ ६ विदुषों वदनात् ४ २. न ४ ·०७० सस्कृत-मराठी-सुभापितकोश प्रकरण श्लोक ८ १ सखि दशनक्षत. १० १२ शम्भु श्वेतार्क० २२ ४ ८८ ६. सत्पूरुष खलु ३१ १ २८ ३२ ६ सदशजात आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान स एव धयो १३ शक्यो वारयितु (भर्तृ स ७५९)(नी ११) स किसखा (किरात १५) २४ शतेषु जायते १५ १ सकृजल्पन्ति (वे ३४) २४ शनै शनैश्च (पच १ २३८) २४ ४ शब्दशास्त्रमन. २ सखे साहजिक शमयति गजान् (विक्रमो ५ १८) कालिदास १३ २२ | सख्यस्तानि वचासि (अमरु) ३० ५२ | सन माङ्गण० (सदुक्ति०) (शा प १२२५) मयूर २५ शम्भु स्वयम्भु. (भर्तृ शु १) २९ सङ्ग्रामे सुभटे. ३ (भो प्र १५१) २ शशिना च निशा सजीवित रोग (के म पो ओक) १८ शशी दिवस (भर्तृ स १०) सजनस्य हृदय (शा प १५३०)(नी ५६) १९ सत्काव्यमाखाद्य (वि के छ) २ शस्त्रैर्हतास्तु चाणक्य ६ (भामिनी प्रा. ३) ४ शान्ते मामथस (भर्तृ स ७६२)(शा प ३७०३)२९ सत्य सति गृहे (शृ ति १७) २ सयमेव गदित शाखाण्यधीत्या. (हि १ १५१) सत्यान्ता च (मर्तृ नी ४७ ) (हि २ १८३) २४ शास्रोपस्कृत. (भर्तृ• स १३)(नी १५) ६ शिरसि निहितोऽपि सत्सगात् भवति (शा प ३२८)( चा १२ १) २१ (शा १ ३६९) ५ सदूषणाऽपि नल च.१११) २ शिला बाला जाता सद्भिस्तु लीलया शिशु शिष्या वा भवभूति ३ शीताशुर्मुख. (रना ३ ११) २९ सन्त वय प्रका० शुद्ध स एव (सु २७३) ४ ३५ | सन्तप्तायसि (भर्तृ स ३३) (शा प ३३०) २१ शुन पुच्छमिव (चा ७ १५ । स तु नाम भुव. शर त्यजामि (सु ३४७८) १२ ३ / सन्त्यन्येऽपि बृह. (भर्तृ नी ३४ भर्तृ स ५३) १३ श्याम सित च (भामिनी प्रा ७६) २८ ११] सन्दष्टाऽधर० (अमरु ३६) २९ श्रीवर्धनवरो १६ । समागें ताव० (शा ५ ३३००) धर्मकीर्ति २८ श्रुतिमात्रेण शब्दा. २ २१ सप्तर्षिहस्ताव. (कुमार ११६) २३ श्रुतिलङ्गकृत. २८ १२ समये पयोधरा. श्रुतिशतमपि (भामिनी शृं ३१) २९ ४९ ! समानी व आकूति (वैदिक) १ (अमरु ५९) ३० ६ समारंभा भग्ना (भर्तृ स ७८१) २६ श्रुत्वा सुदूरात् १७ / सम्पत्सु महता (भर्तृ नी ६६) (भर्तृ स ३३५) ४ श्रेयश प्रेयश्च सम्पदा सुस्थित (शिशु २ ३२)शा ५४६१) श्रोत्र श्रुतेनैव (भर्तृ से ५४) भर्तृ नी ७१ ३ सम्पदि यस्य न (पच २१८.) १३ शिष्ट कण्ठे किमिति (अमरु ५८) २९ ४१ सम्प्राप्तमवमान (रामा ) १३ श्लोकस्तु लोकतो २ सम्यगनिष्पन्न (के डॉ श्रीखंडे) सरलयो किल २१ शुरगृहनिवास सरसाऽपि कवे. १४ सरसा सालकारा स सरस्वतीमातु (सु १७०) मखक २ सवर्धितोऽपि पयमा (स पाठो ४८) ५ ३६ / सरस्वती स्थिता (शा प १२१८) संसारकटु वक्षस्प अमृतदत्त (सु २४४३) २५ ४ ७३ १ २८ ६ श्रुत्वा नामापि ३४ २३ १८ ३५ ८ २८ ८४ २ श्लोका सुरत्त. २ १२ ३२ २ २ २ ·२१ १९ २ सर्वज्ञोऽपि बहु १९ ४५ सर्वेक्षयान्ता १ ९ १४ २४ सस्यानि खयम् सहते शरशत० १४ २५ २८ १० २० २२ साधूनां दर्शन सूचि व प्राप्तिस्थान. २७१ आद्याक्षरें प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक । आद्याक्षरें प्राप्तिस्यान प्रकरण सोक सर्गस्थितिप्रया (कै. म. पा. ओक) १७ ३० सूचीमानविमेद. सर्पदुर्जनयो (भर्तृ. सं. ७४४) ५ ८ सूतो वा सूतपुत्रो २० सर्वकर्माणि २२ सृजति तावद० (मनु.नी. ९२) शा.प. ४००० १८ सेयं सीवुमयी सर्वदा सर्वदो० (भो.प्र.३१३) (शा.प. १२२१) २५ १ | सेवाहं प्रमा (अमरु ८९) २९ (महाभा. ११.४८) २५ | सौहार्दवर्णलेषा ។ सर्वेऽत्र सुखिनः (वैदिक) ३६ स्खलन्ती स्वलोकात् (गंगालहरी) ३ सर्वोपमाद्रव्य. (कुमार १.४९) २५ सनीडा दयिता स्तनयुगमथु० (मु २४८२) भवाण (ओ २०) २५ १८ (का.प्र.५.३२१) २२ स्तोकेनोन्नति० (पंच.११६१)(शा प. ३७३) ५ स्त्रीरूपं मोहक (शा. प. ४१९२)(योगरसायन) ९ २८ १ स्थिरत्वमचिर. सहनकरपूर. २८ स हि गगनविहारी निग्धमालप (दि. १.२१) १९ सा गता शुभमयी स्निग्धेन्द्रोपल. सा दृष्टा येन (स.१२५४)(शा.प.३३६८) प्रभाकर २५ स्पृशन्नपि गज़ो (२७५३) (शा. प. १४४७) ५ २२ साधुरेवार्थिभिः (शा.प.३९९) (मनु.सं. ७२) ११ स्पृहयति भुज. ३१ (भर्तृ. स. ३४६) १३ स्फटिफमरकन. (शा.प ११०) २२ (शुक. ६८१) २१ ३१ सा रम्या नगरी (मनु. वे. ३९) १८ स्फुरसि वाहुलते (शा.प. १५७३) ३० साहजिकरूप स्मर-रस-नदी. (अमरु.) २९ ३४ साहित्यसंगीत. (भर्तृ.स. १९६; नी. १२) २ स्मितं किंचिके (भर्तृ.स. ९३; शं. ६) २७ साहादं वचनं (अमरु) ३० स्मितेन भावेन सिंहः शिशुरपि (शा. प. २८३ ) (भ. सं. स्वकीयं हृदयं (पुष. १२०) २८ स्वदेशजातस्य ३ २३ ७५, नी. ३०) १३ ५५ (अ. शा. ५.४) ३ स्वभावकठिन० (शा.प. ३६५)(कविता.११) ५ २१ सीदन्ति सन्तो. म्बल्यं स्नायुवमा० (भ.नी. ३०)(भर्तृ स. ३५०)१३ मुक्न न कृतं मुसाथी वा स्यजे. १६ | खस्वव्यापृति. (भामिनी. प्रा. ५६) १९ मुजनो न याति (शा. प. ३५७७) (भर्तृ.नी. ६२) ४ ६६ खायत्तमेरान्त- (भर्तृ. नी..) ६ मुधाधान: कान्ति. वैद्यनाथ २२ (भामिनी. प्रा. १६) १ (शा. प. ३३०५) खेदस्ते क्षमी. (शा. प. १०४) २२ (भर्तृ. . १०४) २८ ३१ | खेदाम्बुसान्द्र (भामिनी. ऐ.३) २७ सुप्तोऽयं सखि. (अमरु. ३५) २९ मुप्रसन्नवद. सुभाषितमय• (भा.प. १४१)(पंच. २.१३४) २ हठादारष्टाना (भो.प्र. २४८) २ मुभाषितरता. (शा.प. १५६) २ १० हतो या प्राप्यसि (भगवद्गीता) १३ सुभाषितेन गीतेन ११ हत्वा लोचन विशिः मुमध्ये | वाग्भो ३५/ हानि रुचि (अमरु.) १९ गरतरिती (शा.प्र. ३५०७)(अमरु.) २१ ४८ पादाहनिः मुलमाः पुरुषा (भो. प.५७)(शा. प. १३६०) २४ २१ र्तुर्याति न (शा.प. २.३)(भर्तृ. नी. १६) २ १३ २ २७ २४ ४२ ४८ ११ सिध्यन्ति कर्मम १९ ४. १ २७ / खस्यस्तु ते निर्ग २८ १८ | सार्थ धनानि मुधामयोऽपि क्षय ३० १९ ८ १० ·२७२ सस्कृत-मराठी-सुभापितकोश ९ १२ ४२ आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक | आद्याक्षरे प्राप्तिस्थान प्रकरण श्लोक हस्ताम्भोजे बदन. ३६ | हिंसाशून्यमयन्न (भर्तृ स ३५२) १५ १२ हस्ती वन्य स्फटिक. (शा प १२५०) हृदय कौस्तुभो (शा प ११९) (व चा ११३) ६ ३ हृदयानि सता० (शा प २३४) तथागते द्रसिंह ४ ३० ३८ हृदि लज्जोदरे हार। जलाईवसन (अमरु ९८) २९ ११/ हे दारिद्य। (शा प ४०२) हारोऽय हरिणाक्षी. (साहित्य कौ ११८) २८ ४४ | हमाम्भोरह. (भर्तृ स ८२३) कालिदास ? हालाहल खल (भामिनी प्रा ९० ३७ । हे राजानस्य. (सु १६७) बिहण २ २० । हे हेरम्ब ! किमम्बर २२ हस्ती स्थूलतर हारावशेषा ननु ११ ५ १५ हालाहल नैव ९ अल स- अशा : गीत % सूचीतल्या संक्षिप्त ग्रंथनांवाचे खुलासे व ग्रंथकर्त्यांचे नांग अनर्घ रा = अनर्घराघवम् (मुरारि - ९ वे शतक) किरात = किरातार्जुनीयम् (भारवि इ स ५५०) अमरु = अमरुशतकम् (अमरुक - ८ वे शतक) कुट्टनीमत = कुट्टनीमतम् (दामोदरगुप्त इ स ७७९ ते ८१२, अरसी = अरसीठकुर (अरिसिंह ! १३ वे शतक) कुमार = कुमारसभवम् ( क लिदास)(१ ले ५ वे शतक) अल कौ = अलकारकौस्तुभ (विश्वेश्वरपडित - १८ वे शतक) | कुव = कुवल्यान'द (अप्पया दीक्षित) (१६ वे शतक) अलकारसर्वखम् ( राजानक इ स ११५०) कृष्ण कर्णा = कृष्णकर्णामृतम् (लीलाशुक बिल्वमगल) अभिज्ञानशाकुतलम् (कालिदास) (१ लें ते ५वे शतक) (०१ वे शतक) अष्ट रत्न = अष्टरत्नम् खण्डप्र = सण्डप्रशस्तिकाव्यम् (हनुमत्कवि) आनद (देवीश ) = देवीशतकम् (आनन्दवर्धन ९वे शतक) | गरुड = गरुडपुराणम् आसी प्र = आसीनगरप्राकारप्रशस्ति गीतगोविन्दम् किवा अष्टपदी उत्तर रा = उत्तररामचरितम् (भवभूति ८ वे शतक) (जयदेवमिन १२ वे शतक) औचित्य औचित्यविचारचर्चा (क्षेमेन्द्र ११ वे शतक) गुण = गुणर नम् (भवभूति ) गोभट्ट = गोभ? किवा गोपभट्ट कथार्ण = क्थार्णव (शिवदास) घटखर्परकाव्यम् (घटसर्पर) कथास = क्थासरित्सागर (सोमदेव इ स १०२८-१०६३) चाणक्य - चाणक्यनीतिसार (चाणक्य) कवि क%3D कविण्ठाभरणम् (क्षेमेन्द्र)(११वें शतक) चातका - चातकाष्टकम् कविता : कवितामृतकूप वा नी - (लघु) चाणक्यशतकम् ( चाणक्य) कवीन्द्र क्वीन्द्रकण्ठाभरणम् (विश्वेश्वरपडित)(१८ वें शतक) | चोर प = चोरपचाशिका (बिहण इ स १०७६ ते ११२७) का द = काव्यादर्श (दण्डिन्-७ वे शतक) छलित = छलितरामनाटकम् का नीति = कामन्दकोयनीति (इ स ७००) ज्योतिस्तत्त्व (रघुनदन भट्टाचार्य १५ वे शतक) का प्र = काव्यप्रकाश (मम्मट व अट १०५० त ११०० ) | दपती = दपतीशिक्षा (नीलरतनशर्मा इ स १८४३) काव्यप्र = काव्यप्रदीप (गोविंदभट्ट १५ वें शतक ) दर्प द =दर्पदलनम् (क्षेमेद्र) (११ वे शतक) काव्याल सू. = काव्यालकार (खट इ स ८५०) दशरू : दशरूपकम् (धनजय इ स ९४४) काव्याल = काव्यालझारसूत्राणि दशकु = दशकुमारचरितम् (दण्डिन्) (वामन इ स ७७९ ते ८१३) | द क श = दृष्टांतकलिकाशतम् (कुसुमदेव ) (१० वें शतक) काभीख - काशीखड (स्कन्दपुरागांतून) धनजय = धनजयविषयच्यायोग (काञ्चन) (ये शतक) घटस - ·सूचींतल्या सक्षिप्त ग्रंथनामाचे खुलासे व प्रथकाचे नाव व अदाजे काल २७३ पच - पार्वती प - - धर्मवि धर्मविवेक (हलायुध इ स १००० ते ११००) मालती = मालतीमाधव (भवभूति)(७ वे शतर) धूर्तस = धूर्तसमागम (ज्योतिरीश्वर १४ वें शतक) मालवि -मालविकाग्निमित्रम् (कालिदाम) ध्वया = ध्वन्यालोक (आनन्दवर्धन) । मुकुद = मुकुदमाग (कुर शेखर)(९ व गतक) नयरत्नस्तोत्रम् मुद्रा रा = मुद्राराक्षसम् (विशाखदत्त एवं शतक) नल च = नल्चम्पू किंवा दमयन्तीक्या (निविक्रमभट) मृच्छ = मृच्छकटिकम् (शूद्रक) नव साहसा = नवमासाङ्कचरितम् ( पद्मगुप्त इ स १००५) मेघ = मेघदूतम् (कालिदास) नागा = नागानन्दम् ( हर्षवर्धन ७ वे शतक) मोहमुद्ग = मोहमुद्गरम् (शकराचार्य) नीतित = नीतितरग (विश्ववरदत्त) याज्ञ = याज्ञवल्क्यस्मृति (याज्ञवल्क्यमुनि) नीतिस = नीतिसकल्प योगयाना = (वराहमिहिर ) (६ व शतक) नीतिप्र = नीतिप्रदीप (वेतालभट्ट) योग वा = योगवामिष्ठ नेप = नेपधीयचरितम् (श्रीहर्ष १५वे शतक) रघु रघुवशम् (माल्दिास) परल पचरत्नस्तोत्रम् रला = रत्नावलि (हर्षवर्धन) पचतंत्र (विष्णुशर्मा) रामा = रामायणम् (वाल्मीकि) पद्यवेणी (वेणीदत्त) रसग = रसगगाधर (जगन्नाथपडित १५ वं शतक) पद्यस = पयसप्रह' (कविम) रा त - राजतरगिणी (करण) (१२ व शतक) - पार्वतीपरिणयम् (वामनभट) (१५ वे शतक) | राधावि = राधवविलासकाव्यम् (विश्वनाथ कविराज) पुष्प मा - पुष्पमाराकाव्यम् (चद्रशेखर) (१४ वे शतक) रामरक्षा (वाल्मीकि) पूर्वचाना = पूर्वचातकाप्टकम् वराह- वराहपुराण प्रयो प्रबो चन्द्रोदयम् (कृष्ण मिश्र ११ वे शतक) वानरा = वानराष्टकम् प्रभ = प्रसगाभरणम् | वानर्य = वानर्यष्टकम् प्ररा = प्रसन्नराघवम् (जयदेव)(१३ वे शतक) वायु पु = वायुपुराणम् याल रा = बालरामायणम् (राजशेखर १० वें शतक) विक्रम %3 : विक्रमचरितम् (लेखारमा) वृह नी - बृहस्पतिनीतिसार (गरुडपुराण) विक्रम उ = विक्रमोर्वशीयम् (कालिदास) ब्रह्माण्ड = ब्रह्माण्डपुराणम् विक्रमाङ्क = विक्रमादेवचरितम् (विहण) भट्टि = भट्टिकाव्यम् (भटि -७शतक) विदग्ध मु = विदग्धमुखमण्डनम् (धमदाम) भर्नु नी = भर्तृहरिनीतिशतकम् विष्णु पु = विष्णुपुराणम् भर्न वे = भर्तृ रिवैराग्यशतकम् भर्तृहरि ८ वे शतक | यू चा = वृद्धचाणक्यशतकम् भर्तृहरिशृंगारशतकम् वे = वताळपचविंशतिका भतृ स = भर्तृहरिमुभाषितसंग्रह वे 1 = वेणीसंहारम् (भट्टनारायण) (८ व शतक) भला = भारदातकम् (भट इ स ८८३ ते ९०२) शशि व = शशिवश (क्षेमेद्र) भविष्यपुराणम् शांश : शौतिशतरम् (शिहण) (१२ वे शतक) भाग = भागवतपुराणम् शाधरपद्धति (शार्ङ्गधर - इ स १३६३) भामिनी = भामिनीविलास (जगन्नाथपडित १७ व शतक) शिशु = शिशुपालवधम् (माघ - ७३ शतक) भाष = भावशतकम् (भावमिथ) शुक - शुकमप्तति भो प्र = भोजप्रबन्ध (याळ १६ वं शतक) 7 = शृगारतिलसम् (मह) (९वंत १० वे शतक) भ्रमरा = भ्रमराटकम् शौनकी नी = शौनकीयनातिसार (गडपुराण) मनु 3 मनुस्मृति (मनु) धीकठ च 3 श्रीकठचरितम् मधीच महावीरचरितम् (भवभूति) (७ वं शतक) (मसक इ स ११३५ त ४६) महा ना = महानाटकम् (मत्तवि) (१ वे शतर) स पा = सस्कृतपाठोपकारकतत्त्वबोधिनी महा भा = महाभारतम् सरस्वतीकण्ठाभरणम् (भोनइ स १००५ते १०५५) समा०३५ भर्तृ ऋ = भविय- सक- ·२७४ संस्कृत-मराठी-सुभापितकोश सप्त रल 3 सप्तरत्नम् सहृदया = सहृदयानन्दम् साहि को साहित्यकौमुदी (बलदेव) सा द = साहिलदर्पणम् (कृष्णानद )(१७ शतक) साधनपञ्चकम् (शकराचार्य) सुभाषितावलि (वल्लभदेव इ स ११६०) सुवृत्ततिलकम् (क्षेमेन्द्र) सुथु = सुश्रुतसहिता सूकि० = चिमुकाबलि (जहण) सूर्य श = सूर्यशतकम् (मयूर वें शतक) स्कान्द = स्वान्दपुराणम् हनु ना = हनुमन्नाटकम् (हनुमत्कवि) हरवि = हरविजय (रत्नाकर - ११ व शतक) हरिव = हरिवशम् हि = हितोपदेश (नारायणशर्मा) (१० ते १४ वे शतक) परिशिष्ट ३. एकविसान्या प्रकरणापर्यंतच्या मूळ संस्कृत श्लोकांची वृत्तनामें- प्रकरण पहिले.-(१) वैदिक, (२) वैदिक, ( ३ ) अनुष्टुम् , ( ४ ) वैदिक, (५) वैदिक, (६) वैदिक, (७) वैदिक, (4) वैदिक, (९) वैदिक, (१०) वैदेक, (११) राष्ट्रगीत (१२) मालिनी, (१३) अनुष्टुम् , (१४ ) अनुष्टुभ्, (१५) शार्दूलविक्रीडित, (१६ ) उपजाति, (१७) शार्दूलविक्रीडित, (१८) शार्दूलविक्रीडित, (१९) शार्दूलविकाडित, (२०) उपजाति, (२१) शार्दूलविक्रोडिन, (२२) शार्दूलविक्रीडित, ( २३) आर्या, (२४) मालिनी, (२५) अनुष्टुम्, (२६) वसततिलका, (२७) वैतालीय छंद, (२८) रथोद्धता, (२९) वसततिलका, (३०) अनुष्टुम् , (३१) वैदिक, (३२) वैदिक, (३३) वैदिक, (३४) अनुष्टुभ् (वैदिक) (३५) अनुष्टुम्, (३६) अनुष्टुम् , (३५) अनुष्टुम् , (३८) वैदिक, (३९) अनुष्टुम् , (४०) भुजगप्रयातसदृश, (४१) अनुष्टुम् , (४२) मालिनी, (४३) अनुष्टुम् , (४४) मराठी ओपी प्रकरण दुसरें:-(१) अनुष्टुभ् , (२) अनुष्टुम् , (३) अनुष्टुम् , (४) अनुष्टुम् , (५) वसततिलका, (६) अनुष्टुम् , (५) अनुष्टुम् , (८) अनुष्टुम् , (९) अनुष्टुभ् , (१० ) अनुष्टुभ् , (११) अनुष्टुभ् , (१२) आर्या (१३) शार्दूलविक्रीडित, (१४) रथोद्धता, (१५) शार्दूलविक्रीडिन, (१६ ) शालिनी, (१७) आर्या, (१८) वसततिलका, (१९) आर्या, (२०) अनुष्टुम् , (२१) अनुष्टुम् , (२२) वसंततिलका, (२३) अनुष्टुभ् , (२४) अनुष्टुम् (२५) आर्या (२६) शार्दूलविक्रीडिन, (२५) अनुष्टुम् , (२८ ) शार्दूलविकी डत, (२९) अनुष्टुभ् , (३०) अनुष्टुभ् , (३१) आर्या (३२) अनुष्टुम् , (३३) अनुष्टुभ् , (३४) अनुष्टुभ् , (३५) अनुष्टुम् , (३६) आर्या, (३७) अनुष्टुम् , (३८) आर्या, (३९) शिखरिणी (५०) शार्दूलविक्रीडित, (४१) शार्दूलविक्रीडित, (४२) शार्दूलविकीडित, (४३) अनुष्टुम् , (४४) उपजाति, (४५) दुतविलचित, (४६) आर्या, (४७) आर्या, (४८) द्रुतविलचित. (४५) शिखरिणी, (५०) अनुष्टुम् , (५१) बसततिलका, (५२) शिखरिणी, (५३) उपजाति, (५४) वस्ततिलका, (५५) आर्या, (५६) शिखरिणी, (५७) शिखरिणी, (५८) शिखरिणी, (५९) वसततिलका (१०) शिखरिणी (६१) शिखरिणी (६२) वसततिलका (६३) माल्यभारा,(६४) अनुष्टुम् , (६. ) शार्दूलविक्रीडित, (६६) आर्या, (६७) शार्दूलविक्रीडित, (६८) मदाक्रान्ता, (६९) वसततिलका, (७०) वसततिलका, (७१) शार्दूलविक्रीडित, (७२) इवना (१) उपजाति, ७४) (७५) शार्दूलविक्रीडित, (७६) आर्या (७७)पृथ्वी, (७८) शिखरिणी, (५९) शार्दूलविक्रीडित, (८०) शार्दूलविक्री डित, (८१) मन्दाक्रान्ता, (८२) उपनाति, (८३) उपनाति, (८४) अनुष्टुम् , (८५) उपजाति, (८६) रथोद्धता, (८७) वशम्य, (८८) उपजाति, (८९) शार्दूलविक्रीडित प्रकरण तिसरें.--(१) उपजाति, (२) वसततिलका, (३) अनुष्टुभ् , (४) वसततिलका, (५) मालिनी (६) शिखरिणी, (७) वसतात का, (८) अनुष्टुम् , (२) उपजाति, (१०) अनुष्टुभ् , (११) शिखरिणी, (१२) अनुष्टुम् , (१३) माल्यभारा,(१४) आर्या, (१५) आर्या, (१६) अनुष्टुम् , ( १७) उपजाति, (१८) अनुष्टुम्, (15) ·परिशिष्ट तिसरें. २७५ आर्या, ( २० ) अनुष्टुभ् , (२१) वसततिलका, ( २३ ) उपजाति, (३) उपेंद्रवज्रा, (२४) अनुष्टुम् , (... ) अनष्टुम् , (२६) अनुष्टुम् , (२७) शार्दूलविक्रीडित, (२८) उपजाति, (२९) अनुष्टुभ् , (३०) शिपरिणी प्रकरण चौथे --(१) अनुष्टम् , (२) मन्दाक्रान्ता, (३) हार्दूलविक्रीडित, (४) मारिनी, (५) माग्निी, (६) अनुष्टुम् , (७) शिखरिणी, (८) शिपरिणी, (९) उपजाति, (१०) मारिनी, (११) शार्दविक्रीडित, (१०) अनुष्टुम् , (१३) हरिणी, (१४) शिखरिणी, (१५) वसततिरका, (१६) साधरा, (१७) आर्या, ( १८ ) अनुष्टभ , (१९) शार्दूलविक्रीडित, (२०) शिखरिणी, (२१) वशस्थ, (२२) अनुष्टुभ् , (२३) वाम्य, (२४) वसननिरका (२५) आर्या, (२६) पृथ्वी, (२७) वसततिलका, (२८) शार्दूलविक्रीडित, (२९) वसततिल्का, (३० ) म्यागता, (३१) वसततिला, (३२) आर्या, (३३) अनुष्टुभ् , (३४) आर्या, (३५) वसनतिला, (३६) उपजाति, (३५) अनुष्टुम् , (३८) अनुष्टुभ् , (३९) आर्या, (४०) अनुष्टुभ् (४१) शिखरिणी (४२) अनुष्टुभ् , (४३) शिखरिणी (४४) अनुष्टुम् (४५) आयी, (४६) शिखरिणी ( ४७) उपजाति, (४८) अनुष्टुभ्, (४९) आर्या, (५०) वसनतिल्का (५१) अनुष्टुम् , (५०) अनुष्टुम् , (५३) उपजाति, (५४ ) वशस्थ, (५५) उपनाति, (५६) शार्दूलविक्रीडित (५७) रयोदता, (५८) शिखरिणी, (५९) आर्या, (६०) मालिनी (६१) अनुष्टुभ् , (६२) उपजाति (६३) अनुष्टुभ् , (६४) आर्या, (६५) शिखरिगी, (६६) आर्या, (६५) आर्या, (६८) वैतालीय छद, (६९) रयोद्धता, (७०) उपजाति, (७१) शार्दूलविक्रीडित, (७२) अनुष्टुभ् (५३) अनुष्टुम् , (७४) अनुष्टुम् , (७५) वसततिलका, (७६) वसततिलका (७७) आर्या, (७८) आर्या, (७९) शिखरिणी, प्रकरण पांचवें-(१) अनुष्टुभ् , (२) पुष्पिताप्रा, (३) आर्या, (४) वसततिलका, (५) अनुष्टुम् , (६) वसततिला (७) वसततिलका, (८) अनुष्टुभ् , (९) अनुष्टुभ् , (१०) शार्दूलविक्रीडित, (११) अनष्टुम् (१२) अनुष्टम् , (१३) हरिणी, (१४) आर्या, (१५) आर्या, (१६) माल्यभारा, (१५) अनुष्टुम् , (१८ ) अनुष्टुभ् , (१९) शार्दूलविक्रीडित, (२०) अनुष्टुभ् , (२१) माल्यभारा, (२२) अनुष्टुभ् (२३) शार्दूलविक्रीडित (२४) अनुष्टुभ् (२५) शार्दूलविक्रीडित (२६) अनुष्टुम् (२७) आर्या (२८) शार्दूलविक्रीडित (२९) अनुष्टुभ् (३०) दुनविपरित (३१) शार्दूलविक्रीडित (३२) अनुष्टुम् (३३) रयोद्धता (३४) वसततिलम (३५) अनुष्टुभ् (३६) यसततिलका (३५) वसततिलका (३८) आर्या (३९) आर्या (४०) आर्या (४१) शिखरिणी (४२) आर्या (४३) वसततिलका (४४) मारिनी (४५) वसततिलका (४६) आयां (४७) पुष्पिताप्रा (४८) आर्या (४९) मालिनी (५०) अनुष्टुभ् (५१) अनुष्टुभ् (५२) अनुष्टुभ् (५३) अनुष्टुभ् (५४) अनुष्टुम् (५५) अनुष्टुभ् (५६) शार्दरवितीहित (५७) हरिणी (५८) शार्दूलविक्रीडित प्रकरण सहा--(१) यशस्थ (२) अनुष्टुभ (३) शार्दूलविक्रीडित (४) अनुष्टुभ् (५) अनुष्टुभ् (६) वसततिरका (७) आर्या (4) अनुष्टुभ् (९) अनुष्टुभ् (१०) वसततिलका (११) अनुष्टुभ् (१२) उपनाति (३) शार्दूलविक्रीहित (१४) शार्दूलविक्रीडित (१५) अनुष्टुभ् (१६) अनुष्टुम् (१७) उपजाति (१८) अनुष्टुम् (१९) अनुष्टुम् (२०) शार्दूलविक्रीडित (२१) अग्धरा (२२) अनुष्टुम् (२३) अनुष्टुभ् (२४) उपजाति (२५) आर्या (२६) हरिणी (२७) शिखरिणी (२८) उपजाति (२९) अनुष्टुम् (३०) अनुएम् (३१) शार्दूलविक्रीडित (३२) शार्दूल विक्रीडित (३३) शार्दूलविनीडित (३४) इद्रवज्ञा प्रकरण सातवें-(१) मालिनी (२) अनुष्टुभ् (३) अनुष्टुभ् (४) अनुष्टुभ् (५) मालिनी (६) अनुष्टम् (७) पुष्पिताप्रा (८) उपजाति (९) उपजाति (१०) अनुष्टम् (११) अनुष्टुम् (१२) उपनाति (१३) अनुष्ठम् (१४) अनुष्टुभ् (१५) अनुष्टुभ् (१६) अनष्टुम् (१७) अनुष्टुभ् (१८) अनुष्टुभ् (१९) उपजाति (२०) अनुष्टुभ (२१) अनुष्ठम् प्रकरण माटमें-(8) शार्दूलविक्रीडित (२) पृथ्वी (३) अनुष्टुम् (४) अनुष्टुम् (५) अनुष्टुभ् (६) पृथ्वी (५) अनुष्टुम् (८) अनुष्टुम् (९) वशस्थ (१०) पृथ्वी (११) उपजाति (0) इद्रवन्ना (१३) शाईन विक्रीडित (१४) उपजाति (१५) अनुष्टुम् (१६) अनुष्टुभ् (१७) वैदिक (उपजातिसदृश) ·परिशिष्ट तिसरें. प्रकरण नव-(१) उपजाति (२) वशस्थ (३) शार्दूलविक्रीडित (४) अनुष्टुम् (५) आर्या (६) आर्या (७) अनुष्टुम् ( 4 ) अनुष्टुभ् (९) शार्दूलनिकोडित (१०) अनुष्टुम् (११) शार्दूलविक्रीडित (१२) वसततिलका (१३) शार्दूलविक्रीडित (१४) वसततिलका (१५) आर्या ( १६ ) सग्धरा (१७) उपजाति (१०) अनुएम् (१९) आर्या (२०) उपजाति (२१) अनुष्टुभ् (२२) वसततिलका ( २३ ) स्रग्धरा ( २४ ) अनुष्टुम् (२५) अनुष्टुम् (२६) वसततिलका (२७) शार्दूलविक्रीडित (२८) अनुष्टुभ् (२९) अनुष्टुभ् (३०) वसंततिलका (३१) शार्दूलविक्रीडित (३०) आर्या ( ३३ ) आर्या ( ३४ ) शिखरिणी (३५) अनुष्टुम् (३६) अनुष्टुभ् प्रकरण दहावें-(१) शार्दूलविक्रीडित (२) अनुष्टुभ् (३) अनुष्टुभ् ( ४ ) वंशस्थ (५) उपजाति (६) शार्दूलविक्रीडित (७) उपेन्दवजा (८) आर्या (९) आर्या (१०) अनुष्टुम् (११) अनुष्टुभ् (१२) उपजाति (१३) अनुष्टुम् (१४) अनुष्टुम् (१५) अनुष्टुभ् ( १६) अनुष्टुभ् (१७) शार्दूलविक्रीडित (१८) शार्दूलविक्रीडित (१९) शार्दूलविक्रीडित (२०) अनुष्टुभ् (२१) अनुष्टुभ् ( २२) पृथ्वी ( २३ ) आर्या (२४) अनुष्टुभ् प्रकरण अकरा--(१) अनुष्टुभ् (२) शिखरिणी (3) शार्दूलविक्रीडित (४) शार्दूलविक्रीडित (५) मालिनी (६) शार्दूलविकीडित (७) शार्दूलविक्रीडित (८) अनुष्टुभ् (९) शार्दूलविक्रीडित (५०) वसततिलका (११) आर्या (१२) अनुष्ठम् (१३) वसततिलका (१४) शार्दूलविक्रीडित (१५) मंदाकान्ता (१६) अनुष्टुम् (१७) अनुष्टुम् (१८) अनुष्टुम् (१९) अनुष्टुम् (२०) अनुष्टुम् (२१) अनुष्टुम् (२२) अनुष्टुभ् (२३) अनुष्टुभ (२४) अनुष्टुभ् (२५) वैतालीयछद (२६) शार्दूलविक्रीडित (२७) अनुष्टुम् प्रकरण वारावे-(१) आर्या ( २) अनुष्टुम् (३) अनुष्टुभ् (४) अनुष्टुभ् (५) पृथ्वी (६) अनुष्टुभ् प्रकरण तेरा--(१) शार्दूलविक्रीडित (२) उपजाति (३) वसततिलका (४) शिखरिणी (५) उपजाति (६) शार्दूलविक्रीडित (७) अनुष्टुभ् (८) शार्दूलविक्रीडिन (९) अनुष्टुभ् (१०) वसततिलका (११) आर्या (१२) शार्दूलविक्रीडित ( १३) आर्या ( १४ ) अनुष्टुम् ( १५) शिखरिणी ( १६) अनुष्टुभ् ( १७) वसततिलका ( १८) आर्या (१९) उपजाति (२०) उपजाति (२१) आर्या ( २२ ) हरिणी (२३) अनुष्टुम् (२४ ) सततिलका (२५) हरिणी (२६) अनुष्ठम् (२५) अनुष्टुम् (२८) अनुष्टुम् (२९) अनुष्टुभ् (३०) अनुष्टुम् (३१) आर्या प्रकरण चौदावे-(१) आर्या ( २ ) अनुष्टम् ( ३ ) अनुष्टुभ् (४) मालिनी (५) शार्दूलविक्रीडित (६) अनुष्टुभ् (५) वसततिलका (८) शार्दूलविक्रीडित (९) शार्दूलविक्रीडित (१०) शिखरिणी (११) स्रग्धरा (१२) शार्दूलविक्रीडित प्रकरण पंधरावें-(१) अनुष्टुभ् (२) अनुष्टुम् (३) अनुष्टुभ् (४) अनुष्टुभ् (५) अनुष्टुम् (६) अनुष्टुभ् (५) अनुष्टुभ् (८) अनुष्टुम् (१) अनुष्टुभ् (१०) खागता (११) वागता (१२) अनुष्टुम् (१३) अनुष्टुभ् (१४) अनुष्टम् (१५) अनुष्टुभ् (१६) उपजाति (१५) शिखरिणी (१८) शिखरिणी (१९) शार्दूलविक्रीडित (२०) अनुष्टुम् प्रकरण सोळावें--(१) वसततिलका (२) उपेंद्रवजा (३) उपजाति ( ४ ) उपजाति (५) शार्दूलविक्रीडित (६) मालिनी ( ५) वसंततिलका (0) अनुष्टुभ् (१) अनुष्य { १०) अनुष्टुभ् (११) अनुष्ठ प्रकरण सतरावे-(१) अनुष्टुभ् (२) आर्या (३) वसततिलका (४) शार्दूलविक्रीडित (५) अनुष्टुभ् (६) अनुष्टुभ् (७) शार्दूलविक्रीडित (८) शार्दूलविक्रीडित (९) आर्या (१०) अनुष्टुभ् (११) शार्दूलविक्रीडित (१२) शार्दूलविक्रीडित (१३) शिखरिणी (१४) मदाकान्ता (१५) अनुष्टुभ् (१६) शिखरिणी (१५) शिखरिणी (१८) अनुष्टुम् (१९) शार्दूलविक्रीडित (२०) मदाक्रान्ता (२१) वसंततिलका (२२) अनुष्टुभ् (२३) अनुष्टुभ् (२४) अनुष्टुभ् (२५) अनुष्टुम् (२६) अनुष्टुम् (२५) वसततिलका (२८) शिखरिणी (२९) इन्द्रवज्रा (३०) उपजाति प्रकरण अठरावें-(१) शार्दूलविक्रीडित (२) अनुष्टुम् (३) अनुष्टुभ् (४) शार्दूलविक्रीडित (५) शार्दूल विक्रीडित (६) अनुष्टुम् (५) उपजाति (0) अनुष्टुभ् (९) अनुष्टुम् (१०) उपजाति (११) आर्या ( १२) अनुष्टुभ् (१३) अनुष्टुम् ( १४) अनुष्टुभ् (१५) आर्या (१६) उपजाति (१७) अनुष्टुभ् (१८) अनुष्टुभ् ( १९) उपजाति (२०) उपजाति (२१) उपजाति (२२) उपजाति (२३) शार्दूलविक्रीडित (२४) शार्दूलविक्रीडित (२५) शार्दूल- विक्रीडित (२६) शार्दूलविक्रीडित ·परिशिष्ट तिसरे. २७७ प्रकरण एकोणिसाने.-(१) शार्दूलविकाहित, (२) द्रुतविलरित (३) उपजाति, (४) पृथ्वी, (५) मालिनी, (६) उपनाति, (७) द्रुतविरित, (८) वसततिला, (९) शार्दूलविक्रीडित, (१०) मालिनी, (११) वसततिलका, (१०) शार्दूलविक्रीडित, (१३) शार्दूलविक्रीडित, (१४) अनुष्टुभ् , (१५) मारिनी, (१६ ) स्नग्धरा (१७) वशस्थ, (१८) अनुष्टुम् , (१९) मंदाक्रान्ता, (२०) अनुष्टुम् , (२१) उपजाति, (२२) अनुष्टुम् , (२२) शार्दूलविक्रीडिन, (२४) शार्दूलविक्रीडित, (२५) शिखरिणी, (२६) शार्दूलविक्रीडित (२७) शार्दूलविक्रीडित, (२८ ) शार्दूलविक्रीहित, (२९) शार्दूर विक्रीडित, (३०) शार्दूलविक्रीडित (३१) वसनतिलका, (३२ ) शार्दुर विक्रीडित, (३३) पसनतिलका, (३४) उपजाति, (३५) वसनतिला, (३६) शिवरिणी, (३७) शार्दूलविक्रीडित (३८) अनुष्टुभ् (३९) रयोद्धता, (४०) उपजाति, (४१) अनुष्टुम् ; (४२) गार्दूलविक्रीडित (४३) अनुष्टुम्, प्रकरण निसा:-(१) रथोद्धता, (२) अनुष्टुम् , (३) अनुष्टुभ् , ( ४ ) वस्नतिलका, (५) अनुष्ठम्, (६) वसततिलका, (५) अनुष्टुभ् , (८) अनुष्टम् , (९) अनुष्टुम् , (१०) अनुष्टुभ् (११) अनुष्टुभ (१२) अनुष्टुम् , (१३) अनुष्टुभ्, (१४) अनुष्टुम् , (१५) शालिनी, (१६) अनुष्टुभ् , (१५) अनुष्टुम् , (१८) अनुष्टुम् , (१९) अनुष्टुम् , (२०) उपनाति; (२१) अनुष्टुभ् , (२२) अनुष्टुम्, (२३) अनुएम् , (२४) पुष्मिताप्रा, (२५) अनुष्टुभ् , (२६) (२०) अनुष्टुभ् , (२८) वसततिलका, (२९) अनुष्टुम् , (३०) अनुष्टुम् , (३१) अनुष्ठम् , (३२) प्रहर्षिणी, (२०)उपजाति, प्रकरण एकविसावें--(१) शार्दूलविक्रीडित, (२) शार्दूलविक्रीडित, (३) वसनतिल्का, (४) अनुष्टुम् (५) आर्या, (१) अनुष्टुभ् , (७) उपजाति, (८) अनुष्टुम् , (९) शार्दूलविक्रीडित, (१०) वसततिलका, (११) उपजाति, (१२) रथोद्धता, (१३) अनुष्टुम्, (१४) मालिनी, (१५) अनुष्टुम् , (१६) अनुष्टुम् , (१५) मालिनी, (१०) उपनाति (१९) उपजाति, (२०) अनुष्टुभ् , (२१) स्वागता, (२१) अनुष्टुम् , (२३) आर्या, (२४) आर्या, (२५) वसनतिलका, (२६) आर्या (२७) अनुष्टुभ् , (२८) प्रहर्षिणी (२९) अनुष्टुम्, (३०) अनुष्टुम् , (३१) अनुष्ठम् , (३२) शिखरिणी, (३३) वसततिलका, (३४) आर्या, (३५) वसतिल्का, (३६) शार्दूलविक्रीडित, (३७) अनुष्टुभ् , (३८) आर्या, (३९) आर्या, (४०) अनुष्टुभ् , या पुढील प्रकरणात मुस्कृत श्लोकाचे वृत जागच्याजागीच दिले आहे अनुष्यम्, ·पान श्लोक १ १ १ १ ८ १९ २१ २४ ८५ ११ १७ १ ९ ३८ २१ २३ ४२ परिशिष्ट चौथे- शुद्धिपत्रक. अशुद्ध शुद्ध आन आ ने सीदसादनम् सीद सादनम् कल्याणकारण कल्याणकारक उपजाति इन्द्रवजा व्यशेमहि व्यशेम शृगहीन शृंग ज्या न उपजाति उपेन्द्रवज्रा हा श्लोक भलत्या सदर्भात दिल्यामुळे अजीबात रद्द समजावा उपजाति उपेन्द्रवज्रा (स दृष्टी देईल) (सर्व दृष्टी देईल) उपजाति इन्द्रवज्रा शोभावें शिरि शिरी सजावें उपजाति इन्द्रवज्रा नित्य हे जन्मती सर्वन वाके सर्वत्र वाके रथोद्धता स्वागता विपरीतमेतद् विपरीतमेत उपजाति इन्द्रवजा न हो कधी दूरचि राहे कधी दूर न वैतालीय पुष्पिताना क्षणक्षणाला क्षणाक्षणाला चैतालीय माल्यभारा फुलाच्या शिरीष फुलाच्या (मराठी ओळ ३) शिरते शिरतो मराठी चौथी ओळ सर्व रद्द समजावी त्या ऐवजी- सारे खलासमचि डास करी चरित्र माशी (दोन ठिकाणी डोस (दोन्ही ठिकाणी) दाखविते दाखवितो अनुष्टुभ आर्या वैतालीय पुष्पिताना कोटले कोठलें कानउघडाणी कानउघाडणी उपजाति इन्द्रवज्रा त्यागिनमनुरागिन त्यागिनमनुरागिणं इंद्रवशा उपजाति घराययाम धरावयास उपजाति इंद्रवज्रा उपजाति इद्रवजा (माझ्या हातची) (माझ्या हातची) उपजाति इद्रवजा ४८ ४८ २ ८ २१ २८ ६० ૬૨ ४७ २१ ८५ ८७ اله هوس رس ·परिशिष्ट चाय-मुद्धिपत्र-- ७५ पान श्लोक १५ एश्यार ती २२ गजा जा १० ११२ ११३ ११४ ११६ ११६ १२१ १२२ १२४ १३८ १४३ १८ ४ ५ भाता नाल कमल माते मापन एक्दोदिती इनरन गजा वधी जान याचकान यानका उपजाति हाम्रा (गार्य दुगरी ओळ) ठरले व महान यांच्या मध्ये- मे हिरादर भ्रमुनी प्रमुनि प्रमुनी भ्रमूनि न्हावून क्षण वित्रत मुदा क्षण गुदा विकत चटोनी चढोनि (दोन ठिकाणी) अशाप (दोन्ही ठिकाणी ) अशापि दुर्मया दुर्मुगा वैतालीय छंद पुग्पिनामा करी मारमसे करीभारमसे कणा कणी पाहिले अक्षर पहिले अक्षर वल्यापखंड शिवाया." शिवाया" प्रसन्न होत चालले प्रसन्न होन वारले (दोन ठिकाणी) पुष्पितमा (दोन्ही टिकाणी) पुरिपतामा पता- पता- आतिप्यहि वृक्ष आतिथ्य ताहि (गद्यायांत) स्वातंत्र्येच्छा वातंत्र्येच्या नको अन्त्यागी. दोन बोटाचे अंतर चार बोटांच सतर घेत आहे ते घेतली आहे, पी, टे तुझ्या शत्रूच्या ज्याचे दर्शन या दर्शन का असे स्तनद्वय को असे ननदय सार्यक मार्यस्य ११ बलयायः १५८ १५ १६३ १७ ४१ ३. १७७ १८० १८५ अन्या पानि १७ तृझ्या शत्रूच्या १९१ १९८ २०१ १ १० नील छट नील छटा ७ २१० २२१ २२५ २२६ भ्रलता मम यांची सगत चाणहि मोजाहि दृष्टी चचल मीलन, नवोडा मीलन (२ ठिकाणी) मीलन भ्रूरता मम यांची संगत वामहि मौजरेच दृटी चचत लिटन, नवोडा १४ २५ (शीर्षक) २५ व २६ ३० प ३१ निलन देशे युज्यत वेशो युग्यत २४३ रविखहयमान. जळलें मीहि प्रिया रतिमण्यमान- जस्तो मोहे प्रिया २७ २५३ ४. "सारे युरचि "सारे युधि ·या ग्रंथाविषयी विद्वद्वरांचे काही अभिप्राय-- नागपूरचे म म. डॉ. मिराशीA D Lutt --" आपले भाषांतर उत्कृष्ट साधल आहे ते मूळा इतकेंच सरस उतरले आहे भाषांतराच्या (उच) क्सोटीस आपले रूपांतर उतरले आहे. हे लिहिण्यास आनद होतो " पुणे विद्यापीठ संस्कृतप्रमुख, पद्मभूषण डॉ रा. ना दाडेकर--" सुभाषितांची निवड व्यापक दृष्टीची व अभिरुचीची द्योतक आहे अनुवाद बव्हशी मूलार्यवाही व सुगम झाला आहे ओढाताण नाही वृत्तम व हस्वदीर्घ दोष टाढले आहेत पुणे भाडारकर इन्स्टि, भूतपूर्व प्राचार्य स. प. महाविद्यालय. प्रा. र दा. करमरकर-मराठी रूपातर फारच चांगले झाल आह भाषा ओघवती व प्रसादपूर्ण आहे सस्कृत व मराठा दोन्ही भाषावरील प्रथकाराचे प्रभुत्व ठायी ठायी दिसते अशा प्रथांना पुणे विद्यापीठान शक्य तितकें अनुदान देऊन प्रसिद्धिकार्यास मदत करावी म. म. सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव, पुणे-सुभाषिते निवडक घेऊन, तितकेच सोपे व उसठशीत पद्यमय रूपांतर यात आहे आशयाशी प्रामाणिक राहून अत्यत प्रासादिक शब्दरचना केलेली आढळते त्यावरून प्रथकाची तन्मयता व भाषाप्रभुत्व व्यक्त होते मराठी स्पष्टीकरण देऊन सुभाषितातील गूढार्थ स्पष्ट केला आहे तो उपयुक्त आहे प्रथ लोकप्रिय होईल अशी खात्री वाटते तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी (वाई)-भाषातर उत्कृष्ट साधल आहे, मराठी वाचकाला, सस्कृतमधील हैं सुभाषित साहित्य आपल्या या रसिक शैलीतून प्राप्त होणार आहे याबद्दल फार समाधान वाटतें मार्मिक्ता, सूक्ष्मव्यवहार- ज्ञान, उच्च नैतिक विचार, व कल्पनाचातुर्य याचे फार मोठे धन संस्कृत सुभाषितात साठलेल आहे ते या प्रयत्नाने मराठी वाचकाच्या खाधीन होणार आहे प्रा. ह. दा. वेलणकर, संस्कृत विभागप्रमुख, मुंबई विद्यापीठ --भाषातर, गद्य व पद्य उत्तम साधलं आहे शक्य तेथें समश्लोकी असून, रस व अर्थ याची हानि झालेली आढळली नाही सामान्य वाचकाला हे पुस्तक फार उपयुक्त होईल, यांत संशय नाही प्रा र. रा देशपाडे रुझ्या कॉलेज, मुंबई-श्री विझे याच्या पद्यमय अनुवादाविषयी एक गोष्ट नि सदिग्ध- रीत्या सांगता येईल की, तो सुलभ व सरळ आहे हे मूळाशी ताडून पाहील त्यास पटावें भाषातर 'प्रसाद'मय आहे हैं स्थितिं नो रे दध्या " या एका भाषातरावरून स्पष्ट होईल प्रा रा श्री जोग पुणे-निवडक मार्मिक दृष्टि व्यक्त करते भाषातराची हातोटी अतुलनीय आहे भाषेत सहनता व सफाई आहे भाषांतर अर्थदृष्टया सैल न होण्याबद्दल आपण दक्ष आहा, पण अगदी शब्दास शब्द ठेवून, भाषांतरात येणारा अवघडपणा, आपण टाळला, ही समाधानाची गोष्ट आहे धन्यवाद पुणे विद्यापीठ-मराठी प्रमुख प्रा श गो. तुळपुळे-एवढ्या व्यापक सर्वस्पर्शी प्रमाणावर, संस्कृत सुभाषितांचे भाषातर, मराठी वाचकाना देण्याचा हा उपक्रम अद्वितीयच आहे उपप्रमुख-संस्कृत कोश-डेक्कन कॉलेज डॉ राहुरकर पुणे [-अथ विझे याच्या सम्राहक्वृत्तीचें, रसिक- ते, व साक्षेपाचे द्योतक आहे अर्थसौदर्य, कल्पनासौंदर्य व रचनासौंदर्य अनुवादातहि आल आहे दरभंगा-मिथिला इन्स्टि. भूतपूर्व प्रमुख डॉ. प. ल. वेद्य-नीतिशतकाच्या वामनपाडांच्या अनु वादापेक्षा श्री विझे यांचा अनुवाद कितीतरी पटीन सरस व श्रेष्ठ आहे यात शका नाहीं "I have been reading your Samskrita Marathi Subhasıta Kosa off & on and I think that is the best way of enjoyning Subhasitas and I must say, you have done a wonderfuly good job of it The selection 18 excellent, and the Marathi tendering leaves nothing to be desired The prose meaning is helpful in the understanding of the original text. With all good wishes for the success of yow edition, Dr S M katre ) A Ph.D (London ) Director- Deccan College Postgraduate Research Institute Poona 6