·वेदान्तकल्पतरुपरिमलः। भगवदमलानन्दयतीन्द्रविरचितवेदान्तकल्पतरुव्याख्यारूपः अद्वैतविद्याचार्यसकलतन्त्रनिवन्धकृच्छीमप्पयदीक्षित- विरचितः। तब तृतीया भागः तृतीयाध्यायमारभ्य चतुर्थाध्यायपर्यन्तः । वाराणसेयराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालायां साहित्यशास्त्राध्यापकेन मानवल्ल्युपातेलरामथास्त्रिणा सपरिष्कारं संशोधितः । काश्याम्। मेडिकल हाल नादि यन्त्रालये ई.जे. लाजरस् कम्पन्यायन मुद्रयित्वा प्रकाशितः । घेक्रमसंमत १५ 1 ·श्री। विज्ञापनम्। अहो सुदिनाहमद्य यदिता वत्सरचयात पूर्व वेदान्तकल्पतस्नामकेन भामतीव्याख्यानेन सह समारभ्यास्य तयारट्यानरत्नस्य परिमलस्य मुद्रण. कार्यमविच्छेटेनानुर्तितनिजकार्यपि महत्तरयारनयोर्यन्यया: समामिविषये नानाविधप्रत्यहसंदोहशङ्कातङ्कितचित्तः कथं कथमपि धृतधैर्यो ऽस्थलन् स्वकर्तव्यात्क्रमश विदुषां दृग्गोचरतामुपनीय संपूर्ण कल्पतरुमस्मिन्नेव वत्सरे, द्विनीयाध्यायान्तं परिमलयन्यं च खण्डद्वयेन १६५२ वक्रमवत्सरे, प्रभवामि किल साम्प्रतं परिमलस्य यन्यसंपूर्तिभूपितं तृतीयं खयडमपि तथा कर्तुम, स्मरामि चानन्दपरवश: 'एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपी ति वाल्मी- कीयां लोकिकी गाथाम् । प्रचापि भागे पूर्वयारिवाधिकरणमूर्ती, शुद्धिपचं, कल्पतरुपृथुप. हत्यकारच पायें, निवेश्यावशिष्टानपि विषयांस्तथैव प्रदर्शितयानम्मि । मन्ये तापदधुना निजकर्तव्यमेकमेव यन्निमिलान्तरायदूरीकरणपुर. स्सरं फरुणया वित्तीय हस्तावलम्ब पूरितवतो निजमनोरथं भगवतो निखिल लान्तयामिण विश्वेशितुः प्रमुक्तकण्ठं धन्यवादोपगानं नाम । उपसंहारे चाच कायें पुस्तकवितरणाढिना टलसाहाय्यानां महागया- नामुपकार श्नाचं श्लाचं प्रार्थये निर्मत्सरानिखिलान् विपश्चिदपश्चिमानघ यथायसरं नयनार्पणपरिश्रमाङ्गीकारेण मामकप्रयाससफलीकरणायेति । गम् । घाराणम्याम मानवल्युपासोलह- संवत् १६५४ । रामशास्यो ।

·तृतीयाध्यायप्रथमपादादिचतुर्थाध्यायान्तभागाधिकरणसूची । - ए. ५ ४E I ... . ४ ४६७।१६ ४१८।०६ - ४ ... १ ४६ | २५ ५०१।२५ १ ५०७.२३ ५१२ । . R - ५२६.२३ ५००।११ ४ ५३९ । व ५ ... १ - है E ... ७ ५३५ । ९९ कृतीयाध्यायस्य प्रथमपाद। संख्या। अधिकरणनाम। पं. सदन्तरप्रतिपधिकरणम् ४CE. फलात्ययाधिकरणम् ४६. ३ अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ४७. মাত্রাঘিযঃ ४१६. नातिविधिकरणम ... ४९६.२६ अन्याप्तिाधिकरणम ५०२ । तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे। १ আখিয়ে १०८। सवमायाधिकरणम् জার্মালমিলিখিত ५१११४ মুখাখিয়াঃ ५३० । १२ उभलिकाधिकरणम ५३१॥ प्रकृतेतायत्त्याधिकरणम् ५३। तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे । सयेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् ... ५६। उपसंहाराधिकरणाम ... ५४१।११ धन्यधात्याधिकरणम ... ५४३ । १४ ४ - घ्यायधिकरणम् ... ५५३. सर्याभदाधिकरणम् ५५६।१७ নাসিম ५५८.१२ माध्मानाधिकरणम ५E0" १६ प्रात्मयतीत्यधिकरणम ... ५ः१ । १५ फाल्यानाधिकरण ५६४ ॥ समानाधिकरण ... ५१४ । संयन्धाधिकरणम ... YE५ । ९७ १२ संभस्यधिकरयम पुरुयियाधिशरयम् YEE 1 ९४ এমপিতে যায় १६ सांपरायाधिकरणाम ५६०॥ गौरपंप्रत्याधिकरणम् १८.. . १ -- ५४१.९० ... ५४३ । १३ ५५३ । है ... 8 ५५६ । १९ ५ . द ५५६ । १९ ५E0.९५ ५४) १४ ५63139 . ५४ । ३९ । - ५६५९६ ... ५६६. ... म ७ ५.१४ ६ ५८. ५टर ... . ५८०। 0 ... 6 - Thક ·५१२ । ५०1१७ ५९२।१७ ५६ । ५ ५.! ६ ५ ५१४. ५ ५. १९ ५४. है ५९४ ५४.१० १५. ४ . ५ ५. ... ५६८11 ८०.२६ E००। ९. . - Ea G ६०४ । E२.१८ (१५ । १४ - ५ ६९. ६१.. C E G E१९ । att १६.१२ १४ १६।१३ मूचीपरम् । संख्या अधिकाणनाम। ए অনিয়মাখিযেন पावधिकाराधिकरणम् .. ५।१४ 20 अतरयधिकरणम् ... ५२.१८ प्रयदधिकरणम ... ... अन्तरवाधिकरणम ... तिद्वाराधिकरणम् .... सत्वाटाधिकरणम ... फामायधिकरणम्... ५९५॥ पाटराधिकरणम तनिधारणाधिकरणम ५९८।२४ प्रदानाधिकरण लिगभूषस्थाधिकरणम 30 कास्म्याधिकरण ३१ अनायबाधिकरणम ३ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम ... খাহিমান্ধি ... विकन्याधिकरणम् ... १६. ६ काम्याधिकरणाम ... ६९13 यथायभावाधिकरणम १६.१४ तृतीयाध्यायस्य चतुर्णपादे। पुष्पाधिकरणम्... ... पराधिकरणम् ... ... स्तुतिमात्राधिकरणम ... पारिसबाधिकरणम् मानीन्धनानाधिकरणम .... मापदाधिकरणम ... सवावानुमायधिकरणम पापमकमाधिकरणम् ENES विधुराधिकरणम् .... सभूताधिकरणम चाधिकारिकाधिकरणम् ... ... अधिरधिकरणम् ... ... स्थाधिकरणम् ... सहकार्यन्सरविधिकरणम चनाधिकाराधिकरणम् ... विकाधिकायम ... मुहिकमाधिकरयम ... ५ E२ । २० ... 63. . Eat.१४ १ FEEL.५ E४४. 2 ६४४ । . ६५१1 ६ ६५३.३३ ४ GY २३ ६५.." ५ EY31 ६५४।१६ E५४.१७ ५५.२६ . ५८. ८ ४८.१७ ५८.५ E५९ ॥ . ५६. २० ६५ । E60 t EE. IN EEO 1 H १२ E9o.. . EE 1 E9... ५५ । 495 . 69126 " E0८॥ १ १७ ·प. . . ECY II ६५.३२ ६९५।२३ EC 1९३ । 2011 ECE" C E ४ C E१२ । ६२।१० हर५ । १३ E६४ 13 ६६५ । १८ ६७।१४ 10 ... ९१ V ५ ७०१ । ७०९.२१ ... सूचोपनम् । संख्यााधिकरणानाम। चतुर्याध्यायस्य प्रथमपाते। प्रात्यधिकरणाम मात्मत्वोपासनाधिकरणम ६८५.१६ प्रतीकाधिकरणम अष्टाधिकरणम् ५ श्रादित्यादिमत्यधिकरणम ह. बाप्तीनाधिकरणम ૨૧ ૧૯ पकाग्रताधिकरणाम पारायणाधिकरणम E२.१. सदधिगमाधिकरणम् ६६४ । ३ रतासंत्रलेपाधिकरणम ४।२४ अनारब्धकार्याधिकरणम... ... ह६७ । २६ १२ अग्निहोत्राधिकरणम् विख्याज्ञानसाधनस्याधिकरणम् ... FEE. बतरक्षणाधिकरणम् धतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे। चाधिकरयाम मनाधिकरणम् ... अध्यधाधिकरणम ... पाडत्युयक्रमाधिकरणम ... संसारव्यपदेशाधिकरणम् ... प्रतिषेधाधिकरणम् धागादिलयाधिकरणम... ... अविभागाधिकरणाम ... सटीकाधिकरणम ७१४ । राधिकरणम् ... ७१५। १९ क्षिणायनाधिकरणम् चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे। चिराधिकरण धाधिकरणम सहिदधिकरणाम আসিয়াছিথিu कार्याधिकरणाम... प्रतीकालम्बनाधिकरणम् चतुर्याध्यायस्य चतुर्थपादे। संपधाधिकाधिकरण २५. १ 902" २० ७०२। २१ ७०३।२४ 3 १ JOE 1 २४ । ODE) by 909" ५ ७०७.२२ C . ७११ । ... १४. ७ ६ ७९४ । २८ ८ ७२४ । २३ ७१५ । १७ २० ... ७१६ । ... ३ ७१। ६ ... ७९७। . ४ ... ७E. E२ H ७१९. . ७20। १४ प ७२० । ९५ न । - ... .

·मूचीपत्रम् । ए 1 ७८५. C .. १८ एक ... ७३। १३ E ७२७। संख्या अधिकरणनाम। अविभागाधिकरणम् प्राप्माधिकरणम् ४ मंकन्याधिकरणम ... সমাখিয়ে प्रटीपाधिकरणम ... लगट्टापाराधिकरणमा . ७१। 329 । ... १० ५ ३ २९ ... E ७RE! २२ - इति । GE ·शुद्धिपत्रम् । ए... अशुद्धमा शुभम् । ४९९१ श्रानन्दादब प्रानन्दाठयः ४५ १६ रहणास्या रहणस्या- ५०४॥ सोप- हिसोप- 1001९९ एवेत. वेत. ५३५ पक्षात पक्षति ५२ काक काक. ४१।२९ संहारणा संहरया- ५४८।२५ निमितं निमिन ४६ | १७ सामी साम - ५५२४ दर्शिता- दर्शिता १५४ । २५ त्त्व देरा स्वादेरा- ५५५ । विद्धि विद्धि ५५६ । E घ्यवहारजनजननेन व्यवहारजननेन ५१. १ पवाग्यावा यधाग्या 4.190 घिटाक्य विटाक्य- YI ५तदीप तदपि YEAT१५ इत्य स त्यस 1201 ९० शि. विशि ५६६ घ्याख्यान घ्याख्यान पE 1 १५ प्रकरणादि प्रकरणादि- ५७ ६ प्रसिद्धम् । घ. ५७११२३ इत्यन ङ्गत्वेन ५७४॥ ७ प्रवृत्त प्रश्ते- ५७७ । २४ परिहार्य परिधारार्थ- ५७६। २ चमक- धर्मक- १८०1११ पक्षके टि पक्षकोटि- ५८०।१२ घान्वती. धान्येती- ५८५ ॥ १६ पूर्वन्त्र पूर्वतन्व- १८८।१३ करणासि करणसि- ५१०९४ रिमेति । रिमति ए.प. प्रशुद्धम् । शुद्धम् । ५९।१३ दयति दय इति ६०४।२५ जयित्वा धयित्वा १०६१६ मा वि. मात्रं वि- ६०६७मा- तस्मा. ६५०। ९ साद्वप साप. ६१०।२५ चास्ति वास्ति (१९॥ ५चचात्मे. यात्म- ६९ ८७ यधाकामं यथाकाम ६१६। १५ विध्यते विध्याले ६११७ निमिच्छया निमित्त च्छापा ६१६१७ स्पटात त्पटोले ६२६ | २० प्रतितप्तम् प्रतिक्षिप्तम ६५। धारणा धारियो ६३013७ यान যালি १३1२७ चैनी ६४३ । २१ रेतकेतु प्रवेतकेतु ६४९।८ सत्सबन्धा सत्संबन्धा- ६५५ 1 २९ चेहि चेत्तर्हि ६५ 1 ८ दशति दति ६५६२ साकिका लाधिका- ६५८ २६ करणेनेव करणेनेव 1 ३ उपतुं यितुं ₹७०1१२ समथा समी १७२ : १६ मामात् । ल सामर्थ्याल्ल- ६७८ । २ मादते मोदते ६७६ . भावादिति भायाटिलि ECO RE प्रमाणामति प्रमाणामति ६८1१६ प्रतणाघारा. प्रोक्षपाठारा. १. समस्तस्यति समस्तस्पति ६ER1१७ जोषिकत्व. तजोधकत्व- प्रसिद्धं-ब टि• ६९६, ६५ पृष्ठयोरमकत अदिति सर्यपुस्तकानुरोधात् स्यापितं तत्र त्रिदिति शुद्ध स्यादिति प्रतिभाति। क चिन्मुद्गणे स्टान्यवराणि न शुद्धिपत्रे विन्यस्तानि सुखाक्षेपणत्यादिति ग्रोध्यम् ।

·प्रान्ताशुद्धिपत्रम् । शुष्मा मयुखार पही प्रक्षा १५190122 . 201९२ 832 १८ २३ EGE " अमुद्रा सुद्धा पढ़।। पछे पट्टो ५७६१ " १२२ २४ 120 че ५६४।११ पर.. ९ HE ५०२.५ ५०21:५ ५४) S ५०४.१६ ६01 1८120 233 ४९२. ९ seISER GetSER १० JOIA .

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले दतीयोऽध्यायः॥ ३४१ । तदन्तरप्रतियत्ती रहति संपरिष्वक्तः मननिरूपणाभ्याम् ॥१॥ अविरोधेनेति । द्वितीयाध्यायकृतेन स्मृतिन्यायश्रुतिविरोधमाधा- नेन वेदान्तवेदा ब्रोयस्मिन्बय प्रतिष्ठिते तस्य ब्रह्मयाः मा वेदान्तात्य ज्ञान साधनमिति तत्सोपायमस्मिन्नध्याये चिन्त्यतइत्यर्थः । सोपायसाध- ननिरूपणमध्यायार्थः । तत्र वेदान्तमूलकं ब्रह्मज्ञानं ब्रह्मप्राणिसाधनमित्ये. सत्यरुषार्थाधिकरणे निरूपितं तच्च जीवाभिन्नब्रह्मविषयमित्यात्मेति तूपग- च्छन्ती त्यधिकरय तत्त्वमसिवाक्याथैगोचास्यास्य ज्ञानस्य तत्त्वंपदार्थज्ञान- पूर्वेकत्वाद द्वितीययादे न स्थानता पोत्यतः प्राक् त्वंपदार्थः शोधितः । सत: प्रभूति तत्पदार्थः शोधितः । शोधितस्य तत्पदार्थस्य तथात्वेन वेदान्तेः सिद्धार्थ तस्मिनुपसंहरणीया विधिनिषेधरूपा धर्मा आनन्दादया अक्षरधिया मित्यधिकरणयोर्णिताः। प्रथमपादे वैराग्यरूपं द्वितीयादान्न्या- धिकरणे परमेश्वरप्रसादरूपं तृतीयादे सगुणविषयाधिकरणेषु सगुणविद्या- परिशीलनरूपं चतुर्थपादे कर्मतत्संन्यासणमदमादिरूपं च तदुपायजातं निरूपितमिति विवेकः । पादसंगतिरिति । जीवोपकरणमाणादिस्वरूपनि- रूपणार्थेन पूर्वपादेन सापकरणजीवगतागतनिरूपणार्थस्यास्य पादस्य संग- तिरित्यर्थः । भूतपरिष्वङ्ग इति । इदं चिन्ताप्रयोननं भूतगमनाभावे मदाप्रयाणां प्राणानां गत्यसंभ सन्यता प्राणगतेश्चेति सूत्रेण दर्शितम् । यदि शरीरोत्यत्ययस्यामित्येतदनन्तरम् आहुतिजामनाहुतिमिति द्विविधः पाठः । द्विविधा ऽप्युपपनः । अग्निहोचाहुतिप्रभषत्वाद् वस्तुत आहुतित्वा- भाषाच्च । अधिदैवं यजमानप्राणा इत्यन्वय इति । अान्यादयो झाधि- ३४२ । देविकयजमानप्राणा: षागादयस्वाध्यात्मिकयजमानप्राणाः । श्रत प्राध्या- * ध्या• मु.प.पा. ४ सू .। . ध्या... पाम. ११. + प्या. मू: प.पा.१.३। या. म.भ.पा.३.११। 1. भू.प्र.पा." 91 ·४EO वेदान्ताल्पतरूपरिमले [.३ शा.अधि.. स्मिकप्राणव्यावर्तकस्वनाधिदेवमित्येतत्प्राणविशेषणमितिमाषः । तथापीत्या. दिग्रन्योतादात् तथा होत्यादिग्न्येनाध्यमानस्यार्थस्य मास्ति विशेष: उभयचापीयादिकारिया जीवस्य च संबन्धमाचप्रतिपादनाद् पतः पुमा- ३४२ । २४ क्तिरित्याशङ्का विशेषमाह श्रद्धां जुम्हतीत्यत्रेति । पूर्व श्रद्धा मुहतीति বানিষিয়াষান্ধী স্মল্লায়লধিমানিনা আ য ইমা न सासामिष्टादिकारिभिः संबन्ध उक्त इति शङ्का धारिता इदानीमेव सामो राजेति दक्षिणमार्गवाक्ये इष्टादिकर्तृणा सोमराजभाषमामुक्तं न तेषामदिः যরি বল নি যা ঘাম: । অনিই হ যঘিয়- हणे सोमराजश्रुलिस्वर्गस्थानयारेक्यमेव हेतुः श्रद्धाइतिः प्रथमा कर्थ द्विती- योतत्याड्डाह अन्त्याहुत्यपेक्ष्यति। यजमानशरीरस्य वेतानिकारनावा- हुतिरन्त्याहुतिः । सा ऽपि छान्दोग्ये दर्शिता तं प्रेतं दिष्टमितो ऽनय एव परन्तीति । बृहदारण्यके तु स्पष्टमुक्ता तस्याग्निरेधाग्निः समिदेव समिदित्या- दिना । तदपेतया श्रद्धा तिदिनीयेत्यर्थः । चन्द्रभूयं गतश्चन्द्रलोकं गत इत्यनयोाख्यानव्याख्येयमावशङ्का निराकुर्वन् तयोरवयं दर्शयति चन्द्र- लोकं प्राप्त हतिन दितीय इत्याहेति । अविद्योपाधेव्यापकत्वे ऽपि पूर्वदेहत्यागहेतुरन्तःकरणाद्यपाधिः परिच्छिन्न इति भावः । ध्यणुकादेर- पीति । तथा चोदाहततकानुमानानामाभाससमानयोगमतया न साधक- तेत्यर्थः । उच्छियेत चेति । अश्वजातीय गाजातीयेन विरुद्ध तादात्म्यायो- व्यमिति या सज्जातीयानां परस्परविरोधमिद्धिः सेोच्छिद्यतेत्यर्थः । तथा सति दोषमाह तथा ति। उक्तरीत्यारेकामासादिभ्यः परिच्यिा प्रवृत्युपपत्तेरिति । श्वमनङ्गीकारे च भूतत्वमूर्तस्योपाध्याः समावेशाहोकारादन्यवाप्युपाधि- समावेशशङ्कमा क विदाप्रवाक्याघवगनित्यत्वादिभिरनित्यत्वाद्यभाषानु- मान न सिध्ोदिति भाषः । ननु गोस्वायत्वाद्यनन्सविसद्धवातीनां परस्पराऽसामानाधिकरण्यमनुभयते । तच च परस्परात्यन्ताभावसमाना- धिकरणजातित्वमषच्छेदकं न तु गोत्वाश्वत्वादिरूपत्वमननुगमादिति पर- स्परपरिहारिण्योजात्योरसमावेशसिद्धिः । न चेषमपच्छेदके गौरवाज्यातित्वं न प्रश्नोपमित्युपाधिसङ्करस्यापि त्यागापतिः । तथा पति घटान्यस्वर- ३४४ १५ ·तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् । YER टान्यत्वयोः घण्टयोरेव परस्परपरिहारिणोरन्यायसमावेश स्यादिति कुमादीनां घटाद्यान्मकतापत्या उपाधिएङ्करस्य परिह मशक्यत्वेन जाति- বিয়ায় মাথি মাৱিৰি ধন । জিবহুমাৰীক্ষার্যাল- ध्यक्तिषु प्रवृत्यादिवावहारार्थ गालस्य कार्यत्वकारणत्वव्याप्यत्वव्यापकत्वा- क्यत्वादेरिवासामानाधिभरण्यस्यावच्छेदकापेक्षत्वाभावात्। अमुगतावच्छेदका- মাঝ সাভাথিযেভান্সানথিয়োল্ললাম- पते । कि च जातीनाममामानाधिकरण्यमा नापद्यम् । सर्वासामपि जातीना यत्किचित्समानाधिकरणत्वेन व चिदपि नातो सामानायिकरण्यसामान्याभा- पामावात् । परस्परामामानाधिकरण्य तु परस्परशब्दार्थाननुगमादननुगतम् । एवमवच्छेदकमपि परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वं सत एवाननुगतम् । तस्मात्परस्परसदा मुसारेण गोत्याश्वत्यादिषु* पृथक् तेन तेन रूपेणा- मावेशो माह्य इति पृथिवीत्वादिसंकरे न का चिटनुषपति । किं च सर्वच जातिसकरस्य प्रत्याख्याने मृनमहिरणमयादिघटेषु घटत्वनातर्देवदतीयय- दत्तीयतारमन्दगकारादिषु देवदतीयत्वादिजातीनां कथमभ्युपगमः । यदि पृथिवीस्वादिव्याप्य घटत्वं नाना गत्यादिव्याप्यानि च देवदत्तीयत्वादीनि नानेति सामु संकरपरिहार: तहाँहापि भूगोलके समुद्रादिषु शरीरेषु च [গ্নিীবালাবি লালন ঘছি । परस्परपरिहारित्वादिति । परस्परपरिहारिजातित्वादित्यर्थः । ३४४ । २० गुगल्वरूपत्वयारनेकात्तिकता गौत्वाश्वत्वविधतापक्षे अविशेषपक्षे समाना। तपाद्यपक्ष तयारनेकासितां विषयोति गोत्वाश्वत्वे त्यजतोरिति । द्वितीयपो ता विजाति यत्किंचिदिति । प्रसिद्धिसामादिति । पञ्चभूतकार्यदर्शन मिष्टुिः । एतज्जनकत्वे सतीति । पक्षीकृतदेवदत- খলনজসানাঘিনি মানবন্ধনদায়াঙ্কায়ালি तेषामत्यन्ताभाववद् यद्भुत तत्समवाधिकारणकमित्यर्थः । पृथिवीमाघसम- धाथिकारणकन्येन पराभिमते दृष्टान्ते समवायिकारण यस पृथिषी तस्य एचजनमत्वविगिटानुदकत्वात्यन्तामाश्यत्व पक्षजनकत्वरूपधिरोपणाभाया- दिस्याह यद्यपीति । पक्ष समधायिकारणानि यानि भूतानि तेयामुतापनि भावादिविहिपा।

·BER वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३ पा. १ अधि. १ शिष्टामाश्यत्त्वं विशेष्याभायात्सिध्यतीत्युदकादिभूतसमयायिकारणकन्वसिद्धि रित्याह एतज्जनकत्वे सतीति।न चानुदकत्वाद्यभायचतुष्टयपदुदकादिच. सूरूपम् एक भूत नास्तीति साध्यस्य पक्षे बाधः शङ्कनीयः । सतज्जनकत्वविशि. टानुदकत्वात्यन्तामायवद्भुतसमयायिकारणमित्येवमादिरूपाणां चतुर्गामनुमा- नानां तेन साध्यनिर्देशन सूचनादनुमानचतुष्येन शरीरस्य पाचभातिकत्वसि. गुपपत्तः । यद्वा च्यात्मकत्वातु भूयस्त्वम दिति मधे शरीरकारणानां च्यात्मक- त्वमुक्त तत्पञ्चात्मकत्वस्योपलक्षणमिति शरीरकारणेषु भूतेषु प्रत्येरुमुदकादि- चतरूपत्वमिद्धावपिन बाधः । गतिस्त्वाश्रयस्यैवेति। यदि जीवहे गति राशयस्येय न प्राणानां तदा मृतावपि प्राणानां गतिनाभ्यपगन्तव्येति न लदान- यभूतपरिप्यासिविरिति शङ्कितुहृदयम् । एतच्छङ्कापरिहारार्थ जीयदृशाया- माश्रये गच्छति प्राणाना गति साधयति न चेत् प्राणा गच्छन्तीति । ननु पञ्चम्यामाहुतापित्यादिटोकायन्यो न युक्तः । प्रथमाहुतार- नयां हातव्यत्वे ऽपि यञ्चमाहुतेरबद्भव्यकत्यमाणायां पुरुषपस्त्वाका- रप्रश्नोपपत्तरित्याशङ्कर पञ्चस्यप्याहुतिष्यपामेव होतव्यत्वं शास्त्रान्तरान्नि- जातं तदुपजीव्य प्रयमाहुतावनपा होतव्यत्याभिधानस्यासंबद्धत्यमुक्तमित्यु- ३४६ । ८ पपादयति पञ्चम्यामाहुतावां पुरुपशब्दवाच्यत्वं यथा भवतीत्या- दिना । ननु शास्त्रान्तरमनपेक्ष्य प्रश्नोत्तरसदर्भपालोधनयेष पञ्चस्यप्यातिपु अपामनुवृतिनिश्चेतुं शश्या । यदि हपां पञ्चमपर्याये हूयमानानां पुरुषाका- रपरिणाम यतुं प्रथमादिपर्यायत्यपि तासामेष हूयमानानां सोमराजादिपरि- याम उक्त: स्यात् तदानीमिति तु पञ्चम्यामाहुतारितीतिशब्देन प्रकारया- . घिना पूर्णक्तसर्वप्रकारपरामर्श: मंगच्छते प्रथमादिपर्यायेण्यापः सोमराजादि- भावं प्राप्य पञ्चमपोये पुरुषभायं प्रामुयन्तीत्यन्ययात् । यदि तु प्रवादिशा ब्दोक्तानामनयां सोमराजादिभाव उक्तः स्यातदा पूर्वोक्तः सो ऽपि प्रकारों ऽपा परिणामक्रमविषयो न भवतीति स न संगच्छेत अपां पुरुषयधस्त्वप्र. फार पृष्टे सत्प्रकारं विहाय प्राचीनपर्यायेप्यन्यदन्यदुच्यते चेदपृष्टोतरता स्यात् । अत एव सोपवाभाविवरणभाष्ये श्रद्धाराब्दस्य प्रत्ययपरत्वसमर्थ- नानन्तरं तस्मादयुक्तः पञ्चम्यामाहुताय गुरूपभाष ति प्रश्नोतरयोर- . प्यार शाम ·४६३ भूतममेः परिवेष्टितस्य जीवस्य परलोकगमनम् । नुपपतिरेवोपमहतेति वेत् सत्यम् । एवं प्रश्नोत्तरसंदर्भपालोचनया प्रतीय- मानमध्यपां प्रथमाहुतिमारभ्य होमदव्यत्वं न प्रलवायसव विधेयम् ! बाहुतिध्वणं होमद्रव्यत्वं पञ्चमाहुतो तासा पुरुषाकारपरिणतिप्रकारश्वेत्यु- भयं पृष्टमिति प्रश्नवाक्यस्योभयविषयत्वकल्पने वाक्यभेदापतविशिष्टस्य प्रश्न- বিয়ান বি সাল্লা। ন: যখন ঘান্ধাযযিনিঙ্গালি- शेषणसंक्रान्तत्त्वसिाथै विशेष्यमायाकाट्ठायां तत्यापकं शास्त्रान्तरमुदाहृतम् । ननु यदि शास्त्रान्तरवशात्पञ्चस्वप्याहुतियां होतव्यताऽस्ति तदा प्रथमाद्याहुतिष्वपि हूयमानानां तापां परिणतिविशेषाः संभवन्तीति तेष्वपि सत्सु तानजिज्ञामित्वा पञ्चमाहुतावेध किमर्थं विशेषो जिज्ञास्यतइत्याशङ्का सदभिप्रायमाह तत्र प्रथमाद्याहुतिप्वपीति।यैव पञ्चम्याहुतिरिति । यदेव पञ्चमाहुतिद्रव्यं तदेव प्रथमाद्याहुतिप्यपि द्रव्यमिति तावच्छास्त्रा- न्तरानिश्चितम् । तत्र प्रथमाहुतिमारभ्य हूयमानानामपां पञ्चमाहुतो केन মায়া হয়ন্দাথেনি নি এমন লিমানিয়াহৰিনাননা সব मायाहुतिपरिणतिक्रम। ऽपि पृष्ठा भवतीति पञ्चमाहुतिविशेषमाविषयः प्रश्न इत्यर्थः । आहुत्यपूर्वरूपा इति । ननु आहुतिजन्यापूर्वे प्रात्म- ३४६ । २१ गुणरूपं जलाद्याहुतिद्रव्यजन्यमपि न जलादिरूपमिति तत्परिवेष्टनेतिया न भूतपरिव्यङ्गसिद्धिः तत्सिद्धावपि तत्परिवेटनं भाघ्यटीक्योरन्त्याहुत्यनन्त- रमुक्तमिति नोत्क्रमणकालमारभ्य प्राणगतिनिवाहकस्य भूतपरिष्वङ्गस्य सिद्धि- रिति चेत् । उच्यते । अपूर्वरूपा इत्यनेन सूक्ष्मरूपा इति विवक्षितं न त्वात्मगुणरूपा इति फर्मणामीश्वरप्रसाद एव हारमिति सिद्धान्ते यावत्यालं स्थाय्यदृष्टरुपद्वाराऽनङ्गीकारात् । भाग्यटीकयारत्याहुतिकथनं नात्याहुत्य. नन्तरमद्धिः परिवानमित्येतदभिप्राय किंतु यजमानस्य शीध्र परलोकनयना. र्थमन्त्याहुत्यपेक्षाभिप्रायम् । उपकोमलविद्यायामचिरादिमागप्राप्तिरस्तीत्युक्ति सामादन्येषां शवक्रमांकरणे शीध्र मार्गमायनास्तीति सूचनेनोपासनान्तर- निष्ठानां कर्मिणां च मटिति मार्गप्रापर्थमन्त्येष्ट्यपेक्षणस्य पदभाष्ये भाष्य- कारसक्तत्वात् । आहुतिगत्यागतिसाम्याद पान्तत्वमिति । एरोनेय- मपि शङ्का निरस्ता घट्नननिरूपणे अग्निहोचाहुतिमूक्ष्मरूपेः संपरिष्वक्तस्य जीवस्योध्यगमनं नोचते कि तु तेषामेघाहुत्युद्देश्यदेवतातृपये ततल्लोक ·४६४ - वेदान्सकल्पतरूपरिमले [प्र.३ पा.अधि. प्रत्यर्ध्वगमनमुच्यते ते अन्तरिक्षं सर्पयत: ते दिवं तर्पयत इति धास्यशेषात सस्मादाहुतिमधमांगा वीर्य संश्रेष्ट्रय परलोकं नयन्तीत्यरेदमुदाहरमिति । तथापि भूतमूरमाणां युपर्यन्तोत्क्रमणं पुनरापर्तनं धास्तीत्येतावत्यो दृष्टा- न्तताया प्रकल्पात् । ३४७ । १० प्रौढ्या विद्यैक्यमुपेत्येति विद्याभेदयादिना परितोषार्थमु- कम् । वस्तुतस्तु विद्येश्यमुपपद्यते गप थियोथुरुषयोपिदग्निकल्पनाम- त्यभिज्ञानाद योपिदग्निपाये पुरुषाकारपरिणतिप्रत्यभिज्ञानाच्च । अथ या उतिषणयोः सामान्यधिशेषभावनेकार्थपर्यवसानोपपत: एककवानुक्तानां विशेषाणां परस्परोपसंहारोपपत्ते: अन्तरिपर्जन्ययोः परस्परोपसंहारेखाग्नीनां पञ्चसंख्यातिरके ऽपि प्रथ र सतानेव पञ्चाग्नीन्वेदेति पञ्चसंख्याभिप्रायेयोपयतेः । अन्यथा तस्याग्निरेयाग्निः समिदेव समिदित्यादिना बृहदारययकोकस्य पठाग्ने. रप्यनुपसंहारप्रसङ्गात। एकस्यामेव धाजसनेयियावायां शाण्डिल्यषिद्याया पर पञ्चाग्निविद्याया अपि उभयप संकीर्तनस्य विशेषविधानार्थत्योपपनेहुतरार्थ- प्रत्यभिज्ञाने ऽपि शिचिवलवण्यादिमारेय विद्यश्यपरित्यागे व चिदपि विदो. क्यासिद्धिप्रयताच । न च सर्पयत रत्युत्या देवतापर्थम् आहुत्यारत्क्रमण संकीर्त्यताति शङ्कनीयम् । अग्निहोचाहत्यारन्तरिक्षस्य दिवस्तातल्लोकस्थितप्रा- णिनां बोद्वेश्यदेवतास्वाभावेन तेया तर्पणोयत्या योगात् । तस्माने देवा भव- यन्तीति श्रुत्युक्तप्रकारेणाजानदेवानां कर्मदेषा भृत्या इयग्निहोपाहुती भृत्यान- यनेन ततल्लाकस्थितानाहानदेवान् प्राणयस रत्येषमभिप्राय सर्पयत इतिघाय. द्वयमपि योग्यते। अग्निासमिद्धमार्चिरगारविस्फुलिरेष्विति । यथा छान्दोग्ये अपां पुरुपशब्दवाच्यत्वप्रकारमाविषयतया प्रतीयमानस्यापि प्रश्नस्याग्नि- समिद्धमादिविषयत्वमपि कल्प्यतेअन्यथा प्रश्नोत्तरपेयधिकरण्यापते. एक- मचावि अषणपसंहाराभ्यामग्निसमिटुमादिषट्स्यप्युतरपाक्यगतेषु सत्यु ताव " पर्यन्तं प्रश्नयाक्यानामभिप्राय: कल्पनीय नि भाषः । ययेति शेष इति । मूले यथा सोमस्येति यथागन्दयुक्तपाठे तु न शेषाध्याहारः। ननु क्रियासमनि- + पानीति माहितपु.। • घिटोक्यमभ्युपेत्यति पु. पा । योति पा ।

·- एतास्तव भक्षयन्तीति अतिगततत्पदार्थविचारः । ४५ बारविक्षायां तस्य तस्य धातादिभावो ऽनुप्रयोगश्च प्रामातीति तत्समवार्तिके द्विभाषानुशासनाद् यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्येति सूत्रा सस्य धातोरनुप्रयोग- नियमाच्च । नेष दोषः । पाप्यायनापक्षययोः प्रत्येक पानःपुन्य समुच्चयश्चेत्यु. भयधिक्षोपपतेः । उभयविवक्षायां हि समुच्चयविवक्षाप्रयुक्तमेष कार्य भवति विप्रतिषेधे परं कार्यमिति स्मरणात् । प्रपञ्चितश्चायमर्थः प्रथमसूरे, नायस्थ मिथस्वेति श्रुत्यर्थकथनावसरे । युक्ततरश्चायमर्थ इति । युक्ततरत्वोक्तरभिप्रायं न विदः । यद्यप्येष ३४७ । २० मामा राजेत्यच सोमा रानति शब्दावादित्यान्चन्द्रमसमिति प्रस्तुतचन्द्रपरो सयास्तच लोकवेदसिद्धत्वातदेवानाममिति घ. लस्मिन् प्रथमा पिबते बहिरित्यादिप्रसिद्ध देवानत्वमुच्यते तं देवा भषयन्तीत्येतदपि स्वयं प्राप्य कर्मदेवरूपा इष्टादिकारिणो ऽपि तं भुजतइत्येव तेषां पैषिणपभोगकथनार्थम् । एवं च ते धूममभिसंमवन्तीति बहुवचनान्तशब्देन प्रकृतानां देवा इति बहु- पचनान्तशब्देन परामर्श: । चन्द्रमसमित्येकवचनान्तेन प्रकृतस्य चन्द्रस्य मोमो राजेत्येकवचनान्तेन परामर्श इत्येतदप्युपपद्यतइति प्रतिभाति तथाप्येष साम। सनेत्येतस्य प्रकृतपादिकारिपरत्वमेव युक्तम् । पञ्चाग्निविद्याधाक्योसोमा राजेति श्रुतस्य प्रथमाहुनितः संभवस्य द्वितीयाहुतो होतव्यत्वस्य चेष्टादिकारिणीय चन्द्रे ऽन्वयसभवात्पञ्चाग्निविद्यावाक्ये पितृयाणवाक्ये. श्रुतयोः सोमराजशन म्दया: युतिस्थानसामान्याभ्यामेकाावश्यम्भावानदुपजीवनेनेघ भूतरियत सीघरहणास्यायुतत्वादितिसूण सार्थतत्त्वाचा किचछान्दोग्ये सोमोराजेति प्राप्यस्य सोमस्य प्राधान्येन प्रकृतत्वोत्या पतसभक्षयन्तीति श्रुत्यन्तरस्येता. नित्यस्य चन्द्रलोकपरत्वे का युक्तिर्दर्शिता स्यात् । छन्दोगप्रत्यर्थे श्रुत्यन्तर- स्यापि पर्यवसानं स्यादिति युक्तिरिति चेन्न । श्रुत्यन्तरे ते धन्द प्राप्या भक्षय- न्तीति कर्मिणामेवानभाषशवणं प्राधान्येन प्रकृतत्वं धास्तीति तर कर्मिणा- मेवान्नत्वं भत्यत्वं चोच्यतइति तदनुसारेण छन्दोगतावपि प्रनत्वभक्ष्य- त्वश्रवणस्य सद्विषयत्वस्थितो सन्निवाहाथै पञ्चाग्निविद्यागतसोमराजशब्दः फायनिहाथै च छान्दोग्ये पितृयावास्यगतमामराजशब्दस्येचेष्टादिकारि- परत्वामः चन्द्रवाचकस्याप्यमृतमयदेहत्वरूपचन्द्रसादृश्यविधानार्थत्येन दे. पूर्वस्मिर्षिति माशा + या स.पा. १..

·४६ ॥ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.३पा.१ अधि. २-३ घभाग्यत्वरूपतत्सादृश्यविधानार्थत्वेन चेष्टादिकारिपु गोगतापपत्तेः । बहुष्य- प्यायचनस्य यह संमा, पन्नों सन्नीत्यादिग्विय प्रतिष्यकिंगतेकत्यानुधा- दफतोपपतेश्च । तस्मादस्या युक्ततरत्योक्तिरभिप्रायो ऽन्वेषणीय:* ३४८ । १४ कृतात्यये ऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥८॥ एकमविकनयादिति । प्रायणस्य सकलकर्मशत्यभिव्यजकत्वाद- भिव्यक्तशक्तिभिः कर्मभिः प्राणानन्तरभाविन्येकस्मिन्नेय शरीरे फलजननावश्य- म्भाव एकमविकनयः । सम्यग्ज्ञानस्य नैष्फल्यमिति । न चाधारणान्य- कृतेन कर्मणा या जातस्य पुनरपि देहान्सरापादनीयकर्मपरम्परा प्रतीयतेति न सम्यग्ज्ञाने नेष्फल्यमिति वाच्यम् । तिर्यम्यानिजातस्य कानुष्ठानसामर्थ्या. स्मामेव मृतस्य पातेन देहेनाधारान्यकृतकर्मचारपि क्षपणेन सम्यगजानने कल्यं स्यादिति भावः । लोके तोपलम्भादिति । कर्मणामुत्तरदेश- योगादिफलविनाश्यत्वदर्शनादित्यर्थः । स्वर्गावरोहतामिति कथमवग- म्यतइति । तृतीयस्थानादयतीयानां दृश्यमानं भागधिध्यमस्य अतः स्वर्गादवरोहतां न त?त्वनुशयसिद्धिरिति शामिप्राय: । स्वर्गादवरोहता कपूयरमणीयानुशयनयणात्तेषामपि तत्कृतं भोगवेचियं भवेदिति परिहारामि- संधिः । यदाप्ययमभिसधिरित्यादिटीकापन्यो ऽन्यकृतकर्मणा ब्राह्मणादिदेह- प्रातिरिति पूर्वपदस्य कयूयघरणा इत्यादिबहुव्रीहिनतियाये मतुबर्थे कर्मसंवन्धे मुख्यसाक्षात्संयन्धरूपे संभवत्यमुत्यपरम्परासंपन्धरूप: सनाश्रयणीय इति गुल्या निराकरणार्थ: प्रतीयते तथापि भाप्योक्तं भोगषियमन्वोपपतिनि- राकरगोनोपपादयितुं प्रवृत्तस्य टीकापन्यस्य तदप्यानुषङ्गिक प्रयोजनमिति ता- स्पर्यम् । निमित्तत्वमिति । सायंप्रात:कालावच्छिन्नजीवन निमित्तमिति निमिनसकोचातया निमितकोट्यनुप्रविष्टत्वमित्यर्थः । पृथग निमित्तनामति- कसंकोचकत्वानुषपतेः । अभ्यास कर्मशेषत्या दिन पूर्वतन्त्राधिकरण सायं- ३५० 1 १७ फालयो धनविशेषणतया निमित्तसंकोचकत्वस्येवोक्तत्वाच्च । उपमि मान इति । उत्प्रेक्षमाण इत्यर्थः । धर्णनीयपुरं हि शेषपुण्यकृतकल्पिताष. गडतादात्म्येनोत्तोयते न तु तथाभूतेन केन घिद झुप्पण्डेनेदं सदृशमित्युपमी- यते । भुवि भोगमिति । यस्य कर्मयः स्वर्गण्य फलमुक्तं तद्विषया मुवि भागा- • प्रथमं तदन्तरपतिपत्त्यधिकरणं पूर्णम् । क्षे.प.पा. मु. ३। - ·४३० कृतात्ययाधिकरणम् । अनिष्टादिकार्यधिकरणम् । भावोक्तिः। यस्य तु कर्मणः स्वर्गभागानन्तरंभुयपि फलमनेकजन्मानुयाघि श्रुतं तस्य अतिवणव्याप फलं भवन निधार्यते। आचारस्य यागादिवदिति । ३५० । २२ भाष्ये पुरुषार्थत्योत्या यागादिवदाचारस्य स्वतन्त्रपुरुषार्थसाधनत्वं नोक्तं किं तु पुरुषसंस्कारत्वमुत्तमित्याहेत्यर्थः । वाक्येन पुरुषधर्मत्वमतीतेरिति। अलभ्यमान इति कृत्प्रत्ययान्तेन भणकती पुरुष उच्यते कता कतरि कृदित्य- नुशासनात ततस्तत्समभिव्याहाररूपेण पाक्येन मन्त्रवचनस्य पुरुषार्थत्वमवसी- यते तनिर्वाहाय प्राणापानावेषात्मन् धत इत्यर्थवादावगतं चिरजीवित्वं फलम- खेन विपरिणमनीयं तीर्थस्नातीत्यच यद्यपि शब्दतस्तीर्थस्नानका न प्रतीयते पाख्यातस्य कर्तृसंख्यामाषवादित्वातथापि स्नानं मलापकर्षणार्थ तीर्थविशेषणं मुखावतरणार्थमिति लिङ्गातीर्थस्नानमयि सत्कर्तृपुरुषार्थतया ऽगम्यते । अतस्तथापि तीर्थमेव समानानां भवतीत्यर्थवादश्रुतफलविपरिणाम: कार्य प्रति भावः । एवं च मूले बाक्येनेति शब्दो लिङ्गस्याप्युपलक्षको द्रष्टव्यः । गुणकर्म तु स्यादिति । पुरुषसंस्कारकतयेति भाषः । तच न पुरु- षमात्रइति । यथा व्रीहिनोलणं न ग्रीहिमाचे विधीयते घेयात्फलान्तर- कल्पने गोरयाच किं त्वपूर्वसाधनेगुव्रीहिष्विति प्रकृतकत्वपूर्वसाधनत्वलाभा- धमतिप्रबलया ऽपि श्रुत्या प्रकरणमपेक्षितमभ्यनुज्ञायते । सवमिहापीति क्रतु- युक्तपुरुषसंस्कारी नानमन्त्रषचने यथा ऋतुयुक्तव्रीहिसंस्कारः प्रोवणमिति भावः । कदा चित्सुकृतं कर्मेति श्लोके सुकृतशब्दं दुष्कृतसाधारण्येन व्या. चष्टे सुध्वभिमानपूर्वकं कृतमिति' ।। अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ ३५२।१ इष्टादिकारिणां प्रतीतरित्युक्तमित्यादिना व्यवहिताधिकरणसंबन्ध उक्तः । अव्यवहिताधिकरणसंगतिमाह यत्किंचयावच्छन्दयोरितिाययो- पात्तमनुष्येति । पुरुषशब्दो मनुष्यवाचित्वेन नेघण्टुकेः स्मृत इति भावः । टीकायामसी लोक इति स्थाने असा मार्ग इत्यपि पाठान्तरं दृश्यते तयाघटे न्यायसाम्यादिति । गन्तबालोकासंपूरणे मागासंपूरणमध्यर्थसिमित्यर्थः । भोगवैषम्यमर्थागम्यत इति । परमते टुकृतिनां चन्द्रमण्डला- रोह। ऽस्ति तेषां सुकृतिभिगिसाम्यं स्यातत्वयुक्तमिति शङ्का भोगवेषम्यप्र- पत्र द्वितीय तात्ययाधिकरणं पूर्णम् । 0 ·४E वेदान्सकल्पतरुपरिमले [प्र.पा.१ अधि ३-५ दर्शनेन निराकृत्य पूर्वपक्षोपपादनार्थमिदं मूष तर भोगवेषम्यं शब्दतो न प्रतीयते किंतु संयमनति स्थानविशेषकीसनेनार्यात्सिध्यति । नच यदर्थ सूत्रप्रवृतिस्तस्य शान्दत्वे सभवति श्रार्थत्वं कुं युक्तं तस्माच्चन्द्रमगडला. शायरोहपूर्वपरनिरासस्तुशब्दार्थ इति सिद्धान्तमपत्यमेव धतुं युक्तमि- त्यर्थः । नमु पूर्वपतमुश्त्वे ऽपितुशब्दो भागसाम्यशङ्काव्यावृत्यर्थ इति शिव- विता: शाब्दों भवत्येव । मेयम् । सिद्धान्तमूत्रतायामनिष्टादिकारिणां संय. मने ऽनुभूय प्रत्यवरोहणमित्येतदनन्तर भाष्य एवं भूतारोहावरोहाविति मूर- शेषयोजनया न तु चन्द्रमण्डलारोहावरोहाविति कुशवाय: स्पष्टं प्रतीयते । परमते भोगवेधम्यस्य पदार्थत्वाभायात सत्प्रतिद्वन्धिभोगसाम्पशङ्कानिराम- स्तुशब्दार्थसया स्पष्टुं न प्रतीयतइति धेषम्यसनावात् । ननु स्पष्टमप्रतीयमाने। ऽपि स य तुशष्टार्थो वक्तव्यः अन्यथा विद्याकर्मणोऽ इति सूपस्य सिद्धा- तारम्भमूत्रत्याभावे तद्गततुशब्दस्या वेफल्याप्रसङ्गादिति चेन्न । प्रत्य. तुशब्देन दुष्कृतिनां चन्द्रमण्डलारोहावरोहशङ्काया भेगराहित्येन नेष्फल्या. निरासे मति मधे चन्द्रमयं गच्छन्तीति श्रुतिमवलम्व्य पुनस्तच्छङ्कात्थिता मार्गदयभवानां तृतीयस्थानोक्तिहेतुना सर्वशन्टसंकोचावश्यम्भावप्रदर्शनेन त- निरासार्थतया भाप्यएव सरत्यतुशवस्य व्याख्यातत्वार । ३५३ । १९. चन्द्रमण्डलावरोह इति च अध्पाहारापेक्षा स्यादिति । परमते हि प्रथमं चन्द्रमाउलारोहः ततस्तस्मादवरोहस्सद्वारा संयमनं माप्यानुभूयायतरणमिति हि सूयर्थः । तथा च संयमने ऽनुभूय प्रत्यक्ष- रोहमित्येतायत्यंशे मतदये ऽपि सूधयोजनाया: साम्ये ऽप्यारोवायरोहाधि. त्या स्वमते भुतस्येव संयमनस्यारोहणीयत्वम् अपरोहापादानत्वं च । परमते तु अध्याहतस्य चन्द्रमण्डलस्येति विशेष इत्यर्थः । अण्डजमित्यादिषि भागो न युक्तः अयडजादीनामपि जीवजस्वादिस्याण्ड्य यज्नीषदषस्था- पजायते सज्जीवजं विवक्षितम् अण्डजादिकं तु किं चिन्मृतादेव जायते कि विदधेसनादेष भूतलाञ्जलाद्वा बायते मतो दिमायो युक्त इत्याइ अण्डज हि किं चिदितिः। • पिढिमार्यशष्ठ इति पुपा । + भायं हि मास्ति । भवतुशष्टस्यक्ति कपु.पा । सिति ५ पु.या। १ तोपम पनिष्टातिकाधिकरण पूर्णम् । , घ्या. सूपा । 4 ·४६६ सामाव्यापत्यधिकरणम् । नातिचिराधिकरणम् । साभाध्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २२ ॥ ३५४ । ५ न तु भवतिनुतेः सादृश्यलक्षणार्यत्वेऽस्ति निमित्तमिति । यद्यपि वायुभूत्वा धूमो भवतीत्यादिषाक्येषु वायुधमादिशब्दानां सत्तत्सदृश गोयी वृत्तिरित्यपि यतुं शक्यं तथापि तद्धावस्तात्सादृश्येनोपचारिको व्या. खोय इति सिद्धान्तटोकानुसाराद्वाय्वादिसादृश्यं वाय्वादिभवनावनोपचरित. मित्यभिनेत्य सिद्धान्ते भवतियतेलक्षणोता । वाक्यशेषानिर्णयेनेति । अवरोहतां सूदमशरीरस्य क्रमेणाकाशवायुभावापतो तदनुप्रवेशे कर्मतया ऽप्या- काशं वायुमिति द्वितीयानिर्देश उपपद्यते । धूमो भवतीत्यादिनिर्देशस्तु देवो মলি মা মনীষাবিনিঘননীষামনি সম- स्थितार्थेन वाक्यशेषयाव्यवस्थितार्थस्योपक्रमस्य निर्णयो विषधितः । गङ्गायां घोष इत्यच गङ्गाशब्दस्य तोरे गङ्गासम्बन्धितीरत्वेन लक्षणा नसीरत्व- सामान्येन गङ्गायां घोष इमि वाक्यप्रवणानन्तरं घार्ष जिगमिषोर्विशिष्य गङ्गातीरे प्रवृत्तिदर्शनादित्येकं मतम् । तोरत्वेनेव लक्षणा सस्य गगासंबन्ध- स्त्वसिद्धाति मुल्यार्थीसंबन्धिनो लक्ष्यत्वायोगादित्यपरं मतम् । अग्नि- माणवक इत्यत्र मुख्यार्थसादृश्यरूपहल्यविशिष्ट माणवके गाणी वृत्तिरित्येक मतम् । अग्निशष्टस्य माणवकवृतिपङ्गल्यमा लक्षणा तदविनाभावाद्धर्मिप्र- तीतिः सेव गोणी वृत्तिरित्यपर मतम् । ता लक्षणागोणत्योद्वितीयमता- प्रयणेन भेदमाह लक्षणायामिति । प्राकारासदृशा भवन्तीति सूक्ष्मता- पतिः । सादृश्यं गमनकाले यो धूम आसीदिति । यद्यपि धूममा श्रुतं तथापि गमनकालाप्रत्यभिज्ञानादेवमुक्तम् । एवमुक्तिश्चाकाशवटूम- स्वयि पूर्वसिद्धतया तादम्यशानुदिनां मूमशरीरस्य परिकामो न संभव- सीति न्यायसाम्यसूधनार्थम् । पषमाझाषाक्ये धूमवाश्ये च तादूप्येय परि- शत्यसंभवात् तत्सादृश्यार्यकत्वव्यवस्थितो वाक्येष्वपि तथैवार्थव्यवस्था सिध्यतीति तात्पर्यम् । तत्तुल्यो भवतीति । वायुस्वभावानुपतिवडूमादि- स्वभावानुवृतिस्तेन तेन तुल्यता। नातिचिरेण विशेषात् ॥ २३ ॥ ३५५ । १६ আন্ধার্যনিয়িনা থিমেছি যা মিথানমিনি থিই লিয়ন •मावभमेधावपीति ५ पु.पा.। +3 साभाध्यापयधिकरवं पूर्णम ·५०० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा. १ अधि.५ कारिण: शास्त्रत्याभावाद अनियम इति पूर्वपक्षो भाग्य दर्शित: सन युक्तः । ग्रीह्यादिप घिराघस्थानश्रुतिबलादाकाशादिष्यचिरावस्थानलाभादित्याशङ्का टीकाकारस्तदुपपादनं कृतम् । दुर्निप्रपतरशब्दो न घिराषस्थानवाचकः किं दुःयनिष्क्रमणयाचकः । अतस्तद्वयादाकाशादिभ्यः सुषनिष्क्रमणं लभ्यते न तु घिरा वस्थानमिति । एवं पूर्वपापपादनमपि न युक्तम् । बोह्मादि- भाषे ऽनुशायनां दुःषष्ट्रावस्यानन्तराधिकरणे निपेत्स्यमानतया दुनिष्प्रपत- रमित्यस्य लक्षणया चिलम्बपरत्वादित्यपरितोपादाचार्य: सामान्यतादृष्टाघल- म्बनपूर्वपदै प्रदर्श्य तस्य सुतार्यापवादः सिद्धान्ते घर्णितः । सामान्यतादृष्ट- मावावलम्बन: पूर्वपक्षतुच्छ इति तचाप्यारितापादाचार्य: पूर्वपक्षस्यत्यमुपा- द्वलन कृतम् । अतेवे सल्यित्ययातःशब्दः प्रकृतानामाकागादीनां सर्चयां परामर्शक इति सर्येप्वपि तेषु विरावस्थानं श्रुतित एष प्रतीयते तदनुवादक- मनुमानमिति । अतःशब्दः समनन्तरवाश्योक्तान ब्राह्मादीनेर परामशेद न व्यवहितानाकाशादीन् सर्वनामस्वाभाव्यातथा । ब्राह्मादिपु विराषस्थान- श्रुतिसामादाकाशादिष्यचिरावस्थानलामातवाधितमनुमानमिति सिद्धान्तो घर्णितः । प्रस्तुतस्तु ययामाप्यमनियमपूर्वपच एव दृढः । अतो. चे खलु दु- निपतरमिति पाक्येन ब्रीह्यादिपु घिरायस्थाननियमो बाध्यतेन तत्म- लामा घिरमचिरं वेत्यनियतस्य चिराषस्थानस्य ब्रीह्याद्विष्यवस्थानाक्येर लब्धत्वेन तस्याविधेयत्वात् । तथा च घिशिष्य घोह्यादिपु चिरावस्थाननि. यमप्रतिपादनसामर्यादाकागादिभ्यश्चिरावस्थाननियम एप व्यावर्तते न त्य- नियतं चिराघस्थानमपि । अत एघार्द्धमन्तदाढ़े बहिर्वेदीति पूयमानदेश. विधायन्तर्वेदीत्येव विधिस्तत्सामादद्धान्तर बहिर्षदीति लभ्यते । अतो द बहिर्षदीत्यनुवाद इति पूर्वपक्षे दूषणमुक्तम् । तथा यूपस्य वेदितारस्य- धिकरयो अर्द्धमन्तदीति नियमावधिसामयादीन्तरादन्ततिनियम एव व्यावर्तते नान्तर्वेदिस्यरूपमित्यान्तरमन्त.दि बहिदि घेत्यनियमः प्रामाप्ति न बहिर्वद्येवेति नियमो लभ्यते । अतो ऽद्धं घहिदोत्यनुवाद इति पूर्वपक्षे पाक्षिकानुबाद। ऽयं स्यादिति नित्यवच्याविरोधः तत्परिहारायाद बहिः- • पिरति २ पुण। पाध्यते इति पु. पा.. + अनुमानमानमिति २ पु पा.। जे मू.अ. पा. ७.१३!

·५०० मातिचिराधिकरणम् । दीपि विध्यन्तराश्रयणे वास्यभेदः । तस्मादन्तर्वेदिबहिर्वेदिशब्दाभ्यां लक्षितो ऽन्तरालदेश विधीयतइत्यङ्गीकर्तव्यमिति । एवं प्राणस्य पूर्वपक्षस्य निरासप्रकारो ऽपि भाध्यएव विशेषादिति सौरपदव्याख्यानेन स्पष्टीकृतः । स इत्यम् । टुर्निप्रपतरमिति तपप्रत्ययार्थस्यातिशयस्य प्रतियोग्याकालायां प्राग- नुकान्तानाम् श्राकाशादीनां बुद्धिसन्निधानातत्यतियोगित्वेनान्यय: स्यातथा च ब्रीह्यादिष्वाकाशापेक्षा चिरमषस्थानोक्तावाकाशादिष्यवस्थानस्य तदपे- क्षया इल्पकालत्वं पर्यघस्यतीति । नन्वसिद्धस्तरमप्रत्ययस्तकारलोपवतोप- जनस्यापि छान्दसस्य वर्तुं शक्यत्वादिति चेन्न । उभयथासंभवे अातिथयमि- टुाथै सकारलेोपेन तरयप्रत्ययसद्धावस्यैवायितुं युक्तत्वात । दुस्यपदात पति- धाता: खलथै डप्रत्यये सति दुर्निप्रपतरमिति रूपसिहा विनय तकारलाएं तरपप्रत्ययान्तत्वस्य निर्वनु सुकरत्वाच्च । अन्येष्वपि दृश्यतइति जनेरूपप. दान्तरेषु डप्रत्ययविधायकमचे अन्येभ्यो ऽपीति दृश्यतइति वक्तव्यमिति धा- तिककृता धात्वन्तरेभ्यो ऽपि डप्रत्ययस्यानुशिपत्वातत्र दृशियहणं सर्वोपाधि- व्यभिचारार्थमिति वृत्तिकारगोक्ततया कृत्यल्युटो बहुलमिति बहुलग्रहणादन्ये ऽपि कृतः प्राप्रमभिधेयं व्यभिचान्तीति तेनैवोक्ततया च तस्य डप्रत्ययस्य खल- थैतित्वोपपत्तेश्च । एतेनातःशब्दः सेोचकामावादाकाशादिसर्वपरामर्शक इति शङ्कापि निरवकायीकृता । श्रातिशायनिकप्रत्ययार्थप्रतियोगित्वेनायि- ताया वक्तव्यत्वेन तस्या व्यवहितबीयादिमाशपरत्वावश्यंभाबाद बोहादि- भ्यो दुर्मिष्यपतरत्योक्तिसामादाकाशादिभ्यो ऽपि दुर्निष्पपतरत्वमाषमस्तीति तेष्वयि चिराषस्थानावगमात् सूचे नातिचिरणेत्यतिचिरावस्थाननिषेधः कृत इत्यास्तां विस्तरः । कथं तत्रापिचिरावस्थानेन पूर्वपक्ष इति । चिरावस्थानस्य को- ३५५ । १८ ट्यन्तरतया प्रवेशनेन कथं पूर्वपक्ष इत्यर्थः । माप्योक्ते ह्यनियमपूर्वपक्षे वि- रावस्थानमपि कोट्यन्तरत्वेन प्रविशति । व्यवधानादिति । विलम्बे दुरू- पसर्गस्यामसिद्धत्वेन सानाद्वाचकतया तस्मिनप्रवृत्तरित्यर्थः । + अन पञ्चमं नातिचिराधिकरणं पूर्णम् ।

·५०२ वेदान्सकल्पतरूपरिमले [च. पा. धि.६ ३५६ । १ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ २४ ॥ ननु मतुप्रफरणस्थेति । यथा षल्यामत कोष्ठे कर्फ हन्तीति धाश्यस्येष्टसाधमत्वं विषयः कण्ठे कर्फ करोतीति वास्यस्यानिप्रसाधनत्वं विषय प्रति शिपयभेटादविरोधः एवं विधिनिषेधयारविरोधाताई तु. हिसा विहितापि निषिदेति यामध्यम् । ततश्स क्रतुमध्ये निषिद्धानुष्ठाने फथ क्रतुगुण्यं न स्यादिति गङ्गाः । न हि क्रतुशेषः प्रतिपेष इति । ঘয়া ৰূলকমবয়সনিয় মামামালালইৰ ন জমা फल्यम एवं हिंसानिषेधस्यापि क्रतुशेषत्वाभार्मुिसया न ताः साकल्पमेव फितु क्रतुसाफल्यलाभात्पुरुषार्थनिषेधमतिकामतः पुरुषस्य पर प्रत्यवाय इति परिवाराः । एवं विहिताया अपीति । यद्यप्रसाधनत्वबोधनास्य. दमेय सापानमनिटसाधनस्वोधनस्याप्यास्पदम् एवं घिहितेय हिंसा यदि निषेधस्यापि गोवा स्यातो घा दुःसफला स्यात् न स्येवं निषेधस्य पुरु. पार्थहिंसामाविषयत्यादित्याहेत्यर्थः । मनु पुरुषार्थहिंसाया पक्ष निषेध्यात्यादिति हेतुसाधनाय प्रश्ते সয়া শ্রহিতায় দ্বিধাৰিথৰুঘনিইখ ময়েশ্ন- माभावार प्रत्यहिंमा न निषेध्येत्येतापति वक्तव्ये पदार्थ निषेध्य सदों निबंध पनि निपेयनिषेधयारेकविषयत्वनियमोति: कोपयुषय- " तात्या टुण्यागं दर्शयनयतारयति । ऋत्वों हि पति- पेध इति । प्रसमागमः । क्रत्यर्यपुरुषाभयधिधम्य हिंसामा पुरुषार्थो निषेध व माध्यमलेन सत्या पूर्वपक्षः कृतः । न सन्या युज्यते । निषे. এদিঘঠান্ধবিষয়শিযৗন নিগ্রহ প্রকাঘ নিয়ন্ত্রিনায় অথি पुरुषार्थत्यावश्यमाषादित्येचं नियमकथनम्य सोप्याक्रियानिरासरयोन हेतु. सिद्धापयोगित्वं तापत् म्पष्टमेव ताई नियमाऽविरोधाय नियनिषेधायुमा- यदि सत्यायों साम रायमपि पुरुपाया श्य निषेधादिति वारमिद्धिर्भव. दिति होत्याने ऽपि नियमवर्णनम्बाम्त्युपयोगः । तस्यां शहायो निषेध्यस्य कन्वर्यश्यामभवन दृषिमाया नमारभ्याधोतन्य हिंसानिषेधस्थानतदान যথ ঘাঘমাইন নিইখমই সেরা - पाया विरोप बिना हिसिधात्यधमाषस्य निधी तथा ·अन्याधिष्ठिताधिकरणम् । ५०३ क्रत्वर्थहिंसाया अपि निषेधो लभ्यतइति शङ्कायां निषेधस्य क्रत्वर्थत्वपुरुषा• र्थत्वबोधनाय वाक्यवेकप्यापत्या तट्टपणे चास्त्यस्य नियमवर्णनस्योपयोग परत । एवं चक्रत्वों हि प्रतिषेधः त्वथै प्रतिषेधेदिति हिंसानिषेधयोर्व- क्ष्यमाणनियमलभ्यस्य क्रत्वर्थत्वात्य वचनमये शतिप्यमाणस्य क्रतुपुरुषोभ- यार्थत्वस्याप्युपलक्षणमिति वक्ष्यनित्येतत्कतुपुरुषोभयार्थत्वं नास्तीति वक्ष्य- মায়ানমাহল। নন সন্ধাযৈ দ ভিয়ালিনয় বিন্স न समानातमिति टाष्ट्रान्तिकांशमाकासितमध्याहृत्य टीकार्थः कथितः । कथं त्वर्थः स्यादिति । श्राज्यभागजन्योपकारस्याभावेनासंभवा- ३५५ । ५ दिति भावः । प्राभाकरास्त्विति ) प्राभाकराया पर्युदासपो दर्शपूर्णमासन- জযেসমালামাল ধনী মমিনথিয়খ যাকারি- प्यने । प्रवृत्तिकैमर्थ्यनिर्णयाय चेति । यद्याख्यातेन की ऽभिधीयते तदा श्रुत्युपातकर्तृपुरुषशेषभूतमनृतघदनं निधेमिति तनिषेधो ऽपि पुरुषार्थो भवति यदि तेन का नाभिधीयते तदा प्रकरणसनिधापितक्रत्व तनिषेध्य- मिति तनिषधो ऽपि क्रत्व भवतीति विचाराणां फलफलिमावमाह अभि- हितेति । ननु न तो पो करोतीति निषेधै श्राज्यभागवन्नानृतं वदेदिति नियधे निषेध्यम नृतवदनं कन्वर्थतया शिहितं नास्तीति क्षेत् । सत्यम् । क. त्वर्यद्रव्यादिसंपादनोपायभूतं यदनृतवदनं तदविहितमपि द्रव्यार्जनघत्तूप- कारकतया प्रत्वर्थमिह वितितम् । श्रथ धा व्रीहिभिर्यक्ष्यइति संकल्प्य यस्तदलाभे तत्प्रतिनिधीनीवारादीन् विहाय यवेर्यजते तस्य सत्संकल्पबच. नमनृतं जायतइति तथाभूतमनलमिह क्रत्वानृतवचन मिति विवक्षितम् । गम्यमानकर्तुः संख्याया इति । समानप्रत्ययोपात्तकर्तृसंख्याभिधानपने नातिप्रसङ्गः । गम्यमानस्यापि चेत्कर्तुः संख्या प्रख्यातनाभिधीयेत तदा पदान्तरोपातकरणादिसंख्या तेन सुतरामभिधातुं शक्येति चिः काठः पच- तीत्यपि प्रयोगमसङ्ग इत्यर्थः । अथ गम्यमानस्यापि कर्तुरेव संख्या तेना- भिधेया तदेककर्तृके पाके तन्दुलाः पच्यन्तइति प्रयोगासन इत्याह पच्य- तइत्यत्रापीति । अनभिहितस्यापीति । यत्प्रधान कारक तत्संख्या ३५८ ।। * ध्यासू अ.पा.म. बहा +रति २-५ पु. पा।

·५०४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३ पा. १ अधि.६ ऽऽस्यातेनाभिधेयेति नियमः । तथा च पचति तन्दुलानित्यप कर्तुः प्राधा. न्यातासंख्या तेनाभिधेया। पच्यन्ते तन्दुला इत्यर कर्मणः* प्राधान्यात संख्या करणादीनां तु सर्वचाप्राधान्यान्न क्वाप्याख्यातेन तदभिधानमा इत्यर्थः । अनुवादकत्वमाहेति । वलयदनिष्टाननुबन्धीप्रसाधनत्वरूपं श्रेयःसाधनत्वमनद्य तनिषेधः क्रियते स च निधो विशेष्यसत्याद्विशेषण- निषेधमादाय पर्ययस्यतीत्यर्थः । रागप्राप्तेति । पुरुषार्धेत्यर्थः । तथा घा- ख्यातापानभावनाक्षेपोपस्थितपुरुपशेषहिंसाविषयत्वेन चारिता दनुपस्थित- क्रतुशेहिंसानुयादतनिषेधविषयत्वकल्पनं गौरवपराहतमित्यर्थः । ननु पुरुषा- र्थत्वेन क्रत्वर्थत्वेन च हिंसोपस्थितिमपेत्य तनिषेधो नोच्यते किंतु हिंसासा- মালিন যুগ্নম্বিনিথ ইন্থিনিয়া চতি লৱ- च्यते ऽतो न प्रत्यर्थतापस्थितिगौरवमित्यस्यरसादाह उभयनिषेधे चेति । रागमाप्ततेति । पुरुषार्थतेत्यर्थः । न तु रागाधीनप्रवृत्तिविषयतेत्यर्थः । क्रत्वर्थहिंसाया अपि रागाधीनप्रतिविषयत्वात्फलरागं धिना ऽद्यापि प्रत्य- संभयात्कामाधिकारे फरणांगे रागतः प्रति: अड्डेषु बेधी प्रवृत्तिरिति नि- रालम्बनायाः प्राभाकरपरिभाषायाः सिद्धान्ताऽनभिमतत्यातदयुक्तम् । विशेपविधिविहितस्यार्थस्पेति। अत्रेदं वक्तव्यम् । राप्युत्मगोप- ३५८ ६ वादन्याय: प्रयततपय हिस्यादित्यनेन विहितहिंसाया अपि क्रोडीकारात्। मर. फलोपहितमरणकारणपुरुषत्र्यापारत्वं हिंसात्वं हिंसाशब्दप्रतिनिमित्तं तद्वे हिंसायामप्यधिशिष्टम् । न च सत्यपि हिंसाराष्टार्थत्व हिंस्यादिस्याप्याताण- तभाधानावितस्कर्तृ रुपशेषभूतेष हिंसा प्रतीयतइति न सप हिसिधातनावे- धहिंसामोडीकारोऽस्ति तद्यावर्तविशेषणपद्भावादिति घाध्यम् । उद्देश्ये तया विशेषगायोगात् । अन्यथा पाहपनीयधाश्ये ऽपि जुहोतिधाना स्यातापा- तभाषनाविरपुरुपशेषाणां पुरुषार्थहोमानामेघानुपादो न प्रत्यर्थ हामानामिति ज्योतिष्टोममत्वर्यस्य पदहोमस्य तेनाविषयीकरणादायनीयपदयाययोमास. गोपयादन्याय; प्रत्युदियेत नारिग्रहोमादीनां च प्रत्यर्थीनामाघनीयमिदिर्न स्यात् । ननु तत्र प्रत्यक्षविधिविहिताना सवां हामानामनुशदसंभवादनधि- तोद्देश्यविशेषणे वाश्यभेदापनेने युरूपशेषत्वं विशेषयमिह तु हिंसामानियेधे कर्मोस ०.पा. - ·अन्तवदननिषेधस्य क्रत्वत्यम् । हिंसानिषेधस्य पुरुषार्थत्वम् । ५०५ लौकिक पुरुणर्थत्वं वैदिके व्रत्युशेपतेति वाक्यरुप्यापलेलौकिकवेदिकान्यत- रयहणाकालायामुपस्थितपुरुषशेषभूतेष हिंसा गृह्यते नानुस्थितस्तुशेषमू- तेति चेन्न । लौकिकवैदिकोभयविहिंपानिपेधस्य पुरुषार्धकरूपत्वोपपतेः । निध्यनिषेधयोर्विषयेकरूप्यनियमस्स्यमिद्धः । स्त्युपगमनमांसभवणादीना प्रतिषेधस्य मत्वर्थत्यदर्शनात स्त्युपायमांसभक्षादिपुरुषार्थमपि प्रितः प्रति. घेधः कतारङ्गमिष्टः प्रकरणामयादिति वार्तिसोलेश्व । तथापि त्वयंस्य निषेधः मत्वर्थ एव न पुरुषार्थ इति नियमोस्तीति वेन । श्रप्रयाशक- त्वात् । सत्वर्थपुस्पार्थमाधारणापगारणसामान्यादिनिधानां पुरुषार्थत्वमंत्र- तिपत्तेश्च । अन्यथा क्रत्वनुष्ठानानिबन्धकाणापगोरणादिपु स्वाच्छन्दाप्र- सङ्गात् । नन्वेवं सति क्रत्वर्थस्यैवान्तवदनस्य निषेधः क्रत्वर्थ पति मतमध्ये क्रत्वानृतवदनराव फ्रताकल्यं पुरुषार्थान्तमदने तु यो नाम ऋतुमध्यस्थ इत्युक्तरीत्या पुस्पस्यैव प्रत्यवाय इति फर्चधिकरण सिद्धान्तो नावतिष्ठेत । उक्तनियमानङ्गीकारे कत्वानि पुरुषार्थ:नि वा यावन्त्य नृतवद- नानि तेषां सर्वेषामपि निषेधस्य क्रत्वर्धत्वोपपत्तेरिति चेत् । उच्यते । नानृतं वदेदिति वाश्ये अनृतं देदिति भागस्य प्रकरणालानादयमयी भवति अनृतवदनेन दर्शपूर्णमासयोरुपकुर्यादिति । ततश्च नजा संबन्धादयमंश ऽनुवाद। न घिधिरित्यवमायात कृत्स्नस्य वाक्यस्यायमों भवति अनृत- घदनेन दर्शपूर्णमासयोरुपकुर्यादिति यतन्नेति । इत्यमेवास्य वारयस्य योज- नानकारो वार्तिको दार्शतः । एवमनया रीत्या प्रकरणसामध्योकत्ययान्तय- दननिषेध स्व क्रत्वर्य इति लाभान्न तत्रिवाहानुतनियमो ऽपेक्षणीयः । नन्येवं प्रकरणानातानुसउदननिषेधवाश्याकथने अनारभ्याधीतहिंसानि- धयाक्यस्यानया प्रक्रिययेत्यमों भवति हिंसया पुरुषस्योपकुर्यादिति यत्त- वेति । तथा च मुरुषार्थहिंसानिषेध सय पायार्थ इति नात्वहिसायाः तद- विषयवान नात्सर्गापवादन्यायप्रवृत्तिः । अत इदं घट्टयाटयां मातमिति चेन्न । क्रत्वहिंसायाः परंपरया पुरुपोपकारकत्वेन तस्या अपि तेन विष- यीकरणात मत्वर्थताद्वारा न्यया वा यथा कथं चित् पुरयायकारपर्यजसा- नमाममेव हि तानुवाद्यकोटी प्रविष्टं गथा ऽनृतवदननिषेधे मुरुषार्थता •तुमध्ये धिकरणसि २ पु. पा.. ३ ·५०६ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [.. धि. द्वारा अन्यथा पा कतपकारमा न हि तपासावदर्न पुरुपायमिनक्ष्य कम्पकारफम् । तूपयोगिद्रव्यादिरादित्यायस्थाविशिष्टस्य पुरुपम्येय हि शेषभूतं सट् द्रव्याजनापायान्सरया अदापकारकम् । पर्य ग्रीहीन संकल्प्य यथानुपाददानम्य संकल्पयधनानृततापादनमपि । न हि कटुभयं क्रत्वर्य. सया विहितम् । नन्येयं निषेध्यनिषेधयोरेकार्थतानियमाऽनादरे क्रत्वयं- पुरुषार्थसाधारणहिंसासामान्यनिरोधस्य केवलपुरुषायतोपपतेः सोश्य यय विनयी स्मात् । महाफनसाधनस्य यागस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणावानं मितव्ययाया- सप्रयुक्तमिय पशुमालभेत्यादिश्रुतिप्रानं हिमादिकम्यितत्वप्रयुक्तमपि स्व- ल्पदुःपमस्त्यिति प्रत्युपपत्तेः । असति विरोधे हिंसासामान्यनिषेधन्य ইহিঘিনা আঘাস । অরা সিসিইঘষয়ে ঈমা- ফমিনা বিঘায় মুখসহ একাগ্রন্থিায়িয অনীহামিমি न सचोत्सगोपवादन्यायप्रतिः । अपवादमदायप्रयुक्त तद्विषयपरिहारस्थल- स्येघ सन्यायविषयत्वादिति चेटुच्यते । हिंसानिषेधविधानयोरुत्सापयाद- न्यायविपयत्यामायव्यवस्थापनप्रत्याराया निमूल नियेध्यनियध्यारेकषिय. स्वनियममयलम्व्य पुरुषार्थहिंसाया एघ निषेध मि समर्थने ऽपि तया- रुत्सर्ग:पयादन्यायपिपयता नापति मरणान्तप्रायश्चितमाहवाभिमुखहनन- मुचितदण्डरूपचार हननं सोनहननमिति बहूनां पुरुषार्थहिंसनानां निधन परिहरगोयत्यात् । न हि सुरापस्य ब्राह्मणस्याप्यामापिञ्चयः सुरामास्य मृतः शुध्येदिति शुद्धार्थमेव विहितमात्महननमशुदाणादमिति धतुं शक्यम् । न दोयो हिंसायामाध्यइति परस्पराहानपूर्वक धर्मयुद्धे यौटुमभिमुखस्य बनने दोपाभावः कण्ठत एवोक्तः । अदण्ान् दण्डयन राजा दण्डरवेशाम्यदण्डयन । अयो महदामोति नरकं चैत्र गच्छति । स्सेनः प्रकीर्णकेशो मुसली राजानमीयात्कर्माचक्षणः पूतो वधमा- धाभ्यामनन्नेनस्वी राजेनि रात दण्डरूपधाराद्यहनने सेनाहनने च दोप- सणातादृशहनने ऽपि दायाभाय: सिद्धः । तथा च पुरुषार्थीहंसानिषेधपक्षे ऽप्यनुपरिप्रायश्चितविहितहिमातिरिक्तहिंसाविषयत्वमवश्यं वक्तव्यम् । तथा च सत एव पेषपशुसंचयनस्याप्युत्साययादन्यायेनेव परिहारमिः किं प्रथ- ·अनुतपदननिषेधस्य क्रत्वर्थत्वम् । हिंसानिधस्य पुरुषार्थत्वम् । ५०० ममेव तत्परिहारार्थ पुरुषार्थीहंसाया निषेध्यत्वकल्पनेन । अहिंसन् सर्व- भूतान्यन्य तीर्थेभ्य इति छन्दोगोपनिषदि हिंसानिषेधे तीथेपर्युदसनेनापि हिंसानिषेधविधानयोरुत्सर्गापवादन्याय: प्रत्याय्यते । तच हि तीर्थशब्देना. पाहता यो हिसा सा पर्युदस्यते । अगर्हिता धानुपदिष्टप्रायश्चित्तविहित- हिंसा । अत सेव श्येनेनाभिचान् यजेत प्राप्ततायिनमायान्तं हन्यादेवा. विचारयन् इति विहितयोरपि अभिचाराततायिवधयोः प्रायश्चित्तोपदेश. गहितत्वेन न पर्युदासविषयता । एतेन वेधहिसायां स्वल्पदोयो ऽस्तीति वदन्तः सालमा माहामनिरासाऽसामयेन वेधपशुपनपने हिसैष न भवति पश्वनुयहार्यत्वप्रवणादिनि वदन्तश्चक्रदेशिनो निरस्ताः,। क्रत्वर्थ- पुरुषार्थरूयागेहितधहिंसामा सामान्यनिषेधाप्रवृत्तेः सर्मार्थतत्वाद्विसाश. ब्दप्रवृत्तिनिमित्तसद्धावेन हिसात्वाभावोत्ययोगाच । न च न वा इवेतन्नि- यस तरिष्यसीत्यादिनवणेन घध्यानुयहपर्यवसनत्वादहिंसात्वमाशङ्कनीयम् । ध्रयशान्त्यर्थं कृतोवयवच्छेदनस्य छेदनीयानुग्रहार्यत्वे ऽपि क्रोधकृतावध- ঈৱৰাখাইন সমৃণিনিলিনাক্টর উনঘনিষায় অধি हिंसात्वस्यानिशर्यत्वात् । भाष्ये हिसादीत्यादिशन्टगृहीतस्य सामोच्छिष्टभ- क्षणस्य सौचामण्यादिषु मुरायहादीनां चाऽभिक्षयत्वाऽसुरायहत्वा- दीनां धक्तमशक्यत्वाच्चेनि यथाभाध्यमुत्सर्गापवादन्यायः समजस यय । हिसे वेधर्माप संचपनं न हिस्यादित्यच रागकृतता पुरुषार्थता था। आदो न हिंसनविशेषणमस्त्यचापि नात्सर्गिकः स्पृशति वैधमयं निषेधः । सार्वत्रिको न खलु वृत्तिनिमिततोल्ये शब्दार्थतापलपनं परिहारहेतुः । उच्छिष्टमवयसुरामहयानुरागाखिलस्त्यपरिहारमुखेवभावाते। रागायुक्तपुरुषार्थविशेषणे ऽपि हिंसा निषेधनमसर्पगमेव वाच्यसे । नो चेदोपलवमाहवहिंसनादि व्यावर्तनं प्रतिलभेत कर्थ निषेधात् । इति श्रीमदरद्वाजअलजलधिनौस्तुभश्रीयदट्वेतविद्याचार्यश्रीविश्वजि. द्याजिश्रीरङ्गराजाध्यरिवरसूनारप्पैयदीक्षितस्य कृता श्रीवेदान्त- कल्पतरुपरिमले तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः । पत्र पष्ठम् अन्याधिष्ठिताधिकरणं पूर्णम् ।

·अथ तीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । ३६०११ संध्ये सृष्टिराह हि ॥१॥ फर्मफलस्य यातायातरूपत्वेनेति । प्रथमाधिकरणे सापद्मनं चिन्तितम् । तच सकलसंसारदुःखायतनस्य मूतेन्द्रियसंघातरूपदेहसंव- न्यस्याऽऽब्रह्मसाक्षात्कारमिह परच घ गताऽऽगतयोरनुत्तिनिरूपिता । तव भात्तां घानात्मपित्त्या*दिति सूचे देवभृत्यभावेन तत्प्रयुक्त शिकर- स्थितस्य स्वर्गभागानुभवस्य तुच्छत्वं सातिशयत्वं चाविष्कृतम् । द्विती- याधिकरणे मूक्ष्मदेहस्यापि कारणतया सकलसंसारलेशनिदानस्य कर्मवन्धस्य ब्रह्मज्ञानपर्यन्तमनुत्तिनिरूपिता ! तव स्वर्गभागस्य क्षयिष्णुत्वदोपो ऽपि कृतात्यय इति सूचभागेन दर्शितः । एपमनेन्दोपयस्यापि स्यगंभोगस्य जन यागादिकं प्रतिजन्म यावज्जीवकार्तव्यस्नानसंध्यायन्दनादिविहितानु- ठाननिषेधपरिहाररूपबहुविधशरीरशसाध्यस्मातीचारसापेक्षत्वादतिटुष्कर- मिति घरणादिति चेदित्यादिसूबेः प्रकटितम् । अनिष्टादिकारियां तु शुभ- मार्गेण गतिर्वा गमं गच्छन् वृक्षमूलान्युपसर्पतीति न्यायेन स्वर्गप्राप्तिमा वा नास्तीति तृतीयाधिकरणे वार्यातम् । चतुर्थ स्वादयरोहताम् श्राकाणा- दिभावनवयात तदमिमानिदेयतानामियाकागादिशरीरकत्वप्रयुक्तः कियान् दिव्यभागो ऽस्तीति शङ्कावारणायाकाथादिपु संश्लेपमाचमित्युक्तम् । पञ्चमे तेपु चिरमचिरं या ऽवस्थानमिति अनियमनिरासव्यानेन ब्रीह्मादिषु मुख.. भोगरहितम् प्रतिधिरावस्थानमित्ति दर्शितम् । तच्च तदभिमानिजीवात्मना घेतलयनपर्यन्तमेघ भदित्यनतिहेयत्वशङ्कानिराशरणातेयु संश्लेपमामिति पठाधिकरणे दर्शितम् । स च संश्लेपस्तेषां शोषणसलावस्थापनायहनन- फलीकरणपाकमवणादिदशास्वनुवर्तमानः पितृषीयात्मना परिणामपर्यन्त इति रेत:सिक्मणा दर्शितम् । पुरुषमवणविषयत्वमनापन्नेषु बीमादिषु संश्लिष्टानामनुशमिनां तेषु संश्लेषः ततीह्मादिपरिणामान्तरपरम्पराक्रमेय + ध्या सू..या. १९॥ + व्या. म. प्र.३ का मू.८॥ व्या... या...।

·५०६ - संध्याधिकरणम् । यथा कथं चित्पुरुषमणविषयत्वप्नायनन्तरं तेषां तवीर्यात्मना परिणाम- पर्यन्त इत्यपि तेनेव सूत्रेमा सूचितम् । पुस्पोयानुप्रवेशे ऽपि योक्तिममाप्य तेषां न शरीरलाभः । तद्यदि वीर्यमपरिग्रहाणां पन्ध्यादिषु प्रवृत्तानां घा स्यातदा तद्वीर्यपरिणामान्तरक्रमेण युनरपि पुरुषमक्षणविषयत्वं प्राप्य तद्वीर्य- संसक्ततया तुमतीनां योपितां गर्भगोलाप्रवेशानन्तरमेव र चिन्नन्मान भोगाश्रयस्य भागमोक्षसाधनानुष्ठानोपयोगिनश्च शरीरस्य लाभ इति याने: शरीर मिति सूत्रेण दर्शितम् । एवं गतागतनिरूपणेन घेराग्यं दृढीकृतमित्यर्थः। जीवावस्थाभेदेो ऽनुगतः पादार्थो न भवतीत्याशगाह तत्त्वम्पदा- ३६० । ३ विवेकायेति । महायाश्यान्वियिपदार्यश्विकायेत्यर्थः। तदवस्यमिति स्वने ऽप्यादित्यादिसद्भावादिति भावः । मनस्तु स्वप्ने सद्पीति । व्यायः हारिकमपीत्यर्थः । ननु मनी यदि दृश्यत्यानात्मभासनक्षम नहिं स्थान : श्रादित्यादिरपि तत एव तथेति तन्मिथ्यात्वसमर्थनं व्यर्थमित्याशा प्राप्ति भासिकत्वमिद्धाये। तदित्याह श्रादित्यादीनामिति । शुक्तिरजतात्म-- फमेकमेव पस्त्विति । रनताषयः शुत्यययवेश्च शक्तिरारब्धा यथा ब्राह्मवयवोंवारावययेश्च नीबाराः । अत एवेष्टिपुर ब्रीझलाभेन समयनी.. हषयवापादानाऽसंभये प्रति यथा कथं दिदी ब्रोहिशास्त्रार्थलिप्सया कति.. पयत्रीह्मघयमचन्ता नीवारा उपादेया इति पूर्वतन्चे प्रतिनिधिपेटिकायां सम. थितम् । श्यास्तु विशेषः । शुक्तो शतयययया भयांस इति प्रायेण शुक्या- फारी गृह्यते तदग्रहणदणायान्तेनाभिभवादजताफा। न गृह्यते दोषयगा- नदयहणे गृह्यतइति भावः । तद दूपयतीति । नीबारेषु ब्रोह्यघयपानामिव शक्तिपु रजावय-३६२ । ११ यानी सत्ये शुलिदा घारभावयद् योभायस्याप्युपलब्धि: । प्राधाने रजतयालाद्यलाभे शुक्तिशकलोपादानप्राः । अतः शुक्तो रनसाययपाभा- पात्तत्मत्येन रजतवानप्रमात्वसमर्थनमयुक्ताम् । फयं चिद्जताययषसत्त्वश- रूपने ऽपि सावयवावच्छेदेन गुक्तो रजनशानस्य विषपटे वर्षः पटो रत्ता इति भानस्येच प्रमात्यं निबाहुं न शवयम् । प्रसार्वत्रिक घेतदश्ययालम्बन- . + पिशामिति मनपाठः। प्या.म.पा.म. यति मासिकपु., ·५१० वेदान्तकल्पतरुपरिमलेप. ३ पा. २ अधि. १ মযা সমানঘন ঘন নায়াহি মাহিৱানম মোক্ষলাম। ম ভি মায়মুর সেমিষ খ্রীষযন্ত্র ছিনি। ভযন নীলিমা প্রন্ট মিমি স্নানযাথ ঘমা নির্যাম হু লেখা- সি পিযন্ত যায় যথালায়ামমালম্বয়য় একযান্য পৃথ যমুনাহৰ নীলিমাযিশবন্ধৰ শ্ৰোযথুনিময়া মায়াখা দ্বিান বাহালনধি সুযশীল। লন্ মানিসাস রুণি বিয়া- ভাসমবায়াগ্রসিয়ানিষাথন ন য়ক বিষয় মাথn- ल्पनमयुक्तमिति तायदाद पिपासोपसाममिति । अफरपने खेति । সাবিত্রাঘন হয়। থানকুনি ঘাই বিষময়মকানুহজমি বিএনংশ্রয়। ३६२ । २९ तनिषेधस्प पूर्पण कर्तुमरापपत्यादिति । मनु को निषेधः য: বল মুঘল দ খায়: যম ফ ন যায় । জি এ প্র বোমা বিনা বা সমান। সা:। প্লিখি এবাধ্যথিল: মুনমনমন্বিষীরায়াখালা এবান যায়াঘের মৃত্যয় যিবিদ্বিষয়গাপাধ্যাথবোথান বন: । স দ্বিনীমায়। বিষযময়া দিন ঘটা কাদালি সাধ ন মনি ও সামাধাঘনাঘাষ। ন ও সেয়া এ সমসশালে নিই। দুই মন্ত্র পানালি গুরুময় স্ব মুন্নিনাননামাছিনা দুই বালুমিবি প্রায় বৃথাগ্রামে যা সমমমসিগন্যাপক্ষিবিন্যায়কােমল ও মনঃ- আয়নাভিসি ইন। দুই ছাত্র হাজমিনি মাফিক্টাকি: । লাল খুলিথানি। ইষ্ট নিবন্ধন যথিদ্ধ হন। প্লাসমিণি সেনা। যা বিয়ঃ। যত দুর্বল মাথায় : খুব প্রশ্নে গিয়ে মাথায় আঃ লিয়া- বিমান প্রাইষ্ট ইনিলিথ। গা এ খামাবিলা মালবি. নিঠালন লজিঘিনিয়ায় যা চাই। • ময়লা ও • + ঘ যাবৎ নি । । সিমসি ।

·५९९ देशकालाटिविपर्ययेण स्वमिथ्यात्वर्णनम् । भारते वर्षे यो रजनीसमय इति । लक्षयोजनविस्तृतवर्तुला- ३६३ । २५ फारलवणार्णवपरितस्य लक्षयोजनविस्तृतस्य जम्बद्वीपस्य मध्ये भूकम- लकर्णिकाकृतेरिलावृताध्यमध्यवर्षमध्यमध्यासीनस्य मेरोहिणतो हरिकि- म्पुरुषभारताख्यानि पीणि वर्षाणि । उतातो रम्यक हिरणमयोतरफुरुमंजानि पीणि । पश्चिमत: केतुमालाख्यमेकम् । पूर्वतो भद्राश्वसंचामेकम् । घसन्ति रमन्ति तेषु प्राचिन इति मर्यादा । पर्वतान्तरिता: प्राणिनिवास. स्थानभूता भूप्रदेशा वर्षाणयुगान्ते । तेषु में प्रदक्षिणीकुष्णस्यादित्यस्य रश्मयो यदा यावत्यन्त प्रामुन्ति तदा तावत्पर्यन्तं दिवसः अन्यत्र रजनीति व्यवस्था । एवं च मारते वर्षे सूर्यास्तमयानन्तरं केतुमाले मेरु- व्यवधानाभावात्सूर्यप्रकाशो ऽस्तीति दियसो भवति । अतो रजन्यां दिवसो न विरुद्ध इति शङ्काघारणाय भारते घर्ष रजन्यां सुप्तस्य तव स्यामं दिव- सदर्शनमुदाहृतम् । नन्विदं रजन्यां दिवमदर्शनं न विरुध्यते स्वमे परमे- श्वरस्टस्यमदृगेकानुभाव्यादित्यरश्मिप्रचारेण तं प्रति तदा दिवसापपत्तेः । एवं ध मुहूर्तमापयतिनि स्वमे घर्षपूगातिवाहनं च युज्यते । देवादिकालो. पाधिभ्यो मनुप्यादिकालोपाधिभ्यो मनुष्यादिकालोपाधीनामिघ जायकाला- पाथिभ्यः स्यापकालापाधीनां सूक्ष्मत्वतारतम्यकल्पनात्कालविपर्यापप्रदेश- विषयासो ऽपि घटते । स्वप्ने . कुरुदेशाधिष्ठित शरीरसदृशेन यथास्यमानुभव तद्विसदृशेन या शरीरान्तरेण पचालदेशगमनापपतेः योजनशतप्राध्य. स्यापि देशान्तरस्य योन प्रश्न: क्षणेन ततः प्रत्यागतेश्च स्यामशीरस्या- सर्गरूपस्य जायच्छरीरपिलक्षयत्वादुपात: । जागर गजादिमत्सु देशेषु रथाापलम्भस्य धो स्वार्थानां नागरितार्थानां च जलालोकरयनन्यायेन मूर्तत्ये वि मिथःप्रतिघातकत्याभावकल्पनयोपपतेः स्वनानुभूतरथादीनां स्थमदृष्टदाहरथादिभस्मनां ६ नागरानन्तरमननुभयस्य स्थानान्ते परमेसर- कृतनिरयशेपस्यामपदार्थोपसंहारकल्पनया स्वाप्रपदार्यानां स्थानचक्षुरादिमा- पगम्यत्वकल्पनया चोपपतेरिति चेटुच्यते । पसायल्लोकदृष्टविरुद्ध किमय- लम्य कल्प्यते । घहिप्कुलायति रथादिसृष्टियुति चेति देन । दिवा- • समाप्ति पु.पा. + मद्रासमिति (पा । देष कुरवेमपितामुपसम्भस्येति । पुः पा.

·'वेदान्तकाल्पतरूपरिमन्ने [अ. ३ पा. २ अधि. १-२ लायश्रुतेः स्ये शरीरइति श्रुत्यनुसारेण भाक्तत्वात्। शरीरान्तरमपि स्वीयमे. वेति न विरोध इति चेन्न । तस्य पूर्वशरीरयत्स्वोयत्यमनुसिद्धमिति तस्यायलयतया तस्याः श्रुचिकृतशरीरान्तरपत्रियदर्शने उवि बहिः सशारदर्शनेपि शेते पूर्वशरीरराय परिवर्तते नापि वहिः मञ्चरतीति तस्य सर्वस्यापि मिथ्यात्वदर्शनेनेव साफल्यस्योपपादनीयत्वाट् न तप रथा इत्या- युपक्रमानुसारेण भावात् । तत्र लडाख्याताभ्यां रथाद्यभावरयादिस्योः समानकालत्यप्रतिपादनेन रथादिमिथ्यात्वे तात्पर्यायसायात् । अयेत्यव्य. यस्य प्रयापीत्येतदर्थत्वेनाप्युपपते: । किं च सृष्टिशरीरान्ताश्रुत्याः स्यार्य- परत्वे प्रकरणानिपाद्यप्रधानार्थविरोध: स्यात् तद्धि प्रकरणमात्मनः स्ययं- ज्योतिष्टुं साधयितुं प्रवृतम् । तत्र जायदयस्थायामादित्यादिज्योतिय॑तिक- रातद दुर्विधमिति तद्विवेवनाय स्वमावस्या ऽवतारिता । तब यदि सृष्टः प्रतिपाद्यत तदा तस्यामपि सर्विवेचं स्यात् । श्रादित्यादिज्योतिरिन्तर- सद्भावात् । अत: प्रधानप्रतिपाद्यपिरोधात्स्वार्थ ज्योतिष्टोमप्रकरणे तदङ्गमि. ध्यर्थवादरूपस्य को हि तद्वेद यदमुस्मिन् लेोके ऽस्ति या न वेति धान्य- स्येव स्यमष्टिशरीरान्तरपरियहवचनस्य न स्वार्थे तात्पर्यमित्येव पहुँ युक्तम् । कि च स्वने महासेनायां गजतुरगवृषभाष्ट्रभटादिरूपाः पारपराद्ध चेतना दृश्यन्ते । एमेकेवास्य स्वप्नं निघाई कियन्तश्चेतनाः कुतः समा.. नीय परमेश्वरेणापि मेलनीया: । न हि स्वप्ननिर्वाहार्थमेव तेन क चित्के च- न चेतनाः पृथग निवेशिताः सन्ति । चेतनांशे घेत स्वमानामयथार्थता अधेतनांश ऽपि तथा ऽस्तु झिमर्धजरतीयेन । अवश्यं तच्छरोरान्तरपरि- रहे ऽपि प्राचीनं तदेवेदं मच्छरीरमित्यभिमानांश ऽपि स्वामसृष्ट्यगीकारे ऽपि घिरातीतेषु पिचादिपु दृश्यमानेषु तरवते मे निषादय इत्यभिमानांश ऽपि भ्रमत्वमवश्यं घाच्यम् । पास्वमिव शेलासमाविक्षमित्र काननमित्यादिलोका- नुभयसिद्धं च स्वप्नस्य भ्रमत्वम् उतेष स्त्रीभिः सह मोदमान इत्यादिश्रुत्या अपि तदनूदितम् । तस्माद्युक्तं देशकालादिविपर्ययेण स्यमस्य मिथ्याम्बवर्ण- नम्॥ प्रमाणिमिति +पादित्ययोतिरिति पु. पा.। * अत्र प्रयम मंधाधिकरणं पूर्णम् । ।

·तदभाषाधिकरणम् । ५१३ तदभावो नाडीपु तच्छ्रुतेरात्मनि च ॥ ७॥ ३६५ । १६ मूलाऽविद्यायाः स्थितत्वादित्यर्थ इति । सूध्यतइति शेषः । । एवं हि तावच्छब्दस्यान्त्रया भवति । बृहत्पृष्ठ भवतीति ज्योतिष्टोमे माध्यन्दिनपवमानानन्तरमाथिमाहेन्द्रस्तोचं पृष्ठास्यं वृहत्पृष्ठं भवतीत्यादि- वाक्यद्वयेन वृदयन्तरे तत्साधनत्वेन विधीयते मृगारूढगीतिक्रियारूप- सामविशेषाधिनादयन्सरशब्दयोः प्रगीतमन्वसाध्याणिनियगुणाभिधान- रूपस्तोचविशेषवाचिन: पृष्ठशब्दस्य व साध्यसाधनभावविपक्षां विना सामा. नाधिकरण्यायोगालयोश्चकस्तोषसाधनवादीहियवन्यायन विकल्प इत्यर्थः । बीहनुष्ठानपक्षे इति । प्रथम ब्रीहनुष्ठानइत्यर्थः । एवं यवा- ३६७।४ नुष्ठानपक्षहति । द्वितीयप्रयोगे यदा यवानुटानं तदा नीहिशास्त्रस्य प्रतीत- प्रामाययपरित्यागो ऽप्रतीताऽप्रामाण्यस्वीकारश्च द्वौ दोषः । पुनस्तृतीयप्रयोग সীথিযমান প্লাষ্টিয়ায় ঘীনালাযহবিন্যাস যmি प्रामाण्यस्वीकारश्चेति द्वौ दोपौ । म प्रयोगश्येण यवशास्त्रे चत्वारो, दोपाः । ब्रीहिशास्त्रे चत्वार इति । एवमष्टदोपदुष्टो विकल्प इत्यर्थः । नाडीपुरीतह्माणां विकल्पे तु द्वादश दोयाः प्रसज्येरन् । तथा हि एकस्यां सुमो ना शयने पुरोतद्वाक्ये ब्रह्मास्ये च प्रत्येकं प्राथमिकी दो द्वो दोषो मुयन्तरे पुरीतति शयने नाडीवाक्ये प्राथमिकी द्वो दोषी पुरीतद्वाक्ये तूपरितनमपि दोषद्वयमिति चत्वारो दोषाः । पुन: सुप्यन्तरे ब्रह्मणि शयने ब्रह्मवाक्ये ऽप्युपरितनदोयद्वयम् । तत: सुप्यन्तरे नाड्या शयने नाडीवाक्ये ऽप्युपरितनं दोषद्वयप्रिति स्थापचतुष्टयेन द्वादश दोषा: प्रादुःप्युः । ननु प्रामाण्यपरित्यागा नाम प्रामाण्याभावस्वीकार एव अन्याऽनिवेचनात् । अप्रामा- ययस्वीकारों ऽपि स एव निदो वेदविपर्यासरूपानमितिजनकत्वस्याभवे- नापामाश्यात्वीकार इत्यचा प्रामाण्यशब्दस्य प्रामाण्याभावपरत्वात् नया चाय- यादोषयोन भेद इति चेत् । उच्यते । उभयपि प्रामाण्यामावस्थीकार एवं पर्यवचिता दोपः । तस्य घ दोपत्वबीजं विविधम् प्रामापये प्रमाणस्य निर्दी- पत्यादेः सदावरूपं प्रामाण्याभाचे प्रमायस्य प्रामाण्याऽनुपलम्भस्याभावरूपं चेति । एवं च भावप्रमाणसदावोपाधिसतया अायो दोप: । अभावप्रमाणा- * इतिष्टो नास्ति २ पु.।

·५१४ । घेदान्तकल्पतरूपरिमले [.३ पा. १ अधि. २ भावोपाधिकतया स एव द्वितीया दोष इत्यपाधिभेदेन दोषट्वविध्यं विवक्षिा नम् । सटुक्तं पार्तिके प्रमाणं त्वातीतं यदुज्वल तदपतम् । एकस्सायदयं दोपः स्यात्प्रमाणविपर्ययात् । तथा तदप्रमाणत्वं यदभावप्रमाण कम् । भावे सत्यप्यभावेन शिनेय परिकल्प्यते । इति । अवाधरले के प्रमाणविपर्ययादित्यनेन प्रामाण्यसदावविषयकप्रमाणा. ऽविरोधादित्यर्थकेन भावप्रमाणासदायमूलकं प्रामाण्याभावस्वीकारस्य दोपत्वं दर्शितम् । द्वितीयेन तु श्लोकेनाभावप्नमाणसद्भावमूलकं प्रामाण्याभावस्वीका. रस्य दोपत्वं दर्शितम् । द्वितीयश्लोकस्यायमर्थः । यथा प्रामाण्यपरित्यागो दोपस्सथा तदप्रमाणत्वमपि दोषः । यत् यस्माद्धेतो: प्रभावप्रमाण प्रामा- ण्यानुपलब्धिरूपाभावप्रमाणयाझं प्रामाण्याभायरूपमप्रमाणत्व भावे सत्यपि प्रामाण्योपलम्भरूपे भावे विद्यमाने ऽपि तस्याभावेन विनेव कल्प्यते सतो हेताद्वितीयदोप इत्यर्थः । २६७ 18 पृष्ठस्तोत्रमावर्तत इति । ननु पृष्ठस्सोधमेकं न भवति येनाङ्गानु. रोधातप्रधानाभ्यासे इदमदाहरणं भवेत् किं तु वृहत्पृष्ठं भवति रथन्तरं पृष्टं भवतीति पृथगुत्पत्तिवाक्याभ्यां बृहत्साम रन्यन्तरसामने धान्यदन्यत्यू- सोरमुत्पन्नम् । एवं च यद्यपि स्तुतरास्ताविकरण न्यायेन स्तोत्राणामदृष्या- र्थत्वात्स्तारद्वयस्यापि समुच्चयः प्रामे सिं तथापि वृहदा रथन्तरं या पृष्टं भवतीति वचनमलाद्विकल्प इत्युक्तं नवमाध्याये पातिककारः । यसदर- लम्बनेनेव च तेबृहद्रथन्तरधर्माणां वृहति प्रस्तयमाने समुद्र मनसा ध्याये- ट्रयन्तरे प्रस्तूयमाने संमोलयेदित्येवमादीनां ययानिर्देश व्यवस्था समर्थिता । वृहद्रथन्तरयोरेकार्थत्वे तु ब्रीहिधर्माणां यवेष्विव तेषां संकरः स्यादि. त्यप्युक्तम् । अतः प्रकृती प्रामस्य समुच्चयस्य विकल्पषधनेनापोदितस्य गोमयादिप्यनुज्ञाकरणयवेदमदाहरणं न त्वज्ञानुरोधात्प्रधानाभ्यासइति चेत् । सत्यम् । माहेन्द्रास्य पृास्सोधमेकमित्यप्यस्ति मतान्तरम् । तदित्यम् । पृष्टः श्रावस्यंतरति ए.पा. + म...पा. १Ful ·अङ्गानुरोधात प्रधानापतिः । स्तुवतइति माहेन्द्रादीनां चतुर्गा स्तोमणामुत्पत्तिवाक्य घायशेघे तेषां भकीर्तनात् तत्र वृहत्पृष्ठं भवति रथन्तरं पृष्ठं भवतीति माहेन्द्र पृष्ठस्तीचे वृहद्यन्तरयोः साधनतया विधानमित्येकार्थत्वादेव तयार्विकल्पः । न तु तद्विधायकवाययोर्वाकारो स्ति । पृष्ठस्तो भेदपने ऽपि नास्ति वृहद्रथन्तरवाक्ययावीकारापेक्षा लिङ्गदर्शनातयोधिफल्पसिद्धेः । समुच्चये हि द्वादशाग्निष्टोमस्य सोशणीति स्तोत्रमख्या तस्य नवतिशतं स्तोत्रीया प्रति स्तोत्रीयसंख्या च पीडोत पयोदश स्तोचाणि सोलर गते स्तोत्रीयाश्च स्युः । अतः सादशयो: कयोश्चित्स्तोत्रयोवैकल्पिकत्वे वक्तव्ये गोसवे उभे कुर्यदिति विकृतिविशेषेषु बृहद्ध-तरस्तोरसमुच्चयविधान मलिङ्गात्प्रकृतो तयोरेव विकल्पो ऽवसीयतइति । धर्मासङ्करस्तु शूरत्वधि सत्त्वादिश्रुतिद्वारभेदानुगृहीताद रथन्तरे प्रस्तूयमाने घृहति प्रस्तयमाने इति निर्देशभेदात । रथन्तरंगेयसाध्या हि स्तुतिरभि त्या शूर नानुम इति शूरत्वादिद्वारा वृहत्साध्या तु स्तुतिः स त्वं नश्चिचेति विचत्वादिद्वारा । सघं पृष्ठस्तोत्रमेकमनेकमिति पत्रद्वयसद्धावादेकमिति पक्षमाश्रित्याङ्गानुरो- ঘাষ মথানান্থনিশা। नन्यत्रापि कथमिति । बहुयागसमुच्चयावेदमुदाहाणं न त्वेकत्य थागस्याहानुराधादभ्यासे इति शङ्कार्थः । इमां शङ्कां पशुसोमाधिकरणे* सोमादाहरणविषयसिद्धान्तं दर्शयन परिहरति इदमत्राकृतमित्यादिमा । २६७ । २० इतराणि स्विन्द्रियवावादिविशिष्टेति । यागोत्यत्तिवाक्यावगतं सामल- ताया हधिष्टुं रसद्वारेत्यभिषवादिमकारवाश्यपालोचनया पर्यवस्यतीति न विराध ति भावः । यदीमानि देवताविधानानीति । ऐन्द्र- वाय्वादिवाश्यानां देवताविधानार्थत्वे तत्प्रापितदेवतानां याज्यानवाक्यानां मन्त्रवर्णकल्पितविधिप्राप्तिोपांशुयाजदेवतानामिवेककार्यत्वादिकल्पः स्याद् नत्येवं तेथामिन्टवाय्वादिदेवतोद्देश्यकयहविधानार्थत्वस्य वक्ष्यमायत्वादि. त्यर्थः । द्रव्यं चेति । यदि ग्रहणसंस्कृतं सर्व द्रव्यं मुगपत्यतुं शक्यं तटापि देवताविकल्पः स्यात् । विकल्पेनकेकामेव देवतामुद्दिश्य त्यागसंभवात । द्रव्यमपि सकृत त्यतुं न शक्यते यहचमसेषु सतदेवतोद्देशेन पृथग गृही. * स्तोत्रपवे पोति ३ पु.पा., जे.म.न.पा. १५-201 ·५१६ घटानायल्पतरुपरिमले [अ.३ पा. २ अधि. २ शानां तय पृथक् त्यक्तव्यताया पक्ष्यमाणत्यादित्ययः । प्रयमं युगपत त्य' ३६८ । (नयमित्येतत्सम्भावितहकलशहानिराकरणेनोपपादयति न तावदिति । ननु दशमुष्टिपरिमिताकि लता सफदेय त्यज्यतां सशह न च दशापीति। अभिषयश्चर्मणि सेमिलतां निधाय ग्राथभिः कुट्टनं प्रायनं घस्त्रेण सेमरसगा. सन प्रापयतीत्यादिनत्यन्वय: । गालयतीति तदर्थशयनं तु दगमुनिपरि- पितस्यापि से.मस्य रस एकस्मिन् पापे यहीतुं शक्या बहुपाचाऽपयांपश्य । श्ररा एकस्मिन् पाये गृहीतस्य सदेय त्यागादेयताविकाल्पः सिंध्येदित्या; शङ्का रसबाहुल्यप्रत्यायनाय नियतपरिमाणेषदकालरोषु संस्कृतम्य सामर- सस्येति शाबरभाप्योलविणणाये दर्शयति तस्य च नियतेति । गयं मयसो ऽपि रसत्य युगपत्यागशङ्का ततदे॒वतोदेशेन पृथग ग्रहणं प्रदश्यं निरस्यसी- त्याह न च सर्वो ऽपीति । ग्रहणविकल्पेन देवताविकल्पशा निरम्य. तीत्याह ननु प्रतीन्द्रयावादिकमिति । न चैस्मिन पात्रे इति । न च यायान् संमाति ताबानेघ गृह्यतामिति शङ्कनीयम् । कृत्स्नस्य रसस्य देवतार्थत्वामा ताबद्रमसंपादनस्यादृष्टार्यत्वमङ्गस्य टीकायां यक्ष्यमाण- त्वादिति भावः। ननु यदि देवतायिशिष्यपहायिधिर्न यागे देवताविधिस्तदा कथ- मासां देवतानां यागान्वयविद्धिरित्याशगह ग्रहणमात्रे त्वपर्यवसाना- दर्थाद्देवतानां यागान्वय इति । अयं भावः । ऐन्द्रवायवमित्यादयस्ता- घदे॒वतातहितान्ता: न तु संवन्धसामान्यादिविषयतद्धिमान्ताः । मसत्वतीय गृहातीत्यत्र छप्रत्ययस्य द्यावापृथिवीमुनासोरमसत्वदग्नीयामवास्तातिगृह- मेधाच्छ चेति सूपेण देवतायामेव घिहितत्वेन तत्यायपाटादेन्द्रवाययादि- यपि देवताद्विनिश्चयात् । न ६ ग्रहणान्वयमाण देवतायनिवाहः । सूतहविपरिष देवतातद्धितनियमात । अतस्ततत्यारगृहीतसोमरसरूपेईयि:-- संबन्नेय तेषां देवतात्पमात्पर्यवस्यतीति । नन्वभ्यास प्रमाणामारमुका व्रीहियवसमुच्चये प्रमाणविरोध- उच्च कथमनयोरेवाविषयत्वम् पुरोडाशस्य घेति सारण प्रत्याय्यतइत्यारायः ३६८ प्रमाणामारोक्तिमपिसमुच्चयविषयतया योजर्यात नीहियववाक्ये इति। यातुः तस्तु वहुपापगृहोतसोमरसद्व्यकयागाभ्यासकल्पनइय व्रीहियपहातिफपुरो.

·नीहियवयौन समुच्चयः विझल्यः । डाण्द्वपदव्यकयागाभ्यापकल्पनायां तथा बलवत्प्रमाणे नास्ति पुरोडायप्रकृति- टव्याकाड्ढायां स्वस्वशास्त्रसमर्पितयो यित्रया: प्रत्येक पुरोडानिवर्तनसा- मध्य पालोचयता प्रयोगवचनेन तयाः पानिकतया ग्रहणायपतेः । अत इद्द नाभ्यास इत्येतावन्माषपर इह स्वित्यादियन्यः । पुरोडाशस्य चेत्यादिग्रन्थ- एस्वेकस्यामेव सुमो नाडीपुरीलद्ब्रह्मणां समुच्चयं चमेकस्मिन् पुरोडाशे यथा बीहियवयाने समुच्चयस्तथेह किं न स्यादित्यारवायां तद्वैषम्यप्रदर्शनार्थमुत्तरय- न्यशेष इति युक्त पुरोडाशस्येत्यादिवास्यानन्तरं न तु नाडीपुरीतद्ब्रह्मणामि- त्यादिवाक्यप्रवृतिछायया तथैवावगमात् । इह त्वित्यादिग्रन्यो ऽपि ब्रीहियथ- समुच्चयनिराकरणार्थ इति व्याख्यानेपि तच पुरोडायद्वयार्थतया ब्रीहियवस- मुन्यस्य प्रमाणाभावेन निराकरणम् इह त्वेकपुरोडाशार्थतया तत्समुच्च- यस्य प्रमाणविरोधेन निराकरणमिति विषयभेदम्यापरिहार्यत्वाच्च । मिश्नपुरोडाथपने प्रमाणविरोधमुपपादयति पुरोडाशचोदनयै- ३६६ ।। घेति । ब्रीहिश्रुतियाधः स्यादिति । ननु समुच्चये सति नापासांशपरिपूर- रणाय व्रीहिश्रुतियाधः सर्वेष्वपि पुरोडाशेषु ब्रीहिप्रापिसत्वेन चिदपि तदप्राश्य- भावात् प्रत्युत विकल्प एव । यवपक्षे बोलनात्या तद्वाधः । एवं यवश्रुतेरपि यवाप्रमाणपरिपूरणाीया न समुच्चये बाधः शितु विकल्पवेति चेदुच्यते। अश्वशफपरिमाणस्य कृत्स्त्रस्य पुरोडाशस्य प्रकृतिदव्यानाडायां नाहिशास्ता- प्रवृत्ती यवनीवारादीनामिय कृत्स्युरोडानिर्वर्तनसमथैऋद्रघ्यालामे प्रीहि- অথব্রুয়ারি যৰ মামিনি নগ্ন দ্বনাক্কালয়াি দ্বিতীয় कृत्स्नपुरोडाशप्रकृतितया ब्रीहिनियमे झियमारणे पक्षप्राप्तानां नीबारादीनामिय ब्राहियवद्रव्यद्वयस्यापि निवृत्तिभवत्येव । कृत्वपुरोडाशप्रकृतितया पक्षप्राणानां यवानां पर नितिनं भवति यवशास्तविरोधात् । मिद्रव्यद्वयनिवृत्ती तु मानुपपत्तिः तद्विधायकशास्त्राभाशात् । एवं च मिश्रपुरोडाशे क्रियमाणे नीहिश्रुतिधाधः । एवं यवश्रुतियाधोपीति युक्तामुलम् । Juঘাষi* बीहयो निरपेक्षा हि ज्ञायन्ते यागसाधनाः । यवाश्चैवमतस्तेषा मित्रत्वं नायबाल्पते ॥ * न्यायमुधा तन्नातिमण्याख्या राषकमित्यम्यस्था नामान्तर ध्यते ।

·- देवान्तकल्पतरूपरिमले [अ. ३ पा. २ अधि. २-३ नेव बाहिमिरिष्ट स्यायेनं च यथाश्रुतेः मिश्प्रेरिज्येत चेत भवेटुभयसाधनम् । इति धार्तिकश्लोकव्याख्यानावसरे समर्थः पदविधिरिति पदमाग. विधेः सामर्थ्यापेक्षत्वाद्वीहादिप्रातिपदिकस्य यवादिसापेक्षत्वे तयाघातापर तेभित्यन्वयायोगानिरपेक्षाणामेव व्रीहियवानां तृतीया करत्वातीत. मित्रत्वं न युक्तमिति मित्रपक्षे ब्रीहिमियधारति तृतीयांश्रुतिबाध उक्तः । २६६।१४ प्रकृते गत्यन्तरसद्भावादिति । नाडीनां पुरितत्परिवेष्टित हृदयर पुण्डरीकमध्यगतब्रह्मप्राप्तो मार्गत्वेन यो हि गया सागरं गच्छत्तीति भाप्योकरीत्या समुच्चयो घटते पुरीततापि प्राकारन्यायेन स घटते । श्रुतावपि बर्हिषि हवोंप्यासादयतीति वेद्यास्तीर्णे पाहण्यासादनीयानां हविषां वेद्यां हघोंप्यासादयतीति वैद्यामप्यधिकरणत्यमाम्नायते । म द्वारभेदात्समुन्मयोपपतेर्न विकल्प इत्यर्थः । स्यादेतत् । अथ यदा सुपुतौ भवति यदा न के घन चैद हिता नाम नायो द्वासप्रतिसहस्राणि हृदयात्पुरीसतमभिप्रतियन्तै ताभिः प्रत्य- सृष्य पुरीमति शेते इति जीवस्य हृदयानाडोमिनिष्क्रम्य पुरोतति गयने भूयते । हृदयात्युरोततं गच्छतो नाडोना मार्गत्योषपादनाय हि हृदयात्यु' रोगतमभिप्रतिपन्ते इत्युक्तम् । अत: प्राकारन्याय! प न प्रवर्तते । न हि प्रासादानिर्गत्य प्राकार शेते नृपतिरिति वाक्यं प्राकारवेणितप्रासादमध्य- गपर्यवण्यनेनोपपादयितुं शक्यम् । नेप दोपः । ताभिः प्रत्यवासयति हृदयात्प्रत्यागमनं नोच्यते कि तु हृदयं परितः स्थिताभ्य: स्यमवहन. माडीभ्यः । स यतात्स्यायाचरतीत्युपमम्य ते महाराज भवत्युत महाब्राह्मण इत्यादिना स्वामदर्शनप्रकारमना स्ये शरीरे यथाकामं परिवर्त- सइत्यन्तेन स्यमाघस्थानिरूपणानन्तरम् अय यदा सुयुनों भवतीत्युपम मात् । हृदयात्पुरोततमभिनिष्ठन्तइति तु स्यायकथनार्थ द्वामानिसहमर- गीति संख्याषचनयद् । नाडीपु पुरीततीति निरपेक्षश्रुतिविरोध परिहरति » १६ निरपेक्षता छपेक्षाभाव उत्सर्ग इति । नाहीपुरीततानाडीब्रह्मणाश्च : भवादिति २ पु.पा.

·कमानुसूतिशब्दविध्यधिकरणम् । Re समुन्वय स्वीकृत्ये प्रयाणां विकल्पस्यापि स्वीकारावर अर्धेषां द्वारभेदेन समुच्चयस्येव स्वीकार इति भावः । विकरुपफलके ऽभ्युचयइति । तया या युत्या प्रकृतार्थीनर्णयो नया चा युक्त्येसि विकल्पफलके युस्य- न्तरसमुच्चये अयमपि चेति शब्दो न भवतीत्यर्थः । इदानीमतुल्यार्थत्वाचा न विकल्प इत्याहेति । यद्यपि प्रागपि द्वारभेदेनातुल्यार्थत्वमुक्तं तथापि जीवस्य ब्रह्मणेव नाडीपरितभ्यां तादात्म्यसंपत्तिरूपविवक्षिताधाराधेयभा- घयोग्यता नास्तीत्येवं विधान्तरेणातुल्यार्थत्वमिदानीमुच्यतइति भावः समप्रधानत्वे हीति । विद्वान्त्यभिमतः समुच्चयः समप्राधान्ये न भवति कं तु गुणप्रधानतयेति न च वयमिह तुल्यं नाड्यादिसमुच्चयं प्रतिपादयाम इत्यादिभाष्येण चर्यते तस्य पूर्वपत्तिकृतविकल्पनिरासार्थत्वेनोपयोग इत्य. थैः । पूर्ववाक्ये उक्त इति । यता आदित्यस्य रश्मय उभी लोको गच्छन्तीम चामुं चामुमादादित्यातलायन्ते ता पासु नाडी' रुपा इति पाक्ये इत्यर्थः॥ स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥५॥ श्रात्यन्तिकत्वेनेति । ब्रह्मप्राप्तित्पित्तिकोनि तावदुत्सष्ठा मुका ३७० । १२ वात्सर्गिकत्वेनाबधारितेनि सुषुप्रावपि सत्संपतिः पूर्वाधिकरणे वर्णिता । तस्या अध्यात्यन्तिक वातावविद्याशेषत्वसमर्थनेनापवादो ऽस्मिन्नधिकरणे वयतइत्यर्थः । एतेन मिथ्याज्ञानातिरिक्तामविद्यामपहत्य मिथ्याज्ञानवद- विद्याया अपि निवृत्ति चापद्य पूर्वपक्षः प्रवर्तनइति दर्शितम् अन्यथा पूर्वपक्षानुत्थानात् । सुषप्तस्य नाडीपुरीततोरवस्थानसंभवादित्याक्षिप्यतइति । ननु यदि नाडीपुरीततारयस्थानं संभाव्य सत्संपतिरातिप्यते कथं तर्हि तेनान्योत्थान समर्थ्यते संपन्नस्योत्थानं न संभवतीति युत्या खलु तत्स- मर्थनीयम् । उच्यते । यदि सिद्धान्तिना सुयुनत्य सत्संपतिरिय्यते तदा तेनान्यस्यैवात्यानमभ्युपेतव्यम् । यदि कर्मानुस्मृत्याद्यनुरोधातस्यैवो. + अ चेति नास्ति २ पुः। • अदिति बु. था। * द्वितीय तदभायाधिकरणं पूर्णम् ।

·३७२।६ घेदान्तकल्पतएपरिमले (अ.३ पा.२ अधिः ३-५ त्थान घाव्यं तदा तस्य स त्सम्पत्तिहातव्येति नाडीपुरीततारवस्थानमु- पपद्यते । अतो न पूर्वधिकरणसिद्धान्तसिद्धिरित्या तात्पर्यम् । एवं घ एवोतिपत्त्यन्यो वेत्यनियमपूर्वपक्षे ऽपि सत्सपत्यभ्युपगमतपरित्याग- पक्षद्वयानुसारेण व्यवस्थितः पर्यवस्यति । तथा सत्ये धान्तिको सत्सं- पति प्रापस्य कथं पाक्षिकतया ऽपि पुनरुत्थानं पूर्वपक्षीक्रियतइति शङ्का ऽप्यनघकाशा भवति । येपामीश्वर एवेति । ईश्वरादन्यः संसारी ना. सति वादिनामीवर राव वा ससारी स्यात् स्वादृष्टमनुष्यादिवत्यापित था र आये तस्य न मुमिन प्रबोधः । द्वितीये प्रतिभासिकस्य नात्याना- दिष्यवहार प्रति दूपणार्थः । दे अहनी यह इति । द्वे अहनी समाहते इत्यर्थे तद्धितातिरपदसमाहारे चेति समास: । राजाहासयिभ्यनिति समासान्तप्रत्ययः । राजालाहाः पुसीति पुंलिङ्गता। मुग्धे ऽर्धसंपत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ ऐक्यप्रत्यभिज्ञानादिति । यदाप्यत्र व्यत्येक्यप्रत्यभिज्ञानं न संम. पति सुखमदमस्यामिति परामर्शमा सारिकानुभवयोग्याविद्यापरिणाम- विशेषः सुपुतिरित्याभ्युपगमे व्यक्तिभेदस्य स्फुटत्याविशेषविचानसंसर्गामा फूटः सेत्यभ्युपगमे ऽपि तत्तत्कालं मिलितकूगनुपविष्टविज्ञानप्रागभायमध्यप. व्यक्तीना विपर्यासेन फूटभेदस्यावर्जनीयत्वात् । तथापि त चिनिमीलितनय- नत्यनिश्चेप्रत्वादिविशिष्टे पुरुषे मुनिमेष गतयतो मूर्थितमपि तथाभूरा पश्यता भवति वात्येश्यविपया प्रत्यभिज्ञा सेवेयमस्य मुतिरिति म राय शसध्यनिरितियत्सेवा पूर्वपक्षसाधनसमयी पूर्वपशिया शिक्षिता । यवं च पूर्वाधिपारणे व्यत्येक्यविषया प्रत्यभिधा ३६ जात्येक्चयिष्येति भेदसद्धावे जय प्रत्यभिवासामान्य मगत्यथै विचितमिति नासंगतिः । स्थिरकारण- स्वीशारादिति । वणिकवादएर समयस्य घेणयोगात्समर्चे वीजक्षणे सत्य- हुरजननमवश्यंभावीति नियमः । स्थिरयादिभिस्तु समर्थस्यापि सहकारित रहसमये का जनकत्वमभ्युपगतमिति भावः । श्रदयेति । सत्पदाथाभे- R मदिति नास्तिपु। + पत्र मसीर्य फर्मानुस्मृतिविधिज्ञाणं पूर्णम् । त्यमिति १ पृ.पा।

·সালাথিয়। दसिद्धार्थ त्वंपदार्यशोधनाय पूर्वपचे जागराद्यवस्थाचतुष्टयेनासबन्यो जीवस्य परिभाषनीय: सिद्धान्ते तु मर्छया ऽपीत्येवं फलभेद इत्यर्थः* ॥ न त्यानतो ऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ ११ ॥ ३१२ । २१ पृयिव्यायपाधिप्रयुक्तः सर्वगन्धत्ववामनीत्वादिगुणे: शागिडल्योपको मलविद्याापास्यास्य ब्रह्मण: स्वरूप भेदो न निषिध्यते किं तु शेयत्वेन तदर्थमेवेदमधिकरणमिति ये मन्यन्ते तन्मतं स्वयं दूपति यस्तु कश्चिदिति । सिद्धान्तादिति । दोषोपाथिप्रयुक्तं चक्षुरादीनां भ्रमकरणात्व. मिय पृथिव्याधुपाधिप्रयुक्त ब्रह्मणः सविशेषत्वं सत्यमित्येवंरूपपूर्वपक्षस्य सिद्धान्ताविशेषमाहेत्यर्थः । अयमेव स इत्यदैतप्रतिपादकत्वादिति । अद्वेतप्रतिपादके व ब्रह्मणः सविशेषत्वं विवक्षितमिति वक्तुं न शक्यं विरु- विशेषता ब्रह्मणा जीवस्याभदायोगादिति भावः । वचनव्यतीराह कि सल्लक्षणमिति । पूर्वपक्षाभिमतप्रथमवधनव्यतिप्रतीवोपादानं व्यक्तरिति बहुवचन पूर्वपक्षमिवान्ताभिमतवधनव्यक्तिधयामिनायम् । ननु पचनव्यक्ति- श्योपन्यासाद द्वा पूर्वपक्षी एकः सिद्वान्त इति प्रतिभाति । अग्रेघ पल्ल- पणं प्रकाशलवयं च ब्रोत्येकस्यैव पूर्वपक्षस्य निराकरणं दृश्यते कथमेत. युज्यतइत्याग द्वितीयतृतीये द्वे अपि वचनव्यक्ती सिद्धान्तिन एवेति व्या- ख्यात द्वितीयवचनव्यक्तिमुपादत्ते किं सलक्षणमेवेति । नन्वियं पचनव्यक्तिः फर्य सिद्धान्त्यभिमता रावकारेण प्रकाशलक्षणत्वव्यावर्तनात् सिद्धान्त च प्रकाशलक्षणत्वाङ्गीकारादित्यागड्डा प्रकाशनक्षमाट् भेदव्यवच्छेद एवकारार्थो न तु प्रकाशनलगत्वव्यवच्छेदार्थ इति व्याचष्टे एवकार इति । नन्वेवकारद्वयं সন্ধায়লম্বনায়ই ল মনি বন্ বিল্লাল সমযলয় ब्रहोति पूर्वपक्षालस्य को विशेष इत्याशड्याच ततश्चेति । सत्प्रकाराभेदेनो- भयरूपं ब्रोनि पूर्वपतः । तयोरभेदेनेकरूपं तदिति सिद्धान्त इति विशेष इत्यर्थः । सन्चेनि साध्ये प्रवेयध्यादिति हेतुं विशति सच्छुतेरिति। ३०४ । ३ সন্ধইহমিমনৰিৱালিৰাৰোবালামএলবয় সন্ত্রাস शक्यं धक्तम् । पूर्वाभ्युपगमविरोधप्रत्ययादिति भाप्य सिद्धान्त्यभिमतस्येव • प्रत्र चतुर्थ मुग्धाधिकरण पूर्णम् । + प्रमादिति पु.पा.। ।

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३पा.९ अधि.५ पक्षान्तरस्य निराकरणाय प्रवृत्तमिति प्रतिभाति । तस्य सादर्थ्यमयुक्ताम् । उभयलक्षणत्व पूर्वपक्षीकृत्य सनिराकरणातयेव द्वितीयाधिकरणप्रवृत्तरेक- ইয়িমিদাবিত্যায়ক্ক নথি মা মুযয় নিয়ােমি ३१४ । पूर्वपक्षानुत्थानएवेति । ननु पूर्वपक्षनिराकरणार्थत्वे पार यदि तावद. नेकलिङ्गत्वमित्यादिभाष्यक्तिहेतुना पोनरुत्पमिति चेन्न । प्राक् पूर्वाधिक- रणे मिटुस्यार्थस्य पुनः साधनवेपर्थ्यमिति सिद्धान्तदूषणतयोकम् । इदानीं पूर्वाधिकरणसिद्धान्ते स्थिते सदनुपमृद्य पूर्वपक्षोत्यानं न संभवतीति पूर्व- पक्षपणतयोच्यतइति मुखभेदेनापानसत्यात । यद्यपि तप सिद्धान्तदूषण- मपि पूर्वपचानुत्थानमुपजीव्योक्तम् अन्यया सिद्धान्तवेयोत्ययोगात तथापि पूर्वपदानुत्थान द्वारीकृत्य सिद्धान्तदूषणपर्यन्तं पूर्वभाष्यम् पदं तु भायं पूर्वपक्षानुत्थानमाषपर्यवसायीति भेदः । अत पवाचारिह पूर्वपदानु.. स्थानएवेत्येवकारः कृतः । यस्तुतस्तु केवलसलवणत्वे केवलम्रोधलगत्वे धातदोपं पश्यन् सिद्धान्ती यद्यगत्या स्वनिराकृतमेष पूर्वप परिगृहीयात सदा तस्य न केवलं पूर्वपक्षिण पर पूर्वाधिकरणसिद्धान्तोक्तयुक्तिविरोधमाश्म पपि तु स्वाभ्युपगमविरोधो ऽपोत्ययमेपाथों भाप्यस्य म्यारसिकः । नन्येकदेशिसिद्धान्ते किं दूषणं दृष्ट्वा परमार्थतस्त्वभेद स्व प्रकृष्टप्रका• शदित्यपाडसिद्धा स्वसिद्धान्ताभिमततयोपसंहारः कृत इत्यारा टीका- भिप्रेतं परसिद्धान्तदूपर्ण दर्शयति यश्च सत्ताप्रकाशयोरिति । सर्वा- स्मना सत्ताप्रकाशयोरभेदाभ्युपगमे सोधशब्दयोः पायत्वप्रसङ्गः । बनि- बाच्यप्रतिनिमितभेदेन पयोयत्वसमाधाने स्वस्मसिद्धान्त यवन च तथा निर्णयार्थमेघाधिकरणान्सरमिक्षास्थिति कनीयम् । स्वरुपतटस्थ- लक्षयोपपादनाथ प्रपते जन्माधिकरण पर स्वरूपलक्षणेनाखण्डसिद्धिरिति पूर्वपक्षस्य निराकृसत्वेन पुनरिह शङ्काऽनुत्यानादित्यर्थः । जर्तिला: भारण्यतिलाः । गवेधुका पारण्यगोधमाः । शरीरस्नोमया मृत- मयः पुरुष इत्येतदनन्तरमियं पृथियोति पाश्चादनुपतपदानि योनयन्द्रा- ३०६ ११ काला पूरयति सर्वेषां भूतानां मध्विति । मधुशब्दस्य सृल्यत्वसाम्या- लक्षणीयमर्थमाइ उपकारकाविति । पाक्यद्वयादनुपलब्धानि पदानि : या म......। + गयीका ति .पु. पा..

·प्रकृततावत्याधिकरणम् । योजयित्वा पाश्चान्तरं दर्शयति तयोश्च सर्वाणि भूतानि मध्विति । पताषटनुषश्चकारसामान्मध्वत्युपक्रमाझेत्याइ चशब्दादिति । नाने- बेतीवशब्दार्थमाह आभासमिति । घस्तुतो ऽपारमार्थिकमित्यर्थः । स्वयं घम कारणमिति । वस्तुतः कारणं न भवति सत्यस्य कार्यस्या- भावादिति भावः । पचति लिङ्गशरीरमुच्यतइति । मनःप्राणविचा- मानो लिङ्गशरीरान्सर्गताना पक्षपुच्छादिनिरुपणादिति भावः । प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २२॥ ३७७ । । भनु यदित्यस्य गच्छादित्यर्थश्चद्वायोरेव संयही नाकाशस्येत्याश- माह ततश्चेति । यदित्यनेन गाद्धर्म एकवावस्थानाभावो लक्ष्यते से ध्यादिः पाकाशस्यापि तुल्य इति भाषः । यद्यपि पचभूतेति । समष्ठिलि- अशरीरस्य पञ्चभूतकार्यत्वातदभिमानिनो हिरण्यगर्भस्य तथात्वमुक्तम् । चक्षु- रिन्द्रियस्य तेजपत्याचक्षुशारसत्ववचनं गोलझामिनायमित्याह चक्षुरिति । रूपायुपलब्धिभिः क्रियाभिरिति । पादापलब्धिभिर्गमनादावनि- याभिश्चेत्यर्थः । आध्यात्मिकेति । आध्यात्मिकलिङ्गशरीरान्तर्गतस्य धतुरादेः समकिपलिङ्गशरीरान्तर्गतादित्यादिव्यष्टित्वात्समयभिमानिने। हिरण्यगर्भस्य व्यभिमानिदेवतात्वमप्यतीति हिरण्यगर्भवोक्तिरित्यर्थः । एवं च लिङ्गशरीरस्य सकलस्थूलशरीरवर्तित्व ऽपि तदभिमानिदेयतायाश्च- पुष्यपस्थान श्रुतिबलावलीकार्यमिति तात्पर्यम् । अथ वेति । आदित्यश्च. शुभत्येति शुतो धपुरनुपाहकत्वेनादित्यस्य तस्मिन्नयस्थानं प्रसिद्ध सं पादित्या प्राणात्मना ऽऽदित्यमण्डलमधिसिएन हिरण्यगर्भ राव हिरण्यग- भस्या सथात्वेन पुराणेषु प्रसिद्वैः । तस्य श्रुतिपुराणसिद्धाया जगदण्डा- दुत्पतेः छन्दोगोपनिषदि आदित्ये समानानान्लेति भावः । कार्य शरीर करणमिन्द्रियमिति । प्राधिदेविकाध्यात्मिकभेदे द्विविधै सत् त्यदित्युभे विषिधसदृशभूते आदित्यमण्डलधौलके वेत्येतत्सर्व समष्टिव्यस्थूिल. शरीरकप कार्यशब्देनोक्तम् । द्विविधासभूत समष्टिलिङ्गशरीरद्वयं करणथब्दे- नोक्तमिति विभाग: । यदापि द्विविधमपि निदेशीर द्विविधसकलस्थूलशरीर. पत्र पन्चमम उभयलिडाधिकरणं पूर्णम् । + विषयार्मस्पति मास्ति । * ·. वेदान्समल्पसहपरिमले [.३ पा. २ अधि.. पति सयापि सदभिमानिनो मण्डलगोलकयोः सन्निधानातस्यापि तयोर्व- • सनमभिमान्यभेदोपचाराटुक्तम् । तदभेदोपचारादेय तस्य द्वेनस्य पुरुष- स्येति अनन्तरपाश्ये पुरुषशब्देगामिमानियाचिना फरणद्वयस्य परामर्श: । कार्यकारणभायनेसि पाठे तु मूतीमतें रूपे कारणे सदसतयालानि कार्याणि । ३७८ । २० स्पष्ठा विभाग: । भू मूत्तति । मूनामूर्तविषयेगा जागरानुमयेन जनितया थासनया जन्यं विचानं स्वाधिभ्रमस्ततिपय प्रत्यर्थः । विज्ञानममिति पाठे ऽपि विज्ञानविषय इत्येवाः। दृशान्तरुपमा दर्शयतीति। महारजनाटिक- पसमान रूपमादर्थयतीत्यर्थः । महारजनं हरिद्रेति नेिघण्टुझास्तु महार. जनं कुमुम्भमा:। वासनाजन्येति यामनाजन्यपूर्वपूर्वस्याविधान्तियशा- दुत्तरोत्तरे स्वमेषु प्रतीयमाने प्रपञ्च महारननादिसमानरूपाधासानुकुन्न: कोप्याकारो लिङ्गशरीरे तादात्म्यनारोप्यते 1 तनिष्ठा रूपमैदा: स्वानपदार्थेषु भासले सन्परिणामत्यात्स्वामपदाथानामिति भाव: । ननु सत्सामान्यस्य बोधनविशेषसत्त्वाचार मूनीमूर्तविशेषव्यामृतावपि सतासामान्य व्यायर्ते. तेत्यागमाह तवेति । तत्सत्त्वस्य सामान्यात्मकत्वं सवासनमतामूर्त. साधारण्योत्या स्पीकृतमित्यर्थः । अयमाशयः । यथा शेयकांदयों श्वविशेषाः शेणो ऽश्वः को ऽश्य इत्यादिव्याहत्तानुवृतव्यवहाराद एव मूतीमूर्तब्रह्मरूपत्वेनोक्ताः पृथिव्यादयः सद्विशेषाः । सती पृथिवी मज्जलमित्यादिव्यवहारात् । ततश्च यथा शेयझोदियायद्विशेषव्यावृता- घश्यत्वसामान्य व्याधर्ततएवं पृथिव्याद्यात्मकयावदूपविशेषव्याकृतो सामान्य व्यापतेत । न च बोधरूपविशेपान्तरमवावातदव्याधृतिः शङ्कनीया द्वे वावे. যথায়ী মায মুনমুননিয় কান নায়লা। पवं च बोधात्मकत्वं सहेव ग्रहया धर्मिणा श्रुतमप्यसदेव स्यादिति । पाहुरित्युदाहृतस्यार्थस्य निर्विशेषं सामान्यं शविषाणपन्न भवेदिति योज- नान्तरभ्रान्ति धारयति निर्विशेष यत्तत्सामान्य न भवेदिति योजने- ति । ननु विशेषत्वादेव योग्यत्वमपिद्धमित्यागहगह अममितत्वमेवेति । प्रमिलत्वमेय प्रतिवधायोग्यत्वं न तु विशेषणत्वमिति । ब्रह्मास्तु प्रमित- ३७६ । २१ त्यमनिर्द्ध रूपयनिषेधावानुवादोपपत्तरिति भाषः । कर्क ईपल्लोहित इति । श्रममिंस्त्वश्वप्रकरणे पृष्ठः स्थी मितः फर्क इति श्वेतमश्वं - ·५२५ on प्रकृततावत्वाधिकरणम् । फर्कमाह । निपेधेन निषेध्या सत्तेति । निर्विशे सामान्यं न भवेदिति निषेधेन सता किमर्थस्वभावभूता निषेध्या उत प्रमाणसंबन्धात्मिकेति सम्भावितविकल्पद्वयप्रतिपेधार्यमभावाप्रमितिःत्युक्तमित्यर्थः । द्वे धावत्यय- धारण तु रूपद्वयातिरिक्तां ब्रह्मणा बोधरूपता न व्यवछिनत्ति कि तु रूपदयस्यासमुच्चयमित्याचार्य: मागेव व्याख्यातम् । तत्र यथा विधि- ३८० । १५ प्राप्तस्येति । यति' येयनामहङ्करोतीत्येतदनन्तर. नानुयाजेष्पित्यनेना- नुयाजेषु येयजामहकरणं निषिध्यतइति पूर्वपत्रे निषेधस्य निषेध्यप्रामिपूर्व- फत्वान हिंस्यादित्य हिंसनस्येव यजतिपु येयजामहकरणस्य लोकत: प्रात्यभावाच्च तस्य यजतियु येयजामह करोतीत्यनेनेव प्रापिर्वक्तथा । तथा च सर्वात्मना प्रतिपेधमापनशास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसाद विधिप्रतिषेध. शास्तद्वयमामाण्यायानुयाजेपु येयजामहषिल्प पानित इत्यर्थ:* ॥ पति श्रीमद्वरद्वाजकुलशलधिकोस्तुभश्रीमदतयिद्याचार्यश्रीविश्वजि- द्याजिश्रीरङ्गरानाध्वरिवरसूनारम्पयदीक्षितस्य कृतो घेटान्त- कल्पतस्परिमले तृतीयाध्यायस्य द्वितीय: पादः ॥ • पत्र पाठ प्रकृतताववाधिकरण पूर्णम् । एतटुलाम एनटधिकरणायशिष्टमागस्य सप्तमाष्टमाधिकरणयोभव समुपलब्धेषु केषु विपि परिमलपुस्तकेपु व्याख्यानमन्या नोपलभ्यते । विपस्वाद व्याख्यानाऽनपेचा मत्वा यन्यकत्री लायान् भागोन घ्याख्यात इति प्रतीयते ।

·अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ३६१।२ पूर्वपादेन सङ्गतिं प्रदर्शयन् पदार्थमाह द्वितीयपादइति । तत्व- म्पदार्थशोधनेन निर्विशेषब्रह्मणि निद्धारित मोक्षसाधनं सन्जाना पयोगि- सगुणनिगावाक्यानिधारण क्रियतइति पादसंगतिः । हिरवमयादिया सगुणविषयं प्रतर्दनादिवाक्यं निर्गुणविषयमित्येवरूपसगुणनिर्गुणवाक्यानि- धारणस्य प्रथमाध्यायेन कृतत्वे ऽपि नानाथाखानालगुणोपसंहारेया तनि- धारणं न कृतमिति सदो ऽयं पादः । तथा च गणपसंहारः पावार्य इति भावः ननु सगुणवाक्यानिटुंारणं विधार्यत्वेन प्रतिज्ञातस्य निर्विशेषस्य शाने नोपयोगीत्यत पाइ सगणेति । चित्तशुद्धिद्वारेणेत्युपल- पणम् । चिलेकायदादिमसंपादनद्वारेत्यपि द्राव्यम् । न गुणपसंहारः केषु विदेषाधिकरणेषु चिन्त्यते केषु चिद्विद्यानामभेदः केषु चिद्वेदः अती नेकः पदार्थ इत्यत पाच पदार्थोपसंहारेणेति । गुणपसंहार एष पदाः । अभेदचिन्ता तदुपयोगिभेदचिन्ता तदपपादत्वेनेत्यर्थः । अभेदचिन्ता गुणोपहारोपयोगिनी निर्गुणविद्यायो किमिति सा न त्यावर भधिकरणैरिति । यद्यप्यानन्दाधिकरणे भानन्दादिभाषरूपगुणपसंहार. चिन्ता अक्षाधियामित्यधिकरण स्थूलत्याधभाधकपणेयंहारचिन्तयधि. হৃদয় নিয়ৰিয়ায় অংশষ মিয়যোদ্ধা বিষয় নয় মিবিশখিই সমষ মুঘর আশা আ ন য়ায়কি क्यतरेयपाश्यं हिरण्यगर्भविषयम् । द्वितीयवर्णकपूर्वपचे सदेव सोम्येदमय- पासीदित्यादिच्यान्टेग्यवान सतासामान्यविषयमित्युभयवापि पूर्वपरपार भन्दादिगुणानुपर्महारः सिद्धान्ते तदुपपदार इति निर्गुणविद्यागतगुणोपर्स- हारफलस्थात् कामायिकरण निर्गुणविद्यायो सगुणविद्यागतसत्यकामादि. गुणोपसंहारस्य साधानिरूपितत्याच तदभिप्रायमधिकरणेरिति बहुवचनम् । • साधमत्तशालि प्रा । +या.म.पा.म। या मात्र पाम ।

·५२० . सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥१॥ नामरूपेति । काटककालापादिनामभेदः । कविच्छाखायां दर्शपूर्ण. मासयोरग्नीषोमीय एकादशकपालः श्रूयते शाखान्तरे द्वादशकपाल इति रूप- भेदः । कारीयर्यादिषु शिरोभूमिभोजनादिर्द्धर्मविशेषः पुनरुक्तिः । अग्निहोपादि- विधेः शाखाभेदेनाऽविशेषपुनःश्रवणरूपोऽभ्यासः । निन्दा उदितानुदितहो- मयोः । प्रतिः सर्वथाखोदितसकलाझ्यहार्यतावच्छाखाऽध्ययनाशक्तिः । मेरायणीयानामन्यारोहसंजकेषु स्थलारोहणमन्वेष्वग्निवयनस्य समापिः अन्य- धान्येषामिति समाप्रिभेदः । केषां घिच्छाणायामुदितहोमतिकामे प्रायश्चि- नम् अन्येषामनुदितहोमव्यतिक्रमे प्रति प्रायश्चित्तभेदः । यदि पुरा दिदी- शाणा: स्यबृहत्सामानमतिरामुपेयुरुपेतं ह्येषां रथन्तरं यद्यदिदीक्षायाः रथ- न्तरसामानमतिराचमुपेयुरित्यनिष्टप्रथमयानां द्वादशाहदर्शनं शाखाभेदेन द्वादशाहभेदे ऽन्यार्थदर्शनरूपं लिङ्गम् । दिदीक्षाणा: प्राग्दीक्षितषन्तः । लिट: कानचि द्विवचनम् । कथं प्राग्दीक्षितानां द्वादशाहदर्शनं द्वादशाहभेदे लि- जमुच्यते शाण्डिल्पशाखायामेष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यक्.ज्योतिष्टोमो * य एतेनानिष्ठा ऽथान्येन यजते गर्तपत्यमेव तत्कुरुतइति सर्वक्रतूनां जोतिष्टो- मपाश्चात्यत्वमङ्गं विहितम् । यद्येक एव द्वादशाहो नानाशाखासु विधीयते तदा तस्य ज्योतिष्टोमपूर्वकत्वनियमादनिष्टप्रथमयस्य द्वादशाहदर्शनं नोपप- द्यते । यदि प्रतियाखं द्वादशाहभेदः स्यात्तदा शागितलपशाखायाम् अथान्येन यजतइत्ययशब्दस्य शामिंडल्यशाखागतद्वादशाहादिविषयत्वोपपत्तेः थाखा. न्तरगतद्वादशहानां ज्योतिष्ठामपाश्चात्यत्वस्याविधानात् । यस्यां शाखाया- मनिटप्रथमयस्य द्वादशाहदर्शनं तच्छायागतद्वादशाहविषयत्वेन सदु- पपद्यते । एवं नामभेदादिहेतुभिः प्रतिशाषमग्निहोषादिकर्म भिद्यतति मूषार्थ:। विरुद्धकालद्वयाऽसंभवादिति । यद्यपि कालदयं विकल्पन संभ ३९२ ।। वति तयापि निन्दयोदिताऽनुदितहोमपक्षद्वये ऽपि धैगुण्यापादकमुदितानु- दितकालद्वयमपि झमक्ये न संभवतीति भावः । न केवलं निन्दया धेगुण्य- मवगम्यते कि सदिताऽनुदितकालव्यतिक्रमे प्रायश्चित्तोपदेशेनाप्येतदर्शयति ·वेदान्समान्यतरुपरिमले [प्र. ३ पा. ३ अधिः १ 'प्रायश्चित्तमिति । निन्दा प्रायश्चित्तइति । अन्धं तमः प्रविशन्तीत्या. दियु केवलयोर्विद्याकर्मणानिन्दासदाये ऽपि भिनगावागतयोग्निहोपयोरिष ३२ । विदयार्भदापादिका निन्दा नास्तीति भावः । अस्त्यथैव ज्योतिरित्या- दिनेति । प्राग न्योतियोमे प्रकृते अथेष ज्योतिरित्याापक्रमः । ज्योतिरि- ति हि प्रातिपदिकमानं न त्वस्प नामत्वमभिव्यक्तमिति । मार. शब्देन यनिसामानाधिकरण्यं ध्यायय॑ते । अथेष ज्योतिरित्यत्र यजिसामा. नाधिकरण्यामाबाद न तुनामत्वमभिव्यक्तमित्यर्थः । प्रतीक्रमाचमितिक चिपाठः । तत्र ज्योतिटोमनामावयवमामिति नास्य प्रकृतज्योतियो- मनामत्यममिव्यक्तमित्यर्थः । यद्यपि तदभिव्यक्तिमत्व तदिष्टमय प्रकृते ज्योतिष्टोमे सहस्रदक्षिणालक्षणगुणविधिरिति पदतः पूर्वपतिस्तथाप्य- प्रयोजकमिह नामभेदाभेदयोरित्ययिमयन्ये नाम यथा पूर्वपक्ष्यभिमते अ. भेदे न प्रयोजकम एवं सिद्धान्त्यभिमते भेदे ऽपि न प्रयोजनमिति वक्ष्यमा- पात्वात् । तच कथमभेदेन प्रयोजक ध्योतिरिति प्रकृतज्योतिष्टोमनाम्ना तदभेदप्रतीरित्याशङ्कानिवारणार्यत्येनेदं घायमिलि नेतव्यम् । मायेणा- ख्यातसंयन्धीति । पाण्यालसंबन्धस्यापि प्रागेप व चिल्लयप्रतिनिमि- तक नाम नाख्यातपरतन्वं यया Isग्नेयादीनां प्रयाजादीनां च यागानां सन्निधा यमायो दर्शपूर्णमासाभ्यां स्यामा यतेत्यधिकारवाश्ये यनेले. त्यस्य संनिहितसर्वयागानुवादस्वारस्ये ऽपि न तत्परतन्त्र्येण दर्शपूर्णमासना. नस्तावद्यागपतित्वं कि त्यमावास्यापामासोकालयुतेप्याग्नेयादिपु माय- तिनिमितमत्वातायन्माषवृत्तित्वामभिप्रेत्य प्रायोयुक्तम् । तथा धाकृम. घृत्तिनिर्मितकं नामात्यातपरतन्वं तयाभूतं च ज्योतिरिति नाम अतस्त- स्याख्यातपारतन्ज्यादात्यातस्य च प्रकृतयोनिष्टोमानुपादस्यारम्यानपरतन्त्र नामापि तु तर तिमहतीति भावः । ज्योतिरिति कर्मसामानाधि- करण्येन फर्मनामव्यवस्थापनादित्यादिहेतूनामिति । अप टीकाया- ममनपि ज्योतिरित्ययमयकस्य कर्मनामत्वं व्यवस्थितमित्याकालिसांशपू. है। रणार्य स्वयमध्याहृतः । दादशरातं दक्षिणेति । श्रुता द्वादशमिति एटस्सदस्मिन्नधिकमिति दशान्ता पति सूवधिहितडप्रत्ययान्तः । ततश्च दादणधिर्फ शतमित्यर्थः । द्वादशशत गाव ऋत्युदाहृततिषाक्ये गोशब्दा.

·सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । ५२४ भावे ऽपिसप निर्दिष्टा द्वादशशतसंख्या गोश्चाश्वश्चाश्वतरश्च गर्दभश्च- स्यादिपूर्वसंदर्भप्रकृतगोविषयेति दक्षिणाधिकरणे* निपतित्वाद्गाय इत्युक्तम् । अन्यायश्चानेकशब्दत्वामिति न्याय: प्रकृते उदाहर्तव्यः । अते। न्यायान्त. रोदाहरण दृष्टान्तार्थमिति व्याचष्टे यथानेकार्थत्वमिति। ज्योतिर्योतिष्टोमशब्दयोरेकार्थत्वादिति । यद्यपि वसन्तवाक्ये ३८३ । २ ज्योतिःशब्द एकदेश्येकदेशबन्धेन ज्योतिष्टामशब्दं स्मारयति स्मृतज्योति. टोमशब्दाभिहिता यागो पाक्यान्वियी न त्वच ज्योति:शब्दो ज्योतिष्टोमस्य घाचकः । ज्योतिष्टोमज्योतिःशष्टौ नकस्य कर्मणो घारको इत्यनुपदमेगभि- हितत्वात् । वसन्तादिवाक्ये ज्योतिःशब्द एकदेशान्तालक्षणार्थ इत्यनुपदमेव पक्ष्यमाणत्वाच । तथापि यथा कथ चिज ज्योतिष्टोमयागप्रतीत्युपयोगित्येत शुतो ज्योलिःशब्दः प्रयुक्त इत्येतावता तयोरेकार्थ्यमुक्तम् । नामतयेकार्थप्रतीत्युपयों- যনযয়ৰিহ্বান মুলমনমমি দিযে। অইয় ভনিবি- त्यव यस्य ज्योति:पदस्य ज्योतिष्टोम इति नामान्तरवति तिरन्याय्येति विधि- कित्सते तस्येवान्यत्र तस्मिन् निति दयितुं यत्तु वसन्तादिवाक्य- इति । वसन्तादियाक्ये इव प्रथेप ज्योतिरित्याप्युत्सर्गवाधे। ऽस्ति भा. पः । एकदेशान्तरलक्षणार्थ इति । अघ लक्षणार्थत्यनेन एकदेश्येकदे- शसंबन्धमूलकज्योतिष्टोमशब्दस्मृत्यर्थत्वं विचितं न त्वेकदेशान्तरे एकदे- शिनि या लाक्षणिकत्वं शक्यसंबन्धाभावात् । न हि नामेकदेशस्य कि घि. छक्यम् एशदेशस्य एकदेगिनश्च शक्यसंबन्धो धा ऽस्ति । न करतीति प्रतीकग्रहणानन्तरं वसन्तवाक्ये ज्योतिषा यनेतेति पाण्याततन्वा सजा श्रा- एयासं च कालविधिसंक्रान्तमिति पूर्वकर्मानुयदेदेषा तु प्रथयान्तत्वादत्तन्वेति प्रकूतकर्मयुद्धि व्यवच्छिनतीत्यर्थ इति शुद्धः पाठः । वसन्तयाक्ये हि फाल- लक्षणानिमितसंक्रान्तत्वाद्विधेः कर्मसिद्धानुपर्णत: नान्यपेत्यर्थ सति व दि. पाठी दृष्टः सेो ऽप्यषेधार्थे सयं घिद्योज्य: । तस्मिन् पाठे नान्यत्यस्य न स्वोत्ययः । तथा च घसन्तपाको फर्मविधानुपपतेराश्यातेन पूर्वकमानुयद. नीयमिति तत्समानाधिकरमज्योतिःरान्टस्यारि फर्थ चितत्प्रत्यायकत्यमा. नितं न त्वा तदाश्रयणीयम् प्रथमान्ते रायानुपरतिस्फय॑भायादिति । तस्यै- • मू. १. १० पा.म.१९-१ + .....।

·५३० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.३ पा. ३ अधिः १ ष नानः कर्मान्तरवाचकत्वादित्याहेति । प्रथमान्तज्योतिःसदस्य वि- धास्यमानकर्मनामसायासदानीमनभिव्यक्तावपि पूर्वाम्बन्धिपदेन तेन प्रकर- पविच्छेदादिति भावः । अादिव्यदेवतेति यजमानदव्यदेवतासंघन्यो या. गेनेव कर्तव्य इति द्रव्यदेवतासंबन्धस्य यागादिनामाषालेन यागानुमितिः । टोकायां गुणाधिकरणसंदेहोपन्यासपूर्वरक्षकोटो द्रव्यमानस्य विधिस्तो न देवतायाः सर झिमर्थ देवताया अपि विधिनतः विधाने च देव- ३६३ ॥ २१ तायाः कुतो लाम इत्याशवाह यद्यपीत्यादिना । ननूभयोरपि वाश्ययाः समसमयवृतेरिति टीकाक्तमयुक्तम् । श्रामिवावाक्ये स्वार्थमभिधाय पर्यवसिते पाधिनपाक्यप्रवृतेः । न झुतरवाश्यप्रतिपर्यन्तं पूर्वशश्यमपर्यवसितामि- धानं भवतीति व चिद दृष्टमित्याराड्यान्यालथामावे ऽपि प्रकृते तथामा- यमुपपादयति अयमभिप्राय इति । यर पूर्वापरषायद्वयमपि किंचिदं- शकल्पनया पूरणीयं भवेत्तर नानेक कल्पनीयं गौरवादिति भावः । तद्धि- तान्तपदश्रुतिमात्रादिति । विश्वेदेषा देवता प्रस्या इति विग्रहवाश्ये अ. स्या इत्येतदर्थत्वेनामिषायाः प्रवेशातत्समानार्थी तद्वितश्रुतिरपि द्रव्यदेवता- संबन्धाया । बाजिया इति चतुर्थ्यन्तराष्टस्तदृश्यदेवतामाश्मभिधने न तस्या द्रव्यसंबन्धमपि स तु तरवाश्यगम्य एवेति भाषः । तथा सतीति। वियवाश्यस्यस्यास्या पति पदस्यामिषायां पर्यवधानार्थम् श्रामिक्षापदसम- भिव्याधारापेक्षा स्तोतीहापि वाश्ययोध्य एव संबन्ध इति भाषः । श्रोत एवामितासंपन्ध इति । पर्यषमिताभिधानस्य यत्प्रत्यायनाय पदान्स- रसमभिध्याहारापेक्षा तष याक्यं प्रमाणं यह स्वयंषसिताभिधानाय पदासरापेक्षा तर पदान्तरमविधानेन पर्ययमिता श्रुतिरेष प्रमाणमिति भाष: । टीकायां तथापीत्यारभ्योपलक्षयतीत्यन्तेन अन्येन प्रकृते तिता वाक्यस्य दाबल्याभायमुपपादयितुमुपक्रम्य तद्विहाय यापोत्यादिना विषा. না এমিম মানঝিমমিন্যামঞ্জু থলথযমীমাথনিয়ন্ট घ २४ नान्ययं दर्शयति उपलदिनेषु चेति । विश्वान देशानुपलक्षयतीत्युक्त कार्य पानिशब्दोक्ता विश्वेदेयाः स्युः शब्दभेदेन देषताभेदादिस्याशङ्कायां प्रस. कायां तनिराकरणेन विश्वान देवानपलघयतीत्यर्थे स्थिरीकृते पति •पाको वितरिति २ पु.पाः। Parag.पा.।

·शब्दभेदे न देषलेक्यम् । सत्फलमिह पाश्यदौर्बल्याभाषलक्षणमये वत्यतइति नानन्वय इति मावः । सामेत्र प्रतामाङ्कां दर्शयति नन्विति । हविःप्रदानसमयइति । ३६५ ।। दर्शपूर्णमासयोर्देवतापदापेक्षा निगमाः सन्ति प्रानये जुष्टं निर्वामि अनये जुष्टं प्रोक्षामि पाने: प्रिया धामानि श्रीनारद हविरजुपोत्याद्यास्तेष्वाह- स्याग्निपदाप्रवणात तेवियं चिन्ता किं सूद्वेशत्याग एवेति भावः । यदि शब्द एव देवता स्यादर्थरूश देवता न स्यातदा पर्यायाणां न प्रमतिरत माह अर्थरूपत्वादेवतात्वस्येति । अस्ति तापदम्यादिदेवताशब्देभ्यो ऽग्नये जुमित्यादिनिगमेषु नानाधिभत्त्युत्पतिः । ताः तेषां प्रातिपदिकत्व. मन्तरण नास्पधन्ते सत्यातिपदिकत्वं च नावस्वमन्तरेण भवतीति सत्य- न्यादिशब्दानामधास्तपय देवताः । मास्य देवतेत्यर्थे ऽग्न्यादियातिपदि- कभ्यसद्धितात्पनिदर्शनादिति भाषः । तत्तु न स्वर्गवासित्वादीति । नांकसत्यादिकं देवतात्वं चेनाफसदामग्न्यायभिमामिमां लोकवेदसिद्धपर्या- समतावात्पर्यायाः प्रपज्येरन् न तु तदिह देवतात्वं विषक्षितं मापादि- देवसाननुगतस्यादित्यर्थः । यद्यपि मासायभिमानिदेवताः सन्ति पत प्राचिरादिपर्वभूतानां मासादीनामालिशाहिकत्वं पश्यते तथापि तत्रानुगतं दभ्यः स्त्राधा हनूभ्यां स्वाक्षेत्यादिहोमेष्वखस्य दन्तहनुयकृन्मादीनामपि देवतात्वदर्शनादिति भाषः । अस्तु हषिः प्रति प्राधान्येन निदृश्यत्वं देवताय तानिर्देश पर पर्यायान्सरेण कि न स्यादित्याग मूर योजयन विधिशब्देनेष निर्दृश्यात्वे हेतुमा सप्राग्नेय इतीति । प्रदान्तरण निर्देशे देवतात्वं न स्यादिति । अयमाशय: । "I भाग्नेय इति हितेनाग्निरूपा देवता यागाङ्गत्वेन विधीयतहति पत ध्यम् । अयमुपकारक वा भवति न चानोम्दादिरूपा देवता यागमध्ये स्वतंगानुष्ठात चम्याः । म स्विजामिव देवतानां हस्ता- दिनोपकारकत्वमस्ति तस्मानहाशिएस्टोसारणमे पुतपस्यानुष्यं स्वा- पकपदद्वारेष सासामुपकारकत्वं चेत्याश्येयम् । तथा चावश्यकत्वाद- न्यादिशयानां प्रथमोपनियतत्वाधान्यादिएनयुक्तेन यागने भाषयेदिल्ये. चानियाविपदयुतविधिवाश्या: । पिस्त्यागकाले यहाधारान्देनोगः लियते तस्य वेपत्तास्वमयंसिद्धमिति तदेवाधेषिद्धं देवता नदिले. - ·वेदान्ताल्पतरूपरिमले [.पा. ३ अधि. रनूदाते यथा ग्नेयमाकपालं निर्वपतीति विकृतीमिषाक्ये ऽश्रुतो ऽपि ट्रव्यदेवतासंयन्या विधीयते श्रुतो ऽपि निधीपणे न विधीयते किं तु प्रक- तितः प्रामुवननूद्यते । एतत्सर्वमभिनत्यतिमाधाशवरस्वामिना शब्द एब हविषा संबध्यते तत्संबन्धादर्थो देवता भविष्यतीति । तस्माच्छन्दा- न्तरण निर्देशे विधेवान्यादिशब्दनिर्देशार्थप्राप्यमान्यादीनां देवतात्वं न सिध्यतिति प्रादित्यः प्रायणीयश्चरिति विकृतिविशेषेक चिदादित्यदेवता- फयाविधायकमिदं वाक्यमाचार्यदृष्टं भविष्यति । ज्योतिष्ठामे तु प्रायय. धदिलिदेवत्यः । चित्कोशे य: पापयतमगृहीत: स्यातस्मा एतमा. दित्यं वरु निर्वदित्यादित्यवस्वाक्यादाहरणं दृष्टम् । तदपि गावान्त. रस्यमाचार्यदृष्टमित्येवोपपादनीयम् । प्रसिद्धतेगिरीयशावास्ये तु वाक्ये बहुवचनान्तादित्यगन्दसद्वितान्तः । श्रादित्यानेध स्वेन भागधेयेनोप- धावतीति वाश्यशेषात् । ३८५। १८ सर्वसंमतानुष्ठानविरोधादिति । नन्वनुष्ठानविरोधः पूर्वप- . वियो न दूपणम् । मीमांसानुसार्यनुष्ठानविरोधेनेव हि सर्वच पूर्वपक्षः । अन्यया ऽग्नेययागएव सर्वसंमतानुपानविरोधारित पहुं* शक्ये कि মুমিথিয়াইন। যুবলিঘিষ্ট যানব বন লিহিয়াতি हरिप्रदानमस्त्विति विप्रतिपद्यमानः पूर्वपक्षी सार्यचरे निर्वायमन्ः सूर्यायेत्येवानुष्ठान न कदाप्यादित्यायेत्यनुष्ठानमित्यस्मिन्नंगे विप्रतिपतिरहित: स्यात्तदा सर्वसंमतानुष्ठानविरोधादित्येयं तवापि संमतमनुष्टानं विसोतेत्ये. सदर्थतया योजयितुं शक्य न त्वेतदस्ति । विधिराब्दस्य मन्ठत्व इत्येतद- धिकरणानन्तर प्रवृत्ते तथोत्तरस्यां ततो सत्प्रकृतिस्वाईदित्यधिकरणे चम्सु प्रतापिय सायं च विदिति विधिविहिता विकृसायपि हविःप्रयाने सूर्यशब्दनियमः निर्वापादिनिगमेषु सूर्णयेत्यादिषदादित्यायेत्यादिरपि फटा विनिर्देशो ऽस्तु सायं चहें निर्वदित्युत्पत्तिधाश्येन दृषिःप्रदानमा सूर्यशब्द- योगस्य घिहितत्वात्मकृताग्नये जुष्टमित्यादिपाटयसोर्यचरी मूर्याय जुष्टमि. त्यादिपाठामावाचेत्येय पुनः पूर्वपद इत्युत्यानदर्शनात् । सम्मादनुष्ठानविरो- पतुप्रिति र पु. पा. + जे.म.१० वा. म. ...१०. पू. ४ । सत एताप्रशसिस्यादिति ३-५ पु.पा.। .

·1 शटभेदे न देवतेश्यम् । *२३३ सङ्गच्छतहति चेटुच्यते । अनुष्ठानविरोधादित्यवानुठानशब्दः करण- व्युत्पत्याउनुष्ठापाविधिपरः । तथा चायमर्थः । साये घरं निर्बपेदिति वाक्येन सूर्यशब्दप्रयोगश्चरुमात्रे न विधीयते कि तु प्रयोगान्तर्गताश्च निर्वापादि- निगमा इति तेष्वपि मूर्यपदमिट्टुिः । न चैवं सति प्रकृती निर्धापादिनिग- मेवग्निपदण्टो व्यर्थः स्यात्प्रयोगाग्निपदविधानत एव सिद्धेरिति घाच्यम् । प्रयोगालाग्निपदनिर्देशस्य प्रयोगान्तर्गतेषु सर्वेषु पदार्येषु प्रतिपदार्थ मा निर्वाह टिपूजित्यन्तेषु केषु चिदेवेति तत्परिसंख्यानार्थत्वात् । एवं च यदा सार्यचरे। सूर्यपदयोगविधान निर्वाधं निर्वापप्रभृत्यङ्गपर्यन्तमानामति सदा किमु वक्तव्यमत्यतिपदवाक्ये ऽग्निपदयोगविधानं प्रधानं हवि:प्रदान न त्यजनीत्येवमुनराधिकरणसिद्धान्तस्मारणेनापन्यस्ताधिकरणसिद्धान्तदृळी- फरणार्थेयमनुष्ठानविरोधाक्तिरिति न का चिदनुपर्णनः । विश्वेदेवपदस- ३९५ । ३० निहितानामिति । यद्यप्यन्यत्र तद्धितादिविग्रहवाक्यस्थसर्वनामपरामर्श- नीयं येनार्थगतेन रूपेण सन्निहितं तेनापि परामष्टुं शक्यमिति न सन्निधा- অন্ধবিমল নিয়ম; নগ্নতি জন বিনা ইয়ানা মান্ধ- गम्यानामनुपस्थितरूपान्तराणां मनिधापकशब्दरूक्तितयेयोपस्थितिनियमो उस्तीति तात्पर्यम् । स च न्यायो वचनेन वाधिष्यतइति । यया युदि- तेष्टावाग्नेयेन्द्र श्रुतिबलीयस्त्वन्याय: पूर्वदेवतायनयदेवतान्तरसंयोजनपनेन बाध्यते एवमचापीत्यर्थः। इति तदिदमुत्थितमिति। समुचितद्रव्यद्वयु- कमेकं फर्म विधीयतति टोकापायालोचनया समुत्यिमित्यर्थः । द्रव्यदय- युक्तककर्मविधिरिति । पूर्वपळे पामिक्षावाक्यात कमानुघाटेन बानिनयाश्ये गुपरिधिरिति कथं संदेहटीकायामुक्तमित्याझाहाणमाह एवं चेति । तदापातप्रतिमानमादायेति । प्राणातप्रतिभानमित्येतदापातद- ३६६ । १ र्शिनी पिनेयान् प्रत्युक्तम् । पम्तुतस्तु संदेहटीकोक्तमपि शिमपूर्वकमेय । सया हि द्विविधा ऽस्मिन्नधिकरणे सिद्धान्तन्याय: प्रवर्तते । उम्पतिया- वशिष्टामियापरदे यागे घाश्यान्तरेख धाजिनं नियेशनं न लभतइत्युप- मिथिटबलीयस्त्वन्याय एकः । श्रोतामिवायस्टेप विश्शेप देयेप पाक्येन पाजिनं निवेशनं न लभाति भुमिवलीयम्त्यन्यायो द्वितीय: पवनीः सप्स टर्माित पु. का. - ·वेदान्ताल्पतरूपरिमले [.पा. अधिः । यस्य टीकायां वेधोपमर्दः कृतः । बेखदेवीशब्दः अतिने भवतीति युतित्वे ऽपि पचनपलादिह भूतिबलीयस्त्वम्यायो म प्रतितति च । एषमायस्यापि विद्वान्तन्यायस्य वेधारमा विचितः । श्रामियोप- लिशिष्टा न भवतीति उत्पतिशिष्ठत्वे ऽपि बचनबलादिहात्पत्तिशिष्टबली. यस्यन्यायो म प्रयतइति च । प्रथमः प्रकार: समयमयेति टीमार्या कण्ठत उत्त: । द्वितीयस्तु श्रुतिबलीयस्स्वन्यायस्य वचन. धलाद्वाधारयेश न्यायतोल्याहि शपतति कगठा मोर: । दुई घभ्युदयेष्टी श्रुतिबलीयस्त्वन्यायस्येवोत्पतिशिटबलीयस्त्यन्यायस्यापि पूर्वदे- पतापनयदेवतान्तरसंयोजनवधनबलाढाधनम् । एवमुत्पतिशिष्टबलीयस्थ- न्याययाधने पूर्वकर्मामुवादेन वाजिनमाषगुणविधिरिति संदेहटीकोक्ताकारों अपि संगच्यते । पायाभ्यो दृष्यद्वययुक्तमेकं कर्म विधीयतरति पूर्वपक्षोप. संहारटीका ऽपि पक्षद्वयसाधारण्येन योजयितुं शश्या । प्रथमवाक्येनेकगुण- विशितयोत्पन्नं कानूद्य द्वितीयवाक्येन गुणानगरविधिरिति प ऽपि हि यास्यद्वयेनेके कर्म गुणवययुक्त सिध्यति न स्येयाश्येन घेश्यदेवोत्यस्य शुलित्योपपादनार्थ प्रकृतेः । स्यादेत देवमित्यादिसिद्धान्तटीकाप न्योपस हारे तद्धितत्यपगतामिहालक्षणगुणाघरोधात्पर्धकमासंयोगिषाजिनद्रव्यं स्वसंवन्धिर्म पूर्वस्माद्विनतीति धारयमपि प्रथमवाक्यवितिं फर्माना द्वितीयवाश्येन गुणमा विधानमिति पूर्वपक्षानुमिति सूचयति । अन्यथा हि पोसामिनायसद्धानां विश्वेषां देवानां पाश्चप्रमाणकवाधिनसंबन्धासंभवाद युगपद द्रष्यत्ययुक्तविश्वेदेवदेवताकेफमागविधिर्म संमतीति वक्तध्यं स्यात् । तस्मात्संदेहटीकायर्या पूर्वपक्षशरीरापन्यासो ऽवि विमर्शपूर्वक एव । श्रुतिपलीयस्त्वन्यायमादाय सिद्धान्तयतीति । श्रुतियलीय- বসাকূল বিহুগামিতা অনুষীয় মুনি লাশি রি- यादेन पूर्वप तस्यता नित्योपपादनम् । तस्य शुतियमलोकस्य श्रुतिध- लीपश्यन्याय: प्रकृते न प्रयततरति विशदेम पूर्वपद तत्प्रत्युपपादनं चेत्यु- भयमप्यत्र विवक्षितम् । श्रामिक्षाविशिष्टानियामिक्षासंधश्वमिति च पस्तु. सायनं न स्यामिक्षाया अप्यभिधेयकोटिनिवेशाभिप्रायम् । एवं च सति कुता • यति मासि।

·शब्दभेदे न देवतेश्यम् । स्यामिताबाधकत्वमित्याचार्यपन्यो न तु विश्वेषु देवेषु न तत्संबन्धेनापित संबन्धिमाइति टोकायन्यश्च न संगच्छते। कुत श्रामिनापदानपेक्षप्रत्ययम- मनः कुता घा तथाऽनपेक्षेति घाययो: पोनरुत्यशङ्का परिहरतिद्वयं हि स. क्षेत्रापाद्यमिति । यदिति बितीयान्तः शब्द इति । स च पदाभिधेय- वस्तुण इत्यो स्फुटीभविष्यति । अनपेक्षावगतसाधनभावाया इति । ীৈনি মনিলামিয়া মালয়ানা হুয়িন ননস্থঘি- वे सामर्थ्याभावेन तद्धिताऽनुत्पतिप्रसङ्गादिति मावः । एवं प यदा अलिबलीय- स्त्वन्यायस्य द्रव्यद्वपसमुच्चयमापकेश बचनेन बाधः पूर्वपक्षियोक्तः सदा न केवलया त्या पाश्यस्य बाधाभावमा किं तु निरवकाशदेवतातद्धि- तयुतिबाधो ऽपि स्यादित्यतो वाक्यस्येव स्वतो दुर्बलस्य सावकाशस्य द्रव्यदेवताविशिष्टकमान्तरविधायकत्वकल्पनं युक्तमिति । एवं समुच्चयपक्षे दोषं वचनबलेन प्राप्यमाणं वाजिनं निरपेक्षसाधनभावसमर्पकतद्धित. भुतिबाधपरिहाराय विकल्प नान्वयं लभतामिति पूर्वपदी ब्यादित्यभिप्रा. येण शङ्कितो विकल्पयो ऽपि निराकृतः । मृदूक्त्या पतिप्रयोग इति । कुपितत्वेनावगते ऽपि राजि त्ययि ३६७ ११० कुपित ध वर्ततइत्युक्तिरिष नित्यत्वेनावगते नित्यवदित्युक्तिटूक्तिरिति भावः । स्यादेतद्धाश्यं यागान्तरविधानेनेव तद्वितयुतिसंमन्यसामान्यमक्ष- सम् अग्नीषोमीयपुरोडाशस्येवाग्निना । एवं च विशिष्टविधिकर्मान्तरापूर्वान्त- रकल्पनागौरवपरिहाराय तद्धितश्रुतेरेव संबन्धसामान्यरूपाषकाशान्तरकल्पनं युक्तम् । न घेवं सति देवताया अलाभप्रसाः । देषतापेक्षायां पहविरेक- देशसंबन्धानां बुद्धिरवानां विश्वेषां देवानां देषतात्वकल्पनोपपत्तरित्याश- वोतरत्वेन न चाश्व इत्यादियन्यमवतारयति यत्तूक्तं वचनेनैवेति । कृमो योगः कल्प्यमानां रूडिमिवाबुद्धिस्थठि बुद्धिस्ययोगी बाधतालि शङ्कापरिहारार्थ टीकायां प्रधानं यत्तताकृतं सदेव सर्वनाम परामृशति नोप- मर्जनमिति नोपसर्जनन्यायो दर्शितस्तं विषयोति पैश्वदेवशन्दादिति । उपसर्जनीभूतामित्यस्य नोपलक्षयिष्यतीत्यस्य च मध्ये एवं सति कर्मा- न्तरविधिपपइति पदान्याकरयन्येषु दृश्यन्ते तान्यर नान्वितानि हेत्वन्त. रमाइति मागवतारित एवं च सतीति टोकामन्ये चकारः किं वेत्यर्थी इत्या.

·শ घेदान्तकान्पतरूपरिमले [.३ पा. ३ अधि. १ সান্তনা বিন। যন্ত্র ধমীয় বিষয় হিয়ন সম্বিয়াখালি মৰ মুনাফাবানান লন্তনীয়ালি সমাজলিনলিমিল- ইবির সমারাল্লিখ্রিনালি। যা নব আয়ানম অন্ত ভর নীয় চাই আয়োম। ন ছাই। সালেহিনীষন দ্বিশী যা ঘনিবনয় নষ, যাত্ৰাৰ অৰ্থ বনি বিশ্বমযা এন সি রয়মাবা: মমীম বর্ষ ৪মি সাবলবিয়ালি খ্রিণimয়ারী ১থি যিধিনহয়। ৰ মীন*। ননু রানুজননায়া ন নানা সময় এমন অয় মানুন নামিবি সভা- মায়মন্য। মনান্না ঘিদিনইম থামাথাম্মি- যন নালনমুনা স্বধানি। নাহয় নানয়াবি ঘর- মা ময়সি ন ই অভিমই স্বনামখমযমাদন %ি য স্লিমন- নিরহায়ালিয়ায় সব বিষয় সামানমঘনা । ন ঘা নিশ্বমবি নিশিদিন হয়গিয়াহথি চিglাগায় মিথ নােখা । ২৩। সামাঘিন ঘননি। মিয় হিমনাথ মহিলথ- থিয়ায় ববিত্র মিহিদানাঘমামাবিয়ব সনার বিনিমধেমালি বিয়ানামাখান। ন খ সময় মাইয়া সুধিয়ানা বিহা থানা মায়- জনরা মিঠান যাবিশি হালন। ইয়াহিয় uগন্ত ঘষাঘা। শিব শথিবuই ও আ.ম. থায় মামির বিনিবিৰনালীথে । মামা- ছি। যদিম মান্নান খান বা থায়াখা- বিয়ে বামি না। খুব মানা বিদাৰি। অর্থ- লাতি মামই ন ই এমন অদ্ভুদুশ খাতা ময দুশি ক্রয় করিয়াইমামিন মাছ। সুশান্ত থালাৰিমনারিনি। যা লuাহি মমা খা : মুঘয় ফুলি ন সম্বনযমুখ্যপান { নাম ধা। * ইসি ৫ : ৫ ·सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । थापि बदरामलकबिल्वा इति बहुभ्यो नामभ्य: सुप इष बहुभ्यो धातुभ्य- सिइ उत्पतिरन्यचापि नास्तीति दर्शयितुमिदमुक्तम् । एकधात्वयानुरक्ता भावना न धात्वान्तरण संबध्यतइति सामान्यतः खल्वो साध्यं निर्दि- श्यते । ननु परस्परापेक्षाणामेकवाक्यत्वे हि स प्रयोजकः स्यादिति टीका- ग्रन्यो वैदिकशब्दानां घोथकतायां पाठक्रमस्याऽप्रयोजकत्वे कथमुपनमायसं. हारयोस्परमप्रावल्यव्यवस्था सिध्येदित्याशङ्कानिराकरणार्थत्वेन व्याख्यातु- मुचितः । तथा व्याख्याने हि यकवाक्यता तर पाठक्रमः प्रथमचरममावे नियामक इत्युपक्रमोपसंहारव्यवस्थासिद्धिः । या नेकवायत्वं सच बोध- फतायां पाठलामो न नियामक इति वैषम्यकथनेन परिहारसिद्धः पाठक. मस्य प्रयाजानामनुष्ठानक्रमे इस प्रयानवाक्यानां बोधनक्रमे ऽपि नियामकत्वं स्यादिति शानिराकरणार्थत्वेन व्याख्यानं तु न युक्तम् । तदा हि प्रयाज- घेषम्यं प्रयानवाक्येषु दर्शनीयम् । प्रयाजा: सधै ऽप्यखण्डोपकाररूपं स्वप्रयो- जन परस्परापेक्षया संभूय कुर्वन्तीति तेषां मेलनार्थ युगपदनुष्ठाननसतो एकन की बहूनां युगपदनुष्ठातुमशक्यतया क्रमापेक्षायां पाठक्रमस्तनियामक दप्यते । न च प्रयाजवाक्यानाम् अर्थबोधनरूपं स्वप्रयोजनं जनयितुं पर- स्परापेक्षा संभूयकारित्वपरतया नीयतइत्यपरः केशः । तस्मादिदं व्याख्यान न युक्तमिति चेत् । उच्यते । इह पाठकमाउनादरे उपक्रमापसंहारधैषम्यं प्रयानादियागवेषम्यं चेत्युभयमपि परस्परायेक्षाणामिति टोकायन्येनेव तन्त्रण प्रदीतइत्यभिप्रेत्य । तपाद्यवेषम्यप्रदर्शनपरतया योजनं स्फुटमित्यपहा- याऽस्फुटं द्वितीयवेषम्यपरतया योजनमाचार्य: प्रदर्शितमिति न दोपः । नन्वध्ययनमायत इति सूत्र भाप्यादिष्यध्ययनविधेरीवयोधफल- कत्वमङ्गीकृतम् । अर्थावबोधः स्तोभावरादिष्यध्यान इति तत्फलजपपारायणा- धनुगमेनाधीतना स्वाध्यायेन यदावयितुं शक्यं सत्फलको ऽध्ययनविधिरिति নবাহনীয়। যাহৰ কৃষিবিম্বিযায়িযিন- गृहीतेन विशेष्यांशन वर्णशिनेव विशेषणांशेन क्रमेण यद्भावयितुं शक्य तदप्यध्ययनफलत्वेन संगृहीतं भवति । तथा च यथा विधिपाठक्रमस्य । अनुगमायाधीलेनैलि २ पु. पा. • च्या मृ••३ पा. मु. १२ । ३५ ·५३८ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधि. २ प्रयाजादानुठानक्रमः फलं मन्तपाठक्रमस्याऽऽग्नेयाम्नीयोमीययागक्रमः फलम उपक्रमोपसंहारपाटक्रमस्योपक्रममावल्यन पारुणेष्टाश्यदाशेः शेषशेविभाष: फले काम्यष्टीना काम्येष्टियाज्यानुशाग्यानां १ पाठक्रमस्येष्टिविशेषाणां मन्त्र विशेषायां च शेषणेयिभारः फलम् एवं समिदादियाश्यानां गटसमस्य तेषां विध्यनुवादमाध: फलं भयन्न निधार्यतामित्याशङ्कापरिहारार्थमिह पाठक्रमा. दरे ऽपि विध्यनुवादविशेषो न सिध्यतीति प्रदर्शनाय प्रकृतं कथं विद्धि- त्यादिटीकायन्यमवतारयति ननु धात्वैक्यादिति। ३६८ । २० प्रत्यभिज्ञानमुक्तमिति । प्रत्यभिधया यागेश्ये सत्येकस्मिन् यागे विधिद्वयाऽनपेक्षणादेको घिधिरन्यो अनुघाद इति विशेषनिर्णय: पाठझमेत सिध्यतीति भाषः । श्राख्यातस्य हीति । वैदिकस्य लिहाद्यान्यातस्याप्र- पत्तायतकत्वमुत्सर्ग: शासनादेय दिसछास्त्र भयेदिति मायः। किंतरल- घदपवादफमिति । पत्रिधिकृतमेश्यप्रत्यभिधानमा विधिप्रतिस्वभावम्या- पशदफ भयितुं नातीति भायः । तदपेक्षायामिति । तया च विधिपत्य- शिशानुयादकस्यसिद्धार्थ धात्वर्धस्य पूर्वाश्यत: कि ममर्पयन मनिधिय धिरनुपाहको नोपमर्दकः । र तु गुणप्रयणमायादनुवादस्व मापेक्षिसमिति থিথিমি: এরিথি মাথমদি মা । पदि नामधेयानीति । ननु समिटादीनां पञ्चाना नामधेयस्यम- भ्यागात्कर्मभेदे मिटू सिध्यास्यभेद इति पूर्यप एकस्य नामधेयपथकाऽयो- সহি গুনা মহিমময় সাম হাই সুয়ায মনুন- মমিন্যান্ধি যিঘিাইহই ইয়াহিয়ায় জিয়া অধুত্যাদি সামনাথান দানি বা অসম। অন যুগ্ন * নাঃ ग्य भेदी नाभ्यामादिश्ययुक्ता गद्देति चेत्मत्यम् । अभ्युपेत्य परिधारा- नारं टर्गपिनुमिय गदा अग्निगतपक्षसंन्यायास्तु उत्पत्तिशिश्त्या- दिति । नन्यमा घाय लेाको गोतमानिरित्यादीमा पचानामनोना कोत. नानन्तरं यद्यदित्यं विदुरिम्यादी म मतान् प्राय गमयतीत्य याश्ये वेद- •स मालिक.. जति मास्मि ।।

·सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । ५३६ नषिधानमस्ति तदतिलय य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेदेत्याटो शुधिः पूतः पुण्य. लोक। भवतीत्यन्ते उपसंहारवाक्ये वेदनविधानं सिमित्यभ्युपगम्यते यतः पञ्चसख्योत्पतिशिष्टा स्यादिति चेत् । उच्यते । उभयत्राप्यार्थवादिकफलम- वण राषिश्चन्यायेन फलपरं विपरिणमय्य* लाघवादेकमेवाधिकारवाक्यमवा- न्सरयास्यद्वयोपातयावद्विशेषयसहित कल्पनीयम् । तव च वेदनस्योत्पति- रपि पृथगुत्पत्तिवाक्याभावातस्मिन् पञ्चसंख्याप्यनुप्रविष्ठत्युत्पत्तिशिष्टत्वं पञ्च. सख्याथा उक्तम् । पडप्यग्नयः शाखान्ये ऽप्युपास्या इति । लोकान्तरगमना• ३८८ । १८ गमनयोः पुरुषाहुत्याधारभूताः खनु द्युलोकादयो ऽग्नयः कोय॑न्ते प्रत्यक्षा- ग्निरपि पुरुषाहुत्याधारत्वेन कथ्यतइति गुलाकादिसाम्यात्सोप्यग्निः सर्व- थे।पास्य इति भावः । ननु टोकायां छन्दोगानामिति वक्तव्ये कथं छान्दो- गनामित्युक्तिस्तबाह छन्दोगेन दृष्टां शाखामधीयतइति । छान्दोग्या इति छन्दागोस्थिकयाधिक्रबचनटाञ् ज्यं इति छन्दोगशब्दादमाम्बाययोरेव . ज्यात्यया विहितः । छदोगेन दृष्टो शाखामधीयतइत्यर्थे ज्यप्रत्ययः छा. न्दोग्यरूपापादकः कश्चिदन्यो वा प्रत्ययः पाणिनीये विहितो न दृश्यते । अतोऽध व्याकरणान्तरमन्वेषणीयम् । पाणिनीयानुसारेण तु छान्दोग्य छन्दो- गानामाम्नायो येपामस्तीत्यर्थे मत्यर्थीयाकारप्रत्ययान्त। ऽप छान्दोग्यशब्दा घाच्यः । अधिकस्तु पप्ठो ऽग्निर्विकल्प्यतइति । यद्यपि पष्ठो अग्नि- छान्दोग्ये ऽप्युपसहार्य इति वक्तुमुचितं विरोधाभावे ऽपि भाप्यपि तथे- घोक्त तथापि विरोधमभ्युपगम्य पाडशियहणन्यायेन विकल्पो भविष्यतीति माप्ये यः पक्ष उक्तः स बह दर्शित: । उपसंहारस्त्वयिमाधिकरणन्यायेन सेत्स्थतीति स्यपृत्वान्नातः । ननु किं कठप्रोक्तत्वादिनिमित्तानुसरणेनेति । ननु काठक- ३६६ । शब्दः कठा प्रोतत्वनिमित्तो न भवति किंतु कठाम्नायत्यनिमित्तः तस्येद्र- मित्यधिकार गोरधरणानिति विहितस्य चुनश्चरणाद्धाम्नाययारिष्टः कठेन प्रोतमित्यर्थे बुजप्रत्ययस्य विधानाभावादिति चेत्सत्यम् । आम्नायार्थयुज- * विरणाति २ पु .। + कति नास्ति २ पु ।

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३ पा.३ अधि. १-२ प्रत्ययप्रकृतिभूतकठशब्दे प्रोक्तार्यप्रत्ययार्थस्याप्यन्तायो ऽसि । तर कठ- गब्दस्य कटप्रोक्तशाखाध्येत्यचनत्वात् । अन्यथा कटशब्दस्य चरणमादि- त्याभावेन ततश्चरणलक्षणयुजनुत्पतिप्रसङ्गात् । शाखासंबन्धनिमितकः खलु धरणयन्दः । कथं कठशब्दः कटप्रोक्तशाखाध्येतृप वर्ततइति चेत् । इत्यम् । कठशब्दात्कठेन प्रोक्तमित्यर्थ कलापिवेशम्पायनान्तबासिभ्यश्चेति मूण वेश- ময়নালয়ভিলম্বী যিনিই নয় হ্মম্বাল্লশনি লব্ধি নবি त्येवरूप स्थिते तत: कठमोक्तां शाखामधीयतइत्यर्थे प्राग्दोव्यतीये अण. त्यये तस्यापि प्रोक्तालगिति लुकि सति कठशन्द पब लुप्रोक्ताध्येत्प्रत्यय. द्वय: (कठपोक्तशाखाध्येतृपुरुषवाची) त कठौतापायां प्रोक्तप्रत्ययलाए. माण कठशब्दो न प्रयोज्य: किं तु प्रत्ययद्वयलापेन तदध्येतृपुरुषेष्वेव प्रयो. ज्य: छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयायोति सूपेण प्रतिप्रत्ययान्तानि छन्दांसि ब्राझणानि चाध्येतृवेदितृविषयप्रत्ययोत्पादनेनाध्यतृवेदितृविषयाण्येव प्रयो- ज्यानीति नियमितत्वात् । अतः फाठकशब्दार्थ कठपोक्तस्यान्तभावात् केव- लोक्तप्रत्ययान्तस्य च कठशब्दस्य शाखाविद्ययाः प्रयोगानहत्वात्कठशाखा. ध्येतृपुस्थाम्नायविन: काठकशष्टस्य भवानीपतिशब्दस्य भषय कठो. क्तशाण्यायो वस्तुत: पर्यवसानाच काठकराब्दः कठमोक्तत्वनिमितकत्येन व्य. बहुत इति न दोपः । ३८९ । १२ ग्रन्थसंपन्धाद्विद्यायां च वृत्तिसंभव इति । न च विनिगम नाविरहः । पकस्यां शाखायां मुख्यवृत्तस्य बहीषु विद्यासु लबणाभ्युपगमे शक्तिकल्पनालाघवस्य विनिगमकत्वात् । उक्त हि । शास्त्रया होशया योगाद्वहुमायबोधनम् । युज्यते कर्मनानात्वं नेकपाखेपलक्षणम् । इति । ननु विद्यामु काठमशब्दः कठधर्मत्वनिमितो ऽस्तु धरणादमाम्बाय- योरित्यनुशासनादतो मुख्यतिसंभ लक्षया न कल्पनीयेति काठमवाजमा नेयकतेत्तिरीयकादिशब्देविद्यानां कठवाजसनेयतेतिरोयादिपुरुषधर्मस्य प्रती. : लेस्सास भेटः स्यादित्याशवगह अङ्गीकृत्यापीति । अपिशब्देनौतयुति- वोलपत्यति पु.पा । + () एतदाता पन्यो नाति पुः।

·५४१ । उपमहाराधिकरणम् । रसार्वत्रिकी । केवलप्रतिप्रत्ययान्तया याज्ञवल्यादिसमास्यया विद्याभेट- सिद्धेः । छन्टाब्रह्मणानीति सूचे छन्दोरहणे सिद्धे पुनब्राह्मणग्रहणस्य चिर- न्तनऋतिक्तत्राणप्रत्यायनार्थत्येनापिरजातयाज्ञवल्क्यादिग्रोक्तब्राह्मणविप- याणां प्रोक्तप्रत्ययान्तानामध्येतृवेदितृविषयंत्वनियमाभावादिति सूचयति । शाखान्तराधिकरणेनेति। प्रोमा ऽभ्युपगते ऐकशास्त्यपने पानरुत्यका। सैद्धान्तिके शास्त्रभेदपो ऽप्येवं योजना । स्यशालोपयुक्तमपि शास्त्रान्तरे चिन्तितं यत्स्वाभिमतं तदिह न चिन्त्यते । यया न्यायशास्त्र चिन्तित फानुमानादि यथा च पूर्वतन् चिन्तितम् अग्निहोत्रवाक्यादि । अतः शाखान्तराधिकरणन्यायो ऽपि स्वाभिमत गप सप चिन्तितः । अास- चिन्तने पोनरुतमिति ॥ उपसंहारी भेदाद्विधिशेषवत्समाने च ॥५॥ अन्ये ऽपि पक्षा इति । प्रथमे काय अष्टो पहा विचारिताः । सप प्रथमञ्चमसनमाष्टमपक्षा रह लिखिताः । वेपर्थ्यदोषपयाभ्यां प्रथमपञ्च- मपक्षी टूपयित्वा सामपदं दूपयति अतिदेशस्य चेति । अखण्डकरणोप- कार: समस्तप्रकृताङ्गजन्यदृष्टाऽदृष्टोपकारद्वारा प्रधानस्य फलजननसामर्थ्य:- द्वोधनम् । तस्य प्रकृतो कृपस्य विकृत्यपेक्षितस्य विकृतातिदेशो मपन् तत्तदुपकाररूपजनकाङ्गरूपपदार्थान् विनापकारासंभवात्प्राकृतसकलपदार्थवि- शिष्टविषयो भवतीत्यर्थः । ननु सामान्यत: प्रवृत्तो भवत्वतिदेशस्तस्यैवाज्य- भागविषयेण विशेषशास्त्रेणापसंहारः किं न स्यात् । लगद्वारप्रत्यानातप्रति- पिद्धव्यतिरिक्तपदार्थोपसंहारषत् । उच्यते । समान्यतो ऽतिदेशशास्त्र कल्प- यित्वा तस्य विशेषशास्त्रेणापसंहारणस्य यदाज्यभागमारानुष्ठानफलमिप्यते सत् क्लाद्विशेषशास्त्रात एष भवतीति किं चौदककल्पनया। अयोध्येत अवेयाय प्राकृतसकलाङ्गविषयमेवातिदेशशास्त्र कल्प्यतइति । सर्पदं दूष- यमुक्तमतिदेशस्य चेति । उपकारावच्छेद एवेति । अखण्डोपकारस्याज्यभागातिरिक्ताभ्यो ऽधच्छिद्याज्यभागयोरेवावस्थापनम् उपकारायच्छेदः । कथमयमाज्यभागविधा- * अत्र प्रथम सत्रवान्तप्रत्ययाधिकर पूर्णम् ।

·५४२ বালমিল গ. ৪ ঘ. ২ অগ্রি ২ লনা লাযৱনি বায়ু। যুগীযহমিনাঙ্গায় সমাসুম कृतोपकाराज्यभागसंयोजनाया निराकाहप्तापादनेन सदाकाडामूलकचोदाक- লাস্যময় । যুগ্ৰহয় মমিছিuspমৰিথমিই সামাঘিনমিমি প্রামান্সন্ধিয়া: ঘনঘিনিষামগ্রাম। মমহহ মাআমাযাথাখিৰিাৱবিশ্ববিদ্ধস্যম।সত্ব স্বয়হীন সমনান্নানিয়াট্টান্ধা: বিবিমি যিরূমি অক্ষিষিবিন্ধা- স্মযী মমি সামূমানিয়ান বিমি । ভয়ঙ্গায় ময়নী ঘি বালাগাল্লা ময় মাথায় মনি সঙ্কুমি: মাযহ্মাবে। বনামধন্ধানবি মুন্নিসন্ন্যমান্য বৃী সমবাঘামানুষ- যিয়া বৃঢ়ঢ়াবায়ে লিগ্যানি। বিভূমি মাথাসা যমুনা বহমলী রিমান্নাবাননষ্টামীলঙ্গালিয়ায় হামলা বন্ কূশাঘানহাশিই ময়ম হামি মা নিকোবি খায়, যাবিকূিনিম্নাইঘদিবাযামনইমারীঘি যান মনি বিক্ষুবিশিই। তর্ক ছি । চুমীক্ষাভোক্ষাক্কা: খম মায়ূন: মু। ৪া ধমী দ্বিাৰা: যাযাবিস দুশি। যুমীহ ম পথি মীজান্নায়মান। অফিশিয়া: সুষম খই খুনি মর যাবজাখালি: জুম্মা। অযুগ্ন নাম দ্বিগ্ন। ৪। স্ময়ঃ যাথিক নিসবানি। ৭ ও যখ্যা- এনামাখনকাঘবদা বিন যাত্রাযযাথারাঙ্গন সিলেমি । দুঃমিঃ এস জয় কর্মকার আল্লদ্ভিাবিহ্ দ্বিয়াল্টনন। যযযনাহি নির্মান ঘমেয়া। মাদ্বাধনধনাবিনি। এমঠ: মায়ামিয়াতি:- হজমন্যায্যমুসভিয়া ৱি অহনা ঘদিন মি ফল বা । ৫ানি লি ।

·5 अन्यथात्याधिकरणम् । दकप्रतिरम्सीत्यएमएक्षोऽपि परिसंख्यायन एव । श्राज्यभागातिरिक्ताहवर्जन- रूपस्य परिसंख्याशब्दार्थस्य तथापि सत्वात् । तथापि पञ्चमपने शाब्दी परि- संख्या साज्यभागयागविधेससदितरयागपरिवर्जने लवणाभ्युपगमात् । अत्त सब सा परिसंख्या विदेपित्युक्तम । अष्टमपक्षे त्वार्थी परिसंख्यक्ति विशेषः । न च विद्यास्वपि शाखान्तरत: संभवत्यानिकानां गुणानां पुनः प्रवणमस्ति तद्गुणान्तरपरिवर्जनफलकं स्यादिति वाच्यम् । तस्य गुणोपसंहारार्थविद्ये- स्चप्रत्यभिज्ञानार्थत्वेनान्यथासिद्धत्वादिति भाष: । प्राज्यभागतदितराङ्गमा- ध्यापकार अनिदेशप्राप्त इत्यचोपकारस्तोमे ऽतिदेशप्राप्ने इतिक चित्पाठः । सच मूलगतपिण्डशब्दव्याख्यानार्थः स्तोमशब्दस्तदङ्गजन्यदृष्टादृष्टोपकारसमु- दायार्थः । उपकारावच्छेद इत्यध तज्जन्यस्य फलजननसामोद्वोधनकर. स्यारखण्डोपकारस्येवाज्यभागमाधजन्यत्वेनापच्छेदः न तु दृष्टादृष्टोपकारम- मुदायस्याङ्गान्तरजन्यदृष्टोपकाराणामाज्यभागनन्यत्वासंभवात्याप्नो* पुर्वि- धानमेव बलषवाधकमिति तप नास्तीति भावः । अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥६॥ प्रजापतिः कर्मज्ञानाधिकृतः पुरुष इति। वक्ष्यमाणयागादिप तिरूपाणां प्रजानामपत्यानां पतिरीश्वरस्ततत्कार्येषु नियोजने समर्थः कर्म.. ज्ञानेषु लोकिदिकेष्वधिकृतः पुरुषः क्षेत्रज्ञः कर्मज्ञानानि हन्द्रियपा- टवसापेक्षाणि तदपत्यानीन्द्रियवृतय इति । यद्यपि सदयत्यानीन्द्रिया. योति व्याख्यातुं युक्तं ते ह वाचमूचरित्यायुपरितनसंदर्भ सदपत्यरूपेषु देवेषु घागादीनामेव झनुप्रवेश उक्तः न तु सदृत्तीनां बृहदारण्यकभाष्ये ऽपि तथैव व्याख्यातं सात्विकवृत्या संपन्ना देवास्तामसतिप्रधाना अमुरा प्रति टीकाया अपि तव स्वारस्यम् । तथाप्युद्भवाभिभवरूपस्पोक्तिश्छा. न्दोग्यगतसंग्रामतिश्च परस्परभिनासु वृत्तिष्वेव सङ्गच्छतइत्येवं व्याख्या. सम् । छान्दोग्यभाये ऽप्येषमेव व्याख्यातम् । प्रजापतिः कर्मचानाधिकृतः पुरुयः तस्य शास्त्रीयाः स्वाभाविश्यश्च करणवृत्तयो विरुद्धास्तदपत्यानीय सदुद्धयत्वादिति निकृतिमदभेदविषतया न व्याख्यानयोः परस्परविरोधः । . सनान नास्तीति पु.पा.। अत्र द्वितीयम् उपसंहाराधिकरणं पूर्णम् । ४०२।३ • प्राप्त एति पु.पा.

·वेदान्तपाल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधि. ३ अविध्यत्सन्निति । विषयामरूपदोषण पाप्मना बेडुमेच्छ नित्यर्थः । व्यध ताडनाति धातोः सन्प्रत्ययान्तस्य लहि रूपम् । न विद्याभेद- फमिति । उद्गातशब्दस्गद्गीथे लक्षणायामुभयपापि विद्यक्यं भवतीत्ययः । उद्गीथ उद्गामक्रियेत्यभिप्रेत्य टीकायां लक्षयोक्ता । यानीथावयय ॐकार प्रति व्यवहाराष्द्गीयमानषर्णसमुदायरूपा द्वितीया भक्तिरुद्रीयस्तदा साफयाति- शयेन कर्मणः कर्तृत्वविक्षयोगातृशब्द उद्गीथस्य वाधक इत्यपि समर्थ- यितुं शक्यम् । ॐकारस्येत्यस्य यष्यन्तस्याकाहापूरणार्थ कृत्येति शेषाध्याहारे ऽपि तथा हीत्यनिमग्रन्थेन नान्वय इत्याग कृत्येत्यन्तं भाप्यप्रतीकोपा- दानमित्याह एतचेति । यस्य यजमानस्येति । के वितु हविरिति द्वि- सीयान्तम् अभिरमागे इत्यभेर्लक्षणे कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीयेत्येवमधान्त. रखास्यभेदं बिना व्याचक्षते पुरस्मादित्येतच पूर्वस्या दिशीति व्याचक्षते । निसनं विरभ्युदेति ज्ञायते देवतार्थमसंकल्पितस्य यजमानद्रव्यमावस्य हविष्वाभाघात । एवं च यद्यपि सिद्धरूपं यजमानद्रव्यमाषम् अनाविव्यापार चन्द्रोदयीयलवणत्वेन न विशेषणत्वेन निवेशयितुं शक्यं तथा ऽपि हविः- पदात प्रतीतस्य सङ्कल्पमापस्य विशेषणतोपपत्तो न पदान्तरप्रतीत: शक- 'टानीताद्वीहिराशेः पुरोडाशार्थकदेशग्रहणलक्षणा निर्वापो ऽपि निवेशनीयः । अनाकाहितोद्देश्यविशेषयिवक्षायां घायभेदापतेरिति भावः । दानन्या- दिदेवताभ्यो निर्वयेदिति । दाचान्यादिदेषता उद्दिश्य यतेत्यर्थः । थभितः सन्निधाविति। यमुपक्रान्तदर्थमभि उदितश्चन्द्रः सयजमानो ऽभ्युदित इत्यपि व्याघष्टे ४०३ । ३० दर्शलोपेविति। नन्वकालोपक्रान्तस्य दर्गस्य लोपोऽस्तु तापता नमितिक फर्म कृत्वा किमित्युपरन्तव्यम् । सिद्धान्तइव पूर्वपक्षे ऽपि मुख्यकाले दर्शकल. মায়(wহয়ঞ্জামান বর্যিমা। যধি মরছি জিমি- दमि मादेष्यतीति महाराव हायि निषेपेत् फलोकृतस्तण्डुलेरुपासीता दधि हविरातधुनाथै निदध्याइ नयद्यभ्युदियालेनासञ्ष्य प्रचरेद्यदिनान्येारसेन ब्राह्मणं भोजयेदिति । अस्यार्थः । यः प्रवृत्तदर्शतन्ता यजमान: किमद्य चतुर्दश्याममाषास्यानान्त्या दर्शः प्रारब्धः किं चन्द्रमा अभ्युदेष्यतीति शङ्क- चिति पा। +तदन्तातो बन्यों नास्ति पु.।

·५४५ अन्यथात्याधिकरणम् । या भयं * प्रामुयात समहत्यामेष राणे हविर्निरुप्यावहत्य फलीकृत्यादीक्ष- माण श्रासीत सायदोहसंपादितं च दधि द्विधा विभज्य तदध मुख्ययाले फरिष्यमाणस्य दर्शस्याथै तत्पूर्वदिनमायंदाहं संपाद्य दध्यातञ्चनाय निद- ध्यादान्तरं तदर्थ न निदध्यात्किं तु पूर्वदेव स्थापयेत् । एवं कृते यद्य. भ्युदयः स्यात्तदा मुख्यकाले दर्शप्रारम्भानन्तरमातचुनाथै निहितेनार्धन दशा सायं दुग्धे श्यस्यातचनं कृत्वा दध्युत्याद्यान्येार्दधियागं निवर्तयेत् यदि नाभ्युदयस्सदानीमातचनार्थ निहितादादन्येनार्धन दर्शनियुसेसादये दध्युत्पादनाउनपेक्षणेनातञ्चनार्थ निहितम ब्राह्मणभोजनेन प्रतिपादये- दिति । तदेतदातञ्चनाभ्यासदर्शनं सिद्धान्तलिङ्गत्वेन घर्णितम् । यदि कमी- न्तरमभ्युदयेष्टिः स्यातदा पशुक्रामेष्टावित दधिगृतयोरधिकरणत्वेन प्रणोता- कार्ये विधानाटुपादेयत्वेन च प्रकृतग्रहणप्रमाणाभावाल्लोकिकमा दधि पयपि च अपणं कृत्वा सायंदोहेनाकालकृतेनापि प्रायश्चित्तनिहतकालापराधोपेण मुख्यकाले दर्शः कर्तव्यो न दध्यन्तरमुत्याद्यम् । यद्यकाले प्रक्रान्तमेव दर्श- कर्म देवताविकारयुक्तं सदभ्युदयेष्टिः स्यात्तदा तदर्थ कृतेन दधा तस्यैवानुष्ठि- तत्यान्मुख्यकालकर्तव्यदीर्थमवश्यं दध्यन्तरमुत्पाद्यमित्यर्थवदासचनम् । तचाऽमुख्यकालकृतसायंदोहार्थेनेवातञ्चनं कार्यमित्येतावान् विशेषा विधीय. तइति । अव सिद्धान्तलिङ्गतयोपन्यस्तेनातञ्चनाभ्यासेन मुख्यकाले दर्शकत. ध्यता ऽपि ज्ञाप्यतइति स्पष्टमेव । पूर्वपक्षिणा ऽप्यकालोपक्रान्तं दर्श त्यका नमित्तिक कृत्वा पुनर्दर्शः समारम्भणीय इति विद्धान्तिवदेव मन्यमानेन पुनरारब्धदर्शप्रयोगाष्टिरफालकृतस्य दर्शों मुख्यकालफर्तव्यदाऽनहत्येना- सञ्चनाभ्यासो ऽभ्यदितेष्टेः कर्मान्तरत्वे ऽप्युपपदातइति तस्य सिद्धान्तलिङ्ग- स्वमेवापर्यते न मुण्यकालकर्तव्यदर्शकालचापकत्वा । सिद्धान्तिना त्वकालोपक्रमदोपस्य पूर्वपदै नेमितिकेन कर्मान्तरेण निहतत्वादकालापका- न्त एष दमुख्यकालोपक्रान्त एव दर्शा मुख्यकाले समापनीय; न तु मुख्य- काले पुनर्दशः समारम्भयीय इत्यापाद्य तस्यातचनाभ्यासलिङ्गानुपपत्तिः समीते। अमावास्यायामेवेत्यादिटीकापन्यो ऽपि पूर्णपक्षमिवान्तसाधार- गयेन निमिताधिकारस्य फर्मान्तरस्य पिकृतदर्शप्रयोगस्य धा समायानन्तरं * शामिति २ पु. पा ।

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प. ३ पा.३ प्रधि. ३ मुख्यकाले दर्शः कर्तव्य इत्येतत्यर पय स्थरमतः प्रतिभाति न मिद्धान्त. कोटिप्रयाननप्रदर्शनपरः पूर्वपक्षकोटि प्रयोगनप्रदर्शनाभावातदहरेव वेद्युद्धर- शादि कृत्वत्येतदातचनाभ्यासलिङ्गममर्थनार्थ पूर्वपश्यनुसारेण मूर्धपक्षे ऽपि योजयितुं शक्यम् । अथ धा ऽमावास्यायामेवेत्यादिटोझायन्य: सिद्धान्तका- टायनुमानप्रकारमारभ्य प्रदर्शनपर: न तु पूर्वपो मुख्यकालकर्तव्यो दर्ण নানীনি মানষিক্কালাবিজলযন:। যুদ্ধ আসনগ্রাম- निङ्गानुपपत्तिं समर्थयमानेन मिद्धान्तिना पूर्वपते ऽपि मुख्यकाले दर्शयागा- नठानस्य दर्शिनस्वाद् दर्शस्तु नुप्यते कालापराधादिति पूर्वपक्षोपसंहारटी- कायन्यो ऽप्यातचनाभ्यामलिङ्गसमर्थनप्रवृनपूर्वपत्याशयानुसारेण कालोपका- न्तदप्रयोगमापलेोपपरः कालापराधादिमि हेततः । तम्मादकालोपक्रान्तद- संप्रयोगं त्यका संकल्पप्रभृति फर्मान्तरं पूर्वपक्षे फेर्नव्यं सिद्धान्ते त्यका. যালয় যা ঘমালায়ালঘহিঙ্গায়েল থানীয় इत्येष पूर्धपक्षमिद्धान्तयोः प्रयोजनभेदो धक्तमुचित पनि चेत् । उच्यते । अकालोपनमदोषेण तस्याममावास्यायां सर्वात्मना दो लुमः । मध्यमादि- घावधिहितं कान्तरं तु लुप्रस्य प्रत्याबायरूपम् । अतो यथा स प्रत्यामने स्थानाटित्यधिकरणपूर्वपः यस्योभयं विरातिमा ति ऐन्द्रं पञ्चशराय. मोदनं निर्वदिति दधिगृतरूपमानाय्यनाथे निमिते विधीयमाने दर्श- हित: फर्मान्तररूपः पञ्चशराधागो दर्राष्ट्रपिनाशेन लोपात्तत्प्रत्याम्नाय इति सदधिकरणपूर्वपक्षे दर्राष्टिलोपः । गयमभ्युदयनिमिते ऽपीति करिवदे- फदेशिभिः पूर्वपक्षे प्रयोजनमुक्त भाषितानि तदनुयादेो ऽयमिति न दोषः । ४०४।६ येमध्यमादिवाक्पैर्देवतान्तरंचिति । अत्र पूर्वकर्मणि देव. মালম্বিয়া ন হিলি সনিযিpন্যাশ্নাথন্থিয पनयविधिप्रतिसापेक्षत्वेन परस्पराश्रयापन: किं तु येमध्यमादियाश्य- यदि पूर्वकर्मणि देवंतान्तरविधिः यदि घा देवनान्तर विशिष्टकमान्तरविधिः पधद्वये ऽपि देवतान्तरविधिरधिप्रतिपन्न इत्येतादिषितम् । एतावता सास- जातीयानां देवतानां बुद्धिस्यतोता । सत्प्रतियोगिनीनामित्यनेनाप्येक- क्षयि:संवन्धित्येन तत्प्रतिद्वन्द्वित्यं न विवक्षितं परस्पराश्रयमादयस्यापते: • भू.. पा. म.१०।

·५४० अन्यथायाधिकरणम् । किंतु साजात्येन सत्सम्बधित्वमारम् । श्रय पा तगडुनधितशब्दैः प्रकृतदशहविषां प्रत्यभिज्ञानात्तेषामेव देवतान्तरविधानं येमध्यमादिशक्यः क्रियतइति तावत्प्रतिभाति तच पां पूर्वदेवतापनयमन्तरेण नोपपद्यता. पति विमथिलदार्शिकारियां देवत्तान्तरविधानं धा वाक्यस्यान्यत: प्रानिमत्यतीयमानार्यतया ऽथान्तरपर्यघसानापेक्षस्य दार्शिकहविषा पूर्वदेवता. भ्यो विभागो ऽर्थ इति निर्णयहेतुत्वेन विवक्षितम् । प्रा ण्व विभागविषयेषु सामर्थ्य लब्धहविष्टविशेषणावश्यम्भावाततुल्यत्वस्यापि स्विक्षायां वास्यभेदा. पत्तिर्वक्ष्यते हविर्माध विभागविषय इत्यादिना । पूर्वव्याख्याने तु यद्यपि राषिष्टुं न श्रुतं तथापि तण्डुलानां हबीरूयणेव देवतासम्बन्धित्वं न स्वरू- पेणेति प्रविष्व तापदश्रुतमपि यस्य हविर्निस्पमित्यत्र सन्निहितमवश्यं विध. क्षणीयम् । अतस्तण्डुलत्वस्यापि विवक्षायां वास्यभेदातिरिति योज्यम् । नम् श्रुतत्वे ऽप्युटेश्यविशेषणस्य यहेकत्वन्याधिवक्षा तृतीय निर्णाता तेनेव न्यायेनाभयत्वस्याविषक्षा सिद्धा कथं पूर्वपक्ष इत्याशष्ट्याह हविर्वदि- ति । प्रातिमाईतीत्युद्देश्यीया निमितभूताया नागपहषिर्विशेषण सिद्धान्ते ऽपि विवक्षितमङ्गीक्रियते पदान्तरोपातत्वेन ग्रहेकत्यौलवण्याचेभयत्वमपि तत सघ विवक्षितमस्त्विति भावः । विशिष्टोदेशे वाक्यभेदं विवृणोति हविराताविति । ननु विशि-४०४ । १६ टोटेशो नाम द्वित्वविशिष्ठहविरानिमिततयाट्टेशः । तप धाक्यभेदं प्रति- जाय कथं हधिसभयत्वयोर्विशेषणविशेयभावं विना स्वातन्त्र्येणार्त्य- न्वये वाक्यभेदः प्रदर्श्यते । उच्यते । नामपदानों परस्परमसंबहानामेवा- ख्याताम्बयो ऽरुणाधिकरणन्यायसिद्धः । अत एव वार्हस्पत्यो नेवार: सादशशराषश्चर्भवतीसिविहितायां विकृतीप्टो प्राकृते चतुर्मप्रिनिवापे चोद- कातः प्राप्ने चतुभिर्मुष्टिभिः सनदशशरावपूरकस्य चरोः सपादयितुमशक्य- त्वेन तत्र संख्यामुष्टयान्यतरवाधे कर्तव्ये मुष्टिलापातु संख्यालापस्तद्गुणत्वा. दिति- सूघणामुष्टिगुणभूतसंख्याबाध: कार्य इति पूर्वपदं कृत्वा न निर्धाप- शेषत्वादिति। सूण संख्यामुष्टयोरुभयोरपि निधीपशेषत्वेन तयोर्गुणप्रधान. भावविशेषाभावाच् चरमश्रुतस्य मुटेरेव बाधः कार्य: । अतश्चतुर्भिर्महा- • ने म.प्र.१.पा. २ मू.६४॥ + जे. मू.अ.१० पा. २५ ।

·येदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ या. ३ अधि.३ पा: सादशशरायचासंपादनापेक्षिततीहिनिर्वाप: कार्य इति दशमे सिद्धा- न्तितम् । अतश्चतुरो मुग्रीनिर्वपतीत्यत्र संख्यामुट्योरिवाच इविरुभयत्य- योराण्यातेनेवान्वयो न तूभयत्वस्य हघिरन्वयः तथापि कथं चितस्य इपिरन्यय: कल्प्येत यदि तदाकाड्डा स्याद् न त्वावस्ति हधिरानिमावस्य निमितत्यापपतेः । तस्मात्संख्यामुष्टिन्यायेन हविरुभयत्वयोराख्यातान्वमिद्धा संख्यामट्युभयविशिष्टनिर्वायविधानेना याक्यभेदे ऽप्यप निमितविशेषययोह- द्देश्यकोटिनिविष्टयोर्विधेययोरिव क्रियया यशीकार्यत्याभावेन क्रियायालाभ्यां प्रत्येकसंबन्धनिमितो पाक्यभेदो भागोत्यहविराला निर्वदुभयाता चेति वाघ- भेदो दर्शित: । हचिरातो निर्वपेटुभय हविरास चेति व चित्पाठः स पाठः মনাময় মলৰি নিথায় ঘুমি ভাবি যানথগ্নিাঘন ঠাণী: अवं शङ्का । नेह हविरुभयत्वयोरप्याय॑न्धयः किं तु विरातिमाच्छेदिति बिरातेनिमित्तत्यवोधनानन्तरं हरिस्ममिति सस्य विष: संख्यान्वय। গ্রম মাঘোনামুযাম ঘি মন নীলমশলশিখা स्पलेनेथ नेल्यं निमित्तपर्यवसानाये हविषः स्वतः संध्याकालाविरहे ऽपि तत्सं- धन्धयोधनेनेदम्पर्यप्रकृतयधनबलातच सोधः स्यादेवेति । सयमपि धाय. •भेदः स्वयं प्रदर्शितयेष रीत्या समापत्तन्न निवार्य रति परिहारः स्पष्टः । খ দুমিমিৗমামি দ্বিনীuামৗ চাযনাই মুখমথাসায়াই साहित्येनामयहविराता निर्वदिति द्वितीययायमुपन्यस्तम् । पाक्यभेदतादवस्यादिति । प्रातिमादित्येतायता निमित. पर्यघमानात् सा धातिविििगति पृथयाधनीयम् । तया चोभयविशेषणा माघे ऽप्यातिमाछेविरातिमादिति घाश्यभेदस्तवदम्य इत्यर्थः । মহা সবি যন্ত্রমানাদিদিমনিমিহিমানিয়ষবান্না मा न निमितम अनियतत्यामायादित्यति इषिधिशेषणापेक्षा नेवमुभय- त्यधिशेषापेक्षा उम्सोमि परिहारायः । तस्मादुभयत्वमविवक्षितमिति । अतिगतं भयपदं न केवलं दध शातिनिमितं नापि केवलण्यम येत्ये. तदर्थमनुशदमार्गमन तात्पर्यम् । शाब्दिकाम्सु द्वित्वस्याविषयी नानुमन्यसे । यदुक्तं हरिणा ४०४।१० ·५४६ अन्यथात्वाधिकरणम्। एकत्यं या बहुत्वं वा कोपां चिदषिक्षितम् । तद्विनात्यभिधानाय द्वित्वं तु स्याद्विवक्षितम् ॥ इति । एतद्याथ्यानावसरे हेलाराजेन तथा सति यस्योभयं हधिरित्यपापि द्वित्वस्य विवक्षायामन्यसराता नमितिकामाधप्रसङ्ग इत्याशङ्का समाहितम् । सच द्वित्यमा न श्रुतं किंतु अवयवः समुदाय: संख्याया अवयवे तय- घिति संध्याविशेषयुक्ताषयवघटितममुदायालयप्रत्ययादेशाऽयजन्तत्त्वादु- मयशब्दस्य । ततश्चाचोभयशदार्थस्यावयवदयारब्यसमुदायस्यैकावयवनाशे ऽपि नानिमितमस्तीत्यन्यतरनाशे ऽपि नेमितिकानुष्ठानमुपपद्यतइति । द्रव्यमुखेनेतीति । इह हि दार्गिद्रव्याएयपनीतपूर्वदेवताकानि ४०४ । २३ देषतान्तरसंयोजनसाकाहाण्यासते तो मध्यमादिशब्दानां प्रकृतदार्शिक- द्रव्यपरत्यावश्यंभावात्तन्मुखेन दर्शकर्मप्रत्यभिज्ञानं पूर्वोक्त सिद्धान्तायोजनं न गमयतीत्यवतारित: सतश्चेति टीकाग्रन्यः शङ्कान्तरपरिहारार्थत्वे- नापि योजयितुं शमयः । तचे शङ्का । कमान्तरमिति पूर्वपः भवतु पुन- दशानुष्ठानं प्रक्रान्तस्यैव दर्शस्य विकृतप्रयोगो ऽभ्युदयेष्टिरिति सिद्धान्ते दर्श- स्यानुष्ठितत्वात्किमिति पुनर्दशनुष्ठानमिति । तशयं परिहारः । अझालोप- क्रान्तदर्श नेमितिकन विकृतिप्रयोगेण समाफ्तेि ऽपि मुख्यकाले त्वननुष्ठिः तत्वाञ्च पुनस्तदनुष्ठानमिति । पुरोडाशसामादिति । पुरोडाशस्यापूप- विशेषत्वेन तत्मामा देय तगडुलादीनां पाकान्तानां प्राप्तिः ब्रोहीनयन्ति तगडुलान् पिनष्टि पिष्टं संयोति पुरोडागं श्रपति कपालेषु श्रपयतीत्यादियि. धयस्तु कर्तृकरणाद्युपायनियमाया इति भावः । दजस्तन्दुलानामिति । ननु देवतेक्याधितण्डुलानां पयस्त- ४०५ । १ गडुलानां च प्रदाने साहित्य सिध्यति न तु पाके । स तु पयम: कुम्भ्यां भजनकयाले ऽन्यच वा तण्डुलानामिति भेदेनेय प्रायोति । मध दध. चलं ते चमिति दधियुक्ततण्डुलानां पयोयुक्ततण्डुलानां च देयता- संबन्धबोधनात् तगडुलानां पाककाले ताक्तयोर्दधिपयसोरपि सहपाकः प्राप्नोतीति वाच्यम् । दन्नः पयसश्च सप्तम्याः सहपाकादर्थप्रामाधिकरण- त्वानुवादकतया घामाणत्वेन सामीभ्यां दधिपय:साहित्येन तगडुलाना देवतासंबन्धामावादिति चेत् । अभ्युदयष्टिप्रकरणे शट अपयशीति वाक्यमसित ·५५० ४०५० वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र.३ पा. तेन दविताडनानां पयम्साडुलानां च सहपाकामिद्धिरित्याहु: । त्र्यधि- फेति । सानाय्यदोहं प्रकृत्य श्रूयते धाग्यशस्तिो दोहयित्वा विसृथ्शन- न्यारभ्य सप्णीमुतरा दोहयतीति । तप कपिज्जालन्यायेन सिम्र गोतरा गायो न दोग्धयाः किं तु यावत्यो यनमानम्य गायासवा दोग्य- घ्या: नास्यता राषिं कुमाराश्चन पयमा लभन्तइति धास्यशेषात् । न धाप कुमारणामष्टायः पयोनिषेध: । दृष्ट्वायत्वे संभवत्यदृष्टार्थत्वकल्पना- उनुपपत्तः । अयन चनेत्यनेनापि कृत्स्नस्य यजमानपया देवतार्थयेन विनियोगातीतश्चेति उत्तरासु न यावत्स्वापूर्वन्या*दित्येकाटणे निर्णा. तम् । तदया ऽधानुसंहितः । ननु पुरोडाशनिवृत्तावित्ति । पुरोडागमा- माट् लश्य: तदर्थत्येन च शुतः पाकः पुरोडाशनियत्ता निवर्ततेलि मायः । साधनविशेषाभितत्वादिति । यथा वोहीनयहन्तीत्यादिषु शुता अवहननादयो न बोहिप्रयुक्ताः कि त्वपूर्वसाधनरूपसाधनविशेषप्रयुक्ताः । न हि ते नीय इति कृत्वा ऽवहन्यन्ते कि हि तण्डुलादिप्रणाडिकया पुराडारा- নির্মমন যsqয় ধানৰীৰি যন্ত্ৰবি যাত্রানবাহনে- नादयो भवन्ति तथा पुरोडाशस्य पाको न पुरोडागप्रयुक्त कि त्वपूर्वसाध. नतारूणे यस्तटुतिसाधनताविशेषस्तत्प्रयुक्तः। स च स्यविष्ठादियाम्पदयाम्ना- तेषु तपडुलेष्यपि समान इति भावः । ननु तगडनावस्थायां देवतार्ययोजना- चरुत्वस्याभिधानाच तगडुला एवं प्रदेया इति प्रधानपणवत् पाको ऽपि निवर्सत प्रदेयद्रव्यमार्यो हि पाक: इह प्रदेयासाण्डुला विनय पार्क मिद्धाः प्रत एवं चिगयागद्रव्येभ्यम्सगडुनेभ्यः पानिवृतिस्ता न्याय- रत्रमालायां तगडुनेभ्यार्थलोपेन अपणं विनिवर्ततइति दोहनानन्तामेश श्रपितस्य शतस्य दभश्च कथमपि न प्रापिरस्ति । सत्यम् । इह सह एयतीति वाक्यादेघ पाकस्यापि सिद्धिः । स्यादेतत् । धरुपम्यर्थयोरनु- याद्यत्वेन सद्विधानप्रयुक्तास्यभेदाभावे ऽपि दवि सपडुनाश्चद्दिश्य पय. स्तण्डनो रचोद्दिश्य देवतासंबन्धविधानेन प्रत्युद्देश्यं घायपरिसमाप्या घास्य- भेदो टुर्निवारः । न च वाच्यं सतम्यन्तसममिध्याहारलभ्यं तगडुलानां दधि. • ने.म.प.११ पा. १.४६। अभिधानाति.पु.पा.! + पति पु. पा. ܝܗܘܢ ·५५१ अन्यथात्वाधिकरणम् । युक्तत्वं पयोयुक्तत्वं च विधेयमस्तु मा मूत्समम्यर्थस्यानुवाद्यत्वं तथा च सहितस्यैकस्यौदेणान्न वाक्यभेद इति । तथापि साहित्यं देवतासंब- न्धश्चेत्युभयविधाने बाक्यभेदाऽनिवारणाधिपय:साहित्यस्य विधेयत्वे सानाय्यरहितानां सोमयाजिनामप्यभ्युदयेष्टिरस्तीति निर्णायकेन सानाय्य- संयोगानामन्यतः स्या*दित्यधिकरणेन विरोधप्रसङ्गाच्च । तप हसन- यता दधिण्यसारभावान्नाभ्युदयेष्टिरिति पूर्वपने दस्तगडुलानां पयसस्तण्डु- लानां च प्रत्येकमद्धेश्यत्वेन तासाहित्यस्याविवक्षितत्वादसन्नयतामपि केव- लत्तण्डुलद्रव्यकाभ्युदोष्टिः स्यात् । न च . चहत्यसिद्धार्थ दथिपयसार्मि- श्रणापेक्षा अनूद्यमानचरुत्वस्यानङ्गत्वेन तदभावे वैकल्याभाशद् अपसु अपणसंभवाच्चेति व्यवस्थापितम् । एतेन देवतापनये प्रयोगविशेपरचोद्यात- इति टीकानुसाराद् द्रव्यद्वयेन देवतया च विशिवस्यैकस्य प्रयोगस्य विधानान्न बास्यभेद इत्यपि शङ्का निरस्ता । दधिपयसार्विधेघतायामसन्न- यतामभ्युदयाभावप्रसङ्गात प्रयोगस्य प्राप्रतया विकारमापविधानपर्यवसानेन पास्यभेदपरिहारालाभाच्चेत्याशङ्कायां भवतु वा ऽनेकवाक्यकल्पेनाप्रकृताधि- कारावगमबलादस्यापि न्याय्यत्वादिति टीका प्रघृता । तब यदि प्रकृता- धिकारावगमः प्रकृतदर्शयागानुवृतिप्रत्यभिज्ञानं तदा पञ्चशरावयागो ऽपि विकृता दर्श ग्व स्यान कर्मान्तरम् । तथा मति पञ्चशरावस्तु द्रव्यागुते: प्रतिनिधि: स्पंदित्यधिकरणे यदातदोहानिनिधित्वेन दर्शयागराव पञ्चथ. राबव्यविधिः न तु कर्मान्तरविधिरिति पूर्वपने पञ्चशरावादनस्य द्रव्य त्य इन्द्रस्य देवतायाश्च प्रकृतमानाय्ययागानुवादेन विधे। वाक्यभेदः स्यादता द्रव्यदेवताविशिष्टनेमितिककमान्तरविधिरिति सिद्धान्तितं तद्विरोधः स्यात. জাবি সম্পূনঃনিরানন অক্ষামহুয়াৰায়নামনিধিত্রায় দ্বিগবিম द्रव्यद्वारगति । अपनीतपूर्वदेवतान्तरसंयोजनसापेक्षाणि दार्शिकान्येय तगडु- लादीनि गृह्यन्तइत्याकाड्डानुसारेणावगम्यते । किं च यदि विभियादित्यादि- घाक्ये महाराचे फलीकरणपर्यन्तं कृत्वा पेपणमकृत्या प्रतीक्षणबनादपोदं ज्ञायते । अभ्युदयेध्यामेतएव लगडुना इन्द्राय प्रदाचे विण्याचे शिपिपिटाय चेति । अन्यथा पेषणात्यागेव प्रयोगावस्थाप्य प्रतीक्षणमदृष्टार्थ म्यात तथा • मू.अ.६ या. ५.२१ 1 • मू.अ.६ पा. मु .।

·५५२ धेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधि. ३-४ पातश्वनार्यस्य दध्यर्धस्याभ्युदयाभावपक्षय तदन्यस्य दध्यर्धस्याभ्युदयपः प्रनियत्यविधानादिदं ज्ञाप्यते* अभ्युदयेट्यां सदेवान्यदर्थं दधीति । अभ्यु. যামাই বনামযাৱলযালাথিয়নম্বী হঘনিই- धावदभ्युदयपक्षे तदितरार्धस्य लौकिकदधिसाध्यायामभ्युदयेध्यां दध्यन्तरो- त्पादननिर्वत्यै मुख्यकालदर्श चानुषयोगात्यतिपत्ययेता इस्तीति सत्तातिय- तिरप्युपर्यंत । तथा विष्णवे शिपिविष्टाय एते चमिति सप्तपदप्रयोगा ज्ञायते अभ्युदयेष्टयां वैदिकप्रसिद्धया रुव्या शसशष्टयाच्या प्रासदाड रन पयो न तु लोकिक पय इति । अन्यथा आदित्य: प्रायणीयः पयसि चरित्यषेध पयःशब्द एव प्रयुज्यतेति । पशुकामेष्ट्री तु गृहीतशब्दो लोकि कण्या लक्षणार्थ इति सूचकृतेवोक्तं लक्षणार्थी शतश्रुतिरिति । न घेह लक्षणायां कारणमस्ति । एवमिह द्रव्येक्यकृता ऽनन्यथासिद्धा प्रत्यभिधेव प्रकृतत्यमापकृता वाश्यभेददोपभाषात प्रच्यायितुं न धमेति विशेष मूयितुं द्रव्यद्वारणेत्युक्तम् । एवं च स्थयिष्ठादिघाक्यद्वयइष सह अपय- तीति वाक्ये ऽपि वास्यभेदः स च सालोट्टेशन प्रत्येकं दधा पयसा च सहपाकधिधिरित्येवंरूपो या दधि तण्डुलानां च पयसापडुलानां च सहपाकविधिरित्येवंरूपो या न भवति प्रसन्नयता उभ्युदयेध्यभायप्रसज्ञात कितु दयुद्देशेन पयउद्देशेन च सयडलसहयाकषिधिः । तेन यष दधिपयसी सादं घायद्वयं प्रपतइत्यमनग्रता ऽभ्युदयेष्टिलामः एवं धामन्यतः प्रभूतदधिपय:सहपाकप्रयुक्तायाः पुरोडारामावनिवृत्तेरभाषात्पुरोडामायनेय प्रदेयता उरुशब्दः पाविज्ञानुवादः .। दधिपयो: सामी ध स्थधियानाम- शिष्ठानां च सगडुलानां देवतासम्वन्धवच्चरुभावो विधेयः । स्थविष्ठाणिनुषा- क्ययोः प्रत्येक यायविध्योपपत्तेः । सर्व चरूमावस्याइत्यादेपायीचरभाष. ঘন ব িব ি সীমাথায় মমিম যোমিনা অঞ্চল্লাযিনাল सरो: अपणं भाष्यकाररुक्तं च सद्गच्छते । टीकायां परस्माच्च परः पराध যযানিনি অনির্যিমা মণ এমন হয় যে ও पूर्वधारपे सामगतिपरंपरायां निवेशितस्यरप्राणादिरर्थ इति ध्याघले परमा- रस्वरमाणादेः परोवराच तस्मादेव वरीयान् वरतर इति । परोय. • जायते इति पु. पा., ·व्यायधिकरणम् । ५५३ रीयानित्येकं पदं परोपरीयो हात्य भयति परोवरीयसो ह लोकान् जयतीति धाक्पशेषात्यरशने त्वनिपातन सिहोयं शब्द उपन्यस्तार्थविषय:*। व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ६॥ ४०५ । २३ स एवार्थ इति । उनीथेन विशेषणरूपं यमर्थ सिटुषत्कृत्य विद्याभेदा दर्शितः स एवार्थश्चिन्त्यतइत्यर्थः । उद्गीथभक्तिसंब- धिनः प्रणवस्योपासनाया अधिकारप्रतिपादनमिति । प्रतिपादनं विधान तथा चोमित्यवरमुद्गीथमुपासीतत्यत्र उद्गीथमन्यवयवोङ्कारकर्मविशि- टोपासनाविधिरयं सोमेन यजेतेतिघविशिष्टविधिलए उत्पतिविधिः स एव रसानां रसतमः परमः परार्थोष्टमो य उद्गीथ इत्यचोद्वारे रसतमत्वगुण - विधिः। भापयिता ह वे कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त. इत्यपाणिगुणविधिः । समर्धयिता हवे कामानां भवति य एतदेवं विद्वान- क्षरमुपास्ताति तस्मिन् समृद्धिगुणविधिः । श्रानिसमृदिगुणविध्यर्थवादश्रुतफ- -लद्वयग्रहणेन फल्यो ऽधिकारविधिः । प्राप्त्यादिदृष्टीविधातुमिति । दृष्टिविपयानाट्यादिगुणान् विधातुमित्ययः । उत्पतिविधिनेव दृष्टिप्रातः पृथगु- पासनाविध्यभावादिति । पक्ष्यमाणफलविशिष्टोपासनोत्पत्तिविषयत्वेन स्वतन्त्रोपासनान्तरविध्यभाषादित्ययः । न धाप मा भूदयमुत्पतिविधिः । यथाश्रुतपन्यस्यारस्यानुरोधेनोद्गीथाश्ययात्वविशिष्टप्रणयरूपानयसमर्पणपरोय. मस्त्यिति वाच्यम् । एकपद त्योपासनान्यितस्य विधेस्तदतिलहनेन विशेषण- संक्रान्तिकल्पनाऽनोधित्यात् । अन्यथा सोमेन यजेतेति विधेरप्यधिकारविधि. लभ्यधागानुयादेन सामगुणमापषिधित्वकल्पनाममहार्दिछ रमतमत्यादिगुण पि. वियु पिण्यपि चिनिगमनाविरहाततद्गुशियोपासनानिधित्वस्य फल्पनीय- सया बहुधिशिष्टविधियहूपापनाविधिकल्पनागौरवप्रसङ्गाच । अपि च । गोण्या वृतरिति टीकायामध्यासपक्षे गाणी धृतिः सिद्धपत्कृत्य व्ययाहता विशेषणपक्षश्य तस्मिन्नपि पक्षे लक्षणेव किं न स्यादित्याशय तस्मिन् परे. दृष्टिविधिलामाय गोणी तिरपश्याश्रयणीयेत्याह ॐकारउद्गीथापित विधी हीति। सादृश्यलक्षयागी पलु गोयो । ततश्चोगीयदस्य ४०१६ पप मृतोपम अन्यथास्याधिकाण पूर्णम् । + मतमोसि २ पु ..।

·वेदान्सकन्पतरुपरिमले [अ. ३ पा ३ अधि. ४ मोटार गोणी वृत्तिराधीये। सदागीयदृष्टिविषयत्वम् । अमी टिपिगडा: सिंहाः क्रियतामित्य सिंहाकारमिय माध्यमादृश्यं गृहीत्वा ॐकारमुद्गी- थदृष्टिविषयं कुर्वनुपासीतत्यर्थे पर्यघमानं कतुं शक्यमिति दृष्टिविधिलभ्येस अयमयावधिमबन्धमूलकलक्षणायणे तु सा न लभ्यतरसि । उदीयाधि- विषयत्वादोसार उद्गीथ इत्यर्थ इति । गौणवृत्याप्रपणे अमित्येषद- घरमुद्गीयमित्यम्येष तदर्थे। लभ्यतवत्यर्थः । ४००1११ गोण्या लक्षणीयार्थदारा ऽर्थान्तरे शब्दस्य वृत्तेर्व्यवधानमा- इति । लक्षणीयाऱ्या मुख्याथेमादृश्यम् । ननु भाग्यस्यारस्यान्मुख्याथै यत्प्र. तिनिमित तस्यान्यवरोपण शब्दस्य प्रतिगामी प्रतिरभिमगि प्रतीयते । टीकायामप्यधिकरणापक्रमे नये गाणी वृत्तिलतिता । १६ लवणागोगयो सविफर्पवित्रकर्षप्रदर्शनभाप्यव्याख्यानावसरे मुख्यार्थमादृश्य लक्षमित्या तद्- ফ্লাব ময়ান নিয়নি বিনযাথা না গাইবান্ধাযহল घयते किमार्थमिह भाध्यस्यारस्यपरित्यागः । भाप्यो अारोप पत्र हि प्रकृतोपयोगी प्रसिद्धश्च । तथा हि अध्यासपक्षे नाम्नि ब्रह्मल्यादेरोवार उठगीय- শ্ব বাঘাষনা বানানঘাথাবনা ও না িমল্লার মুৱার: যা ত্বীয়াৱীয়াহইয ৪ ঘুনাৰ ঘন না एघ प्रकृतोपयोगी । प्रसिद्धश्च स सब लास वेदे च । लोके तावत् । किममुभिर्गलितेजंड मन्यसे मयि निमन्जतु भीममुतामनः । मम फिल श्रुतिमाह तदर्यिका नलमुखेन्दुपरा प्रियुधः स्मरः । इति । प्रत्र नलविरहातुरया दमयन्त्या धन्द्रं प्रत्युपालम्भः क्रियते । मृतान मनश्चन्द्रे लगानि प्रतिपादयन्ती यास्य पुरुषस्याग्न बागति पास प्राणश्चक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रमित्यादिश्रुति दृष्ट्वा पलु दमयन्ती मृता घेदस्या मन: स्यस्मिन् लग्नं भवेदिति प्रत्याशया मा मारयितुमिच्छसि सा जडस्य तर प्रत्याशा निष्फला यतः सा शुतिः नलमुखचन्द्रविषयक्ति विधुधो मन्मथा महामुद्रिष्टयानिति । एष श्रुतेश्चन्द्रान्तरविषयत्यवर्णन मलमुखे चन्द्रत्यारोपण्य मगच्छते । एवम् पिरिति नेवधपुस्तके पाठो दृश्यते ।

·१५५ घ्यायधिकरणम् । अचमुर्घदनो ब्रह्मा द्विवारपरी हरिः । अमानलोधन: शम्भुभंगवान् बादरायणः । प्रत्यचापि बादरायणे ब्रह्मत्वाधारोपे एष चतुर्वदनस्वादिप्रसिद्ध ब्रह्मायेकेगुणवेकल्यवर्णमं स्वारस्यमश्नुते । प्रत्यल्प मिदमुदाहृतम् । मर्यपारोपप्रमाणा गध कार्यसरणयः । सर्वभूतेष्यारोपेषु सादृश्यं व्या- विषयतया कविभिषिक्ष्यते न तु गोणवृत्तिविषयतया । प्ररा एक रूपके. गोपमा व्यज्यतस्त्यालङ्कारिकपमय: । तथा वेदे ऽप्यात्मानं रथिनं विद्धि- शरीरं रथमेव चेत्यादिप्यात्मगरीरादिपु रघिरयादिभाशरोप: मुशमिटुः । अजामेकामित्यादिमन्ते प्रकृताय जात्वकल्पना असे वा आदित्यो देवम- यित्यादापादिन्यमण्डले मथुत्यकल्पनेत्यादिकमपि सुप्रसिद्धमेष । पत्थं बेदे आरोपमूलां शब्दयते शरीररूपक्रविन्यस्तगृहीतरिति कल्पनोपदेशाच मध्यादिघटविरोध इति च मूत्रकारो ऽपि स्पमाह । तस्मादिह लविल- लक्षणारूपा गाणीनि व्याख्यातुमयुक्तम् । न च लक्षणोपयोः सन्निकर्पविधकर्ष- प्रतिपादकव्याख्येयभाप्यमनुसृत्य तथा व्याख्यानं मुख्यार्थसाधासंपन्धमूला लक्षणा सनिकृष्टा मुरणार्थवृतिगुणसमानगुणाधिकरणयरूपपरम्परासंबन्धमला गाणी विप्रकृत्येवं भाप्यतात्पोपपत्तरिति चेटुन्यते । यथाभाष्यमारोपमूना गोणीत्येव टीकाकाराणामाचार्याणामप्यभिमतं तदधिकरणापामटीकातह्या- ध्यानाभ्यां स्पष्टम् । सनिविप्रकर्षभाष्य गोण्यारोपमूला न भवति किंतु मादृश्यलवणामोस ये पूर्वमीमांसका वर्णयन्ति तन्मतानुसारेणापि यायितुं शम्पमिति वैभवातया व्याख्यातम् । पूर्वमीमांसकोई तत्सिद्धये टोकायां यजमान: प्रस्तर इत्यत्र प्रस्तरे यजमानदस्य यजमानत्यारोपेण वृतिर्न भवति किं तु तत्कार्यकरणत्वरूपयनमानसादृश्येनेति महत्ता यनोपपा. दिसम् । पम्सुतस्यापि यजमानत्वारोपेण तिरित्येष मुक्तमुताम् । यदिपः प्रारं सादर्याप्त प्रजा घे बाहर्यजमान: प्रस्सरी यजमानमेयायजमानाटुनरं करोतीत मंदी रोहितेन त्या निर्देवगां गमयत्यित्याहेते घे देयाश्या यजमान: प्रसरो यदेतेः प्रस्तरं प्रहरति देवाश्चरेय यजमान स्यगे लोक गमयसीति संदर्भश्व संगच्छते । बर्षिय उपरि यत्पम्तरस्यामाटनं तदेय • समिति - पु...।

·४०१।१९ ५५६ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधिः ४-५ यजमानस्यायजमानादुत्तरीकरणमिति वचनं हि वर्हिषि प्रस्तरत्यारोप प्रस्सरे यजमानत्वारोप , सत्येव संगच्छते । तथा रोहितेन त्वत्यादिभिर्मन्त्रः प्रस्तरस्यायनीये स्वर्ग लोक पाहयनीय इत्यर्थवादान्तरपतेः प्रहरणं प्रक्षेपणमिति धचनमपि मन्त्रेषु देवाश्यत्वस्य प्रस्सरे यजमानत्यस्याइपनीये स्वर्गत्वस्य धारोपण्य संगच्छते । एवं सत्यपि घातिकादिषु यदारोपप्रच्छादनं तवेदप्रामाण्यसंरक्षणव्यसनिलया । यद्यापि रुद्ररोदनाद्यमदर्थमालम्ब्य विधेयस्तो तात्पर्यवर्णने प्रामाण्यस्य न क्षति: तथापि प्रसरं न लभन्ते हि यावत्छ धन मर्कटाः । नाभिंद्रयन्ति ते तावत् पिशाचा पा स्वगोधरे । इसिन्यायमवलम्व्य वेदप्रामाण्य प्रतिषेधकारणे किंयतो ऽप्यपकाश- स्यालाभायारोपपधः पाठया प्रच्छादितः । प्रलं विस्तरेण ॥ साभेदादन्यत्रेमे ॥ १०॥ ननु कापीतकिवाक्यमिति । एवंशब्दः सन्निहिसाबलम्बन इत्ये. साधता गायान्तरोक्तं यसिष्ठादिकं न ध्यावर्तयति तस्याप्यनुमानतः मनि- हितत्वेनेवंशब्दपरामर्शनीयत्वादिति शङ्कार्थः । सन्निधापितमेयेवंगदः मृशति न प्रमाणान्तरसन्निधापितमपि । अन्यया गामानयेत्यप गोरिव प्रत्यक्षोपस्थापितघटस्यापि फर्मतया इन्वयप्रसङ्गादिलि परिहारार्थ: फल विधिपरे इति । तयो यस्येवं विद्यादित्यादि तदमृता भवति यदमृता देवा इत्यन्तं तप फलवाक्यम् । विद्युक्यद्वारा प्राप्तशाखान्तरीयफलसंपन्धानुवादादिति । ननु कोपीकिशापायां तदमृतो भवति यदमृता देवा इति प्राणदेषतासा: युज्यं फलमुक्तम् । शाखान्तरे तु छान्दोग्ये वृहदारण्यके व ज्येष्यश्रेष्ट्यरूप, फलं सदृहदारण्यके स्थानामिति विशेषणा शातिमध्ये वयसा गुणेन चाधिक्यरूपमेहिकमेव तत्कुतः शापान्तरीयफलानुपादसंभय पति, यते । कोपीकिशापायामिघास्ति शालान्तरे ऽप्यनाम्नातषिणत्वादिगुणा प्रायविद्या । अत एप माष्य कोषीतकिप्रमुत्तीनामित्युक्तम् । तेषु मापदेवता. • घेटरमाया ति पुन + पत्र धनुध घ्यायाधिकरणं पूर्णम् ।

·सभिदाधिकरणम् । सायुज्यं फलमुक्तमस्तीत्याचार्याणामाशयः । ननु छान्दोग्यवृहदारण्यकोतय. यश्रेष्ठयगुणलामो ऽपि प्राणदेवतासायुज्यरूप एव तत्सायुज्यस्य तद्गुणान्वय- रूपत्यादृहदारण्यके ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवतीत्येतदनन्तरमपि च येषां युभपत्ति य एवं वेदेति वाक्येनान्येषामपि येषां ज्याश्च प्रेपश्च भवितुमि- च्छति तेषामपि ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भवतीति ज्येष्ट्यप्रेष्ययोरेहिकामुप्मिकसाधा. रण्यस्यातत्यात । एवं फलाभेदोपपादनेन* पूर्वपशिद्धान्तयाबिंधश्यसिद्ध घात्कारयोगात् । तस्मात्फलानुपादेनान्यत्र्यावृतिपरतोतिर्मुक्तेश। ननु पञ्चाग्नि- घिद्यावश्यानरविद्यादिफलवास्येष्यपि एवं श्रूयते तेषामपि शाखान्तरमाफ- लानुवादेनान्यव्यावृत्तिपरता स्यादिति चेत् । अस्तु । पूर्वपक्षिण: का हानिः । अच सैद्धान्तिकन्यायव्युत्पादनेन तेष्वनुपसंहारशहानिरास भविष्यतीति । ननु सत्यमित्यादिटीकायामशब्दस्यापि गणान्तरीयगुणजालस्य शम्दा- न्बयो युक्तः अव्यभिचरितमतसंवन्धिजुहूएस्थापितस्य कता: पर्येतान्यय- दर्शनात तयेहाव्यभिचरितवसिष्ठत्यादिगुणसंपन्ध्युगस्यफलोपस्थापितस्य घमिणत्वादेरन्धयसमवादित्युक्तमिति प्रतिभाति । सन्न युक्तम् । शब्दोपस्थापि- तस्येव थान्दान्वयनियमात पर्णतावाक्ये ऽपिन लिङ्गेापस्थापितस्य क्रतारन्ययः किंतु जुहूपदलक्षितस्य । पर्णपाया जुहाकृतिमाषार्थत्ये घेयध्ये स्यादिति जुहूपदस्य सद्वति क्रता लक्षणा स्यीकृता । न घेह कस्य विपदस्य शाखा- न्तरीयगुणाजातलक्षणाया कि चित्कारणमस्तीत्याशहां धारयति सत्यम- शान्दं शान्देनान्वेतीति। भवति शान्दमिति । स्वगाखानालयस्परथायानासमपि शाद. मेघ शादत्वे ऽपि कायोतकिंगापागलेशदायोषगतिममये शायान्तरा. नात गुणज्ञातं शब्देन नोपस्थित किं तु स्यशाप्यानात सत्पूर्वापरानेक- पास्यशिहां तदाशब्देनोपस्थितं तदानीमणन्टमपि गन्दमूलप्रतिपस्यास्पद- मेत प्रकरणानातगुणत्वेन मोहीकृतम् एशब्दो गोचरयेदिति घेा । যন্ত্র মষ্টি বায়ানমাযমবি যযামসমদ্বিবাঘিযন জীৱী स गोघरयतीत्यस्तु प्रधानभूतविद्याटिसप्रकरणानुप्रयेगापेवया विद्यानुप्रयेणे हरभेदामुपादनति पु .। + सोमातिए ४०८1५ नाम्य टिपा ।

·घेदान्ताल्पतरुरिमले [प्र. ३ पा ३ अधि. ५-६ ४०८ । ६ लाघपादिति भाषः । उपास्यफलप्रत्यभिज्ञानादिति फलान्यमिता. नमुपपादितम् । स्यादेतत् । पसिन्यादीनां* कोपीकिशापानामा. यामुदाहसायघिद्यायामुपसंहारो न युज्यते निरोधात् । तथा हि । पाचो पमित्वं वाग्मिन: महापहारजननेन वसुमतासंपादकत्वं वपुषः पतित्वं चतुप्मतसमविषमभूसलादिग्दर्शनेन प्रतिष्ठामंपादकस्यं स्य संपत्यं वेदशास्वतदर्थश्रषणादिसंपादनेन संपत्करत्वं मन भायतनत्वं सत्र चन्दनादिविषयत्वज्ञानरूपभोगायतनत्यमिति तत्तद्वाक्यशेषाद्यनुसारेण स्थि. म् । अतो यदई वसिष्ठो ऽस्मीत्यादेयंदहं घसुमतासंपादनसमयों ऽस्मि त्वं. मिठो ऽसि मत्सामर्थ्यस्य त्वदधीनत्यातवेतत्सामध्य मत्यादिरर्थः । दं च प्राणस्य धागादिगततात्कार्यसंपादनमामर्थ्यनिमित्यरूपं धम्पित्यान दिकं छान्दोग्यवाजसनेयकगतप्राणविद्यायामुपपद्यते । तयोः प्रायोच्चिकमिन पायां वागादीनामपि क्रमेण प्रसक्तिवर्णनेन तेषां स्वकार्यकरणसामध्यस्य माय. धीनस्यात् । कोपीकिशावायां दशमाध्याये यत्प्राणविद्याम्नानं तचापि यसि. प्रत्यादिकमुपपद्यते । तर हि यो वे ज्येष्ठ घ श्रेष्ठं च वेद ठश्च ४ धे श्रेष्ठश्च स्यानां भवतीत्यारभ्य छान्दोग्यवृष्टदारण्यकरीत्येव मायास्य व्यय- श्रेष्टयगुणवत्वं धागादीनां मिष्ठत्यादिगुप्यकत्यं मुख्यायस्य धागादीनां घ प्रेष्यविषयपरस्परविषादेन ब्राह्मसमापवर्णनं यस्मिन्नुल्कान्त शरीन्द्रियाऽ. नस्थितिः स श्रेष्ठ पति ब्रह्मवदनं तपरिधिकीया घागादीनामेकेकस्य शरीरालुत्क्रम्य पर्यटनं सदा शरीरस्मेन्द्रियाणां च यथापूर्वमवस्थानं प्राणस्यो. समयस्तो सेयो शिरणं सो भीतानां धागादीनां मोत्क्रमोस्त्वनः श्रेष्ठ इति मुख्यप्राणं प्रति घनमित्येतत्सर्वं क्रमेण पितम् । प्राणे वागादि. गतसिष्ठत्वादिगुणसमयमा नोक्त कोषीतकिशासायां चतुर्थाध्याये अथातो नि:श्रेयसादानमित्यारभ्य या प्राणघिद्या नाता तस्यामुक्तरूपं धमित्या दिकं प्राणे नोएपद्यते । स हि प्राणानिधीनकार्यत्वं धागादीनामुक्तम् । • शरीरमावस्य प्राणाधीनस्थितिसंचारादिमत्यमुक्तम् । अथातो निःश्रेयसादानं सधा के देवता अईश्श्रेयसे विषदमाना अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुसद्वारभूत शिश्ये प्रयतद्वार प्रविवेश सदामा पछिश्यएव । अथेनच्नुः प्रषिधेश तवा ' zਬਿਥਾਵਿਕ ·प्रानन्दायधिकरणम् । ५५६ चापदनुवया पश्यच्छिश्यएव । अथेनत र प्रविवेश रुद्वाषा बदवपुषा যাই ঘূণ যিহয় যষ। অইলৰ: বিগ বা অনুরা पश्यत् पोषण शृण्वत मनमा ध्यायत যিয় হয়। মুইন সাফ: মুখি घेश ततत राष समुत्तस्थाविति । तस्मादुदाहृतकापीतक्रियाखानासमावि- द्यायां घसिकृत्याद्युपसंहारो न युक्त इति दुच्यते । धागादीनामभिवदनमा- पस्य प्राणानधीनत्वोक्ताविति गोष्ठीषु सद्यवहारजनजननेन यसुमत्तासंपादक- स्वरूपं यद्वसिष्ठन्यम् एवमादिकं शरीरस्थितिसंघारापेरू प्राणाधीनमित्येतदि- छाप्यनुमतमेवेति चमिणत्यादापसंहारे न का ऽप्यनुपपत्तिः । उशब्दो ऽप्यर्थ इति । तथा इत्यच तथा उ इति दे पदे इनि भायः । प्राणात्मत्वमाप्त्या माणसायुज्यमाया अथ या कल्पान्तरे प्राण- देवताभाषप्राण्या॥ प्रानन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११ ॥ ४०८ । २९ संयबामत्वादय इत्यादेर्यथाविधि व्यवस्थेत्यन्तस्यायमर्थः । अधिपुरुषोपापनार्थमुपास्यगुणत्यादयो संगद्वामत्यादयो दध्यादिधद्विधेयाः । অম: দালালমােজিলাহ্মযুৱিষিgয়াবাঘবিধিময় জরায়হম- भ्युपगन्तव्यं सत्प्रयुक्ताश्चेतिकर्तव्यासारूपा धमाः कर्तव्यत्वेनोपदिष्टस्य कथं कर्तव्यमित्याकासायामित्य कर्तव्यमित्युपदिश्यमानस्ततत्प्रकारविशेष: ख. लियतिकर्तध्यता सात्यपूर्वप्रयुक्तेति पूर्वसन्चे धनमाये व्युत्पादितम् । सदित्य यद्यपि मागेनाऽपूर्व कृत्या त्या माश्येदिमि विधिना यागकर्तथता प्ययग- म्यते मथापि तत्र न प्रकाराकाडा ऽसि कि चिटुद्दिश्य द्रव्यत्यागरूपस्य लोमिकस्य तस्य निचातर कारत्वात् । न छोदन पत्युक्ते फमिति प्रकार विशेषाकाहा नायसे वायते तु घृतपूरं पश्युक्ते । सयेहाइपूर्वकतं. ध्यताया अनितासकारत्यातप कयमामाज्ञायां तदितिरुतं यतारूपतयो- पटिश्यमाना धास्तत्वयुक्ता इति तदपूर्वमियतो धर्मानऐशतहति लोका. মিয়ানমার আকাশব্রিামীৰ বিৰা- चगन्तव्यत्याए । यथाविधि व्यवस्थेति । गवं वानितातपरिमापत्यादि- पदम मदाधिकरणं पूर्वम् । .

·वेदान्सकल्पतरूपरिमले [.३ पा. अधि. ६-८ त्यस्यानिसप्तपरिमाणधर्मसाध्यत्वादित्यर्थः । अपूर्वबहुत्वाभावेन यथा- शुतानन्ययात् । अथ धा ऽपान्तरापूर्वाभिप्रायं सर्वमिदं वाक्यं योजनीयम् । बहुगुणविशिष्टनह्मोपासने हि पाठसमेण गुणचिन्तनेषु बहुपु जायमानेषु प्रयाजाापूर्ववद्वहन्यवान्तरापूर्वाणि मन्ति सत्ययुक्ताश्च भवन्ति उगस्य- फलाः । बङ्गापूर्वाणामपि सदगुणाप्रयोजकत्यातेपामियतारूपं परिमाणमनि- चात विध्यधीनं निर्धातमिति यथाविधि व्ययस्था । यावन्त्यो भ्रान्तय इति। निर्गुणप्रकरणेषु गुणवेशिष्टयाम्नानस्य निष्प्रधानमनिर्गुणमित्यर्यत्यसिद्धार्थ गुणवैशिष्टयांशं त्यकु चानत्यानन्दत्या- दीनामन्यतमगुणवैशिष्ट्य अधणे ऽपि विरोधस्फूर्तये प्रकरणान्तराम्बातगुणापस हारे कर्तव्ये पिनिगमनाविरहान्नानाप्रकरणाम्नानात सर्वगुणोपसंहारः कार्यः । न चे सगुणप्रकरणाम्नातसंपदामत्यादिगुणानामवि निर्गुणप्रकरणा उपंसहार- प्रसक्तिः । सच्चिदानन्दत्वानामुपसंहारस्थानृतजडदुःमात्मत्यपरिच्छिन्नत्वाऽना. त्मत्वभ्रान्तिनिधारणेनेव संगद्वामत्यादीनामुपसंहारस्य किचिभ्रान्तिनिवर्तनेन सच्चिदानन्दापरिच्छित्रप्रत्यगात्मभूतब्रह्मास्यरूपरूपमित्युपयोगित्याभावादिति भाघः ४०९।१३ प्राध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १४ ॥ ब्रह्मस्वभावभूतेति । सत्तादिसामान्यानि घटत्यादिषटुर्मिस्यभा. यमूलानि अादिपरत्वं तु प्रतियोगिसापेक्षम् अस्वभाषभूतमित्यर्थः । न सर्वोक्योरन्द्रियादिभ्यः सर्वेभ्य: पुरुषस्य परत्वं शब्दवृत्या प्रतिपाद्यते इन्द्रियादिभ्यो ऽथोदीनां क्रमेण प्रतिपादनदर्शनात् । न घेझं वृणीते द्वी पणीते चीन् घृषीते इत्यत्र पयाणां वरणस्य विधानेनार्थसिटुम एकस्य द्वयोश्च घरपमिय पुरुपस्याध्यतात्परत्वप्रतिपादनेनार्यादीनामिन्द्रियादिपर- त्वमर्थसिद्धमनुवदितुं शक्यं तथेहार्थत: मिटासमवात् । तस्मातेन तेन चायनादिपरत्वमपि प्रतिपादनीयमिन्यत: सर्वेश याश्यानां पुरुषपरत्व. प्रतिपादनमाचे तात्पर्य फल्पयितुं न युक्तमिति माघः । हपृप्रयोजने संभवतीति । यद् याम्याणां पशूनां पयसा जुहुयाद याम्यान पशून शुधा पत्र मठम भानन्दाधिकरणं पूर्णम् । . ।

·५६१ -- श्राध्यानाधिकरणम् । आत्मगृहीत्यधिकरणम् । ऽर्पयेत् यदारण्यानामारण्यान नर्तिनयवाग्या धा जुहुयाद्गीथुक्यवारया वा न ग्राम्यान पशून् हिनस्ति नारण्यान् । अथो खल्बाहुरनाहुति जतिलाश्त गयीधुमाश्चेसि पयसा ऽग्निहो जुहोतीत्यत्र ग्राम्यारण्याहिंसारहित्येन प्रशस्तयोरपि जसिलगवीधुकयवाग्वार्यदपेक्षया ऽपकर्षस्तत्पयो ऽत्यन्तं प्रशस्त. मिति पयःप्राशस्त्यप्रतिपादनार्थ जतिलगवीधुक्रयवाग्बोर्विधिसमपार्थवादोन विधिः । एवमिन्द्रियाद्यपेक्षया उत्तरोतरोत्कर्याश्रव्यक्तादपि परः पुरुष रति पुरुषपरत्यप्रतिपादनएव तात्पर्यम् । इन्द्रियेभ्यः परा ह्या इत्यादिस्तु मतस्प- रत्वप्रतिपादकसरूपस्तच्छेपः पुरुषपरत्वामितिरूपे दृष्टफलार्थत्वे संभाति उपा. सनाद्वारकादृष्टार्थत्वायोगात भूमपरत्वप्रतिपादनपरायामपि भूमविद्यायां ना. माद्युपासनातत्फलअषणस्येबारेन्द्रियाद्युपासनासत्यलश्रवणस्यामायावान्तर- सापर्यकल्पनाऽयोगात्। न च स्मृत्यनुसारेण तत्कल्पनं स्मृतेः सांस्यकन्पितत्य- विपयत्येन श्रुतेरानुमानिकाधिकरण तन्यायाच्छरीरन्द्रियादिविषयत्येन चस्म- से: युत्यनुसारित्याभावात् । प्राचार्यास्यालेन प्रकारेण स्मृतेःसांस्यशल्पिताई. कारादिविषयत्वाभावे ऽपि श्रुतिकल्पितरयाश्यप्रपहादिविषयत्यादिति भाषा: श्रामगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ ४१० ।। महाभूतसौपसंहारात्पादसंगतिरिति । ये धन्यमाणे महा- भूतमगानुपभधाररूपे पादायें अनेकविष पचापपादाहरणपूर्वक विद्याभेदपूर्व- पदं कृत्या विद्यायसमर्थनेन गुणोपसंहारस्यानिरूपणत्पादसंगतिनास्तीति यो मन्यते सत्परितापार्थ वर्णकान्तामारमतात्यर्थः । यद्यपि निर्ग विद्याम गुणापमंहारमा विधायं न विदोश्यमित्युक्तमाचार्य: पादारम्भे पान- न्दादक रत्यधिकरणे धनिर्गुणधिोक्यमनाक्षिप्येय गुणोपसंहारमा चिन्तित মাহি দশমিঃজিয়ে গুথিরাথিলয়েলিথিয়ামী ऽस्ति किं प्रथमाध्यायाधिकरणयिश कस्य विद्विषयपास्यस्यार्थविशेषनिधार- यमा रातपथमाध्यायपय सङ्गरिति यो मन्यते हस्परितापाय पर्षका- न्तरारम्भ इति तात्पर्यम् । विदोश्यगुणोपसंहासनिकपमादित्यस्य सोमे- दाधिकरणादियि विदोश्यस्यानन्दाधिसरणयानेविषययात्रयोदाहरलपर्य. + मममम प्राध्मानाधिकरणं पूर्णम् । प्पा म...पा.म..॥

·५६२ घेदान्ताल्पतरूपरिमले [.पा.३ धि.. ৫ংহ। বাছায়ে বিশিষ্ট। মিন্নাঘরবনি। আশা লাম্মাধনামান্যইৗন মুয়ামান; : স্বনামায আব্দ। দ্বিগ্ন নামিখা যই অব্রিষ্টিই নি মাথা। ঘ ৪ m বিয়াই । ঘয়ামিনাজিযহার্মিসম।। নও মুখ ৰাইমিম মিম্বানান্ধিহেয়। য; মাথা আগাম্মাৎসারাব্লিরাণি বিশ্রাম নি বয়সী অন্ত:স ানি। কিনথামা: মায়াবিন: যমুনা : নাবিgঘামাখা ধন। বামনাম: suরুনি। বিবাঘাইথিন মেয়াখা ঘাথেই বিষন্ন। অপ। যা থা: যধিনাযথ আধঃখ শুধগই এথ- নামিশি হuায় এম ওমানা অশষ্ট দুই আয়া যায় এলসিয়াল মিছ সানি বৃথিপায় না। पेक्षा नीति शायः । अभ्युपत्यापि सच्चन्द्रस्य सामान्ययापित মিনি। মাংসেখানে নাবিগিgsঙ্গাবিখঃ মা- নাহাখি ন ল মাখামাখি। আমেৰিখীযথাণিজি- যাখান: । মনিব বি বিষয়ামি। নন গ্যারি মিগ- বিসি বলি দয়াল্লালাগোন্ধিায়খামুগদ্ধাধি গুমমা বা মাথায় ঈr ঘিাষগ্রামবধমন: । থা। সব বন্যারাসিবির হিগিন্য প্রস্তাবখাগ- নবজাবিঘিবান্নামলuহয় বিমান বা বাগচষ্টান্তম দি করি । অবাঞ্জি ruায় থান্ধাযpuকমি নির্য থিলিশ ঘষায় জাল ভাসিমমম মনি পারঙ্গমঞ্চ মায়ায় গিয়াখা হয়নি সহগনি। ওয: । raখ খি যা শ মানাধিক্কায় পাঠা: বয়সুফিনিধি- থমাসামোয়ানাঃ গনি দোষী বয়াত্নিাথ কান পবমা খালে নায়ি *সি । t ·আগৃহীঘি। ब्रह्मजीवी भेदेने प्रतीयेयातां लक्ष्यकोट्य ननुप्रविणस्यापि हि भेदस्य तस्व. मिति नामभेदप्रयुक्ता प्रती.तरनिवार्या । अथेष ज्योतिरित्यादी मामभेदस्या- र्थभेदप्रत्यायकताया प्रत्यात् । ततश्च भेदकरतीतापप्यघटमानस्याभेदस्य साक्षाप्रतीत्या इत्यन्तमघटना स्यात् । अतो भेदकधि रोषणयोरिव भेद. स्थापि त्यागाथै लक्षणान्तरमाश्रयणीयं तदीप लक्षणान्तरं तत्त्वंपदयोरेवेति पुनरपि नामभेइत्यागाय लवणान्तरमाप्रयणीमित्यनयस्था भवेत्तत्परिहा- যায় বহুমাযমাখামম্ব এইমামিযম আয়ো- भेदस्य तीतेनामभेदन्यायलभ्यो भेदो नामजति । प्रतम्सत्वंपदा जीव. ब्रह्मापर्यन्सा लक्षणीयो तत्पर्यन्तलक्षणा च लक्षणीयार्थसिद्धिमपेक्षते । तर छान्दोग्यवाक्यं तत्त्वमसीत्यतः प्राक्तनं तदर्थ त्यमर्थपर्यन्तमानयति सर्ववि. जानातिनानादिना घाजसनेयिवाक्यं सवा सप महानज प्रात्मेत्यत: प्राक्तनं त्वमथै सदर्थपर्यन्समानयति अस अध्य विमोक्षाय बहीनि प्रश्नोतरतालि. लेन । अतः परस्परोपकाररूपायोजनेम्याद विद्येश्यमपि । यद्यपि सम्पदार्थ विशेषणांशत्यागाय छान्दोग्ये वाचारम्भणादिश्रुतिस्पकरोति त्वंपदार्थ विशे- पयांशात्यागाय पाजपनेयके अनन्यागतस्तेन भयत्यसको ह्ययं पुरुष इत्यस सत्यनिरुपरातीत्येवमपि परस्परोपकारा प राय: तथापि स्पष्टत्वालमर्श विधाय तन्वंपदार्थयार्जीपग्रह्मपर्यन्तताप्रतिपादनेन परस्परोपकारकत्वमुक्तम् । यतेनेयमपि शङ्का निरस्ता हापि वर्णके वियेश्यं गुणोपसंहारो या न निट्टीर्यते कित्येतरेयफवाक्य पूर्ववर्णकाइप वान्दोग्यवाक्यम्य प्रतिपाद्यविशेष्यमा निद्धा- यो विदोपविन्सापर्यवसानकन्यनाथे पर वाजसनेविषाक्यमपि उदाहृतम् । इदं पूर्ववर्णके ऽप्युदाहृत्य किमेतरेयकास्पयाधिद्याभेद ठत विदोग्यमिति प्राय विचारयितुमिनि । क विद्वत्लयो जोयेयप्रतिपादनमित्यप जीवस्य मोरयातिपादन घोपसंहारार्थमुपक ब्रह्माणो जीवपर्यसताया जोयस्य ग्रह्म- प्रयंन्तमायारचोपंतमे प्रतिपादनस्य शान्दोग्ययाजमनेपकयोरेव सहायात्पर्य पने मतासामान्यविषयतया छान्दोग्यषाजसनेयायोरिय जीयविशेषजीशमा. मान्याविषयतया ऐतरेयसवाजसनेयस्याविद्याभेदस्योपपादयितुमयस्पत्याच जीविणे जीवसामान्यविषयतया यवनानामुपसंहारण विदोक्यापपः । • चिति मासि २ पुः। . प्रारमम प्रात्माहीत्यधिकरणं पूर्वमा ·५६४ वेदान्तकल्पतरिमले [प्र. ३ पा. ३ प्रधि 8-११ कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १८ ॥ ज्योतिष्टोमाङ्गत्वेनार्थवानिति । मीमांसकर्दपूर्णमासयानामृत घदेदिति भूयते स निषेधः क्रत्यर्थः तेन यो दर्शपूर्णमासाप्रतिष्ठन सदुपयोगिद्रव्यसंपादनार्थितया पुरुषाय निषेधमुलहाऽनृतं षदेलस्य न फेधलं पुरुषार्थनिषेधातिलहनेन प्रत्यवायमा जितु त्वनिषेधातिक्रमण क्रसागुण्यमपीति निर्णीतं कधिकरणे । इह नादाहरणमादरणीयमिति न्यायमनुसृत्य दर्शपूर्णमासपदस्थाने ज्योतिष्ठामपदं निवेशितम् । ज्योति- टोमप्रकरणे ऽपि या नातं घदेदिति वाश्यान्सरं दृष्ट्वा न्यायसाम्येन तन्नि- चेशितम् । आचमनपालोचनयेति । अनग्नताशदः साक्षादायमनस्य नतिर्भवति कि त्याचमनीयानामा यासस्त्यकोसनातवारेणाधमनस्तुती पर्यवसानं वाच्यं तदपि न संभवत्याचमनस्याविधेयत्वादित्यर्थः । अनग्न. तासंकल्पपोलोचनयेति । अनानतासंकल्पो विधेयः । सर्वदृष्टिवि घिसाहचर्यात् । लम्भुको ह पासो भवत्यनग्नी भवतीति छान्दोग्ये फलार्य- पादनयणात् । छान्दोग्यकारवशाययोवासस्स्वकीर्तनवदायमनविधेरप्रवणेन सप घासात्यकीर्तनण्य विधिपर्यवसानस्य वक्तव्यत्याच्च । अतो विधे. येमापिधेयस्य स्तुतिकल्पनमत्यन्तमन्याय्यमित्यर्थः । प्रापविद्याङ्गत्वेन यदाचमनं विधीयतइति । प्राणद्वारा सर्वकर्मसाधारणागात स्मातीचम- नादन्यत्प्राणविद्यायाम् असाधारणामाचमनान्तरं विधेयमभ्युपगम्यते स्माता- त्सर्वसाधारणात्प्राणाग्निहोचादन्यदेय वैश्वानरविद्याएं प्राणाग्निहोत्रं तदा नैमित्तिकेन नित्यस्य प्रसङ्गमिटुकार्यतया प्रवृत्त्यनपेक्षणादेकमेवाचमनमु. भयकार्यार्थमटीकरणीयमिति कल्पनागरिवं भवेन्न सिद्धान्तइत्यर्थः।। समान एवं चाभेदात् ॥१६॥ ऋग्वेदे यजुर्वेदे चेति । सामवेदे यजुर्वेदे च ज्योतिष्टामः श्रूय- तरति पूर्वमीमांसकलिखितम् । इह सूदाहरणानास्थया सम्बेदे इत्युक्तम अथ या सामवेदण्य योनियन्योतरायन्यरूपसामाधारकसंहितावत्यादृग्वे- दशब्देनोक्तः । सिद्धान्तितं भेदलक्षणइति । शेयलक्षणे इति लेखनीय • ध्या• म.प्र.२ पाः ३५. + नयमम कापाण्यानाधिकरणं पूर्णम् । ४१४ । २४ ·५६५ कार्य-समान-सम्बम्धाधिकरणानि । प्रमादालेखक दलक्षणे इति लिखितम् । तृतीयाध्याये हि वाश्यपादे भूय- स्स्वेनोमयतो त्यधिकरणं प्रयोगविधिस्तत्र निर्णीत इति उच्छेचा क्रियते उपांशु. यजुषा उच्चैः साम्नेति वाक्यैः ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदेरनुष्ठाप्यानां कर्मणां क्रमादुच्चेष्टोपांशुत्वोच्चेष्टरूपाः स्वरा बिहिताः । यस्मिन्दे यस्य कर्मण: प्रयोगविधिस्तत्कर्म तेन वेदेनानाप्यते प्रयोगविधिमूलत्वादनुष्ठा. नस्य । प्रतो ज्येतिष्ठोमस्य सामवेदे यजुर्वेदे च साधिकारविधिअधणे सति तस्मिन् कतरस्य वेदस्य स्वरो भवतीत्याकादायां यनुर्वेदस्य स्यर इति निर्णोतुमभूयस्त्वेन यजुर्धेदप्रयोगविधिस्तस्मिन्नधिकरणे निर्णात इत्यर्थः । प्रकृते विद्येश्याऽसिद्धिदूषणं प्रत्याचप्टे यतोत्रापीति । अङ्गभूयस्त्वं प्रयोग. विधेरैव निर्णायकमुत्पत्तिविधिनिर्णयानुपयोगीति दूषणमनूद्य निराकरोति न चाह्मभूयस्त्वमिति । अगसाकल्यधीसापेक्षं प्रयोगविधिकल्पनं यपान- बाहुल्यं तवाङ्गसाकल्यार्भवति न तु यचाङ्गानामल्पीयस्त्यं सत्रापि । न हि महति तरूपगडे कतिपयतरुहानेपि धनबुद्धियत पञ्चषट्तरुपन्दे धनगुद्धि- भवति । अतो मियत्वं प्रयोगविधेरेव नियामक नोत्पतिविधेरिति प्रकृता- नुपयोगवाद्यभिप्राय: । भयोगाऽपिनाभूतत्वेनेति । प्रयोगविधिव्याप्यस्य प्रयोगविधिसमव्यापम् उत्पतिविधि प्रत्यपि व्याप्यत्वमस्तीति भावः। संबन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २० ॥ ४१६ । ११ विषयशुद्धार्थ विद्योपक्रमयुतिमुदाहृत्य यियाति प्राप इति । आपो ऽच पञ्चाग्निषिद्यायामापः पुरुपयचसो भवन्तीत्यपेक्षामुप च संघरतां जीयानामिव प्रथमजीवस्य हिरण्यगर्भस्य शरीरारम्भार्थी भूतान्तरसहिता श्राप उच्यन्ते सूप्माषस्थास्ता एव इदं सर्व व्याकृतं समसं जगद्धिरयय- गर्भशरीररूपम् असे नामरूपव्याकरणात्मागासुः नान्यद्विकारजातमासी. दित्यर्थः । तासायादित्याधिपुरुषायन्योन्यस्मिन्नादित्यपुरुषो ऽतिपुरुपश्चा- दित्यपुरुये परस्परोपकारं फुर्धन्तो प्रतिपितो यथ श्रादित्यपुरुषः पस्मिन्न- विपुरुषे रश्मिभिः प्रकाशदानेनानुपहं कुर्वन्मतितिः । अधिपुरुषः अमुनि- नादित्यपुरुपे प्राणेरनुपहं कुर्वन् प्रतितिः । प्राणेशदित्यपुरुषस्यानुग्रहस्तस्य मा.पा.म.१०. + पदे त पु. पा. पो.पा.। :परदशर्म समानाधिकरण पूर्णम् ।

·घेदान्ताल्परारूपरिमले [प्र.३ पा. ३ प्रधि 41-48 प्राणसम्मरूपत्यातयात्वं च तस्य पुरूषविद्याधिकरणे अक्षितामसीत्यादिमना. पयव्याख्यानेन म्पटी कम्प्यिते । ४१७ । १७ संभृतिषुव्यात्यपि चातः ॥ २३ ॥ সন্মাঘিন্ধিমিলিয়লমিয়ানমাঘমাল্লা নানুর্থ हारे न हेतु: घेवानरपोडगालाटिविद्याम्नासगुणानामपि परस्परोपसंहारग्रस. गदित्याशातदुभयनत्यमितानमामिह नोपमधारहेसुन्न विषवित कि तु विध्यप्रवणेन खिलपन्यपठित्तत्वेन चोपल्यं सदित्याह यद्यपीत्यादिना ॥ ४१६ । १२ पुरुषविदायामिव चेतरेपामनामानात् ॥ २४ ॥ पुरुषो धाव यज्ञ इत्यादिसण्डद्वये विषयविवेकार्थमक्षितानि सच सच स्यिानि वाक्यानि संकलय्य दर्शयति पुरुषो वावेति । ता अस्य दीक्षति शुधियाठः सा ऽम्य दीदेतिदक्षागष्टमामानाधिकरण्येनाधीनुसारादेवधनेग पठितम् । यसति जति यन्मयुनं परति स्तुतशस्त्रय सदेनीति प्रतिर- र्थत नूदिता । शब्दवत्त्वसामान्यादिति संपत्तिहेतुभूत माम्यं श्रुतिदि. चालतं स्वयं विधामा संचेदेनमिन् धसि किं चिदुपतपेदिति श्रुतिपाठः । किं चिदित्येनह्याख्यानार्थ व्याध्यादीयुक्तम् । अक्षितमासीत्यादिन्मन्पये पुरुषयज्ञे सवनदेवतात्वेन प्रस्तुमानां प्राणानां मूक्ष्मरूपमाथिदेविकमादित्या- स्मकमतिममित्यादिगदेस्यते । अक्षितमक्षीणमक्षतं वा अातं स्वस्था पादप्रच्युत प्राणशित प्रारूपं च भूमात्यात्सम्यक् सनकृतं च प्रामासूम- रूपं मावि मत्वमित्येततनेते ऋचा भवतः अादित्प्रनम्यारतस उद्वयं तम- Buালি দিযয় যষয়মিথ্যহিষাঘষিয়াবনা- सरणात्स्पष्टम् । ननु छान्दोग्यवृहदारण्यक्रगलागी यद्ययोबहुतरप्रत्यभिधाने मत्यप्यल्पवेरुप्यमात्रण भेदेो ऽन्यथात्वं शटादित्यधिरयो व्युत्पादितः कय. मिह छान्दोग्यतेतिरीयकाम्नासपुरुषविद्ययार्बहुतरवेरूप्ये जायति मरणायभूषा स्यसाम्यमाणाभेदः गवाते । उच्यते । उद्गीयविदायार्य हुतरप्रत्यभिधाने मत्ययुपक्रमभेदात्प्रधानोपास्यभेदाच्च भेद उक्तः ! इह तु छान्दोग्ये यत्पुरुषम्य •पत्र प्रसाद संपन्याधिभर पूर्णम् । 1 द्वादयं संभृत्यधिकरणं पूर्णम् । धादिसपलस्यति पुपा।

·संभृति-पुरुषविद्याधाधिकरणानि । यात्वं प्रधानमुपास्यमुपक्रान्तं तदेव तेत्तिरीयके ऽपि पिटुपो यस्येति मामा- नाधिकरगयाद्विद्वत्मबन्धिनः कस्य विद्यज्ञप्य तगासंपादितत्वाच्च यज्ञाश्यया एव हि तप संपादिताः । अत: प्रधानसारूप्यादयययामारुप्यमष्टाकणलत्व- द्वादशकपालत्यादिवद्विकल्पयिष्यते । सकर्माप प्रधानमेव ह्यनुरोध्यं न बहयो ऽपि गुणाः । प्राप्त सव यूपप्रकृतिर्मुख्यः खाटिरो यदा तनुत्येन* लक्षणादिसं. स्कारायोग्या लब्धः कदरस्तु स्थलस्तयोण्या लश्चः सदा बहूनां संस्कारया- स्त्राणामनुपहाय कदरो ग्राह्य इति पूर्वपक्षे एकस्यापि मुल्यम्यानुयाय खादिर एष गाह्मः अभयतां संस्काराणामस्तु लोप इति मिद्धान्तित पष्ठे रत्यधिकाशङ्कया प पूर्वपक्षे प्रत्यमधिकागका पह त्यमाधारयगुणप्रत्य. मिज्ञानाद्विद्येयमिति पूर्वपक्षयतीन्यतारिकया पुरुषयज्ञत्यमुभयपाशि- ष्टमित टीकायन्येन च दर्शिता भाप्याद्युतप्रकारेण विदुषो यज्ञस्यत्या वेप- धिकरण्यकल्पना प्रत्यमाणामात्मादिषु यजमानादिकल्पनामालाध्य तदर्थ- समूहस्य यजत्येन प्रकरणलब्धेन घिद्वरसन्धित्वेन चानुवादसंभयाच पक्षा- प्युपक्रान्सप्रधानभेद एषास्तीति सिद्धान्तः । वेधादार्थभेदात् ॥ २५ ॥ ४२१।१ सन्निधिलक्षणमिति । यद्यपीतिकर्तव्यताकाहालक्षणं चतुर्थ सन्नि. धिम् स्थानप्रमाणावान्तरभेदरूपं पञ्चमं प्रमाणं तथापि मीमासके: स्थान:- मायधिशेषरूपो ऽपि सन्निधिस्त प्रकरणराब्देनापि व्यर्यातयते । गोदो. धनस्य प्रकरणात्प्रणयनरूपायलाभ इत्यादिस्थलेषु तावहारमनुस्व्याप सनिधापि प्रकरणात्याक्तिरितिकर्तव्यताकाहारिभाषिक प्रकरण मनिधिला. फिफप्रकरणमिति विशेषः । काम्येष्टीनाम् इविशेषसंपन्या दृष्ट त्यन्तस्यायमः । काम्येष्टिकाण्डे प्रममिन्द्राग्निदेवत्यं फायद्वय तता वेश्यानरदेयत्य काम्येटिद्वयमित्येवप्रकारेण फायय: पठिताः ज्यानुयाश्याझागडे प्रयममिन्दाग्निदेवत्यंयाज्यानुषायायुगलद्वय ततो वेरवान- रदेवत्यमित्येषंक्रमेण याज्यानुवाचामन्या: ममाम्नाताः । तत्र फाम्येटिका- यउस्य याज्यानुघाश्याकाण्डस्य ६ समाथ्याया: मचाया एकम्बात्मामान्यत: रवातिरोपादानश्यति पुजा • पत्र प्रणेतर पुरुषयिझाधिकरणं पूर्वम । काम्या ·Re ৪ানমমিন [ম, ২ : ৪ খ্রি. ২৮ ধনু: বিসমি যানিনাদন আন্সানায়া দুমি যিৗষ : মায়া : ময়ম যায়ানুযায়ল খ্রিমীuায় মিমি- হয় ব্লিথিয়াহিনি। হিজায মান্ধায় ও বানান मन्तायां च संबन्धी मीमांसनात किस मन्सकापस्य काम्ययाज्यानु. যাযাবঃমিমি উন্নয়া। স্বাঘা বায়াল মালেয়ম रुध्य मंचेक्यमुक्तम् । न्यायसंग्रहे हि समाख्या योगिकी संखेति मीमांसको- মাৰ ঘিছায় মন্দারমাঘিম। মামী: ধনিমিন ধর্মম ভাগ্রো অগ্রামিনুকিয়ামানাসনিম নাম যাননিত্যহিমায়। ত্ব মনিমনমানুমিনি। খামিয়াৱা: ফাইg- হৃদয়বিদা স্ব এলার্যামমিল্লাহ। জয় নিছি- মাঘিয়লাম ঘুমি যৰ মখদম মারাষানী বিমমি:। ম নিম্মমা:। ব্রিফিথRথাম্বনাইম: : যথাঃ- নার্স ৰিজাল্পান নি।সখান৷zনাবানিমিয়া মাল এর ঘিামিমইশালা ময় হয়েছেল্লি। ব্লিগিনা । ইত্যাদি মানাযোগ বিলিযাল না খ বল্লিখি ইয়াৰ যাওঁযোম্বিয়া আয়ে:। পল মই মান্ধর্মযা ব্রিাম্বনিম্নানমঘমাঙ্গিমায়া লামায়খানা বিখ্যমন্নান মিথি: মুসৰি যথা সমাধ্যমিশুমালা মসমান নারায়থাহি। ন ই দু মাথা অন্ধতেময়: ধন্নিথি ন সমম্বরে। নিয়ে ৭ ডি ময়া বাধাগাযােগিদায়ন এই সঙ্কশো মরমা বা মিষ্টি সহিষ এঘোনায় হাজিৰায়. নাযিয়াল্লাছ কূশদ। বাঙালি দি পথনিয়ামাদি- সিমিয়া মানুষখায়া ক্ষি বিল্লাদলি শিবির যিশম। খ যg ফায়ানথানা অামিমি: গান মাথা ধরাইনালি এধিজৈানান। অন্যান- বিশ্ববিয়ানায়। যা মুযযাবিয়িনী * দয়ালমান খান ও খা ।

·वैधाधिकरणम् । मोपकारप्राकृतासंबन्धेन प्रथमभाविना नेराकाक्ष्ये ऽप्यामनहोमादीनां प्रधानान्वयमाकाड्डाणां सन्निधानतस्तासामाकाडोत्यापनादभिव्यक्तेन प्रकरणेन सामान्य संबन्धसिद्धी सेन्निधानादामनहामादीनां यथासामीमारादुपकारक- स्वादिना वयस्तयेहापीति । भाष्यगतस्यासादित्यस्य व्याख्यानं सन्निधिरिति । अकस्मादि- ४२१ । २५ त्यस्य व्याख्यान विना विपयेणेति । यिना फलेनेत्यर्थः । अर्थवत्व संभ. धत्तीति झुपक्रान्तम् । आश्रयितुम् । अङ्गीकर्तुम् । न युक्त इति । न हीत्यरत्यस्य नजो युक्त इत्यवान्वयेो दर्शित: । अनेन सन्निधेः साफ- त्यसंभवे निष्फलो ऽसारङ्गीकर्तुं न युक्त इति भाप्यार्य उक्ता भवति । ननु तदर्थ शास्वादिहेतुभिर्मन्त्राणामविवक्षा नास्तीति पूर्वपले प्राप्त अविशि एस्तु वाश्चार्थ इति सूत्रे इव लोके इय मन्वेष्वपि याचार्यविधता इस्ती. त्येकावन्माचमुच्यते न तु तेषां प्रयोगममवेतार्थप्रकाशनेनोपयोगः । अतः प्रयोगसमवेतार्थत्यादिटीका ऽनुपपनेत्याशका तात्पगत्या तावत्पर्यन्तः सूचार्य इति व्याचष्टे लोकवेदयोरिति । तत्सवीर्यमविशेषादिति । अनारभ्य विधानानां प्रकृतिगामित्वमिति निर्णयार्थस्य पर्णमय्यधिकरणस्य पृष्ठपादादिमस्य पूर्वपक्षसूत्र सत्रार्थ मप्रकरणादित्येयंरूपं तदिहार्यतः पठितम् । নামিলি টু ইংলই দূনীquই যাযায়ি रणस्य पूर्वपदसूपम् । न प्रवर्यसंयन्धविशेपहेतुत्यमिति ज्ञापनार्थ इति । यद्यपि प्रवर्यस्य ज्योतिष्टोमसंबन्ध संबन्धविशे हेतुत्वमुपसदामस्त्युपसदुप- स्थापित एक ज्योतिष्टोमे प्रवयंसंबन्धस्य वोधनीयत्यात् तथापि न तद- भावनापनार्थम्यमिहापसदा सत्यस्योक्तं किं तु प्रयोपसदारनानिभायरूप. संबन्धविशेषाभायचाएनायव्यम् । तेन पुरस्साटुपमदामित्यादिया प्रवर्य- स्यापसदुपस्थापित प्रत्यङ्गत्वयोधक मा भूपसदनात्ययोधसमस्तु राजन्य- घामिष्ठानां नाराशंसा द्वितीयः प्रयान इत्यवोपमवामित्यर पटगः शेषि- घिपयत्यापपतेरिति शड्डा पुरसायन्दमत्त्यादिश्योगलक्षणे पष्ठी न गेषि. . जे म...पा.म...॥ + म... पा. (म... .

·५०० घेदान्तकल्पतरूपरिमले [श्र ३ पा ३ अधि १४ विषयान व प्राणानुवादेन पूर्वकालत्वे विधीयमाने निभाशऽपि विधातुं शक्यते धास्यभेदप्रसङ्गादिति परिहारसूबनेन व्यावर्तिता । सयमेव चतुर्थी- ध्याये पुरस्तादुपसदा माम्येन प्रचरन्तीति राजनयान्तर्गवास्ये सौम्य ३. ४२३ । ३ रूपमदोरङ्गाङ्गिभावो विधीयतइति पूर्वपतो निरस्तः । इतरपदानामपि समवेतार्थत्वमिति । यद्यपि निीपमन्ते सविधादिपदान्यसमवेतान्ये असमवेतानामपि समवेतविशेषणनया ऽप्रिधानमदृष्टार्थम् । अत एव तेषां प्रकृतिप्यनूह इति नवमाध्याये निहीत तथापि तद्विशिष्टान्यर्थनिर्वापरूप- समवेतार्थपर्यघसानाभिप्रायेण समवेतार्थत्वमुक्तम् । तदिह सनिधिरिति । यदि सन्निधिर्वाश्यगम्यमयं प्रत्याख्यातु प्रवर्तेत तोव बलाता धाक्येन सनिधिोध्येत न त्वेवमस्तीत्यर्थः । ननु विरोधाभावन प्रबलप्रमाणलभ्य- विनियोगद्वयाभ्युपगमे बलाबलाधिकरणविरोधः स्यात् श्रुत्यादिभिः धन घिमियुक्ताना विरोधाभावेन लिङ्गादिभिरन्यत्र वि विनियोगोपपत्तरित्यागका सदनेनेति । ताप्येरमेघास्त्यिति पूर्वपश्याशय इति भावः । कः समान कर्तृत्वमवगम्यतइत्यवक इत्यस्यार्यमाह क्त्वामत्यस्येति । काप्रत्यया- दिति ध्याध्यातव्य पाठ्यन्तपाठस्तु लेखकप्रमादागमः । धातुसबन्धे प्रत्यया इति मूघाटातुमबन्धइत्यस्यानुवृत्त्या अनुवृतम्य द्वयाधात्वर्ययोगाप्रधान भायेन संबन्यो ऽर्थ इत्येतदुपपादयति धातुसंबन्धइत्युक्तइत्यादिना । धातीरित्येकत्वाधिकारादिति हेतु: धातुद्धयात्प्रत्ययविध्यनुपपत्ता धातु- द्वयापतो त्येकम्य धातो: म्येनेय सबन्धायोगी हेतु. । समानकर्तृकत्वा. देकप्रयोगतामिति । यदारि गरदि धानपेयामन्तर वृहस्पतिसबम्य काल: घमन्त कर्ता इति पाण्य नि तत्वाद घृहस्पतिसपस्य तातिरिक्तसक- বামিজিযugযা বৃথক্ ঠাসা নি মাহি বাংলাথি- राजपूयकाक्यप्रयुक्तं महाप्रयोगे क्यमम्सीत्यागयः । प्रयोगो भियतेति । महाप्रयोगेश्यमपि न मयेदित्यर्थः । न चैकमेय याश्य दूरस्थ कर्म सन्निधापयति अन्यागत्वेन च वि. धत्तइति युज्यतइति । मन्निधिना विपरितो सत्यां वाक्य विधिमापर दृष्टम् । यथा ऽग्निहोचविधिमनिधी श्रयमाण दधा जुहोतीति पाश्यम् । যথ পল্লিবিদ্যথঠিৰ হাৰুল মিtিqনী ভূয়াম গা ঘি ४२४।११ ·५०१ - घाश्यस्य न मंनिधिवाधवायम् । दृष्टम् यथा गवामयनादिगतेज्योतिर्गरिरायरित्यावहातिवचनेयासिराभि- धानानामेकाकातुरूयाण सोमयागानां विपरितो कृतायां यं कामं कामयते तमेतेनाप्नोतीति वचनान्तरेण तवे देशतया फले विधानम् । एवमेव प्रकर- णान्तराधिकरणे वार्तिककृतेत वनमुदाहृत्योतम सकेन वचनेन पर्युपस्थाप्या- परेण फले विधीयन्तइति । न च तथा वाक्यद्वयमस्ति । न चेतद्वाक्यं प्रसि- द्धम् बृहस्पतिवनयमिज्ञापनार्थमेवास्तु प्रत्यभिज्ञापनावैयर्थ्याय तस्याङ्गत्वेन विधिः कल्प्यतामिति वाच्यम् । क्वाप्रत्ययप्रवणादव वाक्ये वाजपेयोत्तर- হ্মাৰ নিৰিগ্ৰসীনম্মন্তান। নামিয়ানামিখানা- व्यापारद्वधावणे वाक्यभेदप्रसङ्गाद्विधानावश्यंभावेन प्रत्यभिज्ञानविरहे सनि कमानारविधानमेव प्रागोतीत्यर्थः । मतद्वयपि संमतमिति । मतद्वय. माचार्यमतं गुरुमत च । सत्यमभ्युपेत्यवाद इति। किमर्थं समाधीयते मीमांसकानां ४२४ । १५ मुद्रामङ्ग इह चिकोर्षित एव कृत इति किमिति नोच्यते विधान प्रत्यभिज्ञानं चेकस्मिन् वाक्ये न संभवतीति मीमांसामुद्रा हि नि. रालम्बना प्रत्यभिज्ञानं पदकृत्यं विधानं वाक्यकृयमित्येकस्मिन् वाक्ये तदुभयसमावेशसंभवात् । अन्यथा भाज्यभाग। यजतीत्य३ का गतिः । न हि ताज्यभागानां व्यतिरेकेण प्रसिद्धाज्यमागयो: प्रत्यभिज्ञापकमस्ति । न च चादकः प्रत्यभिज्ञापकः । चौदकलोपाङ्गीकारान्न वा तव विधायकम. न्यदस्ति । न च प्रत्यभिज्ञापनावेयाय शिधः कल्पनीयो ऽस्त्विति शङ्कितुं शक्यम् । कृपोपकारप्राकृताङ्गविषयप्रत्यक्षविधिना नैराकायेण हि तच चौदकलाप इप्यते आज्यभागयारिति चेद्विधिः कल्पनीयः । चादक एव किमिति न कल्य्येन तथात्वे हौतिकतंत्र्यतामाहा प्रकामं परिपूर्णा भवेत् । श्राज्यभागी यजतीत्येतच्च यदाग्नेयोटाकपाला sमावा- स्यायां भवतीतियटनुवादमाचं स्यातस्मादाज्यभागी यनतीत्यश्व विधानं प्रत्यभिधानं घेत्यभ्युपगन्तव्यम् । एवमेवोतं भाप्यादिष्वपि । एवं तर्हि मामाग्रिहोत्रमवि नित्यामिहोगन भियन । नित्याग्निहोत्रस्येव नाम्ना प्रत्य- भिचापितस्य तचापि विधानसंभवादिति चेद अस्तु का हानिः । संप्रति मतदयन समामिति २ यु..।

·५०२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३ पा ३ अधि १४ पन्न हि नित्याग्निहोत्रस्य प्रकरणान्तरे ऽप्यग्निहोवनामा प्रत्यभिचानम् । यथा शतपथब्राह्मणे दर्शपूर्णमामप्रकरणे चातुर्मास्येषु गृहमेघीयनकरणे च स* यवाग्वेतां राधिग्निहो जुहोतीति अश्वमेधप्रकरणे च याम्यतस्येतां राविमग्निहाप होतीति । एतेन धातुना पूर्वापरीभूमतया प्रतीतस्य नाना प्रत्यभिज्ञान न सभवतीत्यपि शङ्का निरस्ता । कय च धात्वोपस्थापक- स्वाभावातनामत्वमग्निहोत्रशब्दस्य भवेत् । ननु विहितस्य नित्याग्निहो. घस्य पुनर्विधानाऽयोगेन विधियोग्यकमान्तरपरत्यावश्यभावेन तत्परतन्त्र नामापि कमान्तरयर स्यादिति चेद न । स्वातन्त्र्यण विहितस्यापि नित्याग्निहोवस्य सचाङ्गत्यसिद्धये पुनर्विधानसभवेनाख्यातस्य भेदोदा. सीन्ये सति कास्यभोलिन्यायादाख्यातेने नान्नो ऽनुवर्तनीयत्वानाम्नो ऽप्रसिद्धार्थतायामाश्यातपारतन्व्ये ऽपि प्रसिद्धार्थतायामाझ्यातस्येव नाम- पारतन्व्याच्च । न चैव सति प्रकरणान्तराधिकरणविरोधः । तस्य धान्व- थाभेदे ऽप्यध्यायाभूतो भावनाभेदः स्यतन्त्रपरतन्त्रविध्यायतो ऽस्तीत्ये- तत्परत्वात् । उक्त च बार्तिककृता तस्मिन्नधिकरणे । नाम्ना धात्वर्यमाच च सन्निधाप्येत शक्तितः । भावना त्वनुपस्थानादिद्यमाना न धार्यते । इति । ननु तथापि उक्त क्रियाभिधान तच्छुतायन्यच विधिप्रदेश: स्यादिति सम्माधिकरोन मासाग्निहोघे नित्याग्निहोत्रधर्माणा नाना ऽतिदेश प्रति- पादयता विरोध: स्यादिति चेन्न । तस्य नित्याग्निहोचप्रकरगाइघ मासा. निहायस्थले ऽपि देवताविधान कृताऽग्निहोत्रनाम्न प्रतिनिमित्ताभिव्य- क्तिनास्तीत्यस्फुटशक्तिकत्वाभिप्रायत्यात् । प्रत्यवाद्गुणमयोगक्रियाभिधान स्यातदभावे ऽसिटुं स्यादिति तदधिकरणमण तथा तदभिप्रायस्फुटी- करणात । तस्मात्स्वतन्वयहस्पनिसनस्येव वाजपेयाइसायां न कश्चिद्वि. रोध इत्येव सेवान्तिकः पक्षो ऽभ्युपगन्तु युक्तः । अत एन विधरणा- चारपि पुरुषार्थस्य सोगमणिवृहस्पतिसघादेरग्निचयनवाजपेयादिप्रकरणा- न्तरेषु तत्तत्काङ्गतया विधान सिद्धयत्कृत्य व्यवहतम् । तस्मादभ्युपेत्य- * सदनि नामित २ पु ।

·न वाक्यस्य न समिधिबाथकत्वम् । घाद (इति न वक्तव्यमिति चेत् सत्यम् । श्रभ्युपेत्यवादलोक्तिरेवेयम् । . एतायटरविवेचनाऽसमर्थान् पिनेयान् प्रत्यभ्युपेत्यवाद* ) रूपा ! अथ वा झं बृहस्पतिसवः कान्तरमित्यभ्युपगतवता मीमांसामा कमान्तरत्वपक्षी ऽप्यभ्युपेत्यवादरूपोस्तीत्येतत्यरेयमभ्युपेत्यवादत्वोक्तिः । गुरुणा हि निबन्ध- नटीकायामङ्गसौचामणिबृहस्पतिसवयोः कर्मान्तरत्वं प्रसाधितवतापि विव- रणटीकायामकमान्तरत्वं व्यवहृतम् । एवमिदं मीमांसकदृष्ट्या न व्यवस्थि. तमुदाहरणमिति मत्वेवं तन्मते व्यवस्थितोदाहरणं खदिरत्वादीत्युदाहर- पान्तरमन्विष्टम् । नाङ्गा शित्वयोधकमिति । नाम्नां प्रसिद्धयोद्देर्शपूर्णमासयोः साम- ४२४ । १६ ट्रव्ये प्रसिद्धस्य सोमयागम्य च प्रत्यभित्तानात्तेषां च साधिकारत्वेन विनिगमनाविरहान किंचिदङ्गत्वेनान्यविधानं शक्यमित्यर्थः । ननु साम- यागे विधिश्रवणं तम्याङ्गवेन विधाने विनिगमकमस्तीति चेटुच्यते । सोमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गन्वे तद्विकृतीनां दीक्षणीयादिसोमयागाङ्गेयोनामपि सो ऽई स्यादिति दीक्षणीयादिसहितस्य सोमयागस्य सिद्धी दीक्षणीयादीनां साग- त्वसिद्धिः सोमयागसहितानां दीक्षणीयादीनां मिद्धो मोमयागस्य साङ्गत्वास- द्विरिति परस्पराग्नयः स्यात् । तत्परिहाराय दीक्षणोयादिपु सोमयागव्यति- रिक्तष्टिकषिध्यन्तरातिदेश: कल्पनीय: । दर्शपूर्णमासयो: सामाङ्गत्वे विधेर्गु- यसंक्रमणं कल्पनीयमेवं प्राप्ती किमच कल्पनीयमित्यत्र विनिगमनाविरहो विवक्षितः । ननु क चित्सोमयागप्रकरणे इति। ननत्यत्तिकालविश इति चतुर्याध्यायाधिकरणप्रथम यदनुक्रान्तं तत्र दर्शपूर्णमासाहसोमद्रव्याया- गान्तरविधिरिति पूर्वपक्षो टर्शितः स कथमुपपद्यते । अस्य वाक्यस्य सोमप्रकरणे नवणातदा हि सामाङ्गत्वन दर्शपूर्णमासविधिरिति पूर्वपक्षः कार्य: । समिदं वाक्यं दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयतइति भाप्यकारमत्या सप भाष्यकारोक्तप्रकारेण तदधिकरणमनुक्रान्तम् इह वार्तिककारमतानुसा. रिटीकाक्ताकारण सोमयागे बृहस्पतिसवषेषम्यं दर्शित मिति न विरोधः । ( ) एतदन्तर्गती पन्यो नास्ति १.। + कान्तास्वमिति पु.पा.। : विधाने इति बुदितं २ पुः । ! अ.म.पा. मु.।

·8 वेदान्तकल्यतस्परिमले [अ. ३ प ३ अधि. १४ अनुवादे लाभमाहेति । प्रकरणिमामाया दर्गपूर्णमामयोबिधा स्या- न्वाधिकारयोस्तयोरङ्गतया विधानेनापापाततः प्राधान्यपरित्यागम्यामागे लामः । दर्शपूर्णमासोतरकाले सोमयागविधी विधिः समानपदापातयिष्या भवति पक्षान्तरे तु गुणमंत्रान्तो विधिः म्यादिनि तत्पमस्यभाशे ऽपि . लाम इति टष्टव्यम् । प्रत गर चिनियुक्तविनियोगे ऽपि त्वIतया प्रिनि- युक्तस्य प्यादिरादेः पुरुषार्यतया विनियोगान्तर विनयविनियोगः । ४२६ । १६ स्वार्धवोधे श्रुतेः शीघ्रप्रवृत्तरिति । याश्यममर्पयोयधिशेषण- विशेष्यभावोपेतस्य तस्य शेषशेफ्भिावस्य ले.कविनियोगेन विरोध: समर्थनीय इति शुविधाययोरन्योन्यापेक्षयोलिङ्गेन विरोधेि ऽपि श्रुतेः म्यप्र- मेये वाक्यतः शघ्र प्रवृतेः श्रुतिलिनविरोधे गयेदमुदाहरणमित्यर्थः । तथा श्रोतस्य शेपशेषिभावस्य प्रतियोगिविशेषसमर्पणेन गुणभूतं घायं प्रधा- नेन च विरोधो लक्षणीय इत्यतो ऽपि श्रुतिलिङ्गविरोधे ग्वेदमुदाहरणम् । अपि च लिने बलीयसि यस्य वाधः तलिङ्गेन विरुध्यते न चाव यलीयाम वाक्यं वाध्यते किं तु गार्हपत्यश्रुतिरिन्द्र लक्षणया द्वितीयाश्रुतिवा सामध्ये लक्षणया बाध्यते पाक्यं तु पदवयसमभिव्याहाररूप तयेधातिने तहि लिङ्गवाक्यविधिोदाहरणे लिङ्गबाध्यस्य स्यानं ते इत्यादेः मुमनस्यमान इत्यन्तस्य वाक्यस्य लिङ्गेन बाधे वाक्यद्वयकल्पना इस्ति । अतो पि अतिलिङ्गविरोधे पवेदमुदाहरणम् । ननु उपस्थापयितव्य इत्यस्य प्रभावितव्य इत्यर्थः कुतो लब्ध इत्याकालायामाह ऋत्र इति । उद्यान्मन्त्रकरणे इति सूत्रेण उपपूनिष्ट- तातो: मन्त्रकरणके ऽर्थे वर्तमानादात्मनेपदं विहितम् । मन्त्रकरण मन्त्र- कार्य तच्च प्रकाशनमेधेत्युक्तार्थलाभ इति भावः । के चिनपपूर्वतिष्ठते. धातारात्मनेपटं तदर्थ एव समीपायस्थाने मन्त्रकरण विधीयते ममीयो. पस्थानं मन्तकरणक सदा स्यादभिधानफलक स्यात्तथा चोपस्थापयि- तव्य इत्यम्य समीपे ऽरम्याय प्रकाशयितथ्य इत्यर्थ इत्याहुः । नन्वा- चार्यरनेन श्रुतिलिङ्गाधिकरणमप्याक्षिामिति पूर्वपन्येन प्रबलदुर्बलाभ्यामपि शीतरप्रवृतर्मित पु. पा.।

·५०५ शुमिलिङ्गादिघलाबलविचारः। प्रमाणाभ्यामुभयर विनियोगो ऽस्तु विरोधाभावादिति पूर्वपक्षः श्रुतिलि. प्राधिकरणे निराकृत इति मूचित कमिह लैङ्गिक गव विनियोगो न श्रोत इति पूर्वपक्षः क्रियते । ४च्यते । वस्तुतस्तथैव श्रुतिलिङ्गाधिकरणे पूर्वपक्ष: । लैङ्गिक एव विनियोगो न श्रोत इति पूर्वपक्षवचनात् । यथार्थ- मेन्ट्री स्यादित्यधिकरणे निराकृतत्त्वात् तथापि टीकाकाररिद ऐन्टाधि- करणं लिखिततिः प्रबलस्सदधिकरयापूर्वपन व श्रुतिलिङ्गाधिकरण- घंपवत्वेन लिखित इत्याचारपि तदनुवर्तनं कृतम् । श्रुतेः शेषत्वे ज्ञाते ऽनन्तरमथै तादृशी शक्तिः कल्प्यतइति । अग्निना मिचे. दित्यच शक्तिकल्पनस्य बाधितत्वादप्रामाण्य मति भावः । गोषमपि सामर्थ्य मिति । गौणशन्ट इह स्वगुणाऽन्यगुणमाधा- ४२७ । १५ रण्येन गुणयोगनिमितमत्वमाचपरो योगगोणतिसाधारणः । अत इन्द्र- शब्दस्य यौगिकत्वादर्शकेन* प्रभवति हि स्वोबितायामित्यायनिमयन्यन न विरोध: । इदि परमेश्वर्य इति धातोरिन्द्रशब्द इत्ययं योगः प्रदर्शितः । यदि पनेन्द्राग्रवजेत्यादिसूणेन्धिधातो रन्प्रत्ययान्ततया निपातननि. प्पन्न इन्द्रशब्द वध्यते तदा गार्हपत्ये योगः सुतरां संगच्छते । अग्नावेष पल्विन्धि दीपाविति धात्वर्थः सुप्रसिद्धः । ननु पोते गार्हपत्यशेषत्वे सुप्रसिद्ध गाम्नातस्येन्द्रशब्दस्य तस्मिन् योगिकी निः कल्पनीया । तदेव कथं सिध्यति । न ह्येन्द्रीति तद्धितान्तेन मातिपदिकेन इन्द्रशेपलया अनूदिता गार्हपत्यशेपत्येन तृतीयया विधातुं शक्या । प्रयाजशेपेण हवीप्यभिधारयतीत्यच सत्यामपि तृतीयायां प्रयाजशेषतया भूदितस्य हिं द्विरभिधारणशेषत्वेन विधानं न संभवतीति तृतीयामविगणय्य प्रयाजशेषं हविष्यु क्षारयेदिति प्रयाजशेषप्रतिपतिविधानार्थत्वं वाक्यस्य समाश्रितं तथे. हापोन्द्रशेपत्वेनानदिलाया ऋचो गार्हपत्यशेषत्वेन विधान न संभवतीति गाहपत्यसमीप स्थित्वेन्द्र: प्रकायितव्य इत्यर्थपमाश्रय युक्तमिति चेटु- च्यते । ऐन्द्रीप्रातिपदिकेनेन्द्रप्रकाशकतामारुमिन्द शेषत्वमुध्यते न विन्द्रोपस्थानविनियुक्तत्वरूपं तद्विनियोजकबुद्धाभावात् । इन्द्रप्रकाशकत्वं पटर्शनं केति पु. पा.. + सूत्रविधातारिति २ पु. पा.।

·५०६ घेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा.३ अधि. १४ चन गार्डपत्योपस्थाने विनियोगेन घिस्थ्यते मुष्यतयेन्द्रप्रकाशकस्यापि गोणत्या गाईपत्यप्रकाशकत्वसंभवादता विरोधाभायाविधिधास्य व विद.पं पदे नधन्यवृतिनाभ्युपगन्तव्या । अवश्यं क चिदाश्रयणीया जघन्यवृत्तिर- नुवादके तेन विधिना विनियोज्ये मन्यावायिराव्येति युक्तम् । प्रकरणा- नानसामथ्यादित्यस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्नानसामर्यादिति व्याख्यान कोशेषु दृश्यते तत्यायो लेप्पकरमादापादितम् अग्निचयनप्रकरणे खल्येन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठतइति विधिरामायते । ४२७ । १६ ननु यथा प्रत्यक्षेणाग्निर्याध्यते इति। मनु श्रुतिलिङ्गाभ्यां तुल्यब- लाभ्यामस्य मन्त्रस्य गाईपत्यशेषत्वमिन्द्रशेषत्वं चास्तीति शडान पूर्वपक्षिणे युक्ता । लिङ्गादिन्द्रशेषत्वमेवेति हि पूर्वपक्षः कृतः । तथागवायां च यथा प्रत्यक्षानुमानाभ्यां यन्हिबाध्यते इति न दृष्टान्तीकर्तुमुचितं किं तु यथेकस्य पर्वतस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां हृदयत्वं पहिमत्वं चेति दृष्टान्तीकर्तव्यमिति चेत् । उच्यते । लिङ्गेन साक्षाद्विनियोगो न कल्पनीय इति प्रतिक्षायां हि श्रीताद्विनियोगात्कल्पनीयस्यार्थचिप्रकादिति टीकायां हेतुरुतः स व लिङ्गस्य साक्षाद्विनियोजकत्वशङ्कां सोपपत्तिकामयतार्यतन्निरासार्थत्वेनायतार- पीयस्तस्य सानाद्विनियोजकत्वे च श्रुत्या हि लिङ्गस्य तुल्यबलत्वमेयायातित नाधिकवलयत्वम् । श्रुतेलिङ्गसापेक्षत्वस्य निराकृतत्वादत इह श्रुतिलिङ्गाभ्यां विनियोगद्वमिति पूर्वपक्षो ऽपि टीकाशयस्य इत्यभिप्रेत्याभ्यां तुल्यबलाभ्या- मुभयच विनियोग इति शङ्का कृता दृष्टान्तस्तु श्रुतिवल्लिङ्गेनापि स्वातन्त्र्येण स्वविषयवोधनं संभवति यहि विषयप्रत्यक्षवत्तद्विपयानुमानेनापि तत्प्रत्यक्ष निरपेक्षेण वहिबोधदर्शनादित्येतावन्माचे योजनीय: । यता इन्द्रे विनियोगः श्रुत्येव लिङ्गेनापि वोयितुं शक्य इत्यस्मिन्नर्थे दृष्टान्तीयम् । अत्र दाष्टन्ति- कांश उन्नेयः । इत्यं लिङ्गस्य स्वातन्ये सति फलितं अतिलिङ्गयोस्तुल्ययन लत्वमालम्ब्योभयच विनियोगाशङ्का एवं लिङ्गश्रुतिभ्यामित्यादिना दर्शिता समित्यस्य एवं सतीत्यर्थ इति न किं चिदवद्यम् । अनुयोग श्राक्षेप इति । यद्यपि प्रश्नो ऽनयोगः पृच्छा चेत्य- नयोगरान्दः प्ररने ऽनुशिष्टस्तथापि शास्त्रेषु प्रश्न आक्षेपपर्यघसायीत्येवं व्याख्यातम् । यत्तत्पदसमभिव्याहार इनि । सत्यददर्शनादध्याहत ·५०० श्रुतिनिङ्गादिबलाबलविचारः । मापदमित्युभयसमभित्र्याहार उतः । तावत्युक्ते इति । विभज्यमानत्वे मति साकाइत्वमिति लक्षणे विभज्यमानमित्येतावत्युक्ते इत्यर्थः । अर्थंक- त्वविशेषणस्य त्विति । यद्यपि विभज्यमानसाकासत्वमा तने पर्यास दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिनेत्यचातिव्याप्नं साप्युतरवाक्ये तत्पदसभा- वेन विभागे पूर्वसाकासतायाः सदावात तथापि यजुःशब्टाभिधेयेषु प्रश्लि. पठितमन्त्रेषु परिमाणं दुानमिति तञानाय निरूपिते ऽस्मिन् लक्षणे यजरुप मेत्र विशेषणव्यावत्यं यतव्यं ततु स्योनं ते इत्यादिकमेव विभ- ज्यमानसाकाहयजुष्टवस्यान्यचातिव्यानिशङ्काभावात् स्योनं ते इत्यादिमन्त्र ध पूर्वपक्षदशायां वाक्यभेदो न सिद्ध इति व्यावयाभावादर्थंक- त्वविशेषणं नोपातमित्यर्थः । अग्नये निर्वपामीति पदाभ्यामेकवाक्य- तां कल्पयित्वेति । यद्ययावाश्यता स्वत एच प्रतीयते तथाप्यसमवे- तार्थत्वेन वाक्यानन्तीषशङ्का परिहत्य प्रतीतकवाक्यता निर्वहणीति कल्पयित्वेत्युक्तम् । अभिधानसामथ्यं करप्यतामिति । निर्वापान्बयो- ४२८ । १२ पयोगितलाशंसाभिधानसामध्ये कल्प्यतामित्ययः । न तु निर्वापाभिधान- सामर्थ्य कल्पातामिति निर्वामीत्यनेन पौनसत्यापत्तेः । एवं दान्तिके ऽपि कृत्स्नमन्वस्य यदा सदनकरणे विनियोगस्तदोतरभागस्य प्रतिष्ठापना. र्थत्वरूपतद्विशेषाभिधानसामर्थ्यकल्पति द्रष्टव्यम् । अत्रैकशब्दः प्रयुक्त इति । सिद्धान्ते यजुःपरिमाणलवणे अर्थकत्वविशेषणस्याक्षितत्वादेक- शब्ठः प्रयुक्त इत्यर्थः । तदपेक्षायां हेतुं सिद्धान्ते तद्यावयंसिद्ध दर्श. ग्रति स्याने तइत्यस्येति । एवमेकत्वविशेषणे कृते तत्प्रयुक्तलक्षणा. संभवपरिहारार्थ प्रधानमिति विशेषणमित्याह एकस्मिन् वाक्ये इति । प्राप्तिमात्रोपपादि चेति। निःश्रेण्यारोहणप्राप्यं प्रासादादि प्रातिप्राण लभ्य. मित्यर्थः । बिलम्बन लभ्यं चे पश्चादारूढो ऽपि कदा चित्फनं गृहीयादि- त्याशङ्कापरिहार्थमिदं विशेषणम् । पश्चिमो ऽवतरेन्मुधेति । एवमेव वाक्यमूलकसामादिकल्पनाक्रमो विनियोगलक्षणं फलमगृहीत्वा परावर्त. तइति दाष्ट्रीन्तिके योजनीयम् । भेदेन विनियोगः स्यादिति । अग्नये + व्यायस्य दर्शयतीति २ पु.पा • यज्ञरूपमिति २ पुः पा । परीत्वप्ति - पु. पा.1 ·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.३ पा ३ अधि. १४ जुष्टं निर्वधामीत्येतदतिरित्तानां देवम्य त्वेत्यादिपदानामिति शेषः । तथा सत्यतिप्रसङ्गान्तरमप्यापलेदित्याह तथा चेति । सदनादिण्दातिरिक्तपदानां स्यानमादिपदानाम् । यतु विरोधि लिङ्गम् अस्य तु विवरण पृथगिति । अगतेबरमिति । यदि पृथक्कर्मालपदा प्रकारापदानां पा सामर्थ्य कल्पनेन विनियोजकत्वं न स्यातदा तेषां गत्यन्तराभावेन वैफल्य स्थानता वरं तेषां वाक्यं विनियोजकमित्यानप्रित्यर्थः । उदाहृतश्लोक स्थमेत्रमिति पदमुपादाय व्यावष्टे लिङ्गाटाक्यभङ्ग इत्यर्थ इति । कार्या. न्तरापेक्षायरोनेति । कार्यान्तरमितिकतध्यमा तथा च सन्निध्यानात पदार्यसंवन्धापादकेतिकर्तव्यताकाडावत्प्रधानय चनं प्रकरणमित्युक्तं भवति कद्विशेषणभागात क्वचिदितिकर्तव्यताकाहायशेन सन्निहितपाश्यानारसंघन्धः प्रकरणमिति व्याहियते । कचिदितिकर्तव्यतामात्र प्रकरणमिति व्यत्र- हियते । इदं कर्मप्रकरणमात्रामाधारणं प्रकरणलवणम् । ब्रह्मप्रकरणमा. धारण तु तल्लक्षणमाकाहायामितिकर्तव्यताकालाविषयत्यविशेषणं विहाय निर्वतया । ४३० १२ सन्निहितकरणपकारे संभवतीति । सन्निध्यानातम्य करण- स्योपकारे श्राकासावशाढद्धिस्ये फले संभवत्यबुद्धिस्थस्वर्गफलकल्पना न मुक्तेत्यर्थः । अयमेव हेतुरनुपनार्थवादिकफलाकल्पनयोरपि । स्वर्गस्याना. कासत्यादित्यभ्युच्चयमा स्वर्गस्य दर्शपूर्णमासकरणान्वये ऽनाकालत्वे ऽपि प्रयाजादीनां फलाकाड्या तन्वयाभवात् । या ते पाने प्रयाशयेत्यादि- मन्त्रान्वयेन निराशावस्यापि तनूपित्याठिवास्यशेषस्य या ते अग्ने रजा. शया या ते अग्ने हराशयेति मन्वयारपि सदाकाडामाषणानुपङ्गस्य द्वितीय ऽध्याये निर्यातत्वात् । चतुर्याध्याये बेखदेषों सांयहणी निर्वपे यामकाम सत्यः श्रुतस्य फलस्य सांग्रहणोटिरूपकारणान्वयेन निराकाइत्वे ऽप्यामना मस्यामनस्यदेया इति तिम्र पाहुतीर्नुहोसीति तत्सन्निध्यानाताना होमानों फलाकासया ऽनुपङ्ग इति पूर्वपदं कृत्या सौगहणीतिकर्नध्यताकृपेय तदु- प्रकारात्मझफले संभवति नानुषङ्गः कल्पनीय इति सिद्धान्तितत्वाच । 'पिरोधिक्रमिति पुपा। इतिकर्तव्यताविशेषामिति +कमिति पु. पा.। २ पु. पर।

·५० চানিলিচুনিলাল মি:। चमकरणादीति । धर्म वा एतदानस्य क्रियो धर्म यजमानस्य सत्ययाजानूयाजा इज्यते इत्यर्थवादोक्तं फलं रात्रिसन्नन्यायेन न विपरित यामनीयमित्यर्थः । देवतासंबोधनप्रधानइति । परमबोधार्थलाडन्ता- ख्यातयुक्तः पदसमूहो तिगद इति यद्यपि निगठाधिकरणे वर्णितं तथापि मतवाकनिगद बडानिगद इत्यादिव्यवहारदर्शनादन्यपि नितरां गद्यत. रत्युच्चेप्युयोगेन तयवहारो ऽस्तीति भावः । दधिपयसोरभावति । यद्यायसामयाजिना दपियसारभाव ऐन्द्राग्नएरोडायश्चेत्युभयं ततद्वचन- बलान्मिलितं न तु प्रयोज्यप्रयोदकभावात् । अन्यथा वैपरीत्यमेव कि न स्यात् तथाप्यर्थसमाजमाघमवलम्व्य प्रयोज्यायोजकभाव उपचरितः । अवीवृधेतामित्यादिमनशेप इति । इद हविरजुपतामित्ययस्याप्युप- लक्षणमेतत् । तानेपिपशुसोमसमुदाय इति । अनुमत्यादिदेवताकाना- मिष्टीनामहादिपशुकानां पशुबन्धानां सेमियागानां व सन्निधौ पढ़िते राजा भ्वारराज्यकाम! राजसूयेन यतेत्यधिकारवाक्ये शुतस्य राजमयस्य नामधे. यस्यामिद्धार्थत्वेनाख्यानपारतन्यादाख्यातस्य च सन्निहितसकलयागानु- बादस्वारस्यात्मनिहितसकलेष्ठिपशुसे।मसमुदायो राजसूय इत्यर्थः । शौन:शेफाख्यानं विवृणोति शुनाशंफः किलेति । तदित्यम् । हरि- ४३१ । । श्चन्द्रस्य राक्षः शतं जाया बभूयुः । तास पुश्मलभमानः स्वगृहे वसन्तं नारदं पुषप्रयोजनं पच्छ । स पुत्रवतः प्रशंसया तद्रहितस्य निन्द्रया च पुर- लाभमतितरां प्रथस्य जातेन पुषण वरुणं यक्ष्ये इति संकल्पे कृते तव पुगे भवितेत्युषाघ । हरिश्चन्द्रस्राथेति सङ्कल्प्य रोहितं नाम पुचं लेभे । तदेष वस्योन मामनेन यजस्वेति पृष्टो दन्तात्यत्यनन्तरमिति तदनन्तरं पृष्टेदन्तपतनानन्तरमिति ततः पृष्टो द्वितीयदन्तोत्पत्यनन्तरमिति वदनु पृष्टः कवचधरै जाते इति च तावत्पर्यन्तं कालं पशुभावानहतोदावनेन क्षपयामास । कवचधर कुमारं दृष्ट्वा मामनेन यजस्येति वरुणेन पृष्दै कुमारी धनुगृहीत्वा वनं प्रतस्थे । हरिश्चन्द्र। वरणगृहीतो जलोदव्याधियुक्तो। जा । रोहितः संवत्सरं घने चरित्वा प्रत्यागत: संचार फलं प्रदयतेन्द्र योपदिष्टः पुनरपि संवत्सरं बने चरित्वा प्रत्याजगाम । एवं पुनरिन्द्रस्यो- पदेशात षड्वारानेकेकं संघत्सा बने चचार । षष्ठे पाये पुषवन्तमजीगरी- ·५८० . वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधि. १४ नामानं कपि वने दृष्ट्वा तमेकं पुत्र ययाचेति हरिश्चन्द्रेण कर्तव्ये घरुणयजे पशुत्वेन नियुज्य स्वात्मनिष्क्रयाथै तदा पिता ज्येष्ठं माता कनिपुवं च दातुं नान्वमन्यत । अथान्मध्यमः शुन:शेफो देयः पर्यधपितः । तं क्रीत्या समा- गत्य वरुणं यष्टुं पुधो ददो। पिता च हरिश्चन्द्रो राजसूयं प्रारभ्याभिपेचनीये शुन:शेफ पशु सङ्कल्पयामास । अजीगतः पुनः शतं गृहीत्वा तं विति तुमुद्युक्तः । तस्मिन्यिसितमुद्युक्ते शुनःरोफेो वरुणं तुपाय । वरुणस्य प्रीत्या पाणाद्विमुक्तस्तच यजे होतार विश्वामित्वं प्राप्य सस्य पुश बभू- वति । प्राचार्येईरिश्चन्द्रेण कतुं प्रारब्ध। राजसूय यब पुरुषपशुक्रत्वेन पुरु. पमेध उपचरितः । ४३१ । १० विकल्पेन पूर्वपदं वक्ष्यन्निति । संदेहटीकायामभिषेधनीयस्ये. মাধিনি মুল মিয়নমণমাখননি মাথ: । সমাপ্লিনারি বন্নিনিদানি শুন্নিমিত্রাক্ষক্লিাশীuাভ্রান্নিখান(লাই এইবানন ময়রিখায়ান্মলন সফায়ায় घान मनिधानादभिपेवनीयस्य धामिति विकल्पेन पूर्वपक्ष इत्येतन युज्यते राजसूयस्य प्रकरणामिद्धेम्सदन्तर्गतानामियादीनां विकृतित्वेन कृमोपकारमा- ক্ষুধৰিাজাহ্মসন্ধযাব বি মুল্লিলনাযায় যেন रोधपो ऽप्यभिषेधनीयाङ्गत्वस्यावश्यमान नित्यस्य तस्य वैकल्पिकत्यासम- धाचेति चेत् । उच्यते । इष्ट्याद्यात्मना नेराकासो ऽपि राजसूयात्मना ऽस्त्या- काडा पविचादारभ्य क्षत्रस्यधृतिपर्यन्तं राजसूयो यद्येता उत्पनातीत्यादि- प्यावास्येषु राजसूपपरामानुवृत्त्या तदात्मनेतिकर्तव्यताकाहोत्यापनात् । विकल्पोक्तिम्सु अभिषेचनीयानिरिक्तपविवादिनथानान्तरविषया । एवं च सटे. ধান্দা অযয় নিত্যবিয়া স্মথ ঈম ঘষলনা মঙ্গল ल्यवत इत्यध्याहारशा चौतार्य सुयोनेति नापक्रमविरोधे। ऽपि । न तु प्रक- रणाद्राजसूयार्थत्वमिति । विरोधे हि प्रकरणसन्निधानयो: पाविप्र- तिच्या सानाजमयाहत्याभिषेचनीयाङ्गत्ययानास्ति विरोधः । न त सन्निधानेनाभिषेपनीयमानत्वं योध्यमिति विरोधः शनीय: । प्रकरणनि- :वितोति २५ ।

·५८ पदसंबन्धै आकाडादीनां हेतुत्वम् । धानयोस्तुल्यबलत्वपूर्वपक्षे ऽपि प्रकरणबोध्यस्य प्रधानान्तराङ्गत्वस्याप्रतिक्षे- प्यतया मन्निधिना तन्माचाङ्गत्वालाभादता विरोधाभावात्समुच्चयो ऽस्त्वति भावः । सन्निधिबोध्यमभिषेवनीयाङ्गत्वं पवित्रादिसकलप्रधानाइत्व बेोधयता प्रकरणेनेव बोधिसमिति सन्निधिबोध्यस्य समुच्चयस्याभावान्न समुच्चय: संभ. धति । अथोच्येत सन्निधिवलादभिषेचनीयार्थत्वेन किं चिदनुष्ठानं प्रकरणवला. त्सकलराजसूयार्थत्वेनान्यदित्यनुष्ठानसमुच्चयः संभवतीति तबाह अभिये- ४३१ । १९ चनीयस्यापीति । अभिषेचनीयार्थ यचाभिचनीयमाहेन्द्रस्तोत्रकाले उपा- एयानाद्यनुष्ठेयं तथैव सकलराजसूयार्थमप्यनुष्ठेयम् । अभिषेचनीयानन्तरमा- नातस्यापि साम्राज्याभिषेकात प्राचीनस्योपाख्यानादेमाहेन्द्रस्तोत्रं प्रत्यभिपि- ध्यताति साम्राज्याभिषेकापकर्षविधिप्रयुक्तस्य तदन्तापकर्षन्यायसिद्धस्यापक- घस्य पनद्वये ऽप्यविशेषात् । तथा च देशकालकस्यादिदमनुष्ठानमभिपंच- नीयार्थमेव न तु सकलराजसूयामिति विशेषयहणाभावादभियेचनीयार्थमे- धानुठानं सकलराजसूयार्थमपि भवेढतो ऽभिषेवनीयमानार्थ पृथगनुयानाला- भादनुष्ठानभेदेनापि समुच्चयोपपादनं न संभवतीति कदा चिदभिषेवनीयायें कदा चित्सकलराजसूयार्थमिति विकल्पनेपानुष्ठानमप्युपपादनीयमिति भावः । न चैवं चिन्तावैयर्थ्य मिति । एवं हि सति न कश्चिदुपाख्यानाद्यनुष्ठाने विशेषः । न च तदननुपाने ऽभिषेचनीयमावेकल्यं पवित्रादिसकलवैकल्यं वेत्यता विशेष: पतद्वये ऽपि परमाऽपूर्वाऽनुत्पत्तिदोषस्येकरूपत्वात । तस्मा- देपा चिन्ता व्यर्थेति न शङ्कनीयमित्यर्थः । तत्सिद्धयइति । तदीयसीय- यवार्थत्वसिद्धयइत्यर्थः । तत्सिद्दी राजसूयान्तर्गतप्तकलेष्टिपशुसोमविकृतिथ्य- निदेशेन नित्योपश्यानादिपशि: पूर्वप त्वभिपेचनीविकृतावेव नित्या तत्प्राप्तिः अन्यविकृतिषु वैकल्पिकीति फलभेद इति भावः । क्षत्रस्य- धृतिरिष्टिरिति । अग्निष्टोममन्तत अाहरति अग्निः सा देवता देवता- स्येव प्रतितिष्ठतीति राजसूयप्रकरणान्ते श्रवणात वचस्य तिः सोमयागविशेष इत्यवगम्यते । राणां धृतिस्त्रिष्टोमो ऽग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः । तेन अन्ततो यनेत संलिमृते राजसूय इत्यापस्तम्बवचनादपि तथा ऽवसीयते । राष्ट्ररिति त्वाचार्य शाखान्तरं कल्पसूत्रान्तरं या दृष्टोक्तम् । • अभिप्रैचनीपापीति १ पु. पा. "।२४ ·g ইবান্ধাামিল [খ. ২ বা ৪ ঘি. ৭৪ ৪৯। ? प्रधानत्याकाङ्क्षायामनुवर्तमानायामिति । राजसूयेस्या- Wা যায় হৃদ মম মইনীযষনিঘিনা যা মহা লীgথী। অম সং নিয। যuাল্লামঘনীuধরিঘাস योगद्या शीव्र विनयोगफनं गृहीयादिति मायः । म्यादेसस । क्रमाक- যেঘিাঘাথমিকম। ভয়ানথিনীলমণিমগ্র কান অনৗবিন্যা। নানটায় নয়ামিনীষণশ- মন্নান সুমিষuান। নামান্নান বিন হঘাব। হামিদ মাইখ মমিথিমমিইa#মাই- খান এবং শান্ধিঘনকায়ন নাহি খাবদ্ধঘণল নম্বন- মা। মহঘ সয়া মানে মুযযামিনীমৎ না- লাখ । মিম্মা' নিয়ে রিমি। অ- এ মুহ্মবােসিনি যায়। এটা স্ব দুনমুuানিমিনি ইম্ । যাশঘ অহমিনী বাঘা ল যায়। অদিচু্যি- ১৭ লা মাদি। বাবা যদি গানগদ্ধাত্রাব বুলি । ননা বিষম স্বন্ধ বিদ্যালয় প্রধহ বানিয়া খনই সি সমনি সাদা এনাহিয়ান। অনিঃঞ্জোনানই মূহুযাইল বিস্ত আফগrirufsaষ্টার্নি খ ই সামিনীuঃনগর নাইদথলবন্ধ: যঃ যর। এ মালালা ঐ দিনরামিষ্ট- ধzসমসামান্নান স্থানাংমাইন চির পাশা অন্যথায় কােথায় অবদাৰিবি স্বা। ৪। বাহামায নামিবি যখনই সন্ধ যন দ্বিা: নালন্ধপ্রোগ্রাৰি সৰ মুমেনুবাঘে মসি সি নি লিমিণি ৰ লিখি। মহা আনুমানিক রি। বাধাধন গঠন গনী রয় শী। স ঘাই নি g শিjuঠানিনা খৰ খ ঘাগ্রা: ভিসি পৃষ্ঠা : শিয়াগিন্নিহিসি সুম সাপ বিশিষ্ট প্রাণীক্ষায় বলম্মোনি যা ·एदसंबन्धे श्रामालासंनिध्य दीना हेतुन्वम् । घाचकत्यप ऽपि संबन्धसामान्यमेव शुत्या लभ्यते न तु विनियोगरूप: संबन्धविशेष इत्याह अपि च भवरिवति । सन्निधिमुपकल्पयतीति । ४३२ । २७ ननु सन्निध्यभावे ऽणि यस्य यैनासंबन्धो दूरस्थेनापि तेन म: । अर्थतो हसमानामानन्तर्यमकारणम् । इति न्यायात संबन्धी घटते । अशक्यं चान्यवानातानामन्यमान ध्यानानकल्पनम् । तस्मात्समाख्यया सन्निधिकल्पनं तावदयुक्तम् । तथा सन्निधिना काकाकल्पना न युक्तम् । पन्निव्यभावे ऽपि पुरोडाशपात्र. गुन्धनस्यानुष्ठानाय स्मृतिजनकाकासासत्वात् । तथा 55कालयेकवाक्यत्व- कल्पनमपि न युक्तम् । शुन्धनविधे: शुन्धनप्रकाशकमन्त्रविनियोजविध्ये- कवाक्यत्वादीह्यादिरीत्या विनियोज्यपदार्थरूपेण मन्टेकवाक्यत्वानपेक्ष. णात् । वाक्येन सामर्थ्य कल्पनमपि न युक्तम् । शुन्धनप्रकाशनसामर्थ्यस्य स्फु- टतरत्वात् । स्फुटतरतत्प्रकाशनसामर्थ्यलब्ध एव हि शुन्धनसंबन्धः समा- ख्यया पुरोडाशपाचशुन्धने बोधनीय: स्थानेन सानाय्यपाचशुन्धने बेति सदेहो दर्शित इति चेत् । उच्यते । संबन्धेनाम्नानसन्निधे: कल्पनमिह न विवक्षित किं त्वनुष्ठानमन्निधेः । स तु घटतराव । अन्यथाम्नातस्याप्यन्य. पानुमानसन्निथिना च सन्निथ्यनुठीयमानमन्त्रविशेषाकाहाकल्पनं विवक्षित ततु प्राङ् न सिद्धम् । अनुष्ठेयार्थमृतिजनकमा चापेक्षा ऽपि हि प्राक्सिद्धा तदाकावया चेकवाक्यत्वं पुरोडाशयारशुन्धन विधेर्वन्यासबन्धमावस्यं विव. वितं ततु प्रकाश्यप्रकाशझभावरूपमुपपद्यते तत्प्रकाशकत्वनिर्वाहार्थं च शुन्धनसामान्यप्रकाशकस्य मन्तस्य पुरोडारापाशुन्धनप्रकाशनसामध्यं कल्प- नीयमिति तत्कल्पनं विवक्षितम् । अतः सर्वमेतदुपपन्नम् । अर्थेषु प्रतीनिविरोधो न वस्तुविरोध इति टीकायां वस्तुविरोधा- भावे विवक्षित हेतुमाह दधन उभयार्थत्वदर्शनादिति । प्रतीतिविरोध- ४३३ । २२ सदावे विवतितं हेतुमाह अन्यशेपस्येति । ननु अन्यशेषस्थान्यशेषत्व- रूपं वस्तुतो न विरुद्ध मित्यनुपदमेवोक्त कथं तद्विरोधी हेतूक्रियते । * सविध्यामानाकाहासत्त्वाकल्पनमिति २ पु पा.। + यस्तु न यिसमिति था।

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधि. १४ अथान्यपत्वेनानूदितस्यान्यशेषत्वनानुवादादन्यस्यैव शेष इत्ययमय। लभ्यते व्यावर्तकस्वमायानां विशेषयानामन्ययोगव्यवच्छेदस्वारस्यात् तथा धानद्यमानविधीयमानार्थयाविरुद्धयोः प्रत्यायनमेकेन धाक्येन न संभवतो. त्येवंरूप: प्रतीतिविरोधी विवक्षितः । अनेनेयाभिप्रायेण दृष्टान्त उत: यद् देवतीय सद्यदलशेष इतिवदिति । यदिति । अथ हि यद्वेध. दत्तीयमित्यनेम देवदतस्येव स्वमुच्यते न तु यज्ञदतस्यापि माधारणम् । तथा सति देवदत्तस्य स्वसंधन्धे यचदत्तसापेक्षतया सामर्थ्याभायेन तद्धि- तानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । तधिष्ठानलक्षणयेति । यानुयादे ऽन्यशेपत्यया. धकः शब्दो ऽस्ति पुरोडाशकपालेन तुपानुपवपत्ति परिधी पY नियुनीत- त्यादी तद्विषयेयमधिष्ठानलक्षणोक्तिः । तत्र हि पुरोडाशशेषत्वादिरूपवि- शेषयांशं विहाय वस्तुतम्सदधिणाने कपालादिविशेष्यमाचे लक्षण पुरोडाश. कपालादिशन्टस्याभ्युपेता प्रकृतदधिवृहस्पतिसविषया न मति त्वियम- धिष्ठानलक्षणाक्ति: । तयारन्यशेषत्वसमपंकशष्टाभावात् । तत्तुल्यमिति । नन्वधिष्ठामलक्षणया विरोधसमाधान विद्याय मन्तस्य विनियोगे ऽपि तुल्यमिति न पक्तव्यम् । सन्निधिकल्पनीये विद्या- विनियोगशाक्ये वेधादिमन्त्रस्य दधिवृहस्पतिमधास्वरूपेण ग्रहणस्योपपन- तया ऽन्यशेपत्वेनाणदानाभायात् । अतो यदाप्यथेष प्रतीतिविरोधी न घम्सुधिरोध नि शङ्कानन्तरं स विद्याविनियोगे ऽपि तुल्य इति टीकाय- न्यस्य विरोधतोल्यार्थकत्वं परिहत्य घिरोध समाधानार्थकत्वमुपपादयितुं शङ्कायन्यस्येय कस्मिंश्चिद्विरोधसमाधाने तात्पर्यमुका यिद्याविनियोग ततो- ल्यवचनस्यापि तत्समाधानसोल्यपरत्वं वक्तव्यं तदा ऽप्येवं बक्तमुचितम् । বিনিময়ানুবমানযাবেলাযথিয়ামামারানি মিয়া इति द्विद्यायां मन्यस्य विनियोगे ऽपि तुल्यमिति । तस्मादधिष्ठानलन- णया विरोधसमाधानतोल्पवचनमयुक्तमिति चेत् । उच्यते । अन्यशेषत्य- प्रत्यायविशेषणमत्वे अधिष्ठानलवणया विरोधसमाधानेन यिनियुक्तधि- नियोगः फतुं शक्यते इह तदभाधे क्रिम घक्तमिति केमुतिकन्यायाधा- टनार्थमनया भया विरोधसमाधानतोन्यमुक्तमिति न का चिदनुपपत्तिः । • विरोधेति २ पु. पा.। ४३३ । २५ ·वेधाधिकरणम् । एकस्मिन् प्रयोगे मन्त्रावृत्तिप्रसङ्गादिति । यद्यप्ययं न दोषः ४३३ । २६ ज्योतिष्ठोमप्रकरणाम्नातस्य अनायाहि वीतये इति मन्त्रस्य यजुर्वेदे श्राग्नेय्याग्नीधमुपतितइत्याग्नीधोपस्थाने ऽपि विनियोगदर्शनात् तब घिनि- योजकप्रमाणद्वयानुसारेण यदोकस्मिन्नपि ज्योलिष्टोमप्रयोग मन्त्रावृत्तिस्स.. न्यादापि तथा स्यादिति चेत् । एवं तर्हि श्रुतिलिङ्गाधिकरणमप्याक्षि. प्येतदधिकरणप्रभृतिरित्यस्तुः। एवमेघ खत्वाचार्यरुक्तं पूर्वपक्षे । ननु बृह- स्पतिसरन्यायेन विनियुक्तविनियोगोपपादनं न युक्तम् । अङ्गबृहस्पनिसवस्य स्वतन्त्रबृहस्पतिवादन्यत्वस्य मीमांसकैरुतत्वादित्याशङ्कयाह बृहस्पतिस- थोदाहरणं त्विति । अघ बक्तव्यं प्रागेधोक्तम् । अस्याधिकाशति टीकाया अर्थमाह अस्य पुनः स्मारणस्येति । ननु टीकायां नेहेत्यादि. श्लोकतद्विवरणाभ्यामधिकाशङ्कापरिहारो यः कृतः सेो ऽपि श्रुतिलिङ्गायधि- करणस्थ सब । तथा हि । द्विविधा बाधः प्रायाधी प्रामबाधश्चेति । तप दशमे वेकृतविधिवाक्यशेषेण चोटकेन कृष्णलादिषु प्राप्तस्येवावहननादेद्वार- लोपादिना बाधा निकृपितः । तृतीये तु श्रुत्यादिभिर्लिङ्गादीनां स्वत्व प्रमेय- অষ্ট্রিয়ান্নিৱিনানাম বাঙ্গায় সান্নিবিঘল সামাথা নিশি इति पूर्वमीमासकैः कृतो विभागस्तदनुसारेण टोकायामपि बलाबलाधिकरणा. नुक्रमयो सेन्द्रीमन्त्रादीनां प्रथमप्रवृत्तश्रुत्यादिभिर्निराकाडीकरणेनामामबाध एष र्णितः । तथा चेयमधिकाराङ्कापरिहारोक्तिरयुक्तोत्याशङ्कते यद्यपीति । प्रत्यादिभिर्लिङ्गादिबाधः पूर्वन्त्रनिक्तिो SAIR बाध: सन्नपि प्रका- श्यस्येन्द्रादेः प्रकाशकमन्वाद्याकाडावशात्यामधाधत्वशङ्कामाचस्यापि विषयो भवति इह तु सदपि नास्ति विद्यायाः मन्त्राकालाविरहादिति भेदप्रदर्शनेन पानसतयं परिहरति तथापीति । नन्विन्द्रस्य नास्ति प्रकाशकमन्त्राकाडा ४३४ । ० अग्निचयनप्रकरणे तस्य यष्टव्यत्वादिना इनाम्नासत्वेन प्रकाशनाऽनपेक्षणा- दिति चेत् सत्यम् । नादाहरणमादरणीयम् उदाहरणान्तरं भविष्यति इमा. मगृभ्णान् रशनामृतस्येति मन्त्रस्य इत्यवाभिधानीमादत्तइतीतिकारश्रुत्या तृतीयाश्रुतिसमानार्थया ऽश्वरशनायहणे विनियोगे कृते ऽपि रशनामहणन- स्वराष्टः सात् २३॥ 1 निरूपितो वस्तु प्राप्तेत्यादिः पाठः५ पुः ।

·५८६ স্বাময়িল খ. বা গাখ ৭৪-৭ঃ জামনষাটাঘাল্লিদ্বাৰু ইমঘেনায় এথি সামি: যষ্ক্রিয় গান মগ্রেশ্রযনায়ঃযষনিধন নয়ছয় মাজাক্সানবিষ্টা অস। সন্তু মিয়ানমায় হিঙ্গঘন ঘাবৃঘ্যিান্য- সন্ধ লিখী হয়া মাদ্রিদলায়হি লিরাই সুন্যা মাই সুমন নিবিম সুমি মল্লায় বিয়াল্লিব্ধিাৱিনিৰ্মা ঈশিহ্মাইন ব্রিযিনি ইম। যামান ইলিয়মিল মুয়: যাছো ঘামিমি: । ধ্রু বিস্মীক্ষা নেয়া যায় বিসমিলঘিষ্কাষাবিদ্যায়ালি:। অগ্ৰিহ্মায়াবি অনাথ নাই অমিই ময়লৱৰলাথি শিলি আগ্রাম- জমা ধম; অন্য ফ্র ভিব্রিলিয়নয়াবি লিঙ্কনাৰ বিলিয়ন ঘন শ্রয় নিলিঘিষ্ট দুজযা। যার মায়াবিঘি- মাহিয়ামাহি মুম্বিনী লিখ্রিমিন্য বিনিয়ালা মানা विद्यायामपि सनिधिना विनियोगः कल्पनीयः । अन्यथा विद्यासन्निध्यात्रा- নম্বuা। মামা চনিনাসঙ্গীনি থানাংলীuথানে বিআনা সত্যনিষ্ঠুর এই সময়: সন্ধuান্নানয়য়েছিয়ে যাথামেয়া রামকৃষ্ণ বিবসগিgযানোফিল্টা যখন অন্ধ বিন্ধ্যা ঘন্নিথিযন্ত্রে অধিনমিনি কিন্তু এমিথি কাশিয়ান্নিন্নাসহ গাযোসোয়নাগান্তিৱম অন্য মিনিয়াই লিঙ্গাল্লা নান্য ঘিনিষ্টামন্ধনমিমি হিয়া। সয়াবিন্নানয়ন নিয়ন্সয়ানায়ামাগ্রাগ্লিফায়ার বই ১ক্লিব্লিৰি যিময়। মধ্য ও ঘাঘাসিগ্নান ঘালিব: : অনিবিশি লােগ। যথিল বায়ামি যখলিশ চাই- আহশীলাবিথিথি মুম্বাই থোৱৰীয়লিংঘি লিমিশি মাথাযোেঝ মাহমমন। স্বমানঘর্থ অগাইন বারঘিনা মা ক্লিথিয়ানমুন্নিখিলেনন্নিথিহিমি দ্বিবিথ। ১। ২ ইয়াজনি। অনাবো: কাযী মুনিয়া এ গাষি। বিয়া হয় যা বাহানা মিঠ ৪ অনুধ্যান ধ্বuাহিনা ইলা- ঘরে জাযৱৰ জমনিথকাইবিহ্মাস্ট্রনাযানা যুখীঘায়ঃ ·५०० n ४३५।८ हान्यधिकरणम् । फलाथै विहिता तस्य कोशस्य भूमिर्मूलावयवः अन्तरितमुदरं द्यो: विधा- नार्थ अषियवः दिश: कोणा इति प्रसिटुकोशसादृश्यापादकावयवकल्पना कृता । भूरिति इमं लेकिमित्यर्थ इति । इदं मन्त्रगतशब्दमा गृहीत्वा व्याख्यातम् । श्रोते तु पाक्यशेपे भरित्यस्य लोकश्यपरत्वेन व्याख्यान दृश्यते । अथ यठवावं भूः प्रपद्यति पृथिवी प्रपो अन्तरिक्ष प्रपद्ये दिवं प्रपये इत्येतदवोचमिति * हाना तूपायनशब्दशेपत्वात् कुशाच्छन्दः- स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ २६ ॥ परत्रावस्थानसापेक्षत्वादिति । अवश्यं हि कुराश्चित्यहीणं कि পিইনি যা চমত্রাসী বাম সুইমিনি স্থায়ই বি- मानयोः सुकृतदुष्कृतयोः फलजननावश्यम्भाधादपि तदपेक्षा इस्तीति भावः। समिध इति । उद्गातृणां प्रस्तावकर्मणि स्तोपसंख्यागणनार्थी दाहशलाका. विशेषा इत्यर्थः । श्रादुम्बरा इति विशेषणादिति । अनेन शाट्यायनि- शाखायां कुशशब्दः पुल्लिङ्ग इति मूचितम् । स्त्रीलिङ्गत्वे त्वौटुम्बर्य पति स्यात् । यदि तु कस्यां चिदिति । औदुम्बर्य इति भाव्यप्रयोगं दृष्ट्वा तद. नुकार्य प्रुत्युन्नयनम् । पर्युदासाधिकरणविषयमाहेति । ननु नदीक्षिताधिकरणसि- ४३६ । २० द्धान्तसूत्र भाष्यकारः पठितं तकिमिति टीकाकारः पर्युदासाधिकरणसिद्धा- न्तमूचमा पठितमापाद्य पर्युदासाधिकरणमनुक्रम्यते किमिति च तदनुमो- दनमाचार्यः क्रियते । इत्य हि नदीक्षिताधिकरणम् । दीक्षितो न होतीति ज्योतिष्ठामप्रकरणाम्नातं घाक्यं क्रत्वर्थपुरुषार्थसाधारण्येन सर्वेषामपि होमानां प्रतिषेधकम् अथ या क्रत्वर्थेषु प्रत्याशिष्टान् विहायातिदेशमामानां क्रत्व- घानां पुरुषार्थानां च हामानां प्रतिषेधकमिति पूर्वपने ऽप्यग्निहोगदिहो. मानां स्वस्वविधिभिः ऋतुमध्ये पर्तयतया नदीक्षितवचनेनाकर्तव्यतया च पर्युदासाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन प्रतियधाङ्गीकारे विकल्पः स्यात्तत्परिहा. राय नदीक्षितवाक्यस्याग्निहोपादिवास्यशेषत्वमभ्युपगम्य नसः पर्युदासय. अत्र पसुर्दश बेधाधिकरण पूर्णम् ।

·श्र घेदान्तफाल्पतरुपरिमले (प. ३ पा. ३ अधि. १ तिराप्रययीया तेनादीक्षिता यायज्मीयमग्निहोत्रं सुहातीत्यग्निहोचादिषा- क्वानामर्थः संपातति । तदेव चाधिकरणं प्रदेशान्तरस्थवाक्यस्य प्रदेशा- न्तरस्थवास्यशेषतायो प्रसाधनीयत्वेन प्रस्तुप्तायां दृष्ट्वान्तत्वेनादातुं युक्त न पर्युदासाधिकरणमिति चेत् । उध्यते । नदीक्षितवाक्य प्रतिषेधानयो यस्तुतो विकल्पो न प्रसज्यते । होमनिषेधः क्रत्वों होमः पुरुषार्थ इति विधिनि- धयाविषयभेदात् । उमोरपि क्रत्ययत्वेन विषयेक्ये हि घोडशिग्रहणाय- हणरीत्या तयोरन्यतरस्य यस्य कस्य चित्परियहे ऽपि कता: साद्गुण्याद्वि- कल्पो भवेत् । इह तु होमनिषेध एव कन्वर्य इति होमपक्षे कतर्विगुण्या- द्विकल्पस्य न प्रसत्तिः । कृत्वा चिन्तया तु तत सर्व प्रवृतम् । यदि प्रतिषेधा- नयो विकल्पः प्रसन्यते तदा नदीक्षितवाक्यस्याग्निहोचादिवाश्यशेषत्वमड़ी- कृत्यापि सुपरिहरणीयम् । किंचित्प्रकरणानातस्येफस्य शब्दस्य प्रदेशान्तरा. नातानेकवाक्यशेषभावादपि पापीयान् विकल्प हति न्यायं व्युत्पादयितुमतः पर्युदासाधिकरणपूर्वपक्षेप वस्तुतो विकल्पमानिरिति तदधिकरणापिद्धान्तमू- पमेयाच पठितव्यमित्याशयेन टीकाकारभाष्यमन्यथा कृतम् प्राचार्यश्च तदनु- मोदितम् । भाष्यकाराणां त्वयमाशयः । प्रतिषेधपक्षे विकल्पोभवत्येष । अग्नि- होपानुष्ठाने सोमयागधेकल्यं तदननुष्ठाने यावज्जीवाग्निहोषसंकल्पयेकल्प. मित्यन्यतरवेकल्याभ्युपगमेनाग्निहारज्योतिष्टोमानुष्ठानम्य तयोर्विकल्पं विना गत्यन्तराभावात्। । किंचचोदकप्राप्तकस्यर्थ होमप्रतिषेधे पर्युदासाधिकरणपूर्वप- লাইন সমিষ্টায়নিষ্ট দ্ব নিমিখাইলানিয়া विकल्पः। यदि च विकल्पग्रसत्यभाये ऽपि प्रदेशान्तरस्थयाक्यशेषभावेन तदव. यादपि विकल्पः पापीयानिति न्यायव्युत्पादनार्थ नदीक्षिताधिकरणं स्यानदा सुतरां तदधिकरणमचोदाहरण्यं प्रकृतोश्यागि प्रदेशान्तरस्थानां कुशाच्छन्दः- स्तुत्युपगानविशेयवाश्याना हानापादानाभयविषयवारयस्य च प्रदेशान्तरस्थवा- क्यशेपभाय सव युक्तो न विकल्प इत्युपपादयितुं खलदाहरणमन्विप्यतहति । ननु न तो पो फरोतीत्यर्थवाद इति टीकाकमयुक्तं पूर्वमीमां- सके: बल्वपूर्व पार्थवादः स्यादित्यधिकरणे न तो पो करोगीति पणा. याज्यभागयोः प्रतिषेधार्थः न तु दावार्णमासिकाज्यभागस्तुत्यों ऽनुपादः मू.अ. पा. मु.५ ·५८६ हान्यधिकरणम् । पणापाज्यभागप्रतिषेधस्यामाप्रत्वात् । अधिकरणं तु न सोमे ऽध्याइत्येत. द्विषयम् । सदित्यम् । अयं प्रतिषेधो ऽर्थवादी वेति संशये सामाङ्गेषु दीक्ष- सोयादिषु चोदकपातयोराज्यभागयारयं प्रतिषेधः तस्येकशत प्रयाञानयाजा इत्यध दीक्षणीयाद्यङ्गानां प्रयाजानूयाजानामिघ तथाभूतयोराज्यभागयोरपि सोमसंबन्धित्वेन कीर्तनापपतरिति प्राप्ने तथा सति न तो पश करो- सीत्येतद्वययं स्यात् । न सोमे ऽध्यरइत्यत एव दोषणीयादिषत्सामाङ्ग श्रानीयोमीयपशी तद्विकृतिषु सबनीयादिषु चाज्यभागप्रतिषेधलाभात् । अतस्तो न पवित्यस्यायं प्रतियस्तपमाविधया दृष्टान्तसमर्पणेन स्तुत्यर्थो ऽर्थबाट इति । तस्मादयुक्तं तो न पथाषित्यस्य टीकोतमार्थवादत्वमित्याशङ्काह तथा क चित्पशुप्रकरणे ऽपीति । अयमाशय: 1 तो न पश। करोतीति ४३८ । ६ पशुप्रकरणे ऽपि किं चिद्वाक्यं टीकाकारैर्दृष्टमस्ति तस्याज्यभागवज्यं प्रकृतिव. स्कुर्यादिति पर्युदासवृत्या प्रकृतियच्छन्दशेषत्वेनान्वये मति तल्लब्धस्य पशा- धाच्यभागाभावस्यानुवादा न तो पणाविति न सोमे इति सेमे नित्यप्राप्रस्य तदभायस्यानुयादः । उभयमपि विधेयाज्यभागस्तुत्यर्थमिति । एवं प्रति- येथपक्षे पशायाज्यभागयोर्विकल्पः पर्युदासपक्षे नित्यमेव वर्जनमिति विशेषः। यद्यपि दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्बातम्यैव न तो पणावित्यस्य प्रकरणाढत्कृस्य पर्युदासवृत्त्या पाशुभप्रकृतिवच्छब्दशेषत्वं वक्तुं शक्यम् प्राभाकररपि पर्युदा- सपक्षं समर्थयमानेस्तयेति तथापि टीकाक्तमनुवादत्वं यमुरकरणे तयाभूतं घाक्यं बिना न निर्वहतीति सत्सद्भावो जीकृतः । अवधूतेति । लोके त्यतसकलझमाणमवधतमाहुस्सप धूननस्य त्यागार्थत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । याप्यवधूतशब्दस्योतार्थपरतायामवधूतस्मेति प्रयोक्तव्यं तथापि विभक्त. नेषु भ्रातृपु विभक्ता भ्रातर इतिवद्गम्यमानत्वादुत्तरपदस्याप्रयोगः । धातूनां निर्दियार्थव्यतिरेकेणाप्यान्तरसदावे शाब्दिका ज्ञापक्रमाहुः । धातुपाठे फुर्द खुर्द गुर्द गुद नीडायामेवेत्येवकारः पठाते स धात्वन्तराणां धातुपाटे निर्दियादान्तरमप्यस्तीति ज्ञायपति अन्यया अर्थनिर्देशादेय क्रीडामाचार्य. न्यपिढेरेयकारवेयर्थ्यादिति ॥ * अत्र पवट हान्यधिकरणं पूर्णम् । - ·७६० ४३९ । २१ ४४१ । ११ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.३ पा. ३ अधि. १६-१८ सांपराये तर्तव्याभावात्तथा धन्ये ॥ २७ ॥ सुकृतदुष्कृतक्षयस्त्विति । न च पाच्य पर्यविद्यापामचिरादि- पयं प्राणस्य मध्ये चन्द्रेण सह संवादोक्तः संघादस्य शरीरसाध्यत्वातदर्य फापेक्षा ऽस्तीति विद्यासामथ्योदय मागे ऽपि शरीरलाभापपत्तः । अवश्यं हि विद्यायाः दिव्यशरीरोत्पादने ऽपि सामर्थ्य यक्तव्यम् । अन्यथा पर्यव- विद्यायामेव देवयानेन पथा ब्रह्मलोकं प्रापस्य पर्यस्य न ब्रह्मणा सह संपादोक्त: का गति:* गरर्थवत्त्वमुभयथा ऽन्यथा हि विरोधः ॥ २६ ॥ एनसः पापात् परीति । अपपरी पर्नेने इति यर्जना ऽच परि- शब्दः पञ्चम्यपापरिभिरिसि तदोगे पञ्चमी । स्यकृतमन्यकृतं चास्मनुभा- ध्यफलमेनो घर्जपित्या विनाश्य परिपालयतेति योजना । पिपतेति । पू पाल. न पूरणयोरिति धातुः । यदेनश्चकृमा घयं यदा ऽन्यकृतमारिम अनया समिधा घयं सर्व तदपमृन्महे इति सामवेदमन्द मन्दानी विधायरुपा सेमि। धाता वृहम्पतिः तेनो मुञ्चन्त्ये नसे। यदन्यकृतमारिमेति। यजुर्वेदमन्चे चान्य - सपापस्यान्यन सङ्कमणं स्पप्रमेष भूयते । एपमनेकतिप्रतिपन्ने ऽर्थे शङ्कानुत्या- मात्र तापनार्थत्वेन मूचं योजनीयमित्यपि द्रष्टव्यम्।। ४४२११ अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१ ॥ उभयत्रापीति । नारिटहोमानामप्यङ्गप्रधानगर्थेहि राज्याविधर्मः कतिपयधर्मवत्वमस्तीति भाषः । श्रुत्यादयो हि विप्रकारा इति । नन्यिद विशेषकथनमनुपपन्नं घोहितिनिसमाऽनिरुत्रीहिविरेन्द्रीयुतेरप्यसि प्रकरणानातानानातानेकेन्द्रीय साधारण्यात् । प्रताउनुपयुक्तं चेद प्रकारद्ध- सकथनम् । न घेयमिति यशपीति च टोकायन्थयो: प्रकरणाम्नानानाम्ना. समुत्यादिविषयत्वस्येव स्पष्टं प्रतीयमानतया तया: सामान्यविशेषविषय. स्यादिविषयत्वाप्रतीतः। उचाले । इन्द्रो देवता प्रस्या रति विषाक्यसमा- नार्थत्वादेन्द्रीयुतविपक्ष्याश्यस्यस्य च सर्वनाम्नः कदा धन सरीरमीति • पोड मापरायाधिकरणं पूर्णम् । + एप सदयं गतेरययत्वाधिकरणं पूर्णम् ।

·। सांपरायाधिकरणम् । गोरर्थवत्याधिकरणम् । नियमाधिकरणम् | EN प्रकृतेन्द्रीविषयत्वादेन्द्रीश्रुतेर्विशेषविषयावमुक्तम् । यार्थीति टोकायन्यस्य प्रकरणाभावे शुत्यादिकृतविनियोगनिहाय प्रकरणं कल्पनीयमित्येतदर्थप- रत्वं न युक्तम् । न हि यदाहवनीये जुहोतीत्यनारभ्याधीतप्रोतविनियोगे यस्य पर्यमयी जुहूर्भवतीत्यनारभ्याधीतवाश्यविनियोगे च श्रुतिधाश्याभ्यां प्रकरणकल्पनमिष्यते । तथा सति श्रुत्यादिषूतरोतरमेव पूर्वपूर्वकल्पनाम- पेक्ष्य प्रमाणं न तु पूर्वपूर्वमुत्तरोतरकल्पनामपेक्ष्येति बलाऽबलाधिकरणमा- दामडापतेः । तस्मात् कृषकल्पनीयप्रकरणकत्यादिविषयत्वमुदाहृतटीकाषा- क्षयस्यानुपपनमित्यालाश्याचार्यविषयान्तरं दर्शितम् । वस्तुतस्त्वप्रकरणा- नात प्रत्यादिकृतविनियोगनिहाय प्रकरणकल्पनमवि टोकोक्तमुपपादयितुं शक्यम् । प्रत्याटिषतरोतरस्य स्थपरिच्छेद्यप्रमेये पूर्वपूर्वकल्पनापेक्षा हि बला- बलाधिकर पदार्बन्चहेतुत्वेन दर्शिता सा ऽ नाध्यते किं त्वनारभ्याधीतश्रु. त्याधिकृतविशेषविनियोगनिहायापूदमर्यरूपसामान्यविनियोगहेतुत्वाका- कानवषाकरणझल्पनमुध्यते । २५ प्रमेयभेदेनान्यायवामा स्यामेयरि- छेदायों प्रत्याटियर्ति निरुन्थे येन प्रकरणादिह श्रुत्यादीनां बलाबलाधिक- रणदाबल्यमापतेदिलि। प्रकरणस्य वाक्याद्वाधमाशक्याहेति । यद्यपि घाश्यस्यापि ४४३ । ८ स्वप्रमेयविशेषपिनियोगनिर्वाहाय सामान्यविनियोगहेतुप्रकरणापेक्षणमनुपद- কমিমি আইন বিষযেমন ময়বি যা হৃষ্ট বিমান ঘণীয় অঙ্গামছৰ নামি গহির্ন মক্কশ্মা- पनमिति द्राव्यम् । सिद्धान्ते प्रकरणस्य वास्याविरोधिन मध घाक्येन सामा- न्यसंबन्धनिर्वाहायान्वेषणं न तु पिरोधिनी पति यदुक्तम् इदं सर्वासां विद्यानां गत्यपेतालक्षणलिङ्गस्यापि समानम् । लिङ्गमपि हि स्वविरोधिप्रकरणं नगनुसन्धे दर्शपूर्णमासप्रकरणादिभ्यः पूपायनुमन्त्रणमन्त्राणां पूपदेवताकया. गादिपत्कर्षाभ्युपगमात् । ननु विद्याद्वये गत्यामानानुचिन्ननार्थमित्येतद- युक्तम् । सर्वास्वपि विद्यापु गपिरनचिन्तनीया तत्क्रतुन्यायागतेरप्यान्तरा- लिविद्याफलत्यात पतमितः प्रत्याभिसंभावितास्मीति शाण्डिल्यविद्यायां ब्रह्मामाग्निघनतेरप्यनुनिन्ननीयकोटी निवेशनात् । तत्र हि प्रत्येति प्रकर्षण गमनं दूराध्यगमनमुच्यते ततु देवयानमार्गगमनमेष भवति । सूत्रकार ·५६० ४३६ । ३१ ४४१ । ११ वेदान्सकल्पतरुपरिमले [प्र.३ पा. ३ अधि. १६-१८ सांपराये तर्तव्याभावात्तथा धन्ये ॥ २ ॥ सुकृतप्कृतक्षयस्त्विति । न च घायं पर्यविद्यायामर्चिादि- पथं प्राणस्य मध्ये चन्द्रेण सह संघादोक्तः सयादस्य शरीरमाध्यत्यातदय फमांपेक्षा ऽस्तीति विद्यासामध्यादेय मार्ग ऽपि शरीरलाभापपत्ते: । अवश्य हि विद्यायाः दिव्यगरीसत्पादने ऽपि सामर्थ्य वक्तव्यम् । अन्यथा पर्य- विद्यायामेय देवयानेन पथा ब्रह्मलोक प्राप्तस्य पर्यवस्येन ब्रह्माया सद संवादात: का गति:*. गतेरर्यघत्त्वमुभयथा ऽन्यथा हि विरोधः ॥ २६ ॥ एनसः पापात् परीति । अपपरी धर्नने इति यर्जना व परि- शब्दः पञ्चम्ययापरिभिरिति सदोगे पञ्चमी । स्वकृतमन्यकृतं चास्मदनुभा- घ्यफलमेना चयित्या विनाश्य परिपालयतेति योजना । पिपतेति । पू पाल. न पूरणयोरिति धातुः । यदेनश्चकृमा घयं यद्वा ऽन्यकृतमारिम अनया समिधा घय सर्व तदपमन्महे इति सामवेदमन्ो इन्द्राग्नी मिपावरुणा सामो धाता वृहस्पतिः तेनो मुञ्चन्त्येन। यदन्यकृतमारिमेति । यजुदमन्त्र वान्या- सपापस्यान्यव सङ्कमणं स्पष्टमेत्र भूयते । सयमनेकतिप्रतिपन्ने ऽथै शङ्कानुत्या- मान्न तयावर्तनार्थत्वेन मूचं योजनीयमियपि द्रष्टव्यम् । ४४२ । १ अनियमः सर्वासामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम् ॥ ३१ ॥ उभयत्रापीति । नारिटहोमानामप्यङ्गप्रधानार्थहिराज्यादि कतिपयधर्मवत्वमस्तीति भाषः । श्रुत्यादयो हि दिप्रकारा इति । नन्विद विशेषकथनमनुपपन्नं व्रीहितिनिस्माऽनिरुपत्रीहिष्यिवेन्ट्रीयुसेरप्यास्त प्रकरणानानानानासाकेन्द्रीय साधारस्यात् । प्रकृयाउनुपयुक्तं वेद प्रकारद्व. यकथनम् । न चेमिति यचपीति घ टीकाग्रन्ययोः प्रकरणाम्नानानाना- तश्रुस्यादिविषयत्यम्यत्र स्पष्टं प्रतीयमानतया तयोः. सामान्यविशेषविषय. स्यादिपिपयत्वाप्रतीतः। उच्यते । इन्द्रो देवता अस्या इति वियहवाश्यसमा- नार्थत्यादेन्द्रीयुतर्विग्रहयाक्यस्थस्य च सर्वनाम्नः कदा धन सरीरमीसित अप्र घोड सांपरायाधिकरणं पूर्णम् । + पत्र सप्तदश गरयायाधिकरण पूर्णम् ।

·सापरायाधिकरणम् । गतरवायाधिकरणम् । अनियमाधिकरणम् | Ves प्रकृतेन्द्रीविषयत्वादेन्द्रीयतेविशेषविषयावमुक्तम् । यतापीति टीकायन्थस्य प्रकरणामा श्रुत्यादिकृतशिनियोगनिर्वाहाय प्रकरणं फल्पनीयमित्येतदर्थप- रन्यं न युक्तम् । न हि यदापनीय जुहोतीत्यनारभ्याधीतप्रोतविनियोगे यस्य पर्णमयी जुहूर्भवतीत्यनारभ्याधीतवाश्यविनियोगे च श्रुतियाश्याभ्यां प्रकरणकल्पनमिप्यते । तथा सति श्रुत्यादिषत्तरोत्तरमेव पूर्वपूर्वकल्पनाम- पेत्य प्रमाणं न तु पूर्वपूर्वमुत्तरोतरकल्पनामपेक्ष्योति बलाऽबलाधिकरणमा- दाभडापतेः । तस्मात् कृषकल्पनीयकरणकत्यादिविषयत्वमुदाहृतटीकाषा- क्यद्वयस्यानुपपन्न मित्यालायाचाविषयान्तरं दर्शितम् । वस्तुतस्त्वप्रकरणा- नातयत्यादिकृतविनियोगनिहाय प्रकरणकल्पनमवि टोकोक्तमुपपादयितुं शक्यम् । श्रुत्याट्रिपनरोत्तरस्य स्थपरिच्छेद्यप्रमेये पूर्वपूर्वकल्पनापेक्षा हि बला- बलाधिकरणदोर्बन्धहेतुत्वेन दर्शिता मा ऽत्र नोच्यते किं त्वनारभ्याधीतच. त्याधिकृतविशेषविनियोगनिधाहायापूर्वदमर्थ्यरूपमामान्यपिनियोगहेतुत्वाका- वानवाप्रकरणकल्पनमुच्यते । न च प्रमेयभेदेनान्यापेक्षामा स्यामयपरि- छेदायों प्रत्यादिप्रवृत्ति निरुन्थे येन प्रकरणादिह श्रुत्यादीनां बलाबलाधिक- रणादाबल्यमापतेदिति। प्रकरणस्य वाक्याद्वाधमाशयाहेति । यद्यपि धाक्यस्यापि ४४३ । ८ स्वप्रमेयविशेषधिनियोगनिहाय सामान्यविनियोगहेतुप्रकरणापेक्षणमनुपद- সম্মানি ঘান জাষিমন্নযোগলময়দায় ময়াদি যথা দই विप्रकरणायकत्वेन शङ्कनीये पायमप्यच नास्तीति दर्शयितुं शङ्कोत्था- पनमिति द्राव्यम् । सिद्धान्त प्रकरणस्य वाश्याविरोधिन मध वाक्येन सामा- न्धसंबनियोहाधान्येवर्ष २ सु विरोधिने प्रति घटुक्तम् इदं साम विद्याना गत्यपेक्षालमलिङ्गस्यापि समानम् । लिङ्गमपि हि स्वविरोधिप्रकरणं नानुसन्धे दर्शपूर्णमासप्रकरणादिभ्यः प्रपाद्यनुमन्त्रणमन्त्राणां पूपदेवताकया- गादिपूत्काभ्युपगमात् । ननु विद्याद्वये गत्याबानमनुचिन्तनार्थमित्येतद- युक्तम् । सर्यास्यपि विद्यासु गतिरनुचिन्तनीया सत्कन्यायागलेरप्यान्तरा- लिकषिद्याफलत्वात् पतमितः प्रत्याभिसंभाषितास्मीति शापिंडन्यविद्यायां ब्रह्मयामिषद्गतेरप्यनुचिन्तनीयकोटो निवेशनात् । स हि प्रेत्येति प्रकर्षण गमनं दूराध्यगमनमुच्यते सतु देवमानमार्गगमनमेव भवन्ति । मुश्कार ·५६२ घेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधि १८-२२ गापि चतुर्थाध्याये गत्यनुचिन्तनस्य सकलविद्यासाधारण्य मुक्त विद्यासा. मातच्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच्चेति । गतिचिन्तनस्य सर्वब्रह्मविद्यासाधा- रण्ये ऽपि पञ्चाग्निविद्यायां ब्रहाधिपयायां प्राप्यर्थत्वेन तद्यइत्यं विटुरिति वचनं सफलम् । उपकोसलविद्यायाम् अथ यदु धेयास्मिन् शयं कुर्वन्ति यदु धनेत्यारभ्यार्चितदिमार्गकथनम् अक्षिपुरुयोपासकस्य पुर्दहनकर्मा ऽकूतत्वे ऽपि त्वरितमेघाचिरादिगतिप्रातिरम्ति न विद्यान्तरशीलिनामिष तत्मा बिलम्बो ऽस्तिीति विशेषप्रदर्शनार्थत्वेन सफनम् । एतेन प्रतिपद्य- माना इमं मानवं नापतन्तइत्यनातिफलरूपविशेषप्रदर्शनेनापि सफलम् । तस्मादुभयचान्नातमनुचिन्तनार्यमित्येतत्कथमुपपादनीयमिति चेत् । इत्यम् । यह प्रात्यर्थमाम्नानं यच्च विशेषप्रदर्शनार्थ सदनुचिन्तनार्थमपि भवति । अनु. पिन्सनमेष हि साक्षाद्विद्याशेपः तद्विषयमा गति: क्वाचित्कम्सदीयो विशे- মহালদিনলিনীছাগলন জঘিনা এন: মাঘানালঘিনাল দালনা तमिति न कश्चिट्टोपः ॥ यापदधिकारमधस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ ऐश्वर्यफलफत्वमिति । निर्गुणविद्याया: परममुक्तिफलकत्याऽसंभवे निर्गुणधिद्यापास्यशेपानातं सतप पर्येति जवत क्रीडन रममाण: स्वीमिया याने. बैत्यादिसगुणविद्याफलकोर्सनं निर्गुणविद्याफलमेवाभ्युपेतं स्यादिति भाषः । अक्षरधियां त्ववरोधः सामान्यतद्वावाभ्यामपस- दयत्तदुक्तम् ॥ ३३ ॥ धारवन्तादिपवन्तीति । अखं नत्वा पारयन्तमिति घारपन्य. पदषत्यामृधि गीतं साम पारवन्तीयम् । यज्ञायता यो अग्नयति यज्ञाय- जापदयात्यामृघि गीतं साम यज्ञायज्ञीयम् । घामदेव्यं तु वामदेवेन दृष्टं साम । घारचन्तादिपटवन्तीति बहुयधनं कृषिन्यायेन योज्यम् । उत्पत्त्या- दिपु मध्यइति । यदापि सर्येषां विधीमामुत्पतिविनियोगायोगाधिकारश- तिरस्ति तथापि लाघवाय विधयो विध्यन्तप्राप्यांशं विहायामानांशमाचे • अत्र अष्टादशम नियमाधिकरणं पूर्णम् । + 4 ऊनविशम् याघधिकाराधिकरणं पूर्णम् । ४४४.६ ४४५ । २४ ·५४३ यापदधिकारा-क्षरधी-य-दन्तरत्याधिकरणान। विश्राम्यन्ति यथा दर्शपूर्णमासयोर्यदाग्नेयो ऽष्टाकपाल इत्यादय उत्पतिषि- धयः । दर्शपूर्णमामाभ्यां स्वर्गकामा यजेत्यधिकारविधिः । स एवाड्या- क्यरेकवाश्यतापन्नो विनियोगविधिः । पार्यमास्यां पूर्णमास्या यजेस अमा- वास्यायाममावास्यया यजेतेति प्रयोगविधिः। विध्यन्तराभावे त्वेकस्यैव विधे- श्वातूरूप्यम् । यथा ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वत्प्रजाकाम इति ॥ इयदामननात् ॥ ३४ ॥ ४४७ । २३ अच गुहाधिकरणेन पानरुत्यमाशा तोक्का पिबच्छन्दस्य लक्षणा न युक्ता मुख्यार्थसंभवात् । न च प्रकरणेन वाक्यशेपेण वा लक्षणा । ताभ्यां बलीयसे। वाक्यस्य बाधायोगादित्यधिकाशङ्कामुद्भाव्य न केवल प्रकरणेन वाक्यस्य बाध उच्यते किं तूपक्रमोपसंहारेकरूप्यावमिनमहावाक्यविधेिना- घान्तरघाक्यस्य बाध उच्यतइति परिहारव्युत्पादनार्थत्वेनाधिकरणस्य साफ- ल्यमुक्तमिति प्रतीयते । तघोपनमोपसंहारानुसारेण मध्यमवाक्यं नेयमित्येत- दपि प्रतर्दनाधिकरणादिषु बहुशः तुषणम् । तस्मादित्यमधिकरणस्य साफल्यं पक्तव्यम् । मन्त्रयोरोत्पत्तिकद्वित्वविशिष्टमाध्यात्मिकं वस्तुद्वयं तावत्प्रतिपाद्यं सच्चोभयपाप्यभिन्नमिति प्रतीयते । तुल्याभिधानरूपसमाख्याप्रमाणवशादिति टोकोतन्यायव्युत्पादनार्थमिदमधिकरणम् । न च समाख्यायाः किं चिद्वाध- कमस्ति प्रत्युतानुयाहकमेपास्तीति बाधकामावं व्यतिरेफमुखेन व्यवस्थाप- यितुमुपक्रमापसंहारप्रदर्शन मिति । अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः ॥ ३५ ॥ युवेति । अपत्यं पाचप्रभुति गौचं जीवति तु वंश्ये युर्वेति याणिनी- योक्तलक्षण युधापत्यमित्यर्थः । अपरोक्षादिति । व्यत्ययो बहुलमिति छान्दसेन विभक्तिव्यत्ययेन प्रथमार्थे पञ्चमी । अभ्यासात् सर्वान्तरत्व- प्रत्यभिज्ञानाचेति । ननु द्वावर पूर्वपक्षो । उभयच वेद्यभेद इत्येकः । घेद्याऽभेदे ऽप्यभ्यासाविद्याभेद इति द्वितीयः तपाद्यनिराकरणएव सर्वान्त- रत्वात्यभिधायुक्तिः न द्वितीनिराकरणे सर्वान्तरत्वप्रत्यभिज्ञानस्याविशेष- ४४ः । १० . अत्र यिशम् अतराधिकरणं पूर्णम्। + एकशिम रपदधिकरणं पूर्णम् ।

·५६४ ".१० घेदान्तकल्पतरुरिमले [ ३ पा ३ अधि २२-२४ पुनःअधणणभ्यासपिपादकतया द्वितीयपक्षरोपपादकत्वस्याचार वक्ष्य- माणत्वात् । तस्य तु निराकरणम् अभ्यासासिलान्यथासिटिभ्या करिष्यते। सत्यम् । प्रथमपूर्वपक्षनिराकरण मुक्तिरेषाच मिद्धान्तकोट्युपपाटकयुक्तित्वेन लिखिता द्वितीयपूर्वपक्षे निराकरणयुक्तिम्सु पत्यमाणा ज्ञातु राज्येति न लिखिता* ४५० । ३ व्यतिहारी विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ३० ।। সামাজি নন ভাষামৈথিমিং সম্মিায় আমায় समाने विषये उपमहारः कार्य इत्युक्तम् । तप समाने विषये इत्येतत्समा- नगुणविद्यान्तरश्यिय सकलाहयोपासनापर वा। सैव हि सत्यादयः ॥ ३ ॥ नन्विहाधिकरणे सत्यविद्यामेदाभेदचिन्सापत्सत्यहृदयविद्याभेटाभे- दचिन्ता ऽपि कतुं शक्यते सत्यविद्याया जयतीमान् लोकानिति फलनिर्देश: वृदयविद्यायामेप प्रजातियटुदयमेत तत्सर्वं तदेतत् यवर वृदयमिति हइत्येकमधरमभिहरन्त्यस्मे स्याश्चान्ये च य एव घेद इत्येक्रममा द सत्य- स्मे स्थाश्चान्ये च य एष वेद यमित्येकमक्षरमेति स्वर्ग लोक य एव वेदेति फलनिदेशभेदः पूर्वपक्षन्यायस्तुल्यः । तच्छब्दद्वयेन प्रकृतहृदयब्रह्मस्वरूप कारपरामर्शन तस्येष हृदयाख्यस्य ब्रह्मणः सत्यरूपताव्यतइति वेदाभेदान विद्याभेदः । फलनिर्देशभेदस्त्वसिद्धः जयतीमान् लोकानिति प्रधाननहोपा- सनायाः फलवत्त्वे सिद्धे तदनहीनदयनामाक्षरोणसनाफलनिर्देशस्यार्थवा- दत्वात् । प्रधाने ऽप्येवकामपदेन फलनिर्देशाभावात् । सरन्यायेन फल. विपरिणामे कल्पनीये प्रधाने तदषयवे यत्किचित्फल श्रुत सर्वस्यापि जाति. फलन्यायेन समुच्चयकल्पनापपतश्चेति सिद्धान्तन्यायो ऽपि तुन्यः । अथ एष प्रजापतिर्यदृदयमित्यारभ्य तस्योपनिषदहमिति हन्ति पाप्मान जाति च य एव घेदेस्यन्तेन सदर्भण विधीयमानेकेष विदोत्येषमधिकरणष्यत्पादो ऽर्थे बक्तको किमिति स ग ह तदिति मध्ये गृहीत्या भेदाभेदचिन्ता । • গন্ত বাঘিময় নথিযে গুদ। है अयोधि व्यतिहाधिक पूर्णम् ।

·४५१ । २० व्यतिहाराधिकरणम् । सत्याधिकरणम् । कामाद्यधिकरणम् । ५६५ उच्यते । एकदेशे कृता चिन्ता तुल्यन्यायलयेकदेशान्तरे ऽपि संचारयितुं शक्येति कचिदियं चिन्ता कृता* ॥ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ३९ ॥ तस्य न स्थानतो ऽपीति। उपलक्षणमेतत् । इहाप्यधिकरणे भाध्य- कारवृहदारण्यकोक्ता निर्गुणविद्या तत्पूर्वोतरसन्दीदाहरणेन छान्दोग्य- धर्णिता सगुषिोत्येतांश्च सत्यान् कामानिनि तवत्यवाक्योदाहरणेन च स्पष्टीकृतम् । गतांश्च सत्यान् कामानित्येतदुदाहरणेनापि वृहदारण्यकोक्ता विद्या निर्गुणविद्येति व्यजितम् । कयमिति चेत् । इत्यम् । विद्यान्तरे- पपात्यगुणानामुपदेशमार्च कृतं तापतेव गुणविशिष्ठोपासना सिद्धात वह तु गुणानामप्युपासना विधीयते तत्किमर्थ बृहदारण्यके उपमेहता एते निर्गुणप्रकरणानुसारेणानुपास्यास्तथेहाप्यनुपास्या मा भूवन्नित्येतदर्थ- मित्येव कल्पनीयम प्रयोजनान्तराभावात् । कामशब्दसंगृहीतगुणजातव्यति- रिक्तद्यावापृथिव्यादिसमानाधारत्यप्रमुखगुणानामनुपास्यतायाः प्रयोजकत्वक. ल्पने परिसंख्यार्थत्वप्रसङ्गात् । गुग्णाना पृथगुपासनासिद्धार्थत्वं स्यादिति चेन तावद्धर्मियां बिना उपासना पृथगुपासनाश्रुतो सत्यकामादिशब्दानां धर्मिपर्यन्तत्वेन गुणोपासनाविधाने ऽपि गुणविशिष्टधयुंपासनाप्रश्नः । नापि অর্নিলিযনৗথ ব্যযলা মযবান বৃথানা হাবিভলিবাহি मनामयादिगुणानामपि तथैवाणाचनेति ततो विशेषाभावात् । नापि गुण- विशेष्यकोपासना पृथगुपासना । तस्यापि विक्तित्वे अस्मिन् कामाः समा- हिता इति गुणविशेष्यकोपदेशतस्तल्लाभात् । तस्मादस्मदुक्तमेव तत्प- याजमिति युक्तम् । तन्मुखेन । भाष्यकारेवाजसनेयाघिद्याया निर्गुगा- विद्यात्वं व्यजितम् । ननु छान्दोग्यधाजसनेयकोलविद्ययाः सगुणनिर्गुण. विषयतया भेदे प्यायतनत्यादिसाम्यमाचेण परस्परगुणपसंहारे समा- ख्याभेदेन भिन्नयादहरशापिंउल्यविद्ययोरपि परस्परगुणोपसंहारः स्यात् तया. रपि दयायतनत्वमेतत्सत्यं ब्रह्मपुरं मनोमयो ऽयं पुरुषो माः सत्यमित्युक्तं सत्यत्वम् । श्रथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिः सत्यतिरित्युक्ता धृतिः । सत्यसङ्कल्पः भारूपः सत्यसङ्कन्प इत्युक्तं सत्यसङ्कल्प- •भत्र अधिश मेत्यायधिकरणं पूर्णम् । सत्यकाम:

·एह धेदान्तकल्पतरूपरिमले [.३ पा. ३ अधि. २६-२० मित नधारणाय यया ऽग्निहोपं हुतं सेवाग्निहोत्रहवणी माद्येति भावः । ४५५ । ४ तविशित्वेन श्रुतस्येति । यद्यपि धतुरो मुष्टीनिर्वपत्तीति संख्यामुष्टि. दिगिले निर्वाचे विहिते अग्निहोचवण्येति घायान्तरेण तत्साधनमा ঘিখীঠন নয়াবি মনিকা বানাইঘাযিলসীমিদীবি মরি शिष्टत्वप्रषणमुक्तम् । पश्चात्प्रामातीति । यद्यप्यखण्डोपकारमुखेन सभ- लपदार्यानां युगपदेव प्रापकरचोदकः न तु चोदकस्य प्रतिपदाथै पृथन्ध्या- पारो ऽस्ति न पा प्रतिपदार्थ घोदकभेदो ऽस्ति तथापि प्रकृतिषच्छब्देन যান্সার বার্থশ্রেণাপন্ধাল মানবজান্নান মন पकारजनकपदार्थानुष्ठानातिमबुद्धिमो ऽस्तीत्येतदवलाव्य प्रारियावापर्य- मुक्तम् । अर्थवादगतस्त्विति । सामावे याजिनमित्यर्थवादे सोमे वाजि. नशब्दषदेप घे दर्शपूर्णमासयोरषभूथ इति श्रर्थवादे यां व्यत्सेके श्रव. भृथशब्दषच्च सिटुसादृश्यमाचपर इत्यर्थः । परिमाणविशेषवानिति । गुरुजाबीजपरिमायो परिमाणविशेषः । अवधाताद्यइति । श्रादिशन निप्पलीकरणपणम् । ननु वितुषोभायादिलक्षणद्वाराभावे बाध राव युक्त इति कथं पूर्वपक्ष इत्यवाह अचराविति । पनवसाधितान्तर अमवाद- मधिशेषयाची घस्सन्ट इति दशमे निर्यातम् । तथा चाधरे। यशष्टीयं घधर्माणाम् अपघातादीनामतिदेशकः स्यादित्यर्थः । सत्यां गता विधी गौणत्वायोगादिति । अग्निहोपराब्दस्तु द्रव्यदेवतापेवाषाद्वि- धिगता गोणे। ऽभ्यपगतः । न चहापघातारापेक्षा इसीति धेषम्यमिति भाषः । गत्यभावादिति । द्वारलापात् अपणवद्विशयविध्यभावाचेति भाषः । नन्वतिथिभाजनतिरकालमित्यादिगङ्गायाः पूर्वपक्षोपयोग दर्शयत्ति ननु स्वामिभोजनस्येति । अतः प्राणाग्निहोत्रस्यैवेति । तथा धाद- रलिङ्गस्य न परिहारमिद्धिरिति माय: ४५६ । ८ तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्घ्यप्रतिबन्धः फलम् ॥४२॥ रानिसमापामगत्या विपरिणाम आश्रित इति । ननु पिए. रिणामानाप्रययो अर्थशादमाश्ता स्यात् सा ध फलविपरिमाश्त्रयणाज बघ. अत्र धिंगम पादराधिकरणं पूर्णम् । . ॥ .. .

·निधारणाधिकरणम् । न्येत्यनुपदमेव टीकाकारी पक्ष्यति अर्थवादमाचत्वे ऽत्यन्तपरोक्षा घृतियथा न तथा फलपरत्वइति पाच या अपि ततधैवानुमेदिप्यन्ते अतः पूर्वाप. रविरोध इति चेत् । उच्यते । अर्थवादभावात् फलषिपरिणाम ए जघन्य: । तष हि ये प्रतितिष्ठासन्ति समता राधीरुपेयुरिति यतदाळत्यासः सनधी- न्तभावश्चेति बही शिकल्पना । उदातटीकाघाक्यं तु प्रकृतागोथोपाम- नाभिप्रायम् । तासां मत्वर्यपते हि पर्णतावाक्याइवाव्यभिचरितलिङ्गोप- स्थापितक्रतुलक्षणां* विधावगीकृत्य वाक्यशेषस्य प्राशस्त्यलक्षणा ऽप्यहीक- ध्या ततो वर पावशेषमापस्य फलधिपरिणामकल्पनेति । अत एव यष प्रकरणात ऋतुसंबन्धसिद्धिः ऋतूपस्थित्यथै विधी लक्षणा न वक्तव्या तर धर्मफरणादिवास्यशेये टीकायामप्यर्थवादतेवाङ्गीकृतेति न कश्चिद्विरोधः । ऋतूपकारस्य सिद्धत्वादिति । प्रयाजातनया प्रकरणात ऋतू- ४५७ । ५ पकारसिद्धिः पर्णतायास्तु फलकल्पनायवेऽपि तूपस्थित्यवश्यंभावात् । सा ससम्यर्थति। नबादित्यादिमतया इत्याधिकरणे द्वितीया सन- म्यथैलि म यक्ष्यते कि तु कार्थे । सामी तृतीयार्था । तेन लेकर ब्दस्य लोकदृष्टिपरत्वमङ्गीकृत्य लोकदृष्ट्या सामोपासीतत्यर्थ इति पक्ष्यते । सत्यम् । इह माम्यति यत्यतइत्यस्यायमर्थः । सामदृष्टया लोकानुपासीतेति पदधिकरणपूर्वपक्षे लोकप्रियति साम्या या ऽर्थः अनीमितकमंत्वं लोकाना. मन्यशपि नियुक्तानाम् असंस्कार्यतयेप्सिसकर्मत्यायोगात् सदेव सत्सि- द्धान्ते सामेति द्वितीयाया अर्थ इति पक्ष्यत इति । यद्यपि कर्मार्थापरित्या- गमा पक्ष्यते न तु कर्मणा उनीप्सित्वं तथाप्युपासनायाः कर्मार्थत्वासं- भवाद् अर्थादनीप्सितत्वे पर्यवसानं भवति कर्मणामुपासनार्थतायां हि दृष्टार्थता लभ्यते निरालम्बनोपासनानुपपत्तेरालम्बनस्य तदपेक्षितत्वात् । उपामनायाः कार्थत्वे ऽदृष्टार्थता भ्याट् उपासनेनागीयाटिपतिप्राप्तिविक- तीनामसंभवेनादृष्टसंस्कारस्यैव वक्तव्यत्वात् । दृष्टादृष्टफलपर्यवसाय्य न्वयद्वय पं. भवे च दृष्टफलपर्यवसाय्येवान्वया ग्राह्यः । अत सब खलेवाली यूपो भष- सीत्यस्य य: खादिरादिः प्रकृतितः प्रापा पूयः तस्य खलेवाल्याकृतिपरतायां त्यदृष्टार्थना स्यादिति विधेदृष्टार्थत्वलिप्मया खलेवाल्या यूपकार्ये विधिरा- करप्रकरणानुगतयामिति २ पु. पा.। + प्रादित्यादिस्याटिमतपति २ः।

·tod - वेदान्ताल्पतरुपरिमले [.३ ॥ ३ अधि. ३०-२८ ঘিম:! স নলাক্বাযামারি ইম বিন আগ্রাধিশঙ্কায় যভিতিয়ম্বনিযামী ঘিানাবিদ্যালয়: দলমৰ যুব- প্রমিলাঘাগুয্যিমন্বয়ই হুঘামুদা দলমুযযামমিন মিন জিমণি। ননামা জুন ইত্যাব্রিয়ানমাগ্রামা। হাস্যো বিইনি মূনীমান্য বিদ্যালয় মামীম: ঘনমিমি মা যিলত ফলমুযয়ীমহল সুনিত্যাঞ্জেলাযযি মাখিয়াঘষি। ভন। গুন। গ্রীন কাল নাঘন। ঘী ছি লাক্স জায়ালজুল নলসিসি মৰি ন ন হ্মায়। অলষন ধ ধর্ময়: কালজননমিয়া যা হল। অ্যয় ঘনায়াগার। অ: মঙ্গলবার সিথিন্ধমানামিয়ই ঘন ঘনমিস্টাব্বিয়াই- অধীন। যন্ত্ৰ ৰ বিৰি মূৰীয়নি: জালানায় বিদ্যালয় मुख्य फर्मशेषत्वं न प्रतिपादयति किं तु कर्मभिरविलम्बन फले अननीये মাস্কর্য হােম সিমি ল সুষমা দলমুযদশ- মিলিগ যে জি ম বৃমিয়: দিবি মুখায় । শাঘিয়া লাথিমিম্মাহন অশিশ্নাবাজনা বিয়ান হৃলাথিল্যসং দুইশশশয়া গ্রাম" এ ৪৪। प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ४३ ॥ মন যায়যাত্ৰাম্যমাত্রা ৯ষ্ট। ন বাপ্পির গৃয়- ঘইয়াৱিগ্ৰিহ্ম লিমিঃ। যা যা ঘল্প যা ই- নামঃ নমাম্বিতমি। ল মাজৰ অগ্ৰাসাগp. निसनस्य सेन याय सत्कुलमाचले गम्मिन फुले भवनि यस वेदेति ইলমা অuাঘিইষণবিন্যাদায় আpনপ্ৰিদান বল যাই ইমাম বায চলাহ্ম আয়মবি কলাম। পা আঙ্গবন্ধ ফল বিমী। তাই অন্যানরাই মাস য য ঈশ্বনা লাথি মঙ্গলময়ইঘামাঙ্কি ন মমি। অবমাত্রিশ অপমাবিনি ইমামখাবি না তুমি স্ব। দুই। গান ॥ খ গাম দ্বিধান্ধি । । কল রিমি ও ৪ হা।

·प्रदानाधिकरणम् । {૦૧ sय मध्यमः प्राणः प्राणाद्वा एष सूर्य उदेतीत्युपक्रमोपसंहारकरूप्यात कृत्स्व. मपीद प्रकरणमेक्रविद्याविषयमिति उपसंहारश्रुतदेवतासायुज्यरूपफलेक्यमु. तम् । अर्थवादान्तरप्राप्नं कुलश्रेष्ट फलान्तरं भवति चेद् भवतु नाम छान्दोग्ये तत्पामिलक्षणफलाऽअधणे ऽपि पूर्वपक्षे हेतुता उपेक्षितस्य फलेक्यस्य सद्भावो इस्तीति तावता संगतिः । उपास्यभेदफलेक्ये यद्यपि सत्यविद्यायामपि स्त: तथापि तायादित्यस्थानभेदात्पृथगनुचिन्तनं व्यक्तमिति पूर्वपक्षसंभावनार्थ प्राणप्रेष्ठयविद्या संवर्गविद्या चोदाहृता । वत्कारो धर्मस्येति । दधितण्डुलादि- पदिति तिप्रत्ययो ऽध्यात्ममधिदेवतं च भिन्नस्य गुण जातस्योपमार्थ इत्यर्थः । देवताकाण्डाधिकरणस्येति । यद्यपि संफर्यकाण्डा* न देवताधि- ४५८ । २० चाराथे प्रवर्तितः किं तु द्वादशलक्षण्यविचारितनानाविषयन्यायविचारात्मक- स्तत्परिशितः तन्त्रप्रसङ्गवदुपदेशातिदेशसाधारगयेन प्रकीर्णकः प्रवर्तितः । न हि तप देवताविधारणापक्रम उपसहारो वा ऽस्ति तप झनुयजन्तीत्यनुषपट्- कारश्चौद्यतइति सूत्रेण प्रथमं सोमस्याग्ने यीहोत्यनुयजतीत्यच किमेन्द्रवाय- पादियागेषु मन्त्रविधानमुत कर्मान्तरविधानमिति विचारणापक्रम: पथा- धुत्तमे प्रयाने मुगादापनो न विद्यते सप्रेषितत्वाद् विद्यते वा अन्यकालत्वाद यथाज्यसंप्रेयो यथा याज्यसंप्रेष इति सूत्राभ्यां पण प्रथमप्रयाजोपक्रमे होचा प्रयुक्तो ऽग्निहोता वेत्वग्निपं वेत्वित्यादिः मुगादापनमन्ट उक्तः प्रयानापक्रमे न प्रयोक्तव्य उस सदानीमवि प्रयोक्तव्य इति विचारणा शास्त्र. समापनम् । तथापि संकर्षे देवताविधानरहितेपूपाशुपानादिपु देवता ऽस्ति षा प्रयानादिषु देवतायाचिनस्समिहिरादिशब्दाः दर्शपूर्णमासाङ्ग- प्रसिद्धसमिर्हिरादिपरास्तदन्यपरा वा अग्नि होगयावह स्वं महिमान- मावहत्यच होघशब्दोक्तहोमद्रव्यार्थत्वेन श्रुतः स्विष्टकृदग्निराहवनीयो गार्हपत्यो था पशा याव्या वनस्पतिदेवता पवायूपरूपा ऽन्या वा स्वाहा देवा प्राज्यपा जुपाणा इत्यराज्यपाः सकलप्रयाजानूयाजदेवताः उत्तमप्रयाजानूयाजमा:देवता वा यहाणां घेराजस्य स्तोत्रायेत्यादिचतुर्थीनिर्दि- टानि स्तोपाणि देवता आग्नेयं गृहातीत्यादितद्धितनिर्दिष्टा पान्यादयो वा या देवतां वषटुरिष्यन् स्यातां मनसा ध्यायेदिति देवतायाचिशब्दध्यान- • समर्पणकापड एति २-५ पु. पाः। एवमये ऽपि पाठविध्य दृश्यते । B६ ·६०२ घेदान्तकल्पतरूपरिमले [.३ पा ३ अधि २६ विधि: देवतार्थध्यानविधिर्वा यजेति हावा ये यजामहति पञ्चावरमिनि विहितयोर्यजयेयजामहयारग्निं विष्णुमित्यादिद्वितीयान्तदेवतानां निर्देग: काग न वा आवह देवान्यजमानायनि प्राकरणिकसकलदेवताविषयो वा अग्निमग्नावत्यादिनिर्देस्यमाणान्यादिदेवतामाविषयो पा देवान् योनि प्रथमानूयाजोपक्रमप्रेषे देवानिति शब्दः प्रथमानूयाजदेवताविषयः सर्वानु- याजदेवताविषयो वेत्यादिदेवताविचारभूयस्त्वाद् भूना संकर्षकायतस्येष देवताकायड इत्यपि व्यवहारो ऽस्तीति तस्य तेनोपादानम् । ४५ १ पूर्वपदं सिद्धान्तं चाहेति । संकर्षे नानाप्रदानाधिकरणास पूर्वा. धिकरयो तेषां पृथक्कृतानां निरवदानं यथा ऽन्येषां हवि:पृथकादिति মুখয়ে যাৱিষাভাযানাসহ পূন অানলায় যাতায়া पृथकृत्य पृथ गवदानानि सन्मध्यपूर्वाद्धाभ्यां याह्याणि उत्त पुरोडाशयादपि सहवायदानानि पाहाणीति संशये हविर्भेदात् पृथगिति पूर्वपक्षं प्रापथ्य पचनात् सर्वयों सहावदीयेतेति सूत्रेण सयामभिगमयबद्यतीति पचनात् सर्वामिन्द्रादीनां पयाणां पुरोडाशानभिगमयन् प्रापयन्नपद्यति न पर्यायेतो- त्येतदर्थकात्महेषावदानं नास्ति पचनम्यानिमारः पुरोडाशानां मध्यभागे नलकप्रवेशनाद्युगयेन मध्यादपि युगपदषदान याह्यामिनि सिद्धान्तः कृतः । সমস্যা সৃথ মানমানবাহিনি মুয়াহাথিযেয়ে মুখ कृतः । अपायदानेकत्यादिति साप हेतुरेष मिलितानां अपणाविशेषादिति टीकापन्य विवक्षितः । प्रथमपुरोडाशप्रदानइति । अस्याः पिपुरोडायाया घालवीया- स्याया प्याज्यानुवास्यास्पतमा प्राध्यां दिशि त्वमिन्द्रोसि राज्येत्यादयस्तिस मष: समानालाः । तत्र प्रथमयागे प्रथमानुषाक्यामध्यमा याज्या पुन,प्रयोगे द्वितीयभागे मध्यमानुयाश्या तृतीया याज्या पश्चातृतीयप्रयोगे तृतीयानुवाक्या या पूर्व प्रथमप्रयोगे ऽनुषाक्या प्रयमा मात्र याज्येत्यर्थः । स नाना- प्रदानाधिकरणस्यान्यार्थप्रदर्शनाचेति गुणमूर्ष भाष्यकृता भवस्वामिनेत्थं व्याख्यातम् । याज्याउनुषाश्याविनियोगपरं वचनं प्रदानभेदं प्रकाशयति * . पृषङ्ग पगितिपुपा ।

·६०३ प्रदानाधिकरणम् । (प्रथमामनूच्च मध्यमया यजेद् मध्यमामनूच्योतमया यजेद् उतमामनूच्य प्रथमया यजेद् एवं सर्वा अनुघाक्याः सर्वा याज्या भवन्तीति) । तदनुसार- त्थमाचार्यषचनं योजितम् । मापने प्रा प्राण्यादिति । अयं विषयशुद्धिः । अध्यात्म प्राणं ४५६ 10 पागाश्चाधिवेषतं घायुमन्यादर्दीश्चापक्रम्य अथ यो देताननन्तानुपास्ते अनन्सं स लोकं जयतीति तेषामुपासनासाफल्यमका अथातो ब्रतमीमांसत्य ध्यामं प्राणस्याधिदेवतं पायोश्च व्रतं तदुपासकेन काव्ये न तु बागादी- नामग्न्यादीनां घेति निधारणार्थ विचार प्रस्तुत्य धागादीनामभिवदनादिनि- यमहपस्यान्यादीनां प्रज्वलनादिनियमरूपस्य घ व्रतस्य तेषां प्रान्त्यस्तम. याभ्यां भङ्गमुक्का प्राध्यात्मिक्राधिदेवतभेदभिन्नस्य प्राणस्य स्वव्यापारनिय- मरूपवताभङ्गमका तस्मादेकमेव व्रतं घरेदित्यमग्नव्रतस्य प्राणस्येव व्रतं तद्यापाररूपमुपासनया प्राणात्मतां प्राम उपासकश्चरेन वागादिव्यापारमभिष- दनादिकामितीतरनितिं विधाय तत् किं प्राणवमित्याकाडायामिदमा- नायते प्राण्याच्वापान्याच्चेति। तत्र जीवन उपासकस्य स्वरससिद्धयोः प्राणना- ঘৰনাথাঘোর্নিাল অর্গানায় গাযযাননি যালৰ क्तयोः प्रायानापाननव्यापारयोः कदा चिदिच्छया प्रसक्तस्य निरोधस्य निवृत्ति. भ्रसत्वेन विवक्षितेत्याचादर्शितम् प्राणने प्राप्ने प्राण्यादयानने प्राप्ने ऽपान्या- स्थाणापाननिरोधनं न कुर्यादित्यर्थ इति । नन्वेकमेवेति यावज्जीवं वागादि- व्यापारनिवृत्तिः कथै विहिता अशक्यत्वादिति चेदुच्यते। वागादिव्यापारेष्वपि प्राणव्यापारतादृषिः कर्तव्या बागादिभिरमग्नतत्वेन प्राणस्य श्रेष्ठ्यं निचार्य प्राणानामरूपत्व प्राममिति हन्तास्यैव सबै रूपमसामेति एतस्यैव सर्वे रूपम- भस्तस्मादेतरतेनात्यायन्ते प्राणा इतीति प्राचीनसंदर्भ प्रतिपादितत्वेन वागादिव्यापारेषु प्राणव्यापारतादृष्टरुचितत्त्वादिति तात्पर्य्यम् । अतो धागा- दिव्यापारस्य स्वरूपता निवृत्तिने विधेयेति नाशवयानुष्ठानता । केषु चिन्म लकोसेषु प्राणने प्राने अपान्याद् अपानने माने पाण्यात पाणापाननिरो () एतमगा मनो न हन्यते + अपान्यादिति मुद्रितमूलपुस्तके तटादपुस्तकेषु च पाठः | नाति उपरितन पव बाद ध्य. । म्मुदीभविष्यत्यनुपदमेटीव परिमसात् ।

·६०४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा ३ अधि. २६-२८ कुर्यादित्यर्थ इति पाठो दृश्यते । स पाटो वृहदारण्य के प्राण त्यामानान- स्वोपक्रमविरोधात्तद्धाप्यवार्मिककृयाख्यानविरोधाच न सांप्रदायिकः । सायुज्यं समानदेहतामिति । दिह उपचयति धातायन्सो देहशब्द। योगेनापचयाची भौगसद्धिपरः । अत: ममानभोगतामित्यर्थः । न तु सारूप्यमित्यर्थः । उत्कृष्टोपामनाफलस्य भोगसाम्यस्पताया: ममता वक्ष्यमाणस्वात* ४५६ । १४ लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥ ४ ॥ प्रकरणेनेति । नन्वग्निरहस्यब्राह्मणे मनश्चिदादीनां तार्विनियोजक সময় নাল জিঁ আঘীয় জন্মায় এই মাসহ ऋत्य प्रायपाठलक्षण: सनिधिरेच लभ्यते । सत्यम् । संनिधिरवाच लौकिक प्रकरणलक्षण: प्रकरणराब्देनोक्तः । अर्थगतमुदाहरतीति । पशुना यतेत्या तृतीयेझवधनार्थम्य गफत्वस्य समानपदोपानेन पशुना नान्वयः एकः पशु- रिति किं तु ममानप्रत्ययोपातेन फरणकारकेशान्वय: । एकत्यसंख्या करया- कारकमिति समानपदश्रुतेः समानप्रयागुतेरन्तरतया बलीयस्त्वात् । तदुक्तम् । । तथा पश्चामेकन्यं पदभुत्या प्रतीयते । ममानप्रत्ययश्रुत्या बलीयम्या क्रियाङ्गता इति ! मधं शटान्यये स्थिते संख्याया: पादात्मिानिर्वतकन्यायोगाद् द्वारा যাইবা স্ট্রোক্টামৗল্লিশান্ধা দিব हायनीन्यायेन पाष्णिकान्यय इति मीमांसका यन्ति तदिहोदाक्षरीत्यर्थः। पतीसंयाजान्तान्यहानिसंतिष्ठन्तइति वचनादिति । ननु द्वादशाह মঝোন্নান মুহামল্লামাথানের ঘনম্ অঞ্চনেমেথি যগই অমা उहान्तरपक्षे ऽप्येतद्वचनविरोधः समान पनि धे। उध्यो । प्रहरन्तरप प्रायणीयाद्युदयनीयान्तानामहां घन्धमत्याद मानम त्रयोदशमहः स्यात् पत्रीपानान्तरधनमुक्तम् अहर्वजयित्या अम्यितो हि लाई यत्र पति থায়াহিয়াবিমি বীরালাল বামদ্বিবাহিরি নাম্বলিখি करणे निर्मातम् । अतो हिरन्तरपक्षे नाम्सि पचनविरोध: । • जाया प्रदानाधिकरणं पूर्णम् ।

·लिङ्गभूयत्त्वाधिकरणम् । ६०५ दशरात्रस्य बादशाहविकृतित्वादिति । ननु द्वादशाहस्य प्राय- ४६० 10 पीयो ऽतिराषः प्रथममहः ततः पृष्टयः पडहस्ततश्छन्दोमचतुष्टयं लत उदयनीयो ऽतिराप इति द्वादशाहानि । तच चतुर्थे छन्दोमे अविवाक्ये उहि मानसयहः सतश्च द्वादशाहविकृतो दशरावे द्वादशाहस्य प्रायणीयमा- रभ्य द्वादशानाम् अहां धमा: प्रपतेरनिति तृतीयच्छन्दोमधर्म एव दशरा- पस्य दशमे ऽहनि प्रवर्ततेति तस्मिन्नधिवास्यधर्माप्रवृतः कथं मानसग्रहप्राप्तिः । उच्यते । द्वादशाहविकृतिषु द्वादशाहस्य प्रायणीयोदयनीयो वर्जयित्वा मध्यमदशराषस्य धमाः प्रवर्तन्तइति दशमे चोदनासु त्वपूर्वत्वालिडेन धर्म- नियमः स्यादित्यधिकरणे निर्णीतम् । तस्मिन्नधिकरण द्वादशाहविकृतिषु द्विराादिषु द्वादशाहस्य प्रहां धर्मा प्रादित प्रारभ्य प्रवर्तन्ते प्रथमातिक्रमे कारणामावादिति प्रापय्य सिद्धान्तित लिङ्गविशेषैः प्रायणीयोदयनीया वर्ज- यित्वा मध्यमदशरावधर्माणामेव विकृतिषु प्रवृतिः । तथा हि । द्विराचे भूयते यत्प्रथम तद् द्वितीयं यद् द्वितीय ततृतीयमिति। द्विराचे यत्प्रदममहः तद् द्वादशाहे द्वितीयं यद् द्विराचे द्वितीयं तद् द्वादशाहे तृतीयमित्यर्थः । इदमेकं लिङ्गम् । तथा द्विराषराव जगतीमं तन्तीति पार्मिकस्य तृतीयस्थाह्रो लाग- सस्यान्तरायः भूयते सेो ऽपि पाटिकेन द्वितीयेनाहा द्विराषस्य समाप्निं प्रथ-' यत् प्रायणीयवातिदेशलिङ्गतया द्वादशाहस्य मध्यमेयु दर्शसु अहःसु दशरावशदप्रसिद्धिरस्ति द्विराचादिचोदनास्वपि रात्रशब्दो ऽस्ति तसोदना- लिङ्गं विशेलिङ्गं सदहर्गणत्वसामान्यलिङ्गाद वलीयः । तेन यत्प्रथम तत् द्वितीयमित्यादिलिङ्गानुगृहोतेन द्विराचादिधिकृतिषु मध्यमदशरावस्येक प्रवृत्तिरिति । तस्मान्मध्यमदशराचे दशममहरविवाक्यमिति दशराषस्य दशमे ऽहनि तद्धर्मप्रवृत्या मानसयप्रतिरस्ति। एषं च भाष्य दयाश- বয় বহালনময়াযিনাথঃনি বিক্ষুনিয়ায় गमपिन कार्यमिति दृष्टव्यम् । मनोवृत्तिष्वग्नित्वदृषिविधेरिति । क्रत्वज्ञानानित्तत्वहेतुं यद, पिंशतसहस्राणीत्यादिश्रुत्यर्थोपन्यासेनापपादयति पत्रिंशतंसहस्राणीति। श्रुतावात्मनो ऽग्नीनित्यचात्मन इति पष्ठी अग्नीनां तदृतिषु दृष्टिविधा- इतबाहानार्माित १ पु. पा.। + .मु.अ. १० या. ५ मृ.१३॥ "१२ ·६०६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [३ण. ३ धि RE नाद् प्रतिमदाषसंवन्धार्थत्यभिप्रेत्य तदर्थ विश्वात चात्मनोवृत्तीग्नी. निति । नन्वतुल्यकार्यत्वेन विकल्पासंभवे स्पष्टे कयं विमल्पेन पूर्वपक्षः पूर्वविकल्प इति सूत्रेण कृत इत्याशङ्कगह क्रियानुप्रवेशमात्रमिति । विकन्पः पूर्वपक्षे न विवक्षितः प्रसिद्धाग्निविनक्षणाग्निप्रकारभेदमा सूरे विकल्पशब्देन विदितमे मयमप्यग्निविकल्प इति भाष्ये सस्य व्याख्यात- स्वात् । यह तु विकल्प दषि मन्दराड्डामात्रस्य निर फरणमित्यर्थः । इत्थ. मयतारिफया टीकाययदुक्तमित्येतदारांसायों भूतबद्वधानाद यदि पमिष्टं यदि वितितइत्येवंपरतया व्याख्यातं भवति । तदगावेशवपीति । सदन्तर्गताचेष्टावित्यर्थः । राजमयान्तर्गसेठिपगुसामानां सर्वेषां समाधान त्वेनाधष्ठरत्याभावात् । राज्यस्य कती राजेति त्रैवर्णिकानां राज- त्वादिति । यद्यपि क्षषियस्येव राज्यपरिपालनं धर्मः तथा ऽप्युलहित- मोटो ब्राह्मणवेश्यावपि राज्यं कुर्वाणो दृश्यते अतस्तावपि राजशब्दाव्यो शब्दपाध्यतायां प्रवृत्ति निमिनसायमाघस्यापेक्षिात्यादिति भाषः शास्त्रसहितेति । शास्त्रसहितानामायाणा पिटुोयर्थः । गावोनुधाव- न्ति अनुकुर्वन्ति । चतुष्पात्वेन शुक्लादिशन्देभ्य इति। । जहादिशब्दा- नामुपलक्षयमेतत् । शुक्रादिशब्देभ्यो हि भावार्थमारे प्यभिमनितो प्रत्ययो घिहितो तच शुक्रस्य भावः गोस्य शुक्रिमेत्यायुदाहरणम् । उदाहत- দুখ লাক্সারিযষবনম গাযাসিব মামবাঘমা: এসময় मा' विधीयते ना मोठयमित्यादि तटुदाहरणम् । ४६२ । १८ श्रनादिवृद्धव्यवहाररूदत्वादिति । ननु तथात्वे ऽपि स्वरवर्णा- दिभ्रंशे प्रत्यायमनुसदधानानामार्याणां प्रसिद्धिरानिमूलत्वेन बलवती ने- छानां गवादिविषये गाव्यादिशन्टमपभ्रंशं प्रयुज्ञानानां प्रसिद्धिरनाप्रिम- लत्वेन दुर्घला श्रमः स्वरूपातसाचन विशेयो ऽतीत्येतदयुक्तम् । राजश. ब्द त्वार्यप्रन्टुिनास्ति वेदानुयह इत्येतदप्ययुक्तम् । सेमो ऽस्माकं ब्राह्म- णानां राजा सोम ओषधीनां राजा तो बा एतो देवतानां यदानीराम वाध्यतार्या कुन्ति प्रश्नीति पुपा । + धनुष्मात्यादिशष्टभ्य रतीति पीकाकार पु। सम्मेतिपुपा।

·६०० अष्टाधिकरणं पूर्वतन्त्रगतम् । इन्द्रो राजा जगतश्चर्षणीनामित्यादिवेदानुग्रहसत्त्वात्तदभावे ऽपि स्वत एषा- यप्रसिद्धर्बलषत्वषिशेषसदाबाच्च । विशेषमाहेत्यप्ययुक्तम् । स्मृत्यनुयहस्य षयमाणरीत्योभपचाप्यविशेषात् । स्मृत्यनुगृहीतो म्लेच्छप्रयोग भार्यप्रयोगा- बलीयानित्यव्ययुक्तम् । राज्यशष्टे गुणवचनादिसूषिधीयमानध्यजप्रत्ययप्रक- শিমুশ কাল্পবিষযঠিম বলযয় ঘদ্বিাঘমামা সুষ বালা यंतापा अध्युपपन्नतया स्मृतरुभयसाधारण्यात् । न हि विधीयमानप्रत्यया- यादन्यदेव* प्रकृत्यर्थप्रतिनिमितं यामिति नियमो ऽस्ति । काठमशन्दे মোকাবিলায় অগ্রজ নাথাখিৰিগ্ৰীযুনালস- यार्थस्य कठमोक्ताम्नायस्य कठमोक्तशाखाध्यायिवाचककठशब्दरूपप्रकृत्यर्थत. प्रतिनिमितान्तभावदर्शनात् । घटस्य शत्यमित्यत्र घर्णदृढादिसूषिधीय- मानस्य ध्यञ्प्रत्ययार्थस्य शुक्रगुणस्येव शुक्रगुणविशिष्टद्रव्यविषयशुकशब्द- रूपप्रकृत्यर्थप्रवृतिनिमितत्वदर्शनात् । किं च । ब्राह्मणादिगणपठितस्य राम. शब्दस्य पालकार्थत्वमेव याह्यम् । अन्यथा योषराज्येन संयोकुमेच्छत प्रीत्या महीपतिरित्यादिप्रयोगेषु ध्यप्रत्ययो न स्यात् । नप राजशब्दस्य क्षत्रियार्थत्वे युषत्वराजत्वयोः प्रागेव सिद्धमया संयोतुमिप्यमाणस्यालाभात् । न च सब मा भूत घ्यजप्रत्ययः पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यगिति भावकर्मणारेष विहिता यक्प्रत्ययो ऽस्तु पुरोहितादिगणे ऽपि राजराब्दस्य पाठादिति पाध्यम् । तर राजासे इत्येतदसमासगतस्य राजशब्दस्य पाठेन ततो युवराजगंन्टायग- माश्या प्याज एघान्वेषणीयत्वात् । ब्राह्मणादिगणपठितस्येव सस्यापि पालका- येत्योपपत्तश्च । ननपदविशेषवाधिना विदेहपञ्चालादिशब्दात् तस्य राजे- শই অন্যায়নিষ্ঠ মহা ব্ৰিনি যষ্টি কাম ब्दस्य पालकार्यतायाः संप्रतिपनत्वाच्च । विदेहानां राजा वेदेहः पञ्चालानां राजा पाचाल इत्यादि हि तदुदाहरणम् । एवं राजपदस्य पालकार्थत्याध्य- घमाये सति यत्कर्मधारय इति ब्राह्मणकुमारयोरिति चानुक्तो राजेति (पूर्व- पदं ब्राह्मणकुमारयोरुत्तरपदयोरन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरी भवति पूर्वपदप्रक- तिस्वरविधायकस्य राजा चेतिक) सूत्रस्यौदाहरणं राजब्राह्मण इति सदपि + uru पादेवेति पु ..! + प्रत्ययार्यस्य पालकार्यत्ययति २ पु. पा.। *) मतमधगो पन्चो नास्ति ।

·६०८ m - वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. ३ पा ३ अधि. २९ राजत्वमाह्मणत्वयायुगपत्सामानाधिकरण्यादाञ्जस्यं लभते । ननु मा भूद राज्यशब्दव्युत्पादकस्मत्या स्वेच्छासिद्धेरनुयहः । राजश्वशुरादिति स्मृत्या জযৱহস্য যনয়মিঘনাঘয়া না হয়া খৰিযয়সহ অন पदपालमदाह्मणाद्यपत्ये राजन्यशब्दप्रयोगाभावेन सच प्रकृतिभूतस्य राजा पदस्य क्षत्रियार्थताया, एक ग्राह्यत्वादिति चेत कि ततः । एपमार्यप्रसिद्धरपि पाणिनिस्मृत्यनुग्रहो ऽस्तीति राजसूयवाश्ये क्षत्रियग्रहे नेव कि चिदिनिगमक लब्धम् । एतेन स्मृतिशब्देन आर्य धर्मशास्त्रादिकमनुयाहकत्वेन विधषितम् । गौतमीये हि धर्मशास्त्रे द्विजातीनामध्ययनमिज्या दानमिति वर्णिकानां साधारणधतियनन्तरं प्राह्मणस्याधिका: प्रवचनयाजनप्रतियहा इत्यादिना ভালবাঘিনা স্বিয়ষবিহ্মঘমাসিকষ্ট বা ঘি খেয় सर्वभूतानामिति राजशष्टः प्रयुक्तः । न च तस्य पालकापणं युक्तं प्रक- रणानुरोधात पालकमेवोद्दिश्य पालनविधानायोगाच्च । न हि य: पालकः सेन पालन कर्तव्यमित्यन्येति । यवं धर्मशास्त्रान्तरमप्युदाहसंध्यम् । स्मृति মমত্ব সুযেলয়। অমি ছি ধিনুয়াহিঙ্গা বালান भिषेधयेत् सिन प्रयणेन धेति श्रुतिः । अत्र राज्ञः मतो ऽभिषेको विधी- यते न पचपियत्यमिय पालकत्वं प्राक् सिद्धमस्ति। अभिषिक्तस्य स्मृतिषु पालनविधानात् । न च यूप तक्षतीत्यच लघणेन पूर्ण कुर्यादितिषद् अभि. पैकेश राणानं फुर्यादिनि झिायोजनं न्याय्यम् । यूपशब्दार्थस्येष राजशम्दा- धेय मामिटुस्यामत्त्यामाया म्लेच्छश्योगप्रसिद्धस्य पश्यिय सत्वादिति निरस्म । ण्यमपि चिनिगमनाविरदूषणानतिलहनाद भार्यप्रसिद्धरपि त्यनग्रस्य दार्गमायाए । नगरम्यो यनस्थो वा त्यो राषा जनेवर। शिपिले देशमानमिदं परमार इत्यादिम्मृत्यनुयधस्यापि सत्यात् । राज्यायेव ते ऽभिषियन्ते तेनेतान् राजेत्याचवतरति शुतो रचनात मनु राजस्यं प्रजानां पालनादधीति भार- सषचने च पालकत्वं रालगन्दार्थ पति साक्षादेव प्रतिपादनाच्च । एतेनेव चरियाचिने। राजपदम्य पानझस्यमादृश्याद भायां पनपदपरिपालके मालपाटे प्रयोग इत्येतदर्थापिमयन्यायाध्ययक्तत्वं व्याश्यातम् । पाल- ·६१० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा ३ अधि. २६ सदादर रति प्रकृताद्वपम्यमुक्तम् । नास्ति वेदानुग्रह इत्यनेन वाक्यशेषानु- यही नास्तीत्युक्तम् । यदि राजसूयवाक्यशेषानुग्रहः स्यादायप्रसिद्धेः सदा সানাজয় মৃদুমাঘী মনিনিনিমা নাযায়নি चाधिगणय्य पालक ग्वार्थो याह्यः स्यात् । गोण्या लक्षणया व पि वास्यशेपेण वा पुनः । वेदो यमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलयेत् । इति न्यायात् । अतो धास्यशेषाभाव उक्तः । विशेषमाहत्यस्य राज. सूयवाक्ये राजशष्टस्य क्षत्रियार्थग्रहणे प्रवृत्तिनिमित्तलाघवरूपं मुख्यवृत्तिला. भरूपं वा विशेषमाहेत्यर्थः । स तु विशेष: क्षषियप्रसिद्धः स्मृत्यनुग्रहोत्या रानशब्दस्य दिये शक्तिसद्धावव्यवस्थापनद्वारा मूचितः । ४६३ । २४ तद्यावर्तकत्वे वाक्यभेदप्रसदादिति । विशिष्टोद्देशयुक्तवाक्य- भेदप्रमादित्यर्थः । ननु राजपदस्य कर्तृसमर्पकत्वे ऽपि वाक्यमेटसुन्यः । उत्पतिधाश्यविहितान् यागाननूयेकेन* फलमंत्र थस्य कसंबन्धम्य च विधा- नाऽयोगादिति चेत् । स्यादेवं वास्यभेदः यदि कर्तृशत्फलमपि विधेय स्यान्न त्वेयं तस्य कालपदनुपादेयत्वात् । अतः फलमनूद्य यागा विधेया ति মক্কামোনঘাষিকাময় ব্যয় মিমিgবিঘিন ঘি- धेयो न फलमिति न वास्यभेदप्रसङ्गः। नाधिकारवाक्यान्तरगतमिति। सटस्थवाक्यविहितमङ्गम प्रवेष्टिप्रयोगद्वयसाधारणं स्याद् राजा तु स्वारा- ज्याधिकारवाश्यशुत इति स्वाराज्यफलार्थायामेवाश्वेष्टायझं स्याट् न त्वनाद्य. फलायायामप्रीत्यर्थः । तथाप्यतयेति प्रतापरामर्श सर्वनामपदं यावद्वि- शिष्टाष्टिः प्रकृता तादिगिष्टां तां परामशेट् श्रत अधिकारान्तरे ऽपि स्वाराज्यकामकतका स्यादिति मन्दशङ्कामदात्य निराकरोति यद्युच्यतेति । ४६४ । ११ मध्ये निधानाऽसंभवादिति । मध्यदेशनिधानं हथियां योगपो एप संभवतीति भावः । ननु यशान्तरवेष्टी मिद्धान्सिना सनसभेदः समर्थनीयः न त लिङ्गदर्शनमेषचनं चास्ति यगस्ति बहिरवेष्टो न त तन्त्रभेदः सिपाििपत इति कयं लिङ्गदर्शनेकवचनाभ्यां पूर्वपक्षः । इत्थम् । उनहे. •एकंन धाति २ पु पा.. + प्रशासि पु. पा ।

·६११ अष्टयाधिकरणं पूर्वसन्धगतम् । ' तुभ्यो बहिरवेष्टी साषदेकतन्त्र्यं निर्विवादम् । अतस्तत्र दक्षिणाशब्टो दक्षि- णावयवपर इति मिनिलेव दक्षिणा वाच्या । अन्यथा सप तन्त्रभेदनमङ्गात् । तथा चान्तरवेष्टायपि स दक्षिणाशन्टो दक्षिणावयषपर: स्यादिति दक्षिणभे. दाभेदादेकतन्व्यमिति । कथं नहिं सिद्धान्तः । इत्या । वर्णपसंयुक्तो बहि. रवेष्टिप्रयोगस्ताबदाजमाचक कादन्तरवेष्टिप्रयोगाद् भिन्नः । तथा च तपा. गत्या दक्षिणाशब्दो दक्षिणावयवलक्षको जात इति प्रयोगान्तर दक्षिणावा- स्यान्वये ऽपि स लक्षका वक्तव्य इत्यत्र न मानमप्तिा ऐन्दमन्त्र त्याग्न्युप- स्थाने लक्षास्येन्द्रे ऽपि कर्मणि पिनियोगपशात् प्रयुज्यमानस्यत्र मुख्यार्थ- तापपतः । अतो दक्षिणाभेटादन्तरवटा तन्त्रभेद इति । इत्यं पूर्वपक्षषि- द्धान्तप्रकार: मूत्रकृता क्रत्वीयामिमि चेदिति मूयोद्घाटित | तप क्रत्य. थस्वंत्यन्तभावमा विचितमिति न प्राधान्यविरोधः । न राजमात्रकर्तृकेति । राजमापकर्तृकत्वेन वर्ण-चयसंयोगाभावा- ४६४ । १० दन्तरिष्टो न मध्यानधानादिप्रातिरित्यर्थः । ततश्चेकतन्त्र्यहेत्यभान दक्षि. णाशब्दस्य दक्षिणाययवे लक्षणाया प्रकल्पनीयतया दक्षिणाभेदातन्त्रभेद इति तात्पर्य्यम् । विरुद्धत्वमाशययेति । अञ्च नित्यः शब्दः कृमकत्वादिविषत पसे साध्यसाधकत्वेन निर्दिष्टस्य हेता: साध्याभायसाधकत्वरुप विरुदुहेस्या. भासत्वं नोच्यते अन्तरियो मध्यनिधायनाप्यभावादिद्वारा तन्तभेदसाधकत्वे- नाभिमतम्य वर्णवयस्योगाभावस्यकतन्त्र्यसाधकत्याभावात् किं तु बहिरिष्ट्या चेकसव्यसाधकल्वेनामिमता श्योपयसंयोगः । तस्यान्तरियो सत्येन तस्यां माध्याभावरूपकतन्यसिद्धापतिरूपं विरुदत्यमुचाते ते ऽग्नया मनसेशाधी- यन्त । यद्यपि मनश्चितादीनामन्याधानस्यपिडलरूपेणापास्यानामग्नीना- माधानं नास्ति किंतु ते निधेयस्याहवनीयस्य तथाप्यभेदोपचारादास्य. नीयस्याधान नेपामाधारत्वेनोपपरितम । एष्वग्निपु ग्रहा अगृह्यन्तेति । एनिए मस्वित्यर्थः । एवं ४६५ ।। यायाहयात .यनिष्यत्ययं कृत्वस्य सनिपत्योपकारकस्य मानसस्योक्तेश्च तविर्व मानसः क्रतुरपि विक्षित इति दृष्टव्यम् । न चे सति मनश्चितादीनां भाप्योक्तं स्यातनयं निरुध्यतेति शङ्कनीयम् । मियानुप्र- धेशामायमासस्य स्यासन्च्यात्या पिक्षितस्यात् । प्रथाप्यसिमाधिकरणमंग.

·६१४ , वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र.३ पा.३ अधि. ३०-१३ परमाणप्रत्यक्षस्य धाभाषा उभयारण्यप्रत्यक्षस्यातीन्द्रियस्य सन्मोपमा- ४६६ । १७ वानि भाव: । दृष्टान्ताभावादिति । नन्वति व्यतिरकदृष्टान्त: ये देहधास्ते स्वरूपप्रत्यक्षा इति हि देहरूपादिषु दृश्यते टीकायामपि व्यक्ति. रेकदृष्टान्तो दर्शितः हेतो परग्रहणेनान्वयदृष्टान्समझायो ऽपि मूषितः । सेन होछादिमापं न पक्षः किं तु कस्य चिदेवेच्छादय पति दर्शितम् । अन्यथा सर्वस्यापीच्छाअयस्य सत्त्वेन परशब्दार्थत्वाभावात् । एवं च देवदत्तस्ये छा. दयो न देवदतदेहविशेषगुणाः देवदत्तदितरप्रत्यक्षत्वाभावाद इसरेच्छादि- वदिति टीकातहेतुके अनुमाने न का घिदनुपपतिरिति चेत्सत्यम् । एवमपि साध्यं विशेषणीयमासीदिति यथाश्रुतग्रन्या न घटतइत्याचार्याक्तियुक्तव । श्यास्तु विशेषः । प्राधान्यसो हेतो टीकोक्तस्वविशेषणमण्य गुणत्वधि- शेषणं कृतम् । उभयमपि ततदभिमतान्याष्टान्त साधनकल्यपरिहारार्थमि- त्यच न विशेषः । अयावद्भूतेति । यान्ति भूतानि तावत्स्वपदपोत्यर्थः न तु यावत्स्वा प्रयभूतकालवयंपीत्यर्थः । अनुक्तानुभाषणापातात् । यद्यपि समस्तव्यस्ते.स्वत्यादिपूर्वपक्षटीकासन्ये मतव्यत्यन्तरेषु चेतन्या:सत्वस्येश- क्तत्वाद् इहापि देहाकारपरिणतेषु स्यादित्याच,यास्या मदशक्तमंदिरावयवे. এলমঃী ময়াকানঘর্ষণ অব ও মর্যাকবিয়ার- पिमटीकायन्येन च भूतयत्यन्तरेष्वसदपोत्यर्थस्य स्फुटीकरणाच्च । याव- हभावित्वानुमानवदिति । यथा विशेषगुणत्वेन हेतुना चेतन्यस्य याव- देहकालभाषित्वानुमान तथा यातयतित्यानुमानस्यापि प्रधृतेरित्यर्थः । ननु पूर्व मथानुमानं नोपन्यस्तम् इहापि यातयक्तिभावित्वानुमानं यद्य- पीत्यादिटीकायन्येन नापन्यस्यते अनुमानयोबाधिताविषयत्वात् कि तु पूर्व धेतन्यं यदि देहविशेषगुणः स्याद् याबलेहकालवा स्यादिति तर्क उप- न्यस्तः । इहापि यदि देहविशेषगुणः स्याद् यावदूतव्यत्यनुवर्ततेति तर्क उपन्यस्यते । यावद्भुतमनुवर्ततेविहि टोकायन्थः । तदनुसारेण यद्यपीत्यस्य यदीत्यर्थयणमुचितम् । एवं ध निराकृत विशेषगुणत्वमभ्युपेत्य यादीत्या- दिटीकापन्यप्रतिरिति सतात्पर्यकथनमध्ययुक्तम् । हेतुत्वे खलु सिवापेक्षा तु यदि बहिर्न स्यादितिषदापादकत्वे । सत्यम् । यद्यपीत्यस्य स्वारस्य- मनुरुध्याचाये: प्रोत्या व्याख्यानान्तरमझीकृतमित्यदोषः । मात्रयापि ·६१५ अलावद्धाधिकरणम् । मदजनकत्वाऽदर्शनादिति । यद्यपि चूर्णे ऽपि योग्यतारूपं मदजनकत्व- मस्त्येव केवलं तु चूर्ण महकारिवैकल्यान्मदं न जनयतीति पहुं शक्यं तथापि चूर्ण मदं न जनयति किं तु चर्वणाटिसाध्यस्माम्बलाख्यः पूगादि- चयपरिणामविशेषः । न चेतावना स्वतो मदहानिकर पूणे ऽपि मदजनकत्वं कल्पनीयमिति तात्पर्यम् वित्तः क्रमवव्यापारा'ऽयोगादिति। - ४१० ११० फरणप्रतियोगिग्रहणपूर्वकं खलु भेदग्रहण अत: प्रयम नभययहणं पश्चाद भेदयणमिति प्रत्यक्षम्य विरम्य व्यापारी न सम्भवतीत्यर्थः । प्रतियोगि- भेदसिद्धयसि चारिति । भेदयहां प्रतियोगियहणावं प्रतियोगित्वेन प्रतियोगियहणं च भेदयहणायक्षमिति परस्यरायमित्यर्थः । एतेन प्रतियो- गिविशिष्टभेदप्रत्यते विरम्ययापाग्दोष न प्रसज्यले युगपदेव प्रतियोग्यधि. करणविशिष्टमेदविषयत्वस्वीझारात् । प्रतियागिविषयस्याधिकरणविषयस्य प विशेषण ज्ञानतया कारणस्य ज्ञानान्तरत्वस्यीकारादित्यपि शङ्का निरस्ता। तस्य चानस्य भेदनिरूप्यप्रतियोगित्वषिषयताया अपि वक्तव्यत्वेन परस्प- राप्रयाऽनुहारात अङ्गावबन्धास्तु न शाखासु हि भतिवेदम् ॥ ५५ ॥ स्वरादीत्यादिशब्देन वर्णभेदश्चित्यान्यादिप्रकारभेदश्च गृह्यते । यद्यप्योङ्कारावयव उद्गीय उपास्यः तच स्वरवर्णभेदो नास्ति तथापि स्वर- भेदः सम्भावित: उद्गीयस्यावयव उणस्य इति विधे। फस्योगीयस्यावयष पति विशेषाकाडायामुगीथे सामोत्यादिविषयोपासनायां च स्वरवर्णोभयभेदः মমি। মুজিযয় মালিয়াঘষিরাখিযেন মুশি- स्यभिप्रेत्य सामपि दर्शयति अथवेति । का श्रुतिरस्माभिः पीब्यतइति । सङ्कोचलक्षणं तु पीडनं सन्निधित्रयात्महामित्यचापि शुलं पटमानयेत्ययमेव दृष्टान्तः । दृष्टान्तयेषम्य विएपन सिद्धान्तपन्यमयतारयति दृष्टान्तइति । मा बाधीत्यप लुडन्तमाण्यातं माड्योगादडागमाभावः । एकत्र होतव्या इति । पञ्च प्रयाजान् प्राची यजतीति देशभेदविधानेन विकल्पितमिदं देशस्य विधानं छागस्य पाया इत्याद्यध्यप् प्रेपस्यार्थमाह छागादेरिति । •मध्याति .पु. पा.। +भत्र शिम ऐकास्याधिकरणं पूर्णम् ।

·६१६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले श्रि.३ पा. ३ अधि. ३१-३२ पादिशब्दो धेकृतपश्यन्तरप्रेपगतपगुजात्यन्तरसंग्रहार्थ: । स जनासं इन्द्र इति शेष इति । अनेन सजनपदयत्सतं हि सजनीयर । यो जात इति सूक्तं कथं सजनीयमित्याकाहाया मन्त्रान्तररूपशेषदर्शनेनेदं सूक्तं सज- नीयं भवतीत्युपपादितम् । अस्मिन् सूक्ते अन्त्यामृचं विना प्रत्यूचं सजना- स इन्द्र इति मन्त्रान्ते इदं सजनीयं भवतीति भाया*। ४१२ । २१ भूम्नः क्रतुवञ्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति ॥ ५ ॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपत् पुषे नाते यदारूपाला भवति गायत्येवेने प्रार्चमेन पुनाति यन्नधकपालस्तृवृतेशस्मिन् तेनो दधाति यदृयापाले घिरावधास्मिन्ननाद्यं दधाति यदेकादशकपालस्थिभेषास्मिन्नि- न्द्रियं दधाति यद द्वादशकपाला जगत्येव तस्मिन् पशून दधाति यस्मिन् जातसतामिष्टिं निर्वपति पूत एध तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियाधी पशुमान् भवतीति समात्रायः । तमर्थतः महिप्य दर्शयति वैश्वानरमिति । अा कणलानां प्रामा अष्टसंख्यादिरूपा गुणा विधीयन्ते उस प्रामाभिस्ताभिरकदेशद्वारा वि. धेया द्वादशसस्या स्तूयतइति संशये महामंख्यायामयान्तरमध्यान्तावस्य शतेन पञ्चाण्दनुमानादिना सुप्रसिद्धत्वेन द्वादशसंख्याविधानतो ऽष्टत्वादीनां प्रायः स्तुत्यर्थतेव युक्तेति कथं पूर्वपक्ष इत्याशय परिहरति यद्यपीति । ४७३ तथापि न परिच्छेदकत्वमिति । वस्तुतः सन्त्यप्यष्टादिसंख्या द्वादशसंख्यामस्येयानां कपालाना न परिच्छेदिका न विशेषणानि सम्भतिरोधिव्यावर्तकं च मोलमुत्पलमित्यादी विशेषणं भवति न घ द्वादशस्वष्टत्वादयः पयंपत्तयः संभवन्ति न घा विरोधिसंख्या व्यापतिका प्रतः परिक्लेदकत्वेन तासां न प्राप्तिरित्यर्थः । ननु मा মুশকিন সারি: । মনমায়নাম্বয়া মাহিভি ব্রাঞ্জ নিন केषां चिपरिच्छेदकत्वेनापि प्रापिरस्ति यथा शतं ब्राह्मणाः सामान भक्ष- यन्तीत्या शतमध्ये निष्कृष्टानां केषां विपरिच्छेदकत्वेन दशसंख्याया: प्रातिः अत एव दय दशेककं चमचमनुसर्पन्तीति तदनुवाद इति चेदुच्यते । यथा कथ चित्प्राप्तिमातमिह न पा किंतु कपालसाध्यपुरोडायदव्यसंस्का- रार्थतया तयारच्छेदकत्वेन मानिः । तद्धितातिरपदसमाहारे चेति मूण अशिम प्रहावडाधिकरणं पूर्णम् । A ·६१० भमज्यायस्त्वाधिकरणम् । सद्भितार्थ संस्कृते विषयभूते अष्टादिशब्दाना कपालशब्दस्य च समासे पश्चाद- एकपालपातिपदिकादष्टम् कपालेषु संस्कृतमित्यर्थे ऽण्प्रत्यये तस्य द्विगोलुंगन- पाये इति मुकि सत्यष्टाकपालादिशब्दनिष्पत्तेः । न च द्वादशसंख्याघदष्ट- स्वादिसध्यानां पुरोडाशसंस्काराङ्गतया मानिर्यटष्टाफपालो भवतीत्यादिवा- मयप्रवृत्तः प्रागस्ति । तस्मातेष्यपुत्वादिसंख्यानां संस्काराङ्गतया विधिरित गुणविधिपक्ष एषाप्रयणीयः । न चोत्पत्तिशिटद्वादशसंख्याविरोधात् सद्विरु- हाष्टत्वादिसंख्याविधिने घटतहति शङ्कनीयम् । एक हीदं वाक्यं देवानरं द्वादशकपालमित्यादि पशुमान् भवतीत्यन्तम् । ने चेकस्मिन्याक्ये विधेयेषु संख्याविशेषेषत्पत्त्युत्पन्नगिष्टवियेको ऽस्ति । तस्मादेकेन वाक्येन विहितानां विण्डसंख्याविशेषाणां धैकल्पिकाङ्गत्वेन विधि न का चिनुपातिरिति माघः। उत्पत्तिशिष्टेति । उपक्रमोपसंहारकरूप्येयोकवाक्यत्वे ऽपि वेखान-४०३ । १० रमष्टाकपालं नषकपालं दशकपालमेकादशकपाल द्वादशकपाल निर्वपेदित्याना- नामाषाद द्वादशकपालं निर्वदित्येतायता घिधिषाक्यसमा द्वादशसंख्येवो. स्पतिशिष्टा न तु प्रथमान्साष्टाकपालादिशब्दोक्ता अमृस्वादिसंख्या पति तेषा घिध्यन्तासमर्णितानामन्वयो घाचाः । न तु अयं संभवति । उत्पत्तिशिष्ट. गुणावरोधादित्यर्थः । विधानतरसमाश्रयणे विध्यार्थवादभावेनान्वय इघोपक. मोपसंहारकरूप्यायगतम् एकवाक्यत्वं न संरक्षितं स्यादित्याह अपि चेति। वस्तुतः प्राप्तानीति । संचामाघेण प्रामानीत्यर्थ: । एवं चाष्टाफपालादिश. ब्दानाम् अष्ट्रत्याटि संख्यापरिच्छिन्नकपालसंस्कृतवाधिना द्वादशकपालसंस्कृ• सपुरोडाशावयवेष्वाकपालादिस्थितेषु लघणाया तिरष्टव्येति भाषः । स्तु- त्पर्धमिति । गजास्यादिस्सुतिद्वारा सेनाया पप नेचा दस्तुतिद्वारा शरीरस्य- घ चाहत्यादिसंख्यास्तुत्या तत्संश्येयकालनिष्ठपुरोडाशावयमस्तुत्या च द्वाद. शसंख्यायास्सत्संख्येयकपालनिपुरोडाशापयषिनश्च स्तुत्यमित्यर्थः । कि पराष्ठाकपालाटियु विधयः भूयॉन् तदोपक्रमोपसंधारावगतमेकवायत्वमङ्गप्र- धानविधिरूपानेकायान्तरपायटिसमहायारकरूपतया फवं चित्ममयत न तु तदस्तीत्याह वर्तमानापदेशानामिति । उपक्रमोपसंहारयोरे- कविधाविपयत्वेनेति। ननु भूमयिद्याप्रकरणोपक्रमोपसंहारयोरामाय- ४० ·६१० ४१४।८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधि. ३२-३ याविषयत्वे ऽपि मध्ये नामाद्युपासनतत्फलश्रयणात तद्विधयो ऽयली- कृता:* तथेह किं न स्याद वेषम्यात् । इह हि व्यस्तोपासना निन्दा श्रूयते न धारव्धसमस्तोपासनाः पुरुषधिपयास्तन्निन्दाः । अविज्ञातसम- स्तोपासनानामपि प्राचीनकालादीनां व्यस्तोपासनाभिर्निन्दित्वात् । किं च । मूला त्वेष धात्मेति होवाचेत्यादिषाक्येषु युप्रभृतीनां स्वतन्वोपास्यत्वव्यध- च्छेदः कृतः । एतेवे खलु यूयं पृथगिममात्मानं वेश्वानरं विद्वामानमत्येतो. घकारण व्यस्तोपासनानां भ्रममूलत्यमुद्घाटितम् । एवं घेषम्यानाच भूमषि. धान्यायशङ्कायकाश ta नानाशब्दादिभेदात् ॥५॥ अपूर्वसाधनमिति । अपूर्वसाधनभूता या पुरुषप्रतिः सा माधने. त्ययः । तप हेतुर्गणानां गुणिनश्च ब्रह्मणः सिद्धत्वादिति । उपासनानां स्वतो यागदानहोमपद् भेदाभाषाद् वेदास्य ब्रह्मण एकत्येन विषयीकृतस्यापि भेदस्याभाषाद ब्रह्मगुणानां सिद्धतया सिद्धब्रह्मविशेषणतया ध स्वतः परता या कार्यत्वाभानेन कार्यविशेषणाजिनादिगुणवदेवकत्वा- भाषाच न घिद्याभेद इत्यर्थः । एवं च यथा सत्यविद्यायां सत्यस्य ब्रह्मयो वेदास्यास्यास्यादित्यस्यानयारहरहनामभेदेन पृथगनुचिन्तने ऽप्येक विद्यालय यथा या संवर्गविद्यायां वायुत्वस्य वेद्यस्येकस्य बाह्याध्यात्मिकभेदेन वागा. धन्यादिसंहर्तृत्वगुणभेदेन च पृथगनुचिन्तने ऽप्येशविद्यात्वं तथापकोसल- विद्यान्तरादित्यविद्याटहरविद्यादीनां स्थानभेदेन शाण्डिल्पविद्यावश्वानरवि. द्यादीनामणुत्वमहत्यादिगुणभेदेनान्यासामधि विद्यानां तत्तत्प्रकरणानासगु- विशेषैश्च पृथगनुचिन्तने ऽप्येकविद्यात्वमिनि पूर्वपक्षाशयः । किमुपासना- वाक्येपासनाभावनारूपकार्यप्रतिपादनं नास्तीति गुणभेदेन तदेदो]। नास्ती. स्युध्यते अय था गुणानां कार्यविशेषणत्वाऽभावेनाकार्यतया तदेवादेदो नास्तीति उस तेयां कार्यान्वये ऽपि गुणिन एकत्वेन गुणभेदान्न भेद ति। . मद्विषयोरपडीकता रति ५ यु.पा । पत्र द्वात्रिय भूमज्यायस्याधिकरणं पूर्णम् । : सा भावनेत्यादियाफोपु युग्मतीत्यर्थः । पति पाठः पु.। F हितोमतोति युवा। । गुणभेदातदति २ पु..।

·६१६ ४१५16 शब्दादिभेद-विकल्प-काम्य-यथाश्रयभावाधिकरणानि । नाद्य स्याह यदि वस्तुनिष्ठानीति । उपासनाषाश्यानां भाषनारूपकार्य- परत्वाभावे प्रवर्तकविध्यभाषादेकविद्यात्वपक्षे ऽपि तदनुठानं न स्यादिति भाष: । द्वितीयपक्षमाशङ्का परिहातीत्यवतारयति उपासनाप्रवृत्तेरिति । ब्रह्मविशेषणानामपि गुयानामगोकहायनीन्यायाटुपामनाभावनारूपकाया. म्चयो ऽस्तीति भावः । तृतीयमाशय निराकरोतीत्यवतारयति ननु सत्य- कामत्वादिगुणानामिति । दशद्रव्याणामिति । दशसंख्यायुक्तद्रया- णामिति मध्यमपदलोपो समासः । दणद्रव्याणि पयोदध्याज्यतण्डुलोदनय- धागमांससोमजलसेलानि* विकल्पी विशिष्टफलत्वात् ॥ ५ ॥ अहं ग्रहोपास्यदेवो भूत्वेति । त्वं वा अहमस्मि भगवा टेवते अहं वे स्वमसीत्यभेदध्यानदाझैन तज्जन्यसाक्षात्कारो ऽप्युपास्यदेवोधम- स्मीति जायते तं लब्ध्वेषापास्यदेवतासायुज्यं ग्रामोतीत्यर्थः । काम्यास्तु यधाकामं समुच्चीयेरन वा पूर्व हेत्वभावात् ॥६॥ अगषु यथाश्रयभावः ॥ ६१ ।। अविधेयत्वात्कामनाया इति । अनेन ग्रन्थेन प्रयोगविध्यो- प्यतया कामनानियमस्यासंभव उक्तः न तु सर्वथा सदसंभयः । तद्यथा उमे फलाथै निमितेच्छया गन्ध इत्यनुत्पद्यते एवं धर्म चर्यमाणम अर्थी अनापद्यन्ते प्रत्यापसाम्बालन्यायात स्वार्थमनुष्ठीयमानेषु क्रतुपु सत्य- योगमध्ये समुचित्यानुष्ठयै: केश्चन पदारयनेन नान्तरीयफतया ट्विात्म फलेषु कामबहुलानां कर्मणां स्वत एव कामनाऽसंभषात् । अन्यथा प्रस्सर- प्रहरणप्रभृत्यङ्गफलेषु का गतिः । अपापरलोकप्रयणाद्यार्थयादिकमेयाङ्गफलं न विक्षितम् । प्रायुराधास्तइत्यादिमन्त्रकरणे प्रकाश्यमायुरादिरूपं प्रस्सर- प्रहरणप्रभूत्यङ्गफलं तु विवक्षितमेध । फरणमन्वस्य पदेः संघेरप्यनुप्ठेयस्येय • परिवंशब्दादिभेदाधिकरणं पूर्णम् । + धतुलिश पिकल्पाधिकरणं पूर्णम्। : पश्यर्षिय काम्याधिकरणमेत दिपशाण्यानानपेशवाद २ व्यायाम दे म परिमलपुस्तम प्रतीतो गीत हरपते पूर्णपत्र फामाम्नु रसायन सोफम्पे पती दम्प मचापि कम्पुम्न समात्मस्य पीता परसादय धाधिर. स्वेन यसकारण मारणा प्रदर्शन शम्। "।१८ ·६२० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३ पा. ३ अधि. ३६ साक्षात्सन्धिद्वयप्रकाश्यत्यनियमेन प्रसरयागकरणमन्वप्रकाश्यानामायुरा- दीनां तत्फलतयेष तत्सम्बन्धस्य निर्धोयत्वात् । एवमेव नवमाध्याये स्थापितत्यात् । ननु सिद्धान्तमाप्यव्याश्यानानन्तरं समाहारादिति पूर्वपक्षसूत्रभाष्यं 891 ८ ध्याख्यायते । इदं व्यत्यस्तमित्याशड्याह एवमधिकरणस्या मुवेति । बुद्धिसाकाथेमधिकरणशरीर सङ्कल्पितम् इदानी पूर्वपक्षमाप्यव्याख्येयांशमु. पादाय व्याख्यायतइत्ययः । सच यद्याप्रयतन्ववादपासनानां पुरुषार्थाना. मपि समुच्चयः भदा गोदोहनादीनामपि स्याद् अविशेषादित्याग ततो विशेषप्रदर्शनार्थ सूर्घ शिष्टेश्चेति । गोदोहनादयः घमसादिस्थानापन्नतयापदि- श्यन्ते तेषां समुच्चये चमसादीनां निधृत्या समसेनापः प्रणयेदित्यादिशास्वा. यामप्रामाण्यं स्यादिति गोदोहनादीनां न समुच्चयः । नेवमुपासनानां कि चिस्यानापन्योपदेशो ऽस्ति किं तु मत्स्थानापतिराहित्येनागीयाद्युपदेशा- विशिष्ट एप तेषामुपदेश इति । पयमस्य सूपस्या माप्यएष स्पष्ट इत्यर्थः । समुचयलिङ्गदर्शनत्वघटकं भाप्यमिति । छान्दोग्ये य उद्गीथः स प्र. गयो यः प्रणयः स उद्गीथ मृत्युद्गातुः प्रणवाद्गीथक्योपासनाविधेरर्थवाद। होतृपटनादित्यादिः । उद्गातृवेदविहितप्रणवोलीयेकत्वपिज्ञानस्य ऋग्वे- दोदितप्रणाघसंबन्धनियमो दृष्टः । अयं घेदान्तरोदितोपासनासंबन्यनियमोपि लस्यास्तीत्यच लिङ्गम् । वेदान्तरोदितप्रणवरूपपदार्थसंबन्धेन सह वेदान्तरो- दिसतया सादृश्यात् मादृश्यमवलम्व्यायसित लिङ्गोपन्यासः । यथा विधिग्वार- थंकः क चित्तस्मारस्तुतिः प्रतीयेत तत्सामान्यादितरषु लयात्वमिति जेमि- निसूत्रे । तच होटुम्वरो यूपो भवतीत्या उदुम्बर उपशव उर्जेयास्मादूर्ज पशूनामात्यजीयरुह्मा बत्यचार्गवरोधशब्दोक्तानमानिरूयफलाय সুহাম্ময় उदुम्बरतागुणो विधीयतइति प्रापय्य घेकृतसमापाप्णपशुप्रकरणे चोदका- प्यस्य यूपस्याप्रकृतत्वेन प्रकरणादायसंबन्धाऽलामाद वाक्येनेवाप्रयब- न्धस्य फलसंबन्धस्य च वोधने घायभेदप्रसङ्गाच्च गुणफलविधिर्न संभवतो. त्येवंजातीयका अर्थवादा इति सिद्धान्तं कृत्या व चिदप्मयोनिबा अश्व इत्यादायमुयोनिरयः कसंध्य इत्येवमादिविधिरशयत्यान्न संभवति । अधिकरणसागमिति ५ पु. पाः। + •म •• १ पा. २.३।

·यथाश्रयमायाधिकरणम् । घायु क्षेपिठा देवतेत्यादेो वायुः क्षेषिष्ठः कार्य इत्यादिविधिः सिद्धत्यान्न संभवतीति ता स्तुत्यर्थत्यमेत वाच्यं सत्सामान्याद्विध्यसंभवरूपतत्सादृ- श्यादितरेषटुम्बरादिष्यपि तथात्वमिति मादृश्यमबलम्ब्य स्तुत्यर्थत्वमुपपा. दितम् । एघमिहापि योजनीयम् । एवं समाहारादिति सूचे समाहारशब्दोक्तं दोपसमाधान हेतुत्वेन न विक्षिप्त किं त्यानन्दमयो ऽभ्यासादित्यपान- न्दमयशस्वष समाहारशब्दः स्थलप्रदर्शनार्थ इति द्रष्टव्यम् । आश्रयसाधारण्यइति । अदं वक्तव्यम् । योङ्कारस्याश्रयस्य ४०9 1 १८ बेटपये साधारण्येन सदाग्नितोपासनायास्सथात्यमुपासनानां समुच्चये लिङ्गमुक्तं माध्ये, सदयुक्तम् । ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्यष स वेदव्यापिन श्रीङ्कार- मावस्योपासनाप्रयत्वं मा भूदित्येतदर्थमुद्गीथावयवत्वेन विशेषणमिति व्या. प्रेश्व समजसमित्यधिकरणे निरूपित्तत्वेनोपासनाप्रयत्वेन प्रकृतस्योङ्कारस्य* सर्ववेदसाधारण्यामाघात तेनेयं षयी पियोति प्रकृतपरामर्शितच्छब्देनोपासना- अयत्वेन प्रकृतस्योङ्कारस्य परामर्श इति तस्य वेदपयसाधारणयसिद्धी तद्वारा तदनुचाक्षरं यदि किं चिदनुजानात्यामित्येव तदाहेति प्राचीनयाश्यगतत. छब्दस्याप्युपासनाप्रयोङ्कारपरामर्थित्वेनोपासनानां लोफसाधारण्यस्यापि सि- द्विप्रसङ्गात कथं विदायसाधारण्येनोपासनानां घेदश्यसाधारण्यसिदापि सेन सर्वेषु क्रतुप्रयोगेषु नियमेनानुष्यत्वलक्षणस्य समुच्चयस्यासिद्धेश्च । यहा- न्ययस्य व्यतिरेकेण दृढोफरणमाघार्यरुक्तं सदणयुक्तम् । घेदपयसाधारण्य-- रूपस्यान्वयस्य सद्विलक्षयोन प्राप्रयस्य सर्वप्रयोगसाधारण्यामा सदानिस- स्योपासनस्य सर्वप्रयोगसाधारण्याभाव प्रति व्यक्तिरेकेण घाभावे धूमाभाष. पति व्यतिरेकेणेष दृढीकरणाऽसिद्धः । प्राश्यतन्वये सत्यप्यालयस्य सर्व. प्रयोगसाधारणमामाघात् सदाश्रितोपासनानामयोगाच । सस्माद गुणसाधार. एयमूचस्य वृत्तिकारकृतव्याप्यानमुपदासार्थमनूद्य भाष्यकाररय घेत्यादिनाः 'स्वयं व्याप्स्यानान्तरं कृतमिति तात्पर्यशयन युक्तम् । चमसंचानीयोति । यद्यपि यहणतोपशम्यायामिव सहभाषयह."२० पस्यामाष: समुच्चयामा न .: बदमाये ऽपि प्रयानादीनां तदमायां च उपासनाचहारस्पति २ पु ।

·६२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा. ३ अधि. ३६ समुच्चयदर्शनातथापि तददिह पुरुषार्थानां प्रयोगषचनपरिहारासंभवात् सह- भाषश्रुतिरस्तीति चेत् तदशात्समुच्चयसिद्धिरन्वेषणोया मा ऽपि नास्तीति न समुच्चय इति भावः । छान्दोग्ये यदि ऋतो रिष्येद* मः स्वाहेति गाईपत्ये जुहुयाद् यदि यजुष्टो रिप्येद् भुषः स्वाहेति दक्षिणाने नुहयाद् यदि सामतो रिप्येत् स्व: स्वाहेत्यायनीये जुहुयादित्युपदिश्याम्नायते एवं विद्ध था इत्यादि । तच यज्ञस्य रक्षाङ्गवेकल्यप्रयुक्तदोपपरिहार: यजमानस्य रक्षाफ- लवकर्मणा कर्मफलाऽप्रतिबन्ध: ऋत्विना रक्षामन्टाचारणेषु स्वरादिभंशन- मुक्तदोपपरिहारः। अनहोना दहेदा मन्त्रहीनस्तु पत्विजः । मात्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यसमा रिपुः । इति मन्त्रहीने ऋविनां दोपस्मरणात् । ग्वं च यद्युगीया. पासना नित्या: स्युः तदा तत्फलतया फर्मफलाप्रतिबन्धसिद्धेः प्रणवोद्गीथक- त्वोपासनाफलतयोगातुः स्वरभंशादिदोषयरिहारादिमिद्वेश्च यजमानस्य सर्व पामृत्विजांच ब्रह्मणा परिपाल्पत्वं नोच्यत तदुध्यमानमुपासनानामनित्यत्वं ज्ञापयतीति लिङ्गदर्शनमुक्तम् । तपोदाहतश्रुतावेषिच्छन्दः प्रकृतप्रायश्चित्ता मिज्ञपर इत्यर्थः ॥ তুমি ঘমালজুল লঘিষ্টাদমক্ষ্মীমনঘিয়াহিলিয়াজি- श्रीरङ्गराजाध्यरिधरसूनारप्पयदीक्षितस्य कृतो वेदान्तकल्पतरू- परिमले तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । -- • पत्तो रिर्पोटति५ पु पा.। + मन्त्रज्ञानाविति २ पुपा.. अर पनि यथाश्रयमाधिकरणं पूर्णम् ।

·अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । - छाया पुरुषार्थी ऽतःशब्दादिति बादरायणः ॥ १॥ पूर्वणदेनावसरसंगति दर्शयन् पादार्थमाह पूर्वमिति । ब्रह्मवि. द्यानां स्वातनध्येण फलसाधनत्वनिरूपणं तदितिकर्तव्यतानिरूपणं च न पादार्थः अर्थभेदेन पादभेदप्रसङ्गात् किं तु तदितिकर्तव्यतानिरूपणमेष फलकरणस्य सत इतिकर्तव्यताकाडेति तदाकालासिदार्थमुपायासत्येन प्रथमाधिकरणे तासां स्वातन्त्र्येण फलकरणत्वस्य निरूपणमिति द्रष्टव्यम् । कम्मीनपेक्षाणामिति । स्वयं कामालभावेन फ्रांपेक्षारहितानां स्वयमेष फलकरणानामित्यर्थः । का नामेतिकर्तव्यतेति । उपकोसलषिद्यादिषु कामु चित्मगुषविद्याग्निविद्याद्यारादुपकारकाङ्गेपदेशे सत्यपि नियत्रि- अविद्यानिवृतिरूपदृष्टफलोत्पादने भारादुपकारकाऽनपेक्षायामपि सवासा विद्यानां चितशुद्धिचितकाम्यद्वारा सन्निपत्योपकारकेषु ज्योपास्यन- यस्यरूपज्ञानार्थ प्रमाणाभावेन व सन्निपातिप्याकाडा सीति तात्पर्याय: । ननु फलभेदाभेदावन्तरेणेति । यद्यपि फलाऽभेदे ऽपि गुणभेदेन ब्रह्मली- फप्राप्रिफलकविद्यानां भेदो भवति विद्याभेदे ऽपि हृदयायतनत्वादिना सगुण- निर्गुणविद्ययाः सत्यकामत्वादिगुणोपसंहारो भवति विद्येश्ये ऽपि सत्यविद्या- यामयादित्यस्थानभेदेनाहमहनीमकत्वलक्षणगुणानुपसंहारो भवति तथापि प्रायोऽभिप्रायेणेतदुक्तम् । न प्रकरणादिति । प्रकरणादात्मज्ञानं कमाङ्ग न भवति प्रकरणस्याभाचादित्यर्थः । न वाक्यादिति । अनारभ्यवादः गन्दस- ४१६ । २१ मर्पितमत्वङ्गतां लिङ्गोपस्थापितमत्वङ्गतां या घायप्रमाणन विधते। तद्यथा । अथातो ऽग्निमग्निष्टोमेनानुयजन्तीत्यनारभ्यवादो ऽनिष्ठमिशद समर्पिता- त्वतां चित्याग्नेग्निामादिपदसमभिव्याहाररूपेण पाश्चप्रमाणेन विधत्ते यत्य पर्णमयी जुहूर्भवतीत्यनारभ्ययादा जुहलिडोपस्थापितजुहूपदलतित. फत्पड़ता पर्णतायाः पर्णमयोपदादिसमभित्र्याहाररूपेण धारपप्रमाणेन , : सात्यमिति २ . पा.

·६२४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [ ३ पा. ४ अधि. १ विधते न वा त्मज्ञानवाश्चेषु क्रतुसमर्पक: शब्दो ऽस्ति न तदुप- स्थापकं लिङ्गमस्ति श्रात्मनो ऽव्यभिधारित्वेनातलिङ्गत्वादित्यर्थमनुस्मार- यन् पतत इत्यर्थ इति टोमायामनुस्मारयनित्येतदनन्तरं जुहादिवद्वाक्ये. नेघ तज्ज्ञानं पर्णतावत्क्रत्वर्थतामापाद्यतइति पाठं दृष्ट्वा अनुस्मारयन्नित्य स्यापाद्यतइत्यनेनान्वयाद्वर्ततइत्यध्याहा हारः कृतः । त्वर्थतामापादयतीति पाठे तु नाध्याहारापेक्षा । ननु देहातिरिक्तात्मनि सत्यप्यव्यभिचरितक्रतु- संबन्धे नास्ति तदाने सति ऋतुस्मृतिनियमः फारणे सति कार्यनियमा 'भायात् । नहि धूमस्य दर्शने मति हिस्मृतिनियता तथा च यस्यात्मा द्रष्टव्य इत्यादिवाक्य श्रवणझाले ऋतुस्मृतिः तस्य लक्षणया पाक्येनात्मदर्ग- नस्य प्रात्वर्यताप्रतिपतिः यस्य न तत्स्मृतिः तस्य नेत्यध्यपस्थिमा पाश्या- धंधीः स्यादित्याशा परिहरति यद्यपीति । कापि मवृत्तिर्भवतीति। मर्यानुभषसिद्धमेतदिति भावः। व्याप्यव्यतिरेकविज्ञान मिति । देहाति- रिक्तात्मज्ञानं पारलौकिकफलसाधनयिपयेच्छादिजनकरुतुस्मृतिनियतमित्य- थैः । एषमपीच प्रतुस्मृतिनियमोपपादनं संभवतीत्येतदुक्तं न सार्वत्रिक पर्णतादिविध्यव्यापनातत्फलकल्पनार्थवादिकफलविपरिणामादिदोषपरिहाराय स्थत एध पीतादीनां फलपदन्ययाकाडया पाश्चात्प्रकरणाद्वा तदलाभाद लिङ्गात फलपत्क्रनुस्मृतिनियम इति सार्वषिकं तदपपादनम् । माचाराधन्यार्थदर्शनमिति । नन्येतदुपोद्वलनार्थमिति टीका- पन्थः स्वयमस्वतन्त्रस्याचारादेः पर्णमयीन्यायप्रापकमपेक्ष्योन्मेषपरत्वेन व्या. ल्यातुं न युक्तः किं तु देहातिरिक्तस्य वेदान्तप्रतिपाद्यम्यात्मनः परार्थत्या- भावादध्यभिधारक्रतुसंवन्धाच्च श्व पर्णमयीन्यायस्यानुन्मेषप्रामाषाधारादिकम- पेक्ष्य तदुन्मेपपरत्वेन घ्याश्यातुं युक्तः असकृदादितं ह्यधस्ताद बेदान्ता. नाममनन्याधात्मपरत्वम् । न च तस्यहोपमो ऽस्ति पूर्वपक्षे न पा मि- द्वान्से तस्यात्मनः परार्थत्वाभाषे न्यायान्तरोपन्यासो ऽस्ति प्राष्टुिन्याय- जातमेव हि इवापि सिद्धान्ते स्मारित देहातिरिक्तस्य कर्तुनाव्यभिचरित. क्रनुप्रन्यो ऽस्ति दानादिभिरपि सस्य सम्बन्धात् । न पा ऽप क्रतुशनो विहितकर्ममाणपलक्षक इति पाध्यम् । निपिटुकर्मभिरपि संघन्धात तान्यपि शामिति २ पुया.. ४५६।१२ ·पुरुषार्थाधिकरणम् । हि स्वफलमोगार्थ देहातिरिक्तात्मसापेक्षाणि । यदि त्वत्र क्रतुशब्दः पारला- किकफलसाधनविहितनिषिद्धसाधारणकर्ममारोपलक्षः स्यात् सदा यथा- स्मदर्शनसंस्कृतेनेव की ऽनुपितं विहितं कर्म स्वर्गादिसाधनं यथा तेनेशा- नुपितं निषिद्ध कर्म नरकसाधनमिति पामरानुष्ठितनिषिटुकर्मणां नरकजन- फत्व न स्यात् । तद्यथा पुष्करपलाशे आपो न श्लिष्यन्तति येषामात्म- दर्शनवतां पापा श्लेयः श्रुतः तेषामेव तन्नरकजनकं स्यात् । ननु निषेध. पाक्येषु प्रत्यवायफलक निषिद्धानपानं न शास्त्रार्थः किंतु प्रत्यायपरिहारफलकं निषिद्धाननुष्ठानं प्रत्यवायपरिहाराय भवतीति शास्त्राङ्गीकारे नोक्तदोषः निषिद्धानुठानेन प्रत्यवायजनने देहातिरिक्तात्मज्ञानानपेक्षणादिति चेन्मेवम् । एवं सति वेदान्तजन्यात्मज्ञानरहितानां निविद्वाननुपाने ऽपि प्रत्यवायाय- रिहारादषश्यभाषी प्रत्यवायो निषिद्धानुष्ठानेनेवास्त्विति प्रतिसंधानेन तेषां सदनुष्ठानप्रसङ्गो दुर्वारः । किं चाच क्रत्वव्यभिचारस्तेनाग्निसाध्यामाध्यमि- चार एष पूर्वपक्षिणा विपक्षित इति वक्तव्यम् । अन्यथार्ध्वरेतस्सु च शब्द होति सूतस्य विद्यास्वातन्योतारनन्ययापतेः । पारलौकिकफलकमाव्यमि- चारपियक्षायां नेपिकादीनामपि स्वाश्रयधर्मरूपकर्ममत्वाद् विद्यायास्तदङ्ग- त्वोपपत्या स्वातन्त्र्यं न मिध्येत् । तस्माद्वेदान्तप्रतिपाद्यस्यात्मनः पारायंक्र- स्वव्यामधारयोरमावादिह वर्णमयीन्यायाऽनुन्मेषेण सदुज्जीवनार्थमनिमश्रुति- लिङ्गादिवर्णनमित्येव व्याख्यातं युक्तम् । न धान्यायदर्शनं स्वयंप्रापकसापे- पम् १६ ताहितं कथमन्योपोटुलकं स्यादिति शङ्कनीयम् । प्राचारद. निमेष हि वैश्वानरविद्यादिप्रशंसार्थत्वाद् अन्यार्थदर्शनम् । यदेयेति श्रुति- रेष सप यदेष फरोतीति सर्वनामाघधारणाभ्यां व्यानिगमकाभ्यां सधे कानूद्य सत्याधनत्येन विद्या तृतीयागुत्या विधीयतइति स्पष्टमय प्रती. यते । न च तेनामी फुस्त इति विद्याविहीनस्यापि कौस्या पश्चि- दोषः लापता हि घोडशिग्रहणवद कल्पिकाङ्गत्यं सिध्यति न त्यना- त्यम् । अत एव तदेव घीर्यपतरं भवतीति विद्याप मयस्त्वप्रयुक्त फल. भूपस्त्वमनूदास समन्यारम्भणं तु सिद्धान्ते ऽप्यङ्गीक्रियते तद्वतो विधानम- प्यविचलो हेतुरधीत्येति अध्ययनकरविझार्थज्ञानफलपर्यन्ता मायनाध्यते फलापर्गिस्याद् भाषनायाः । स यय बाजपेयेन्ष्ट्वा वृहस्पतिमयेन यजेते- ·६२६ वेदान्सकल्पतरूपरिमले [.३ या ४ अधिः १ त्यप याजपेये प्रधानयागानुठानानन्तरमेव वृहस्पतिमश्यागफनायगयी भावना फलाहपूर्वपर्यन्तेति तनिष्पत्त्यर्यादीच्याङ्गमाहितवाजपेयप्रयोगसमा- श्यनन्तरमेय बृहस्पतिमध इति मीमांसकरडीक्रियते अध्ययनं च स्वम्बर दम्य कात्स्यन घिहितम् । तथा च अधीतस्य पुत्रस्य वेदस्यावशोध- फलपर्यन्तस्याधीत्येति गृहस्थाश्रमकर्ममु घिनियोगात् कर्ममागमानस्येव कथमोपनिषदात्मचानस्यापि कर्मानुष्ठानोपयोगितया सच विनियोगी न सिध्येत् । एवं नियमो ऽप्यधिकल: पूर्वपक्षहेतुः । ईशावास्यमिदं सर्वमित्या- स्मोपदेशपूर्वकं हि फुर्वन्नेवेति प्रयणमात्मविदो जीवनस्य फर्ममु विनियोगं योधयदात्मविद्याया एवं विधिविभत्या फाङ्गत्वं बाधयेत् । एवं प आधारदर्शनमन्यार्थदर्शनमवि विद्याकर्मणः समप्राधान्येन कर्मणा विद्याइ- त्वेनापपद्यमानमपि यदेव घिद्ययेत्याद्यनुगृहीतं विद्याया: कमोहत्ये पर्यव- स्यलिङ्गं भवेदेय । तस्मात्पमयोन्यायोज्जीवनाथै श्रुतिलिङ्गोपन्यास प्रत्येक युक्तम् । एवं हि सति देहातिरिक्तस्य कतुंः क्रत्यव्य भधारोऽस्तु षा मा वा आत्मा दपव्य इत्यादिना विधीयमानात्मविद्यायास्तव्यप्रत्ययेन तावदात्म- संस्कारार्थत्यमयगतं यदेव विद्ययेति श्रुत्या सत्यात्वर्थत्वमप्यवगतं य प्राचार्यकुलावेदमधीत्येत्यध्ययनकलोपनिषदात्मावबोधस्य कर्मार्थत्वात्स्या ऽपि विद्यायाः कमार्थत्यामवगतं विद्याया: स्वातन्ये विद्यानुष्ठानोपयोगि- नस्सस्य कार्यत्वायोगात् । पनिषदात्मसंस्काररूपविद्यायाः क्रत्वर्थ- त्वमायनिषदात्मनः क्रत्यर्थत्वे सत्येवोपपद्यते यजमानस्य मत्वर्थत्वे सत्येष हि यजमानसंस्कारस्याऽननादेः क्रत्वर्थत्वमिति पणेमयोन्यायो ऽच लब्धप्रसरो भवतीति चेटुच्यते । विद्यायाः क्रत्वर्यत्वसाधनांशेन पर्णमयोन्यायानुयार- कमपि पदं यदेव विद्ययेत्यादिकं केवलकन्वर्थत्वसाधनाय पर्णमयोन्यायसा- पेक्षम् । अन्यथा दध्यादिपद्विद्याया: पुरुषार्थत्वमध्यस्तु फलस्यापि श्रषणा- दिति शङ्काया निधारणं न भवेत् तस्मात्पर्णमयीन्यायानुग्राहकत्वं यदेव विद्ययेत्यादेरेतटुपोटलनार्थमिति येन टीकाग्रन्थेनोक्तं तेनेव तस्य केवलपुरु- पार्थत्वसाधनांशेन स्वातन्यमिति तदशे पर्णमयोन्यायसापेइत्यमपि दर्शि- • दीप्ति २ पु ..! + फत्वमिति पु पा., ·६३० पुरुषार्थाधिकरणम् । तमित्यभिप्रायेण तथा ऽयतारितम् । तथा च धनसिंहन्यायेन प्रमाणतर्क- न्यायेन बोभयोरप्यंशभेदेन परस्परापेक्षायामपि न परस्पराश्रयदोषः । तच्छुतेरित्यादिसूत्राणीति । यद्यपि तच्छुतेरिति सूचं यदेव घि- रायेति श्रुतिप्रदर्शकं तथापि तृतीया युत्यवगतकत्वङ्गत्वलिङ्गेन प्रार्थवादिकफ- लक्षिक्षया केवलकत्वङ्गत्यमवगन्तव्यमिति तदंगाभिप्रायानच्छुतेरिति सूपस्य लिङ्गपरत्योक्तिः । एतल्लिङ्गदर्शन मिति । काचित्कीयमन्यथामितिर्न सा. बैंचिकी निर्गुणविद्याप्रकरणे ऽपि तप सप गृहस्यक्रमानुबन्थ्यपाण्यानदर्शना- दित्याशयेनेतदित्युक्तम् । सर्वविषयत्वशङ्कामिति । यश्च वेदेति पूर्वधाक्यगतेवंश- ४८० । ६ ब्दसामाद्विद्याशब्दस्य प्रकृतं विद्यामानविषयत्वमपश्यंभावीति भावः । विभाग: शतपादिति मर्च विवादविद्वत्यरुपभेदेन विद्याकर्मणोरनब्रज- नध्यषस्थापकमयुक्तम् । निर्गुणविद्यावत उत्क्रमणगमनयोरभावन विद्या- यासदनुव्रजनामाषाह । मगुणविद्याया: फलभूयात्वार्थ कर्म सापेक्षायेन विद्याकर्मणोरकस्मिन् पुरुष साहित्योपपत्या विभागाऽनपेक्षणात् । सम्मा- च्छसन्यायेन विभागे। न घणीय इति न वेठसमन्वारम्भणमित्यादिमायण वार्थमित्येतदविभागे ऽपि न दोष इत्यादिटीकापन्येनोक्तम् । अयं स्पष्ट स्वान्न व्याख्यात इत्यस्तु अध्ययनमाश्यत पति सूत्रस्य तु भाप्पटीकापन्यो विचारणीयो । भाप्ये तापत्स्वातनश्येण प्रयोजनवादात्मदर्शनं सन्मागह- योन व्यापयते न स्वध्ययनफलमीपवोधनं न तावतोपनिषदर्यायघोष. नस्यापि कम्माहत्यामः । कत्यन्तरधानस्य कत्यन्तरदय सस्य फर्ममा अनत्योपपत्तरित्युत्तम् । अनेन भायेणार्यायवोधफलकाध्ययनेमिक व्य. सायेा सानात प्राचीनेन विचारेण कृत्सवेदार्थाश्योधमङ्गीकृत्य तापनि पदंशाधविबोधस्य फर्ममूपयोगमाचं व्यापतितमिति प्रतिभाति । सदयुक्तम।। उपनिषद्विचारस्य साधनचतुप्रयसपनाधिकारिकत्येनाधीतवेदमाधिकारिक स्यामायात । टीकायां तु मायग्रहणेनोपनिषदंशस्याध्ययनमेय व्याययंत. रत्युक्तम् । पदमप्ययुक्तम् । अध्ययनश्धेिः कृत्स्रस्व गावाविषयत्यात् । तस्मा- + अयोधस्यापोति पु.पा. । 1 Rमिति = पु. पा.। *या.म.प्र.पा.मा ।

·६२८ . - वेदान्तकल्पतरूपरिमले {२.३.पा. ४ अधि. १-२ दिदं भाष्यटीकापन्यद्वयं स्फुटविरोधं विचारणीयं कथमाचार्यस्त्यमिति घेटुच्यते । भाष्यकारेरात्मज्ञानस्य कमानत्वोत्या दारयरियामभृत्यवश्या- मष्ठेयनिरन्तरसंतन्यमान कानुष्ठाना पयोगितया फर्मभागविचार पप स्ना- नात्पर्य न तूपनिद्विचारो ऽपीत्येतत्सचितमिति स्पटमेध । प्राचार्यकुलावेद. मधीरयेत्या स्वधीत्येत्यध्यपननिवृतिमाधमुक्तं न तु फलभावनापर्यन्ता अध्ययननितिः। षाजपेयेनपत्यक तृतीयागुत्यवगतफलभाषनाकरणत्वनिवा- हाय तत्पर्यन्तयागनिवृत्यर्थत्वाभ्युपगमे ऽप्यर सादयस्य्यस्यानोकता- स्यात् । अधीत्य घेदं न विजानाति यो अर्थमिति श्रुत्यन्तरे अधीत्ययस्या- छायननिनिमाचार्यत्वदर्शनाच्च । न चे सत्यधीत्यभिसमाश्त्येति ता. पध्ययनानन्तरमेव समायतनप्रसङ्गः । अग्निहोगधनुष्ठानोपयोगितया समा- बननात्पर्य फर्मविचारणाने: । पग्निहोगादिकर्मसंबन्धे सति कर्मविचारलदर्थ- गुरुकुलधापयोरयकाथाभावात् । तस्मादभाष्य नका विदनुपपत्तिः । टोकायां মায়েত্রীঘনিষৰমাঞ্জলিদ্বিাৰাগ্রামঘনা- यनध्यापतकत्याभिप्राया। सा च विशेष्यश्यापर्तनासंभवाद विशेषणमा- व्यायतनाची पर्ययस्यति । सर्वमिदं प्रथममूरप्रतिपादितार्थपालोचनया क- गन्तुं शमित्याचाप्यस्थतम् । यहुदक्षिणेन विरवजिदादिनति । विजिति द्वादशवाधिक यस्य मायद ममिपुरुषाश्यरजापज्ज स्वमसि तास दीयतनित्य बहुद- वियत्यमुक्तम् । श्रादिशब्देन घहुदक्षिणात्येन मिदस्याश्यमेधस्य मानदयो এলিয়ে ব্যাথামি ব্রাশমান দিয়ে বামি কলম্বিলি- মান মাষীuায় ৪ যিশিমাল আসিয়ালিমাৰি অাখিনি যমন্বিষিযমানানি স্বয় ঘদিন বিনাম च यहणम् । तर हि दोक्षणीयाप्रायणीयातिथ्यापडपसदग्नीषोमीयपनमवनी- गपगुमश्नचयोदयनीयानुशन्ध्यप द्वादगमानमारभ्योतरोतरद्विगुण दवि. योता। कुर्वनेष कर्माणि वर्ततेति । कर्मसंक्रान्तिविधिकल्पनं मम्मी. শনিয়মমাছা:ষসী শমালম্বমহিঙ্গা নার ४८० । . wiगुलामति • पु.. +पुती मानतामेति पु.पा." मामानियामापीवगणामिति पु.पा.।

·घरामाधिकरणम् । ६२६ मातं पापं कर्म नश्यतीत्यर्थः । इदं व्याख्यानं नाविशेषादिति सूचानुसारेण द्विद्विषयत्वमाश्रित्य । स्तुतये ऽनुमितियति मचानुमारेया विद्वद्विषयत्वे तु भाध्यकारेः श्रुत्यभिप्रायो दर्शित इति न व्याख्यातम् । तस्मिन् पक्षे प्रामन्त्र- शब्दोक्त कामचारणे* लिङ् यथाकाम फर्म करोतु नामेत्यर्थः । नान्यथेतो उस्तीत्यस्य इतो विद्यासामर्थ्याट् अन्यथा संसारनितिनास्तीत्यर्थः । अयं लोकः प्रत्यक्षं फलमिति । अनेन यथा यदाते चतुरेय भा. सृष्यस्य वृत इत्यादिकर्मविशेषार्थवादनिर्दिष्टफलस्योभयपापि पर्तमाननिर्दे- शेन प्रतीयमानं तात्कालिकत्वं प्रत्यक्षविस्टुमिति तत्परिहाराय व्यवधारण- कल्पनापेक्षणात् ततः कतु फलेन फलवत्त्वकल्पना बलीयसीति तत्मिटुये क्रस्वन्वयाकाहा नेवमिह तदाकाडा ऽस्ति ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतीति विद्या- बाद निर्दिष्टफलस्य विद्यासमानकालतायाः प्रत्याविरुद्धत्वाभावात् । लोके - ऽपि भ्रान्तिनिवर्तके तत्वसाक्षात्कारप्रयुक्ताधिष्ठानस्वरूपाधिभावस्य तात्का- लिकत्वदर्शनाचेति प्रकृते पर्णमयीन्यायधेपम्यं मूचितम् । इदं भाप्यालोच. नया स्पष्टमिति नोक्तम् । परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥१८॥ ४८० । १८ श्रादेपलक्षणामिति । ननु पापस्य समाधानं कथमनेनाधिकरणेन लभ्यते स हि पयो धर्मस्कन्धा इति विषयवाश्याद् धर्मशब्देन ब्रह्मचा- रिवानप्रस्थयार्दर्शितमभ्युदयसाधनक्रमस्तित्वं तथैवाहीकृतं संन्यामिना ऽप्य- थिोघाटमानियमशमदमादिरूपं कमाहोकृतं तस्य तप:शब्दयाध्यात्य. मार्ग पर प्रतिक्षाम् । उच्यते । संन्यासिनो विद्या प्रति प्राधान्ययोम्यं किमपि कमानङ्गीकृतम् । समधिकशाचादेरानमिति चेन्न तदपेशत्वादिति सूशेतन्यायेन (सर्वकर्मापेक्षितत्वादाधारान्तर्गतस्य तस्य विद्यार्थत्वप्रणाच शुद्धित्वसंपादकतया शमदमाटेः शमदमायुपेतः स्यादिति मूघोकन्यायेन वितकाव्यसंपादकतया च विदोपयोगित्वात् स्वातन्त्र्येखाभ्युदयसाधनस्य): • फामकारकरणे समिपु. पा. कामकरसो रति पु.पा. + सस्त्रस्थिति.पु.पा। विध्यार्थप्राप्ति २ पु. पा.। पत्र प्रथमं पुरुषायाधिकरणं पूर्णम् । पति वा पता धेशि पु. पा । सदसतायो नास्ति ३-५g.पा.

·৪০ উত্তালনবিল [গ যা৪ গি. ৫ এ জনয: আঙিনা যাম। অমসঘাষuামাবিশ্বে মাখনন ধূমাধব মাথৰ লন। মৰাপ্লবঃ সপ্তম दिति । ननु छान्दाग्ये चयो धर्मस्कन्धा इत्युपक्रान्तस्य खयडम्योहार एवंद মমিমি সুমানাম সলিল ময়দা সুম হাম (মশ্রিয়ায় গ্রা যাইঘামনা সুষ বসমিমি চাই মল্লযুযনা যায় বরন *)। মলয় দুম কল্লায় সমঝে ম না- যম মহাননানুমআনুন। লা: যা খুশি নিষিখান । এ স্বামবাইবি ঘ ঘ। না অমি যযযলাজমালামামাম- যক্তি শাল মহুয়া অল্পগুযৗখাল্যমানখিনি । সুন। রুনানিতে মিম। এ সাহানাকা উষাবি দ্বিাধন। যা মলা মযষধান্ধাৱনা মনিরামু মলেমিমখাবি মনিকান স্থবি মায। মুযযান লা । মুল বাশয় ধনিয়া ল ন মর্মী গ্রামাণমিনি ছুম্ম। সমাধযমরিনারিন। মুম্বয়া প্রম মাসাখো বি এফশ নাথানষid- মিনি মা। মাঘিযাহনি। ব্যায়াং চুল সনিষ্টায়া- । নমিনিষি থিসিঞ্চি লম্বা বিষ মি: । বর্নমালাইয়া বিবিয়াহ বিয়াঘৰ । অন্নান্নাই ন মশুমানি বন্ধুত্বারোহবি মিথ: কিম্ । pষ্ট থিয়া থ- दिनदय्यस्यादित्यादि । चापपान्तरमाप्ता समिरियम्पतइति । तेष বায়নামি যাব। ঘিঃ মায় হবি। সুয গ সুবিধা বিশ্বনামে যাইযইন হি: এথি হয়ে প্রস্রা- যিনি মাত্র সিয়াম ন বিঘির ধ্বনি সানি মামলাৰামষ্টি নাযালি যুদ্ধাহীনামুন- কলকালাবিথিমবারিয়ায় যাত্নানিল বিকাল মাজানংযোগােয়া সমমাৰিখাবার। যার ৪s? *মে লোদি ও দু ঘা। 1 ৪ কুয়াafa | 5 ।

·६३१ परामाधिकरणम् । नापन्यस्त गड्ढानिराकरणाथै विचारान्तरमारभ्यते किं तु तपाशब्देन संन्या- साश्रमस्यापि यहणं चतुर्णामप्याप्रमाणां ब्रह्मसंस्थता ऽमृतत्वफलोच्यते इति वृत्तिकारमनिराकरणार्थ तथापि तनिराकरणार्थेनेव गृहस्थाद्याश्रमेषु ब्रह्म- संस्थपदस्यावयवा संभवप्रदर्शकेन वयमाणन्यायेनापन्यस्त शङ्कानिराकर- यामप्यनुकता लभ्यतइति तात्पर्यम् । किं च गृहस्थादिष्वमृतत्वफलक ब्रह्मसंस्थाषिध्यभ्युपगमे ऽपि विद्यायाः स्वातन्व्यं सिध्यत्येव काङ्गत्वे फलार्थत्वासंभवादित्यपि द्रष्टव्यम् । प्रथममाग्नेयायो मन्त्रा इति । प्रय- मशब्दादये पुनराग्नेय्याग्नीधमिति पुन:शब्दाच सकस्मिन्नेष वेदे मन्वाना- नस्सोपविनियोगोपस्थानविनियोगाः क्रमिका इति प्रतीयते । अन्य तु मन्चा- म्नानस्सोपविनियोगी मामवेदे उपस्थानपिनियोगस्तु यजुर्वेदइत्याहुः । अप्रकृताग्नेयीग्रहणइति । अयमर्थः । श्राग्नीयोपस्थानत्य द्वे ४८२ । १६ रुपे प्राग्नीधोपस्थानत्वं ज्योतिष्ठामाऽपूर्वसियोपयिकव्यापारत्वं चाभयमपि विधातव्यं केधलाग्नीधोपस्थानत्वविधाने हि नेष्फल्यं स्यात् (फलं घा कल्प्येत सदायप्रकृताग्नेयो गृह्येत तदा रूपद्वयमप्यनेनेव धाक्येन विधातव्यमिति गौरवं भवेत् । प्रकृताग्नेयोपहये तु तस्याः)* फरणाम्नानाज ज्योतिष्टोमगतो ध्यापारः फतव्यत्वेनावधारितस्य व्यापारस्यग्नीध्रापस्थानात्मविशेषरूप- स्वमविधेयं य आग्नेय्या ज्योतिष्टोमे व्यापारः कर्तव्यः स प्राग्नीधेोपस्थाना. त्मक इति विधेयलाघवं लभ्यते । अतो लाघवार्थ प्रकृतय ग्राहोति। न तस्याः पाराय॑मिति । यदि पारायंमपि विनियोगान्तरे ऽनुप्रविशेत् तदा विनियुक्तमिनियोगविरोधदोषः स्याद् यथा पुरोडारापालेन तुषानुपयपती- त्यवाधिष्ठानलक्षणानहीकारे सदा हि कपाले पुरोडायशेषत्वविशेषणम् अन्यशेषत्वव्यवच्छेदकं स्याद् विशेषणानां स्थविरोधिव्यावर्तकस्वभावत्वात तथा चानुषाद्यपुरोडाशशेषत्वविधैयतुयोपचापशेषत्वयोः परस्परविरोधाद षाक्यार्थप्रतीतिनं निष्पोतेति तप पिनियुक्तविनियोगविरोधो दोषः । सत्य. रिहाराय च पुरोडाशशेषत्वरूपविशेषणांशमपहाय घस्तुतस्सदधिष्ठानकपाल- स्वरूपमाचे पुरोडाशकपालगन्दस्य लक्षणा ऽङ्गीकृता । न चेदाग्नेय्या: स्तोपशे- पत्यरूपविशेषणप्रयणमस्ति येन धिनियुक्तविनियोगविरोधगडा स्यादित्यर्थः । • सन्तर्गती पन्यो तिलिखितः पुः। + तथा नीति ..पा. . ।

·৪ वेदान्सकल्पतरुपरिमले [प्र.३ पा ४ अधि. १ স বনামালায়াৱালীন সবমিযিম্মায় যন্ত্র সান্ধায় सत्यपि दृष्टव्यम् । ब्रह्मसाक्षात्कारकामस्य तदधिकारिणः सरवा- বিনি। মুয়ামালাহেব বিখযালিমালিকাধার্থে জালমিশি অনান্নঘাষায় মাত্রায় ভূমধাবিজাবি সম্বলি অম যন্ত্র মানুষ মর্ময় সমস্যায় প্লাহ্মায: সুম। ইয়াহীলমসমাধানামঘ সাধাক্ষান মুকিং সুমে মাইমান সএম ব হ মহিলাই।। আবিদাআনানি হযঘদ্বিধা সাহীমতি মভি। স্নাথ স্থানি অথায় সুত্রে এফরি ঘালানি মনীশ্রম বিৱিৰি মৰিা। ৪। বং न चात्र सशिखमिति । सोतरीयमनं भुजीतेतिघाकरिशे. অছিল অবিমিনি : ন ন ঘষম অসীমমি ৰাছিমমি মা:। যমথললাম। এধি:খবিযেখনি : যমুম বৃমি যমুনম ভূসীমানা মুখশয়াতি অাবি যাবিলায় না যাযীশমি অনা এম শখ বিবি লিংঘিকানুদা। যামিনী চনি। যশ- প্লাল্লামহর্ননযাত্রল। রানাঘদিন যায় যায় ময়মনবিয়য়াছ লাফানে ব্যথা সাহাবিল্লা- অথিতি স্রোত্যায়াম যুদয় সম্পূর্ন বগি দ্রুয়ারিখে হি যক্ষ্মীবীদিয়াহিঙ্গালী মম। যার অর্থ করি ভিবিষ্টম মাৰি থানাযজালমনিশি যুশন মদিনি সুখীকিব প্রাণদাযথ যিময়ীuruামসিtি. বি বা বাঁ দিদাম। বিলাদিম্বিuাঘাষনঃৗসমি- নাঘীঘীশংuঘঘিাথঙ্কশ্বর প্রায় একয়েন , বান্ধনিয়া । ন ৮ি খিী ভিখানি প্রায়ই প শােবিখশ দি সাইuালাযৗয়াহিয়া বা এ বাহ বাহলীয়া সংবাদমায়াবিয়াহ্মষ না বুক। অনাথারিনি। ও গ প্রো ঃ ঘ। এ ঃ না।

·ब्रह्मसंस्थपदार्थोपपादनम् । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते । फापदण्डो तो येन सर्वाशी ज्ञानर्जितः । म याति नरकान् धोरान्महारोरवसंघकान् ॥ इति परमहंसोपनिषदि यतीनां ज्ञानमेव दण्डो न काठ. मिति अषणस्य ज्ञानस्तुत्यर्थत्वमेव वक्तव्यं न कापदण्डव्यावतंकत्वं दगडधारणस्य सिद्धान्ते ऽप्यभ्युपगतत्वात् । टण्डधारणा रोरवादि- प्राः केनाप्यनभ्युपगतत्वाच्च । तद्वदिहापि कि न स्यादिति चेटुच्यते । सप सर्वान् कामान् परित्यज्याद्वैते परमे स्थितिरिति ब्रह्मनिष्ठाया: प्रकृतत्वेन स्तुत्यर्थत्व मुपपद्यते यः संन्यस्यापि ब्रह्मनिष्ठां विहाय केपलमन्नलाभाय यतिलिङ्गकाष्ठं धृत्वा ऽभिशस्तपतितपर्यन्तानां सर्वेषामन्नम- नन् पर्यटसि तस्य रोरवादिनामिरित्यप्युपपद्यते । इह तु शिखायज्ञोपवी. सत्यागविधिशेषस्य तरस्तावकत्वमेव वक्तव्यं न तु ज्ञानस्तावकत्वमिति वेष- म्यम् । यतेन यज्ञोपवीतत्यागविधिः पुराणयचोपवीतविषयः गृहस्थधाद्वि- सीययज्ञोपवीतविषयो वेति यत्केषां चिन्मतं तत् शिखावपनविधायपि पुरा- णशिखाविषयत्वेन सञ्चारयितुं शक्यं तदपि प्रत्युक्तम् । ज्ञानशिखिनो ज्ञान- यज्ञोपवीतिन इति अग्नेरिघ शिया मान्या यस्य ज्ञानमयो शिखेति च घा- विशेपे सर्वधेष बाशिषापपीतव्यावर्ननाए परमहंसोपनिपाद्वयानन्दषि- ज्ञानधन ग्यामि तदेष मम परमं धाम तदेव गिया तदेवोपपीतं चेत्येव- मेघ बाह्यशिखापपीतव्यायतनात् । पारुण्युपनिषदि दण्डमाच्छादनं कोपीनं परिग्रहेर शेप विट्टलेदिति सर्व त्यका दण्डकोपीनाच्छादनमावस्येय परियाह्यतोक्तश्च । प्रत्यक्षसिधिरोधेन नपनापपीतादिग्रहणार्थ कश्रुतिस्मृति- कल्पनानुपपत्तेश्च । तादृग्यचनमदाय कुटीधकादिपिपत्योपपत्तेश्च । शिखायज्ञोपवीतत्यायिधेहतानयुद्धिभिरुनीता विषयान्तरकल्पना निरस्यति न चैतद् विनिदिनेति। सिद्धं प्रति तदैयादिति। उत्पन्नाव- ४८५ १२२ यसाक्षात्कार प्रति ध्यानविधियेयादित्यर्थः । पादुपलक्षणम उत्तीर्णसर्वधि- धिजात प्रसि यधनादि यिधिवेयाच्यपि दृष्टयम् । सर्वत्यागादस्ति • पसेन साम्सुत्यचयमिति । पु. पण । + पारपपानिपोतिपा। । :चमात्य घाट।

·घेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. ३ पा. ४ अधि २ संभव इति । सर्व त्यक्तवत एवावासस्त्वं संभवति विदगडं कमण्डलुं शिश्य पापं जलपघिर्ष मेखला यज्ञोपवीतमित्येल्ट भः स्वाहेत्यप् परित्यज्यात्मा- नमन्विच्छेद यथाजातरूपधर ति जाबालोपनिषदि सर्व त्यतवत सत्र यथाजातरूपधर इत्यवासस्स्योक्तेः । परमहंसायनिषदि सामान्यत: परमहंसभ्य दण्डकोपीनाच्छादनमायणमुक्का तच न मुख्यास्ति के! यं मुश्य इनि तदर्य मुख्यो न दपर्ड न शिक्षा न यज्ञोपवीतं नाच्छादनं धरति परमहंम • इति मुख्यपरमहंसस्याषासस्त्योक्तेश्च । श्वानरसू परमहंसानां घृतमले शून्यागारे श्मशाने पासिनः साम्बरा दिगम्बरा या न तेषां धमाधमावि त्यादिनादातोपनियदुपहवाच । तस्मादामस्मृतावयासस्त्वोक्तिशासनि- यया श्रुतिसिटुं शिखायज्ञोपयोतत्यागमपि म्मर्नुराध्यस्थम् भाविष्क- ४८६ । २ रोतीति भावः । हदि प्राणा: प्रतिष्ठिता इति प्राणप्रक्रमा दिति। हृदि माणश्च ज्योतिश्चेति पायोपक्रमादित्युदाहरणीयम् । बहुवचनान्तवाश. ब्दस्य चक्षुरादिपरत्वेन हिरण्यगर्भपरत्याऽभावात् । सादृश्यरूपेति । पदापि सशिर्ष वपनं कृत्वा बहिःसूचं त्यनेनुध इत्येतस्योत्तरार्दै यदक्षरं परं ब्रह्म सत्सत्रमिति धारयेदित्यम्मिन् पठितस्य ब्रह्मपरस्य मूत्रशब्दस्य सूत्रसादृश्यमूला गाणी तिवाच्या । येन सर्वमिदं पोतं भूरे मणिमण्या इध । सासूपं धारयेद्योगी योगधिनत्वर्णिान् । इत्यनन्तरमन्त्रानुरोधात् । तथापि बहि:ममित्या सा न वाध्या ৱিাৰিাৰিমাথায্যমূলধন্নিকূয়াঘলববাববন:। নথি- छिनो ज्ञानयज्ञोपवीतिनः शिया ज्ञानमयो यस्य उपवीतं च तन्मयमिति पाक्पशेषेण त्याज्यसूत्रस्योपवीतत्वावधारणाचेति तात्पर्यम् । हृच्छन्दो- तमिति। वृदिस्था देवता: सी हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिताः । दि प्राणश्च ज्योतिश्च पिकृत्सूत्रं च तद्विदः । इति श्लोके दृच्छब्दोक्तं ब्रह्म तच्छब्देन परामृश्य तम्य विकृच्छन्देन पित्कृतप्रपञ्चात्मत्वरेण विमूत्रत्वादनादित्यर्थः । यज्ञोपवीतसाध्ये. प्राणोरक्रमादिति -पु.

·६३० ब्रह्मसंस्थपदार्थविचार:। ति। मूरपुरीषकर्मभोजनादिप्रयुक्तं प्रायत्यमुछियत्वं स्वायादिनिमित सदशुचित्वार उभयमपि यज्ञोपवीत विना कृते ऽप्याघमने नापति । बिना यज्ञोपवीतेन प्राचान्तो ऽप्यशुचिर्मवेदित्यादिस्मरणात् । अत उच्छिष्टाशुचि- त्वनितिज्ञोपवीतमाध्यत्ययः । एतेनेति । यज्ञोपयोतकार्याऽशुचित्वनि- ४८६ । २१ पत्तिमरत्वेनेत्यर्थः । एकार्थत्वादिति । तथा च बहिःसूपं त्यनेदित्यते। ऽपि संन्यासस्य प्रकृतत्वं धतुं शक्यमित्यर्थः । अपरमहंस इति । पनिषदस्य परमहंसविषययज्ञोपवीतादित्यागवचनस्य पर्युदासवृत्या नित्योदको नित्ययज्ञोपवीतीत्यादिकर्मकाण्डगतयज्ञोपवीतादिविध्यन्वयेन तदेकवाश्यतेति भावः । नित्यविधिभिरिति । पुरुषार्यतया सर्वकमार्थ- तया च सदोपवीतादिधारणविधयो नित्यविधयः ते सद्धारणनिवृतित:। प्रत्यवायं कल्पयित्वा पुरुष सदा तदारणे प्रवर्तयन्ति तेषु सत्सु निषेधः कथं प्रत्यवायापादिकां निवृत्ति कारयेद अतो निषेधो ऽभ्यगन्तुं न युक्त इत्यर्थः । ननु निषेधः प्रधृतो प्रत्यवायं कल्पयित्वा निवर्तयतु, न च प्रयत. জন্য নিৰাথনয়ে বানায়ায় নিয়াৰিংঘমেয়াশিখি विषयत्वेन व्यवस्थोपपतरित्याशङ्कयाह न च प्रवृत्ताविति । परमहंसवि. पये ऽप्युपवीतादिधारणविधयः प्रवर्तन्ते न यार । प्रवर्तन्ते। कथमुपवी. तादि निषेधुं शक्यम् । न हि शास्वमानस्य रागप्रापयत् सर्वथा निषेधो. अति मायकशास्त्रस्यामामाययमसङ्गात् । विकल्पाऽभ्युपगताघटदोषटुष्टः । स गय दापः । न प्रवर्तन्ते चेत्तवाह तथा सतीति । निषेध्यायभावे निषेधः सर्वथैव नात्मानमासादयेदित्यर्थः । प्रघर्तन्तइति पक्षे निषेधस्य विकल्पेन घोन्मेपो ऽस्ति सोऽपि नास्त्यस्मिन् पक्षइत्याशयेन सर्वनाथासङ्गा- द्वित्युक्तम् । तस्मात्पर्युदास इति । न च पर्युदासपक्षे प्रकरणान्तरगतधा-, । २४ क्यशेषत्वमङ्गीकर्तव्यं सतो परं विकल्प एवास्त्विति घाच्यम् । श्रयमेको दोपः पयुंदामे विकल्पे ऽष्टो दोषा इति तस्येष परिहरणीयत्वात् । दीक्षिता न जुहोति न तो पो फरोतीत्यनयोर्विकल्पपरिहारार्थ पदासपन्या •साम्प्तीति पा.पुः । अभ्युपगन्तुमित्युचितम् । ॥ प्रवर्तते. रति यु. या । ययमपि। + निसाविति पु.पा.। हुयियः प्रयतते र ति २ पु पाः । वामदष्ट शि.पा.

·६३८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा ४ अधि. २ ऽग्निहोचादिवाश्यपाशुकप्रकृतिषत् शब्दशेषत्वयाभट्टाचार्य गुरुभिरपि पीक- तत्वाच्च । व्यवहियमाणेति । पराशरस्मतिहि श्लोकरूपा द्वाटशाध्यायी सर्वेषु देशेषु व्यवष्ट्रियले सघेतद्वाक्यं दृश्यतइत्यर्थः । कल्पने घेति । यदि सामान्यत: संन्यासिविषये कल्प्यते तदा कुटी- धकादिषु चारिता स्पष्ट विशेषतः परमहंसविषये तु कल्पनेव नोन्मज्जति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधात् । सशिखमिति ब्रह्मोपनिषद्वचनं हि परमहंसविषयं योग- मतममास्थित इति श्रषणात् । सम्यग्ज्ञानयाधनानां संन्यासानांमध्ये शारमहं- स्यमेव द्युत्तमं साधनं सर्वकर्मत्यागेनानन्यव्यापारतया दृचिनेकाय्यसंभवात । दण्डमाच्छादन कोपीनं परियहेत शेयं विटजेदित्यारुण्युपनिषद्वचनमपि परम- हंसविषयमा आरुणिः प्रजापलेलेोक जगाम तं गत्योषाच केन भगवन फर्मायय- शेषतो घिसनानीति सर्वकर्मत्यागीपक्रमात कुटीवकादिषु तदभावात् । अये च तस्यामुपनिषदि प्रयासः परमहंसपरिव्राजकानामिति परमहंसमुपक्रम्य स्यजेस् पितरं पुषम् प्रान्युपधीतं फर्म फल चान्यदपोहत्यामानात पिदा कमयडलमित्यादिनाबालोपनिषद्वचनमपि परमहंसविषयम् । तप पर महंसा नाम संघर्तकारुणिश्वेतकेत्यित्याद्युपक्रमात संन्यासेन देहत्यागं करोती- त्यन्तन संन्यासवृत्तिकथनानन्तरं स परमहंसे। नामेत्युपसंहाराच न दगडं म शिक्षामित्यादिपरमहंसोपनिषद्वचनमध्ययोगिनां परमहंसानां को si मार्ग इति परमायक्रमादेष परमहंविषयमिति स्पष्टम् । अथ परिवाठकथा- टोपरिहित मुपदरपायरययनित्यो भिक्षार्थ ग्राम प्रविणेदासायं प्रदक्षिणे. নামিধিন্ধি ৰার্যি মম অমিষণিষভাযাবৰীষী शोधनिष्ठः काममेकं घेणपदण्डमाददातेति मेघायणोपनिषद्वचनमपि परमहं. सविषयमेष । मुकदयात्यलिङ्गात् । एवंभूताभिः प्रत्यय तिमिर्षिरुद्धाः प्रयमाणाः स्मृतयः सन्ति घेटप्रमाणा द्वेष यथा संन्यासविधायकप्रत्यक्ष. तिविरुद्धास्तनिराकरणस्मृतयः । पापम्सम्बसूत्रे यूर्यरेतसामाप्रमाणां देष- यानपथ-प्रषणादनुयहमारेण यट्यानयनापत्यदानादिशक्तिसद्धाशच्च प्राथ- स्यमस्तीति पूर्वपळ कृत्या पयोपियवृद्धानां तु वेदाः प्रमाणमिति निष्ठा तष यान श्रूयन्ते व्रीहियषपश्चाज्यपयःपालपनीसंपुक्तान्युच्छेनाचे कार्य : विमानोति २ पु. पा.

·६३६ ब्रामस्थपदार्थोपपादनम् । मिति पोषिरुद्ध आधारो ऽप्रमाणमिति मन्यतइति तेषामग्रामाणिकत्वेन निराकरयां कृतम् । गृहस्थधर्मेषु वर्तमानानामेव ब्रह्मलोक पाश्रमान्तरं प्रशंसा नपि प्रत्यवेतीत्यस्मिन्नर्थे ब्रह्मषचनमप्युदाहृतम् । योविद्यां ब्रह्मचर्य प्रजाति प्रद्धान्तपो यज्ञमनुप्रदान ययमानि कुर्वते तेरिहत्सह स्मारजा भूत्वा ध्वंसते ऽन्यत्प्रशंसन्निति । तथा महाभारते कर्णादिषधनिर्विपणं प्रव्रजनायुक्तं युधि- छिरे प्रति भ्रातॄणां दोपदाः ऋषीणां भगवतश्च पचनानि संन्यामनिन्दा- पराणि यहूनि श्रूयन्ते । कापायधारणं मायझं विषिपब्ध कमण्डलम् । निङ्गान्यनार्थमेतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ इत्यादीनि । यदि प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धान्यपि स्मृतिवचनान्यपेक्ष्येरन् तदा संन्यास यय प्रत्याख्यायेत तोपपीतादिसदसद्धावचिन्ता । ययुच्ये- स फर्मठानापातविरतया प्रव्रजनोद्युक्तास्ता नियत्य कर्मस्येष नितरां कर्तु मापस्तम्बमषे संन्यासनिराकरणं युधिष्ठिरं राज्यपरिपालने प्रपतयितुं तन्नि राकरणमित्येवं प्रत्यतसंन्यासविध्यविरोधेन तादृग्यचनजातं नीयतइति तदा पारमहंस्योपयुक्ततीववैराग्यराहित्ये ऽपि तत्स्वीकरणप्रवृत्तान् फुटीचकादीन यथापूर्व स्वस्ववृत्ताववस्थापयितुं परमहंसानामपि शिखायज्ञोपवीतादिकमस्ति न कश्चिविशेष इति मतदृतिप्रशंसार्यत्येन तान्यपि वचनानि नीयन्तां प्रत्य- पतिविरोधस्य परिक्षणीयत्वाऽविशेषात् । कर्मण्यधिकृता ये तु बेटिक ब्राह्मणादयः । रभिट्टार्यमिदं सूर्य क्रिया सहि ते: स्मृतम् । इति ब्रह्मोपनिषद्वधनापबुंधणार्थ व्यासस्मरणं यज्ञोपवीत फर्मालमि- त्यादि । यद्यपि परमहंसस्यापि अषणमननध्यानप्रणयनपभोजनाचमनादि कमास्तीति सर्वकमार्थतमा विहितमुपधीनं तस्मात्प्राप्नोति तथापि तस्यात्म- धानोपवीतमत्त्वात् तेनेघ तनिर्वाहः । तथेष कोषीतकिब्राह्मणे प्रश्नोत्तराभ्या. मुपपादितम् । तच हि किमस्य यज्ञोपवीतं का धा ऽस्य शिखा कथं वोपस्पर्शन- मिति प्रश्नः । इदमेघास्य तद्यभोपपोतं यदात्मज्ञानं विद्या शिणेत्याात. रम् । अवोपस्पर्शनयहणं श्रयणादीनामप्युपलक्षणं ज्ञानशिखिनो ज्ञानयज्ञोप- घोतिन इत्यादिप्रागुदाहृतवचनतो ऽपि संन्यासिकर्मवाहशिखायचोपयोता- ·६४० वेदाम्सकल्पतरूपरिमले [प्र.३ पा. अधि. २ नपेक्षमित्यषधृतम् । अतस्सदिसराश्रमकाङ्गत्वमेव बाह्मयज्ञोपवीतस्य परि- शिप्यते तदभावात परमहंसस्य न सदपेक्षेति भावः । के धन प्राक्तनमुपवीतं त्यका नूतनं साह्यं नवानि निकृत्य पुराण यस्तं यज्ञोपवीतं कमण्डलुं त्यका नपानि गृहीत्वा ग्राम प्रविदिति स्मर. गादिति मन्यन्ते सन्मतनिरासार्थ वेयामि মৰম্মাননময়ানি अग्निहोत्रेति । अग्निहोपविनायो यजमानपातित्यादिना निविनाशः । इप्ट्यन्तः परमेयन्तः । सवं च नूतनयहणस्मृतिर्वहूटकादिषिपयेति भावः । ४८७ । २० एकदण्डी त्रिदण्डीति। (आप शिखी पिदण्डीति)। बहू दकादिविषयं मुगिहा एकदण्डीति परमहंसविषयं कायायमापधारिणति यो मुख्यपरमहंसो टपउमप्यनिच्छन् पामरजनसंकोचपरिहाराय कोपीनाच्छादन- मा धारयति तद्विषयम् । न च परमहंसस्यापि चिदपितत्वं शङ्कनीयम् । जायालोपनिषदि पारमहंस्यप्रवेशे पिदण्डं कमगडलुमित्यादिना पिदण्डपरित त्यागस्योतत्वात् । पाहण्युपनिषदि फुटीचको ब्रह्मचारी फुटुम्ब विसृजेत् (पाष घिटलेट् दण्डान् विजेदिति ) फुटीचकस्य परमहंस्यप्रवेणे दण्डा- निति बहुधानेन घिदयपरित्यागमका अनन्तरं सखा मा गोपायेत्यादिकमेतं सो ऽश्मानमृच्छत्वित्यन्तं मन्त्रमुपादायान्तेन मन्त्रेण कृत्वोध्वे घेणवं दण्डं कोपीनं परियदिति तेन मन्येण एकदण्डपरिग्रहस्योक्तत्वाच्च । स्कन्दपुराणेच कोपीनाच्छादनं यस्तं कन्यां शीतनिधारिणीम् । अक्षमाला च गृहीयाद्वेण दण्डमणम् ॥ परमहंस स्थिदण्डं च रज्जु गावालनिर्मिनाम् । शिखां यचोपवीतं च नित्यकर्म च संत्यजेत् । रति परमहंसस्य पिदण्डत्यागेकदण्डयहण्योहतत्वाच्च । अथ पर मपरिव्राजकलिई सर्वतः परिमोसमेके सत्यानृते सुखटु.खे घेदानिमं लोक- ममुं च परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् शिखायज्ञोपवीतपिदपडकमाउनुकपालानां त्यागीति विश्वामिण सटूय यज्ञोपवीतं मन्तमाच्छादनं यष्टिं शिक्यं जन- पिापडीति पु. पा. + () एतन्मध्यपन्यो नास्ति १ पु.। ( ) तदन्तर्गतयन्यस्थाने-दबहान विसटिलि पाहः पु.। परदेस रति २ • पाः। ॥ गोपालेतिया। सर्शित ३. पा ·६४१ ब्रह्मासंस्थपदार्थोपपादनम् । परिच कमण्डलु पारमित्येतानि बजयित्वा ऽयेकदरउकमण्डलुकपालाना- दत्ते* सखा मा गोषयति बोधायनेन च परमहंसस्य चिदगडत्यागेकद- यडग्रहणयोरुतत्वात् । एतेन परमहंसस्य पिदण्डालाभे एकदण्डग्रहणं कार्यामिति तयोर्मुख्याऽमुख्यतया विकल्प कल्पयन्तो नष्टे जलपविचे च चिदगडे वा प्रमादतः । एकं तु वेण दगडं पालाशं बेल्यमेव घा। गृहीत्वा विचरतावद्यावल्लभ्यं पिदण्डकम् ॥ इति स्मृतिवचनमुदाहरन्तो निरस्ताः । जाबालोपनिषदि पारमहस्य- प्रवेशे घिदण्डत्यागस्योक्तत्वात् । अनन्तरं यथाजातरूपधरो निष्परियह रस्युक्तत्वेन पुनस्विदगडान्तरपरिग्रहानुमतेरनाराङ्कनीयत्वाच । प्रारुपयुपनि- पदि पिदण्डत्यागपूर्वकमेकदण्डग्रहणस्योक्तत्वाच्च । चिदगडस्य परित्याग शकदण्डस्य धारणम् । यफस्मिन् दृश्यते वाक्ये तस्मादस्य प्रधानता इति व्यासस्मृतावारुण्युपनिषदचनावलम्बनेने परमहंसानामेकद- बडस्यामुख्यत्वशङ्काया निराकृतत्याच्च । तस्मादमुख्यत्वस्मर्ण कुटीचकादिवि पर्य योज्यम् । तथा मति पालाशं बेल्वमौटुम्बरं दण्डमजिनं मेखला यज्ञो- पोतं च त्यवोत्यारुण्युपनिपटुपपहारवचनमपि धृतामुख्येकदण्डकुटीचका. दिपारमहंस्यप्रवेविषयतयापपद्यते। नन्यस्तु शिखायज्ञोपवीतरहितेकदण्डा- दिक परमहंसस्य मुश्यं तत्सनिहित चिदगडादिकमपि तस्य पिकल्पेन मुख्यं भवन निवारयितुं शक्यम् । अन्यथा परमहंसविपत्रिदण्डादियघनानां निरा. लम्बनत्वापत्तेः । इन्द्रस्य पासीसि घेणयान दण्डान दक्षिणे पाणो धारयेद् पकं पा योकं तदा पशिष पपनं कृत्वा यज्ञोपवीत त्यनेदिति मेषायणीयता- घेकदण्डी पिदगडी घा मुण्डः शिवो बेत्यादिस्मृतिषु च विकल्पस्मरणात् । काम- मेकं स्यवेणवं दयउमाददीप्ति मेघायणीयतावेकदपरविश कामयन्टोत्या यथाजातरूपधरः प्राधीमुदीची षा दिशं प्रबनोतिष्ठ भगवन् दण्डं गृहाणे- त्यध्ययुगा दतं मस्तकप्रमाणं मन्नतमनुं सौम्यमेकं वेशवं दण्डमिन्द्रस्य षा मि सखा मा गोपायेति यदीच्छेद दधीतेति लोकाधगृह्ये यदीच्छे- • पकतामाठरति.पु. पा.। मद्विमिति ..।

·६४२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. ३ पा. ४ अधि. २ दिति शम्शेन घेणषदण्डस्य पाक्षिकतारफुटीकरणाच्च । पिदण्डपरित्यागादि- पवनानामेकदण्डाधिपक्षविषयतयोपपतेश्च । तस्मापारमस्ये पाक्षिकलया ऽपि प्रविशत् घिदगडादिकं न प्रत्याश्यातुं शक्यमितीदं पारमहम्ये यथा कयं विचिदण्डादिसद्भावं व्यवस्थापयितुं धृतव्यसनानां ब्रह्मास्तमिति चेदुच्यते । यिकल्प ग्याष्टापदुष्टः सति गत्यन्तरे न युक्तः । नसरां विदण्डदण्डा- दिफयोर्मुरुलघुनाः समधिकल्पः । नतमामेकदण्डाद्यसंभवे पिदण्डादिकमपि मुल्यामुट्यविकल्पः । तस्मात्केनापि प्रकारेण व्यवस्थितविकल्पासंभवाद् पाशब्टयुक्तान्युदाहृतयुतिस्मृतिवचनानि प्रागुदाहृतबहुभुतिस्मृत्यनुसारेण कु. टीचक्रादिविषये परमहंसविषये च व्यवस्थितधिकल्पानि योजयानि । मेचा. यणीयश्रुतो कामशटस्य लोकातगृहो यदीच्छेदिलि शब्दस्य वामहणेन विकल्पार्थतेष स्वरसतः प्रतीयते तर चायणपक्षो मुख्यविद्वापरमहंसत्रिष- पक्षान्तरं मुख्यविधिटुपुपरमहंसविषयमिति वचनानुसारेण व्यवतिष्ठते । पर- महसधिपये चिदण्डवचनं यदि क चिल्छ चिस्यात् तत्स वाग्दयबादिवि. पयम् । तथाह मनु: याग्दण्डो ऽथ मनोदण्डः फर्मदपडश्च से चयः । यस्येते नियता युद्धा घिदण्डीति स उच्यते । इति । दक्षश्चमं श्लोक पठित्वा वाग्दण्डादिलक्षणमाह बाग्दण्डा मोनमातिप्लेकमंदण्डस्स्वनीता । मानमभ्य तु दगडत्य प्राणायामो विधीयते । इति । एवं च चतुधा भिक्षयो विप्राः सर्वे घेव चिदपिउन इति चिदण्डस्य सर्वसन्यासपाधारण्यवचनान्यपि धादियादिविषयत्वेन व्याख्यातानि । युधि ष्ठिरधननयया: परिव्राजकोषग्रहणे यज्ञोपवीतादिसट्दावो राजगृहेषु चिर- निवासाचितया कुटीचकाद्यनुकरणाद् यज्ञोपवीताद्यत्यागेन कुटीचकाद्यनु- करणे सम्भवति स्वायमविरुद्धेन तत्यागेन परमहंसानुकरयाऽनौचित्यात् । सर्व दशाननस्यापि कुटोचकाद्यनुकरणादेव यज्ञोपवीतादिनदायो राजधर्मप्र. शंमार्थमिति राजधर्मप्रशंसया युधिष्ठिर राज्ये प्रवर्तयितुं संन्यासाश्रमनिन्दायां मुण्डा निस्सन्तष इति शिखायचोपयोतराहित्येन संन्यासाश्रमपरामर्थः कृताः । तेन ताटुम्य तस्या समस्यायसीयते । यथा ।

·ब्रह्मसंस्थपदार्थोपपादनम् । अग्निहो पयो वेदास्त्रिपुण्ड्रं भस्मकुण्डनम् । बुद्धिपोरूपहीनानां जीविकेति वृहस्पतिः ॥ इनि बृहस्पतिमतं प्रगमितुं वेदिकनिन्दायामग्निहोचदिपााम- शैन घेदिकमार्गस्य तामिति भाषः । सतामप्यविरोधि यादिति । सन्तः ब्रह्मसाक्षत्कारवन्तः । अस्ति ४८५ । ३ ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो बिटुरिति श्रुतस्तेषामद्वितीयब्रह्मसाक्षात्कार. निरमसममस्तकर्तृकर्मक्रियादिभेदप्रपञ्चानामविरोधि नेष्कादिति भाषः । असतामप्यविरोधीतिक चित्पाठः । तचासन्तः पापिन: ये तेषामध्य- विरोधि सकलपापक्षयहेतुत्वादिति भाषः । यजुःशाखापाम् यजुः शाखा- ख्यवेदणाणाविशेषे। परब्रह्मोदित न्यास इति ब्रह्मत्यादिश्रुतो । तत्तदाग- मेति । आगमयन्त्यानित्यागमाः प्रमाणानि ते तु अतिवाक्यादय भाग. मालेषां कर्माणि तानि ततदागमानि तान्याधान्तीति तत्तदागमाचाराः कर्मगणिति कर्मण्युपपदे धातोरणप्रत्यपः । यज्ञदानतपःप्रमृतिबहुषिधका- नुष्ठानशुद्धान्तःकरणास्तेरवेष्टितमनुष्ठितमित्यर्थः । वेष्टितमित्यनेन बहवो 5 प्रवृता इति सूच्यते । ब्रह्माराधनमुख्यानां परब्रह्मोपासनाप्रमृतीनां सीनतेजसा महाफलानां व्रतानां परमं तेभ्यः श्रेष्ठमित्यन्वयः । दण्डहस्तास्तु संजाता हस्तगतदण्डनेष लिङ्गेन परमहंसा रति ज्ञापमानाः पुरा देहान्तर मया चोय न तु तस्मिन् देहे गृहीतं पारमहंस्यत्यागेन पुनराश्रमान्तरपरि- यहासंभवात् शिखायचापपीते न त्यक्ते तत्कथमसो द्विज इति मोपलो- केषु देवदानवेः पूजितो ऽपि स निन्द्यतात्यन्वयः । मुर्खेरित्यध्याहत- व्यम् । ननु जाबालोपनिषदि परमहंसानां संवाणिशतकेतुदुर्वामभुनि. दाघमहमालदत्तात्रेयरेषतकप्रभृतय इति टुर्वाससः परमहंसेषु परिगणनं कृतं तस्य च इंसडिम्भकोपास्याने ताभ्यां छिन्नाः शिश्चादयो धर्णिताः। प्रतः शिक्यतत्सहचरितषिदाउपपिचादिक परमहंसस्याप्यस्तीत्ययमीयते प्रत्याशङ्कयाह पराकान्तं चेति । अयमाशयः । तस्मिनुपाख्याने हंसा: ४९ is • विटयर्ड भस्मगुण्ठनमिति पाठान्तरम् । + मृते पिरोटिति प्रमादाद्रित सटे योध्यम् । तिनास्ति पुः। । परमायायाति = पु.पा।

·६४४ ४८३ घेदानाकल्पतरुपरिमले पि. ३ पा ४ अधि. २-३ परमहंसाश्चेति टुर्वाससमनुध माना हेसादयो ऽपि यसयो धर्णिताः तदीय- शिश्यादिविषय भविष्यति शिपिच्छेदादिवचनम् । किंव खेतलेतप्रभृतयोऽपि सच परमहंसेषु परिगणिताः । न च तेषामाश्रमेण गारमहस्यमस्ति ब्रह्मप दियणात् । अतस्तत्वसाक्षात्कारपत्वेन धृत्या पारमहंस्यमुपदादनीयम् । ण्यमेव दुर्वाससो ऽपि भविष्यति । अत एव तस्य तप तप रानगादिषु चिरनिधासो ऽपि पुराणेषु प्रतिपाद्यते इत्यादिपरिहार बन्नेय रति । स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ ननु ब्रह्मविद्यासाधनविचारे उनीविद्याविषयविचारस्य न पाद- सजमिनीवि शास्त्राध्यायसङ्गतिस्सदभाधे पूर्वाधिकरणसंगतिमासमायोजक- मित्या राष्ट्र के मुसिकन्यायेन पुरुषार्थाधिकरणार्यदृढीकरणापयोगमाह पदा रसतमत्वादीनामिति । विद्याङ्गकर्मवीर्यपातरत्वोपयुक्तत्याद्विद्यापेक्षितचि. নাসেমিযষযলাহ নিয়তনামকন এনভা যায়- न्तरव्यविचारिसायाचाच विचार इति प्राणषिद्यादिसाधारणाय संगते मियसायामियमयाधिकरणस्य शेषिकी मतिता। चित्पतिस्त्येति । जतिप्टोमे विपतिस्त्वेत्यादयस्त्रया मन्त्रा यजमानपाषनाथा श्रानाताः । तचाच्छिदेोत्यादिः शेष: शिमव्ययहिसेनेध तृतीयमन्त्रेण संबध्यते उत्त मरिति संदेहे मन्त्राणां स्वत। निराकाइत्वा- दछिनेणेत्यादेः क्रियारहितस्य साकाडत्वे ऽप्यध्यमितान्वयेन नित्तसेनेव ঘুমি মাত্র ৱালিন মহল। জামিgয়তান- साधनपचनक्रियान्वयद्वारा तटपूर्वान्वया पाध्यः । पचनक्रियान्वयश्च तस्या- छिद्रेणेत्यादितृतीयान्तपदोपात्तात्करणप्रकाशनद्वारा निघायः । पचनक्रिया কিন্তু বিমিঃ নুযায়ি গুৰিয়লা যা বিন্যায় সঙ্কায় न्टायां समुच्चयस्तथा च मन्यभेदे ऽपि शेपिण्या: पवनक्रियाया यकत्वात करयाद्वारा सत्प्रकाशनार्थ: गेपः मर्यानुपज्यो । प्रधानानुमारिम्याद गुण- पर स्पेति । मच्छिन्द्रेत्येपो ऽर्थवाद इति । मन्कदेशत्वे ऽप्यविनोबा- भ्यामितिघदसमवेतार्थवादतोता । वैश्वदेव इति । वैश्वदेषषरुणाघास- साकमेधसुनासोरीगख्ये पर्वचतुष्टययुक्ते. धातुमाम्ये देखदेखिकानामाग्नेमादीना • द्वितीय परामधिकरण पूर्णम् ।

·स्तुतिमाधिकरणम् । ६४५ पञ्चाना हविषां यद् ब्राह्मणं तस्य वारणाघामिकेष्वाग्नेगादिपञ्चसु अनिदेशार्थ प्रवृतमेतद् ब्राह्मणान्येवोत वचनं घानानि या एलानि होपोत्यादि तदर्थवा. दानां नव प्रयाला इत्यादितदङ्गविधीनां चातिदेशिकमिति सप्रमे निर्णीतम् । सन्निहितविध्यभावाङ्गीकारणेति । एतेन रसतमत्वाद्युक्तिः सन्निहिता- पासनविधिस्तुत्यति पूर्वपधे कतुं शक्ये किमिति व्यवहितागीय विस्तुत्य- थति मूत्रभाप्यया: पूर्वपक्षः कृत इत्याशङ्कायाः मन्निहितषिध्यभावे ऽपि सुत्यर्थतयोपणयितुं शक्यतहति न्यायव्युत्पादनाथे कृत्याचिन्तया तथा पूर्वपक्षः कृत इति परिहारो यद्यत्र सनिहितोपासनाविधिनास्तीति टीकाय. न्येन कृत्याचिन्तात्वप्रदर्शकेन चितः स्फुटीकृतः भावशब्दाचेषि सूर्य च कृत्याधिन्तोद्घाटनामिति दष्टव्यम् । अस्तितु तदित्यतिरेके परिहार इलि गुरुग्रन्थस्याथै तड्याश्येयभाप्यतात्पर्य कथनपूर्वकं पिशदति विधिनैवेति । यथा लोकइति । ननु लोके पटो भवतीति पदद्वयानवगत ४६०३ रक्तिमगुणरूपः कश्चन विशेषो रक्तपदेन वाध्यते सोधश्च रक्तपदिनो पादित्सावता प्रवृती सजिहासावता निवृत्ती घोपयुज्यतहति युक्ता तपा- काला मह तु स्तुतिनिन्दादेबौध्य कं चिद्विशेषं न पश्यामः । प्राशस्त्या- मायत्यमिति चेत् तदेव किमिति विशिष्य न नानीमः । न च तद्वोध: प्रवृत्तिनिवृत्युपयोगी । विधिनिषेधलभ्येष्टानिष्टसाधनताबोधादेव तदुभयोप- पतेः । न च तदुमयानुपयोगि शास्त्र भरमीति चेत् । अपाहु: । वलदान टाननुबन्धित्वं प्राशस्त्यं तदपि प्रवृत्युपयोगि । सत्यपीसाधनमानाने बलब- दनिष्टानुबन्धित्वेनावगते सविधानभोजनादावप्रवृतेः बलबदनिष्ठाननुवन्धि- स्वप्राशस्त्यं तदपि प्रकृत्युपयोगि सत्यप्यनिष्टसाधनसाक्षाने वलयदनिष्टाननु. अन्धिात्येनापगते यागा। प्रकृतेः । तदुभयं यद्यपि विधिनिषेधाभ्यामालेम शक्यम् अन्यथा तयोः प्रश्नकस्यनिय कन्यानुपपत्तेः सयापि विधिनिषेधी सत्सु स्तुसिनिन्दापदेषु तत एव तल्लामा भघियतीत्यावेपगोरथमम. मानो तत्सन्निधानात्यापिताकावया तदेहयाम्यतामनुभयत: । यर यस- न्तादिषाक्ये तेपामभाषः तत्र स्वयमेव तदापित इति । अन्ये तु विधिनिषेधवाः फर्मणामिष्टानिष्टसाधनस्ययोधनं तद्योग्यताचानमपे- इसे शदवादारत विधेयनिषेध्यक्षमसंबन्धिगुणदोशन् कोनयन्तम्या ·६४६ ४६018 वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ३ पा ४ अधि ३ फर्मणामिष्टानियमात्ययोग्यताबोध जनन्ति ! साधनत्ययययमेव प्राशस्त्यम अनिष्टसाधनत्ययोग्यत्वमेव च निन्दा । यद्यपि योग्य- ताजानं ज्ञानकारणं यद्यपि च वेदप्रामाण्यदृठावधारणाद् न्यायलभ्ये स्वस्याथै सर्वाणि वेदिकधाश्यानि योग्यान्येवेति सामान्यता योग्यता. निश्चय: सम्भवति तथापि सत्स्वर्थवादेषु सज्जन्यो योग्यतानि- মঠা মিথিলিঘাটাঘাযমিনি कल्पतरति घन्ति अर्थवादस्य साकाक्षत्वादिति । गुणस्य प्रधानानुवर्तनाकाडामत्त्वा- दिति भाषः। न विह रसतमत्वादेरिति । ननु रमतमत्वादेरुगोविध्य- नपेक्षायामप्युद्गीथादिविधेः स्तुतिप्रकर्षलाभाय रसतमत्वापेक्षया सद- न्वयः स्याद् अत एव सुकृतदुष्कृतयोहानोपायने यच श्रुते केवलोपायनं षा या श्रुतं तपोपायनस्य तद्विद्यान्वयेन निरपेक्षन्वे ऽपि यच निर्गुणवि. द्यायां केवलहान श्रुतम् अश्य इध रोमाणि विधूय पामिति साप स्तुतिप्रकर्षलाभाय विद्यापेक्षयोपायनशब्दम्यान्वयो भाप्यकाररुक्तः सत्य- कामत्यादीनां च दहरोपासनायामुपास्यगुणतया इन्वयेन निराकाहाणां निर्गुणविद्यायामपि स्तुतिप्रशलामायान्यो ऽङ्गीकृत रति घेत । उच्यते । हानोपायनाधिकरणे* स्तुतिप्रकर्षा भाष्यकारेरानुङ्गिकप्रयोजनतयोक्तः । न सूपायनशब्टान्वये प्रमाणतया प्रमाणं तपावश्यक फुलश्चिद्धीनं किं चिटु- तोलि हानस्यौपायनापेक्षा कुतश्चिद्धीनमपि सुकृतदुष्कृतं फलजननाय कञ्चिदाश्रयमपेक्षतइति सदपेक्षा चेत्युभयमेव कामाद्यधिकरणे हृदयायत नत्यादिसाम्येन विद्याद्वयाम्नानगुणमामध्येन चोपस्थापितर्विद्यान्तरगुणे: स्वत एव भवतः स्तुतिप्रकर्षस्य त्यागो न कार्य इति सो ऽङ्गीकृत: तयेहापि कर्मकाण्डगतागोयादिधिषु स्वत एष रसतमत्वाद्युपस्थितिवा रसातमत्वा- विप्रषणेपूगीथादिविध्युपस्थिति मवति चेदम्तु रसतमत्यादिनाद्गीथादिस्तु. तिरपि । नवं सिद्धान्तस्य पूर्वपक्षाभेदः । रसतमत्वादीनां केवलस्तुत्यर्थ त्वेन पूर्वपक्षः उपास्यत्वसवावेन सिद्धान्त इति भेदात् । अत एव मूरे पूर्व- * ध्या.म.श्र.पा.स.२१। 1 ध्या.म.पा.सू...

·६४० स्तुतिमाधिकरणम् । पक्षप्रदर्शने स्तुतिमामिति मावशब्देन केवलस्तुत्यर्थतया पूर्वपक्ष इति दर्गितम् । पूर्वपक्षनिराकरणार्थनच नवा न स्तुतिमापमित्येतदर्थक नापूर्वत्वा- दुपास्यस्य सतः स्तुत्यर्थत्यमपि भवति चेद् भवत्वित्यङ्गीकृतम् । अत एव च सन्निहितोपासनाविधिमनावे ऽपि व्यवहितोगीथादिविधिस्तुत्ययतया पूर्वपक्षः सूरभाष्ययोर्दर्शितः । तथा पूर्वपक्ष: कामाद्यधिकरणन्यायेनानी- थाटिविधिस्तावकत्वसिद्धो सन्निहितोपासनाविध्यन्वयस्यापि कृपेन साधक स्वेनेवोपपत्तेः सत्यकामादिष्वेताश्च सत्यान् कामानितिबदुपास्यगुणतया ऽप्यन्वये विशेषवचनाभावात केवलस्तुत्यर्थत्वमेवेति पूर्वपक्षः सुदृठा भवति । मन्निहितोपासनाविधिस्तुत्यर्थतयेष पूर्वपदकरणे तु न तथा पूर्वपक्षः सुदृढः स्यात् । अन्यप स्तुत्यर्थत्वेन कृत्यभावे उपासनाविधिसन्निधानाटुपास्यगुण तयेषान्वयोपित्यात् । वेदान्तेषु हि निर्गुणप्रकरणामावे गुणानानस्योपासनार्थ- त्वमेवात्सर्गिकम् । अत एवानारभ्याधीतानां सम्भूत्यादिगुणानामुपासनावि. विसन्निधिरहितानामप्युपासनार्थत्वं सिटुवत्कृत्य किं तेषां कृपयाण्डिल्यवि- যালয়: মম্বন্ন জন বিনযান্য দুনি বিয়ষধিনা অসু- धिकरणे कृता । इस क्रमापासनाविधिनवणे तदुपास्यगुणतया इन्वय: अर्थ प्रत्याख्यायेत यदोषामेव रसतमत्वादीनामन्यप ससावकतया इन्वयकृग्नि- रुत्सर्गबाधकसया नापेत्येत । यद्येवं पूर्वपक्षः कथं तर्हि सिद्धान्तः । सतारपि झपूर्वत्वं भाषशब्दमाः सत्यकामादिगुणानामन्या स्तुत्यादीनां सन्निहित. विधाघुपास्यगणतयान्यये प्रतिमघापेक्षा दृष्टा नेवमिह प्रतिप्रसाक्तिः । तद. भावे कथमेकस्य सन्निहितविधावुणस्त्यर्थत्वमन्यच स्तुत्यर्थत्यं च स्यात् । नेप दोयः । स सय प्रतिप्रसय एकस्य तथाभयार्थत्यसम्भवे निदर्शनतया प्रकृतसिद्धान्तापयोगी भविष्यति । पस्मिन् पहें न कृत्वाधिन्तेषि न तदु- दघाटनार्थ मूषं कि तु ग्याप सन्निहितोपासनाविधिन श्यते सदा ऽन्या केवलम्सुम्यर्थत्यं गोतापि न तदअषणमस्तीति प्रदर्शनामिति पव्यम् । न हि धात्वर्षभेदइति। कृभ्यक्तिरूपधात्यर्थभेदे फुर्यात क्रिये. ४६०1१५ सात लकारार्थफकर्मरूपकाएकोदे या विधिलव न मियते विधिनिमन्त. যৱিৰয় লিযঘময়ানা দ্বিধাবি ঘষযয় অত্যাধি त्ययः । न्यायविरस्मरणमयुतमितोदमुपलपर्य माध्यशारेस्यासी त्यादयो ·६४८ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [. ३ था. ४ अधि. ३ विधिशब्दा इत्युक्का तप संमतित्वेन कुर्यात् क्रियतेत्यादिषिधित्वप्रतिपा. ४६० १ १६ दकयधनोदाहरणमध्ययुक्तमिति शङ्कान्तरमपि द्रष्टव्यम् । विधिलक्षणं तावदाहेति । साधनत्वं विधिः । तच्च लिहायाकारणाख्याता- ध्यमाख्यातसामान्याकारण तद्वाध्यायां पुरुषप्रयनरूपायां भाषनायामन्वे. सीति । यथा पशुना यजेतेत्यच मुवविभक्तिरूपेण तृतीयायाच्ये करणकारके एकवचनरूपेण तद्वाच्यमेकत्वमिति भाषः । इसाधनत्वं विधिरिति स्यमतमुक्तम् । के चितु प्रवर्तकः खलु विधिः स तु वेदिको लिखादिशब्द इति स सय विधिरित्याहुः । अन्ये तु लिहादिशब्दमावस्य प्रवर्तकत्वे अनवग- सार्थस्यापि प्रधर्तफत्वामहात् तदर्थो नियोगः प्रवर्तकः स विधिरिति पद- न्ति । अपर तु कल्प्यापूर्वरूपस्य नियोगस्य लिहादिषाध्यत्वाभावातद्वाच्या যমালা সুখনিদ্ধা কা বিঘিনি মলি। ঘাষনা থ্রি মাথা रूपा ऽभिमना सा न तापदभिधाव्यापाररूपा घटादिशब्दाभिधावदर्थबोधानु- कूलशब्दव्यापाररूपायाः स्वयं तदर्थत्वाभावात् । नायि शब्टभावनायरपर्याय लिहादिवाच्यं शष्टस्येवघ्यापारान्तरं कल्पनीयं सत्कल्पनायां प्रमाणाभावात् । प्रवर्तकतया लोकानुभवसिद्धस्यष्टसाधनत्वस्येव लिडाद्यर्थत्वोपपतेरित्ययुमधे शडोद्घाटनपूर्वकं सूचयति ननु शब्द एवेति । कृञ् चेत्यनुक्रियमाणरूपा- परिज्ञानपरिहारार्थ कारान्तादेघ विभक्तिः कृता। उदाहृतवानिति । कुर्यात क्रियेतेति श्लोककदिति शेषः । ननु सन्तु कृभ्वस्तया भावनासामान्यवचना: तथापि भाषनागतेष्टसाधनत्यापपरिज्ञानार्थ सर्वधात्वधानुगतभाषनायाम- दाहर्तव्यायां फिमिति कृभ्यस्तीनामेवोदाहरणमित्याशङ्कानिराकरणाय प्रवृत्त सामान्यातापिनि यन्यं व्याचष्टे यद्यपि धातव इति । सर्वत्र व्याप्यार्थ- मिति। पत्याधनन्ताख्यातपदेोदाहरणासम्भवात सामान्यादाहरणे तत एव सर्वविशेषानुगतिरवगन्तुं शक्यतइति लाघवार्थ सामान्यौदाहरणमित्यर्थः । श्रतो ऽस्मल्लोकस्योदाहरणं भाष्यकारीयमपि न प्रकृते समिति भाषः । ननु कुभ्वस्तयो यदि भावनायाचिन: सदा कुर्यादित्याख्यातेः किमभिधी- "१२५ यतहत्याकाडायामाह एतद्धातुगतेति । तप लिडार्थीकारवामिष्टमा- খুব মায়াবিনমানসিথান:। আমাঙ্গাজৈ ম গন্ধ र्थभूतेष भावना प्रत्ययेनाप्यनद्यते द्वामित्या द्वित्वसंख्येव । न तु प्रतिधा- ·६४४ स्तुतिमानाधिकरणम् । त्वति । कृभ्यस्तिषु धातुभेदेन वा कर्तृकर्मलकारकूटूपप्रत्ययभेदेन या भावनाभेदो नास्तीत्यर्थः । कृदन्तत्वेन द्रव्याभिधायित्वादिति । पाख्यातानि न द्रव्य- ४६० । २० पर्यन्तानि कि तु भावनामावनिष्ठानि तप कुपादियादो करि प्रयोगे भाव. नाक्षिप्रस्य कर्तुरन्वयः स्वर्गकामः कुर्यादिति । क्रियतेत्यादो कर्मणि प्रयोग सदातिपस्य कर्मणा ऽन्वयः पाकः क्रियेतेति । ननु कर्तृकर्मणी लकारपाच्ये तयोस्तिहा ऽनभिहितत्वे ऽपि सत्संख्यायास्तिका ऽभिहितत्वाद् यदनभिहि- ताधिकारविहिते द्वितीयातृतीये न भवत इति स्वर्गवास इति पाक पति प्रातिपदिकार्थमाषविहिता प्रयमा कृत्प्रत्ययास्तु कर्तृक्रमादिषु विहिता: न केवलं भाषनावाधिनः किं तु भावनोपसर्जनकर्तृकर्मादिका एकपर्यन्ताः । न चाख्यातानामपि तत्ययेन्तत्यं स्यात् पत्ता घेषः पक्तव्य आदन इतिवत पति चेत्र: पच्यते दिन इति कर्तृकर्मकारकाधिष्ठानवाधिनां सामानाधि. फरययाविशेषादिति शङ्कनीयम् । भाषप्रधानमाख्यातमिति स्मृत्यनुसारेण श्राध्याताना भावनाप्राधान्याडीकारातथात्वे ऽप्याख्यातार्थभावनायाः कर्तृ- फमाक्षेपकतया सदाक्षिाकर्षदि(सामानाधिकरण्येन पचति प इत्यादिन- योगः । वार्लिककारास्तु यथाख्यातेषु भावनया कर्तृक्रमालेपः एवं फुदन्तेषु फदि) कारकमायनाक्षेप इति मन्यन्ते । यथाहुः । यथैव भावनाप्रधान. শ্রোবায়ে স্থায় অনুসন্ধানেশীমিনি জবাবমিঘা भघियति एयं फाद्यभिधानादेव तदन्यथानुपपत्या भाषनाहि रनभिधानं মানায় দু মালাথিযসিবি। ननु भयनभायने प्रयोज्यप्रयोजक्रव्यापारो घटो भति से फुनालो भाषयतीति विवरणाद् अतः कृभ्यस्तयो भायनायाधिन इत्ययुक्तमित्यागझ निराकरोति यद्यपीति । अस्ति तावदस्तिमात्योरपि भायना सा क विधि- तृनिष्ठा व चिदन्यनिष्ठा दण्डी भवेदित्यप भधिनिष्ठा सस्मात्प्रायणीयस्याहा । यिजा भवितव्यमित्यप कर्मसंबन्धनिर्मितत्यिग्भावनाकपयरक्रियाफही. यजमाननिष्ठा। तया च अस्तिभवत्योरपिभायनासदायमात्रण करोसियदायना- • ) समस्यो पन्याटितः ।।

·१५० वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.३ पा ४ अधि ३-४ वाधित्वमुक्तम् । तदाहेति । ककर्मकारकभेदे ऽपि भावतेक्यमाहेत्यर्थः । ४६१ । ४ भ्वादेशादिरिति । आर्धधातुकविषये अस्तरित्ययमादेशो विहितः । अता भवितव्यं भूयतेत्युदाहरणद्वयमस्तिधामाधारणमित्यर्थः । साबंधा- तुकविषये स्यादित्युदाहरणं श्लोके ऽस्तीति तन्नोदातमिति भावः । श्रादि- सकर्मिका भावनेति । यद्यपि भवत्तेरसोश्चाकर्मकन्याद् भवितव्यमिति भावे तध्यप्रत्यय: भूयेतेति च भावे लकार; तथापि यदर्थ भय क्रियाशिमा भावना सकर्मिका तस्याश्च दण्डिनति तृतीयापातो भएनक्रियाव कर्म तस्य स्वरूपेण सिद्धत्वेऽपि दण्डित्याकारण साध्यत्वात् । भवतिरस्तिश्चेति। तथा व पर्यायत्याद भवत्युदाहरणेनेव चारितार्थ्यमित्यस्त्युदाहरणं न कार्य- मिति शङ्कार्थः । भूतानां पृथिव्याश्रितानां पृथिवी रस: उत्कृटा यिध्या अपू- स्वातप्रोताया पापो रस: अपां सत्कार्यभूमा ओषधय ओषधीना सपरिणाम: पुरुषः पुरुषस्य वाक्प्रधानस्य पायस: धाध ऋग रसः घामध्ये सारभूत- स्वादृधः साम रसः तत्परिष्कारकत्यात साम्न उदीय उद्वीयाश्यत्र ॐकार श्रादिभूतो रस इत्येवं पृथिव्याद्युत्कर्षतारतम्यपर्यवसानभूमित्वं रस- तमत्वम् । परमात्मप्रतीकत्वादिति । प्रणवे कि परमात्मदृष्टयोपासनं शेव्यप्रश्नप्रसिद्धम् । अई स्थानमिति । अथ गौतम। रार्धमेयाये- त्यादिश्रुति अर्धशब्दः स्थाने प्रसिद्धः । तदहतीति यत्प्रत्यये ब्रह्मस्थानाई इत्यस्य ब्रह्मतुल्य इत्यर्थपर्यवसाने सति केनाकारण तोल्यमित्याकाहाया. माह ब्रह्मवपास्य इति । ब्रह्मनामत्वाच्च ब्रह्मबटुपास्यता । ननु परमः परायं रत्येतत् तेनेय यी विद्या वर्तते श्रमित्यापाययत्यामिति शेस- त्यामित्यद्गायत्येतस्येवावरस्यापचित्याइत्येतच्च स्तुत्यर्थमिति संग्रनिपन्नं तथा रसतमत्वमपि किं न स्यात् । न ह्याग्निसमृद्धिगुणयोदने यथा श्रापयिता ६ वे कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्से पति फलवधनं नवं रससमत्वस्य घेदने किं चित्फलषचनमस्सीति दुच्यते । परमत्वं परावांत्वं यीविद्यासाध्यसामयागाङ्गस्तोचशस्त्राश्रयणप्रवर्तकत्वं चोङ्कारसामान्यस्य गुणः तत्विोपास्यस्योद्गीथाषययोङ्कारस्येव गुणः आप्रवणप्रवर्तकत्यादेस्ताभाषा- सम्मावतद्गुणत्वादुपास्यगुणतया इन्वयो न संभवति । स्तुतिद्वारतया त्यन्वयः संभवति । अन्यदीयगुणकीर्तनस्यापि परंपरामबन्धेन सापकत्वोपपतेः । ".१६ ·. पारिवाधिकरणम् । ২ ঃি নামেয়া ঘামিম ইয়াবা ই হানা নামিয়ে शुचं शमयतीत्यच अपां शान्तत्वगुण कीननस्य सत्यभयवतमशास्थाम्सुतो पर्यवसानम् । रसतमत्वं सानिविद्गीयारवाहारगुणस्येन कीर्तिन- मिति तत्कीर्तनस्याणस्यसमर्पकन्वे सभप्रति न स्तुतिमाघार्थकत्वं कल्प- नीयमिति विशेषः । पारिलवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥ ४८१1१६ स्तुत्यर्थत्वात्सकाशादिति । स्तुत्यर्थत्यागेश्येत्यर्थः । आश्वि- नग्रहशंसिन इति । आश्विनस्तोत्रशंसन इत्यर्थः । राई घा गृहीन्या धमर्स वेनीय सोशमुणाकुटिति ययहयस्तोकोपाकरणयाः पावापर्यस- म्बन्धप्रणा यहशब्देन स्तोई लक्षितम् । ननु यस्य मन्त्रस्य श्रोतो विनियोगस्तद्विनियोगं सर्वश्रुति: सहतां यस्य लिङ्गादिभिर्विनियोगस्त नियोग कथं सहेतेत्याशाह क चित्सामान्यं चेति । क्व चिहिनियोगे समानस्य तद्विनियोजनप्रमाणेन तुल्यबलस्यात सय विनियोगान्तरं सोढ- पतः सर्वशब्दस्य लिङ्गादिभिर्दुर्धलेरन्यचापि यो विनियोगाद्विघातकत्वं नास्ति तप हेतुः सकृत्प्रवृत्तस्यावकुण्ठनाभावादिति । एकप त्यक्त- नियमस्य सर्वशब्दस्यान्यचापि नियमत्यागविरोधिनियन्त्रणासम्भवादित्यर्थः । भन्ये सति ज्योतिष्टोमे सोपधिनियुक्तानामचा मध्ये कस्याश्चिदाग्नेथ्या पानीधोपस्याने प्रातधिनियोगेन म्सोपविनियोगनियमभङ्गो बास रति स्तोत्रविनियुकानां सर्वासामपि ऋषां निङ्गात् सत्र तप पिनियोगः प्रसज्येत गोपविनियोगेन नेराकाट्यान्न तामा लेगिको विनियोगः । प्राकाहामूलत्या- लिनेन विनियोगकल्पनाया इति चेतहि दायतीनामपि श्रोतविनियोगनि- राकाङ्क्षाणां नास्ति लेखिको विनियोग इति लिङ्गादिभिर्मन्त्रविनियोगक्तिरिय निरालम्बनेति चेत् । उच्यते । यामां श्रोतविनियोगेन निराकाहाणामपि दाशतपीनामवश्यमायो लेगिको विनियोगस्सट्रिपघमिदमाचार्ययधनं यथा यवेकशितिमनुयात् प्रतिष्ठाकामस्येत्यदो मामिधेनाधिष्ठिः श्रुता तप प्रयोषानीयाद्यभ्यासेन संख्यापूरणं न भवति कि तु गन्तरागमेनेत्यभ्यासेन • अनुतीय शुतिमात्राधिकरणं पूर्णम् । + मामावस्तीति पुपा ।

·४२.६ वेदान्सकल्पतरुपरिमले[प्र.३ था. ४ अधिः ४-६ গ্রানু ভাবিনীমনি*বিসি বাখনিজাগিয়ে দিন। तर गम्यमानानामृताम् अग्निप्रकाशनलिङ्गादेयागमानदागमाभावे सामिधे- नीपरिष्वेदककविंशतिपंख्यानुपपत्तेः भागमे चाग्निप्रकाशननिङ्गस्येव शरणी. फरणीयस्यात् । न च जपपारायणादिधिनियुक्तानामपि विधिवास्यानां यथा विधायकत्वं तया परिप्रयविनियुक्तानामप्युपाख्यानानां स्तावकत्वं स्यादिति पाध्यम् । अग्निहोगादिषियो प्रवृत्तिविशेयो ऽसीति जपपारायणादिविधिय- द्विधायफत्याभ्युपामे ऽपि स्तुतो प्रतिविशेषालाभेन शंसनधिनियोगनिराका. हाणां सन्निधिमाघेण स्तुत्यर्थत्वकल्पनायोगादिति भावः । उपलक्षणार्थत्वेन व्याख्यायतामिति । विशेषप्रवृत्तोपक्रमानुसा- रेयोपसंहारिकविशेषनवणस्य यथा कथं चिद व्याख्यान मेकस्सोमे या क्रतु- संयोगादिति पाञ्चमिकाधिकरणे स्थितम् । तत्र झेप वाघ प्रथमा यो यज्ञानां यज् ज्योतिष्टोमे। य एतेनानिष्ठा इयान्येन यजते गर्नपात्यमेव तत् कुरुते इत्यवान्यशब्दस्य यो हि तृदन्यं यत्र क्रतुमापाद्यते स तं दीपयति यः पञ्च- दश: स तं य: सादश: स तं य एकविंशः स समिति वाक्यशेषगतवृदादि- सोमकक्रतुसंकीर्तनानुसारेण सारन्माचे संकुचितवृत्तित्वं पूर्वपक्षीकृत्य राद्धा- सितम् । विशेषप्रवृत्तोपक्रमगतचोदनानुसारेण पाय विशेषान्नानतृष- दादिप्लोमाशंमार्थत्वेन कथं चिन्नेतव्यमिति । तथेहापि स्यादिति शङ्कार्थः । प्रयच्छेटकविधिपुनःश्रुत्ययेयायोपक्रमगतस्यापि सर्वशब्दस्याष सङ्कोच पति परिधारी मूनण्य स्पष्टः । कि छ । अनन्त शाखाम्नातासंचितसाख्यान- शंसनासम्भवात् सर्वशब्दस्य स्वत एष किञ्चिदयच्छेदेन सङ्कोचाकालायां तत्स- शोधायाश्योपानुसरणमुपपदाइत्यपि द्रष्टव्यम् । कथाए। मन्थः पञ्च- तन्यादिः॥ अत एव चाग्नीन्धनादानपेक्षा ॥ २५ ॥ भायटीकयोरस्फुटमधिकरणशरीरं दर्शयति ब्रह्मविद्येति । ब्रह्मा- विद्या मोक्षे जननीये कर्मणीतिकर्तव्यतारूपेणापेक्ष्यते न बेति संशयः । ""१६ •जे..अ.१० पा. ५ म २७ । * म.पा ३ । || अत्र सुध पारिणवाधिभरणं पूर्णम् । + अध्याख्यानमिति पु पा. माणेति पु. पा..

·पानीन्धनाधिकरणम् । सापेक्षाधिकरणम् । सदयं यज्ञादीनां किं विद्याफले मन्विय उत्त विधिदिपायामिति संशयः । पूर्वपल्यालानां विद्यानिधिना विद्याशेषत्वमुक्तम् एवमेव प्रकरणेन यज्ञा- दीनां मातफलकब्रह्मविद्याशेषत्वमिति संगतिः । तर पूर्वपने हेतुमाह यज्ञेनेति । यजेन विपिदिषन्तीत्याद्यन्वयाट् यज्ञादीनां तृतीयाश्रुत्या विवि- दिपायां साधनत्वेनान्वयः प्रतीयते सधन संमति विपरसौन्दर्यलभ्याया• स्तस्या यज्ञादिमिरसाधनीयत्वात् । प्रतेशिविदिपाप्रकृत्यर्थभूतायां विद्याया तदन्वयः। तस्यामपि प्रमाणाधीनजननायां तेषां स्वरूपनिर्वतमत्वासंभवा. त्फलोपकार्यकत्येनान्वय इति फलता मोक्षान्वय इत्ययः स मिसान्तमा अस्मिन् पक्षे इति । तृतीयावत्या विषिदिपायां यज्ञादीनां करणत्वं प्रती. यते। न च तदसंभषः । अविशुद्धान्तःकरणानां ब्रह्मविद्यायां विषयमन्दि- यंप्रतिसंधानमूलेच्छा न संभवतीति तद्विशुद्धिसंपादनद्वारा तस्यां करणत्वोप- पतः। अतो विविदिपायामेध यज्ञाद्यन्वय इति न माले कापेक्षा हिता अविद्यास्तमयरूप माने विद्यातिरिक्तसाधनाऽनुपयोगादित्यर्थः । सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ ४८३ । तर्हि सा स्वोत्पत्तावपीति । पूर्वाधिकरणे यशादीनां यविधि- दियामाधनत्यमुक्तं तद्विद्यामाधनत्यपर्यघमाय घिदिषाया: स्वत: पुरुषा- र्थत्यामानानन्दसाक्षात्काररूपराह्मविद्योपयोगेनेय पुरुषार्थता वक्तव्यात सदभायात्यधिकरयोनार्वेषिकी संगतिस्ता । अपि चानेन वाक्येनेति । ननु विविदिवोद्वेगेन यशादिरिधान प्रागुक्तम् । अतो विविदिपाविधानाशिव- कल्पो ऽस्यानविजृम्भित इति चेत् । उध्यते । विपिदियोदेशन विधाममेव न संभवति तस्याः फलत्यायोगात् । फलस्वं हि विद्यारूपफलमनकायोपा- धिकं वाच्यं तस्याः स्यातः फनत्याभायात् । लया र यिदिपाफले विद्याय प्रागेवेच्छापत्ये सेव शिप्रिदिपेति तस्याः पिटुत्यात सदसत्ये तस्यां फलजन- फस्योपाधिकपुरुषार्थत्वाऽप्रतीतः । एवं विविदिपायः फनस्येनान्यास धपूर्वप यथा मुन्टो ऽपि गुडादावित्यादिसपरिवारासिद्धानामन्येन . बन्यामिति.पु.पा. + fryति । र पानपम पानीधनायधिकरणं क्षम् ।

·६५४ वेदान्ताल्पतरूपरिमले [प्र.३ पा. ४ अधि. ६-. मुचितः । एषमुक्ते यदीच्छादिविधानं यज्ञादिवास्याय के धन केनापि मन्दमतय: गडेरन् सनिराशरणार्थी इमे विकल्पा इति न दोषः । गर्व च प्रकारेण यज्ञादियाश्यस्य विधायकत्वाऽयोगाद् विद्यास्तुत्यर्थमेव सदाक्य- मिति पूर्वपक्षः स्थितः । यथा सुन्दरे ऽपि गुडादायित्यादिमिदान्त- पन्यस्यायः प्रथम स्माभिः स्फुटीकृत: तव द्रष्टव्यः । प्रत्यक्मा- घण्यं कर्मफलं दृष्ट्वेति । तदुक्तं सुरेश्वराचार्य: । प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धः कर्माण्यापाद्य शुद्धितः । कृतार्यान्यामायान्ति प्राधडन्त धना व ॥ इति । भास्करोक्तमिति । विद्यायिविदिषयोरिष मोक्षस्यापि प्रतिबन्ध ফানি মাঝি নি মারা মহিষমাননামি যা মিম हृदययन्यिरित्यादिशास्वाद विद्ययेवावशिष्टमकलकर्मनिवृतिर्भवतीति परिहा- राभिप्राय: । शास्त्रकृतत्वादश्रद्धाया इति। लोकिप्रमाणमूलमिय्या- स्यबुद्धिप्रभवप्रीया स्वप्रारब्धसेमियागादिकस्य मध्ये प्रबुद्धस्य पुरुषम्य জর্নয়ণময়া বি দিল ন ম্বাঘ: যান্তেমূলম্বিগ্রামসমাম- या स्वत एष कर्मणामस्तमये नास्ति प्रत्यवाय इति किमु पक्तव्यमिति भाषा सर्वानानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ २० ॥ यस्मिन्नुत्क्रान्ते इद शरीरं पतेतन श्रेष्ठमिति यस्मिन्नुत्क्रान्ते शरीरं याण्ठितरमि दृश्यते स च श्रेष्ठ इति श्रुती प्रजापतिवाक्यं तदर्थ SH মক্কায় বর্যিম: । মাযাকানন্য ন্যাহিমি মায মিসিম ভযয় सुहयः पतिराशङ्कन समखिददेवमितरान् प्राणान् समखिदत् तं हामिस- मेत्याचुः भगधनेधि त्वं न: श्रेष्ठोसि मोत्क्रमोरिति श्रुतिधाश्य तदर्थ इहापि भङ्गान्तरेण दर्शितः । प्रवृत्तिविशेषलाभे प्रयोजनइति । अनेन लाभ- इति निमितमामी चर्मणि दीपिनं हन्तीतियत्प्रयोजनस्य निमित्तत्वप विवक्षितेति व्याख्यातं भवति । याम्यव्यापारगतचेष्टादिषु हिङ्कारादिदृष्टिविहित सनि हितारादिषु ग्राम्यव्यापारगसचेष्टादृष्टिविहितेत्येवं सप्तम्यर्थस्य हिद्वारा ४६४।१० - • नकाटिन्थे। + स्वागायीति पु.पा. मा मष्ठं पर्यापचाधिकरणं पूर्णम् ·सोनानुमत्यधिकरणम् । दिषु योजनेन* घ्यघधारणकल्पना कार्या । एधमेव हि लोकेषु पञ्चविध सामा. पासीतेत्यादिश्रुतिषाक्येषु सग्रमीट्वितीययोर्व्यन्यस्य योजनया ध्यपधारणा ल्पना स्थास्यति तां श्रुतिगेलीमनत्याचार्यस्कम् । अशक्तरिति श्लोक प्रतीक्रमादाय श्लोक व्याचष्टे सर्वान्नस्येति । करम अष्ट्र इति । इष्टणि- शुरित्यर्थः । अडादेरश्रवणादिति । लेटे। डाटाविति प्रडागम पाडाग- ५६४ । ११ मश्च लेटो विहितः सदश्रवणादित्यर्थः । अपूर्वत्वादिभाषादित्येतद যিথিয়ায়াগ্রন্থিশলাহিমঘ অমিসয় মগ্নয় শিথিইএম पेथा विभज्य दर्शयति सर्वमन्नं भवतीत्यस्येति । नन्वनुषादत्वमपिद्धं स्वरूपता भक्षणस्य प्रात्ये ऽपि प्राणविद्याङ्गत्वेन सत्यायभावाद अनदनो- यत्व न दोषः । कृष्णलषददनीयस्यापि किं चिदक्षणोपपत्तेः । कलग्नादो निषिद्धात्वमपि न दोषः । विधिनिषेधयोः क्रत्यर्थपुरुषार्थतया व्यवस्थोपपते. रित्याशङ्कानिराकरणाय न च सत्यां गतापित्यादियन्यमयतार्य ध्याचष्टे शाखान्तरेति । स्कृप्तत्वादिमि । अनेन कृषशास्त्रविरोधिशास्त्रान्सरक- ल्पनेव न प्रवर्तते येनाप्राण्याद्युपपाटनेनानुपादत्वासिलवादिकमुच्यतेति भावः । सुराव मिति । पेटीवजमित्यर्थः । गाडीमायोमरणान्सप्रायश्चितामा- यात सुरापस्य ग्राह्मणस्योग्णामामिवेयुः सुरामास्ये मृतः शुद्धीदिति गौतम- स्मृतिः मरयाप्रसङ्गे ऽपि सा न पेयेति । के वियनन्यसाध्यध्याथ्युपशमार्थ ইয়াৰ সংযাদিমযুহিবামায় যায় সিন্ধিয়া সমি- घिद्धानि भवन्त यानि धान्यान्येयंप्रकाराविरोध्यप्यदोष एप्ति मुमन्मोस्व. दोषत्यस्मरणस्य प्रायश्चित्तलाघयमूचनार्यस्यात् । गोही मायी मुरा पेटी पीत्वा विप्रः समाचरेत् । समच्छं परा च धान्द्राययमनुक्रमात पति थाईम्पत्यनघुप्रायश्चितविधानम्य सादृयिषयताया वक्तव्य. त्यावेत्याहुः । वर्जयेदिति शेप इति । मयं नित्यं प्रालय दर्शन ४६६ ।। भाप्योदाहता गोतमस्मृति: । तच यजयेद् मधुमासगन्धमात्यादि. पूधाबाट बनयेटिल्यनुवर्तते स शेष इत्युक्तः । प्रोनति पु..। पा सप्तमं मशवानुमायधिकरवं पूर्णम - ·वेदान्सकल्पतरुपरिमले [.३ या. ४ अधि.. ४६६४ विहितत्वाच्चाश्रमकापि ॥ ३२ ॥ विविदिषन्तीत्यस्येति । यज्ञादिषाक्ये धर्तमानापदेशात् कर्म- काण्डपतिकर्तव्यताम्नानाभावाच्च तस्येव स्तुत्यर्यत्वमध्यवसीयताति भाषः । वास्तवविरोधेनेति । पोडशियहणाऽयहणन्यायसञ्चारणे तथैव विरोधपरिहाराय विकल्पो ऽभ्युपगन्तथ्य इति काम्यप्रयोगे नित्याननुष्ठानात प्रत्यवाय: स्यानित्यानित्यसंयोगे घास्तविरोधानीकारे च पूर्वतन्त्र नि- त्यानित्यसयोगविरोधस्य दोपत्वकथेवास्तमियादिति भावः । मावश्य- फत्वाऽनावश्यकत्वमतीतेरिति । जीवननिमितकतया ऽऽवश्यकत्वं विद्यार्थितया ऽनावश्यकत्त्वमिति विषयभेदादिह न नित्यानित्यनयोगवि- रोधः । यप तु नित्यस्यानित्यमेव द्वारं तत्र परं नित्याऽनित्यसंयोगे। विरुध्य. तइति सदोषः । यथा भिन्ने जुहोतीति । अब हि होमा भित्राधिकरणक: तत्संस्कार इति पूर्वपक्षे भिन्ने इत्यस्य संस्कार्यपरतया निमित्तपरत्वाभावेन होम। नित्यः स्याद् द्वारं तु भिन्नमनित्यं दर्श पूर्णमासमध्ये पादिभेदस्य फादाचित्कत्वात् । अतो होमो न नित्यं दर्शपूर्णमासयोरुपकुर्यात् । अनि स्य मिनद्वारेति वाक्यार्थबाधो न निष्पद्यते अनित्यद्वारकत्वमस्याप्यनित्यत्य. प्रसङ्गादिति विरोधपरिहाराय भिन्ने इत्यस्य निमित्तपरत्वं सिद्धान्ते ङ्गीकृ. सम् । अतस्सादृग्धिपयो नित्यानित्यमयोगविरोधे। दोष इति प्रथेति भावः । न चेन्नित्यप्रयोगस्यैवेति। साध्यविषये प्रयोगेश्ये विरोधपरिवारों न संभवति विकल्पेन विरोधपरिहारे च कदा चिन्नित्याननुशनेन प्रत्यशय: स्यात् । अतो नित्यायोगो ऽपि पृथक्कर्तव्य इति भाषः । विकृत्येत्यस्य सोपपतिकं व्याण्ण्यानं प्रयोगस्येत्यादि । बाधित्त्वेत्यन्तेनापि तत्सिरिति यन्य " । २५ व्याचष्टे काम्यनैमित्तिकाभ्यां नित्यकार्यसिरिति । उक्तमर्थमुपपा- दयति यादृशो हीति। कर्तव्यस्येत्यर्थ इति । सिद्धरूपस्येवेकस्य साध्यस्य नित्याऽनित्यात्मविरोधी नास्तीत्यर्थः । कर्मसु सस्विति । ननु कर्मणां विद्यार्थत्वपक्षे विद्योत्पत्तिपर्यन्तं कर्मणां फलापाणामिनुतिरित्यस्तु विविदिषार्थानि फर्माणीत्याचार्यपक्षे न तेषां विद्योत्पत्तिपर्यन्तमनुत्तिरस्ति। t • मित्येति पु. पा.. + पाएनियामिति २ पु:या।

·श्रामकर्माधिकरणम् । सत्यम् । विद्यार्थत्वपक्षमानित्य सत्स्विति वर्तमानतोता। विविदिषार्थत्वपचे तु कालविशेषाऽनादरेण सनावमा विवक्षितमित्यदोषः । एका हि प्रतिपत्तिरिति । प्राध्ययनवतो वेदान्तवाश्य श्रवण- ५६७ । ११ নখ সন্মাননিয়াম। মমিনিজা সুষযাত্রা নিবি- तन्यायविन्तानुगृहीतवेदान्तवाक्यजन्यातद्विषयनिर्णयरूपा मननाख्येत्यर्थः । उक्तं हि सर्वापेक्षाधिकरणटीकायां प्रथमा तावदुपनिषद्वाश्यप्रघणमाषाद भवति यो फिलाचक्षते प्रयणमिति द्वितीया चिन्तासहितात तस्मादेवाप- निषद्वाश्याद्यामाचक्षते मननमितीति । सर्वथा ऽपि तरघाभयलिङ्गादिति सूत्रमधिकरणान्तरपरत्वेन योजयितुं शक्यं प्रकरणान्तराधिकरणान्यायेन पूर्वपक्षान्तरोत्थानात् तस्य च टीकायां प्रदर्शनात् । ननु यावज्जोधमग्नि- हो जयादित्याद्याचार्ययन्यस्यायं दृष्टान्तधेषम्येण पूर्वाधिकरणस्थितनि. स्यविद्यार्थयज्ञादिप्रयोगक्याक्षेपरूपत्वेन सस्येयाक्षेपस्य पूधाधिकरणसहत्य. थेत्योपपत्तेश्च तथापि खादिरादिपु नित्याऽनित्यविरोधपरिहारस्य पूर्वतन्ये क्षुण्णतया फल्गुस्तदयलम्बनः पूर्वपक्षः । अतः पूर्वमुपद्वयं प्रकरणान्तर. न्यायालम्बनपूर्वपक्षोत्यापकतया तच्छेपत्वेन प्रवृत्तमित्यभिप्रेत्य न्यायनि. णेय विवरणाचार्यः कृतमेकाधिकरण्यमाघायरनुसतम् । नन्यच सिद्धान्ते प्रकर- शान्तराधिकरणान्यायवैषम्यं किमुक्तं किं मासाग्निहोपस्येशान यज्ञादेविधा- नमेश नास्तीति किं पा धातुनोपादाय विधानं नास्तीति । नाद्यः । विवि. दियोदेशेन यज्ञादिविधानाङ्गीमारात् । यायेत प्रसिद्धस्य यज्ञादेः प्रापस्येन तस्याप्रानं विद्याफलसंबन्धमा विधीयताति इदं तथापि धतुं शक्य प्रषिद्धस्यवाग्निहोपस्य मासगुणयन्धमा विधेयमिति । यदि तर फाले कर्म विधीयतइति विहितस्य विधानाऽयोगात् फान्तरं सहोदापि फाले फर्मविधानमिति सस एघ न्यायास्कम्मीन्तरत्वं पञ्जनीयम् । नापि द्विमीयः । १६ यज्ञादेर्षि वाने विहितस्य पुनर्षिधानं न सम्भवतीति न्याय- सोल्ये च जाति धातुनोपादाय शिधान नास्तीति येपम्यस्याप्रयोजक- स्यात् । धासुनोपादाने माध्यतया प्रतीते: फर्मासाता मति म नानपादाने तत: पिदुसया प्रतीतरिति घेत् । यदि विद्धतया प्रतीतिः फथं साह विधेयत्वं यदि नानोपातस्याविधेयत्वं कर्य न फोन्सारत्वं ·মুe যালয়মিল {খ. ৫ ঘ. ২ খ. - মিশিয়ে দ্বিগ্রানাইলাম। মাহি এক্ষয়ানমায় ন যাই, মিমি ধন। ঃ যাবিমাজান জম যথাইল্পনা কাম যা ৭ যম স্থpuরামাবিয়া ॥ানা মই ঈশান্তিমি: সমন্বয় না যায়। মূল যাবিয়ানিবিঘা ন মন যাবিনা। সুম ইমানিয়া মি ইমাদুঘষা- ঘিদ্বিখনিনিমিনার্মনিয়ান যাবিশিরমবি ঘি- যায় স্বাম: ভয় ন যায়। সময় মহিষাখানা যক্ষ্মী মন বানিনি মম বিমূশিলিগ (ব্রিাহিম যন মাভাবিষ্টস্বল্যমনিযামিমি এক্সয়ানাইমমি বিবি। মহিব যথায়েদাবল্প আয়োৱিাই মি যান নি। সামাবিষ্কালস। অর্থ ও যানয়ম- যায়Rনয়ায় ইযuামায যিশা সাহা মামণি মাথ:। না সাবাসি। uথলিাখ অ- আমার ধন্য এই হামহ রূপ দিঘিালিব দান বিধি- যিনি এ গঙ্গা গ্রামইল যেিয় মিমির মা। সনা ভাবি ন নষ্ট । য%ি নিয়া যান। বিদিয়ালমইন মিয়া মা বিশাল বিএম ন বিবাঘিক্ষা ঋষি মি:। বিভিন্নয়ন ও সি বা শুনাছিমাথাৎ যিনি কয়। যunniথ্যাথমিক্ষম ও অথিষ্টি অবদায় সমামলা প্রশিয়াঘন ঘিuায় ৪fাস্তু স সাথিসিল- খুশি যু: প্র:। মারছিনাঘনধি। যদি গান- পিএন: এগোযেছিল,মা জাপ.মনিমাই ঘিাবলাম । ৪। • এখানে মাগি দু। । এখনই বিয়ে ।

·४ECI१६ ४६६१ विधुराधिकरणम् । पदमाधिकरणम् । आधिकारिकाधिकरणम् । ६५E तद्भूतस्य तु नातदावा जैमिनेरपि नियमात्तद्रूपभावभ्यः ॥ ४ ॥ किमु वस्तव्यमिति । अनामवर्तित्वादाप्रमतित्वं ध्याय इति पूर्वमए कथितत्यादिति भावः । प्रत्ययमियादिति पदमिति श्रुति व्यहि- सान्ययेन पदशब्दार्थकयनेन व्याचष्टे अरण्यमिति यत्पदमिति ॥. न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥ १ ॥ प्रयकार्णिपश्यधिकरणमूचे मदित्यतिटेशं विधरी समुपनयन् होमा. धिकरयां दर्शयति उपनयनहोमा इति । आहवनीय कार्या इति । न १ सोमे बसानाग्निमाटीमातामित्याधाने पनीमत्व प्रवणाटुपनयना- स्वाग दापरियहाभावाद प्राधानाऽसंभवेन शाहपनीयो न संभवतीति शङ्कनीयम् । सादनापनयनात्यागेर दारपरियहसंभवात् । स्नात्वा भाया- मधिगच्छेदिति वचनस्यापत्यार्थदारपरियह विषयत्वोपपतेरिति भावः । जात- पुत्र श्रादधीतेति वचनादिति । जायामयाप्य दशमे ऽहन्यानीनादधीत. त्याधानाय कालान्तरबिधानसत्वे ऽपि सो ऽपि कालः कृतदारस्येव संभवति नघापनयनात्याग दारपरिग्रहः संभवति स्नात्वाभायमधिगच्छेदिति समायत- नौतरफाल पाघवनस्य रस्यपत्यधर्मरूपसर्वप्रयोजनार्यदारपरिणविषयत्वाद धर्म चार्थे ध नासिधरितव्यक्ति घचनादिति भाषः । एवमवकीर्णिपशुर- "ie पीति । अथकोणी स्वात्या भायामधिगम्याग्नीनाधायाहयनीये अयोणिमा-. यश्चित्त करोस्वित्यधिकाशङ्का । कृतप्रायश्चिनेनेव दारपरिवहः कार्य: अग्मितना लक्षण्यां स्त्रियमवदिति वचनात् । अतो ऽयकीयोपशु- रप्युपनयन होमवल्लौकिकानाविति सिद्धान्तः । के चितु सोचस्यासद्वाद- त्यस्य यथा स्थपतीलांकिकाने तथेत्यव्यवहितपूर्वाधिकरणन्यापातिदे- शमर्थमिच्छन्ति । प्राचार्याणां तु व्यवहितोपनपनहामाधिकरणन्यायातिदेशं तदर्थ धार्थसपनामयममिय: । प्राधानस्याकालत्वादिति न्यायसाम्यमुपनय- সামাঙ্গিযেন ন ম মীয়িয। মখ ধ্বয়ক্ট্রিন নিয়াল भा सम तदताधिकरयां पूर्णम् ।

·६६० वेदान्सकल्पतरुपरिमले [.३ या ४ अधि १२-१५ कृत्तमप्याधानमाषनीयसस्काराधायक न भवति तस्याधाने विशेषचनामा- पादिति न्यायः । तस्मादध्यवहितन्यायातिदेशाऽसभवात् पानव्याच लव- दिति जगतस्येवास्य तद्वच्छब्दस्य व्यवहितन्यायातिदेशकत्व युक्तमिति । ५०० । १ बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च ॥ ४३ बहुलमुपलम्भादिति । तथा च पापे निवृत्ते ऽपि नतो जाताया अशुद्धेरनुत्तिरूपपद्यतइति भावः । तथे चापस्तम्बस्मृतिः । नास्यास्मिल्लोके प्रत्यापतिर्विद्यते कल्मष तु निहन्यतइति। संपिवेदिति । सबसेदिति पाठान्तरम् । व्याख्यायोदाहरतीति। व्याश्यानेनेवार्यत उदाहरति न तु श्लोकरूपेणेत्यर्य: । कामतः कृतमपीति। अनेन श्लो. केन कामत इति पद कृतमित्यनेनानुपतिनान्वित सदपेतीति क्रियया सब- ध्यताति दर्शितम् । श्रव्यवहार्य इत्यादिश्लोकशेषो बालहन्त्र दिविषयतया टीकाया योजितः । श्लोकस्य ब्रह्महत्यादिपातकविषयत्वात् तच्छेषस्य कथ बालहन्वादिषिपयत्व स्यादित्यायवाह पालवधायुपलक्षणायं मत्वेति। मत्येत्यनेन शोकशेषस्य ब्रह्मवादिविषयत्वमपि वक्तुं शक्य पातककृता- मपि प्रायश्चित्तेनेहिकशुद्धाभावात् । बालइन्त्रादीनामधिक शुद्धाभावे शरणागतवालस्त्रीधासकान् संधसेन तु । धीर्णवतानपि सतः कृतना हितानिमान् । इति याज्ञवल्कीयवधनान्तरसत्यादित भूचितम् । के चितु याचव- ज्यश्लोके घ्यवहार्य पति पदच्छेद कृत्या कामकृते माणतके शिक्षित यद. मामाना कामातद् द्विगुण भवेदिति वचनबलादिह व्यवहार्य जायते अन्यथा द्विगुणप्रायश्चितधेयोपत्ते. । परत्र नरजननशस्या सह दुरितमनुवर्तत- मघ । नास्यास्मिल्लोके इत्यादिषधन तु स्थाश्रमाच्युताधराविषयम् । नेष्ठिकाना धनस्याना यतीना चापकीर्णनाम् । शुहानामपि लोके ऽस्मिन प्रत्यापतिनं विद्यते । इति कोशिकचनेकाादित्याहुः । • मू।पा। + एमाटरामपाधिमारिकाधिभर पूर्णप भर द्वादम बहिधिकरण पूर्णम ·१६१ बहिरधिकरणम् । स्याम्यधिकरणम् । स्वामिनः फलश्रुतेरित्यायः ॥ ४ ॥ ५०० । २४ आश्रितोपास्तिकर्तृत्वमिति । अषोपास्सिपद प्रकृताभिप्राय वि. पक्षित न तूत्सर्गशरीराविष्टम् । एतदपिकरणसिद्धान्तस्थिते: प्राक् स्यात्स. सातिपत्यभावात् । यदि किं चिज्जायमानाङ्गाश्रितमुपासनं यजमानेन कर्तव्यमिति संप्रतिपत्तिः स्यातदा तत्र सिद्धमुत्सर्गमयलाब्योगातृकर्तृकाला- श्रितोपासनस्यादातृकर्तृत्त्वे ग्रामे तस्यापघादः क्रियेत तथा नास्ति संप्र. तिपत्तिः । तथाभूतोपासनसनावे तस्य स्विजापि कतुं शक्यतया तस्मे हि परिक्रीयतइति सिद्धान्तहेतुवलेन तस्य ऋत्विकर्तृकत्वस्येव प्रायः । सम्मादङ्गाप्रितमड़का कर्तव्यमित्येवात्सर्गशरीर विषक्षितम् । दृतं हि म. माग्ने वर्च इति मन्त्रस्य प्रन्यगाशीन याजमानतोचित्ये ऽपि सूक्तवाक- मन्तप्रतिपाद्यायुरादिफलन्यायेन विषवितस्य सरप्रतिपाद्यफलस्य यजमान- गामित्ये ऽप्यन्याधानका अध्युयान्याधानकरणमन्यतया सदस्यापि घक्तव्यम् । तस्मादिहापास्तियणमधियक्षितम् । यदि तद्विचितं समर्थनीयं सदा लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणविचारित विद्यामये ऽग्नापयं घाघ लोक एपो নিখিল্প মি মুলাচ্ছি যত ছুহ্মা ঘষত্রিনাহিয় मनुप्यादिष्टिश्च विधीयतइति सचोत्सर्ग सातिनिध्या । तप झेविदे सर्वाणि भूतानि चिन्वन्तीति पचनास सर्वभूतान्तर्गतम्य विदुषो ऽपि स्य- तिरूपेष्टकाचयनकर्तृत्वमस्ति । अग्मितदङ्गेष्टकाभिराभूलोकान्मध्यातमनुप्य- दृष्टयाद्युपासनाकत्वमप्यस्ति यको दारभ्य इत्यादिलिगयत्सूपासने पूत्सs. द्विरास्यया । अस्मिन् पूर्वपक्षेत ह यको दारभ्य इत्यादिनिङ्गम्य पूर्वपमन्यायेन प्रत्याश्यानं तदधलम्बनप्रवृत्तमुत्सर्गमभ्युपगम्य सदपवादोक्तः यामूपाम्सि' सदपवादो ऽस्ति साधन्यावधिषय यच च याजमानत्यविचारोपामिविषयः । पायपक्षे तु सोयास्सिविषय: ।संह यस इत्यादिलिङ्गम्य च पूर्वपतन्यायेन प्रत्याश्यान न तु द्वितीयपक्षश्य न्यायाऽनादरः । अये तमुनीयं यको नामे- মাগিৰিয়ে আয়ন লিঃমযালuথামিয়ায়। वर्पति हास्मै यउपासइत्यादिवचनादिति। न केरल मई ५०१ । १ पधनं फलोपासनासामानाधिकरण्याविादनाटु मास्यापपादक कि तु उपा. • मापनपत्याख्यामिति, + वितीति २ पु.पा.

·वेदान्सकल्पतरुपरिमले [.पा. ४ अधि. १३ स्लरत्येकषचनबलादपि । अत्र झुपातइत्यनेन पृष्टी पवविध सामोपामतिति उपमा हिवारप्रस्तावाद्रीयप्रतीहारनिधनेषु पुरोवाममेयवादुर्भावष्टिविद्युग- जिरयुगलटिसमारिदृष्योपासनमुच्यते । न च हिडारादीनो पञ्चानामुगार প্রসঙ্গক্ষাটালি ইলাল্লার যম শঙ্খিনাথাকিল। भवेद् बत पककर्तृकतायामुढापु विनिगमनाविरहाटप्युत्सर्गबाधेन फलमानो यजमानस्येयापास्तिकतृत्वम.स्थेयमिति भाषः । वचनादित्येतदुपलक्षणे फलमाज व प्रधानकर्तृचमिति पदमाणन्यायादप्युत्सर्गबाधा द्रव्यः । पतितैरिति । पतितेः संयत्रहारे हि कदा चिते चिजा भवेयुः कुतः उपास्तीनामृत्विकर्मत्वाद् यथा विद्यार्य सोममनुतिष्ठन तस्य वीर्यवत्तरत्वार्थ- मुपासनां कारयितुमिच्छति यजमान: पतितव्यनिरकण पासनविदो ऽन्ये न लब्धाः तदा पतितेनाहं सोमपानमाद्गाचं करिष्यामीति मेचीत्र्यवहारबिलादुक्त- स्तदाक्षिण्यात तं न प्रत्याक्षी अतस्सत्यरिहाराय परितः संध्यवहारं त्यने ५०१ १५ दित्यर्थः । प्रकृतोपयोगिन इतिः । न केवलं वचनात् पतितसंध्यवहारमत्य- क्तव्यः किं तु स्वकर्तव्यकर्मनाशप्रसङ्गादपीति पूर्वाधिकरणार्थ हेत्वन्तरलामहे- सुतया प्रकृतोपयोग इत्यर्थः । इह संभवात प्रयोजनान्तरमुक्त विद्यार्थकमधीय. चतरत्वसंपादकापामनधिपयम्यास्य विधारस्य तद्विषयप्राच्यादीच्यविचारान्त- रवटुपयोगान्तरं संनिपनमस्त्येव । यदि कामयेतेति वाक्येनेति । मिनु. यादित्युक्तसदोमानं तापदध्वर्यकर्तृक यजुर्वेदस्याध्ययममायया सन्निधापि- सम्याध्वर्यास्ताच कर्तृत्वेनान्वयात् । श्रता मिनुयात्कामयेतेति क्रियाद्वयसममि. व्याहाररूपेण वाक्येन सदोमानस्यारध्यप्यारेष फलपबन्धबोधनादित्यर्थः । तपसः प्रधानफलसियर्थत्वादिति । ननु प्रधानफलमिटायेमपीताटङ्ग जात समाख्याबलादध्वर्युप्रभृतिभिरनुपीयते। सन्यम् । प्रधानफलस्टिार्य- শুনি থালানিমিয়শ্বন্ধযমানসমাগমনিনি প্রধান फलसिद्धार्थत्व विवक्षितं तन्नितिश्च यलमानगतेनेवानशनरूपटुःखानुभषेन भवति । एवं तमः प्रतिबन्धकनिवृतिरूपदृष्टफलार्थत्वे संभवति नाऽपूर्वक - . फलभाजोपि कर्वत्वमस्ति । तस्वमास्थयमिति भावति पु. पा., । व्यवहारे नास्सि पु । * प्रताराम रतीप्ति प्रतीकाकारः १ यु.।

·स्थाम्यधिकरयाम् । थादृष्टमस्कारान्वं कल्पनीयमिति । ननु उक्त हेतुना तयोयाजमानमस्तु का. गाश्रितनीचे त्वादिफलमपि याजमान मत्यप को हेतुरित्याकालायामर्थपयो- गादिति सूक्त हेतुं विषयोति यजेतेत्यादिना । साङ्गप्रधानफलस्येति । नन गुणफलमङ्गस्य प्रधानस्य वा न फनं किं त्वनागितात्य गुणस्येवेति चेन्न । गुणस्यालाश्रयणं विना स्वत: फलजननाऽसमर्थतयाऽङ्गम्यापि फलजननकोट्य- লায়ন খামাস্যাল মিষিখাৱাদয়গমদিনায়- অষইঙ্গায়মনশিয়ান্সষায়মা আখিস্যা যদি कामयेत यजमान इत्यध्याहार्य मति भावः । तथा मिनुगादिति परस्मैपदा- विबलादपि वास्यप्रमाणभङ्गो ट्राध्यः । डुमिज प्रक्षेश्यों इति धातात्विादक. भिप्राये क्रियाफले विहिता हि परस्मैपदश्रुतिः नीचे: सदोमानस्य तत्वनिरि- क्तमुत फलार्थतां बोधयति । ननु कापड धिकरणे अङ्गाधितगुणफलानां यन- मानगामित्वमुक्त न सूपासमानामृस्विकर्तृकत्व कथं तेन यानरुनयश न्या. झाह अघाङ्गफलस्येति । अमानितगुणफलमाधम्य विशिष्य याज मानत्या ५०१ । १३ तवालदानितगुणानामात्विज्यत्वमधादुक्तं भवतीत्येवं योनसत्वशङ्केत्ययः । कथं ताहि तन्निरासह सा न कार्येति । ऋत्विकर्तृकत्वं न्यायालर. साध्यं सिद्धयत्कृत्य तत्र फलमापस्य याममानन्यमुक्तं न तु तदपि स सिषा- धयिपितं तत्साधकन्यायानपन्यासादिति भाषः । नन्यिाह त्वेयजातीयकानी- त्यादिटीकायाक्ये चकारयुक्त पाठं गृहीत्या सोमनानीत्यनेमान्ययमुक्का सदोमानादिक्राङ्गनातीयकान्युपासनानि च याजमानान्यायिज्यानि वेति विधार्यतइत्येव तद्वाक्य व्याख्यातम् । तदिद व्याख्यानमयुक्तम् । सामाना- दीनामझानामृस्विकनेकत्वात्याच विचाराभायात्सयामानामृत्यिक कत्यस्य शास्त्रफले प्रयोक्तरीत्यधिकरण्टुिनायाः स्वयमेवाभायेरनुपदं वक्ष्यमाण. त्याच्च । न च सदःकरणादिक्रात्यनजातीयमानीत्याचार्यशाम्यम्य सदः- काणादिक्रयानितनीस्वादिफलार्थगुणजातीयानीत्या पाण्यः । मदो. नीचस्त्वस्य सदोमानकर्षध्ययुध्यतिरिक्तनिर्धय॑त्यापभवेन तथापि गोदोह- नादिन्यायेन याजमानस्यविधाराऽयोगादिति चेटुच्यते । ६ सदःकरणा- दीनापृत्यिकर्षकत्वस्याविधार्यस्यापि टीकायां यिवार्यताक्तिस्सयाकाम रत्य- धिकरणे तस्य विधारितस्यद्यातनायेंत्याचार्याणामभिप्राय: । सोयमभिप्रायस्त.

·६६४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [२.३ या. बधि.१७ थाकाम त्यधिकरणे होत्याद्यनन्तरवाक्येनेव स्फुटीकृतः । यद्वा सदापर. यादिकत्वजातीयानीत्यम्य कारङ्गानितस्य नीचेमवस्य निष्फलागुवा स्वेन सजातीयानीत्युपास्सियतक्रियारूपाणि यजमानानेन पृथगनुष्ठातुं श. क्यानि कर्मकाण्डाम्नातानि सानीत्यर्थः । एवं चाङ्गानामपि स्विककत्व न चिन्तितमित्युपरितनवाश्ये अजानामित्य स्याङ्गाविसकर्मकापडाम्बालति- यारूपगुणानामित्यर्थः । ननु टीकायां धकारसदारे ऽप्येवंजातीयकानि नीचेस्त्वषत् फलाधान्यगावबद्धानि चेति उपासनागतविशेषणद्वयममुच्चार्थ- স্টল প্ৰাযা যামাম হুশি ঔ মথি যায় মনি- ५०१ । २० गर्न स्टम् । उपास्तीनामनङ्गत्वादिति। अनानि हि त्यिकर्तकानि प्रधानस्य तु यागमा यजमानतकत्व संप्रतिपन्नम्। उपास्सयो ऽपि फन- श्रुतेः प्रधानभूताः । श्रतो याजमानत्यगका । एवं च यद्यपि परिक्रयाम्ना. নাম জনা যতক্ষন সমূলি জামআমি: মাহি प्रधानयागडय फलश्रुत्यविशेषाद् ( यजमानकर्तृकत्वम्) । ननु यदि फला- गुणप्रधानत्यात फलभाजा कर्तव्यः हि गोदोहनादिरपि याजमानः म्यादित्यागयाऽस्योत्मर्गप्य गोदोधनादिपु यागः न तु शस्ये क विद- पीति । परिहरति न चैवमित्यादिना । कलागुणे तदपवाद रति মষ। যশি মাংশায় যজমানঘামাই ওহি ফলাদিন उपासनाकार्यस्याऽपामा गजमानम्य फलस्यामित्यात् । श्रत पयोपासनाका पायनमाशेनासीयतइति कृतशहापरिहाराय टोकायासात्पर्यमा कर्म- गीश्वरो ऽधिकारीत्यादिना । औत्सर्गिकस्येति । ननु सर्व कर्म स्यिामितियामपं फनं यजमानस्यत्ययमप्युत्मगंश्चत्कथं फलोत्मगन्या- समयलाध्य पति हास्माइत्यादियजमानस्योपासनाकन्या प्रमाणमाश- झते फत्सर्गन्यायेनोद्गातुः फलभाशानाप्रमाणं कि न स्यादिति चेन्मेषम् । प्रधानपाधगतात्मनेपदश्रुतिमूलात्फलोत्मगात्यरिक्रयरूपाङ्गयाम्पमूलम्य कर्नु- रुत्मगम्य दुर्यलत्यात् । यजमानस्यत्यादिटोकावाक्यं योजयति यजमानस्या- पासनभिति। तम्यत्यम्यामा उपासकस्य सत इति। तत्र इप्टान्त () सतमध्यगो पन्यो नाति पु.. वाशियोति पु ..। वनति पु. पा.

·स्वाम्यधिकरयम् इति । यजमानस्योणसनमित्य फलं दृष्टान्तीकृतमित्यर्थः । उपासनं प्रधा- नत्वाद्यजमानेन कर्तव्यमिति पूर्वपक्षोपपाटकन्यायस्यार्थवादिकलिङ्गदर्शनेन बाधमाङ्को न चेति । न्यायं न पाधतइति । कि तु न्यायेन लिङ्गद- निमेश बाध्यतइति भावः । यस्त्वच न्यायवाघ उक्त इत्यये न्यायेन लिङ्ग- दर्शनस्य बाध उक इत्यनद्यते टीकायां तस्मे हि परिक्रीयताति हेतुम- पहाय निदर्शनं किमित्युपन्यस्यतइत्याकालायां तस्या सामात्सिद्धान्तहेतु- स्वानुपपतेरिति दर्शयितुं तामनुपपतिमुद्घाटयति ननु तस्मै हीति । तस्मे हि परिक्रीयतइत्यत्र तस्माइस्यस्य किमडाप्रितापास्तिकरणायेत्यर्थ उता करणायेति । श्रादो प्रसिद्धिमाका तामुपपादयति अङ्गाश्रितेति । नन्वस्तु द्वितीय: । न चाकरणाय परिक्रयस्य तदाश्रितापास्तिपर्यन्तत्वं न सिध्यदिति शङ्कनीयम् । श्रा सन्निधानातत्पर्यन्तवासिरित्याशा सन्निधानमतिप्रसज्ज- फतया दूषयति यत्र हीति। ननु प्रथममृत्यिना कर्तृत्वं प्रमाण पश्चातादर्सेन ५०२ । १४ सेन परिक्रीयन्ते स्वर्गकामा यतेति सामानाधिकरण्यात्मनेपटाभ्यां फल- भाला यजमानस्येष करणेतिकर्तव्यतासहितभावनाकर्तृत्व प्राप्ने दक्षिणया ऋत्विजा परिक्रयणाम्बानात् तददृष्टार्थत्वाय सामानाधिकरण्यात्मनेपदाभ्यां प्रमितं यजमानम्य कर्तृत्वं ऋत्विाद्वारकं प्रयोजकं प्रयोजकत्ये ऽपि प्रमित- कर्तृत्वानपायादिति परिक्रयानानबलादेय पश्चाट् ऋत्विजा कर्तृत्यं प्रमीयते। पूर्वसन्ते ऽपि शास्त्रफलं प्रयोतरि तल्लक्षणत्वास तस्मात्सम प्रयोगे स्यादा अन्यो या स्यात्परिक्रयाम्नानादिप्रतिषेधात्प्रत्यगात्मनीतिप पूर्वपञ्चसिद्धान्तमू- चाभ्यां तथैव व्यवस्थापितम् । तस्माद्यम हि तेषां कर्तृत्वं प्रमितं सदथे ते परिक्रेतव्या इत्युक्तिरयुक्तति चेद नायुक्तेति ग्रूमः । न हि प्रयमामि- तमतत्वनिर्वाय त्विनां परिक्रया विधीयते इत्यनेन पाक्येनाध्यते कि तु यच तेषां परिक्रयामानात् कर्तृत्वं प्रमाणवत्तापदर्थमेव ते परिने- মা নাথিন্ধযোঘনমি यथा यादीनामुद्धननादि यायकाय यचना- न्सर: प्रमितं तापदर्थमेघ सानि संपादनीयानि न तु यदाच •बाध्यताति भावः । मत एव परत्यति .पु. पा.. सम्यां स्पैति पु पा। : मिति: पु. का। पत्रमानस्येच मतथ्यतेति पु• पा. ॥....पा. मु .॥ म.म.

·६६६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३ पा. ४ धि." शक्यते स्फ्यादिभिः तदर्थमपि तद् द्रव्यं चोत्पत्तिमयोगात् तदर्थमेव चोद्यत. इत्यधिकरयोक्तन्यायमवलम्ब्योच्यते न तब का चिदनुपपत्तिः । संपाद: यितुं युज्यतहति । फलाय घटतइत्यम्य फनाय चेते फलमिलापयोगि- कार्येषु व्यानियतइत्यर्थः संभवति । स तु घट चेष्टायामिति धात्वर्थीनुगमेन स्पष्ट इति नोक्तः । अनेन यजमानगामिफलार्थ यद्याबद्वक्तव्यं तस्य सर्वस्या- थै परिक्रयः न तु प्रकरण्यधिकारवाक्यनिर्दिष्टफलं यावता सिध्यति तावत साथै तावदर्थत्वे ऽपि न दोषः । अङ्गावबढापास्तीनां तम्मिन्नपि फले प्रति- बन्धनितिद्वारोपयोगात् । अता न स्फ्याधिकरणविरोध इति दर्शितं भव- नि । कांस्यभोजिन्यायेनेति । नन्वविरोधे कांस्यभोजिन्यायः इह प्रधा- नम् फलभाजा सादादेव कर्तव्यमिति प्रागेय दर्शनाद्विरोधो ऽस्तीति चेन्न । यागस्य स्वामिकर्तृकत्वं न प्राधान्यप्रयुक्तं किं तु स्वामिद्रव्ये स्वत्वत्यागी ऽन्येन कर्तुमशक्य इति शत्यिगक्तिप्रयुक्तम् । प्रत ग्वाङ्गस्यापि यजमान- द्रव्येण परिक्रयस्यान्येन कर्तुमशक्यत्वाद्याजमानत्वं प्रधाने ऽप्यग्निहोरहामे स्वत्वत्यागांशं पिना प्रक्षेपांयस्यान्येन कर्तुं शयत्या प्राध्वर्यवत्वम् । सस्माद्युक्तो ऽध फांस्यभोजिन्यायः । तदर्थमपीति । लिङ्गषणानुपासनस्य ऋत्विकर्तकत्वे सिद्धे ऋत्विपरिक्रयम्य तादयपि सिध्यतीति भाष्यका- रेस्तत्साधारण्येन तस्मे हि परिक्रीयतहति मूत्राषयवो व्याल्यात इत्यर्थः ।

·६६० स्याम्यधिकरणम् । पासनमाविषयं तस्य न्यायधिद्धार्थ नुवादकत्येतोपासनविशेषास्ताधमनपेक्ष्य सर्वविषयता सिध्यति । अत एव सोयाङ्गप्रमृतीनामनुपदिष्टधर्माणामन्यत इति- कर्तव्यताकाडाया लौकिकस्थालीपाकादीतिकर्तव्यता न भवति किं तु दर्श पूर्यामासादिता दिकीति निर्णयाथै प्रवृत्ते म लोकिकः स्यादृष्टप्रवृत्तित्या*दिति साममिकाधिकरणे विध्यन्ते। या प्रकृतिवच्चोदनायां प्रवर्तेत तया हि लिङ्गद- नामिति सिद्धान्तमूचेण मार्गदिचोदनायां प्रकृतिषु दर्शपूर्णमासादिविध तदी. य एव वेदिको विध्यन्तः प्रवर्तते । तथा हि लिङ्ग दृश्यते । यथा हि सौर्यचरो दार्शपूर्णमासिकप्रयाजप्राति सिद्धवत्कृत्य प्रयाने प्रयाजे कृष्यल जुहोतीति कृप्या- लविधानार्थस्तदनुवाद रति सिद्धान्तोपपादनानन्तरं लिङ्गहेतुत्वादलिझे लो- किकं स्यादिति सूत्रेण यदि निदेन वैदिको विध्यन्तो नियम्यते तहि योन्द्राग्न- मेकादशकपालं निवेदित्यादी तनास्ति तप लोकिकीतिकर्तव्यता स्यादिति शङ्कामुत्याय लिङ्गस्य पूर्ववत्वाचोदनाशब्दसामान्यादेकेनापि निरुध्येत यथा स्थाली पुलाफेनेति सूत्रेण यदि लिङ्गं वैदिकषिध्यन्तरमापकत्वेनोपन्यस्त स्यातदा ऽयं दोपो भवेट् न तथापन्यस्तं कि तु घेताग्निसाध्यत्यादिसाम्या. दनुपविष्टधम्मकेषु सोयादिषु सर्वेष्यपि दिक्येवेतिकर्तव्यतेति न्यायमाणानुया- दकतयोपन्यस्त ततुल्यन्यायपूर्वक लिङ्गमेकत्र दृश्यमान तुल्यन्यायानां मां धर्मवत्ता ज्ञापयति यथा स्याल्यां तुल्यपाकानां पुलाकानामेकमुद्धृत्य शृतं दृश्यमानमन्येषामपि गृतत्वं ज्ञापयतीत्युक्तम् । तस्मादिह लिङ्गस्य न्या- यप्रणानुवादतयेच सर्योपासनाविषयत्वमुपादनीयम् । स न्यासः सूचे हेतुलया निर्दिष्ट इति तस्येय सिद्धान्तहेतुत्वं भाप्यस्वारस्यानुरोधेन धर्णनीयम् । श्रा- चार्यस्तु टीकायां तं हेतुं विहाय प्रथम लिङ्गोपन्यासस्य तात्पर्यमेव भविष्य- सीति सटुपपादनमा कृतम् । प्राचार्याणां तु लिङ्गं न्यायप्राणानुबादकमि- त्येष स्वाभिप्राय: । तदषष्टम्भेन हि पूर्वपक्षयन्य नेततम् । तन्नु लिङ्गं मर्यचा. विज्यमुपाम्सीनां गमयतीति । ननु यतूक्तमित्यादिभाष्येण वर्षति हास्माइति श्रुतो फलोपायनयोः सामानाधिकरण्यश्रषणत फलभानो यनमानस्येवोपास- नाकर्तत्वं वाध्यमिति पूर्यप कृता शङ्का नूदिता सब ऋन्मिजा फनभाव- + &....पा. म. ११॥ • ने मृ.च.पा. १०॥ प.पा. ४ मृ.१२॥

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [ब. ३ पा. ४ धि. १३ निषेधे कः पारायादित्यादिपरिहारयन्यो न युक्तस्तेषां फलभावस्यानाग ५०२ । ५ वितत्वादित्याशङ्का परिहारयन्यस्य तात्ययमाह परार्थत्वादिति भाष्ये- ऐति । अनेन परार्थत्वादित्यादिफलसंपन्याउनुपपरियन्तं धारायन हेतु ऋत्यिजां फलसंबन्यनिषेधार्थमेकं वाक्यं न भवति किं तु परार्थत्वात्विज इत्येतावदेक वाक्यमनूदितशहापरिहारार्थ तेन विम्भिर्यस्क्रियते न तर सद्धारकं यजमानस्यैव कर्तृत्वं तेषां पारायादतः फलोपासनासामानाधि- জযেমন:* মামা যননি ফলন ঘষাঘানালছানান।ঘিদ্ধ- ण्यश्रुतेरिव नानुपपतिरिति परिहारो दर्शितः । यदि परार्थत्वात्विां साक- मंणि यजमानस्येय कर्तृत्वं सदा किमपि फलमृत्तिमा न स्यादित्यामने या यजमानाय वेति मुतिविरोधः । तम्मादृस्विकर्मणि क चिक चिद् वि. नामपि स्थातव्यं यतध्यं तवदुणाने ऽपि तेषां स्वातन्त्र्यं स्यात ते या- ঘাষণাদনা: 1 न हि तेषामुपासनाकतृत्वे यजमानत तदङ्ग ताप. धानं या फलजननाय सदपेक्षितं किं चिदस्तीत्युपासनांचे पारायहेत. रसिद्धिमाशङ्कर तत्परिहारार्थमन्यरेत्यादि धास्यान्सरमिति वास्यभेदेन भाप्यं ध्याश्यातम् । ननु फेयलं पधनादेष त्विज्ञां फलसंबन्धो न भवति किं तु न्यायोपि ममाग्ने बच्चा विध्वस्स्यिात्यम्वाधानकरय्यमन्त्रस्याध्य- {णा वक्तव्यतया लेन प्रकाश्यं धर्म प्रभृतिफलमध्यर्योरेष हि वक्तव्यं ममा- स्थिति प्रत्यगाशीलिझाए । एषमुपासनस्योगातकर्तृकत्वे फलार्यम्य कृत्स्नस्य सन्मारकर्तृकत्यलिशाद ददरादापासनाफलषद् उद्गीथाापामनाफलमपि सा- सास्कर्तृगामि स्यादित्यागनापरिहारार्थ श्वेत्यादिभाष्य ममाग्ने व रस्या- মিশুমামলমৰি যামানমমি পিইয়ায় স্থান জয়, दिति पूर्वतन्याधिकरणम्य स्मारणार्थम् । तर हि बन्धःप्रभृति फलमपि यन- মালাই কালিমাঘ ৪ানমাথামিয়েমা- मानामपि यजमानगामिफनत्यस्योक्तम्येन तद्विरुदम्य मन्सगलप्रत्यगाशीलि. इस्य बाध्यतया मन्ये ममपदम्य यजमानण्य म्बकीयतयौपचारिकत्व. জনপ্রিয় বিদায়নকাং লিনানি অনুধাৱৰ- पुः सात पु... +म.... । :.म.पा.८.२७.

·६६ स्वाम्यधिकरणम् । शल्येन यां वे कां धनेति प्रतिलिखिता। इह सदुदाहरणेन वचनं विना लिङ्गमा- वेण कचिदपि ऋत्विागतं फलं न भवति ऋत्विकर्मफलस्य यजमानगामिप्ताया ओत्सर्गिकत्वे प्रबलयुनिन्यायसत्यादिति कृतगडापरिहारः सूचितः । एवं सामान्यत पात्विज्यफलमात्रस्य यजमानगामित्वे श्रुति समुदाहृत्य विशिष्य विक्कतकोपासनफलस्य तद्गामित्वे श्रुतिरुदाहृता । भाष्ये सम्माटु हेपिटिसि तत्र तस्मादित्यस्यायेमाह यस्मा- ५०३ । २ दिति । तस्मादिति शब्द। हि प्रागुक्तं हेतु करोति तच्च सो ऽमनेष स एप ये चामुप्मात् पराञ्चो लोका रातारचामोति देवकामांश्च प्रथा- नेने ये चेतस्मादच्चिा लोकास्तश्चिामाति मनुष्यकामांश्चेति पूर्ववाचं सब सेो ऽमुनेव सेनेनेवेत्यनयोः फलितार्थस्सत्क्रतुन्यायलभ्याटुभयात्मको भून्येत्यनेन दर्शितः । एकस्य युगपदुभयात्मकत्वं प एकथा भवतीत्या- दिसावुपासनासामर्थ्यन युगपदनेकशरीरपरिग्रहस्योतत्यादुपपन्नम् । ये चामु- प्मात्पराच्या लोका ये वेतस्मादाचा लाका इति घायद्वयोक्तफलसमुच्च- येन फलितार्थः सर्थील्लोकानामातात्यनेन दर्शितः । ननु यजमानगामि पलपासनाफला कमिहोद्गातुः फलमुक्त नेप दोषः । वचनादृस्विनो ऽपि फलमस्तोत्यनुपदमेधोकम् इह च य एवं विद्वान साम गायत्युभो स गाय- तीनि प्रकृत उद्गाता सो ऽमुनेत्यनयावाश्ययास्राच्छन्दाभ्यां परामृश्यते । आता पापि पचनवलायिजो ऽपि फलभावमविरुद्धमित्याचार्याणाममि- प्राय: । एमपि व्याख्यातुं शक्यम् । य एवं विद्वान् साम गायतीत्या सामगाने प्रयोजककता यजमाना गायसीत्यनेनाध्यते उद्गातुरेकस्य पञ्चम. लिककृत्स्नमामगातृत्वाभायन प्रयोजनकर्तपातयेर कृत्समामगाने कर्तृह- स्वस्य निर्वाहत्याद्गातृषिपयत्वे सामगदस्योगागमसामभागे लाक्षणिक- त्यापन: । अतः प्रायजमान पय प्रकृत: तस्येव च से मुनेय माने. नेति तच्छन्दाभ्या परामृष्टस्य फलभावमुध्यते । यस्मादेवमुद्गातृकर्तृकस्या- प्युगसनस्य यजमान एय फलभागो तस्मादेविद उक्तापानाप्रकारपरिचालो- द्गाता प्रक्ष्यादित्यपुरुषोपासनेन यजमानं सोप्याधिकट्रयलिप्मरखेद यजमानं पृ देति । एवं व्याट्याने तु नास्त्यशोगातः फलमा पचनमिति निरोपः। + पत्रमानापाटन समिति । .कतिपु..

·৪০ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प. ३ मा. ४ अधि १३-१४ किं कामंः फलमागायानीति | पर कि फलमित्यस्य यो वा ऽमुष्णादि. নিষাদান যা ঐ বনাবিনি মালি জন স্বনি ন না। এ এ মি মাম মামী ভ মায়ামি নানুযায়বিঘানমা- , জম্বিয়াৰৰ ব্রিখিলান্ধাত্রী; দ্বিমাত্রিকলা জিমি নষ ছিনাল মামিবি সূনীমষ দালাযuানি কম মেলাঘমিমি লাজাঘামাৱিন্ধমীম মহনা। মাযানীমনো- ৗথ ঘষ হ্মমান@gংমি মাফ মন জিমঘ জলমখুন। শুনা জয়োযি ন ম pg। মাযমথাম্বনায়৷ যজমান যক্ষ মুম্ন লিম সময় মহিমীয়াগ্নি জাম আন্নামন: লু ঘীনদাসরি যামাঙ্গলকামনাম যজমানই মিঃ কাল মবিন ঘনধি আগন্নষ কান্ধল বিনমামি যাবাে।মিয়াম:। तस्य पापस्यामाह समधा हीति॥ ৪। স্বামষিবি: সদ্য নীননা যিলাবিনু।। पाल्पनेति । नायमात्मा पलहोनेन लभ्य पनि अषणात् माला- সনজার।মনুরন্নানঘয স্বয়ম্য ম সমিয়াহ অলিমিল বিনয় মন বল? মন যা সমমায়নি: স্ব এলয় মা তুমি আলাধানে, স্ব স্ব মনৰমি মননা মানা অধ্যম। খুব আগ্রা খৃস্বাযেঙ্গমাযানুধায়নায়িষ্টয়া- বিঘিক্ষয় ঘমাইন মাঘে অল জাম আমিমি অমনি বলল যামানান মন্ত্ৰৰ যমি প্লাষ্টমিময়সী+মি মাত্র দুমি যদি যান্ধিার্যাপ্লথযাগমmীয় মন প্রশ্নঃ মূত্রামি অামিয়াবিথই যথিব্রাশ নন মু- যা মির্জা যযযযা ম। নিমিযামামি মালয় বনি থাই ম জয় যশষ। এনামায়াত্ব হ্মময়া বাঘায়মা। ভায়াক্কা বৃমি মাই ছি ঘিাষম; বিম্বিন • নিশ সারি । । নৰ্ম ৰামসি । ধু ধা। ৫ ই আমায় মঙ্গা । প্লারানি • •।

·पचवालय श्री नारायण * ०५ স্বামষিথিরূম্।ে पति व्याख्यानं तशाख्यानं तं वेतमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः याश्च वितेपणायाश्च लोकेषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचये चरन्तीति विद्ध- संन्यास: प्राक् प्रकृतः विदित्वेति विशेषणादित्येतदभिप्राय वाच्यं तच च विष्व- संन्यासे साक्षात्कारवति विद्यातिशयः सिद्ध इति भावः । विद्याशब्देनेति भाप्ये प्रकृता विद्वत्संन्यास। न विहितः किं त्वेतमेव प्रनाजिनो लोकमि- च्छन्तः प्रवजन्तीति वाक्यान्तरसिद्धा विविदिषुसंन्यास: संन्याससामान्यग्रहो মৌৱন ন ম মাষ্টময় এবি মিথ্যময়যষিঘনালানি भाषः । भेददर्शनवशात् पाक्षिकापाले विरिति भाष्यटीकाक्तमन्वयव्य- तिरकावगतफलसाचनभावे फलार्थिनां ध्यासनमात्रेण कदा चिदत्र प्रवृ. ति निरासाय विध्यनपेक्षणादित्याशङ्का ततात्पर्यमाह शाब्दज्ञानात्कृत- ५०४ । १० कृत्यता मन्वान इति । यथा दारान्तरपुः कृतकृत्यतां मन्यानस्य ব্রানিসহ অন্য স্ব সালারা জামায়আইনি নিয়মিডি तथेहापोति भावः । एवं चाऽविधेयत्वमुक्तमित्यस्यापूर्वविध्यविषयत्वमुक्तम् इह तु नियमविधिविषयत्वमुच्यतइति पूर्वापर विरोधपरिहारो दपव्यः । राबपि विधिल्लायानीति समन्वयसूत्रमाध्यस्य तवत्यटोकायन्यस्य च नाज- स्थमित्यपरितुष्यवाह अथ वेति। दारान्तरपुरिव अप शब्दचानेन कृतकृत्यतां मन्वानस्य मूलं नास्ति दारान्तरपुरेवानृण्यवच शाब्द- जानमापेण ध्यानं विना साक्षात्कारस्य सिद्धासंभवाद् अन नियमवि- ध्यपेक्षा । अतः पणेति सोचपदतद्वाप्ययोमेंटदर्शनव्यासङ्गाद् ध्याने ऽनु. त्सदमानस्योत्साहजननार्थ विधिसरूपो ऽयमर्थवाद इत्यथैव तात्पर्यमिति भाष: । घिध्यभावपक्षमेव सिद्धान्समवलम्ब्य तमुपपादयति अपि चेति । प्रवणमननध्यानानां क्रमेण भवतां ब्रह्मसाक्षात्कारपर्यवसानेन फलवत्वमि- प्यतेम सच प्रयणमध्ययनविथ्यायप्तसाङ्गाध्ययनजन्यायालज्ञानरूप न किमषि विधिमपेक्षतइतीटमेष । तदेव फलषदनिर्णयार्थविचारात्मके मनने प्रपतयेदिति तचापि न विधिरपेक्ष्यते । म चानपेक्षा स्वतनाविचारस्य ** अपयतीति पु.पा. सरतातिरपु. पा. प्रति नास्ति ५ पु. ..रति स्पष्टमेव हि पु. का.। + शतशयमिति ३ यु. पा.। ६ फतफत्यहाभिमानस्यति १ पु. पा.। १. फर्लामप्यताति २ यु• पा.। +1 गुनपेति ९. पा.

·६०२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३ पा ४ अधि १४ वेतशास्तविचारम्य या पक्षे प्राप्नो नियमविधेरवकाशो ऽस्तीति शनी- यम् । तद्विजानार्य स गुरुमेवाभिगच्छेदिति नियमविधानादाद्यनियम- मिद्धेः शास्त्रान्तरविचारस्याद्वितीयब्रह्मसाक्षात्कारानुपायत्वादेव सदयामः । न पद्वतशास्त्रविचारस्य मोक्षार्थब्रह्मज्ञानोपायत्वभ्रान्त्या तत्प्राप्तिः संभ- धतीति घाच्यम् । भ्रान्तिप्रयुक्तप्राप्तः नियमविधिनापि धारयितुमक्यात्यात तस्यापि नियमविधेदेतिकृतयोजनया देवशास्त्रविधारनियमविषयताम्रान्ति- संभवात् । न च वेदान्तार्थयथनपरपुरायभाषाप्रबन्धादिविचारस्यापि पर्छ प्रामा घेदान्ता एघ विचारणीया इति नियमषिध्यपेक्षा इस्तीति पाध्यम् । वेदेनेव वेदा ज्ञातव्य इत्यध्ययनविधित राय तस्य नियमस्य ला. भात् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपधुंयेदिति वेदोपहयात्वेनैव पुराणादि- विनियोगात् । न म्लेच्छमापा शिवतेत्यादिभिर्निपिद्धस्य भाषाप्रबन्धस्याप्रामेश्य । न च न्यायविधार बिना ऽस्य धाम्यस्यायमर्थ इति न्यायसिद्धार्थविषयगुरु- पदेशस्यापि प प्रापिरस्तीति शङ्कनीयम् । लक्षणमुखेन हि ब्रह्मा निवार्य ध्यानेन तत्साक्षात्कारः संपादनीय: । ब्रह्म सद्भावमाप संप्रतिपय तत्किं महोतीदंतया निझारणार्यमुपसनाय भृगवे यता घेत्यादिलक्षणमुखेन सटु- पदिश्य द्विजिज्ञासस्वेत्युक्तिमामात् । लक्षणेनेव ब्रह्म निर्द्धार्य ध्यातव्यमिति नियमानयनात् । न हि शृङ्गयाहिकयोपदेशस्यापि ध्यानसाक्षात्कारोपयोगि- ब्रह्मनिद्धारोपायत्वे गुरुपाये लक्षणमुखेन ब्रह्मनिहारणे गुरूः शिष्यं प्रपन येत् । तन्मुखेन ब्रह्मनिलारणं च प्रधानादातिव्याप्रिनिरासेमासभनिरासेन च लक्षणदृढीकरणाय सर्ववेदान्तनिर्णायकन्यायविधारमपेक्षते सगुणनिर्गुणशाक्य. विवेचनेन निर्गुणत्राश्यप्रतिपन्नानन्दादिगुणास्यूलत्वादिनिषेधोपसद्वारेणापड- धाश्यानिधारणमपि तमपेक्षते न्यायानुसधानाय नेद वायं सगुणविषयमिदं निलविषयमिलि न्यायानुसंधानरहिमस्यासकरए शरसंस्थात सदसं. भवे ऽप्येतद्वाश्यं सगुणविषयमेतन्निर्गुणविषयमिति न्यायानुसंधानरहितस्या- संकरण धारणासंभवात् तदसमधे च स्वयमनुपपत्तिप्रतिसंवाने नान्याप. कृतानुपातिप्रतिमंधानेन या बोमिताहृदयस्य प्राचीननिधारणान्यथाभावापतः। यस्य प्रामकृषन्यायविचारवासनातिशयवाटुपदेशमाचतो ऽपि निश्चलं वृहस्पति नाप्यचोभ्यं निट्टीरण भवति सस्य मननापेक्षायामपि दोषाभाषात ।

·सहकार्यन्तरविध्यधिकरणम् । ६०३ अत एव तत्कारणं सांख्ययोगाभिपन्नमिति श्रुत्या सांख्ययोगब्दितं विचारोपदेशमाषपूर्वकब्रह्मप्रतिपत्त्युपायद्वयमुक्तम् । न च सोपाधिकात्मसा- घात्कारक्रमकरणभावमनोव्यापारस्य पने प्रापिरस्तीति शङ्कनीयम् । ज्ञानमा ফুসন্ধায়মান, নান্থিনী মুনি মিলিয়ন সিনামালিনৰ श्रुतस्य च तस्य नियतप्रामसया व्यावर्तनाऽयोगात् । तथापि मनसःकरण- तमा प्राप्रि: पाक्षिकीति चेद न । मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रुतेः श्रघणादिसं- स्कृतं मन आत्मदर्शने करणमिति गीताभाष्यदर्शनाच्च मनस एव करणतया ऽपि नियमेन प्रातः । एवं पाक्षिकस्याप्युपायान्तरस्य प्राप्त्यसंभवे समुच्चयेनोपा- यान्तरस्य व्यापर्न नयायस्य प्रागिरापाति नापायपरिसंख्यापि शङ्काहा । अवघातो हीति । दशंपूर्णमास्यास्पतिशिष्टपुरोडाशावरुद्वेष्याग्ने ५०४ । ८ याटियागेषु साक्षात्साधनत्वेन निषेधमलभमाना वीहिमियतेति याग- साधनभावन शुतनीहयः पुरोडाशद्वारा तदन्वयं लभन्ते तेषां पुरोडाशमा. धनत्यातन्दुलादिद्वारेति तन्दुलभावनापेक्षितो ऽवधान: प्रत्यक्षविधिमन- पेय सामादेव प्राप्नोति कि तु नमविदलनादिकमपि तद्वदेव पधे प्रामु- यादिति सामयादवघातस्य प्रापिः सार्वत्रिकी न भवेत् । अतस्तत्साधिक- त्यपिटुये नियमविधिरावीयतइत्यर्थः । इमामगृभ्णान्निति । पग्निचयने अश्वरशनाग्रहणं गर्दभरशनाग्रहणं चानुष्ठेयम् । इमामगृभणनिति मन्त्रस्य रशनायाणप्रकाशनसामर्थ्यरूपालिङ्गाद उभयत्रापि विनयोगप्रामाणिमामगृभणन् रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्तरति परियं- ण्याविधिर्गर्दभरशनायहणाद् मन्तव्यावर्तनफलं स्वीक्रियतहत्यर्थः । यद्यपि नियमषिधाववि नविदलनादिनिवृत्तिरस्ति तथाप्ययघातापामांशपरिपूरणे कृते सन्नित्तिर्भवतीति प्राथमिकत्वाद् विधेयगतत्वेन प्रत्यासन्नत्यात्मामांश- परिपूरणं तप फलम् । इतरनिवृत्तिरानुपतिकी परिसंख्यायां तु द्वयोरपि नि. त्यामेरमाशिपरिपूरणामभवादितरनिवृत्तिरेष फलमन्ययोगान्ययोगव्यवच्छे- दरूपफलाभ्या नियमपरिसंख्ययोर्भेदः । न विति। ननु यथा प्रसिद्धयोर्नियमपरिसयौदाहरणयोर्विकल्प-" । १२ समुच्चयाभ्यां प्रामुखदुपायान्तरमस्ति नेयमोपायान्तरं संभवमोत्यनेन यन्यनो- यते । नेतद्युक्तम् । नियमविधी यथावघातप्रतिद्वन्दिनषिदलनमुपायास- प्रसस्तत्प्रकरणाबासस्य ·৪৪ দ্বাদমফনি এ ৪ খি, ৭৮ মৰিা নানিমানি মলয় মনিছুযিলসায়ানমালামন জি ন মাহমুযায়লি িসময়েনায় ইয়াই- সানি। স্মন মন মায়ানমন্ত ভাৱমবিয়াখিসি চাননমা ন ঘনি । ধন্য। বায়ামাখান নিয়ননীuxশি- মিয়া মিলেনিমা বিঘিমনি ল ারঃ। বায়ালঘtি- হোয়া ন য়ামাসৰিণাময়। ন িবৃহুমখীয়াইলিশ- বাঙ্গাৰামনাসামযমনিলাম: সামৰিনালা- वर्तनं फलम् । ननु च ब्रह्मसाक्षात्कारव्यतावुयायान्तरासंभवादित्यादिशङ्कार- বিছায়েয়ালিয়মসিংহাৱনাঘমা মনীষন সামান্থানসাটা ছি নিয় মন্তিঘি লি প্ৰ বিন্ধাবানাবাহিনিকোয়ানমণি। ঋনংস যিঘিমামা মুম্বাঘায় লুসি যা দিঘি গৃহী জাযাযষীরায়ানমায় এবি ব্যথাযথমার্থবিজয়া- ম্যাৱিন্ধ মৰাহ্মান্ধোঝেমিশি মথ গান্তম্ময়াবি মাশ: দাঙ্গামাম ঈী ছয়ঘবিদ্যুয়ালমদীঘি নিয় মঘিথিক: মান্ধায়াযথ মলয়ান্নিমান নিমথিuায়- ভাই যথা ঘামাবাদ্বিমি বমি বমি ভুমি সমীহন। দশক ম্ । ন ৰ নিয়মমিন এ দুয়োসন্নিকারী- আম। ন বাধা: সনি বিএনঘিদ্বিী যি যাধিষ্ঠাবায়ানাড়ি য: কি ন সমকানিযমমিথিলারাত্রি। আবিষ্কারী নিয়মসিংহণমনই লম্বালম্বিয়া বাঘময় যাযিম যা। জয়। যুদ্ভু মানুষিuথানযিময়া ঠালযি প ফ ন যনমষ: স্বাম্বিএিই ঔষঃ। অনাবিলম্ব চবি খিয়া যলশ ঘাম দুলালামষিথি- যা । মুযাঞ্জাবিজাঙ্গাধুহামলায় ৪থি মযাল স্কুল অামােনা যায় স্থান। ময় ঘন্থিায় মন্ত্রি- অাষাৰহাৰৰমিয়া যাবি ন যায়। এ টি এড়িয়ে নম্মম্বাইতুর্থস্থিঘিমাঘী নাৰীৰিঃ জান্ধাযময়া মিখীয় किं तु तत्प्रतिद्धन्द्धिन उपायान्तरस्य इतरथेत्यादियन्ये उपायान्तराजपरिक्षा- न चेमो ·६०५ सहकार्यन्तरवियधिकरणम् । नादता हेतुना तथा तदाशयस्फुटीकरणादिति । तस्मादिमा शङ्कापरिहारग- न्यावनुचितानि चेत् । उच्यते । ब्रह्मामाक्षात्कार वेदान्तश्रवणादिक कारण- मिति विशिष्य तयोः कार्यकरणभावयाहकमुपायान्तरं मानान्तरं नास्ति । अतो मानान्तरामाणकार्यकारणभाषविषयत्वापूर्वविधिः श्रवणादिष्वङ्गीकर्तव्य इति शनार्थः । विशिष्यकार्यकारणभावग्राहकाभावे ऽपि सामान्यत: साक्षात्का- रयोग्यस्य बहुश: श्रवणमननादिभिर्निवारिणस्वरूपस्य चिरन्तनाभ्यस्तं ध्यान मानसे सत्साक्षात्कार कारणमिति कामिनीभाषनातत्यानात्कारयाहीत: कार्यकारणभावो ऽस्ति । अतो नापूर्वविधैरवकाशः । सामान्यत: कार्यकार- शामावग्रहो ऽप्यपूर्वविधिविरोधीत्यन्ययानियम्याषघातष्यक्तिसाध्यापूर्वीयत. गडुलव्यक्त। य उपायनियम्यो ऽवघातः तस्यान्तरमकाण: कारणत्वेन মৰ নামন্নিামালামানয স্নানাগার্নমিথিঃ যবিমি বলি- हारार्थः । सर्वमानेति । द्रष्टव्य इति हि दर्शनरूपं फलमिहानितम् । सच्च ५०५ । १ सर्वेषां प्रमाणानां साधारण फलम् । अतः सर्घष प्रमाणेयात्मदर्शनफनार्य- मनियमेन प्रमक्तेषु वेदान्त यब सब प्रमाणमिति नियमनाय प्रोतव्य सत्य- नेन घेदान्तश्प्रयामाहेत्यर्थः । सन्निधानादेवेति । योग्यतावणादित्ययः । धेदान्तकवेदो ब्रह्मात्मेकत्ये सदतिरिक्तप्रमाणानां योग्यतया निवृता घेदान्त- यणमियम: स्वयमेव लभ्यते सदये श्रोतव्य इत्यनेनानुवदन्तीमि धार्मि फार्थ इति तात्पर्यम् । तचानुपपन्न मिति । यदि घाल्यप्रधानमाश्रमान्सर- मपि भवेत् तदा तदनुपपन्नं स्याद् अतस्तयाभूतमाश्रमान्तरं नास्तीत्यर्थः । धैखानसा इति । उक्त महाभारसे । ब्रह्मचारी गृहस्यश्च धानप्रस्थरप भियुकः । पत्यार याप्रमाः प्रोक्ता एकेकम्तु धतुर्विधः । इति । तत्र गाय यादयो ग्रह्मचारिभेदाः । वातावृत्तयः शालीनतयो या. यारा घोरसन्यासिकारचेनि गृहस्यभेदाः । घेपानसावा यनस्यभेदाः । फुटीचरुवाहदकहंसपरमहंसा यतिभेदाः । • तुर्दश महकान्तिरवियधिकरणं पूर्वम् । - ·१२ ६०६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र.३ पा ४धि. १५ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ५० ॥ शेषिविध्यनुग्रहणमिति । बाल्यं तावद्विद्याशेषत्वेन विधीयते विद्या च कामधारादिभ्या निवृत्तेनेव लभ्यते नाश्यितेदुश्चरितादित्यादिश्रुतेः । अनन्यव्यापारत्वस्य विद्याभ्यासेनापेक्षितत्वाच । शेषिविरोधेन चशेषो मायः । অম য য যুগ্ম মনীষ মুহিয়া লজ্জ: মখ ঘষাই স্কুল শিক্ষ- নীuাত্রা বহনকামযাজন ঘলিয়ায় যুব স মনি चेत सक्षणादित्यागो द्रव्यसस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वा दिति पूर्वतन्वाधि- करयो निर्णातः । यदेवं शेषिधिराधे कृपस्यापि शेषस्य त्यागः तदा किम वक्तव्यम् इह तद्विरोधी वाल्यशब्दस्य सभावितान्तरस्यार्थत्वेन न माझा अत्यति भावः । ननु शास्त्रान्तरवाधनमपरं कारणमित्येतदयुक्तं कृत्वर्थपु- रुषार्थतया विषयभेदापत्तेः । न च विषयभेदेनाविरोधे ऽपि बानयवामदेव्यो. पासकादिषु प्रसोधस्य नियमविधायिनः सामान्यशास्त्रस्येष साधाना- चिस्यात् । विशेषणास्वाऽसकोचाय सामान्यथास्वस्येव सकाधनस्यान्य कृपत्वाच्च । तथा हि द्वादशाहे मस्थिते पडहे मध्याशयेद् घृत बेषि - त्विजा घेकल्पिक मध्ययन विहितं द्वादशाहः साहीनोभयात्मकः स यज माना पय न्यिज्ञः यजमानानां ब्रह्मधर्मविधानाद ब्रह्मधर्म्यगन्दार्थस्य घेदाध्ययनस्याधीतवेदेषु दीक्षितेषु विधानाध्यागेन ब्रह्मवयं शम्दस्य तद्ध- मलतया तटुमान्सगता मध्यशननिषेधो ऽपि तेषां सामान्यत: म । মত্ব অবতি খালাম্মা নদীনায়াছুয়িশ संकाध: कल्पयितुं शक्यते सयापि शेषशास्त्रम्य लक्षणप्रतिपदेाक्तन्यायन घलयत्यादेतदनुसारेण सामान्य शास्यास्येश ज्योतिष्ठामादतिदेशप्राप्तस्य विशे. पशास्त्रानुसारेण मध्ययनयतिरिक्तेषु सकोचन्यायेन बलपत्याद् यो मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्या दिति पूर्वसन्वाधिको नितिः । तस्माद् सामान्य मास्साबाधनमपरं कारणं भवितुं नाईतीति चेत् सत्यम् । रोप्यनुपहेण कारणेन चिटुम्यायस्यानुपतिक प्रयोजनं कारणान्तरत्वेन ध्यपदिष्टमिति न दोषः । सदेतास्वान्तरघाधनमेव मति न भषिप्यतीत्युक्तिभमा भूषितम् । • भूपा। + म.१० पा. मु१२। बाबा अनाविष्काराधिकरणं पूर्णम् ।

·६०० अनाविष्काराधिकरणम् । रोहिकाधिकरणम् । ऐहिकमप्यप्रस्ततप्रतिबन्धे तदर्शनात् ॥ ५५ ॥ ५०६ । श्रवणादिघटकत्वादिति। विविदिषोत्पादनवारति शेषः । विद्यया ऽवरयं भाव्यमिति । यदि विद्या यज्ञादिफलं स्यातदा चिदिफलवत्कदा चिदामुप्मिक्यपि भवेद न त्वेतदस्ति यज्ञादीनां विविदिषामाचेण चारितार्थ्यात्। अतः श्रयणाटिषु सत्सु विद्यया ऽवश्यं भाव्यं चक्षुरादित्र्यापारयु सत्सु घटा- दिमित्येवेति भावः । न चैवमिति । प्रमिबन्धनिरामाय खलु यचादि- कमनुष्ठीयते । यदि तस्यापि प्रतिबन्धनितिरूपस्वफलजनने प्रतिबन्धान्तरं स्यातदा तन्निवृत्यर्थमपि कमान्तरमनुष्ठेयं भवेत् । एवं तत्तत्प्रतिबन्धकनि- वृत्यर्थमपीत्यनवस्थेत्यर्थः । इदमुपलक्षणं सत्यापि विधिदिषायां विद्याद्यु- स्पतिप्रतिबन्धककर्मनिरासाये कर्मानुष्ठेये स्यादिति ब्रह्मसंस्थायाः कदापि नाषकाश: स्यादित्यपि दोषो द्रष्टव्यः । यज्ञादिप्रतिबन्धकस्यति । यजादीनां विषिदिपाश्रवणमनननिदिध्यासनसाक्षात्काराणां च प्रतिवन्धकानि दुरितानि संभाव्यन्ते तर यज्ञादिप्रतिबन्धकानि मागेकनाश्यानीति भगिन सत्वये सत्येष यज्ञादानुष्ठान विषिदिपादिप्रतिबन्धकानि तु प्रारब्धान्यपारानि च द्विविधानि यस्य सर्वाग्यपि प्रारब्धानि सस्य सत्यपि यज्ञाद्यनुष्ठाने भोगेन प्रारब्धव्ये सति जन्मान्सरसव विविटिपादिप्रवृत्तिः । यस्य सर्वाण्यप्यार. स्थानि तस्य तेषां यज्ञादिभिः पयाद् यज्ञाद्यनुष्ठानजन्मन्येय यस्य तु य. यादिप पूर्वस्याप्रारब्धानि प्रतिबन्धकान्युतरस्य प्रारब्धानि सस्य प्रतिबन्धकर- हितं पूर्वपूर्वविधिदियाजन्यमुत्पद्यते प्रारब्धप्रतिबन्धमतरातरं जन्मान्तरपनि विवेकः । एवं च घिधिदिन्तिवाक्यानुसारेण फर्मणां रिरिदिपायाधनत्यवत्क- पाये कर्मभिः पक्के ततो जाने प्रवर्तते इत्यादिषधनानुसारेणाऽविद्यादिप्रति बन्धककर्मण्यसाधनस्यमव्याधायाणामभिमतमिति द्रष्टव्यम् । माग्भदी- येति । अत एव हि केषां चिदेवेह जन्मनि गान्धर्वशाम्यविधारे पूर्वजन्म. शासनाषया मटिति पड्ञादिसाक्षात्कारो जायते नान्येषामिनि भारः । देवतामणिधानाद्यपेक्षायाश्चेति । घोणावादनसत्यतः श्रुतिजातिविशारदः । तालघरचाप्रयासेन मोषमागे निगच्छति। "१८ ·६०८ । वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.३ पा. ४ अधिः १० गीतिनो यदि योगेन नामोति परमां गतिम् । सदस्यानुचरो भूत्वा तेनेव सह मोदते । इति याज्ञवल्क्यस्मृती संगीतज्ञानस्य महाफलत्यस्मरणाद् देवता- प्रसादापेक्षितेति भाव:* ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदव- ५०६ । २४ स्थावधृतेः ॥५२॥ तथा च सातिशयत्वादिति । निकृष्टाऽपकृष्टसाधनसाध्यत्वन मातिशयत्यसिद्धो सतः कर्मसाध्यात्वमपि विद्याया अनुमीयतइत्यर्थः । तत्र तत्र साधकेपिवति । श्रुत्युपपत्तिरूपेषु बहुषु साथकेषु सस्वित्यर्थः । तर्हि स एवास्त्विति । निवर्त्यविशेषोपाधिक एव विशेषो ऽस्त्वित्यर्थः । यद्वारेत्यादिपाठे निव|विशेषद्वारेत्यर्थः । तहि सावशेष एवास्त्वियपि पाठान्तरम् । पाठपये ऽपि फलत एको ऽर्थः । अविद्याकामक्रमादिक्षये বঘাই অগিgয়যেনামহীন মূছুন্নমজুমঘরামিম- লক্ষায় জানাজাঘামাই নামৗনমজ্বিলি ভাবিয়া মাই মুমি पाठपयेपि तात्पर्यम् । टीकायामध्ययम येन तद्विशेषान्मोचो विशेषवान् भव. तीति वाक्येन स्फुटीकृतः । विशेषसंभवादिति । तथा धाग्योजकमनुमा- नमित्यर्थः । ननु स्नेहवर्युत्कर्षापकर्षाभ्यां दीपज्वालाया इष श्रवणाद्युम्क- पापकर्याभ्यां विद्याया: स्वरूपतो ऽपि विशेष: स्यात् सो ऽप हेतुरित्याय- शाह स्वाभाविकस्त्विति । भेदाभेदविकल्पासहत्वमिति । अद्वैत- श्रुतिविरोधाद् न भिन्ना विशेषाः । अभेदे च ते न परस्परविलक्षणा: । भेदा. भेदपक्षश्च दूषित इति भावः इति श्रीमदरद्वाजकुलजलधिकोस्तुभश्रीमद्वेतविद्याचार्यविश्वजिद्याजि- श्रीरङ्गराजाध्यरिषरसूनारप्पयदीक्षितस्य कृतो वेदान्तकल्पतरू- परिमले तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः । समाप्तश्चायं साधनाख्यस्तृतीयोऽध्यायः। अज वोर ऐहिकाधिकरणं पूर्णम् । + अ सप्सट मुक्तिमताधिकरणं पूर्णम् ।

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले चतुर्थो ऽध्यायः। आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥१॥ ५०८।१ अध्यायविषययोरिति । मुख्यमेण बाङ्गानां तदर्थत्यादिति न्यायाल* प्रधानक्रमेणाक्रमोचित्यादिति भावः । अदष्टार्थत्वं विधेयत्वं च मन्यतइति । तथामिमानस्य मूलमवाहेत्यादिशामाप्यतझाख्या- नाभ्यां स्पष्टीभविष्यतीत्यर न विकृतम् । महंग्रहोपास्तिप्वप्याहेति । तास्वप्युपामिधात्वान्तं नीलावृतिमा कर्तव्यं न तु यावत्फलोदयमावृत्ति: दृष्टफलत्वाभावादिति भावः । विद्योत्यादविरोधिपरतयेत्यनेनानिर्वाच्यत्वं विवक्षितमिति भावः । इधकार उपरि नेतव्य इत्युक्तम् । परिनीतस्य स. स्यार्थो विवरणवाक्ये तददित्यनेन दर्शितः । लोकसिद्धत्वादित्यन्तः सेोपपा- दनापमानवाक्यार्थप्रदर्शनाय तदनन्तरमुपमानापमेयभावद्यासनं तद्वत्तथेत्या. दिशब्टवदिवशब्देन व्युत्पतिसिटुं न भवतीति तददित्यनेनेषशब्दो विवृतः । शब्दार्थसाक्षात्कारत्वादिति । यस्य स्यादृद्धति पचनक्तिहिकसगुणेश्यर. ৰাষাক্ষে যত্নবিবিসিঘনঘঘিনাঘক্ষায় থ যযয় अषणाद्यभ्याससाध्य. यागादिजन्यस्वर्गसुखादिविषयपारविकसाक्षात्कारः स्थर्ग- कामादिषाक्यार्थविषयकापालन्यायविचारजन्यतनिर्णययागादिमकन्यकालकर्त- व्यफलध्यानसाध्यः एवं तप:प्रमावसनिधापितदेवतासाक्षात्कारी उपीति न क्वापि व्यभिचारः। श्रवणादीति । श्रयणादेरनेकस्योगयत्य दृष्टान्येनार्यमानम्योपदे. ५०६ १२ शो ऽनुवादः तस्मालिशाद दृष्टफलण्डिये प्रत्येकमपि प्रषणादिषयमभ्यसनीयं मनननिर्वर्तनीयबहुविधदेवफन्दलदलनपर्यन्तं सानाध्ययनयम पदार्थः घाश्यार्थयु त्पत्तिलभ्यापासवानरूपप्रषणाभ्यास: । तदुपस्थितसकलसंदेहनिय तये मननाभ्याम: । साक्षात्कारोदयाय निदिध्यासनाभ्यास: । प्रत्येम्मायिदा. ....५ पा. १ मा १४ ।

·c0 ১৭। ২৪ ঔৱালামমিল [ ৪ যা, ৭ খি। মনীিিম যাই নিয়মিষ্টায়ায় ব্যাঘখিনি: জি নাম- যানজঘনানা স্মনামধনুযায়। বন্ধু যে বাৰি নি। গনমাখ মনি নানাম:। যথি মায়া মুন বৰ অধমযীমি মাত্র মুনমিজাামনায়- মামুনমিনি লমন ল ন জীমনি অস্থিংজা যথা না না দুষনসিমানি মূৰ জয়াবয়নমিয়াহ্মাদ্রামান্সন দূমি ল ন যমী যই যা মঘাতি ব্যাক্ষা মাইল দুলহলি নয়া সময়মি যাণান্ধাক্কায় জায় ৪ ম না: জি সময় ফিনিৰিযামলাল ছনি মাম। যান্ধি মিনিষিয়ে সালমনিন্দ্রমা যখংজানী মনালিছা অমা মীনা- মান অগ্রন্থৰ যন্ত্ৰ মহাবি মুন্নিভিনয়ম্বিযগাথা। মামুভীষিয়াগ্রাঞ্চাই। যানি নীম্যহ্মমন মিষ্টি। । অবামনায় নি। ইন্নানযাঘাটাঘা- दकत्वं न संभवति अतस्तस्याऽदृष्टद्वारा मुस्यर्थत्वमेष धामिति यो ऽयं অম্বযাফৈযমান্য ময় ঘামইনামা: জুন: ৰ যা- বাঘশ্বমানঘাবদ্ধযমায়ামাখা মনয়ায় আ মৰমীম স্লিমিথা এবি ব্যায়ামাই হৃদয় তীক্ষায় নিযিমনি মা:। বান্ধিসনিবন্ধিশি। অন্ধ মিয়ামাঠা: বাংলাথি- স্ট সােমালিয়ানা মিঠালিমাযামমি গ ঘ : দ্বৈষ খামাছি মানুষ। আম যায় সৰ ঘামায় মা- আইuাহিমাহাঃ বল মন ঘিাষ। যেন মাষ্টা লালখিলাঘায়:। নানথলজ্জিাৰ সময় জি ম ঠাম্মাদুঘলজ্জি যায়। প্রশিয়ান হিমি। অা যাযমান্ধবন মাথায় ব্য। মহুমা স্থগিন্ধ সুনিষিৰ ১বি মরিয়মান - পলচ্ছি: মিয়ামিনুলম্বিীথিনী ন যা। সাধনা সিন্যা- বিনি। নৰ নিগ্রামিং মাথােিদ্ধ ন ম মাসিমাধি হয়- যান্য অস্থাহানা গ্রামছােিহ্মম। ভদg মিছারঘিজ- * এ দু ঘা ।

·६१ श्रावृत्यधिकरणम् । प्ये यथा ध्यानार्थे ऽपि सत्यकामादिगुणोपदेशे तद्गुण ईश्वरः प्रसिध्यतीति। तस्मात्कुम्भाभाषपदुपाधीनामभावस्यापि व्यावहारिकत्यात् तद्वदेषाधिकरवाते भिद्यन्तरति युक्तमिति घेटुच्यते । यत्र यत्प्रतीतं घ्यावहारिकं ततो ऽन्यप सदभावो भवतु व्यावहारिकः यच प्रतीतं तपेय तदभावो न घ्यावहारिको भवितुमर्हति समानसताका भावयाविरोधात् । न च ब्रह्मण्यथात श्रादेशी नेति नेतीत्यादिश्रुतिभिरुपदिष्टा उपाधीनाम्भाषा: प्रातिमासिका भवितु- महन्ति अतः परमार्थिकाः सन्तः ते न ब्रह्मणो मिन्ना अद्वेतश्रुतिविरो- धात् । न च भावावेतष्ठिः । अवतश्रुतिमङ्काचकल्पनायागात् । अन्यथा भेदयादिनां निष्टावतश्रुतियोजनाया अपि प्रवेशापत्तेः । उक्तं हि धार्तिके । प्रसरं न लभन्ते हि यावत् क न मर्कटाः । नाभिदधन्ति ते तावत्पिशाचा पा स्वगोचरे । इति । तस्माटुपाधीनां मिथ्यात्वात् तदभावो ऽधिकरणातिरिक्तो नास्तीति युक्तमेव । नास्ति वास्तव इति वास्तविशेषणम् 'अधिकरणातिरेकाभ्यु ५११ । ११ पगमे धास्तवत्यमम्युपाध्यभायानामुक्तन्यायेनाभ्यपगन्तव्यं न च तदभ्यु. पगमे। युक्तः अद्वेतश्रुतिविरोधादिति सूचनार्थम् । न चैवमिति। ब्रह्मण्य तिरिक्ताभावनिषेधेऽतिरिक्तः स्यातस्याप्यतिरकनिषेधे तस्यापि तनिधो बता व्य इत्येमित्यनयस्थत्ययः । अद्वेतश्रुत्यविरोधायाधिकरणं ब्रह्मय सामा- প্রত্যবহালনমিহামান্নানমি যঘিামিমায়। যোয়াম- वस्य केनाभिभयो वेदान्तेढुंदसनीयः कथं च तेषां तहादसनसामर्थ्यमित्या- काक्षागमाह एतदुक्तं भवतीति । यथा देवदत्ते तदैक्ये घेति। ग्वमेघ ब्रह्मणि तदभेदे पभासमानेऽपि ब्रह्मान्य जीयोऽन्य इत्यारोपमात्य- मसीसि घेदान्तवाश्यश्रयणादिमूलकमभेदसाचात्कार यिना न निवर्ततरत्ययः । ननु दृष्टान्ते दाष्टान्तिके च पूर्वापरज्ञानयाविषयकृतविशेपामाधै केन विरो- योतरचानस्य भेटभ्रमनियतकत्वं न पूर्वचानस्येति चेत् सेो ऽयमिति सत्य- मिति छ यदयोशेच्यार्यरूपं यदुर्मद्वयं तत्परामरूपकारणविशेषाधीनेन घा- नस्य येन सह स्यरूपसंपन्धपिरोपण ग्यं स्यरूपसंयन्धविशेषकृप्तमेशामिल चामत्यभिचयोलीके घेलक्षण्यं न तु विषयविशेषकृतं यथा विशेषारिशेप्यत. स्मयन्धाचरात्ममूहालम्यनाद्विगिटज्ञानस्य विशेषपचानादिकारविरोपाधी- ४७ ·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.४ पा. १ धि.१ नस्वरूपसबन्धविशेषकृतमेव घेलक्षण्यं यथा वा परस्परविरुदस्थाणुचपुर- पत्वशनयमित्याहार्यनिश्चयात्संशयस्य दोषरूपकारणविशेषाधीनस्वरूपसंख. ५११ । २८ न्यविशेषकृतमेव वेगवायम् । तन्त्रीकण्ठोद्भवा इति । बोखागाने तन्तु- দ্রুষ: হাৰীয়ান জরৌমা ননালম্বিয়মমমমমশানো- नामनुरणनरूपा नादा; स्वरास्तेषां षड्जादीनां स्वराणां षड्जादिप्रधाना: पडपामो मध्यमणमा गान्धारयाम इति रिविधा यामाम्तेषां सामाणामारो. हायरोहरूपाः प्रत्येक माविधा रविंशतिमूछेनाः । स्वेनैवेति । टीकाकृता फतेवेत्यर्थः । यद्यपि टोकायां पाश्चात् साक्षात्कारोनिप्रकारस्योपयादि- त्य ऽदि भाषणे तटुपपादनमिटानों लियतमि यतुं शक्यं तथाप्ययममि. सन्धिरित्यारभ्य पूर्वभाप्यतात्पर्यविषयत्वेनेष टीकाय तटुपपादनम्य कृत- त्याद उत्तरमाप्यावं सम्यायुक्तमिति टीकामारदमित्याशयः । एता- वानाक्षेप इति । साक्षात्कारकरयस्यान्तःकरणस्य भावनामधयमाहित्या আলুথাসানিমনিwিধন মন্তিনিক্ষ্যো মাননীয় প্লাসনাথঘানছur সুনাপাথ- योगः । न च मनननिवर्तनीयबाविधान्यानाय प्रयया पत्यपेक्षा Site याध्यम् । मकृपये ऽगि धीमतः मालगोरिथते: स्वतस्रात्यानाभावे ऽपि न्यायविकारशास्त्रनिधन्धलये विचारफाने तटुत्थितिमभयास । धन्य. योग्यापनीयगगतानपगमेन अयशापयशसानामतात । केमुनिकन्यायो न দি কষ্ট পুয়ার নাফি মাযার সমীয়া মায়া জারি पाक्याभ्यासानभ्यासाभ्यामिति । यद्वाश्य तत्वमसीसिपदम्यासं यद्वा माभ्यम् तेन विधेनापि धारणेन यदेकमातीय परोक्षधान जायते म्मि- त्यर्थः । यास्याभ्यामाभ्यामाभ्यामिनि पाठे चास्यमभ्यसमभ्यास वाक्या- भ्यास: लाभामित्यर्य: । ५१२ । १२ परोक्षास्पेत्पर्य इति । मटि दृष्टइति भायो दृष्टरत्यम्य विधर- माय दृश्यन्रो होति माय के निकन्यायप्रदर्शनाय परोक्षार्थ शम्ये श्रावृत्य- भामागदर्शनपर न तु छायमा अपरोधार्थयाम्पत्यपेशाया दानों साध्यमानत्यम् । यतो दृश्यन्न होत्यादिमाप्या नुवादके पदे घास्थमा- पति टीकापन्ये वास्यपद परोक्षार्थवाश्यपरं ध्यायेयमिति भावः !

·श्रावृत्त्यधिकरणम् । अवेदं वक्तव्यम् । पाक्यादिहापरोनचानोत्पत्तिर्न साक्षाद्विवक्षिता येन वा- क्यात्सार्वत्रिकस्वारसिकशाब्दबानोत्पत्तावप्यावृत्यपेक्षायां काचित्कयनसाध्या- परोवज्ञानोत्पत। तदपेक्षा ऽस्तीति क्रिमु वक्तयमित्युव्येतापि किं तु घाश्ये शादज्ञानमुत्याद्योगरते निदिध्यामनरूपभावनाप्रमादेव तदुत्पत्तिर- मिमता तत्र वाक्यस्य परम्परयोपयोगमाघम् । अतस्तर वास्यमवयातर- पेक्षा कमुतिकन्यायान्न सिध्यति आवृताटनावृलाद्वा राब्दादर्थबोधे दृढे जाते सत्प्रेक्षाप्रवृतभावनाप्रकर्षणेष साक्षात्कारोत्पत्तिसंभवात् । अप्सरायमाया का चिदमुप्य कन्यका ऽस्ति तयाहत्याप्रयाग्यात सकृतवतो ऽपि ता लिए- सोभावनाप्रकपात तत्साक्षात्कारोदयात् । न च टोकायां वास्यादपरोक्षजा- नात्यत्तो कैमुतिकन्यायस्य प्रदर्शनमस्ति । शाब्दज्ञाने ऽपि वाक्यश्रवणावृत्त्या व्यक्तितारतम्यं दृश्यते निदिध्यासनरूपप्रत्ययप्रवाहे साक्षात्कारोत्पत्यर्थ तट्वे- परमकाष्ठापेक्षित व्यक्तितारतम्यं ध्यानावृत्या भवतीति किम वक्तव्याम- त्येव तप पोमुतिकन्यायोपन्यामात् । नन्यनूदितम्भषणातिवषर्यशङ्काप- रिहारार्थ माध्यतात्पर्यकथनार्थ प्रवृत्तस्य टीकासन्यस्य ध्यानातिसमर्थना- चैत्वं न युक्तमिति स्वरमसः प्रतीयमानस्तदर्थ प्राचार्यस्त्यक्त इति घेतहि न हि दृष्टइत्यादिभाप्यस्वारस्यमवलम्व्य लोकदृष्टानुसारेण सत्वममीत्यादिवा- क्यजन्यशादज्ञानार्थमेवावृत्त्यपेक्षा समर्थ्यतां लोके ऽपि हि गहनवाक्येषु वाक्यार्थबोधार्थम् श्रावृत्यपेक्षा दृष्टा तयेदापि तदपेक्षेति । एवं च यस्य सागाध्ययनयता यायत्स्यव्युत्पत्नियलमलेन पुनः पुनरावृत्या वाक्याथी- बधारणे जाते प्राग्भधीयत्रघणमननवासनोवोधेनागडानुदयः तस्य न मन. नापेक्षा यस्य तदभाधेन गडोदयस्तस्य तबिरासाय मनने प्रवृत्तिरिति दृढ- थाब्दधामोत्पत्यर्थमेय अषणापत्तियमर्थनं भाप्यम्याथै इशि जुरेपार्य पन्याः । ननु पूर्वपई शतायघि सदनुपपतेरिति भाष्येण धाग्यमायय॑मा- नमपि नापरोसचान नियतीति या राका कृता सेवेद्र सिद्धान्ते ननूक्तं मक- छुरा धेदित्यादिमाप्यणानूदिता तिस्तत्परिहारपन्थस्याहत्तेरपरोक्षसानोपयो. गण्य तात्पर्य वर्णनीयमिति चेदनापूर्वपक्षगागकापन्यस्याप्यावृते: गाम्दघा. লাইযেময় গ্রাছো। অামি মুগাল্টে আনধি- ति विशेषणं प्रत्ययस्यात्मभूतमित्यस्मिन्वये स्यारसिक प्रत्ययस्य मन्निधिसत्या- ·६८४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. ४ पा. १ अधि. १-३ दिति तत्स्वारस्यमनुरुध्य खलु ततः प्रभृति टीकाकृता विकृतिः कृता। तचा- हेति वाक्ये तथैव तदर्थो ऽस्तु तथा च विरुद्धांशाहाण्या जीवेक्येन बोधाम ब्रह्म निर्विशेषमिति तद्विषयायां वृत्तिसाध्यविशेषविषयत्वासंभवाद् प्राकृति- व्यथेति प्रथममाक्षेपः । श्रावृत्यभावे तद्विषयवृत्तिरेव नोदीयादिति ततः सिद्धा. न्तिनः शङ्का । सकछुताबोदेतीति चेद् श्रावृत्तावपि नादीयादिति युनराक्षेपः । মন: মান্নালায়মানইয়ামযি আঘাল্কাই মাথা নীশি शङ्कातत्परिहारप्रपञ्चः । पूर्वपक्षावसाने ऽपि धानेकांशोपेतइत्यादिग्रन्थेनात्म भूतमिति विशेषणसामर्थ्यलभ्ययुक्तिविवरणमिति पूर्वपश्यन्यसामञ्जस्यात् । शाब्दज्ञानार्थमेवावृत्यपेवेति सिद्धान्तयन्यसामञ्जस्याह । अपि च तत्वम- मोत्येतद्यायमित्यादिसमनन्तरभाप्ययन्यस्य शाब्दज्ञानार्थतयेषात्यपेक्षा- तिपादकत्याच्च । गतममिष्टे भाप्यार्थे व्यक्ते ऽप्यन्सरवर्णनम् एषमपि योग- यितुं शयमिति प्रोटोक्तिमा दाव्यम् । ५१२ । १५ संस्पृत्वमिति । संसृप्रशम्दो धर्मलवकः । ततः संसृष्टनानात्व- शब्दयोर्द्वन्द्वपमासे मति न विद्यते संसृनानात्ये ययोरितिद्वन्दगी बहु- ग्रीहिः । पुनस्सयाभूतो पदार्थो यस्येति बहुव्रीहिरित्यर्थः । प्रसंसृष्टनाना- पदार्थकपिनि स्यात्ययरहितपाठे त्वेक ण्व बहुप्रीहिः । तेन संबनानाप- दार्थरहिसमित्यर्थलामे सति विशेष्यनिषेधायोगाद विशेषयाया: संस्नाना- स्ययोनिषेधः । स रेक्को यद्वेदेति जानश्रुती राति रा शयाने तस्योपरि पतत्म हंसेषु पुरोगामिनं हसं प्रति पश्चाद्गामिना केन चिटुमेन बानगुते- तिः युध्यापि दीप्यते तन्मा प्रसाहीदित्युक्ते पुरोगामिना च सयुम्यान रेक. मिघ जानश्रुतिमात्थेति जानश्रुतो तुच्छीकृते कर्थ सयुम्वा रेव पति पश्चा- नामिना रेकस्य महिनि पृष्टे पुरोगामिनो षचनम् । यथा कृतायविजिताय अधरेयाः संपतन्त्येवमेनं मयं तदभिसमेति यत्किं चित्यजाः साधु कुर्व- न्ति यस्तद्वेद यत्म वेद स मयेतटुक्त इति । अस्यार्थः । कृतनामा द्यूते श्वरङ्गः श्रयः । तम्मे विजिताय तस्मिन्यिायार्थ न्यस्ते अधरे न्यूना श्रयाः विहोकाङ्काः घेताद्वापरकलिनामान: संपतनिस अन्तर्भवन्ति चतुःसंख्यायां वित्वादिसंख्यान्तभाशात । एवमेनं प्रस्तुत रेकं सर्व सदस्यमाणमभिसमेति यत्किंचित्प्रजा: साधु कर्म कुर्वन्ति सर्वप्रजासंपायधर्मफलं मधे किधर्मफलेत ·६८५ आत्मत्वोपसनाधिकरणम् । प्रतीकाधिकरणम् । भंवतीत्यर्थः । यः रेवादन्यापि तद्वस्तु वेद किं यत्स वेद स रेको यद्वेद तमपि सर्व सक्ष्यमाणमभिसमेतीत्यनुपनः । रेवादन्यस्यापि कपास्यमुपामीनस्य धर्मफले सर्वप्राणिधर्मफलमन्तर्भवतीत्यादयमर्थः प्रदर्श्यते स रेको यद्वेदे- त्यादिना । यच्छन्दार्थमाह तत्प्राणतत्त्वमिति । प्राणी वाय संघर्ग इति ५१३ । १२ जानते रेवणापदेक्ष्यमाणं प्राणतत्वं यद्वेदेति यच्छब्देनोमित्यर्थः । प्राण- सत्वमिति प्रथमान्तपदम् । सर्वधर्मफलमभिसंगच्छतइति । एतमिति गुत्युपातं रेकमिवेति शेपरेकमिवेति सम्मानमिव रेकमात्येति प्राधीनशु- तिवाश्यान संबन्धादर्शनं मानुशाधीति मे इति श्रुतो षष्टान्तस्य मामिति द्वितीयार्थी दर्शितः । शिक्षय विद्यामुपादापयाशित विद्योपादाने इति धातुः । हे पुत्रेति। असौ या आदित्य उद्गीथ इत्यादित्यदृष्टयागीयापासनं प्रकृतं तनिष्ठः कौषीतकिरादित्यरश्मिभेदमकृत्वा केपलमादित्यदृष्ट्या स्यातमगी. थोपासनमेतमु एवाहमभ्यगासियं तस्मान्मम त्वमेको ऽसीत्येकपुषतां दोपेणा- पाद्य रश्मोंस्त्वं पर्यावर्तयतादिति रश्मीनादित्यं च त्वं भेदेनोपास्यति पुर्ष प्रत्युपदिदेश तपार्थमिटुं संबोधनमध्याहृतं हे पुति । तकार एको लुप्तो द्रष्टव्य इति । लोपम्तमात्मनेपदेब्बिति छन्दस्यात्मनेपदेषु विहितम्तसार- लोपो यहुलयहणात्परस्मैपदे ऽपिक चिपातीति भावः । पर्यावर्तयतादिति हेस्सातहादेशे सति रूपम् । एवं रश्मियहुत्यदृष्टेरातिमत्त्वोक्तिरन्येप्पषि वेदनेषु न्यायमाप्रमावृतिमत्त्वं स्यालीपुलाकन्यायेन गमयतीति भाय:* प्रात्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ कस्य साक्षात्कारायेति । नित्यापरीक्षा बीय: नित्यपरोक्षस्तता भिन्न ईश्वरः प्रत: फस्यापि साक्षात्कारः अधणाद्यावृतिमाध्यो नास्ती. त्यर्थ: न प्रतीकेन हि सः ॥ ४॥ ५१४ ।। प्रतीकेपु ब्रह्मात्मतामापादितेष्विति । द्वापेतो पो नामादीनां प्रदृष्टिविषयत्यात तेषु ब्रह्माभिननीयदृष्टिः कार्यत्येसः पक्षः । नामादीनां " .. • मा प्रपमम याश्त्यधिकरणं पूर्णम + पर दिमोपम प्रास्मत्वापासनाधिरणं प्रपंम् ।

·. वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.४ पा. १ अधि. ३-४ ब्रह्मणश्च विकारविकारिभावेन पाम्तबाभेदसत्त्वात् तेषु ब्रह्मदष्ट क्रियमा- णायां ब्रह्माभिन्नजीवदृष्टिः कार्येति द्वितीय: पक्षः । प्रथमपो दृष्ट्या ब्रह्माभेदा- ५१५ । १३ पादनं द्वितीयपक्षे विकारधिकारिभावेन । सत्यमत एवेति । यत: स्वर- पेण लये नास्स्यहंगहालम्बनम् अत एव मनादीनां जीवघदवछिन्न- येव लय इति पूर्वपक्ष्यभिप्रायं मत्वा समद्धाव्यं निराकरिष्यतीत्यर्थः । नन्व. थोति द्वितीयविकल्पाशङ्कायाः प्रथमविझन्पशङ्काया इव कथं श्रवणेन निरा. करणमित्याशङ्का तदभिप्रायमाह यदिश्रुतेरिति । अर्थसिद्धमपि श्रुतेर्यद- मिमतं व चित् तत्सा श्राषयतीति दृष्टं यथा स्वस्याग्रहीतया रशनया नयना- संभवाद् अर्थप्राप्तमपि रशनायहणमिमामगृभ्णनशनामृतस्येत्यश्वामिधानीमाद- तइति श्रावयति न चेह तथा नामादिषु जीयाभेददृष्टिं क चिदपि श्रावस्ती- त्यर्थः । नन्वग्रामस्य क चन अषणेन भाव्यमिति नास्ति नियमः । भूधा- दीनां द्रवद्रव्याद्यपदानेषु व्यवस्थितेरर्थप्राणायाः क्वचिदपि अषणाभावात् । उक्तं हि पानिक। यथैव पाटः प्रतिपत्त्युपायस्तधेष सामर्थ्यमपि श्रुतीनाम् । तेने चेता न समामनन्ति सहभाग तु समामनेयुः । इति । अत: केपलमात्याप्तिरपि वक्तुं शक्येति शङ्का निराकरोतीत्यवतार- यति यत्त्वादिति । ननु नायमतिप्रसङ्गः । प्राकाशादेः स्वस्पतो विक- पितत्वेन जीववद् ब्रह्माभेदाभाषादिति शङ्कामनूद्य निराकरोति जीवस्ये. ति । ब्रह्मदृषिकरणादिति । भेदपने हि ब्रह्मदृष्टिन स्याट् न त्वभेद- पक्षे रति भावः । नन्वहं ब्रह्मास्मीत्यमिन्ने ऽपि ब्रह्मणि विरुद्धांशाहाण्या जोधाभेददृष्टिः क्रियते न तु ब्रह्मेष जीव इति केवलब्रह्मादृष्टिः तथेह किन स्यादित्याशङ्काह आर्थिकी हीति । प्रतीतिरित्यकर्तरि ६ फारकति कर्मणि तिन्प्रत्ययः । अर्थात्प्रतीतमित्यर्थः । अर्थसिद्धमपि तदेव विधिता उनुष्ठेयं यदनुष्ठानं धिना श्रुतं न निर्धहति न चात्र श्रुतब्रह्माभेददृष्टविना जीवाभेददृष्टिनिर्धाहोस्ति प्रत्युत स्वाभेददृष्टिषदर्थप्रामजीवान्तराभेद दृष्टिरपि कर्तव्या स्यादित्यतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । उतन्यायातिदेशेन द्वितीयपक्षं स्वयं "१६ दूषयत्ति ब्रह्मविकारत्वेनेति । ननु ब्रह्माभेददृष्टिमला ऽहंमतिपशङ्का न व घटादिषु तददृष्टिविधानमस्तीति नातिप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह तुल्यं चेति ।

·ब्रह्मदृष्यधिकरणम् । ब्रह्मदृष्टिविध्यनपेक्षित्वान् शङ्कायास्सन्मलत्वमपिद्धमिति भावः । सर्वस्य पायजातस्य प्रपञ्चविलय: प्रयोजनं न भवतीत्युक्तिममा कचिदसतीत्य. नुमति: प्रतीयते तदनुमतिस्थलं दर्शयति सवं खल्वित्यादी हीति । अप्रधानस्य जीवस्येति । तत्त्वमस्यादिष्वभेद राय वाचार्थ: प्रधानमूत इति भावः । तत्त्वमस्यादिवाक्यरेकवाक्यतायां ब्रह्मदृष्ट्यपदेशेप्यात्मदृष्टिक ल्पने यदपेक्षितं तदध्याहारण पूरयति कर्तृत्वादियाधेनेति । यद्यपि मनो ब्रह्मत्यादी निर्विशेषब्रह्माप्रकरणाभावे ऽपि मन:प्रभृतिषु ब्रह्मदृष्ट्यध्या साय ब्रह्मशब्दार्थ ज्ञातव्य इत्यसंकुचिते तदर्थे विविधपरिच्छेदाहित्या- লার্নাল অবষিষ্ট্রাযযামিলীমানুষ রূ<ে!ৱিষাঘ আয় श्यकः तथापि प्रधानभूतोपासनाविध्याविरोध्येय ब्रह्मशास्ाटुपयोगितया ग्राह्यः । अङ्गगुणविरायाधिकरणन्यायेना भूतब्रह्मरादायकदेशं जीयाभेदं त्यका प्रधान विध्यपेक्षितस्य कर्तृकर्मभेदस्य रहयाचित्यात् । इह कर्तृत्वादि- वाधे प्रधानस्योपासनस्येव निवृत्तिप्रसङ्गाच्च । ब्रह्मदृष्टिस्त्कात् ॥ ५॥ ५१६ । २१ अनिप्रसङ्गमाम्यमबलाव्य पूर्वाधिकरणोन दृष्टान्तसंगतिमाह पूर्वने- ति । श्रङ्गानुष्ठानाराधित इति । ब्रीहिमोनणाचारादितः परमेश्वर पव प्रसन्नः सन् व्रोह्यादिभिः पुरोडाशनिर्वर्ननद्वारा यागसिद्धिरेतुरित्यशः । न चातिप्रसङ्ग इति । मैचोपासनया पात्फलमिद्धिप्रसङ्ग इत्यतिप्रसङ्गे। न भवतीत्यर्थः। अतिथ्याङपासनइयेति । अतिविभाजन सायदतिथिप्नधान- मिति सत्तीणनं भाज्यादिप्रदानेन लोकसिटुं देयता या प्रयोजयेतनिधिषद् माननस्य तदर्थत्यादिति पूर्वमन्त्राधिकरणे चातिविभाजनम्यातिथिराधान्य- पद देयतोद्वेशेन द्रव्यत्यागरूपस्य यागस्य देयताप्राधान्यमिति पूर्वपर्श अत्या ऽतिविभाजनघेषम्यकयनेन यागप्राधान्यसिद्धान्तकरणादमिथिभाजनस्याति. थिप्राधान्यमभ्युपगतं सवातियः स्वादिफनदातृत्यामभादोया प्य फलदा. तेति फलमत उपपत्तरित्यधिकरणन्यायेन संप्रतिपतिः । नेतायता मेपास • पत्र मसी प्रतीकाधिकरणं पूर्णम् । + ई. पू. प. वा...। : म.प्र.पा.

·६८ ५१८ । वेदान्तकायतमपरिमले [.४ पा. १ पधि-४-1 नया वेषस्य फलदातृत्यप्रमङ्ग त्यतिप्रमाप्ति । प्रमिमापि भविष्यतीति भाषः । श्रादिगम्देन पान्यसुधादिक गृहीतम् । यद्यपि प्रतीतिविषयत्वापेच याहीतितिशिरस्कम्य प्रामपदम्य घ्रागदपरस्य ब्रह्मातीतिपरत्वे व मुख्य- • सामानाधिकरण्यं न म्यादिनि ब्रह्मप्रतीतिविषयत्वपरत्वमङ्गीकृतम् श्रादित्य ब्रह्मप्रतीतिविषये कृत्योपामोति यथमपि मुख्यमामानाधिकरगयं न लयं ब्रह्मा- शब्दस्य ब्रह्मप्रतीतिविषयत्यसादृश्येनाब्रह्मण्यादित्ये कृत्यलोकागद गोणत्य- मेव प्राणम् अत: को विशेष इति शङ्काः । शब्दसामानाधिकरण्या. दिति केवलप्रतीतिसमानाधिकरण्यम्याप्युपलक्षणम् ॥ श्रादित्यादिमतयश्चाङ्गउपपत्तः ॥ ६ ॥ भाप्ये क्रियात्मकत्वादित्यसाधकमिति। कात्मकत्यागीयादीनामिति भाष्ये फीमकात्यं मियाकपत्यं न तु कर्मकारकत्वं तस्यादित्यादिष्वष्यनि- शेषादिति दयितुं तद्वियरणतया क्रियात्मकत्वादिति पदमुपातम् । अनेन माप्येणादित्यादीनामस्वामायिक क्रियात्मकत्वमवलम्ब्य फलहेतुत्यमुपपादि- समिदंतु साधकं स्याभाविकेन क्रियात्मकत्वेनाद्रीयादीनां फलहेतुत्वोपपतरिति शङ्कार्थः । नामशब्दाभ्यामिह पृथिथ्यग्नी निर्दिश्यते प्रमिटुऋतामयारा. प्रयायिभाषस्य तस्मादृष्यध्यूढं साम गोयतइति समनन्तरयाश्ये पृथगुपा- दानात् तदेतदेतस्यामृधीति वाक्ये ऋक्सामशब्दो गोणी घाच्याविति भावः । द्रव्यसंस्कारमहंतीति वार्तिकरलोके ट्रव्यशब्दस्थाने बस्तुशब्दः पठित: क्रियारूपस्याप्यद्गीयस्ोपयोगयत्वन्यायसाम्येन संस्कापिपादनोपयोगितया । ननु सन्निधारणानियमा इत्यधिकरणे आदित्यादिमतिभिरुनीयावयवस्योंका. रस्योपासनं न तत्संस्कारकर्म किं तु उद्गीथसाधनं पृथक्फलं प्रधानकर्मेति प्रसाधितं तद्विरुद्धमिदमुद्गीयसंस्कारत्यवचनम् । उच्यते । क्रतुवीर्यवतरस्वफ- लस्वाासनस्य अत्यन्तीफर्ममत्वे संमति म तर्भूितकर्मकत्वमङ्गीकर- पीयमित्येतायन्माचे तात्पर्य न तु तत्संस्कारकर्मतया तदङ्गत्वरति न प्राक्- प्रसाधितार्थषिरोधः। अर्थवादत्यसंभवादिति प्रोयोक्तम् । लोकदृष्ट्यादानां फलत्वे इप्यार्थवादिकत्वेन तदविशेषात् ऋतुधीर्यवतरत्यस्यापि फलत्वं नायतीत्यपि * अत्र सुर्य ब्रह्मदृष्टयधिकरणं पूर्णम् । + ध्या.म.पा.स.२.

·६८ आदित्यादिमत्यधिकरणम् । द्रष्टव्यम् । यत्र गुणात्फलं लोकादि भवतीति । लोकेषु पञ्चविमि- त्यत्र कल्पन्ते हास्मै लोका अाश्चाताश्चेति पाञ्चविध्यगुणस्य फलमुक्तं पृथिव्यन्तरिक्षं द्योरित्यूर्ध्वलोकाः द्यौरन्तरिकं पृथिवीत्यावृता लोकाः प्राणिनां गत्यागतिविशिष्टास्ते कल्यन्ते समधी भवन्ति उपासकस्य गताग- सयोभीगान संपादयितुमित्यर्थः । प्रादिशब्देन वाचि साविमित्यादी सा. मविध्यगुष्यफलं दुग्धे ऽस्मे वादोहमित्यादि गृह्यते गुणस्य क्रियात्वेन लोका- दिभिः समत्वादिति । ननु पाञ्चविध्यादिगुणम्याक्रियारूपत्वे ऽपि लोकादीनां नात्यक्रियापत्वनियमः पृष्ठा पञ्चविधं सामोपासीतेत्यादिषु घृष्ट्यादीनां क्रियारूपत्वादाटुपमन्वयते स हिंकार इत्यादिषु उपमन्त्रादिशब्दोक्तानां स्त्रिया यह संकेतकरणादीनां पुरुषानुष्ठेयक्रियात्वाञ्चेति चेत् । सत्यम् । अक्रि- यात्वेनेत्यनेन ऋतुकालानुष्ठेयक्रियात्वाभावो विवक्षितः । अत एव क्रतुषीर्य- षत्तरत्वफलत्वाभावोक्तिः । अतो लोकादिष्यपि सामाध्याससंभव इति । यतो ऽत्र क्रत्व. ५१६ 10 भूतसामोपासनं न विधीयते कि तु तदाश्रितगुणमा लोकादिफलाय विधी- यते ऽतः क्रतुवीर्यवत्तरत्वफलत्वाभावादित्यर्थः । ननु यदि समस्तस्य खलु साम्न इति वाक्यविहितं सामप्रधानमुपासनमाश्रित्य लेोकेषु पञ्चविमित्या- दिवाक्येन फलाय गुणमा विधीयते तदा कथं लोकादिषु सामाध्याससंभवः तथा सति हि सामप्रधानोपासनारूपाश्रयाभाषा गुणविधिरेवात्मानं न लभे- तेति चेत् सत्यं लोकेषु पञ्चविधमित्यादिसाम्यनुसारेण सामोपासनाविधि: सान उपासनास्पर्शमापरः न प्राधान्यपर इति शङ्कावाद्यमिप्रायः । अस्ति गुणस्यापि कार्यत्वमिति । तथा च करोतिव्यपदेशाईत्वाद् वीर्यवत्तरत्व- फलकत्वमप्युपपद्यतेत्यर्थः । यथाभाष्यस्वारस्य लोकादिमात्रफलकत्वमभ्युप- गम्य टीकायामुद्गीथोपापनावैषम्येण या शङ्का यश्च प्रयुक्तिलाघवेन तत्परि- हारः तभयं स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । सत्यां लक्षणायामिति । इयमेव- गैग्नि: सामेति ऋक्सामपृथिव्यग्निसामानाधिकरण्यनिर्देशे ऋक्तामयोः सा. मान्योश्चाप्रयायिभावसाम्यानिमितमिति प्रतिपादनाथ प्रवृत्ते तदेतदेतस्या- मृचीति वाक्ये पृयिष्यग्निविषयक्सामशब्टप्रयोगा यदि गोण: स्यात् तदा- भीमारोप्यवाचकमेवाधिष्ठाने गोणवृतिः प्रयुज्यतइति नियमात स प्रयोगः ·६६० वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.४ पा. १ अधि... पृथिव्यग्न्योरधिष्ठानत्वे कामयागरोप्यत्वे च लिङ्गं स्याद् न त्वेषं लक्षणा- श्रययादित्यर्थः । ५१९ । १८ ऋक्सामाध्यस्तत्वमपि संभवतीति । ननु सामाध्यस्तत्व संबन्ध इदानों न सिद्धः । इयमेवर्गग्निः सामेति सामानाधिकरणनिर्देश तदेतदेततामिति वाक्य हेतुसमर्पकमिति पूर्वमुक्तत्वाद् हेतुकथनात् प्राक्प सिद्धासंभवादिति चेन्मेवम् । इयमेवेत्यादिसामानाधिकरययनिर्देशो यदि सामयोः पृथिव्यग्न्यध्यासार्थ: यदि वा विपरीताध्यासार्थ: उभयथा ऽप्या- ध्यासिकसंबन्धो ऽसीति निश्चयसंभवात् । वस्तुतस्तु इयमेवेत्यपारुय- वाक्यं स्यार्थसिद्धो हेतुं नापेक्षते कि तु सिद्धएव तदर्थे तदेतदेतस्यामि- त्यादिहेतुवनिंगदार्थवादमा तस्मादृचाध्यमिति तृतीयवाक्ययत् । नहि पृथिव्यग्न्याराश्रयायिभाषः प्रसिटुऋचामयाराश्रयायिभावे हेतुः येन तस्मादित्युच्येत तस्मादियमेति प्रथमघाक्ये वक्ष्यमायन्यायेन तामा- ध्यस्सत्यसंवन्धस्य सिद्धत्वात् तदवलम्बनायां लवणायां न का चिदनुप- पतिः । इदं च लक्षणा फलवतीति वस्तुगतिमनुरुध्योकम् । गाणतायामपि न दोषः । फलामदृष्टिविषयत्वसाम्येन गोणताश्रयणे हि पूर्ववाक्ये पृथि- ध्यान्योः नामदृष्टिविधिरामयणीयः । अन्यया गोणतिनिमित्तगुणालाभा- दिति । पृथिव्यग्न्योनामशब्दप्रयोगस्तथाविधाने लिङ्ग भोट् न त्वेवमा- श्रयणीयम् । पूर्वधायन ऋक्सामयोः पृथिव्यग्निदृष्टिविषयत्वसाम्येन गोण- तापपतेः । लक्षणापोऽपि हि सातामाध्यसत्यबन्धाअययएव सिद्धान्ता- नुगुण्यम् । सामदृष्टयाधिष्ठानत्वसंबन्धाश्रयणे तु लक्षयापि पूर्ववलिङ्गं भवेदेव । किं च प्रयमवाक्ये सामाविषयपृथिध्यग्निशब्दप्रयोगवट् द्वितीय- पापे पृथिव्यग्निविषयवसामशब्दप्रयोगम्याप्याश्रयायिभाषसाम्येन गाय- त्वमुपपद्यते । प्रयोगान्तरनिर्वाहकगुणप्रदर्शकपास्यगतस्यापि प्रयोगस्य लेने गुणेन निर्वाही नायुक्तः । सप्तम्यधिकरणे नि लकिश्वेदिकायोगगतमR- म्यर्थप्रदर्शकमधत एघ तत्सूरगतमाम्यर्थस्यापि प्रदर्शनाङ्गीकारात् । माय गोणी लक्षणेति भेदमनादृत्य गुणान्तरनिमिता गोप्येष लक्षणेति व्यवह- तेति योजयितुं शक्यम् । अक्षराजस्यमपरमपीति । अङ्गेपनदृष्टिक्षेप इति सिद्धान्त लोकेषु पञ्चषिमित्यादिषु साम्यास्तृतीयार्थत्वमा कल्प्यं ·६६१ 1 आसीनाधिशरणम् । न पूर्वपक्षइव सप्तम्या द्वितीयार्थत्वं द्वितीयायास्तृतीयार्थत्वं चेत्यपरम- घराज्जस्यम् । ॐकारइति । ऋतुकाले उडातृभिर्गया: सामभागा भक्तयः अत्रोलीयावयव ॐकार आदिशब्देन भक्तिविशेषतयोक्त इत्यर्थः । इति तु पञ्चविधस्य सान्न इति । ति तु पनविधस्येत्येतावदेव पञ्चविधापा. सनानामुपासनादेः श्रुतिघाक्यं साम्न उपासनं साध्विति पदचर्य तु समस्तस्य खल सान्न उपासनं साध्यित्युपक्रमगतवाश्यादनुपङ्गेण लग्थमाचार्य: पठि- तम् । ननु प्रागाचार्य: समस्तस्य खलु साम्न उपासनं साध्यित्युपक्रमगत- पाक्येने। पञ्चभक्तिकसमभक्तिकवक्ष्यमाणसालसामोपासमविधानमुक्तम् । इह कथं समस्तस्यति वाक्येन साविधसामोपासनविधानम् इति तु पञ्चधि घस्येति वाक्येन पञ्चविधसामोपासनविधानमिति विभज्य व्याख्यायते । उच्यते । छान्दोग्यभाप्यानुसारेण पूर्वमुक्त टोकानुसारेण इदानी विभज्य व्या- ल्यायते । टीकाकृतामयमाशयः । मकलमक्तियुक्तं साविधं साम समस्त भवति न तूपद्रयमक्तिरहितं पञ्चविध साम । अतः पञ्चविधसामोपासनविधा- नार्थमोपसंहारिकमेव वाक्यमुपासनीयमिति । श्रुत्योक्तं साम्नः साधुत्वं व्याचइति । यद्यप्युपासनं सध्वित्युपासनस्य साधुत्वमुक्तमिति प्रतिमानि तथापि य सर्व विद्वान साधु सामेत्युपास्तइत्युपसंहारात साधुदृष्ट्या सामोपास्यं साधुगुणत्वहिंकारादिपञ्चभक्तियुक्त साम्नि पृथिव्यादिलोकदृष्टा क्रियमाणायां पृथिव्यादिषु कारणत्वेनानुगत: मुकृताल्यो धर्म इति व्याचष्टे इत्यर्थः । भासीनः सम्भवात् ॥०॥ ५२१ । १ तत्पर्युदासं सिद्धमादायेति । अस्मिन्नधिकरणे व्यवस्थापयिष्यमाण- स्यामनियमस्यागाधबद्धोपासनेष्वनियतशरीरस्थितिमाध्याङ्गपरतन्ते वर्जन सिद्धं कृत्वेत्यर्थः । अनेन प्रत्युदाहरणसङ्गतिर्दशिता। तेषु यथा नास्त्यासननि- यमा नेवमितरोपासनेष्विति। तिष्ठतो ऽप्पैकाग्यसंभवादिति । अङ्गार- बद्धोपासनास्विति भावः । तिष्ठतो हीति । अङ्गापवद्धास्वगत्या देहधार- णापन्ने सत्यपि कथं विचित्तशाप्यं संपाद्यते न तोहागतिरस्तिा आमननिरम्य चोदितत्वात् तस्य व चित्तैकाप्यरूपदृष्टार्थत्योपपतेः । येशं रोगवादि- अन्न पञ्चमम् आदित्यादिमधिकरणं पूर्णम् ।

·4६२ . वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.४ पा. १ अधि०६-८ मिरासितुं न शक्तिः तेषामपि भीत्याद्युपाश्रयणेनासननियमनिर्वाहोपपतः । अत्यन्तायताधारश्यकाम्यकर्मवद् श्रामायणमारब्धाया विद्यायाः यथा पy चिनिवारणीयत्वेन तप तस्य त्यागे ऽप्यन्यत्र त्यागायोगादिति भाव: यत्रकाग्रता तथाऽविशेषात् ॥ ११ ॥ ५२१ । १६ अडोपास्तिव्यतिरिक्तोपास्तिरिति । अड्डापास्तिण्वाश्रयाङ्गस्य यो दिगादिनियमस्सटपेक्षासत्वादङ्गतः सिद्धसाधनं माभूदिति पक्षविशेषयम् । एवं चौपास्तित्वाटोपास्तिवदित्यपि हेतुदृष्टान्तो वक्तुं शक्यो । श्रुतदेशादि- मत्वमिति । उपासनासु विशिष्य दिगादिनियमश्रवणं नास्ति वैदिककर्म माचे प्रादेखत्वादिनियमस्मरणमनन्तरं साधनचितेकाय्यविरोधाट् वैदिककर्मा- न्तरविषयमित्युपाधेः पक्षायावृत्तिः । श्रा प्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ अहंग्रहोपास्तीनामदृष्टार्थत्वेनेति ननु यस्य स्याद ति अवया- निदिध्यासनवतासां साक्षात्काररूपदृष्टफलार्थत्वमप्युक्तमावृत्यधिकरणे। स- त्यम् । तावता यावत्साक्षात्कारोदयमावृतिः सिध्यति न त्वामायणमिति भावः । कृतशास्त्रार्थत्वात्पुंस इत्यर्थ इति । अत्र पुंस इत्यध्याहारेण कृतशा- स्वार्थशब्दे बहुव्रीहिर्युत्पादितः । न चाहरहवा एवं विद्वान स्वर्ग लोकमे. तीति दहरविद्यायां घीप्सया विद्याया यावज्जीविकत्वमवगम्यते सयोह वेसद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तमिति सत्यकामप्रश्ने साक्षाच्च तदानायते। सत्य- मा प्रकरणविशेषाम्नातं तदुभयं न्यायतः पानि पिना सर्वविद्यासाधारण्यं न भजेत् । दृष्टद्वारेण चेति । कर्मणामन्त्यप्रत्ययजनने दृष्टमामाभावाद- दृष्टमाश्रितं प्रत्ययानां तप दृष्टद्वारा संभवाद् नादृष्टं द्वारमाश्रयणीयमिति । अन्तकाले तवश्यंभावादिति । ननु उपास्तीनामामायणमनु. तावपि सायंप्रातःकालयोरग्निहोरषच चित्तेकाय्यशालिषु समयेषु तासामनु- ठानं भवति न तु सर्वकालं नेरन्तर्येण धारावाहिकतया तथा धकुत: मायण- काले ऽपि प्रत्ययानुवृत्या ततः साक्षात्कारोदयावश्यंभावः । तस्मातदवश्यं • अत्र पष्ठम प्राप्तीनाधिकरणं पूर्णम् । + प्रत्र सप्तमम एकायताधिकरणं पूर्णम् ।

·६३३ एकाग्रताधिकरणम् । भामायणाधिकरणम् । भावोक्तिरयुक्ता । प्रतिबन्धकान्तरानुद्भवोक्तिरप्ययुक्ता । प्रबलस्य कस्य चित्य- तिबन्धककर्मणः तदानीमुदवसभवेनाद्भुतस्य प्रारब्यस्य वा प्रतिबन्धकत्व- संभवेन तदा तीनमरणवेदनादिकमुद्धावयला तेन प्रत्ययानुवृतिमाक्षात्कारोद- ययोः प्रतिबन्धसंभवात् । यद्यपासिनन्यप्रबलादृश्वशात्प्रत्ययानुवृतिकल्पनया साक्षात्कारोदयापश्यंभाष: कल्प्यते तदा तदशात्साक्षात्कारोदयावश्यंभाव एव कल्प्यतां किमामायणप्रत्ययावृत्तिकल्पनया । उच्यते । तीव्रमरणवेदनाम- लात्य कर्मणोऽपि भोक्तव्यफलविषयान्तिमप्रत्ययस्तावदवश्यमावी सविज्ञाना भवतीत्यादिश्रुतेः । अत उपासनाफले भोक्तव्ये तत्प्रत्ययो ऽपि तदानीमवश्यं वाच्यः । स च साक्षात्काररूप एव प्रभवति प्रागुपास्ये साक्षात्कारस्य कृपत्वात् प्राचीनसाक्षात्कारित्वभावनेव कारणत्वेन कृति मा तदानीमध्यपेक्षणीया सा च दृढसंस्कारवत एव भवति न तु चिरात्प्रत्ययावृत्तिमुमितवतः प्रमु- वितसंस्कारस्येति संस्कारदार्मार्थमाप्रायणं प्रत्ययावृतिरपेक्षणीया । एष प्रायणानुवर्तनीधप्रत्ययावृत्तिसहकारितया तत्फलेन ब्रह्मलोकमान्या फल. वतां कर्मणामाप्रापणमनुवृतिं दर्शयति छान्दोग्यश्रुतिराचार्यकुलाद्वेदमधी- त्येत्यादिका । इयं युपासनासहकारिकर्मविषया प्रात्मनि मर्वेन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्येति चिलकायोपायसाहित्यश्रवणाद् ब्रह्मलोकपारिफलमवणात् । अत एव भगवत्पादेरियं निविद्यासहकारिकर्मविषया विलारिता । यथेह यादाध्याय याप्रकाशितात्मविद्या सफला उपगम्यते तथा कर्मणां न कश्च- नार्थ इति प्राप्त तदानर्थ श्यपरिहाराय विद्भिरनुष्ठीयमानस्य विशिष्ट फलसंब, न्धेनार्थवत्वमुध्यतइति । एवं च प्रतिबन्धकान्तरासंभवो ऽप्युपपदाते । दृठसंस्काराधानेन प्रायएकालिकप्रत्ययानुयूलिसाक्षात्कारयोर्दृष्टकारबाभूतायाः प्रत्ययावृत्तेतत्सहकार्यग्निहोचादिकमानुवृत्तश्च प्रत्ययत्वेन प्रबलतया ताभ्यां प्रारब्यपर्यन्तस्य सर्वस्यापि प्रतिबन्धकस्यानुत्यितिकरणोपपत्तेः कर्मविपाक- प्रायश्चित्तवत्मारब्धादप्यनयोः प्राबल्योपपत्तेश्च । एवं न्यायसिदामेवाप्राय- यानुवृति म यो हवेतद्गन्निति श्रुतिरहरहा तिश्चानुवदतीति तयोरपि सर्वविययतापपद्यते । ननु तेजसोदानेनेति व्याख्यानमयुक्त छान्दोग्यश्रुतो प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामिति मोः प्राणस्य तेजःपन्दोपलचितदेहबीजभूतप्राप्ति- ·६६४ - वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प. ४ा १ अधि. -" अधणातयेव तस्याः श्रुतेद्वितीयणदे व्याख्यास्यमानत्वादित्यत आह उदा. नस्य तेजोदेवतात्मकत्वादिति । प्रश्नोपनिषदि यश्चित्तइति वाश्यात् प्राचीनवाक्ये तेजा ह धाष उदान इति भूयते ततः प्राक् चोदानः पुण्येन कर्मणा पुण्यं लोकं नर्यात पायेन पापमुभाभ्यां मनुष्यलोकमिति प्रयते। असोजस्त्वेन यथासंकल्पितलोकनिन्दात्वेन चार शुत उदान एजेति भावः । श्रात्मना सह प्रात्मना सहितः सन् तमेवात्मानं यथासंकल्पितं लोकं नयतीति श्रुतिशेष. स्यार्थः । उतराधिकरणसंगतिमाह अन्तकालइति । यथोपासकस्यान्तकाले प्राप्यपारलौकिकफलविषयान्तिमप्रत्ययरूपसाक्षात्कारोदयाय तदानीमपि प्रत्य. यावृत्त्यनुवृत्यपेक्षा नेध परब्रह्मविदस्तदपेक्षा ऽस्ति ततः सकलाघनाशेन कृत- कृत्यतारित्युत्तराधिकरणेन प्रतिणदनादापवादिकी सङ्गतिः सगुणविद्यानपे. तितप्तद्विरोधिकर्मणामनिवृतिस्तु न्यायसाम्यात् सिध्यन्त्यानुपातिक प्रयोजन- मिति भाष:* ५२३ । १ तदधिगमउत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशा तापदेशात् ॥१३॥ अथैकेन शरीरेणेति । उष्टमतङ्गलादिभोग्यकण्टककाष्ठादिभोगाप- फर्मफलोपभागा एकेन शरीरेण नोपपद्यन्तहत्यर्थः । अर्थवादलिद्गस्येति । उणमना यस्मिन् दिने प्रारब्धा ततः प्रभृत्युत्तराधाश्नेपः तस्मिन्नेय दिने प्रा. चीनसालाधनाशश्च कमित्यर्थवादमा भारं संनिधेश्याभ्युपगन्तव्यम् इत्यप्यर्थवादपाहणेन मूभित किं तु सति घिरोधेन चेहत्य इति निर्गुगारव सगुणेपि सातात्कारोदये सत्यश्लेपधिनायाविति नाप्रमङ्ग इति भावः । मगु- यनिर्गुणविद्यामाधारण्येनाश्नपविनायो घिरोधाभावेन समर्थिती अभ्युपग- যাবি মাযানার্ষিা বিষ মনমাহলযাহারমাইল আগ্র- मित्येतन्निर्गुणविद्यामावविषयं पापं ज्ञाननिवृत्त्यर्थमित्यादिना बलीयसीत्यन्तेन दर्शित ५२४ । ११ इतरस्याय्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥ प्रथमं निरस्येति । न शास्त्रीयस्वसाम्येनाविरोधोपपादने ऽपि चा. नाज्ञानरूपत्वकृतपिरोधी न निरस्त रति घाच्यम् । तस्मिन् सत्यपि प्रार- 'पाष्टमम मामायणाधिकरण पूर्णम्। +नयमम तधिगमाधिकरणं पूर्णम् । - ·६६५ 1 इतरासंश्लपाधिकरणम् । अनारब्धकायाधिकरणम् । न्धवदनुवृतिसंभवादिति भाव: । पाप्मनश्च विशेषता ब्रह्मज्ञानेनोच्छेदात्व- अतेरिति टीकायां विवक्षितां श्रुतिमुदाहरति सर्व पाप्मानो तो निव- न्तिइति । न सुकृतं न दुष्कृतं सबै पाप्मानो ऽतो निवर्तन्तइति छान्दो- ग्यतिरिह नौदाहतु योग्या तब पाप्मशब्दः सुकृतस्यापि ग्राहक इनि स्फुट- त्वेन तस्याः सिद्धान्तानुगुणत्वात् । किं त्वन्येयं श्रुतिराचार्यरुदाहृता । प्रात्मन्येवात्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति नेनं पाम तरति सर्व पाप्मानं तरति सः पाप्मानः प्रहीयन्तइत्यादि चाच पूर्वपक्षानुगुणं वाक्यं पव्यम् पापविशेष संकोच्यमिति । पापरूपे कर्मविशेषे सकाध्यमित्यर्थः । स्व- भावविरोधपक्षमादायेति । धर्मस्य ज्ञानमाचानिवृतिः स्वभावविरोधाद्वर शास्त्रानवय॑त्वावगमाति विकल्पितपक्षद्वयमध्ये प्रथमपक्षमादायेत्यर्थः । মানেনামাজললুল্লাহ্ মঘিযান্য অননী- रमेाग्यानामनियतकालविपाशानां पुण्यकर्मणां युगपत्क्रमेण वा भागासंभवा- दनिर्मक्षः स्यादिति भावः । क्रममुक्तिफलकासु सगुणविद्याम्बप्ययं न्याय- स्तुल्यः । देवलोकादिनापपुण्य विशेषानुवृत्ती तत्फनभागाय पुनर्निवृत्त्यापत्त्या क्रममुक्तिर्न सिॉदति तथाभूतानि पाप्मग्रन्या पुण्यस्यापि ग्रहणे न्याय- सिद्धार्थानुसार्यानि । यथाभूतानीति पाठे उभे वैष एने तति नेनं सुक- खदुष्वृते तरत इत्यादीनि यथालार्थानि मन्ति न तु केशेन योज्या- नीत्यर्थः ॥ अनारब्यकार्यएव तु पूर्व तदवधेः ॥ १५ ॥ यथा कुलालेति। कुलालाराभिधाते निवृत्ते तनिमित्तकमाय भ्रमणं निवर्तते ततस्तज्जन्यवेगास्यसंस्काराद् भ्रमणपरम्परानुतिष्ठा तथा फर्मनन्यसंस्काराकान्तरानुवृत्तिरित्याद्यपान युक्त इत्यर्थः । न मायेति भ्रमनिपेध इति । तज्जन्यसंस्कारो न तोचर इत्य- गिमवाश्ययासत्यदेन मायाशब्दोक्तं परामृश्य तज्जन्यसंस्कारतद्विषययोर्वस्तु. सत्तानिषेधात् मायाशन्दो ऽध भ्रमपर इति भावः । सज्जन्यसंस्कार इत्यनेन मायासंस्कारजन्यमायान्तरात् कर्मान्तरोत्पतिरिति पक्ष प्रतिक्षिपतीति। यद्यपि न तज्जन्यसंस्कार इत्यनेन भ्रमजन्यसंस्कारनिषेधः प्रतीयते तथाप्याद् पत्र दशमम इतराऽसंश्लेषाधिकरणं पूर्णम् । ५२५१ ·६६ वेदान्सकल्पतरूपरिमले [.४ पा. १ पथि ११ भ्रमेोपादानमायानिषेधस्य पूर्वधास्ये घर्णितत्वाद् मायापि निषेध्यतया बुद्धि- स्थति तज्जन्यमस्कारनिषेधपरतया ऽपि योपितुं शक्यत्वात्स्वविकल्पितद्धि- तीयपक्षनिरासार्थत्वेनेद पाक्यं योजितम् । न तज्जन्यसंस्कार बस्यनेनेस्यादेः प्रतिक्षिपतीत्यन्तस्य ग्रन्थम्य स्थाने अनेन मायाजन्यमायान्तरात्कमान्तरो- त्यतिरिति पक्ष: परिस्फुरतीति व चित्याटः । तायमर्थः । या तु न माया न तासंस्कारोन सद्गाधर ति टीकायन्य: प्रस्तुत भयकम्पादिधेषम्यप्रदर्शनपरोन भयति मायाघादिनश्चेत्यादिपूर्वग्रन्थेनेव तद्वेषम्यसिद्धेः श्रतो ऽनेन टीकाय- न्येन द्वितीयपक्षा निषेधार्थमनूदितः परिस्फुरतीति । ननु न तत्संस्कार गति तच्छब्दस्य मायापरत्वेतद्गाचा इत्यचापि तस्य तत्परत्वेन भाव्यं न तु तद्युक्तं আমিয়ানমায়ানমযি ঘন সন্নিগ্রাসাবিত্যাগ ५२५ । १६ व्याचष्टे भायात्मनमगोचर इति । भ्रममाययो: कार्यकारणयारभेदो. पचाराद् भ्रमविपयो मायाविषयत्वेनापचरित इति भावः । किमनु- वर्त्ततेत्युक्वा न किमपीत्याहेति । किमनुवर्ततेत्युक्तमेषार्थ न संस्का- रायशेष इत्यादिना विघृणातीति न पोनरुत्यमित्यर्थः । ऽधिकमित्यर्थ इति । इहापि तावदेव चिरमित्येवकारेण न ततो ऽधि- कमित्यय पत्र प्रतीयते न तु तावत्पर्यन्तमनुवर्ततएवेत्यर्थ इति भावः । नास्ति ब्रह्म न प्रकाशते चेति भ्रमान्यथानुपपत्त्येति । इदमुपलक्ष- या परप्रेमास्पदतया जीवस्वरूपानन्टे प्रकाशमाने ऽपि नास्ति न प्रकाशत- इति व्यवहारात सदावरकाविद्यासद्भावो ऽवगम्यतइत्येतदप्युदाहरणम् । न चैकदेशेनेति । निवृत्ताया अविद्याया एकदेशेनानुवृत्यसंभवा नेति योजना। शाब्दबोधेनेति । सकलेतरमधुरिमव्यावृत्तोत्कर्षगालिसुधायां मधुरिमा ऽस्तीत्यामधाक्येन तदर्थपरिच्छेदे सति तदज्ञाननिवृत्तावपि यावत्साक्षात्कार कीदृक्षः स मधुरिमेत्यज्ञानं नापतीत्यनुभवसिद्धम् । न च तत्र पुरुषाश्रिता- ज्ञाननिवृतावपि विषयाश्रिताजानं नानुभूयतइति वाच्यम् । आश्रयभेदेनेकषिष- याज्ञानभेदकल्पने प्रमाणाभावात् । तस्मादेकमेषाधानमेकदेशे च निवृत्तम् एकदेशान्तरेणानुवर्ततइत्येव कल्पनीयमिति भावः । कल्पमहाकल्पमन्वन्त. रादिनीविता चेति पाठमाश्रित्य कल्पशब्दार्थमाह कल्पो ऽवान्सरकल्प इति । ब्रह्मणो दिनमवान्तरकल्पः । तस्यायुर्महाकल्पः । ननु भाध्यकारने न ततो ·६८० अग्निहोत्राधिकरणम् । तावदनाप्रित्य काशयमित्यादिग्रन्छन ज्ञानोत्पत्तेदैहद्वारा तदारम्भकका. श्रयत्वादारब्धकार्यस्य च कर्मणा मध्ये प्रतिबन्धाऽसम्भघातक्षपणार्थ देहपा- सप्रतीक्षमिति युतिस्ता सा टीकाकारस्सदेतदभिसधायेत्यादिना स्वोक्त- युक्तिपर्यवसानं किमिति प्रापिता स्वतन्त्रयुज्यन्तरत्वसंभवादित्याशङ्कयाह उपजीव्याया भविद्याया इति । अस्तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थ देहतदारम्भकक- मापेक्षा तस्यां सत्यामेवापादानाज्ञानबाधेन तयोनिवृतिः स्यादेव निरुपादा- नकार्यस्थित्यसंभवादित्याशङ्कायाम् उत्पन्नज्ञानानामपि श्रुतिस्मृतिषु देहस्थि- त्युपलम्भादेहतदारम्भककोपादानाऽज्ञानलेशानुवृत्तिः कल्पनीयेति टीकाक्त. युक्तिरपेक्षणीया तत इयं स्वतन्तयुक्तिन भवतीत्यर्थः । अन्यत्र आत्मातिरि- तवस्तुनीत्यर्थः । चन्द्रैकत्वसाक्षात्कारेण सहानुवृत्तिरिति । अनभ्या. सदशायां जलयानेन सह जलमिदं न वेति संशयस्यानुवृतिरम्यशेदाहरणम् । नियोग इति । प्रागेव प्रमाणत: सिद्धं वस्तु तथास्त्यिति पुनर्यतेन न विधेयं नापि कथमेतदिति चोदनाईमित्यर्थः । तकारलापश्चान्दस इति । लेप. सापात्मनेपदेयिति छान्दसे सलो सत्यतो गुणे इति पररूपत्वम् । अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ॥ १६ ॥ ५२७ । १० सुकृतशब्दस्य च काम्यकर्मविषयत्यादिति । ननु मुहूदः साधुकृत्यामित्यप सुकृतशब्दस्योपास्यसाक्षात्कारात प्राचीनं काम्यकर्म न विषयः तस्य तत एव विनाशात् ततः पाश्चात्यस्य क्रममुक्तिफलाऽनपेक्षि- सस्य तद्विरोधिनश्च तस्य विदुपि बुद्धिपूर्वमनुष्ठानाऽनसक्तेः वासनावशात्पर्ध- तस्याऽबुद्धिपूर्वस्यासङ्कल्पितफलतया क चिदपि फलसाधनत्वाभावात् । कथं चित्फलसाधनकाम्यकमर्मानुष्ठानसंभवे ऽपि तस्याश्लेप्रवचनविषयताया वक्तव्य- स्वात् । न धाश्लेषयचनं सुहृद्गामित्वाभिप्रायं स्यादिति वाच्यम् । साक्षात्का. रोदयानन्तरमनुष्ठितस्य काम्यकर्मण देहवियोगकाले सुहृदि सामिप्यतस्ता- घपर्यन्तं निराधारस्थित्ययोगात् । गतेन द्विषन्तः पापकृत्यामित्यस्यापि विषयो निरस्स: । साक्षात्कारनियादश्लेपवचनविषयाच्चान्यस्य द्विपद्गामिनः पापस्य पर्णयितुमशक्यत्वात् । ननु ययोः पुण्यापयोः साक्षात्कारोदये सत्यश्लेष. विनामाशिष्यते तयोरेव देहवियोगकाले द्विपद्गामित्वमुच्यतइत्यस्तु पुण्या- • अकादशम अनारब्धकार्याधिकरणं पूर्णम् । ४५ ·हट वेदान्सकल्पतरुपरिमले [प्र. ४ पा. १ अधि. १२-१३ पयारश्लेषविना विद्वांसमाति फलजननातानुत्पनिनिवृतिकये। देववि- योगकाले सुहृद्विषद्गामित्वं तयोः फलजननाहतोपतिरूपमिति बर्ड शस्यत्वादिति चेद न । तस्य पुचा दायमुपयन्तीति दृष्टान्तानुसारेण यात्र- देहधारणमुपासकं प्रति फलजननयोग्यतया ऽवस्थितयोः देवियोगकाले सुहृद्विषतः प्रति योग्यताविभावप्रतीतेरिति चेत् । उच्यते । उपासक्रस्या- भ्युदयफलानिच्छायामपि सामजानदिः पुत्रादिभिस्तदभ्युदयेच्छया ऽनुष्ठि- सानि तडागप्रतिष्ठादीनि संभवन्ति । द्वादयवार्षिकसत्रवाक्यानामयनादिषु तत्तत्फलेच्छया प्रवृत्तस्य मध्ये पीतफलेच्छस्य क्रममुक्तिफलेच्छया ब्रह्मोपास- नायां प्रवृत्तस्य सन्मध्यराव लब्योपास्यमाधात्कारस्य प्रक्रमातु निगम्यतेति: न्यायेनावश्यसमापनीयत्वेन प्रामानि द्वादशवार्षिकसत्रादीनि काम्यक्रमणि जन्मान्तरेष्यन्येपामवश्यभोक्तव्यफलानि संभवन्ति । किंबहुना । उपासनास- हकारित्वेन नित्यत्वेन चोपासनाझाले ऽप्यनुलेयानां दर्शपूर्णमामादीनामहान्य- न्यन्वाधानप्रस्तरयागादीनि ममाग्ने वी विहवैवस्तु प्रायुराणाले सुम्जा- स्त्वमाशास्ते इत्यादिकरणमन्तप्रकाश्यवर्च:प्रभृतिफलयन्ति भवन्ति । तान्त्रि फलानि सङ्कल्पाभावे ऽपि तद्यथा ऽऽमे फलार्थे निमिते छाया गन्ध इत्यनाप- होते एवं धर्म धर्यमाणमा अनुत्पद्यन्तइत्यापस्तम्बषचनादयश्यं भवन्त्येव । अवश्यानुष्ठेयकर्मविध्यन्यथानुपपत्याक्षेप्यप्रार्थनानि या भवन्ति । अन्यथा विह. যন্ত আয়াশuাহিমাময়সালমমিফলমঘনানাম- यार्थसंबन्धिन्वाभावेन तद्वारा पतेषां मन्त्रमागानामनुष्यार्थप्रकाशकस्वाभा- पप्रसङ्गात । तथास्य पापकर्माण्यपि परराधरितान्युपासकसंक्रमणायोग्यानि संभवन्ति यदन्यकृतमारिमेत्यादिश्वोतलिङ्गाद उपासकस्येवाद्धिपूर्वा एय.प सान संभवन्ति एवंभूतपुश्ययापकर्मविषया सदश्लेशक्तिः । यान्युपासनामाने तदर्थदेहधारणापेक्षितषष्ट्यारोग्याटिफलतया उघश्यकतव्यानि काम्यक्रमावि सेषु दतफलेभ्यो ऽवशिष्टान्याप देहपातकाले ऽनुवर्तमानानि संभवन्ति । पापकमाएयपि प्रारब्धकर्मफलतया ऽवश्यमाप्यागयुपासकेन देहपातासन्नसमये कृतत्वेनाकृतप्रायश्चित्तानि संभवन्ति । तद्विपयं सुहृदिषद्गामित्ववधनं भविष्यतीति न का चिदनुपपतिः । यद्वा तस्य पुषा दायमुपयन्तीत्येतत्सु- * .मू.अ.पा. मु.१३॥

·६E8 विद्याज्ञानसाधनत्वाधिकरणम् । द्विषत्सङ्क्रमणकालोपलक्षणमा न तु दृष्टान्तपरं तत्परत्वे ऽपि वा सर्वा- तमना साम्यं न विवक्षितं किं त्वन्यसङ्कमणमाचे ऐतीप्यते । यद्वा ययोः पुण्यपापयो: साक्षात्कारे सत्यश्लेषविनाश तयोरेव देहवियोगकाले सुह- दद्विषत्सङ्कमणमित्यभ्युपगमे ऽपि न दोप:* ॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ ५२८ । १४ विद्यायुक्तकर्मप्रशंसयेति । इदमुपलक्षमा प्रस्तोतया देवता प्रस्ता- षमन्वायता तां चेदविद्वान प्रस्तोप्यपि मूर्द्ध ते विपतिथ्यतीति साक्षाद्विद्या- विहीनकर्मनिन्दया ऽपि तनिषेधकल्पना प्रव्या। तथा च विद्याविहीन- कर्मनिषेधेन विद्यायाः कमीङ्गत्वसिद्धिरिति भावः । विद्ययेति तृतीयाशुत्या साक्षादपि तसिदिष्टव्या । अन्ये त्याहुरिति । भास्करणेतत्सूत्रमनर्थक- मित्युपेक्षितं तदीयाम्सदभिप्रायमाहुरित्यर्थः । विद्यार्थत्वं यदा यायुरित्ये- षा पट्पदी गाथा नाप्रमोक्तक्रियाम्ब सीति यज्ञाद्यनधिज्ञारिणी जप्यादिना মুয় অসুস্বাধীয় ভিব্রিনীলনয়না নঘি মাৰিা চলি যদি न फलाय कल्पतइति भावः । ननु पर्वाङ्गानुष्ठानाशकस्यागस्याङ्गप्रहाणेनानु- टानमपि ययांशत्यधिकरणसिद्धम अता विद्याविहीनमपि यज्ञादिकं कार्यकर स्यादित्याशवाह विद्योपेनेविति । कर्मभागमाचविदामापनिषदविद्यावि- द्यविवेकरहितानां विद्याविहीनमपि यथाशक्ति नित्यकर्मानुष्ठानमस्तु नाम औपनिषविद्याविवे क्रयतां टहरायुपासकानाम अवैनब्रविधिदिपोत्यत्त्यर्थं यवाद्यनुतिgतां च विद्यानुष्ठानशक्तिरस्तीति तेषां विद्याविहीनं कर्म न कार्यकरम् । अत एव विद्याविवेकराहित्याद् विद्याविहीनमेव स्तोण्यत्सूला- तृय समागतेनास्तिना मदुपदेशेन विद्या लब्ध्या विद्यासहितक्रमानुपाने संभवति तदहितं कर्म नानमिति तनिन्दा कृता । न च विद्याधिगमोपा- याभावाद् विद्यारहितमेव स्तायाम इति संकल्प्याऽस्तावोपविशेषगातृय युर- विद्या नापेवणीयेति कथं तत्र विद्याविहीनकर्मनिन्द्रेति वाच्यम् । यथाशक्ति शास्त्र संशयाम इत्येव हि संकल्पः न तु विद्याविहीनमेव स्तोम्याम इत्यपि। अता यदि सदैव विद्याधिगमोपायो लभ्यते तदा तद्विहीनं कर्म न कर्तव्य- मिति निन्दा युक्तेय । अत एव मुख्याधिगमे मुख्य मागमा हि तदभाधादि- थप द्वादशम अग्निहोत्रायधिशरणं पूर्णमः + ज.म.प्र.पा ३ मु•३५ 1 - ·000 बेदान्तकल्पतरूपरिमलें[.४ पा. १ अधि. १३-१४ त्यधिकरणे यदा यूपाथै मुख्यं खदिरमलप्यं मन्या सत्प्रतिनिधि बदरमुगा- दातुं प्रस्थिती मध्ये मुख्यं लभते घेद् मुख्य सब ग्राह्यः । कदर गृहीत्वा लक्षणादिषु केषु चित्संम्कारेषु कृतेषु प्राक् पशुनियोजनाद मुख्यं लभते वेदषि मुख्य एष ग्राह्य इति व्यवस्थापितम् । तस्माद् विद्यासहितकानुष्ठानमार उपासका अपि तद्रहितं कर्म यद्यनुतिष्ठेयुस्तदा ते प्रमुः प्रथमकल्पे ऽपि यो ऽनुकल्पं निषेवते । न सांपरायिकं तस्य दुर्मविद्यते फलम् । रति मानवधर्मशास्त्रोक्त दोषं नातिवर्तेरनिति भावः । ५२६ 10 तरपप्रयोगेणेति । न तावदल्पाचतरमित्याटाविध स्वार्थिको ऽयं तर. पप्रत्ययः । अधिकार्थसंभवे स्वार्थिकत्वायोगात् । अतो वीर्यवतरमित्यस्य फलजननानुकूलसामातिशययत्त्वमर्थः । स ध सामातिशया यथाशत्यधि. करणन्यायसिद्धानुवादः समस्ताङ्गसाधारणन्यायसिद्धानुवादे प्रयोजनामा. घात् । अतो विद्यारहिताद्विद्यासहितस्य विलक्षण पक्ष कश्चिदतिशय: सिद्धर- नौचित्यात प्रबलेः कर्मभिरप्रतिबद्धरूप सब पयंषस्यति । एवं च पृथक्फन त्यान्न विद्या कमाङ्गम । घिद्ययेति तृतीयाधुतिस्तु उपकारकत्वमापरा तेनोभी कुस्ती यश्चेतदेवं घेद यश्च न घेदेति विद्यारहितकमाभ्यनुचानापक्रमानु. रोधात् । न चायं यथारातयधिकरणन्यायसिद्धार्थानुवादः । अङ्गत्वाभायरूपा- पूर्वार्थबोधकत्वसंभवात् । मूर्धा ते विपतिप्यतीति वचनं तु धनायया स. मागतस्योपस्तेः स्यागमनमनादृत्य स्तोतुमारभन्तति क्रोधप्रयुक्त गापवचनं न तु विद्याराहित्येनाङ्गकन्यप्रयुक्तम् । अत एव शापवचनमाकये स्तो- पारम्भानुपरतेपूगाहपु राना ऽनुनीतेन यावत्तेभ्यो धनं दद्या: सावन्मम दद्या इति राजानं पृष्ट्वा तथेति राजानुमति लब्धवतापस्तिनादातृभ्यः प्रस्तावादिदेवतोपदेशानन्तरं सां चेदविद्वान् प्रास्सोप्यो मूधी से व्ययतिध्यत् तथोक्तस्य मयेत्यादिवास्यश्ये ऽपि स्यगापवचनं क्रोधप्रयुक्तं न त्वङ्गवेकल्य- प्रयुक्तमिति स्फुटीकृतमधिकरणप्रयोजनं विविटिषपामक्रकप्केपग्निहोचादिषु विद्यानियमामाय इति भाप्ये व्यक्तम् । शास्त्रादपणे त्वङ्गत्वे नित्यकर्मष. द्विद्यार्थत्यमनङ्गत्ये साम्यकर्मवविद्याया निवृत्तिरिति प्रयोजनान्तरमुक्तम् । सच्चिन्त्यम् । अनङ्गत्वे इप्यातिनन्धफलकत्वेन विद्याया प्रक्षिततया 1 ·DOR शतरक्षणाधिकरणम् । नित्यकर्मतोल्यात् । न हि काम्यमपि देहधारणार्थवृष्टयारोग्यादिफलकं कर्म विद्यानिवय॑म ॥ भोगेन वितरे क्षपयित्वा संपद्यते ॥ १९ ॥ ५२९ । ११ प्रारब्धकर्मफलभोगानन्तरमिति । येषां विद्यायोनिशरीराधणनं प्रारब्धतेषां विद्याफलमस्तु नाम येषां त्वनेकशरीरानुयायि तेषां तत्फलं न संभ- पति जन्मान्तरस्य पूर्वसंस्कारप्रमापकतया शरीरान्तरे विद्याविहीनेः क्रिय. माणानां कर्मणां बन्धहेतुत्वेन ततेो जन्मपरम्पराया एव प्राने: । न च तेषां जन्मान्तरं न संस्कारप्रमोषामिति कल्प्यं दृष्टनियमसङ्कोचकाभावात् । न च यावन्न विमोक्ष्यइति प्रारब्धकर्मधिमावावधिश्रवणं सोचकं धत्वा शरीरमिति श्रुत्यन्तरानुसारेण तस्य शरीरविशेषाधिपरतया येषां विद्या- योनिशरीरावधान प्रारब्धं तद्विषयत्वोपपत्तेः । न च धूत्वा शरीरमित्या शरीरयहणं प्रारब्धकार्ययावच्छरीरपरम् । एकवचनश्रवणात् । अम्माच्छरी- रात्समुत्थायेति श्रुत्यन्तरे अस्मादिति विशेषणेन विद्यायोगिशरीरस्येव विक्षितत्वाच्च । एवं च प्रारब्धस्यानेकशरीरानुयायित्वशङ्कया विद्यानुष्ठाने प्रवृत्तिश्च न सम्भवेदिति पूर्वपनाभिप्राय: । देहान्तरे संस्कारप्रमेय प्राधि- कारिकाणामपि कल्प्यते अस्मदादीनां वा आधिकारिकाणां तत्कल्पना न सम्भवति भागमविरोधादित्युक्तत्वात् । द्वितीयपक्षं निरस्यति अस्मदा- दीनामिति । मुत्यर्थविद्यानुष्ठानप्रतिपादकबहुणस्तप्रामाण्यात तस्य ताप- देवेति विवतितावध्यवसाने मुत्यवश्यम्भावप्रतिपादकावधारणामामाययाच यावन्न विमोचहत्यस्य प्रारब्धमावधिपरत्वं धत्वा शरीरमित्या शरीरपदस्य प्रारब्धकार्ययावच्छरीरपरत्वमस्मादिति विशेषणस्यानुभवसिद्धहेयताप्रदर्शनार्थ- त्वं विदुषां जन्मान्तरस्य मस्कार प्रमोघानापादकत्व व कल्यम् । अतः प्रारब्धभागानन्तरं मुक्तिर्नियतेति पिटुान्त्यभिप्राय: । इति श्रीमदरद्वाजलजलधिकौस्तुभनीमद्वैतविद्याधार्यश्रीविश्वजि- द्याजिश्रीरङ्गराजाध्वरिवरसूनारप्पयदीक्षितस्य कृतो वेदान्त- कल्पतरूपरिमले चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः । • अन्न प्रयोदशं घियाजानसाधनत्याधिकरणं पूर्णम। + पत्र चतुर्दशम इतरतपणाधिकरणं पूर्णम्।

·अथ चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः। ५३० । १ वाद्मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥१॥ सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवतीत्युक्तायाः सम्पत्तेः स्वमपीता भव सीति लयार्थेनापीतिना विवरणाद् वाइनसीत्यापि सम्पतिल्लंय: सच यथाश्रुति पाच एव प्रकृतो लय इति लोकिकन्यायस्य बचनेन बाधोपपतेः । अन्यथा वाक्प्रकृतिकाया वृत्तेरपि मनसि लयोपपादनाऽसम्भवादिति पूर्व- पक्षे प्राप्ने टीकाशयस्य सिद्धान्तमाविष्करोति यथासिद्धेति । प्राणमनत्क्रा. मन्तं सर्व प्राणा अनूत्झामन्तीति धागादीनामुत्क्रमणश्रुतमनसि स्वरूपल- यो न सम्भवतीति सत्प्रतिपादकत्वासम्भवाद् लोकसिद्वार्थानुबादकमिदं वायमिति वक्तव्यम् । लोके च मनसि व्यापार स्थिते पागव्यापारोपरमे। दृष्ट इति तस्येयायमनुवाद इत्यर्थः । वृत्तिसत्त्वकथनमिति । यद्यपि सत्कथं न लोकमिद्धार्थीनुवादोपयोगि वाग्वृतिलयहेतुत्वोपयोगकल्पने लोक- सिद्धार्थीनुवादा ऽपि न मिोट् मनसो धातिलयहेतुप्ताया लोकत: सिट्टाभा- घात तथाप्युपपदविभक्तितः कारकविमक्तेर्वनीयस्त्वान्मनसांति साम्या प्रती- यमानं वाग्वृतिलयं प्रत्यधिकरणकारकत्व हातुं न युक्तम् । लामिद्धार्यानुवा- देनाधिकरणविशेषविधानसम्भवाद् अग्निज्वाला जले शाम्यतीत्याप्रकृतावपि लयव्यवहारदर्शनाचेति तात्पर्ययम् । येषां च सौत्रानुशन्दव्याख्येति । यद्यपि सोचस्यानुशन्दस्य भाप्ये सर्वाणीन्द्रियाणि मनो ऽनुवर्तते इत्यर्थ उक्त: तथापि सान्टियागयनुगच्छन्तीत्येवमप्यर्थः सम्भवतीति तात्पर्यम् । प्रापमायतीति शेष इति । यच्चितस्तेनेव प्राणमायातीत्यत: प्राचीनस्य सम्पद्यमारित्त्यस्य तेनान्वयो दर्शित: न त्वध्याहार उक्त तन्मनः प्राणउत्तरात् ॥३॥ एवं घटस्थापि शरावे लयापत्तिरिति। यदि शरावात्मकविकृत्य- न्तराषष्टध्या पायो घटरूपपृथिव्या न प्रकृतिरित्यतिप्रसङ्गः परिहियेत सदा प्राणरूपविकत्यन्तराषष्टश्या अप्यायो मनसे न प्रकृतिरिति सुन्यमिति भावः। ममाएनीति ५ पु मा.। + पत्र प्रथम बाधिकरणं पूर्णम् । भर द्वितीय मनोधिकरणं पूर्णम् । .

·००३ याधिकरणम् । मनाधिकरणम् । अध्यक्षाधिकरणम् । सो ऽध्यते तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥ प्राप्पजीवे वृत्तिलय उपचर्यतइति। ननु प्राणस्तेजसीति शुन्यनुसा- रेगोपगमनादिश्रुतियु किमित्युपचारः कल्प्यते उपगमनादिश्रुत्यनुसारेण प्राग्य- स्सेजसीत्यशपचारः कल्प्यता प्रवृत्तिलयाधारस्य जीवस्य तेजति वृतिलयात प्राणस्य तेजसि वृत्तिलय उपचर्यतइति प्राणवृत्तिलयाधारत्वं तेजसस्स- प्रम्येव जीवस्य केन चिरस्फुट न प्रतीयते तदुपजननादिमा तु तेजाद्वारा ऽप्यु- पपत्रमिति चेत् । एवं साम्या निहितप्रास्तेजानन्तरं जीवनिवेशे ऽप्यक- का न लभते । तेजः परस्यां देवतायामित्यत्रापि समम्या तेजसः परमा- त्मनि लयातीतः । एवं यथोपचारकल्पनासंभवः साम्यवरोधश्च पक्षद्वये अपितुल्यः तथा लेकिकदृष्टान्तसदावो ऽपि तुल्यः । यथा पान्यः प्रथम नारिकन संगत्य सतस्तेन सह तदीयां नावं गत्वा पारं प्राति तथा प्राण: प्रथमं जीवन संगत्य ततस्तेन सह तेजःशब्दोक्तं पिघृ. त्कृतभूतान्सरसंसृष्टं तदीयं सूत्मशरीरं गत्वा तेन सह परां देवता प्रायो- तीति जीवस्य प्राणतेनामध्ये निवेशे दृष्टान्तः । यथा सारथिः प्रथम राज- कीयं रथं स्वयमारो राजसमीपं गत्या पश्चाद्रथारूढेन तेन सहितस्तद- भिमनदेर्श प्रामाति एवं नेवं सूक्ष्मशरीरं प्राण: प्रथमं प्राप्य ततस्तत्यानेन जीवन महितः परदेवतां प्राप्नोतीति जीवस्य जानन्तरनिवेशे दृष्टान्तः । तस्मात्पर्वपक्षकोट। नास्ति किं चिद्विनिगमकमिति चेत् । उच्यते । विनि- गमकान्तराणां कोटिद्वयतेोल्ये ऽपि लोकसिद्धानुशादप्रायपाठः पूर्वपचे विनि- गमकः । तथा हि । यथा धागादिवाोन्टियव्यापारोपरमानन्तरमणि मना- व्यापारदर्शनाट् बाड्नसि संपद्यते इन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानेरिति श्रुतिः यथा च बाह्याभ्यन्तरज्ञानोपरमानन्तामपि श्वासव्यापारदर्शनाद मन: प्राण- इति श्रुतिः तथा श्वासरूपप्रागाव्यापारोपरमानन्तामपि देहे व चिदोपण्य- दर्शनात प्रायस्तेजनीति श्रुतिरपि लोकमिद्धानुवादिनीति न मागतेजसामध्ये जीवस्य निवेशः । तेज: पास्यां देवतायामित्यस्य लोकसिद्धानवादकत्या- संभवादुपगमनादिश्रुत्यनुसारेणावश्यं क विनिवेशनीयस्य जीवस्य तेजःपर- देवतयामध्ये निवेशः । ननु मायलेजसीति घिवृत्कृततेजोमपदेहारम्भ- भूतसूक्ष्मप्राप्यत्स्या तदुपहितजीवसंबन्धो ऽध्यवर्जनीयतया सिझेद उपाध्य. नादात पुस्तक पाठ एवममपि।

·908 बेदान्तकल्पतरूपरिमले [.. ४ पा. २ अधि.. पहितयारकतरसंन्यस्य तदितरसंबन्धनियतत्वात् । यतो वासनसत्या- दिक्रमे पृथग्जीवः क चिदपि न निवेशनीय रति चेन्नायं नियमो ऽस्ति देहारम्भकभूतसूक्ष्माणि जीवस्येव प्राणानामपि स्थितिगत्योहपाधिभूमानीति प्राणगतेश्चेति सूचे प्रतिपादितम् । न च घासनःप्राणाना पूर्वपूर्वस्योत्तरोतर- प्राट्या तटुपाधिभूतमूक्ष्मप्रागिनीन्तरीयकतया सिद्धा सथात्वे प्राणस्लेजनीति पृथक सत्मारवक्तव्यत्वायतेः । तर यथोहितप्रायनन्तरम् उपाधिमाति: पृथगुच्यते एवमिहोपाधिमाश्यानन्तरमुपहिताति: पृथबक्तमुक्षितेति पूर्वप. क्ष्यभिप्रायः । एवमेवेममात्मानमिति भाप्योदाहसप्रतिवाक्यात प्राचीन दृष्टान्तवाश्यम् । तद्यथा । राजानं प्रयियांसन्तम उगाः प्रत्येनमः सूतया- मण्यो ऽभिसमायन्तीति । वायाः वेश्याच्छूदायामुत्पन्नाः । प्रत्येनम्बिन- स्तस्करादीन प्रति दण्डयितृत्वेन नियुक्ताः । मूता: क्षत्रियाद ब्राह्मण्यामु. स्पनाः प्रसिलोमविशेषाः । यामण्यो राजा यामाधिकार नियुक्ताः । ५३१ । १२ इदं दृष्टान्तवाक्यमर्थता गृहात्येवंशब्दविषाणाय यथा यात्राया- मुघतमिति। ऊचाच्छासित्वमिति । अाच्छासी भवतीत्यनेन जया- छामित्वमेतच्छदार्थ प्रति प्रदर्शितमित्यर्थः । इत्युपगमनश्रुतेरर्थ इति । यथा यायामुद्यतमित्यादिप्रकारोयमुपगमनश्रुतेरर्थ इत्यर्थः । ननु उपगम- नादिकं न माणस्य जीव वृत्तिलयसाधकं यतः जीवापगमनं जीवापस्थिति श्वेत्युभयमपि प्राणस्य न धुत कि विन्द्रियाणाम् । यतु प्राणस्यापि श्रुत नीषा. नुस्क्रमणं तद्विपरीतसाधकम् । तत्र विलीनतया तदाश्यम्य हि महोत्क. मणं भवति न त्वनत्क्रमणम् । उच्यते । बासनास संपद्यते मनः प्राणप्रति पायाभ्यां साक्षान्मनाद्वारा प्राणे विलीनतया सिद्धानां मनश्चक्षुरादीना जीपाश्रयणाय जीर्ष प्रत्यागमनं जीवे उयस्थितिश्च प्राणस्य जोपाप्रयाण जीव प्रत्यागमन जो ऽवस्थिति शिना ऽनुपपन्नमित्येवमिन्द्रियोपगमनाव- स्थित्याः प्रायोपगमनास्थित्यापकतयोतसाध्यसाधकला ! अनुक्रम यदापि न तिषिलयसाधकं तथापि तद्वचनं सर पिलये मत्येव दृष्टं यथा माणमनकामन्तं सर्व प्राणा अनूस्कामन्तीति तत्सामान्यात तमुत्क्रामन्त- मिति पचनस्यापि तप बिलयसाधकता। प्रा.वा..."

·००५ अध्यक्षाधिकरणम्। तरसहितेन्द्रियसमुदायवचन इति । विज्ञानशब्टो भावकरण- ५३१ । १८ व्युत्पत्तिद्वयेन प्रारब्धकर्मफलप्रकाशस्येन्द्रियग्रामस्य च तन्वन्यायेन वाचक इति तत्साहित्यं बीवस्य सविज्ञान इत्येवाच्यताति भावः । तेजोऽध्यक्ष- जीवलक्षणासंभवादिति । मार्गपर्वसु घायुषरुणादीनामिष जीवस्य पृथक क चिन्निवेश न कल्प्यते किं तूपगमनादिश्रुतिबलादषश्योपसंहार्य्यस्य जीव- स्योपसंहारार्थ तेजःशब्दस्य तदुपहिते जीवे वृत्तिः कल्प्यते । उपाधिवाच- कस्य तद्विशिष्टोपहिते गुणवाचकस्य गुणविशिष्टाश्रयश्व लक्षणोपपत्तेः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नी देवाः श्रद्धा जुतीत्या श्रद्धाशब्दस्याप्सु लाक्षणिकस्य चित्करणेनान्वितेषु भूतान्तरेष्यप्युपलक्षणातामुक्का तदुपहितजीवपर्यन्त लक्ष- णाङ्गीकृता इह तेजोवाचकस्यैव तत्पर्यन्तलक्षणीङ्गीकारे का ऽनुपपत्तिरिति भावः । ननु तस्य तेजोद्वारेणेति । तेजःशब्दस्य जीवलक्षणा न युक्ता । प्राणस्तेमसीत्यस्य लोकसिद्धानुवादकत्वाभावापतेः । अत: प्राणस्य जीव- लिलय एवोपगमनादिप्रतिसिद्धः प्राणावृत्तिलयाधारस्य तेजसे जीवे घृतिलया ऽस्सीत्येतदवलम्ब्यौपचारिकोऽस्त्विति भावः । यद्यपि प्राणस्य जीवे तिलयो न शुतः किं यिन्द्रियोपगमादिप्रणालिकया ऽऽक्षेप्य: तथापि स एव तेनाद्वारका त्वनामुख्यो ऽस्त्यिति तात्पर्य्यम् । व्यवधानादेवेति । परमात्मनि खानु तेजसो लयः प्रसिद्धः स जीवात्मन्युपचर्यते चेत् सावालय उपचर्यते व्य- घहितो वा । नाद्यः । परमात्मन्यपि तेजसः साक्षाल्लयाऽप्रसिद्धेः । न द्वि- तीयः । घटादापि परमात्मविकारे लयोपचारप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु तेजस जीवे स्वरूपलयो नेष्यते किं तु वृतिलय: स त्वनी- पचारिक यव संभवतीत्याशाह वृत्तिलयस्त्विति । वाट्सनीत्यादिक्रमे ५३२ । २ तेनो जीवरति पर्वन्तिरं प्रमाणान्तरसिद्धमिति कल्प्यते उतापगमनादिश्रुति. प्राप्तिा जीयः वनिनिवेशनीय इति कल्प्यते । नाद्यः । वाड्मनसोत्यादा. विष प्रमाणान्तराभावात् । न हि प्राणव्यापारे श्वासे देहोर्माण ध निवृते ऽपि जीवसत्तायां तचिहानुतिरस्ति । न द्वितीयः । श्रुतस्येव तेजःश- ब्टस्य तदुपहितजीवबोधकत्वोपपतो क्रमिकपान्तरताधकयाक्यान्सरकल्प. नागारवाऽयोगात् । प्राणस्तेजसीत्यस्य लोकसिद्धानुवादकत्वं तु विशेषणांश- सताविषयतया ऽप्युपपन्नम् । विशेष्यभूतजीवांशे तु सप्तम्यर्थप्राणवृत्तिलया- ·00६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [१४ पा १ अधि. -" धारत्वम् । इदं तु चिन्त्यते । बाङ्गनसीत्यादिश्रुतेरिन्द्रियेमनसि संपद्यमा- नचित्तस्तेनेध प्राणमायानि प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मनेति अत्यन्तरानु- सारेण व्याख्यानं सूपकारः किमिति न कृतं तदनुसारेण हि बायनसीत्य- नेन घागुपलक्षिताना बाझेन्द्रियाणां (मनउपाहते जीवे लय उच्यताति व्याख्येयम् । दृष्टो हि मनःशब्दस्य जीये प्रयोग: प्राणबन्धनं हि साम्य मन इति। मन: प्राणइत्यनेन विलीनसकलबाह्यन्द्रियाणा)* मनउपस्तिस्य जीवस्य प्राणापानिरुधासइति व्याख्येयम् । प्राणस्सेजसीत्यनेन तथाभूतस्य प्राणस्योदानयोग उध्यतइति व्याख्येयमिति । अपायमभिप्राय: । वाङ्मनसी. त्यादिश्रुमिलाकसिद्धक्रमानुसारेण प्रयुक्ता सद्वैपरीत्येन प्रतिमन अप्मण उप- शम: प्रथमं पठितः । अत: श्रुत्यन्तरमेशन्यथा व्याप्ये यम् । (यश्चितस्तेनेव मायामायातीत्यनेन घोणसालेन्द्रियतिमीलध्यफलस्फुरणमायुक्तः प्राय- च्यापारमााषिशेषस्तितीत्युच्यते न तु प्राणाधिकरणकृतिल ) प्रामोती- त्युच्यतइति । शुन्यन्तरे तेजःशष्टस्तु पूर्वसंदीनुसारेणादानपर तु लोकपिटुक्रमानुशादेन वियत्कृततेजःपरतेष तस्योतिति । ननु चेयं श्रुतिरित्यादिभाष्यम्य तेज:महचरितानीत्यादिटीकाय- न्थेन दर्शिते ऽर्थे तस्य भाप्यटीकावितां योजनां दर्शयति माणेना- धारत्वेनेति । पर प्राणस्याधारण जीन संपर्कस्सेजःशब्दोपलक्षितभूत- মথ্যা মাঘীনা এ নিইবনুষ অথিঙ্গামাথামিমমম্বা জি रुभूतमानिसमयमायित्वेन सिद्धान्ताभिमता नद्यते । श्रुतिर्दयितीतिभाष्य- स्थाननान्यये मति न दर्शयतीति लभ्यो तेजस इति भूतमाचम्य प्राप्यत्वं निर्दिश्यताति जोधपर्यन्तनमणाममपेक्ष्ये मुक्तम् । तदपेक्षायां तु जी. स्थापि प्राप्यत्यं निर्दिश्यमण्य । हेतुप्रतिज्ञयोरिति । मुमविषये खलु सेनामात्र या भूतपञ्चक घेरि विवादः । तप कार्यस्य स्थूलगरीरस्यानेका- त्मकत्वातिय॑धिकरयेति शङ्का: । समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपाष्य ॥ ॥ ( मसटन्नता पन्यो माम्मि ५ पु.। 10 सन्मध्यगासन्यो न दृश्य ५ पु.। : मुसीपम अप्राधिकरणं पूर्णम् । - ·800 श्रामृत्युपक्रमाधिकरणम् । संसारव्यपदेशाधिकरणम् । अत्राधिकरणविषयभूतेति । इहामृतत्वफल अवणेन सगुणधिदाम- स्क्रान्त्यभावः शङ्काते ऽमृतत्वफलं च सगुणविद्यामु दहरविद्यायां अयते । अतो दहरविद्याधिकरणविषय इति भावः । यदि विद्यया ऽमृतमश्नुतइति श्रुतिः सकलसगुणविद्यामाधारणी तदा तप दहरविद्याग्रहणं सगुणविद्यान्त- रायामप्युपलतां दाव्यम् । ननु दहरविद्यायां तयोर्ध्वमापन अमृतत्वमेवी- त्यामृतत्वफलं भूयते तत्रवोत्क्रान्तावपि प्रयमाणाया कथं तदभावेन पूर्वपक्ष इत्यागा न घास्तवो ऽयं पूर्वपक्ष इति टीकायामेव द्योगिसमित्याह तयोर्ध्वमिति । ननु न तु विटुपः सकाशादित्यादिना व्याघातो भवेदित्य- न्तेन टीकाग्रन्येन विदुषः सकाशादविदुषां विशेषत्रत्वोत्क्रान्तिन विधीयते तथा मति विद्याप्रकरणव्याघातः स्यादित्युच्यते अयं प्रमतानिषेध; वि. द्याप्रकरणाद् विदुषः खलत्क्रान्तिराडा प्रवृत्ता श्रत आह येन हेतुनेति । विद्याप्रकरणे स्वापादियदुत्क्रान्तेरप्यनुवाद एव न विधानमित्युत्पनन्तरं विधानं कि न स्यादित्याशङ्काया किमविदुषो विधानं विदुयो वेति विकल्प मनसि निधायाद्यविकल्पः प्रकरणविरोधेन टीकायां निरस्तः । अमृत. त्यफलविरोधेन द्वितीयविकल्पनिरास: स्पष्ट इति तब कण्ठतो न कृत इति भावः । यद्यपि वाड्मनसि संपातइत्यादिश्रुतिर्न सगुणविद्याप्रकरणा- नाता तथापि सगुणनिर्गुणविद्याविशेषाविवेचनेन तामवलम्ब्य सगुणविदा. मुत्क्रान्तिप्रतिपादनमाशङ्कितं स्वापादिवसाधारण्येन प्राप्ताया उत्क्रान्तेरनुकी- तेनमिति परिहारश्च कृतः । अस्य फलं प्रतियेधादिति चे*दित्यधिकर- यसिद्धान्ते द्रष्टव्यम् । सगुणब्रह्ममाप्तिमात्रस्येति । गतिश्रुतिबलाल लोकविशेपे तत्प्रावि फलपर्यन्तेति भावः ॥ तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥६॥ ५३३ । २० स एवाद्यापि न सिद्ध इति । ननु सुपुनस्य सत्सम्पतिः सावशे- चति स एव तु कर्मानुस्मृतिगदविधिभ्या इत्यधिकरणे विद्याकर्मविध्यन्यया- नुपपत्त्या समर्थितं स न्याय इहापि तुन्यः कथमद्यापि न सिटु इत्युक्तम् । *घ्या.म.प्र.४पा.मू.१२। + पत्र चतुर्थम सत्युपक्रमाधिकरणं पूर्णम् । या म. प्र.३ पास ·ODC স্বামমমিৰ ( ১ বা ২ ঘি কম। নয় ॥ষ যত্মসম্মখ জমানশিয়া: কিন্তু ইম: দুধ ম মিথিৰ শ জনৰিখীনা মিষিয়াল আছি- মা যম। বিবাৰিথয় ব্রিষি অধিবিমা@লিলাজিজ মায়ানমাৰিমাৰ মই নিষেইলয়ামই এথি দ্বিমাঠ ভষীমি মস্লিথান নিলেয়নিয়াহ্মঘলন জিম গযলয়নিয়াল জম্মম্। সন ঘৰমৈশান - যিনিয় মজলিশমঘিয়াম্বিয়মা যা মামলা নিয়োমনিস্ট্রিম লালাঙ্কিাই মথা অমান্য। সগ্রা । দুধে: দিনষিয়া ৰ আৱিমি ইন। বিষয়টি মিত্রাঘানাবনামারুণ:সিলয়ে যমযমুহিলারাই থানী- যাজিয়ে নিবন্ধয়ংহিমথি সাবিষদামধাম ৰাখিয়া সহক। যম নিয়ম; বনিমখাপিংবিসৗ: মঙ্গল বিষাখাযেam ময়ম:। ই ই য াআধি প্রথম শন- নাফিলামোথিয়ামাখমিনি। যত্ন সুবিয়ে বন্ধ কাহিয়ামাখাসমৰাঙ্গানিামঘৰ সহাযাই নি বাঘিযশি। অনন মাধ্যমথিদ্ধােনামিবি। ভিজা গান মণ: বিষ : বলাইয়ে দুই ঠোঙ্গন একষির ক্ষাধিক অধিকা: জাহিৰ লৰাকান্নাকাশ সি যিuাগ। ন ব সাঘষি বা মনননি। মান্ধার্মিনাঃ মজিলার মাত্রল। হিয়ামাহি এক্ষুধিষিসমাম সখি ছথিলাল ভাষা ময়য়ল নিশ্যিাইলাম হন। নবষিয়াখালিনারিনি। ববি অবিশ্বাস ১ঠসঠাস অ আয় প্রায় যেন এই নয়- নিহa মা শ্রমিয়াসমীন মা। ঋক্ষা ৱিাল। অমৃণালি ভাসgroা সঙ্কলম্বিয়া ব্রিলিয়া বঙ্গ: মামির গুষিয়াদ্বিয়ী নিহত যি হক সঞ্জনায় লিসিস। সয়াবি মুহাশ৭ি লাল * ফি • ? ৪।

·902 यम् । रोरविषये अन्यदपि फि विद्वक्तव्यमस्तीति तेन द्योतनात्किं वक्तव्यमित्या- शरीरस्य देहानिर्गमने सत्पात्रस्यरुपलभ्यतति प्रतिहत नेत ति गाया- संसारव्यपदेशाधिकरणम् । श्रुतिः सर्वान् सगुणविद्याविशेषान् शीघ्रमानामति नः परस्यामित्यस्य निर. ‘पशेषलयपरत्वमेव तावच्छब्दसामध्येन न प्राप्त प्रत्युत वाङ्मनसीत्यादिप्रक मात् मावशेषलयपरत्वप्राप्तो प्रकृतिलगत्वलिङ्गेन प्रायपाठमुपमृद्य कल्पनी- ततश्च बामनीत्यार्निर्गुणविद्यायामनन्वयाविरघशेषमतलयस्य मुमपुंसामान्यानन्ययाच्चसगुणविद्यामु काश्चित्परिकृत्य कामु चिदुत्कर्ष: कल्प. नीय: । अतः शोधप्रवृत्तिकोदातृतसामान्य त्यसकोचाय यथाक्रर्म यथाशु. समित्यादिसामान्य तिमलोचाय च माघुमिकलयश्रुतेरिव प्रकृतिलायत्वनि बाधित्वा सावशेषलयपरत्वं कल्पयितुं युक्तम् । तथा सति बामन- सीत्यारभ्य प्रतीतं सकलोत्क्रममाणमाधारण्यमपि न त्यक्तं भवति । पूर्वाधिकरणाकप्रकारेण सुष्यादिकीर्तनघदुत्क्रान्तिक्रमकीननस्यापि तत्वम- सिप्रतिपादनशेषतया प्रकरणान्वयात तत उत्कर्षो ऽपि न कल्पिती भव- तीति । एकस्य सम्पद्यतइत्यस्य वाक्यस्य चतुप्रयान्वयिन। पाक्यपये धृतिलयपरत्वं चतुर्थवाश्ये स्वरूपलयपरत्वमिति धेरूप्यं च परिहतं भवति । रूपवदिति हेतुगर्भविशेषणमिति । अनेन रूपवत्वं हेत्वो: ५३४ । १ प्रविष्टमिति टर्शितम् । उपलब्धमिति प्रतिहन्यतेति चोत्या तरूपमिदम. नुमानद्वयमिति सूचितम् । यदि महत्त्वे पति रूपवद्रव्यारब्धत्वे सति रूप- घच्च सूक्ष्मशरीरं यदि देहानिगच्छेतदा चक्षुःस्पर्णनाभ्यामुपलभ्येत मूर्तान्त. रेश्च प्रतिहन्येनेति तर्कशरीरम् । प्रभा तेजस रूपं तदनुमेयं तदाश्यद्रव्यमिति मतावलम्बनादाातकस्य न प्रभायां व्यभिचारः । प्रभाद्रव्यं चातुपमिति पक्षे तु चक्षुषोपलभ्येतेत्येवापाद्य प्रतिहननयोग्यत्वं द्वितीयमापादान्तेन गतिप्रतिपत्ति कसूपान्तरमबन्धरहितोत्यन्नविनष्टे न व्यभिचारः । महत्त्वबहुद्रव्यारब्ध. त्याभ्यामिति प्रथमसाध्यामिप्रायेण द्वितीयं तु तयारस्त्येव कुयाद्यावृते तयोरप्यप्रवेशात् तत्र मूर्तत्वमानमेव साधनं पर्याप्तम् । एतत्सूत्राकाङ्क्षा- र्थमिति । आपोतरवत्तिष्ठते घेति चकारस्य प्रथमसूत्रेणाप्यन्वये सति सूक्ष्मण फाटोदेतीति भावः । अनेन पूर्वसूत्रस्य स्वरसत रतत्मनाकाहा नास्ति सूक्ष्म- ·०१० घेदान्तकल्पतरुपरिमले [.४ पा. २ अधि. ५-६ स्तुच्छत्वात् । अविदुषामिव विदुषामपि पावस्येरनुपलभ्यमानस्येव सस्य नयनमरीचिनिगमनोपपतेः स्पष्टत्वात्। नयनमरीचे: कामाभपटलात्वादिभिः হিহিয় মূবয়ংয়ে স্বয়ংয়েনিঘামামিব্রিয় যিহঠাম্মা । যৰ বান্ধিান্ধাবানাঘল যম সমাযমনি ঘানা स्वरूपसमुच्चयार्थवेन प्रतिविमस्य भिन्नक्रमतया ऽप्यन्वया दर्शिनः । ननु च- प्यनेशान्तिकत्वमाहेत्युक्तं टीकायां कथं चाक्षुषशष्टः न तु चतुरेव चा:संत्र- म्धीत्यतो व्याचले यथा चाक्षुपस्येति । चक्षुरुणडानं तेजः चतु:संबन्धाच्चा- शुपमित्युक्तं पृथिवीधाणुऊसमधायिकारण परमाणु: पार्थिवपरमाणुरिति। लिङ्गा- शरीरस्येति शेष इति । परिमाणतः सूदमिति पाठे लिङ्गशरीरमिति शेषः। ५३४ । १६ अस्वच्छत्वमुपाधिमिति । यावन्मनप्रतिहननीयत्वं साध्यं तेन काधाभ्रपटलादाप्रतिहननीये नयननिराकरणाद। न साध्याव्याप्तिः । नापमृ- सरति शेप इति टोकापायस्य माप्यस्थ शन्देन पूरणं कृतं सूर्य उपपति- মন্ত্রী ন মূঃঘা গ্রামে। মামালিনয় দুময়ী মা- गलयोपन्यस्तत्वात् । न च तम्य स्थलदेहातिरिक्तश्विपत्वे युक्तिरपि तेहपन्यम्सेनि घामयम् । प्रत्यक्षस्य विषयपरिगधने खलु मा युक्तिः न तु प्रत्यक्षविषये ऽते। यथा व्यतीनां परस्परथ्याक्तत्वेनानुगतप्रत्ययविषयत्वं নবমংমি যা বাঘিনঘিয অনুযাস আনন্দ- तिरिक्तानुकृतसामान्यमद्धाचे प्रमाणम् सवमिहाप्यनुवृत्तदेहविषयत्वानुपपति- যানা যায়শিথিবী আনাদিমদম মায়াবি याधकं स्यू नदेहामिरिकमूक्ष्मदेहे प्रमाण न युक्तिरित्यभिमधिमक्षा टीका- कृमा उत्पत्ति: पापिरिति व्याख्यातं तत्रापि यामप्रशादियांदह कम्य चिप्रापिर्न दृश्यमइत्यनुपतिं दृष्ट्वा व्या प्राप्तिलीम इति । लाभार सदा- धावगमः अनेनायमय लभ्यतइत्यादी तत्र प्रयोगात् । तथा च स्थूलदेहानिरि- समक्ष्मटेडम्येयायमूमा म्यूलदेहव्यावृतोप्मिमप्रत्यक्षेण तत्मदायागमादिति মুখায় খুশি ময়ম। বানিঘন সবম্বিয়ংৰিাথলিযইহি ও दोषः । तम्यापि भूमशरीरसिद्धो परंपश्योपयोगाद् भाष्यस्वारस्याच्च । श्रुतं अनुगरूपस मेध व्यायत्तत्वनानुगत प्रत्पत्रिपात्वं नोपयतरति पुत्या परिगोधित दिपम अनुगतपक्षमयति १-१ पु. पा । पानातालोचनारि सभाहतः । .

·०११ प्रतिषेधाधिकरणम् । कपेपि धारय अषयमिति इदं भाध्यं स्पष्टमिति टोकोक्तमिति गृही- सम् । (इदं स्पार्शनप्रत्यक्षमिव* मृतशरीरे देहाप्मापगमानन्तरं कर्ण- विधाने तदीयस्य परकीयस्य वा शब्दभाषप्रत्यक्षस्याभावात् किं तु) जीव- ষাযা নৱীৰ লাভৰ বিয়ানাইঘাষালানতি, येण स्थूलगरीरातिरिक्तसूदमदेहसिद्धिर्विवक्षिता । ज्योतिरधिकरण पिहित. कर्णपुटेन श्रूयमाण प्रान्तरः शब्दो जाठराग्निरित्युक्तम् इह तु जाठराग्निरपि सूक्ष्मदेहानुप्रविष्ट इत्येवमुक्तं तदनन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणदर्शितश्रुनिन्याय- सिद्धेः सूक्ष्म शरीरे प्रसङ्गादिह प्रमाणान्तरमप्यस्तीति दर्शितम् ॥ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ ५३४ । २२ प्रायोपलनितमूमशरीरस्येति पदं बहुव्री.हणा जीवात्मविशेषण- मिति दर्शयति सूक्ष्मं शरीरं यस्येति । प्राणोत्क्रान्त्यनुत्क्रान्तिविचारः प्राणापतितसूक्ष्म गरीरोपहितजीवविषयः पर्य्यरस्यतीति भावः । सिद्धान्त इत्यर्थ इति । यघायं पुरुषो नियते उदस्मात्प्राणा: कामन्त्याहो नेति पृष्टयाः पक्षयोनेति होवाचेति यो वक्तव्य: सिद्धान्तम्सस्मिन्नित्यर्थः । संमारिण एवेत्ययुक्तं प्रश्नपतिवचनया विद्वद्धिपयत्यस्य सिद्धान्त्यभिमतत्वादि- त्याशङ्का विदुयो हिरण्यगर्भलाकप्रायनन्तर मुक्तिरिति पूर्वपक्षनिराकरणार्थ बिदुप एत्र संसारमयउनर्तिन्वावस्थामदर्शनार्थं तद्विशेषणमिति व्याचष्टे यदुक्तमित्यादिना । नन्वेवमप्यस्त्वविदुष इति टीकायन्येनातभागप्रश्नोत्तरे वर्यमानानुत्क्रान्तिरविद्वद्विषयेत्याशाते इयमाशङ्का पूर्वपक्षिणो न युक्ता । स ह्यविदुष इव विदुषो ऽप्युत्क्रान्तिरस्तीति मन्यते अतस्तटस्थगड्डेय- मिति ध्याचष्टे मध्ये कश्चिदिति । ब्रह्मविद्युत्क्रान्तिसिद्धेस्त्वत्यक्षामिद्धि- रिति ब्रह्मविदो ऽनुत्क्रान्तावानभागप्रश्नोतर खलु प्रमाणमिति सिद्धान्ति- नापन्यतं तच्चेवन्यविषयं भवेत् सदा न सिद्धान्त्यभिमतसिद्धिरिति तावता सन्तुष्टस्य तटस्थस्येयमाशङ्केति भावः । यदि पूर्वपक्षिण एवेयमाशङ्का तदेव- मभिप्रायो वर्णनीय: । या पुरुषो म्रियते इत्याद्यानभागप्रश्नीयमविषय - प्रत्यक्षमिव भावाभावपोनियमादित्यधिक ९ पु । ) तन्मध्यरत्या ग्रन्यो नापलभ्यते ५ पु.। इ.प्या मू.५३ पा...। ॥ अत्र पन्नमससारव्यपदेशाधिकरणं पूर्णम् । 'च्या मृ .३ पा. ४ मा १४ ।

·०१२ ५३५॥ वेदान्सकल्पतरुपरिमले [.४ पा. २ पथि. ग्य उत्तरसन्दर्भ यास्य पुरुषस्य मृतस्याग्नि बागप्येति वातं प्राणश्वरा- दित्य मनश्चन्द्रं दिश: श्रोत्रं पृथिवी शरीरमाकाशमात्मषधोलीमामि वन- स्पतीन् केयाः श्रम लाहितं च रेतश्च धीयते क्वायं सदा पुरुषो भवतीत्यात- भागप्रश्ने याज्ञवल्क्येनातभागेन ध रहास संमन्टन पुण्यपाप कर्म तदानयत्वेन निश्चितमित्ति प्रतिपादनात् । तप हि भूयते तो होत्क्रम्य मन्तयां चक्राते तो ह यदूचतुः कर्म हेव तदूचतुः । अथ यत्प्रशशंसतः फर्म हेव तत्पशशंसनुः । पुण्यो वे पुण्येन कर्मया भवति पापः पापेनेति । तम्मादातभागप्रश्नेपि शरीरादुत्क्रान्तिनं प्रतिषिध्यते । अषिदुषस्तदषश्य भावात कि तु शरीरादेवेति । मृत्युमृत्योः परदेवतायाः प्रस्तुतत्वादिति। ननु तपानि मृत्युः सेोषामन्नमिति सदनन्तरवाक्ये सर्वदाहको निमत्युः तदुपशान्ति জানোই। মুম্বনবিসি সুন্ন ভিন্ন স্থান অন ক ন হয় देवता प्रकृति चेद् उच्यते । इन्द्रियातद्विषयेषु भूतयहषद् गृहीत्या संसारिणां बन्धात्यातदुत्काभ्यां यहातियहन्दितेषु यासषल्क्येन वर्णि- तेषु पुनरातभागस्य य: प्रश्नः दिदं सर्व मृत्योरनं का स्विरमा देवता যায় নমিনি ল যানিম্বিযিহ্মা আদা বিষয়: মুহনস্তা- नुबन्धेनानतरप्रश्नप्रकृतेः प्रकरणे दर्शनात् किं तु सर्वमिदं जीव- जातं यहातियदलक्षणस्य मृत्योरनं भवति तस्य मृत्यमाता देवता मतमेति मंमारयन्योछेदिका देवता प्रश्नम्य विषय: Bा प्रत्ययस्योपसेवनमिति अत्यन्तरमिदा परदेवतेत्यनरममित्य मृत्योरपि मृत्यमद्धापर्मभाष- नार्थम् अग्निये मृत्युः सेोपामनमिति दृष्टान्तः प्रदर्गितः । तम्माद्विद्धि- বৗথ বুখানিনি মনমাযৗনিয়াবি মিথ যালিমনি पेधकम् । न च यस्य पुरुषम्यति तदनन्तरवाश्यस्यायिद्विषयवाट् अभ्याणि সহিহ নীম্। ঋষিবিষয় জানা ৪:। মঘা বি। विटुपः प्राणानामनुत्क्रमणे तेपामरेश पिलये च पार्ण विदुषः प्राण ज्य बिलीयते उत सत्प्रयोजकमपीति मावेन याये पुरुण मियते किमेन न जहानावि पृष्ठे नामेत्याहेतीति नाममात्रमगिप्यते सत्प्रयोजकमपि विली. .शीशेताहट उदम्मान प्राधिई...

·०१३ प्रतिषेधाधिकरणम् । यते अन्यथा मोक्षानुपपत्तरित्युत्तरमुक्तमिति श्रुत्या प्रदर्शितं तत्प्रसङ्गात त्योजकमेव किं तब हि कालस्वभावनियतियदृच्छादिविषयो महान्विवादो ऽस्तीत्यभिप्रायेण यथास्य पुरुषस्येत्यादिः कार्य तदा पुरुषो भवतीत्यन्तः प्रश्नः बहुविवादविषयस्य महाजनसमदं निर्णयो मा भूदिति रहसि तटु- सरकथनं च तो नोतरप्रश्नस्याविद्विषयतामायास्य प्रश्नत्योपक्रमागतं विद्वद्विषयत्वमपेतीति विद्विषयमेवोत्क्रान्तिप्रतिपेयवाक्यम् । नन्वस्त्वेवं तथापि न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्तीति वाक्यवादस्मात्प्राणाः कामन्तीति वाक्ये ऽपि विद्वज्जीवापादानकस्यैवात्क्रमणस्य प्रतिषेधः न तच्छरीरापा- दानक्रस्य यमायं पुरुषो म्रियतइत्यवायं पुरुष इत्यस्य अपनर्मृत्यु जयतीति पूर्वषाक्यानाप्रतविद्वज्जीवषिषयत्वात् तदनुसारेणास्मात्प्राणा इति पाये ऽपि अस्मादित्यस्य तद्विषयत्वातच्छरीरविषयतायान्तदभेदोपचारकल्पना. पत्तः । ननकान्त्यभावे मृतो न स्यादिति शङ्कानिधारणाथै मृतचिहप्रदर्शनेन मृतत्वोपणदनाय प्रयते स उच्यतीति समनन्तरवाक्ये दृतिवद्वायुना पूर. यमुच्यनं च शरीरधर्मः कीर्त्यतइति चेद् भवतु तावता तपस इत्यस्य शरीर्यभेदोपचारः शरीरे न त्वयिमानुपपतिपरिहारार्थ प्रथममेव तथोपचार: कल्पनीयः । उच्यते । यादस्मादित्यादिघाक्यस्य जीवानोत्मामन्ति माया जीवं विहाय तेन महेव गच्छन्तीत्यर्थ: कल्प्यते तदा किमेनं (न जहती. त्ययिमप्रश्नोप्यनुपपन्नः स्यात् प्राणा विद्वांसं बहतीत्याङ्गीकार किमा)* न जाहीति प्रश्न उपपद्यते अतो ऽग्रिमप्रश्नस्याप्युपपत्यर्थम् अस्मा दित्यस्य शरीरसंबन्धेन शरीरे लक्षणा कल्पयितुमुचिता न तु समुच्छ्यती. त्यश्च स इत्यस्य । एवं च तदानीमसता शरीरसंबन्धेन सन्निकृष्टां लवां परिगृह्य तदानीमसता तेन विप्रकृष्टा लक्षणा च परित्यक्ता भवति । कि च या शरीरे स्थिता ऽयं पुरुषो प्रियते अस्मादित्येवं यच्छब्दनिर्दिष्ट- शरीरप्रत्यवमर्शकत्वकल्पनायाम् आस्मादित्यस्य शरीरे मुल्यवृत्तिरपि लभ्यते तस्मादातमागप्रश्नो विदुपः प्राणोत्क्रान्तिप्रतिपेधार्थ इति सत्सा. म्याद् न तस्मादिति वाश्यान्तरस्यापि तादर्थ्यमहोकतव्यमिति युक्तमेष । सदेत्सर्वमभिन्नत्यातम् उत्क्रान्त्यवधेरुच्छ्चयनादिनिर्देशस्यान्यधाने- 1) सतमध्यगो पग्यो नास्ति ५ पुः।

·०१४ । वेदान्तकल्पतरुपरिमले [.४ पा. २ पधिः-१० तुमशक्यत्वादिति । अपि च दयेनेति। नन्वाोनापिचेति मन्थेन पूर्वपक्षे प्रसतप्रतिषेधताका सा न युक्ता सस्य सावदेष चिरमिति देहान्तपय ब्रह्मपानिप्रतिपादिकया श्रुत्या प्रसक्तिसम्भवादिति घेट् म । तया हि जीवं विहाय जीवादूर्ध्वगमनरूपोत्क्रान्ति प्रसज्यते किं तु प्रविलयेन बोवाडा णमेव । अतो ऽप्रसारप्रतिषेधत्वापत्तिदूषणमपि युक्तमेष ५३५ । १८ तानि परे तथा हाह ॥ १५ ॥ प्रतिष्ठाविलयनभुती इतिस्थाने प्रतिष्ठयारषान्तरप्रकृतिमाह प्रकृत्यालि- सशरीरविलयनयुती रति क चित्पाठः । ताप्यर्थतो न भेदः । यथेमा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः प्राप्यास्तं गच्छन्तीति दृष्टान्तवाक्यार्थीनुत्क. मणपूर्वकम् पशब्दार्थमाह यथा नद्य इति । शक्यात्मके अपि भिद्यते इति । नामरूपविलयमारस्य नदीसमुद्रदृष्टान्तवाक्यार्थानुमतिपू- र्वकास्सिगमनास्या नामरूपविलयसिद्धेर्भिद्यते इत्यादिवाक्यं तयोनिरष- शेयलयप्रतिपादनार्थमिति भावः । भिद्यते इत्यादिश्रुतिधाक्यमविभागो घचनादित्युत्तराधिकरणे भाप्यकारलिखितम् इह सह्याख्यानपन्थः काक- पदव्यत्यासाट् भ्रान्त्या प्रमादेन वा लेखकेलिखितः । यद्वा प्रस्तं गच्छ. न्तीत्यन्तपतियायस्याच व्याख्येयत्वाद मिोते रत्यादिषाक्यस्य श्रुतिपाठे तदनन्तरवाक्यत्वादयिमाधिकरणोदाहतमपि तद्वाक्यं पूर्वधाक्येनेकवाक्यता. प्रदर्शनार्थमिहेव व्याख्यातम् . अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ श्रुतिविरोधेनेति । सति भुतिविरोधे लयत्वे हेतुना सावशेषत्वानु- मानं नोनियुति। न घास गच्छन्तीति श्रुतिवाश्यमपि सावशेषलयपरं स्यादिति धान्यम् । भिटोते इत्यादिवास्यशेषेणाशस्यशेपशङ्कानिरासादिनि भाषः । तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारा विद्यासामर्थ्यात् तच्छेष- ५३६ । १० गतानुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १० ॥ पत्र पाठ प्रतिपधाधिकरणं पूर्णम् । + दृष्टान्तपूर्य कति पाठ.५ पत्र भाम वागादिलयाधिकरणं पूर्णम् । FI प्रष्टमम् विभागाधिकरणं पूर्ण ।

·०१५ घागादिलया-ऽविभाग-सैटोको-रभ्यधिकरणानि । कथं तया प्रत्यलोकप्राप्तिरिति । यद्ययार्चलोकमारभ्याऽऽलि. धाधिकाः मन्ति तथापि तावत्पर्यन्तमपि मूर्धन्यनाडी न व्यामोतीति भावः । भासु नाडीषु सप्ता इति श्रुतिसिद्धत्वादिति । यद्यप्यासु नाडीषु स्मृमा पत्यादिमिर्महापथस्य ग्रामद्वयसंबन्धवदादित्यरश्मीनां हृदयनार्डीभिर्मण्ड- लेन च संबन्धमा वदति न तु ब्रह्मनाड्या मण्डलानुप्रवेशं तथापि ब्रह्म- नाड्या स्वानुप्रविष्टरश्मिद्वारा मण्डलसंबन्ध एव टोकायां मपडलानुप्रवेश विक्षित इति तात्पर्यम् । विष्वङ्नानागतय इति । अन्या हृदयस्य नाअस्तिर्यमुखत्वाधोमुखत्वादिप्रकारेण नानागतयः सत्यः उत्क्रमणकार्य- माचे प्रभवन्ति नामृतत्वफले उपयुज्यन्तइत्यर्थः । अनेन चक्षुष्टो वा मूी वेत्यादिश्रुत्या निष्क्रमणे हृदयनाडीनामनियमेन द्वारत्वप्रामावमृतत्वफल. भागार्थनिष्क्रमणे ब्रह्मनाडीतदितरनिष्क्रमणे नाअन्तराणि च श्रुत्या नियम्यन्त- शति दर्शितं भवति । नाड्यन्तराणि ततत्कर्मफलभागार्थले भारतादिषु नियमितानि द्रष्टव्यानि । नाडीनां दुर्विघेवत्वेपि जीवस्य तत्तन्नाडीविशेषाननु- प्रविश्य निष्क्रमणं विद्याकर्मसामााधीनम् इह प्रकृतोपयोगात् विद्यामा- मादिमा सूचे दर्शितम् । तप हादीनुगृहीत इति हृद्यभिव्यक्तेन स्वापा- मितेन परमेखरेणानुगृहीत इत्येतत्परं टीकायां विशिष्य हार्दविद्यायहणे विद्यान्तराणामप्युपलषयम् * ॥ रश्म्यनुसारी ॥१८॥ ५३६ । १६ यीष्मे दिवा सारातपाययप्रकर्षादाचावप्मदर्शनेन सूर्यरश्मीनामेष स अप्मेत्यवीयतइति भावः । अम्मयेति । चन्द्रमण्डलस्य जलमयस्वं सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितयो मूर्छिमाः प्रतिफलन्तीत्यादिष्यतिःशास्त. वचनसिटुम् । यदि विद्याफलं नियतमेतेरेव रश्मिभिरिति श्रुतिप्राप्तो रश्मिनि- यमस्त्यक्तव्यः । न च रश्मिनियम आद्रियते विद्याफलनियमस्त्यक्तव्यः राषि- मरणे विद्याफलप्रापकरश्म्यभावात् । अथ नियमद्वयमप्याट्रियते सदा राग मृतस्याहरागमतीवणात्म यावत् विप्यदिति त्वराषचनपरित्याग: राषावेष देवनाड्या ऽनुप्रविष्टरश्मिद्वारा विद्याफलप्रामिन सम्भवतीति रश्मिविद्याफल. प्रत नर्म सदोकोऽधिकरणं पूर्णम् ।

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.४ पा. २ अधि. ११ नियमयोरन्यतरपरित्याग इत्येषा सत्रापि शङ्का राग रश्मिमावसमर्थनेन निरस्ता* ५३७।५ प्रतश्चायने ऽपि दक्षिणे ॥२०॥ वितीयाबहुवचन मिति । याहयतेदिकर्मकत्वादिति भावः.। ज्योतिरादित्यदेवतेति । शुताबहरादिभ्यः पश्चादादित्यदेवता तद. नुपारण स्मृती पाठक्रमो नादर्तव्य इति भावः । निर्गुणेति । निर्गुषः सत्वरजस्तमारहितः पुरुषः सांस्योक्तपुरुषः तस्य प्राकृताट् बुद्धरादेया विधक: सांध्याक्तः यश्च योगश्चितत्तिनिरोध पति योगशास्त्रोक्तो योगः सद्विषयत्वेनेत्यर्थः । पति श्रीमदरद्वाजकुल जलधिकोस्तुभनीमवेतविद्याचार्यश्रीविश्वविद्याणि- श्रीरजरानावरिषरसूनारप्पयदीक्षितस्य कृतो वेदान्तकल्पतरु- परिमले चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः । • घन राम याधिकरणं पूर्णम् । | समादयं दक्षिणायनाधिकरणं पूर्णम् ।

·n अथ चतुर्थाध्यायस्य वतीयः पादः । अर्चिरादिना तत्प्रथितः ॥ १ ॥ ५३८ । भिन्नप्रकरणस्थत्वादिति श्लोकातीकमुपादाय व्याचष्टे मागी पर्चि- रादय इति । पााहेतुमेक्रविद्याविषयत्वेन योजयति कुतः पत्र विद्युक्ये ऽपीति । द्वितीयादिहेतून्विद्याभेदविषयत्वेन योजयति विद्याहेतुभेदे स्विति । स्वरां विवृणोति । स यावत् क्षिप्येदिति । गुणानां प्रधा- मेन समुचयोपपत्तेरिति । गुणानुरोधेन प्रधानभेदकल्पना न युक्तति भावः । अपिरान्दो न सगच्छेतेति । अपिशब्दस्य युत्यन्तरत्योतिक स्वादिति भावः वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २॥ ५३९ । पाठकमाऽक्रमाभ्यामिति । ननु पाठक्रमभुतिक्रमाभ्यामिति पत्तव्य तेनेति तृतीयाभुतेः पावापर्य्यगर्भकरणत्वधाचिन्या: पावापर्यरूपे क्रमे ऽपि श्रुतत्वात् तथैव सिद्धान्ते वक्ष्यमाणत्वादिति चेत् सत्यम् । सिद्धान्त ऽर्थक्रम घदतामन्येषां व्याख्यातृणामेवं भावः । तेन म अर्यमाक्रमत- रत्यप अादित्यलोकशब्दयोर्विशेषणविशेष्यभावेनेकार्थत्वं न बक्तव्यम् । घावादित्यलोकयोमध्ये गन्तव्यान्तरालदेशसत्त्वेन जय शब्दस्य तविषयत्व- सम्भवात् । किं चातिवाहिकदेवतानामातिवाहिकदेवतान्तरयुक्तलोकान्ता- पर्यन्तनेतृत्वस्य वक्तव्यत्वाद्वायुदत्तच्छिद्रस्योर्ध्वक्रमणत्वोत्या तदनन्तरमाया ऽऽदित्यलोकगमनं प्रत्यपि करणत्वमील्सिध्यति । अत: सिद्धान्ते प्रार्थ सय क्रमा न प्रोत पति अर्चिरात्मकान्याद्यानन्तर्यप्रत्यभिचानादिति शङ्का- আল্লী আক্সিয়হিমালী রূ ধিহয়নিয়নী: সু যায়দিচ্ছেন- स्वस्थानरूपान्यनन्तरदेशप्रत्यभिज्ञानात् तप निवेशनीय इति भावः । नन्दादित्यमाप्तेरिति । तेनेत्यस्यादित्यप्राप्त्याकाडामावे ऽम्यादित्यप्रामस्ते- नेत्येतदाफाटा ऽस्ति धाय्यादिक्रमार्थ वायुदतायकाच्छिदं बिना ऽऽदित्यपने- बामम अर्चिताधिकरय पूर्णम् ।

·०१८ . वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प. ४ पा. अधि. -3 ५३८ । २५ रनुपपत्तेः अतस्तदाकाड्या अनुषः स्यादित्यर्थः । ऊर्ध्वदेशमानेजी- तत्वादिति । छिद्रेण वायुव्यवधानं प्रतिबन्धकमपनीया देशातः संपर दितत्वादित्यादित्यप्रापिरपि छिद्रकृतार्ध्वदेशग्राश्या निराकाड्वेत्यर्थः । वर पलोकादावित्यर्थ इति । अनेन व चिदवश्यं निवेशनीया वायुः कोषी- सकिशावानुसारेणाचिरनन्तरं द्वितीयपर्वतया किमिति निवेश्यते यदा वे पुरुषो ऽस्माल्लोकात्मेति स पायुमागच्छत्तीति बृहदारण्यकशुत्यनुसारेण प्रथ- मपर्वतया इर्चिषः पूर्व वा किमिति न निवेश्यते पति निवारिता। कोषीतक्रियाणा हि वरुणेन्द्रादिषु बहुषु कृषकमा न तूदाहतबृहदारण्यकश्रुति- रिति भावः । अादित्यलोकशब्दयोरिति । सम्मियिडतयामात्य स्वत अर्ध्वदेशोत्क्रमणासम्भषादातिपाहिकाधीनं तद्विवतितमिति वक्तव्य ता चातिपाहिकत्वेनार्थप्राप्ता वायुलोकाभिमानिनी देवता लोकान्तरप्राप्तिपर्यन्त. मातिवाहिकी न तु किंधिन्माचपर्यन्तमित्यू देशस्य लोकविशेषरूपतया विशेषेणापेक्षा ऽस्तीनि भाषः । तेनोव' माक्रमते स प्रादित्यमागच्छ- सीत्यानन्तर्यायेति । यदापि देवलोकादादित्यमित्यादित्यस्य देवलोका- नन्तर्यमपि गुतं तथापि मासेभ्यो देवलोकमिति श्रुतमामसामीप्यानुग्रहाय संवत्सरानन्तरमेष निषिष्टे देवलोके वायुलोकादित्ययोर्मध्ये निविगतरति धावादित्ययोर्नेरन्तय्यं लभ्यतइति भाषः । एतस्योपरि देवलोकामा- पुमिति पठितव्यमिति। एतत्य संवत्सादित्यस्योपरि देवलोममिति पठि- त्वा देवलोकाद्वायुलोकमिति पठितव्यमित्यर्थः । ननु बाधकमेवेति न युक्तं वायु- शन्टस्य लक्षणीये देवलोके शत्यभावादित्याशङ्कर व्याचष्टे पोधकमेवेत्यर्थ इति । कथं तर्हि भाष्यइति । यदि मूषायुशब्द। देवनाकोपलपक पति सवासरदेवलोकधाय्यादित्यानां क्रमः मूत्रकारामिमतः तदा कथ भाष्ये मोषस्य আযয় ঘষোপ্পী ছায়া: মুম্বাশমোহিশাষা मूषकारोक्ततया ऽनूदितमित्यर्थः। छान्दोग्यपाठमात्रापेक्षयेति । छान्दो भ्यपाठमाघमपेक्ष्य मूष प्रस्तमित्यभिप्रेत्य भाप्ये तथोक्तम् । यदि वाजसनेयक- प्राणो देवलोको ऽपि भूगर्यन्वेन नीयते धायुशब्दस्य तदा देवलोके वा देव. १५0 1 १८ लोकव्यवहितयायो या लक्षणा ङ्गीति भावः । प्रजापतिविराडिति । -मति मने शाठा + पागनीस्यादित्यानलयात मूने पाठः।

·०१४ पावधिकरणम् । तडिदधिकरणम् । समाधिस्थलाभिमानी विराट् समष्टिसूक्ष्मशरोराभिमानी हिरण्यगर्म इति भेदः । शुक्लपक्षात्सकाशादिति । श्रापर्यमाणापक्षादिति पञ्चम्या यथावतार्थमादा- यावधिपरतयेदं व्याख्यातम् । अर्चिष इत्याद्याः सर्वाः पञ्चम्यस्तृतीयार्थति शातिवाहिकाधिकरणे स्थास्यति । आदित्य इति श्रुत्यपेक्षिताध्याहार: * ॥ तडितो ऽधिवरुणः सम्बन्धात् ॥३॥ ५४० । २१ तेनादित्यमिति श्रुतिविरोधादिति। तेन सउर्ध्वमाक्रमते सा- दित्यमागच्छतीति श्रुतिविरोधादित्यर्थः । अतो नामीषां मार्गे निवेश इति । यथा तेन स अध्यमित्यादिश्रुतिविरोधाद्वायोरनन्तरं न निवेशः एव- मर्चिषे ऽहरित्यादिश्रुतिविरोधादन्यत्रापि न निवेश: अमानवपुरुषाबरो. धात् । प्रातिशाहकान्तरसनावे विद्युतो ऽनन्तरमेवामानवपुरुषस्यातिवाहि- कत्वोत्ययोगात् । तस्माद्वरुणादीनामचिरहरादिमार्गे निवेशनासंभवात कोषी- सकिशासक्ति मार्गान्तरमिति प्रथमाधिकरणाक्षेपः । मार्गेज्यनियमेनाऽये यदा वे पुस्पमित्यादिवृहदारण्यकश्रुत्युक्तमपि मागान्तरं वक्तुं शक्यम् अत. सच पती बायुर्दिवलेोकादादित्यमिति श्रोतक्रमविरोधेन तयोर्मध्ये न निवेशनीय इति समनन्तराधिकरणस्याप्यावेषः । प्रधानशब्दगृहीता- दिति । कल्यस्य प्रकृतिवच्छन्दस्य प्रधानविशेषणत्वेन तदन्तर्भूतत्वादिति भाषः । अन्ते तु बादरायण इति न्यायवत् पाठनमो ऽपि दृशान्तदाष्टान्तिक- योस्तुल्य: दृष्टान्ते नारिगृहोमग्राहकप्रधानवाचणठानन्तरमुपहोमवाक्यणठः दाष्ट्रान्तिके यरुणानन्तरमिन्द्रप्रजापतिपाठ इति । यद्यपि वरुणमारभ्यान्ते तु वाटरायण इति न्यायो वक्तुं शक्यः तथापि वरुणस्य तडित्संबन्धो ऽप्य- धिको इस्तीति तटुपन्यासः । विद्युदनन्तरं यरुणादीनां सत्ये अभ्यमानधपुरू- पम्यातिवाहिकत्वातेरभिप्राय सूचकार एवानन्तराधिकरणे वक्ष्यति ॥ धातिवाहिकस्तल्लिङ्गात् ॥ ४ ॥ अवधिष्विति । पूर्वपूर्वतीमाधिषु स्थित्वा स्वमीमामतिभ्य भीमा- तर ये प्रापयन्ति ते श्रावधिका अविवाहिकाश्च । अमूर्तेति । अमताः परिच्छिन्नरिमाणरहिता अत्माकाशादयः तदृत्तयो बुद्धिशब्दादयः तदृति- अत्र द्वितीयं धाधिकरणं पूर्णम् । सवाति ५ पु. पाः । मृतीय डिधिकरणं पूर्णम् । ५४१।१० ·०२० वेदान्सकल्पतरूपरिमले [.४ या. ३ अधि. ४-५ रवान्तरजातिर्गुणत्वं तटाधारयु रूपादिषु गुणशब्दः पारिभाषिक इत्यर्थः । মুননিমিয়য়যামা সুসন্ধশ্বালানিনানালি আg:। অমানষিহীনযামাই মুননিধনাকানিমসামঘাষামিশাড়ি। श्रत भयमुपातम् । न च वैशेषिकेति । नन्वयमनुक्तोपालम्भः । न हि शान्टिका वैशेषिकरिभाषितं गुण विभाषा गुणे ऽस्त्रियां वातो गुणवचनादि- त्यादिसूषेषु गुणशब्दार्थ षदन्ति किन्तु जाग्रमोरपाटवमार्दवादिकं द्रव्योप- सनमित्याशङ्कार्चिदेरपि तदविशिष्टमित्यागन्तुन् प्रधानान् प्रतीति । ननु ट्रव्यापसजनमा ग्याब्टिकानां न गुणत्वं तस्य भोपसर्जनत्वे ऽपि गुण- महणस्य धनेन कुलमित्यादीनां प्रत्युदाहृतत्वात् किं तु द्रव्यधर्मविशेषरूप दव्योपसजनम् । अतोऽचिरादिषु न हेतुपञ्चम्युपपद्यते । अचिरादीनां नेतष्य- जीवधर्मत्वाभावात किंतु पितृयाणे धूमादीनामप्युक्तन्यायेनातिपाहिकत्वं वा- ध्यम् । संविविडतकरणयामाणां स्वतो गमनासम्भवात् तत्र राविशन्दे हेतुपच्च. मीति कथमपि वक्तुं न शक्यते । अस्त्रियामिति पयुंदासादिति चेद्यो व्य. त्ययो बहुलमिति छान्दसेन विभक्तिव्यत्ययेन तृतीयार्थे पञ्चम्यस्तु*" ५४२ । १० कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥७॥ न चेसहत्यादिग्रन्येनाद्भाव्य निराकरणीयाम अवयबसंयोगेनान्यथा- सिद्धाषययविसंयोगप्रत्याख्यानशङ्का विपृणाति शाखामृगोवपवीति । न- स्वस्त्वषयविनः संयोगः अवयवे धा ऽधयवान्तरावच्छिन्नत्वेनामान: शाखा- मृगेण प्राप्यते अवयविशेषो वा । पूर्वमप्राप्तः प्राप्यतइति चेत् । एवं तह ब्रह्मापि प्रदेशविशेषावच्छिन्नं तत्प्रदेशविशेषो पा मुध्यमानेन प्राप्यते प्रागप्रा- मत्वादिति तुल्यम् । मनु तहीति । प्रत्यक्षिसंयोगोलजिनइति अन्त्यमा शङ्का ! काल्प- निकविभागमपेत्येति । अघयवभेदेनापि वास्तयोवधिभेदो वक्तुं न शक्यते न चावयविनि भेदाभावे तस्यैव प्रातिश्च समर्थयितुं शक्यते । श्रतो भेद- स्याविद्याकल्पितत्वं काल्पनिकशस्टेनोक्तम् । यथा अश्वमेघादीनीति । अश्वमेधपर्यन्तान्यदृष्टानि कर्माणि शियातत्फलादिस्वरूपमदायप्रवाही- • मज चतुर्षम् पातिवारिकाधिकरणं पूर्णम् । - ·૨૧ कार्याधिकरणम् । नस्य ब्रह्मविदो न फलन्तीत्यनद्धस्य कृतं दत्तमित्यादिस्मृतिमुदाहृत्या- तम् प्रथमसू तारादिगतिचिन्तने ऽपि तुल्यम् अदृष्टार्थत्वाविशेषात पुनः केन विशेषेणादृष्टार्थकमान्तरव्यावृतेनाचिरादिगतिचिन्तनस्य वासनामा- घेण प्रवृत्तिमवलम्ब्य फलपर्यवसानमाशङ्कयतइत्यर्थः । प्रतश्च वामनावथात् प्रवृतं लोकिकं किं चित्फलतु मा वा वैदिकं तु किमपि न फलत्येवेति भाषः । टीकायां का कथेत्येतत्कमुतिकन्यायप्रदर्शनार्थ न भवति प्रकृतार्थे सदनन्वयात किं त्वितरापेक्षया चिरादिगतिचिन्तनस्य को विशेषः येने. तरेपामफलत्वे ऽध्येतत्फलवत्स्यादित्येतदर्शयितुं कानि तान्यफलानोतरा- पोत्याकालायामाचारश्वमेधादीनि तानीत्युदाहृतानि । अनेनाहत्येति । नान्यः पन्था इत्या पन्था इत्ययं शब्दो ऽणुः पन्या ५४३ । २५ इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु पन्या इति श्रवणाद् ब्रह्मानिसाधनत्वेनाचिरादिमागें। विदित इति भ्रममपनेतुमेवेति भावः । नन्वणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्ट। ऽनुवित्तो मयैव तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित अध्ये विमुक्ता इति * पथ इव ऊर्ध्वदेशतिस्वर्गलोकप्राग्निसाधनत्वं श्रयतइति चेत तहि इतस्तृतीयलोकरूपस्वर्गलोकप्राग्निरेव ब्रह्मविद उक्ता स्याद् न तु ब्रह्मलोकताग्निः । स्वर्गशब्दस्य ब्रह्मलोके लक्षणा ऽऽश्रीयतइति चेत् किमर्थ लक्षणा ऽऽयितव्या यन्न दुःखेन संभिन्नमिति श्रुत्यनुशिष्ठ निरतिशयानन्द इह स्वर्गशब्दार्थोस्तु ततश्च निरतिशयानन्दप्रकाशरूप ब्रह्मव स्वर्गलोकशब्देन प्राप्यमुक्त भवति । स्वर्गकामा यतेत्यादावपि ब्रह्मानन्द एव स्वर्गशब्दार्थ: स्यादिति चेद अस्तु को दोपः । अन्तःकरणशुद्धिद्वारा कर्मणामपि ब्रह्मप्रा- प्रिसाधनत्वसंभवात् । य: कामयेत सर्वमिदं भवेयमित्यादिब्रह्मपानिरूपक- मफलप्रवणानामेवोपपादनीयत्वात् । दर्शपूर्णमासादिष्यपि दिवि ज्योतिरज- रमारमेतामित्यादिमन्त्रलिङ्गेः ब्रह्मप्राप्रिफलावगमाच्च । उक्तं च वार्तिक । स्वर्गीयमेव प्रागुक्तः स्वर्गकामवचस्यपि । धर्मभिस्तदसिद्धेहि वेदान्तज्ञानमिप्यते ॥ महा निरतिशयब्रह्मानन्दवाचकस्य स्वर्गराष्ट्रस्य स्याकामादियाक्ये. नकमन्त्रलिङ्गादायगतनाकपृष्ठभाग्यसुषविशेषे लक्षणास्तु तत्प्रशंसाथै तप • इति मन्छे रति पुःपा.।

·०२२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.४ पा. ३ प्रथि. ५-६ तस्य लक्षणोपपत्तेः । चन्दनं स्वर्ग: सूक्ष्माणि वासांसि म्यम इति मुखमाधनेपि प्रशंमार्थ तत्प्रयोगदर्शनात् । रोहिकमुखापेक्षया नाकलोकभोग्यमुखे नितान्तो- त्कर्षसत्त्वेन निरतिशयसुखवाधिना तत्पशंसाचित्याच्च । रह तु संकोचे कार- णाभावाद् मेक्षिप्रकरणाच्नु परमानन्द यब स्वर्गगब्दार्थो पाहाः न तु कर्म- पाक्येष्विर परिच्छिन्नो लक्षणीयः । तदप्युक्तं वार्तिके । परमानन्द गवातः स्वर्गशब्देन गृह्यते । मोक्षप्रकरणानित्यः क्रिया ऽतो गृह्यते इति । एवं च मन्त्रस्यायमर्थः । अणुः सूक्ष्मः दुर्विज्ञान: विततो विस्तीर्णः विस्पष्टताणहेतः पन्था ज्ञानरूपब्रह्मप्राप्युपाय: पुराणश्चिरन्तनः श्रुतिषिद्धः मां स्पृष्टः मां स्पृष्टवान् मया स्पृष्ट इति षा मया लब्ध इति यावत् । मयानुवित्तः फलपर्यवसायिनी परिणकदशामानीत: मयेति गन्। मन्त्रदृष्टपिपरामर्शी। तेन धीराः प्रचावन्तः अन्ये ऽपि ब्रह्माविदः बस: शरीरपाताध्य स्वगला. कमपियन्तीति। ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतिसामध्यरिति । यद्यप्यु- त्क्रान्तिप्रतिधश्रुतिरपि टीकाणं ब्रह्मशब्दलक्षणहेतुत्वेन विवक्षितेनि वक्तुं আজ যথাসানিনিঘন। সমাধিৱি সমিষ্টাবিশি অশ্বিদ্বি- फरणेन लवेति ब्रह्म वेदेत्यादिश्रुतिसामर्थ्यमात्रमेतदधिकरणप्रदर्शनीयमिति तदुपादानम् । फलान्तरवत्त्वे काम्यत्वप्रसङ्गादिति 1 यदि प्राधान्येन नित्यने- মিসিন্ধান দালানন্যমাষ অত্যাখানসামায়ীনা স্থান যেমন प्रकाश्यं वचःपुष्टय यु:मनादिकमानुषङ्गिकं फलमस्तीति तदभिप्रायेण भाव्य- काररापस्तम्बस्मृतिरुदाहतेत्युच्येत तदा ले न काम्यत्वास नाप्यनुनिष्या- दिफलानुत्पतिरिति टप्पथ्यम् । भाषस्य बिनाशप्रसङ्गादित्येतत्सोपपतिक व्या. चष्टे स्वरूपाभाव इति । प्रात्मस्वरूपभूतया: कर्तृत्वभोक्तृत्वयोनीश प्रात्म- स्वरूपमेव नश्यदित्यर्थः । विकल्पमकृत्वेति । म्वभावास्यभाषविक न्पमकृ- त्वा यथायुतशङ्कां परिगृह्य दूषणं वक्तीत्यर्थः । कल्पकालस्नायित्वादिति । नित्यस्य तु शक्तिमतः कदाचन शक्तिराधिर्भवेदिति भावः । नप कार्य प्रतिप- त्यभिसंधि रिति मू गतेः कार्यविषयत्वशङ्कानिराकरणार्थम् । अतस्तत्मर. ५४४ । व्या. म.प्र.४ पा. म. १४ ।

·२३ অমীমালজিয়াম। ध्याख्यानारम्भभाप्ये पूर्वोक्त स्वतन्तयुक्तिभिः समुच्चयार्थी ऽपिशब्टो नोपपद्यत- पति शङ्कायां तदुपपादनार्थो न च कार्यमिति सूत्रमित्यादिः प्राचीनोपपतीना- माहेत्यन्तो ग्रन्थः । पूर्व भाष्यगतशटव्याख्यानावसरालाभादिह तत्मघमा- प्योदाहताया यशाहं भवामीत्यादिश्रुतेयाख्यानावसरे तदुपपादनमनेन यन्येन कृतम् । तत्रोपपत्तीनामिति बहुवचनेन मुख्यत्वं तयोर्ध्वमान्निति दर्शनं सो उध्वनः पारमामोतीति दर्शनं च संगृहीतम् । पाहेत्यस्यापि न च शब्द- निर्देश इति कर्ग इन्वयः । यशाप्रकाश श्रात्मेति । यो नामकपरब- सनकाशरूपी ब्राह्मणादीनां य श्रात्मा स भवामीत्यर्थः * ॥ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा ५४६ । १६ दोषात्तत्क्रतुश्च ॥ १५ ॥ ये चामी इत्यस्य सामान्यविपयत्वादिति । यद्यप्यम्य सामा- न्यविषयत्वे ऽपि ये चामी तेर्चिपमिति यतच्छब्दयोः प्रतीकोपासकविषयत्वं घ शम्य पितृयायतृतीयस्थानरहितानां तेषामचिरादिगत्यवश्यंभाषात् तेषा- मपि ब्रह्मस्पृगुपासनाकर्तृत्वेन सत्यमुपायतइति शब्दविषयत्वोपपत्तेश्च । अङ्गावबद्धोपासनानां कामां चिद्ब्रह्मस्पृवो ऽप्युगातृकर्तृकासु मुत्यामु फलभाना यजमानस्य स्वतन्तकर्तृत्वाभावेन सत्यमुपासतइत्येततेषामपि परामर्श स्यादित्यतिप्रसङ्गाभावातस्यात्मनि कस्वतन्त्र समाविषयत्वे संभवति स्वत- न्त्रप्रयोजकसाधारण्यपनायोगात् । तथापि स एतानित्यर तच्छब्दस्य प्रतीकोपासकाऽविषयत्वं चतुं शक्यं तदभिप्राया सामान्यवचनस्य प्रतीका- पासक्रातिरिक्तविषयत्वोक्तिभविष्यति । ये चामी इत्यस्य सामान्यविषयत्वा. दिति ग्रन्थे येचामीग्रहण प्रदेशोपलक्षकं सत् स एतानित्येतत्परं भवि- ध्यति । एवं च प्रतीकापासकानामचिरादिमार्गेण विद्युलोकपर्यन्ता गतिः समाना । अमानश्पुरुषस्तु तान्नयतीति शेषः । अत एवाप्रतीकालम्बनान्न यतीति सूचे नयनविशेष उक्तो नाचिरादिगतो । भाणे यद् अनियमन्या- यस्य प्रतीकापासनातिरिक्तविषयत्वमुक्तं तदपि ब्रह्मप्रायविषयमाविषय नाचिरादिगतिविषयमपि । अनियमाधिकरणएव भाप्यकाररर्चिरादिगते; सर्व- • पर पञ्चार कार्याधिशरणं पूर्णम् । - ·०२४ वेदान्ताल्पतरुपरिमले [.४ पा. ३ पक्षि.. विद्यासाधारण्यसमर्थनार्थम् । अथ य एता पन्थानो न विटुस्से कोटा: पतला यदिदं दन्दकमिति च मार्गद्वगभयानां कयामधोगति गमयन्ति देवयानपि- तृषाणयोरेव एतानुदावयन्ति सत्रापि विद्याविशेषादेषां देवयानप्रतिपत्तिरिति प्रदर्शितस्य प्रतीकोपासनामाधारण्याद देवयानपितृयाणयोर्मध्ये विद्यारूपादि- शेषादेवयानप्राविरिति । प्रदर्शिता हि न्यायस्तास्वपि तुल्य एव । प्रस्त्रादपणे त्वाचार्य: स एतानित्यस्य प्रतीकोपासक्षाविषयत्वे न्यायान्तरमुक्तं प्रसीपभा- जांतु ये चामी रपये इत्यनेन पञ्चाग्निविद्भिः सम्मार्ग समुच्चये ऽप्यप्रायान्यात स यतानित्येतच्छब्देन परामर्शद न ब्रह्मप्राप्तिः एतच्छब्दस्य प्राधान्येन प्रकृतपरामर्शित्वात् पञ्चाग्निविदामेव प्रकरणवत्त्वेन तथाभावादिति। पदमपि युक्तमेव । साइत्यं विदुः ये चामो रति यच्छन्टद्वयनिर्दियानां पञ्चाग्नि- विदां ब्रह्मोपासकानां च सत्प्रतिनिर्देशकेन सच्छन्टेन परामर्श ऽपि स एतानित्येतच्छब्देन प्रकरणानुरोधात पञ्चाग्निविदामेव परामर्श इत्युपपत्तः । न हि प्रकरणानातत्य व चिकेन चिहेतुना प्रकृत्ताप्रकृतसाधारण्यं जात. मित्येतावता ऽन्यस्यापि प्रकरणानातस्य तदुभयसाधारण्यनियमो ऽस्ति ज्यातिष्टोमप्रकरणाम्नातस्य उपांशु यजुति यजुर्वेदविहितकमाङ्गस्वर विशेष- विधानस्य याजुर्वेदिकसकलकर्मसाधारण्ये ऽपि दीक्षणीयाप्रभूत्यङ्गविधानस्य ज्योतिष्ठाममाचसाधारण्यवटुपपत्तः । अहंग्रहापासकानां ब्रह्मप्रास्तत्क्रतु- न्यायत एव सिटुमा स एतानिति पधनानपेक्षणात् । तदपेक्षणेप्येष देवपयो ब्रह्मण्य इत्युपकोसलविद्यागतवाक्येन तसिद्धेश्च । सर्वथापि प्रतीकोपास- कानामचिदिमागास पर्युदासः किं तु ब्रह्मप्रापरेवेति सिद्धम् * 4 বলি মীনালৰূলালম্বিকানীমহনরিাজাহিলিয়ালিং- राजाध्यरिवरमुनीरप्पयदीक्षितस्य कृत। घेदान्तकल्पतरू- परिमले चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीयः यादः । : परम प्रतीकातम्बनाधिकरणं पूर्णम् ।

·अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । संपदयाधिवः स्वेन शब्दात् ॥ १॥ प्राये पादइति । निर्गुणविद्याफलेकदेशरूपा बन्धनिवृत्तिरादों पादे प्राधान्येन निरूपिता । भागेन वितरे इति सूत्रेण तच्छेपतया तदधि- गम इत्यादिसूत्रः पुण्यपापक्षयश्चिन्तित इति भावः । एवकारश्वावधा- रणइति । मूलपाठं दृष्ट्वेदं व्याख्यातम् । एवकारश्चेवार्थ नावधारणइति पाठस्तु स्पष्टाः । श्लोकगतं वाक्यादिति हेतुं व्याचष्टे इति । यत. झाल्यानं सर्वमपि ज्योतिर्दर्शनादित्यधिकरणएव श्वृितम् * ॥ अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४॥ ५४६ १९ योगानामिवेति । योगशास्त्रविदा हेरण्यगर्भाणामीश्वराट् देनेव मुक्तस्य स्वरूपेणावस्थितिरिति तन्मतं दृष्टान्तीकृतम् । तत्त्वमस्यादि- चाक्यादिति । तत्वमस्यादिवाक्यं मुक्तिसाधनज्ञानोत्पत्त्यर्थ तत्र पर्येती. स्यादि फलवाश्यम् । एवं च साधनवाश्यात् फलवाक्यस्य प्रधानविषयत्वेन प्राबल्यात् तदनुसारेण मुक्ताभेदेनेवावतियते तत्त्वमस्यादिवाक्यं त्वोपचार- काभेदपरम् अभेददृष्टिपरं पा । अभेददृष्टायपि भेदेनानवास्थानमहंग्रहापास- नधिवेति पूर्वः पक्षः । तत्राभिनिष्पन्नेति । तथैव तत्त्वमस्यादिवा- . क्यानुगुणफलप्रयणात तदनुरोधेन स तत्र पर्थे नीत्यादिसगुणविद्यायामुक. पृव्यं कर्तृकर्मभावनिर्देशश्च गोगो नेतव्य इति सिद्धान्त ब्राीण जैमिनिरूपन्यासादिभ्यः ॥५॥ ५५० । अनेकाकारतेति श्लोके यदेकताहतेरिति विपनबाधकं तर्षिया ऽनेकाकाररूपत्वमिति धर्मपरिशेषपक्षे अनेकाकाराणामेकथर्मिरूपत्वमिति धर्मिपरिशेषाने त्यनेकताहतरिति विपक्षधाधकं द्रष्टव्यमिति योजयति एकस्यानेकाकारत्वं वदन् प्रव्य इत्यादिना । श्लोकस्योत्तरार्थमवता- • प्रथमम् संपदयाविभाधाधिकरणं पूर्णम् । । अत्र द्वितीयम् अधिभागेन दृष्टत्याधिकरणं पूर्णम् ।

·०२६ * a घटान्तकल्पतरूपरिमले [च. ४ पा ४ अधि. ३-५ रपति प्रथात्मन इति । सत्यदैताविघातकत्वमिति । भावाद्वैताविधा- तकत्वमित्यर्थः । श्रभाषरूपा धर्मा वस्तुम सन्ति चेन् ते भाषा द्वेतं न निघ. न्तीति धनु मक्य न तु ते पस्तुनः सन्ति प्रतियोगिना काल्पनिकत्वेन तदधी- ननिरुपणाना तेषामविकाल्पनिकत्वावश्यम्भावादिति परिहारार्थः । धर्माणां तुच्छत्वाभ्युपगमप्रयुक्तं न मृध्यतइति । गता: कलाः पञ्चदश- प्रतिष्ठाः षोडशकला: पुरुषायणा इति श्रुत्योरिति सर्वेश्वरत्वादिगुण- कन्वचिन्मारूपत्वात्योरपि व्यावहारिकपारमार्थिक दृष्टिभ्यामविरोधे संभ. पति कस्याश्चन श्रुतेर्निरालम्बनत्वकल्पना न युक्ता । मुक्तस्यायुक्तरूपप्रतिबि- म्बप्रतियोगिबिम्बरूपपरमेश्वरभाषापत्तिश्चावज्जनीया सद्भावापत्तो च मुत्तो तुदीयगुणाविभायो ऽप्यनिवार्य: । न चेतायता मुक्तस्य चिन्मात्ररूपत्व- हानि: । परमेश्वरस्येव सदावापन्नस्य तस्यापि वस्तुतश्चिन्माषरूपत्वोपप- तेरिति भावः संकल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥८॥ प्रयत्नादिसापेक्षसंकल्पजन्या इति। श्रादिशब्देन शायहणं ৪াল্যবনবি অবমনি ধর্মাসিধালমাঘ guাজি ব্যয় साध्यं सङ्कल्पजन्यत्व तु सिद्धान्तिना ऽपि समान न साध्ये निवेशनीय प्रयने धादृष्टाद्वारकत्व विशेषण तेनोपासनाकालकर्तव्यामनबन्धाधुपयोगि- प्रयत्नजन्यत्वेनान्तिरम् । भोगसाधनत्वादिति । ननु सकलभोक्तभोग- साधनेषु परमेश्वरेण प्रयत्नं विना सृज्येष महाभूतेषु व्यभिचारः। न च भोगे. ध्वसृष्टिमङ्कल्पपितृगतत्वं विशेषणं परमेश्वरस्यापि भूतभासिकमाध्यभोगस. दावस्य भागमाघसायालयाच्चेति मुचे पक्ष्यमाणत्वादिति चेद न । सोना- सृजतेत्याद्याख्यातातेन तदात्मनः स्वयमकुरुतेत्यादिधातक्तेन च परमे. श्वरेण यत्नेन साध्यत्वस्य तेजःप्रभृतिष्वपि सत्वात् । न चेयं योगिसङ्कल्प- जन्यपिधादिष्वपि परमेश्वरप्रयनजन्यत्वेनान्तरं यस्य यद्धोग: साधन सत्प्रयवजन्यत्वस्य साध्यत्वात् । न घेवं सति पश्वादिभोगसाधनेष्याटषिक- तृणादिषु व्यभिचारः। साध्यादुत्कृष्णस्य संकल्पजत्वस्य हेतो निवेशनात् । अब तोयम् ब्राह्माधिकरणं पूर्णम् । + वलित पाठान्तरम।

·०२० ५५२ । १४ ब्राहा-संकल्पा-भाषाधिकरणानि । नवं सति तावन्माषमेव हेतुः स्यादिति वाच्यम् । मनोरथसष्टस्तियां व्यभिचारवारणाय भोगसाधनन्यस्यापि वक्तव्यत्वात्। सत्ताप्रयुक्तति । य. यपि कानि चित् पदपदार्थानवगममात्रइति । आवापाद्वापाभ्यामस्य पदस्यायमर्थ इति शक्तियहण्वानुमानापेक्षा न तु शुसिवाक्यार्थबोधे संकल्पन- पिचादिपक्षकानुमाने त्वनुमित्युत्पादनायास्ति पक्षसिद्धार्थ श्रुत्यपेक्षा प्रतः प्रत्येवानुमान माध्यमित्यर्थः । अगस्त्यकृतसमुद्रपानवदिति । यद्यपि समुद्रपानं तन्मुखसंयोजननिगरणप्रयत्नजन्यमिति पहुं शक्यं तथापि समुद्रस्य यः सकृदेव पय:पानयोग्यतापादको ऽल्पीभावः अनल्पस्य था मुखे कुक्षौ च मानं तदेव योगसामर्थ्यसृष्टमिह दृष्टान्तः ॥ अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥ १० ॥ न च मनः परैदृश्यतइति । परे दृष्ट्वा खलु सैवदेयुः मनोमा परे- ट्रेष्टुं शक्यमिति तत्संघावपर्यन्तः पुष्कलो भोग न मिध्येदित्यर्थः । न च स्थ. लदेहरहितस्य स्वकर्तृकत्वाभिवदनमपि न स्यादिति वतुं शक्ये कथं तदर्श- नसाध्यपरकतृकाभिवदनमाचासंभव उक्त इति शङ्कनीयम् । पर्यविद्यायाम. चिरादिमार्गेण गच्छतः स्थूलदेहरहितस्यापि चन्द्रेण सह संवादस्य श्रुतस्य सूक्ष्मदेहमाण कथं विटुपणदनीयो यथा सदस्याप्युपपादयितुं शक्यत्वात् । न च परकर्तृकाभिवदनमपि चन्द्राभिवदनवदुपपादयितुं शक्यमिति वाच्यम् । तिवाहिकदेवतारूपस्य चन्द्रस्येव संकल्पसृष्टपिघादीनां मनामाचावशिष्टधि- पयदर्शनानुपपत्तेः । दृशान्तं विभजतइति। द्वादशाहस्य सत्रत्वमासनोपा- यिचोदनेन यलमानबहुत्वेन च सचशब्दाभिसंयोगादा यजतिचोदनादहीनत्वं स्वामिनां चास्थितपरिमाणत्वादिति जेमिनिमूत्राभ्यां सत्राहीनलक्षणोक्तिपूर्वक सटुभयलक्षणयोगाद् द्विविधा द्वादशाह इत्युक्तं तदृष्टान्तं विभनतइत्यर्थः । श्रासनोपयिभ्यां चोदनइति । उपपूर्वादिग् गताविति धाताधा ५५३ । १२ सुनिर्देशार्थ इक्प्रत्यये इणो यणिति धात्विकारस्य यकारादेशे च सति उप. योति रूपेण भाव्यम् । उपेयोति रूपं तु यकारादेशस्थाने इयडादेशे सति भवति न तु स युज्यते । यक्प्रत्ययस्य कित्त्वाद्गुणनिषेधे सति प्रामस्य तस्ये. अत्र चतुर्थ संकल्पाधिकरणं पूर्णम् । + १० पा.मू. ५. * क्षे.प्र. १० पा.६०६०। इपासनाशयिभ्यामिति क.पु. पाठः।

·०२८ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. ४ पा. ४ धि. ५-. वापवादामियो यणिति विधानात् । तस्मादुपयीत्येव पाठः । यदि त्वा क घिदपवादविषये ऽप्युत्सगो ऽभिनिषिशतरति परिभाषा समानीयले सदा उपेयीत्यपि पाठः साधुः । उपायोति पाठस्तु मीमांसकग्रन्थेषु* प्रायिक: म तूक्तधाताधात्वर्थनिर्देशाथै प्राणादिके उकारप्रत्यये सार्वधातुझार्धधातुक- लक्षणे धात्विकारस्य गुणे अयादेशे पूर्वसवर्णदीर्घ च सति साधुः । श्रासनोपायिचोदनयोरन्यतरत्वं सत्रलक्षणमिति । श्रासनचोदना. चत्वं पडहेनोपासीतेत्यहीनगतपडहे प्रवाह तातिव्यानमिति शङ्काया- मामिचोदनायामनुपसृष्टत्वं विशेषणं देयम् । टीकायामुपायिचोदनवोदा- हरणद्वयमुक्तम् प्रासिवादनं स्वयमुदाहरति सप्तदशावरा इति । ५५३ । १७ नियतकर्तृकत्वमहीनलक्षणमुक्तमिति । मीमांसाभाध्ये त्वही- नद्वादशाहस्य एको वा बहवो घा कतार इत्यनियतसंख्यकर्तृकत्वं सपवाद- शाहस्य बहष एव कतार इति नियतसंख्यककत्वं चोक्तम् । अहीनानां हि यजतिचोदनेन विधानं द्विराण यनेत्येवमादिना सणां तु नियतं परि- माणे बहय एवेति । एवं ध मीमांसाभाष्यकारमते प्रस्थितपरिमाणत्वादिति सषयदविभाग: । अव्यवस्थितपरिमाणत्वादित्यर्थः । टीकाकारमते त्वा- स्थितपरिमाणत्वादिति नियतपरिमाणत्वादित्ययः । अहीनद्वादशाहस्येक एव कर्मेति नियता कर्तृसंख्या समस्य तु सादशाघराश्च मुर्विशतिपरमा इत्यनियता फतसंश्यति । मतद्वयमपि शाखाभेदाश्रयणेन समाधेयम् । तवाहीनद्वादशाहस्यानियतसंध्ययजमानत्वमुक्तमापस्तम्बसूधे । एको द्वाद- गाहेन यनेत यह द्वादश त्रयोदश घेति । बोधायनमुरे त्येक गध यजमान इति नियतसंख्ययजमानत्वमुक्तं द्वादशाहेन यक्ष्यमाणो भवत्येको षा बहधा घा योको दक्षिणायला यजतेति । दक्षिणायला महीनेन । अत सव केश- घस्वामी द्वादशाहो द्विविधः अहीनः स च योको दीक्षते अहीनः यदि बहयो दीक्षन्ते समिति । मीमांसामाप्यकारमते बहुत्वनियतकर्तृकत्वं सपस्य सनियमरहितकतमत्वमहीनस्य च लक्षणान्तरं द्रष्टव्यम् । शरीराभावकालइति। जागरव्यावहारिकशरीराभावकालहत्य. थः । स्वदृष्टान्तबलेन दृश्यानां पिचादीनामिय द्रष्टुरुषासकस्यापि वासना- •मोमांधायन्यति । पु• पा..

·७२8 ॥ प्रदीप-जगहयापाराधिकरणे। मयप्रातिभामिकशरीरमिः । जागरवत्स्थूल इति। अतिस्पष्ट इत्यर्थः । नातिस्पष्ट हि स्थानप्रतिमास:* प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ ५५४।१ सगुणविदात्मनोपि विद्यासामर्थ्याद् व्याप्तिः संभवतीति। ननु तस्य स्वरूपेण विद्यापतिरूपेणाविद्योपहितरूपेण या व्यामिराजानसिद्धा न योगप्रभावमपेक्षते अन्त:करणोहितरूपेण चेत्सा कथमन्तःकरयावहिर्भ- वेत् । उपाधिषिकाममन्तरेयोपहितविकासायगाटुपारन्तःकरणस्यापि वि. फासे जीवध्यारन्तःकरणाविष्ोत्ययोगाट अन्तःकरणान्तरसृष्टिवैगाम- डाचेलि चेटुल्यते । विद्यासामर्थ्य द्रियान्तःकरणेषु शरी सारेषु प्टेम्वधि- द्योपहितस्य सगुणाविद्यात्मनस्तत्तदन्तःकरणेय या ऽभिव्यक्तिस्तदभिप्रायोऽत्र व्यानिशब्दः । श्रयम नेनादन्त:करणादित्याद्यपिमयन्येन स्पष्टीभविष्यति । तत्र निनं सहजमेव ने स्वार्येतद्धितः । महज निजमाजानमिति नेघण्टुकाः । एवं च युक्तं च तद्विभाविति श्लोकभागे विभुशब्दस्य नानादेशवर्तिप्वन्तःक- रणेषु युगपदभिव्यक्तिसिद्धार्थम् अविद्योपहितरूपेण व्याग्निमन्वं युगपत्तावदन्तः- करणाधिष्ठानसिद्धार्थ तटुपयोगिविद्यासामर्थ्यरूपं च वैभवमर्थ इत्युक्तं भवति । न चैमयाभावे भैदादिति न हेतुः साध्याविशेषादित्याशङ्का व्याच भेदभती- तेरित्यर्थ इति । न ततदिनतेलवर्तिर्ति नीनामिति ना सहित पाठमाथि- त्य निषेध्यम्यकस्येकस्यानुपङ्गं कृत्या भेदापित्यस्य भेंटप्रतीरित्यर्थ इत्युक्तः । टीकायां नसा रहितोपि पाठो दृश्यते तत्र नानुपङ्गादिनेश: । एकाभिमा- येति । परस्परविरोध्याभिप्रायवत्वमित्यर्थः । संपन्नः केवलो मुक्त इत्यादि। टीकायन्यस्यार्थमाह यो मुक्तः स ब्रमसंपन्न इत्युच्यतइन्यादिना ।।। जगदापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ।। १७ ।। टीकायां यथा सविकार ब्रह्मण्युपास्यमाने वस्तुनः स्थितमपि तस्य निर्विकारं रूपं न प्राप्यते तत्कस्य हेतोः प्रतक्रतुत्वादपासकस्येति ग्रन्थान- न्तरं तत्वोपासनासु हि पुरुषकतुत्वमिति वाक्यमाचार्यदृष्टमस्ति तदवतार्य व्याख्यायते यथा सगुणब्रह्मणि स्थितमपीत्यादिना निर्गुणचिन्तकत्व- मित्यन्तन । टीकायां पर्यायण सृष्टिसंहारी स्याहाप्रित्येतदनन्तरराठितं न चैति अत्र पञ्चमम अभावाधिकरण पूर्णम् । + शत्र पाठ प्रदीपाधिकरण पूर्णम् । + ·- ०३० ५५ ।६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.४ या. ४ अधि.. वाक्यं सतवाक्यं च मानुष सोपपतिकं व्याक्टे यदीति | अपन वा सृष्टि- संहारो द्वापि स्यावामित्यनेन न चेत्यस्य पूर्वाश्याभिषेध्यानुषङ्गेणार्थ उक्तः । तत्र न चेति वाक्याथै द्वापि न स्यानामित्यस्मिन् टोकाको हेतुरुभयोः स्मृसंह- पारीश्वरत्वविघातादित्यनेनानूदितः । ईश्वरत्वषिधाले उपपतिरिच्छाप्रतिशति- येदि मिसृक्षासनिहोर्पयोः सत्योरपि सृष्टिसमये संहार: स्यादित्यनेन, दर्शिता । गतटुपलक्षयां किचिदिच्छाधीनसंहारसमये ऽन्येच्छाधीनसृष्टिन स्यादिन्य स्यापि । गवं हि द्वयोरपीश्वरत्वविधाते हेतुरिच्छाप्रतिघातो दर्शिता भवति । ननु सगुणोपास्तिषु तीति । यद्यपि सत्यकामवाटीनां निरङ्कुश- स्यांशस्योपासनाविषयत्वे ऽपि न तत्क्रतुन्यायविरोध: तस्य न्यायस्योपासक- लभ्यगुणमाविषयतया संकोचनीयत्वेन नित्यत्वादिति श्लोकोक्तन्यायस्वदल- भ्यस्य निरङ्कुशत्यांशस्य तन्यायविषयत्वात् । अन्यथा कारण तु ध्येय: सर्वेख. यसंपन्नः सर्वेश्वरश्च शंभुराकाशमध्यात्यादिश्रुत्युक्तमश्यादिविशिष्टापास. नागं का गतिः का च गतिः सर्वाभ्यम्यहंग्रहोयाममास्यभेदोलेखे प्रहयोपा- सकाः खल्यभेदेनोपास्याप्यायद्योपाधिनिभृत्यभाया भेदेनेवायतिठन्ते संथापि तत्मतुन्याय: क्वचित्संकोचनीयानात इत्येतायता सत्यकामादिप्यपुत निरङ्क- शत्वमुपास्य परिकल्प्य तत्रापि तस्य संकोचकल्पनमयुक्तम् । कृपेन हि विशेष- शास्त्रेण सामान्यशास्त्रस्य संकोचे न तु कल्पनापीति तात्पर्यम् । सदिदमुक्त नाहि निरवग्रहसत्यकामत्यादिगुणकमीश्वरमुपासीतेतिश्रुतिरस्ती- ति । आयो खलु मीयन्ते लोकासाधितीति श्रुतिवाक्यस्य टीकायाम् अप- शब्दोपलक्षितानि भूतानि लोकशब्दोपलक्षितहिरण्यगर्भयुवोपास्यन्ते इत्यों दर्शित: । अयम भाप्यकारावामिमां श्रुतिं भागसाम्यार्थत्वेनादाहृतषताम आशयस्थो न भवतीति स्वयमन्यथा व्याचष्टेतंब्रह्मलोकगतमित्यादिना ।। নি শ্মীনাল লজ্জিামক্ষ্মীমনবিত্তাঘাইভিজিম্মিী- रङ्गराजाध्यरिधरसनारप्पयदीवितस्य कृतो वेदान्तकल्पतर- परिमले धतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । 124792 समासश्च फलाख्यश्चतुर्थी ऽध्यायः । समाप्तश्चायं अन्धः ॥ Non- शुभमस्तु । A समं मगढ़ापाराधिकरण पूर्ण PARAA BHARTI 1400-