·PRAKRTA-PRAKASA
OF
VARARUCHI
with Bhāmaha's Commentary Manorama
Edited with
Translation, Introduction, Glossary plc.
BY
Dr. P. L. VAIDYA
M A., (Cal.); D. Litt (Paris)
Professor of Sanskrit & allied Languages
Ferguseon College, Dronn
POONA
THE ORIENTAL BOOK AGENCY
1931

·PRAKRTA-PRAKASA
OF
VARARUCHI
with Bhāmaha's Commentary Manoramā
Edited with
Translation, Introduction, Glossary etc.
BY
Dr. P. L. VAIDYA
M.A., (Cal.); D. Litt (Paris)
Professor of Sanskrit di allied Languages
Fergusson Cottega, Spoond
POONA
THE ORIENTAL BOOK AGENCY
1931

·All rights reserved by the publisher
Printer : S. R. Sardesai, B.A., LL.B, Navin Samarth Vidyalaya'
Samarth Bharat Press, 947 Sadashiv Peth, Poona 2.
Publisher : Dr. N. G. Sardesai, L. M. & S., Manager, Oriental Boo
Agency, 15, Shukrawar Peth, Poona 2.

·A Prefatory Note ON GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES TIITITETITTELTIINI1111LIIIIIIIT**1111111111111! PROFESSOR E. B. COWELL's edition of area's FM- Tert, published at Hertford, England (first edition, 1854; second edition, 1868), was the first book on Prakrit grammar. Since then several editions of this work, and several other works on the subject appeared in India and elsewhere, and still Cowell's text and translation of the 175147, in the same form or in a slightly altered form, was constantly in demand. When, therefore, Dr. N. G. Sardèsai of the Oriental Book Agency, Poona, asked me if I could prepare for him an edition of the work, based upon Cowell's material and translation and suited to Indian conditions, I gladly accepted the offer, as I thought it would make a handy grammar of Prakrit within easy reach of our University student who is now taking greater interest in the study of Prakritic languages than ever before. Two interpretations of the word fra have been so far suggested by scholars. One is the original language of the people and the other the language or languages derived from a which is-Sanskrit. Without going deeper into the question I would state here the pros and cons of both the views. Those who hold that great is the original language of the people say that the word alat must mean origin and not Sanskrit; for, the word Sanskrit suggests refinement, improvement, systematisation. In fact Sanskrit language was a refined language and came out of the original·iv PREFATORY NOTE ON Prakrit-language of the people. As the Sanskrit language was adopted by writers, it became popular with the learned but it ceased to be the lingua franca of the people. Tha Prakrit works had, therefore, to be specially written for. those who did not understand Sanskrit. Can we ever believe that the language which is not understood by women and children and such others is the original language, the mother tongue, of a people ? The other view is that the Prakrits are languages derned, degenerated from, or akin to, Sanskrit. The view is based upon the interpretation of the word srna as giveta by grammarians like हेमचन्द्र, 03., प्रकृतिः संस्कृतम्, तत्र भवं तत आगत वा प्राकृतम्. There are also other reasons to support this interpretation. In the first place more than 95 per cent words in the vocabulary of Prakrit works are traced to their Sanskrit origin ; secondly, there are some grammars of Prakrit like those of Hemachandra and Kramadis vara which are supplements of their Sanskrit grammars; and thirdly, all grammars of Prakrit are written in Sanskrit language. All these facts, they say, go to prove that Sanskrit must be the origin of all Prakrit languages. Against this view it may be urged that although more than 95 per cent words in Prakrit literature can be traced to their Sanskrit origin, what of the remaining 5 per cent words which cannot be so traced? They are clearly the relics of the original language of the people from out of which a large number of words might have been admitted into the fold of the refined Prakrit language. Can we say with reference to these wards, प्रकृतिः संस्कृतम्, तत आगतं प्राकृतम्: It will be seen that the grammarians' explanation of the word au cannot be so easily admitted as is thought by some scholars. To me it appears that the grammarians never concerned themselves with the question of the origin of the Prakrit languages. Their main business was te ·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES give a convenient treatment of a language in which there was already a vast literature and which, being the vehicle of thought of uncultured persons like women, Children and others, had a good future before it. In order to give a grammatical treatise of this language they took the model of works on Sanskrit grammar, such as पाणिनीय, कातन्त्र, कालाप, हैम etcs, and using the terminology already made popular by these works, they composed their grammars of Prakrit. In doing so they used the word प्रकृति, not necessarily in the sense of 'origin', but rather in the sense of base'. It will be better to keep in mind हेमचन्द्र's explanation, प्रकृतिः संस्कृतम्, तत्र भवं तत आगतं वा प्राकृतम्, and then compare the following passages in which the word na is clearly used in the sense of base :- (a) (1) प्रकृतिः शौरसेनी-चररुचि, x. 2. अस्याः पैशाच्याः प्रकृति: शौरसेनी। स्थिताया शौरसेन्यां पैशाचीलक्षणं प्रवर्तयितव्यम् ।- भामहवृत्ति onx. 2. (2) प्रकृतिःशौरसेनी-वरखचि, xi. 2. (3) प्रकृतिः संस्कृतम्-वररुचि, xii. 2. (1) The following passages from 24's grammar are also interesting in this connection:- (1) संस्कृतानन्तरं च प्राकृतत्यानुशासनं सिद्धसाध्यमानसंस्कृतयोनेरेव तस्य लक्षणं न तु देश्यस्येति ज्ञापनार्थम्-हेमचन्द्र on VIII. i. 1. (2) गोणादयः शब्दा अनुक्तप्रकृतिप्रत्ययलोपागमवर्णबिकारा बहुलं निपा- त्यन्ये-हेमचन्द्र on VIII. 1. 174. (3) एते चान्यदेशीषु पठिता अपि अस्माभिर्धात्वादेशीकृताः, विविधा प्रत्ययेषु प्रतिष्ठन्तामिति । तथा च, वज्जरिओ कथितः । वज्जरिऊण कथयित्वा, बज्जरणं कथनम् । वज्जरन्तो कथयन् । वज्जरिअव्वं कथयितव्यम् । इति रुपमहस्राणि -सिध्यन्ति । संस्कृतधातुवच्च प्रत्ययलोपागमादिविधिः । हेमचन्द्र on TTD. iv.2. It will be clear from the above citations that much importance cannot be attached to the interpretation प्रकृति. संस्कृतम् as throwing light on the origin ofPrakrit languages. JAt the same time it is impossible to ignore the fact that more than 95 per cent words of the Prakrit vocabulary can be traced to their Sanskrit origin. What I want to ·vi PREFATORY NOTE ON point out is that Prakrit languages may not necessarily be regarded as languages derived from Sanskrit, but may have been the original languages of the people, from out of which Sanskrit language, systematised by grammarians and made a literary vehicle by learned scholars and cultured classes, may have come into being; and the Prakrit grammarians made use of this refined Sanskrit language as the base for the grammatical treatment of these Prakrit languages. The original Prakrit languages must have developed in course of time into several dialects which recorded influences of vocal organs and other conditions governing the phonetics. Of all such dialects the one generally known as माहाराष्ट्री in वरखचे or प्राकृत in हेमचन्द्र became the standardised and literary Prakrit, while the remaining dialects remained mere pators for a considerable time. Even these patois developed into sub-dialects with the result that the main dialect became in a way standardised and set. It is in this way that several patois of the standardised Prakrit came to be known as separate languages, such as, शौरसेनी, मागधी, पैशाची, अर्धमागधी, चूलिकापैशाची, अपभ्रंश etc. It is a well-known fact that 379 has several sub-dialects, There existed divergent views from very early times about the treatment of Prakrit grammar in the minds of grammarians who are now classified into two schools. The eastern school of Prakrit grammarians claims its descent from old writers of hoary antiquity such as शकल्य, भरत and कोहल, The best representative of this school is वरच whatisfollowed by क्रमदीश्वर, लन्धर, रामशर्मतर्क- वागीश and मार्कण्डेय कवीन्द्र. The western school claims its descent from artist, whose sutras are now available in an expanded form in लक्ष्मीपर' पभाषाचन्द्रिका. This वाल्मीकि •counts among his followers त्रिविक्रम, लक्ष्मीधर, सिंहराज, and others. He also follows the teachings of this school, bbot uses the special terminology invented by him for his ·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES > Sanskrit, grammar. *T& belongs to neither school, being a Kashmirian. I give below a list of authors and of works on Prakrit grammar so far known with such Information about them as is available. 1. वररुचि is the oldest grammarian and his प्राकृतप्रकाश the oldest grammar of Prakrit known to us. His name is often compounded with that of ARINA, which, some say, was वररुचि' गोत्रनाम. The confusion is perhaps due to the fact that कात्यायन wrote a commentary in verse called प्राकृत- Hata on the ragera, and may thus have been quoted as an authority on Prakrit grammar. Myths have also identi fied वररुचि and कात्यायन with the author of वार्तिकs on the sutras of पाणिनि. वररचि' प्राकृतप्रकाश consists of twelve chapters or परि- yes of which the first nine are devoted to the treatment ofमाहाराष्ट्री, the tenth to पैशाची, the eleventh to मागधी and the twelfth to T. Cowell's edition of the text, included in the present edition, is as good and scientific as can possibly be, but it leaves the impression that something better is still wanted. It is particularly so with reference to the last three chapters, firstly because they are not comprehensive enough and secondly because their text is uncertain as it is commented upon only by 91H, while other commentators take no notice of their exist- As regards the twelfth chapter, the text is still more uncertain as even 16's commentary on it is wanting. There are four commentaries of the great so far known and now available in printed form. Of these #THE'S commentary called 461CHT is the oldest and is printed in the present volume and therefore no further description of it is needed. It is already mentioned above that the portion of this commentary on the last chapter is wanting. The second commentary is by Art and is called MHE. This commentary which is in verse ence.

·viii PREFATORY NOTE ON is available only upto the 9th chapter. It is printed in the Nirnayasagar Press, Bombay, and also in the edition of the art by Basantakumar Chattopadhyaya, M. A., published by S. K. Lahırı & Co., Calcutta. The third com mentary is by वसन्तराज and is called प्राकृतसंजीवनी. It is pub. Iished as No. 19 of the Saraswati Bhavana Texts in Bena. res, 1927. This commentary goes upto the end of the 9th chapter of the present edition, although these nine chapters of the present edition are compressed into eight by combining into one the two chapters, fifth and sixth, of the present edition. It appears that TAFETTET took no notice of the existence of the remaining chapters of the 97AYATT; for he says at the beginning of his work- अज्विधिरयुक्तविधिः संयुक्तविधिस्ततस्तु संकीर्णः। सुप्तिधातुनिपातजविषयोऽष्टाविह परिच्छेदाः ॥ This commentary of Art attained at one time so much importance that writers like Fa# ignored altogether the very existence of the प्राकृतप्रकाश and referred to the प्राकृत- संजीवनी as तदुक्तं वसन्तराजीये. The fourth commentary is by . सदानन्द and is called सुबोधिनी. It is published in the abovementioned Saraswati Bhavana Texts in Benares, 1927, along with the stant. This commentary also ignores the last three chapters of the present edition and, like the Histerit, divides the remaining portion of the work into eight chapters. The following line occurring in the gallerit immediately after the मङ्गलाचरण- अथ तत्र माहाराष्ट्री भाषा वर्ण्यते makes it probable that were might be conscious of the existence of that's treatment on other dialects of Prakrit as well. I am giving in an appendix the variants in the sutras found in the संजीवनी and सुबोधिनी. 2 to's en is edited by Dr. Hoernle in Bibliotheca Indica, Calcutta, 1880. The text as printed there is corrupt, incomplete and scrappy. It consists of 99 sutras divided into three sections, विभक्तिविधान, स्वरविधान and व्यन्जन- ·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES far. According to one set of MSS. the last three sutras of the व्यजनविधान make a fourth section called भाषान्तरविधान. 3. हेमचन्द्र's grammar called मिहहेमचन्द्र contains in its eighth chapter the treatment of Prakrit. This portion, io lo, chapter VIII, is now available in several editions ; the latest is published in 1928 by the present editor. It is the most extensive grammar of Prakrit known to us and treats of six Prakrit dialects, viz., RIETTET, Siratit, rrit, पैशाची, चूलिकापैशाची and अपभ्रंश. There is a commentary on this work (published ) called प्राकृतप्रक्रियावृत्ति or दृष्टिका by उदय-, सौभाग्यगणि. 4. कमदीवर' संक्षिप्तसार isa grammar of Sanskrit and Prakrit, the treatment of Prakrit being given in the eighth chapter as in AEH. This work is published by Jibanand Vidyasagar in Calcutta, but has no claim to be a decent edition. The treatment of Prakrit in this work is divided into six sections: स्वरकार्य, हल्कार्य ,सुबन्तकार्य, तिङन्तकार्य, अपभ्रंशकार्य and छन्दःकार्य. Rajendralal Mitra also prepared an edition of this work for Bibliotheca ndica, but Grierson says, 'it was not published fortunately for the reputation of the editor'. In addition to a brief commentary by the author himself there are three other commentaries, THECHT by जूमरनन्दिन्, प्राकृतदीपिका by चण्डीदेवशर्मन् and प्राकृतपादीका by Pamanterar ( all unpublished ). 5. त्रिविक्रम's प्राकृतव्याकरण is a commentary on the sutras of a chi. It is, however, very doubtful whether the sūtras are a genuine composition of art. The sūtras are divided into three chapters and each chapter into Of these the last two ares are devoted to the treatment of T2, while the remaining portion of the workisdevoted to माहाराष्ट्री, शौरसेनी, मागधी, पैशाची and चुलिका- qarat. There is no printed edition of faah's work yet available, although the bare text of the sūtras is printed in a pamphlet form in Travancore. four पादs. 8 ·PREFATORY NOTE ON 6 सिंहराज followed त्रिविक्रम's text of the sutras which he rearranged in his preparat, edited by Dr. E. Hultzsch and published by the Royal Asiatic Society, London, 7. लक्ष्मीपर' पभाषाचन्द्रिका, edited by the late Rai Bahadur K P. Trivedi and published as No. LXXI of the Bombay Sanskrit and Prakrit Series, 1916, is a commentary on the sutras of artile. The following extract from Rao Bahadur Trivedi's Introduction to the qurarapat will throw su'lıcient light on the mutual relation of the works of त्रिविकम, सिहराज and लक्ष्मीवर and also on the sutras of वाल्मीकि. "The 997 consists of the sutras of Prakrit grammar with a commentary on them The sūtras are ascribed by AT-TT to STEHT. It does not seem hard to decide conclusively whether the sūtras belong to acchia or some one else. TTT does not entertain the least susp.cion n his mind as to their authorship, but positively ment.ons as their author. This can be accounted for in either of two ways only. He must have either come across manuscripts of the sūtras in which the name of IFAI. as author was clearly expressed, or he must have learnt that the sutras were traditionally ascribed to arcu, in which case, however, he could and ought to have said वाल्मीकिः किल मूत्रकृत्, instead of वाल्मीकिर्मूलसूत्रकृत्. A manuscript of the sutras is noticed in a Descriptive Catalogue by Rao Bahadur M. Rangacharya. It contains two adhyāyas only ....The sūtras are the same as those commented upon by त्रिविक्रम, लक्ष्मीवर and सिंहराज. They are attributed to वाल्मीकि, author of the रामायण. Since theopening verses embody a salutation to architefi, the verses cannot be taken to have been composed by arreHiE himself, and the concluding portion in which the sūtras are attributed to ateht cannot be taken to be a decisive proof of the sutras being composed by the well-known area. But rat's positive statement as to the authorship of the sutras and the beginning and the end of the MS. lend a ·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES xi Own. strong support to the presumption that the sutras are traditionally believed to be the composition of a sage are As described above, the sūtras are commented upon by त्रिविक्रम, लक्ष्मीवर and सिंहराज. त्रिविक्रम maintains the order of the sutras in commenting upon them. His work is, therefore, like the काशिकावृत्ति on the अष्टाध्यायी of पाणिनि. The प्राकृतरूपावतार of सिंहराज and the षड्भापाचन्द्रिका of लक्ष्मीधर are both upon the lines of The Eata's face......As he (WHITE) says in his introductory verses, he has based his work on त्रिविक्रम's वृत्ति and calls it a sort of commentary on it......" 8. मार्कण्डेयकवीन्द्र' प्राकृतसर्वस्त्र is edited by Pandit S. P. V. Bhattanathaswamin and published in the Grantha, pradarsani Series, Vizagapatam, 1927. #1944 belongs to the eastern school of Prakrit grammarians and writes his grammar in sri metre followed by a commentary of his He divides his work in 20 ES out of which the first eight are devoted to the treatment of HIETTET. His classification of Prakrit dialects is specially interesting. He first classifies the dialects into (1) T91, of which there are five nz., माहाराष्ट्री, शौरसेनी, प्राच्या, अवन्ती and मागधी, (2) fapt, of which there are five, viz., , eri, ai, आमीरिका and टाकी ( दकी?); (3) अपभ्रंश, of which there are three varieties, onz , नागर, वाचड and उपनागर ; and (4) पैशाची, of which there are three varities riz., केकयपैशाचिकी, शौरसेन- पैशाचिकी and पाचालपैशाचिकी. 9. रामशर्मतर्कवागीश's प्राकृतकल्पतरु exists in a single MS. in Bengali character and is deposited in the India Office Library as Sanskrit MS. No. 946. Grierson has deciphered several portions of the work and published them in different oriental journals and other publications. रामशर्मfanfiy says in his work that his work is based on the older work of लङ्केश्वर, called प्राकृत कामधेनु. The प्राकृतकल्पतरु is divided into three TTETS, each Tia into FS and each Frict into ys. The whole work is written in verse.

·xii PREFATORY NOTE ON Besides these principal works on Prakrit grammar, the following list of authorities or works on the subject is compiled for general information. 10. भरत Is mentioned as a writer on Prakrit grammar by मार्कण्डेयकवीन्द्र, If he is the same as the author of the नाट्यशाल, we see that he gives a very brief treatment of the subject in IVIII. 6-23, and a few illustrations in Prakrit in I XIII. 11. शाकल्य is mentioned as an authority on the subject by मार्कण्डेयकवीन्द्र. According to him शाकल्य gives तुज्झिसुं, तुंभिK as forms of loc. plural along with तुज्झेखें and तुभेसुं but मार्कण्डेय remarks, एतत्तु न बहुसंमतम्, 12. कोहल is also mentioned as an authority on the subject by मार्कण्डेय. He remarks that according to कोहल, मागधी is spoken by राक्षस, भिक्षु, क्षपणक, भृत्य, etc. 13. लड्वेश्वर' प्राकृतकामधेनु formed the basis of रामशर्मतर्क- वागीश' प्राकृतकल्पतरु as is acknowledged by the latter in his work. 14. समन्तभद' प्राकृतव्याकरण, mentioned by Bechardas in his work on Prakrit grammar in Gujarati. 15. प्राकृतप्रबोध of नरचन्द्र, mentioned by Bechardas. 16. प्राकृतचन्द्रिका of कृष्णपण्डित or शेषकृष्ण, mentioned by the same. 17. प्राकृतचन्द्रिका of वामनाचार्य, the same. 18. प्राकृतानन्द of रघुनाथशर्मन्, the same. 19. प्राकृतप्रदीपिका of नरसिंह, the same. 20. प्राकृतमणिदीपिका of चिन्नवोम्मभूपाल, mentioned in the introduction to षड्भाषाचन्द्रिका. 21. प्राकृतमणिदीप of अप्पय्यदीक्षित or अप्पयज्वन् mentioned in the introduction to षड्भाषाचन्द्रिका. 22. पभाषामन्जरी mentioned by Bechardas. 23. षड्भाषावार्तिक, the same. 24. पभाषाचन्द्रिका of भामकवि, the same. 25. षड्भाषामुचन्तादर्श, the same. 26. पभाषारूपमालिका of दुर्गुणाचार्य, the same.

·GRAMMARIANS OF PRAKRIT LANGUAGES Xu 27. षड्भाषासुबन्तरूपादर्श of नागोबा, mentioned by Pischel in his Grammatik der Prakrit-Sprachen. 28. प्राकृतव्याकरण of शुभचन्द्र, mentioned by Pischel. 29. औदार्यचिन्तामाण of श्रुतसागर, mentioned in the introduction to PT and Rai Bahadur Hiralal's Cataogue of Sk. MSS, in C. P. and Berar, and deposited in the Sena Gana Bhandar of Karanja. 30. प्राकृतव्याकरण of भोज, mentioned in the introduction to the षड्भाषाचन्द्रिका. 31. प्राकृतव्याकरण of पुष्पवननाथ, mentioned in the above.. The list of authors and works on Prakrit grammar presented here is based upon information gathered from various sources and therefore is subject to correction. In conclusion I should like to make a grateful mention of the patience and expediency with which Mr. S. R. Sardesai, Manager of the Samarth Bharat Press, and his staff bore with me in carrying the work through the Press in a very short time and with such good results. The young students of Prakrit should be equally grateful to Dr. N. G. Sardesai for having made Cowell's edition in a new form available to them. Fergusson College, Poona. P. L. Vaidya June 1931.

·TABLE OF CONTENTS 1. Prefatory Note on the Grammarians of Prakrit Languages iii-xiii oa@ 1-17 2. A Short Introduction to Prakrit Grammar 3. The Prakrit-Prakas'a, Text, Commentary of Bhamaha and Translation 18-120 4. Index of Prakrit Words with their Sanskrit Equivalents occurring in Bha. maha's Commentary ... 121-127 5. Index of Sūtras ... 129-148 6. Appendix giving the readings of laat and garmi in the Sūtras of Vararuchi 149-156 ... .

·A SHORT INTRODUCTION го PRAKRIT GRAMMAR (Adapted from Comoll) PRAKRIT is the common name given to the various dialects which sprang up in early times in India, irom the corruption of the Sanskrit ; and as the word is used by the grammarians, it signifies 'derived,' thereby to denote its connection with original Sanskrit. Thus Hema. chandra defines it-प्रकृतिः संस्कृतम्, तत्र भवं तत आगतं वा प्राकृतम्. The later grammarians include many varieties under the name, but most of these are probably the refinements of a later age; as, the older the grammarian is, the fewer we find the dialects to be ; and the oldest, Vararuchi, has only treated of four, the माहाराष्ट्री, the पैशाची, the मागधी and the site-it. Of these the first is considered by him as the most important, and it is this which Professor Lassen has treated as his' dialectus præcipua. Its grammar is given in the first nine sections of the TT, the remaining three sections being severally devoted to the peculiarities of the other three dialects. Prakrit almost always uses the Sanskrit roots, its influence being chiefly restricted to alterations and elisions of certain letters in the original word. It everywhere substitutes a slurred and indistinct pronunciation for the clear and definite utterance of the older tongue ; and continually affects a concurrence of vowels, such as is utterly repugnant to the genius of the Sanskrit. In the ·2 INTRODUCTION TO following abstract we shall first treat of the changes which it effects in the letters of the words; and then those which it effects in their declension or conjugation. SECTION 1 1. Fools, ( Var. i.) Prakrit retains all the Sanskrit vowels except # # it and sit. Finitial, and with no consonant preceding it, becomes it, and sometimes even when a consonant does precede, this consonant being then elided [ Var. i. 30, 31 1 #, also frequently becomes 37, 3, or 3 (especially when preceded by a consonant ). [i. 27-29 and 33). becomes tor , rarely sor (i. 35-39 ). it becomes 1 or 2 and sometimes 3 ( i. 41-44 ). Of the remaining vowels, and share no longer diphthongs, and may be long or short as to their quantity. Vararuchi in Section i, gives various directions for the changes of the other vowels, but these are rather confined to certain words, than expressive of general rules. Professor Lassen (Inst. pp. 139–144) has laid down as a general principle that before two consonants a long vowel 18 shortened ; that is, 31, & and become severally, 37, and a( and sit being common, may remain); as, tor for Api, दिग्ध for दीर्घ; पुव for पूर्व Subsidiary to this, are the two following rules : [a] If the long vowel is retained, one of the consonants is ended, as ईसर or इस्सर for ईश्वर; [B] A short vowel before two consonants is occasionally lengthened, and one of the consonants omitted, as Siret for ca. and at being favourite vowels in Prakrit, çand before a conjunct are very frequently changed to these ( cf. i. 12, 20 ); in some words an initial 3 becomes 37 (of. i. 22 ); for ' a man, we have gfte by dissimilation ( i. 23 ). We • ·PRAKRT HAMMAR 3 may here mention the anomalous #1 = 72, which, though not in Vararuchi, frequently occurs in the plays. 2. Single Consonants ! Var. 11. 1 [Q] Prakrit has no palatal or cerebral sibilant (il. 43 ); 7 is everywhere changed to ul, unless it be fol lowed by a dental consonant ; and an initial 7 becomes Et; with these exceptions, initiai single consonants generally remain unchanged. [N. B. When a preposition or other particle is prefixed, the letter ceases to be initial; cf. Comm., ii. 2, on ret] We find a few exceptions, as gur for 9: etc. in the plays, but these are not mentioned in Vararuchi ; cf. also Var. ii. 31-41. [6] Final single consonants are dropped, except 4 and sometimes I which become starar ( iv. 6, 12) The finals of nouns often assume 37 or 3T and so cease to be final (ıv. 7-11) [c] Medial single consonants , 17, 3, 5, 7, 3, 4, 5, a (by il. 2;, may be optionally elided or retained; but a and 9, when not elided, generally pass into and a (i1.7, 15); and the elision of T (though not so given by Vararuchi ) is probably absolute; see Lassen, Sect. 45. The preposition via is always written R. 7 becomes T, becomes , I often becomes ( 11 20, 23). 6, 7, 8, 7, * (11. 27 ) may remain unchanged, but generally become (when I is not so changed, it becomes a especially in it cf. xi. 3 ); 3, 2, 7, remain unchanged; I always becomes a; usually remains unchanged, but may become 3 (ii. 26 ) Toften becomes ( 11.30): this is universal in the मागधी and the inferior dialects. ण, म. ल, स, ह remain unchanged. T and become in some words at becomes cf. ij. 44 ) ·4 INTRODUCTION TO as- 3. Coniunct Coinsonants. ( Var, ini.) It is in these that the Prakrit changes are most mani. fest ; and as several distinct Sanskrit combinations are. often merged into one Prakrit form, it is sometimes not easy to recognise the original word in its disguise Prakrit avoids a union of two consonants of different classes, and everywhere endeavours to reduce them to the same; this it generally effects by eliding one or the other (n. 1-3). and then doubling the remaining one ( 111. 50, 51 ); but there are several exceptions in the various individual combinations. One rule may be observed, viz., wherever å conjunct involves a sibilant, the # is represented by the aspirate of the accompanying letter; as in Fe for F, e, or ( m 29 ); or by , if the other letter has no pirate. as og for $9 (111. 33). When is involved in a conjunct, it sometimes passes into 34759IT as sig for 373 ; and the same also applies, but rarely, to a and #; cf. Var. iv. 15. In some cases a new vowel is inserted between the letters of the conjunct, as area for a (see Var iii 59-66). TABLE OF PRAKRIT CONJUNCTS The following table will show at a glance the various Sanskrit combinations which each Prakrit one represents. As given there they properly refer to those in the middle of a word; but, by dropping the first letter, they will equal. ly apply to those at the beginning ; thus, fa = when medial, as a for 77, but a = a when initial, as ce for TA; similarly, = 9, medial, but q = 9, initial. 77, CF, , iii. 1. =F4, iii. 2 =#, #; F, #; , iii. 3. Fe = F, C, iii, 1 = 64, iii. 2. = 7 ( 5T, 7), 67, FT, ii, 29. = a, (E) ii. 1. , ii. 1. = 1, 7, ii. 2. = 1, vf, ENT, iii. 3. lii. 1. = , , , 11. 2, 3. = (cf. iii. 56 ). www. ht ·PRAKRIT GRAMMAR 5 --- huhy het hete D %- च्च = च्य, iii. 2. त्य, iii 27. च, 11.3. च्छ = थ्य, iii. 27. = र्छ, छ, iii. 3 = (क्ष), iii. 30. = त्स (त्स्य), प्स, श्च, iii. 40. ज्ज = उज, ii 3. = ज्ञ. (sometimes) iii. 5.=ज, ज, ज्व, iii. 3. = द्य, iii. 27. = र्य. iii.17. = य्य (e.g, सेज्जा for शय्या, iii. 17) ज्झ = ध्य, r, iii.28. ब्ज = ज्ञ, न्य, ण्य ( sometimes) XII. 7. (शौरसेनी) = ज्ञ, ४.9 (पैशाची.) दृ = त, iii 22. = त (once) ii. 23. = ट, ill. 10. =ष्ट, iii.1. = स्त, स्थ ( rareliil 11. V. 23. viii. 25, 26. त, (rare) ni. 25, 26. = ढ्य, iii. 2. = 4 (rare), viii.44. ण्ट, ण्ड = न्त, न्द (once) iii 45,46. पण = न, iii.l. ज्ञ,न, iii 44. =न, 11.42 - प्य, न्य, iii. 2. = ण, ण्व, ii 3 = न्व, iii. 3. with ii. 42. पह = क्ष्ण, भ, ष्ण, स्न, (कृ), iii. 33.cf. iii. 8. त = क्त, त, ii. I. = त्न, त्म, iii. 2. = त्र, त्व, iii. 3. = त, iii. 3, 24. त्थ = क्थ, प्य. iii. 1. = त्र, v1. 2. = र्थ, iii 3. = स्त, iii. 12. Fस्थ iii. I ६ = ग्द, ब्द, iii. I,3 = ni. 2. = इ. द्व, iii. 3. { 3 may remain unchanged, ill. 4). हु = ग्ध, ब्ध, iii. 1, 3. = ध, ध्व, iii. 3. न्द = न्त ( शौरसेनी cf हेमचन्द्र.) न्ध = ह्न ( once ), in.34. क्प, त्प, iii. 1. प्य, iii. 2. = प्र, पल्प, प्ल, iii. 3. क्म ii. 49. = त्म (once) iil.48. प्फ = क्फ, त्फ, एफ, (फ), स्फ, iii. 1. = आप, स्प, iii.35,36. ब्ब = ग्ब, ड्ब, ब्द, iii. I. = 4, 5, iii.3. ब्भ = ग्भ, ड, इ, iii.1 = भ्य, iii. 2 = भ्र, में iii. 3. = है (once), iii. 47. म्र ii. 53. प्प %D % 3D Spon- ·6 INTRODUCTION TO FH = ( 51, !, F#, ni. +3. = 77, iii 2. #, , iii. 3. * becomes thes; cf. u. 62. ] F = 5, iii. 32. H. FH ( sometimes ), 111 32; cf. vi 49, vi 7. H. ni 8. = $. , xi. 7. ( Herrer.) T= f (sometimes ), ii. 13. f = f (sometimes ), iis. 20. [ cf. x 8, raft] = ['sometimes), i. 31. रिस, रिह ,, i. 62. =m2, iii. 2 S; (?), iii. 3 = f( rarely ), ii, 21 per a = bili. 8. 992, iii. 1. = 54, ini. 2. a, &. i 3. # = , 1, 47, FT, iv. 15. = 5, 5, 6, 7, FT, 111. 2. with ii. 43. 37, , , , 9., Fl. iii. 3. $ V. B. -Where ihren consonants come together in the Sanskrit word, the semi-vowel, if there is one, is always elided, and then the remaining letters are treated according to rule, as in H = HT; unless a nasal precede, in which case the two other letters follow the usual rules, except that they are not doubled after the nasal (iil. 56), as ag = fêt, becoming by iii. 28 (the nasal prohibiting the doubling which would otherwise have been required by ii, 50, 51). SECTION II We may divide Prakrit nouns into five declensions : 1. Those ending in a and T; 2 Those in and $; 3. Those in 3 and *; 4. Those ending originally in : 5. Those ending originally in any consonant The two latter classes have only a few cases which entitle them to form separate declensions. Nouns in * either change it to or assume a new termination of or 31 ·PRAKRIT GRAMMAR 7 (cf. v. 31-35 ); nouns of relationship admit also a nominative singular in 3 and HTC, thus becoming #1371, is declined like a feminine noun of the first declension (v. 32, 35). Nouns ending in a consonant (cf. iv. 6-11,18) either drop their final letter and so fall under one of the first three declensions (when, if neuter, they generally become masculine), as wc for FTE, or add an 37 (or 3 if feminine) to the base, as Bite = 17. This, however, chiefly applies to those cases whose terminations begin with consonants, these expedients being adopted to avoid the necessity of changing the conjunct, which the meeting consonants would produce; in those cases whose terminations begin with vowels, the Sanskrit form is generally retained, modified by the usual Prakrit laws; as, 79 (instr. of भवत् ), आउसा, for आयुषा ( instr. of आयुष ). Prakrit has no dual number nor dative case (substıtuting the genitive for the latter ); but it has two terminations of the ablative plural-gat, which signifies from causal, and stat, which signifies' from ' in a local sense. The following scheme will give the various forms of the first three declensions, which are by far the most important. As nouns in Jare declined, mutatis mutundis, like those in no example of these is needed. 9 DECLENSION OF NOUNS वच्छ - masc. ( neut. वण = वन) SINGULAR PLURAL Nom. वच्छो (neut. वणं) वच्छा ( neut, वणाई-इ. वणाणि 11. a; Tas ( v. 11; (neut. = nom.) । वच्छेहि-हि xii, Acc. वच्छं Instr. वच्छेण ·8 INTRODUCTION TO । वच्छादो-दु , Abl. वच्छाहि. वच्छा Gen. वच्छस्स Loc. वच्छे, वच्छम्मि Voc. वच्छ (neut. वण) वच्छाहिंतो, वच्छोहंतो (वच्छासुंतो, वच्छेसुतो वच्छाणं-ण । वच्छेसु-सुं वच्छा ( neut. वणाइं-इ) अग्गि = अग्नि masc. neut. दहि = दधि) SINGULAR PLURAL Acc.. अगि 'Instr. आग्गिणा Abl. अग्गीदो-दु-हि Gen. अग्गिणो अग्गिस्स Loc. अग्गिम्मि Nom. अग्गी ( neut. दहिं ) अग्गीओ अग्गिणो(त.दहीइं-इ) अग्गिणो; अग्गी (?) अग्गीहिं-हि अग्गीहितो-सुतो अम्गीणं-ण अग्गीसु-सुं Voc. अग्गि ( neut.दहि) । अगीओ,अग्गिणो(n. दहीइं-इ) माला %3- माला fem. SINGULAR PLURAL Nom. माला Acc. मालं Abl. मालादो-दु-हि मालाओ-उ; माला मालाओ-उ मालाहितो-सुतो मालाहिं-हि मालाणं-ण मालासु-सुं | मालाओ-उ Instr.) Gen. मालाइ-ए Loc. Voc. माले We may observe here that feminine nouns ins and are not distinguished in Prakrit inflexion; and the same holds of those in and 3.

·PRAKRIT GRAMMAR 9 गई = नदी fem. %D SINGULAR PLTRAL Nom. De Acc. णइं Abl. णईदो-दु-हि गईअ-आ गईओ-उ; गई गईहितो-मुंतो णईहिं-हि गईणं-ण गईनु-मुं गईओ-उ Instr. Gen. Loc. गईई-ए Voc. ण राअ-राजन SINGULAR PLURAL राआगो, राआ राआगो. राए रापहि राआहिंतो, राआसुतो Nom. राआ Acc. राअं Instr. राणा, रण्णा Abl. राआ. राआदो, राआदु, राआहि Gen. राइगो रणो Loc. राअम्मि Voc. राअ, राअं राए, राआणं राएमुं राआणो, राआ The ac- SECTION III_PROXOUNS (VA?. vi ) The Prakrit pronouns follow the inflexions of nouns, but also add some peculiar forms of their own. companying scheme of declension, as applied to जय contains, it is hoped, all the forms which are really useful to the student. As a final consonant is always rejected in Prakrit, some of the pronominal bases are changed from their Sanskrit forms before the case-affixes are subjoined; thus, किम्, यद्, तद् become severally क, ज and त, एतदू becomes एद, and ·10 INTRODUCTION TO sometimes ए (Var vi21); इदम् becomes इम; अदस् becomes अमु (and sometimes अह, vi 24). किम्, यद्, तद् , have also a second form in s, as कि.जि. ति; which, though generally restricted to the feminine, still furnishes some forms to the instrumental and genitive singular of the masculine and neuter. Prakrit, in fact, appears to have used the pronominal form with great laxity; thus we find the proper masculine form. of the locative (as इमस्मि) frequently used for the feminine. We may here add a few peculiar forms which Vararuchi notices: such as तो and एतो for तस्मात् and एतस्मात् (vi. 10, 20); से for तस्य or तस्याः (vi. 11); सिं for तेषाम् or तासाम्, अह for the nominative singular of Eg being apparently used for the three genders. of though not given in Vararuchi, is frequently found in the plays for एनम् and एनाम्. For कियत् , तावत् etc, we have (by iv. 25) the forms केद्दह, केत्तिअ, तेइह, तेत्तिअ, etc. जय (Masc. Who' ( जाई-इ neut. SINGULAR PLURAL Nom. जो (जं neut. Acc. जं Instr. जेण, जिणा जेहिं Abl. जत्तो-तु, जदो-दु जाहिंतो, जासुंतो Gen. जस्स, जास जेसिं Loc. जास-सिं, जासं-सिं, जम्मि-म्मि, जेमु-मुं जर्हि, जत्थ Feminine जाणं-ण, SINGULAR PLURAL Nom. SIT Acc. जं Abl. जादो-दु, जादो जाओ-उ, जीओ-उ जाहिंतो-सुंतो, जीहितो-संतो ·PRAKRIT GRAMMAR 11 PLURAL . SINGULAR Instr. जिणा जाहि, जीहिं Gen. जस्सा, जासे) जाए-इ; जासं, असि; जासिं, जाणं-ण जिस्सा, जीसे जीए-इ जीणं-ण, जीसिं Loc. जाहे, जइआजीअ-आ जासु-मुं, जीसु-मुं The personal pronouns are given in Vararuchi, vi. 25-53. The plurals are regularly formed from new bases%3B as तुझ, तुम्ह, तुम्म, अम्ह, and, in some cases, मज्झ. युष्मद् Thou' SINGULAR PLURAL Nom. तुमं (तं) तुझे तुम्हे Acc. (तं तुं) तुम तुज्झे तुम्हे वो Instr. (तइ) तए तुमए तुमे तुज्झहिं तुम्हहि तुम्मेहिं (तुमाइ) ते दे Abl. तत्तो ( तइत्तो तुमादो- तुम्हाहिंतो-मुंतो दु-हि) Gen. (तुमा)तुह तुज्झ तुम्म वो भे तुज्झाणं तुम्हाणं तुम्ह ते दे Loc. तइ (तए तुमए तुमे ) तुज्झेसु तुम्हेसु तुमम्मि अस्मद् ।' SINGULAR PLURAL Nom. अहं (हं अहअं अहम्मि) अम्हे (वs in prose, xii. 25) Acc. मं ममं (अहम्मि) अम्हे णो (णे?) Instr. मे मए (मइ ममाइ) अम्हेहिं Abl. मत्तो (मइत्तो ममादो अम्हाहिंतो-सुंतो -दु-हि) Gen. मे मम मज्झ मह मज्झ णो अम्ह अम्हाणं अम्हे Loc. मइ (मए) ममम्मि अम्हेसु For the numerals, see Vararuchi, vi. 54-59.

·12 INTRODUCTION TO SECTION IV-VERBS Prakrit has properly only one conjugation ( = the first in Sanskrit), though fragments of forms belonging to other conjugations frequently occur in the plays. The middle voice is very seldom used, and most middle verbs are conjugated actively. There is no dual number, as has been already noticed in nouns. The only tenses of the active voice which remain, seem to be the present, the second future, and the impera. tive. Below we have given the verb h. adding in brackets those forms which, though not in Vararuchi, occur in Hemachandra, the Sankshepa-Sara, and the plays. Present SINGULAR PLURAL | हसामि हसाम ( हसम्हि) 1. हसामो-मु-म हसिमो- मु-म हसमो-मु-म (हसम्हो-म्ह) 2. हसह (in शौरसेनी-हसध- धं) हसिस्था (हसत्थ) 3. हसदि हसइ The middle voice has a second and third person singular, as सहसे, सहदे or सहए. Imperative SINGULAR PLURAL 1. हसमु (Var. viii. 18) 1. हसामो-म हसमो-म (हसम्ह) 2. हसमु (हसाहि हस हसम्स) 2. हसह ( हसध-धं) 3. हसदुहसउ 3. हसन्तु It should be added that, instead of 37, I may be optionally used before any personal affix (vii.34), इसेमि, etc., इसेदु etc., or, in other words, as ए is only अय् 2. हससि 3. हसन्ति as ·PRAKRIT GRAMMAR 13 3. स्सदि 1. स्सामो. etc. contracted, Prakrit allows the verbs to imitate partially the tenth conjugation in Sanskrit. The future has several forms in Prakrit. [2] That most in use has the following terminations - Singular 1. स्सं स्सामि. 2. स्ससि Plural 2. स्सध, स्सह 3. स्संसि. These are added to the root with the augment इ, as हासिस्सं ect. The स्स 1s, of course, only the Prakrit form of the Sanskrit स्य. [6] A second form gives the anomalous 3 for, the characteristic स्स of the future, as सोच्छं or सोच्छिस्सं from श्रु; . वोच्छ or वोच्छिस्सं from वच (cf. vii. 16, 17). [c] A third form changes the स्स to हि as in हसिहिमि We have also such forms of the first person singular and plural as हसिहामि and हसिहामो. (Note also such forms as काहं, दाह, from n and दा; Var., vii. 16). The Imperative (and also Potential) forms of ge are as follows : (cf. vii. 18-19). Ist हसमो, हसामो 2nd हससु, हसेसु, (हस, हसाहि) हसह, हसेह 3rd हसउ, हसेउ (हसदु) हसन्तु, हसेन्तु There are in the Present, Future and Past Imperfect some additional forms in F37 and FFT for all persons and numbers : e.g.. होज्ज, होज्जा, होज्जइ, होज्जाइ from a to be3B हसेज्ज, हसेजा, हसेज, हसेजाइ from हस् (cf. vii. 20-21). The Past tense is formed by adding ईअ (हीअ in the case of monosyllabic roots ); cf. vii. 23-24. The Prakrit passive ( vii. 8, 9) uses the active terminations; but, for the characteristic य, it prefixes ईअ or इज; as पढीअइ or पढिज्जइ for पश्यते. Occasionally the य of the Sanskrit form is retained, in which case it is of course हसमु, हसमु 3B ·INTRODUCTION TO assimilated to the preceding consonant, as गम्मइ for गम्यते ; दिस्सइ or more commpnly दीसइ, for दृश्यते (cf. also viii. 57,58.) There are two forms of the causal ; one in which 377 the Sanskrit addition to the root, becomes , as it from कर-कृ ( an in the first syllable of the root becoming आ by Var. vii. 26 );' the other in which I is added ; as कारावेदि or करावेदि (the अ of the first syllable being only optionally lengthened, vii. 27 ). The infinitive ends in , if a consonant precedes (which is of course assimilated ); and y, if a vowel precedes ; as a form ; ut from î; the latter being the favourite form, an org is often inserted after a final consonant to produce it ; the is also often elided, as # or हसिउँ, from हस्. The indeclinable participle in at becomes to or for, as Tau from T=3; that in becomes , and is usually the only form found in the even in the simple verb; as गेण्हिअ from गेह-ग्रह. In शौरसेनी we find a few instances of त्वा relaxed into दुअ, as गदुअ for गत्वा, etc. (xIL 10). The present participle active ends in Story (or fra by vil. 34); as 967, 'reciting. Vararuchi (vii. 11) allows 'a feminine form of as well as at. The present participle middle ends in HT (with fem. in ruft or Atu, v, 24). The passive allows the termination as well as HIT and usually prefixes FF. The passive past participle generally adopts the Sanskrit form, and modifies this by the usual laws, as सुद or सुअ-श्रुत; लद्ध = लब्ध; the augment इ is frequently inserted (vii. 32). The potential passive participle in generally assimilates the to the preceding consonant; that the top becomes either 19 or 105, On the particles, etc. (Var.ix), we have little to note, except that a becomes at, in which case a preceding , ·PRAKRIT GRAMMAR 15 or is shortened; he becomes a after a short or common i.e., For si vowel and after a long vowel; and similarly एव becomes जेव्व or जेव्व. इव usually becomes विअ or व्व%B for 3710 we have f. PAIS'ACHĨ (Var. x.) Vararuchi treats of the Pais'achi dialect in the tenth section. The base of this dialect is S'auraseni. The third and fourth letters of the class, if non-initial and single, are substituted respectively by the first and second letters of the same class; thus, गकन fcr गगन and मेख. for . (x. 3). O is substituted by 7 throughout; thus eft for arcuit (x. 5). The following are substituted for conjuncts. 55 = 1, (int); ( x. 9, 10). च्च = ज of the शौरसेनी ( x. 11). The following instances of स्वरभक्ति or विप्रकर्ष are mentioned as peculiar to Pais'achi :- सट for the conjuncte; thus कसट for कष्ट. सन for the conjunct स्न; thus, सनेह for स्नेह. रिअ for the conjunct र्य ; thus, भारिआfor भार्या (x. 6,7,8). In the declension, the only peculiarity of Pais'achi is observed in the case of TF. In addition to the regular chaît forms modified by rules of phonetics of Pais'achi, are erat, traat and af, in the Instr., Gen., Abl. and Loc. Sing. (x. 12). The Absolutives in Pais'achi are formed by adding the affix तून; thus, कातून,शातून, घेतून for कृत्वा, दत्वा and गृहीत्वा. (x.13). The word hy is substituted by 337€ (according to Hemachandra by हितपक), and the particle इव by पिव (x. 14 & 4).

·16 INTRODUCTION TO MĀGADHI ( Var. xı ) Vararuchi treats of the Magadhi dialect in the eleventh Section The base of this dialect is S'auraseni. and are substituted by 7, and is substituted by (xi, 3, 4)(Hemachandra adds that is substituted by 3). The palatals have a peculiar sound in Magadhi in which the palate touches the top of the dome of the mouth a little ( x1.5). Of the conjunct consonants and are substituted by sy and by FF. xi. 7, 8). In declension of nouns endıng in 37, there are three forms ending in इ ए and अ; e. g.; एशि, एशे, एश for एष: ( xi. 10). The past passive participles have in addition a form ending in 3, thus we have charge for tha: (x1. 11). The genitive sing. termination for nouns ending in is optionally before which the ending 37 is lengthened; e.g., पुलिशाह for पुरुषस्य (xi. 12.) In the vocative case the ending 37 of is lengthened; e g. हे पुलिशा for हे पुरुष. In the verbal forms and derivatives the following should be noted :-The root fees of this substituted by Res; the T affix of the past passive participle is substituted by in the case of and the affix car of the absolutives is substituted by दाणि; e.g. शहिदाणि for सोवा, कलिदाणि for कृत्वा (xi. 14-16). हडक is substituted for हृदय and शिआला, शिआले, शिआलक for TT ( xi. 6 and 17 ). nouns S'AURASENI (Var xii. ) Vararuchi treats of the S'aurasenī dialect in the twelfth Section. The base of this dialect is Sanskrit.

·PRAKRIT GRAMMAR 17 #occurring in words like Tu is changed to I ( xii. 6). It is presumed that the rules about the changes of vowels in S'auraseni are the same as in HIETTEI ( xii. 32 ). and are respectively substituted for single noninitial a and 4; is substituted for a in the word berga, and sometimes in पुत्र (xii. 3,4,5);६ in words झोला, दण्ड and ata is not changed to as it is in HIETTE (xii. 31 ). is substituted for u, and in certain words, while o is substituted for in the words and star (xii. 7,8). In the neuter gender the ending vowel is lengthened before the case-affix for which is a substitute for 3 and TE in S'auraseni ( xii. 11). A is optionally substituted for the loc. sing. affix after the pronouns ( xii. 26.). 231 is optionally substituted for the nom. plural form of STEH ( xii. 25). The Potential form in S'auraseni ends in as wà (xii. 29); we have also has regular form is optionally substituted for the 1st person sing. affıx of the Future, as भविस्स; we have also भविस्सामि ( xii. 21). The absolutive in S'auraseni is formed by affixing 997 to the root; as HT737, 73 (xii. 9); but in the case of कृand गम, दुis affixed; as कदुअ, गदु (xii. 10). इत्थी is substituted for स्त्री (xii. 22), अच्छरिअ for आश्चर्य (ii. 30 ), fast for a ( xii. 24 ) and 1159 for a (xii. 23 ).

·|| श्रीगणेशाय नमः॥ जयति मदमुदितमधुकरमधुररुताकलनकूणितापाङ्गः । करविहितगण्डकण्डूविनोदसुखितो गणाधिपतिः ॥ १॥ वररुचिरचितप्राकृतलक्षणसूत्राणि लक्ष्यमार्गेण । बुद्ध्वा चकार वृत्तिं संक्षिप्तां भामहः स्पष्टाम् ।। २॥ Victory to Ganes'a who is filled with pleasure as he rubs his cheek with his trunk, while the corners of his eyes are closed as he listens to the sweet sounds of the bees, delighted with the juice flowing from his temples. By searching out the things which were to be explained in these Sutras of Prakrit Grammar, composed by Vararuchi, Bhāmaha, having understood their meaning, wrote a clear but concise commentary. ॥ आदेरतः॥१॥ अधिकारोऽयम । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आदेरतः स्थाने तद्भव- तीत्येवं वेदितव्यम् । आदेरित्येतद् आ परिच्छेदसमाप्तेः । अत इति च आ अकारविधानात् । अत इति तकारग्रहणं सवर्णनिवृत्त्यर्थम ॥ This sūtra is supposed to exercise authority ( अधिकार), by virtue of which it is implied in the succeed. ing sutras. The various rules which we shall go through in order, are to be understood as supplying substitutes * for the first 37'. 'For the first' is implied in all the sutras to the end of the section; 'अ'is implied until it is itself enjoined as a substitute for another vowel (1. e., upto sutra 9). The 'T' in 'अत' is used to exclude the homogeneous vowel ( compare Parint, I.1.701, an .

·20 - प्राकृतप्रकाशः [i. 2- ॥ आ समृद्धयादिषु वा ॥२॥ समृद्धि इत्येवमादिषु शब्देष्वादेरकारस्य आकारो भवति वा । स- मिद्धीसामिद्धी। पअडं पाअडं । अहिजाई आहिजाई । मणंसिणी माणं- सिणी। पडिवआ पाडिवआ। सरिच्छं सारिच्छं । पडिसिद्धी पाडिसिद्धी। पसुत्तं पासुतं । पसिद्धी पासिद्धी । अस्सो आसो ॥ समृद्धि । प्रकट । अभिजाति । मनस्विनी । प्रतिपत् । सदृक्ष । प्रतिस्पर्द्धिन् । प्रसुप्त । प्रसिद्धि । अश्व ।। आकृतिगणोऽयम् ।। In the words 'समृद्धि' etc.. आ is optionally used for the first 31 ..... This is a class of words which can only be determined by observing forms used in classical authors. इदीषत्पकस्वमवेतसव्यजनमृदङ्गाङ्गारेषु ॥ ३॥ ईषदादिषु शब्देयु आदेरतः स्थाने इकारादेशो भवति । वेति निवृ- त्तम् ।। इमि । पिकं । सिविणो। वेडिसो। विअणो । मुइंगो । इंगालो। In the words ईषत्, etc.,s is substituted for the first अ. The optionally 'of the former rule does not apply to this........ ॥ लोपोऽरण्ये ॥४॥ अरण्यशब्दे आदेरतो लोपो भवति ॥रणं॥ In the word अरण्य, a forest, the first t is elided .. ॥ ए शय्यादिषु ॥५॥ शय्या इत्येवमादिपु शब्देषु आदेरत एकारादेशो भवति ॥ सेज्जा । सुंदेरं । उक्केरो । तेरहो । अच्छेरं । परन्तं । वेल्ली ।। शय्या । सौन्दर्य । उत्कर । त्रयोदश । आश्चर्य । पर्यन्त । वल्लि ।। In the words शय्या etc., ए is substituted for the first अ... * The Sanskrit equivalent of these words are given at the end of the para and hence are not repeated in the translation, omission in indicated by dots । ....... Such ·-i. 10.] am 21 प्रथमः परिच्छेदः ॥ ओ बदरे देन ॥६॥ बदरशब्दे दकारेण सहादेरत ओत्वं भवति ॥बोरं ॥ In the word agt, the jujuh, the first 3 with the letter a becomes ओ... ॥ लवणनवमल्लिकयोर्वेन ॥७॥ लवणनवमल्लिकयोरादेरतो वकारेण सह ओकारः स्यात्।। लोणं ॥ णोमल्लिआ। In the two words लवण, salt and नवमल्लिका, double jasa mine, the first 37 with the following a becomes 371... ॥ मयूरमयूखयोर्खा वा ॥ ८॥ मयूर मयूख इत्येतयो!शब्देन सहादेरत ओत्वं वा भवति ।। मोरो मऊरो । मोहो मऊहो । In the two words मयूर, a peacock, and मयूख, a ray, the first अwith the syllable यू becomes optionally ओ... ॥ चतुर्थीचतुर्दश्योस्तुना ॥९॥ एतयोस्तुना सहादेरत ओत्वं भवति वा॥ चोत्थी चउत्थी । चोदही चउहही ॥ In the two words चतुर्थी and चतुर्दशी, the fourth and fourteenth lunations, the first 34 with the syllable ? optionally becomes ओ... ॥ अदातो यथादिषु वा ॥१०॥ अत इति निवृत्तं स्थान्यन्तरनिर्देशान् । यथा इत्येवमादिष्वातः स्थाने अकारादेशो भवति वा । जह जहा। तह तहा। पत्थरो पत्यारो। पउअंपाउअं। तलवेण्ट तालवेण्टअं। उक्खअं उक्खाअं। चमरं चामरं । पहरो पहारो। चडु चाडु । दवग्गी दावगी। खइ खाइ। संठविअं संठावि। हलिओ हालिओ ॥ यथा । तथा। प्रस्तार । प्राकृत। । ।

·22 प्राकृतप्रकाशः [i. 10 m । - तालवृन्तक। उत्खात । चामर। प्रहार । चाटु । दावाग्नि । खादित । संस्था- पित | हालिक॥ 37 is no longer implied ( see sūtra 1 above), in consequence of the change of ear, the primitive element. In the words यथा etc., अ is optionally substituted for आ... ॥ इन्सदादिषु ॥११॥ सदा इत्येवमादिषु आत इकारो भवति वा ॥ सइ सआ । तइ तआ। जइ जआ || सदा । तदा । यढ़ा। In words मदा etc., इ is optionally substituted for आ .. ॥ इत एत्पिण्डसमेषु ॥१२॥ पिण्ड इत्येवंसमेषु इकारस्य एकारादेशो भवति वा । पेण्डं पिण्डं। णेदा णिद्दा । सेंदूरं सिंदूरं । धम्मेल्लं धम्मिल्लं । चें, चिंधं । वेण्हू विण्हू। पेटुं पिटुं ।। पिण्ड । निद्रा। सिन्दुर । धम्मिल्ल। चिह्न । विष्णु । पिष्ट ।। समग्रहणं संयोगपरस्योपलक्षणार्थम् ।। In words like पिण्ड, ए Is optionally substituted for इ. ...... The word FH is used to indicate that the rule applies only when & is followed by a conjunct consonant (as in पिण्ड ). ॥ अत्पथिहरिद्रापृथिवीषु ॥१३॥ पथ्यादिपु शब्दविकारस्य आकारोभवति ॥पहो। हलद्दा । पुहवी।। In पथिन् etc., अ is substituted for इ... ॥ इतस्तः पदादेः ॥ १४ ॥ पदादेरितिशब्दस्य यस्तकारस्तस्मात्परस्य इकारस्य अकारोभवति।। इअ *उअह अण्णहवअणं । इअ विअसंतीउ चिरं॥ इति पश्यतान्यथा- वचनम् ।। इति विकसन्त्यश्चिरम ॥ पदादेरिति वचनादिह न भवति ॥ पिओ ति प्रिय इति ॥ * 'So behold the hypocrisy or falsehood; thus blossoming for . - ·23 18.] प्रथमः परिच्छेदः In the word so when at the beginning of the sentence अis substituted for swhich follows त...... We infer, from its being restricted to the beginning of a sentence, that the rule does not hold in such a case as पिओ त्ति, प्रिय इति. ॥ उदिक्षुवृश्चिकयोः ॥ १५॥ इक्षुवृश्चिकयोरित उत्वं भवति । उच्छू । विञ्छुओ ।। In the two words इक्षु, the sugarcane, and वृश्चिक, the scorpion, उ is substituted for इ... ॥ ओ च द्विधाकृत्रः॥१६॥ कृञ्धातुप्रयोगे द्विधाशब्दस्यौकारो भवति । चकारादुत्व च ॥ द्विधाकृतम् । दोहाइअं । दुहाइअं ॥ द्विधा क्रियते । दोहाइज्जइ । दुहा- इज्जइ॥ ओ is substitutued in the word द्विधा, when used with the root कृञ्, and उ also, since we find च in the sutra... ॥ इत्सिंहजिह्वयोश्च ॥ १७॥ एतयोरादेरिकारस्य ईकारो भवति ॥ सीहो । जीहा ॥ चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन वीसत्थ वीसम्म इत्येवमादिषु ईत्वं भवति ॥ In सिंह, a lion, and जिह्वा, the long ई is substituted for इ...... The च mentioned in the sutra is meant to include other words like वीसत्थ, वीसंभ wherains is substituted for इ in विश्वस्त, विश्रब्ध. इदीतः पानीयादिषु ॥ १८॥ पानीय इत्येवमादिष्वादेरीकारस्य इकारो भवति ॥ पाणिअं । अलिअं । वलिअं । तआणिं । करिसो। दुइअं। तइअं । गहिर । पानीय । अलीक । व्यलीक । तदानीम् । करीष । द्वितीय । तृतीय । गभीर ।। In पानीय etc.इ is substituted for the first ई...

·24 प्राकृतप्रकाशः [i. 19- ॥ एनीडापीडकीहगीदृशेषु ॥१९॥ नीडादिषु ईकारस्य एकारो भवति ॥ णेडु । आमेलो। केरिसो। एरिसो॥ In नीड etc. ए is substituted for ई... ॥ उत ओत्तुण्डरूपेषु ॥२०॥ तुण्ड इत्येवंरूपेषु आदेरुकारस्य ओकारो भवति ॥ तोंडं । मोत्ता। पोक्खरो। पोत्थओ । लोद्धओ । कोट्टिमं ॥ तुण्ड। मुक्ता । पुष्कर । पुस्तक | लुब्धक । कुट्टिम ॥ रूपग्रहणं संयोगपरोलक्षणार्थम् ॥ in words like तुण्ड, ओ is substituted for उ...The word in the sutra is used to indicate that the 3 must be followed by a conjunct constonant (as in तुण्ड). ॥ उलूखले ल्वा वा ॥ २१ ॥ उलूखलशब्दे लूशब्देन सह उकारस्य ओकारो भवति वा ।। ओक्खलं। उलूहलं। In spero, a mortar, 3 with the syllable optionally becomes ओ... ॥ अन्मुकुटादिषु ॥ २२॥ मुकुट इत्येवमादिष्वादेरुकारस्य स्थाने अकारो भवति || मउडं । मउलं। गरुअं । गरुई। जहिडिलो। सोअमल्लं । अवरि ॥ मुकुट । मुकुल । गुरु । गर्वी । युधिष्ठिर । सौकुमार्य । उपरि ॥ In मुकुट etc., अ is substituted for the first उ... ॥ इत्पुरुषे रोः ॥ २३॥ पुरुषशब्दे यो रेफेस्तस्य उकारस्य इकारो भवति ॥ पुरिसो ॥ In the word guy, a man, is substituted for which followsर...

·-i. 28.] प्रथमः परिच्छेदः 25 ॥ उदूतो मधूके ॥ २४ ॥ मधूकशब्दे ऊकारस्य उकारो भवति । महुअं ॥ In the word 3*, Bassia latifolia, 3 is substituted for ऊ... || ॥ अद्दुकूले वा लस्य द्वित्वम् ॥ २५ ॥ दुकूलशब्दे ऊकारस्य अकारो भवति वा । तत्संयोगेन लकारस्य द्वित्वम् ॥ दुअल्लं दुऊलं ॥ In the word , woven silk, 3 is optionally substituted for ऊ, and when it is so substituted, the ल is doubled... ॥ एन्नूपुरे ॥ २६॥ नूपुरशब्दे ऊकारम्य एकारो भवति ॥णेउरं ।। In the word नूपुर, an anklet, is substituted for अ... ॥ ऋतोऽत् ।। २७॥ आदेर्ऋकारस्य अकारो भवति ॥ तणं । घणा । मअं। करं। वद्धो । वसहो । तृण । घृणा । मृत । कृत । वृद्ध । वृषभ ।। 37 is substituted for in the first syllable of a word... इदृष्यादिषु ॥ २८॥ ऋष्यादिषु शब्दपु आदेकारस्य इकारो भवति।' इसी। विसी। गिट्ठी । दिट्ठी। सिट्टी । सिंगारो। मिअंको। भिंगो। भिंगारो । हिअ । विइण्हो । विहिरं । किसरो । किच्चा । विछुओ। सिआलो किई। किसी । किवा ।। ऋषि । वृषी । गृष्टि । दृष्टि । सृष्टि । शृंगार । मृगांक । शृंग। श्रृंगार । हृदय । वितृष्णा । बृहित । कृशर । कृत्या ! वृश्चिक । शृगाल । कृति । कृषि । कृपा ॥ In ऋषि etc,sis substituted for the initial .. ।

·. 26 प्राकृतप्रकाशः [i. 29- ॥ उदृत्वादिषु ॥ २९॥ ऋतु इत्येवमादिषु आदेरृत उकारो भवति । उदू । मुणालो ।। पुहवी । वृंदावणं । पाउसो। पउत्ती। विउदं । संवुदं । णिव्वुदं । वुत्तंतो । परभुओ । माउओ। जामाउओ ॥ ऋतु । मृणाल । पृथिवी । वृंदावन । प्रावृष् । प्रवृत्ति । विवृत। संवृत। निर्वृत । वृत्तान्त । परभृत । मातृक । जामातृक । इत्येवमादयः ।। In ऋतु etc., उis substituted for the initial ऋ... अयुक्तस्य रिः॥३०॥ वर्णान्तरेणायुक्तस्यादेर्ऋकारस्य रिकारो भवति ॥ रिणं । रिद्धो । ॥ रिच्छो ।। The syllable it is substituted for the vowel when initial and not connected with another letter... क्वचिद्युक्तस्यापि ॥ ३१॥ वर्णान्तरेण युक्तस्यापि कचिहकारस्य रिकारो भवति ॥ एरिसो। सरिसो। तारिसो॥ The syllable ft is sometimes substituted for an initial #, even when it is connected with another letter. ॥ वृक्षे वेन रवा ॥३२॥ वृक्षशब्दे वशब्देन सह ऋकारस्य रुकारो भवति वा । रुक्खो । क्च्छो ॥ व्यवस्थितविभाषाज्ञापनात् छत्वपक्षे न भवति खत्वपक्षे तु नित्यमेव भवति ॥ In the word वृक्ष,atree, the syllable is optionally substituted for the initial # with its accompanying ....... The option being here definitly restricted, the change does not take place at all in the case of the substitution of for, but it holds universally in that of ख (see iii.31.).

·-i. 37.] प्रथमः परिच्छेदः 27 लतः क्लुप्त इलिः॥ ३३॥ क्लपशब्दे ऋकारस्य इलीत्ययमादेशो भवति॥ किलित्तं ।। तदेव- मादेशान्तरविधानात् प्राकृते ऋकारलकारौ न भवतः ॥ In the word क्लृप्त, made,, इलि is substituted for d... From the above substitution being enjoined, we infer that the vowels and do not exist in Prakrit. एत इवेदनादेवरयोः॥ ३४ ॥ वेदनादेवरयोरेकारस्य इकारो भवति ॥ विअणा । दिअरो॥ वाग्रहणानुवृत्तेः क्वचिन् वेअणा । देअरो । इत्यपि ।। In words वेदना, pain and देवर, a brother-in-law, इ is substituted for ए...Since" optionally" is still implied (from sūtra 32), the forms a story and 3 are also sometimes used. ॥ ऐत एत् ॥ ३५॥ आदरेकारम्य एकारी भवति ॥ सलो । सेञ्चं । एरावणो । केलासो। तेल्लोकं ।। शैल । शैत्य । ऐरावत । कैलास । त्रैलोक्य ।। For the first ऐ in a word, ए Is substituted... ॥ दैत्यादिष्वइ ॥ ३६॥ दैत्यादिषु शब्देपु ऐकारस्य अइ इत्ययमादेशो भवति ॥ दइच्चा । चइत्तो । भइरवो । सइरं । वरं । वइडेसो । वइदेहो । कइअवो। वइ- साहो । वइसिओ । वइसंपाअणो ॥ देत्य । चैत्र । भैरव । स्वैर । वैर । वैदेश । वैदेह । कैतव । वैशाख । वैशिक । वैशम्पायन ! इत्यादयः ।। In the words दैत्य etc., अड is substituted for the diphthong ऐ... ॥ देवे वा ॥३७॥ देवशब्दे ऐकारस्य अइ इत्ययमादेशो भवति वा । दइवं । देव्वं ।। अनादेशपक्षे नीडादित्वाद् द्वित्वम् । - ·28 प्राकृतप्रकाशः [i 37- In the word ta fate, 37 is optionally substituted for the diphthong ऐ......In the case of its non-substitution, the व is doubled by the rule iii.52. ॥ इत्सैन्धवे ॥ ३८॥ सैन्धवशब्दे ऐकारस्य इकारो भवति ॥ सिंधवं ॥ In the word #99, produced in Sind, 3 is substituted for ऐ... ॥ ईद्धैर्ये ॥ ३९॥ धैर्यशब्दे ऐकारभ्य ईकारो भवति ॥ धीरं ।। In the word धैर्य, firmness, ई is substituted for ऐ... ॥ ओतोऽद्वा प्रकोष्ठे कस्य कः ॥ ४० ॥ प्रकोष्ठशब्दे ओकारस्य अकारो भवति वा। तत्संयोगेन च ककारस्य वत्वम् ।। पवट्ठो पओट्टो ।। In the word प्रकोष्ठ, the fore-arm, अ is optionally sub. stituted for 37, and when it is so substituted, who be. comesव... ॥ औत ओत् ॥ ४१॥ औकारस्य आदेरोकारो भवति ॥ कोमुई । जोवण । कोत्थुहो। कोसंबी । कौमुदी । यौवनं । कौस्तुभ । कौशाम्बी ।। ओis substituted for the first औ... ॥ पौरादिष्वउ ॥४२॥ पौर इत्येवमादिषु शब्देषु औकारम्य अउ इत्ययमादेशो भवति ।। पउरो। कउरओ । पउरिसो। पौर ॥ कौरव। पौरुष। आकृतिगणो- ऽयम् ॥ कौशले विकल्पः ।। कोसलो । कउसलो॥ कौशल ।। In Art etc., 373 is substituted for it...... These form a class of words which can only be determined by observ. ing the form used in classical works. In the word कौशल, welfare, the change is optional... ।

·-ii. I.] द्वितीयः परिच्छेदः 29 ॥ आच गौरवे ॥ ४३॥ गौरवशब्दे औकारस्य आकारो भवति ॥ चकारादउत्वं च ॥ गारवं । गउरवं ॥ In the word गौरव, greatness, आ is substituted for औ and so also 375 as we find the word a in the sūtra... ॥ उत्सौन्दर्यादिषु ॥४४॥ सौन्दर्य इत्येवमादिषु औकारस्य उकारो भवति ।। सुंदेरं । मुंजा- अणो । सुंडो। कुक्खेअओ। दुव्वारिओ ॥ सौन्दर्य । मौञ्जायन । शौण्ड । कौक्षेयक । दौवारिक । In सौन्दर्य etc., उ is substituted for औ......... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे अविधिर्नाम प्रथमः परिच्छेदः ।। । ॥ अथ द्वितीयः परिच्छेदः॥ ।। अयुक्तस्यानादौ ॥ १॥ अधिकारोऽयम् । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामम्तद्युक्तम्य व्यंजनस्यानादौ वर्तमानस्य कार्यं भवतीत्येवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति कादीनां लोपः ।। मउडं ।। अयुक्तस्येति किम् । अग्यो । अको । अनादाविति किम् । कमलं ।। अयुक्तस्येति आ परिच्छेदसमानः।। अनादाविति च आ जकारविधानात् ।। This being an अधिकारसूत्र, will be implied in the succeeding sūtras. The rules which we shall enjoin from this point, are to be understood as applying in the case of a single non-initial consonant. The elision of etc., (by sūtra 2) will serve for an instance, as for Sanskrit मुकुट. Why do we say a single consonant? Compare आयो and अको for Sk. अर्घ and अर्क (where we find a conjunct consonant and therefore no elision ). Why non-initial ?

·30 प्राकृतप्रकाशः [ii. 1- - Compare where initial # is not elided. Single' is implied to the end of the section; 'non-initial' until 37 is enjoined in sutra 31. कगचजतदपयवां प्रायो लोपः ॥२॥ कादीनां नवानां वर्णानामयुक्तानामनादौ वर्तमानानां प्रायो बाहु- ल्येन लोपो भवति ॥ कस्य तावत् । मउलो । णउलं । गस्य । साअरो॥ "अरं ॥ चस्य । वअणं । सूई । जस्य । गओ। रअदं ॥ तस्य । कअं । विआणं ॥ दस्य । गआ। मओ॥ पस्य । कई। विउलं । सुउरिसो॥ मुपुरुष इति यद्यपि उत्तरपदस्य पुरुषशब्दस्यादिस्तथापि लोपो भवतीत्य- नेन ज्ञापयति वृत्तिकारः यथा उत्तरपदादिरनादिरेवेति ॥ यस्य । वाउणा। मअण।। वस्य। जी। दिअहो। मुकुल। नकुल। सागर। नगर । वचन। सूची । गज । रजत । कृत । वितान । गदा। मद। कपि । विपुल । सुपुरुष । वायुना । नयन । जीव । दिवस ।। These nine consonants क, ग, च, ज, त, द, प, य. and व when single and non-initial, are generally elided.........In. the word 79, although the T is the initial of the word 969, the last member of the compound, it is still elided. The author of the commentary thereby wants to show that the initial letter of the second or last member of a compound is considered as non-initial..... प्रायोग्रहणाद्यत्र श्रुतिसुखमस्ति तत्र न भवत्येव ।। सुकुसुमं । पिअ- गमणं । सचावं । अवजलं । अतुलं। आदरो । अपारो। अजसो । सबहु- माणं । सुकुसुम । प्रियगमन । सचाप । अपजल । अतुल । आदर । अपार । अयशस् । सबहुमान ।। अयुक्तस्येत्येव ।। सक्को । मग्गो॥ शक्र । मार्ग । अनादावित्येव ॥ कालो । गंधो || काल । गंध ॥ From the use of art in the sutra we conclude that there is no elision when euphony is satisfied as in सुकुसुम ।

·-ll. I.] द्वितीयः परिच्छेदः 31 ......... etc.,......The elision takes place only if the letters are not conjunct consonats; compare and HOT where there is no elision. It also takes place if these letters are noninitial; compare and a where and are not elided. ॥ यमुनायां मस्य ॥३॥ यमुनाशब्दे मकारस्य लोपो भवति ।। जउणा ।। In the word यमुना, म् is elided....... ॥ स्फटिकनिकषचिकुरेषु कस्य हः ॥४॥ अनादाविति वर्तते । एषु कम्य हकारो भवति । लोपापकादः ।। फलिहो । णिहसो। चिहुरो । 'Non-initial' continues to be implied. In the three words स्फटिक etc., ह is substituted for क... ॥ शीकरे भः ॥५॥ शीकरशब्दे ककारस्य भकारो भवति ॥ सीभगे॥ In the word शीकर, spray, कis changed to भ... ॥ चन्द्रिकायां मः॥६॥ चन्द्रिकाशब्दे ककारम्य मकारो भवति ॥ चंदिमा ।। In the word चन्द्रिका, कis changed to म... ॥ ऋत्वादिषु तो दः ॥ ७॥ ऋतु इत्येवमादिषु तकारम्य दकारो भवति ॥ उदू । रअदं । आअदो । णिव्वुदी। आउदी। संबुदी । सुइदी ! आइदी । हदो। संजदो । विउदं । संजादो । संपदि । पडिवही ॥ ऋतु। रजत। आगत। निर्वृति । आवृति । संवृति । सुकृति ।आकृति । हत । संयत । विवृत संयात । संप्रति प्रतिपत्ति। In words e etc., is substituted for ........

·32 प्राकृतप्रकाशः [ii. 8- . ॥ प्रतिसरवेतसपताकासु डः॥८॥ एषु शब्देषु तकारस्य डकारो भवति । लोपापवादः ।। पडिसरो।। वोडिसा । पडाआ ॥ In words FT etc, a is changed to . This is thus an exception to sūtra 2 above which enjoins elision...... ॥ वसतिभरतयोहः॥९॥ वसतिभरतशब्दयोस्तकारस्य हकारो भवति ॥ वसही । भरहो।। In words वसति and भरत, त is changed to ह...... ॥ गर्भिते णः ॥१०॥ गर्मितशब्दे तकारम्य णकारो भवति ।। गम्भिणं ।। In the word गर्भित, त is changed to ...... ॥ ऐरावते च ॥११॥ ऐरावतशब्दे तकारस्य णकारो भवति । एरावणो ॥ In the word ऐरावत, त is changed to ण...... ॥ प्रदीप्तकदम्बदोहदेषु दो लः ॥१२॥ एषु शब्देषु दकारस्य लकारो भवति ॥ पलित्तं । कलंबो। दोहलो॥ In words प्रदीप्त etc., ल is substituted for ६...... ॥ गद्दे रः ॥१३॥ गद्गदशब्दे दकारस्य रेफादेशो भवति ।। गग्गरो॥ In the word गद्द, ris substituted for द...... ॥ संख्यायां च ॥ १४॥ संख्यावाचिनि शब्दे यो दकारस्तस्य रेफादेशो भवति ।। एआरह। वारह । तेरह ॥ एकादश । द्वादश । त्रयोदश।। अयुक्तस्येत्येव । चउद्दह ।।

·-ii. 19.] द्वितीयः परिच्छेदः 33 In words expressive of number, र is substituted for t... ...... This change takes place only if the is a non-conjunct; so that the rule will not apply to get for der where is not a single consonant. पो वः ॥१५॥ पकारस्यायुक्तस्यानादिवर्तिनो वकारादेशो भवति ।। सावो । सव- हो। उलवो। उक्सगो।। शाप । शपथ । उलप। उपसर्ग ॥ प्रायो- ग्रहणाद्यत्र लोपो न भवति तत्राय विधिः ।। व is substituted for a single non-initial प......From the use of 74: ( implied from sūtra 2 ) we infer that this rule applies wherever there is no elision. ॥ आपीडे मः ॥१६॥ आपीडशब्दे पकारस्य मकारो भवति || आमेलो । In the word आपीड, a chaplet, म is substituted for प ॥ उत्तरीयानीययोज्जा वा ॥ १७॥ उत्तरीयशब्ढे अनीयप्रत्ययान्ते च यस्य जो भवति वा ।। उत्तरीअं। उत्तरिजं । रमणी। रमणिज्ज । भरणीअं। भरणिज्जं ।। In the word car and in words ending with the affix अनीय, ज is substituted for य ..... ॥छायायां हः॥१८॥ छायाशब्दे यकारस्य हकारो भवति ॥ छाहा ।। In the word छाया, a shadow, ह is substituted for ...... ॥ कबन्चे बो मः ॥ १९॥ कबन्धशब्दे बकारस्य मकारो भवति ।। कमंधो॥ In the word , a headless trunk, # is substituted for ब...... ...

·-ii. 30.] द्वितीयः परिच्छेदः 35 ॥ खपथधमां दः॥ २७॥ खादीनां पञ्चानामयुक्तानामनादिवर्तिनां हकारो भवति ॥ खस्य तावत् ॥ मुहं । मेहला ॥ घस्य ॥ मेहो। जहणो । थस्य ॥ गाहा। सवहो । धस्य ॥ राहा। बहिरो॥ भस्य ॥ सहा । रासहो ।। प्राय इत्येव ।। पखलो। पलंघणो। अधीरो। अधणो । उवलद्धभावो ।। मुख । मेखला । मेघ । जघन । गाथा। शपथ। राधा । बधिर। सभा । रासभ । प्रखल। प्रलंघन | अधीर । अधन । उपलब्धभाव।। ह is substituted for the five consonants ख, घ, थ, ध and भ, when single and non-initial...... ar: being still implied, we also find such forms as पखलो etc. ..... ॥ प्रथमशिथिलनिषधेषु ढः ॥ २८ ॥ एतेषु थधयोर्डकारो भवति ॥ पढमो । सिढिलो । णिसढो ।। In the words प्रथम etc., ढ is substituted for थ and ध ॥ कैटभे वः ॥२९॥ कैटभशब्दे भकारस्य वकारो भवति ॥ केढवा ।। In the word केटभ, व is substituted for भ...... ॥ हरिद्रादीनां रो लः ॥ ३० ॥ हरिद्रा इत्येवमादीनां रेफम्य लकारो भवति ।। हलद्दा। चलो। मुहलो । जहिडिलो। सोमालो। कलुण । अंगुली । इंगालो । चिलादो । फलिहा । फलिहो ॥ हरिद्रा। चरण । मुखर । युधिष्ठिर । सुकुमार । करुण । अंगुरी । अंगार । किरात । परिखा। परिघ । इत्येवमादयः॥ In हरिद्रा etc., ल is substituted for र .....

·36 प्राकृतप्रकाशः 1.31. ॥ आदेयों नः ॥ ३१॥ अनादेरिति निवृत्तम् ॥ आदिभूतस्य यकारस्य जकारो भवति । जट्ठी । जसो । जक्खो ।। यष्टि । यशस् । यक्ष । The अधिकार of अनादेः, non-initial, which was implied from sutral ends here. ज is substituted for an initial य... ॥ यष्टयां लः॥३२॥ यष्टिशब्दे यकारस्य लकारो भवति ।। लट्ठी ।। In the word यष्टि, a stick, ल is substituted for य... ॥ किराते चः॥ ३३॥ किरातशब्दे आदेर्वर्णस्य चकारो भवति ॥ चिलादो । In किरात, a barbarian, च is substituted for the initial ॥ कुब्जे खः ॥ ३४ ॥ कुब्जशब्दे आदेवर्णस्य खकारो भवति ॥ खुज्जो । In कुब्ज. a hump-backed, ख is substituted for the initial. letter...... ॥ोलादण्डदशनेषु डः ॥३५॥ एषु आदेर्वर्णस्य डकारो भवति ।। डोला । डंडो । डसणो । In the words FT etc., is substituted for the initial letter...... ॥ परुषपरिवपरिखासु फः ॥३६॥ एतेष्वादेवर्णस्य फकारो भवति ॥ फरुसो । फलिहो। फलिहा।। In the words 969 etc., Fis substituted for the initial letter... ॥ पनसेऽपि ।। ३७॥ पनसशब्देऽपि पकारस्य फकारो भवति ॥ फणसो । In the word TTA, the bread-fruit tree, is substituted for प......

·- 42.] द्वितीयः परिच्छेदः 37 ॥ विसिन्यां भः ॥ ३८॥ विसिनीशब्दे आदेर्वर्णस्य भकारो भवति ॥ मिसिणी ॥ स्त्री- लिंगनिर्देशादिह न भवति ।। बिसं॥ In the word बिसिनी, म is substituted for the initial letter ...... From the express mention of the feminine बिसिनी, we infer that the rule does not hold good in the neuter विसं... ॥ मन्मथे वः ॥ ३९॥ मन्मथशब्दे आदेर्वर्णस्य वकारो भवति ॥ वम्महो ।। In the word मन्मथ, व is substituted for the initial. letter...... ॥लाहले णः ॥४०॥ लाहलशब्दे आदेर्वर्णस्य णकारो भवति ।। णाहलो। In the word लाहल, ण is substituted for the initial letter...... ॥ षट्शावकसप्तपर्णानां छः ॥ ४१ ॥ एतेषामादेवर्णस्य छकारो भवति ॥ छट्ठी । छम्मुहो । छाओ। छत्तवण्णो ।। षष्ठी । षण्मुख । शावक । समपर्ण ॥ In the words 97 etc., 3 is substituted for the initial letter...... ॥ नो णः सर्वत्र ॥ ४२ ॥ आदेरिति निवृत्तम् । सर्वत्र नकारस्य णकारो भवति ॥ गई। कणअं। वअणं । माणुसो॥ आदेः, initial, is no longer implied. ण is substituted for everywhere...... SThe meaning of the word 716 is uncertain.

·38 प्राकृतप्रकाशः [ii. 43- . ॥ शपोः सः॥४३॥ सर्वत्र शंकारषकारयोः सकारो भवति ॥ शस्य ॥ सहो। णिसा। अंकुसो ॥ पस्य ।। संढो | वसहो। कसाअं । स is everywhere substituted for श and ष...... ॥ दशादिषु हः ॥४४॥ दश इत्येवमादिपु शकारस्य हकारो भवति ॥ दह । एआरह । बारह । तेरह ॥ In the words दश etc., ह is substituted for श... ॥ संज्ञायां वा ॥४५॥ संज्ञायां गम्यमानायां दशशब्दे शस्य हत्वं वा भवति ॥ दह- मुहो दसमुहो। दहबलो दसबलो । दहरहो दसरहो ।। When the word containing is a name, the substitation of for is optional .... ॥ दिवसे सस्य ॥ ४६॥ दिवसशब्दे सकारस्य हकारो भवति ॥ दिअहो ।। In the word दिवस, ह is substituted for स...... ॥ स्नुषायां ण्डः ॥४७॥ स्नुषाशब्दे षकारस्य ण्हकारो भवति ।। सोण्हा ।। In the word स्नुषा, ण्ह is substituted for ष...... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशेअयुक्तवर्णविधिर्नाम द्वितीयः परिच्छेदः।। ॥ अथ तृतीयः परिच्छेदः ॥ ॥ उपरि लोपः कगडतदपषसाम् ॥ १॥ कादीनामष्टानां युक्तस्योपरिष्ठतानां लोपो भवति ।। कस्य तावत्।। मत्तं । सित्थओ। गस्य । मुद्धो । सिणिद्धो । डस्य। खग्गो। सज्जोमा ·iii. 4. तृतीयः परिच्छेदः 39 तस्य । उप्पलं । उप्पाओ ॥ दस्य । मुग्गो । मुग्गरो || पस्य । सुत्तो। पजत्तो ।। घस्य । गोट्ठी । णिटुरो। सम्य । खलिअं। गेहो ॥ भक्त । सिक्थक । मुग्ध । स्निग्ध । खड्ग। पट्ज । उत्पल । उत्पात ! मुद्ग। मुद्गर । मुप्त । पर्याप्त । गोष्ठी । निष्ठुर । म्खलित । स्नेह ।। The eight consonants क, ग, इ, त, ६, प, ष and स, are elided when standing first in a conjunct; ( and the remaining letter, if it is not at the beginning of the word is doubled by sutras 50 and 51 below ) ..... ॥ अघो मनयाम् ॥२॥ मकारनकारयकाराणां युक्तस्याधःस्थितानां लोपो भवति। मस्य। तिग्गं । रम्मी । जुग्गं । वगी ॥ नस्य ॥ णग्गी ॥ यस्य ।। सोम्मो । जोमो॥ । The consonants 7, 9 and are elided, when standing last in a conjunct, (and the remaining letter is doubled as before by sutras 50 and 51 )...... ॥ मर्वत्र लवराम् ॥ ३॥ लकारवकाररेफाणां युक्तस्योपर्यधःस्थितानां लोपो भवति ।। लस्य ।। उक्का । वक्कलं । विकवा ।। वस्य ।। लोद्धओ । पिकं ॥ रस्य ।। अको । नको ॥ उल्का । वल्कल । विक्लव । लुब्धक । पक्क। अर्क । शक्र।। The letters , a( or which is considered the same as व) and r. are always elided. whether they stand first or last in a conjunct ( and the remaining letter is doubled as before)...... ॥२ रो वा ॥ ४॥ द्रशब्दे रेफस्य वा लोपो भवति ।। दोहो । द्रोहो। चंदो। चंद्रो।। रुहो । रुद्रो॥ In the conjunct , the elision of is optional......

·प्राकृतप्रकाशः [ii. 5- ॥ सर्वज्ञतुल्येषु नः ॥ ५॥ सर्वज्ञतुल्येषु कारस्य लोपो भवति ॥ सव्वजो । इंगिअज्जो ना जानातर्यान्येवंरूपाणि तत्र बलोपः॥ In words like Fax, the is elided... This elision takes place in all the words which are similarly derived from the root It to know...... ॥ श्मश्रुश्मशानयोरादेः ॥६॥ श्मश्रुश्मशानयोरादेवर्णस्य लोपो भवति ॥ मस्सू । मसाणं ।। The first letter of my and FH is elided...... ॥ मध्याह्ने हस्य ॥ ७॥ मध्याह्नशब्दे हकारस्य लोपो भवति ।। मज्झण्णो ॥ In the word मध्याह, ह is elided...... ॥ नहलह्मेषु नलमा स्थितिरूव॑म् ॥ ८ ॥ ह ह ह्म इत्येतेष्वधःस्थितानां नकारलकारमकाराणां स्थिति- रूर्ध्वमुपरिष्टाद्भवति ॥ ह्रस्य । पुव्वण्हो । अवरण्हो ।। ह्रस्य । कल्हारं । अल्झदो ॥ ह्मस्य । बम्हणो ॥ In the conjunct , , , the letters 7, and are respectively written before ....... ॥ युक्तस्य ॥ ९॥ अधिकारोऽयम्। आ परिच्छेदसमाप्तेः। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो युक्तस्येत्येवं वेदितव्यम् ।। वक्ष्यति । अस्थिनि अट्ठी। युक्तग्रहणं हलो- न्त्यस्य मा भूत् ॥ This is an अधिकारसूत्र, and is implied in the succeeding sutras to the end of the section. Our rules are henceforth to be understood as supplying a substitute for a conjunct. भट्ठि for अस्थि ( by sutra ll) will serve as an instance. The use of the word in conjunct, shows that these substitu- ·ANSAR -ii. 15.] 41 तृतीयः परिच्छेदः tions are not intended to apply to final letters, since the second member of a final conjunct is dropped by the rule of पाणिनि, vili 2.23. ॥ष्टस्य ठः ॥ १० ॥ ष्ट इत्येतस्य युक्तस्य ठकारो भवति ॥ लट्ठी। दिट्ठी ॥ is substituted for the conjunct &...... ॥ अस्थिनि ॥ ११ ॥ अस्थिशब्दे युक्तस्य ठकारो भवति ॥ अट्ठी ।। In the word अस्थि, 3 is substituted for the conjunct... ॥ स्तस्य थः॥१२॥ स्तशब्दस्य थकारो भवति । उपरिलोपापवादः।। हत्थो. समत्थो। थुई । थवओ। कोत्थुहो ॥ हस्त । समस्त । स्तुति। स्तबक ! कौस्तुभ । y is substituted for ea. This sutra revokes sutra I above, which would enjoin the elision of as being the first member of the conjunct fa .. ॥न स्तम्वे ॥१३॥ म्तम्बशब्दे स्तकारस्य थकारो न भवति ।। तंबा !! In the word स्तम्ब, थ is not substituted for स्त..... ॥ स्तम्भ खः ॥ १४॥ स्तम्भशब्दे स्तकारस्य वकारो भवति ।। खंभो। In the word स्तम्भ, ख is substituted for स्त... .. ॥ स्थाणावहरे ॥ १५॥ स्थाणुशब्दे युक्तस्य वकारो भवति । अहरे इगमिधेये न भवति ॥ खाणू ।। अहर इति किम् ॥ थाणू । हरो॥ In the word Foru, post or firm, w is substituted for the conjunct except when it signifies god fra... Why do we make this exception? When it signifies fis, 4 becomes gry by sūtral...... .

·42 प्राकृतप्रकाशः '[ii. 16- 대 ॥ स्फोटके ॥ १६॥ स्फोटकशब्दे युक्तस्य खकारो भवति ।। खोडओ ।। In the word स्फोटक, ख is substituted for the conjunct... ॥ र्यशय्याभिमन्युषु जः ॥ १७॥ इत्यस्य शय्याभिमन्युशब्दयोश्च युक्तस्य जकारो भवति ।। कजं । सेज्जा । अहिमज्जू ॥ is substituted for the conjunct , and also for the conjunct in the two words शय्या and अभिमन्यु...... ॥ तूर्यधैर्यसौन्दर्याश्चर्यपर्यन्तेषु रः ॥ १८ ॥ एतेषु शब्देषु यस्य रेफो भवति ।। तूरं । धीरं । सुंदेरं। अच्छेरं । परंतं ॥ In the words तूर्य etc., र is substituted for the conjunct ये...... ॥ सूर्ये वा ॥ १९ ॥ सूर्यशब्दे र्यकारस्य रेफादेशो भवति वा ।। सूरो । सुज्जो । In the word सूर्य, र is optionally substituted for ये . ॥ चौर्यसमेषु रिअं ॥२०॥ चौर्यसमेषु शव्देषु यस्य रिअं इत्यादेशो भवति ।। चो सोरिअं । वीरि॥ चौर्य। शौर्य । वीर्य ।। समग्रहणादाकृतिगणोऽ.... In words like चौर्य, रिभ is substituted for र्य ...By the lise of the word in the sūtra we understand that this is a class which can only be determined by usage...... ॥ पर्यस्तपर्याणसौकुमायेंषु लः ॥ २१ ॥ एषु शब्देषु यस्य लकारो भवति ॥ पल्लत्थं । पल्लाणं । सोअमलं । In the words पर्यस्त etc., ल Is substituted for य......

·-iii 27.] om 43 तृतीयः परिच्छेदः । -- ॥ तस्य टः ॥ २२॥ त इत्येतस्य टकारो भवति ॥ केवट्टओ । गट्टओ । गट्टई ।। ट is substituted for त...... ॥ पत्तन ॥२३॥ पत्तनशब्दे युक्तस्य टकारी भवति ॥ पट्टणं ।। In the word 7971, a town, I is substituted for the conjunct...... ॥ न धादिषु ॥ २४ ॥ धूर्त इत्येवमादिषु त इत्येतस्य टकारो न भवति ॥ धुत्तो । कित्ती वत्तमाणं । वत्ता। आवत्तो। संवत्तओ। णिवत्तओ । वत्तिआ। अत्तो। कत्तरी । मुत्ती ।। धूर्त । कीर्ति । वर्तमान । वार्ता । आवर्त । संवर्तक । निवर्तक । वर्तिका । आर्त । कर्तरी । मूर्ति ।। t is not substituted for in the class धूर्त etc....... ॥ गर्ने डः ॥२५॥ गतशब्द तस्य डकारो भवति ।। गड्डो । In the word गर्त, ड is substituted for त ...... ॥ गर्दभसंमईवितर्दिविच्छर्दिपु ईस्य ॥ २६ ॥ एतेषु र्दम्य डो भवति ।। गड्डहो । संमड्डो । विअड्डी। विछड्डी ।। In the words गर्दभ etc., ड Is substituted for ...... ॥ त्यथ्यद्यां चछजाः ॥२७॥ त्य थ्य द्य इत्येतेषां च छ ज इत्येते यथासंख्यं भवन्ति ।। त्यस्य ।। णिचं । पञ्चच्छे ।। थ्यस्य ।। रच्छा । मिच्छा । पच्छं । द्यस्य ।। विज्जा। वेज ॥ नित्य । प्रत्यक्ष । रथ्या। मिथ्या। पथ्य । विद्या । वैद्य ।। च, छ, ज, are respectively substituted for the conjunct, त्य.थ्य, ·44. प्राकृतप्रकाशः [iii. 28- ॥ ध्यबोझः ॥ २८॥ ध्य ह्य इत्येतयोझकारो भवति ॥ ध्यस्य || मझं। अज्झाओ। यस्य ।। बज्झओ । गुज्झओ॥ मध्य । अध्याय । बाह्यक । गुह्यक ।। झis substituted for the conjuncts ध्य and झ...... ॥ कस्कक्षां खः ॥ २९ ॥ कस्कक्षा खकारो भवति ॥ कस्य। मुक्खं । पोक्खरो। स्कस्य। खंदो। खंधो ॥क्षस्य ॥ खदो । जक्खो॥ @is substituted for the conjuncts F, F, and ..... ॥ अक्ष्यादिषु छः ॥ ३०॥ अक्षि इत्येवमादिषु क्षकारस्य छकारो भवति ।। अच्छी । लच्छी। छुण्णो । छोरं। छुद्धो । उच्छित्तो। सरिच्छं । उच्छू । उच्छा । छारं। रिच्छो । मच्छिआ। छु। छुरं । छेत्तं । वच्छो । दच्छो । कुच्छी । अक्षि । लक्ष्मी । क्षुण्ण । क्षीर । क्षुब्ध। उत्क्षिप्त । स दृक्ष । इक्षु । उक्षन । क्षार । ऋक्ष । मक्षिका । श्रुत । क्षुर। क्षेत्र । वक्षस् । दक्ष । कुक्षि । इत्येवमादयः॥ In words आति etc., छ is substituted for ...... ॥ क्षमावृक्षक्षणेषु वा ॥ ३१ ॥ एतेषु क्षकारस्य छकारो भवति वा। छमा ! खमा । वच्छो । रुक्खो॥ छणं.। खणं । वृक्षशब्दे ऋकारस्याकारे कृते क्षणशब्दे चोत्सवा- मिधायिनि छत्वमिष्यते ॥ In the words क्षमा, वृक्ष and क्षण, छ is optionally substituted for क्ष.............It should be noted that छ is used in W when 3 is substituted for #, and in or when it signifies feast, उत्सव...... ।

·11m 20. •J तृतीयः परिच्छेदः ....4 । ॥ मपक्ष्मविस्मयेषु म्हः ॥ ३२ ॥ म इत्येतस्य पक्ष्मविस्मयशब्दयोश्च युक्तस्य म्हकारो भवति ।। मस्य ॥ गिम्हो । उम्हा। पम्हो । विम्हओ ॥ ग्रीष्म । उष्मन् । पक्ष्मन् । विस्मय॥ is substituted for # and also for the conjunct in पक्ष्म and विस्मय.... ॥ नस्नष्णक्ष्णश्नां ण्हः ॥ ३३ ॥ ह्रादीनां ण्ह इत्ययमादेशो भवति ।। ह्रस्य । वही। जण्हू ।। स्त्रस्य ॥ ण्हाणं । पण्हुदै ।। ष्णस्य ॥ विण्हू । कण्हो । क्ष्णस्य ।। सण्हं । तिण्हं ।। नस्य ॥ पण्हो। सिण्हो ॥ वह्नि । जह्न । स्नान । प्रस्नुत । विष्णु । कृष्ण । लक्षण । तीक्ष्ण । प्रश्न । शिश्न ॥ पह is substituted for ह्र, स्न, ण, क्ष्ण and भ...... ॥ चिहने न्यः ॥ ३४॥ चिह्नशब्दे युक्तस्य न्ध इत्ययमादशो भवति ॥ चिंध ।। In the word चिह, न्ध is substituted for the conjunct. ॥ ष्पस्य फः ॥ ३५॥ प इत्येतस्य फ इत्ययमादेशो भवति ।। पुष्पं । मफं। णि फाओ ॥ पुष्प । शष्प । निष्पाव ।। फis substituted for sप ॥ स्पस्य सर्वत्र स्थितस्य ॥ ३६॥ स्प इत्येतस्य सर्वत्र स्थितस्य फ इत्ययमादेशो भवति ।। फंसो। फंदणं ॥ स्पर्श । स्पन्दन ॥ Fis substituted for 9 wherever it is found (lol'., in the beginning or end of a word ) .. .....

·46 प्राकृतप्रकाशः IL.3/- ॥सि च ॥ ३७॥ स्पस्य क्वचित् सि इत्ययमादेशो भवति ॥ पाडिसिद्धी । प्रति- स्पर्खिन् । सि is also sometimes substituted for रूप...... ॥ वाष्पेऽश्रुणि हः ॥३८॥ बाष्पशब्दे ष्प इत्येतस्य हकारो भवति अश्रुणि वाच्ये।। वाहो ॥ अश्रुणि किं ॥ वप्फो ॥ बाष्प उष्मन् ॥ is substituted for sq in the word ar y when it signi. fies 'a tear '...... Why do we specify this signification ? When it signifies hot vapour' we must use 2 (by sutra 35above). ॥ कार्षापणे ॥ ३९॥ कार्षापणशब्दे युक्तस्य हकारो भवति ॥ काहावणो ॥ is substituted for the conjunct in the word कापापण... ॥ श्चत्सप्सां छः ॥ ४०॥ एतेषां छकारो भवति ॥ श्वस्य । पच्छिमं। अच्छेरं ।। त्सस्य । वच्छो । वच्छरो ॥ प्सस्य । लिच्छा । जुगुच्छा ॥ पश्चिम | आश्चर्य । वत्स । वत्सर। लिप्सा । जुगुप्सा ।। छ is substituted for the conjuncts श्व, त्स and प्स... ॥ वृश्चिके ञ्छः ॥४१॥ वृश्चिकशब्दे श्वकारस्य ञ्छ इत्ययमादेशो भवति ॥ विश्छुओ। In the word वृश्चिक, न्छ is substituted for ...... ॥ नोत्सुकोत्सवयोः ॥ ४२ ॥ उत्सुक उत्सव इत्येतयोः त्स इत्येतस्य छकारो न भवति । श्वत्सप्सां छ इति प्राप्ते प्रतिषिध्यते ॥ उस्सुओ । उस्सवो॥ In the words 37% and sera the substitution of for स्स (enjoined by sutra 40) is prohibited...We have therefore उस्सुओ and उस्सवो ( by iii. 1,50).

·-ii. 48. तृतीयः परिच्छेदः 47 । ॥ न्मो मः ॥४३॥ न्म इत्येतस्य म इत्ययमादेशो भवति । अधोलोपे प्राप्ते । जम्मो । क्म्महो। जन्म । मन्मथ ।। # is substituted for , although # is properly elided when it is the second member of a conjunct...... ॥ म्नज्ञपञ्चाशत्पञ्चदशेषु णः ॥४४॥ म्न ज्ञ इत्येतयोः पञ्चाशत् पञ्चदश शब्दयोश्च युक्तस्य णकारो भवति ॥ म्नस्य ।। पज्जुण्णो । ज्ञस्य ॥ जण्णो । विण्णाणं ॥ पण्णासा। पण्णरहो ॥ प्रद्युम्न । यज्ञ । विज्ञान । पञ्चाशत् । पञ्चदश ॥ of is substituted for F, 37, and for the conjuncts in the words पञ्चाशत् and पन्चदश...... ॥ तालवृन्ते ण्ठः ॥ ४५ ॥ तालवृन्ते युक्तस्य ण्ट इत्ययमादेशो भवति ॥ तालवेण्टकं ॥ In the word तालवृन्त, z is substituted for the conjunct... ॥ भिन्दिपाले ण्डः ॥ ४६॥ भिन्दिपालशब्द युक्तस्य ण्ड इत्ययमादेशो भवति ।। मिण्डिवालो।। In the word भिन्दिपाल, adart, ण्ड 1s substituted for the conjunct...... ॥ विहवले भहो वा ॥४७॥ विह्वलशदे युक्तस्य भकारहकारौ भवतो वा ॥ वेभलो। विहलो॥ In the word विह्वल, भ and are optionally substituted for the conjunct...... ॥ आत्मानि पः ॥ ४८ ।। आत्मशब्दे युक्तस्य पकारो भवति || अप्पा ॥ In the word आत्मन्, प is substituted for the conjunct ..

·48 प्राकृतप्रकाशः '[in. -49 || मम्य ॥४९॥ क्म इत्येतस्य पकारो भवति ॥ रुप्पं । मप्पिणी ॥ योगविभागो निन्यार्थः॥ qis substituted for the conjunct .. The commentator remarks that this and the preceding sutra (which might otherwise have been combined into one sūtra ) are separated, because the latter of the two (1. e., sūtra 49 ) is absolute, while the former (sutra 43 ) is only partially applicable, as आत्मन् admits of another form (see v.45) besides अप्पा. ॥ शेषादेशयोईित्वमनादौ ॥ ५० ॥ युक्तस्य यौ शेषादेशभूतौ तयोरनादौ वर्तमानयोर्द्वित्वं भवति ॥ शेषस्य तावन् । भुत्तं । मग्गो ॥ आदेशस्य ॥ लट्ठी । दिट्ठी । इत्यो ॥ अनादाविति किम ॥ खलिअं। खंभो। थवओ॥ भुक्त । मार्ग । यष्टि । दृष्टि । हस्त । स्खलित ! स्तम्भ । स्तवक ।। Wherever after performing an elision (शेष) or substitution (आदेश) enjoined by a rule, a single consonant comes to represent a conjunct, this letter is always doubled, except at the beginning of a word.........Why do we except those which are at the beginning of a word ? Compare the cases of खलिअ for स्खलित etc. ॥ वर्गेषु युनः पूर्वः ॥५१॥ युक्तस्य यौ शेषादेशावनादिभूतौ तयोद्वित्वेऽपि विहिते अध ऊर्बेन यो वर्गेषु वर्णो द्वितीयश्चतुर्थो वा विहितस्तस्य पूर्वः प्रथम- स्तृतीयो वा भवति ॥ वर्गेषु युग्मस्य द्वितीयस्य प्रथमश्चतुर्थस्य तृतीयो द्वित्वेन विधीयते । अयुग्मयोः प्रथमतृतीयपञ्चमरूपयोः शेषादेशयोस्तु तावेव भवतः॥

·iii. 54.] तृतीयः परिच्छेदः 49 शेषस्य ॥ वक्खाणं । अग्घो । मुच्छा । णिज्झरो। लुद्धो। णिब्भरो ॥ आदेशस्य ॥ दिट्ठी। लट्ठी । वच्छो । विप्फरिसो। णित्थारो। जक्खो। लच्छी । अट्ठी । पुः ।। व्याख्यान । अर्ध । मूर्छा। निर्झर । लुब्ध । निर्भर । दृष्टि । यष्टि । वक्षस् । विस्पर्श । निस्तार । यक्ष । लक्ष्मी । अस्थि । पुष्प ॥ When the doubling enjoined by the previous sutra takes place, whether in regard to the first or the second member of the conjunct, wherever the single representative is an aspirate (2.P., the second or fourth letter of its class), it is to be doubled by prefixing its own non-aspirate; in the case of the other letters, of course they themselves are their own duplicates ..... ॥ नीडादिषु ॥ ५२ ॥ नीड इत्येवमादिषु अनादौ वर्तमानस्य द्वित्वं भवति ।। णेहूं ।। एनीडापीडेत्यादिना णत्वम् ।। सोत्तं । पेम्मं । वाहित्तं । उज्जुओ। जण्णओ। जोव्वगं ॥ नीड । स्रोत । प्रेमन् । व्याहृत । ऋजु । जनक । यौवन ।। In the words als etc.. the medial letter is doubled. although it is not a conjunct......Here ए is substituted for t by the sūtra i. 19...... ॥ आम्रताम्रयोर्वः ॥ ५३ ॥ आम्र ताम्र इत्येतयोर्द्वित्वेन बकारो भवति ॥ अंबं । तंबं ॥ In the words 39 and as, a is employed in the doubling (enjoined by sutra 50 above).. ॥ न रहोः॥ ५४॥ रेफहकारयोर्द्वित्वं न भवति ॥ धीरं । तूरं । जीहा । वाहो ।। धैर्य । तूर्य । जिह्वा । वाप्प ॥ and are never doubled ·50 प्राकृतप्रकाशः [iii. 55- ॥ आङा ज्ञम्य ॥ ५५॥ आङ उत्तरस्य ज्ञ इत्येतस्यादेशस्य द्वित्वं न भवति ॥ आणा ! आणत्ती ॥ आज्ञा । आज्ञपि ॥ आङ इति किम् ॥ सण्णा ॥ संज्ञा ॥ When y is preceded by the preposition 37, its substitute ( 2. e. ण) is not doubled......Why do you say when preceded by आ': Because we want the doubling in words like सण्णा for मंज्ञा. ॥ न विंदुपरं ॥ ५६॥ अनुस्वारपरे द्वित्वं न भवति ।। संतो। संझा ॥ संक्रान्त । संध्या ॥ A letter, which immediately follows अनुस्वार, is not doubled...... ॥ समासे वा ॥ ५७॥ ॥ समासे शेषादशयो; द्वित्वं भवति ॥ णइग्गामो । णईगामो । कुसुमप्पअरो। कुसुमपअरो। देवत्थुई । देवथुई । आणालक्खंभो । आणालखंभो ॥ नदीग्राम । कुसुमप्रकर । देवस्तुति । आलानस्तम्भ ।। In a compound word, the doubling is optional, whether in the case of elision or substitution... । सेवादिषु च ॥ ५८॥ सेवा इत्येवमादिषु चानादौ वा द्वित्वं भवति ॥ सेव्वा सेवा । एक एअं। णक्खो हो । देव्वं दइवं । असिव्वं असिवं । तेलोकं तेलो ! णिहित्तो णिहिओ । तुण्हिक्को तुण्हिओ। कण्णिआरो कणि- आरो। दिग्धं दीहं । रत्ती राई । दुक्खिओ दुहिओ । अस्सो असो । इस्सरो ईसरो। विस्सासो वीसासो। णिस्सासो णीसासो। रस्सी रसी। मित्तो मिओ । पुस्सो पुसो ॥ सेवा । एक । नख । दैव । अशिव ।

·matatus -iii. 601 तृतीयः परिच्छेदः 51 त्रैलोक्य । निहित । तूष्णीक । कर्णिकार । दीर्घ । रात्रि। दुःखित । अश्व । ईश्वर ! विश्वास । निश्वास । रश्मि । मित्र । पुष्य ॥ उभयत्र विभाषेयं सेवादीनामप्राप्त दािदीनां च प्राप्ने । -- In the words at etc., the medial letter is optionally doubled......The alternative can be considered in two ways; in words like her, there would have been no occasion for the doubling except for this rule; in words like दीर्घ, the doubling is already enjoined by other rules (e.qr, iii.3 and iii 50), and therefore the option granted by this is required to dispense with their operation, ॥ विप्रकर्षः ॥ ५९॥ . अधिकारोऽयम् । आ परिच्छेदसमानः। युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । This, being an अधिकारसूत्र, will be implied in the following sutras to the end of the section. (युक्तस्य still continues to be implied from sutra 9. We are, therefore, to understand that the subject of the following sutras to the end of the section will be) the separation (विप्रकर्ष) of conjuncts. ॥ क्लिष्टश्लिष्टरत्नक्रियाशाङ्गेषु तत्स्वरवन्पूर्वस्य ॥ ६० ॥ क्लिष्टादिषु युक्तस्य विप्रकर्षो भवति। विप्रकृष्टस्य च यः पूर्वो वर्णो निरर्थस्तस्य तत्स्वरता भवति । तेनैव पूर्वेण म्वरेण पूर्वो वर्गः सार्थो भवतीत्यर्थः ॥ किलिटुं । सिलिटुं । रअणं । किरिआ। सारंगो।। %3 In the words pee etc., the conjunct consonants are separated ; and the first consonant, which has no vowel of its own, undergoes vocalisation, and becomes sounded with the original vowel......

·52 प्राकृतप्रकाशः [ iii. -61 ॥ कृष्णे वा ॥ ६१॥ कृष्णशब्दे युक्तस्य वा विप्रकर्षो भवति । पूर्वस्य च तत्स्वरता ।। व्यवस्थितविभाषेयम् । तेन वर्गे नित्यं विप्रकर्षः। विष्णौ तु न भवत्येव ।। कसणो || कण्हो॥ In the word UT, the separation of the conjunct sur is optional; in the case of the separation the vowel must be supplied as before; here, however, the option is definitely restricted : The separation is obligatory when asut means black colour: as, कसण; but it is forbidden when it meaps विष्णु; as कण्हो.. ॥इ. श्रीहीक्रीतकान्तकेशम्लानस्वप्नस्पर्शहर्षाहगर्थेषु ॥ ६२ ॥ एषु युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । पूर्वस्य इकारः । तत्स्वरता च भवति ।। सिरी । हिरी । किरीतो। किलंतो। किलेसो। मिलागं । सिविगो । फरिसी । हरिसो। अरिहो । गरिहो । श्री। ह्री । क्रीत । क्लान्त । क्लेश । म्लान । स्वप्न । स्पर्श । हर्ष । अर्ह । गर्ह ।। In the words fi etc., the conjuncts are separated and the first consonant adds and not the original vowel... ॥ अः क्षमाश्लाघयोः ॥६३॥ क्ष्मा श्लाघा इत्येतयोर्युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । पूर्वस्य अकारस्त- स्वरता च भवति ॥ खमा । सलाहा ॥ In the words and at the conjunct is divided and the first consonant is sounded with अ...... ॥ स्नेहे वा ॥ ६४॥ स्नेहशब्दे युक्तस्य विप्रकर्षो वा भवति । पूर्वस्य च अकारस्त- स्वरता च भवति ।। सगेहो। हो । In the word we the division of the conjunct is optional, but when it does take place, the first consonant is sounded with 37...... ॥

·v. 1. चतुर्थः परिच्छेदः 53 ॥ उः पद्मतन्वीसमेषु ॥ ६५॥ पद्मशब्दे तन्वी इत्येवंसमेषु च युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । पूर्वस्य च उकारस्तत्स्वरता च भवति ॥ पउमं । तणुई। लहुई। In 95 and words like arrat (such as secit etc.) the conjunct is divided, and the first consonant is sounded with उ...... ॥ ज्यायामीत् ॥ ६६॥ ज्याशब्दे युक्तस्य विप्रकर्षो भवति । पूर्वस्य च ईकारस्तत्स्वरता च ।। जीआ॥ In the word FUT, bow-string, the conjunct is dividea and the first consonant is sounded with ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे युक्तवर्णविधिर्नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ ॥ अथ चतुर्थः परिच्छेदः॥ ॥ मंधावचामलोपविशेषा बहुलम् ॥१॥ अचामिति प्रत्याहारग्रहणम् । अजिति च । संधौ वर्तमानानाम- चां स्थाने अज्विशेषा लोपविशेषाश्च बहुलं भवन्ति ॥ अविशेपास्तावत् । जउणअडं जउणाअहँ । णइसोत्तो णईसोत्तो। वहुमुहं वहूमुहं । कण्णउरं कण्णऊरं। सिरोवेअणा सिरवेअणा। पीआपीअं पिआपिअं। सीआसीअं सिआसिअं। मवोसुओ सवोमूओ। सरोरुहं सररुहं ॥ लोपविशेषाः ॥ राउलं राअउलं । तुहद्धं तुहअद्धं। महद्धं मह- अद्धं । वावडणं वाअवडणं । कुंभारो कुंभआरो। पवणुद्धअं॥ The expressions अचाम् and अचू refer to the प्रत्याहार अच् vowels. When vowels are in air, are in a state of intermediate conjunctions, various kinds of vowels and elisions arise......

·54 Rules प्राकृतप्रकाशः [ iv. !- संयोगपरे सर्वत्र पूर्वस्याचो लोपः। क्वचिन्नित्यं कचिदन्यदेव बहुलग्रहणात् । तेनान्यदपि लाक्षणिक- कार्य भवति ॥ When a conjunct consonant follows, it is always the first of the two meeting vowels, which is elided (of course when there is any elision at all). From the use of बहुलम, variously, in the sutra, we conclude that these changes are in some cases absolute, in others they admit of different forms ; hence when other forms are met with, they are still to be considered as here provided for in Grammar. ॥ उदम्बरे दोलापः ॥ २॥ उदुम्बरशब्द दु इत्येतस्य लोपो भवति ॥ उंबरं ।। In the word उदुम्बर, दु Is elided ..... ॥ कालायसे यस्य वा ॥३॥ कालायसशब्द यस्य वा लोपो भवति ॥ कालासं कालाअसं ॥ In the word कालायस, य is optionally elided...... ॥ भाजने जस्य ॥ ४॥ भाजनशब्दे जकारस्य लोपो वा भवति ॥ भाणं भाअणं ।। In भाजन, ज is optionally elided...... ॥ यावदादिषु वस्य ॥ ५॥ यावदित्येवमादिषु वकारस्य वा लोपो भवति ॥ जा जाव । ता ताव । पाराओ पारावओ। अणुत्तंत अणुवत्तंत । जीअं जीविरं। एवं एव्वं । एअ एव्व । कुअल कुवलअं ॥ यावत् । तावत्। पारावत । अनुवर्तमान । जीवित । एवं । एव । कुवलय । इत्येवमादयः ।। In the words यावत् etc, a is optionally elided......

·~iv. 10.] चतुर्थः परिच्छेदः 55 5 ॥ अन्त्यस्य हलः ॥ ६॥ वेति निवृत्तम् । शब्दानां योऽन्त्यो हल् तस्य लोपो भवति । जसो। गहं । सरो। कम्मो । जाव । ताव ॥ यशस् । नभम् । सरस् । कर्मन् । यावत्। तावत् ॥ The word ar implied in the preceding sutras is no longer implied. A final consonant is always elided...... ॥ स्त्रियामात् ॥ ७॥ स्त्रियां वर्तमानस्यान्त्यहल आकारो भवति ॥ सरिआ !. पडि- वआ । वाआ। सरित् । प्रतिपद् । वाच ॥ 31 is substituted for the final consonant of a feminine word...... ॥ गरा॥८॥ नियामन्त्यस्य हलो रेफस्य रा इत्ययमादेशो भवति ॥ धुरा। गिरा॥ रा is substituted for the final r in a feminine word...... ॥ न विद्युति ॥९॥ विद्युच्छब्दे आकारो न भवति ।। विज्ञ ॥ 3T is not substituted for the final consonant of the word विबुत्...... ॥ शरदो दः॥१०॥ शरच्छब्दस्यान्त्यहलो दो भवति ।। सरदो ॥ is substituted for the final consonant of the word ·56 प्राकृतप्रकाशः [iv. 11- - ॥ दिक्प्रावृपोः सः ॥ ११ ॥ दिक्शब्दस्यान्त्यहलः प्रावृट्शब्दस्यापि सकारो भवति ॥ दिमा। पाउसो॥ is substituted for the final consonant of the words दिश् and प्रावृष्...... ॥ मो बिन्दुः ॥ १२॥ अन्त्यस्य हलो मकारस्य बिन्दुर्भवति ॥ अच्छं । वच्छं । भई । अगिं । दटुं । वणं । धणं ॥ अनुस्वार is substituted for the final म्...... ॥ अचि मश्च ॥१३॥ अचि परतो मो भवति वा ॥ फलमवहरइ ॥ फलं अवहरइ ।। When a vowel immediately follows, # may optionally remain (or, in other words. Art in this case is allowed). ॥ नबोईलि ॥ १४॥ नकारनकारयोर्हलि परतो बिन्दुर्भवति मकारश्च ॥ नस्य ॥ अंसा अम्सो। कंसो कम्सो ॥ अस्य ॥ वंचणीअं वम्चणीअं । विझो विम्झो॥ अनुस्वार is substituted for t and s when followed by a consonant, and so also is (as we infer from the preced. ing sutra)...... ॥ वक्रादिषु ॥ १५॥ वक्रादिषु शब्देषु विन्दुरागमो भवति ॥ वंकं । तंसं। हंसो । अंसू । मंसू । गुंठी । मंधं । मणंसिणी । दंसणं । फंसो। वण्णो । पडिं- सुदं । अंसो । अहिमुंको | वक्र । व्यत्र । ह्रस्व । अश्रु । श्मश्रु | गृष्टि। मस्त । मनस्विनी । दर्शन । स्पर्श । वर्ण । प्रतिश्रुत । अश्व। अभिमुक्त। इत्यादयः॥ In the words an etc., अनुस्वार is inserted as an augment. ।

·-iv. 18.]) चतुर्थः परिच्छेदः 57 ॥ मांसादिषु वा ॥१६॥ मांसादिषु शब्देषु वा बिन्दुः प्रयोक्तव्यः ॥ मंसं मासं । कह कह । णूणं णूण । तहिं तहि । असुं असु ॥ तदयमपठितो मांसादिर्गणः। यत्र कचिद् वृत्तभङ्गभयात् त्यज्यमानः क्रियमाणश्च विन्दुर्भवति स मांसा- दिषु द्रष्टव्यः ॥ In the words मांस etc., the use of अनुस्वार is optional... There is no definite class of words such as Rik etc., but wherever, through fear of violating the metre, अनुस्वार : sometimes used and sometimes omitted, the commentaor wishes such a word to be considered as included in the class referred to above...... ॥ ययि तद्वर्गान्तः ॥ १७॥ ययि परतो बिन्दुस्तद्वर्गान्तो वाभवति ॥ सङ्का । सको। अङ्को । अङ्गं । सञ्चरइ । सण्ढो । मन्तरइ । सम्पत्ती ।। ययीति किम् । अंसो॥ वाधिकारात् । पंकं ! बिंदू । संका । संखो ॥ When any consonant except and the sibilants ( 2. t'ag letters in the यय प्रत्याहार) immediately follows, अनुस्वार may optionally become the nasal of the class to which the letter belongs......Why do we use यय in the sutra? That we may exclude s and the sibilants and have अनुस्वार only in SAT etc. We may also use the option of the rule and have...... ॥ नसान्तप्रावृट्शरदः पुंसि ॥ १८ ॥ नकारान्ताः सकारान्ताश्च प्रावृटशरदौ च पुंसि प्रयोक्तव्याः ॥ नान्ताः ।। कम्मो । जम्मो । वम्मो || सान्ताः ॥ जसो। तमो । सरो॥ पाउसो । सरदो॥ Nouns ending in and and the two words a and are to be used in the masculine gender...... ।

·58 प्राकृतप्रकाशः -19- ॥ न शिरोनभसी ॥ १९ ॥ शिरस् नभस् इत्येतो न पुंसि प्रयोक्तव्यौ । सिरं । णहं ।। The words शिरस् and नभम् are not to be used in the masculine gender.... ॥ पृष्ठाभिप्रश्नाः स्त्रियां वा ॥ २० ॥ एते स्त्रियां वा प्रयोक्तव्याः ॥ पुट्ठी पुढे । अच्छी अच्छं । पाहा पण्हो ॥ पृष्ठ । अक्षि । प्रश्न ।। The words पृष्ठ, अक्षि and प्रश्न may optionally be used in the feminine gender...... ॥ ओढ़वापयोः ॥ २१ ॥ अव अप इत्येतयोरुपमर्गयोर्वा ओत्वं भवति ॥ ओहासो अव- हासा ।। ओसारिअं अवसारिअं ।। अवहास । अपसारित ।। 3 is optionally substituted for the prepositions are and 379 when in composition ..... ॥ तलत्वयोदात्तणौ ॥ २२॥ तल् त्व इत्येतयोः प्रत्यययोर्यथासंख्यं दा त्तण इत्येतावादेशी स्तः ।। पीणदा । मूढदा । पोणत्तणं । मूढत्तणं ।। and hot are respectively substituted for the affixes Rand ( which in Sanskrit are used to form abstract nouns). || क्त्व ऊणः ॥२३॥ क्त्वाप्रत्ययस्य ऊण इत्ययमादेशो भवति ॥ घेऊण । सोऊण । काऊण । दाऊण ।। गृहीत्वा । श्रुत्वा । कृत्वा । दत्वा ।। or is substituted for at ( The affix of the indeclinable past participle).......

·iv. 251 चतुर्थः परिच्छेदः 59 ॥ तृण इरः शील ॥ २४ ॥ शीलं यस्तृन्प्रत्ययो विहितस्तस्य इर इत्ययमादेशो भवति ।। भ्रमणशीलो भमिरो । हसनशीलो हसिरो।। ş is substituted for the affix 7 signifying site, habits or disposition...... ॥ आल्विल्लोल्लालवन्तेन्ता मतुपः ॥ २५ ॥ आलु इल्ल उल्ल आल वन्त इन्त इत्येत आदेशा मतुपः स्थाने भवन्ति ।। आलुस्तावत् ॥ ईमालू । णिहालू ।। इल्लः ॥ विआरिलो । मालाइल्लो ।। उल्लः ॥ विआरल्लो !! आलः ॥ धणालो । महाल्लो ।। वन्तः ॥ धणवन्तो । जोव्वगवन्तो ।। इन्तः।। रोमाइन्तो पाणाइन्तो ।। यथादर्शनमेत प्रयोक्तव्याः न सर्वे सर्वत्र ।। ईपावत् । निद्रावत् । विकारवत् । मालावत् । धनवत् । शब्दवन् । विनवत् । गेषवत् । प्राणवत् ।। आलु, इ, उ, आल, वन्त, इन्त are substituted for मतुप, the affix signifying possession... These various substitutes for rent must not be used indiscriminately, but with a due regard to forms found in use in classical authors. [ कचिदा मतुपोऽन्त्यम्य मंतो वा दृश्यते क्वचित । हणुमा । हामंतो।। Sometimes we find 34 instead of war and sometimes . इल्लोल्लावपरे प्रायः शैषिकेषु प्रयुञ्जते । पौरस्त्यं पुरोभवं पुरिल्लं । आत्मीयं अप्पुल्लं ।। Others use the substitutes and are in the sense of the affixes, in grammar called शैषिक ( compare पाणिनि iv.2-92.)

·60 प्राकृतप्रकाशः | [iv. 25- परिमाणे किमादिभ्यो भवंति केबहादयः । केदहं केत्तिा जेद्दहं । जेत्ति। तेदहं तेत्तिअं । एदहं एत्ति। In the sense of measure og and others are substituted for similar derivatives from etc, कृत्वसो हुत्तमित्यन्ये । देशीशब्दः स इष्यते । सअहुत्तं । सहस्सहुत्तं ॥ Others add हुत्तं as a substitute for कृत्वसू. But the commentator regards it as a sit word. जातो वा स्वार्थिकः कः। जातो स्वार्थे ककारः प्रयोक्तव्यः ॥] The affix is optionally added to words signifying a class-name without changing its meaning....... ॥ विद्युत्पीताभ्यां लः ॥२६॥ विद्युत्पीतशब्दाभ्यां परतः स्वार्थे लप्रत्ययो भवति ॥ विज्जू । विजुली । पी। पीअलं ।। The affix is used at the end of the words fagt and पीत, without altering their meaning...... [॥ वृन्दे वो रः ॥ २७॥] वृन्दशब्दे वकारात्परः स्वार्थे रेफो वा प्रयोक्तव्यः॥बंदं । वंदं ॥ In the word , Tis optionally used after , without altering its meaning...... ॥ करेण्यां रणोः स्थितिपरिवृत्तिः ॥२८॥ करेणुशब्दे रेफणकारयोः स्थितिपरिवृत्तिर्भवति ॥ कणेरू । पुंसि न भवति ॥ करेणू ॥ In the word करेणू, a female elephant, Tand o are transposed......From the express mention of the feminine, we infer that the rule does not hold good in the masculine......

·--iv. 33.] चतुर्थः परिच्छेदः 61 ...... ॥ आलाने लनोः ॥ २९ ॥ आलानशब्दे लकारनकारयोहल्मात्रयोः स्थितिपरिवृत्तिर्भवति ।। आणालखंभो ॥ In the word sport, an elephant's post, the and 7 are transposed (of course without their vowel as before) ॥ बृहस्पतौ बहोर्भऔ ॥ ३० ॥ बृहस्पतिशब्दे बकारहकारयोर्यथासंख्यं भकारअकारी भवतः ।। भअप्फई ॥ In word वृहस्पति, भ and अ are respectively substituted for a and ह...... ॥ मलिने लिनोरिलौ वा ॥ ३१ ॥ मलिनशब्दे लिकारनकारयोर्यथासंख्यमिकारलकारौ वा भवतः ।। मइलं । मलिणं ॥ In the word मालन, इ and ल are optionally substituted for लि and न respectively...... ॥ गृहे घरोऽपतौ ॥ ३२॥ गृहशब्दे घर इत्ययमादेशो भवति । पतिशब्दे परतो न भवति ।। घरं भवने ॥ अपताविति किम् ॥ गहवई ।। F is substituted for TT, except when it is followed by पति... Why do we make this exception? Because we should have गहवइ for गृहपति ॥ दाहाइयो वहुलम् ॥ ३३ ॥ दाढा इत्येवमादयः शब्दा बहुलं निपात्यन्ते दंष्ट्रादिषु ।। दंष्ट्रा । दाढा ।। इदानीम् । एहि ॥ दुहिता । धीआ धूदा ।। चातुर्य । चातु- लिअं॥ मण्डूकः । मंडूरो।। गृहे निहितं । घरे णिहितं ॥ उत्पलं । कंदोहो। गोदावरी । गोला ।। ललाटं। णिडालं ।। भूः । भुमआ ।। . .....

·62 प्राकृतप्रकाशः [iv. 33- वैदूर्य वेलुरिअं ॥ उभयपार्श्व । अवहोवासं ॥ चूतः । माइंदो माअंदो। आदिशब्दोऽयं प्रकारे। तेन सर्व एव देशसंकेतप्रवृत्तभाषाशब्दाः परिगृहीताः ॥ The class of words etc etc., are irregularly substituted for et etc....... The word in the sutra is used in the sense of similitude (प्रकार) or class; therefore, all words from popular dialects may be considered as comprehended under this rule, which are used by convention in different provinces (देशसंकेतप्रवृत्तभाषाशब्द ). ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे संकीर्णविधिर्नाम चतुर्थः परिच्छेदः ।। ॥ अथ पञ्चमः परिच्छेदः ॥ ॥ अत ओत्सोः॥१॥ अकारान्ताच्छब्दात्परस्य सोः स्थाने ओत्वं भवति ॥ वच्छो । वसहो.। पुरिसो।। वृक्षः। वृषभः । पुरुषः । it is substituted for , the affix of the nom. sing., after a word ending in अ...... ॥ जश्शसोलापः ॥२॥ अत इत्यनुवर्तते । अकारान्तस्थानन्तरं यौ जश्शसौ तयोर्लोपो भवति ॥ वच्छा सोहंति । वृक्षाः शोभन्ते। जइशस्ङस्याम्सु दीर्घ इति दीर्घ कृते पश्चाल्लोपो जसः । वच्छे णिअच्छह । वृक्षान्नियच्छत ॥ एच सुपि इत्येत्वे कृते शसो लोपः ॥ जस् and शस्, the affixes of the nom. and acc. plural, are elided after words ending in 2...... Here the final 37 becomes by sūtra 12 and then ## is elided...... Here the vowel is lengthened by sūtra II, and then the affix 9p ·Gm 7.7..] 63 पञ्चमः परिच्छेदः ॥ अतो मः॥३॥ अकारान्तस्यानन्तरं योऽम् द्वितीयकवचनं तदकारम्य लोपो भवति ॥ वच्छं पेक्खइ ।। मो विन्दुरिति विन्दुः ॥ The 37 of 347, the affıx of the acc. sing., is elided after words ending in अ......For the अनुस्वार see iv. 12. ॥ टामोर्णः ॥ ४ ॥ अतोऽनन्तरं टामोम्तृतीयकवचनपष्ठीबहुवचनयोर्णकारो भवति ।। वच्छेण । वच्छाण । एच मुपीत्यत्वम् । जइशसूडम्याम्मुदीर्घ इति दीर्घः ।। After words ending in 34, T is substituted for at and आम्, the affixes of the instr. sing. and genitive plural.:.... The F in place of the ending of the word in the former is caused by sutra 12, and the long vowel in the latter, by sutrall. ॥ भिसो हिं॥५॥ अतोऽनन्तरम्य भिसो हिं भवति ।। वच्छेहिं । एच मुपि इत्येत्वम्।। हिं.is substituted for भिम, the affix of the instr. plural, after words ending in अ......The in place of the ending 37 of the word is caused by sūtra 12. ॥ उसेरादोहयः ॥ ६॥ अतोऽनन्तरस्य डसेः पञ्चम्यकवचनस्य म्थाने आदो दुहि इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ वच्छा। वच्छादो । वच्छादु। वच्छाहि ॥ जश्शसूड- स्याम्सु दीर्घत्वम् ॥ After words ending in अ, the अ, आ, दो, दु are severally substituted for उसि, the affix of the ablative sing .....For the lengthening of 34, see sutras 11 and 13. ॥ भ्यसो हितो सुंतो ॥७॥ अतोऽनन्तरस्य भ्यसो हिंतो मुंतो इत्येतावादेशौ भवतः॥ कच्छा- हितो। वच्छासुंतो॥ ए च मुपि इति चकारण दीर्घत्वम् ।। ।

·64 प्राकृतप्रकाशः -- [v.8- After words ending in 37, real and gat are substituted for भ्यस्, the affix of the ablative plural......The lengthen. ing of the ending vowel of the word is due to in sūtra 12. ॥ स्सा डन्सः ॥८॥ अतोऽनन्तरस्य सः स्स इत्यादेशो भवति ।। वच्छस्स ।। After words ending in 37, F# is substituted for se, the affıx of the genitive sing...... ॥ उम्मी॥९॥ अतोऽनन्तरस्य डे: ए म्मि इत्यादेशो भवतः॥ वच्छे । कचिद् सिड्योर्लोपः ।वच्छम्मि । After words ending in 37, T and FH are substituted for कि, the affix of the loc sing, ..... For the elision of 37 before ए. see sutra 13 below...... ।। सुपः सुः ॥१०॥ अतोऽनन्तरस्य, सुपः सु इत्यादेशो भवति ।। वच्छेसु । ए च सुपि इत्येत्वम् ॥ After words ending in 37, is substituted for gg, the affix of the loc. plural......For एin place of the ending अ of the word, see sutra 12. ॥ जश्सस्स्याम्सु दीर्वः ॥११॥ जसादिषु परतोऽतो दीर्घो भवति ॥ वच्छा सोहंति । जश्शसो- लोप इति जसो लोपः ।। वच्छादो आगदो। वच्छादु । वच्छाहि ॥ डसेरादोदुहयः ।। वच्छाण ।। टामोर्णः ।। For the final 37 of the nouns, 1 is substituted before the affixes of जस्, शम्, उसि and आम् .....For the elision of अस् sce sutra 2......For दो, दु, हि, see sutra 6......For ण, see sutra4.

·15.] 15. पञ्चमः परिच्छेदः 65 ॥ ए च सुप्यङिउसोः ॥ १२ ॥ अत अकारस्यत्वं भवति सुपि परतो डिसौ वर्जयित्वा । चकारा- दीर्घश्च । वच्छे पेक्खह ॥ जश्शसोर्लोपः ॥ वच्छेण । टामोर्गः।। वच्छेहि ॥ वच्छेसु॥ चकाराद्दीर्घश्चेति ।। वच्छाहिंतो वच्छागुंतो।। भ्यसो हितो मुंतो ।। अडिङसोरिति किम् ।। वच्छम्मि । वच्छम्म ।। is substituted for the ending 37 of a word before all the case-affixes except ff and 37; and from the word a in the sūtra we conclude that the lengthening is also allowed......For the elision of शम् see sutra 2 .. For ण, see sūtra 4; the long vowel also is used...... For fair and far see sutra 7. Why do we except is and FA ? Because we have वच्छम्मि and वच्छस्स. ॥ क्वचिढ उसियोलापः ॥ १३ ॥ अतो डसि ङि इत्येतयोः परतः कचिल्लापो भवति ।। वच्छा आगढी उमेरादोदुहय इति ॥ वच्छे ठिअं । इरेम्मीत्येत्वम् ।। When th and follow, the final 37 of nouns is elid. ed in certain cases. ( It means we elide the ending 37 bem fore the affixes, in order to avoide necessity of lengthening in the ablative form by sūtra 11, and to avoid similarly a form in the loc- such as Targu by sutra 9.) ॥ इछुतोः शसो णो ॥ १४ ॥ इदुदन्तयोः शसो णो भवति ।। अग्गिणो पेक्खह। वाउणोपेक्ख॥ In nouns ending in s and उ, णो is substituted for शस्... | उन्सो वा ॥१५॥ इदुदन्तयोर्डसो वा णो भवति ॥ अग्गिणो अग्गिस्स ॥ वाउणो। वाउस्स ।। अग्नेः । वायोः ।। In nouns ending in and 3, D is optionally substi tuted for ङस् प्रा. प्र. ५ ।

·66 प्राकृतप्रकाशः [v. 16- ॥ जसश्च ओ यत्वं ॥ १६॥ इदुदन्तयोर्जस अखेकारादेशो भवति। इदुतोश्च ईऊत्वं वा! चकाराद् णी च ॥ अग्गीओ। वाऊओ ।। अग्गिणो । वाउणो ।। In nouns ending in and 3, 31 is substituted for se, and and for the final and F. From the use of the worda in the sutra we infer that णो is also used for जस्.... ॥ दाणा ॥१७॥ इदुदन्तयोष्टाविभक्तेः णा इत्ययमादेशो भवति ॥ अग्गिणा । वाउणा ॥ In nouns ending in's and उ, णा is substituted for the affix टा...... ॥ सुभिस्मुप्सु दीर्वः ॥ १८ ॥ इदुदन्तयोः सु भिस् सुप् इत्येतेपु दी? भवति ।। सु॥ अग्गी । वाऊ ॥ भिस् । अग्गीहिं । वाऊहिं ॥ सुप् ।। अम्गीसु । वाऊसु॥ The ending and 3 of nouns are lengthened before मु, भिस् and सुप्...... ॥ स्त्रियां शस उदोतो ॥ १९॥ स्त्रियां वर्तमानस्य शस उत् ओत् इत्यतावादेशौ भवतः ॥ मा- लाउ मालाओ । णईउ गईओ । वहूउ वहूओ ॥ In feminine nouns उ and ओ are substituted for शस्..... ॥ जसो वा ॥२०॥ जसः त्रियां उत्ओत् इत्येतावादेशौवाभवतः॥ पक्षे अदन्तवत् ।। मालाउ | मालाओ। माला ॥ In feminine nouns 3 and 1 are optionally substituted for 6. In the alternative these follow the rule of nouns ending in अ......

·v. 24.], पञ्चमः परिच्छेदः 67 ..... ॥ अमि द्वस्वः ॥ २१॥ अमि परतः स्त्रियां इस्वो भवति ॥ मालं । णई। वहुं ।। In feminine nouns the final long vowel is shortened before अम् ॥ टाडहीनामिददातः ॥ २२ ॥ टा ङस् डि इत्येतेपा स्त्रियां इत् एत् अन् आन् इत्येत आदेशा भवन्ति ।। टा॥णईइ । गईए । णईअ । गईआ कअं !! इस् ॥ गईइ । णईए । णईअ । णईआ वर्ण ।। दि || गईइ । णईए ! णईअ । गईआ । । ठिअं॥ In feminine nounss, ए, अ and आ are substituted for टा उस्, डि.... ॥ नातोडातौ ॥ २३ ॥ आत आकारान्तम्य स्त्रीलिंगस्यानन्तरं टाइम्म्डानां अन् आत् इत्येतावादेशो न भवतः । पूर्वेण प्राप्ते निषिध्यते ।। मालाइ मालाए। In the case of feminine nours ending in 311, 31 and 3 of the above substitutes are not used; i, ens the legitimate application of the preceding sutra is prohibited...... ॥ आदीतो बहुलम् ॥ २४॥ स्त्रियामाकारान्तादातः स्थाने आत् ईन् इत्येतो बहुलं प्रयोक्तव्यौ ।। सहमाणा सहमाणी । हलद्दा हलद्दी। सुप्पणहा सुप्पणही । छाहा छाही॥ In feminine words ending in 34T, T and are irregularly interchanged as the final letter......

·68 प्राकृतप्रकाशः [v. 25- ॥ 11 न नपुंसके ॥ २५॥ प्रथमैकवचन नबुंसके दीर्घत्वं न भवति । सौ दीर्घः पूर्वस्ये- त्यनन इदुदन्तयोः प्राप्नं पूर्वस्य दीर्घत्वं न नपुंसके इत्यनेन वाध्यते ।। दहि । महुँ । हवि । दधि । मधु । हविः ।। The finai vowel is not lengthened in the nom. sing. of a neuter noun. (In nouns ending in 37 there is no rule which would enjoin it,) but those ending in and 3, might have come within the range of sutra 18, if the prohibition by this rale did not exist.... ॥ इजाग्यमाटीबंश्च ॥ २६ ॥ नपुंसक वर्तमानयोर्जासोः स्थान इदादेशो भवति पूर्वस्य च दीर्घः । वयाड : दहीड । महड ।। In neuter nouns इ is substituted for जस् and शस, and the precea.ng vowel is lengthened ..... ॥ नामन्त्रण मावान्वदीविन्दवः ॥ २७॥ आमन्त्रण गम्यमान सौ परत ओत्वदीर्घ बिन्दवो न भवन्ति । अत आसोरित्यात्वं प्राप्रम । मुभिस्सुप्सु दीर्य इति दीर्घः । सोविन्दुर्नपुंसक इति बिन्दुः प्रायः।। हे वच्छ । हे अग्गि । हे वाउ । हे वण । हे दहि । हे महु ॥ When the nom. sing. is used in the sense of the vocative, neither आ (by sutra l ) nor the long vowel ( by sutra 18 nor the अनुस्वार ( by sutra 30) are allowed...... ॥ स्त्रियामात एत् ॥ २८॥ स्त्रियामामन्त्रणे आतः स्थाने एत्वं भवति सौ परतः॥ माले । है माले ॥ अन्त्यस्य हल इति सोर्लोपः। In the vocative of feminine nouns, pis substituted for आ before the affix मु.....:The commentator remarks that Thei ·v. 33 पञ्चमः परिच्छेदः 69 ...... is elided by iv. 6, 'which enjoins the eligion of every final consonant. ॥ ईदृताईस्वः ॥ २९॥ आमन्त्रण ईदृतार्हस्वो भवति ।। हे णइ । हे वह ।। In the vocative the final and 5 are shortened .. ॥ साविन्दनपुंसक ॥ ३०॥ नपुंसके वर्तमानस्य सोविन्दुर्भवति ॥ वणं दहिं : महुँ । In neuter nouns 377FI is substituted for the allix of the nom. sing ॥ ऋन आरः मुपि ॥ ३१ ॥ ऋकारन्तस्य मुपि परत आर इत्यादेशोभवति । मना माहइ । भत्तारं पक्वम् । भत्तारण कअं !! In words ending in F, 11T is substituted for beiore all case-affixes (मपू प्रत्याहार)..... ।। भागन् ॥ ३२ ॥ मातृमंबन्धिन ऋकारस्याकारी भवति ।। माआ मोहड : माअं पक्वम् । माआइ कअं । माआए || आ is substituted for the Fof मातृ । and the word is then declined like other feminine nouns ending in आ....... ॥ उश्मिसटास्मुसु वा ॥ ३३ ॥ अशटाडस्सुम्म परत ऋकारम्य स्थाने उकारादेशो भवति वा।। जम् । भत्तुणा भत्तारा !! शम् ' भत्तुणा भत्तारे ।। टा। भत्तुणा भत्तारण ।। स् । भत्तणो भत्तारम्म ॥ सुप् : मत्तमु भन्नारेमु ।। आरादिः पूर्ववत् ।। J is optionally substituted for a final , before the affixes जस, शस, टा, डन and सु (1... n these cases words ending in becomes subject to the same rules as nose ending originally in 3.) .....

·701 प्राकृतप्रकाशः [[v. 34- । ॥ पितृभ्रातृजामातॄणामरः ॥ ३४ ॥ पित्रादीनां सुपि परत ऋतोऽरो भवति । आरापवादः ॥ पिअरें पिअरण । भाअरं भाअरेण । जामाअरं जामाअरेण || In the words forc, sia and STATT. T is substituted for the final #before all case-affixes; TT is thus forbidden .. ॥ आ च सौ ॥३५॥ पित्रादीनामाकारो भवति सौ परतः ॥ चकारादरश्च ।। पिआ पिअगे। भाआ भाअरो । जामाआ जामाअरो।। In these words 3T is substituted for the nom. sing. affix; from the use of = in the sūtra we infer that 37 is also used..... ॥राज्ञश्च ॥ ३६॥ राजनशब्दस्य आ इत्ययमादेशो भवति सौ परतः ॥राआ॥ आ is substituted for the ending अन् of राजन् before the, affıx of the nom. sing.... आमन्त्रणे वा बिन्दुः ॥ ३७॥ राजनशब्दस्य आमन्त्रणे वा बिन्दुःस्यात् ।। हे राअं । हे राअ ।। In the vocative Yeart is optionally substituted for the ending consonant of the word राजन्..... ॥ जश्शसन्सां णो ॥ ३८॥ राज्ञ उत्तरेषां जस् शस् डस् इत्येतेषां णो इत्ययमादेशो भवति ॥ राआणो पेक्वति । राआणो पेक्ख । राइणो धणं । रण्णो धणं ॥ जो is substituted for जसू, शस् and इस after the word ॥ शस एत् ।। ३९ ॥ राज्ञः परस्य शस ए इत्ययमादेशो भवति ॥ राए पेक्ख । राआणो पेक्ख ॥

·-v. ++.] पञ्चमः परिच्छेदः 71 पis substituted for शत् after राजन् (in addition to णो enjoined by the previous sutra)...... ॥ आमोणं ॥ ४० ॥ राज्ञ उत्तरस्यामः षष्ठीबहुवचनस्य णं इत्ययमादेशो भवति ॥ राआणं ॥ fis substituted for आम्, genitive sing. affix after राजन्, ॥टा णा ॥४१॥ राज्ञ उत्तरस्याः टाविभक्तेः णा इत्ययमादेशः स्यात् ।। राइणा ।। णा is substituted for टा after राजन्...... ॥ इन्सश्च द्वित्वं वान्त्यलोपश्च ॥ ४२ ॥ राज्ञ उत्तरस्य डसादेशस्य टादेशस्य च वा विकल्पेन द्वित्वं भवति । अन्त्यस्य च लोपः। रण्णो राइणोधणं ॥राइणारण्णा कअं ॥ UT and of as substitutes for FH and af are optionally doubled after TFT; and then the ending of the word is elided...... ॥ इदद्वित्वे ॥ ४३॥ वेति निवृत्तम् । डसादेशम्य टादेशस्य च अकृते द्वित्वे राज्ञ इत्वं भवति ॥ राइणो राइणा । कृते द्वित्वे त्वित्वं न भवति। रण्यो रण्णा॥ When the substitutes for IT and are not doubled, tis substituted for the अन् of राजन् ...When they are doubled, s is not substituted...... [॥ आ णोणमोरङसि ॥४४॥ णोणमोः परयोः राज्ञो जकारस्य आकारादेशः स्यात् । अङसि पष्ठयकवचने न भवति ॥ राआणो पेक्खंति । राआणो पक्ख । राआणं धणं ।। अङसीति किम् ।।राइणोरण्णो धणं ॥ शेषमदन्तवत् ।। राअं । गएहिं । राआ राआदो राआदु । राआहिंतो राआसुतो।

·72 प्राकृतप्रकाशः [ [v. 45- राअम्मि राए राएम।।राजानम । गजभिः । राज्ञः। राजभ्यः । रानि । राजसु॥ Before णो and णं, the ज of राजन् is substituted by आ, except before all of the genitive sing..... Why do we make the exception of इस ? Because we have राइणो and रणो... The rest of the declension is similar to words ending in 34... || आत्मनोऽप्पाणा वा ॥ ४५ ॥ आत्मनोऽप्पाण इत्यादेशो भवति वा । अप्पा । अप्पाणा ।। अप्पाण is optionally substituted for आत्मन्...... [॥ इन्वहिन्यवः राजबड़लादेशे ॥ ४६॥] आत्मनोऽनादेश राजवन् कार्य स्यादित्वद्वित्व वर्जयित्वा ।। अपा। अप्पागो। अप्पणा । अप्पणो ।। आत्मा। आत्मानः। आत्मना। आत्मनः ।। When अप्पाण 1s not substituted for आत्मन्, it should be declined like राजन्; इ is not, however, substituted for the ending 99, as enjoined by sutra 43, nor on and on doubled as required by sutra 42....... । ब्रह्माया आत्मवत् ॥४७॥ ब्रह्माद्याः शब्दा लक्ष्याणुसारेणात्मवत् साधवो भवन्ति ॥ वम्हा बम्हाणो । जुवा जुवाणो । अद्धा अद्धाणो । ब्रह्मन् । युवन् । अध्वन । एवमायो लक्ष्याणुसारेणानुगन्तव्याः ॥ The words ब्रह्मन् etc., are declined like आत्मन् ....other similar instances are to be determined from usage...... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे लिंगविभक्तयादेशः पञ्चमः परिच्छेदः॥

·-vi. 5. पष्टः परिच्छेदः 73 ॥ अथ षष्ठः परिच्छेदः ॥ ॥ सर्वादेर्जस एत्वम् ॥ १॥ सर्वादेरुत्तरस्य जम एवं भवति ॥ सव्व ! जे । ते ! के कदरे ।। सर्वेः। यते। के। कतरे ।। # becomes , when it follows the class of words called Haif (1.6., pronouns 1...... ॥: सिम्मिन्थाः ॥२॥ .: सप्तम्येकवचनम्य सर्वादिपरस्थितम्य स्थान मि म्मि त्थ इत्यत आदेशा भवन्ति । सञ्चम्मि। सव्वम्मि! मव्वत्थ ।। इअगम्मि । इअरम्मि इअरत्थ ॥ सर्वस्मिन् । इतरम्मिन ।। स्मि, म्मि and uथ are substituted for डि. the affix of the loc. sing. when following a pronoun ॥ इटमेतत्कियत्तद्यष्टा टणा वा ॥ ३॥ इदं । एतत् । किं । यत् । तत् । इत्येतेभ्यः टा इत्यम्य इणादशा भवति वा ।। इमिगा। दिणा। किगा। जिणा । तिगा। पझे। इमंग। एदेण । कण । जेण । तेण ।। अनेन । एतेन . केन । येन । तन । इणा is optionally substituted for cा after इम, एतत. किम यत् and तत् ॥ आम एसि ॥४॥ इदमादिभ्य उत्तरम्य आम सिं इत्ययमादेशो वा भवति || इमसिं इमाण । एदेसि पदाण : काम काग। जर्सि जाण । तेसि ताण ॥ एस is optionally substituted for आम after इदम etc...... ॥ किंयनद्भया उस आमः ॥ ५॥ किं । यत् । तत् । भ्य उत्तरस्य इस आस इत्ययमादेशो भवति वा॥ कास । कस्स। जास जस्स। तास। तस्स।। आस is optionally substituted for डस्, after the pronouns किम्, यत् and तत - - ·74 प्राकृतप्रकाशः [vi. vi.6- इद्भयः स्सा से ॥६॥ इकारान्तेभ्यः किमादिभ्य उत्तरम्य सः स्सा से इत्येतावादशी भवतः ] किस्सा । कीसे। कोआ । कीए । कीअ । कोइ ।। जिस्सा। जीस जीआ। जीए । जी । जीइ ॥ तिस्सा । तीसे। तीआ। तीय । तीअ। तीइ ॥ स्मा से are substituted for स, after the above-mentioned pronouns when they are declined like nouns ending in इ ... n the feminine).... ॥ डेहि ॥ ७॥ किमादिभ्य उत्तरस्य : हिं इत्ययमादेशो भवति वा ।। कहिं । कस्मि । कम्मि । कत्थ ।। जहिं। जासिं। जम्मि । जत्थ ॥ तहिं ।। तस्मि । तम्मि । तत्थ ।। Peis optionally substituted for is after the above men, tioned pronouns || आहे इआ काले ॥८॥ किंयत्तद्भयो काले आहे इआ इत्यादेशौ वा भवतः ।। काहे । जाहे । ताहे ॥ कइआ । जइआ । तइआ। कहिं इत्यादयोऽपि ।। कदा। यदा । तदा।। Instead of is in the sense of time, it and ST are optionally substituted after the above pronouns...... And also other forms कर्हि etc....... । तो दो डसेः ॥९॥ किंयत्तयो डसेः त्तो दो इत्येतावादेशौ भवतः ।। कत्तो । कदो । जत्तो ! जदो।। तत्तो। तदो।। Instead of सि, त्तो andदोare substituted after the above pronouns....... .....

·-vi. 14 ] ] षष्ठः परिच्छेदः 75 ॥ तद ओश्च ॥ १० ॥ नंद उत्तरस्य डसेरोकारादेशो भवति वा ॥ तो । तत्तो । तदो ॥ Instead of fet, after the pronoun 78, is optionally substituted...... ॥ सा से॥११॥ वति वर्तते । तदो डसा सह से इत्ययमादेशो भवति ।। पझे यथाप्राप्रम् ।। से । तास । तस्स ॥ The option allowed in the preceding sūtra still continues. is optionally substituted for the pronoun 7 together with ; in the alternative it follows previous rules...... ॥ आमा सिं॥ १२ ॥ तद आमा सह सिं इत्ययमादेशो वा भवति ।। सिं। ताण ॥ नेषाम् तासाम् ॥ Por is optionally substituted for the pronoun the together with आम्...... ॥ किमः कः ॥ १३ ॥ किंशब्दस्य सुपि परतः क इत्ययमादेशो भवति ।। को। के। केण । कहिं ॥ is substituted for the pronoun when followed by the affixes ofl declension...... ॥ इदम इमः॥ १४॥ मुपि परत इदम इम इत्ययमादेशो भवति ।। इमो । इमे । इमं । इमेण । इमेहिं ॥ is substituted for a when followed by the affixes of declension....... ।

·76 प्राकृतप्रकाशः [vi. 15- ॥ स्सस्सिमोरदा ॥ १५॥ म्सस्सिमोः परत इदमोऽदादेशो वा भवति ॥ अस्स । 'इमन्स ।। अस्सि इमस्सिं ॥ is optionally substituted for set when followed by म्स and म्सि...... ॥ उड़न हः ॥ १६॥ इदमो दकारेण सह केंः स्थाने हकारादेशो वा भवति । इह ।। पक्षे । आस्ति । इमस्सिं । इमम्मि । is optionally substituted for is together with the of इदम्...In the alternative we have अम्मि etc....... || न त्यः॥ १७॥ इदमः परस्य : त्थ इत्ययमादशा न भवति ॥ डः सिम्मित्था इति प्राप्त प्रतिपिध्यते ॥ इह । अम्सि । इमान्सिं । इमम्मि ।। The form ] is not used as a substitute for , when it follows and thus the sutra 2 is so far restricted from applying to this pronoun. ॥ नपुंसके स्वमोरिदामिणमिणमो ॥ १८ ॥ नपुंसकलिगे इदमः स्वमोः परतः सविभक्तिकस्य इदं इणं इणमो इत्येते त्रय आदेशा भवन्ति ॥ इदं । इणं । इणमो धणं ।। Instead of 7, in the neuter gender, together with and अम् we have इदं, इणं and इणमो. ॥ एतदः सावोत्वं वा ॥ १९ ॥ एतच्छब्दस्य सौ परत ओत्वं वा भवति ।। निये प्राप्ते विक- ल्प्यते ॥ एस । एसो॥ एषः ।। Whe the pronoun gag is followed by , the substitution of ait for (which by v. 1 is universal) is only optional.....

·23 टः दोन्टेदः ॥ त्ता मः॥२०॥ एतदः परम्य इसेः नो इन्ययमादेशो भवति । एनो। एदादो। एदादु । एदाहि ॥ एतस्मात् ।। तो is substituted for डमि after the pronoun एतद्...... । त्तोत्थयोस्तलोपः ॥ २१ ॥ एतदस्तकारम्य त्तोत्थयोः परतो लोपो भवति ।। एत्तो । एत्थ ।। The 7 of Taz is elided when it is followed by it and त्थ...... ॥ तदेतहाः सः मावनपुंसके ॥ २२ ॥ नच्छन्दम्य एतच्छब्दस्य यस्तकारः तस्य सकारादेशो भवति अनपुंसके सौ परतः।। सो पुरिमो । सा महिला । एस। एसो। पसा ॥ साविति किम ।। पढ़े। ते । एदं । तं ॥ अनपुंसक इति किम् ।। तं एवं धणं॥ #is substituted for 7 of and 7 in the masculine and feminine before .. Why do we specify ? Because it does not hold good in the nom. plural, एते and ते...Whydowe exclude the neuter ? Because we have and in the neuter nom. sing....... || अढसा दो मुः ॥ २३ ॥ अदसा दकारस्य मुपि परतो मु इत्ययमादेशो भवति ।। अमू पुरिमो . अन् महिला । अमूओ पुरिसो । अमूओ महिलाओ । अमुं वणं । अमृई वणाई ॥ is substituted for of the pronoun 3 before the case-affixes ( the final # being already dropped by iv 6), and then the word is declined like a noun ending in उ......

·78 प्राकृतप्रकाशः [ v3. 24 ॥ हश्च सौ ॥ २४॥ अदसो दकारस्य सौ परतो हकारादेशो भवति ।। अह.पुरिसो.। अह महिला । अह वणं ॥ हादेशोऽयमोत्वात्वबिन्दून् विष्वपि लिंगेषु परत्वाद्वाधते ॥ is also substituted for the of 378 before the affix of the nom. sing.......This ह does not admit ओ, आ or अनुस्वार, and therefore remains the same in the three genders. ॥ पदस्य ॥ २५॥ अधिकारोऽयम् । आशब्दविधानात्। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः पदस्य तद्भवतीत्येवं वेदितव्यम् । तच्च तत्रैवोदाहरिष्यामः ।। This sutra is an अधिकार; it will extend untila शब्द is enjoined which we shall specify when it occurs. The various rules which we shall state henceforward, are to be understood as supplying substitutes for a पद (1.es, the crude word and the case-affix taken together.) ॥ युष्मदस्तं तुमं ॥ २६॥ सावित्येव । युष्मदः पदस्य सौ परतः तं तुम इत्येतावादेशी भवतः ॥ तं आगदो। तुम आगदो।। The affix Fis repeated from sutra 24. तं and तुमं are substituted for the pada युष्मद् followed by सु...... ॥तुं चामि ॥ २७॥ युष्मदः पदस्य अमि परतः तुं इत्यादेशो वा भवति ! तुमं च ॥ तुं पेक्खामि । तुम पेक्खामि ॥ For the pada young followed by ap. i ( and also go by the preceding sutra ) is substituted.

·-1.32 षष्टः परिच्छेद. ॥ तुज्झे तुम्हें जसि ॥ २८॥ युष्मदः पदस्य जसि परतः तुझे तुम्हे इत्येतावादेशी भवतः ॥ तुझे आगदा । तुम्हे आगदा ।। For the pada युष्मद् followed by जस्, तुज्झे and तुम्हे are substituted....... ॥ वो च शसि ॥ २९ ॥ शसि युष्मदः पदस्य वो इत्यादेशो भवति । चकारात तुझे तुम्हे च ॥ वो पेक्खामि ।। तुझे तुम्हे पेक्खामि !! For the pada युप्मद् followed by शस, वो is substituted. By the use of in the sūtra we have ish and also...... ॥ टाङ्योस्तइ तए तुमए तुमे ॥ ३० ॥ युष्मदुत्तरयोः टा डि इत्येतयोः तइ तए तुमए तुमे इत्येत आ- देशा भवन्ति ॥ टा। तइ तए तुमए तुमे कङि॥ तइ तार तुमाए तुमे ठिअं॥ For the pada युष्मद् followed by टा and डि., तइ, तए, नुमए and are substituted... ॥ उसि तुमोतहतज्झतुम्हतम्माः ॥ ३१ ॥ युष्मदः पदस्य ङसि तुमो तुह तुझ तुम्ह तुम्म इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ तुमो पदं । तुह तुझ तुम्ह तुम्म पदं ॥ For the pada युष्मद् followed by इसि, तुमो, तुइ, तुज्झ, तुम्ह, तुम्म are substituted... ॥ आदि च ते दे॥ ३२ ॥ आङि तृतीयकवचने चकाराद् ङसि च परतो युष्मदः पदस्य ते दे इत्येतावादेशौ भवतः ॥ ते कअं । दे कअं ॥ ते धणं । दे धणं ।। For the pada 7 followed by 31 the affix of the instr. sing. and also C# ( which we infer from = in the sutra)ते and दे are substituted...

·80 प्राकृतप्रकाशः [vi. 33- ॥ नुमाइ च ।। ३३॥ आङि युष्मदः पैदस्य तुमाइ इत्ययमादेशो भवति ।। तुमाइ क॥ For the pada युष्मद followed by आङ्, तुमाइ is also substituted... ॥ तुझेहिं तुम्हहिं तुमहिं भिाने ॥ ३४ ॥ भिसि परतो युष्मदः पदस्य तुल्झेहिं तुम्हेहिं तुम्मेहिं इत्येत आ- देशा भवन्ति ।। तुझेहिं तुम्हहिं तुम्महि कअं ।। For the pada युष्मद followed by भिस्, तुज्झहि, तुम्होहिं and This are substituted .. !! उसौ लतो उत्तो नमाढा नाद तुमाहि ॥ ३५ ॥ इमा परनो युध्नहः पदन्य नतो नहत्तो तुमादो तुमादु तुमाहि इत्येत आदेशा भवन्ति ।। तत्ता आगढ़ा ! नडत्तो तुमादो, तुमानु तुमाहि आगढी ।। त्वदागतः ।। For the pada युष्मद followed by डमि, तत्तो etc., are substituted... तुम्हाहिती तुम्हामुंती भ्यासि ॥ ३६॥ युष्मदः पदन्य पञ्चमीबहुवचने भ्यसि तुम्हाहितो तुम्हासुंतो इत्ये- तावादेशौ भवतः ॥ तुम्हाहिती तुम्हामुंतो आगदो । For the pada युष्मद् lollowed by भ्यस्. तुम्हाहितो and तुम्हासुतो; are substituted... ॥ वो भे तुझाणं तुम्हागमामि ॥ ३७ ॥ आमि परतो युष्मदः पदस्य वो भे तुज्झाणं तुम्हाणं इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ वो धणं । भे धणं । तुझाणं तुम्हाणं धणं ।। For the pada युष्मद followed by आम्, वो, भे etc., are substituted...

·-vi.42. षष्ठः परिच्छेदः 81 ।। जो तुमम्मि ॥ ३८॥ शुष्मदः पदस्य ङौ परतः तुमम्मि इत्यादेशो भवति ।। तुमम्मि ठिअं!! पूर्वोक्ताश्च तइप्रभृतयश्चत्वारोऽप्यादेशा भवन्ति ।। For the pada युष्मद् followed by डि, नुमम्मि is substituted. By sutra 30 we have also तइ etc... ॥ तुझेसु तुम्हेमु सुपि ॥ ३९ ॥ युष्मदः पदस्य सप्रमीबहुवचने तुझेमु तुम्हेसु इत्येतावादेशी भवतः ॥ तुज्झेसु ठिअं । तुम्हेसु ठिअं ।। For the pada युष्मद् followed by सुप, तुझे and तुम्हसु are substituted... ॥ अस्मदो हमहमहअं सौ ॥ ४० ॥ अस्मदः पदस्य सौ परतो हं अहं अहअंइत्येत आदेशा भवन्ति।। हं अहं अहअं करमि ।। For the pada अस्मद् followed by मु, ई, अहं and अहअं are substituted... ॥ अहम्मिरामि च ॥४१॥ अमि परतो ऽस्मदः पदस्य अहम्मि इत्ययमादेशा भवति । सो च ।। अहम्मि पेक्ख । अहम्मि करेमि ।। मां प्रेक्षस्व । अहं करोमि ।। For the pada अस्मद् followed by अम्, अहम्मि is substituted, and from the 3 of the sutra we infer that it may also be similarly substituted for the nom. sing ...... || मं ममं ॥ ४२ ॥ अमीति वर्तते । अस्मदः पदस्य अमि परतो मं ममं इत्येतावा- देशौ भवतः ॥ मं ममं पक्ख ॥ For the pada अस्मद् followed by अम्, मं and ममं are substituted...... प्रा.प्र.

·82 प्राकृतप्रकाशः [ vi. +3- अम्हे जग्गसोः ॥ ४३ ॥ अस्मदः पदस्य जश्शसोः परतः अम्हे इत्ययमादेशो भवति । अम्हे आगदा । अम्हे पेक्ख ।। For the pada अस्मद followed by जस् and अस्, अम्हे is substituted....... ॥णो गसि ॥४४॥ अस्मदः पदम्य शसि परतो णो इत्ययमादेशां भवति ॥ णो पक्व ।। अस्मान प्रेक्षम्व ।। For the pada अम्मद् followed by शस्, णो is substituted .. ॥ आदि मे ममाइ ॥ ४५ ॥ अस्मदः पदम्य आडि परतो मे ममाइ इत्येतावादशी भवतः ।। मेकअं । ममाइ करं॥ For the pada अस्मद followed by आइ, मे and ममाइ are substituted...... ॥ न च मइ मर ॥ ४६॥ अस्मदः पदस्य डौ परतो मइ मए इत्येतावादेशी भवनः। चका- रात्तृतीयैकवचने च ॥ मइ माप ठिअं । मइ मए कअं ।। For the pada अस्मद् followed by डि, मइ and मए are sub. stituted. By the use of the word in the sutra we infer that these substitutes are also used in the instr. sing ॥ अम्हहिं भिसि ॥४७॥ अस्मदः पदस्य भिसि अम्हहिं इत्ययमादेशो भवति ।। अम्हेहिं कअं॥ For the pada अस्मद् followed by मिस्, अम्हेहि is substituted.......

·-vi. 52..] पष्टः परिच्छेदः 83 ॥ मत्तो मइत्ता ममादा ममाद ममाहि इसौ । ४८ ॥ .अस्मदः पदम्य इसी परत एत आदशो भवन्ति ।। मत्ती गदा । मइत्तो । ममादो ममादु ममाहि गदो।। For the pada अस्मद् followed by इमि, मना etc., are substituted ॥ अम्हाहिलो अम्हासंतो भ्याम ॥ ४० ॥ अम्मदः पदस्य भ्यमि परत अम्हाहिता अम्हामुंतो इन्यतावा- देशौ भवतः ॥ अम्हाहितो अम्हामुंता गढी ।। For the pada अस्मद् followed by न्यस, अम्हाहिती and अम्हासुंतो are substituted... ॥ मे मम मह मञ्झ उसि!! ५० ॥ अस्मदः पदम्य इसि परत म्त आदेशाभवन्ति में धम् नम मह मज्झ धगं॥ For the pada अम्म followed by रस, में, मम, मह 2nd मज्य are substituted... ॥ मन्झ णो अम्ह अम्हाणमम्हें आमि || ५१ अम्मदः पदम्य आमि परत एत आदशा भवन्नि : मन्झ गो अम्ह अम्हाणं अम्हे धणं ।। अस्माकं धनं । For the pada अम्मद followed by आम, मज्झ etc , substituted .. ॥५२॥ अस्मदः पदस्य हुँ, परतो ममम्मि इत्यादगो भवति । ममम्मि ठि॥ पूर्वोक्तो मइ मग इत्येतो च !! For the pada अम्मद्र followed by डि, ममाम्म is substituted. as also and enjoined by sūtra 46. are ॥ ममम्मि ·84 प्राकृतप्रकाशः [vi. 53- .. अम्हेसु मुपि ॥ ५३॥ अम्मदः पदस्य सप्तमीबहुवचने सुपि परतः अम्हेसु इत्ययमा-, देशो भवनि । अम्हेसु ठिअं ।।। For the pada song followed by 9, the affıx of the loc. sing, अम्डेसु is substituted .. ॥ दहा।। ५४ ॥ पढम्येति निवृत्नम् । सुपीति वर्तत ॥ द्विशब्दम्य दो इत्ययमा- देशो भवति मुपि परतः ॥ दोहिं । दोसु ।। द्वाभ्यां । द्वयोः ॥ The अधिकार of पद. ends here. सुपि of the preceding sutra is implied here ( but the sense is not मुप of the loc. plural, but मप् प्रत्याहार, all case-affixes). For the word द्वि, Tis subst tuted before the case affixes.. ॥ अग्निः ॥ ५५॥ त्रिशब्दम्य सुपि परनः नि इत्यादृशा भवति ॥ तीहि । तीसु ॥ त्रिभिः । त्रियु॥ For the word त्रि, ति Is substituted before the caseaffixes... तिष्णि जन्मभ्याम् ॥५६॥ त्रिशब्दस्य जश्शस्भ्यां सह तिगि इत्यादेशो भवति ॥ तिण्णि आगढ़ा । तिणि पक्व ।। त्रय आगताः । त्रीन्प्रेक्षस्व ।। तिणि is substituted for त्रि together with जस् and शस्... ॥ दुईवे दाण्णि वा ॥ ५७ ॥ द्विशब्दम्य जश्शम्भ्यां सह दुवे दोणि इत्येतावादेशौ भवतः ।। दुवे कुगनि । दोष्णि कुगंति ।। पझे दो कुगंति ॥ द्वौ कुरुतः ॥ दुवे पेक्व । दोष्णि पक्व ! पक्षे दो पेक्ख ॥ द्वौ प्रेक्षस्व ।। and noor are optionally substituted for reg together -th जम् and शम्..... In the alternative we have दो......

·-vi.61. पष्टः परिच्छेदः 85 ॥ चतुरश्चत्तागे चत्तारि ॥ ५८ ॥ चतुर्शब्दस्य जश्शाम्भ्यां मह चत्तारों चनारि इन्यतावादशी भवतः । चत्तारो चत्तारि पुरिमा कुणंति चत्तारो चत्तारि पुरिसे पेक्ख ॥ For the word चतुर together with जस and शम, चतारो and art are substituted... ॥ एपामामो हं॥ ५० ॥ पपां द्वित्रिचतुःशब्दानामामः म्थाने पहं इन्ययमादशा नवति }] दोण्हं धणं । तिण्हं धणं! चउण्हं धणं । Instead of आम, we have of after द्वि, dि and चतर ॥ शेपोऽन्दतवत् । ६०॥ शेपः सुविधिग्दन्तवद्भवति अकारान्ताद भिमा हिं इन्वयमा- 'देश उक्त इकाराकागन्तादपि भवति । अग्गीहि वाहि ग्वं मालाहिं णईहिं वहूहिं। अग्गिस्स वाउस्स । अग्गीदो बाऊदो अन्नी । वाऊदु । एव दोहि तीहिं चऊहिं ।। The rest of the rules of declension are the same those for words ending in 37. Thus the sutra SATTE is applicable to words ending in and ....... ॥ न डिस्योरेदाता॥६१ ॥ इकारोकारान्तानां ङिङस्यारदन्तवद् एकागकारी न भवतः ॥ अम्गिम्मि वाउम्मि । अग्गीदो वाऊदो ! अगीदु वाऊदु । अग्गीहि वाऊहि ॥ ए and आ are not used as substitutes for Kand उमि after words ending in and 2, as they are in the case of nounsending in अ......

·86 प्राकृतप्रकाशः [vii. 62- 4.-.. !! ए भ्यामि ॥ ६२॥ नेत्यनुवर्तते। भ्यसि परत इकारोकारान्तयोरदन्तवदेत्वं नभवति ॥ अग्गीहितो वाऊहिंनो !! अग्गीमुंतो। वाऊतो ॥ The word is repeated from the previous sūtra. The endings and are not changed to as the ending 37 of a word is, before भ्यस ॥ द्विवचनम्य बहुवचनम् ॥ ६३ ॥ सर्वामां विभक्तीनां सुपां तिङ च द्विवचनम्य बहुवचनं प्रयो- क्तव्यम् ।। वृक्षौ । वच्छा!। वृक्षाभ्यां । वच्छहिं। वच्छाहिती ।। वृक्षयोः। वच्छाण । वन्छेसु ॥ तिङो यथा : तिष्ठत ! चिटुंति ।। In all affixes, whether for the cases of nouns or the persons of verbs, we must use the plural instead of the dual... ॥ चतुर्थ्याः षष्ठी ॥ ६४ ॥ चतुर्थीविभन्ने स्थाने षष्ठीविभक्तिर्भवति ॥ बह्मणस्स देहि । ब्रह्मणाण देहि ॥ ब्राह्मणाय देहि । ब्राह्मणेभ्यो देहि ।। Instead of the affix of the dative case, that of the genitive... ॥ इति वररुचिकृत प्राकृतप्रकाशे सर्वनामपरिच्छेदः षष्ठः ।। || अथ सप्तम परिच्छेडः॥ !! नतिपादितौ ॥ १॥ त तिप् इत्येतयारकैकस्य स्थाने इन् एन इत्यतावादेश भवतः ॥ पढइ पढम् । महइ सहए ॥ पठति पठते । सहति सहते ।। For 7 and Fig ( the affixes of the third person sing. in the आत्मनेपद and the परस्मेपद) इ and ए are mutually substituted... we must use ·NE -vii.5 सप्तमः परिच्छेदः 87 || थास्सिपोः सि से ॥२॥ थास् मिप इत्येतयोरकैकस्य स्थान मि में इन्यतावादेशोभवतः ।। पढसि पढमे । सहसि सहसे ।। For T and feg (the affixes of the second person sing in the आत्मनेपद and the परस्मैपद) मि and से mutualiy substituted .. ॥ इमिपोर्मिः ॥३॥ इट् मिप इत्येतयोः स्थाने मिर्भवति ॥ पढ़ामि । हसामि । सहामि ॥ For and #7 (the affixes of the first person. sing, in the आत्मनेपद and परस्मैपद) मि is substituted. . ॥ न्तिहत्थामामुमा बहुपु ॥ ४॥ बहुषु वर्तमानानां तिडां स्थाने न्ति, ह इत्था, मो मुम इत्येत आदेशा भवन्ति ।। प्रथमपुरुषस्य । रमंति। पढंति । हसंति ।। मध्यमस्य ॥ रमह पढह । हसह । पढित्था ।। उत्नमस्य ।। पढामो ॥ पढमु। पढम ॥ For the conjugational affixes in the plural, P (3rd person), ह, इत्था ( 2nd person), and मो, मु, म, ( Ist person) are substituted... ॥ अत एस ॥ ५॥ नित्यार्थं वचनं यतो विशेषणम । ततिपोः सिप्थासोः ए से इत्यादेशावत एव परौ भवतः । नान्यस्मात् ।। नतिपोः । रमए पढए । सिपथासोः । रमसे पढसे ।। अत इति किम् । होइ । भवति । This rule limits what would otherwise be of constant application. The r and a which are substituted by sūtras 1, 2 are only substituted when they follow 37, and not otherwise......Why do we say after 37' ? Because we have only होइ, होमि......

·88 प्राकृतप्रकाशः ॥ अम्तेलोपः॥६॥ अस्तेर्धातोः थास्सिपोरादेशयोः परतो लोपो भवति ॥ सुत्तो मि।' पुरिसो सि ।। सुप्तोऽसि । पुरुषोऽसि ।। The root 37to be, is elided when the substitutes (vii.2) for the affixes Te and fog follow...... ॥ मिमोमुमानामयो हश्च ॥७॥ मिमोसमानामस्तेः परेषामधोहकारः प्रयोक्तव्यः । अस्तश्च लोपः।। गआ मि ! गअ म्हो । गअ म्हु । गअ म्ह ॥ गतोऽस्मि । गताः स्मः।। is to be used immediately after the in the affixes मि, मो, मु, म, wken they follow the root अस, itselision being still enjoined by the preceding sutra...... ॥ यक ईअइज्जो ॥ ८॥ यकः स्थाने ईअ इन इत्यादशौ भवतः ॥ पढीअइ पढिज्जइ । सहीअइ सहिज्जइ ।। पठ्यते । सह्यते ॥ For यक ( the affix of the passive) ईअ and इज are substituted (and the personal affixes subjoined to these)...... ॥ नान्त्यद्वित्वे ॥९॥ धातोरन्त्यद्वित्वं सति यक ईअ इज इत्यादेशो न भवतः ।। हस्सइ । गम्मइ ।। गम्यते । हस्यते ।। गमादीनां विकल्पेन द्वित्वविधा- नात् द्वित्वविधान उक्तावादेशौ न भवतः। द्वित्वाविधाने तु भवत एव ।। गमीअइ। गमिज्जइ ।। These substitutes for 7 do not take place when the final consonant of the root is doubled. .. By vui. 58 this doubling of the final is optional in the verbs 34 etc.; therefore when the final is not doubled, the sutra 8 remains in force, and thus we have गमीअइ and गमिजइ....

·-vii. 1+]] सप्तमः परिच्छेदः 59 ॥ माणा गतृभानचाः ॥ १० ॥ गतृ शानच् इत्येतयोरेकैकस्य न्त माग इयत्तावादशी भवतः ।। पढतो । पढमाणो ।। हसतो हसमाणो ।। For the perticipial affixes शत and शानच. न्त and माण are mutually substituted .. ॥ई च स्त्रियाम् ॥ ११ ॥ स्त्रियां वर्तमानयोः शतृशानचोरीकारादेशो सवति न्नमाणो च ॥ हसई । हसंती। हममाणा ॥ ववई । वेवंती : ववमाणा।। ई is substituted ( as well as the regular forms irom न्त and माण) for शतृ and शानच् when used in the feminine .. ॥धाताभविष्यति हिः॥ १२ ॥ भविष्यति काले धातोः परो हिशब्दः प्रयोक्तव्यः । होहिइ ! हसिहिइ ॥ होहिति । हसिहिंति ।। भविष्यति । हमिध्यति । भविष्यति। हसिष्यति ॥ The syllable is to be used after the root in the Future ( and the personal affixes of the Present tense added to this). ॥ उत्तमे स्सा हा च ॥१३॥ भविष्यत्युत्तमे स्मा हा इत्येतौ प्रयोक्तव्यो: चकारात हिश्च ।। होस्सामि । होहामि । होहिमि । होस्सामो। होहामो र होहिमो। इत्यादि । भविष्यामि । भविष्यामः ।। In the first person of the Future we are to use after the root स्सा and हा and also हि (as we infer from the च in the sutra).. । मिना स्सं वा ॥ १४ ॥ भविष्यत्युत्तमे मिना मह धातोः परः संशब्दः प्रयोक्तव्यो वा॥ होस्सं । पक्षे होम्सामि । होहामि । होहिनि ।।

·90 प्राकृतप्रकाशः [vii. 15- - In the first person, sing. of the Future at may optionally be used after the root, superseding the personal affix मि. . ...In the alternative we have होस्मामि etc. }} मोमुमैहिम्साहिन्था ॥ १५॥ भविष्यति काल उत्तमे बहुवचनादेशस्य मा मुम इत्येतैः सह हिस्सा हिन्था इत्येनावादेशी वा भवतः ।। होहिस्सा होहित्था । हसिहिम्मा हििहत्था ।। भविष्यामः । हसिध्यामः ॥ पक्षे । होहिमो । होम्सामा । होहामो ! हसिहिमो। हसिम्सामा । हसिहामो। एवं मुस्योरपि ! इत्यादि ॥ In the first person plural of the Future, TRT and FERUT may be optionally added after the root, instead of any substitute for a plural affix, superseding मो. मु or म...... ।। ऋदाश्रुवचिगमिरुदिट्टशिविविख्याणां काई दाहं माच्छ वोच्छ गच्छं गच्छं इच्छं वेच्छं ॥ १६ ॥ भविष्यति काल उत्तमैकवचने कृञादीनां स्थाने यथासंख्यं काहं प्रभृतय आदेशा भवन्तिं ॥ काहं करिष्यामि । दाहं दास्यामि । सोच्छं श्रोष्यामि । वोच्छं वक्ष्यामि । गच्छं गमिष्यामि । रोच्छं रोदिष्यामि । दच्छं द्रक्ष्यामि । वच्छं वत्स्यामि इत्यादि ।। In the first person sing of the Future, instead of the roots F. etc., काहं etc., are respectively substituted .. ॥ श्रवादीनां त्रिवप्यनुस्वारवज हिलापश्च वा ॥ १७ ॥ श्रु इत्येवमादीनां प्रथममध्यमोत्तमयु त्रिध्वपि पुरुषेषु परतो भविष्यति काले सोच्छं इत्यादय आदेशा भवन्ति । अनुस्वारं विहाय । हिलोपश्च वा मोन्छिइ सोच्छिहिइ । श्रोष्यति ।। माच्छिति । सोच्छिहिंति । श्रोष्यति ॥ लोच्छिमि सोच्छिहिसि । श्रोष्यसि ॥ सोच्छित्था। सोच्छि- ।

·-vii.:20. सप्तमः परिच्छेदः 97 10 हित्था । श्रोष्यथ । सोच्छिमि । सोच्छिहिमि । श्रीष्यामि ।। सोच्छिमो सोच्छिहिमो.। सोच्छिमु । सोच्छिहिमु । सोच्छिम ! सोच्छिहिम । सोच्छिस्सामो । सोच्छिस्सामु । सोच्छिस्लाम !! श्रोप्यामः ॥ ग्वं वोच्छादिरपि ।। सोच्छं etc. ( without the अनुस्वार) are substituted for श्र etc., in the Future, eveniwhen the affixes of the first, second or third person follow the elision or insertion of हि (by sutra 12) is optional...... ॥ उसुसु विध्यादिप्वकस्मिन् ॥ १८ ॥ विध्यादिष्वेकस्मिन्नुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य यथासंख्यं उ मुमु इत्येत आदेशा भवन्ति ॥ हसउ । हससु । हसमु। हसतु । हस ! हसानि ।। उ, मु, मु are severally substituted for the proper sing. affixes the sense of command etc.(Compare पाणिनि iii. 3. 161-162). ॥ न्तुहमो बहुषु ॥ १९॥ विध्यादिषु बहुपूत्पन्नस्य प्रत्ययस्य यथासंख्यं न्तु ह मो इत्येत आदेशा भवन्ति ।। हसंतु । हसह । हसामो !! न्तु, ह, मो are severally substituted for the proper plural affixes in the sense of command, etc.... ॥ वर्तमानभविष्यदनद्यतनयोर्जजा वा ॥ २० ॥ वर्तमाने भविष्यदनद्यतने विध्यादिपु चोत्पन्नस्य प्रत्ययस्य ज जा इत्येतावादेशौ वा भवतः । पक्षे यथाप्राप्तम् । वर्तमाने तावत् । होज होजा। हसेज हसेज्जा । पक्षे होइ हसइ ।। भविष्यदनद्यतने । होज होजा। पक्षे होहिइ । इत्यादि । विध्यादिष्वेवम् ॥ and i are optionally substituted for proper affixes of the Present and the Past definite ( अनद्यतन), Future, and also when command etc. are implied ; there being an option the previous forms may by retained.....

·92 प्राकृतप्रकाशः ॥ मध्ये च ॥ २१ ॥ वर्तमानभविष्यदनद्यतनयोविध्यादिषु च धातुप्रत्यययोर्मध्ये ज जा इत्येतावादेशौ वा भवतः । वर्तमाने । होज्जइ होजाइ । पक्षे यथाप्राप्तम् । विध्यादिपु । होजउ होजाउ । भवेदित्यादि ।। and wait are also optionally inserted between the root and the affixes, in the Present, Future and the Imperative. ॥ नानकाचः ॥२२॥ वर्तमानभविष्यदनद्यतनयोविध्यादिपु चानकाचो धातो. प्रत्यये पर मध्ये ज जा इत्यै तावादेशौ न भवतः किं त्वन्त एव भवतः ॥ हमइ तुवरइ ।। अन्ते यथा ॥ हसेज हसेज्जा तुवरेज तुवरेज्जा । पवमन्येऽप्युदाहर्तव्याः ॥ T and war, however, are not thus inserted between the root and the affix, except when the root ends in a vowel ( and is, therefore, monosyllabic, एकाच, since a root which ends in a consonant, becomes dissyllabic by the addition of the a vowel ) .... But this does not preciude their being employed at the end... .. ॥ ईअ भूते ॥ २३ ॥ भूते काले धातोः प्रत्ययस्य ईअ इत्ययमादेशो भवति ॥ हुवीअ हसीअ॥ अभवत् । अहसत् ॥ $3 is substituted for the affix after a root in the Past tense..... ॥ एकाचो हीअ॥ २४॥ भूते काल एकाचो धातोः प्रत्ययस्य हीअ इत्ययमादेशो भवति ॥ होहीअ ॥ अभूत्।। it is substituted for the affix after a monosyllabic root in the Past tense.....

·सप्तमः परिच्छेदः 93 ॥ अस्तरासिः ॥२५॥ अस्वभूते काल एकस्मिन्नर्थे आसि इति निपात्यते ॥ आसि राआ। आसि वह ॥ आसीद्राजा । आसीद्वधूः ।। आस is substituted for अस्ति in the sing. of the Past । tense...... ॥ गिच एटावरत आत् ॥ २६ ।। णिचप्रत्ययस्य एकारादेशो भवति । धातोरादेरकारस्य च आत्वं भवति ।। कारइ । हासेइ । पाठेइ ॥ कारयति । हासयति । पाठयति ॥ ए is substituted for णिच, the causal affix and the अ iri the first syllable of the root becomes आ... .. । आव च ॥ २७॥ णिच आवे इत्ययमादेशो भवति । चकारान् पूर्वोक्तं च ।। करा- वेइ । हसावेइ । पढावेइ । कारावेइ इत्यादि । आवे also is substituted for णिचू, as well as ए...... ॥ आविः क्तकर्मभावेषु वा ॥ २८ ॥ णिच आविरादेशो भवति वा क्तप्रत्यये परतो भावकर्मणोश्च ।। कराविअं हसाविअं पढावि। कारिअं हासिअंपाढिअं॥ भावकर्मणाश्च कराविज्जइ । हसाविज्जइ । पढाविजइ। कारिजइ । हासिज्जइ । पाढिजइ ॥ कारितं । हासितं । पाठितं । कार्यते । हास्यते । पाठ्यते ।। आवि is optionally substituted for णिच् when क्त ( the affix of the past passive participle, ) follows and also in the passive voice (भावकर्मणोः)...... ॥ नैदावे ॥ २९ ॥ क्तभावकर्मसु णिच्प्रत्ययस्य एतु आवे इत्येतावादेशौ न भवतः।। कारि। करावि । कारिजइ । कराविजइ ।। and trà are not substituted for fory, when follows or in the passive voice .....

·94 प्राकृतप्रकाशः [vii. 30- ॥ अत आ मिपि वा ॥३०॥ अकारान्ताद्धातोर् मिपि परत आकारदेशो भवति वा । हसाम। हसमि॥ 377 is optionally substituted for the final of a root end. ing in 37, when my follows ..... ॥ इच बहुषु ॥ ३१॥ मिपो वहुपु परतोऽत इकारादेशो भवति । चकारादाकारश्च ।। हसिमो । हसामो । हसिमु । हसामु ॥ is substituted ( as well as 3T) for the final 3* in the first person plural...... ॥क्ते ॥३२॥ क्तप्रत्यये परतोऽत इर्भवति ॥ हसि। पढिअं॥ इ is substituted for the final अ, when क्त, the afilx of the past passive participle, follows ..... ॥ ए च क्त्वातुमुन्तव्यभविष्यत्सु ॥ ३२ ॥ क्त्वा तुमुन तव्य इत्येतेषु भविष्यति काले च अत एत्वं भवति । चकारादिश्च ॥ हसेऊण हसिऊण । हसेउं हसिउं । हसेअव्वं हसि. अव्वं । हसेहिइ हसिहिइ ॥ When the affixes कत्त्वा, तुमुन् and तव्य follow, and also in the Future tense, is substituted for the final 3 of the root; and also I, as we infer from the word in the sutra...... ॥ लादेशे वा ॥ ३४॥ लकारादेशे परतोऽत एत्वं भवति वा ॥ हसेइ हसइ । पढेइ पढइ । हसेंति हसति । हसेउ हसउ । is substituted for the final 31 of the root wherever it is followed by i.e., any conjugational affix... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे तिविधिर्नाम सप्तमः परिच्छेदः ।।

·dowse -viii. 6.7. अथाष्टमः परिच्छेदः 95 ।। अथाष्टमः परिच्छदः ।। । भुवा रोहवा ।। १॥ भू सत्तायाम् : रतस्य धातो: हुव इन्यतावादशी भवतः ।। हाइ हुवइ । होति हुवंति ॥ For the verbal root to be, it and are substituted... ॥ ते हुः ॥२॥ भुवः क्तप्रत्यये परतो हु इत्यादेशो भवति हुअं । When is followed by क्त, हु is substituted.... ॥ प्रादेर्भवः ॥३॥ प्रादरुत्तरस्य भुवा भव इत्ययमादेशो भवति . भव । उन्भ- वइ । संभवइ । परिभवइ ।' When भू follows a preposition such as 4, 5 is substi. tuted ..... ॥ त्वरस्तुवरः ॥४॥ त्रित्वरा संभ्रमे । अस्य धातोग्तुवर इत्ययमादेश भवन तुवरइ।। For the root त्वर to hasten, तुवर Is substituted.. ॥क्ते तुरः ॥ ५॥ क्तप्रत्यये तुर इत्ययमादेशो भवति ।। तुरिअं ॥ When the root वर Is followed by क्त, तुर is substituted, ॥ घुणो धोलः ॥ ६॥ घुण घूर्ण भ्रमणे । अस्य धातो?ल इत्ययमादेशो भवति घोलइ ॥ For the root ou (which in the TT97 is arranged with घूर्ण in the sense of 'rolling', घोल is substituted......

·96 प्राकृतप्रकाशः [viii. 7- ॥ गुदो णाल्लः ॥ ७॥ प्रेरणे : अम्य धातोर्णोल्ल इत्ययमादेशो भवति ॥ गोल्लल । पणोल्लइ ।। For the root Te to send, is substituted...... ॥ दुङो दूमः ॥ ८॥ दूङ् परितापे । अस्य धातो मादेशो भवति ।। दूमइ ॥ For the root दू to be pained, दुम is substituted...... ॥ पटे: फलः ॥९॥ -- अट घट गतो। अन्य धातोः फल इत्ययमादशो भवति । फलिअं हिअअं॥ For the root पटू ( associated in the धातुपाठ with अद in the sense of moving ), फल Is substituted..... ॥ पदेः पालः ॥ १० ॥ पद गतौ । अस्य धातोः पाल इत्ययमादेशो भवति ॥ पालइ ॥ For the root पद् to go, पाल is substituted ..... ।। दृषकृपमृषहषामृतो ऽरिः ॥ १० ॥ वृपादीनामृतः स्थान अरि इत्यादेशो भवति ॥ वरिसइ । करि- सइ । मरिसइ । हरिसइ ।। अरि is substituted for the in the roots वृष etc..... || ऋतो जरः॥१२॥ ऋकारान्तस्य धातोर्ऋतः स्थान अर इत्यादेशो भवति ।। मृ। मरई ।। सृ। मड़।। वृ। वरइ॥ अर is substituted when the root ends in ऋ......

·अष्टमः परिच्छेदः ॥ कुत्रः कुणो वा ॥१३॥ डुकृम् करणे । अस्य धातोः प्रयोग कुम्ने वा भवति ।। कुणइ । करई॥ For the root to do, कुमो is optionally substituted...... ॥ भो जंभाः ॥ १४॥ जभ भी गात्रविनामे । अस्य धातो भाअ इत्ययमादेशो भवति ।। जंभाअइ।। For the root जृम् to yawn, जंमाअ is substituted...... ॥ ग्रहेगेंण्डः ॥ १५॥ ग्रह उपादाने । अस्य धातोर्गेण्हो भवति ॥ गेव्हइ ।। For the root ग्रह to take, गेण्ड is substituted..... ॥ चेत् क्त्वातुमुन्तव्येषु ॥ १६॥ अहेर्धेत् इत्ययमादेशो भवति क्त्वातुमुन्तव्येषु परतः ॥ घेत्तूण । घेत्तुं । घेत्तव्वं ॥ घेत् is substituted for ग्रह when followed by वा, तुमुन् and तव्य.. । कुत्रः का भूतभविष्यतोश्च ॥ १७॥ भूतभविष्यतोः कालयोः कृत्रः का इत्ययमादेशोभवति । चका- रात् क्त्वातुमुन्तव्येषु परतः ॥ काहीअ । काहिह। काऊण । काउं । काअव्वं ॥ AT is substituted for the root to do, in the Past and Future tenses, and also (as we infer from the ain the sūtra) when the affixes क्त्वा, तुमुन् and तव्य follow...... ॥ स्मरतेभरसुमरौ ॥ १८ ॥ स्मृ चिन्तायाम् । अस्य धातोर्भरसुमरौ भवतः ।। भरइ । सुमरइ। *T and Tare substitute for theroot Feto recollect... प्रा. प्र. ७ ·98 प्राकृतप्रकाशः [viii. 19- ॥ भियो भाबीहौ ॥ १९॥ विभी भये । अस्य धातोर्भाबीहौ भवतः । भाइ । बीहइ ।। For the root uit to fear, and fe are substituted...... ॥ जिघतेः पापाऔ ॥२०॥ घ्रा गन्धग्रहणे । अस्य धातोः पा पाअ इत्यादेशौ भवतः ॥ पाइ पाइ॥ For the root 7 to smell, TT and 977 are substituted...... ॥ म्लै वावाऔ॥२१॥ म्ले गात्रविनामे । अस्य धातोर्वावाऔ भवतः ।। वाइ । वाअइ॥ For the root on to wither, at and an are substituted... ॥ तृपस्थिपः ॥२२॥ तृप्त तूंप तृप्तौ । अस्य धातोस्थिपो भवति ॥ थिंपइ ।। For the root Ty to be pleased, ( associated with in the धातुपाठ) थिंप is substituted...... ॥ज्ञो जाणमुणौ ॥ २३ ॥ ज्ञा अवबोधने । अस्य धातोर्जाणमुणौ भवतः॥जाणइ । मुणइ ॥ For the root to know, all and go are substituted... ॥ जल्पेलों मः ॥ २४॥ जल्प व्यक्तायां वाचि । अस्य धातोर्लकारस्य मकारो भवति । जंपइ ।। In the root frg to speak articulately, the is substituted by म्...... ॥ ठाध्यागानां ठाअझाअगाआः ॥ २५ ॥ ष्टा गतिनिवृत्तौ । ध्यै चिन्तायाम् । के गैरै शव्दे । एतेषां ठाम शाअ गाअ इत्येत आदेशा भवन्ति । ठाअंति । झाअंति । माअंति ।।

·-viii. 29.1 अष्टमः परिच्छेदः 99 For the roots ar to stand, w to meditate and it to sing (given in the धातुपाठ along with के and रै) गम, झाs and गाम are respectively substituted ॥ ठाझागाश्च वर्तमानभविष्यविध्यायेकवचनेषु ॥ २६ ॥ ष्टाध्यागानां ठा झा गा इत्यादेशा भवन्ति चकारात् पूर्वोक्ताश्च वर्तमानभविष्यद्विध्यायेकवचनेषु परतः ॥ ठाइ ठाअइ । ठाहिइ ठा- अहिइ । ठाउ ठाअउ ।। झाइ झाअइ। झाहिइ झाअहिइ। झाउ झा- अउ ॥ गाइ गाअइ । गाहिइ गाअहिइ । गाउ गाअउ । For the roots ET, and it, when followed by the sing. affixes of the Imperative, the Future and the Present 3. FT and I are severally substituted as well as the substitutes mentioned in the preceding sutra...... ॥ खादिधाव्योः खाधौ ॥२७॥ खाह भक्षणे। धावु जवे । एतयोर्धात्वोः : खा धा इत्यादेशौ भवतः । वर्तमानमविष्यद्विध्यायेकवचनेषु ।। खाइ। खाहिइ । खाउ । धाइ । धाहिइ । धाउ॥ For the roots Et to eat, and T7 to run, El and are respectively substituted...... ॥ ग्रसर्विसः ॥२८॥ प्रसु ग्लसु अदने । अस्य धातोर्विसो भवति ॥ विसइ ।। For the root to eat, (given in the go along with ग्लस् ) विस् is substituted...... ॥ चिनश्चिणः ॥ २९॥ चिञ् चयने । अस्य धातोश्चिणो भवति ।। चिणइ ॥ For the root rêt to collect, for is substituted...

·100 प्राकृतप्रकाशः Trii. 30-- ॥ क्रीनः किणः ॥३०॥ डुक्रीम् द्रव्यविनिमये । अस्य धातोः किणो भवति ।। किणइ । For the root to barter, au is substituted...... वेरुत्तरस्य क्रीनः के आदेशः किणादेशश्च भवति ॥ विकेइ । विकिणा ॥ For the root after the preposition A. is substituted asalso for as we enfer from * in the sutra... । उम उद्धमा ॥ ३२ ॥ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । अस्य धातोरुत्पूर्वस्य उद्धुमा भवति । उद्धमाइ ॥ For the roots to blow, when preceded by the preposition द्र, उदुमा is substituted...... ॥श्रदो घो दहः ॥ ३३ ॥ श्रच्छब्दादुत्तरस्य डुधाञ् धारणपोषणयोः अस्य धातोर्दहा- देशो भवति ।। सद्दहइ । सद्दहिअं॥ For the root to hold, when preceded by the particle अद, दह is substituted...... ॥ अवादगाहेाहः ॥ ३४॥ गाहू विलोडने । अस्य धातोरवादुत्तरस्य वाहादेशो भवति ।। ओवाहइ । अववाहइ॥ For the root € to dip, when preceded by the preposition अत्र, वाह is substituted......

·-vii. 40.] अष्टमः परिच्छेदः 101 ॥ कासेर्वासः ॥ ३५॥ अवादित्यनुवर्तते । का सृ शव्दकुत्सायां । अस्य धातारका- दुत्तरस्य वासो भवति ॥ ओवासइ । अववासइ ।। Preceded by 379. continues to be implied from the preceding sūtra. For the root * to cough, when preceded by अध, वास is substituted...... ॥ निरो माडो माणः ॥ ३६॥ माङ् माने । अस्य धातोनिरुत्तरस्य माणादेशो भवति । णिम्माणइ। For the root or to measure, when preceded by the preposition निर्, माण is substituted...... ॥क्षियो झिजः ॥ ३७॥ क्षि क्षये । अस्य धातोझिज्जो भवति ॥ झिजइ ॥ झिज is substituted for the root hि to destroy... ॥ भिदिछिदोरन्त्यस्य न्दः ॥ ३८ ॥ भिदिर छिदिर् । एतयोरन्त्यस्य न्दो भवति ॥ भिंदइ । छिंदइ ।। For the final of the roots मिद् and छिद्,न्द is substituted. ॥ कथहः॥ ३९॥ कथ निष्पाके । अस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति ॥ कढइ ।। For the final of the root कथ् to boil, is substituted.... ॥ वेष्टेश्च ॥ ४०॥ वेष्ट वेष्टने । अस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति ॥ वेडढइ ॥ योग- विभाग उत्तरार्थः॥ is also substituted for the final of the root a to cover...... This and the preceding sutra, which might ·102 प्राकृतप्रकाशः । viii. 41- well have been united, are separated on account of the latter of the two being required for the next sūtra (where the word वेष्टेः is implied). ॥ उत्समोलः ॥ ४१॥ उत्संभ्यामुत्तरस्य वेष्टेरन्त्यस्य लो भवति ॥ उव्वेल्लइ । संवेल्लइ ॥ For the final of the root ag. is substituted, when it is preceded by the prepositions उत् and सम्...... ॥ रुदेवः ॥४२॥ रुदिर् । अस्य धातोरन्त्यस्य वो भवति ।। रुवइ ।। a is substituted for the final of the root to weep. ॥ उदो विजेः ॥ ४३॥ उत्पूर्वस्य विजेरन्त्यस्य वकारो भवति ॥ उव्विवइ । व is substituted for the final of विज् preceded by उद्...... ॥ वृधेः ॥ ४४॥ वृधु वर्धने । अस्य धातोरन्त्यस्य ढो भवति ॥ वड़ढइ ।। a is substituted for the final of वृध् to prosper...... ॥ इन्तेर्मः ॥ ४५ ॥ हन्तेरन्त्यस्य म्मो भवति ॥ हम्मइ ॥ म्म is substituted for the final of the root हन् tokill...... ॥ रुषादीनां दीर्घता ॥ ४६॥ रुषादीनां दीर्घता भवति ।। रूसइ । तूसइ । सूसइ । रुष्यति । तुष्यति । शुष्यति ।। In the roots etc. the vowel is lengthened...... ।। च्चो वजनृत्योः ४७॥ ब्रज नृती । अनयोरन्त्यस्य च्चो भवति || वञ्चइ । णञ्चइ ॥ सच is substituted for the final of and नृत्......

·Vii. 53.1 अष्टमः परिच्छेदः 103 ॥ युधिबुध्योझः ॥ ४८॥ युध संप्रहारे । बुध अवगमने । अनयोरन्त्यस्य झो भवति ॥ जुज्झइ । बुज्झइ॥ जझ is substituted for the final of युध् and बुध्...... ॥ रुवेर्धम्भौ ॥ ४९॥ रुधिर् । अन्त्यस्य धम्भौ भवतः ।। रुन्धइ । रुम्भइ ।। and are substituted for the final of the root g.. ॥ मृदो लः ॥ ५० ॥ मृद क्षालने । अस्य धातोरन्त्यस्य लो भवति ।। मलइ ।। is substituted for the final of the root to grind... ॥ शब्द्पत्योर्डः ॥ ५१ शब्द शातने पतु पतने । अनयोरन्त्यस्य डो भवति ।। सडइ। ॥ पडइ॥ डis substituted for the final of शद् and पत्...... ॥ शकादीनां द्वित्वम् ॥ ५२ ॥ शक्ल शक्तौ । इत्येवमादीनां द्वित्वं भवति ।। सका। लग्गइ ।। शक्नोति । लगति ॥ The final of the root शक् to be able, etc. is doubled... ॥ स्फुटिचल्योर्वा ॥ ५३॥ स्फुट विकसने । चल कम्पने । अनयोरन्त्यस्य वा द्वित्वं भवति ॥ फुटइ फुडइ । चल्लइ चलइ।। The final of the roots to bloom, and to shake, is optionally doubled...

·Fvii. 54 ॥ प्रादेमीलः ॥ ५४॥ देरुत्तरस्य मीलोऽन्त्यस्य द्वित्वं भवति वा पमिल्लइ । पमीलइ। The final of the root ste to wink, is optionally doubled, when it is preceded by the prepositions 9 etc...... ॥ भुजादीनां क्त्वातुमुन्तव्येषु लोपः ॥ ५५ ॥ भुज इत्येवमादीनां क्त्वातुमुन्तव्येषु परतोऽन्त्यस्य लोपो भवति ।। भोत्तूण । मोत्तुं । भोत्तव्वं ।। विदः । वेत्तूण । वेत्तुं । वेत्तव्वं ।। रुदः । रोत्तूण । रोत्तुं । रोत्तव्वं ॥ The finals of the roots etc. are elided, when the affixes क्त्वा, तुमुन् and तन्य follow...... ॥ श्रुहुजिलधुवां णोऽन्त्ये ह्रस्वः ॥ ५६ ॥ च श्रवणे । हु दानादाने । जि जये ।। लूञ् छेदने । धूळ कम्पने ! इत्येतेषामन्त्ये णः प्रयोक्तव्यः । दीर्घस्य ह्रस्वो भवति ॥ सुणइ । हुणइ । जिणइ । लुणइ । धुणइ At the end of roots श्रु, हुँ, जि, लू and धू, ण is to be employed and the preceding long vowel is to be shortened ॥ भावकर्मणोर्वश्च ॥ ५७॥ एषां भावकर्मणोरन्त्ये व्वशब्दः प्रयोक्तव्यः ॥ चकाराद् णश्च ।। सुव्वइ सुणिज्जइ । हुव्वइ हुणिज्जइ । जिव्वइ जिणिज्जइ । लुव्वइ लुणिज्जइ । धुव्वइ धुणिजइ ॥ At the end of these roots, when the passive is signi. fied, is to be employed; may also be used as we infer from the in the sutra ॥ गमादीनां द्वित्वं वा ॥ ५८॥ गमादीनां धातूनां द्वित्वं वा भवति भावकर्मणोः ।। गम्मइ गमि- बइ। रम्मइ रमिज्जइ । हस्सइ हसिज्जइ ।। गम्यते । सम्यते । हस्यते।।

·vii. 63.] अष्टमः परिच्छेदः 105 . In the case of the roots T etc, the final letter is op tionally doubled in the passive...... ॥ लिहर्लिज्झः॥ ५९॥ लिह आस्वादने । अस्य धातोलिज्झो भवति भावकर्मणोः ॥ लिज्झइ ॥ pesa is substituted for fog to lick in the passive ...... ॥ हक्रोहीरकीरौ ॥ ६०॥ हृञ् हरणे । डुकृञ् करणे । अनयोहीरकीरौ भवतो भावकर्मणो- रथयोः ॥ हीइ । कीरइ ॥ and are respectively substituted for x and in the passive...... ॥ ग्रहेदर्दीधों का ॥६१॥ अहेर्धातोर्दी? वा भवति भावकर्मणोरर्थयोः ॥ गाहिजइ । गहिज्जइ ॥ A long vowel is optionally substituted for the short 3 in ग्रह in the passive...... ॥क्तेन दिण्णादयः ।। ६२ ॥ दिण्ण इत्येवम्यदयः क्तप्रत्ययेन सह निपात्यन्ते ॥, डुदाइ दाने । दिण्णं ॥ रुदिर् । रुणं ॥ त्रसी। हित्थं ॥ दह । दड्ढं ॥ रजि. । रत्तं । दिम etc. are used as irregular forms for some past passive participles with the affix क्त, e.g., दिण्ण, सण, हित्या, स्त fromक्ष, त्रस्दह md रज्...... ॥ खिदेर्विसूरः ॥ ६३ ॥ खिद दैन्ये । अस्य विसूरो भवति ।। किसूरइ । विरहेण विसू- इबाला॥ विसूर is substituted for खिडू to be distressed......

·106 प्राकृतप्रकाशः [viii. 64 ॥ क्रुधेर्जूरः ॥ ६४॥ क्रुध कोपे । अस्य जूरो भवति ।। जूरइ ॥ it is substituted for F to be angry...... ॥ चर्चेश्वंपः ।। ६५ ।। चर्च अध्ययने । अस्य धातोश्चंपो भवति ॥ चंपइ ॥ चंप is substituted for चर्च to study...... ॥ त्रसेर्वज्जः ॥६६॥ त्रसी उद्वेगे। अस्य धातोर्वज्जो भवति ॥ वज्जइ ।। वज is substituted for वस् to fear...... ॥ मृजेलभसुपौ ॥ ६७ ॥ मृजू शुद्धौ । अस्य धातोर् लुभ सुप इत्यादेशौ भवतः ॥ लुभइ। सुपह॥ लुम and सुप are substituted for मृज् to wash... ॥ वुट्टखुप्पो मस्जेः ॥ ६८॥ टुमस्जी शुद्धौ । अस्य धातोर वुट्टखुप्पो भवतः॥ वुट्टइ । खुप्पइ ॥ E and 9-4 are substituted for HT to purify... ॥ दृशेः पुलअणिअक्कअवक्खाः ॥ ६९ ॥ दृशिर् प्रेक्षणे । अस्य पुलअणिअक्कअवक्खा भवन्ति । पुलअइ। जिअक्कइ । अक्क्खइ॥ पुलअ, णिक and अवक्ख are substituted for दृश् to see... ॥ शकेस्तरवस्तीराः ॥ ७० ॥ शक्ल शक्तौ । अस्य धातोः तर वअ तीर इत्येत आदशा मवन्ति ।। तरइ । वअइ । तीइ ।। तर, वi and तीर are substituted for शक् to be able......

·-ix.3.] नवमः परिच्छेदः 107 ॥ शेषाणामदन्तता ॥ ७१॥ शेषाणां लुप्तानुबन्धानामदन्तता भवति ।। भमइ । चुंबइ ।। The अनुबन्ध' (i.e. the ending portions such as cin शक्ल, इर in दृशिर् etc.) of the remaining roots are elided, and the roots themselves considered as eading in अ....... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे धात्वादेशपरिच्छेदोऽष्टमः ।। ॥ अथ नवमः परिच्छेदः॥ ॥ निपाताः ॥१॥ अधिकारोऽयम् । वक्ष्यमाणा निपातसंज्ञका वेदितव्याः । संस्कृता- नुसारेण निपातकार्य वक्तव्यम् ।। This is an अधिकारसूत्र.This section will treat of particles: following the method of Sanskrit grammarians ..... ॥ हुँ दानपृच्छानिर्धारणेषु ॥२॥ हुं इत्ययं शब्दो दानपृच्छानिर्धारणेष्वर्थेषु निपातसंज्ञो भवति । दाने यथा । हुं गेण्ह अपणो जी ॥ पृच्छायां । हुँ साहसु सब्भावं ।। निर्धारणे । हुं हुवसु तुहिको ॥ हुं गृहाणात्मनो जीवम् । हुं कथय सद्भावम् । हुं भव तूष्णीकः॥ ( is a particle used in the sense of giving, asking or speaking emphatically...... ॥ विज वेअ अवधारणे ॥३॥ विअ वेअ इत्येताववधारणे निपातसंज्ञौ भवतः ॥ एवं विअ । एवं वेअ॥ एवमेव ॥ fast and as are particles used in the sense of asservation......

·108 प्राकृतप्रकाशः [ix 4- ॥ ओ सूचनापश्चात्तापक्किल्पेषु ॥ ४ ॥ ओ इत्ययं शब्दः सूचनापश्चात्तापविकल्पेषु निपातसंज्ञो भवति॥- ओचिरामसि ।। गाथासु द्रष्टव्यः ।। ओ is used in the sense of indication, remorse and indecision...... Its use should be noticed frons Prakrit poetry... ॥ इरकिरकिला अनिश्चिताख्याने ॥५॥ इर किर किल इत्येते शब्दा अनिश्चिताख्याने निपातसंज्ञका भवन्ति ॥ पेक्ख इर तेण हदो। अज्ज किर तेण ववसिओ। अअं किल सिविणओ ॥ प्रेक्षस्व किल तेन हतः। अद्य किल तेन व्यवसितः। अयं किल स्वप्नः॥ इर, किर and किल are used in doubtful assertion...... । हुँ क्खु निश्चयवितर्कसंभावनेषु ॥ ६ ॥ हुँ क्खु इत्येतौ निश्चयवितर्कसंभावनेषु निपातसंज्ञको भवतः ॥ हुँ रक्खसो । गरुओ क्खु मारो ।। हुं राक्षसः । गुरुः खलु भारः॥ and are used in the sense of resolution, doubt, or reflection..... ॥णवरः केवले ॥७॥ णवर इत्ययं शब्दः केवलेऽर्थे निपातसंज्ञोभवति ॥णवर अण्णं ।। णवर is used in the sense of "only'...... || आनन्तर्ये णवरि ॥८॥ णवरीत्ययं शब्द आनन्तर्ये निपातसंज्ञो भवति ।। णवरि ॥ uraft, then, is used in the sense of immediate sequence. ॥ किणो प्रश्शे ॥ ९॥ किणो इत्ययं शब्दः प्रश्ने निपातसंज्ञो भवति ॥ किणो धुव्वसि। किणो हससि ॥ किं नु धूयसे । किं नु हससि ॥ fruit is used in the sense of a question......

·ix. 14.] नवमः परिच्छेदः ॥ अब्बो दुःखसूचनासंभावनेषु ॥ १० ॥ अब्बो इत्ययं शब्दो दुःखसूचनासंभावनेषु निवाससंज्ञो भवति। दुखे। अब्बो कन्जलासरंजिहिं अच्छीहि ॥ सूचनवाम् । अब्बो अवरं विष॥ संभावने। अन्को जमिन अत्तुं ॥ अहो कम्जकरम- रंजिताभ्यामझिभ्याम् । अहो अपरामिव । अहो एनमिवातुम् । poat is used in the sense of distress, indication or reflection...... ॥ अलाहि निवारणे ॥ ११ ॥ अलाहि इत्ययं शब्दो निवारण निपातसंज्ञो भवति ॥ अलाहि कलहलेसेण । अलाहि कलहबंधेण । अलं कलहलेशेन । अलं कलह- बन्धेन ॥ अलाहि is used in the sense of prohibition...... ॥ अइ वले संभाषणे॥१२॥ अइ वले इत्येतौ शब्दौ संभाषणे निपातसंज्ञौ भवतः । अइ मूलं पसूसइ । बले कि कलेसि अबले । अपि मूलं प्रशुष्यति । क्ले किं कलयसि अबले॥ 375 and ad are used in addressing a person... ॥णवि वैषरीत्ये॥१३॥ णवि इत्ययं शब्दो वैपरीत्ये निपातसंज्ञो भवति ॥ वि तह पहसइ बाला । विपरीतं तथा प्रहसति बाला || णवि is used in the sense of contrariety... ॥ सू कुत्सायां ॥ १४॥ सू इत्ययं शब्दः कुत्सायां निपातसंज्ञो भवति ॥ सू सिविणो॥ धिक् स्वप्नः ॥ सू is used in the sense of censure......

·110 प्राकृतप्रका [ix. 15-- । ॥रे अरे हिरे संभाषणरतिकलहाक्षेपेषु ॥ १५॥ रे। अरे । हिरे। इत्येते शब्दाः संभाषणरतिकलहाक्षेपेतु निपातसंज्ञा भवन्ति यथासंख्यम् ॥ रे मा कोहि । णाओ सि अरे दिवो सि हिरे ॥रे मा कुरुष्व ।। नागोऽसि अरे । दृष्टोऽसि हिरे ॥ रे, अरे and हिरे are used in the sense of addressing a person, or amorous sport or quarrelling...... ॥म्मिवमिवविआ इवार्थे ॥ १६ ॥ म्भिव मिव विअ इत्येते शब्दा इवार्थे निपातसंज्ञका भवन्ति ।। गअणं मिव । गअणं मिव । गअणं विअ कसणं । गगनमिव कृष्णम्॥ म्भिव, मिव and विव are used in the sense of इव... ॥ अज्ज आमन्त्रणे ॥ १७॥ अज्ज इत्ययं शब्द आमन्त्रणे निपात्यते । अज्ज महाणुहाव किं करेसि ॥ अहो महानुभाव किं करोषि ॥ अज is used in the sense of courteous address... ॥ शेषः संस्कृतात् ॥१८॥ उक्तादन्यः शेषः । प्रत्ययसमासतद्धितलिङ्गवर्णकादिविधिः शेषः संस्कृतादवगन्तव्यः । इह ग्रन्थविस्तरभयान दर्शितः ॥ The remainder (2. C., all that has not been treated of) whether rules for affixes, compounds, तद्धित derivatives, genders, letters etc., must be learned from Sanskrit gram- They are omitted here for fear of swelling the treatise... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे निपातसंज्ञाविधिर्नाम नवमः परिच्छेदः॥ mar.

·-x.3.] दशमः परिच्छेदः ॥ अथ दशमः परिच्छेदः ॥ n पैशाची ॥१॥ पिशाचानां भाषा पैशाची । सा च लक्ष्यलक्षणाभ्यां स्फुटी- क्रियते ॥ The पैशाची is the dialect of the पिशाचs, goblins or barbarians, which is explained in this section by definitions and examples. ॥ प्रकृतिः शौरसेनी ॥२॥ अस्याः पैशाच्याः प्रकृतिः शौरसेनी । स्थितायां शौरसेंन्यां पैशाचीलक्षणं प्रवर्तयितव्यम् ॥ The base of this dialect is that to be explained in the last section of this treatise ). The rules of पेशाची should be applied to forms after they are obtained from औरसेनी...... ॥ वर्गाणां तृतीयचतुर्थयोरयुजोरनायोरायो॥३॥ वर्गाणां तृतीयचतुर्थयोर्वर्णयोरयुक्तयोरनादौ वर्तमानयोः स्थाने आद्यौ प्रथमद्वितीयौ भवतः ॥ गकनं । मेखो । राचा । णिच्छरो। बटिसं । दसवतनो । माथवो । गोपितो। केसपो । सरफसं । सलफो। अयुजोरिति किम् । संगामो । वग्यो । इत्यादि ।। अनादाविति किम् । गमनं । इत्यादि । गगन । मेघ । राजा । निर्झर । बडिश । दश- वदन । माधव । गोविंद । केशव । सरभस । शलभ । संग्राम । व्याघ्र । गमन ॥ Instead of the third and fourth letters of each class when single and non-initial, we must use the first and, second respectively. Why single? Because we have संगामो and put in art. Why non-initial ? Because we have गमन etc....

·112 प्राकृतप्रकाशः ॥ इवस्य पिकः॥४॥ इवशब्दस्य स्थाने पिव इत्ययमादेशो भवति ॥ कमलं पिव मुख। पिच is used for इव..... ॥ णो नः ॥५॥ णकारस्य स्थाने नकार इत्ययमादेशो भवति ।। तलुनी । तरुणी ॥ न is used for ण... ॥ष्टस्य सटा ॥६॥ ट इत्यस्य स्थाने सट इत्यत्रमादेशो भवति ।। कसटं मम वट्टइ।। कष्ट मम वर्तते ॥ सट is substituted for the conjuncte... ॥ स्नस्य सनः ॥ ७॥ स्न इत्यस्य स्थाने सन इत्ययमादेशो भवति ।। सनानं । सनेहो। सन is substituted for स्न... ॥र्थस्य रिजः ॥८॥ इत्यस्य स्थाने रिअ इत्ययमादेशोभवति ॥भारिआ।। भार्या ।। रिis substituted forg...... ॥ शस्य ञ्जः॥९॥ ज्ञ इत्यस्य स्थाने ञ्ज इत्ययमादेशो भवति ॥ विञ्जावो । सव्वजो॥ विज्ञात । सर्वज्ञ ॥ अ is substituted for ज्ञ ॥ कन्यायां न्यस्य ॥१०॥ कन्याशब्दे न्यस्य स्थाने ज इत्ययमादेशो भवति ॥ कन्जा ॥ ब्ज is substituted for न्य in कन्या...... क 4 ·-xi. I.] एकादशः परिच्छेदः 113 ॥जच ॥ ११ ॥ जशब्दस्य शौरसेनीसाधितस्य च इत्यमादेशो भवति ।। कचं ॥ कार्य॥ is substituted for it, which in Firth it is substituted for ये...... ॥ राज्ञो राचि टाङसिडस्डिधु वा ॥ १२ ॥ राजन्शब्दस्य टा ङसि डस् कि इत्येतेषु परतो राचि इत्यय- मादेशो वा भवति ।। राचिना रञ्जा। राचिना रञ्जो। राचिनि राज ।। एतेष्विति किम् ॥ राचा । राचानं । रञ्जो ।। is optionally usued for TF before the case-affixes टा, डसि ङस् and डि .....Why only before these affixes? Because we have राचा etc....... ॥ क्त्वस्तूनं ॥ १३ ॥ क्त्वाप्रत्ययस्य स्थाने तूनं इत्ययमादशो भवति ।। दानूनं। कातूनं । घेत्तूनं ॥ तूनं is substituted for क्त्वा ॥ हृदयस्य हितअकं ॥ १४॥ हृदयशब्दस्य हितअकं निपात्यते ।। हितअकं हरसि मे तलुनि ।। हितक is substituted for हृदय ...... ।। इति वररुचिकने प्राकृतप्रकाशे पैशाचिको नाम दशमः परिच्छेदः ॥ ॥ अथ एकादशः परिच्छेदः॥ ॥ मागधी ॥१॥ मागधानां भाषा मागधी । लक्ष्यलक्षणाभ्यां स्फुटीक्रियते ।। The मागधी is the dialect of the मागधs, (i.er, people of the qira country), and it is here explained by definitions and examples. प्रा.प्र. ८ ·प्राकृतप्रकाशः [सं.2- ॥ प्रकृतिः शौरसेनी ॥२॥ अस्या मागध्याः प्रकृतिः शौरसेनीति वेदितव्यम् ।। शौरसेनी is the base of this मागधीdialect. ॥ षसोः शः॥३॥ षकारसकारयोः स्थाने शो भवति ॥ माशे । विलाशे। माषः। विलासः॥ श is substituted for स and ष...... ॥ जो यः॥४॥ जकारस्य यकारो भवति ॥ यायदे ॥ जायते ॥ य is substituted for ज...... ॥ चवर्गस्यास्पृष्टता तथोच्चारणः ॥ ५॥ चवर्गो यथास्पृष्टस्तथोच्चारणो भवति ॥ पलिचए । गहिदछले। वियले । णिज्झले ।। परिचयः । गृहीतछलः । विजलः । निर्झरः ॥ The palatal letters are pronounced with but a very slight contact of the tongue with the top of the palate अस्पृष्टता)... ॥ हृदयस्य हडक्कः ॥६॥ हृदयस्य स्थाने हडको भवति ॥ हडक्के आयले मम ॥ हृदये आदरो मम॥ हडक is substituted for हृदय... र्ययोर्यः॥ ७॥ र्यकारर्जकारयोः स्थाने य्यो भवति ॥ कय्ये । दुय्यणे ॥ कार्यम् । दुर्जनः ॥ य्य is substituted for N and ......

·-xi. 12.] 115 एकादशः परिच्छेदः ॥ क्षस्य स्कः॥८॥ क्षस्य स्थाने स्ककारो भवति ॥ लस्कशे । दस्के ॥ राक्षसः । स्क is substituted for क्ष... ॥ अस्मदः सौ हके हगे अहके ॥९॥ अस्मदः स्थाने सौ परतो हके हगे अहके इत्येत आदेशा भवन्ति ।। हके हगे अहके भणामि ॥ अहं भणामि ।। For अस्मद, followed by सु, इके, हगे and अहके are substituted... ॥ अत इदेतो लुक् च ॥ १० ॥ सावित्यनुवर्तते । अकारान्ताच्छब्दात्सौ परत इकोरकारौ भवतः । पक्षे लोपश्च । एशि लाआ। एशे पुलिशे । एश पुलिश ॥ एप राजा। एष पुरुषः॥ सु is implied from the preceding sutra. When सु follows a noun ending in 34, and are substituted ; elision of the affix is also optionally allowed...... ॥ तान्तादुश्च ॥ ११॥ क्तप्रत्ययान्ताच्छब्दात्सौ परत उकारश्च भवति ।। चकाराद् इदेतो लुक् च ॥ हशिदु । हशिदि । हशिदे । हशिद ॥ हसितः ।। is substituted when the affix follows a word ending with the affix ; and also (as we infer from the = in the sūtra ), we may optionally use for of the preceding sūtra, or even elide the affix डम्सो हो वा दीर्घत्वं च ॥ १२ ॥ डसः षष्ठयेकवचनस्य स्थाने हकारादेशो वा भवति । तत्संयोगे च दीर्घत्वम् ।। पुलिशाह धणे । पुलिशश्श धणे । पुरुपस्य धनम् । is optionally substituted for , and at the same time the preceding vowel is lengthened .. .....

·116 प्राकृतप्रकाशः [xi. 13- । अदीर्घः संबुद्धौ ॥ १३॥ अदन्तादित्येव । अदन्ताच्छब्दादकारो दीर्घो भवति संबुद्धौ ॥ पुलिशा आगच्छ । माणुशा आगच्छ ॥ संबुद्धाविति किम् । बह्मणश्श घणे ॥ ब्राह्मणस्य धनम् ।। When the affix y follows a noun ending in 37, in the sense of the vocative, the 37 is lengthened. Why do we say in the sense of the vocative ? Compare to in the nom. sing... ॥ चिट्ठस्य चिष्ठः॥१४॥ चिट्ठस्य स्थाने चिष्ठ इत्ययमादेशो भवति ।। पुलिशे चिष्ठदि । पुरुषस्तिष्ठति ॥ चिट is substituted for चिट्ठ .. ॥ कृमृगमा क्तस्य डः ॥ १५ ॥ डुकृञ् करणे । मृङ् प्राणत्यागे । गम्ल गतौ । एतेषां क्तप्रत्ययस्य स्थाने डकारो भवति ।। कडे । मडे । गडे ॥ कृतः । मृतः । गतः।। is substituted for the affix in the roots, and गम्...... ॥ क्त्वो दाणिः ॥१६॥ क्त्वाप्रत्ययस्य स्थाने दाणि इत्ययमादेशो भवति । शहिदाणि गडे । कलिदाणि आअडे ॥ सोढ्वा गतः । कृत्वागतः ।। दाणि is substituted for the affix क्त्वा... ॥ शृगालस्य शिआलाशिआलेशिआलकाः ॥ १७ ॥ शृगालशब्दस्य स्थाने शिआलादय आदेशा भवन्ति॥ शिआला आअच्छदि । शिआले आअच्छदि । शिआलके आअच्छदि ॥ शृगाल आगच्छति॥ शिआला, शिआले and शिआलके are substituted for शृगाल... ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे मागध्याख्य एकादशः परिच्छेदः ॥

·-xii. 10.] द्वादशः परिच्छेदः 117 ॥ अथ द्वादशः परिच्छेदः ॥ ॥ शौरसेनी ॥१॥ Now we begin the treatment of the srce dialect... ॥ प्रकृतिः संस्कृतम् ॥२॥ The.base of archit is Sanskrit... ॥ अनादावयुजोस्तथयोर्दधौ ॥३॥ and are respectively substituted for single, non-initial त and थ. ॥ व्याप्ते डः॥४॥ ड is substituted for the त in the word व्यापून. Thus चावडो... ॥ पुत्रेऽपि कचित् ॥ ५॥ ड is sometimes substituted for the त is पुत्र. Thus पुढो or पुडो... ॥ इ गृध्रसमेषु ॥६॥ sis substituted for in the words like गृध्र ; as गिद्दी. ॥ ब्रह्मण्यविज्ञयज्ञकन्यकानां ण्यज्ञन्यानां जो वा ॥ ७॥ 55 is substituted for the conjuncts 4,7 and in the words ब्रह्मण्य, विज्ञ, यज्ञ and कन्या... ॥ सर्वज्ञङ्गितज्ञयोर्णः ॥८॥ ण is substituted for s.in the words सर्वज्ञ and इडितज्ञ... ॥ क्त्व इअः॥९॥ at is substituted for Fral; as, भामअ... ॥ कृगमोर्दुः ॥ १० ॥ दुअ is substituted for क्त्वा after the roots कृ, and गम, as कदु, गदुभ...

·118 प्राकृतप्रकाशः [xii. 11- ॥ णिजम्शसार्वा क्लीबे स्वरदीर्घश्च ॥ ११ ॥ For is optionally substituted for Get and se in the neuter gender and the preceding vowel is lengthened ; as जलाणि... ॥ भो भुवस्तिङि ॥ १२ ॥ is substituted for when conjugational affixes follows as, भोदि... ॥ न लुटि ॥१३॥ i is not substituted for in the Future tense ..... ॥ ददात । इइस्स लुटि ॥ १४ ॥ दे is substituted for दा; इस्म is substituted for sr in the Future tense... ॥ डुकृत्रः करः ॥ १५॥ कर is substituted for h; as, करदि. ॥ स्थश्चिट्टः॥१६॥ चि? is substituted for स्था; as चिट्ठदि .. ॥ स्मरतेः सुमरः॥ १७॥ मुमर is substituted for स्मृ; as, सुमरदि .. ॥ दृशः पेक्वः ॥१८॥ पेक्स is substituted for दृश, as, पेक्खदि... ॥ अस्तेरच्छः ॥ १९॥ अच्छ is substituted for अस... ॥ तियात्थि ॥२०॥ अत्थि is substituted for अस् together with the affix तिप्.

·-xii. 29.] द्वादशः परिच्छेदः 119 ॥ भविष्यति मिपा स्सं वा खरदीर्घत्वं च ॥ २१॥ is optionally substituted for fag, the 1st person. sing. affix in the Future ; in the alternative the preceding vowel is lengthened before मिप्. Thus, भविस्सं, भविस्सामि... ॥ स्त्रियामित्थी ॥ २२॥ इत्थी is substituted for स्त्री... ॥ एवस्य जेव्व ॥ २३॥ जव्व is substituted for एव .. ॥ इवस्य विअ ॥२४॥ विs is substituted for इव .. ॥ अस्मदो जसा वअंच ॥ २५॥ वअंis substituted for अस्मद् together with जस्, as, वर्भ; in the alternative we have Te (as we inter from the word च in the sutra... ॥ सर्वनाम्नां : बिस वा ॥२६॥ FËR is optionally substituted for after pronouns ; as, सव्वस्सि: in thealternative सव्वामि... ॥ धातोर्भावकर्तृकर्मसु परस्मैपदम् ।। २७॥ The परस्मैपद only is used in the शौरसेनी dialect to express the passive voice. ॥ अत एच्च ॥ २८॥ is substituted for the ending 37 of the root before the conjugational affixes; as, गमेदि, हसेदि, करेदि... । मिपो लोटि च ॥ २९ ॥ ए is also used for मिप् in the Potential mood; as भवे; in the alternative we have भवेय्यामि etc.......

·120 प्राकृतप्रकाशः [xii. 30- ॥ आश्चर्यस्याच्छरिअं॥३०॥ अच्छरिअ is substituted for आश्चर्य... ॥ प्रकृत्या दोलादण्डदशनेषु ॥३१॥ ६in the words दोला, दण्ड and दशन remains unchanged in शौरसेनी (2.e., it is not changed to ड). ॥ शेषं माहाराष्ट्रीवत् ॥३२॥ The remainder of the rules are the same as for the माहाराष्ट्री dialect. ॥ इति वररुचिकृते प्राकृतप्रकाशे शौरसेनीलक्षणं नाम द्वादशः परिच्छेदः समामः॥

·APPENDIX [N. B. The first figure in the first column indicates the chapter and the second, the number of the Sūtra in the present Edition. The dash indicates omission in the first column and identical reading with the text in the other two columns Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः . . . इदीषत्पवस्वप्नवेतसव्यजनमृद- ' इदीषत्पक्वत्वप्नवेतसव्यजनमृङ्गा- ङ्गाङ्गारेषु च । १.३ ङ्गारेषु च । १.३ ए च शय्यादिषु। १.५ Omitted Omitted इत्सदा। १.१० इत्सदा । १. १० १. १७ ईसिहजिह्वयोः। १. १६ ईसिंहजिह्वयोः । १. १६ उदुत उपसर्गे विसर्जनीयेन । उदुत उपसर्गे विसर्जनीयेन । १. १७ ईदितः । १. १८ ईदितः । १. १८ १.२० उत ओत्तुण्डसमेषु । १. २१ उत ओनुण्डसमेषु । १. २१ १. २४ उदूतो मधूकादिषु । १. २५ उदूतो मधूकादिषु ! १. २५ १. २८ इदृष्यादिषु वा । १. ३० इदृष्यादिषु वा ! १. ३० Omitted १, ३१ युक्तस्यापि रिः। १. ३२ युक्तस्यापि मध्ये । १. ३२ (a) लत इलिः । १. ३४ लूत इलिः । १.३४ १.३४ एत इद्वा वेदनादेवरयोः। १.३५ एत इद्वा वेदनादेवरयोः । १.३५ १. ३६ दैत्यादिष्वइन् । १. ३७ ओत उद्वा प्रकोष्ठे कस्य वः। ओत उद्वा प्रकोष्ठे कस्य वः । १.२८ १.२८ १. ४२ पौरादिष्वउत् । १. ४२ पौरादिष्वउत् १. ४२ . .

·122 प्राकृतप्रकाशः Text मजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः . २. ४, ५ स्फटिकनिकषचिकुरसीकरेषु स्फटिकनिकषचिकुरसीकरेषु को हः । २. ४ को हः। २. ४ २.८ प्रतिवेतसपताकासु डः। २.७ प्रतिवेतसपताकासु डः। २. ७ २. ११ । ऐरावते वा । २. १० ऐरावते वा । २. १० २. १९Omitted Omitted Omitted (Cf. the next Omitted (Cf.the next sutra). sutra ). २.२७ खपथधफमा हः। २. २४ खपथधफमां हः । २.२४ २.३७ Omitted Omitted २. ४० लाहललागललाङ्गुलेषु वा णः। लाहललाङ्गललाङ्गलेषु वा णः । २.३६ २. ४१ / षटशावकसप्तपर्णेषुछः । २.३७ षट्शावकसप्तपर्णेषु छः। २.३७ २.४२ नो णः । २.३८ नो णः । २. ३८ ३.१ उपरिलोपः कगडतदपपसशाम्। उपरिलोपः कगडतदपषसशाम् । ३. १६ । क्षेटके च । ३. १६ ३. २३ मृत्तिकापत्तनयोश्च । ३. २३ ३. ३१ मावृक्षक्षणेषु वा । ३. ३१ . स्पस्य । ३.३६ ३.३७/Omitted ३.४७ वितले भो वा । ३. ४६ आदेश्च । ३. ४७ ३. ५१ वर्गे युजः पूर्वः । ३. ५१ ३. ५५ आङो ज्ञादेशस्य । ३. ५५ ३.५६ LOmitted क्षेटके च । ३.१६ कार्यशय्याभिमन्युषुजः ।३.१७ मृत्तिकापत्तनयोश्च । ३. २३ क्ष्मावृक्षक्षणेषु वा। (क्षमाalso is noted as a variant). स्पस्य। ३.३६ Omitted विह्वले भो वा । ३. ४६ आदेश्च । ३.४७ वर्गे युजः पूर्वः । ३. ५१ आङो ज्ञादेशस्य । ३. ५५ Omitted Jan- ·APPENDIX 123 Text सजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः ३.५९ विकर्षः। ३.५८ विकर्षः। ३.५८ '३.६२ इत् श्रीहीक्लान्तक्लेशम्लानत्वग्न- इः श्रीहीकान्तलेशस्नानस्वप्न- स्पर्शादर्शहर्षार्हए। ३. ६१ स्पशादशहाबहिषु । ३.६१ संधावचामड्लोपविशेषा बहु- संधावचामड्लोपविशेषा बहुलम्। लम् । ४.१ 3.? ( a better reading than the one in the present text). ४.२ उदुम्बरे दोर्वा लोपः । ४. २ उदुम्बर दार्वा लोपः । ४. २ ४.३ कालायसे यस्य । ४.३ क्षुधो हः। ४. १० क्षुधो हः । ४. १० ४. १० शरदोऽत् | ४. ११ शरऽदोत् । ४.११ ४.१२,१३ मो बिन्दुरचि बालोपश्च। ४.१३. मो बिन्दुरचि वालोपश्च! ४.१३ ४. १४ नडोहलि । ४. १४ नोहलि । ४. १४ ४. १६ मांसादिषु । ४. १६ । मांसादिषु । ४. १६ ४. १७ कपि तद्वान्तः । ४. १७ कपि तद्वान्तः। ४. १७ ४. १८ नसन्तप्रावृट्शरदः पुंसि। ४.१८: नसन्नप्राशरदः पुसि । ४.१८ २३ क्व तूण । ४.२३ क्त्व तूण | ४.२३ ४.२४ तृन इर शीले । ४. २४ स्वार्थे को वा। ४. २६ स्वार्थ को वा। ४.२६ ४.२७ वृन्दे दो वः । ४. २८ वृन्द रः। ४. २८ महाराष्ट्र हरोः ४. ३१ महाराष्ट्र हरोः। ४. ३१ ४. ३० वृहस्पतौ बहोः । ४. ३२ बृहस्पती बहोः । ४. ३२ ५.१२ ए सुप्याङिडसोः। ५. १२ ए सुप्यडिइसोः । ५. १२ ५. १३ क्वचिदपि (१) लोपः। ५.१३ कचिदपि (2) लोपः । ५.१३ ५. १६Omitted जस ओ वो वात्व च। ५.१६ Omitted sanelaman ·124 प्राकृतप्रकाशः Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः W Omitted Omitted ५.२२ Ommitted Omitted Omitted ५. २६ ई जसशसोर्दीर्घः । ५. २६ ई जसशसोर्दीर्घः । ५. २६ ५.२८ आत ए। ५.२८ आत ए। ५.२८ ५. ३० नपुसके सोर्बिन्दुः । ५. २५ नपुसके सोबिन्दुः। ५.२५ ५. ३२ । मातुरा। ५. ३१ मातरा । ५. ३१ ५.३६ राज्ञः। ५. ३५ राज्ञः । ५.३५ Omitted शस एच्च । ५.३८ Omitted अमो णं । ५.३९ Omitted ५.४२ Omitted इसथ द्वित्वं वा जलोपश्च।५.४१. ५.४७ ब्रह्मादयोऽप्येवम् । ५. ४६ ब्रह्मादयोऽप्येवम् । ५. ४६ सर्वांदेः। ५. ४७ and जस सर्वादेः। ५. ४७ and जस एत् । ५. ४८ एत्। ५.४८ ओत्तोदो सेरनिदमः। ५.५६ ओत्तोदो इसेरनिदमः । ५.५६ तदो इसा से वा स्त्रियामपि।। तदो इसा से वा स्त्रियामपि । . w ६. १५ अंस्सिस्सयो । ५. ६१ अं स्सिस्सयोर्वा । ५. ६१ ६.१६ डेमैन हः । ५, ६२ डेमन हः । ५. ६२ ६. १९ एतदः सोरोत्वं वा । ५. ६५ एतदः सोरोत्वं वा । ५. ६५ ६. २८ तुझे तुज्झ तुम्हे जसि। ५.७४ तुज्झे तुज्झ तुम्हे जसि। ५.७४ टाङयोस्तइ तए तुमइ तुमए टाझ्यो स्तइ तए तुमइ तुमए तुमे । ५. ७६ तुमे । ५.७६ ६. ३१ इसि तुमो तुह तुज्झ तुव ङसि तुमो तुह तुज्झ तुव तुम्हा:। ५.७८ तुम्हाः। ५. ७८ ·APPENDIX 125 Text सजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः . ६. ४१ ६. ३४ तुज्झेहि तुब्मेहि तुम्हेहि भिसि।। तुझेहि तुम्भेहि तुम्हेहि भिसि। ५.८१ ५.८१ ङसौ तत्तो तइत्तो तुमाओ इसौ तत्तो तइत्तो तुमाओ नुमाइ तुमाइ तुमाहि वा। ५. ८२ तुमाहि वा । ५.८२ ३६. ३६ तुज्झाहिंतो तुज्झासुंतो भ्यसि। नुज्झाहितो तुज्झासुतो भ्यसि। ५. ८३ वो ते तुज्झाणं तुम्हाण आमि। वो ते तुझाणं तुम्हाणं आमे। ५.८५ ६.३८ । तुमम्मि च ङौ। ५. ७७ तुमम्मि च डौ। ५. ७७ •६. ३९ तुज्झेसु तुब्भेसु तुम्हेसु सुपि । तुज्झेसु तुब्भेमु तुम्हेनु मुपि । ५. ८५ 'अम्मिरमि च । ५. ८७ अम्मिरमि च । ५.८७ ६.४२ म मम च । ५. ८८ म ममं न । ५. ८८ ६. ४४ । णो च शसि। ५.९० । णो च शसि । ५. ९० णो अम्ह अम्हाण अम्हे आमि।। णो अन्ह अम्हाण अम्हे आमि ५. ९८(a better read. ing than the one in the text). ६. ५२ ममम्मि च। ५. ९३ ममम्मि च। ५. ९३ ६.५५ त्रेस्ती । ५. १०१ वेस्ती। ५.१०१ क्वचिन्न तार्थ्ये । ५. १११ क्वचिन्न तादथ्ये । ५. १११ २ सिप्थासोः सि से । ६. २ सिपथासोः सि से। ६.२ ७. २६ णिच एदादेरात् । ५. २६ णिच एदादेरात् । ६.२६ २७ आवे वा । ६.२७ ते हू। ७.२ ते है । ७. २ ८. २ ·126 प्राकृतप्रकाशः Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः ९ Omitted Omitted ८.६ धुर्णो घोलघुम्मौ । ७.५ घुर्गों घोलघुम्मौ । ७. ५ ८.८ Omitted Omitted ८.९ पटेः फालः । ७. पटे: फालः। ७. Omitted Omitted ८. ११ वृपादीनामृतोऽरिः। ७.८ वृषादीनामृतोऽरिः । ७. ८ ८.१२ अन्ते अरः । ७. अन्ते अरः। ७. ९ कृञः कुण च । ७. १० कृषःकुण च । ७. १० ८. १४ जभेजेभा । ७. २ जभेजभा । ७. २ ८.२० Omitted Omitted ८. २२ तृपस्थिप्पः । ७. १८, ७.६५ तृपस्थिप्पः । ७.१८; ७.६५ ८. २३ घटेर्गढः। ७. २० घटेगढः। ७. २० समो गलः । ७. २१ समो गलः । ७. २१ संसो ल्हसः। ७.२२ स्रंसो ल्हसः। ७, २२ नेः सदः सज्जः । ७. २३ नेः सदः सज्जः । ७. २३ आङो रभेवः । ७. २४ आङो रभेर्डवः । ७. २४ उदि शलेः थल्लो वा। ७. २५/ उदि शलेः थल्लो वा। ७.२५ पिवतेोटः। ७. २६ पिबतर्घोटः । ७. २६ ८, ३२ उधमो धुमा । ७. ३५ उद्धमो धुमा । ७. ३५ ८. ३५ काशेर्वासः । ७. ३८ काशेर्वासः । ७. ३८ ८.३६ निरो माङो माणमवौ। ७. ३९ निरो माङो माणमवौ। ७.३९ पदेवलः । ७. ४० पदेवलः । ७. ४० ८. ४८ युधिबुधिगृधिसिधिक्रुषां ज्झः । युधिबुधिगृधिसिधिषां ज्झः। - ८. ५६ | श्रुहुजिलूधूनां णोऽन्ते हुवश्च । श्रुहजिलूधूनां गोऽन्तें ६० ·APPENDIX 127 Text संजीवनीस्थः पाठः सुबोधिनीस्थः पाठः ७.६३ - ८. ५९ दुहिलिहिवहां दुज्झलिज्झबुझाः दुहिलिहिवहां दुज्झलिझ- बुज्झा: ७.६३ '८.६१ अहेर्धेप्पः । ७. ६६ अहेर्धेप्पः । ७.६६ तक्षे रंपवच्छौ । ७.६८ तक्षे पचच्छौ। ७.६८ ८.६५ चर्चेश्वरः । ७.६१ चर्चेश्चरः । ७.६१ ८. ६७ मृजेलुंभपुसौ। ७.७३ (better मृजेलभपुसौ । ७. ७३ reading) ८. ६८ बुडखुप्पो मज्जेः । ७, ७४ बुड्डखुप्पो मजेः । ७. ७४ ८. ६९ शेः पुलअणिअच्छअवक्व दृशेः पुलअणिअच्छअवस्व- सच्चवाः। ७. ७५ सच्चवाः। ७,७५ एवमन्येऽपि । ७. ७७ एवमन्येऽपि । ७. ७७ अनदन्तानाम वा। ७. ७९ अनदन्तानामद वा । ७, ७९ अडादेशा बहुलम् । ७.८० अडादेशा बहुलम् । ७. ८० कीस किमर्थे । ८.२ कीस किमर्थे । ८.२ ९.२ हुँ दानपृच्छानिवारणेषु । ८.३ हुं दानपृच्छानिवारणे! ८.३ (a better reading ) चिअ च्चेअ अवधारणे।८.४ चिअच्चेभ अवधारणे! ८.४ इरकिरकिला अनिश्चयाग्व्यानेषु। इरकिरकिला अनिश्चयानन्याने ८.६ ८.६ Omitted Omitted इजेराः पादपूरणे । ८. ८ इजेराः पादपूरणे । ८.८ (Su- उ क्षेपविस्मयसूचनासु। ८.१० bodhini completes the work here.) अव्वो दुःखसूचनासंभाषणेषु । ८.१२ अइ रणे संभाषणे । ८.१४ ९.१४ धू कुत्सायाम् । ८. १६ पिव मिव विवव इवार्थे । ८.१८ वेच्च आमन्त्रणे। ८. १५ .

·INDEX OF PRAKRIT WORDS Occurring in the Prakrita Prakās a with their Sanskrit equivalents. [ N. B.:-Tatsama words are ignored in the index, The first figure indicates the chapter and the second, the number of the sutra ). . . अइ-अयि, ९. १२ अज्झाओ-अध्यायः, ३. २८ अंसु-अश्रु, ४. १५ अट्ठी-अस्थि, ३. २,५१ अंसी-अंसः, ४. १४; -अश्वः, अणुत्तंत-अनुवर्तमान, ४. ५ ४.१५ अणुवतंत-अनुवर्तमान, ४.५ अक्को-अर्कः, २.१; ३. ३ अण्णहवअणं-अन्यथावचनम्, अग्गी-अग्निः, ५. १४-१८; अत्ता-आत्मन् , ५. ४६ अग्घो-अर्घः; २.७ अत्तणो-आत्मन् , ५. ४६ अंकुसो-अङ्कुशः, २. ४३ अत्तो-आर्तः, ३. २४ अंको-अङ्कः, ४. १७ अस्थि-अस्ति, १२.२० (शौरसेनी) अंकोल्लो-अकोटः, २. २५ अद्धा, अद्धणो-अध्वन् ,५. ४७ अंगुली-अङ्गुलि, २.३० अप्पा, अप्पाणो-आत्मन् , ३. ४८ अच्छ-अस् (धातु-शौरसेनी ); १२. १९ अप्पुलं-आत्मीयम् , ४. २५ अच्छं-अक्षि, ४. १२, २० अमू-असी, ६. २३ अच्छी-अक्षि, ३. ३०; ४.२० अंबं-आम्रम् ३. ५३ अच्छरिअं-आश्चर्यम् , १२. ३० अम्ह, अम्हाणं, अम्हे-अस्माकम्, ( शौरसेनी) अच्छेरं-आश्चर्यम्, १. ५, अम्हे-वयम्, अस्मान, ६.४३ ३.१८, ४० अम्हेहिं etc.,- अस्माभिः etc., अजसो-अयशस्, २. २ ६. ४७, ४९, ५३ अन्न-अहो, ९. १७ अरिहो-अर्हः, ३. ६२ .

·-इह ] शब्दसूची 129 " अरे-अरे, ( Particle ) ९. १५ । आअदो-आगतः, २. ७ अलाहि-अलम्, ९. २ आइदी-आकृतिः, २.७ अलिअं-अलीकम्, १. १८ । आउदी-आवृतिः, २.७ अल्हादो-आह्लादः, ३.८ आणत्ती-आज्ञमिः, ३. ५५ अवक्खइ-पश्यति, ८. ६९ आणा-आज्ञा, ३.५.५ अवजलं-अपजलम् , २. २ आणालखंभो आलानस्तम्भः, अवरण्हो-अपराह्वाः, ३.८ आणालक्खंभो । ३,५७; ४. २९ अवरि-उपरि, १.२२ आपेलो-आपीड, १. १९ अववासइ-अवकासते, ८. ३५ आमेलो-आनीडः, २. १६ अववाहइ-अवगाहते, ८. ३४ आवत्तो-आवर्तः, ३. २४ अवहरइ-अवहरति, ४. १३ आसि-आसीत् , ७, २५ अवहासो-अवहासः, ४. २१ आसो-अश्वः, १.२ अवहोवासं-उभयपार्श्वम् , ४. ३३ आसु, आमुं-आसु (?), ४.०६ अवसरिअं-अपसृतम्, ४. २१ आहिजाई-अभिजातिः, १. २ अव्वो-अहो, ९. १० असिवं, असिव्वं-अशिवम् , इअ-इति, १.१४ इअर-इतर, ६.२ असु, असुं-आसु(Conjuctural), इंगालो-अङ्गारः, १. ३; २. ३. ४. १६ इंगिअज्जो-इशितज्ञः, ३. ५ अस्स, अस्सि-अस्य, अस्मिन्, : इंगिअण्णो-इशितशः (शौरसेनी ), १२. ८ अस्सो-अश्वः, १.२, ३, ५८ इणं-इदम् , ६. १८ अह-असौ, अदस् , ६. २४ इत्थी-स्त्री ( शौरसेनी ), १२. २२ अहअं-अहम्, ६. ४० इम-इदम् ( Crude form), अहके-अहम् (मागधी ), ११. ९ ६. १४, १५, १६ अहम्मि-अहम् , माम्, ६. ४१ इसि-ईवत्, १.३ अहिजाइ-अभिजातिः, १. २ इसी-ऋषिः, १, २८ अहिमज्न-अभिमन्युः, ३. १७ इस्सरो-ईश्वरः, ३. ५८ अहिमुंको-अभिमुक्तः ४. १५ । इह-इदम् ( loc sing)६.१६,१७ ·130 प्राकृतप्रकाशः [ ईसाद- १ . ईसालू-ईर्ष्यावान् , ४. २५ एअं-एकम् , ३.५८; एवम् ४.५ ईसरो-ईश्वरः, ३. ५८ एआरह-एकादश, २. १४, ४४ एक-एकम् , ३. ५८ उअ, उअह-पश्य, पश्यत, १. १४ एण्हि-इदानीम्, ४. ३३ उक्का-उल्का, ३.३ एत्तिअं-एतावत्, ४. २५ उक्केरो-उत्करः, १, ५ एत्तो-एतस्मात्, ६. २०. २१ उक्खअं,उक्खा-उत्खातम् ,१.१० । एत्थ-एतस्मिन् , अत्र, ६. २१ उच्छा-उक्षा, ३. ३० एद-एतत्, एनम्, ६. २२ उच्छित्तो-उत्क्षिप्तः, ३. ३० एदिणा, एदेण-एतेन, ६. ३ उच्छू- इक्षः, १. १५, ३. ३० एदेसि, एदाण, एदाणं-एतेषाम् उज्जुओ-ऋजुकः, ३. ५२ एतासाम् , ६.४ उत्तरिज्ज, उत्तरीअं-उत्तरीयम्, एदहं-एतावत्, ४, २५ २. १७ एरावणो-ऐरावतः,१. ३५, २.११ उद्-ऋतुः, १.२९; २.७ एरिसो-ईदृशः, १. १९, ३१ उधुमाइ-उद्धमति, ८. ३२ एव्व-एव, ४.५ उप्पलं-उत्पलम् , ३.१ एश, एशि, एशे-एषः (मागधी.) उम्पाओ-उत्पातः, ३. १ ११. १० उम्भवइ-उद्भवति, ८.३ एस, एसो-एषः, ६. १९, २२ उंबरं-उदुम्बरम्, ४.२ उम्हा-उष्मा, ३.३२ ओक्खलं-उलूखलम्, १. २१ उलवो-उलपः, २. १५ ओवाहइ-अवगाहते, ८. ३४ उलूहलं-उलूखलम्, १, २१ ओवासइ-अवकासते, ८. ३५ उन्विवइ-उद्विजते, ८. ४३ ओसारिअं-अपसारितम्, ४. २१ उज्वेल्लइ-उद्वेष्टते, ८.४१ ओहासो-अवहासः, ४. २१ उवसमगो-उपसर्गः, २. १५ उस्सवो-उत्सवः, ३. ४२ कअं-कृतम्. १. २७; ५. २३ उत्सुओ-उत्सुकः, ३. ४२ कइअवो-कैतवः, १. ३६ कइआ-कदा, ६.८ एअ-एव, ४.५ कई-कपिः, २. २ , ·किलन्तो] शब्दसूची 131 १२. ७ , कउरओ-कौरवः, १. ४२ करिस-कृष् , (धातुः) ८. २ कसलो-कौसलः, १. ४२ करिसो-कृश १. १८ कच्चं-कार्यम् (पैशाची), १०.२ कलम्बो-कदम्बः, २. १२ कञ्जा-कन्या (पैशाची), १०.१० कलुणं-करुणं, २.३० कञ्जआ-कन्यका (शौरसेनी), कसट-कष्टम् ( पैशाची), १५, ६ कसणो-कृष्णः, ३, ६१ कडे-कृतः (मागधी), ११.१५ कसाअं-कषायं, २. ४३ कढइ-कथति, ८. ३९ कह, कह-कथं, ४. १६ कढोरं-कठोरम्, २. २४ कहि etc.-कस्मिन् , ६. ७, ८ कणअं-कनकं २. ४२ का-कृ) (धातु) ८. १७ कणिआरो, कणिआरो-कर्णिकारः, काऊण-कृत्वा, ४.२३; ८. २७ ३.५८ कातूणं-कृत्वा ( पैशाची), कण्णउरं १०.१३ कण्णऊरं कालासं, कालाअसं-कालायस,४.३ कणेरु-करेणुः (fem. only ), कास कस्य, ६.५ • ४.२८ काहं-करियामि, ७. १६ कण्हो-कृष्णः, ३. ३३, ६१ काहावणो-कापापणः, ३. ३९ कत्तरी-कर्तरी, ३. २४ काहीअ-चकार, ८.१७ कत्तो, कदो-कस्मात्, ६. ९ काहे-कदा, ६, ८ कत्थ, कम्मि etc.-कस्मिन् , ६.७ किई-कृतिः, १. २८ कदुअ-कृत्वा ( शौरसेनी), किच्छा-कृत्या, १. २८ १२. १० किणा-केन, ६.३ कन्दोट्टो-उत्पलम्, ४. ३३ किणइ-क्रीणाति, ८. ३० कमंधो-कबन्धः, २. १९ किणो-किं नु, ९.९ कम्मो-कर्मन, ४, ६, १८ कित्ती-कीर्तिः, ३. २४ कय्ये-कार्यम् (मागधी), ११.७ किर, किल-किल, ९.५ कर-कृ (धातुः), ८.१३,१२. १५ किरिआ-क्रिया, ३.६० करिदाणि-कृत्वा ( मागधी), किरीतो-क्रीत:, ३. ६२ किलन्तो-द्वान्तः, ३.६२ * , .

·132 प्राकृतप्रकाशः , ब , किलिटुं-क्लिष्टं, ३. ६० कोसंबी-कौशाम्बी, १. ४१ किलेसो-क्लेशः, ३ ०६२ कोसलो-कौशलं (?), १. ४२ किलित्तं-क्लत, १. ३३ क्खु-खलु, ९.६ किवा-कृपा, १.२८ किसरो-कृशरः, १. २८ खइअं-खादितं, १. १० किसी-कृषिः, १. २८ खग्गो-खडगः, ३. १ किस्सा-कस्याः, ६.२८ खणं-क्षणं, ३. ३१ कीअ, कीआ, कीइ, कीए-कस्याः, खदो-क्षतः, ३. २९ खन्दो-स्कन्धः, ३. २९ करिइ-क्रियते, ८.६० क्षमा, ३.३१ खमा- कासे-कस्याः, ६.६ क्ष्मा, ३.६३ कुअलअं-कुवलय, ४. ५ खम्भो-स्तम्भः, ३. १४, ५० कुक्खेओ-कौक्षेयकः, १. ४४ खलिअं-स्खलितं, ३. १,५० कुच्छी-कुक्षिः, ३. ३० खा-खाद्, (धातुः) ३. २७ कुण-कृ., (धातुः)८. १३ खाइअं-खादित, १. १० कुंभआरा खाणू-स्थाणुः, ३. १५ कुंभारो -कुम्भकारः, ४. १ खुज्जो-कुब्जः, २. ३४ कुसुमप्पअरो -कुसुमप्रकरः, खुप्प-मस्ज, (धातुः) ८.६८ कुसुमपअरो ३. ५७ खोडओ-स्फोटकः, ३. १६ केढवो-कैटभः, २. २१, २९ केत्ति गआ-गदा, २, २ केहहं -कियत् , ४. २५ गउरवं-गौरवं, १. ४३ केरिसो-कीदृशः, १. १९ गओ-गजः, २. २ केलामो-कैलासः, १. ३५ गग्गरो-गद्गदः, २. १३ केवट्टओ-कैवर्तकः, ३. २२ गच्छं-गमिष्यामि, ७.१६ कसिं-केषां, कासां, ६. ४ गडे-गतः (मागधी), ११. १५ कोट्टिम-कुट्टिमं, १. २० गड्डो-गर्तः, ३. २५ कोत्थुहो-कौस्तुभः, १. ४१,३.१२ गड्डहो-गर्दभः, ३. २६ कोमुई-कौमुदी, १. ४१ गदुअ-गत्वा (शौरसेनी), १२.१० . , ·-चिहुरो] शब्दसूची 133 गम्मइ . ८.५८ गम्भिणं-गर्भितं, २. १० घेत्तव्वं-ग्रहीतव्यम्, ८.१६ घेत्तूण-ण-गृहीत्वा, ८.१६ गमिज्जा गम्यते, ८. घोल-वण्, (धातुः) ८.१६ गमीअइ गरिहो-गर्हः, ३. ६२ चइत्तो-चैत्रः, १.१६ गरुअं-गुरु (क), १. २२ चउत्थी-चतुर्थी, ३. ९ गाई-गुर्वी, १. २२ चउद्दह-चतुर्दश, २. १४ गहवई-गृहपतिः, ४. ३२ चउद्दही-चतुर्दशी, १. ९ गहिज्जइ गृह्यते, ८. ६१ चडु, चाडु-चाटु १. १० गाहिज्जइ चतुण्हं ( चउण्हं )-चतुर्णाम्', गहिरं-गभीरं, १. १८ गा,गाअ-गै, (धातुः) ८.२५,२६ चत्तारि-चत्वारि, ६.५८ गारवं-गौरवं, १. ४३ चत्तारो-चत्वारः, ६. ५८ गाहा-गाथा, २. २७ चन्दिमा-चन्द्रिका, २.६ गिट्टी-गृष्टिः, १. २८ चन्दो, चन्द्रो-चन्द्रः, ३. ४ गिद्धो-गृध्रः ( शौरसेनी), १२. ६ चमरं, चामरं-चामरम्, १. १० गिम्हो-ग्रीष्मः, ३. ३२ चंपइ-चर्चयति, ८. ६५ गिरा-गी, ४.८ चलइ, चल्लइ-चलति, ८. ५३ गुण्ठी-गृष्टिः, ४. १५ चलणो-चरणः, २. ३० गुज्झओ-गुह्यकः, ३. ५८ चातुलिअं-चातुर्यम् , ४. ३३ गण्ह-ग्रह् (धातुः) ८. १५ चिट्ठ-स्था (शौरसेनी), (धातुः गेण्ह-गृहाण, ९. २ १२. १६ गोट्ठी-गोष्ठी, ३.१ चिणइ-चिनोति, ८. २९ गोला-गोदावरी, ४. ३३ चिन्धं चे- चिह्नम् १. १२; ३.३४ घणा-घृणा, १.२७ चिलादो-किरातः, २. ३०, ३३ घर-गृहम्, ४. ३२, ३३ चिष्ठ-स्था ( मागधी), (धातुः) घे, घेत्-ग्रह, (धातुः) ८. १६ ९.१४ घेऊण-गृहीत्का, ४. २३ चिहुरो-चिकुरः, २.४ ·134 प्राकृतप्रकाशः " ? चुंवइ (बइ )-चुम्बति, ८. ७१ जट्ठी-यष्टिः, २. ३१ चोत्थी-चतुर्थी, १.९ जढरं-जठरम्, २. २४ चोदही-चतुर्दशी, १.९ | जण्णओ-जनकः, ३. ५२ चोरिय-चौर्यम् , ३. २० जण्णो-यज्ञः, ३. ४४ जण्हू-जडः, ३. ३३ छट्ठी-षष्ठी, २. ४१ जत्तो, जदो-यस्मात् , ६. ९ छणं-क्षणम् ( क्षणः?), ३. ३१ जंपइ-जल्यति, ८, २४ छत्तवण्णो-सप्तपर्णः, २. ४१ जंभाअइ-जृम्भते, ८. १४ छमा-क्षमा, ३. ३१ जम्मो-जन्म, ३. ४३, ४. १८ छम्मुहो-षण्मुखः, २. ४१ जसो-यशस् , २. ३१: ४. ६, १८ छारं-क्षारम् , ३. ३० जह, जहा-यथा, १. १० छावओ-शावकः, २. ४१ जहणो (णं)-जधनम्, २. २७ छाहा-ही-छाया, २. १८७५.२४ जहिट्ठिलो-युधिष्ठिरः, १. २२० छिन्दइ-छिनात्त, ८. ३८ २.३० छोरं-क्षीरम् , ३. ३० जा-यावत्, ४. ५ छुअं-भुतम् , ३. ३० जाण-ज्ञा, (धातुः) ८.२९ छुण्यो-क्षुण्णः, ३. ३० जामाउओ-जामातृकः, १. २९ छुद्धो-क्षुब्धः, ३. ३० जामाआ-°अरो-जामाता, ५.३५ छुरं-क्षुरः (masc. ), ३. ३० जाव-यावत् , ४. ५ छेत्तं-क्षेत्रम् , ३. ३० जास-यस्य, ६.५ जाहे-यदा, ६.८ जआ, जइ-यदा, १.२ जिण-जि, (धातुः) ८.५६, ५७ जइआ-यदा, ६.८ जिणा-येन, ६.३ जउणअडं जिव्वइ-जीयते, ८.५७ जउणाअडं यमुनातटम्,४.१ जिस्सा-यस्याः, ६.६ जउणा-यमुना, २.३ जीअं-जीवितम् , २. २, ४. ५ जक्खो-यक्षः, २. ३१; ३. २९, जीइ, जीए-यस्याः, ६.६ जीआ-ज्या, ३. ६६ जजो-यज्ञः (शौरसेनी), १२. ७ जीविअं-जीवितम्, ४. ५ - ५१ ·135 -णिवत्तओ] शब्दसूची जेत्तिअं? जीहा-जिह्वा, १. १७; ३.५४ णई-नदी, २. ४२, ५. १९-२२, जुज्झइं-युध्यते, ८. ४८ २९, ६.६० जुगुच्छा-जुगुप्सा, ३. ४० गईगामो-नदीग्रामः, ३. ५७ जुगं-युग्मम् , ३. २ णईसोत्तो-नदीस्रोतम्, ४. १ जुवा, जुवाणो-युवा, ५. ४७ णउलं-नकुलम् , २. २ जूर-क्रुष, (धातुः)८.६४ णक्खो-नखः, ३. ५८ णगो-नमः, ३.२ 3-यावत् , ४. २५ जेहहं णच्चइ-नृत्यति, ८. ४७ जेव्व-एव ( शौरसेनी ), १२. २३ णट्टओ-नर्तकः, ३. २२ जोग्गो-योगः, ३. २ णट्टई-नर्तकी, ३. २२ जोवणवंतो-यौवनवान् , ४. २५ णडो-नटः, २. २० जोव्वणं-यौवनम् , १.४१, ३.५२ णवर-केवल, ९.७ णवरि-( Particle ), ९. ८ झा, झाअ-व्यै, (धातुः) ८. २५, णवि-न + अपि, ९. १६ २६ णहं-नभस् , ४, ६, १९ झिज्ज-क्षि, (धातुः) ८. ३७ णहो-नखः, ३. ५८ णाहलो-लाहलः (?), २. ४० ठा, ठाअ-स्था, (धातुः ) ८. णिअच्छ-दृश्, (धातुः) ८. ६९ २५, २६ णिच्चं-नित्यं, ३. २७ ठिअं-स्थितं, ५. १३, २२ णिज्झरो-निर्झरः, ३. ५१ णिटुरो-निष्ठुरः, ३. १ डण्डो-दण्डः, २. ३५ णिडालं-ललाटं (Sk. निटिलं ), डसणो-दशनः, २. ३५ डोला-दोला, २. ३५ णिद्दा-निद्रा, १. १२ णिद्दालू-निद्रावान् , ४. २५ पअणं-नयनम्, २. २ अरं-नगरम्, २. २ णिप्फाओ-निष्पावः, २. ३५ णइम्गामो-नदीग्रामः, ३. ५७ णिम्माणइ-निर्माति, ८. ३६ गइसोत्तो नीलोतस्, णिवत्तओ-निवर्तकः, ३. २४ ·136 प्राकृतप्रकाशः bommend णिविडो-निबिडः, २. २३ णिव्वुद-निर्वृतम्, १.२९ णिव्वुदी-निर्वृतिः, २. ७ णिसढो-निषधः, २. २८ णिसा-निशा, २. ४३ णिस्सासो-निश्वासः, ३. ५८ णिहसो-निकषः, २. ४ णिहिओ तंसं-त्र्यस्त्रम्, ४. १५ तणं-तृणम्, १. २७ तणुई-तन्वी, ३. ६५ तंबं-ताम्रम्, ३. ५३ तंबो-स्तम्बः, ३. १३ तरइ, तीरइ-शक्नोति, ८. ७० तलाअं-तटाकः, २. २३ तलवेण्टअं-तालवृन्तकम्, १. १० तलुनी-तरुणी (पैशाची), १०.५ तह, तहा-तथा, १.१० तहि-हिं-तस्मिन्, तर्हि, ४, १६, णिहितौ } - निहितः, ३.५८ णीसासो-निश्वासः, ३.५८ पूर्ण-ग-नूनम्, ४. १६ णेउरं-नूपुरम् , १. २६ णेईं-नीडम्, १. १९; ३. ५२ जेद्दा-निद्रा, १. १२ णेहो-लेहः, ३. १, ६४ णो-नः, ६. ४४, ५१ णोमल्लिआ-नवमल्लिका, १.७ णोल्ल-नुद्, (धातुः) ८.७ व्हाणं-स्नानम्, ३. ३३ ता-तावत्, ४.५ तारिसो-तादृशः, १. ३१ तालवेण्टअं-तालवृन्तकम्, १. १० ताव-तावत, ४. ५, ६ तास-तस्य, ६.५, ११ ताहे-तदा, ६.८ तिणा-तेन, ६. ३ तिण्णि-त्रीयः, त्रिन, ६.५६ तिण्हं-तीक्ष्णम्, ३.३३;-त्रयाणां, ६.५९ तिस्सा, तीसे, तीए-आ-तस्याः, . तआ, तइ-तदा, १.२ तआणि-तदानीम्, १. १८ तइअ-तृतीयम्, १. १८ तइ, तए-त्वया, त्वयि, २.३० तइआ-तदा, ६.८ तइत्तो etc.-त्वत्, ६. ३५ तं-तद्, तम्, ६. २२ तं-त्वम्, ६. २६ तं-त्वाम् , ६. २७ तीहिं, तीसु-त्रिभिः, त्रिषु, ६. ५५, ६० तुज्झ, तुम्ह etc.-तव, ६. २८ तुझे-यूय, युष्मान्, ६. २८ तुण्हिओ-को-तूष्णीकः, ३. ५८ .

·137 -दिसा] शब्दसूची . , तुं, तुम-त्वाम्, ६. २६, २७ दइन्सं-दास्यामि ( शौरसेनी), तुमाई-त्वया, ६. ३३ तुमो, तुह-तव, ६. ३१ दसणं-दर्शनम् , ४. १५ तुरिअं-त्वरितम्, ८. ५ दच्छंद्रक्ष्यामि, ७. १६ तुवर-त्वर् , (धातुः) ८. ४ दच्छो-दक्षः, ३. ३० तुहद्धं तवार्धम् , ४. १. दटुं-दष्टम्, दृष्टम , ४. तुहअद्धं दवगी-दावामिः, १. १० तूरं-तूर्यम्, ३. १८, ५४ दसमुहो-दशमुखः, २. ४५ तूसइ-तुष्यति, ८. ४६ दसरहो-दशरथः, २. ४५ ते-ते, ६. २२ दसवलो-दशबलः, २. ४५ ते-तव, त्वया, ६. ३२. दह-दश, २. ४८ तेत्ति दहमुहो-दशमुखः, २.४५ तावत्, ४. २५ तेहह दहरहो-दशरथः, २. ४५ तरह-त्रयोदश, २. १४, ४४ दहबलो-दशबलः, २. ४५ तेरहो-त्रयोदशः, १.५ दहि-दधि, ५. २५, ३० 'तेलो -त्रैलोक्यम् , १. ३५, दस्के-दक्षः ( मागधी ), ११.८ तल्लोक दाऊण-दत्वा, ४. २३ तोर्स-तेषाम्, तासाम् , ६. ४ दाढा-दंष्ट्रा, ४. ३३ तो, तत्तो-तस्मात् , ६. १० दातूणं-दत्वा (पैशाची), १०. १३ तोण्डं-तुण्डम् , १. २० दालिम-दाडिमम्, २. २३ त्ति-इति, १. १४ दावग्गी-दवाग्निः, १.१० दाह-दास्यामि, ७, १६ थवओ-स्तबकः, ३. १२. ५० दिअरो-देवरः, १. ३४ थाणू-स्थाणुः (शिवः), ३. १५ दिअहो-दिवसः, २. २, ४६ थिम्प-तृप्, (धातुः) ८. २२ दिग्धं-दीर्घम् , ३. ५८ थुई-स्तुतिः, ३. १२ दिट्टी-दृष्टिः, १. २८; ३. १०, ५०, ५१ दइच्चो-दैत्यः, १. ३६ दिण्णं-दत्तम्, ८. ६२ दइव-दैवम्, १. ३७, ३. ५८ दिसा-दिश्, ४. ११ }-त्रैलोक्यम्. ५ ४. ३५ ·-पुस्सो] शब्दसूची 139 . } - पडिंसुदं-प्रतिश्रुतम् , ४. १५ पाउ-प्राकृतम्, १.१० पडिवआ, पाडिवआ-प्रतिपद् ,२.७ पाउसो-प्रवृप्, ४. ११, १८ पडिसरो-प्रतिसरः २. ८ पाडिसिद्धी-प्रतिस्पर्धिन,१.२,३.३७ पडिसिद्धी । प्रतिस्पर्धिन्, १. २: पाणाइन्तो-प्राणवन्, ४. २५ पाडिसिद्धि पाणिअं-पानीयम् , १. १८ पढमो-प्रथमः, २. २८ पाराओ, पारावओ-पारावतः,४.५ पण्णरहो-पञ्चदशः, ३.४४ पालेइ-पाद्यते, ८.१० पण्णासा-पञ्चाशत्, ३. ४४ पावडणं-पादपतनम्, 6. १ पण्हा, हो-प्रश्नः, ३. ३३; ४. २० 'पिआ, पिअरो-पिता, ५. ३५ पण्हुदं-प्रस्तुतम्, ३. ३३ पिआपि -पीतापीतम्,४.१ पत्थरो पिआपि पत्थारो -प्रस्तरः, १. १६ पिक्कं-पक्वम्, १. ३; ३. ३ पभवइ-प्रभवति, ८.३ पिटुं-पिष्टम् , १. १२ पमिल्लइ पिव-इव ( पैशाची), १०. ४ प्रमीलति, ८. ५४ पमील्लइ पीअं पीतम् पम्हो-पक्ष्मन् , ३ ३२ पीअलं -पीतलम् , ४. २६ परहुओ-परभृतः, १. २९ पीणत्तणं-पीनत्वम् ४.५२ परिभवइ-परिभवति, ८. ३ पीणदा-पीनता पलंघणो-प्रलड्वनः, २. २७ पुटुं, पुट्ठि-पृष्ठम्, ४. २० पलित्तं-प्रदीप्तम् , ३. २१ पुडो, पुड्डो-पुत्रः(शौरसेनी), १२.५ पवठ्ठो-प्रकोष्ठः, १. ४० पुप्फ-पुष्पम् , ३. ३५, ५१ पवणुद्ध पवनोद्धतम् , ४. १. पुरिल्लं-पौरस्त्यम, ४. २५ पवणोद्ध पुरिसो-पुरुषः, १. २३ पसुत्तं, पासुत्तं-प्रसुप्तम्, १. २ पुलअइ-पश्यति, ८. ६९ पसिद्धी, पासिद्धी-प्रसिद्धिः, १.२ पुलिशाह-पुरुषस्य ( मागधी ), पहरो, पहारो-प्रहारः, १. १० ११. १२ पहो-पर्थिन् , १. १३ पुव्वण्ह -पूर्वाह्नः, ३. ८ पा, पाअ-घा, (धातुः) ८. २० पुसो पाअवडणं-पादपतनम् , ४. १ -पुष्यः, ३. ५८ पुस्सो }-पुष्यः, ·140 प्राकृतप्रकाशः [युहवी- S भरणा -भरणीयम्, २. १७ , पुहवी-पृथवी, १. १३, २९ भर-स्मृ, (धातुः ) ८. १८ पक्खड़ भरणिज्ज पेच्छा -प्रेक्षते, ५. १४ पेटुं-पिष्टम् , १. १२ भरहो-भरतः, २. ९ पेण्ड, पिण्डं-पिण्डः, १. १२. भा-भी, (धातुः) ८. १९ पेम्म-प्रेमन् , ३. ५२ भाअणं-भाजनम्, ४. ४ पेरन्तं-पर्यन्तम्, १. ५, ३. १८ भाआ, भाअरो-भ्राता, ५. ३५ पोक्खरो-पुष्करः, १.२०, ३.२९ भाणं-भाजनम् , ४. ४ पोत्थओ-पुस्तकम्, १. २० भारिआ-भार्या (पैशाची), १०.८ भिंगारो-भृङ्गारः, १. २८ फंसो-स्पर्शः, ३. ३६, ४. १५ भिंगो-भृङ्गः, १. २८ फणसो-पनसः, २. ३७ भिण्डिवाल-भिन्दिपालः, ३. ४६ फन्दनं-स्पन्दनम् , ३. ३६ भिन्दइ-भिनत्ति, ८. ३८ फरिसो-स्पर्शः, ३. ६२ भिसिणि-बिसिनी, २. ३८ फरुसो-परुषः, २. ३६ भुत्तं-भक्तम्, ३. ५० फलिअं-फलितम् , ८. ९ भुमआ (?)-भूः, ४. ३३ फलिहा-परिखा, २. ३०, ३६ भे-वः ( युष्माकम् ), ४. ३७ फलिहो-परिघः, २. ३०, ३६ भोत्तूण-भुक्त्वा, ८. ३५ फलिहो-स्फटिकः, २. ४, ३२ फुट मअं-मृतम्, १. २७ } -स्फुटति, ८. ५३ फुडइ मइ, मए-मया, मयि, ६.४५,५२ मइत्तो etc.-मत् , ६, ४८ भअाफई-बृहस्पतिः, ४. ३० मइलं-मलिनम् , ४. ३१ भइरवो-भैरवः, १. ३६ मउडं-मुकुटम्, १. २२: २. १ मत्तं-मक्तम्, ३. १ मउलं-लो-मुकुलम् , १. २२, २.२ भत्तारो-भर्ता, ५. ३१, ३३ मऊरो-मयूरः, १.८ ई-भद्रम् , ४.१२ मऊहो-मयूरवः, १. ८ जमइ-भ्रमति, ८.७१ मओ-मदः, २. २ मिरो-भ्रमणशीलः, ४. २४ मंसं-मांसम्, ४. १६ ·मिव ] शब्दसूची मंसू-स्मथु,'४. १५ माणुसो-मानुषः, २. ४२ मग्यो-मार्गः, २. २, ३. ५० मालाइल्लो-मालावान्, ४. २५ माच्छआ-मक्षिका, ३. ३० मास-मासम्, ४. १६ मज्झ-अस्मद्, ६. ४०-५३ मिअंको-मृगाङ्कः, १. २८ मज्झण्णो-मध्याह्न, ३. ७ मिओ-मृतः,३.५८ मज्झं-मध्यम् , ३. २८ मिच्छा-मिथ्या, ८, २७ मडे-मृतः (मागधी ), ११. १५ मित्तो-मित्रः, ३. ५८ मद-मठः, २. २४ मिलाण-म्लानम् , ३. ६२ मणसिणी-मनस्विनी, १.२,४.१५ मिव-इव, ९. १६ मण्डूरो-मण्डूकः, ४. ३३ मुइङ्गो-मृदङ्गः, १, ३ मथ-मस्तम्, ४. १५ मुक्खं-मुष्कः, ३.२९ मं, ममं माम्, ६. ४२ मुग्गरो-मुद्रः, ३. १ मर-मृ, (धातुः) ८. १२ मुग्गो-मुद्गः, ३. १ मरिस-मृप् , ( धातुः ) ८. ११ मुच्छा-मूर्छा, ३. ५१ मल-मृद्, (धातुः) ८.५० मुजाअणो-मौञ्जायनः, १. ४४ मलिणं-मलिनम् , ४. ३१ मुण-ज्ञा, ८.२३ मसाणं-श्मशानम्, ३.६ मुणालो-मृणालः, १. २९ मस्सू-श्मथ, ३.६ मुत्ती-मूर्तिः, ३. २४ मह, मज्झ-मम, ६. ५० मुद्धो-मुग्धः २. २७ महअद्धं मुहलो-मुखरः, २. ३० । ममार्धम्, ४. १ महद्धं मूढत्तणं-मूढत्वम्, ४. २२ महुअं-मधूकम्, १. २४ मूढदा-मूढता, ४. २२ महु-मधु, ५. २५-२७, ३० मेहला-मेखला, २. २७ माअन्दो-माकन्दः, ४. ३३ मेहो-मेघः, २. २७ माआ-माता, ५. ३२ मेखो-मेघः (पैशाची), १०. ३ माउओ-मातृकः, १.२९ मोत्ता-मुक्ता, १. २० माइन्दो-चूतः (माकन्दः), ४.३३ मोरो-मयूरः, १.८ माणसिणी-मनस्विनी, १. २ मोहो-मयूखः, १. ८ म्मिव-इव, ९. १६ ॥ .

·142 प्राकृतप्रकाशः [दि म्हि, म्हो, }-अ -अस्मि etc., ७.७ रअणं-रत्नम् , ३.६० रअदं-रजतम्, २. २,७ रच्छा-रथ्या, ३. २७ रणं-अरण्यम् , १.४ रण्णोराज्ञः, ५. ३८ रण्णा-राज्ञा, ५. ४२ रत्तं-रक्तम्, ८. ६२ रत्ती-रात्रिः, ३.५८ रमाणिज्ज रमणीअं }-रमणीयम्, २. १७ रमिज्जा }-रम्यते, ८. ५८ रम्म रसी, रस्सी-रश्मिः, ३. २, ५८ राअउलं, राउलं-राजकुलम्, ४.१ राआ-राजा, ५. ३६ राइणो-राज्ञः, ५. ३८ राइणा-राज्ञा, ५. ४२ राई-रात्रिः, ३. ५८ राचि-राजन् (पैशाची), १०.१२ रासहो-रासभः, २. २७ राहा-राधा, २. २७ रिच्छो-ऋक्षः, १. ३०, ३. ३० रिणं-ऋणम्, १.३० रिद्धो-ऋद्धः, १. ३० रुक्खो-वृक्षः, १. ३२, ३. ३१ 'रुण्णं-रुदितम्, ८. ६२ रुद्दो, रुद्रो-रुद्रः, ३.४ रुन्ध-रुध्, (धातुः) ८. ४९ रुप्प-रुक्मम्, ३. ४९ रुप्पिणी-रुक्मिणी, ३. ४९ रुम्भ-रुध् , (धातुः) ८. ४९ रुव-रुद्, (धातुः) ८. ४२ रुसइ-रुष्यति, ८.४६ रे--Particle, ९. १५ रोच्छं-रोदिष्यामि, ७. १६ रोत्तूण-रुदित्वा, ८. ५५ रोसाइन्तो-रोषवान् , ४. २५ लग्गइ-लगति, ८. ५२ लच्छी-लक्ष्मी, ३. ३० लट्ठी-यष्टिः, ३. ३२ लस्कशे-राक्षसः (मागधी), ११. लहुई-लघ्वी, ३. ६५ लाआ-राजा (मागधी), ११. ५ लिच्छा-लिप्सा, ३. ४० लिज्झइ-लिह्यते, ८. ५९ लुण-लू, (धातुः) ८.५६ लुव्वइ } लूयते, ८. ५७ लुणिज्जइ लुभइ-मार्टि ( मृज् ), ८. ६५ लोणं-लवणम्, १.७. लोद्धओ-लुब्धकः, १.२०, ३. ( Including ब) वअइ-शक्नोति, ८.७० वअणं-वचनम् , २. २, ४२ , ·- -विम ] शब्दसूची 143 १ " वअं-वयम् (शौरसेनी), १२. २५ वफा-बाष्प, (उप्मन्), ३. ३८ वइदेसो-वैदेशः, १, ३६ वम्महो-मन्मथः, २.३९: ३.४३ वइदेहो-वैदेहः, १. ३६ वम्मो-वर्म, ४. १८ वइरं-वैरम्, १. ३६ वम्हञ्ज-ब्राह्मण्यः ( शौरसेनी), वइसंपाअणो-वैशम्पायनः, १. ३६ : १२.७ वइसाहो-वैशाखः,१, ३६ ब्रह्मणो-ब्राह्मणः, ३.८ वकलं-वल्कलम् , ३. ३ वम्हा, वम्हाणा-ब्रह्मा, ५. ४७ वग्गी-वाग्मी, ३.२ वरइ-वृणोति, ८, १२ वंक-वक्रम् , ४. १५ वलही-वडभिः, २. २३ वच्चइ-व्रजति, ८, ४७ वलिअं-व्यलीकम् , १. १८ . वच्छरो-वस्तरः, ३. ४० वले-Particle, ९. १२ वच्छो-वृक्षः, १. ३२, ३. ३७ वसही-वसतिः, २.९ ( declined ), ५. १-१३, वसहो-वृषभः, १. २७, २. ४३ २७; ६.६३ वहिरो-बधिरः, २.२७ वच्छो-वत्सः, ३. ४० वहुमुह वच्छो वक्षस्, ३. ३०; ४. १८ वधूमुखम् , ४.१ वहूमुहं वज्नइ-त्रसति, ८. ६६ वह-वधूः, ५.१९, २१, २९; वज्झओ-वाह्यकः, ३. २८ वञ्चणीअं-वञ्चनायम्, ४. १४ वा, वाअ-म्ले, (धातुः) ८. २१ वडिसं-वडिशम्, २. २३ वाआ-वाक्, ४. ७ वढइ-वर्धते, ८. ४४ वाअवडणं- See पाअवडण वणं-वनम् , ४. १२ वाऊ-वायुः ( Declined ), ५. वण्णो-वर्णः, ४. १५ १४-१८,२७,६.६०,६१ वण्ही-वह्निः, ३. ३३ वारह-द्वादश, २. १४. ४४ वत्तमाणं-वर्तमानम्, ३. २४ वावडो-व्यापृतः ( शौरसेनी), वत्ता-वार्ता, ३. २४ १२.४ वत्तिआ-वर्तिका, ३. २४ वाहित्तं-व्याहृतम् , ३.५२ वद्धो-वृद्धः, १. २७ वाहो-बाष्पः, ३. ३८,५४ वन्दं-वृन्दम् , ४. २७ विअ-इव, ९.३, १६, १२.२४ , ·144 प्राकृतप्रकाशः [विअड्डी- विअड्डी-वितर्दिः, ३. २६ विअणा-वेदना, १. ३४ विअणो-व्यजनम्, १. ३ विआणं-वितानम् , २.२ विसइ-ग्रसते, ८. २८ विसी-वृषी, १. २८ विसूर-खिद्, (धातुः) ८. ६३ विस्सासो-विश्वासः, ३. ५८ विहलो-विह्वलः, ३. ४७ विआरिलो - विकारवत्, विकारवत् ,४.२५ वीरिअं-वीर्यम, ३. २० . }-विक्रीणीत, ८. ३१ । वुट्टइ-मज्जति, ८.६८ 5 ४. ९ विइण्हो-वितृष्णः, १.२८ वीसत्थो-विश्वस्तः, १. १७ विउद-विवृतम्, १. २९, २.७ विसम्भो-विश्रम्भः, १. १७ विउलं-विपुलम्, २. ७ । वीसासो-विश्वासः, ३. ५८ विहिअं-वृहितम्, १.२८ वहि-भी, (धातुः) ८. १९ विकवो-विक्लवः, ३. ३ वुज्झइ-बुध्यते, ८. ४८ विक्किगइ विक्केइ वुत्तन्तो-वृत्तान्तः, १. २९ विच्छड्डी-विच्छर्दिः, ३. २६ वुन्दावनं-वृन्दावनम्, १. २९ विजा-विद्या, ३. २७ वअ-एव ९.३ विज्जुली विद्युत्, ४. २६; वेअणा-वेदना, १. ३४ विज्जू वेच्छं-वेत्स्यामि, ७. १६ विञ्छुओ-वृश्चिकः, १. १५, २८; वजं-वैद्यम् , ३. २७ ३.४१ वेडिसो-वेतसः, १. ३; २. ८ विजो-विज्ञः (शौरसेनी), १२.७ वेडइ-वेष्टते, ८. ४० विजातो-विज्ञातः (पैशाची), वेण्हू-विष्णुः, १. १२ वेत्तुण-विदित्वा, ८. ५५ विझो-विन्ध्यः, ४. १४ वेभलो-विह्वलः, ३. ४७ विडवो-विटपः, २. २० वेलुरिअं-वैदूर्यम्, ४. ३३ विण्णाणं-विज्ञान, ३. ४४ वेल्ली- वलिः, १.५ विण्ह-विष्णुः, १. १२; ३. ३३ विष्फरिसो-विस्पर्शः, ३. ५१, ६२ वो-वः, ६. २९, ३७ विंझो-विध्यः, ४. १४ वोच्छं-वक्ष्यामि, ७. १६ विम्हओ-विस्मयः, ३. ३२ वोरं-बदरम्, १.६ N ·-सवजो शब्दसूची 145 बन्दं-वृन्दम्, ४. २७ सण्या-सज्ञा, ३, ५५ ' सणं-लक्ष्णं, ३. ३३ सदह-श्रद् + घा, (धातुः) शहिदाणि-सोदवा (मागधी), etc. शिआला etc. -शृगालः (मागधी), ११, १७ सहालो-शब्दवान् , ४. २५ सनानं-स्नानम् ( पैशाची ), सअढो-शकटः, २, २१ । साफ-शष्यम् , २. २६ सअहुत्तं-शतकृत्वः, ४. २५ सभरी-शफरी, २. २६ सआ-ई-सदा, १.११ समलं-सफलम्, ३. ३५ सइरं-स्वैरम्, १. ३६ समत्थो-समस्तः, ३. १२ संवत्तओ-सवर्तकः, ३. २४ समिद्धी-समृद्धिः, १.२ संवुदं-संवृतम्, १. २९ सम्पत्ती-सम्पत्तिः, ४. १७ संवुदी-संवृतिः, २. ७ सम्पदि-सम्प्रति, २. ७ संवेल्लइ-संवेष्टते, ८. ४१ सम्भव-सम् + भव, (धातुः)८. ३ संकन्तो-सक्रान्तः, ३. ५६ सम्मड्डो-सम्मदः, ३. २६ सङ्का-शङ्का, ४. १७ सर-स, (धातः) ८.१२ सक-शक्, ८. ५२ सरदो-शरद्, ४. १०, १८ सक्को-शक्रः, ३. ३ सररुहं । सरोरुहं, ४.१ सचावं-सचापम्, २. २ सरिआ-सरित्, ४. ७ सजो-षडजः, ३. १ सरिच्छं-सदृक्षम् ,१. २, ३. २० सञ्जदो-सयातः, २.७ सरिसो-सदृशः, १.३१ सञ्जादो-संयतः, २. ७ सलाहा-श्लाघा, ३.६३ सढा-सट, २.२९ सवहो-शपथः, २. १५, २७ सड-शद् (धातुः), ८.५१ सवोमुओ सणेहो-स्नेहः, ३. ६४ सवोमूओ सण्ठविरं सव्वज्जो-सर्वज्ञः, ३.५ । संस्थापितम्, १. ११ सण्ठावि सव्वजो-सर्वज्ञः (पैशाची), सण्ढो-घण्टः, २. ४३ , ·146 प्राकृतप्रकाशः [सवण्णो- सव्वण्णो-सर्वज्ञः( शौरसेनी), सीहो-सिंहः, १. १७ सुइदी-सुकृतिः, २. ७ सव्वत्थ-सस्मिन् , ६.२ सुउरिसो-सुपुरुषः, २. २ सहमाणा-णी-सहमाना, ५. २४ । सुज्जो-सूर्यः, ३. १९ सहस्सहुत्तं-सहस्रकृत्वः, ४. २५ सुण-श्रु, (धातुः) ८. ५६ सहा-सभा, २. २७ सुण्डो-शुण्डः, १. ४४ साअरो-सागरः, २. २ सुन्दरं-सौंदर्यम, १. ५, ४४ सामिद्धी-समृद्धिः, १. २ सुत्तो-सुप्तः, ३. १८; ३.१,७, सारिच्छ-सदृक्षम्, १.२ सुप (१)-मृज्, (धातुः) ८.६ सावो-शापः, २. १५ सुप्पणहा-ही-शूर्पणखा, ५. २४ सि-असि, ७.६ सुमर-स्मृ, (धातुः) ८. १८:१३ सिआलो-शृगालः, १. २८ १७ सिआसिअं-सितासितम्, ४. १ सुव्वइ-श्रूयते, ८. ५७ सिङ्गारो-शृङ्गारः, १. २८ सू-Particle, ९. १४ सिढिलो-शिथिलः, २.२८ सूई-सूची, २. २ सिणिद्धो-स्निग्धः, ३. १ सूरो-सूर्यः, ३. १९ सिण्हो- शिश्नः, ३. ३३ सूसइ-शुष्यति, ८, ४६ सित्यओ-सिक्थकम्, ३.१ से-तस्य, तस्याः, ६. २ सिन्धवं-सैन्धवम्, १. ३८ सेच्च-शैत्यम्, १. ३५ सिभा-शिफा, २. २६ सेज्जा-शय्या, १. ५, ३., ७ सिं-तेषां, तासां, ६. १२ सेन्दूर-सिन्दूरम्, १. १२ सिरं-शिरः, ४. १९ सेभालिआ-शेफालिका, २. २६ सिरवेअणा सेलो-शैलः, १. ३५ -शिरोवेदना, ४.१ सिरोवेअणा सो-सः, ६. २२ सिरी-श्री, ३. ६२ सोअमल्लं-सौकुमार्यम् , १. २२ सिलिलं-श्लिष्टम् , ३.६० सोऊण-श्रुत्वा, ४. २३ सिविगो-स्वप्नः, १. ३, ३.६२ सोच्छं-श्रोष्यामि, ७. १६ सीआसीअं-सितासितम्, ४. १ सोण्हा-स्नुषा, २. ४७ सीभरो-शीकरः, २. ३ सोच-स्रोतम् , ३. ५२ ·-होहीम] शब्दसूची 147 . सोमालो-सुकुमारः, २. ३० । हसिरो-इसनलिः, ४. २४ सोम्मो-सौम्यः, ३.२ हस्सइ है-हत्यते, ७.९,८.५८ सोरिअं-सौर्यम्, २. २० सोस्सं-शुष्म, ३. २ हालिओ-हालिका, १. १० हिअअं-हृदयम्, १. २८ हंसो-ह्रस्वः, ४. १५ हितअकं-हृदयम् (पैशाची), हके हगे-अहम् (मागधी), ११.९ हडक्के-हृदयम् (मागधी), ११.६ हित्थं-त्रस्तम्, ८. ६२ हणुमंतो हिरी-ही, ३. ६२ -हनुमान् , ४. २५ हणुमा हिरे-Particle, ९. १५ हत्थो-हस्तः, ३. १२, ५० हीरइ-हियते, ८.६० हदो-हतः, २.७ हु ( हू) अं-भूतम् , ८.२ हं-अहम् ( अस्मद्, declined ), हुण-हु, ८. ५६, ५७ ६.४०-५३ हुव-भू, ८.१ हम्मइ-हन्ति, ८. ४५ हुव्वइ हरिस-हृष् , (धातुः) ८. ११ हरिसो-हर्षः, ३. ६२ हुवीअ-अभवत् , ७. २३ हलद्दा-ही-हरिद्रा, १. १३:५.२४ । हुवसु-भव, ९. २ हलिओ-हालिका, १. १० हर्वि-हविः, ५. २५ होज-ज्जा- भवति, हाशिदु-दि-दे-द-हसित (मागधी), भविष्यति, ७. २० ११-११ होस्सं-भविष्यामि, ७. १४ etc. हसई, हसन्ती, ७. ११ हसन्ती हसन्तो-हसन् , ७.१० होहीअ-अभूत, ७. २४ हुविज्जइ ? -हूयते, ८. ५७ , होहिस्सा }-भविष्यामः, ७. १५ ·II सूत्रसूची [ N. B.-The first figure refers to the chapter and the second to the number of the Sutra ). अइ वले संभाषणे, ९. १२ अम्हेहिं भिसि, ६. ४७ अक्ष्यादिषु छः, ३. ३० अयुक्तस्य रिः, १.३० अचि मश्च, ४, १३ अयुक्तस्यानादौ, २. १ अज आमन्त्रणे, ९. १७ अलाहि निवारणे, ९. ११ अत आ मिपि वा, ७. ३० अवाद् गाहेर्वाहः, ८. ३४ अत इदेतौ लुक् च, ११. १० अस्तेरच्छः, १२. १९ अत ए से, ७.५ अस्तेरासिः, ७. २५ अत ओत्सौ, ५. १ अस्तेर्लोपः, ७. ६ अतोऽमः, ५. ३ अस्थिनि, ३. ११ अत्पथिहरिद्रा, १. १३ अस्मदः सौ इके, ११.९ अदसो दो मुः, ६. २३ अस्मदो जसा वअंच, १२.३५ अदातो यथादिषु, १. १० अस्मदो हमहमहअं सौ, ६. ४० अ दीर्घः संबुद्धौ, ११. १३ अहम्मिरमि च, ६. ४१ अद्दकूले वा लस्य, १. २५ अंकोठे लः, २. २५. अधो मनयाम्, ३.२ अःक्ष्माश्लाघयोः, ३. ६३ अनन्त्य एच्च, १२.२८ अनादावयुजोस्तथयो, १२. ३ आङि च ते दे, ६. ३२ अन्त्यस्य इलः, ४.६ आङि मे ममाइ, ६. ४५ अन्मुकुटादिषु, १. २२ आ च सौ, ५, २५ अमि इस्वः, ५. ३१ आच गौरवे, १. ४३ अम्मो दुःखसूचना, ८. १० आङो शस्य, ३. ५५ अम्हाहिंतो अम्हासुंतो, ६. ४८ आणोणमोरङसि, ५. ४४ अम्हे जस्शसोः, ६.४ आत्मनि पः, ३. ४८ अम्हेसु सुपि, ६. ५३ आत्मनोऽप्पाणो १ १ वा, ५.४५ ·सूत्रसूची 149 आदीतौ बहुलम् , ५. २४ आदेरतः, १.१ आदेर्यो जः, २. ३१ आनन्तर्ये णवरि, ९.८ आपीडे मः, २. १६ आम एसिं, ६. ४ आमन्त्रणे वा बिन्दुः, ५. ३७ आमा सि, ६. १२ आमो णं, ५. ४. आम्रताम्रयोबः, ३. ५३ आलाने लनोः, ४. २९ आल्विल्लोल्लाल, ४. २५ आविः क्तभावकर्मसु, ७, २८ आवे च, ७. २७. आश्चर्यस्याच्छरिअं, १२. ३० 'आ समृद्धयादिषु वा, १. २ आहे इआ काले, ६८ इदम इमः,६.१४ इदमेतत्किं, ६.३ इदीतः पानीयादिषु, १.१८ इदीषत्पक्चस्वप्न, १.३ इदुतोः शसो णो, ५. १४ इदृष्यादिषु, १. २८ इर किर किल, ९.५ इवस्य पिवः, १०.४ इवस्य विअ, १२. २४ इः श्रीहीक्रीत, ३. ६२ ईअ भूते, ७. २३ ई च स्त्रियाम् , ७, ११ ईसिहजिह्वयोश्च, १. १७ ईदूतोईस्वः, ५. २९ ईओये, १. ३९ ईदूभ्यः स्सा से, ६.६ इ गृध्रसमेषु, १२.६. इच बहुषु, ७. ३१ इजसशसोर्दीर्घश्च, ५. २६ इटमिपोर्मिः, ७. ३ इत एत् पिण्डसमेषु, १. १२ इतेस्तः पदादेः, १. १४ इत्पुरुषे रोः, १. २३ इत्सदादिषु, १. ११ इत्सैन्धवे, १. ३८ इत्वद्वित्ववर्ज राज, ५. ४६ इदद्वित्वे, ५. ४३ उत ओत्तुण्डरूपेषु, १. २. उत्तमे स्सा हा च, ७. १३ उत्तरीयानीययो| वा, २. १७ उत्सौन्दर्यादिषु, १. ४४ उत्समोलः, ८. ४१ उदिक्षुवृश्चिकयोः, १. १५ उदुम्बरे दोर्लोपः, ४.२ उदूतो मधूके, १. २४ उदृत्वादिषु, १. २९ उदो विजेः, ८. ४३ उद्ध्म, उद्धुमा, ८.३२ , ·150 प्राकृतप्रकाशः उपरिलोपः कग, ३.१ उर्जसशसटा, ५. ३३ उलूखले ल्वा वा, १. २१ उसुमु विध्यादि, ७. १८ उ: पद्मतन्वीसमेषु, ३. ६५ ओतोऽद्वा प्रकोष्ठे, १.४० ओदवापयोः, ४, २१ ओ बदरे देन, १.६ औ सूचनापश्चात्ताप, ९. ४ औत ओत्, १, ४१ ऋत आरः सुपि, ५. २१ ऋतोऽत्, १. २७ ऋतोऽरः, ८. १२ ऋत्वादिषु तो दः, २. ७ लतः क्लप्त इलिः, १.३३ एकाचो हीअ, ७. २४ ए च सुप्यङिङसोः, ५. १२ ए च क्त्वातुमुन्तव्येषु, ७. ३३ एत इवेदनादेवरयोः, १. ३४ एतदः सावोत्त्वं वा, ६. १९ एनीडापीडकीदृशे, १. १९ एन्नूपुरे, १. २६ ए भ्यसि, ६.६२ एवस्य ज्जेव्व, १२. २३ ए शय्यादिषु, १. ५ एषामामो ण्हं, ६. ५९ कगचजदपयवां, २. २ कन्यायां न्यस्य, १०.१० करण्वां रणोः, ४. २८ कबन्धे बो मः, २. १९ कार्षापणे, ३. ३९ कालायसे यस्य वा, ४. ३ कासेर्वासः, ८. ३५ किणो प्रश्न, ९. ९ किमः कः, ६.१३ किराते चः, २. ३३ किंयत्तदभ्यो, ६.५ कुब्जे खः, १. ३४ कृगमो१अः, १२. १० कृञः का भूतभविष्यतोश्च, ८. १७ कृतः कुणो वा, ८. १३ कृमृगमां क्तस्य डः, ११. १५ कृदाश्रुवचि, ७. १६ कृष्णे वा, ३.६१ कैटभे वः, २. २९ कान्तादुश्च, ११.११ क्ते, ६. ३२ ऐत एत्, १. ३५ ऐरावते च, २. ११ ओ च द्विधाकृञः, १. १६ ते तुरः, ·सूत्रसूची 151 केन दिण्णादय', ८.६२ ते ८.२ क्व इअः, १२.९ क्व ऊणः, ४. २३ क्वस्तून, १०, १३ क्त्वो दाणिः, ११. १६ क्मस्य, ३.४९ क्रीनः किणः, ८. ३० क्रुधेर्जुरः, ८. ६४ क्लिष्टाश्लिष्टरत्न, ३.६० क्वचिद् ङसिङयोर्लोपः, ५. १३ क्वचिद्युक्तस्यापि, १. ३१ कथेः, ८. ३९ क्षस्य स्कः, ११.८ क्षमावृक्षक्षणेषु वा, ३. ३१ क्षियो झिजः, ८. ३७ खघयधमां हः, २. २७ खादिधान्योः खाधौ, ८. २७ खिदेविसूरः, ८. ६३ गद्गदे रः, २. १७ गमादीनां द्वित्वं वा, ८. ५८ गर्ने डः, ३. २५ गर्दभसंमर्दवितर्दि, ३. २६ गर्भिते णः, २. १० गृहे घरोऽपतौ, ४. ३२ असेर्विसः, ८.२८ ग्रहेगेंहः, ८. १५ ग्रहेर्दी? वा, ८. ६१ चूर्णे!लः, ८.६ धेत् क्त्वानुमुन्तव्येषु, ८. १६ डसश्च द्वित्वं वान्त्यलोपश्च, ५.४२ डसा से, ६. ११ ङसि तुव तुमो, ६. ३१ डसेरादोदुइयः, ५.६ सो वा, ५. १५ डसो हो वा दीर्घश्च, ११. १२ डसौ तत्तो तइत्तो, ६.३५ डेरोम्मि, ५.९ डेन हः, ६. १६ डेईि, ६. ७ डेः सिम्मित्थाः, ६.२ डौ च मइ मए, ६. ४६ डी तुमम्मि तुमस्ति, ६. ३८ डौ ममम्मि ममस्सि, ६.५२ , . चतुरश्चत्तारो चत्तारि, ६. ५८ चतुर्थीचतुर्दश्योस्तुना, १. ९ चतुर्थ्याः षष्ठी, ६. ६४ चन्द्रिकायां मः, २.६ चर्चेश्चंपः, ८. ६५ चवर्गस्या स्पृष्टता तथो, ११.५ चित्रश्चिणः, ८.२९ चिट्ठस्य चिष्टः, ११. १४ चिहे न्यः, ३. ३४ चौर्यसमेषु रिअं, ३. २० च्चो व्रजनृत्योः, ८. ४७ छायायां हः, २. १८ जपलों मः, ८.२४ .

·152 प्राकृतप्रकाशः नसशसोर्लोपः, ५. २ जसशस्डस्याम्सु दीर्घः,-५. ११ जस्शस्ङसां णो, ५. ३८. जसश्च ओयूत्वम्, ५. १६ जसो वा, ५.२० जिघ्रतः पापाऔ, ८. २० जुभो जंभाअः, ८. १४ जो यः, ११. ४ बः च, १०.११ ज्ञम्य जः, १०.९ च्यायामीत्, ३.६६ टाङसिङम्डीनामादिदु, ५. २२ टायोस्तइ तए तुमए, ६. ३० टो णा, ५. १७ टोणा, ५.४१ टामोणः, ५, ४ टो डः, २. २० ठाझागाश्च वर्त, ८. २६ ठो ढः, २. २४ डस्य च, २. २३ डुकृञः करः, १२. १५ णवरः केवले, ९.७ णवि वैपरीत्ये, ९. १३ णिच एदादेरत आत्, ७. २६ णिर्जम्शसोर्वा क्लीबे, १२. ११ जो नः, १०.५ णो शसि, ६.४४ तत्तिपोरिदेतो, ७. १ तद ओश्च, ६. १० तदेतदोः सः सावनपुंसके, ६. २२ तल्त्वयोत्तिणौ, ४. २२ तालवृन्ते ण्टः, ३. ४५ तिणि जसशसभ्याम्, ६. ४६ तिपात्थि, १२. २० तुज्झ तुम्हे जसि, ६. २८ तुज्झेसु तुम्हेसु सुपि, ६. ३९ तुज्झेहिं तुम्हेहि, ६. ३४ तुमाइच, ६.३३ तुम्हाहिंतो तुम्हासुंतो, ६. ३६ तुं चामि, ६. २७ तूर्यधैर्यसौन्दर्या, ३. १८ तृण इरः शीले, ४. २४ तृपस्थिपः, ८. २२ त्तो डसेः, ६. २० तो दो उसेः, ६.९ त्तोत्थयोस्तलोपः, ६. २१ त्यथ्यध्यानां चछजाः, ३. २७ त्रसेर्बुज्जः, ८. ६६ स्तिः, ६. ५५ त्वरस्तुवरः,८.४ थास्मिपोः सिसे, ७. २ ददातेर्दै दइस्स लटि, १२. १८ दशादिषु हः, २. ४४ दाढादयो बहुलम्, ४. ३३ दिक्प्रावृषोः सः, ४. ११ दिबसे सस्य, २.४६ ·सूत्रसूची 153 दूडो दूमः, ८.८ निपाताः, ९.? दृशे पुलआणअक्क, ८.६९ निरो माङो माणः, ८. ३८ दैत्यादिष्वई, १. ३६ नीडादिषु, ३. ५२ दैवे वा, १. ३७ नुदो णोलः, ८.७ दोलादण्डदशनेषु, २. ३५ नो णः सर्वत्र, २, ४२ द्रे रो वा, ३. ४ नोत्सुकोत्सवयोः, ३. ४२ द्विवचनस्य बहुवचनम् , ६.६३ न्तमाणौ शतृशानचोः, ७. १. द्वेर्दुवे दोणि वा, ६. ५७ न्तिहत्यामोमुमा बहुषु , ७. ४ द्वैर्दो, ६. ५४ न्तुहमो बहुषु, ७. १९ धातोर्भविष्यति हिः, ७. १२ न्मो मः, ३. ४३ धातोर्भावकर्तृकर्मसु, १२. २७ ध्यह्योस्ः, ३. २८ पटेः फलः, ८.९ न डिङस्योरेदातौ, ६.६१ पत्तने, ३. २६३ नोहलि, ४. १४ पदस्य, ६.२५ न त्थः,६.१७ पदेः पालः, ८. १० न धूर्तादिषु, ३. २४ पनसेऽपि, २. ३७ न नपुसके, ५. २५ परुषपरिघपरिखासु फः, २. ३६ न रहोः, ३. ५४ । पर्यस्तपर्याण, ३. २१ न लटि, १२. १३ पितृमातृजामावृणामरः, ५. ३४ न विद्युति, ४. ९ पुत्रेऽपि क्वचित्, १२.५ न बिन्दुपरे, ३. ५६ पृष्ठाक्षिप्रभाः स्त्रियां वा, ४. २० न शिरोनभसी, ४. १९ पैशाची, १०.१ नसान्तप्राबृट्शरदः, ४. १८ पो वः, २. १५ न स्तम्बे, ३. १३ पौरादिष्वउ, १. ४२ नपुंसके स्वमोरिद, ६. १८ प्रकृतिः शौरसेनी, १०.२ नातोऽदातौ, ५. २३ प्रकृतिः शौरसेनी, ११.२ नानेकाचः, ७. २२ प्रकृतिः संस्कृतम्, १२. २ नान्त्यद्वित्वे, ७. ९ प्रकृत्या दोलादण्डदशनेषु, १२. ३१ नामन्त्रणे सावोत्वदीबिन्दवः,५.२७ प्रतिसरबतसपताकासु डः, २. ८ ·154 प्राकृतप्रकाशः भविष्यति मिपा स्स वा,१२. २१ प्रथशिथिलनिषधेषु ढः, २. २८ प्रदीसकदम्बदोहदेषु दो लः, २. १२ भाजने जस्य, ४. ४ प्रादेर्भवः, ८. ३ भिदिच्छिद्योरन्त्यस्य न्दः, ८. ३८ प्रादेमीलः, ८. ५४ भिन्दिपाले ण्डः, ३. ४६ फो भः, २. २६ भियो भाबीहौ, ८. १९ वर्गाणां तृतीयचतुर्थ, १०. ३ भिसा हि, ५.५ वर्गेषु युजः पूर्वः, ३. ५१ भुजादीनां क्त्वातुमुन्, ८. ४५ वर्तम्गनभविष्यदनद्यतन, ७. २० भुवो होहुवौ, ८. १ वसतिभरतयोर्हः, २. ९ भो भुवस्तिडि, १२. १२ बापेऽश्रुणि हः, ३. ३८ भ्यसो हितो सुतो, ५. ७ विअ वेअ अवधारणे, ९. ३ मज्झ णो अम्हे, ६. ५१ विद्युत्पीताभ्यां लः, ४. २६ मत्तो मइत्तो ममादो, ६. ४८ विप्रकर्षः, ३. ५९ मध्याहे हस्य, ३. ७ बिसिन्या भः, २. ३८ मध्ये च, ७. २१ विह्वले भहौ वा, ३. ४७ मन्मथे वः, २. ३९ बुट्टखुप्पो मस्जेः, ८. ६८ मयूरमयूखयोर्खा वा, १.८ वृक्षे बेन रुर्वा, १. ३२ मलिने लिनोरिलौ वा, ४. ३१ वृधेर्दः, ८. ४४ मं मम, ६. ४२ चून्दे वो र:, ४. २७ मागधी, ११.१ वृश्चिके छः, ३. ४१ मातुरात्, ५.३२ वृषकृषमृषहृष, ८. ११ मांसादिषु वा, ४. १६ बृहस्पतौ बहोर्भहौ, ४, ३० मिना स्सं वा, ७. १४ वेष्टेश्व, ८. ४० मिपो लोटि च, १२. २९ वेः के च, ८. ३१. मिमोमुमानामघो हश्च, ७. वो च शसि, ६. २९. मृजेलृभसुपौ, ८. ६७ वो मे तुज्झाणं, ६. ३७ मृदो ल:, ८. ५० व्यापृते डः, १२. ४ मे मम मइ मज्झ, ६. ५० ब्रह्मण्यविज्ञयज्ञ, १२.७ मो बिन्दुः, ४. १२ ब्रह्माद्या आत्मवत्, ५. ४७ मोमुमैहिस्सा हित्था, ७. १५ , ·सूत्रसूची 155 लाहले णः, २. ४० मज्ञपञ्चाशत्यञ्चदशेषु णः, ३. ४४ म्भिवमिवविआ इवार्थे, ९. १६ म्लै वाबाऔ, ८. २१ वक्रादिषु, ४. १५ यक ईअइज्जौ, ७.८ यमुनायां मस्य, २. ३ ययि तद्वर्गान्त्यः, ४. १७ ..यष्टयां ल:, २. ३२ यावदादिषु वस्य, ४.५ युक्तस्य, ३.९ युधिबुध्योहः, ८. ४८ युष्मदस्तं तुमं, ६.२६ राज्ञो राचि टाङसिङङिषु वा, १०. १२ राज्ञश्च, ५.३६ 'रुदेवः, ८. ४२ रुधेन्व॑म्भौ, ८. ४९ रुषादीनां दीर्घता वा, ८. ४६ रो रा, ४.८ रेअरोहर संभाषण, ९. १५ तस्य टः, ३. २२ यर्जयोर्य्यः, ११. ७ र्यशय्याभिमन्युषु जः, ३. १७ र्यस्य रिअः, १०.८ शकादीनां द्वित्वम्, ८. ५२ शकस्तरबअतीराः, ८.७० शद्लपत्योर्डः, ८. ५१ शरदो दः, ४. १० शषोः सः, २. ४३ शस एत्, ५.३९ शीकरे भः, २. ५ शृगालस्य शिआल, ११.१७ शेषाणामदन्तता, ८. ७१ शेषादेशयोर्द्वित्वमनादौ, ३. ५० शेषं माहाराष्ट्रीवत्, १२ ३२ शेषः संस्कृतात्, ९. १८ शौरसेनी, १२. १ श्चत्सप्सां छ:, ३. ४० श्मश्रुश्मशानयोरादेः, ३.६ श्रदोघो दहः, ८. ३३ भ्रवादीनां त्रिष्वप्यनु, ७. १७ श्रुहुजिलूधूनां णोऽन्त्ये इस्वः, ८. ५६ लवणनवमल्लिकयोर्वेन, १.७ लादेशे वा, ७. ३४ लिहेलिज्झः, ८. ५९ लोपोऽरण्ये, १.४ षट्शावकसप्तपर्णानां छः, २. ४१ षसोः शः, ११. ३ कस्कक्षां खः, ३.२९ ष्टस्य ठः, ३.१० ष्टस्य सटः, १०.६ N ·।। 156 प्राकृतप्रकाशः . ठाध्यागानां ठाअ,८. २५ पस्य फः, ३. ३५ मपश्मविस्मयेषु म्हः, ३. ३२ सटाशकटकैटभेषु ढः, २. २१ संघावचामज्लोपविशेषा, ४. १ । समासे वा, ३. ५७ सर्वज्ञतुल्येषु जा, ३.५ सर्वज्ञेङ्गितयोगः, १२.८ सर्वनाम्नां के स्सिं वा, १२. २६ सर्वत्र लवराम, ३.३ सादर्जेस एत्वम्, ६.१ संख्यायां च,“२.१४ .. संज्ञायां का, २. ४५ सिच, ३. ३७ सुपः सुः, ५.१० सुभिस्सुप्सु दीर्घः, ५.१६ सू कुत्सायाम, ९.१४ सूर्ये वा, ३. १९ सेवादिषु च, ३. ६८ सोर्बिन्दुनपुंसके, ५. ३० स्तम्भे खः, ३. १४ स्तस्य यः, ३. १२ स्त्रियामात्, ४.७ स्त्रियामात एत्,'५:: ६२ स्त्रियामित्थी, १२. २२ स्त्रियां शस उदोतौ, ५. १९ स्थश्विद्यः, १२. १६ स्थाणावहरे, ३. १५ स्तस्य सनः, १०.७ स्नुषायां ग्रहः, २. ४७ स्नेहे वा, ३. ६४ स्पस्य सर्वत्र स्थितस्य, ३.३६ स्फटिकनिकषचिकुरेषु कस्य हः, २. स्फटिके लः, २. २२ स्फुटिचल्यो, ८. ५३ स्फोटके, ३. १६ स्मरतेमरसुमरौ, ८. १७ स्मरतेः सुमरः, १२. १७ स्सस्मिमोरद् वा, ६. १५ | स्सो डसः, ५. ८ हन्तेर्मः, ८.४५ हरिद्रादीनां रो लः, २. ३० हश्च सौ, ६. २४ हुं क्खु निश्चयवितर्कसंभावनेषु, ९.१ हुं दानपृच्छानिधारणेषु, ९. २ हक्रोहीरकीरौ, ८.६० हृदयस्य हडकः, ११.६ हस्नष्णक्ष्णनां ण्हः, ३.३३ । नां नलमां स्थितिरूर्ध्वम्, ३. ८