Donar
Shriivishhnd-enaamasahasramu
Front matter
No text on this page.
श्रीः।
शाङ्करभाष्यस्थव्युत्पत्तिसहितं चन्द्रिकाख्य
भाषाटोकासमलंकृतं
श्रीविष्णोर्नामसहस्रम्।
REC
महावनास्यविदुषा निर्मिता चन्द्रिका त्वियम् ।
विष्णोर्नामसहस्रस्य हैन्दव्या भाषया स्फुटम् ।।
श्रीकृष्णदासात्मज गङ्गाविष्णुना
स्वकीये-
"लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर"
मुद्रणागारे मुद्रितम्।
कल्याण-(मुम्बई)
शकान्दाः १८१५ संवत् १९५०
यह पुस्तक सन् १८६७ का ऐक्ट २५ के बमूजब रजिस्टरी कराके
सर्वप्रकारका हक्क यन्त्राधिकारीने स्वाधीन रक्खाहै.
Registered for copy-right under Act XXV of 1867.
No text on this page.
लक्ष्मीवेङ्कटेश्वराय नमः। निरुक्ति निर्वचन दो व्याख्याओंसे युक्त भगवद्गुणदर्पणाख्य विष्णुसहस्रनामभाष्यकी और विष्णुसासनामदीपिकाकी तथा विष्णुसहस्रनाम चन्द्रिकाकी- जाहिरखबर। अनुष्टुप्श्लोकात्मक निरुक्तिव्याख्यासमेत और प्रकृतिप्रत्ययको दिखानेवाले पाणिनिसूत्रोंमे गर्भित ऐसी निर्वचन नामक द्वितीयव्याख्यासे युक्त भगव- द्रुणदर्पणनामक विष्णुसहस्रनामभाष्य और उक्तभाष्यके अनुसार विष्णुसहस्र- नामका व्युत्पत्तिसहित हिंदीभाषामें दीपिका नामक ग्रंथ तथा शाङ्कआष्यके अनुकूल विष्णुसहस्रनामका व्युत्पत्तिसहित हिंदीभाषामें चन्द्रिकानामक ग्रन्थ सो यह तीनों पुस्तक अत्यंत सुंदर छोटे बडे अक्षरोंमें छपतेहैं तिन पुस्तकों- को जिन महाशयोंको लेनेकी और दखनकी इच्छा हो उन्होंने शीव सूचना करना तब उक्तपुस्तकोंको भेजनेमें उद्यत होवेंगे। गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर छापाखाना कल्याण-मुम्बई. गोविन्दराजीयभूषणाख्यया तनिश्चोक्याख्यया रामानुजीयाख्यया च व्याख्यया समेतस्य श्रीवाल्मीकिरामायणस्य- प्रसिद्धिपत्रिका। भो भो विद्यापारावारपारीणा इदं विदाकुर्वन्त्वत्रभवन्तः तनिश्लोक्या- ख्यया भूषणाख्यया रामानुजीयाख्यया च व्याख्यया समेतं श्रीवाल्मीकि- रामायणम् अत्युत्तमतैलङ्गन्देशीय-द्राविडदेशीयपुस्तकमालोच्य पण्डितैः सं- शोधितम्, तच्च सम्पतिसुव्यक्तैः स्थूलसूक्ष्माक्षरैर्लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर-मुद्रणयन्त्रे (२) मुयते, तस्य च नागेशप्रतिविनिर्मिताः सन्ति यद्यपि बह्वचो व्याख्याः, तथापि सहृदयहृदयाहादकनानाविधापूर्वार्थान्वेषणे प्रयतमानैरार्यकुलो- चितधर्ममर्यादाविचारशीलैर्महाशयनिविशेषत्वेन सविशेषत्वेन च ब्रह्मस्वरूपप्र- तिपादकवेदान्तवाक्यानां समीचीनतर्कसहरूतविषयोदव्यवस्थापनेम ता- पार्थनिर्णायकतया श्रीवाल्मीक्यभिप्रायानुगा रामानुजीयव्याख्या-त- निश्लोकीव्याख्यासमेता भूषणाख्यन्याख्याऽवश्यं निरीक्षणीयेति, मन्येऽहं निरीक्षणेनाभिज्ञानामवश्यं जिघृक्षा भवेदिति । गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर छापाखाना कल्याण-मुम्बई अपने यन्त्रालयमें वैदिक, वेदान्त, पुराण, धर्मशास्त्र, न्याय, छन्द, ज्योतिष, काव्य अलंकार, चम्पू , नाटक, कोश, पैद्यक, साम्प्रदायिक, स्तोत्रादि संस्कृत ग्रन्थ और हिन्दी- भाषाके अनेकानेक ग्रन्थ विक्रयार्थ प्रस्तुत है. जिन् महाशयोंकू पत्रव्यवहार करना होय तो अपना नाम गाम जिला ठि० हमेश स्पष्ट देवनागरी अक्षरामें करना मात्र नीचे लिखेहुये पतेमुजब लिखना. पुस्तकें मिलनेका ठिकाना- गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर छापाखाना कल्याण-(मुंबई) .
श्रीः। 'श्रीमल्लक्ष्मीवेङ्कटेश्वराय नमः। विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां उपोद्घातप्रारम्भः। नमस्तस्मै रमेशाय निर्मलज्ञानराशये। अचिन्त्यचित्ररचनं यत्संकल्पभवं जगत्॥. भाष्यं श्रीशाङ्करं बुद्धा श्रुतिवृन्दसमन्वितम्। विष्णोर्नामसहस्रस्य चन्द्रिकेयं प्रतन्यते॥ इह खलु धर्मार्थकाममोक्षाख्येषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एवं परमपुरुषार्थः “नसपुनरावर्तत" इतिश्रुत्या मोक्षस्यै व नित्यपरम- पुरुषार्थत्वेन निर्णीतत्वात् तदितरेषां च तद्यथेह “कर्मचितोलोकः क्षीयते” एवमेवामुत्रपुण्यचितोलोक-क्षीयते इतिश्रुत्या च क्षयिष्णु- त्वेन नित्यत्वावगमात्. तादृशमोक्षावाप्तये शतशः साधनानुष्ठान- प्रकाराः परमर्षिभिः प्रदर्शिताः ते च साङ्गोपाङ्गत्तयां अनुष्ठिताः सन्त. एवाभीप्सितफलमुत्पादयितुमलम्. सांप्रतं कलिमहिना भूरिविघ्नेऽदभ्रसमयसाध्ये साधनानुष्ठाने न केपि पुरुषा प्रवर्तन्ते प्रवर्तन्ते चाल्पकालसाध्य एवेति. "घ्यायन् कृते यजन् यज्ञै- स्त्रेतायां द्वापरेर्चयन् । यदानोति तदानोति कलौ संकीर्त्य केशशवम् ॥ गङ्गास्नानसहस्रेषु पुष्करस्नानकोटिषु । यत्पापं विलयं याति स्मृते नश्यति तद्धरौ ॥ यस्मिन्यस्तमतिर्नया- ति-नरंकं स्वर्गोपि यचिन्तने । विनो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्रा- (२) * विष्णुसहस्रनाम * झोपि लोकोल्पकः ॥ मुक्तिं चेतसि यत्स्थितोऽमलधियां- पूसां द- दात्यव्ययः। किंचित्रं तदषं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते ॥ इत्यायुक्तप्रकारेण वाङ्मात्रसाध्यभगवन्नामकीर्तनमेवसकलमो- क्षसाधनेषु मुख्यतया मन्तव्यमिति तत्प्रदर्शनपरो भगवतो. वि- ष्णोः श्रीविष्णुसहस्रनाम्नामध्यायः परमप्रामाणिकेन श्रीवादायण- महर्षिणा.श्रीमहाभारते आनुशासनिके पर्वणि दानधर्म संगृहीतः तदुपरि यच्छ्रीशङ्कराचार्यं यं निर्मितं तत्प्रदर्शितमार्गानुसारेण निखिलजनोपकृतये श्रीविष्णुसहस्रनाम्रो नृभाषया किंचिदर्थों नि- रूप्यंते. वैशम्पायन: जनमेजयमुवाच। श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः॥ युधिष्ठिरः शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥१॥ अर्थ-परमसौहार्दसें अत्यन्तगुप्तवस्तुको जनमेजयके अर्थ ग्रह- णकरातेहुये श्रीवैशंपायनजीवोले कि ऐसेधर्मराजानें धर्मान् ) अ- भ्युदयनिःश्रेयसोत्पत्तिभूतान् नाम राजधर्म, मोक्षधर्म, दानधर्म और पापक्षयकरनेवाले तीर्थसेवनादिक सर्वप्रकारसें श्रवणकर सा- शाद्धर्मकेपुत्र युधिष्ठिरजी (शान्ततवं) शन्तनुकेपुत्र भीष्मजीसें फिर पूंछने लगे ॥ १॥ युधिष्ठिर उवाच। किमेकं दैवतं लोके किंवाप्येकं परायणम् ॥ स्तुवन्तःकंकमर्चन्तःप्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥२॥ अर्थ-युधिष्ठिरजी बोले कि लोकमें सर्वोत्तम देवता कौनहै और एकप्राप्यहोनेकेलायक कोनहै और किसकेमुणसंकीर्तनमात्र-
उपोदातः।
(३)
करके और किसका आराधनकरतेहुवे और किसकीस्तुति करने-
सें मनुष्यका कल्याण होताहै ॥२॥
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमों मंतः ॥
किंजपन्मुच्यतेज़न्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥३॥
अर्थ-सब धर्मों में कौनधर्म आपके परमसंमतहै और किसनाम-
का जपकरनेसें प्राणी जन्म-मरण-रूपी संसारबन्धनसें छूटजाताहै..
युधिष्टिरजीने इहाँ पांचप्रश्न किये. कौनसा बडादेवताहै । और
कौनसा प्राप्तहोनेलायंकहै २ किसकी पूजा और किसकी स्तुति
करनेसें मनुष्यका कल्याण होताहै ३ सवधर्मों में आपके.परमसं-
मत कौन धर्महै ४ किसनामका जपकरनेसें पुनर्जन्म नहीं
होताहै ॥३॥
भीष्म उवाच ।
जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् ॥
स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषःसततोत्थितः॥४॥
अर्थ-भीष्मजी बोले कि, पुरुष सदा उठकर जगत्के स्वामी
और देवतोंके देव अनन्त पुरुषोत्तम भगवान्के सहस्रनामों स्तु-
ति करनेवाले.पुरुष संसारसे छूटजाताहै ॥ ४ ॥
तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् ॥
ध्यायन्स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥५॥
अर्थ-सहस्रनामसें तिस परमात्माकी स्तुति निरन्तर जो पुरुष
करताहै वह पुरुष जन्ममरणसें छूटजाताहै उसी अव्यय नाम अ-
विनाशी पुरुषपदवाच्य भगवानकी भक्तिसहित नित्य पूजा और
ध्यानपूर्वक स्तुति नमस्कार करनेसें यजमान नामपूजन करने-
वाली पुरुष सब दुःखसे छूटजाताहै ॥५॥
(१) * विष्णुसहस्रनाम * अनादिनिधनविष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ लोकाध्यक्ष स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगोभवेत् ॥६॥ अर्थ-आदि अन्त शून्य सब जगत्में व्याप्त सब लोकके महेश्वर अर्थात् ब्रह्मादिक ईश्वरोंकेभी ईश्वर ( लोकाध्यक्ष) नाम संबलो- कके साक्षी अर्थात् द्रष्टा ऐसे अनन्त लोकके स्वामीकी स्तुति क- रनेसें तापत्रयरूप अग्निको उल्लंघनकर अनेक भगवत्स्वरूपको प्रा: प्त होजाताहे ॥ ६॥ ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् ॥ लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥७॥ अर्थ-ब्राह्मणोंके हितरूप सब धर्मोंके जाननेवाले, समस्त प्रा- णियोंकी कीर्तिको वर्धन करनेवाले, लोकके नाथनाम स्वामी, अर्थात् शिक्षा देनेवाले, (महद्भूतं) महत् नाम ब्रह्मविद्यासे परि- पूर्ण और भूतनाम परमार्थस्वरूप (सर्वभूतभव ) नाम संसार जिसमें संसारकी उत्पत्तिहै उसको “सर्वभूतभवौद्भव,कहतेहै ॥७॥ एष मे सर्वधर्माणां धर्मोधिकतमो मतः॥ यद्भक्त्यापुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरःसदा ॥८॥ अर्थ-समस्त कहेहुवे बडे बडे धर्मों में बहुत बडा अत्यन्त नि:- श्रेयसकर धर्म यहीहै जो पुण्डरीकाक्ष भगवान्की स्तुतिसें भः क्तिपूर्वक पूजन निरन्तर करतारहै यही सबसे बडा धर्म हमारा संमतहै, और अन्य परमर्षियोंकाभी संमतहै तदुक्तं मनुस्मृतौ “ज- प्येनैव तु संसिद्धयेद्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्म- तो ब्राह्मण उच्यते" ॥ महाभारतेपि-"जपस्तु सर्वधर्मेभ्यः परमो धर्म उच्यते । अहिंसया च भूतानां जपयज्ञःप्रवर्तते ॥८॥ -- (५) परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः॥ परमं यो महब्रह्म परमं यः परायणम् ॥९॥ अर्थ-जो परमतेजस्वरूप अर्थात् जिसके तेजसें सूर्यभी जग- तको प्रकाश कररहाहै और बडी तपनाम आज्ञादेनेवाले अन्तर्या- मिरूप "यद्याद्वाति वातोयं सूर्यस्तपति यद्भयात् । वर्षतीन्द्रो दंइत्यग्निर्मृत्युश्चरति यद्भयात्" ॥ परब्रह्म जो सत्यस्वरूप, ज्ञा- न स्वरूप, अनन्तस्वरूपहैं: महत् नाम पूज्य परायणनाम जहाँ जायके फिर आवे नहीं ॥९॥ पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च.मङ्गलम् ।। दैवतं देवतानांचभूतानां योऽव्ययः पिता ॥१०॥ अर्थ-समस्त तीर्थोको जो पवित्र करै ध्यानसें दर्शनसें स्तु- तिकरनेसें पूजन स्मरण प्रणाम करनेसें सब पापोंके जडकी जो उन्मूलन करतेहैं सोही परमपवित्र पुण्य पाप जो संसारके हेतु, उनका कारण अज्ञानहै उसका नाश आत्मज्ञानसें जो करै सो स- व पवित्रों में पवित्र है तथाचोक्तं “कलावपि च दोषाढयो विषयास- क्तमानसः । कृत्वापि सकलं पापं गोविन्दं संस्मरन् शुचिः ॥ शाठ्येनापि नमस्कारः प्रयुक्तश्चक्रपाणये । संसारस्थूलबन्धाना मुद्धजनकरो हि सः ॥ मंगलनाम कल्याण, समस्त मंगलों- केभी मंगल अर्थात् परम कल्याणस्वरूप उसके साधन, देवतों- के देवता, भूत कहिये प्राणियोंके एकपिता, अर्थात् पालनकर्ता और अविनाशी जिसका नाश नहीं है वही इसलोकमें मुख्य देवताहै यह (किमेकं ) इस प्रश्नका उत्तरहैं तथाचोक्तं "ज्ञानहदे ध्यानजले रागद्वेषमलापहे । यः नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम् ॥
(६) * विष्णुसहस्रनाम आत्मानदी संयमतोयपूर्णा सत्यावहा शीलतटादयामिः। तत्राभिषे- कं कुरु पाण्डुपुत्र न वारिणा शुद्धयति चान्तरात्मा" इति ॥१०॥ यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।। यस्मिश्च प्रलयं यान्ति पुनरेवं युगक्षये॥११॥ अर्थ-जिससे सत्ययुगके प्रथममें सब प्राणी उत्पन्न होतेहैं युग- के क्षयनांम महाप्रलयमै और प्रलयके पहिलेभी फिर सबजीव जि- ‘समें लयहोतेहैं ॥१॥ तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ॥ विष्णोनामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम् ॥ १२॥ अर्थ हेभूपते ! तिसहीलोकके प्रधानभूत और जगत्के स्वामी जो विष्णुभगवान् तिनका सहस्रनाम जो पाप और भयको नाश करनेवालाहै उसको मन चित्त एकाग्रकर हमसे श्रवणकरो ॥१२॥ यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः॥ ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये॥१३॥ अर्थ-जिन गुणसहितनामोंको महात्मालोगोंने प्रसिद्ध कियाहै और सब ऋषिलोगोंने गायाहै उनको ( भूतये ) नाम धर्म, अर्थ, काम, मोक्षमिलनेके वास्ते मैं कहताहूं ॥१३॥ इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां भा- पाटीकायामुपोद्घातःसमाप्तः।
श्रीः। विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां (भाषाटीकायां) प्रथमशतकप्रारम्भः। यतःसर्वाणि भूतानीत्यारभ्य जगदुत्पत्तिस्थितिलयका- रणब्रह्मणः एकदैव तत्वेनाविहितत्वादादावुभयविधं ब्रह्म विश्वशब्देनोच्यते। ॐविश्वं विष्णुर्वषटारो भूतभव्यभ- वत्प्रभुः॥ भूतरुद्भूतभृद्भावो भूता- त्मा.भूतभावनः ॥ १ ॥ ॥. विश्वस्य जगतः कारणवेन विश्वमित्युच्यते ब्रह्म यहा परस्मात् पुरुषान्न भिन्नमिदं विश्वं परमार्थ- तस्तेन विश्वमित्यभिधीयते ब्रह्म २ यद्वा वि- शतीति विश्वं ब्रह्म ३ यहा संहृतौ विश- न्ति सर्वाणि भूतान्यस्मिन्निति विश्वं ब्रह्म ४ यहा सकलं जगत् कार्य- भूतमेषः विशत्यत्र चाखिलं विशतीत्युभयथापि विश्व- - म्५-[विश्वम] (८) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-संपूर्ण जगत्के कारणरूप परब्रह्म १ समस्त जगत्स्व- रूप हैं २ जो संसारको उत्पन्नकर स्वयं अपने में प्रवेश करें प्र- लयमें सब जगत जिसके विषे लीन होजाय ४ जगत्में प्रवेश करने वाले जिसमें जगत्प्रविष्ट ॐकारशब्दार्थस्तुशाङ्करभाष्ये द्रष्टव्यः विस्तरभया- न लिख्यतेऽस्माभिः। - वेवेष्टिं व्याप्नोतीति-[विष्णुः] . अर्थ-देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्य. अर्थात् सर्वजगत्में सर्वका- लमें व्याप्तहैं. (प्र.) "अन्तर्वदिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः" इतिश्रुतिः। ३ यदुद्देशेन वर्षक्रियावषट्कारादिमन्त्रात्मना देवान् प्रीणयतीतिवा-[वषटारः] अर्थ-जिसकी प्रसन्नताकेलिये वषट्शब्दोच्चारणपूर्वक हवन- क्रिया वषट्कारादि मंत्ररूपसे ब्रह्मादिक देवत्तोंको संतुष्टकरतेहै जिसवास्ते (वषट्कार ) ऐसाभी कहतेहैं २ ४ भूतं भव्यं भवच्च भूतभव्यभवन्ति तेषांप्रभु- रिति-[भूतभव्यभवत्प्रभुः] . अर्थ-भूत, भविष्यत्, वर्तमान तीनों कालवर्तिपुरुषोंके नियन्ता. ५रजोगुणं समाश्रित्य विरिञ्चिरूपेण भूतानि करोतीति-[भूतकृत्] अर्थ-रजोगुणके आश्रयसें विरंचिरूप (ब्रह्मा ) होके समस्त प्राणियोंकी उत्पत्ति करनहारे. ६सत्त्वगुणमाश्रित्य विष्णुरूपेण सर्वाणि भूतानि भाषाटीका। (९) विभर्तीति-[भूतभृत्] अर्थ-सत्वगुणसें विष्णुरूपहोकर निखिल (संपूर्ण) प्राणियोंके रक्षक. ७प्रपञ्चरूपेण भवतीति केवलं.भवत्येवेति भवन भावः सत्तात्मकः इति-[भावः अर्थ-जगद्रूप होकर वासकररहाहै इसलिये सत्तात्मक अर्थात् सत्तास्वरूप है. ८भूतानामात्मान्तर्यामीति-[भूतात्मा] अर्थ-संपूर्णप्राणियोंके अंतर्यामी. (प्र.) “एषतअन्तर्यामीति" श्रुतिः। ९भूतानि भावयति वईयतीति-[भूतभावनः] अर्थ-संपूर्ण प्राणिमात्रकी उत्पत्ति करनेवाले. पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानांपर- मागतिः ॥ अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥ २ ॥ १० पूतःआस्मा यस्य सः कर्मधारयो वेति-[पूतात्मा] अर्थ-तिनोंगुण तथा जन्म-कर्म-प्रयुक्तदोष यह जिसमें हैनहीं. (प्र०) "केवलो निर्गुणश्चेति” “गुणोपरागः स्वेच्छातः पुरुषस्येति कल्प्यते” इति. ११ परमश्वासावात्मा चेति-[परमात्मा] अर्थ-कार्य कारणसें विलक्षण अर्थात् नित्यशुद्धमुक्तस्वभाव. १२ मुक्तानां परमागतिर्गन्तव्या देवता पुनरात्त्य- .
(१०)
* विष्णुसहस्रनाम *
सम्भवात्तद्गतस्येति-[मुक्तानांपरमागतिः]
अर्थ-मुक्तपुरुषोंके परमगति अर्थात् जिसमें प्राप्त होकर फिर
जन्ममरणादिरूंप आवृत्ति नहींहोवे. (प्र. ) “मामुपेत्य तु कौन्तेय
पुनर्जन्म न विद्यते" इतिगी।
१३ नव्येति व्ययो विनाशो विकारोवा विद्यते
इति-[अव्ययः]
अर्थ-जो नाशको प्राप्त नहीं होताहै अथवां विकारशून्य.(प्र.)
"अजोऽमर” इति श्रुतिः।
१पुरं शरीरं तस्मिन् शेते इति-पुरूणि भुवनानि
संहारसमये ह्यन्तं करोतीतिवा-[पुरुषः]
अर्थ-पुरनाम शरीरोंमें निवास करनेवाले १ पुर नाम शरीरोंको
प्रलयकालमें नाश करने वाले. २
१५ साक्षात् अव्यवधानेन सर्वं पश्यतीति-[साक्षी]
•अर्थ-साक्षात्चैतन्यरूपसें समस्त जगत्को देखनेवाले.
१६क्षेत्रं शरीरं जानातीति-[क्षेत्रज्ञः]
अर्थ-क्षेत्रनाम शरीरको जाननेवाले. (प्र.) "क्षेत्रज्ञं चापि मां
विद्धीति” गी० । “क्षेत्राख्यानि शरीराणि तेषां चैव यथासुखम् ।
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते” इति ।
१७स एव नक्षरतीति-[अक्षरः]
अर्थ-जो कदाचित्भी क्षरण नहीं होवे. परमार्थदशामें. क्षेत्रक्षे-
वज्ञका अभेदको एवकार सूचन करताहै और व्यवहारदशामें क्षे-
क्षेत्रज्ञके भेदको चकार सूचन करताहै..
योगो योगविदनिता प्रधानपुरुषे-
भाषाटीका। (११) खरः ॥ नारसिंहवपुःश्रीमान केश- वः पुरुषोत्तमः ॥ ३॥ १८ज्ञानेन्द्रियाणि सर्वाणि निरुय मनसा सह। एकत्वभावनायोगः क्षेत्रज्ञपरमात्मनो- रिति-[योगः]. अर्थ-मनःसहिन संपूर्ण इन्द्रियोंको रोककरके जीव तथा पर- मात्माका जो एकत्र भावनाहै सोही योगकहिये. विष्णुमदवाच्यहै. १९ योगं विचारयन्ति जानन्ति लभन्ते इतिवा- योगविदः तेषां ज्ञानिनां योगक्षेमवहना- दिना नेतेति-[योगविदांनेता] अर्थ-ज्ञानीजनोंके योगक्षेमैकरनेवाले. २० प्रधान प्रकृतिाया पुरुषो जीवस्तयोरीश्वर. इति-[प्रधानपुरुषेश्वरः] अर्थ-माया तथा जीव इन दोनोंके ईश्वर. २१ नरस्य सिंहस्य च अवयवा यस्मिन् लक्ष्यन्ते तहपुः यस्य सः-[नारसिंहवपुः] अर्थ-जिनके शरीरमें नर नाम मनुष्य तथा सिंह इनकी तुल्य अवयव अङ्ग लक्षितहैं सोहीहै वपु नाम शरीर जिनका. २२ यस्य वक्षसि नित्यं वसति श्रीरिति-[श्रीमान् ] अर्थ-जिनके वक्षस्थलमें लक्ष्मीजी नित्य निवासकरतीहै. .१ अलब्धवस्तुका लाभ ।२। लब्धवस्तुकी रक्षा ।
. (१२) * विष्णुसहस्रनाम * २३ अभिरूपा केशा यस्य सःयहा कश्व अश्व ईशश्च त्रिमूर्तयः केशास्ते यहशेन वर्तन्ते सः यहा केशिहन्ता इति-केशवः] अर्थ-अभिरूपनाम सुन्दरहै केश जिनके १ ब्रह्मा विष्णु महेश यह तीनोमूर्ति जिनके वशमैहैं.२ दुष्टात्मा केशिनाम दैत्यकू मारने- वाले ३. (त्र) “ यस्मात्त्वया स तुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन । तस्मात् केशवनाना त्वं लोके गोपो भविष्यति इति वि०पु० । २४ पुरुषाणामुत्तमः पुरुषेभ्यः उत्तमोवेति-. [पुरुषोत्तमः] अर्थ-पुरुषोंके मध्यमें वा पुरुषोंसे उत्तम. (प्र०) “यस्मात्क्षरम- तीतोहमारादपि चोत्तमः । अतोस्मिन लोके वेदे च प्रथितः पुरु- षोत्तमः” इति गी० । सर्वःशर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिनि- धिव्ययः ॥ संभवो भावनो अर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥४॥ ॥ २५ असतश्च सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययौ। सर्वस्य सर्वदा ज्ञानात् सर्वमेनं प्रचक्षते॥इति-[सर्वः] अर्थ-सत् और असत्के उत्पत्ति-स्थिति-विनाशके स्थान. २६शृणाति सकलाःप्रजा इति-[शर्वः] अर्थ-सकल प्रजाके नाश करनेवाले.
भाषाटीका।
(१३)
२७ नैगुण्यतया शुद्धत्वात्-[शिवः]
अर्थ-त्रिगुणं रहित शुद्धस्वरूप. (प्र.) “स ब्रह्मा स शिव'
इतिअभेदादेशाच्छिवादिनामभिर्हरिरेवश्रूयते ।
अर्थ-अपनी इच्छाकरकै अवतार लेनेवाले. (प्र०) “सभवा-
मि युगे युगे" इति गी।
२८ स्थिरखात्-[स्थाणुः]
अर्थ-स्थैर्य (शान्त) स्वभाववाले.
२९ भूतानामादिः कारणत्वादिति-[भूतादिः]
अर्थ-संपूर्ण भूतमात्रके आदिकारण.
३० प्रलयस्मिन् सवै निधीयत इति-निधिः स
एव निधिविशिष्यते इति-[निधिरव्ययः]
अर्थ-प्रलयसमयमैं जिसमें संपूर्ण लय होय सो निधि कहिये
जो सदा रहै कदाचितभी नष्ट न होय सो अव्यय दोनों मिलकर
एक नामहै.
३१ स्वेच्छया समीचीनं भवनंयस्येति-[संभवः]
३२ सर्वेषां भोक्तृणां फलानि भावयतीति-[भावनः]
अर्थ-संपूर्ण भोक्तृजनोंको फल देनेवाले.
'३३ प्रपञ्चस्याधिष्ठानखेन धारणात्-[भर्ता]
अर्थ-प्रपंचके अधिष्ठान होके प्रपञ्चको धारण करनेवाले.
३४ प्रकर्षेण महाभूतानि अस्माज्जायन्ते प्रकृ-
यो भवो जन्मास्येति वा-[प्रभवः]
१ सत्त्वंगुणा रजोगुण । तमोगुण ।
(१४) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-प्रकर्षनाम उत्तमरीतिसे जिससें महाभूत उत्पन्नहोतेहैं १ प्रकृष्ट नाम उत्तमहै जन्म जिसका. २ ३५ सर्वामु क्रियासु सामर्थ्यातिशयात्-[प्रभुः] अर्थ-संपूर्ण क्रियानाम व्यापारोंमें अत्यन्तसामर्थ्यवाले, अर्था- तू अप्रतिहतशक्ति. ३६ निरुपाधिकमैश्वर्यमस्येति-[ईश्वरः] अर्थ-उपाधिशून्य अर्थात् स्वाभाविक ऐश्वर्यवाले. (प्र. ) “एक सर्वेश्वर" इतिश्रुतिः। स्वयंभूः शंभुरादित्यः पुष्कराक्षोम- हास्वनः ॥ अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥५॥ ३७स्वयं भवतीति-[स्वयंभूः] अर्थ-स्वयंसिद्ध उत्पत्तिवाले. (प्र०) ‘स एव स्वयमुद्भवन् इति मनुः। ३८शं सुखं भक्तानां भावयतीति-[शंभुः] अर्थ-भक्तोंको सुख देनेवाले. ३९ आदित्यमण्डलान्तःस्थो हिरण्मयःपुरुषः यहां द्वादशादित्येषु विष्णुः यहा अदितेरखण्डिताया अयं पतिः यहा यथा आदित्य एक एवाने केषु जलभाजनेषु अनेकवत्प्रतिभासते एवमनेकेषु शरीरेषु एक एंव आत्मा.
भाषाटीका।
(१५)
अनेकवत्प्रतिभासत इति-
[आदित्यः]
अर्थ-सूर्यमंडलकेविषे सुवर्णमय पुरुष जो है सोही आदित्य.
१ द्वादश आदित्योंके विषे स्वयं विष्णु.२ अदितिनाम विष्णुपत्नी
तिसके पती ३ जैसे एक सूर्य अनेक जलपात्रोंमें अनेक रूपसे
भासताहै तैसेही अनेक शरीरोंके विषे एक-आत्मा अनेकरूपसें .
भासताहै ४.(प्र.)"आदित्यानामहं विष्णुः" इति ।
४० पुष्करेणोपमिते अक्षिणी यस्येति-[पुष्कराक्षः]
अर्थ-कमलके तुल्यहै जिनके नेत्र.
४१ महान् ऊर्जितः वनों नादोबा श्रुतिलक्ष
णो यस्य इति-[महास्वनः]
अर्थ-बडाहै शब्द जिसका १ जिसका शब्द वेदहीहैं २ (प्र.)
अस्य महतोभूतस्य निःश्वसितमेतदृग्वेदोयजुर्वेद ” इति श्रुतिः।
४२ आदिर्जन्म निधनं विनाशस्तद्वयं न विद्यते
यस्य स इति-[अनादिनिधनः]
अर्थ-जिन्होंका जन्म और विनाश नहींहोताहै.
४३ अनन्तादिरूपेण विश्वं बिभर्ति इति-[धाता]
अर्थ-अनन्त रूपसें संपूर्ण जगत्को धारण पोषण करनेवाले.
४४ कर्मणां तत्फलानांच कर्ता अनन्तादीनामपि
धारकत्वाहिशेषेणं धातीति वा-[विधाता]
अर्थ-कर्म तथा कर्मोंके फल रचनेवाले १ शेषनागादिकोंकेभी
विशेषरूपसें धारण करनेवाले २.
१
. (१६) * विष्णुसहस्रनाम * ४५ सर्वधातुभ्यः पृथिव्यादिभ्यः उत्कृष्टः चिद्रूपो- धातुः यद्वा धातुर्विरिञ्चरुत्कृष्टः इति-[धातुरुत्तमः] कार्यकारणप्रपञ्चधारणाच्चिदेव-धातुः सर्वेषा- मुत्कृष्टानामतिशयेनोद्भवत्वादिति-उत्तमः. अर्थ-पृथिव्यादिक समस्त धातुओंसें उत्तम चैतन्यरूप धा 'तु १ विरंचि (ब्रह्मा) सेंभी उत्कृष्ट २ सविशेषण एक नामहै. कार्य कारणरूप प्रपंचके धारणसें चिद्रूप . धातुहै. संपूर्ण उत्कृष्टज नोंके अतिशयसें उत्पत्तिवाले. धातुः तथा उत्तमः यह दोनो नाम पृथक्भीहै. अप्रमेयो हर्षीकेशः पद्मनाभोऽमर- प्रभुः ॥ विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थ- विष्ठः स्थविरोधुवः ॥ ६॥ ४६.शब्दादिरहितखान्न प्रत्यक्षगम्यः तयाप्तलिङ्गा- भावात् नाप्यनुमानविषयः निर्धर्मत्वेन सादृश्या- भावान्नाप्युपमानसिद्धः तहिनानुपपद्यमानत्वासं- भवात् नाप्यर्थापत्तिग्राह्यः भावत्वेन संमताना- प्यभावगोचरःअभावसाक्षित्वाच्च न षष्ठप्रमा- णस्य गोचरः प्रमाणजन्यातिशयाभावात् नापिशास्त्रप्रमाणवेद्यःयद्येवं शास्त्रयोनि- वं कथमुच्यते प्रमाणादिसाक्षित्वेन प्रकाशस्वरूपस्य प्रमाणाविषयत्वे भाषाटीका। (१७) अध्यस्तात्तद्रूपत्वेन शास्त्रप्रमाण- त्वमिति-[अप्रमेयः] अर्थ-परमात्मा षट् प्रमाणोंके गम्य नहींहै. ४७साक्षित्वाइपीकाणीन्द्रियाणि तेषामीशः क्षेत्र ज्ञरूपभाक्यदेन्द्रियाणि यस्य वशे वर्तन्ते.स यद्वा यस्य सूर्यरूपस्य जंगप्रीतिकरा- हृष्टाः केंशा रश्मयःइति-[हृषीकेशः] अर्थ-समस्त इन्द्रियोंके ईशनाम स्वामी १ सब इन्द्रियै जिसके सूर्यादिरूपहोके आधीनहैं २ अपने केशनाम किरणोंसें जमत्का भला करनेवाले. ४८ जगत्कारणं पद्मं नाभौ यस्येति-[पद्मनाभः] अर्थ-जगत्का कारणभूत पद्मनाम कमल जिनकी नाभिके- विषे. (प्र०) अजस्य नाभावध्येकमर्पित” इतिश्रुतिः। ४९ अमराणां प्रभुरिति-[अमरप्रभुः] अर्थ-अमर नाम सब देवतोंके स्वामी. ५०क्रियते इति कर्म विश्वं कर्म यस्य विचित्र- निर्माणशक्तिमत्त्वात् विश्वकर्मा त्वष्टात- त्सादृश्यादति-[विश्वकर्मा] अर्थ-विचित्र निर्माण शक्तिसें विश्वकों करनेवाले जैसे विश्वक- र्मा अपनी शक्तिसें सब विचित्र कार्य करताहै तैसें ईश्वरभी अपनी मायासे चित्रविचित्र रचना करतेहै इस हेतुसें विश्वकर्मा यह नामहै २ ५१ मननातू-[मनुः] (१८) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-जो मनन करें सो मनु. ५२ संहारसमये सर्वभूततनूकरणवात्-[खष्टा] अर्थ-संहारकालमें सब संसारको सूक्ष्मरूपसें अपनेमें लं करनेवाले. ५३ अतिशयेन स्थूलः इति-[स्थविष्ठः] अर्थ-संव स्थूलोंसे (मोटे) भी अत्यन्त स्थूल. ५४ पुराणः-[स्थविरः] "अर्थ-सबसे पुरातन अर्थात् प्राचीन. ५५स्थिरत्वात्-[ध्रुवः] अर्थ-सदा अचल रहनेवाले. यदा स्थविरीध्रुव ऐसा सविशेष एकही नामहै. अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिता- क्षः प्रतर्दनः ॥ प्रभूतस्विककुंब्धाम पवित्र मङ्गलं परम् ॥ ७॥ ५६ कर्मेन्द्रियैर्नग्राह्यः इति-[अग्राह्यः]. अर्थ-जिसका ग्रहण इंद्रियोंसे अशक्य. (प्र०) “यतो वाचं निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह” इति श्रुतिः। ५७शश्वत्सर्वेषु कालेषु भवतीति-[शाश्वतः] अर्थ-निरन्तर सर्वकालमें रहनेकाले.(प्र०) “शाश्वतं शिव च्युतम्" इति श्रुतिः । ५८ कृषिभूवाचकः शब्दो णश्च नितिवाचकः। ॥
भाषाटीका। (१९) विष्णुस्तद्भावयोगाच्च कृष्णोभवति शाश्वतः॥ इति वचनात् सच्चिदानन्दात्मकः इति-[कृष्णः] अर्थ- कृषिशब्द सत्ताका वाचक, णशब्द सुखका वाचक, यह मिलकर ऐसा अर्थ है कि भगवान सच्चिदानन्दस्वरूपहै. ५९ लोहिते-अक्षिणी यस्य सः-[लोहिताक्षः] अर्थ-रक्तकमलंकी तुल्य विद्यमानहै नेत्र जिनके.(प्र.) “अ- सावृषभो लोहिताक्ष” इति श्रुतिः । ६० प्रलये भूतानि प्रतर्दयतीति-[प्रतर्दनः . अर्थ-प्रलयसमयमें भूतोंके नाश करनेवाले • ६१ ज्ञानेश्वर्यादिसंपन्नः-[प्रभूतः]. अर्थ-ज्ञान-ऐश्वर्यादिकोंसे परिपूर्ण. ६२ ऊवधिोमध्यभेदेन तिसृणां ककुभामपि धामेति-[त्रिककुब्धाम] अर्थ-ऊपर नीचे और बीच इन तीनोंदिशानके आधारनाम प्र- काश करनेवाले. ६३ येन पुनन्ति यो वा पुनाति तत्-[पवित्रम्] अर्थ-जिसकरके इतरपुरुष पवित्र होनेवाले. जो ऋषि तथा दे- वतानको पवित्रकरै. ६४ अशुभानि निरांचष्टे तनोति शुभसन्ततिं स्मृतिमात्रेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गलं विदुरिति विष्णुपुराणंवचनात् कल्याणरूपत्वात् Uple (२०) * विष्णुसहस्रनाम सर्वभूतेभ्यः उत्कर्षतरं मङ्गलमिति- [मङ्गलंपरम्] अर्थ-अशुभोंको जो दूरकरे, शुभकर्मके-विस्तारको स्मृतिमा बसें पुरुषोंका.जो बडाईकरें, उसका नाम मङ्गलहै. इसहेतुसें संपूर्ण प्राणिमात्रके परमात्मा उत्कृष्ट मङ्गलस्वरूपहैं. ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठःश्रेष्ठः प्रजापतिः ॥ हिरण्यगर्भो अगओं माधवा. मधुसूदनः ॥ ८॥ ६५ सर्वभूतनियन्तृत्वात्-[ ईशानः] अर्थ-संपूर्ण प्राणियोंके नियन्ता नाम प्रेरक. ६६ प्राणान् ददाति चेष्टयति यहा प्राणान् काला- त्मना द्यति खण्डयति यद्वा प्राणान् दापयति शोधयति यहा प्राणान् दाति लुनाति इति-[प्राणदः] अर्थ-प्राणके देनेवाले कालरूप होकर प्राणोंके नाशकर- नेवाले २ प्राणनाम इन्द्रियों के दर्शन, श्रवण, मनन, करनेसें शुद्ध करनेवाले ३ इन्द्रियोंके छेदन करनेवाले. ४ ६७क्षेत्रज्ञः परमात्मा प्राणिति मुख्यप्राणो वा- इवि-[प्राणः] अर्थ-जीवरूपसें तथा परमात्मरूपसें श्वासलेनेवाले १ मुख्य- प्राणस्वरूप २(प्र.)"प्राणस्य प्राणम्” इतिश्रुतिः। --
.
"
भाषाटीका।
(२१)
.६८वृद्धतमः इति-[ज्येष्ठः]
अर्थ-अत्यन्त सबसे बडे अर्थात् बडोंके बडे.
६९ प्रशस्यतम इति-श्रेष्ठः]
अर्थ-अतिप्रशंसित अर्थात् अत्यन्त प्रशंसाके योग्य.
७० सर्वासां प्रजानां पतिः इति-[प्रजापतिः
अर्थ-समस्त प्रजाकेस्वामी.
७१हिरण्मयाण्डान्तर्वर्तित्वात विरिञ्च्यात्मना
वा-[हिरण्यगर्भः]
अर्थ-सुवर्णमय अण्डेके मध्यमें रहनेवाले १ अथवा विरंचिस्व-
रूपनाम आदिसृष्टिकर्ता (प्र०)"हिरण्यगर्भः समवर्तत इतिश्रुतिः
७२ भूगर्भो यस्य सः-[भूगर्भः]
अर्थ-सबोंका आधारभूत जो पृथ्वी तिसके गर्भरूपहै-
७३ मायाः श्रियः धवः पतिरिति-[माधवः]
अर्थ-लक्ष्मीजीके पति.
७४ मधुनामानमसुरं मूदितवानिति-[मधुसूदनः]
अर्थ-मधुनाम असुरको मारनेवाले. (प्र.) कर्णमिश्रोद्भवंचा-
पि मधुं नाम महासुरम् । ब्रह्मणोपचितंकुर्वन् जघान पुरुषोत्तमः ॥
तस्य तात वधादेव देवदानवमानवाः । मधुसूदन इत्याहुर्ऋषयश्च
जनार्दनम्" इति ।
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्र-
मः क्रमः ॥अनुत्तमो दुराधर्षः कृत-
ज्ञः कृतिसत्मवान् ॥ ९॥ ॥
(२२)
विष्णुसहस्रनाम *
७५ सर्वशक्तिमत्तया-[ईश्वरः]
अर्थ-सर्वशक्तिवाले.
७६ विक्रमैः शौर्य तद्योगात्-[विक्रमी]
अर्थ-अत्यन्त शौर्य-नाम पराक्रमवाले.
७७ धनुरस्यास्तीति-[धन्वी]
अर्थ-धनुष्यको धारण करनेवाले.(प्र०) “मःशस्त्रभृतामहम्"
७८. मेधा बहुग्रन्थधारणसामर्थ्य सा यस्या-
स्तीति-[मेधावी]
.अर्थ-समस्त शास्त्रोंकू धारणकरनेवाली बुद्धीको रखनेवाले.
७९ विक्रमतेजगदिश्वं तेन विना गरुडेन पक्षिणा
क्रामत्वात् वेति-[विक्रमः]
अर्थ-तीनोंलोकमें अपने चरणको फैलावनेवाले अर्थात् विरा-
ट्रस्वरूप १ गरुडपर स्थितहोकर चलनेवाले २
८०क्रमणात् क्रमहेतुत्वात् विक्रमो विष्णुरिति
मनुवचनात्-[क्रमः]
अर्थ-जो सबमें आपही चलें १ प्राणियों के चलाक्नेवाले २
८१अविद्यमानः उत्तमो यस्येति-[अनुत्तमः]
अर्थ-जिससे इतर कोईभी उत्तम नहीं. (प्र०) “यस्मात्परं ना-
परमस्ति किंचित्' ” “नत्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः” इति
श्रुतिस्मृती।
८१ दैत्यादिभिर्धर्षयितुंन शक्यते इति-[दुराधर्षः]
अर्थ-दैत्यादिकोंने निग्रहकरनेमें जो अशक्य.
भाषाटीका। (२३) ८२ प्राणिनां पुण्यापुण्यात्मकं कर्म कृतं जा- नाति पत्रपुष्पाद्यल्पमपि प्रयच्छतां मो- क्षं ददातीति वा-[कृतज्ञः] अर्थ-सब जीवोंके शुभ-अशुभ कर्म जाननेवाले ३ फल, मूल, पत्र पुष्पादिक अर्पण करनेवालोंके अर्थ मुक्ति फल देनेवाले २ ८३ पुरुषप्रयत्नःक्रिया च हिंसा वा सर्वात्मकत्वा- त् तंदाधारतया वालक्ष्यते इति-] अर्थ-समस्तोंके पुरुषार्थ रूप १ पुरुषोंके क्रियारूप २ पुरु- षोंको कृपामें जो प्रेरक समझेजाय कारण सबके आधाररूपहोनेसें। ८४ स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वात्-[आत्मवान्] अर्थ-अपनी महिमाकेविषे सदा स्थित रहनेवाले. (प्र०)“स भगवतः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिनि” इति श्रुतिः। सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजा- अवः॥ अहः संवत्सरो व्यालः प्र-. त्ययः सर्वदर्शनः ॥ १०॥ ८५ सुराणां देवानां शोभनदातॄणां वा ईशः-[सुरेशः] अर्थ-देवतोंके तथा शोभन देनेवालोंके ईश नाम स्वामी. ८६ आर्तानामातिहरणत्वात्-[शरणम् ] अर्थ-पीडित जनोंके दुःख हरनवाले. . ८७ परमानन्दरूपत्वात्-[शर्म 'अर्थ-परम आनन्द स्वरूप. ॥
(२४)
* विष्णुसहस्रनाम *
८८ विश्वस्य कारणत्वात्-[विश्वरेताः]
अर्थ-जगत्के कारण नाम उपादान कारण.
८९ सर्वाः प्रजाः यत्सकाशादुद्भवन्तीति
स-[प्रजाभव]
अर्थ-समस्त प्रजाके उत्पत्ति करनेवाले.
९० प्रकाशरूपत्वात्-[अहः ]
अर्थ-प्रकाशरूप दिनकी नाई.
९१कालात्मना स्थितो विष्णुः-[संवत्सरः]
अर्थ-कालस्वरूपसें स्थित विष्णु भगवान्.
९२ व्यालवत् ग्रहीतुमशक्यत्वात्-[व्यालंः]
अर्थ-सर्पकी नाई ग्रहण करने में अशक्य अर्थात् पकडनेमें
नहीं आवे.
९३ प्रतीतिः प्रज्ञा-[प्रत्ययः]
अर्थ-प्रतीतिरूप अर्थात् ज्ञानस्वरूप. (प्र० ) “प्रज्ञानंब्रह्म"
इति श्रुतिः।
९४ सर्वसाक्षित्वात्-[सर्वदर्शनः] .
अर्थ-समस्तजनोंके साक्षी अर्थात् आत्मरूप होकर स्वयं
(आप) देखनेवाले.
अजः सर्वेखरः सिद्धिः सिद्धिः स-
दिरच्युतः॥ वृषाकपिरमेयात्मा
सर्वयोगविनिःसृतः ॥ ११ ॥ ॥
भाषाटोका। (२५) • ९५न जायत इति-[अजः] अर्थ-जीवोंकी नाई जिनका जन्म नहीं. अर्थात् विलक्षण जन्म- वाले. (प्र. ) “न जातो न जनिष्यत" इति श्रुतेः " नहि जातो न जायेहं न जनिष्ये कदाचन । क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमजः स्मृतः" महाभारते. ९६ सर्वेषामीश्वर:-[सर्वेश्वरः]. अर्थ-संपूर्णो के.जो ईश्वर वही ब्रह्मादिक तिनकेभी ईश्वरः (प्र०) एष सर्वे श्वरः" इति श्रुतिः। ९७ निष्पन्नरूपत्वात्-[सिद्धः] अर्थ-स्वयंसिद्ध अर्थात् सदा एकरूपसें रहनेवाले ९८ सर्ववस्तुषु संविद्रूपत्वात् निरतिशयरूप- त्वात् फलरूपत्वाद्वा-[सिद्धिः] . . अर्थ-संपूर्ण वस्तुओंमें चिद्रूप १ समस्तसें उत्तमफलरूप का- रण स्वर्गादिक नाशवान्, परमेश्वरकी प्राप्ति अविनाशीहै २ ९९सर्वभूतानामादिकारणत्वात्-[सर्वादिः] अर्थ-समस्तभूतोंके आदिकारण. १०० स्वरूपसामर्थ्येन न च्यवते न च व्यवशि- प्यते इति-[अच्युतः] अर्थ-जो अपने सामर्थ्यसें च्युत नहीं अर्थात जिनका सामर्थ्य कालत्रयमें नाश नहीं होवे. (प्र.) “शाश्वतं शिवमच्युतम् इति गी० “यस्मान्नच्युतः सर्वोहमच्युतस्तेनकर्मणेति" श्रीविष्णुसहस्रनाम-चन्द्रिकायां भाषाटीकायां प्रथमं शतकं समाप्तम् ।
श्रोः। विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां (आषाटीकायां) द्वितीयशतकप्रारम्भः। १०१ वर्षणात् सर्वकामानां धर्मो वृषः कात् तोयात् भूमिमपादिति कपिर्वराहः वृषवा- त् कपित्वाच्च-[वृषाकपिः] अर्थ-वृषनाम धर्म जो सबके मनको वर्षावे अर्थात् पूरणकरै १ कनाम जल जो पृथ्वीकी रक्षा जलसें करे जिस्से कपि अर्थात् व- राहभगवान् उक्त दोनोंपदसें वृषाकपि एकनाम भया. तिसंका यह अर्थहै कि धर्मरूप वहाहरूप. (प्र.) "कपिर्वराहःश्रेष्टश्च ध- मश्च वृष उच्यते । तस्मात् वृपाकपि प्राह काश्यपोमा प्रजापतिः इति महाभारते. १०२ इयानिति मातुं परिच्छेतुं न शक्यत आ- त्मेति-[अमेयात्मा] अर्थ-जिसके स्वरूपका कोई भी पुरुष प्रमाण न करसके कि ऐसाहै. १०३ सर्वसंबन्धविनिर्गतः नानाशास्त्रोक्ताद्यो- गादपगतो वा-[सर्वयोगविनिःसृतः] अर्थ-समस्तसंवन्धसे रहित १ निखिल (संपूर्ण) शास्त्रमें कहा हुवा जो योगहैं उससे दूरभूत २ (प्र. )" अस ह्ययं पुरुषः” इति शतिः।
भाषाटीका। (२७) वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मा स- समः॥अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥१२॥ ॥ १०४ वसन्ति सर्वभूतान्यत्र तेष्वयमपि वसति वसूना- मस्मि. पावक इत्युक्तो वा-[वसुः] अर्थ- जिसमें सब प्राणी निवासकरें १ सब प्राणियों के विषे रह नेवाले २ आठों वसुओंमें पावक नाम वसु ३. १०५ वसुशब्देन धनवाचिना प्राशस्त्यं लक्ष्यते। प्रशस्तं मनोयस्य सं-[वसुमनाः] अर्थ-उत्तम मन जिनका अर्थात् रागद्वेषादिक क्लेशसे मान- मद-मोहादिकसे रहित ऐसा जिसका मन होयं सो वसुमनाः । १०६ अवितथरूपत्वात् मूर्तामूर्तात्मकत्वाहा सदिति प्राणः तित्यन्नं यमिति दिवाकरः तेनप्राणान्नादित्यरूपत्वाहा-[सत्यः] अर्थ-सत्यरूप तीनों कालमें अबाधित मूर्तिमान् और अमू- र्तिमान् अर्थात् साकार.निराकार २ सत्-नाम प्राण, तनाम अन्न, य-लामसूर्य, प्राणरूप सूर्यरूप अन्नरूपहै ३ १०७समे आत्मनो यस्य रागद्वेषादिभिरदूषितः स सर्वभूतेषु समः एकः आत्मा वा-[समात्मा] अर्थ-रागद्वेषादिकोंसे रहित समानहै १ वा निखिल (संपूर्ण भूतोंमें एकहीहै आत्मा जिनका २ १०८सर्वैरप्यर्थजातैः परिच्छिन्नोमितःसर्वैरप- .
(२८) * विष्णुसहस्त्रनाम * रिच्छिन्नोऽमितः इति वा-[संमितः-असंमितः] अर्थ-अखिल (संपूर्ण ) पदार्थोंसे मित नाम प्रमाण किये गये १ असंमित किसीही पदार्थोंसे जिनका प्रमाण नहींहोसकता २ १०९ सर्वकालेषु सर्वविकाररहितत्वात् मया ल- क्षया सहितः वर्तत इति वा-[समः]. अर्थ-सर्व कालमें संपूर्ण विकारसें रहित १. मानाम लक्ष्मीजी करके सहित २ 190-पूजितःस्तुतः संस्मृतो वा सर्वफलं ददाति नवृथा करोवीति-[अमोघः] अर्थ-पूजा, तथास्तुतिस्मरण इन्होंके गोचर हुयेहुवे संपूर्ण फ- लोंको देनेवाले. १११ हृदयस्थं पुण्डरीकमश्नुते व्याप्नोति तत्रो- पलक्षित इति पुण्डरीकाकारे उभे अक्षि- णी यस्यति वा-[पुण्डरीकाक्षः] अर्थ-योगियोंके हृदयरूपी कमलमें व्याप्त अर्थात् रहनेवाले १ कमलके समान नेत्रबाले २ (प्र० )"हृत्पुण्डरीकपुरमध्यसंस्थ- म्" इति श्रुतिः। ११२ धर्मलक्षणं कर्म अस्येति-वृषकर्मा] अर्थ-धर्मयुक्तहै कर्म जिनका. ११३ धर्मार्थमाकृतिर्यस्येति-वृषाकृतिः] अर्थ-धर्मकेलियेहै आकृति अर्थात् अवतार लेना जिनका. (प्र०) “धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगेयुगें" गी० । .
भाषाटीका। (२९) रुद्रो बहुशिरा बानुर्विश्वयोनिः शु- चिश्रवाः॥ अमृतः शाश्वतस्थाणु- वरारोहो महातपाः॥१३॥ ११४ संहारकाले प्रजाः संहरन रोदयतीति रुदं राति ददातीति वारुहुःखं कारणं वा द्रा- . क्यतीति वा-[रुद्रः] अर्थ-संहारसमयमें प्रजाको रुदनकरावनेवाले रुदननाम दुःख जो दुष्टोंको दुःख दे सो रुद्र २ रुदनाम दुःख अथवा.दुःख- का कारण इन्होंको जो द्रवावे नाम नाशकरें सो रुद्र ३ (प्र.) "रुहुःखं दुःखहेतुं वा विद्रावयति यः प्रभुः। रुद्र इत्युच्यते तस्मात् शिवः परमकारणम् ” लिङ्गपुराणे. ११५ वहूवि शिरांसि यस्येति-[बहुशिरीः]. अर्थ-अनन्त शिरखाले. (प्र०) “सहस्रशीर्षा" इति श्रुतिः। ११६ बिभर्ति लोकानिति-[बधुः] अर्थ-संपूर्ण लोकके धारण तथा पालन करनेवाले. ११७ विश्वस्य कारणत्वात्-[विश्वयोनिः] अर्थ-जगत्के कारण. ११८ शुचीनि श्रेयांसि नामानि श्रवणीयानि अस्यति-शुचिश्रवाः] अर्थ-पवित्र हैं जिनका नाम यश. ११९ न विद्यते मृतं मरणं यस्येति-अमृतः] " (३०) ॐ विष्णुसहस्रनाम अर्थ-मरणरहित. (प्र०) “अजरोमर” इति श्रुतिः। १२० शाश्वतश्चासौ स्थाणुश्चेति-[शाश्वतस्थाणुः] अर्थ-जो निरन्तर स्थिर (शान्त.) १२१ वरः आरोहोङ्कोस्येतिं. वरमारोहणं य. स्मिन्निति वा आरूढानां पुनरात्त्य- संभवात्-विरारोहः] अर्थ-उत्तमहै आरोह नाम अंक जिनका अर्थात् श्रेष्ठशय्यावा- ले जिसपदको प्राप्तहोकरके पुनरावृत्ति नहीं होय २ (प्र.) "नसपुनरावर्तते यं प्राप्य न निवर्तन्ते" इति श्रुति-स्मृती। १२२ महत्.सृज्यविषयं तपोज्ञानमस्येतिवा- [महातपाः] अर्थ-समस्त सृष्टिके पूर्णज्ञानवाले. १ बडे ऐश्वर्य प्रतापवाले. सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो ज- नार्दनः ॥ वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित्कविः ॥१४॥ १२३ सर्व गच्छतीति-सर्वगः] अर्थ-जो सर्वत्र कारणरूप होकै व्याप्तहै. १२४ सर्वत्र सर्व वेत्ति विन्दतीति वा-सर्ववित् मातीति भानुः सर्वविच्चासौ भानुश्च-[सर्वविद्भानुः] अर्थ-जो प्रकाशमानहै जो सबको जाननेपालाहैं सो यह सर्ववि- भानु दोनोपद मिकलर एकनामहै.
भाषाटोका। (३१) १२५ विश्वमञ्चन्ति पलायन्ते दैत्यसेना यस्य र- णोद्योगमात्रेणेति-[विष्वक्सेनः] अर्थ-जिनको स्वल्पक्रिया दैत्योंकी सेना विष्वक्नाम चारों- तरफ भागजाय. १२६ जनानर्दयति हिनस्ति नरकादीन् गमय- तीति वा जनैः पुरुषार्थमभ्युदयनिःश्रेयस- लक्षणं याच्यते इति वा-जनार्दनः] अर्थ-दुष्टजनोंको मारनेवाले १ दुष्टजनोंको नरकमें प्रवेशक- रनेवाले २ भक्तलोगोंकी याचनाके.गोचर ३ १२७वेदयतीति-[वेदः] अर्थ-अपने मार्गको ज्ञानसें बोधन करावनेवाले अर्थात् जना- नेवाले. (प्र०) “ तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्या- स्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता” इति गीता। १२८ वेदे विद्यते इति-[वेदवित्] अर्थ-वेदकेविषे विद्यमान. १२९ अन्यङ्गज्ञानादिभिः पारपूणा विकलः इत्युक्त : व्यङ्गो व्यक्तिर्न विद्यते इतिवा-अव्यङ्गः] अर्थ-अव्यंग ज्ञानादिकों करके परिपूर्ण व्यक्तिरहित अर्थात् अव्यक्त स्वरूप २ (प्र.) “अव्यक्तोयम्" इति भगवद्वचनम् । १३० वेदा अङ्गभूता यस्य सः-[वेदाङ्गः] अर्थ-अगंभूतहै वेद जिसके अर्थात् जिसके अंगसें वेद उत्प- ॥ (३२) * विष्णुसहस्रनाम * १३१ वेदान् विचारयति इति-वेदवित् ] अर्थ-वेदका यथार्थ विचार करनेवाले. १३२ क्रान्तदर्शी-कविः] अर्थ-सर्वहक् अर्थात् जो वस्तु इन्द्रियोंसे प्रत्यक्ष नहींद्रोवे उ- सकोभी देखनेवाले. (प्र.) “नान्यदतोस्तिद्रष्टा" इत्यादि श्रुतिः। लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कलाकृतः ॥ चतुरात्माचतुर्ग्रहश्च- तुर्दष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ १५॥ १३३ लोकानध्यक्षयति सर्वेषां लोकानां प्राधा- न्येनोपद्रष्टा इति-[लोकाध्यक्षः] अर्थ-सब लोगोंको प्राधान्यसे द्रष्टा. १३४ लोकपालानां सुराणामध्यक्षः-[सुराध्यक्षः] अर्थ-लोकपाल जो देवता तिनके स्वामी. १३५ धर्माधर्मों साक्षादीक्षते अनुरूपं फलंदा- तुं तस्मात्-[धर्माध्यक्षः] अर्थ-धर्म तथा अधर्मको साक्षात् देखनेवाले वैसेही धर्म अध- र्मके अनुरूप फल देनेवाले. १३६ कृतश्च कार्यरूपेण अकृतश्च कारणरूपेणेति- [कृताकृतः]. अर्थ-कृतनाम कार्यरूंप अकृतनाम अकारणरूप.
. भाषाटीका। (३३) १३७ सर्गादिषु पृथग्विभूतयश्चतस्रः सन्ति य- स्येति-[चतुरात्मा] अर्थ-सर्ग आदिकेविषे.पृथक् पृथक् चारहैं विभूति जिनकी. यथा सृष्टिकालमें ब्रह्मा १ दक्षादि प्रजापति र काल ३ समस्त जी- व ४ और पालनकालमें विष्णु १ मन्वादिक २ काल ३ समस्त भूत ४ संहारकालमें. रुगु १ मृत्यु २ काल ३ निखिलभूत ४ (प्र०) ब्रह्मदक्षादयः कालस्तथैवाखिलजन्तवः । विभूतंयो हरेरेता जग- तः सृष्टिहेतवः ॥ १ ॥ विष्णुर्मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च दिन । स्थिवेनिमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः॥२॥ रुद्रः कालान्तका- याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्धाप्रलयायैते.जनार्दन विभूतयः ॥३॥ इति विष्णुपुराणम्। १३८व्यूह्यात्मानं चतुर्धा वै वासुदेवादिमूर्तिभिः। सृष्टयादीन् प्रकरोत्येषः विश्रुतात्माजनार्दनः॥ इति व्यासवचनात्-[चतुव्यूहः] अर्थ-वासुदेव १ संकर्षण २ प्रद्युम्न ३ अनिरुद्ध ४ ये चारमूर्ति करके अपने आत्माकी व्यूहनाम रचना विशेषकरके सृष्टि आ- दिकोंकू करनेवाले. ३३९ दंष्ट्राश्चतस्रो यस्यति यहा शृङ्गदंष्ट्रेत्युच्यते- चत्वारि शृङ्गेति श्रुतेः इति-[चतुर्दष्ट्रः] अर्थ-नृसिंहरूप अर्थात् चारहै डाटै जिनके १ चार शृंगवाले वराह भगवान् २ १४९ चत्वारो भुजा यस्येति-[चतुर्भुजः] अर्थ-चार भुजावाले.
(३४) * विष्णुसहस्रनाम * नाजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्ज- गदादिज ॥ अनघो विजयो जेता स्वयोनिः पुनर्वसुः॥१६॥ ॥ १११ प्रकाशैकरसवात्-[भ्राजिष्णुः] अर्थ-सदा प्रकाशस्वरूप. १४२ भोज्यरूपतया प्रकृतिाया-[भोजनम्] अर्थ-भोज्यरूप जो भाया सो जिसका भोजन. १४३ पुरुषरूपेण तां भुनक्तीति-[भोक्ताः] अर्थ-पुरुषरूपसें मायाको भोगनेवाले. १४४ हिरण्याक्षादीन सहते अभिभवतीति- [सहिष्णुः] अर्थ-हिरण्याक्ष आदि असुरोंका तिरस्कार करनेवाले. १४५हिरण्यगर्भरूपेण जगदादावुत्पद्यते स्व- यमिति-[जगदादिजः] अर्थ-हिरण्यगर्भरूपसे समस्तप्रपंचके आदिमें प्रकट होनेवाले. १४६ अघं न विद्यते यस्येति-[अनघः] अर्थ-अघ नाम पाप तिससे रहित. (प्र०) "अपहतपाप्मा इति श्रुतिः। १४७ विजयते ज्ञानवैराग्यैश्वर्यादिभिर्गुणैः विश्वमिति-[विजयः] ८ भाषाटीका। अर्थ-ज्ञानवैराग्यादिक गुणोंसे जगत्को जीतनेवाले. १४८ यतोऽतिशेते सर्वभूतानि स्वभावतः इति-[जेता] अर्थ-स्वभावकरके सब भूतोंको उत्तम प्रकारसें जीतनेवाले. १४९ विश्वश्चासौ योनिश्च-विश्वयोनिः] अथ-विश्वरूपसें कार्यरूप और योनिरूपसे कारणरूप.' १५० पुनः पुनः शरीरेषु वसति क्षेत्रज्ञरूपेणेति- [पुनर्वसुः] अर्थ-वारंवार जीवरूप होके शरीरोंकेविषे. निवास करनेवाले. उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचि- रूजितः ॥ अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥१७॥ ॥ १५१ इन्द्रमुपगतोनुजवेनेति यहा उपरि इ- न्द्रः इति-[उपेन्द्रः] अर्थ-इन्द्रकै अनुज नाम छोटेभाई, उपरि नाम गोलोकके इन्द्र नाम स्वामी.(प्र.)"ममोपरि यथेन्द्रस्त्वं स्थापितोगोभिरीश्वरः। उपेन्द्र इति कृष्ण त्वां गास्यन्ति भुवि देवताः” इति हरिवंशपुराणे। १५२ बलिं वामनरूपेण याचितवान् संभजनी- यइति वा-[वामनः] अर्थ-वामनरूप अवतार लेकर राजाबलीसें तीनपग परि- मित पृथ्वीको याचना करनेवाले १ जिनकाभजन समस्त देवत्ता १ (३६) * विष्णुसहस्रनाम * करै २ (प्र. ) "मध्ये वामनमासीनं विश्वेदेवा उपासते " इति म न्त्रवर्णात् । १५३ स एव जगत्त्रयं क्रममाणः प्रांशुरभू- दिति-[प्रांशुः] अर्थ-तीनोंलोकको उल्लंघनकरते हुये अत्यन्त विस्तृवरूप धा रणकरनेवाले. (प्र.) “तोये तु पतितेहस्ते वामनोभूदथ वामनः सर्वदेवमयं रूपं दर्शयामास वै प्रभुः॥ भूपादौ द्यौः शिरश्चास्य च न्द्रादित्यो च चक्षुषी" (इत्यादिना विश्वरूपं दर्शयित्वा ) "तस्य विक्रमतो. भूमि चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे । नभः प्रक्रममाणस्म ना भ्यो तौसमवस्थितो.॥ दिवमांक्रममाणस्य जानुमूले व्यवस्थितौ' इति हरिवंशे। १५४ न मोघं चेष्टितं यस्य सः-[अमोघः] अर्थ-नहींहै व्यर्थ व्यापार जिनका. १५५ स्मरतां स्तुवतामयतां पावनखात्-शुचिः] अर्थ-स्मरण-पूजा-स्तुति-करनेवाले पुरुषको पावन नाम पवि- त्र करनेवाले. (प्र०) “अस्य स्पर्शश्च महान् शुचिः” इति मन्त्रव- र्णवचनम् । १५६ बलप्रकर्षशालिवात्-[अर्जितः] अर्थ-अत्यन्त बलवाले. १५७ अतीत्येन्द्र स्थितो ज्ञानैश्वर्यादिभिःस्व- भावसिडैरिति-अतीन्द्रः] अर्थ-स्वाभाविक ज्ञान-वैराग्यं-ऐश्वर्यादिकोंसे इन्द्रको उलंघन- करनेवाले.
१ भाषाटीका। १५८ सर्वेषां प्रतिसंहारात्-[संग्रहः] अर्थ-संहारकालमें सबोंको एकत्र करनेवाले. अर्थात् बटोर (इकट्ठा) लेनेवाले. १५९ सृज्यरूपतया सर्गहेतुलादा-[सर्गः] अर्थ-मृष्टीरूप १ सृष्टीके कारण २ १६० एकरूप्येण जन्मादिरहिततया धृतःआ- त्मायेन सः-[धृतात्मा] अर्थ-एकरूपसें स्थिरह आत्मा नाम स्वरूप जिनका. १६१ स्खेषु वेष्वधिकारेषु प्रजा नियमयति इति-[नियमः]. अर्थ-अपने २ अधिकारमें संपूर्ण प्रजाको लगानेवाले. १६२ अन्तर्यच्छतीति-[यमः] . अर्थ-सबोंके हृदयमें बैठकर सबको अपने २ कार्यमें लगा- नेवाले. वेद्यो वैद्यः सदायोगीवीरहा माधवो मधुः ॥ अतीन्द्रियो महामायोम- होत्साहो महाबलः ॥१८॥ १६३ निःश्रेयसार्थिभिः वेदनाहखात्-[वेद्यः] अर्थ-मोक्षार्थियोंको जानने योग्य. १६४ विद्यानां वेदितृत्वात-[वैद्यः] ॥ .
(३८) * विष्णुसहस्रनाम *
अर्थ-वेद आदि सब विद्याओंको जाननेवाले.
१६५ सदाविर्भूतस्वरूपत्वात्-[सदायोगी]
अर्थ-सदा (निरंतर) आविर्भूतहै स्वरूप जिनका.
१६६धर्मत्राणाय वीरान असुरभटान् हन्ती-
ति-[वीरहा]
अर्थ-धर्ममर्यादाके नाशक जो असुर वीर तिनके हंता नाम
शिक्षा देनेहारे.
१६७ माया विद्याया पतिरिति-[माधवः]
अर्थ-मा नाम विद्या तिसके पति नाम स्वामी. (प्र०) "मा विद्या
चहरेः प्रोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् । तम्मान्माधवनामासीद्धवः
स्वामीति शब्दितः ”
१६८ यांमधु परां प्रीतिमुत्पादयति तथा
अयमपीति-[मधुः]
अर्थ-जैसे मधु नाम अमृत अत्यन्त प्रीतिको उत्पन्न करताहै
तैसे यह भगवान्भी उत्कृष्टप्रीति नाम आनन्दको देनेवाले.
१६९ शब्दादिरहितत्वादिन्द्रियाणामविषयः-
[अतीन्द्रियः
अर्थ-इन्द्रियातीत अर्थात् जहाँ इंद्रियोंकी गमनकरनेकी शं-
क्ति हैनहीं.
१७० मायाविनामपि मायाकारित्वात्-[महामायः]
अर्थ-समस्तमायावालोंके बडेमायावी. (प्र०) "मम माया-
दुरत्यया” इति गीता।
. ॥ भाषाटोका। (३९) १७१.जगदुत्पत्तिस्थितिलयार्थमुद्युक्तत्वात्- [महोत्साहः] अर्थ-समस्त जगत्की उत्पत्ति-स्थिति-लयकरनेमें अत्यन्त उत्साहवाल. १७२ बलिनामपि बलत्त्वात्-[महाबलः अर्थ-बलवानोंसेंही अन्यन्त बलवाले. महाबुद्धिर्महावीर्यो महार । अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमे- यात्मा महादिधृक् ॥१९॥ १७३ बुद्धिमतामपि बुद्धिमत्वात्-.महाबुद्धिः] अर्थ-बुद्धिमानोंमेंभी अत्यन्त उत्कृष्ट बुद्धिवाले. १७४.महकुत्पत्तिकारणमविद्यालक्षणवीर्यम- स्येति-[महावीर्यः] अर्थ-उत्पत्तिका कारण महत् नाम बडाहै अविद्यालक्षण वी- र्य नाम बडा पराक्रम जिसका. १७५ महती शक्ति सामर्थ्यमस्येति-[महाशक्तिः] अर्थ-अत्यन्त उत्कृष्ट शक्तिवाले. १७६ महती द्युतिर्बाह्याभ्यन्तरावा अस्येति- . [महाद्युतिः] अर्थ-चूडीहै बाह्य नाम वाइर तथा आभ्यन्तरनाम भीतर धु- ति नाम क्रान्ति जिनकी.(प्र.) "स्वयं ज्योतिश्च" इति श्रुतिः।
(४०) * विष्णुसहस्रनाम १७७ इदं तदिति निर्दिष्टं यन्न शक्यते परस्मै असंवेद्यत्वात् तत् अनिर्देश्यं वपुरस्ये- ति-[अनिर्देश्यवपुः] अर्थ-जिनका शरीर ऐसा कहनेकू योग्य नहीं है कि ऐसाहै. १७८ ऐश्वर्यलक्षणा समग्रा,श्रीर्यस्य स-[श्रीमान् । अर्थ-ऐश्वर्यरूप 'लक्ष्मीवाले. १७९ सर्वैः प्राणिभिः अमेया बुद्धिः आत्मा यस्य स-[अमेयात्मा] अर्थ-संपूर्ण प्राणियोंमें अनगिनीहै बुद्धि जिनकी अर्थात् जिन- की बुद्धि प्रमाणसें बाहरहै. १८० महान्तमादि मन्दरंगोवईनं वा अमृतमथने गोरक्षणे च धृतवान् इति-[महाद्रिधृक्] अर्थ-अमृत मथनके समयमें मन्दराचल पर्वतको धारण करने- वाले १ गौरक्षणके समयमें गोवर्द्धनपर्वतको केवल एकही अँगूरी- पर धारणकरनेवाले २ महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतांगतिः ॥ अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदांपतिः॥२०॥ ॥ १८१ महानिष्वासः इषुक्षेपो यस्य सः-[महेष्वासः] अर्थ-वडाभारीहै धनुष जिनका. १८२ एकार्णवां पता महीं च बभारेति-महीभा] - भाषाटीका। (४१) अर्थ-समुद्र में प्लुत नाम डूबीहुई पृथ्वीको धारण करनेवाले. १८३ यस्य वक्षस्यनपायिनी श्रीर्वसति इति-[श्रीनिवासः] अर्थ-जिनके वक्षस्थलमें निरंतर लक्ष्मीजी निवास करतीहै. १८४ सतां वैदिकानां, पुरुषार्थसाधनहेतुः- [सतांगतिः अर्थ-वैदिक पुरुषोंको अर्थात् साधुजनोंको मोक्ष देनेवाले. १८५न केनापि प्रादुर्भावेषु निरुद्धः इति-[अनिरुद्धः] अर्थ-जिनका कोईभी शत्रुजन रोक न सकै. १८६ सुरान् आनन्दयतीति-[सुरानन्दः] अर्थ-देवतोंको आनन्द देनेवाले. १८७ नष्टां वै धरणी पूर्वामविदं वै गुहागतां । गोविन्द इति तेनाई देदैर्वाग्भिरभिष्टुतः॥ इति मोक्षधर्मवच- नात्-गोविन्दः अहं किलेन्द्रो देवानां त्वं गवा- मिन्द्रतां गतः गोविन्द इति लोकास्त्वां स्तोष्य- न्ति मुवि शाश्वताम् ॥ . गौरेषा तु तथा वाणी तांच विन्दयते भवान्। गोविन्दस्तु त- तो देव मुनिभिः कथ्यते भवान् ॥ इति हरि- वंशपुराणात-गोविन्दः] अर्थ-वराहरूपसें पृथ्वीको धारण करनेवाले १ समस्त गौवा- के इन्द्र नाम स्वामीर-गो नाम वेदरूप वाणी तिसको प्राप्त कराव- . नेवाले ३ ॥ (४२) * विष्णुसहस्रनाम * १८८ गौर्वाणी तां विदन्ति गोविदः तेषां पति- विशेषेणेति-[गोविदांपतिः] अर्थ-वेदवाणी जाननेवालोंके विशेषरूपसें पति नाम स्वामी. मरीचिदमनो हंसः सुपर्णो भुज- गोत्तमः॥ हिरण्यनाभःसुतपाःप- द्मनाभः प्रजापतिः ॥२१॥ १८९ तेजस्विनामपि तेजस्वित्वात्-मरीचिः] अर्थ-तेजस्वियोंमें अत्यन्त उत्कृष्ट तेजवाले. १९० खाधिकारात् प्रमावन्तीः प्रजा दमयितुं- झीलमस्येति-[दमनः] अर्थ-जो प्रजा अधिकार पायकै प्रमत्त होरहीहै तिनको दण्ड देनेवाले. १९१ अहं स इति तादात्म्यभावितः संसारभयं हन्तीति हन्ति गच्छति सर्वशरीरेष्विति वा-[हंसः] अर्थ-तत्त्वमस्यादि वाक्यजन्यसोऽहमस्मि ऐसी भावना करने वालोंकों संसारबन्धनसे छुडानेवाले १ सब शरीरोंमें विव-प्रतिर्वि- बरूपसें रहनेवाले. १९२ शोभनपर्णत्वातु-[सुपर्णः] अर्थ-शोभनकरनेवाले अर्थात् सबके हृदयमें उत्तमप्रकारसे गमन करनेवाले.(प्र.) "द्वासुपर्णेति" मन्त्रवर्णात् । .
भाषाटीका। (४३) १९३.भुजेन गच्छतामुत्तमः-[भुजगोत्तमः] अर्थ-शेषवासुकी-रू पसें भुजग नाम टेढे चलनेवालोंमें उत्तम. १९४ हिरण्यमिव कल्याणा नाभिरस्येति- [हिरण्यनाभः] अर्थ-सुवर्णकी तुल्य सुन्दरहै नाभी (सुंडी) जिनकी. १९५ बदरिकाश्रमे नरनारायणरूपेण शोभनं तपश्चरतीति-[सुतपाः] अर्थ-बदरिकाश्रमके विषे नर-नारायण-रूपसें शोभन तपश्चर्या करनेवाले. (प्र०) “मनसश्चेन्द्रियाणां च ौकायं परमं तपः" इति स्मृतिः। १९६ पद्ममिव सुवर्तुला नाभिरस्येति-हृदयपद्म- स्य नाभौ मध्ये प्रकाशनाहा-[पद्मनाभः] अर्थ-कमलकी तुल्य सुन्दरगोलहै नाभी (सुंडी) जिनकी १ हृदयकमलके मध्यमें प्रकाशशाली २ १९७ प्रजानां पतिः पिता-[प्रजापतिः] अर्थ-संपूर्ण लोगोंके पति. अमृत्युः सर्वदृक् सिंहः संधातासं- धिमान स्थिरः ॥ अजो दर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा॥२२॥ १९८ मृत्युविनाशस्तहेतुर्वा अस्य न विद्यते 'इति-[अमृत्युः] (४४) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-मृत्यु नाम विनाश उसकरके रहित १ मृत्यु जो कारण तिसमें रहित २ १९९ प्राणिनां कृताकृतं सर्वं पश्यति स्वाभा- विकेन बोधेनेति-सर्वदृक्] अर्थ-अपनी स्वाभाविक ज्ञान-शक्तिसें सब जगत्के शुभ अशु- भ कर्मको देखनेवाले. २०० हिनस्तीति-[सिंहः] अर्थ-दैत्यरूप मृगोंको मारनेवाले. इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां भा- पाटीकायां द्वितीयशतकःसमाप्तः। विष्णुसहस्रनामचान्द्रकाया (आषाटीकायां) तृतीयशतकप्रारम्भः। .२०१ कर्मफले पुरुषान् सन्धत्त इति-[सन्धाता] अर्थ-जीवोंको कर्मफलमें लगानेवाले अर्थात् कर्मके पूरेफल- को देनेवाले २०२ फलभोक्ता चस एवेति-सन्धिमान] :
भाषाटीका। (४५) अर्थ-जीवरूप होकर कर्मोंके फलको भोगनेवाले. २०३ सदैकरूपत्वात्-[स्थिरः] अर्थ-सदा एकरूपसें शान्त रहनेवाले. २०४ अजति गच्छति क्षिपति इति वा-[अजः] अर्थ-भक्तोंके हृदयमें रहनेवाले १ भक्तविरोधिजनोंपर बाण 'चलानेवाले २ २०५ मार्षतुं सोढुं दानवादिभिर्न शक्यते इति-[दुर्मर्षणः] अर्थ-जिनके प्रतापको दानवादिक सहन नहीं करसकैः २०६श्रुतिस्मृत्यादिभिः सर्वेषामनुशिष्टिं करो- तीति-[शास्ता] अर्थ-श्रुति-स्मृति-द्वारा संपूर्ण जनोंको शिक्षा देनेवाले. २०७विशेषेण श्रुतः सत्यज्ञानादिलक्षणः आ- स्मा अतः-[विश्रुतात्मा] अर्थ-अत्यन्त प्रसिद्ध सत्यज्ञानादिस्वरूपवाले. २०८ सुरारीणां हन्तृत्वात्-सुरारिहा] अर्थ-देवतानके शत्रुओंका नाश करनेवाले. गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपरा- क्रमः ॥ निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः ॥२३॥ . %D (४६) * विष्णुसहस्रनाम * २०९ सर्वविद्यानामुपदेष्टुत्वात् सर्वेषां जनक- त्वाहा-[गुरुः] अर्थ-समस्तविद्याके उपदेश करनेवाले १ समस्तोंके ज नक नाम पिता २ २१० विरिञ्च्यादीनामपि ब्रह्मविद्यासंप्रदायक- वात्-[गुरुतमः] . अर्थ-ब्रह्मादिकोंके ब्रह्मविद्या अध्ययन करावनेवाले. (प्र. “योब्रह्माणम्" इति श्रुतिः। २११ ज्योतिः सर्वकामांनामास्पदखाहा-धाम] अर्थ-ज्योतिःस्वरूप १ संपूर्ण कामनाके आस्पद २(प्र. नारायणः परोज्योतिः २१२ सत्यवचनलक्षणधर्मरूपत्वात, सत्यस्य सत्यमिति वा-[सत्यः] • अर्थ-सत्यवचनस्वरूप १ जगत् जो सत्य प्रतीत होताहै उ समें अत्यन्त सत्यस्वरूप आपही है २ (प्र०) “सत्यं परमं वदन्ति' "प्राणा वै सत्यं तेषामेव सत्यम्" २१३ सत्यः अस्तिथः पराक्रमो यस्य सः- [सत्यपराक्रमः] अर्थ-सत्यहै पराक्रम जिनका. २१४ निमीलिते यतो नेत्रे योगनिद्रारतस्या- तः-[निमिषः]. अर्थ-योगनिद्रामें अपने नेत्रोंकों मंदनवाले.
भाषाटीका। (४७) २१५ मित्यस्वप्रबुद्धस्वरूपखात्-[अनिमिषः] अर्थ-नित्य कहिये नाम सदा प्रबुद्ध स्वरूप. २१६भूततन्मात्ररूपां वैजयन्त्याख्या स्रजं नित्यं बिभर्तीति-[स्रग्वी] अर्थ-पंच-तन्मात्रारूपी वैजयन्तीमालाको धारण करनेवाले.. २१७ वाचो विद्यायाः पतिः-[वाचस्पतिः] शब्दा- र्थविषया धीवुद्विरस्येति-[उदारधीः] पदह- यमेकन्नाम-[वाचस्पतिरुदारधीः]. अर्थ-उदार कहिये समस्तपदार्थको विषयकरनेवाली है बुद्धि जिनकी.ऐसे वाणीके पति भगवान्. दोनोंपदसें एकही नामहै. अग्रणीर्यामणीः श्रीमान्न्यायो नेता समीरणः ॥ सहस्रमूर्द्धा विश्वात्मा सहस्राक्षःसहस्रपात् ॥२४॥ ॥ २१८ अग्रं प्रकृष्टं पदं नयति मुमुक्षुमिति-[अग्रणीः] अर्थ-मुमुक्षुजनोंको उत्तमपद देनेवाले. २१९ भूतग्रामस्य नेतृत्वात्-[ग्रामणीः] अर्थ-चतुर्विध भूतसमूहके नायक. २२० कान्तिःसर्वातिशयितास्येति-[श्रीमान् ] अण्डज-पक्षिसादिक, पिण्डज-मनुष्यादिक, स्वे- दज-जुवांदिक, उद्भिज-वृक्षलतादि । . १ ,
(४८) * विष्णुसहस्रनाम *
अर्थ-समस्त अत्यन्त कान्तिवाले.
२२१ प्रमाणानुग्राहको भेदकारस्तर्कः-[न्यायः]
अर्थ-तर्कशास्त्र प्रमाणपूर्वक जिनका ज्ञान होवे.
२२२ जगधन्त्रनिर्वाहकः-[नेता]
अर्थ-जगत् के निर्वाह करनेवाले.
२२३ श्वसनरूपेणं भूतानि चेष्टयतीति-[समीरणः]
- अर्थ-प्राणवायुरूपसें समस्त जीवोंके चेष्टा नाम व्यापार क-
रावनेवालें.
२२४ सहस्राणि मूर्धानोऽस्येति-[सहस्रमूर्धा]
अर्थ-अनन्तहै शिर जिनके.
२२५ विश्वस्य आत्मा-विश्वात्मा]
अर्थ-
समस्त जगत्के अन्तर्यामी.
. २२६ सहस्राणि अक्षीणि अक्षामि वायस्य
सा-[सहस्राक्षः]
अर्थ-अनन्त नेत्रवाले १ अनन्त इन्द्रियवाले २
२२७ सहस्राणि पादा अस्येति-सहस्रपात्]
अर्थ-अनन्तहैं चरण जिनके. (प्र.) “सहस्रशीर्षा पुरुषः सह-
स्राक्षः सहस्रपात्” इति श्रुतिः।
आवर्त्तनो निरत्तात्मा संरतः सं-
प्रमर्दनः ॥ अहः संवर्तको वहिर-
निलो धरणीधरः॥२५॥
. भाषाटीका। (४९) २२८-आवर्तयितुं संसारचक्रं शीलमस्येति- [आवर्तनः] अर्थ संसारचक्रको घुमावनेवाले. २२९ संसारबन्धनान्निवृत्तः आत्मा स्वरूपम- स्येति-[निवृत्तात्मा] अर्थ-संसारबन्धनसे निवृत्तहै स्वरूप जिनका. २३० आच्छादिकया अविद्यया संतत्वात्-संसृतः] अर्थ-अविद्यासें आवृत. अर्थात् ढकेहुये. २३१ सम्यक् प्रमर्दयति कदकालाद्याभिर्विभू. तिभिरिति-[संप्रमर्दनः] अर्थ-रुद्रकालादिकरूपसें जगत्का प्रमर्दन नाम संहार कर- नेवाले. २३२ सम्यगृहां प्रवर्तमानात् सूर्यात्-अहःसैवर्तकः अर्थ-दिनके प्रवर्तक सूर्यरूप. २३३ दहनात्-[वह्निः] अर्थ-देवतोंके प्रति अनिरूपहोकर आहुति पहुँचानेवाले. २३४ अनादानात् अनिल इंव-[अनिलः] अर्थ-जैसे वायु सुगन्ध-दुर्गन्धको ग्रहणकरके आप शुद्धरहताहै वैसेही पुण्यपापसें पृथक् रहनेवाले वायुरूप. २३५ शेषदिग्गजादिरूपेण धरणीं धत्ते इति- [धरणीधरः] अर्थ-शेष दिग्गजादिरूपसे पृथ्वीको धारणकरनेवाले. .
(६०) * विष्णुसहस्रनाम 0 सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वविश्व- भुग्विभुः ॥ सत्कर्ता सत्कृतः सा- धुर्जन्हुर्नारायणो नरः ॥२६॥ ॥ २३६ शोभनःप्रसादो यस्यापचारवतामपिशि- शुपालादीनां मोक्षप्रदातृत्वात-[सुप्रसादः] अर्थ-सुन्दरहै प्रसाद नाम प्रसन्नता जिनकी अर्थात् शिशुपालादि शत्रुओंकोभी मुक्ती देनेवाले. २३७रजस्तमोभ्यामकलुषितः आत्मान्तःकर- णमस्येति यहा प्रसन्नस्वभावः कारुणिकः इति अवाप्तसमस्तकामवाहा- [प्रसन्नात्मा] अर्थ-रजोगुण तमोगुणसे रहितहै अन्तःकरन जिनका १ दयालु स्वभाववाले २ पूर्णकाम होनेसें प्रसन्न है आत्मा जिनका ३ २३८ विश्वं धृतवानिति-[विश्वधृक् ] अर्थ-ज्ञान-वैराग्य-ऐश्वर्यादिकसे जगत्को तुच्छ जाननेवाले. २३९ विश्वं मुझे भुनक्ति पालयतीति वा- [विश्वभुक्] अर्थ-प्रलयसमयमें जगत्को भोजन करनेवाले ३ विष्णुरूप.. जगत्के पालक२ २४० हिरण्यगर्भादिरूपेण विविधं भवतीति-[विभुः] अर्थ-हिरण्यगर्भ आदि अनेक रूपसे होनेवाले. MINS भाषाटीका। (५१) २४१ सत् करोति पूजयतीति-सत्कर्ता] अर्थ-सत्कार करनेवाले. २४२ पूजितैरपि पूजितः-[सत्कृतः] अर्थ-पूजितोकेभी पूजित. २४३ न्यायप्रवृत्ततया साधयति साध्ये भेदानुपादा- नात् साध्यमात्रसाधकों वां-[साधुः]. अर्थ-लोकवेदके अनुकूल आचरण करनेवाले १ सब इच्छित वस्तुकी सिद्धिकरनेवाले २ २४४ जनान संहारसमये अपन्हुते अपनयति जहा- त्यविदुपो भक्तानपनयति परमिति वा-[जन्हुः] अर्थ-संहारकालमें जनोंके हन्ता १ विमुखजभोंको त्यागनेवाले २ भक्तोंको परमपद देनेवाले ३ २४५ नरः आत्मा ततो जातान्याकाशादीनि नाराणि कार्याणि तानि कारणात्मना व्याप्नोति इत्यतश्च तान्ययनमस्येति नारायणामयत्वात्प्रलय इतिवा आपो नाराः ता अयनं यस्ये- ति वा-[नारायणः] अर्थ-नर नाम आत्मा तिससे उत्पन्नभये पंचभूतादिकांको नार कहतेहै अयन नाम गृह पंचभूतोंमें कारणरूप होके जो रहे उसको नारायण ऐसा कहतेहै प्रलयकालमें नर नाम जीवोंके अयन नाम निवासस्थान २ नार नाम जलमें अयन नाम निवास स्थानहै जिन- का अर्थात् हिरण्यगर्भरूप ३ जीवसमूह नार तिसमें जो वसे वही ना- (१२) * विष्णुसहस्रनाम * रायण ४ (प्र०) “ यच्च किंचिजगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा । अन्त- बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः " "यत्प्रयन्त्यभि- संविशन्ति" इति श्रुतिः। “आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरमू- नवः । ता यदस्यायनं पूर्व तस्मानारायणः स्मृतः” इति मनुः २४६ नयतीति-[नरः] अर्थ-जीवोंको कर्ममें लगानेवाले अर्थात् कर्मका फलदेनेवाले. (प्र.)"नयतीति नरः प्रोक्तः परमात्मा सनातनः असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टःशि टकच्छुचिः॥ सिद्धार्थः सिद्धसंक- ल्पः सिद्धिंदः सिद्धिसाधनः॥२७॥ २४७ यस्मिन् संख्याभेदादि न विद्यते इति- [असंख्येयः] अर्थ-जिसके नाम रूप कर्मकी गणना करने में न आवे. २४८ अप्रमेय आत्मा स्वरूपमस्येति-[अप्रमेयात्मा] अर्थ-जिसके स्वरूपका.यथार्थज्ञान न होसकै. २४९ अतिशेतें सर्वमतः-[विशिष्टः] अर्थ-सबसे उत्तम बडे शिष्ट. (प्र०) “विश्वतः परमानित्यम् २५० शिष्टं शासनं करोतीति. शिष्टान् करोति पालयतीति वा-शिष्टकृत् ] अर्थ-समस्त जीवोंको शिक्षादेनेवाले. शिष्टजनोंके पालक २ • . भाषाटीका। (५३) २५१ निरञ्जन:-[शुचिः] अर्थ-मायांशून्य. २५२ सिद्धःनिर्दत्तः अर्थ्यमानोऽर्थोस्येति- [सिद्धार्थः] अर्थ-सिद्धहै संपूर्ण मनोरथ जिनके. (प्र.) “सत्यकामः" इ- ति श्रुतिः। २५३सिडोनिम्पन्नःसंकल्पोऽस्यति-सिद्धसंकल्पः] अर्थ-सत्यसंकल्पवाले. (प्र.) “सत्यसंकल्पः' इति श्रुतिः। .२५४ सिडिं फलं कर्तृभ्यः स्वाधिकारानुरूप तो ददातीति-[सिद्धिदः] अर्थ-कर्मके फलको यथायोग्य देनेवाले. २५५ सिद्धेः साधकत्वात्-[सिद्धिसाधनः] अर्थ-भक्तोंके अर्थ अणिमादिकसिद्धि और मुक्ति इनको देनेवाले. वृषाही वषो विष्णुषपर्वा षो- दरः॥ वद्धनावद्धमानश्चावावक्तः श्रुतिसागरः ॥२८॥ २५६ वृषो धर्मः पुण्यं तदेवाहो हादशाहादि- वृषाहः सोस्थास्तीति-[वृषाही] अर्थ-वृष नाम धर्म वही बादशाहादिक नामक यज्ञ तिसके अधिष्ठाताहै. :२५७ वर्षत्येष भत्तेभ्यः कामानिति-[वृषभः] ॥
(६४) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-भक्तोंकी कामनाकी वृष्टिकरनेवाले. २२८ विष्णुर्विचक्रमणादिति श्रुतेः-[विष्णुः] अर्थ-समस्तलोकके आक्रमणकरनेवाले. २५९ वृषरूपाणि सोपानपर्वाण्याहुः परं धामारु- रुक्षोरित्यतः-[वृषपर्वा] अर्थ-परमधाममें आरोहणकी इच्छावाले पुरुषके धर्मही सोपा- न नाम सिढीहै अर्थात् जिस ब्रह्मरूप परधामकी प्राप्ति धर्मसें होय. २६० प्रजाः वर्षति चोदरं तस्येति-[वृषोदरः] अर्थ-ब्रह्मादिक सब प्रजा जिसके उदरसे उत्पन्नहोवे. २६३ वर्धयतीति-[वर्धनः] अर्थ-आश्रितजनोंकी पूजाके फलको वृद्धि करावनेवाले. २६२ प्रपञ्चरूपेण वर्धते इति-वर्धमानः] अर्थ-प्रपञ्चरूपसें वृद्धिवाले अर्थात् बढनेवाले. २६३ इत्थं वर्धमानोपि पृथगवतिष्ठतीति-[विविक्तः] अर्थ-प्रपंचरूपसें वृद्धिको प्राप्तहोकरभी प्रपंच नाम जगत्सें पृथक्. २६४ श्रुतयः सागराः स्वयं वात्रनिधीयन्ते इति-[श्रुतिसागरः] अर्थ-जिसमें वेदशास्त्ररूपी समुद्र निवासकरें. सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसु- दो वसुः॥नैकरुपो बृहद्रूपः शिपि- विष्टःप्रकाशनः ॥२९॥ : ॥
भाषाटीका। २६५शोभना भुजा जगद्रक्षाकरा यस्येति-[सुभुजः] अर्थ-बहुत सुन्दरहैं जगतकी रक्षाकरनेवाली भुजा जिनकी. २६६ पृथिव्यादीन्यपि धारकाण्यन्यैर्धारयितुमश- स्यानिधारयन् न केनचिद्धारयितुं शक्यः दुःखेन ध्यानसमये मुमुक्षुभिर्हृदये धार्यत इति वा-[दुर्धरू] अर्थ-अन्य पुरुषोंको धारण करनेमें अशक्य जो पृथिव्या- दिक तिनको धारणकरनेवाले भगवानको कोईभी धारण न कर- सके १ योगीलोक ध्यानसमयमें बहुतदुःखसें भगवानको हृदय में धारणकरतेहैं २ २६७ यतो निःसृता ब्रह्ममयी वाक्तस्मात्-[वाग्मी] अर्थ-उत्कृष्टवेद रूप वाणीके धारणकरनेवाले. २६८ महाश्चासाविन्द्रश्चेति-महेन्द्रः] अर्थ-ईश्वरोंकेभी ईश्वर. २६९ वसु धनं ददातीति-[वसुदः] अर्थ-धनके देनेवाले. (प्र०) “अन्नपो वसुदान " इति श्रुतिः। २७० दीयमानं तहस्वपि स एवेति आच्छादयति आत्ममाययेति वा-अंन्तरिक्ष इव वसुति नान्यत्रेत्यसाधारणेन वसनेन वायुर्वे ति-[वसुः] अर्थ-धनस्वरूप १ मायाकरके अपने रू.पको छिपावनेवाले २ इतरजगेकी अपेक्षासें मुख्यावतासें अन्तरिक्षमें वासकरनेवाले ३ 'प्र. ) “वसुरन्तरिक्षसत्" इति श्रुतिः ।
. (५६) विष्णुसहस्रनाम २७१ एकं रूपं न विद्यते इति-नैकरूपः] अर्थ-अनेकरूपवाले. (प्र० )" इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईय- त" इति श्रुतिः। २७२ वृहहाराहादिरूपमस्येति-[बद्रूपः] अर्थ-वराहांदि बहुत बड़े रूपवाले. २७३ शिपिःपशु-तेषु प्रतिष्ठति यज्ञरूपेणेति शिप- योरश्मयः तेषु निविष्ट इति वा-[शिपिविष्टः] अर्थ-शिपिनाम पशु विष्ट नाम प्रवेशकरनेवाले यज्ञपुरुष १ र- श्मियोंके विषे निविष्ट अर्थात् सूर्यरूप २ (प्र.) “यज्ञो वै विष्णुः पशवः शिपिर्यज्ञ एव पशुःप्रतिष्ठति" इति श्रुतिः।शैत्याच्छयनयो गाच शीति वारि प्रचक्षते । तत्पात्युक्षणाच्चैव शिपयो रश्मयो म- ताः॥ तेषु प्रवेशाद्विश्वेशः शिपिविष्टः इहोच्यते । २७४ सर्वेषां प्रकाशशीलत्वात्-[प्रकाशनः] अर्थ-समस्तके प्रकाशक. ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः॥ ऋद्धः स्पष्टाक्षरोमन्त्र- श्चन्द्रांशुस्किरद्युतिः॥३०॥ २७५ ओजः प्राणबलं तेजः शौर्यादयो गुणाः ताभ्यां युक्ता द्युतिर्दीप्तिःतां धारयतीति-[ओजस्तेजोद्यु- तिधरः] नामहयं वा ज्ञानलक्षणां दीप्तिं धारयतीति-[द्युतिधरः]
भाषाटीका।
(५७)
अर्थ-ओज नाम बल तेज नाम शौर्यादि गुण द्युति नाम प्रका-
श इनको धारणकरनेवाले. (ओजस्तेजः और द्युतिधरः ऐसे पृथक्
नामभीहै ) (प्र०) “बलं बलवता चाहं तेजस्तेजस्विनामहम्"
इति ।
२७६ प्रकाशस्वरूपः-[प्रकाशात्मा]
अर्थ-प्रकाशस्वरूप.
२७७ सवित्रादिविभूतिभिः विश्वं प्रतापयती-
. ति-[प्रतापनः]
अर्थ-मूर्य आदि रूप विभूतियोंसे जगत्के प्रकाशक.१ सूर्यसं-
कर्षणादिरूपसें जगत्का संहारकरनेवाले २,
२७८ धर्मज्ञानवैराग्यादिभिरुपेतत्वात्-ऋद्धः]
अर्थ-धर्म ज्ञान वैराग्य आदिसें परिपूर्ण.
२७९ स्पष्टमुदात्तमोङ्कारलक्षणमस्येति-[स्पष्टाक्षरः]
अर्थ-स्पष्टहै ॐकारलक्षण जिनका. अर्थात् प्रणवरूप.
२८. ऋग्यजुः सामलक्षणो मन्त्रबोध्यत्वा-.
हा-[मन्त्रः]
अर्थ-वेदत्रय मन्त्ररूप १ मन्त्रसें जिनका ज्ञान होवे २
२८१ तापत्रयार्कसंतप्तानां चन्द्रांशुरिव आल्हा
दकत्वात्-[चन्द्रांशुः]
अर्थ-तापत्रय और अर्क नाम सूर्य तिन्होंकरके सन्तत जो जी-
वमात्र तिनके तापको चन्द्रकी किरणोंकीनाई आल्हादक अर्थात्
हरनेवाले. :
(५८) * विष्णुसहस्रनाम * २८२भास्करद्युतिसाधात्-भास्करद्युतिः] अर्थ-सूर्यकीनाई जगत्के प्रकाशक. अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सु- रेश्वरः ॥ औषधं जगतःसेतुः स- त्यधर्मपराक्रमः ॥ ३१॥ ॥ २८३ अमृतांशुश्चन्द्रोऽमृतमथने तस्योद्भवो य- स्मात् स-[अमृतांशूद्भवः] अर्थ-समुद्रके मथनसमयमें चन्द्रमाकी उत्पत्ति करनेवाले. २८४ भातीति-[भानुः] अर्थ-सदा प्रकाशवाले. (प्र०) “तमेव भान्तम्" इति श्रुतिः। २८५ अतश्च शशइव बिन्दुलाञ्छनमस्येति- शशबिन्दुः] अर्थ-शश नाम मृग बिन्दु नाम चिह्न तब यह इसका अर्थहै कि मृगके चिह्नकीनाईहै चिन्ह जिसका. ऐसा जो चन्द्रमा तद्रूप होक प्रजाका पोषण करनेवाले. (प्र.) "पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सो- मो भूत्वा रसात्मकः” इति गी० । २८६ सुराणां देवानां शोभनदातॄणां च ईश्व- र:-[सुरेश्वरः] अर्थ-देवतोंके तथा शोभनदेनेवालोंके ईश्वर. २८७ संसाररोगभेषजत्वात्-[औषधम् ] अर्थ-संसाररूपरोगके दूर करने के लिये औषधरूप. .
भाषाटीका। २८८ जगतां समुत्तारणहेतुत्वादसंभेदकारणाद्वा सेतुवर्णाश्रमादीनामिति-[जगतःसेतुः] अर्थ-जगत्के पार उतारनेकेवास्ते सेतु १ जगत्के वर्णाश्रम धर्मके मर्यादापालक. (प्र.) “स एव सेतुर्विधरणः एषां लोकाना- मसंभेदाच” इति श्रुतिः। २८९ सत्याः अवितथा धर्मज्ञानादयो गुणाः परा-- क्रमश्च यस्य सः [सत्यधर्मपराक्रमः] अर्थ-जिसके धर्मज्ञानवैराग्यादिक तथा पराकम नाम सामर्थ्य सत्यहैं. भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनो- (नलः ॥ कामहा कामकृत्कान्तः कामः काममदः प्रभुः॥३२॥ ॥ २९० भूतभव्यभवतां भूतग्रामाणां नाथः तैर्या- च्यते तान् उपतपति तेषामीष्टे शास्ती- ..ति वा-[भूतभव्यभवन्नाथः] . अर्थ-भूत-भविष्यत्-वर्तमान तीनोंकालके प्राणियोंके प्रार्थ- नाके गोचर १ प्रलयकालमें प्राणियोंके नाश करनेवाले २ उक्त- प्रजाके स्वामी ३ स्थितिकालमें प्रजाको सत्कर्ममें लगानेवाले ४ २९१ पवते इति-[पवनः] अर्थ-पवित्र करनेवाले वायुरूप. (प्र.) “पवनः पवतामस्मि" इतिं गी० (६०) * विष्णुसहस्रनाम से २९२ पावयतीति-[पावनः] अर्थ-जिसके भयसें वायु चलताहे. (प्र०) “भीषास्मात् वातः पवते” इति श्रुतिः । २९३ अनान् प्राणान् आत्मत्वेन लातीति-नाल- तीति वा अलं पर्याप्तमस्य न विद्यते इति वा अ- नित्यनेन लोके वा-[अनलः] अर्थ-प्राणोंके ग्रहण करनेवाले जीबरूप.१ नभपूर्वक गन्धका- वाची अलधातुसें अनल यह प्रयोग हुवाहै तब ये अर्थ है कि गन्ध- रहित २ जिसके प्राण नहीं क्योंकी अनन्तहै ३ लोकमें जिसकरके सब प्राणिमात्रका जीवन है । २९४, कामान् हन्ति मुमुक्षूणां भक्तानामि- ति-[कामहा] भर्थ-मुमुक्षुभक्तोंके विषयकामनाके हता. २९५ कामिनां कामान् करोतीति-कामः प्रद्यु- म्नः तस्य जनकत्वादा-[कामकृत्] अर्थ-सात्विकपुरुषोंकी कामना गरीकरनेवाले १ काम-नाम प्रद्युम्न तिसके जनक नाम पिता २ २९६ अभिरूपः-[कान्तः] अर्थ-मनोहर.. २९७ काम्यते पुरुषार्थाभिकातिभिरिति-[कामः] अर्थ-पुरुषार्थको अभिकांक्षावाले पुरुष जिनकी कामना करें.
भाषाटीका। (६१) २९८ भक्तेभ्यः कामान् प्रकर्षेण ददातीति- [कामप्रदः] अर्थ-भक्तोंकी कामनासे अधिक देनेवाले. २९९ प्रकर्षेण भवनात्-[प्रभुः] अर्थ-प्रकर्षकरके होनेवाले. युगादिकृयुगावर्तो नैकमायो महा शनः॥ अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सह सजिदनन्तजित् ॥३३॥ ३०: युगादेः कालभेदस्य कर्तृवात्-युगाना- मारंभकृदिति वा-[युगादिकृत्] अर्थ-युग संवत्सर-मासादिकोंके कर्ता १ युगोंके औरंभ कर- नेवाले २ इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां आ- पाटीकायां तृतीयं शतकं समाप्तम् ।
श्रीः। विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां . % - (आपाटीकायां) चतुर्थशतकप्रारम्भः। ३०१ युगानि कृतादीन्यावर्तयतीति-[युगावर्तः] अर्थ-सत्य आदि युगोंको आवर्तयति नाम धुमानेवाले. ३०२ एका माया न विद्यते बहीर्माया वहती- ति-[नैकमायः] अर्थ-अनेकप्रकारको माया रचनेवाले. ३०३ महदशनमस्येति-[महाशनः] अर्थ-प्रलयकालमें संपूर्ण जगत्को भक्षण नाम अपनेमें लय- करनेवाले. ३०४ सर्वेषां बुद्धीन्द्रियाणामगम्यः-[अदृश्यः] अर्थ-संपूर्ण बुद्धीन्द्रियोंसे अदृश्य अर्थात् दृष्टिके अगोचर. ३०५ स्थूलरूपेण व्यक्तं स्वरूपमस्येति- [व्यक्तरूपः] अर्थ-प्रगटहै स्थूलरूपसें स्वरूप जिनका. ३०६ सहस्राणि असुराणा युद्धे जयतीति- [सहस्रजित्] अर्थ-हजारों असुरोंको जीतनेवाले भाषाटीका। (६३) ३०७ अनन्तं विश्वं क्रीडादिना जयतीति- [अनन्तजित्] पर्थ-अनगिनत विश्वको कोडाआदिसें जीतनेवाले. इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी न- हुषो उषः ॥ क्रोधहा कोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः॥३४॥ ॥ .३०८ परमानन्दकत्वेन प्रियो यज्ञेन पूजित - इति वा-[इष्टः]. अर्थ-परमानन्दरूपसें समस्त पुरुपोंके प्रौतिके गोचर यज्ञा- दिकरके पूजित. ३०९ सर्वेषामन्तर्यामित्वेन विशिष्टइति-[विशिष्टः] अर्थ-संपूणों के अंतर्यामी होकर रहनेवाले. ३१०शिष्टानां विदुषामिष्टः शिष्टा इष्टा अस्य- शिष्टैरिष्ट इति वा-[शिष्टेष्टः] अर्थ-शिष्ट नाम विद्वजनोंके इष्ट । शिष्टजनहैं इष्ट नाम प्रिय. जिनको २ शिष्टजनोंके प्रीतिविषय ३ (प्र.) "प्रियो हि ज्ञानि- नोत्यर्थमहं स च मम प्रियः” इति गीता। ३११ शिखण्डः कलापोस्येति-[शिखण्डी] अर्थ-गोपवेषको धारणकरनेवाले. अर्थात् मोरमुकुटवाले. ३१२ नाति भूतानि मायया इति-[नहुषः]
(६४) * विष्णुसहस्रनाम से
अर्थ-अपनी मायाकरके भूतोंकू बांधनेवाले.
३१३ कामानां वर्षणात् वृषो धर्म इति-वृषः]
अर्थ-धर्मरूप होकर कामनोंको वर्षाकरनेवाले. (प्र०) "वृषो
हि भगवान् धर्मः स्मृतो लोकेषु भारत ।। नैघुण्टकपदाख्यातैर्वि-
द्धि मां वृष उच्यते”॥इति भार०।
३१४ साधूनां क्रोधं हन्तीति-[क्रोधहा]
अर्थ-साधुजनोंके क्रोधको दूर करनेवाले..
३१५ असाधुषु क्रोधं करोतीति-[क्रोधकृत् ]
अर्थ-दुष्टजनोंके क्रोधकी वृद्धिकरनेवाले.
३१६ क्रियते इति कर्म जगत् तस्य-[कर्ता]
अर्थ-जगत्के कर्ता “क्रोधकृतां दैत्यादीनां कर्ता छेदकः ”
यह व्युत्पत्तिसे (कोधकृत्कर्ता) भी एक नामहै. अर्थ-दैत्य आदि
दुष्टजनोंको मारनेवाले.
३१७ विश्वेषामालम्बनत्वेन विश्व बाहवोऽस्यति
विश्वतो बाहवोऽस्येति वा-[विश्वबाहुः]
अर्थ-जिनकी भुजा समस्त विश्वकी आधार भूतहै १ सब सर्फ
अर्थात् चारों तर्फ जिनकी भुजाहैं. (प्र०) “विश्वतो बाहुः
इति श्रुतिः।
३१८ महीं पूजां धरणी वा धत्त इति-[महीधरः]
अर्थ-पूजाको स्वीकार करनेवाले १ पृथिवीका धारण पोषण
करनेवाले २
अच्यतः प्रथितःप्राणः प्राणदो वा-
"
१
भाषाटीका। सवानुजः ॥ अपांनिशिर मप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥३५॥ ॥ ३१९ षड्भावविकाररहितत्वात्-[अच्युतः] अर्थ-पड्भावषिकारसें रहित. (प्र०) “शाश्वत ५ शिवमच्युत इति श्रुतिः। ३२० जगदुत्पत्त्यादिकर्मभिः प्रख्यातः-[प्रथितः अर्थ-जगत्के पालनादि कर्मसें प्रसिद्ध हैं. ३२१ सूत्रात्मना प्रजाःप्राणयतीति-[प्राणः] अर्थ-पंजाको प्राणरूपसें जिवावनेवाले (प्र.) "प्राणो वा अ स्मीति बढचाः वायुर्वं गौतम" इति श्रुतिः। ३२२ सुराणामसुराणां च प्राणं बलं ददाति द्य- तीति वा-[प्राणदः] अर्थ-देवतोंके ताई बल देनेवाले १ असुरोंके बलके नाशक ३२३ अदित्यां कश्यपाडासवस्यानुजो जात इति-वासवानुजः] अर्थ-अदितीके उदरमें कश्यपजीके संबंधसें इंद्रके अनुज भ्रात उत्पन्न होनेवाले. ३२४ आपो यत्र निधीयन्ते सः-[अपांनिधिः] १ छःविकार यहहै कि, जन्मलेना, अस्ति नाम रहना, वर्धते नाम ‘बढना, विपरिणसते नाम रूपका अन्यथाभाव, अपक्षी- यले नाम न्यूनभाव, नश्यति नाम नाशहोना ।
- (६६) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-समुद्ररूपसें जलोंके आधार. (प्र० ) “सरसामस्मि सा- गरः” इति गीता। ३२५ अधितिष्ठति भूतानि उपादानकारणत्वेन ब्रह्मेति-[अधिष्ठानम्] अर्थ-समस्तभूतोंका आधार होनेसें उपादानकारणस्वरूप ब्रह्म. (प्र.) “मत्स्थानि सर्वभूतानि” इति गीता। ३२६ अधिकारिभ्यः कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छन् न प्रमाद्यतीति-[अप्रमत्तः] अर्थ-अधिकारिजनोंके प्रति कर्मके अनुरूप फलदेतेहुवे सा- वधीन. ३२७ स्खे महिम्नि स्थितः इति-[प्रतिष्ठितः] अर्थ-अपनी आश्चर्यभूत महिमाके विषे स्थित. (प्र.) “स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिनि" इति श्रुतिः । स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वा- युवाहनः ॥वासुदेवो बृहद्भानुरादि- देवः पुरंदरः ॥३६॥ ॥. ३२८ स्कन्दत्यमृतरूपेण गच्छति वायुरूपेण शोषयतीति-स्कन्दः] अर्थ-अमृतरूप होके गमन करनेवाले अर्थात् जिनकी अमृ- त वाणी १ वायुरूप होके जगत्को शोषण करनेवाले, ३२९ स्कन्दं धर्मपथं धारयतीति-[स्कन्दधरः] ।
भाषाटीका। (६७) अर्थ-धर्ममार्गको धारणकरनेवाले अर्थात् आचरणकराव- नेवाले. ३३० धुरं वहतीति समस्तभूतजन्मादि-[धुर्यः] अर्थ-समस्त जगत्का जन्म-स्थिति-लयरूप भारको उठाव- नेवाले. .३३१ अभिमतान्वरान्ददातीति-वरां दक्षिणां ददा- ति यजमानरूपेणेति वा-[वरदः] अर्थ-वांछित बरकू देनेवाले १ वर नाम गौका यजमानरूपसे दानकरनेवाले २ (प्र. ) “गौर्नेवर” इति श्रुतिः। ३३२ वहतः सप्त वाहादीन् वाहयतीति-[वायुवाहनः] अर्थ-सप्त जो वायु तिन्होंको चलावनेवाले. ३३३ वसति वासयतीत्याच्छादयतीति स्वयमि- ति वासुः दीव्यति क्रीडति विजिगीषते व्यवह- रति द्योततेस्तूयते इति देवः वासु- श्चासौ देवश्च-वासुदेवः] अर्थ-जो सबमें निवास कररहाहै और सबको ढकताहै उसका- नाम वासु हैं. देव नाम क्रीडाकरे, जो व्यवहारका प्रकाशकरें सब मुमुक्षुलोग जिसकी स्तुतिकरैं सोदेव. दोनोनाम मिलकर वा- सुदेव यह नामहै. ( प्र. ) “छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवां- शुभिः। सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततःस्मृतः॥ वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वादेवयोनितः । वासुदेवस्ततो ज्ञेयः” इति भा० । “सर्वत्रासौ समग्रं च वृसत्यत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिप- १ आवह, प्रवह, अनुवह, संवह, विवह,' परावह, परिवह ।
(६८) * विष्णुसहस्त्रनाम * ठयते ॥ सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि । भूतेषु च स सर्वा- त्मा वासुदेवस्ततः स्मृतः” इति वि० । ३३४ बृहन्तो भानवो यस्य चन्द्रसूर्यादिगामि- नः विश्वं जगद्भासयति स बृहद्भानुरु- च्यते-[वृहद्भानुः] अर्थ-चंद्र-सूर्यमें प्रकाशकरनहारी बडीहै. किरणन जिनको विश्वके प्रकाश करनेवाले २ ३३५ आदिः कारणं स च देवश्चेति-[आदिदेवः] अर्थ-संपूर्ण जगतके आदिकारणरूप देव. ३३६ सुरशत्रूणां पुराणां दारणात् स-[पुरन्दरः] अर्थ-दैत्योंके पुर नाम ग्रामोंको विदारणकरनेवाले. अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्ज- नेश्वरः ॥ अनुकूलः शतावर्त्तः प- श्री पद्मनि क्षणः ॥३७॥ ३३७ शोकादिषइर्मिवर्जितः-[अशोकः] अर्थ-शोकादिक जो षट् ऊर्मि तिन्होंसे रहित. ३३८ संसारसागरातारयतीति-तारणः] अर्थ-संसारसागरसें पारकरनेवाले. ३३९ गर्भजन्मजरामृत्युलक्षणाद्भयात्तारयन्-तारः] १ क्षुत, पिपासा, जरा, मृत्यु, शोक, मोह । A भाषाटीका। (६९) अर्थ-गर्भ, जन्म, जरा, मृत्युरूप जो भय तिससे तारण नाम पार करनेवाले. ३४० विक्रमवत्तया-[शूरः] अर्थ-अत्यंत पराक्रमवाले. ३४१ शूरकुलोद्भवतात्-शौरिः] * अर्थ-शूरसेनके कुलमें उप्तन्नहोनेवाले: ३४२ जनानां जन्तूनामीश्वरः-[जनेश्वरः] अर्थ-जन कहिये जंतु तिन्होंके ईश्वर- ३४३ आत्मत्वेन हि सर्वेषामनुकूलः नहि स्वस्मि- प्रातिकूल्यं स्वयमाचरतीति-[अनुकूलः] अर्थ-आत्मरूपसेंही समस्तके अनुकूल. ३४४ धर्मत्राणाय शतमावर्तनानि प्रादुर्भावो य- स्येति यद्वा नाडीशते प्राणरूपेण वर्तते इति वा-[शतावर्तः] अर्थ-धर्म रक्षा के लिये समस्त पदार्थों में वर्तमान १.प्राणरूप-. 'सें सैकरों नाडियोंमें वर्तमान २ • ३४५ पद्मं हस्ते विद्यते इति-[पद्मी] अर्थ-कमलहै हस्तमें जिनके. ३४६ पद्मनिभे ईक्षणे दृशावस्येति-[पद्मनिभेक्षणः] अर्थ-कमलतल्य नेत्रवाले. पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः श- (७०) * विष्णुसहस्त्रनाम * रीरभृत् ॥ महद्धिद्धो रद्धात्मा म- हाक्षो गरुडध्वजः ॥३८॥. ३४७.पद्मस्य नाभौ मध्ये कर्णिकायां स्थित इति-[पद्मनाभः] अर्थ-पद्म नाम कमल तिसकी नाभी जो मध्यभागरूप कर्णि- का तिसकेविषे स्थित. • ३४८ पद्माक्षखात्-[अरविन्दाक्षः] अर्थ-कमलकीतुल्य नेत्रवाले. ३४९ पद्मस्य हृदयाख्यस्य मध्ये उपास्य- खात्-[पद्मगर्भः] अर्थ-योगियोंके हृदयमध्यमें उपास्य होनेसें गर्भकी नाई रह- नेवाले. ३५० पोषयन्नेत्ररूपेण प्राणरूपेण वा शरीरि- णां शरीराणि धारयन् स्वयं मायया शरी- राणि बिभर्तीति वा-[शरीरभृत्] अर्थ-विनारूप होके वा प्राणरूप होके सब शरीरोंको धारण करनेवाले १ अपनी मायासें सब शरीरोंको धारणकरनेवाले २ ३५१ महती ऋद्धिर्विभूतिरस्येति-[महद्धिः] अर्थ-बडीहै ऋद्धि नाम विभ्रति जिनको. ३५२ प्रपञ्चरूपेण ऋद्ध इति-[ऋद्धः] अर्थ-प्रपञ्चरूपसे बढनेवाले.
भाषाटीका। (७१) ३५३ वृद्धः पुरातनः आत्मा यस्येति-[वृद्धात्मा] अर्थ-पुरातनहै आत्मा जिनका. ३५४ महती अक्षिणी महान्त्यक्षीणि वास्ये- ति-[महाक्षः] अर्थ-बडे है नेत्र जिनके. ३५५ गरुडाको ध्वजे यस्य-[गरुडध्वजः] अर्थ-जिनकी ध्वजामें गरुडजीकी मूर्तिहै. अतुलः शरभों भीमः समयज्ञो ह- विहरिः ॥ सर्वलक्षणलक्षण्यो लं- क्ष्मीवान् समिर्तिजयः ॥३९॥ ३५६ तुला उपमानमस्य न विद्यते इति-अतुलः] अर्थ-जिनके समान कोईभी नहीं. (प्र.) “न तस्य प्रतिमा- स्ति यस्य नाम महद्यशः” इति श्रुतिः। ३५७ शरीराणि शीर्यमाणत्वात्तेषु प्रत्यगात्म- - तया भातीति-[शरभः] अर्थ-सब शरीरोंमें आत्मरूप होके भासनेवाले. ३५८ बिभेत्यस्मादिति-[भीमः] अर्थ-जिससे सब भयकरें. ३५९ समयं मरणयोगं जानाति, षट्समयान् जानाति सर्वभूतेषु समत्वं यजमानस्य इति वा-[समयज्ञः] " (७२) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-सृष्टि, स्थिति तथा प्रलय इनको जाननेवाले १ छः जोस- मय नाम संकेत तिनको जाननेवाले २ सब भूतोंमें समदृष्टि होना यही जिनका आराधनहै ३ (प्र०) “समत्वमाराधनमच्युतस्य ३६० यज्ञेषु हविर्भागं हरवीति-[हविहरिः] अर्थ-यज्ञोंमें आहुति ग्रहणकरनेवाले. ३६१ सर्वैर्लक्षणैः प्रमाणेलक्षणं ज्ञानं यत् जा- यते तत्सर्वलक्षणलक्षणं तत्रं.साधुः- [सर्वलक्षणलक्षण्यः] • अर्थ-संपूर्ण प्रमाणोंसे जो जानेजावे. ३६२ लक्ष्मीर्यस्य वक्षसि वसतीति-[लक्ष्मीवान] अर्थ-जिनके हृदयमें लक्ष्मीजी वास कररहीहै. ३६३ समिति युद्ध जयतीति-[समितिंजयः] अर्थ-युद्धकू जीतनेवाले. विक्षरो रोहितो मार्गों हेतुर्दामोदरः सहः॥ महीधरो महाआगो वेगवा- नमिताशनः॥४०॥ ३६४ विगतः क्षरी नाशो यस्येति-[विक्षरः] अर्थ-दूर हुवाहे नाश जिनका. ३६५ स्वच्छन्दतया रोहितां मूर्ति मत्स्यमूर्ति चावहन्-[रोहितः] अर्थ-रक्तवर्ण-मूर्तिवाले तथा मत्स्यमूर्तिवाले. ॥
भापाटीका। (७३) क्षवस्तं देवं मायन्ति इति परमा- नन्दो येन प्राप्यते इति वा-मार्गः अथे-सुमुक्षुलीगाके मागे १ मुक्तिका लाई २ ३६७ उयादानं निमित्तं च कारणं स एवेवि-हेतुः] अर्थ-जगत्के उपादान कारण, निमित्तकारण. ३६८ दमादिसाधनेन उदारा उत्कृष्टा मतियां तयां गम्यते इति यशोदया दाम्नां उदरे बद्ध इतिवा-[दामोदरः] अर्थ-दम आदिके साधनसें विलक्षण जो मति तिस मतिसें जा- ननेकू योग्य. ३६९ सर्वानमिभवति क्षमते वा इति-[सहः] अर्थ-संपूर्ण जनोंका तिरस्कार करनेवाले १ संपूर्ण जनोंके ऊ- पर क्षमा करनेकाले २ ३७० महीं गिरिरूपेण धत्ते इति-[महीधरः] अर्थ-पर्वतरूप होकर पृथ्वीको धारणकरनेवाले. (प्र०)“व- नानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च ३७१ महान् भागो भाग्यमस्थावतारेषु इति- [महाभागः] अर्थ-जिनके अवतारोंमें बडा भाग्यहै. ३७२ वेगो जवस्तहान-[वेगवान्] अर्थ-मनसेंभी अधिक वेगवाले. ३७३ संहारसमये विश्वमश्नातीति-[अमिताशनः] " . ६ . ॥ (७४) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-प्रलयकालमें विश्वका संहारकरनेवाले. उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः पर- मेश्वरः॥ करणं कारणं कर्ता विक- ती गहनो गुहः ॥४१॥ • ३७४ प्रपञ्चोत्पत्युपादानकारणत्वात्-[उद्भवः अर्थ-प्रपंच कहिये सब जगत्के उपादानकीरण. .३७५ सर्गकाले प्रकृतिं पुरुषं च क्षोभयामासे ति-क्षोभणः] अर्थ-सृष्टिकालमें प्रकृति तथा पुरुषका क्षोभ करनेवाले अ- थात् विषम परिणाम करनेवाले. ३७६ सर्गादिभिः क्रीडति इति-[देवः] 'अर्थ-सृष्टि-स्थिति-संहारचे क्रीडाकरनेवाले. ३७७ श्रीविभूतिर्यस्योदरान्ते जगद्गर्भा स्थिता सः-[श्रीगर्भः] अर्थ-जगद्रूप श्री है गर्भ में जिनके. ३७८ परमश्चासौ ईशनशीलश्चेति-[परमेश्वरः] अर्थ-परम उत्कृष्ट ऐश्वर्यवाले. ३७९ साधकतमम्-[करणम् ] अर्थ-जगत्की उत्पत्तिके साधकतम नाम अत्यंत साधक. ३८. जगदुत्पत्ती-[कारणम् ] - भाषाटीका। (७९) अर्थ-जगत्के उपादान कारण. ३८१ स्वतन्त्रः इति-[कर्ता] अर्थ-परमात्मा जगत्का स्वतंत्र कर्ताहै. ३८२ विचित्रं भुवनं कृतवानिति-[विक्रर्ता] अर्थ-नानाप्रकारसे ब्रह्मादिकोंके लोकोकं करनेवाले. • ३८३ स्वरूपं सामर्थ्य चेष्टितं वा तस्य ज्ञातुं न. शक्यते इति-[गहनः] अर्थ-जिसके स्वरूप सामर्थ्य अथवा चेष्टाको कोईभी न जाने. ३८४ गृहते संवृणोति स्वरूपादीनि माययेति-[गुहः] अर्थ-अपनी मायाकरके आपही छिपनेवाले. व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ॥ परद्धिः परमस्प- ष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः॥४२॥ ३८५संविन्मात्रखरूपत्वात्-[व्यवसायः] अर्थ-सचिन्मात्र स्वरूप. ३८६ जातिवर्णाश्रमतधर्मादिकान् विभज्य करोतीति-[व्यवस्थानः] अर्थ-सब लोकपालोंसे लेकर अधिकार पूर्वक अंडज, स्वेदज, उद्भिजके तथा चारों वर्णाश्रमके तथा धर्मके विभागकरनेवाले. ३८७ समीचीनं स्थानमस्येति-[संस्थानः] (७६) * विष्णुसहस्रनाम अर्थ-जिनका स्थान उत्तमहै. ३८८ ध्रुवादीनां कर्मानुरूपं स्थानं ददातीति- स्थानदः] अर्थ-ध्रुव आदि भक्तोंको यथायोग्य स्थान देनेवाले. ३८९ अविनाशिखात्-[ध्रुवः] अर्थ-अविनाशी. ३९० परा ऋद्धिर्विभूतिरस्येति-[परर्द्धिः] अर्थ-सबसे श्रेष्ठहै विभूति, जिनकी. ३९१ अनन्याधीनसंस्थितित्वात् संविदात्मतं- • ‘या-[परमस्पष्टः] अर्थ-किसीके आधीन नहींहै स्थिति जिनकी ऐसे परम ज्ञान- स्वरूपसें स्पष्ट. ३९२ परमानन्दैकरूपत्वात-तुष्टः] अर्थ-परम आनन्द स्वरूप. ३९३ सर्वसम्पूर्णत्वात्-पुष्टः] अर्थ-सब जगह एकरूप. ३९४ ईक्षणं दर्शनं यस्य सर्व शुभं शुभकरं मुमुक्षूणां मोक्षदं भोगार्थिनी भोगदं सन्देहविच्छेदकर- णं हृदयग्रन्थेविच्छेदकर सर्वकर्मणां क्षपणमविद्यानिवर्तकं स-- [शुभेक्षणः]. अर्थ-शुभकारीहै दृष्टि जिनको १ मुमुक्षूजनोंको मोक्ष कामे- भाषाटीका। (७७) मुजनोंको काम पापीलोगोंको दंडदेनेवाले २ सर्वसंदेहजन्य हृद- यको ग्रन्थि और अविज्ञा जिनकी दृष्टीसें दूरहोय ३ जिनकी दृ. प्टिसें कर्मका नाश होय ४ (प्र०) “भिद्यते हृदयग्रन्थिः ” इति स्मृतिः। रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः॥ वीरःशक्तिमंतांश्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः॥४३॥ . ॥- '३९५ नित्यानन्देस्मिन् रम्यन्ते योगिमः इति-[रामः] अर्थ-जिसनित्यानन्दमें योगीलोग रमणकरै. ३९६ अवसानं प्राणिनामस्मिन्निति-[विरामः] अर्थ-जिसमें प्राणियोंका प्रलयहे. ३९७ विगतं रजो यस्य विषयसेवायां इति-[विरजः] अर्थ-रजोगुणसे निवृत्त. ३९८ यं विदित्वामृतत्वाय कल्पन्ते मुमुक्षवःस एव पन्था-[मार्गः] अर्थ-निसको जानकर मुमुक्षुजन अमर होजातेहैं. ३९९ मार्गेण सम्यक्ज्ञानेन जीवपरमात्मतयों नीयते इति-[नेयः] अर्थ-प्राप्त होनेवालेको नेय कहतेहैं.
(७८) * विष्णुसहस्रनाम * ४०० नयतीति-[नयः] अर्थ-पहुँचावनेवाले. इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां आपाटीकायांचतुर्थशतकं समाप्तम्। विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां (आषाटीकायां) पञ्चमशतकप्रारम्भः। ४०१ नास्य नेता विद्यत इति-[अनयः] अर्थ-जिनका इतर कोई प्रेरक नहीं. ४०२ विक्रमशालित्वात्-वीरः] अर्थ-पराक्रमवाले. ४०३ शक्तिमतां विरिच्यादीनामपि शक्तिमत्त्वा- त्-[शक्तिमतांश्रेष्ठः] अर्थ-अत्यन्तशक्तिवाले ब्रह्माआदिकोंमेंभी श्रेष्ठ नाम अत्युत्तम. ४०४ सर्वभूतानां धारणात्-[धर्मः] अर्थ-सब भूतोंके धारण करनेसें धर्म स्वरूपहै अर्थात् सूक्ष्म- धर्महै.(प्र.) "अणुरेष धर्मः” इति श्रुतिः।
BA १ भाषाटीका। (७९) ४०५ सर्वधर्मविदामुत्तमः-[धर्मविदुत्तमः ] अर्थ-संपूर्ण धर्म जाननेवालोंमें उत्तम. वैकुण्ठः पुरुषःप्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ॥ हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥४४॥ ४०६ विगता कुण्ठा यस्मात् विकुण्ठानां जी- वानामयं नियन्ता ज्ञानदो वा-[वैकुण्ठः] अर्थ-नाशशून्य १ जीवोंके नियन्तारं जीवोंको ज्ञानदेनेवाले ३ ४०७ पुरे शयनात्-[पुरुषः.] अर्थ-सब शरीरोंमें सोनेवाले. ४०८ प्राणिति क्षेत्रज्ञरूपेण प्राणात्मना चेष्ट- यन् वा-प्राणः] अर्थ-जीवरूप होकर रक्षा करनेवाले १ प्राणरूप होकर चेष्टा- करावनेवाले २ ४०९ प्राणिनां प्राणान् प्रलयादिषु यति खण्ड- यति इति-[प्राणदः] अर्थ-प्रलयादिकमें प्राणियोंके प्राण यति नाम खण्डनकरनेवाले. ४१० प्रणौतीति प्रणम्यते इति वा-[प्रणवः] अर्थ-पवित्रकरनेवाले “तस्मादोमिति प्रणौति ” यह श्रुति अ- .
(८०)
* विष्णुसहस्रनाम *
कार उकार मकारको प्रणव कहतीहै १ जिसको इतर पुरुष नम-
स्कार करतेहैं.
४११ प्रपञ्चरूपेण विस्तृतत्वात्-[पृथुः]
अर्थ-प्रपंचरूपसे विस्तारको प्राप्तहोनेवाले.
४१२ हिरण्यगर्भसंभूतिकारणं हिरण्मयमण्डं य-
द्वीपसंभूतं तदस्य गर्भ इति-हिरण्यगर्भः]
अर्थ-सृष्टिका कारण हिरण्यरूप ब्रह्माण्डका बीज गर्भ में हैं जिनके.
-"४३ त्रिदशशत्रून् हन्तीति-शत्रुघ्नः]
अर्थ-देवतोंके शत्रुनको मारनेवाले.
४१४ कारणवेन सर्वकार्याणां व्याप्तत्वात्-व्याप्तः]
अर्थ-कारणरूपसें सर्वकार्यमें व्याप्त.
४१५वाति गन्धं करोतीति-[वायुः]
अर्थ-पृथिवीमें गन्धकरनेवाले अर्थात् सुगंधरूपं. (प्र.) “पु
ण्यो गन्धः पृथिव्यां च” इति भगवद्वचनम् ।
४१६ अधो नक्षीयते जातु यस्मात्तस्मात्-
[अधोक्षजः]
अर्थ-अधःप्रदेशमें क्षीयमाण नहीं अर्थात् तलस्पर्शरहित.
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परि-
ग्रहः ॥ उग्रःसंवत्सरो दक्षो विश्रामो
विश्वदक्षिणः॥४५॥
भापाटीका।
(८१)
४१७ कालात्मना ऋतुशब्देन लक्ष्यते इति-[ऋतुः]
अर्थ-कालस्वरूप ऋतुशब्दसें कहाजाताहै.
४१८ शोभनं निर्वाणफलं दर्शनं ज्ञानमस्येति-
[सुदर्शनः]
अर्थ-शोभन है मोक्षरूप दर्शन नाम ज्ञान जिनका.
४१९ कलयति सर्वमिति-[कालः]
अर्थ-कालरूपहीकर सबका संहारकरनेवाले.
४२० परमे प्रकृष्टे स्वमहिम्नि हृदयाकाशे स्थातुं
शीलमस्येति-[परमेष्ठी]
अर्थ-जिनका परम उत्तम जो स्वमहिमरूप हृदयाकाश ति-
समें स्थितहोनेकाहै शील नाम स्वभाव.
४२१ पत्रपुष्पादिकं भक्तैरर्पितं परिगृह्णानीति-
[परिग्रहः]
अर्थ-भक्तोंके अपिंतपत्रपुष्पादिकोंको ग्रहणकरनेवाले.'
४२२ सूर्यादीनामपि भयहेतुत्वात्-उग्रः]
. . अर्थ-सूर्यादिकोंको भयदेनेवाले. (प्र.)"भीषोदेति सूर्यः
इति श्रुतिः।
४२३ संवसन्ति भूतान्यस्मिन् इति-[संवत्सरः]
अर्थ-भूत जिसमें सुखपूर्वक वासकरें.
४२४ जगद्रूपेण वर्धमानत्वात् सर्वकर्माणि
क्षिप्रं करोतीति वा-[दक्षः]
(८२) ॐ विष्णुसहस्त्रनाम अर्थ-जगत्रूप होकर बधनेवाले १ संपूर्णकर्म शीघ्र.करनेवाले२ ४२५संसारसागरे क्षत्पिपासादिषइर्मिभिः अविद्या- दिमहाकेशैश्च वशीकृतानां विश्रान्ति कालमा- णानां विश्रामं मोक्षं करोतीति-[विश्रामः] अर्थ-संसारसांगरमें क्षुपिपासा आदि करके वशीकृत जो जीव तिन्होंको विश्राम रूप मोक्षदेनेवाले. ४२६ विश्वस्मात् दक्षिणःशक्तः इति-[विश्वदक्षिणः] अर्थ-संपूर्ण विश्वसें अधिक सामर्थ्यवाले. विस्तारः स्थावरः स्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम्॥अर्थोऽनर्थो महाको- शो.महाभोगो महाधनः॥ ४६ ॥ ४२७ विस्तीर्यन्ते समस्तानि जगन्ति यस्मि- निति-[विस्तारः]] अर्थ-जिनके विषे समस्त जगत्का विस्तारहै. ४२८ स्थितिशीलत्वात् स्थावरःस्थितिशीलानि- पृथिव्यादीनि तिष्ठन्त्यस्मिन्निति स्थाणुः स्थावरश्वासौ स्थाणुश्चेति- [स्थावरस्थाणुः अर्थ-स्वाभाविकस्थितिवाले पृथिवीआदिक स्थितहैं जिसमें ४२९ संविदात्मना-[प्रमाणम्] - .
भाषाटीका।
(८३)
अर्थ-ज्ञानात्मासे प्रमाणरूप.
४३० अन्यथाभावव्यतिरेकेण कारणमिति-
[बीजमव्ययम्]
अर्थ-अन्यथा भावविनां सबके कारण १ तथा नाश रहित २
४३१ सुखरूपत्वात् सर्वैरर्थ्यते इति-[अर्थः]
अर्थ-सुखस्वरूपसें संपूर्ण पुरुषोंकी प्रार्थनाके गोचर.
४३२ न विद्यते प्रयोजनमाप्तकामत्वात्
अस्येति-[अनर्थः]
अर्थ-अवाप्तसमस्तकाम नाम परिपूर्ण कामवाले होनेसें का-
मनारहित.
४३३ महान्तः कोशा अन्नमयादयः छादका
अस्येति-[महाकोशः]
अर्थ-अन्नमयादिक है कोशकोनाई स्वरूपके आच्छादक जिसके.
४३४ महान् भोगः सुखरूपोऽस्येति-[महाभोगः]
अर्थ-पडाहै सुखरूप भोग जिनका.
४३५ महद्भोगसाधनलक्षणं धनमस्येति-[महाधनः]
अर्थ-वडाहै भोगोंका साधनरूप धन जिनके.
अनिविण्णः स्थविष्ठो भूधर्मयूपो
महामखः॥ नक्षत्रनेमिनक्षत्री क्ष-
मः क्षामः समीहनः ॥४७॥ ॥
(८४) * विष्णुसहस्रनाम * ४३६ अवाप्तसर्वकामत्वात् निर्वेदोस्य न विद्य- ते इति-[अनिविण्णः] अर्थ-अवाप्तसर्वकामहोनेसे शोचरहित. ४३७ वैराजरूपेण स्थितः इति-[स्थविष्ठः] अर्थ-विराट्स्वरूपसें स्थित. ४३८ भवतीति-[भूः] अर्थ-पृथ्वीरूंप. ४३९ यूपे पशुवत समाराधनात्मंकाः धर्मास्तत्र बध्यन्ते.इति-[धर्मयूपः] । अर्थ-पशुकी तरह आराधनरूप धर्म जिसमें बन्धरहेहैं. ४४० यस्मिन्नर्पिता मखाः यज्ञनिर्वाणलक्षणं प्रय- च्छन्तो महान्तो जायन्ते स-[महामखः] अर्थ-जिसके विषे अर्पित यज्ञ मोक्षफल देतेहुवे उत्पन्नहोतेहै. ४४१ नक्षत्रतारकैः सार्धं चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः वायु- पाशमयैवर्निबद्धा ध्रुवसंज्ञिते शिशुमारस्य पु- च्छदेशे व्यवस्थितो ध्रुवः तस्य शिशुमारस्य ज्योतिश्चक्रस्य नमिवर्तमानस्य हृदयं विष्णुरिति कथितः-[नक्षत्रनेमिः] अर्थ-तारागणसहित चन्द्रसूर्यादिकनवग्रह वायुपाशामयकर- के ध्रुवमें निबद्धहै तिस ध्रुवसंबन्धि शिशुमारचक्रके हृदय विष्णुहै. ४४२ चन्द्ररूपेण-[नक्षत्री] .
१ भाषाटीका। (८५) अर्थ-चन्द्ररूपसें नक्षत्री यह नामहै. (प्र०) " नक्षत्राणामहं शशी” इति गी। ४४३ समस्तकार्येषु समर्थः क्षमते इति वा-[क्षमः] अर्थ-समस्तकार्यकरने में समर्थ १ भक्तलोगोंपर क्षमा करनेवा- ले २ (प्र०) "क्षमया पृथिवीसभः" इति रा० । .४४४ सर्वभूतेषु स्वात्मनावस्थितः इति-[क्षामः]. अर्थ-संपूर्णभूतोंमें अपने स्वरूपसें अवस्थित. ४४५ सृष्टयाद्यर्थे सम्यगीहते इति-[समीहनः] अर्थ-मृष्टि आदिकरने में समीचोन चेष्टाकरनेवाले. यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रंस- तांगतिः ॥सर्वदर्शी विमुक्तात्मा स- वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥४८॥ ॥ ४४६ सर्वयज्ञस्वरूपत्वात्-[यज्ञः] अर्थ-सब यज्ञस्वरूप आपहीहैं. (प्र. ) “यज्ञो वै विष्णुः ४४७ यष्टव्योप्ययमेवेति-[इज्यः] अर्थ-पूजनकरनेकू आपही योग्यहैं..(प्र०)"ये यजन्ति मखै- पुण्यदैवतादीन् पितॄनपि । आत्मानमात्मना नित्यं विष्णुमेव यज: न्ति ते” इति वि० पु०। ४४८ सर्वासु देवतासु यष्टव्यासु प्रकर्षेण यष्टव्यो मीक्षफलदातृत्वादिति-[महेज्यः] .
(८६) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-संपूर्ण यजनीयदेवतोंमें मोक्षफलके देने से आपही इत- र पुरुषोंके पूजनको योग्य. ४४९ यूपसहितो यज्ञः-[ऋतुः] अर्थ-यूपसहितयज्ञका नाम कतुहै. सो भगवत्स्वरूपहै. ४५० सतः त्रायते इति-[ सत्रम् ] अर्थ-सत्पुरुषोंके रक्षक. ४५१ सतां मुमुक्षूणां नान्या गतिरिति-[सतांगतिः] अथै-मुमुक्षूजनोंकी भगवद्ध्यतिरिक्त अन्य कोई गति नहीं. ४५२ सर्वेषां प्राणिनां कृतं सर्वं पश्यति स्वाभा- विकैन बोधेनेति-[सर्वदर्शी] अर्थ-समस्तत्राणियोंके कियेहुये पुण्यपापको अपने स्वाभा विकज्ञानमें देखनेवाले. ४५३ स्वभावेन मुक्तश्चासावात्माचेति-[विमुक्तात्मा] अर्थ-स्वभावसेंही विमुक्त आत्मस्वरूप. (प्र.)“विमुक्तश्च विमुच्यते " इति श्रुतिः। ४५४ सर्वश्चासौ ज्ञश्च-सर्वज्ञः] अर्थ-संपूर्ण विश्व परमात्मास्वरूपहै. (प्र०) “ इदं सर्वं यदय- मात्मेति ” इति श्रुतिः। ४५५ ज्ञानं प्रकृष्टं जन्यमनवच्छिन्नं सर्वस्य सा- धकतममिति-[ज्ञानमुत्तमम् ] अर्थ-सविशेषण एक नामहै सर्वके साधक अर्थात् ब्रह्मात्मक ज्ञानस्वरूप. (प्र.) "ब्रह्मासीतज्ज्ञानम् " इति श्रुतिः।
भाषाटीका। (८७) सुमुखःसूक्ष्मः सुघोषःसुख- मनोहरो जितक्रोधोवी- रबाहुर्विदारणः ॥ ४९॥ ४५६ शोभनं व्रतमस्येति-[सुव्रतः] अर्थ-सुन्दरहै व्रतं जिनका. (प्र.) "सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मी- ति तु याचते। अभयं सर्वथा. तस्मै ददाम्येतद्रुतं मम” इति रा० ) ४५७ शोभनं मुखमस्येति-[सुमुखः] अर्थ-सुन्दरसुखवाले.(प्र.)"प्रसन्नवदनं चारु पद्मपत्रायतेक्ष- णम्” इति वि० पु०। ४५८ शब्दादिस्थूलकारणरहितत्वात् शब्दाद- यो ह्याकाशादीनामुत्तरोत्तरस्थूलत्वकारणा- नि तदभावात्-[सूक्ष्मः] अर्थ-स्थूलके कारण शब्दादिक उनसे रहितहोनेसैं सूक्ष्म यह नामहै. (प्र०) "सर्वगतं सूक्ष्मम्” इति श्रुतेः । .. ४५९ शोभनो थोषो वेदात्मकोस्येति मेघग- म्भीरघोषत्वाच-सुघोषः] अर्थ-सुंदरहै वेदात्मक घोष जिनका.१ मेघके समान गंभीर व: चनवाले २ ४६० सदृत्तानां सुखं ददाति असदृत्तानां सुखं खण्डयतीति वा-[सुखदः] (८८) * विष्णुसहस्रनाम अर्थ-उत्तमजनोंकू सुखदेनेवाले १ दुर्जन पुरुषोंके सुखकू दूर करनेवाले २ ४६१ शोभनं हृत् हृदयं यस्येति-सुहृत्] अर्थ-सुन्दरहै हृदय जिनका अर्थात् स्वभावसेंही सर्व के विषे हृदयसे हितकरनेवाले. ४६२ परमानन्देन मनो हरतीति-[मनोहरः] अर्थ-परमानन्दरूपसें समस्त जनोंके मनळू हरनेवाले. ४६३. क्रोधो येन जितः स-[जितक्रोधः] अर्थ-क्रोधको जीतनेवाले. ४६४ त्रिदशशत्रून् निघ्नन् वेदमर्यादां स्थापयन् विक्र- मशाली बाहुरस्येति-[वीरबाहुः] . अर्थ-देवतोंके शत्रुओंको मारतेहुवे तथा वेदमर्यादाकी स्थाप- ना करतेहुवे विक्रमशाली है भुजा जिनकी. ४६५ अधार्मिकान विदारयन्-[विदारणः] अर्थ-अधर्मिजनोंका नाश करनेवाले. स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मरुत् ।। वत्सरो वत्सलो व- सी रत्नगर्भो धनेवरः॥५०॥ ॥ ४६६ प्राणिनः स्वापायत्तान प्रसंबोधविधुरान मायया कुर्वन्-[खापनः] अर्थ-अज्ञानीजनोंको मायाकरके आत्मबोधसे रहित करनेवाले.
भाषाटीका। (८९) ४६७ स्वतन्त्रः-[स्वक्शः] अर्थ-सृष्टिकी उत्पत्ति स्थिति और लय जिनके आधीनहै. ४६८ कारणत्वेन सर्वकार्याणां व्यापनात्-[व्यापी] अर्थ-आकाशकी तरह सब कार्यों में कारणरूप होकर व्याप- क. (प्र.) "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः " इति श्रुतिः। • ४६९ जगदुत्पत्त्याद्यनेकरूपाणि निमित्तविभू-. तिभिः अनेकधा तिष्ठन्-[नैकात्मा] अर्थ-जगदुत्पत्यादिककरके अनेकरूप जो निमित्त विभूति त्र- झरुद्रादिक तिनकरके अनेकप्रकारसें स्थित अर्थात् जगत्की उ- त्पत्ति-स्थिति-प्रलयकेलिये अनेक प्रकारसे विराजमान. ४७० जगदुत्पत्तिसंपत्तिविपत्तिकर्माणि करो- तीति-[नैककर्मकृत्] अर्थ-जगत्के उत्पत्तिसें आदिलेकर अनेककर्म करनेवाले. ४७१ वसत्यत्राखिलमिति-[वत्सरः] अर्थ-सब जगत् जिसमें निवासकरै. ४७२ भक्तस्नेहित्वात्-[वत्सलः] अर्थ-भक्तोंके स्नेही.. ४७३ वत्सानां पालनांत-[वत्सी] अर्थ-वत्सोंके पालक अर्थात् जगत्के पिता. इतर सब पुत्रहै. ४७४ रत्नानि गर्भभूतानि अस्येति. समुद्रः- [रत्नगर्भः] अर्थ-रत्महे गर्भ में जिनके अर्थात् समुद्र रूपहै.
॥ (९०) * विष्णुसहस्रनाम * १७५ धनानामीश्वरः-[धनेश्वरः] अर्थ-समस्तधनोंके मालक. धर्मगुब्धर्मकद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षर- म् ॥ अविज्ञाता/सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः॥५१ ॥ ४७६ धर्म गोपायतीति-धर्मगुएं] अर्थ-धर्मकी रक्षाकरनेवाले. (प्र०) “धर्मसंस्थापनार्थाय ,सं- भवामि युगे युगे” इति गी०।. ४७७धर्माधर्मविहीनोपि धर्ममर्यादास्थापनार्थं धर्ममेव करोतीति-[धर्मकृत्] अर्थ-यद्यपि आप धर्म तथा अधर्मकरके रहिततोहै तथापि ध- मकी मर्यादांके लिये धर्मानुष्ठान करनेवाले. ४७८ धर्माधारतया-[धर्मी] अर्थ-धर्मके आधार. ४७९ अवितथं परं ब्रह्म-[सत्] अर्थ-सद्रूप नाम कारंणात्मक ब्रह्मस्वरूप. (प्र०) “सदेव सो- म्येदम्” इति श्रुतिः।। ४८० अपरं ब्रह्म-[असत्] अर्थ-जगद्रूप होकर असत् नाम रूपविकारवाले कहेजाते हैं अ- र्थात् कार्यात्मक ब्रह्म. ४८१ सर्वाणि भूतानि-[क्षरम् ] .
भाषाटीका। (९१) HP- अर्थ-सब भूतरूप जगतहाकर क्षर नाम नाशवान है. ४८२ कूटस्थ:-[अक्षरः] अर्थ-शास्त्रमें कूटस्थशब्दकरके कहे जातेहै अर्थात् निर्विकार. ४८३. आत्मनि कर्तृत्वादितज्ज्ञानं कल्पितमिति त- हासनावशात् विकुण्ठितो जीवः-[अविज्ञाता] अर्थ-आत्माकेविसे कर्तृत्व तथा अकर्तृत्व आदिका ज्ञान क- ल्पितहै. इस प्रकारकी वासनाके वशसेति कुण्टितंहोके जीवभाव- के प्राप्तहोनसें अविज्ञाता यह नामहै. ४८४ आदित्यादिगता अंशवोऽस्यैवेत्ययमेव ' मुख्यः-[सहस्रांशुः. अर्थ-जिसकी किरण सूर्यादिक ज्योतिवालोंमें चमकरहीहै अ- र्थात् सूर्य उसीके तेजसेही प्रकाशकरताहै. (प्र.) “येन सूर्यस्त- पति तेजसेद्धः" इति श्रुतेः। ४८५विशेषेण शेषदिग्गजभूधरान् सर्वभूतानि वा दधातीति-[विधाता] अर्थ-शेषदिग्गज आदि जो जगत्के आधार तिनके.धारण क- रनेवाले १ संपूर्णभूतमात्रको धारणकरनेवाले २ ४८६ नित्यनिष्पन्नचैतन्यरूपत्वात् कृतानि लक्ष- णानि शास्त्राण्यनेनेति वा आत्मनः श्रीवत्सल- क्षणं वक्षसि तेन कृतमिति वा-[कृतलक्षणः] अर्थ-सदा चैतन्यरूप १ वेद आदि शास्त्रोंके कर्ता २ जिनके वक्षःस्थलमें श्रीवत्सरूप चिह्नहै ३ (९२) * विष्णुसहस्त्रनाम * गास्तिनेमिः सत्त्वस्थःसिंहो भूत- महेश्वरः॥आदिदेवो महादेवो देवे- शो देव द्गुरुः ॥५२॥ ४८७ गभस्तिचक्रस्य मध्ये सूर्यात्मना स्थितः इंति [गभस्तिनेमिः] अर्थ-गभस्तिरूपचक्रमें सूर्यरूपसें स्थितिकरनेवाले. .४८८ संत्त्वं गुणप्रकाशं प्राधान्येन अधितिष्ठति सर्वप्राणिषु तिष्ठतीति वा-[सत्त्वस्थः] अर्थ-सत्त्वगुणके प्रधानभावसे आश्रित १ संपूर्ण प्राणियोंमें स्थितिकरनेवाले २ ४८१ विक्रमशालित्वात् सिंहवत्-[सिंहः] 'अर्थ-पराक्रमशाली होनेसें सिंहकी समान. ४९० भूतानां महान ईश्वरः भूतेन सत्येन स एव पर- मो महान् ईश्वर इति वा-[भूतमहेश्वरः] अर्थ-सब भूतोंके बड़े ईश्वर १ भूत नाम जीव उनमें बडे.२. ४९१ सर्वभूतानि आदीयन्ते अनेन इति आदिः आदिश्चासौ.देवश्च इति-[आदिदेवः] अर्थ-संपूर्ण भूतोंको ग्रहणकरनेवाले देवस्वरूपहै. ४९२सर्वान भावान् परित्यज्यात्मज्ञानयो- गैश्वर्यवानिति-[महादेवः] भाषाटीका। (९३) अर्थ-संपूर्ण भावोंका परित्याग कर आत्मज्ञानयोगैश्वर्यवाले. ४९३ प्राधान्येन देवानामीशो-[देवेशः] अर्थ-प्रधानभावसें संपूर्ण देवतोंके स्वामी. ४९४ देवान् बिभर्तीति देवभृत् शक्रस्तस्यापि शासिता देवानां भरणात सर्वविद्यानां भरणाहा-[देवगुरु:] अर्थ-देवतोंको धारणकरनेवाला अर्थात् राजा जो इन्द्र तिसके गुरु १ देवतोंके अर्थात् सब विद्याकोधारण पालन करनेाले. उत्तरी गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरा- तनः ॥ शरीरभूतभृद्भोक्तां कपी- न्द्रो भूरिदक्षिणः॥५३॥ ४९५. जन्मसंसारसागरादुत्तरति सर्वोत्कृष्ट . इति वा-[उत्तरः] अर्थ-संसारसागरसें पारकरनेवाले १ सबसे श्रेष्ठ २ (प्र०) “वि- श्वस्मादिन्द्रजठरम्” इति श्रुतिः। ४९६ गवां पालनात् गोपवेशधरः गौर्मही त- स्याः पतित्वाहा-[गोपतिः] अर्थ-गौओंके पालनकरनेमें गोपवेशको धारण करनेवाले ? गो नाम पृथिवी तिसके पति नाम रक्षक २ ४९७ समस्तभूतानि पालयन जनको जगतः इति-[गोप्ता]
(९४)
* विष्णुसहस्रनाम *
अर्थ-संपूर्ण जगत्का पालक.
४९८ न कर्मणा न ज्ञानकर्मभ्यां वा गम्यते किंतु
ज्ञानेन गम्यते इति-ज्ञानगम्यः]
अर्थ-ज्ञान तथा कर्मसें जो गम्यनहीं किंतु ज्ञानसेही गम्यहै
इस हेतुसे ज्ञानगम्य यह नामहै.
५९९ कालेनापरिच्छिन्नत्वात् पुराभवतीति-
[पुरातनः]
अर्थ-कालंकरके जिनका परिच्छेद नहीं सबसे प्रथम होनेवाले
अर्थात् पुराने.
५०. शरीरारम्भकभूतानां भरणात् प्राणरू-
पधरः-[शरीरभूतत्]
अर्थ-शरीरके आरंभक जो पंचभूत तिनको धारणकरनेवाले
प्राणरूप धारणकरनेवाले.
इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां भा-
पाटीकायां पञ्चमं शतकं समाप्तम्।
श्री। विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां • (आषाटीकायां) षष्ठशतकप्रारम्भः। ५०१ निरतिशयानन्दसन्दोहसंभोगाल-[भोक्ता] अर्थ-अत्यन्त आनंदका जो समूह तिसको भोगनेवाळे. ५०२ कपिर्वराहः इन्द्रश्चेति कपीनामिन्द्रः रा- घवः इति वा-[कपीन्द्रः] अर्थ-कपि नाम वराह सोही इन्द्र अर्थात् प्रकाशमान वराह मूर्ति १ कपि नाम वानरोंके इन्द्र रघुनाथ स्वामी २ ५०३ भूरयो यज्ञदक्षिणाः धर्ममर्यादां दर्शयन्तो यज्ञं कुर्वन्तो विद्यन्ते यस्मिन्निति वा-[भूरिदक्षिणः] अर्थ-बहुत है यज्ञदक्षिणा जिनके विषे १ धर्ममर्यादाको दिखाते- हुवे अर्थात् यज्ञको करतेहुवे पुरुष जिनके विषे बहुत विद्यमानहै २ सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरु- संत्तमः ॥ विनयो जयः सत्यसंधो दाशार्हः सात्वतांपतिः ॥५४॥ ॥ ५०४ सोमं पिबति सर्वयज्ञेषु यष्टव्यत्वात् देवता- रूपेणेति धर्ममर्यादां दर्शयन् यजमानरूपे- (९६) * विष्णुसहस्रनाम * णेति वा-[सोमपः] अर्थ-सोमलताको यज्ञमें पीनेवाले देवतारूप धर्मकी मर्या- दा दिखातेहुवे यजमानरूप होकर सोमलताका पानकरनेवाले २ ५०५ स्वात्मामृतरसं पिबन् मथितममृतमसु- रैहीयमाणं रक्षित्वा देवान पाययित्वा स्व- यमप्यपिबम् इति वा-[अमृतपः] अर्थ-स्वात्मरूंप अमृतरसको पीनेवाले १ समुद्रसें निकलाहु- .. वा अमृत असुरोंसें छीनकर देवतोंकों पानकरवाकर स्वयं आप पीनेवाले २ ५०६ सोमरूपेण औषधीः पोषयन् उमया सहितः शिवो वेति-[सोमः] अर्थ-अमृतरूपसें औषधियोंको पुष्टकरनेवाले १ उमा नाम पार्वतीके साथ रहनेवाले शिवरूप २ ५०७ पुरून बहून जयतीति-[पुरुजित्] अर्थ-बहुत पुरोंको जीतनेवाले. ५०८ विश्वरूपत्वात् पुरुषः उत्कृष्टत्वात् सत्तमः पुरुश्वासौ सत्तमश्चेति-[पुरुसत्तमः] अर्थ-विश्वरूपको पुरु कहतेहैं सत्तम नाम श्रेष्ठ दोनों मिलक- र यह अर्थ भयाकि पुरुश्रेष्ठ, ५०९ विनयं दण्डं करोति दुष्टानामिति-[विनयः] अर्थ-दुष्टपुरुषोंको दण्डकरनेवाले. ५१० समस्तान् जयतीति-[जयः] भाषाटोका। (९७) अर्थ-समस्तोंको जीतनेवाले. २११ सत्या सन्धा संकल्पो यस्यति-[सत्यसन्धः] अर्थ-सत्यहै संकल्प जिनका. (प्र.) “सत्यसंकल्पः" इति श्रुतिः। ५१२ दाशो दानं तदर्हतीति दशाईकुलोद्भव- त्वाद्रा-[दाशाहः] अर्थ-दाश कहिये दान उसके योग्य यदुकुल में जन्मलेनेवाले २ ५१३ सात्वतां भक्तानां पतिः नाम योगक्षेम- करः इति-सात्वतांपतिः] अर्थ-भक्तोंके योगक्षेम करनेवाले.. जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दो- मितविक्रमः॥अम्भोनिधिरनन्ता- त्मा महोदधिशयोन्तकः ॥ ५५॥ ५१४ प्राणान् क्षेत्रज्ञरूपेण धारयन-[जीवः] अर्थ-क्षेत्रज्ञरूप होकर प्राणोंकू धारणकरनेवाले.. ९१५ विनयित्वं विनयिता तां च साक्षात्प- श्यति प्रजानामिति-[विनयितासाक्षी] अर्थ-प्रजाके विनयको साक्षात् देखनेवाले. ५१६ मुक्तिं ददातीति-[मुकुन्दः] अर्थ-मुक्तिको देनेवाले. ५१७ अमिता अपरिच्छिन्ना विक्रमास्त्रयः
-
(९८)
* विष्णुसहस्रनाम *
पादविक्षेपाः अस्येति अमितं विक्रमणं
शौरमस्येति वा-[अमितविक्रमः]
अर्थ-अपरिच्छन्नहै पादत्रयका विक्षेप जिनका १ अनन्तहै
पराक्रम जिनका २
५१८ अम्भांसि देवादयोऽस्मिन्निधीयन्ते
.इति-[अम्भोनिधिः]
-अर्थ-देव, पितृ, मनुष्य, तथा असुर ये जिसमें लयहोतेहै. (प्र०)
"तानि ह वा एतानि चत्वार्यम्भांति देवा मनुष्याः पितरोऽसुराः "
इति श्रुतिः।
५१९ देशतः 'कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नत्वात्-
[अनन्तात्मा]
अर्थ-देशसें कालसें वस्तुसे परिच्छेदरहित अर्थात् सर्वव्यापक.
५२० संहत्य सर्वभूतान्येकार्णवे शेते इति-
[महोदधिशयः]
अर्थ-संपूर्ण भूतोंका संहारकर महासमुद्रमें शयनकरनेवाले.
५२१ अन्तं करोति भूतानामिति-[अन्तकः]
अर्थ-भूतोंका अन्त नाम नाशकरनेवाले.
अजो महाहः स्वाभाव्यो जितामि-
वः प्रमोदनः॥ आनन्दो नन्दनोन-
न्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः॥ ५६॥
भाषाटीका।
(९९)
५२२ आविष्णोरजायतेति-[अजः]
अर्थ-जिसकी विष्णुभगवानसें उत्पत्ति अर्थात् कामदेवरूप.
५२३ महः पूजा तदर्हखात्-[महाहः]
अर्थ-वडी पूजाको योग्यः
५२४ स्वभावेनैव नित्यनिष्पन्नरूपत्वात् भाव्य
इति-[स्वाभाव्यः] .
अर्थ-स्वभावसेही निरन्तर सिद्धस्वरूप.
५२५ निर्जिता अमित्रारागद्वेषादयो बाह्या रा.
वंणादयश्च येनासौ-जितामित्रः]
अर्थ-आन्तरशत्रू रागद्वेषआदिको जीतनेवाले १ बाह्यशत्रू रा-
वणादिकोंकू जीतनेवाले २
५२६ आत्मामृतरसास्वादानित्यं प्रमोदले ध्यायि-
नां मोदं कुरुते इति वा-[प्रमोदनः]
अर्थ-अपने आत्मरूप जो अमृतरस तिसके आस्वादनसें नि-
त्य आनंदित १ ध्यानकरनेवालोंकू हर्षदेनेवाले २
५२७ आनन्दस्वरूपमस्येति-आनन्दः]
अर्थ-आनंदरूप. (प्र.) “ एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि
मात्रामुपजीवन्ति” इति श्रुतिः।
५२८ नन्दयतीति-[नन्दनः]
अर्थ-आनन्ददायक.
९२९ सर्वाभिरुपपत्तिभिःसमृद्ध इति-[नन्दः]
अर्थ-सबसे बडे ऐश्वर्यवाले.
(१००) * विष्णुसहस्रनाम * ५३० सत्या धर्मज्ञानादयो यस्येति-[सत्यधर्मा] अर्थ-सत्यहै धर्म ज्ञान आदिक जिनके. ५३१ त्रयो विक्रमास्त्रिषु लोकेषु क्रान्ता यस्य सः-[त्रिविक्रमः] अर्थ-तीनों लोककू उल्लंघनकरनेवाले. (प्र.) "त्रीणि पदा क्लिकमे” इति श्रुतिः। महर्षिः कपिलाचार्यःकृतज्ञो मेदि- नीपतिः ॥ त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो म- हाशृङ्गः कृतान्तकृत् ॥५७ ॥ ॥ ५३२ महांश्चासौ ऋषिश्च महर्षिः कपिलश्चासौ सांख्यस्य शुद्धतत्त्वविज्ञानस्याचार्यश्च- [महर्षिःकपिलाचार्यः] अर्थ-महर्षि नाम बडे ऋषि अर्थात् सांख्यशास्त्रके आचार्य. ५३३ कृतं कार्य जगत् ज्ञ आत्मा कृतं च तत् ज्ञश्चेति-[कृतज्ञः] अर्थ-आपही जगद्रूप आत्मस्वरूप. ५३४ भूम्याः पतिः-[मेदिनीपतिः] अर्थ-पृथ्वीके पति. ५३५ त्रीणि पदानि अस्येति-[त्रिपदः] अर्थ-तीनहै पद जिनके.(प्र.) "त्रीणि पदा विचक्रमे " इ- ति श्रुतिः। - भाषाटीका। (१०१) ५३६ गुणावेशेन संजाताःतिस्रो दशा अवस्था- स्तासामध्यक्षः-[त्रिदशाध्यक्षः] अर्थ-जाग्रत, स्वप्न, सुषुप्ति ये तीनों अवस्थाके साक्षी. ५३७ मत्स्यरूपी महति शृङ्गे प्रलयाम्भोधौ नावं बध्वा चिक्रीडे इति-[महाशृङ्गः] अर्थ-मत्स्यरूपहोकर प्रलयकालमें समुद्र में नौकाको बांधकर क्रीडाकरनेवाले.. ५३८ कृतस्य अन्तं संहारं करोति कृतान्तं मृत्यु . कृतन्ति इति वा-[कृतान्तकृत्] अर्थ-जगत्का संहारकरनेवाले १ कृतान्त नाम मृत्युका छेद- न करनेवाले २ महावराहो गोविन्दः सुषेणः कन- काङ्दी ॥ गुह्यो गभीरो गहनो गु- तश्चक्रगदाधरः॥५८॥ ५३.९ महाँश्चासौ वराहश्च-[महावराहः] अर्थ-वराहरूप अर्थात् अपनी इच्छासेंही तिर्यग्योनिमें अव- तारलेनेवाले. ५४० गोभिर्वाणीभिः विन्दति वेदान्तवाक्यै-. रिति वा-[गोविन्दः] अर्थ-वेदान्तवाक्य रूप वाणीसें जो प्राप्तहोय अर्थात् वेदान्त- वाक्यसें जो जानेजाय. .
. (१०२) * विष्णुसहस्रनाम * ५४१ शोभना सेना गुणात्मिका यस्येति-सुषेणः] अर्थ-सुन्दर, गुणत्रयरूप सेना जिनकी. ५४२ कनकमयान्यङ्गदादीनि यस्येति- [कनकाङ्गदी] अर्थ-सुवर्णके है बाजूबन्ध आदि भूषण जिनके. ५५३ रहस्योपनिषदेद्यत्वात् गुहायां हृदयाकाशे निहित इति वा-[गुह्यः] अर्थ-रहस्य, उपनिषदोंसे जो जानेजाय १ हृदयाकाशमें प्राप्त २ ५४४ ज्ञानेश्वर्यबलादिभिर्गम्भीर इति-[गंभीरः] अर्थ-ज्ञान, ऐश्वर्य, बल आदिसें गंभीर. ५४५ दुष्प्रवेशवात्-[गहनः] अर्थ-जिसमें प्रवेशकरना दुर्घटहै. • ४५६ वाङ्मनसागोचरत्वात्-[गुप्तः] अर्थ-मन तथा वाणीके गोचर नहीं अर्थात् मन वाणी जहाँ न- ही पहूंचे सबमें छिपेहुवे. (प्र०) “एष सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्र- काशते” इति श्रुतिः। ५४७ मनस्तत्त्वात्मकं चक्रं बुद्धितत्त्वात्मिकां गदा धारयन् लोकरक्षार्थमुक्तः-[चक्रगदाधरः] अर्थ-मनस्तत्वरूप चक्र बुद्धितत्वरूप गदा इनोंकू धारणकर- तेहुवे लोककी रक्षाकरनेवाले. वेधाः स्वाङ्गोऽजितःकृष्णो दृढःस- 2 १ भाषाटीका। (१०३) र्षणो :॥वरुणो वारुणो - क्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥५९॥ ५४८ विधाता इति-वेधाः] अर्थ-ब्रह्मारूप होकर जगत्को रचनेवाले. ५४९ स्वयमेव कार्यकरणङ्ग सहकारीति-[स्वाङ्गः] अर्थ-कार्य करनके विषे स्वयं आपही सहकारिकारण. ५५० न केनाप्यवतारेषु जित इति-[अजितः] अर्थ-संपूर्ण अवतारोंकेविषे किसीसेंभी जीते नहींगये. ५५१ कृष्ण द्वैपायन इति-[कृष्णः] अर्थ-कृष्ण नाम व्यासजीमहाराजकाभी हैं..(प्र.) “कृष्ण- द्वपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् । कोहन्यः पुण्डरीकाक्षात् महाभारतकृद्भवेत्” इति वि० पु०। ५५२ स्वरूपसामर्थ्यादेः प्रच्युत्यभावात्-दृढः] अर्थ-जिसके स्वरूप सामर्थ्य आदिका प्रच्युति नाम नाश नहीं. ५५३.संहारसमये युगपत्प्रजाः संकर्षतीति- [संकर्षणोच्युतेः] अर्थ-संहारकालमें एकहीवार सब प्रजाको आकर्षण नाम खीं- चनेवाले स्वभावसे नाश रहित यह सक्शेिषण एक नाम है. ९५४ रश्मिसंवरणात् सायंगतः सूर्यः-वरुणः] अर्थ-किरणोंके संवरणसें वरुण नाम सूर्य वा जल इनको प्राप्त होनेवाले. (प्र.) “इमं मे वरुणःश्रुधीवहम्" इति श्रुतिः।
(१०४) * विष्णुसहस्रनाम * ५५५ वरुणस्यापत्यं विशिष्टोऽगस्त्यो वा-[वारुणः] अर्थ-वरुणकी संतान वसिष्ठ वा अगस्त्य. ५५६ वृक्ष इव अचलतया स्थित इति-[वृक्षः] अर्थ-वृक्षकी समान अचलतासें स्थिर. ५५७ हृदयमुण्डरीके चिन्तितःस्वरूपेण प्रका- शते इति वा-[पुष्कराक्षः] अर्थ-हृदयकमलमें जो चिन्तनके गोचर १ जो स्वरूपसेंही प्र- काशवान् २. ९५८ सृष्टिस्थित्यन्तकर्माणि मनसा एक करोतीति-[महामनाः] अर्थ-मनकरकेही सृष्टि स्थिति संहार करनेवाले. (प्र) “म- नसैव जगत्मृष्टिं संहारं च करोति यः” इति वि० पु०। भगवान भगहा नन्दी वनमाली ह- लायुधः ॥ आदित्यो ज्योतिरादि- त्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ॥६० ॥ ५५९ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। वैराग्यस्य च मोक्षस्य षण्णां भग इतीङ्गनाइ- ति। सोस्यास्तीति-[भगवान् ] अर्थ-ऐश्वर्य, धर्म, यश, संपत्ति, वैराग्य, मोक्ष इन छहोंका भग यह नामहै ये छः गुण है विद्यमान जिनके. ५६० ऐश्वर्यादिकं संहारसमये हन्तीति-भगहा.] .
भाषाटीका। (१०५) अर्थ-प्रलयकालमें ऐश्वर्यआदिके नाशक. ५६१ सुखरूपत्वात् सर्वसंपत्समृद्धत्वा- हा-[नन्दी-आनन्दी वा] अर्थ -सुखस्वरूप १ संपूर्ण संपत्तियुक्त २ ५६२ भूततन्मात्ररूपां वैजयन्त्याख्यां वनमा- लां वहन्-[वनमाली] अर्थ-पंचभूत तन्मात्रारूपी वैजयन्ती नाम वनमालाहै नित्य विद्यमान जिनके. ५६३ हलमायुधमस्येति-हलायुधः] अर्थ-हल है आयुध जिनका. अर्थात् बलभद्रस्वरूप. ५६४ अदित्यां कश्यपादामनरूपेण जातः इति-आदित्यः] अर्थ-अदितिमें कश्यपसे उत्पन्न होनेवाले अर्थात् वामनरूप. ५६५ सवितृमण्डले स्थितः-[ज्योतिरादित्यः] अर्थ-सूर्यमण्डलमें स्थित अर्थात् आपही ज्योतिस्वरूपहुवे आदित्यनामवाले. ६६६६न्दानि शीतोष्णादीनि सहते इति-[सहिष्णुः] अर्थ-शीतल तथा उष्ण और सुख दुःख इन्होंके सहनेवाले. ५६७ गतिश्चासौ सत्तमः-[गतिसत्तमः] अर्थ-आपही गतिरूप सत्तम नाम श्रेष्ठ, सुधन्वा खंण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्र- ॥ (१०६) विष्णुसहस्रनाम दः ॥ दिवस्पृक्सर्वदृव्यासो वाच- स्पतिरयोनिजः ॥६१ ॥. ५६८ शोभनमिन्द्रियादिमयं शाइँ धनुरस्या- स्तीति-मुधन्वा] अर्थ-सुन्दर इन्द्रियादिरूपी धनुषहै जिनका. ५६९ शत्रूणां खण्डनात्-खण्डः परशुरस्य जा- मदग्न्याकृतेरिति-[खण्ङपरशुः] अर्थ-शत्रुओंका खण्डनकरनेवाला जो कुल्हाडा तिसको धा- रणकरनेवाले परशुराम स्वरूप. ५७० सन्मार्गविरोधिनां दारुणत्वात्-[दारुणः] अर्थ-सन्मार्गके विरोधिजनोंका नाशकरनेवाले. ५७१ द्रविणं वाञ्छितं भक्तेभ्यः प्रददातीति- [द्रविणप्रदः] अर्थ-भक्तोंको वाञ्छितफल देनेवाले. ५७२ दिवःस्पर्शनात-दिवःस्टक्] अर्थ-दिव नाम स्वर्गको स्पर्शकरनेवाले. ५७३ सर्वदृशां सर्वज्ञानां विस्तारकृत् व्यासः अ- थवा सर्वा च सा-हक चेति सर्वदृक् सर्वाकार ज्ञानं सर्वदृष्टित्वात् वा इति-[सर्वदृक् व्यासः] अर्थ-सर्वदृष्टिवाले जो सर्वज्ञ तिन्होंका विस्तारकरनेवाले व्या- सरूप १ ज्ञानस्वरूप सर्वाकार २ संपूर्णों की दृष्टिरूपहै ३ भाषाटीका। (१०७) २७४ वाचो विद्यायाः पतिः जनन्यां न जाय- ते इति-[वाचस्पतिरयोनिजः] अर्थ-विद्याके पति माताके योनिसें जिनका जन्मनहीं अर्थात् विरिञ्चिस्वरूप. त्रिसामा सामगः सामनिर्वाणं )- षजं भिषक् ॥ संन्यांसकृच्छमः शान्तो निष्ठाशान्तिः परायणः॥६२॥ ९७५ वेदव्रतसमाख्यातैत्रिभिः सामभिःसाम- गैः स्तुतः इति-[त्रिसामा) अर्थ-वेदव्रत है समाख्या अर्थात् संज्ञा जिन्होंकी ऐसे साम तिन्होंकरके सामगपुरुषोंसे जो गायेजाय. ५७६ साम गायतीति-[सामगः] अर्थ-सामवेदको गानेवाले. ९७७वेदानां सामवेदोस्मीति भगवडचनात्-[साम]. अर्थ-उक्त गीतावचनसें सामवेदस्वरूप भगवान है. ९७८ सर्वदुःखोपशमलक्षणं परमानन्दरूपं- [निर्वाणम्] अर्थ-सर्वदुःखनाशरूप परमानन्दलक्षणरूप. . ९७९ संसाररोगस्य औषधमिति-[भेषजम्] अर्थ संसाररूपरोगके छुटानेकेलिये औषधरूप.
.
(१०८) * विष्णुसहस्रनाम *
५८० संसाररोगनिर्मोक्षकारिणी परां विद्यामु-
पविशतीति-[भिषक्]
अर्थ-संसाररूपरोगकू छुडानेवाली जो परविद्या तिसको उपदे-
शकरनेवाले.
५८१ मोक्षार्थ चतुर्थमाश्रमं कृतवान् इति-
[संन्यासकृत्]
अर्थ-मोक्षकेवास्ते चौथा आश्रम करनेवाले.
५८२ संन्यासिनांप्राधान्येनशममाचष्ट इति-[शमः]
अर्थ-संन्यासियोंके ज्ञानको साधन शमरूपउपाय कहनेवाले.
५८३ विषयसुखेषु असंगतया-[शान्तः]
अर्थ-विषयसुखसें संगरहित.
५८४ प्रलये नितरां तत्रैव तिष्ठन्ति भूतानीति-निष्ठा]
अर्थ-प्रलयकालमें संपूर्णभूत जिसमें रहै.
५८५ समस्ताऽविद्यानिवृत्तिः-[शान्तिः]
अर्थ-समस्त अविद्याकी निवृत्ति है जिनमें.
५८६ परमुत्कृष्टमयनं स्थानं पुनरातिशङ्कारहि-
तंपरमुत्कृष्टमयनं स्थानं यस्य स इति वा-
[पारायण-परायणः]
अर्थ-परम (उत्कृष्ट ) स्थान स्वरूप अर्थात् जन्ममरणरूप
पुनरावृत्तिकी शंकारहित १ परमउत्कृष्ट. अर्थात् जन्ममरणकी
शंकारहितहै स्थान जिनका २
भाषाटीका। (१०९) शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः वलेशयः ॥ गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः॥६॥ ५८७ सुन्दरां तनुं धारयन्-[शुभाङ्गः] अर्थ-सुंदर देहको धारणकरनेवाले. ५८८ रागद्वेषादिनिर्मोक्षलक्षणां शान्तिं ददा- तीति-[शान्तिदः] अर्थ-रागद्वेष आदिकू दूर करनेवाली शान्तिको देनेवाले. ५८९ सादौ सर्वभूतानि ससर्जेति-[स्रष्टा] अर्थ-सृष्टिके आदिमें सकलभूतोंको रचनेवाले. ५९० को भूम्यां मोदते इति-[कुमुदः] अर्थ-पृथ्वीके विषे आनन्दहोनेवाले. ५९१ कोःक्षितेर्वलनात् कुवलं जलं तस्मिन् शेषो- दरे शेते इति कुवलस्य बदरीफलस्य मध्ये शेते तक्षकः सोपि तस्य विभूतिः- [कुवलेशयः] अर्थ-पृथ्वीको आच्छादनकरनेसें कुर्वल नाम जलकाहै अर्थात् समुद्र. उसमें शेषजीके उदरपर सोनेवाले १ बदरीफलके मध्यमें सोनेवाला तक्षक जिनका विभूतिहै २ ५९२ गवां वृद्ध्यर्थं गोवईनं धृतवान गोभ्योहि- १ (११०) * विष्णुसहस्रनाम * तः गोभूमेारावरणेच्छया शरीरग्रहणं कुर्वन्वा-[गोहितः] अर्थ-गौओंके वृद्धिके वास्ते गोवर्द्धनपर्वतको धारणकरनेवाले १ गौओंके हितरूप २ गो नाम भूमिके भार उतारनेकी इच्छासें अ- वतार धारणकरनेवाले. अर्थात् शरीरधारी ३ २९३ गोभूम्यादेःपतिः रक्षकः इति-[गोपतिः] अर्थ-गौओंके रक्षक. ५९४ जगतो रक्षकः-स्वमायया खात्मानं सं- वृणोतीति वा-[गोप्ता] अर्थ-जगत्के रक्षकं १ अपनी मायासें अपने आत्माको - च्छादित करनेवाले २ ५९५ वृषो धर्मः स एव दृष्टिरस्थति-[कृषभाक्षः] अर्थ-धर्मरूपहै दृष्टि जिनकी. ५९६ धर्मःप्रियो यस्य सः-[वृषप्रियः] अर्थ-धर्महै प्रिय जिनको. अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेम- कृच्छिवः ॥ श्रीवत्सवक्षाः श्रीवा- सः श्रीपतिः श्रीमतांवरः॥ ६४॥ ५९७ देवासुरसंग्रामात् न निवर्तते वृषप्रियत्वात् धर्मान्न निवर्तते इति वा-[अनिवर्ती]
भाषाटीका।
(१११)
अर्थ-देवता और असुरोंके संग्रामसे जो निवृत्त नहीं होवे. अर्था-
त् नहीं हटनेवाले १ धर्मसें जो च्युत नहीं. होवे २
५९८ स्वभावतो विषयेभ्यो निवृत्तः आत्मा
यस्येति-[निवृत्तात्मा]
अर्थ-स्वभावसेही रूपादिविषयोंसे निवृत्तहै अन्तःकरण जिनका.
५९९ विस्तृतं संहारसमये सूक्ष्मरूपेण संक्षि-
पन-[संक्षेप्ता]
अर्थ-विस्तारवाले जगत्को संहारसमयमें सूक्ष्मरूंपसें अपने में
लीनकरनेवाले
६०० उपात्तस्य परिरक्षणं करोतीति-[क्षेमकृत् ]
अर्थ-शरणागतजनोंकी रक्षाकरनेवाले.
इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां भा-
पाटींकायां षष्ठशतकं सम्पूर्णम्।
विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां
(आषाटीकायां)
सप्तमशतकप्रारम्भः।
६९१ स्मृतिमात्रेण पावयन्-[शिवः]
अर्थ-स्मरणमात्रसें पावनकरनेवाले.अर्थात् पाप दूरकरनेवाले.
(११२) * विष्णुसहस्रनाम *
६०२ श्रीवत्ससंज्ञं चिह्नमस्य वक्षसि स्थितमि-
ति-श्रीवत्सवक्षाः]
अर्थ-जिनके वक्षःस्थलमें श्रीवत्सनामक रोमावर्त विशेषरूप
चिन्ह विद्यमानहै.
६०३ अस्य वक्षसि श्रीरनपायिनी वसतीति-
[श्रीवासः]
अर्थ-जिनके हृदयमें लक्ष्मीजी नित्य निवासकरतीहै.
६०४ अमृतमथने सर्वान् सुरासुरादीन् विहाय
श्रीरेनं वरयामास-श्रीः पराशक्तिः तस्याः
पतिरितिवा-[श्रीपतिः]
अर्थ-समुद्रमथनके समयमैं देवता असुर आदिकोंकू छोडकर
जिनका सर्वोत्तमभावसे लक्ष्मीजी स्वीकार करतीभई १ श्री नाम
शक्ति तिसके पति २ (प्र.) परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते”
इतिं श्रुतिः।
६०५ ऋग्यजुःसामलक्षणा श्रीर्येषां तेषां श्रीमतां
विरिञ्चादीनां प्रधानमिति-[श्रीमतांवरः]
अर्थ-ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेदरूपहे श्री नाम संपत्ति जिन्होंकी
ऐसे जो ब्रह्मादिक देवता तिन्होंमें प्रधान अर्थात् मुख्य.
श्रीदः श्रीशःश्रीनिवासःश्रीनिधिः
श्रीविभावनः॥श्रीधरःश्रीकरःश्रे-
यः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः ॥६५॥
भाषाटीका।
(११३)
६.६ श्रियं ददाति भक्तानामिति-[श्रीदः]
अर्थ-भक्तजनोंको श्रीनाम संपत्ति देनेवाले.
६०७ श्रियः ईशः इति-[श्रीशः]
अर्थ-लक्ष्मीजीके ईश नाम पति.
६०८ श्रीशब्देन श्रीमन्तो लक्ष्यन्ते तेषु नित्यं
वसतीति-[श्रीनिवासः]
अर्थ--श्रीमंतपुरुषोंमें नित्य निवासकरनेवाले.
६०९सर्वशक्तिमयेऽस्मिन् अखिलाः श्रियो नि-
धीयन्ते इति-[श्रीनिधिः]
अर्थ-जिस सर्वशक्तिमयपरमात्मामें संपूर्ण श्री स्थितहै अर्थात्
संपूर्ण संपत्तिके निधि नाम समुद्र.
६१० कर्मानुरूपेण विविधाः श्रियः सर्वभूतानां
भावयतीति-[श्रीविभावनः]
अर्थ-कर्मके अनुसार नानाप्रकारकी संपत्ति भूतोंको देनेवाले.
६११ सर्वभूतानां जननी श्रियं वक्षसि वहन्- .
[श्रीधरः]
अर्थ--संपूर्णभूतोंको उत्पन्नकरनेवाली लक्ष्मीजीको वक्षस्थल में
धारणकरनेवाले.
६१२ स्मरतां स्तुव्रतामर्चयतां भक्तानां श्रियं
करोतीति-[श्रीकरः]
अर्थ-स्मरण, स्तवन, अर्चन करनेवाले भक्तोंको ऐश्वर्यदेनेवाले.
.६१३ अनपायि सुखावाप्तिलक्षणम्-[श्रेयः]
.
१०
(११४) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ--नाशरहित सुखावाप्तिस्वरूप. अर्थात् कल्याणरूप परब्रह्म. ६१४ श्रियोऽस्य सन्तीति-[श्रीमान् ] अर्थ-नानाप्रकारके ऐश्वर्यवाले. ६१५ लोकत्रयाणामाश्रयः इति-[लोकत्रयाश्रयः] अर्थ-तीनों लोकके आधार. स्वक्षः स्वकशतानन्दो नन्दिो- तिर्गणेखरः ॥ विजितात्मा विधे- यात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः॥६६॥ ६१६ शोभने पुण्डरीकामे अक्षिणी अस्येति-स्वक्षः अर्थ-कमलके समान सुंदर नेत्रवाले. ६१७.शोभनानि अङ्गानि यस्येति-[स्वङ्गः] अर्थ-सुन्दर अंग नाम देह वाले. ६१८ एक एव परमानन्दः उपाधिभेदात् शतधा भिद्यत इति-[शतानन्दः] अर्थ-एकही परमआनन्दस्वरूप भगवान् उपाधिके भेदसें श- त नाम अनेक प्रकारवाले अर्थात् रामकृष्णादि अनेकरूपवाले. ६१९ परमानन्दविग्रहः--[नन्दिः] अर्थ-उत्तम आनन्दस्वरूप विग्रहवाले. ६२० ज्योतिर्गणानामीश्वरः-[ज्योतिर्गणेश्वरः] अर्थ--तारागणोंके ईश्वर. (प्र.) "तमेव भान्तमनुभाति सर्व- म्” इति श्रुतिः।
भापाटीका।
(११५)
६२. विजितः आत्मा मनो येन सः-[विजितात्मा]
अर्थ-जीतलियाहै मन जिन्होंने.
६२२ न केनापि विधेयः आत्मा श्वरूपमस्ये-
ति-[अंविधेयात्मा]
अर्थ-किसीसें भी जिनका स्वरूप विधेय नहीं अर्थात् किसी-
केभी आज्ञाके गोचर नहीं.
६२३ सतीअवितथा कीर्तिरस्येति-सत्कीर्तिः]
अर्थ-सत्यहै कीर्ति जिनकी.
६२४ करामलकंवत् सर्वं साक्षात्कृतवतः का-
पि संशयो नास्तीति-[छिन्नसंशयः]
अर्थ-हस्तमें अमलककी नाई संपूर्ण जगत्को साक्षात्कार
करनेसें नहींहै संशय जिनको अर्थात् संशयरहित.
उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतः
स्थिरः ॥ भूशयो भूषणो भूतिर्वि-
शोकः शोकनाशकः ॥ ६७ ॥॥
६२५ सर्वभूतेभ्यः समुद्रिक्तखात्-उदीर्णः]
अर्थ-संपूर्णभूतोंमें उद्रिक्त अर्थात् श्रेष्ठ.
६२६ सर्वतःसर्व सुचैतन्येन पश्यतीति-सर्वतश्चक्षुः]
अर्थ-समस्तवस्तुओंको अपने चैतन्यरूपसें देखनेवाले.
६२७ न विद्यते अश्येशः इति-[अनीशः]
(११६) विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-जिनका कोई ईश नाम स्वामी नहीं. (प्र०)" न तस्य य- शः कश्चन” इति श्रुतिः। ६२८ शश्वद्भवन्नपि न विक्रियां कदा- चिदुपैतीति-[शाश्वतस्थिरः] अर्थ-निरन्तरहुयेभी विकारसें रहित. ६२९ लङ्कामार्गान्वेषणाय भूमौ शेते इति-[भूशयः] अर्थ-लंकाका मार्ग अन्वेषण नाम शोधन अर्थात् खोजनेके वास्ते पृथ्वीमें शयनकरनेवाले. ६३० स्वेच्छावतारैर्बहुभिर्भूमिभूषयन् . . इति-[भूषणः] अर्थ-अपनी इच्छासें बहुत अवतार धारणकर पृथ्वीको शो- भादेनेवाले. ६३१ भूतिर्भवनं सत्ता विभूतिर्वा सर्व- विभूतीनां कारणत्वाद्वा-[भूतिः] अर्थ-सद्रूप १ विभूतिस्वरूप २ निखिलविभूतियोंके कारण ३ ६३२ विगतः शोकोयस्य परमानन्दै- करूपत्वादिति-[विशोकः]. अर्थ-परमानन्दैकरूपमें शोकरहित. ६३३ स्मृतिमात्रेण भक्तानां शोकना- शयतीति-[शोकनाशनः] अर्थ-स्मरणमात्रसेंही भक्तोंके शोकको नाशकरनेवाले. अर्चिष्मानचितः कुम्भो विशुद्धा- भाषाटोका। (१७) त्मा विशोधनः ॥ अनिरुद्धोऽप्रति- रथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥ ६८॥ ६३४ अर्चिष्मन्तः यदीयेनाचिंषा चन्द्रसूर्यादयः स एव मुख्यः-[अचिष्मान] अर्थ-जिसके प्रकाशसें चन्द्र,सूर्य, आदिकं प्रकाशकरतेहै. ६३५ सर्वलोकादिभिः विरियादिभिर- चिंतः इति-[अर्चितः] अर्थ-विरंचिआदि देवतामनुष्योंके . पूजनीय ६३६ कुम्भवदस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितमिति-कुम्भः] अर्थ घटके समान जिसमें संपूर्ण स्थितहैं. अर्थात् घटमें जैसी वस्तु भरीजातीहै तैसी परमात्मामें सब भरीजातीहै, ६३७ गुणत्रयातीततया विशुद्धः आत्मेति-विशुद्धात्मा]] अर्थ--गुणत्रयसे रहित. ६३८स्मृतिमात्रेण पापानां क्षपणात्-[विशोधनः] अर्थ--स्मरणमात्रसें पापोंको दूरकरनेवाले. ६३९ चतुर्वृहेषु-[अंनिरुहः] अर्थ-चारमूर्तियोंमें अनिरुद्धस्वरूप. अर्थात् जो लढाईमें कि- सीसेंभी नहींरुके. ६४० प्रतिपक्षो न विद्यते अस्येति-[अप्रतिरथः] अर्थ-जिसका कोई प्रतिपक्ष नाम शत्रू नहीं.
(११८) * विष्णुसहस्रनाम * ६४१ प्रकृष्टं द्रविणं द्युम्नमस्येति-[प्रद्युम्नः] अर्थ-प्रकृष्ट नाम उत्तमहै द्रव्य जिनका. ६४२ अमितो विक्रमोऽस्यति-[अमितविक्रमः] अर्थ--प्रमाणरहितहै पराक्रम जिनका. कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरज- नेश्वरः॥ त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः॥ ६९॥ ॥ ६४३ कालनेमिनमसुरं निजघानेति-- [कालनेमिनिहा] अर्थ-कालनेमिनामक असुरको मारनेवाले. ६४४ शूरः इति-[वीरः] अर्थ-शूर-वीर. ६४५शूरकुलोद्भवत्वात्--[शौरिः] अर्थ--शूरकुलमें उत्पन्नहोनेवाले. ६४६ शूरजनानां वासवादीनां शौर्यातिशयेने- ष्ट इति-[शूरजनेश्वरः] अर्थ--अपने शौर्यके आधिक्यसें इन्द्रआदि देवतोंके ईश्वर. ६४७ त्रयाणां लोकानामन्तर्यामितथा अततीति- त्रयोलोका अस्मात् परमार्थतो नभिद्यन्ते इतिवा-[त्रिलोकात्मा] भाषाटीका। (११९) अर्थ-तीनोंलोकके अन्तर्यामि १ जिसमें तीनोंलोक परमार्थसें भेदवाले नहीं २ ६४८ त्रयोलोकास्तदाज्ञप्ता स्वेषु कर्मसु वर्तन्ते इति-[त्रिलोकेशः] अर्थ-जिनसे आज्ञप्त लोकत्रय अपने २ कर्म में स्थितरहेहै अर्था- त् तीनोंलोकके स्वामी. ६४९ केशसंज्ञिताः सूर्यादिसंक्रान्ता अंशवः तहत्तया-[केशवः] अर्थ केशसंज्ञावाले जो सूर्यादिक तिनमें संक्रान्त नाम मिलितं जो किरण तिनके आश्चर्य होनेसे केशव यह नामहै. (प्र० ) “अंश- ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः । सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मा- माहुर्द्विजसत्तमाः” “को ब्रह्मेति समाख्यातःईशोहं सर्वदेहिनाम्।आ- वां तवांशसंभूतौ तस्मात्केशवनामवान्" इति महा भार०००। ६५० केशिनामानममुरं हतवान् इति-[केशिहा] अर्थ-केशिनामक असुरको मारनेवाले. ६५१ सहेतुकं संसारं हरतीति-हरिः] अर्थ-अविद्यासहित संसारको हरनेवाले. कामदेवः कामपाल कामी कान्तः कृतागमः ॥ अनिर्देश्यवपुर्विष्णु- वीरोऽनन्तो धनंजयः ॥७०॥ ॥ ६५२ धादिपुरुषार्थचतुष्टयं वाञ्छद्भिः का-
(१२०) * विष्णुसहस्रनाम
म्यते इति कामास चासौ देवश्चेति-
[कामदेवः]
अर्थ-धर्मआदि चारहि पुरुषांथकी इच्छाकरनेवाले पुरुपोंके
कामनाके गोचर जो हैं सोई देव हैं अर्थात् कामदेव नाम भगवा-
न्का है.
६५३ कामिना कामान् पालयतीति-[कामपालः]
अर्थ-कामीजनोंके काम पूरणकरनेवाले.
६५४. पूर्णकामत्वात् कामोस्यास्तीति वा-[कामी]
अर्थ-पूर्णकाम १ कामहै विद्यमान जिनके २
६५५ द्विपरार्धान्ते कस्य ब्रह्मणोऽन्तो यस्मा-
दिति-[कान्तः]
अर्थ-ब्रह्माके शतवर्षके अंतमें ब्रह्माका अन्तकरनेवाले.
६५६ कृतः आगमः श्रुतिस्मृत्यादिलक्षणो
येन स-[कृतागमः]
अर्थ-श्रुति-स्मृतिआदिके करनेवाले.
६५७ गुणातीतत्वात् रूपमस्येति-[अनिर्देश्यवपुः]
अर्थ-गुणत्रय रहितहै शरीर जिनका.
६५८ रोदसि व्याप्य कान्तिरभ्यधिका स्थि-
ता यस्येति-[विष्णुः]
अर्थ-संपूर्ण जगत् में व्याप्तहुवी जिनंको कान्ति अधिक करके
स्थितहै:
६५९ गत्यादिमत्त्वात्-[वीरः]
भाषाटीका। (१२१) अर्थ-गति, जन, कान्ति, अशन, खादन क्रियावाले. ६६० व्यापित्वान्नित्यत्वात्सर्वात्मत्वाद्देशतः कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नः-[अनन्तः] अर्थ-व्यापक, नित्य, सर्वात्मभावसें देश, काल, वस्तु इन्होंके परिच्छेदकरके रहित. (प्र०) “गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरोरग- 'चारणाः । नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तोयमव्ययः” इति वि० पु०।। ६६१ यदिग्विजये प्रभूतं धनमजयत् तेन-धनंजयः] अर्थ-दिग्विजयमें प्रभूत नाम अत्यन्त धनलेनेवाला अर्जुनस्व- रूपमैं आपही हूं. (प्र० ) " पाण्डवानां धनंजयः" इति गी० । ब्रह्मण्यो ब्रह्मरुह्मा ब्रह्म ब्रह्मवि- वर्धनः॥ ब्रह्मविद्वाह्मणो ब्रह्मीब्रह्म- ज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥ ७१ ॥ ६६२ तपो वेदाश्च जातिश्च ज्ञानं च ब्रह्मसंज्ञि- तं तेभ्यो.हितलात्-[ब्रह्मण्यः] . अर्थ-तप, वेद, जाति, ज्ञान इन पदार्थों के हितरूप. अर्थात् नर-नारायणरूपसें तपकिया और ब्राह्मणजातीके रक्षाकेवास्ते अ- वतारलिया; राक्षसोंको मारके वेदको रक्षा किया और अर्जुनको ज्ञान दिया. ६६३ तप आदीनां कर्तृत्वात्-[ब्रह्मकृत्] अर्थ-तप वेद जाति ज्ञान इन्होंके कर्ता.
(१२२) * विष्णुसहस्रनाम *
६६४ ब्रह्मात्मना सर्व सृजतीति-[ब्रह्मा]
अर्थ-ब्रह्मारूपसें संपूर्णीको उत्पन्नकरनेवाले.
६६५ वृहत्वात् टॅहणत्वात् सत्यादिलक्षणम्-[ब्रह्म]
अर्थ-पदार्थके बढने बढावनेसें सत्य; ज्ञान अनन्तस्वरूप.
६६६ तप आदीनां विवर्द्धनात्-[ब्रह्मविवर्द्धनः]
अर्थ-पूर्वोक्त तपआदिकोंके वृद्धि करनेवाले.
६६७ब्रह्म वेदं वेदार्थ च यथावत् वेत्ति इति-ब्रह्मवित्]
अर्थ-वेद्र तथा वेदार्थको जाननेवाले.
६६८ ब्राह्मणात्मना समस्तानां प्रत्यक्षं कुर्वन्
वेदस्यायमिति-[ब्राह्मणः]
अर्थ-ब्राह्मणस्वरूपसें सब लोकोंके वेदकू प्रकटकरनेवाले.
६६९ ब्रह्मसंज्ञितास्तच्छेषभूता इति-[ब्रह्मी]
अर्थ-ब्रह्ममे कल्पितहोनेसे ब्रह्मसंज्ञावाला जो जगत् तिसके शे-
षी नाम अधिष्ठान
६७० वेदान् स्वात्मभूतान जानातीति-[ब्रह्मज्ञः]
अर्थ-स्वात्मनाम अपने मनःस्वरूप वेदोंको जाननेवाले.
६७१ ब्राह्मणानां प्रियःब्राह्मणाः प्रिया अस्येति-
वा-[ब्राह्मणप्रियः]
अर्थ-ब्राह्मणोंके प्रीतिगोचर १ ब्राह्मणहीहै प्रिय जिनको २
(प्र. ) "नन्तं शपन्तं परुषं वदन्तं यो ब्राह्मणं न प्रणमेद्यथा । स
पापकृद्ब्रह्मदवाग्निदग्धो वध्यश्च दण्ड्यश्च न चास्मदीयः॥” इति ।
महाक्रमो महाका महातेजा महो-
भाषाटोका। (१२३) रगः महाकतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ ७२॥ ६७२ महान्तःक्रमाः पादविक्षेपाः यस्येति- [महाक्रमः] अर्थ-बडाहै पादविक्षेप जिनका. ६७३ महज्जगदुत्पत्त्यादि कर्मास्येति-[महाकाँ] अर्थ-बडाहै जगदुत्पत्तिं आदि कर्म जिनका. ६७४ तेजस्विनो यदीयेन तेजसा भास्करादयः तत्तेजो महदस्येति-[महातेजाः] अर्थ-जिनके तेजकरके सुर्यआदिक देवता तेजवालेहै वही तेज मोटा जिनका. ६७५ महांश्वासावुरगश्च-[महोरगः] अर्थ-बडे सर्परूप. (प्र०) “सर्पाणामस्मि वासुकिः” इति भ- गवद्वचनम् । ६७६ महांश्चासौ क्रतुश्चेति-[महाक्रतुः] अर्थ-आपही बडे यज्ञस्वरूप. ६७७ महांश्चासौ यज्वा लोकसंग्रहार्थं यज्ञान निर्वर्तयन् इति-[महायज्वा] अर्थ-लोकसंग्रहके अर्थात् उद्धारकेलिये यज्ञोंको सिद्धकर- नेवाले. ६७८ महांश्चासौ यज्ञश्चेति-[महायज्ञः] (१२४) * विष्णुसहस्रनाम अर्थ-आपही बृहत् यज्ञस्वरूप अर्थात् जपयज्ञस्वरूप. (प्र.) "यज्ञानां जपयज्ञोस्मीति” गीता। ६७९ महच्च तहविश्च ब्रह्मात्मनि सर्व जगत् तादा- त्म्यतया इयत इति-[महाहविः] अर्थ-आपही इति नाम होम करनेकेलिये अन्न घृत आदि स्वरूपहैं. स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः॥पूर्णः पूरयिता पु-. ण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः॥७३॥ ६८० सर्वैः स्तोतुं योग्यः-[स्तव्यः] . अर्थ-संपूर्णोंके स्तुतिके योग्य. ६८६ स्तवः प्रियो यस्यति-[स्तवप्रियः] अर्थ-स्तवहै प्रिय जिनको. ६८२ स्तूयते येन तत्-स्तोत्रम् ] अर्थ-गुणसंकीर्तनस्वरूप. ६८३ स्तुतिरिति-[स्तुतिः] अर्थ-स्तवनक्रियास्वरूप. ६८४ स एव-[स्तोता] अर्थ-आपही स्तुतिकरनेवाले. ६८५ प्रियो रणोऽस्य यतः पञ्चायुधानि.धत्ते सतां लोकरक्षणार्थमतः-[रणप्रियः] भाषाटीका। (१२५) अर्थ-प्रियहे रण जिनको अर्थात् सत्पुरुषोंके रक्षाकेलिये पंच- आयुध धारणकरनेवाले. ६८६ सर्वैः कामैः सकलाभिः शक्तिभिश्च संपन्नः-[पूर्ण] अर्थ-संपूर्ण कामोंकरके तथा संपूर्णशक्तियोंकरके परिपूर्ण. ६८७ न केवलं पूर्ण एव किंतु सर्वेषां संपद्भिः- [पूरयिता] अर्थ-परमात्मा केवल पूर्णहीहै .ये नहीं किंतु सपको समृद्धिसें पूरणभी करनेवाले. ६८८ स्मृतिमात्रेण कल्मषाणि क्षषयतीति-[पूर्णः] अर्थ-स्मृतिमात्रसें पापोंके नाशक. ६८९ पुण्या कीतिरस्येति-[पुण्यकीर्तिः] अर्थ-पवित्रकीर्तिवाले. ६९० आन्तरैर्बार्व्यािधिभिः न पीड्यते इति- [अनामयः] अर्थ-आन्तर्वाह्य उत्पन्नहोनेवाली जो व्याधि तिन्होंसे रहितः 'मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्र- दः ॥ वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुम- ना हविः ॥७४॥ ६९१ मनसो.वेग इव वेगोऽस्य सर्वगत्वात्- [मनोजकः] ॥
(१२६) * विष्णुसहस्त्रनाम * अर्थ-सर्वगतहोनेसें मनके वेगके समानहै वेग जिनका. ६९२ चतुर्दशविद्यानां बाह्यविद्यासमयानां च प्रणेता प्रवक्ता चेति-[तीर्थकरः] अर्थ-चतुर्दशविद्या और उपविद्या तिन्होंके रचनेवाले तथा उ- पदेश करनेवाले. ६९३ वसु.सुवर्ण रेतोऽस्येति-[वसुरेताः] अर्थ-सुवर्णहै वीर्य नाम बीज जिनका भाव यह है कि मृष्टिके आदिमें जलमें बीजको रचकर परमात्माने वह सोनेका हजारसू- र्यकी तुल्यं कान्तिवाला अण्डरूप रचदिया. ६९४ वसु धनं प्रकर्षेण ददातीति-[वसुप्रदः] अर्थ-बडी उत्कृष्टतासे धनको देनेवाले. ६९५ वसु प्रकृष्टं मोक्षाख्यं फलं भक्तेभ्यः प्रददातीति-[वसुप्रदः] अर्थ-भक्तोंकू उत्कृष्ट मोक्षफलदेनेवाले. ६९६ वसुदेवस्यापत्यम्-[वासुदेवः] अर्थ-वसुदेवके पुत्र. ६९७ च्छादयत्यात्मनः स्वरूपं माययेति-[वसुंः] अर्थ-मायाकरके अपने स्वरूपको ढकनेवाले. ६९८ अविशेषेण सर्वविषयेषु तन्मनो वसतीति वसु तन्मनोस्येति-[वसुमनाः] अर्थ--संपूर्ण विषयोंमें बरावर वसनेवालाहै मन जिनका.
भापाटीका। (१२७) ६९९ ब्रह्महविरिति भगवडचनात्-[हविः] अर्थ--हविरूप ब्रह्म सदतिः सत्कृतिः सत्ता सतिः स- त्परायणः ॥ शूरसेनो यदुः निवासः सुयामुनः ॥ ७५.॥ ७०० सती समुत्कृष्टा गतिः बुद्धिः अस्येति- [सद्गतिः] अर्थ--उत्कृष्ट बुद्धिवाले. इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां आषाटीकायांसप्तमशतकं सम्पर्णम। ॥ विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां ( आषाटीकायाम् ) अष्टमशतकप्रारम्भः। ७०१ सती कृतिर्जगदुत्पत्त्यादिलक्षणमस्य यस्मात्तेन-[सत्कृतिः] अर्थ-जगत्की उत्पत्ति पालन लय जिसकी क्रियाहै.
(१२८) * विष्णुसहस्रनाम * ७०२ सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितानु- भूतिः-[सत्ता] अर्थ-अपना सजातीय और विजातीय नाम दूसरा और स्व- गतइनके भेदोंसे रहित अनुभवस्वरूप. ७०३ स एव परमात्मा चिदात्मकः सर्वात्मनामा- त्मभूतवाद्भासमानत्वात-[सद्भूतिः] अर्थ-एकही परमात्मा चित्स्वरूप. ७०७ सतां तत्त्वविदों प्रकृष्टमयनमिति- [सत्परायणः] अर्थ-तत्वविदपुरुषों के उत्कृष्ट स्थान. ७०५ हनुमत्पमुखा सैनिकाः शौर्यशालिनी यस्यां सेनायां सा शूरसेना यस्य सः-[शूरसेनः] अर्थ-हनुमानहै प्रधान जिन्होंमें ऐसे जो शौर्यशाली नाम ब- लवान पुरुष जिस सेनामें, वह सेनाहै विद्यमान जिनके. ७०६ यदूनां प्रधानत्वात्-[यदुश्रेष्ठः] अर्थ-यादवोंमें मुख्य. ७०७ सतां विदुषांमाश्रयः इति-सन्निवासः] अर्थ-विद्वान् पुरुषोंके आश्रय. ७०८ शोभनाः यमुनासंबन्धिनः परिवेष्टारोऽस्ये- ति-गोपालवेषधराः यमुनापरिवेष्टारः पद्मास- नादयः शोभना अस्येति वा-[मुयामुनः] अर्थ-सुन्दर यमुनासंबंधि आवर्तहै चारों ओर जिनके १ यमुना भाषाटीका। (१२९) के चारोंतरफ फिरनेवाले गोपवेषधारी पद्मासनादिक गोपोंकरके शोभायमान २ भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिल- योऽनलः ॥ दर्पहा दर्पदो हप्तो दुर्धरो- ऽथापराजितः ॥ ७६.॥. ७०९ भृतान्यत्राभिमुख्येन वसन्तीति-[भूतावासः] अर्थ-जिनके विषे सब भूत रहै. ७१० जगदाच्छादयति माययेति-[वासुदेवः] अर्थ-अपनी मायासें जगत्को छिपानेवाल. ७११ सर्वे एवासवः प्राणाः यस्मिन्नाश्रये नि- लीयन्ते इति-[सर्वासुनिलयः] अर्थ-संपूर्ण प्राण जिसमें लयहोय. ७१२ अलं पर्याप्तिः शक्तिसंपदा नास्य विद्यते इति-[अनलः] अर्थ-जिसकी शक्ति तथा संपत् अनन्तहै. ७१३ धर्मविरुद्ध पथि तिष्ठतां दर्यं हन्तीति-[दर्पहा] अर्थ-अधर्ममार्गमें स्थितपुरुषोंका दर्प नाम अहंकार हरनेवाले. ७१४ धर्मवम॑नि वर्तमानानां दर्प गर्व ददा- तीति-[दर्पदः] अर्थ-धर्ममार्गमें रहनेवाले पुरुषोंको दर्प नाम गर्व देनेवाले.
(१३०) श्री विष्णुसहस्रनाम * ७१५ स्वात्मामृतरसास्वादनात् नित्यं प्रमु- दितः-[दृप्तः] अर्थ-अपने आत्मरूपो अमृतरसके अनुभवसे सदा हर्षित. ७१६ न शक्या धारणा यस्य प्रणिधानादिषु सर्वो- पाधिविनिर्मुक्तत्वात् तथापि तत्प्रसादतः कै- श्चिहुःखेन धार्यते हृदये जन्मान्तरसहस्रेषु भावनायोगात्तस्मात्-[दुर्धरः] अर्थबहुतदुःखसें हजारन जन्ममें हृदयमें जिसकी धार- णा होयः ७१७नान्तर्रागादिभिर्वायैः शत्रुभिः परा- जितः इति-[अपराजितः] अर्थ-भीतरके शत्रु रागद्वेषादिक बाहरके शत्रु दानवादिक इ- न्होंने जो नहीं जीतेजाय. विश्वमूर्तिमहामूर्तिीप्तमूर्तिरमूर्तिमा- न् ॥ अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ ७७ ॥ ७१८ विश्वा मूर्तिरस्य सर्वात्मकत्वादिति- [विश्वमूर्तिः] अर्थ-जिसका संपूर्णविश्व मूर्तिहै. ७१९ शेषपर्यशायिनोस्य महती मूर्तिरिति- [महामूर्तिः] ॥
भापाटीका। (१३१) अर्थ-शेषनागपर सोनेवाले जिसकी बडी मूर्तिहै. ७२० ज्ञानमयी मूर्तिः स्वेच्छया तैजसीवादी- प्तिरस्येति-[दीप्तमूर्तिः] अर्थ-ज्ञानमयी और तेजसीहै मूर्ति जिनकी. ७२१ कर्मनिबन्धना मूर्तिरस्य न विद्यते इति-[अमूर्तिमा ] अर्थ-कर्म निवन्धन नहीं है मूर्ति जिनकी. ७२२ अवतारेषु स्वेच्छया लोकानामुपकारिणी बही मूर्तिर्लक्ष्यते इति-[अनेकमूर्तिः] अर्थ-संपूर्ण अवतारों में अपनी इच्छासें लॉकोंको उपकार क- रनेवाली बहुतहै मूर्ति जिनकी. ७२३ यद्यप्यनेकमूर्तित्वं तथाप्ययमीदृश इति नव्यज्यत इति-[अव्यक्तः] अर्थ-अनेक मूर्तिवालेभीहैं परंतु ये ऐसे हैं इसप्रकारसे तो प्र- कटितनहीं. ७२४ नानाविकल्पजा मूर्तयःसंविदाकृतेःस- न्तीति-[शतमूर्तिः] अर्थ-संवित्ज्ञानरूपमूर्तिके अनेकमूर्ति नानाविकल्प नाम भेदसंहै ७२५ यतो विश्वादिमूर्तित्वमतएव-[शताननः] अर्थ-जिनमें जगत् मूर्तिवालाहै इसहेतुऐं शतानन यह नामहै. एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पद- (१३२) की विष्णुसहस्रनाम * मनुत्तमम् ॥ लोकवन्धुर्लोकनाथो- ७२६ परमार्थतः सजातीयविजातायस्वगतभ- दविमुक्तत्वात् इति-[एकः] अर्थ-परमार्थसे समस्तप्रपंच एक ब्रह्मस्वरूपहै. ७२७ मायया बहुरूपत्वात्-[नैकः] अर्थ-मांयाकरके अनेकरूपवाले. (प्र.) "इन्द्रो मायाभिःपु- रुरूप ईयते " इति श्रुतिः। ७२८ सोमी यत्राभिसूयते सोऽध्वरः-[सवः] अर्थ-जिस यज्ञमें सोमलताका पीडनहै. अथवा पानहै. ७२९ कशब्दः सुखवाचकः तेन सुखयते इति-[कः] • अर्थ-कशब्द सुखका कहनेवालाहै इससे यह अर्थहै कि सुख- स्वरूप. ७३० सर्वपुरुषार्थरूपत्वात् ब्रह्मैव विचार्यमि- ति-[किम्] अर्थ-संपूर्ण पुरुषार्थस्वरूप. ७३१ यच्छब्देनं स्वतःसिद्धवस्तुद्देशवाचिना ब्रह्म निर्दिश्यते इति-[यत्] अर्थ-यत्शब्द इहाँ स्वतः सिद्धवस्तुस्वरूपउद्देशका वाचीहै. तब यह अर्थहै कि स्वतःसिद्धवस्तुस्वरूप-ब्रह्मदे. ७३२ तनोतीति ब्रह्म-[तत्] Me भाषाटीका। अर्थ-विस्तारकरनेवाले परब्रह्म. ७३३ पद्यते मुमुक्षुभिरिति पई यस्मात् उत्कृष्टं नास्ति तदनुत्तमं सविशेषणमेकन्नाम- [पदमनुत्तमम्] अर्थ-पदमनुत्तम यह एकनामहै जिस उत्तमपदको मुमुक्षुलो- क प्राप्तहोय. जिसमें कोई उत्तम नहीं. ७३४ आधारभूतेऽस्मिन् सकलाः लोका वध्यन्ते . इति लोकाना बन्धुः लोकानां जनकत्वात् जनकोपमोबन्धुर्नास्तीति लोकानां बन्धु कृत्यं हिताहितोपदेशं श्रुतिस्मृ- तिलक्षणं कृतवानिति वा-- [लोकबन्धुः] अर्थ-आधाररूप परत्मासे सब लोक बँधेहै १ लोगोंके बन्धु २ लोगोंके जनक नाम पिताके तुल्य ३ श्रुति-स्मृतिरूप हित और अहित जीवोंको उपदेशकरें। ७३५.लोकैन थ्यते याच्यते तेषामीष्ट इति वा-[लोकनाथः] अर्थ-सब लोक जिसमें याचनाकरै । लोकोके स्वामी २ ७३६ मधुकुले जातत्वात्-[माधवः] अर्थ-मधुकुल में उत्पन्नहोनेवाले. • ७३७ भक्तस्नेहवान-[भक्तवत्सलः] अर्थ-भक्तोंकेविषे स्नेहकरनेवाले.
(१३४) * विष्णुसहस्रनाम * सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दना- ङदी ॥ वीरहा विषमःशून्यो धृता- शीरचलश्चलः ॥ ७९॥ ७३८ सुवर्णस्यं वर्णः इव वर्णोयस्यति-[सुवर्णवर्णः] अर्थ-सुवर्णके. समानहै वर्ण नाम कांति जिनकी. (प्र. ) “य- दापश्यः पश्यते रुक्मवर्णमिति" श्रुतिः। -७३९ हेमेवाङ्गं वपुरस्येति-हेमाङ्गः] अर्थ-सुवर्णके समान अंगवाले. (प्र. ) “य एषोऽन्तरादित्यो हिरण्मयः पुरुषः" इति श्रुतिः। ७४० वराणि शोभनान्यङ्गानि यस्येति-[वराङ्गः] अर्थ-श्रेष्टहै अंग जिनके -७४१ चन्दनैराल्हादनैरङ्गैः केयूरैः भूषितः इ- ति-[चन्दनाङ्गदी] अर्थ-आहाददेनेवाले भुज (बाजू ) भूषणोंकरके भूषित. ७४२ धर्मत्राणाय वीरान असुरमुख्यान हन्तीति-[वीरहा] अर्थ-धर्मकी रक्षाकेलिये असुरोंमें मुख्यहे तिनको मारनेवाले. ७४३ समो नास्य विद्यते सर्वविलक्षणत्वात् इति-[विषमः] अर्थ-संपूर्णांसें विलक्षणहै इस हेतुसें जिनके तुल्य अन्य कोई नहीं. (प्र०) “न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः” इति गी।
भाषाटोका। ( १३५) ७४४ सर्वविशेषरहितत्वात् शून्यवत्-शून्यः] अर्थ--सर्वगुणोंसे रहित हुयेहुवे शून्यसरीखेहै. ७४५ अधृता विगलिता आशिषः प्रार्थना अस्येति-[धृताशीः] अर्थ-आशिष शब्द कामनाका वाचकहै. इससे यह अर्थ भ- या दूरहोरहीहै कामना जिनिकी अर्थात् अवाप्तसमस्तकामहै. ७४६ चलनं न विद्यते इति-[अंचलः] अर्थ-जो स्वरूप, सामर्थ्य, ज्ञानादिकगुणं इन्होंसें- चलायमा.. ननहीं (प्र०) "न स्वरूपान्न सामर्थ्यानवा ज्ञानादिकागुणात् । च- लनं न विद्यतेऽस्येत्यचलः कीर्तितोऽच्युतः ।। ४४७ वायुरूपेण चलतीति-[चलः] अर्थ-वायुरूपसें चलनेवाले. अमानी मानदो मान्यो लोकस्वा- . मी त्रिलोकधृक् ॥ सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥८॥ '. ७४८ अनात्मवस्तुषु आत्माभिमानो नास्ति इति-[अमानी] अर्थ-अनात्मवस्तुमें जिनका आत्माभिमान नहीं. ७४९ स्वमायया सर्वेशामनात्मस्वात्मामिमानं ददाति तत्त्वविदामनात्मसु आत्माभि- मानं खण्डयति अभक्तानां मानं
(१३६)
* विष्णुसहस्रनाम
सत्कारं खण्डयतीति वा-[ मानदः]
अर्थ-अपनी मायाकरके जीवोंको अनात्मवस्तुमें आत्माभि-
मान देनेवाले १ तत्ववित्पुरुषोंके देहाभिमानकू खण्डनकरनेवाले
२ अभक्तोंका मान नाम सत्कारसे खंडनकरनेवाले ३
७५. सर्वैर्माननीयः पूजनीय इति-[मान्यः]
अर्थ-संपूर्ण पुरुषोंके पूजाके योग्य.
७५१ चतुर्दशानां लोकानामीश्वरत्वात्-
[लोकस्वामी]
अर्थ-चतुर्दशभुवनोंके स्वामी.
७५२ त्रिलोकान् धारयतीति-[त्रिलोकधृक् ]
अर्थ-तीनों लोकोंकू धारणकरनेवाले.
७५३ शोभना मेधा प्रज्ञा अस्येति [सुमेधाः]
अर्थ-उत्तम बुद्धिवाले.
७५४ ।। मेधेऽध्वरे जायते इति-[मेधजः]
अर्थ-यज्ञमें उत्पन्नहोनेवाले अर्थात् प्रकाशितहोनेवाले.
७५५ कृतार्थः [धन्यः]
अर्थ-कृतार्थरूप.
७५६ सत्या अवितथा मेधाऽस्येति-[सत्यमेधाः]
अर्थ-सत्यस्वरूपहै बुद्धि जिनकी
७५७ अंशैरशेषैः शेषाद्यैरशेषां धरांधा-
रयन् इति-[धराधरः]
भापाटोका। (१३७) अर्थ-अपने अंशभूत जो शेष आदि तिन्होंकरके पृथ्वीको धा- रणकरनेवाले. तेजोपो युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैक- शृङ्गो गदाग्रजः॥ ८१.॥ ७५८ तेजसा भासा सर्वादित्यरूंपेण वर्षणात-[तेजोवृषः] अर्थ-आदित्यरूपसें वृष्टिकरनेवाले. ७५९ द्युतिमङ्गगता कान्ति धारयन-[द्युतिधरः] अर्थ-अंगगतकांतिको धारणकरनेवाले. ७६० सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठ इति-[सर्वशस्त्रयतांवरः] अर्थ-संपूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ. ७६१ भक्तैरुपहृतं पत्रपुष्पादिकं गृह्णातीति-[प्रग्रहः] अर्थ-भक्तोंने अर्पणकियेहुये पत्रपुष्पआदिकोंको ग्रहणकर- नेवाले. ७६२ स्ववशेन सर्व निगृह्णातीति-[निग्रहः] अर्थ-सबको अपने वशकरनेवाले. ७६३ विगतमग्रमन्तो नाश भक्तानु- ग्रहव्यग्र इति वा-[व्यग्रः] अर्थ-नाशरहित १ भक्तोंके अनुग्रहकरनेमें व्यग्र २ ७६४ चतुःशृङ्गः इति-[नैकशृङ्गः] (१३८) * विष्णुसहस्त्रनाम अर्थ-चार श्रृंगवाले. (प्र. )"चत्वा ७६५ निगदेन मन्त्रेण अग्रे जायते यहा गदो नाम श्रीवासुदेवावरजः तस्मादये जा- यत इति-[गदाग्रजः] अर्थ-निगद नाम मन्त्रकरके अग्रे नाम प्रथम उत्पन्नहोनेवाले १ भगवान् श्रीकृष्णचन्द्रजीका अनुज गद नाम भ्रातासें पहले उ- त्पन्नहोनेवाले २० चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्दूहश्चतुर्ग विश्चतुव- दविदेकपात् ॥ ८२॥ ॥ ७६६ चतस्रो मूर्तयो विराटसूत्रात्माव्याकृत तुरीयात्मानः अस्येति-[चतुर्मूलिः] अर्थ-विराट्सूत्र और अव्याकृत और वेदान्तशास्त्र सिद्ध तुरी- य आत्मा यह चारहै मूर्ति जिनकी. ७६७ चत्वारो बाहवोऽस्येति-[चतुर्बाहुः] अर्थ-चारभुजावाले. यह नाम वासुदेवभगवान्में रूढहै. ७६८ चत्वारः व्यूहाः पुरुषा अस्येति-[चतुर्दूहः] अर्थ--उपनिषदमें कहेहुवे शरीरपुरुषरूप, छन्दपुरुष, वेदपु- रुष, महापुरुष, यह चारपुरुष व्यूहवाले. ७६९ आश्रमाणां वर्णानां चतुर्णा यथोक्तका- रिणां गतिः-[चतुर्गतिः] भापाटीका। (१३९) अर्थ-चारों आश्रम चारों वर्गों के गतिरूप. ७७० रागद्वेषादिरहितत्वात् चतुरो मन आ- त्मास्येति मनोबुडिरहंकारचतुष्टयात्म- कवाहां-[चतुरात्मा] अर्थ-रागद्वेषादिकसे रहित चतुरहै मन जिनका १ मन, चित्त, बुद्धि, और अहंकार ऐसे चारप्रकारके आत्मावाले २ ७७१ थमीर्थकाममोक्षाख्यचतुष्टयं भवत्युत्प- द्यते यस्मात् इति-[चतुर्भावः].: अर्थ-धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष यह चारप्रकारका पुरुषार्थ नसें उत्पन्नहै. ७७२ यथावदेत्ति चतुर्णा वेदानामर्थमिति- [चतुर्वेदवित् ] अर्थ-चारों वेदोंका अर्थ यथार्थ जाननेवाले. ७७३ एकः पादोऽस्येति-[एकपात्] अर्थ-संपूर्ण विश्व जिसका एकचरणहै. (प्र०)“पादोऽस्य वि- श्वाभूतानि ? इति श्रुतिः। समावर्तो निदत्तात्मा दुर्जय तिक्रमः ॥ दुर्लभो दुर्गमो दुर्ग वासो दुरारिहा.॥ ८३ ॥ • ७७४ संसारचक्रस्य सम्यक् आवर्तकः इति-[समावर्तः] (१४०) विष्णुसहस्रनाम अर्थ-संसारचक्रको भलेप्रकारसें घुमानेवाले. ७७५ सर्वत्र वर्तमानत्वान्न निवृत्तः आत्मा कु- तोपीति-[अनिवृत्तात्मा] अथ-सर्वत्र व्याप्तहोनेसें जिसका आत्मा किसीसेंभी पृथक् नहीं. ७७६ जेतुं न शक्यते इति-[ दुर्जयः] अर्थ-किसीसेभी जीते नहींजाय. ७७७भयहेतुत्वादस्याज्ञां नातिकमन्तीति- [दुरतिक्रमः] अर्थ-जिसके भयो जिनकी आज्ञाको कोई पुरुषभी उल्लंघन नहींकरते अर्थात् जिनके भयसें अग्नि तथा सूर्य ताप करताहे और जिनके भयसें वायु, इन्द्र, मृत्यु, दौडतेहैं. (प्र०) “भयादस्याग्नि- स्तपति भयात्तपंति सूर्यः भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्यु(वति पञ्च- मः” इति मन्त्रवर्णात्। •७७८ दुर्लभया भक्त्या लभ्यत्वात्-[दुर्लभः] अर्थ-दुर्लभभक्तिसें प्राप्य. (प्र० ) “भक्त्या लभ्यस्त्वनन्य- या” इति गीता। ७७९ दुःखेन गम्यते ज्ञायते इति-[दुर्गमः] अर्थ-दुःखपूर्वकज्ञानके गोचर. ७८० दुःखांदवाप्य इति-[दुर्गः] अर्थ-दुःखसें प्राप्य.' ७८१ दुःखेनास्यते चित्ते. योगिभिः समाधा- विति-[दुरावासः] अर्थ-समाधिमें योगीजनोंने बडे परिश्रमसें अपने चित्तमें जो . - भाषाटीका। (१४१) स्थापितकिये जाय अर्थात् योगियोंके हृदयमें बड़े दुःखसें समा- घिसें निवास करनेवाले. ७८२ दुर्गामिनो दानवादयस्तान हन्तीति- [दुरारिहा] अर्थ-दानवोंको मारनेवाले. शुभाङो लोकसारङ्गः सुतन्तुस्तन्तु- वर्धनः ॥ इन्द्रकर्मा महाकर्मा क- तकर्मा कृतागमः ॥ ८४॥ .॥ ७८३ शोभनैरङ्गैर्येयत्वातं-शुभाङ्गः] अर्थ-सुन्दरअंगोंसें ध्यानके योग्य. ७८४ लोकानां सारं यत् तदृह्णाति लोकसारः प्रण- वः तेन प्रतिपत्तव्य इति वा-[लोकसारंङ्गः] . अर्थ-लोकमें जो सार तिसकू ग्रहणकरनेवाले १ प्रणवकरके जाननेकू योग्य २ ७८५ शोभनस्तन्तुः विस्तीर्णः प्रपञ्चोस्यति-- [सुतन्तुः] अर्थ-सुन्दरहै प्रपंचका विस्तार जिनका. ७८६ तमेव वर्धयति छेदयतीति-[तन्तुवर्धनः]. अर्थ-संसाररूपतन्तुको छेदनकरनेवाले. ७८७ इन्द्रस्य कर्मैव कर्मास्येति-[इन्द्रकर्मा] अर्थ-इन्द्रका जो कर्महै सोहीहै कर्म जिनका.
(१४२) * विष्णुसहस्रनाम * ७८८ महान्ति वेदादीनि भूतानि कर्माणि का- याण्यस्येति-[महाका] अर्थ-आकाशादिक पञ्चभूतों के कर्ता. ७८९ कृतमेव न कर्तव्यं किंचिदपिकर्मास्य विद्यते इति-[कृतकर्मा] अर्थ-जिनको कुछ कर्तव्य नहीं अर्थात् सब कर्म कियाहीहै. '७९० कृतःवेदात्मकः आगमो येन इति--[कृतागमः] 'अर्थ-वेदके कर्ता. उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सु- लोचनः ॥ अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविजयी॥८५॥ ७९१ उत्कृष्टं भवं जन्म खेच्छया भजते उद्गतम- पगतं जन्मास्य सर्वकारणत्वादिति वा-[उद्भवः] अर्थ-अपनी इच्छासें जन्मलेनेवाले १ समस्तके कारणहोनेसें दूर होगयाहै कर्मायत्तजन्म जिनका २ - ७९२ विश्वातिशयसौभाग्यशालिवात्-[सुन्दरः] अर्थ-विश्वको अतिशय नाम उल्लंघनकर वर्तनेवाला जो सौ- भाग्य उसमें अतिसुन्दर. ७९३ सुन्धतीति-सुन्दः] त
भाषाटीका।
(१४३)
अर्थ-सुन्दशब्द आदीभावका वाचक है इससे यह अर्थ है कि
करुणाकरनेवाले.
७९४ रत्नवत् सुन्दरा नाभिरस्येति-[रत्ननाभः]
अर्थ-रत्नकी तुल्य सुन्दरहै नाभि (सुंडी) जिनकी.
७९५शोभनं लोचनं नयनं ज्ञानं वा अस्येति-
[सुलोचनः]
अर्थ-सुन्दरहै लोचन नाम नयन अथवा ज्ञान जिनका.
७९६ ब्रह्मादिभिः पूज्यतमैरर्चनीयवात्-अर्कः]
अर्थ-ब्रह्मादिकोंने पूजनीय.
७९७ वाजमन्नमर्थिनां सनोति ददातीति-
[वाजसनः]
अर्थ-अर्थीजनोंको अन्नदेनेवाले.
७९८ प्रलयाम्भसि शृङ्गवान् मत्स्यविशेषरू-.
पः-[शृङ्गी]
अर्थ-प्रलयमें मत्स्यरूपहोकर शृंग-धारणकरनेवाले.
७९९ अरीन् अतिशयेन जयतीति-[जयन्तः]
'. अर्थ-शत्रुओंको अतिशयकरके जीतनेवाले.
८०० सर्वविषयकज्ञानमस्यति-सर्ववित् आन्त-.
रान् रागादीन् बाह्यान् हिरण्याक्षादींश्च जेतुं
शीलमस्यति जयी सर्वविच्चासौ जयी
चं-[सर्वविजयी]
(१४४) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-सर्वविषयकज्ञानवालेहुये भीतरके शत्रुरागादिक बाह्यश- त्रु हिरण्याक्ष आदि असुर इन्होंको जीतनेवाले. इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां भा- पाटीकायाम् अष्टमशतकं सम्पूर्णम्। काया (आषाटीकायां) नवमशतकप्रारम्भः। सुवणाबन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरे श्वरः ॥ महान्हदो महाग” महाभू- तो.महानिधिः॥८६॥ ८०१ बिन्दवोऽवयवाः सुवर्णसदृशा अस्येति- [सुवर्णबिन्दुः] अर्थ-सुवर्णके समानहै अंग जिनका. (प्र०)"आप्रणखात् स- र्व एव सुवर्णः” इति श्रुतिः। ८०२ रागद्वेषादिभिःशब्दादिविषयैश्च त्रिदशा- दिभिश्च न क्षोभ्यते इति-[अक्षोभ्यः] भाषाटीका। (१४५) अर्थ-रागद्वेष आदि तथा शब्दरूप आदि विषय और त्रिदश नाम देवता तिनके अरि नाम शत्रु ये जहाँ क्षोभ नहीं करसकते अर्थात् इन्होंकरके जो लोभकू प्राप्त नहीं. ८०३ सर्वेषां वागीश्वराणां ब्रह्मादीनामपि ईश्वर:-[सर्वागीश्वरेश्वरः] अर्थ-ब्रह्मा बृहस्पति आदि जो वाणीने ईश्वर उनकेभी ईश्वर. ८०४ अवगाह्य सदानन्दं विश्रन्य सुखमासते योगिन इति महा-हद इव-[महा-हदः। अर्थ-महादकीनाई जिस आनन्दस्वरूपका अवगाहनकर यो- गीजन सुखपूर्वक निवासकरतेहै अर्थात् जिस.आनन्दरूपि महाह- द नाम बडे तालावमें स्नानकरके योगीजन सुखपूर्वक निवास क- रतेहैं. ८०५गर्तवदस्य माया महती दुरत्ययेति यहा गर्तशब्दो रथपर्याय निरुक्तैरुक्तः तस्मात् महारथ इति-[महागतः] अर्थ-गर्त नाम खड्डा तिसके समान दुरत्ययहै माया जिनकी.१. गर्तशब्द यहाँ रथका वाचक है तब ये अर्थ है कि बडा अर्थ जिन- का २ (प्र०)"मम माया दुरत्यया” इति गी० । ८०६ कालत्रयानवच्छिन्नस्वरूपंखात्-[महाभूतः] अर्थ-जिनके स्वरूपका कालत्रयअवच्छेदक नहीं अर्थात् कालत्रयमें परिपूर्णस्वरूप. ८०७ सर्वभूतानि यस्मिन्निधीयन्ते महांश्चासौ निधिश्चेति-[महानिधिः] .
॥ (१४६) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-सबभूत जिसमें रहें सो कहिये निधि, बडे जो निधि सो कहिये महानिधि. कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पव- नोऽनिलः ॥ अमृताशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः॥८७॥ ८०८ कुं धरणी भारावतरणं कुर्वन् मोदयती ति-[कुमुदः]. अर्थ-कु नाम पृथ्वी मुद नाम हर्ष अवतारादिक धारणकर पृ- थ्वीको आनन्द देनेवाले. ८०९ कुन्दपुष्पतुल्यानि शुद्धानि फलानि राति द- दाति लाति आदत्ते इति वा-[कुन्दरः] अर्थ-कुन्दपुष्पके समान शुद्धफल देनेवाले १ और ग्रहण क- रनेवाले २ ८१० कुन्दोपमसुन्दराङ्गत्वात् स्वच्छतया स्फटि- कनिर्मलः इति-कुंपृथिवीं कश्यपाया- दादिति वा-[कुन्दः] अर्थ-कुंदपुष्पके समान निर्मल अंगवाले १ कश्यपजीकू पृथ्वी देनेवाले २ (प्र.) " मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुन्धराम् इति हरिवं० । ८११ पर्जन्यवत् आध्यात्मिकादितापत्रयं श- मयति सर्वान् कामान् अभिवर्षतीति- वा-पर्जन्यः] " भाषाटीका। (१४७) अर्थ-मेघकीनाई तीनों तापको दूर करनेवाले १ संपूर्ण का- मोंको मेघकीनाई वृष्टिकरनेवाले. ८१२ स्मृतिमात्रेण पुनातीति-[पवनः] अर्थ-स्मृतिमात्रसेही सबकू पवित्र करनेवाले. ८१३ इलति प्रेरणं करोतीति इलः तद्रहितत्वात् इलति स्वपिति इत्यज्ञ इलस्तविपरीतः नित्यप्र- बुद्धस्वरूपत्वादिति वा-[अनिलः] अर्थ-जिनका अन्य कोई प्रेरक नाम प्रेरणा करनेवाला नहीं। इल नाम सोनेवाला अर्थात् अज्ञपुरुषका नामहै तद्भिनं अर्थात् नित्यजागरूक २ ८१४ स्वात्मामृतमश्नातीति-मथितममृतं सुरान् पाययित्वा स्वयं चाश्नातीति वा- [अमृताशः] अर्थ-आत्मारूपीअमृतको प्राशन करनेवाले १ मथित अमृ- तको देवतोंको पिवायकर स्वयं आप पोनेवाले. ८१५ मृतं. मरणं तद्रहितं वपुरस्येति-[अमृतवपुः] '. अर्थ-जिनके शरीरको मरण नहीं अर्थात् अजरामर. ८१६ सर्व जानातीति-सर्वज्ञः] अर्थ-संपूर्ण वस्तुओंको जाननेवाले. (प्र. )"यः सर्वज्ञः सर्व- वित्" इति श्रुतिः। ८१७.सर्वतोक्षिशिरोमुखमिति भगवडचनात्- [सर्वतोमुखः MNS ॥ (१४८) विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-चारोंतरफमें है अक्षि, शिर, मुख जिनके. सुलभः सुत्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छ- त्रुतापनः॥.न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थ- श्वाणूरान्धनिषूदनः ॥८८॥ ८१८ पत्रपुष्पफलादिभिर्भक्तिमात्रसमर्पितैः सुखेन लभ्यते इति-सुलभः] अर्थ-भक्तिसें अर्पित जो पत्र, पुष्प, फल आदिक तिन्होंकरके सुखपूर्वक प्राप्तहोनेवाले. ८१९ पत्रेषु पुष्पेषु शोभनं व्रतं यस्येति मुड़े भोज- नान्न निवर्तते इति वा-सुव्रतः] अर्थ-पत्रपुष्पोंकेहीविषे शोभनहै व्रत जिनका १ पत्रपुष्पादि- कोंके अनुभंवसें जो निवृत्त नहीं होवे. ८२० अनन्याधीनसिद्धित्वात-[सिद्धः] अर्थ-अन्य किसीके आधीन नहीं है सिद्धि नाम प्राप्ति जिनकी. ८२१ सुरशत्रवः एवास्य शत्रवः तान जयती- ति-[शत्रुजित्] अर्थ-देवतोंके जे शत्रु सोई जिनके वैरी तिनको जीतनेवाले. ८२२ सुरशत्रूणां तापनः-[शत्रुतापनः] अर्थ-देवतोंके शत्रुओंको ताप देनेवाले. ८२३ न्यक् अवाक् रोहति सर्वेषामुपरि वर्तते इति-[न्यग्रोधः] भाषाटीका। (१४९) अर्थ-संपूर्णांसें ऊंचे रहनेवाले. ८२४ अम्बरादुद्भवः कारणत्वेनेति यहा उदुम्ब- रमन्नाद्यन्तेन तदात्मना विश्वं पोषयन इति-[उदुम्बरः] अर्थ-सवभूतोंके कारणभूत आकाशसे कारणभावसे उत्पन्न- होनेवाले १ अन्नरूप आत्मा पालन करनेवाले २ (प्र.) "ऊ- अिन्नाद्यमुदुम्बरम्' इति श्रुतिः। ८२५ श्वो न स्थातेति-[अश्वत्थः]. : अर्थ-आगामिदिनहीमें स्थित नहीं है किन्तु सर्वदा स्थितहै. ८२६ चाणूरनामानमान्ध्र निषदितवानिति- [चाणूरान्ध्रनिषूदनः] अर्थ-आन्ध्रदेशमें होनेवाला जो चाणूर नाम दैत्य तिसको मारनेवाले. सहस्राचिः सप्तजिह्वः सप्तधाः सप्त- वाहनः ॥ अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो . भयकंद्भयनाशनः॥८९॥ ८२७ सहस्राणि अनन्तानि अर्चीषि यस्य सः-[.सहस्रार्चिः] अर्थ-अनन्तहै अर्चि नाम किरण जिनके अर्थात् हजारसूर्य आकाशमें जो एकवार उदयहोंय तबभी उनकी कान्तिको तुल्य प्रकाश नहीं करसकते ऐसे अपार तेजवाले.
(१५०) * विष्णुसहस्रनाम * ८२८ सप्त जिह्वा अस्य सन्तीति-[सप्तजिह्वः] अर्थ-सातहै काली, कराली आदि जिह्वा जिनके. (प्र०) “का- ली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलि- ङ्गिनी विश्वरुचिश्च देवी लेलायमाना इति सप्तजिव्हा” इति श्रुतिः। ८२९ सप्त एधांसि दीप्तयोऽस्येति-[सप्तधाः] अर्थ-सातहै एधंस नाम दीप्ति जिनकी. • ८३० सप्त अश्वा वाहनान्यस्येति सप्तानामेकोऽ- • श्वो वाहनमस्येति वा-[.सप्तवाहनः] , अर्थ-सात अश्वद्वै रथके वहनेवाले जिनके १ सातमेंसे एकही वाहन जिनका. २ (प्र०)"एकोऽश्वो वहति सप्तनामेति" श्रुतिः। ८३१ मूर्तिर्घनरूपधारणसमर्थं चराचरलक्षणं तद्रहितः इति-[अमूर्तिः] अर्थ-चराचरसरीखीमूर्तिकरके शून्यहै. (प्र०) "ताभ्यः तप्ता- भ्यो मूर्तिरजायत" इति श्रुतिः । ' ८३२ अघं दुःखं पापं च यस्य न विद्यते इति- .[अनघः] अर्थ-दुःख तथा पाप'ये जिनके विद्यमाननहीं. ८३३ प्रमात्रादिसाक्षिवेन सर्वप्रमाणागोचर- खात्-[अचिन्त्यः] अर्थ-प्रमाता नाम जीव आदिकोंका साक्षीहुवे संपूर्णप्रमाणोंके अगोचर अर्थात् कोईभी प्रमाण उनको नहिं कहसकता.
भाषाटीका। (१५१) ८३४ असन्मार्गवर्तिनां भयं करोति भक्तानां भयं कृन्ततीति वा-[भयकृत्] अर्थ-कुमार्गवर्तिपुरुषोंको भय करनेवाले १ अपने भक्तोंका भय दूरकरनेवाले २ ८३५ वर्णाश्रमाचारवतां भयं नाशयतीति- [भयनाशनः] अर्थ-वर्णाश्रमके आचारवाले पुरुषोंके भयको नाश करने- वाले. (प्र. ) “वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । -विष्णो- राराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः॥” इति पराशरवचनम् । अणुवृहत्कशः स्थूलो गुणनिर्गु-, णो महान् ॥ अधृतःस्वधृतः स्वा- स्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः ॥९॥ ८३६ सौक्ष्मातिशयशालिवात-[अणुः] अर्थ-सूक्ष्मसेंभी सूक्ष्म. (प्र०) “एषोणुरात्मा चेतसा वेदित- व्यः” इति श्रुतिः। ८३७ बृहत्त्वात् बृहणत्वाच्च ब्रह्म-[बहत्] अर्थ-सर्वथा अतिमहान है अर्थात् बडोंसे बडे. (प्र.) “मह- तो महीयान्" इति श्रुतिः। ८३८ अस्थूलमित्यादिना द्रव्यप्रतिषेधात् कृशः स्थूलः इत्युपचर्यते सर्वात्मत्वात् इति- [कृशःस्थूलः] .
(१९२) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-अस्थूल इत्यादि श्रुतियोंसे द्रव्यस्वरूप वोनहीं है इस- वास्ते गौणसें कृशस्थूल स्वरूपहै. ८३९ सत्वरजस्तमसां सृष्टिस्थितिलयकर्मस्व- धिष्ठातृत्वात-[गुणभृत्] अर्थ-सत्व, रज, तम इन्होंके सृष्टि, स्थिति, लयकरनेमें अ- धिष्ठाता. ८४० परमार्थतो गुणाभावात्-[निर्गुणः] अर्थ-परमार्थसें गुणरहित. (प्र.) "केवलो निर्गुणश्च" इति श्रुतिः।. ८४१ शब्दादिगुणरहितत्वान्निरतिशयसूक्ष्मत्वा- नित्यशुद्धसर्वमतत्वादिप्रतिबन्धकं कर्मजातं तर्कतोपि वक्तुं न शक्यमत एव-[महान् ] अर्थ-शब्दादिगुणरहित अत्यन्तसूक्ष्महोनेसें, नित्यशुद्ध सर्व सं- मतत्व आदिका विघातक जो कर्मसमूह वह जिसमें तर्कसेंभी नि- रूपणका गोचर नहीं इससे महान् है. ८४२ पृथिव्यादीनां धारकाणामपि धारकत्वात् न केनचित् ध्रियते इति-[अधृतः] अर्थ-धारणकरनेवाले जो पृथ्वीआदि तिन्होंके धारक जिनके पृथिव्यादिक धारक नहीं. ८४३ स्वेनैव आत्मना धार्यते इति-[स्वतः] अर्थ-अपना स्वरूपकरके अपने स्वरूपके धारक. ८४४ शोभनमास्यं यस्यति-स्वास्यः] भाषाटीका। (१५३) अर्थ-सुन्दरहै आस्य नाम मुख जिनका. ८४५अन्यस्य वंशिनो वंशाः पाश्चात्या अस्य वंश- प्रपश्चःप्राक् अनेन पाश्चात्य इति-[प्राग्वंशः] अर्थ-भगवद्व्यतिरिक्त वंशवालोंके. वंश पश्चात् होनेवाले है जिनका प्रपञ्च रूप वंश संपूर्णों की अपेक्षासे पूर्व होनेवालाहै. ८४६ वंशं प्रपञ्चवर्धयन्-वंशवर्धनः] अर्थ-प्रपंचरूपवेशकी वृद्धि करनेवाले. आरभृत्कथितो योगी योगीशः स- कामदः ॥ आश्रमः श्रमणः क्षा- मः सुपर्णो वायुवाहनः ॥ ९१ ॥ ८४७ अनन्तादिरूपेण भुवोभारं बिभ्रत् इति- [भारभृत्] अर्थ-अनन्त नाम शेष आदिरूपसें पृथिवीके भारको धारण- करनेवाले. ८४८ सर्ववेदः कथितः इति-[कथितः] अर्थ-जिनका संपूर्णवेद कथनकरतेहै. अर्थात् संपूर्णवेदसें वे- घहैं. (प्र०) “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति” इति श्रुतिः । ८४९ योगो ज्ञानं तेनैव गम्यत्वात्-[योगी] अर्ध-जो ज्ञानसेंही गम्य. .८५० अन्ये योगिनो योगान्तरायैहन्यन्ते स्व- (१६४) विष्णुसहस्रनाम रूपात प्रमाद्यन्ति अयं तु तद्रहितत्वात् तेषामीश:-[योगीशः] अर्थ-अन्य जो योगीहै सो योगके विनोंसें स्वरूपसे च्युत हो- जातेहैं यह भगवान है सो विघ्नसे रहितहै इससे योगियोंके ईश. ८५१ सर्वान् कामान् ददातीति-[सर्वकामदः] अर्थ-संपूर्ण कामोंको देनेवाले. ८५२ आश्रमवतां सर्वेषां संसारारुण्ये भ्रमतां : विश्रामस्थानत्वात्-[आश्रमः] अर्थ संसाररूपीवनमें भ्रमणकरनेवाले पुरुषोंके विश्रामके स्थान. ४५३ अविवेकिनः सन्तापयतीति-[श्रमणः] अर्थ-अविवेकी पुरुषोंको संताप देनेवाले. ८५४ क्षामाः क्षीणाः सर्वाः करोतीति-[क्षामः] अर्थ-संपूर्ण प्रजाको क्षीण करनेवाले. ८५५ शोभनानि पर्णानि छन्दांसि संसारतस- रूपेण अस्येति-[सुपर्णः] अर्थ-संसारतरुरूपकरके शोभन है छन्दरूप पर्ण जिसके. ८५६ वायुर्वहति यदीत्या भूतानि सः-[वायुवाहनः] अर्थ-जिनके भयसें प्राणियोंमें वायु संचारकरताहै. (प्र. ) "भीषास्माद्रातः पवते " इति श्रुतिः। धनुर्धरों धनुर्वेदो दण्डो दमयिताद- मः॥ अपराजितः सर्वसहो निय- " .
भाषाटीका। (१५५) न्ता नियमो यमः ॥ ९२ ॥ ८५७ श्रीमात्रामो धनुर्धारयामासेति-[धनुर्धरः] अर्थ-श्रीरघुनाथस्वरूपसे धनुष्यको.धारणकरनेवाले. ८५८ सएव दाशरथिः धनुर्वेदं वेत्तीति-[धनुर्वेदः] अर्थ-श्रीरघुनाथरूपसें धनुर्विद्याको.जाननेवाले. ८५९ दमनं दमयताम्-[दण्डः ] अर्थ-दंडदेनेवालोंमें दण्डरूप. (प्र. ) "दण्डो दमयतामस्मि" इति मीता।. ८६० वैवस्वतनरेन्द्रादिरूपेण प्रजा दमयनी- ति-दमयिता] -यमराजा आदिरूपसें प्रजाको दमन करावनेवाले. ८६१ दम्येषु दण्डकार्यफलं तच्च स एवेति-[दमः] अर्थ-दण्ड दण्डका फल स्वयं आपहीहै. ८६२ शत्रुभिर्न पराजितः इति-[अपराजितः] अर्थ-शत्रुवोंसेंही जो पराजित नहींहोवे. . .. ८६३ सर्वकर्मसु समर्थः इति सर्वान् शत्रून् सहते इति वा-[सर्वसहः अर्थ-सप कार्यकरनेमें समर्थ नाम धुरंधर १ संपूर्णशत्रुओंकोस- हनेवाले अर्थात् शत्रुओंका अनादर करनेवाले २ ८६४ सर्वान् स्वेषु कृत्येषु व्यवस्थापयति इति-[नियन्ता] अर्थ- ॥ (१५६) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-संपूर्ण पुरुषोंको अपने अपने कार्यों में लगानेवाळे. ८६५ न नियमो नियतिस्तस्य विद्यते इति- [अनियमः] अर्थ-जिनका नियम नाम नियति नहीं. ८६६ सर्वनियन्तुंः नियन्त्रन्तराभावात् नास्य विद्यते यमो मृत्युः इति-[अयमः] अर्थ-संपूर्णों के नियमनकरनेवाले भगवान्का इतर कोई निय- न्ता नहीं इसहेतुसे यम नाम.मृत्यु जिनके विद्यमान नहीं. और य- म नियम.यह ऐसाही दोनाम जानना अर्थ ये है कि नियम यम ऐसे दो योगके अंगहै तिनक्करके रहित नियम और यम. सत्त्ववान्सात्त्विकः सत्यः सत्यध- र्मपरायणः ॥ अभिप्रायः प्रियाोड हः प्रियकृत्पीतिवर्धनः ॥ ९३ ॥ ८६७ शौर्यादिकं सत्त्वमस्येति-[सत्त्ववान्] 'अर्थ-शौर्यादिकरूपहै सत्त्व जिनके. ८६८ सत्त्वे गुणे प्राधान्येन स्थितः इति-[सात्त्विकः] अर्थ-प्रधानतासें सत्त्वगुणमें स्थित. ८६९ सत्सु साधुत्वात्-[सत्यः] अर्थ-सत्पुरुषोंमें साधुस्वभावसें रहनेवाले. ८७० सत्ये यथार्थकथने धर्मेच चोदनालक्षणे नियतः इति-[सत्यधर्मपरायणः] .
भाषाटीका। (१९७) अर्थ-यथार्थकथनमें और विधिप्रतिपाद्य धर्ममें निष्णात. ८७१ अभिप्रेयते पुरुषार्थकाटिभिः आभिमुख्येन प्रलयेऽस्मिन् प्रैति जगदिति वा-[अभिप्रायः] अर्थ-पुरुषार्थकी आकांक्षाकरनेवाले पुरुषों के प्रार्थनाके गोच- र १ जिसमें जगत् प्रलयकालमें लीनहोजावे. ८७२ प्रियाणि इष्टान्यहंतीति-[प्रियाहः] अर्थ-प्रिय नाम इष्टवस्तुओंके योग्य. ८७३ पूजासाधनैः पूजनीय इति-अहः] अर्थ-पूजाके साधनोंकरके पूजनीय. ८७४ न केवलं प्रियाह एव किंतु स्तुत्यादिभिःस- जतां प्रियं करोतीति-[प्रियकृत] अर्थ-भगवान् केवल प्रियाई नहीं किंतु स्तुतिआदिकरके भ- जनकरनेवाले पुरुषोंका प्रिय नाम अभीष्ट करनेवाले. ८७५ तेषामेव प्रीतिं वर्धयतीति-[प्रीतिवर्धनः] अर्थ-भजनकरनेवालोंहीके प्रीतिके वर्धक. विहायसगतियॊतिः सुरुचिर्तुत- अग्विभुः ॥ रविविरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः॥९४॥ ॥ ८७६ विहायसं गतिराश्रयोऽस्येति-[विहायसगतिः] अर्थ-विहायस नाम आकाशहै गति नाम आश्रय जिनका.
(१५८) * विष्णुसहस्रनाम * ८७७ स्वयमेव द्योतते इति-[ज्योतिः] अर्थ-स्वयं प्रकाशस्वरूप. ८७८ शोभना हविर्दीप्तिरिच्छा वा अस्येति- [सुरुचिः] अर्थ-सुन्दरहै प्रकाश और इच्छा जिनकी. ८७९ समस्तदेवतोद्देशेन प्रवृत्तेष्वपि कर्मसु हु- तं.मुक्ते इति-[हुतभुक्] अर्थ-संपूर्ण देवतोंकी प्रसन्नताकेलिये प्रवृत्त जो यज्ञादिक क- म तिन्होंकेविषे आहुतीकू. भोगनेवाले. ८८० स सर्वत्र वर्तमानः त्रयाणां लोकानां विभुत्वात्-[विभुः] अर्थ-सर्वन वर्तमानहुये अर्थात् व्याप्तहुये तीनों लोकके स्वामी. ८८१ रसानादत्ते इति-[रविः] अर्थ-आदित्यरूपसें रसको ग्रहणकरनेवाले. ८८२ विविधं रोचत इति-[विरोचनः] अर्थ-नानाप्रकारसे प्रकार ८८३ सूते श्रियमिति सूर्योऽग्निर्वा-[सूर्यः] अर्थ-सूर्यरूपसें ऐश्वर्यकी उत्पत्तिकरनेवाले. ८८४ सर्वस्य जगतः प्रसविता-[सविता] अर्थ-संपूर्णजगत् के उत्पादक. ८८५ रविलॊचनं चक्षुरस्येति-[रविलोचनः] भाषाटीका। (१५९) अर्थ-सूर्यहे चक्षु नाम नेत्र जिनका. अनन्तो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैक- जोऽग्रजः॥ अनिविण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भतः ॥ ९५॥ ॥ ८८६ नित्यत्वात् सर्वगतत्वात् देशकालपरि- ·च्छेदाभावात्-[अनन्तः] अर्थ-नित्य व्यापकस्वरूपसे देशकालपरिच्छेद रहित अथवा शेषरूपं. ८८७ हुतं भुनक्ति इति-[ हुँतभुक्] अर्थ-हवनकिये द्रव्यके भोगनेवाले. ८८८ प्रकृति भोग्यामचेतनां भुङ्क्ते जगत्पाल- . यतीति वा-[भोक्ता] अर्थ-मायाके भोगनेवाले १ जगत्की रक्षाकरनेवाले २ ८८९ भक्तानां सुखं मोक्षलक्षणं ददाति असुखं खण्डयतीति वा-[सुखदः-असुखदः] अर्थ-भक्तोंकू मोक्षरूपसुख देनेवाले १ भक्तों के दुःखका ख- ण्डन करनेवाले २ ८९० धर्मगुप्तये असकृज्जायमानत्वात्- [अंनेकजः] अर्थ-धर्मरक्षाकेलिये वारंवार जन्मलेनेवाले. ८९१ अग्रे जायते इति-[अग्रजः] (१६०) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-सबसे प्रथम उत्पन्नहोनेवाले हिरण्यगर्भ.(प्र.) "हिरण्य- गर्भः समवर्तता" इति श्रुतिः। ८९२ अवाप्तसर्वकामत्वात् प्राप्तिहेत्वभावान्नि- वैदोस्य नास्तीति-[अनिविण्णः] अर्थ-अवाप्तसमस्तकामहोनेसें वैराग्यरहित. ८९३ साधून सतः आभिमुख्येन मृष्यते क्षमत इति-[सदामर्षी] अर्थ-श्रेष्ठपुरुषोंको अभिमुखभावसे सहनेवाले. ८९४ तमाधारमधिष्ठाय त्रिलोकास्तिष्ठन्तीति- [लोकाधिष्ठानम्] अर्थ-जिसमें लोकत्रयवर्तिपुरुष स्थितहैं. ८९५ अद्भुतत्वात् स्वरूपशक्तिव्यापारकार्येऽ द्भुतत्वाहा-[अद्भुतः] अर्थ-आश्चर्यस्वरूपहें १ अथवा जिनका कार्य आश्चर्यवालाहै। सनात्सनातनतमः कपिलः कपि- रव्ययः। स्वस्तिद स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वस्तिशुक्स्वस्तिदक्षिणः ॥ ९६॥ ८९६ सनादिति निपातः-[सनात्] अर्थ-पराधकालरूपहै. (प्र.)"चिरार्धवचनः कालः" इति वि०पु०। .
.
भाषाटीका।
(१६१)
८९७ सर्वकारणत्वात् विरिश्चादीनामपि सना-
तनानां सनातनत्वात्-[सनातनतमः]
अर्थ-संपूर्णों के कारण जो ब्रह्मादिक तिनकेभी कारण.
८९८ वडवानलस्य कपिलो वर्ण इवं तद्रूपी-कपिलः]
अर्थ-वडवानल अग्निकेसमान वर्णवाले.
८९९ कं जलं रश्मिभिः पिवन वराहो वा-[कपिः]
अर्थ-क 'नाम जंल तिसको किरणकरके सूर्यरूपसें पीनेवा--
ले १ अथवा वराहरूप २ (प्र०) “कपिराहः श्रेष्ठश्चं" इति
भगवद्वचनम् ।
९०० अव्यये प्रलयेऽस्मिन् न व्यति इति-[अव्ययः]
अर्थ-प्रलयमेंभी जिनका नाशनहीं.
इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां
भाषांटीकायां नवमशतकं सम्पूर्णम्।
विष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां
( आषाटीकायाम् )
दशमशतकप्रारम्भः।
९०१ भक्तानां मङ्गलं ददातीति-स्वस्तिदः]
अर्थ-भक्तोंकू मंगलदेनेवाले.
(१६२) * विष्णुसहस्रनाम * ९०२ तदेव करोतीति-[स्वतिकृत्] अर्थ-भक्तोंका मंगलकरनेवाले. ९०३ मङ्गलं स्वरूपमात्मीयं परमानन्दलक्षण- मिति-[स्वस्ति] अर्थ-मंगलस्वरूपहे. ९०४ तदेव भुते इति भक्तानां मङ्गलं स्वस्ति भुनक्तीति वा-[स्वस्तिभुक्] अर्थ-परमानन्दलक्षणस्वरूपकेभोक्ता १ भक्तोंके मंगलके पा- लनकरनेवाले २ ९०५ स्वस्तिरूपेण दक्षते वर्धते स्वस्तिविधातुं स- मर्थ इति वा अथवा दक्षिणशब्दः आशुकारि- णि वर्तते शीघ्र स्वस्ति दातुं अयमेव स- मर्थः इति-[स्वस्तिदक्षिणः] अर्थ-मंगलरूपसें वृद्धिवाले १ मंगलविधानकरनेमें समर्थ २ द- क्षिणशब्द शीघ्रकारिका वाचकहै तब यह अर्थ है कि भक्तोंके शीघ्र मंगलकरनेमें आपही समर्थहै ३ (प्र.)"स्मरणादेव कृष्णस्य सि- यन्ति सर्व सिद्धयः । स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते ॥ पुरुषस्तमजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम् । स्मरणादेव कृष्णस्य पापसंङ्घातपञ्जरम् ॥ शतधा भेदमायाति गिरिर्वबहतो यथा " इत्यादि। अरौदः कुण्डली चक्री विक्र तशासनः ॥ शब्दातिगः शब्दसहः भाषाटीका। (१६३) शिशिरः शर्वरीकरः ॥९७॥ ९०६ अवाप्तसमस्तकामत्वेन रागद्वेषादेरभा- वात्-[अरौद्रः] अर्थ-रागद्वेषके नहींहोनेसें सौम्यस्वरूप. ९०७ शेषरूपभाक् साङ्ख्ययोगात्मके कुण्डले म- कराकारे अस्य स्त इति वा-[कुण्डली] अर्थ-शेषरूपधारी १ मकराकारसांख्य-योग नाम ज्ञान- कर्म ये हैं कुण्डल जिनके २. ९०८ चक्रमस्यास्तीति-[चक्री] अर्थ-चक्रधारणकरनेवाले. ९०९ विक्रमः पादविक्षेपः शौर्य वा इयं चाशेष- रूपेभ्यो विलक्षणमस्येति-[विक्रमी.] अर्थ-जिनका पादका विक्षेप और शौर्य सबसे विलक्षण नाम उत्कृष्ट है. ९१० श्रुतिस्मृतिलक्षणमूर्जितं शासनमस्येति- [अर्जितशासनेः] अर्थ-श्रुति-स्मृतियही जिनका प्रबलशिक्षा है. (प्र०) “श्रुति- स्मृती ममैवाज्ञे यस्ते उल्लङ्मय वर्तते। आंज्ञाच्छेदी मम द्वेषी मद्भ- तोपि न वैष्णवः” ॥ इति भगवद्वचनम् । ९११ शब्दप्रवृत्तिहेतूंना जात्यादीनांमसंभवात् शब्देन वक्तुमशक्यत्वात्-शब्दातिगः] अर्थ-जिसमे प्रवृत्तिनिमित्तजात्यादिकोंका अभाव होनेसें श- 6 (१६४) * विष्णुसहस्रनाम * ब्दका अगोचर है. (प्र.) “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह 17 "न शब्दगोचरैर्यस्य योगिध्येयं परं पदम्" इति श्रुति-स्मृती। ९१२ सर्वे वेदाः तात्पर्येण तमेव वदन्तीति- [शब्दसहः] अर्थ-संपूर्ण वेद तात्पर्यसें तिसहीकू कहते हैं. (प्र०) “सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति” “वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः ” इति श्रुति-स्मृती। ९१३ तापत्रयाभितप्तानां विश्रमस्थानत्वात्- [शिशिरः] अर्थ-तापत्रयसें अभितप्तपुरुषोंके विश्रांतिके स्थान. ९१४ संसारिणामात्मा शर्वरी ज्ञानिनां पुनः संसारः शर्वरी तांमुभयेषां करोतीति- [शर्वरीकरः]] अर्थ-संसारियोके आत्मस्वरूप शर्वरो नाम रात्रि करनेवाले ज्ञानियोंके संसाररूप रात्रिकरनेवाले. अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणःक्षमि- णांवरः॥विद्वत्तमोवीतभयःएण्य- श्रवणकीर्तनः ॥९८॥ ९१५ अवाप्तसमस्तकामाभावादेव क्रौर्याभावः तस्मात्क्रौर्यमस्य नास्तीति-[अक्रूरः] अर्थ-अवाप्त समस्तकाम होनसें कामका अभाव है तिसमें जि- नके क्रौर्य नाम कोप नहीं. ॥
भाषाटीका। (१६५) ९१६ कर्मणा मनसा वाचा वपुषा च शोभन- खात्-[पेशलः] अर्थ-कर्म, मन, वाणी शरीरकरके शोभावाले. ९१७ प्रवृद्धशक्तिः शीघ्रकारी समर्थः इति-[दक्षः] अर्थ-जिनकेविषे नियममें प्रबृद्धशक्तिं आदि गुणहैं. ९१८ दक्षिणशब्दस्यापि दक्ष एवार्थःअथवा दक्षते गच्छति हिनस्तीति-[दक्षिणः] अर्थ-दक्षिणशब्दकाभी दक्षही अर्थ है १ अथवा विरोधिपुरु- षोंके हिंसा करनेवाले ९१९ क्षमावतां योगिनां पृथिव्यादीनां वा व- . रणाच्च श्रेष्ठः इति-क्षमिणां वरः] अर्थ-क्षमावाले योगियोंमें श्रेष्ठ १ पृथ्वीआदिकोंमें श्रेष्ठ २ (प्र०) "क्षमया पृथिवीसमः” इति रामायणम् । ९२० निरस्तातिशयं ज्ञानं सर्वदा सर्वगोचरमस्या- स्ति नेतरेषामिति-[विद्वत्तमः] अर्थ-जिनको सर्वकालमें अत्यन्त उत्कृष्ट सर्वविषयक ज्ञानहै: इतर पुरुषोंको तथाविध ज्ञान नहीं. . ९२१ विगतं भयं सांसारिक संसारलक्षणम- स्येति-[वीतभयः] अर्थ-दूरहोगयाहै संसाररूपभय जिनका. ९२२ सर्वेश्वरत्वान्नित्यमुक्तत्वाच्च पुण्यं पुण्यकर श्रवणं कीर्तनं चास्येति-[पुण्यश्रवणकीर्तनः] (१६६) * विष्णुसहस्त्रनाम अर्थ-संपूर्णों के ईश्वरहोनेसें तथा नित्यमुक्तहोनसें पुण्यके क- रनेवालेहै श्रवण कीर्तन जिनके. उत्तारणोदुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्न- नाशनः॥वीरहा रक्षणः सन्तोजी- वनः पर्यवस्थितः॥९९॥ ९२३ संसारसागरात् उत्तारयतीति-[उत्तारणः] अर्थ संसाररूप समुद्रसें पारकरनेवाले. ९२४ दुष्कृतिं पापसंज्ञितां हन्तीति-[दुष्कृतिहा] अर्थ-पापरूपदुष्कृतिका नाश करनेवाले. ९२५ स्मरणादिकुर्वतां पुण्यं करोतीति सर्वेषां श्रुति-स्मृतिलक्षणया वाचा पुण्यमाचष्टे इति वा-[पुण्यः] अर्थ-स्मरणकरनेवाले पुरुषोंके पुण्यकरनेवाले १ संपूर्णपुरुषों- के श्रुति-स्मृतिरूप वाणीकरके पुण्यकहनेवाले २ ९२६ भाविनोऽर्थस्य सूचकान दुःस्वप्नांन् ना. शयतीति-[दुःस्वग्ननाशनः] अर्थ-भावीनाम होनेवाला जो अर्थ तिसका सूचक जो दुःस्वप्न तिन्होंके नाश करनेवाले. ९२७ विविधाः संसारिणां गतीमुक्तिप्रदानेन हन्तीति-[वीरहा] भाषाटीका। (१६७) अर्थ-मुक्ति देनेसें संसारियोंकी नानाप्रकारकी गतियोंके नाश- करनेवाले. ९२८ सत्त्वगुणमधिष्ठाय जगत्त्रयं रक्षयन्-रिक्षणः] अर्थ-सत्वगुणके आश्रय होकर अर्थात् स्वीकारकर तीनोंलो- ककी रक्षाकरनेवाले. ९२९ सन्मार्गवर्तिनः सन्तः तद्रूपेण विद्याविनय- वृद्धये स एव वर्तते इति-[सन्तः] अर्थ-सन्मार्गमें चलनेवाले पुरुष सच्छब्दवाच्यहै. सद्रूपसें आ- पही विद्याविनय-वृद्धिकेलिये होनेवाले. ९३० सतीः सर्वाः प्रजाःप्राणरूपेण जीवयन्- [जीवनः] अर्थ-प्राणरूपसें प्रजाको जीवावनेवाले. ९३१ परितः सर्वतो विश्वं व्याप्य व्यवस्थितः इति-[पर्यवस्थितः] अर्थ-चारोंओरसे विश्व में व्याप्त होकर स्थितिकरनेवाले. अनन्तरूपोऽनन्तश्रीजितमन्युर्भ- यापहः ॥ चतुरस्रो गभीरात्मा वि- दिशो व्यादिशो दिशः ॥ १०॥ ९३२ अनन्तादिरूपेण विश्वप्रपञ्चरूंपेण स्थि- तश्चेति-[अनन्तरूपः] अर्थ-जगद्पसें स्थित.
(१६८) * विष्णुसहस्रनाम से
९३३ अनन्ता अपरिमिता श्रीः परशक्तिरस्ये-
ति-[अनन्तश्रीः]
अर्थ-अपरिमितहै परशक्ति जिनकी अर्थात् विलक्षण शक्तिवाले.
९३४ मन्युः क्रोधो जितो येन सः-[जितमन्युः]
अर्थ-क्रोधको जीतनेवाले.
९३५ भयं संसारजं पुंसां नन् इति-[भयापहः]
• अर्थ-पुरुषोंके संसारजन्य भयको दूरकरनेवाले.
.९३६ न्यायसमवेतश्चतुरः-[चतुरस्रः].
अर्थ-नीतियुक्त चतुर अर्थात् पुरुषोंकू कर्मानुरूप फलदेनेवाले.
९३७ आत्मस्वरूपं वित्तं च गभीरं परिच्छे-
तुमशक्यमस्यति-गभीरात्मा]
अर्थ-जिनके आत्मस्वरूप वित्त नाम धनका परिच्छेद नाम
इतनाहै ये कहनेमें अशक्य.
९३८ विविधानि फलानि अधिकारिभ्यो विशे-
षेण दिशतीति-विदिशः]
अर्थ-अधिकारी जनोंको नानाप्रकारके फलको देनेवाले...
९३९ विविधामाज्ञां शक्रादीनां कुर्वन्-[व्यादिशः]
अर्थ-इन्द्रआदिकोंकू नानाप्रकारकी आज्ञा करनेवाले..
९४० दिशतीति-[दिशः]
अर्थ-शकादिकोंकू आज्ञा देनेवाले.
अनादिभूर्भुवोलक्ष्मीः सुवीरो रु-
भाषाटीका। (१६९) दः ॥ जननो जनजन्मादि- भीमो भीमपराक्रमः॥१०१॥ ॥ ९४१ आदिः कारणमस्य न विद्यते इति-[अनादिः] अर्थ-जिनका अन्यत्र कोई कारण नहीं. ९४२ भूम्यन्तरिक्षयोःशोभति-[भूर्भुवोलक्ष्मीः] अर्थ-भूलोक अन्तरिक्षलोक इन्होंके शोभारूप. ९४३ शोभना विविधा ईरागतयो यस्य शोभनं विविधमीरणमस्येति वा-[सुवीरः] अर्थ-मुन्दरहै गतिजिनकी १ सुन्दरहे नानाप्रकारकी प्रेरणा- जिनकी२ ९४४ रुचिरे कल्याणे अङ्गदे अस्येति-[रुचिराङ्गदः] अर्थ-सुन्दरहै बाहुभूषण जिनके. ९४५ जन्तून् जनयन्-[जननः] अर्थ-जन्तुओंके उत्पत्ति करनेवाले. ९४६ जनस्य जनिमतो जन्म उद्भवः तस्यादि- मूलकारणमिति--[जनजन्मादिः] अर्थ-जीवोंका जन्मनाम उत्पत्ति तिसके आदिकारण. ९४७ भयहेतुत्वात्-[भीमः] अर्थ-भयदेनेवाले. ९४८ असुरादीनां भयहेतुः पराक्रमोऽस्यावतार इति-[भीमपराक्रमः] आधार. (१७०) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-असुर आदिकोंके भयका कारण है पराक्रम जिनका. आधारनिलयो धाता पुष्पहासः प्रजागरः॥ ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः-प्रणवःपणः ॥१०२॥ ॥ ९४९ पृथिव्यादीनां पञ्चभूतानामाधाराणामा- धारत्वात्-[आधारनिलयः] अर्थ-जगत्के आधारभूत जो पृथ्वी आदि पंचभूत तिनकेभी ९५० तस्यान्यो धाता नास्तीति--संहारसमये सर्वाः प्रजाः धारयति पिबतीति वा-- [अधाता-धाता] • अर्थ-जिनका अन्यत्र कोई धारणकरनेवाला नहीं१ प्रलयसमय- में सबको धारणकरनेवाले और पीनेवाले २ ९५१ मुकुलात्मना पुष्पाणां स्थितानां हासवत् प्र- पञ्चरूपेण विकारोऽस्यति-[पुष्पहासः] अर्थ--मुकुल नाम कलीरूपसें स्थित जो पुष्प तिन्होंका जो हास नाम खिलना उसके समान प्रपंच रूपसेंहै विकार जिनका. ९५२ नित्यप्रबुद्धरूपत्वात् प्रकर्षेण जागर्ती- ति-[प्रजागरः] अर्थ-सदा प्रबुद्धरूप होनेसें जाग्रतस्वरूप अर्थात् प्रकाशमानहै. ९५३ सर्वेषामुपरि तिष्ठन्-उर्ध्वगः] . भाषाटीका। (१७१) अर्थ-सबसे ऊंचे रहनेवाले. ९५४ सतां कर्माणि सत्पथेन. आचरत्येषः इ- ति-[सत्पथाचारः] अर्थ--सत्पुरुषोंके कर्म समीचीन प्रक्रियासे आचरण करनेवाले. ९५५ मृतान् परीक्षित्प्रभृतीन जीवयन इति- [प्राणदः] अर्थ-परीक्षित् आदि मरणेवालोंको जीवदान देनेवाले, ९५६ प्रणवो नाम परमात्मनोवाचकः ॐकारः तद्भेदोपचारेणायंम्-[प्रणवः] अर्थ-ॐकार ये नाम परमात्मांकाहै कारण वाच्यवाचकका अभेद होनेसे ९५७ पणान व्यवहारार्थान कुर्वन् इति-[पणः] अर्थ-व्यावहारिक पदार्थोके रचनेवाले. प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत्याण- जीवनः॥ तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा ज- न्ममृत्युजरातिगः ॥१०३॥ ९५८ प्रमितिः स्वयं प्रमा इति-[प्रमाणम् ] अर्थ-प्रमा ज्ञानस्वरूप. ९५९ प्राणा इन्द्रियाणि यत्र जीवे निलीयन्ते तत्पर- त्वाद्देहस्य धारकाः प्राणापानादयो वा - (१७२) * विष्णुसहस्रनाम * तस्मिन् प्रविलीयन्ते प्राणितीतिप्राणो जीवः परे पुंसि विलीयते इति वा प्राणान् जी- वांश्च संहरन्निति वा- [प्राणनिलयः] अर्थ-प्राणइन्द्रिय जिसमें लीनहोवें ऐसा जीवरूप १ जिसमें प्राणापानादिक, लयको प्राप्त होतेहैं २ जीवरूप जिसमें लीन होताहै ३ जीवोंका संहार करनेवाले ४ ९६० पोषयन्नन्नरूपेण प्राणान इति-[प्राणभृत् ] अर्थ-अन्नरूपसें.प्राणोंके पोषण अर्थात् रक्षण करनेवाले. ९६१ प्राणिनो जीवयनप्राणाख्यैरन्यैरिति- [प्राणजीवनः] अर्थ-प्राणाख्य वायुवोंकरके प्राणियोंको जिवावनेवाले. ९६२ तथ्यममृतं सत्यं परमार्थसत्तत्त्वमित्यतः ए- कार्थवाचकत्वात्-[तत्त्वम् ] अर्थ-तथ्य अमृतआदि शब्द पर ब्रह्मरूप तत्वके वाचकहै इ- स हेतुसें तत्त्वस्वरूप. ९६३ तत्त्वं खरूपं यथावदेत्तीति-[तत्त्ववित्] अर्थ-स्वरूपको यथार्थजाननेवाले. ९६४ एकश्चासावात्मा च-[एकात्मा] अर्थ-आपही एक आत्मस्वरूपहै. ९६५ अस्ति जायते वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते भाषाटीका। (१७३) नश्यतीतिषड्भावविकारानतीत्य गच्छतीति- [जन्ममृत्युजरातिगः] अर्थ--जन्मसें आदिलेकर षड्विकारोंको उल्लंघन करनेवाले. भूर्भुवःस्वस्तहस्तारः सपिता प्रपि- तामहः ॥ यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा य- ज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ॥ १०४॥ ॥ ९६६. भूर्भुवःस्वःसमाख्यानिव्याहृतिरूपाणि त्रयी- साराणि बढचा आहुः तेर्होमादिना तरति प्ल- वते च लोकत्रयं वृक्षवद्याप्य तिष्ठतीति वा-[भूर्भुवःस्वस्तरुः] अर्थ-वेदप्रयका सारभूत जो भूर्भुवः स्वः यह तीन व्याङ्क- ति इन्होंकरके जो होमादिक तिसकरके जगत्त्रयको तारणेवाले १ वृक्षकी समान लोकत्त्रयमें व्याप्तहोकर स्थिति करनेवाले २ ९६७ संसारसागरं तास्यन् प्रणवो वा इति-[तारः] अर्थ-संसाररूप समुद्रसें तारनेवाले १ प्रणव नाम *कारस्वरूप २ ९६८ सर्वस्य लोकस्य जनक इति-[सपिता] अर्थ-समस्तलोकके पिता. ९६९ पितामहस्य ब्रह्मणोपि पितेति-[प्रपितामहः] अर्थ-पितामह जो ब्रह्मा तिसकेभी पिता.
(१७४) * विष्णुसहस्रनाम * ९७० यज्ञात्मना-[यज्ञः] अर्थ-यज्ञस्वरूप. ९७१ यज्ञानां पाता स्वामी वा-[यज्ञपतिः] अर्थ-यज्ञोंका रक्षक १ यज्ञोंकेस्वामी २ (प्र०) “अहं हि स- यज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च" इति गीता। ९७२ यजमानात्मना तिष्ठन्-[यज्वा] अर्थ-यजमानरूपसें यज्ञमें स्थितिकरनेवाले. ९७३ यज्ञा अङ्गान्यस्येति-[यज्ञाङ्गः] अर्थ-यज्ञहें अंग जिनके अर्थात् यज्ञमूर्ति भगवान्. .९७४ फलहेतुभूतान् यज्ञान वाहयतीति- [यज्ञवाहनः]] अर्थ-स्वर्गप्राप्त्यादि फलके हेतुभूत जो यज्ञ तिन्होंके निर्वाहक. यद्यभृद्यज्ञद्यज्ञी यज्ञभुग्यज्ञसाध- नः॥ यज्ञान्तकृयज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च ॥ १०५॥ ९७५ यज्ञं विर्भात पाति वा-[यज्ञभृत् अर्थ-यज्ञके धारण करनेवाले १ यज्ञकी रक्षा करनेवाले २ ९७६ जगदादौ तदन्ते च यज्ञं करोतीति कृन्त- ति वा-[यज्ञकृत्] अर्थ-जगत्के आदिमें यज्ञ करनेवाले १ जगत्के अंतमें यज्ञ- का छेदन करनेवाले २ ॥
भाषाटीका।
(१७५)
९७७ यज्ञानां तत्समाराध्यात्मना शेषीति-[यज्ञी]
अर्थ-संपूर्ण यज्ञोंके आराध्यहोनेसें शेषी नाम स्वामी.
९७८ यज्ञं भुले भुनक्तीति वा-[यज्ञभुक्]
अर्थ-यज्ञके भोगनेवाले १ यज्ञके पालक २
९७९ यज्ञसाधनं तत्प्राप्ताविति-[यज्ञसाधनः]
अर्थ-यज्ञकी प्राप्तिमें साधन.
९८० यज्ञस्यान्ते फलप्राप्तिं कुर्वन् पूर्णाहुत्या वा
यज्ञसमाप्तिं करोतीति वा-[यज्ञान्तकृतं.]
अर्थ-यज्ञक अन्तमें फलकीप्राप्ति करनेवाले.१ पूर्णाहुति क-
रके यज्ञकी समाप्ति करनेवाले २.
९८१ यज्ञानां गुह्यं ज्ञानयज्ञं फलाभिसन्धिरहितो वा
यज्ञः तद्भेदोपचारात् ब्रह्म-[यज्ञगुह्यम् ]
अर्थ-यज्ञोंमें गुह्य अर्थात् ज्ञानयज्ञस्वरूप १ फलोंकी अभि-
संधि नाम अभिप्रायरहित जो यज्ञ तद्रूप ब्रह्मस्वरूप २
९८२ अद्यते अत्ति च भूतानीति-[अन्नम्]
अर्थ-जो, खायेजावें १ और जो खानमें आताहै २
९८३ अन्नमत्तीति-[अन्नादः]
अर्थ-अन्नको खानेवाले.
आत्मयोनिः स्वयंजातो वैखानः
सामगायनः ॥देवकीनन्दनः स्रष्टा
क्षितीशः पापनाशनः ॥ १०६ ॥
( १७६) * विष्णुसहस्रनाम * ९८४ आत्मैव योनिरुपादानकारणमिति- [आत्मयोनिः] अर्थ-आपही उपादानकारणस्वरूप अन्य कोई नहीं. ९८५ निमित्तकारणमपि सएवेति-[स्वयंजातः] अर्थ-आपही निमित्तकारण. ९८६ विशेषेण खननात्-[वैखानः] अर्थ--पृथ्वीको विशेषरूपसें खोदनेवाले. (प्र.) “पातालवा- सिनं हिरण्याक्षं वाराह रूपमास्थाय जघान" इति पुराणे प्रसिद्धम् । ९८७ सामानि गायतीति-[सामगायनः अर्थ-सामवेदकों गानेवाले. ९८८. देवक्याः सुतः-[देवकीनन्दनः] अर्थ-देवकीके पुत्र. .. ९८९ यतः स्रष्टा सर्वलोकस्य इति-[स्रष्टा] अर्थ-संपूर्णलोकके रचनाकरनेवाले. ९९०क्षितेर्भूमेरीशः दशरथात्मजः इति-[क्षितीशः] अर्थ-क्षिति नाम पृथ्वीके ईश दशरथकी पुत्र श्रीरघुनाथरूप. ९९१कीर्तितः पूजितोध्यातः स्मृतः पापराशि नाशयन्-पापनाशनः] अर्थ-कीर्तन, पूजन, ध्यान, स्मरणके गोचरहुयेहुवे पापस- मूहका नाशकरनेवाले. (प्र.) “प्राणायामसहस्रेण यत्पापं नश्य- ते नृणाम् । क्षणमात्रेण तत्पापं हरेानात्प्रणश्यति" इति वृद्धशा- तातपः।
भाषाटीका। (१७७) चक्री शाङधन्वा ग- दाधरः ॥ रथाङपाणिरक्षोभ्यः स- र्वप्रहरणायुधः॥१०७॥ ९९२ पाञ्चजन्याख्यंभूताद्यहंकारांत्मकं शङ्ख बिभ्रत् इति-[शङ्खभृत्]. अर्थ-पांचजन्य नामक जो भूतादि अहंकारात्मक.शंख तिस- को धारणकरनेवाले. ९९३ विद्यामयो नन्दकाख्योऽसिरस्येति-[नन्दकी] अर्थ-नन्दकनामक विद्यासयरूप असि नाम ख़गवाले. ९९४ मनस्तत्त्वात्मकं सुदर्शनाख्यं चक्रमस्या- स्तीति-[चक्री] अर्थ-सुदर्शननामक मनस्तत्वस्वरूप चक्रवाले. ९९५ इन्द्रियाद्यहंकारात्मकं शाङ्गै नाम धनु- रस्यास्तीति-[शार्ङ्गधन्वा] अर्थ-इन्द्रियादि अहंकारस्वरूप शाधनुषवाले. ९९६ बुद्धितत्त्वात्मिकां कौमोदकी गदां वह- न-[गदाधरः] अर्थ-बुद्धितत्त्वस्वरूप कौमोदकीनामक गदाको धारणकर- नेवाले. ९९७ रथाङ्गं चक्रमस्य पाणौ स्थितं स-[रथाङ्गपाणिः] (१७८) * विष्णुसहस्रनाम * अर्थ-जिनके हाथमें चक्र स्थितहै. ९९८ अतएवाशक्यक्षोभणः इति-[अक्षोभ्यः ] अर्थ-हाथमें चक्र लेनेसेंही नहीं शक्यहै निग्रह जिनका. ९९९ केवलमेतावन्त्येवायुधान्यस्येतिन नियम्यते अपि तु संर्वाण्येव प्रहरणान्यायुधान्यस्येति- [सर्वप्रहरणायुधः] अर्थ-जिनके इतने आयुधहें ऐसा नियम नहीं किंतु असंख्यहें प्रहारकरनेके आयुध जिनके १०००-[सर्वप्रहरणायुधः ॐनमः] अर्थ-आयुधभावसें अप्रसिद्ध करजआदि आयुध बहुतसें भग- वान्केहै. यह जानलेनाकि नामकीआवृति भगवान के हजारनामकी समाप्ति सूचन करतीहै. ॐ कार मंगलका वाचकहै. इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिकायां भा- पाटीकायां दशमं शतकं सम्पूर्णम्। .
अथ फलश्रुतिश्लोकाः।
इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ॥
नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥१॥
अर्थ-इतिशब्द भगवान के हजारनामकी समाप्तिका सूचकहै.
कीर्तनीय महात्मा केशव भगवान के दिव्य हजारनाम विशेषरूप-
से मैं कीर्तनकरचूका हौं ॥१॥
य-इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ॥
नाशुभं प्रामुयात्किञ्चित्सोऽमुत्रेहच मानवः ॥२॥
अर्थ-जो पुरुष इसको नित्य श्रवणकरै और कीर्तनकरै उस
पुरुषको इसलोकमें तथा परलोकमें किसीतरहके अशुभ नहीं हो-
॥२॥
वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ॥
वैश्योधनसमृद्धःस्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात्॥३॥
अर्थ-इस.स्तोत्रका पाठकरके ब्राह्मण वेदान्तशास्त्रपारगामी,
क्षत्रिय विजयको, वैश्य धनके वृद्धिको और शूद्र सुखको
प्राप्तहोवें ॥३॥
धर्मार्थी प्राप्नुयाडर्ममर्थार्थी चार्थमानुयात् ॥
कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी प्राप्नुयाग्रजाम् ॥४॥
अर्थ-धर्मार्थी धर्मको, अर्थार्थी अर्थको, कामनावाला कामों-
को, प्रजार्थी प्रजाओंको इसस्तोत्रका पाठकर प्राप्तहोजावें ॥४॥
. (१८०) * विष्णुसहस्रनाम* भक्तिमान्यः सदोत्थाय शुचिस्तद्दतमानसः ॥ सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामेतप्रकीर्तयेत् ॥५॥ यशः प्राप्नोति विपुलं ज्ञातिप्राधान्यमेव च ॥ अचलां श्रियमाप्नोति श्रेयःप्राप्नोत्यनुत्तमम्॥६॥ अर्थ-जो पुरुष प्रातःकाल उठकर पवित्रहोकर भगवान्में मन लगाकर भक्तिपूर्वकं वासुदेव भगवान्के सहस्रनामका पाठ करै मो पुरुष विपुल यशको, ज्ञातिमें मुख्यताको और अचल श्रीको, अनुत्तम श्रेयको प्राप्त होजाताहै ॥५॥६॥ नं भयं कचिदाप्नोति वीर्य तेजश्च विन्दति ॥ भवत्यरोगो द्युतिमान् बलरूपगुणान्वितः॥७॥ अर्थ-जो इस स्तवका पाठ करै उसको कोई प्रकारका भय प्राप्त नहीं होताहै और वीर्य तथा तेजको प्राप्त होताहै. रोगी अरो- गी होजावे बलरूप गुणोंकरके अन्वितहुवा कांतिवाला होजा- ताहै ॥ ७॥ रोगा? मुच्यते रोगाबडो मुच्येत बन्धनात् ॥ भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्नआपदः ॥८॥ अर्थ-रोगार्तपुरुष रोगसें, बद्धपुरुष बन्धनसें, संसारसें भीतपु- रुष भयसें, आपत्तियुक्त पुरुष आपदसे छूट जाताहै ॥८॥ दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥ स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः॥९॥ अर्थ-नित्य भक्तियुक्त पुरुष हजार नामसे पुरुषोत्तम भगवान्- की स्तुति करताहुवा बडे दुःखोंसे शीघ्रही पार होजाताहै ॥ ९॥ "
भाषाटीका।
(१८१)
वासुदेवाश्रयो मत्यों वासुदेवपरायणः ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥१०॥
अर्थ-वासुदेव भगवान्हीहै आश्रय जिसके तथा वासुदेव भग-
वानहीहै परायण नाम परमअनयस्थान जिसके तथा सर्वपापोंसें
शुद्ध होगयाहै अन्तःकरण जिसका ऐसा पुरुष- सनातन ब्रह्मको
प्राप्त होजाताहै ॥१०॥
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ॥
जन्ममृत्युजराच्याधिभयं नैवोपजायते ॥११॥
अर्थ-वासुदेव भगवान्के भक्तोंका कदाचित्भी अशुभ नहीं
होताहैं और जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि एतत्प्रयुक्त भयभी नहीं
॥११॥
इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥
युज्येतात्मसुखक्षान्तिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः।।१२॥
अर्थ-श्रद्धा भक्तिसमन्वित पुरुष इस स्तोत्रका अध्ययन क-
रताहुवा आत्म, सुख, शांति, श्री, धृति, स्मृति, कीर्ति इन्होंकरके
युक्त होजाताहै ॥ १२॥
नलोधोनच मात्सर्यन लोभो नाशुभा मतिः ॥
भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ १३॥
अर्थ-पुरुषोत्तम भगवान्की भक्ति करनेवाले पुरुषोंको क्रोध,
मत्सरता, लोभ, अशुभमति यह नहीं होतीहै ॥ १३॥
द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूमहोदधिः॥
वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः॥१४॥
(१८२) * विष्णुसहस्रनाम *
अर्थ-महात्मा वासुदेव भगवान् के वीर्यसें स्वर्ग, चन्द्र, सूर्य,
नक्षत्र, आकाश, दिशा, पृथ्वी, समुद्र, यह सब स्थित होर-
हैहैं ॥ १४॥
ससुरासुरगन्धर्व सयक्षोरगराक्षसम् ॥
जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥ १५॥
अर्थ-देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष, उरग, राक्षस, अर्थात् चराचर
श्रीकृष्ण भगवान के वशमेंहै ॥ १५ ॥
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ॥
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्वं क्षेत्रज्ञ एव च ॥१६॥.
अर्थ-और मन, बुद्धि, अन्तःकरण, तेज, बल, धैर्य, क्षेत्र, क्षे-
त्रज्ञ वासुदेव भगवान्काही स्वरूपहै अर्थात् सब भगवत्स्वरू-
पहै ।। १६॥
सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते ॥
आचारःप्रथमोधर्मों धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥१७॥
अर्थ-सब वेदोंमें आचार यही कल्पना कियागया है कि प्रथम
धर्म आचारहीहै तिसके प्रभु अच्युत भगवान् हैं ॥ १७॥
ऋषयः पितरो देवा-महाभूतानि धातवः॥
जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम् ॥१८॥
अर्थ-ऋषि, पितृगण, महाभूत, सब धातु और समस्त स्थावर
जंगमात्मक यह सब नारायणसें उत्पन्नहै ॥ १८ ॥
योगो ज्ञानं तथा सांख्यं विद्याः शिल्पादि कर्म च ॥
वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वं जनार्दनात् ॥१९॥
भाषाटीका। (१८३) अर्थ-योग, ज्ञान, सांख्य, विद्या, शिल्पविद्यासें आदिलेकर, कर्म, वेद और स्मृति, इतिहास, पुराण, शास्त्रोक्त ज्ञान यह संपू- जनार्दन भगवान्सेंही उत्पन्नहै अर्थात् उक्त ज्ञानादिकोंकी प्राप्ति भगवान् केही आधीनहै ॥ १९ ॥. एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः ॥ त्रील्लोकान्व्याप्यभूतात्मामुळे विश्वभुगव्ययः॥२०॥ अर्थ-महद्भूतस्वरूपसें तो एकहैं और पृथक् पृथक् भूतरूप: से अनेक रूपहे विश्वको भोगनेवाले अविनाशी भूतोंको आत्मा एकही-विष्णुभगवान् लोकत्रयमें व्याप्त होकर विश्वकों भोग- तेहैं ॥२०॥ इमं स्तवं भगवतो विष्णोासेन कीर्तितम् ॥ पठेद्य इच्छेत्पुरुषःश्रेयःप्राप्तुं सुखानि च ॥२१ ॥ अर्थ-जो पुरुष श्रेय नाम कल्याण और सुखकी प्राप्तिकी इच्छा करै सो पुरुष व्यासजीका कहाहुवा विष्णुभगवान का इस स्तोत्रका पाठ करै ॥ २१ ॥ विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥ भुजन्ति थे पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम् ॥२२॥ अर्थ-जो पुरुष जगत्के ईश्वर जन्मरहित जगत्को उत्पत्ति तथा नीश जिनसें होताहै उस पुण्डरीकाक्ष. भगवान्का जो भजन करतेहैं वह पुरुष पराभव नाम अनादरको प्राप्त नहीं होतेहैं ॥२२॥ इति फलश्रुतिश्लोकाः समाप्ताः।
(१८४) * विष्णुसहस्रनाम 8
श्रीशालिवाहनशके बाणभूवसुभूमिते ।
अधिकापाढराकायां गङ्गाविष्णोश्च सूचनात् ॥
विष्णोर्नामसहस्रीयभाष्यस्यार्थावबोधकम् ।
भाषान्तरं संव्यरचि हैन्दव्या भाषया स्फुटम् ।।
महावनाख्यविदुषां बिहाणीपुरवासिना।
कल्याणमुद्रगागारे श्रीलक्ष्मीवेङ्कटेश्वरे ॥
अथापि चेन्मनुष्यत्वात् स्खलनं लेखने क्वचित ।
क्षन्तुमर्हन्ति विद्वांसः सारमार्या हि गृह्णते ॥
१.शाङ्करभाष्यस्य ।
इति श्रीविष्णुसहस्रनामचन्द्रिका समाप्ता
mewwwamrem
पुस्तक मिलनेका ठिकाणा-
da
गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास
“लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर” छापाखाना
कल्याण-(मुंबई)