·K.S.R.I. LIBRARY
ACOESSION NUMBER
618

·618
THE KUPPIISWAMI SASTRI
RESEAR LAIN:TITUTE,

·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMI SASTR!
RESEARCH INSTITUTE,
MADRAS.
THE
PRINCESS OF WALES
SARASWATI-BHAVANA TEXTS
EDITED BY
GANGĀNĀTHA JHA
AND
GOPINĀTHA KAVIRAJA
No. 4.
THE
KUSUMĀNSALI-BODHANI
ALLAHABAD:
PRINTED AND PUBLISHED BY TWO SUPDT, GOVERNMENT Pezgs, U. P.,
192.

·No text on this page.

·वरदराजविरचिता
कुसुमाञ्जलिबोधनी
THE
KUSUMANJALI-BODHANI
OF
VARADARĀJA MISRA:
EDITED WITH INTRODUCTION, ETC.
BY
GOPINATH KAVIRAJ, MA,
Librarian, Government Sanalcrit Library,
Sarıswati Bhavana, Benares
ALLAHA BA D.
PRINTED AND PUBLISHED BY THE SUPDT, GOVERNDENT PR788, U P
1922

·No text on this page.

·INTRODUCTION. I The following pages which are now for the first time presented to the publio embody a learned commentary by Varadarīja on Udayana's famous theistic treatise, Nyāya Kusumāñjali.* This work of Udayana being still widely in rogue in this country and also studied in the west through its English version by Cowell, it is to be hoped that no apology is needed for the publication of a commentary whiob combines with scholarship a murvellous power of elucidation. Udayana's text is highly abstruse, being of a peculiarly polemic character and written in a compact sohoolmanlike style, and stands inuch in need of an elaborate exposition to have its innor meaning clearly brought out. The only available commentary which has bitherto been in use among Indian scholars 13 Vurdhamāna Opādhyāya's °Prakāśa. But the work, inspite of the vast erudition displayed on every page by its author, is more an independent treatise based on Kusumāñjalı than a regular commentary upon it, intended to make the text as at stands perfectly intelligible to the reader -- Guņānanda Vidyāvāgīsa's commentary (=ºViveka) is good enough from this point of view, though not quite so learned, but it has not yet been published. In these circumstances the appearance of a work like this will certainly be welcome. A commentary on the full text of Kusumāñjalı, including the prakaraņa portions of Udayana, 18 hard The only reference which I have so far met to this commentary appears in Mallioitha's Nişkentiki on the Tärkikarak şå (Ben Ed ), p.

·ii INTRODUCTION. to find. Beyond the two works mentioned above and the work here introduced, I know of none other ever existing. The other commentaries confine themselves to the kārikās and leave out the prose portions altogether. Of such Haridāsa's work has deservedly secured the widest currenoy. It has been brought out in several editions, with or without further sub-commentaries or annotations, * and was traaslated for the first time into English by professor E. B. Cowell. Among the rest the names of Sankara Misrat, Rāmabhadra Bhattāohāryat, Raghudeva Nāyālankāra, Jayarāma Nyāyapañchānana and Nārāyana Tirtha may be mentioned with honour. The author of Kusumāñjalibodhani, for so this commentary is named, was Varadarāja Miśra. In the colophons to the chapters he calls himself the son of Rāmadeva Misra, and was most probably a native of Mithilā. The exact time of his life is difficult to 88- certain, for the data are insufficient and uncertain. Mallinātba refers to this work in his commentary on Tárkıkaraksā (page 46)-a fact which shows that Varadarāja lived earlier than the 14th century. •G with regular commentaries by MM Chandrakanta Tarkilankara, M.M. Kämākhyādātha Tarta vagisa aud with ocasional notes by MM. Mabesachandra Nyayaratna and Pandit Ambā dāsa śāstri tin this connootion at may not be out of plice to add a short note, point. ing out an error whiob has crept into the study of Nyāya-Vaideșika Bibliography and se being repeated on every subsequent occasion In Aufrecht, Cat Cat. 1.. p. 617, un btein, Jammu Catalogue, p 148, in Adbi, Navadvipa Mahima, P. 03 and in Chakravarti, History of Navya Nyaya 1% Bongal (JAS B., 1910, PP 280-'1) we find it sticed that Ramabhadra Bārvabbauma was the son of Bhavanitha and Bhavani This statement 18 erroneous and seems to bave Proceeded from an identification, perhaps a confusion, of Śankara Mitra ad Ramabhadra That Bhavanatha and Bhavani were the names Sankara's parents 18 a well known fact The confusion was due, it appears, to the notion that the work notioed by Rajendra Lila in his Notices (no 525), by Arşikesa 10 bis Catalogue of Calcutta Sanskrst College Mss. (III, 818) and by Aufrecht in the Oxford Cutalogue o 243 represented the labours of a single individual throughout As 10 uho oolopbons this work 18 asaribed to Håm.bhadra the natursiintureuce was that the details about paren tage eto, ocourring in the introduotory verses, should also be connected with him. But the names of the parents as well as the statement that the author is simply PIVID8 uttera nos to the views of his father are strongly reminiscent of faokura Mure and Dr Gangånātha Jhi, in bus preface tp tho Vadivinoda, do os actually speak of it as Sapkará's commentary, eslled Amoda. of ·INTRODUCTION. iii In his prefatory notice to the Tärkikarakņā (page iii) the late Dr. Venis placed Varadarāja in the interval between 1050 and 1300 A.D. or more definitely about the first half of the 12th century. A greater precision on this matter is not attainable in the present condition of our knowledge. But a word may just be suggested here. Jñanapurna, whose time could not have been later than the 13th century (assuming that this Jñā napūrna, pupil of Visnusvā min, was identical with Jñānadeva, inmediate to Visnugvāmia)* alludes in the begioning of his Laghudīpıkā, & commentary on Tārkıkaraksā, to Varadarāja as having lived long ago (977). This would appear to furnish a plea for pushing back this date by some decades at least. Provisionally therefore, I would place Varadarāja somewhere in the 11th century A.Di successor It therefore follows that this commentary which 18 always asoribed to Bimabbadara in the colophods and contains introduotory vorses by Sankara Misra 18 a medley of two distinot works, or more properly it 18 an asrlier incomplete work, by Sonkara Misra supplemented by Rimabhadra at a later date. In the private colleotion of Mas, belonging to Pandit Haribara Sastrt of Benares I examined a copy of this work. wboreia I discovered an explicit statement of this fact Thas we road on fol 6a, in the coruse of an oxplanation on kiritil-तत्र चार्वाकस्येदमाकूतं-नहि कारणत्वं प्रत्यक्षं, दण्डादा दृष्टेपि तत्र सन्देहात् । न हि तत्र कारणत्वं जातिः जातावसत्त्वात, नाप्युपाधिः तस्य दुर्वचत्वात । न चान्वयव्यतिरेकशानसहकृतेन्द्रिय वेचं तद् व्यभिचारसाधारण्यात् । प्रमाणान्तरं च नामदभिमतं न वा संभवति लिङ्गादवतारादिति । इत्यन्तं शङ्कर मिश्रकृतं ततः सार्वभौ- मोयम् । पात्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य In the इति श्रुत्या श्रवणानन्तरं मननं कर्त्तमिति बोधितम् । Goveromen Sanskrit Library, Benares, there is a completa copy of Santara Migra's commentary. It is greater in extent and is evidently a different work. 01. for the date of Jninadaya Bhandarkar, Polshnavism (1913) p. 77. * Mr. Obakravarti's view (100.cw). that Vardhamina's was the first commentary extant on Udayana's works is thus rendered untonable.

·iv INTRODUCTION. Besides the work under notice Varadarāja bad written an independent tract on Nyāya called Tärkikaraksā (sometimes called Tarkakārikā), somewhat on the model of Udayana's Kusumāñjali, oonsisting of 160 kārikās distributed in 3 chapters (97+34+29) and of a oommentary named Sārasa ngraha on the same. This work is referred to in the Bodhani on page 118 and seems to have been his earlier production But the fact that an eminont man of the remote south like Mādhavācharya quoted from it as an authority is a sure indication that its fame had travelled far and wide. Aufrecht mentions (Cat. Cat., I., pp. 107,560) another work by Varadarāja, viz. a commentary on Udayana's Kıraņāvali. But no MS. of it has yet come to my notioe. II A description of the contents of the Bodhani is hardly called for in this place For it would necossarily involve a detailed and systematio study of the Kusumāñjalı itself -- task for which the brief introduotion of an edition would not afford sufficient scope. Nevertheless it 18 desirable to say just a few words in regard to the place of Kusumāõjali in the history of Indian Philosophy and its relation to other works of a similar kind. It is generally believed that Udayanāchārya, like bis great predecessors Kumūrila Bhatta and Sankarāchārya, was an inveterate foe to Buddhism and that his Atmatattvāviveka, with its merciless logic, dealt to the cause of philosophic Buddhism as it existed in the 10th century a terrible blow from the effects of which it could never again recover. This is true, perhaps, but it is only a halftruth. In the days of Udayana Buddhism was already in a decaying ·INTRODUCTION. condition, and though it lingered for a few centuries more in some parts of the country, the stage of its pristino vigour and vitality, as represented latterly in the logical works of Dharmakīrti, Dinnāga, Prajñākara and Subhūti, had practically passed away. And it is hard to see how muoh Udayana's efforts oontributed to its deoline and fall. However, it is a point which our increasiag knowledge of this dark period will in due course serve to clear up. It is certain, at any rate, that his service in the cause of pure metaphysics was signal. his vindication of the existence of self, against the nibilistio contentions of his opponents, was eminently sucoessful, and it is doubtful if in the whole range of Indian Philosophy there is another work of its kind, with the same depth of insight and extent of learning So with its sister work, the Nyaya Kusumāñjali, also. What he had done in the Ātma. tattaviveka for the Sell he did for Isvara in the Kusumāñjali. It is a vigorous defence of the theistic position, of course from the Naiyāyika's point of view, conducted with wonderful ability, against all 100- theistio arguments, both orthodox and heterodox. This treatise forms indeed the crown and glory of the philosophical theism as represented in the Nyāya school of thought. Though earliest it was still the best work of its kind in this literature. Abhinaya Gupta's Isvarapratyabhijñā Vimarsini is perhaps a still more brilliant work but it belongs to the Kasbmir School of Saiya philosophy. Gangesa's tract on Tsvarānumāna adds, as we know, a useful chapter to his Tattvachintamani, but it appears practically to be a re-affirmation of Udayana's theses--in fact, a summary of his work. The other philosophers of this school, specially those who came after Gangesopādbyāya, ·vi INTRODUCTION. busied themselves more particularly with the probleins of formal logio in its epistemological and methodological implications, and had very little time to spare for the higher and more abstruse questions relating to God, the Soul, and its destiaies, etc. The study of metaphysics was generally on the wane, and the problems which at one time had been deemed proper to its sphere of discussion were now relegated to the domain of Mysticism and Faith. The true relations between reason and faith were forgotten, at least confounded, and a divorce if not in theory, was effected between them in practice; and the original sense of Anviksiki itself was obscured under the stress of this over-triumphant rationalism. As a result of this wo no longer find in the post-Gangesan literature the same joyous strain of earnestness and moral fervour with which we are made familiar on every page of Udayana's work, even in passages of the most controversial type. And those little pieces of Isvaravāda which exist 28 usually appended as it were to the Nyāya works of this period recount some of the usually accepted theistic proofs and are devoid of freshness and inspiration. That Varadaraja has really sucoeeded in illuminating many of the dark and obscure passages of the Kusumāñjali is beyond question. A random glance at any page of the work would suffice to convince one of the skill and masterly art with which he has treated his subjects but it is especially interesting to note that oven in passages other than strictly philosophical bis exposition is greatly helpful in understanding the text. By way of illustration we may call attention to two passages, (a) one in Stavaka 1, Kārikā 6, (b) and the other in Stavaka III.

·INTRODUCTION. vi (a) The first occurs in connection with the disoussion regarding the necessity of assuming & principle of causation to account for the otherwise inexplicable fact of the contingency of phenomena. The Buddhists and Lokāyatas contesting this assumption and attempt. ing to explain the fact by a set of five distinot theories, Udayana proceeds to show the untenable character of their position in each oase. He does not mention his opponents by name, but to one familiar with the early history of the Buddhist and allied literatures it is apparept that the kārikā is intended jo serve as a reply to some real paksas existing in the schools. Vardhamana and Guņānanda do not seem to be aware of this fact. Varadarāja, however, know it well and has drawn oopiously from the wrttings of Dharmakirti to set the pui vapaksa in clearer light. As a result his explanation of the context is more luminous. (b) In the third stavaka also there is a remarkable passage which Vardhamāna and Guņānanda have totally ignored, and whiob Varadaraja has brought to notice. It is where the discussion turns on the justification of Prabhākara's views in regard to the character of verbal testimony. These Mimānsakas distinguish between the vedic and non-vedio words, admitting the former as an independent proof and the latter as only & case of inference. In case of von-vedic words, they affirm, the true knowledge of their meaning is condi. tional on the knowledge that their speaker is a trustworthy person. Udayana boldly attacks this view of ha Prābhākaras as contradicting the universal testimony of human experience, where we find that Sabda has an indate power to produce & knowledge of its own meaning independently, i.e. even when the speaker is not known to be trustworthy. For, he ·viii INTRODUCTION. person intended. adds: भवति हि वेदानुकारेण पठ्यमानेषु मन्वादिवाक्येषु अपारुषेयत्वा- मिमानिनो गोडमीमांसकस्यार्थनिश्चयः। Thia is a caustic fling whose bumour oomes out plainly when we recognise the signifioznoe of the word Gauda 28 used in the phrase Gaula Mimāsaka and the identity of the Varadarāja explains. TETT: स्वरविशेषः तेन सादृश्याद् वेदत्वाभिमानालम्बनमुकम्। मन्वादिवाक्ये. स्वित्यर्थसाहश्यात् । गोडो मीमांसकः पश्चिकाकारः। गोडो हि वेदाध्ययनाभावाद् वेदत्वं न जानातोति गौडमीमांसकस्येत्युक्तमिति । This throws the whole passage into a new light. It shows that in the days of Udayagacharya the vedic literature was generally ignored in Bengal; and $ālikānātha, author of Prakara napañchikā, being a native of Bengal, is represented as absolutely ignorant of the Vodas, so much so that he is said to be reading the Manusmrti, with accents, 28 Śruti. Now, Udayanás point of attack lay in something like this: In Bengal there being no true Veda which alone has a claim to TEHTC (non.human origin), human produotions like Manusmrti, etc., pass for Veda and are erroneously conceived as TETTI And when a representative of the Prābhākara sobool, such as Sālikā, who happens to be a native of this province, reads this buman (**) work (i e. Manusmrti, which is drodz) as if it not human (अौरुषेय) and understands the meanings of sentences, are we not justified in saying that the sense (usualfa) of human sentences does not presuppose a knowledge of the trustworthiness of their author ? The sense (aefarea) of the human sentences (e.g. of Manu) is not erroneous, for it remains unaffected by one's subsequent knowledge of the fact that the Manusmrti is a human production. Now this interesting passage shows that (i) Udayana was not an inhabitant of Bengal, as supposed by some were ·INTRODUCTION. ix scholars, that (ii) Sālikānātha was probably a contemporary of Udayana, and that (iii) Sālikānātha was a native of Bengal. III It now remains to add a fow words as to the history of this edition and the materials on which it is based. During the winter of 1916-17 I set myself, on the suggestion of my beloved tutor the late Dr. Venis, to the searoh and examination of a number of private collections of manuscripts in Benares with a view to gather all the bibliographical resources available on the spot for the construotion of a history of Nyāya Vaisesika literature. In the course of these searches I happened to light upon some very interesting works, including a copy of the manuscript which has furnished material for the present edition, in the possession of Pandit Mukunda Śästri Puntamkar (since then obt uned for the Government Sanskırt Library), which he kindly placed at my disposal and allowed me full liborty to utilise. All the works were excellent, and as coming from the pen of distinguished āchāryas were considered worthy of close and careful etudy. And it appeared tbat the best way to preserve them and to lay them before the public would be by publishing their contents. But soon it was found that the task was more heavy than I had imagined. The works being extremely rare it was hard to secure copies for purposes of collation and comparison, and to attempt editing from a siogle manuscript was certainly risky. Consequently I was almost discouraged from the attempt. And had it not been for the great interest which the work evolved in me and for the inspiration and encouragement which ·X INTRODUCTION. on I constantly received from Dr. Venis I would have given up the attempt altogether. As it is, however, I have spared no pains to ensure accuraoy in tho text and make the work useful to students, though none is more painfully conscious than myself of the many imperfectious that are still present-for which I can culy cravo the indulgence of the reader. The manuscript from which the edition is prepared is a very old one, copied in Saka 1436 or 1514 A.D. and written in a quaint and cursive Nāgari soript. It consists of 87 leaves, with an average of 12 lines to a page, containing commentaries the first three stavakas of the original text. The paper is country made and brittle to touch, and the size of the codex 13 9.3" X 4.2". The manuscript belonged originally to the Library of Sarvavidyānidhāna Kavindrāchārya Sarasvati whose name is written in bold hand on fols. 1a. and 87b. श्रोसर्वविद्यानिधानकवोदाचार्यसरस्वतीनां न्यायकुसु- माञ्जलिप्रकाश (by mistake for बोधनी) पुस्तकम्* (87b) ! In conolusion I must once more gratefully acknowledge my indebtedness to the memory of the late Dr. Venis, but for whose personal interest in the work and the subject matter with which it deals the present edition would not have been taken in hand. I must also express my great obligations to my other friends who have helped me with valuable suggestions regardding many doubtful points in the text of the commentary and in seeing the work through the press. GOVERNNENT SANSKRIT LIBRARY, GOPINATH KAVIRAJ BENARES. For the history of this Kaviadracharya, sed M M Haraprishda śāstri, Deocani Pandito of Benares (Indian Antiquary, 1914, P, 11) see also the Introduction to the Catalogue of Kavindracharya's collection of Me as published in the Gjok wada Onental Sones

·Works and authors quoted in Bodhani :
आत्मतत्त्वविवेकः, p. 46.
उत्तरगोता, p. 90.
कोतिः (= धर्मकीर्तिः), pp. 7, 8, 9, 10.
सूत्रकारः (बृहस्पतिः), p. 44.
गाडो मीमांसकः, p. 123.
तार्किकरक्षा, pp. 117, 118.
न्यायसूत्रम्, p. 41, 72.
महावतः, I. p. 44.
वाहटः, pp. 32-3382-33.
वैशेषिकसूत्रम्, pp. 76-76, 97, 110-111.
शालिकानाथः, pp. 123, 127.
ध्रुतिः, p. 91.
श्लोकवार्तिक, pp. 62, 74, 113.
सांख्यकारिका, pp. 38, 40.
सारसंग्रहः, p. 118.

·No text on this page.

·मोम् श्रीगणेशाय नमः । न्यायकसमाञ्जलिबोधनी विद्ववरश्रीमद्वरदराजविरचिता। प्रथमः स्तबकः। विशयितुमर्थतन्वं विनिहन्तुं चान्तरीयसन्तमसम् मम मनसि सन्निधत्ता नरहरिशबलाकृति ज्योतिः ॥ १ ॥ विखं यो विदधात्यदृष्टसचिवः सत्सम्प्रदायो यतः प्रामाण्यं लभते श्रुतिगुणवतो वक्तुर्यता नान्यतः । यस्मिन् बाधकशङ्कयापि विगतं माता च मानं च यः सिद्धो यः श्रुतिनोतिसंप्लवशतेस्तं मन्महे मानतः ॥ २ ॥ ओदयने पथि गहने विदेशिकः प्रतिपदं स्खलति लोकः । तस्य कृते कृतिरेषा कुसुमाञ्जलिबोधनी जयति ॥ ३ ॥ प्रारिप्सितप्रकरणव्युत्पाद्यस्य परमात्मविषयन्यायस्य प्रसिद्धसमा. राधनसाधनप्रसूनालिसाधर्म्यप्रदर्शनेन पञ्चरूपापसात्तलक्षणां विशुद्धि निःश्रेयसात्मकंफलं च प्रतिपाद्य तथाविधन्यायव्युत्पादनेन परमात्मसमारा- धनतया परिकल्पितेन परमात्मनिरूपणेन स्वारसिकश्रद्धायुक्तस्य स्वान्तः- करणस्याविहतश्रयावत्त्वमारिप्सितग्रन्थाविघ्नपरिसमातिफलमाशास्ते- सत्पक्षप्रसरः-दति । सति प्रमाणसिद्ध प्रमाणायाधिते च पक्षेन्दिग्धसा- ध्यधर्मतिर्मिणि प्रसरतीति सत्पक्षप्रसरः। तेनाश्रयासिद्धिकालात्ययापदे- सिवसाधनानां मूले निहितः कुठारः। सत्पक्षे प्रसरः प्रकर्षेण सरणं व्याप्त्या वृत्तिर्यस्येति मागतोऽपि स्वरूपासिउरुद्धारः । कुसुमाञ्जलिस्तु शोभनः पत्र- विकासायस्येति स तथोक्ता सतामन्वयातरेकविदामागमावगततत्त्वानां ·२ । न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तबकः१ वा परिमलः परिशीलनं भूयोदर्शनमिति यावत्, तजनितः प्रोद्बोधः भूयो- दर्शने सहायकमाचरतानुकूलतर्केण निरस्तनिखिलोपाधिशङ्ख व्याप्तिज्ञानं, तत्र बद उत्सवाउपेक्षा येन स तथोक्तः गृहोतव्याप्तिक इति यावत् । यद्वा, तेन प्रोद्योधेन स्वस्मिन बद्धापेक्षः अनुमित्सतां गृहीतव्याप्तिकत्वादपेक्ष- णोय इत्यर्थः। अथवा, सामान्यव्याप्तिमत्तया परिशोलनस्य प्रोद्बोधो विशेषे पर्यवसानं, तेन वदः स्थिरीकृतः उत्सवः परमात्मोपासनेच्छा येनेति । पतदुक्त भवति, आगमावगते परमात्मनि व्याप्तिवशेन भूयस्तत्संवादिप्र. मित्युत्पादनेन तदुपासने श्रद्धा निश्चलामाबद्धवानिति । अनेन स्वरूपता ज्ञामतश्च व्याप्यत्वासिद्धः कण्ठतः कुण्ठनम् । अनध्यवसितसव्यभिचारया. विरुद्धस्य चार्थता निरासः। अन्यत्र, सतां श्लेष्माद्यनुपहतघ्राणानां सौरभोद्गारेण विहितप्रीतिः स्वस्मिन् वद्धच्छो वा । प्रतिप्रमाणैः प्रति- तर्केश्च विमर्दने पोडने सति न लायति न दृष्यते, तेषां होनाङ्गत्वेन दुर्बल. त्वादिति भावः । अनेन प्रकरणसमः प्रतितर्कप्रताघातच घातितः। अन्यत्र, करतलादिमदने न म्लानः तदभावादेव प्रत्यग्रापचित इत्यर्थः। यद्वा, पुष्पाञ्ज- लिसाधम्यप्रसक्तविमर्दनासहनिवारणेन न्यायस्य तद्वैधय॑मनेन प्रदर्श्यते। यथा विमर्दने सति पुष्पाञ्चलिम्लायर्यात नाय तथेति । अमृतं ब्रह्म, रसयतीति रसस्तद्विषया बुदिः, तस्य प्रस्यन्दः प्रवाहः ध्यानमिति यावत् । तेन यत् तस्य साक्षात्कारि ज्ञानं तद्वारं निर्वाणं वा, तदेव माध्यीकमिवाव्य- वहितपुरुषार्थतया माध्वीकमिति गौण वादः, तस्य भूर्हतुः । श्रवणा- नन्तरं न्यायावधृतपरमात्मतत्त्वानां तत्त्वानुचिन्तनेन साक्षात्कार उत्पद्यते, ततोऽपवर्गः, इति स्थितिः। अथवा, अमृतं मोक्षा, रसः तद्गोचरेच्छा, तस्य प्रस्यन्दोविच्छेदेन प्रवाहः, स एव माध्वीक, तस्य भूर्भूमिरिति । श्रवण- सञ्जातां मुमुक्षां नास्तिककुतर्कापादितशैथिल्यापनयेन वर्द्धयतीत्यर्थः । अनेन न्यायस्य फलवत्ताप्रदर्शनेन तद्व्युत्पादकस्य प्रकरणस्यापि प्रेक्षाव- दुपादित्साप्रयोजिकामभिमतफलसाधनतां सूचितवानिति । अन्यत्र, अमृत- समरसस्य प्रस्यन्दमानस्य मकरन्दस्य भूमिरिति । एवमनघः विशुद्धः,न्यायः नीयते ज्ञाप्यते विवक्षितार्थोऽनेनेति न्यायः परार्थानुमानं, स एव प्रसूनाज- लिः । यद्वा, न्यायाः प्रसूनानोव तेषामञ्जलिः। विधेर्यानषेध्यविषर्यालङ्गात्म- ककरतलद्वयगोचरत्वेन न्यायानामलित्वमिति। ईशस्य परमात्मनः परापर- रूपात्मनि पदयुगे निवेशितः। यद्वा, पद्यते गम्यतेऽनेनेति पदं तद्वयमागम- प्रामालिङ्गं कार्यलिङ्गं च द्विषय इति । अन्यत्र सुगमम् । यथा कुसुमा- भी भ्रमति भृङ्गः तथा स्वस्मिन् मदीयं सामिलाषमन्तःकरणमविघ्न रमयतु । यद्वा, भृङ्गायमाण यथा मधुमत्यमधुमति च कुसुमे विवेकानवधा- रखेन चञ्चलवक्षरोकः, तथा तत्त्वेतत्त्वे च वर्तमान सन्दिहानमित्यर्थः .

·। प्रथमः स्तबकः१] श्रीमद्वरदराजविरचिता। ३ भ्रमच क्वचिदतत्त्वमेव तत्त्वतयाध्यवस्यन् मदीयं चेतो रमयतु संशविपर्य- यनिरासेन तत्त्वास्पदं करोत्विति । अनर्घामति व्यस्तपाठे चेताविशेषणं, स्वारसिकश्रद्धावत्त्वेन निष्पापं चेत इति, क्रियाविशेषणं वा, अघ क्लेशा यथा तन्न स्याद् यथा च विघ्नो न स्यात् तथा रमयतु । अक्लिष्टमविहत- श्रद्धायुक्तं यथा स्यात्तथा करोत्वित्यर्थः। केचित्तु न केवलं कुसुमाञ्जलिना न्यायो रूप्यते मननात्मकेन ज्ञानयोगे- नेव कुसुमाञ्जलिनदानात्मकेन कर्मयोगेनापि परमात्मसमाराधनतया परि. कल्पितेनाविनपरिसमाप्तिराशास्यते इति व्याचक्षते । तत्र न्यायापार्जितः प्रसूनाञ्जलिायप्रसूनाञ्जलिरिति ॥१॥ ननु देहादिव्यतिरिक्तस्य नित्यस्यापरस्यात्मनस्तत्त्वज्ञान संसारनिदान- द्विपयमिथ्याज्ञानादिनिवृत्तिद्वारेण निर्वाणकारणं वर्णयन्ति । यथाहुः- "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापायात्तदनन्तराभावादपव. र्ग:"(न्या. सू १.१. २) इति । विवेचितश्चायमात्मतत्त्वविवेक इति किमनेन परमात्मनिरूपणेनेत्यत्राह-स्वर्गापवर्गयोः-इति । साक्षात्कृतपरमेश्वरप्र. सादसहकृत मेव हि जीवात्मज्ञानमपवर्गमातनोति । तथाचामनन्ति-"वे ब्रह्मणो वेदितव्ये परं चापरं च" "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया" इत्यादि। गुजिलिकया रागिजनमावर्जयितुमत्र स्वर्गापादान, तेऽपि दुःस्वसन्तमस- सन्ततासु सुखखद्योतिकासु निर्विद्य मुमुक्षवा विध्यन्तीति भावः । न चैकस्या पवापास्तेः कथं परस्परविरोधिस्वर्गापवर्गहेतुत्वमिति वाच्यम् । उपासकसङ्कल्पादिसहकारिविशेषेण मामग्रीभेदादुपपत्तेः । यद्वा, अत्र पूर्वत्र सूचितयोर्विषयप्रयोजनयाः स्पष्टीकरणेनेश्वरोपास्तेरपवर्गहेतुत्वे श्रुतोः प्रमाणयतीति ॥ २॥ प्रकरणारम्भमाक्षिपति इहेत्यादिना कि निरूपणीयमित्यन्तन । सन्दिगधे न्यायः प्रवर्त्तते न हि सिद्धे । सिदश्चायमात्मा सर्ववादिनाम् । तस्मादस्य न्यायविषयत्वासम्भवात् तद्विषयन्यायव्युत्पादक प्रकरणं नारम्भणीयमिति तात्पर्यम् । इह परमात्मनि प्रकरणे वा किं निरूपणीय- मिति सम्बन्धः, अर्थयमाना इत्यस्य चापासते इत्यनेन । सर्ववादिसम्प्रति- पत्तिदर्शनं शुद्धत्यादि। शुद्धः केवलः अद्वितीय इति यावत् । अतएव बुदः स्वप्रकाशः द्वितीयाभावे परप्रकाश्यत्वासम्भवात् । आदिविद्वान स्वारसिकचैतन्यः, न तु बुद्धिवदिति ; छायापत्त्या तथात्वे सत्या- दिविद्वत्ताविरोधात् । सिद्धः कूटस्थनित्यः न तु प्रकृत्यादिवत् केन- चिदपि रूपेण साध्य इति । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः। तत्र विपरीतल्यातिरविद्या । प्रहमस्मीत्यमिमानारस्मिता । रामद्वेषौ ·न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। [प्रथमः स्तबकः१ सुखदुःवतत्साधनविषयौ प्रसिदी। प्राप्तैश्वर्यभङ्गमोतिरमिनिबेशः।धर्मा- धर्मसाधन मश्वमेधादिब्रह्महत्यादि कर्म । जात्यायु गाविपाकाः। तत्र जाति- देवत्वमनुष्यत्वादिः । प्राणस्यस्य वायाः कायावच्छिनः सम्बन्ध प्रायुः । स्वसमवेतसुखदुःखान्यतरसाक्षात्कारो भोगः। पाफलनिष्पत्तरात्मनि शेते इत्याशयोधर्माधर्मरूपमपूर्वम् । पतैरपराभृष्टःसर्वदा सर्वथासंसृष्टः। कथं तर्हि कर्माद्यमावे शरीरसम्बन्धः, कथं वा तदभावे सम्प्रदायप्रवर्तक- त्वं, कथं वानुग्राहकत्वमित्यत उक्तं-निर्माण-इति । जगनिर्माणार्थ स्वेच्छा- मात्रनिर्मितानि संसारिचेतनवर्गनिर्मितानि वा शरीराणि व्युत्पाद्यव्युत्पा- दकमावेनाधितिष्ठति । सम्प्रदीयते गुरुणा शिघ्यायेति सम्प्रदायः घेदो घटपटव्यवहारश्च, तत्प्रवर्तको वक्ता प्रवक्ता च । वेदे कर्ता ग्राहयिता चान्यत्र । अनुग्राहकः स्वर्गापवर्गादिफलप्रदानादिनेति । लोकवेदविरुद्धैश्वि- ताभस्मोलनदेवदारुवद् द्विजवधूविप्लवादिभिरनुष्ठितैरलेपः लोकगह- याऽधर्मण रहितः। क्लेशलिलावसिक्तायामात्मभूमौ उप्तं कर्मबोजम- धर्माकुरमारभते। न च नित्यसर्वज्ञस्य क्लेशसम्भवः । स्वतन्त्रः कर्ता । महापाशुपताः महाव्रतचारिणः पाशुपताः। शिवः निस्त्रैगुण्यः । पुरु- षोत्तमः पुरुषेभ्य उत्तमः । उत्तमत्वं च सर्वज्ञत्वमसंसारित्वं चेति स्वयमेव व्याख्यास्यति । पितामहः जगतामुत्पादकः । यज्ञपुरुषः यज्ञाधिदेवता । निरावरणः सर्वविषयचैतन्याच्छादकत्वेन स्वकर्मार्जितं शरीरमावरणम् । यद्वा, वस्त्रादिभिरिव शरीरं धर्माधर्माभ्यामावियते पुरुष इति तावेवाव- रणं, तद्रहितः । सर्वज्ञः क्षणिकसर्वज्ञः । उपास्यत्वेन मोदितः नदिनासि- दमुपास्यत्वं हविःप्रतियोगित्व स्तुतिप्रतियोगित्वं चैव तस्य रूपं, न तु सर्व- वितसर्वकर्तृकत्वादिकसित । लोकव्यवहासिवः राजादिदृश्यमानश्च- तुर्मुजादिरूपा प्रतिमा वा । यावदुक्तोपपन्नः मया यानि विशेषणाग्युक्तानि तेषु यावदुपपन्नं तेनोपपन्नः । यद्वा, यावदुक्तेन यथाश्रुतेन नतु व्याख्याते. नोफ्पनः । यथा शुद्धः देहादिरहितः, बुद्धः बोधे कर्ता कर्म वा । मादि- विद्वानित्यज्ञातलोकव्यवहारसिद्धः सर्वजनप्रसिद्धिगम्यः । सुगममन्यव । जातिर्बाह्मणत्वादिः। गोत्र कूटस्थापनाम्ना सङ्कीर्तनम् । प्रवरः वंश्य- ऋषिगणानुकीर्तनम् । चरणः बहवृचत्वाधवान्तरजातिः । कुलधर्मः प्रतिकुलं व्यवच्छिन्नः शिवासभिवेशादिः । यथा जात्यादयः संसार- मभिव्याप्य प्रमासदा, पवमीश्वराऽपि । किं निरूपणीयं, न किञ्चि- दित्यर्थः॥ (1) For the term निर्माणकाय see Index. (2) The usual reading is देशितः।

·. प्रथमः स्तबक: १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। समाधत्ते-तथापि न्यायेति । तत्रैव हि सन्दिग्धविषयत्वनियमो न्यायस्य यत्र दृष्टमेव संशनिग्रसः प्रयोजनम् । अयं तु विहितोपासना- त्मकत्वाददृष्टरूपे स्वर्गापवर्गादिफल इति सिद्धपि विषये प्रवर्तते इति भावः। विहितत्व प्रदर्शनार्थ-मननेति । मन्तव्य इति मननं विहितम् । मननाख्या चेय न्यायचिन्तेति । यद्वा, यद्युपासनेय न्यायचर्चा, न तु संशय- निरासफला, तर्हि श्रवणादिचतुर्विधायां कतमेयमित्यत उक्त-मननेति । श्रवणानन्तरेति मननस्यायसरप्राप्ति दर्शितेति । तद्वराचष्टे-श्रुतो होति । प्रज्ञा साक्षात्कारः, योगं योगफलं निःश्रेयसमिति ॥३॥ ननु प्रमाणायत्तं मननं, प्रमाणं त्वोश्वरविषयं तत्तदादिविप्रतिपत्ति- दृषितं कथं मननसाधनमित्याशङ्कां निरसितु परिच्छेदपञ्चक निराकरणोया विप्रतिपत्तोस्तावदर्शति-तदिह-इति । तदिति वाक्योपक्रमे, प्रकरणस्या- रभ्यत्वादिति हेता वा। इह प्रकरणे जगत्कार तद्विषये प्रमाणयुगले वा। निरस्यत इति शेषः। तत्र परमनास्तिकचार्वाकविप्रतिपत्तिं प्रथम- माह-अकिकस्य-इति । अयमाशय -अलौकिकहेतुसिद्धौ तस्य साधना- नुमानायत्तसिद्धित्वात्, तदनुमानस्य च ज्ञानमन्तरेणानुपपत्ते, तस्य चास्मदादीनामसम्भवादुपदेशमूलेन भवितव्यम्, उपदेशश्च म विशिष्टमुप- देष्टारं विनेति लोकोत्तरः कल्प्येतापि । न त्वेवं सम्भवति, अलोकिकस्य परलोकसाधनस्यैवाभावात् । तदभावे च तदधिष्ठातुर्जगत्कर्तुरनुपपत्तेः कार्यत्वहेतुरपि शिथिलः स्यादिति । अस्त्वलौकिको हेतुस्तत्साधनोपदे- शश्व, तथाप्युपदेशस्य नित्यत्वपुरुषान्तरपूर्वकत्वयोरपि सम्भवादसिदमा- प्सोक्तत्वम् अन्यथा सिद्धं वेति न विवक्षितपुरुषसिद्धिरिति मोमांसकादि- विप्रतिपत्तिमाह-अन्यथा-इति । कार्यत्वहेतुरपीश्वरमन्तरेणास्मदादिभिरे- वादृष्टद्वारं परमास्वादिसाधने प्रेरणात्मकानुष्ठानसम्भवात् सिवसाध. मिति भावः। वाधिविषय प्रमाणद्वमित्याह-तदभाव-इति । ननु सत्यपि वेदकर्तरि न तत्वणीतत्वादागमः प्रमाणं तत्करिप्रमाणत्वात् । यद्यय प्रमाणं स्यात् तदा प्रमाणस्याप्रमातृत्वनियमादीश्वरस्याचैतन्यं स्यादि- त्यनिष्टप्रसङ्गलक्षणप्रतिकूलतर्कप्रतिहतत्यान्न साधनमुपदेशः कार्यत्वं चेत्याह-सत्त्वेऽपि-इति । किञ्च,प्रमासाधनस्य प्रमाणत्वावित्यप्रमाश्रयस्य तदसम्भवादप्रमाणत्वम्। किञ्च, अनधिगन्तुः प्रमाणत्वान्नित्यसर्वज्ञस्य च तद. सम्भवादप्रमाणत्वम्। किञ्च, ईश्वरज्ञानस्यास्मदादिम्रमानालम्बने सर्वविष. यत्वाभावा, दालम्बने च तद्विषयालम्बनस्यापि नान्तरीयकत्वादस्मदा- दिविनमवदेवाप्रमाणत्वापात इति तर्काः। अत्र सत्त्वेऽपीति सत्त्वाभ्युपगमा बाधकाभावात् सम्भावनामात्रेण, न वस्तुत इति । अस्त्वनन्यथासिदा. दुपदेशा विशिष्ट उपदेष्टा। तथापि कार्यत्वस्य विपक्षे बाधकामावेन ·६ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमा स्तषकः१ सन्दिग्र्धावपक्षव्यतिरेकित्वम्, उपाधिसद्भावेनाप्रयोजकत्वं, व्याप्तिप्रमा- णाभावेन व्याप्त्य सिद्धिरिति । जगत्कर्तत्वादिविशिष्टे परमेश्वर प्रमाणा- भावादित बौद्धमोमासकचार्वाकाःप्रत्यवतिष्ठन्ते-तत्साधक-इति । केचित्त 'पूर्वमुपदेशलिङ्गकमनुमानमेव चिन्तितं न कार्यलिङ्गस्य प्रस्तावः, सम्प्रत्यु- पदेष्टरि सिद्धऽपि जगतकर्तरि प्रमाणाभावमेव वदन्तः प्रत्यतिष्ठन्त' इति व्याचक्षते । अनेन वितिपत्तिप्रदर्शनेन न्यायस्य सन्दिग्र्धावषयत्वमपि प्रदर्शितं भवति ॥ तत्र यथामतम्यालौकिकस्य हेताः साधकानि सङ्कलय्याह-सापेक्ष- त्वात्-इति । अत्र तावत् सापेक्षत्वेन सत्येव हेता कार्य भवति नासतीति सर्वलोकप्रसिद्ध प्रत्यक्षं हेतुमत्त्वे प्रदर्शितम्, अनुमानं च -विवादाध्यामितं हेतुमत् सापेक्षत्वात् । सापेक्षत्व च कादाचित्क्रत्वात् । अत्रोभयत्रापि व्यतिरेकेण गगन दृष्टान्त इति । ननु सापेक्षत्वेऽपि कादाचित्कत्वानुपप. त्तिरपेक्षणीयस्य सदातनत्वेन कार्यस्यापि सदातनत्यप्रसङ्गात् । तथाच निरपेक्षादिव सापेक्षादपि व्यावृत्तेः कादाचित्कत्वहेतुरसाधारणः स्यादित्य- बाद-अनादित्वात्-इति । नहि कारणस्य सदाननत्व, तस्याप्यपेक्षणीयान्तर- सम्भवात् । न चानवस्था, कार्यकारणप्रवाह स्यानादित्वादिति । यद्वा, कार- णान्तरानपेक्षत्वेऽपि भावस्योत्तरकोटिना प्रध्वंसमात्रेण कादाचित्कन्वोपपत्ते- नेदं सापेक्षत्वव्याप्तमित्याशडुगह-अनादित्वात्-इति । निरपेक्षावे कार्य- म्यानादित्वप्रसङ्गात सापेक्षपरम्पराप्रवाहस्यानादिन्वादिति । नन्वेकमेक- जातीय वा किश्चित् कारणमस्तु, तथाच विवक्षितकारणासिद्धेने तदर्थ- मुपदेशापेक्षेति तत्राह-वैचित्र्यात्-इति । विचित्रकारणाभावे कार्यवै. चित्र्यं न स्यात्, अस्ति च तदिति। अस्तु हि दृष्ट एव विचित्रो हेतुर्जगढ़चि- ज्यस्य, तथाच पिवसितासिद्धिस्तदवस्थेत्यत्राह-विश्ववृत्तितः-इति । ताव. मात्रहेतुत्वे प्रेक्षावतो विश्वस्य पशुपुत्राद्यर्थ यागादी प्रवृत्तिर्न स्याद्, दृश्यते चासो, तस्माद्यागादिरपि कारणमिति । तर्हि यागादिस्वरूपमेव कारणमस्तु, तथापि विवक्षिता सिद्धिरित्यत्राह-प्रत्यात्म-इति । यागादिस्व- रूपस्यैव हेतुत्वे तस्य रिणकत्वात् कालान्तरमाविनः फलस्य भुक्तिर्न स्यात् । तस्मात् तेनान्तरा किश्चिदपूर्वमनेन जनयितव्यम् । तच्च प्रत्यात्मसमवेतं, भोगं प्रति नियमदर्शनात् । तथा च तस्यास्मदादिभिरशक्यज्ञानत्वात् तदुपदेष्टा तदधिष्ठाता जगत्कर्ता चेश्वरः सिध्यतीति प्रथमपरिच्छेदार्थसंग्रहश्लो- कतात्पर्यार्थः॥४॥ तत्र तावत् सापेक्षत्वादित्येतदुपपादयन् विवृणाति-वयम्-इति । संसारः कार्यवर्णः । नैकविधः सर्वकालं नैकरूपः, कादाचित्क इति ·- प्रथमः स्तबकः १] श्रीमद्वरदराजविरचिता । यावत् । अनेकविध इति पाठे वक्ष्यमाणहेतुवैचित्र्योपयुक्ततया कार्यवैचित्र्य- मुक्तम् । दुःखमयत्वं स्वतन्त्रप्रसिद्धरा सर्वस्यापि दुःखत्वभावनार्थमुक्तं, न तु साधनोपयोगितया । यद्वा, दुःखमयत्वात् तवापि हेयं हान हेतुनि. वृत्या। तथाच हेतुमत्त्वमवश्याश्रयणीयमिति प्रदर्शनार्थमत्र कादाचित. कत्वेन सापेक्षत्वं साधितमिति । तदाह कीतिः- नित्यं सत्त्वमसत्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसम्भव: । इति ॥ (1) कादाचित्कत्वहेतारन्यथा सिद्धिं शङ्कते-अकस्मात-इति । तदेतद् यथासम्भवं विकल्प्य निराकरोति-हेतुभूति-इति । अकस्माद् भवतीत्यत्र नामयोगिनापि नत्रः प्रतिषेधार्थत्वमाश्रित्य यदा कस्मादिति निर्दिष्टहेतुसम्बन्धो विवक्ष्यते तदा हेतुनिषेधः स्यात् । यदातु समासान्नि- कृष्य भवनसम्बन्धस्तदा भूतिनिषेधः। यदि पुनः स्वरसप्राप्तो हेतुस- म्बन्धः पर्युदासवृत्तिश्वाश्रोयते तदा तदितरविधिपरत्वाद्धतुताऽन्यस्मात स्वस्मादनुपाख्याच भवतोति स्यात् । अथवा, यदा हेतुविशिष्टभवनस- म्बन्धी विवक्षितः न हेतोभवतीति तदा विशेषनिषेधस्य शेषविधिपर- त्वादहेतुतो भवतीति स्यात् । अहेतुश्च स्वयमनुपाख्यश्चेति तयोरेव विधिः प्राप्नोति । यदा त्वश्वकर्णादिव्युत्पत्त्यनपेक्षं तदा स्वभावत एव भवतीति स्यात् । न चावश्यमत्र सर्वत्र ग्रन्थसंघटनायां तितव्यं, तात्पयंमात्रविकल्प. नात् । पञ्चानामपि कल्पानां निराकरणहेतुरवधेर्नियतत्वत इति । अवधेः कार्यपूर्वक्षणवर्तिनः कस्यचिदन्यस्य नियतत्वात् किञ्चिदेकमवधोकृत्य दर्शनादित्यर्थः। यद्वा, अवधिः प्रागसदुत्तरकालसम्बन्धः, तस्य नियत- कालत्वात कादाचित्कत्वादिति यावत् । यद्वा, अनन्तरोक्तस्यावधेः सहेतु- कोत्पत्तिनियतत्वादिति । तदेतदनिष्ट प्रसङ्गप्रदर्शनमुखेन विवृणाति-हेतुप्रतिषेधः-इति । सर्वदा सत्त्वं स्यादिति शेषः। विपर्ययस्तु दृश्यत इति भावः । पतेनैतनिरस्तं यदाहु:- कार्यत्वं कारणत्वं च सम्बन्धः सेोऽसतां कुतः । सच्चेत् कारणवेयर्थ्यमसच्चेदनवस्थितिः ॥ (1) Quoted also by salikānātha in Prakaranapanchika, p. 66, by Vachaspati in Nyayavartikatatparya Tika, p. 1078-9 ·न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनो। [प्रथमः स्तबकः१ तथा । . कुर्वत् कार्यमकुर्वता कारणं कारणं भवेत् । कुर्वच्चेदनवस्थानमकुर्वत्य (?) नवस्थितिः ॥ इति । पश्चादप्यसत्त्वं स्यादिति शेषः । अभवनाविशेषादुत्पत्त्यभावस्य पूर्वापरकालयोरविशेषादिति । पतेनैतन्निरस्तं यदाहुः न चेदुत्पत्तिरुत्पत्तनित्यत्वमनवस्थितिः । उत्पत्तावित्यतः कार्य कारणं चानिरूपितम् ॥ उत्पत्तेः-ति । न ह्यसतः प्रभुत्वं नापि स्वस्य प्रभुत्वमिति । नन्वेकस्यैव कार्यकारणभावे को दोषस्तत्राह-पौर्वापर्य-इति । चा हेत्वर्थः । यस्मात् पौर्वापर्यनियमः कार्यकारणभावस्तस्मादिति । अथवेतश्च न स्वस्मादु- त्पत्तिरित्याह-पार्वापर्य-इति । तत्त्वस्य पूर्वापरभावस्येत्यर्थः । निराकृतात् पक्षचतुष्टयाद् विविञ्चानः पञ्चम पक्षं स्वभाववादपक्षमा- शङ्कते-स्यादेतत्-इति । यथा घटादेर्दवि शेषसंसर्गासंसर्गनियमः, यथा वाकाशपरमारवादेरशेषदेशव्यापित्वाव्यापित्वनियमः, यथा वानेककार- कसाध्यस्यापि कार्यस्य करिमश्चिदेव कारके समवाया न कारकान्तरे- विति देशनियमे। हेयभावेऽपि सङ्गच्छते, तथा कश्चिद् घटादिनियत- कालसंसर्गः स्वमावत पवाकाशादिदिति कालनियमाप्यहेतुक एव सङ्गस्यत इति । प्रत्राप्यवधेर्नियतत्वत इत्येतदेवोत्तरति-न निरवधित्वे- इति । न, किञ्चिदवधिमनुपादाय कादाचित्कत्व निरूपयितुमशक्यं, कदाचिदित्यस्यैवाभावे कादाचित्कत्वव्याघातात् । तन्नैवं कादाचित्- कत्वम् । न हि कस्मिश्विदेव देशे सत्त्व कारणापेक्षामनिरूप्य निरूपयितुं शक्यते । किन्तु निरूपितं सत् स्वामाविकं सहेतुकं वेति विमृश्यते । प्रस्ति चात्र सर्वत्रापि नियामको हेतुः, तथाचान्मोचिता प्रतिबन्दीति भावः । ननु कालविशेषसंसर्गमात्र, तच गगनादिवनिरवधित्वेऽपि भवति । तस्मान्न ततस्वरूपानुप्रवेशित्वमवधेरित्याशङ्कयाह-न हि-इति । इतः पूर्व नासीदिदानीमस्तीति पूर्वकालासत्त्वे सत्युत्तरकालसरवं कादाचित्कत्वम् । तच कालानवच्छेदे न सम्भवतीति कालावच्छेदात्मक सावधित्वं कादाचित्कस्वस्वरूपान्तर्गतमेव । तेन निरवधिन्वे कादाचित्कत्वं व्याहन्यत पवेति भावः । नन्वेवपि कादाचित्कत्वेन सावधित्वे सिद्ध हेतुमत्त्वे किमायातं, न हि तयोः पर्यायत्वमित्याशयाह-सावधित्वे-इति । सावधित्वाभ्युपगमे हेतुरेव स्वोकृतः स्यादिति । अन्येषां भावानामपि तत्का- लनियवस्वादभावेन सह तुल्ययोगक्षेमत्वं भवेदित्यभिप्रायवानाह-न-इति । ।

·प्रथमः स्तवकः १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। विपर्ययेऽनिष्टमाह-अन्यथा --इति । पाश्रयनिरूपणोयत्वनियमाभावे- ऽप्यदुरविप्रकर्पिण केचिद् भावेनैवाभावो निरूप्यत इति प्रभाव- कारणत्वादिना तन्निरूपणार्थो भावस्तावदयश्या भ्युपगन्तव्य इति । ततः किनित्यत पाह-तथाच-इति । प्राक्कालनियतत्वेनाविशेपादिति। ननु सन्निध्यविशेषेऽपि प्रागभाव पव हेतुर्न भावा अवर्जनोयसनिधित्वात् तपामित्यत्राह-तर-इति । तदवधेः प्रागभावैकार्वाधकस्य कार्यस्य तस्मा- दवधेर्वति शङ्कते - सन्तु-इति । कार्यपूर्वक्षणे न केचिद् भागः सन्तीति नायं स्वभाववादः किन्तु सरस्वपि तंपु कार्यण ते नापेक्षान्त इति । तदेतद विकल्प्यानिष्टप्रसङ्गने प्रसिद्धा च दृपर्यत -नापेक्ष्यन्त-इति। कथमनियत- स्यैवायित्वमङ्गो कुर्वतन्तदेवानिष्टत्वेनापाद्यते-गर्दभमप्यवधोकुर्यात्-इति। उच्यते । यदि यस्य कस्यचिदानन्तर्य धूमस्य स्वभावः तदा नित्य यस्य वास्यचिद् भावाद् धूमस्थ सदातनत्यापत्तेर कामेनापि नियताधिरङ्गी- कार्यः, तथाच नियमो दूपमति नियामकाभावादिति । अनियतत्या- विशेपे दहन पवावधि ने गमभ इति नियामकाभावादित्यर्थः । नियम. स्य-इति । इदमेव हि कार्यस्य कारग्गाक्षत्व नाम यत्तस्मिन सत्येव भवतीति। यदि नियमातिरिक्त उपकारो नाङ्गीक्रियते तर्हि स्वभाववाद पर रिद्धः स्थानियात्राह -ईदृशस्य-दति । चश्वेदथ । दहनादिपु सरस्वेव धूमादयो भवन्तोताहशस्वभावशदश्चेत् स तास्माभिरिप्यत एवेति । तदेव- न्यथामिद्धिं निराकृत्य सम्प्रति चार्वाकाङ्गीकृतं प्रमाणमाशङ्कते- त्यि-इति । अस्यार्थः। यथा नियानामाकाशादीनामाकाशत्वादयः स्वभावावशेपा निरपेक्षा अपि तैस्तैराकाशादिनियतास्तथानपेक्षमेव कार्य कनचिदेव कालेन संमृति नान्येनौत नियम्यत इति न सदातनत्व- प्रसक्तिः। अनपेक्ष वसम्प्रतिपत्यथ नित्यग्रहणम् । अनेन दृष्टान्तावष्टम्भेन योग सूचयनि, कादाचिमत्वस्वभावनियमो निहतुकः स्वभावनियम- त्वात निन्यस्वभागनियमवदिति । अनेन कााचिकत्यहेतारल्यालया- भिनाने सत्पतिपक्षत्वमन्यथा वाधः स्वपक्षसाधन वेति । केचित् पूर्वमाप नियतदेशदिति प्रयोगः मूचितः तस्मिन् देशनियमस्य कारणापेक्षित्व परिहत्तु दृष्टान्तान्तरेण प्रत्यवतिप्ठन्ते । नित्यस्वभानियमस्य कारणा- पेक्षायामसम्भवादित्यपानहत्य मन्यन्ते । तत्तु पापर्यापरामशावलसि- तमित्यनादरणीयमिति । उक्तमेवोपपादयति-हि-इति । तत्त्वमाकाशत्व, सर्वस्य कालादेः । तदुकम्- नित्यसत्वा भव.त्यन्ये नित्यासत्वाश्च केचन । विचिगः केचिदित्यत्र ततस्वभात्रा नियामकः ॥ - -- ।

·(1) न्यायकुसुमाञ्जलिबाधनो। [प्रथमः स्तरकः १ अशियो। 'जलं शीत समस्पर्शस्तथानिलः । के नेद चिचितं तस्मात् स्वभावात् तव्यवस्थितिः ॥ तत् परिहरति-नसर्वस्य-इति । स्वस्थ भावः न च स्वस्मादन्यदपि स्व- मेव थेन तस्यापि भवनस्य स्वभावो भवेत, तेन सर्वस्य भवदाकाशत्व स्वभा. यतामेव जयादित्येतदेव स्पष्टयति-न ह्य कम्-इति । न ह्यकमेव धर्मि चानेकेषां स्वकीया भावस्ता भवितुमर्हति । न ह्ये कम्मेकस्वभावो नामेति सम्प्रदायरता पाठः। तत्र न ह्य कमाकाशत्यादिकमनेकपा कानादोनों स्वभावो भवति, स्वभावत्वव्याघातात् । स्वस्यैव भवतः स्वभावत्वादित्यर्थः। नावापि सर्वदा भवने कदाचिद्भवनत्वस्वभावत्वव्ययातः सुवच इत्याह- नन्वेवम्-इति । सिद्धान्तो पूर्वोतमेव परिहारं स्मारयति-न तुल्यः-इति । फादाविरकत्यसिद्धी हि तद्विपरोतकल्पनायां व्याघातः । तसिदिश्च निरधित्वे तावन्न सम्भवति कादाचित्कवनिर्वचनव्याघातस्योक्तत्वात् । अतएव नानियताचवेऽपि कादाविक त्वसिद्धिः ।. यस्य कचित् सर्वदा सम्भवाश्यितालिन काटाचिकत्वाभ्युपंगमे तु सम्प्रतिपत्ति रुत्तरम् । एव च नानुमानस्य वाधविराधादयो देापा इति । एव तात् नापेक्षत्वादिति हेतुविवृतः ॥ ५ ॥ अधानादित्वादिति हेतुमातारयितु निराकरगोयामाशङ्कामाह- स्यादेतन्-इति । अयमत्र भावः- यथा निरपेक्षावे कादाचित्क्रत्व न सम्भ- ति तथा मापेक्षावेऽप्यपेक्षगोयस्य सदातनत्वेन कार्यभ्यापि तथात्वापत्तः। तस्मानिरपेक्षादू गगनादिव सापेक्षादपि व्यावतमान कादाचित्कत्य- मसाधारणत्वान मापेक्षत्वसाधकमिति । अक्षरार्थस्तु-उत्तरस्या- नुपलभ्यमानेोत्तरावधेर्भावस्य पूर्व पवावधिर स्तु, पूर्वस्यानुपत्नभ्यमा- नपूर्वावधेरुत्तरपवावधिरस्तु, मध्यमस्यापलभ्यमानेोभयावधेभयं पूर उत्तरश्चाधिरस्तु, तथा दर्शनात् । ननु सर्वस्याप्यय धिद्वय वक्त- व्यम् अन्यतरावधेतदितराधिव्याप्तत्वादित्यत पाह-त्वयाप इति । पतदेवावधित्व त्वयाप्यङ्गीकार्य प्रागभावप्रध्यसयोरेकार्वाधत्वस्य सि- दुत्वात् प्राक्प्रध्य साभाववत् । अनुपलभ्यमानैककोटिकेपु भावेष्यपि पूर्वेकावधित्वमुत्तरकावधित्वं वा स्यात् । अत्रानुपलभ्यमानप्राक्को- टेर्भावस्य पूर्वावधिविरह पर साध्यः। अशिष्टस्य दृष्टान्ततयो- पन्यासः । अथवायमर्थः । उत्तरस्य प्रध्वंसस्य पूर्व पवावधिरवच्छेदकः नोत्तरः, भावान्मजनप्रसङ्गात् । पूर्वस्य प्रागभावस्योत्तर पावधिर्न (1) of Sarıadarśa rasangraha (Poona Ed.), Vardhamāna's Kusumāñjalıprakāśa (Len El), 1, -- p.4. p. 19.

·प्रथमः स्तबकः १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। १२ पूर्वः, पूर्ववत्प्रसङ्गात् । मध्यमस्य प्राक्प्रध्वसाभावयोर्मध्यमध्यासीनस्य कार्यस्योभयवलात् त्वया सिद्धान्तिनाप्यत्रयं व्यवस्थितमभ्युपगन्तव्यम् । ततः किमित्यन पाद-तद्वत्-इति । तथाचानुपलभ्यमानप्राकोटे कारण स्या- नादित्वसम्भवात् तदनपेक्षामलभमानानां कार्याणामपि सदातनत्वप्रसङ्गः। इत्युभयत्रापि समान वाक्यशेषः । यद्वा, अयमत्र भावः । यस्य कार्यस्य योऽवधि श्यते पूर्व उत्तर उभय वा तत्तदवधिकमेवास्तु, दुर्लड व्यत्वाद्- दर्शनस्य । न चान्यतरावधेरितरावधिव्याप्तिरभावेन व्यभिचारात् । तत्र विधाश्रयेऽपि कार्यस्याधिमत्त्वेनैव कादाचित्कत्व सिध्यति, सदा- तनत्वप्रतिपक्षमात्ररूपत्वात् तस्य । तथाचानुपलभ्यमानपूर्वावधेः कार्य- स्योत्तरावधिमात्रेणेव कादाचित्कत्वे सिद्ध न तेन कारणपरम्परानुमान- मित्यन्यथासिद्धिः। सर्वस्यापि कार्यस्य पक्षीकरणाद भागे बाधितवि- पयत्व चेति । हेतुमवतारयति-ने स्थादनादित्वात्-इति । तदेतत्प्रसङ्गमभिधाय विपर्यये पर्यवसानमिति व्याचप्टे--प्रवाहा नादिमानेपः-इति । अनुपलभ्यमानपूर्वकोटे कारणस्य पूर्वावधिविरहे तस्यानादित्वात् कादाचित्कत्वव्याघातः स्यात् । तस्मात्तस्यापि कश्चित् पूर्वाधिरस्ति, एव तस्यापोति कारणप्रवाहाग्यमादिमान भरति । पश्चिमे तु व्याख्यानेऽनुपलभ्यमानपूर्वावधेपि कार्यस्य पूर्वाधिशपेक्षत्वम, अन्यथा तत् कार्यस्यानादित्व प्रसङ्गादिति परिहारार्थः । नन्वस्तु कारण. प्रवाहानादिस्तथाप्येक जातोयं कार्यमेकजातोयात् कारणाद् भवतीति नियमोनास्ति, विजातोयेभ्य एव तृणादिभ्य एक जातीयाग्नेरुत्पत्तिदर्शनात् । न चैवमाकस्मिकः कार्यजातिनियमः विजातीयेष्वपि कारगपु एकश- त्य होकारादेव तदुपपत्तरित्यत पाहन विताति-इति । विविधा जाति- यस्य तद् विजाति । पका शक्तिर्यस्य तदेकशक्ति, विजाति चैकशक्ति च कारण विजात्येकति, तद्वान कार मप्रवाहा न भवति । नैकजातीयस्य विजातीय कारणमिति चार्वाकस्य निरासः, न च तदेकशक्तिकमिति प्रसङ्गान मीमांसकस्येति । कारणवैजाये कार्यसाजात्यस्याकस्मिकत्या- सनात तृणादिभ्यो भयतारवान्तरजातिभेदास्ताति तत्रैव तषामुपयोगः। म चाग्न्यवान्तरजातिभेदस्य तृपादेश्व कार्यकारणभावाहितैरन्ययय- तिरेकैर्गम्यः । तदुक्तं-तत्त्वे-इति । तन्वे कार्यकारणभाव इति । यद्वा, तत्त्व इति साध्यानङ्गीकारप्रदर्शनम् । ततः परमनिष्ट प्रसञ्जनं विजात्ये- कशक्तिमत्त्वेऽङ्गीकियमाणेऽन्वयव्यतिरेकयानवता भवितव्यम् । तर न्वेष्टव्या कार्यकारणभावावधारणाय, तो तु न लभ्येत इति भावः। सूक्ष्मजात्यभ्युपगमे सर्वत्र तदाशया दृश्यजातीययायाप्तिग्रहः स्यादिति चेत्, तत्राप्येतदेवोत्तर-तत्त्वे-इति। अन्वयव्यतिरेकयोस्तत्त्वे याचा ·, १२ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधतो। [प्रथमः स्तबकः१ यनवान भर । सम्भाव्यमानेऽपि जातिभेदे दृश्यसामान्यविशेषाकान्तयो- रन्धयव्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिं गृहोवेत्यर्थः ॥ ६ ॥ तत्र प्रवाहेनादिमानित्येतद् विवृण्वन्नस्यात्तरेकाधित्वेऽभिसंहित प्रसङ्गमाह-यागभाव-इति । एवमुत्तरैकावधिर्भावानादिः स्यादिति । चार्वाकस्तु नेदमनिष्टप्रसञ्जनमित्याह--अनुपलभ्यमान-इति । सिद्धान्ती त्वनिष्टतामापादयति-न तावन्मात्र-इति । उत्तरैकाधिस्वभावत्वे कार- ग्गस्यानादित्वेन तस्मिन्नहनि कार्यात्पत्तिवत् पूर्वेद्यपि तमेव भावमर्वाध कृत्वा तदुत्तरस्य कार्यस्य सत्यप्रसङ्गः, तम तरेणापेक्षणीयाभावात्तस्य च तदानीमपि सत्त्वात् । एवं पूर्वधरपि सत्त्वप्रसङ्गात् कार्यस्य तदेव सदा- तनत्वमायातं यन्निरवधिपक्षमापादितम् । प्रागभावे तु प्राक्कटिकल्पनायां भावान्मजनप्रतिर्वाधिका, भाधिका च न काचिद् युक्तिरिति भावः । नवनादित्वेऽपि कारणस्य यस्मिन्नहि कार्य दृश्यते तस्मिन्नेवालि भवन कार्यस्य स्वभाव इत्याह-तदहरेव-इति । निराकरोति-न-इति । अहन- मावच्छेदकापाधिभिन्नः कालः, तस्या सुपाधेदि न्यायेनानुपलभ्यमान- प्राक्कोटिकारात्वसम्भवेन पूर्वमपि सत्मारझोपि सत्यमेव स्यात्, ततश्च तदहर्भावस्वभावत्वेऽपि सदातनत्यप्रसङ्गो दुस्तर इति भावः । उपसंहति-तस्मात्-इति । यस्मात् कार्यस्य परिदृश्यमानकादाचिस्कार- व्याघातप्रसङ्गः, तस्मात् तस्यानुपलभ्यनानपाक्काटेरपि कारगरूपस्य पूर्वावध्यपेक्षित्यमेव तस्य तस्यापीत्यनादित्य कारणप्रवाहस्य युक्तम् । न त्बपूर्वस्य पूर्वमविद्यमानस्य कारणस्योत्पत्त्यनभ्युपगमे कादाचित्कस्य कार्यस्य सम्भव इति । पश्चिमे व्याख्याने तु-न तावन्मान-इति । उत्तरेका- वधिस्वमा कार्यस्य तदहवत् पूर्वधरपि तदेकाधिस्वभावत्वाविशेषा- दुत्तरेधुर्जायमानस्य कार्यस्य सत्त्व स्यात् । तच्च नोपलभ्यत इति । तस्मात् तस्यापि-इति । अनुपलभ्यमानपूर्वावधेपि कार्यस्येति। सुगममन्यत् । न विजात्येकशक्तिमानिन्येतदवधायितु शङ्कते-व्यक्त्यपेक्षया-इति । जात्य- पेक्षया कारनियमस्य भने व्यक्त्यपेक्षया नियममङ्गः सुकर इति गूढा- भिसन्धिः। न-इति । कारणस्य जातिनियमाभावे कार्यजातिनियमो हेत्वभावेन व्याहन्यतेति । विजातीयेभ्योऽपि भवतः कार्यस्य जातिनियमः स्वभावादेव भविष्यतोत्याशङ्कय तत्र कार्यस्यैप स्वभावो यद् भिन्नजातोये- भ्योऽपि भवतः प्रतिनियतजातोयत्वमिति, उत कारणस्य यदसत्यप्येक- जातीयत्वे नियतजातीयकार्यजनकत्वमिति विकल्पं मनसि कृत्वा प्रथमे दुपणमाह-यदि यतः कुतश्चित्-इति । घटजातीयस्यापि पटजातोयत्वं घटस्य पटस्य च घटाघेकजातीयत्वं हेतास्तत्र कार्यत्वस्य विशेषादिति । (1) The rending appears to be corrupt.

·प्रथमः स्तवका २] श्रोद्वरदराजविरचिता। १३ द्वितीय कल्पमाशय दूषयति-परम्-इति । नियतमातोयेन कार्येण यतः कुश्चिद् भवितव्या त्यस्य यस्य काचत् कारणस्य म्वभावस्तदापि तत्कारणस्वभाव मयुक्तजातीयत्व रू वा तत्कार्याणां भवेत् । तत्र यदि यस्य कस्यचित् कारणस्यानेकजातोयजनकत्वं स्वभावस्तदा सर्वस्यापि सत्कार्यस्य प्रत्येक स्वजातीयत्वं भवेत् । पत्रक जातीयत्वे हि सर्वस्या- प्येक जातीयत्व भवेदिनि । यद्वा, पूर्व यतः कुनश्चिद्भवतम्तजातीयत्व स्वभाव इति भवनोद्देशेन तज्जातीयस्य भावविधिमाशय यतः फुश्चिद् भवताउनेकजातीयस्वमारत्व विधोयते, पकजातोयस्वभावत्वं वा । पूर्व- कस्यैव सर्वजातीयत्वं भवेत्, यतः कुतश्चिद् भवनाविशेषात्; उत्तात्र सर्वस्याप्येकजातोयत्व भवे न, तत एव हेतोरिति परिहतम् । पश्चात्तु तजातोयस्य यतः कुश्विद्भयनं स्वभाव इत तजातीयादेशेन यतः कुविद् भवनवि धमाशङ्कय तजातोयस्य सर्वस्यापि यतः कुतश्चिद् भवन स्वभाव वा स्यात्, नियत जातेः कस्यचिदेव वा । पूर्वत्र सवस्माद् यतः कुश्चिद् भवदेकमेव सर्वजातीयं भवेद्, उत्तरत्र सर्वस्मादपि यतः कुतश्चिद् भवदने. कमेकजातीयं भवेदिति परिहार इति । अत्र व्याख्याद्वये ग्रन्धार्थयोरीचित्य- विशेोग्यहितानां सुगम इति । न च नित्यजातिनियमतद्धत्वनपेक्षत्वं कार्यजातिनियस्य वाच्यम् । हेत्वनपेक्षव्यक्तिप्रयुक्तत्वात् तस्येति कारण- वैजात्यवादी स्वाभिप्रायमुद्घाटयति-कथं तर्हि-इति । पूर्वपक्षस्थ एव विजातीयेपु कारणेष्वेकशक्तित्वमाशङ्कय कार्यानुपलब्धिलिङ्गभङ्गप्रसङ्गं न निराकत-एकशक्तित्वात्-इति । अनुमानद्वयभड्रेपि हेतुस्तदभावेऽपि तजातोयेति लिङ्गद्वयं समाधित्सुः शङ्कते-यावदर्शनम्-इति । कार्यदर्श- नानुसारिणी शक्तिकल्पना विजातोयेष्यपि यथाकार्यदर्शनं व्यतिप्टते । ततध कार्यात् क्लप्तशक्तिकमेवान्यतम दनुमोयते । समस्ततद्व्यतिरेके च कार्यतिरेक इति भावः। तत्र निमित्त वा शकिः कल्प्यते दृष्ट वेति विकल्प इदि निधायाह-निमित्तस्य-इति । यस्मिन सत्येव यद् भवति तत् तस्य नमित्तं, इह तु न तथाविनिमित्तं दृश्यते । ये तु दृश्यन्ते तृणादयः न ते नमित्त, तद्व्य तरेकेऽपि कार्यव्यतिरेकाभावात्; अन्ययमात्रेण शक्तिकल्प. गयां रासभादिष्वपि प्रसङ्गः। तेन च ये निमित्ततया दृष्टास्तेषु शक्तिकल्पन- मति । नायं समाधिरिति । नवस्ति तृणादिष्यपि दृश्यमानस्थूलजातिभेदेपु मा काचिदेका जातिः, ततः कार्य जातिनियम इत्याशङ्कगह-पतेन-इति। कार्यकारणनिवृत्तिभ्यां कारणकार्यनिवृत्त्यनुमानभङ्गप्रसङ्गेनेति । यद्यस्ति तिः किमिति नोपलभ्यते इत्यत्रोक्तं-सूक्ष्मात्-इति । प्रतिदिष्टमेव तु स्पष्टयति-प्रय :-इति । धूमप्रयोजकसूक्ष्मजातिमतोऽप्यवहारति इते-कार्य-इति । निमित्तासमवायिनी मिनामिन्ने इति शेषः । । , ..

·. १४ न्याय कुसुमाञ्जलिबेोधनी। प्रथमः स्तवकः १ तृणादीन तु निमित्तकारणत्वात् तद्वै नात्येऽपि न कश्चिद् दोष इति भावः । न-इति । यदि निमित्तासमवायभेदेजप तजातीय मे कार्यमनुवर्तते तत. स्तयारकारणत्वमेव स्यादिति । नवस्तु कार्यान्यादेव तयाः कारणत्व- निति तत्राह-न हि-इति । तत्कारणत्वं नान्वयमात्र किन्तु रूत्येव कारणे कार्यभावः; व्यतिरेकोऽप्यमित्यर्थः। किञ्च, समवाय्यभेदेऽपि प्रतजातो. यकार्यदर्शनान्न तभेदाभेदा कार्यभेदाभेदयार्निदानमित्याह-न च-इति । ननु भा भूत् कार्यमात्रभेदस्य समवायभेद निवन्धन, किन्तु द्रव्यस्य सतः कार्यस्य प्रकाराज्य यत् समवायमात्रभेदेन भेद इति । अतो न गुणा- दिभिर्य भचार इत्यत्राह-न च कार्यव्यस्य-इति । न च दुग्धमेव ध्या- रभते न तदवयवा इति वाच्यं कार्यव्यस्यानेकद्रव्यारभ्यत्वनियमात दधिकाले दुग्धानुवृत्त्यभावाच । न च दुग्धाम्नद्रध्याभ्यामेवारम्भः विजा- तीयानां सहारमानुपपत्तेः । तेन तुग्धावयवा अम्मसंयोगाद् विनष्टदुग्ध- कार्या दध्यारभन्ते इति न स्मवायिभेदनिबन्धनः कार्यद्रव्यभेदापीति । पतेन-दति । मदाद्यपाहात्मनेकजातीयानामेव तृणादीनाम् अन्यन्यापा- हात्मना पकजातीयं कार्य प्रति कारणत्वमिति जात्यपेक्षयेव नियम इति बौद्धादयः, तान प्रत्याह-पतेन-इति। कार्यादिना कारणादीनामनुमानप्रस- ड्रेनापोहजात्यपेक्षयापि कार्यकारणभावो निरस्त इति । तमेव प्रसङ्गं स्मार- यति-कार्य-इति । तृणादिश्यमायानुगतानिवृत्तरभावात् प्रत्येकमानवृत्ते- यभिचारादनन्यमात्रनिवृत्तश्च मृदादिष्वपि भावात् कार्यकारणयावि- नाभावो न लिध्येत्, तदसिद्धौ च स्वभावनियमाऽपि न सिध्यतीति यद्वा, पतेन विजातीयेभ्योऽप्येकजातीय कार्यदर्शनेनापाहवादेऽपि कार्य- कारणभावनियमा निरस्तः। तृणाधनुगतायास्तदितनिवृत्तेरनुपलम्भात् तस्याः सूक्ष्मायाः शक्तर्वाभ्युपगमेन नियमाङ्गीकारे कार्यकारणयाः स्वभावतद्वताश्चाविनामावस्य दुर्ग्रहत्वेनासिरिति । तस्माभियत जाति शक्तिव्यावृत्तोनामभावात् कार्यजातिनिर्यात प्रति नियतजातीयस्वभावेन कारणेन भावतव्यमिति नियमस्य मङ्गात् कार्यस्य यया कयाचिद् व्यक्त्या भवितव्यमित्येव नियमः स्यादित्युपसंहरति-तस्मात्-इति । सिद्धान्त्याह- न-इति । पवशब्दो भिन्नक्रमः, तृणादेः फूत्कारेणैवेत्यादि योजनीयः। प्रकारनियमः सहकारिनियमः। फूकारादिस्तृणादीनो नियमानियतसा. मग्रीव्यङ्गाया जाते मेंदोऽस्ति । नहि सामग्री भिद्यते न भिद्यते च कामिति संभवति । तथा च प्रयोगः-ताद्यनयोऽग्नित्वावान्तरजातिमेदवन्तः विलक्षणसामग्रोजन्यत्वात् तैलवा विलक्षणसामग्रीकप्रदीपादिदिति। न च साविको दृष्टान्त इत्याह-दृश्यते च-इति । प्रदोपादो कार्यभेददर्श- नादवान्तरजातिभेदोग्यदयाभ्युपगन्तव्य इति । ननु कार्यावान्तरजातिभेदस्य ·प्रथमः स्तरकः १] श्रीमदरदराजविरचिता। दुरूहत्वात् कथ ततस्तृणादिवशेषानुमानमित्यवाह- यस्त्वम्-ति । तमवान्तरजातिभेदं तृणादिजन्यमन्वयव्यतिरेकयोयनाने वाकलय्य तृणा- दिकारणविशेषमनुमिनाति । यस्त्वलसा दुरुहमवान्तरजातिभेदं नवगच्छति स सामान्यमात्रात्सामान्यमानं त निवृत्तश्च तनिवृत्तिमनु. मिनुयात् का ने हानिरिति । ननु यदि तृणादीनामनुपलभ्यमानमन्यवा- तरजातिभेद प्रत्युपयोगामाग्निमात्रदर्शिनस्तृणाद्यनुमानािदः, पवं नहनुपलक्ष्यमाणधूमाद्यपान्तरजातिभेदं प्रत्येव दहनादीनामुपयोग इत्यपि सभवान्न धूमादिमात्राद्दनाद्यनुमानसिद्धिरित्याह-पव तहि-इति । एतेन धूमादिविशेषस्य दहनाद्यपेक्ष वसंभावनाप्रतिपादनेन दहनादिव्यति- रेकान धूमादिमानव्यतिरेकोऽपि सिद्धातीत्याह-पतेन-इति । एव चानु- मानमात्रोच्छेद पव स्यादित्याह-तथा-इति । शिशपाया वृक्षत्व स्वभाव इत्येतदवृक्षे शिंशपात्वानुपलब्ध्या लिङ्गेन शिंशपास्यव्यतिरेकोऽनुमानात सिद्धपति, तेन व्यतिरेकासिद्धौ स्वभावस्यापिढेरनुमानमात्रोच्छेद पव इति । परिहरति-न-इति । प्रत्यक्षानुगलम्माभ्यां गृहीतान्वयतिरेक बीज- स्वादिजातोयमडकुरादिकार्य न प्रयोजक कारणं किंतु तद्विशेषः कुर्व- जातीयत्वमिति वदता बौद्धस्यैप प्रसङ्गो बाधक इति तस्याप्रामाणिक कारण गत विशेषमिच्छताप्रामाणिकस्यैव कार्यगतस्यापि विशेषस्य संभावनया तस्येव तत्कारणप्रयोज्यत्वं, नतु द्विजातीयस्येति शङ्कावशा- दनुमानाच्छेदप्रसङ्गात् । एतच क्षणमङङ्गे स्फुटोभविष्यति । अस्माकं पुनः परिदृश्यमान जातोययोरेव कार्यकारणभाव नियच्छनां कार्यगत विशेषसंभावनायााप त जातीयमात्रात्तजातोयानुमाने न कश्चिद्विरोधः । न च तृणादिजन्योन्यवान्तरजातिभेदोऽप्रामाणिकः येन तदङ्गीकारे सर्व. त्रानाश्वामा स्यादिति । किं पुन:-इति । किमाक्षेपे । विशेषे स्वे स्वे कार्य- विशेषे नियतत्वेनाभ्युपगमादिति । अनुवृत्त तु न किञ्चिद् दृश्यते इति भावः।न-इति । समवाय्यसमायिनिमित्तानामनुवृत्तस्तिताव सामान्य प्रयोजनम् । अनुवृत्तैव च मामग्रो तत्तत्सहकारिभेदवशापिाण्डतादि- विशेषोत्पत्ती निबन्धनमुद्भुत स्पर्शतेजोऽपयवतत्संयोगपवनास्तार्णता सामान्यसामग्रोति न कुर्चािद्वरोध इति ॥ अथ वैचित्र्यादितिहेतुमवतारयितु शङ्कते-तथापि-इति । य प कार्यस्य नियतजातोयकारनियमस्तथापीति । कथ तर्हि कार्यवैचियमित्यत पाह-दृश्यत इति होति । न चात्र दृश्यते स्वरूपमहकारिवैलक्षमिति भावः। यत्र हेतुमवतारयति-वैचित्र्यात-इति । कथ साध्यमेव कारणवै चियं हेतुरित्यलाह-कार्यस्थ इति ।

·.. न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनो। [प्रथमः स्तरकः १ व्याचाटे-पकस्य-इति । न तावदेकमेव कारणम्, कस्य कमावेन कार्य- कमानुपपत्तः । अनेन कालकृतवैचित्र्य कारणवैजात्ये हेतुर्दर्शितः । यद्वा, प्रथमसंग्रः श्लोकानुपन्यस्तमेव कार्यक्रममवाडिलस्य कारणैकत्वस्य निराकरणायोक्तासंग्रहाक्तं वैचित्र्यमवतारिर्तामति । समस्यापि शक्तिभेदा स्कायवैचित्र्योत्पत्तिमाशाह-शक्तिभेदो न च-इति ।धर्मियांतरेकाव्य- तिरेक वकल्पदुःस्थत्वात्तस्येति भावः । यदा, भावाभिः शक्तिभेद। न कारण भारमात्रकारगत्वेन समानयोगक्षेमत्वादिति । एकप्रसरेण योजनाभेदे तु कारणवैचित्र्यस्वीकार इति भावः। ननु स्वभाव एवायं भावस्य यत्सम च विपम कार्य करोतोति तत्राह-अभिनयमाव-दति । य पवास्यैकस्मिन जनयितव्ये स्वभावः स एवान्यरिमन जर्नायव्येप, स्वभावस्य दुर्लध्यत्वात् । ततश्चाभिन्न स्वभावस्य कथ विलक्षण कार्य- निर्मामति भावः । अभिन्न इत्यस्य पूर्वशेषत्वे त्वयमर्थः । म्वभावः कार्या- न्तरे जायतव्येऽपि नाति यावद्भावभाबित्वात स्वभावति ॥ आद्यं पादं विवृणाति-में तावत्-इति । नैकस्मात् क्रमवत्महकारि. विधुरादनेक क्रमवत् कार्य भवताति शेपः । अकमात्-इति । कमवत्मह- कारिवैधुर्यणासम्भवायितकमादिति । यता, कार्यस्य भेदस्तावत् कारण- भेदात् स्यात् यथा घटपट याः, तदभावपि कालभेदाद्वा यथा दुग्धदनोः । अत्र तु पूर्वः कल्पा न भवति कारगम्यैकत्याभ्युपगमादित्यभिप्रेत्योत्तर आह-न तावत्-इति । सहकार्यमावे न कालकमायोगाति । अत्र तु नानेककार्य भवतीति यथास्थित एव ग्रन्थः सङ्गच्छत इति । शङ्कते-कम- वत्-इति । तस्य कारणस्य तत् कार्य तथा क्रमबद् यथा ह्य कस्य योगपद्यम् । अनेकेपामेककालता हि योगपद्य, तत् कथमेकस्य भवेत् तत्रापि स्वभावत एव युगपत्कार्याणि कुर्वन् दृष्टान्त इत्यर्थः । एव वदता चार्वाकवराकेग्ण सहकारिवाद एवाभ्युपगतः स्यादिति प्रतिपाद्यन्नाह---अयमपि-इति । यावत् कार्यकारणसमर्थस्वभावो भावी जातः स तावन्त्यपि कार्याणि तदेव कुर्यात् समर्थस्य क्षेपायोगात् । ततः स क्षणान्तरे अर्थक्रियाभावा- दसत्यमेवेति यदा बौद्धः क्षगमन वयात् तप परिहारः संगच्छते । एकस्यैव स्वभावतः क्रमेतानेककार्यकरणमुपपद्यत इति । अपि चेति समुच्चयो बौद्धस्यैष शिसि संप्रहार इत्येतदपेक्ष्यति । सहकारिसन्निधिकमेणैकमेव तत्तत्कार्यं करोतोति सहकारिवादः, न तस्याय वाध इति । कथमबाधक यावता स्वेतर्रानरपेक्षमेकमेव कमेण कार्याणि करातीत्युक्तिः सहकारि. वाद बाधेतैवात आह-पूर्व-इति । पूर्वपूर्वमुत्पाद्यात्तरोत्पादनं हि क्रमः, अन्यथा योगपद्यप्रसङ्गात्। तत्र स्वेतरनिरपेक्षस्य कार्योत्पादने पूर्वोत्पा. दनमपेक्ष्योत्तरात्पादनमित्येवमात्मकः कमे। वाध्येत । क्रमाङ्गीकारे च .. .

·प्रथमः स्तबकः १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। पूर्वपूर्वमुत्पादनमुत्पाद्यमानं वापेक्षमाणस्य कार्यकरत्वमिति स्यात् । तत्र स्वेतरापेक्षालक्षग्गसहकारिवादः सिदः स्यादिति ॥ द्वितीयपादं व्याचष्टे-नाप्यनेकम्-इति । नानेकमप्यविचित्रमेकजा- तोयं कारणं विचित्रस्य कार्यस्येति । कुतो नैमित्याशय किं तत् कारणं दहनैकजननम्वभावम् अदहनैकजननस्वभावम् उभयजननस्वभाव वेति विकल्प हृदि निधाय प्रथमे दापमाह-यदि हि-इति । असावदहनाभिमता नादहनः स्यात् किन्तु दहनसामग्रीजन्यत्वेन दहन एव स्यादिति भावः । द्वितीयेऽप्याह-दहनो वा-इति । अदहनसामग्रोजन्यत्वादिति । तृतीयेऽप्याह- उभयात्मक-इति । उभयमप्युभयात्मकं भवेदिति। विपर्ययस्तु दृश्यत इति । शक्तिभेदा नचेत्येतदवतारयितु शङ्कामाह-शक्तिभेदात्-इति । नानात्वादे- कस्यैव कार्यवैचित्र्यापपत्तेने पूर्वोक्तदोष इति । न-इति । सा हि शक्ति- धर्मिणा भिन्ना वा स्यादभिन्ना वा भिन्नाभिन्ना वा। प्रथमे, शक्तिरेव कारण स्यात् तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् कार्यस्य । न द्वितीयः, रेवापलापात् । न तृतीयः, प्रमाणाभावात् तद्वगघाताच । तेन भेदाभेदा. भ्यामित ग्रन्धश्च प्रत्येकसमुदायपरो योजनोयः । यद्वा, दहनादहनजनन- शक्तिमतः कारणाज्जातस्य कार्यस्य दहनादहनात्मकत्वप्रसङ्गेन विरुद्ध- धर्मससर्गादभेदः स्यात् एक सामग्रीजन्यत्वेनाभेदश्च स्यादिति शक्तिभंदा- नुपपत्तिरिति श्लोकशेष विवरीतु शङ्कते-असङ्कीर्ण-इति । नाय दहना. दहनाद्यात्मकत्वप्रसङ्गदोषोऽस्तीत्यर्थः । न-इति । र्याद हि स्वाधीनमस्या- दहनस्यादहनत्व तदा दहनस्यदहनप्रसङ्गो वक्तु न शक्येतापि, न चैवं, किन्तुकारणगतादहनजननस्वभावायत्तम् । तथा च दहनस्यापि तदेक- सामग्रीकस्य तस्वमदर नत्व दुर्वामिति । पतदेव श्लो कशेषेणापपादर्यात नहि-इति । तस्मिन दहने जनयितव्ये नासा भावा दहनजननस्वमायो न भवति, स्वभावभेदाभ्युपगमे तु कारणवैजात्यं स्यादिति भावः। उपसंह- रति-तस्मात्-इति । यस्तु कार्यवैचित्र्यात कारणवैचित्र्यमभ्युपगम्यैव क्षण- भनिन्याद् भावानां स्वरूपत एव वैचित्र्य न त्वेकस्यैवानुयायिनः सहका- रिनिबन्धनं वैचित्र्यमिति बौद्धो मन्यते तं प्रत्याह-न च-इति । न च तत्का- रण स्वभावतः स्वरूपतस्तथा विचित्रं, तत्वेन प्रत्यभिज्ञायमानत्वादिति । यद्वा, प्रदीपवत् स्वभावत एव विचित्रमस्तु कारणं किं सहकारिवैचित्र्येणे- त्युक्तमिति चेत् तत्राह-न च-इति । प्रदीपे तिमिरापहारादिकार्यभेदस्य तैल- वादिसहकारिभेदनिबन्धनत्वादित्यर्थः । क्षणभङ्गवादेऽपि सहकारि. वैचित्र्यमादरणीमित्याह-न च क्षणेऽपि-इति । न चान्यक्षाऽपि सह- कार्यनपेक्षस्तथा विचित्रकार्यसन्तविहेतुभवति । साप हि यहच्छया 3 ·२८ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तबकः १ सिबसहकारिमध्यमध्यासीन पव विचित्रकार्य हेतुः, अन्यथा कुसूलनि- हितबीजः कृर्षायलः कृतार्थः स्यादिति ॥ ७॥ अथ विश्ववृत्तित इत्येतदवतारयितु शडुते-ग्रस्तु-इति । ततोवेश्वर. सिरिति। अवतारयति-न, विश्ववृत्तितः-इति। अस्यानन्य सिद्धिं दर्शयन् विवक्षितसाधकत्वमुपपादयति-विफला-इति । यागादो ताद्विश्वस्य जगतः प्रवृत्तिदृश्यते, नेयं विफला, नापि दुःखै कफला, विश्ववृत्तियादेव । नापि दृष्टपूजादिफला स्व:पतो हेतुत्वात् । परैर्विपलब्धत्वात् पर्गवप्रलिसया वा प्रवृत्तिरित्यपि न युक्तम् । ईदृशविप्रलम्भासम्भवात् तस्माद् यागादा विश्ववृत्तिानन्यथासिद्धा तस्यापि तावत् कारणत्व कल्पयति । न तु दृष्टमेव सहकारिचक कारणमित्यर्थः। तदेतद् व्याख्यास्यननन्यथासिद्धि तावत् प्रतिजानाति-यदि हि-इति । भूतानां परिणतः कार्य, तत्परम्परा- उतं बीजमङ्कुर जनयति, तत् सस्थ, तद्ब्रोह्या टिकमिति पूर्व पूर्व दृष्टमेवात्तरोत्तरं प्रति कारगमति यद्युच्येतेति । यद्वा, भूतानां सह- कारिणां परिणतिः साकल्यम् । इष्टं यागादि श्रौत कर्म, पूर्त वातादि स्मातमिति । अत्र हेतु वेन संग्रहं व्यावष्टे-न हि-इति । शङ्कते-ला-इति । दुःखात्मकयोरपि श्रोतस्मातयो मादिदृष्टसिद्धा- र्थमर प्रवर्तत इति दूषयति-लाभादयः-इति । तेऽग्यदृष्टनिवन्धना इत्य. र्थः । कुन इत्यत पाह-न हि-इति । न होयं यागादो प्रवृत्तिः स्वरूपेणैव लाभादिहेतुः, तेषां प्रवृत्त्यानन्तर्यनियमाभावात, तेनादृष्टद्वारेणे हेतु- व'मति भावः । यतो वा-इति । स किमर्थं लम्भर्यात पूजयति वेति शेषः । तत्र प्रवृत्तिापि नादृष्टमन्तरेणापपद्यत इति भावः। शकते-ख्यात्यर्थम्-इति ननु पारलौकिकं किञ्चिल्लिप्समानः पूजयति ददाति वेति । अनुरागा वा किमर्थ इत्यत्रोक्त-जनानुराग-इति । परिहति-न-इति । ख्यात्यनुरागार्थ- यानपूजयार्यथाक्रम नर्मनोतिर्साचवयोर्व्यवस्थितत्वादत्र च तदभिसन्धि- विरहान तादर्थ्यमिति । पुनः शङ्कते-विद्य-इति । वैदिका यागादिकर्ता विप्रलम्भकाष्टार्थमेव भावयन्तोऽदृष्टार्थमिवाचरन्ति, तेऽपि तेन नर्म- सचिवमाया इत्यर्थः। परिहरति-न-इति । नोतिनर्मसचिवा हि दृष्टोप- योगिनः, नैव विद्याः, अतस्तेषु पूजादि न दृष्टार्थमिति । ननु तेषा पूजा- दिकमनुतिष्ठतः किश्चिद् दृष्टमेव मुख जायते, ततस्तदर्थमेव पूजानुष्ठान- मित्याह-सुखार्थम्-इति । न-इति । न हि तात्त्विकं किञ्चिद् दानादिजन्यं सुखास्त, पारलौकिकसुषाध्यवसायादेव हि तदनुष्ठायिनस्तदा प्रीति- रिति भावः । शङ्कते-लोक-इति । अनादिना लौकिकाचारेण कर्तव्यतया सिद्धत्वादफलमपि दानादि क्रियते, वैदिकविधानेन सिद्धसन्ध्योपासनवत् । तद्विधायकवाक्येषु फलाश्रवणाज् जोवनादिकमाधिकारलाभाच विधित ।

·प्रथमः स्तबका १] श्रीमदरदराजविरचिता। पव अनुष्ठानसिखो फलकल्पनायां प्रमाणामावादफलमेव सन्ध्योपास- नादिकमिति भावः । गुरुमतमेतत्-इति । निष्फलं कर्मेति प्राभाकरगुरोरयं राद्धान्तः, नास्मद्गुराः, तस्य निष्फलोपदेशासंभवात् । तत्राप्युगत्त- दुरितक्षयादिफलस्तीति राद्धान्तः । यद्वा, गुरु श्लाध्यं तन्मतमित्यु- पालम्भगर्भः, न तु गुरोहितापदेशिनः कस्यविन्मत-तस्मादप्रस्तुत. मिदानों न वक्तामति । तस्माद् यागादिकर्तृ पूजादेदृ ष्ट हेत्वभावाद रश्य धार्मिक इति बुद्धगा तदाचार इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तेन यागादेस्तदनुष्ठातृ- पूजादेश्वामुष्मिक फलं सिमिति रहस्यम् । तुरीयपादमवतारयितु शङ्का- माह-वृद्धः-इते । बानानां प्रवृत्तिति शेषः । न-इति । विप्रलम्भका यत्र परं प्रवर्तयन्ति न तत्र स्वयमपि प्रवर्तन्त इति । स्वैरेव विप्रलब्धाः प्रवर्तन्त इति मन्दाशङ्का निराकरोति-न च-इति । पात्मवञ्चनमशस्यमप्रयोजन चेति भावः । तहि सर्वऽपि पूर्ववित्रलव्याः प्रवर्त्तन्त इत्याह-तेऽ.प-इति । सर्वषामेवभाषाभ्युपगमेनेय पिपलम कमूला प्रवृत्तिः। अन्यथा सावदाना- ऽन्यथोपदिश्य प्रवर्तको विलम्मकः, न चात्र तादृशः कश्चित्, अतः प्रमा- गमूनत्वमेवोपपन्नमिति भावः। पुनः शङ्कते-इद प्रथम:-इति । विलिप्ला- तिशयेन हि स्वयमप्यनुष्ठानोपपतरिति मावः । तदतिशय प्रदर्शनार्थमुक्त- धूर्तः-इति। किम सा-इति । धूतीवालम्भ कास्तावदुपदेशमात्रेण विप्रलमत्त। कवित्तु केचिदल्पायाससाध्ये कर्मसु स्वपमनु ठायापीति संभाव्येत । न तु सर्वस्वदक्षिणादिसाध्ये वैदिक कर्मकलापानुष्ठाने कश्चिद् विप्रलम्भक इत्युत्प्रेक्षितुमपि क्षममिति । अस्तु वा तथाधेि धूतः कश्चित्, नत्वे- कस्यास्य प्रेक्षार्बार्बहुभिरनुविधानं संभवतीत्याह-कथं च-इति । यदि वा सर्वप्रेक्षावदनुविहिताचारस्तथाविधः पुरुषः, किमस्य विलिप्सायां भवता प्रमाणमित्याह-केन वा-इति । न केवलं प्रमाणाभावः, प्रमाणपाधि- तैव तस्य विप्रलिप्सेत्याह-न हि-इति । तस्माद् वेदिकेषु कर्मसूपदेशानुष्ठा नाभ्यां परान प्रवर्तयन् सकलप्रेक्षावदनुविहिताचारोलाकात्ताः कश्चि- दिति निश्चेतव्यम् । न च तस्निनाश्वासा युक्त इति भावः। विश्ववृत्ते- भ्रममूलत्वमप्यत एव निरस्तं वेदितव्यम् । चौदर्यात-प्रथ-इति । बाह्याभिमतेपु चेत्यवन्दनादिपु विश्वप्रवृत्ति द्वीपान्तरापेक्षं दृश्यते, ततः साप्युकप्रकारेणा- न्यथासिद्धा तेपामामुष्मकफलत्व कल्पयोदति भावः । न-दति । ज्योतिष्टो- मचैत्यवन्दनयोर्न तुल्यत्वं, दृष्टहेतुसभवाच्च त्यवन्दनादिपरिग्रहस्य तदभावा- चतरपरिग्रहस्य । अथ च विशेषः प्रपञ्चयिष्यते द्वितीये परिच्छेदे । हेतुदर्श नशून्यग्रहणधारणार्थानुमानादितरत्र विश्ववृत्तिभिमतासायन्यत्र नास्तीति भावः। किञ्च, यत्र यत्र प्रतारण तत्र सर्वत्रापि पूर्व सद्धे कॉस्मश्चदनु. प्याने प्रतीयमाने ततः प्रकारान्तरमाश्रित्य प्रतारयितुपामार्थप्रदा ·. २० न्यायकुसुमाञ्जलिबेधिनो। [प्रथमः स्तबकः१ नादिसुकरोपायोपदेशमात्रेण प्रतारणं भवति, न तु स्वयमनुष्ठानेन । यथा रोगापगमहेता भेषजभेदानुष्ठाने पूर्वसिद्ध प्रतारणं 'मम हस्ते कि- श्चित् प्रदीयतामिदानोमेव सर्वं शमयिष्यामि' इति । इह दुःखान्मके कर्मणि स्वयमनुष्ठायैव परमनुष्ठापर्यात, तस्मान्न प्रतारणमित्याह-प्रनादा-इति। पवं सत्याप्तप्रणीतत्वेन वेदानामेव प्रामाण्यात् तद्विरोधिनी बौदाद्याग- मानां प्रमाणविधिनिवन्धना पाषण्डत्वप्रसिद्धिः सिध्येत्, न त्वन्यथे. त्याह-अन्यथा-इति। अन्यथा-र्याद वैदिकमनुष्ठानं प्रतारणायत्त भवेदि. त्यर्थः । यद्वा, यदि वञ्चकः स्वयमप्यनुतिप्ठेत् ततो बौदागमानां प्रतारण- परत्वे प्रमाणामावादाताक्तत्वसिद्धी प्रमाणं विरोधासंभवात् तान्नबन्धना पाषण्डत्वप्रसिद्धिर्न स्यादिति । अनादावित्यादेरपरा व्याख्या-कस्यचि- दनुष्ठाने प्रागसिद्ध ह्यनुष्ठानमात्रस्यैवाज्ञानाद्विप्रलिप्मापदेशमाण प्रतारणानुपपत्तेरवश्यमनुष्ठानाये। प्रतारण स्यात् । प्रागेव तु ज्याति- ष्टोमानुष्ठानसिद्धी प्रकारान्तरोपदेशमात्रेण स्वयमनुष्ठायैव प्रतारणं संभवति । नन्यनुष्ठानायवेति विरोतं किमिति न स्यादिन्यत आह-अन्य. था-इति । चैत्यवन्दनादीनां प्रमाणमूलत्वे प्रमाणविराधासमवात् तदाग- मानां पाषण्डत्वसिद्धिर्न स्यादित्यनुष्ठानागोचरेण कर्मणेति केचित् पठन्ति । तत्रायनर्थः-यदि वैदिकानुष्ठानात् पूर्वसिद्धं किश्चिदनुष्ठानं स्यात् ततः पश्चात्तनं वैदिकमनुष्ठानं तत्र प्रतारणपरं स्यात् । न तु पूर्वसि. दानुष्ठानागोचरेण कमणा प्रतारणं संभवति, सर्वत्र पूर्वसिद्धानुष्ठा. नरिषयत्यात प्रतारणस्येति । अयं च प्रथमव्याख्याया सगच्छेत ॥ ८॥ प्रत्यानियमाद् भुक्तरित्यत्रापूर्व सद्भाव हेतुः कालान्तरे फलोपभुक्ति- रपूर्वस्यात्मसमवाये हेतुश्च भुक्तः प्रत्यात्मनियमः संगृहीतः। तत्रापूर्वसिद्धौ तस्यात्मसमवायः शक्यसाधन इति तत्सद्धिहेतु तायद् भुक्तिमवतारयि- तुमाशङ्कते-प्रस्तु-इति । अत्रैवकारोऽपूर्वव्यवच्छेदार्थः, जगवैचित्र्य- स्यामुष्मिकफलस्येत्यर्थः । परिहरति-न-इति । पतदेव विभजते-चिरध्वस्तम्-इति । फलाय कालान्तरभाविन इति शेपः। अपूर्वसिद्धावपि तस्य प्रत्यात्मसमवायः न तु प्रतिभूतमिति कथ सिध्यदित्यत्र प्रत्यात्मनियमाद् भुकेरिति हेतु व्याचष्टे-सम्भाग-इति । अपूर्वसंस्कृतेष्वपि शरीरेन्द्रियादिभूतेषु नित्यत्वविभुत्वाभ्यां सकलशरोर- प्राप्तानामात्मनामपूर्वेणाविशेषितत्वे संविभज्य भागः प्रतिनियतभागा न सिध्येद्, दृश्यते चासौ, तस्मादात्मसमवाय्यपूर्वमिति ॥ ९॥ निगदव्याख्यातत्वेन पूर्वार्धा निगमर्यात-तस्मात्-इति । तत्र शइते- ईशानि-इति । क्षणमडगुराण्यपि कर्माणि स्वकारणवशादोदृशान्येव ·- प्रथमः स्तबकः १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। सिद्धानि येनापूर्वजननमन्तरेण कालान्तरभाविश्वेन नियतानामेव फलानो साधनानि स्युः। तेषां कालान्तरफलानुगुणं किञ्चिद् रूपमस्तीत्यर्थः । ईदृशशब्दविक्षितं रूपं तडिकल्पयति-तदिदम्-इति । न तावद् दृश्यमानं रूपं फलानुगुण क्षणिकत्वात; प्रतम्तदतीन्द्रियमभ्युपगन्तव्यम् । तचातो. न्द्रियममीषां कर्मणा स्वरूप वा सहकारि भेदो वैति । न तावत् पूर्वः कल्यः, ऐन्द्रियकस्वातीन्द्रियत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गभेदप्रसङ्ग नैकत्वव्याघातादि- त्यत पाह-न तावत् -इति । द्वितीयस्तु सिद्धसाधनमित्याह - द्वितीये तु-इति । कर्मग्यां फटोत्पत्त्यनुगुणाऽतोन्द्रियः सहकारिभेद एवापूर्वम् । तु शब्देऽभ्युपगमसूचनार्थः। अत्र कश्चिद् विषश्चिदन्या व्यावष्टे-समस्त- स्यैव श्लोकस्यार्थ निगमर्यात-तस्मादस्त्यतिशयः कश्चिदिति । आत्मसम- वेत इति शेषः । ईदृशानाति भूतानि । ईदृशान्येवात्म पमवेतमपूर्वमन्तरे- णामदाद्यनुप नक्षणीयरूपविशेषविशिष्टानि जायन्ते । येन भूता न नियता- पभोगसाधनानोति । सुगममन्यत् । सम्भोगो निर्विशेषाणा:मति वियरो- घ्यन तद्विपरीत चादयति-सिध्यतु-इति । सत्य, यागादिपूर्वजन्यमस्ति, तच्च भूतधर्म पचास्तु न त्वात्मधमा गुरुत्ववेगादिवदिति । ननु रूपादय पव भूतधर्मा दृश्य ते कथ नदातरेकिणापूर्वस्य भूतधर्मवमित्यत पाह- अवश्यम्-ति । त्वया नैयायिकमानिनापि कश्चिदतीन्द्रियः कार्योदयानु. कूला भूतधर्मः शक्त्यादिपदवेदनं योऽङ्गोकरणीयः, तथाऽपूर्वाप भूतधर्मी भविष्यताति भावः । शक्ती कथमडीकरणोयतेत्यत पाह-कथमन्य- था-इनि । मन्त्रा दभिदाहादि कार्यप्रति पन्धम्ताद् दृश्यते, स चान्यथानु- पपद्यमानः शक्ति कल्पयतीति । तदेव विभजते-तथा हि-इति । यादृशा- दन पूर्व दाहो जातः तादृशादेव दृष्टवैकल्याहितादे न जायते दाहः । तेन दृष्टस्य ाभचाराददृष्ट किमपि कार्यान्यथानुपपत्त्या कल्पनीयमिति भावः । तत्र दृष्टादृष्टयारम्यतरवैगुण्येनान्यथोपपत्तिमाशङ्कयाह-तत्र- इति । तावन्मात्रार्थत्वादिति । दृष्ट कारणसमवधानमात्राद्यर्थत्वाददृष्ट- स्येति। पतदेव कुत इत्यत पाह-प्रन्यथा-इति । यदि दृष्टकारणसाद्गुण्या- तिरेकेणादृष्टस्य कार्य प्रति व्यापारोडोक्रियते तहि कर्मणि सत्यपि कार्य- विभागः कदाचिन्न जायेत अदृष्टवैगुण्यसंभवादिति । उभयवादिसिद्ध- प्रतिबन्धकाभावेनान्यथोपपत्तिमाशडयाह-न च-ति । किमिति कारणं न भवतीत्यत आह-तुच्छ-इति । विधिरूपविरह स्तुच्छत्वमिति । ननु विधिः रूपेण तुच्छत्वेऽपि स्वरूपेण सतः कथं कारणत्वानुपपत्तिरित्यत आह- प्रतिवन्धक-इति । उत्तम्भकप्रयोगकाले प्रतिबन्धकस्य सत्त्वात् तेन प्रति- वन्धकाभावेन विनापि कार्यात्पत्तय॑भिचारादकारणमभाव इति । इत- श्चाकारणमभाव इत्याह-प्राक्-इति । न तावत् प्रागमावः कारणं प्रध्व से ..

·ર न्याय कुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तवकः१ व्यभिचागत् , न च प्रध्वंसः प्रागभावे व्यभिचारात् , नात्यन्तामावः इत- रत्र भिचारात्, न च समुच्चयेन प्रत्येक व्यभिचारात् असम्भवाच, नापि विकल्पेन अनियतहेतुकत्व प्रसङ्गादिति । तथाचान्वयव्यतिरेकयायाम- चादिति । एवं कायोन्यथानुपपत्ति शक्तिसद्भावे प्रमाणयित्वा प्रतिब- न्धकत्व न्यथानुपपत्तिमपि प्रमाणयति-किश्चित्करस्य-इति । दृष्टेन्या. दिस्वरूपे प्रतिबन्धादर्शनाददृष्टमनभ्युपगच्छता मण्यादोनों प्रतिबन्धकत्वं न संभवनोति । अस्तु किञ्चित्करस्ततः किमित्यत पाह-किञ्चित्करत्वे. पि-इन । यत् किञ्चित् करोति सैयास्माक किरिति । सिहावलोकितन्या- येन कार्याापत्तिमेवापसंक्रम्याह-मन्त्रादि-इति । प्रयुज्यमाने मन्त्रादी प्रतिवन्धक तिगभावोऽस्त्येव, तथापि कार्य न जायत पवेति । अथवा मन्त्रप्रयाग मण्यादिप्रतिबन्धकाभावे सत्यपि कार्यस्यानुदयः । एव मणि- प्रयोगे मन्त्राभावेऽपि । ए मेकतामण्य दितिवन्धकप्रयोगे तदितरम- ग्यादितिवन्धकाभास्य सपि कार्यानुदय इति । दुभयथाप्यन्वय- व्यभिचारानाभावः कारणमिति । अर्थापत्तिभ्यां सासिद्धि निगमयति अतोऽतन्द्रियम्-ति । तत्र यम्यापकुवंतामिति प्रतिबन्ध कार्थापत्तेरुपसं- हारः, यस्मिन्नित्यादिना वितरस्य इति । तथाच सति शक्तिवादिना न कश्चित् पूर्वोक्तदोप इति भावः ॥९॥ सिद्धान्तमाह-पत्रोच्यते भाग:-इति । अत्र पूर्वार्द्धन कार्यार्थापत्तेरन्य- थोपपत्तिरुपपाद्यते, उत्तरेणात्तरस्याः। अयमर्थः-येन हेतुना भाषः कारण भवति तेनेवाभावोऽपि । न भावा भाव इत्येव कारणं किन्तु कार्येणानु- विहितान्ययव्यतिरेक इति, तथाविशिष्टमभावस्यापोति साउपि कारणम् । बुच्छत्वाद कारणत्वे तत पर कार्यत्वमपि न स्यात्, कियते च प्रध्वंस इत्याह-कार्यबस्-इति । यथा नियतात्तरभावित्वेनाभावः कार्य, तथानिय- तपूर्वकालवर्तित्वेनाभायः कारणमपीति भावः । विसामग्री सामग्रान्तर्गत- कारणविगमः, सामग्रीवैकल्यमिति यावत् । मन्त्रादिश्च तथा तदभावस्य सामग्रानुप्रवेशात् । तेन मन्त्रादेः प्रतिवन्धकत्वाभावार्दाकञ्चित्करत्वं न दोपाय । कस्तहि प्रतिबन्धक इत्यत्रोक्त-तद्धेतुः-इति । मन्त्रादिप्रयोक्तारः प्रतिबन्धकाः, ते तु किञ्चित्करा पवेति भावः ॥ १० ॥ कारिका व्याचष्टे-न हि-इति । तुच्छत्वमत्र प्रमाण मुक्तमित्यत्राह-न हि विधीति । किमत्र तुच्छत्व ?-यद्यलोकत्व तदसिद्धं, यद्यन्यरूपेणासत्त्व तत्तहि भावस्याप्यविशिष्टं भावाभावयारितरेतरानात्मकत्वात् । अत ईदृशं तुच्छत्वमनैकान्तिमिति । शङ्कते-कारणत्वस्य-इति । स्पष्टम् । न-इति । कारणत्वस्याभावत्वेन व्याप्तत्वादभावत्वनिवृत्ती कारणत्वमपि ·२३ प्रथमः स्त: १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। निवर्तत इस वक्तु शक्या इति । ननु न वयं तायत्त्वमात्रा कारणत्व नमः येनेयमुपलभ्येमहि, किन्तु कारणत्वनिदानमन्वयव्यतिरेचा, तो चाभा- वस्येति तत्राह-ग्रन्वय-इति । नन्वाकाशादिवदर्जनीय सन्निधितया नामावः कारणमित्याह-अभावस्य-इति । न तावदाकाशादिन्नित्यत्व भुत्वाभावा- दवर्जनीयसनिधि भावस्तथाप्यवर्जनीयत्वे भारस्यापि तत्तल्यत्वमित्याश- यवानाह-तुच्यम्-इति। ननु अन्यथासिद्धान्वयतिरेक यतः कारणत्वम्, अभावस्तु कार्यविधिनं स्वप्रतियोगिनं प्रतिबन्धकमुत्साग्य व सन्निधत्त न तु कार्यार्थमित्याह-प्रतियोगिनम्-इति । तर्हि भावापि काविरोधिन स्वाभावमुत्सारयन् सन्निधत्त इति शस्यते वक्तपित्याह-तुल्यम्-इति । अथ भावस्याभावाभावात्मकत्वेन न स्वरूपातरिक्तमभावोत्सारणं नाम किञ्चिदस्ति कार्य, तन कार्यप्रयुक्त पत्र भारसन्निधिरिति चेहि अभाव- स्यापि भावाभावात्मकत्वान्न म्वव्यतिरेकेरण भावातारण नाम कार्यम- म्तीति शङ्कोत्तराभ्यामाह -भावस्य-इति । उपसंहारव्याजेन कार्यवन्नत इत्येतद् विवृणाति-तस्मात्-इति । यथा प्रमाण प्राधितत्वादेको नियमानुप पन्नस्तथा उपरोऽपि, द्वयोर्नियमयोधितत्वाविशेषात् । यद्वा, कार्यत्व- कारणत्वयोः प्रमाणसिद्धत्वाविशेषादिति । यत्ततम् उत्तम्भकप्रयोगे सत्येव कार्यात्वत्तव्यतिरेकर्याभचारः प्रतिबन्ध कामावस्यति तत्राह- प्रतिबन्धक-इति । यादृश इति उत्तम्भकरहिते प्रतिवन्धे, सतोति प्रतिबन्धो. तम्भकप्रयोगकालेप काय तिपक्षः प्रतिबन्धको नास्तीत्यर्थः। कोश- स्तर्हि प्रतिबन्धकः यदभावात्तदा कार्यमुत्पद्यत इति । अत उक्तम्-असत्प्र. तिपक्षोहि-दति । उत्तम्भ कापरपर्यायस्वप्रतिपक्षाभावविशिष्टोहिमन्त्रादिः प्रतिबन्धकः, तदभावश्च कारणमित्युक्तेऽपि तत्रोत्तम्भकाभावविशेष्यस्य मन्त्रादेः, सत्त्वेऽपि विशेषणमात्रस्योत्तम्भकाभावस्याभावः, नतु विशि- प्टस्य । स चोत्तम्भ काभावाभाव उत्तम्भ कमन्त्र पव । तस्मादुत्तम्मका- भावविशिष्ट प्रतिवन्धकाभावस्थाभावादन्यैव सामग्री। न हि प्रतिबन्ध- कोत्तम्भकाभावविशिष्टा तत्सदभावविशिष्टा च सामग्रो न भिद्यत इति च संभवति । अत्र स चेात्तम्भ कमन्त्र एवेति सामग्रीभेददर्शनायोक्तम् । यद्वा, सत्त्वकार्यस्योत्तम्भक पव मन्त्रो न तु प्रतिबन्ध कस्य प्रतिबन्धकत्व- विधातमाहेतुरिति दशयति । यद्वा, न परं सामग्रोभेट पव किन्तु भाव एव सामग्रो स्यादिति दर्शयितुमिति । न इति । न केवलं विशेषणमा- त्रस्येति शेषः । न चाभयोः सत्त्वमसत्त्व वा कारणं, किन्त्वसत्प्रतिपक्ष- प्रतिबन्धकाभावः स, चाविशिष्टः सर्वत्रति न सामग्रीभेद इति भावः। विशेष्ये विशेषणाभावेन न केवलं विशेषणमात्रस्यवाभावः किन्तु विशिष्टस्यापोत्येतद् दृष्टान्तनापपादयति-न हि-इति । दाण्डनि सत्यदखत्वं , ·न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तबकः १ विशेपणमेव नास्ति । विशिष्ट स्त्वदण्डः पुरुषोऽस्तोति । न हि वक्त युक्तमि- त्युपपादितं दृष्टान्तोकराति-यथा हि-इति । केवलदण्डसावे विशेषण- मदण्डत्व विशेष्यः पुरुपश्चाभय नास्ति । सदण्डपुरुष सद्भावे तु विशेषण- मदण्डत्व नास्ति विशेभ्यस्त्वस्ति पुरुषः। द्वयाभावे तु विशेषणमस्ति, नास्ति विशेष्यम् । पत्र सर्वत्र केवलस्य कैवल्या शिष्टस्य पुरुषस्याभावः समान इति पक्ष निगमयति-तथा-इति । कार्यात्पत्तिसमयेषु सर्वेषु केवलोत्तम्भक- सदभावप्रतिबन्धात्तम्भ कमभावद्वयाभावेषु प्रत्येक समुश्चितयोश्च विशे. षणविशेष्ययोरभावात् केवलस्योत्तम्मकाभावविशिष्टस्य प्रतिबन्धकस्या भावोग्नवृत्तः । अत्र च प्रतिबन्धकोत्तम्भक सद्भावे विशिष्टामावा प्रतिपाद्यः निदर्शन-वेनेतरयोरुपादानमिति । प्रकृतं विधात्रयमवलम्व्य चोदयांत-प्रथ-ति । केवलोत्तम्भ कवतो काचित् सामग्री, ग्रन्या तु म्तम्भकोत्तम्भकवतो, द्वयाभाववती चान्येति सामग्रोत्रयं कार्यस्यास्तु किमिति सर्वत्रैकम प्रयासेन साध्या इति । परिहरति-कार्यस्य-इति । एकैकातरे केऽपि कायोत्पत्तेस्त्रयाणामप्यकारणत्वप्रसङ्गादिति । तृणा- राणमणिन्यायमाशडक्याह-जानि-इति । ननु सामग्रीभेद एव तत्र प्रमाण- मस्तोत्यत पाह-भाव-इति । एव सामान्यव्यभिचारं परिहत्य प्राप्रध्वं- सादिविशेषयभिचारं परिहरति-वाक्-इति । कुत इत्यत ग्राह-यस्मिन्- इति । यस्मिर केवलप्रतिबन्धके सति समर्मिणि कार्य न जायते तस्मिन् सत्यसििण जायत इत्यभ्युपगमे ससगाभाव एक पत्र कारणम् । प्रागभावादयस्तु तद्विशेषा इति नानिवतहेतुकत्वमिति । ननु संसर्गभावः कारणमित्युक्तेऽपि ससर्गप्राक्प्रध्वंसादिविकल्पेनानियतहेतुकत्व, तत्रापि संसर्गाभावस्वीकारेनवस्थेति चेत्, न । न ह्या संसर्गस्याभावः कारणं यता विकल्प्येत,किन्तु संसृज्यमानस्य मन्त्रादेः। न हि संसर्गः प्रतिबन्धकः समृज्यमानस्यैव मन्त्रादेस्तथात्वादिति । यत्तुक्तमितरेतरामावस्य सत्त्वेऽपि कार्यानुदयादिति तत्र प्रथम- व्याख्यानेन यानुपपत्तिरुक्ता तां निराचष्टे-यस्तु-इति । प्रतिबोधनीयस्ता- दात्म्याभावविलक्षाण संसर्गाभावम् । तद्विविधा ह्यभावः-इदमिह इदानीं वा नास्तीति संसर्गतया यत्र प्रतियोगी निपिध्यते स संसर्गाभावः । तत्र संसर्गमावभेदाः प्रागमावप्रध्व सात्यताभावाः, तेपामेव संसर्गितामापत्र- प्रतियोगिनिरूप्यत्वात् ततश्चेतरेतरामावस्याप्रसक्तिरिति । नन्वस्तु तादा- म्याभावसंसर्गभावयोर्विशेषः, तथापि प्रागभावादित्रयानुगतायास्तादात्म्या- भावष्यावृत्ताया जातेरभावात् कथं त्रयाणामुपसंग्रहः, कथ वा तदनुप- संग्रहे व्यभिचाराच्छक्यावधारणं कारणत्वमित्याह-तथापि-इति । विनापि जातिमेकोपाध्युपगृहोतानां त्रयाणां कारणत्वमवधारयामा, उपाधिश्चात्र ·प्रथमः स्तबकः १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। २५ संसर्गितापनप्रतियोगिनिरूप्यत्वमित्याशयवानाह-माभूत-इति । तथापि न तावामात्रण कारणस्व शक्यावधारणमिति चेत् । न, भवताप बोजे सत्यकुरा जायते तद्भावे तु न जायते इत्यत्र व्यतिरेकादी यदि बोज- प्रागभावा विविक्षितः प्रध्वसे जायेताथ प्रध्वंस इतरत्र जायेतेत्यादिप्रसङ्गः बीजाभावमात्रविवक्षायां तादात्म्याभावेऽप्यड कुरानुदयप्रसङ्ग त्यभिहिते च तादात्म्याभावव्यावृत्तस्य प्रागभावादित्रयानुगतस्य च संसर्गाभावत्व- स्याङ्गीकार पव परिहार इति इतरेतराभावस्य सत्त्वेऽपीत्यत्र द्वितीय- व्याख्यानोकामनुपपत्तिमनुभाध्य दूषयति-अनेन-इति । प्रतिबन्धके सति कार्य न जायते न तस्मिन् सति जायत इति प्रतिपादित कथमनेनैतनिरस्त- मित्यत्रातिदेशमेव भावकारणवादसाम्येन विशदयति-यथा हि-इति । बोजनातीये सत्यकुरोत्पत्तिरित्युक्तीत्तदभावे तदनुत्पत्तरिति सिद्ध एकस्मिन् बीजे सति बोजजातीयान्तराणामभावादकुराख्येन कार्यण न भवितव्यमिति न प्राप्तोति तथैतदपि। प्रतिबन्धके पति कार्यानुदयस्त- दभावे सति कार्योदय इत्यत्रापि एकस्मिन प्रतिवन्धके सति सजातोयान्त- राणामभावाद् भवितव्यं कार्येणेत्येतदपि न प्राप्नोतोति । कुत इत्यत आह-अनुकूलवत-इति । कार्यानुकूले कारण सति यथा तज्जातोयान्तराणा- मभावो न तस्य कार्य निषेधति तथा प्रतिकूलेऽपि कस्मिश्चित् प्रतिबन्धके सति प्रतिवन्धकान्तराभावापि न कार्य विधत्ते अकिञ्चित्करत्वनिषेधे विधौ चेति द्रष्टव्यम् । अथ प्रतिवन्धकत्वान्यथानुपपत्तिं दृर्षायतु प्रतीकेना- नुभाषते-यत्त-इति । सग्रहं व्याचक्षाणा दूषयति-तदपि-इति । पूर्वार्थाप. त्ति समुच्चयेऽपि सामग्रोवैकल्यं सामग्रान्तर्भूतानामन्यतमस्य विगमः प्रति- वन्धकः । उभयवादिसिद्धिप्रदर्शनार्थी मुख्यशब्दः । स च प्रतिबन्धात्रा. भावकारणत्वस्थिता मन्त्रादिरेव स्यात्, अभावामावस्य भावात्मकत्वात् । न त्वसो मन्त्रादिः प्रतिबन्धकः । अता मन्त्रादेर्शकश्चित्करत्वेऽपि न प्रतिब- न्यकस्याकिञ्चित्करत्व भवति प्रतिबन्धकस्य किञ्चित्करापेक्षायामनवस्था- प्रसङ्गात् प्रतिबन्धकत्वप्रसाच्चेति । के तहि प्रतिबन्धका इत्यत्राह- तत्प्रयोकारः-इति । मन्त्रादिप्रयोक्तारः पुरुषाः प्रतिवन्धकाः, ते च मन्त्रा- दीन प्रयुञ्जानाः किश्चित्करा एवेति नानुपपद्यमानं किञ्चिदस्तीति । र्यानुत्पादः प्रतिवन्धः, तं च कुर्वन्तो मन्त्रादयः प्रतिबन्धका इत्ये. कदेशिनां मतमुपन्यस्य निरस्यति-ये तु-इति । तस्य कालान्तरप्राप्तिरिति सामग्रोसमवधाने हि कार्यस्य प्रागभावा विनश्यति । सति तु प्रतिबन्धके पश्चात्तनपि काल व्याप्नोति । तेन प्रागभावस्य पाश्चात्यकालप्राप्तिः प्रति- बन्धकाधोनेति । न-इति । तस्यानुत्पाद्यत्वात्-इति । प्रागभावस्यानादिवे- नानुत्पाद्यत्वादिति । कालस्य स्वरूपत-इति । मुख्यतस्तायतू कालस्यैकत्वास - .. 4 ·: २६ न्यायकुमुमारालिबोधनो। [प्रथमः स्तवकः १ कालान्तमिति न संभवति यत्प्राप्तिमन्त्राद्यधीना भवेदिति । नग्वा. पाविककालभेदप्राप्तिमन्त्राद्यधीना स्यादित्याशङ्कगह-तदुपाधेः-इति । अत्र हि पक्षे कालान्तरप्राप्तिनामावच्छेदकोपाध्यन्तरप्राप्तिरित्यवशिष्यते । तर कालापाधिः मर्यगत्यादिमन्त्रमन्तरेणापि स्वकारणाधीनः, तत्प्राप्तिश्च प्रागभारम्यानुत्पाद्यत्वेन स्वयमेव सिति किमत्र मन्त्रादिना कियत त । ननु कालमात्रभेदापाधेमन्त्राद्यनपेक्षत्वेऽपि प्रागभावव्यवच्छेदकका- लान्तरापाधिमन्त्रादिकमपेक्षते । न हि सूर्यगत्यादिमात्रभेदितः कालः प्राभाव व्यच्छत्ति कार्यात्मत्युत्तरकालमपि तस्य भावादित्याह- पागमात्र-इति । अस्ति हि मन्त्रादेः पूर्वपपि प्रागभायावच्छेदककालोपाधिः, यदि पूर्वपि प्रागभावस्त दवच्छेदकश्च कालस्तदुपाश्चि कश्चिन्न स्यात् ताह तदान प्रानभायव्यवसारो न स्यादिति । यद्यनादित्वात् कार्यप्राग- मानोपायः कथं तहि कारणभावात् कार्याभार इति कार्यकारण- माया कार्यकारणभावव्यवहारः। कालभेदे व्यपदेशश्च लौकिकानामिति शङ्कामपपादयन्नाह-तस्मा- त्-नि। प्रागभावम्यानुत्पाद्यत्वादापचारिकः प्रयोग र त्यर्थः । अथोप- पादित कार्यानुत्पादस्या तिबन्धकत्वमुपसंहरात-इति-ति । कार्यानुत्पा. दविपरोतः प्रतिबन्ध इत्यय न प्रतिबन्धत्वापपादनमार्ग: किन्तु पूर्वापद- शित पवेति । एवमेकदेशिनं निराकृत्य शक्तिवादिनमेव प्रत्याह-न चेहे- द- ति । मन्त्रादः प्रतिवन्धत्वं तत्प्रयोक्तणां प्रतिबन्धकत्वमित्यनभ्युपगमे शक्षियीका रेऽपि त्यदुमक नदूपरणानां न निस्तार ति । प्रतीकारामाव- मेरदायितु यथासमय विकल्पति-तथा हि-इति । शक्तिधिनाशः प्रति- समाः इति प्रथरः कल्पः, यावद्भावमा बत्वाच्छ विनाशः तस्यास्तु सोदयानुकूल इति द्वितीयः, कार्यप्रतिकृलधर्मान्तरजननमिति तृतीयः, किञ्चित्करत्वस्यैव प्रतिवन्यकत्वमिति चतुर्थः । अत्रानन्तर्यादन्तिम पक्ष दुषर्यात-तर-इति । अतिप्रापङ्गानिर्वचनानुपपत्तश्चेति भावः । तदनन्तरं कल्प दृश्यति-विपरीत-इनि । विपीतधर्माभावस्य कारणत्वं तावन् प्रसज्येत । तत्र च प्रागभावादिरिकल्पापकाशः पूर्व देव स्यादिति । प्रथमद्वितीयकल्पावेकप्रसरेण दृषयति-तद्विनाशः - इति । शक्तितद्धर्मयो विनाशे सति पुनरुत्तम्भके सति कार्यदर्शनात् तेन तयोरुत्पत्तिरङ्गीकार्या, तथा चानियतहेतुकत्व, पूर्व शक्तिमदुत्पादकेन तयोरुत्पत्तरिति । ननु पम्पोत्पादकात्तम्भकयोविजातीयत्वेऽप्येकशक्तित्वेन तुल्यत्वे संभवति नानियतहेतुकत्वप्राक्तिरित्याशङ्कयाह-न च-इति । कारणमाह--विजा. तोतु इति । षेधात्मविजात्येकशक्तिमानित्यत्रेति । ननु नोत्पादकः का शक्ति तदर्म वा जनयति, केवलं स्तम्भकस्य स्तम्भनक्तिं निरुद, ·२७ .. प्रथमः स्तबक: १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। तेन नानियतहेतुकत्व प्रसङ्ग इत्यत्राह-न च-इति । तदनुत्पादेति । प्रातबन्धविनष्टयोः शक्तिधर्मयाः पुनरुत्तम्भकेनाज. ने तयारतसाद पर स्यात्, ततश्च कार्यस्याप्यनुत्पादप्रसङ्ग इति भाषः । उत्तम्मनानुपादेवि नानुवादप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह-कालापशेलात-ति । य तामांग लदुत्पादे बखित तदेवति ॥ अपूर्वस्य भूतधर्मत्वे सहजा शकिगी। याकरतु अष्टान्तः स्यात् दुरपद्वत्वात् तस्या इात पूरीप पार-- ।। अत्र च भूतानामेव स्वहेतुवशेनाताव्यात लिवनोत्पन्नाना पान नियामकानुपपत्तावपि यागादिजन्यातिशयभाजां शोभूना प. पत्तस्तेष्वाधोयतामपूर्वप्रेक्षणादिवस त्यात्मनोति मायः। साधेवशाक- सद्भावे प्रमाणमाह-दृश्यते हि-इति । गीत न प्रेक्षति द्वितीयाघ्रत्या प्रोक्षगस्य ब्रीहयः कर्मत्वेनावगम्यते । मिया मालमा स्विच कामेवा। अतः प्रेक्षणादिना ब्राह्मादिषु सरकारापरतायत्रीयत इत्यत्र श्रुतिरेव प्रमार्गामति । तदनुग्राहक तक पाई -- ६.म- त । यदि तदा वाश्चिमातशयो नाधीयेत प्रेक्षितानामे डा. विधागा नान्ये- पार्शित न स्यादप्रेक्षितेभ्यः तेषासावशेषादिति।मादम्बा पातह- कृपानामेव कायोपयोगाऽस्तु, अन्यथाहट बनायरिया पदाह--- च- इति । सन्तु हि प्रोक्षणादिप्र वहादयः काल सायनु र माला सह. कारिण इत्याशङगाह-ना.प-इति । तथा कालान्त काय काय इपी। अतिप्रसङ्गपरिहारमाशङ्कसे-तेपाम्-इति । याग दिप्रपलान मे। फाल. साधनत्वे तेषामनन्तत्वेन फलविनाश्यत्वा भागदुत्पन्नाप एकातिन ।। फाबादप्रसङ्गन फलप्रयाहोऽनन्तः स्यात्, तत्र च कर्मान्तकायमांगे पवर्गश्च न स्याताम; अता यागादिजन्य वसवश्यमायुगामति । तहि कल्पितमप्यपूर्व किञ्चित् स्व गदा व मुलाद्य नानन्तरमे नश्यांत सहनसंवत्सरादिमागश्रतः, तनपारामतफलप्रारदापिनादित्याह- अपूर:-इति । यदि तु पगिमतफल वारजन . त्वमवस्य स्वभावः स ताह प्रध्वरू स्यापि भविष्यतीति शङ्कात्ताभ्यामा. माव-ति । ताता-इति । पर्राि तफलोत्पादकत्वाभ्युपगमे नानान्तरेणापूर्वमेयालोकत स्यादित्याशय फलविनाश्यत्वाविनाश्यत्वाभ्यां विशेषतात्याह--- तावता-ति ॥ स्यादेतत्-ति । र्याद प्रेक्षणादयाविशेषण भयुःतदा कार्यान्वयन पव विशेषणत्वात् कार्यकाले तपामसत्वेन विशेषणवायोगा:शिष्टस्य कारणत्व न सिध्येत् । तेषां तूपलक्षणत्वे) बुद्धिसहितानामेवतः व्य- (1) For explanation of the two terms of S.duhantak a (English Translation by A. Venis, note 1, pp 32-33). , --- ·२८ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तबकः १ वच्छेदेन विशेष्यविषयबुद्धिजननद्वारेण कार्योपयोग इत्यविद्यमानत्वेऽपि न कश्चिद् दोषः। विद्यमानस्येवोपलक्षणत्वे तदुपलक्षितस्य कार्यावशेषोपयोगे च दृष्टान्ता-यथा-इति । विद्यमानेनैवहि गुरुणा कुरुण च प्रामाकरं कुरु- क्षेत्रत्वोपलक्षिते टीकाक्षेत्रे तेषु कार्यावशेषेषूपयुज्यते-यथा-इति। तदर्सादात। उपनक्षणत्वे प्रेक्षणादानां कार्यास्तरोपयोगिमा देशेन विधानेन तत्का- र्येऽपि साधन वावगमात् कार्योत्पत्तिं यावत् स्वरूपेण वा स्वात्वादितातिश- थद्वारेण वा तेषां सत्त्वमङ्गोकायम् । अन्यथातिप्रमादिति । कथ तासत एव गुर्वादेरुपलक्षणत्वेन कारणत्वमित्यत्राह-व्यवहार-इति । न तावद् गुर्वादिना टोकादो किञ्चित्कार्य क्रियते किन्तु तदीयत्वेन व्यवहारमात्र मेव तत्रास्ति, तदपि तेन न क्रियते किन्तु गुर्वादिज्ञानेन तजज्ञानमप्याप्तवादि. कारणाधीनं न त्वनुत्पादितव्यापारध्यस्तेन गुदिना जन्यते; प्रत्यक्षज्ञान पव ह्यर्थः कारण नान्यत्रेति भावः। अथ गुदिनापि टीकादी तत्तत्कायानुगुण कश्चिदाधीयतामतिशयः, न तेन संस्कारवादिनामस्माकं काचित सांतः, भवतस्तु साध्यविकला दृष्टान्तः स्यादित्यभिप्रायेणाह-ग्रस्तु वा-इति । यदि वा प्रेक्षणादीनामतिशयमन्तरेणापलक्षणत्वेन कारणत्व स्यात् चेत् तदा यागादीनामपि तथात्वप्रसङ्गादपूर्व दत्तजलाञ्जलि स्यादित्याह- यद्वा-इति । ननूपनक्षणत्वेन यागादीनां फलसाधन स्वोपपत्तावपि प्रमाण- बलादेव तत्रापूर्वसिद्धिरित्यत्राह-न च-इति । स्रगादयो हि स्वगुणेन प्रयत्नादिना सन्निधापिता भोगाय भवन्ति । तथा पश्वादयोऽप्यपूर्वा- हयेन गुरुविशेषेण सन्निधापिता इत्यपूर्वसिद्धः प्रोक्षणादिभ्यो यागादीनां नाविशेषः । इच्छा-इति । कचिद् ज्ञानेच्छाप्रयत्नैः समुदितैरुपगृहीताः पश्वादयो भोगाय भवन्ति । कचित् त्वन्यतमेन यथा निदाघतप्तस्य मेघच्छा- यादयः, न तेन तदतिरिक्तापूर्वसिद्धिरिति । यदीच्छादितिरेके पि भोगः स्यात् ततस्तदतिरिक्त सिध्येत् । न त्वेवमस्तोत्याह-न च-इति । इच्छाभावे भोगत्वमेव न स्यात्, इष्टत्वलक्षणात् सुखस्येति । स्वगुणाकृष्टत्व नाम स्वगु- त्पादितत्व विवक्षितं तथा न सिद्धसाधनं पश्वादीनामिच्छायनुत्पाद्य- वादित्याशङ्कयाह-नापि-इति । मनो हि नित्यत्वान केनचिदुत्पाद्यतेऽथ च भोगसाधनमिति तेनानैकान्तिमिति । तहि कार्यस्वे सति भोगसाधनत्वा- दिति हेतु विशेषयिष्याम इत्यत्राह-नापि इति । अस्माभिरुपलक्षणत्वेना. पादिता यागादयो ह्यात्मगुणास्तत्तत्संकल्पप्रयत्नाद्यात्मकत्वात् तेषाम् । प्रतस्तैरेव जन्मान्तरीयेरैहिकैर्वा पश्चाद्युत्पत्तिसिद्धेर्न तदतिरिक्ततजन्या- पूर्वसिद्धिरिति। ननुचिरविनष्टा यागादयः कथं कालान्तरभाविनः पश्वादेः साधनं यतस्तैः सिदसाधनं स्यादित्याह-असताम्-इति । अभिमन्त्र- वादिष्वपि कालान्तरमाविने फलाय संस्कारमभ्युपगच्छेत्याह-ततू-इति ।

·। . . प्रथमः स्तबकः १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। २९ उक्तमर्थमुपसंहरन प्रमाणात-तस्मात्-इति । प्रध्वंसेन सिद्धसाधन मा भूदित्युक्तं-भाव-इति । भ्रमादिकृतेनोपादानेमानैकान्तिकं मा भूदि- त्याह-प्रमाणत-इति । श्रुतिप्रमाणादित्यर्थः। न च कृष्यादी साध्यवै- कल्यमित्याह-अन्यथा-इति । कथमित्याह-बोजादीनाम्-ति । परिकर्मि- तायामुा मुतं वीजावर्याव पाथःपवनसयोगात् कियोत्पत्ताधवयवानां विभागेनासमवायिकारणतत्संयोगविनाशाद् िनश्यति । पवमापरमा. मवन्तं विभागात, तेषु च यवकलमादिविजातायाड कुरारम्भनियामि. काया जातेरमावात, कलमबी जावापे कलमाङ कुर एव पवबीजावापे ययाङकुर पवेत्येवं कार्यजातिनियमानुपत्तिः । प्रतिशयाङ्गीकारे कृष्या- द्याहितातिशयास्ते ते परमाणवस्त त कार्यविशेषमारमन्त इति नियम- पपत्तिरिति भावः ॥ १०॥ तदेवं प्रेक्षणादिजन्यातिशयवद् यागादिजन्यमपूर्व भूतधर्मास्त्विति पूर्वपक्षिते सिदान्तमारभते-पत्र-इति । यदि तावत् प्रेक्षणादयः कश्चिद- तशयमादधतीति साध्येत ततः सिदसाधनम्, अपोद्देश्य गतमादधतीति तताउनैकान्तिकता, ततः पु स एव सस्कार इध्यता, कृष्यादापि लरेव पाक जादिगुणविशेषैः कार्यनियमोपपत्ता नापसिद्धातिशयकल्पनेति साध्य. वैकल्यमिति भावः॥ कथ ब्रोह्याद्यद्देशेन तत्र प्रयुज्यमान प्रेक्षणादिः पुरुष संस्कुर्वां- तेत्याशङ्कां निराकुर्वन्ननै कान्तिकतामेव स्फारयति-यथा हि-इति । बोह्या- धुद्देशेन तत्रैव प्रयुज्यमान इत्युपस्कारः कथ पुरुषसस्काराणां प्रीया- द्यसम्दानामेव तत्सहकारित्वमित्यत आह-यथा च-इति । यथा हि कारीरीजनितसंस्कारानाधारा पव जलधरास्तदाधारयजमानात्म- संयोगादेव गगनं सचरन्ति वर्षन्ति च, तथा बाह्यादयोगप संस्क- तात्मसम्बद्धाः कार्योपयोगिन इति । ननु पुरुषसस्कारपले यदा तस्य पातकादिदोषः तदा तस्मिन् संस्काराधानायोगाद् वैफल्यमेव प्राक्षणादेः स्यात् । नीहिसस्कारत्वे तेषामदुष्टत्वान्नाय दोष इत्यत्राह- यथा च-इति । कत्तं देोषे यथैकत्र कर फलस्य सस्कारस्याभावः तथापरत्र बोह्यादिग्वपि कर्तत्ववैगुस्ये कचिदपि न संस्कार उत्पद्यत इत्यर्थः । यद्वा, एकत्र कारोर्यामपरत्र प्रोक्षणादावपि उभयत्र पक्षद्वये कर्मद्वये वाप्यागमि- कत्वस्य तुल्यत्वाददुष्टानामेवाधिकारः । अत्र कर्मपाधनयोरुपादाम दृष्टान्तार्थम् । यद्वा, कृमिकोटकाद्युपहते धपि बाहिषु ब्रोह्यन्तरोपादान न स्यादसस्कृतत्वाविशेषादित्यत पाह-यथा-इति । कर्मादिवैगुण्य इव बोयादिदोषेऽपि फलामावश्रुतेस्तुल्यत्वेन बान्तरोपादानमुपपद्यत इत्यन्या - ·न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनो। [प्रथमः स्तबका व्याख्या । ननु पुरुषसंस्कारक्ष प्रेक्षणादीनां कार्यादिवदनियतफलत्व प्राप्नोतं त्याह- -यथा च-पति । कादिवेगुण्यनि।मर हि कारीर्यान- नियतफलत्वं, तचाविशिष्टं प्रेक्षण दियाप । उभयं ह्यागमेन फलाय विधीयत इति । अतः प्रोक्षणादिष्वाप वैगुण्यनियन्धनः फलाभावावि- शिट इ.त। ननु यदि भाषियोजनार्थ ब्रोहयः संस्क्रियन्ते तदा तेषां स्वकार्या- स्तरोपयोगा युज्यते । यदि तु पुरुषः संस्क्रियेत तदा न यदेकस्मादपूर्व तदेतरत्तदर्थमिति न्यायाल सक्तुब विनियोगभलेन ब्रोह्यादेः प्रेक्षणादि. शेपतैव स्यात्, तत्र च प्रेक्षणाविनश्रुत्यैव कृतार्थाना ब्रीह्यादीनां कार्यान्तरोपयोग न स्यात् । व है प हवीप्यालादयोति हविरासादने विनियुक्तस्य वहिष इत्याह-न हि-इति । अथ बोभियंजतेति ब्राहोणां यागमाघनत्वेन विधानात् कृतकार्याणापि यागार्थनृपादानमिति चेत् तत्राह-उपयोगे या-इति । तदा हि प्रेक्षितैर्यष्टव्यमिति नियमाभावाद अाहि जातीय व्यक्त्यन्तरमुपादोयेत प्रेक्षितानाक्षित्या हिवाहपार्या विशेषाभावादिति । सिद्धान्त्याह-न-ति । वैचित्र्य वाद-चित्-इति । कस्मैचित् कार्याय यल्लशोकृत्य या क्रिया प्रयुक्ता तर्जानतः सस्कार: कश्चित्पुरुषाधाराऽपि तदुद्देश्यव्यापारस' कार्यव कार्य करोति, कश्चित्तु तनिरपेक्षः । तत्र च विधि व प्रमाणमिति । पत्राशयमिद निरूपयति- यथा हि-इति । श्येनेवेकद्वित्रिकाद्यांमचारकर्मजनितसस्काराहि कर्जा- स्मसमवेतत्वेन भ्रातृव्यदेहानाधारापि उद्दश्यदेहापक्षस्तत्सम्बद्धस्य तस्य- वासना मरणादिदुःख जनयति नान्यस्य, नापि तस्यैव भवान्तरोयसम्बद्ध स्थेति । दार्शन्तिकतादशति-पवम्-इति । पय भवन्त उद्दश्यसहकारिणा भवन्त इत्यर्थः । कथ तर्हि-इति । ब्राहोनिति द्वितीयया ताबत कमंत्वमव- गम्यते, तब प्रोक्षणादिक्रियाजन्यफलभागित्वमन्तरेण नापपद्यत इति । प्रेक्षणादि-इति । प्रेक्षणक्रियायास्ताबजलसये। गः फल, तत्फलं च सस्कारः, तेन संस्कारानाधारत्वेऽपि कियाफलजलसंयोगमा जां ब्राहोणां कर्मत्वोपपत्तिः, नाप्यनीप्सितकर्मत्वम् आग्नेयाद्यपूर्वषु उपयोक्ष्यमाणत्वा- दित्यर्थः। पूर्वपक्षो स्वाभिप्रायमुद्घाटति-मन-इति । तत्र किञ्चित्करमित्यत्र संयोगादिकरत्वात् सिद्धसाधनतां निराकतुं कानान्तरभाविफलानुकूल किञ्चिदित्युपस्कर्त्तव्यम् । प्रतपबानैकान्तिक प्रदर्शयन वक्ष्यति न हि ते कालान्तरमावि फलानुगुणमिति । वैश्वानरेष्टिहि पुत्र तेजस्वितां करोति, पितृयज्ञश्च परि तृप्तिामातान-इति । अनैकान्तिकतामेव लैकिकादाहरणेन ·प्रथमः स्तबका १] ओम प्ररदराजविरचिता। विशदयप्ति-किश्चिद-इति । प्रमेयगतं तु प्राकटय निराकरिष्यत इति भावः । कृषि-इति । ते अपि हि प्रेक्षणादवदह'टम्पसस्सागवानद्वारेण कार्य करे स्यातामिति । न-इति । परि तम्पित्तिः सहकारीति वा । इममेव प्रकार मुद्दाहरणान्तरेऽयतिदिति-तथा च-ति । नाक्षारसार्शसक्तपीज- पूरादिवोजनिततत्कुसुमाणिमापि न सस्काराधानतद्वारा लाक्षारमा. वमेकन जायते, किन्तु दृष्टेनेव शिषजननद्वारणेति (1) व्याख्यामिति । तेनैतन्निस्तं यदाह महावतः-- "समे बीजवादेर्यन्लानाद्यवसिच्यते । शक्तिराधोयत तेन काचिता कि न पश्यसि" (2) यदुक्तमन्यथा ज्यादयो दुर्घटाः प्रसज्यनिति तदुत्तरमुत्तरमधं संग्र. हस्य व्या अष्ट-प्रत स्व-इति । यत पर हट सत्यदृष्ट कल्पना न न्याय्या) पतर यवोजारम्भकाः परमाणः पूर्व तालमोजारम्भकपरमाणुव्या- वृत्तथै: पाक जधिशेपेः कलमबी विलक्षणं यबोजमारब्धवन्तः प्राचीन- स्तरेव तजातीयोव वा विशिष्टाः परमाणवा याङ्कुरमे गरभन्ते नान्य- मिति । ननु व्यानर्स गुमायोमी हि त एव विशेषका भवेयुः, तमिद्धिरेव कुतस्त्येत्यत आह-यथा :-ति । यथा हि तदर्यावनां जात्या यातितथा तपारम्भक परमाणना गुणविशंपेावृत्तिरिति । दृष्टान्तमात्रेणापारतुष्यन् प्रमाणमा नहि-इति । तत्तदर्यावपु दृश्यान- विलक्षणगुणा एव तत्तदारम्भक परमागपु गुणविशेषमावेदयन्ति । अन्यथा काय न स्युः कारणविशेपगुग्गपूर्व कत्वात् कार्यवशेषगुणानामित । उपसर्गत-तमात्-इति । भूमा गुप्तबोजस्याउ कुरजननानुगुणमवान्ता- कार्यमतितायः, तत्रोच्छनत्वमाद्यातिशयः, उच्छन तमत्वमन्त्यः यतो कुरो जातः, उच्छ्रनतरत्वलक्षणस्तु मध्य पः सम्पारगृहोत इति । ननु महा- प्रलये सकलकार्यविनाशाभ्युपगमात् गाकविशेषा अपि विनश्येयुः, कथं तदानी परमाणवो नियत जातीयकार्यमारभेन्नित्यत्राह-कल्पादो-इति । (1) of Nyāyali'āvani (Boinbay Ed.), r. 74' सच सजानतरूपारेणैवोपपद्यमाना नान्यत् कल्पयिष्यति । (2) See Nyayalilavati, pp 7231-7320 (3) of Nyāyan anjali, p. 42" ; Nyāyahandali, p. 1452", Viliscshiki ( paskāra under 5. 2. 13.

·३२ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनो। [प्रथमः स्तबकः १ कार्यदर्शनीयस्य पाकजविशेषस्यादृष्टसंस्कारवत् प्रलयेऽप्यविनाश: (1) यदा, तदानीमप्यान यादिपरमाणुसंयोगात् पाकविशेषोत्पत्तिरिति भावः । यद्युभयत्राविशेषः तहमदानीमपि कृषीवलापेक्षा न स्यादित्यत्राह- इदानीम्-इति । बीजादिरूपेण सन्निविष्टानामारग्धबोजमृत्पलिलाधव- यविनां परमाणनां यथाङ्कुराधारम्भकभावस्तथापमर्पणमस्मदादिमि- रिदानीमिति । कथं तर्हि कल्पादा कृषावलाद्यभावे बोजादिसमवधान- मित्यत्राह-तदानीम्-इति । यथोक्तमणुमनसाश्चाद्यं कर्मति। अहष्टकारि- तानीति । इदानीमप्यदृष्टादेवापपत्तेः कि कृषीपलेनेत्यत्राह-न च-इति । हेतुमाह-कृष्यादि-इति । तत्र कृषीवलस्य कायसंक्षोमपाध्यानां दुःखात्मका- नां भोगानां कृष्यादिकर्मलभ्यभृत्यादिभेागानां चोच्छेदः स्यात् । अव्यवस्था मामाप्रसङ्गातिप्रसङ्गा, सा च स्यात् । कृतकृषेपि सस्याधिगमा न स्यात्, स्याच्वेतरस्येत्यर्थः । यद्वा, महष्टस्येव हेतुत्वे केवलं कृशेवलभोग एव न स्याद् यस्य ब्रोहितकुनादयोऽपि दृष्ट हेतवा न स्युिित । अयमत्र भाव:- यत्र दृष्ट कारणानि सन्ति तत्र नदुपहारगे यादृष्टस्थापयोगः न स्वतन्त्रस्य, तेन हेतुत्यमवश्यमास्थेयमिति । कृष्ट कर्मयवस्थये वादृष्टानि भोगसाध- नानीत्युपसंहति -तस्मात् -इति() । पाकजादय इत्यादिशब्दव्याख्यानं सस्थानावशेषैरेति । अत्र पाक जविशेष पूर्वजोज दिसजातीयाङ्कुरारम्भे हेतुः । संस्थानविशेषः कार्यसग्निवेशविशेषहेतुरिति । तेषु पाकजविशेषेषु तत्कारणपरम्परायां च न क्वचिद् दृष्ट कारणव्यतिरेकेरण शक्तिरङ्गीकार्ये- त्याह-ते च-इति । नोदनादीनां परस्परनिरपेक्षाणामेव कियाहेतुत्वमिति दर्शितम् । यथायथम्-इत । चित्त पाक विशेषस्याविशेषेपि मरणादि- रूपकाविशेषदर्शनात् तदतिरिक्तशक्तिभेदाङ्गोकार्यइत्यत्राह-निमित्तभे- दाश्च-इति । पाकजानां निमित्तकारणानि भिन्नानि दृश्यन्ते, तेन निमित्त- भेदहेतुकः पाकजेष्यपि विशेषास्ति यतः कार्यविशेष इति भावः। निमित्त. भेदं काविशेषं च निदर्शयति -तद्यथा-इति । यदाह बाहर:- (1) In contrast with this peoulially Va seshika doctrine of पाक जविशेष in atoms maintained for explanation of differences in products at the beginning of a world-cycle, read the views of tho Naiyāyıkas on Pitharapûka cf. Nyāya Vārtika (Benares Ed ), p 35216 _ 18, सर्गादा शालिजातिव्यक्तिहेतुरकृष्टविशेषो येनादृष्न प्राणिनामुप- भोगाय शाल्यादये। निर्वत्ये-ते, तमदृष्टविशेषमपेक्षमाण ईश्वरस्तांस्तान परमाणू तथा तथा सङ्घातयति यथा यथा शाल्यादिजातिव्यक्तिरित। See also Niayavārtikatātparyatikā, pp 3546_3552 (2) of Jivanmukti Viveka (Poona Ed), pp 107, 184. .

·प्रथमः स्तषक: १] थोमवरदराजविरचिता। ३३ हारोतमांसं हारिद्रशलकोतपाचितम् । हरिद्राहिना सद्यो व्यापादयति चर्वितम् ॥ इति । सर्पिःक्षीरयाश्च पार्थिवत्वात् पाकजोयत्तिः संभवतोति । प्रस्त पार्थिवेषु पाक जविशेषादेव कार्यविशेषः, प्रमादिपु तदभावाकिरङ्गी- कार्यत्याह-यत्र हि-इति । केचिदाप्याः परमाण व उद्भूतद्वत्व कार्यमार- भन्त, केचित्त्वनुद्भूतदयस्व करकादिकम् । तैजसाश्चानुभूतस्पर्शमुद्- भूतात्वयं च प्रदीप चक्षुदर्शनं चारमन्ते । वायशीयाश्च स्तिमितादोति । किञ्च, पार्थवीप केपुचित् पाक नाभावेऽपि काविशेषः प्रतिमादिषु दृश्यत इत्याह-कथं च-इति । विशेपाभावात् पाकजदृष्टरूपादिविशेषा- भावादित्यर्थः । ननु प्रतिष्ठादिजनितेन प्रतिष्ठापकात्मसमवेतेनैव धर्मग सहकृतः पूजादिर्धः तद्वतिरेकश्चाधर्म प्रसूते, ततश्च न प्रतिमादाति- शयाङ्गीकार्य इत्याशडक्याह-न च-इति । साहायक, सहायकारित्वं, यजमानः प्रतिष्ठापकः, अन्यः पूजकादिः । उपयोगे वा-इति । क्वचिदन्य- धर्मस्यान्यधर्म प्रत्यङ्गोकारे नियामकाभावात् सर्वस्य धर्माधर्मजातस्य सर्वपुरुषसाधारण्यप्रसङ्ग इति ॥ ११ ॥ अर्द्धद्वयेन शङ्काद्वयं परिहरति-निमित्तभेद-इति । निमित्तभेदः सह- कारिभेदः, तस्मादेवाद्भवातिविशेषोपपत्तिः प्रतिष्ठादिजनितापूर्ववदा- मसंयोगादेव देवतानां सन्निधानादाराधनीयाः प्रतिमादय इति स्वमतेन पारहारः। परमतेन तु तत्र देवतासशप्रतिमादर्शनजनितेन प्रत्यभिज्ञानेन पूर्वः प्रतिष्ठापिता सेयं प्रतिमेति वा प्रत्यभिज्ञानेन सहकारिभेदेनार्थकिया. विशेषः संभवतोति। पूर्वार्द्ध तावद् विवृणाति-उपनायक-इति । दृष्ट कारणसंयोजनद्वारेणा- दृष्टस्योपकारकत्वाल परमाणनां परस्परसंयोजक क्रियाहेतुरदृष्टमुप- नायकादृष्टमुच्यत इति । ततः किमित्यत आह-तेषाम्-इति । पाकवि- शेषाभावेऽपि तत्तविशेषसहकृतानां परमाणूनां विशेषादेव कार्यविशेष- प्रादुर्भाव इति अतिशयान्तरकल्पनातः कप्तादेवादृष्टविशेषात् कार्य- विशेषकल्पना साधीयसी, दृष्टं च केवलादृष्टस्यैव सामर्थ्यमन्न्यूजल- नादिष्विति भावः । तथापि चेदपरितोषस्तत्राह-यथा-इति । दृष्ट एव वैद्यु. तामिसंयोगार्दाि मतभेदस्तत्र तत्रानेय इति । उत्तरमर्द्ध व्याचष्टे-प्रति- मादयस्तु-इति । तेन तेनेति तत्तच्छास्त्रोकनेत्यर्थः। पूर्वमनाराधनीयस्येव पश्चादाराधनीयत्वे दृष्टान्तः-विष्टदष्टेति (1)। मूामूषितचैतन्ये हि (1) The usual reading is geglotai ·- न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तबकः १ वपि व्युत्क्रमेण प्रत्यवायाभावेऽपि पश्चादाराधनीया राजेति । ननु सर्व- गतत्वाद् देवतानां नित्यमेव मनिधानं किं प्रतिष्ठाविधिना तत्राह- सन्निधानं च-इति । नो दर्शनं देवतावादिनामास्तिकानामित्यर्थः) । कथ. मिद नास्तिक स्य मीमांसकस्यात्तरं स्यादित्याशय प्रत्यभिज्ञानताऽपि वेत्येतदुत्तरतया याचप्रे-अन्येषाम्-इति(1) । यो नामुनेयं प्रतिष्ठापितेति प्रतिष्ठामनुसन्धातुमोष्ट तस्य प्रतिष्ठा प्रत्यभिज्ञासहकारिणो, इतरस्य तु पूर्वपूर्वपूजितप्रत्यभिज्ञा । तथात्व पूजातिकमाभ्यां धर्माधर्मजनकत्वमिति । अभिमन्त्रितस्य पयःपल्लवादेविपरागादिप्रतीकारान्यथानुपपत्त्या शक्ति- कल्पनमाशक्य तत्राप्युक्तमय प्रकारमतिदिशति-एतेन-इति । तत्रापि हि तत्तन्मन्त्रप्रतिपाद्यगहडादिदेवतापरिग्रहादभिमन्त्रितत्वप्रत्य- भिज्ञानाद्वा प्रेक्षणादिवभिमन्त्रणासहकाराद्वोपपत्तिरिति । गूढामिसन्धिः पृल्लति-घटादिपु-इति । तुलातप्तमाषादिष्विति । गूढाभिसन्धिरेवात्तर- माह-कुशल-इति । इतरः स्वाभिप्रायमुद्घाटयति-न हि सा-इति। तुला- राहणाङ्गत्वेन विहिताभिमन्त्रणादिसामग्री न तावदभिशस्तसमवेतं जयस्य पराजयस्य या निमित्त किञ्चिद दृष्टलघुत्वं गुरुत्व वा विघटयति ज्ञापकत्वे. नाकारकत्वात् तस्यादर्शनाच्चेति भायः। नाप्यतृप्टम्-इति । विघटयती- त्यनुषङ्गो ज्ञापकत्वादेव । किञ्च, धर्मविघटने सदाभङ्गप्रसङ्गः, अधर्मविघटने सदा विजयप्रसङ्गः। उभयविघटनं त्वेकस्याः सामय्या न सम्भवतीति वक्ष्यमाणन्यायोऽत्राप्यनुसन्धेय इति । नभिशस्तसमवेतमर्थतथात्वज्ञापक किञ्चिदष्ट मुत्पादान, तेन तद्वारा ज्ञापकोग्य विधिर्भविष्यतीत्या- शडक्याह-नाण्यदृष्टमुत्पादयति-इति । न चैस्मिन धर्मभितरस्मिन्नधर्म- मिति सम्भवति, सामय्यभेदे कार्यभेदानुपपत्तिरिति भावः । प्रतिमादा तत्तद्देवतानिधानादिसम्भवात् पूजातिकमलक्षणसामग्रोभेदेन धर्मा- धर्मजननसम्भवाच्च सम्भवेदपि परिहारस्तुलाद्याभिमानिकदेवताभावात सामग्र्याश्चैकरूपत्वेन धर्माधर्महेतुत्वायोगात् संस्कारधानमेवाङ्गीकार्य- भिति पुनः प्रत्यवस्थानमिति। (1) HTIO is an interesting note from Guņānanda's commentary: नः नैयायिकानां दर्शनम् । तदनुयायी सिद्धान्तः । पतध भगवताऽपि पाहार्यसंशयवदाहााभिमानमभ्युपेत्य ; अभिमानस्याशुवि- नाशित्वेऽपि तदाहितसस्कारस्यान्यत्र तथात्वमवसेयम् । अन्येषां देवता- चैतन्ये विप्रतिपन्नानामिति केचित् । तन्न, कर्मफलीभूतेन्द्रादेवतावा- भावेऽप्यभिमानस्यैव तत्र प्रयोजकत्वे वाधकाभावात् । तस्मादन्येषां भगवति जन्यज्ञानमनभ्युपगच्छतामित्यपरे (Ms, fol. 240-4)' ·प्रथमः सबकः १] भ्रमद्वरदराजविरचिता। सिद्धान्ती स्वाभिप्रायमुद्घाटयति-जयेतर-इति । वृत्तिभिव्यक्तिः, सा च सहकारिलाम इति स्वयमेव व्याख्यास्यति । अभिशस्तसमवेतयोर्ज- येतरनिमित्तधर्माधर्मयोरभिक्तिद्वारेणार्थतथात्व ज्ञापति परीक्षाविधि- रतोत्रापि न संस्कारकल्पनेत्यत्रापि पूर्वोक्तमेव परिहारं स्मारर्यात- यद्य- पि-इति । परीक्षाविधिनापि धर्मसत्यादिषु शरीरवदभिमानिनीनां सन्निधिः कियते । सन्निहिताश्चाभिशस्तस्तेयादिकर्मविभावनानुरूपं तुलानमनान. मनादिकं लिङ्गमभिव्यञ्जन्ति । ततो जयः पराजयो वेति । यद्यप्यभ्युपगमः सिद्धस्तथाप्यत्र मीमांसकस्यासम्प्रतिपत्तरभ्युपगम्यैवान्यथा परिहार उच्यत इति । श्लोकं व्याचक्षाणस्तमेव परिहारमाह-तेनापि-ति । तद्वि- भावकमभिशस्तकृतस्तेयाद्यनुमापकं कार्य नमनानमनादि जनर्यात । कथमनेन धर्माधर्माभिव्यक्तिरित्यत्राह-कर्मणश्व-इति । सहकारिलाभे फलोत्पत्त्या कर्माभिव्यज्य ते, तेनाभिव्यक्तिहेतुत्वात् सहकारिलाभोऽभिव्यक्ति- रुपचर्यत इति । कथ लोकपालार्चनादिकर्मणां णिकत्वेन साहित्या- नुपपत्तेः सहकारितेत्यत्राह-तब-इति । कर्मक्षणानां स्वरूपतः साहित्या- भावेऽपि तद्विषयज्ञानद्वारा तत्साहित्यात् सहकारितापपत्तिः । तत्र निष्पापत्वेन प्रत्यभिज्ञानं जयनिमित्तं कर्माभिव्यनक्तोतरच्चेतति विवेकः। सुगूढर्माप पापं चरद्भिरात्मनः पापकारित्वं ज्ञायत पवेत्यत्र स्मार्स वचनमुदाहरति-यदाहुः इति । पव तावत् संग्रहो व्याख्यातः । इदानीं तुन तावज्जयपराजयमात्रफलमनेनानुष्टितं कर्मास्ति यदनेनाभिव्यज्यत, ता. शकर्मणामतत्वात्। न चानुष्ठितं स्तेयादि पराजयहेतुस्तस्य नरकादिफ- लत्वात्, न च विजयमानेन विजयहेतुः कश्चिद्धर्मोग्नु प्ठतः किन्तु स्तेया- दिरनुष्ठितः, न चाननुष्ठानस्य किञ्चित्फलमस्तीति तत्रापरितुष्यन परिहा- रान्तरमाह -अथवा-इति । प्रतिज्ञानुरूपशुविसह कृतेन पर क्षाविधिना धर्मो जन्यत इति । ननु किञ्चिदुद्दिश्य विहितात् कर्मण धर्मो जन्ते न विह किश्चिदुद्दिश्यारोहवधिरस्तोत्यत्राह-निमित्ततः-इति । मिथ्याभिशस्ततां निमित्तोकृत्य विधिस्ति । न चाविहितस्य फलश्रुतिः सम्मवतीति निषे- धलक्षणमधर्महेतुत्व, न चात्राविशुद्धो नाराहेदिति निषेधः श्रूयते इत्यत्राह- पराजय-इति । अप्रस्तुतोऽपि निषेधः कल्प्यते, अविशुद्ध प्रत्यारोहणस्या- निष्टहेतुत्वानिषितस्यैव च तथात्वादिति । तदेवम्भूतसमवायिनी शक्तिः सहजााधेया वास्तीति न किञ्चित्प्रमाण- मस्तीत्युक्तम् । इतरस्तु वादजल्पयोरन्यतरेण कथाप्रवृत्तिं कृत्वा तयान स्वपक्षसाधनमन्तरेण परसाधनस्य दृषणमात्रेण पर्यवसानमिति मन्वानः पृच्छति-प्रथ-इति । गूढाभिसन्धिः प्रतिव्रते-न किश्चित्-इति । प्रज्ञान- पाभिसन्धिः पुनः पृच्छवि-तत् किमस्त्येव-इति । मिषेयकामाचे ·: - न्याय कुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तवकः १ त्वस्तित्व मेवावशिष्यत इति । गूढाभिसन्धिरेव सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह-बाढम्- इति । यद्येवमपसिद्धान्तप्रसङ्ग इत्यत्र स्वाभिसन्धिमुद्घायितुमाह-न हि- इति । अत्मसिद्धान्तानभिज्ञो भवानिति भावः । पुनरप्यनभिज्ञः पृच्छति-को उसा-इति। प्राशय माविष्करोति-कारणत्वम्-इति । शक्तिमत्तैव कार. रगत्वमिति म-बानः पृच्छति-किं तत्-इति । ज्ञातपराभिसन्धिराह-पूर्व काल-ति । पूर्व कालनियतत्व मन्येव वक्तव्ये नियतजातीयत्वाभिधानं जात्यपेक्षधैव नियम इति स्मारीयतुमिति । अन्यथा कारणत्वं निरूपयति- सहकारि-इति । यस्य महकारिवैकल्य प्रयुक्तः कार्यप्रागभावः न तु स्वरूप- प्रयुक्तः, यः सहकारिषु सत्नु करोत्येवेत्यर्थः। न त्वभावादकारणत्वमिति । तहि कारणत्वातिरिक्तमदभिमतातीन्द्रियशक्तिनिषेधः किंप्रमाण इत्याह- तत इति । एकत्र हि सिद्धस्यान्यत्र निषेधः न त्वयन्तानुपलब्धस्येत्याश. यद्यानाह-न काचित्-इति । अविदितपराशयः पृच्छति-तत् किम्-इति । विधिस्तित्वम् । यदि निषेधे नास्ति तर्हि विधिरेव स्यात भावाभाययोरि- तरेतराभावात्मकत्वादिति।न हि निषेधपद् विधिरपि निष्प्रमाण: सिध्य. तोत्युत्तरमाह-साउपि-इति । निषेधे प्रमाणं नास्तोत्युक्तं न तु निषेधो नास्तीति भावः । तहि साधकबाधकयोरभावाच्छक्तरस्तित्वनास्तित्वयोः सन्देह एव स्यात् । पवमपि भवदभिमतं न सिध्येदित्यभिप्रायवानाह-तर्हि-इति । कथमुत्तरं कथमेवम्-इति । न तावानेव सन्देहहेतुरपि तर्हि धम्यंपलब्धि. रपि । ततश्चानुपलब्धे शक्तिहरे धर्मिणि कथ सन्देह इति । यदिशक्त- बुंदावनारोह एव तर्हि तत्सत्यासत्त्वविषया विवादः कथमाक्यार्भवेत् तस्यापि सामान्यता ज्ञाते मिगि विशेषविषयत्यादित्याह-विवादः- इति । मुहावनोत्तरमाह-अनुग्राहकत्व-इति । अत्रोभर्यासद्धसहकारि- पदार्थमधिकृत्य तद्विशेषविषयो विवादः कथं तर्हि शक्तिविषय इत्य- त्रोक्त-अनुग्राहकत्वेन-इति । सहकारिविशेपो भवदभिमतया शक्त्या सहा. नुग्राहकत्वेन साम्यात् शक्तिपदास्पद भवति । ततश्च सहकारिविशेषविषय पद विवादः शक्तिविषय इत्युच्यते । नन्यसावपि सहकारिभेदः सम्प्रति- पनश्चेत् न विवादगोचरः, असम्प्रतिपत्तौ सुतरां शक्तिवत् बुद्धावनारोहा- दतः पुनरपि विवादविषयाभाव इत्यत्राह-तत्रापि-ति । दहनादेरधिकः प्रतिबन्ध कापाकरणोयः कश्चिदनुग्राहकः सम्प्रतिपक्ष इति न तस्य बुट्वानाराहदाष इति । तर्हि सम्प्रतिपत्तो न विवाद इत्येतत् तदवस्थमित्यत माह-यदि-इति । प्रतिबन्धकापाकरणीयः कश्चिदधिको मीमांसकस्यापि सम्प्रतिपन्न इति कृत्वा र्याद वयं न विवदामहे ततः साधिकः प्रमाणसिद्धः प्रतिवन्धकाभाव पव भविष्यतीति । अस्मदभिप्रेतस्यैवानुग्राहकत्वमङ्गो. कृत्य ताधिकभाषे निःसाधको मीमांसकापि न बिति पत्महत ति .

·प्रथमः स्तबकः१] थोमद्वरदराजविरचिता। पवं व्याचक्षते । सम्प्रतिपन्नान्यायतिरिक्तसहकार्यपेक्षं कार्यमिति मोमां- सको यदि ब्रूयात् नास्माकमत्र विवाद इत्याह-तत्रापि इति । यदि च नैयायिकोक्त प्रतिवन्यकाभावादेः सहकारित्व मीमांसकाङ्गीकु- र्यात् तदा प्रतिबन्ध कामासहितायाः सामग्रमाः कायभिचाराभावात् तदतिरिक्तकल्पनं निष्प्रमाणकमिति निःसाधना मीमांसको न विप्रतिपत्सु. महतोल्याह-अस्मदभिप्रेतस्य च-इति । ततश्चाय विवाद विषयोऽवशिष्यत इत्याह-प्रतः- इति । तस्याभावादेरनुग्राहकत्वमनन्यथासिद्धान्वयतिरे. कित्वे व्युत्पादितम्, अतःशक्तिनिषेधेो नाम न कश्चिदन्योऽर्थः प्रमाणसाध्या- स्तीति शक्तिविषयेयं कथोपरम्यत इति । नन्वेवपि भूतधर्मत्वमपूर्वस्य न सिध्यतु, चेतनधर्मत्वविनिगमना कुतस्त्येत्याह-तथापि- इति । अत्र संभागा निर्विशेषामित्येतदुत्तरयति- उच्यत-इति । अदृष्टविशेषविशिष्टेष्वपि शरीरादिभूतेषु सर्वात्मनां सर्वत्र सर्वदा सन्निधानाविशेषादिदमस्यैव शरीरं नान्यस्येति नियामकाभावेन प्रतिनियतभोगासिद्धः चेतन एव संस्क्रियत इति निण ज्यत इति । तदेवा- पपादर्यात-न हि-इति । तच्छरीरं यस्यवेति दृश्यते तदपूर्वविशिष्टमपि तस्यैवेति नियमो न स्यादिति । तदनियमे देोपमाह-तथा च-इति । ननु भूतधर्मत्वेऽप्यपूर्वस्य कञ्चिच्चेतन सत्यसाधारण्यं भविष्यति । ततस्तविशिष्टं शरीरादितस्यैवेति नियमः स्यादित्यत्राह-न च-इति । भूतधर्मा हि रूपादयः सर्वान् प्रति ज्ञानजनकत्वेन साधारणा दृश्यन्त इति । शङ्कते-द्वित्वादि- वत्-इति । द्वित्वादयो हि भूतधर्माः केनचिदेव ज्ञायन्ते नान्येनेति । असा. धारण्येन दृष्टान्ता इति । न-इति । द्वित्वादेरपि शरीरादिना तुल्ययोग- क्षेमत्वात् भूतधर्मत्वेनासाधारणत्वस्यासिद्धत्वादिति । तुल्यतामेवाह-- नियत-इति । यस्यापेक्षाबुद्धिजन्या द्वित्वादयस्तस्यैव ते स्वविषयां बुद्धि जनन्ति नान्यस्येति नियतचेतनगुणापगृहीतत्वेनैव तेषामसाधारण्य, न तु भूत वर्मत्वमात्रण, स्वयमविशेषादिति । रूपादिभ्यो द्वित्वादीनां स्वगत- विशेषाभावादिति । यद्वा, स्वरूपेणासाधारण्यादित्यर्थः। यद्यपि द्वित्वादीनां स्वयमविशेषः तथापि नियतचेतनगुणापग्रहाभावे किं बाधकं येन नियमस्य नियतगुणापगृहीतत्वेन व्याप्तिः सिध्येदित्याशयेन पृच्छति-तथापि-इति । यदि द्वित्वादयो नियतचेतनगुणानुगृहीता भवेयुः तहि तेषां चेतनधर्मेण स्वविषयज्ञानेन सह यः कार्यकारणभावः स भज्येते. त्याह-कार्यकारण-इति । स्वविपयज्ञानजनकत्वानुपपत्तिः वाधकमित्यर्थः । कुत इत्यत पाह-शरीरादीनाम्-इति । चेतनधर्मजनकत्वस्य तदोप- गृहीतत्वेन व्याप्तिप्रदर्शनादित्यर्थः । व्याप्तिमेवादाहरणे दर्शयांत-तद् यथा- इति । न हानिष्टे प्रवृत्तिप्रय नः, न चाज्ञातविषयेच्छा, नापि तदविषयस्य ·न्याय कुसुमाञ्जलिबोधनो। [प्रथमः स्तरकः १ सुखहेतुत्वमित्यादि । ततश्च द्वित्वशरीरादीनां नियतत्वं चेतनगुणापग्रह. णेन व्याप्यत इति । ततस्तसिद्धिः-इति । सन्तु हि प्रकृते शरीरेन्द्रियाणां प्रतिनियतभोगसाधनत्वेऽपि नियतचेतनगताः सम्प्रतिपन्ना एव नियामका इत्याह-प्रकृत-इति । शरीरादेः पूर्व बुद्धवाद्यभावेन बुद्धदिभिः शरीर- नियमः, तेन नियतेपु शरीरादिपु बुद्धगदयोग्य भवन्ति, तैश्व तनियम इति इतरेतराश्रयप्रसङ्गादात्मसमवेतमपूर्वमेव नियामकमङ्गीक त्तव्य, तदनङ्गोकारे नियमानुपपत्तिमुपसंहरति-तथा घ-इति । चेतनामतिशये- नाडोकृतः सातिशयान्यपि भूतानि साधारणानि म शरीरादेः पूर्व बुद्धग- दयः सन्ति । तस्मान्न शक्तिनियम उपपद्यते। अत्र प्रयोगः-भोक्तः स्वगुणात्पादिताः शरीरादयः कार्यत्वे सति तद्भागसाधनत्वात् लगा. दिवत् । न च बुद्धयादिभिः सिद्धसाध्यता शरीराहात्पत्तेः प्राक् तदभाषा- दिति । पतेन-इति । भाक्तसमवेतमेवापूर्व भागन्नियच्छति नान्यसमवेत- मिति प्रतिपादनेनेत्यर्थः। कथंनिरस्तमिति दयितु तम्मतमेव तावदुपन्यात-एवं हि तत्-इति। तन्मते हि पुरुषो न किञ्चित् करोति न केचित् क्रियते । यथाहुः- 'न प्रकृतिनं विकृतिः कूटस्थः पुरुषः' (सां० का० ३) इति । कूटस्थमपरिणामिचैतन्यमेष रूप स तथोक्तः। तदप्याहुः–'तद्विपरीतस्त- थाच पुमान्' (सां० का० ११) इति । अत्र चकारोऽप्यर्थः । व्यक्ताव्यका- भ्यामनेकत्वात् कार्यत्वे साधपि निर्गणत्वचैतन्यादिभिस्ताभ्यां विधर्म- म्यर्थः। अचरिणामिन्यप्रतिसङ्कमा चितितिरिति । कथं तस्याकारणत्वे सर्ग इत्यत्र कारण तत्स्वरूपं चाह-पादिकारणम्-इति । सर्वर्माप तया क्रियते, न तु सा के चत् । तदाहुः- मूलप्रकृतिरविकृतिः' (सां० का० ३) इति । प्रचैत. न्यादेव परिणामित्वम् । तयाहु:-'त्रिगुणमविवेकि विषयः सामान्यमचेतन प्रसवर्मि व्यक्त तथा प्रधानम्' (सांका० ११) इति । केन रूपेण तस्याः परिणाम इत्याह-ततः-इति । ततः प्रकृतेर्महदहवारेन्द्रियतन्मात्रमहाभू- तात्मनां त्रयाविशतेस्तत्त्वानां सर्गः। यद्यपि प्रकृतेर्महान् महतोहिङ्कार इत्यादिक्रमात् परिणामस्तथापि प्रकृतेमूल कारणत्वात् तत इत्युक्तम् । ननु पुरुषार्थाय हि प्रकृतिः, पुरुषार्थश्च भागोम्पवर्गश्च, भागा विषयानु- षङ्गस्तद्वियोगश्च येः पुरुष उपयुज्यते विभज्यते च त पव शब्दादयः परि- णामभेदाःसन्तु, कृतमितरेण महदादिरिणामेन । न च विषयसम्बन्धार्थः तत्संसर्गःनित्यचैतन्यरूपस्य पुरुषस्य स्वभावतः तत्सम्बन्धोपपत्तरित्याश- गह-न हि-इति । चितिश्चैतन्यमात्ररूपः पुरुषः यदि पुरुषस्वभावानु- बन्धी विषयानुषङ्गो भवेत् ततः स्वभावस्यानुच्छेद्यत्वेनानि क्ष. स्यादिति । ।

·प्रथमः स्तबकः १] श्रीमदरदराजविरचिता। तर्हि प्रकृतेरेवैष स्वभावोऽस्तु यद्विषयपाशैः पुरुष बनाति तत्राह-नापि- इति । तदोयत्वं तादी, तदीयभागापकरणसम्पादकत्वमिति यावत् । तत्स्वभावत्वे प्रकृर्नित्यत्वेन कदाचिदपि निरुपाधित्वानुपपत्तेरनिर्मोक्ष एव पुस इति । तमुनित्यस्य घटादेविषयस्यैव चैतन्य सम्बन्धित्वस्वभा- वास्त्विस्यत्राह-नापि-इति । विषयस्येवाव्यवधानेन तदीयत्वं चेतनीयत्वं चैतन्यसम्बन्धित्वं स्वभाव इत्यभ्युपगमे यावत्सत्त्वं सर्वस्याप्यवभासप्रस- ङ्गात् । कस्यचिद् दृष्टत्व कस्यचिददृष्टत्व कस्यचिन्नोपपद्यतेति । अस्तु ताह बाघन्द्रियपरिणामः, ततो दृष्टादृष्ट त्वव्यवस्था सिद्धः कृतमन्तःक- रणैरित्यत्राह-नापीन्द्रिय-इति। बाह्यन्द्रियमात्रद्वारा घटादेश्चैतन्य सम्बन्धा- भ्युपगमे विन्द्रियसम्बद्धपि क्वचिद् विषये कदाचिज ज्ञानोत्पत्तासङ्गो विलम्बो दृश्यते, स न घटत इति । तहिं तदर्थ मनेाऽप्यङ्गीक्रियतां किम- हङ्कार कल्पनयेत्यत्राह-नापोन्द्रियमनाद्वारा-इति । पूर्ववदत्रापि घटादिस्त- दीय इत्यनुषञ्जनीयम् । कश्चिद्धि नरः स्वप्न वराहोऽहं व्याघ्रोऽहमिति चात्मानं मनुते । तस्य नरस्यापि-इति सतः नरत्वे विद्यमानेऽपीति यावत् । नरत्वेनात्मोपधान नरोऽहमित्यभिमानो न दृश्यते। न तावदत्र याह्येन्द्रि- यवृत्त्यभावानरत्वाभिमानानुदयः जाग्रदवस्थायामपि तस्य तनिरपेक्षत्वद- शनात् । न च स्वप्नदशायां मना न व्याप्रियते, तस्माद् विद्यमानेऽपि नरत्वे तदभिमाने च बाह्येन्द्रियनिरपेक्षे मनसि व्याप्रियमाणे च तस्मिन् यद् व्यापारविरही नरत्वाभिमानानुदयो भवति सेाऽपोन्द्रियमनोतिरिक्तो नरत्वाभिमानहेतुरङ्गाकार्यः, स एवास्माकमहङ्कारपदाभिधेय इति । यद्वा, स्वप्नदशायां वराहाद्यभिमानविषयः कश्चिदभ्यु पगन्तव्य इत्यर्थः। अन्येषां व्याख्या-यदीन्द्रियं मनश्चोभयं द्वारं हि यदा स्वप्ने मनोद्वारा विषयसम्बन्धः तदैवेन्द्रियद्वारेणापि स्यात्, ततश्च यथा तत्र वराहोउहमिति मनसाभिमान: तथेन्द्रियेण नराहमित्यभिमानापि भवेत् । न चासावस्ति, तस्मानोभयं द्वारमिति । सेयमसङ्गतत्वादनादत्र्तव्येति । नरत्वेनापिधानाभावादिति केचित् पठन्ति । तत्र यथा वराहाहमिमामर्थं जानामोत्यभिमन्यते तथा नरोऽहमिममर्थं जानामीत्यर्थोपधानं नास्ति । तस्मानियतविषयाभिमान- व्यापारवानन्यः स्वोकर्त्तव्य इत्यर्थः । तमु हङ्कारोऽप्यस्तु कृतं महतेत्यत्राह- नापि-इति । पूर्ववदनुषङ्गः सुषुप्त्यवस्थायामहङ्कारपर्यन्तेन्द्रियव्यापारवि- रामेऽपि शरीरधारणनिमित्ताश्वासप्रश्वासहेताः प्रयत्नसन्तानस्यानुवृत्त स्तदतिरिक्तं किञ्चिदस्ति यत् प्रयतमानं शरीरं बिभर्ति, स महानिति । तस्य महतः स्वरूपमुपसंहारव्याजेन दर्शयति-तद् यदेतासु-इति । तत्तस्मात्र केवलं सुपुतीकिन्तु जाग्रत्स्वमसुषुप्त्यवस्था तु सप्रयत्नं यदनुवर्तते यदाश्रयश्च स्मृतिहेतुः संस्कारस्तदन्तःकरणमुपारूढ इन्द्रियमनारहङ्कारव्यापारपरम्परया तत्र प्रतिफलित इति यावत् । तदाहु:- ·. न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तबकः१ गते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः । कृत्स्नं पुरुषस्यार्थ प्रकाश्य दुवो प्रयच्छन्ति ॥ (सा0का0 ३६) इति। गुणविशेषा इन्द्रियाणि गुणविकारत्वात् पुरुषस्य कृते विषयं परम्परया बुद्धी प्रयच्छन्तीत्यर्थः । सार्थः स्व ज्छस्येव स्फटिकस्य लाक्षादिश्चैतन्य मात्रस्यात्मन उपरञ्जको भवति । अन्तःकरणसन्निधानात् तदारूढःस भिन्न इव भातति यावदिति । यदि बुद्धरेव व्यापारो न चात्मनश्चेत् तस्य कथं तर्हि चेतने कर्तृत्वाभिमानःयाउह जानामि स एव करोमीति, कथ वा कर्तरि चैतन्याभिमानः योऽहं करोमि स पव जानामोति, तत्राह-भेदा. ग्रहात-इति । कर्तृचेतनयाभदाग्रहादन्यतरमिन्नन्याभिमानः यथा नैया- यिकानां शरीरात्मनोरिति । तच्चोक्तम् - तस्मात् तत्संयोगादचेतनं चेतनादिव लिङ्गम् गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तव भवत्युदासीनः ॥ (सा0 का० २०) इति । लिङ्गं बुद्धिः प्रकृत्यनुमापकत्वात्, धर्माधर्मयोरप्यन्तःकरणमेवाश्रय इत्याह-तत्रैव-इति । यदि धर्मादयो बुद्धेर्गणाः कीदृशस्तह्यात्मेत्याह-पुरु- षस्तु-इति । सर्वथा-इति । अनुभवतद्वासनातत्फलैः कर्मतद्वासनातत्फलै- श्चेत्यर्थः । बुद्धितत्त्यस्यासाधारण व्यापार दर्शयिष्यन् सर्वयां तावत् कारणानां यथास्वमसाधारणान व्यापारानाह-मालेोचनम्-इति । संमुग्ध वस्तुमात्रदर्शनमालोचनं, तच्च चक्षुरादोनामिदभिति बाह्यप्रावण्यात्मकः परिणतिभेदः यत् नैयायिकैनिर्विकल्पकमित्युच्यते । विकल्पस्तु समुग्ध- दृष्टस्य विशेषणविशेष्यभावेन विवेचनं, तन्मनसा व्यापारः । अभिमानः अहं जानाम्यहं करोमीत्यादिरूपः, सेाऽहङ्कारस्य । कृत्यध्यवसायः स बुद्ध रिति । नन्वीशः कृत्यध्यवसायः कृषिसमवायं विषयसम्बन्धं चैतन्यं वापेक्षते, स कथमनेवविधाया बुद्धर्धर्ना भवेदित्यत आह-स हि-इति । तानेवांशान् विभजते-पुरुषोपरागः-इति । कथमेतत्तय बुद्धधर्म इत्याशङ्कर संमुग्धमुदाहरण दर्शयति-भवति हि-इति । भवतु, कथं तावता अंशत्रयांसद्धिरित्यत्र निकृष्यांशान दर्शयति-तत्र-इति । दर्पणमुखयोरिव बुद्धिचेतनयोर्भेदाग्रहादेकन्वाभिमानः पुरुषोपराग इति । इदमा प्रतिनिर्दिष्टस्य विषयस्य यदूग्राहिकेव बुद्धिराभाति स चेतनोपराग इत्यर्थः। तेन मयेत्यभिमानः कथं बुद्धर्धर्मः स्यादिति शङ्का निरस्ता भवति । चेतनोपरागश्चेतनसम्बन्धः, स च परिणामविशेषः, तत् कथं चेतना परिणामो बुदा संमत्स्यत इत्यत्रोक्त-दर्पणस्य-इति । कथं दूरस्थेन विषयेण बुद्धिरुपरज्यत इत्यत्रोक्तम्-इन्द्रिय प्रणालिकया-इति । सापि कि .. .

·.. . प्रथमः स्तवकः१] श्रीमद्वरदराजविरचिता। ११ स्वमावतश्चेतन इत्यत्राह-पुरुषस्य-इति । यद्वा, चेतनसामानाधिकरस्ये- नाध्यवसीयमानत्वादिच्छादयः पुरुषधर्माः सन्तु, कृतं बुद्ध्येत्याह-पुरु- घस्य-इति । इच्छादिरूपेणान्मनः परिणामे कौटस्थ्यं हीयेत, ततश्च परिणा- मिना घटादिवदचैतन्यप्रसक्तिरिति भावः। तदवं सांख्यमतमुपन्यस्यैतेनै- तन्नरस्तमिति पूर्वोक्तं स्मारयति-तदेतन-ति । भोक्तृधर्म पव भागनियामको नान्यधर्म इति प्रागुक्तत्वानिरस्तमिति । यथा निरस्तं तथाह-तथा हि-इति । कर्तुर्धर्माधर्मादयो भागस्य नियामका इति तावदविवाद, चेतनश्च कत्तेव नः प्रामारिण ना कृतिचैतन्ययाः सामानाधिकरण्यात्। अन्यथा कतैव चेतनाग्चेतनैव बुद्धिःकी, तद्धर्मा एव भोग नियच्छन्तीति मत बृद्धिनित्यानित्या वा स्यात् । पूर्वत्र पुस नापवर्गः : स्याद बुद्धिलक्षणापाधेरनुच्छेदात्, उत्तरत्र तु नानुत्पन स्यानि. त्यत्वमि यनुत्पत्तिदशाया बुद्धिनद्धाभावात्सलारप्रागभाव पव पुसः । ततश्च कदाचिद्भोगः कदाचिन्मुक्तरिति भेगनियमा नापपद्यत । पूर्व पुरुषान्तरापेक्षया भागनियमानुपपत्तरुक्ता, इदानीं त्वेकस्यैव कालापेक्षया, तत्रोभयारपि भागनियमानुपपत्तित्वाविशेषानिमित्युक्तम् । अत्रापि नियविभूनामात्मा बुद्धिप्रात्यविशेपेरण बुद्धिनियमाभावात् तदा. यत्तभोगानयमानुपपत्तिरनुक्तसुलभेति भावः । कतिसामानाधिकरण्यव्य- यस्थिता इति कर्मधर्मा इत्यर्थः । इदं त्वस्माभिरुच्यत इत्याह-चेतनापि-इति । चैतन्यमपि कतरेवेत्यर्थः। नन्वयमनु वा भेदामहानिमित्तो भ्रम इयुक्त, तत्राह-न चायम्-इति । नन्वस्ति बाधक परिणामित्वं कर्तुः परिणामि- वादित्याह-न-इति । तता मित्यत पाह-तथा च-इति । प्रयलाउपि बुद्धः स्वाभाविको न स्यादित्यर्थः । शङ्कते-दृष्टत्वान- ति । बुद्धः कृतिसमवा. यस्य मानसप्रत्यक्षसिद्धत्वात् न परिणामित्वानुमान कर्तृत्व बाधत इति । तर्हि कृतिचैतन्ययाः सामानाधिकरण्यस्यापि दृष्टत्वात्कत्तुरचैतन्या नुमानर्माप बाधिविषयामत्याह-तुल्यम्-इति । बाधकान्तरमाशङ्कते- अचेतना-इति । अचेतनाया हि प्रकृतेः कार्या बुद्धिः, साउचेतना स्यात, चेतनभावे वा प्रकृतेरपि चैतन्यप्रसङ्ग इति भावः । न-ति । कतः कार्य- त्वमेवास्माकर्मासद्ध, दुरत पवाचेतनकार्यमिति । न पर कार्यवे प्रमाणाभावः किंच कार्यधषव प्रमाणमस्तोत्याह - प्रत्युत-इति । जायमानाः प्राणनः तावत्स्तन्यादिषु रागवन्तो दृश्यन्ते,गगश्च सुखसाधनानुमानात्, तदनुमानं च तजातीलिङ्गपरामर्शात्, स च जायमानस्यास्मिन जन्मान न संभवतीति तदर्थं भावान्तरमास्थेयम् । एवं पूर्वेष्वपि भावेश्वित्यनादि- त्वमेव कर्तः सिध्यति । तदाह सूत्रकारो वीतरागजन्मादर्शनात्' (न्या० सू० ३.१.२५) इति । यस्त्वचेतनकार्यत्वं बुद्ध, तथापि तस्याश्चैतन्यं, तच्चैतन्ये .. , 6 ·[प्रथमः स्तवकः१ ર न्यायकुसुमाञ्जलिबेधिनी। कारणचैतन्यं च न प्रसज्यत इत्यनिष्टप्रसङ्गमुखेन दर्यात-यद्य-इति । यदि यावद्धर्मकं कारण तावद्धर्मक कार्यमिति स्याहि बुद्धश्चैतन्ययद्रा- गादयोऽपि न स्युः, भावे वा प्रकृतावपि स्युः । तत्र कारणात्मकत्वमिति कारणधर्मत्वं विवक्षिमिति सन्तु रागादयः प्रकृतावित्यत आह-तथा च-.ति । पवकारो भित्रकमः । सा प्रकृतिबुदिरेव स्यात्, न तु प्रकृतिः। भागष्टकसंपन्नत्व हि बुद्धि नक्षणमिति । स्थूलरूपताम्-इति (।)। प्रतोयमान भावाप्टकसंपत्तलक्षणम् । प्रकृत। तु रागादयः सूक्ष्मरूपाः, ततो नेाक्तदोष इति । तहि रागादिवमवेतन्यमपि प्रकृती सक्ष्परूपमभ्युपगम्य- तामित्याह-चैतन्यमपि-इति । ततः किमित्यत आह-तथापि-इति। पव- मप्यचेतन कार्यत्वादिति हेतुर्विशेषणसिद्धः, सूक्ष्मचैतन्ययोगिप्रकृति- कार्थत्वादिति । ननु प्रकृतेश्चैतन्याभ्युपगमे तत्कार्याणां घटादीनामपि तथात्वरसङ्गः कार्य कारणयास्तादात्म्यात् तथा चाचेतनकार्यत्वं सिद. मित्याह तथा सनि-इति । तहि प्रकृता रागाद्यङ्गीकारे घटादीनामपि तथात्वप्रपङ्ग इत्याह-रागादिमत्य-इति । घटादिष्वपि गगादयः सन्त्येव, सूक्ष्मत्वानोपलभ्यन्त इत्यत्राह-सभियं च-ति । ताहि चैतन्यमपि घटादिषु सदैव सक्षमत्वानोपलभ्यत इति वक्तु शक्यत इति । यद्वा, प्रकृती रागादः सूक्ष्मत्वान्न घटादा तत्प्रसङ्ग इत्याशक्य तत्र सूक्ष्मचैतन्याभ्युपगमेऽपि न घटादौ चैतन्यप्रसङ्ग इत्याह-सैक्षियन-इति । यत पव प्रसङ्गः तस्मात् कार्यकारणयोरेव व्यवस्था न त्वनेवमित्याह-तस्मात्-ति । व्याभचारात् कारणेष्वसतामेव धर्माणां कार्यपु दर्शनात् सतामेव चादर्शनादिति । प्रकृतमनुसरानः, किमनेन कार्यकारणयाः साधर्म्यवैधनिरूपणेनेत्याह- किमनेन-इति । तदेव कृतिचैतन्यगः सामानाधिकरण्यस्यायाधितत्वाच्चे- तिता च स एव न इात सुस्थम् । तृतीय पाद सोपस्कारं व्याचष्टे-यदिच- इति । तुरोय व्याचष्टे-अय-इति । का नियन्ता ? नियतशरीरादिपरिग्रहे बुद्धविनानत्वाद्विद्यमानस्य चात्मनो निरतिशयत्वादिति तर्हि नित्या प्रकृतिरेव नियन्त्री भविष्यतीत्यत्राह-प्रकृतेः-इति । निरतिशयत्वेन तस्याः सर्वपुरुषसाधारणत्वादिति । नियन्तुरमावे किं स्यादत पाह-तथा च-इति । ननु विलीयमाना बुद्धिः स्वगतां धर्माधर्मरूपवासना प्रकृतावाधाय विलोयते, अतो बुद्धगहितवासनानुवृत्तः प्रकृांतरसा धारणी स्यादित्याह-पूर्वबुदि-इति । नाय धर्मर्मिणास्तादात्म्यवा. दिनः सांस्यस्य सिद्धान्त इत्याह-बुद्धि-इति । ननु स्थूलरूपनिवृत्तावपि सूक्ष्मरूपा बुदिरवतिष्ठते, ततः सवथा विनाशाभावादतः तदाश्रय- वासनानुवृत्त नापसिदान्तदोष इत्याह-सौक्ष्म्यात-इति । यदि सूक्ष्मपा. पस्थितयैव बुद्धग भागनियमो भवेत् तर्हि मुक्ताप तथावस्थितयैव (1) Both Vardhamāna and Gunananda read स्थूलताम् । - ·. प्रथमः स्तवकः१] श्रीमवरदराजविरचिता । ४३ तया भोगप्रसङ्ग इत्याह-मुक्तावपि-इति । नन्वनुवर्तमानापि बुद्धिमुक्ती कर्मवासनारहितत्वान्न पुनः संसारहेतुरित्याह-निरधिकारित्वात-इति । यदि सत्यापि बुद्धो अधिकारायत्तः संसारः, अत एवाप्रसुप्तस्वभावात् तत्तत् कार्यपरिणामोन्मुखो बुद्धिरेव प्रकृतिरस्त, तथाधिकारवत्या बुद्धरेव तत्तदभिमानादिव्यापारमाश्रित्याहंकारादिव्यपदेशोऽस्तु, कि व्यापारवद- मिभेदकल्पनाप्रयासेनेत्याह-तर्हि-इति । प्रकृत्यादिशब्दामामेकार्थत्वे तद्- भेदप्रतिपादक प्रागा विरुध्येत 'अजामेकाम्' इत्यादिः। तथा "दशमन्यन्तराणोह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहस्र (1) चाभिमानिकाः । बौदा दशसहस्र हि(2) तिष्ठन्ति विगतज्वराः" इति । तत्राह-सैव हि-इति । यथैकस्यव शरीरान्तर्वतिनावायोरूर्वाधेोग- मनादिविशेषणात् प्राणापानादिव्यपदेशः, तथैकस्या एव बुद्धस्तत्तद्वगा- पारभेदात् प्रकृत्यादिव्यपदेश इत्यागमाऽपि संगंस्यत इति । अस्तु तर्हि बुद्धरेव प्रकृत्यादिभावस्ततः किमित्यत पाह-प्रतापि-इति । बुद्धरेव प्रकृ- तित्वोपपादनादप्यचेतनकार्यत्वादिति हेतुरसिखस्तस्याः कार्यवाभावा- दिति । बुद्धरेव संसारापवर्गादेवमेव चेत्याह-अधिकार-पति । कोग्य- मधिकार इस त्रोक्तं-वासनायोगः-इति । सा वासना च कर्मजन्यो धर्मा- धर्माविति । यदि बुद्धरेव संसारापया सैव पुरुषः स्यान, तस्य च कूटस्थ- नित्यस्य कथं ज्ञानादिविकारः, विकारे वा कथ कूटस्थत्वमित्याशङ्कयाह- धर्मधर्मिणः-इति । यद्वा, करीव चेतन इत्युक्त, तत्र चेतनस्य विकारत्वेन कूटस्थनित्यताविरोध रत्याशङ्कयाह-धर्मर्मिणः - इति । न हि भिन्नस्य धर्मस्योत्पादविनाशाभ्यां धर्मिणः : कूटस्थत्व विरुध्यत इति । भेद एव कुत इत्यत पाह-भेदश्च-इति । अहं जानामि ज्ञास्याम्यासिमित्यतीताना- गतवर्तमानज्ञानानुगतः पुरुषारहमास्पदानुभूयत इति प्रत्यक्षमेव भेदे प्रमार्गामति । तथापि धर्मधर्मिणेार्गाराज्य शुको मिति सामानाधिकर- स्यप्रतीतिदर्शनात्तस्याश्चात्यन्तभिन्न योर्घटपटयारदर्शनादभेदोऽप्यस्त्वित्या- शङ्का सामानाधिकरण्य यथासंभवं विझरप्य सर्वथैतद् भेदस्यैव साधकमि त्याह-न च-इति । अनेकापेक्षया हि किश्चिदेकं साधारण भति, न त्वेक- स्यवैकम् । सुगममन्यत् । न चातिप्रसङ्गः, कार्यकारणाभिधेयामिधायक- विषविषयिभाववत्स्वमावत एव सामानाधिकरमानयमोपपरिति भावः । तस्मादात्मनो ज्ञानाद्यनित्यधर्मकत्वे दोषकाऽपि नास्तोत्गु- पसहरति-तस्मात्सर्वमवदातम्-इति । (1) Read as सहस्रमाभि in Sankhyau Tattva Kaumndli, 44. (2) Read as °सहस्राणि in Tatsva Kaumudi---(loc. eit). .

·। म्यायकुसुमाञ्जलिरोधनी। [प्रथमः स्तवक पवं सांस्यं निरस्यापूर्वस्यात्मधर्मत्वे साधिते पुनरपि चार्वाकः प्रत्य- वतिष्ठते-स्यादेतत-इति । यदि भोका नित्यो विभुख स्यात् ततस्तस्य सर्वदेहप्राप्त्यविशेषाद् भूत गतैतिशयैर्न भागनियमः स्यादित्यात्मसमवायो पूर्वरय स्यात्, ताहशस्तु भोक्ता कुतः प्रमाणात सिध्येत् । न कुतचिदि- त्यर्थः । ननु ज्ञानसमधायिकारणत्वेनानुमास्यत इत्यत्राह-भूतानामिति । भूतानामेव चेतनत्वे घटादेरपि तत्त्वप्रसङ्गमाशा विशिष्टि-कायाका. र-इति । तानि भूतानि तथा चेतनानात्यर्थः । भूतत्वाविशेषे कुतोऽयं विवेक इत्यत्राह-अन्वय-इति । यथा सुगकारपरिणतानामेव भूतानां मदशक्ति- नान्येषां तथैतदपि । तदुक्तं सूत्रकारेण ।') "मदशक्तिवद् विज्ञानम्" इति । यदि शरीरादिव्यतिरिक्तः चेतना न स्यात् तर्हि किमाश्रयावदृष्टसंस्कारी भोग प्रतिसंधानं च नियच्छतस्तत्राह-कर्म-इति । स्मृतिहेतुः संस्कारा ज्ञानवासना, सा तावदनुभवसामानाधिकरण्यातदाधारेषु वय॑त इति । कर्मजनिता धर्माधर्मी कर्मवासना, सा तावन्नास्त्येव । यद्यपि स्यात्तथापि भूतानामेव कर्तृत्वात्तष्वेव नियता वय॑त-इत्युच्यत इति । अन्यैरनुभूत नान्यः स्मरतोति तावदविवादम् । अनेनात्मनः शरीरा- दिव्यतिरेके प्रमाणमभिसधत्त, स्मृतिः पूर्वापरनत्यया सहैककर्तृका ताभ्यां सहककर्तृत्वेन प्रतिसधीयमानत्वात, न यदेव, न तदेव यथा देवदत्तस्य स्मृति- यज्ञदत्तस्य पूर्वापरप्रत्ययाभ्यां न प्रतिसंधीयते न तथाचेय तस्मान तथेति । ततः किमित्यत पाह-नकम्-इति । न तावच्छरीरावर्यावसमवेतचैतन्य तस्यावस्थाभेदेष्वन्यत्वात्, तत्र पूर्वानुभूतस्यात्तरावस्थायामस्मरणप्रसङ्गः। तर्हि करचरणाद्यन्यतमावयवसमवेत विध्यतीति। अत्राप्येतदेवावति- प्टते नैकमवथवभूतं चैतन्य तम्याश्यवस्य कदाचिद्विच्छेदात् । तत्र च तदनुभूतस्यावयवान्तरेणास्मरणप्रसङ्गः । यद्वा, पाद्यपादनावविचैतन्यस्य निरासः, द्वितीयेनावयवस्य चैतन्यस्यांत । ननु पूर्वावर्यावगता वासनोत्त. रस्मिन्नवर्यावनि संकात विच्छिन्नावयवगता च तिष्ठत्स्ववयवगतेविति । अत्राह-वासनासंकमः-इति । ससर्गादेव वासनायाः सकमसे संक्रान्त- मातृवासनेन गर्भस्थेन मात्रानुभूतस्य स्मरणप्रसङ्गः। ननूपादानोपादे- यभावस्तु नियामिका गतिर्भविष्यति । न ह्यवयवि नाम किश्चिदस्ति, किन्तु प्रतिक्षणभङ्गुराः परमाणद एव तत्त्वम् । तेन पूर्वैः परमाणुभिरुत्तरेषा- मुपादीयमानत्वमस्ति । मातृभ्रूणयोस्तु तदभावामातिप्रसङ्ग इत्याह-न च- इति । न च स्थिरपक्षे परमागूनां नित्यत्वेनोपादेयभावोऽस्ति इत्याद्यपादस्य (1) Evidently BỊhaspati, to whom this Sūtra is attribuied by Bhaskaracharya in his Commentary on the Brahmasūtra 111. 3. 53 (Chowkh: Ed., p., 1964-5).

·। प्रथमः स्तबक १] प्रोमदरदराजविरचिता । निगदष्याख्यातत्वात् द्वितीयं ब्याचष्टेन हि-इति । द्वितीयच्या. ज्याने त्यावस्यैव विवरण द्वितीय मेवान्तरेण व्याचष्टे-नापि-इतिI) । द्वितोयव्याख्याने तु द्वितीर्यामदानी प्याचष्टे-नापि-इति । तृतीयं व्याचष्टे- नापि मृगमद-इति । तुरीयं व्याचाटे-नच-'ति ।मा भृत्परमाणुनामुपादा- नापादेयभावः, अवयवावयविनास्तु भविष्यतीत्याशगाह-खण्डावय- विनम्-इति । न ह्यनुभवितारो विच्छिन्ना अवयवाः खण्डावयविनमारमन्ते तस्य तिष्ठद्भिरेवारम्भादिति । अखण्डं तु पूर्वावविमं प्रति विच्छिन्ना पवापादानभूता इत्यत्राह-पूर्वसिद्धस्य-ति । किमनेन, स हि तदारब्धः पूर्वावयवीति । द्विच्छेदे विनष्ट एव क इदानी प्रतिसंदध्यात् । अत्र पूर्वशरीरस्याप्युत्तरं प्रत्यनुपादानत्वादिल्यायपि द्रष्टव्यम् । पत्र चावोंक पव बौद्धमतावलम्बनेन प्रत्यवतिष्ठते-अस्तु तर्हि-ति । यदि स्थिरपक्षे गतिनास्ति तर्हि क्षणभङ्गमङ्गोकुर्म इति । ननु क्षणमङ्गमादे बीजादीमामङ्कुदिकार्यानुगुणः कश्चिदतिशयः क्षितिलिलादिभिरा- धीयत इति वक्तव्यम्, अन्यथा कुसूलस्थैरपि बीजैरङकुरारम्भपसङ्गान । स चातिशया बोजव्यतिरिक्तश्चेत्तस्यैवान्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वप्रसङ्गः, अव्यतिरेके तु बोजमात्रमेवेति कुसूलस्थानामप्यङकुरारम्भप्रसङ्ग इत्यत पाह-न च-इति । सत्यमस्त्यतिशयः, स च भावान व्यतिरिच्यते, समर्थ- स्वभावं भावान्तरमेव सित्यादिजायत इत्यर्थः। अथवा प्रतिक्षमभङ्गे भेद उपलभ्येत, तदनुपलम्मानास्ति भङ इत्यत्राह-न च-इति । अतिशयो वैलक्षण्यं भेद इति यावत, तिरेको नास्तित्व, न च भेदा नास्तीत्यर्थः यद्वा, करणाकरणविरुद्धधर्मसंसर्गाद्धि पूर्वात्तस्याः क्षणयोर्मेदाङ्गीकारः, तस्य सहकारिलामालामाभ्यामेकैकस्यैवोपपत्तन भेदः सिध्यतीत्यत्राह- न च-इति । सहकारिजन्यातिशयस्य भावाद्वातिरेके तस्येव कारणत्वप्रस- श्रात् न व्यतिरिच्यत इति वक्तव्य, तदा च सहकारिसमवधानाद्भावान्त- रमेव जायत इति स्यादित्यत्र क्षणभङ्गसिदिरिति । एवं तर्हि पूर्ववोजवै- लक्षण्येनोत्तरं बीजमनुभूयेतेत्यत आह-किन्तु-इति । मिन्ना भावः साह. श्यतिरस्कृतभेदत्वादापाततः तथा न विकल्प्यते न निश्च यते, वर्तमानक्ष- सावगाहिना तु निर्विकल्पकेनानुभूपत पवेत्यर्थः । पश्चाद्वा निश्चयः कुतस्त्य इत्यत्राह-कार्यदर्शनात-इति । कुसूलस्थाद्विलक्षणभावानुत्पादे तद्वदेवाना- स्म्भप्रसङ्गात सित्यादिभिरकुरसमर्थ भावान्तरं जायत इति निश्चिनुमः। (1) The text beginning a fa tarat and ending ATUT- OTUTE (Ben. Ed., p 75–10) is practically ac əxact reproduction of Atmatattvaviveka, p. 761--v (Jayanārā. yana's Ed.). .. - ·४६ .. न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तवकः१ पन्त्यातिशयवत-इति । यथा स्थिरवादिनापि जनकावस्थायामजनकाव- स्थातातिशयः कार्यदशनादवसीयते । यता, अन्त्योऽतिशयः सामग्री, सा यथा कार्यक्रसमधिगम्या तथातिशयोऽपीति । यद्वा, अन्त्यातिशया घटादे. रन्यो विजातीयः कपालादिसंतानः, स यथा प्रत्यक्षेणावसीयते तथा प्रतिक्षणभङ्गोपि विलक्षणकार्यदर्शनानिश्चीयत इति । अस्तु क्षणभङ्गः, प्रकृते किमायातमित्यत्राह-तथा च-इति। भूतानामुपादानोपादेयभाव- नियमेन प्रतिसंधानभोगनियमोपपत्तिरिति । सिद्धान्त्याह-णिकत्व- इति । अन्यत्र-इति । अन्यत्र आत्मतत्त्वविवेके। न सावता श्रोतृणां सन्ताप इत्यत्रापि किञ्चिदाह-अपि-इति । यद्यङ- कुरानारम्मका योजात्तदारम्भकस्य वैजात्य कुर्वद्रूप नाङ्गीक्रियेत तर्हि सणिकत्वं न सिध्येत् । एकजातीयत्वे हि तयोः सहकारिलाभालाभाभ्या- मेवारम्भानारम्भनियमो वक्तव्यः, तस्य चैकस्या मेव व्यक्ती सुवचत्वान आण- कवसिद्धिरित भावः। अस्तु हि वैजायमित्यत्राह-न तस्मिन-इति । तस्मिन्नप्रामाणिक एव वैजात्येऽङ्गोक्रियमाणे कारणवत् कार्येऽपि वैजात्य. संभावनया कार्यादिलिङ्गकमनुमानमेवाच्छिद्येत । नन्वनुमानाच्छेदोऽस्माकं चार्वाकाणामिष्ट पवेत्यत पाह-विना। तेन-इति । न ह्यनुमानेन विना आण- कवसिद्धिः प्रमाणन्तराभाधात् । नन्वस्ति प्रत्यक्षमित्यत्राह-नाध्यक्ष- म्-इति । कुत इत्यत्राह-निश्चय विना-ति । निश्चयो विकल्पस्तेन विना न निर्विकल्पकमानं कचिदपि प्रमाण, निश्चयश्चात्र नास्तीति । व्याचष्टे. न हि-इति । तन्त्र प्रधान प्रयोजकमिति यावत् । कथं न सिद्धिर्यावता साजा- त्येऽपि कराणाकरणलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गाद् व्यक्तिभेदः सिध्यतीत्यत्राह- तथा-इति । एकजातीयवदेकस्यामपि व्यक्तौ सहकारिवशेन करणाकरणयो- रविरोधादिति। तद्वा-इति । यत्पूर्वकालतिबीज त ह त जातीयव्यत्यन्तरं, पथा तजातीयस्यैव सतः करणे करणे तथैकस्या एव व्यक्तभविष्यत इत्यर्थः । उपसंहरति - ततः-इति । तो प्रामाणिको सहकारिलाभालाभा, अप्रा- माणिक मिति वक्ष्यमाणापयोगितयोक्तमभ्युपगत्तव्यं क्षणिकसिद्धय इति शेषः । अस्तु वैजात्यमिष्टमेव हि नस्तदित्यत्र न तस्मिन्ननुमा भवेदित्येतदु- पपादयितुमुपक्रमते पवम्-ति । यदि कारणेऽनुपलभ्यमानस्यैव वैजावस्य कार्यप्रयोजकत्वेनाभ्युपगमः तर्हि तद्वदेव कार्येऽप्यनुपलभ्यमान एव कधि. जातिभेदः स्यात् यस्य वहन्यादिकारणापेक्षा । ननु दृष्टधूमादिजातीयस्य वह्याद्यपेक्षेति शडावकाशात् न प्रतिबन्धनिबन्धन तदुत्पत्तिः सिध्यति तत्कालिङ्गानुमा नेनेति भावः । दृष्ट-इति । यदि धूमाद्यवान्तरजातिभेदे यह्यादेरुपयोगः तादृश्यमानं धूमादिजातीयमहेतुक स्यात्, ततः ·प्रथमा स्तवकः १] भीमदरदराजविरचिता। कार्येऽवान्तरजातिशडानवकाशेति । न-इति । वह्यादे मावान्तरजातिभे. दोपयोगेऽपि न धूमादिजातीयस्याकस्मिकायरोधः, तत्रापि वह्यादे- रन्यदेव किञ्चिदनुपलभ्यमान प्रयोजकं भविष्यतीत्यप्रामाणिकमेवाभ्युप- गच्छतः किं नाम दुर्लसित भावः। न कार्यविशेषः-इति । धूमादिगत- विशेष न वह्यादिप्रयुक्ततयोपलभ्यते, नापि कार्यमात्रस्य धूमादिजातीय स्यान्यत्प्रयोजक दृश्यते, तेनानुपलभ्यमानयोः प्रयोज्य प्रयोजकत्वकल्पन- मेव विरोध इति । तत्किम्-इति । वादिकारणगता विशेषो धूमादि- सामान्य प्रयोजका नापलभ्यते। वह्यादिविशेषस्य धूमादिप्रयोजकत्वे व. हन्यादिसामान्यस्यान्यत्प्रयानमं वक्तव्यमक्रियाविरहिणः सत्त्वानुपपत्तेः। तच्च नोपलभ्यते, तेन समानस्ताहश विरोध इत्यनुपलभ्यमानापि कार- रणगता विशेषः शङ्किष्यते निषेधकाभावादित्याशङ्का सा तर्हि कार्यगत. विशेषमुलभेत्याह-शङ्का तु-इति । यद्वा, कार्यगतविशेषे शङ्कामात्रमेव न तु निश्चयाउनुपलम्मादित्याशङ्का कारणगतेऽपि शङ्कामात्रमेवेत्याह- शङ्का तु इति। कार्य-इति । ननु मा भूत्कार रणगता विशेषः प्रत्यक्षः, तथापि न तत्र शङ्कामानं किं तहि कुसूलस्थालवालस्थयोः कार्यारम्भानारम्भाभ्या- मनुमीयतऽस्ति वैजात्यमिति । न-इति । कार्यजन्माजन्मनोरन्यथासिद्धत्वान ताभ्यां वैजात्यं सिध्यतीत्यभ्युपेत्याह-उन्नीयताम् इति । निश्चीयता कारणगता विशेषः, कार्यगतविशेषस्य निश्चयाभावेऽपि शङ्कोत्पद्यते, साधकवत् बाधकस्याप्यभावाद् । पनुपलब्धस्यैव कारणगतस्य कल्पना- दर्शनाच शङ्कोपपत्तः शङ्कामात्रेणापि प्रतिवन्धमूलं तदुत्पत्तिर्न सिध्यतीति भावः। कार्यगतविशेषं स्वरूपानुपलब्धिरेव निषेत्स्यतीत्यत पाह-नहि- इति । किमिति न प्रभवति तत्राह-कार्य-इति । शङ्कयमानस्य कार्यस्याग- तविशेषस्यातीन्द्रियत्वेन कार्यालङ्गेन निश्चेतव्यत्वात्कार्यानुपलब्ध्यैवानिश्च- योपपत्तरिति । अस्तु तर्हि कार्यानुपलब्ध्या तत्प्रतिषेधात पाह-कार्य- स्य इति । कार्यगतविशेषात्तत्कार्यविकिञ्चिदतीन्द्रियमस्तोति संभावना- यां कार्यानुपन्धिः । प्रतिपेर्धात-इति । अतएव, यत पव स्वभावानुपलन्धि ने प्रभवति अत पवेत्यर्थः। सन्ति हि षोडशानुपलब्धयः-स्वभावानुपलब्धिः स्वभाविरुद्कार्यानुपलब्धिः स्वभाविरुद्धव्याप्तोपलधिरिति चतस्रः, कार्यानुपलब्धिनविरुद्धकार्यावरुद्धव्याप्तोपलब्धयश्चेति चतस्रः, तथा व्यापकानुपलब्धिस्तद्विरुविरुद्धकार्यावरुद्धव्याप्तोपलव्धयश्चेति चतस्रः। तत्र चानुपलब्धिकार्यप्रतिषेधसामर्थ्यादुपलब्धीनामप्यनुपलग्धिव्यवहारः। सर्वासामासां न कार्यगतातीन्द्रियविशेषनिषेधे सामर्थ्यमतोन्द्रियेण सह विरोधियकार्यकारणत्वव्याप्यव्यापकत्वानामशक्यनिश्चयवादित्यर्थः । एवं वैजास्याङ्गीकारे कालिङ्गकमनुमानं न सिध्यमोत्युक्तम् । 1 ·यायकुसुमाञ्जलिवोधनो। प्रथमः स्तवकर इदानीमनुपालिङ्गकं स्वभावहेतुकं च यथा न सिष्यति तथा दीयतु भूमिकामारचयन बैजात्याभ्युपगमे वाधकारमाह-पवम्- इति । यथा तथा वा भवतु जातिस्वरूपं, सर्वथा तु तस्य कुत्त्वजाति- भेदस्य बोजत्वेन सहैकस्यां व्यक्तो न समावेशः संभवति । कुर्वत्त्वाकुर्व- स्वयाविरोधादू यदि समावेशः स्यात्ततस्तस्य शालित्वं प्रति परत्व वा स्याद् वृक्षत्ववत् अप स्व वा स्यानिक्कशपास्वदिति । न चेमियमपि संभ पति, परत्वे शालिजातोय सर्वमाप कार्यं कुर्यात्. अपरत्वे त्वशालि- जातीयमडकुरं न कुर्यादिति भावः । अत्रापरापरभूतयोर्जात्यारसमावेश एव साध्यः, समाविष्टयास्तु परापरभावः प्रसङ्गादुक्त इति । उत्तरस्मि- साध्ये हेतुमाह- अन्यून-इति । अनुवृत्ताकारावभासिना हि प्रतीतिर्जा- तिसद्भावे प्रमाणम् । तस्याश्चैकयैव जात्योपत्तो न तावत्स्व पिमडेषु जात्यन्तरे प्रमाण तोति । व्यावृत्तिरूपयोरपि जात्याः समावेशे परापरभाव पवेत्याह-व्यावर्त्य-इति । अपाह्यभेदेनापोहानां विरोधस्ततश्च तेषां भेद इत्य. पाहवादः। तत्र तावत्स्वेव पिण्डेपु अपाहद्वयानाधारेषु सत्सु कुतोऽपोह्यभेदः कुतस्तरा तन्निबन्धनाविरोधः कुतस्तमा वापोहभेद इात। पूर्व माध्यसिध्य- र्थ-निष्टप्रमङ्गमाह-परस्य व इति । तथामावः समावेशस्तस्माद्भिन्नयोग्प- रापरभूतयाः परस्पराभावाविनाभाविनारे कत्र न समावेशः, समावेशे वा जगति विरोधोच्छेद पव स्यादिति भावः । शइते--सामग्री इति । न हि गत्वाश्वत्वयोरसमावेशे परस्परपरिहारवत्त्वं प्रयोजक किन्तु तानव्यञ्ज- कव्यत्युत्पादकत्सामग्रीविरोधः, तस्माद्विादयोः समावेशे नातिप्रसङ्ग इति भावः। गूढानिधिः सिद्धान्ती पृकाति-कुत पतत् इति । गशवयोर्वि- रुद्धसामग्रोकत्वं कुतः प्रमाणादवगम्यत इति । इतर पाह-परस्पर-इति । मामयोः परस्परपारहारस्थितेर्विरोधोऽवगम्यत इति । नेदम्-इति । साम- प्रयोः परस्परपरिहारेणावस्थानम् । इद न प्रत्यक्ष सामग्रमोर्नित्यं कार्यकल्प. त्वादिति, प्रत्युत सामग्रोसमावेश एवानुमातु शक्यत इत्याह एकदेश-इति। त्वन्मते गोत्वाश्च त्वयोरेकस्यां व्यक्तो समावशात् सामग्रयोपि समावेश- संभवाग्नुमोयेत यावद् बाधकदर्शन तावदिति । यद्वा, विरुद्धयोरसमावेशः सामग्रीविरोधादिति वदता विरुद्धयोरप्येकदेशसमावेशाङ्गीकाराद् विरद्धयोरपि सामग्रोः समावेशसभवानुमोयत इत्यर्थः । शङ्कते-तत्का- येयाः-इति। न वय कार्ययोः परस्परपरिहारेण खितः सामग्रयोः परस्पर परिहारस्थिति कल्पयामः येन कार्ययोः समवेशसंभवात सामग्रीसमाग- मापि कल्प्येत, किंतु सामग्रीद्वयकार्ययोर्ग याश्वयोः परस्परपरिहतस्व. भाववादितरतराभावत्वादिति यावस्ति हकदेशसमाविष्टयोरपि पर- स्परपरिहतस्वभावत्वर्माित भावः । गृहाभिसन्धिमुद्घाटयाह-तहि-दति ।

·प्रथमः स्तवकः १] श्रीमद्वरदराजविरचिता। .. .. यदीतरेतराभाववत्त्वेन गयाश्वयोः सामग्रोविरोधादसमावेश इति कल्प्येत तहि कम्पशिंशपयोरप्यसमावेशः स्यात् । कम्पशब्दश्चात्र कम्परूपार्थकि- याकारिणं शिशधावान्तरजातिविशेषमाह, तेनायमर्थः कारणबैजात्यम- भ्युपगच्छता कम्पकारिणः शिशपात्वात् कम्पकारिणे वैजात्यमभ्युप गन्तव्यम् । ततश्च कम्पजनकाजनकयोः शिशपादचान्तरावशेषयो रसमावेशप्रसङ्गः । तयोरपि परस्पराभावत्वादिति । यता, कार्ययाः परस्परपरिहारेण स्थितेः सामग्रीविरोध इति तत्कायरित्यनेनाशङ्कर यदि क्वचित्परस्परपरिहारदर्शनेन सामग्रोविरोधमुन्नोय काययाः सर्वदा सर्वत्रासमावेशः कल्प्येत तर्हि कम्मशिंशपयाः कदाचिदसमावेशदर्शना सर्वदा सर्वत्रासमावेशप्रसङ्ग इति परिहारमाह-तह-ति । दृश्यत इति । परस्परपरिहारेऽपि कम्पशिशपयाः समावेशो दृश्यते न तु गोत्वाश्यत्वया- रिति नाप्रसङ्गातिप्रसाविति । गोत्वाश्वत्वयोरिति । परस्परपरिहारव- तारपि क्वचित्समावेशदर्शनादत्रापि तत्संभावना दुःपरिहरेति । पव तापजनकाजनकयोः समावेशाङ्गीकारे सर्वन गावादिविरुद्धसमा- वेशसंभावना निःप्रत्यूह प्रवर्तत इति स्थितम् । ष भूमिकामारवय्य तत्र विवक्षितमनुमानाभाव निवेशति-तथा च-इति । कालिद वदनुपर्लाब्ध. लिङ्गकेनापि गमिति । तथा चैति परामृष्ट हेतु स्पष्टयति-कविदपि-इति। एषा हि बौद्धपरिभाषा अनुपलब्धिरसदावहारयोग्यत्व प्रतिबन्धबलेनानु- मापयति । प्रतिबन्धश्चानुपलब्धेः सदावहावरोधारुिद्धाति, यथाह न गोत्वमस्ति अश्वत्वादिति गायविरद्धा दत्वा पलब्धिरूपा गावानुपल. ब्धित्वाभाव गमयतीति । तत्र यदि विरद्धयोरपि समावेशः स्यात् तदानुपलब्धेरपि सदावहारयोग्यत्व रमावेशसंशवनासद्वानहायोग्यतया प्रतिबन्धासिद्धेर्गतमनुपलब्धलिङ्ग कमिति । प्रापय स्वभावहेतुरपि निरस्त इत्याह-ततः-इति । तादात्म्येन प्रतिवद्धो हेतुः स्वभावः, यथा शिशपात्य वृक्षत्वस्य । कचिदपि विरोधासि धाववृक्षऽपि शिशपात्वसमावेशसंभवात्तस्य प्रति- वन्धो नास्तीति स्वभावहेताविपक्षे बाधकमाशङ्कते-जन-ति । वृक्ष- सामग्रान्तर्भूता शिशपासामग्री तदविनाभूता तत्कारणिकेति यावत् । ततश्चावृक्षे वृक्षसामग्राभावेन स्वभावसामग्राभावाच्छिशपा न भवति । तेनावृक्षलक्षणे विपक्षेपि शिंशपात्वस्य सामग्राभावो वाधकमित्यर्थः । शिंशपाव्यवहारेण वृक्षव्यवहारे साध्येऽप्येतदेव विपक्षे बाधकमित्याह- एवम्-इति । यदि च शिंशपाव्यवहारो वृक्षव्यवहारमतिपतेत् तत. स्तयाः सामान्यविशेषभावो न स्यादिति भावः । यद्यप्यत्र क्वचिदपि विरोधासिनी शिंशपातहरवहारयावृक्षतद्वाबहारातिपातेऽपि न विरोध - 7 ·५० न्यायकुसुमाञ्जलियोधनी। प्रथमः स्तवकः १ इत्यपि परिहारः संभवो तथापि परिहारवैभवादन्यथा परिहरति-पवं तर्हि-इति । पवंविधस्य विपक्षे बाधकस्य तुल्यत्वाच्छिशपावान्तरजाति- विशेषेण कम्पकारित्वेन शिशपात्वानुमानं तद्वयवहारेण शिशपाव्यवहारा- नुमान प्रसज्येत । न च तच्छभ्यं शिशपात्वानन्तर्भूतस्य पलाशादेरपि कम्पजनकत्वादिति । नोदनादि-इति । यथा वृक्षसामग्री विशेषः शिंशपा- सामग्रो, नैव शिंशयासाम प्रान्तभूता कम्सामग्री । किन्तु नदिनाभि- घाताद्यागन्तुकहेतुत्वाञ्चलत्वस्य शिंशपात्यातिपातेऽपि न कश्चिद्वि- रोध इति । पतश्किल्प्य निराचष्टे-यदि-इति। कि नोदनादयो भन्मता- नुरोधेन सिंशपास्वभावभूता भवेयुः, अस्मन्मतानुरोधेनास्वावभूता वा ? पूर्वत्र शिंशपाविशेषा पव नोदनादयः अशिंशपायाः शिंश स्व गवता- योगात , तत्र च पूर्वोक्तं शिंशपातुल्यत्वं तदवस्थमेव । उत्तरत्र कमजनने शिंशपायाः सहकारिणा नादनादयः स्युरिति । सन्तु सहकारिणः का ने। हानिरित्यत्राह-ततः-इति । निर्विशेषैव जातिभेद व्यक्तिभेद बिनेति यावत् । यलस्वमा चलनात्मकान स्वभावान धर्मान, चलनायिकाः किया इत्यर्थः । पुनः शङ्कते-स्वभावभूताः इति । स्वभावभूताः शिंदपायाः स्वभा. वभूता ये च नोदनादयः ते चागन्तुकै.नेोदकादिसहकारिखनिधानाधीनज- माना, ततश्चागन्तुकलहकार्यनुप्रवेशाचलनजननस्वभावं शिशपान्तरं जायत इति क्षणिकत्व सिद्धाति, सिद्धरति चाशिंशाया अपि चलद्रूपत्व नोदना धागन्तुकसहकारिता पलाशादापि संभवादिति । तर्हि शिशपाया अपि वृक्षातिपातः स्यादित्याह-एव तर्हि-इति । शङ्कते-पव-इति । एवमविशेषे रूत्येतत्वदुक्त स्यात्, कितु विशेषास्तोत्यर्थः । यथा वृक्षसामग्रामा- गन्तुकशिशपाबीजवादिसहकार्यनुप्रवेशात शिशात्पत्तरित्येतत्सत्य, तथाप्यय विशेषोऽन्तीति तमेव विशेषमाह-शिशपा-ति । उपादायेव शिंशमा जनयन्तीति शेपः । न तामेव शिशपासामग्रीमुपादायेव चलत्वं जनयन्ति किन्तु मूर्त्तमात्रमुपादाय. पलाशादीनामपि कम्पदर्शनात् । शिंश- पासामग्री तरुसामग्री न व्यभिचरनि, चलसामग्री तु शिशासामग्री यभिचरतीति विशेष इत्यर्थः। निराकरोति-नैवम् इति । विशेषा पव केचित्स्वपरसामान्य व्यभिचरन्ति केचिन्नेति न नियमहेतुरस्तीति दर्शनं त्वन्यत्र नोदनादीनामस्वभावभूतानामेव सहकारित्वादुपपन्नमिति- भावः । एव नोदनादीनां स्वभावत्वे दूषिते प्रामाणिक सहकारि बादमयत्यावलम्बते-शिशपा-इति । तद्विशेषा पव वृक्षजनकविशेषा पत्र न तथा शिंशपाया एव जनकविशेषाः, ततश्च सिद्धः कशिंशपयार्यि शेष इति पूर्वोक्तमेव निराकरण स्मारयति-५० तहि-इति । सशकपा जातिभेदसामयविरहिण इत्यर्थः। न तथा, न कम्पकारिय इत्यर्थः । - ·प्रथमः स्तरकः१]] श्रीमद्वरदराजविरचिता । जात्यभेटेपि व्यक्तिभेदादेव सिध्यति क्षणिकत्व मत्यत्राह-तथा च-ति । पकजातीयस्यैव सहकारिलाभात् कार्यजनकत्वाङ्गीकारे सति पूर्वय शिंशपाव्यक्तिः सहकारिसनिधानात् कम्पहेतुर्वा भवेत्, स्वोत्पत्त्यनन्तरमेव न इप्टा पूर्वव्यक्तिः, तज्जातोया तत्सतानान्तःपातिनो त्वन्या सहकारिसमय- धानात् कार्यजननोह भवेदित्यत्र न कश्चिद्विशेषः, उभयत्रापि सहकार्यायत्त- त्वात्कार्यकारणस्य, तथा च न क्षणिकत्वसिद्धिरिति । तदेव विरुद्ध यारेस कचित्समावेशे कचिदपि विरोधासिद्ध वंपले वाधकाभावात् स्वभावहेतुर्न सिध्यतीत्युक्ते तस्य विपक्षे बाधकमाशङ्का यथा तन्न सिध्यति तथोक्तम् । इदानी प्रकृतमुपसंहरति-तम्मा 1- इति। ननु नी नमुत्पल चलती- त्यादी विरद्धानामपरामरभूटानानेव नीलत्वादिसामान्यादीनां समावेशी दृश्यते । न च तत्र परापरभावः, नीलस्य परत्वे रक्तमुत्पल न स्यात, उत्प- लस्य परत्वे नोल नीलोपुष्प न स्यात् न च नास्ति निरोधः कुर्वत्ययोज त्वयारविरोधप्रसङ्गात् । तत्कथमय नियम इत्याह-अनेसम्-इति । अवभू- तानां विराधे सति समाविष्टानां समावेशे सत्यपरापरभूतानां च द्रव्य- गुणकर्मस्वरूपेणापाधित्वमात्र, न सामान्यरूपेण समाविष्टत्वम् । तथाहि नीलगुर येोगात् नीलमुत्पल न तु नीलत्वये गात, तथा द्रव्य शबन्धाइ द्रव्य नील न तु दव्यत्वयानादिति । ८व चलनयागात् चल न तु चलवोगा- दिति । जात्यामकानां तु सामान्यानां विराधे मतिम समावेश इतीम तात्पर्यगाचरमर्थ पृथक्त्याह-तेषां नु-इति । कुत इत्यात पाह-व्यकि- भेदान-इति । सामान्यव्यञ्जकानामाश्रयाणां भेदादिति । निद्यन्तां व्यञ्जकामि किमायातमसमावेशस्य तनाह-जातीनाम-ति । व्यत्तयाश्रयत्वाजातीनां तभेदेन तदाश्रयाणां जातीनां च न समावेशः । तस्माद्विरदानां नीलयो- त्पलत्वचलत्यादीनां गुणद्रव्यकर्मव्यक्तिसमवंतव्येन नैकव्यक्तिसमावेशः, समाविष्टानां गुणादिव्यक्तीनां न विरोध इत्यर्थः । मा भूतहि कुर्वत्त्व- वोजत्वयाः समावेश इत्यत्र न वैजाय विनेत्येतदेव स्मारयति-तथा च-इति । अस्तु तहि समावेश इत्याशय महता प्रबन्धेनापपादितमनुमान- भडमुसहरति-वैजात्य-इति । विना तेन न तसिद्धिरित्येतच्छापूर्वक व्याचष्टे-माभू-ति । कुतः प्रमाणान्तरात्तस्य क्षणिकत्वसिद्धिरिति । ननु प्रत्यक्षमेव तत्र प्रमाणमित्यत्र नाध्यक्षं निश्चय विनेत्येतदुत्तरयति- नहि-इति। क्षणिकमेतदिति निश्चयस्य विकल्पस्याभावादिति । मा भूद्विकल्पः, निर्विकल्पकमध्यक्षं तत्र प्रमाणमित्यत्राह-गृहीत-इति । निर्विकल्पकन गृहीते विकल्पिते चार्थ तस्य प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यादिति विपर्यये बाधमाह-अन्यथा-इति ।

·५२ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [प्रथमः स्तवका १ यद्यनिश्चित पवार्थे प्रत्यक्ष प्रमाणं स्यात् किमिति तक्षणिकर पव तत्प्रमाण न स्यात् इति चादयति-ननु-र्शत । द्वितीय प्रत्यक्ष तावद्धर्मिण घटायमिति वर्तमानवविशिष्टमेवादगाहते, वर्तमानस्य चातीताना. गतात्मक त्वविरोधात् । तेन वमानत्वं निश्चायपदेव प्रत्यक्ष र्मिणः पूर्वापराभ्यां भेद निश्वाययतोति क्षणिकत्वे प्रमाणमिति विकल्पं दूषयितु पृच्छति-तत-इति । तदवर्तमानत्व किमित्यभिमत, कि नीलादिर्धार्म- स्वरूपमेय, अथवा तद्धर्भः कालविशेषसंवन्ध इति भावः । द्वितीये दृषणमाह-प्रथ-इति । तस्य वर्तमानत्वधर्मस्यातीतामागतत्वाभ्यां भेद. निश्चयेऽपि धर्मिणे नोलादेन भेदः सिध्यति । तस्य धर्मिग्णस्तते। धमादन्य. त्वादिति । बौद्धः स्वाभिसंधिमुद्घाटयति वर्तमान-इति । न वय धर्मि- मात्रनिश्चयाद्धर्मभेदनिश्चयाद्वा धर्मिणे भेद ब्रुमः, किन्तु वर्तमानत्वा. वर्तमानत्व नक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गादिति दृषति-यदि-इति । सदसत्त्वरूप तावद्व मानत्वावर्तमानत्वमे कस्य धर्मिणानाभ्युपगच्छाम इति । कुत इत्याह- ना थे । इति । शङ्कते-सदसत्-ति । सता वर्तमानेन कालेन संबन्धी वृत्तमानला. अमलातीतेनानागतन बापवर्तमानत्वमिति किमसंगत. मिति । यथा प्रत्याशानमेकमेव वत्त मानव सच विषयोकरोति अरुच्चा. तोगत्वम्, यथा वा अघट भूतलमिति ज्ञानं भावासावा, तथैक पव धर्मा सदसदभ्या सास्यते का विरोध इति । नन्वस्तु युगपदे क स्यानेकसंबन्धः न तु कमेग, तथाल यछेकसवन्धक्षणे भावः संवन्ध्य तरेणापि सवद्ध समर्थः ताह तदानीमेव तेनापि सबध्येत, समर्थस्य क्षेपायात् । असमर्थश्चेन्न परमादपि । तदन्यदेव पश्चात्सवध्यत इति सिद्धः क्षणभङ्ग इत्याशयेन शङ्कने क्रमे न-इति । प्रत्यज्ञिया तावदेकत्व प्रतीयत इत्युक्त, न चैकस्या- नेक सवधावपपन्न इति केवलमत्र संवन्धकमे कारमा वक्तव्य, तच्च सन्धि- रूनिधापत्रानो माम पोत्याह-उपसर्पग-:ति । ननु प्रत्यभिज्ञायाःप्रामाण्ये सति सर्वनेतदेव स्यात, तदेवासिमित्याह-प्रभिज्ञान-इति । मा भूत्यामाण्यसिद्धिस्तथापि भवन्त विजयामह इत्याह-अस्ति तावत्-इति । स्थैर्यसाधकं प्रत्यभिज्ञानं तावदस्ति, अन्यथा धर्मिण पवासिद्धी तत्रा. प्रामाण्यविधानायोगात् । तेन धर्ममात्रप्रामाण्यमेव तस्य निरूपणोयम् । क्षणिकरत्वे तु प्रमाणाभासापि नास्तीति । एवं सौगतसमयसिद्धर्माणकत्वालम्बिनि चार्वाकस्य प्रत्यवस्थाने दूषिते स एवान्यथा प्रत्यवतिष्ठते-स्यादेतत-इति । न खलु क्षणिकत्वे प्रमा- साभावमात्रेण स्थिरत्वं सिध्यति किन्तु संदेह पव, तवापि भूतचैतन्य- संभावनया न तद्वतिरिक्तश्चेतनः सिध्यतीत्युच्यत इति । किमयं सन्देहः स्थैर्य ? तदर्शने वा दर्शनप्रामाण्ये वा ? तत्रापि प्रामाण्यमाने किंवा प्रत्य. 3 M ·प्रथमः स्तवकः १] श्रीमदरदराजविरचिता । ५३ भिज्ञानप्रामाण्ये १ तत्रापि सर्वत्र प्रकृते वेति । तत्र न प्रथमद्वितीया- वित्याह-स्थैर्यदृष्ट्योः-इति । प्रत्यभिज्ञानस्य दुरपन्हवत्वादिति भावः । न तृतीय इत्याह-न प्रामाण्ये-इति । अनेकप्रमाणाधीनत्वात् सन्देहस्य प्रामाण्यमात्रसिद्धौ संदेहो न सिध्येत् । तत्सिद्धौ न प्रामाण्यमात्रासि- विरिति संदेह सिद्धि प्रामाण्यमात्रासिद्धः परस्परव्याघातात् । नापि चतुर्थपश्चमावित्याह-पकता-३ति । येन विरुद्धधर्मसंसर्गविरहेण क्षणैक- त्वग्राहिण: प्रत्ययस्य प्रामाण्यं निश्चित्य क्षणिकस्य भावस्यैकत्वं निश्चिनोषि तेनैव स्थिरपि भाव निश्चनुया इति व्याचको न हि-ति । यद्यपि वादिवि. प्रतिपत्तेगहार्यः संदेहः तथापि न स्वरूपतः स्थैर्य तद्दर्शनसद्भावे वा सन्दे. हस्ति । प्रत्यभिज्ञानस्य विषयतः स्वरूपतश्च दुरपन्हळ त्वादिति । सामा- न्यता विशेषतश्च ज्ञानप्रामाण्य सदेह इत्यपि नाम्तीत्याह-नापि-इति । तत्र सामान्य संदेश निराकरण हेतुतया विरोध इत्येतद्वगावष्ट-सहि-इति । सर्व- ज्ञानप्रामाण्यविषयस्तावन सदेहः सभवतीति व्याघातमेवाह-तथाहि-इति । सदेहग्राहकज्ञानस्य प्रामाण्य सिद्धः सन्द हाउपि न सिध्येत् तस्य सन्दे. हस्य सिद्धौ तदपि प्रामाण्यमाप सिध्येदिति कुत इत्यत आह-निश्चय- स्य-इति । सन्देहस्वरूपानश्चयस्य सन्देहयाहिज्ञानप्रामाण्याधीनत्वादिति निश्चयवत्तस्य तदधीनत्वादिति कोचत्पन्ति । तत्रायमर्थ:-यथा निश्चयः प्रामाण्याधीनस्तथा सदेहास्पीति । इतश्च सर्वथा प्रामाण्यासिद्धा सन्देह न सिध्येदित्याह-काटिद्वयस्य-इति । निदर्शन निश्चयः भवतु दर्शन, तेन चापस्थाप्यता कोटिद्वयं का विरोध इ यत्राह- तद्दर्शने च- ति । कोटि- द्वनिश्चयार्थम प सदेहः प्रामाण्यमपेक्षत इत्यर्थः । यद्वा, कासाविज ज्ञा- नव्यक्तीनां प्रामाण्य कासांचिच्चाप्रामाण्य दृष्टवतः कस्यांचित्रमा रामप्र. माणवेति संदेहः स्यात् । सर्वथा प्रामाण्यालिद्धा काटिद्वयानुपस्थानात्स- देहो न सिध्यतीति कथ प्रामाण्यमात्रस्य सन्देहग्रस्त वे प्रमाणव्यवहार लौकिकानामित्यत्र यत् प्रतिविधान चार्वाकस्य 'अप्रामाणिकःप्रमाणव्य- वहारः' इति तदाप पूर्वोकव्याघातेन निरस्तमित्याह -- एतेत-इति । व्याघात- मेव स्फुटति-सवेथा-इति । अप्रामाणिकोग्य व्यवहार इत्यस्यापि प्रमाण- सिदत्वादिति एवम्- 'सन्देहगोचरः सर्व कस्यचिन्न कथंचन। प्रतिष्ठा मीति वादाग्यं चार्वाकस्य निराकृतः' इति । अथोत्तरमर्थं व्याख्यास्यस्तं निराकरणीयविशेषतः प्रामाण्य- सन्देहं सहेतुकमाशते -प्रकृते-इति । व्याचष्रे-ज-इति । तथा- प्येकस्मिन्क्षणे मावस्यैकत्वनिश्चयोऽस्ति । तत्रैकोऽयमित्यवाधिताकारं शानमेव शरणं, तब कालभेदेऽपि समानमिति भावः । विपक्ष .

·५४ .. न्यायकुसुमाञ्जलियोधमी। [प्रथमः स्तवका १ दण्डमाह--अनिष्टो-इति । पकस्तायन सिध्यति, सदसिद्धौ नानेको- मीति शडते-सिध्यतु-इति । यत्रै कस्मिन् क्षणिके भावे विरुवधर्मसंसर्गा नास्ति स एकः सिध्यतु विरुद्धधर्मतसृष्टविपयं प्रत्यभिज्ञान प्रमाणं, न प्रत्यभिज्ञानमात्रम् । थिरे तु विरुद्धधमेमसास्तीति भावः । तेनैव-इति । तेनविपद्धधर्मसंसर्गावरहेण पूर्वमुपपादितेनेति । शडते-सः-इति । विरुद्ध- धर्मविरहः स्थिरेप संदिग्ध इति त्वयायपादितेऽपि मया ससर्गस्याप द्य- मानत्वादिप्रतिपत्तेः संशयगोचरः स्यादिति भावः। यदि निश्चितेऽपि संदे. हस्तहि क्षणेऽपि विरुद्धधर्मासंसर्गः सदिग्धः स्यादित्याह-तुल्यम्-ति । यदि क्षणिकस्यैश्यानिश्चये न किंचि सध्येदिति तक ण तत्र निश्चयः, तर्हि स्थिरस्याप्यभावे रूवस्यादृष्टगोचरत्वात् कचित्प्रवृत्तः कुतश्चिभिरिश्चन स्यादिति सर्वलोकयात्रोच्छेदप्रसङ्गोऽत्रापि सम न इत्याह-क्वचिद-ति । संप्रति चार्वाकः स्थिरपक्षे कारणत्वानुपपत्त्या प्रत्यवतिष्ठते- ननु-इति । स्थिरस्य मावस्य कारणत्व यदि स्वभावतः स्वतःसिद्धं यथा नीलस्य नोलत्वं तर्हि तद्वत्साधारणं स्यात्, तत्र चैकस्मात्कारणात्सर्व- कार्यात्पत्तिः प्रसज्यत इति नोलादोनां साधारण्य दर्शयति-न हि-ति । शडते-प्रथ-इति । औपाधिकत्वे ह्यसाधारण्यमुपद्यते यथा तस्यैव नीलस्य प्रत्यक्षत्वादेरिति । विकल्प निराचष्टे-तदुपाधे:-इति । येनोपा- धिना भाव कारणं भवति स चोपाधिर्भावस्य स्वनावो वा स्यादापा- चिको वा ? पूर्वत्र पूर्वत्तस्यापि तथात्व साधारण्य प्रसज्यत, उत्तरत्र तस्यापि तथात्वप्रसङ्गादनवस्था, तस्मात्सारमार्थिकने लादिवैधाका. ल्पनिकोऽय कार्यकारणभाव इति । अय- ति । यथा कारणत्वमस्य स्वनावः तथाकिञ्चिदेव कार्य प्रति न मिति कारणत्वासाधारण्यमप्यस्य स्वभावः । ततश्च नोक्तप्रसङ्ग इति । तर्हि य यं कार्यविशेष प्रति कारणत्वमस्य स्वतः- सिद्धं त तं सर्वदा कुर्योत्स्थिर स्यै कस्वभावत्वाकालभेदेन स्वभावभेदानुप- पत्तेरित्याशयेनाह- तदेतद्-इति । उच्यत-इति । हेतुशक्य कारणत्वमना- हर पारमार्थिकत्वेनाभ्युपगम्यमानं नीलार्धाप वस्तु न पारमार्थिक सद्भ- वति कुतश्चित्कारणाल्लब्धस्वरूपं पारमार्थिक स्यात् । इतरथाऽनित्यत्वेनास- स्वप्रसङ्गात् । तेन नोलादेः पारमार्थिकत्व वदता कारणस्यापि पारमार्थिक- (व वक्तव्यम्, अन्यथा नीलादे प्यपारमार्थिकत्वापत्तेः । तथाच कथं तद्वैधयेण कारणत्वस्यापारमार्थिक व सिध्येदिति । प्रतिनियतमेव कारणत्वं भावानां स्वभावः । न च तत्र कार्यविशेषाणां सततोत्पादकप्रसङ्ग हत्याह-तद्यु. कम्-इति । तैस्तैः सहकारिभिर्यक्तं तत्तकारसं तत्र तत्रान्वयष्यतिरेकवत्सु कार्यविशेषेषु शक्तं, तस्मात्कार्यविशेषगणमेव सहकारिकमवशात् कमेणे- वोत्पत्तिरुपपन्नेति । कथ तर्हि पारमार्थिकरवे कारसत्वस्य मोलादिवैधम्म .

·प्रथम राषक: १० धोमवरदराजविरचिता । तत्राह-इति-ति । कार्यविशेषनियतं सहकार्यधोनं च कारण व कि नसा- पारख, साधारणमेव सवैस्तथापलम्मनियमात् । न हि नोलादेर साधा रख्यम् । अतो न नोलादिवैधम्य कारणत्वस्येति । तत्र पूर्वाद्धं व्याख्यान तावद्वस्तुसत्त्वं नीलादेरवश्याङ्गोकार्य यथा तथाह-सव इति । अनुपन्य- स्तस्यापि कार्यभावस्त्र कारण त्वमतुल योगक्षेमत्वाद्वा कारणत्यस्य संबन्धि. कपत्वेन तरस्वरूपान्तर्गतत्वाहोपादानमित्यस्तु पारमार्थिका न लादिस्तः किमित्यत माह नच- ति। किमित्येवमित्यत्राह-नित्यत्व-इति । नित्यस्या- र्थकियाविरहादसत्त्वमेव स्यात्, न च नित्यत्व कादाचिकत्वादिति भावः। पत्रार्थतः सिदमुनसहरति-तस्मा-इति । अत्र न लादेरपरमपि कार- पत्वमपि तथा पारमार्थि मत्वम् । नचाभय पि पारमार्थिक स्यादिति तृतो. यपादं व्याचिख्यास्तनिराकरणीया शङ्कामुत्थाप्य निराकरणं प्रति- जातीते कथमित्यादिना न युकमित्यन्तेन । अन्तरापूव क्ष्येव सिद्धा- न्तिना मतमाशङ्कय निराकरराति-तत्स्वनाववादित्यादिना । विशे पात्कार्यकारणस्वभावस्येत्पत्तिप्रभूत्यविशेषात्तथैव व्याचष्टे-तत्तर-दति। तुरोयपाद याचाटे-इदं च-इति । इतिशब्दव्याख्यानम्-इति । नवस्तु रू.वे. रुपलम्मः, न तन्त्र लादीनांसाघारमयं किन्तु सर्वान प्रति तत्त्वं, कारणत्वस्य तु नैवंविधं साधारण्य मस्ति नियमस्याक्तत्वादित्यत्राह-न हि-इति। न ता- वन्नीलादेः रूर्वदेशकालव्यापित्वं साधारण्यमस्त्यव्यापकत्वादनियत्वाच । न च सर्वान्प्रत्यापिनीलत्वमित्यपि समवति ।नोलत्वस्य कारणत्वत्प्रति- योग्यपेक्षनिरूपणोय त्वा मावात् । ततः सर्वैः सर्वदा तथोपलम्मादेव साधा- रण्यम्, इदं च कारण स्वेप्यविशिष्टभिति । पव तायत् क्षणिकत्यप्रतिक्षेपेण स्थिरत्वसमर्थनम् । न च गत्यन्तरं स्थिरस्त्येस्मिन्व्यवस्थिते भूत चैतन्यासंभवात्तद्वपतिरिक्तश्चेतन इति सिद्धम् । तत्राह-स्यादेतल-ति । भवतु भूतं स्थिरं मा भूच्चैतन्यं, तथापि भवभि- मतस्य नित्यविभारात्मनः कारणत्व नोपपद्यते, तेनास्य ज्ञातृत्व भाक्तत्व. मित्यादिकं सर्वमुपपद्यतेति भावः। किमिति नोपपद्यत इत्यत्राह-तथा हि-इति । अतिप्रसङ्गात्कार्यमात्र प्रत्येव नित्यविभूनां कारणत्वप्रसङ्गादिति भावः। ततः किरित्यत्राह-न च-इति । व्यतिरेका हि देशतः कालता वा स्यादिति केवलस्यासंभवेपि शरीराद्युपा(िवशिष्टस्य व्यतिरेकः संभव- तोत्याशङ्कयाह-सापाः इति । कुत इत्यत्राह-तथाभूतस्य-दति । नित्य- विभोः कारणत्व इवोपाधित्वसंबन्धेऽप्ययोग्यत्वादिति । तदेवोपपादयति- जनित इति । तेन नित्यविभुना जनित उपाधिस्तस्य संवन्धी स्यात् नित्यो वेति। पूर्वपद-इति । नित्यविभातिरेकासंभवः कार्यजमने इवोपाधिजनने- पि तुल्य इति पूर्वदेवेति । राजनितत्वमियोपाधेत संबन्धिवपि तदन्वयव्य- . - ·न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनो। [प्रथमः स्तवका १ तिरेकाभ्यामवसेयमन्वयमात्रस्य सर्वात्मसाधारण्यात । तेनास्यैवायमात्मन- इत्यसाधारणसंबन्धित्वमपि व्यतिरेकाभावे दुरवधारमिति । यद्वा, नित्यत्वे. उप्युपाघेस्त संवन्धस्यानित्यत्वादात्मने व जनयितव्यत्वाच्चीपाधिस्वरूपजनन- वत्संवन्धजननमपि न संभाती युक्तं पूर्ववदेवेति । अस्तूपाधिस्तत्संबन्धश्च तथाप्युगधेरेव व्यतिरेकः स्यात् न त्वात्मन इत्याह-तथापि-इति । उपा- धितिरेकाध्यतिरेकयास्तद्वत आत्मनः सर्वत्र सर्वदान्धयाविशेषादिति। अथवा नि योऽप्युपाधिापको वा स्याव्यापको वेति विकल्पं हदि निधाय व्यापकत्वे दोष उक्तः पूर्ववदेव-इति । निरुपाधिकसमयवदेवेत्यर्थः। अव्यापकत्वे दोपमाह - तथापि च-ति । शङ्कते-तद्वतः-इति । विशेषण- स्थोपाधेतिरेके विशिष्टः तद्वानेव व्यतिरिच्यत इति । दृषति-न-इति । उपाधिमानुपाधिश्चेत्यता द्वयान्यस्य तद्वता विशिष्टस्य पदार्थान्तरस्य नैयायिकैरनभ्युपगमादिति । तद्वतः पदार्थान्तरस्य भावेऽपि व्यतिरेकवतः तस्येव कारणत्व स्यान्नात्मना तिरेकामावादित्याह-भावे वा-इति । अनोच्यत-इति । न तावदन्वयतिरेकावेव कारणं, नापि तावेव तनिश्चयोपायः। कि तहिं ? कार्यानियतः पूर्वभावः कारणत्व, निश्चीयने च धर्मिग्राहकप्रमाणादिनापि । तस्मान्नित्यविभारपि कारणत्वनिश्चयो संभवतः । एमनभ्युपगमे ज्ञानादिकार्यालङ्गेनात्मादेः समवायिकारणस्य प्रतीतिर्न स्यात, ति व्याचकटे-- भवेदेवम-दति । व्यतिरेकहीनस्यात्मनान कारणत्व भवेद तावेव कारगन्य स्यादिति । कि तर्हि कारणत्वमित्य- त्राह-किन्तु-ति । येन केनचिदित्यादिकं व्याच-सच-इति । तुरी- यपादं व्याचष्टे- अन्यथा- 'ति। कुत इत्यत माह-न-दति । येन कार्य लिङ्गेन कारम् मनुमीयते तेन तत्सिद्धः, तस्य कारणस्य सिझेति । यद्यप्यनमित्सिते विशेषे अन्ययव्यतिरेकथोरनुपलम्भस्तथापि तजातोयेपु विशेषान्तरेषु तदु. लम्भादन्यत्रापि तजातीयदर्शनेन तजातीयकारणवशेषानुमान सिध्य- तोत्याशङ्कयाह-तजातीय-इति । अन्यत्रापि व्यतिरेकविरहिण्यपि आत्मादा- वपि समवायकारणवद् रूपादिपु गृहीतान्वयव्यतिरेकस्य तज्जातीयज्ञा- नादिकार्यदर्शनात्समवायिकारणत्वेनात्मनेाऽनुमानं मुकरमिति भावः । यद्यप्यनुपलब्धान्पयव्यतिरेक स्यापि कारणस्यानुमानं स्यात् तथापि वस्त- गत्यानुविहितान्वयतिरेकमेव कारणं कार्यात् अनुमोयते रूपज्ञानादिना चक्षुराद्यनुमाने तथादर्शनादित्याह-तथापि-इति । न-इति । अन्वयन्यतिर कवतः कारणत्वमिति याप्तरदृष्टचरस्य र्मिणः सिद्धिर्न स्यादितिबाधक- तर्केण निविभुकारणव्यतिरिक्तविषयत्वेन संकोचादिति । न परं संकोचा व्यामिरेवनास्ति,व्यतिरेकविरहिणः कारणत्वे बाधकामावादित्याह-विपक्ष- इति । अन्यत्र तथा दर्शनादिति यदुक्तं तत्राह-मन्यत्र-ति। विपक्षे बाधक- ·प्रथम लवक-१३ मामवरदराजविरचिता ।। मन्तरेण साहचर्यदर्शनमात्रेण साध्यर्मिणि धर्मान्तरापाद उत्कर्षसमा नाम जातिरिति । एतदेव कामत्यता ग्राह-तस्य च-इति । क्षित्यादिकं सकतृक कार्यत्वावटवदितोश्वरानुमाने तत पव शरीरिकत कं स्यादिति प्रसङ्ग उत्क- पसमातिरिति प्रतिपादर्याद्भाप्तिमन्तरेण साहचर्यमात्रदर्शनेन धर्मान्तरो- कर्षस्य जातित्व तत्र विस्तरेण वक्ष्यत इति नेदानी प्रपञ्च्यत इति । यद्वा, किमिदानोमयं न प्रपञ्च इत्यवाह-अस्य-इति । नन्दस्ति बाधकं नित्यवि. भूनां सर्वकार्य प्रति कारणत्वप्रसङ्गः, अन्वयमात्रस्याविशेषात्, तेन व्यति- रेकवत पव कारणत्वमिति व्याप्तिः सिध्यतोत्याह-सर्वव्यापकानाम्-इति । न-इति । रूपादिकार्य प्रति यजातीयं कारणं घटाधन्वयव्यतिरेकवद् दृष्ट, ज्ञानादिकार्यस्यापि तजातीयमेव कारणमनुमीयते । तजातीयत्व नाम समवायिकारणजातीयत्वं सहकारिसमवधान नबन्धन कारणयोगित्वं च । तत्र समवायिकारणत्वं द्रव्यस्येव न गुणादेरिति ज्ञानादीनां व्याथ यत्व तावसिध्यति । न चातिप्रसक्तिः द्रव्यान्तरस्याकाशादेः सहकारि- सनिधिकृततत्कारणभावात, अतस्तद्वातिरिक्तद्रव्यभेदस्यैव ज्ञानकारणत्वेन सिद्धिरिति तदेवापपादयति-तथा हि-इति । तजातोयकारणकमिति दृष्टसमवायिकारणजातीयकारणकमित्यर्थः । अनुमातव्यमिति शेषः। असमवायिनिमित्ताभ्यामेव कार्योत्पत्तो किं समवायिनेत्यत्राह - पाश्र- य-इति । समवायिप्रत्यासन्न ह्यसमवायिकारणं कथं तत्तदभावे भविष्यतीति माभूत्समवायिवदसमवाय्यपीत्यत्राह-तदभावे-इति । असमवायिकार- त्पादकस्य हि निमित्तत्वम्, अतस्तदभावे तदपि न स्यादिति । तथापि किमायातमित्यत्राह-तथा च-इति । कारणमात्रस्याभावे कार्यस्योत्पत्तिरेव न स्यात, निरपेक्षस्येवोत्पत्तौ तस्य कादाचिकत्वकाचित्कवे अपि न स्यातामिति । तर्हि निमित्तकारणमेवास्तु म्प भूतां समवाय्यसमवा- यिनी तत्सामर्थ्यादेव देशकालनियतात्यत्तिविष्यतीत्यत्राह-एवम्-इति । समवाय्यसमवायिनारभावे निमित्तमपि न स्यादित्युक्तम् । एवमपि यदि निमित्तसामर्थ्यादेवनियतदेशोत्यत्तिः कार्यस्याभ्युपगम्यत भवत्वेव, तथापि यस्मिन्देशे कार्यमुत्पद्यते स देशोरपेक्ष गोयःकार्य ण, स एव नः समवायि- कारणमिति । नन्वस्तु ताक्ता समवायिनः सिद्धिः किमायातमात्मा सिरित्यत्राक-तथा च-इति । सामान्यतस्तावकश्चिद्देशो भवतैवाभ्यु- पगतः, तत्रज्ञानादयः पृथियाद्यष्टद्रव्याश्रया न भवन्ति मानसप्रत्यक्षत्वान। य उक्तलाध्यान भवन्ति न त उक्तसाधनाः यथारूपादयः पृथिव्या इत्यनेन पृथिव्याधाश्रयत्वस्य बोये सति सामान्यतो दृष्टानुमानपूर्वकात् परिशे. षानुमानादष्टद्रव्यातिरिकाद्रव्यसिद्धः को वारयिता, न कश्चित् । तथा हि ज्ञानावयधिदाश्रिताः कार्यत्वान्पादिवदिति । सामान्यत पाश्रयसिद्धी 8 ·न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। [प्रथमः स्तवका १ ज्ञानादयोऽष्ट द्रष्यातिरिक्तदव्याश्रयास्तदाश्रयत्वबाधे सति कार्यत्वात्, न यदेवं न तदेव यथा रूपमिति । समवायिवदसमवायिनिमित्ते च कारणे बाधकवलादेवाहनीये इत्याह-एवमू-इति । समवायिमात्रकारण- त्वेऽपि तन्नित्यत्वात्कार्यस्य सततोत्पत्त्यादिप्रसङ्गा, असमवायिमात्रकारणत्वे इन्द्रियार्थसन्निकर्ष विनापि प्रात्ममनःनिकर्षादेव बाह्यार्थविषयज्ञा- नोत्पादप्रसङ्गः, निमित्तमात्रदुत्पत्तावपि आत्ममनःसंनिक भावेऽपि तदुत्पादप्रसङ्ग इत्यादि बाधकमूहनीयम् ॥ सव भगवतः परमेश्वरस्य विचित्रविश्वप्रसङ्केन प्रपञ्चरचनायो सह- कारिकार तदुपज्ञसंप्रदायकं च धर्माधर्माख्यमलौकिकं हेतु प्रसाध्य परिच्छेदार्थमुपसहरनयमेव भगवतः सहकारिशक्तिनियमेऽपि च तत्तवा दिभिः तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तयोगेन मायादिशब्दैर्जगत्कारणत्वेनाभिलप्यत इति प्रतिपादयन्नुत्तरोत्तरं समीचीनतरन्यायपरिस्फूर्तये स्वचेतसि भाग- वतः सान्निध्यं प्रार्थयते-इत्येषा-इति । एवमुपपादितैषा असमा प्रत्यात्मसम- वेतत्वेनासाधारणी विचित्रा धर्माधर्माख्या शक्तिनैयायिकैर्देवस्य सहकारि- शक्तिरिति व्युत्पादिता । जीवादृष्टसापेक्षो भगवान जगन्ति निर्मिमीत इति तेषां च स्थितिः । माध्यमिकैस्तु दुरुन्नोतितः स्वरूपसामयादेवमियमि त्युन्नेतुमशक्यत्वाद् इन्द्रजालादिमायासादृश्यान्मायेति । सांख्यैस्तु मूल- कारणत्वात्प्रकृतिरिति, ते हि प्रकरोति प्रपञ्चमिति प्रकृतिशब्दं निराहुः। वेदान्तवादिनस्तु प्रबोधात्तत्वसाक्षात्काराद्विभेति तिरोधत्त इत्यविद्येति। यथा हि मिथ्याज्ञान तत्त्वज्ञानेन विनश्यति तथा धर्माधर्मावप्युत्पन्नतत्त्व- ज्ञानस्य भोगद्वारेण विलोयेते, ततस्तयोरेवाविद्यात्वादविद्यामात्रविल सितः प्रपञ्च इति तेषामाधोषः । एव तत्प्रवृत्तिनिमित्तवशेन मायादिशब्दै रुदिता यस्य सहकारिशक्तिरसा देवो गुणतयाधिष्ठानमतीत्यावस्थित एवापरतजगन्निनिर्माणादिव्यापार: साउस्मदीयं समस्तव्यापार साक्षा तकुर्वन्मम चेतसि संनिधत्तामिति ॥ उदयनगम्भीरभावप्रकट नपुणेन वरदराजेन । व्याख्यात एव गहनः कुसुमाञ्जलेः प्रथमखण्डः । इति श्रीमद्रामदेवमिश्रसूनावरदराजस्य कृता न्यायकसुमाञ्जलिटी. कायां प्रथमः परिच्छेदः ॥

·द्वितीय स्तबकः। श्रीः। अथ द्वितीय परिच्छेदमारममाणस्तन्निराकरणीयामाशङ्कामुत्थापयितुं यथा साधितपूर्वेणापूर्येणेश्वरसिद्धिस्तदर्शयति-तदेवम्-इति । तदिति वाक्योपक्रमे, एवमित्युक्तप्रकारपरामर्शः, सामान्यतः सामान्यतादृष्टेन पूर्वोक्तानुमानेनालौकिके हेतावदृष्टे सिद्ध कार्यत्वात्तस्य साधनेन ज्योतिष्टोमादिनावश्यं भवितव्यम् । न च तत्साधनमस्मदादिभिः पिशितलोचनैः शक्यदर्शनम् । न च तथा दृष्टेन तेनानुष्ठानरूपो व्यवहारः सम्भवति । तस्मादतीन्द्रियार्थसाक्षात्कारकक्षमः सर्वातिशायी कश्चिदस्ति यदुपज्ञोऽयमर्वाचीनानां तद्विषया व्यवहार इति । अनान्यथासिद्धि मोमांसकः शङ्कते-स्यादेतन्-इति । नित्यत्वेन पुरुषा- नुप्रवेशाभावात् निर्दोष स्वतःसिद्धप्रामाण्य च वेदमेव मूलमय लम्ब्यायं धर्मसंप्रदायास्त, तन्नित्यत्वासिद्धार्वाप सांख्यादिमतावलम्बनेन कर्मयो. गसिद्धसाक्षात्कारविषयीकृतधर्माधर्माः कपिलादय एव सन्तु मूलमस्य, किमनेन परमेश्वरेणानपेक्षितसमुदवालुकाकीटसंख्यादिसर्वविषयज्ञाने- नेति । तदुत्तरत्वेन परिच्छेदप्रतिपाघमर्थ संकलय्याह-उच्यते प्रमायाः-इति । न तावन् स्वतःप्रामाण्य, प्रमाया: कारणगुणतन्त्रत्वात् । न च वेदस्य नित्य- त्वं शब्दस्यैवानित्यत्वात् । परतन्त्रपुरुषपरतन्त्रतया प्रवाहाविच्छेदलक्षणं नित्यत्वमस्तीति चेत्तदपि नास्ति सर्गप्रलययाः मम्भवेन प्रवाहस्यैव परिच्छे- दात् । न च कपिलादिद्वारा सम्प्रदायसिद्धिः, ततः परमेश्वरादन्यस्मिन् कपिलादौ प्रमाणत्वेन विश्रम्भाभावात् । न हि योगवलप्रभाविता भावना प्रमात्मकमेव साक्षात्कारं करोतीति नियमः, ततो नित्यसर्वज्ञ- सिद्धिरिति ॥१॥ प्रमापारतन्त्र्यं तावदनुमानेनोपपादयति-तथाहि-इति । प्रमात्वं नामोपाधिकसामान्यविशेषः तस्य नित्यत्वेनानुत्पाद्यत्वात्, तदाश्रयो यथार्थानुभवलक्षण ज्ञानविशेषः प्रमाशब्देन पक्षीक्रियते, ज्ञप्तिपक्षे च विरोधात् । प्रामाण्यशब्देन प्रमाणत्वमेव पक्षीकरिष्यते, सेयं प्रमाऽप्रमा- साधारणज्ञानसामान्य हेत्वधिकहेत्वधीना भवति, कार्यत्वे सति ज्ञानविशे- पत्यादप्रमावदिति । व्याप्तिट्टयमत्राभिमंहितं-यो यत्कार्यविशेषः स ·६० न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [द्वितीयः स्तबका २ तत्सामान्यहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनः यथा कलमाङ्कुरः, न ह्यङ्कुरविशेषः कलमाड्राङ्कुरसामान्यभेदी न बोजादेव भवति किन्तु तद्विशेषात् कलमबीजात्, कार्यविशेषश्चेयं प्रमा तस्मात् तथेत्येका सामान्यव्याप्तिः। अपग. च-यो ज्ञानविशेषः स ज्ञानसामान्यातिरिक्तहेतुकः यथाऽप्रमेति विशेषव्याप्तिरिति । ज्ञानं नाम ज्ञानत्वाभिव्यञ्जका विषयप्रमाणा व्यक्तिः तद्विशेषत्वमनुभवादीति ॥ अत्र द्रव्यविशेषस्याकाशादेः ज्ञानविशेषस्य चेश्वरप्रमाया नित्यत्वाद्धत्वपेक्षव नास्ति, दूरे तत्तत्सामान्यातिरिक्तहेत्व- धोनत्वम् । ततश्च तद्विशेषत्वमनैकान्तिक मा भूदित्युक्त-कार्यवे सति-इति । पक्षीकृतस्यापि कार्यत्वेन विशेषणान्नेश्वरप्रमोशे बाधादयः प्रादुष्पन्ति । अनुमानस्य विपक्षे बाधकं तकमाह-यदि-इति । तावन्मा- बाधीना ज्ञानसामान्यहेतुमात्राधीनेति । कुत इत्यत आह-अस्ति होति । यदि तत्र ज्ञानहेतुर्न स्यात् तदा कारणभावेन कार्य ज्ञानमपि न स्यादित्याह- अन्यथा-इति । ज्ञानत्वेऽपि-इति । ज्ञानत्वाभ्युपगमेन तद्धत्वभ्युपगमं सूच- यति-एव तर्हि-इति । यदि दोषान्वयादप्रमा स्यात् तर्हि तद्विरोधिनी प्रमा दोषाभावादेव भवेदित्यधिकहेतुरङ्गीकृतः स्यादिति । अस्तु-इति । एवमनित्यस्यापि वेदस्य प्रामाण्य सिद्धपतीति भावः। भवेदपि-इति ॥ भावात्मनोऽधिकस्यानङ्गीकारो भवेदपीति । कथमन्यथा-इति। विशेषाद- शनस्यादोषत्वे कथ ततो विशेषादर्शनाप्रमात्मको संशयविपयो स्याता- मिति चक्रकोटरादेः शुक्तिकात्वस्य विशेषस्या दर्शने हि तयोरुत्पत्तिरिति । सन्तु तीभावा अपि दोषाः ततः किमित्यत्राह-ततः-इति । अभावात्मनो दोषस्याभावो भाव एवेति । कथं स भावः प्रमाहेतुर्नेष्यत इति । अस्त्वेव प्रत्यक्षे विशेषादर्शनादेरभावस्य दोषत्वं, न तु प्रमाणान्तर इत्याह-प्यादेतत-इति। शब्दे तावद्भावात्मकदाषाभावे सति स्वत एवा- तिरिक्तभावानपेक्षाज ज्ञानकारणादेव शन्दात्प्रमोत्पद्यत इति वृष्टम् । शद्धे तावदेवम्, अनुमानादावपि तथा द्रष्टव्यमिति तावच्छन्दस्यार्थः। न इति । अनुमाने लिङ्गविषयविपर्यासविरुद्ध त्वादीनां भावानां दोषत्वे सत्यपीत्य- पि शदो भिन्नक्रमः, अवधारणे वा । भावरूपदोषाभावमात्रेण लैङ्गिक- ज्ञानहेतादृष्टसहचरादृष्टव्यभिचारास्निगागाप्तिलक्षणगुणाभावे प्रमानु- त्पत्तेस्तवापीष्टत्वात् । न च व्याप्तिरण्यनुमितिज्ञानमात्रे हेतुर्न प्रमाया इति युक्त, व्याप्त्यभावेऽपि मैत्रीतनयत्वादेवानुमितिज्ञानात्यत्तेः । अत्रादिशब्दा- भ्यामापत्तिमनुपपद्यमानविपर्यासं च संगृह्णाति । अत्यत्र-इति ॥ अनुमा- नादावतिरिक्तभावापेक्षाऽस्तु मा वा, न हि नस्तत्र निर्भरः, शब्दे तु दोषाभावे सत्यपि न स्वतः प्रमोत्पत्ता गुणापेक्षास्तीति नः समीहितं वेदप्रामाण्या- पयोगादिति । तदेतदनिष्टप्रसङ्गमुभाव्य शङ्कितं, तत्समाधिमंत्रापि ·द्वितीयः स्तबकः २] श्रीमद्वरदराजविरचिता। समीकुर्वन परिहरति-गुणाभाव इति तुल्यत्वादित्यन्तेन । तर्हि पौरु- षेयवाक्ये गुणान्वययतिरेकदर्शनात् तदधीनमस्क्त .प्रामाण्यमपौरुषेये तु वेदे तदसंभवादोषाभावमात्राधीनं प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यमित्याह- पौरुषेय-इति । तदेतत्परिहरन प्रसङ्गं तावदाह-गुणनिवृत्ति-इति । तत्स- माधिमाशङ्कय साम्यापादनेन परिहरति-तस्याः-इति । यदि लोकवचसि दोषनिवृत्त प्रामाण्ये हेतुत्वमुपलब्धं तर्हि गुणनिवृत्तरप्रामाण्यहेतुत्वमपि तत्रैवोपलब्धमिति शङ्कोत्तराभ्यामाह-लोक-इति । ननु तस्य लोकवचसा- उप्रामाण्ये दाषा एव कारणमनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकत्वात, गुणनिवृ- त्तिस्क्त विरोधिदोषसंनिधाननान्तरीयकत्याह-तदप्रामाण्ये इति। तर्हि प्रामाण्य कारणेषु गुणेषु सत्सु तद्विरोघिनां दोषाणां निवृत्तिरप्यवर्जनी- यसंनिधिरिति स्यादित्याह-प्रामाण्यं प्रति-इति । यदि गुग्णानामन्यत्रोप- क्षयेण प्रमायामहेतुत्व तर्हि दोषाणामपि तथात्वे नाप्रमायामहेतुत्वं भवे- दिति शङ्कोत्तराभ्यामाह-गुणानाम्-इति । ननु प्रामाण्याप्रामाण्ययोरेवं वक्तगुणदोषाधीनत्वे सति वक्त विधुरस्य वेदस्योभयारण्यभावेन प्रामाण्या- प्रामाण्ययोरन्यतरस्वभावत्वमपि न स्यादित्याह-नि:स्वभावत्वम्-इति । आत्मानम्-इति । अपौरुषेय वेदमातिप्ठमानमिति शंषः, न तु गुणवद्वक्तृत्वेन वेदस्य प्रामाण्यमङ्गीकुर्वतोऽस्मानिति भावः। उक्तम) दृष्टान्तमुखेन विशदयन्नुपसंहति-तस्मात्-इति । द्वेषागाभावाविनाभावेऽपीत्यस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयत्नयोरित्यनेन संवन्धः, न त्वित्यस्य युज्यते इत्यनेन । विशे- पामावादिति द्वेषानुविधायिना निवृत्तिप्रयत्नादागानुविधायिनः प्रवृत्ति- प्रयत्नस्यैत दनुविधायित्वे विशेषाभावादिति । न चात्र द्वेषाभाव एव प्रवृत्ते कारणमिति युक्तम्, उपेक्षाज्ञानादपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । तथा प्रकृते प्रामाण्य विषयेऽपि दोषगुणाभावाविनाभावेऽपि प्रामाण्याप्रामाण्ययो- रन्यथासिद्धगुणदोषानुविधाननियमात्तद्धतुकत्वम् । न त्वप्रमा दोषहेतुका, प्रमा तु सत्यपि गुणानुविधाने दोषाभावहेतुकेति विभागो युक्त इति । नन्वस्तु गुणनुविधान प्रामाण्यस्य तथापि न त तुक त्वमित्याह-तथा- पि-इति । वेदानां प्रामाण्यम्पारुषेयत्व च तावत्सिद्ध तन दोषाभावमात्रेण प्रामाण्य सेत्स्यतीति सिध्यत्येव ततो गुग्णाभावेऽपि दोषाभावादेव वेदे तत्प्रामाण्य दृष्टमिति व्यभिचारादकारण गुणाः सर्वत्र दोषाभावस्क्त कारणमयभिचारादिति । न-इति । न तावदधापि वेदानामपौरुषेयत्वेन प्रामाण्यमिति सिद्धं येन तत्र गुग्णयभिचारो निर्दिश्यते। लोकाधीन- निर्णयो हि वेदः, लोके चाव्यभिचाराद्गुणः प्रामाण्यहेतुरिति स्थितम्, तत्र यदि वेदस्यापौरुषेयत्वमाश्रित्य दोषाभावात् प्रामाण्यमुच्येत तदा गुणा- भावादप्रामाण्यमपि वक्तुं शक्यत इति । स्वतः-इति । न तावद्वेदानां .

·१२ न्यायकुसुमाञ्जलियोधनी। [द्वितीयः स्तबकार प्रामास्यमपेतदोषवक्तृत्वेनानुमीयते, स्वता बोधजनकत्वेन निश्चिते प्रामाश्ये हेत्वन्तरादप्रामाण्यशङ्कायां तनिराकरणमात्रमप्रामास्यकारणदोषाभा. वावधारणेन क्रियते । तदाहु:-तस्मादू बोधात्मकस्वेन प्राप्ता बुद्धी प्रमा- णता। अर्थान्यथात्वहेतूत्थोषज्ञानादोद्यते" (श्लो. वा.) इति । ततो नेदमपेतवक्त दोषत्वं सप्रतिसाधनीकर्तुं युक्तमिति । न-इति । दोषाभावे तद्दोषनिबन्धनाप्रामाण्यशङ्कानिवृत्तावपि प्रामाण्यहेतुगुणनिवृत्तिनिबन्ध- नायास्तस्याः स्वस्थत्वात् । न हि स्वतः प्रामाण्यनिश्चय इत्यग्रे निवेद- यिध्यान इति भावः । तस्याः-इति । न तावदोषसंसर्गमन्तरेण केवलाया गुणनिवृ त्तरप्रामाण्यहेतुत्वं लेोके दृष्टं, न चापौरुषेये दोषः संभवति । तेन गुणनिवृत्तिमात्रेण नापामाग्यशङ्केति । दोषनिवृत्तेरपि इति । गुण- सहिताया एव दोषयावृत्तः प्रामाण्यहेतुत्व लेोके दृष्टमिति न दोषनिवृ- त्तिमात्रेणाप्रामाण्यशङ्का निवर्तत इति । यच्च ज्ञानानां स्वरूपात्स्वप्राहकाद्वा प्रामाण्यं ज्ञायते नान्यस्माद् गु- रणसंवादादिशानादिति स्वतःप्रामाण्यमुक्तं परैस्तदपि निराकुर्वन्नुत्पत्तिवज् ज्ञप्तिरपि परत इत्याह-एवम्-इति । स्वविषयनान्तरोयस्यार्थक्रियादेः कार- रणगुणस्य घा विज्ञानानिश्चितप्रामाण्यैः प्रवर्तकज्ञानैः सह सजातीयत्वा- नुसंधानमभ्यासदशापत्तिः, तद्दशापन्नानां ज्ञानानामन्तरेणाप्यर्थक्रियादि- विज्ञानं तजातीयतानुसन्धानादेव प्रामाण्यं निश्चीयते, तेन तत्र सांशयि- कत्वमसिद्धं भवेदित्यत उक्तम्-अनभ्यासदशायाम्-इति । न च व्यभिचा- रथ्यावर्तनायैव हेतोर्विशेषणं रूपादिपु मध्ये रूपस्यैवाभिव्यञ्जकत्वादि- त्युक्तावसिद्धिपरिहारार्थमपि दृष्टत्वादिति । तजातीयत्वाननुसंधानद- शायां हि जाते ज्ञानेऽपि निश्चितेऽपि तत्स्वरूपे प्रामाग्यं प्रति संशेरते ज्ञातारः किमिदं प्रमाणमप्रमाणं वेति । तस्माज ज्ञानस्वरूपाद् ग्राहकाद्वा न प्रामाण्यनिश्चयः, किन्तु परतार्थक्रियादिविज्ञानाद् यथैवाप्रमाण्यनिश्च- या परतो विसंवादादेरिति सांशयिकत्वात्संशयत्वादित्यर्थः । साध्यविपर्य- याङ्गीकारेशनिष्टप्रसङ्गमाह-यदि-इति । यथा हि निश्चिते ज्ञानस्वरूपे संशयो नास्ति ज्ञानमिदं न वेति तद्वत्प्रामाण्येऽपि संशयः कदाचिन्न स्यात् तस्यापि निश्चयात, निश्चित्तेऽपिविषये संशयस्यानुत्थानादिति । ननु निश्चितेपि प्रामा- ख्ये ज्ञानत्वादेः प्रमाणाप्रमाणसाधारणधर्मस्य संशयः स्यादित्यत्राह-न हि-इति । असत्येव च साधकबाधकप्रमाणभावे समानधर्मादेः संशयहेतुत्वे को दोषस्तत्राह-तथा सति-इति । विशेषदर्शनोत्तरकालेऽपि समानधर्मादि- दर्शनस्य संशयहेतोः सत्त्वादिति । अथ-इति । ज्ञानेन सह गृह्यमाणेऽपि प्रामाण्ये प्रमाणज्ञानेविवाप्रमाणशानेष्वपि प्रामाण्यदर्शनादिदं प्रमाण- ज्ञानमिदं त्वप्रमाणमिति नियामक विशेषादर्शनाच संशयोपपत्तिरिति ·-- द्वितोयः स्तबका २] श्रीमद्वरदराजविरचिता। भेदतद्विशेषोपलम्मे संशयस्यानुत्पत्तेः प्रामाण्यसंशयवादिनापि तदनुपल्ल- ब्धिरवश्यं वक्तव्येति मन्यानो विकल्प्य दुषयति-तत्किम्-इति । धर्मिण पव-इति । उपलब्ध हि धर्मिणि धर्मविषयः संशया न त्वनुपलब्ध इति । अत्रायं संक्षेपः-गृह्यमाणं ज्ञानं यद्यप्रमाणविलक्षणं न गृह्यत ततःप्रामाण्य- मेव न गृहीतं स्यात्, अथ तथा गृह्यत ततो न कदाचिदपि प्रामास्यसंशयः स्यादिति । एवं स्वपक्षसाधनमभिधायेदानी स्वतःप्रामाण्यं ज्ञायत इत्यत्र परोक्तं प्रमाणं दृषयितुमनुभाषते यदपि-इति । समर्थसंगतार्थाप्रयोजनावि. संवादिनीति यावत् । यदाह भाष्यकार:-"सामथ्र्य पुनरस्याः फलेन संबन्धः" इति । तदेतत्प्रवृत्तिसामर्थ्य प्रवर्तकविज्ञानस्य प्रामाण्यमन्तरेणानुपपद्यमानं तदाक्षिपति । तस्यापि प्रवृत्तः प्रामाण्यसंशयादप्युपपत्तिमाशङ्कयोक्तं- प्रचुर-इति । संशयेन हि क्दाचित कचित्प्रवृत्तिः स्यात्, न तु प्रचुरेति । ननु ततः प्रामाण्यनिश्चयोस्क्त स्वत एवेति कुत इत्यत्रोक्तं-झटिति-इति । प्रमा- रणान्तरानपेक्षमेव ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरं भवन्ती तादृशी प्रवृत्तिः स्वतःप्रामाण्य- निश्चयं गमयति । ततश्च परतस्त्वानुमान बाधप्रतिरोधयोरन्यतरदोषक- लुषितमिति भावः । दूषयति तदपि-इति । तामेवान्यथैवोपपत्तिमाह- झटिति-इति । न तु तत्रैवोपयोगःप्रामाण्यग्रहस्येति दर्शयस्तत्कारणपरम्परा दर्शात-इच्छा च-इति। दृष्टार्थेषूपयोगाभावेऽप्पदृष्टार्थेषु ज्योतिष्टोमादिषु प्रागेव प्रवृत्तः प्रामाण्यांनश्चयोपयोगमाशङ्कयाह-ततः समर्थ-इति । यतः प्रामाण्यग्रहस्य न प्रवृत्तिं प्रत्युपयोग इति । कथ प्रमाणादप्यगृहीतप्रामा- ण्यात्समर्था प्रवृत्तिरित्यत्राह-तद्ग्रहण-इति । प्रवर्तकविज्ञानप्रामाण्यप्र. हणावश्यंभावेऽपि विशिष्ट प्रवृत्तेन तद्ग्राहकादेव तद्धर्मप्रामाण्यग्रह इत्येद् दृष्टान्तनापपादयति-न हि-इति । न हि पिपासाशमनशक्तमिति विशिष्टा प्रवृत्तिः पाथःस्वरूपग्राहकात्प्रत्यक्षादेव तच्छक्तिग्रहमपेक्षते, साहित्य- लिङ्गेनापि तद्ग्रहोपपत्तः । तथा प्रवर्तक विज्ञानस्वरूपग्राहिणः प्रमाणा- दम्येनापि वजातीयत्वादिना लिङ्गेन तत्प्रामाण्यानुमानविरुद्धमिति । स्यादेतत्-इति । सर्वमिद प्रवृत्त्यादिकमिति । न-इति । मा भूदनवस्था- दुःस्थत्वात् परतःप्रामाण्यग्रहः, तथापि न स्वतस्त्वसिदिःप्रामाण्याग्रहेण्प्य- र्थग्रहोपपत्रर्थसंदेहेपि च प्रवृत्त्युपपत्तेरिति । ननु प्रामाण्ये कदाचिज् ज्ञातव्ये भवत्येवानवस्थेत्याशङ्कय न तावत्फलशानमाश्रित्येयं प्रसज्यते इत्याह-न च-इति । यथा ह्यर्थे गृह्यमाणे न तद्विषयज्ञानप्रामाण्यग्रहापेक्षा, तथा प्रवर्तकविज्ञानप्रामाण्ये गृह्यमाणेऽपि न तग्राहिणे गुणसंवादि- विज्ञानस्य प्रामाण्यग्रहापेक्षा । तेन यदा कदाचित् केनचित् प्रामाण्यं जिज्ञास्थेत तदा तदन्येनागृहीतप्रामाण्येनैव गृह्यत इति नानवस्थेति । अवश्यं शेयत्वाभ्युपगमे दोषमाह-अन्यथा-इति । न तावन्मीमांसकस्यापि ·, न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। [द्वितीय स्तबकास ज्ञानं स्वयमेव प्रामाण्य गृह्णाति स्वस्यैवाग्रहणात् । अतः स्वग्राहिया ज्ञात- तालक्षणफलाउनुपपत्तिरूपात्प्रमाणाद् गृह्यत इति वक्तव्य, तत्र चार्था- पत्तिमामाण्यविषयविज्ञानस्याप्यन्तरेण प्रामाण्य ग्रहोतव्यम्, एवं तस्य तस्यापोत्यनवस्था प्रसज्यत इति । ननु मा भूत्फलहानप्रामाण्यस्यास्या- वश्यं ज्ञेयत्वं, मा च.भूत तत्रानवस्था, तथापि प्रमासाधनमाश्रित्यान वस्था प्रसज्यत इत्याह-लिङ्गम्-इति । प्रवृत्तिसामर्थ तजातीयत्वं वा प्रामाण्यलिङ्गं निश्चितमेव सत्प्रवर्तकज्ञानस्य प्रामाण्यं निश्चाययति । लिङ्गनिश्चयश्च तजज्ञानप्रामारपनिश्चयादेवेति अवश्य तदपि लिङ्गान्तरण निश्चितेन निश्चेयं, तन्निश्चयश्च तजज्ञानप्रामाण्यनिश्चयादिति । लिङ्गज्ञान- प्रामाण्यं निश्चेतुमेव परम्परा व्यवतिष्ठते इत्यत्रापि प्रामाण्यस्यावश्यंज्ञ- यत्वानभ्युपगमेन सुगमः परिहार इति मन्वानः परस्यापि समानमेतदि- त्याह-तकिम्-इति । निश्चित एवानुपपद्यमानोऽपि स्वापपादकमाक्षिप- ति । तन्निश्चयश्च तजज्ञानप्रामाण्यनिश्चयात्सायनुपपद्यमानार्थान्तर- निश्चयादिति दुस्तराऽनवस्थेति । प्रत्यक्षेणेत्यादिशङ्का तदुत्तरं च सुगमम् । लिङ्गज्ञानस्य-इति । सत्तामात्रावस्थितेन चक्षुरादिना जातेऽपि लिङ्गज्ञाने तत्प्रामाण्यानिश्चये कथ लिङ्गनिश्चयः, प्रामाण्यनिश्चयश्च लैङ्गिक एवे. त्यनवस्था सुस्थेति । तदन्यत्रापि तुल्यमित्याह-अनुपपद्यमान इति । न हि-इति । अनुपपद्यमानग्राहकं च प्रत्यक्षमिति शेषः। तदन्यत्रापि तुल्यं लिङ्गग्राहकस्यापि तुल्य प्रत्यक्षत्वादित्याह-तुल्यम्-इति । तथापि-इति । सत्तामात्रेण प्रत्यक्षस्य निश्चायकत्वेऽपि तस्य तदाभासादविवेचितत्वात्त- दवगत प्रामाण्यलिङ्ग कदाचिदाभासः स्यात् । अतस्तत्प्रामाण्यं ज्ञयमि- ति । तदप्यनुपपद्यमानग्राहिणाऽपि प्रत्यक्षस्य तुल्यमित्याह-अनुपपद्यमान- म्-इति । सापि-इति । अनुपपद्यमानाभासापि-इति । लिङ्गामासाउप्ये- वमित्याह-लिङ्गऽपि-इति । यदि लिङ्गाभासेनापि प्रामाण्यानुमानं तर्हि तदनुमितप्रामाण्यज्ञानस्याप्यप्रामाण्यशङ्का निवृत्तेति व्यर्थः प्रामाण्यानु- मानप्रयास इत्याह-तर्हि-इति । अर्थापत्तिवादिनापि तुल्यमेतदित्याह- पतदपि-इति । ननु यदन्तरेण हि यन्नोपपद्यते न तत्तदन्तरेणापि भवतीति संभवतीति । तस्मादनुपपद्यमानस्याभासत्वं न संभवतीत्याह-प्रनुपपद्य- माना-इति । तर्हि तदविनाभूतस्य तेन विनापि भावासंभवात लिङ्गाभा- सोऽपि न संभवतीत्याह-लिङ्गेऽपि-इति । अत्रान्तरे पार्श्वस्थः पृच्छति-कः पुनः-इति । योउसा युवाभ्यामुच्यते नाभासः स्यादिति कोसावर्थ इति । उत्तर-यदनुपलम्भे-इति । यस्य तदितरव्यावर्तकधर्मविशिष्टस्य वस्तनो- अनुपलम्भे भ्रान्तिर्भवति यादृशस्योपलम्भे चासो न भवति सार्थः स्वप्ने उपि नाभासः स्यादिति । अनाभासस्योपलक्षणान्तरमाह-बाधक-इति ।

·द्वितीय स्तरका २] श्रीमदरदराजविरचिता। तदितरण्यावर्तकधर्मानुपलम्भोपलम्माभ्यां हि ज्ञानयोध्यबाधकय- वस्थेति । यता, याहशस्योपलम्मे बाधकं व्यवतिष्ठते नातः परं भवति सोप्यर्थ इति । अन्यथेत्यस्य विवरणं तथाभूतस्यापि व्यभिचार इति । सायि बाधकयवस्थापि न स्यात् । न ह्युभयोरविशिष्टायां व्यभिचार- शङ्कायामेकं बाधकमितरद् बाध्यमिति अवस्था सिध्येदिति । सापि मा भूत का नो हानिरित्याह-मा भूत इति । भवितव्यम् इति । बाधक- ज्ञानविष,स्तत्त्वं, बाध्य ज्ञानविषयश्चातसमिति हि तरवातत्त्वव्यवस्था, ततो वाव्यवाधक यवस्थाभावेन तत्त्वातत्त्वाविभागो.पि न स्यादिति मा भूभागायीत्यत्राह-अन्यथा-इति।मा भूदित्यस्यापि निर्णयस्य तत्त्वाभा- वेन व्याघातादिति याडशोपलम्भ इत्यादिनाकनेवार्थमुपपादयन्नाह-कर हि-इति । तथाभावे वा-इति । नियामकनिःशेषविशेषोपलम्भे वेति । अथ पूर्वपक्षकदेश्याह-स्यादेतत् इति । अस्त पतःप्रामाण्यं प्रमा- पान, तथापि वेदानां वक्तृगुणज्ञानादिनिरपेक्षमेव प्रामाण्य सिध्यति, नित्यत्वेन तदनपेक्षत्वात् महाजनपरिग्रहाच प्रामास्यसिद्धः, ततः प्रमायाः पारतन्ये.पि नेश्वरसिदिरिति भावः। न-इति । नित्यत्वस्य तदधीनानपेक्षत्व य चासिदिः । यद्वा, नित्यत्वस्य परिग्रहस्य च यद्यपि दिः परिग्रहस्त पापि नित्यत्वे वेदस्य निर्मूलतया असत्कल्प एवेति भावः । नित्यत्वासिदिपाह-न हि-इति । वर्ण,नामेवानित्यत्वे कुतस्तस- मूहात्मकस्य पदस्य नित्याव, कुतस्तरां तत्समूहात्मनो वास्यस्य, कुतस्तमा तत्समूहात्मनां वेदानामिति तावच्छब्दस्यार्थः । कथ वर्णानामनित्यत्वमि- त्यत पाह-तथा हि-इति । विशेषतः सामान्यतश्च शब्दानां ध्वंसरूपमनि- त्यत्वं श्रोत्रप्रत्यक्षेणानुभूयत इति । नन्वयं शब्दानुपलम्भ एव, स च ध्वंस विनाप्युत्पत्स्यत इत्यत्राह-न हि इति । अमृतत्वत्य निष्क्रियत्वयाप्तेरिति । अमूत्वादेव शब्दस्येन्द्रियसंबन्धविच्छे दलक्षणमावरणमपि घटादेरिव न घटत इत्याह-नापि-इति । नापि सत्येवेन्द्रियसंबन्धे श्रोतुरनवधानानु- पलब्धिरिन्द्रियदेषाद्वा संभवतीत्याह-नाप्यनवहितः-इति । नन्वदुष्टेपि श्रोत्रेन्द्रिये प्रतिशब्दं तत्सहकारिणां भेदाच्छन्दान्तरोपलम्मेऽप्यनुपलम्भः शब्दान्तरस्योपपद्यते, तेन न तदनुपलग्भः सहकार्यस्तराभावादिस्यत पाह-नापि सहकारि-इति । शब्दोपलम्भं प्रत्यन्वयव्यतिरेकवतः सहका- रिणः प्रत्यक्षेणासिदिरिति । तस्यातीन्द्रित्वादनुपलब्धिरित्यत्राह-ना.. पि-इति । श्रुतस्य शब्दस्याभावेनैवोत्तरकालमनुपलम्भोपपत्त्यर्थं सहकारि- कल्पनायां प्रमाणभावादिति । तथापि तावत्कल्पने ध्वस्ते पि घटेग्नुप- लम्भः सहकारिविरहादिति स्यादित्याह-अन्यथा-इति । ननु घटादौन .

·न्यायकुसुमाञ्जलियापनो। तरकल्पनमनिस्यत्वात, तस्माभित्यस्य शब्दस्यानुफ्लम्मा सहकारिविरह- निवन्धन एवेति तत्कल्पना युक्तत्यत्राह-न च शब्दस्य-इति । ये तु नैयायिकैकदेशिनः शब्दध्वंसस्य प्रत्यक्षत्वं नेञ्छन्ति ताति तत्रानुमानमभिदध्मह इत्याह-ये तु-इति । आधादिशब्दप्रध्वंसयावता- योक्तं--विवादाच्यासित:-ति । ऐन्द्रियकाभावत्वात्-इति । पेन्द्रियकस्य प्रतियोगिनः प्रध्वंसाभावत्वादित्यर्थः । तथाच न साध्या विशिष्टत्व, नापि परमाणुवर्तिना घटरूपाभावेन व्यभिचार इति । एकदेशी शङ्कते-नैत देवम्-इति । अभावस्य तावदिन्द्रियेण संयुकादिविशेषणविशेष्यभाया- कर्षः, न चायं धोत्रेण तदाश्रयस्य शब्दप्रध्वंसस्यास्ति, न चासंयुक्तमिन्द्रि- येण गृह्यते, अतीन्द्रियाकाशाश्रयश्च शब्दप्रध्वंरुस्ततापि नेन्द्रियेग गृह्यत इति। तदेतद्विकल्प्य दृषयति-न-इति । इद द्वयम्प्युपा युद्भावनं स्यात् ऐन्द्रि- यकत्वाभावत्वस्यैन्द्रियकत्वेन न स्वाभाविकः संबन्धः घटायभावे वैन्द्रिय- कत्वस्थेन्द्रियसंनिकर्षन्द्रियकाधारत्वयारन्यतरप्रयुक्तत्वादिति । यद्वा, इन्द्रि- यग्राह्यत्वस्येन्द्रियसनिकर्षः ऐन्द्रियकाधारत्व वा व्यापकं घटाभावादिषु दृष्टं, तच्च शब्दप्रध्वंसानिवर्तत इति । न तस्ये न्द्रयकत्वम्-इति । सत्त्रति पक्षत्वम्-इति । तत्र न तावदुमाध्यु द्राव सक्षः संभवतोत्याह- प्रथमः -- इति । इन्द्रियसंनिकर्षस्य तावदनुपाचिकत्वमाह-स्वरुप-इति । शब्दप्रध्व- सस्येन्द्रियग्रहणं प्रति स्वरुपयोग्यता तत्र साध्यते, सा च यावत्स्वका भाविनीति न तो प्रत्यागन्तुकस्य सहकारियोग्यतारूपस्येन्द्रियसन्निकर्ष स्योपाधित्वं साध्ययापकत्वाभावादिति । ऐन्द्रियकाधारत्वस्याप्यनुपा धित्वमाह-जापि-इति । तत्र मानसप्रत्यक्षात्माधाराणां धर्माधर्मसंस्का राणां प्रध्वंसस्य मानसत्वरसड़ः। इन्द्रियप्तन्निकर्षस्योपाधित्वेऽपि मन संयुक्तात्मविशेष णत्वेन धर्माद्यभावस्य प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गो द्रष्टय इति भावः अत एव-इति । यत इन्द्रियसन्निकरत्वेन्द्रिय काधारवयाईयोरपि धर्मा धभावे व्यभिचार इति । नापि सत्प्रतिपक्षत्व मियाह-नापि द्वितीयः- इति । द्वयोरूपाधित्वस्य व्यभिचारदूषितत्वात सत्प्रतिपक्षत्वमपि निरस्त मेवेति भावः । तत्र प्रथमस्येन्द्रियासंन्निकटत्वस्य स्वरूपासिद्धपि सत्पतिपक्षत्वमित्याह-प्रथमस्य-इति । असिद्धिनेवाह-अस्ति हि-इति स्वाभाविकः संयोगसमवायादिसंबन्धान्तरनिरपेक्ष इति । ननु र्या श्रोत्रविशेषणतया शब्दाभावोऽपि गृह्यत ततः शब्दाभावविशिष्टत्वेन श्री प्रहीतव्यं न चैतत्संभवति श्रोत्रस्यातीन्द्रियवादित्याह-विशेष्यस्य- इति विशिष्टज्ञानविषयत्वाभावे को दोषस्त त्राह-तथा-इति । न हि स्वजन्य विशिरज्ञानविषयत्वेन विशेष्यमनवच्छिन्दता विशेषणत्वं नाम विशेष्यर वस्थापकस्यैव विशेषणत्वादितिभावः । न-इति । तथा विशेष्ययवच्छे ·-- द्वितोय ताका श्रीमवरदराजविरचिता। विशेषसस्य फलं, न तु विशेष यत्वमिति । कुत इत्यत पाह-पात्माश्र -इति । कमित्यत्राह-विशेषणभावेन-इति । विशेषणभावो हि सन्त्रि कर्षः समवायाभावयाग्रहणहेतुः । तत्र यदि विशेष्यस्थापनमेव विशेषणत्वं तदा विशेषणभावेन तया- हस, विशेषाणभावश्च तथा ग्रहणमेवेत्यात्माश्रयत्व, इरान्तार्थ समवायोपसं- ग्रहणमिति । ततश्चैवमङ्गोकार्यमित्याह-तस्मात्-इति । अस्त्वेवं संबन्धः, विशेष पता तु कथं तयोः पिध्येत संबन्धान्तरपूर्वक त्वात्तस्या इत्यत्राह- सैर इति । तदुरश्लिष्टस्वभावतैव नीलोत्पलादिष्यपि विशेषणता, तस्या एव विशिष्ट प्रत्ययजननयोग्यतालमत्वाद्योग्य व विशेपण भिति भावः।सा च योग्यतापत्र शब्दप्रध्वंसे दुवारा प्रतियोगिनः शब्दस्याधिकरणेना- काशेन संबन्धान्तरमत्तरेणैय चात्र-इति । नन्वस्ति योग्यतैव विशेष गत्वं, विशेष्य यवस्थापनं च तत्फलं, तथापि यद्यस्ति शदाभावस्य स्वनापत उपश्लेषादाकाशं प्रति विशे- पता, तर्हि तया विशेष्य बापनेन प्रतोतिरधादयितया भूतलादिवि- शेषणे घटाभावादी तथादर्शतात् । न च तत्संभवति विशेष्यत्याकाशत्या- तोन्द्रियत्वादित्याशयेनाह-तथापि इति । न-इति । विशेष्यग्रहणयोग्यताप्र- युक्त तन तु विशेषणत्वमात्रप्रयुक्तायां व्याप्ती बाधकमाह (१)-अन्यथा- इति । यथा रूपादो विशेषणे गृह्यमाणे दव्यमपि तद्विशिष्टं गृह्यते तथा गन्धा- दावपि म्यात, तनापि सन्निकर्षस्य विशेषणत्वस्य चाविशेषात् । न हि तदस्ति विशेष्यस्यायोग्यत्वात् । तत्र इति । नन्वस्त विशेषतया ग्रहणं, तथापि अघटं भृतामत्यादाविन्द्रियसंबविशेषणतयेधाभावस्य ग्रहणं दृष्ट, व तु कचिदिन्द्रियविशेषणतया, सा चेन्द्रियसंवद्ध विशेष पता ततः शब्दा- भावानिवर्तमाना स्व याप्य-िन्द्रिय ग्राह्यत्वमप्युपाटायव निवतत इति व्याप- कानुपलब्धिरेव तत्यानेन्द्रियकत्वे प्रमाणमित्याह-तथापि-इति । न-इति । यो होन्द्रियेण साक्षात्संबदधुमयोग्यस्तत्संवन्धिनार्थान्तरेण संबध्यते तद्विषय एवायं प्रतिबन्धः, न विन्द्रियग्राह्याभावमात्रविषय इति । कचिद् व्यवधान- दर्शनादन्यअपि.तथाभ्युपगमेनिप्टमाह-अन्यथा-इति । तदेवभिन्द्रियसंनि- कृष्टत्वस्यासि युद्भावनेन प्रतिपक्षत्वं निराकृतम्, इदानीमतीन्द्रियाधारत्वस्य निराचष्टे-नापि-इति । शब्दादिभिर्व्यभिचारनिवृत्त्यर्थमुक्तम्-प्रभावत्वे सति-इति । कुत इत्यत आह-योग्यता इति । परमाणुगतघ्यणुकाध्वंसादे सपक्षत्वाभिमतस्य नातीन्द्रियाधारत्वादतीन्द्रियत्वं, किन्तु स्वरूपयोग्यता. विरहात । ततो व्याप्यत्वासिद्धो हेतुरिति । नन्वस्त योग्यताविरह एव प्रयोजकः, स त्वतीन्द्रियाधारतेवाभावस्येत्यत्राह-न च-इति । नन्यापद्यता. मैन्द्रियकाघारतैव योग्यतेत्यत्राह-न चैवम्-इति । ऐन्द्रियकामाधारो हि - .

·६८ न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। [द्वितीया स्तबकर धर्मादिप्रध्वंस इति। श्याधारस्वम्-इति । ततश्च न धर्माधभावस्य प्रत्यक्ष- त्वापत्तिरदृश्यप्रतियोगित्वात, नापि शब्दाभावस्यातीन्द्रियाधारस्वात्तस्ये- ति।न-इति। न ह्याधारेणापि निरूरणीय इति । कथं तीन्युपगम इत्यत्रा. ह-प्रतियोगि-इति। आधारनिरूप्यत्वेऽनिष्टमाह-अन्यथा-इति । किमितिन स्यादत माह-तत्र-इति । तयोर्यदि भूतलमाधारोऽभावनिरूपणे प्रत्यक्षतयोप युज्यते घटोऽपि तथा स्यात् माधारत्वाविशेषात् । तथा च परोक्षे घटे इह घटो नास्तोति प्रतीतिः स्यादिति भावः । अथ-इति । प्रकारभेदं सूचयनार्थस्त शब्दप्रतियोगिनः संसर्गस्य निरूपणाय घटस्योपयोगः। तच्च स्मर्यमाणेनापि तेन सिध्यतीति भावः । तदेतद् भृतलस्यापि तुल्यमित्याह भूतलस्य-इति । विवक्षितमन्यथोपयोगं प्रश्नपूर्वकमाविष्क- रोति-कथम्-इति । न तावत्प्रतियोगिनिरूपणे तयाः प्रत्यक्षत्वोपयोग इत्याह-तत्र-इति । प्रतियोगिनः संसर्गस्य तावनिरूपणं स्मरणलक्षणं तदानीमनुभवस्यासंभवात, स्मरणं चाप्रत्यक्षेणापि निरूपकेण संसर्गिण भवतीति न भूतलघटयोरन्यतरस्यापि प्रत्यक्षत्वेन प्रतियोगिनिरूपणा. पयोगः किमुताभयोरिति । अभावसंनिकर्षर्थत्वेऽपि भूतलस्य न प्रत्यक्षत्वेनोपयोग इति दर्शयिष्यन् संत्रिकर्ष तावदाह-सनिकर्ष- -इति । न तावदिन्द्रियेण साक्षात्संनिकर्षः संयोगः समवायो वाभा- वस्यास्ति । येन भूतलेन विशेषणविशेष्यभावेन सभिकर्षास्ति तेनापि यदीन्द्रियं न संनिकृष्येत तदाज्यवहितस्यापि संबन्धाभावात्कथमिव तमभावं गायेदिति । ननु सन्निकर्थिवेऽपि भृतलस्य प्रत्यक्षत्येनो- पयोगः अनुपलब्धस्यानुपलभ्यमानस्य चेन्द्रिय सन्निकर्षाभावादित्यत पाह-न च-इति । इन्द्रियसंनिकर्षादुपलम्भ उपलभादिन्द्रियसनिकर्ष इतोतरेतराश्रयप्रसङ्गादिति । यदि भूतलसनिकर्ष पोपयुज्यते न तु तदुपत्नम्भः, कथं तहीह भूतले घटो नास्त.ति भूतलोपला भेनैवाभावोपलम्भ सीमामाशङ्को निरा- कुर्वन्नुपसंहरति--तस्मात-इति । तर्हि शब्दाभावेऽप्युभयार्थवाधिकरण- मपेक्षणीयं, न च तत्संभवतोत्यप्रत्यक्षत्वमेव तस्येत्यत्राह-प्रकृते तु-ति । तस्य प्रतियोगिनः शष्टस्येति । अथेदानीमैन्द्रियकानुमानस्यानुग्राहक तर्कमाह-न चेदेवम्-ति । न चेच्छदाभावः श्रोत्रेण गृह्यते ततः कारणा- भावादेषा प्रतीतिर्न स्यादिति । नन्वस्त्वनुमानादियं प्रतीतिरित्याह- अनुमानाव-इति । नास्तीदानों शब्दः अनुपलभ्यमानत्वादित्यनुमाने तावदाश्रयासिद्धो हेतुः शब्दस्याश्रयत्वानुपपत्तरिति । तर्हि सन्तमेव शब्द प्रक्षयित्वा तस्य कृतकत्वेनानित्यत्वं साधयाम इत्यत्राह-अनित्यत्व-इति । ताहि शब्दः कदाचित प्रध्वसिष्यत इत्येतावदेव सिध्येत् न विदानों ·.. द्वितीय स्तवः२] धोमवरदराजविरचिता। ६१ नास्तीति । तही दानी नि:शब्दमा काशं तद्वत्तपाउनुपलभ्यमानत्वाद्यथा घट- वत्तयाग्नुपलभ्यमानं भूतलं विघटमित्यनुमानं भविष्यतीत्यत्राह-पाकाश- स्य-इति । शब्दसम्भवकाले प्याकाशस्यातीन्द्रियरवेन तद्वत्तयाउनुपलम्भात् । यद्वा, आधादिशब्दानां सतामेवानुपत्नम्भादिति भावः। कालेऽपि पक्षे पूर्वस्य हेतोरनैकान्तिकत्वमित्याह-एवम्-इति । अनुमानान्तरमाशङ्कर निराक रोति अहमिदानीम्-इति । व्याहतिं वावद्विभजते-वधिः-इति । साध्य- वैकल्यं विभजतें-तस्यापि-इति । ननु यदि बधिरेणानुपलभ्यमानः शब्दस्तोत्रप्रदेशे भवेत् ततोऽयं व्यर्थः स्यात् । न च व्यर्थ त्योत्पत्तिः संभवति, भाक्त णमुपभोगायैव तत्तदद्द- प्टवशात्सर्वस्योत्पत्तः। तस्मानास्ति तत्र शब्द इत्याह-अनुपभोग्यस्य इति । न इति । अनुपभोग्यानामेवाद्यादिशब्दानामुत्पाददर्शनानुपभोग्यत्वत्यानु- त्पादेन व्याप्तिरिति । नन्वाद्यादिशब्दानामनुपभोग्यानामपि न वैय शब्दान्तरारम्भोपयोगात, अन्त्यस्य तूपयोगान्तराभावादानर्थ त्यमेव स्या- दित्याह तेषाम्-इति । न-इति । वधिरश्रवणसमवेतस्यापि शब्दस्यान्त्यत्वा- सिद्धः शब्दान्तरारम्भेणैवोपयोगः सिद्धरतीति । किं चास्मदादिभिरनुप- लम्भात प्रथा जनस्याभावो न निश्चेतु शक्योऽयोग्यत्वेनाप्युपपरित्याह- सर्वेषाम् इति । यथा हि सुषुप्तावस्थायामस्मदादिभिरनाकलित योजनयो- रेव श्वासप्रश्वासयोरुत्पादम्तथा बधिरकर्णगतस्यापि श-दस्य भविष्यतीति उक्तमेवोपपादयति-पारम्भे हि-इति । यदि तु प्रयोजनानुपलम्भमात्रेणा- रम्भा निवर्तेत तदा बधिरस्य कर्ण शाकुल्या नभसाऽवच्छेदोत्याद पव न स्थान् बधिरस्य तेनावच्छेदेनानुपयोगात इत्याह-तथा सति-इति । तदेवं बधिरकर्षस्य निःशब्दत्वे प्रमाणं नास्तोयुक्त, सशब्दत्व एव प्रमाणमस्तोत्या. ह-विवाद-इति। यदा शब्दसंतानः प्रतीयते योग्ये च देशेनावृत कर्णविवरो बधिरस्तिष्ठति, तदा तत्को न शब्दवानिति परेणाच्यते तस्मिन्विवाद- काल इति । तदेवम् 'महमिदानों निशब्दः श्रोत्रवान्' इति प्रयोगो दुषितः । प्रथैकदेशी प्रयोगान्तरमाह-निःशब्दाः-इति । सशब्दानामपि वीणा- दोनामुपलभ्य नानत्वाद् व्यभिचार निवृत्यर्थमुक्त-तदनुपत्नम्भेऽपि इति ।श- ब्दानुपलम्भेऽपीत्यर्थः। तथापिधर्माद्यनुपलम्भेषपलभ्यमानेनात्मना व्यभिचा- रोमाभूदित्युक्त-तदेकज्ञानसंसर्गयाम्यत्वे सति-इति । तेन तद्विशेषणेन सह यदेकं ज्ञानं विशिष्टज्ञानमिति यावत्, संसर्गस्तद्विषयत्वं तद्योग्यत्वे सती- ति। विशेषणासिद्धो हेतुरित्याह-न-इति । अयोग्यत्वमेघाह-शब्दस्य-इति। ननु सुरभि चन्दनमित्यादिषु भिन्नेन्द्रियग्राह्ययोरपि विशिष्टज्ञानविषयत्वं वक्ष्यति । सत्य, तत्र गुणगुणिभावं घदनदो वक्ष्यतीति । ननु परमार्थतस्तद- भावेऽपि मधुरस्ववीयेति लोकिकानामभिमानस्ताव दृश्यते, तन्मात्रादेव ·- न्यायकुसुमाञ्जलिबायो। [स्तिोयः स्तरका २ सिद्धं तदेकज्ञानयोग्य वं हेतार्विशेषणं भविष्यतोत्याह-अभिमान-इति । अस्क तथा नाम विशेष सत्वं, तथाषिशब्दस्य वीणायाश्रयत्वेन तत्प्रावं. सस्याप्येतहशत्वाशिदा वीणादय इति प्रतिज्ञा बाधितविषया स्यादि- त्याशयेनाह-सवापि-इति । ननु वीणादिषु शदश्यात्यन्ताभावः साध्यते, न तस्य प्रध्वसवत् प्रतियोगिदेशत्वन् । यदि तु स देशः प्रतियोगिनागि कदाचित्त्यात ततस्तत्रात्यन्ताभाव इति व्याहन्येतेत्यत्राह-अत्यन्ताभाव- स्य इति । तदेदानों शब्दो नाम्त.ति निस्तकालतया शब्दाभावप्रतीतिर्न स्यात्, अत्यत्ताभारस्य सर्वदा सत्त्वालिद्धसाधनत्य च तदा स्यादिति भावः । स्यादेतत-इति । भेर्या द्यवच्छिन्ने ह्याकाशे शब्दः समवैति विभुकार्या- रणामसमव. पिकारणदेशानुराधित्वात. तेन शब्दवत् आकाशदेशस्योपा. विपु विधीयमाने। तिषियमाने.पि शब्दस्त दुहित आकाश एव विहितो निषिद्धपि भवति । यथा शरीरावयवे विधीयमाना निषिव्य- माना वा सुम्वादयस्तदुपहित आत्मनि तथात्व लभते, तस्मात् भेर्यादिषु निरूप्यमाणः शइध्वंस अाकाश एव निरूपितो भवतीति । न इति । नहि तत्र शरीरे निषियमानानां सुखादीनामर्शदात्मनि निषेधः सिव्यति उपहितस्यात्मनः प्रत्यक्षसिद्धत्वेन तदाश्रयस्य सुखायभावस्य प्रत्यक्षवा- पपत्तः, न चेयं विधा शब्दप्रध्यसे संभवतोति । उहितस्य नभसाइप्रत्यक्ष- त्वेन तदाश्रयस्य शब्दप्रध्वसस्याप्यप्रत्यक्षत्वादिति । ननूपहित त्याप्रत्यक्ष- प्युपाधयस्तावद् भेर्यादयः प्रत्यक्षाः, ततस्तैरेव शब्दप्रध्वंसा विरूप्यत इत्याशयेनाह-उपाधयः इति । न-इति । पाश्रयनिरूप्यत्वादभावस्य तेषां चानाश्रयत्वादिति भावः । अनाश्रयेरव तैनिरूपणे वा को दोष स्त वाह-निरूपणे वा-ति । निरूपकामा प्रत्यक्षत्वात्तन्निरूप्यस्याभाव स्यापि प्रत्यक्षत्व प्रसङ्ग इति । कि च तैरेव निरूपणेऽभ्युपगतहानि- रपि स्यादित्याहन चैवम् इति । तेषामभावानधिकरसत्वादिति । किं चाप्रत्यक्षेषप्युपाधिषु शब्दाभावस्थापनम्भात्तनिरूप्यत्वमित्याह-न चै ते.पि-इति । शब्दस्य हि निमित्तकारणानां भेर्याधुपाधीनां कुड्यादियव- धानेऽपि पूर्वापलब्धस्य तस्याभावः प्रतीयत इति । ननु शब्दलिङ्गानुनि- तैर्वोणादिभिः पक्षीकः शब्दाभावमनुमाय निःशब्दास्त इति व्यवहारः स्यात् इत्याह मानुमानिकैः-इति । न-इति । सशब्दा अपि हि ते तद्वत्ता नोफ्लभ्यन्ते तेषामश्रीत्वादिति । संदिग्धाश्रयत्वात-इति । तटानी शब्द- लिङ्गाभावात् नाशसंभवाच्चेति । त पलभ्यमाना भेर्यादय इति पक्षं विशे- पयिष्याम इत्यत्राह-उपलभ्यमान-इति । वंदा हि विशेषणसिदः पक्ष: यादिति । कुव इत्यत ग्राह-इन्द्रियति ।

·. द्वितीय स्तरका २]] श्रीमदादराजविरचिता। ७१ अधिकरणनिरूप्यत्वं प्रध्वंसस्य वदतां दृष णास्तरमाह-अपि च इति । प्रतियोग्याश्रया एव हि नाशस्याधिकरणं, ते घ पूर्वमेव नष्टत्वात्तदानी नोपलभ्यन्त इति । ननु मा भूत्तनाशोरलम्भ इत्याइ न कथं चित-इति । तर्हि कि निबन्धो.यं व्यवहारः स्यादित्याह प्राश्रय इति । नन्वनुमानतः निराश्रये नुमानिको नाशोपलम्भो भविष्यत वाह-अनुमानतः- इति । न-इति । व्यवहितयोग्णाद्यनुमानेनानुमानिक स्तन शदाभावव्यवहार इत्यनेन तुल्यन्यायतयाश्रयासिद वादुपलभ्यमा त्वेन विशेषणे विशे. ष गासिद्धेश्चेति । यद्वा, नष्टाध्या पां नाशस्य प्रत्यक्षेणानपलम्भेश्याश्रय- नाराादनुमानेनोपलाभो भविष्य जाति शङ्कार्थः । उत्तरार्थस्त्वाश्रितविना- शवदाश्रयनाशोऽपि न स्वाश्रधानाशे निरूपयितु शक्यत इति । पाश्रयवि- नाशात्कार्यविनाश इति यरहा स्य निबन्धनमाशङ्कते-तन्तुपु-इति । तद्व- देव विनाशायूर्व कालवदिति । एतस्य-दति ॥ प्रमा गाग्राहकत्वेन तर्कस्य न केवलस्यास्य व्यवहारमूलत्वमिति प्रमाणम शकते यदा इति । नष्टाश्रये पटादौ यदश्वादिकमुपलभ्यते तत्स्व कार्य त तबस्तर कार्य पटस्तत्कार्य गुण- कमाणीत्येव या कार्यपरम्परा तया तद्वन्न भवति तद्वत्तयापलब्धु योग्यस्य तथानुपलभ्यमानत्वे सति स्वयमुपलभ्यमानत्वादित्यनुमानमनुग्राह्यमत्रेति । न-इति । किमत्रांशवः पटानाधाय इति साध्य, कि वा पटप्रध्वमाधारा इति । पूर्व ! सिद्ध मावन तन्त्वाधार त्वात्पटस्य, उत्तरत्र बाधित विषयत्वं पटप्रध्वसस्य स्वप्रतियोगिसमानदेशत्वेन त त्वाश्रयत्वादिति । दृषद्वय- परिहारमाशङ्कते-ये-इति । पटप्रध्वंसवत्ता त्वभाववन्त ऽशव इति साध्य- मिति ॥ न-इति । नालेषु तन्तुषु पटविनाशादमतां च तन्तूनां पटप्रध्वसव- त्त्वानुपपत्तम्त भावाश्रयत्वमशूनां बाधित मिति । तर्हि पटप्रध्वसाश्रय- योग्याना तन्तुनामभाववन्तो.शव इति मान्यमित्यत्राह-योग्यतया इति। तस्य योग्यतामात्रस्य पट पद्भाचकालेपयधिशेषात न ततः प्रध्वस एका. न्ततः सिव्यतीति । ना गुणक्रियाविशिटस्य पटस्थाधा रास्त तवे शुषु न सति साविते तन्तु पटविशेषण नो पटगु गादोनों अवस्थानासं भवादभावः सिध्यतीत्याह-अनन्य-इति । निषेवप्रतातिरपि हि लौकिकानां विशिष्टविषयेत्याह-गुणक्रियावत-इति । एवमपि गुणकर्मणारभावाधि- करणस्य पटस्य तदभावाधिकरणस्य च तन्तु तदानीममावादधि- करणनिरूप्याभाववादिना नाय प्रत्यय उपपन्न इत्याह-तथापि-इति । अधिकरणमाशङ्कते-पशु-इति । तर्हि तस्य पटादिप्रसस्यांश्चधिकर- पत्वाभावात्तदधिकरणत्वेन प्रतोतिम्रान्तिरे। स्यादित्याह-भ्रान्तिस्तहि. इति । शकते-प्रश्वाश्रय-इति । अयमर्थ:-गु गकर्मषा पटस्य चाश्रयं पटं वन्तूच प्रति परम्परया साक्षाघशवः कार, तैरेयारब्धस्तन्तुभिरारब्धः ।

·७२ न्यायकु उमाज लोथनो। [द्वितीया स्तबकार पट इति । एवं पटाद्यवच्छेदका अंशब इति तेयामप्यदूरविप्रकर्षेण गुणाना- मप्यभावदेशत्वमस्ति, तस्मादेवभूतेन व्यवहितेनापिदेशेनाभावो निरूपणीया व्यर्वाहतस्यापोहशस्याभाव रूणे याम्यताव्याप्तः। न हि संभवति तन्तुम- ध्वंसवन्तोऽशव इति पटाभावस्त दाश्रयगुणाद्यभावो वा नास्तीति । न तर्हि- इति । तेन शब्ददेशस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि शब्दप्रध्वंसप्रत्यक्षत्वोपपति ति। किं. निरूप्यस्तही याशङ्कामपनुदन्नुपसंहरति-तस्मात-इति । यस्य भावस्य या ग्रहणमामग्रा तं भाव तदविनाभूतमयि संनिकर्ष विहाय तस्यां सत्यां तस्य भवस्याभावो यत्कचिन्निरूप्यः न त्वधिकरण पवेति नियमः, भा. वस्यात्मावि प्रत्यक्षमामग्येकदेश इति । तं विहाय इति । उक्तम्-इति । यद्यतन्द्रियाधारो प्यभावः प्रत्यक्षः, क स्तर्हि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षव्यवस्था- हेतुरित्यत्राह-इयांस्तु-इति । येयमभावग्रहणसामग्री सा विद्यमाना चेत प्रत्यक्षेण निरूप्यः इह घटो नास्तीति । अत्र हि प्रतियोगिस्मरणं तदनुप- लधिरालोकादि पहकृतेन्द्रियव्यापारादयो विद्यन्ते । सा तु सामध्यसती ज्ञायमाना चेदनुमानेन । प्राकनाभावप्रतीता नेदान.मिन्द्रियव्यापारा- दयो विद्यन्ते किंतु प्राक्तना पवानुसंधोयन्त इति । यदि ह्याधार- निरूप्यो न स्यात् ताधारप्रतियोगिभ्या निरूप्योरभाव इति प्रतिपादयता शास्त्रेण विरोधः स्यादित्य नाह-पतेन इति । प्रतियोगिनिरूप्यत्वा धुपगमे- न-इति। कथमेतेनास्य परिहार इत्यवाह उभय इति । यस्याभावस्य प्रति- योग भावद्वयनिरूप्यः यथा संयोगः तदभावः सभ्य संयोगिभ्यां निरूप्यते तद्विषयं शास्त्रमिति । अनु मे गभावविषयं वा शास्त्रमित्याह-अनुमाने. न-इति । कि तनाधारोऽपि निरूपणोय पवेत्याह-प्रन्यथा-इति । यत्राप्य- धिकरणनिरूप्यत्वं तापि न तस्य प्रत्यक्षत्वेनोपयोग इत्याह-तत्रापि-इति। नन्विह भूतले घटा नास्तोत्यत्राश्रयः प्रत्यक्षेणैव गृह्यत इत्यत्राह-कचित्- इति । तमाश्रयप्रत्यक्षग्रहणसामय्या अभावग्रहणसामप्रग सह संनिधाना- त् तत्प्रत्यक्षत्वं, न त्वभावज्ञानाङ्गतयेति । कथमविशेषप्रवृत्तस्य शास्त्रस्यैः- द्विषयत्वमवगम्यत इत्यत्राह-यदि च-इति । सूत्रकारो हि सर्वमनित्यमित्युके तदनित्यत्वं नित्यमनित्य वा । नित्यं चे सर्वानित्यता न स्यात् अनित्यस्यैव नित्यत्वात । अथानित्यं तथापि सर्वानित्यता न स्यात् । अनित्यरये। विनाशे सर्वनित्यताप्रसङ्गादिति चौधं परिहरनाह 'तदनित्यत्वं वह्न र्दाखं विनाश्यानुविनाशवत् तद्विनाशः' (न्या.सू.४.१.२७) इति । अत्र हि यथा- मिर्दाह्य काष्ठादि नाशयित्वा पश्चात्स्वयमपि विनश्यति, न च तदा का- ष्ठादिकमुपजीवति, पवं सर्वानियत्वमपि सर्व विनाश्य स्वयमपि विनश्यति न च सर्वनित्यता स्यादिति । वहिविनाश उदाहियते तन्नोपपद्यते ययभावस्याश्रयनिरूप्यत्वं भवेदिति । कुत इत्यत माह-प्रसिद्ध इति ।

·द्वितीया तबका] भीमदरदराजमिनिता। H बहिविनाशस्याप्रयानिकपणे मालिकलादिति। तदेवाह-नहि-तिनम्न. संभवशास्तगमनतिरोधानस्यानुपलभ्यमानस्य वहर्धिनाशपरितोषादानु मानतो विनाशः सिध्येदित्याशङ्कगह-नापि इति । गमनाग्रभावस्य हेतोर- यभावात्मकत्वादिति । निमित्तकारणस्य काष्ठादेर्पिनाशे न तत्कार्यस्य वह्नस्तदवयवानां च विनाशोऽनुमीयत इत्यत्राह नापि-इति।नहि निमित्ता स्य दण्डनकादेर्षिनाशे घटादिकार्यविनाशो दृश्यत इति । ननु मा भूदन्यत्र, अस्ति तेजोनिमित्ताभावस्य कार्याभावव्याप्तिरित्याह-तेजसा-इति । अथानि व्याप्तहिकप्रमाणाभावादसिदिरित्याह-ज-इति । तामेव दर्शयति-न हि-इति । अतीन्द्रियाधारे तेजोविनाशे प्रत्यक्षप्रवृत्त्यनम्युमममात तेन सह दुर्घहा व्याप्तिरित्युपसंहरति-तस्मात् इति । गत्यन्तरस्याश्रयनिकण्यत्व- लक्षणस्याभावादिति । प्राचार्यलम्मति दर्शयति-प्रत पव-इति । यत एवाभावप्रत्यक्षस्याधिकरणप्रत्यक्षतायां निर्बन्धो नास्ति अत एव । यदि हि तस्य निर्बन्धः स्यात्तदा भाउमावस्य तमसस्तेजेोऽवयवाश्रयत्वात्तेषी चाप्रत्यक्षत्वादप्रत्यक्षता स्यादिति । प्तेन प्रध्वंसप्रत्यक्षता प्रतिपादनेन शब्दमागमायापि प्रत्यक्ष इति सिमेवेत्याह-तेन-इति । पव प्रध्वंसस्य प्रत्यक्षत्वात्प्रध्वसाभावापत्लक्षितवस्क्तलक्षणमनित्यत्वं प्रत्यक्षसिद्धमेति व्यवस्थिते तत्रानुमानमस्तोत्याह-एवम्-इति । ननु स एयाय गकार इति प्रत्यभिज्ञानेन पूर्वापरकालयोः स्थिरत्वं तावत्काल स्थित चैनं कः पश्चामाशयिष्यतीति न्यायानित्यत्वमपि सेत्स्यति । तेनानि- त्यत्वानुमान बाधित विषयं स्यादित्याह-न वेदम्-इति । ननु शब्दप्रत्य- भिज्ञानस्याबाधितत्वात्स्वतःप्रामाण्याचन भ्रात्तत्वमित्याह-न चैवम्-इति । तदेतदुभयं ज्वालाप्रत्यभिज्ञानेऽपि तुल्यमित्याह-तुल्यम्-इति । ननु ज्वाला- प्रत्यभिज्ञानेऽपि तदबाधितत्वं नास्ति अपचयापचयलक्षणविरुद्धर्माध्यस्त- विष त्वादिस्याह-ज्वालायाम्-इति । अन्यथा-इति । यदि विरुधर्माध्यस्त स्यादिति । ततश्च भेदयाहिविरुद्ध धर्मसंसर्गग्राहिणा प्रत्यक्षेणानन्यथा- सिद्धन प्रत्यभिज्ञानमन्यथासिद्ध बाध्यत इति चाधाभिप्रायः। तदेतद्विर- धर्माध्यस्तविषयत्वं शब्दप्रत्यभिज्ञानेऽपि तुमित्याह-तुल्यम् इति । बुत इत्याह-शब्देऽपि-इति । ननु तोबादिकमिह शब्दे न स्वाभाविक व्यञ्जक- ध्वनिधर्मस्यैव तस्य शब्दे आरोप्यमाणत्वादित्याह-तदिह-इति । न-इति । यदि हि यतः कुतश्चिन्यायाधस्य कस्यचिवमस्य यं कंचिदर्मिणं प्रति स्वाभाविकत्वमवधायेंत तर्हि तेनैव न्यायेन तीव्रत्वादीनामपि शब्द प्रति स्वाभाविकत्वमवधार्यतामिति तमेव न्यायमाह-न हि-ति । तदर्भ- सामानाधिकरण्येन प्रत्यक्षमेव झवादिषु यादीनां स्वाभाविकाने प्रमा मान्यत, बदिशापिसमा तीखोज्यं गकापनि प्रत्यक्षेष प्रतीरिति 10 ·न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [द्वितीया स्तरका २ भावः। शङ्कते तत्तथा-इति । तद् द्रवत्वादि तथैवावादीनां स्वाभाविकमिति युक्तं, तधर्मकस्यान्यस्योपाधेरनुपरलम्भादवादिगतत्वेन च शैत्यादीनामुप- लम्भादिति । अन्यस्येति शङ्कोपक्रमः प्रत्यक्षेण प्रतीरिति केचित् । तदपि तुल्यं तीव्रत्वादीनामित्याह-तुल्यम् इति । ननु मा भूदन्यधर्मत्वेनोपल-भः तोत्रत्वादीनां, तथाऽप्यतीन्द्रियाणां व्यञ्जकध्वनीनां धर्माः स्युरिति शङ्का- वकाशः स्यादित्याह तथापि-इति । तहि शैत्यादीनामप्यतीन्द्रियधर्मत्वशङ्का स्यादित्याह एतदपि इति । गूढाभिसंधिः पृच्छति-तत्किम्-इति । स पवाभिसंधिमुद्घाटयति-ननु-इति । तर्हि पीतत्वादीनां शङ्कादिगतत्वेना- पलम्भात्तेषितेषां स्वाभाविकाः स्युरिति । न इति । पीतत्वादानां शङ्खादि- धर्मत्वे बाधकमस्ति, न तीब्रत्वादीनां शब्दधर्मत्व इति । यथाहुराचायो:- 'यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः संवेद्येतान्यथा पुनः। स मिथ्या न तु तेनैव यो नित्यमवगम्यते' (श्लो० वा०) ॥ इति । ननु बाधकादर्शनेन ते स्वाभाविकाः स्युरिति पीतः शङ्ख इत्यादियु तद्गतत्वेनोपलम्भस्य भ्रान्तत्वोपलम्भादत्रापि शङ्का स्थादित्यत्राह- तथापि-इति । पवम्-इति। साधर्म्यमात्रेण शङ्कायामुष्णाग्निरित्यादावपि सा स्यादिति । ततः किमित्यत्राह-तथा च-इति । क्वचिदपि विशेषाय कुतश्चित्प्रमाणात्कस्यचिद्धर्मिणः कश्चिद्धर्भ इति न स्यात् । यद्वा, कस्य- चित्प्रमातुः किञ्चित्प्रवृत्तिनिवृत्त्यादि क न सिध्येदिति । तारत्वतारतरत्या धेरन्यत्राननुभूतत्वान तद्विषयः संस्कारः, तदभावे च न तेनोपस्थापन, न च तदनुपनीतस्यास्मृतस्येति यावदन्यत्रारोपः संभवति, तेन भ्रान्तिज्ञा- नकारग्णाभावात तोवत्वादिप्रत्ययाना भ्रान्तत्वशङ्काऽपि न युक्तत्याह-न च-इति । न च ध्वनिधर्मत्वेन तेषामस्त्यनुभव इति युक्तं वक्तु, तदर्मत्वं तेषा मग्रहणस्यैव प्रसङ्गादित्याहन च ध्वनिधर्माः-इति । स्पर्शादिनियत विषयाणि त्वगादीन्द्रियाणि, न च तीव्रत्वादेः स्पर्शादिष्वन्तर्भाव इति । तर्हि श्रोत्रेण गृह्यतामित्यत्राह-न च-इति । न ह्यवायवीयस्य श्रोत्रस्य वायुधर्मतारत्वादिग्राहकत्वं संभवति चक्षुवदिति । दृश्यत एव श्रोत्रण ग्रहणमिति चेत, तत एव तहिं न वायुधमा इत्याह-तारत्वादयः इति । तेषामवायवीयत्व एवानुमानान्तरमाह-वायुवी-इति । तेषां वायुधर्माङ्गीकारेशनिष्टप्रसङ्गमाह-यदि च नैवम्-इति । श्रोत्र ग्राह्याणामेव वायवीयत्वदर्शनादिति भावः। सन्तु कादयो वायवीयाः उक्तं च-'वायुः शब्दतामापद्यत' इत्याशयेन पृच्छति-ततः किम्-इति । उत्तरम्-अवयविगुणत्वे-इति । वायुधर्मा भवन्तः कादयः किमय यविनस्तस्य भवेयुः वायुपरमाणा; पूर्वत्र कादीनामनित्यत्वप्रसङ्गः उत्तरत्रेन्द्रियग्राह्यता न स्यात् तद्गतस्पर्शवदिति । न चैवमस्त्विति वाच्यमित्याह-द्वयम् इति । न परं वायुधर्मत्वे बाधकमाकाशधर्मस्से ·-- - द्वितीयः स्ताकार] श्रीमदग्दराजविरचिता। साधकमप्यस्ति वर्णनामित्याह-अवश्यम्-इति । सन्तु-इति । ततश्च श्रोत्रग्राह्यत्वेन तारत्वादीनां शब्दधर्मत्वसिविरिति । न-इति । तारोग्यं ककार इति प्रतोतिस्तत्र, न च तारत्यादिमत्तया ध्वनया परिस्फुर- न्तीति न ते ध्वनिधर्माः किन्तु वर्णधर्मा पवेति भावः । मा भूदु ध्वनीनां स्फुरणं, तथापि तद्धर्माणामेव तोव्रत्वादीनां स्फुरणं भविष्यतीत्यत्राह- न च इति । व्यत्या बिना गृह्यमाणतयेति शेषः। विशेषरूपाणां ध्वनोना सामान्यात्मनस्तोत्रत्वादयः कथमिव तेष्वगृह्यमाणेषु स्फुरेयुरिति । यद्वा, विशेषरूपेण ध्वनोनामस्फुरणेऽपि सामान्यात्मना स्फुरणात्तद्धर्मस्य तीव- त्वा. ग्रहणपपत्तिरित्याशयाह-न च-इति । कारणभावमेवाह- व्यक्ति-इति । व्यक्तिस्फुरणसामने,कत्वं जातिस्फुरणस्य कुतोऽवगतमित्याह- कुत एतत्-इति । उत्तरम्-अन्वय-इति । अन्वयव्यतिरेकावेव दर्शयति- ऐन्द्रियकेषु-इति । सतीन्द्रिये व्यक्तिग्राहिणि सामान्यग्रहादसति चान- हादिति । ननु तत्र सामान्यस्य स्वरूपयोग्यता सदसत्त्वनिमित्तत्वात् । ग्रहणाग्रहणयारन्यथासिवावन्वयव्यतिरेकावित्याह-स्वरूपयोग्यता-इति । तद्विकल्य्य दूषयति-पवं तर्हि इति । उपसंहरति-तस्मात-इति । यस्मा- द्वाक्तिग्रहे सत्येव जातिग्रहणमिति । ततः किमित्यत्राह-तथाच-इति । ध्वनिधर्मःचे तोवत्वादोनामग्रहणप्रसङ्गात् न तद्भर्माणामेव तेषां शब्द आरोप इति संभवतीति । कि तताउपोत्यत्राह-इति इति । ततश्च तीवत्वादेः स्वाभाविकत्वसिद्धौ तीव्रमन्दयोर्गकारयोर्भेदस्य वास्तवत्वेन शब्दप्रत्यभिज्ञानस्याप्रमाणवान तेनानित्यत्वानुमानबाध इति । न च केनापि प्रमाणे न सत्प्रतिपक्षत्र संभवतोत्याह-नापि-इति । न तावत्तुल्यबलेन, परस्परविरुद्धयोः सिद्धवस्तविषययाः प्रमाणयोर्वास्त. वतुल्यबलत्वाभावाद् वस्तनो द्वैरूप्यप्रसङ्गात् । अतोन्यतरस्य वैकल्ये तदेव दूषणं वाच्यम् उपजीव्यत्वादस्य वैकल्य तदा त्वदीयनित्यत्वानुमान विकलं स्यादिति न तस्य प्रतिपक्षत्वमिति । मा भूद्वस्तुतः समाधिकही- नब : सत्प्रतिपक्षत्वं, तथाप्याभिमानिकतुल्यबलत्वेनानेन सत्प्रतिपक्षत्वो- द्रावने सति किश्चिद् दृषणं तर्कस्य वक्तर्यामत्याह-तथापि इति । यद्वा, प्रतिपक्षत्वासंभवेऽपि स्वपक्षसाधनाय प्रत्युक्तस्मिनित्यत्वानुमाने किमपि दूषणं वक्तव्यमित्याह-तथापि-इति। उत्तरमाह-प्रसिद्धिः इति । शदस्य द्रव्यत्वमसिमिति । द्रध्यत्वसिद्धावनुमानमाह-द्रयम् इति । गुणादि. भिरनैकान्तिकता मा भूदिव्युक्तं-साक्षात्-इति । परिहरति-न-इति । साक्षात्संबन्धे। नाम संयोगः समवायो वा तदन्यतरसिद्ध व्यत्वगुणत्व- यारन्यतरसिद्ध्यधीनत्वान्न ततः प्राक् साक्षात्सम्बन्धः सिध्यतीति परिशे- शनुमानेन तत्सिदिमाह-परिशेषतः-इति । 'सदनित्यं द्रव्यवत्कार्य ·न्यायकुसुमाञ्जलिधनी। द्वितीय विकार कारण सामान्य विशेषवदिति द्रव्यगुणकमैणामविशेषः' इति (वै० सू० १.१.८)। सत्तादिमत्त्वेन सामान्यविशेषसमवायेभ्यो व्यावृत्तस्य मूर्स प्रयासमवायेंन कर्मणा.पि ध्यावृता द्रव्यत्वगुणस्वयोरन्यतरपरिशेषे सा. सासंबन्धसिद्धिरिति । तर्हि कर्मत्वादिव प्रध्यत्वेऽपि बाधकसद्भावेन गुणत्वस्यैव परिशेषात साक्षात्संघन्धग्राहिणा परिशेषानुमानेनैव धत्वा- नुमानस्य बाधप्रसङ्ग इत्याह-न-इति । अन्यथा दरवगुण्त्वयोरपि परि- शेषो न स्यादित्याह-बाधकः-इति । न चायं परिशेषः प्रमाणं पदार्थषट् . कंविषयस्य संदेहस्य द्रव्यगुणविषयस्वे संकोचमाञहेतुत्वेन संशयादनिम्ता- रादित्युपसंहरन्नाह-तस्मात्-इति । अथ-इति । येन ततोऽपि परिशेषाल्लि- माहकप्रमाणबाधः स्यादिति । तदाह-उच्यते-इति । द्रव्यत्वासिद्धी न चासिद्धविशेषेणनाद्रव्यद्रव्यत्वादित्यनेन सत्प्रतिपक्षमनित्यत्वानुमा- नस्येत्याह-न च सिद्धन-इति । यद्वा, नास्मत्प्रतिपक्षस्य स्वरूपसिदिरिति । मनु श्रोत्रव्यतिरिक्तानां पृथियादीनां गुणः शब्दो नेति भवद्भिरेव परि- शेषानुमानेन साधितम् । वयं तु श्रोत्रगुण नेति अनुमानद्वयेन साधयामः । ततश्च गुणत्वस्यैवासिद्धी द्रव्यस्वमेव परिशिष्यत इति । केचित्तु शब्दः श्रोत्रगुण नेति पठन्ति । तत्रायमर्थः । महता प्रवन्धेन शब्दस्य श्रोत्रग्राह्यत्व प्रतिपादयता स्वयैव श्रोत्रगुणा नेति साचितं भवति कथमेतेनैतत्प्रतिपादित भवेदित्यंत्रोक्तं-न श्रोत्रगुण: इति । नहि श्रोत्र ग्राह्यः शब्दः तद्गुण भव- तोति । मा भूद् गु प्रत्वसिमियत्वं तु बुतस्त्यमित्याह-ततः किम्-इति । यता, अनुग्राहकतर्फीभावानुमानमानान किञ्चिसिध्यतीति सापाधित्वा- दप्रयोजकत्वं वानुमानद्वयमित्याह-न चैतदपि-इति । स्वगुण स्वस्यैव ग्रहण- प्रयोजकत्वेऽनिष्टमाह-अन्यथा-इति । उपसंहरति-तस्मात-इति । इन्द्रियत्व- हतारप्रयोजकत्वायोक्तं-योग्येन इति । एवं शब्दस्य गुणत्वे वाधकमाशङ्का निरस्तम् । साधकमप्याह-अवश्यं च-इति । तदर्थस्य श्रोत्रविषयस्य शब्द- स्येति । मनु मध्यविशेषरयैव सतः शब्दस्य ग्रहणार्थ श्रोत्रनिर्माणमस्क्त इन्द्रि- यावराणां तत्रासामर्थ्यादित्यत्राह-न च-इति । इन्द्रियं द्रव्यगतविशेषगु- एग्रहणयोग्यता सहकारित्वेनाश्रित्येव ध्यं गृहणाति नान्यथेति । ध्यस्य स्वरुपयोग्यतामात्रेणेन्द्रियग्राह्यत्वेऽनिष्टमाह-अन्यथा-इति । उपसंहरति-त. स्मात-इति। अत एव-इति । यत एव विशेषगुणग्रहणपुरस्कारेणैवेन्द्रिग्राह्यत्वं दव्याणामिति शब्दस्य श्रेोत्रगुणत्वेनादव्यद्रव्यत्वमसिद्ध तीदमेव प्रतिसा- धनमस्विति प्रामाकरा प्रत्यवतिष्ठन्ते-ताहि-इति। न-इति कार्यत्वापा- पिकत्वात्तदैकगुणस्वमप्रयोजकमिति । तस्यैव प्रयोजकत्वेऽनिष्टमाह-पन्य- था-इति। अत्र कार्यत्वस्योपाधित्व वयाप्यङ्गीकार्यमिति भावः । नम्बात्म गुलानो नित्यत्वानुमानस्य सदमिलत्वमाहिमानसप्रत्यक्षबाधादमामाबयं, ·द्वितीय सावकः] श्रोमहरदराजविचिता। नत्वकार्यत्वोपाधिकत्वादिल्याह-पस्य इति । म इति । यद्ययं निरूपाधि- स्तदा बाथ एक न स्यादिति । कुत इत्यत पाह-स्वभाव-इति । यदि हि केनचित्स्वमावस्तं प्रतिबदम्तस्यैव नित्यत्वग्याजकत्येऽनिष्टमाह-पन्य- था-इति । तदेवमनित्यत्वानुमानस्य बाधः सत्प्रतिपक्षत्वं च निराकृतं, विरोधव्यभिचारी त्वसंभावितावेव सपक्षवृत्तिसद्भावाद्विपक्षे वृत्त्यभा- वाच्चेत्याह-विरोध-इति । तस्मादन्यतरासिदिरेव संभाव्यतया विशिष्टा, सापि निराक्रियत इस्याह-अति-इति । हेतुद्धिावनुमानं विपक्षस्तस्य प्रतिबन्धसिदि तावदाह-शब्दस्तावत-इति । पूर्वन्यायेन इति । तीवत्वा- दोनामन्यधर्मस्वेनानुपलाभः शब्दगतत्वेनोपलम्भः शब्दधर्मत्वेनैवीपलम्भा बाधकाभाव इत्याठियः पूर्वमुक्तस्तेनेति । ततः किमित्यत्राह-इयं च-इति । सर्वत्र माधुर्यादा कारणप्रकर्षनिकानुविधायिनी दृष्टेत्या वयं दर्श- यित्वा यतिरेकमपिदर्शयति-अकारणका हि-इति । ततोऽपि किमित्य- पाह-तदियम्-ति । तस्मादियं प्रकर्षनिकर्षवत्तेति । तत्रानुमानं तदनु- ग्राहकं च दर्शयति-शब्दो जायते इति । नियामकं कारणप्रकर्ष निकर्ष- रूपमन्तरेण शब्दे भवन्ती प्रकर्षनिकर्षवत्ता गमनादिष्वपि भवेत, शद एव नाकाशादिष्वस्तीति नियमहेत्वभावादिति । ननु शब्दव्यतिरिक्तस्य प्रकर्षनिकर्षवत्त्वं जायमानतया याप्त तदर्शनान तु प्रकर्षनिकर्षवत्ता- मात्रमित्याह-शब्दात-इति । न-इति । बाधकामावेऽपि व्यामिसङ्कोवे सर्वानुमानोच्छेदः स्यादिति । ननु व्यञ्जकानां ध्वनीनां प्रकर्षनिकाभ्यां व्यञ्जनीयस्य शब्दस्य तद्वत्ताभिमानः, ततश्चासिद्धो हेतुरित्याशङ्कयाह-न च-इति । प्रसज्यतां काम, तदेव नः समीहितम् । अत्राह-व्यवस्थितश्च- इति । ध्वनिधर्माणामारोपस्यासंभवादिति । ननु मा भूद् व्यञ्जकोपाधित्वं तारतारतरत्वादिस्तथापि कथं कारणप्रकर्षा धनुविधानं कथं या स्वाभा- विकत्वं सिध्यतीत्यत्राह-न च-इति । औपाधिकत्वनिषेधेन परिशेषात् सिध्यति गत्यन्तराभावादिति । तदेवमनित्यत्वानुमानस्य स्वरूपासिद्धिनिराकृता, संप्रति व्याप्यत्वा- सिद्धिं निराकतुंमाशङ्कते-तथापि-इति । भवतां नैयायिकानाम्, अस्माकं मीमांसकानामिति । न-इति । उत्पत्तिमत्त्वं हि विनाशकारणसंनिधानेन व्याप्तं, तत इदं तत्सन्निधिविरुद्धभ्यो नित्येभ्यः स्वव्यापकस्य विनाश- कारणसनिथानस्य निवृत्त्या निवर्तमानमनित्य पवावतिष्ठत इति ध्यापकानुपलब्धिविपक्षे बाधकमिति । ननु स्यादेवं यंद्युत्पत्तिमत्त्वस्य विनाशकारणसन्निधानेन ध्याप्तिः स्यात्, सैव कुतो विपक्षे बाधका- सिध्यतीत्याह-विनाशकारपसंनिधानेन इति । विनाशकारणसनिधानं पुत्पत्तिमता म साववाभाययारिव स्वभाषविरोधाद्भवति घटादिषु ·न्यायकुसुमाञ्जलिवेधिनी। [द्वितीया तबकार तयाः संसर्गदर्शनादित्याह-तदसंनिधानमू-इति । तीविरुदयोरेव हिमवद्विन्ध्ययारिवासंसारित्वत्यत्राह-अविरुद्धयोः-इति । अस्क्त तर्हि देशविप्रकर्षादेवेत्यत्राह-देशयोरपि-इति । सेाऽपि देशयाः स्वभावविरोधात् ससर्गहेत्वभावाद्वा भवतीति ततः किमित्यत आह-पूर्वोक्तात-इति । यदि हि तद्देशयोः स्वभावविरोधः स्यात् ततस्तदाश्रययोरुत्पत्तिविनाश- योरपि संसर्गा न स्याद्, दृश्यते चासाविस्टुक्तमेवेति । द्वितीयस्स्तु-इति। विनाशकारणजायमानत्वयाः हेत्वभावादसंसर्गरक्त यथा पटकुङ्कुमयार. विरुद्धदेशस्वभावतया कचिसंसृष्टयोरपि संसर्गहेत्वभावात् कचिदसंसर्गः तथा कदाचित्स्यादिति । कथं च तथा स्यादित्यत्राह-यदि हि-इति । यथा हि कुङ्कुमसंसर्गत्प्रागेव कचित्पटविनाशाद्धत्वभावेन तयारसंसर्गः, तथा यदि विनाशकारणसमागमात् प्रागेव जायमानस्य विनाशः कदाचिस्यात् तदा जायमानविनाशकारणयोरसंसर्गः स्यात्, न स्वेतत्संभवतीति । यदि वा यथा विनाशकारणसमागमे सत्येव विनाशः पटस्य नासतीति दृश्यते, तथा यदि कुङ्कमसमागमे विनाशो नासतो ति स्यात् तदा पटकुङ्कुमयारति संसग्विश्यंभावो भवेत, न त्वेतदस्तोत्याशयवानाह-यथा-इति । यत एवं देशविप्रकर्षा नास्ति तस्मादविरुद्ध स्वभावयोरसंसर्गः कालविप्रकर्षणे- त्यवशिष्यते, स च कालविप्रकर्ष अत उत्पतिमदिनाशकारणान्या व्यावर्तमानः स्व याप्यं तयारसंसर्गमप्युपादायव निवर्तत इति उत्पत्तिम- स्वस्य विनाशकारणसंसर्गण सिद्धः प्रतिबन्धः इत्याह-तस्मात् इति । शब्दनित्यत्ववादी प्रकारान्तरेण प्रत्यवतिष्ठते-स्यादेतत्-इति । प्रत्यु- धारण भिन्नानां शब्दानामानन्त्यव्यभि वाराभ्यां दुर्ग्रहः संबन्ध इति । यथा- इति । यथा ह्यस्थिररये पार्थस्य शब्देन संबन्धग्रहण तथा शब्दस्याप्यस्थिरस्या- थेनेति । येन हेतुनास्थिरस्य व्यक्तिरूपस्यार्थस्य संगतिर्दु ग्रहेति तेनैवास्माकं जातिरेव पदार्थ इति सिद्धान्त इत्याह-तेन--ति । यदि जातिरेव पदा र्थः तर्हि शब्दाद् व्यक्तिप्रतीतिर्न स्यादित्याह-न-इति । ननु शब्दप्रतिपन्नाया जातेराक्षेपाद् व्यक्तिलप्स्यत इत्याह-आक्षेपतः इति। कः खलु-इति । न कश्चिदिति भावः । अत एवाह-न तावत्-इति । नानन्त्यदोषी हि संगतिग्रह इवाविनाभावग्रहेपि सुलभ इति । ननु सर्वव्यक्तानुगतेन व्यक्तिमात्ररूपेणा विनाभावः शक्यग्रह इत्याह-व्यक्तिमात्ररूपेण-इति । न-इति । न ताव- जाति व्यक्ति चान्तरा व्यक्तित्वं नाम सामान्यमस्ति, भावेऽपि तदेव जातेरा क्षिप्येत न व्यक्तय इति । यदि च व्यक्तित्वसामान्यमभ्युपगम्येत ततः शब्दवा ध्यमेव तदस्तु, तस्यैकत्वेन संगतिग्रहस्य सुकरत्वात् । किमाक्षेपतःसिध्द याइ-वाच्यत्वमपि-इति । अपिरवधारणार्थः। ननु मा भूदाक्षेपो अनुमानम्, ·द्वितीयास्तबका २] श्रीमद्वरदराजविरचिता। प्रापंत्तिर्मविष्यतीत्याह-मापत्ति:-इति। तस्या हिनाविनाभावग्रहापेले. तिभावः। व्यत्या विना-इति। न किञ्चित्-इति । जाति:-इति । तदाश्रया हि सेति ।न-इति । व्यक्तीनां विनाशदशायामविजातरवस्थानान व्यक्त्या विना जातिरनुपपन्नेति । तथापि-इति । यद्यपि काश्चिद्वरकीरन्तरेणाप्यवतिष्टत इति ।न-इति । उक्त हि न व्यकिजातिव्यतिरिक्तमन्यत्किश्चिदस्तीति । व्यक्ति- ज्ञानम्-इति । ततो जातिज्ञानाद् व्यक्तिज्ञानाक्षेप इति । न-इति । शब्दात्केवल- जातिज्ञानस्य भवद्भिरभ्युपगमादिति । व्यक्किविषयताम-इति । तेन जातिज्ञा. नादात्मनो व्यक्तिविषयतामाक्षिपतो व्यक्ति ज्ञानसिद्धिरिति । न-इति। एवं हि जातिव्यक्त्योरेकज्ञानविषयत्वमेवोक्त स्यात्, तत्रोभयोरपिज्ञातत्वाविशेषात् किमनुपपन्नं प्रतिपादक भवेत् किं वा प्रतिपाद्यं भवेत् । अत्रानुपपन्नमात्र- निराकरणप्रकरणे किं प्रतिपादयेदिति प्रकियया असंगतत्वात् प्रमादकतः पाठ:ति संप्रदाय इति। जातोनाम्-दति । गोत्वशुरुत्वादीनां परस्परमन्वया- नुपपत्त्या तदन्वयसिद्धार्थं व्यक्ति प्रतीयत इति । यद्वा, जातोनामनेकव्यक्त्य- न्वयः प्रतीयमाना नान्तरेण व्यक्तिमुपपद्यत इति व्यक्तिरवसीयत इति । न- इति । प्रतीते ह्यन्वये तदन्वयानुपपत्त्या व्यक्तिः प्रतीयते, प्रतीतायां च व्यक्ती तदन्वयप्रतीतिरितीतरतराश्रयत्वम् । किंच, जातिप्रतीतो सत्यां तदन्वया- नुपपत्त्या व्यक्तिप्रतीतिः, व्यक्तिप्रतीतो च सत्यां जातिरित्यारमाश्रयत्वं, व्यक्तिगत तिपुरस्कारेण जातिप्रतीतेक्तत्वात् । पश्चिमे तु व्याख्याने शब्दा- त्प्रतीतासु व्यक्तिपु जातेस्तदन्वयप्रतीतिस्तदन्वयप्रतीत्या च व्यक्तिप्रतीति- रितोतरेतराश्रयत्वं व्यायमिति । तहि विशेषपर्यवसान पाक्षेप इत्याह-स्यादेतत् इति । यथा हि लिङ्गं साध्यसामान्येनैव गृहीतव्याप्तिकमपि पक्षधर्मतासहायं साध्यवि- शेषे पर्यवस्थति, तथा शब्दो जात्या गृहीतसंगतिरपि शक्तिविशेषाक्तो पर्यवसिष्यतीति । न तावत्-इति । किम्य शब्दा जातिव्यकोः प्रतीति कमेग्ण जनयेाग यद्वा ? न तावक्रमे ग, शक्तिविशेषादेव प्रतीतिं जनयतः शब्दस्यापेक्षणोयान्तराभावेन विरम्य ज्ञानोत्पादनव्यापारायोगादिति । ननु जाता गृहीतसंगतिः शब्दः ता.षय ज्ञान जनयित्वा तदपेक्ष एव व्यक्ति प्रत्याययतीत्याह-जातिप्रत्यायनम् इति । यदि व्यक्तिज्ञानोत्पादने जातिज्ञा- नापेक्षा तर्हि किं तत्रापि शब्दव्यकिकल्पनयेत्याह-कृतं तहि इति । कुत इत्यत आह-तावतैव-इति । जातिज्ञानेन व्यक्तिशालसिद्धरिति । ननु जाति- ज्ञानेनैव तस्सिदिनुज्ञायत एवेत्याह-पोम् इति । न-इति । उक्तत्वान्न च ध्याच्या विना जातिस्फुरणनित्यत्र लिङ्गरपि पक्षधर्मतासहकृतमेकमेव सामा- न्यविशेषभिषय ज्ञान जनयत ति भावः। यदि च शब्दयापारो जातिज्ञान पव पर्यवस्यन् न दकिशानं यावद गच्छेतहि व्यक्तिज्ञानजनक जातिशान ·। ग्यायकुसुमाञ्जलिवानी। द्वितीय ससमं प्रमाणमापोत पनुमानार्थापरवानिरस्तत्वादसंभवाचान्येवामित्या भिप्रायवानाह-प्रमाणान्तर इति । मनु शब्दप्रतोताजाति साहचर्याद्वति स्मारयति न तु प्रमापयति, सतो म प्रमाणासरापात त्याह-मरणम् इति । न-इति । तीननुभूतानां गवादियकीनां समभि याहतपदार्यान्वयप्रतीतिर्न स्यादिति । तदेव क्रमेण प्रतीतिनिराकृता, संपति योगपचं निराकतुं शह- ते-प्रस्तु-इति । शब्दादेव जातिव्यक्किगोचरा प्रतीतिरेकैप जायते न च प्रमाणान्तरापत्तिदोष इति । कृतं तर्हि-इति । न हि कार्याभेदे कारणभेदश. किकल्पनायां प्रमाणमस्तीति । एवमुपपादितं दृष्टान्तप्रकार दाटान्तिके निममयति-पवं च-इति । शक्तिमेदाभावे सति यथागोत्वादिसामान्यवि- पया शब्दशक्तिस्तद्वति विशेषे पर्यवस्यति तमपि विषयोकरोतीति याव- त, तथा गोत्वशब्दत्वादिसामान्याश्रया या वाचकत्वशक्तिस्तद्वति गाशब्दे पर्यवस्यत्ति, सैव तस्यापि शक्तिर्भवति, नान्या कल्प्यत इत्यर्थः । सन्तु वर्णः स्वरूपेण नित्यास्तथानत्यानामेव संगतिग्रहान्युपगन्तव्यः स्वरानुपूर्यादिविशिष्टानां तेषा वाचकत्वावरञ्जकध्वनिधर्मायत्तत्वाच स्वरादीनामित्याह-न च-ति । कथं तहनित्यानामेव पदार्थानां पदानां चानन्त्यव्यभिचारादिपरिहारेण संगतिग्रह इत्याशङ्कर सुहद्भावेन दर्शयन्नुपसंहरति-तस्मात्-इति । तदनुरोधेन संगतिग्रहानुराधेनेति । तदेवं वर्णानामनित्यत्वं प्रसाध्य वेदानिस्यत्वमाह-यदा वर्णः इति । एवं तावत्प्रमायाः परतन्त्रत्वादि व्याख्यातम् । अथ द्वितीय पादं व्याचि- ख्यासुः शङ्कते-परतन्त्र इति । पूर्वपूर्वाधारयितृपुरुषपरतन्त्रोत्तरोधार- यितपरंपराप्रवाहस्याविच्छेदो नित्यता, सा च प्रत्युच्चारणविनाशिनाऽपि संभवतीति । एतदपि-इति । एतत्प्रवाहाविच्छेदलक्षणमपि नित्यत्वमिति । सर्गप्रलययोरसंभवे पराभिमतसाधनान्याशङ्कते-होरात्रस्य-इति।) । विप्रतिपन्नमहोरात्रमव्यवहिताहोरात्रपूर्वकम् अहोरात्रत्वात् प्रयतना- होरात्रवत, अन्यथाग्द्यतनमपि तथा न स्यात् नियामकाभावात् ।।) कि- च, कर्मणां धर्माधर्माणां विषमाउनेकः फलकालः । तेनैक लिन भुकफले कर्मणि क्षीयमाणे कर्मान्तरमुपतिष्ठते फलान्तरोत्पादनेनेत्येककर्मिणः कियन्त्यपि कर्माणि युमपन्निरुदवृत्तीनि न संभवन्तीति किमुतानन्तानां कर्मिणामनन्तानि कर्माखि, तदापि कस्यचित्कर्म विपाकावश्यं म्भावात् । प्रयोगश्च-विवादाध्यासितानि कर्माणि म युगपन्निकद- तीनि विषमविपाकसमयत्वात् इदानीं भुक्तभुज्यमानभाक्ष्यमाणकर्म- दिति । ) किच, सर्गादिभुवां जातिविशेषयवस्थापकस्योत्पाटकामा- विविशेषस्याभावाद् मारणत्वादिवर्षव्यवस्था न स्याच॥ ब्रियविपन्ना सममा बामपसंतानजम्मानाबामणत्वादयतनाम विश्वासान्दो ·द्वितीया तबका२] श्रीमद्वरदराजविरचिता। सर्वेषामव्युत्पन्नत्वेन समयग्रहणानुपपत्तो शब्दव्यवहारोऽपि लुप्येत । विप्र- तिपः शाब्दव्यवहारः वृद्धव्यवहारपूर्वकः शाब्दव्यवहारस्वात् अद्यतन- वत ॥ (०) फिच, तदानी कस्यचिदादर्शकस्याभावाद् घटादिनिर्माण. संप्रदायो न स्यात् । विप्रतिपन्नं घटादिनिर्माणं तथाभूतादर्शकज्ञानपू. बकं घटादिनिर्माणत्वादचतनवत् इत्येतैर्हेतुभिर्युगपत्सर्गप्रलययोरसंभव सति कथं वेदसंप्रदायविच्छेदः स्यादिति ॥ १ ॥ पञ्चापि साधनानि दूषयति-उच्यते वर्षावत्-इति । न.तावदहोरात्र. पूर्वकरवे ग्रहोरात्रत्वं प्रयोजक, भवस्य ब्रह्माण्डस्थितेस्तत्रोपाधित्वात् । यथा वर्षादिदिनस्य तद्दिनपूर्वकत्वे तद्दिनत्वमप्रयोजक राश्यादिसंसर्गापाधि. स्यात् । तस्य च कर्मणां युगपद्वत्तिनिरोधाऽपि सुषुप्तिदशायामिव संभवति । ब्राह्मणत्वादिनियमापि गोमयादिजातानामिव वृश्चिकादीनामुपपद्यते । समयग्रहोऽपि सर्गादा स्वयमेव परिगृहीतप्रयोज्यप्रयोजकवृद्धशरीरव्यवहा. रस्य परमेश्वरस्य व्यवहारत एव सुक, यथेन्द्रजालिकस्य सूत्रोता दारू- मयपुत्रिका इदमानयेति नियुज्य तथा कुर्वन्तीभिस्ताभिर्मायाव्यवहारे तद्द- शिनांवालान, तथा घटादिक्रियासंप्रदायोऽपि गृहोत कुलालादिविग्रहेण भगवतैव सिध्यतीति । प्रथम पादं व्याचष्टे-उत्पूर्वव त्वमात्रे-इति । सर्गादि. वर्तिनाहारानम्याहोरात्रपूर्वकत्वे साध्ये सिद्धसाधन, तस्यापि पूर्वस. न्तिमाहोरात्रपूर्वकत्वात् । किञ्च, संप्रतिपन्नाहोरात्रपक्षीकरणे सिद्ध- साधनं सर्गादिवर्तिनस्त्वाश्रयासिद्धिति भावः । नन्वव्यवहिताहोरात्र- पूर्वकत्वं साध्यत इत्यत्राह-अनन्तर-इति । ताहारा रत्वमप्रयोजक सं. प्रतिपन्नाहोरात्राणमनन्तरतत्पूर्वकत्वस्योपाध्यन्तरप्रयुक्त त्वादिति । अप्रया. जकत्वमेव दृष्टान्तेन दर्शयति-वर्षादि-इति । यथा दि वर्षाः शरदित्यादी ऋतुमन्दिनानां तत्तदृतुदिनपूर्वकत्वे तद्दिनत्वमप्रयोजक संप्रतिपन्नाहो- रात्राणां तत्तहतूनां प्रथमदिनेषु व्यभिचारात । यद्वा, वर्षौरादिदिनस्य तद्दिनपूर्वकत्वे साध्ये तद्दिनत्वमप्रयोजक्रमभ्युपगम्यते, तथाहापरत्वम- प्रयोजकमुपपद्यत इति । कस्तत्रोपाधिर्येन तद्दिनयस्य नियमा भज्यत इत्यत्राह-राश्यादि-इति । राश्यादिविशेषैरादित्यस्य संमर्गात्मको या कालोपाधिस्तत्प्रयुक्त तद्दिनपूर्वकत्वं, तस्य कालेपाघे (भावे तद्दिनपूर्व- कत्वस्यापि व्यावृत्तः साध्याभावाविनाभाव्यत्ययत्वादिति । यावत्-इति । दार्शत्तिकत्वेऽप्यप्रयोजकत्वमुपाविप्रदर्शनेनाह-तथा-इति । सर्गस्यानुवृत्ती निमित्तभूता या ब्रह्माण्डस्थितिः सा स्वरूपमात्मा यत्य कालोपाधेः स पव निवन्धनमनन्तराहोरात्रपूर्वकत्वस्य ; तस्मात्सर्गादौ तस्योपाधेरभावे साध्य व्यावृत्तिर्नानुपपन्नेति । मनु ब्रह्माण्डस्य सर्वदावस्थानात् कथं च तदभावः तबाह-मच-ति । सत् अमाखमुत्पन्नं विनश्वरं च सावयवत्वादिति । , 11 ·। न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। [द्वितीयः स्तवकः अथ द्वितीयं पाटं व्याचष्टे-वृत्तिनिरोधस्यापि-इति । दृष्टान्तं विमजते. नहि-इति । अनियतविपाकसमयानीत्येतावता सुषुप्तिदशायां कृत्वान्यपि भोगाविमुखानि न हि भवन्ति, किंतु भागविमुखान्येव । सुषुप्तस्य भागो. त्पादः किमिति न स्यात् पत्राह-न हि-इति । अचैतन्यं सुषुप्तिमूर्यादिः, भोगश्च सुखाद्यनुभवः। तत्र यदि सुषुप्तस्य भोगः स्यात तदाउस्त्यनुभवो नास्ति चेति विरोधः स्यादिति । यदि तदा न भागः कश्चित्तहि भोग-. साधनस्य शरीरस्य कोपयोग इत्याह कस्तहि-इति । गूढ़ाभिसन्धिराह-तं प्रति-इति । तं सुषुप्तमिति । अज्ञातपराभिसन्धिः पृच्छति-किमर्थम् इति । स्वाभिसन्धिमुद्घाटयन्नुत्तरमाह-उत्तर इति । यथाहि ज्ञानजननार्थानि चक्षु- रादीनि तदानीं ज्ञानमनुत्पादयन्त्यपि जाग्रहशायां तदुत्पादनायानुवर्तन्ते तथा शरीरमप्युत्तरभोगायेति । कस्तर्हि उत्तरकालं यावत्तावदवस्थितस्य प्राणनस्य तदानीमुपयोग इत्याह-प्राणिति-इति । प्राणनं नाम शरीरान्त- वर्तिनो वायोर्गतिविशेष इति । श्वास-इति । प्राणाख्यस्य वायोः काला- वच्छेदेन संबन्ध आयुरिति । अवस्थाभेदो वा किमर्थ पत्याह-तेन-इति । अस्मिन्नवस्थाभेदे असौ भोगाऽस्मिंस्त्वयमित्यवस्थाभेदेषु भोगविशेषाः प्राणिनां नियताः, ततस्तत्सि अग्विस्थाभेद इति । नन्वस्त्वेकस्यात्मनः कर्मणां युगपद्धत्तिनिरोधः, न तु विश्वस्यात्मवर्गस्य, न ह्यनन्तानां भोकृष्णा मनन्तानि कर्माणि युगपन्निरोत्स्यन्त इति संभवतोत्याह-एकवति । अन- त-इति । अनन्तत्वादीनि हि कर्मणां युगपनिरोधविरोधीनि तानि च कर्मणा मेकत्वानेकत्वयोरविशिष्टानि। तत्र यद्य कस्य सुषुप्तिदशायां तथाभूता- नामेव कर्मणां युगनिरोधः संभवति । किमिति विश्वस्यायं न संभवेदिति । किंच, सुषुप्तिरपि सर्वस्य भवति न त्वेकस्यैवेत्याह-भवति च इति । तेन कर्मिणामेकानेकत्वकृता विशेषो नास्तीति । ननु सत्यमस्ति सर्वस्यापि सुष्वापः, स तु कमेण न युगपदित्याह-क्रमेण-इति । ततश्च न तनिदर्शनेन युगपत्पलयः सिध्यतीति भावः । न-इति । सुषुप्ते कारणक्रमवशात् कमः, न युगपभिरोधविरोधादिति । ननु सुषुप्तेरिव प्रलयस्यापि कारणानि कमेण भवन्ति दृश्यन्ते, तद्वत्सर्वदापि किमिति न भवन्तीत्यत्राह-न च- इति । न हि कचित्कदाचिद्वा क्रमभावोनि कारणानीति सर्वत्र सर्वदा वा तैस्तथा भवितव्यं स्वहेतूनां क्रमयोगपधवशेन संभवत्कम्योगपद्यानां कारणानाम् अनियतत्वात् क्रमस्येति । पकदा क्रमभाविनामेवान्यदा योग- पद्यं दृष्टमित्याह-सर्वग्रासवत्-इति । तदेव विभजते-ग्रहाणामिति । अत्रैव दृष्टान्तान्तरमाह-त्रिदोष-इति । तदेव विभजते-यथा हि-इति । वातादि- दोषाणां चयप्रकोपप्रशमा न नियताः कदाचिद्धि कश्चिञ्चीयते कुप्यति शाम्यति वेति, न तु युगपत्सर्वेऽपि । यथाह वाहट:-"चयप्रकोपप्रशमा, ·८३ दिवाया ताकः२] श्रीमद्वरदराजविरचिता. वायार्थीमादिषु त्रिषु । वर्षादिषु च पित्तस्य श्लेष्मणः शादादिषु" इति । तत्रैकैकमात्रकोपे रोगः स्यात् । कदाचित्रयाणां सन्निपाता युगपत्कोपः स्यात् । तदा देह पव प्रलीयते । तदप्याह "रोगस्त दोषवैषम्यादोष साम्यमरोगता। वातः पित्तं कफश्चेत्ति त्रयो दोषाः समासतः। विकृता विकृतादेह घन्ति ते वर्तयन्ति च" इति । पक्षेप्याह-तथा-इति । ब्रह्माण्डात्मनो देहस्य कालानलः पित्तं, संहारपवनो वाता, महार्णवः श्लेष्मेति । तेषां कोपे तदपि प्रलीयते। तदा च भाग्यभोगसाधनयोरसंभवे भोगरहिताः कर्मिणस्तिष्ठन्तीत्यविरुद्ध मिति । तथापि-इति । न सन्ति देहाः सन्ति च तेषां निमित्तानि कर्माणोति व्याहतमिति । किमत्र-इति । यथा हि तदानी सत्स्वेव कर्ममु तनिरोधात भागो निरुध्यते तथाउत एव भोगसाधनदेहा- दिनिरोधोऽपि घटिष्यत इति । तृतीयं पादं व्याचष्टे-वृश्चिक-इति । दग्धावेत्रबीजात कदलीकाण्डो- त्पत्तिरित्यादयः । पक्षेप्याह-तथा-इति । तेषां मानुषादीनाम् । तत्तत्कर्म- इति। तत्तन्मानुषत्वादिजातिभेदनिमित्तादृष्टवदात्मसंयुक्तारम्भक परमाणु- भेदहेतुका इति । तर्हि बैजात्याकारणस्य कार्यसाजात्यं न स्यादित्यत्राह स एव-इति । अद्यतनानामप्यष्टोपनिबदभूतभेदहेतुकैव जातिव्यवस्था, ततच न कारणवैजात्यमिति । यदि सर्वत्र कर्मापनिबद्धभूतभेदहेतुर्जातिनियमः तर्युत्पादकजातिपूर्वकत्वमुत्पाद्यजातीनामिति नियमो निरस्तः स्यात इत्याह-मतं तर्हि-इति । न गतम्-इति । न च सारपि नियमः सर्वथा निरस्यत इति । कथमित्याह-योनिजेषु-इति । योनिजेष्वेवायं नियमो नायानिजे- विति केवलं व्यवस्थाप्यते, तेन मानसानामन्यथात्वमपि संभवतीति । नन्व- द्यत्वेऽपि यथा गोमयाद् वृश्चिका जायन्ते तथा मनसापि केचिजायन्ताम् इत्याह-गोमय-इति । न-इति । कालविशेषलक्षणसहकारिविरहादित्यर्थः। तत्रैव दृष्टान्तमाह-नहि-इति । तथा सर्गदावेवादृष्टोपनिबद्धभूतहेतुको जातिनियमः नेदानीमपीति सिल पक । संग्रहस्य तुरीयं पादं व्याचष्टे-समयोऽपि-इति। मायाविनेत्येतद्विभजते. यथा हि-इति । शब्दव्युपत्तिवद् घटादिनिर्माणव्युत्पत्तिरपि कुलालादि- भावव्यवस्थितकायानधिष्ठाय घटादिकं निर्मिमा नैवेश्वरेण सुकरेत्याह- क्रियाव्युत्पत्तिरपि-इति)। ननु सर्गप्रलययोः सिद्धी सर्वमेतदेवं स्यात्, तयोरेव सिद्धिः कुतस्त्ये. त्याह-सर्गादौ-इति । सर्गसिद्धी तावदनुमानमाह-विश्वसंतानोग्यम्-इति । (1) Cf. Gangesa's Anumāna Chintamapi, Isvarānumana (Bibl. Ind. Pa., pp 84-85:=DChowkh: Ed., pp 34-35).

·न्यायकुसुमाजलियोधनी। [द्वियीयः स्तबकार घेदवं, तच शिष्टाचारानुमानस्यास्तीति तदेवानुमेये वेदो भवि- ध्यतीत्यत्राह-न च-इति। शिष्टाचारस्य प्रत्यक्षत्वान्न तावदनुमेयत्वम् प्रशब्दात्मकत्वादिति । ननु यदि वयं शिष्टाचारत्वेन कर्तव्यत्वहितसाधनत्वे अनुमास्यामः, ततो वेदानुमानम नर्थकं स्यात् । प्रमाणमूलमात्रमनुमीयत इत्याह-अय-इति । तत्र च पक्षधर्मताबलाद्वेदमूलत्वमेव सिध्यतीति भावः । ततः-इति । प्राचारस्वरूपस्य प्रत्यक्षमूनत्वात्सिवसाधनमिति ॥ मनु शिष्टाचारस्ये. प्टसाधनत्वे प्रत्यक्षमूलत्वासंभवावेद एव मूलं भविष्यतीत्यत्राह-तदसं- भवेऽपि-इति । तत्रापि शिष्टाचारत्वानुमानस्य मूलत्वासंभवात्सिवसाधन- तैवेति । अथवा धर्मादीना कस्यचिल्लोकोत्तरस्य प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात् न वेदमूलत्वसिदिः, पर्वाचीनानां च मन्वादीना प्रत्यक्षत्वासंभवे शिष्टाचारानुमानमूलत्वासंभवारिसद्धसाधनतेति । नित्यम्-इति । न तावदाचाराणां श्रेयःसाधनत्वेन व्याप्तं किमपि लिङ्गमिदं नामेति विशेषतो मन्वादिभिरूपगतम् । यथा हि वयं शिष्टानाचरतो दृष्टा कर्तव्यताज्ञानमन्तरेण तदसंभवात्तस्य च ज्ञानस्य प्रत्यक्षमूलत्वासंभवात् किमप्येषामनुमान मूलमिति सामान्यताग्नुमिमीमहे, तथा मन्वादयापि विशिष्टानामाचारमूलं किमप्यस्त्यनुमानमिति सामान्यतोऽनुमिन्वते, न तु लिङ्गविशेषम् । नित्य च विशेषतोऽज्ञायमान लिङ्गं कथं प्रत्यायक भवेत, अप्रत्यायकं च कथमनुमानं कथं वाग्नुष्ठातृणां कर्तव्यज्ञानस्य मूलं, ततो वेदत्वस्यैव सिद्धो कथमनुमानेन सिद्धसाधनतेति भावः । वेदः-इति । नित्यानुमेयत्वपक्षे विशेषरूपेणाज्ञातो वेदः कथं प्रत्यायको भवेत् कथं च वा मूलमिति । अनुमितत्वात्-इति । अभियुक्ततरा- चरितत्वेनाष्टकादेरिष्टसाधनत्वकर्त्तव्यत्वे तावदभ्युपगम्य तत्प्रतिपा- दक एष वेदविशेषोऽनुमीयते, तेन विशेषता विज्ञात एवेति । लिङ्ग- मपि-इति । शिष्टाचारात्तन्मूलत्वेनानुमीयमानं लिङ्गमपि विशिष्टमेवेति । अनुमेय-इति । अत्र ह्याचारस्य हितसाधनत्वकर्तव्यतयाः अनुमापक लिङ्गम् अनुमेयं, तच्च यदि ताभ्यामेवानुमीयते न ततोग्नुमेयप्रतीते- लिङ्गप्रतीतिरिति स्यात्, तचायुक्तमिति । तदेतद्वेदानुमानेऽप्यविशिष्टमि- त्याह-शब्द-इति । पाचाराद्धि कर्तव्यतां ज्ञात्वा तज्ज्ञानमूलं वेदेोऽस्मा: भिरनुमीयते यथा तथा मन्वादिभिरपि प्रमेयभूतकर्तव्यतावगतेः पश्चात्त निर्णायकप्रमाणभूतवेदावगतिरिति । ननु स्यादेवं यदि कर्तव्यतया वेदोऽनुमीयते न त्वेवमित्याह-प्राचार-इति । न-इति । प्राचारकर्तव्य- ताया हि मूलान्तरापेक्षेति । तर्हि तवैव वेदाग्नुमास्यत इति तत्राह- तस्कर्तव्यतागस्त-इति । ततः किमित्यत्राह-मममितत्या-इति । मा ·द्वितीयः स्तबक:२]] भोमवरदराजविरचिता। भूच्छन्दानुमानं प्रत्यक्षवेदेनैव तु कर्तव्यताप्रतीतिरस्त्वित्यत्राह-प्रत्य- स-इति ।माचारमूलस्य नित्यानुमेयत्वाभ्युगमादिति । तस्माच्छिष्टाचार- धेन कर्तव्यतामनुमाय वेदोग्नुमातव्या । सा चेदनुमिता किं तेनानुमितेन वेदेन, तत्प्रमेयस्य कर्तव्यताया अनुमानादेव सिद्धरिति । नन्वनुमानादेवा- चारकर्तव्यतावग मेऽपि वेदमूलतैव तस्यानुमीयते । कर्तव्यताया वेदमूलत्वेन ज्योतिष्टोमादी व्याप्तम्वधारणदित्याह-तथापि-ति। यदि व्याप्तिबलादा- गमा मूलमनुमीयते तहत एवानुमीयमानस्य वेदस्य प्रत्यक्षानुमानयोरन्य- तरमूलत्वमनुमीयताम, आगमत्यस्य तन्मूलत्वेन लोके व्याप्त्यवधारणादि- त्याह-त पव-इति । एतच प्रकृतानुपयोगेऽपि परेषामनिष्टमित्येतायता प्रसञ्जितमिति । आदिमते-इति । ग्रागमस्य प्रत्यक्षानुमानमूलत्वं दृष्टम्, अयं त्वनुमीयमानो वेदागमाग्नादिरतः कथमस्य तन्मूलतेति । तदेतदा- चारेऽपि वक्तु शस्यत इत्याह-पाचारापि-इति । य माचार माचरित्रा स्वयमेव मूलभूतमागममनुपलभ्य प्रवर्तितः तस्यैवेदं प्रथमस्य ज्योतिष्टो- मादेरागममूलत्वमुपलब्धम् । अयं त्वष्टकाद्याचारः पूर्वपूर्वाचारपरम्परो- पलम्भमात्रेणानुष्ठोयमानानादिरतोऽयमागमनिरपेक्षा भविष्यतीति । ननु मा भदागमा मूलमाचारस्य शिष्टाचारत्वेन कर्तव्यतानुमानमेव मूलं भविष्यति, शिष्टानामपि पूर्वानाचरतो दृष्टा कर्तव्यतामनुमायाचारस्ते- पामपि पूर्वतरानाचरतो दृष्टा इत्याचारात् कर्तव्यतानुमानं, तदनुमाना. चाचार इति अनन्ताभ्युपगमान न्नेतरेतराश्रयत्वादिदोषप्रसक्तिरित्याह- माचार-इति । किनच्छिन्नम् इति । स्मृत्याचारयोर्मुलभूतो वेदो नित्यानुमेयः, चोदनैव धर्म प्रमाणमिति राधान्तद्वयमपि छिद्यते, अनुमानस्यैव धर्ममूल- त्वाभ्युपगमादिति । पुनरपि नित्यानुमेयवेदवादिनामेवाशयमाशङ्कते-प्रथा- यम्-इति। प्रत्यक्षवेदमूलानामपि च तावदाचरितपूर्वाणामाचाराणामु- च्छेदो दृश्यते, न हि ते पूर्वमप्यनाचरिता वक्तु युक्तं तद्विषयस्य वेदस्यानुष्ठा- नलक्षणप्रामाण्यप्रसङ्गात् । न च तस्याप्रामाण्य मेवास्त्विति युक्तम् अनु- प्ठीयमानार्थदर्शपार्षमासादिवाक्यरश्वमेधादिवाक्यानां प्रामाण्यहेत्वविरे- पात् । पूर्वकालवदुत्तरकालमनुष्ठास्यन्ते च कदाचिदश्वमेधादयस्तद्वदन्ये. ऽप्यप्रत्यक्षवेदमूला आचारत्वादेवाच्छेत्स्यन्ते पुनरनुष्ठास्यन्ते चेति तेषामपि विच्छेदेन भवित यम् । अतोनादित्वाभावादाचारपरम्परामूलत्वासंभवे- नाश्वमेधादीनामिवाष्टकादीनामप्याचारस्यागमो मूलं, स चानुमेय इति भावः। विवादपदाचारा वेदमूलाः उच्छे दानन्तरभावित्वात राजसूयाश्व मेधादिवदिति। एवं तर्हि-इति । यद्यषामुच्छेदस्तहि किं मूलाः पुनः प्रवर्त- न्ताम्, न तावत्कर्तव्यतानुमानम् अनु मेयवेदो वा मूलं संभवति, तड्लिङ्गस्याचा- रस्य तदानीमभावात्, न वाश्वमेधादिवत्नत्यक्षश्रुतिरस्ति तदाचारस्वरूपस्य .

·न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। द्वितीया स्तरका २ परिप्लवः स्यात्, न केवलं वेदमूलस्वमस्येत्युपसंहरति-तस्मात् इति । तदेवं नित्यानुमेयत्वेन शाखानामुच्छेदाभावं वदग्ता निरस्ताः। संप्रति मतान्तर. माशङ्कते-अधुनापि-ति । स्मृयाचारयार्मूलभूता श्रुतिरिदानोमपि देशा- स्तरेग्धीयते तेनातच्छाखोच्छेद इति। तदपि विकल्प्य दूषयति-पत्र-इति । स्वाध्याय इत्यध्ययनमुच्यते अध्येतसमानकर्तृ कत्वादिति । न ह्यनधीया. नानामनुष्ठेयज्ञानासंभवादनुष्ठानं संभवतीति । देशान्तरादागतैरध्ये तृभि- राचाराः प्रवर्सिष्यन्त इत्यत्राह अन्यतः--इति । आध्यात्मिको शक्तिर्वक्ष्य- माणायुरादिकम् । तस्य स्वाध्यायविच्छेदस्य । तस्मात्स्वाध्यायविच्छेदो- ऽपि तावदस्मत्पक्षानुगुण एव भवेदित्याह न तस्मात-इति । आयुरादीनां प्रहगादिशक्तश्च प्रत्यहमपचयादेव स्वाध्यायानुष्ठानयोर्विशेषणं न तूप- चितेष्वेव तेषु । तत्र कथंचित् केषुचिदेव पुरुषेषु कस्याश्चिच्छाखायाः स्वाध्यायानुष्ठानमनुवर्तते, परिग्रहीतृणामनेकत्वात्तेषां युगपदनुच्छेदाच्च नैकदैव सर्वस्य स्वाध्यायस्य कर्मानुष्ठानस्य वोच्छेद इति । अनेन शक्तो स्वाध्यायकर्मषारित्येतद्विवृतमिति द्रष्टव्यम् । ननु यद्ययमष्टकाद्याचारः प्रमाणमूलः स्यात् ततस्तन्मूलस्य वेदस्ये- दानोमनुपल्लम्भादुच्छेदः कल्प्येत, अयं त्वप्रामाणिक एव । 'गतानुगतिको लोको न लोकस्तत्वचिन्तकः' इति तालतलबन्धनन्यायेन प्रवत्तत इत्याह- गतानुगतिकः-इति । ननु महाजनपरिग्रहात्प्रामाणिकत्वमेव तेषामङ्गो. कृत्य शाखोच्छेद एव किमिति न कल्प्य इत्यत्राह-अनेकशास्त्रा इति । सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्मति न्यायात्प्रयोगविधयः शाखान्तरगतानप्यङ्गधि- धोनुपसंहृत्य कर्माणि प्रयुञ्जते, तेन नाना शाखाविहितेतिकर्तव्यता- पूरणीयेषु कर्म शाखोच्छेदपले कयाचिदुच्छिन्नया विहितमङ्गान्तरं किमपि कदाचित्स्यादिति शङ्कावकाशाकस्मिन्नपि कर्मणि पता- वदिदभित्याश्वासः स्यादिति । न-इति । यदि महाजनपरिगृहीतोऽप्या- चारोऽप्रमाणः स्यात् तर्हि वेदा अपि तथा भवेयुः, न हि ततो ऽन्यत्तेषामपि प्रामाण्ये कारणम् । तत्र च शाखोच्छेदलक्षणादृश्चिकं- भयादयसर्पन करस्नवेदाप्रामास्यरूपे आशीविषमुखे निपतितः स्यादिति । इतश्च शाखोच्छेदोऽवगम्यत इत्याह-एतमेव-इति । कालकम प्रशाद्भाविना शाखोच्छेदेनानुष्ठातृणां त्वदुक्तमार्गेण भाविनमनाश्वासमा शङ्ग्य कल्पसूत्रकारैर्नानाशाखागतान्यङ्गान्युपसंहृत्य स्मरद्भिरनाश्वास- प्रतिविधानं कृतं शाखोच्छेदामावे कल्पसूत्राणि नि:फलानि भवेयुरिति । ततश्च यदुक्तमकस्मिन्नपि कर्मण्यनाश्वासप्रसङ्ग इति तदपि निरस्तमित्याह- अत:-इति । अथैवमित्यारभ्य वानाश्वासपरिहारतया व्याख्येयमिति । उन्निस्यैव विश्वस्य पुनरपि भविता प्रवाह इति प्रतिपादयिष्यन्पुन:

·द्वितीयः स्तवकास श्रीमदरदराजविरचिता। प्रवृत्तिविधुरादपवर्गरूपादुच्छेदस्य भेदं तावदाह-न चायम्-इति । श्रव- णादिगतस्य विविक्तात्मविषयस्य ज्ञानस्य कमेण परिपाकविशेषेण भव- न्मोक्षाल्य उच्छेदः श्लाघ्यो भवति प्रात्यन्तिकत्वात्, अयं तु प्रमादादि- परिपाकक्रमेण । अतः प्रवाहाच्छेदयोः पुमः प्रवृत्तिरिति । अस्क्त वर्तमान- प्रवाहस्य विच्छेदः, भाविप्रवाहस्त कुतस्त्य इत्यत्राह-अन्यथा-इति । यद्यु- च्छेदानन्तरं पुनः प्रवाहो न स्यात् तदा कृतस्य कर्मणः फलभोगमन्तरेणैव नाशः स्यादिति । ननु भवतु भाविनः प्रवाहस्योच्छेदः पुनः प्रवाहश्च भावी, तथापीतः पूर्वमपि प्रवाहोच्छेदा कथं सिध्यत इत्यत्राह-तथा च-इति। बर्तमानोऽयं प्रवाहःप्रवाहाच्छेदपूर्वकः प्रवाहत्वाद्भाविप्रवाहवत् । प्रवाहविच्छेदयाः पुनः प्रवृत्तावागमसंवादं दर्शयति-स्मरति च-इति । महाजनपरिग्रहाद् वेदस्य प्रामाण्य मित्युक्तं, तत्र कोऽयं परिग्रहो नामे- त्याह-कः पुनः-इति । हेतुदर्शनशू-यैः-इति । दृष्टहेतुदर्शनशून्यैरिति । वेदपरिग्रहे न कश्चिदृष्टो हेतुरित्याह-न ह्यन-इति । न च सिद्धपुरुषार्था- वगत्युपाय आगमान्तरेऽनधिकारिणः केचिद् गत्यन्तराभावादर्थसंदेहा- देवात्र प्रवर्तन्ते । यद्ययं वेदागमः प्रमाणं स्यात् ततः पुरुषार्थसिद्धिः, नो चेत् पूर्वावस्थाया न हानिरिति । न तु प्रामाण्यनिश्चयादिति वाच्य- मित्याह-नापि-इति । परैर्बोद्धः, सम्मतानामप्यत्र प्रवेशो नास्ति किमु तैरपि त्यक्तानामिति । न चागमान्तराणां भक्ष्याभक्ष्यविभागपरत्वात्सिद्ध- प्रामाण्यान्यपि तानि परित्यज्य स्वैरभक्षणाद्यर्थमत्र प्रवर्तन्त इत्यत्राह-ना- पि- इति । भक्ष्यस्य पेयस्य वा भक्ष्येण पेयेन च सह द्वैतं नास्ति किं तु सर्व भक्ष्यं च पेयं चैकत्वमेवेति कामयमाना इति । नापि कुतर्काभ्यासवन्त- कुत करप्रमाणमेवेदं प्रमाणतया निश्चित्य प्रवर्तन्ते तदभ्यासविरहि- मामेव कुमाराणां प्रवृत्तरित्याह-नापि-इति । नापि संभवद्विप्रलम्भैः पडः संसर्गेण तैर्विप्रलब्धाः प्रवर्त्तन्ते, पितृपितामहादयोग्त्र प्रवृत्ता इत्यवगम्य प्रकृतरित्याह-नापि-इति । नापि योगमभ्यस्यता मया तूष्णी- मास्यत इति व्यपदेशेनाव्यग्रता निर्व्यापारतां फलत्वेनाभिसंधायात्र प्रवृत्तिरित्याह-नापि इति । कर्मकाण्डे ह्यय प्राथमिकः प्रवर्तते न तु ब्रह्म- काण्डे “ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् {1) " इति वचनात् तत्र चास्यानेकधाउनुष्ठानव्यग्रत्वात । यद्वा, अन्तिममाक्षा- श्रममप्राप्तः प्राथमिकस्तस्य कर्मकाण्डव्यग्रत्वादिति । नापि जीविकापत्र स्तेः (1) The second half of the couplet runs thus:-अनपा- कृत्य मोहेन मोक्षमिच्छन् व्रजत्ययः। Cf. Nyayavārtikatatparyatika, p. 442, 12-28. 12 ·" न्यायकुसुमाञ्जलिवानी। [द्वितीया सायकार प्रवृत्तेनिमित्त, 'दृष्टलाभफलामापि' ( न्याकु०१८) इत्यनेन निरस्लत्वा- दित्याह-मापि इति । नापि कुछकानां वञ्चकानां वशमा प्रवृत्तेनिमित्त घेदागमे वञ्चनाया असंभवादित्याह-नापि-इति । न मनादित्यस्तम्मा- दीनामुपाया उपदिश्यन्त इति । अत्रासंभवन्तःसर्व पवैते दृष्टहेतवा बौदाद्यागमपरिग्रहे संभवन्तीत्याह- भवन्ति तु-इति । संभवमेव दर्शयति-यथा हि-इति । बौदादयोऽपि विहा- रकुहरकोहरेषु चक्षुषो निमील्य निर्व्यापारा भासत इत्यलसास्तान बौद्धाद्यागमान परिगृह मन्तीति संवन्धः । इतः वैदिकात् पथः, रागिणः भाज्याधद्वैतरागिणः, स्वेच्या परिग्रहः पित्रादीनां नियामकानामभावात् । "अत्यन्तमलिनो देहा देही चात्यन्तनिर्मलः । उभयारन्तरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते (1) ।” आदित्यस्तम्भनादीनामुपायस्य बौवाद्यागमेषूप- दिष्टत्वात् कुहकवश्चिताः परिगृह णन्ति । अतः यत एव दृष्टहेतवः संभ- वन्तोति । तदेवं प्रसङ्गाद्वेदप्रामाण्यहेतोर्महाजनपरिग्रहस्य स्वरूपं दर्शयित्वाऽ- धिकृतयोरेव सृष्टिप्रलययोः किंचनाशङ्कते-स्यादेतत्-इति । विश्वा. त्पत्तिनाशयोनिमित्तानां कर्मणां प्रलयावस्थायां युगपनिरुद्धवृत्तित्वेन कस्यचिदपि वस्तन उत्पत्तेविनाशस्य चासंभवात स्तिमिताकाशसदृशं 'जगदवतिष्ठते, तदा चागन्तोः कुतो हेतुविशेषात् पुनः सर्गः ? न हि तदा हेतुविशेषः कुतश्चिदस्ति, न हि तमन्तरेणाहेतुकः सर्गः सम्भवतीति । (a) प्रकृतेर्महदादिरूपेण परिणतेः पुनः सोऽस्त्वित्यत्राह-प्रकृतिपरिणतः इति। मातुलदुहितेवदाक्षिणात्याना(2) ननु प्रामाणिकानाम् । प्रकृतितन्नित्यत्वयो रप्रामाणिकत्वात्तत्परिणतिहेतारागन्तुकस्याभावाच्चेति । (३) ब्रह्मपरिणते- रिति (3) भास्करगोत्र एव युज्यते कुलवधूरिव श्रोत्रियगोत्रे (०) । वासना नामालयसंततिपतितानां ज्ञानक्षणानां पूर्व पूर्व विज्ञान, तस्य परिपाकः सहकारिलामस्तस्मादिति सौगतमतमनुधावति वेशवनितेव धनवन्तमि- ति ।d) कालविशेषावच्छिन्नया भगवतः सिसृक्षया सहकृतै क्त कर्मभिः (1) The original source of this quotation is not known. It occurs in the present text of the Uttaragitā I. 57. (2) Cf. Kumārila's Tantravārtika (Ben. Sansk Series), pp. 137, 138; Bodhāyana's Dharma Sütras 1.1 18-19 (Mysore Edition), p. 4; also Govindasvami's Com. on the above (loc. cit.) where the saying of Kumarila is cited: स्वमातुलसुतां प्राप्य दाक्षिणात्यस्तु तुष्यति ।

·द्वितीयः तबका २] श्रीमद्वरदराजविरचिता। परमाणुषु क्रियोत्पत्ती तेषां परस्परसंयोगाद् इषुकादिकमेण पुनः सर्ग इति नैयायिकानां मतमाशङ्कयाह-कालविशेषात-इति । कालस्य स्वता भेदाभावादुपाधिविशेषाद्विशेषो वक्तव्यः, प्रलये च कालावच्छेद- कस्योपाधेरभावादिति न संगच्छत इति । नन्वसन्त एव तदानीमु. पाधयः सर्वकालमुपलक्षयिष्यन्ति असतामेवोपलक्षणत्वाविरोधादित्य- पाह-असतां च इति । कुत इत्यत आह-सर्वदा-इति । प्रलयारम्भात प्रभृति सर्वोपाधीनामसत्त्वेनाविशेषान्नवागन्तुकसर्गकालस्य विशेषकत्व- मिति । ननु मा भूवनसन्तो विशेषकाः सर्वदा तुल्यरूपत्वात्तथापि तद्विषयं विज्ञानं कदाचिदुपपद्यते, ततश्चागन्तुकज्ञामावान्तरव्यापारद्वारा तेषामेव विशेषकत्वं भविध्यतीत्याशङ्कगह-न च ज्ञानद्वारा इति । तन्त्र ज्ञान- मस्मदादीनां भवेदीश्वरस्य वा?नाद्यः-तस्यानित्यत्वेन प्रलये विनाशाच्छ- रोरेन्द्रियादिकारणाभावेन पुनरनुत्पादाच । न द्वितीयः-तस्य नित्यसर्व- विषयस्य च स्वरूपतो विषयतश्चाविशेषकत्वात् । ततश्च सर्गादावा- मन्ताः कस्यचिद्वतारभावादनुत्पत्तिः सर्वदा उत्पत्तिर्वा सर्वस्य स्यात् न तु कदाचिदुत्पत्तिरिति चायाभिप्रायः। न-इति ।मा भूवन्नन्ये प्रकृतिपरि- णामादयः सर्गस्य निमित्तं, कालविशेषक्त भावात । अस्ति च तदानी तस्योपाधिविशेषः ईश्वरनिश्वसितलक्षणः । कथमशरीरस्य तस्य निश्वसि- तमित्यत उक्तं-परमाणनां कर्मसंतानस्य-इति । परमाणवो होश्वरशरोरं साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयत्वात्,'तेन तदाश्रय कर्मेश्वरनिश्वसितं भवति । तथा च श्रुति:-"अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतत्" इति । ननु यदि परमाणुपु 'कर्म स्यात् तर्हि संयोगस्यावर्जनीयत्वाद् द्वाणुकादिक्रमेण तदानीमेव विश्वं जगदुत्पद्यत, अत उक्तं-प्रचय-इति । प्रचयाख्यमेव संयोग तदा कारभते न तु कार्यारम्भक, तर्हि किमर्थं कर्मसंतानोऽनुवर्तत इत्यत उकं-कालावच्छेदैकप्रयोजनस्य -इति । इयन्तं कालं प्रलीनं ब्रह्माण्डमिति प्रलयकालावच्छेद एव प्रयोजन तस्य नान्यत् । सर्वम्मिन्नेव प्रलीने कुतः कर्मण पवात्पत्तिरित्यत उक्त-महाभूत-इति । महाभूतानां पृथिव्यप्तेजोवा- रखवयविनां सप्लवा विनाशः, तदर्थं यः संक्षोभाभिधातस्तेन तदारम्भकेषु परमाणुषु कर्मात्पत्तिद्वारेण वेगाख्यः संस्कार उत्पद्यते, तेन धावयविना- शोत्तरकालमपि मन्दतरतमादिभावेन कर्मसंतानोऽनुवर्तते, कार्यान्तरा- भावेऽपि कालावच्छेदैकप्रयोजनमीश्वरनिश्वस्तिमनुवर्तत इत्यत्र दृष्टा- न्त:-शरीर-इति । यथा हि निद्राणाना प्राणिनामेतावानस्यायुषो भाग इदानी परिपक्क बटानी स्वेतावानित्यायुःपरिपाकक्रमसंपादनकप्रयोजनः श्वाससंतानोग्नुवर्तते, इतरथा हि तदानीं जीवकालावच्छेदयोग्यक्रिया- भावादियन्तं कालमनेन जीवितमताऽयमायुर्भागः पक इति ततकमा न , ·२२ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [द्वितीयः स्तवक-२ स्यादिति (1) ॥ यद्यत्र कश्चित्पृच्छेस् कियन्तं कालमसो प्रलयोऽनुवर्तत इति, तत्रैवमुत्तरितव्यमित्याह-कियानसा-इति । प्रमाणविरोधाभावा- दागमप्रसिद्धानुसारेण यावन्तं कालं सर्गानुवृत्तिस्तावन्तं कालमिति । यद्वा, यावानागमेषपदिश्यते तावानिति। सर्वथा ब्राह्मण मानेन वर्षशत (2) मिति । उपाध्यन्तरमाह-ब्रह्माण्डान्तर-इति । यदेकस्मिन ब्रह्माण्डे विनष्टे ब्रह्माण्डान्तरमुत्पद्यते तद्वरवहारो वा तत्समये भाविना ब्रह्माण्डान्तरस्या- नुवृत्तिकालं यावदन्यस्य प्रलय इत्यर्थः । सन्ति च बहूनि ब्रह्माण्डानी (3) स्याह-यथा खल्विति । श्रुतिरेवात्र प्रमाणमित्यर्थः। परमप्रकृतमुपसंह- रति-तस्मादिति ॥ उक्तहेतुभिरेव सर्वेषां विच्छेदे परिग्राह्यपरिग्रही- तृपरिग्रहाणामभावान तद्द्वारेण प्रामाण्यं शक्याभ्युपगमिति परिग्र- हमङ्गोकृत्याप्याह-ज्ञापकश्चेति । महाजनपरिग्रहः खलु प्रामाण्यस्य ज्ञापकः । ननु ज्ञापकानि च कारकोत्पादितानोति केवलं ज्ञापयन्ति, शब्दानां च मूलप्रमाणवत्ता प्रामाण्यकारणं, न हि सा नित्यस्य संभवति, स्वतः प्रामाण्यमित्युक्त, ततः कारकाभावानिवर्तमानं प्रामाण्यं ज्ञाप- काभिमतः परिग्रहः सन्नपि कथ व्यवस्थापयेत् । न हि सहस्रचक्षुषाऽपि नभसि नभस्वति ग रूपं शक्यसंपादमिति । ततोऽन्यस्मिननाश्वासादिस्वेतदवतारयितु शङ्कते- स्यादेतत-इति । नित्यनैमित्तिकेन कर्मणा चित्तप्रवृत्तिनिरोधात्मकेन योगेन सिद्धास्तज- नितथर्मसहकृतेन मनसाउतीन्द्रियार्थदर्शनसमर्थास्तत एव साक्षात्कृतधर्मा- धर्माः कपिलहिरण्यगर्भादय एव सन्त्युपदेष्टारस्तेषामेव कारूण्यनिष्ठानां संसारिचेतनानुग्रहार्थमुपदेशसंभ(4) वात् । एतावानेव हि तेभ्यो भवदभि- मतस्येश्वरस्य विशेषः यत्कृमिकोटसंख्या(5) दिसर्वविषय ज्ञानं नाम, तचा- नपेक्षित धर्माधर्मोपदेशस्येति ॥ तदुत्तरत्वेन संग्रहमुपादत्ते ततः-इति । अनाश्वासमेवोपपादयति-तथा हि इति । न तावद् दर्शनोपायो भावनेति (1) Cf. ante II. p. 27. (2) Cf. Prasastapāda Bhāshya: ब्राह्मण मानेन वर्षशतस्यान्ते &e (Viz., Ed. p. 48); Nyayakandali, p. 50 13-19 Kirani.vali (Ben. Ed), p. 90 4-13 . (2) For the duration of Pralaya and some notes relating to it, see Schrader, Introduction to the Pāñcharātra, pp. 27-29. (3) Cf. Schrader, loc cit., p. 81. (4) Cf. Gangesa, Ibvarānuḥāna, (Bibl. Ed.), p. 85. (5) Cf. Gangeśa, Isvarānumāna (Bibl. Ed.), p. 89. Parthasărthi quotes the following verse bearing on this question in his Nyayaratnakara (p. 83) : कीटसंख्या. परिज्ञान तस्य नः क्रोपयुज्यते । दूरं पश्यतु मा.वासा तत्त्वमिष्टं तु पश्यति ॥

·द्वितीयः स्तबका२] श्रीमद्वरदराजविरचिता। वक्ष्यामः, यद्यपि स्यात्तथापीति । नन्वहिंसादिषु संवादाभावेऽपि दृष्टार्थेषु प्रमाणान्तरसंवाददर्शनाददृष्टार्थस्यापि तत्साधर्म्यात्समाश्वास इत्याह-पकदेश-इति । स्वप्ने श्रुतस्याख्यानस्य यद्वा स्वप्नस्येदमिति । स्वप्न- फलप्रतिपादकस्यैकदेशसंवादेऽपि न प्रामाण्यं, तद्वदपि संभवेदिति । एवं भावनामभ्युपगम्यक्ति, सापि नास्तीत्याह-न च-इति । स्मृतिहेतुः संस्कारो वासना, सा कथमननुभूतपूर्वे भवेदिति । किच, कर्मयोगयोरनुष्ठानेन हि कपिलादयः सिध्यन्ति, तदनुष्ठानं च तयार्हितसाधनत्वज्ञानात्, तज- ज्ञानोपायश्च तदानीं नास्तोत्याह-न च कर्मयोगयो:-इति । हितसाधनत्वा- भावेऽपि कर्मयोगयाः स्वरूपोपलम्भमात्रेण तदनुष्ठान भवेदित्यत्राह-न च तयोः-इति । भावनासाध्यो वेति । न हि स्वरूपापलम्भो भावनासाध्यो वा भवति प्रत्यक्षत्वा स्वरूपस्य । यद्वा, कर्मयोगयोर्हितसाधनत्वोपलम्भो भावनासाध्यो वा नोपयुज्यतेऽनाश्वासादिभिः। न चास्मिन-इति । कर्म- योगयोारतीन्द्रियार्थप्रदर्शनसाधनत्व इति । किंच, तयास्तत्साधनत्वमव- गम्यानुतिष्ठतः फलमाधनादन्वयव्यतिरेको स्यातां, तत्साधनत्वाप्रतीतो कथमनुष्ठानं कथ च फलदर्शनं कथमन्वयव्यतिरेकावित्याह-अप्रतीतया- इति । तदसंभवात्फलस्यान्वयव्यतिरेकयोर्वा संभवादिति । ननु मा भूता- मेकस्मिन देहे तथापि योऽहं देहान्तरमधिष्ठाय कर्माकरवं सेाऽहं देहम- धिष्ठाय तस्य कर्मणः फनमनुभवामोति कर्तृ भाक्तदेहयारात्मनः प्रतिस- धानादन्वयव्यतिरेको स्यातामित्यत्राह-न च-इति । मा नामार्वाचीनः प्रतिसंवत्तां, विशिष्टाः केचित्पतिसंधास्यन्तीत्यत्राह-केचित इति । कुतो वा नाश्वास इत्याह-विनिगमनायामिति । अनुभवत्येवेत्यव- धारणायामिति । प्रतियत-इति । यथा ह्यनध्यायकाले वर्जिताध्ययना- नां पुनरध्यायकाले स्मरणम्, उपाध्यायानामन्योन्यसंवादेन पूर्वाधीतस्वा- ध्यायप्रतिसंधानं निश्चीयते, तथा कपिलादीनामन्यान्यसंवादात सादा प्रतिसंधानावधारणेति । न-इति । कथ हि संस्कारोच्छेदकैमरणजननक्लशैः कालविप्रकर्षेण चान्तरित जन्मान्तरानुभूतं प्रतिसंघीयत इति ॥ जन्मा- न्तरानुभूतं प्रतिसंदधद्भिरपि कपिलादिभिः सर्गादिभुवां ब्राह्मणत्वादि- वर्णविशेषस्याज्ञानादविकारिविशेपेण धर्मविशेषेणानुष्ठानं न संभवति । न हि तदानी ब्राह्मणेन ब्राह्मण्यामुत्पत्तिरस्ति, न च पूर्वजन्मनि ब्राह्मण. मातापितृजन्यत्वेन जन्मान्तरे ब्राह्मणत्वं भवति यतस्तत्प्रतिसंधानेनैतनि- श्वीयेतेत्याह-तथा च-इति । यद्वा, तथा चेति जन्मान्तरीयप्रतिसंधाना- भाव इत्यर्थः, न हि पूर्वजन्मनीति । तदभ्युपगमेनोक्तमिति । नन्वीश्वरव- वर्णविशेषं कपिलादयोऽपि ज्ञास्यन्तीत्यत्राह-ईश्वरवत्-इति । स हि तजातिविशेषे निमित्तमष्टविशेषसहकृतभूतभेदारब्धशरीरत्वं जानावि .

·९४ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। द्वितीयः स्तवकार नित्यसर्वज्ञत्वेनादृष्टविशेषवेदित्वात्तस्य, नैव कपिलादयः तेषामहष्टविशेष- ज्ञानहभिावनाया निरस्तत्वादिति । तर्हि ब्रह्माण्डान्तरवर्तिनो ब्राह्मणा ब्राह्मणादिवान तत्र संचार्य तत्तदर्थविशेषप्रयुक्तान धर्मान व्यवस्था पयन्तीत्यत्राह-पतेन-इति । एतेन वक्ष्यमाणेन संचरणशक्त्यभावेनेति । अणिमादि इति । अणिमा महिमा लघिमा गरिमा प्राप्तिःप्राकाम्यमीशित्व वशित्वमित्येभिरैश्वर्यैः संपन्नाः कपिलादयः । ततस्तेषां किन्नाम दुष्कर- मिति । न-इति । तत्राणिमादिसंपत्ताविति । तत्र संभावना तावदस्तोत्य- शाह-संभावना-इति । अथ-इति । अत्र कपिलादीनामैश्वर्यतीन्द्रियार्थ- दर्शित्वे च तदाजननस्य महाजनपरिग्रहान्यथानुपपत्तिः प्रमाणमिति । न. इति ॥ विशिष्टेकरूपकल्पनयापि परिग्रहस्योपपत्तो न भूयसां विशिष्टानां कल्पनायां प्रमाणमस्तीति । नन्वेककल्पनायामपि तस्य विदेहस्यैव निर्मातु शक्तिरणिमाद्यैश्चर्यसंपत्तिश्च कल्प्येतेति कल्पनागौरवमस्त्येवे. त्यत्राह-विदेह-इति । अनेक कल्पनायामपि तदविशिष्टमेवेत्यर्थः । अस्तु तहि कपिलादीनामन्यतमः स एकः किमीश्वरेणेत्यत्राह-अस्तु-इति ॥३॥ यद्यक पवाङ्गीक्रियते स तोश्वर एव स्यात् तमन्तरेणान्यत्र कपि- लादावनाश्वासस्याक्तत्वादिति परिच्छेदार्थं संकलय्य दर्शयन् सर्वास्वपि जातिध्वात्मनः परमेश्वरं प्रति प्रणतिं प्रार्थयते-कारं कारम् इति । संसा- रिचेतनवर्गममवेतमदृष्ट माया, तशादौकिकमन्यत्रादृष्टचरमद्भुतमय विचित्रं च जगत्कृत्वा कृत्वा पुनः संहृत्य संहृत्य पुनरपि कुर्वन ऐन्द्रजालिक इवेन्द्र जालं यः क्रीडति तं देवं, निरवग्रहस्फुरदभिध्यानानुभावं निरवग्रह मप्रतिघातं स्फुरत्प्रकाशमानमभिध्यानं सर्वानपि विषयानदृष्टपरमारवा- दीनभिध्याय व्यवस्थितं ध्यान ज्ञान तदेव तस्यानुभावो महिमा यस्य तथोक्तः। यता, अनुभावः क्रियाशक्तिः अप्रतिहते सर्वविषये ज्ञानशक्ति- क्रियाशक्तो यस्य स तथा । नित्यज्ञानत्वेन विश्वासभुवां कपिलादीनां निरस्तत्वात् तस्यैकभुव शिवं प्रति नमन, भूयासमन्त्येष्वपि जननेषु नोचास्वपि जातियु वर्तमानः शिव प्रति नमन भूयासमिति यावत् । यदि शिवं प्रति नमन भवे अन्त्येष्वपि न भूयासम्, अन्यथा तूत्तमेष्वपि न भूयासमित्यर्थः ॥ ४॥ इति श्रीमद्रामदेवमिश्रसूनावरदराजस्य कृती न्यायकुसुमाञ्जलि- टीकायां द्वितीयः परिच्छेदः ॥

·तृतीयः स्तवकः। तदेवमीश्वरविषयस्योपदेशलिङ्गानुमानस्यान्यथासिद्धिनिराकृता । अथे- दानों तदभावावेदकप्रमाणसद्भावादित्याशङ्कितं, तस्य कालात्ययापदिष्टं निराचिकीर्षः स्मारयति तावत्-नन्वेतदपि-इति । मा भून्नित्यवेदद्वारा वा कपिलादिद्वारा वा धर्मसंप्रदायस्तथाप्येतदोश्वरद्वारकत्वमपि कथं सिध्यति, तत्रेश्वरे बाधकसद्भावात् । यद्वा, यद्यप्यन्यथासिद्धिनिराकृता, तथाप्येत- स्परोक्तं कालात्ययापदिष्टत्वं कथं निरसनीयम् । यद्वानन्यत्प्रत्यक्षं सिद्धमप्ये- तत्कथं साधकं तत्रानुमाने बाधकसद्भावादिति । बाधकमेवोपपादयितुमु- पक-ते-तथा हि-इति । तत्र प्रत्यक्षानुपलम्भेन बाधकं तावदाह-यदि स्यात्-इति । न चापलभ्यत इति शेषः । तणानेनानुगृहीतं प्रत्यक्षं जग- कर्तुरभावमावेदयतीति भावः । सिद्धान्ती शङ्कते-योग्यत्वात् इति । यो- ग्यानुपलम्भो हि बाधक इति । एव तर्हि-इति । न च सत्त्वादिति शेषा। शशप्रतिवन्दीमुन्मोचयत् सिद्धान्ती शङ्कते--- नैतदेवम् इति । शृङ्गस्य रूपवत्त्वमहत्त्वाभ्यां प्रत्यक्षयोग्यत्वेन गवादियले व्याप्तिदर्शनादस्यापि शृङ्गस्य सतो योग्यतया भवितव्यम्-- तस्माच्छशङ्गस्य योग्यानुपलम्भा- (स्तीति । इतरः पुनरीश्वरस्यापादयति-चेतनस्य-इति। चेतनादियोगिनो हीश्वरस्य शरीराद्युपाविसंबन्धेाऽवश्यभावी तत्कारणकत्वाच्चेतनादेोग्यं च शरीरादि, तथा च तस्यानुपलम्भेन बाधात् तद्वतोऽपि बाधः स्यादिति न केवल प्रत्यक्षमनुमानमपि बाधक मित्याह-व्यापक-इति । कर्तृव्यापकत्वेन स्वप्रयोजनासिद्धिः कुलालादिषूपलब्धा, न च साउनवाप्तावाप्तकामविर. हिणि जगत्कर्तरि संभवति । तस्मादापकानुपलब्ध्या जगत्कर्तरभावोग्नु- मीयत इति । स्वार्थस्य कर्तृव्यापकत्वमेवाह-कोऽपि हि-इति । प्रयोजनम- नुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तत इति न्यायादिति । तदेवं प्रत्यक्षानुमानबाधित- विषयमीश्वरानुमानमिति पूर्वपक्षिते सिद्धान्तमाह-उच्यते-इति । अयोग्य- त्वात्परमात्मनस्तस्मिन योग्यानुपलब्धिः कुतो भवेत्, न कुतश्चिदित्यर्थः । यद्वा, योग्येऽपि स्वात्मन्यनुपलब्धि भावं गमयितुमल, कुतो ऽ योग्ये पर- मात्मनि। ततश्चोन्मोचिता शशशृङ्गप्रतिवन्दिन हि शृङ्गमयोग्यमनुपलब्ध्या बाध्यते, किन्तु योग्यमेघ । न च परमात्मा योग्य इति । न तावत्प्रत्यक्षबाधा, न च व्यापकानुपलब्धिलक्षणमन्यद्वाउनुमानं बाधकमीश्वरस्यानभ्युपगमेनाश्र. यासिद्धरिति व्याचष्टे-स्वात्मैव-इति । स्वात्मनः प्रत्यक्षयोग्यत्वं मुख्यहं दुःख्या हमित्यादिप्रतीतिसालिकमेवेति । किमिति स्वात्मा योग्योऽप्यनुपलाच्या ·न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [तृतीयः स्तवकः३ न प्रतिषेप्यु शक्यत इत्यत्राह-तथा हि-इति । जाग्रदवस्थायामुपलम्भ- दर्शनासिद्धं स्वात्मनो योग्यत्वमन्यदा नापतीति भावः। पृच्छति कस्य- इति । स्वरूपायोग्यत्वाभावेऽपि सहकारिविरहादनुपलम्भा युक्त इत्याह- सामग्रीवैगुण्यात-इति । का तर्हि स्वात्मनो ग्रहणसामग्री यद्वैगुण्यात्त- दानीमनुपलम्भ इत्यत्राह -ज्ञानादि-इति । जानाम्यहमिच्छाम्यहमित्यादि- रूपेणैवात्मनो ग्रहणदर्शनाद् ज्ञानादिगुणापगृहीतत्वमात्मनो ग्रहणसाम- ग्रीति ॥ सुपुप्तिसमये कस्यापराधेन ज्ञानमेव न जायते, कस्यानुग्रहाद्वार- न्यदा जायत इत्याह ----ज्ञानमेव-इति । मनसा वाह्येन्द्रियप्रत्यासत्तिभावा. भावाभ्यां जननाजनने इत्याह-मनस:-इति । तदेतन्मनसानिन्द्रियप्रत्या- सन्नत्वं कौमारिला न सहन्ते विभुत्वान्मनस इत्याह-मनोवैभववादिना- मू-इति । तेषां मनोवैभवहेतूनुपन्यस्यति-तथा हि-इति । न हि द्रव्यसमा कालं तत्समवेताना स्पर्शादीनाम् उत्पत्तिः कार्यकारणयोः पौर्वापर्यनि- यमात, तेनानुपपन्नस्पर्शः प्रथमक्षणावस्थितैर्घटादिद्रव्यरनैकान्तिकत्वमा- शङ क्योक्त-सर्वदा-इति । आकाशादिरत्र दृष्टान्तः । विशेषगुणशून्यद्र- व्यत्वात्-इति । अत्रापि सर्वदेत्यनुषज्यते। दिक्कालावत्र दृष्टान्तः । अनारम्भ- कद्रव्यत्वमन्त्यावयविनोऽप्यस्तीति तवावृत्त्यर्थमुक्त -नित्यत्वे सति-इति । अनारम्भकत्वमिति च द्रयानारम्भकत्वमिह विवक्षितम् । आकाशादय एक हप्टान्तः। ज्ञानस्यासमवायिकारणमात्ममनसाः संयोगः, तदाश्रय- त्वान्मनसा वैभवमनुमीयते । पारमवत्सर्वोपलभ्यमानकार्यत्वादात्मवदि- त्यादिशब्दार्थः । न-इति । द्रव्यत्वासिद्धा चतुणा हेतूनामापाततः स्वरू- पासिद्धिः, निरूपणदशागां तु धर्मिग्राहकप्रमाणबाध इति भावः । स्वरू- पासिद्धि तावदाह-यदा हि-इति । अद्रव्यमपि ह्यदृष्टप्रयत्नसंयोगादि- किया करणं दृष्टमिति । यद्यासां सुग्वाद्युपलब्धीनां साक्षात्काररूपत्वादिन्द्रियस्यैव तत्साधन- त्वाच्चेन्द्रियतया मनाउनुमीयते, तथा च द्रव्यत्वं सिध्यति द्रव्यस्यैवेन्द्रि- यत्वादित्युच्येत तथापि व्यापकत्वे तस्योपाध्यवच्छेदेनैवेन्द्रियत्वं वक्तव्यम्, न हि कर्णशकुल्यनुपहितमाकाश श्रोत्रं भवतीत्याह-अथ-इति । अस्तु तर्हि शरीरावयवः कश्चिदरोपाधिरित्यत्राह-तद्यदि-इति । दृश्यते चावयवान्तरे शरीरमात्रेऽपि मनसा वृत्तिरिति भावः । ततः किमित्यत आह-तत:- इति । ततोऽपि किमित्यत आह-तथा च-इति । ननु न कर्णशष्कुलीवन्नियतः शरीरावयवः कश्चिदुपाधिः, किन्तु शरीर तदवयवाश्चानियमेनोपाधयः सन्तु, तेन व्याप्यवृत्तिरवयवान्तरवृत्तिश्चोपपत्स्यत इत्यत्राह-शरोरतदधय- व-इति । किंच सर्वेषामन्यवयवानामुपाधित्वे शिरसि सुखमित्ययं नियमो नोपपद्यत, अवयवान्तराणामप्युपाधित्वेन तत्रापि सुखाद्युत्पत्त्युपलम्भयो। . -- ·तृतीयः स्तवकः ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। प्रसङ्गादित्याह-नियमानुपपत्तिश्च-इति । यतो नियतस्य शरीरावयवस्या- पाधित्वे सुखादीनामपि नियतत्वप्रतीतिविरोधः, शरीरमात्रस्योपाधित्वे च व्याप्यवृत्तित्वप्रतीतिविरोधः, शरीरतदवयवानामनियमेनोपाधित्वे कल्पनागौरवप्रसङ्गो नियमानुपपत्तिश्चेत्येते दोषाः प्रादुष्युः तस्मादेवमङ्गो- कार्यमित्याह-ततोऽन्यत्-इति । आशुतरसंचारोत्युपसंख्यान कार्य, तेन शिरः- पादयोर्यगपदुपलम्भाभिमानः सिध्यतीति । अस्तु तादृश उपाधिः, ततः किमित्यत पाह-तथा च-इति । तस्यैवोपाधित्वेनाङ्गीकृतस्य शरीरसंयुक्तत्वे सति साक्षात्प्रतिसाधनत्वेनेन्द्रियलक्षणलक्षितत्वादिन्द्रियत्वे स्वभावतः सिद्ध तदेवास्तु मन इति । तथा चाणुत्वेनैव मनःसिद्धर्मग्राहकप्रमाण- बाधा वैभवहेतूनामिति । तदवं सुखादिसाक्षात्कारसाधनत्वेन मनइन्द्रिय- कल्पनायां मिग्राहकप्रमाणवाध उक्तः। यदा बाह्येन्द्रियेषु युगपद्विषयैः संयुक्तध्वपि यत्संनिधानक्रमाजज्ञानोत्पत्तिकमः प्रक्रमते, तेनेन्द्रियसहका- रिणा केनचिद्भवितव्यमिति युगपजज्ञानानुत्पत्तिलिङ्गेन मनाउनुमोयते, तदा स्फुट पव धर्मिग्राहकप्रमाणबाध इत्याह-अथ-इति । व्यापकत्वे हि तस्य युगपत्सर्वेन्द्रियैः संनिकर्षसंभवान्संयुक्तरिन्द्रियः युगपज्ज्ञानोदय- प्रसङ्गात, ज्ञानक्रमार्थ कल्प्यमानस्याणुत्वेनैव सिद्धिरिति । न च विभुः त्वेऽपि मनसाउदृष्टस्यापि ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वात तवक्रमवशादेव ज्ञानकम उपपद्यते इति वाच्य, युगपजज्ञानानुत्पत्तेरन्यथासिद्धत्वेन प्रमाणाभावात् मनस एवासिद्धिप्रसङ्ग इत्याह-यदि च-इति । अत्र शङ्कते--अथेत्यादिना दित्यन्तन । द्वधा ह्यदृष्टस्य कारगत्वं- दृष्टकारणापहारमात्रेण, तदनपेक्ष स्वयमेव चेति । तत्र पूर्वत्र दृष्टका- रणसाकल्ये कार्यमुत्पद्यत एव न पुनस्तस्मिन्सत्येवादृष्टवैकल्यादेव कार्यानुत्पत्तिरिति । अन्यथा द्रव्यगुणकर्मणां सत्स्वेव दृष्टकारणेषु कदाचिददृष्टवैकल्यादनुत्पादः स्यात्, न चैतदस्ति। यत्र तु साक्षाददृष्टस्यैव कारणत्व यथा परमाणाराद्यकर्मणि -तदुक्तम् -"अग्नरूप्रज्वलन वायो- स्तिर्यपतनमणुमनसाश्चाद्य कर्मेत्यदृष्टकारितानि” इति (वै.सू.५ २.१३)- तत्रादृष्टवैकल्यादेव कार्यानुत्पत्तिरिति । अस्त्वेव, प्रकृते किमायातमित्यत आह-तदिहापि-इति । विषयेन्द्रियात्मना साहित्येगपे सुष्वापादी ज्ञाना- नुदयात्तदतिरिक्त किमप्यदृष्टोपहरणीय दृष्ट कारसमस्ति तन्मन इति मनःसिद्धर्नाश्रयासिद्धिरिति । तथापि तस्य विभुत्वाङ्गीकारे युगपजज्ञा- नोत्पत्तिप्रसङ्गस्तदवस्थ इत्यत्राह-तच-इति । विभुत्वेऽपि तस्य करणत्वेन कल्प्यमानत्वात, करणानां च क्रमेण क्रियाकरणस्वभावत्वात् ज्ञानक्रम उपपद्यत इति । ननु कल्पितेऽपि मनसि यदि कारणधर्मत्वादेव ज्ञानक्रमः तर्हि क्लप्तस्यैवात्मनो वाह्येन्द्रियाणां चानेन न्यायेन क्रियाक्रमास्तु 13 ·- न्यायकुमुमाञ्जल्लिबोधनी। [तृतीयः स्तवकः ३ किं मनःकल्पनयेत्यत्राह-कल्पिते तु-इति । कुत इत्यत आह-प्रति- पतु:-इति। करण्धोऽयं न तु कर्तृ धर्मः कर्ता चात्मा करणत्वेऽपि चक्षुरा- दोनामनेकत्वादेकस्य चैकैकज्ञानोत्पाटनाविरोधात पञ्चभिरपीन्द्रियेय. गपञ्च ज्ञानान्युत्पाद्यरेन् । कल्पिते तु मनसि तस्यैकत्वात्करणत्वाचन युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिरुपपन्नेति निराकरोति-नन्वेवम्-इति । मा नाम भृत पञ्चानां ज्ञानानां युगपदुत्पत्तिस्तथापि गन्धादिसंयुक्तघ्राणादिपञ्चे- न्द्रियव्यापिना मनसा गन्धादिपञ्चकविषयकज्ञानोत्पत्तिर्भवन्ती गोर्वाण. शापेनापि नापयाति, तचानिष्टमिति । उक्तमर्थं यथावदजानानश्चोद- यति-भवत्येव-इति । इष्यत एतत्सेनावनादिष्वनेकालम्बनमेक ज्ञानमता नानिष्टमिति स्वाभिसन्धिमुद्घाटयन्नाह-न-इति । अनेकेन्द्रियग्राह्यगन्ध- रसादिविषय कज्ञानोत्पत्तिरापद्यते, तच्चानिष्टमिति । अत्र सांख्यः शङ्कते-तेष्वपि-इति । दीर्घशष् कुल्ली भक्षयतः पुरुषत्य तद्गतगन्धरसस्प- शशब्दादिविषयमेकमुत्पद्यत एव ज्ञान ततो नेदमप्यनिष्टमिति । न तत्रा- प्पनेकविषयमेक ज्ञानमुत्पद्यते भिन्नानां क्रमवतामेव ज्ञानानां कालभेदः सूक्ष्मत्वान्नापलभ्यत इत्येवाङ्गोकर्तव्यमिति । कुत इत्यत्राह-व्यासङ्ग-इति । आत्मेन्द्रियविषयसमवधाने सत्यपि यदा कस्मिश्चिदेव विषये ज्ञानमुत्पद्यते न सर्वेषु तस्मिन्व्यामङ्गकाले ज्ञानक्रमदर्शनादन्यदापि मनसः कमकरण- स्वभावानुमीयत इति तत्रान्यथासिद्धिमाशङ्कते बुभुत्सा-इति । व्यासङ्ग- काले ज्ञानक्रमो बुभुत्साततक्रमप्रयुक्तो न तु मनसः कमकरणस्वभावप्रयुक्त इति । नैवम्-इति । न हि बुपुत्साया एष महिमाऽस्ति यत्स्वयतिरेके ज्ञान- व्यतिरेक इति, किन्तु सामग्रीव्यतिरेकादेव ज्ञानव्यतिरेक इति ॥ कस्तर्हि बुभुत्साया महिमेत्यत्राह-अपि तु-इति । स्वसामग्रग जायमानः प्रत्ययो बुभुत्सया दृढ़तरसंस्काराधानसमर्था भवतीति ॥ ज्ञानमात्रोत्पत्तावपि बुभुत्सापयेगेऽनिष्टमाह-यदि तु इति । यदि बुभुत्सा न कारणं तर्हि बुभुत्सिताबुभुत्सितयारविशेषेण ज्ञान जायेत । न च मधुरतरसङ्गीतमा- रेणकर्णयतः संनिहितेष्वपि विषयान्तरेषु युगपदेव ज्ञानोत्पत्ति श्यत इत्याशङ्क्याह-तस्मात-इति । यतो ज्ञानोत्पत्तौ बुभुत्सायाः साक्षादनुप- योगस्तस्मात्तत्रापि मनःसंयोगक्रमादेव ज्ञानक्रमस्तत्संयोगक्रम एव बुभु- साया उपयोग इत्यर्थः । पुनरपि ज्ञानक्रमवादी शङ्कते-विभुनो ऽपि इति । न-इति । तस्य व्यापारस्य संयोगरूपत्वे तावन्न क्रमः संभवति विभुत्वान्मन- सः, तदतिरेकेण तु कल्प्यमानस्य कर्मत्वेऽपि विभुत्वव्यावातः, गुग्णत्वेऽपि तस्य नित्यत्वाभ्युपगमे कमोत्पत्तिरिति न संभवति, अनित्य वे तु विभुद्- व्यैकगुणस्याविभुद्रव्यसंयोगसमवाधिकारणकत्वेन व्याप्तेराकाशैकगुणे ·तृतीयः स्तवकः ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। शब्दे मेयाद्यविभुद्रव्यसंयोगाममवायिकारणकत्वदर्शनेनावधारणादवि- भुद्रव्यमन्तरेण तदनुपपत्तरसमवायिसंयोगाधिकरण किश्चिदविभुद्रव्यं कल्पनीयम् । यदि तदपि कल्प्येत तर्हि कल्पनालाघवाय तदेवास्तु मन इत्युपसंहरति-तस्मात् इति । उपपादितमर्थमुपजीय पूर्वप्रकृतमेवोपक्रम्याह-तथा च-इति । यथो- कमार्गेणाणुनि मनसि तस्यानिन्द्रियप्रदेशावस्थानोपपत्तौ मनः सहकराि- विधुरैरिन्दियैः ज्ञानादिविशेषगुणानुत्पादादात्मनो निरुपाधानत्वात्मपु- तावस्थायामनुपलम्भः सिध्यताति । एतत्-इति । विशेषगुणापहितमे- वात्मानं गृहणतीयेत्तदेवेति । विशेषगुणापधानानुपधानयारात्मना ग्रहणाग्रहणाभ्यां तनिश्चितमित्याह-अन्वय-इति । न केवलं मनस पवेद शीलं किन्तु सर्वेन्द्रियाणामपोत्याह-केवलम्-इति । पतदेवोपपादय- ति-न हि-इति । अन्यथा वाद्यादावपि चक्षुः प्रवर्त्ततेति भावः। स्वप्ने वा कथं सुषुप्तिवन्मनसा व्याप्रियमाणेन्द्रियसंयोगाभावात ज्ञानोत्पत्तिरि- त्याह-स्वप्न-इति । तत्तद्विषयेन्द्रियव्यापाराभाऽपि पूर्वानुभवजनितसं- स्कारोवाधप्रभाविततद्विषयस्मरणसहकृतं मनः स्वप्नभ्रमानुत्पादयतीत्या- ह-तत्तत्-इति । तदानी बाह्यविषयानुपलम्भे संस्कारोवोध एव कुत इत्याह-तदुद्बोधः-इति । मन्द-इति । तदापि बाह्यन्द्रियाणां मन्दतरत- मादिभावेन व्यापारानुवृत्तेः शब्दाद्युपत्नम्भात्तदनुपलम्भेऽप्यन्ततो गत्वा शरीरोप्मामादेस्त्वगिन्द्रियेणेपलम्भासंभवात्संस्कारोबाधोपपत्तिरित्या- ह-पन्त-इति । यदा तु मनस्त्वगिन्द्रियेणाप्यसंयुक्त पुरीतति तदा स्वप्नस्याप्यभावात् सुषुप्तिरेव स्यादित्याह-यदा तु-इति । एवं तावद्योग्यस्यापि स्वात्मनाउनुपलब्धिकारणमुक्तम् । इदानों तु कुतस्त्वयोग्यः परमात्मेत्यत्र शङ्कते-स्यादेतदिति। न कथचिदयोग्य इत्यर्थः। न तावत्स्वरूपयोग्यता नास्तीत्याह-न हि-इति । अय परमात्मा स्वयं स्वेन परमात्मनापोति । न च प्रमातृत्वरूपसहकारियोग्यता नास्ती- त्याह-नापि-इति । तद्योग्यता गृहीतत्वयोग्यतेति । न च करणरूपसह- कारियोग्यताविरह इत्याह-नापि-इति । नस्ति एकाकीयस्य मनसः परमात्मानं प्रत्ययोग्यतेत्याशझ्याह-साधारणत्वात्-इति । सर्वेषां मनसां सर्वात्मनः प्रति साधारणत्वादिति । साधारस्यमेवाह-न हि-इति । न टेकस्यात्मनः सर्वदैकमेव मन इत्यत्र नियमहेतुरस्तोति । नन्वस्ति मनः- स्वभाव एव नियामक इत्याह-स्वभावः-इति । र्याद तदेकात्मसंवन्धि- त्वमस्य स्वभावात्तर्हि मुक्तात्मना मनः संबन्धाभावात स्वभावहानिः स्या- दित्याह-मुक्ती-इविति ॥ सिद्धान्ती नियमहेतुमाह-न-इति । यस्यात्मनो ·१०० न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। हितोयः स्तवकः ३ योजकमदृष्टमसाधारणं तेनोपनीतं मनस्तस्यैव ज्ञानहेतुर्नान्यस्य शरोरादीनामप्यसाधारणादृष्टाकृष्टत्वमेवासाधारण्ये हेतुः, व्युत्पादित चैतदन्यत्रेति ॥ एतेन मनसाऽसाधारण्येन परात्मवत्परदुःखादयोऽप्यप्रत्यक्षा इति व्याख्याता इत्याह-एतेन-दति । तदेवं 'योग्याष्टिः कुतोऽयोग्ये' इत्येतद् व्याख्यायोपसंहरति-तदेव- म्-इति । द्वितीयं पाद व्याचष्टे-तदितरत-इति । तृतीयं व्याचष्ट-न हि-इति । किन्तु योग्यानुपलब्ध्येति । न च प्रकृते परमात्मनीश्वरे योग्या- नुपलब्धिरस्तोत्याह-न च-इति । तस्मान्न प्रतिबन्धिरिति पराशयमाशङ्कते- अथ-इति । यद्ययोग्यस्य शशशृङ्गस्यानुपलब्धिर्न बाधिका स्यात् ततो बाधकाभावमात्रात् कि तच्छृङ्ग सिध्यति । अयमत्राभिसन्धिः-अयो. ग्यानुपलब्धिप्रतिपादनेन बाधकाभावमीश्वरस्य सिध्यति न तु सद्भाव इति । केचित्तु व्याचक्षते यदि शशशृङ्गमप्ययोग्यं तदा तस्यानुपलब्धिर्न पाधिका स्यादिति । उत्तरं-तत किम्-इति । बाधकामावास्किमायातं शशशृङ्गस्येति शङ्कितुर्भावाविष्करणं तत्सिध्येदिति । बाधकामावादी- श्वरवन्न शशशृङ्गं सिध्येदिति । निराकरोति-एवमस्तु-इति । स्यादेव र्याद शशङ्गस्यास्तित्वे प्रमाणं स्यात्, तत्तु नास्ति । न हि वयं बाधकामाव- मात्रेणेश्वरमभ्युपगच्छामः किन्तु साधकसद्भावादेवेति भावः। शृङ्गपि प्रमाणमाशङ्कते-पशुत्वादिकम्-इति । शशः शृङ्गवान पशुत्वात् गवादि- वदिति । हन्तवमश्वारूढोऽश्वस्येवीस्मार्षीरित्याह-परसाधने-इति । प्रथ- ममीश्वरस्यानुपलब्ध्या बाधकमभिधाय तदबाधे शृङ्गस्याप्यवाधः तद्वाधे तस्यापि बाध इति बाधने प्रतिबन्धिमुद्भावयितुमुपक्रान्तः संप्रति परसा- धने प्रतिवन्धिमुद्भावयसि परेण होश्वरसाधने कार्यत्वादिति हेता प्रयुक्त शशोऽपि शृङ्गवान् पशुत्वादित्यादि वक्तु संगच्छत इति । तर्हि परसाधन पतत्प्रतिबन्धिर्भविष्यतीत्यत्राह-तत्र-इति । तदेतद्विकल्प्य निराकरोति- किं तत्र-इति । यदि कार्यत्वं कर्तारं साधयेत् पशुत्वपि शृङ्गं साधये- दिति किं प्रतिबन्धिरेन दृषणं कि वा योग्यानुपलब्ध्या पशुत्वस्येव कार्यत्वादेरपि बाधितविषयत्वमिति । तस्मिन् व्यापके पशुत्वादेः शृङ्गादि- साधनत्वेऽसति तत्कार्यत्वादेः कर्तृत्वसाधन व्याप्यभृतं प्रतिषिध्येतेति । मिथोग्नुपलभ्य-इति । यदि परात्मादेोग्यानुपलब्धिर्वाधिका स्यात् तदा परस्परमनुपलभ्यमानयोरेव वादिप्रतिवादिनः परस्पराङ्गीकारा न स्या- दिति । ननु मा भूदिद परसाधने दूषणं, तथापि शृङ्गसाधनतया प्रयुक्त पशुत्वादी को दोष इत्याह-तथापि-इति । पृच्छतोऽयमाशयः–य एवात्र दोषः स पवेश्वरानुमाने भविष्यतीति । अनवसरत्वान्नेर्दामह वक्तव्यमित्या- ह-नजानीमस्तावत-इति । ..

·तृतीयः स्तवकः ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। १०१ तदेवं प्रत्यक्षस्य बाधकत्वं निराकृतम् इदानीं तु व्यापकानुपलब्धि- लक्षणमनुमानम् अकुरादिषु कर्तृवाधकमाशङ्कते-स्यादेतत् इति । तन्मेति परमात्मन इति शेषः। कायवाग्व्यवहारैकप्रमाणकत्वेऽनिष्टमाह- अन्यथा-इति । न हि तस्य कायिको वाचिको वा व्यापारास्तीति । निरुद्ध- पवनः प्राणानायम्य तूष्णीमासीनः। शेषं सुगमम् । यस्मान कायवाज्यापार- कप्रमाणकः परमात्मा तस्मादेवमङ्गीकर्त्तव्यमित्याह-तस्मात्-इति । तथापि विश्वकर्तुः कथ सिदिरित्यत्राह-न च कार्यमात्रस्य-इति । न वय कार्य- प्रमाणकत्वं चेतनस्याभ्युपगच्छाम इत्यत्राह-न च-इति । कि चास्तु त्वद- भ्युपगमे तदेव प्रमाणं तथापि तदभावानाभावश्चेतनस्येत्याह-न च प्रमेयस्य-इति । व्याप्त्यभावमेव विकल्प्याह-सा हि-इति । प्रमेयस्य प्रमा- णव्याप्तिः सर्वेः प्रमाणैरिति प्रमाणकात्स्येनाभ्युपगम्येत किं वा येन केनचित्प्रमाणैकदेशेन ? तत्र कृत्स्नप्रमाणव्यात्प्यै प्रत्यक्षाद्यन्यतमनिवृत्ता- वपि प्रमेयं निवत्तेत, न चैतदस्ति । द्वितीयेऽपि यदि नियतस्यैकस्य पुरुषस्य तोकस्य सर्वप्रमाणनिवृत्तावपि प्रमेय निवर्तेत, अथानियमेन सर्वेषां न हि तदा सर्वपुरुषाणां यत्किञ्चिदपि प्रमाणं नास्तीति निश्चेतु शक्यत इति । ननु यदि न प्रमेयस्य प्रमाणव्याप्तिः कथं तर्हि रूपादिज्ञा- नाभावात्तदेकप्रमाणकस्य चक्षुरादेरभावनिश्चय इत्याह-कथ तर्हि-इति । उत्तर-व्यापक-इति । न हि तत्रापि प्रमाणभावादभावनिश्चयः। किंतहि? व्यापकानुपलब्धेरिति । कथ रूपादिज्ञानं चक्षुरादेर्व्यापकं, न हि कार्य कारणस्य व्यापक वैपरीत्यादित्यत्राह-चरम इति । चरमसामग्रीत्वेन विनशमानस्य हि कारणस्य कार्य मेव व्यापकं यथा अन्त्यतन्तुसंयोगस्य पट- स्तेन तस्य व्यापकस्य कार्यस्य निवृत्ती व्याप्यभूतस्यैव कारणस्य निवृत्ति- रवसीयते, न तु प्रमाणनिवृत्त्या प्रमेयनिवृत्तिरित्यर्थः । किश्चित्तु कारण- मस्मिन्सत्येव भवति नासतोति कार्य प्रति योग्यतया निविशते यथा तन्त्वादयस्तस्यापि कदाचिद्भवत्कार्य व्यापक न हि सर्वदा कार्यान- न्वितं कारणमिति शक्यं वक्तुम् । तस्मात्तस्य कदाचित्कस्यापि कार्यस्य निवृत्ती तथाभूतस्य योग्यतयानिष्टस्यापि निवृत्तिः । अन्यथा-इति । यदि विधाद्वयमपि चक्षुरादा नास्ति तदा रूपादिज्ञानाभावात्र तत्राप्यभावनि- श्चयः कितु संदेह एव स्यादिति । यद्वा, योग्यतामात्रस्य कदाचित् कार्य न तु व्यापकं तेन करस्य निवृतौ कादाचित्कस्यापि कार्यस्य निवृत्तिस्त- द्वातिरेकेणास्य निवृत्तिरन्यथा कार्यनिवृत्तौ तत्रापि कारणेऽपि संदेहो नाभावनिश्चय इति । केचित्तु न तन्निवृत्तौ तथाभूतस्यापि निवृत्तिरिति न ....."पश्लेषेण पठन्ति । तत्रायमर्थः । ननु चरमसामग्रीनिवेशिन इति विशेषणं योग्यस्येत्येवोच्यतामित्यत्राह-योग्यतामात्रस्य-इति । तस्य कार्य ·૨૦૨ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [तृतीयः स्तवकः ३ न व्यापकं । तस्मात्कार्यनिवृत्ती योग्यतामात्रस्य निवृत्तिः। अन्यथा-इति । चक्षुरादेश्वरमसामग्रीनिवेशाभावे तत्रापि नाभावनिश्चयः, संदेह पवेति । चक्षुरादिवत्प्रकृतेऽपीश्वरे व्यापकस्य प्रयोजनादेरनुपलब्ध्या व्याप्यस्य कर्तः प्रतिषेधोऽस्तु न प्रमाणभावेनेत्याह-प्रकृतेऽपि-इति । न-इति । प्रति- षेधाधिकरणस्य सिद्धिमेवाह-न हि-इति । न ह्यनाश्रय एव सर्वकर्तत्वस्य विषयत्वस्य वा प्रतिषेधः संभवतीति । ग्राभास-इति ॥ तेनाश्रयत्वोपपत्तिरि- ति । न-इति ।न परमाभासप्रतिपन्नाश्रयतानुपपत्तिः। प्रतिपेधप्रतियोगित्व च नोपपद्यत इत्युभयोमप्युनुपपत्तिमुपपादयति-व्यावर्त्य-इति । व्यावय॑स्य निषेधस्याभाववत्ता तत्संबन्धिताभाविको पारमार्थिको विशेष्यता नामाभा- वाधिकरणेति । यावत्पारमार्थिकी चाभाववत्ता पारमार्थिकस्यैव भावस्थ न चाभासप्रतिपन्नस्येति भावः। निषेध्यस्य प्रतियोगिनः परमार्थतोऽभा- वविरुद्धात्मत्वं हि प्रतियोगितानिषेध्यत्वमिति यावत् । न चैतदप्याभा- सप्रतिपन्नस्यास्तोति । यथाहुः "लब्धरूपे क्वचित्किञ्चित्ताहगेव निषिध्यते" इति । न चैतत् इति ॥ विशेष्यप्रतियोगिनार्दर्शित रूपमिति । कथर्हि-इति। यद्यसिद्धस्यैतन्नास्तीति । उत्तर-न कथञ्चित् इति । शशशृङ्गप्रतियोगिकी निषेधे न कश्चित्संभवतीति । कुत इत्यत्राह–स हि इति । स हि निषेधेो भावप्रत्यय एव प्रतीयते । न-इति । प्रत्ययः प्रमाणं प्रमाणत्वेनैव, स हि निषेधेोऽभ्युपगम्यत इत्यर्थः। ततः किमित्यत्राह-न च-इति । मा भूदभावः पारमार्थिकः, ततोऽपि किभित्यत आह-तथा-इति। न चेत्यनुषञ्जनीयमिति। न केवलमाभासप्रतिपन्नस्य पारमार्थिकप्रतिषेधप्रतियोगित्वमेव नास्ति प्रतिषेधमात्रविषयत्वमपि न संभवतोत्याह-अपि च-इति । यद्यपि तद- तिरिक्तसामग्रीसाकल्यमेव योग्यता तथापि कल्पितस्य शशशृङ्गस्य दुष्टैव सामग्री योग्यताऽन्यथोपलम्भस्याप्यदुष्टत्त्वेनापलभ्यस्यापि तात्त्विकस्य प्रसङ्गात् । ततः किम् १ तस्यां तादृश्यां योग्यतायां सत्यां शशशृङ्गादेर्ना- नुपलम्भोऽस्ति । अपि तूपलम्भ एव स्यात्तस्या आभासापलम्भव्याप्तः, अत एवानुपलम्भकाले योग्यता नास्ति । तस्माद्योग्यतानुपलम्भयारेकतरसंनिधानेऽन्यतरस्याभावात् समुदायसा- ध्यमभावावधारणं दुष्करमिति व्याख्यातुमुपकमते-केन-इति । योग्यानु- पलम्भेनेति चेत्तत्राह-सर्वथा-इति । कदाचिदुपलम्भे ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां शक्यज्ञाना सामग्रीति । आभास-इति । तेन सर्वथानुपलब्धिरसिद्धति । तदुत्तरत्वेन श्लोका विवृणाति-अत एव-इति । कस्तर्हि-इति । यद्यश- क्यनिषेधम्-इति । सुहृद्भावेनाह-शशे-इति । प्रमाणसिमेव विषाणं निषिच्यते न त्वाभासप्रतिपन्ने तादृशमेवेति ।

·तृतीयः स्तवकः३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। १०३ प्रकृतेऽपि प्रमाणसिद्ध निषेधाधिकरणं दर्शयन्नाह स्यादेतत्-इति । तस्यामेव प्रतिज्ञायां वस्तुत्वद्रव्यत्वादयोऽपि हेतव इत्याह-एवम्-इति यथाहुः “प्रत्यक्षाधविसंवादि प्रमेयत्वादि यस्य च । अभावकरणे शकं को नु तं कथयिष्यति" (श्लो० वा०, पृ० ८५) इति । एतदप्याश्रयासिद्धत्वादिना दत्तोत्तरमित्याह-तदतत्-इति । तदेव विकल्प्योपपादयति-इष्टसिद्धिः-इति । उभयवादिसिद्धषु पक्षी- कृतेषु सिद्धसाधन तेषामसर्वज्ञत्वासर्वकर्तृकत्वयाः अस्माकमपि सिद्ध- त्वात् भवतामगोचरेऽगेश्वरे पक्षाकृते हेताराश्रयतेऽसिदिः। नन्वात्म- मात्र पक्षीकरणे सापि तत्तया गृह्यत इत्यस्ति सामान्यतः सिद्धिरित्यत उक्तम्-नान्या सामान्यतः सिद्धिः-इति । उभयसिझनुभयसिदिभ्यामन्यतः सिद्धिर्नाम न काचिदस्ति । न ह्युभयोमपि विधामतिक्रम्य विधान्तरमस्ति । मात्मत्वजातावपि पक्षोकृतायां यथेष्टसिद्धा पक्षत्वानिपातेनाश्रया. सिद्धिः, तथा सैवाश्रयासिदिः स्यात् निषेध्यस्य सर्वज्ञत्वादेः कचिदप्य- सिद्धरप्रसिद्ध विशेषणत्वात्पक्षस्येति व्याचष्टे-प्रमाणेन-इति । तृतीय पादं व्याचिख्यासुः शङ्कते-आत्मत्वमात्रेण इति । विकल्प्य दुषर्यात कोऽस्यार्थः- इति । भवताऽसिमाप्यस्मदभिमंतैव सर्वत्रसर्वकर्तृव्यकिरात्मत्वेनोपललिता कि पक्षीक्रियेत तस्या अप्यात्मत्वोपललितत्वेन वस्तुगत्या सिद्धत्वात् । अथ तदन्या संप्रतिपन्नैव व्यक्तिः, अथ वात्मत्वमात्रमेव । प्रथमे हेत्यसि- द्विरगोचर इति स्यात् । द्वितीये विष्टसिद्धिरिति स्यात् । तृतीयेऽपि सैवात्मत्वस्यासर्वज्ञत्वासर्वकर्तृकत्वयाः सिद्धत्वादिति । तुरोयपादव्या- चिख्यासया शङ्कते-तथायम्-इति । तत्रायासिद्धिसिद्धसाध्यते न स्या- तामिति भावः। तदसत-इति । न हि मीमांसकस्य सवनत्वादिक कचित्सिद्धमिति । किमताउनुमानस्येत्यत आह-तथा च-इति । साध्यवि- शिष्टस्य पक्षत्वाविशेष्याप्रसिद्धाविव विशेषणाप्रसिद्धावपि विशिष्ट- स्यासिद्धराश्रयस्य पक्षस्याभावेन हेतुराश्रयासिद्धो भवतीति । त्वदभ्युपगम-इति । नैयायिकाभ्युपगमैलेोकप्रसिद्धपा चाश्रयः सेत्स्य- तोति । न-इति । किमाश्रयप्राहकोऽयमागमादिः प्रमाणमाभासा वा ? प्रमाखत्वे तत एव धर्मिग्राहकप्रमाणात बाधितविषयं निषेधानुमानमा- मानमेव नासादयेत् । प्राभासे तु पूर्वोक्तवाश्रयासिद्धिरागमादिप्रमा- पापन्यासेन तिरोभूता तत्परित्यागे पुनरुद्भूता स्यादिति । संग्रहस्याविवरणे कारणमाह-निपद-इति । निगदः पाठः, स एव व्याख्यानमस्येति । तदेवमनुपलब्धिमात्र न बाधक योग्यत्वानुपलब्धिस्तु मीमांसके निरस्ते परमनास्तिकचार्वाकः प्रत्यवतिष्ठत इत्याह-चा- कस्तु-इति । सिदान्तो शङ्कते-एवम्-इति । इतर माह-नेदम्-इति ।

·१०४ - न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी । [तृतीयः स्तवका ३ प्रत्यक्षेकप्रमाणवादिनो हि वयमिति । तथा च-इति । प्रायशो व्यवहारा- णामनुमानाधीनत्वादिति । न-इति । धूमादिदर्शनेऽग्निसंभावनामात्रेण व्यवहरन्ति न तु निश्चयात्, अतो न तदर्थमनुमानप्रामाण्यमङ्गोकर्त्तव्यमिति । कवं तर्हि व्यवहतृ णां प्रमाणमूलोऽयं व्यवहार इत्यभिमान इत्यत्राह- संवादेन च-इति । संभावनामात्रेण प्रवर्त्तमाना यादृच्छिकार्थसंवादेन तक विज्ञानस्य प्रामाण्यमभिमन्यन्ते न तु निश्चायकत्वादिति । पत्रोच्यते-इति। संदेहात् प्रवृत्तिरिति तावन्न संभवति भवत्पक्षे संदेहस्यैवासंभवात् । दृष्टी सत्यामहष्टी वा सत्यां क कस्मिन्विषये दृष्टेडष्टे वा संदेहः स्यादुभयोरप्युभयत्रापि न संभवति । संशयस्य हेतुर्विषयश्च नास्तीत्यर्थः। कुतः भावाभावनिश्चयात् दृष्टयदृष्टयोरित्येव दर्शनदशायां भावावधारणात् दर्शनदशायां वा भावावधारणात् । अतो व्यवहारार्थमनुमानादिकमेवाङ्गीकरणीयं, तचानुपलम्भमात्रेणाभव- निश्चये दुर्लभम् । न केवलम् अनुमानादिकमेव प्रत्यक्षमपि तद्धती चक्षुरा- दावनुपलब्धिमात्रण बाधिते कारणाभावात् कार्याभाव इति न्यायेन दुर्लभमिति सर्वोपप्लव इति । ननु मा नाम भूत्संदेहः, संभावनया व्यवहारमभ्युपगच्छतः : किमाया- तमिति शङ्कामपनुदन्याचष्टे-संभावना हि-इति । ततः किमित्यत ग्राह- तथा च-इति । गृहान्तर्वतिनापि निर्गतस्याभावावधारणात विलीयेयुरिति भावः । स्मरण-इति । वहिर्निर्गतेनापि पुत्रादीनां स्मरणेनोपलम्भात् नोक्तः प्रसङ्ग इति। न-इति । प्रतियोगिस्मरणसहकृतस्यैवानुपलम्भस्याभावविशेष- परिच्छेदहेतुत्वान स्मरणापलम्भो न केवलमभावपरिच्छेदं प्रतिबध्नाति प्रत्युतोद्ग्रथनातीति यदृच्छया परावृत्तोऽपि न पुनः पुत्रादनासादयेदि- त्याह-परावृत्तोऽपि - इति । ते.पि नासादयेयुरिति भावः । ननु परावृत्ति- काले तेषां सत्त्वादासादयिष्यन्तीत्याह-सत्त्वात-इति । अनुपत्नम्भकाल इति स्परः परिहारः नानुपलम्भकालेऽपि सन्तः पुत्रादयः पुनरासाद्यन्ते । किन्तु यदोपलभ्यन्ते तदेवोत्पन्ना अन्य एवेत्याह-तदैव-इति । न-इति । तदुत्पत्तिहेतूनां तदानीमनुपलम्भेन बाधितत्वात्तदुत्पत्तरसंभवादनुपलम्भे- ऽपि वा तेषामवाधे स एवानुपलम्भमात्रेण नाभावावधारणमिति दोषः स्यादिति संग्रहस्योत्तरमधं व्याचष्टे-प्रत एव-इति । यत एवानुपलम्भ- मात्रेणासत्त्वाङ्गोकार इति । उपलभ्यन्ते-इति । स्पष्टम् । तन्मतमङ्गोकृत्यै- वाह-न-इति । गोलकादयः स्वापलब्धेः पूर्वमनुपलम्भेनासन्तः कथ स्वस्वविषयमुपलम्भमुत्पादयेयुरिति । तर्हि स्वोपलम्भकाल एव सन्तः स्वविषयमुपलम्मान्तरमारभेरनित्यत्राह-न च-इति । न हि चक्षुरादीनां स्वविषयोपलम्भस्य च कार्यकारभावाद्योगपचं भवतीति ।

·तृतीयः स्तवकः ३] श्रीमवरदराजविरचिता। पर्व तावदनुपलम्ममात्रेण ईश्वरनिषेधेोऽशस्य इत्युक्तम्, इदानोमने- नैव मार्गेण तेषां परमारवादिनियमपि न सिध्यतीत्याह-पतेन-इति । एते । निरसनोमिति संवन्धः । तत्र परमाणता परमेश्वरस्येव योग्यानुप- लाभाभावेन प्रत्यक्षेण बाधः, तत्सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वयोरिव तेषां नित्यत्वनि- रवयवत्वयानिषेधे धर्मिग्राहकप्रमाणवाधः । तज्ज्ञान पक्षीकृत्य सर्वविष यत्वनिषेधवत् पाथःपरमाणुगतरूपादिविशेषगुणाना नित्यत्वनिषेधे चाश्र- यासिद्धिः, आत्मत्वं पक्षयित्वा तस्य मर्वज्ञरूव कर्तृयक्तिसमवायनिषेधवद्- पत्वादेरतोन्द्रियाश्रयत्वनिषेधे चाप्रसिद्ध विशेषणः पक्षः, इन्द्रियासत्त्वहे- तोोग्यानुपलम्भस्य विशेषणसिद्धिः । यद्ययोग्यानीन्द्रियाणि सन्ति तर्हि , शशङ्गमप्ययोग्यमस्ति चेति प्रतिवन्दिग्रहणेनेमानि निरसनीयानि इत्ये- तदपि परमात्मयोग्यत्वप्रतिपादनेन निरसनीयम् । तथा स्वर्गादिनिरा- करणमपि निरसनीयम् । स्वर्गादिनिराकरणप्रदर्शनेन मीमांसको भीषधि- तव्यः, तनिषेधं दर्शयित्वा च परितोषयितव्यः । यदा, ईश्वरनिराकरण- निषेधेन तस्य भीषणमित निराकरणनिषेधेन तोषणमिति । चार्वाकः सिद्धान्तिन प्रत्याह-यद्यवम्-इति । मा मृत्प्रत्यक्षानुपल- भ्यपिशाचा धुपाधिनिषेधः, ततः किनित्यत्राह-तथा च-इति । तथाभूतस्य यथाज्ञानमवस्थितस्य । यद्वा, अनु भित्सितस्य । यद्वा, अनमित्सितस्य जग- स्करिति । कथमसिद्धिरित्यत्राह अनुमान-इति । निरूपाधिको हि संवन्धः प्रतिबन्धः इति । अनुमानाभावे शब्दादेरपि प्रमाणस्याभाव इत्याह- तदभाव-इति । प्रामाण्य ग्राहि गस्तजातोयत्वानुमानादेवि प्रामाण्या- भावापराधेन शब्दादिप्रामाण्यासिरिति । एवं चानुपलम्ममात्रस्यानि- पेधकत्वेऽनुमानाधुच्छेदादीश्वरा न सिध्येत निषेधकत्वे तु तत एव निषिध्येतेति । सेयं शिरोद्वये पिपाशवतो रज्जुरित्याह-सेयम्-इति । पत्रकदेशिनः परिहारं दूषयितुमुपन्यस्यति-पत्र कश्चित्-इति । किमने- नोपाधिविधू निव्यसनेन केवलान्वयिकेवलव्यतिकिपाश्च रूपसंपत्ति- मात्रेण प्रतिबन्धसिद्धर्न हि तयोर्विपक्षसपक्षाभावेन तव्यावृत्तारवृत्ती संभवतः । अन्वयव्यतिरेकिणस्तु पञ्चरूपसंपत्तिमात्रेण तस्य सपक्षविपक्ष- योर्मावेन तवृत्तिव्यावृत्त्याः संभवादिति। न च रूपसंपत्त्यवधारणे.प्युपा- विविधूननमुपयुज्यत इत्याह-तस्याश्च-इति । कथं तप्रमाणकत्व तस्या इत्यत्राह-यत्र तु-इति । तयोर्भङ्गे प्रमाणभङ्गस्यावश्यकत्वादिति । कस्मा- देवभित्यत्राह-न हि-इति । हेताश्चतुःपञ्चानां रूपाणां विप्लवो हेतुविप्लवः । प्रमाणविप्लवाविप्लवयोर्हि प्रमेयविप्लवाविप्लवै। भवत इति भावः । यदि दर्शनादर्शनाभ्यामेव प्रतिबन्धसिद्धिस्तहि मैत्रीतनयत्वादिरपि हेतुः स्यादित्याह-प्रप्रयोजका-इति । तयोरविप्लवे तु नाप्रयोजको काम कश्चि- 14.

·न्यायकुसुमाञ्जलिवधिनी। [तृतीया स्तवकः ३ दस्तोत्याह-भूयोदशन-ति । स एवाप्रयोजकत्वेन संभावितानाशक्य निराकरोति-न तावत्-इति । अनुमानसूत्रे पूर्ववच्छेपवदिति । कार्य- कारणानुमाने परिगृध्र सामान्यतादृष्टमित्यकार्याकारणभृतस्य सलि- लादिविषयवलाहकाधनमानस्यापि स्व कागदिति । नापि-इति । सामग्री कार्यलिङ्ग तदेकदेशोऽप्रयोजकः स्यादिपि न युक्तम् । पूर्व कारण यस्यास्ति लिङ्गत्वेन तत्पूर्ववदिति । पूर्ववताव तन सूत्रअनुमानत्वेन स्वीकारादिति । नायि व्यभिचार:-इति । न हि मैत्रीतनयत्वादेर्व्यभिचार उपलभ्यते तदुपलाभे या व्यभिचार एब देापः स्यानाप्रयोजकत्वमिति । न च-इति । तथा च सर्वोऽभि हेतुरप्रयोजकः स्यादिति । नापि व्याप्यान्तर- इति । स्पष्टम् । नाप्यल्पविषय इति । न हि धूमा: सपक्षयापक इति । स एव तत्र किञ्चिदाशङ्कय निराकरोति · ननु-इति । न हि धूमः स्वनि- वृत्तावप्यनिवर्तमाने वन्ही प्रयोजकी नामेति । कुन तर्हि प्रयोजक इत्य- बाह--पाईन्धनवन्तम् इति । तस्यैव वन्हिविशेपरयैवेति । दुता युकमि- त्यत्राह सामान्य-इति । न हि संभवति न्हिविशेष साधति न तु सामा- न्यनिति मामान्यामिद्धौ विशेषस्यासिद्धोनेवरात्वात् । र्याद वा तदापि विशेषः निध्येन तहि सामान्यविशेषभाःयात. न हि तस्मिन सिद्ध.पि सिध्यतस्तविशेषकत्वमिति । सकलमपक्षवत्तिनि हेत्वतरे सत्येकदंशवृ- त्तिरप्रयाजकः यथा नपिद्ध वे सति हिंग्यात्व । निषिद्धर, हि सकला- भक्षणाप्यधर्मसिद्धार्थ क्लुप्तसा..िति । तदेव सर्वनाधर्म के प्रया. जक हिसात्व च नैवविधमप्रयोजकमिटाशङ्कयाह-नापि कलप्त इति । अत्र सार.४व्यातिस्तस्या अज्ञानात्पादने निङ्गमह कात्विा- दिति तदेकदशिमत पूर्वपक्षी दूष,ति-तहतत्-इति । किनुयाधिविधूननेन भूयः साहचर्यदर्शने सति कायमप्रयोजका नामेत्येतदशामन शङ्कितव्य- भिचारस्याप्रयोजकत्वादुयाधिविधू नायरात्वाच्च शङ्कानिरासस्थति भावः। तदवोपपादः ति-कथ हि-ति । निश्चितार भिच रे हि हेतुर्गमकः, अन्य- थातिप्रपद्धान् । तनिश्चयश्च न साहचर्यमानासिध्यति भूयः सहचरिताना- मपि का द् व्यभिचारदर्शनात् । तस्माद् ,भिवार्य व्यभिचारिणः साहचर्ये विशेषाभावात्तन्मात्रेणाभि गारनिश्चयापपत्तेः व्यनिचारशङ्कारिस- नहेतुः कश्चिदन्वेष्टयः, स चापाविविधू निमेति भावः । तत्र यदुक्तं निर्वी जशङ्का न युक्तति त. प्यत एव निरस्तभित्याह-अत-इति । निर्णाय- कविशेषादर्शने सति साहचर्यमेव निचार्ययभिचारिणः साधारणधर्म- त्वासंशयहेतुर्भवतीति । एव च यदि भूयोदर्शने सत्यपि शङ्का स्यात् वापि सा स्यादित्येकदेशिना चार्वाक प्रत्यापादिताऽतिप्रसक्तिरनुमा- नत्रामा यमनिच्छतः तस्य नोपालम्भाग भ .ति प्रत्युत नन्दनायेत्याह-एव , ·तृतीयः स्तवकः ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। सति-३ति । यद्वा, अनुमानमिच्छतः सिद्धात्तिना नोपालम्भाय तस्योपाधि- विधूननेन शङ्कानिवारणायुपगमादिति । एकदेश्याह-स्वभावादेव- इति । तेनाव्यभिचार: स्वभावमात्राधीनः न तु तदर्थमन्याउग्वेष्टव्य इसीतर आह-केन-इति ॥ सत्यमेवं, स तु स्वभावा निति एव व्यभिचारशङ्का निवर्तयतीति तनिर्णयार्थमन्यान्वेष्टव्य इति । तर्हि भृयोदर्शनमेवास्तु निर्णायकमित्यत्राह-भूयोदर्शनस्य-इति । शङ्काया एव बो जमेतदि युक्त- मिति भावः। यन-इति । तददृष्टभङ्गं तथा । अव्यभिचार स्वभावम्- इति । आपाततः-इति । सर्वत्र रूर्वदा ब्यभिचारो न भूयादशनमात्रा- सिध्यतीति तत एवं वक्तव्यमित्याह-तस्मात् इति । तर्झनुपलम्भे नापा- धिविरहाश्वधार्यत इत्यत्राह-वधारणम्-इति। अनुपलम्भमात्रस्य निषेधकत्वाभ्युपगमादिति । तहनुमानानिषेत्स्यत इत्याह-ननु इति । वन्ही वन्हिसंबन्ध इति । न-इति । अस्याप्य रमानस्योपाध्यमावनिश्चयायानुमानान्तरापेक्षायां तस्य तस्यापोत्यनवस्थति । किं च, सर्वः सर्वदापाधिमत्तया धूमस्यानुपलम्भो नासर्वज्ञन निश्चेतु शक्यत इति रूदिग्धारिद्धो हेतुरियाह-सप्टे- श्श इति । अस्तु तर्हि स्वेनैकेनानुपलम्भा हेतुस्त त्राह- स्वादृष्टः-इति । न टेकेन तद्वत्तानुपलम्भस्तदभावव्याप्त इति सर्वदा स्वादृष्टिरप्यसिद्धत्याह- मर्वदा इति । प्रसिद्धः-इति । कदाचिदपि न द्रक्ष्यत इति निश्चयामभ- वादिति । तदेवमेकर्दशिन निराकृत्य बौद्धमत दूषयितुम् उपन्यस्यति- तादात्म्य-इति । यस्य यात्मावा यत्कार्य तयातनामना कारपेनावि- नाभावः, अन्यथा तदात्मकत्वव्याघातात्कार्यकारणभावमङ्गप्रसङ्गाच्च, ततो.विनाभावनिश्चयार्थमुपाधिचिधूननापेक्षेति । यथाह-कार्यकार गा. भावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकान् । अधिनाभावनियमा दर्शनान न टर्श- नात्" इति । (') तादात्म्यतदुत्पत्त्यारवनिश्चयः कुतस्त्य इत्यत्राह-तत्र-इति । प्रवृक्षे शिलादा शिशपात्वस्यानुपलब्धिबाधितत्वाद् वृक्षः शिंशपामति निश्चीयते । तदुत्पत्तिस्तु पूर्वापाभावेन प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यां सिति । "प्रत्यक्षानुपलम्भपञ्चकेन तदुत्पत्तिनिश्चयः" इति हि बौद्धाः। तत्र पोर्वापर्येरग (1) Apparently a quotation from Dharma Kirti. The original reading of the second half of the second line is uncertain, being variously quoted by different authors: cf. Nyāyavārtikatātparyatilā, p. 105, Nyāyakandali, p. 207; Sarvadarśara Sangraha (Poona Ed.), p. 5, Prakarana Palichiki, p. 65.

·. न्यायकुसुमाञ्जलिरधनी। [हतीयः स्ववकर ३ वहिधूमयोरुपलम्भा प्रत्यक्षद्वयं वन्यनुपलम्भे धूमानुफ्लम्भः अन्यस्मिन्पूर्व- भावेनोपलब्धे.पि धूपस्यानुपल्म्भ इत्यनुपल्लम्भत्रयमिति प्रत्यक्षानुपत्नम्भ. पञ्चकम् । अन्येषा तु वन्हे— मस्य पौर्वापर्यस्य च त्रीणि प्रत्यक्षाणि वन्हे- धूमस्य च द्वावनुपलम्भाविति । नन्वेवमप्यदृश्यभावः पिशाचादिषू मस्य कारणं, वन्हिस्तु नान्तरीयकसनिधिर्न वेति शङ्काया न तदुत्पत्तिसिद्धि- रित्यत्राह-नोवम्-इति । विशाचादेस्तु पैौर्वापर्येण प्रत्यक्षानुपलम्भ- गोचरत्वरूपस्य कारणलक्षणस्य विरोधाभावेन तत्त्वस्य कारमत्वस्य निर्वाहान शङ्कावकाश शङ्कावकाश इति नानेनाप प्रकारेणाविनाभा- वनिश्चय इत्याह-नैवम् इति । कुत इत्यत पाह-उभय-इति । किमत्र क्वचित्तादात्म्यमव्यभिचारनिबन्धनमन्यत्र यदुत्पत्तिरिति विषयव्यवस्थयो- च्यते कि वा स्वतन्त्रमुभय तादात्म्यं तदुत्पत्तिति । नायः, अनुवृत्त- स्याव्यभिचारनिबन्धनस्यावचनात, तदवचने च तस्यालक्षितत्वात् । नाप्युत्तरः, तादात्म्यस्य तदुत्पत्तावभावात् । तस्याश्चेतरत्राभावाद- व्यापकत्वादत एव नापि संभूयेति भावः। कि च उपाधिविधूननापेक्ष एव ताभ्यामप्यविनाभावनिश्चय इत्याह-कुतश्च-इति । तदेवमनुमानस्या- व्यभिचारनिश्चयापेक्षत्वात्तस्य चापाधिनिषेधायत्तत्वात्तनिषेधे योग्या- नुपलम्भाभावादनुपल भमात्रस्य च निषेधकत्वानङ्गीकारादनुमानेन च तनिषेधे उनवस्थाप्रसङ्गात् । बौद्धानामपि निषेधाचानुमानादिविलापप्रसङ्ग इति । चार्वाके प्रत्यवस्थिते पर सिद्धान्तोल्याह-पत्रोच्यते-इति । उपाधिविरहस्य दुरव- धारणत्वेनानुमानकुलात्सादशङ्कास्ति चेत तत एवानुमाऽस्त्येव तत्काल- तद्देशयोः महहरस्य कि कालान्तरे देशान्तरे वा विनाभावो भविष्यति न वेत्येव व्यभिचारस्य शडुनोयत्वाकालान्तरभवनमसंनिहितं च देशमना- कलप्य शङ्कानुपपत्तः तदाकलनस्य चानुमानमवधीर्याशक्यत्वादिति हदयम् । तदनाकलने तु शङ्खच न स्यानिराश्रयत्वादित्यभिसंधायोक्त न चेच्छङ्का ततस्तराम्-इति । न चेच्छङ्का ततः शङ्काभावादेव सुतरामनुमा- स्त्येव शङ्कानिरासप्रयासस्याप्यभावः स्वोकृत्यैवानुमानं कथमियं व्याभचारशङ्का निवर्तनीयेति । तत्त्वबुभुसया पृच्छत उत्तरम्-अर्थक्रमानु- रोधेन पाठक्रममनाय तर्कः शङ्कावधिर्मत इति तावदेवावकाशः शङ्कापि- शाच्या यावत्तकण नागतं, समागतस्तु तर्कः शङ्काया अवधिरता मो न्यायविदाम् । ननु तर्कोऽप्यविनाभावमूल पव प्रवर्तमानोऽन्यथासिद्धि- शङ्कया तर्कान्तरमपेक्षत इति अनवस्थादास्थ्यात् पुनरप्यनुमानं दत्तजला- वलि स्यादित्यत उक्तं-याघातावधिराशङ्का-इति । अयमाशय:-किमि- यमाशङ्कार्थ क्रयार्थिना लौकिकस्य हेतुफलभावं जिघांसतः परीक्षकस्य ..

·तृतीयः स्तवकर श्रीमद्वरदराजविरचिता। वा? प्रथमे क्रियाव्याघातावविराशङ्का लोकस्य न तु यथा क्रियायाघातादया ज्वतरन्ति तथा भवतीत्यर्थः । तथा च द्वित्रस्थानपर्यवसानानानुमान- प्रामाविघातः, द्वितीये तु शङ्खव न स्यात् तस्या अपि कस्यतित्फल्न- त्वात्तया हेतुफलभावप्रत्यक्षे योपि न स्यात् तस्या अपि तथा भावात, साउ व्याघात इति । व्याचष्टे-कालान्तरे-इति । भवन हूती अनुमेया इति । वर्तमान- मुहूर्तादया भावि हूतादिवन्तः मुर्तत्वादतीतमुहर्त्तदिति । मा दनु- मानं स्मरण तु भविष्यति कालान्तर इत्यत्राह- अनवगत-इति । भाविनः कालस्य प्रत्यक्षासंभवादिति सर्वथा चानाकलने निर्विषया शव न स्यादित्याह-अनाकलने-इति । तर्हि ननु मा सद् व्यभिचाराशङ्कत्यत्राह- तथा च-इति । तुर.यं पाद याविख्यासुः शङ्कते-स्वं कृतम-इति । सुह- द्भावेनैवोत्तरमाह-न-ति । द्वयी हि शङ्का किमस्य हेतोरनेन साध्येनं संबन्ध उपाधिरस्ति वा न वेत्येका, अन्या तूपाधिशङ्कानिमित्ता हेतोः साध्य- व्यभिचारशङ्का, तत्रोभयत्रापि तर्कप्रवृः शङ्कानिवृत्तिरिति । कथं तर्हि ततस्तन्निवृत्तिरित्यत्राह-तेन हि-इति । यद्योपाधिः स्यात तदायत्तो वा हेताळमिचा स्तत एव स्यादिति । प्रामाणिकत्यागाप्रामाणिक स्वो- कारात्मकानिष्टमुपनयता तर्केगण पक्ष एव जाताविपक्षजिज्ञासात्मि- केच्छा विद्यते, तद्विच्छेदे चानुमा निरस्तान्तरायेण भूयोदर्शनेनावधा- रिता व्यभिचार लिङ्ग निःशङ्कपवानमितिज्ञानोत्पादे विनियुक्त विनियु- ताच कारणलिङ्गादनु मितिक्रियानिष्पतिरिति न संकटं किञ्चिदिति ॥ ननु यदि तण व्यभिचारशङ्का निवृत्तिः तर्हि तर्कस्याप्यविनाभावा- पेक्षत्वात्तत्रापि शनिवृत्त्यर्थं तान्तरापेक्षायामनवस्था स्यादित्याश- याह-ननु-इति । अत्रोत्तरत्वेन तृतीयं पादमवतारयति न-इति । नानव- स्थया भवितव्यम्, न हि यत्र यत्राविनाभावग्रहस्तत्र सर्वत्र शङ्कोदय इति । व्याघातावधित्वमेवाह-तदेव हि-इति ।। स्मिन्नाशयमाने लोकस्य व्यवहारव्याघातादयो न प्रादुष्यन् तत्रैव शङ्का न सर्वत्रेति । कुत इत्यत आह-न हि-इति । न हि कार्यकारणभावोऽपि न स्यादिति शङ्कायाः संभ- वस्तस्या अपि कस्यचित्कायेत्वादिति न केवल शङ्कानुदयः सर्वमपि कार्य- जातं मिथ्या कार्यकारणभङ्गादित्यादि च वाधक मूहनीयमित्याह-सर्व- म्-इति । यद्वा, सर्व व्यभिचरिष्यतीतिवत्सर्व मिथ्या भविष्यतीत्यपि शङ्काया अनुत्थान तस्या अपि सर्वान्तर्भावेन मिथ्यात्वेन व्याघातादिति । प्रसङ्गा- दुच्यते इति । नन्वसार्वत्रिकत्वेऽपि यत्र कुचिदपि संभवन्तीत्याशङ्कोपाधि- निषेधेनैव निवर्तनीया, तन्द्रियकस्य योग्यानुपलम्भेन निषेधेऽप्यतीन्द्रियस्य ·': स्तवक: ३ V , न्यायबुसुमाञ्जलिबानी। [तृतीयः कथं निषेध इत्याह-तथापि इति । न वै कश्चित::ति । प्रसक्तं हि प्रतिषिव्यत इति । तहि भ्योदर्शनेनैव प्रतिबन्धसिद्धस्तकः शङ्का-धि- रित्यादिकमरण्यरुदित स्यानित्यत्राह-केवलम्-इति । न तावद् झ्यादर्श- नमात्रात्प्रतिबन्धनिश्चयः, नापि सर्वत्रोपाध्याशङ्का, किन्तु बिन्धनान्तर- कृतस्यामि साहचर्यस्य कविहर्शनातिकमत्रादि निवन्धनान्तरमस्ति वा न देति कचिच्छङ्का जायते, सा च हेतार्विपक्षसंसर्गशङ्का फलति, तता म प्रतिबन्धनिश्चयः स्यात, तेन हेतोः साध्यसंसर्ग निबन्धनान्तरशङ्का स्व- रूपतः फलतश्च प्रतिबन्नश्चयार्थ निवन्धनीया। तत्र या फलभृताधूमवा- नपि पर्वतः किमग्निः स्यादिति पक्ष एव विपक्षत्वेन जिज्ञासा सा तकरण साक्षान्निवर्तते । यदि तथा स्याद्धर्मत्याकारणत्वेन कादाचित्कत्वभङ्गप्र- सङ्गः दुष्टत्व वाग्नेरनियतत्वानियतस्य च हेत्वन्तरस्याभावादिति । ततो निवृत्तव्यभिचारशङ्को निःकलङ्को भूयोदर्शनेनावधृतप्रबन्धालिङ्गालिङ्गि- नमन्निोति, तत उपाधिशङ्कास्वरूपमपि निवर्तते, न चापाधिशङ्काऽप्य- नुमानप्रवृत्तेः पूर्वमेव निवर्तनीया विपक्षजिज्ञासानिवृत्त्यैवानुमानप्रवृत्तेः पाश्चात्या तूपाधिशङ्कानिवृत्तिर्वस्तुगत्याक्ता, न त्वनुमानप्रवृत्त्युपयोगित्वे- नेति । न च तर्कसनाथेन भूयोदर्शनेन निश्चितप्रतिबन्धं लिङ्गमनुमानाङ्ग- मित्ययमर्थः स्वमनीषिकामात्रकल्पित इत्याह-नचैतत्-इति । अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणेापपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थ बृहस्तके इति तक लक्ष- यित्वा वादसूत्र प्रमाणतर्कसाधनोपलम्भ इति न्यायाङ्गता तर्कस्य व्युत्पाद- यतःसूतकृतो न्यायोपकारकत्वस्याभिमतत्वात, अन्यथा तर्कस्य न्यायानइत्वे तर त्पादनमनर्थक स्यात् प्रयोजनान्त्याभावादिति विस्तरतः प्रतिपादित- मर्थ शिष्यानुकम्पया संक्षिप्य वक्ष्याम इत्याह-तदयम्-इति । यत्र हेतावुपा- धिधूिननेन भूयादर्शनसहायकमाचरन्ननुकूलस्तो नास्ति सेाऽप्रयोजकः, उपाधिमानप्रयोजक इत्युक्त भवति । तत्र शङ्कितोपाधेरप्रयोजकत्वे मोमां- सावार्तिकमुदाहरति-यावच्च-इति । कासावुपाधिर्नाम यद्वानप्रयोजक इत्यत्राह-उपाधिस्तु इति । एकस्मिन्साध्ये साधनत्वेनोपप्लवमानयोः यः साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्याप्तिकः स इतरस्य साध्यसंबधे उपाधिः स्यात्, तत्र साध्यव्यापक इत्येवोच्यमाने अनित्यत्वसाधने सावयवत्वे कृत- कत्वमुपाधिः स्यात्, अथ साधनाव्यापक इत्येवाभिधीयेत तदा कृतकत्वे सावयवत्वमुपाधिः स्यात्, न चैतद्युक्तमुभयस्यापि प्रयोजकत्वादिति । एवलक्षणमुपाधिशब्दप्रवृत्तर्निमित्तमाह-तद्धर्म-इति। संसृज्यमाने तद्धर्म- विरहिणि धर्मिणि स्वधर्मप्रतिभासनिमित्तत्वमुपाधिशब्दप्रवृत्तिनिमित्त- मिति । अत्रापि वार्तिकमुदाहरति-तदिदमाहुः-इति । येऽपि वैशेषि- कादयः "कार्य कारणं संयोगसमवायाँ कार्यसमवायि विरोधि ति ..

·' तृतीयः स्तवका ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। लेडिकम्” इति (वै. सू. ६.२.१.) () वदन्ति तेषामपि तत्प्रतिबन्धनिश्चये तर्क मनाथं भृयाटर्शनमेव निदानम्, न च तमिति सविशेषगनिर्विशे- पाण्याबलाबल प्रति कश्चिद्विशेपः, अन्यथा यदि तर्कसनाथ भूयोदर्शन न स्यात् ततस्त सर्व लिङ्गाभासं भवेदित्याह-तदनेन इति । तादात्म्यतदुत्पत्तिनिवन्धनः प्रतिवन्ध इति वदतामपि तनिश्चयापा- यस्तके एवेत्याह-तादात्म्य-इति । तत्र तर्क दर्शयति-यदि हि-इति । तयोः कार्यात्मनोस्तत्त्वं कार्यत्वमात्मत्व चेति यतस्तके ए प्रतिबन्धयो न तु कार्यत्वमात्मत्वं वा, तत एव बोद्धानामयमभ्युगमः सिद्धात्तीत्याह- ग्रतएव-ति । तस्माद्विपक्षे दण्डभृतस्तक एव प्रतिबन्धहेतुः सवत्रेयुग. संरति-तस्मात्-ति । विपक्षे वाधकाभावेन सेापाधि कमुदाहरति तथा हि-इति ॥ श्यामत्वे साध्ये मैत्रतनयत्वस्य हेतोः शाकायाहारपरिणतिरुपा- धिः पक्ष ते मै रतनये शाकाद्याहारपरिणतत्सत्त्वे बाधकामावेन तद्विरह- संश्वेन साधनं मै रतनय व प्रति तरया अव्यापकत्वात् श्यामिका प्रति च कारणत्वेन व्यापकत्या कारणातिपाते च कार्या संभवप्रसङ्ग इति विपक्षे वाध केन कार्य प्रति कारणस्य व्यायकत्वमिद्धः । इद च शङ्कितोपाधे प्र. योजकस्योदाहरण शाकादिपरिणतमे तनयत्व प्रति व्यापकत्वानिश्चया- त् निश्चयायाधेस्वधर्मत्वसाधन निपिद्ध योपाधिक हिसात्व गाकर्भाित स- उतिचापुि कुत्रान्तर्भावो अप्रयोजकस्येति प्रसङ्गात् पृच्छति-क पुन:- इति । त कइश्युत्तरमाह-न क्वचित्-इति । कथ सभिचाग.पु पञ्च- स्वतन्तता हेत्वाभामः स्यादित्याशङ्कयाह-यथा हि-इति । सिद्धसाधन- वदयमपि पृथगेव हेत्वाभास इति संदिग्वसाध्यधर्मविशिष्टस्य पक्षत्वात् सायनिर्णये सति तदभावादपक्षधर्मः सिद्धसायनमिति सिद्धान्त दृष्टया- शङ्कयाह-नापि–इति । एव कालातीतापि न पृथक् हेत्वाभासः स्यात् तमानिविपर्ययनिर्णयेन साध्यसंदहाभावाद सपक्षधर्मतापपतरिति । न च- इति। विर द्धत्वादस्तत्संभावनैव नास्तीति भावः । दार्शतिके गिमयति - तथायमपि-इति । यद्यनयो न्यत्रान्तर्भावः कथ तहिं सव्यभिचारविह. दप्रकरणसमसाध्यसमानातीतकाला हेत्वाभासा इति विनागाद्देशसूत्र- मित्यत आह-सूत्रं तु इति । विभागस्य-नि। अन्यथा विभागाद्देशोऽनर्थकः स्यादिति । यद्यनयाहेत्वाभासान्तरत्वं न स्यात् तार्ह सरतिचारादिपु कस्मिन्नन्तभाव इत्याह-क तर्हि-इति । प्रसिद्ध पव-इति । तयोनिवेश - (1) The Sütrā here quoted is differently worded in the extant texts: अस्येदं कार्य कारणं संयोगि विरोधि समवायि चेति लैङ्गिकम् (Vars'. Sut. IX. 2.1.)

·: स्तवक:३ न्यायकुसुमाञ्जलिधिनी । [तृतीयः इत्यनुषङ्गः, सिद्धि निरूपणपुरःसरम् असिद्धिप्रकारानभिधाय तत्रैवानयो- रन्तर्भावमुपपादयति-तथा हि-इति । तत्रान्यथासिद्धाउप्रयोजकः, मध्यमाप्याश्रयासिद्धिर्द्धिवा भवति । आश्रयस्य धनिपाउभावात् । तद्वि- शेषणस्य संदिग्धसाध्यधर्भवत्त्वस्याभावाद्विशेष्याभाव इव विशेषणा. भावेऽपि विशिष्टामावस्या विशिष्टत्वात्तयार्द्वितीयासिद्धसाधनमिति, तत्र कालातीतविलोपप्रसङ्ग उक्त इति चेत्तत्राह-व्याप्तिस्थिता--इति । सिद्धसाधने हि सत्यामेव व्याप्ती पक्ष त्वना विघटनादाश्रयामिद्धिरेव, बाधितविषये तु व्या + रेवाहत्यभङ्गः पश्चात्तु साध्यविपर्ययनिर्णयात् पक्षत्वा- तिपात इत्यन्यो विशेष इति अप्रयोजकस्य व्यापयसिद्धावतर्भाव मन्यमानो मतान्तरमाशङ्कय दूषयति-यत्तु इति । प्रथमच्याप्त्यसिद्धि निमित्तीकृत्य व्यभिचारशडत्यत्र पूर्वसिद्धासिद्धिरेव दूषणं स्यान्न तु तदुपजोवनेन प्रवृत्ता व्यभिचारशङ्का, अन्यथा व्याप्तिनिर्णये तु व्यभिचार शङ्कात्मक दृषणमेव नोदेतोति निर्णते विषये शङ्काया निरवकाशत्वादिति । तदेवं प्रत्यक्षानुमानयास्तदभावावेदकत्वं निराकृय संप्रत्युवमानस्य निराचिकीर्षुरेकेषा मत तावदुपन्यस्यति-उपमानं तु-इति । क्लप्तप्रमा- णविषयातिरिक्तविषयासंभवादपमानस्य पृथक्प्रामाण्य नव नास्ति कुतस्तेन बाध प्राशयतेति । विषयानतिरेकमेवाह-न तावत्-इ ।। पदार्थान्तरं हि भवत्सादृश्य कि भावाभावाभ्यामन्यरिक वाभयात्मकं किमुत भावात्म- कमेव षट पदार्थातिरेकेणेति विकल्प हृदि निधाय सामान्येन वोटिद्वया- तिरेकस्यापि न संभवतोत्याह-परस्पर-इति । भावाभावयाः परस्परप्रतिक्षे- पत्वलक्षण स्वरूपत्वाद्भावनि धेोऽभावविधिः स्यान् तनिषेधश्च भावविधिः, तेन ताभ्यामन्यः प्रकारः संभवति न कस्यापोति शेषः 1)। हि यस्मात्त- स्माद्दरे सादृश्यस्य विशेषस्य प्रकारान्तास्थितिवारीत भावः । न च कापि विरुद्धानामैकात्म्य विरुद्धत्वादेव अन्यथा विरोध एव न स्यात् । तथा च कथं परस्परविरुद्धभावाभावात्मक भवेत्सादृश्यनिति भावः। कि च, पास्तां तावद्वस्तुगता विरोधः, वचनमात्र स्यैव विरोधात भावाभा- वात्मता निरस्तेत्याह-उक्ति-इति । पतेनैव भावत्वेऽपि षट्पदार्थातिरेको निरस्तः। परस्परविरोधिस- गुणनिर्गुणादियतिरेकेण प्रकारान्तरासंभवादुभयात्म कत्वासंभवाच्चेति व्याचष्टे-न कि-इति । भवतु भावात्मकमेव तत्त्वान्तनित्यवापि श्लोक 7321-22. (1) Cf. Nyāyakandali, p. न चैकानेकाभ्यामन्यः प्रकारास्ति, परस्परविरुदयोरेकप्रतिषेधस्येतविधिनान्तरीयकत्वात् Tatparyatika, p 2323-25.

·तृतीय-सबका श्रीमद्वरदराजविरचिता। व्याचक्षाख पा-भावत्वेपि-इति । पूर्ववत्-इति । भावाभावयारिव परस्परविधिनिषेधरूपत्वात्सगुणनिर्गुणयोरित्यर्थः। एवमुत्तरेष्वपि द्रष्टव्यम् समवायस्याश्रितत्वे बाधकपनवस्था इति । प्राश्रितत्वं नाम समवायस्य समवायित्वमेवादयत्वेन संयोगासम्भवात् । तत्र च समवायस्याश्रित- त्वाभ्युपगमेऽवस्था स्यात् । इह पटे रूपसमवाय इति प्रतीतिस्तु विशेषणविशेष्यमात्रनिबन्धनेति, तदेवं पदार्थव्यवस्थिता यदि सादृश्यं सगुणत्वादिविधास्वन्तर्भवेत् पदार्थषट्कान्नातिरिच्येत्, अनन्तर्भावे वा पदार्थ एव न स्यादित्याह-तत्-इति । शक्तिसंख्यादीनामपि षट्पदार्थान्तरत्वमनेनैव मार्गेण निराकृतमिति प्रसङ्गादाह-एतेन-इति । उपसंहरति-ततः-इति । ततश्चाप्रमाणत्वादेव न बाधमिति ॥ तदेवं तत्त्वान्तरभूततत्रान्तर्भूतसादृश्यविषयमुपमानं पृथकप्रमाणमिति गुरु(1) मतं निराकृत्य भाहमतं निराचिकीर्षः शङ्कते-स्यादेतत्-इति । पदार्थान्तरावयवादिवर्तीनि सामान्यान्येव पदार्थान्तरस्यावयवादिषु वर्तमानानि सादृश्यं न तु तत्त्वान्तरम्, तथाहुः-"सामान्यान्येव भूयांसि गुणावयवकर्मणाम् । भिन्नप्रधानसामान्यवर्ति सादृश्यमुच्यते” इति(2)। न च तत् प्रत्यक्षविषयः संभवतीत्याह-गोसदृशोऽयम्-इति । न पूर्व-इति । प्रतियोग्यनुसंधानस्येन्द्रियसहकारिणा वैधुर्येणेन्द्रियसंनिपातमात्रात्सा- दृश्यज्ञानानुपपत्तिः । न च तावतेन्द्रियजन्यवहानिःप्रत्यभिज्ञानदिति । तस्मिन्सन्निहितपदार्थप्रतियागिकसाहव्यविशिष्टासंनिहितपदार्थविषयमे- तत्सदृशः स इति ज्ञानमुपमानफलं भविष्यति । न ह्येतदिन्द्रियेण जन्यते व्यवहितस्येन्द्रियेण संबन्धाभावादित्याह-ननु-इति । न चेदं स्मरणं व्यव- हितस्य पिण्डस्य सादृश्यविशिष्टतयाननुभूतत्वादित्याह-न चेदम्-इति । ननु तत्सदृशोऽयमिति ज्ञान तावदेन्द्रियक, तस्माच्चैतत्सदृशः स इति ज्ञानस्य तत्तेदन्ताक्रमविपर्यय पर विशेषः । न च तावता प्रत्यक्षत्वहानिः साग्यमितिप्रत्यभिज्ञानवदयं स इति विपरीतप्रत्यभिज्ञानस्याप्यन्द्रिकत्वे. नेष्टत्वादित्यत्राह-न चैतत्-इति । उभयमपि प्रत्यरिज्ञाया विशेष्यस्यक- त्वात्तस्य च संनिहितवर्तमानत्वादिन्द्रियसंनिकर्षे न कश्चिद्विशेषः, (1) For Prābhākara views on Upamāna, and on Sãdriấya as a distinct category, seo Prakarana Pai. chika, pp. 110-112. (2) For Bhattar views on Sadrisya, see Sloka. vārtika, p. 565 (Chow. Ed.); Sastradipika (Bomb. Ed.), p. 75 [=Sudarbanāchārya's Ed., p. 286.] 15 ·न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [तृतीयः स्तवक: ३ एतत्सदृशः स इत्यत्र तु विशेष्यस्यासंनिहितत्वेनेन्द्रियसंनिकर्षासंभवात्तत्स- दृशोऽयमित्येतस्मान्महान्विशेष इति । तस्मादसंनिहितपिण्डस्मरणसहायं तत्प्रतियोगिकसंनिहितपिण्डवर्तिसादृश्यज्ञानमेव तथाविधसंनिहितपि- ण्डपतियोगिकासंनिहितपिण्डवर्तिसादृश्यविषयं विज्ञानं जनयत्तदुपमानं नाम प्रमाणान्तरमास्थेयमित्युपसंहरति-तस्मात-इति । तदेतदतिप्रसङ्गा- पादनेन दृषयति-पतदपि-इति । तर्थसंनिहितपिण्डवर्तिवैसादृश्यज्ञानं जनयत्तत्प्रतियोगिकसंनिहित- पिण्डवर्तिवैसादृश्यज्ञानं सप्तमं प्रमाणं प्रसज्येत, तुल्यन्यायत्वात् । अथ तद्वधर्म्यमेतस्य प्रत्यक्षसिद्धमन्यथानुपपद्यमानं तस्यैतद्वैधयं कल्पयतीति न तत्र प्रमाणान्तरप्रसक्तिरिति चेत् तर्हि तत्सादृश्यविशिष्टत्वमेतस्य प्रत्यक्षसिद्धं तस्यैतत्सादृश्यं विनानुपपन्नं तस्यैतत्सादृश्यं कल्पयदर्थाप- त्तिरेव स्यादिति व्याचष्टे-यदाहि-इति । ननु संनिहितपिण्डगतधर्माभा- वविशिष्टत्वमेव संनिहितस्य तद्वैधयं, तचाभावरूपत्वादभावप्रमाणस्यै- व विषयः, सादृश्यस्य तु भावरूपत्वात्प्रमाणान्तरमन्वेषणीयमित्याशया- दाह-न चेत् इति । न-इति । इतः पुरावर्तिनः पिण्डागवृत्तधर्म- योगोऽपि वैधयं, तस्य च भावत्वान्नाभावप्रमाणविषयतेति । उत्तरार्ध व्याचष्टे-स्यादेतत्-इति । व्यवहितपिण्डवर्तिधर्माभाववत्वं तत्राविद्यमानधर्मत्वं वासनिहितस्य तावत्प्रत्यक्षं, तच्च व्यवहितस्यैतद्धमा- भाववत्त्वेनाबाविद्यमानधर्मवत्त्वेन वा विनानुपपद्यमानं तत्कल्पयतीति न तदर्थं प्रमाणान्तरं मृग्यमिति । तर्हि सादृश्यमप्यापत्तिरेव गमयेत तुल्यन्या- यत्वादित्याह-एव तर्हि-इति। एतेन-इति । पूर्व मधुरायां पश्चाच्चोजियिन्यां दृष्टस्य पुनःप्रत्यभिज्ञानसमये चाद्य संनिकृष्टस्य यत्प्रत्यभिज्ञानं य एव मधु- रायां दृष्टः स एवोजयिन्यां हर इति तदप्यापत्तिरिति व्याख्यातं कथ- मिति तत्राह-तत्रापि-इति । मधुरायां दृष्टपुरुषवर्तिस्वरवर्णादिशालित्वमु. जयिनीदृष्टस्येदानी स्मर्यमाणमुभयत्रापि दृष्टस्यैकतामन्तरेणानुपपद्यमानं तां कल्पयतीति । यां, दृष्टस्यासंनिकृष्टस्य चैकगोचरं यत्प्रत्यभिज्ञानमयं स इति विपरीतप्रत्यभिज्ञानं तदप्यापत्तिरेव, तत्र संनिकृष्टस्य पिण्डस्य ये धा उपलभ्यन्ते तद्धर्मशालित्वमसंनिकृष्टस्य स्मर्यमाणं तस्य संनिकृष्टस्य चैकतामन्तरेणानुपपद्यमानं तयास्तां कल्पयति, इदन्ताश्रय एव तत्ताश्रय इति व्यवस्थापयति । नहि तत् प्रत्यक्षफलम् अयंस इत्यसंनिकृष्टपर्यवसायि- त्वात्तेन चेन्द्रियसंनिकर्षाभावादिति । तस्मात्सामान्यरूपसादृश्यविष- यत्वेऽप्युपमानस्य प्रमाणान्तरत्वाभावात् सिद्धं विषयानतिरेकादबाधक- त्वमिति उपसंहरति-तस्मात-इति ।

·कृतीयः स्तवका ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। अथ सिद्धान्ती प्रमाणान्तरत्वमङ्गीकन्योपमानस्य नियतविषयत्वा- दवाधकत्वं वक्तुमुपक्रमते-एवम्-इति । गवयादिसंज्ञायाः संज्ञिना गवया- दिना सह संज्ञासंशिलक्षणस्य संवन्धस्य प्रमितिरुपमानस्यैव फलं प्रत्यभि- ज्ञानादिना तदसिरिति संज्ञासंज्ञिसंबन्धप्रतीतिस्तावदस्तीत्याह-यथा गौः-इति । तस्याः प्रत्यक्षादिभिरसाध्यत्वमाह सेयम्-इति । ननु नगरस्थस्य गवयेनेन्द्रिय इति भिन्नकालतया तयाः स्वरूपतः समाहाराभावेऽपीन्दि- यसंनिकर्षसमये वाक्यतदर्थयोः स्मर्यमागत्वेन समाहारसंभवात्तत्फलमे- वास्त्वित्यत्राह-वाक्यतदर्थयाः इति । न ह्यसत्येवेन्द्रियसंवन्धे उत्पद्यमानं प्रत्यक्षेऽन्तर्भवतीति । ननु सादृश्योपलम्भे तावदुत्पद्यते, तच प्रत्यक्षफलं, तेन वाक्यफलस्य वाक्यार्थस्मरणस्य प्रत्यक्षफलस्य साहश्यज्ञानस्य च समाहारादुत्पद्यमानः समयपरिच्छेदस्तयोरेवान्तर्भवेदित्यत्राह-फलसमा- हार-इति । अनुमेयादिज्ञानमपि हि प्रत्यक्षफललिङ्गादिज्ञानहेतुकमेवेति । ननु यदि समयं परिच्छिन्दतः सादृश्य ज्ञानस्य समाहारादुत्पद्यमानप्रत्यक्ष- फलस्यापि प्रत्यक्षेऽनन्तर्भावः तर्हि विकल्पजनक निर्विकल्पकमपि प्रत्यक्षे नान्तर्भवेत् अनुमानादिकपि तथा स्यादिति नियमहेतुर्वाच्य इति पृच्छति- तत्किम्-इति । नियमहेतुमासाक्षात्कारादिरूपस्य यस्य ज्ञानविशेषस्य यदसाधारणं कारणमिन्द्रियादि तदनुवृत्ती जायमानं ज्ञानं तस्य प्रमाणस्य फलं भवति, तन्निवृत्ती तु ततो वहिर्भवतीति । यदोन्द्रियव्यापारानुवृत्ता. वुत्पद्यमानं प्रत्यक्षफलं तर्हि समयं परिच्छिन्दतःसादृश्यज्ञानस्य कालेऽप्यन्ति चक्षुर्व्यापार इति समयपरिच्छेदापि प्रत्यक्षफलं स्यादित्याह-अस्ति ताह- इति । न-इति । न खलु तत्र सन्नपि चक्षुर्यापारः कारणं व्यभिचाराद्- भवति हि वाक्यार्थस्मरणाभावेन केवल सादृश्यविशिष्टतया पिण्डमनु- भूतवतः पश्चादुपरतेन्द्रियच्यापारस्यैव वाक्यार्थस्मरणे सति गोसशषि- ण्डस्मरणादेव समयपरिच्छेदः गवयपदवाच्यः स गोसदृश इति । अत्र जरन्नैयायिक आह-ननु-इति । नगरस्थेनैव वाक्यमात्रात्समयः परि- च्छिन्नः, वनस्थेन तु केवलं प्रत्यभिज्ञायते सेाऽयम् गवयशब्दवाच्य इति । तेन शब्दप्रमाणक पव समय इति । आधुनिकस्त्वाह-प्रयोगाद्वा-इति । गोसदृशो गवय इत्यत्र गोसदृशे वस्तुनि गवयशब्दप्रयोगमुपलभ्य तस्मादेव हेतो- सदृशस्य गवयवाच्यत्वमनुमीयत इति । तदेव दर्शयति-यो यत्र-इति । गोणलाक्षणिकप्रयोगे व्यभिचारो मा भूदित्युक्तं-असति वृत्त्यन्तरे-इति । पक्षद्वयमप्युपसंहरति-तकिम्-इति । सादृश्यस्य-इति । प्रतीते हि प्रवृत्ति निमित्तेसंबन्धग्रहस्तदत्र वाक्यप्रतीतं सादृश्यं च निमित्तं, निमित्ति तु गव. यत्वं न प्रतीतं, तस्मात्र तावद्वाक्यमात्रेण संबन्धग्रहः शक्यग्रहः, नाप्यनुमा- नेन तवाचकत्वज्ञानमन्तरेणासति वृत्त्यन्तर इति विशेषणस्यासिद्धरिति ।

·न्याय कुसुमाञ्जलिवोधनी। तृतीयः स्तवका नहि-इति । र्याद गोसादृश्यं निमित्तं स्यात तदा नित्यवनवासिनां गवयपदेन व्यवहारो न स्यात् तेषां गारप्रतोतो तत्प्रतियोगिफस्य साहश्यस्य गवयेश्य- गन्तुमशक्तरिति । तर्हि तेषां गवयत्वं नागरिकाणां तु गोसादृश्यमित्युभयं विकल्पेन निमित्तमस्त्वित्यत पाह-न चाभयम्-इति । तदा हि कथमारण्य- कस्तेनाप्रतीतं गोसादृश्यविषयं समयं परस्मै प्रतिपादयितुमतिदेशवाक्यं प्रयुञ्जीतेति । कथमेतत्-इति । गवयत्व एव न सादृश्येऽपीत्येतत्तत्राप्रतीत- गुरुत्वेन तस्य सादृश्ये व्युत्पत्तिन संभवतीत्युत्तरमुक्तप्रायमेवेति मन्वानो- अन्यथा परिहरति-वस्तुतिः-इति । ननु वस्तुगतिरित्येतावता न तत्प्रति- पादनमन्तरेण निर्धारणा सिध्यतीत्यत्राह-तदापाततः-इति । तत्रापाततः प्रतिपादनं यावन्निमित्तसंदेहेपि न पराभिमतस्य वाक्यादेव समय- परिच्छेद इत्यस्य फलस्य सिद्धिरिति कुत इत्यत पाह-गन्धवत्त्वम्-इति । यथा हि गन्धवती पृथिवोत्यत्र गन्धवत्त्वं पृथिवीशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य पृथिवीत्वस्योपलक्षणं, तथा गोसादृश्यं निमित्तस्योपलक्षणम् । यद्वा, इदं सादृश्यमेव निभित्तमिति न निर्धार्यते सादृश्यमेव निमित्तमिति निर्धार- णाधीनच वाक्यादेव संबन्धग्रह इति न परामिमतसिद्धिरिति । स्यादेतत्-इति । मा भूत सादृश्यं निमित्तं मा च भून्निमित्तस्य गवयत्वस्याप्रतीतेः पूर्वं समयग्रहस्तथापि पश्चाद्वनगतस्य प्रवृत्तिनिमित्तोप- लम्भे सति तत्सहकृतप्रागनुभूतमतिदेशवाक्यमेव स्मृतिस्थं तत्फलिष्यति संबन्धग्रह, यथा ह्यध्ययनसमये पाठमात्रगृहीता वेदः पश्चादह्रोपाइसंस्कृतः तस्य वाक्यार्थज्ञानं प्रसूत इति । ननु युक्तं तत्रागाध्ययनात्पूर्व वाक्यार्थ- प्रतिपादनाय गृहीतस्य वेदस्यापर्यवसानादङ्गादिसहकृतस्य तस्यैव धर्मादिज्ञानहेतुत्वम्, अत्र त्वतिदेशवाक्यस्य स्वार्थप्रतिपादनेन पर्यवसानाद- युक्तः समयपरिच्छेदहेतुभाव इत्याशङ्कयाह-न च वाच्यम्-इति । अति- देशवाक्यमपि न तावत्पर्यवस्यति गोसदृशपदस्य तात्पर्यानवधारणेना- निश्चयात्पदार्थपूर्वकत्वाच्च, वाक्यार्थस्य गवयत्वावगतो पुरस्कृत्य गोसडशपदस्योपलक्षणपरत्वसिद्धौ च गवयत्वविषयं समयवाक्यमेव प्रति- पादति । यथा गङ्गायां घोष इत्यत्र मुख्यार्थवाधेन गङ्गापदस्य तीरोपलक्षण- त्वस्थिता पश्चादन्वयप्रतिपादनं, तर्कश्चात्र सादृश्यस्य गवयत्वातिरेकिणः + + म्य निमित्तत्वे क्लप्तकरुप्यविरोधः, सादृश्यमानिमित्तत्वेऽतिप्रसङ्गः, साह- श्यस्य निमित्तत्वे विशेषणस्य गोरप्यभिधाने शक्तिकल्पनागौरवमिति वक्ष्यते । तस्माच्छब्द एव समये प्रमाणमिति । न श्रुतान्वयात-इति । श्रुतानामेव तदर्थानामाकाङ्क्षासंनिधियो- ग्यतावशेन परस्परमन्वयादेव पर्यवसितमतिदेशवाक्यं नान्यत्पक्षोपनीतं गषयत्वादिकमाकाङ्क्षति वाक्यार्थप्रतिपादनायेति शेषः । गङ्गायां घोष . . तु तक .

·तृतीयः स्तवकः३] श्रीमद्वरदराजविरत्तिता। ११७ इत्यत्र तु गङ्गापदस्य मुख्यार्थेन पदार्थान्तराणामनन्वयात मुख्यार्थ नक्षितेन तु कूलेन सह संगतिरिति व्याच्यष्ठे-गोसदृशः-इति । कोसौ गोसदृश इति विशेषसदेहेपि यो गोसदृशः स गवयशब्दवाच्य इति सामान्येनैवा- न्वयसिद्धर्न मानान्तरोपमेयविशेषाकाङ्क्षा वाक्यस्य । म हि पटो भव- तीति वाक्यं रक्तत्वादिनिश्चयादृते न पर्यवस्यतीति यदि हि वाक्यमेव सामान्येनान्वयं प्रतिपाद्य विशेषावगत्युत्तरकालं तदन्वयमपि प्रतिपादयेत् तदा वाक्यभेदः स्यादित्याह-अन्यथा-इति । गढ़ायां घोष इत्यत्र मुख्यार्थ- स्यान्वयायोग्यत्वात्तीरलक्षणयवान्वयप्रतीतिः। नैवमन सामान्यस्यैवान्वय- योग्यत्वादिति । विशेप इत्याह-न च-इति । ननु पर्यवस्यतां नाम वाक्यं, तथापि तत्प्रतिपादितार्थवलायत्तः समयपरिच्छेदस्तस्यैव वाक्यस्यार्थः स्यादित्यात्राह-अथ-इति । यथा हि भवतः साधुत्वादेव गवयपदस्य सामान्यतार्थवत्त्वे सिद्धपि विशेषज्ञाना) वाक्यार्थापेक्षा तथा गोसट्ट- शस्य वाचक इति वाक्यावगतेऽपि तद्विशेपार्थ मानान्तरमित्युपसंहरति- तस्मात्-इति । अस्तु तर्वानुमानं प्रमाणं संज्ञासंज्ञिसंबन्धे इत्याह अस्तु-इति । नासि- -इति । विशेषणस्येति शेषः। विशेषणासिद्धिमेवाह-न हि-इति । संगतिग्रहे हि सति मुख्यवृत्त्यवगमेन वृत्त्यन्तरासत्त्वं ज्ञातु शक्यते, तदसत्त्व- विशेषिताः (१) च प्रयोगात्सङ्गतिग्रह इतोतरेतराश्रयप्रसङ्ग इति । अस्तु तर्हि गोसदृशपदेन सामानाधिकरण्यात गवयपदस्य गोसदृशविषयत्वसिद्धर्ग- वयत्वस्य तत्सदृशत्वात्तद्वाचकत्वसिद्धिरित्याह-सामानाधिकरण्यात- इति । न-इति । सामानाधिकरण्येन गोसदृशपिण्डमात्रविषयताप्रयोगः स्यात, तेन च तन्मात्रवाचकत्वमेव सिध्येत् नाभिमतं गवयत्ववाचकत्व- मिति । न च निमितेन च गवयत्वेन सामानाधिकरण्यं सिद्ध गवयत्वस्या- प्रतीतेः, प्रतीतेन तु सादृश्येन सामानाधिकरण्यसिद्धावपि नास्त्युपयो- गस्तस्या निमित्तत्वादित्याह-निमित्ते वा-इति । नन्विति । गवयपदवाच्यं पृष्टः साक्षात्तत्प्रतिपादनाशक्तः तदनुमा- नसामग्री व्याप्तिमेवाचष्टे या गोसदृशः स गवयपदवाच्य इति । ततः श्रोतुरनुमानप्रवृत्तावकाशः। प्रमाणान्तरस्य-इति । न-इति । व्याप्यव्याप- कयोर्विपर्ययादिति । तमेवाह-न हि-इति । अस्तु तर्हि यो गवयपदार्थः स गोसदृश इति वाक्यार्थः, तत्राह-ततः किम्-इति । न हि गवयपदार्थ जिज्ञासमानस्य व्याप्यत्वेन तस्य निर्देश उपयुज्यत इति । अथ-इति । असौ गवयपदार्थवाच्य इति । तदा-इति । लक्षणप्रश्ने सत्युत्तरवाक्यं केवलतिरेकिहेतुप्रतिपादनपरं स्यात् लक्षणस्य केवलव्य: तिरेकित्वात् । तदुक्तं तार्किकरक्षायां-"असाधारणधर्मत्वाद् व्यतिरेक्येव ·११८ न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। तृतीय स्तवका ३ लक्षणम्" इति । विवृतश्च सारसंग्रहस्थार्थ इति । व्यतिरेकिपरत्वे चाति- देशवाक्यस्यायमर्थः स्यादित्याह-तथा च-इति । एव वाक्यावगतव्यतिरेक- व्याप्तिना च नागरिकेण लक्षणज्ञानार्थमेवमनुमानप्रयोगः कार्य इत्याह-एवं च-इति । तथा नाम प्रयुक्तम् इत्यत्राह-न च-इति । येन विपक्षायतिरेकः सिध्येदिति हस्त्यादिषु गवयपदाप्रयोगस्तेषां विपक्षत्वे प्रमाणमित्याश- माह-सर्व-इति । मा भूहि व्यतिरेकिरूपलिङ्गविशेषप्रश्नः, सामान्य- प्रश्नस्तु भविष्यति । केन लिङ्गन गवयपदार्थ जानीम इति तदेतदाह- ननु-इति । न-इति । जिज्ञासितविषया हि प्रश्नः यद्यनेन प्रष्ट्रा गवयपदप्रवृ. त्तिनिमितं ज्ञात्वा तस्य लिङ्गमात्रमेवाविज्ञातं जिज्ञास्येत तदा हि तदेव पृष्टं भवेदस्य तु प्रवृत्तिनिमित्तमेवावगत जिज्ञासमानस्य तदेव प्रष्टुं युक्तमिति । तर्हि प्रवृत्तिनिमित्तमेव जिज्ञासमानस्य तत्र ज्ञानोत्पादाय लिङ्गप्रश्नो भविष्यतीत्याह-प्रवृत्तिनिमित्त-इति । न-इति । स्पष्टम् । ननु ज्ञानोपायमात्र जिज्ञासुरप्राक्षीदितरस्तुलिङ्गस्य तदुपायत्वात् तेनैवोपायेनो- दतीतरदिन्याह-ज्ञानापाय-इति । तर्हि ज्ञानोपायत्वाविशेषात्प्रत्यक्षपर्या- यान्तरं वात्तरयेदित्याह-न-इति । न हि तल्लिङ्कवेद्यमिति भावः । गत्य. न्तराभावादयमेव प्रश्नवाक्यार्थ इत्याह-तस्मात-इति । तर्हि गवयत्वमेवोप- दिशेत न गोसादृश्यं तत्राह-तस्यै च-इति । किमनेनापमानस्य सिध्यतीत्य- त्राह-तच-इति । तदाक्य सादृश्यात्मकमुपलक्षण वापमानसामग्रों वास्थार्थ मरणसहकृतसादृश्यप्रत्यभिज्ञानरूपमुत्थापयतीति किमेतावता गवयत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति सिव्यतीत्यत्राह-तस्य च-इति । तर्क- स्वरूपमाह-सादृश्यस्य-इति । एवमुपमानस्य प्रमाणान्तरेभ्यो विषयभेदाद् भेदं दर्शयित्वा लक्षण- तोऽप्याह-लक्षण तु-इति । अनवगतस्वार्थसंबन्धया गवयादिसंज्ञया सम- भिव्याहृतं यद्वाक्यमतिदेशवाक्यमिति यावत् । तस्य योऽर्थस्तस्य संगिनि गवयादिपिण्डे यदनुसंधानमयमा गासदृश इत्यादिप्रत्यभिज्ञानं तदुप- मानमिति । नन्वव्यापकमेतत्, कोहगश्व इति हि प्रश्ने गवयादिविलक्षणः केसरादिमानव इति वैधर्म्यरूपवाक्यार्थप्रत्यभिज्ञानस्याप्युपमानत्वेने. ष्टत्वादित्यत्राह-वाक्यार्थस्तु-इति । ननु तथाप्यव्यापक 'कीकरभ' इति पृष्टेनादीच्येनादीरितं 'दीर्घग्रीवः प्रलम्बोष्ठः कठोरतीक्ष्णकण्ठ काशी पशुः करम' इति वाक्यं श्रुतवतो दाक्षिणात्यस्योत्तरापथे पुनस्तादृशपिण्डे तांस्तान धान प्रत्यभिजानानस्यायं करभशब्दवाच्य इति । यथोक्तं तार्किकरक्षायाम्-'अत्रातिदेशवाक्यार्थस्त्रिविधः परिगृह्यते। साधम्र्थ धर्ममात्रं च वैधम्यं चेति भेदतः" इति । परमप्रकृतमुपसंहरति-तस्मात- इति । नियविषयत्वात्संज्ञासंज्ञिसंबन्धमात्रविषयत्वादिति ।

·- तृतीयः स्तवकः३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। पथ प्रमाणान्तरस्यैव सतः शब्दस्याबाधकत्वं प्रतिपादयिष्यन्मतान्तर तावदाह-शब्दोऽपि-इति । अनुमानानतिरेकात्तस्य चाबाधकत्वस्य स्थित- त्वादिति शेषः। द्वयोरपि यद्यपि' शब्दयोः तथापीति वक्ष्यमाणेन संबन्धः। पदार्थत्वस्य घटपटादिमिरनैकान्तिकता पदस्मारितत्वस्य तु गौरश्वः पुरुष हस्तोत्यादिपदस्मारितैः पदपक्षीकारेऽपि पूर्वोक्तदोषस्तावस्ति, तनिस्ता- रेपि साध्याभावेन बाधितविषयत्वं पदानां पदार्थसंसर्गेण सह संयोगा. दिसंबन्धलक्षणस्य मत्वर्थस्याभावाज ज्ञापकत्व नक्षणस्य चानुमानप्रवृत्त्यु- तरकालीनत्वेन ततः पूर्व भवतामसिद्धत्वादिति । तर्हि लिङ्गतया ज्ञापक- त्वमेव मत्वर्थः साध्यः स्यादित्याह-न च लिङ्गतया-इति । प्रसङ्गमेवाह- तदुपलम्भे-इति । तस्य लिङ्गतया ज्ञापकत्वस्य साध्यस्योपलग्भे हि सति तेन सह शब्दलिङ्गस्य व्याप्तिनिश्चयः तन्निश्चये च शापकत्वानुमानमिति प्रकारान्तरासंभवेनितिरेक एव पदार्थपक्षीकारेण तु तेषां मिथःसंसर्ग- स्यैवमनुम्मनसंभव इत्याह-तथापि-इति । नन्वेतावता संसर्गमात्रं सिध्येन्न तद्विशेष इत्यत्राह-न च-इति । पदस्मारितान् पदार्थविशेषान पक्षीकृत्य तेषां संसर्ग साध्यमाने तद्विशेष एव सिध्यतीति । यद्वा-इति । तथा ज्ञान- पूर्वकत्वस्य साध्यत्वान्न साध्याभावः न चानैकान्तिकता आकाक्षादि. मत्वेन विशेषणात्तदितिपदार्थपरामर्श इति । नन्वेवं कुतः संसर्गवत्ता सिध्येत कुता वा तद्विशेष इत्यत्राह-न चैवम्-इति । तत्र प्रथमप्रयोगे दोषमाह-अनैकान्त:-इति । यद्यत्र संसर्गवन्त एवेति परिच्छेदो नियमः साध्येत तदा नामोक्तपदरसारितैरनैकान्तो हेतुस्तेषां तनियमाभावात्, अथ संभवो योग्यतामात्र साध्येत तदा वाक्यफलं निश्चयो न सिध्येदिति । द्वितीयेऽप्याह-आकाङ्क्षा-इति । आकाङ्क्षा नाम प्रतिपत्तुर्जिज्ञासा, सा च सत्तामात्रेणान्वयप्रतीतिहेतुस्ततः तया न व्यभिचारव्यावर्त्तनाय हेतुर्विशेषणीयः, तर्हि योग्यतासन्निधिभ्यामेव विशे- ज्यत इत्यत्राह-योग्यतासत्तिः इति ॥ न हि तावन्मात्रमन्वयप्रतीतो निब. न्धनमयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामित्यादी वाक्यद्वयस्थया राजपु- रुषयाः सतारपि तयारन्वयप्रतीत्यभावादिति । आद्यं पादं व्याचष्टे- एते-इति । प्राप्तोक्तपदस्मारितत्वादिति हेतुः स्यादित्याह-आप्तोत्त्या- इति । न-इति । अस्मिन्नर्थेऽयमाप्त इति वाक्यार्थप्रतोतिपूर्वकमाप्त- स्वमवगन्तव्यं, तदवगत्युत्तरकालं च तद्विशिष्टहेतुना वाफ्यार्थप्रतिपत्ति. रिति परस्पराश्रयतापत्तिरिति भावः। प्रागारवासिद्धिमाह-न हि-इति । येन प्रागेव वाक्यार्थप्रतीतेस्तत्सिध्येत इति । नन्वस्तु वाक्यार्थज्ञानसत्य. त्वमाप्तिस्ततः किमित्यत्राह-न चैतत्-इति । कचिदातत्वमवधार्य सई. त्रायमीडश इत्यनुमास्यामह इत्यत्राह-यत्र क्वचित-इति । वाक्यार्थप्रतीते:

·१२० न्यायकुसमीअलिवोधनी। [कृतीयः स्तवकः । प्रागासत्वासिदिमुपसंहरति-ततोऽस्मिन-इति । ननु पदार्थास्तावत्मागेव प्रतीयन्ते तेषां सत्यत्वात्तत्राप्तिरप्यवधायत इत्यत्राह-पदार्थमात्रे च-इति । मन्वनवगतेऽपि वाक्यार्थे पदस्मारितानां पदार्थानां परस्परसंसर्ग योग्यता वदागमादेतसंसर्गज्यमभ्रान्त इति निश्चेतुं शक्यमित्याह-एतेषाम्-इति । न-इति। नहि तदानोमेषा संसर्ग इत्यनुभवात्मिका बुद्धिः सिध्यति कारणाभावादिति । तत एव न स्मरणात्मिकापोत्याह-पननुभूत-इति । द्वितीयं पादं व्याप्टे-नापि द्वितीय:-इति न पर साध्यासिद्धि सिद्धसाधनं चेत्याह-योग्यतामा नस्य च-इति । प्रागसिद्धौ दोषमाह- अन्यथा-इति । उत्तरमधं व्याचक्षाणः पदानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वका- णीति प्रयोग दूषयति-एवं द्वितोयेऽपि-इति । एतच पूर्वनामि द्रष्टव्यं स पव संभविनः साक्षादुपन्यस्य निरस्यति-न तावत्-इति । साध्यत्वा- दिति । न साध्यमेय हेतुविशेषणमाकाङ्क्षा भवतीति । अस्तु तर्हि विशे- षविशेष्यभावयोग्यतैवाकाङ्क्षा तत्राह-नापि-इति । तस्याः प्रागेव हेतुविशेष णत्वेनोपादानादिति । तर्हि पदस्मारितानां पदार्थानाम- न्योन्याविनाभाव आकाङ्क्षत्यत्राह-नापि-इति । नन्वस्ति ताघदू गुणद्रव्यविशेषाभ्यां नीलसरोजाभ्यामाक्षिप्तयाःगुणद्रव्यसामान्ययोरविना. भावः, साधाकाङ्क्षेत्याह-विशेष-इति । यद्यविनाभाव आकाङ्क्षा तहही विमलं जलं नद्या इत्येतद्वाक्य गतस्य नदीपदस्य कक्षे महिषश्च- रतोति वाक्यान्तरगतस्य कक्षपदस्य स्वार्थाविनाभावलक्षणं साकाक्ष- त्वमस्तोत्यनयोर्वाक्यभेदा न स्याद्विभागे साकाङ्क्षाणामेकवाक्यत्वादि- त्याह-न-इति । ननु श्रोतुर्जिज्ञासा आकाङ्क्षा, तस्याश्च विमलं जल नद्या इत्ये- । तावतैव पर्यवसानाद्वाक्यभेदोपपतिरित्यत्राह-नापि इति । ननु न वयं जिज्ञासामात्रमाकाङ्क्षति ब्रूमः किन्तु पदस्मारितविशेषविषयाम्, अतो नातिप्रसङ्ग इत्या इ-गुणकिया-इति । सत्यमियमे याकाङ्क्षा तथापि नैष हेतु विशेषणं संभवतीत्याह-एवं तर्हि-इति । जातायां जातमात्रायामज्ञाताया. मेवेति । नानया-इति । न ह्यज्ञातमेव विशेषण हेतार्विपक्षाद् व्यावृत्तिं बोधयतीति मा भूदाकाङ्क्षा विशेषणमित्यत्राह-मासत्ति-इति । अयमेति पुत्रो राज्ञ इति एक वाक्यं, पुरुषोऽपसार्यतामित्यपरं, तत्र राज्ञः पुरुष इत्यनयाोग्यतासत्ती स्तः तथापि नैकवाक्यत्व क्रियान्तरसंबन्धेन निरा. काउक्षत्वादिति । ताकाङ्क्षापि ज्ञातैव विशेषणं भविष्यतीत्यत्राह- द्वितीयस्तु-इति । यथा हि सविशेषणेष्वनुमानान्तरेषु सत्यपि विशेषखे तवज्ञानाभावेनानुमानाप्रतीति तद्वदत्रापि सत्यामप्याकाङ्क्षायां तद्ज्ञा. नामावे यदि संसर्गप्रतीतिर्न स्यात्स्यादपि वदा द्वितीयकल्पे न तदति ८ ·- . तृतीयः सबक:३] श्रीमवरदराजविरचिता । १२२ योग्यतासत्तिमात्र प्रतिसंदधानस्याकांसास्वरूपमात्रान्वयव्यतिरकानु- विधायित्वेनान्वयप्रतीतेर्दर्शनादिति । नन्वाकाङ्क्षासत्तैवान्वयप्रतीतिहेतुर्न तु ज्ञानमिति कुतो निश्चय इत्याह-कथम् इति । सत्तामात्रखापपत्ता न ज्ञान कल्पनायां प्रमाणाभा. वाच्छब्दादन्यत्र जिज्ञासाहेतुकेषु तावन्मात्रेण तदुपयोगदर्शनाच्चेत्याह- न-इति । अविशेषादिति जिज्ञासाहेतुकत्वेनाविशेषादिति । किं च संस- प्रतियोगिपदार्थविशेषस्मरणकाले तद्विषयजिज्ञामावगतिरपेक्षेत ततः प्रागेव वा ? न प्रथमः, घटमित्युक्त पश्यतीतिपदस्मारिते क्रियाविशेषे तसंसर्गस्यैवावगमात् । न द्वितीयः, पदस्मारितविशेषजिज्ञासाया एवाका- झापदार्थत्वेन ततः प्राग्भाविन्यास्तस्या गुणक्रियाद्यशेषविशेषविषयत्वे- नाकाङ्क्षानात्मनो वाक्यार्थज्ञानं प्रत्यनत्वादित्याह-विशेष-इति । अस्तु ज्ञातैवाकाङ्क्षा संसर्गज्ञानहेतुः अस्तु च हेताविशेषण, तथापि न वाक्या- र्थप्रतीतिरानुमानिकी विशेषणत्रयविशिष्टस्यापि पदार्थस्मारकत्वस्य हेतो- रनैकान्तिकत्वादित्याह--न चैवंभूतोऽपि-इति । न च-इति । न हि राज्ञ इत्यादिपदयस्मारितानां राजपुरुषापसारणानां संसर्गबुद्धा तदुचारित राजपुरुषयोः पुत्रापसारणाभ्यां संसर्गज्ञानपूर्वकस्वादिति । स्यादेतत्-इति । यावन्ति समभिव्याहृतानि पदानि तावतामाकाङ- क्षादिमत्त्वे सति पदार्थस्मारकत्वं हेतुस्ततो न व्यभिचार इति यदि विशिष्टो हेतुः कुतस्तर्हि तदभावे संसर्गप्रत्यय इत्याह-कुतस्त्यः-इति । वाक्यैकदेश एव यावत्समभिव्याहृतत्वभ्रान्तरित्याह-अलिङ्ग-इति । भ्रान्तिमेव दर्श- यति-पतावानेव-इति । यावत्समभिव्याहृतत्वसंदेहेऽपि संसर्गावगमान्न तदध्यारोपकारणमिति । नन्वसावेकदेशश्राविणः संसर्गप्रत्ययो भ्रान्ति- रित्याह-भ्रान्तिः इति । भवतु भ्रान्तिस्तथापि कुतश्चित्प्रमाणाभासाद्भवि- तव्यं, न तावत्प्रत्यक्षाभासात् लिङ्गामासाद्वा भवति, तत्कलवैधादित्या- ह-न तावत्-इति । र्याद कतिपयाग्रहणदूषित पटकदम्बकप्रतिसंधानमेव भ्रान्तिं जनयेत्तदेवादुष्टमभ्रान्ति जनयेनानुमानं लिङ्गाभिमानाभावेऽपि यथोक्तप्रकारेण प्रतीतिजननसामर्थ्यावधारणादित्याह-एतावत्-इति । ननु स्यादेवं यदि यावत्समभिव्याहृतत्वसंदेहेपि व्याप्तिप्रतिसंधानविधुरस्य संसर्गावगमो जायेत, न त्वेतदस्तीत्याह-नास्त्येव-इति । कुतस्तर्हि तत्र संसर्गव्यवहार इत्यत्राह-असंसर्ग-इति । यदि यावत्समभिव्याहृतत्वविशे- षणविधुरस्य संसर्गज्ञानपूर्वकत्वाभावा न दोषाय विशिष्टस्य हेतुत्वात तर्हि तद्विशेषितेऽपि हेतावनैकान्तिकरवं सुवचमित्याह-तर्हि-इति । नन्व- नातवाक्यस्याप्यसंसर्गाग्रहपूर्वकत्वात्तावन्मात्रसाधनेन व्यभिचार इत्याह- असंसर्गाग्रह-इति । एवं हि म कुतश्चिदपि वाफ्यात् संसर्गावगतिः स्यादि- त्याह-एवं तर्हि-इति । नन्वासप्रणोतत्वेनापि हेतु विशेषयिष्यामः, तथा च 16 ·१२२ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [तृतीयः स्तबका ३ तस्य न व्यभिचार इत्याह-प्राप्तवाक्येषु-इति । तदेतत्प्रथमानुमान एवाशङ्कर निरस्तमित्याह-न-इति । एवमाकाङ्क्षा नाम जिज्ञासेत्यङ्गीकृत्य तस्याः सत्तया वाक्यार्थज्ञान- हेतुत्वाल्लिङ्गविशेषणत्वं न संभवतीत्युक्तम् । इदानों तु सत्तयापि हेतुत्वं नास्तोत्याह-न च सर्वत्र-इति । न हि प्रथममेव पूर्णवाक्यश्राविया जिज्ञा- सापूर्वकः संसर्गप्रत्यय इति । यदि न जिज्ञासा का तर्हि वाक्यार्थप्रती. तिहेतुराकाङ्कत्याह-कस्तर्हि-इति । जिज्ञासाम्-इति । अयमर्थः-पदस्मा- रितस्य स्मारिताप्तस्य वा स्मारितेन तदाक्षिप्तेन वाविनाभावे सति श्रोतरि तत्पदार्थोत्पाद्यस्य संसर्गावगमस्य प्रागभावो जिज्ञासां प्रति योग्यता, सा चात्राकाङ्क्षति । पदार्थाविनाभाव आकाङ्क्षत्युक्त पटो भवतीति- वाक्यपदपदार्थस्य गुणविनाभावेम तत्साकाडक्षत्वात रक्तः पटो भवतीति वाक्यैकदेशवन्न पर्यवस्येदत उक्त-पदस्मारित-इति । तर्हि नीलं सरोज- मित्यत्र पदस्मारितयोनौलसरोजथारविनाभावाभावादेकवाक्यता न स्यादत उक्त-तदाक्षिप्तस्य-इति । तत्र च विशेषयोर्विनाभावेऽपि तदाक्षि- प्तगुणत्वद्रव्यत्वसामान्ययारविनाभावात्साकाङक्षत्वेनैकवाक्यतेति । तथा- प्यहो विमलं नद्या मलं कच्छे महिषश्चरतीति वाक्ययामेंदा न स्यात नदीकच्छ्योरविनाभावेन साकाङ्क्षत्वादत उक्तं तदुत्पाद्य इति । अत्र हि पूर्ववाक्यस्थनदीपदार्थोत्पाद्यस्य जलसंसर्गावगमस्य न प्रागभावस्तथा- त्तरवाक्यस्थकच्छपदार्थोत्पाद्यस्य महिषसंचरणसंसर्गावगमस्यापि न प्राग- भावः, तेन तयार्निराकाक्षत्वान्नैकवास्यतेति । पस्त्वियमाकाक्षा ततः किमित्यत आह-न चैषः-इति । तेन हेतुविशेषणत्वायोगान्नानुमानत्व- मिति । कुता नापेक्ष्यत इत्यत्राह-प्रतियोगि-इति । संपर्गावगमप्रागभा. वापि प्रतियोगिभूतसंसर्गावगमनिरूप्यः, स च विषयभूतसंसर्गनिरूप्यः, स चाकाङ्क्षाधीननिरूपण इति इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्ग इति । तदेवं शब्द- मात्रस्यानुमानान्तर्भाः वदन्तो निरस्ताः। संप्रति ये वैदिकस्य पृथक्प्रमाणत्वमङ्गीकृत्य लौकिकस्यानुमाना- तर्भावमातिष्ठन्ते तेषां मतमुपन्यस्य निरस्यति-प्राभाकरास्तु-इति । स्थूलतामेवाह-निर्णातशक्तः इति । लोकवेदसाधारणव्युत्पत्तिबलेन वाक्यार्थप्रतिपादने निर्णीतशतर्वाक्यादेव वेदवल्लोकेऽपि वक्तृज्ञानानुमानात प्रागेव वाफ्यार्थनिर्णये जाते सति व्याप्तिस्मृतिसत्यपेक्षत्वेन विलम्बित- प्रवृत्तः वक्तृज्ञानस्यैवानुवादत्वं भवेन वाक्यस्येति व्याचष्टे-यावती-इति । माकाङ्क्षादिमत्प्रतियोग्यन्वितस्वार्थाभिधानशक्तिपतिसंधानमेव हि वेद- वाक्यार्थप्रतिपादनसामग्री, सा च लौकिकानामप्यविशिष्टेति कथ- मिव तानि न वाक्याथै प्रतिपादयेयुः। वक्टज्ञानलिङ्गे तु वाक्ये सति ·, तृतीयः स्तबकः ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। १२३ स्वार्थविषयज्ञानानुमानायार्थाभिधानशक्तिं तावत् प्रतिसंधाय वाक्यस्य वक्तृशानेन व्याप्तिरनुसंधातव्या । ततश्च विलम्बकारिणा लिङ्गस्य निर्णेतव्य नावशिष्यते । यथाहुः-'अश्वैरुपहतं को हि गर्दभैः प्रार्थितु क्षमः' इति । लोके वक्तुराप्तिनिश्चयः सामग्रीति वाच्यं व्युत्पत्तिकाले तस्यातन्त्रीकृत- त्वाटित्याह-लोके तु-इति । प्राप्तेरपि शक्त्यवधारणापयोगित्वे तद्विर- हिणि वेदे वाक्यार्थप्रत्ययो न स्यादित्याह-अन्यथा-इति । न च-इति । लौकिकवेदाधिकरणसिद्धान्तव्याकोपप्रसङ्गादिति । ननु तुल्यापि सामग्री अनाप्तवाक्येषु दृष्टव्यभिचारपौरुषेयत्वसाधर्गेण सर्वत्रापि व्यभि- चारशङ्कायां नार्थप्रतिपादनसमर्था भवतीत्याह-अनातोचौ-इति । न-इति । न हि दृष्टव्यभिचारं चक्षुर्ज्ञानं न जनयतीति । ननु ज्ञायमानतया ज्ञापकत्वाद्वाक्येन लिङ्गस्य रीतिरनुसतया न तु- चक्षुरादेरित्याह-ज्ञायमानस्य-इति । किमत्र वाक्यस्य स्वरूपसंदेहो वाक्या- र्थज्ञानजननं प्रतिबध्नाति, किं वा वाक्यफलस्य ज्ञानस्य विसंवादात प्रामाण्यसंदेहः। तत्र वाक्यं तावनिश्चितमेव, ज्ञानप्रामाण्यसंदेहस्तु कथं ज्ञानोत्पत्तेः पश्चाद्भवत्पूर्वभाविनों तदुत्पत्तिं प्रतिबन्नीयादित्याह-न वाक्य- स्य-इति । नन्वाप्सोक्तत्वसंदेह एव वाक्यस्य प्रत्यायकत्वं प्रतिबन्नातीत्यत आह-प्राप्तोक्तत्वस्य इति । वेदे तदभावेऽप्यर्थप्रत्यायकत्वदर्शनादनङ्गत्व- मिति मा भूद्वेदे, लौकिके तु तदङ्गं भविष्यतीत्यत्राह-लोकेऽपि इति । वे. दानुकारः स्वरविशेषस्तेन सादृश्याद्वेदत्वाभिमानालम्बनमुक्तं, मन्वादिवा- क्येष्वत्यर्थसादृश्यात् । गोडा मीमांसकः पश्चिकाकारः। गौडा हि वेदा- ध्ययनाभावादवेदत्वं न जानातीति गौडमीमांसकस्येत्युक्तमिति । ननु पौरुषेयत्वाग्रहणकृतोऽयं निश्चयो भ्रान्तिरित्यत पाह-न चायम् इति । यदि हि तथा स्यात्पौरुषेयत्वग्रहे सति बाध्येत तदग्रहकृतस्य भ्रमस्य तद्ग्रहणे निवर्तनीयत्वात, न बाध्यते चायं निश्चय इति । स्यादेतत्-इति । शङ्कानिराकरणे अङ्गमित्यनुषङ्गः, तत् किमिति न श्रदेयः प्रमाणत्वेनेति शेषः । सत्यादय इत्यर्थः । प्रत्ययस्याभावः शपथा- दिभाव्यः, सद्भाव एव प्रतिपत्त षां संसर्गध्यवहारदर्शनादवगम्यत इति भावः । व्यवहारस्यान्यथासिदिमाशङ्कगह-न 'च-इति । यदि बाधकामा. वेऽपि प्रसंसर्गाग्राहक इति कल्प्येत तर्हि सर्वत्रापि तथात्वापत्तः संसर्ग- प्रत्यय पवोच्छिद्यत, तथा च शब्दप्रामाण्यमेव दत्तजलाजलि स्यादित्या- शयवानाह-तथापि-इति । भवन्नेवार्थप्रत्ययः केवलमश्रद्धय इति पक्षे कथ- मियमश्रद्धा वेदे निवर्तनीयेति पृच्छामः । यदि ब्रूयात यथा प्रत्यक्षे वाधद- र्शनादश्रद्धा निवर्त्तते तथैवापौरुषेयत्वनिश्चयादिति तर्हि लोकवाक्येोपि ·१२४ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। तृतीयः सबका ३] पूर्व मेवार्थप्रत्ययो जायते तदश्रवा चाप्लोक्तत्वनिश्चयाधिवर्तत इत्यभ्यु- पगच्छेत्याह-द्वितीये तु-इति । लोके पूर्वमर्थप्रत्ययानङ्गीकारे बाधकमाह-प्रन्यथा-इति । यद्धा, वेदे- ऽप्यपारुषेयत्वनिश्चयात्तरकालमेवाभिधायकत्वे दोषमाहेति-तदुच्यते- इति । यथानुवादकत्व वेदस्य प्रसज्यते तथाच्यत इत्यर्थः। व्यस्त इति । अमी पदार्था मिथः संसर्गवन्तः निरस्तसमस्तदोषशः पदैः स्मारितत्वात इत्यनुमानेन निर्माते संसर्गे पश्चात्प्रवर्तमानस्य तदनुवादकत्व कतो न स्यादिति । यथाहि -इति । अपौरुषेयत्वनिश्चयेन दोषाभावे निश्चिते- ऽनुमानसामग्रो पूर्णत्यनुमानादेव संसर्गसिद्धर्वेदानुवाद एव स्यादिति किमिविशेष एव सर्वथा लोकवेदयोरित्यत्राह--इयांस्तु-इति । वेदे वक्तुर- भावात पदार्थानेव पक्षीकृत्य तत्संसर्गः साध्यः, लोके तु वक्त ज्ञानविशे- षणतयेत्येतावान्विशेषः । संसर्गस्यानुमानतः सिद्धिरित्यत्र फले तु न विशेष इति ॥ तथाच-इति । वेदेऽपि संसर्गस्यानुमानतः सिद्धावित्यर्थः । किचैवमनुमानासंसर्गसिद्धौ न तत्रान्विताभिधाने शब्दस्य प्रमाणमस्ति तत्प्रमाणस्यान्वितत्वेन प्रतीतेरन्यथाप्युपपन्नत्वादित्याह-न चैवम्-इति । वृथा प्रयासः। अन्विताभिधानकल्पन इति शेषः। तस्माल्लोक एव शब्दस्यानुवादकत्वमिच्छता वेदस्याप्यनुवादकत्वमनिष्टं प्रसज्यत इति श्लोकार्थमुपसंहरति-तस्मात् इति । यद्वा, लिङ्गेन निर्मातेऽर्थे शब्दस्या- नुवादकत्व वदतो विलम्बितप्रवृत्तर्लिङ्गस्यैवानुवादकत्वं न शब्दस्येति नितिशक्तेर्वाक्याद्धोति । पूर्वश्लोकार्थोपसंहारः इति । एवमन्विताभिधानमङ्गोकृत्य लोकवेदयोस्तुल्यत्वमावेदितम् । इदानी तदपि निराकुर्वन्नाह किं चेदम् इति । अविवादात-इति । अभिहितान्व- यवादिनोऽप्यन्वितप्रतिपादनमात्रं संवदन्ति, तदभिधान एव ते विवदन्त इति। विवादादेव-इति । अन्वितप्रतिपादनोद्देशेन पदार्थानभिदधति । पदा- नोत्यत्रापि नास्माक विवाद इति । तद्यदि व्युत्पत्तिबलेनान्वितप्रतिपा- दन तहि अनुभूतो वाक्यार्थी नावगम्येतेत्याह-नापि संगति-इति । न च पदार्थविषययैव संगत्या वाक्यार्थप्रतिपादनं तस्याः पदार्थप्रतीतिमात्रोप- क्षीणत्वादित्याह-नापि स्वार्थ-इति । अर्थसंगतिरेव तत्रानुपक्षीणा वाक्या. थै प्युपयुज्यत इत्युच्येत तर्हि पदार्थवाक्यार्थप्रतीत्योः पूर्वापरभावा न स्यादित्याह-नापि सैव-इति । अस्तु तर्हि योगपद्यमित्यत्राह-योगपद्य-इति । अवगतपदार्थो हि तेषां योग्यादिक प्रतिसंधातु क्षमत इति । नन्वेकस्या एव संगतेः पदार्थवाक्यार्थप्रतीत्योः क्रमेणैव हेतुत्वं काष्ठस्येव ज्वालापा- कयोरित्यत्राह-नापि सैव-इति । करणानामेव ह्यवान्तरव्यापारापेक्षेति ·१२५ तृतीय स्लबका ३] धीमधरदराजविरचिता। भावः । ननु वदनुवादकट' वदतो विलम्बितप्रवृत्तेर्लिङ्गस्यैवानु. धादकरवं संगतिमन्ति पदानि करण तथापि वाक्यार्थानुगुणसंगति. भाञ्जि तानि तथा म तु. केवलानि, ततश्च संगतिरपि करणशरीरानु- प्रवेशिन्येवेत्याह-तथापि-इति । न तावत्-इति । पदार्थविषयत्वेन संगतेस्त्वदृष्ट्या सामान्यमात्रविषयत्वात् अस्मदृष्ट्या तद्विशिष्टव्यक्ति- मात्रविषयत्वाद्वा न तत्संसर्गात्मकवाक्यार्थप्रतिपादनानुगुणना संभव. तीति पदार्थाश्रयत्वेऽपि संगतेर्वाक्यार्थप्रतिपादनानुगुणव्यापारवत्वेन तदानुगुण्यमस्तीत्यत्राह-नापि तदनुगुण-इति । उक्त ह्येतत्संगतेरकर- णत्वान्नावान्तरव्यापारयोगित्वमिति । नन्वस्तु पदानामेव करणवादवा- न्तरव्यापारः, स तु संगत्यधीन इति वाक्यार्थप्रत्ययानुगुणवं तस्या इत्य- त्राह-तदनुगुण-इति । करणानां पदानां पदार्थप्रतिपादनलक्षणावान्तर- व्यापार संगत्यधीन इत्यत्र नास्माकं विवाद इति । नन्वाकाङ्क्षादित्रयोपेत- पदार्थान्तरान्वित एवार्थे संगतिरिति ब्रूमः, तत्रास्त्येव विवाद इत्याह- अन्वित-इति । विस्मरणमेवात्रापराध्यतीत्याह-उक्तम्-इति । अथ संभा. वितसकलदोषपरिहारेण प्राभाकरः प्रत्यवतिष्ठते-स्मृतेति चेदित्यन्तेन । पदान्तरस्मृतेन प्रतियोगिमात्रेण कारकेण क्रियया वान्विते स्वार्थे क्रियायां कारके वा संगति ह्यते न तु विशेषान्विते, तथा च सर्वेष्वपि वाक्येषु तथात्वाविशेषात् संगति होता स्यादिति, ततश्च न तावद्वाक्यार्थस्या- पूर्वत्वदोषः पदार्थस्मृत्युत्तरकालभावित्वात्तदन्वयप्रतीतेः क्रमभावाऽपि संगत इति तर्हि कारकपदस्य क्रियाप्यर्थः कियापदस्यापि कारकमिति तयाः पर्यायता स्यादित्यत्राह-नापि-इति । ओदनमिति कारकपदमोदनत्वं निमित्तोकृत्य स्वेन रूपेणेदनमभिधत्ते, ओदन तु तत्प्रतियोगित्वमात्रेण, ततश्च स्वरूपाभिधानलक्षणस्य प्राधान्यस्य स्वार्थ एव नियतत्वान्न पर्या- यतेति । यदि पदार्थस्यैवान्वितोऽर्थः तर्हि पदसंघातात्मनो वाक्यस्यापि स एवेति वाक्यार्थः पुनरुक्तः स्यादित्यत्राह-नापि पौनरुत्यम् इति । पदार्थविशेषविशिष्टेन्वये तात्पर्य वाक्यस्य, न त्वेवं पदस्येति । यद्वा, कियाकारकपदयाः पानरुक्त्यमाशङ्कय स्वार्थविशेषान्वयतात्पर्यभेदात्परि- हारः। ननु क्रियाभिधाने सति तदन्वितं कारकमभिधेयं कारकपदेन, तथा कारकाभिधाने सति तदन्विता क्रियाभिधेया क्रियापदेनेतीतरेतरा- श्रयत्वं स्यादित्याह-नापि-इति । तथा स्यादय दोषः यद्यभिहितेनार्थान्त- रेणान्वितः स्वार्थोऽभिधीयते, न त्वेव स्मारितेनान्वितस्याभिधानादन्वित- स्यैव च स्मरणादिति । नन्वादनं पचतीत्यत्र क्रियापद कारकापेक्ष सत्समुच्चारितादन्येन तेमनादिनान्वितं स्वार्थ अभिदध्यात्, एवमोदनमपि क्रियान्तरेणैदनमानयेत्यादिनान्वितमित्यर्थभेदाद्वाक्यभेदः स्यादित्यत्राह- ·१२६ न्यायकुसुमाञ्जलिबेधिनी। [हतीयः स्तबका ३ नापि वाक्यभेद-इति। संनिधेरप्यन्वयहेतुत्वान संनिहितमतिक्रम्यान्यदपेक्ष्यत इति । यदा, अन्विताभिप्रायोनि पदानि प्रत्येकवाक्यानि भवेयुरित्याशङ्कर यदि परस्परं संस्मृता संनिहितानामन्योन्याकाडमा न भवति तदा वाक्य- भेदात् भवेत् यथाज्यमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोउपसार्यतामित्यत्र राजपुरुषयोर्यत्र तु स्मृतिसंनिहितानामन्योन्याकासास्ति यथा राज्ञः पुरुषोउपसार्यतामि- त्येतावन्मात्रोच्चारणे राजपुरुषयास्तथैकवाक्यतेति परिहारः। अथ सि- द्वान्ती यावत्संभव विकल्प्य दूषयति–नान्विते-इति । अन्धितमित्यति- शब्दो द्रष्टव्यः प्रकृतस्यान्विताभिधानस्य यत्र रूपवति तद्वत्ता स्पर्शवत्ता तस्य चक्षुषः अन्विते संगतिग्रह इत्यस्य प्रकृतोपयोगिनमर्थमाशङ्कय प्रमा. णाभावेन दुषयति-प्रथ-इति । नन्वस्ति प्रमाणमर्थापत्तिरित्याह-अन्वित-इति । न-इति । आकां. ड्क्षादिमत्पदार्थप्रतिसंधानादप्यन्वितप्रतीत्युपपत्तेरिति । ननु पचतीयुक्त किमोदनं तेमनं वेति कारकविशेषजिज्ञासा तावजायते, न चासावज्ञाते सामान्येऽवकल्प्यते तेन क्रियापदादेव कारकसामान्यान्वितां क्रियामयम- ज्ञासीदेव कारकपदादेव क्रियासामान्यान्वितं कारक मित्यन्विते व्युत्पत्तिः कल्प्यत इत्याह-आकाक्षा-इति । न-इति । क्रियाकारकयोरविनामा- वेनेतरेतरसामान्याक्षेपादपि विशेषजिज्ञासापपद्यते, न हि चक्षुषा रूपेऽधिगते द्रव्ये रसविशेषजिज्ञासा भवन्ती रससामान्यस्य चाक्षुषत्वं कल्पयतीति । ननु यदि पदार्थमात्रपर्यवसितेषु पदेषु पदार्थेभ्य पवान्वयप्रतोतिः स्यात्तर्हि हेत्वन्तरप्रतीतेभ्योऽपि भवेन चैवमस्ति ततः पदान्येव यावदन्वयं गच्छ- न्तीत्याह-शब्द-इति । अस्त्येव हेत्वन्तरप्रतीतेभ्योऽपि पदार्थेभ्योऽन्वयम- तोतिरित्याह-कुतस्तर्हि-इति । न ह्युत्प्रेक्षिते संसर्ग कर्तुः प्रत्यक्षादीनि तदाभासा वा संभवन्ति । स्मृता एव पदार्थास्ता कारणम् । यथा चाहुः-"पश्यतः श्वेतमारूढं हुषाशब्दं च शृण्वतः । खुरनिष्पेषशब्द च श्वेताश्वो धावतोति धी" इति । असंसर्ग-इति । तेन न शब्दव्यभिचार इति । मम-इति । तेन यतः कुर्तश्चिदपि स्मृतैरन्वयप्रतीते निष्टप्रसङ्ग इति न वापि विशेषहेत्वभावेनायं विभागो युज्यत इत्याह-तवापि-इति । विशेषहेतुमाह-माप्त-इति । विकल्प्य दूषयति-किम्-इति । तथाविधे- नातेन वक्ता तेषु पदेष्वन्वयपर्यवसानानुगुणः कश्चिदतिशय आधीयते किमाप्तवक्तत्वमेव वा तेषां विशेषः १ प्रथमे यथाभिहितान्वयवादिनां पदार्थप्रतिपादनानुगुणपदगतशक्तिव्यतिरेकेस पदप्रतिपादितानामेव पदार्थानां वाक्यार्थप्रत्यायनदर्शनातेष्वपि पदाधेया शक्तिरङ्गीकर्त्तव्ये- ति गौरवमापद्यते तथा भवतोऽपि पदान्तरसाधारणशक्तियतिरेकेणातो. कषु पदेष्वन्वयमतीत्यनुगुणस्याप्तेनाधीयमानस्यातिशयस्याभ्युपगमाद् ·तृतीयः स्तबकः ३] श्रीमद्वरदराजविचिता। १२७ गौरवम् । द्वितीये तु यथा तव वक्तरवच्छेदकत्वेन पदविशेषत्वं तथा ममापि पदानां पदार्थावच्छेदकत्वेनैव विशेषकत्वमस्तु न चातिशयाधा- नेनेति । यदि प्रतिपादितत्वविशेषेण पदार्था वाक्याथं गमयेयुः तर्हि नाभिमतान्वयसिद्धान्तसिद्धिरित्याशयेन पृच्छति-एवं तर्हि-इति । गूढ़ा- भिसंधिराह-का संदेहः-इति । तमुन्वितामिधानमेवाङ्गीकृतं स्यादि- त्याशझ्याभिसंधिमुद्घाटयनाह-परम्-इति । अन्वयाद्देशेन पदार्थाभि- धानेन पदानामुपयोगो न त्वन्विताभिधानेनेति । यद्याप्तानामन्वयप्रती- तावप्युपयोगः तदा शालिकानाथस्यायं "प्राथम्यादभिधातृवात्तात्पर्यो- पगमादपि । पदानामेव सा शक्तिरमभ्युपगम्यताम" इति श्लोकः पदा- नामिति पदं प्रतिक्षिप्य तस्य स्थाने आप्तानामितिपदं प्रक्षिप्य पठितव्य- मित्याह-अन्यथा तु-इति । तथा पठति प्राथम्यादित्येतदुक्क भवति । पदा- थेभ्यः पदानां प्राथम्यात्तेषामभिधातृत्वस्य च संप्रतिपन्नत्वादाभिहितान्वय- वादिभिरपि तेषां वाक्याथै तात्पर्यस्य चाभ्युपगमत्वादन्वय प्रति पदाना- मेव शक्तिरभ्युपगम्यतां न पदार्थानामिति हि श्लोकेन प्रतिपाद्यते । तत्र यद्याप्तानां समभिव्याहारयोग्यपक्षोचारणव्यतिरेकेण पदेषु शक्त्याधा- नमप्यङ्गीकियते तदा पदेश्य प्राप्तानामेव प्राथम्यादित्यादिहेतुभिः अन्वयप्रतिपादने शक्तिरङ्गीक्रियतां न पदानामिति । तदेव यतः कुतश्चिदपि प्रतीतेरन्वयप्रतीतिरस्त्येवेत्युक्तं, संप्रति नास्मा- कमत्र निर्बन्धः पदाभिहितानामन्वयप्रतीतिरित्येतावतैवास्मसिद्धान्तसि- देन्तत्र चातिप्रसङ्गाभावादित्युपसंहारव्याजेनाह-तस्मात-इति । नन्वेवं वाक्यार्थबुद्धौ पदार्थानामेव कारण त्वायत्तेः प्रशाब्दो वाक्यार्थः स्यादित्य- त्राह-न चैवम्-इति । पूर्वभावनियमो हि कारणत्व, तत्कथं संसर्गप्रत्यय- पतितानामनागतानां पदार्थानां भवेत, दुरे च करणत्वविशेषः करणत्व- मिति । न च शब्दादिप्रमाणतिरेकेण पदार्थेभ्य पवान्वयप्रतीतिः क्वचिदपि दृश्यते येन पदार्थानामेव हेतुत्व भवेदित्याह-प्रमाणान्तर-इति । पश्यतः श्वेतमित्यादौ तु व्याप्त्याद्यनुसंधानेनैव पदार्थैरन्वयप्रतीतिरित्यनुमानादि- त्वमेवेति भावः । पदानां तु करणत्वे न कश्चिद्दोष इत्याह-पदानां तु-इति । ननु तेषामपि पदार्थप्रतीतिव्यवधानेन न पूर्वभावोस्तीत्यत उक-व्यापा- रस्य-ति । यथाहु:-'पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्' इति । अस्तु पृथक् प्रमाणं शब्दः, स एव जगत्कर्तरि बाधकः स्यादित्याह- प्रस्तु-इति । कथमागमो जगत्कारं बाधत' इत्यत्राह-अस्यार्थः-इति । अस्तु तर्वाभिमानिक कर्तृत्वम् ईश्वरस्येत्यत्राह-न च-इति । अभिमाना नाम मान्तिः, स कथं सर्वशस्य स्याद्विशेषाग्रहणहेतुकत्वात्तस्या इति । अस्तु वर्षसर्वज्ञ इत्यत्राह-न चासर्वज्ञस्य-ति । न प्रमाणम्-इति । न ·.. न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [तृतीया सबका ३ तावदनाप्तप्रणीतः शब्दो बाधकस्तस्याप्रमाणत्वात् । अथातोक्तस्तहि तदर्थदर्शिना तेन भवितव्यं, यदि घातीन्द्रियमागमार्थ दृष्ट्रात प्रणयेत्स तर्हि सर्वज्ञः कर्ता च स्यात्, न च नित्य एवागमा बाधकः सर्गप्रलय- संभवेन तस्यापास्तत्वादिति निगदव्याख्यातं व्याख्यानमिति । बाधक शब्दमभ्युपगम्याप्याह-अपि च-इति । न चासावागमो जगत्कर्तुरसत्त्व एव नियतः सत्त्वस्यापि तेन प्रतिपादनोपलम्भात् । ततश्च नानियतत्वात्तेनासत्त्वसिविः तर्हि तत एव सत्त्वमपि न सिध्येदि- त्यत उक्त-निरञ्जन-इति । चेतनस्याकर्तृत्वप्रतिपादक आगमा विशेषगुण- लक्षणाञ्जनरहितात्मस्वरूपप्रतिपादनार्थत्वेनान्यपरत्वानासत्त्वमावेदयति । तर्हि सत्त्वप्रतिपादकाप्यन्यपरः स्यादत उक्त-न चासा-इति । सत्त्वावेदकस्य नान्यत्र तात्पर्यमिति पञ्चमे वक्ष्याम इति । न होत्यादि- विवरणग्रन्थो गतार्थः। अथार्थापत्तेर्बाधकत्व निराचिकीर्षुः शङ्कते--अापत्तिस्तर्हि-इति । असा सर्वज्ञः सर्वकर्ता वेदाननुपदिश्यैव ज्योतिष्टोमादा पुरुषान् प्रव. तयितु कलशभक्षणादिभ्यश्च निवर्तयितु शक्तो-येवेति । तदर्थस्तस्योप- देशो व्यर्थ इति नान्यथेति । जगत्कर्तुः सत्त्व पवोपदेशस्योपपत्तेः नासत्त्व इति । तदेवोपपादयन्नाह हेत्वभाव-इति । न तावदसति हेतो फलस्या- संभवादसत्युपदेशात्मके प्रमाणे ज्योतिष्टोमादेः स्वर्गादिसाधनत्वविषया प्रमा भवति । तदभावे च तत्रास्मदादीनां प्रवृत्तिः सिध्येदुपदेशश्च नाप- देष्टार विनेति । ततस्तत्सिद्धिरितरथाऽयममुयोगप्रकारकर्मवशाद् भूतानां प्रवृत्तिरिति पक्षे सुलभः कर्मण एव प्रवृत्तिसिद्धः किमुपदेशेनेति । बुद्धिपूर्व-इति । न हीश्वरोऽपि वस्तुस्वभावातिकमेण प्रवर्त्तयतीति प्रकृत- ज्योतिष्टोमादेः स्वर्गादिसाधनत्व इति । ननु यथा पिशाचादयः प्राणिन प्राविश्याबुद्धिपूर्वकमेव प्रवर्तयन्ति तथैवाय किमिति न प्रवर्तयेदि- त्याह-भूतावेश-इति । अबुद्धिपूर्वकत्वमनुतिष्ठतां फलाभावान्न तथा प्रवर्तयतीत्याह प्रवर्तयेदेव-इति । अबुद्धिपूर्वानुष्ठाने फलाभाव प्राप्तोप- देशाग्यथानुपपत्तेरेवाक्सेय इति तुरीय पाद व्याचष्टे-यदस्यापि-इति । तुल्यतामेवाह-यद्यस्ति-इति । न हि सत्यपि कारके ज्ञापकाभावेन कार्य निवर्तत इति । तदभावे-इति । न हि कारकाभावे ज्ञापकसंभावेन कार्य भवतीति नित्य इति पर्यनुयोज्यस्तु कर्ता नास्तीति भावः। तथापि निरर्थकमिममुपदेश धारयन्त तदर्थं च विचारयन्तो यूयं मीमां- सकाः पर्यनुयोज्या इत्याह-यूयम्-इति । तदेवमापत्तेः पृथक्प्रमाणत्वमङ्गीकृत्य बांधकत्वं निरस्तम्-इदानीम- नुमानान्तर्भावात्तभिरालेनैव निरस्तमित्याह-न च-इति । अनुमानागोचरस्य ·तृतीयः सबका ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। प्रमेयस्याभावात् सामग्रीभेदाभावाच्च ततो न भिद्यत इति । ननु व्याप्याद्वापकज्ञानमनुमानम्, अर्धापत्तिस्त्वनुपपद्यमानादुपपादककल्पनं, ततः सामग्रीतो विषयतश्च भेद इत्याशङ्कगह-तथा हि-इति । यद्धि येन नियम्यते तस्य तेन विनानुपपत्तिर्नान्यस्य, तथा येन यनियम्यते तदेव तस्योपपादक नान्यत्, नियमश्व व्याप्तिरेव । ततश्चानुपपद्यमानोपपाद- कस्वाभ्यां व्याप्यव्यापकभाव पवाभिहितः स्यात् । अथ प्रमाणद्वयविरोधे सत्यविधापादनमापत्तिरिति चेत, मैव व्याहत भाषिष्ठाः। न हि विरोधिनोर्द्धयोरपि प्रामाण्य संभवति रज्जुसर्पज्ञानयारिवान्यतरस्य मिथ्यात्वावश्यंभावात् प्रमाणयोश्च सतोर्विरोध एव नास्ति स्थूलः शुक्ल इतिवद् द्वयोः समावेशसंभवात् । तस्माजीवतो गृहाभावात् बहिर्भाव- कल्पनमनुमानमेव व्याप्तिबलेन जायमानत्वात्, अन्यथानुमानतया प्रसिद्ध धूमादावण्यसावनुपपत्तिः प्रमाणद्वयविरोधश्च सम इति । तदपि प्रमाणा- तरमापद्यतेति । व्याचष्टे-जीवश्चैत्र:-इति । किमनुपपन्न न किश्चि- दिति । तदेवाह-न हि-इति । ननु-इति । गृहाभावस्वरूपमेव बहिर्भावेन विनानुपपन्नमिति । तन्न तावत्-इति । तत्स्वरूपमुत्पत्तौ तावन्न तेन ' विनानुपपन्नमिति । नन्वस्य गृहाभावस्य स्थितिस्तेन बहिर्भावेन विना नोपपद्यत इत्याह-स्थितिरेव-इति । हन्तव गृहाभावस्तेन वहिर्भावेन नियतस्वभाव इत्युक्तं स्यादित्याह-एव तर्हि-इति । कुत इत्यत्राह- व्याप्तरेव-इति । साध्येन विना नैव भवितव्य साधनेनेति हि व्यतिरेकच्याप्ते- यंपदेश इति ॥ द्वितीयं पाद व्याचष्टे-कथ च-इति । नन्वयं स्वभावास्य बहिःसत्त्वस्य यदनेन गेहासत्त्व क्रोडीकृत्य स्थातव्यमिति । सत्येव बहिःसत्त्वे गेहासत्त्वमिति यावत् । तदेतटाह-एवम्-इति । तहस्यं साध्येन सहैव साधनेन भवितव्यमित्यन्वयव्याप्तिरवोक्ता भवेदित्याह-सेयम-इति । न वयम्-इति । ज्ञातस्यैवाविनाभावस्यानुमानसामग्रीत्वादिति भावः । न-इति । अनुपपत्तिश्चाविनाभाव एवेत्युक्तमिति भावः । अर्थापत्त्याभास- इति । ज्ञानस्य हि हेतुत्वे तदोषाद्विपर्ययः संभवतीति । गृहाभावयहि- र्भावयाळधिकरणत्वाहुर्घहा व्याप्तिरित्याशयेन पृच्छति-तथापि-इति । कचित्सत्त्वस्य ततोऽन्यवासत्त्वेन कचिचासत्त्वस्य ततोऽन्यत्र सत्त्वेन व्याप्तः । सर्वेषां स्वात्मन्येवैकस्मिश्च धर्मिणि सुग्रहत्वेन न काचिदत्र कथन्नेत्याह- यदाहम्-इति । ननु कथमेकत्र स्थितेन ततोऽन्यत्र स्वात्मनोभावः शक्याव- गमः तेषां देशानामेवाप्रत्यक्षत्वेन योग्यानुपलम्भाभावादित्याशङ्कयाह सर्वज्ञ-इति.। न हि तेषु स्वात्मनो निषेधः किन्तु स्वात्मनि तेषां संसर्गस्य निषेधः । स्वात्मा च प्रत्यक्ष एवं प्रतियोमिनश्च ते स्मरणमात्रेणापयुज्यन्ते न प्रत्यक्षत्वेनेति स्वात्मनि वा कथमयोग्यानां प्रतिषेध इत्याह-अयोग्या- - . 17 ·न्यायकुसुमाञ्जलिवोचली। वित्तीय सावका नाम-इति । तत्रायोग्याः परमारवादयो द्विविधा:-प्रारब्धस्यूलका- र्यावयवभूताः केवलाश्च । तत्र पूर्वेषां स्वात्मनि निषेधः तदारग्धस्थला- वयविसंसर्गनिषेधादनुमानत पव सुकरस्तदसंसर्गस्य तदवयवाससमेख व्याप्त), उत्तरेषां तु संसर्गनिषेधे न काचिद्वार्ता प्रमाणाभावेनाशस्यत्वा- दित्याह-तदवयवानाम्-इति । अस्स्येवाधिनाभावनिश्चयाउप्यङ्गमीपत्ते, तथापि नानुमानत्वं पक्षधर्मत्वाभावादित्यत्राह-नाप्यविनाभाव-इति । न-इति । एव घनुमानेऽपि पक्षधर्मत्व निमित्तं नस्यात् व्यधिकरणेनापि साधनेन साध्यसिद्ध्युपपत्तेरिति । न च व्यधिकरणेन साध्येनाविनाभावः शक्यनिश्चयः, यत्साधनं यत्र देशे यदा यस्मिन कालेऽस्ति तत्र तदा वा तत्साध्यमिति देशतः कालता वा सामानाधिकरस्येनैवाविनाभावस्य निरूपणीयत्वादित्याह-व्यधिकरण-इति । अत्रापि हि देवदत्तं पक्षीकृत्य तस्य बहिःसत्त्व गृहासत्त्वेन साध्यत इति पक्षधर्मत्वोपपत्तिरिति भावः । तृतीयं पादं व्याचष्टे-प्रमाणया: इति । ननु प्रकृतोदाहरणे जीवन- ग्राहकस्य गणितानुमानस्य काप्यस्तीति सामान्यतः प्रवृत्तत्वेन सामान्या. नुप्रवेशिनो गेहस्यापि क्रोडीकरणादभावप्रमाणेन सहकविषयताप्यस्तो- त्याह-प्रकृते-इति । एवं तर्हि भिन्नसामान्यविशेषविषयतया न विरोध इत्याह-यद्येवम्-इति। नन्वत्राप्यनिर्धारितदेशविषयवारस्तित्वनास्तित्व- प्रमाणयोः एकस्य विषयेऽन्यस्यानुप्रवेशादस्त्येव विरोध इत्याह--प्रत्रा- पि-इति । यद्यत्रापि विरोध पव तयन्यतरद् बाध्येतेत्याह पवम् इति । नन्वर्थापत्त्या भिन्नविषयत्वेन व्यवस्थापनान्नैकस्यापि भङ्ग इत्याह-न भज्येत-इति ॥ सिद्धान्ती गूढाशयः पृच्छति-किमनुपपत्रम्-इति । एवमर्था- पत्तिः प्रवर्ततेति पूर्वपक्ष्याह-विरोध पव इति । व्यवस्थापयति प्रमाणद्वय- मित्याशयमुद्घाटयन्नेव पुनः पृच्छति-अथ इति । अज्ञातपराशय पवेतर पाह-व्यवस्थानम्-इति । ततः किमित्यत माह-एकविषयता-इति। ततो- ऽपि किमित्याह-स कथम्-इति । विषान्तरमूर्छिता विषान्तरेणैवोत्थाप्यो भवति न तु तेनैवातदुक्तं-यद्विषेति । प्राशयमाविः कर्तु पुनरपि पृच्छति- एकविषय-इति । पूर्वपक्ष्याह-विभिन्न-इति । सिद्धान्ती स्वाशयमाविष्क- रोति-नन्वियम्-इति । अयमस्तित्वनास्तित्वप्रमाणयाभित्रदेशसंबन्धित्वस्व- भावो व्यातिरेव स्वभावप्रतिबन्धलक्षणाद् व्याप्तस्तथा चानुमानस्वप्रसङ्ग- भयाद् व्याप्तिं परिहत्तुं प्रवृतेन सैव स्वीकृता स्यात् । तथा च घटकुटी- प्रभातमू(1) । घट्टकुटी नाम शौकिकशाला। यथा हि शौकिकभ्यो बिभ्यतो रात्रावेव शुल्कशालातिक्रमितव्येति गच्छतः पान्थस्य तस्यामेव (1) For meaning of the Nyaya, see Jacob's Lukika Nyāyāñjali, Part I, p. 26.

·दृतीया लवकर मोमवरदराजविरचिता। प्रमाता शर्वरी तथेदमपोति । तुरीयं पादं व्याचष्टे-धूमापि च-इति । यदि सतारपि व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोरनुपपद्यमानतया गृहाभावो बाहिर्भावं गमये- ततोऽनुमानत्वोच्छेद इति न केवलमनुपपत्तिः प्रमाणद्वयविरोधोऽपि तत्र वक्तुं शक्यत इत्याह-विरोधोऽपि-इति । सति धूमे वन्हिना भवितव्यमिति वन्हे। सत्तामेकं प्रमाणं गमयति । अनुपलब्धिश्चासत्ता प्रमाणस्य व्यव- हितदेशन्हिविषयत्वव्यवस्थापनमापत्तिरेव स्यादिति । ननु चैवमनुमा- नोच्छेदः धूमावन्हिना भवितव्यमित्यस्यानुमानत्वात्तस्य त्वनुपलब्धिविरो- धपरिहाराय पर्वतापरभागावस्थापनमापत्तिरिष्टैवेत्याह-वन्हिमानय- म-इति । न-इति । न वयमिदानी तेन धूमज्ञानजन्मना वन्हिज्ञानेनानुपल- ब्धिविरोधं ब्रूमः येनानुमानमास्पदं लभेत, किं तर्हि पूर्वकालीनेन यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निास्तीति व्याप्तिग्राहकप्रमाणेनेदानी नुसन्धीयमानेन, पतो न प्रमाणद्वविरोधसिध्यर्थमनुमानाङ्गीकार इति परभागावस्थापनं च नार्थापत्तिरित्याह-नापि-इति । यदि तु विरुद्धयाविषयव्यवस्थापनमेवार्था- पत्तिः स्यात् ततः पाण्डस्मस्य पालालाग्निना व्याप्तत्वेतापालालत्वविरो. धात पालालत्वव्यवस्थापनमापत्तिः स्यादित्याह-अन्यथा-इति । ननु पाण्ड- स्त्वविशिष्टस्य पालालत्वेन व्याप्तिभवन्ती पालालत्वव्यवस्थितिनापत्ति- रित्याह-तद्विशिष्टस्य-इति। तर्हि विशिष्टस्य धूमस्य वहिनापरभागवर्तिना व्याप्तिर्भवन्ती परभागव्यवस्थितिर्वा कथमापत्तिः स्यादित्याह-यद्येवम् । इति। ननु यत्केवलव्यतिरेक्यनुमानत्वेन नैयायिकानामभिमतं तदेव नोऽस्मा- कमापत्तिमन्वयव्याप्तम्भावेन तस्यानुमानत्वायोगात इत्याह-केवलव्यति- रेक-इति। अस्त्वन्वयो नास्तीत्येतावता विशेपेणापत्तिव्यवहारः, न तावताउनुमानत्वहानिरित्याह-एवम् इति । तत्र केवलयतिरेकिणि असत्ये- वान्वये किंनिबन्धनमनुमानत्वमित्याशङ्कयाह--अविनाभूत-इति । अवि- नाभावेन तनिश्चयेन च मामकं ह्यनुमानं केवलव्यतिरेकिणि चाविनाभा- वस्तनिश्चयश्चास्तीत्यनुमानमेव, केवलमेतावान विशेषः अन्वयव्यतिरेकिणि लिलेन्वयव्यतिरेकाभ्यामविनाभावो निश्चीयते । नन्वन्वयिन्यन्वयेनैव व्यतिरेकिणि व्यतिरेकेणैवेति अर्थापत्तेरनुमानान्तर्भावमुपसंहरति-तस्मा- -इति ॥ १६॥ एवमापत्तिर्न बाधिका न भिद्यते चानुमानादित्युक्तम् । अनुप- लब्धेस्त्वबाधकत्वस्य चिन्तितपूर्वत्वादन्तर्भाव एव चिन्तनीय इत्याह- अनुपलब्धिस्तु-इति । तत्तावदिह भूतले घटा नास्तीति प्रतीतेरैन्द्रियकत्वे चतुरो हेवनुपन्यस्यति प्रतिपत्तेः-इति । विप्रतिपन्ना प्रतीतिरिन्द्रियकर- णिका अपरोक्षरूपत्वात रूपादिबुदिवदिति । अनन्यत्वोपक्षीयेन्द्रियान्व- यव्यतिरेकानुविधायित्वात अज्ञातकरणत्वाच्च । तथेयं प्रतीतिर्भावात्मा ·- . १३२ न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी। [तृतीयः स्तषक:३ प्रमाणसहकृतेन मनसा जायते वाह्यानुभवत्वात । भावरूपं च प्रमाण- मिन्द्रियमेव परिशिष्यत इति भावः। भावावेशो भावप्रमाणसहकार इति । तत्राद्यं हेतु विवृणावि-या हि-इति । प्रतिवाद्यसिद्धो हेतुरित्याह- साक्षात्कारित्वम्-इति । न-इति । नास्तोति बुद्धयः काश्चिदज्ञातकरणि- काः, काश्चिद् शातकरणिकाः, तत्र यद्युभयेऽप्यसाक्षात्कारजातीयाः तत इदं कारणवैचित्र्यं न स्यादिति । विपर्ययेऽनिष्टमाह-लिङ्ग इति । असा. क्षात्कारिज्ञानजनकस्यापि लिङ्गस्य सत्तया हेतुत्वं साक्षात्कारहेतारपी. न्द्रियस्य ज्ञायमानतया हेतुत्वं च प्रसज्येतेति । किं च यद्यशातादपि करणाजातीयमेव ज्ञानं जायेत तदा तत्र कारणमेव तज्ज्ञानं भवेत व्यतिरेकाभावादित्याह-ज्ञानस्य-इति । यत एवं तस्माज्ज्ञातानु- पलब्धिजन्यस्यासाक्षात्कारित्वमभ्युपगच्छतामवश्यमज्ञातानुपलब्धिजन्यस्य साक्षात्कारित्वमवर्जनीयमित्याह-तस्मात-इति । स्यादेवं यदि ज्ञातानुपलब्धिः कचिदसाक्षात्कारं जनयेत्, न चैवमस्तोत्याशयेनाह-ननु क नाम-इति । तत्रोदाहरणेनोत्तरयति- तद्यथा-इति ॥ न हि तदा देशान्तरस्थस्य श्रोतुर्योग्यानुपर्लाब्धरस्ति किं त्वाप्तवाक्यावगतयानुमिनोतीति । एवं प्रातः कारणेऽनुपलब्धस्य मैत्रस्य मध्यन्दिनसमयभाविप्रातस्तनाभावज्ञानमप्यनुमानफलमेव मध्यन्दिनानुसं- धोयमानप्रातस्तनानुपलब्धिलभ्यत्वादित्याह-पतेन-इति । नन्वस्तु ज्ञातानु- पलब्धिजन्यादज्ञातानुपलब्धिजन्यस्य जातिभेदः, स तु साक्षात्काररूप इति कुत इत्याह-ननु-इति । न हि विधाद्वयव्यतिरेकेण ज्ञानावान्तरजाति- भेद इत्यभिप्रायेणह-कारणविरोधे-इति । द्वितीयं हेतु विवृणाति-अनन्य- त्र-इति । विशेषणासिद्धिमाशङ्कते-अधिकरण-इति । यथाह धूमज्ञानो- पक्षीणेन्द्रियव्यापारानन्तरभाषिनो वन्हिज्ञानेन्द्रियहेतुक तथाधिकरण- ग्रहणपक्षीणेन्द्रियव्यापारानन्तरभाविना भावज्ञानस्यातहेतुकत्वमिति । तन्धिस्यापि सामग्रोसाकल्याद्रपाभावप्रतीतिः स्यादित्याह-न-इति । योग्यस्य स्थूलद्रव्यसमवेतत्वादिति । ननु भवन्तोऽप्यधिकरणग्राहकेन्द्रियेण ग्राह्योऽभाव इति मन्यन्ते, तत्र चान्धस्य त्वगिन्द्रयेण रूपविशेषाभावप्रतीतिः प्रसज्येतेत्याह-अधिकरण-इति । न-इति । ततश्च चाक्षुषरूपप्रतीतिर्नान्धस्य स्यादिति । ममापि-इति । ततश्च चाक्षुषाधिकरणग्रहणाभावानान्धस्य रूपविशेषाभावप्रतीतिरिति । न-इति । प्रतियोगिग्राहकेण चक्षुषा वा. योरग्रहणासत्र रूपाभावप्रतीतिः कदाचिदपि न स्यादिति । नन्वगृहृदपि चक्षुर्वाया तावत्संनिकृष्टं तावता रूपविशेषस्यानुपलब्धिरभावं गमयती- त्याह-तथापि-इति । हन्तैवम्-इति । वायोम्रहणाभावादनन्यत्र चरिता. था त्वगन्धस्य च रूपाभावप्रतीत्यभावादवश्यापेक्षणीयत्वं चक्षुष इति ।

·। तृतीया स्तबकः ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। १३३ ननु मा भूदधिकरणग्रहणापक्षयस्तथापि तत्र संनिहितस्य यस्य कस्य- चिद्वस्तुनो ग्रहण एवोपक्षीयत इत्याह-स्यादेतत्-इति । न-इति । पत्र ह्यन्वयव्यतिरेकानुविधाने सत्येवाभावबुद्धरनिन्द्रियहेतुकत्वमन्यत्र तदुप- क्षयादुच्यते, स चाभावबुद्धिहेता कस्मिंश्चिद्वक्तव्यः, अन्यथा तदनुविधा. नानुपपत्तः । न चात्र तस्य वस्त्वन्तरग्रहणस्य तदभावानुभव प्रति कारणत्वमस्तीति, यदि स्यात्तत्राह-कारणत्वे वा-इति । अन्धकारे वस्त्व. तरग्रहणाभावात्स्पर्शवद्विशेषाभावप्रतीतिर्न स्यात् इति प्रतियाच्चेति । प्रतियोगिग्राहकेण तदा तदालोके विस्फारिताक्षस्य वस्त्वन्तरग्रहणसं- भवाच्चेति । उत्तरत्र शङ्कते--प्रार्जव-इति । आर्जवावस्थानादधिकरणस्य नयनसंनिकोपि तद्गताभावग्रहण एवोपयुज्यते न तु तद्ग्रहण इत्यङ्गो- कर्तव्यमित्याह-नयन-इति । कुत इत्यत्राह-तदेक-इति । आलोकसंनिकर्ष- स्तावदपेक्षणीयो रूपाभावज्ञानेन तमन्तरेण तदनुपपत्तेः। स च तस्य नयन- संनिकर्षस्येव सहकारी नानुपलब्ध्यादेः, तस्मान्नयनसंनिकर्षोऽप्यपेक्षणीय एव, न हि संभवति यस्य यत्सहकारितयैव कार्योपयोगस्तस्य तदनपे- क्षायामप्यपेक्षेति । चक्षुःसंनिकर्षानुपयोगेऽनिष्टमप्याह-वातायन-इति । तत्र हि सत्येवाधिकरणस्यार्जवावस्थाने तद्ग्रहणे चक्षुःसंनिकर्षाभावादेव तस्य श्यामत्वाभावस्यानुपलम्भो भवति । नन्वस्त्वपेक्षणीयश्चक्षुःसनिकर्षस्तथाप्यन्यत्रोपक्षयस्तस्येत्याह -तथा- पि-इति । योग्यानुपलब्धिह्य भावज्ञानहेतुः, योग्यता च प्रतियोगिव्यति- रिक्ताभावज्ञानकारणसाकल्य, तत्र साकल्यं चक्षासनिकर्ष सति भवति तस्यापि तत्कारणत्वात् । ततश्च सामग्रीसाकल्यापादनापक्षीणं चक्षुनाभा- वज्ञानं यावत गच्छतोति । न तु परिपूर्णानि-इति । न खलु साकल्यं नाम कारणेभ्यस्तत्त्वान्तरं तत्साध्यमस्ति यत्रोपक्षयः तस्य स्यात् किं तु परिपू- गाना कारणानामेव तथात्वादिति । नन्वस्ति मेलन नाम तत्त्वान्तरं क्षयवि- षय इत्याह-अथ-इति । एवं हि रूपादिज्ञानेष्वर्थसंनिकर्षसंपादनापक्षीणं चक्षन कारणं स्यादित्याह-तदुपक्षये-इति । नन्वभावाधिकरणसमवेतस्य कस्यचिद्वस्तुनः प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियेणापलम्भोऽभावग्रहणे सहकारित्वे. नानुपलब्धेरपेक्षणीयस्तदमिन्द्रियमुपक्षोयत इत्याइ–प्रथाधिकरणसमवे- तकिञ्चित-इति । तर्हि वाया रूपाभावप्रतोतिर्न स्यात् तत्र वस्त्वन्तरस्य चक्षुषानुपलम्भादित्याशङ्कय स एवाह-वायवादिषु-इति । न-इति । न तत्रा- भावप्रमाणगम्याउभावः अनुपलब्धिलिङ्गानुमेयत्वादिति । न-इति । असि- धेरनुपलब्धेरज्ञातासिद्धत्वादिति । न तावदभावप्रमाणासिध्यतीत्याह-न- हि-इति । ऐन्द्रियकस्याभावो हि भवतामभावगम्य इति । ननु रूपोपलम्भ- जन्यस्य प्राकटयस्याभावेन वाया रूपानुपलम्भाग्नुमोयत इत्याह-प्राकट्या- , ·थापकुसुमाञ्जलिाधनी। [इतीया लबका भावेन-ति । वायौ रूपाभावस्येव प्राकटवाभावस्थापि नाभावप्रमाणा- सिद्धिरित्याह-न वायो-ति । नन्वस्तुः वायौ रूपव्यवहाराभावेन प्राकट्याभावोनुमेय इत्याह व्यवहाराभावेन-इति । व्यवहाराभावस्यान- कान्तिकत्वान्न प्राकट्याभावे ज्ञानाभावे लिङ्गतत्याह-न-इति । इतथा- कान्तिकतेत्याह-मृकस्वन-इति । मूकतया वाचिकस्य व्यवहारस्यामाका, स्वमतया कायिकस्येति । ननु मा नाम हानोपादानलक्षणया: कायवा- व्यवहारयोः शानविशेषकार्यत्वात्तदभावात् ज्ञानमात्राभावः प्राकट्य- मात्राभावो कानुमीयता, ज्ञानमात्रस्य प्राकट्यमात्रस्य च व्यवहारमा कार्य, ततस्तदभावात तयारन्य रस्याभावोऽनुमास्यत इत्याशङ्कयाह- च-इति । यदि तावद्वयवहाराभावमात्रमित्यत्र यः कश्चिद्वावहारो विवक्षि- तस्तदानैकान्तिकता यस्य कस्यचिद्वग्वहाराभावस्य येन केनापि ज्ञाना- भावेन व्याप्तः तथापि कस्यापि व्यवहारस्य सर्वत्रासत्त्वादसिद्धश्च तन्मा- त्राभाव इति । अथ यद्विषयस्य ज्ञानस्य प्राकट्यस्य वा भावोग्नुमित्सितः तद्विषय- व्यवहाराभाव पव लिङ्गमुच्यते तत्राह-तद्विषयस्तु-इति । कायिकवा- चिकष्यवहारयोरपेक्षाज्ञानाव्याप्यत्वाद् व्यापिनश्च व्यवहारान्तरस्यानवगमात् तद्विषयो व्यवहारस्तद्विषयं ज्ञानं तदाश्रितं वा प्राकटयलक्षणं धर्म पुरस्कृत्य तजन्य इति वा तज्जनक इति वा निरूपणीयः । ततो व्यवहाराभावश्चात्र त. ज्ज्ञानतदाश्रितधर्माभावपुरस्कारेणैव निरूप्येत । तचाशक्यमात्माश्रयादिदो. षप्रसङ्गात् । तथाहि यदा तद्विषयज्ञानव्यवहाराभावः तद्विषयज्ञानाभावे लिङ्गं तदापेक्षाज्ञानादिव्यापिनो व्यवहारान्तरस्याभावात्तद्विषयज्ञानमेव तजन्यव्यवहाराऽभ्युपगन्तव्यः, तथाचात्माश्रयत्वं तद्विषयज्ञानाभावादेव तद्विषयज्ञानाभावानुमानमिति । यदा तु तद्विषयज्ञानजनकस्य व्यवहा- रस्याभावो लिङ्गं तदा चक्षुरादिव्यापारस्य तजनकत्वात्तस्य च ज्ञानस्य कार्यकगम्यत्वात्तदभावोऽपि ज्ञानाभावावगम्यः, तथा चेतरेतराश्रयता-- तज्ज्ञानाभावज्ञानात्तजनकव्यवहाराभावज्ञानं ज्ञानजनकचक्षुरादिया. पाररूपव्यवहाराभावज्ञानाच तदभावज्ञानमिति । यदा च तदाश्रितधर्म- जनकस्य व्यवहारस्याभावो लिङ्गं तदा प्राकट्याख्यधर्मस्य ज्ञानहेतुकत्वा. दात्माश्रयत्वमेव । अथ तु ज्ञानद्वारा चक्षुरादिव्यापार एव जनकः तदा चक्रकं भवति-ज्ञानाभावाञ्चक्षुरादिव्यापारलक्षणस्य व्यवहारस्याभावः ज्ञानाभावश्च प्राकट्याभावात् स च तजनकव्यापाराभावात् सच ज्ञानाभावादिति । न च व्यवहारभावमात्रेणेत्यादेरपरा व्याख्या । न केव- लमनैकान्तिकः प्रसिदश्च व्यवहाराभाव इत्याह-न च-इति । उक्तस्यै- वानैकान्तिकत्वस्यानुभाषणं दृष्टान्तार्थमिति व्यवहारस्वरूपनिरुपणपुरःसर ·पुतीया सबका ३७ श्रीमवरदराजविरचिता। व्यवहाराभावं निरूपयंस्तस्यासिदिमेवाह-तद्विषयस्तु-इति । ननु विज्ञाय- मान एवानुपलम्भो यदि रूपाभावं गमयेत् अविनाभावेन तत एते दोषार प्रादुष्युः, न त्वेवमित्याशङ्कगह-न चाज्ञातस्य-इति । तथा सति लिङ्गतैव न स्यादिति भावः। ननूपलम्भलिङ्गस्य प्राकट्यस्याभावो लिङ्गिन उपल. म्भस्याभावं गमयिष्यतीत्यत्राह-न च-इति । स हि लिङ्गाभाव इत्येव लिङ्गिनोभावंगमयेदविनाभावेन वा प्रथमे धूमाभावोऽप्यन्यभावं गमयेत, द्वितीये त्वविनाभावः स्वस्य हेतुस्वरूपस्य च प्रतिसंधानमपेक्ष्येत, अन्य- थातिप्रसङ्गादिति। ननु नैयायिकमतावलम्बेन ज्ञानप्रत्यक्षत्वमभ्युपगच्छामा, ततो भावप्रमाणावगतेनैव ज्ञानाभावेन वाया रूपाभावमनुमीमह इत्याह- ज्ञानप्रत्यक्षत्वेन-इति । तर्हि प्रामाणिक पन्धानमागतो यथाप्रमाणं वायो रूपाभावश्चाक्षुष इत्यभ्युपगच्छ । न च कथं नामाचाक्षुषो वायो रूपा- भावश्चाक्षुषः स्यादिति शङ्कावकाशः शब्दप्रध्वंसप्रत्यक्षत्वसाधनेनाधि- करणप्रत्यक्षत्वस्यानङ्गत्वप्रतिपादनेन दत्तोत्तरत्वादित्याह-न शब्द-इति । तदेवं यदि प्रतियोगिग्राहिणेन्द्रियेणाधिकरणसमवेतधर्मोपलम्भः तद्वि- षयाभावग्रहे हेतुः ततो वायौ रूपाभावप्रतीतिर्न स्यात् अनुमानतस्तद- सिद्धरित्युक्तम् । इदानीं तत्रैव दृषणतरमाह-अपि च-इति । तद्रहिताया वस्त्वन्तरप्रतोतिरहितायास्तस्या अनुपलब्धेः कार्यव्यभिचारात्सत्यामप्यनुप- लब्धौ कदाचित्कार्यस्याभावग्रहण स्यानुत्पत्ते तत्प्रतीतिरप्यामिति व्यव- स्थाप्यते व्यतिरेकाभावेऽप्यन्वयव्याप्तिबलादेति । तत्र प्रथमे दूषणं-न तावत- इति । + प्रति + + प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियसंनिकः सहितानां प्रतीतिद्वये दृषणं नापि तदव्याप्तेः-इति । सत्यां हि व्याप्ती वायो भवन रूपाभावः प्रत्ययः तां वस्त्वन्तरप्रतीतिमाक्षिपदेवंभूतत्वादभावप्रत्ययस्य वस्त्वन्तरप्रतीतिव्याप्त- त्वात्। यदि नाक्षिपेत तयभावप्रत्ययो वस्त्वत्तरप्रतीतिहेतुको न स्यात्स्वयं वा नभवेत् ततुकारणकस्य वस्त्वन्तरग्रहणस्याभावात् । अस्ति चायं वायाविति प्रतिक्षिप्तमपि पक्षं दृषणान्तरविवक्षयोपक्षियति-ततः-इति । ततः प्रमाणा- न्तरभूताया अनुपलब्धेर्वा यौ रूपाभावप्रतीतिर्न भवतीत्येव किंतु लिङ्गभूता- याम्तदा च वस्त्वन्तरप्रतोतिर्नापेक्षणीयेति । लिङ्गमपि-इति । न हि तस्या पव कदाचिद्वस्त्वन्तरप्रतीतिरपेक्षणीयान्यदापि युक्तमिति । ननु यथा ह्यलि- ङ्गदशायां मातापितृसंबन्धश्चक्षुःसंनिकर्षमपेक्षते ब्राह्मण्यज्ञानेन तु लिङ्गाव- स्थायां तथेहापि स्यादित्याह-यथा-इति । न-इति । तत्र हि ज्ञानात्मनः कार्यस्य पारोश्यापारोक्ष्यलक्षणजातिभेदात् योनिसंबन्धस्येन्द्रियापेक्षानपे- क्षयोरुपपत्तिरिह चोभयारिति । वस्त्वन्तरग्रहापेक्षतदनपेक्षानुपलब्धिकार्य- योरभावज्ञानयोः पारोक्ष्याभ्युपगमेन जातिभेदाभावात सहकारिवैचि- ज्यानुपपत्तिरिति । ननु परोक्षत्वेऽपि वस्त्वम्तरग्रहणापेक्षानुपलब्धिजन्यस्य ·न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। [तृतीया स्तबका ३ प्रकारान्तरेणसौ जातिभेदो भविष्यतीत्याह-पारोक्ष्य-इति । न-इति । परोक्षापरोक्षव्यतिरेकिण ज्ञानावान्तर जातिभेदस्याप्रामाणिकत्वादिति । संभाव्यते-इति । यद्यपि न प्रमाणापलम्भ इति शेषः । संभाव्यताम्-इति । न हि संभावनामात्रसिद्ध जातिभेदमाश्रित्यास्मिन जातिभेदे वस्त्व तरन. हापेक्षानुपलब्धिः कारणमस्मिंस्तु तभिरपेक्षेति कारणनियमः शक्यनिश्चय इति। तृतीयं हेतुमनूध व्या चष्टे-अज्ञातकरणत्वात-इति । साक्षादनन्यत्र चरितार्थेनेन्द्रियेण जन्यमिति तत्रैवादाहरणान्तरमाह-यथा वा-इति । यदि स्मरखं सामान्मनन्दियज तर्हि सुखादिज्ञानवदस्य साक्षात्कारित्वानुभ- वत्वे न किमिति स्त इत्याह-कुतः-इति । संस्कार-इति । न तावदनुभव वं संस्कारातिरिक्तासाधारणकारणाभावात् नापि साक्षात्कारित्वभिन्द्रि- यार्थसनिकर्षासमुत्थत्वादिति वक्ष्यामश्चतुर्थे परिच्छेद इति । अज्ञायमानकरणकेन ज्ञानेनेन्द्रियजेन भवितव्यमिति व्याप्तिर्भावज्ञानेषु नाभाव ज्ञानेष्वपीत्याह-तथापि-इति । न-इति । सामान्यतः प्रवृत्ताया याप्तर्बाधकमन्तरेणाभावविषयत्वेन संकोचानुपपत्तस्तथापि वा संकोचे- ऽतिप्रसङ्ग इति । मा भूत्संकोचः तथाप्यज्ञायमानकरणकस्यैव कस्यचिद् . ज्ञानस्यानिन्द्रियजत्वे किं बाधकमित्याह-तथापि इति । वाधक वि+ + त्सर्गापवादेतिप्रसङ्ग इत्येतदेव तावद् बाधकं किमन्यन्मृग्यत इत्याह- नन्विदम-इति । नन्वन्यतः सिद्धायां व्याप्तावेव तद्वक्त युक्तं तत्सिद्धिश्च विपक्षे बाधकादित्याशङ्कयाह-अन्यदपि-इति । इह घटो नास्तीति बुद्धिर- तीन्द्रियजा निहतुकैव स्यात् हेत्वन्तरासंभवादिति बाधकान्तरमाह- रूपादि-इति । तासामपीन्द्रियजत्वमज्ञातकरणत्वाधीनसिद्वीति भावः । तमेव स्फारयति - न हि-इति । उपलभ्यमानकरणिकास्वनुमित्यादिषु इ- न्द्रियस्य कारणत्वेनायवस्थापनादनुपलभ्यमानकरणिकासु रूपादिबुद्धिषु तद्व्यवस्थापनादज्ञातकरणत्वमेवेन्द्रियत्वे प्रयोजकमिति निश्चीयत इति । ननु रूपादिबुद्धीनां चक्षुरादिकारणत्वकल्पने तासां साक्षात्कारित्वमेव प्रयोजकं न त्वज्ञातकरणत्वमित्यत्राह-यद्यपि-इति । रूपादिबुद्धीनां सत्यपि साक्षात्कारित्वे प्रथमतः कार्यदर्शनसमय पव कारणमपेक्षमाणः कार- णान्तराज्ञानेनैव चक्षुरादि कल्पयति । ननु तासां साक्षात्कारित्वमप्यनु- संधाय ततश्च प्रथमभाविना ज्ञातकारणत्वस्यैव प्रयोजकत्वमिति तदेव व्यतिरेकमुखेन स्कारयति-न हि-इति । अत पव-इति । यत एवाज्ञातकार- णत्वमेव प्रयोजकमैन्द्रियकत्वे न तु साक्षात्कारित्वमत एवेति । संस्कार- करण एव स्मृतेः । ननु मन इति चेत् तत्राह-संस्कारस्तु-इति । करणस्य मनइन्द्रियस्य विषयप्राप्तिरूयतया संस्कार उपयुज्यते, न तु कारणत्वेनेति।

·तृतीया सबका ३२ श्रीमद्वरदराजविरचिता । : बुरीयं हेतुमनूद्य व्याचारे-भावावेशाच-इति । बहिः स्मरणादन्तः सुखाद्यनुभवाघान्यत्र सर्वत्रेन्द्रियलिङ्गादिभावात्मककरणसहायमेव मना प्रवर्तमानं दृष्टमतो व्याप्तिवलादभावानुभवेऽपि किमपि भावरूपं कारण. माविश्य मनः प्रवर्तत इत्यनुमीयते, तच कारणमिन्द्रियमेवावशिष्यत इत्यर्थः । ननु भावानामुपलम्भ पवायं नियमः, अभावानुभवे तु वहिरस्वत. स्त्रमनुपलब्धिमात्रसहायं भविष्यतीत्य वाह-न हि-इति । अभावानुभवेऽपि शाब्दलैङ्गिकादा मनसः शान्दादिभावरूपकारणापेक्षादर्शनादिति । अन्यत्र तथादर्शनेऽपीह घटा नास्तीत्यत्रानुपलब्धिमानसहायं भविष्यतीत्यत्राह- न घ-इति । यद्वा, भावानुभवे भावकारणापेक्षमप्यभावानुभवे तन्निरपेक्षमेव मनो भविष्यतीत्यत्र दोषान्तरमाह-न च-इति । तथा च-इति । अपेक्ष- णीयत्वेनावधृतस्याभावेऽपि कार्यात्पत्त्यम्युपगमे न किञ्चित्कस्यचित्कार्य कारणमिति वा परिगृह्यताविशेषादिति । अपरानपि चतुरो हेतूनुपन्यस्यति-अपि च प्रतियोगिनि-इति । इन्द्रि- याणि पक्षः, अभावज्ञानकारणमिति साध्यप्रध्याहार्यमभावप्रतियोगिनि घटादा समर्थत्वात् शब्दलिङ्गादिन्द्रियस्यावान्तर व्यापारत्वादधिकरण. ग्रहणेन व्यवधानाभावात, इदं चाभाव ग्रहणेऽधिकरणग्रहणस्योपयोगमडी- कृत्योक्तम् । अभावविषय विपर्ययज्ञानहेतूना दोषाणामिन्द्रियाश्रयत्वात् अघट भूतलमिति विशिष्ट बुद्धरिन्द्रियहेतुत्वाच्चेति । तत्राद्यं व्याचो-यद्धि- इति । भावग्राहिणः प्रसारणस्य तदभावेऽपि सामर्थ्यानगीकारे निप्टमाह- अन्यथा-इति । शब्दादेरप्यभावानापादकत्वमस्त्वित्यत्राह-न जैवमेव- इति । मन्त्रो नास्तोत्याप्तवाक्यान इट इत्यातवाक्यावगतानुपलब्धिलि- ङ्गादपि तदभावावगतेरिति । द्वितीयं विवृणाति-यस्तु-इति । प्राश्रय- ग्रहणयापृतमपीन्द्रियमभावबुद्धः कारणं तस्येन्द्रियावान्तरव्यापारत्वेन तदव्यवधायकत्वादिति । यद्यवान्तरव्यापारोऽपि व्यवदध्यात् ततः सविकल्पकज्ञानानां प्रत्यक्षत्वं न स्यात निर्विकल्प कज्ञानव्यवहितत्वा- दिन्द्रियस्येत्याह-अन्यथा-इति । यदि व्यवधानेनेन्द्रियमेवाभावज्ञाने कारणं स्यात् तवात्तरव्यापारी- कृतधूमज्ञानमिन्द्रियमेवाग्निं ग्राहयेत् । तत्र चाभावप्रमाणवदनुमानमपि दत्तजलाञ्जलि स्यादित्याह-ननु-इति । तदवान्तरल्यापारलक्षणमपि दृष्टी- पल्गिमित्याह-न-इति । न हि यद्यन जन्यते तत्सर्वं तस्य व्यापार: किन्तु येन विना यस्य यदुत्पादनं न संभवति स एव तस्य कारणस्य तस्मिन् कायें जनयितव्यग्वान्तरव्यापारः। न च वन्हिसंयोगमन्तरेणेव धूमोपलम्भमन्तरेण चक्षुर्न वन्हिज्ञानमुत्पादयति पुरोर्तिनि वन्दो तमन्त- रेव तदुत्पादनदर्शनादिति । 18 ·and न्यायकुसुमाञ्जलिबोधनी । [तृतीयः सबका ३ तृतीयं विवृणाति-अस्ति च-इति । अस्ति तावद्विद्यमान एवं वस्तुनि नास्तीति विपर्ययात्मको भावप्रत्ययः यस्मिन् दुष्टे सति भवति तदेवादुष्टं समोचीनाभावज्ञानकारणं भवितुं युक्तमिति । ततः किमायातमिन्द्रिय- करणत्वस्येत्यत्राह-न च-इति । न तावदनुपलब्धेत्भावात्मिकाया दोषा- श्रयत्वं संभवति । न चाधिकरणग्रहणस्य प्रतियोगिस्मरणस्य वा स्वगता दोषः संभवति । कार्यप्रतिबन्धको हि दोषः, तयोस्तावदुत्पन्नयार्थप्रकाशात्मनः कार्यस्य केनापि प्रतिबन्धायोगात् अनुत्पनयोश्च कार्याभावस्य स्वभाव- निबन्धनत्वेन दोषानधोनत्वात्तस्मादिन्द्रियदोषादेवाभावविपर्यय इति शिष्यत इति भावः । दुष्टं हेत्वन्तरमाशङ्कते-प्रसंसृष्टया:-इति भावे भावविपर्ययो दृष्टान्तार्थ इति । न वयम्-इति । तथा प्रतिभानमेव विपर्ययो न त्वन्यस्तावत्साध्यः । तथा च ततो विपर्ययोत्पत्ती विपर्ययादेव विपर्यय इति स्यादिति परिशेषसिद्धमुसहरति-तस्मात्-इति । उक्तमर्थ प्रयोगमारोपयति-तथा च-इति । चतुर्थ हेतु व्याचष्टे-विकल्पनात्-इति । नन्विन्द्रियस्य विशेष्यभूतभूत- लोपक्षेप्यभावप्रमाणेन विशिष्टधीः सेत्स्यति किसमेनेत्यत्राह-यथा हि- इति । अत्र-इति । अघटं भूतलमिति शिष्टबुद्धावित्यर्थः । ननु प्रत्येक सामर्थे य-इति । न-इति । भावाभावरूपविषयभेदे परोक्षापरोक्षलक्षणफलवैजात्ये च सति येनेन्द्रियानुपलब्ध्या: समाहारः संभवतीति विषयभेदे फलवैजात्ये च समाराभावमेवादाहरणेन दर्शयति-न हि-इति । ननु तत्रोदाहरणे कवंरस्य घटपटात्मकस्य कार्यस्याभावात्समाहाराभावः न तु विषयभेदा- कलवैजात्याद्वा, इह त्वभावविशिष्टभावविषयस्यानुपलब्धोन्द्रिययोः अनु- गुणपराक्षापरोक्षात्मनः प्रत्ययस्य दर्शनाद्युक्तः समाहार इत्याह-तत्र-इति । न-इति । न हि मिथाविरुद्ध परोक्षापरोक्षत्वे एकत्र ज्ञाने समाविशत इति दर्शनबलात्समावेशाङ्गीकारे तत्र विशिष्ट कार्येऽनुपलब्धेरिन्द्रियत्वद्वयो- रपि शक्तिरङ्गीकार्या, तदा च प्रत्यभिज्ञानवत् प्रत्यक्षफलमेव ज्ञानं भवेदिति भावः। ननु स्वस्वविषयमात्रपर्यवसितयोरेव समाहारः कारणमस्तु किं शक्यन्तरकल्पनयेत्यत्राह-न हि-इति । प्रत्यभिज्ञादावपि नियतविषययोरेव संस्कारेन्द्रिययाः समाहारादेव सिद्धरिन्द्रियशक्तिकल्पनं न स्यादिति । नन्वनुपलब्धीन्द्रिययोः प्रत्येक भावाभावविषयशक्यभ्युपगमेऽन्यतरेणैव विशिष्टधोसिद्धः किं परस्परसाहित्येनेत्याह-ननु-इति । न-इति । अनु- पलब्धिसहितस्यैवेन्द्रियस्य तत्र शक्ति केवलस्य, न चान्यसाहित्येन्द्रिय- कत्वविरोधः प्रत्यभिज्ञानादिवदिति । सुरभि चन्दनमित्यादिप्रत्ययेष्विवा- प्रापि समाहारः कारणं स्यादित्याशगह-पतेन-इति । अन्यसहिवस्ये.

·तोया स्तषका ३] श्रीमदग्दराजविरचिता। न्द्रियस्य विशिष्टधौहेतुत्वप्रतिपादनेन तेऽपि प्रत्यया गन्यज्ञानसहकृतया त्वचा वा चक्षुषा वा जायन्ते न त्विन्द्रियसमाहारेषेति व्याख्यात इति । एवमुक्तप्रकारेण विशिष्टज्ञान इवेन्द्रियस्याभावेऽपि सामर्थ्यमवर्जनीय- मित्युपसंहरति-तथा च-इति । अथानुपपत्तिचतुष्टयेनाभावप्रत्यक्षस्वं पूर्वपक्षी प्रतिक्षिपति-स्यादेत- त-इति । (३)अघटं भृतलमिति विशिष्टताबुद्धः पूर्वमेव विशेषणस्याभावस्य ग्रहणं वक्तव्यं विशेषणग्रहणकार्यत्वात् विशिष्टबुद्धर्न च विशिष्टे सामर्थ्यमस्तोति विशेषणे पोन्द्रियस्य सामर्थ्यमतिप्रसङ्गात् । तस्मादभा- वात्मनो विशेषणस्य ग्रहणाय षष्ठं प्रमाणमास्थेयम् । (b) यदि' वा भाव पेन्द्रियकः सविकल्पको ग्राह्यः, ततो निर्विकल्पकेनासौ पूर्व ग्रहीतयः निर्विकल्पपूर्वत्वाकविकल्पस्य । न चाभावे निर्विकल्पकसंभवः प्रतियोग्य- वच्छेदेनैव तस्य स्फुरणात । न च षष्ठप्रमाणवादिनाप्ययं प्रसङ्गः ऐन्द्रि- यंकविकल्पस्यैव तत्पूर्वकत्वनियमात् । (०) न चाभावस्येन्द्रियेण प्राप्तिः संभवति संयोगादीनां भावधर्मत्वात् विशेषणविशेष्यभाव नक्षणस्य च संबन्धस्य संयोगसमवायादिसंबन्यान्तरपूर्वकत्वेनैव दण्डिनीलोत्पनादिषु दृष्टत्वात् । (d) किं च, प्रभावप्रत्यक्षत्ववादिनापि प्रतियोगिनाउनुप- लब्धिरवश्यमिन्द्रियसहकारित्वेनाप्यङ्गीकर्तव्या, तथा चेाभयसिद्धा सैवाभावज्ञानहेतुरस्त्विति । समाधत्ते-उच्यते-इति । अवच्छिद्यतेऽनेनेति अवच्छेदः प्रतियोगी, तग्रहणस्याभावनिरूपणे + व्यमवश्यंभावः । प्रतियोगिनिरूपणाधोन- निरूपणाभाव इति यावत् । तस्माद्विशेषणत्वेऽपि न केवलस्याभावस्य पूर्वग्रहणं, नापि विकल्पवेद्यत्वेऽपि पूर्वमालोचनमास्थेयम् । एतदुक्तं भवति-न हि पूर्वग्रहणे विशेषणत्वं प्रयोजक, नाप्यालोचनीयत्वेन विकल्पवेद्यत्वं किन्तु प्रतियोगिनिरपेक्षनिरूपणीयत्वं ज्ञानसमवायादा तथावसायात । अथाभावज्ञानस्यावच्छेदग्रहो ध्रुवो नाङ्गीक्रियेत तर्हि केवलस्याभावस्य पूर्वग्रहणमालोचनं च को नाम नाङ्गोकुर्यात् । विशेषण- विशेष्यरूपस्य संबन्धस्य संबन्धान्तरपूर्वकत्वनियमाभ्युपगमे च संबन्धान्तर- स्यापि संबन्धपूर्वकत्वप्रसङ्गेज्नवस्थाप्रसड़ः। न चेदयमस्मदुक्कप्रकारोङ्गीकि- येत ततःमाणान्तरपक्षोऽपि दुर्घटः स्यादिति तत्राद्यचौधोत्तरतयाचं पदं व्याचष्टे-स हि-इति । एषां हि दण्डकुण्डलादीनामर्थानाम् अर्थान्तरज्ञा. ननिरपेक्षः स्वविषयैरेव ज्ञानैरितरेतरव्यवच्छेदः सिध्यति, त एव विशेषणी- भवत्तः केवला अपि स्फुरेयुः । येषां तु ज्ञानसमवायाभावादीनां स्वस्वगो- चरं हानव्यञ्जकमात्रं न तु व्यवच्छेदकं, न हि ते प्रतियोगिज्ञाननिरपेक्षरेव ·१४० न्यायकुसुमाञ्जलिवोधनी। [हतोय स्तरका स्वविषयज्ञानैः स्वेतरव्यवच्छिनाः प्रतोयन्ते तेषां केवलस्फुरणमन्तरेसैव विशिष्टज्ञानगोचरत्वमिति द्वितीयस्यापि चाघस्य तमवेत्तरतया व्याच- प्टे-स वा विकल्पयितव्य:-इति । तैरेव विकल्पवेद्यः भवद्भिः पूर्वमाला- चनविषयैर्भवितव्यं ये प्रतियोगिनिरपेक्षरेवेन्द्रियैः ज्ञाप्यन्ते यथा घटादया, ये तु प्रतियोगिज्ञानपुरःसरमेव जायन्ते यथा ज्ञानादयः तेषा निर्विकल्प- कवेद्यत्वासंभवात न तत्पूर्वकत्वमिति । अथ पाठक्रममनाहत्यार्थक्रमेख द्वितीय पादमवसरे व्याख्यास्यस्तृतीयचौद्योत्तरतया तृतीयं व्याचष्टे स्वभाव-इति ॥ स्वाभाविके हि विशेषणविशेष्ये संब.घे सत्यपि रूपादिष्व- धिकः समवायादिसंबन्धा दृष्टत्वादेव स्वीक्रियते । तद्धतुकत्वेनाभावे तु स्वभावतः प्राप्तिरस्ति न च संबन्धास्तरं दृश्यत इति भावः। तथापि-इति । तदभ्युपगमाउनवस्थादुस्थ इत्याद-इह तु-इति ॥ एतावता संबन्धान्तरा. भावमात्रेणेति तुरीयं पादं याचष्टेन चेदेवम्-इति दीर्घट्यमेवाह- तथा हि-इति । प्रत्यक्ष साक्षादनुमानादीनि तु परंपरया निर्विकल्पकपूर्व- काणि तेषां प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् तस्य च निर्विकल्पकपूर्वकत्वादिति । यतः सर्वस्यापि प्रमाणस्यायं स्वभावः तस्मादनुपलब्ध्या प्रमाणान्तरभू- तयाप्यालोचितपूर्व एवाभावो विकल्पनीय इत्याह-ततः- इति । अस्तु तीनुपलब्ध्येवालोचनमित्य वाह-न च-इति । पालो चनविषयत्वसंभवे वाभावस्यास्माकमपीन्द्रियेण तदालोचनं भविष्यतीत्याह-शक्यत्वे वा-इति । पतेन द्वितीयः पादो व्याख्यातः । षष्ठे नापि प्रमाणे नाभावः कस्यचिद्विशे- पगत्वेन वा ग्राह्यः ततश्च संबन्धान्तरपूर्वकत्वनिय मे विशेषणविशेष्यभा. वस्यानवस्थाप्रसङ्गस्तवापि तुल्य इत्याह-तदभावस्य-इति । ननु संयोगा- द्यभावेऽपि तादात्म्यात्मकसंबन्धान्तरमभ्युपगम्यते भास्तता न तुल्य- त्वमित्याह-परस्य-इति । यदि हि तादात्स्यं प्रमाणतोऽस्ति ततोऽस्तीति स्यात् न चैव प्रमाणाभावादित्याशयेनाह-ननु-इति । नन्वस्माभिस्ताव- देतदभ्युपगम्यत इत्यत्राह-न हि-इति । न ह्यभ्युपगमतदभावमात्राभ्यां वस्तुनः सदसत्त्वसिद्धिरिति । यत्त्ववश्याभ्युपगन्तव्यत्वादनुपलब्धः सैव प्रमाणमस्त्विति तत्राह.-अवश्य-इति । यद्यवश्याभ्युपगम्यत्वमात्रेणानुप- लब्धेः प्रमाणान्तरत्वमपि सिध्येत् तर्हि भावोपलम्भेऽपि तदभावानुपल- ब्धिरेव प्रमाणं भवेत् भावोपलम्भसमयेऽभावानुपलब्धेरवर्जनीयत्वादि- त्याह-अन्यथा-इति । अथ परमेश्वरप्रतिपत्तिव्याजेन परिच्छेदार्थमुपसंहरति-प्रत्यक्ष-इति । बाधकत्वेन शङ्कितानामपि सर्वेषां प्रमाणानां कार्यत्वेनेश्वरायत्तात्मला- भत्वादनुमानस्याश्रयासिद्धरपि तदधीनत्वादागमस्य च प्रामाण्येऽपि तत्परतन्त्रत्वादुकं यन्मुखवीक्षण-इति । प्रत्यक्षस्योत्पत्तो तदपेक्षायामपि ·तृतीयः स्तबकः ३] श्रीमद्वरदराजविरचिता। १४१ प्रामाण्ये तदनपेक्षत्वादुक्तं-प्रायः-इति । तदयमर्थः-एवमीश्वरस्याधरैः राप्रवर्तमानैस्तमपि विषयोकतमशक्नुवद्भिरिति यावत् । यन्मुखवीक्ष. रणेकविधुरैरात्मापि नासाद्यते तैः प्रत्यक्षादिभिस्तस्य विरोधी बाधश्च दूरे, तमेवभूतं सर्वेषां परमपुरुषार्थप्राप्तिहेतुत्वादनुविधेयमेकं समेनाधिकेन वा द्वितीयेन रहितं असमाया स्वच्छन्दतः प्रवणलक्षणाया लीलायामबद्धरति परमेश्वरमुद्भवदतिश्रद्धावन्तो वयं प्रपद्यामह इति ॥ ० ॥ इति श्रीमद्रामदेवमिश्नसूनार्वरदराजस्य कृता कुसुमाञ्जलिटोकाया खुतोयः परिच्छेदः॥ 19

·No text on this page.

·INDEX प्र TT (Hafa) five fold meaning of the word discussed, pp. 7 et seq. ufafana (), p. 46. ATT, a necessary assumption when known (162) causes fail to explain an effect, p. 21; nature of its function and its relation to known causes, Do (of. pp. 32, 97); its causa. lity twofold, direct and through the coordination of known causes, p. 97 (S. V. aga] af TT ( = ITAATITTO), p. 43 (S. V. STAAT] अनादि (= स्वाश्रयध्वंसध्याप्यप्रागभावप्रतियोगी, Gunānanda) afeca (of HTT), pp. 10 et seq. afactca (of sound), established how, p 65. acuta poca (of l'avara) p. 3. aguaia, no proof against the existence of God, pp. 95 et seq; not a distinot proof at all, pp. 131 et seq. अनुपाख्य, p. 7. aghaca (of gia), determined by what, p. 136. gratz ( = ATHTT), p. 46. afaarizuraat, what, p. 124; rupudiated, pp. 124 et seq. agari, means to, what, p. 3. अपूर्व, a quality of पात्मन् or of the conscious agent, pp. 21, 37; defined, p. 21; doubt as to its being a property of matter, p. 21.

·ii. INDEX. 14. अपोहवाद, p अप्रतिसंक्रमा, p 38. अप्रयोजक, p. 110. प्रभाव, its causality denied, why (Mim), pp. 21-22%3; the same asserted in Nyāya and the ground shewn, pp. 22 et seq. अभिनिवेश, defined, p. 4. अभिमान, p. 127. अभिहितान्वयवाद, p. 127. Taitafer, an alleged proof in favour of the non-existence of God (Mim.), p. 128; proved to be no evidence against the existence of God (Nyāya), Do; as a distinct proof questioned, pp. 128-131. अवच्छेद (= प्रतियोगो), derivation of, p. 139. अवधि, p. 8. अविद्या, defined, p. 3. अव्यवस्था, in the sense of अप्रसङ्ग and पतिप्रसङ्ग, p. 32. प्रश्वकर्ण, p. 7. असमा (as applied to सहकारिशक्ति of God 1.0., to अदृष्ट), - p. 58. . असमवायिकारण, defined, p. 57. अस्मिता, defined, p. 3. अहङ्कार (in Sankhya), meaning, what, 39; function, what, p. 40. माकांक्षा, pp. 119-122. पागम (S. V. (शब्द). पात्मा, its समवायिकारणत्व established, how, pp. 42-43; not perceived in sleep, why, p. 99; the causes of its perception, wbat, p. 99. पात्माश्रय p. 134 (S. V. इतरेतराश्रय and चकक)

·INDEX
ili.
प्रादर्शक, p. 81.
पादित्यस्तम्भन, p. 90
आदिविद्वान् (= स्वारसिकचैतन्य), p. 3.
प्राधेयशक्ति, proof of the existence of, p 27
FITTAT, three different views on, p. 85 (through
(a) उत्पत्ति, (B) अभिव्यक्ति and (c) अभिप्राय).
ay:, defined, p. 4, p. 82.
आलय, p. 90.
ajaran (a Sankhya term), identified with the
निर्विकल्पकज्ञान of Nyaya, p. 40.
आवरण (= शरीर), p. 4.
प्राशय (= अपूर्व), derivation and meaning of, p. 4.
इतरेतराश्रय, p. 134.
इन्द्रजालिक, p. 81.
इष्ट ( = श्रौतकर्म e.g. याग), p. 18
ईश्वर, atoms declared to be the body of, p. 91 ; atomic
vibrations the breath of, p. 91.
उच्छेद (=प्रलय as opposed to अपवर्ग), due to what
causes, stated, p. 89; distinguished from
apavarga, Do.
उत्तम्भक,
explained, pp. 23-24.
उपनायकादृष्ट, defined, p. 33.
SUATA, its Visaya aocording to Prābhākara view,
what, pp. 112-113 ; aaccording to Bhatta view,
what, p. 113; Nyāya view on the question
explained, p. 115; defined by Udayana, how,
p. 118.

·iv INDEX. उपलक्षण, meaning stated and distinguished from Višeşana, pp. 27-28 [S. V. fastau). safez, meaning stated according to Sankhya, (Vard.) I. p. 70, aocording to Nyāya, Do. gatifa, of the three kinds of fanfara, what, pp. 24-25; defined, p. 110. glife, declared to be a means to Fari as well as qari, the reason why, p. 3. पकशक्ति, p. 11. ये dfcura (of spa), its ground explained, p. 136. क कदलीकाण्ड, p. 83. Ja, defined, p. 4 #ca, defined, p. 27. e fate, p. 89. कादाचित्कत्व, p. 7. TTU, p. 11. of Trued, how ascertained, p. 23; identical with a fai rather than TATT, p. 36; two definitions of, stated, Do. TUTTE, proved to be without beginning, p. TETET, p. 29. ofT** (CU), origin and destruction of consequent on the conjunction & disjunction of the material particles, p. 84 ; #rastu not a moving cause of the origin and destruction of, Do. 4.700 TUH19, implies duality, p. 8.

·INDEX v कार्यभेद, said to arise from either of the two causes (a) कारणभेद or (6) कालभेद, p 16. कालकम, p. 16. कीर्ति (=धर्मकीर्ति), quoted, pp. 7-8. कुलधर्म, p. 4. कूटस्थ ( = अपरिणामी), p. 38. कूटस्थत्व, of atman not opposed to the rise and disappearanoe of shi and other qualities, how, 43. कृति, stated to be co-existent with knowledge, pp. 41-42, the notion of such co-existence not an error, how, p. 41. क्रम, defined, p. 16. कियाव्यवहार, its origin explained, p. 83. defined, p. 3 क्षणभङ्गवाद, pp. 45 et seq. p. क्लेश, . गतानुगतिक, p. 88. गुडजिबिका (न्याय), p. 3. [For exposition of the Nyāya and its literary references, see Jacob's लौकिकन्यायाञ्जलि, I. p. 24.] गुरुमत (S. V. प्राभाकर.) गोत्र, p. 4. गौड (मीमांसक), referring to Salikā nātha, p. 123. घट्टकुटोप्रभात (न्याय), explained, p. 130. चक्रक, p. 134 (S. V. आत्माश्रय and इतरेतराश्रय) चय, p.82. चरण, p.4. - ·vi INDEX. चिति, p 38 चैत्यवन्दन, p. 20. जाति, 4. defined, p. जातिनियम, the rule and exception, p. 83. ज्ञान, not a property of matter, p. 41; why none during sleep, pp. 97, 99. त . तदुत्पत्ति, ground of प्रतिबन्ध (Bud. view), p. 111 [S. V. तादात्म्य तर्क, function of in अनुमान, p. 110; defined, p. 110. तण्डुलोयक, II. p. 51 (Text). तत्त्व, meaning कार्यकारणभाव, p. 11. तादात्म्य, ground of प्रतिबन्ध (Bud. view), p. 111 [S. V. तदुत्पत्ति तुच्छत्व, p. 22. तुला (°नमन and °उन्नमन), as modes of ordeal (परीक्षाविधि) p. 35. विद्य, p. 18. स्वच, p. 99. द देवता, two theories of 'stated, I. p. 61 (Text); oonceived as presiding over धर्म, सत्य etc., p. 35. द्वोपान्तर, , p. 28. TÄHTACTA, its basis according to Mimānsā, p. 59; according to Sankhya, p. 59; the above view controverted and the Nyāya doctrine formulated, p. 59.

·INDLY vii धर्माधर्म, spoken of as the सहकारिशक्ति of the Creator, p. 58. ), 954, meaning of the prefix in the phraso F-ORFATA (भवति) stated, p. 7. नर्मसचिव, p. 18. नित्यता (of वेद), conceived as प्रवाहाविच्छेद (S. V. p. 80. नित्यविभु (substances), their कारणत्व denied, why, p. 55; the same asserted in Nyāya, why, p.56; नित्यस्वभाव, p. 9. निमित्त (=°कारण), defined as the उत्पादक of असमवायि- कारण, p. 57. निमित्त, used synonymously with cause, p. 13. निमित्त (=सहकारी), p. 34. निरावरण, p.4 [S. V. आवरण निर्माणकाय, p. 4. नीतिसचिव, p. 18. न्याय, meaning and derivation of the word, p. 2 -777af, meaning stated, p. 5. प पश्चिकाकार (= शालिकानाथ), described as an inhabitant of Bengal (Arg), p. 123 , his acquaintance with Veda disputed, Do. azrets, principle of their division, what, (Text, III. p. 44). पाकजविशेष (in atoms), said to be the cause of सजातीय- कार्यात्पत्ति, p. 32 (S. V. संस्थानविशेष). पाषण्डत्व, p. 20. पितामह, p. 4.

·vii INDEX. faqay, its rosult, what, p. 30. पिशितलोचन, p.59. gfaat, p. 81. gitaa p. 99. 9E9, of Sānkhya, what, p. 38. gented, two-fold, #ral and quan, p. 38. पुरुषोत्तम, p. 4. gedtatta, meaning what, 40. ge ( = FATHF, e. g. na etc.), p. 18. Arafaáfaza, p. 8. 98 TT ( = *177), p. 14. fa, the word derived, p. 58. gät (of dosas), p. 82. 40, explained as the contact of atoms giving rise to aty, p. 91 ; supposed to mark the timelimit of the atomic vibrations during 997, Do. प्रज्ञा (-साक्षात्कार), p. 6. afaalyst, rationale of, (Text, I. p. 61). afaaft, defined as faETTET: FEFT:, p. 105; the possibility of disputed by Chārvāka p. 105 ; how established (according to an Ekadesi); pp. 105-106; (according to author), p. 106. afaat, the Nyāya view stated (= #af), p. 25; an Ekadesī view stated (FUTEATE) and refuted, pp. 25-26 ; its 4 possible meanings according to Śaktivāda stated and refuted, pp. 26-27. afaa-870, inexplicable except on the assumpton of Sakti (Mim. view), p. 21; the Nyāya view, what, p. 25; the view of an Ekadesī stated, pp. 25-26.

·INDEX. प्रमा (= यथार्थानुभव), p. 59. q* (of creation and destruction), declared to bo कर्म rather than भोग, p. 84. प्रलय, प्रदृष्ट, संस्कार and पाकजविशेष persist in, p. 32; its proof by inference, p. 84. gat (of body), ensuing from what causes, p 83. tat, p. 4. प्रवाह (= सृष्टिधारा), a new one after dissolution (उच्छेद) necessary, why, p. 89. JaTETF DE (of a), explained, p. 80. TTA (of dosas), p. 82. प्राकट्य, p. 134. ATHTA, conceived as beginningless, why, pp. 10-11. stua, meaning. wbat, p. 82; its persistence in sleep explained, Do. TEFAF (Text II. p. 65), meaning, what (=aart), p. 89. प्राभाकराः, their views on the नित्यानुमेयत्व of Veda, stated and refuted, p. 85; their views on upamāna, what, pp. 112-113; the above rejected, Do. th Fra (**°), its unoertainty due to what, p. 29. gra, p. 4. gfa (in Sānkhya), function of, p. 40; declared synonymous with Tin Nyāya, I. p. 57; the viow that its qualities determine #1 condemned, p. 41 ; defined, p. 39.

·X. INDEX. ETC, p. 89. nafufa, said to be the view of Bhaskarāchārya, P. 90. ET3, conceived as a body, p. 83. 27 भव (= ब्रह्माण्डस्थिति), p. 81. Hra, only six in number, why, p. 112. HTC and TATT doolared as contradiotorios of which the affirmation of one implies the negation of the other, p. 112; beyond these two no third mode of predication possible (i.e. the principle of cxoluded middle), p. 112. of p. 103. haat, not recognised as a means to साक्षात्कार, p. 93. HTTOET, p. 132. HTFFT, p. 90. भूतधर्म, अपूर्व as, p. 21. yagfcura, p. 18. Batat (277), quoted as an instance of the possibility of action not initiated by the consciousness of an end, p. 128. भूतिनिषेध p. 7. HTT, defined, pp. 4, 38; none in afa, why, p. 82 ; definite ones ordained for definite periods which are measured by the number of breaths, Do. भोगविशेष, not the प्रयोजक of the origin and destruction of products (cf. the case of giy#ATT), p. 84.

·INDEX.
xi
मनन (= न्यायचर्चा), p. 5.
मनस् , why admitted in Sankhya, p. 39.
महत, what, and why admitted in Sankhya, pp. 39-48;
the seat of FATIHAT (S. V.), p. 40. [S. V.
बुद्धि].
महाजनपरिग्रह (of Veda), p. 88.
महापाशुपत, meaning, what, p. 4.
महावत, referred to, p. 31.
मातुलदुहिता, p. 90.
मानससृष्टि, why not occurring in this age, p. 83.
ATAT, meaning what (in Nyāya), p. 58.
मोक्षाश्रम, संन्यासाश्रम so called, p. 89.
यज्ञपुरुष, p. 4.
यदृच्छया, p. 17.
योग्यता, pp. 102,133.[= (a) तदितरसामग्रीसाकल्यम् or (8)
दुष्टा सामग्रो].
योग्यानुपलब्धि [=(a) योग्यस्य अनुपलब्धिः, in cases when
the negative judgment assumes the form, c. g.
भूतले घटा नास्ति (here योग्यता तदितर° S. V.),
or (6) योग्या अनुपलब्धिः, in cases when the
judgment is expressed as, शशशृङ्गं नास्ति
(here योग्यता=दुष्टा सामग्री S. V.)]
योगपद्य, meaning what, p. 16.
र
राग and द्वेष, pp. 3 4.
रोग, said to ensue from the derangement of the 3
humours, p. 83.

·xii INDEx. लिङ्ग (=बुद्धि), p. 40. वर्णव्यवस्था, held inexplicable in the begianing of creation (Mim.), p. 80; the origin of ex. plained (Nyāya), p. 83. वर्तमानत्व, explained : सता वर्तमानेन कालेन सम्वन्धः, I. p. 10,. on afJFT419 (="the nature of a thing"), conceived as inviolable, p. 128. वासना, in the sense of आलयसन्ततिपातितानां ज्ञानक्षणानां पूर्व पूर्व विज्ञानम् (Bud), p. 90. (a) कर्म', meaning धर्माधर्म or अदृष्ट due to कर्म, (8) ज्ञान°, meaning, संस्कार due to ज्ञान!and the basis of memory. The Chārvāka's view on (a), p. 44; and (8), Do. परिपाक (सहकारिलाभ), p. 90. वासनासंक्रम, proved to be impossible either through संसर्ग or through उपादानापादेयभाव, p. 44. विकल्प, the function of manas (Sān), p.40. faarfa, derivation and meaning of, p. 11. विनाश (= अवयवानामावापोदारः), p. 84. विपाक, defined, p. 4. विरुद्धाः, their identity (ऐकात्म्य) denied [i.e. two contradictories cannot co-exist], p. 112. विशेषण, as contrasted with उपलक्षण, pp. 27-28 (S. V.). विशेषण ता. meaning (a) तदुपश्लिष्टस्वभावता, p. 67; and () विशिष्ट प्रत्ययजननयोग्यता, Do. .

·INDEX. xni विशेष्य व्यवच्छेद (= °व्यवस्थापन) (a)= faziqua (according to some), p 66. (b) = fagleuma (according to Udayana), p. 67. fassaafa, p. 18. faat uit, p. 22. afs, supposed to spring from cow-dung, (Text) II. p. 51. वृत्तिलाभ (of अदृष्ट), meaning सहकारिलाभ, p. 35. ag, defined, p. 85. achaçtu, break of its continuity impossible (Mim.), pp. 80-81. p. 64. agaratfor, its result, what, p. 30. वैजात्य, शक्ति ( सहज and प्राधेय ), pp. 23-35; identified with ATT TA (Nyāya), p. 36, denied as a separate padārtba, p. 113. yfer (TTTTTT), p. 85. giftista, p. 17. TET, pp. 108-110. To, eternity of, denied, p. 65; 27 of, denied, pp. 75-76. Te, no proof against God, pp. 127-128. TETEA, an object of perception (Udayana), p. 66; not so (Ekadesi), p. 66. TUTT, continuance of during sleep explained, p. 82. TTSTHTC, meaning stated, p. 102. Tarod ( of Veda ), denied in Mimansā, p. 85; asserted in Nyāya, Do.

·INDEX. ल लिङ्ग (=बुद्धि), p. 40. व AUCUNEYT, held inexplicable in the beginning of creation (Mim.), p. 80; the origin of ex. plained (Nyāya), p. 83. वर्तमानत्व, explained : सता वर्तमानेन कालेन सम्वन्धः, I. p. 10,. on TEJECHTA ( ="the nature of a thing"), conceived as inviolable, p. 128. वासना, in the sense of प्रालयसन्ततिपातितानां ज्ञानक्षणानां पूर्व पूर्व विज्ञानम् (Bud), p. 90. (a) कर्म°, meaning धर्माधर्म or अदृष्ट due to कर्म, (8) ज्ञान', meaning, संस्कार due to ज्ञान! and the basis of memory. The Chārvaka's view on (a), p. 44; and (8), Do. परिपाक (=सहकारिलाभ), p. 90. वासनासंक्रम, proved to be impossible either through hati or through 39T&TTATHTA, p. 44. विकल्प, the function of manas (Sān), p. 40. fanfa, derivation and meaning of, p. 11. विनाश (= अवयवानामावापाद्धारः), p. 84. fant, defined, p. 4. विरुद्धाः, their identity (ऐकात्म्य) denied [i.e. two contradictories cannot co-exist], p. 112. विशेषण, as contrasted with उपलक्षण, pp. 27-28 (S. V.). विशेषणमा, meaning (a) तदुपश्लिष्टस्वभावता, p. 67; and (8) विशिष्ट प्रत्ययजननयोग्यता, Do.

·INDEX. xui विशेष्यव्यवच्छेद (= °व्यवस्थापन) (a)= fastqua (according to some), p 66. (b) = विशेषणफल (according to Udayana), p. 67. विश्ववृत्ति, p. 18. विसामग्री, p. 22. वृश्चिक, supposed to spring from cow-dung, (Text) II. p. 51. वृत्तिलाभ (of अष्ट), meaning सहकारिलाभ, p. 35. वेद, defined, p. 85. वेदसंप्रदाय, break of its continuity impossible (Mim.), pp. 80-81. वैजात्य, p. 64. agaratfoz, its result, what, p. 30. शक्ति ( सहज and आधेय ), pp. 23-35%; identified with कारणत्व (Nyaya), p. 36 ; denied as a separate padārtba, p. 113. शक्ति (आध्यात्मिकी), p. 85. शक्तिभेद, p. 17. शङ्का, pp. 108-110. शब्द, eteroity of, denied, p.65%; द्रव्यत्व of, denied, pp. 75-76. शब्द, no proof against God, pp. 127-128. शब्दप्रध्वंस, an object of perception (Udayana), p. 66%3; not so (Ekadesi), p. 66. शरीर, continuance of during sleep explained, p. 82. शशटङ्गाभाव, meaning stated, p. 102. Jèron ( of Veda ), denied in Mimānsā, p. 85; asserted in Nyāya, Do.

·INDEX. शालिकानाथ, p. 123. fiat, p. 4. Ts (as applied to Paramātmā), meaning stated, p. 4. 8 OT, denicd as a distinct padártha, p 113. संतान pahataufanatz), p. 84. anfaata (of the gods in images), effected how, P. 34. संनिपात, p. 83. 9CTJ, meaning and derivation of the term, p. 4. संप्रदायप्रवत्त क, p. 4. Ága (=faat:1), p 91. HTTAT, p. 104. ETT, how recallod in dreams, p. 99. FF FTC, no separate existence of in Sānkhya, p. 57. [Vard.] संस्थानविशेष (in atoms), cause of कार्यसन्निवेशविशेष, p. 32 [S. V. atalasta.) AHTU, afa of, denied, p. 113; the notion of, explained, p. 113. HATTETETTUA, belongs to 2 alone, p. 57: necessity of its assumption, Do; established, Do. At, proof of by inference, pp. 83–84. Arifafany, the usual views on enumerated, p. 90; the Nyāya view on established, pp. 90-91. Hot and nat, proved to be impossible on 5 grounds (Mim.), pp. 80-81 ; the grounds repudiated and tho possibility of asserted (Nyāya), pp. 83 et. seq.

·INDEX Xv. सर्वज्ञ, p. 4. AC 27, in the sense of fi, p 36. सहकारिवाद, p. 16. DITTAT, described, pp. 38-41,; refuted, pp. 41-43. साक्षात्कारित्व (of ज्ञान), determined, how, pp. 131-132. सादृश्य, denied (a) as a distinct category, pp. 112-113; and (6) as identical with ATATT,. 113, not an object of perception, Do; an object of perception, Do. सामानाधिकरग्य (bet. कार्य and the समवायिकारण), six possible meanings of stated, I. p. 68 (Text). सिंहावलोकितन्याय, p. 22. (of Jacob's Laukika Nya. yāñjali, I. p. 52, III. pp. 146-146). सिद्ध (=कूटस्थ नित्य), p. 3. सुषुप्ति, p. 39; p. 99. सूक्ष्मजाति, p. 13. FATTT, why not presentativo in character, p. 136. स्मृति, p. 44. स्वतन्त्र, p. 4. स्वप्न, the origin of, explained, p. 99. स्वभाव, p. 8. स्वभाववाद, pp. 8-10. ह हेतुनिषेध, p. 7.

·No text on this page.

·No text on this page.