·RAJADHARMAKĀNDA
OF
KRTYAKALPATARU:
A hitherto unpublished treatise
OF
Weitere Weine
Lakşmidharabhatta,
A minister of the king Govindacandra of Kanauj,
Edited with critical introduction,
a
BY
Red)
JAGDISH LAL, SHASTRI
M.A., M.O.L.
Sometime the Cataloguer of Jain Manuscripts
AND
Mcleod Kashmir Sanskrit Research Scholar,
University of the Panjab,
LAHORE.
1942

·Published by
Pt. Jagdish Lal, Shastri,
M.A., M.O.L.,
Hotừ Singh Road,
Sant Nagar, Lahore,
CENIK A CUNEOLIGIGA
LIB, Y, N.
Aco. No 85.7.3
Date..... 23: 3.37..
Cul No........
Sa 3.5mm
Tak jag
Reprinted from the Oriental College Magazine,
Vol. No. 3., May 1942.
Printed by
Pt. Sri Krishna Dixit
Bombay Machine
Press, Mohan Lal
Road, Lahore.

·to a more Acc. No. 6.7.......... Date..... to 48 Introduction: 2.91...SHA..... Raiadharmakan la's Relation to Krtyakalpataru. 2ogo Rājadharmakāņda is one of the kāņdas of Kștyakalpataru of Lakşmīdharabhatta, the foreign minister of king Govindacandra of Kanauj (1100—1160 A. D.). None of the kāņdas of Kștyakalpataru is hitherto published. According P. 108) the entire work Kștyakalpataru consists of the following kāņdas : (1) Brahmacārikāņda, on the unmarried Vedic student, (First). (2) Gșhasthakāņda, on the duties, fasts and festivals of householder, (Second). (3) Naiyatakālakāņda, on the daily duties of a householder, (Third). (4) S'rāddhakānda, on funeral ceremonies, (Fourth). (5) Dānakāņqa, on the religious gifts, (Fifth). (6) Pratisthākānda, on the consecration of idols, (Sixth) (7) Tīrthakāņda, on the pilgrimage to sacred places, (Eighth). (8) S'uddhikāņda, on purification, (Tenth). (9) Rājadharmakāņda, on the kingly duties, (Eleventh). (10) Vyavahārakāņda, on law, (Twelfth). (11) S'āntikānda, on propritiary rites, (Thirteenth). (12) Mokşakāņda, on salvation, (Fourteenth). According to this report Rājadharmakāņda holds the eleventh position which corresponds with the information contained in the introductory verses. 1 According to M. M. Cakravarti (JASB. 1915, PP. 357–361) the two missing kāņdas (7, 9) are Pūjā and 1. Cf. Rè stalà hahaaaalt geyat:; 1d. satsant वसोर्धारा पाण्येकादशे क्रमात् । 5 ·derived from the Pūjākānda Of Laksmīdhara. M.M. Cakravarti Prāyas'citta. He bases his arguments for the existence of Pājākāņda on the fact that the titles of Candes'vara's Ratnakaras are modelled on the kāņdas of Bhațţa Lakşmidhara and that the title Pūjāratnākara of Caņdes'vara must have been considers a ms. (Ind. Govt. MS. No. 8404) whose first leaf is missing and the end is lost to be that of the Pūjākāņda of Kệtyakalpataru. According to him, the ms., after describing the dikṣā or initiation, proceeds to describe the rites for the worship of deities, Sūrya, S'iva, Brahmā, Visņu, Durgā etc. The existence of Lakşmīdharabhatta's Prāyas'cittakānda of Kștyakalpataru is confirmed by the fact that it is quoted by Raghunandana in the Malamāsa and Prāyas'citta tattvas. S'ülapāņi in his Prāyas'cittaviveka quotes Kalpataru and its author at least twelve times on Prāyas'citta matters. As to the relative position of the Pūjā and Prāyas'cittakāndas Cakravarti comes to the conclusion that Pūjā which should naturally follow Pratişthâ would be the seventh and Prāyas'citta which should precede S'uddhi would be the ninth in order of arrangement. The mss. of Rajadharmakāņda of Kștyakalpataru. The mss. of Rājadharmakāņņa are very rare. The present edition of Rājadharmakāņda is based on a single ms. in the possession of the Royal Asiatic Society of Bengal. The loan of this ms, was secured through the Panjab University Library for Dr. Lakshman Sarup, M. A., (Panjab), D. Phil. (Oxon), Officier D'Academie, (France), Head of the Sanskrit department and Professor of Sanskrit at the University of the Panjab. He was kind enough to ask me to prepare a critical edition of this work under his guidance and put the manuscript material at my disposal. No other complete ms. of Rājadharmakāņda was accessible in India 1. 1. But Kane (History of Dharmas’āstra, P. 315), remarks, "the most complete ms. at present known is that in ·546419 On account of war the India Office Library mss. (Nos. 1386, of the same could not be obtained on loan. However, it would be useful here to quote the brief description, as recorded in the India Office Library Catalogue, of the mss. of Rajadharmakanda. (a) No 1386, India Office Library Catalogue : it is described as follows:--Foll. 46 ; Size 121" X 4", fairly good, modern Devanāgarī writing; ten lines in a page. It begins : न्याय्ये वर्त्मनि यज्जगद्गुणवतां गेहेषु यद्दन्तिनो राज्ञां मूर्धनि यत्पदं व्यरचयद् गोविन्दचन्द्रो नृपः। तत्सर्वं खलु यस्य मन्त्रमहिमाश्चर्य स लक्ष्मीधरः काण्डे शंसति राजधर्मनिचयानेकादशे पुण्यधीः ॥ १॥ राजप्रशंसा प्रथममभिषेको गुणास्ततः । अमात्या अथ दुर्गाणि वास्तुकर्मविधिस्ततः ।। राष्ट्रसङ्ग्रहणं कोशो दण्डो मित्रं ततः पुनः । राजपुत्राभिरक्षा च मन्त्र: षाड्गुण्यमेव च ॥ यात्राभिषिक्तकृत्यानि देवयात्राविधिस्ततः । महोत्सवश्व कौमुद्या ध्वजोच्छायविधिस्ततः॥ महानवम्यां पूजा च विधिश्चिह्नस्य चाप्यथ । गवोत्सों वसोर्धारा पर्शण्येकादशे क्रमात् ॥ अथ राजप्रशंसा । तत्र मनुः ।' इति राजप्रशंसा fol. 39; इत्यभिषेकविधिः fol. 59. इति राजगुणाः । अथामात्याः fol 6'; अथ दुर्गाणि fol. 10%; अथ वास्तुकर्म विधि: fol 14"; इति वास्तुशान्ति: fol. 20'; इति राष्ट्र ; अथ कोशः fol. 21b; अथ राजपुत्ररक्षा fol. 23'; अथ मन्त्रः ib. अथ षाडगुण्यं fol 25%; अथ यात्रा fol.26 अथाभिषिक्तस्य कृत्यानि fol. 310; अथ देवयात्राविधिः fol. 38'; अथ कौमुदी- महोत्सवः fol. 399; अथेन्द्रध्वजोच्छायविधि: fol. 39b; It ends ? from Bhavisyapurana): the library of the Mahārānā of Udaipur (Peterson's First Report 1883, PP. 108-11) which contains 12 kandas (the first being incomplete), and has 1108 folios. I was able to see three kāņdas viz., Rājadharma, Vyavahāra and Dāna, ·। एवं यो वाहयेद्धारां शास्त्रदृष्टेन कर्मणा तस्य भूः सिच्यते सर्वा सनगा सहसागरा ॥ अश्वमेधसमं पुण्यं दिनहोमात्प्रजायते । वाजपेयशतं रात्रावग्निष्टोमशतं तथा ॥ आधयो व्याधयस्तस्य न भवन्ति कदाचन । आयुरारोग्यमैश्वर्यं तदन्ते च सुखी भवेत् ॥ इति श्रीमगोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविग्रहिकश्रीलक्ष्मीधरभट्टविरचिते कृत्यकल्प- तरौ राजधर्मकाण्डः सम्पूर्णः। (6) No. 5464: India Office Library Catalogue. It is described as follows: fol. 51; size 11 in, by 5 in.; fairly well written, in the Devanagari character, about A.D. 1865; twelve lines in a page. It begins fol. 10. श्रीगणेशाय नमः । शिवयोस्तनयं वन्दे विघ्नवारणवारणम् । सर्वदा सर्वदं सेव्यं वेदवेदिजनस्तुतम् ॥१॥ न्याय्ये वमनि etc. गवोत्सों वसोर्धारा पाण्येकादशे क्रमात् ॥ अथ राजप्रशंसा. The abhiseka begins fol. 3; rajagunah, fol. 5t; amātyāh fol 6'; durgani fol. 11; Vastukarmavidhi, fol. 15. Vastupariksa fol. 21%; Kosa. fol. 24; danda fol. 25%; Yatra, fol. 29b, abhişekakȚtyāni,fol. 35b; devayātrāvidhi, fol. 425; Kaumudīmahotsava, fol. 439; dhvajocchrayavidhi fol. 44; Vahnividhi, fol. 47; Vasordhārā fol. 48; Vasordhārānives'anava idhi, fol. 50. It ends fol. 51: एवं यो वाहयेत् धारा ete. ete. इति महा- राजाधिराजश्रीमद्गोविन्दचन्द्रदेवमहासिद्धिविप्रहिकभट्टहृदयधरात्मजश्रीमल्लक्ष्मीधरविर. चिते कृत्यकल्पतरौ राजधर्मकाण्डं समाप्तम् ।। The ms. is a recent copy from Poona, of moderate accuracy. The date of the original (i. e. 1695 ) is given on fol. 515: बाणांकऋतुचंद्राब्दे श्रावणे सितपक्षके । द्वितीयायां बुधे कांडं पुत्रार्थ संप्रपूरितं ॥ सुलतानपुरे रम्ये धीरवर्यस्य मंदिरे । काशीनिवासिना भट्टश्रीगौरीश्वरशर्मणा ॥

·। गङ्गाविश्वेशकाश्याश्च दर्शनाकुलचेतसा गदाधरश्चिरं जीव्यादिति यांचापरेण तु ॥ इति राजनीतिकांडं समाप्तिमगमत् ॥६॥ (c) There is a complete ms. of Kștyakalpataru (No. 1385), consisting of twelve kāņdas in the India Office Library. (d) There is a mention of a ms. of Krtyakalpataru (No. 1307) in the catalogue of the library of His Highness the Mahārājā of Ulwar. From enquiry it is now revealed that this is the ms. of the Vyavahārakāņda of Kệtyakalpataru. (e) Dr. Peterson describes (vide his first report 1883, Pp. 108-111) a ms. of Krtyakalpataru in the library of the Mahārānā of Udaipur in the following way :- कृत्यरत्नाकरः । ब्रह्मचारिकाण्ड: 1. Folios 79, Lines 10, Letters per line 48. Begins: श्रीगणेशाय नमः- देवः स्फुरन्मरि ( हि ) मतत्तदनन्तमत्स्य- कूर्मादिजन्मथिताद्भुतवैभवो यः । ब्रह्माण्डबुबुदमयो लरदंशलेश- स्तनपोहतु स बोधमहोदधिर्वः ॥१॥ It is incomplete. गृहस्थकाण्डः 2. Folios 110, Lines 10, Letters per Line 49. Begins: श्रीगणेशाय नमः । स्वाध्यायाधिगमोऽर्थतत्त्वगतये सत्कर्मनिष्पत्तये... Ends: कुर्वतोऽयं प्रकार इति मेधातिथिः॥ इति श्रीभट्टलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ गृहस्थकाण्डं समाप्तम् । नैयतकालकाण्ड: 3. Folios 160, Lines 10, Letters per line 48. Begins: श्रीगणेशाय नमः । येन प्रत्यहमभ्रसिन्धुपयसि स्नानादिभिः कर्मभिः Ends: इत्येष कथितो राजन् ! पुराणश्रवणो विधिः । इति महाराजाधिराजश्रीमद्गोविन्दचन्द्रदेवमहासान्धिविग्रहिकेण भट्टहृदय- धरात्मजेन श्रीलक्ष्मीधरेण विरचिते कृत्यकल्पतरौ नैयतकालकाण्ड समाप्तम ॥ श्राद्धकाण्ड: 4. Folios 100, Lines 10, Letters per line 46. Begins: श्रीगणेशाय नमः । यः पुण्यात्मा घिनोति प्रतिदिनमतितैहन्त- कारैर्मनुष्यान् ।

·Ends. : प्राधानिके स्थाने प्रधानहोमस्थाने । इति भट्टहृदयधरात्मजमहासान्धिविग्रहिकश्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ प्राद्धकाण्ड समाप्तम्। ग्रन्थसंख्या ३०००. दानकाण्डः 5. Folios 96, Lines 10, Letters 40. Begins: में नमो विनराजाय निर्विघ्नफलदायिने । Ends: नक्षत्रनायकं कुर्याद्दाराभ्यां मध्यतः स्थितम् ।। इति श्रीभट्टलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ पञ्चमं दानकाण्डं समाप्तम् ।। प्रतिष्ठाकाण्डः 6 Folios 83, Lines 9, Letters 41. Begins: श्रीगणेशाय नमः । अथ प्रतिष्टा । तत्र प्रासादादिफलम् । तत्र यमः । कृत्वा देवकुलं शुभ्रम् Ends: विशेषेण तु सम्पूर्णास्ते पूज्या: शतशो मुने ।। इति श्रीमहाराजाधिराजगोविन्दचन्द्रसान्धिविग्रहिकश्रीलक्ष्मीधरभट्टविरचिते कृत्यकल्पतरौ तीर्थकाण्डं समाप्तम् । ग्रंथसंख्या २५२५. शुद्धिकाण्डः 10. Folios 54, Lines 9, Letters 39. Begins: श्रीगणेशाय नमः । वर्णादप्युचितार्जनापि भृशं शुद्धैर्यदीयैरमी। Ends: पतित्री च विशेषेण......निन्दितः॥ इति भट्टश्रीलक्ष्मीधरेण विरचिते कृत्यकल्पतरौ शुद्धिकाण्डं समाप्तम् । ग्रंथसंख्या १२५०. राजधर्मकाण्ड : 11. Folios 51, Lines 9, Letters 52. Begins : श्रीसिद्धिविनायकाय नमः । न्याय्ये वर्त्मनि यज्जगद्गुणवतां गेहेषु यद्दन्तिनो Ends: आयुरारोग्यमैश्वर्यं तदन्ते च सुखी भवेत् इति श्रीमद्गोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविग्रहिकश्रीलक्ष्मीधरभट्टविरचिते कृत्य- कल्पतरौ राजधर्मकाण्डः सम्पूर्णः । संवत् १६१२. व्यवहारकाण्ड : 12. Folios 170, Lines 10, Letters 49. Begins: डों नमो भगवते वासुदेवाय ।। डों नमः शिवाय । नानाशास्त्रवचोविचारचतुरप्रज्ञाबलस्थापित Ends: स्वऋथतः विभक्तानवगच्छेयुलेख्यमप्यन्तरेण तान् । : ७ ·इति भट्टहृदयधरात्मजमहासांधिविग्रहिकभट्टश्रीमल्लक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ व्यवहारकाएडे व्यवहारकाण्डं समाप्तम् ॥ ग्रन्थसंख्या ५०००. शान्तिकाएड: 13. Folios 33, Lines 12, Letters 50. Begins: नमो गणेशाय ।। डों नम: शिवाय ।। यस्मिन् बिभ्रति विश्वपालनमहायज्ञं द्विजन्मोत्तमे Ends: ब्राह्मणा दैवतं महत् इति महाराजाधिराजश्रीमद्गोविन्ददेवमहासान्धिविग्रहिक श्रीमद्हृदयकरात्मज- भट्टश्रीलक्ष्मीधरविरचिते कृत्यकल्पतरौ शान्तिकपौष्टिककाण्डं समाप्तम् ।। मोक्षकाण्डः 14. Folios 89, Lines 8, Letters 51. Begins : श्रीगणेशाय नमः । वेदान्तोक्तिविवेकवैभवगलदुर्वारमायातमः । यथा गतिन दृश्येत तथैवास्य महात्मनः ।। इति गोविन्दचन्द्र......मोक्षकाण्डं समाप्तम् ।। ॥ २६५० ॥ संवत् १७८८"शुभमस्तु । (f) Prof. Kane makes a mention of the transcript of Kștyakalpataru in the Benares Sanskrit College library. Description of the present ms. The ms. on which this edition is based belongs to the | Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta. It is numbered III. G. 76. It contains folios 57. No. of lines per each folio is generally nine, but rarely it is ten or eleven. No. of letters in each line is 52. It is written in Devanāgari script. It is dated Samvat 1862. It begins on folio I : श्रीसिद्धिविनायकाय नमः । न्याय्ये वर्त्मनि यजगद्गुणवतां गेहेषु यद्दन्तिनो राज्ञां मूर्धनि यत्पदं व्यरचयगोविन्दचन्द्रो नृपः। तत्सर्व खलु यस्य मन्त्रमहिमाश्चर्य स लक्ष्मीधरः काण्डे शंसति राजधर्मनिचयानेकादशे पुण्यधीः ।। ... .. महानवम्यां पूज्या ? (जा) च विधिश्चितस्य चाप्यथ । गवोत्सर्गो वसोर्धारा पर्वाण्येकादशे क्रमात् ॥ etc.

·It ends on folio 57. आधयो व्याधयस्तस्य न भवन्ति कदाचन । आयुरारोग्यमैश्वर्य तदन्ते च सुखी भवेत् ।। इति श्रीमद्रोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविग्रहिकश्रीलक्ष्मीधरभट्टविरचिते कृत्य- कल्पतरौ राजधर्मकाण्डः सम्पूर्णः । The colophon of the scribe is as follows :-शुभमस्तु संवत् १८६२ मिति आश्विनवदि ८ चन्द्रवासरे। The manuscript bears on the front and the back a seal of the college, Fort William. The date of Lakşmidharabhatta, the author of Krtya kalpataru a) In the colophons of the manuscripts of. Kętyakalpataru, Lakşmidharabhatta is described as the son of HỊdayadhara and the minister for peace and war of Mahārājādhirāja Srimadgovindacandradeval, Govindacandra was a Gāhadavāla king of Kanauj whose inscriptions range over a period of forty years? ( 1104-1154 ) and who reigned from 1114 to 1156. The date of Lakşmīdharabhatta, therefore, falls in the first half of the twelfth century A. D. (d) In the Vyavahārakında of Kệtyakalpataru, Lakşmidhara is said to have quoted Vijñānes'varas. As 1. Cf. I. O. 1386, 5464; RASB. III. G. 76; Peterson, First Report PP. 108-111. 2. Cf. JASB 1912. PP. 344-5; Ray's Dynastic History of Northern India, Vol. 1. Chap VIII; History of Kanauj in Farrukhabad Gazetteer of the United Provinces. 3. Folio 380 of the Benares Sanskrit College Transcript of Kalpataru on Vyavahāra. Cf. M. M. Cakravarti, JASB., 1915 PP, 357-361. The extract which Lakşmidhara is said to have quoted in the Vyavahārakāņda is the following: - "क्षत्रधर्मस्तु ब्राह्मणो ब्राह्मणं दासकर्माणि न कारयेदिति विज्ञानेश्वरः स्वरसः" ·Vijñānes’vara flouri:hed in in Kalyānapura in the reign of Vikramārka whose inscriptions range from 1077–1125 A D., the time of Vijñānes'vara falls towards the end of the eleventh or the beginning of the twelfth. Some time must have elapsed before Mitākṣarā could have been known and studied at Kanauj. Thus the time of the Vyavahārakānda of Kștyakalpataru falls in the second quarter of the twelfth. The position of Vyavahārakāņda of Krtyakalpataru is twelfth, The Räjadharmakānda which is eleventh in order of arrangement must therefore fall a little earlier, say, in the latter half of the first quarter of the twelfth century A. D. The arrangement of the contents of Rajadharmakanļa. The Rajadharmakanda is in the form of a digest of Hindu political thought. It consists mainly of extracts from ancient authorities on the subject in hand. Lakşmīdhara takes a topic and on this topic quotes a number of authorities. Very rarely in connection with texts cited he offers his notes or comments. His citations are not strictly in chronological order. Let us examine chapter V which discusses forts. His first authority is Yājāavalkya, then comes Manu, then Matsyapurāņa, Manu again, Bphaspati, Manu a third time, Byhaspati again, Matsyapurăņa a third time, Bphaspati a third time, Matsyapurāņa a third time, Devīpurāņa. The twentytwo chapters of the Rājadharmakāņda can be divided into seven well-defined units of political thought. (1) Lakşmidhara devotes the first ten chapters to the exposition of seven elements which go to make up the State. For instance the first three chapters treat of the first element viz., the king, his appreciation, consecration and qualifications; the fourth chapter deals with the second element viz., the ministers. In the fifth the third element viz., the fort is discussed. The sixth and seventh chapters are concerned with territorial ·10 element. The fifth, sixth and seventh elements, viz., treasury, army and ally are discussed in the eighth, ninth and tenth chapters respectively. (2) The eleventh chapter deals with the protection of the crown prince. (3) The twelfth chapter constitutes the discussion of State-policy. (4) Six measures of policy (şādguṇya), viz., alliance (alfa), war (fat), marching (917), halting (Flpa), dividing the army (1) and seeking protection (91277) are explained in the thirteenth chapter. (5) The fourteenth chapter discusses the directions antecedent to marching. (6) The duties of a consecrated monarch are discussed in the fifteenth chapter. (7) Chapters 16–22 treat of either post-war festivals or ritual performances for the welfare of the State. The contents of the Rajadharmakan la with reference to the bibliography of Laksmīdharabhatta : The twentytwo parvans of Rājadharmakāņda are indicated below along with the authorities cited in each : 1. The appreciation of kingship: Manu (four times), Nārada (twice), Gautama, Brhaspati, Angiras, Rāmāyaṇa. 2. Coronation: Brahmapurāņa, Rāmāyaṇa 3. The qualifications of kings: S'ankhalikhita, Gautama, Yājāavalkya (twice), Kātyāyana (twice), Vişņu, Manu. 4. Ministers: Yājñavalkya, Manu (thrice), Matsyapurāņa (thrice), Kātyāyana, Mahābhārata (thrice), S'ankhalikhita (twice), Vişņu, Rāmāyaṇa. 5. Forts: Yājñavalkya, Manu (thrice), Matsyapurāņa (thrice), Bphaspati (thrice), Devipurāņa. 6. Town-planning : Matsyapurāņa, Bahvịcagļhya (=As'valāyanagſhyasūtra). 7. The control of empire : Manu (six times), Apast mba, Sankhalikhita, Bșhaspati (twice), Yājňavalkya, Kātyāyana (twice), S'ankha, Yama.

·8. The treasure: Mahābhārata (twice), Manu (thrice), Brhaspati, Vişņu, Gautama, Yājñavalkya, Kätyāyana (twice). 9. The army: Mahābhārata. 10. The ally: Manu (twice), Yājñavalkya (twice), Matsyapurāņa, Mahābhārata). 11. The protection of the crown-prince: Matsyapurāņa, Mahābhārata: 12. Discussion of Policy: Manu (five times), Rāmāyaṇa (thrice), Yājñavalkya, Mahābhārata (twice), Matsyapurāņa, Us'anas. 13. The six expedients: Manu. 14. Expeditions : Manu (thirteen times), Yājñavalkya (six times), Matsyapurāņa (six times), Rāmāyaṇa (three times), S'ankhalikhita, Brahmapurāņa, Mahābhārata, Gautama (thrice), Yama, Baudhāyana, Devala (twice), Apastamba, Vyāsa (twice), Parās'ara, Adityapurāņa, Vişņu (twice), Kātyāyana. 15. The duties of a consecrated monarch: Manu (fourteen times), Matsyapurāņa (thrice), Mahābhārata (four times), Vişnu (thrice) Yajnavalkya (seven times), Us'anas, Gautama (thrice), S'ankhalikhita (six times), Yama (four times), Mārkaņdeyapurāņa, Nārada, Kātyāyana (four times), Brahmapurāņa (thrice), Brhaspati; Apastamba (twice), Vasiştha, Bhavisyapurāņa, Devipurāņa. 16. Direction for the performance of an idol procession: Brahmapurāņa. 17. A festival in honour of Kārtikeya held on the full moon of the ninth day of the bright half of As'vina: Skandapurāņa. 18. A festival in honour of Indra : Devipurāņa. 19. Worship of Goddess Durgā on the ninth day of bright half of As’vina: Devīpurāņa.

·20. Direction for the worship of Goddess Durgā on the royal insignia: Devīpurāņa. 21. Releasing the bull: Devīpurāņa. 22. Direction for a rite in which offerings are made to Agni to secure powers of the fire-God to the sacrificer: Bhavisyapurāņa. The most popular authors with Laksmīdhara are Manu and Yājñavalkya. The influence of the Mahābhārata and the Matsyapurāņa is also great. The following will give an idea of the number of times he has quoted his chief sources :- 1. Manu 55. 15. Nārada 3. 2. Yājñavalkya 22. 16. Vyāsa 3. 3. Matsyapurāņa 19. 17. S'ankha 1. 4. Mahābhārata 14. 18. Us'anas 2. 5. Kātyāyana 12. 19. Devala 2. 6. S'ankhalikhita 11. 20. Bhavisyapurāņa 2. 7. Gautama 9. Angiras 1. 8. Rāmāyaṇa 9 22. Bahvịcagļhya 1. 9. Bệhaspati 8. 23. Baudhāyana 1. 10. Vişnu 8 24. Parās'ara 1. 11. Yama 6. 25. Adityapurāņa 1. 12. Brahmapurāņa 6. 26. Mārkandeyapurāņa 1. 13. Devīpurāņa 6. 27. Vasiştha 1. 14. Apastamba 4. 28. Skanda I. Synopsis of the work. Chapter 1. The appreciation of kingship. Lakşmīdhara quotes Manu and Nārada to maintain that the king embodies the divine virtues of Indra, Agni, Yama etc. Yet it should not be supposed that kingship is due to divinity. The institution of monarchy is not a deliberate divine creation (vide Parva 15). The king is a trustee of the people. His divine nature is due to kingship. As a king hę 21.

·Rāmāyaṇa only. represents the best elements of Indra, Sürya, Vāyu, Yama, Varuņa, Soma, Agni, Pịthivi. He wields a rod of authority to maintain justice. According to Gautama people of all classes, except the Brāhmaṇas are enjoined to wait upon him. Brāhmaṇas too should recognize him. The word 'Rājan' which signifies a king is defined by Brhaspati in two ways. He is so called because he delights people with his magnificent personality and the splendid procession of his fourfold army. Like most of the Hindu statesmen Laksmīdhara is a believer in the monarchical form of Government. He quotes Rāmāyaṇa and draws a dark picture of the anarchical State. Chapter II. The consecration. The origin of consecration-ceremony can be traced as far back as the Rigveda ( X. 173. ). A detailed description of this ceremony is given in the Aitareya Brāhmaņa (VIII, 4. 15) and the Vişnudharmottara. But Lakşmīdhara quotes the relevant extracts froin the Brahmapurāņa and the The representatives of four classes - Brāhmaṇa, Ksatriya vais'ya and S'ūdra—are enjoined by the Brahmapurāņa to share actively in the consecration-ceremony of the monarch. It appears certain, therefore, that the king was as much responsible to Brāhmaṇa as he was to S'ūdra. It is interesting to note that an exhaustive list of all the paraphernalia required for consecration-ceremony drawn from the extracts of the Rāmāyaṇa quoted by Lakşmidhara. Chapter III. The qualifications of kings. According Aristotle the best government is "that which is administered by the best," Aristotle can be to ·are places virtue above everything else. He advocates rule by one individual or one family which happens to be so preeminent in virtue as to surpass all others." He states that 'a people who are by nature capable of producing a race superior in virtue fitted for kingly Government. In the same strain Kautalya prefers a physically blind monarch to an intellectually blind one. Ancient writers on law and polity have rightly stressed the imperative need of learning in a monarch. In support of this very proposition Lakşmīdhara quotes S'ankhalikhita, Gautama, Yājāavalkya, Kātyāyana and Vişnu. In the appreciation of kingship (Ch. 1) Lakşmīdhara has laid the stress on the people's regard for their monarch, but here it is the monarch's regard for his people which he emphasizes. Howsoever intellectually superier to all the castes a king (generally a Ksatriya) should never assume an intellectual superiority over a Brāhmaṇa. Moreover a king should relax his command over him. This seems to be the burden o Gautama’s maxim 17 però algnasi I This caste distinction, splitting the society into unequal grades, puts fundamental restrictions on the otherwise wide powers of royalty. Thus the king's responsibility towards the Brāhmaṇa class assumes a somewhat different shape from what it does towards the members of his own class or those of vais'ya and S'ūdra. Chapter IV: The ministers. A monarch needs a retinue of experts to assist him in the right performance of his duties. The work of administration is divided into various departments under these experts. The expert heads of the departments are responsible to the governing head only. The king keeps a watchful eye on the manifold activities of his state officers through his ministers. The ministerial ·office is therefore naturally rendered very important. Lakşmidhara quotes authority after authority to emphasize the necessity of all-round virtues in a minister. Rājadharmakāņda has collected a list of some important functionaries of the State, together with their perspective requisites. These functionaries include besides the ministers, commander-in-chief, superintendents of treasury, elephants, horses, forts, harem etc. The charioteer, the sword-carrier, the chamberlain, the clerk, the messenger, the female betelbearer, the personal attendants of the king are not in the least lesser in importance. Quoting extracts from the Matsyapurāņa, Lakşmīdhara lays some rules of conduct for the king's servants. A servant should carefully listen to what the king says and never interrupt him in his speech. In an assemblage he should speak sweet and agreeable words to the king Unpleasant things that may be unavaidable for his well being should be communicated to him privately. The sovereign may be approached in his quiet mood with a prayer of conferring a favour upon some one, but a prayer for one's own self should always be made through some friend, A servant should not disclose to anyone the kindly or unkindly feelings of the king towards him. When a king orders any one to perform any service he should readily volunteer himself to do it. Of course this should be done knowing the hours of business, otherwise if he does so at all times, he becomes an object of hatred and ridicule. He should always remain very modest and never knit his eye-brows in his presence or laugh too much. He should not talk too much in the presence of the king, nor should he remain silent. He should not be artful or proud, nor should he speak too much of himself.

·He should take his seat to the right or the left of the king according to his warrant of precedence and not behind or in front of him. He should not yawn, show signs of weariness, cough, assume angry demeanour, rest himself against anything, knit his eyes, vomit and belch in the presence of the sovereign. He should serve the sovereign with a clear mind and free from laziness. He should always shun craftiness, wickedness, backbiting, atheism and low morals. Lakşmīdhara quotes further extracts from the Matsyapurāņa to show how a servant should judge whether his sovereign is pleased or displeased with him. The disgusted monarch, according to Matsyapurāņa, gives hopes but does not confer benefits accordingly. He appears angry though there is no cause of anger and though remains pleasant, he speaks unpleasant words. The disgusted king shows his good-will towards others but hates him with whom he is disgusted. He finds faults with his words and speaks other words not having concern with the business. The king turns away his attention from the piece of work of his subordinate with whom he is disgusted. Marks of the king's pleasure, according to Matsyapurāņa, can be stated thus:-when a king becomes pleased he always assumes a pleasant aspect towards him, accepts his words with gentleness, offers seat and asks about his welfare. A pleased king seeing his servant in private does not become afraid, hearing his words becomes cheerful, listens even to his unpleasant words, accepts his humble offerings and remembers him with a cheerful expression of his face, Chapter V. Fortress. The value of fortress as an organ of State can be realized from the fact that a single archer standing on a rampart can ·fight against a hundred and a hundred can fight against ten thousands and so on. A fortified post is, therefore, a valuable factor in the successful waging of warfare. Six varieties of fortress are mentioned in Manu : They are—a fort (1) surrounded by desert (=aatui), (2) water (= Fagi), (3) earth (= FETT), (4) trees which make it impassable (= angii), (5) hill (=ffici) or (6) formed by placing the army in a particular position ( pesai). Bịhaspati has enjoined that the king's palace and the court are to be fortified. Lakşmīdhara quotes extracts from Matsyapurāņa on the kinds of royal palace to be built. Of the various kinds of palaces, -oblong, square, circular, triangular, drum-shaped etc , the crescent-shaped has been regarded as the best. In relation to the king's palace, Matsyapurāņa lays down the respective position of the residential quarters of ministers, judicial and military officers, Vedic professors, students, physicians, veterinary doctors, grooms, elephant drivers, etc. Directions for elephant-yard, cow-sheds, storehouses etc., are also mentioned. Among the stores Matsyapurāņa has enjoined all kinds of grains, clothes, medicinal plants, fruits, salts, pungent things such as sacred figs, pippali, pippli-mūla, poisons of snakes etc. In the state of emergency when the fortress is besieged, supply and outside communications are cut off by the enemy's strong forces, it is natural that the provisions of the fortress shall run short. In the circumstances Lakşmidhara or his proto-ideal, the statesman of Matsyapurāņa has discovered a number of devices for keeping hunger satisfied. The device is called kşudyoga. The fruits of S'arışa, figs, S'ami and vījapūra should be prepared in clarified butter and taken at the interval of fifteen days. Kaseru, its fruits and roots, ·Iksumūla, Bisa, Durvā, should be cooked either in milk or clarified butter, made into a ball and eaten at an interval of a month. Chapter VI: Direction for the performance of house-laying ceremony. Territory is an important organ of State and architecture a main element of territory. A detailed description, on the part of Laksmīdhara, of the house-laying ceremony needs no defence therefore. The construction and occupation of a new house forms the subject matter of the As'valāyana Gșhyasūtra (II. 7-9), Angirasa Gșhyasūtra (III. 2-4), Pāraskara Gșhyasūtra (III. 4), Apastamba Gșhyasūtra (17. 1-13), Khādiragphyasūtra (IV. 2. 6-22) and other Gșhyasūtras. On this topic Laksmīdhara quotes only two authorities As'valāyana-Gșhyasūtra and Matsyapurāņa. The Matsyapurāņa (Chapters 252-257) deals at length with the construction of a house, its posts, the timber to be employed, the rites to be performed when laying the foundation etc. In the discussion over the periods of building a house it is said that if the foundations of a house be laid in the month of caitra the owner of it gets ill; if in Vais'ākha he gets cows and gems; if in jyestha he dies; if in Asādha he gets good servants; if in Bhādra, he becomes a loser of something; if in As'vina he loses his wife; if in Kārtika he gets wealth and so on. The influence of asterisms, days, yogas, Muhūrtas etc., is also discussed. Both As'valāyanagěhyasūtra and Matsyapurāņa enjoin that a person wishing to build a house should test the nature of the soil before he starts the house-building operations, ·the land is good for There are five methods of such a test according to Matsyapurāņa. (1) White earth is lucky for the Brāhmaṇas, red for the Ksatriyas, yellow for the Vais'yas and black for the S'ūdras. This can be ascertained by digging. (2) The earth tasting sweet is good for the Brāhmaṇas, pungent for the ksatriyas; bitter for the Vais'yas and black for the S'ûdras. (3) A hole is to be dug one foot and a half square and it is to be leaped with cow-dung; melted butter is then to be placed on a kuchcha earthen pot and four wicks should be placed in it, one in each direction. If the eastern wick burns more bright than the rest it means the plot of land is good for the Brāhmaṇas, if the western wick is more bright the land is good for the Ksatriyas, if the southern wick is more bright wicks shows that the land is good for the S'ûdras, and if all the four wicks are equally bright the land is good for all the four classes of people. (4) The knee-deep pit is to be filled with excavated earth; if the excavated earth be greater than the hollow filled, then the building reconstructed on the grounds will bring in riches and influence; if all the earth dug out be not enough to fill the pit it means loss and if it just fills the pit then the result will be normal. (5) The land on which the house is to be built should at first be got ploughed and sown with some seeds; if the seeds sprout and become big in three, five or seven days, the land should be known to be the best; if the sproutings are small, that land is to be avoided; if the sproutings are tolerably high that land is middling. A few tests (Nos, 1,4) of the Matsyapurāņa are in common ·with As'valāyanagſhyasūtra. But there are a few others which are peculiar to As'salāyanagſhyasūtra. (1) As'valāyanagrhyasūtra considers that plot to be the best for building a house on where the waters coming together from all sides to the centre of it flow round the resting place having the latter on their right side and then are discharged off to the east without noise. (2). Another method is to fill the pit with water and leave it there through the night. If in the morning there is water in the pit the ground is excellent; if it is moist only, the ground is of middle quality; if it is found dry in the morning the plot is to be rejected. Besides the extracts on the method of testing the soil for a house, extracts on Vāstuyajña, Vāstus'ānti etc., are quoted from Matsyapurāņa. Chapter VII: The administration of kingdom. Lakşmīdhara quotes Manu (7. 2.) to support that the protection of subjects in accordance with law is the chief duty of a consecrated Kșatriya monarch. According to Lakşmīdhara the monarch should be a consecrated Ksatriya. In this he is followed by Madhavācārya (Cf. his comments on the Rājadharmaprakaraņa of Parās'arasamhitā). It may be inferred therefore that Lakşmīdhara as well as Mādhavācārya did not recognize non-Hindus as emperors or kings. It also proves that the sovereigns under whom Lakşmidhara and Madhava served were defiant of the influence of contemporary muslim rulers. On the other hand, under contrary circumstances, Caņdes'vara and Mitramis'ra had dispensed with both consecration and Kșatriyahood as the essential requisites of a monarch. Caņdes’vara served under. Bhaves'a and Mitramis'ra under Virasimhadeva. Both Bhaves'a and ·Virasimhadeva had acknowledged the sovereignty of Muslim emperors of Delhi. Yājñavalkyasmộti mentions certain classes of people against which the king should guard his subjects. A special protection is enjoined against the Kāyastha class. Lakşmīdhara quotes Manu (7. 111-112) to prove that a king's power is limited. But if through folly the king transgresses the limitations of his powers he becomes deprived of his kingdom and life. In chapter XV Lakşmīdhara quotes from the same source several instances of deposition of wicked and tyrannical kings. Chapter VIII. Treasure. The king is enjoined to amass a huge store of wealth to carry out the administration of his kingdom in normal times as well as in emergency. Treasure is one of the seven organs of State. The king receives taxes as mere wages in lieu of his services to the people. But he should see that they are proportionate. While levying taxes on the merchant class he should take into consideration the details of buying and selling, the journey involved, feeding along with his accessories and the measures of safety. As the water-insect, the calf and the bee eat their food little by little, so little by little the king should draw from his kingdom the annual taxes. Excessive greed on the part of the king is harmful both to the taxer and the taxed. Chapter IX: Army. Army is also an organ of State. On this important organ Lakşmīdhara quotes only three relevant verses from the S'āntiparva of Mahābhārata. According to this authority the defensive and offensive forces of State consist of eight çolumns, viz., chariots, elephants, horses, battle-ships, warriors ·Even a on foot and forced labourers. Obviously the list includes the idea of nearly all the columns of modern warfare. Chapter X: Ally. Modern theorists may not recognize the ally as a constituent element of any State. But the ancient Hindu politicians believed more in practical than in theoretical concepts. They took into consideration all the elements which contributed to the moral and political existence of a community. The alliances with other States determined the position of the community in the political world. Even to-day, when the recognition of ally as an organ of State is objected to, no State can do without an ally. The securing of an ally is considered by such ancient Hindu politicians as Manu and Yājñavalkya to be more advantageous than the gain of gold and territory. weak ally is highly commended, says Manu, if he is righteous and grateful, has his people content, is loyal and persevering in his actions. According to Matsyapurāņa, the friends are of three kinds : (1) the friends of the father and the grandfather, (2) the enemy's enemy, and (3) an acquired friend arising out of necessity. Matsyapurāņa regards the two previous kinds of friends as superior. As stated in the Mahābhārata friendship or enmity are not two permanent entities. They are interchangeable as fits in the need of the contractor. Chapter X1: The protection of the crown prince. Having disposed off the analysis of the first unit, viz., the organic structure of State, in the first ten chapters, Lakşmīdhara comes to the treatment of the second unit viz., the protection of the crown prince in the eleventh chapter. The importance of the prince to the reigning monarch ·can no longer be minimised. An educated prince can easily subdue against the king a revolt engendered either by his enemies or his dependants. The protection of the prince by various means either through ministers or spies is imperative therefore, The prince should be thoroughly trained in various branches of learning as Matsyapurāņa says. He should be grounded in Dharma, Kāma, Artha, archery, the use of chariot, elephants and horses, and mechanical arts and various other physical exercises. The prince should specialize in politics. He should watch the necessity. He need not be rigorously true, but should indulge even in falsehood if the need arises. Men should be employed to guard him under the pretext of guarding his person. He should not be allowed to mix with undesirable persons. He should be taught lessons on gentility, humility and virtue. If he is found inamenable to good qualities, he should be well guarded in a secret place where he should have all his comforts. Chapter XII: Discussion of Policy. Matsyapurāņa lays down that a king should neither hold council with one man nor with too many. According to Manu a king should appoint seven or eight ministers wellversed in statecraft whom he should consult on state-affairs. The suitable place for counsel is either (1) a hill-top, (2) a solitary house, ( 3 ) or a desolate forest. Counsel should not be held in the presence of the idiot, the dumb and the deaf, animals, aged persons, women, foreigners, the sick, the maimed, the disgraced, animals and particularly women, The opportunate moment for the counsel is either midday or mid-night.

·Lakşmīdhara cites verses from Manu to show the procedure of deliberation in the council. According to Manu the king should ascertain the opinion of each of the ministers individually and also collectively. The highest secrets of State are to be discussed by him with a learned and reliable Brāhmaṇa. The treatment of the twelvefold circle (dvādas'arājamandala) should have formed a chapter in itself but it is included by Laksmīdhara in the chapter on the discussion of policy. A fuller discussion of the Statal circle is found in Kāmandaka's Nītisāra. But on this topic Laksmīdhara quotes only Manusmộti and Mahābhārata. In ancient Hindu Polity a State stood in all sorts of relationships with others from neutrality to hostility or alliance. A single group of alliances, enmities and neutralities thus consisted of twelve kings. 1. The Vijigīsu or would-be-conqueror in the centre: Five kings in front of the Vijigīsu are:- 2. Ari, the enemy. 3. Mitraprakſti, the friend of the Vijigīsu. 4. Arimitra, enemy's friend, i e, the friend of the enemy of vijigīşu. 5. Mitramitra, friend of the friend of vijigişu. 6. Arimitramitra, friend of the enemy's friend. Five kings behind the Vijigīşu are: 7. Pārşnigrāha, a rearward enemy. 8. Akranda, a rearward friend. 9. Pārşnigrāhāsāra, a friend of the rearward enemy. 10. Akrandāsára- a friend of the rearward friend. 11. Madhyama, an intermediary. 12. Udāsīna, neutral. The terms Madhyama ( = intermediary ) and Udāsīna ·(=neutral) are defined by Lakşmīdhara thus :—Madhyama (=intermediary) is the one who can overcome the ambitious monarch (i. e. Vijigīşu) and his enemy when they are in open hostilities with each other; Udāsīna (=neutral) is the one who can defeat the ambitious monarch (ie Vijigīşu), his enemy and the intermediary (=Madhyama, defined above) when the three are not belligerants. Each of the twelve states has five inner constituents, viz., ministers, territory, fort, treasure and army. The twelve states are called the sovereign elements (Rājaprakſti) and their sixty constituents are called the resource-elements (=dravyaprakſti). The total number of the two kinds of elements is thus seventytwo. Chapter XIII: Six expedients or sixfold policy. The six forms of State-policy are (1) peace (sandhi), (2) war (vigraha), (3) marching (yāna), (4) halting (Asana), (5) bifurcation (dvaidhībhāva), and seeking shelter (saſs’raya). It may be interesting to note here that in the Kautaliya Vātavyādhi is said to hold the opinion that there are only two forms of policy-peace and war, in-as-much as the six forms result from these two primary forms of policy. According to Kautalya, as their respective conditions differ the forms of policy are six, The six forms of policy are again subdivided. According to Kāmandaka there are sixteen kinds of Sandhi, five kinds of Vigraha, Yāna and Asana and two kinds of Dvaidhī. bháva. But according to Manu each of the six forms, Sandhi, Vigraha, Yāna, Āsana, Sams’raya and Dvaidhībhāva is twofold. Bhatta Laksmīdhara goes in favour of the older authority. Of the six expedients agreement with pledges is peace; offensive operation is war; indifference is neutrality; making ·is wage war with another. It is called dvaidhibhova Kamanpreparations is marching and seeking the protection of another is alliance. Over the interpretation of the word 'dvaidhibhāva' ancient politicians have differed. According to the Kauțalīya whoever thinks that help is necessary to work out an end shall make peace with one and daka holds that a weak king should simultaneously seek shelter with two powerful hostile kings. If they fall out between themselves he should side with the stronger. According to Manu if the enemy is powerful the weak king should station his troops in several regiments. According to Medhātithi, the weak king should take up one position and the force another. The object of this division of the army, according to some military experts is to deceive the enemy that the army not very powerful in number. The division of the army into several groups constitutes dvaidhibhāva according to Sukrācārya. Somadeva, the author of Nitivākyāmộta says that dyaidhibhāva is to be resorted when a weak king is attacked by two enemies. In the circumstances he should conclude a treaty with one enemy and declare war against another. The purpose of this treaty is merely to avoid war on two fronts. But as soon as he is free from entanglements with the king at war he should pounce upon the enemy with whom he had concluded a treaty before. The king having recourse to such duplicity effects his own safety not under anybody's instructions but of his free and independent will. This kind of duplicity is termed svatantra. A paratantra dvaidhibhāva is also mentioned by writers on politics. It is resorted to by one who receives remuneration from two kings inimical to each other. Chapter XIV: Expedition. Expedition is one of the six expedients of policy. Of ·war. the six expedients Lakşmīdhara has treated the topic of expedition in the separate chapter. The comparative importance of expedition over other expedients is obvious therefore. The months of Mārgas'ırsa, phālguna and caitra are auspicious for expedition. A king should march forward at other times also, according to the condition of his forces or when some trouble has arisen for the enemy. Due consideration is to be given to portents, omens, dreams etc. In the chapter on army Lakşmīdhara has quoted from the Mbh, about the eightfold division of the army. In actual march he now refers to sixfold force, consisting of elephants, horses, chariots, footsoldiers, army, treasury and mechanics, as mentioned in the Manusmrti. A particular division is suited for a particular period of The king is advised to march with a good force of infantry and elephants during the rainy season; of cavalry and chariots during the dewy and cold season; he should march with camels and mules during the hot weather; and with fourfold forces during the vernal season. Moreover a particular division is suited for a particular country: an elephant corps can win a foe situated in a muddy surroundings or in a woody country; and a cavalry and chariots can vanquish a foe on even land. The king should array his army proper order: in the form of a staff, or a cart, or a boar, or an alligator, or a needle or the Garuda-bird, but he himself should always encamp in the lotus-array. Smộtikāras have recommended four expedients of winning over an enemy. They are Sāma (conciliation), dāna (gift), bheda (divide and rule) and danda (chastisement). To these Matsyapurāņa has added three more, viz., Upekṣā in ·(overlooking and endurance), Māyā (diplomacy) and indrajāla (some stratagem in war). Matsyapurāņa divides Sáma into two kinds:-Satya and asatya i. e. a policy of genuine and a perfidious conciliation. The righteous and the saints are won over by genuine conciliation which can be applied by the narration of their high pedigree, the description of the deeds done for their benefits, the acknowledgment of their gratitude etc. The policy of perfidious conciliation should be applied only in the case of the wicked. Of the seven expedients of winning over another Matsyapurāņa declares the expedient of gifts (dāna) as the best one. Lakşmidhara lays down some rules of conduct in war with special reference to Manu. So far as war is concerned a study of these rules firmly contradicts the maxim that all is fair in love and war. Lakşmīdhara quotes from Gautama, Yama, Manu, Yājñavalkya, Devala, Vyāsa and Adityapurāņa to explain the Hindu philosophy of war. According to Hindu S'astras a warrior should fight with great energy, and should never shrink from battle or turn back. Two temptations have been held out for an unyielding warrior-an undying fame if he wins and a glorious seat in heaven if he dies. But if a warrior frightened and turned back is slain by the enemies he takes upon himself all the sin that there may be of his master, and whatever merit he have earned all that his master takes off. All the expedients recommended by ancient writers on polity are human devices. Success or failure is as much the fruit of human exertion as of destiny. All the undertaking therefore is dependent upon the ordering of Destiny and of ·and bad.ph human exertion. Of these two Destiny is incomprehensible and action is possible only in regard to human exertion. Laksmīdhara is not an extremist. He believes with the author of Matsyapurāņa that fate, perseverance and timeall three conjointly bear fruit to a man, just as agricultural products depend as much on human endeavour (tilling of the soil etc.) as on rain (a divine gift) on rain (a divine gift) But the two, human endeavour and rain, must again depend on time. An un timely tillage or rainfall would not bear the desired fruit. Chapter XV: Duties of a consecrated king. Royal duties are divided into two sorts : (1) negative and (2) positive The king is enjoined to give up hunting, dice, sleeping during the day, censoriousness, indulgence in sexual pleasures, intoxication, musical triad and listless wandering. Likewise he is forbidden to indulge in tale-bearing, treachery, envy slandering, misappropriation of property, cruelty of speech and of assault. Greediness stands at the bottom of all these vices and is therefore the one which the king should guard himself against. A sovereign should shun the two evils attendant on wealth--the evils arising out of not being used properly and of being used improperly. For instance, not to guard well the enclosure walls, not to repair the forts, not to collect wealth from various places, to give out wealth to unfit countries and to unfit persons in improper times are regarded as not using wealth properly; whereas to use wealth in vicious A sovereign should not be mild and simple-hearted; nor should he be hard and grim that he may instil a thrill of dread in his people. He should never joke with his retainers, for the latter begin then to despise him.

·JU He should not give way to laziness, for all the works of a precrastinate king suffer. He should not shrink from battle. He is strictly forbidden to use his autocratic powers. If he ever uses then his fall is sure. Lakşmidhara quotes from Manu (7. 41) instances of the deposition of irresponsible kings Vena, Nahusa, Sudāsa, Paijavana, Sumukha and Nimi. Lakşmīdhara's sources are nowhere more varied than in laying down the positive duties of a monarch. According tothese sources a king shall have his force always operative and his manliness always displayed. He should guard his own weak points but must know the weak points of the enemy. He should hide the departments of Governments as the tortoise does its limbs. He shall ponder over his plans like the heron, and like the lion he shall exert his power; he shall snatch like the wolf and like the hare he shall double in retreat. The protection of subjects is the chief function assigned to a monarch by the writers on polity. As Manu says, the king has been created the protector of all castes and orders Lakşmīdhara quotes Manu and enjoins upon a monarch the all-round necessity of being efficient in S'āstras. From persons learned in the threefold science he shall learn the triad; as also the ancient science of Government, the science of reasoning and the science of the soul and also the art of commerce from experts. The king should protect his own person besides the protection of his subjects. A monarch's safety always lies in peril. The danger of poisoning confronts him at every step. As against this menace, ancient politicians like Kauțalya and Kāmandaka have recommended certain precautionary measures. A long discourse on such precautions is found in ·the two hundred and nineteenth chapter of the Matsyapurāņa. Laksmiidhara realizes the supreme importance of the safety of the king—the prominent organ of State and quotes in toto this exhaustive discourse The main dread to the king's personal safety originates from poisoning against which the king should well guard himself. The means of protection from poisoning are vividly described in books on polity. Laksmidhara quotes extracts from Matsyapurāņa on this subject. Poison is often administered through food. Matsyapurāņa lays down some rules for examining such food mixed with poison. It is said that the food mixed with poison will exhibit rainbow colour, look rough with bubbles, give out bad smell, make an explosive noise and headache to a person by its fume when put into the fire. A fly will not sit and if it does, it will instantly die. The poisoned stuff in a somewhat long time becomes rancid like anything kept for a fortnight. It begins to stink and ooze. Then it becomes juiceless and scentless. Poison changes the colour of the object into which it is mixed: for instance, poisoned grain becomes copper-coloured, milk turns blue, wine and water become of the colour of cuckoo, rice becomes blackish, bluish or yellowish, clarified butter becomes watery and poisoned matter becomes of the colour of a pigeon, fly turns green, oil gets red and raw fruits by coming in contact with poison become untimely ripe, ripe ones go stale, garlands get faded, hard fruits become soft and soft ones turn hard, small fruits become disfigured. Poisoned clothes lose their flush and become covered with black circular spots and iron and gems turn pale, Poisoned flowers and sandal give most disagreeable smell and the bark of the tooth-stick becomes black and gets thin.

·morose, mongoose shoots up Sāka when poisoned dries up and watery dishes begin to bubble and the stuff prepared with Saindhava salt begins to froth. In the discovery of the fact whether a particular substance of food is mixed with poison or not, the birds and beasts are the best helpers. Different birds form up different attitudes at the sight of poisoned substance; for example the sight of cakora becomes fixed and the cuckoo loses its melody, the crane moves abrupt, black bees begin to buzz, Kraunca becomes stupefied, cocks begin to cry, parrots shrill, the female parrots begin to vomit, Cāmikara goes to another place, Kāraņdava instantly dies, monkey begins to make hair, Pțsata deer begins to cry, peacocks become pleased. Works on polity have laid down some ways of judging the people guilty of poisoning. According to Matsyapurāņa the person who administers poison in king's food etc., turns pale and very much confused, and uneasy when examination is being made. His sight becomes restless; he becomes absent-minded; he will drop his upper cloth in confusion, will turn speechless like a wall, agitated, nervous and will try to conceal his person, scratch the floor, shake his head, rub his mouth and scratch his forehead and will be hasty in everything where haste ought not to be done. The king should find out by these sights the men who administer poison. Chapters XVI–XXII. Chapters XVI–XXII deal respectively with the direction for the performance of an idol procession, a festival in honour of Kārtikeya held on the full moon of the ninth day of the bright half of A'svina, a festival in honour of Indra, worship of Goddess Durgā on the ninth day of the bright half ·present volume. To him I am of As'vina, direction for the worship of Goddess Durgā on the royal insignia, releasing a bull and direction for a rite in which offerings are made to Agni to secure powers of the fire- God to the sacrificer. These chapters treat of either post-war festivals or ritual performances for the welfare of State. They are mostly extracts from the Purāņas. They fall incidently, but not directly, within the sphere of ancient Indian political thought. ACKNOWLEDGMENT OF OBLIGATION. It is my pleasant duty to put on record my sincerest gratitude to my revered professor Dr. Lakshman Sarup, M. A. (Panjab), D. Phil. (Oxon.), Officier d' Academie (France), Head of the Sanskrit Department and the professor of Sanskrit Literature at the University of the Panjab, Lahore, under whose benign patronage and skilful guidance I have the previlege to work and who has taken an exceptionally keen interest in the preparation as well as the publication of the material help to a degree for which no amount of thanks would suffice. I am obliged to all my predecessors who have worked in the field and particularly to Prof. P.V. Kane who has thrown a considerable light on the obscure Smộtikāra Lakşmīdharabhatta I have to thank Pandit Bālāsahāya Shastri of the Panjab University Library, Sanskrit section, who has been a source of constant inspiration and cheerfulness throughout my working hours in the library.

·No text on this page.

·श्रीमद्गोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविग्रहिकश्रीलक्ष्मीधरभट्ट- विरचिते कृत्यकल्पतरौ राजधर्मकाण्डः । श्रीसिद्धिविनायकाय नमः। न्याय्ये वर्त्मनि यज्जगद्गुणवतां गेहेषु यद्दन्तिनो राज्ञां मूर्धनि यत्पदं व्यरचयद् गोविन्दचन्द्रो नृपः । तत्सर्वं खलु यस्य मन्त्रमहिमाश्चर्य स लक्ष्मीधरः काण्डे शंसति राजधर्मनिचयानेकादशे पुण्यधीः ॥ १॥ राजप्रशंसा प्रथममभिषेको गुणास्ततः । अमात्या अथ दुर्गाणि वास्तुकर्मविधिस्ततः ॥२॥ राष्ट्रसंग्रहणं कोशो दण्डो मित्रं ततः पुनः । राजपुत्राभिरक्षा च मन्त्रः षाड्गुण्यमेव च ॥ ३ ॥ यात्राभिषिक्तकृत्यानि देवयात्राविधिस्ततः । महोत्सवश्व कौमुद्या ध्वजोच्छ्रायविधिस्ततः ॥ ४॥ महानवम्यां पूजा' च विधिश्चिह्नस्य चाप्यथ । गवोत्सर्गो बसोर्धारा पर्वाण्येकादशे क्रमात्॥५॥ अथ राजमशंसा (१) तत्र मनुः- राजधर्मान्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नृपः । सम्भवश्च यथा तस्व सिद्धिश्व परमा यथा ॥६॥ अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतोऽभिद्रुत भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत्प्रभुः ॥७॥ इन्द्रानिलयमार्काणामग्नेश्च वरुणस्य च । चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निहत्य शाश्वती:॥८॥ १. पूज्या for पूजा C. २. Manu-smrti, edited by G. Sastri Benares, 1935. VII. 1; 3-7. ३. विद्रुते for अभिद्रुते इति मुद्रितमनुस्मृतौ.

·यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः । तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा तपत्यादित्यवच्चष चनूंषि च मनांसि च । न चैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम् ।। १० ॥ सोऽग्निर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमः स धर्मराट् । स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावतः ॥११॥ नारदः- प्रजा पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः । अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च ॥ १२ ॥ कारणानिनिमित्तं वा यदा क्रोधवशं गतः । दहति भूपालस्तदाग्निरभिधीयते ॥ १३ ॥ यदा तेजः समालम्बेद्विजिगीषुरुदायुधः । अभियाति पराम् राजा तदेन्द्रः समुदाहृतः ॥ १४ ॥ विगतक्रोधसन्तापो हृष्टरूपो यदा नृपः । प्रजानां दर्शनं याति सोम इत्युच्यते तदा ॥ १५॥ धर्मासनगत: श्रीमान् दण्डं धत्ते यदा नृपः । समः सर्वेषु भूतेषु तदा वैवस्वतो" "यमः ॥ १६ ॥ तदा त्वर्थिगुरूम् प्राज्ञाम् भृत्यादीन् पृथिवीपतिः । अनुगृह्णाति दानेन तदा धनद उच्यते ॥१७॥ इन्द्रस्यास्य वातस्य' यमस्य वरुणस्य च | सोमस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥ १८॥ वार्षिकांश्चतुरो मासान यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति । १, Institutes of Narada or Naradasmrti, Ed. by Jolly Calcutta, 1885. XVII. 26-31. २.०दनिमित्तं वा for निनिमित्तं वा इति मु० ना० ३. समालम्ब्य वि for समालम्बेद्वि० इति मु० ना०. ४. स उदा० for समुदा० इति मु० ना०. ५. स्वतः स्मृतः for स्वतो यमः इति मु० ना० ६. गुरुप्राज्ञमृ० for गुरून्प्राज्ञानभू० इति म० ना० ७. स धनदः स्मृतः for धनद उच्यते इति मु० ना०. ManuIX.303-311. ६. वायोश्च for वातश्च इति मु० ना०. १०. चन्द्रस्या० for सोमस्या० इति मु०म०.

·rarva.l. तथाभिवर्षेत्तद्राष्ट्र' कामैरिन्द्रव्रतं चरन् ॥१६॥ अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । तथा हरेत्करं राष्ट्रात्सम्यगवतं हि तत् ॥ २० ॥ प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ॥ २१ ॥ यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति । तथा राज्ञा नियन्तव्यः सर्वस्तद्धि यमब्रतम् ॥ २२ ॥ वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एव हि दृश्यते । तथा पापान्निगृह्णीयाद् व्रतमेतद्धि वारुणम् ।। २३ ।। परिपूर्ण यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः । तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रव्रतिको नरः ।। २४ ॥ प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु । दुष्टसामन्तर्हिस्रश्च तदाग्नेयं व्रतं स्मृतम् ॥ २५ ॥ यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् । तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम् ॥ २६ ।। नारदः अनादिश्चाप्यनन्तश्च द्विपक्षं पृथिवीपतिः।" दीप्तत्वाच्च शुचित्वाच्च यद्यसौ न पथश्च्युतः ॥ २७ ॥ अशुचिर्वचनाद्यस्य शुचिर्भवति पूरुषः । शुचिश्चैवाशुचिः सद्यः कथं राजा न दैवतम् ॥ २८ ॥ तस्मात्तं नावजानीयानाक्रोशेन विशेषयेत् । आज्ञायां तस्य' तिष्ठेत्तु" मृत्युः स्यात्तद्वयतिक्रमात् ॥ २६ ॥१२ आज्ञा तेजः पार्थिवानां साच वाचि प्रतिष्ठिता। १. स्वं राष्ट्र for तद्राष्ट्रम् इति मु० म०. २. नित्यम् for सम्यक् इति मु० म०. ३. नियन्तव्याः प्रजाः for नियन्तव्यः सर्वः इति मु० म०. ४. एवाभि० for एव हि इति मु०म०.५. This line is not found in Naradasmrti. ६. XV11.12. c-d. ७. मानव: for पूरुषः मु० ना०. ८. सम्यक् for सद्यः इति मु० ना०. 8. XV11. 52. १०. ०क्रोशेच विशेषत: for क्रोशेन्न विशेषयेत् इति मु० ना०. ११. चास्य तिष्ठेत for तस्य तिष्ठेत्तु इति मु० ना. १२. XV11. 32. १३. प्रज्ञा for आज्ञा इति मु० ना. KARNISRAR ·१९ २० नृपः। Parva I. स' यद् यादसत्सद्वा स धर्मो व्यवहारिणाम ॥ ३० ॥ राजनाम चरत्येषु भूमौ साक्षात्सहस्त्रदृक् । न तस्याज्ञामतिक्रम्य प्रतिष्ठेरनिमाः प्रजाः ॥३१॥५ रक्षाधिकारादीशत्वामृतानुग्रहदर्शनात् । यदेव कुरुते राजा तत्प्रमाणमिति स्थितिः ॥ ३२॥ निर्गुणोऽपि यथा स्त्रीणां पूज्य एव पतिः सदा । प्रजानां 'निर्गुणोऽप्येवं पूज्य एव नराधिपः ॥३३॥ राज्ञामाज्ञाभयाद्यस्मान्न च्यवन्ते'१ पथः प्रजाः। व्यवहारस्ततो ज्ञेयः शंसतो राजशासनम् ॥३४॥५ स्थित्यर्थ पृथिवीपालैश्चारित्र' विधयः कृताः। चारित्रेभ्योऽप्यत: प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ॥३५॥ तपाक्रीताः प्रजा राज्ञः प्रभुरासां तथा तस्मात्तद्वचसि स्थेयं वार्ता तासां' तदाश्रया ॥३६॥२२ चारित्रविधयः-राजकृता भागादिव्यवस्थाप्रकाराः । राजशासनम् = राजाज्ञा । वार्ता-कृषिपाशुपाल्यादिवृत्तिः । मनुः बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ ३७ ॥ एकमेव दुहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् । १. ते यद्व्युरस० for स यद्व्यादस० इति मु० ना०. २. XV11. 19. ३. राजेति सञ्चरत्येष for राजनाम चरत्येषु इति मु० ना० ४. संतिष्ठेरन्प्रजाः कचित् for प्रतिष्ठेरनिमाः प्रजा इति मु० ना० ५. XVII. 20. ६.XVII. 21. ७. निर्बलोऽपि for निर्गुणोऽपि इति मु० ना० ८. विगुणो० for निर्गुणो० इति मु० ना० ६. प्रजापतिः for नराधिपः इति मु० ना० १०. XVII 22. ११. च्यवेरन् for च्यवन्ते इति मु० ना०. १२. रादतो for रस्ततो इति मु० ना०. १३. ज्ञेयम् for ज्ञेयः इति मु० ना०. १४. संवृत्तम् for शंसतः इति मु० ना० १५. XVII. 23. १६. चरित्र for चारित्र० इति मु० ना०. १७. चरित्रेभ्योऽस्य तत् for चरित्रेभ्यो- ऽप्यतः इति मु० ना०. १८ XVII. 24. १६. राज्ञा for राज्ञः इति मु० ना०, २०. ततः for तथा इति मु० ना०. २१. चासाम् for तासाम् इति मु० ना०, २२.XV11. 25. २३. VII.8-13, ·कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसञ्चयम् ॥ ३८ ॥ कार्य 'चावेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्त्वतः । कुरुते धर्मसिद्धयर्थं विश्वरूपं पुनः पुनः ।। ३६ ॥ तस्य प्रसादे पद्मा श्रीविजयश्च पराक्रमे । मृत्युश्व वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥४०॥ तं यस्तु द्वेष्टि सम्मोहात्स विनश्यत्यसंशयम् । तस्य त्वाशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः ॥४१॥ तस्माद्धर्म यमिष्टेषु स व्यवस्येन्नराधिपः । अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तं धर्म न विचालयेत् ॥ ४२ ॥ दण्डानुवृत्तौ मनुः देशकालौ च शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य शक्तितः । यथार्हतः सम्प्रणयेनरेष्वन्यायवर्तिधु ॥४३॥ स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः। चतुर्णामाश्रमाणां च धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः ॥ ४४ ॥ दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति । दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्म विदुर्बुधाः ॥ ४५ ॥ समीक्ष्य स धृतः सम्यक् सर्वा रञ्जयति प्रजाः । असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः ॥ ४६ ॥ राजेत्यनुवृत्तौ गौतमः५- 'तमुपासीनमधस्तादुपासीरन्नन्ये ब्राह्मणेभ्यः ॥ तेऽप्येनं मन्येरन् ॥ बृहस्पतिः- बलेन चतुरङ्गेण यतो रञ्जयति प्रजाः । दीप्यमानः स वयुषा तेन राजाऽभिधीयते ॥४७॥ अङ्गिरा:- गुरुवद्येन भूपालः पापदण्डेन भूयसा । संस्करोत्यवनाच्चैव तेनासौ गुरुरुच्यते ॥४८॥ १. सो० for चा० इति मु०म० २. ह्या० for त्वा इति मु० म०. ३. VII. I6-19. ४. तं देशकालौ for देशकालौ च इति मु० म. ५. Dharmasutras of Gautama, Poona 1910. ६. ०मुपर्यासीन० for oमुपासीन० इति मु० गौ०.७.XXII. 11.7.1.XXII. 11. 8, ·Parva 11. पापम्=पापकारिणम् । अवनात् = रक्षणात् ।। श्रीरामायणे- नाराजके जनपदे योगः क्षेम प्रसते । नचाप्यराजके सेना शत्रून् विषहते परान् ॥ ४६॥ विपालाश्च यथा गावो यथा चातृणकं वनम् । अजलाश्च यथा नास्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥५०॥" अन्धं तम इवेदं स्यान्नेह ज्ञायेत किञ्चन । राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन् साध्वसाधुनी ॥५१॥ इति राजप्रशंसा॥ अथाभिषेकः (२) तत्र ब्रह्मपुराणे - सुतिथौ च सुनक्षत्रे स्नानं नक्षत्रनामकम् । मुहूर्ते सगुणोपेते सर्वोत्पातविवर्मिते ॥१॥ स्थिरे राशौ शुभयुते केन्द्रे चोपचयान्विते । (कश्मीरायां तु पार्वत्यां शङ्करात्मा महीपतिः।) १. Ramayana, Bombay 1913. २. योगक्षेम: for योगः क्षेमम् इति मु०रा०. ३. युधि for परान् इति मु० रा० ४. Ayodhyākānda. 67. 24. ५. Ibid. 67. 29. It reads यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम् । अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम. ६. Ibid. 67. 36. It reads अहो तम इवेदं स्थान प्रज्ञायेत किञ्चन । राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी. ७. The following extracts alleged to be taken from Brahmapurāpa are not found in the extant published Brahmapurāņa. However these passages are found with slight variations in Mitramis'ra's Rājanītiprakās'a (P. 43) and Anantadeva's Rājadharmakaustubha (P. 326). Mitramis'ra and Anantadeva ascribe them to Brahmapurāņa. It appears therefore that there must have been another recension of the Br. Pu, which awaits investigation. E. Not found in Rājadharmakaustubha, see P. 327, ·सर्बलक्षणसंयुक्तस्त्वभिषेच्यो 'नृपस्तदा ॥२॥ नगरं तत्र कर्तव्यं पताकाध्वजसङ्कुलम् । नीरजस्कास्तथा कार्या राजमार्गाः शुभैर्जलैः॥३॥ पौरैः स्नातैः सुवस्त्रैश्च भाव्यं मङ्गलपाणिभिः । गन्तव्यं वारमुख्याभिस्तथा राजनिवेशनम् ॥४॥ पौरमुख्यैस्तथा बाद्यैर्गुणमुख्यैस्तथैव च । शोभनीयं व नगरं सविलासैश्च नर्तकैः ॥५॥ स्मानकाले च कर्तव्यो महाकोलाहलस्तथा । वादितशतयुस्थाहैः सूतमागधवन्दिभिः ॥६॥ सामन्तैमन्त्रिभिर्भाव्यं छत्रचामरपाणिभिः । आदौ कृत्वा महाशान्ति पुण्यां वैनायिकी शुभाम् ॥७॥ ग्रहशान्ति तथा श्रेष्ठां तृतीयामाहुति तथा । पुरोधाः सोपवासश्च श्रुतिस्मृतिसमन्वितः ॥८॥ त्रयोदश महामन्त्रान् तर्पयेज्जातवेदसि । चैकाप्रतिरथं "सत्यधर्मगणौ तथा ॥३॥ आयुष्यमभयं चैव तथा स्वस्त्ययनं परम् । वैष्यवानथ मन्त्रांश्च तथा पौरन्दरानपि । सावित्रनामरौद्रांश्च वारुणानथ सर्वदा ॥१०॥ ऋतावाडिति त्रयोदश मन्त्राः । गणाः ईगन्यामहेत्यादयः । अप्रति- रथा=आशुः शिशानेति । सत्यगणः= आगात्सत्यमिति । धर्मगणः =यास्ते अग्ने घोरास्तनुव'' इति । अभयस्बस्त्ययने यत इन्द्र', स्वस्तिदा' इति । १. नृप० RK. नबo mss. २. Mitramis'ra quotes Br. Pu. from this verse onwards. ३. निवेशने for निवेशनम् RK. ४.०स्तथा- चार्यैर्गुणि for ०स्तथा बाझैZशा RK. ५ सत्याधर्म० for सत्यधर्म RP. In the commentary too RP. reads अधर्म० for धर्म० ६. VS. XVIII. 38. ७. VS. XVII. 81. इदगत्यामहेत्यादय: for ईदृगन्यामृहेत्यादयः RP.; RK. reads इगरयामागणेत्यादयः. ८. RV. X. 103. R. TB. 3. 12.3.2. १०. TB. 1. 7. 3; TA. 4. 22. 1. ११. RV. VIII. 61. 13. १२.X. 152.2.

·। राजा स्नातः पुनः स्नाप्य: पञ्चगव्येन देववत् । मृत्ताम्ररौप्यहे मोत्थै' जलपूर्णैस्ततो घटैः ॥ ११ ॥ तोयेन शूद्रैः स्नाप्यश्च पश्चिमां दिशमाश्रितः तत: क्षीरेण वैश्यैश्च दक्षिणस्यां दिशि स्थितैः ॥ १२ ॥ क्षत्त्रियैश्च ततो दध्ना पूर्वस्यां दिश्यवस्थितैः । अमृतेन ततो विप्रेघृतेनोत्तरतः स्थितैः ॥ १३ ॥ पर्वतो मृदा पश्चाद्राज्ञः शोध्यं शिरो द्विजैः । वल्मीकमृदया कौँ शोधितव्यौ प्रयत्नतः ॥ १४ ॥ शक्रस्थानाच मृदया ग्रीवा शोध्या च भूभृतः । "राजवेश्यगृहद्वारमृदया हृदयं तथा ॥१५॥ देवालयमृदा पृष्ठं शोध्यं तस्याथ राजभिः । गजदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणस्तु तथा भुजः ॥ १६ ॥ शोधनीया शनैर्नासा वृषभशृङ्गलग्नया । कटिदेशस्ततो वैश्यैर्वेश्याद्वारमृदा तथा॥१७॥ नदीकूलमृदा पार्श्वे शोधितव्ये यथाक्रमम् । अश्वशालामृदा शूद्रैः शोध्ये तस्याथ' जानुनी ॥१८॥ गोकुलान्मृदया जो पादौ च सरसो मृदा । सौषधैः सर्ववीजैर्गन्धरत्नैश्च सर्वदा ॥ १६ ॥ सर्वपुष्पैः सर्वफलैः नाप्यो रोचनया तथा । अथ भद्रासनगतः सर्वतोयैः १"सुभास्वरैः ॥२०॥ यथाशक्त्या समानीतैः पुरस्कृत्य पुरोहितम्१२ । नृपतिस्त्वभिषेक्तव्यो दैवज्ञवचनान्नरैः ॥२१॥ १. हेमरौप्योत्थै० for रौप्यहेमोत्थैः RP. ०हेमाद्यै for हेमोत्थै० RK. २. स्तथा for ०स्ततो RK. ३. ०मास्थितः for ०माश्रित: RP. ४. पर्वतोत्थ० for पर्वतोव RP. ५. राजवेश्या० for राजवेश्य० RK. ६. वृषशृङ्गवि• for वृषभ- शृङ्गल० RP; स्कन्ध for शृङ्ग RK. ७.०स्ततः शोध्यो वे० for oस्ततो वैश्यवे० RK...शोधितव्ये च for शोध्ये तस्याथ RK. ह. गन्धैरनैश्च for गन्धरनेश्व RP. १०.०तोयैस्तु भा० for ०तोयैः सु० RK. ११. शुभाम्बरैः for सुभास्वरैः RP. १२. ०पुरोहितै: for पुरोहितम् RP. १३. Wanting in RK.

·ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वेश्यैः शूद्रमुख्यैस्तथैव च । पतिव्रताभिर्नारीभिः पुत्रिणीभिश्च पुत्रिणीभिश्च पुत्रवत् ।। २२ ॥ ततः स्नातो विलिप्ताङ्गः कृतदेवाग्नितर्पणः । आबद्धमुकुटः स्रग्वी बद्धपट्टो' विभूषितः । मङ्गलानां शतं पश्येत्पुण्यमष्टोत्तरं शतम् ॥ २३ ॥ शान्त्यै प्राधानिके स्थाने सर्वमेतद् यथाक्रमम् । कृत्वा शेषं ततो हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः ॥२४॥ अभिषिक्तस्ततो राजा सम्पूज्यादौ विनायकम् । ततः क्रमेण देवांश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥२५॥ ग्रहान्नीलं च नागेन्द्रमग्निं विप्रान् पुरोहितम् । देवान् पितॄन् समुद्दिश्य दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ।। २६ ॥ अभयं सर्वभूतेभ्यः सम्यक् तत्र ददाति च । आघातस्थानगान सर्वान्पशूनपि विमोचयेत् ॥ २७ ॥ बन्धनस्थानसंस्थांश्च प्रमोचयति शास्त्रवत् । गोब्राह्मणादिहन्तुंश्च कण्टकान्' दारुणानपि ॥ २८ ॥ जहाति हस्तिहन्तुंश्च क्रूरांश्चापि सुशिक्षितान् । व्याघ्रचर्मोत्तरे रम्ये तथा सिंहासने शुभे ॥ २६ ॥ उपवेश्यो भवेद्राजा स्वयमेव पुरोधसा । सिंहालनस्थः सम्पश्येत्प्रकृतीश्च समागताः' ॥३०॥ छत्रायुधानि सम्पूज्य गणमुख्यांस्तुरङ्गमान् । आरुह्यालकृतं नागं विसृजन् धनसञ्चयम् ॥ ३१ ॥ प्रदक्षिणीकृत्य पुरं प्रविश्य च पुनर्गृहम् । समस्तान् पौर मुख्यांश्च कृत्वा पूजां विसर्जयेत् ॥ ३२ ।। १. सुस्नातोऽनुलिप्ताङ्गः for तत: स्नातो विलिप्ताङ्गः RK. २. बद्धपादो for बद्धपट्टो RK. ३. शान्तिप्रधान के for शान्त्यै प्राधानिके RK. ४. साम्राज्यादौ for सम्पूज्यादौ RP. ५. ग्रहानलञ्च राजेन्द्र for ग्रहान्नीलं च नागेन्द्र० RK. ६. सर्वभूतेषु for सर्वभूतेभ्य: RP. ७. स्थानकात् for स्थानगान् RK.८. शास्त्रवत् for शस्त्रवित् mss. ६. पापिष्ठान् for कण्टकान् RK. १०. सुरक्षितान् for सुशिक्षितान् RK. ११. समासतः for समागताः RP. १२. प्रविशेच्च शुभं गृहम् for प्रविश्य च पुनर्गृहम् RK; पुरं गृहम for पुनर्ग्रहम् RP.

·Parva 11. ( १० ) ततः अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म गतेषु तेषु च धनस्तर्पयेन्नटनर्तकान् । ब्राह्मणान् भोजयेत्सर्वान् दीनानाथांश्च बान्धवान् ॥३३॥ ततो महाजनैः स पूर्वराजक्रमादिभिः । आहारं कुरुते राजा राजभृत्यान विभज्य' च । आचम्य ताम्बूलमुखो विहरेत ततः क्षणम् ॥ ३४ ॥ कतिपयैः सार्द्धमन्तःपुरनिवासिभिः । रक्षेत्प्रयत्नादात्मानं भूयो भुङ्क्ते यथासुखम् ॥ ३५॥ अनेनैव विधानेन कुर्याद्वर्धापनं सदा । अभिषेकाह्नि यत्नेन प्रतिसंवत्सरं नृपः ॥३६ ॥ श्रीरामायणे - शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते तु जनघोषे नराधिपः । प्रणम्य गुरुमासीनमित्युवाच पुरोहितम् । सपरिच्छदम् ॥ ३७॥ तदस्य भगवन्सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि । तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो १ द्विजसत्तमः॥ ३८ ॥ आदिदेशाप्रतो राज्ञः स्थितान युक्तान् कृताञ्जलीन् । युक्तान्=नियोगिपुरुषान् ॥ सुवर्णादीनि रत्नानि मणीन्' सर्वोषधीरपि ॥ ३९ ॥ शुक्लं च माल्यं लाजांश्च पृथक् च मधुसर्पिषी । अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधानि च । ॥ ४०॥ सितवर्ण च तुरगं गजं च शुभलक्षणम् । चामरव्यजने चोभे ध्वज छत्रं च पाण्डुरम् ॥४१॥ १. विसृज्य for विभज्य RP. २. विहरेच्च for विहरेत RK. ३. सपना० for प्रयत्ना० RP. ४. भुक्तश्चैव for भूयो भुङ्क्ते RK. ५. Ramayana, Ayodhyakanda, canto III. verses 5 c-d-14. ६. च for तु इति मु० रा० ७. जना० for नरा० इति मु० रा० ८. वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् for प्रणम्य गुरुमासीनमित्युवाच पुरोहितम् इति मु० रा०. ६. तदद्य for तदस्य इति मु० रा०. १०. मुनि० for द्विज० इति मु० रा. ११. बलीन् for मणीन् इति मु० रा० १२. शुक्लमाल्यानि for शुक्लं च माल्यम् इति मु० रा० १३. व्युधान्यपि for ०युधानि च इति मु०रा० १४. चतुरङ्गबलं चैव for सितवर्ण च तुरगम् इति मु० रा०.

·Parva II. उपास्थापयत शतं च शातकौम्भानां' कुम्भानामग्निवर्चसाम् । हिरण्यशृङ्ग वृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ॥ ४२ ।। यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं यच्च किञ्चिन्मनोऽनुगम् । प्रातरान्यगारे महीपतेः ॥४३ ॥ अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च । चन्दनैः स्रग्भिरय॑न्तां सुमनोदामभिस्तथा ॥ ४४ ॥ प्रशस्तवस्तु गुणवद्दधिक्षीरोपसेवनम् । द्विजानां शतसाहस्रं सत्प्रकारफलं लभेत् ॥४५॥ सिद्धमन्त्राद्यसम्भारः प्रत्यूषस्येव कल्प्यताम् । सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् । ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥४६॥ अाज्ञाप्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् । सर्वे च नागराश्चैव गणिकाश्च स्व जङकृताः ॥४७॥ कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनि । कक्ष्याम्=प्रकोष्टम् ।। देवायतनचैत्येषु नानाभक्ष्याः५ सदक्षिणाः ॥४८॥ उपस्थापयितव्याश्च माल्ययोगा: पृथक् पृथक् । बद्धदीर्घासयो योधाः१७ सन्नद्धा मृष्टवाससः ॥ ४६ ।। महाराजस्य भवनं ८ प्रविशन्तु महोदयम् । १. ०कुम्भानाम् for ०कौम्भानाम् इति मु० रा० २. शृङ्गमृषभम् for शृङ्ख वृषभम् इति मु० रा० ३. तत्सर्वमुपकल्प्यताम् for यच्च किञ्चिन्मनोऽनुगम् इति मु०रा० ४. चन्दनस्रग्भि० for चन्दनैः स्रग्भि० इति मु०रा० ५. धूपैश्च प्राणहारिभिः for सुमनोदामभिस्तथा इति मु० रा० ६. ०मन्नं for ६. मन्नं for वस्तु इति मु० रा० ७. ०सेचनम् for ०सेवनम् इति मु०रा० ८. ०काममलं भवेत् for ०कार फलं लभेत् इति मु० रा०. ६. सिद्धमत्राद्यसम्भारम् for सिद्धमन्त्राद्यसम्भार: RP. १०. This line is mising in the extant Ramayana ११. Ibid. 16-20. १२. आबध्यन्ताम् for आज्ञाप्यन्ताम् इति मु० रा० १३. तातापचरा for नागराश्चैव इति मु० रा० १४. ०वेश्मनः for वेश्मनि इति मु० रा० १५. सान्न• for नाना० इति मु० रा० १६. ०व्याः स्युर् for ०व्याश्च इति मु, रा० १७. दीर्घासिबद्धगोवाश्च for बद्धदीर्घा- सयो योधा इति मु० रा० १८. राजाङ्गनं शूराः for राजस्य भवनम् इति मु० रा०, ·Parva II. ( १२ ) 'एवमाज्ञाप्य तत्सर्वं कृतमित्यभ्यवेदयत् । सुप्रीतमनसे राज्ञे वसिष्ठो हर्षयन्पुनः ॥५०॥ तथा । आभिषेचनिक द्रव्यं सर्वमेवोपकल्पितम् । गङ्गायमुनयोश्चैव सङ्गमादाहृतं जलम् ॥५१॥ याश्चान्याः सरितः पुण्यास्ताभ्यश्च जलमाहृतम् । सर्ववीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च ॥५२॥ वाहनं नरसंयुक्तं दर्भाः सुमनसः पयः । अहतानि च वासांसि भृङ्गारं च हिरएमयम् ॥ ५३॥ क्षीरवृक्षप्रवालैश्च पश्चात्फलविमिश्रितैः । पूर्णकुम्भाः स्वलकृत्य काञ्चना उपकलिताः ॥ ५४॥ रसो गोरोचना चैव लाजा दधि घृतं मधु । तथैव पुण्यतीर्थेभ्यो मृदापो जङ्गमानि च ।। ५५ ।। चन्द्रांशुविमले चारुमणिदण्डे स्वलकृते । . The published edition of the Rāmāyaṇa has a different version : एवं व्यादिश्य विप्रौ तु क्रियास्तत्र विनिष्ठितौ ॥ चक्र- तुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च । कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ।। यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजोत्तमौ ॥ २. Cf. Ayodhyākānda, sarga 15, Verses 4-13. The Rāmāyaṇa has the following different version:-अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्ररुपकल्पितम् । काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलकृतम् ॥ रथश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा । गङ्गायमुनयोः पुण्यात्सङ्गमा- दाहृतं जलम् ॥ याश्चान्या: सरितः पुण्या हृदा: कूपाः सरांसि च । प्राग्वाहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाश्च क्षीरिणः ॥ ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः । क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ।। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः । सजलाः क्षीरिभिश्छन्ना: घटाः काञ्चनराजताः ॥ पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा । चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रनभूषितम् ॥ स तिष्ठति रामस्य बालव्यजनमुत्तमम् । चन्द्रमण्डलसंकाश- मातपत्रं च पाण्डुरम् ।। सज्नं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्सरम् । पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश्च संस्थितः ॥ प्रसृतश्च गजः श्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते । अष्टौ च कन्या माङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः ॥ वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथाऽपरे । इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये सम्ध्रियेताभिषेचनम् ।। ।

·Parva II. चामरव्यजने श्रीमद्रामार्थमुपकल्पिते पूर्णेन्दुमण्डलामं च श्रीमन्मालाविभूषितम् । रामस्य यौवराज्यार्थमातपत्रं प्रकल्पितम् ॥ ५७ ।। मत्तो गजवरश्चैव औपवाह्यः प्रतीक्षते । औपवाह्यः राजवाह्यः ॥ श्वेतश्च तुरगश्रेष्ठो रामार्थमुपकल्पितः अष्टौ कन्याश्च माङ्गल्याः सर्वाभरणभूषिताः। रूपयौवनसम्पन्ना गणिकाश्च स्वलकृताः ॥ ५ ॥ श्वेतपुष्पाणि धेनुश्च निस्त्रिंशो धनुरेव च । हेमदाम्ना स्वलकृत्य ककुद्मी पाण्डुरो वृषः ॥ ६० ॥ सिंहासनं व्याघ्रचर्म समिद्धश्च हुताशनः । वादित्राणि च सर्वाणि सूतमागधवन्दिनः ॥६१ ॥ आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः । पौरजानपदाः श्रेणी नँगमानां गणैः सह । एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः ॥१२॥ तथा राम प्रति दशरथवाक्यम्- आदिष्टो ह्यसि मे ज्येष्ठप्रसूतः सदृशो गुणैः । ज्येष्ठायामपि मे पत्न्यां सहश्यां सरशः सुतः ॥ ६३ ॥ उत्पन्नः स्वैर्गुणैज्येष्ठो रामो नामात्मजः प्रियः ।" त्वया तात ! प्रजा ह्येताः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥ ६४॥ तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्स्यसि । गते पुरोहिते रामस्ततो नियतमानसः । सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् ।। ६५॥" १. The word राजवाह्यः is supplied by the Editor. २.This line is wanting in the published editions of the Ramayana. ३. मसि for मपि० इति मु०रा० ४. Rama. Ayodhya. 3. 39. ५. For this line मु० राo reads उत्पन्नस्त्वं गुणज्येष्ठो मम नामात्मजः प्रियः . ६. यत: for तात इति मु० रा० ७.श्चेमाः for ह्येताः इति मु० रा० ८. Ayodhya 3. 40. ६. ०मवाप्नुहि for ०मवाप्स्यसि इति मु० रा०. This line=Ayodhya 41 a-b १०, Ayodhya. 6. I.

·Parva III. प्रगृह्य शिरसा 'पत्रहविष्यं विधिवत्ततः । महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले ॥६६॥ शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनिश्चयम् । ध्यायनारायणं देवं स्थण्डिले" कुशसंस्तरे ॥६॥ वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा च नियतात्मवान् । श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः ॥६८॥ कृतोपवासं रामं तु वैदेह्या सहितं तदा । सदर्भायां क्षितौ सुप्तं शुश्राव विधिवजनः ॥ ६६ ॥ इत्यभिषेकविधिः॥ अथ राजगुणाः (३) तत्र शंखलिखितौ- "राजा दीर्घदर्शी महोत्साहः शक्तिमानन आननम्युभक्तवत्सलः' त्यागी शरण्यः सर्वभूतानां संविभक्ता- सत्यवाक् अमत्सरी गम्भीरोऽमर्षणो बुधस्तेजस्वी प्रतिवि- धानकुशलोऽदीर्घसूत्रो दक्षः क्षमावाँल्लक्ष्यज्ञो देशकालद्रव्यप्रयोगसंग्रह निमित्तज्ञान- कुशलो गूढमन्त्रप्रचारः संवृतरन्ध्रः पररन्ध्रज्ञो दृढप्रहारी लघुहस्तो जितस्थाना- सनहिमातपो जितकामरागद्वेषलोभमत्सरः प्रजाभिरामो दीनानुग्रहकर्ता ब्राह्मणेष्वन्न- प्रदाता श्रीयशोऽर्थी॥" दीर्घदर्शी अनागतकार्यतत्त्वज्ञः । गम्भीरः = अनुपलक्षितक्रोधहर्षाद्याकारः। अमर्षणः परसमृद्धरसोढा। अदीर्घसूत्रः अचिरक्रियः। गूढमन्त्रप्रचार:= फलानु- मितमन्त्रतत्त्वः । संवृतरन्ध्रः = रन्ध्रे यत्र परे प्रभवन्ति तदावृतं यस्य । प्रजाभिरामः= प्रजानामभिरामयिता॥ १. पात्रीं for पत्र इति मु० रा०. २. ज्वलितानले for ज्वलितेऽनले इति मु० रा०. ३. Ayodhya 6. 2-4. ४. शास्यात्मनः त्रियम् for ०शास्या- त्मनिश्चयम् इति मु० रा०. ५. स्वास्तीर्णे for स्थण्डिले इति मु० रा०. ६. नियतमानस: for च नियतात्मवान् इति मु०रा०. ७. Ayodhya 6.9. The published edition of the Ramayana reads : कृनोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् । अयोध्यानिलयः श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जन: ८. Dharmasutras of Sankhalikhita, Edited by P. V. Kane, Poona. 1926. P. 38. ६. ०बल: for °वत्सलः इति मु० शं. १००प्रचारसंवृत० for प्रचारः संवृत० शंक. [इति मु० ·( १५ ) Parva 11, गौतमः- " राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जम् ।' साधुकारी 'स्यात्साधुवादी। त्रय्यामा- न्वक्षिक्यादिकायां वाचि विनीतः। शुचिर्जितेन्द्रियो गुणवत्सहायोपायसम्पन्नः । समः प्रजासु स्यात् । हितं चासां प्रकुर्वीत ॥" ईष्टे अधिपतिर्भवति । आन्वीक्षिकी =न्यायविद्या। याज्ञवल्क्यः । महोत्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेवकः । विनीतः सत्त्वसम्पन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः ॥१॥ अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुषस्तथा । धार्मिकोऽव्यसनश्चैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् ॥ २ ॥ स्वरन्ध्रगोताऽऽन्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव । विनीतस्त्वथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः ॥३॥ महोत्साहः = महोद्यमः । स्थूललक्षः- बहुव्ययः । कात्यायन:- विनीतः शास्त्रसम्पन्नः कोशशौर्यसमन्वितः । ब्रह्मण्यो दानशीलः स्याद्धर्मसत्यपरो नृपः॥४॥ स्तम्भोपतापपैशुन्यचापलक्रोधवर्जितः । प्रगल्भः सन्नतोदनः सम्भाषी प्रियदर्शनः ॥५॥ वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्ड विकारिषु । परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीनिषेवते ॥६॥ स्तम्भः परा प्रणतिः । उपतापोऽत्र प्रजापीडनम् । पैशुन्यम् = परदोषाविष्करणम् । प्रगल्भ:-अपरिषद्धीहः। विष्णु:- प्रजासुखैः सुखी राजा तदुःखैर्यश्च दुःखितः । १. Gautamadharma. 2. 2. 11. 1. २. स्यात्' is missing in the published edition of Gautamadharmasutra. ३. 2. 2. 11. 2. ४. 2. 2. 11. 3. न्वीक्षिक्यां वाऽभिविनीतः for न्वीक्षिक्यादिकायां वाचि विनीतः । ५. 2. 2. 11. 4. ६. 2. 2. 11. 5. ७. च is missing in the published edition of the Gautamadharma. E. 2. 2. 11.6.8.1.309-311.

·Parva IV. ( १६ ) स कीर्तियुक्तो लोकेऽस्मिन् प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥७॥ याज्ञवल्क्यः - ब्राह्मणेषु क्षमी स्निग्धेश्वजिह्मी 'क्रोधितोऽरिषु । स्याद्राजा भृत्यवर्गेषु प्रजासु च यथा पिता ॥८॥ मनुः स्वराष्ट्रे न्यायवृत्तिः स्याद् भृशदण्डश्च शत्रुषु । सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥ ६ ॥ एवंवृत्तस्य नृपतेः शिलोन्छेनापि जीवतः । विस्तीर्थते यशो लोके तैलविन्दुरिवाम्भसि ॥ १०॥ कात्यायन:- आत्मीये संस्थिता धर्मे नृपाः शक्रत्वमाप्नुयुः । अवीचिवासिनो ये तु व्यपेताचारिणः सदा ॥ ११ ॥ गच्छेत्सम्यगविज्ञाय वश क्रोधस्य यो नृपः । वसेत्स नरके घोरे कल्पार्धे तु न संशयः ॥ १२ ॥ सुराध्यक्षश्च्युतः स्वर्गान्नृपरूपेण तिष्ठति । कर्तव्यं तेन तन्नित्यं येन तत्त्वं समाप्नुयात् ॥ १३ ॥ व्यपेताचारिण:-अपभ्रष्टाचाराः । तत्त्वं सुरेशत्वम् । इति राजगुणाः॥ अथामात्याः (४) तत्र नराधिप इत्यनुवृत्तौ याज्ञवल्क्यः ५- सन्मन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान् मौलान् स्थिरान् शुचीन् । तैः सार्धं चिन्तयेद्राज्यं विप्रेणाथ ततः स्वयम् ॥१॥ मौलान् =पितृपैतामहान् । शुचीन्= उपधाशुद्धान् ॥ मनुः- मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोद्गतान् । सचिवान् सप्त चाष्टौ वा प्रकुर्वीत परीक्षितान् ॥ २॥ लब्धलक्षान् = परिदृष्टकर्मणः ।। १. I. 334. २. क्रोधनो० for क्रोधितो० इति मु० या०. ३. 7. 32, 33. ४. वृत्तः for ०वृत्तिः इति मु० म. ५. 1. 312. ६. स मन्त्रिण: for सन्मन्त्रिणः इति मु० या०. ७. 7.54, 56, 57-59.

·( १७ ) Parva IV. अपि यत्सुकरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । विशेषतोऽसहायेन किमु राज्यं महोदयम् ।। ३ ।। तेषां स्वं स्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक् पृथक् । समस्तानां च कार्येषु विदध्याद्धितमात्मने ॥४॥ सर्वेषां तु विशेषेण ब्राह्मणेन विपश्चिता । मन्त्रयेत्परमं मन्त्रं राजा षाड्गुण्यसंयुतम् ॥ ५॥ नित्यं तस्मिन् समाश्वस्तः सर्वकार्याणि निक्षिपेत् । तेन सार्द्ध विनिश्चित्य ततः कार्य' समाचरेत् ॥ ६ ॥ मत्स्यपुराणे- तस्मात्सहायान वरयेत्कुलीनान् नृपतिः स्वयम् । शूरान कुलीनजातीयान् बलयुक्तान् श्रियाऽन्वितान् ॥ ७ ॥ रूपसत्त्वगुणोपेतान् सज्जनान् क्षमयाऽन्वितान् । क्लेशक्षमान्महोत्साहान् धर्मज्ञांश्च प्रियंवदान् ।।८॥ हितोपदेशकान् राज्ञः स्वामिभक्तान् सुवत्सलान् । एवविधान सहायांस्तु" शुभकर्मसु योजयेत् ॥ ६ ॥ राजगुणानुवृत्तौ कात्यायनः- एतैरेव गुणैर्युक्तममात्यं कार्यचिन्तकम् । ब्राह्मणं तु प्रकुर्वीत नृपभक्तं कुलोद्तम् ।। १०॥ मन्त्रिणो यत्र सभ्याश्च वैद्याश्च प्रियवादिनः । राज्याधर्मात्सुखात्तत्र क्षिप्रं हीयेत पार्थिवः ॥ ११ ॥ न तस्य वचने कोपमेतेषां तु प्रवर्तयेत् । यस्मादेतैः सदा वाच्यं न्याय्यं सुपरिनिष्ठितम् ॥ १२ ॥ मन्त्रिणो राजकृत्येषु, सभ्याः प्रायश्चित्तादौ, वैद्याश्चिकित्सायाम् ।। महाभारते - भृत्या ये तत्र योग्याः स्युः सम्यक् स्थाप्याः परीक्षिताः । १. कर्म for कार्यम् इति मु० म०. २. 215. 4-6. ३. हितोपदेश- कालज्ञान for हितोपदेशकान् राज्ञः इति मु० मत्स्य०. ४. यशोऽर्थिनः for सुवत्स- लान् इति मु० मत्स्य०, ५. सहायांश्च for सहायांस्तु इति मु० मत्स्य०. ६. Maha. Santi p. 118. 3 c-d, 4 a-b., 119 8, 9, untraced. तत्र for सम्यक् इति मु० महा०, ८.सुरक्षिताः for परोक्षिताः इति मु० महा०. - ·- Parva IV. ( १८) नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तु' भृत्यमर्हति' ॥ १३ ॥ तथा न बालिशा न च तुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रियाः । नाकुलीना नराः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा' हितैषिणा ॥१४॥ साधवः कुलजाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः । अक्षुद्राः शुचयो दक्षाः स्युनरा: पारिपार्श्वकाः ॥ १५॥ परीक्षेत्प्रत्यहं भृत्यानाप्तैश्चारैर्नराधिपः । समानशीलैर्विनब्धैर्विवृणोति मनोगतम् ॥ १६ ॥ मत्स्यपुराणे - कुलीनः शीलसम्पन्नो धनुर्वेदविशारदः । हस्तशिक्षाश्वशिक्षासु कुशलः श्लक्ष्णभाषिता ॥ १७ ॥ निमित्ते शकुनज्ञाने वेत्ता चैव चिकित्सिते । कृतज्ञः कर्मणां शूरस्तथा क्लेशसहस्त्वृजुः ॥ १८॥ व्यूहतन्त्रविधानज्ञः फल्गुसारविशेषवित् । राज्ञा सेनापतिः कार्यों ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथवा ॥ १६ ॥ व्यूहतन्त्रविधानज्ञ:= चक्रदण्डाकारसैन्यसन्निवेशो व्यूहः, तस्य तन्त्रं शाखं तेन व्यूहप्रकार यो जानाति। प्रांशुः सुरूपो दक्षश्च प्रियवादी न चोद्धतः । चित्तमाही च सर्वेषां प्रतीहारो विधीयते ॥ २०॥ यथोक्तवादी दूतः स्याद्देशभाषाविशारदः । 'सूक्तक्लेशसहो वाग्मी देशकालविभागवित् ॥ २१ ।। विज्ञाय देशं कालं च कृतं यत्स्यान्महीक्षितः' । वक्तापि तस्य यः काले स दूतो नृपतेर्भवेत् ॥ २२ ॥ १. सचिवं कर्तुम्० for प्रकर्तु भृत्यम् इति मु० महा०. २. RP. assigns the following three slokas to Visnudharmottara. ३. सर्वे for पाइँ इति मु० महा० ४. गुणगणैषिणा for राज्ञा हितैषिणा इति मु० महा०. ५. 215. 8-47 a-b ६. तत्त्व० for तन्त्र० इति मु० मत्स्य० ७. ०ग्राहश्च for ग्राही च इति मु० मत्स्य. ८. शक्त: for सूक्त० इति मु० मत्स्य०. ६. विज्ञातदेश- कालश्च दूत: स स्या० for विज्ञाय देशं कालं च कृतं यत्स्या० इति मु० मत्स्य०. १०. बक्ता नयस्य for वक्तापि तस्य इति मु० मत्स्य०.

·Parva iv. ( १६ ) प्रांशवो न्यायताः शूरा दृढभक्ता निराकुलाः । राज्ञां तु रक्षिणः कार्याः सदा क्लेशसहा हिताः ॥ २३ ॥ अनाहार्योऽनृशंसश्च दृढभक्तिश्च पार्थिवे । ताम्बूलधारी भवति नारी वाप्यथ तद्गुणा ॥ २४ ॥ अनाहार्य:=परैरभेद्यः । पाडगुण्यविधितत्त्वज्ञो देशकालविशारदः' । सान्धिविग्रहिकः कार्यों राज्ञा नयविशारदः ॥२५॥ षड्गुणाः = सन्धिविग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयाः, तेषां विधेः प्रकारस्य वेदिता। आयव्ययज्ञो लोकज्ञो देशोत्पत्तिविशारदः । कृताकृतज्ञो भृत्यानां ज्ञेयः स्यादक्षरक्षिता ॥२६॥' अक्षरक्षिता = अक्षपरिपालकः । सुरूपस्तरुणः प्रांशुईढभक्तिः कुलोचितः । शूरः क्लेशसहश्चैव खड्गधारी प्रकीर्तितः ॥२७ ।। शूरश्च बलयुक्तश्च गजाश्वरथकोविदः । धनुर्धारी भवेद्राज्ञः सर्वक्लेशसहः शुचिः ॥२८॥ निमित्तशकुनज्ञानहयशिक्षाविशारदः । हयायुर्वेदतत्त्वज्ञो भूमिभागविशेषवित्" ॥२६ । बलाबलज्ञो रथिनः स्थिरदृष्टिः प्रियंवदः । शूरश्च कृतविद्यश्च सारथिः परिकीर्तितः ॥३०॥ अनाहार्यः शुचिर्दक्षश्चिकित्सितविदां वरः । 'सूदशास्त्रविशेषज्ञः सूदाध्यक्षः प्रशस्यते ॥ ३१ ॥ सूदशास्त्रविधानज्ञाः पराभेद्याः कुलोद्गताः । सर्वे महानसे धार्या नीचकेशनखा नराः ॥३२॥ १. ०भाषा० for ०काल० इति मु० मत्स्य० २. स्याद्देश० for स्यादक्षः इति मु० मत्स्य० ३. The printed edition of Matsyapurana reverses the order of the lines in this verse. ४.०ज्ञानी for ज्ञान० इति मु० मत्स्य० ५. भुवो भागविचक्षणः for भूमिभागविशेषवित् इति मु० मत्स्य० ६. सूप० for सूद० इति मु० मत्स्य० ७. धार्याः कृतकेशनखाः for नीचकेशनखाः इति मु० मत्स्य०, ·Parva IV. ( २० ) समः शत्रौ च मित्रे च धर्मशास्त्रविशारदः । विप्रमुख्यः कुलीनश्च धर्माधिकरणो भवेत् । कार्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदः ॥ ३३ ॥ सर्वदेशातराभिज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः लेखकः कथितो राज्ञः सर्वाधिकरणो' बुधैः ॥ ३४ ॥ शीर्षोपेतान सुसम्पूर्णान् समश्रेणिगतान् शुभान् । अक्षरान्वै लिखेद्यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः ।। ३५ ।। उपायवाक्यकुशलः सर्वशास्त्रविशारदः बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्यान्नृपोत्तम ॥३६ ॥ उपाया: सामदानभेदण्डास्तेषु, वाक्ये च निपुणाः। वाक्याभिप्रायतत्त्वज्ञो देशकालविभागवित् । अनाहार्यो नृपे भक्तो लेखकः स्यान्नृपोत्तम ॥३७॥ पुरुषान्तरतत्त्वज्ञाः प्रांशवश्चाप्यलोलुपाः । धर्माधिकरणैः कार्या जनाह्वानकरा" नराः ॥ ३८॥ एवंविधास्तथा कार्या राज्ञा दौवारिका जनाः । लोहवस्त्राजिनादीनां रवानां च विधानवित् ॥३६॥ विज्ञाता फल्गुसाराणामनाहार्यः शुचिः सदा । निपुणश्चाप्रमत्तश्च धनाध्यक्षः प्रकीर्तितः ॥४०॥ आयद्वारेषु सर्वेषु धनाध्यक्षसमा नराः । व्ययद्वारेषु च तथा कर्तव्याः पृथिवीक्षिता ॥४१॥ परम्परागतो यः स्यादृष्टाङ्गे तु चिकित्सिते । अनाहार्यः स वैद्यः स्याद्धर्मात्मा च कुलोद्गतः ॥ ४२ ।। प्राणाचार्यः स विज्ञेयो वचनं तस्य भूभुजा । राजन् ! राज्ञा सदा कार्य यथा कार्य पृथाजनैः ॥४३॥ हस्तिशिक्षाविधानज्ञो वनजातिविशारदः । क्लेशक्षमस्तथा राज्ञो गजाध्यक्षः प्रशस्यते ॥४४॥ २. समान् for १.०धिकरणेषु वै for oधिकरणो बुधैः इति मु० मत्स्य०. शुभान् इति मु० मत्स्य०. ३. अनाहायें भवेत्सक्तो for अनाहार्यो नृपे भक्तो इति मु० मत्स्य०. ४. धर्माधिकारिण: for धर्माविकरणैः इति मु० मत्स्य०. ५. जनादानकरा for जनाह्वानकरा इति मु० मत्स्य० ६. सु for तु इति मु० मत्स्य० ·। एतैरेव गुणैर्युक्तः स्वासनश्च' विशेषतः । गजारोही नरेन्द्रस्य सर्वकर्मसु शस्यते ॥ ४५ ॥ स्वासनो दृढासनः। हयशिक्षाविधानज्ञश्चिकित्सितविशारदः । अश्वाध्यक्षो महीभर्तुः स्वासनश्च प्रशस्यते ॥४६॥ अनाहार्यश्च शूरश्च तथा प्राज्ञः कुलोद्गतः । दुर्गाध्यक्षः स्मृतो राज्ञ उद्युक्तः सर्वकर्मसु ॥४॥ वास्तुविद्याविधानज्ञो लघुहस्तो जितश्रमः । दीर्घदर्शी च शूरश्च स्थपतिः परिकीर्तितः ॥४८॥ यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारित । अस्त्राचार्यों निरुद्वेगः कुशलश्च विशिष्यते ॥४॥ यन्त्रमुक्तेशरादौ । पाणिमुक्ते शक्तयादौ । अमुक्ते खड्गादौ । मुक्तधारित = यष्टयादौ। वृद्धः कुलोद्गत: सूक्तः पितृपैतामहः शुचिः । राज्ञामन्तःपुराध्यक्षो विनीतश्च तथेष्यते ॥५०॥ पञ्चाशाब्दाधिका योषाः पुरुषाः सप्ततेः परे । अन्त:पुरचराः कार्या' राज्ञा सर्वेषु कर्मसु ॥ ५१ ॥ स्थापनाजातितत्त्वज्ञः सततं प्रतिजागृतः । राज्ञः स्यादायुधागारे दक्षः कर्मसु चोद्यतः ।। ५२ ॥ स्थापना=आयुधयन्त्रावरणानामुचितदेशनिवेशः । जातय आयुधादीनाम- वान्तरभेदाः। कर्माण्यपरिमेयानि राज्ञो नृपकुलोढह ! उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः ॥ ५३ ।। उत्तमाधममध्येषु पुरुषेषु नियोजयेत् । नरकर्मविपर्यासाद्राजा नाशमवाप्नुयात् ॥५४॥ नरकर्मविपर्यासादिति ॥ उत्तमे कर्मण्यधर्म मध्यमे कर्मण्वुत्तमं नियोजयन्नश्यति । १. स्थविरश्च for स्वासनश्च इति मु० मत्स्य० २. विमुक्त for अमुक्ते इति मु० मत्स्य० ३. The published ed. of Matsyapu. reads एवं सप्ता- धिकारेषु पुरुषाः सप्त ते पुरे for पश्चाशाब्दाधिका योषाः पुरुषाः सप्ततेः परे । परीक्ष्य चाधिकार्या: स्युः for अन्त:पुरचराः कार्याः इति मु० मत्स्य० ४.

·m- Parva IV. ( २२ ) नियोगं पौरुषं भक्तिं श्रुतं शौर्य कुलं नयम् । ज्ञात्वा वृत्तिर्विधातव्या पुरुषाणां महीक्षिता ॥ ५५ ॥ शङ्खलिखितौ' न गृध्नुपरिवारः स्यात्, कामं गृनो राजा श्रेयान सपरिवारः, परिवाराद्धि' दोषाः प्रादुर्भवन्ति, तेऽलं विनाशाय, तस्मात्पूर्वमेव तत्परिवारं लिप्सेत" श्रुतशीलान्श्योपपन्नम्। मन्त्रिणोऽभिधाय मनुः अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन् प्राज्ञानवस्थितान् । आप्तानर्थसमाहर्तृनमात्यान्सुपरीक्षितान् ॥५६॥ निवर्तेतास्य यावद्धिरितिकर्तव्यता नृभिः । तावतोऽतन्द्रितान् दक्षान्प्रकुर्वीत विचक्षणान् ॥ ५७॥ शङ्खलिखितौ - सर्वेषां राजकुलरक्षणं कोशपरिपालनं गोब्राह्मणपरित्राणं साम्परायिक क्रियासाधारणत्वादनुजीविनां विशेषेण चारप्रतिचारौ मन्त्रप्रणिधयश्च सस्तित्प्रयोजन- त्वात्प्रत्यक्षापरोक्षा' वृत्तिस्तस्य राज्ञो भवेत् । एकान्ततो हि दोषः", तस्माद् भृत्य- पक्षाः क्रोधलोभमानमयदोषोपहताः संलपिताविमानिताभ्याख्याता दानमानस्थान- व्यवरोपिता इतसर्वस्वाः स्वदोषोपहतादयः सततं प्रत्यवेक्षितव्याः । धर्मा- हितेष्वेतेषां" यतेत । स्वविषयाश्राव: परविषयभेदः सामादिभिरुपायैर्मन्त्रज्ञेषु मन्त्रकर्म- करेषु दण्डकर्मवीरा महत्स्वात्मनि च धर्मनित्या: समहेष्वलुब्धाः प्रत्यन्तेषु मौला: शुचयोऽर्थकृत्येषु अन्येषु यथानुरूपं नियोज्याः॥" सर्वेषाममात्यानां सम्परायो युद्धं तदुपयोगि साम्परायिकं क्रियासाधारण- त्वाद् राज्यरक्षणरूपैकक्रियत्वात्। चारोजनपदे चरितज्ञानाय प्रच्छन्नचारी । तच्चरितज्ञः १. P. 38. २. प्रेया० for श्रेया० इति मु० शं० ३. हंसपरि० for सप- रि० इति मु० शं० ४. The published edition of Sankhalikhita reads न हंसो गृनुपरिवारः ५. लिखेत् for लिप्सेत इति मु० शं० ६. 7. 60. 61. ७. सम्यगर्थ० for प्राप्तानर्थ० इति मु० म० ८. PP. 38-39. 8. The word परोक्षा is missing in the published edition of Sankhalikhita. १०. दोषा for दोषः इति मु० शं० ११. The published edition of Sankhalikhita reads ofaudo for oledo 88. The published edition of S'ankhalikhita reads मन्त्रकर्म दण्डकर्म कर्मकरेषु वीराः for मन्त्रकर्मकरेषु दण्ड- कर्मवीराः।

·प्रच्छन्नः प्रतिचारः। मन्त्रप्रणिधयः-राज्ञो मन्त्रान्वेष्टारः । एते परराजसम्बन्धिनः सर्पा: शङ्कुनीया इत्यर्थः । तत्प्रयोजनत्वात् । यतस्तदेव चरितज्ञानं चारादीनां प्रयोजनम् । प्रत्यक्षा वृत्तिः स्वयं कार्यदर्शनम् । परोक्षाचारैः परचरितज्ञानम् । एकान्ततोऽन्यतर- वृत्तिमात्राश्रयेण । भृत्यपक्षा भृत्याः पूर्व सम्मानिताः पश्चाद्विमानिताः । अभ्याख्यातम् आभिमुख्येन गुणाख्यानम् । दानमानस्थानव्यवरोपिता दानेन व्यवरोपिता मानेन व्यवरोपिताः स्थानेन व्यवरोपिताः । स्वदोषोपहता आत्मदोषदूषिताः । एवमादयः सतवं प्रत्यवेक्षितव्याः । तेन कारणेन । एतेषां सम्बन्धिषु धर्मादिषु यतेत । स्वविषयाश्राव: स्वविषयमन्त्रस्याश्रावणम् अप्रकाशनं कार्यम् । महत्सु कार्येषु स्वात्मनि रक्षितव्या धर्मनित्या धार्मिकाः सङ्ग्रहेष्वर्थस्येति शेषः । प्रत्यन्तेषु स्वमण्डलप्रत्यन्तदेशेषु मौलास्तद्देशजाताः ॥ विष्णुः' -अाकरलवणशुल्कतरनागवनेष्वाप्तानियुञ्जीत । धर्मिष्ठान धर्मकार्येषु निपुणान् अर्थकार्येषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसूपान् उप्रेषु षण्ढान् स्त्रीषु ॥' । मनुः- तेषामर्थे नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् । शुचीनाकरकर्मान्ते भीरुनन्तनिवेशने ॥५॥ सांवत्सरिकमाप्तैश्च राष्ट्रदाहारयेद्वलिम् । स्यादाश्रायपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृषु ॥५६ ॥ अध्यक्षान्विविधान्कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः । तेऽस्य सर्वाण्यवीरन्नृणां कार्याणि कुर्वताम् ।।६०॥ सांवत्सरिकं बलिम् = संवत्सरप्राह्यं करम् । तथा- दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविशारदम् । इङ्गिताकारचेष्टझं शुचिं दक्षं कुलोद्गतम् ॥६१॥ अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् । वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते ॥६॥ अमात्ये दण्ड आयत्तो दण्डे वैनयिकी क्रिया। नृपतौ कोशराष्ट्रे तु दूते सन्धिविपर्ययौ ॥६३ ॥ दूत एव हि सन्धत्ते भिनत्त्येव च संहतान् । दूतस्तत्कुरुते कर्म भिद्यन्ते येन मानवाः ॥ ६४ ॥ 8. Cf. Aparārka on Yājnavalkyasmrti 1. 12. 15. 2. 7. 62, 80, 81, 63-68. ३. ०चानाय० for ०दाश्राय० इति मु० म०.

·20IONER Parva iv. ( २४ ) स विद्यादस्य कृत्येषु निगूढेङ्गितचेष्टितैः । प्राकारमिङ्गितं चेष्टां कृत्येषु च चिकीर्षितम् ।। ६५ ।। बुद्ध्वा च सर्व तत्त्वेन परराजचिकीर्षितम् । तथा प्रयत्नमातिष्ठेद्यथाऽऽत्मानं न पीडयेत् ॥६६॥ महाभारते'- नतु हन्यान्महीपालो' दूतं कस्याश्चिदापदि । दूतहन्ता तु 'नरकमाविशेत्सचिवैः सह ॥१७॥ श्रीरामायणे" दूता न वध्या: प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दण्डा बहवः प्रदिष्टाः ॥८॥ वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्षणसन्निपातः । एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् दूतस्य दण्डो हि वधो न दृष्टः ॥ ६ ॥ अथानुजीविवृत्तम् । तत्र मत्स्यपुराणे- मत्स्य उवाच- यथानुवर्तितन्यं स्यान्मनो राजानुजीविभिः । तथा ते कथयिष्यामि निबोध गदतो मम ॥ ७॥ ज्ञात्वा सर्वात्मना कार्य स्वशक्त्या रविनन्दन ! आक्षेपवचनं तस्य न वक्तव्यं कदाचन ॥१॥ अनुकूलं प्रियं त्वस्य' वक्तव्यं जनसंसदि । रहोगतस्थ वक्तव्यमप्रियं यद्धितं भवेत् ॥७२॥ १. Maha. Santip. 85. 26. २. ०न्नृपो जातु २. न्नृपो जातु for न्महीपालो इति मु० महा० ३. तस्य हन्ता for दूतहन्ता तु इति मु० महा० ४. निरय० for नरक० इति मु० महा. ५. Rama. Sundara. 52. 14 e-d-15. वध्यां for दूता न वध्या इति मु०रा० ७. दृष्टा बहवो हि दण्डा: for दण्डा बहवः प्रदिष्टाः इति मु० ८. वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽपि for दूतस्य दण्डो हि वधो न दृष्टः इति मु०रा० ६. 216. 1-7 a-b, 9-38. १०. आक्षिप्य for आक्षेप० इति मु० मत्स्य०. ११. तथा वचः for कदाचन इति मु० मत्स्य० १२. तस्य for त्वस्य इति मु० मत्स्य ६. न दूत- ·Parva IV. ( २५ ) 'यथार्थमस्य वक्तव्यं स्वस्थे चेतसि पार्थिव ! स्वार्थः सुहृद्भिवक्तव्यो न स्वयं हि कदाचन ॥ ७३ ।। कार्यातिपातः सर्वेषु रक्षितव्यः प्रयत्नतः । नच हिंस्यं धनं किञ्चिन्नियुक्तेन च कर्मणि ।। ७४ । नोपेक्ष्यं तस्य मानं "च तथा राज्ञः प्रियो भवेत् । राज्ञश्च न तथा कार्य वेषभाषितचेष्टितम् ॥ ५ ॥ राजलीला न कर्तव्या तद् द्विष्टं च विवर्जयेत् । अन्तःपुरधनाध्यक्षवैरिभूनिराकृतैः । 'शंसनं न बजेद्राजन् ! विना पार्थिवशासनात् ।। ७६ ॥ निःस्नेहतां चावमानं प्रयत्नेन तु गोपयेत् । यच्च गुह्यं भवेद्राज्ञो न तल्लोके प्रकाशयेत् ॥ ७७ ॥ नृपेण श्रावितं यत्स्याद् गुह्याद् गुह्यं नृपोत्तम ! न तत्संभावयेल्लोके तथा राज्ञः प्रियो भवेत् ॥ ७८ ॥ आज्ञाप्यमाने चान्यस्मिन्समुत्थाय त्वरान्वितः । अहं किं करवाणीति वाच्यो राजा विजानता ॥ ७ ॥ कार्यावस्थां च विज्ञाय कार्यमेतत्तथा" भवेत् । सततं क्रियमाणेऽस्मिल्लाघवं तु भवेद् ध्रुवम् ॥ ८ ॥ राज्ञः प्रियाणि वाच्यानि न चात्यथै पुनः पुनः । न हास्यशीलस्तु भवेन्न चापि भृकुटीमुखः ॥८१ ॥ नातिवक्ता न निवक्ता नच मात्सरिकस्तथा। आत्मसम्भावितश्चैव न भवेत्तु कथञ्चन ॥२॥ दुष्कृतानि नरेन्द्रस्य नतु सङ्कीर्तयेत्कचित् । १. परार्थ. for यथार्थ० इति मु० मत्स्य०. २. तु कथञ्चन for चन इति मु० मत्स्य०. ३. हिंस्यं धनं for हिंस्याद्धनम् इति मु० मत्स्य०. ४. नोपेक्ष्यः for नोपेक्ष्यम् इति मु० मत्स्य०. ५. मानश्च for मानं च इति मु० मत्स्य०. ६. तद्विद्विष्टं च वर्जयेत् for तद् द्विष्टं च विवर्जयेत् इति मु० मत्स्य०. for ०धना० इति मु० मत्स्य०. ८. संसर्गम् for शंसनम् इति मु० मत्स्य०. इ. राज्ञोऽप्रियो for राज्ञः प्रियो इति मु० मत्स्य०, १०. किमहम् for अहं किम् मु० मत्स्य. ११. ०मेव यथा for •मेतत्तथा इति मु० मत्स्य०. १२. ब्रजे० for मवे० इति मु० मत्स्य - ७. ०जना० ·Parva IV. ( २६ ) वस्त्रमखमलङ्कारं राज्ञा द तु धारयेत् ॥८॥ औदार्येण न तद्देयमन्यस्मै भूतिमिच्छता । न चैवात्यशनं कार्य दिवा स्वप्नं न कारयेत् ॥४॥ नानिर्दिष्टे तथा द्वारे प्रविशेत्तु कथञ्चन । नच पश्येत्तु राजानमयोग्यासु च भूमिषु ॥५॥ राज्ञस्तु दक्षिणे पावें वामे वोपविशेत्तदा । पुरस्ताच तथा पश्चादासनं तु विगर्हितम् ॥८६॥ जृम्भां निष्ठीवनं कासं कोपं पर्यस्तिकाश्रयम् । 'भृकुटिवातमुद्गारं तत्समीपे विवर्जयेत् ॥८॥ स्वयं तत्र न कुर्वीत स्वगुणाख्यापनं बुधः । स्वगुणाख्यापने युतथा परमेव प्रयोजयेत् ॥८॥ हृदयं निर्मलं कृत्वा परां भक्तिमुपाश्रितैः। अनुजीविगणैर्भाव्यं नित्यं राज्ञामतन्द्रितैः ॥ ६ ॥ शाठ्यं लौल्यं च पैशुन्यं नास्तिक्यं क्षुद्रता तथा । चापल्यं च परित्याज्यं नित्यं राजानुजीविभिः ॥ १० ॥ श्रुतेन विद्याशिल्पैश्च संयोज्यात्मानमात्मना । राजसेवां ततः कुर्याद् भूतये भूतिवर्धनीम् ॥ ११ ॥ नमस्कार्याः सदा चास्य पुत्रवल्लभमन्त्रिणः । सचिवैश्चास्य विश्वासो नतु कार्यः कथञ्चन ॥ १२॥ अपृष्टश्चास्य न यात्कामं ब्रूयात्तथापदि । हितं पथ्यं च वचनं हितैः सह सुनिश्चितम् ॥ १३ ॥ चित्तं चैवास्य विज्ञेयं नित्यमेवानुजीविना । भर्तुराराधनं कुर्याञ्चित्तज्ञो मानवः सुखम् ।। ६४ ॥ रागापरागौ चैवास्य विज्ञेयौ भूतिमिच्छता । त्यजेद्विरक्तं नृपति रक्ताद् वृत्तिं तु कारयेत् ॥ १५ ॥ विरक्तः कारयेन्नाशं विपक्षाभ्युदयं तथा । आशावर्धनकं कृत्वा फलनाशं करोति च ॥१६॥ अकोपोऽपि मकोपाभ: प्रसन्नोऽपि च निष्फलः । १. भृकुटि वान्त० for भ्रुकुटिवात० इति मु० मत्स्य०. २. राज्ञोऽनु० for राजानु० इति मु० मत्स्य०. ३. तथ्यम for पथ्यम् इति मु० मत्स्य०.

·( २७ ) Parva-V. वाक्यं स मन्दं वदति' वृत्तिच्छेदं करोति च ॥ १७ ॥ प्रदेशवाक्यमुदितो न सम्भावयतेऽन्यथा । आराधनासु सर्वासु सुप्तवच्च विचेष्टते ॥८॥ कथासु दोषं क्षिपति वाक्यभङ्गं करोति च । "लज्जतेऽभिमुखश्चैव गुणसङ्कीर्तनेऽपि च॥8॥ दृष्टिं क्षिपत्यथान्यत्र क्रियमाणे च कर्मणि । विरक्तलक्षणं ह्येतज्छृणु रक्तस्य लक्षणम् ॥ १०० ॥ दृष्टया प्रसन्नो भवति वाक्यं गृह्णाति चाऽऽदरात् । कुशलादिपरिप्रश्नी सम्प्रयच्छति चाऽऽसनम् ।। १०१ ॥ विविक्तदर्शने चास्य रहस्येनं न शकते । जायते हृष्टवदनः अत्वा तस्य तु सङ्कथाम् ॥ १०२ ॥ अप्रियाण्यपि वाक्यानि तदुक्तान्यभिनन्दते । उपायनं च गृह्णाति स्तोकमप्यादरात्तथा ॥ १०३ ॥ कथान्तरेषु स्मरति प्रहृष्टवदनस्तथा इति रक्तस्य कर्तव्या सेवा रविकुलोद्वह ! आपत्सु न त्यजेत्पूर्व विरक्तमपि सेवितम् ॥ १०४॥ मित्रं न चाऽऽपत्सु तथा च भृत्यं त्यजन्ति ये निर्गुणमप्रमेयम् । प्रभु' विशेषेण च ते ब्रजन्ति सुरेन्द्रधामामरवृन्दजुष्टम् अथ दुर्गाणि (५) रम्यं पशव्यमाजीव्यं जाङ्गलं देशमावसे । तत्र दुर्गाणि कुर्वीत जनकोशात्मगुप्तये ॥१॥ १. च समदं वक्ति for स मन्दं वदति इति मु० मत्स्य. २. वै for च इति मु० मत्स्य०. ३. वाक्यमुदितो for "वाक्यैर्मुदितो इति मु० मत्स्य० ४. नच सम्भा- वयेत्तथा for न सम्भावयतेऽन्यथा इति मु० मत्स्य०. ५. लक्ष्यते विमुख० for लब्ज- तेऽभिमुख० ६. क्षिपति चान्यत्र for क्षिपत्यथान्यत्र इति मु० मत्स्य०. ७. दृष्ट्रा for दृष्ट्या इति मु० मत्स्य०. ८. परिप्रश्नं for परिप्रश्नी इति मु० मत्स्य० ६. तत्कथाम् for सङ्कथाम् इति मु० मत्स्य०, १०. विभुम् for प्रभुम् इति मु० मत्स्य०, ११. 1.321. तत्र याज्ञवल्क्यः ·Parva V. पशव्यम्=पशुभ्यो हितम् । जाङ्गलम् = उच्चभूभागप्रायम् । मनुः- जाङ्गलं सस्यसम्पन्नमार्यप्रायमनाविलम् । रम्यमानत सामन्तं स्वाजीव्यं देशमावसेत् ॥२॥ मत्स्यपुराणे वैश्यशूद्रजनप्रायमनाहार्य तथा किश्चिद्ब्राह्मणसंयुक्तं बहुकर्मकरं तथा अदेवमातृकं रम्यमनुरक्तजनावृतम् करैरपीडितं वापि बहुपुष्पफलं तथा ॥४॥ अगम्यं परचक्राणां तद्वासगृहमापदि । समं दुःखसुखं राज्ञः सततं च प्रिये स्थितम् ॥५॥ सरीसृपविहीनं च व्यालतस्करवर्जितम् । एवंविधं यथालाभं राजा विषयमावसेत् ॥६॥ मनुः धन्वदुर्ग महीदुर्गमन्दुर्ग वार्तमेव वा । नृदुर्ग गिरिदुर्ग वा समाश्रित्य वसेत्पुरम् ॥ ७ ॥ धन्ध मरुभूमिः । महीदुर्गम् =अतिनिनोन्नता भूमिः । वार्तम् = वनदुर्गम् । बृहस्पति:- आत्मदारार्थलोकानां सञ्चितानां तु गुप्तये । नृपतिः कारयेद् दुर्ग प्राकारद्वारसंयुतम् मनुः सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् । बाहुगुण्येन तेषां हि • गिरिदुर्ग विशिष्यते ॥४॥ एकः शतं योधयति प्रासादस्थो" धनुर्धरः । १.7. 69. २. 217. 2-5. ३. ०जनान्वितम् for जनावृतम् इति मु० मत्स्य.. ४. चापि for वापि इति मु० मत्स्य०. ५ समदुःख for समं दुःख इति मु० मत्स्य०. ६. सततं प्रियमास्थितम् for संततं च प्रिये स्थितम् इति मु, मत्स्य० ७. व्याघfor व्याल० इति मु० मत्स्य० ८. 7. 70. ६. 7. 71, 74. १०. एषां हि बाहुगुण्येन for बाहुगुण्येन तेषां हि इति मु० मत्स्य०. ११. प्राकार० for प्रासाद० इति मु० मत्स्य, ·( २६ ) - शतं दशसहस्राणि तस्माद् दुर्ग विशिष्यते ॥१०॥ बृहस्पति:- भूपानामिन्धनरसैवेत्रशष्पान्नवाहनैः यन्त्रायुधैश्च विविधैः स्निग्धैः शूरैर्नरैर्युतम् ॥११॥ वेदविद्याविदो विप्रान् क्षत्रियानग्निहोत्रिणः । आहृत्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्तिं प्रकल्पयेत् ॥ १२॥ अनाच्छेद्याः करास्तेभ्य: प्रदद्याद् गृहभूमयः । मुक्ता भाव्याश्च नृपतिलेखयित्वा स्वशासने ॥१३॥ नित्यं नैमित्तिक काम्यं शान्तिकं पौष्टिकं सदा । पौराणां कर्म कुर्युस्ते सन्दिग्धे विनयं तथा ॥ १४ ॥ समा निम्नोन्नता चापि यत्र भूमिर्यथाविधा । शालाट्टपरिखाद्याश्च कर्तव्याश्च तथाविधाः ॥१५॥ समन्तात्तत्र वेश्मानि कुर्युः प्रकृतयस्ततः । द्विजवैश्यवणिकशिल्पिकारुका रक्षकास्तथा ॥१६॥ स्थलावस्थाननिष्काशभ्रमश्वनचतुष्पथान समाजविक्रयस्थानगोव्रजांश्चैव कल्पयेत् ॥१७॥ स्निग्धैः = अनुरक्तैः । भूमय इति विभक्तिव्यत्ययः । मत्स्यपुराणे गोपुरं सकवाट च तत्र स्यात्सुमनोहरम् । सपताकगजारूढो येन राजा विशेत्पुरम् ॥१८॥ चतस्रश्च तथा तत्र कार्याश्चापणवीथयः । एकस्मिस्तत्र वीथ्यो देववेश्म भवेद् दृढम् ॥१६॥ वीथ्यग्रे च द्वितीयेऽत्र राजवेश्म विधीयते । धर्माधिकरणं कार्य वीथ्यप्रे च तृतीयके ॥२०॥ चतुर्थे चैव वीथ्यप्रे गोपुरं तु विधीयते । - १. विधीयते for विशिष्यते इति मु० मत्स्य०. २. 217.9-14. ३. सकपाट for सकवाट इति मु० मत्स्य०. ४. सपताकं for सपताक इति मु०. मत्स्य. ५.०स्त्वायत० for श्वापण. इति मु० मत्स्य०. ६. च for oऽत्र इति मु० मत्स्य०. ७. त्वथ for चैव इति मु० मत्स्य०. ८. च for तु इति मृ० मत्स्य, ·-- - Parva'V. ( ३० ) आयतं चतुरस्रं वा वृत्तं वा कारयेत्पुरम् ॥ २१॥ 'शुक्तिहीनं त्रिकोणं च यवमध्यं तथैव च । अर्धचन्द्रप्रकारं च वज्राकारं च कारयेत् ।। २२ ॥ अर्धचन्द्र प्रशंसन्ति नदीतीरेषु तद्वशात् । अन्यत्र तन्न कर्तव्यं प्रयत्नेन विजानता ॥ २३ ॥ गोपुरम् = पुरद्वारम् । आयतम् = दीर्घम् । शुक्तिहीनम् = कोणरहितम् । बृहस्पतिः- दुर्गमध्ये गृहं कुर्याजलवृक्षान्वितं पृथक् । प्राग्दिशि प्राङ्मुखीं तस्य लक्षण्यां कल्पयेत्सभाम् ॥२४॥ माल्यधूपासनोपेतां वीररत्नसमन्विताम् । प्रतिमालेख्यदेवैस्तु युक्तामग्न्यम्बुना तथा ॥ २५॥ मत्स्यपुराणे- राज्ञः कोशगृहं कार्य दक्षिणे राजवेश्मनः । तस्यापि दक्षिणे भागे गजस्थान विधीयते ॥ २६ ॥ गजानां प्राङ्मुखी शाला कर्तव्या वाप्युदङ्मुखी। आग्नेये च तथा भागे आयुधागारमिष्यते ॥ २७ ॥ महानसं च धर्मज्ञ ! कर्मशाला तथा परा। गृहं पुरोधसा कार्य वामतो राजवेश्मनः ॥ २८ ॥ मन्त्रिवेदविदश्चैव चिकित्साकर्तुरेव च । तत्रैव च तथाभागे कोष्टागारं विधीयते ॥ २8 ।। गवां स्थानं तथैवात्र तुरगाणां तथैव च । उत्तराभिमुखा श्रेणी तुरगाणां तथैव च ॥३०॥ प्राङ्मुखा वाऽथ धर्मज्ञ!" परिशिष्टास्तु गहिताः । तुरगास्ते तथा धार्याः प्रदीपैः सर्वरात्रिकैः ॥३१॥ कुक्कुटान्वानरांश्चैव मर्कटांश्च विशेषतः । १. मुक्ति० for शुक्ति० इति मु० मत्स्य०. २. 217. 15-41, 87; 219. २-cab. ३ ०शाला: for ०शाला इति मु० मत्स्य, ४. परा: for परा इति मु० मत्स्य०. ५. ०विदाश्चैव for विदश्चैव इति मु० मत्स्य०. ६. विधीयते for तथैव च इति मु० मत्स्य०. ७. दक्षिणाभिमुखा वाथ for प्राङमुखा वाऽथ धर्मज्ञ इति मु० ·Parva V. धारयेदश्वशालासु सवत्सां धेनुमेव च ॥३२॥ अजाश्च धार्या यत्नेन तुरगाणां हितैषिणाम् । गोगजाश्वादिशालासु तत्पुरीषस्य निर्गमः ॥ ३३ ॥ अस्तंगते न कर्तव्यो देवदेवे दिवाकरे । ततस्तत्र' यथास्थानं राजा विज्ञाय सारथिम् ॥ ३४ ॥ दद्यादावसथस्थानं सर्वेषामनुपूर्वशः । योधानां शिल्पिनां चैव सर्वेषामविशेषतः ॥ ३५॥ दद्यादावसथान् दुर्गे मन्त्रकालविदां शुभान् । गोवैद्यानश्ववैद्यांश्च गजवैद्यांस्तथैव च आहरेत भृशं राजा दुर्गे हि प्रबला रुजः। कुशीलवानां विप्राणां दुर्गे स्थानं विधीयते ॥३७॥ न बहूनामतो दुर्ग विना कार्य तथा भवेत् । दुर्गे च यन्त्राः कर्तव्या नानाप्रहरणान्विताः ॥ ३८॥ सहस्रघातिनो राज्ञा तैस्तु रक्षा विधीयते । दुर्गे द्वाराणि गुप्तानि कार्याण्यपि च भूभुजा ॥ ३९ ॥ सञ्चयश्चात्र सर्वेषामायुधानां प्रशस्यते । धनुषां क्षेपणीयानां तोमराणां च पार्थिव ॥४०॥ शराणामथ खड्गानां कवचानां तथैव च। लगुडानां गुडानां च हुण्डानां परिषैः सह ॥४१॥ अश्मनां च प्रभूतानां मुद्राणां तथैव च । त्रिशूलानां पट्टिशानां कणपानां च पार्थिव ॥ ४२ ॥ प्रासानां च सशूलानां शक्तीनां च नरोत्तम ! परश्वधानां चक्राणां वर्मणां चर्मभिः सह ।। ४३ ॥ कुद्दालरज्जुवेत्राणां 'पिटकानां तथैव च । १ तत्र तत्र for ततस्तत्र इति मु० मत्स्य०. २. सारथीन् for सारथिम् इति मु० मत्स्य०. ३. दुर्गे for दुर्गम् इति मु० मत्स्य०. ४. तत्र for यन्त्राः इति मु० मत्स्य०. ५. राजन् for राज्ञा इति मु० मत्स्य०. ६. हुडानां for हुण्डानां इति मु० मत्स्य०. ७. कुठाराणाम् for कणपानाम् इति मु० मत्स्य०. ८.पीठकानां for पिटकानाम इति मु० मत्स्य०.

·( ३२ ) Parvav. 'हिंसकानां च दात्राणामङ्गाराणां च सञ्चयाः॥४४॥ सर्वेषां शिल्पिभाण्डानां सञ्चयश्चात्र ईष्यते । वादित्राणां च सर्वेषामोषधीनां तथैव च ॥४५॥ यवसानां प्रभूतानामिन्धनस्य च सञ्चयः । गुडस्य सर्वतैलानां गोरसानां तथैव च ॥४६॥ वसानामथ मज्जानां स्नायूनामस्थिभिः सह । गोचर्मपटहानां च धान्यानां सर्वतस्तथा ॥४७॥ तथैवाभ्रपटानां च यवगोधूमयोरपि । रत्नानां सर्ववस्त्राणां लोहानामप्यशेषतः ॥४८॥ कलायमुद्रमाषाणां चणकानां तिलैः सह । तथा च सर्वसस्यानां पांसुगोमययोरपि ॥४६॥ शणसर्जुरसम्पूर्ण जतु लाक्षां च टङ्कणम् । राजा सम्चिनुयाद् दुर्गे यच्चान्यदपि किञ्चन ॥५०॥ कुम्मेष्वाशीविषा:' कार्या व्यालसिंहादयस्तथा । मृगाच पक्षिणश्चैव रदयास्ते च परस्परम् ॥५१॥ स्थानानि च विरुद्धानां सुगुप्तानि पृथक् पृथक् । कर्तव्यानि महाभाग ! यत्नेन पृथिवीक्षिता ॥५२ ।। यन्त्रायुधाट्टालमयोपपन्न समप्रधान्यौषधिसम्प्रयुक्तम् । वणिग्जनेश्वावृतमावसेत दुर्ग सुगुप्तं" नृपतिः सदैव ॥५३॥ तथा- शिरीषोदुम्बरशमीबीजपूर्णाधृत तम् । तुद्योगः कथितो राजन् ! मासार्धस्य पुरातनैः ।। ५४ ॥ १. तुषाणाम् for हिंसकानाम् इति मु० मत्स्य० २. सञ्चयः for सञ्चयाः इति मु० मत्स्य० ३. चेष्यते for ईष्यते इति मु० मत्स्य०. ४. ०सर्जरसं भूर्जम् for ०सर्जुरसम्पूर्णम् इति मु० मत्स्य०. ५. कुम्भाश्चाशीविषैः for कुम्भेष्वाशीविषा: इति मु० मत्स्य०. ६.०चयो० for oमयो० इति मु० मत्स्य० ७. सुषुप्तम् for सुगुप्तम् इति मु० मत्स्य०. ८.०पूरं for ०पू० इति मु० मत्स्य०.

·। 'कसेरूत्पलमूलानि इक्षुमूलं तथा विषम् । दूर्वाक्षीरघृतैर्मण्डः सिद्धोऽयं माक्षिकः परः ।। ५५ ।। नरं शस्त्रहतं प्राप्य तस्यास्थि अरणिर्भवेत् । कल्माषवेणुना तत्र जनयेत्तु विभावसुम् ॥ ५६ ।। गृहं त्रिरपसव्यं तु क्रियते यत्र पार्थिवः । नान्योऽग्निर्जलते तत्र नात्र कार्या विचारणा ॥ ५७ ॥ "कार्पासास्थिभुजङ्गस्य तथा निर्मोचनं भवेत् । सर्पनिर्वासने धूपः प्रशस्तः सततं गृहे ॥ ५८ ।। "सामुद्रसैन्धवयवैर्विद्युद्दग्धा च मृत्तिका । तयानुलिप्तं यद्वेश्म नाग्निना दह्यते नृप ! दिवा च दुर्गे रक्ष्योऽग्निर्वाति वाते विशेषतः ॥ ५ ॥ देवीपुराणे - इन्द्र उवाच- कीदृशं तु पुरं कार्य नगरं कीदृशं शुभम् । कस्मिन् स्थाने सुरश्रेष्ठ ! एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ ६०॥ ब्रह्मोवाच- सौंषधिभवे देशे देशे सर्वलोकसुखावहे । पूर्वोत्तरलवे स्थाने कार्य शक ! पुरादिकम् ॥ ६ ॥ शर्कराधश्मरहिते संहते पांसुरहिते कुशादिभिरनावृते ॥६२॥ चलगन्धसमायुक्ता 'महीखातोपलक्षिता । चण्डालपतितत्यक्तशरावशकलैविना ॥६३॥ कटुकण्टकवर्जिते १. कशेरुफल० for कसेरूत्पल० इति मु० मत्स्य०. २. मासिकः for माक्षिकः इति मु० मत्स्य०. ३. प्राप्तो न तस्य मरणं भ० for प्राप्य तस्यास्थि अरणिर्म० इति मु० मत्स्य०. ४. गृहे for गृहम् इति मु० मत्स्य०. ५. ०सास्थ्नि for सास्थित इति मु० मत्स्य०. ६. तेन for तथा इति मु० मत्स्य०. ७. व्यवा for व्यवैर इति मु० मत्स्य०. 5. The following verses from Devīpurāņa are quoted by Mitramis'ra in his RP., PP. 214–219. They are not found in the extant Devīpu. ६. स्वादो० for oखातो०. MS.

·- Parva V. ( ३४ ) देवावासपरित्यक्ता निराबाधा मनोरमा । उदगाधिलवाऽगाधा वैषग्यादिविवर्जिता ॥६४॥ शुद्धा सा दहनाद्यैश्च अथ चण्डेश्वरान्विता । सर्वेश्वरयुता वापि अन्यथा भयदा मही ॥६५॥ पूर्ववर्णविपर्यस्ता स्थानकालादिसूत्रगा' । स्वामिश्रेष्टिपुरादीनां भयदा जायते२ मही॥६६ ॥ कश्मलाद्यैः परिक्लिष्टा पूतनादिसमाकुला । पताकी वर्जनीया तु सर्वदोषकरी मही ॥ ६७ ।। वत्सरं या परित्यक्ता कृष्णधान्याहा च या। सा मही शुभदा ज्ञेया या च तृप्तिकरी भवेत् ॥ ६८ ॥ रक्ष्या देव्यः सदैवात्र पूजनीयाः स्वभागगाः । स्थानानि कल्पयेत्तासामधिवासं तु कारयेत् ॥ ६६॥ चण्डेश्वरः महादेवस्य गणविशेषः । अधिवास: स्थापनम् । इति पुर- भूशुद्धिः।। तथा- चतुर्दण्डः प्रकर्तव्यो भूमावादौ परिग्रहः । गां सवत्सां समादाय कुम्भ धान्यमयं तथा ॥ ७० ॥ सवस्त्रं हेमगर्भ तु सहकारदलान्विताम् । पृथ्वी संकल्पयेत्तस्मिन्मेरुकर्णिकशोभिताम् ॥ ७१ ॥ वनशैलसमायुक्तां सागरैः परिवेष्टिताम् । एवं सम्पूजयित्वा तु देवदेवं त्रिलोचनम् ॥ ७२ ॥ कुमारादिशिवादींश्च विचार्यादिमहामहीम् । सूर्यादिलोकपालादिनागयक्षादिदेवताः ॥७३॥ पूर्व सम्पूजयित्वा तु पश्चाद्दद्यादिशां वलिम् । स्वप्नमाणवकं जप्त्वा शेते तत्र यथासुखम् ॥ ७४ ॥ आचार्यः सूत्रधारश्च शुभं स्वप्नं निशाक्षये। निमित्तं शकुनं दृष्ट्वा सूत्रयेल्लक्षितां दिशम ॥ ७५ ॥ १. ०कालवि० for ०कालादि० RP. २. ज्ञायते for जायते RP. ३. पताकावर्ज• for पताकी वर्ज० RP. ४. कृष्टा for कृष्णा RP.

·( ३५ ) Parva V. स्वप्रमाणावकं यजाप्रत' इत्यादि। चित्रा स्वात्यन्तरे पूर्वा पुष्यपित्र्यसमागमे ! उत्तरा ध्रुवमध्यस्था शेषाः सिद्धा यथागमम् ॥ ७६ ॥ चित्रास्वात्योरुदितयोर्मध्ये या तथा पुष्यमधानक्षत्राभ्यां चार्जवेन संयुता सा पूर्वा दिगित्यर्थः । शंकुना तदभावे तु पूर्वागां साधयेद् द्विजः । एवं दिशासु सिद्धासु सूत्रपातं समाचरेत् ॥ ७७ ॥ आचार्य पूजयित्वा तु सूत्रधारं द्विजोत्तमान् । देवतायतनं पूर्वमाचार्यब्राह्मणौकसम् ॥७८॥ राजधाम तु शेषांस्तु गृहान्वर्णक्रमाद् गुरुः । पुरं वृत्तायतं कार्य त्र्यवं' वा चतुरस्रकम् ।। ७६ ॥ यथास्थानविभागेन हट्टशोभासमन्वितम् । राजधामाप्रतः कार्य देवधाम अथापि वा ॥८॥ सुसूत्रं देवतायुक्तं शिवमातृगणावृतम् । मङ्गला धनुहा कार्या मध्यान्ते सर्वसिद्धिदा ॥१॥ न सूर्यो वह्नियामे वा नैऋते वा हरिः कचित् । न विष्णुः पश्चिमे सौम्ये वायव्यां कारयेच्छिवम् ॥ २॥ कृते विनश्यते कर्ता तत्स्थानं चोदृशं भवेत् । देवो न पूज्यते तत्र तस्मिन् स्थाने स्वके शुभे ॥८३ ॥ विसूत्रेषु प्रवक्ष्यामि येन शान्तिः शुभं भवेत् । नगराणां पुराणां च देवानां गोपुरादिषु ॥४॥ विमार्गेषु शिवः शस्त: 'समुखः सौम्यभागगः । सौम्याने सर्वतो दुर्गा पुरं नन्दति रक्षितम् ।। ८५॥ तस्माद् दुर्गा प्रकर्तव्या नगरेषु पुरादिषु । महालक्ष्म्यादिका शक्र ! नेमकारी सचण्डिका ।।८६॥ । ! १. VS. 34. I. २. व्यसाम् for त्र्यम् RP. ३. सन्तेि for मध्यान्ते RP. ४. सम्मुख: for समुख: RP. ५. The phrase 'सौम्यभागगः' is missing in RP. ६. दुर्गे for दुर्गा MS. • दुर्ग: for ०दुर्गा MS. S. out for call MS, ·Parva V. ( ३६ ) मङ्गला मङ्गलारूपा महिषन्नी शिवानना' । यथास्थानविभागस्था सर्वलोके. सुखावहा ॥७॥ महालक्ष्मीः पुरः शस्ता आग्नेये महिषापहा । याम्यां शिवा शुभा प्रोक्ता चर्चिका पश्चिमे पुरम् ॥८॥ उत्तरे शुभदा क्षेमा पञ्चैताः शान्तिदा: पुरे। नगरे नव कर्तव्या दुर्गे पञ्चैव चण्डिकाः ॥ ८ ॥ तथा- नगरं देवतावीतं समस्तप्रकृतीयुतम् । सप्तपञ्चपुरैः कार्य मण्डपैरुपशोभितम् ॥ १० ॥ कोष्ठकाः सत्रियः कार्या मण्डपादप्रतः शुभाः। एवं देवालयोपेतं सर्ववर्णसमन्वितम् ॥ ११ ॥ नवदुर्गासमायुक्तं नगरं परिकीर्तितम् । पुरं हट्टसमायुक्तं देवतादिसमाकुलम् ॥१२॥ हट्ट हेममणिवस्त्रपत्रोर्णाचर्मविक्रयम् । सुरापेयादिकं यस्मिस्तत्पुरं पत्तनं शृणु ॥६३ ॥ असंहतं समं कार्य वणिकट्टि सुशोभनम् । सुरनाम स्वनामं वा पत्तनं सर्वकामदम् ॥ १४ ॥ अवेधं कारयेत्पङ्कगर्तादिभिः सुरोत्तम ! उभयोरन्तरे कार्य देवतायतनादिकम् ॥६५॥ देवलक्ष्मविहीनं तु समदृष्टिगतं शुभम् । चिह्नदृष्टिगते देवे न दृष्टेः सन्निरूपणम् ॥ १६ ॥ समे मानसमायुक्त कार्या दृष्टिः समा शुभा । ऊनाधिका न कर्तव्या व्यालसिंहादिनाऽऽवृता ॥१७॥ एवं कुर्यात्पुरे हट्टं प्राकारान्तर्गतं शुभम् । चतुर्हस्तं समं कार्य समसूत्रं सुशोभनम् ॥ ८ ॥ पथस्समं पुरं कार्य सममार्गविनिर्गमम् । ३. पुरात for १. शिवानरा for शिवानना RP. २.०लोक सुखा• for ०लोके सुखा० RP. पुरम् RP. ४. सुनिरूपणम् for सन्निरूपणम् RP. ५. ०ई, for हस्तं RP.

·( ३७ ) Parva V. चतुष्पथानि शुद्धानि नित्यं पूजायुतानि च ॥ ६ ॥ देवान्तराणि कार्याणि स्वाधिकार्यावृतानि च । देवान्तरेषु मन्त्रज्ञाः स्वे स्वे देशे शुभाबहाः ॥ १०० ।। भिन्ना बहुप्रदा लोके यथा शस्तः' परिग्रहः । न शुभा मन्त्रहीनास्तु द्विजाद्या नैष्टिकास्तथा। चचिकाद्यास्तथा शक ! मन्त्रहीना भयावहाः ।। १०१॥ अग्रतः पृष्ठतो देवा उभयोः पार्श्वयोर्द्विजाः । हस्तानां तु शतं त्याज्यं नृपराष्ट्रसुखार्थिभिः ॥ १०२॥ दृष्टिभङ्गो न कर्तव्यो रक्षेदेवीषु यत्नतः । दण्डाष्टकसुविस्तीर्णे कृते राजा विनश्यति ॥ १०३ ।। तस्माद् दृष्टिः सदा देया तोरणान्तर्गता शुभा। अष्टहस्तं सुशोभाढ्यं शैलवृक्षमयं च वा ॥ १०४ ॥ तोरणं शस्यते देव्या वापी कूपजलं वनम् । पूर्वोत्तरे तथैशान्यामारामः शुभदः कृतः ॥ १०५ ॥ देवीनां मातृकाणां च स भवेत्सर्वकामदः। यथाशुभमहादेवाद्यञ्च कालकृतं भवेत् ॥ १०६ ।। तत्सर्व देवतागारे कृते भवति शोभनम् । बलिजाप्यक्रिया नित्यं मातृकाणां शुभा भवेत् ॥ १०७॥ पुरपत्तनप्रामाणां ब्रह्मपुर्यः सकामदाः । ब्रह्मविद्या कलोपेता यत्र वेदविदोऽवसन् । सा पुरी कमला नाम सर्वलोकसुखावहा ॥ १०८।। विद्या ोका तथा द्वित्राश्चतस्रो यत्र संस्थिताः। रुद्रो देवी सविजया गायत्री च क्रमात्मना ॥ १०६ ॥ गृहा: पङ्क्तिगता: कार्याः शुभवर्त्मऋजुस्थिताः । पूर्वोत्तरसुमार्गस्थाः सजला देवतान्विताः ॥ ११० ॥ ब्रह्मत्रिदशपूजार्थ मठादिमुपकल्पयेत् । पाठस्थानानि कुर्वीत शिवायतनवेधसोः ॥ १११ ॥ पुरे वा नगरे वत्स ! राजधान्यां च पत्तने । दुर्गे हट्टे शुभा दृष्टिमहालक्ष्म्याः समङ्गला ॥ ११२ ॥ १. शास्त्रपरि० for शस्त: परि० RP, ·प्रयत्नतः । Parva VI. (३८) शिवलिङ्गगणेशानां धनदस्य विशेषतः। श्रियश्च सौम्यरूपाया: स्वामीशस्य शुभस्य च ॥ ११३ ।। रक्षोदेवीषु चोप्रासु दृष्टिदेया न चान्यथा । बाह्ये वनोपकण्ठे च नदीनदतटे यथा ॥ ११४ ।। प्रासादे चोत्तमा कार्या तीर्थहट्टानुगाऽथवा । वाराही भैरवी चोप्रा नारसिंही त्रैविक्रमा२ ॥ ११५ ।। पुरपत्तनगेहेषु दृष्टिवा उपा दृष्टिहरेद्राष्ट्र दारुणा नगरादिकम् ॥ ११६ ॥ नरसिंहवराहाणां दृष्टिहन्यात्प्रियं जनम् । तस्माद् दृष्टिः शुभा कार्या समा सर्वगता ततः ॥ ११७ ॥ विवाहेऽपि शुभा दृष्टिः समा भवति नान्यथा । अतो यत्नेन देवानां दृष्टिः सौम्या प्रशस्यते ॥ १९८॥ प्रहाणां सौम्यरूपाणां लग्ने दृष्टिः शुभा यथा । पुरपत्तनदुर्गेषु तथा सौम्या शुभावहा ॥ ११६ ॥ एवं हटे पुरे दुर्गे देया दृष्टिः शुभा नृप! शुभार्थे सौम्यरूपाणामुग्राणां परिवर्जयेत् । आवाहने जले वाथ उपा दृष्टिः शुभावहा ॥ १२० ॥ अथ वास्तुकर्मविधिः (६) सत्र मत्स्यपुराणे- सूत उवाच- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि गृहकालविनिर्णयम् । यथाकालं शुभं ज्ञात्वा तदा भवनमारमेत् ॥१॥ चैत्रे व्याधिमवाप्नोति यो गृहं कारयेन्नरः । वैशाखे धनरनानि ज्येष्ठे मृत्यु तथैव च ॥ २ ॥ आषाढे भृत्यरत्नानि वस्त्रं वर्यमवाप्नुयात् । श्रावणे 'मित्रलाभं तु हानि भाद्रपदे तथा ।। ३ ।। १. अथवा for यथा RP. २. त्रिविक्रमी for त्रैविक्रमा RP. ३. च्छ्यिम for स्त्रियम् RP. ४. शुभावहा for शुभा यथा RP. ५. 253. 1- 51. ६.धेनु० for धन० इति मु० मत्स्य०. ७. पशुवर्ग० for वस्त्रं वर्य० इति मु० ८. भृत्य० for मित्र० इति मु० मत्स्य०, - ·- ४ १. ०श्चा० for oमा० इति मु० मत्स्य०. २. ०बलम् for ०फलम इति मु० Parva Vi. पत्नीनाशमाश्वयुजे' कार्तिके धनधान्यकम् । मार्गशीर्षे तथा भक्तं पौषे तस्करतो भयम् ॥ ४॥ लाभं च बहुशो विद्यादनि माघे विनिर्दिशेत् । फाल्गुने काञ्चनं पुत्रानिति कालफलं स्मृतम् ॥ ५॥ अश्विनी रोहिणी मूलमुत्तरात्रयमैन्दवम् । स्वातिहस्तोऽनुराधा च गृहारम्भे प्रशस्यते ॥६॥ आदित्यभौमवर्ज च सर्वे वारा: शुभावहाः । वज्रव्याघातशूलेषु व्यतीपातातिगण्डयोः ॥७॥ "विष्कुम्भगण्डपरिघवर्जे योगेषु कारयेत् । श्वेते मैत्रेयमाहेन्द्रगन्धर्वा भिजिद्रौहिणे ॥८॥ तथा वैराजसावित्रे मुहूर्ते गृहमारभेत् । चन्द्रादित्यबलं लब्ध्वा लग्नं शुभनिरीक्षितम् ॥६॥ स्तम्भोच्छ्रायादि कर्तव्यमन्यत्तु परिवर्जयेत् । प्रासादेष्वेवमेवं स्यात्कूपवापीषु शस्यते ॥१०॥ पूर्व भूमि परीक्षेत पश्चाद्वास्तुं प्रकल्पयेत् । श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैवानुपूर्वशः॥ ११ ॥ विप्रादेः शस्यते भूमिरतः कार्य परीक्षणम् । विप्राणां मधुरास्वादा कषाया क्षत्रियस्य तु ॥ १२ ॥ कषायकटुका तद्वद्वैश्यशूद्रेषु शस्यते । रनिमात्रे तु वै गर्ने स्वनुलिप्ते च सर्वशः ॥ १३ ॥ घृतमामशरावस्थं कृत्वा वर्तिचतुष्टयम् । ज्वालयेद् भूपरीक्षार्थ पूर्ण तत्सर्वदिङ्मुखम् ॥ १४ ॥ दीप्तां पूर्वादि गृह्णीयाद्वर्णानामनुपूर्वशः। मत्स्य०. ३. स्वाती ह० for स्वातिह० इति मु० मत्स्य०. ४. वर्जे (ज्ये) व्याघातशूले च for वज्रव्याघातशूलेषु इति मु० मत्स्य०. ५. विष्कम्भ० for विष्कुम्म० इति मु० मत्स्य०. ६. ०वत्रं योगेषु (न) कारयेत् for ०वर्ज योगेषु कारयेत् इति मु० मत्स्य० ७. For this line the published edition of matsyapu. reads स्वातौ मैत्रेऽथ माहेन्द्रे गान्धर्वाभिजिति गैहिणे ८ शुभलाग्नं निरीक्षयेत for लनं शुभनिरीक्षितम इति मु० मत्स्य०. ६. चैव हि for शस्यते इति मु० मत्स्य०.

·Parva vi. (४०) वास्तु: सामूहिको नाम दीप्यते सर्वतस्तु यः॥ १५ ॥ शुभदः सर्ववर्णानां प्रासादेषु गृहेषु च । रनिमात्रं तु गते [वै] परीक्ष्यं खातपूरणः ॥ १६ ।। अधिके श्रियमाप्नोति न्यूने हानि समे समम् । फालकृष्टेऽथवा देशे सर्वबीजानि वापयेत् ॥ १७ ॥ त्रिपञ्चसप्तरात्रेण यत्र रोहन्ति तान्यपि । ज्येष्ठोत्तरकनिष्ठा भूवर्जयेदितरां सदा ॥ १८ ॥ पञ्चगव्योषधिजलैः परीक्षित्वाथ सेचयेत् । एकाशीतिपदं कृत्वा रेखाभिः कनकेन तु ॥ १६ ॥ पश्चाल्लेप्येन वालिप्य सूत्रेणालोड्य सर्वतः । देशपूर्वायता रेखा दश चैवोत्तरायताः ॥ २० ॥ सर्ववास्तुविभागेषु विज्ञेया नवका नव । एकाशीतिपदं कृत्वा वास्तुवित्सर्ववास्तुषु ॥ २१ ॥ पदस्थान्पूजयेद्देवास्त्रिशत्पञ्चदशैव द्वात्रिंशद् बाह्यतः पूज्याः पूज्याश्चान्तस्त्रयोदश ॥ २२ ॥ नामतस्तान् प्रवक्ष्यामि स्थानानि च निबोधत । ईशानकोणादिसुरान' पूजयेच्च विधानतः ॥ २३॥ शिखी चैवाथ पर्जन्यो जयन्तः कुलिशायुधः । सूर्यः सत्यो भृशश्चैव आकाशो वायुरेव च ॥ २४ ॥ पूषा च वितथश्चैव गृहक्षतयमावुभौ । गन्धर्वो भृङ्गराजश्च मृगः पितृगणस्तथा ॥ २५ ॥ दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः । असुरः शोषपापौ च रोगोऽहिर्मुख्य एव च ॥ २६ ॥ भल्लाटः सोमसूर्यौ च अदितिश्च दितिस्तथा । बहित्रिंशदेते तु तदन्तश्चतुरः शृणु॥२७॥ १. वै is supplied by the Editor. २. ०णादिषु तान् for ०णादि- सुरान् इति मु० मत्स्य०. ३. पूजयेद्धविषा नरः for पूजये विधानतः इति मु० मत्स्य०. ४. हिमुख्य for हिर्मुख्य इति मु० मत्स्य०. ५. सोमसौं for सोमसूयौं इति मु० मत्स्य०. ६. तदन्तस्तु तत: for तदन्तश्चतुरः इति मु० मत्स्य० ·( ४१ ) Parva. VI. ईशानादिचतुष्कोणे' संस्थितान् पूजयेद् बुधः । आपश्चैवाथ सावित्रौ जयो रुद्रस्तथैव च ॥२८॥ मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा तस्याप्यष्टौ समीपगाः । सर्वानेकान्तरान्विद्यात्पूर्वाद्यान्नामतः शृणु ॥ २६ ॥ अर्थमा सविता चैव विवस्वान्विबुधाधिपः । मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीधरः क्रमात् ॥ ३०॥ अष्टमश्चापवत्सस्तु परितो ब्रह्मणः स्मृताः । आपश्चैवापवत्सश्च पर्जन्योऽग्निर्दितिस्तथा ॥३१॥ पदिकानां च वर्गोऽयमेवं कोणेष्वशेषतः । तन्मध्ये तु बहिर्वत्स द्विपदास्ते तु सर्वतः ॥ ३२ ॥ वंशानिदानी वदयामि 'रज्जूनपि पृथक् पृथक् । वायुं यावत्तथा रोगापितृभ्यः शिखिनं पुरः ॥ ३३ ॥ मुख्याद् भृशं तथा शेषाद्वितथं यावदेव तु । सुग्रीवाददितिं यावन्मृगात्पर्जन्यमेव च ॥ ३४ ॥ एते वंशाः समाख्याता: कचिद्रजव एव तु ।' एतेषां यस्तु सम्पातः 'पदमध्यं समं तथा ॥ ३५ ॥ मर्म चैतत्समाख्यातं त्रिशूलं कोणगं च यत् । स्तम्भन्यासेषु'२ वर्ष्यानि तुलावधेषु सर्वदा ।। ३६ ॥ कीलकुड्योपघातादि वर्जयेद्यनतो नरः१४ सर्वत्र वास्तुनिर्दिष्टः पितृवंशतरायत: १. ००कोणसं० for ०कोणे सं० इति मु० मत्स्य० २. सावित्रो for सावित्री इति मु० मत्स्य०.३. नवपदे for चतुष्पदो इति मु० मत्स्य०.४. तस्याष्टौ च समीपगान् for तस्याप्यष्टौ समीपगाः इति मु० मत्स्य०. ५. साध्या ने० for सर्वाने० इति मु० मत्स्य०. ६. तु for च इति मु० मत्स्य०. ७. ०र्विशद् for वत्स इति मु० मत्स्य०. ८. सर्वशः for सर्वतः इति मु० मत्स्य०. ६. ऋजूनपि for रज्जूनपि इति मु० मत्स्य०. १०. क्वचिच्च जयमेव तु for कचिद्रज्जव एव तु इति मु० मत्स्य०. ११. पदं मध्यं for पदमध्यम् इति मु० मत्स्य०. १२. स्तम्भं for स्तम्भ० इतेि मु० मत्स्य०. १३. कोलो- च्छिष्टो० for कीलकुड्यो० इति मु० मत्स्य०. १४. जनः for नरः इति मु० मत्स्य०. १५. पितृवंशान्तरायत: for पितृवंशतरायत: RP.; वैश्वानरायत: इति मु० मत्स्य०.

·Parva VI. ( ४२ ) शिरस्यग्निः' समाविष्टो मुखे चापः समाश्रितः । पृथ्वीधरोऽर्यमा चैव स्तनयोस्तावधिष्ठितौ ॥ ३८ ॥ वक्षःस्थले 'त्वापवत्सः पूजनीयः सदा बुधैः । नेत्रयोदितिपर्जन्यौ श्रोत्रेऽदितिजयन्तकौ ॥३६ ।। सपेंन्द्रावंससंस्थौ तु पूजनीयौ प्रयत्नतः । सत्यरोगादयस्त बाहोः पञ्च च पञ्च च ॥४०॥ रुद्रश्च राजयक्ष्मा च वामहस्ते समास्थितौ । सावित्रः सविता तद्वद्धस्तं दक्षिणमाश्रितौ ॥४१॥ विवस्वानथ मित्रश्च जठरे संव्यवस्थितौ । पूषा च राजयक्ष्मा च हस्तयोमणिबन्धने ॥ ४२ ॥ तथैवासुरशोषौ तु वामपार्श्वे 'समाश्रितौ । पार्श्वे तु दक्षिणे तद्वद्वितथः सगृहक्षतः ॥४३॥ उर्वोऽर्यमाम्बुपौ ज्ञेयो जान्वोर्गन्धर्वपुष्पकौ। जङ्घयोभृगु सुग्रीवौ स्फिक्थौ दौवारिको मृगः ॥ ४४ ॥ जयः "शुक्रस्तथा मेढे पादयोः पितरस्तथा। मध्ये नवपदो ब्रह्मा हृदये स तु पूज्यते ॥४५॥ चतुःषष्टिपदो वास्तुः प्रासादे ब्रह्मणा स्मृतः । ब्रह्मा चतुष्पदस्तत्र कोणेष्वेकपदास्ततः ॥ ४६॥ बहिष्कोणेषु चाष्टौ २ तु सार्दाश्चोभयतः स्थिता:। विशतिर्द्विपदास्तेषां चतुःषष्टिपदाः स्मृताः ॥४७॥ १. मूर्धन्य० for शिरस्य० इति मु० मत्स्य०. २. समादिष्टो for समाविष्टो इति मु० मत्स्य०. ३. स्कन्धयो० for स्तनयो० इति मु० मत्स्य०. ४. चापवत्स: for त्वापवत्सः इति मु० मत्स्य०. ५. सूर्यसोमादय० for सत्यरोगादय० इति मु, मत्स्य०. ६. पाप० for राज० इति मु० मत्स्य०. ७. ०शेषो for ०शोषौ इति मु० मत्स्य०.८. पार्श्व for पावे इति मु० मत्स्य०. ६. भृङ्ग० for ० गु० इति मु० मत्स्य०. १०. जयशकौ त० for जयःशुक्रस्त० इति मु० मत्स्य०. ११. कोणेष्वर्ध). for कोणे- ब्वेक० इति मु० मत्स्य० १२. वास्तौ for चाष्टौ इति मु० मत्स्य०. १३. संस्थिताः for ०त: स्थिताः इति मु० मत्स्य०. १४. ति द्वि. for तिर्द्वि० इति मु० मत्स्य०. १५. ०श्चैव for ०स्तेषां इति मु० मत्स्य०. १६. ०पदे for oपदाः इति मु० मत्स्य०.

·। ४२ ॥ गृहारम्भे 'तु कण्डूति: स्वाम्पङ्गे यत्र जायते । शल्यं त्वपनयेत्तत्र प्रासादे भवनेऽपि वा ॥४८॥ सशल्यं भयदं यस्मादशल्यं भयनाशनम् । हीनाधिकाङ्गतां वास्तोः सर्वथा परिवर्जयेत ॥ ४६ ।। नगरप्रामदेशेषु सर्वत्र प्रकल्पयेत् । चतुश्शालं त्रिशालं च द्विशालं चैकशालकम् । नामतस्तानि वक्ष्यामि स्वरूपेण द्विजोत्तमाः ।। ५०॥ शुभनिरीक्षितम्-शुभग्रहनिरीक्षितम् । ऐन्दवम् मृगशिरः । दीप्तां पूर्वादिति पूर्वी दिशमारभ्य प्रदक्षिणं वर्ति सम्यक् प्रदीपने ब्राह्मणादीनां वर्णानां यथासङ्ख्यं सुखाव- हमित्यर्थः । खातपूरणैः खातस्य गर्तस्य तैरेव सम्बन्धिभिः पूरणैः । पितृवंशायतः पितृगणादारभ्य वहिं यावद्यो वंशः प्रसारित: तद्वदायतो वा वास्तुपुरुषः । अम्बुपो जलाधिपः । पुष्पको दन्तः जयशुक्र इत्यत्र जयशब्दः शुक्रवाची । तद्वत्कोगेष्वेकपदा इति । एकाशीतिपदे वास्तौ याः कोणेष्वेकपदा देवता इहापि तास्तथैव बोद्धव्याः । बहिष्कोणेषु चेत्यादि । प्रान्तकोणेषु चतुषु ये उभयसाधै कोष्ठकास्तेष्वष्टौ देवताः सार्दा भवन्ति, देवताचतुष्टयसहिता भवन्तीत्यर्थः । --- सूत उवाच- चतुश्शालं प्रवक्ष्यामि स्वरूपानामतस्तथा । चतुश्शालं चतुर्दारैरलिन्दैः सर्वतो वृतम् ॥५१॥ नाम्ना तत्सर्वतोभद्रं शुभं देवनृपालये । पश्चिमद्वारहीनं तु नन्द्यावर्त प्रचक्षते ॥५२॥ दक्षिणद्वारहीनं तु वर्धमानमुदाहृतम् । पूर्वद्वारविहीनं तु स्वस्तिकं नाम विश्रुतम् ॥ ५३ ॥ रुचकं चोत्तरद्वारविहीनं तु प्रचक्षते । सौम्यशालाविहीनं यत्त्रिशालं धन्यकं च तत् ॥ ५४ ॥ क्षेमवृद्धिकरं नृणां बहुपुत्रफलप्रदम् । १. ०षु for तु इति मु० मत्स्य २. शुभदायकम् for भयनाशनम् इति मु० मत्स्थ०. ३. तु वि० for परि० इति मु० मत्स्य०. ४. So Matsyapu.; तु यद्वारै० MS. ५. मुखम् for वृतम् इति मु० मत्स्य०. ६. Matsyapu. 254, 1-44. ७. तत् for तु इति मु० मत्स्य०.

·Parva VI. शालया पूर्वया हीनं सुक्षेत्रमिति विश्रुतम् ॥ ५५ ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं शोकमोहविनाशनम् । चुल्ली तु याम्यया हीनं त्रिशालं शालया तु यत् ॥५६॥ कुलक्षयकरं नृणां सर्वव्याधिभयावहम् । हीनं पश्चिमया यत्तु पक्षघ्नं नाम तद्विदुः ॥५७ ॥ मित्रबन्धुसुतान् हन्ति तथा 'सर्पभयावहम् । याम्यापराभ्यां शालाभ्यां धनधान्यफलप्रदम्॥५८॥ तेमवृद्धिकरं नृणां तथा पुत्रफलप्रदम् । यमसूर्य च विज्ञेयं पश्चिमोत्तरशालकम् ॥ ५६ ॥ राजाग्निभयदं नृणां कुलक्षयकरं च यत् । उदक्पूर्वे तु शाले द्वे दण्डाख्यं तत्र तद् भवेत् ॥ ६० ॥ अकालमृत्युभयदं परचक्रभयावहम् । चापाख्यं याम्यपूर्वाभ्यां शालाभ्यां यद्विशालकम् ।।६।। विषशस्त्राग्निभयद पराभवभयावहम् चुल्ली पूर्वापराभ्यां च सा भवेन्मृत्युसूचनी ॥ ६२ ॥ विधवत्वाय च स्त्रीणामनेकभयकारकम् । कार्यमुत्तरयामाभ्यां शालाभ्यां भयदं नृणाम् । सिद्धार्थवर्ज' वानि द्विशालानि सदा बुधैः ।। ६३ ॥ चतुष्किका सौम्यशाला उत्तरद्वारशाला । सिद्धार्थवजे याम्यापराभ्यां शाजाभ्यां युक्तं यद् द्विशालं तद् विहाय । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि भवनं पृथिवीपतेः । पञ्चप्रकारं तत्प्रोक्तमुत्तमादिविभेदतः ॥ ६४॥ अष्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारश्चोत्तमो मतः । चतुव॑न्येषु विस्तारो हीयते चाष्टभिः करैः ।। ६५ ।। १. तत्पुनः for तद्विदुः इति मु० मत्स्य०. २. सर्व० for सर्प० इति मु० मत्स्य०. ३. ०ख्ये यत्र० for ख्यं तत्र इति मु० मत्स्य०. ४. धनाख्यं for चापाख्यं इति मु० मत्स्य०. ५. पूर्वयाम्याभ्याम् for याम्यपूर्वाभ्याम् इति मु० मत्स्य०. तच्छस्त्रभयदं नृणाम् for विषशस्त्राग्निभयदम् इति मु० मत्स्य०. ७. तु for च इति मु० मत्स्य ८. वैधव्यदायकम् for विधवत्वाय च इति मु० मत्स्य०. ६.०वज्र० for ०वजे इति मु० मत्स्य०.

·चतुर्थांशादिकं दैये पञ्चस्वपि निगद्यते । युवराजस्य वक्ष्यामि तथा भवनपञ्चकम् ॥ ६६ ॥ षड्भिः षडभिस्तथाशीतिहीयते तत्र विस्तरात् । त्र्यंशेन चाधिकं दैध्य पञ्चस्वपि निगद्यते ।। ६७ ।। सेनापतेः प्रवक्ष्यामि तथा भवनपञ्चकम् । चतुःषष्टिः 'सुविस्तारः षभिः षड्भिः प्रहीयते॥ ६ ॥ पञ्चस्वेतेषु दैर्घ्यञ्च षड्भागेनाधिकं भवेत् । मन्त्रिणामथ वक्ष्यामि तथा भवनपञ्चकम् ॥ ६॥ चतुश्चतुर्विहीना' स्यात्करषष्टिः प्रविस्तरे । अष्टांशेनाधिकं दैर्घ्य पश्चस्वपि निगद्यते ॥ ७० ॥ सामन्तामात्यलोकानां वक्ष्ये भवनपञ्चकम् । चत्वारिंशत्तथाष्टौ च चतुर्मिीयते क्रमात् ।। ७१ ॥ चतुर्थांशाधिकं दैये पञ्चस्वेतेषु शस्यते । शिल्पिना कञ्चुकीनां च वेश्यानां गृहपञ्चकम् ॥ ७२ ।। अष्टाविंशत्कराणां तद्विहीनं विस्तराक्रमात् । द्विगुणं "दैर्घ्यमेवोक्तमध्यक्षेष्वेवमेव तु ॥ ७३ ।। "दूतकर्मान्तिकादीनां वक्ष्ये भवनपञ्चकम् । चतुर्थांशाधिकं दैये 'विस्तराद् द्वादशैव च ॥ ७४ ।। अध्यधै करहानिः स्याद्विस्तरात्पञ्चसुक्रमात् । दैवज्ञगुरुवैद्यानां सभास्तारपुरोधसाम् ॥७॥ तेषामपि प्रवक्ष्यामि १ क्रमाद्भवनपञ्चकम् । १४चत्वारिंशत्प्रविस्ताराच्चतुर्भिीयते क्रमात् ।। ७६ ॥ १. चतुःषष्टिस्तु for चतुःषष्टिः सु० इति मु० मत्स्य०. २. षड्मिस्तु for षड्भिः प्र० इति मु० मत्स्य०. ३. चतुर्भिर् for चतुर्वि० इति मु० मत्स्य वि० for तद्वि० इति मु० मत्स्य०. ५. ०वोक्तं मध्यमे० for वोक्तमध्यक्षे० इति मु० मत्स्य०. ६. तत् for तु इति मु० मत्स्य०, ७. दूती for दूत० इति मु० ८. विस्तारो द्वा for विस्तराद् द्वा० इति मु० मत्स्य०. ६. तु for च इति मु० मत्स्य. १०. अर्धाध० for अध्यर्ध इति मु० मत्स्य०. ११. द्विस्ता० for द्विस्त०. १२. ०त्पश्चश: for oत्पञ्चसु इति मु० मत्स्य०. १३. तथा भवन० for क्रमाद्भवन० इति मु० मत्स्य०. १४. रिंशत्तु for रिंशत्प्र० इति मु० मत्स्य०, ४. तु मत्स्य०.

·तु । ParvaVI. ( ४६ ) पञ्चस्वेतेषु दैर्घ्यश्च षड्भागेनाधिकं भवेत् । चातुर्वर्ण्यस्य' वक्ष्यामि सामान्यं गृहपञ्चकम् ॥ ७७ ।। द्वात्रिंशद्वै कराणां तु चतुर्भिहीयते क्रमात् । आषोडशादिति परं न्यूनमन्त्यावसायिनाम् ॥ ७ ॥ दशांशेनाष्टभागेन त्रिभागेनाथ भागिकम । अधिक दैर्ध्यमित्याहुाह्मणादेः प्रशस्यते ॥ ७६ ॥ सेनापतेर्नृपस्यापि गृहयोरन्तरेण नृपवासगृहं कार्य भाण्डागारं तथैव च ॥८॥ सेनापतेर्गृहस्यापि चातुर्वर्ण्यस्य चान्तरे वासाय च गृहं कार्य राजपूज्येषु सर्वदा ॥८॥ अन्तरा" प्रभवानां च स्वपितुन्यूनमिष्यते । तथा हस्तशतादगिमितं वनवासिनाम् ॥२॥ सेनापतेर्नृपस्यापि सप्तत्या सहितैहिते । चतुर्दशहिते' व्यासे शालान्यासः प्रकीर्तितः॥८३ ॥ पश्चत्रिंशोधृते तस्मिन्नलिन्दः समुदाहृतः । तथा 'षड्विंशहस्ता तु सप्ताङ्गलसमन्विता ॥४॥ विप्रस्य महती शाला न दैर्ध्य परतो भवेत् । दशाङ्गलाधिका तद्वत् क्षत्रियस्य विधीयते ॥५॥ पञ्चत्रिंशत्करा वैश्ये अङ्गुलानि त्रयोदश । तावत्करैव शूद्रस्य युता पञ्चदशाङ्गलैः ॥८६॥ शाज्ञायास्तु त्रिभागेन यस्याने वीथिका भवेत् । सोष्णीकं नाम तद्वास्तु पश्चाच्छायाश्रयं भवेत् ॥८॥ १. चतुर्वर्णस्य for चातुर्वर्ण्यस्य इति मु० मत्स्य०, २. द्वात्रिंशत: for द्वात्रिंशद्वै इति मु० मत्स्य०. ३. पादिकम् for भागिकम् इति मु० मत्स्य०, ४. गृहयोरन्तरेण तु for चातुर्वर्ण्यस्य चान्तरे इति मु० मत्स्य०. ५. अन्तरप्र० for अन्तरा प्र० इति मु० मत्स्य०. ६. गृह० for oन्यून० इति मु० मत्स्य०, ७. ध गदितं for दर्वागमितं इति मु० मत्स्य०. ८. ०सहितेऽन्विते for सहितै- हिते इति मु० मत्स्य० ६. हृते० for • हिते इति मु० मत्स्य०. १०. त्रिंशान्विते for त्रिंशोद्धृते इति मु० मत्स्य०. ११. षट्त्रिंशद्ध० for षड्विंशह० इति मु० मत्स्य १२. ०पश्चाच्छेयोच्छयं for पश्चाच्छायाश्रयं इति मु० मत्स्य:

·(४७ ) Parva VI. पार्श्वयोवीथिका यत्र सावष्टम्भ तदुच्यते । समन्ताद्वीथिका यत्र सुस्थितं तदिहोच्यते ॥८॥ शुभदं सर्वमेतत्स्याचातुर्वण्र्ये चतुर्विधम् । विस्तारात्षोडशो भागस्तथा हस्तचतुष्टयम् ॥८६॥ प्रथमो भूमिकोच्छ्राय उपरिष्टात्प्रहीयते । द्वादशांशेन सर्वासु भूमिकासु तथोच्छ्रयात् ।। १० ॥ पक्केष्टका भवेदित्तिः षोडशांशेन' विस्तरात् । दारवैरपि कल्प्या स्यात्तथा मृन्मयभित्तिका ॥११॥ गर्भमानेन मानं तु सर्ववास्तुषु शस्यते । गृहव्यासस्य पञ्चाशदष्टादशभिरङ्गलैः ॥१२॥ संयुतो द्वारविष्कम्भो द्विगुणश्चोच्छ्रयो भवेत् । द्वारशाखासु बाहुल्यमुच्छायकरसम्मितैः ॥ १३ ॥ अङ्गलैः सर्ववास्तूनां पृथुत्वं शस्यते बुधैः । उदुम्बरोत्तमाङ्गं च तद्ध्यर्द्धप्रविस्तरात् ॥ ४॥ सेनापतेर्नृपस्यापि सप्तत्येत्यादि । सेनापते पस्य गृहे यावान विस्तार उत्तस्तं करसप्तत्या सहितं कृत्वा तदर्धे गृहीत्वा तस्यास्य चतुर्दशविभागं कृत्वा यावदवशिष्टं भवति तावद्विस्तारां शालां कुर्यादित्यर्थः । तेनाष्टोत्तरहस्तशतविस्तारे राजवेश्मनि पञ्चहस्तप्रमाणा शाला भवति । पञ्चत्रिंशोद्धृत इति । तस्मिन्नेव नवाशीतिविस्तारे राजवेश्मनि पञ्चत्रिंशता भागहारे कृते ये एकोनविंशतिहस्ता अवशिष्यन्ते तावानलिन्दः कर्तव्यः । उदुम्बरो देहली। अथात: सम्प्रवक्ष्यामि स्तम्भमानविनिर्णयम् । तद्वास्तुभवनोच्छ्रायं सदा सप्तगुणं विदुः ॥ १५ ॥ अशीत्यंशं पृथुत्वं स्यादप्रे नवगुणैः सह । रुचकश्चतुरस्रः स्यादृष्टास्रो वन उच्यते ॥१६॥ १. षडंशांशेन for षोडशांशेन MS. २. तदाधि० for तदध्यर्द्ध० इति मु० मत्स्य० ३. कृत्वा स्व० for तद्वास्तु० इति मु० मत्स्य० ४. बुधैः for विदुः इति मु० मत्स्य० ५. Matsyapu. 255.1-24. ६. प्त्यंशः for oत्यंशं इति मु० मत्स्य. ७. ०त्वे for त्वं इति मु० मत्स्य०. ८ गुणे सति for गुणैः सह इति मु० मत्स्य०. ६. श्चतुरः स्यात्तु अ० for ०श्चतुरखः स्याद० इति मु० मत्स्य०.

·Parva vi. ( ४८ ) द्विवज्रः षोडशास्त्रस्तु द्वात्रिंशास्त्रः प्रलीनकः । मध्यप्रदेशे यः स्तम्भो वृत्तोवृत्त इति स्मृतः ॥ ७ ॥ एते पञ्चमहास्तम्भाः प्रशस्ताः सर्ववास्तुषु । पनवल्लीलताकुम्भपत्रदर्पणभूषिताः' ॥८॥ स्तम्भस्य नवमांशेन पद्मकुम्भोत्तराणि तु। स्तम्भतुल्या तुला प्रोक्ता हीना चोपतुला ततः ॥ ६॥ त्रिभागेनेह सर्वत्र चतुर्भागेन वा पुनः । हीनं हीनं चतुर्थांशात्तथा सर्वासु भूमिषु ॥ १० ॥ सावरोहाणि सर्वेषां प्रवेशो दक्षिणेन तु । द्वाराणि तु प्रवक्ष्यामि प्रशस्तानीह यानि तु ॥१०१॥ पूर्वेणेन्द्रं जयन्तं च द्वारं सर्वत्र शस्यते । याम्यं च वितथं चैव दक्षिणेन विदुर्बुधाः ॥ १०२ ॥ पश्चिमे पुष्पदन्तं तु वारुणं च प्रशस्यते । उत्तरेण तु मल्लाटं सौम्यं तु सुखदं भवेत् ॥ १०३ ॥ तथा वास्तुषु सर्वत्र वेधं द्वारस्य वर्जयेत् । द्वारे तु रथ्यया विद्ध भवेत्सर्वकुलक्षयः ॥ १०४ ।। तरुणा 'दोषबाहुल्यं शोकः पड्वेन जायते । अपस्मारो भवेन्नूनं कूपवेधेन सर्वदा ॥ १०५ ।। व्यथा प्रस्रवणेन स्यात्कीलेनाग्निभयं भवेत् । विनाशो देवताविढे स्तम्भेन स्वीकृतो भवेत् ॥ १०६ ।। गृहमतुर्विनाशः स्याद् गृहेण च गृहे कृते । अमेध्यावस्करैर्विद्धे गृहिणी बन्धकी भवेत् ॥ १०७॥ तत्र शस्त्रभयं विन्द्यादन्त्यजस्य गृहेण तु । उच्छायाद् द्विगुणां भूमिं त्यक्त्वा वेधोन जायते ॥ १०८ ॥ स्वयमुद्घाटिते द्वार उन्मादो गृहवासिनाम् । स्वयं च पिहिते विद्यात्कुलनाशं विचक्षणः ॥१०६ ।। १. ०रूपिताः for भूषिताः इति मु० मत्स्य०. २. ०कुम्भान्तराणि for कुम्भोत्तराणि इति मु० मत्स्य०. ३. वासगेहानि for सावरोहाणि इति मु० मत्स्य०. ४. प्रविशेदक्षि० for प्रवेशो दक्षि० इति मु० मत्स्य०. ५. शुभदं for सुखदं इति मु० मत्स्य० ६. द्वेष० for दोष० इति मु० मत्स्य०.

·उदुम्बरस्तथा याम्ये । ( ४६ ) Parva VI. मानाधिके राजभयं न्यूने तस्करतो भयम् । द्वारोपरि च यद् द्वारं तदन्तकभयं स्मृतम् ।। ११० ।। आध्मात मध्यदेशे तु अधिको यस्य विस्तरः। वज्रं तु सङ्कटं मध्ये सद्यो भर्तृविनाशनम् ।। १११ ।। तथान्यपीडितं द्वारं बहुदोषकरं भवेत् । मूलद्वारात्तथात्यन्तं नाधिकं शोभया भवेत् ।। ११२ ।। कुम्भश्रीपर्णवल्लीभिर्मूलद्वारं तु शोभयेत् । पूजयेद्वापि तन्नित्यं बलिना चाक्षतोदकैः ॥ ११३ ।। भवनस्य वटः पूर्वे दिग्भागे सार्वकामिकः । वारुणे पिप्पल: शुभः ।। ११४॥ मनश्चोत्तरतो धन्यो विपरीतास्त्वसिद्धये । कण्टकी क्षीरवृक्षश्च आसन्नः सफलद्रुमः ॥ ११५॥ भार्याहानिः प्रजाहानिर्भवेतां क्रमशः सदा । न छिन्द्याद्यदि तान् वृतानन्तरे स्थापयेच्छुभान् ॥११६।। पुन्नागाशोकतिलकशमीबकुलचम्पकान्' दाडिमी पिप्पली द्राक्षां तथा कुसुममण्डपान् ॥११७।। जम्बीरपूगपनसद्रुमकेतकीमि- जर्जातीसरोजशतपत्रिकमल्लिकाभिः यन्नारिकेलकदलीदलपाटलाभि- युक्तं तदन्न भवनं श्रियमातनोति ।। ११८॥ १. मुखं for ०भयं इति मु० मत्स्य० २. अध्वनो for आध्मातं इति मु० मत्स्य ३. भर्तुर for भर्तृ० इति मु० मत्स्य ४. ०त्तथान्यत्तु for तथात्यन्तं इति मु० मत्स्य० ५. So Matsyapu; शोभनं MS. ६.०चापि for द्वापि इति मु०मत्स्य ७. वारुण्यां for वारणे इति मु० मत्स्य ८. आसनः for प्रासमा इति मु. मत्स्य० है. सफलो for सफल० इति मु० मत्स्य १०. ०हानौ for हानिः इति मु० मत्स्य ११. हानौ for हानिर् इति मु० मत्स्य १२. तदा for सदा इति मु० मत्स्य १३.तानन्यान० for तान्वृक्षान० इति मु० मत्स्य १४. ०बकुत्ता for तिलक० इति मु० मत्स्य० १५. तिलक० for ०बकुल० इति मु० मत्स्य० १६. दाडिमो for दाडिमी इति मु० मत्स्य० १७. पिप्पली for पिप्पलों इति मु० मत्स्य १८. द्राक्षा for द्राक्षां इति मु० मत्स्य० ।

·Parva VI. ( ५० ) रथ्यामार्ग: वेधः । अत्राभिमुख्येनावस्थानम् । उच्छायाद् द्विगुणामिति । यावा- न्द्वारस्योच्छायो दैव्य तद्विगुणद्वाराप्रभूमेः परतो यद्येते रथ्यादयो भवन्ति तदा न वेधो वास्तुवेध इत्यर्थः। उदगादिसवं वास्तु समानस्य शिरस्तथा । समानस्य मानसहितस्य वास्तुपुरुषस्य । परीक्ष्य पूर्ववत्कुर्यात्स्तम्भोच्छायं विचक्षणः ॥ ११६ ॥२ न देवधूर्तसचिवचत्वराणां समीपतः । कारयेद्भवनं प्राज्ञो दुःखशोकसमन्वितम् ॥ १२० ।। तस्य प्रवेशाश्चत्वारस्तस्योत्सङ्गाप्रतः शुभाः । पृष्ठतः पृष्ठतो गन्तुं सङ्ख्यावतै प्रशस्यते ॥ १२१ ।। अपसव्यो विनाशाय दक्षिणे शीर्षकस्तथा। सर्वकामफलो नृणां सम्पूर्णो नाम वामतः ॥ १२२ ॥ एवं प्रवेशमालोच्य यनेन गृहमारमेत् । श्रथ सांवत्सरप्रोक्ते मुहूतें शुभलक्षणे ॥ १२३ ॥ रत्नोपरि शिलां कृत्वा सर्वबीजसमन्विताम् । चतुर्भिाह्मणैःस्तम्भ वनालङ्कारपूजितम् ॥ १२४ ।। शुक्लाम्बरधरः १२शिल्पिसहितो वेदपारगैः । स्नापितं तं न्यसेत्तद्वत्सौषधिसमन्वितम् ।। १२५ ॥ नानाऽक्षतसमोपेतं १४वस्त्राभरणसंयुतम् । ब्रह्मघोषेण वाद्येन गीतमङ्गलनिःस्वनैः ॥ १२६ ॥ १. समानशिखरं तथा for समानस्य शिरस्तथा इति मु० मत्स्य०. २. Matsyapu. 256. 1-35. ३. ०भयं तत: for समन्वितम् इति मु० मत्स्य०, ४. प्रदेशा० for प्रवेशा० इति मु० मत्स्य०, ५.०स्तस्योत्सर्गो ofor स्तस्योत्सना० इति मु० मत्स्य० ६. शुभ: for शुभाः इति मु० मत्स्य०. ७. ७. पृष्ठभागस्तु for पृष्ठतो गन्तुम् इति मु० मत्स्य०. ८. सव्यावत: for सङ्घयावर्तम् इति मु० मत्स्य०. है. प्रदेश० for प्रवेश० इति मु० मत्स्य. १०. ०क्य for ०च्य इति मु० मत्स्य ११. कारयित्वा सुपूजितम् for वस्त्रालङ्कारपूजितम् इति मु० मत्स्य०. १२. शिल्पी for शिल्पि० इति मु० मत्स्य०. १३. विन्यसेत्तद्वत्स० for तं न्यसेत्तद्वत्स० इति मु० सत्म्य०. १४. वस्त्रालङ्कार० for वस्त्राभरण० इति मु० मत्स्य०, ·( ५१ ) Parva VI. पञ्चधा । ४ प्रदोषे भोजयेद्विप्रान् होमस्तु मधुसर्पिषा । वास्तोष्पते प्रतिजानीहि मन्त्रेणानेन सर्वदा।। १२७ ॥ सूत्रपाते तथा कार्यमेवं स्तम्भोच्छये पुनः । द्वारवंशोच्छ्ये तद्वत्प्रवेशसमये तथा ॥१२८॥ वास्तूपशमने तद्वद्वास्तुयज्ञस्तु ईशाने सूत्रपातः स्यादाग्नेये स्तम्भरोपणम् ।। १२६ ॥ प्रदक्षिणं च कुर्वीत वास्तो: पदविलेखनम् । तर्जनी मध्यमा चैव तथाङ्गुष्ठस्तु दक्षिणे ॥ १३० ॥ प्रवालरत्नकनकं फलमष्टाक्षतोदकम् सर्ववास्तुविभागेषु शस्तं पदविलेखनम् ॥ १३१ ॥ न भस्माङ्गारकाष्ठेन न शस्त्रनखचर्मभिः । न शृङ्गास्थिकपालैश्च क्वचिद्वास्तु विलेखयेत् ॥ १३२ ॥ एभिर्विलिखितं कुर्याद् दुःखशोकमयादिकम् । यदा गृहप्रवेशः स्याच्छिल्पी तत्राभिलक्षयेत् ॥१३३ ॥ स्तम्भसूत्रादिकं तद्वच्छुभाशुभफलोदयम् । आदित्याभिमुखं रौति शकुनिः परुषं यदि ॥ १३४ ॥ तुल्यकालं स्पृशेदङ्गं गृहभर्तुर्यदात्मनः । वास्त्वने तद्विजानीयानरः शल्यं भयप्रदम् ।। १३५ ।। 'शकुनानन्तरं यत्र हस्त्यश्वश्वापदं भवेत् । तदङ्गसम्भवं विद्यात्तत्र शल्यं विचक्षणः ॥ १३६ ॥ प्रसार्यमाणे सूत्रे तु श्वगोमायुविलिम्पिते । तत्तु शल्यं विजानीयात् खरशब्दे च" भैरवे॥ १३७॥ १. पायसं for प्रदोषे इति मु० मत्स्य २. होमं तु for होमस्तु इति मु० ३. ०दये for ०च्छये इति मु० मत्स्य० ४. कनकफलं पिष्ट्वा कृतो० for कनकं फलमष्टाक्षतो० इति मु० मत्स्य० ५. विलेखने for विलेखनम् इति मु० मत्स्य० ६. नखशस्त्रेण for न शस्त्रनख० इति मु० मत्स्य० ७ तत्रापि for तत्रामि० इति मु० मत्स्य० ८. ०फलोदयम् for ०फलप्रदम् इति मु० मत्स्य० 8. अङ्कना० for शकुना० इति मु० मत्स्य १८. श्वा गोमायुर्विलब्धते for श्वगोमायुविलिम्पिते इति मु० मत्स्य० ११. अति for च इति मु० मत्स्य० 8573 मत्स्य ·Parva vi. ५२ ) ४ यदि शान्ते तु दिग्भागे मधुरं रौति वायसः । धनं तत्र विजानीयाद् भागे वा स्वाम्यधिष्ठिते ॥ १३८॥ सूत्रच्छेदे भवेन्मृत्युाधिः कीले त्वधोमुखे । अङ्गारेषु तथोन्माद कपालेषु च सम्भ्रमम् ॥१३६ ।। कण्ठशल्येषु जानीयात्पश्चल्यं स्त्रीषु शास्त्रवित् । गृहभर्तृहस्यापि विनाशः शिल्पिसम्भ्रमे ॥ १४० ॥ स्तम्भस्कन्धाच्च्युते" कुम्भे शिरोरोगान्विनिर्दिशेत् । कुम्भापहारे सर्वस्य कुलस्यापि क्षयो भवेत् ॥ १४१ ।। मृत्युः स्थानच्युते स्तम्भे भग्ने बन्धं विदुर्बुधाः । करसंख्याविनाशे तु नाशं गृहपतेर्विदुः ॥ १४२॥ बीजौषधिविहीने तु भूतिभ्यो' भयमादिशेत् । प्राग्दक्षिणेन विन्यस्य स्तम्भ छत्रे' निवेशयेत् । ततः प्रदक्षिणेनान्यान्न्यसेत्स्तम्भान्विचक्षणः ॥ १४३ ।। यस्माद्भयङ्करा नृणां योजितास्त्वप्रदक्षिणाः २ । रक्षां कुर्वीत यत्नेन स्तम्भोपद्रवनाशिनीम् ॥ १४४ ॥ ततः फलवती शाला स्तम्भोपरि निवेशयेत् । प्रागुदप्रवणं कुर्यादिङमूढं तु न कारयेत् ॥ १४५॥ स्तम्भ वा भवनं वाऽपि द्वारं वासगृहं तथा । दिङ्मूढे कुलनाशः स्यान्नच संवर्द्धते' गृहम् ॥ १४६ ॥ यदि संवर्धयेद्गुहं सर्वमेव विवर्जयेत् । पूर्वेण वर्धितं वास्तु कुर्याद्वैराणि सर्वदा ॥ १४ ॥ दक्षिणे वर्धितं वास्तु मृत्यवे स्यान्न संशयः। १. यदीशाने तु for यदि शान्ते तु इति मु० मत्स्य० ३. कम्बु० for कण्ठ० इति मु० मत्स्य० ३. So Matsyapu.; ०कर्तु० MS. ४. स्तम्मे for स्तम्भ इति मु० मत्स्य० ५. स्कन्धच्युते for स्कन्धाच्च्युते इति मु० मत्स्य० ६. रोगं वि० for रोगान्वि० इति मु० मत्स्य० ७. मृत्यु for मृत्युः इति मु० मत्स्य० ८ कुम्भे for स्तम्मे इति मु० मत्स्य० ६. भूतेभ्यो for भूतिभ्यो इति मु० मत्स्य० १०. स्तम्भे for स्तम्भ इति मु० मत्स्य० ११. छत्रं for छत्रे इति मु० मत्स्य० १२. व्ह्यप्रदक्षिणम् for °स्त्वप्रदक्षिणाः इति मु० मत्स्य० १३. संवर्द्धयेद् for संवर्द्धते इति मु० मत्स्य० १४. संवर्धयेत् for विवजयेत् इति मु० मत्स्य० ·Parva V., ( ५३ ) पश्चाद्विवृद्धं यद्वास्तु तदर्थक्षयकारकम् ॥ १४८ ॥ वर्धापितं तथा सौम्ये बहुसन्तापकारकम् । आग्नेये यत्र वृद्धिः स्यात्तदग्निमयदं भवेत् ।। १४६ ।। वर्धितं राक्षसे कोणे 'वित्तक्षयकरं भवेत् । वर्धापितं तु वायव्ये वातव्याधिप्रकोपकृत् ॥ १५० ।। ईशाने 'सस्यहानिः स्याद्वास्तौ संवर्धिते सदा । ईशाने देवतागारं तथा शान्तिगृहं भवेत् ॥ १५१ ।। महानसे तथाग्नेये तत्पार्थे चोत्तरे जलम् । गृहस्योपस्करं सर्व नैऋते स्थापयेद् बुधः ॥ १५२ ।। वर्च:स्थान' बहिः कुर्यात्स्नानमण्डपमेव च । धनधान्यं च वायव्ये कर्मशाला ततो बहिः । एवं वास्तुनिवेशः स्याद् गृहमतुः शुभावहः ॥ १५३ ।। अथातः सम्प्रवक्ष्यामि दाहिरणमुत्तमम् । धनिष्ठापञ्चकं मुक्त्वा विष्टयादिकमत: परम् ।। १५४ ॥ ततः सांवत्सरादिष्टे दिने यायानं बुधः । प्रथमं बलिपूजां च कुर्यावृक्षाय सर्वथा ॥ १५५ ॥ पूर्वोत्तरेण पतितं गृहे दारु प्रशस्यते । अन्यथा न शुभं "विद्याद्याम्यापरनिपातने १२ ॥ १५६ ।। क्षीरवृक्षोद्भवं दारु न गृहे विनिवेशयेत् । कृताधिवासं १३विहगैरनलानिलपीडितम् ॥ १५७ ।। गजावभुग्नं च तथा "विधुनिर्घातपीडितम् । १. शिशु० for वित्त० इति मु० मत्स्य० २. ईशान्यामन्न० for ईशाने सस्य इति मु० मत्स्य० ३. महानसं for महानसे इति मु० मत्स्य ४. बन्धस्थाने for वर्चःस्थानं इति मु० मत्स्य० ५. विशेषः for निवेशः इति मु० मत्स्य० ६. त्विष्टया० for विष्टया० इति मु० मत्स्थ० ७. Matsyapu. 257. 1-23. ८.०द्वरं for ०द्वनं इति मु० मत्स्य० ६ वृक्षस्य for ०वृक्षाय १०. सर्वदा for सर्वथा इति मु० मत्स्य० ११. ०द्याम्योपरि for ०द्याम्यापर० १२. निपातनम् for निपातने इति मु० मत्स्य० १३. ०रनिनानिल० for ०रनलानिल० इति मु० मत्स्य. १४. गजावरुमं for गजावभुग्न इति मु० मत्स्य० १५. So Matsyapu.; निर्वात०MS.

·१ Parva VI. (५४) ऊर्ध्वशुष्कं तथा दारु भग्नं वक्र' तथैव च ॥ १५८ ॥ चैत्यदेवालयोत्पन्नं नदीसङ्गमजं तथा श्मशानकूप निलयं तडागादिसमुद्भवम् ॥१५६ ॥ वर्जयेत्सर्वदा दारु यदीच्छेद्विपुलां श्रियम् । तथा कण्टकिनो वृक्षान्नीपनिम्बबिभीतकान् ॥ १६०॥ श्लेष्मातकासारतरून्वर्जयेद् गृहकर्मणि । असनः" शाकमधुकसर्जशाला: शुभावहाः ॥ १६१ ।। चन्दनं पनसं धन्याः सुरदारुहरिद्रकाः । द्वाभ्यामेकेन वा कुर्यात्रिभिर्वा भवनं शुभम् ।। १६२ ॥ बहुभिः कारितं यस्मादनेकभयदं भवेत् । एकैव' शिंशपा धन्या श्रीपर्णी तिन्दुकी तथा॥ १६३ ।। एता"नान्यसमायुक्ताः कदाचिच्छुभकारिकाः। स्यन्दनः पनसस्तद्वत्सरलार्जुनपद्मकाः ॥ १६४ ।। एते नान्यसमायुक्ता वास्तुकार्ये शुभप्रदाः । तरुच्छेदे तथापीते गोधां विद्याद्विचक्षणः ॥ १६५ ॥ मालिष्ठवणे मेक: स्यानीले सपै"विनिर्दिशेत्। अरणे सरटं विद्यान्मुद्राभे शुकमादिशेत् ॥ १६६ ।। कपिले मूषिका विद्यात्खङ्गामे जलमादिशेत् । एवंविधं समय तु वर्जयेद्वास्तुकर्मणि ।। १६७ ॥ पूर्वच्छिन्नं तु गृह्णीयानिमित्तशकुनैः शुभैः । १. अर्ध० for ऊर्ध्व० इति मु० मत्स्य० २. भग्नशुष्कं for भग्नं वक्र इति मु० मत्स्य०.३. So Matsyapu.;तकान् MS. ४. ०कानाम्र० for ०कासार ०इति मु० मत्स्य० ५. आसनाशोक for असनः शाक इति मु० मत्स्य० ६. सर्व० for ०सर्जक इति मु० मत्स्थ० ७.धन्यं for धन्याः इति मु० मत्स्य० ८. हरिद्रवः for व्हरिद्रकाः इति मु० मत्स्य० ६. भुवनं for मु० मत्स्य० १०. एकैक for एकैव इति मु० मत्स्य० ११. So Matsyapu.; एते MS. १२. So Matsyapu.; ०दायकाः MS. १३. कार्यफलप्रदा: for ०कार्ये शुभप्रदाः इति मु० मत्स्य० १४. महा० for तथा इति मु० मत्स्य० १५. सादि for सर्प वि इति मु० मत्स्य० १६. मुक्ता० for मुद्रा० इति मु० मत्स्य०. १७. मूषिकान् for मूषिका इति मु० मत्स्य० १८. सगर्भ or समनं इति मु० मत्स्य०, भवनम् इति ·Parva vi व्यासेन गुणिते दैध्ये अष्टाभिः हते तथा ॥ १६८॥ यच्छेषमायतं विद्यादष्टभेदं वदामि वः । ध्वजो धूमश्च सिंहश्च श्वा' वृष: खर 'एव च ॥ १६६ ।। गजो ध्वाक्षश्च पूर्वाद्याः करशेषा भवन्त्यमी। ध्वजः सर्वमुखो धन्यः प्रत्याहारो विशेषतः॥ १७० ॥ उदङमुखे भवेत्सिंहः प्राङमुखो वृषभो भवेत् । दक्षिणाभिमुखो हस्ती सप्तभिः समुदाहृतः ।। १७१ ।। एकेन ध्वज उद्दिष्टस्त्रिभिः सिंहः प्रकीर्तितः । पञ्चभिवृषभः प्रोक्तो विकोणस्थांश्च वर्जयेत् ।। १७२ ॥ तमेवाष्टगुणं कृत्वा करराशि विचक्षणः । सप्तविंशहते भागे "ऋक्षं विद्याद्विचक्षणः॥ १७३ ॥ अष्टभिर्भाजयेच्छेषं यच्छेषं स व्ययो मतः। व्ययाधिकं न कुर्वीत यतो दोषकरं भवेत् । आयाधिके भवेच्छान्तिरित्याह भगवान् हरिः ।। १७४ ॥ कृत्वाप्रतो द्विजवरानथ पूर्णकुम्भ दध्यक्षतागदलपुष्पफलोपशोभम् । दत्त्वा हिरण्यवसनानि तथा द्विजेभ्यो माङ्गल्यशान्तिनिलयाय गृहं विशेत्तु ॥१७॥ गृह्योक्तहोमविधिना बलिकर्म कुर्या- त्प्रासादवास्तुशमने च विधिर्य उक्तः सन्तर्पयेद् द्विजवरानथ भक्ष्यभोज्यः शुक्लाम्बरश्च भवनं प्रविशेत्सधूपम् ।।१७६।। द्वाभ्यामेकेन वेति । यदाऽनेकजातीयवृहं कुर्यात्तदा द्वाभ्यां त्रिभिर्वा न पुन- श्चतुष्पञ्चजातीयप्रभृतिभिरित्यर्थः । सरटः कृकलासः । मुद्राभः= मुद्गसमानवर्णः । । १. खरः श्वा वृष for श्वा वृषः खर इति मु० मत्स्य० २. हस्ती for गमो इति मु० मत्स्य० ३. प्रत्यग्वारो for प्रत्याहारो इति मु० मत्स्य० ४. सप्तविंशाहते for सप्तविंशहते इति मु० मत्स्य० ५. So Matsyapu; दक्षं for ऋक्षं MS. ६. For this line the pub. ed. of Matsyapu. reads अष्टमि जिते ऋते यः शेषः स व्ययो मतः । ७. So Matsyapu; विशेत MS. रस्वभ० for ९रश्च भ० इति मु० मत्स्य ·Muna -- Parva VI. ( ५६ ) अश्मन्तकः-पाषाणः । खगामे =श्यामले । व्यासेन गुणिते दैर्घ्य इति-व्यासेन विस्तारसंख्यया दैर्ये गुणिते प्रावर्तिते सति यावन्तो हस्ता भवन्ति तेष्वष्टकमष्टकं कृत्वा भागहारे कृते यावदवशिष्यते स आयो भवति, स च ध्वजादिभेदेनाष्टधा भिद्यते । पूर्वाद्या: पूर्वादिदिगष्टकावस्थिता यथा क्रमेण । तमेव पूर्वोक्तव्यासगुणितं दैयंकरराशिम् । अष्ट- भि जिते ऋते =अष्टभिर्भागैर्हते नक्षत्रस्य करसमूहे । बचगृह्यम्'- अथातो वास्तुपरीक्षा । अनूषरमविवदिष्णु भूम । ओषधिवनस्पतिवत् । यस्मिन् कुशवीर णप्रभूतम् । कण्टकिक्षीरिणस्तु समूलान् परिखायोद्वासयेत् । अपामार्गः शाक- स्तिल्वकः परिव्याध इति चैतानि । यत्र सर्वत आपो मध्यं समेत्य प्रदक्षिणं शयनीयं परीत्य प्राच्यः स्यन्देरन्नप्रवदत्यस्तत्सर्वं समृद्धम् । समवनवे भक्तशरणं कारयेत् । बह्वानं हि भवति । दक्षिणाप्रवणे सभां मापयेत्साऽधूताह भवति । युवानस्तस्यां कितवाः कलहिनः प्रमायुका भवन्ति । यत्र सर्वत आपः प्रस्यन्देरन् सा स्वस्त्ययन्यद्यूता च अथैतैर्वास्तु परीक्षेत । जानुमान गर्ने खात्वा तैरेव पांसुभिः प्रतिपूरयेत् । अधिके प्रशस्त समे वातै न्यूने गर्हितम् । अस्तमितेऽपां पूर्ण परिवासयेत् । सोदके प्रशस्तमा वात शुष्के गर्हितं श्वेतं मधुरास्वादम् । सिकतोत्तरं ब्राह्मणस्य । लोहितं क्षत्रियस्य । पीतं वैश्यस्य । तत् सहस्त्रसीतं कृत्वा यथादिक् समचतुरस्रं मापयेत् । आयतं चतुरस्रं वा तच्छमीशाखयोदुम्बरशाखया वा शन्तातीयेन त्रिः प्रदक्षिणं परित्रजन् प्रोक्षति । अवि- च्छिन्नया चोदकधारया 'आपो हि ष्ठा मयोभुव" ' इति तृचेन । वंशान्तरेषु शरणानि कारयेत् । गतेष्ववको शीपालमित्यवथापयेत् । न हास्य दाहुको भवतीति विज्ञायते । मध्यमस्थूणाया गर्तेऽवधाय प्रागमोदप्रान् कुशानास्तीर्य ब्रोहियवमतीरप आसेचयेत् , अच्युताय भौमाय स्वाहेति । अथैनामुच्छियमाणामनुमन्त्रयेतेहैव तिष्ट निमिता तिल्विलास्तामिरावतीं' मध्ये पोषस्य तिष्ठन्तीम् । आ त्वा प्रापन्नघायव आ त्वा कुमारस्तरुण आ वत्सो जायतां सह । आ त्वा परिश्रितः कुम्भ आ नः कलशैर- यन्निति । वंशमाधीयमानम् । ऋतेन स्थूणामधिरोह वंश द्राधीय आयुः प्रतरं दधान इति । १. As'valāyana grhyasutra, Poona, 1937. 2. 7. 1-12; 8. 1-16, 9. 1-9. २. ०वीरिणं for ०वीरण इति मु० आश्व० ३.. सर्वसमृद्धम् for सर्व समृद्धम् इति मु० आश्व० ४. ह for हि इति मु० आश्व० ५. RV. 10.9.1 and onwards. ६. So As'valāyana; दाहुकं MS. ७. The portion beginning from ०लास्तामिरावती and ending with आ त्वा परि is missing in MS.

·Parva VII. संदूर्वासु चतसृषु शिलासु मणिकं प्रतिष्ठापयेत्-पृथिव्या अधि सम्भव' इति । 'अरङ्गरो वावदोति त्रेधा बद्धो वरत्रया । इरामु है प्रशंसत्यनिरामपबाधतामिति' । अथास्मिन् अप आसेचयेत् । ऐतु राजा वरुणो रेवतीभिरस्मिन् स्थाने तिष्ठतु मोदमानः । इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणा मित्रेण साकं सह संविशन्त्विति ॥ अथैनच्छमयति । ब्रीहियव- मतीभिरद्भिर्हिरण्यमवधाय शन्तातीयेन त्रि. प्रदक्षिणं परिजन प्रोक्षति । अविच्छिन्नया चोदकधारया आपो हि ष्ठा मयोभुव इति तृचेन । मध्येऽगारस्य स्थालीपाकं अपयित्वा वास्तोष्पते प्रतिजानीह्यस्मानिति चतमृभिः प्रत्यूचं हुत्वाऽन्नं संस्कृत्य ब्राह्मणान भोजयित्वा शिवं वास्तु शिवं वास्त्विति वाचयीत ।। अविवदिष्णु यत्र विवदिष्णुर्विवदिता न विद्यते तत् । अविवादीति पाठे विवाद- रहितमित्यर्थः । भूमौषधिवनस्पतिवद् बहुतरौषविवनस्पत्युत्पत्तियोग्यम् । परिखाय उत्पाट्य । परिव्याधो राजवृत्तविशेषः । प्रपनन्त्यः प्रकर्षण गच्छन्त्यः । सर्वस- मृद्धम् = मवैः पुत्रादिभिः सम्पूर्णम् । समवनवे प्रणालिकादेशे। भक्त शरणम् = पाकशाला। सभा गृहस्थस्य समाजशाला सा य:ि द क्षणाप्रवणे देशे क्रियते तदा द्यूतवती भवत्यतो न तथा कार्येत्यर्थः । प्रमायु का भरणशीलाः । वार्त = नात्युत्कृष्टं नापकृष्ट- मित्यर्थः । सहस्रसीतम् अपरिमितकृष्ठम् । शन्तातीयेन शन्न इन्द्राग्नी भवतामिति सूक्तेन । अवकाः शम्बुकाः । शीपालाः शैवालाः इति वास्तुशान्तिः ।। अथ राष्ट्रम् (७) तत्र मनुः- राष्ट्रस्य संग्रहे नित्यं विधानमिदमाचरेत् । सुसंगृहीतराष्ट्रो हि पार्थिवः सुखमेधते ॥१॥ द्वयोस्त्रयाणां पञ्चानां मध्ये गुल्ममवस्थितम् । तथा प्रामशतानां च कुर्याद्राष्ट्रस्य गुप्तये ॥ २ ॥ प्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दश प्रामाधिपं तथा । विंशतीशं शतेशं च सहस्रपतिमेव च ॥ ३ ॥ द्वयोर्मामयोरित्यन्वयः । गुल्म:=पदातिसमूहः । । । १. For प्रपतन्त्यः प्रकर्षण गच्छन्त्य: RP. (p. 236) reads अवदत्यः अशब्दवत्यः । छान्दसो नुमभावः. २. 7. 113-115. ३. मधिष्ठितम् for मवस्थितम् इति मु० म० ४. संग्रहम for गुप्तये इति मु०म० ५. ग्रामपतिम् for प्रामाधिपम् इति मु०म० ६. So Manu.; विंशतीशं MS.

·Parva VII. ५८ आपस्तम्बः-ग्रामेषु नगरेषु चार्यान शुचीन सत्यशीलान् प्रजागुप्तये निध्यात् । तेषां पुरुषास्तथागुणा एत्र स्युः । सर्वतो योजनं नगरं तस्करेभ्यो रक्ष्यम, क्रोशो प्रामेभ्यः॥ मनु:- तेषां ग्राम्याणि कार्याणि पृथक्कार्याणि चैव हि । राज्ञो यः सचिवः स्निग्धस्तानि पश्येदतन्द्रितः ॥ ४॥ नगरे नगरे चैव' कुर्यात्सर्वार्थचिन्तकम् । उच्चैःस्थानं घोररूपं नक्षत्राणामिव ग्रहम् ॥५॥ स ताननु परिक्रामेत्सर्वानायुक्तकान्" स्वयम् । तेषां वृत्तं परिणयेत्सम्यग्राष्ट्रेषु तच्चरैः ।।६।। ग्रामदोषान् समुत्पन्नान् प्रामिकः शनकैः स्वयम् । शंसेद् ग्रामदशेशाय दशेशो विसतीशिने ॥७॥ विशतीशस्तु तत्सर्व शतेशाय निवेदयेत् । शंसेद् ग्रामशतेशस्तु सहस्रपतये स्वयम् ॥८॥ एवं सर्व विधायेदमितिकर्तव्यमात्मनः । युक्तश्चैवाप्रमत्तश्च परिरक्षेदिमाः प्रजाः ॥६॥ यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं ग्रामवासिभिः । अन्नपानेन्धनादीनि ग्रामिकस्तान्यवाप्नुयात् ॥ १०॥ दशी कुलं तु भुञ्जीत विंशी पञ्च कुलानि च । प्रामं प्रामशताध्यक्षः सहस्राधिपतिः पुरम् ॥ ११ ॥ अनुपरिकामेत् यदाऽन्यायिभिस्ते नियुक्ता भिभूयन्ते तदा तान् 'स्वबले पूरयेदित्यर्थः । परिणयेत्, सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय । देशाध्यक्षोऽपि सर्वात्मना दोषमुच्छिद्यात् । शंखलिखितौर- १. प्राम: for ग्रामेभ्यः (Cf RP.). २. 7. 120-122,116,117, 142, 118, 119. ३. ऽन्य: for यः इति मु०म०. ४. चैकं for चैव इति मु० ५. सर्वानेव सदा for सर्वानायुक्तकान् इति मु० म०. ६. So Manu; वृत्ते MS. ७. So Manu.; विंशतीशिते MS. ८. स्वबलेन is suggested for स्वबले. 8. P. 39. म०.

·Parva VII. ( 8 ) वाहनयोधानां सततमन्त्रीक्षणम् । प्रतिमासं द्विसौवर्णिकी वृत्तिः । पाएमास्यं स्मरणं चातुर्मास्यं वा । स्वर्यातेषु दाजमनुक्रोशः । विदितेष्वनुप्रदानं कुलचारित्रशील- विद्यालक्षणगुणाधिकेषु सम्मानं प्रयुञ्जीत ॥ स्वर्यातेषु दानमित्यादिराजकार्येण मृतेषु योघेषु तत्पुत्रादिभ्यो दानं दया च राजा विधातव्ये । प्रसिद्धेषु तु योधेषु दानवेतनादधिकमपि बखादि देयमित्यर्थः ।। मनुः राजा कर्मसु युक्तानां स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च । प्रत्यहं कल्पयेद् वृत्तिं स्थानं कर्मानुरूपतः ॥ १२ ॥ पणो देयोऽवकृष्टस्य षट् तूत्कृष्टस्य भक्तकम् । षाएमासिकस्तथा छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः ॥ १३ ॥ षट् पणा इत्यन्वयः । छाद आच्छादनवस्त्रम् । बृहस्पतिः- गुणवानिति यः प्रोक्तः ख्यापितो जनसंसदि। कथं तेनैव वक्त्रेण निर्गुणः परिकथ्यते ॥ १४ ॥ तस्मात्प्रभुत्वं वृत्तिं च निर्दोषस्य न चालयेत् । अनवस्थाप्रसङ्गः स्यानश्येतोपग्रहस्तथा ॥ १५ ॥ उपग्रहः परिग्रहः। सम्यक् निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गस्तु शास्त्रतः । कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यनमुत्तमम् ॥ १६ ॥ यथोद्धरति निर्दाता कक्ष धान्यं च रक्षति । तथा रतेन्नृपो राष्ट्र हन्याच परिपन्थिनः॥ १७ ॥ राष्ट्रेषु रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः । भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ १८॥ निदातालविता । कक्षम्-तृणम् । - । याज्ञवल्क्यः चाटतस्करदुर्वृत्तमहासाहसिकादिभिः । पीव्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थेभ्यो विशेषतः ॥ १६ ॥ १. 7. 125, 126. २. षडुत्कृष्टस्य वेतनम् for षट् तूत्कृष्टस्य भक्तकम् इति मु० स०. ३. 1. 336. ४, ८त्कायस्थैश्च for कायस्थेभ्यो इति मु० या०, ·Parva VII. - CURNEAMTA मनु.'- मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्यनवेक्षया । सोऽचिराद् भ्रश्यते स्वाम्याज्जीविताच सबान्धवः ॥ २० ॥ शरीरकर्षणात्प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात् ।। २१ ।। कात्यायन:- श्रोत्रिया विधवा बाला दुर्बलाश्च कुटुम्बिन: । एते राजबला राज्ञा रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥ २२ ॥ अनाथस्य नृपो नाथस्त्वगृहस्य नृपो गृहम् । अपुत्रस्य नृपः पुत्रो ह्यपितुः पार्थिवः पिता ॥२३॥ यत्र कर्माणि नृपतिः स्वयं पश्यति धर्मतः । तत्र साधुसमाचारा निवसेयुः सुखं प्रजाः ॥ २४ ।। मनुः ब्राह्म प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि । सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥ २५ ॥ ब्राह्म संस्कारं ब्राह्मणेन क्रियमाणमभिषेकमित्यर्थः । कात्यायन:- प्रजानां रक्षणं नित्यं कएटकानां च शोधनम् । द्विजानां पूजनं चैव एतदथै कृतो नृपः ॥ २६ ॥ बृहस्पति:- तत्प्रजापालनं प्रोक्तं विविधं न्यायवेदिमिः । परचक्राचौरमयाद् बलिनोऽन्यायवर्तिनः ॥२७॥ परानीकस्तेन भयमुपायैः शमयेन्नृप बलवत्परिभूतानां प्रत्यहं न्यायदर्शनैः ॥२८॥ रक्षन् धर्मेण भूतानि राजवध्यांश्च घातयन् । यजतेऽहरहर्यः सहस्रशतदक्षियोः ॥8॥ यधीते यद्यनते यज्जुहोति यदर्चति । तस्य षड्भागभाग् राजा सम्यग्भवति रक्षणात् ॥ ३० ॥ । १.7.111,112. २. 7.2.

·शंख:- न व्रतैर्नोपवासेन नव यज्ञैः पृथग्विधैः । राजा स्वर्गमवाप्नोति प्राप्नोति परिपालनात् ॥ ३१॥ यमः- वानप्रस्था: परिव्राजः श्रोत्रियाश्वाहिताग्नयः । षड्भागस्य प्रदातारो नैते राज्ञो हिरण्यदाः ॥ ३२॥ षडभागस्य-पुण्यषड्भागस्य । मनु:- सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षणात् । अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य रक्षतः ।। ३३ ॥ योऽरक्षन्बलिमादत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः प्रतिभोगं च दण्डं च स सद्यो नरकं ब्रजेत् ॥ ३४ ॥ अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम् । तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ॥ ३५ ।। अनवेक्षितमर्याद नास्तिकं विप्रलोपकम् । अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम् ॥३६ ॥ यो हृत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता । स शब्दमात्रफलभाम्राजा भवति तस्करः ॥३७॥" विप्रलोपकं विच्छेदकं वृत्त्यादीनामिनि शेषः । अत्तारम् =भोक्तारम् । इति राष्ट्रम् ॥ अथ कोशः (८) तत्र महाभारते - अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान् भवेत् । सर्व बलवतः पथ्यं सर्व तरति कोशवान् ॥ १॥ १. 7. 304,307-309. २ रक्षत: for रक्षणात् इति मु०म० ३ अनपेक्षित for अनवेक्षित० इति मु० म० ४. ०लुम्पकम् for ०लोपकम् इति मु० म० ५. This verse is not found in Manu. ६. Sāntiparva. 130. 49; 8. 17; 8. 23; 8, 20; 8. 16; 115. 20; 82. 2 c-d, 3. 4-b. ७. धनवता प्राप्यं for बलवतः पथ्यम् इति मु० महा० ·Parva VIII. ( ६२ ) १ अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप ! प्राणयात्रा च' लोकस्य विनार्थेन न सिद्धयति ॥२॥ नाधनो धर्मकार्याणि यथावदनुतिष्ठति । धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलादिव महत्सरः ॥३॥ अधनेनार्थकामेन चेत्तु" धर्मो न शक्यते । अथैरा निबध्यन्ते गरिव महागजाः ॥४॥ अर्थेभ्यो हि प्रवृद्धेभ्यः सम्मृतेभ्य इतस्ततः । क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥५॥ कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्नरः । पात्रभूतैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः ॥६॥ यो राजकोश नश्यन्तमाचक्षीत नराधिपे । श्रोतव्यं तस्य'च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ॥ ७॥ चेतुम् =संचेतुम् । बE क्रयविक्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् । योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजो दापयेत्करान् ॥ ८॥ यथाफलेन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणाम् । तथा वीक्ष्य' नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करान् ॥६॥ यथाल्पाल्पमदन्त्याद्यं वार्योकोवत्सषट्पदाः । तथाल्पाल्पो गृहीतव्यो राष्ट्राद्राज्ञाब्दिकः करः ॥ १० ॥ पञ्चाशद्भाग आदेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः । धान्यानामष्टमो भागः षष्ठो द्वादश एव वा ॥ ११॥ १. ऽपि for च इति मु० महा० २. विना ह्यर्थ for विनार्थेन इति मु० महा० ३ ०कृत्यानि for कार्याणि इति मु० महा० ४. शैलादमि नदी यथा for शैलादिव महत्सरः इति मु० महा० ५. नार्थः शक्यो विधित्सितुम् for चेचु धर्मो न शक्यते इति मु० महा० ६. विवृद्धभ्यः for प्रवृद्धेभ्यः इति मु० महा० ७. भ्यस्ततस्तत: for भ्य इतस्तत: इति मु० महा० ८. कोशाख्य० for कोशा १० इति मु० महा० ६. प्राप्तैस्तुष्टैश्च सततं चीयते for पात्रभूतैश्च सततं धार्यते इति मु० मा० १०. युधिष्ठिर for नराधिप इति मु० महा० ११. ०तव्यमस्य for तव्यं तस्य इति मु० महा० १२. 7. 127-132; 10. 118-120. १३. ऽवेक्ष्य for श्रीन्यति 100 कल्पो MS 90 So Manu.

·Parva VIII. आददीताथ षडभागं दुमांसमधुसर्पिषाम् । गन्धौषधीरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च ॥ १२ ॥ पत्रशाकतृणानां च चर्मणां वैणवस्य' च । मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥ १३ ॥ चतुर्थमाददानो हि क्षत्रियो भागमापदि । प्रजा रक्षन् परं शक्त्या किल्बिषात्प्रतिमुच्यते ॥ १४ ॥ स्वधर्मो विजयेत्तस्य न भये स्यात्पराङ्मुखः । शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वाधर्म्यमाहारयेद् बलम् ।। १५ ।। धान्येष्टमं विशां शुल्कं विशं कार्षापणावरम् । कर्मोपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा ॥ १६ ॥ अदन्ति भक्षयन्ति । आद्यम्=भक्षणीयम् । वायौँकस: जलौकसः । दुशब्देन वृक्ष उच्यते । आपदिकोशशून्यत्वे ॥ बृहस्पति:- दशाष्टषष्ठं नृपतेर्भागं दद्यात्कृषीवलः खिलाद्वर्षावसन्ताच कृष्यमाणाद्यथाक्रमम् ॥ १७ ॥ देशस्थित्या बलिं दद्युभूतं षण्मासवार्षिकम् । एष धर्मः समाख्यात: कीनाशानां पुरातनः ॥ १८ ॥ भूतम्= यथावस्थितम् । कीनाशः=कृषीवलः । विष्णुः प्रजाभ्यो बलार्थे धान्यतः षष्ठमंशमाहराः स्युः । तदुपजीविनो वा दधुः प्रतिमासम्। वनदाहः दग्धं वनम् । तदुपजीविनस्तानेव य उपजीवन्ति । सैव तेषां वृत्तिः। गौतमः- शिल्पिनो मासि मास्येकैकं कर्म कुर्युः । एतेनात्मोपजीविनो व्याख्याताः । - 3D १. वैदलस्य for वैणवस्य इति मु० म० २ ऽपि for हि इति मु०म० ३ विजयस्तस्य for विजयेत्तस्य इति मुरुमा ४. नाहवे for न भये इति मु० म० ५. So Manu; धर्मो० for कर्मो० MS ६. बल्यर्थम् for बलार्थे RP. 262. ७. RP. adds संवत्सरेया before धान्यतः ८.2. I. 10. 31-34, ·Parva viii. नौचक्रीवन्तश्च । भक्तं तेभ्योऽपि' दद्यात् । शिल्पिनः लोहकारादयः । मासस्यैकमहरात्मानुरूपं राज्ञः कर्म कुर्युर्नान्यत्ते- भ्यो ग्राह्यम् । आत्मोपजीविनः =भारवाहनट नर्तकादयः । नौचक्रीवन्त: नौशकट- व्यवहारिणः । नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां चातितृष्णया । उच्छिन्दन्नात्मनो मूलमात्मानं तांश्च नाशयेत् ॥ १६ ॥ करशुल्कादेरग्रहणमात्ममूलच्छेदः । यथोचितादधिकग्रहणं परमूलच्छेदः । याज्ञवल्क्यः अन्यायेन नृपो राष्ट्रात्स्वकोशं योऽभिवर्धयेत् । सोऽचिराद्विगतश्रीको नाशमेति सबान्धवः ।। २० ॥ प्रजापीडनसन्तापात्समुभूतो हुताशनः । राज्ञ: कुलं श्रियं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ २१ ॥ कात्यायन:- अन्यायेन हि यो राष्ट्रात्करदण्डं च पार्थिवः । सस्यभागं च शुल्कं चाप्याददीत स पापभाक् ॥ २२॥ अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः। न चादेयं समृद्धोऽपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत् ॥ २३ ॥ अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् । दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्येह 'विनश्यति ॥ २४ ॥ स्वादानाद्वर्णसंसर्गाद् दुर्बलानां च रक्षणात् । बलं सजायते राज्ञः स प्रेत्येह च वर्धते ॥ २५॥ वर्णसंसर्गादिति । वर्णानां ब्राह्मणादीनाम् । वगैरेव समानजातीयैर्विवाहादि- सम्बन्धान वर्णसङ्करो न जायत इत्यर्थः । १. अपि is missing in the pub. edit, of Gautamadharma. २. 7. 139. ३. ०न्दन्ह्या० for oन्दन्ना० इति मु० म०. ४. पीडयेत् for नाशयेत् इति मु० म०. ५. 1. 13; 340, 341. ६.०प्राणांश्चादग्ध्वा न for प्राणान्ना- दग्ध्वा इति मु० याज्ञ०. ७.८. १७०, ११, १७२. ८. च for वि० इति मु० म०. ६. स्वब० for ०दुबै० इति मु०म०. N" ·Parva X. (६५) mega Human कात्यायन:- एवं प्रवर्तते यस्तु लोभं त्यक्तवा नराधिपः । तस्य पुत्राः प्रजायन्ते राष्ट्र को तश्च वर्धते ॥ २६ ॥ महाभारते- धर्मार्जितो महान् कोशो यस्य स्यात्यथिवीपतेः । सोऽत्यल्पपरिवारोऽपि पृथिवीमधितिष्ठति ॥ २७ ॥ अथ दण्डः (१) तत्र महाभारते प्रकाशश्वाप्रकाशश्च दण्डोऽत्र परिकल्पितः । प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यश्च बलवत्तरः ॥१॥ स्था नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव भारत" ! विष्टिविश्वराश्चैव दैशिका इति चाष्टमम् ॥२॥ अनुरक्तेन हृष्टेन पुष्टेन च महीपते ! स्वल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति पार्थिवः ॥ ३॥ विष्टिबलात्कारेणाकृष्टः कर्मकरः । दैशिका देशे भवाः पुरुषाः । अथ मित्रम् (१०) । तत्र मनुः हिरण्यभूमिसम्प्राप्त्या पार्थिवो न तथैवते । यथा मित्रं ध्रुवं लब्ध्वा कृशमप्यायतिक्षमम् ॥१॥ धर्मज्ञं च कृतज्ञं च तुष्टप्रकृतिमेव च । अनुरक्तं स्थिरारम्भ लघुमित्रं प्रशस्यते ॥२॥ याज्ञवल्क्यः हिरण्यभूमिलामेभ्यो मित्रलब्धिर्वरा यतः । अतो यतेत तत्प्राप्त्यै रक्षेत्सत्यं समाहितः ।। ३।। १. Santip. 59. 40, 41. २. ०थ for ०त्र इति मु० महा०. ३. परित शब्दितः for परिकल्पितः इति मु० :महा०. ४. बहुविस्तर: for बलवत्तरः इति मु महा०. ५. पाण्डव for भारत इति मु० महा०. ६. So Maha , नावि- चारा MS. ७. दे० for दै० इति मु० महा०. c. So Maha., ०चाष्टमः इति मु० महा०. ह. 7. 208, 209. १०. 1. 352.

·। ( ६६ ) Parva X मत्स्यपुराणे पितृपैतामहं मित्रं सामन्ताश्च' तथा रिपोः । कृत्रिमं च महाभाग ! त्रिविधं मित्रमुच्यते ॥४॥ महाभारते वेदितव्यानि मित्राणि बोधव्याश्चापि शत्रवः । एतत्सुक्ष्मं लोकेऽस्मिन् दृश्यते प्राज्ञसम्मतम् ॥ ५॥ यो यस्मिन् जीवितस्यार्थे श्यन् पीडां न जीवति । स तस्य तावन्मित्रं 'स्याद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ।।६।। नास्ति मैत्री स्थिरा नाम नच ध्रुवमसौहृदम् । अर्थयुक्त्याभिजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥७॥ मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये । शत्रुश्च मित्रतामेति मित्रतामेति स्वार्थस्तु स्वार्थस्तु बलवत्तरः ॥८॥ व्यासः" न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः१२ । सामर्थ्य योगाजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥६॥ याज्ञवल्क्यः स्वाम्यमात्यजना'४ दुर्ग कोशो दण्डस्तथैव च । मित्राएयेता: प्रकृतयः सप्ताङ्गं'" राज्यमुच्यते ॥ १०॥ -- स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्र कोशदण्डौ सुहृत्तथा । १. 220. 17 c-d, 220. 18 a-b. २. अमित्रं च for सामन्ताश्च इति मु० महा. ३. मित्रं त्रिविध० for त्रिविधं मित्र इति मु० मत्स्य०. ४. Santip. 138. 37, 40, 42. ५. विज्ञेया for बोधव्या इति मु० महा०. ६. जीविति स्वार्थे for जीवितस्याथै इति मु० महा०, ७ पश्येत् for पश्यन् इति मु० महा०. ८.मित्रं तावत्स्या , for तावन्मित्रं स्या० इति मु. महा०. 8. नु० for मि० इति मुं० महा०. १०. स्वार्थो हि for स्वार्थस्तु इति मु० महा०. ११. Maha. Santiparva 138. 10 a-b, 39 e-d. १२. ०त्सुहृत् for oद्विपुः इति मु० महा०. १३. 1. 353, १४. ०मात्या जनो for छमात्यजना इति मु० याक्ष, १५. राज्यं सप्ताङ्ग० for सप्ताङ्गं राज्य० इति मु० याज्ञ०. १६. 1. 294-297. D मनुः" The ·( ६७ ) Parva XI. सप्त प्रकृतयो ह्येता: समस्ता 'राष्ट्रमुच्यते ॥११॥ सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमात् । पूर्व पूर्व गुरुतरं जानीयाद् व्यसनं नृपः ॥ १२ ॥ सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् । अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किश्चिदतिरिच्यते ॥१३॥ तेषु तेषु हि कृत्येषु तत्तदनं विशिष्यते । येन तत्स्थाप्यते" कार्य तत्तस्मिन श्रेष्ठमुच्यते ॥ १४ ॥ व्यसनम् = व्यसनकारणम्, भवेदिति शेषः । अथ राजपुत्ररक्षा (११) मत्स्यपुराणे - राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता । आचार्यश्चापि कर्तव्यो नित्ययुक्तैश्च रक्षिभिः ॥ १॥ धर्मकामार्थसूत्राणि धनुर्वेदं च शिक्षयेत् । रथे च कुञ्जरे चैनं व्यायाम कारयेत्सदा ॥२॥ शिल्पानि शिक्षयेचैनं 'नामिथ्याप्रियं वदेत् । शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणोऽस्य नियोजयेत् ॥३॥ न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धावमानितैः १२॥ तथा च विनयेदेनं यथा यौवनगोमुखे ॥४॥ इन्द्रियै पकृष्येत सतां मार्गात्सुदुर्गमात् । गुणाधानमशक्यं तु यस्य कर्तु४ स्वभावत: ॥५॥ बन्धनं तस्य कर्तव्यं गुप्तदेशे सुखान्वितम् । अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विशीयते ॥६॥ १. सप्ताङ्ग राज्य० for समस्ता राष्ट्र० इति मु०म० २. यथाक्रमम् for यथाक्रमात इति मु०म० ३. महत् for ३. महत् for नृपः इति मु०म० ४. ०स्येह for ०स्यास्य इति मु०म० ५. यत्साध्यते for तत्स्थाप्यते इति मु०म० ६. 220. 1-7. ७. राजन्पु० for राजपु० इति मु० मत्स्य०८ आचार्यश्चात्र for आचार्याश्चापि इति मु० मत्स्य० ६. युक्तश्च for ०युक्तैश्च इति मु० मत्स्य० १०. शास्त्राणि for सत्राणि इति मु० मत्स्य ११. चनं नाप्त० for चैनमाप्त इति मु० मत्स्य १२.So Matsyapu. 99910 for क्रुद्ध • MS. १३. ०चरे for मुखे इति मु० मत्स्य १४. So Matsyapu.; कर्तुः for कर्तुम् MS.

·Parva XII. (६८) अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् । आदौ स्वल्पे तत: पश्चात्क्रमेण च महत्स्वपि ॥ ७ ॥ यौवनगः यौवनप्राप्तः । मुखे -आदौ । महाभारते- नैव स्वैररिभिर्वापि ग्रस्यते पुत्रवान् नृपः । तस्माद्राजा सदा पुत्रं संरक्षेच्छिक्षयीत च ॥८॥ अमात्यैरात्मसदशै राजपुत्रस्य रक्षणम् । चारैश्च विविधोपायैः प्रविधेयं पृथग्विधैः ।।६।। स्वकीयैः सामन्तादिभी रक्षणं प्रविधेयमित्यन्वयः । इति राजपुत्ररक्षा। अथ मन्त्रः (१२) तत्र मनुः- उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः । हुत्वाग्निं ब्राह्मणांश्चार्च्य प्रविशेत्स शुभां सभाम् ॥ १ ॥ तत्र स्थिताः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्ध विसर्जयेत् । श्रीरामायणे त्रिविधाः पुरुषा लोके उत्तमाधममध्यमाः ॥२॥ तेषां तु समवेतानां गुणदोषान्वदाम्यहम् । मन्त्रिभिर्मन्त्रसंयुक्त: समथैर्मन्त्रनिश्चये । मित्रैर्वापि समानार्थैर्बान्धवैश्चातिवाहितैः ॥३॥ मन्त्रिभिमन्त्रयित्वा यः कारम्भे प्रवर्तते । तत्रैव'' कुरुते यत्नं तमाहुः पुरुषोत्तमम् ॥४॥ एकोऽथै विमृशत्येको'धर्मे प्रकुरुते मतिम्। एकः कार्याणि कुरुते तमाहुर्मध्यमं नरम् ॥५॥ १. ०क्रमेणाथ for oक्रमेण च इति मु० मत्स्य० २. 7. 145, 146 a-b. ३. हुताग्निर् for हुत्वानि इति मु० म० ४. स्थितः for स्थिताः इति मु० म० ५. Yuddhakanda 6.6 e-d, 7-15a-b. ६. मन्त्रस्त्रिमिर्हि संयुक्त: for मन्त्रिभिमन्त्रसंयुक्तः इति मु० रा०. ७. निर्णये for निश्चये इति मु० रा०८.रपि प्राधिकैः for ०श्चाति- वाहितैः इति मु०रा० ६. For this line thepub.edition of the Matsyapu. reads सहितो मन्त्रयित्वा यः कर्मारम्भान् प्रवर्तयेत् १०. दैवे च for तत्रैव इति मु०रा० ·Parva XII. १ गुणदोषावनिश्चित्य त्यक्तधर्मव्यपाश्रयः करिष्यामीत्युपेक्षेत' यः कार्य स' नराधम ॥ ६ ॥ यथैव पुरुषा नित्यमुत्तमाधममध्यमाः । एवं मन्त्रोऽपि विज्ञेय उत्तमाधममध्यमः ॥७॥ ऐकमत्यमुपागत्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा मन्त्रिणां यत्र नियमस्त माहुर्मन्त्रमुत्तमम् ॥८॥ भूत्वा मन्त्रिणामर्थसिद्धये । पुनमन्त्रैकतां यान्ति स मन्त्रो मध्यमः स्मृतः॥ ६ ॥ अन्योऽन्य मतिमास्थाय यन्न सम्प्रतिपद्यते । नचैकमत्ये श्लेषोऽस्ति २ स मन्त्रोऽधम 3 उच्यते॥१०॥ अर्थानौं च यत्रोभौ संशयश्च परीक्ष्यते । स मन्त्र इति विज्ञेयः शेषस्तु खलु विक्रमः ॥११॥४ समानप्रयोजनैः। बढ्यस्तु मसयो समानाथैः mana - स गिरिपृष्टं समारुह्य प्रासादं वा रहोगतः । अरण्ये निश्शलाके वा मन्त्रयेदविभावितः ॥ १२॥ यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथाजनाः। सहस्रां पृथिवीं भुङ्क्ते कोशहीनोऽपि पार्थिवः ॥ १३ ॥ निश्शलाके = निर्जने। १ याज्ञवल्क्य:- मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो" मन्त्रं सुरक्षितम् । कुर्याद्यथास्य न विदुः कर्मणामाफलोदयात् ॥ १४ ॥ १. त्यक्त्वा धर्मव्यपाश्रयम् for त्यक्तधर्मव्यपाश्रयः इति मु०रा० २.०ति यः कार्यमुपेक्षेत्स for oत्युपेक्षेत यः कार्य स इति मु० रा० ३. यथेमे for यथैव इति ४. मन्त्रा हि विज्ञेया for मन्त्रोऽपि विशेष इति मु० रा० ५.०मध्यमा: for मध्यमः इति मु० रा०. ६. ०णो यत्र निरता for ०णां यत्र नियम० इति मु० रा० ७. बढ्योऽपि for बढ्यस्तु इति मु० रा० ८.०निर्णये for सिद्धये इति मु० रा० 8. व्यत्रै० for oमन्त्रै० इति मु० रा. १२. प्राप्ता: for यान्ति इति मु०रा० ११. भाष्यते for ०पद्यते इति मु० रा० १२. श्रेयो• for श्लेषो० इति मु०रा० १३. मन्त्रः सो० for स मन्त्रो० इति मु०रा० १४. नास्ति मुद्रितरामायणे. १५.7..147, 148. १६. I, 344. १५. राज्यं तस्मान्मन्त्रं for राज्यमतो मन्त्रं इति मु० यात्र० मु०रा० ·Parva XII. ( ७० ) HAMAR मनु':- जडमूकान्धबधिरांस्तैर्यग्योनान्वयोतिगान् । स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यङ्गान्मन्त्रकाले प्रसेधयेत् ॥ १५ ॥ भिन्दन्त्यवमता मन्त्रं तैर्यग्योनास्तथैव च । स्त्रियश्चैव विशेषेण तस्मात्तास्वाहतो भवेत् ॥ १६ ॥ तैर्यग्योनाः = तिर्यग्योनिभवाः, शुकलारिकादयः । महाभारते मन्त्रभेदस्य यत्प्राज्ञो द्वाराणीमानि कल्पयेत् । अथ सम्पत्तिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः ॥१७॥ मदं स्वप्नमवज्ञानमाकारं चात्मसम्भवम् । दुष्टामात्येषु विस्रम्भ दूतं चाकुशलं तथा ॥१८॥ मन्त्रनिश्चयतत्त्वज्ञं षागुण्यं गुणवेदिनः । शक्तान् कुलोचितान भक्ताननाक्षारितपूर्वकान् ॥ १६ ॥ नीतिज्ञान व्यवहारज्ञानितिहासार्थकोविदान् । इङ्गितज्ञानुपायज्ञान शूरान् वीरान् कुलोद्तान् ॥ २० ॥ सर्वकार्येषु निपुणानिध्वस्त्रविधिपारगान् । दुर्गयन्त्रविधानज्ञान् धर्मशास्त्रार्थपारगान् ॥२१॥ अक्षुद्रान् क्षमिण: प्राज्ञाननागतविधायिनः । आयत्यां प्रतिकारज्ञांस्तदात्वे दृढनिश्चयान् ॥ २२ ॥ द्विषन्मित्रायुदासीनभावज्ञान्संशितव्रतान् स्वभावगुप्तानचलानचलानिव धर्मशीलानकृपणांस्तथा सर्वोपधातिगान् । धिया सर्वान् सम्परीक्ष्य राजा कुर्वीत मन्त्रिणः॥ २४ ॥ यस्य राजधुरां वोढुं समर्थाः सद्गवा इव । तैः समेत्य महीपालो गुप्रमन्त्री जितेन्द्रियः । विद्यानां दर्शने यत्नमातिष्ठेद्भरतर्षभ !॥ २५ ॥ भारत! १. 7. 149, 50. २. ऽपसारयेत् for प्रसेधयेत् इति मु० म०. ३. त्तत्रा० •त्तास्वा० इति मु० म० ४. Udyogaparva, 39. 37 c-d. 38, 39. ५. षट प्राज्ञो for यत् प्राज्ञो इति मु० महा० ६. लक्षयेत् for कल्पयेत् इति मु० महा० ७. अर्थसन्तति० for अथ सम्पत्ति इति मु० महा ८.०मवि० for मव० इति मु० महा० . दताचाशलादपि for दतं.चाकशलं तथा इति म० मा ·Handsom ( ७१ ) Parva XII. अनाचारितपूर्वकान् =वाचाऽनव मानितान् । सर्वोपधातिगान् =सर्वच्छद्मविवर्जितान् । मत्स्यपुराणे'- नैकस्तु मन्त्रयेन्मन्त्रं न राजा' बहुभिः सह । नारुह्य विषमां नावमपरीक्षितनाविकाम् ॥ २६ ॥ श्रीरामायणे - अनभिज्ञाय शास्त्राणि बहवः पशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद्वकमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः॥ २७ ॥ मन्त्रिरूपा हि रिपवः सम्भाश्यास्ते विचक्षणैः । ये हितोदयमुत्सृज्य विपरीतोपसेविनः ॥२८॥ अहितं हि हिताकारं धाष्टजिल्पन्ति ये नराः। अवेक्ष्या मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणा: ॥ २६ ॥ विनाशाय स्वभर्तुर्हि संहताः' शत्रुभिर्बुधैः । विपरीतानि कृत्यानि कारयन्ति हि मन्त्रिणः ।। ३०॥ मौलाञ्छानविदः शूरांल्लब्धलक्ष्यान् कुलोद्गतान् । सचिवान् सप्त वाष्टौ वा प्रकुर्वीत परीक्षितान् ॥ ३१ ॥ तेषां स्वं स्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक् पृथक् । समस्तानां च कार्येषु विध्याद्धितमात्मनः ।। ३२ ।। सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता। मन्त्रयेत्परमं मन्त्रं राजा पाहुण्यसंयुतम् ॥ ३३ ॥ नित्यं तस्मिन् समाश्वस्त: सर्वकार्याणि निक्षिपेत् । तेन साई विनिश्चित्य तत: कार्य समारभेत् ॥ ३४ ॥ १. 220. 37c-d, 38a-b. २. राजा न for न राजा इति मु० मत्स्थ० ३. नारोहेद् for नारुह्य इति मु० मत्स्य० ४. Yuidhakanda 63. 14, नास्ति, 16, 17. ५. शास्त्रार्थान् for शास्त्राणि इति मु० रा०. ६. पुरुषा: for बहवः इति मु०रा०. ७.च for हि इति मु०रा० ८. अवेक्ष्य for अवेक्ष्या इति मु०रा० ६. विनाशयन्तो भतार सहिताः for विनाशाय स्वभर्तुहि संहताः इति मुं० २०. १०. 7. 54. 49. ११. ०द्धवान for द्तान इति मु० म० १२. कर्म for कार्य इति मु०म०.

·Parva xit. ( ७२ ) १ श्रीरामाययो- यत्प्रियं च हितं चैव साधु धयं च सर्वशः । युस्तन्मन्त्रिणो वाक्यं मन्त्र्यमाणे विशेषतः ॥ ३५ ॥ प्राप्तं कार्ये शरीरं तु नेतुं स्वां गुणसम्पदम् । प्रियमुत्सृज्य वक्तव्यं हितमेव हि मन्त्रिणा ॥ ३६ ।। सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवेदिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ३७॥ मन्त्रिण इत्यनुवृत्तौ मनुः - तैस्साई चिन्तयेन्नित्यं सामान्यं सन्धिविग्रहम् । स्थानं समुदयं गुप्तिं लब्धप्रशमनानि च ॥३८॥ मध्यन्दिने च रात्रौ च विश्रान्तो विगतलमः। चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् सार्द्ध तैरेक एव वा ॥ ३९ ॥ परस्परविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् । कन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ॥ ४०॥ दूतसम्प्रेषणं चैव कार्यशेषं तथैव च अन्तःपुरप्रचारं च प्रणधीनां च चेष्टितम् ।। ४१ ।। कृत्स्नं चाष्टविधं कर्म पञ्चवर्ग च यत्नतः । अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च ॥४२॥ मध्यमस्य प्रचारं च विजिगीषोश्च चेष्टितम् । उदासीनप्रचारं च शत्रोश्चैव प्रयत्नतः एताः प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः । अष्टौ चान्याः समाख्याता द्वादशैव तु ताः स्मृताः ॥४४॥ अमात्यराष्ट्रदुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः । प्रत्येक कथिता ह्येताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः ॥४५॥ अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव अरेरनन्तरं मित्रमुदासीनं तयोः परम् ॥ ४६ ॥ - १. नास्ति. २. नास्ति. ३. ०वादिनः for ०वेदिन' इति मु० रा० ४. Aranyakanda 37. 2.6. ५. 7. 56, 158. ६.०ऽर्धरात्रे वा for °च रात्रौ च इति मु०म० ७. तत्त्वत: for यत्नतः इति मु०म० ·( ७३ ) Parva XII. विकृष्टेध्वन्यनायत्तमुदासीनो' बलान्वितः । अखिलो मण्डलार्थस्तु यस्मिन् ज्ञेयः स मध्यमः ॥ ४७ ॥ प्राज्ञं कुलीनं दातारं शूरं दक्षं तथैव च । कृतज्ञं शक्तिमन्तं च कष्टमाहुररिं बुधाः ॥ ४८॥" आर्यता पुरुषज्ञानं शौर्य करुगावेदिता । स्थौललक्ष्यं च सततमुदासीनगुणोदय: ॥४६ ॥ तान्सर्वानभिसन्दध्यात्सामादिभिरुपक्रमैः व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुषेण नयेन च ॥ ५० ॥ स्थानं चतुर्विधम्-सैन्यकोशपुरराष्ट्रभेदनम् । समुदयः = -कृषिव्रजवनगुल्मस्थान- वणिकपशुशुल्कदण्डादिः । गुप्तिः = राष्ट्रादिरक्षा । लब्धप्रशमनम् = देवताश्रमविद्यावतां धार्मिकाणां दानसम्मानयोगः । तेषां धर्मार्थकामानां समुपार्जनं सम्यगविरोधेनोत्पादनम् । प्रणिधयः चराः । अष्टविधं कर्म उशनसोक्तं यथा- आदाने च विसर्गे च तथा प्रेषनिषेधयोः । पञ्चमे चार्थवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥५१ ।। दण्डशुद्धौ तथा युक्त आत्मशुद्धौ तथैव च । अष्टकर्मा दिवं याति राजा शक्राभिपूजितः ॥ ५२ ॥ इति । पञ्चवर्ग:=पश्चप्रकाराणां चाराणां समूहः । ते च यथा श्रद्धेयदेशविशेष- शिल्पिभाषादिविदो जनाः । तथा कुब्जवामनकिरातमूकबधिरजडान्धादिछमिनः । तथा नटनर्तनगायनादयः । तथा त्रियोऽभ्यन्तरचारिण्यः । तथा श्रमणादयः । एतेषां प्रवृत्ति- ज्ञानार्थाश्चारसमूहाः । स्वस्य परस्य बोद्धव्याः । अनुरागापरागौ मन्त्रिपुरोहितसेना- पतियुवराजदौवारिकादीनामात्मीयपञ्चविध चारवर्गाद् बोधव्यौ इत्यर्थः । प्रचारमिति । एतस्मिन् राजमण्ड ने इमाश्चतस्रो राजप्रकृतयो भवन्ति -विजिगीषु- मध्यमस्य १. विप्रकृष्टेऽध्वनो यत्र उदासीनो for विकृष्टेऽध्वन्यनायत्तमुदासीनो इति मु०म० 2. The published edition of Manusmộti puts this verse within brackets and assigns the figure of enumeration I3 to it. ३. शूरंच दक्षं दातारमेव च for दातारं शूरं दक्षं तथैव च इति मु०म० ४. धृति० for शक्ति० इति मु०म० ५. Manu., 7. 210, 211, 159. ६. So Manu., स्थूललक्ष्यश्च MS. 4. The following two verses attributed to Us'anas are not found in the published edition of S'ukranīti ·Parva XIII. ( ७४ ) anw । परम ररिमध्यम उदासीन इति । तत्रैषामेव राजप्रकृतिसम्पन्नो जेतुमभ्युद्यत: स विजिगीषुः । शत्रुत्रिविधः-सहजः कृत्रिमः स्वभूम्यनन्तर इति । मध्यम:-अनयोररिजिगीषावृत्तयोर- संहतयोनिग्रहसमर्थः। उदासीन:-अरिविजिगीषुमध्यम नामसंहतानां निग्रहसमर्थः । एतासां चतसृणां मण्डलस्य मूलप्रकृतीनामेकैकस्याः प्रकृतेभित्रममित्रं वेति द्वे द्वे प्रकृती । एता अष्टौ आद्याश्चतस्र एवमुभयतो द्वादश भवन्ति । अमात्येत्यादि । अमात्यादयः पञ्च प्रकृतयः द्वादशानां प्रकृतीनामेकस्या भवन्त्यतः षड द्वादशका द्विसप्ततिर्भवन्ति । महाभारते- विजिगीषोररिमित्रममित्रमतः मित्रमित्रं शत्रुमित्रमित्रं ज्ञेयं पुरस्सरम् ॥५३॥ पाणिग्राहस्तथाक्रन्दः पाष्र्यासारश्च पृष्ठतः । आक्रन्दासार इति च ज्ञेयं मण्डलचिन्तकैः ॥५४ ॥ पाणिग्राहाभिसारं च पाणिग्राहं च विग्रहे । राजाक्रन्दाभिसारेण तथाऽऽक्रन्देन वर्धयेत् ॥ ५५ ॥ विरोधयेच्छत्रुमित्रं मित्रमित्रमरेस्तथा मित्रेण मित्रमित्रेण मध्यमत्वाभिवाञ्छकः । मन्त्रप्रभूत्साहशक्तीः पालयेदात्मवान्नपः ॥ ५६ ।। वर्धयेत् छेदयेत् ॥ अथ पाडण्यम् (१३) तत्र मनुः सन्धि च विग्रहं चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावं संश्रयं च षड्गुणांश्चिन्तयेत्सदा ॥१॥ आसनं चैव यानं च सन्धाय च विगृह्य च कार्य वीक्ष्य प्रयुञ्जीत द्वधं संश्रयमेव च ॥२॥ सन्धि तु द्विविधं विद्याद्राजा विग्रहमेव च । रमे यानासने चैव द्वैधं संश्रयमेव च ॥३॥ समानयानकर्मा च विपरीतस्तथैव च । - १. Manu. 7. 160-180; 9. 298-300. २. सन्धि विग्रहमेव च for सन्धाय च विगृह्य च इति मु० म०. ३. द्विविधः संश्रयः for द्वघं संश्रयमेव च इति मु०म० ·( ७५ ) Parva XIII. तदात्वायतिसंयुक्तः सन्धि यो विचक्षणः ॥४॥ स्वयंकृतश्च कार्यार्थमकाले काल एव च । मित्रे चैवाप्यप्रकृते द्विवियो विग्रहः स्मृतः ॥५॥ एकाकिनश्चात्ययिके काले प्राप्ते यदृच्छया । संहतस्य च मित्रेण द्विविधं यानमुच्यते ॥ ६ ॥ क्षीणस्य चैव क्रमशो दैवात्पूर्वकृतेन वा । मित्रस्य चानुरोधेन द्विविधं स्मृतमासनम् ॥ ७॥ बलस्य स्वामिनश्चैव स्थितिः कार्यस्य सिद्धये । द्विविधं कीर्त्यते द्वैधं षाड्गुण्यगुणवेदिभिः ॥ ८ ॥ अर्थसम्पादनार्थ च पीड्यमानस्य शत्रुभिः । साधुषु व्यपदेशार्थ द्विविधः संश्रयः स्मृतः ॥ ६ ॥ यदावगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः । तदात्वे चाधिका पीडां तदा सन्धि समाश्रयेत् ॥१०॥ यदा 'प्रकृष्टान्मन्येत सर्वास्तु प्रकृतीन भृशम् । अत्युच्छ्रितं तथाऽऽत्मानं तदा मन्येत विग्रहम् ॥११॥ यदा मन्येत मावेन हृष्टं पुष्टं बलं स्वकम् । परस्य विपरीतं च तदा यायाद्रिपुं प्रति ॥ १२॥ यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन बलेन च । तदातीत प्रयत्नेन शनकैः सान्त्वयन्नरीन् ॥ १३ ॥ मन्येतारिं यदा राजा सर्वथा बलवत्तरम् । तथा द्विधा बलं कृत्वा साधयेत्कार्यमात्मनः ॥ १४ ॥ यदा परबलानां तु गमनीयतमो भवेत । तदा तु संश्रयेत्तिनं धार्मिकं बलिनं रिपुम् ॥ १५ ॥ १. द्विलक्षण: for विचक्षणः इति मु. म० २. वा for च इति मु० म०३. मित्रस्य चैवापरते for मित्रे चैवाप्यप्रकृते इति मु० म० ४. कायें for काले इति मु० म० कार्यार्थ० for कार्यस्य इति मु० म० ६. So Manu., व्यपदेशश्च MS. ७. चाल्पिका for चाचिकां इति मु० म० ८. प्रहृष्ट न् for प्रकृष्टान् इति मु० म० है. सर्वास्तु प्रकृती: for सर्वांस्तु प्रकृतोन् इति मु० म० १०. कुर्वीत for मन्येत इति मु०म० ·Parva XIV. ( ७६ ) निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद्योऽरिबलस्य च । उपसेवेत तं नित्यं सर्वयत्नैर्गुरुं तथा' ।। १६ ।। यदि तत्रापि सः पश्येद्दोषं संश्रयकारितम् । सुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्कः समाचरेत् ॥ १७ ॥ सर्वोपायैस्तथा कुर्यानीतिज्ञः पृथिवीपतिः । यथास्याभ्यधिका' न स्युमित्रोदासीनशत्रवः ॥ १८ ॥ आयतिं सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् । अतीतानां च सर्वेषां गुणदोषौ च तत्त्वतः ॥ १६ ॥ आयत्यां गुणदोषज्ञस्तदात्वे क्षिप्रनिश्चयः । अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥२०॥ यथैनं नाभिसन्दध्युमित्रोदासीनशत्रवः । तथा सर्व समादध्यादेष सामासिको नयः ॥ २१ ॥ चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् । स्वशक्तिं परशक्तिं च नित्यं विद्यात्परात्मनोः ॥२२॥ पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च । आरभेत ततः कार्य सञ्चिन्त्य गुरुलाघवम् ।।२३ ॥ प्रारमेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः । कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीनिषेवते ॥ २४ ॥ अथ यात्रा (१४) तत्र मनुः - यदा तु यानमातिष्ठेदरिराष्ट्र प्रति प्रभुः । तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः ॥ १॥ मार्गशीर्षे शुभे मासे यायाद्यात्रां महीपतिः । फाल्गुनं वाऽथ चैत्रं वा मासौ प्रति यथाबलम् ॥ २॥ अन्येष्वपि तु कालेषु यदा पश्येद्धृवं जयम् । तदा यायाद्विगृयैव व्यसने वोत्थिते रिपोः ॥३॥ १. यथा for तथा इति मु०म० २. संपश्ये० for स पश्ये० इति मु० मे० ३. यथास्माद० for यथास्याभ्यः इति मु० म० ४. संविद० for समाद० इति मु०म० ५. विद्यान्महीपति: for विद्यात्परात्मनोः इति मु०म० ६. So Manu.; पर: पर: MS. ७.7.181-183.

·( ७७ ) Parva xiv. १ याज्ञवल्क्यः यदा सस्यगुणोपेतं परराष्ट्रं तदा ब्रजेत् । परश्च हीन आत्मा च हृष्टवाहनपूरुषः ॥ ४॥ मत्स्यपुराणे यदा मन्येत नृपतिराक्रन्देन बलीयसा। पाणिग्राहाभिभूतोऽयं तदा यात्रां प्रयोजयेत् ॥ ५॥ पाणिग्राहाधिकं सैन्यं मूले निक्षिप्य च ब्रजेत् । दिव्यान्तरिक्षक्षितिजैरुत्पातैः पीडितं परम् । तमृक्षपीडासन्तप्त पीडितञ्च तथा ग्रहैः ॥ ६ ॥ स्वबलव्यसनोपेतं तथा दुर्भिक्षपीडितम् । सम्भूनान्तरकोपं च क्षिप्रं यायादरिं नृपः ॥ ७ ॥ शरीरस्फुरणे धन्ये तथा सुस्वप्नदर्शने । निमित्ते शकुने धन्ये जाते शत्रुपुरं व्रजेत् ॥८॥ अङ्गदक्षिणभागे तु शस्तं प्रस्फुरणं शुभम् । अप्रशस्तं तथा वामे पृष्ठस्य हृदयस्य च ॥४॥ लाञ्छनं पिटकं चैव ज्ञेयं स्फुरणवत्तथा । विपर्ययेण विहितः१२ सर्वः स्त्रीणां' 3 फलागमः४ दक्षिणेऽपि प्रशस्तेऽङ्ग प्रशस्तं स्याद्विशेषतः ॥१०॥ अतोऽन्यथा १"सिद्धिरजल्पनात्तु फलस्य शस्तस्य च निन्दितस्य। अनिष्टचिह्नोपगमे द्विजानां कार्य "सुवर्णेन च'' तर्पणं स्यात् ॥११॥ १. 1. 348. २. Matsyapu. 240. 2, 4. c-d, 7,9c-d, 10 a-b, 15cd. ३.०तोरि: for तोयं इति मु० मत्स्य. ४. षडक्ष० for. तमृक्ष. इति मु० मत्स्य० ५. तथा for यथा इति मु० मत्स्य० ६. प्राया० for याया० इति मु० मत्स्य० ७ दुःस्वप्ननाशने for सुस्वप्नदर्शने इति मु० मत्स्य ८. This line is missing in Matsyapu. ६. So Matsyapu; अङ्गा for अङ्ग MS. १०. भवेत् for शुभम् इति मु० मत्स्य० ११. Matsyapu. 241. 2, 12, 13e-d, 14. १२. So Matsyapu; विहितं MS. १३. So Matsyapu:; सर्व MS. १४. विपर्ययम् for फलागमः इति मु० मत्स्य० १५. ०प्रनल्प० for रजल्प० १६. च for वि इति मु० मत्स्य० १७. अनिष्टo for अरिष्ट० इति मु० मत्स्य० १८. So Matsya; Hata MS. Pê. O for a star go HETO ·Parva XIV. ७८ ) रामायणे' शुभाशुभविषये त्रिजटावाक्यम्- समप्रभवनां कृत्स्ना ग्रसमानः पुरीमिमाम् । स्वप्ने रामो मया दृष्टो रुधिरं पीतवान् बहु ॥ १२॥ गजदन्तमयीं दिव्यां शिविकामन्तरिक्षगाम् । युक्तां नागसहस्रेण सुखमास्थाय राघवः ॥ १३ ॥ स्वप्ने चाद्य मया दृष्टः शुक्लाम्बरवरावृतः" । सागरेण परितिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थितः ॥१४॥ राघवश्व मया दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् आरूढः शैलसंकाशं विचरन् सहलक्ष्मणः ॥ १५॥ सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थितः । ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा १ ॥ १६ ॥ शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकी पर्युपस्थितौ । ततस्तस्य नगस्याप्रादाकाशस्थस्य" दन्तिनः ॥१७॥ भर्चा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता । भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना ॥१८॥ चन्द्रसूयौँ मया दृष्टा'२ पाणिना परिमार्जती । ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः सगजोत्तमः॥ १६ ॥ सीतया च विशालाक्ष्या लङ्कां पर्यभितः ३ स्थितः । पाण्डरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् ॥ २० ॥ १. The first verse is missing in Ramayana; Sundarakanda 27.9c-d, 10a-b. २. हंस० for नाग० इति मु० रा० ३. स्वय० for सुख० इति मु०रा० ४. दृष्टा for दृष्टः इति मु०रा० ५. सीता शुक्लाम्बरावृता for शुक्लाम्बरवरावृतः इति मु० रा० ६. See note 9 below. मास्थिता for मास्थितः इति मु० रा० ७. Sundara, 27.12c-d, ८.चकास for विचरन् इति मु० रा. ६. Ramayana treats this verse as the second hemistich of the eleventh verse. १०. Sundara. 27. 13c-d-17. ११. स्याने ह्याका० for स्यानादाका० इति मु०रा०, १२. दृष्टौ for दृष्टी इति मुरा० १३. लङ्काया उपरि for लङ्का पर्यभितः इति मु० रा०, ·( 8 ) Parva XIV. शुक्लमाल्याम्बरो रामो' लक्ष्मणेन सहागतः।' विमानात्पुष्पकादध रावणः पतितो मया । कृष्यमाणः" स्त्रिया दृष्टो मुण्डः पीताम्बरो हसन् ॥२१॥ रथेन खरयुक्तेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः । स गत्वा दक्षिणामाशां प्रविष्टो गोमयहदम् ॥ २२ ॥ कण्ठे बवा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी ।' काली करालवदना'१ दिशं याम्यां प्रकर्षति ॥ २३ ॥ वराहेण दशग्रीवः शिंशुमारेण चेन्द्रजित् । उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च" प्रयातो दक्षिणां दिशम् ।' समाजश्च मया दृष्टो गीतवादितनृत्यवान् ॥ २४ ॥१७ बिभ्रतां रक्तमाल्यानि' रक्षसां रक्तवाससाम् । लङ्का चेयं पुरी दृष्टा गजवाजिरथाकुला ॥२५॥२२ सागरे पतिता कृत्स्ना 3 भग्नप्राकारतोरणा २५ पीत्वा तैलं प्रनृत्यन्ति प्रहसन्ति महास्वराः ॥ २६ ॥ लङ्कायां भस्मक्षायां सर्वराक्षसयोषितः२८ कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुङ्गवा: २२ १. ०म्बरधरो for oम्बरो रामो इति मु० रा० २. समा० for सहा० इति मु०रा० ३. Ibid. 27. 18a-b. ४. भुवि for मया इति मु० रा० ५. So Ramayana, क्रुश्यमाणः MS. ६. कृष्णाम्बरः पुनः for पीताम्बरो हसन् इति मु०रा०. ७. 27. 24. ८. Sundarakanda 27. 25a-b8. This line is not found in Ramayana १०. Ibid. 29c-d. ११. कर्द मलिप्ताङ्गी for कराल बदना इति मु०० १२. So Ramayana, चासकृत् MS. १३. Ibid.31. १४. So Ramayana, च मया दृष्टः for कुम्भकर्णश्च MS. १५. Ibid. 32a-b. १६.०वादित्रनिःस्वन: for ०वादितनृत्यवान् इति मु०रा० १७, Ibid. 35c-d. १८ पिबतां for बिभ्रतां इति मु०रा० १९.०माल्यानां for oमाल्यानि इति मु०रा० २०. रम्या for दृष्टा इति मु० रा०,२१. सवाजिरथकुखरा for गजवाजिरथाकुला इति मु०रा० २२. Ibid. 35. २३. दृष्टा for कृत्स्ना इति मु०स० २४. गोपुर० for oप्राकार० इति मु० रा० २५ Ibid. 37a-b. २६. प्रवृत्ताच for प्रनृत्यन्ति इति मु० रा० २७. प्रहसन्त्यो for प्रहसन्ति इति मु०रा०, २८ प्रविष्टा- राधसलियः for सर्वराक्षसयोषितः इति मु. रा० २६. Ibid. 39.

·Parva xiv. (८०) पीतैर्निवसनैदृष्टाः क्रीडन्तो गोमयहूदे ॥ २७ ॥' मत्स्यपुराणे- इदानीं कथयिष्यामि निमित्तं स्वप्नदर्शने । नाभि विनाऽन्यगात्रेषु तृणवृक्षसमुद्भवः ॥ २८ ॥ चूर्णनं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा । मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता ॥२६॥ उच्चैः प्रपतनं चैव दोलारोहणमेव च । अञ्जनं पद्मलोहानां तपतामपि धारणम् ॥ ३० ॥ रक्तपुष्पगुमाणां च मण्डलस्य तथैव च । वराहक्षखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया ॥ ३१ ॥ भक्षणं पक्कमांसानां तैलस्य कृसरस्य च । नर्तनं हसनं चैव विवाहो गीतमेव च ॥३२॥ तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानामपि वादनम् । स्रोतोऽवगाहो' गमनं स्नानं गोमयवारिणा ॥ ३३ ॥ पढोदकेन च तथा महीतोयेन वाप्यथ । मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च ॥ ३४ ॥ शक्रध्वजानां पतनं पतनं शशिसूर्ययोः । दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां च दर्शनम् ॥ ३५ ॥ देवद्विजातिभूपालगुरूणां क्रोध एव च । आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाणां च मैथुनम् ॥ ३६ ।। हानिश्चैव स्वगात्राणां विरेकवमनक्रिया । दक्षिणाशाभिगमनं व्याधिनाभिभवस्तथा ॥३७॥ फलापहारहानिश्च गृहाणां चैव पातनम् । १. This line is missing in Ramayana. २. Matsyapu. 242. 2-18, 19e-d, 20-35,50. 20-35. ३. अर्जनं for अञ्जनं इति मु० मत्स्य०. ४..पङ्क० for पन० इति मु० मत्स्य०. ५. हयानामपि मारणम् for तपतामपि धारणम् इति मु० मत्स्य० ६. So Matsyapu, चण्डालस्य MS. ७. पक्षिमत्स्यानां for पकमांसानाम् इति मु० मत्स्य०. ८.०मभि० for ०मपि इति मु० मत्स्य०. ६. गाह- गमनं for गाहो गमनं इति मु० मत्स्य०. १०. ध्वजाभि० for ध्वजाना इति ·। (८१ ) Parva XIV. गृहसम्माजनं चैव धनहानि विनिर्दिशेत् ॥ ३८॥ पीडा पिशाचक्रव्यादवानरान्त्यनरैरपि । परादभिभवश्चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः ॥ ३९ ॥ काषायवस्त्रधारित्वं तद्वत्स्त्रीक्रीडनं तथा। स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥४०॥ तद्वत्स्त्रीकीडनम् = काषायवस्त्रयुक्तस्त्रिया सह क्रीडनम् । एवमादीनि चान्यानि दुःस्वप्रानि विनिर्दिशेत् । एषां "संकथनं धन्यं भूयश्च स्वपनं तथा ॥ ४१ ॥ कल्ये स्नानं तिलहोमो ब्राह्मणानाञ्च पूजनम् । स्तुतिश्च वासुदेवस्य तथा तस्यैव पूजनम् ॥ ४२ ।। नागेन्द्रमोक्षस्तवन : ज्ञेयं दुःस्वप्ननाशनम् । स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः ॥४३॥ षडभिर्मासैद्वितीये तु त्रिभिर्मासैस्तृतीयके । चतुर्थे मासमात्रेण पश्यतो नात्र संशयः ॥ ४४ ॥ एकस्यां यदि वा रात्रौ शुभं वा यदि वाऽशुभम् । पश्चाद् दृष्टस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत् । तस्माच्छोभनके स्वप्ने पश्चात्स्वापो न शस्यते ॥ ४५ ॥ शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहणं हितम् । द्रुमाणां श्वेतपुष्पाणां गमनं च तथा द्विज ! ॥ ४६ ॥ दुमतृणोद्भवो बाहौ तथा च बहुबाहुता । तथैव' बहुशीर्षत्वं पलितोद्भव एव च ॥ ४७ ।। मत्स्य ६. भूयः १. For this verse Matsyapu. reads: फलापहानिश्च तथा पुष्पहानि- स्तथैव च । गृहाणां चैव पातश्च गृहसंमार्जनं तथा. २. क्रीडा for पीडा इति मु०. ३. वानरर्द० for वानरान्त्य० इति मु० मत्स्य० 8. So Matsyapu; धन्यानि MS. ५. एषां संकथनं for एषामकथनं इति मु० मत्स्य० प्रस्वापनं for भूयश्च स्वपनं इति मु० मत्स्य ७. कल्के० for कल्ये इति मु० मत्स्य० ८.श्रवणं for स्तवनं इति मु० मत्स्य० ६. ०त्स्वप्नो इति मु० मत्स्य०,०त्स्वप्नं MS. The above reading offa197 is supplied by the Editor. Po mat for बाहौ इति मु० मत्स्य० ११. तथैव for तथा च इति मु० मत्स्य० ·ParvaXIV. ( २ ) सुशुक्लमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरधारिता । चन्द्रार्कताराप्रसन परिमार्जनमेव च ॥४८॥ शक्रध्वजालिङ्गनं च तदुच्छायक्रिया तथा । भूम्यम्बुधेराप्रसनं' शत्रूणां च वधक्रिया ॥ ४६॥ जयो विवादे द्यूतेषु संग्रामे च तथा द्विज । भक्षणं "चाममांसानां मत्स्यानां पायसस्य च ॥५०॥ दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं च रुधिरेण ह। सुरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य चाप्यथ ॥ ५१ ॥ अन्नविचेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा । मुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां तथा गवाम् ॥५२॥ सिंहीनां हस्तिनीनां च बडवानां तथैव च । प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश्च तथा शुभः ॥५३॥ अम्भसा त्वभिषेकश्च १ गवां शृङ्गाश्रितेन च । चन्द्राद्धृष्टेन वै राजन् ज्ञेयो राज्यप्रदो हि सः ॥ ५४॥ राज्याभिषेकश्च तथा छेदनं शिरसस्तथा । मरणं वह्निदाहश्च वह्निदाहो गृहादिषु ॥ ५५ ॥ लब्धिश्च राज्यलिङ्गानां तन्त्रीवाद्यादिवादनम् । तथोदकानों तरणं१३ विषमस्य'४ च लङ्घनम् ॥ ५६ ॥ हस्तिनीक्डवानां च गवां च प्रसवो गृहे । आरोहणं "तथाऽश्वानां रोदनं च तथा शुभम् ।। ५७ ॥ 1. ग्रहणं for प्रसनं इति मुं० मत्स्य० २. ०म्बुधीनां प्र० for म्बुधेराप्र० इति मु० मत्स्य ३. द्यूते च for द्यूतेषु इति मु० मत्स्य० ४. So Matsyapu. सङ्गमे Ms. ५. चा० for चाम० इति मु० मत्स्य० ६. वा for च इति मु० मत्स्य ७.च for ह इति. मु० मत्स्य ८. चाथ वा for चाप्यथ इति मु० मत्स्य० हैवविष्टनं for विचेष्टन इति मु० मत्स्य० १०, तथा गवाम् for गवां तथा इति ११. ०षेकस्तु for ८षेकश्च इति मु० मत्स्य.. १२. शृङ्गस्तु० for शृङ्गाश्रि० इति मु० मत्स्य० १३. So Matsyapu.; वरणं MS. १४. तथा विषम for विषमस्य च इति मु० मत्स्य० १५. ०णामथा, for.or, स्था, इति मु० मत्स्य० मु० मत्स्य ·हेमन्ते शिशिरे चैव रथवाजिसमाकुलाम् । (८३) Parva-XIV. वरस्त्रीणां तथा लाभस्तथालिङ्गनमेव च । निगडैबन्धनं धन्यं तथा विष्ठानुलेपनम् ॥ ५८ ॥ जीवतां भूमिपालानां सुहृदामपि दर्शनम् । दर्शनं देवतार्चानां' विमलानां तथाऽम्भसाम् ॥ ५६ ॥ शुभान्यथैनानि नरस्तु दृष्ट्वा प्राप्नोत्ययवाद् ध्रुवमर्थलाभम । स्वप्नानि धर्मज्ञभृतां वरिष्ठ ! व्याधेर्विमोक्षं च तथाऽऽतुरोऽपि ॥१०॥ मनुः कृत्वा विधानं मूले तु यात्रिकं च यथाविधि । उपगृह्यास्पदं चैव चारान् सम्यग्विधाय च ॥ ६१ ॥ संशोध्य त्रिविधं मार्ग षड्विधं च बलं स्वकम् । साम्परायिककल्पेन यायाद्रिपुपुरं प्रति ॥ ६२ ।। शत्रुसेविनि मित्रे च गूढे युक्ततरो भवेत् । गतप्रत्यागते चैव स हि कष्टतरो रिपुः ॥ ६३ ॥ साम्परायिककल्पेन युद्धकल्पेन । मत्स्यपुराणे - पदातिनागबहुला सेनां प्रावृषि योजयेत् । Mom शरद्यथ । खरोष्ट्रबहुलां सेनां तथा ग्रीष्मे नराधिप ।। ६५ ।। "चतुर्विधबलोपेतां वसन्ते वा सेना पदातिबहुला यस्य स्यात्पृथिवीपतेः ।। ६५॥ अभियोज्यो भवेत्तेन शत्रुर्विषममाश्रितः । 'रम्ये वृक्षावृते देशे स्थितं शत्रु तथैव च ॥ ६६ । किञ्चित्पङ्के तथा यायाद् बहुनागो नराधिपः । १. देवतानां च for देवता_नां इति मु० मत्स्य. २. वै धर्मभृतां for धर्मज्ञभृतां इति मु० मत्स्य० ३. 7. 184-186. ४. दरि० for oद्रिपु० इति मु० मत्स्य ५. शनैः for प्रति इति मु० मत्स्य. ६. 240. 19c-d, 20 27. 9. चतुरङ्ग• for चतुर्विध० इति मु० मत्स्य. ८. गम्ये for रम्ये इति मु० मत्स्य ·Parva XIV. ( ८४ ) रथाश्वबहुलो यायात्क्षेत्रं समपथाश्रयम् ॥६॥ जलाश्रयं नौबहुलस्तथा राजा रिपून् जयेत् । खरोष्ट्रबहुलो राजा शत्रु बन्धनसंस्थितम् ॥६॥ बन्धनस्थोऽभियोज्योऽरिः सदा प्रावृषि भूभुजा । हिमपातयुते देशे स्थितं प्रीष्मे "नियोजयेत् ॥ ६ ॥ यवसेन्धनसंयुक्तः कालः पार्थिव हैमनः । शरद्वसन्तौ धर्मज्ञ ! कालौ साधारणौ स्मृतौ ।। ७० ॥ विज्ञाय राजा द्विजदेशकालौ दैवं त्रिकालं च तथैव बुद्ध्वा । यायात्परं कालविदा मतेन सञ्चिन्त्य मानं द्विजमन्त्रविद्धिः॥ १ ॥ मनुः दण्डव्यूहेन तं मार्ग' यायात्तु शकटेन वा । वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गारुडेन वा ॥ ७२ ।। यतः शङ्केत सभयं' ततो विस्तारयेद् बलम् । पाझेन'२ चैव व्यूहेन निवसेत३ १ तथा स्वहम् ॥७३॥ सेनापतिबलाध्यक्षौ सर्वदिक्षु निवेशयेत् । १"भयं यतो वा शङ्केत तां प्राची कल्पयेदिशम् ॥७४|| गुल्मांश्च स्थापयेदाप्तान् शतसंख्यांस्ततस्ततः १. ०पथस्थितम् for ०पथाश्रयम् इति मु० मत्स्य० २. For this line Matsyapu. reads तमाश्रयन्तो बहुलास्तांस्तु राजा प्रपूजयेत् ३. शत्रुर्बन्धेन संस्थितः for शत्रु बन्धनसंस्थितम् इति मु० मत्स्य० ४. तदा for सदा इति मु० मत्स्य ५.०ऽभि for नि० इति मु० मत्स्य० ६. So Matsyapu.; संयुक्त MS. ७. So Matsyapu, काले MS.; ८. So Matsyapu.; हैमजे MS. 8.7.187-190. १०. तन्मार्ग for तं मार्ग इति मु० म० ११. यतश्च भयमाशङ्केत् for यतः शङ्केत सभयं इति मु. मत्स्य १२. पद्मेन for पानेन इति १३. निविशेत for निवसेत इति मु० मत्स्य० १४. सदा for तथा इति मु० मत्स्य० १५. यतश्च भयमाशङ्केत् प्राची तां for भयं यतो वा शङ्कत तां प्राची इति मु० मत्स्य. १६. कृतसंज्ञान्समन्ततः for शतसङ्ख्यांस्ततस्ततः मु० मत्स्य० ·(८५) Parva XIV. स्थाने युद्धे च 'कुशलानभीतानविकारिणः ॥ ४५ ॥ शंखलिखितौ'... राजक्रतुरेवाश्वमेधस्तं नासार्वभौमः प्रतिपादयितुमर्हति । अश्वमेधेन सह यक्ष्य इति परविषयमभिप्रायादेशकालशक्तिसम्पन्नः प्रभूतयवसेन्धनोदकाविच्छिन्नसाम्परायिक: पथि संविहितसर्वोपकरणो दुर्गासारामात्यदेशदण्डाक्रन्दाद्यगुणविधिज्ञः पार्षदं प्रति नयवान विदितमध्वानं हितमनुक्रामेत् । यथा भूमिभागस्तथा विनियोग: श्रेयान् पान- भोजनोपनिवेशस्थानशङ्काप्रतिविधानकुशलो भूपतिरवहितं शत्रुणा सह युध्येत । याज्ञवल्क्यः य एव धर्मों नृपतेः स्वराष्ट्रपरिपालने । तमेव कृत्स्नमाप्नोति परराष्ट्र वशं नयन् ॥ ७६ ॥ - उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् । दृषयेच्चास्य सततं यावसान्नोदकेन्धनम् ॥ ७ ॥ भिन्द्याच्चैव तडागानि प्राकारपरिखास्तथा । समवस्कन्दयेच्चैनं रात्रौ वित्रासयेत्तथा ॥ ७८ ॥ उपरुध्यानुपजपेद् बुध्येतैव च तत्कृतम् । युक्ते च दैवे युध्येत जयप्रेप्सुरपेतभीः ॥ ७६ ।। एवं विजयमानस्य येऽस्य स्युः परिपन्थिनः । तानानयेद्वशं सर्वान्सामादिभिरुपक्रमैः ॥८॥ यदि ते तु न तिष्ठेयुरुपायैः प्रथमैस्त्रिभिः । 'दण्डेनाभि प्रसौनान शनकैर्वशमानयेत् ॥१॥ । याज्ञवल्क्यः उपाया: साम दानं च भेदो दण्डस्तथैव च । सम्यक् प्रयुक्ताः सिद्धेयुदण्डस्त्वगतिका गतिः॥२॥ १. ० नभीरूनवि० for नभीतानविः इति मु. मत्स्य० २. P. 39. ३. पर्षदं for पार्षदं इति मु० शंखलि० ४. 1. 342. ५. So Yajnavalkya; नयेत् MS. ६. 7. 195-197, 107. 108. ७. ० उपजप्या० for उपरुध्या० इति मु० मत्स्य० ८. दण्डेनैव for दण्डेनाभि इति मु० मत्स्य० ६. 1. 346, ·ParvaXIV. (६ ) मनुः'- सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः। सामदएडौ प्रशंसन्ति नित्यं राज्याभिवृद्धये ॥८३॥ साम भेदस्तथा दानं दण्डश्च मनुमोत्तम । उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालंच पार्थिव!॥४॥ प्रयोगा: कथिता: सप्त तान्मे निगदतः शृणु। द्विविधं कथितं साम तथ्यं चातथ्यमेव च ॥५॥ तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते । तथा साधुः प्रयत्नेन सामसाध्यो नरोत्तम ।। ८६ ॥ महाकुलीना ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः । सामसाध्या नचातथ्यं तेषु साम प्रयोजयेत् ।।८७ । तथैव साम" कर्तव्यं कुलशीलादि वर्णयेत् । तथा तदुपचाराणां कृतानां चैव वर्णनम् ॥ ८ ॥ अनयैव यथायुक्तथा कृतज्ञख्यापनं स्वकम् । एवं सान्त्वेन कर्तव्या वशगा धर्मतत्पराः ॥८६॥ सान्ना यद्यपि रक्षांसि गृह्णन्तीति परा श्रुतिः । तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम् ॥ १० ॥ 'अतिशङ्ककमित्येवं पुरुषं 'सामवेदिनम् । असाधको विजानन्ति तस्मात्तत्तेषु वर्जयेत् ॥६१ । परस्परं च ये ''दुष्टाः क्रुद्धा भीतावमानिताः । तेषां भेदं प्रयुञ्जीत भेदसाध्या हि ते मताः ॥ १२ ॥ आत्मीयां दर्शयेदाशां परस्मादर्शयेद्भयम् । साधु: MS. १.7.109. २. 222.2--9; 223. 1, 3, 4,८c-d, 9. ३. मनुजेश्वर for मनुजोत्तम इति मु० मत्स्य० ४. So Matsyapu; ५. तथ्यं साम च for तथैव साम इति मु० मत्स्य० ६. ०वर्णनम् for वर्णयेत् इति भु० मत्स्य ७. साना च for सान्त्वेन इति मु० मत्स्य० ८. ०ङ्कित० for शङ्कक० इति मु० मत्स्य० ६. वादिनम् for ०वेदिनम् इति मु० मत्स्य. १०. So Matsyapu.; वर्जितम् MS. ११. तु for च इति मु० मत्स्य. १२. दृष्टा for दुष्टाः इति मु० मत्स्य० ·(८७ ) Pärva XIV. उ एवं हि भेदयेद्भिन्नान्यथावद्वशमानयेत् ॥१३॥ 'संहता हि विना भेदं शक्रेणापि सुदुःसहाः । भेदमेव प्रशंसन्ति तस्मान्नयविशारदाः ॥ १४ ॥ महिषी युवराजश्च तथा सेनापतिर्द्विज । अमात्या मन्त्रिणश्चैव राजपुत्रास्तथैव च । अन्त:कोपा विनिर्दिष्टा दारुणाः पृथिवीक्षिताम् ॥१५॥ अतिशङ्ककम् = अतिशयिता शङ्का यस्मिन् स तथा । सामवेदिनम् =साम- प्रयोक्तारम् । ब्रह्मपुराणे- स्वपक्षभेदो यत्नेन न कर्तव्यः कदाचन । दुर्ग कोशश्च देशश्च परराष्ट्रभयं विना । स्वभेदेनैव नश्यन्ति बद्धमूला अपि प्रजाः ॥ ६६ ॥ परराष्ट्रभयं विनेति । स्वपक्षभेदे हि परचक्रभयं विनापि दुर्गादिकं नश्यतीत्यर्थः मत्स्यपुराणे - सर्वेषामप्युपायानां दानं श्रेष्ठतमं मतम् । "स्वदत्तेनेह भवति दानेनोभयलोकजित् ॥१७॥ यद्यप्यलुब्धा गम्भीराः पुरुषाः सागरोपमाः । न गृह्णन्ति तथाप्येते न जायन्ते पक्षपातिनः ॥ ८॥ न शक्या ये वशीकर्तुमुपायत्रितयेन तु। दण्डेन तान् वशीकुर्याद् दण्डो हि वशकृत्तमः ॥६॥ श्रीरामायणे- तत्र साम प्रयोक्तव्यमार्येषु गुणवत्सु च । १. So Matsyapu; सङ्गता MS. २. So Matsyapu; तु दुःसहा: MS. ३. For the text beginning with महिषी and ending with पृथिवी- चिताम् Matsyapu. reads:-"महिषीयुवराजाभ्यां तथा सेनापतेर्नृप । अमात्यमन्त्रिणां चैव राजपुत्रे तथैव । अन्तःकोपो विनिर्दिष्टो दारुणः पृथिवीक्षिताम् ॥" ४. 221.1,4; 225: 1. ५. सु० for स्व० इति मु० मत्स्य०.........लुब्ध for । इति मु० मत्स्य० .७. वशे कर्तु for वशीकतु० इति मु० मत्स्य. कृन्नृणाम् for वशकृत्तमः इति मु० मत्स्य० E. Not found in the extant Rāmāyana.

·Parva XIV. ( 22 ) दानं लुब्धेषु भेदश्च शङ्कितेष्विति निश्चयः ॥ १०० ॥ दण्डस्तथैव पात्यश्च नित्यकालं दुरात्मसु । मनुः'- mote साना भेदेन दानेन समस्तैस्त' वा पृथक् ॥ १०१ ।। विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युध्यमानयोः । पराजयश्च संग्रामे तस्माद् युद्धं विवर्जयेत् ॥ १०२।। त्रयाणामप्युपायानां पूर्वोक्तानां परिक्षये। तथा युध्येत सम्पन्नो विजयेत रिपून यथा ॥ १०३ ।। संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून । सूच्या वज्रेण चैवेतान् व्यूहेन व्यूह्य योजयेत् ॥ १०४॥ युध्येत स्यन्दनाश्वेन समेऽनूपोन्नते द्विपैः । वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचायुधैः स्थले ॥ १०५ ॥ कौरक्षेत्रांश्च मात्स्यांश्च पाञ्चालाश्छूरसेनजान् । दीर्घालणूंश्चैव नरान्नुपान्नैकेषु' योजयेत् ॥ १०६ ।। प्रहर्षयेदलं व्यूह्य भृशाताश्च परीक्षयेत् । चेष्टाश्चैव विजानीयादरीन् योधयतामपि ॥ १०७ ॥ महाभारते- राजो नियोगाद् योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ॥ १०८।। राज्ञोऽधिकमित्यनुवृत्तौ गौतमः" समामे संस्थानमनिवृत्तिश्च । Home - यम:- क्षत्रियस्योरसि क्षत्रं पृष्ठे ब्रह्म प्रतिष्ठितम् । १. Supplied by the Editor; 7. 198--200; 7. 491-194. २. रथ for रूत इति मु० मत्स्य० ३. संयत्तो for सम्पनो इति मु० मत्स्य० ४. For this line Manu reads स्यन्दनाश्वैः समं युध्येदनूपे नौद्विपैस्तथा ५. पानीकेषु for प्राकेषु इति मु० म० ६. तांश्च सम्यक् for भूशातच इति मु०म० ७. 2. 1. 10. 16.

·१ - (8) Parva XIV. तस्मात्पृष्टं रणे रक्षेन्मा भवेद् ब्रह्मघातुकः ॥१०६ ।। मनुः समोत्तमायमै राजा त्वाहूतः समरे परैः । न निवर्तेत सङ्ग्रामात्क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ ११० ॥ आहवेषु मिथोऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः । युध्यमानाः परं शक्तया स्वर्ग यान्त्यपराङ्मुखाः ॥१११।। न कूटैरायुधैईन्याद् युध्यमानो रणे रिपुन् । न कणिभिर्नापि दिग्धैर्नाग्निज्वलिततेजनैः ॥ ११२ ॥ मिथः स्पर्धमाना इति शेषः । दिग्धैः विषाक्तैः । बौधायनः-- भीतमत्तोन्मत्तप्रमत्तविसन्नाहस्त्रीबालवृद्ध ब्राह्मणैर्न युध्येताऽन्यत्राततायिनः । गौतमः नदोषो हिंसायामाहवे । अन्यत्र व्यश्वसारथ्यायुधकृताञ्जलिप्रकीर्णकेश पराङमुखो- पविष्टस्थूलवृक्षारूढदृतगोब्राह्मणावादिभ्यः । मनुः न च हन्यात्स्थलारूढं न लीबं न कृताञ्जलिम् । न मुक्तकेशमासीनं न तवास्मीति वादिनम् ॥ ११३॥ न सुप्तं न विसन्नाहं न नग्नं न निरायुधम् । नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ।। ११४ ।। नायुधव्यसनप्राप्तं नात नातिपरीक्षितम् । न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ ११५ ॥ देवल:- तृणखादी परप्रेप्सुरलसः शरणं गतः । पएढः परार्दितो लिङ्गी स्थविरः पतित: शिशुः १. 7. 87,89,90. २. पालयन्प्रजा: for समरे परैः इति मु०म० ३. लक्षात्रं धर्म० for क्षत्रधर्म० इति मु०म० ४. Baudhāyana Dharmasutra, edited by Cinnasvami, Benares, 1934.; I. 10. 11. ५. 2. 1. 10. 17, 18. ६ So Gautama; प्रकृता० MS. ७. स्थल० for ७. स्थल० for स्थून० इति ८. The Pub. ed. of Gautama. adds धि before रूढ. है.7.91-93. १०. मुक्तकेशं नासीनं for मुक्तकेशमासीनं इति मु० मनु०. मु० गौतम ·m Parva xiv. (0) न धर्मयुद्धे हन्तव्या ज्ञेया योधैरनापदि ॥ ११६ ।। याज्ञवल्क्यः य आहवेषु वध्यन्ते भूम्यर्थमपराङ्मुखाः। अकूटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्ग योगिनो यथा ॥ ११७ ॥ देवलः- प्रजाथै क्षत्रियो युध्येत्स्वान प्राणान् संपरित्यजेत् । अश्वमेधफलं कृत्स्नं निसर्गेणाधिगच्छति ।। ११८ ॥ शस्त्रेण निहतः संख्ये द्विषद्भिरपराङ्मुखः । शकलोकमवाप्नोति स्ववीर्याद्विजितं शुभम् ॥ ११६ ।। आहवेऽभिमुखं शूरं प्रहितानि द्विषद्गणैः । भिन्धुर्यावन्ति शस्त्राणि तावन्तः क्रतवोऽस्य ते ॥१२०॥ ततेभ्यः प्रस्रुतं रक्तं क्षितिपांसुषु संस्पृशेत् । स देवलोके तावन्तं कालं तिष्ठति वै ध्रुवम् ॥ १२१ ।। नास्ति राज्ञां समरतनुत्यागसदृशो धर्मः । गोब्राह्मणमित्रधनरक्षणार्थ मृतास्ते स्वर्गलोकभाजः। आपस्तम्ब:- ब्राह्मणस्वान्यपजिगीषमाणः प्रत्यानेतुमिच्छन् हन्यतेऽसौ साक्षाद् यज्ञधर्म इत्यर्थः । व्यास:- ये हता निशितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः । ते गता ब्रह्मसदनं न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १२२ ॥ न यज्ञैर्दक्षिणाभिर्वा न तपोभिन विद्यया। स्वर्ग यान्ति तथा मां यथा योधा रणे हताः ॥ १२३ ॥ न ह्यधर्मोऽस्ति पापीयान् क्षत्रियस्य पलायनात् । युद्धाद्धि धर्मः श्रेयान्वै पन्थाः स्वर्गस्य विद्यते ।। १२४ ॥ याज्ञवल्क्यः - पदानि ऋतुतुल्यानि भग्नेष्वविनिवर्तिनाम् । राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ।। १२५ ॥ १. 1. 324. २. So Yanavalkya; युध्यन्ते MS. ३. I. 325.

·६१ ) Parva XIV. मनुः'- BODMAS यस्तु भीत: परावृत्तः सङ्ग्रामे हन्यते परैः। भर्तुर्यद् दुष्कृतं किश्चित्सर्वं तत्प्रतिपद्यते ॥ १२६ ।। यदस्य' सुकृतं किञ्चिदमुत्रार्थमुपार्जितम् । भर्ता तत्सर्वमादत्ते परावृत्तहतस्य तु ॥ १२७ ॥ पराशरः- - aapam- पतितं स्वामिनं युद्धे त्यक्त्वा यान्ति पराङ्मुखाः । ये तेषां पापबुद्धीनां ब्रह्महत्या पदे पदे ॥ १२८ ॥ आदित्यपुराणे- संग्रामे प्रस्थितं भूपं भृत्यस्त्यजति यः क्षणात । स तेन नृपदण्डेन मूढो नरकमृच्छति ॥ १२६ ।। जित्वारिं भोगसम्प्राप्तिम॒तस्य च परा गतिः । निष्कृति: स्वामिपिएडस्य नास्ति युद्धसमा गतिः ॥१३०॥ शूराणां यद्विनिर्याति रक्तमाधावतां कचित् । तेनैव सह पाप्मानं सर्व त्यजति वै मुने ॥ १३१ ॥ तथा व्रणचिकित्सायां वेदनां सहते तु याम् । ततो नास्त्यधिकं लोके तपः परमदारुणम् ॥ १३२ ॥ मृतस्य नास्ति संस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया। कर्तुमिच्छति यस्येह संग्रामादधिकं हि किम् ॥ १३३ ॥ वराप्सरःसहस्राणि शूरमायोधने हतम् । अभिद्रवन्ति कामार्ता मम भर्ता भविष्यति ॥ १३४ ॥ यः सहायान् परित्यज्य स्वस्थः सन् गन्तुमिच्छति । असून हि तस्य कृन्तन्ति देवाः शत्रुपुरोगमाः॥ १३५।। शूरस्याप्रे यदा विप्र प्रात उत्क्रोशते भृशम् । नच तं त्रायते पापाच्छूरो नरकभाग्भवेत् ॥ १३६ ।। ब्राह्मणानां गवां चैव रक्षार्थ हन्यते यदि । स शूरो जीवितं हित्वा इन्दुलोकं प्रपद्यते ॥ १३७ ।। १. 7, 94., 95. २. यच्चास्य for यदस्य इति मु० म० ३. So RP. (P. 408). For this line the MS. reads तथैव चिकित्सायाम only.

·Parva XIV. ( १२ ) तोषयित्वा नृपं युद्धे राज्ञा 'हृत्वाऽप्रतः स्थितम् । जित्वा न हरति द्रव्यं स नरः स्वर्गमाश्रितः ।। १३८ ॥ मृगाति यदि राष्ट्राणि यदा न हरते धनम् । यदि वध्येत तत्रैव स नरः स्वर्गमाश्रितः ॥ १३६ ॥ तथा- । ! प्रजार्थे निहता ये च राजानो धर्मतत्पराः । अग्निविधुद्धता ये च सिंहव्याघ्रहता च ये । प्राप्नुवन्ति च ते सर्वे पुरीमैरावतीमिमाम् ॥ १४० ॥ मनुः- स्थाश्वं हस्तिनं छत्रं धनं धान्यं पशून स्त्रियः सर्वद्रव्याणि कुप्यं च यो यज्जयति तस्य तत् ॥ १४१॥ राज्ञश्च दुधुरुद्धारमित्येषा वैदिकी श्रुतिः । राज्ञा च सर्वयोधेभ्यो दातव्यमपृथग्जितम् ॥ १४२ ।। गौतमः- जेता लमेत सांग्रामिकं वित्तम् । वाहनं तु राज्ञः। योधांश्चापृथा जये । यथा भाजयेद्राजा॥ मनुः जित्वा सम्पूजयेद्देवान् ब्राह्मणांश्चैव धार्मिकान् । प्रदद्यात्परिहारांश्च ख्यापयेदभयानि च ॥ १४३ ।। सर्वेषां तु विदित्वैषां सममेव चिकीर्षितम् । स्थापयेत्तत्र तश्यं कुर्याच समयक्रियाम् ॥ १४४ ॥ प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धान् यथोदितान् । रत्नैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुषैः सह ॥ १४५ ॥ आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् । अभीप्सितानामर्थानां काले युक्तं प्रशस्यते ॥ १४६ ॥ १. So RP; हत्वा० MS. २.So RP., स्थितः MS. ३. 7. 96. 97. ४. So Manu., स्त्रियम् MS. ५. 2. 1. 20-23. ६. उद्धारश्चापृ० for योघां- श्वापृ० इति मु० गौतम ७. The pub. ed. of Gautama adds यथाई before अधिकम्. ८.7.201-204, ·- - (१३) Parva XIV. राजग्राह्यमपि जनानुरागार्थ किञ्चिदशं परित्यजेदित्यर्थः । प्रमाणानीति । यस्मिन् देशे ये धर्मास्ते तथैव पालनीयाः । कालयुक्तमिति । अप्रियकरमपि कालापेक्षया प्रशस्यत इत्यर्थः । विष्णुः- राजा परपुरप्राप्तौ तस्कुलीनमभिषिञ्चेत् । न राजकुलमुच्छिन्द्याद् अन्य त्रा- कुलीनराजकुलात्। कात्यायन:- दुष्टस्यापि नरेन्द्रस्य तद्राष्ट्रं न विनाशयेत् । न प्रजानुमतो यस्मादन्यायेषु प्रशस्यते ॥ १४७ ।। याज्ञवल्क्यः यस्मिन् देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितः । तथैव परिपाल्योऽसौ यदा वशमुपागतः ॥ १४८॥ मनुः - सर्व कर्मेदमायत्तं विधाने देवमानुषे । तत्र "देवमचिन्त्यं च मानुषे विद्यते क्रिया ।। १४६ ॥ "दैवमानुषसम्पन्ना यात्रा सर्वार्थसाधिका । तस्यामतिशये दैवं वर्तते पौरुषं समम् ॥ १५० ॥ केचित्पुरुषकारेण केचिदेवेन कर्मणा । उभाभ्यां केचिदिच्छन्ति फलं कुशलबुद्धयः ॥ १५१ ॥ दैवमानुपसद्भावे नार्या गर्ने प्रसिध्यति । पुंसा सत्यपि संयोगे दैवभावेन सिध्यति ॥ १५२ ॥ नहि दैवमुदासीनं कदाचिदपि मानवम् । अर्थानर्थफलेनेह संयुनत्यत्र कचित् ॥ १५३ ॥ काकतालीयवदैवाद् दृष्ट्वापि निधिमप्रतः । न पौरुषाहते तेन विधिना युज्यते पुमान् ॥ १५४ ॥ १. प्रवर्तते for प्रशस्यते RP. ( P. 411 ). २. 1. 343. ३. स्थितिः for स्थितः इति मु० याज्ञ० ४.7.205. ५. तयोदेव, for तत्र देवः इति मु०म० ६. तु for च इति मु० म. ७. The text of the verses 150-154, beginning with दैवमानुष० and ending with युज्यते पुमान् is not found in extant Manu.

·FarvaXIV. (६४) - श्रीरामायणे- यस्तु नारभते कार्य नरो देवपरायणः । क्षिप्रं भवति निद्रव्यः पलायनपरायणः ॥ १५५ ॥' तथा- विक्लवो हीनवीर्यो यः स दैवमनुवर्तते । अविलवस्तु तेजस्वी न दैवमनुवर्तते ॥१५६ ।। दैवं पुरुषकारेण यतते यः प्रबाधितुम् । न स देवविपन्नार्थः "कदाचिदवसीदति ॥ १५७ ॥ मत्स्यपुराणे - दैवं पुरुषकारश्च कालश्च पुरुषोत्तम ! त्रयमेतन्मनुष्यस्य पिण्डितं स्यात्फलाय वै ।। १५८ ॥ कृष्टिवृष्टिसमायोगाद् दृश्यन्ते फलसिद्धयः । वर्षाकाले प्रशस्यन्ते: नैवाकाले कथञ्चन ॥ १५ ॥ - व्यासः विधिविधानं नियतिः स्वभावः कालो ग्रहा ईश्वरकर्म दैवम् । भाग्यानि पुण्यानि कृतान्तयोगः पर्यायनामानि पुराकृतस्य देवमात्मकृतं विद्यात्कर्म यत्पौर्वदेहिकम् । स्मृतः पुरुषकारस्तु क्रियते यदिहापरम् ॥ १६१ ॥ मनुः- सह वाऽपि ब्रजेद्युक्तः सन्धि कृत्वा प्रयत्नतः । मित्रं हिरण्यं भूमि वा संपश्यस्त्रिविधं फलम् ॥ १६२ ॥ 8. The verse beginning with यस्तु and ending with परायणः is not found in extant Ramayana; Ayodhyakanda 23. 17, 18. २. For this line Ramayana reads वीराः सम्भावितात्मानो न देवं पर्यु- पासते. ३. यः समर्थ: for यतते यः इति मु० रा. ४. देवेन for स देव इति मु० रा० ५. पुरुषः सोव for कदाचिदव० इति मु० रा०६. Matsyapu. 221. 8,9. ७. त्फलावहम् for त्फलाय वै इति मु० मत्स्य। ८. तास्तु काले प्रह श्यन्ते for वर्षाकाले प्रदृश्यन्ते इति मु० मत्स्य ६. 7. 205, 207, ·- MADI (६५) Parva XV. पाणिग्राहं च सम्प्रेक्ष्य तथाक्रन्दं च मण्डले । मित्रादथाप्यमित्राद्वा यात्राफलमवाप्नुयात् ॥१६३ ॥ विष्णुः- परेणाभियुत्तश्च सर्वात्मना राष्ट्र गोपायेत् सर्वतश्चात्मानं गोपायेत् । मनु:- क्षम्यां सस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धि करीमपि । परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थमविचारयन् ॥ १६४ ॥ आपदर्थे धनं रक्षेदारान् रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सर्वतो. रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥ १६५ ।। सह सर्वाः समुत्पन्नाः प्रसमीक्ष्यापदो भृशम् संयुक्तांश्च वियुक्तांश्च सर्वोपायान् सृजेद् बुधः ॥ १६६ ॥ उपेतारमुपेयं च सर्वोपायांश्च कृत्स्नशः । एतत त्रयं समाश्रित्य प्रयतेतात्मसिद्धये ॥ १६७ ॥ अथाभिषिक्तस्य कृत्यानि (१५) तत्र मनुः- इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेहिवानिशम् । जितेन्द्रियश्च शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ॥१॥ दश कामसमुत्थानि तथाष्टौ क्रोधजानि च । व्यसनानि दुरन्तानि प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥२॥ कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः । वियुज्यतेऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजेष्वात्मनैव तु ॥३॥ मृगयाऽक्षो दिवा स्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः । तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गुणः ॥ ४ ॥ पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्याऽसूयार्थदूषणम् । वाग्दण्डजं च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ॥५॥ द्वयोरप्येतयोर्मूलं यं पूर्वे कवयो विदुः । १.8.212-215. २. सततं for सर्वतो इति मु० म० 3. So Manu; जयेद् बुधः MS. ४. ०तार्य० for तात्म० इति मु० म०. ५.7.44-53... जितेन्द्रियो हि for जितेन्द्रियश्च इति मु० म०. ७. सर्वे for पूर्वे इति मु०म०.

·-- Parva XV. (६ ) तं यत्नेन जयेल्लोभं तज्जावेतावुभौ गणौ ॥ ६ ॥ पानमक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् । एतत्कष्टतरं विद्याचतुष्कं कामजे गणे ॥७॥ दण्डस्य पातनं चैव वाक्पारुष्यार्थदूषणे । क्रोधजेऽपि गणे विद्यात्कष्टमेतत्त्रिकं सदा ॥८॥ सप्तकस्यास्य वर्गस्य सर्वस्येवानुषङ्गिणः । पूर्व पूर्व गुरुतरं विद्याद् व्यसनमात्मनः ॥81 व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं कष्टमुच्यते । व्यसन्यधोऽधो ब्रजति स्वर्यात्यव्यसनी मृतः ॥१०॥ महाभारते पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् । एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो पत्र दोषवान् ॥ ११ ॥ यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते । कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत् ॥ १२ ॥ न कामपर एव स्यात् सर्वान् सेवेत सर्वदा । धर्म पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् ॥ १३ ॥ धर्मार्थों यः समुत्सृज्य काममेवानुवर्तते । तस्माद्धर्मप्रधानेन सेव्योऽर्थः संयतात्मना ॥ १४ ॥ विश्वासयित्वा भूतानि साना समुपरामयेत् । धर्मार्थकामसंयुक्तः सोऽमुत्रेह च नन्दति ॥ १५॥ तथा- ऊपरेष्वपि वर्षन्तं पात्रेषु मृदुवर्षिणम् । पर्जन्यमपि निन्दन्ति किं पुनर्वसुधाधिपम् ॥ १६ ॥ प्रियं भूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः॥ १७ ॥ विष्णुः- आयद्वाराणि नोच्छिन्द्यान्नापात्रवर्षी स्यात् । १. ०मात्मवान् for ०मात्मनः इति मु० म०, 2. S'anti-parva 140. 26; Udyogaparva 39. 61; Vanaparva 33. 39e-d, 40a-b. ३. So Mahā ; वादिते MS. ४. So Maha., यस्तु संo MS.

·(७) Parva XV. आयद्वाराणि-द्रव्योत्पत्तिस्थानानि । मत्स्यपुराणे- व्यसनानि च सर्वाणि भूपतिः परिवर्जयेत् लोकसंग्रहणार्थाय कृतकव्यसनी भवेत् ॥ १८॥ अर्थस्य दूषणं राजा द्विप्रकारं विवर्जयेत् । अर्थानां दूषणं चैकं तथार्थेषु च दूषणम् ॥ १६ ॥ प्राकाराणां समुच्छेदाद् दुर्गादीनामसत्क्रिया । अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ॥ २० ॥ अदेशकाले यदानमपात्रे दानमेव च । अथैस्तु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनम् ॥ २१ ।। कामः क्रोधो मदो मानो लोभो हर्षस्तथैव च । जेतव्यो रिपुषड्वर्ग आन्तरः पृथिवीक्षिता ॥ २२ ॥ एतेषां विजयं कृत्वा कार्यों भृत्यजयस्तथा । कृत्वा भृत्यजयं राजा "पौरजानपदान् जयेत् ।। २३॥ कृत्वा च विजयं तेषां शत्रून् बाह्यांस्ततो जयेत् । न राज्ञा मृदुना भाव्यं मृदुर्हि परिभूयते ॥ २४ ॥ न भाव्यं दारणेनापि तीक्ष्णादुद्विजते जनः । भृत्यैः सह महीपालः परिहासं विवर्जयेत् । भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षुलसंकथम् ॥२५ ।। । मनुः- अहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान्वाहनानि च । प्रायव्ययौ च नियतावाकरान्कोशमेव च ।। २६ ।। याज्ञवल्क्यः धर्मेणालब्धमीहेत. लब्धं यत्नेन पालयेत् । १. 219. 25c.d, 26a-b,11-15, 16a-b, 22c-d, 23a-b, 24c-d, 25a-b. २. So Matsyapu.; तथैवार्थेन MS. ३. So Matsyapu; आकराणां MS. ४. एते वाः प्रयत्नेन सादरं for जेतव्यो रिपुषडवर्ग आन्तरः इति मु० मत्स्य० ५. पौरान् for पौर इति मु० मत्स्य० ६. ० नाति for नापि इति मु० मत्स्य० ७. हर्षवशं. गतम् for हर्षुलसंकथम् इति मु० मत्स्य० ८.8. 419. ६. 1.317. अलब्धमीहेद्धर्मेण for धर्मेणालब्धमीहेत इति मु० याज्ञ०.

·Parva XV. (८) पालितं वर्धयेन्नित्यं वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ।। २७ ॥ उशनाः आदाने च विसर्ग च तथा प्रेषनिषेधयोः । पञ्चमे वाथ बचने व्यवहारस्य चेक्षणे ।। २८॥ दण्डशुद्धौ सदा युक्त आत्मशुद्धौ तथैव च । अष्टकर्मा दिवं याति राजा शक्राभिपूजितः ॥ २६ ॥ महाभारते- सदाधिगच्छेद्विनयं विनीतात्मा हि पार्थिवः । विनीतात्मा हि नृपतिर्न कचित्परिभूयते ॥३०॥ न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम् । श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ३१॥ ब्रामं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि । विद्यानां ग्रहणं कार्य यथाविधि नराधिप! ॥ ३२ ॥ विद्येभ्यस्त्रयीविद्यां दण्डनीति प्रयोक्तृतः । आन्वीक्षिकी तर्कविद्यां वारिम्भांश्च लोकतः ॥३३॥ सर्वः सर्व न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन । नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे कचित् ॥ ३४ ॥ अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच परिजल्पतः । सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काश्चनम् ॥ ३५॥ धनुर्वेदेतिहासे च यत्नः कार्यो विजानता। हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव हि ॥३६॥ द्वौ भागावितिहासाथै भागनय्या विधीयते । इष्वस्त्रादिषु भागोऽन्यश्चतुधैवमहः स्मृतम् ॥ ३७॥ येषां त्रीण्यवदातानि योनिविद्या च कर्म च । तान् सेवेत् तैः समास्या' हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी ॥३८॥ गुरुपूजां च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् । श्रवणं चैव विद्यानां कुर्वन् श्रेयोऽधिगच्छति ॥ ३६॥ 8. The following verses ascribed to Us'anas are not found in extant Sukraniti २. Udyogaparva 34. 12. ३. RP. (P. 132) explains समास्या as सम्यक् प्रकारेण आस्या उपवेशनम्, ·। (६६) Parva XV. न वै श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य वा' । धर्मार्थों वेदितुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि ॥ ४०॥ विद्यावृद्धान् सदैव त्वमुपासीथा नराधिप ! शृणुया यच्च ते ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन् ॥ ४१ ॥ सहस्रमपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः । अथ वाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ ४२ ॥ एकोऽपि शास्त्रवित्प्राज्ञो गुरूणां पर्युपासिता । राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ ४३ ॥ सदैव हितकामानां सुहृदां न शृणोति यः। प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः ॥ ४४॥ आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्रमम् । यथा नातीतमर्थ वै पश्चात्तापेन शोचति ॥ ४५ ॥ अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः । इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद् भ्रश्यतीह सः ॥ ४६॥ सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं कामहर्षयोः । स श्रियो भाजनं राजन् ! पश्चाद् यस्तु न मुह्यति ॥४७॥ नावमान्या बुद्धिमगिरवरोत्कृष्टमध्यमाः । न हि मानप्रदग्धानां कश्चिदस्ति मदः कचित् ॥ ४८॥ अवृत्तेर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् । उत्तमानां तु मानामवमानात्परं भयम् ।। ४६ ॥ कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा' च चतुर्विधम् । प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति १०॥५०॥ १. So Maha., च MS. २. The portion beginning with सदैव and ending with oविचारयन् is supplied by the editor from Mahā. 3. Udyoga 39. 40. c-d, 41 a-b. 8. For this line Mahā. reads सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने. ५. Udyoga 129. 39. ६. ते हि सः for ०तीह सः इति मु० महा०. ७. Udyoga 34. 63. ८. चनुषा for कर्मणा इति मु० महा०. ६. कर्मणा for चक्षुषा इति मु० महा०. १०. Udyoga 34, 25, ·Parva XV. ( १०० ) ma । यो नोद्धतं जातु' करोति' वेषं न पौरुषेणापि विकत्थते च । नीत्या हि किञ्चित्क्षमते विवाद सर्वत्र ताहक लभते प्रशंसाम् ॥ ५१ ॥ राज्ञोऽधिकमित्यनुवृत्तौ गौतमः योगश्च विजये । भये विशेषेण । चर्या च रथधनुर्ध्याम् ॥ योग उद्योगः । विजये आत्मेन्द्रियामात्यादीनां वशीकारेऽभियोगः कार्यः । भये विशेषेण अन्येना- भिभवे उपस्थिते तद्रक्षणार्थ विशेषेणोद्यमः कर्तव्यः । चर्या = पर्यटनम् । तद्वाहना- युधवता कर्तव्यमित्यर्थः। मनुः नित्यमुद्यतदण्डः स्यानित्यं विवृतपौरुषः । नित्यं संवृतसंवार्यों नित्यं छिद्रानुसार्यरेः ॥ ५२ ॥ नित्यमुद्यतदण्डस्य कृत्स्नमुद्विजते जगत् । तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत् ॥ ५३॥ अमाययैव वर्तेत न कथञ्चन मायया । बुध्येतारिप्रयुक्तां च मायां नित्यं सुसंवृतः ॥ ५४ ॥ नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु। गृहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ ५५ ॥ बकवञ्चिन्तयेदान्सिहवच पराक्रमेत् । वृकवचानुलिम्पेत विनिष्पतेत। तीक्ष्णश्चैव मृदुश्च स्यात् ॥ ५६ ॥ विषनागदमन्त्रधारी च नापरीक्षितमुपयुज्यात् , स्मितपूर्वाभिभाषी स्याद्वध्ये- ध्वपि न भृकुटिमाचरेत् । अगद औषधम् । शशवच्च १. कुरुते जातु for जातु करोति इति मु०महा०.२. ऽन्याम् for च इति मु०महा०. ३. नीत्या हि for नात्याह RP. ४. Udyoga. 33. 111 a-b, 110_c-d. ५. 2. 1. 10. 13, 14, 15. ६. 7. 102-106, 7. 140a. ७. So Manu; स्व० MS.

·॥ ( १०१ ) Parvaxv. मत्स्यपुराणे' शौटीरस्य नरेन्दस्य नित्यमद्रिक्तचेतसः । जना उद्वेगमायान्ति सदा दुःखविभाविताः ॥ ५७ ॥ अदीर्घसूत्रश्च भवेत्सर्वकर्मसु पार्थिवः । दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्धवं भवेत् ॥५८ ॥ रागे दर्षे च माने च क्रोधे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते ॥ ५६ ॥ न रोहेत्कुञ्जरं व्यालं नादान्तं तुरगं तथा । नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नैव देवोत्सवे वसेत् ॥ ६॥ शङ्खलिखितौ-" राजा स्वाधीनवृत्तिरात्मप्रत्ययकोशः स्वयं कृत्यानुदर्शी विप्रस्वनिवृत्तचिरं भद्राणि पश्यति । यम:- । ames- याचितो नेति न यादीक्षितो नानृतं वदेत् । सङ्ग्रामे न निवर्तेत तं देवाः क्षत्रियं विदुः ॥६१॥ दाता यज्वा च शूरश्च देवद्विजपरायणः । समः सर्वेषु भूतेषु चिरं पालयते महीम् ॥ ६२ ॥ मार्कण्डेयपुराणे- अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । पद्भयां गतो हरिश्चन्द्रः पुरश्चन्द्रत्वमागतः ॥ ६३ ॥ अन्तर्दोषं समुत्पन्नमाकारेणोपलक्षयेत् । शङ्कयेषु शङ्कितो नित्यं रक्षेच्छक्तया सदोत्थितः ॥ ६४ ॥ पापानां निग्रहं कुर्यात्साधूनां परिपालनम् । यथाक्रमं च वृद्धानां काले काले निषेवनम् ॥ ६५ ॥ शङ्खलिखितौ- स्वपते परपक्षे च स्थानवृद्धिक्षयाश्रयः १. 220. 26c-d, 27a-b, 29c-d, 30a-b, 30 c-d, 31a-b; the verse no. 60 is not found in the extant Matsyapu. २. शौण्डीरस्य for शौटीरस्य इति मु० मत्स्य०. ३. विराग० for उद्वेग० इति मु० मत्स्य० ४. दुःसेव्य- भावतः for दुःखविभाविता: इति मु० मत्स्य०. ५. P. 38.

·-- तथा ४. राज्ञः श्रेयस्कर परम् for राज्ञो निश्रेयसः Parva Xv. ( १०२ ) स्थानादीनां विभागश्च काले द्रव्यार्थसङ्ग्रहः ॥६६॥ सङ्गामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनम् । ब्राह्मणानां च शुश्रूषा राज्ञः श्रेयस्कर परम ।। ६७ ॥ नारदः सतामनुग्रहो नित्यमसतां निग्रहस्तथा। एष धर्मः स्मृतो राज्ञामर्थश्चापि भवेत्ततः ॥६॥ तस्य वृत्तिः प्रजारक्षा वृद्धप्राज्ञोपसेवनम् । दर्शनं व्यवहाराणामात्मनश्चाभिरक्षणम् ॥ ६ ॥ समः सर्वेषु भूतेषु नयानयविशारदः नैकः कार्याणि यः कुर्यात्सोऽत्यन्तं पाति मेदिनीम् ॥ ७० ॥ पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाएडजाः । भृत्या यमुपजीवन्ति स राजा शक्रलोकभाक् ।। ७१॥ गच्छेत्सम्यगविज्ञाय वशं क्रोधस्य यो नृपः । वसेत्स नरके घोरे कल्पार्ध तु न संशयः ॥ ७२ ॥ ब्रह्मपुराणे- नित्यं राज्ञा समुत्थाय पूजनीयाः सुरद्विनाः । वह्निसम्पूजनं कार्य द्रष्टव्यं चन्दनं घृतम् ॥ श्रोतव्ये तिथिनक्षत्रे कर्तव्यं वैद्यभाषितम् ॥७३॥ शङ्खलिखितौ- राज्ञः प्रत्यहं घृतान्वीक्षणं मङ्गलदर्शनं कपिलाप्रदानं स्वलकृतस्य सम्भाषणं वैद्यदर्शनम् । साहासं सविकल्पं विनयपूर्व वृद्धेषु । १. 7. 88. २. चैव for परि इति मु० म०. ३. शुश्रूषा ब्राह्मणानां च for इति परम् इति मु० म. ५. 17. 17,33. ६. श्चामित्रपीडनात् for ०श्चापि भवेत्ततः इति मु० ना० ७. धर्म: for वृत्तिः इति मु० ना०. ८. मुत्थानं च स्वकर्मसु for oमात्मनश्चाभिरक्षणम् इति मु० ना०. 8. P. 38. कात्यायन:- - on ब्राह्मणानां च शुश्रूषा मु० म० ·। ( १०३ ) Parva xv. याज्ञवल्क्यः'- ऋत्विक पुरोहिताचार्यैराशीभिरभिनन्दितः । दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैद्यान् दद्यानां काञ्चनं महीम् ॥ नैवेशिकानि च ततः श्रोत्रियेभ्यो गृहाणि च ॥७४॥ सभामित्यनुवृत्तौ बृहस्पतिः- पूर्वाह्न तामधिष्ठाय वृद्धामात्यानुजीविनः । पश्येत्सुरान्स धर्मार्थशास्त्राणि शृणुयात्तथा ॥ ५ ॥ मनुः स्वे स्वे धर्मे निविष्टानां सर्वेषामनुपूर्वशः । वर्णानामाश्रमाणां च राजा सृष्टो हि" रक्षिता ॥ ७६ ॥ तेन यद्यत्सभृत्येन कर्तव्यं रक्षता प्रजाः । तत्तद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥७७ ॥ ब्राह्मणान् पर्युपासीत प्रातरुत्थाय पार्थिवः । त्रैविद्यवृद्धान् विदुषस्तिष्ठेत्तेषां च शासने ॥ ७८ ॥ वृद्धाश्च नित्यं सेवेत विप्रान् वेदविदः शुचीन् । वृद्धसेवी च सततं रक्षोभिरपि पूज्यते ॥ ७8 ।। तेभ्योऽधिगच्छेविनयं विनीतात्मापि नित्यशः । विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति कर्हिचित् ॥८०॥ बहवोऽविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः। वनस्थाश्चैव राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे ॥१॥ वेनो विनष्टोऽविनयान्नहुषश्चैव पार्थिवः । सुदाः पैजवनश्चैव सुमुखो निमिरेव च ॥८॥ पृथुश्च विनयाद्राज्यं प्राप्तवान्मनुरेव च । कुबेरश्च धनैश्वर्य ब्राह्मण्यं चैव गाधिजः ॥८३ ॥ विद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् । श्रान्वीक्षिकी चात्मविद्यां वारिम्भांश्च सर्वतः ॥४॥ १. 1. 332c-d. २. So Yajnavalkya; तथा MS. ३. श्रोत्रियेभ्यो For श्रोत्रियाणाम् इति मु० याज्ञ० ४.7.35-43. ५. भि० for हि इति मु० म० ६. अपि for ०श्चैव इति मु० म०. ७. ०स्तु for ०श्च इति मु० म० लोकत: for सर्वतः इति मु० म०.

·Parva XV. ( १०४ ) याज्ञवल्क्यः- कृतरक्षः समुत्थाय पश्येदायव्ययौ स्वयम् । व्यवहारांस्ततो दृष्ट्वा स्नात्वा भुञ्जीत कामतः ॥ ५ ॥ मनुः - एवं सर्वमिदं राजा सह सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः । व्यायम्यासुत्य मध्याह्न भोक्तुमन्तःपुरं ब्रजेत् ॥८६॥ तत्रात्मभूतैः काल राहार्यैः परिचारकैः । सुपरीक्षितमन्नाद्यमद्यान्मत्रैर्विपापहैः ॥८७ ॥ विषनरुदकैश्चास्य" सर्वद्रव्याणि नेजयेत् । विषघ्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत्सदा ॥८॥ परीक्षिताः स्त्रियश्चैनं व्यजनोदकधूपनैः । वेषाभरणसंयुक्ताः' संमृशेयुः समाहिताः ॥८६॥ एवं प्रयत्नं कुर्वीत यानशय्यासनाशने । स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालङ्कारकारिषु ॥ १० ॥ मत्स्यपुराणे" विषाच्च रक्ष्यो नृपतिस्तत्र युक्तिं निबोध मे। क्रीडानिमित्तं नृपतिर्धारयेन्मृगपक्षिणः । अन्नं वै प्राक् परीक्षेत वह्नौ चान्यतरेषु च ॥ ११ ॥ वस्त्रं १ पुष्पमलङ्कारं भोजनाच्छादनं तथा । नापरीक्षितपूर्व तु स्पृशेदपि महीपतिः ॥१२॥ सन्तप्तः सोद्वेगं च निरीक्षते। श्यावास्यचक्र:- ईषत्कृष्णश्वेतमुखमण्डलः । श्यावास्यचक्र:१४ - १. 1. 327. २. So Yajnavalkya; श्रुत्वा MS. ३.8.216- 220. ४. विशेत् for ब्रजेत् इति मु० म०. ५. रगदै० for ०रुदकै० इति मु० म०.६. योजयेत् for नेजयेत् इति मु० म०. ७. So Manu; ०व्यञ्जनो० MS. ८.०संशुद्धा: for ०संयुक्ताः इति मु० म०. ६. स्पृशेयुः सुसमाहिताः for संमृशेयुः समाहिताः इति मु० म०. १०. ०केषु च for ०कारिषु इति मु० म०. ११. 219. Bord-32c-d, 33, 34 १२. So Matsyapu; ०तमेषु च MS. १३. So Matsyapu. पत्र० for पुष्प० MS. १४. So Matsyapu; स्याचासौ वक्त्र- सन्तप्तः MS.

·ध्रुवम्। ( १०५ ) Parva XV. विषदोऽपि' विषं दत्वा यत्र तत्र निरीक्षते ॥१३॥ स्रस्तोत्तरीयो विमनाः स्तम्भकुड्यादिभिस्तथा। प्रच्छादयति चाऽऽत्मानं लज्जते स्खलति" तथा ॥१४॥ भुवं विलिखति ग्रीवां तथा चालयते द्विजः कण्डूयति च मूर्धानं परिलक्ष्यो नरः सदा ॥१५॥ क्रियासु त्वरितो राजन् ! विपरीतास्वपि एवमादीनि चिह्नानि विषदस्य परीक्षयेत् ॥६६ ॥ समीपे विक्षिपेह्रौ तदन्नं त्वरयाऽन्वितः । इन्द्रायुधसवर्णोऽग्नी रूक्ष: स्फोटसमन्वितः ॥१७॥ एकवर्णोऽथ २ दुर्गन्धिभृशं चटचटायते । तद्भूमदर्शनाज्जन्तो:१४ शिरोरोगश्च जायते ॥ ८ ॥ सविषेऽन्ने निलीयन्ते"नच पार्थिव ! मक्षिकाः । निलीनाश्च विपद्यन्ते संस्पृष्टे सविषे तथा॥१४॥ विरज्यति चकोरस्य दृष्टिः पार्थिवसत्तम ! विकृतिं च स्वरो याति कोकिलस्य तथा नृप! ॥१०॥ गतिः स्खलति हंसस्य भृङ्गराजश्च कूजति । क्रौञ्चो मदमथाभ्येति कृकवाकुविरौति च ! ॥१०॥ विक्रोशति शुको राजन् ! सारिका वाशते तथा । चामीकरोऽन्यतो याति मृत्यु कारण्डवस्तथा ॥१०२।। १. So Matsyapu.; ०थ MS. २. So Matsya.; दत्तं MS. ३. परी० for निरी० इति मु० मत्स्य०. ४. So Matsya.; लज्जति MS. ५. त्वरते for स्खलति इति मु०.मत्स्य० ६. नृपः for द्विजः इति मु० मत्स्य० ७. परिलोड्याननं तथा for परिलक्ष्यो नरः सदा इति मु० मत्स्य० ८. ततो विचारयेदग्नौ for समीपे विक्षिपेद्वौ इति मु० मत्स्य० ६. ०वर्ण तु for ०वर्णोऽथ इति मु० मत्स्य० १०. रूक्षं for रुक्षः इति मु० मत्स्य० ११. ०न्वितं for oन्वित: इति मु० मत्स्य० १२. ०वर्ण तु for वर्णोऽथ इति मु० मत्स्य० १३. ०न्धि० for न्धिर् इति मु० मत्स्य १४. ०सेवना० for ०दर्शना० इति मु० मत्स्य० १५. वि. for नि इति मु० मत्स्य १६. विभीताश्च for निलीनाश्च इति मु० मत्स्य० Matsyapu.; दृष्टे च MS. १८. वमते तत: for वाशते तथा इति मु० मत्स्य० १६. So Matsyapu., वामी० MS. । १७. So ·Parva XV. १ मेहते वानरो राजन् ! ग्लायते ! जीवजीवकः । हृष्टरोमा भवेद् बभ्रुः पृषतश्चैव रोदिति ॥१०३॥ हर्षमायाति च शिखी विषसन्दर्शनान्नृप ! अन्नं च सविषं राजश्चिरेण च विपच्यते ॥१०४॥ तथा भवति सास्राव पक्कं पर्युषितोपमम् । व्यापनरसगन्धं च चन्द्रिकाभिस्तथा युतम् ॥१०॥ व्यञ्जनानां च शुष्कत्वं द्रवाणां बुबुदोद्भवः । ससैन्धवानां द्रव्याणां जायते फेनमालिका ॥१०६।। रसस्य राजिस्ताम्रा स्यानीला च पयसस्तथा। कोकिलामा च मद्यस्य तोयस्य च नृपोत्तम !॥१०७।। धान्याम्लस्य तथा कृष्णा कपिला कोद्रवस्य च। मधुरयावा च तक्रस्य नीला' पीता तथैव च ॥१०८।। घृतस्योलूकसंकाशा' कपोतामा च मस्तुनः । हरिता माक्षिकस्यापि तैलस्य च तथारुणा ॥१०६।। फलानामप्यपकानां पाकः क्षिप्रं प्रजायते । प्रक्लेदश्चैव पक्कानां माल्यानां म्लानता तथा ॥११॥ मृदुता कठिनानां स्यान्मृदूनां च विपर्ययः । श्याममण्डलता चैव वस्त्राणां च विशेषत:१ ॥११॥ सूक्ष्माणां रूपदलनं तथा चैवातिरङ्गता१२ । लोहानां च मणीनां च मलपङ्कोपदिग्धता ॥११२।। अनुलेपनगन्धानां माल्यानां च नृपोत्तम ! १. विपद्यते for विपच्यते इति मु० मत्स्य०, २. नि:श्राव्यं for सास्रावं इति मु० मत्स्य० ३. पक्ष for पक्कं इति मु० मत्स्य ४.०मालिता for oमालिका इति मु० मत्स्य० ५ सस्यराजिश्च ताo for रसस्य राजिस्ता० इति मु० मत्स्य० ६. So Matsypu., धान्यान्न MS. ७. श्यामा for ०श्यावा इति मु० मत्स्य. ८. नीला for नील० इति मु० मत्स्य० ६. स्योदक० for ०स्योलूक० इति मु० मत्स्य० १०, प्रकोप० for प्रक्लेद० इति मु० मत्स्य० ११. वै तथैव च for च विशेषतः इति मु० मत्स्य १२. So Matsyapu.; सूक्ष्मतन्तूपसदनं तथा चैवाति- रोमता MS. १३. So Matsyapu., नाना च MS.

·( १०७ ) Parva XV. विगन्धता च विज्ञेया पर्णानां म्लानता तथा। एवमादीनि चिह्नानि विज्ञेयानि नृपोत्तम ! ::११३।। तस्माद्राजा सदा तिष्ठेन्मणिमन्त्रौषधागदैः । उक्तः संरक्षितो राजा प्रमादपरिवर्जकः ॥११४|| प्रजातरोर्मूलमिहावनीश- स्तद्रक्षणाद् वृद्धिमुपैति राज्यम् । तस्मात्प्रयत्नेन नृपस्य रक्षा सर्वेण कार्या रविवंशचन्द्र ! ॥११॥ मनु:- भुक्तवान् विहरेच्चैव स्त्रीभिरन्तःपुरे" सह । विहृत्य च यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ॥११६।। अलङ्कृतस्तथा पश्येदायुधीयं पुनः पुनः । वाहनानि च सर्वाणि वस्त्राण्याभरणानि च ॥११७|| याज्ञवल्क्यः-- हिरण्यं व्यापृतानीतं भाण्डागारेन्यसेत्ततः१० पश्येचारांस्तथा'' दूतान् प्रेषयेन्मन्त्रिसङ्गतः ॥११८।। ततः स्वैरविहारी स्यान्मन्त्रिभिर्वा समागतः । बलानां दर्शनं कृत्वा सेनान्या सह चिन्तयेत् ॥११६॥ सन्ध्यामुपास्य शृणुयाचाराणां गूढभाषितम् । गीतनृत्ये २ च युञ्जीत पठेत्स्वाध्यायमेव च ॥१२०|| मनुः सन्ध्यामुपास्य ४ शृणुयादन्तर्वेश्मनिशस्त्रभृत् । रहस्याख्यायिनां चैव प्रणधीनां च चेष्टितम् ॥१२१।। १. वर्णानां for पर्णानां इति मु० मत्स्य० २. द्राष्ट्र० for ०दृद्वि० इति मु०मत्स्य० ३. वृद्धिम् for राज्यम् इति मु. मत्स्य० ४. 8. 221, 222. ५. So Manu.; ० पुरैः MS. ६.०तश्च सम्पश्येदा० for ०तस्तथा पश्येदा० इति ७. जनम् for पुनः इति ८. शस्त्रा० for वस्त्रा० इति मु०म० ६.1.328-330. १०. ०गारेषु निक्षिपेत् for oगारे न्यसेत्चतः इति मु० याज्ञा ११.०स्ततो for स्तथा इति मु० याज्ञ० १२. नृत्यैश्च for नृत्ये च इति मु० याज्ञ० १३. 8. 223-225. १४. सन्ध्यां चोपास्य for सन्ध्यामुपास्य इति मु० म० मु०म०. मु० म०.

·HIMIRAHA Parva Xv. ( १०८ ) गत्वा कक्षान्तरं त्वन्यत्समनुज्ञाप्य तं जनम् । प्रविशेद्भोजनार्थ तु' स्त्रीवृतोऽन्तःपुरं पुनः ॥१२२॥ तत्र भुक्तवा पुनः किञ्चित्तर्यघोषैः प्रहर्षितः । संविशेतु यथाकालमुत्तिष्ठेच गतलमः ॥१२॥ शङ्खलिखितौर राज्ञः शङ्खपटहतूर्येण प्रस्वापोत्थानम् । याज्ञवल्क्यः संविशेत्तूर्यघोषेण प्रतिबुध्येत्तथैव च शास्त्राणि चिन्तयेद् बुद्धथा सर्वकर्तव्यतास्तथा ॥१२४॥ प्रेषयेच्च ततश्चारान् स्वेष्वन्येषु च सादरम् । स्वेषु स्वसामन्तादिषु । अन्येषु महीपतिषु । मनु:- एतद् वृत्तं समातिष्ठेदरोगः पृथिवीपतिः । अस्वस्थः सर्वमेवैतन्मन्त्रिमुख्ये निवेशयेत् ॥१२॥ Pos १० कात्यायन:- - शौर्यविद्यार्थबाहुल्यात्प्रभुत्वाच्च विशेषतः सदा चित्तं नरेन्द्राणां मोहमायाति कारणात् ॥१२६॥ तस्माञ्चित्तं प्रबोद्धव्यं राजधर्मे सदा द्विजैः। पवित्रं परमं पुण्यं स्मृतिवाक्यं न लश्येत् ।।१२।। विष्णुः राजा सर्वेषु कार्येषु सांवत्सरिकाधीनः स्यात्। तथा शान्तिस्वस्त्ययनैर्दैवोपघातान् प्रशमयेत् परचक्रोपघातांश्च शस्त्रनित्यतया वेदेतिहासधर्मशास्त्रकुशलं कुलीनमव्यङ्गं तपस्विनं च पुरोहितम् । शस्त्रनित्यतया शस्त्राभ्यासपरत्वेन । - १. च for तु इति मु० म०, २. So Manu., ०वृत्तो० for वृत MS. ३. So Manu.; च MS. ४. S'L. P. 38. ५. I, 331, 332. ६. So Yājnavalkya, ocasal MS. ७. So Yajnavalkya, प्रेषयेत MS. ८. सादरान for सादरम् इति मु० याज्ञ०. 8.7.226. १०. एतद्विधानमातिष्ठेद० for एतद्वृत्तं समातिष्ठेद० इति मु० म०. ११. सर्वमेतत्तु भृत्येषु विनियोजयेत् for सर्वमेवैतन्मन्त्रिमुख्ये निवेशयेत् इति मु० म० ·D - - 3 ( १०६ ) Parva XV. गौतमः- ब्राह्मणं च पुरोदधीत । विद्याभिजनवापवयःशीलसम्पन्नं न्यायवृत्तं तपस्विनम् । तत्प्रसूत: कर्माणि कुर्वीत । ब्रह्मप्रसूतं हि क्षत्रमध्यते न व्ययत इति च विज्ञायते । यानि च देवोत्पातचिन्तकाः प्रत्युस्तान्याद्रियेत्। तदधीनमप्येके योगक्षेमं प्रतिजानते । शान्ति- पुण्याहस्वस्त्ययनायुष्यमङ्गलसंयुक्तान्याभ्युइयिकानि विद्वेषणसंवननाभिचारद्विषद् व्यद्धियुक्तानि च शालाग्नौ कुर्यात् । यथोक्तमृत्विजोऽन्यानि ॥ तत्प्रसूत: तदनुज्ञातः । संवननम् =वशीकरणम् । द्विषद्धिः शत्रूणा- मृद्धयभावः। ब्रह्मपुराणे- द्वौ लक्षहोमौ कुर्वीत तथा संवत्सरं प्रति । एकं च कोटिहोमं च यत्नात्सर्वाभयप्रदम् ॥१२८।। अथर्ववेदविधिना समन्त्री सपुरोहितः नित्यान्याहार्यकाम्यानि तथा नैमित्तिकानि च ॥१२॥ ग्रहणे सूर्यशशिनोभूकम्पोत्पातदर्शने तत्क्षणे च महाशान्ति: कर्तव्यानिष्टनाशनी ॥१३०॥ याज्ञवल्क्यः- पुरोहितं च* कुर्वीत दैवज्ञमुदितोदितम् । दण्डनीत्यां च कुशलमथर्वाङ्गिरसे तथा ॥१३२।। महाभारते- पुरोहितप्रधानो हि राजा हितमवाप्नुयात् । सदाऽऽचरति यो धर्म नृपो ब्राह्मणदेशितम् ॥१३२।। तावता स कृतप्रज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति । तस्य धर्मस्य सिद्धस्य भागी राज्ञः पुरोहितः ॥१३३॥ 8 याज्ञवल्क्यः - श्रौतस्मातक्रियाहेतोवृणुयादत्विजस्तथा - १. 2. 2. 11. 12-17. २. ०युष्मन्म० for ०युष्य म० इति मु० गौ०. ३. So Gautama; ०दवृद्धि० MS ४. 1.313. ५. प्र० for. च इति मु० याज्ञ०. ६. I. 314, 315. ७, ०देव चत्विज: for ०६त्विजस्तथा इति मु० याज्ञ० ·Farva.XV. ( ११० ) यज्ञांश्चैव प्रकुर्वीत विधिवद्भरिदक्षिणान् ॥१३४।। भोगांश्च दद्याहिप्रेभ्यो वसूनि विविधानि च । अक्षयोऽयं निधी राज्ञां यद्विप्रेषूपपादितम् ॥१३५।। 'मनु:'- आवृत्तानां गुरुकुलाद्विप्राणां पूजको भवेत् । नृपाणामक्षयो ह्येष निधिर्नाझो विधीयते ॥३६॥ न तं स्तेना न चामित्रा हरन्ति न च नश्यति । तस्माद्राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेष्वक्षयो निधिः ॥१३७॥ न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हिचित् । वरिष्ठमग्निहोत्राद्धि" ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥१३८॥ कात्यायन:- अक्लेशेनार्थिने यस्तु राजा सम्यङ निवेदयेत् । तत्रारमत्यनन्तं स्याद्धार्थ दानमीदृशम् ॥१३६।। न्यायेनाक्रम्य यल्लुब्धं रिपुं निर्जित्य पार्थिवैः । तच्छुद्धं तत्प्रदेयं च नान्यथोपहृतं कचित् ॥१४०॥ राजधर्मेषु विष्णुः-परदत्तां च भुवं नापहरेद् ब्राह्मणेभ्यः । राजधर्मेष्वापस्तम्बः-भृत्यानामनुरोधेन क्षेत्रं वित्तं च ददद् ब्राह्मणेभ्यो यथार्हमनन्ताल्लोकान् जयति । कात्यायन:- वेदध्वनिप्रभावेन देवाः स्वर्गनिवासिनः । तेऽपि तत्र प्रमोदन्ते तृप्तास्तु द्विजपूजनात् ॥१४॥ तस्माद्यत्नेन कर्तव्या द्विजपूजा सदा नृपैः । तेन भूयोऽपि शक्रत्वं नरेन्द्रत्वं पुनः पुनः ॥१४२॥ राजेत्यनुवृत्तौ शङ्खलिखितौ दद्यादानमर्चयित्वा ब्राह्मणाय । निमित्तपूर्व शेषेभ्यः । कृपणातुरानाथव्यङ्गविधवा- बालवृद्धानौषधावसथाशनाच्छादनैविभृयात् । Ramaina १.7.82-84. २. So Manu, वित्राणाMS. ३. ०ऽमि for वि० इति मु० म०. ४. So Manu.; विधातव्यो MS. ५. ०होत्रेभ्यो for व्होत्राद्धि इति मु०म० ६. P. 38.

·( १११ ) Parva xv. वसिष्ठः- राजनि च दद्यात्प्रेते प्रासङ्गिकमनेन मातापितृवृत्तिाख्याता । राजमहिषीपितृव्यमातुलान् राजा विभृयात् । तद्वधूश्वान्याश्च राजपत्न्यो ग्रासाच्छादनं लभेरन् ,अनिच्छन्त्यो वा ब्रजेयुः । क्लीबोन्मत्तान राजा बिभृयात् । तद्द्वामित्वद्रित्तथस्य ? प्रासङ्गिक श्राद्धप्रसङ्गेन ब्राह्मणपूजनम् । मनुः श्रोत्रियं व्याधितात्तौ च बालवृद्धावकिञ्चनम् । महाकुलीनमार्य च राजा सम्पूजयेत्सदा ।। १४३ ।। २ गौतमः बिभृयाद् ब्राह्मणांछोत्रियान् । निरुत्साहांश्चाब्राह्मणान् । अकरांश्च । उप- कुर्वाणांश्च ॥ आपस्तम्ब:- श्रावसथे वसंञ्छ्रोत्रियानतिथीन्वासयेत्तेषां यथागुणमावसथा: शय्यानपानं च देयं गुरूनमात्यांश्च नातिजीवेत् । शंखलिखितौ- राजन्यवेश्यावयजीवन्तौ राजानमुपतिष्ठेयाताम् । तावुभौ शक्तितः संविभक्ता- वुपकुर्याताम् । स्वधर्मानुष्ठानेन शिल्पिनः कारवश्व शूद्राः । मनुः- यस्य राज्ञस्तु विषये ब्राह्मणः सीदति तुधा। तस्यापि तत्क्षुधा राष्ट्रमचिरेणैव सीदति ॥ १४४ ॥ श्रुतवृत्ते विदित्वाऽस्य वृत्तिधर्म प्रकल्पयेत् । संरक्षेत्सर्वतश्चैनं पिता पुत्रमिवौरसम् ॥ १४५ ॥ संरक्ष्यमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्ममन्वहम् । तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ॥ १४६ ।। यम:- पूर्वरात्रान्तरात्रेषु द्विजा यस्य ह्यधीयते । स राजा सह राष्ट्रेण वर्धते ब्रह्मतेजसा ।। १४७॥ राजा यत्कुरुते पापं प्रमादात्महते न वा। १. The reading is ambiguous. २8. 395. ३. So Manu., किञ्चनौ MS. ४. 2.1.10.9-12. ५.P.38 ६. 7. 134-136. ७. श्रोत्रियः for ब्राह्मणाः इति मु. म०. ८. वृत्ति धयों for वृत्तिधर्म इति मु. म..

·Parva XV. ( ११२ ) क्सन्ते ब्राह्मणा राष्ट्रे जप्येन शमयन्ति तत् ॥ १४८ ॥ ब्राह्मणान्पूजयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः । ब्राह्मणानां प्रसादेन वसन्ति दिवि देवताः ॥ ४६॥ यदनु व्याहरन्त्येते शुभं वा यदि वाऽशुभम् । तत्तथा नान्यथा कुर्याद् ब्राह्मणा पत्र कारणम् ॥ १५० ॥ तथा- अमेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं निधि पुराणं परिपालयन्ति ये। महीपतिस्तानमिपूज्य वै द्विजान् भवेदजेयो दिवि देवराडिव ॥१५१ ॥ शक्यं हि कवचं भेत्तु नाराचेन शरेण वा । अपि वनसहस्त्रेण ब्राह्मणाशीः सुदुर्भिदा ॥ १५२ ।। मनुः -- नाब्रह्म क्षत्रमृनोति नाक्षत्र ब्रह्म वर्धते । ब्रह्म क्षत्रेण संयुक्तमिह चामुत्र वर्धते ॥ १५३ ॥ राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौरा: पर्ण मन्त्रिणस्तस्य शाखा: । तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः ॥ १५४ ॥ आसनो हि दह्त्यग्निरादहति ब्राह्मणः । प्ररोहत्यमिना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति ॥ १५५ ।। ब्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः । समुद्रश्चाप्यपेयश्च विफलस्तु पुरन्दरः॥ १५६ ।। चन्द्रमा राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूषराणि च । वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः ॥ १५७ ।। अनन्तान्येव तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेनियमेन च ।। १५८ ॥ बिफलो-वृषणरहितः । १. 9. 322. २. क्षत्रं च सम्पृ कमिह० for क्षत्रेण संयुक्तमिह० इति मु० म०. ३. RP. (P. 143,); this line is missing in MS ·( ११३ ) Parva XV. मनुः- to- परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ।। १५६ ॥ यैः कृतः सर्वभक्षोऽग्निरपेयश्च महोदधिः । क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत्प्रकोप्य तान् ।। १६०॥ लोकानलोकान् कुर्युस्ते लोकपालांश्च कोपिताः। देवान् कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान समृध्नुयात् ॥ १६१ ॥ यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा । ब्रह्म चैव धनं येषां को हिंस्यात्ताँञ्जिजीविषुः ॥ १६२ ॥ "प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निदेवतं महत् । एवं विद्वानविद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥ १६३॥ श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिपूज्यते ।। १६१ ।। एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्या दैवतं परम हि तत् ।। १६५ ।। क्षत्रस्यापि प्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वतः । ब्रह्मैव सन्नियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसम्भवम् ॥ १६६ ।। अद्भ्योऽग्निब्रह्मतः क्षत्रमश्मतो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ।। १६७ ॥ । महाभारते" N अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य १२विनशिष्यतः। ब्राह्मणान् प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च' 3 विरुध्यते ॥१६८।। १. 9. 313-321. २. So Manu; ब्राह्मणं न MS. ३. ०नन्यान्स- जेयुर्ये for नलोकान् कुर्युस्ते इति मु० म०. ४. So Manu., यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति लोकाः देवाश्च सर्वदा । ब्रह्म चैव धनं येषां MS. ५. For this verse Manu reads :-अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथामिदैवतं महत्। ६. ०वर्धते for ०पूज्यते इति मु० म०. ७. So Manu.; ब्राह्मणः पूज्यो MS. ८. परमं दैवतं for दैवतं परमं इति मु० म०. 8. ति: for ०पि इति मु० म०. १०. सर्वशः for सर्वतः इति मु० म०. १२. Udyoga. 33. 93-95. १२.So Maha.; विरमिष्यतः MS. १३. So Maha.,ब्राह्मणांश्च MS, ·Parva XVI. ( ११४ ) ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति । रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ १६६ ॥ नैनान् स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूगति । एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुध्येद् बुध्या' विसर्जयेत् ।। १७०।। भीष्म उवाच- कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत ! ब्राह्मणानामनुज्ञातमत्यन्तं सुखमिच्छता ॥ १७१॥ कर्तव्यं पार्थिवेनेह तद्विद्धि भरतर्षभ ! श्रोत्रिपान स्नातकान् वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥१७२॥ पौरजानपदाश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथेज्यया ॥ १७३ ।। एतत्कृत्यतमं राज्ञां नित्यमेवाभिलक्षयेत् । यथात्मानं यया पुत्रांस्तथैतान्परिपालयेत् ।। १७४ ॥ ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान्नृपः प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेषु तद्राष्ट्र सर्वमेव विराजते ॥ १७५ ।। राजेत्यनुवृत्तौ ब्रह्मपुराणे - नित्यं सन्निहितान्देवान् मुनीन् नागांश्च पूजयेत् । पिशाचेभ्यो बलिं दद्यात् सन्ध्याकाले च नित्यशः ॥१७॥ भविष्यपुराणे- राज्ञां पूज्य: सदा प्रोक्तः कार्तिकेयो महीपते । कार्तिकेयाहते राज्ञां नान्यं पूज्यं प्रचक्षते ।। १७७ ॥ संग्रामे गच्छमानो यः पूजयेत्कृत्तिकासुतम् । स शत्रून् जयते वीरो यथेन्द्रो दानवान् रणे ॥ १७८ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेच्छङ्करात्मजम् । पूजमानस्तु तं भक्तया चम्पकैर्विविधैर्नृप ! मुच्यते सर्वपापेभ्यः स हि गच्छेच्छिवालयम् ॥ १७६ ॥ देवीपुराणे- नामभेदेन सा भिन्ना अभिन्ना परमार्थतः । शिवा नारायणी गौरी चर्चिका विमला उमा ॥१८॥ १. So Maha.; बुद्धया बुध्वा विवर्जयेत् MS. RA ·( ११५ ) Parva XVI. सा वन्द्या पूजनीया च सततं तत्प्रभावितैः । विजयाथै नृपैः खड्ने छुरिकापादुके पटे ॥ १८१ ।। चामुण्डां चित्ररूपां च लिखितां चाथ पुस्तके । ध्वजे वा कारयेच्छत्रे स नृपो विजयेद्रिपून् ।। १८२ ॥ इति राजकृत्यम्॥ अथ देवयात्राविधिः (१६) तत्र ब्रह्मपुराणे- वैशावादिषु मासेषु पटसु देवगृहेषु च । यात्रोत्सवः सदा कार्यः प्रतिसंवत्सरेष्वपि ॥१॥ कार्या च ब्रह्मणे यात्रा प्रतिपद्यपि सर्वदा । द्वितीयायां च देवेभ्यो विद्यारम्भे महोत्सवे ॥२॥ भागीरथ्य तृतीयायां कर्तव्या च सुशोभना । विनायकाय नागेभ्यश्चतुर्थ्यामथ कारयेत् ॥३॥ चतुमिथशब्देन पञ्चम्युपादीयते-- स्कन्दाय षष्ठयां सप्तम्यां सूर्येभ्यश्च यथाक्रमम् । पुरन्दराय चाष्टम्यां रुद्राय सगणाय च ॥४॥ दुर्गाद्याभ्यश्च मातृभ्यो नवम्यामथ सर्वदा । भूम्यै दशम्यां कर्तव्या सर्वोपकरणान्विता ॥५॥ एकादश्यां समासेन विधात्रे विश्वकर्मणे । द्वादश्यां विष्णवे कार्या सायुधाय महात्मने ॥६॥ त्रयोदश्यां तु कामाय चतुर्दश्यां कपर्दिने । पौर्णमास्यायां तु देवेभ्यस्तथा चन्द्रमसे तथा ॥ ७ ॥ अमावास्यायां पर्वान्ते पितृभ्यश्चात्र कुत्रचित् । चतु र्दश्यां चतुर्थी वा पितृराजे यमे तथा ॥८॥ दश्यां पौर्णमास्यां वा नागेभ्यः पञ्चमेऽहनि । यात्रां च कर्तुकामेन प्रारम्भे तु दिने दिने । विनायकाय पूजा च कर्तव्या मोदकोत्करैः ॥९॥ द्वितीयेऽहनि कर्तव्या ग्रहशान्तिर्यथाक्रमम् । गन्धर्वेभ्यस्तथा पूजा चतुर्थेह नि शास्त्रवत् ॥ १० ॥ १. So RP. (P. 15); ०च्छक MS.

·Parva XVI. ( ११६ पञ्चमे स्थाननागाय पयसा पायसेन च । षष्ठे देयं ब्राह्मणेभ्यो भोजनं च सदक्षिणम् ।। ११ ।। स्नपनं सप्तमे कार्य देशं कृत्वा सुरक्षितम् । सुधावदातं कर्तव्यं चित्रितं देवतागृहम् ॥१२॥ रङ्गस्थानं तु देवेभ्यो विहितं कारयेत्तथा । स्रग्वस्त्रमाल्यहेमाद्यैः प्रधानं देवमर्चयेत् ॥१३॥ ततोऽर्चास्नपनं कार्य कल्पशाखाक्रमेण च । पुण्याहगीतनृत्यायैहोमबल्युपहारकैः ॥१४॥ ततोऽर्चास्नपनस्यान्ते पौरैर्नृत्यपुरस्सरम् । आनेतव्यं च महता विभवेनोदकं शुभम् ॥१५॥ नित्यं सन्निहितात्तीर्थाद्यथाप्राप्तैर्घटनवैः देशकालानुसारेण गजाश्ववृषमानवैः तेनोदकेन प्रतिमा स्नाप्या भूमौ च शास्त्रवत् । नदभूमिश्च कर्तव्या सर्वदोषविवर्जिता ॥ १७ ॥ प्राप्ते तु यात्रादिवसे कूटागारं तु कारयेत् । पुष्पैर्माल्यैस्तथा वस्त्रैः सर्वशोभासमन्वितम् ॥ १८ घण्टासहस्रनिनदं सर्वशोभासमन्वितम् आरोप्या प्रतिमा तत्र सुसूक्ष्मा च सुशोभना ॥ १६ ॥ कूटागारं च वोढव्यं गजैरश्वैनरैवृषः । देशकालानुसारेण वनमाल्याचलंकृतैः सबलेनानुगन्तव्यं राज्ञा देवस्य पृष्ठतः । सुदूरे चानुगन्तव्यं तत्प्रयुक्तैश्च मन्त्रिभिः ॥ २१ ॥ यस्य यस्य समीपे तु स देवो याति पूजितः । तेनातिथ्यं च कर्तव्यं तस्मै धूपादिभिः सदा ॥ २२ ॥ वेडितोत्क्रुष्टशब्दैश्च जयवाद्यस्वनेन च । यथागमं च कर्तव्यं नगरे च प्रदक्षिणम् ॥ २३ ॥ ततो देवगृहं प्राप्य' सम्पूज्य प्रतिमां नयेत्। महान्तमुत्सवं कुर्वन् गीतनृत्यसमाकुलम् ॥ २४ ॥ १. वृद्धपुरस्सरैः for (नृत्यपुरस्सरम् RP. २. तथा for सदा RP. ३. So. RP.; तां तु MS. J ·( ११७ ) Parva XVII. तस्यां रात्रौ ततो देया दीपाः शतसहस्रशः। रङ्गभूमौ दिखूणां प्रकाशाथै महात्मनः ॥ २५॥ तैस्तैः सुभाषितैः श्लोकहर्षयित्वा जनांस्तथा । सर्वेषामनुकम्पार्थ धर्मचक्र प्रवर्तयेत् ॥ २६ ॥ रङ्गोपजीविनां पश्येत्तृतीयेऽहनि कौशलम् । यथाशक्ति धनं तेभ्यो दद्यादम्भं च वर्जयेत् ॥ २७ ।। प्रेक्षाकाले प्रधानास्ते पूजितव्याः क्रमेण तु । सम्मानपूर्व विधिवत्ताम्बूलकुसुमादिभिः यात्रावसाने भूतानि पूजनीयानि सर्वदा । पूजोपचारैलिभिस्ततो नक्तञ्चरानपि नक्तञ्चरानपि ॥२६॥ अदृष्टविग्रहानेव दिदृक्षूणां महोत्सवम् । सन्ध्यायां परया भक्त्या त्यक्त्वा सन्देहमात्मनः ॥ ३०॥ सर्वमस्तीति विज्ञाय चेतसा निर्मलेन च । एकान्ते देवताः पूज्या वैशाखे मासि पूर्ववत् ॥ ३१ ॥ गृहे गृहस्थैः सम्पूज्याः खियश्च गृहदेवताः । आचारान् पालयेदेतान् यस्तु राजा समाहितः ॥ ३२ ॥ स पुत्रपौत्रसंयुक्तो दीर्घायुर्धनवान् भवेत् । सर्वत्र जयमाप्नोति याति स्वर्ग च शाश्वतम् ॥ ३३ ॥ यदेतद्वैष्णवं वाक्यं देशेऽस्मिल्लंध्यते जनैः । तदा सस्यानि नश्यन्ति घोरैरदकविसवैः ॥ ३४ ॥ अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षं च तथा मृतिः । दम्भाभिमानलोभांस्तु तस्मात् त्यक्त्वा प्रयत्नतः । यदुक्तं विष्णुना वाक्यं तत्कुर्यात्कृतनिश्चयः ॥ ३५ ॥ अथ कौमुदीमहोत्सवः (१७) तत्र स्कन्दपुराणे- प्रात: प्रभृति राजा च आज्ञापयति कौमुदीम्। देवरात्रिं च देवस्य रुद्रस्यासुरनाशिनीम् ॥१॥ सुसंमृष्टोपलिप्ताभी रथ्याभिः क्रियतां पुरम् । वासोभिः संहतैः सर्वे भवन्तु पुरवासिनः ॥२॥ १. So. RP.; राज्ञा MS. २. स्तथा for स्ततो RP.

·Parva XVII. ( ११८ ) स्रग्विणश्च शिरः स्नाताः सदाम्पत्या यथाक्रमम् । गायन्तु गायनाश्चैव नृत्यन्तु नटनर्तकाः T: ॥३॥ उच्छियन्तां पताकाश्च 'गृहवीथ्यापणेषु च । गृहाणि चोपलिप्तानि नित्यमेव भवन्तु वः ॥४॥ पुष्पप्रकरजुष्टानि धूपैर्नानाविधैरपि सन्दामवन्ति सर्वाणि वनमालाकुलानि च ॥५॥ दीपा रात्रौ च सर्वत्र राजमार्गे गृहेषु च । अनन्तराः क्रियतां वै प्रचुरस्नेहवर्तयः ॥ ६ ॥ तरुणा: सह योषिद्भिः समन्तात्पर्यटन्तु च । रममाणा हसन्तश्व गायन्तो नृत्तसेविनः ॥७॥ भाण्डवाद्यानि वाद्यन्तां नृत्यन्तां दिव्ययोषितः । महादेवस्य पूजां च गन्धपुष्पादिकी शुभाम् ॥८॥ उपहारांश्च विविधान् शयनानि महान्ति च । बलयः पुष्कलाश्चैव भक्ष्यभोज्यैरलं कृताः ॥8॥ दीपांश्च विविधाकारान् पानानि कृशरांस्तथा । फलानि च विचित्राणि मांसं पक्कं तथामकम् ॥ १० ॥ सुवर्णमणिचित्राणि ईश्वराय प्रयच्छत । वध्यतां पशवश्चात्र भोज्यन्तां च द्विजोत्तमाः ॥ ११ ॥ यो न कुर्यादिदं सर्व पुरवासी नरः क्वचित् । पातयेत्तस्य शारीरं दण्डं राजा महायशाः ॥ १२॥ राजापि संयतः शान्तः शुचिः प्रयतमानसः । दिवसे दिवसे रुद्रं स्थापयीत प्रयत्नवान् ॥ १३ ॥ पञ्चगव्येन शुद्धेन तैलेन च सुगन्धिना । क्षीरेण सर्पिषा दध्ना रसैश्च बहुभिः शुभैः ॥ १४ ॥ पुष्पैः फलैश्च बीजैश्च रवैश्चाद्भिः समन्वितैः । भस्मना गन्धयुक्तेन उदकेन सुगन्धिना ॥ १५ ॥ एकैकशः स्वयं राजा घटानां दशभिः शतैः । दिवसे दिवसे व्यास! त्र्यम्बकं सोऽभ्यषेचयेत् ॥ १६ ॥ गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च जाप्यैर्बलिभिरेव च । १. So RP. (PP 419-421); गृहे MS. २. स्नापयेत for स्नापयीत RP.

·( ११६ ) Parva XVIII. moms पूजयित्वा ततो राजा विप्रानन्यांश्च भोजयेत् ॥ १७ ॥ सत्कृत्वा' पशुभिर्मेध्यैर्वस्वैर्मणिभिरेव च । बलिवस्त्रान्नदानैश्व स्तूयमानो गृहान् ब्रजेत ॥ १८ ॥ अथेन्द्रध्वजोच्छ्रायविधिः (१८) तत्र देवीपुराणे- शुभे ऋक्षेऽथ करणे मुहूर्ते शुभमङ्गले । दैवज्ञः सूत्रधारश्च वनं गच्छेत्सहायवान् ॥ १ ॥ देवीप्रतिष्ठाविधिना यात्रायां यः प्रचोदितः । गत्वान्विष्य शुभं वृक्षं प्रियंगुं धवमर्जुनम् ॥२॥ उदुम्बं गजकर्णं च पञ्चैतान् शोभनान् हरेत् । ध्वजार्थे वर्जयेद्वत्स देवतोद्यानजान् द्रमान् ॥ ३ ॥ कन्यमध्योत्तमा यष्टीः करमानेन कल्पयेत् । एकादशकरा वत्स! नवपञ्चकराऽपरा अनिबद्धां कृमिचितां तथा पक्षिनिकेतनम् । वल्मीकपित्र्यवनजां सुशुष्कां च सकोटराम् ॥५॥ कुब्जां च घटसंसिक्ता तथा स्त्रीनामगर्हिताम् । विद्युद्वज्रहतां चैव दग्धां च परिवर्जयेत् ॥ ६ ॥ अलामे चन्दनं चानं शालशाकमयं तथा । कर्तव्यं शक्रचिह्नार्थे न चान्यवृक्ष कचित् ॥ ७॥ शुभभूमिभवं ग्राह्यं शुभतोयं शुभावहम् । तत: सम्पूजयेद् वृक्ष प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा ॥ ८॥ नमो वृक्षपते वृक्ष ! त्वामर्चयति पार्थिवः । ध्वजार्थ तत्त्वतो नात्र अन्यथा उपगम्यताम् ॥६॥ रात्रौ देयो बलि: श्वभ्रे दिक्षु वृक्ष तथैव च । वासं वने महावृक्ष! कृत्वा ह्यन्यत्र गम्यताम् ।। १०॥ ध्वजार्थे देवराजस्य रक्षितं त्वां नयाम्यहम् । पूजयित्वा ततो वृक्षं बलिं भूम्यां प्रदापयेत् ॥ ११ ॥ १. So RP.; स कृत्वा MS २. For this line RP. (P. 422y reads:- ध्वजार्थमन्यथा नेदं तत्त्वया उपगम्यताम्. ३. So RP., रक्षन्ति तव चात्र च MS. सोम for भूम्यां प्र० MS. ४. So RP., Ca ·ParvaXVIII. ( १२० ) प्रभाते छेदयेद् वृक्षं शुभस्वप्नादिदर्शनैः । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा मध्वक्तेनाथ पशुना ।। १२ ।। पूर्वोत्तरं पतन शस्तो निश्शब्दो निर्बण: शुभः । प्रलग्नः पादपेऽन्यस्मिन्नन्यथा तु परित्यजेत् ॥ १३ ॥ अष्टांगुलं त्यजेन्मूलमप्र तत्र जले क्षिपेत् । तथा तं चानयेद्वत्स ! शकटेन वृषैरथ ॥१४॥ युवभिर्बलसम्पन्नैः प्रयत्नात्पुरतः पुरम् । नीयमाना यदा यष्टिः समा वा चतुरस्रिका ॥१५॥ वृत्ता वा भङ्गमादत्ते राजपुत्रपुरोहितौ । 'आराभङ्गे बलं भिन्द्यान्नेम्या भङ्गे क्षयस्तथा ॥ १६ ॥ रथस्य त्वक्षभङ्गे तु शान्ति तत्र तु कारयेत् । इन्द्रं यच्छेति मन्त्रेण जातवेदोमयेन वा ॥ १७ ॥ तथा नीत्वा शुभे लग्ने पुरे तामुपवेशयेत् । द्वारे शोभां पुरे रथ्या गृहेष्वपि च कारयेत् ॥ १८ ॥ पटुभिः पटहनादैर्वेश्यासङ्घस्य मङ्गलैः । द्विजानां वेदशब्दैश्च तां नयेद्यत्र चोच्छ्रयेत् ॥१६॥ तत्रस्थां चित्रकारनिर्मितैस्तां तु वेष्टयेत् । वस्त्रैस्तदैव कृत्तोनैः शुभैः सूक्ष्मैर्यथाक्रमम् ॥ २० ॥ नन्दोपनन्दसंज्ञाश्च कुमार्यः प्रथमांशके । देव्यो जयाविजयाख्याः षोडशाशैर्व्यवस्थिताः ॥ २१ ॥ अविकोशात्तु जनितैर्न वा ध्वजदैवतम् । ध्वजस्य परिमाणे ताः सम्पाद्यैव विनिर्दिशेत् ॥ २२ ॥ षोडशांशविहीनानि कुर्याच्छेषाणि बुद्धिमान् । वाससा' चित्रवर्णानां स्वयम्भूः प्रथमामदात् ॥ २३ ॥ सुभक्तां चतुरस्रां च विश्वकर्मा द्वितीयकम् । १. अलनः for प्रलग्नः RP. २. So RP., अरा० MS. ३. हट्टे० for गृहे० RP. ४. So RP. चित्रकार MS. ५. जायाविजाया for जयाविजया0 RP. ६. अम्बिकां शत्रुजरित्रीं नत्वा० for अविकोशात्तु जनितैनत्वा RP. ७. So RP., ध्वजपरिमाणां ताः संरिविधैर्विनिर्दिशेत् MS. ८. रसानां for वाससां RP.

·अष्टास्त्रिं च स्वयं शक्रो नीलरक्तामदात् पुरा ॥ २४ ॥ कृष्णं यमेन' दत्तं च वरुणेन महांशुकम् । मञ्जिष्ठं च जलाकारं वायुर्देवोऽपि षष्ठकम् ॥२५॥ नीलवर्ण च तत्प्रादात्स्कन्दो बहुविचित्रितम् । वृत्तं तु दहनः प्रादात् स्ववर्णं तच्च अष्टमम् ॥ २६ ॥ वैदूर्यसदृशं चेन्द्रो अवेयं पुनरप्यदात् । चक्राङ्काकृतिवत्सूर्यो विश्वे देवास्तु पद्मकम् ॥ २७ ॥ नीलं नीलोत्पलाभासमृषयोऽपि च तद्ददुः । शुक्रण गुरुणा न्यस्तं विशालं तच्च मूर्धनि ॥ २८ ॥ ग्रहैरपि विचित्राणि तानि दत्तानि मातृभिः । यद्ययेनैव दत्तं तु केतोस्तत्तस्य भूषणम् ॥ २६ ॥ तदेवं तद्विजानीयाद्यात्रादिभिरथोच्छ्रयेत् । कर्षन्ती प्रवरां भूमिं यष्टी राष्ट्र निहन्ति च ॥३०॥ बालानां तलशब्देन देशघातं विनिर्दिशेत् । नृपघातकरी शीर्णा सर्वशान्ता शुभावहा ॥३१॥ शम्भुसूर्ययमेन्द्रेन्दुधनदानां च वारुणैः । वह्वन गस्य मन्त्रैश्च होतव्या दधि चाक्षताः । शुक्रं स्कन्दगुरुं रुद्रमप्सरोभिः प्रपाठयेत् ॥ ३२ ॥ हुत्वा च विधिवद्वह्नि ज्वालां लक्षेञ्च बुद्धिमान् । सुतेजस्सुमनोदीप्ता महती रविसप्रभा ॥३३॥ रक्ताशोकसमाकारा रथमेरीस्वना शुभा । शङ्खदुन्दुभिमेघानां नादाः शस्तास्तु पावके ॥ ३४ ॥ कन्दलीष्विनुदण्डेषु पताकाश्च समुच्छ्रयेत् । अन्याश्च विविधाः शोभाः शक्रकेतौ समुच्छयेत् ॥ ३५ ।। प्रौष्टपद्यामथाष्टम्यां शुक्लायां शोभने दिने । आश्विने चाथ शुक्लायां श्रवणेनाथ उच्छ्रयेत् ॥३६॥ १. So RP., कृष्णमदेन MS. २. So RP., वायुर्देवाय सूकरम् RP. ३. So RP,च्छन्दोवह्निः MS. ४. So RP., सुवर्ण MS. ५. So RP., न्यष्टविला MS. ६. So RP., रात्रि MS. ७. So RP., देशधानं MS...So RP., कीर्णा MS. R. So RP., च ते MS. १०. So RP., चाथ MS.

·Parva XVIII. ( १२२ ) घोषैश्च नटवृन्दैश्च पटुभेरीनिनादितम् । वितानध्वजशोभाढ्यं पताकाभिः समुज्ज्वलम् ॥ ३७ ।। विष्ण्वीशशक्रमन्त्रेण सिंहरक्ष:कृतेन च । दृढमातृकरन्ध्रस्थं शुभतोरणमार्गणम् ॥३८॥ अविलम्बितमुत्तानमभङ्गापिटक' समम् न द्रुतं च समुत्थाप्य: केतुर्वासवजो विभो ॥ ३६॥ उच्छ्रितं रक्षयेत्प्राज्ञ: काकोलूककपोतयोः । न तत्र लङ्घनं दद्यादन्येषामपि पक्षिणाम् ॥ ४०॥ मन्त्रेण चोच्छ्रयं कुर्यादिन्द्रकेतोर्यथाविधि । यथा सुसंस्कृतं पूज्यं सुखयन्त्रं सुयन्त्रितम् ॥ ४१ ॥ रात्रौ जागरणं कुर्यादिन्द्रमन्त्रानुकीर्तनैः । पुरोहितः सदैवज्ञः शुभशान्तिरतः सदा ॥ ४२ ॥ केतुपातो नृपं हन्यात्पताका महिषीवधम् । पिटको' युवराजस्य सचिवमनुकम्पनम् ॥ ४३ ॥ राष्ट्र तोरणपातेन ध्वजे अन्नक्षयो भवेत् । पतिते शक्रदण्डे च नृपमन्यं समादिशेत् ॥ ४४ ॥ कृमिजालसमुत्थाने शलभात्तस्कराद्भयम् । सुसमे संस्थिते शान्तिर्नृपस्य नगरस्य च ॥ ४५ ॥ तिष्ठत्येवोच्छितो यावत्तावद्युगसमाः समाः । निरता यजने केतो रञ्जीरनिन्द्रकन्यकाः ॥४६॥ पतिते तु तथा कार्या पूजोत्थाने तु यादृशी। रात्रौ शुभं कृत्यतमं नादृष्टं काकपोतकैः ॥ ४ ॥ नृपतिः सहराष्ट्रीयैर्यश्चैवं कारयेत्क्रतुम । नगरे वा पुरे खेटे यद्येवं कुरुते नृपः ॥४८॥ पौरन्दरं पुरद्वारे वृषसिंहसमुच्छ्रितम् । केतुं समस्तघोराणां नाशनं जयदं मतम् ॥ ४६॥ एवं पूर्व हरिः केतुं प्राप्तवान् नृपवाहनात् । १. ०पीठकं for पिटकं RP. २. पीठको for पिटको RP. ३. So RP., सदैवमनुकम्पयेत् MS. ४. So RP., त्थितो MS. ५. एनं for एवं RP. ६. So RP., वृष० MS.

·ounge । । ( १२३ ) Parva XIX. ततो ब्रह्माथ तेनैव ब्राह्मणः शक्रमागतः तेन सोमस्य तदत्तं ततो दक्ष' समागताः । तदाप्रभृति कुर्वन्ति नृपा अद्यापि चोछ्यम् ॥ ५१ ॥ एवं यः कारयेद्राजा केतुं विजयकारकम् । तस्य पृथ्वी धनोपेता सद्वीपा वशगा भवेत् ॥५२॥ इत्यैन्द्रध्वजोच्छ्रायः । अथाश्विन शुक्लनवम्यां देवीपूजा (२९) देवीपुराणे- ब्रह्मोवाच-हते घोरे महावीरे सुरासुरभयङ्करे । देव्या उपासका देवाः प्रभूता राक्षसास्तथा ॥१॥ आगता घातितं दृष्ट्वा महिषं तं सुदुर्जयम् । ब्रह्मविष्णुमहेशाना' इन्द्रचन्द्रयमानिलाः ॥२॥ आदित्या वसवो रुद्रा ग्रहा नागाश्च गुह्यकाः । समेत्य सर्वे देवास्ते देवी भक्त्याथ तुष्टुवुः ॥ २३ ॥ वरं च सर्वलोकानां प्रददौ भयनाशिनी । बलिं ददुश्च भूतानां महिषाजामिषेण तु ॥४॥ पुरेषु शङ्खभेर्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः । कृता दुन्दुभिनादाश्च पटुशब्दाः समर्दलाः ॥५॥ पताकाध्वजयन्त्रादिघण्टाचामरशोभितम् तदिनं कारयेच्छक ! देवीभक्तः सुरोत्तमः ॥ ६ ॥ एवं तस्मिन्दिने वत्स ! भूतप्रेतसमाकुले । कृताथ सर्वदेवैश्च महापूजाथ शाश्वती ॥७॥ आश्विने मासि मेघान्ते महिषारिनिबहिणीम् । देवीं सम्पूजयित्वा ये अर्धरात्रेष्टमीमुखे ॥८॥ घातयन्ति पशून् भक्त्या ते भवन्ति महाबलाः । बलिं च ये प्रयच्छन्ति सर्वभूतविनाशकम् ॥ ६ ॥ तेषां तु तुष्यते देवी यावत्कल्पन्तु शाङ्करम् । - १. RP. दने for दक्षं RP. * RP.439-442. २. ध्यमे० for महे० RP. ३. So RP., नागा: सगुह्यका: MS. ४. भक्त्या च for भक्त्याथ RP. ५. समाकुलम् for ०समाकुले RP. ६. विनायकी for oविनाशकम् RP, ·Parva XIX. ( १२४ ) ! क्रीडति विविधैर्भोगैर्देवलोके सुदुर्लभे । नाधयो व्याधयस्तेषां नच शत्रुभयं भवेत् ॥ १० ॥ नच देवप्रहा दैत्या न सुरा नच पन्नगाः । पीडयन्ति सुराध्यक्ष ! देवीपादसमाश्रितान् ॥११॥ यावद्भर्वायुराकाशं जलं वह्निः शशी प्रहाः । तावच्च चण्डिका पूज्या भविष्यति सदा भुवि ॥ १२ ॥ प्रावृट्काले विशेषेण आश्विने चाष्टमीषु च । महाशब्दो नवम्यां च लोके ख्यातिं गमिष्यति ॥ १३॥ एतत्ते देवराजेन्द्र !' स्वर्गवासफलप्रदम् । परापरविभागं तु क्रियायोगेन कीर्तितम् ॥१४॥ इन्द्र उवाच- आश्विनस्य सिते पते नवम्यां प्रतिवत्सरम् । श्रोतुमिच्छाम्यहं तात ! उपवासव्रतादिकम् ॥ १५ ॥ ब्रह्मोवाच- शृणु शक्र ! प्रवक्ष्यामि यथा त्वं परिपृच्छसि । महासिद्धिप्रदं धन्यं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥१६॥ सर्वलोकोपकारार्थ विशेषादपि वृत्तिषु । कर्तव्यं ब्राह्मणाद्यैस्तु क्षत्रियैर्लोकपालकैः ॥ १७ ॥ गोधनार्थ तथा वैश्यः शूद्रैः पुत्रसुखार्थिभिः । सौभाग्याथै तथा स्त्रीभिरन्यैश्च धनकातिभिः ॥१८॥ महाव्रतं महापुण्यं शङ्कराद्यैरनुष्ठितम् । कर्तव्यं देवराजेन्द्र ! देवभक्तिसमन्वितैः ॥ १६ ॥ कन्यासंस्थे रवौ शक्र ! शुक्लामारभ्य नन्दिकाम् । अपाचिताश्यथैकाशी नक्ताशी त्वथ वाय्वदः ॥ २० ॥ प्रातःस्नायी जितद्वन्द्वस्त्रिकालं शिवपूजकः । जपहोमसमायुक्तः कन्यका भोजयेत्सदा ॥२१॥ अष्टम्यां नवगेहानि दारुजानि शुभानि च । एक वा वित्तभावेन कारयेत्सुरसत्तम ! ॥ २२ ॥ ! १. एतत्तदेव for एतत्ते देव RP. २. So RP., विशेषात्पयि MS; ३. So RP., अयाचिताश्युपवासी MS.

·( १२५ ) Parva XIX. तस्मिन् देवी प्रकर्तव्या हैमी वा राजतापि वा। वृक्षाद्वा' लक्षणोपेता खड्ने शूलेऽथ पूजयेत् ॥ २३ ।। सर्वोपहारसम्पन्न वस्त्ररत्नफलादिभिः कारयेद्रथदोलादिबलिपूजां च दैविकीम् ॥२४॥ पुष्पादिद्रोणबिल्वादिजातिपुन्नागचम्पकैः विचित्रां रचयेत्पूजामष्टम्यां समुपावसेत् ॥ २५ ॥ दुर्गाग्रतो जपेन्मन्त्रमेकचित्तः शुभान्वितः । तदर्धयामिनीशेष विजयाथै नृपः पशुम् ॥२६॥ पश्चाब्दं लक्षणोपेतं गन्धधूपसुगन्धितम् । विधिवत्कालिकालीति जप्त्वा खड्नेन घातयेत् ॥ २७॥ तदुत्थं रुधिरं मांसं गृहीत्वा पूजनादिषु ! नैऋतेभ्यः प्रदातव्यं महाकौशिकमन्त्रितम् ॥ २८॥ तस्याग्रतो नृपः स्नायाच्छत्रु कृत्वाऽथ पिष्टजम् । खङ्गेन घातयित्वा तु दद्यात्स्कन्दविशाखयोः ॥ २६ ॥ ततो देवीं स्नपेत्प्राज्ञः क्षीरसर्पिलादिभिः । कुङ्कुमागुरुकर्पूरचन्दनैश्चाय॑ धूपयेत् ॥३०॥ देयानि पुष्परत्नानि वासांसि त्वहतानि च । नैवेद्यं सुप्रभूतं तु देयं देव्याः सुभावितैः ॥ ३१ ॥ देवीभक्ताश्च पूज्यन्ते कन्यकाप्रमदादयः । द्विजान्दीनान्धपाखण्डानन्नदानेन तर्पयेत् ॥ ३२॥ नन्दा भक्ता नरा ये तु महाव्रतधराश्च ये । पूजयित्वा' विशेषेण तस्मात्तद्रूपमाम्बिकम्' ॥ ३३ ॥ मातृणां चैव देवीनां पूजा कार्या तदा निशि । ध्वजच्छत्रपताकादि उच्छ्रयेदम्बिकागृहे ॥३४ ॥ रथयात्राबलिम स्फुटवाद्यरवाकुलम् १. मूर्दाक्षि for वृक्षाद्वा RP. २ So RP. खड्गशूले० MS. RP., ०३म्पन्ना MS. ४. So RP., समुपासयेत् MS. ५. So RP., सुमा- faa: MS. ६. So RP., नृपोत्तम: MS. ७. So RP. समन्वितम् MS. CSo RP., कृत्वा तु पूजितम् MS 8. So RP., सुमानितैः MS.. १०. पूजयेत्तान् for पूजयित्वा RP. ११. माम्बिकाम् for oमाम्बिकम् RP. । ३. So ·। Parva XX. ( १२६ ) कारयेत्तुष्यते येन देवी पशुनिपातनैः ॥ ३९ ॥ अश्वमेधमवाप्नोति भक्तित: सुरसत्तम!। महानवम्यां पूजेयं सर्वकामप्रदायिका सर्वेषु वत्स ! वर्णेषु तव भक्त्या प्रकीर्तिता। कृत्वाऽऽनोति यशो राज्य' पुत्रायुर्धनसम्पदः ॥ ३७॥ अथ चिह्नविधिः (२०) तत्र देवीपुराये ब्रह्मोवाच-क्षीराशी कार्तिकारम्भे' देवीभक्तिरतो नरः । शाकयावक एकाशी प्रात:स्नायी शिवारत: ॥१॥ पूजयेत्तिलहोमं तु दधिक्षीरघृतादिभिः । कुर्याद्देव्यास्तु मन्त्रेण शृणु पुण्यफलं हरेः ॥२॥ महापातकसंयुक्तो युक्तो वाप्युपपातकैः । मुच्यते नात्र सन्देहो यस्मात्सर्वगता शिवा ॥३॥ अन्यो वा भावनायुक्तस्त्वनेन विधिना शिवाम् । स्वयं वा अन्यतो वापि पूजयेत्पूजयीत वा ॥४॥ न तस्य भवति व्याधिर्नवा शत्रुकृतं भयम् । नोत्पातप्रहदौःस्थ्यं वा नच राष्ट्रं विनश्यति ॥५॥ सदा स्वभावसम्पन्ना ऋतकः शुभदा घनाः । निष्पत्तिः सर्वसस्यानां तस्करा न भवन्ति च ॥६॥ प्रभूतपयसो गावो ब्राह्मणाश्च क्रियापराः । त्रियः पतिव्रताः सर्वा नृपा निर्वृतिकारिणः ॥ ७ ॥ फलपुष्पवती धात्री सस्यानि रसवन्ति च । भवेयुनात्र सन्देहश्चर्चिकाविधिपूजनात् ॥८॥ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी । दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण जपं होमं तु कारयेत् । प्रातस्तु संस्मृता वत्स ! महिषन्नी प्रपूजिता । १. So RP, राज्य० MS. * Cf. RP. PP. 442-444. २. So RP., रम्भं MS. ३. शिवानन: for शिवारतः RP. ४. ०श्चाम्बिका for off$70 RP. ५. So RP., सुपूजिता MS.

·( १२७ ) Parva XXI. अचं नाशयते क्षिप्रं यथा सूर्योदये तमः ॥ १० ॥ सिंहारूढा ध्वजे यस्य नृपस्य रिपुहा उमा । द्वारस्था पूज्यते वत्स! न तस्य रिपुजं भयम् ॥ ११ ॥ कपिसंस्था महामाया सर्वशत्रुविनाशिनी । वृषे यथेप्सितं दद्यात्कलभे' श्रियमुत्तमाम् ॥ १२॥ हंसे विद्यार्थकामांस्तु बहिणेऽभीष्टपुत्रदा गरुत्मति: महामाया सर्वरोगविनाशिनी ॥ १३ ॥ महिषस्था महामारी शमयेद् ध्वजसंस्थिता । करिगा सर्वकार्येषु नृपैः कार्या त्रिशूलिनी ॥ १४ ॥ पश्नस्था चर्चिका रौप्या धर्मकामार्थमोक्षदा । प्रेतस्था सर्वभयहा नित्यं पशुनिपातनैः ॥ १५ ॥ पूजिता देवराजेन्द्र ! नीलोत्पल करा वरा । भवेत्तु सिद्धि कामस्य चिह्नाग्रे संव्यवस्थिता ॥ १६ ॥ गन्धपुष्पार्चितां कृत्वा वस्त्रहे मसुचर्चिताम् । फलशालियवैः शूकवर्धमानैविभूषिताम् ॥१७॥ शोभनामुच्छ्रयेदरे पताकां वा मनोरमाम् । चामरं कलशं शङ्ख सातपत्रं वितानकम् । भवेत्तु सिद्धि कामस्य नृपस्य फलदायकम् ॥ १८ ॥ नमो विश्वेश्वरि दुर्गे चामुण्डे चण्डहारिणि । ध्वजं समुच्छ्रयिष्यामि वसोर्धारासुखावहम् ॥ १६ ।। अथ गवोत्सर्गः (२१) सत्र देवीपुराणे*- कृष्णापक्षे त्वमावास्या कार्तिकस्य ततः परे। योऽह्नि कुर्याद्वोत्सर्गमश्वमेधफलं लभेत् ॥१॥ सुवर्णदाने गोदाने भूमिदाने च यत्फलम् । तत्फलं कोटिगुणितं गवोत्सर्गेण लभ्यते ॥२॥ ३. So ५. वसोर्धारा सुखावहाम् १. So RP., लत्कशे MS. २. So RP., ०कामं तु MS. RP, गरुत्मता MS. ४. So RP., मयदा MS. for वसोर्धारासुखावहम RP. *Cf. RP. PP. 446-447. ६. So RP. ०वास्यां MS. ७. So RP.; भवेत् MS.

·Karya XXII. ( १२८ ) तस्मात्मनोरमे स्थाने शाद्वले गर्तवर्जिते । शर्करा अश्मरहिते शङ्खभेरीनिनादिते ॥३॥ स्तम्भद्वयं समारोप्य पूर्वपश्चिमसंस्थितम् । तत्र दर्भमयी कार्या शरवंशभवाथवा ॥४॥ मध्ये कम्बलसंयुक्ता दीर्घरज्जुः सुशोभना । उभयोः पार्श्वयोविप्रा वेदध्वनिसमन्विताः ॥५॥ एवं विधानतः कृत्वा उत्सर्ग कारयेत्ततः । प्रथमं गच्छति होता यजमानसमन्वितः ॥६॥ ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रास्तथा गावः प्रजाः पुनः । तथान्ये वर्णबाह्यास्तु चण्डालपरिवर्जिताः ॥७॥ गच्छन्ति मुदिता दृष्टा हास्यतोषसमन्विताः । यस्त्वेवं कुरुते राजा पुरे ग्रामेऽथ पत्तने ॥८॥ नश्यन्ति चेतयः सर्वाः प्रजानां नन्दनं चिरम् । नाकाले म्रियते राजा पुत्रपौत्रैश्च वर्धते ॥६॥ देवा भवन्ति सुप्रीतास्तथा वै मातरस्तथा। गोलोकं च लभेद्वत्स ! सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥ १०॥ ईतयः प्रसिद्धाः, यथा- अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः । अत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः॥ अथ वसोर्धारा (२२) तत्र भविष्यपुराणे अगस्त्य उवाच-वसोर्धारा स्थिता देवी सर्वकामप्रदायिका । तथा ते कथयिष्यामि शृणु पुण्यविवृद्धये ॥१॥ सर्वेषामेव देवानी कथितेयं मयोत्तमा । विशेषेण तु वह्रिस्था आयुरारोग्यदा मता ॥ २ ॥ विजयं भूमिलामं च मानवानां प्रियं तथा । विद्यासौभाग्यपुत्रादि कुण्डस्था सम्प्रयच्छति ॥ ३ ॥ तस्मान्नृपेण भूत्यर्थ वसोर्धाराश्रिता शिवा । २. देवा- १. So RP., नन्दते MS. BCf. RP PP. 447-456 नामुक्ता देवी for देवानां कथितेयं RP.

·( १२६ ) Parva XXII. पूजनीया यथाशक्त्या सर्वकामफल प्रदा ॥४॥ रुद्रादित्या ग्रहा विष्णुब्रह्मा' यक्षाः सकिन्नराः। हुताशनमुखाः सर्वे दृष्टादृष्टफलप्रदाः ॥५॥ गोदानं भूमिदानं च रत्नसर्पिस्तिलादि च । दानानि च महान्त्याहुस्तेषां धारा विशिष्यते ॥ ६ ॥ विप्राणां कोटिकोटीनां भोजयित्वा तु यत्फलम् । लभते तद्वाप्नोति धारां दत्त्वा हुताशने ॥७॥ व्यतीपाते न सन्देहः स च सूक्ष्मः प्रकीर्तितः । अयनं विषुवञ्चैव दिनच्छिद्रं तथैव च दुष्प्रापं दानहोमानां धारायां लभ्यते नृप ! तस्मान्नृपेण वृद्धयर्थ दृष्टादृष्टजिगीषुणा ॥६॥ वसोर्धारा प्रकर्तव्या सर्वकामसुखावहा । समां वा अर्धमधे वा ऋतुमासार्धवासरम् ॥ १० ॥ कृत्वा विभवरूपेण शाश्वतं लभ्यते फलम् । एकाहमपि यो देवीं कल्पयित्वा हुताशने ॥ ११ ॥ पातयेत्सर्पिषो धारां स लभेदीप्सितं फलम् । देवमातृसमीपस्थं शिवविष्णुसमीपगम् ॥१२॥ भानोः प्रजापतेर्वापि वसोर्धारागृहं भवेत् । चिरन्तनेषु सर्वेषु स्वयं वा संस्कृतेषु च ॥ १३ ॥ गुहासु च विचित्रासु गृहगर्भेषु भूरिषु । दत्वा समीहितान् कामान् विधिना लभते नृपः ॥ १४ ॥ अथ सामान्यतो गेहं समसूत्रं जलोन्मुखम् । वास्तुसंशुद्धविन्यासमे कादशकरं परम् ॥१५॥ त्रीगि पश्चाथवा सप्त दश वा नव कारयेत् । पकेष्टं शैलदावै वा सालिन्दं सहतोरणम् ॥ १६ ।। पञ्चसप्तनवास्यं वा गवाक्षकविभूषितम् । सर्वतोभद्रविन्यासं क्रमवृद्धया विवर्द्धितम् ॥ १७ ।। १. So RP.; वयं for ब्रह्मा MS. २. So RP., सवृत्चरतिनाशान्ते एकेनापि च तद्भवेत् MS. ३. So RP., पञ्च सप्ताथ नव वा MS. RP., सर्वतोभद्रविनष्टक्रमविद्याविवस्वतम् MS. 8. So ·Parva XXII. ( १३० ) ऊर्ध्वं वै धूमनिष्काशं प्रकाशं च विशेषतः । सदेवसंग्रहं कार्यमथवा दैवतैः समम् ॥ १८ ॥ तस्य मध्ये भवेत्कुण्डं हस्तादिशुभलक्षणम् । चतुष्कमथवा वृत्तं पङ्कजाकृति वाथ वा ॥ १६ ॥ पृथिवीजयदं शाकं वृत्तं कामफलप्रदम् । पङ्कजे जयमारोग्यं योगदा फलप्रदम् । शेषाः कार्या विधानेन कुण्डः कार्यों विजानता ॥२०॥ सामान्यं सर्वहोमेषु शाकं कुण्डं वरोत्तमम् । विस्तारं चात्र तुल्यं तु त्रिमेखलसमन्वितम् ॥ २१ ॥ शाकं कुण्डम् चतुरस्त्रम्। चतुस्त्रि द्वे च वा कुर्या दङगुलाम् कुण्डमानतः । द्विगुणान् द्विगुणे कुण्डे होमसारेण कारयेत् ॥ २२॥ एवं संसाधयेद्विप्र! ततः पात्रं सशृङ्खलम् । हेमं वा राजतं वापि तानं वा लक्षणान्वितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भिः कटकैर्युक्तमय:शृङ्खलसंग्रहम तस्य मध्ये भवेद्रन्ध्र कार्य वत्स शलाकया ॥ २४ ॥ हेमोत्थया प्रमाणेन चतुरङगुलमानया । कार्य सम्यग्विपश्चिता ॥ २५ ॥ पलैर्दशभिर|नै ड्येका तु यथा ब्रजेत् । पञ्चभिस्तु शतैोमः सप्तत्याथ षडस्रयोः ॥२६॥ यथा पूर्णा ब्रजेद्वत्ल ! तथा कुर्यान्नचान्यथा। हस्तमानं भवेद्वैमं शृङ्खलं भुजगाकृतिः ॥२७॥ रन्ध्रे सूत्रनिबद्धं च अक्लम्ब्य अधस्ततः मणिं वा पङ्कजं यत्र साश्वत्थं २ कारयेत्तले ॥२८॥ घृतनिष्क्रमणार्थाय १. देवतसमम् for दैवतैः समम् RP. २. योन्यां कामफलप्रदम् for योगदानफलप्रदम् RP. ३. कार्यविभागेन for कार्यविधानेन RP. ४. शाककुण्ड for शाक्रं कुण्डम् RP. ५. नरोत्तम for वरोत्तमम् RP. ६. विस्तारखात० for विस्तारं चात्र RP. ७. So RP., द्विगुणं MS ८. So RP., होमान् सारेण for ofa RP. १०. So RP., रन्ध्र. MS. ११. अध- स्ततम् for अधस्तत: RP. १२. पात्रमाबद्धं for यत्र साश्वत्थं RP. MS. ६.०कृतम् ·भूता ग्रहा नागास्त्रिविद्यापि शिवागुणाः ॥ ३२॥ (१३१ ) Parva XXII. एवं कार्यानुरूपेण द्विगुणं त्रिगुणं च वा। कुर्यात्पात्रं घृतं चैव प्रतिष्ठा देव चोदिता' ॥२६॥ उद्देशं किञ्चिदत्रापि कथयामि नृपोत्तम ! समापनमृतुर्मासपक्षाहोरात्रपूर्ववत् ॥३०॥ लग्नादि शोधयेद्वत्स' ! सर्वकामप्रदं यदा । क्षािकेषु च कार्येषु भक्तियुक्तः क्षणे शुभे ॥ ३१ ॥ क्षणं देवी च द्रष्टव्या यथा सर्वगता शिवा । तत्र स्थूलरूपा तु सा सर्वा तुष्टा देवी महाफला । कालादिबलिगन्धादिप्रतिष्ठां वत्स! कारयेत् ।। ३३॥ यथा सम्पत्तिसम्पन्नः सर्वकालं प्रदापयेत् । तदा मातृग्रहान् भूनांल्लोकपालान्निवेशयेत् ॥ ३४॥ हैमान् राजतताम्रान् वा स्वनिवेशोपलक्षितान् । वर्णपुष्पबलिगन्यदक्षिणादि यथाक्रमम् ॥३५॥ मातृणां लोकपालानां ग्रहाणां च यथाविधि । हृदयेन प्रदेयं च मूलमन्त्रैः पुरातनैः ॥ ३६ ।। अथवा सर्वसामान्यान" वैदिकानपि कारयेत् । अथर्वविधिना मन्त्रान् पूर्वोक्तान्वा यथा पुरा ॥ ३७ ।। प्रभूतमन्नं नैवेद्यैर्भूरिदक्षिणसंयुतैः कुर्याद् व्याहृतिहोमेन यत्रतत्र निवेशयेत् ॥ ३८॥ मूलमन्त्रेण देव्यास्तु शृङ्खलं हृदयेन तु । घृतं शिरसो मन्त्रेण शिखया चानुतापयेत् ॥३६ ।। कवचेन तथा वह्नि रक्षयित्वा प्रदापयेत् । अस्त्रेण नेत्रमार्गेण सबै सर्वत्र निक्षिपेत् ॥ ४०॥ लोकपालान् प्रहानागान् द्वादशार्धन पूजयेत् । १. चोदितं for चोदिता RP., २. So RP; साधये. MS. ३. So RP.; ०प्रदा MS. 8. So RP; apto MS, ५. सामान्यां for OaTAFUTA RP. ६. वैदिकीमपि for वैदिकानपि RP., पात्रमत्र for यत्रतत्र RP., ८. So RP., शिखं यावानुतापयेत् MS. &. मन्त्रेण for 0 मार्गेण RP., ·Parva XXII. ( १३२ ) शिवाद्यान् सनकाद्यांश्च देवाद्यानपि पूजयेत् ॥४१॥ नित्येषु च महाप्राज्ञ ! नैमित्तिकविशेषतः । पञ्चकानि च सप्तानि नवकानि क्रियादिकैः ॥ ४२ ॥ अग्नेर्वर्णश्च गन्धश्च शब्दश्वाकृतयस्तथा । विकाराश्च तदा वत्स! बोद्धव्याः सिद्धयसिद्धिदाः॥४३॥ तदन्ते वत्स ! सत्कार्या सर्वकामप्रदायिका । येन सान्निध्यमायाति सर्वहोमेषु मङ्गला ॥४४॥ साहस्राचिमहातेजा नमस्ते बहुरूपिणे । नमस्ते नीलकण्ठाय पीतवासाय पावक !॥४५॥ सुवमेखलहस्ताय ब्रह्माण्डं दहते' नमः । सर्वाशिने सर्वगतपावकाय नमो नमः नमो नमः ॥४६॥ उग्राय उग्ररूपाय स्त्रीलिङ्गाय स्वतेजसे । वस्वश्विनिरूपाय सर्वाहाराय वै नमः ॥४७॥ त्वं रुद्र घोरकर्मासि घोरहा परमेश्वर ! विष्णुस्त्वं जगतां पालो ब्रह्मा सृष्टिकरः स्मृतः। त्वं च सर्वात्मको देव ! लोकपालतनु: स्थितः ॥४८॥ इन्द्राय वह्नये देव ! यमाय पिशिताशिने । वरुणानिलसोमाय ईशदेवाय वै नमः ॥४६॥ सूर्याय चन्द्ररूपाय भूसुताय बुधाय च । बृहस्पतये शुक्राय सौररातोश्च केतवे ।।५।। सर्वग्रहस्वरूपाय व्यालमातररूपिणे वृष्टिसृष्टिस्थितिभूतिकत्रं च वरदाय च ॥ ५१ ॥ नमस्ते स्कन्दमातस्ते स्कन्दपित्रे नमो नमः । कुण्डे वा मण्डले वापि स्थाण्डिले वाथवा विभो ॥५२।। महानसे वा त्वां देव ! हुत्वा इष्टं लभेन्नरः । घृतं क्षीरं रसं धान्यं तिलान् ब्रीहीन कुशान् यवान् ।।५३।। भावादभावतो वापि सततं होमयेत्तु यः। एवं वित्तविहीनोऽपि नरो विगतकिल्बिषः ॥५४॥ १. So RP.; ब्रह्माण्डदहने MS. २. So RP ; सर्वगते पावकाय MS, I ३. सौरये राहुकेतवे for सौररातोश्च केतवे MS. ४. So KP.; सर्वग्रहस्वरूपाय ·( १३३ ) Parva XXII किं पुननित्यहोमे तु वसोर्धारा हुताशने । सर्वमङ्गलमन्त्रेण आहुतिं सम्प्रदापयेत् ॥५५ ।। लोकपालग्रहाणां तु ओङ्कारेण नमोऽन्तकैः । स्वैः स्वैमन्त्रैरशेषाणां होमः कार्यो नृपोत्तम!॥ ५६ ।। अन्नं चित्रं विशुद्धं च संस्कृतं घृतपायसैः । होमयेद्विधिवद्विप्रो बलिं चापि प्रदापयेत् ॥ ५७ ॥ सितवस्त्रधरो भूपः सबलः सहवाहनः । पूजयेच्छत्ररत्नादीन् मातरं पितरं द्विजान् ॥ ५ ॥ आचार्यान्बान्धवाल्लोकान् सर्वाश्रमरताश्च ये । नटनर्तकवेश्याश्च कन्यका विधवाः स्त्रियः ॥५६॥ दीनान्धकृपणांश्चैव अन्नदानेन पूजयेत् । एवं निवेशनं कृत्वा नित्यं जप्यं शतं शतम् ॥ ६॥ प्रातमध्याह्नसन्ध्यायां तत्र शान्तिः प्रकीर्तिता । भवतो नृप राष्ट्रस्य पूर्वोक्तफलदायकम् ॥ ६१ ॥ वसोर्धारानिवेशनविधिः । ब्रह्मोवाच-तप्तहाटकवर्णाभः सूर्यसिन्दूरकान्तिभृत् । मेघदुन्दुभिशङ्खानां कोकिलस्वनपूजितः ॥६॥ कुङ्कमागरुकर्पूरमदरोचनगन्धवान् मांसेलाकुष्ठतगरसितगन्धी' च पूजितः ॥६३ ॥ हंसच्छत्रेभगोकुम्भपद्माकृतिकरः शुभः सिंहबर्हिणशैलानां चामराकृतिरिष्टदः सधूमोऽमृतगन्धी च शुकास्यचरणोपमः । छिन्नज्वालोऽथ वा रोदी नेष्टः सर्वेषु पावकः॥६५॥ सुसंहतशिखः शस्त ऊ प्रज्वलितोऽपि वा । लेलिहान: शुभः कुण्डे' दीप्तिमान्वरदोऽनलः ॥ ६६ ॥ एवंविधः सदैवाथ यज्ञे वैश्वानरो हितः । - १. So RP., वा विप्र दापयेत् MS. २. गन्धिश्च for गन्धीच RP. ३. पद्माकरकृतिः for पद्माकृतिकर: RP., ४. कुन्द० for कुण्डे RP., ·Parva XXII. ( १३४ ) । यात्रायां शक्रकेतौ च सर्वकार्येषु सिद्धिदः ॥ ६७ ॥ न्यूना या वहते धारा मानात्सर्पिन सा शुभा । नाधिका शस्यते विप्र! दुर्भिक्षकलिकारिका ॥६८ ॥ त्रुट्यते वहमाना या शाम्यते वा हुताशनः । सापि चान्यं नृपं विच्छेद्या च धारा पतेबहिः॥ ६६ ॥ वज्रा' नदीमहारूपा मनोज्ञा प्रियकारिका। सुवर्णा हेमवर्णा च धारा राज्यविवृद्धये ॥ ७० ॥ सन्तता पतते या च तनोतीव च पावकम् । तनोति स नृपं राष्ट्र वसोर्धारा न संशयः ।। ७१ ॥ सुगन्धि स्वस्थविमलकृमिकीटविवर्जितम् । शस्यते वसुधारायां सर्पिर्गव्यं च पूजितम् ॥ ७२ ।। अभावाद्गन्धमाज्यं वा होतव्यं च सुशोभनम् । घृतक्षौद्रपयोधारा सर्वपीडानिवारिणी ॥ ७३ ।। गण्डूचीशकलैहोमः सहकारदलैः शुभः । अश्वत्थमालतीदूर्वा आयुरारोग्यपुत्रदाः ॥७४ ॥ सौभाग्यं च श्रियं देवी प्रयच्छत्यविचारणात् । अर्काद्या' वा शुभा वत्स! सफलाः सार्वकामिकाः ॥७॥ होतव्याः सर्वकालं तु सातत्यात्समिधो नृप । सर्वकालं घृतं प्रोक्तं निमित्ते च निमित्ततः ।। ७६ ॥ विशुद्धे सर्पिषो यानि तानि चात्र विचारयेत् । ज्वालावच शुभं गन्धं सर्वहोमेषु लक्षयेत् ॥ ७७ । संयतैः संयताहारैः सर्वशास्त्रार्थपारगैः । जपहोमरतैर्भूप ! धारा देया तु तद्विधैः ॥ ७ ॥ पाषण्डिविकलाल्लुब्धान् धर्मापेतबहिष्कृतान् । सर्वकालप्रवादांश्च न वदेन्नावलोक.येत् ॥ ७६ ॥ मृत्युञ्जयं तथा मन्त्रं चतुर्थ्यन्तं जपेत्तथा । भाग्यवानित्यहोमे तु अन्यथा विफलं भवेत् ॥८॥ १. ऋजुनादा for वज्रा नदी० RP. २. नृप राष्ट्र सा for सा नृपं राष्ट्र RP. ३.०विचारणात् for oविचारणा RP. ४. So RP.; आच्छाद्या MS. ५. So RP.; विशुद्धये MS. ६. So RP.; ज्वालावशं MS.

·( १३५ ) Parva XXII. ! सामान्या या भवेद्धारा तत्र जप्यं शतं शतम् । प्रातमध्याह्नसन्ध्यासु सर्वकामसमृद्धये वसु द्रव्यं घृतं वाज्यममृतं हविष्कामिकम् । तस्य' धारा सदा देया वसोर्धारा हि सा मता ॥८२॥ वसुनापत्यकामेन दक्षेण च महात्मना । मया च विष्णुना शक्र ! रुद्रेण च सहोमया ।। ८३ ॥ आत्मानं च स्वरूपेण धारायां तु प्रपातितम् । देवी सान्निध्यमायाता' सर्वकामप्रदायिका ८४ ॥ तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र ! वसोर्धारा प्रदापय । नातः परतरं पुण्यं विद्यते नृपसत्तम ! ॥५॥ वसोर्धाराप्रदानस्य एकाहमपि यद्भवेत् । नृपेण पुष्टिकामेन परराज्यजिगीषुणा ॥८६॥ देया धारा सदा वत्स ! रिपुनाशाय विद्धि ताम् । विच्छेदो नित्यहोमस्य न कार्यस्तु कदाचन ।। ८७ ॥ महादोषमवाप्नोति यः कुर्याद्विमुखान् सुरान् । द्रव्याभावे घृताभावे नृप ! तस्करजे भये। यदि नो वहते धारा तदा छिद्रं न विद्यते ॥८॥ होमं कृत्वा क्षमापेत देवं देवीं नृपोत्तम ! पुनः प्राप्ते भवेद्वत्स! प्रतिष्ठा विधिचोदिता ॥ ६ ॥ महत्याश्विनमासे तु अष्टमीनवमीषु च । कार्तिक्यां माघचैत्रे तु चित्रायां रोहणीषु च ॥१०॥ वैशाख्यां तु प्रदातव्या ज्येष्ठा ज्येष्ठस्त्र सत्तम । आषाढे द्वादशी प्रोक्ता अष्टमी पूर्णिमा नभे ॥ ११ ॥ नभस्ये रोहिणी वत्स ! चतुर्थी भौमवासरे। सङ्क्रान्तिषु च सर्वासु गुरुसौरभवासु च ॥१२॥ चन्द्रसूर्योपरागेषु प्रतिष्ठा यज्ञकर्मणि पुत्रोत्सवे प्रदातव्या जन्मपुष्पाभिषेचने ॥१३॥ मार्गे व्रतनिबन्धे तु सुघोरे केतुदर्शने । १. So RP.; तत्र MS. २. So RP., सा नित्य० MS. ३. So RP., युवराज्य. MS.

·Parva-XXÍİ. ( १३६ ) गृहकृत्योपशमने धारा देया शुभावहा ।। ६४ ।। एवं यो वाहयेद्धारां शानदृष्टेन कर्मणा । तस्य भूः सिध्यते सर्वा सनगा सहसागरा ।। ६५ ।। अश्वमेधसम पुण्यं दिनहोमात्प्रजायते । वाजपेयशतं रात्रावग्निष्टोमशतं तथा ॥६६॥ आधयो व्याधयस्तस्य न भवन्ति कदाचन । आयुरारोग्यमैश्वर्यं तदन्ते च सुखी' भवेत् ॥ १७ ॥ इति श्रीमद्गोविन्दचन्द्रमहाराजसान्धिविग्रहिकश्रीलक्ष्मीधर- भट्टविरचिते कृत्यकल्पतरौ राजधर्मकाण्ड: सम्पूर्णः ॥ १. शिवो for सुखी RP.