·TIE
HAMMÎRA MAHẬ KÂVYA
OF
NAYACHANDRA
SŮRI.
EDITED BY
NILKANTH JÀNÅRDAN KIRTANE,
AUTHOR OP
"A REVIEW OF CAPTAIN GRANT DUFF'S HISTORY OF THE MANATHAS";
"A TRANSLATION INTO YANATH OF SHAKESPEARE'S 'TEMPEST
NOTES ON THREE BIALYA INSURIPTIONS": &., &o.
UNIK
ENDOS
UBRARY
white
Bombay:
PRINTED AT THE
EDUCATION SOCIETY'S PRESS, BYCULLA.
1879.
(Copyright reserved.)
Price Rs. 11
11

·2
í
t
015:1 Nyait
YC002

·জাখাইন
খন।
গ
पोक बॉक
জাঞ্জলী
জামায়,
dltatet
')
HI. H. NÁRÁYAN RAW DÂDÂ SAHEB PAWAR,
৫
DEWAS JUNIOR BRANCH,
AS A TOKEN ON AIBVOTION AND TISTEEM,
HIS TUTOR, THE EDITOR.
Chatvani, Indore,
20th November 1878.

·THE HAMMÎRA MAHÂKAVYA OT NAYACHANDRA SÚRI, Dr. Bübler, in his Introduction to tho Vikrumenka Charitra (p. 2), mentions tho Hammiramardana, or The destruction of Harumira," as an historical Sanskrit poem that was oxtant some ninety years ago in the Jain library at Jêsalmîr. I layo recently obtained a work, writton in the Jain character, styled The Ilammira Mahdhavya, which, notwithstanding the difference of the titlo, I presume is a copy of tlio same work as that which was onco in the Jêsalmir Sarasvati Bhandar, since it ends with tho denth of Hain in il a and a lamentation ovor the ovent. Colonol Tod, iucleod, mentions in his Rajasthan a Hamméra Klvya and a Hammira Rasa, both composed, he says, by sarangadhara, whom he makes tho bard of Hummira Chohan of Ranatha mbhôr. Wo have the authority of Sarangadhara himself for stating that he was not contemporary with Hammira Ohohan of Raụnthambhôr, and that his grandfathor, Raghun tha, was that princo's Guru or spiritual teacher. $ ara ngadhara in his Paddhali, and Gadadhara in his Rasila Jivan, under the liond of "anonymous,' quote some yorses relating to Haminira that have no placo in the presont Kdvya. Appayyî Dikshitag also, in his Kuvalayananda, cites a verse as an instance of tho Abramátisayokti Alankdra of which the subject is Hamm ir ay and which is not to be found in the work of our author. This shows tliat there must bo some othor poem in Sanskrit boaring the name of Hanméra Kava; but il may be doubled whether it ·6 1 : می دهد سعاد w has any roferenco to tho history of tho hero of our poom. Colonel Tod doos not inforn us in what languago tlio llumatra Ktvya and the Hammira Risd woro writton, though ho says lo possossed both, and mostly translatod with tho assistanco of his Jain Gurit. He doos not attempt anything liko a connocto narrativo of Ham mira. Indeed, what ho says incidontally of Hummîra does not at all relato to any ouo individlunl of tliati naino, but is a jumble of anecdotes rolating to soyoral distinct polsonagos bearing the same namo. I obtained tlio Hammira ilahdkdvija through Dr. Govinda Ststri Nirantar oſ Nitsik, wylio got it from a friond of his. The colophon reads-"The present oopy was mado for tho purpose of roading by Nayahaign, a pupil of Jayasinha Sari, at Firuzpur, in the month of Sravana of the Samyal year 154,2" (A.C. 1496). Possibly this was mado from tho pool's original copy, and, as such, possosses an inlorest of its own, Nayachandra Sûri's work, as a poolical composition, has considerablo merits, and dosoryos publication as a specimon of the historical pocms so rarely mot with in tho rango of Sanskſit literaturo. Though tho author did not livo, liko Biņa aud Bilhaņa, in the reign of thio liero wloso luiglory ho colobratos, yol his work is not of less historionl importanoo than thoirs, Tho information that the pooms of Bano and Bilhaņa contain has been mado accossiblo to Englisla ondors tlirough the labours of two eminent European Sanskritints. Tho prosent attempt to place the English roader in possossion of Cho historionl informatiou contained in the ITammira Kdvya will, I profumo, bu acceptable to those who aro intorestod in the advancomont of our knowledgo of Indian history, Following the custom of othor writors in Sanskrit, who lavo attempted historical compositions, our author dovotos tho giontor part of ono entire obaptor, the fourloonth and last, to an account of his lineage, and the rousous thul lod to tlo produotion of his be 1 ·-- work. Part of liia will honr reproduction liore in an Englislı diess : "Inil, Krishna Cachha, who gladionoil the wholo carth, tho beauty of whoso porson was liko that of a blooming bunch of tho Nuvajali ſlower, and tylioso pinisos vero colobrntol by crowds of learno mon, who might woll bo compared to so many black luumming-boos ;-14 wliono ſcot woro ovor borno on tho Crowns of the followor's of the Jain religion. "Tu tho cirolo of the Súria, wloso notions aro tho homes of wondlor's, in limo, Jayksiin la Sari was born, who was tho crowning ornamont of tho wiso ; who onsily vanquished in disple tntion $ Araign, who was tho loucling poot among those who woro ablo to writo poetical compositions in six Inugungca, nad who was lionost among lio most lionost; who wrote thrco works, -- (1) Nyoya Sarafiki, (2) A Now Grammar, (3) A loom on Kumiin Nyipali,—and who lionco boonmo knowi ng tho chiof of thoso who know who threo sciences of logic, grammar, and poosy, « To tho lolus-liko Gadi of Jaya nimlin, Naya olan dril is liko tho life-giving sun; who is thio Ossonco of tho knowlodgo of tho scioncow, who is tho oxoiling moon to tho son of the race of tho poots. This pool, his spirits raisod to the height of tho Hubjcct by fu rovolution imparlock to him in a dream by tho king 11 nm mira himsolf, lins composod this poom, which is gratilying to the assombly of the kings, and in which tho horoio (rcise) is dovolopod. " Tho author in lincal descont is tho grandson of Jayasiin lin Sari, tho gront pool, but in that of poosy his son, " Lot not good ronilor's Inko into muoli rocount tho ſaulls of oxpropsion that I may hinvo fallon into. Ilow onn I, who am of 1 Our poot nlso buy that ho was inuitod to the conposition of this from liya ratalt kasorti011, whicl nomo courliora of king 'Tomuin Viramu bnd thin proximilion to mako in tho prouonco of our poot, thnt thoro oxista 110 0110 now who coulil compuso n poem that woull onno up lo tlo oxcollonea of the works of all Sanskrit pool. King Tomt1a Viruna, Wlooyor lo wak, ponrs to lynyo liveil sovouly yonr's boforo Akbat.

·que 8 SES -------------------------- Industrhe TS Sweater mean capacity, cscape stepping into that path wlich even poets like Kilidisaʼ wore not able to avoid ? But a poem that is replete with good matter loses none of its value for a few commonplaces of expression.". The poem begins, as is usnal with Sanskrit authors, with inyocations addressed to several deities, and the author has been at the pains of making the invocations seem applicable to both the Hindi - gods and somo of the Tirthankaras of the Jainas. This procedure calls for remark. Nay a clau dra Sûri, as his namo implies, is a Jain by persunsion, and his seeming to invoke blessings at the hands of the most prominent members of tho orthodox Hindu pantheon is to be explained either by the freccom of thought so characteristic of tho age in which the author lived, when the narrow and bigoted intolerance even of the Muslîm had begun to appreciate the beauties of the allegorical language of the Hinda popular religion, or by the strong desire of writing dvayartha (laying two meanings') verses, with which the author scoms possessed. 3 > * Porhaps our author bad in view the following lines of Dhanan-Jaya :- अपशब्दशतं माघे भारवा तु शतत्रयम् । कालिदासे न गण्यते कविरका धनंजयः ।। Probably everybody has board of the Raghava Pandaviya Kavya, overy line of which can be 80 construed as to apply to either Rama or the Påndarns, at the option of the rendor. I have recently been shown a Kavya called the fapt Sandhan Mahakavya, by Megha Vijaya Gani, a lenrned Jain of recont times, every verse of which cau be made to apply alike to Riina, Krishna, and Jinendra. Iu thð present Kavya the first sloka of the Nandi is addressed to the Paranjyotis-m'tho divino flame, " La manifestation of the divine being whom Loth lindas and Jainas, ospecially the Kovali Jainas, believo. The second sloka is addressed to Nábbibhů, vylich may mean the Bramhl of the Hindns, or the sou of Nabhi (Risliabla Dera), the first Trtlankom of the Jains. The third is addressed to Sri PÅráva, whom the Hindus may tako for Visliņu, tho Jainns for STT PÅrstanáthat, the 23rd Tirtha ukara. The 4th stoka is addressed to sankarr Viravibhu, which inay mean oither Mahadevs or Mahavira, the 24th Jain Tirthai. kara. The fifth verso is 'addressed to Bulsydu Snálnti, who may either stund for the Sun, or Sånti," the 16th Jain Tirthaðkara. The sixth is addressed to Samudra Janman, which may be either the Bloon, or Nemindth, sou of Samudra, the 22nd Jain Tirthankara, ·Hindi song -- -- The hero of the poom is Hammira Oloh â n of Raņas tha b hapura (R a nathambhôr), a name colebrated in Haminira is one of those later heroes of India who measured their swords with the Muhammadan conquerors and fell in the defence of their independence. Even the history of the conquered is not without intorest. The man who figlits against hope --Sights because he thinks it lais duty to do so, --who scorns to bow his neck before the oppressor, because he thinks such a course opposed to the ways of his ancient houso, deserves onr sympathy and our admiration. Hammira is such a character. The poet places him on a par with Mând hî tâ, Yudhishthira, and Rama. This is pootical oxaggoration, but we have no mean measure of praise in the following verses ; and the grounds of eminenco mentioned are sonic of the proudest that a Rajput cau cherish, and a rigid maintonanco of which singles out the race of the Sisodyå s of Udayapur and the Hà râs of Koţi and Bundi as the noblost among the chivalry of Rajasthan :- "सत्वेकवृतेः किल यस्य राज्याश्रियो विलासा अपि जीवित च। शकाय पुत्री शरणागताँश्चाऽप्रयच्छतः किं तृणमभ्यऽभूवन् Born in the noble house of tho Ohoh â ns, to whom, as Tod observes," the palm of bravery amongst the Rajput races must be assigned," Hammira tried to uphold tho independence of his raco and to make its usages respected, and was for a time preëminently successful in his wars against his enemies. Some of these were undertaken to protect those who had sought refuge with him (sarand), and so far were disinterested. Indeed, he fell in a war undertaken to proteota Mongol nobloman who had fled to him froin the tyranny of 'Alau'd-dîn. "In the third year of tho roign of 'AlQu'd-dîn, a nobleman whom he had disgraced togk refuge with Hammira, the Chohận prince of Ranathambhô1, one of the strongest forts in India. 'Al â u'cl-d in demanded the delinquent of the -2411.34+ -- B ·10 Hindu monarch, who nobly replied that the sun would soonor riso in the wost, and Sumoru be lovolled with tho carth, then llo would brcak his plighted faith to the unfortunalo rofugco. Tlo siogo of Ranathambhôr was immoclintoly commoncod, and tho ford was at length captured, but tho horoio IIammern foll in its clofonco; and tho females of his family, dolormiuing noli to survivo lim, porished on the funeral pilo." This history of]lammira supplies some information which the soutimontal and onthusiastio anneligt of Rajasthan would havo'gladly intorwovon into tho pnion of liis work, and whioli slods frosh light on thio ovontſul poriod in whicle the liero lived. The ammira Mundidvya is dividod into fourtoon cantos, of which the first four alo concornod with tho loro's incontotho Chohans, many of whom woro paramount lorla of Indlin. Tlio ompiro belongs to the Oliolin' is an admitteil Indian historical fiction, and the moro montion of tho nnmos of tho old kings, winny of whom were tho lords paramount of India, accompaniol as it is with much poctioal nonsonso, carrios our knowlolgo of thon n stop further than tho l'osonrchos of Colonols Willord and Tou. The narrativo is, all through, vory unovon. Tho gonealogy of the Ohohins, as givon in tho first thiroo ohnptors, though with some moro wames tlian aio to bo found in Tod's list, cannot bo regardod 18 satisfactory. Tho author roally know nothing about the moro ancient kings of the raco; tho namos oro simply brought in to give him opportunities of displaying his powor for pootiaal conceits, and thus the accounts of tho princos about whom ho hnd po historical information aro Alled with lanciful oonooptions, in which somo of the natural phonomonn aro oxplainoil with admirable contownpt of tho tonohings of tho "proud philosoplıy" of Nataro. From Pșith pirkja Cholin to the noath of El av m. mira thenawative is fairly historio; but tho author now and thion, oven hero, rolapsos into rhapsody which amounts to a confossion of his ignorance of tho historical facts of thio reign in land.

·11 Cantos V.-VII. of tho poom alo lakon up, according to the rules of Sanskrit opio pootry, with doscriptions of tho sonsons, and tho sports and ſostivition in which Hammira оngaged. Thosa .contos, as not possossing any historical valuo, may be ignored in this précis of the poom. I pass oyor a long leolire niso on Niliadstra which Jâitrasingh, the fathor of Hammira, is mado to dolivor to Tammira. Cland gives a similar dissortation on grammar in lvis Prithviraja Rdsau. With thoso introductory romarks, I como to tho Pirvaja Vurannant, i. 2., tho account of tiho ancostry of HI a in m î i'l; and, in order to givo some faint idon of tho author's stylo of writing, I shall, in tho following, nitompt sono sort of translation of thio first fuw roigns. Tho stylo throughout is so ornato, inflnlod, and rolundant, and the londonoy of tho author to puuning is so porsistont, that a longor translation is as difficult as tho task would bo lodious "Onoo upon a timo, Bunlimit wandorod in search of a holy placo whore to hold a saorifico. Tlo lotus which ho hold in luis land foll on tho ground, as if unable to boar tho suporior bonuty of tho lolus-liko palm of tho god. Tho god from this circumslanco rogarded the spot whoro tho lotus foll as an auspicious ono, and thoro, flood from anxioly, conimoncod tho snoriſico. Anticipating pornocution from tho Dingvis, tho god romomborod thro thousandlirlyod ono (lo Sun), whon a boing, luis fnco surroundod by a halo of Indinnco, came down from tho orb of the sun. Elini, tho destroyor, Brnh må appointoul to tho work of protooling the sacrilico. I. "I'rom that day tho plnoo wloro the lotus foll has boon onlled Pushka l'Al, and no who anno down from tho eun tla Chohin. Having obtninod tho paramount powor from thio l'ho Olnkurbhujn" Ohohan, na dosoribed by Tou, insugri, like the othor Alu'do progonitors of tho Agnikulng..Parmain, Parihan, Ohilulyn--from tivo Agni Kunn, tho Anorifloinl firo fountain. But tho gonosis in dosaribod diferently in difforont books. L'orlimpa wliore thoro is no truth o munt uot oxpcot to‘liud concord. -- S914- An ·------- ... 12 lirdi! four-faced Creator, he ruled over tho hents of the kings, ns his ancestor the sun rulos over thro loads of tho mountains, Bali, mortified at seeing the glory of his charity oclipsod by the greator charity of this king, bas hiddon himself-in thio nothor worldl; for what else could a man aflliotce with shame do? Thro moon, taken to task by this princo for attompting to rival his glory, every month hides liimgolf, through foar, in the sun's disk, and comes out as if desirous of propitiating the offonded king by presenting him with tlie brilliant orb. The five of the king's valourlins so brunt the gardens of the famo of his onomion, thing the smoke issuing from tho conflagrationi, escondling into the atmospliore, has to this day leſt ils mark in thu blue sky. Ilio Sos ha någa, whon lo honrd of the famo of this princo, WAS tempted to nod approval, bul, foaring that tho earth rosting on liis lioods might be thereby conyulsod with pain, rofrained from giving way to tlo generous impulso. Angry that his hon should rival him in glory, the king deprived tho ocoan of luis wonlth of gravity. Are not sometimes fathors inado to enltor for tho faults of their sons ? By the name of Ohohan, this princo bocamo the shoot of tho family treo, sorved by tho pocts; fiumous in the three worlds; the bearor in abundanco of human pearls. In this family rose many a monarch surroundod by a halo of glory, vyhose lives, boaatified with tho triplo acquisition,' aro şblo lo destroy mountains of sing. II. Vasudeva.-"In process of time Dikshita Vasudova was born, who'conquered the world by his valour'; who scomod the very incarnation of Vasudora como down to tluis carth for the destruction of the demon saks. Ele whettod his sword, blunt with striking down the heads of his onomics, in thio firo of hig valour, and then cooled the stool in tho wator of the tours gusling from the eyes of the wives of his onenios. Tho goddons of victory, * as il enamoured of this princo, shono in his hand in tho battlo Acquisition of arthe (wenith), kuma (love), nud moksha (Biulvation), ---- Sir ---- a ·13 field in the disguise of liis sword red with the blood of the 3*** of his enemies that lie had severed. Iu the field of battles, 73, * the martial bands were playing, and the gods in the 12***** viewing the performnnce, the king caused the goddess of victim to dance in the guise of his quivering siyord. Does any :::7 sun, surpassed by this prince in brilliancy, drown himself in the deep, and--alas! for the pain of dying--come every day above the waters in his struggles ?" III. Narad ev.-"Vasudeva begat Naradova, fit to bo praised by Brahmî himself; the delight of the eyes of womahis body surpassing in beauty that of Cupid himself. When king went out into the world, the other chiefs, to protect our possessions, did not take the sword out of its sheath, but only truck Wealth from their coffers. In the battlefield his arms, bearing the brilliant white sword, bore the beauties of the Eastern Mountain. destroying the froshness of the lotuses of the faces of his energir. It is but natural that the fire of the king's valour shouki Łukm * burnt down the forests of iniquity, but it is strange that the same fire should have filled his enemies with cold shakings. Netlink the sau, with his progeny, in token of submission, had fixed Ex abode in the toe-nails of this prince." IV. "Ohandra rå ja by bis fame and the beauty of his countenance, achieving a double conquest over the moon, vilkcated the appropriate significance of his name, which 'Tiord of the moou.' Strange was the power of the fire of my za valour, for it burnt bright in the enemy in whom the stream w bravery flowed, while it was extinguished in that enemy who Clestitute of this stream," &c. The above paragraplis may sufice to show the style of falco eulogy used by the poet in disposing of those princes of fix be had no historical information to give. The same similes OZT again and again, and often the language is stiff and artificial. I subjoin a list of the Chol & n princes up to Hammira i -- -- ·VERTE - ALPITIMO 14 - TIS ***** givou by our author, nud bolow that giyon by To in luis Rlijusthan :- (1) Cláhaman (Canto I sh. 11-25). (2) VÅsudeva (ib. 26-30). (3) Naradoya (ib. 31-36). (4) Chandraraja (ib. 37-10). (5) Jayapfila Chakri (il. 41-52). (6) JayarAja (ib. 53-57). () Samanta Simha (ib. 58-62). (8) Guyaka (ib. 63-68). (9) Nandan (ib. 67-71). (10) Vapra Raja (ib. 72-81). (11) Hari Rajn (ib. 82-87). (12) Simula Raja (ib. 88-102)-(killol Holin, tho Muliammadan general, and captured four olepliants in tho battlo). (13) Bhîma (nephew of Simla, adoptol by him) (Canto IT. xli. 1-0) (14) Vigraha Rájn (killod Mda Rija of Gujarat," and conquorud the country) (ib. 7-9). (15) Gangadeya (ib. 10-15). (16) Vallabha Raja (ib. 16-18). (17) Rima (ib. 19-21). (18) Chamunda Raja (killed Llojama'd-din) (18. 22-24). (19) Darlabha Rija (conquered Shahabu'd-din) (ib. 26-28). (20) Dusala (killod Karundova") (ib. 29-32). (21) Viávala (Visaldova), killod Shalabu'd-clin (ib. 33-37). (22) Prithvi Raja I. (ib. 38-40). ཨུ་ནི་སམ་བཙི ཏྟཏཱ་པ་ར་མ་ d According to the Gujarhli chroniclors, Iain Ilija roiguoel from 099-1063 A.V., 1. e. bb yonra. Soon aftor his succossion to tlio throno ho vog naglilod by tivo armios--that of tho Şapadalalshiya, RÁja of Sakambhari (Sambhar), angl that of Barapa, the goneral of Tailnpn of Kaliylin : soo Indl. Ant. vol. VI. p. 181, Sapalalalshiya inight box büruda of Vigraha Raja (13 hingnvinlal Indlinji paints out that Snpädalaksa or Sayllakha is tbo unmo of tho Sivilila Jilly, and that the early rujns of Kamauù callod thomsolvos Supldalakalıanripnlis : aud that the Sakrambhari rhjaa may havo originally como from thint country.] ? Is this Kurnadora the sumo withi tho Karundova of Gujarat, ulo niti in descent from Nala Raja I. ? Iis dato, ng givon by Dr. Bühlor, in 1003-1003 All, Dušala is sixth in doscent from Vigraha, tuo onomy of aidla nja: 900 Ind. Ant. vol. VI. p. 180. € ·M MATTIS 15 (23) Alhaạn (ib. 41-4,1). (24) Analn (dug n tank at Ajmor) (ib. 45-51). (25) Jagadova (il, 62-55). (26) Visola (ib. 66-69). (27) Jayaptin (ib. 60-62). (28) Caugopala (ib. 63-60). (29) Somovira (marriod Karpia Dovi, or, according to Tod, Rukadlovi, daughtor of Aunngapala Tunur of Dohli) (ib. 67-74). (30) Přithvi RAJA IL. (Onnio II. sloka 75--Onnto III, glokon 72) (31) Hari Raja. (ib. 01) (Onnlo III, sloka 73-Canto IV. sloka 10). (32) Govinda of Ramalhainblor, Intlor of-(Canto IV. sloka 20-31). (33) Balhane had two sons-Pinhlada and Vagbhain (Canto) IV. sloka 32-40). (34) Prahladn (son of Ballinna). (41-71) (36) Virrurliyann (son of Irahlada). (72—106) (36) Vagblato (son of Balhano). (106-130) (37) Juitrusingh (non of Vigblinta). (131__142) (38) Tammira (8011 of Jnitrasingh) (Canto IV. 113-Onnlo XIII, slolen 226) Conealogy of the Ohohans as gevon by Tod: Anhala or Agnipiin (tho first Oloht; probablo poriod 660 bofore Vikrama, when an invasion of tho Turshkas took placo; ostablislioil Makaynti Nagri (Curhia Mnydia); conquoroil blio Konkaņa, Asor, Golkonda. Sayton, Mollana, Galan Sar, Ajipala Chakravartti (uniyorsal polontate; foundor of Ajmova somo nuthoritios sny in 202 of Vikruina; othors of tho Viralah Salient; tho Intlor in thio inost probablo):8 Dola RAyn (elnin, and lost Ajinor, on tho Mueb irruption of the Mubarnmadang, S. 741, A.)), 685). Manikya Raya (founded Sambhar; lonco tho Litlo of Sambhari Rao # Wilford ineorts horo Samanta Dora, Dialaclova, Ajiyasimla, Virasiūlın, Vindsurn, and Vairi Viluautit.

·Avec SRL 16 borne by the Chohận princes his issue': slain by tho Mosque invaders under Aba'l Ais). Harsharija or Harihara Rai (defeated Naziru'd-din [qu. Subaktegin P], thenco styled 'Sultangråha'). Bir Billandeva, (Balianga Rai or Dharmagachha; slain defending Ajmer against Malmud of Ghazni). Bisaldeva (classically Visaladôva); his period from various inscriptions, S. 1066 to S. 1130. Sarangadêva, his son (died in nonage). Ana Deva (constructed the Au& Sågar at Ajmer, whiclı still bent's his namo), his sons- Jayapala or Jayasimha (A.D. 977) father of - Harsapál (Hispål of Ferishtah). Ajaya Deva or Anandera, son of Jayapkla (A.D. 1000); Bijyadova and Udayadeva Yore his brotliers. Somesrara, son of Ajaya Deva, married Rukábii, the daughter of Anangapila of Dehli. His brothers were Kanbarai and Jaitrasinha, Goelwal Kauhardi's son Távaradâs turied Muhammadan, Prithvi Råjs (4.D. 1176), son of Someśvara, obtained Dohli; slain by Shahabu'd-din, S. 1249, 4.D. 1193. Repast (4.D. 1192), son of Prithviraja, slain in the sack of Dehli. Vijayaraja, son of Chahadadeya, the second son of Somes vara (adopted sạccessor to Prithviraja; his name is on the pillar at Dehli), L&khansi, son of Vijayarija, had twenty-one song; geven of whom woro legitimate, the others illegitimate, and founders of mixed tribes. From Lakhansi there were twenty-six generations to Nonad Sinha, the chief of Nimrina (in Col. Tod's time), the nearest lineal descendant of Ajayapila and Prithviraja). As obsorved before, up to the time of Prithvirija, the last great Chohân, the poem is made up mostly of poetical bombast, in which, at intervals, a grain of historical matter may be ܟܕܕܒ݂ܬ݂ܪܶܓܪ̈ܐܲܢܝܼܢ̈ܐܝܰ --GoWL * Tod, Raj.vol. II. p. 44. Ten more ramos ara giron in Bombay Gouern. montt Soléctions, rol. III. p. 193; and Prinsep's Antiquities by Thomas, vol. II. Us. Tab. p. 97.

·17 found concealod undor bustiols of pootical chaft. It is thoroforo usoloss to givo lurthor analysis of tliis part of tho poom. I laogin with Somos val' at, tho father of Pritliyi Raja. Allor the deatlı of Guigadora, who was bravo liko Bhîslima of old, Somos vala bocano king. IIo was married to Karpurî Dovi, who gave birth to a son as tho cast giyos birtla to the cold-anyod bonutifal disk of the moon. This son was named Prithviraja by tho king his fathor'. Day by dny tho child throvo, and grow up a slrong and healthy boy. Aftor lo bad soquirod proficionoy in lottors and arms, Somos para installed him on the qui, and himsoļf rotiring into tho woods died in tho. practioo ofllo yoga. As tho onstorn mountain slinos beautiful by tlo rays that it receives from the author of day, so did Prilikvira je slino in tho royal invignin obtained from his finthior. Whilo l'itl vir Aj al was ruling over his subjects with justice, au kooping his onomios in Lorror, Shnhâbu'il-clin was vigoronsly trying to subjugato tho oarth. T'ho kings of tho Wust, suffering grondly nl his linud, olloso Sri Chandrija, son of Govinil ninja, na thoit Apokosman, and in a body camo lo l?ilhvis rAja Aſtor lho oustomary progonts had boon oſlorod, to supplinut kings sontod tihomwolvos in to prononco oflrich vill ja, who, scuing dho nottlod gloom of thoir Countonancos, asked the reason of thuir Horlow. Olinn dr' klin ja roplied to him thata Muhiainuncilan namal Shalubil dlm had nrikun for tho dostruction of kings, ani that lio lind pillagod and burnt most of their citics, dofilod their womon, and rolucel thom altogollor to a misornblo pliglat. "Siro," snil hus, "thoro ik ronrooly a mountain-ponli vallay in the country Innt is fillod to Affocation with Rajpuls wlio liyo flert thithor for proteolion froin luis tyranny. A. Rajpat has lunt lo suppeal Hoforo liiın in arms, whon at onco Dio in Crnhsforred to Ynma'r gloomy r'anim, Molhiuka S 11 n hab n'il-d'in is 1?artin kura mi coino down in this onrth ngnin for tho oxlirpation of the warrior (nato. T'ho pooplo Aro so pauic-strickon that thoy abstain ·18 ---- *** Luisa Isand the only w جنسمقتدرتی بود معلما محدود surgents are an emergin pa ܘܟܪܟܝ ܕܝܪܬܚܝܕܝܠܢܞܛ from post, and, not lenowing from what qunitor ho may appcar, circumsprolly raiso thoir oyos in ovory direction. The wollent of the Rajput firmilios hnvo disappearod loforo liim, nud lio lius novy ostablished his crpilnl ett Multil n. Ilic Rijns i como to sook tho protoction of your Majesty against thiy murolonting onomy and his causcluss porsccution." Pșithviraja was filloil with Angor whon lio licoril this nocount of tho misdeeds of Shaladn'd-din, his land was intihard to his moustacho by tho vohomouco of his fooliugs, and ho declarou to the issomblod princes that ho would forco this Shullut.in do bog thoir parlon on his kncos with his lands and foot lieuvily manacled and follorca, ci o llo wore no true Cliolan. Altor sono clays, Prillvirkjn, with an olliciont army, sub out for M 111bil 11, and alter sovornl marchiog ontorul into thu qnemy's connlry. Shahabudolin, wlion lio honrd of the king's approach, also advancoil to oncoutor lim. In the halllo which ensued, Pļill viraja took Shahabu'l-diu enptive, quel was thus onnblod to fulfil luis vow: for lo obligol tlo linughty Muliammadan on his knoos to nsk forgivonens of tho quinoon wliom ho hnd despoilod. His you now ſulfillod, Prithvirajn ghvo riol presents and gifts to tho snppliant princos, and sont thiom lo their respectivo homes. Ho also allowod Sliah Abu'il din to go to Multfin, bostowing on luim liko gifts. Shalf bu'd-din, though this well trontod, folt bittorly mortified at the dofont lio had sustained. Sovon limog nſton Chim did lie advanco on Pritlivirajn to avongo liis dofoni, onolu timo with greater preparations than boforo, but onch timo wis signally 'doſented by the Hindu monarol, When Shah& bu'd-din saw that Jio conlu nol conquer Prithvirgja oithor by tho foroo of his arms or by tho ingenuity of his stralagoms and tactics, lo conmuniontod an account of liis snocossivo doſents to the king of the Ghotnik na 10 Dright not this bow vamo for tho modern Kumbhori? - 7904LETELS ·> OWY 19 ----------------- country and solicited his aid. This be obtained in the form of many horses and mon from the king's army. Thus reinforced, Shah å bu’d-d în rapidly advanced upon Delli, which ho at once captured. The inhabitants were panic-stricken, and fled from the city in every direction. Pritly iraja was greatly surprised at this, and said that this Shahâbu'd-din was acting like a nanghty child, for he had alroady been defeated several times by Inim, and as often allowed to go unmolested to his capital. Přitlı vir å ja, elated with his former victories over the enemy, gathered the small force that was about him, and with this handful of men advanced to meet the inyador. Slightly attended as the king was, Shahabu'd-din was greatly terrified at the news of the approach of the king, for le remonberec too well the former defeats and hunniliations sustained al his lands. In the night, therefore, he sent somo of his confidential servants into the king's camp, and through them, with promises of large sums of money, lie seduced from their allegiance the king's master of the horse and the royal musicians. Ho then sent a large number of his Muhammadans secretly to the enemy's camp, who entered it early in the morning, when the moon in the west had scarcely reached the horizon, and the sun was but begiuning to illuminate the east. All was nosy uproar and confusion in the king's camp. Some cried out, "Oh, brave comrades ! up and to your arms! Hasto, laste! the enemy has approached and taken us by sorpriso. Let us fight and return conquerors to our homes or to heaven !" While the king's followers were thus prepariug to meet their Alusailants, the disloyal master of the king's lorse, as advised by his seducers, saddled and brought forth as the king's charger that day a horse styled N Åtyſ rambha ('lender of the dance'); and the musicians, who were waiting their opportunity, when the king back mounted, began to play upon their instruments tunes that were the king's favourites. At this the royal steed ***...3 ·Bor 20 ---------------- عنه مي په تووتری PARKASSE began lo dance proudly, keoping timo will tlo musicians. To king was divorlod with this porformance for a timno, and forgot the all important business of the momont. The Muhainmadans took advantngo of the king's indolonce and made a vigorous attack. Tho Rajpuls, unilor tho cirola stances, could do lililo. Sooing this, Prithviraja uliglitud from his house and sat on the ground. With thio sword in lijk hand lie cut down many Muhammadans. Monudite, n Altului madan taking the king unavaros froin bohind, throw luis bww round his nock and drow tho king proslinto to tho ground, whilo other Muliammaclans bound himn captivo, Trom this tiny thu royal captive rofusod all food and lost. Prithvirkja, before ho sob out to oncountor Slinhabudilir, had commanded Udayarajn to follow him lo attack tho unomiy. Udayaraja+2 roachoc iho batllofiold just about the limo whou tho Muhamnadans had succooded in laking Pritlivizijn captivo. But Shah å bu'l-din, fonring tho consoquoncos of lurther fighting witli Udnyar i ja, rotired into tho oily, taking with him tho captive monarch, When Udayaraja lienrd of tho onplivity of Prithviraju, his hoart throbboil heavily with pain. 1:10 wished himself in tu place of Přith piraja. Elo was unwilling to roturn back leaving tho king to his fato. Snoh it couro, lo snid, would detrimental to luis fair namo, in his own conntry of Cå u rad ohn. Ho theraforo laid siogo to tho city of the onomy (Yoginipua or Dehli, which Shahabu'l-din had takon possossion of bolove this battle), and sát boforo the "galos for'a jyholu anonthi, fighting day and night. One day during tho siogo, ono o Shinhabu'd-din's pooplo wont nip to him and remarkod that it would bo bocoming on his puru for onco to relegso Prill pirja, who had soyoral timor inkon si l'his inuat bo Elio famoua Udnyfditya Puwer of MalwA, mentinned by Chanda is the great friend nud'hlly:af:Prithviriin. B TUW وحدات مترح تحد هستن -- ·21 -- him captive and then dismissed him with honours. Slalibu'ddin was not pleased with this noble speaker, to wliom lie replied sharply that councillors like him vero the sure destroyers of kiugdoms. The angry Shabibu'd-dîn then ordered that Prithvirkja should be taken into the fortress. When this ordor was given, all the brave people hung their necks with shame; and the righteous, unable to suppress the tears gathering in their eyes, lifted them towards heaven. Přithviraja a few days after this breatlied his last and went to heaven, When Udayaraja len rnt of the death of his friend, he thought that the best place of abodo for bim now was that only. whither his late friend had sped. He therefore gathered together all his followers and led them into the thickost of the battle, and there fell with bis whole army, securing for himself and them eternal happiness in heaven. Then Hariri j a learnt the sad news of the death of Prithvirî j a, his sorrow knew no bounds. With tears gushing from his eyes, he performed the funeral coremonies for the deceased monarch and then ascended the throne. He had not ruled long when the king of Guja r å t, in order to secure his favour, sent to him some dancing women from his country as presents. These girls were exceedingly beautiful and highly accomplished, and they drew to themselves the king's heart so much that all lis time was usually spent in their company, in listening to their music and seeing their dancing. At last matters came to such a pass that most of his revenues were squandered on musicians and dancers, and nothing was left with which to pay the salaries of the servants of the state, who naturally were disgusted with the king and his manners. His subjects also were dissatisfied. ---- 11 Gujarît in ancient times was famous for the numbor and beauty of its dancing girls. One of its kings was forced to give his danghter in marriage to an auciont Persian king, who took with him from the country 1200 dancing girla. The professional dancing girls of Persin are said have been the descend ants of this stock! Vide As, Res. vol. IX., "Bickram and Sålibihan." . 3-4 ...

·22 حفني ايمريزو دهنم دهمدې میوه ها ---- artisan Ver Apprised of these circumstancos, Slna li îi bu'l-l i u tlought this a favourablo opportunity for clostroying lIaririja und luig power. Io thoroforo marched his army into the country of Haririja. Evor since tho death of Prithviraj r, Ilaril'î j a had vowed not to soo ovou tho ihou of llio lutoul Muslimi, and ho passod his timo, as describod, in the company of wunion. He was thoroforo ill preparou to moot Shahabu'd-din in the battlo-fold. As a last rosouroo, Hariraju culorminal to 100- foun tho 'sak,' Ho gnthorod togolhor all tho mombols of his family, and ascondod tlo fumoral pilo along with lliun, ulud su wont lo the otlior world, Iloririja had no son, and Shahabu'cl-ilînt plongod liis followors liard. In tho utmost confusion and misory, thoroforo, thoy assomblod in council lo doliborato on the cou'nu blwy luud bost acopl. Thoy woro now, thoy suid, without n lunilor, whilo thoir arny was so disorganized that it could not look thu onoiny in tho faco. Shahaba'd-din yns a grant warrior al lloy word weak. It was impossibylo that they should be able to puloul thomselvos and thoir capital. Thoy thoroforo rogol you to abundo tho country to its fato, and go and livo unor tho proluutioll up Govindaraja, tho grandson of Pșithvir Aj n, who, Iwving boon banishod the kingdom by his Anthior, lund by his br vury acquired a new kingdom and ostablished his onpitnl at Raan than bhor. Thoy accordingly gathorod in all the romants of Hariraja's powor and woulth and startod for Ran ethnin bhô r. Ajmer, racntod by Hariraja's party, yis now pillagod aud burnt by Shalabu'd-din, who took possession of the city. Tho followers of El arina ja woro woll rocoivod by Govin illraj n, and appointod to suitablo olicos in the kingdom, Giovindar fja was paralyzed nu tho sad nows of tho fall of Aj.m or'; and tho death of Haririja, to whom ho paid to Insu rites. For some years after tbis Govindar Aj a rulod woll and justly. At last lio ljed and wont to heavon. or another wwissu ---- اورا 1 LINE, 13 花和 ·23 $ Aftor Govindarajn, Balhar a succocted to the throno. Bilhan lund two HONB-Brahl A deve the oldor, and Vagbh a ľn, tho yougor. Doing brouglit up and odlucnter togotilor, thoro was bolwoon tlom vory groal brothorly nſlootion. Whion thoy como of ago, their fathor, who liad grown old and ſooble, plnood liis oldor son, ??? h 1 Ad eu, upon tho gadi, and appoinlod tho youngor, Vigbbrta, to tho post of primo minislor. Tlio oli king did not long survivo this arrangement, I rah11 da was a just king, and, as lo inloil mildly, his subjeots woro coutontor. Ono dny, lowovor, na foto would liavo it, lio went out to tho Sorost to liunt. Tho hunting parly was a grand ono. I'llora woro many dogs with liom, anil tho party was crossod in blue olollos. Merrily thay wont thint clay over hill and dalo, and the byloy wns unusually lionvy. Many a mighty lion was mado to Isito the cust. Whilo tlo party was tus ongngod, tho king saw a big lion lying at lui auso in a patoli of lall rood gross, and, Doing clox lorous with his bow, rimod an arrow at lho lion and killod him. Tho nttondants of the king rnisoch a shont of joy at this ſort of royal nrchory, whiohi lind the offoot of rousing from Duis slunborg another lion that was hard by, but of whose prosenco they woro not awaro. In an instant tho bruto rusliod on the king with tho swiſtnoss of lightning, and soizing ono of thio king'anima in his mouth toro it from tho body. This sud accidont put a stop lo tho sport, and Clo party boro tho woundod monarola lomo, whoro tho ofloots of tho poison of tho animal's bito tormiunlod luis liſo. Tho donth-bod of the king wng an allooling soono. Ho placod on thogaili liis son Viran i ri yan e, and callod to his prosanco Vagbla n, his brotlior and ministor, and snid to him that the tluroo qualitios of binvory, ponotiation, and circumspootion woro tho main stays of a monaroh ; but that thosg word ncquisitions to which pooplo attained in thoir majority. Karoly woro they ·24 th A possessed by inexporioncod youths. * My son," unit lio, " is yot & child, and he knows only how to sloop and riso again to polny. Bo thou, thoroforo, such a guido to liim iliat lio may not coino lo ruin." Viln ni ri ya a from his vory childNool was n nully nuud uumanageablo boy; and Vagblnų id, convinced ol' thin, could not find it in his heart to holl out the langungo of cloilo liopo to his dying and boloved brothor. "My dear brother," said ho, as tho tenis rushod down his clooks, "you know thint no ono in ablo to tvorb what is to lappion. As for mysoll, I will screo llo • princo as faithfully and as diligontly ns avor I lava konyod you." Saarooly lad vlig blatin 'linishol his spocoli wlion tho kings brentlod his last NLAR sh When Virantri ya nn camo of'ngo, a marringo wilk duringoil belweon him and the dnughtor of to Knollin valur princo of Jn. yil pur, and ho sol ont for Ama l'apier (Xinber), tho capital of the Kachhavaha. On tho way Viranir î yan and his party vcro pursliec by Jolllu'd-did, and lied to turn hiak lo Rana thon bhor withont boing ablo to marry tlo Jnynpurani, Horo n grout battlo onsgod, but noithor parly obtainod thio Advantage. Jalal u'd-d in "saw that it would bo dillloult to conquor Viranarayana in the fold, and thoroforo dolorinino lo antiap him into lispowor by atintagom. I'or the proront, thoroforo, ho roturned to liis country; bat Aftor somo days ho sont al very flattering mossago to Viran Ariyaủa through ono of liia most trusted sorvants, Tho messongor leprosontod to Viraufn riyana thadi hic and Joiatua-ain 'woto tlo sür'and moon in the stirrounding starry honvon of kings, and that his muslor, extremely pleased with tho gallantry displnyod by tho princo in tho late wir sought his friandiship. Ele rlso l'oprosonlod how good it wonla bo it they both livod in harmony and saw onoll other frequently';" how stöong: they both would be by this allinnoo, which would be like the 'union of wind with fico, and which would ROSAKAN ·25 1 enable then to bear down all their many enemies. Jelål u'ddin, said the onvoy, now looked upon Vira u A y aña as his brother, and called upon the Almighty to witness if there was aught of deceit in his lieart. The onyoy conoluced by inviting the prince, in tlie name of his master, to be the guest of the latter in his capital. “Should your Majesty have any objection," added the wily man, "to accopt of Jelalu'd-din's hospitality, Jelâlu'd-din himself will come to Raha tha bhôr and pass au few days with you." At this time there was pending some feud between Vilandr yana and Vigraha, king of Vakshasthala pura. Bent upon chastising Vigrala, Viranê rê yaņa gave a willing ear to the ambassador, and resolved upon an alliance with Jelål n'd-d în Vâgbh at a disapproved of this alliauce with the wicked Muhammadans, sought an interview with Viran å rây ana and spoke against it. "An enemy,” said he, "is never changed to a friend, do what service you may to him; and if you have any wish to live and govern the kingdom, you must ligten to the advice of your teachers and olders, and ayoid Laying aught to do with Je18 lu'd-diu and tlle Muslims." Viranarayana was incensed at his uncle's advico, and contemptuously asked him not to think of the cares of the state, as they were now ill-suited to his old and weak mind; that be himself was equal to the task of government, and henceforth would do and act as best pleased him. Vâgbhata, stang to the quick by this ansver, left the palace and departed for Malwi. Other courtiers, too,' after Vågbhata had left, tried to dissuade the king from going to his onemy, but all failed. Virana rayaņa at length went to Yoginipura. The wily Muslim came out to receive him, and treated his guest apparently with the greatest respect. The prince was delighted with his reception, and became much at- D 1 i.

·w 26 ... -- - tached to Jelklu'd-din. After a fow days' hospitality, howovor, the prince was poisoned and died. The joy of the Dulammadans at this opont was oxqoshive. They exclaimed that now the wholo troo was prostrato at their feet, and they could help thomsolvos to any part of it. As tho king was no more, and Vagbla ya had loſt for MAlwå, Ranathambhor was without dolonders, and onsily fell into the hands of tho onemy. Onoo in possession of Ra ņatha bhor, Jolaluddin gont a mossngo to tho king of MAlw A to say that yag bhata should bo put lo donth. The king of MAlwi, it appear's, lont i willing car to this nefarious proposal, but V ligblaţa discoyoroc tho Boorot. Ho murdered the king of Malwa, and possessing himsoll of his turono, soon gatherod round lim many of tho distiossad Rajputs. 1'osdessed thug at onoo of a country and an army, ho nado a longuo with the Khar por fi s, who woro aliondy in arms against tho Mubammadans. Vagblato conducted the combined army to Rapathambhor and reduced its Musliin garrison to such a plight that thoy vacated tho fort. Thus Tigula a and the Rajputs ouco moro becamo masters of Raatlia vir 1 h 0 r. It was ag bl a ța's polioy to station Inrgo ſorcos at diſſoront posts along the frontior and thus to koop off luis onomios. Ho died aſtor a happy roiga of twelvo years, Vigbhata was succoaded by his son Jaitrosingli. His queen was named Hirt D&vi, who was yory bonutiful, and in every way qualified for hor high position. In cougo of limo, Hira Devi was found to be with child. Hór oravinge in this condition presaged the proclivitios and grortness of tho Durdon she bore. At times sho was possossed with a closilo to batho hersele in the blood of the Muslims. Hor liusband antisliod hor wishes, and at last, in an auspicious hour, she was dolivorod of a 19 Ferishta sayg "Klakara," a Mongol tribo, who nlgo goom to Inyo luvadod India At this tinio. WANAF 1 11 'I www ·27 son. Thofour quartors of tho carth assumed a boautiful appearanco ; balmy winds began to blow ; tlo aky became clonr; tho sun shone graciously; tho king tostiſod his joy by showoring gold on the Bralimany, and by making tlankofforings. Tho astrologors prodiotod, from lho vory Invouablo conjunction of tho stars that presidod ovor tho child's nativity, that tho pringo would mako tho wholo carth wot with tho blood of tho onomios of his country, tho Muhammadans. II ammira (for llint was tlo namo bostowod on the child) tlırovo and grow up a strong and handsomo boy. Ho onsily mastorod tlo Boionoos, and soon grow an oxport in the art of war. Whon lio attainod a propor ago, his fathor liad him murriod to boyon boautiful wiyos. Jaitrusingh had two othor sons also, Sur'attr å n a eud Virama, who woro groat warriors. T'inding that his song woro now ablo to roliovo hiin of tho burdon of gopornmond, Jnitrasing I ono day talkod ovor thio mattor with Hammira, and, aftor giving him oxoollont advioo as to how lo vas to bo. havo, ho gnvo ovor tho chargo of tho stalo to him, and himself. wont to livo in the fovost. This lapponod in Sonyat 1880 (A.D. 1283), Boing ondowoc with tho six guras and tho throa kuletta, Ha ma mira nov rosolyod to sou out on a sorios of varliko oxpoditions. Tho first plnoo whioli hio visitod wis Saras p U 24g tilo capital of RAja Arjuna. Troro a Battlo was fought, in which Arjuna was doloated and roduood to submission. Noxt tho princo marohad on Godhnmandala, which gavod itsolf by paying tributo. Trom Gad li a moņç a la Elammira advanced upon Dhara. Toro was roigning a Raja Bhoj a, who, liko his famous namosnko, was the friond of poota. Afbor clofenting Bhojtv, tho army arrivod at Ujjain, whoro the olophante, 1 1 Tho toxt runs ag followe - Frar, kanagara Ara पाया तिथी हेलिदिने सपुष्य ज्योतिविवादिष्टबले विलमें ।।

·28 -- horses, and mon bathed in tho oloar yators of tho Rhipra. Tho prinoo also performod his ablutions in tho river and paid luis clopotions at tho shrino of Mald kala. In a grand procoBHION he thon passod through tho principal strools of the old oily. From Ujjain, Hammira marchod to Chitrakota (Olitod), and ravaging Mode pa bn (Nowad), wont on to Mount & ba. Though a followor of t110 Teilas, IIa m in ira horo worshipped at the templo of Rishabha Dyn--for tho gront do not mako invidious distinctions. Tholing was also prosont nt n ravitation in honour of VastupAl. Tlo slayod l'or Homo days at the horinitago of V & night ha, audi, bathing in the MAUAkcini, paid his dovotions to Aoha 10 svara Iforo Ilo vas innol astonished at sooing tho works which Arjun bad oxcouted. The king of Abd was a famous warrior, but his prowoss littlo availed him at this junoturo, and lowas obliged to submit to Hammira. Leaving Âba, the king arriyod nt Varda lianap 11ra, which city he plundered and clospoilod. Chang mot with tho samo fato. Hondo, by way of Ajmox, Hamm irn wont la Push karn, whoro ho paid his dovotiong to Âdiya 1 Ale (the primoval bonr). From Pushkar'a tlo princo ropairod to. $ I kambhari. On tho way tho towns of Marino 4,16 Kha ņạilla, Oham A, and Kinkroll woro 'plnndorođ. Tribl112.7 n 0 ncra onmo to soo hin al Kiukroll, and presentod to him many rioli.gifts. After baying accomplished tiloso brilliant oxploita, Hammira returned to his capital. The advont of the king consod a great commotion thero. All tho great oficers of state, londod by Dharmasingh, came out in procossion to roccivo their viotorious mongrol. Tho stroots woro linod by loving subjoots eager to get a glimpse of their king. 16 Thoro is no town of tliis namo tunt ITammir ogull laro ayngoil on hig -Way toßakambhari, "muero is such a tomu ns Mogata, on the borders of Mowac, ·ーーーーー 29 Some days after this, Hammira inquired of his spiritual guide, Viśvar û pa, as to the officacy of the merits arising from the performance of a sacrifice called the Kott-yajña, and being answered by the high priest that admittance into Svarga-loka was seoured by the performance of the sacrifice, the king ordered that proparations should be made for the Koțiyajña. Accordingly, learned Brahmans from all parts of the country vero convened, and the sacrifice was completed according to the ordi. nances laid down for its performance in tho holy Śdstras. The Brahmang were sumptuously feasted, and handsome dakshiņas were given to them. To Orown all, the king now entered on the Munivrata, which he was to obserye for an entire month, While these things were taking place at Ranatha bhd i', many changes had occurred at Dehli, where 'Alau'd-din was now reigning. Apprised of what was passing at Ranatha - bhôr, he commanded his younger brother Ulugh Khân to take an army with him into the Ohoh å n country and to lay it waste. "Jaitraging h," he said, "paid us tributo; but this son of his not only does not pay the tribute, but takes every opportunity of showing the contempt in which ho holds us, Here is an opportunity to annihilate his power.” Thus commanded, Ulugh Khan invaded the Ranath amb l Or country with an army of 80,000 horse. When this army reached the Varnan as a river, it was found that the roads which led into the enemy's country were not practicable for cavalry. Ungh Khân, therefore, endamped here for some days, burning and destroying the villages in the neighbourhood, The king at Ranathambhô r, not having yet completed the Munivrata, was anable to take the field in person. He therefore despatchód his generals, Bhimasin'gü and Dhara masingh, to drive away the invaders. The king's army came 16 Malik aldizzu'd-din Olagh Khin, called " Alaf Khan" by Briggs in his translation of Firishtah. 11 - 12 ·30 SAS OURENSE apon the invaders at a place on the Varna n å si, and gained A decisive advantage over the enemy, great numbers of hon were killed. Contenting himself with the advantage thus gained, Bhîm asingh began to retrace his steps towards Raņa tha n. bhôr, Ulugh Khấn secretly following him with the main body of his army. Now it so happened that the soldiers of Bhimasingh, who had obtained immense booty, were anxious to carry it home safely, and, in their anxiety to do this, they outstripped their chief, who had around him only a small band of his personal followerg. Whon Bhimasingh had thus gained the middlo of the Hindavật pass, in the pride of victory he ordered the kettledrums and other musical instruments he had captured from the enemy to be vigorously sounded. This aot had an unforeseen and disastrous consequence. Ulugh Khan had ordered hig army to follow Bhimasing h in small detachments, and had commanded them to fall on him wherever he should sound his martial instruments, which they were to understand as the signal of some great advantage gained over the enemy. When the detached parties, therefore, of the Muhammadans heard the sound of the magáras, they poured into the pags from all sides, and, Ulugh Khan also coming up began to fight with Bhimasingh. The Hinda general for a time nobly sustained the unequal combat, but was at last younded and killed. After gaining this signal advantage over the enemy, Ulugh Khan returned to Dehli. Hammirt "aftar the completion of the sacrifice, learnt the details of the battle and of the death of his general Bhimasingh. He apbraided Dharmasingh for desertng Bhimasing h, and called him blind, as he could not see HVAC ULgh Khan was on the track of the army. He also called him impotent as he did not rush to the rescue of Bhim asingh. Not coritent with than upbraiding Dharmasingh, the king ordered the offending general to be blinded and castrated. 1 il ·31 Dharmasingh was also superseded in the command of the army by Bhoja Deva, a natural brother of the Raja, and a sentence of banishment was passed upon him, but, at Bhoja's intercession, it was not carried out, Dharmasingh, thus mutilated and disgraced, was bitterly mortified at the treatment he had received at the king's hands, and resolved to be avenged. In pursuance of his determination, he contracted an intimate friendship with one Rådhå Deyi, a courtesan, who was a great favourite at court. Râdha Devi kept her blind friend well acquainted every day as to what was passing at court. One day it so happened that Radh â Devi, returned home quite cross and dejected, and when her blind friend asked her the cause of her loy spirits, she answered that the king bad lost that day many horses of the vedha disease, and consequently paid little attention to her dancing and singing, and that this state of things, in all probability, was likely to continue long. The blind man bade her be of good clieer, as he would see ere long that all was right again. She was only to take the opportunity of insinuating to the king that Dharmasingh, if restored to his former post, would present the king with twice the number of horses that had lately died. R &- dhå Doyi played her part well, and the king, yielding to avarico, restored Dharmasingh to his former post. Dharmasingh thas restored, only thought of revenge. He pandered to the king's avarice, and by his oppression and exactions reduced the rayats to a miserable condition and made them detest their monarch. He spared no one from whom anything could be got-horses, money, anything worth having. The king, whose treasury, he thus replenished, was miuohpleased with his blind minister, who, flushed with success, now called on Bhoja to render an account of his department. Bhoja knew the blind man grudged him his office, and going to the king he informed him of all Dharmasingh's schemes, and applied - -- 2 ·32 - -- } lo him for protection from tho minislor's lyranny. But II a inmîra paid 10 attonlion to tho roprchontations of Bhoja, tolling him that as D ln a ' maging I was ontruistocl with full powers, and could do whalovor no thought propor, it was necessary othel's slıould obey liis ordons, Blioja, w}ion 110 gaw that thio king's mind was turnod from liim, submittod to hig property boing confisonted and brouglıt into tho king's cofloru as orderod by Dharm a singh. As in duty bound, howovor, he still followed his ohiof whorovor ho vont. Ono vlny tho king went to pny Iris dovotiong at tho toiplo of Vnija na tlı, anci scoing Bhoja in his train, scomfully toniarkod to il cortior, who stood by, that tho anith was full of vilo boings; but the vilest: crentur'o on eartlı was tho arow, wlio, thouglı doprivod of 111 last fonther by the angry owl, still olung to liis liabilation on the old troo. Bhojn andorstood tho itont of tho romark, and that it was lovolloc al lim. Docply mortifiod, ho voluznod liomo and communicated his clisgraco to his younger brothor Tilam a. The two brothor's No1 rogolvod to loayo tho country, and tho noxt any Bhoja vont to H. a m mira and humbly prnyod to bo allowed loaye to undortako a pilgrimago to Baniras. Tlio king granted his roquost, adding that ho might go to Bantras ou farthov if ho chioso, ---that thoro was no dangor of tho town boing desorted on his account. To this inholont spoooli Bhoja mado no reply. Ho Dowod and withdrow, and soon aftor startod for Bandras. The king was dolightod at Bhoja Dova's doparluro, and he confered the Kotwalship vaontod by him on Ratip la When Bhoja reaobod shivbe, ho troflooted on thio.sad turn his affairs had taken, and resolvod that tho wanton insults honpod upon him should not go unayongod. In this mind, with his brother Pitam tv, lio went to Yoginip u 1d; and thoro wnitod upon AIA-ta din. Tho Muhammadan chiof was much plongod with Bhoja!'airiyadi, at his court. He trontod him with distinguished' honour, and bestowed upon him the town and - 11 ' ·33 lorritory of Jagara usa julingir. Honcoforth Pitam a liyod liore, and tho othor nombor's of 13 hoja's Inmily, whilo lo hiinsolf Hayod at court. 'A1A u'cl-d in's object was to learn IT a inin î r n'a affairs, anillo theroforo laviylioc prosonts and honour's on B loja, who gradually becamo entiroly clovotod to tlo intorests of his now maslor, Convinced of Bhoj a's dovotion to lis causo, 'Alau'd-dîn 0110 clay asked him, in privato, if thioro woro any onsy and practicablo moms of subduing HIn m m ir kl. 13 hoj a unyworod that it was 110 Cusy matter to conquor Il' ainm i tils a king who was tho torron of tho kings of Kuntalai, Madhyadora (Contini India), A iind gado en ud tho far Klii oh ima king who was inustor of thio six qunds and the thirdo sallis, and who commando a vast and poworſul army-king whom all other kings fonrod and oboyod, and who liud a inost valiant brothor in V framn, tho conquoror of many princome king who was Norved by tho Conrlos M011- golchiolis Malim Aili and oth018, who, altor duronting liig brothor, had dollo 'AlAu'l-din himsoll. Not only liad Il a m mira ablo gonornla, said Bhoja, but thoy woro all allaoliod to him. Soduction was impossiblo savo in ono quartor, Ono man only had his prico in (lio court of H nm ni lat. What oblast of wind was to fu lamp, what tho cloud was to the lotusoh, what night was to the sun, whnt tho company of womon with to an nsootio, what avarico was to all othor qualitios, that was this ono man to Io m m ir to suro cause of disgrace and dostruction, Iho prosont limo, too, anid 3 liojn, was not ill suitod for an oxpodition against ainm mira. Thoro was a bumpor linivost this your in tiho ohohin counti'y and if 'Alau'ddin could but snatch it from tiho pondantry bofore it could bo stored away ho would induco llom, as thoy elrondy sulfurod from tho blind man's tyranny, to forsako tho onuso ol' II am in i raa 'Alf u'd-d in likod Bhoj ne idan, and forthwith commandec Ulugh Khân lo invado llammira's country with an army of ·P --- 34 1 w.tre ES == ---- 100,000 110980. Vlagh Khan's my now powol over the laul like an irresistible torront, the cliefs through wloso territories it passed bonding like roods boforo it, Tho army thuy loaohult Hinda våt, when tho now of its appr'onch and intention was carried to Hammira. Thoroupon the Hindu king convone! a council, and dolibcrated on tho course thoy liad best alopt. It was resolyod that Virama and tlo rost of tho ciglt grant officol's of stato slould go and clo batllo with tho onuniy Accorlingly, the king's gonorals divided tho army into oight divisions, itul foll on tho Muliammadails from all thu ciglal points of the compass at once. Viritma uume from the cast, and Malinen aśâ hi from the wosi. From the soulli vulvanecil Jâjud ya, whilo Garbh ar li ka avancoil from tlio norulirom do soull-cast camo Rabipala, whilo Tiuni Alongolirooled the attack from the north-west. Relilimlln unmo from the norllı-cast, wliilo Vaich are ohoso tho soutlı west for liin liroction of attack. Tlio Rajputs you to their work with vigout'. Sono of them filled tho onomy's on liionchimonts with carth and l'ubbisli, whilo othoi'n sct on firotho woodlon fortifontion inisorl ly tlo Muhammadans. Othors, again, out the ropos of their touth, Tho Muliammadans stood to their arms and vauntingly said Joy would mow down tho Rajpuls liko grass. Both sides fouglit with desperato coningo; but tho Muhammadans at last gnyu way before the repoatod attacks of tho Rajputs. Many of thon, loft tho fiold and flod for thoir lives. Altor a timo tloir was followod by the wholo of the Muhammaclan may, which fled ignominionikly nich die butllorld leaving Me Raipuis complete sluit of it. Wheuile Iratile was opera il menlust Rijpois ont om! ilie fiestal to gather their foul and woulder. In this Sunlich they obtaimród iucl panty unul arms, ckplants and houses. Some ol to eacny's fronter ung fell into their liauds,: Ratipals forced them to sell buttermilk in opory toven they passed through.

·livo; Itammîrn was oxroodingly delighted nt tho signal victory over the enemy gained by liis gonorals. IIo holl n grane dlarlar in l10nour of tho ovont. In llio darbar the king invosted lalipîla will it goldon olinin-compuring him, in luis spcooli, to tho var' coloplumue that lind richly closorvol tho golden land, All tho other noblos and soldiot's woro also rowurdod nccording to their dosorlky and graciously ordorol back to their respeolivo homes. All but tho Mongol chiol's left tho prosonco. Jamm. i un olysorvoil Diis, and kindly askocl thom tho i'casoul of lloir lagging Lohim. I'lloy answerod that thoy voro loth lo loatho thoir* swords au rutivo to thoir 1011808 buforo tluy lad ohustisod tlo unguntful 1} li ojn, who wils enjoying himsell in leis juhîgir at in gara. Oni nccount of the rolution in whiclı lio stood to the king, said Lloy, lloy land inp. tio luis timo allowod 13 hoja to but do now no longer closcrvod this forhearnnco, as it was Ali his instigution Elind the onomy hul invndal tho lnnan thambhor territory. Toy theroforo uskod poumission of the king to march on jagari and altnck Bhojn. Tho king grnutou tho roquost, and at ondo lho Mongols loſt the palaco for Jagori, Toy took tlio lown by slorm, and taking Pitama captivo, willı many othors, brought him back to Rana tianbhor. Uluglı Klini attor his clipcomfiduo lnstily rolirod lo Dohli and apprigod his brotllor of what liac liapponod. llis brother taxod him with cowardico; bab Ulug I Klan oxoused his lliglit by roposonting that it was tho only courgo'opon to him, undor the circumstances, which could onablo liim to layo tho ploasuro of ongo inoro sooing his brothor in this world; endi hayo anothor opportunity of lighting with llo: oh ohn. Soarooly haut Ulugh Khan dono with lis oxotros, whon in onmo 13 hoja, rod with angor, Ilo spread tho cloth which ho had worn an nu nppor garmont on thio ground, and bogan to 1011 upon it as orio بروید برای داده بود ما با - ·nur - 3 36 possossed with an ovil spirib, muttering inculcronily all the wliile. Altu'd-din was not a littlo annoyol al this alrango conduct, and inquirod tho l'oasoul of it. Bhoj a zoplica Wat it would bo difficult for him over to forgot tho misfortuno that had overtakon him that day; for Naulim áý a h i linying paid a visit to Jag 1 A, lind oniriol it by ngbault and draggod liis brothor Pita ma into captivity boforo lln m m i ra. Woll might pooplo novy, said Bhoja, point tho fingor of scorn at him, end sny, Horo is the man who has lost his all in the hopo of getting moro. Folpless and forlorn, ho could not now trust Fhimself to lio on tho oarth, as it all bolongodniow to II a in mirn; and he had thoroforo sprond his garmont, on which to roll in grief wlich had doprived him of the powor ol' standing. Already tho firo of anger was kinillod in thio broast of 'Almu'ldin at tho talo of the dofont vis brother lind sustainod, ud B loja's spoooh addod fuol lo tho lito. Throwing to tho ground, in the vohomonce of his foolings, tho turban ho had oui, lo said Hammira's folly was like that of ono who thought llo could tread upon the lion's mano with impunity, and yowod lo wouli! exterminato tlo wholo l'aco of tlio Ohohina. Then at onco lio despatched lottons to tho kings of various countrion, calling upon them to join him in a var against Fa mm ira Tho kings of Anga, Tolaüga, Magadha, Mris i l', Kalinga, Banga, Bhot, Modap & t, Pano hai, Bangi 1,14 Tha mim, Bhilin, Nopal, Dahal, and somo Himalayan chiols, who also oboyod the summons, brought their respectivo quotas to swoll tha invading army. Amongst this miscellaneong Lost thoro woro noma who camo on account of tho lovo thoy boro lo tho goddogs of war, while others wovo there who had boon drawn into the ranks of the inpadors by the lovo' of plunder. Othor's, again, only camo to be spectators of the desperate fighting that was oxpootod to ?" I apoll those namos ea they aro iu thao 'original. * ·... lako plano. Choro was such a tlironging of clophants, loisos, chariots, and mon that thoro wns scarcoly room for ono to thrust el grain of lilu umidst the crowel. With this mighly concourse, tho Livo brothiois, N 11H ' U Klit n and Ulugh Khin, startci for tho Runn tla i bl. Or country, 'Alau'd-ll in with a small roliuuo slayed bohind with tho objoct of inspiring tho Rajputs with n droul of tho l'osolyos that must havo 1000ssarily romainod with lim, thoir king. Tho umbory in the army word so groal that thoy drank 11 all blio valor of tlio rivors on the lino of mnrol. It was thoroforo found nocoastry not to lialt tho army longor than a fow hours in any ono pudo. Ily forcoi inarchon, tho two gonornis soon lonchioi tho bortions of tho Run at han b h 0 r Corritory ovont which gavo riso to conllioling sontiments in tho minds of tho invadlors, Thoho that lind inkon 10 part in the Into war said victory was now cortain, as it was impossiblo the Rajputs Ahonlil bo ablo to withstand anol troops as Lioy woro. Tho yotorans of tho Insu cnnipaign, howevor, took a diſoroni viow of tho matter, and askod their moro hopoful comrades to romombor that they wo'o about to oncountor I am mirn's army, and that, thoroforo, thoy should l'osoryo their younting until the ond of tho campaign. Whon tho pass Was gainol which was tho doono of. Ulugh Khan's discomfituro and disgraco, lo advisod his brothor not to plago too much confidenco in their powor alono, but, ns tho plnoo Vns dificult ono, and Inm mirn's army both strong and ollicioni; to try straingom by sonding somo ono on to tlo court of II ammira, thoro to try lo whilo away somo člnys in nogotiations about poaco; whilo tho nimy should sololy.cross tbo mountains and tako up n stratogioal position. Nugrat Khin yioldod to tho suporior oxporiondo of his brothor, and $ri Molhana DOva was sont to proposo tho torms on which tlo Muhammadang would concludo a ponco with II n m mira. Ponding negotiations, SI ·38 HI A m mira's people allorod the invading amy to cross the dangerons pass unmolested. Tho Khîu now posted his brother on ono sido of the rond kuown as tho Man di Road, and he him. self occupied the fort of Śri Mandapa. The forces of the allied princes were stationed all round the tauk of Jaitra Sagara. Neither party was sincero. The Muhammadaus thonght they had artfully secured an advantageous position from whence to commenco their operations; whilst the Rijputs were of opinion that the enemy had so far advanced into the interior that lie conld not uosy possibly escape them. Tho Khan's ambassador at Ranathambhôr, admitted into the fort by the king's order, from what he saw there, was juspired with a dread of Hammirn's pospor. However, lio atlended the darbár held to receive him, and, after the exchango of the usual courtesies, boldly delivered himself of the message with which he was chargod. He said that he was deputed to the king's court as tho envoy of Ulugh Khan and Nusrat Khan, the tivo brothers of the celebrated 'Ali u'd-clin; that he had come thero to impress on the king's mind, if possible, the futility of any resistance that he conld offer to so mighty. a conqueror as 'Alå n'd-din, and to advise him to conclude a peace with his ghiof. He offered to Hammira, as the conditions of peace, the orice between paying down to his chief a contribution of one hundred thousand gold mohors, presenting him with four elephants and three hundred horges, and giving his daughtər in marringe to Alin'd-ain', ortho giving up to hit the four insubordináto Mongol chiefs, who, having excited the disploasure of his master, wore now living under the protection of the king. The onvoy dded that if the king desired the enjoyment of luis power and kingdom in pence, he had the opportunity at land of seduring his Object by the adoption of either of these conditions, which would pgnally secure to bita tho good graces and inssistanco we ·KA 39 1 of 'Ala u'd-dîn, a monarch who liad destroyed all his chemios, who possessed numerous strong forts and well-furnished arsenals and magazines, who had put to shame Mahadeva himself by capturing numerous impreguable forts, like Dôvaga q li a, whercas the fame of the god rests on the successful capture of the fort of Tripura alone. Hammira, who had listened with impatience to the ambassador's speecli, was inconsech at the insulting mossago dolivered to him, and said to Śrî Mollana Deva that if Ho had not bocu. there in the capacity of an accredited cnroy, tho longuo with which lo ntlerod those vannting insults should oro this laro beeir cut out. Not only did Ha m m î r al refuse lo entertain cither of tho conditious submitted by the onyoy, but on his part lio proposul the acceptance by 'Alân'd-dîn of as many syord-cuts as tho number of the gold muhors, clopliants, auc lorsos he had tho impudence to ask for, and told tho cnvoy he would look upon tho refusal of tliis martial offer by the Muhammadan chief as tantamount to lis ('Alâu'd-din's) feasting on pork. Without any furlher ceremony, the envoy Tyas driven from the presenco. The garrison of Ranatha i bhô r now prepared for resist- Officers of approved ability and bravory were told off to dofend various posts. Tents were pitched liero and there on tho l'amparts to protect the defenders from the lays of the sun. Oil and resiu were kept boiling in many places, ready to be poured on tho bodies of any of the assailants to scald them if thoy carech conio too near, and guns were mounted on suitable placos, Tho Muhammadan army, too, at last, appeaterl beforo Ranathazhbhôr. A desperate siluggle was carried on fur come la Nusra. Khân was killud ligt w random shob in vllo of the engagrmonix, * uude the musiwn having set in. U 1ng-l-Khi n was obliget Lo stop all further operations. He retired 10 some distance from auce. 18 Elliot and Dorson's History, vol. III. p. 172.0 1 ·10 the fort, and sont au despatola to 'Ala u'd-d i n, informing him of tho critical situation ho was in, He also sont him in a box Nusrat Khan's body for burial. Upon this intelligonco l'onching 'Alau'd-din, lo startod at onco for Rania-t ha inbhôr. Arrived thore, ho immodiately marched his army to tho gatos of the fort and invested it. Ham w i ra, to mark his contempt of thoso proceedings, hinc caused to bo raigod, on many places over the walls, llage of lighti wickerwork. This was as much as to say that 'Alau'd-dîn's advont boforo tlo fort was not foll to bo & burden to, or ni nggravation of, tho sufferings of tho Rajpuls. Tho Mulunmadan chioſ at onoo say that ho had to donl willi mon oſ no ordinary l'osolution and courago, nnd ho sont a mossago lo Ha m m 1 r kv saying he was grently plensed syith his bravory, and would bo glad to grant any l'oquost such a gallant enemy might wish to make. Of courso this was bidding in somo way for ponco. 112 numiril, howovor, ropliod that as 'Allu'd-din yns plonsod to grant anything ho might sot bis hoart upon, nothing would gratiſy liim so mucli as fighting with him for two days, and this request ho hopod woulil be complied with. Tlio Muliammadan chiot praisod very muuli this demand, saying it did justico to his adyoinnry's couingo, and agreod to givo him battle tho next day. Tho con lost thint onsued was furious and despornto in tho lasu dogroo. During theso two days tho Muhammadlang lost no less than 85,000 mon. A truco of some few days being now agrood upon by both tho bolligeronts, fighting seasod for a time. On one of these days tho king had Ridh Doyi dancing boforo liim on the wall of the fort, whilo Cholo Was mucli company round him. This woman, at statod and rogulni intorvals, well understood by thoso who understand music, purposoly turniod lior back towards:Aldu'd-din, who was sitling bolow in his cont nou far from the fort, and who could woll soo what was passing on tho fort wall, :No wondor that he was inconsod at this conduol, and bahwa OPERA TRUTTUMAT : 16002 ·41 1 indignantly asked those who werd about him if there was any among his numorous followers who could, from that distanco, kill that woman withi ono arrow, Ono of tho chiols presont answerod tlit i know ono nan only who could do this, and that man uns Uddin Hingh, whom tho king lind in cap. tivity. T'ho cuptivo was at onco rolousod and brought boforo Allu'd-din, who commandol him to show his skill in archery against tho Anir tirgot. Udut 110-singli dil as lio was bid, and in an instant the luir forin of thao courtesan, boing strack, foll dowu liondlong from tho fort wall. This incidont rousod tlo iru of Malimas Ali, who roquestod, permission of the king to be allowod to do tlo samo sorvice to 'AIA u'l-ci în tilat lio lind dono lo poor Rid lif 10 yi. Tho king ropliad that lo woll know thio oximordinary skill in archory possesgod by his friond, but that he was loth 'Aliu'il-din sliould bo so killud, ny huis dontlı would doprivo him of a valiant onomy with whom lio could nt plonsuro hold passagos of arms. Mahim- A & Ali i thon droppod tlo arrow lio lini ndjustod on his bowstring on Udaina singh, and killo hin. This loat of Mn li mis Ahi 80 intimidatod 'Alau'd-in chnd ko at onco l'omoved his camp from bio unstorn nicle of the lako to ila westorn sido, whoro thoro was gronter protoction from such attacks. Whion the camp was Yomovod, the Rajputs woro ablo lo porcoivo Llunt the onomy, by working undowground, hac proparod minos, and lind attempted to throw ovor a part of tho ditol a tomporary bridgo of wood and grass crvrofully covered ovor with carth. Tho Rajputs de stroyod this bridgo with thoir ainon, and, pouring burning oil into the minos, dostroyod thoso that word working undorground. In this mannor all '11111'd-d in 's olkorts to tako ilio Cort woro frustantod. At tho sano time lo was grontly harasgod by tho rain, whiol now foll in torronta. Ho thoroforo sont a mossage to Hammira, asking him kindly lo sond ovou to lis camp Rati. pala, as ho dosirod yory much to sponk with him, with a vion B ·. 17 42 1- to an amicable settlement of the differoncos subsisting botwoou them. The king ordored Ratipala to go and hear what 'Alau'd-lin had to sny, Ranamalla was jealous of R&tip a la's influenco, and did not at all liko that lio should linyo boon chogon for this service. 'Alau'd-din received Ratipala with oxlinordinary marke of honour. Upon his onloring the darbiin tont, thio Muliamuadun chief rose from his scnt, and, cmbracing him, inade him sit on his own gdili, while ho himsoll snt liylig sido. Ilo caused valunblo * prosents to bo placed boforo katip i lav, and also mndo promises of furtlior rowards. Ratipala was delighted with such kind troalment. The wily Muhammadan, obsolving it, ordorod the rost of the company to loavo them alono. Whion thoy had all loſt, he began to address Ratipala. "I am," said ho, "'All u'd-ci in, the king of tho Muliammadang, and I linvo up to this time atormed and carried hundrods of forlro8608. But it is impossiblo for mo to carry Riņa than b h Or by forco of arms. My object in invosling this fort is simply to got the famo of ila capture, I hope now (as you liavo condescended to goo mo) I shall gain my object, and I may trust you for a little holp in the fulfilment of my dosiro. I do not wish for any moro kingdoms and forts for myself. Whon I tako this fort, what bottor can I do than beslow it on a friond like you ? My only happiness will be the ſame of its capturo." With blandialmonts such as thoso, Ratipata was won over, and ho gavo 'A11. u'd-d in to undor. stand so. Thoreupon. Alħu d-din, to mako his gamo doubly sure, took Ratipals into his hypom, and thoro loft him to cat and drink iņ private with his youngost sistor. This dono, Ratipala left the Muliamınadan camp and camo back into tho fort. 11 1 ܫܠ ܘܙܢ1-܆ ܪ܆ ܨܲܪ ܕܝܝ . . At first aight this statemont might sgom to bo, o finoy of tho author intended to blackoni tho ohtractor of the victor. But wo roda that sugl things irere quite possible in the fribo:to which tho, conqueror: þelonged. A slippor al ·48 Ratipala was thus gninoil over by 'Alauddin, Thorofore, when lio saw tho king, lo did not givo laim a truo account of what ho liad scon in the Mundialan camily, and of what 'Alau'd-din had said to him. Inalcul of roprosenting' Alî u'd-l în's powor ng fairly brokon buy llo ropeutol and vigorous attacks of the Rajputs, and lo himself as willing to retiro npon a nominal surrendor of the fort, lio ropresonted him as not only bent upon oxncting the inost lumilintiug anarks of submission on the part of tlio king, but as luving it in luis powor to mako good luis threats. 'Alau'd-din confonsoil, said Rasipala, tilint tho Rajputs had Quoccodod in killing somo of his Holdiors; but that matterod little, for no one could look upon the contipodu as inino for the lush of a Cuot or two. Uncler thuso ciroumstancos ho advised II a mim i r a to call upon. Ran & m illu in pcrson that night, and persuado lim to do l’is bost in ropolling to assailants; for Raiana11n, snid tlio traitor Ratipalat, Wan an uncommon warior, but that lio did not, it apponruil, 1180 liis uitnost onclouvours in chustising tilio cnomy as lo wis ollondod with tho king for somothing or other. Tho king's visil, alloged Rntipala, would mako natiors all right again. After this intorviow with tho kiug, Ralipala hustonod to soe Rana ma 11nt, and thoro, kls iſ to obligo and guvo from nitor dostruotion au old courado and associato, informod him that, for Aomo unknown r'cnsou, tho king's mind was greatly projudiced against hiin, and ho advised him to go ovor to tho onemy on tho Gir'at aları ; for ho said Hem in ira haul rosolyod to inuko liim a prisoner that yory night. IIo also told him the honr at whiclí he might cxpoct to bo visited by tho king for this purpolo. Flaving dono this, Ratip Alo quiotlywaitod to soo tho' induo of tho mischiof he had no industriously sown. tho door of his wife's room is a biga well undorstood by a husband in this tribo, nt sight of which lio immodintoly takos gure to retiro from tho louso. Soe Tod, vol. I. p. 50. 11 Me ·Virami, the brother of Hammira, was with him when Ratipala paid him the visit, and he oxpressed his bolief to his brother that Ratipal a had not spoken the truth, but had been seduced from his allegianco by the enemy. Ho said he could smell liquor when Ratipala was speaking, and a drunken inan was not to be beliovec. Pride of birth, generosity, discorument, shame, loyalty, love of truth and cleanliness, were qualities, said Virama, that were not to be expected to bo the possessions of those that drink. Iu order to stop the further progress of sedition among his people, he advised his brother to pat Rabipala to death. But the king objected to this proposal, saying that his fort was strong enough to resist the eneniy under any circumstauces; and if by any unforeseen accident, it should fall into the hands of the enemy after he had killed Ratip ala, people would moralize on the event, and attribute their fall to their wickedness in putting to death an innocent man. In the meantime, Ratipala caused a rumour to be spread in the king's Ranawas that 'Alau'd-dîn only asked for the hand of the king's daughter, and that he was ready to conclude a peace if his dosires in this respect were granted, as he wanted nothing else. Herenpon the king's wives induced his daughter to go to her father and express her willingness to bestow her band on 'Alau'd-din, The girl went where her father was sitting, and implored him to give her to the Muhammadan, to save himself and his kingdom. She said she was as a piece of wortliless glass, whilst her father's life and kingdom were like the chintamani, or the wish-granting philosopher's stone;' and sho" solicited him to 'cast her away to retain them. The king's feelings quite overcame him as the innocent girl, with closped hands, thus spoke to him. He told her she was á mora child, and was not to be blamed for what she had been taught to speak But he knew not that punisliment they deserved who had the imprudence to put such idens into her innocent ·1.1A 45 hend. Il did not, said ho, bocomo a Rajput to mutilato females ; olso lo should havo out out the longues of thoso that uttered such blasplomy in his fair daughlor's cnrs. "Child," said Hammiin, "you aro yet too young to uudorstand those mattors, and thoro is not mucli uso in my explaining them to you. Buti to givo you a way to the unclean Mulanımadan, to enjoy life, is to mo as lonthsomo as prolonging existonco by living on my own flogh. Such i connection would bring disgrace on the fair name of our houso, would destroy all hopes of salvation, and embiltor our last days in this world. I will rnthor clio ton thousand deaths than livo a lifo of such infamy." 1.10 consed, and ordorod his daughtor, kindly but firmly, to her chamber. Tho unsuspecling king thon prepared to go, in tho dusk of the evoning, to Raņa malla's quartors, in order to romovo his doubts, as advisod by Ratipala. Tlo king was but slightly attonded. Whon, lowovor, ho approachod Raņa malla's quarters, tiho Intior l'omomborod wlist Ralipain had snii to liim, and, thinking his imprisonmont was inovitablo il ho slopped thoro any longor, procipitatoly loſt the fort with his party and went oyor to 'Alau'd-din, Sooing this, Na tipa la also did tho suino, T'ho king, thus cocoivod and bowildorol, camo brok to the palaco, and sonding for tho Kothari (tlio oflioor in clinigo of tho l'oyal granarios) inquired of him as lo tlo state of tho stores, and how long thoy would hold out. Tlio Kothari, foaring tho loss of his influonoo, iſ lo woro to lull the truth to the king at Llint timo, falsoly answored that tho storos would suflico to hold out for a considorablo timo. But scarcoly had this oflicor turned his back when it becamo gonorally known that thoro was no more corn in tho stato grantrios. Upon tho nows roaching tho king's QATA, no ordorod Virama to put tho faluo Kothari to death, and to throw all tho woalth ho possossod into tho lake uſ Padmn Sagan's Harnssod with tiho numorous trials of that dny, tho king in, ·416 - - uttor exhaustion throiy himself ou liig bod. But liis cyos woro strangers to sleep thai drondful night. It was too much for him to bear the sight of thoso wlioni ho had troutoul with inoro llan a brother's affection, ono by ono, abjaro thomsolvoy and loayo him alono to his fato. When the morning onmo, ho performed his dovolions, and camo and sat in the darbir liall, Andly musing on tho critical situation. IIo thought thiut, ng liig own Rajputa liad left him, no faith could bo placed in Mahi mn i Ś i l i, at onco a Mulamundan and an alion. Whilo in this mood, lo sont for Mahimas Ahi, and said to him that, as a truo Rajput, it was hin luty lo dio in tho dofenco of his kingdom; but lio was of' opinion it was impropor, that peoplo vylo woro not of luis ruco should also loso their liyos for him in this slingglo, and thoroforo 110W it as his wish that Mahimas li ghoull namo to him sono placo of safoly whero lo could roliro witlı his fiunily, and thithor he would seo him osoorlod safoly. Struck by the king's gonerosity, Mahimas Ahi, without giving any reply, 'wont back to his house, and thoro put to tho sword all tho inmates of his manina, and roturning to Iluminira said that his wife and childron woro roady to slart on, but that the former insistod on onco moro looking upon tiho fixo of tho king, to whose favour and kindnoss tho family hnd owed so long their protection and happiness. Tho king cocodod to this roquosti, and, accompanied by his brother V irama, wunt to Mali i mn flś dhi's house. But what was lis sorrow and surprigo whon ho saw the slaughter in. tho houso! T'ho king ombracod Mą him atsihi and began to 'wéop: liko su ghila... To blamod hinigolf for having askod him to go away, and know not how to ropay gugh alextraortļinary devotion. Slowly, thoroforo, ho camo back to llio palace, and giping up ovorything for lost, toki his peoplo that lloy were fi'ee to act as thoy should think propor. As for himsolf, ho "Wos prepared to die charging the onomy. In preparation for this; the females of his family headed by Kang D.Oyi, perishod ·47. on the lunarni pilo. Whon tlo king's daughtor prepared to ascend tho pilo, lior fathor was ovorconio villi grioſ. Ho embraced hor iind roľnsed to separato. Sho, howoyor, oxtriontud horself from tho paternal ombraco, and passed through tho fiory ordonl. When thoro romainot nothing but a heap of aslies, tho sole romaing of tho fnir and ſuithful Cholánik, II am mira performod the l'unernl corcmonio: for tho dond, and coolod thoir manes with Inst ovation of the lilinjuli. 11e thon, with the remains of hiy faithful a'my, sallioil out of tho fort and foll upon the enony. A dondly handl-to-linnd struggle cuisnod. Virana fell first in tho thickost of tho battlo; llion Ma himns & li was shot through the heart. J Aja, Caigeid har TAk, and K shotrasingh Para m A rn followed thom. Laslly foll tho mighty Hammira, piorecd with a hundred shafts. Disclaining to fall with Anything liko lifo into llio onomy's hands, ho sovorod, with one last oſtort, his head from luis body with his own lands, and 80 torminale lis axislonoo. Thus lolllIam mira, tho last of the Olohans! This sad ovont happoned in tho 18th year of luis roign, in tho month of Śrnyaņa, ao 10 Tho Torik.(Alt of Amir Kluern givog tlo dato no Ord Z1-1 Kn'un A.Fl. 70 (July 1301 A.D.); tho siogo bogan iu Rajab, four months proviously-Elliot And Dowson'a ]lislory, vol. III, pp. 76, 170, 510. 1 video 11 ·-- श्रीहम्मीरमहाकाव्यम् प्रथमः सर्गः सदाचिदानंदमहोदयैक-हेतुं पर ज्योतिरुपास्महे तत् । यस्मिन् शिवश्रीः सरसीव हंसी विशुद्धिकृद्वारिणि रंरमीति ॥ १ ॥ तज्ज्ञान विज्ञानकृतावधानाः संतः परब्रह्ममयं यमाहुः । पद्माश्रयः कृप्तभवावसानः स नाभिभूर्वस्त्वरतां शिवाय ।। २ ॥ यशोदयास्फीतशुभप्रवृत्तिर्गोपालमालार्चितपादपमः । श्रीवत्सलक्ष्मा पुरुषोत्तमः श्री-पावः श्रियं वस्तनुतादतन्वीं ।। ३ ।। उच्चैर्वृषो दर्पकदर्पहारी शिवानुयातो विलसद्विभूतिः । शुभ्रस्थितिनिर्दलितधिकारः श्रीशंकरो वीरविभुर्विभूत्यै ॥ ४ ॥ सच्चक्रवत्पीतिकरैः प्रभावि-प्रभाविशेषैः सुभगंभविष्णुः । सम्यक्प्रबोधप्रथनप्रभूष्णु भस्वान सशांतिः शमयत्वधानि ।। ५ ॥ महेशचूडामणिचुंबिपादो भ्रांतस्थितिः स्फीतशुभप्रचारः । महामहाध्वस्ततमस्समूहः समुद्रजन्मा शशभृच्छिये स्तात् ।। ६ ।। लसत्कविस्तोमकृतोरुभक्ति नालीकसंपत्सुभगंभविष्णुः । स्वदर्शनेन त्रिजगत्पुनाना सरस्वती नो नयतात्प्रसत्ति ।। ७ ।। माधांतृसीतापतिककमुख्याः क्षितौ क्षितींद्राः कतिनाम नासन् । तेषु स्तवार्हः परमेष सत्व-गुणेन हम्मीर महीभृदेकः ॥ ८ ॥ सत्वैकवृत्तेः किल यस्य राज्य श्रियो विलासा अपि जीवितं च । शकाय पुत्रौं शरणागतांश्वा प्रयच्छतः किं तृणमप्यभूवन् ॥ ९ ॥ 7 -- ·२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः .. ..- -- अतोस्य किंचि चरितं प्रवक्त मिच्छामि राजन्यपुपूषयाहं । तदीयतत्तद्गुणगौरवेण विगाह्य नुन्नः किल कर्णजाहं ।। १० ।। कैतस्य राज्ञः सुमहचरित्रं कैषा पुनर्मे धिषणाऽणुरूपा । ततोतिमोहाडुनयैकयैव मुग्धस्तितीर्षामि महासमुद्रं ॥ ११ ॥ गुरुप्रसादाद्यदि वास्मि शक्त स्तदीयवृत्तस्तवनं विधातुं । सुधाकरोत्संगसरंगयोगान्मृगो न खे खेलात कि सखेल ।। १२ ।। श्रीचाहमानान्वयमौलिमौलि बभूव हम्मीरनराधिपस्तत् । ऐतह्यतो वच्मि पुरा तदीया मुत्पत्तिमुत्पादितहर्षहेला ॥ १३ ॥ यज्ञाय पुण्यं वचन प्रदेशं द्रष्टुं विधातु भ्रमतः किलादी। प्रतिवत् पुष्करमाशुपाणि--पद्मात्पराभूतमिवास्य भासा ॥ १४ ॥ ततः शुभं स्थानमिदं विभाव्य प्रारब्धयज्ञो यमपास्तदैन्यः । विशंक्य भीति दनुजव्रजेभ्यः स्मेरस्य सस्मार सहस्ररश्मेः ॥ १५ ॥ अवातरन्मंडलतोथभासा पत्युः पुमानुद्यतमंडलायः । तं चाभिषिच्याश्वदसीयरक्षा-विधौ व्यधादेष मखं सुखेन ॥ १६ ॥ पपात यत् पुष्करमत्रपाणेः ख्यातं ततः पुष्करतीर्थमेतत् । यचायमोगादथ चाहमानः पुमानतो ऽख्यायि स चाहमानः ॥ १७ ॥ ततश्चतुर्वक्त्रभवात्प्रसादात् साम्राज्यमासाद्य स पाहमानः। चक्रेऽर्कवद्भूभृत आशुपादा-क्रांतान गुरूनप्ययमस्य वप्ता ॥ १८ ॥ स्वदानजन्मोरुयशोजितश्री-विलोपि दानं समवेक्ष्य यस्य । बलिः स पातालबिल सिषेवे त्रपातुराणामपरा गतिः का? ॥ १९ ।। त्वं पाप रे कामयसे मदीयाँ कीर्ति शशी येन रुषेति रुद्धः। बिबं रवेर्दिव्यमिव प्रदातुं प्रविश्य निर्गच्छति मासि मासि ॥ २० ॥ प्रतापवहि ज्वलितो यदीय स्तथा द्विषां कीर्तिवनान्यधाक्षीत् । तदुत्थधूमाश्रयतो जहाति वियद्यथा अद्यापि न कालिमांनं ॥ २१ ॥ निशम्य सुप्रीतमना यदीयां कीति विचित्रोरुचरित्ररम्याँ । महीतलध्वंसभिया शिर स्व. मक्रपयस्तापमवाप शेषा ॥ २२ ।। -- " - ·१] पूर्वजवर्णनम् जयश्रिया प्राप्तमहावियोगान्संमूर्छयन् वैरिगणान्निकामं । यो युध्यवाची पवनायितोपि चित्रं द्विजिव्हान सुखीचकार ।। २३ ।। प्रस्पर्धते मदाशसा ऽस्य सूनुः शशीयमर्षात् किल योऽबुराशेः। गांभीर्यलक्ष्मी हरतिस्म किन्न सुतापराधे जनकस्य दंडा? ॥ २४ ।। तदा ऽख्यया जायत चाहमान-वंश स्त्रिलोकीविहितप्रशंसः । शश्वत् सुपर्वावलिसेव्यमान उत्पत्तिहेतु नरमौक्तिकानां ॥ २५ ।। तस्मिन् स्फुरद्विक्रमचक्रवाला वंशे बभूवु बहवो नृपालाः । त्रिवर्गसंसर्गपवित्रचित्र-चरित्रवित्रासितपापभाराः ॥ २६ ॥ पराक्रमाकांतजगत्क्रमेणा भवभूपो दीक्षितवासुदेवः । शकासुरान् जेतु मिहावतीर्णः स्वयं धरायामिव वासुदेवः ।। २७ ।। सपत्नसंघातशिरोधिसंधि-च्छेदादसि Qठतर निजे यः। प्रतापवहावभिताप्य काम मपाययत्तद्रमणीदृगंबु ।। २८ ॥ छिन्नद्विषन्मंडलमौलिमूला-सृक्पूरदिग्धासिलताछलेन । रणाजिरे पस्य करे विरेजे व्यक्तानुरागेव भृशं जयश्रीः ।। २९ ।। प्रवाद्यमाने रणवाद्यवृंदे संपश्यमानेषु दिवः सुरेषु । शौर्यश्रियं यो रणरंगभूमा वन-यद्वेलदसिच्छलेन ।। ३० ।। भास्वान् जितो यन्महसा ददाति झंपां किमद्यापि न वारिराशी। उन्मज्जति व्याकुलितो ऽन्वहं च सुदुस्त्यनं हा! हतजीवितव्यं ।। ३१ ।। तदंगजन्मा ऽजनि नाभिजन्मा-हणाचणः श्रीनरदेवभूपः । तनूदरीलोचनलोभनीय-तनुश्रिया तजितकामरूपः ।। ३२ ।। अशात्रय विश्वमिदं विधातुं क्रुद्धे परिभ्राम्यति यत्र भूपे । राज्यश्रियं पातुमरातयः स्व-कोशाद्वसून्याचकृषुर्न खङ्गान् ।। ३३ ।। संख्येषु पूर्वाचलचूड शोभा बाहुर्यदीयः कलयांबभूव । म्लानि नयन्वैरिमुखांबुजानि रराज यस्मिन् नवचंद्रहासा ॥ ३४ ।। प्रतापयति बलितो यदीयः स्थाने यदन्यायवनान्यधाक्षीत् । जगज्जनाश्चर्यकरं तदेतत् यद्वैरिणां कपभर ततान ।। ३५ ।। + - ·बाpraamrapanni ४ [ सर्गः श्रीहम्मीरमहाकाव्ये नखावलीनां कपटेन पुत्र-पौत्रान्वितोप्येष पतिदिजानां । जितोहमेतत् यशसेत्युपेत्य लमो यदीये पदपद्मयुग्मे ।। ३६ ।। श्रीचंद्रराजेन नयैकधामा ततो धरित्री बिभरांबभूवे । वक्त्रेण कील् च निशाकरं द्विजयन् स्वनामाऽतत यो यथार्थ ।। ३७ ।। यस्य प्रतापज्वलनस्य किंचि दपूर्वमेवाजनि वस्तुरूप । जज्वाल शत्री सरसे प्रकाम यन्नीरसेऽस्मिन् प्रशशाम सद्यः ३८ ॥ चापस्य यः स्वस्य चकार जीवा कृष्टिं रणे क्षेप्नुमनाः शरीघान् । जवेन शत्रून् यमराजवेश्मा ऽनैषीतदेतन्महदेव चित्रं ।। ३९ ॥ यस्य क्षितीशस्य च यन्महासे रन्योन्यमासीत्सुमहान विरोधः । एको विरागः समभूत्परेषां दारेषु चान्यो यदभूत्सरागः ॥ ४० ॥ तस्मादशोभिष्ट महिष्ठधामा महीमहेद्रो जयपालनामा । यः सिद्धविद्यो जगति प्रसिद्धि जगाम चक्रीतिजितारिचक्रः ॥ ४१ ।। भिन्न द्विषत्कुंभिघटाकटाह--कुंभोच्छलच्छोणितशोणशोचिः । यस्याहवे खगलता प्रतापा-शुशुक्षणे रचिरिवोललास ॥ ४२ ॥ अनेकधाष्टापदसारदान-दो वशीभूततराक्षचारः । यो द्यूतकृचतुरंगयुद्ध, क्रीडास्वजेयः समभूपरेषां ।। ४३ ।। विदारितारातिकरीदकुंभ-विलममुक्ताफलकैतवेन । करे यदीये करवालवल्ली जयश्रियो हारलतेव रेजे ॥ ४४ ॥ यत्कीर्तिपूरैरभितः परीते विश्वत्रये सूरिभिरित्यतार्क । तप्तं प्रताप धुंवमेतदीये विलिप्तमेतनवचंदनेन ।॥ ४५ ॥ यदीयकीयापहृतां समंतात् निजी श्रिय स्वर्गधुनी विभाव्य | पतत्प्रवाहध्वनिकैतवेन काम किमद्यापि न फूत्करोति ॥ ४६ ॥ रणे कणेहत्य निपीय रक्त-मधून्यरीणां वदनांबुजेषु । शिलीमुखा यस्य समंततोपि क्षीबा इव क्षोणितलं स्म यांति ।। ४७ || यस्य प्रसर्पविषमायुधस्य प्रत्यर्थिनां संगरसंगतानां । खेदः प्रकपो. बलहानिरु चै रभूदाधूनामिव वल्लभस्य ।। ४८ ॥ -- ·.....!!! HAI ५ १] पूर्वजवर्णनम् स्फुरद्धृतिः प्राप्तलसत्प्रतिष्ठो विशुद्धवर्णः स्पृहणीयवृत्तः। कीर्ति स्मरन्सत्कविवत्परार्थ-हृतौ मतिं कापि न यश्चकार ॥ ४९ ।। विरुद्धवासादिह मां न कोपि वेत्तीति बिभ्यकिल यत्प्रतापात् । दारूणि वह्निः प्रविवेश नोचे तद्धर्षणात्तत्प्रभवः कुतः स्यात् ।। ५० ॥ काम यदोजः सृजि वेधसोपि स्वेदोदयः कोपि स आविरासीत् । प्रसर्पता येन नदीवदंबु-राशेरपि क्षारमकारि वारि ।। ५१ ॥ तद्वास्तु तत्तद्धनवस्तुसार-प्राग्भारवीक्षास्तुतधातृसगं । स्वर्गश्रियां जित्वरकांतिकांत-मतिष्ठिपत् योऽजयमेरुदुर्ग ।। ५२ ।। अदीपि तस्माज्जयराजभूप त्रैलोक्यविख्यातयशःस्वरूपः । यत्कीर्तिचंद्रमुखमंडलानि दिक्कामिनीनां सुरभीबभूवुः ।। ५३ ।। यशो विताने स्फुरिते यदीये व्यक्तो यदाऽलक्षि न शीतरश्मिः । तदादिशंके विधिना व्यधायि तदीयबिंबांतरयं कलंकः ।। ५४ ।। यस्मिन्महीं शासति राजमार्ग-प्रोलंघनं तुंगसुरालयेषु । निस्त्रिंशताऽस्त्रेषु मदो द्विपेषु करग्रहोऽभात् करपीडनेषु ।। ५५ ।। जगत्प्रदीपे किमु यत्प्रतापे पतंगवानिपपात भास्वान् । पतंग इत्येतदमुष्य नामा ऽन्यथा कवींद्राः कथ मामनंति ॥ ५६ ।। सत्यं किलैकोदरजोपि चैक-नक्षत्रजातोपि सदृग्भवेन । अप्येकतोसे सममस्य जात मुष्णं यदोजः शिशिरं यशस्तु ।। ५७ ।। सामंतसिंहो नृपतिस्ततोऽभात् मत्तारिदंतावलवारसिंह..। : यस्य प्रतापैयतोरिचक बभूव भूषैव कृपाणदंडः ॥५८ ॥ अहो अहोरात्रमहोदयश्री यशःशशी यस्य नवो बभासे । . नान्यायसिंहीसुतलब्धभीति नामित्रधाराधरलुब्धकांतिः ।। ५९ ।।.. महीभृतां मूर्धेसु यत्प्रतापो भावान्नवो भात्किल यः प्रसप॑न् । तताप शत्रून् विधृतातपत्रां स्यक्तातपत्रान्न पुनः कदाचित् ।। ६० ।। पिस्पर्धिषू एष ममेद्वहीनौ पातीति कोपादिव यस्य कीर्तिः । जटास्वटत् स्वस्तटिनी छलेना-रुरोह मौलिं हिमराश्मिमौले ।। ६१ ॥ mmswwweseartsideatuswaimerone ran ---------------------------------------- -- .

·was ---- श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः स्पर्धा विधित्सोः सह येन संख्ये स्वस्याविवेकत्वविलुप्तबुद्धः । तृणानि दद्भिर्दधतः पशुत्व मनागसे स्मारिगणा गदंति ।। ६२ ।। ततोभनद्राज्यरमामनंता-नंतापति ऍयकनामधेयः । येनानिशं धर्मतरुधरिश्या मुत्सर्गनीरैरभिषिच्यतेस्म ॥ ६३ ॥ उद्दामधाराजलवालिकं य-करांतराले करवालमेघं । अभ्युन्नत वीक्ष्य विपक्षमान-हंसोडुतं मानसतोप्यनेशत् ।। ६४ ॥ उच्चारयन्वैरिपस्तृणानि निस्त्रिंशदंडं च करे दधानः । निरंतरं भूषितसर्वदेहः सत्यां वितेने निजगोपतां यः ॥ ६५ ।। पलायितानां रिपुभूपतीनां पिबन कणेहत्य यशापयांसि । तत्स्त्रैणनिश्वाससमीरपुष्टो यस्यासिदंडो भुजगायतेस्म ।। ६६ ॥ तन्नंदनश्चंदनवज्जनाना मानंदनी नंदननामधेयः । निहत्य शत्रून्समरे समग्रान् स्वसाच्चकारावनिमा समुद्र ।। ६७ ।। आलोकमात्रेण शुभानि पुष्ण स्तत्वार्थदृष्ट्या च तमांस्यपास्यन् । प्रजा विवस्वानिव वृत्तरम्यः संवर्धयामास निरंतरं यः ।। ६८ ॥ पुरः परेषां किल पक्षपातं विहाय के नाधिकमाहुरेनं । नाजो यथादीदृशदेष पृष्ठं निज तथा वक्त्रमहो परेपि ॥ ६९ ।। पुरः परेषां किल पक्षपातं विहाय केनाधिकमाहुरेनं । यथा स्वकोशादयमाचकर्ष खङ्ग तथाजी वसु वैरिणोपि ॥ ७० ॥ यस्य प्रतापी भुवि वाडवाधिक्षेपाचदंहः कलयांबभूव । तत्संप्रमाष्? किमसौ प्रविष्टः पारेबुधस्तीरतपोवनानि ।। ७१ ॥ भयार्त्तवप्रायितबाहुदंडः सर्वास्त्रविद्योपनिषत्करडा । लीलापराभूतसुपर्वराजः क्ष्माभृत्ततो राजते वप्रराजः ॥ ७२ ।। ज्वलत्प्रतापज्वलनोपतप्ता प्रत्यर्थिभूभोगजुषो जयश्रीः । यदीयनिखिशनिशातधारा-पाते व्यधान्मजनसज्जलीला ।। ७३ ।। सरीसृपस्यास्य च खगयष्टे राकारमात्राद्यदि साम्यमासीत्। दंष्ट्वा हरे पाणगणान्यदादाः परो द्विषां वीक्षितमात्र एव ।। ५४ ।। 1 न ·- -- १] पूर्वजवर्णनम् सर्वातिशायिगुतिनी विधात्रा विधित्सितौजो यशसी यदीये । अवश्यमेतौ रचिती प्रशस्या-भ्यासाय तिग्मातिशीतरश्मी ।। ७५ ॥ शंके प्रतिक्ष्मापतिकीतिलोप पापोपशायै विदधेस्य कीर्तिः । लानं मुहुर्नाकनदीप्रवाहे शुभ्रत्वमासी कथमन्यथा स्यां ।। ७६ ।। अप्यस्तदोषस्य बभूव तस्य दोषद्वयं कामवशित्वलोभौ। सेनां कुमारी बुभुजे मृधे य ललौ तथैको विजयश्रियं च ॥ ७७ ।। यत्कीर्तिगानं विनिशम्य शंके हरः प्रनृत्यन्प्रसरत्प्रमोदः । छुटजटानिर्यदमयसिंधु-पयःप्रवाहैरिव शुभ्र आसीत् ।। ७८ ।। खेलत्सु भूरिष्वपि याचकेषु दानैकलीलारसिकस्य यस्य । दा पृष्ठचारी किल यो नकारो यदि प्रियोसौ न परः कदाचित् ।। ७९ ॥ अनल्पसंकल्पनकल्पवल्ली विपक्षपक्षनजभेदभल्ली। त्रैलोक्यलोकावलिवंद्यपादा सेवापरप्रत्तमहाप्रसादां ॥ ८० ।। शाकंभरीस्थानकृताधिवासां शाकंभरी नाम सुरीं प्रसाद्य । विश्वापतिर्विश्वहिताय शाकं-भया रुमां यः प्रकटीचकार.।। ८१ ।। ततो धराभारमुरीचकार जितारिचको हरिराजभूपः । शकाधिराजस्य रणे निहत्य तन्मानवन्मुग्धपुरं ललौ यः ॥ ८२ ॥ रणाजिरे वैरभृतां भटाना मेकोपि यो ऽनेकतया चकासे । प्रपश्यतां निर्मलनीरपूर्ण-मात्रेषु तारापतिवज्जनानां ॥ ८३ ॥ भ्रांत्वाप्यदभ्रेषु धराधरेषु कुत्राप्यनासादितयोग्ययोगाः । पौरा इवौदार्यमुखा गुणाःस्म दिवानिशं यस्य पुरे वसंति ।। ८४ ।। अनेन पेठे पठताक्षराणि किं नो वृथा बोध्यथवा निदान । निषेधतो स्मान्विशतो निषेछ मेवेति यस्मिन्कविवाग्वितर्कः ।। ८५ ।। अस्याऽवनीमघवतोऽसिलताबुराशे- रस्साघता सुमहतीति किमद्भुतं नः । अस्याडुतादुतमिदं तु सनीरतायां सत्यामपि स्फुरति यजडता स्म नैव ।। ८६ ॥ t ·श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः दंतपृष्ठफणचक्रसहः] क्रोडकूर्मभुजगाधिपा दधुः । क्ष्मां सुखेन भुजयैकया दधत्तामसा वतत कं न विस्मयं ॥ ८७ ॥ उद्यच्छौर्यविनिर्जितोर्जितरिपुस्लंबेरभौधोनघ- स्त्रीसंचालितचारुचामरयुगव्याजोलसत्केसरः । आत्मीयासनमाश्रितो वनजुषा मीशस्वभावं दधत् जज्ञे सिंह इवोन्नतक्रमगतिः श्रीसिंहराज स्वतः ॥ ८८ ।। एतेनोत्रासितानां प्रतिधरणिभुजामुल सदुर्यशस्सु स्फूर्नपर्जन्यमालाललितमुपगतेष्वाजिभूमौ समंतात् ।। • किन्न स्थाने तदेतत्प्रवसितमचिरान्मानहसैर्यदेषा मर्यद्वा प्रवृत्तं विरहविधुरिमालिंगनात्तद्वधूनां ।। ८९ ।। क्षारोप्यंबुनिधिः शितिद्युतिरपि प्रासूत यस्मात्कथं शुभ्रांशुश्च सुधामयश्च सविधुस्तुल्योहि पुत्रः पितुः । आसीदुत्तरमस्य नो उद्य नृपते र्यस्य प्रसर्पद्यशः पीयूषैः परिपुष्ट एष उदधिस्तादृग्भ स्वज्जनौ ।। ९० ॥ लक्ष्मीमेषपराश्रिता मपिबला दाकृष्यभोगास्पद प्रीत्या स्वस्य तनोति मां च जननादप्येकपत्नीव्रतां । स्वस्मादूरपति स्तुतां कविजनै न श्रोतुमुत्कंठते क्रुद्धेतीव विपक्षभूमिमभजत्कीर्ति र्यदीयोच्चकैः ।। ९१ ।। बाणे महीमघवतोस्य तथा कृपाणे पाणौ स्थितेप्युभयमद्धतमेतदासीत् । एको दधाव समरे परलक्ष्यहेतो....... रन्यः स्वकोशमपि दूरमुदौज्झदेव ॥ १२ ॥ अगाधं पायोधि गुरुगरिमसारं सुरगिरि प्रयकृत्वा वेधा न खलु कृतकृत्यो मम मते । द्वयं निर्मायास्मिन् पुनरपि किलैकत्र भगवान् तथा प्रीतः सृष्टि व्यधित, म यथा तत्प्रणयने ।। ९३ ।। :

·१] पूर्वसवर्णनम यसौंदर्यवशीकृतेव विजयश्रीकन्यका संगरे सर्वानप्यपहाय राजतनुजान दौर्भाग्यदग्धानिव । उद्वोढुं यमुपागता करतल स्पृष्ठापि सद्यो महा सूर्नु कीर्तिसुतामसूत तदिदं लोके महत्कौतुकें ॥ १४ ॥ कर्णाटश्चटुपाटवप्रकटनो लाटः कपाटप्रद- श्योलस्त्रासविलोलहृत् परिगलद्धीजर्जरी गुर्जरः । अंगः संगररंगभंगुरमतिः संपद्यते स्म क्षणात् दिक्कुक्षिभरि यत्प्रयाणपटहध्वाने समुत्सर्पति ।। ९५ ॥ " गांभीर्येण विनिजितोहममुने" संभोनिधे त्वं वृथा खेदं मास्म कथा जनः किल जनं दृष्ट्वा समाश्वासयेत् । सत्ताधारतया तथोन्नततया पक्ष्यैष देवाऽचलो जिग्ये ऽनेन तथा यथा नयनयो हित्वा गतो गोचरं ॥ ९६ ॥ यावत्कर्तु मयं वांछ विलसत्कोदंड माजी करे सावरिनृपः पुरैव विलसत्कोदंडमाधात्पुरः । एतस्मात्कथमन्यथा प्रकुपितात्साक्षात्कृतातादिव प्राणत्राणविधिदिगंतबलिभूः स्वर्ग गतानामपि ॥ १७ ॥ निर्विण्णोयमरीनिहत्य गणशोप्याजावुवाह क्षमा इत्याकये निधत्त दर्पिततमान् रे भूभुजो मा भुजान् । दुर्लक्ष्यं किमु वेधसापि चरित जानीथ नास्पाखिल बाह्यामेव वहत्यसौ सुमहतीनां न चांतर्गतां ॥ ९८ ॥ पंचाप्यस्य करेण दानविधिना कल्पद्रुमा निर्जिता एकैकां कलिको बलिव्यतिकराइत्वांगुली स्वामिव । . आसनांगुलिका स चाभिरभवत्पंचांगुलिः पप्रथे. लोकपि व्यवहार एष न भवेत्याग्भिः किमंगीकृतं ॥ ९९ ॥ उज्झत्येष विपक्षवृत्तिमपि नो खरं करात्कार्ह चित नौगुल्यापि यदि स्पृशेद्गुणवतोप्यस्मान्सपक्षानपि । " ·ama १० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः - - - - - - ne - - - -M । -- 1- बिभ्राणा इषवो विशन्क्षितितलं दूरे यदीया रणे ॥ १०० ॥ हाहा केयमनौचिती जलनिधेरद्यापि हृष्यस्यसौ यं दृष्ट्वा जितमप्यमुष्य यशसr चंद्र मुहुः स्वांगनं । प्राप्यैतन्महसा तथैव वडवावहिं च शुष्यत्सहो सर्वः कोपि परस्य पश्यति जनो दोषं न च स्वस्य तं ।। १०१ ॥ उत्सर्पद्गुरुदर्पदर्पितभुजादंडारिदंतावल- वातावग्रहनिग्रहाग्रहमहानागेंद्र सांद्रप्रभः । हत्वा यो युधि हेतिम शकपति निर्व्याजवीरव्रतो मत्तेभाँश्चतुरोऽग्रहीद्वलकरान्मूर्तानुपायानिव ॥ १०२ ।। इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहाकाव्ये वीरांके तदीयपूर्वजवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ - ...- - -- ܝܺ अंथ द्वितीयः सर्गः अथो अभावात्तनुजस्य भीम भ्रात्रेयमात्मीयपदे निवेश्य । कृतारिषड्वर्गजयः स सिंह-राजी हरेर्धाम जगाम नाम ॥ १ ॥ तंद्राज्यमासाद्य सभीमदेवः सद्यस्तथा विक्रममाततान । न वास्तवी कापि यथा धरायां बभूवुषी शत्रुरिति प्रवृत्तिः ॥ २ ॥ कौक्षेकानक्षतकुंभिकुंभो-च्छलद्गलन्मौक्तिककैतवेन । अपातयद्यो रिपुशौर्यवल्ले र्यशःप्रसूनानि चिराजितानि ॥ ३ ॥ स्वप्नेपि यदर्शनतो भयार्ती निद्रा प्रियामप्यजहुर्विपक्षाः । क्रियेत किं शर्करया तया वा या भक्ष्यमाणाऽशु दतो भनक्ति ॥ ४ ॥ श्रेयस्तर हंत गुणाऽगुणानां परीक्षणं यद्यपि नो तथापि । चकार यः प्राथिषु नेयतापि गर्वोद्भुराः संतु सुरगुमाद्याः ।। ५ अयोहिदीपेऽनयनिग्रहाय बद्धाग्रहो विग्रहराजभूपः । द्विधापि यो विग्रहमाजिभूमा वर्भजयद्वरिमहीपतीनां ।। ६ ।। "" Htta ·२ ] पूर्वजवर्णनम् ११ संकोचयन्वैरिमुखांबुजानि प्रवर्द्धयन कौमुदमासमुद्र । संपीडयन् दुर्नयसैहिकेयं नवो विवस्वान् भुवि यत्प्रतापः ॥ ७ ॥ पुरा निजैः प्रौढत, प्रताप रतापयद्यः कुपितो धरित्रीं । ततो दयाकृितचित्तवृत्ति र्यशासुधाभिनितरामसिंचत् ॥ ८ ॥ अप्युग्रवीरव्रतवीरवीर-संसेव्यमानक्रमपमयुग्मं । श्रीमूलराज समरे निहत्य यो गुर्जरं जर्जरतामनैषीत् ।। ९ ॥ कृतारिषड्वर्गजयो नयज्ञः श्रीगुंददेवोथ बभौ नृदेवः । कवींद्रबद्धापि यदीयकीर्ति जगत्समस्तं भ्रमतिस्म चित्रं ॥ १० ॥ चकार निर्विनविधित्सितस्य यदोजसो द्रव्यलवेन वेधाः । गौरीपतेय तिलक खमूर्ते श्वकालि सोद्यापि सहवरश्मिः ॥ ११ ॥ महीमृगांकोहमिति प्रजानां न्यधत्त यो नैव करान कठोरान् । युक्तं स ईदृम चकोरहर्षदायी परं चित्रमिदं न कस्य ।। १२ ।। कल्पांतकालज्वलनोपमाने यस्य प्रतापे ज्वलितेभितोपि । यनीतिवली क्वच नापि नागा म्लानि तदेतद्गुरु विस्मयाय ।। १३ ।। त्रस्तः समंतादपि यत्प्रतापात् द्विषोभिगच्छन् शरणं जेलस्य । अकृत्यमप्याद्रियतौर्ववन्हि रहो दुरंता बत जीविताशा ॥ १४ ॥ प्रत्यर्थिनां वेश्मसु यत्प्रताप-ज्वालावलीढेषु समंततो यत् । उज्जंगमामास तृणोचयस्त दुक्तं जनेप्यस्य तथैव सिद्धेः ॥ १५ ॥ भूवलभो वल्लभराजनामा. ततोभवद्भास्वदनर्घधामा । लीलावतीलोचनलोभनीय-लावण्यलीलाद्धृतरूपसंपत् ।। १६ ॥ हित्वा वपुर्मानुषमाजिभूमौ धृतत्वरा देवभुवं व्रजतः । प्रत्यथिभूपाः स्मृतयत्प्रतापा श्यकंपिरे वीक्ष्य सहस्रराश्मि ॥ १७ ॥ स्वर्गश्रियां वैभवजित्वरीणां श्रियामपारत्वमवेक्ष्य.यस्य । तस्पर्धयेवाशु यशांस्यपारी-भूय व्यञ्जुभंत जगत्यशंकं ॥ १८ ॥ विश्वभराभारधुरीणबाहू रामस्ततो जायत बाहुजेशः । विमर्दितोद्यत्खरदूषणेन येन त्रिलोकी वशमाशु निन्ये ।। १९॥ - ·marathiERAamisrush १२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः 5 . जयश्रियं स्वामिशयांबुजेन संयोजयन् शत्रुतमांस्यपास्यन् । ज्वलत्प्रतापावलिदीप्तकांती रणे कृपाणो रवयद्यदीयः ॥ २० ॥ छिदन् शिरांसि प्रतिपक्षभूमी-भृतामसिर्यस्य विशुद्भधारः । पस्पर्श रक्तं न यतो विशुद्धाः परस्य केनापि न संसृजति ॥ ततो महीक्षित्तमतां दधार चामुंडराजस्तरसा प्रचंडः । यत्पाणिपो करवालवल्ली जयत्रियो वेणिरिव व्यराजत् ।। २२ ।। यस्य प्रतापः प्रस्तः पृथिव्यां बिभेद शंके दृषदोपि भूनं । अद्यापि नोचेत्स्फटिकोपलेभ्यो हिरण्यरेता प्रकटः कुतोस्तु ।। २३ ।। कृतांतकांताकुचकुंभपत्र-लतापिधाने विधृतावधानं । यः संगरे हेजमदीनसंज्ञं शकाधिराज तरसा व्यधत्त ॥ २४ ॥ नृपोथ दधे वसुधां सुधांशु-भाजिद्यशा दुर्लभराजसंज्ञः । झुवैव संगान्समरांगणे यः प्रापीपठद्वैरिगणानिकामं ॥ २५ ॥ जितं स्वमालोक्य यदीयका शंके त्रिनेत्रो महिलत्वमाप । महेश्वरस्यापि कुतोन्यथास्य कौपीनवासो वसनेनुरागः ॥ २६ ।। यत्खड्गधाराभिररिव्रजानां प्रतापवह्निः शमितः समंतात् । तदंगनाबाष्पभरैरथास्य चित्रं न कुत्रापि निरस्यते स्म ॥ २७ ॥ सहाबदीनं समरे विजित्य जमाह यो बाहुबलेन मानी। असंख्यसंख्याजितशारदीन--शशिप्रभाभेतृ तदीयकीति ।। २८ ।। ततो भवहुःशलदेवनामा भूमानपरिवातविजितृधामा । यन्मानसं प्राप्य न धर्महंसः काँस्कान विलासान् कलयांचकार २९ ।। पलायमाना दरतो द्विषतो बुंबारवान यान समरेष्वकाए। जयश्चियः पाणिमहाय यस्य त एवं वेदध्वनयो बभूवुः ॥ ३० ॥ माकेशनारीजनगीयमान-गीतामृतास्वादवितीर्णकर्णः । श्रीकर्णदेवं समरे विधाय सद्राज्यलक्ष्मी परिणीतवान् यः ।। ३१ ॥. हले लगिलास जगत्समक्ष कंठे लुठंयाः प्रतिभूपतीनां । यत्खनवलेरसतीव्रताया किमोचिती नांति कालिका स्म ।। ३२ ।। न 'AI ·२] पूर्वजवर्णनम् १३ महीं महीं भूषयतिस्म तस्मात् श्रीविश्वलो विश्वविलासिंकीर्तिः । समूलमुन्मूल्य कुलं रिपूणा मेकाधिपत्यं भुवि यश्चकार ॥ ३३ ॥ प्रमुखराज्नीतिलतावितान-कुठारकल्पेपि यदीयराज्ये । ललास लोके यदनीतितैव तत्कस्य नो विस्मयमाततान ॥ ३४ ॥ यस्यारिनारीगिरिगह्वरेषु सुहृन्मृगाक्षीरतिमंदिरेषु । स्थिता सुखं भूषणभूषितांगी विवेद नैवोदितमस्तमकं ॥ ३५ ॥ हताहितानां सकलेवराणां स्पर्शील सन्सुप्तिभराप्तदोषे । तलोलदृग्लोचनवारिपूरैः क्षोणीतलेऽबूक्षणमक्षिपद्यः ।। ३६ ।। अहीनधामानमदीनसेनं सहाबदीनं समरे निहत्य । अमूमुचन्म्लेच्छकुलैर्द्विधापि यो मालवस्यापि विभुर्विभुखं ॥ ३७ ।। ततो भुवं भूषयतिस्म पृथ्वी-राजः स्वकीयविशदैर्यशोभिः । प्रकपमाने युधि यत्कृपाणे चित्रं निपेतुर्द्विषतां वतंसाः ॥ ३८ ।। मून्युह्यमाना सततं जनानां मनोरथानाशु समर्थयंती। आज्ञा यदीया हरपादपद्म-सेवेव कल्याणकरी बभूव ॥ ३९ ॥ गंधर्ववृदैदिवि गीयमाना सौभाग्यभंगी विनिशम्य यस्य ।। सा का सुरी स्वस्य न या वांछ तत्संगमावाप्तिकरं नरत् ।। ४० ॥ ततो बभावाल्हणदेवसंज्ञो भूभृद्धटं मन्यशिरोवतंसः ।। वने द्विषतः स्मृतयगजेंद्रा श्वकंपिरे वीक्ष्य महीभृतोपि ।। ४१ ॥ देहीति जल्पन्नपि याचकेन दानप्रियो यो न जजल्प नेति ॥ दावन्नकिं दानपदेखि नोपि बलीयसी केवलमीश्वरेच्छा ।। ४२ ॥ छिन्नविषच्छोणितशोणशोची रणेषु यस्यासिलता चकासे । या स्पर्दिनीं वाचमुवाच तेन कृष्टेव जिह्वा युधि सैव तेषां ।। ४३ ॥ यद्रूपगानं भुवि गीयमानं निपीय कर्णाजलिभिनिकामं । स्वप्नप्रसंगाप्ततदीयसंगा बभूव का नो धृतकामरंगा ॥ ४४ ॥ आनलदेवो भटमौलिमौलिरथोपयेमे नृपतित्वलक्ष्मी । यः संगरे दारितवैरिवार-पाणिधर्म स्वर्गपथं चकार ।। ४५ ।। *-

·ॐ
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
[सर्गः
जेगीयमानं निजकामिनीभि राकर्ण्य यं शेष इति प्रदध्यौ ।
कोप्यस्ति धत्ते वसुधां क्षणं यां गवा यथैनं प्रविलोकयामि ॥ ४६॥
स्वकालिमान वितरन्नरीणां तेषां च जीवं च यशांति गृह्णन् ।
रणे यदीयः करवालदंडो वणिक्कलाकौशलकेलिरासीत् ॥ ४ ॥
गिरीशकैलाससुधासुधांशु-श्रियं समाकृष्य यशः किमस्य ।
वेधा व्यधत्तास्य पुरो यदेते निःश्रीकतामाकलयांबभूवुः ॥ ४८ ॥
प्रोदंच्यपाणि कनकाद्रिदभा दिदं जगादेव वसुंधरेयं ।
दाता विवेकी विनयी नयी वा विहाय नैनं सुषुवे मयान्यः ॥ ४९ ।।
'बस्लेन पत्यार्धपथे विमुक्ता स्थितापि यद्वैरिवधः स्वदेशे ।
शीतगुतेस्तीव्रतया नवं स्वं द्वीपांतर प्राप्तममंस्त किंचित् ।। ५० ॥
पर्यंतशैलप्रतिबिंबदभात् क्रीडारसकोडितदिग्द्विपं यः ।
अचीखनत् पुष्करपुण्यपारं कासारसारं शुचि वारिवारं ।। ५१ ॥
विस्मापकश्रीभवति स्म तस्मा द्भूभृत् जगहेव इति प्रतीतः ।
दानं समानं समवाप्य यस्य वनीपकाः [के धनिनो नचोव्यां] ॥ ५२ ।।
सशोकधूमाश्रुजलैमिलित्वा निझासवातैरिपुकामिनीनां ।
सद्यो घनीभूय न दुर्दिनानि तेने यदोजी ज्वलनः किमासा ।। ५३ ॥
यागेतिविश्वस्य विधेविधित्सो यस्यांगुलीः पाणितलं नखाँश्च ।
स्वर्गोस्तनाः स्वर्दुमपलवाःस्व-मणिः किलाभ्यासकृतग्रसृष्टिः ॥ ५४ ।।
गुणान् यदीयान् गणयन् विधाता परिश्रमं तं कलयांचकार ।
त्रिलोक्य सृष्टावपि नानुभूते येल्लेशमात्रं विषयीबभूव ॥ ५५ ॥
ततो भवद्विश्वलदेवनामा विश्वापतिविश्वविकासिधामा ।
यत्पाणिपाथोरुहि कणिकायाः पुपोष भावं ननु भूतधात्री ॥ ५६ ॥
विदारितारातिकरींद्रकुंभा द्यान्यत्र पेतुर्युधि मौक्तिकानि ।
तान्येव पुष्पाणि विकखराणि यदीयकीर्तिवततेर्बभूवुः ५.५७ ॥
पदीपकीय विजितो हिमाद्रि रद्यापि नाश्रूणि विमुंचते किं ।
भृशं तपत तापनतापतेन द्रवीभवमशिलाछलेन.॥.५८ ॥

·२] -- पूर्वजवर्णनम् गुणान् कणेहत्य निपीय यस्य भृशं प्रहृष्टोपि सुपर्ववर्गः । कष्टं [सचित्राहत एव तस्थौ न देवभूपं] श्रितवान् यदेषः ।। ५९ ।। तस्मादशोभिष्ट महिष्ठधामा महीमहेद्रो जयपालनामा । स्रवद्भिररिपुकामिनीनां यशस्तरुः पलवितो यदीयः ॥ ६ ॥ वृंदानि संख्ये बलिनामरीणां वीक्ष्यावरोधे च तनूदरीणां । यो विश्वविख्यातयशः प्रकाशो भृशं न कंदर्पमुरीचकार ।। ६१ ।। दुग्धोदधिस्फीततरत्तरंग-श्रेणिश्रियां वैभवजेतृभासः । जगूरणद्वेणुरवाभिरामं गुणान् यदीयानुरगेंद्रकन्याः ।। ६२ ॥ गांगेयवद्यगुणस्ततोऽभात् श्रीगंगदेवो वसुधासुधांशुः । निश्वासवाते रिपुकामिनीनां प्रतापसप्ताचिरदीपि यस्य ।। ६३ ।। दोषाकरो याशसो महत्वं विलोक्य मात्सर्यभरं दधानः ।। यदर्जयामास तमःकलंक-च्छलात्तदद्यापि न मुंचते ऽसौ ॥ ६४ ।। परः शतेभ्योपि रिपुव्रजेभ्यो यच्छन्न तुच्छां सुरलोकलक्ष्मी । उद्दामसंग्राममवाप्य मात्रा हीनः कृपाणोजनि यस्य नैव ।। ६५ ।। गतेषु कर्णादिषु दानशौंडे-ध्वयं जनो मा जनि दौस्थ्यपात्रं । ध्यात्वेति यं दायकचक्रशक्रं मन्ये दयालुार्वेदधे विधाता. ।। ६६ ।। . त्रैलोक्यलोकावलिकर्णकर्ण-पूरीकृतानंतगुणैकधाम | इलाविलासी जयतिस्म तस्मात् सोमेश्वरोऽनश्वरनीतिरीतिः ।। ६७ ॥ रणेषु येन स्वकरांबुजेन प्रोल्लास्यमानासिलता चकासे । अंतः स्फुरत्क्रोधकृशानुजात-धूम्येव साक्षाद्वहिरुलसंती ।। ६८ ॥ उक्तेन गोत्रस्खलनाद्यदीय-नाना विलक्षं रमणं विधाय । चिराय संभोगरसप्रसंगि चेतो निजं प्रीणयतिस्म का न ॥६९ ॥ वहेर्द्विषन्नब्विति यत्प्रतापा निमभ्यवर्षनरियोषितो ऽ हविर्वदेभिर्ववृधे सकाम वामे विधी वाममशेषमेव ।। ७० ॥ अनेन राज्ञा सममेकभावं कथं समायातु भुजंगरांजः ।। अधात्सहस्रेण स गां शिरोभि रयं पुनस्ला भुजपैकयैव ।। ७१ ॥ yrEETAVITS RESERTER ·CA-AM-14 १६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः .कर्पूरदेवीति बभूव तस्य प्रिया [प्रिया] राधनसावधाना । जितं यदास्येन जले निलीया द्यायप्सुजे किम तपस्तनोति ।। ७२ ।। इहस्थितो ऽसौ रमणः कदाचित् विलोक्य लुब्धो भविता बतैताः । इतीव या नो हृदये प्रवेष्टु मेणीदृशामप्यदितावकाशं ।। ७३ ।। पत्या भुवो वैषयिक विनोदं सा निर्विशंकं किल निर्विशंती । अमानधामानमसूत सूनुं हरेरिवाशा तुहिनांशुबिंबे ॥ ७४ ।। अतुच्छवात्सल्यभरं दधानो वितय तज्जन्ममहं महति ।। जगज्जनाल्हादकरस्य पृथ्वीराजेतिनामाऽधित तस्य भूपः ॥ ७५ ।। तनुत्विषानिर्दलितांधकार-जालः स बालोऽन्वहमेधमानः । भृशं प्रजानां नयनांबुजानां भद्रकरो भानुरिवाजनिष्ट ।। ७६ ॥ शस्त्रेषु शास्त्रेषु च लब्धपारं विलोक्य भूमानथ तं कुमारं । साम्राज्यभार प्रवितीर्य तस्मै योगेन मार्स वपुरुत्ससर्ज ।। ७७ ।। पित्रा प्रदत्तं समवाप्य काले राज्यं स भूभृनितरां चकासे । अहर्मुखे हर्पति नोदयाद्रि र्यथा तमोबातविनाशि रोचिः ॥ ७८ ।। गुणाभिघातं प्रसभं प्रकुर्व भप्येष चक्रे न गुणाभिघातं । अपि प्रतन्वन् परलोकबाधा न च प्रतेने परलोकबाधां ।। ७९ ।। निषेवमाणोप्यसितांसंवृत्ति नैवासितां वृत्तिमुपादितैषः । तेनेति तेने परलोकपीडा न तेन तेने परलोकपीडा ।।.८०॥ द्विकुंभिकुंभतटदत्तदृढप्रहार- प्रत्यंगलमनवमौक्तिककैतवेन । क्ष्मामंडलं फलितुमुनिमषितप्रसून राजीव यस्य युधि खड्लता विरेजे ।। ८१ ।। कीर्तिर्यस्य सतीव्रतेति मृदुरप्याधत्त न प्रत्यय चित्ते कस्य नः योज्झतिस्म तमही कल्पांतमप्यास्थितं.। . .:: : अन्येषां तु सतीव्रतापि न सती वेश्येव तान् जीविता बध्येवोज्झति चेन्नयास्म कतिचित्तान जीवतोप्युज्झतिः ।। ८२ ।।

·२] पूर्वजवर्णनम् वाग्देवी चिकुरे शशांक मुदरे शंभुं गले तदृषं प्रोथाने बलमंबरे मदकलं स्वःकुंभिनं कुंभयोः । जग्राहास्य यशोभ्रमेण भुवने भ्राम्यद्विषां दुर्यशो धिग्वेरस्य दुरंततां स्फुरति या तत्संततावप्यहो ।। ८३ ।। भेजे यस्य शयालुतां शयपयोजन्मन्यसा विंदिरा । तद्रागेण समैदसिच्छलमलंकृत्य स्वयं श्रीपतिः । नैवं चेत् बलिवैरिविक्रमभरध्वंसेऽस्यकौतस्कुती शक्तिः संयति संबभूव नितमामुलासिनीलातेः ।। ८४ ।। दिक्शैलद्विपकूर्मभोगिविभवः प्रोद्धृत्य सर्वसहां तद्भूयो भरभंगुराः परिमुमुक्षतोपि कंपच्छलात् । दृष्ट्वा यं प्रतिपन्नसूरमनिशं भूपालचूडामणि लज्जाकीलककीलिता इव न तां शंके त्यति स्म ते ॥ ८५ ॥ औनयेन यशोभरेण च पराभूति परां लंभितो- ऽस्योच्चलभयितुं पराभवपदं वांछन् स्वयं तौ पुनः । ईशाराधनमाततान हिमवान् कन्याप्रदानादिभि 1) किं यशसैककेन न तयोस्तं वेदमूढोजित ।। ८६ ।। चितारत्नावनद्धेऽनवरतममृता सिक्तकल्पद्रुसांद्रा- च्छायाच्छन्ने निषण्णा: श्रमविगमकृते चत्वरे चत्वरेपि । तीरे सिद्धापगायाः सुरसुरभिगणांश्चारयंखोस्यदानं जेगीयंतेस्म देव्यः करकमलमिलद्वेणुवीणाविलासाः ॥ ८ ॥ शश्वद्येन निरीतितां गमयता क्षोणीतलं क्ष्माभृता दिष्टा अप्यतिवृष्टयो जलनिधेः पारं प्रयातुं परं । यत्प्रक्षिप्य ररक्षिरेऽक्षिषु निजेषू चैरिपुस्त्रीजनै स्तत्तेनैव हतप्रियेण पुपुषे साकं न किं वैरिता ॥ ८८ ।। यत्खनक्षुण्णभूमीपतिविततिशिरःसंचरद्रतधारा- वारां राशिः प्रसर्पत् क्षितितलमखिलं रक्तमेवाकरिष्यत् । । 32 ·aanti १८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः एषा प्रोद्गच्छदच्छामृतकरकिरणक्षुब्धदुग्धाब्धिमुग्धा यत्कीर्तिर्विस्फुती यदि सपदि न तत् श्वेततामापयिष्यत् ।। ८९ ।। वीरे यत्र रणे तथा वितरणे सन्मार्गणानां गणां- स्तन्वाने प्रथमानमानविभवे संलब्धलक्षान् क्षणात् । पूर्वोपार्जितकीर्तिकर्त्तनभिया संभ्रांतचित्तश्विरं कश्चिन्न श्रयतिस्म दानपरतां नो वा भटंमन्यतां ।। ९० ॥ इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनय चंद्र सूरिविरचिते श्रीहम्मीर- महाकाव्ये वीरांके श्रीभीमदेवप्रभूतिपूर्वजवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः समाप्तः ॥ d अथ तृतीयः सर्गः अथ प्रथीयस्तरसा रसायातलं शयालु स्वशये शकेन । सहाबदीनेन वितन्वतालमुपद्रुता पश्चिमभूमिपालाः ॥ १ ॥ आल्हादनेनाखिलभूतधाच्या यथार्थतां नाम निजं नयंतं । गोपालचंद्रांगवितीर्णरंगं श्रीचंद्रराज पुरतो निधाय ।। २ ॥ उपायनानीतमहेभकुंभ-गलन्मदाद्रीकृतभूमिभागं । भेजुर्भुजो विजितारि पृथ्वी-राजा लयद्वारमुदारवेगाः ॥ ३ ॥ त्रिभिर्विशेषक प्रवेशिता नाथगिराथ वेत्र-करेण कांताभरणा नरेण । पृथ्वीपतेः पादसरोजयुग्मं नत्वा यथा स्थानमुपाविशंस्ते ॥ ४ ॥ दीनाननास्तान् प्रविलोक्यः पृथ्वीराजस्ततः पार्श्वचरानुवाच । पद्मा हिमासीव निदाघसंज्ञे श्रियं किमंते दधते न भूपाः ॥ ५ ॥ तं चंद्रराजीथ जगाद चंद्र-श्रीगर्वकूलंकषदंतदीप्या । हृदुल संद्वामयदुग्धसिंधो विस्तारयंस्तारतरानिवोर्मान् ॥ ६ ॥ तपःप्रभावाजितवर्यवीर्य सहाबदीनः शकमेदिनीनः । उपप्लवागाजनि धूमकेतु रिवावनी बाहुंजमंडलानां ॥ ७ ॥ -- -- - ·44 २] पृथ्वीराजसंग्रामवर्णनम १९ देशानशेषान् जहि नागराणी हरैणनेत्रा दह मंदिराणि । विगृह्य यो बाहुजराजराजे कुलानि चक्रे विपदाकुलानि ।। ८ ।। अशेषभूपालविशेषकाभ के नाम ते क्षोणिभुजः क्षमायां । स स्वौजसा त्रासितबाहुजानां बुदैर्दरी: पूरितवान्न येषां ।। ९ ॥ यः संगरे संगररंगवेदी क्षात्रं क्षणाद्वेश्म नयन यमस्य । कि भार्गवोयं पुनरेव जात इत्याकुलैीरकुलैयंतर्कि ।। १० ॥ अयं समागादयमाः समागाजना इति स्फारितलोचनाब्ज । दिशो दशापि प्रविलोकयंतो यतो भयेनानिमिबीबभूवुः ।। ११ ॥ उद्वास्य शस्यान्यपि भूपतीनां यत्रैपुराणीव पुराणि शंभुः । अतिष्ठिपत् द्विट्कुलशूल मूल-स्थाने प्रधानां निजराजधानी ॥ १२ ॥ निःकारणं दारुणवैरभाजा तेनाभिभूता नृपभूभुजोमी । समैयरुस्त्वां शरणं शरण्य मतो भवानव परं प्रमाणं ॥ १३ ॥ इत्येतदीयां विनिशम्य वाचं वाचंयमानामपि कोपकी। आकृष्य कूर्च तरवारिमुष्टि-पटिष्टनाभात्करवारिजेन ।। १४ ।। मयूरबंधेन निबंध्य नैनं पादारविंदे यदि वः क्षिपामि । जातोन्वये तहि न चाहमान इति प्रतिज्ञामकरोनरेशः ॥ १५ ॥ ततस्ततः श्रीः शुभकारिसर्व-ग्रहे विलमे विजये च योगे । चचाल चंचन प्रतिपंथिमाथ चिकीर्षया व्याकुलचित्तवृत्तिः ॥ १६ ॥ पोरेणपोताभदृशः प्रयांतं प्रचिक्षिवुस्तं प्रति यान् कटाक्षान् । मांगल्यहेतोः स्म भवंति तस्य त एव दूर्वाक्षतकातिभाजः ॥ १७ ॥ निरंतरप्राप्तमहाप्रसाद-विशुद्धये शुद्धधियः प्रकामं । करस्फुरत्स्फारतरासिदंड-स्फराः प्रचेलुर्वरवीरवाराः ॥ १८ ।। द्यावापृथिव्योरुदरंभरीणि प्रोत्तुंगरंगद्गजगजितानि । अपि द्वयानां धरणीधराणां सत्वानि चक्रुर्विधृताधृतीनि ॥ १९॥ प्रतापसूर्यऽभ्युदितेदसीये साध्यं किमेतेन बतोद्यतेन । इतीव तीव्रद्युतिमुद्यतनि-सैन्योत्थरेणुस्तिरयांबभूव ।। २० ॥ पE ·श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः रजोबजे जिखुराभिघातो-थैर्जानुदघत्वमपि प्रयाताः । मदोदकैः सैन्यमतंगजानां वंशद्वयस्यः सरितो बभूवः ।। २१ ॥ इति प्रयाणैः कृतवैरिवारः प्राणप्रयाणैर्नृपतिः किंयद्भिः । वसुंधरां भूरितरामतीत्याऽभ्यवेष्टयत्तच्छकराजदेशं ।। २२ ।। आजग्मिवांसं तमुपस्वदेशं चरैरथाकर्ण्य शकेश्वरोपि । संना सैन्य रिपुदत्तदैन्यं भेजेभ्यमित्रत्वमवार्यवीर्यः ।। २३ ॥ कोदंडदंड द्युतिमंडितांगाः कटीतटाबद्धबृहनिषंगाः । सूक्ष्माक्षिलक्षीकृतवैरिवीराः पृष्ठनिरीयुर्यवनप्रवीराः ।। २४ ।। प्राक रेणुजालानि ततः करेणु-कुंभभ्रमत्षट्पदांकृतानि । ततो भटानां स्फुटसिंहनादाः सैन्यद्वयस्याप्यमिलस्तदानीं ।। २५ ।। परस्परालोकनितांतजात-प्रसृत्वरायलकवेलदंगा। नानास्फुरद्धेतिभृतः प्रवीराः प्रतेनिवांसो रणरंगलीला ॥ २६ ।। मणीचकानीव महीरुहाणां क्षिपन यशांसि द्रुतविद्रुतानां । क्वौ मरुत्वान् भटराजराजि-करांबुजत्यक्तपृषकजन्मा ।। २७ ।। मिथः समानाक्षिनिरीक्षणेन प्ररूढगूढप्रतिघा इवोच्चैः । घटेकदेशीयभटास्सुशोभा- श्वानामयुध्यंत हठात्तदानीं ॥ २८ ॥ दंतावलस्य प्रषरं प्रविश्यं कश्चित्तदाघातकलाविपश्चित् । क्षुर्या विदार्योदरमुग्रवीर्यो विलोठयामास तमाशु भूमी ।। २९ ।। उत्प्लुस कश्चित्तरसा रसाया आरूढवांस्तुंगकरींद्रकुंभ । लांगूललीलायितखगदंड एणारिलीलां कलयांबभूव ।। ३० ।। कश्चित्स्पदात् स्पंदनमापतंतं धृत्वा करी काक मुखे सुखेन । अवाप्य सद्यो भ्रमिमंतरिक्षे प्रास्फालयत्संगरभूशिलायां ।। ३१ ॥ प्रक्षिप्य पश्चात्करमुगवेगात् उत्पाटितस्पंदनतवेन । योद्धु स्वयं पटिशमादधान इवेतरोभात्पदगै रमेभः ॥ ३२ ॥ चीत्कारमाकये मतगजानां वित्रस्यतः कोपि तुरंगमस्य । उष्णीषखंडेन पिधाय कर्णावपूपरते। सममाहवेच्छा ।। ३३ ॥ - • - -

·३]
पृथ्वीराजसंग्रामवर्णनम्
२९
हतुं क्रुधा दंतिनमापतंतं अरंतुदात्रैर्युधि ददिरेव ।।
प्रत्यर्थिना लूनभुजदयोन्यो दशन् प्रतेने नययुद्ध मेव ।। ३४ ॥
सन्नाहसंधावभिजातगात्र-प्रभेदने किं कुतुकं भटानां ।
मनोपि तेषां परमाणुरूप मभेदि यस्तैः करलाघवेन ।। ३५ ।।
तदा विपत्तौ पितरः सुतानां प्रमोदपूर युधि लेभिरे यं ।
अपुत्रिणामप्यजनिष्ट तेषा मेतच्छतांशोपि न जन्मकाले ॥ ३६ ॥
अथोटेश्यारभटैस्तुरष्का श्यंडासिदडैरभिताड्यमानाः ।
नेशुः समंतालगुडप्रपात यथा कुलान्येकविलोचनानां ।। ३७ ।।
स्यात्येष यंत्रांतरसंस्थितानां यादृश्यवस्था हरिमंथकानां ।
तादृश्यभूद्रूपतिचाहमान-रणाश्रयाणां यवनेश्वराणां ॥ ३८ ॥
दृष्ट्वा विशीणं युधिजीर्णकल्प मिवात्मनीनं शिबिरं शकेशः ।
क्रोधादधाविष्ट महिष्टमुष्टि-धृतासिदंडः स्वयमाशुचंडः ॥ ३९ ॥
तमापतंतं प्रसमीक्ष्य चाह-मानोप्यधावद्धृततीव्रवेगः ।
अंतःस्फुरत्क्रोधकृशानुकीला-नुकारिरागारुणदारुणाक्षः ॥ ४० ॥
करोदरोद्धासिमहासिदंड-छलोलसत्पुष्करदुनिरीक्षौ ।
अभ्युद्यतौ वन्यगजौ किमेतौ वितर्यमाणाविति वीरवारैः ।। ४१ ॥
प्रपूरयंती भुवनादराणि पादाभिघातप्रतिजातशब्दैः ।
मिथः प्रहारप्रथनप्रवीणौ युद्धं चिरायातनुतां क्रुधा तौ ॥ ४२ ॥
एवं नृदेवो युधि युध्यमानः प्रसह्य किंचिच्छलमाकलय्य ।
शकाधिराजं विनियम्य सम्य गपूपुरत्स्वां विधिवत्प्रतिज्ञां ।। ४३ ।।
महीमहेंद्रान् शरणागतांस्तान् स्खे स्वेधिकृत्वा विषये नयेन ।
ततः स मानी निजराजधानी मापद्विमानीकृतशत्रुजातः ।। ४४ ॥ .
वासांसि दत्वा सुरलोकलोभिमहांसि तस्मा इति राड् मुमोच ।
हा तत्र को नाम पुनर्विधित्सु रमामया संगरमेवमुच्चैः ॥ ४५ ।।
पृथक् पृथक् संगररंगभंग्ये-त्थं सप्तकृत्वः क्षितिवासवेन ।
विनिजितोसौ यवनावनीशो मम्लौ च जग्लौ च भृशं नृशंसः ॥ ४६ ॥

·- - - REATINGS । . २२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः अथासहस्तं स्वबलच्छलाभ्यां जेतुं शकेशः शकचक्रकेतुं । बलाभिलाषी प्रचचाल चंद्र इव ग्रहेशं प्रति वर्परेशं ॥ ४७ ।। कांबोजलंगाहथभीमभिल-बंगादिदेशाधिपपेशलनि । शिष्टाष्टलक्षप्रमितामिताहि-कांतवराजिवरवाजिराजि ॥ ४८ ॥ संपादितारातिविपत्तिपत्ति-कोन्याकुलं शौर्यकलं बलं नाक उक्तात्मवार्ताय नृपाय तस्मै घटैकदेशीयनृपो ददेऽथ ।। ४९ ।। सद्यस्ततोऽसौ प्रसरत् प्रसादात् साम्राज्यमासाद्य सहाबदीनः । न केनचित् ज्ञातचर' समेत्य जग्राह दिल्लीमतिविग्रहेण ।। ५० ।। ततो भियाभ्यस्तपलायनानां हताहता हेति कृतारवाणां । भमप्रभाणां मुखतो जनानां समागमं शत्रुपतेनिशम्य ।। ५१ ।। रणे मयासी शतशो जितोपि कि चापलं बाल इवातनोति । वहन्नहंकारमिति क्षितीशः प्रचेलिवांस्तुच्छपरिच्छदोपि ।। ५२ ।। युग्म प्राग्लनतद्वस्तभृशानुभूत-भीस्तं समीक्ष्येति शकः प्रदध्यौ । अस्माकमेकाक्यपि नैष जेतुं शक्यो मृगाणामिव पंचवक्त्रः ।। ५३ ।। ततो निशीथे निभृतांधकारे संप्रेषितैः प्रस्ययितैः शकेशः । अबीभिदत्पुष्कलनिष्कदानै स्तस्याश्वपालं सह तौयिकैः सः ।। ५४ ।। दिष्टया समेता ध्रुवमस्मदुक्ता यास्यति वेश्मानि परं निजानि । हन्मो वितन्मोद्य दृढं स्वराज्य मित्युक्तियुक्तिप्रथका मिथोपि ।। ५५ ।। आकाशशेषे तुहिनांशुबिबे प्रकाशकल्पेऽतुहिनातौ च । शका समंतान्निभृतं समेय पृथ्वीपतीये शिबिरे निपेतुः ।। ५६ ।। युग्म गृहाण शस्त्रं निगृहाण शीघ्रं प्रयात एवैष शकोऽग्रतस्ते । आहन्म एतान्निहता बतेतै रित्यं भटप्रोटवाक्यचित्रे ॥ ५७ ।। प्रवर्त्तमाने समरे, समंता च्छकेशनुन्नेन तदाश्वपेन । तुरंगमस्तेन नृपाय नाटा-रभाभिधानो श्वयते ददे सः ॥ ५८ ॥ --man-1- - .

·३] पृथ्वीराजसंग्रामवर्णन २३ तमश्वमारूढममुं विभाव्य शकात्तचित्ता अथ तौयिकास्ते । अवीवदन् वीरवरप्रियाणि मृदंगभेरीपटहादिकानि ॥ ५९ ॥ अभ्युनतांभोधरधीरगजि-वितजिनं तूर्यरवं निशम्य । प्रनार्तितुं बर्हणवत्प्रवृत्ते ताक्ष्य विलक्षः क्षणमास भूपः ।। ६० ॥ भन स्थिरत्वं व्रज मा विषादं इत्युक्तिभाजो यवना जवेन । कि कार्यता मूढममुं तथास्थ मवेष्टयन् द्राक् चटका इवाहिं ।। ६१ ॥ भुवं स्पृशन् दक्षिणपादजान्वं-गुष्ठेन चाकुंचितवामपादः । वहन् कृपाणावरणं च हरले ऽथोत्लुत्य सप्तेनिषसाद भूमौ ॥ ६२ ॥ भंग्या भुवा काश्चन कांश्चिदुग्रा-सेर्वेलने कांश्चन सिंहनादैः । वित्रासयन् चित्रविधायि युद्धं चिराय चक्रे भट'चनशक्रः ।। ६३ ।। पृष्ठे शकस्तावदुपेत्य कश्चित्प्रक्षिप्य कंठे धनुराततज्यं । अपीपतद्भूपतिमाशु पश्चात् संभूय सर्वे तरसा बबंधुः ।। ६४ ॥ अथ स धरणिकांत' सद्गुणालीनिशांता प्रतिहतखलजातः प्रौढराढावदातः ।। विधिविलासतयोगादाप्तबंधः शकेंद्रात द्विरपि रतिमहासीद्धोजने जीवने च ॥ ५ ॥ यवनाधिपदेशमनुप्रहितं विभुने [व] पुरोदयराजभर्ट । समुपेतमवेक्ष्य तदा शकराट' प्रविवेश पुरीमुररीकृतभीः ।। ६६ ॥ कष्टं निशम्योदयराज ईशितुः प्राप्त तथा नाह मभूव मित्यथ । मूर्धानमुच्चरधुनोन्मुहुर्मुहुः शल्यं तदुद्वर्तुमिव स्वतो हृदः ॥ ६७ ॥ संत्यज्यैनं व्यसनपतितं स्वामिनं चेतनामि क्रीडां ब्रीडा कलयति तदा गौडगोत्रे सुखं मे । इत्थं ध्यात्वा शकपतिपुरी सनिरुध्याभितोसो तस्थौ पक्षद्वयमनुदिनं युध्यमानो हठेन ॥ ६८ ।। म्लेच्छावनीपमिममेवमन्यदा कश्विज्जगाद सविषादमानसः । त्वामेष कोऽमुचदनेशो रणे त्वं नैकवेलमपि हा जहास्यमुम् ॥ ६९ ॥ नी Irl ·।" २४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः धर्मोचितामपि तदेति तद्रिं श्रुत्वा भृशं स कुपितो नृशंसधीः । उच्यंत एत इत एव विद्रव-द्राजज्ञकोपनिषदस्तमित्यवक् ।। ७० ।। वीरेंद्रेष्वथ दत्तदृष्टिषु धरापीठे हिया वाक् सतां सांद्राश्रुतिसित शोकलतिकाकंदेषु वृंदेषु च । आनीयैष नृपं तमुग्रतररुट दुर्गांतरे चीचय- स्कार्याकार्यविचारणांधबधिरा हाहाऽधमाः सर्वतः ।। ७१ ।। शैवा य "च्छिव" मामनति "सुगतं" बौद्धा यदाचक्षते "सर्व" यदुदाहरंति नितमामहन्मते छेकिलाः । तद्ब्रह्माद्भुतचिन्मयं स्थिरमनास्तत्र स्थितोसौ स्मरन् पृथ्वीराजनृपो नृपालितिलको लेभे शिवं शाश्वतं ।। ७२ ॥ पृथ्वीपतेरिति विनाशगति निशम्य दूनः स गौडकुलपंकजबालसूर्यः । स्थानं निजं तदुपगम्य बलं स्वयं च युवा दिवस्पतिपदं तरसाससाद ।। ७३ ।। अधिगय भूपतिविपत्तिमिति सवदश्रुमिश्रनयनस्तदनु । विहितोव॑दैहिक इलामखिला स्वक्ररे चकार हरिराजनृपः ॥ ७४ ।। यन्नामप्रतिवर्णसंश्रुतसुधापूरापतद्यद्यशः कर्पूरोरुरजोभरप्रसृमरावि विपंकाकुले । वाणीनां पथि नाभत पथिकीभावं यदीया गुणा औदार्यप्रमुखाः किमद्धतमहो तत्तकवीनामपि ॥ ७५ ॥ यत्पाणि सरसीरुहं किल रमा भेजे सिदंभाच्च तां रागादन्वगमत्स्वयं हरिरभूत्सूनुः प्रतापस्तयोः । यः श्रुलाध्यजवैरिणं स्मररिपुं कोपात्तथाऽतीतपत् नालं दूरपितुं यथा क्षणमपि स्वस्मात्स गंगामभूत् ॥ ७६ ।। भूचक्रे स्वयशोदितुंगशिखरादभ्युद्गतैरंशुभि- ब्रह्मांडाहतिभमवेगविधुरैः पश्यानिवृत्तैः पुनः । -- ·पृथ्वीराजसंग्रामवर्णनम् देवानामपि कुंभजन्ममुनये दातुं किमर्थं व्यधात् नियोलासिविकासिकाससुभगं भूष्णुश्रियं यो दिवम् ॥ ७७ ।। विधुरतिविधुरश्रीनिस्तरंगा, च गंगा कनकगिरिरगौरस्यक्तगर्वश्व शर्वः । कुमुदममदमैंद्र सिंधुरो नोडुरोजा अजनि लसति विष्वग्द्रीचि यत्कीर्तिपूरे ।। ७८ ॥ यान् यान् व्यत्यगमन्नृपान् कृतनतीले ते प्रकाशं ययु- यान् यान् प्रत्यचलच्च भेजुरभितस्ते ते क्षणान्लानतां । यस्य क्षोणिपतेः प्रतापवसतेदिग्त्रयात्रोत्सवे सेना कापि न वा व्यराजततमा संचारिणी दीपिका ।। ७९ ।। कर्तुं दिग्जयमुद्यतस्य निखिलं क्षोणीतलं कामता- भश्वानां गतिभंगता मुपनयन् वेगोत्तरं धावतां । वारांराशिरसावजायत तमां यस्यांतरायः कवे- वाचां वाच्यविचारभास्वररुचां गोष्ठीशठानामिव ॥ ८० ॥ हत्तानेन विपक्षभूमिपतयः सर्वैभवं लंभिता अस्येमामुपकारितां स्वहृदये संभाव्य तेपि क्षणात् । सच्चक्रुर्गजवाजिराजिवसुधाकोशादिदानरमुं वंध्यं सारपरोपकारजनितं पुण्यं न शत्रावपि ।। ८१ ॥ हुला यो निजकोपपावकमुखे द्विड्वीरहव्यं शुचा- क्रंदत्तद्रमणीविलोचनगलद्वाष्पांबुभिभूरिभिः । भूचक्रेत्र तथातिवृष्टिमनिशं प्रोलासयामासिवान् आशिश्राय यथाविनाशमचिरादन्यायबीजांकुरः ।। ८२ ।। इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्र सूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा- काव्ये वीके श्रीपृथ्वीराजसंग्रामवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः।। ELEANESERHEACHER ·२६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः अथ चतुर्थः सर्गः कुर्वन् कुवलयोलास मसंतापकरैः करैः ।। वेला इव तुषारांशुः स प्रजा अभ्यवीवृधत् ।। १ ।। राज्यं निर्विशतेऽन्येयु हरिराजमहीभृते । प्रीतिव्रततिवृद्धयर्थं श्रीगुर्जरनरेश्वरः ॥ २ ॥ विस्फुरच्छुक्रसंबंधाः समुन्नतपयोधराः । वर्षा इवोलसद्वर्षाः प्रेषयामास नर्तकीः ॥ ३ ॥ युग्म अन्यदा स्फुरितोदार-फारशृंगारभासुरे । नृपे च नृपलोके च स्फीतप्रीतो निषेदुषि ।। ४ ।। वाद्यमानेषु वाद्येषु तालमेलमनोहरं । गायनेषु च गायत्सु कोकिलालापकोमलं ॥५॥ दृढयौवनसोपानाः शृंगाररसवारयः ! विस्फुरद्वालसेवाला विलासोलासवीचयः ॥ ६ ॥ पीनस्तनोल सत्कोका विस्मेरवदनांबुजाः । चलदृक्पृथुलोमानः सुमेषोःधिका इव ॥ ७ ॥ वात्याव्यतिकराद्भूत-कदलीदलवत्तनुं । वेलयंयो भ्रमंतश्च चक्रजीविकचक्रवत् ।। ८॥ कदाचिदुनयोर्मूलं कदाचिन्नाभिमंडलं । कदाचन कुचौनयं दर्शयंयो मुहुर्मुहुः ॥९॥ लसलावण्यलीलाभि लॊकलोचनलोभनाः। मूर्त्ताः (कंदर्प) दास्ताः प्रावतंत प्रनतितुं ॥ १० ॥ सप्तभिः कुलक तस्पाजननमेवासी दासां लावण्यवारिधी । मने दृग्मनसी यस्य निर्यातुं शक्ततां गते ॥ ११ ॥ .

·RANDORE......
४ ]
तज्जन्मवर्णनम्
--
'
इति तासां स्फुरदासां नाम्यं पश्यन्नहनिशं ।
क्षणमात्रमपि त्यक्तुं नालंभूष्णुरभूदयं ।। १२ ।।
ततोऽसौ गीतनृत्तादि-दक्षदानपरायणः ।
मितंपचत्वं शिश्राय सेविना जीविकार्पणे ॥ १३ ।।
वार्तामलभमानास्ते तस्य सेवामहासिषुः ।
स्वार्थसिद्धि विना कोपि कि स्यात्कस्यापि सेवकः ।। १४ ।।
राज्यस्थिति तथाभूतां दर्शदर्श प्रजा अपि ।
विरज्यंतेस्म तस्मात् खाग स्त्रितमा दुर्भगादिव ॥ १५ ॥
एतत्स्वरूपं विज्ञाय प्राग्वरी शकनायकः ।
ससैन्योभ्येत्य दिलीतो देशसीमानमानशे ॥ १६ ॥
काकनाशं ततो भीत्या प्रनष्टजनताननात् ।
सौख्यसर्वकषं श्रुत्वा गमनं शत्रुभूपतेः ।। १७ ।।
आरभ्य पृथ्वीराजेंद्र-नाकलोकाप्तिवासरं ।
अकृत्यमिति संयक्त-शकाननविलोकनः ॥ १८ ॥
सांत पुरपुरंध्रीक स्ततोसो ज्वलने विशत् ।
भाविनी यादृशी कीर्ति मंतिः स्यात्तादृशी नृणां ।। १९ ।।
त्रिभिविशेषक
नाकलोकं पृणे ऽमुष्मि नम्लासीत्तत्परिच्छदः ।
अस्तंगते जगद्दीपे स्मरः किं कमलाकरः ॥२०॥
अपुत्रत्वेन भूभर्तुः शत्रोरागमनेन च ।
चिंताचांतहृदो बाढं मंत्रयंति स्म मंत्रिणः ॥ २१ ॥
अपयं भूपतेनास्ति भटा न च रणोद्भटाः ।
विपक्षस्तु महावीर्यः कथं रक्षिष्यते पुरं ॥ २२ ।।
तत् त्यक्त्वा नीवृतं यामो रणस्तंभपुरं प्रति ।
सूरोपि बलवैकल्यात् श्रयेत् द्वीपांतरं न किं ॥ २३ ॥

·PE Post २८ [ सर्गः -- श्रीहम्मीरमहाकाव्ये सत्रास्ति पृथ्वीराजस्य प्राक् पित्रातो निरासितः । पौत्रो गोविंदराजाख्यः स्वसामर्थ्यात्तवैभवः ।। २४ ॥ स्वस्वामिवंशकासार-हंसं तं भूपमाश्रिताः । कीर्तिपात्रीभवंतोऽव-तिष्ठेम ह्यकुतोभयाः ।। २५ ।। मंत्रयित्वेति भूपीयं सर्व कोशबलादिकं । सहादाय चलतिस्म रणस्तंभपुरप्रति ।। २६ ।। दावपावकवत् वाक्ष्य ज्वालयन देशमुद्वसं । शकः पश्चादुपागया जयमेरुपुर ललौ ॥ २७ ॥ अथ प्राप्य रणस्तंभ पुरं गोविंदभूपतेः । समगंसत ते सर्वे वृत्तांतं च न्यगादिषुः ।। २८ ॥ पितृव्यस्य तथाभूतं मृत्युं श्रुत्वा धराधिपः । बाचामगोचरं कष्टं कलयामास मानसे ।। २९ ॥ स्मृतिस्मृतिपरित्यक्त-शोकः कृत्वोदैहिकं । धीसत्वांस्तान् यथायोग्य-कार्येणायोजयन्नृपः ॥ ३० ॥ पराभवन् द्विषच्चक्र प्रभवन् न्यायवृद्धये । सौख्यं चानुभवन्स्कीतं स प्रजाश्विरमन्वशात् ॥ ३१ ॥ गोविंदे दिविषद्वंदे संचारयति चातुरीं । तानवं शात्र निन्ये श्रीमद्वालण भूपतिः ॥ ३२ ॥ धनवत् समरे यत्र शरासारं वितन्वति । नाशेनैवा ऽभवढ्यक्ता रिपूर्णा राजहंसता ॥ ३३ ॥ वर्षयपि भृशंवाण-धाराभिर्यद्धनुर्धने । चित्रं विच्छायतामेव भेजिरे शत्रुभूभृतः ॥ ३४ ॥ सबरं जिसर वीक्ष्य समरे यमरिव्रजाः । अभिलेषुः सपक्षवं न वरं नाशहेतवे ॥ ३५ ॥ मानि धानि च संक्षेपं विधिसन यो विरोधिनां । अवनीपालता हिला दाग वनीपालतां ददौ ॥ ३६ ।।

·४] २९ ततोनुशास्य तजन्मवर्णनम् स दानभोगौ गोचक-मंडनो पापखंडनौ । उभावभूतां तत्पुत्री सूर्याचंद्रमसाविव ॥ ३७ ।। गुणश्रेष्ठस्तयोर्येष्ठः ख्यातः प्रल्हादनादयः । द्वैतीयीको द्वितीयश्री वाग्भटः प्रतिपद्धटः ॥ ३८ ॥ समं वितन्वतोः क्रीडां सममभ्यस्यतोः कलाः। अवर्द्धिष्ट तयोः प्रीती रामलक्ष्मणयोरिव ॥ ३९ ।। वीक्ष्याऽन्यदा नृपो मूर्ध्नि पलितं करणी जरां । शपतिस्माशु भोगेभ्यो योगेभ्यः श्लाघते स्म च ॥ ४० ॥ विधिना भूपः पुत्रावुभावपि । न्यधात् प्रल्हादन राज्ये प्रधानखे च वाग्भटे ॥ ४१ ॥ स्वयं स्थिवा कियत्कालं तयोः प्रीतिमिवेक्षितुं । प्रांते स्मरन् परब्रह्म बभूवे दिविषत्पदं ॥ ४२ ॥ कृलौदैहिकं वा स्ततः प्रल्हादनों नृपः । अरंजयत्प्रजा नाच्यो-पनिषज्ञो यथा सभाः ॥ ४३ ॥ भास्वत्यभ्युदिते यस्मि नासत्यजनि कर्तरि । सप:श्च विपक्षश्च कौतुकं कौशिकायितं ॥ ४४ ।। विशामीशे दशाऽप्याशा जेतुं यत्र कृतोद्यमे । वैरिणो जीवितं त्रातुं द्विधापि प्रधनं जहुः ॥ ४५ ॥ बलिध्वंसोलसद्धामा शयशायिसुदर्शनः । विष्वक्सेनोपि यश्चित्र 'न भेजे दानवारितां ॥ ४६ ॥ उत्सलद्धूलिविज्ञात-खुराग्रक्षुण्णभूतलाः । खरया वायुविस्फूर्ति-जिखरा स्तुरगा बभुः ॥ १७ ॥ मुदान्यदा स दावाग्मि-प्रतापश्चापविद्गुरुः । विधित्सुः पटुमाखेट निरगानगराबहिः ॥ ४८ ॥ आजानुलंबि सुस्थूल-नीलीचीवरधारिणः । चेलुः पदातयो मूर्त्ता भयानकरसा इव ॥ ४९ ॥ - --- ·३० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः १ HERENCE व स्तब्धोलकर्णाः सुस्निग्ध-वर्णाः स्वर्णायकंठिकाः । चाक्षुषा मातरिश्वान इव श्वानश्यकासिरे ॥५०॥ वाहिनीशतसंश्लेष-बहलैः प्रचललैः । समुद्ररिव कल्पांत-भ्रातविव्हलयन्निला ॥ ५१ ॥ विस्मेरसुमनोबाण-करवीरमनोहराः । नारीरिव वनीक्ष्यि नृपोभूदतुमुन्मनाः ॥५२॥ बलभद्रास्ततः केपि हरिमार्गानुसारिणः । केचिच्छशधरादृष्ट-सिंहिकासुतविक्रमाः ॥ ५३ ॥ केचिच्छिवानुगा रौद्रा वृषोलंघनजांधिकाः । अंतर्वणं विशति स्म भटा आखेटलंपटाः ॥ ५४ ॥ द्विधापि पृष्ठदानेन सत्रपः कोपि सिंहयोः । यशोमृतं पिबन्नतः स्थितः क्रोडं व्यडंबयत् ॥ ५५ ॥ मत्स्वामिवल्लभां शश्वद्व सुधां चंखनीत्ययं । इति प्रकुपितः कोपि वराहं मध्यतो ऽच्छिनत् ।। ५६ ॥ त्वन्नेत्रकांतिचौरोयं यथारुचि विधीयताम् । इति कश्चित्प्रियाप्रीत्यै मृगं बध्वा समाग्रहीत् ॥ ५७ ॥ निधन पुरः स्थित सिंह हखा पृष्ठागतं परं । लेभे काकाक्षगोलस्यो-पमान कस्यचित्करः ॥ ५८ ॥ 'तत्कटीदर्शनादाशु प्रियां संस्मृत्य कश्चन । न हातुं न प्रहंतुं च सिंहमासीत्क्षणं क्षमः ।। ५९ ।। व्यात्तवक्ने कर क्षिप्खा छिया केसरिणः शिरः । उदचितभुजो बाहु-त्राणवकोप्यदीदृशत् ॥ ६० ।। निजिघांसु मृगी कंचिन्मृगो दृष्ट्वातिकाष्टितः । स्वयमासांतरावती कटास्नेहकटाक्षिते ॥ ६१ ।। वंचयिबाथ दाक्ष्येण कोपि दृग्गोचर हरेः । पृष्ठमारूढवान सिंह-यानलीलायितं दधौ । ६२ ।। c.......-..----- ज्य -- -- प ·ܐܬܝܘܝܺܛܺܝ݂ ܛܝܬܚܓ ४] युग्म युग्म तज्जन्मवर्णनम् कृखातिसिंहस्थामप्राक्-पश्याच्छस्त्रेण पातितः । वराही रारटीतिस्म स्वभावः खलु दुस्त्यजः ।। ६३ ।। नृपोपि वर्षन हर्षेण शरासारैररंतुदैः । श्वापदानापदाक्रांता न्कुर्वन्गच्छन् यदृच्छया ।। ६४ ।। कचिनिरिणदीतीरे स्फुरच्छरवणांतरे । पारीद्रमेकमद्राक्षी निद्रामुद्रितलोचनं ॥ ६५ ॥ उत्साह्य भूपो विज्ञात-शरसंधानमोक्षणः । निर्ममे दक्षिणेणिं तं पारीद्रं विनिद्रितं ।। ६६ ।। तेनैवोत्साहनादेन कुतोपि कुपितोन्यतः । तावत्परः स्फुरत्कालः सिंहः संहतविक्रमः ।। ६७ ।। जग्राह भूपतेरंसं प्राशुं तीवापदंष्ट्रया । उरोविदारं राज्ञापि क्षुर्याऽसौ प्रतिचस्करे ॥ ६८ ।। दंष्ट्राघातस्रवद्रक्त-धाराभिरभितश्चितः । दधौ धातुद्रवलिष्ट-शैललीला क्षणं नृपः ॥ ६९ ॥ ततो दंष्ट्राविषोत्सा- मूर्छाभिर्विव्हलीकृतः । यतीवर्द्वि स पापद्धि त्यक्खागादात्ममंदिरं ।। ७० ।। मंत्रवादिगणेवैद्य-वृंदैरपि परः शतैः । भृशं चिकित्स्यमानोपि नाभूखूपः स्वरूपभाक् ॥ ७१ ॥ दुश्थिकित्सतरं ज्ञाखा ऽत्मानं भूपोथ सर्वथा। वीरनारायणं पुत्र मभ्यर्षिचनिने पदे ।। ७२ ।। पतिष्यच्चाहमानीय राज्यश्रीवलिपादपं । वाग्भटं च समाहूय सोदरं जगिवानिति ॥ ७३ ।। शौर्य बुद्धिरविश्वासो राज्यश्रीकारणं त्रयं । तदुक्तं स्थावरे स्वापं दुरापं शैशवे पुनः ॥ ४ ॥ तदस्ति स्वापचापल्ये बाल्येऽसौ वयसि स्थितः । अनुशास्यस्तथाकारं यथास्यान्नाहित कचित् ।। ७५ ॥ A '..mitalirtanti ·३२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्ग: --- दौःशल्येन सुतस्यास्य सशल्य इव वाग्भटः । मंदमंदमथाचख्यौ मन्युगद्गदया गिरा ॥ ७६ ।। भवितव्यं तु न स्वामिन्निरोढुं कोपि सासहिः । खामिवैनं पुरोपासे सावधानः परं सदा ॥ ७७ ॥ उक्खेति वाग्भटे तूष्णीं तस्थुषि क्षितिपासणीः । चिकीर्षयात्मनीनस्य सस्मार परमात्मनः ॥ ८ ॥ राश्यथास्तमिते तस्मिन् वीरनारायणो विभुः। भास्वानिवासीलोकानां कमलोलासकोविदः ॥ ७९ ।। स्वतेजसैव यस्याशु द्विषतः पिषतः सतः । वृथा मत्प्रतिकर्मेति किमसिः श्यामतामधात् ।। ८० ।। विस्फूर्ज(जशौंडीर्य-फणभृद्दष्टवैरिणी । यस्य खगलता नाग-दमनीषधिवबभौ ॥ ८१ ।। सोन्यदा प्रमदानेत्र--पावनं यौवनं श्रितः । परिणेतुं सुतां कत्स-वाहस्याऽम्रपुरीमगात् ।। ८२ ।। तत्राभिषेणितो जल्ला-लदीनशकभूभुजा । पलाय्यागाद्रणस्तंभ पृष्ठतः सोप्युपागमत् ।। ८३. ।। तत्र युवा चिरं जल्लालदीनः प्रौढपौरुषः । विज्ञाय तं छलग्राह्यं निवृत्यागान्भिजा पुरी ।। ८४ ।। किययथगते काले ततः स शकभूपतिः । विजिगीषुच्छलेनामुं दूतेनेत्थमचीकथत् ।। ८५ ।। ज्योतिश्यक्रेषु सर्वेषु सूर्याचंद्रमसौ यथा । तथावां सार्वभौमा वो भूभृत्सु निखिलेष्वपि ।। ८६ ।। तन्नौ युक्ता मिथः प्रीतिः पचेलिमफलोदया । न च विग्रहविस्फूर्ति मिदलिम तमायतिः ।। ८७ ।।.. सहाय खादो लब्ध्वा समीरमिव पावकः । दंदह्येय क्षणेनैव वैरिवंशान दृढानपि ॥ ८८ ।। । ।। . . .

·४] সলমান युग्म प्रीतोस्मि तव शौर्येण खं मे भ्रातास्यतः परं । द्रुह्यामि यद्यहं तुभ्यं कर्ने तर्हि शपे ध्रुवं ।। ८९ ॥ एकवलं समेतव्यं मिलनाय परं खया । न चेदहं समाकार्य स्खदादेशवशंवदः ॥ ९० ॥ वक्षःस्थलपुरेशेन विग्रहाख्येन विग्रहः । सुतरां विगृहीतस्य सिसाधयिषतोथ तं ॥ ९१ ।। ताभिर्दू तोक्तिभंगीभि भुंगीभिरिव वारिज । चुंबितं चाहमानस्य हृदयं व्यश्वसीत्तमा ।। १२ ।। ततोवनीपति वीक्ष्य शकसंगमनोत्सुकं । रहः संवादयामास वाग्भटः प्रतिभाभटः ।। ९३ ॥ नयशास्त्रांबुधेः पार-दृश्वनः का तवोचिती । क्रियते दुष्टहालैछ-संगमाय पदुद्यमः ।। ९४ ।। शत्रुर्न मित्रता गच्छे च्छतशः सेवितोपि सन् । दीपः स्नेहेन सिक्कोपि शीतात्मलमिपति किं ॥ ९५ ॥ प्रचिकीर्षसि चेद्राज्य जिजीविषसि चेचिर। तदा मटुक्तिभृगीयं नीयता हृदयांबुज ॥ ९६ ।। गुरवो यदि वा संतो हितवाक्योपदशिनः । हेयोपादेयता तस्या भव्यभव्यो चिकीर्षतः ।। ९७ ।। इत्युक्खा तत्र तूष्णीके सर्वांगीणक्रुधांधलः । घठयन भ्रकुठी भीमा पार्थिवो जगिवानिति ॥ ९८ ।। अकार्य यदि वा कार्य यन्मे रोचिष्यतेतमा । करिष्ये तदहं स्वैरं चितयान कृतं तव ॥ ९९ ॥......" वाग्भटस्तेन वाक्येन प्रासेनेव हतो हदि । ययौ तद्राज्यमुत्सृज्य मालवे सपरिच्छदः ॥ १०० ।। परमप्रीतिगौराणां पौराणामपि भाषितं । उपेक्ष्य गर्वादुर्वी शो ययिवान योगिनीपुरं ॥ १०१ ॥ -" 1.

·३४ [ सर्गः श्रीहम्मीरमहाकाव्ये अंतर्दुष्टो मुखे मिष्टः शकेंद्रोभ्येय सन्मुखं । महेन महतानैषी दंतःपुरि नरेश्वरं ।। १०२ ।। प्रियालपनसारखं वनवदर्शयन्मुहुः । चिरं चकार चेतोस्य चित्रप्रचयचुंबितं ॥ १०३ ।। अन्येविषयोगेन शकानृपममीमरत् । काप्यकृत्यं प्रकुर्वतः पापा मुह्यति हंत किं ॥ १०४ ॥ हतेत्रान्यच्छको बोधि जितमेवाशु राजकं । मूले छिन्ने हि सुग्राहं फलादुच्चैस्तरोरपि ।। १०५ ॥ ततो वाग्भटभूपाल-सूर्येण परिवर्जितं । रणस्तंभपुरव्योम व्यानशे शकतारकैः ।। १०६ ॥ शकप्रेरणयेहापि जिघांसुं मालवेश्वरं । विज्ञाय वाग्भटो हवा लली तद्राज्यमूर्जितं ।। १०७ ॥ शकातकपरित्रस्तै बर्बाहुजैः शरणागतैः । तद्राज्यं प्राज्यलीलाभृ दवर्धिष्ट दिने दिने ।। १०८ ।। शके जल्लालदीनेथ पपरैरभिषेणिते ॥ वाग्भटोप्यामिलसैन्यं रणस्तंभोदिधीर्षया ॥ १०९॥ पुन्नागसंगसुभगाः प्रक्षरन्मदनिर्झराः । जंगमावनिभृलीला कलयांचक्रिरे द्विपाः ॥ ११० ॥ खुरोत्खातरजःपुंजै विश्वमप्येकरूपतां । नयंतो वाजिनां व्यूहा रेजिरेऽद्वैतवादिवत् ॥ १११ ।। संचरद्रथचक्राणां दिशां कूलंकषैः स्वनैः । शब्दाद्वैतमयीवासी दखिलाप्यब्धिमेखला ॥ ११२ ॥ धृतिदेतिततिस्फीत-गुतिद्योतितदिखाः । बभुः पदातयो द्वेधा-प्यरिमाणापहारिणः ।। ११३ ॥ चलद्वलभरै गि-विभुना दुर्धरां धरी । सृजनधो रणस्तंभ शिबिरं संन्यवेशयत् ॥ ११४ ।।

·४] ३५ . तज्जन्मवर्णनम् दृष्ट्वानकरणोत्सेक-क्रीडद्वीरकुलं बलं । दधिवांसोदरोद्रेकं दुर्गस्थाः शकपुंगवाः ॥ ११५ ॥ लोका अपि लसच्छोका बभूवुः पुरवासिनः । सौख्यनाडिधमाः के वा परचक्रे समेयुषि ॥ ११६ ॥ नृपादेशात्ततः स्फूर्ज न्शौर्यावेशा भटवजाः । दुर्गग्रहाग्रहग्रस्ता अभियोढुं डुढौकिरे ॥ ११७ ॥ गोलेष्टकैः कुशीभिश्च प्रभिदंतोप्यनेकशः। न तेऽलंभूष्णवोभूवन दुर्ग भेत्तुं मनागपि ॥ ११८ ॥ भटानां शौर्यचातुर्य दुर्गाह्यवं पुरस्य च । दर्शदर्श नरेद्रोभू द्विषादाश्चर्यचुंबितः ॥ ११९ ॥ मला दुर्ग बलाग्राह्यं सोथ नीतिविदां गुरुः । वेष्टयिखाभितस्तस्यों निवार्य समराद्धटान् ॥ १२० ।। निर्यातुं च प्रवेष्टुं चा-शक्नुवंतस्ततो भिया । पुरोदरस्थिता लोका लेगिवांसो विषदितुं ॥१२१ ।। वारीण्यटुग्धायतैक्षु-~यष्टीयंत तृणान्यपि । एघांस्यचंदनायंत प्रात्यभावात्पुरांतरे ।। १२२ ।। त्रिमास्यामपि जग्मुष्या पुरं रक्षितुमक्षमाः ॥ पलायिषत सर्वेपि जीवं लाला शकब्रुवाः ॥ १२३ ॥ भक्तिगीरास्ततः पौरा उपदापात्रपाणयः । संजग्मिरे महीशस्य जयशस्य तमातेः ॥ १२४ ॥ नृपोपि तेभ्यो वस्त्रादि दवा कृला च सत्कियां । स्वच्छोत्सवोच्छलच्छायं प्रविवेश पुरोतरं ॥ १२५ ॥ सैंहिकेयास्यनिर्मुक्त-चंद्रबिंबविडेबिनीं। पश्यन्नथारिनिर्मुक्त-रणस्तंभपुरश्रियं ।। १२६ ।। गजाश्वस्वर्णरत्नाद्यैर्यथास्थाननिवेशितैः । स चकार धरासार-मंदिरं माद्यदिदिरं ॥ १२७ ।। - । - ।

·JHAMewsमर श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः: --- क्रमागतोदयस्थानं भास्वान लब्ध्वा स वाग्भटः । कान्कान्भूमीभूतो नैव पादाक्रांतानरीरचत् ॥ १२८ ॥ निवेश्य देशसीमासु चतुर्दिक्षु बलं निजं । सुखं द्वादशवर्षाणि स्वयं राज्यं स तेनिवान् ।। १२९ ।। तस्मिन्स.कलोलाक्षी-कटाक्षविशिखावलैः। वीरयोगवतावाप्यां वेध्यतामुपचबरे ॥ १३० ।। तनंदनो जगन्नेत्रानंदनश्चंदनद्रुवत् । जैत्रप्रतापः श्रीजैत्रसिंहोऽभूमिवल्लभः ॥ १३१ ॥ युग्म समूलकाषंकषिता-~~ऽन्यायसंतमसोदयः । " तिग्मांशुरिव लोकानां यः प्रियं भावुकोऽभवत् ।। १३२ ।। सदंशस्यापि यच्चाप-दंड स्पाहो अनौचिती । जग्राह दोषवास्य समाजे संगते द्विषां ॥ १३३ ॥ बिभ्रत्सदानभोगवं सुमनःश्रेणिसेवितः । शचीवरयितुलीला यो भूमिष्ठोप्यचूचुरत् ।। १.३४ ।। कर्णजाहं जगाहाने शौर्य यदुजदंडयोः । चकंपिरे शिरांसि साक् दृढानामपि भूभृताम् ॥ १३५ ।। यदातंकतमग्रस्ते शत्रुशौर्यनभोमणौ । व्यक्तं शोकतमोभासी तन्नारीणां कचच्छलात् ।। १३६ ॥ सद्वंशस्याप्यैकमत्यं न यच्चापस्य यस्य च । पृष्ठं याध्यदात्माच्यः परेषां न पुनः परः ॥ १३७ ।। अगण्यपुण्यलावण्य-रसप्रसरसारणिः । हीरादेवीति तस्यासी प्रेयसी श्रेयसी गुणैः ॥ १३८ ॥ सौंदर्येण जिता यस्या रतिस्तामेव भेजुषी। जगदे वह्निदग्धस्य शरणं वहिरेव वा ।। १३९ ॥ भुजाना भूभुजा साकं सा कंदर्परसं भृशं । शुभं गर्भं दधातिम विस्मयैकपदं सतां ॥ १४० ॥ 7 ·४] - - तज्जन्मवर्णनम् स्वकरांभोजकीनाश-दासीकृतशकासृजा । गर्भानुभावतो राज-पत्नी सिनासतिस्म सा ॥ १४१ ॥ प्रहर्षुलमनः प्रेयः पूरितोद्दामंदौहृदा । समये सुषुवे सूनुं सा श्रीरिव सुमायुधं ॥ १४२ ॥ असौ शकासृग्बाष्पूरैः संस्नाप्य धरणीमिमां । इष्टातन्मुं सृखरैः अभ्युद्यतसहस्रार्क मिवासीत्सूतिकागृहं ॥ १४४ ॥ दिशः प्रसादमासेदुः सुखसेव्यो ववौ मरुत् । नभो निर्मलतां भेजे दिनकृविद्यतेतमां ॥ १४५ ॥ विशदं सम्मदं यं त-~-ज्जनने जनको दधौ । शतांशोपि न तस्यासीत् कवीनां गोचरो गिरा ।। १४६ ॥ तज्जनौ स्वर्णधाराभि रवर्षद्भूपतिस्तथा । मूलतोपि यथाशुष्य दधिरोरववासकः ॥ १४७ ॥ कृला दशाहिकमहं विश्व विश्वसुखावह । हर्षादमीरदेवेति नामामुष्मै पिता ददौ ॥ १४८ ।। मातापित्रोदृशः सिंचन स्वदर्शनसुधारसैः । सौम्यमूर्तिरवर्धिष्ट स शशीव दिने दिने ॥१४९॥ दिनैः कतिपयैरेवा-कृच्छ्रे गुर्वनुभावतः । शस्त्रशास्त्ररहस्यानि स स्त्रवश्यानि तेनिवान् ॥ १५० ।। न तच्छास्त्रं न तच्छस्त्रं न च तज्जनरंजनं । सदाशयांबुजे तस्य न यदभ्रमरायत ॥ १५१ ।। ' अथाभंगुरेशृंगार-जीवनं यौवनं श्रितः । कासां मृगीदृशा निन्ये वशं दृग्मनसी न सः ।। १५२ ॥ दृग्द्वंद्वपेयसौंदर्य-श्रीणामेकं तमास्पदं । दृष्ट्वा वांछन् पतीका कामिन्यः का न मानसे ।। १५३ ।। .. ॥ -- I ·पाल RELATE ३८ ३ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः - अकृत्रिमालंकृतिराननस्य तस्योस्थिते इमचलते व्यभातां । आधिक्यतो घाणयुगाध्वनिर्य-च्छंगारधारे इव नेत्रपेये ।। १५४ ।। केशाः केकिकलापकांतिजयिनो वक्त्रं शशिप्रीतिभित् कंठः कंबुरिपुः कपाटपटुताविक्षेपि वक्षस्थलं । दोदंडी परिघापघातनिबिडी पादौ कृताब्जापदी किंकि रम्यतरं न यौवनपदं प्राप्तस्य तस्याभवत् ॥ १५५ ॥ विध्ये सिंधुरवत् धने विधनवत् जातिप्रसूने लिवत् त्यागे याचकवत् गुणे सगुणवन्याये महीपालवत् । माकंदे पिकवच्छूते विदुरवत्पाथोरहे हंसवत् तस्मिन् संसृजतिस्म वागविषयां प्रीति मनो योषितां ।। १५६ ।। नारीभिः सुमचाप इत्यमरभूजन्मेति च प्रार्थिभि- गंगाभूरिति सत्यसंगरपरै ब्रह्मेति तलोन्मुखैः । स्वर्भुग्भूरिति योद्धृभिर्यम इति प्रत्यर्थिपृथ्वीधवैः कैः कैरेष कथं कथं न युवतामध्याश्रितस्तर्कितः ॥ १५७ ।। सौंदर्यधन्या अथ सप्तकन्या पित्रा प्रमोदात्परिणायितोसौ । चिक्रीड ताभिः सह शश्वदस्तबीडं यथा दुश्यवनः शचीभिः ॥ १५८ ।। हम्मीरादितरावपि क्षितिपते त्रस्य पित्र्यानुजी जज्ञातैगरुही गुहाविव जगज्जैत्रप्रतापोदयौ । आद्योभादनयोर्नयोदयदलदल्लीवसंतः सुर- जाणोन्यः परवीरदारणरणारंभप्रभो वीरमः ।। १५९ ॥ पूर्वारार्गलदीर्घपीनभुजभूप्रौढप्रतापज्वलत्- ज्वालाजिह्वविषावलीकवलितप्रत्यर्थिभूमीधवैः । इत्यभ्यस्तनयस्त्रिभिः स्वतनयैः संसेव्यमानोन्वहं श्रीजैत्रः क्षितिपः स्म वीरजनकोत्सबमास्तिघुते ।। १६०॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते हम्मीरमहा- काव्ये वीराके तज्जन्मवर्णनोनाम चतुर्थः सर्गः समाप्तः ॥ -- - - 4, म " म ·५] वसंतवर्णनम् ३९ अथ पंचमः सर्गः अर्थ जैत्रसिंहनृपती धरणि करणि दिवः श्रितहरेः सृजति । उदज़ुभतप्रियसुहृत्सुरभिः सुमसायकस्य किल विश्वजितः ॥ १ ॥ पुपुषे ध्रुवं सलयशैलभवोऽ निल एष भोगियुवतिश्वसितैः। कथमन्यथास्य सहता भवति स्म वियोगिनो शगिति मूर्च्छयितुं ।। २ ।। ऋतुराजविक्षणरसान्नितरा मरुणेन न ध्रुव मनोदि रथः । कथमन्यथा दधु रमी दिवसा गुरुतां रथांगविहगैकहितां ॥ ३ ॥ अतिदुःसहप्रियसुहृद्विरहै: प्रमदजनैः कथमिवेष स नः । महिमा सहिष्यत इतीव निशाः कृशता मधुर्मधुरिताः कृपया ॥ ४ ॥ समुदाचरति मधुपा मलिना न च निर्मला स्फुरति जातिरिह । इति वा बभूव ऋतुराट्समयो नवरं न वल्लभतरो यतिनां ॥ ५ ॥ मलयानिलो मलयजैः सुरभी सुदृशा मुरोजयुगले विलसन् । समुपागतं मलयशैलमहा-शिखराधिरोहण ममस्त पुनः ।। ६ ।। अमुना विवर्णितदला मभितो नलिनी विलोक्य नलिनीदयितः । कुपितः प्रहिसितुमिवैष हिमो-चय मभ्यगा द्विमवतः ककुभं ॥ ७ ॥ स्थलता प्रयाति गगने पवने-रितपुष्पराजिरजसा पटलैः । अचलन यदर्कतुरगाः शनकै स्तदिवास वासरगणोत्र गुरुः ॥ ८ ॥ मधुकप्रसूनमधुपानवशा दतिमात्रमत्तमधुकृपतेः। विनिशम्य शंकृतमर दधिरे कति रे न चेतसि विकारभरं ॥९॥ सहकारसारतरमंजरिका-प्रसनोलसन्मधुरिमांचितया । परपुष्टया कुसुमकांडकरे ऽरचि लीलया प्यखिलमेव जगत् ।। १० ।। इस मागतैव शशिनाशिकुहू रथचेयमाव्यलपदन्यभृतः । पिक्रकूजितेष्विति न का मुमुदे. विषसाद 'चाध्वंगवधू रसकृत् ॥ ११ ॥ शुकचंचुसंनिभपलाशदल-कुसुमानि रेजुरभितोनुवनं । शमदंतिनं भृशमुपानयतो वशमंकुशा इव सुमेषुविभोः ॥ १२ ॥ -- A 7 ·श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः यदि पुष्पिताहमिह तस्कियतीं श्रियमुद्वहंतु लतिका इतराः। किमिदं विचिस कृपया सुरभौ विचकास नाभिनवजातिलता ।। १३ ।। विक सत्प्रसूननिचयाः शुचयः प्रतिकाननं शुशुभिरे तरुषु । प्रथिता हसा इव वनीयुक्ते निजजीवितेशमृतुराजमनु ॥ १४ ॥ जलदागमे स्वमहिमोलसितै रवधीदसौ पथिकलोकवधूः । इति पंक्तिबाह्यविहितेव मधौ नवमालती न सुमनस्स्वविशत् ॥ १५॥ मदनोऽधुनापि परदेशजुषां हृदि नष्टशल्यमभिहंतुमिव । कुसुमानि वृतसुषिराणि भृशं विरचय्य कांडफलतामनयत् ।। १६ ।। मम नाम नालिकशरा यदि मास्तः सहेत कतरे स्पृशती। किमितीह नाद्रियत जातिलता कलिकां मधौ मधुसखः स्फुटतीः ।। १ । विकसत्प्रियालतरुमंजरिका-रजसारुणैरपि मृगीनयनैः । मधुसीधुपानघनरागजुषः सुदृशां दृशः सदृशतां न जहुः ।। १८ ।। परिसंचरन्मलयादिक्पवन-प्रविपिपलवकरांबुरुहैः । उपगृहनाय वनराजिवधू निजकांतमाहूयदिवर्तुपति ॥ १९ ॥ मधुपानतः शिथिलितभ्रमरा भ्रमिरा बभुः प्रतिवनं तरुषु । गुलिकास्त्रकाभ्यसनमुन्नयतो गुलिका इव प्रसवचापविभोः ।। २० ।। प्रविलोकनादपि वियोगवशा विदधदशा विधृतकंपरसाः। अनयत्पलाशशिखरी तरसा चरितार्थता जगति नाम निजं ।। २१ ।। पदसंगमात्र उपजाततृषो मम निप्रजनुरिमका प्रसभं । गतभर्तृका इति सकोप इवा--ज्वरयन्मुहुर्मुहुरशोकतरु। ।। २२ ।। परिलोभयन् मधुकरप्रकरान् मधुसंगमेन मधुरै मधुभिः । तिलकद्रुमलिलकवनिखिले-ध्वपि भूरुहेषु लभतेस्म रुचि ।। २३ ।। अपि तन्मुखाभिषवसेक मृते श्रियमुहमतिवचोविषयां । अधरीचकार सुदृशामखिला मपि मानसंस्थिति मगो बकुलः ॥ २४ ।। निजकालिमोलसितसंजानता ऽसमयक्षपालिषु वनीततिषु ।। अलभंत चंपकतरोः कलिकाः स्मरराजदीपकालिकोपमिति ।। २५ ।। and- -- ·४१ ५] वसंतवर्णनम् भृशलीनषट्चरणचक्रवशा अधिकनीलनीरजदले सरसि । कमले रलंभिविलसत्कमले गगने नवोदितशशांकरूचिः ॥ २६ ॥ मलिनांबुबिंदुतुलना कलय-द्विक सत्पलाशसुमवृतमभात् । शिरसाग्निसाधनतपो रचय भिव मालतीविरहतोलियुवा ॥ २७ ॥ कृतवेलनामलयदिक्पवनै वनवल्लयो रुरुचिरेऽतितरां । उपगृहनानि चिरकालभवन् मिथः प्रविरतं --स इव ॥ २८॥ सकलत्रिलोकविजयप्रभवं श्रमवारिसंगतमनंगपति । इव वीजयंत्यभिबभौ सुरभी कदलीदलै रनिलसंगचलैः ॥ २९ ।। हृदयेश्वरं भजत मानममुं त्यजताशु नैति समयो हि गतः । इति बोधयन्निव कुरंगदृशो रुचिरं चिकूज परपुष्टयुवा ॥ ३० ॥ किमु चुंबनं किमथवा मधुरं मधु इत्यसाविव विवेचनकृत् । क्षणमंबुजं क्षणमथ भ्रमरी-वदनं चुचुंब मधुकृत्प्रवणः ॥ ३१ ॥ विलसद्विलासिनि वसंतऋतौ कुसुमानि कानिचिदिहाविदुषां । इदमेददेतदिदमित्यवदन् इव झंकृतैर्मधुकराः कतिचित् ॥ ३२ ॥ विधृतखराणि विदधनितरां युवमानसानि दयितानुनये । चदुकूजितैः कलरवो मदयन् दयितां चुचुंब परिरभ्य मुहुः ।। ३३ ॥ विकसत्सुमस्तबकचारुकुचा नवपल्लवाद्भुतकरक्रमणाः । मधुमांगताः समवलोकयितुं वनदेवता इव लता व्यरुचन् ।। ३४ ।। अधिकाधिक तनुविलेपविधौ प्रमदाभिराद्रियत वह्निशिखं । उपकारकारि सुचिरोपनतं सहसैव हेयमिह वस्तु कथं ।। ३५ ।। पथिकांगनाजनपरासनजैर्गुरुपातकरिव नितांतचिताः । हविराचितांजनघनातयो भ्रमरा बभुः प्रतिवननमिराः ।। ३६ ।। इति वीक्ष्य वीक्षणयुगप्रसभा----हृतसंमदं सुरंभिकालमिमं । परिपृच्छय जैत्रजगतीदयितं सहि वीरमाग्रजकुमारवरः ॥ ३७ ।। अदसीयरूपविलुलोकायिषानुग्रहाधिरूढललनावदनैः । दिवसेपि विस्फुरदनेक सुधा-करबिंबसंबरतलं जनयन् ॥ ३८ ॥ " -- ·४२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः घनसारसारमृगनाभिमिलन-मलयद्रुनागजरजःप्रकरैः । कृतदेवनो बनविनोदचिकी-रवरोधबंधुरवधूमधुरः ॥ ३९॥ प्रचलद्दलावलिलसत्पवनं तरुराजिराजितपुरोपवनं । प्रययौ स यौवनवयः सबसे :--परिहासभासुरतरास्यशशी ।। ४० ।। चतुर्भिः कलाप तरुणा लसन्मवनवाभरणा अथ चेलुरर्हतमचेलभृतः । मदतन्मधूत्सवकृते मदनी-द्यमदीप्तदीप्तिसुतनूभिरमा ।। ४१ ॥ कृतभूषयापि वदनांबुरुहः सखि सांप्रतं तव रुरोदिषया । कृतमेहि सखरममुं दयितं सुतरां प्रसाद्य जहि वैरिमुदं ॥ ४२ ॥ इति काचन प्रियसखीवचनैः सुचिरं विमृश्य हृदये निपुणं । परिहत्य मानमुपगत्य पति विशदप्रसादललितं व्यतनोत् ।। ४३ ।। युग्मं अनुनेतुमन्यतर इंदुमुखी विविधैगितानि विदधनिपुणं । परिरभ्यतेस्म तरसैव तया सपूर्वसूचिततदिंगितया ॥ ४४ ॥ प्रचलालिकाननमितः कितवो विरहा तवांग स किमातनुते । प्रविलोकयाव इति कापि मिपादुपनीय तां प्रियतमाय ददौ ।। ४५ ।। अनुनेतुमंबुजदृशः पदयोः पतितस्य कस्यचन वेणिरभात् । इदमीयमानमभिपाटयितुं कुसुमायुधस्य तरवारिरिव ।। ४६ ।। अयि पश्य शस्यवदने मधुरा मधुवासरा झटिति यांति कथं । अधुनापि मानमिममादधती स्वपराहितं किमु चिकीर्षसि हा ।। ४७ ।। इति कश्चन प्रकुपिता दयिता मनुनीय योषिदनुनीतिचणः । उपगूहनं प्रतिपदं वितरनचलन्मधूत्सवकृते सुकृती ॥ ४८ ।। न विलोकसे न च ददासि वचः कथमेष जीवतु तवानुचरः। इति पीतवल्लभवचा इतरा मदपानतोप्यधिकमाप मदं ॥ ४९ ॥ नवपलवाद्भुतकरी मधुपा-बलिवेणिमिद्ध सुमगुच्छकुचा । नववल्लभामिव विलोक्य बनी रुत्सुकलमथ रंतुममी ।। ५० ॥ - ·. ५] . वसंतवर्णनम् ४३ तरुणीगणे विकरुणं प्रसवा-वचयं विधातुमभियोगवति । तरुभिः प्रकंपितमिव प्रवह -पवमानवेलितदलालिमिषात् ।। ५१ ।। प्रविहाय काननसुमान्यभितो निपतद्भिरंबुजधिया वदने । भृशमुन्मदिष्णुमधुकृन्निकरैरुदवेजि काचन सरोजमुखी ॥ ५२ ।। दयितां लतापमधिरोहयता कच नापि केनचिददायि तनौ । नखरक्षतं यदतनोत्किलितं न मुदं तदीयहृदये कियती ॥५३ ।। सुमकंदुको निजकरग्रथितौ सहसं प्रदर्य किल केन च न ।। त्वदुरोजको ध्रुवमियत्पमिती वदतेत्यहासि कुपितापि सुदृक् ॥ ५४ ॥ अयि वलभे मधुरगंधमिदं कुसुमं वदनितिपरो विदुरः । उपनासमाप्य किल सिंघयण--च्छलतः करं न्यधित तामधरे ॥ ५५ ॥. मुखचुंबनं यदि ददासि सकृत् प्रददे तदा कुसुममाल्यमिदं । गदतीति भर्तरि सखीविदितं त्रपया मुदा च समवादि परा ॥ ५६ ।। दयितस्य वृक्षमधिरूढवतः पदमाशु पल्लवधिया विधृतं । न चकर्ष नैव च मुमोच परा तदवाप्तिजातपुलकप्रसर। ।। ५७ ।। पुरतो लताततिषु रम्यतमाः प्रसवाः स्फुरति ननु चंद्रमुखी । इति विप्रलोभ्य दयितामितरो विजनप्रदेशमनयद्रतये ॥ ५८ ।। अयि पश्यतोपि कुसुमस्तबकः क गतो ममेति कितवोक्तिपरः । करसाद्विधाय दयितोरसिजं निजगाद लब्धमिति कोपि हसन् ॥ ५९ ॥ अयि पश्यतोपि कुसुमलबकः क्व गतो ममेति कितवोक्तिपरः । प्रममर्द नैकयुवतेः कुचयो युगुलं गवेगवेषणपर:---- तनुवल्लिबद्धनवपुष्पगलन --मकरंदलुब्धमधुकृन्निकरः । परिरभ्यतेस्म तरुकैतवतो ऽतिविदग्धया प्रियतमः परया ॥ ६१ ।। फलदाधिरूढहृदयाधिपति-प्रविलोकनापहृतचेतनया । वितरेमभंग वितरेममिति प्रसवं वृथैव परयाभिदधे ।। ६२ ।। इतरेण गोत्रभिदया प्रहितः कुसुमोच्चयानुवनितामनया । प्रहतो---तव निःश्वसितै रनवेक्ष्य तां किमुदितः प्रति यां ॥६३॥ - ·[ सर्गः , श्रीहम्मीरमहाकाव्ये अयि पश्य पश्य पुरतो लकुचे सुकुचे कथं भ्रमति भुंगयुवा । इति विप्रलोभ्य दयितामितरो निपपी परां सुचिरमर्द्धदृशा ।। ६४ ।। तरुराजितो विकसितप्रसव-प्रकरान्निधाय शिरसि प्रयतान् । गुरुझंकृतिप्रमुखरा भ्रमरा वनरक्षका इव परां रुरुधुः ॥६५ ॥ दधदंतरा नवतिरस्करिणीमिव तापनीदनमिषेण पटीं । वनितां विलोभ्य कितवो हृदयाधिकृतां चुचुंब गतभीरितरां ।। ६६ ॥ उपवीजयनिजकरप्रथित-प्रविकाशिभासिकुसुमव्यजनैः । कृतविप्रियोपि भृशमन्वनयत् सुदृश परः स्मरकलाविदुरः ॥ ६७ ॥ तरुशृंगसस्थित सुभग्रहणो-वसरत्करत्वतः सुकृशादुदरात् । गलदंबराक्षणमभादपरा प्रकटीभवंस्यतनुशक्तिरिव ।। ६८ ।। कितवेन पलवमिषादधरे विधृते प्रिया यदतनोद्धसितं । अभवत्तदेव किल तत्कपट-स्फुटपाटवस्थ शशिभासि यशः ॥ ६९ ॥ जडगात्रवर्तनपराङ्गमितां दधदेकबाहुलतया दयितां । नलिनं करेण च परेण परः शुशुभे स्मरः सशरचाप इव ।। ७० ।। कामिन्याः कुसुमानि चेतुमधिरोहंत्यास्तरूस्कंधक भूमौ स्थायिनि दक्षिणे पदतले वामे च शाखास्पृशि । कृत्वा किंचन कैतवं विनमितोऽधोनाभिमूलं परो दृष्ट्वोदीरितकाम अर्ध्वसुरते वांछामतुच्छां दधौ ।। ७१ ।। शाखाग्रस्थमिदं ददासि कुसुमं चेत्तर्हि यद्याचसे तत्तेहं प्रददे प्रिय ध्रुवमिति. प्रोक्तेऽन्यया मुग्धंया । नीला लमकतां तदालिमचिरादखा च पुष्पं छलात् आसीधबृदये द्वयोरपि तयोधूर्तेन तत्प्रस्तुतं ।। ७२ ।। करांबुजालंबितलंबशाखा मिथोपि संयोजितपादपमाः । आंदोलिता आलिजनैः स्वयं ता दोलातुलां शिश्रियुरंबुजाक्ष्यः ।। ७३ ।। कामिनीकरजकोटिविलून-खस्तपल्लववनावनिपीठे । पुष्पराजिभिरराजत मुक्ताः-वेणिवद्विपुलविद्रुमपात्रे ॥ ७४ ।। u

·ง
५]
वसंतवर्णनम्
प्रसवचोलवतंसककंकण-स्तबकराजिविराजितविग्रहाः ।
शुशुभिरे सुदृशो धृतकंकटा इव भटाः कुसुमायुधभूपतेः ।। ७५ ।।
इति रुचिरविधाभिः स्वांगसंगोपभोग-
स्फुरितविततलीलाश्रेणिभिः श्रेयसीभिः ।
ऋतुपतिसमयोत्था काननी पुष्पलक्ष्मी
शगिति सफलभावं निन्यिरे पोरवीराः ।। ७६ ।।
इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा-
काव्ये वीरांके वसंतवर्णनोनाम पंचमः सर्गः समाप्तः ।।
अथ षष्ठः सर्गः
प्रेक्ष्य काननविलासवशेन स्वेदिनोऽथ तरुणान्नृपपुत्रः ।
वारिकेलिकलनाय जग़न्वान् जैत्रसागरसरः सरसनि ॥ १ ॥
उलसच्छुकगरुत्समकांति यस्यतीरतरुराजिरराजत् ।
चंद्रबिंबमभितः प्रसरंती सिंहिकांगजगजध्वजिनीव ।। २ ।।
अंतराप्रतिफलद्रणपूर्व--स्तंभनामपुररम्यतरनि ।
यजहास विपुलोकविलासि-द्वारकं किल सरिबृदयेशं ।। ३ ।।
तीररूढतरुनीलपलाश---स्मेरजालकहरिन्मणिमुक्तं ।
वृत्तरम्यमवनीवनितायाः कर्णकुंडलतुलामवहद्यत् ॥ ४ ॥
नीलनीरजदलावलिदंभ-व्यक्तलक्ष्मविधृतामृतपूरं ।
यत्कृतावतरणं भुवि रेजे चंद्रबिंबमिव राहुभयेन ॥ ५ ॥
कर्णिकांकविचरन् मधुपोद्य-तारकोन्मिषितपंकजदंभात् ।
आलुलोकिनिजामिव लक्ष्मी यहधार शतशो नयनानि ॥६॥षद्भिः कुलक
आयतैश्चलदृशोथ नितंबैः सबरं रुधिरे वनवम । .
अग्रतोबुललनाय यियासू न्वारयंस इव जीवितनाथान् ॥ ७ ॥
खां श्रियं पयसि वीक्ष्य तरुण्यो द्राग्मनांसि चकृषुर्मुकुरेभ्यः ।
तकिमत्र यदि वा प्रमदानां यत्र तिष्ठति मनश्यिरमेव ॥ ८ ॥

·40 ४६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः ... : .......... - the उत्तरंगिणि सरोभसि नार्य श्चिक्षिपुविकसितानि सुमानि । उजिजीवयिषयेव यजसो मन्मथस्य गिरिशं जलमूर्ति ॥ ९॥ तीरसंस्थितविलासवतीनां वारिणि प्रतिफलत्सु मुखेषु । स्मेरवारिजधिया निपतंतो हासयन्मधुकरास्तरुणौघान् ॥ १० ॥ वारिगीचरजुषां युवतीना मुलसत्प्रतिनिधिव्यपदेशात् । आतिथेयमिव कर्तुममूषा माविरासत सरोजलदेव्यः ॥ ११ ।। अत्यगाधजलदर्शनजाता-तंककंपिततनूस्तनुमध्याः । पाणिनाऽथ विनिगृह्य कथंचि द्वेशयति सलिलं स्म युवानः ॥ १२ ॥ कि पुरी विदधतीं जलकेलि स्वां सखीमपि न पश्यसि मुग्धे । दर्शयन्निति च तत्प्रतिबिंब तां व्यशिश्वसदही चतुरोन्यः ।। १३ ॥ अस्यगाधमिह वारि तदेवं न प्रवेष्टुमुचितं तव मुग्धे । इत्युदीर्य विविशे कितवेना-न्येन धक्षसि निधाय मृगाक्षी ॥ १४ ॥ उत्सुकापि सुतरां जलकेला-~-वंचले प्रणयिना विधृतापि । तद्विलोकरसभाववशात्मा काप्यवास्थित तथैव परोपि ॥ १५ ॥ आहतः कुचतटैः प्रमदानां चेतनाविरहितोपि तडागः । क्षोभभावमगमत् सहसा य-तत्र कारणमसौ रसवत्ता ॥ १६ ॥ अस्पृशत्प्रथममंबु बधूना मंगसंगचपलं जघनानि । खेलतिस्म तदनूरसिजेषु व क्रमः स्फुरति हंत जडानां ॥ १७ ॥ जानुदभ्रमपि तत्सरसोभः कंठदप्रमभवद्भुतमेव । योषिदंगविगललवणिना स्फीततामुपगृहीतमिवोचैः ॥ १८ ॥ आजनेरपि वितीर्णमरंदा-न्यबुजानि मधुपाः प्रविहाय । भेजिरे मृगदृशा वदनानि' स्यात्कुतोहि मलिनेषु विवेकः ।। १९ ।। संचरञ्चदुलदृग्वदनाब्जा-लोकतकितनिशाकरबिबः । खादितुं बिसलतोपगृहीता तत्यजे न बुभुजे न च चक्रैः ॥ २० ॥ योषितां स्तनतटे स्वलतोचै रस्त्रियंत पयसा पुनरेव । शैशवे प्रवहता गिरिमार्गे कूलशैलसबलाफलनानि ॥ २१ ॥ ना - *-*-01---140-40'-:"-Hintalini -- PHERPRERecemsext. WALLR-Errone 44.4- ·४७ -- नलक्रीडावर्णनम् प्रेयसीवदनमुक्षितुमात्तं नीरमंजलिपुटे दयितेन । तत्र बिंबितमवेक्ष्य तदेवा-मोचिनोपचितभंगभयेन ।। २२ ॥ सेसिचत् प्रियतमो मदिराक्ष्या शक्तया कुलतया प्रतिसेके । गृह्यतेस्म भुजया लघुकंठे बाणयुद्धविदिवासि करेण ॥ २३ ।। चल्लभे विकसितांबुजमुख्या उन्मदे पिबति वक्त्रसरोज । भ्रश्यदंबुकणकेशकलोप-~च्छपनालिभिररोदि शुचेव ॥ २४ ॥ गाढपीडितरदावलिरंधे र्याः स्त्रियो मुमुचिरे जलधाराः । ताभिरास मदनः सलिलास्त्रो भर्तृमानदहनास्त्रशमाय ॥ २५ ॥ कंठद पयसि स्थितवत्या जीविताधिपतिना गजगत्याः । यद्यबुध्यत तयोर्युतिहान्या-ब्जद्वयांतरगत वदनाब्ज ॥ २६ ॥ श्रीरपाहियत नो नयनाना मेभिरेभिरिति संभृतकोपाः । मज्जयंति कमलानि सरस्सू-मज्जयंति च मुहुः सुदृशः स्म ।। २७ ॥ वारिणि प्रतिनिधिव्यपदेशात् व्यत्ययेन मदनश्च रतिश्च । तत्तदातरुचिरत्वविशेषौ संश्रिताविव वधूं च वरं च ॥ २८ ॥ कैतवेन करवारिभिरेकां प्राप्य कश्चन पराङ्मुखभाव । चुंबतिस्म विदितोदितरागो ऽन्यां मुहुः कमलिनीमिव भुंगः ।। २९ ॥ शैलसारकठिने प्रमदाना मंभसा स्तनतटे स्खलितानां । फेनपंक्तिरिव हारलताया दियुते सरसि मौक्तिकपंक्तिः ॥ ३० ॥ अंभसाहतविलेपनभंगौ योषितां वपुषि कांतकृतानि । रेजिरे नखपदानि सपत्न्यु-चाटनार्थमिव मंत्रपदानि ॥ ३१ ॥ त्रुध्यतोपि जलपूरितरं!ः शुक्तिजन्मभिरपाति न हारात् । के यजति सुदृशां कुचयुग्म-स्पर्शसौख्यमभिलब्धरसा वा ॥ ३२ ॥ नीरपूरणवशाद्रितमौनं नूपुरं चटुलपादसरोजे । संननाय्य सदवेदि गाक्ष्या गुह्यको वट इवानुपलब्धेः ॥ ३३ ॥ कंठदघ्र उदके विहरती वाणिनीविशदपक्षमधत्त । स्मेरमब्जमिति तन्मुखवीक्षा-सख्यविश्वसितमानसमाशु ॥ ३४ ॥ TERRIER-* .

·४८
- -
--
4
'
--
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
[सर्गः
भापनाध्य समुपेय जलांत भर्तरि स्पृशति सक्थिकरेण ।
त्रासकंपिततनूस्तनुमध्या-श्वर्यचुंबितमवेक्षि सखीभिः ।। ३५ ।।
प्रेयसा दशनरंधविमुक्तै रुक्षितोदककणैर्मदिराक्षी ।
प्रीतिजातपुलकोद्भुषितांगा कामकाडनिचितेव चकासे ॥ ३६ ॥
मुक्तगंधमपि वारिविहारैः पुष्पदाम न जहे शशिमुख्या।
म स्वतोपि गुणवान सुखहेयः किं पुनर्यदि स जीवनलीनः ॥ ३७ ।।
पंकजच्छददृशः कटिवस्त्रे नर्मणा व्यपहृते दयितेन ।
वस्त्रवन्निजदलानि ददानी --- भोजिनी ध्रुवमधत्त सखीलं ॥ ३८ ॥
औक्षमोक्षमबलां जितदृग्भ्यां कालिमा य उदवास्यत भर्ती ।
सोऽसहिष्णुवनितावदनाब्जे व्यक्ततामभजदाशु निविश्य ॥ ३९ ॥
ताडनाय समुदंचितमब्ज मत्प्रियामुखमिति प्रतिचुंबन् ।
तो स्मयेन परिवर्तितवक्त्रा मप्यहासयदही कितवान्यः ।। ४० ।।
योषिता जलविहारवतीनां नूपुराणि रणितानि न चक्रुः ।
कः सदाचरणभाक् जलमध्ये स्वं तनोति यदि वा महिमानं ॥ ४१ ॥
सारसेंज्भसि परस्परहर्षी दुझितैरपि सरोजमुखीभिः ।
श्रीरवाप्यत परा सुमगुच्छैः क नियां सुमनसो न पदं स्युः ॥ ४२ ॥
दंपती विधृतवार्यभिपूर्णा~यामशालिबिसशस्य तमास्यो ।
प्रेमपानमिव चक्रतुरन्यो-न्यावलोकवशकूणितनेत्री ॥ ४३ ॥
स्मेरपंकजवने कथमन्यो ज्ञास्यदास्यकमलं कमलाक्ष्याः ।
कैतवेन कमले यदि सिक्ते नाहसिष्यदियमेव विमुग्धा ॥ ४४ ॥
चुंबितं स्मितसरोरुहबुद्ध्या तेन चाधरदले प्रहतापि ।
कांतवक्त्रमलिना किल दष्टा-स्मीति तथ्यमपि नो बुबुधेन्या ।
वारिभिश्चलदृशामधरेभ्यो दूर्यतेस्म नवयावकरागः ।
मंडनं तदाधिकं तु वितेने तत्र कांतनिहितैरदनांकः ॥ ४६॥
मंडनं चपलदृप्रयनानां वारिणांजनमलोपि लवेन ।
भंजनपि हि जडस्य मतिः किं कृत्यवस्तु वद पाटवमेति ॥ ४७ ॥

·६] जलक्रीडावर्णनम् ४९ बिंबितेबुनि निजाननपने कापि दृग्द्वयमवेक्ष्य झषाक्षी । पनकोशगतमीनधिया तत् गृह्णती दयितचित्तमगृहीत् ॥ ४८ ।। सांद्रितेनुनि किलललनानां नेत्रकज्जलभरैर्हसितैश्च । गांगवारिकलितां रविकन्यां मेनिरे युवजनाः किमु धन्यां ।। ४९ ॥ एहि मंक्षु नलिनीषु निलीनां दर्शयामि सुतनो भवदालीं। विप्रतार्य दयितामिति कश्चित्तां जिगाय निभृते पणबंधे ॥ ५० ॥ प्रौढदेवनवशाद्रितवृद्धौ सारसैभसि निमग्नसरोजे । कुंतलच्छलमिलबमरौधै योषितां सरसिजायितमास्यैः ।। ५१ ।। उत्तानमभसि सुखं प्लुतिलाघवेन निष्पंदमंबुजदृशामभितस्थुषीनां । रेजुः स्तनाः सुविवृता भृशमुच्छ्संत- श्वकाइवापविवरं मिलितस्वकांताः ।। ५२॥ . व्यात्युक्षीषु भृशोक्षगाकुलितया वक्रीकृतग्रीवया ज्यालोक्य प्रतिबिंबितां स्वकबरी पृष्ठप्रतिष्ठेबुनि । प्रेयान्वारहिशंकया स्म परया संश्लिष्यते भीतया लातुं स्वासिलताशया पुनरिमां चिक्षेप हस्तं स च ॥ ५३ ।। चिकुरनिचयमाशु संसयामांस नेत्रां-बुरुहमपि चुचुंबोरोजपीठे लुलोठ । जघनतटमुपासामास पस्पर्श पादौ प्रिय इव वनितानां सारसो वारिपूरः॥५४॥ सस्तो धम्मिलबंधी गलितमखिलमप्यंजनं लोचनानां भ्रष्टो रागोधराणामविरलपुलकैप्प्तमंगं समय । नष्टा शक्तिः कपोलस्तनतटलिखितापत्रलेखाप्यपास्ता वारिक्रीडा वधूनामजनि रतिरसस्य प्रवेशध्रुवेव ॥ ५५ ॥ परिनिस्सरच्चटुलदृग्जघनो-रसिजावलीरिततरंगतति । अभिनज्जलं झगिति कूलभुवः सहयानमाभिरभितन्वदिव ।। ५६ ॥ अत्युत्सुकत्वनिपतत्पदपातजात-स्फीतध्वनिश्रुतिवियोजितपक्षिपक्षाः । अन्योन्यपाणितलताडनलब्धलक्ष्या नीरान्निरीयुरथ दंपतयः सहेलं ॥५७॥ 7 " . IPL ·airauni. anni------+-rariawwwversaryाहीरनाम्यामा 1 [सर्गः -- श्रीहम्मीरमहाकाव्ये विलोक्यतां स्वच्छतयाऽबलानां जग्मुर्न वासांसि जलाद्रितानि । ध्रुवं परित्यागभयेन तासां निलीय देहातिषु स्थितानि ॥ ५८ ।। गतेंगरागेपि तनूदरीणां न कायलक्ष्मीरधरीबभूव । स्वभावरम्यस्य जनस्य यद्वा विभूषणं मंगलमात्रदायि ॥ ५९॥ विनिर्गतानां सरसो वधूनां पृष्ठे प्रलंबी शुचिकेशपाशः । परीक्षितुं प्रत्युत हेमपट्टे निवेशिताभात् कषपट्टिकेव ॥ ६० ॥ विनिर्गतानां सरसो वधूनां पृष्ठे प्रलंबी शुचिकेशपाशः । मेरोः शिलायां सुखमासितस्य शिखंडिनो बर्ह मिव व्यराजत् ॥ ६१ ॥ निधरितानि बिबभुर्वनिताजनानां चेलांचलैर्मृदुतरैनितरां वपूंषि । उत्तेजितानि सुमनोविशिखस्य शस्त्राणीवाखिलत्रिजगतीजयबद्धबुद्धेः ॥६२ ।। उन्मिषन्नयननीलसरोजा भूलतालसितकांततरंगाः । मुक्तबंधक चशैक्लरम्याः सारसी श्रियमलानिव नार्यः ॥ ६३ ॥ भूषापहृत्या रिपुमस्मदीय मसौ यमात्तः सलिलं बिभर्ति । इति प्रकोपाभिरिवांगनाभि रबध्यताव_शिरोजपाशः ॥ ६४ ॥ इत्थं विधाय जलकेलिमनन्यजन्यां श्रीजैत्रसिंहतनयः स हमीरवीरः । स्वान् वान् गृहान् प्रतिविसृज्य जनान्सहैतान वेश्माससाद निजमर्थिकृतप्रसादः ॥ ६५ ।। इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्र सूरिविरचिते श्रीहम्मीर- 'महाकाव्ये वीरांके जलक्रीडावर्णनोनाम षष्ठः सर्गः समाप्तः ॥ अथ सप्तमः सर्गः अथ निशासमयागमलालसं चलदृशां प्रविदन्निव मानसं । चरमभूमिधराग्रिमचूलिका महिमरश्मिरभूषयदंशुभिः ।। १ ।। विधिवशाद्विपदं समुपेयुषी न खलु कोप्यवधारयितुं क्षमः ।। गददिवेत्यहि मातिमंडलः समभवद्विगलातिमंडलः ॥ २ ॥ 11 11 ·५१ ६ । ७] जलक्रीडावर्णनम् जगति नाम पतंग इति स्फुटं मम दधुलदमी शलभेषु किं । इति वहन्निव सूरिषु कोपितां ग्रहपुषो जनि लोहितविग्रहः ॥ ३ ॥ अविरतांबरसंचरणोलसत् गुरुपरिश्रमसंगतविग्रहः । सलिलको लिचिकीरिव वाहिनी दयितमध्यमगाहत भास्करः ॥ ४ ॥ जलशयेशशयांबुजनिन्हुतै ककुचसिंधुसुतोरसिजभ्रमं । प्रवितरज्जगतां जलधेर्जले-शकमसमभाद्रविमंडलं ॥ ५ ॥ भुवनचक्षुषि भास्वति वारुणी मभिनिषेव्य जडेष्वधिमजति । उचितमेव तदा खमपि व्यधात् यदखिलं भुवनं स्ववशं तमः ।। अहिमभासि हृदेकतमप्रिये नयनमार्ग मतीत्य गते क्वचित् । अपरदिग्भवरागहुताशने प्रविविशे प्रणयेन दिनश्रिया ॥ ७ ॥ गलितभासि हृदेकतमप्रिये व्रजति भास्वति शोच्यदशांतरं । विशदलिवजकैतवतो विशत् हदिव शोकतमः सरसीरुहां ।। ८ ।। विधिनियोगतयापतदापदं समभिवीक्ष्य पति महसामिह । सपंदि संचुकुचे सरसीरुहै रपश्रिभिः सुहृदा मुचितं ह्यदः ॥ ९ ॥ सितगुरेष कुरंगकलंकभाग मलिनत्क्षणदास्य वधूरपि । तदिहही किमवेक्ष्यत इत्यभूत् कमलिनी विनिमीलिसरोजदृक् ।। १० ।। उडुपतिद्युतिपानपरिस्फुर खगजिगीषुतयेव दिनात्यये । निशि वियोगवतां पततां गणा निखिलमेव रवेः पपुरातपं ।। ११ ।। पुनरनाप्तिभिया पपुरातपं दिनकृतः किममून्यधिक रुचेः । रथपदाह्न पतन् मिथुनानि नो यदधुना व्यषहंत सहासितुं ॥ १२ ॥ निशि वियोगवतः पततः स्थिता बिसलताचलचंचुपुटे बभौ । असुगणं वनिताविरहाद्विनि-जिंगमिर्पु विनिरोद्भुमिवार्गला ॥ १३ ।। बिसगुणोपि ययोर्युगचारिणोः कथमपि स्म नमाति पुरांतरा। अपि सरिदयितः सममात्तयो विलसितं न विधेः स्मृतिगोचरः ।। १४ ।। रुरुदृशां स्ववशे सकलं जगत् रचयितुं रतिजीवितवल्लभः । दिनविरामरणन्मुरजावलि–स्वनमिषेण निदेशमिवादित ॥ १५ ॥.

·- ५२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः तिमिरराशिरुदिखरंशक्तिर प्यधित नीचपदानि पुरा वशे । निजसमानवशीकरणोद्यमः प्रविजिगीषुगुणी ह्ययमादिमः ।। १६ ॥ स्मरशरव्यितदुर्दयितांगना ज्वलितदुःखहुताशकणा इव । प्रतिपदं कृतलोचनकौतुका रुरुचिरेतितरां शिखिकीटकाः ॥ १७ ॥ अतिविदग्धतयाभ्रमिमाचर न कुलटा जन आट दृशोः पथं । विविधयुक्तिनिषेवणहृष्टहन मनसिजेन वितीर्णवरादिव ॥ १८ ॥ भृशमपि क्षिपति प्रतिवासरं मयि मुहुर्मुहुरेति तमः कुतः । इति रुषेव वह नतिलोहितं. वपुरगादुदयं रजनीकरः ॥ १९ ॥ शमयितुं तिमिराणि यदुत्सुकी-प्यमृतसूरुदियाय शनैः शनैः । तदिदमक मृगो मघवप्रिया--पिततृणग्रसने खलु लुब्धवान् ।। २० ॥ भुवनभेदमसंभवशोणितो-पचितमन्मथमार्गणघर्षणैः । अरुणतामिव यच्छशिमंडलं श्रियमदादगनस्य निजस्य च ।। २१ ॥ क्रकचचक्रजकेसरपांडुर---प्रसृमरोरुकरोत्करकैतवात् । अनुनिशादयितां हिमवालुका-प्रकरमास्यदिवाखरदीधितिः ।। २२ ।। हृदयमध्यगतं दधदुच्चकैः स्फुटतरांकमिषेण तमस्विनीं । अजयदर्धवपुर्धतवलभं पशुपति प्रणयातिशयाच्छशी ।। २३ ।। सरसिजानि विहाय हरिप्रि. ------- ----------- कटाक्षनिरीक्षणलक्षिता ।। २४ ।। हिमकरं दयितं मिलितुं निशा विवसिताद्भुतभूषणया दधे । अविरलोदिततारकपेटक--छलमयी नवमौक्तिकजालिका ॥ २५ ॥ चिरंभवन्मिलनादुपगूहनं द्विजपतावदयं ददति श्रियः। त्रुटति हारलतास्मसमुत्पत--द्विविधमौक्तिकतारकितांबरा ॥ २६ ॥ सुमंशरान्प्रविहाय सुमायुधः शशिकरान् यदमन्यत तत्पदे । उचितमेव नवनवमिच्छता परिचिते रिपुता हि महीयसी ।। २७ ।। किममृतैः सिसिचे किमु चंदनैः किमु हमीरकुमारयशोभरैः । चितमिदं जगदिदुकरोल्करे यंतनु तेति वितर्क परंपरी ।। २८ ॥ HEAVEL ·. ७] সঙ্গীতানুগন ५३ प्रियसरोजदृशा रतविज्ञता-स्थितिविवेकविधाविव दीक्षिताः। विविधभोगवतां रतमंदिरे रुरुचिरे परितोपि दशैधनाः ॥ २९ ॥ प्रणयिभिः सह सांप्रतमाहवः स्मरभवो भविता सुमहानिति । विविधभूषणकंकटसंग्रहा ऽग्रहवशं सुदृशो हृदयं व्यधुः ॥ ३० ॥ श्रवणकुंडलवेणिविलोचनां-बुजमृजोपधिना मृगलोचनाः । सपदि चक्रपाणशरावली–प्रभृति शस्त्रचयं किमसज्जयन् ॥ ३१ ॥ उपगते दयिते भविता मया किमिह संयतयापि मुहुर्मुहुः । इति रणकलकिकिणिकामिषा-नववधूरिव मेखलया जगे ॥ ३२ ॥ तरुणिमोष्मविशुष्यदुपाहिता-च्छतरचंदनलेपनकैतवात् । मदनयुद्ध कृते परिधापिता—विव कुचौ परया नववाससा ॥ ३३ ।। रणितकिंकिणिसन्माणिमेखला---वलिमिषेण नवोढवधूरते । पतिभयादभितः स्मरमंदिरं स्फुरितजागरिदुर्गमिव व्यधात् ॥ ३४ ॥ रुरुचिरेतितरां रुचिराति–प्रसवसंभवशेखरराजयः । स्मितसरोजदृशां मुखचंद्रमः-प्रसरदुद्गतिकांतिचया इव ॥ ३५ ॥ सरलकज्जलकांतलिपिच्छलात् वशकृतौ जगतः कमिता रतेः । स्वसुभटेषु पुरोगमतां दृशोः कथयतिस्म न कि हरिणीदृशां ।। ३६ ।। प्रतिफलनिह मा रजनीकरो विदितलक्ष्ममुखं वितनिष्ट नः । इति धियेव जितेदुकपोलयो विदधिरे नवपत्रलताः स्त्रियः ।। ३७ ।। सहजपाटलतातिमनोहरे दधुरमूरधरे यदलक्तकं । तुहिनभासिसितीकरणश्रम-भ्रमकरं तदजायत नो किमु ॥ ३८ ॥ उरसिजेषु सखीजननिर्मिता मकरिका विबभुर्मंगचक्षुषां । मकरकेतुविभोस्तनवासिता-नुमितिसाधनबंधुरविभ्रमाः ।। ३९ ।। परिपिबन् रमणो ध्वनिमेतयो भवति नैव समाप्तरतादरः। चरणयोर्विधृते इति नूपुरे मृदुगिरो हृदये बहु मेनिरे ॥ ४० ॥ न पटयोरपि सूचिकया विना भवति योग्यतमा किल योजना। दयितसंगमनेष्विति दूतिका जनगतागतमभ्यलषन स्त्रियः ।। ४१ ॥ بیمه به بیع می بيمه وعمتی PIRATRA------- ·श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः N स्वमपि कांतममूष्वभितो विला-सिनमवेक्ष्य परिच्युतमत्सरा । रतिरपि श्रयतिस्म तनूदरी बलवता हि बलं न सहोचितं ।। ४२ ।। अथ मिथोपि मुखांबुजदर्पणे नयनगोचरचुंबितनुश्रियः । उदितकामरसादयितागमोत्सुकतरं दधिरे प्रमदा मनः ॥ ४३ ॥ चलदृशां दयितेषु समानतांबुनरुचेव कुशलममाश्रयत् । शितिसरोजस्चेव सह क्षणा दतिशयबमगादनुनेतृता ॥ ४५ ॥ मृगदृशः स्म विभांति कटाक्षिताः प्रणयिभिः स्फुटितोष्मपयःकणाः । निशितपक्ष्मविभिन्नवपुःसुता-द्यरसबिंदुचयोपचिता इव ॥ ४५ ॥ 'मृदुरवा दयितेषु यथा यथा-यतकटाक्षचयानभिचिक्षिपुः । रतिपतिः स्पृशति स्म तथा तथा धनुरधिज्यमसी विदयाशयः ॥ ४६॥ चरणलंबितहारमिषाच्छ्रिता-क्षवलयैस्तलिमर्जुपसोद्यमैः । अजनि वारवधूविटनिर्मित-प्रबलमोहनभंगभयादिव ।। ४७ ।। इह धृते प्रविलोकयिता स मां तमहमप्यखिलात्मतया रते । इति विचित्य पराधितपार्श्वतो गृहमणि ज्वलितोज्वलवत्तिकं ॥ ४८ ॥ अयि तनोषि किमु घणुकोदरी-ति निगदसपि भर्तरि सबरं । त्यजति मानमशेषमपि प्रिया-स्म कटरे रजनीसमयोजितं ।। ४९ ॥ प्रियसमागम सूचकवामदृक्-स्फुरणतो मुदिताशयया ऽन्यया। हृदयनाथमनुप्रहितापि किं निजसखी न पथः स्म निवर्यते ।। ५० ।। अपि लवो युगकोटिशतायते धृतिपरस्य जनस्य ऋते यतः । हृदयहारिणि तत्र किमोचितीं स्पृशति मानिनि मानपरिग्रहः ॥ ५१ ।। अनुनयनापि चैवमुपेक्षितो ह्यसुभगामिव चेद्भवतीं त्यजेत् । किमयशःपटहो न तदा तव व्रजति कोपिनि डिडिमडंबरं ।। ५२ ॥ रतिकृतां प्रथितो रिपुरेव य स्तमपि मानभरं परिपुष्णती । सुचरितेत्युदितापि तदाशये कथमिव प्रतिभासि विलासिनी ।। ५३ ॥ प्रतिवधूरधिगस्य सम खया सकलहं विदधे यदि तं स्वसात् । तव तदास्तु पुनः स कुतः करे परिचिताः पुरुषा हि न कस्यचित् ॥५४॥ - ·dk - ७] जलक्रीडावर्णनम् सखि हृदेकहितं भज मार्दवं परुषतां तु दुरंततरां यज । परुषता रचिता हि हृदीश्वरे फलति केवलमात्मनि मूढता ॥ ५५ ॥ मम वचोद्य कुरु स्वहितं नचे दनुशयं हृदयं तव यास्यति । इति परा प्रतिबोध्य सखी निजां रमणमंदिरमध्यमपानयत् ॥ ५६ ॥ पतिः कुलकं स कितवोऽद्य समेष्यति चेत्तदा भुजयुगेन निबध्य रतालयं । समुपनीय निहन्मि तथा पुरा पुनरुपैति यथा न तदालयं ।। ५७ ॥ हृदयनिष्कुटमध्यकृतोगमा कमितरीति मनोरथवलरी । सुभगया परया परया मुदा सफलभावमनीयत सखरं ॥ ५८ ।। अनुनयान्वितमाश्रितगद्दं सखि तथा वद जीवितवलभं । स समुपैति यथा न च कुप्यती-त्यभिविबोध्य सखीप्रहितान्यया ।। ५९ ।। यदि वियोगमवेश्यमिययथं स्मयमधास्यमिमं हदि किं तदा । इति परा परितप्य मुहुर्मुहु नयनमालिषु दीनमथाक्षिपत् ।। ६७ ।। प्रिय स मेह्यसि सुभु विमानह तव किमीश यशो मदनस्य किं । सहि ममेक्षणजः किल सोपिं तत्तव परेति हृदीशमजीह सत् ।। ६१ ॥ प्रतिदिनं शतशोपि निवारितो मुहुरिह खमुपैषि कयाऽशया । कृतक कोपवतीयपरारया दुपरि तल्पमपातयदीश्वरं ।। ६२ ।। विनयतो वसनं कमितुः करौ करयुगेन परा त्रपया अधित । स्वयंमपि स्फुरितोद्भुषणैर्गल-निवसना सहसाथ किमातत ।। ६३ ।। यतिविरोधिलसद्रसपूर्णयो रुपरि लोलदृशस्तनकुंभयोः । बभतुरीशकरांबुरुहे अधो-मुखपिधानतुलामिव बिभ्रती ।। ६४ ॥ दृगतिथी दयिते मृगचक्षुषां हृदि लवं यदि मानभरोऽलसत् । गृहपती समुपेयुषि कश्चिरं परगृहे लभते यदि वा स्थिति ॥ ६५ ।। स्पृशति भर्तरि हृत् हृदयेशयः सचकितं मदनोऽन्यनतध्रुवः । रामुदतिष्ठदसंशयमत्रुटन इतरथा किमु कंचुक संधयः ।। ६६ ॥

·TRAINME ५६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः सपदि गोत्रपरिस्खलनास्त्रिया मनुपरो दहनास्त्रमिवाकिरत् । समधित प्रतिशस्त्रमिवाथ सा जलमयं ववदश्रुततिच्छलात् ।। ६७ ।। तव मुखं कमलं मम चंद्रमा स्तदनयो रधुना स्मरकारितः । भवतु संधिरिति प्रवदन् परः स्वदयिताऽननयोजनमातनोत् ॥ ६८ ॥ तव ममाप्यधरं निपिपासतोर्विधुरतास्तु न कस्य च नेत्यथ । विलसतः स्म तथापपतुर्यथा-धरदलं सममेव वधूवरौ ।। ६९॥ उपरि यावमृतस्य तयोरिहा-प्युपरितेव भवखिति दंपती । विलसतः स्म तथा धरयोर्यथी-परितयैव मिथो जनि चुंबने ।। ७० ।। दस्तियोरमृतोपरि यो तयो रधरयोरधरेत्यभिधा कथं । अवगतं यदि वापरता तयो रधरपानविधी ग्रहणान्मिथः ।। ७१ ।। अमृतमित्यनृतं दयिताधरो यदि तदेष न कि गद नामृतं । निमिमिषुर्यदमुं पिबतां दृशो विमुमुहुर्हृदयान्यपि कामिनां ।। ७२ ॥ विशदमेव न कि दयिताविलोकनसुधारसपानम सूचयन् । मुकुलिताक्षससीत्कृतशब्दिता-ननपुरः करणेन विलासिनः ॥ ५३ ।। हृदि मयानुसृते तव सा स्वयं निरगमत्किल मात्र विषीद तत् । दयितमित्यभिधासखलनादवा-रमुखमभाषत काप्यधृताधृतिः ।। ७४ ।। प्रियतमाधरपल्लवचुंबनो-पनतकांतमुखेदुमिषाच्छशी । मयि सुधा किल तादृगिहापि किं किमधिकेति विवेक्तुमिवालसत् ।। ७५ ।। दयितयोमिथ एक मुखासव-ग्रहणलंपटयोर्मुखसंगमे । द्विशशितापनिमित्त मुदखरी न किमुवाह विपर्ययवर्जनां ।। ७६ ।। श्रियमुखामुख एव हरनिजां प्रियतमामुखवेषधरः शशी । अधरपानमिषाद्रुरुधे न किं वदनवारिरुहेण विलासिनः ॥ ७७ ।। प्रणयिना विधृतापि मनस्विनी वपुरुवाह' यदुत्पुलकं किल । किमियतापि जगाद न सा वशं तव गतास्मि विधेहि यदीहितं ।। ७८ ॥ भज धृति यज भीतिमहेतुका न्हियमत्रांचय' वक्त्रमुदंचयः । अभिनवामुपदेष्टुमिति प्रिया मजनि कोपि सखीव पटुः स्वयं ।। ४९ ।। HASEERICA PRERN - nururutiniumIA...

·५७ . ७] शृंगारवर्णनम् जघनसंगमनोत्सुकमानसं हृदयनाथमवेत्य मृगीदृशः । स्वयमपासरदेव तदंशुकं किमुचिताचरणे गुणिनो ऽबुधाः ।। ८० ।। असह आशु विदूरयितुं परो युवतिनीविमतित्रुटदुत्सुकः । विषहते समुदीरितमन्मथो न खलु कश्वन कालविलंबनं ।। ८१ ।। परिसमाप्तरतोपि पर प्रिया-धररसं सुरसायनवपिबन् । पुनरपि स्फुरिताऽसमसायको व्यधित किं किमसौ न हृदीप्सितं ।। ८२ ।। शशिरवी सुरतेषु तथा चलत् कनककुंडलकैतवकल्पिती । मृगदृशः पुरुषायित मार्जितं समभिवीक्ष्य झलज्झलिताविव ।। ८३ ॥ वरयिता रतकेलिषु कौशलं भृशमसौ वहतीति परा मुदा । ऋजुरणनवनूपुरसिंजितै रभिजगाविव तद्गुणगौरवं ।। ८४ ॥ मम मुखस्य विधोरपि दर्शनात् तव दृशौ कुमुंदे अपि मीलितः । किमिदमित्यपरा शयनोन्मुखं स्तनतटेन जघान हिं तं मुहुः ।। ८५ ।। पुनरुपैषि तदोकसि तां विलो-कयसि जल्पसि वाथ तया समं । दयितयेत्युदितो विदधे शठो नहि नहीति मृषाप्यमृषोत्तरं ।। ८६ ।। जहिहि लाक्षणिकी रुषमुत्तमे नहि न वेनि मनस्तव यन्मयि । अहह पश्य तवाधरपल्लवः स्फुरति मामिव चुंबितुमुत्सुकः ॥ ८७ ॥ अपिच रागममांतमिवाशये न वहतो न दृशौ बहिरुद्तं । इति विदग्धवचाः कुपितामपि प्रियतमा न परः किमहासयत् ।। ८८ ॥ युग्म रचयिता सखि तत्र किमेष मां नवरतं भविता च कथंकथं । इति मुहुः समवादि न का सखी रतिरसोत्सुकयापि नवोढया ॥ ८९ ।। प्रियतमे पुरुषायितलाघवं किमपि पश्यति वक्रितकंधरं । असहया रतमुज्झितुमन्यया गृहमणिः शमितः कुसुमैहिया ॥ ९० ।। सुरतकेलिषु सुधु तवाहितं किमपि चेच्छपथोऽस्तु तदात्र मे । ऋतगिरं यदि मां न च मन्यसे ननु विधाय न पश्यसिं किं तदा. ॥ ९१ ।। इति नवा रमणी रतये परः स्मरकलाविदुरः समबुद्धत् । अतिविचक्षणतातिविमुग्धता-सुखविबोध्यमिदं यदि वा द्वयं ॥ ९२ 8k ·..........." ५८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः इति नवा रमणी रमणः परः स्मरविलासकृते समबूबुधत् । सततनिर्मितकामकथोलसन नवनवोक्त्यभिषिक्तमनोभवः ॥ ९३ ।। प्रियतमस्य भृशं सुरतार्दने शपथपूर्वमदात् सुरतं पुरा । तदनुलब्धरसा न तदस्मर' नववधूर्वपुरेस्मरवल्गितं ॥ ९४ ॥ अधरपानविधी स्तनमर्दने नखरदोलिखने परिरंभणे । कचिदपि स्खलति स्म न कामिना मतिरिहाप्यवधानभृतामिव ॥ ९५ ॥ हदि यदेव दधे दयितैरते युवतयो ऽग्रत एव तदाचरन् । इतरथा कथमेकमनस्कता रतिरहस्यमुपैति यथार्थतां ।। ९६ ॥ इह सुखेषु सुखं सुरतोद्भवं महदिहापि मिथोप्यनुकूलता । रहसि केलिरिहापि यदृच्छया सममिहापि रतिर्यदि किं पुनः ।। ९५ ॥ प्रियसखीभिरपि प्रतिबोधिता नवरतोत्सवतोभयशंकिनी । अतितरां परिरभ्य हृदीश्वरं कपटमुद्रितदृक् शयितेतरा ॥ ९८ ॥ दयितदष्टरदच्छदपलवा नववधूः करकंपनकैतवात् । विगतवंति दिनानि रतोत्सवै विरहितानि शुशोच मुहुर्न किं ॥ ९९ ।। रतिरसं कलयनितमा पर स्तदुरुतागुणविधितचुंबनः । परिनिनिंद कुचौ मुहुरीक्षयन नच वधूं समयः स हि तादृशः।। १०० ॥ रतिरसोपरमे स्खलनात्परः प्रणयिनीकुचपर्वतमस्तके । निपतितोपि मुमूर्छ न सन्मुखं दृढतरोजनि रंतुमहो पुनः ॥ १०१।। प्रणयिनां यदभिद्यत कौसुमै रपि शरैर्ददयं सुमधन्वनः । प्रणयिनीकुचशैलमहाहती-स्लदसहिष्ट यदद्भुतमेव तत् ॥ १०२ ॥ सपरिवेषशशिश्रियमुद्वहत् भुजयुगांतरवर्ति मुखं स्त्रियः । चिचलिषो ऽहृदयाधिपरेतसो ऽपशकुनाय न किं समजायत ॥ १०३ ॥ रतिरसं परमात्मरसाधिकं कथममी कथयंतु न कामिनः । यदि सुखी परमात्मविदेकको रतिविदौ सुखिनी पुनरप्युभौ ॥ १०४ ॥ अधिकृतां करकंकतयोजनां विदधतो रहसींदुमुखीवरौं । विबभतुः सुगृहीतपरस्पर -विव मिथोप्युपपादयितुं रतिः ॥ १०५ ।। -- ----------iseDastak ·५ ९ . .] शृंगारवर्णनम् अधिशिरोधि मिथः करकंकत-प्रगुणिताननयुग्ममिषादभात् । प्रणवसंपुटयंत्रमिव स्फुर-हिवलयं रतिकृष्टिकृतेन्ययोः ।। १०६ ॥ प्रणयिनो मुखचंद्रमसि स्फुरत्यभिमुखं तरले परिचुंबितुं । अनुचितं किमिदं नवनायिका-मुखसरोजमजायत यत्पराक् ।। १०७ ।। रतिविरामभवादुपगृहनात् विघटनेच्छुमवेय परा प्रियं । सुदृढमूरुयुगेन निपीडयं-त्यतत हुहुमिति स्मितजल्पितं ।। १०८ ।। परिपिबन् दयितो दयिताधरं मुकुलिते नयने यदसौ व्यधात् । किममुनैव जगाद न यत्पुरो ऽमृतमवेक्षितुमप्यसमंजसं ॥ १०९ ॥ सुरतकौशलगालिनि वलभे मुकुलिताक्षिमिषात्समवीविशत् । अविषयो वचसां किमिहांतरा स्फुरति द्रष्टुमिवेति परा दृशौ ।। ११० ।। रतकलां कलययसुवल्लभे किमपि कुंचिमुखी सुमुखी नवा । हह ननेति ममेति वचोमिषान् मदनदीपनमंत्रमिवास्मरत् ॥ १११ ।। अपदयं दायितस्य रतोत्सवं रचयतो नतनाभिपथादधः । करतलं ददती मुदमातनो नववधूरधिकां सुरतादपि ॥ ११२ ॥ अदहदीश्वरनेत्रहुताशनो रतिपति विदुषामिति यदाचः । ऋतममस्त तदत्र स एव यो वशयितुं प्रबभूव न मानिनीं ॥ ११३ ।। मदनोरिरस्य मदनारिरित्यसी मदनेन देह इति साधुरन्वयः भुवि कामतलमधुनेति केवलं कथमन्यथालसदही समंततः ॥ ११.४॥ उत्प्लुस तल्पादितरा रतांते कांतं भुजाभ्यां दृढमालिलिंग । आदातुकामेव तदंगयष्टे रनंगसर्वस्वमपि प्रपीड्य ।। ११५ ॥ दधेगानि यथा यथातिकठिनान्येषा नवोढा रते शंके धत्त तथा तथातिकठिनं चेतोपि चित्तप्रियः । मा मा मा न न मुंच मुंच हहहेत्युलापवत्या मुहु- स्तस्यां नो कथमन्यथास्य करुणातारुण्यमासादयत् ॥ ११६ ॥ दंपत्योर्वदनंदुसंगममिषात्तथ्यं मिथधुंबने. कि नैवाभ्युदगच्छदच्छरुचिभृत्सद्यः शशांकद्वयं ।

·मायामानाला ६० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः H आसीत्तेन महाहवः स्मरभवो याक्तमेवेति तत् प्रीतिर्यच्च परैव युक्तमपि तत् यत्क्षेत्रयोरन्यता ।। ११७ ।। दृष्ट्वा स्वं प्रतिबिंबमेव वहति प्रेयानयं स्वप्रिया- मक्ष्णीति स्रवदश्रुवाभिरकरोन्मुग्धानिपानं पुरः । तत्रैव प्रतिबिंबनानिपतिता भर्ना समपत्पद- द्वंद्वे स्वे मुमुदे च वीक्ष्य किमितोपि स्यात्परं योषिता ।। ११८ ।। कोपि स्मरोन्मुक्तविषाक्त बाण-मूर्छामतुच्छामिव हतुकामः । शैलाविवालंब्य कुचौ कराभ्यां पपी सुधामिदुमुखीमुखेदोः ।। २१९ ॥ सुरनाणः कस्य समिति मुहुरेवाभिहितया- पणेणाक्ष्या प्रोक्तां स्मरशरशरव्यसमितया । परेषां सर्वेषामवनि हिमरश्में तव पुनः करक्रीतादासीगिरमिति पपी कोपि सुकृती ॥ १२० ॥ स्वाभाविकात्सुरततो विपरीतमेत-द्रागं विशिष्य सुरतं वितनोति यूनां । निश्चतनाप्यजनि रोगवती यदत्र शय्यासयावकवधूपदबिबदभात् ।। १२९ ।। स्मरस्मेरलीलासुतल्पादधस्तात् प्रसूनानि बभ्राजिरे निष्पतति । मृगाक्षीवपुर्वलिविश्लेषभावा-विरासानदुःखाइदंतीव झंपौ ।। १२२ ॥ यस्यांग तावदेवं बहिरपि विहितस्पर्शनं कामिनीना- मीदृक्सौख्यं विधत्ते स खलु रचयिता कि न मध्ये प्रविष्टः । इत्यं ध्यात्वा रतांते सुदृढतमपरीरंभदंभेन मध्ये कायं प्रक्षेप्नुमैच्छन्सकलमिव हित कातराः कातराक्ष्यः ।। १२३ ।। भानोः संक्रमणे श्रयेत मृदुतो विश्व समस्तं यथा मन्ये शिश्रियतुस्तनावपि तथा स्त्रीणां रतेः संक्रमे । नैवं चेद्गुरुशैलवत्कठिनयोः श्रांता रतांते भृशं प्रेयांसा कणशोभवन्न पतिता मध्ये तयोस्तत्कथं ॥ १२४ ।। क्षण मानेमाने क्षणमथ मिथः काक्षकषणे क्षणं हासोलासे क्षणमथ दाढालिंगन विधीः -- समयमराज RianA

·७]
शृंगारवर्णनम्
६१
इति व्यग्रा निन्युः प्रतिगृहमशेषामपि निशां
रतोत्साहैस्तैस्तैः समुदितमुदस्ते युवजनाः ।। १.२५ ।।
अन्योन्यमर्पितरदच्छदखंडनानां निःशंकनिर्मितनखक्षतमंडनानां ।
संभोगसंभवपरिश्रमखेदितानां निद्रासुखं क्षणमभूद्रतयेथ यूनां ।। १२६ ।।
अन्योन्यप्रवितीर्णदंतनखरमोद्यत्पदव्यंजने-
'नोक्ष्यि परां स्थिति गतवतो निर्व्याजवीरव्रते ।
कंदोपि गिरीशदर्पदलने निश्चिततामुद्वाहन
आशिश्राय चिराय संगसुभगां निद्रां विशंके तदा ॥ १२४ ।।
तूलं स्पर्शानुकूलं मुखशशिरुचिरश्रीसमावृष्टिमूलं
तांबूलं नासिकायावतसुकृतफलं स्फारपुष्पोपहारः ।
कांताश्रांतास्तनाभ्यामुरसि खिलमिदं न श्रुतः सप्तमश्चत
सर्गः शृंगारसंजीवन इति विदितो वीरहम्मीरकाव्ये ।। १२८ ।।
इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते महाकाव्ये
हम्मीरचरिते वीरांके सुरतवर्णने शृंगारसंजीवनो नाम सप्तमः सर्गः
समाप्तः ||
अथाष्टमः सर्गः
प्रपंचयंतः स्फुटतारमंद्र-मध्यस्वरान् पंचमरागगर्भान् ।
हम्मीरदेवाय निशाश्वसानं वैतालिका विज्ञपयो बभूवुः ॥ १ ॥
विच्छामिदु मुखमावहती विनिम्नतारांकलुषांबरैषा ।
विभावरी याति रजस्वलेव स्नातुं पयोधौ दिशि पश्चिमाया ।।
वियुक्तनारीजननेत्रपातोकाभिः समंतादिव दीप्यमानं ।
विहाय शीतांशुरसौ विहाय आसीदपूर्वाचलचूलचुंबी ।। ३ ।।
स्वातंत्र्यहंता न उदेति भास्वानस्यामिति क्रोधभरारुणाभिः ।
दृष्टेव दृग्भिः कुलटाजनेन पुरंदराशारुणतां जगाम ॥ ४ ॥

·avasinimum
PehalNAAMADAm
manure-
PL
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
[सर्गः
अबोधि किं न क्षणिका क्षपेयं मानो दधे यद्भवतीभिरेवं ।
इत्यभ्यसूयन्निव मानिनीभ्य स्तनोति शब्दान् कृकवाकुरेषः ।। ५ ।।
जायापतीनां रतकौतुकेन रात्रि समग्रामपि जागरिता ।
घूर्णयमी विस्फुरितप्रमीला इव प्रदीपा रतमंदिरेषु ॥ ६ ॥
निवर्य चेतः सुरतात्कथंचित् यावत्सुषुप्संति युवान एते ।
मादगिस्तावदवादि सद्यः प्रत्यूषसूचा सुभगो मृदंगः ॥ ७ ॥
विलेपनामोदिरतांततांत-स्वेदोदकास्वादनमंदचारः ।
संभोगशालासु निविश्य यूनः सुखाकरोयेष उषासमीरः ॥ ८ ॥
प्राप्तप्रबोधा गुरुणोपदिष्टान्महाप्रयोगान् प्रणिधाय चित्ते ।
कि कवींद्रा इव निर्मलार्यो-पत्ति नरेद्राः परिभावयति ।। ९ ।।
विप्राननोद्गीर्णविविक्तवर्ण-प्रचारचारुध्वनिवेदमंत्राः ।
सतां हृदंतस्तरसा प्रविश्य तमः कषतीव समूलकाषं ॥ १० ॥
तमोमये प्रेक्ष्य विधिः प्रलीनं मेरुं युगांतेथ नवं सिसृक्षन् ।
प्रत्यूषसंध्याभवरागदंभात् चिनोति शृंगाणि हिरण्मयानि ॥ ११ ।।
विभा विभातैव विभावरीय मद्यापि मानं किमिवादधासि ।
इति प्रियाया अपि बद्धमूलं मानं सुखेनैव नुनोद कश्चित् ।। १२ ।।
संभोगकेली प्रविधायः पश्चात्सुप्तापि नारी प्रथमप्रबुद्धा ।
आलिंग्य सुप्तं प्रियसुप्तिभंगं विशंकमाना न जहाति तल्पं ॥ १३ ॥
कचिद्विभातीकृतयामिनीका अभ्येत्य कांता निभृतप्रचारं ।
स्वप्नपि तत्सर्जनशांतचित्ता माश्लिष्य सुप्तां दयिता स्वपंति ।। १४ ।'
अपि द्विजेशः श्रितवारुणीको ध्रुवं भवेनीचजडोपयोग्यः ।
इति प्रबोधं जगतां प्रयच्छन्नध्यात मध्यं जलधेः शशांकः ॥१५॥
असौ सिषवे चतुरोऽपि यामान श्यामा क्षये सत्यपि यत्सकामः ।
तेनैव शंकेस्तमुपैति पक्कपलांडुपांडुः पतिरोषधीनां ॥ १६ ॥
समस्वरूपे शशिनो रवेश्च बिबेस्तभावानुदयत्वतःश्य ।
उपैति पूर्वापरयोविभेदे मतिर्जतानां क्षणमीरा जाज्यं ॥१७॥

·८]
प्रभासवर्णनम्
६३
अवाप यस्यामुदयं विहाय तां मामथासावपरां सिषेवे ।
इत्यादधानेव रुषं हिमांशी पुरंदराशा रुणतां जगाम ।। १८ ॥
स्फुटं स्फुटकुडलकोशनियं-विलोलरोलंबमिषेण हर्षात् ।
समागमे पत्युरिनस्य पश्याऽखाणीव मुंचंति सरोरुहिण्यः ॥ १९ ॥
कापि हदे व्योमसरिद्वरायाः पतिर्नदीनामनुबिंबितः किं ।
यद्वारि भातीह तमस्तरंगाः प्रत्यूषरागोपि तदंतरामिः ॥ २० ॥
एषाहमेतच्च गृहं तवैवा---गंतव्यमेवाशु पुनः प्रियेण ।
इत्युक्तिपूर्व परिरभ्य गाढं पिंगान् प्रहिण्वंति पणैणनेत्राः ॥ २१ ॥
प्रकाशकल्पेपि सहखरश्मौ वारांनिधिश्वापलमुत्ससर्ज ।
से प्रकाश यति यत्सतीव जडेपि शांतवमुपैति मूर्त ॥ २२ ॥
विच्छायतां भूरितरामुपेता दूरीभवत्पुष्करकोशवासाः ।
काले कलौ संत इवोडवोऽमी क्वचित् क्वचिनेत्रपयं प्रयाति ॥ २३ ॥
लोलत्तनूनां मयनेन दधस्तनूदरीणां कबरीमिषेण ।
ध्वातावलीकुट्टनजातकायाः स्फुरंति दंडा इव चंडरश्मेः ॥ २४ ॥
बिगनिषिद्धैरपि दत्तदंत-पदालिवित्रेषु रदच्छदेषु ।
संभ्रांतचित्ताः पतिदृष्टिपातात् ददत्यलक्तं कुलटा नतास्याः ।। २५ ॥
स्मराहवे स्मेरतरे प्रवृत्ते पलाय्य पृष्ठे मलिनो यमस्थात् ।
इत्यात्तकोपा इव केशपाशं गाढं निबधंति सरोरुहाक्ष्यः ॥ २६ ॥
काँचीगुणस्य ग्रथनप्रयासि प्रकोष्ठभूषागणसिजितेन ।
मुक्ति भनेयाः पुनरेव शीघ मित्यादिशंतीव तमंबुजाक्ष्यः ॥ २७ ॥
शिलालिहतोग्रगसैधवानां वक्त्रोष्महिमा मलयंति वाहाः।
निश्वासातैरिव पाणिगानाऽदर्शाभिशाभोगवियोगिनार्यः ।। २८ ।।
समूलमुन्मूल्य तमःसमूह 'लोके प्रवेशं सजतो दिनस्य ।
मांगल्यहेतोरविबिंबदभात् नीराजनामाचरतीव पूर्वा ॥ २९ ।।
बिगैर्वितीर्णानणुवित्तवैरा दिवाप्रभातं भृशमर्दितांग्यः ।
सर्वांगसंस्पृश्यपिभानवीय-करोत्करे जाग्रति नो भुजिष्याः ॥ ३० ॥

·श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः घूकादिवेदोरिव नीलनीर---रूहादिवाकृष्य विभातकालः । रथांगनामार्क सरोरुहेषु मुदं प्रकाशं श्रियमादधाति ।। ३१ ।। पत्यूरुचीनामहिताद्धयेन तमःसमूहो विरहय्य धात्रीं । निशाटनेत्राणि विवेश नून मुत्पश्यतैतेषु कुतोन्यथासु ।। ३२ ।। विभावरीयाय विनाशमेषा मुदं दधस्वेयसुवलमा स्वा । विबोध्यते द्वंद्व चरेण याव-सा तावदागात्स्वयमेव पार्श ॥ ३३ ॥ क्रुधेव तानं वपुरादधान मायांतमालोक्य सहस्ररश्मिम् । निलीयते भ्रश्यदितस्ततोपि भिया तमिस्र गिरिगव्हरेषु ॥ ३४ ।। इत्यक्षुतैर्वाक्यमविबोध-करैः समाख्यातविभातकालः । तदर्ह कृत्यं विरचय्य दान-कलि कुमारः कलयांचकार ॥ ३५ ॥ विभूषितास्थानसभं शुभैषी श्रीक्षेत्रासिंह रिपुकुंभिसिंह । गत्वा कुमारोथ मुदा नमस्या~मासानणीयस्तरभक्तिनमः ॥ ३६ ॥ कृतप्रणाम तमवेक्ष्य हृष्यद्रोमा पुलोमारिरथो धरियाः । रहस्युपानीय रहस्यवेदी जगाद निस्तंद्रतरास्यचंद्रः ॥ ३७ ॥ साम्राज्यलक्ष्मीकरपीडनाय जातप्रवीणप्रतिभे तनूजे । विदांवरेण्य कच नापि नास्म-दंशा प्रशस्या विषयाभिवश्याः ।। ३८ ॥ विध्वस्तबाह्यारिचयोप्यजित्वा --तरंगशत्रूनतिमात्र शक्तीन् । बाह्येतरारीन् जितवत्सु तेषु स्थितः कथंकारमहंचकास्मि ॥ ३९ ॥ कियद्वराका सविकाशमाहू-राज्यं नृपाणां विगलत्कृपाणां । इदं तु योगप्रणिधानभाजां यावद्वराकासविकाशमेव ॥ ४० ॥ बाह्याः शरीरे किल शैशवीया भावा यथा त्यानिषतात्ययेस्य । हातुं तथाभ्यंतरगानपीमान् उदासते हंत किमत्र संतः ॥ ४१ ।। शक्तावसत्यां विषयाभिलाषो विडंबयत्येव जनान प्रयोक्तन । शांतोज्नल फूक्रियमाण उच्चैः किं पूरयत्याशु न भस्मनाऽस्यं ॥ ४२ ॥ अपाललज बहुदैन्यमस्मा नकामयंतःस्मरकातरा या । ताः कामयेम बधुना गाक्षी वयं हाहातोपि विडंबना कि? ॥ ४३ ।। R - UAR - ·[] हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् मलातुराणामशुचौ शुचौ वा यथाप्रदेशे न विचारणास्ति । स्त्रीणां तथा मूत्रपुरीषपाने गाने नराणां मदनातुराणां ।। ४४ ।। यत्प्रेरणादुत्तरलीभवंतः कृयान्यकृयान्यपि न स्मरंति । तदप्यहो यौवनमस्तमस्तु काद्यापि तृष्णा विषयेषु निष्णा ॥ ४५ ॥ ये यौवनोन्मादभरे गतेपि कुर्वयखर्वं विषयेषु रागम् । निर्मासमज्जास्थिषु ते शृगाला लालारसास्वादनमाचरति ।। ४६ ॥ सर्वांगेषु निकृष्टमंगयुगलं स्त्रीणां तदुक्तं तयो- राद्यं विविवरं प्रसिद्धमितरत्प्रस्तावरंध्र पुनः । तन्मध्ये यदपत्सरंध्रमसकृद्विखस्रवच्छोणितं ये तस्मादधुनापि नान्यवदनास्तभ्योपि निंद्योऽस्तु कः ॥ ४७ ॥ ताज्यकक्षीकरणान्ममैता माज्ञां गुणैकालय पालयाशु । . साहाय्यतस्तेऽयमुपेद्रसेवा--हेवाकिचेताः सुखमस्तु भूपः ॥ ४८ ।। वार्धक्यदोषोदयदुर्भगत्वान्मुक्खाद्य सद्यः कमलानिवास्मान् । पति द्विजानामिव सौम्यमूर्ति साम्राज्यलक्ष्मीरूपतिष्ठतां खां ।। ४९ ।। सुधाकिराऽथैष गिरा स्वभक्ति-वल्ली प्रवेलनवपल्लवाढ्यां । कुर्वन्निव व्यज्ञपयत्कुमार स्तातं जगद्गुयतमावदातं ॥ ५० ॥ द्वेधापि राजन्नरकांतमेत दाज्यं न चेतो बहु मन्यते मे । द्युसद्वीवद्विबुधालिसेव्या लदंघिसेवा यदि लभ्यतेऽसौ ।। ५१ ॥ खत्पादपने सदसद्विवेक-कृद्राजहंसखमभीप्सतो मे । हर्षाय सुव्यक्तकलंककारि राजनराजबमिदं कदाचित् ।। ५२ ॥ ज्येष्ठे तनूजे सति राज्यलक्ष्मी दैया कदाचिन्न किलेतरस्मै । जाननपीत्थं नयवर्ती संस्थां मह्यं कथं दित्सति तामधीशः ॥ ५३॥ हम्मीरदेवाय वितीय राज्यं मदंघिसेवानिरतो भवेति । स्वप्ने निशांते शयितं निशांते मामाह विष्णुः करवे किमार्य ।। ५४ ॥ निरुत्तरीकृत्य ततोहठेना--निच्छंतमप्येनमतुच्छचित्तं । हम्मीरदेवं नृपतिखलक्ष्मी ममीमनलातु मिलाविलासी ।। ५५ ।। M ·[ सर्गः श्रीहम्मीरमहाकाव्ये ततश्च संवनववह्निवह्नि-भूहायने माधवलक्षपक्षे । पौष्यां तिथौ हेलिदिने सपुष्ये दैवज्ञनिर्दिष्टबले लिलमे ॥ ५६ ॥ पुरा पुरोधास्तदनु क्षितीन्दु भूपास्ततोन्ये सचिवास्ततश्च । ततो महेभ्यास्तदनु प्रजाश्य तस्याभिषकं रचयांबभूवुः ॥ ५७ ॥ युग्मं ॥ छायाकरैस्तस्य सितांशुशुभ्रं यदातपत्रं बिभरांबभूये । छायाखिलस्यापि जगत्त्रयस्य बभूव तेनाऽद्भुतमेतदुच्चैः ॥ ५८ ॥ एवं पतिष्यंयसकृत् पदेऽस्य क्षितिक्षितः ख्यातुमिवेति लोके । शिरोभितोप्यापतती नृपस्य तस्याऽथ बालव्यजने' व्यभाता ॥ ५९ ॥ अपाठिषुबैदिजनास्तदानी मराणिषुमंगलतूर्यकाणि । अनर्तिषुर्नर्तविदश्य गीत मगासिषुर्गायकमंडलानि ।। ६० ॥ पदेपदे चंदनमालिकानां माला निबद्धा बभुरुल संस।। गृहावलीनां नयनायमानद्वारामिव भ्रूलतिकाः सलीला ।। ६१ ॥ नरेंद्रमार्गेष्वभितो विकीर्णा विस्मेरपुष्पप्रकरा विरेजुः । कांतं नवीनं प्रति भूमिदेव्या हासा इव स्फारतरप्रकाशाः ॥ ६२ ॥ हर्षप्रकर्षण समंततोपि सद्यस्कबाल्हीकजलप्रसिक्ताः। नवे हृदीशे प्रकटीकृतात्म-रागा इवोद्रंगभुवो विरेजुः ॥ ६३ ॥ प्रत्यालयोतसितशातकुंभ-मांजिष्ठकोसुंभिककेतुदंभात् । अधीश्वरं प्राप्य नवं हमीर-देवं विशंके पुरमप्यरज्यत् ॥ ६४ ॥ साम्राज्यलब्ध्या मुदितोष्यमुख्य भूभंगमाशंक्य शिरांस्यधुन्वन् । वृथा व्यषीदत्कणिराट् विवेद ॥६५॥ हत्वा श्रियं शावकैरवाणां सुबज्जनांभोजकुले दधानः ।.... प्राप्तोदयो भूवलये स राजा --न कस्याऽजनि विस्मयाय ।। ६६ ॥ विश्राणने कर्णनृपस्य नीती रामस्य शौर्ये च धनंजयस्य । काले कलौ पंडितमंडलीनां कि जायतोदाहरणं समास्म ॥ ६७ ।। धर्मो जगर्नेव दारिद्रमुद्रा कचिननाशेष बभाविव श्रीः । समुललासेव नपद्रुमापि शुभं ननव तदीयराज्ये ।। ६८ ॥

·.
८]
हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम्
.६७
कालानलो ना जनि नाभिरामो रामो भवन्नो भरतो रतोभूत ।
आसीन चित्ते जनकोपि कोपि हमीरमालोकयतां जनानां ।। ६९ ।।
अहानि तान्येव सुखावहानि हम्मीरदेवो ऽजनि येषु भूपः ।
लोकास्त एवात्तशुभावलोका वक्त्रांबुजं यै ददृशे ऽदसीयं ॥ ७० ॥
विकासिकाशाभिनवप्रवाल-जिहंतदंतच्छददीप्तिदंभात् ।
हाल सद्वाङ्यरागसिंधी विस्तारयस्तारतरानिवामीन् ॥ ७१ ॥
रुजार्दनादित्यथ जैत्रसिंहः स्वस्यावसानं निकट विजानन् ।
स्नेहेन हम्मीरनृपाय राज्य–शिक्षामिमां प्रारभत प्रदातुं ।। ७२ ।।
स्त्रीणां श्रियां वा क्वच नापि मागा विश्वासमासां क्षणभंगुराणां ।
रक्ता विरक्ताश्च सतामपि स्युः पदे पदे ऽमू विपदे यदाशु ।। ३ ।।
साम्राज्यमासाद्य महत्तमेषु स्म विस्मरो मा विनयं नरेश ।
पुमान् बृहद्भानुरिवाविनीत कुलस्य सर्वस्य विनाशहेतुः ।। ७४ ॥
अप्यार्यकार्याणि विचार्य कुर्वन् विवेकवानेष जगज्जनेष्टः ।
जगन्निवासा तदियं नृपख-लक्ष्मीः कथं तं विजहाति तात ।। ७५ ।।
शक्तोपि देह्यप्रकटीकृतात्मशक्तिः पराभूतिपदं सदैव ।
कारीषवन्हिर्वद वत्स कस्य कस्याशु न स्यादतिलंघनीयः ॥ ७६ ।।
सदा सदाचारपरो नरेंद्र: सेव्यो मुनीनामपि निस्पृहाणां ।
कुशीलताभामवरं खलोपभोगाय तैलीव भवत्यवश्यं ॥ ७७ ॥
धर्मार्थकामा इव सामदान- भेदा: क्रमेणैव पुरा प्रयोज्याः ।
सर्वात्मनैषामसति प्रचारे धार्या मतिभॊक्ष इवाथ दंडे ॥ ७८ ।।
अनंतरो यो विषयेषु राजा संवर्धितः क्लेशकरः स्व एव ।
गृहांगणांतविषवृक्ष उप्ते कालं कियंत कुशलं गृहस्यः ॥ ७९ ॥
राज्यस्य धर्माः किल पंच ये तान् पंचेंद्रियाणीह वदंति संतः ।
प्रलीयमानेषु तदेषु राज्य मपि प्रलीयेत वपुर्यथैवं ॥ ८० ॥
शक्ति समासाद्य सदोद्यतेन कार्या मति विक्रम एव पुंसा ।
तिर्यक्षु भूरिष्वपि पश्य सिंहः पराक्रमादेव न कि मृगेंद्रः ॥ ८१ ॥

·- ...mart-tant-we-mininen श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः नये धियं सम्यगनासयिला युक्तः प्रयुक्तो न पराक्रमोपि ! छलावलंबेन विनैव तावत् सिहोपि हंतुं प्रविशेदिभं कि? ॥ ८२ ।। बुद्धचैव सिद्धिर्यदि तन्नपुष्पै रपि प्रहर्तव्यविधिविधेयः । पश्य प्रसूनैरपि युध्यमानः स्मरो हराको गतिमाससाद ॥ ८३ ॥ शौर्यं च बुद्धिमिथुनं तदस्मात् अदूषिताद्राज्यमुदति नित्यं । न चैकतो विश्वमपि प्रपश्य संजायते द्वंद्वत एव सर्वं ॥ ८४ ॥ जिगीषुणारी बलशालिनापि यात्रा विधेया खलं जेय एव । ज्वालाजटालीकृतदिमुखोपि नांबूनि दग्धुं क्रमते दवामिः ॥ ८५ ॥ रिपोरपि स्वाश्रयमागतस्य करोति सत्कारविधि विधिज्ञः । तथाहि मीनांशमुपागतस्य नोचं पदं किं भृगुनंदनस्य ।। ८६ ।। यथा न पीडा भवति प्रजानां ग्राह्य स्तथा धीधन तत्करोपि । किं नाम पुष्पाणि चिनोति पुष्प-~~लावी लतानां जनयन्विबाधां ।। ८७ । निवासिता येन स एव वेत्ति प्रायः प्रजानां सुखदुःखभावं । वध्या विजानाति किंमंग गर्भ-प्रपोषणं वा वहनलम वा ॥ ८८ ॥ धनं प्रजानामयथाऽपराधं गृह्णन् विजानाति न तच्च ताः स्वाः । इदं नृपस्याऽशकुन तथाहि राज्यस्प नाशेऽस्य न तच्च ताश्च ।। ८९ ॥ सर्वस्वनाशेपि कुले विरोधोद्बोध सुधीनों विदधीत कश्चित् ।।. कुले विरोधो रचिती निनाय सुयोधन किं निधनं न सद्यः ॥ ९० ।। प्रजासु पीडा स्वकुले विरोधः पक्षद्वयं पेषणयंत्रमस्मिन् । चूणीकृतं धान्यमिव प्ररोढुं पुनर्न राज्यं समुपैति शक्ति ।। ९१ ॥ स्वमेव पुष्णन् प्रभुवंचनेन नारीत्युपेक्षामनुजीविवर्ग: । : कर्षद्र साया रसमात्मने कि नोन्मूल्यते क्षेत्रगतं तृणादि ।। ९२ ॥ मातेव राजा हितकृत् प्रजानां मातुः सपत्नीव नियोगिवर्गः । तयार्पितानां च करे तदस्याः क्व वृद्धिरासां कच जीवितव्यं ।। ९३ ॥ खतः कुलीनोप्यधिको विधेयो राज्ञानुजीवी न कदाचिदेव । यतो जडात्मा वटवत्प्रवृद्धः स राज्यसोधस्य विनाशहेतुः ।। ९४ ॥ .. Aye ग ·८]. हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् प्राज्ञः सपत्नैः परिभूयमानो-प्युदीषिषन् न त्यजति स्वदेशं । दिवाकराल्लुप्तकरोप्यनुद्यन् नभः शशांकः पुनरभ्युदेति ।। ९५.॥ चिरंतनान्मंत्रिवरान् विहाय साम्राज्यभारो निहितो नवेषु । क्षणेन मूलादपि नाशमेति यथाऽविपक्वेषु जलं घटेषु ॥ ९६ ॥ स्याद्राज्यमंत्रेषु किलैक एव श्रेयांनमात्यो न पुनर्द्वितीयः । आरोहणं यानयुगस्य तज्ज्ञा न प्राणसंदेहकरं स्मरंति ।। ९७ ।। यो यत्र रक्तो यदि वा विरक्को भावे विवेको नहि तस्य तत्र । अतो न तन्मंत्रविधी विधेया शिक्षा तदीया सुविचक्षणेन ।। ९८ ॥ मंत्रान्बहूनामपि धीसखानां श्रेयस्लरान्नैव वदंति संतः । गर्भस्य मातुश्च कुतः शिवाय करा बहूनां बत सूतिकानां ॥ ९९ ॥ पूर्व स्वहृद्येव विचार्य सम्यक् मंत्रं ततः सम्मतिमाददीत । संवादिता चेत् तदिदं विधेयं नोचेत्तदूहै मतिराविरास्या ।। १०० ॥ विराद्धपूर्वः पुरुषः प्रधानपदे कदाचिन पुनर्विधेयः । तादृग्छलं प्राप्य तथाविधा हि द्रुह्यति नूनं धृतगुप्तवैराः ॥ १०१ । पुमान्विराद्धी विनहाति नैव धीमन् युगांतेपि विरोधभावं । अद्यापि पश्यार्यमणं विधुं वा तुदनिवर्तेत विधुतुदो न ॥ १०२ ॥ महाबलेनापि कलिर्न कार्यः समं शकेशेन लसच्छलेन । तथा समर्थोपि बलिविजिग्ये छलप्रधानेन जनार्दनेन ॥ १०३ ॥ पुरः पुरो जाग्रदुदग्रकष्टं दुरोदरं दूरत एव हेयं । दुरोदरारंभवशेन कां कां बिडंबनां पांडुसुता न जग्मुः ॥ १०४ ॥ बलाबलं. सूत्रगतं विचार्य सविग्रहां यो विदधीत वृत्ति । स एव तत्तद्गुरुगौरवाई - शास्त्रज्ञधुर्यख मुपैति तात ।। १०५ ॥ दखेति शिक्षा शुभबद्धसख्यां गेहेच देहेच निरीहचित्तः । जैत्रप्रभुः स्वात्महितं चिकीर्षन् श्रीआश्रमं पत्तनमन्वचालीत् ।। १०६ ॥ शिवापि जंबूपथसार्थवाही विराजते यत्र शिवः स्वयंभूः । यो ध्यातमात्रीप्युरुभक्तिभाजां दत्ते न कि भुक्तिमिवाशु मुक्ति ।। १०७ ॥ १०७ ॥ - ·--- श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः मज्जच्छचीदृग्युगलाकुवेल-विष्वग्गलकज्जलमेचकांबु । चर्मण्वती यत्र सरिद्वहंती पुण्यश्रियो वेणिरिवाविभाति ।। १०८ ॥ ज्वलिष्यदेतद्विरहामितप्त मिवाबकाब्जरवदनुवर्षेः । पृष्ठेऽथ इत्सेसिचतः समेय व्यजिज्ञपनेनममात्यमुख्याः ॥ १०९ ॥ साम्राज्यलक्ष्मी विरहय्य पूर्व मुमुक्षतोऽस्मानपि संप्रतीश | . . खोतवत् खद्विरहांधकारे भाग्यानि नो यांति पुरा प्रकाशं ।। ११० ॥ भवत्दृगालोकनमुक्तयोगं प्रपत्स्यतेऽदो नगर नरेश । रंगत्पतंगोज्वलबिबडिब-विवर्जितस्य श्रियमंबरस्य ॥ १११॥ वृष्टया सुधाया इव सौम्यदृष्ट्या सिंचन्नथतानिजगाद भूपः । मा कार्ट कष्टं विदुषामनिष्टं कृते मम स्वात्महितं चिकीर्षोः ॥ ११२ ।। इदं पुरव्योममदंशुमालि-प्रतापरोचिश्चयशून्यशोच्यं । हमीरचंद्रेभ्युदिते प्रकाम-श्रीकं भविष्यत्यचिरेण नूनं ॥ ११३ ॥ मद्वंशपायोरुहराजहंसस्तैस्तै गुणविश्वकृतप्रशंसः । . संसेव्यमानोहामिव प्रसाद-दाने सदानंदयितैष युष्मान् ॥ ११४ ॥ इत्थं सहैतान विसृजन अवापत् पल्ली पुरी यावदसौ नरेशः । लूता विनिर्गस्य पपात तावत् स्वयंच भेजे लघु देवभूयं ॥ ११५ ॥ असासहीभिर्विरहं प्रियाभिरष्टाभिरिष्टाभिरयान्वितस्य । तत्रैव संस्कारविधिविधिः श्रीक्षेत्रसिंहाधिपते वितेने ॥ ११६ ॥ अथाभिषिचन्भव शोकभूपं नवावतारं हृदि बाष्पपूरैः । चकार मोहग्रहिलीकृतात्मा हम्मीरदेवः परिदेवनानि ॥ ११ ॥ तातेति तातेति वच: प्रघोष- शुष्यद्गलस्यापि ममाऽवनीश । यद्दर्शनं न प्रददासि तत्का तवोचिती संगतिमंगतीयं ॥ ११८ ।। विश्वत्रिलोकीतिलकायमानं व्यधात् विधेयस्तव पाणिरेनं । कथं स एवास्य विनाशहेतोः प्रागल्भ्यमभ्यस्पति है हताश ॥ ११९ ।। हुताशनाऽसज्जनकालकूमन परंतपार्जीनिति को व्यधतः । ५५, श्रीक्षेत्रसिंह नृपति प्रणिनमजायतास्योत्तरमा वेधाः ।। १२० ॥ - ·- ७१ ८] हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् धातर्विगादभितोपि लोकापवादतो यद्यपि नासि भीतः । तथापि पाणी कथमुत्सहेतां नृरत्नमेनं तव हंत हंतुम् ।। १२१ ।। केनापि शंके पविशैलसाराण्यादाय चक्रे हृदयं विधातुः । क्रंदत्यपीत्थं मयि मुक्तकंठं नाद्यापि यत्तत्करुणा रुणद्धि ।। १२२ ॥ कंठस्य हाहेति वांसि दृष्टयो रखं कपोलस्य कराब्जकोशः । चित्तस्य शोकः शरणं हमीर-देवस्य तत्राहनि जायते स्म ।। १२३ ।। इत्थं महाशोकसमुद्र ममं उद्धर्तुमेनं जनताहिताय । अकर्णधारायतविप्रबीजादित्यादिभिर्ब्रह्मविदां वरेण्यैः ।। १२४ ।। जगाम तातो निधनं ममेति वृथा कृथा मा क्षितिपाल खेदं । कस्याप्यवश्या निधनस्य शस्य दृष्टाः श्रुता वा पितरो त्र विश्वे ॥ १२५ ॥ श्वासावधि स्यात्खलु जीवितव्यं श्वासः प्रसिद्धः स तु वायुरेव । वायोरिहान्यत्तरलं न किंचिद्यजीष्यते तन्महदेव चित्रम् ।। १२६ ।। क्रीडां करिष्यति कियच्चिरमेष हंसः स्निग्धोलसत्कलरवोत्र शरीरवाप्यां । कालारघघटिकावलिपीयमान मायुर्जलं झगिति शोषमुपैति यस्मात् ॥ १२७ ।। इयं मायारात्रिर्बहलतिमिरा मोहललितः कृताज्ञाना लोकास्तदिह निपुणं जाग्रत जनाः । अलक्ष्यः संहर्तुं ननु तनुभृतां जीवितधना- न्ययं कालश्योरो भ्रमति भुवनांतः प्रतिदिनं ॥ १२८ ।। लंकाभर्तुनिधनरुचिना चापहस्तेन येन क्षिप्तास्तास्ताः पितृपतिमुखे कोटयो राक्षसानां । सोपि स्फूर्जदिवसरजनीघोरवक्त्रेण राम- स्ताम्यन्मूर्तिगिति गिलितः कालनक्तंचरेण ॥ १२९ ।। सूनोर्मन्मनभाषितानि शिशुता हृद्यस्य जीवादिशे- त्युक्तीयौवनगस्य यस्तव पिता माधुर्यधुर्याण्यपात् । - . --

·७२
-----
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
[सर्गः
क स्वर्गे वसुधासुधाकरसुधास्वादोऽधुना प्रीतये
तस्य खद्यशसैव तृप्तिरमरीगीतेन पीतेन चेत् ॥ १३० ।।
इत्थं स्मातविनोदमोदिहृदयप्रज्ञालवक्तांबुज-
प्रादुर्भूतविशेषतत्वमणितिश्रेणीप्रबुद्धाशयः ।
शोकद्वेषिचमूरमूर्दलयितुं वीर विवेकं सृजन
वेश्मेव स्वमपालयक्षितितलं हम्मीरदेवस्ततः ।। १३१ ।।
इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्र सूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा-
काव्ये वीरांके श्रीहम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनो नामाष्टमः सर्गः समाप्तः ॥
--
ग
अथ नवमः सर्गः
अथास्य षड्डणाँस्तिस्रः शक्तीभूपस्य बिभ्रतः ।
दिग्जयायानपायाय स्पृहयालु मनो ऽभवत् ।। १ ॥
ततो दैवज्ञविज्ञात--लने लग्नेद्वरुग्यो ।
वंद्याभिर्गोत्रवृद्धाभिः कृतयात्रिकमंगलः ॥ २ ॥
पश्चाद्धृतोष्णरुम्बिब अर्धाकृष्टसमीरणः ।
नृपस्तुरंगमारुक्षत्पुरस्कृतसितातिः ।। ३ ।। युग्मं ।।
स्वताधिकोजसं वीक्ष्य माम्लासीदेनमुष्णरुक् ।।
इतीवास्योज्वलं शीर्षे छन्नं छायाकरैर्दधे ॥ ४ ॥
पास्यंत्यस्याखिलं सैन्या मद्वारीति. विशेकिनी ।
तं वालव्यजनव्याजा--दागागंगेव सेवितुं ॥ ५ ॥
चंपाया इव चंपेश त्रिपुरस्त्रिपुरादिव ।
प्रकंपयन् धरां धीरो निर्ययों नगरांद्वहिः ॥ ६ ॥
पराग इव पाथोजा पार्थपाणे शरा इव ।
पुरतः स्फुरितोत्साहाः पृष्ठे सैन्या विनिर्ययुः ॥ ७ ॥
निर्मिमाणा मदांभोभि विष्वकर्दमिलामिला 1
गनिसंतजिताराति-ऑडीयो निर्ययुगनाः ॥ ८ ॥

·९] ७३ हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् प्रखरप्रस्फुरत्पक्षा आरूढपुरुषोत्तमाः। चेलुस्तााः परोलक्षाः प्रत्यक्षास्ताक्षका इव ।। ९ ।। उच्चैर्ध्वजालीबिचाणैः प्रशस्तस्पंदनैस्तथा । पथा तदंतविक्षिप्त स्लिलैर्भेजे न भूतलं ॥ १० ॥ वियत्कुक्षिभरिस्फार- हुंकारमुखराननाः । पत्तयो वल्गु वल्गंतो नृपचित्तममूमुदन् ॥ ११ ॥ वोत्याव्यतिकराक्रांत-पताकार्पितदृष्टयः । मिथो हहेति जल्पाका रेजिरे वैजयंतिका ॥ १२ ॥ पदप्रपातप्रोद्भुतै रभितोपि रजोवजैः । छायार्थमिव सैन्यस्य प्रतेने दिवि मंडपः ॥ १३ ॥ केचिद्गजान केचिच्च पत्तीनां केपि वाजिनां । रथानां केच नावोचन सैन्ये तस्य प्रभूतता ॥ १४ ॥ पर सहगंधर्वैः परो लक्षश्च पत्तिभिः । क्रमाकामन्धरां धीरो प्रापद्धीमरसं पुरं ।। १५ ।। तत्र श्रिताभ्यमित्रत्वं गर्जन नभूपति । कुदृयित्वासिदंडेन स्वनिदेशवशं व्यधात् ।। १६ ॥ ततो मंडलात् दुर्गा करमादाय सत्वरं । ययौ धारां धरासार बारांराशिमहौजसा ।। १७ ।। परमारान्वयप्रौढो भोजो भोज इवापरः । तत्रांभोजमिवानेन राज्ञा म्लानिमनीयत ॥ १८ ॥ ततोति बलभारेण कासारितमहीतलः । व्यधादवंती दंतींद्र-मदाक्तप्रांतकानना ॥ १ शिप्रां विप्रांजलित्यक्तैः सिक्तवां पयाकणैः ।, दृष्ट्वा तस्याऽभवन् सैन्याः सज्जा मज्जनहेतवे ॥ २०॥ विमुक्तबंधमाला कृतमज्जनकौतुकाः । नासन् रेवानदीसेवा-हेवाकिहृदया गजाः ।। २१ ।। 104 -- ·श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः धुन्वंतः कंधराकेशान वाजिनः स्नातनिर्गता। आसारं तेनिरे तीरे तटिन्या पटुकांतयः ।। २२ ॥ उन्मजकुंभिकुंभा सा सवंती सैनिकाशयं । हरतिस्म चकोराक्षी यथा पीनोन्नमत्कुचा ।। २३ ।। नृपोपि निर्मितस्नानो हितदानकतानधीः ।। तत्रान महाकाल-कालं दुष्कर्मवैरिणां ॥ २४ ॥ प्रविश्य मध्ये मेध्यश्री-विशाला तो निभालयन् । मैकशी विक्रमादित्य सस्मार स्मेरविक्रमः ।। २५ विनिवृत्तस्ततो विश्वां विश्व स्वकरवर्तिनी । सृजन् शौर्यवता धुर्य चित्रकूट मकुट्टयत् ॥ २६ ॥ ततः स्फुट नटम्मेद-पाटपाट नपाटवे । प्राप्यार्बुदादि सांद्रश्री स्तत्रावासान्यवेशयत् ॥ २७ ॥ प्रतीभबुद्धचा बिंबान स्वान् स्फाटिकीषु शिलास्विह । संपश्यतो ऽभवं स्वस्य सिंधुरा प्रधनीबुराः ॥ २८ ॥ हरिन्मणिगणस्यात्र प्रोलसंसो मरीचयः । नवदूर्वावणभ्रांति तद्वयामामजीजनन् ।॥ २९ ॥ श्रमेण वर्मभिः सन्यै रधिशाख निवेशितैः । ... रोजरे शैलराजस्य सुभटा इव शाखिनः ॥ ३०॥ तत्र विनम्य विश्रम्य पादपानां तले तले। गीयमानानि भिल्लीभिः स्वयशास्यशृणोनृपः ॥ ३१ ॥ घनधीध्याततंभाग--प्रमोदिशिखिकूजितः । .., ' . जगाविवार्बुदो ऽमुष्य दिग्जयप्रभवं यशः ॥ ३२ ॥ कुंभिकुंभमदाभोभि दिगुणीकृतनिरिः । आरुह्य पृष्ठमस्याद्रे श्यारिमानमलोकात ।। ३३ ।।. वसती विमलामायं विमलस्याऽर्षभप्रभु। नमाम नौतमानां हि चित्ते स्वपरकल्पमा ।।३४ ।। -- ·१] ७५ हम्मीरदेव दिग्विजयवर्णनम् तत्र श्रीवस्तुपालस्य कीर्तनं कलिकर्तनं । दृष्ट्वासौ विस्मितो नैक-वेलं मौलिमकंपयत् ॥ ३५ ॥ प्रणम्य महतीभक्तिः सर्वदामर्बुदां ततः । आश्रमेरुंधतीजाने विशश्राम क्षणं नृपः ॥ ३६ ॥ मंदाकिन्यां विधायोच्चैः सपनं शमनं रुजां । अपूजयज्जगत्पूज्य मथासावचलेश्वरम् ॥ ३७ ।। साक्षाद्धनंजयस्येह धारातर्षस्य धन्वितां । निरीक्ष्य नृपतिर्जज्ञे विस्मयोत्तानलोचनः ॥ ३८ ॥ प्रचललपाथोधि-मैनाकीकृतवैरिणः। अत्राभूत्खर्वदो गर्वः सर्वदोस्यार्बुदेश्वरः ॥ ३९ ।। ततोवतीर्य वर्यश्री निर्धनं वर्धनं पुरं। चंगामपि गलदंगां चक्रे चक्रेरिविक्रमः ॥ ४० ॥ अजयोपपदं मेरु मध्ये कृत्य स कृत्यवित् । पुष्कर तीर्थमासाद्य दुष्करं पुण्यमर्जयत् ॥ ४॥ आनर्च भूपस्तत्रादि-वराहाख्याधरं हरि । चित्रं दशावतारोपि.न यो दाहात्मतां गतः ॥ ४२ ॥ प्रयाणपटहध्वान-प्रतिध्वनितकंदरान् । पश्यन्वकीर्तिगानेकतानानिव धराधरान् ।। ४३ ।। ततः शाकंभरीद्वारि वारस्त्रीवारलोचनैः । अभूग्निपीतलावण्य-सर्वस्वो वसुधेश्वरः ।। ४४ ॥ अदसीयरिपुस्त्रैण-गललोचनवारिभिः । तदादिलवणस्येह मन्ये खानिरजायत ।। ४.५ ॥ ध्वस्तराष्ट्र महाराष्ट्र खंडिलं खंडितप्रभ । चंपां च विस्फुरत्कंपां भूपस्तदनु तेनिवान् ॥ ६ ॥ ककराल करालनि कृलाथास्यान तस्थुषः । श्रीमास्त्रिभुवनाद्रींद्रो मिलहत्तमहोपद।। ४ ।।

·७६ श्रीहम्मीरमहाकाव्य सर्गः 4F1-1-11- *. चतसृष्वपि दिक्ष्वेवं स्वाज्ञां राज्ञां स मौलिषु । मौलिलीलायितां बिभ्रन् स्वपुरोपांतमासदत् ।। ४८ ॥ अमान् पुरातरे पौर-रागांभोधिर्नुपागमे । वेल्लद्रक्तध्वजव्याजात् दधावुद्वेलतामिव ।। ४९ ।। द्वारि निर्यज्जनप्रौढ-युतिदिव्यांशुकच्छलात् । पुरमप्यहसत्स्फीत-प्रीतीवोपेयुषि प्रभो ॥ ५० ॥ उदचितकरैविप्रै ईत्ताः शृण्वन्नथाशिषः । बंदिवृंदजयाराव मुंखरीकृतदिमुखः ।। ५१ ॥ धर्मसिंहादिभिर्मुख्यै रम्येय प्रणतक्रमः । पुरं प्राविशदुर्वादु रतुच्छोत्सवसच्छविः ॥ ५२ ॥ उत्तंभिताः प्रतिद्वारं पोरैरुत्सवांछया। कलमा रेजिरे सम---श्रीणामुरसिजा इव ।। ५३ ।। स्फूर्जतूविलीध्वाने राहता. इक सर्वतः । स्यक्तान्यकार्या नार्योथ द्रष्टुमेनं दधाविरे ।। ५४ ॥ क्षिप्लैकं कुंडलं कर्णे करेऽन्या बिभ्रती परं । रेजे पुरः स्फुरचका सेनेवानंगभूपतेः ॥ ५५ ॥ एकेनैव कटक्षिण विश्वं जेतुमह सहा । आख्यांतीवेत्यशोभिष्ट परेकांजितलोचना ।। ५६ ॥ असमाप्ततयाऽन्यस्या वेणिः पंचांगुलीधृता । पद्मकोशविनिर्गच्छत्- गश्रेणिभ्रमं दधौ ॥ ५७ ॥ दंतक्षतार्दा कस्पाश्यिहिएते बीटिका करे । भालेनास्याजिता कृष्णा कृशा लेखेव सीतगोः ।। २८ ॥ उपरुध्या करेणैव वेगानीवीमसंयता। प्रस्थिताभात् परासादी वन्गुवल्गरकरो यथा ॥ ५९॥ प्रसाधिकाकरात्पादं रभसाक्षिप्य काचन । चचालालतकांकानु-मिताघिस्पृष्टभूतला ।।६।।

·९] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् कुंभिकुंभेक्षणादात्म-स्तनापद्दतिशंकिनी । काचिदन्वेषयामास पाणिना स्वमुरो मुहुः ।। ६१ ॥ सव्यांगभूषणं सव्येतरांगे बिभ्रती परा । साम्यं मिथोज्नयोरेव स्माहेव जितविश्वयोः ।। ६२ ।। पश्यंत्युदंचितग्रीवं पादानाक्रांतभूः परा । विजेतुं कुंभिनः कुंभा निवाभादुन्नमत्कुचा ।। ६३ ॥ धम्मिलबंधे कस्याश्चि दंगुल्यंतर्विनिर्गता । कलिका चंपकस्येव रेजे पत्रावलीवृता ॥ ६४ ।। कराब्ज एव बिभ्राणा रेजेन्या कनकावली । यूनां नेत्र कुरंगाणां क्षेतुकामेव वागुरां ।। ६५ ।। सुप्रसाधितसव्यांघी रणद्भिपुरैः परा । अर्धनारीश्वरालोकः-रागिणा रागमादधे ।। ६६ ॥ शिरस्यपिहितेन्यस्या रक्षा वेणिमुखस्थिता । फणाभृतः फटाटोपे फणामणिरिवाबभौ ।। ६७ ॥ तान प्रापयन्मध्यं वक्षोजी गौरवं नयत् । स्त्रीणामूर्ध्वस्थितं रेजे प्रभुशक्तिमिवाश्रितं ॥ ६८ ॥ दृग्द्वयेन पिबत्योस्याऽसीमं लावण्यवारिधि । जिग्युश्चलुत्रयापीत-ससीमाधि मुनि स्त्रियः ॥६९॥ अवाप्तावसराः काश्चित्कटाक्षर्विव्यधुर्नृपं । ता धानुष्क इवाऽमुष्य कामः कांडेय॑डंबयत् ॥ ७ ॥ पिबत्यो नृपलावण्य---सुधां तृप्ति न लेभिरें। तथापि शिरसः कंपं सद्यः काश्चन तेनिरे ॥ १ ॥ इत्थं पुरवरांगीभि मनोहत्य दृगंचलैः । निपीयमानलावण्यः स स्वं प्रासादमासदत् ॥ २॥ अहितापकरस्कार-विक्रमाक्रांतभूतलः । अच्युतस्थितिरप्यासी न स कापि जनार्दनः ।। ७३ ।।

·3. S. पEि---- Ver+ -.--:--. -- श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः व्याख्या धर्मार्थकामाख्याः पुरुषार्थास्त्रयोप्यमी । यथायोगमवाप्तात्मा ऽवसरास्तं सिविरे ।। ७४ ।। अहिंसाटोपमाबिभ्रद्विलसत्सर्वमंगला । महेश्वरोपि तद्राज्ये न विषादी जनोऽदुतं ॥ ४५ ॥ कोठियज्ञफलं राज्ञा पृष्ठोन्येाः पुरोहितः । विश्वरूपाख्ययाख्यातो व्याचख्याविति तं पटुः ॥ ७६ ।। जिला भुजबलेनोर्वी कोटियज्ञं यथोदितं | निर्मिमाणो नृपः प्रीति-पात्रं स्यात् त्रिदिवश्रिया ।। ७७ ॥ इति स्मृतिसुधांभोधि छटाछोटपटुच्छवि । निशम्य तद्भिरं भूपस्ले कतुं क महत ॥ ७८ ॥ आहूताः पुरुहूतेन ततो भूमेः प्रमोदिना । मिमिलुडिवास्तत्र दुष्कर्मोदधिवाडवाः ॥ ७९ ॥ अंतःस्फुरञ्चतुर्वेद-सुधाभोधेरिवोर्मयः । रेजिरेगेषु विप्राणां गोपीचंदनभंगयः ॥ ८० नित्यस्नानवशात् पिंगी-भूतकुंतलकैतवात् । बिभ्राणैः परमं तेजः शिरस्यंतरमादिव ।। ८१ ॥ द्विभ्रमक्षिप्तरुद्राक्षा--क्षमालाव्यपदेशता । मँगैरिवांबुजभ्रोत्या लीनभूषितपाणिभिः ॥ ८२ ।। अंहोराशिपरित्रासिकाशीवासप्रकाशिभिः । आययानं परानंदवर्षिभिश्च महर्षिभिः ॥ ४३ ॥ त्रिभिर्विशेषकं ॥ मारेनिवारणं सप्त व्यसनानां च वर्जनं. .....::.. मोक्षणं गुप्तिगुप्तानां प्रावर्तत तदा पुरे ॥ ८५ ॥ तोरणभूलतोत्तुंग-कल्याणकलशस्तनी । शुशुभे वेदिका तत्र यज्ञश्रीरिव देहिनी ॥ ८५ ।। धूमस्तोममिषाभूप--किल्बिषं विक्षिपम्भिव । ज्वालाजिव्हात्र जज्वाल ज्वालाजदिलितांवरः ॥ ८॥ ग ·( 92 A ९] हम्मीरदेवयागवर्णनम् द्विजादेशा नृपो यज्ञ-दीक्षामीक्षाकटाक्षितः । स कृतोपनिषद्वेदी वेदीपावमशिनियत् ॥ ८७ ॥ मंत्राहूतत्रयस्त्रिंश-हनुजद्वेषिकोटयः । जुव्हति स्म बृहदानी वाडवा द्रव्यमंडलं ॥ ८ ॥ वेदमंत्रानुभावाला रुचिना शुचिना ऽमुना। पिपिरे सर्पिषां विप्रा-पिताः स्फीताः परंपराः ॥ ८९ ।। तदर्थास्यसुधात्यागात् दाहभीचकिता इव । आपतंयपि हव्यानि तदा जगृहिरे सुराः । ९० ॥ गायत्सु मधुरं वैदी-ऋचो विप्रेषु हर्षतः । चलत्कीलावलिव्याजा बनर्तेव हुताशनः ॥ ९१ ।। नृपपुण्यप्रभावेण निःप्रत्यूहं द्विजेश्वराः । ययुः क्रतुक्रियापार भवपारं तपस्विवत् ॥ ९२ ॥ हाटकानां ततः कीर्टि' क्षोणी चाक्षीणसंपदं । भूदेवेभ्यो नृदेवोऽदा दक्षिणां चारुलक्षणां ॥ ९३ ॥ नृपवित्राणितस्वर्ण-कूटेषु नटतो द्विजान् । निरीक्ष्य निर्जरा मेरु-क्रोडक्रीडामदं जहुः ॥ ९४ ॥ इहैष स्वर्णदानेन तथाऽतूतुषदर्थिनः । तान्विहायोचकैतृ नुपास्थित यथार्थिता ॥९५ ॥ ' रत्नराशिप्रदं केचि केचित्पुष्कलनिष्कदं । गजदं वाजिदं केचित् श्रीहम्मीर तदास्तुवन् ।। ९६ ॥ विश्राणनं सृजन चिता-कल्पनाकामनातिगं । स चितामणिकल्पद्रु --कामकुंभेष्वधात् घृणां ॥ ९७ ।। सितोपलामिलन्मुग्ध-दुग्धादिरसंपेशलं । • 'राज्ञा तदा मुदा तेने प्राज्यं भोज्यं द्विजन्मनां ।। ९८ ॥ ततः पुरोहितेनाभि-युक्तो युक्तं पुरोहितं । आददे नृपतिः प्रीतो मारामेकं मुनिव्रतं ॥ ९९ ।। TitSATISCLEANERavre'=RRARLALLAAMRAPALAAL 232uREArArunner-FABRA---11-1ARLMker ZARA4Bravesax IANSFERENSAREEN HAR ·REC श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः - इतश्च शत्रुहदलयां दिल्लयां शकमतल्लिका। बभूवालावदीनाल्यो व्याख्यः शौर्यवतां धुरि ॥ १० ॥ ज्ञातभूपस्वरूपेण तदा तेन स्वसोदरः । उल्लूखानाऽख्यया ख्यातो जगदे जगदेकजित् ॥ १०१ ।। रणस्तंभपुराधीशो जैत्रसिंहोऽभवत्पुरा । प्रददौ स सदा दंडं मम चंडोजसो भयात् ।। १०२ ।। हम्मीरनामा तत्सूनु रधुनाऽखर्वगर्ववान् । दंड दूरत एवास्तु न वाक्यमपि यच्छति ।। १०३ ।। स महौजस्तया शक्यो जेतुं नाभूदियश्चिरं । व्रतेस्तिथीतयेदानी लीलयैव विजीयते ॥ १०४ ।। तद्गत्वास्यारणस्तंभ-तलं देशं विनाशय । हते देशे स संस्थातुं सासहिः कति वासरान् ।। १०५ ॥ इत्यवाप्य प्रभोराज्ञा-मुलूखानोसमर्षणः । प्रतस्थेष्टायुतीमाना-श्ववारस्फारविक्रमः ।। १०६ ॥ रंगत्तुरंगतुंगोमि गहिरदवारिदः । शाणोलेखितशस्त्रीको रेजेज्स्य बलवारिधिः ॥ १०७ ।। भुमयन् बलभारेण फटाटोपं.स. वासुकेः । प्रवेष्टुमक्षमोभ्यंत-वर्णनाशातटे स्थितः १०८ ।। ज्वालयन्नुद्वासान् ग्रामान आवल्लाश्व चारयन् । आसन्नाष्टादशान घलान् सुखेनैषोत्यवाहयत् ।। १०९ ।। त्रिशुद्धचात्तवतत्वेन जोषं तस्थुषि भूपतौ । भीमसिंहोय सेनानी-धर्मसिंहधियोद्गुरः ।। ११० ॥ उत्कालसमरोत्ताल--वीरवाराकुलं बलं । सहादाय महावीर्य श्वचालारिबलं. प्रति ।। १११ ॥ युग्मं ।। चाहमानबलेवाद्य-माननिस्ताननिस्वनान् । निशम्य व्याकुलीभावं शिबिरे दधिरे शकाः । ११२ ।। -- ·८१ - -- -1 १] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् वारणेष्वक्षिपन् केपि प्रखरान् प्रखरा रणे । वाहानभ्युद्यतोत्साहा मंक्षु पर्याण्ययन् परे ।। ११३ ॥ अबधन्केपि तूणीरा नगृह्णन् केपि मुद्गरान् । अकर्षन केपि निस्त्रिंशा नवहन्के हि खेट कान ।। ११४ ।। चंडदंडप्रपातेन केचित् वाद्यान्यवीवदन् । योद्धृन ज्ञापयितुं योढुं सन्निधीभवितुं रयात् ।। ११५ ।। धीरखं प्रापयन सैन्या नथोलूखाननायकः । निर्ययौ स्वयमारुह्य सिंधुरं सिंधुरोजसा ॥ ११६ ।। वंशाग्रलंबितश्याम-सितचामरकैतवात् । लमगंगायमीलक्षं अंतरिक्षमजायत ।। ११७ ।। शकानां बाहुजानां च मियोप्यथ निरीक्षणात् । अजागरीन्महावैरं दैत्यानां दुासदामिव ।। ११८ ।। पदगः पदगं सादी सादिनं रथिनं रथी । निषादिनं निषादीचे-यवृण्वन् सैनिका मिथः ।। १११ ।। माभूयुद्धरसच्छेदो ऽस्माकं तापनतापनात् । इतीव प्राक् भटास्लेनु गंगने कांड मंडपं ॥ १२० ॥ अंगे लगतः प्रत्यधि-पत्रिणो वीरकुंजरान् । सुखयामासुरेणाक्षी-कटाक्षा इव कामिनः ।। १२१ ।। वीराः सर्वांगसंलमै रिपुक्षिप्तैः शिलीमुखैः । रेजुर्जयरमाश्लेष-सुखाद्रोमांचिता इव ।। १२२ ।। नीरंध्रप्रसृतैर्बाणैः कल्पिते मेघमंडले । युक्तमेवोदडीयंत हंसा हत्सरसोभगिनां ।। १.२३ ॥ वैरिवक्त्रसरोजेषु'भ्रामयित्वा शिलीमुखान् । अपाययन्मनोहत्य तज्जीवितरसान्परे ॥ १.२४ ।। हर्षात्प्रनृत्यतां वीर-कोटीराणां रणांगणे । 'खाडाराः खड्दंडानां कस्यासन मनोमुदे ।। १२५ ।। ---------- 11 Rak.inmaanavr + ·Handemaa, Haniसल्स [ सर्गः . श्रीहम्मीरमहाकाव्ये क्षगयायावरैः प्राणै श्विरस्थास्नुयशोर्जनात् । भेजिरे भटकोटीरा दिव्यां व्यवहतिक्रियां ।। १२६ ॥ उत्प्पयोत्प्लुत्य धावतः सादिशीर्षच्छिदेच्छया । जीवतोपि पियासंत इव स्वर्ग बभुर्भटाः ॥ १२७ ।। असृजारुणिता रेजु वीराणां तरवारयः । लोला इव पलादानां रणे कीलालपायिना ॥ १२८ ।। लममात्रा अपि भटान प्रापर्यस्यो यमोदरं । यमदंष्ट्रनिजं नाम निन्यिरे चरितार्थतां ।। १२९ ॥ खालूनपतन्मुंड-दंतुरेपि रणांगणे । धावंतो नास्खलन्वीराः स्वशार्यालंबिता इव ॥ १३० ।। बल्कुचोन्नतिहत्कुंभा कुंभिनोद्य हता रणे । इत्येके स्त्रीप्रतीत्यर्थं दंतिदंतानलासिषुः ॥ १३१ ।। समप्रदेशमापभान यवना वीक्ष्य बाहुनान् । अधावंत पुरस्कृय वारणान्वीरवारणान् ॥ १३२ ।। चाहमानैरुरःपूरं पूरिता मर्मभिच्छरैः । तस्थुरूवंदमा एवं द्विद्गजा स्तंभिता इव ।। १३३ ॥ तदा भटप्रकांडानां युद्ध किमिव वयेते । यदयुध्यत शस्त्राण्य-प्यन्योन्यास्फालनच्छलात् ॥ १३४ ॥ बलोच्छलितधूलीभि महावांते प्रसर्पति । स्वान्योपलक्षणं जज्ञे केवलं स्वस्वभाषया ॥ १३५ ।। एवं स्फुरति कीनाश-कोटिहत्तपणे रणे । धानापेषं स्म पिंषंति चाहमाना द्विषवलं ॥ १३६ ॥ वात्रुभीया कबंधांत-निर्विष्टजनरक्षणात् । मृता अपि भगश्चित्रं न शरण्यव्रतं जहुः ॥ १३७ ।। दृढात्ततापतच्छत्रैः पर्यस्लै भेटपाणिभिः । युयुत्सुरिख भांति स्म तदा समरभूरपि ।। १.३८...। " ·९] ८३ mHEAur.-.------ हम्मारदेवदिग्विजयवर्णनम् दंतिदंते पदं दवा प्रहरंतो निषादिनः । चेतांसि पातयामासुः सादिना रथिनामपि ॥ १३९ ।। निषादिनो न ते ते न सादिनो न च ते भटाः । उर:पूरमपूर्यंत चाहमानशरैर्न ये ॥ १४० ॥ हयान्केचिद्गजान्केचित् शस्त्राण्येके रथा-परे । हाय हायं स्म नश्यति काकनाशं शकायुधाः ।। १४१ ॥ केचित्तृणं दधुर्दद्विनिपेतुः केपि पादयोः । खगौरित्यवदन्केपि जीवं त्रातुं शकब्रुवाः ॥ १४२ ॥ इत्थं भक्त्वा शतानीकं भीमसिंहो न्यवर्तत । अनुप्रतस्थे प्रच्छन्न मुलूखानो प्यमर्षणः ।। १४३ ॥ बाहुजा लुंठितानेक-स्वर्णकोटीरकंक्रटाः। जितकाशितया भीम पश्चात्य त्वाऽगमन्पुरः ।। २४४ ।। आद्रिघट्टान् विशन भीम ---सिंहोपि परया मुदा । आच्छिद्य स्वीकृतान्युच्चैः शकवाद्यान्यवीवदन् ।। १४५ ।। यत्र यत्र स्वकातोद्य-निर्घोषः प्रसरत्परं । तत्र तत्र जयं मला गंतव्यं निखिलैरपि ॥ १४६ ॥ इति संकेतनाग्रांता मन्दाना जयमात्मनः । तदाभाव्यर्थभावेन मिमिलुर्यवना जवात् ॥ १४७ ।। मिलितं स्वबलं वीक्ष्य शको योद्भुमढीकत ! वाले भीमसिंहोपि तादृशाः किमु कातराः ।। १४८ ।। सत्र कृला महायुद्धं शकान् हसा पर शतान् । कांडखंडितसर्वांगो भीमसिंही व्यपात ॥ १.४९ ।। जितकाशी शकेंद्रोपि शिबिरं प्राप्य संखरं । बाहुभ्यः पुनर्बिभ्यत् ववले स्वपुरं प्रति ॥ १५० ।। अथ पूर्णव्रता धर्म-सिंह मयाद्रिघट्टकान् । हिला ऽगतं नृपो भीम-सिंह मला तमाश्यत् ।। १५१ ।। -RINESerz.csAThan.maer-26-+-+-+-------- -rarawain-rna ·४ [ रार्गः श्रीहम्मीरमहाकाव्ये स्फुटिते बद्दशी नूनं यन्नादार्श शको बली । स्वयं पश्याद्यदस्थासी स्तन पुस्खमपि खयि || १५२ ॥ साक्रोशमित्युपालभ्या--भिसभ्यं भूपतिर्मुहुः । मुष्कयुग्मच्छिदा पूर्व तदृशौ निरचीकसत् ।। १५३ ।। पंडोविदुरवत्तस्य राज्ञोऽभूदनुजो जयी । भोजदेवाभिधः खड़ग्राहीत्यपरनामभाक् ।। १५४ ।। धर्मसिंहपदं तस्मै तुष्टोथ प्रददे नृपः । तं च निर्वासयन देशादमुनैव न्यषिध्यत ।। १५५ ।। अथापमानात्सोभ्येय गुप्तवैरः स्वमंदिरं । अधीतीभरते धारां देवी नृत्यमशिक्षयत् ।। १५६ ।। तां च प्रेष्यानिशं नृत्य-च्छलात्पार्थिवपर्षदि । वेश्मस्थोपि विदामास स सर्वां नृपतिस्थिति ।। १५७ ।। चिताचितांगी सान्येा रागता भूपपर्षदः । पृष्टोऽधेन जगी चिता-कारणं हृद्विदारणं ।। १५८ ।। ताताद्य वेधरोगेण मृताऽश्वनवणात् विभोः । प्रीयै न गीतनृत्यादि चिता तेनेयमुल्बणा || १५९ ।। श्रुखेयसाविमामाह चिता मास्म कृथा वृथा। तं प्राप्तावसर किंतु पार्थिवं प्रार्थयेरिति ।। १६० ॥ आसाद्यते विभो धर्म-सिंहश्वेत्स्वपदं पुनः । मृतेभ्यो द्विगुणानश्वा न्तदसावानयेत्पुनः ॥ १६१ ।। ओमिति प्रतिपद्यैषा गता राक्षे तदूचिषी । लोभात्सोप्यंधमाहूया-ध्यकात्स्विपदे पुनः ॥ १६२ ।। विवेकदीपी दीप्येत तोवद्धृदि सतामपि । तृष्णाझंझामरुद्याव न भजेदुन्मदिष्णुतां ।। १६३ ॥ तृष्णावलिरियं कापि नव प्रतिभासते । :- सद्विवेककुठारोगा न वरं यत्र कुंठता ।। १६४ ।। RATE , 1 ·१] ५ --- - हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् विदवोपि स्फुरलोभ-~-मदेनांधभविष्णवः । सपत्नान्सोदरीयंति सपत्नीयंति सोदरान् ।। १६५ ॥ चिकीर्षनथामर्षी दंधो वैरप्रतिक्रियां । चक्रे तद्राज्यमुच्छेत्तुं स उपायान्दुरायतान् ॥ १६६ ।। लोभदृष्टि नृपं कृला द्रविणादानवर्मना । स प्रजाः पीडयामास चंडदंडप्रपातनैः ।। १६७ ।। गृहनश्वधनेभ्योऽश्वान् धनवद्भयो धनानि च । क्रूरकर्मा स लोकानां क्षयकाल इवाभवत् ॥ १६८ ।। द्रव्यैः संपूरयन्कोशं राज्ञोऽभूत् भृशवलभः । 'वेश्यानां च नृपाणां च द्रव्यदो हि सदा प्रियः ।। १६९ ।। प्रजादंडेन यत्तेन प्रतेने कोशवर्धनं । तरिक स्वस्यैव मांसेन न स्वदेहोपबृंहणं ॥ १७० ।। अथ स्वपदभोक्तृवात् बद्धवैरश्चिरं हृदि । स भुक्ताब्दध्ययादाय-शुद्धि भोजमयाचत ।। १४१ ॥ क्रुद्धौधंस्फूर्तिमालोक्य भोजदेवोथ सखरं । गला व्यजिज्ञपत् भूपं मौलिमोलीयितांजलिः ॥ १७२ ।। देवस्य यदि मे प्राणैः कार्य गृह्णातु तर्हि तान्। न सहे परमंधस्य वाक्यतोदकदर्थनां ।। १७३ ।। निजगाद नृपो यस्य मयि भक्तिरनश्वरी । न लुप्यतेऽत्र केनापि धर्मसिंहस्प शासनं ॥ १७४ ।। स्वामीव स्वामिनां मान्यः सेवनीयो ऽनुजीविभिः । सुस्थिरस्थाणुसत्कारात् अनड्वान किन्न पूज्यते ॥ १५ ॥ भाषणेनामुना रौद्र-दृग्वक्त्वालोकनेन च । नृपं दुष्टाशयं ज्ञाला भोजदेवः स शुद्धधीः ॥ १७६ ॥ निरीहचित्तवत् तस्य सर्वस्वमपि दत्तवान् । मूलाद्विनष्टे कार्ये हि किं कुर्यात् बलवानपि ।। १७७ ॥ युग्मं ।। . . F----- - ·श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः - - तथाप्येषोभिजातखा दजहन स्वामिभक्तता । योगीव परमं ब्रह्म भोजो भूपमसेवत ॥ १७८ ॥ अन्पेार्नृपतिर्वैजनाथयात्रामुपागतः । दृष्ट्वा पृष्ठस्थितं भोज मन्योक्त्येदमभाषत ॥ १७९ ।। संत्ययात्र पदे पदेपि बहवः क्षुद्रा निकामं खगा नो कुत्रापि समोस्ति गर्दा इतरः काकाद्वराकात्परं । . क्रोधाविष्ट पटिष्ट घूकनिकरास्यागोत्यकोटिक्षते- स्त्रुध्यत्पक्षचयोपि यत्तरुतट नापत्रपः प्रोज्झति ।। १८० ॥ अनयाऽन्योक्तिकौमुद्या भोजोऽभोजमिवास्तरुक् । वेश्मागय रहः पीथ-सिंह सोदरमब्रवीत् ।। १८१ ।। देवोद्यकल्प उत्पश्य वचनैर्दुमनायितः । सेवा हेवाकिनोप्यस्मा नतृणान्यपि मन्यते ।। १८२ ।। अवाप्तामयसाम्राज्य-मदमोहितमानसाः । यदि वा पार्थिवा नैव कचिदिकांतवत्सलाः ।। १८३ ।। यात्राव्याजेन तद्यामो दिनानि कतिचित् बहिः । कालक्षेपोऽशुभे श्रेयान् नीतिविद्धि जंगे यतः ।। १८४ संमंत्र्य सोदरेणैवं भूपं गवा व्यजिज्ञपत् । काश्यां व्रजामि यात्रायै यद्यादिशति भूपतिः ।। १८५ ।। जगाद भूपति सि परतः परतो न किं । विना भवंतमप्येवं पुर संशोभते पुरा ।। १८६ ।। इस्याक्रुष्टोपि कौलिन्या रक्षमामेव क्षमापतौ । बिभ्राणः प्रचचालैपो ऽनुक्राशी सपरिच्छेदः ॥ १८७ ।। तस्मिन् गते क्षितिपतिः प्रसरत्प्रमोद- हृदंडनायकपड़े रतिपालवीर । 'युकस्याभिषिच्य जगदे कहितन्निवर्ग- संसर्गतीतिसरसान दिवसाननेषीत् ॥ १८ ॥:" -- . -- ·९] हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनम् इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्र सूरिविरचिते श्रीहम्मीरम- हाकाव्ये वीरांके हम्मीरदेवदिग्विजयवर्णनोनाम नवमः सर्गः ।। . -- ॥ अथ दशमः सर्गः ।। धरणीरमणापमानना दथ भोजा सशिरोहमागतः । परिभाव्य मुहुः स्वदुर्दशा मभिमानेन हृदीयचिंतयत् ॥ १ ॥ विततान विनापि कारणं नरनाथो मम यां तिरस्क्रियां । विदधे यदि तत्प्रतिक्रियां न तदा केव मनस्विनां गतिः ।। २ ।। गुणवानपि वक्रतां गतः पुरुषश्वाप इवातिभीषणः । स शरैरिव दुर्जनैर्यतो गुणमुक्तैस्तनुतेऽतिपीडनं ।। ३ ।। अपमानपरेपि यो नरे शममेव प्रयतोऽवलंबते । अपि शूकशिखा ततो वरं व्यथयत्यंघ्रिमसौ तदाऽहता ॥ ४ ॥ अपकारपरान्सहोदरान् अपि हन्यास्किल नास्ति पातक । अभिमानवता नयोन्मुखैः स्थितिरेषा जगदे सनातनी ॥ ५ ॥ सुहृदा यदि वा विरोधिनां क्रिययैव क्रियते परीक्षणं । सुहृदप्यपकारकृत् द्विष नुपकारी तु सुहृद्विषन्नपि ।। ६ ।। सहतेरिकृतं पराभवं ननु यः क्लीबमना मनागपि । जनिरेव जनिष्ट तस्य मा जननी यौवनगर्वगर्हिणी ।। ७ ।।. परिपृच्छचं ततः सहोदर पिथम सन्मतिवासमंदिरं । अगमलघुयोगिनीपुरं यवनानां समगच्छदीश्वरं ।। ८ ॥ तादृक्कुलीनोपि तदा स भोज-देवोऽधुनाऽहीकृतवान्यदेवं । तम्लेछभूभितमेव तस्मात् सतां न तदूरपि वासयोग्या ।। ९॥ तत्समागमनहर्षवशात्मा अल्लावदीननृपतिः स ततोऽस्मै । वस्त्रनिर्वपणपूर्वमयच्छ न्मुद्गलेशनगरी जगरां तां ॥ १० ॥ तत्र चित्ररुचिभाजि स भोजः सोदरं स्वमदरं परिमुच्य । खाग स्वयं पुनरुपेत्य च दिल्ली सेवतेस्म शकनायकमेव ॥ ११ ॥ . --- ·L श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः प्रौढमानमनुघलममानैः कांतकांचनहयादिकदानः । तं तथापुषदसावपि भूपो जायतेस्म स यथा निज एव ।। १२ ।। तं विपक्षमपि यत्सदकार्षीत् साक् शकस्लदुचितोचितमेव । अन्यथा कथमिवारिजयेऽसौ जागदीति निरपायमुपायं ।। १३ ।। आत्मनीनमधिगय तमुच्चै रन्यदेति यवनेदुरपृच्छत् । ब्रूहि भोज कथमेष हमीरी जीयते युधि मया द्रुतमेव ॥ १४ ॥ सत्यमेव यदि पृच्छसि कार्य स्तहि नो मम गिरीश्वर कोपः । इत्युदीर्य गिरमाहितभारा माततान गतभीरथ भोजः ॥ १५ ॥ शैथिल्यं कुंतलेषु प्रसभमुपनयन पीडयन्मध्यदेशं स्थानभ्रष्टा च कांची विदधदुपचयन काममंगेषु लीलो । यो भूमेश्यंचलाक्ष्याः पतिरिव तनुते भाग्यसौभाग्यलक्ष्मी सः श्रीहम्मीरवीरः समरभुवि कथं जीयते लीलयैव ।। १६ ।। दीपः पर्यायशेषः स्फुरदरुणमणीदीप्तिराकार शेषः सूरोप्याख्यानशेषः प्रलयशिखिशिखाश्रेणिराभासशेषः । यस्य प्रौढप्रतापे प्रसरति नितमां क्षोणिपीठे क्षितींदोः सः श्रीहम्मीरवीर समरभुवि कथं जीयते लीलयेव ।। १७ ।। यस्मिन् शश्वन्भिवासा ऋतव इव गुणा हायने षट् क्षितीदी श्रित्वा तिस्रोपि तस्थुः पुरुषमिव गुणा यं परं शक्तयोपि । अंगैः स्फीता यथोक्तः प्रथयति पटुतां यस्य विद्येव सेना सः श्रीहम्मीरवीरः समरभुवि कथं जीयते लीलयैव ॥ १८ ॥ यं व्यालोक्यापि खड्गग्रहणपटुकर बिभ्यतां पार्थिवानां निष्वासो नासिदंडो न च कुलममलं नापि शौर्य न धैर्य । किचेकं तूर्णमेवापसरणमयते ध्यानमार्गेऽध्वगवं सः श्रीहम्मीरवीरः समरभुवि कथं जीयते लीलयैवः ॥ १९ ।। अश्रौतस्राविदानोच्छलितपरिमलाकृष्टगुंजाहिरेफ- श्रेणीद्विदुभिकुंभस्थलवलन कलाकेलिकडूलहस्तः । . I ||" PI A ·८९ १०] भोजदेवसंवादवर्णनम् सोदर्यो यस्य वीरव्रजमुकुटमणिर्वीरमो विश्वजेता सः श्रीहम्मीरवीरः समरभुवि कथं जीयते लीलयैव ।। २० ।। स्वातुलुंठितार्थार्थननिबिडमते मानमुन्मूलयंतो निःशंक मेनिरे बां स्फुट सुभटतया ये तृणायापि नैव । औदीच्यास्तेपि सेवां विदधति महिमासाहि मुख्या यदीयां सः श्रीहम्मीरवीर समरभुवि कथं जीयते लीलयैव ।। २१ ।। देशो यस्यानुषत्रं कृतसुकृतजनाचारचारुप्रदेशो दुर्ग दुर्गाह्यमेवाहितधरणिभुजां श्रेणिभिश्येतसापि । अन्योन्यस्पधिवीर्याजितशुचियशसोप्याहवे वीरवाराः सः श्रीहम्मीरवीरः समरभुवि कथं जीयते लीलयैव ।। २२ ।। अंगो नांगानि धत्ते कलयति न पुनयुद्धलिंग कलिंगः काश्मीरः स्मेरमास्यं न वहति तनुते शौर्यसंगं न वंगः । गजि नो गुर्जरैद्रः प्रथयति पृथुधीर्यस्य कौक्षयकाये सः श्रीहम्मीरवीरः समरभुवि कथं जीयते लीलयैव ।। २३ ।। यस्यां नैव किंचिद्र पतिर्भातिशुष्कोष्ठ कंठो यं नाथ यश्वनाथः प्रथितकृपणधीजीवरक्षामभीक्ष्णं । आत्मक्षेमाय मंत्र जपति गजपतिर्यत्कटाक्षेण दृष्टः सः श्रीहम्मीरवीर समरभुवि कथं जीयते लीलयैव ।। २४ ।। शूरः कश्चन कश्चनापि मतिमान्दाक्षिण्यवान्कश्चन प्राज्ञः कश्चन कश्चनापि सुकृती दाता पुनः कश्चन । इसकेकगुणप्ररूढमहिमा जागर्ति भूयान् जनः सर्वैः, श्रेष्ठगुणैरधिष्ठिततनुर्हम्मीरवीरः परं ।। २५ ।। एतस्याधिपतेस्तथोन्नतकरभोजप्रसादोदयात् दोमंतः श्रियमाप्नुवंति तदिदं मंस्था स्म मात्यद्भुतं । कि चितामणयः स्फुरंति न नखाः किं कामधेनो स्तना नांगुल्यस्ललमस्य वा किसलयाः कल्पद्रुमाणां न किं ।। २६ ।। -1-1-1नजाक । 12k ·PM [ सर्गः श्रीहम्मीरमहाकाव्ये संग्रामेस्य तुरंगनिष्ठुरखुरोत्खातरजोभिः क्षणात पंकवं गमिते मिलद्रि पुशिरश्छेदोच्छलच्छोणितैः । व्योमो मध्यपथे रथस्खलनतामाशंकमानार्यमा ऽवाची कॉपि चंचरीति भगवान् कई युदीचीमपि ।। २७ ।। दीपस्येव समीरणः सरसिजश्रेणेरिवांभोधरः सूर्यस्पेव दिनात्ययो यतिवरस्यैवेणदृक्संगमः । देहस्येव गदोदयो गुणगणस्येवातिलोभाश्रयः तद्राज्यस्य विनाशहेतुरधुनेकोधः परं दीव्यति ॥ २८ ॥ तेदमुं जिगीषसि यदीश सर्वथा खरया तदा प्रवितर प्रयाणकं । यदमुष्य नीवृदधुना न वोलसत् सुमनप्ररोहहरितीकृतावनिः ॥ २९ ॥ ननु तेषु मंक्ष्वपि कथावशेषतां गमितेषु भूप भवदीय सैनिकैः । जहति प्रजा अमुमिता निराशतां गतनेत्रचंडतरदंडनात्पुरा ॥ ३० ॥ आचम्येत्थं तस्य वाचं शकाना मीशो प्युल्लूखानमाहूयः सद्यः । दखा लक्षं सादिनः सादितारीन देशं येनाचीचलच्चाहमानं ॥ ३१ ॥ उल्लूखानः पूरवत्सोथ वार्धे वृत्ति शत्रून् प्रापयन् वैतसी साक् । क्षत्रोत्तंसान्मन्यमानस्तृणांशान हिंदूवाट प्राप तीव्रप्रतापः ।। ३२ ।। चरैरथोक्तारिसमागमोसो हम्मीरदेवः क्षितिपालमौलिः । : .:. . न्यपातयत्पर्षदि हर्षहेला-मयेषु वीरेषु दृशं सभावां ।। ३३ ।। राजश्वेष्टासोष्ट तद्विभाव्य हृष्यच्चित्ता वीरमाद्या अथाष्टी। वीराः स्मेरास्यांबुनाम्लेछभूभृत्सेनामेनामन्यधावंत वेगात् ।। ३४ ॥ दृष्ट्वा म्लेछान्मारितान्मत्प्रकाशे सूरीन् भूवन काप्यमी मावसम्माः । इत्थं ध्याखेवास भास्वान् प्रतीची-भूभृच्चूलाचुंबिबिबस्तदानीं ।। ३५ ॥ जीव लाखा द्राक शका यात रेरे प्राप्ता ह्येते बाहुजास्तीवकोपा। व्याचक्षाणानामितीव प्रकामं व्यापे विश्व कूजितोमगाना ॥३६ ।। गलद्विचारोलासितानि भास्वत गवां विनाशे रुचिरातीनि ।। तमांसि संगंतुमिव सबंधन शाकान्प्रसस्नु वनभितोपिः ।। ३५ ।। ।'

·१०] हम्मीरदेववीरयुद्धवर्णनम् ९१ श्रीवीरमेद्रो दिशि माघवत्यां दिशि प्रतीच्या महिमाख्यसाहिः । श्रीजाजदेवो दिशि दक्षिणस्यां दिश्युत्तरस्यामपि गर्भरूकः ॥ ३८ ।। आमेयभागे रतिपालवीरः समीरभागे तिचरः शकेशः। ईशानभागे रणमलमल श्रीवैचरो नैर्ऋतनामभागे ।। ३९ ।। इत्थं यथाशक्तिकृतप्रतिज्ञा वीरा रणोत्साहलसच्छरीराः । हम्मीर हम्मीर इति ब्रुवाणाः शकाधिपीये शिबिरे निपेतुः ॥ ४० ।। द्रुतमेव केपि परिखामपूपुरन् अदहन्परे दलिकदुर्गमुच्छ्रितं । न्यविशंत चांतरितरेतिगतः पटवासरज्जुनिचयान्परेऽलुनन् । ४१ ।। धीरे धीरं यातरे माऽ कुलवं चापाग्रे नो बाहुजाः संतु के ऽमी ।' दूर्वालावं मंक्ष्वपीमान् लुनीमः शब्दाद्वैतं,जातमेवं शकानां ।। ४२ ।। केचित्कृपाणालगुडाश्व केचि चापापरे केचन मुद्गरीश्च । आक्रम्यमाणा नृपवीरवारै स्तदाश केंद्रा जगृहुर्जवेन ।। ४३ ।। श्रुखाखिलास्वपि ककुप्सु मृदंगनादान् आतंककंपितहृदो यवना जवेन । संदेह मूर्जितमिताः किल जीवितव्ये कर्तः किमद्य भवितेत्यवदन्सदैन्यं ।। ४ ४ ।। श्रावं श्रावं सिंहनादान् भटानां भीताश्चक्रुः सारसी यामिभद्राः । तामाकर्ण्य त्रासवंतोतिजीव लाखा कापि क्वापि नेशुस्तुरंगाः ॥ ४५ ॥ कराग्रजापन्निशितासिदंड-दीप्रप्रभाप्रज्वलितप्रदीपैः । उत्सारितध्वांतचया वितेनु वारा यथेच्छ रणरंगलीला || ४६ ।। निष्कासयामास रणाय यो यः शकः क्रुधांधो युधि यद्यदंगं । तत्तलुनानाः किल तस्य तस्य न चाहमानः कुतुकाय कस्य ।। ४७ । भीता जीवाघातमाकर्ण्य सद्यो म्लेछा यावदिक्षु चक्षुः क्षिपति । बाणालावत्प्रेरिता श्याहमान विध्यंति स्मैवाशु मर्माणि तेषां ।। ४ ८ ।। चाहमानभटपाणिपंकजो-न्मुक्तमार्गणगणैश्चितीकृताः । रेजिरे करिवरा रणांगणे पर्वता इव नवोलसच्छदाः ।। ९ ।। - ܫܝܚܩܚܚܝܕܝܝܫܫܫܚܝܝܝܕ ܩܝܫܫܘܝܕܫܝ ܡܕܪ̈ܫܝܚܝ̈ܪ ·FREE: [रार्गः ९२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये सुभटप्रकांडघनकांडवर्षणा-तिकदर्थनेन भशविक्तवाशयाः। यवना युगांतपवना इवास्फलभितरां मिथोपि समरांगणे तदा ॥ ५० ॥ शस्त्राशस्त्रि शराशरि कुंताकुंति गदागदि दंडादंडि । दंतादंति भुजाभुजि वीराः केपि परे विदधू रणलीला ।। ५१ ।। खगक्षतारिकरिकुंभमंडलान् मुक्ताफलानि निपतंति रेजिरे । स्वेदोदबिदुनिवहा जयश्रियां वीरोपगृह नसमुद्भवा इव ।। ५२ ॥ विगतगुतीकृतपराननांबुजाः परिखंडिताश्वतरवीचिसंचयाः । सुभटा गजा इव शकेशवाहिनी सुतरां हमीरनृपतेर्जगाहिरे ।। ५३ ॥ शंके शकानां रुधिरापगाभिर्वाधिस्तदा रक्तमयो व्यधायि । तदंभसि लातविनिर्गतोसो धत्तेऽरुणख कथमन्यथेदुः ॥ ५४ ॥ कचिच्छिरोभिः क्वचिदंघिपयैः कचित्करैः क्वापिच बाहुदंडैः । आरोचिता संगरभूरराज निर्माण शालेव जगद्विधातुः ॥ ५५ ।। रंगत्तुरंगोरुतरंगवीर-रसांबुपूर्णे रणपल्वलेऽस्मिन् । सितांबुजानीव विरेजुरात-पत्राणि कौक्षेयकपातितानि ॥ ५६ ॥ स्फूर्जद्वीपैर्बा हुजैर्दत्तदैन्यं दृष्ट्वा सैन्यं सर्वथामात्मनीनं । कांडैदै डैस्लाड्यमानोपि जीव मुल्लूखानो नेशिवान् भाग्ययोगात् ।। ५७ ॥ केचिन्मम्लुः केपि जग्लुः परेच त्रेसुंशुः केचन म्लेछपाशाः हाहाराचं चक्रिरे केपि केचि जीवं त्रातुं प्राविशन् गुप्तदेशं ॥ ५८ ।। जितकाशिनोथ युधि वीरमादयः सुभठा वितीर्णरिपुराणिसंकटाः । रणशोधने च शकसैन्यलुंठने खरयांबभूवुरभितोपि सैनिकान् ॥ ५९॥ तुरगान्निपातिततुरंगिणः शिलीमुखलूनकेतुनिचयान रथोच्चयान् । करिणः पलायितनिषादिनो वसू-न्यमितानि तत्र सुभटा ललुस्लमां ॥६०॥ तत्रैणनेत्रा यवनाधिपानां बध्वात्यमर्षाद्रतिपालवीरः । व्यचिक्रयत् ख्यातिकृते क्षितींदो स्तकं प्रतिग्राम ममूभिरेषः ।। ६१ ॥ यवनाधिपसैन्य सागर प्रविलोड्येति .भटा मुकुंदवत् परिरब्धजयश्रियो नपं जयवाभिरवर्धयन्नाथः ।। KIRANTS Stane 22-ATHA ------- ·१०] हम्मीरदेववीरयुद्धवर्णनम् अथ क्षितीशो रतिपालशौर्य अतीभमाकर्ण्य लसत्प्रमोदः । मत्तो ममायं गज इत्यमुष्य पादेशक्षिपकांचनशृंखलानि ।। ६३ ।। परेष्वपि प्रीतिकृदंशुकादि दत्वा विसृष्टेष्वथ मानपूर्व । नृपेण पृष्टा यवनास्तथैव स्थिताः स्थिते कारणमूचुरेवं ।। ६४ ॥ अस्मासु जीवत्सु यदीह भोज-देवः कृतम्रो जगरां भुनक्ति । वीरव्रतं तर्हि विलीनमेव संबीभवन् मा कतरो नरेश ॥ ६५ ।। सहामहे यच्च दिनांस्तमेता-वतोऽत्र हेतुस्तव बंधुतैव । त्वदेशमन्वानयतो धुनारि-बलं विभो का बत बंधुता ऽस्य ।। ६६ ।। तद्यात्रायै गंतुमेते नरेश प्रादिश्यतां तेष्विति प्रोक्तवत्सु । भद्रा भद्रेण त्वरचं बरचं स्फीतप्रीतिस्तानृपो व्याजहार ॥ ६७ ।। जयश्रियो मोहनमंत्रवत्त मादेशमासाद्य नृपस्य तेऽथ । भंक्त्वा पुरी तां विनियम्य भोजबंधु समागुः सकुटुंबमेव ॥ ६८ ।। इतश्च तस्मात्समराद्विनष्टः खानः स उल्लूपपदः कथंचित् । समेत्य दिल्ली निजगाद राज्ञे तच्चाहमानप्रकृतं समस्तं ।। ६१ ॥ पलायितः कातरवद्धवान् किं ततः क्षितीशे गदतीति सोवक् । पलायनं चेन्नृप नाकरिष्यं कौतस्तुतस्तहिं तवामिलिष्यं ॥ ७० ॥ निःशेषमिति तदुक्त्वा विरराम न यावदेव शकबंधुः । मन्यूत्पीडग्रहिल: समेत्य तावत्स भोजदेवोपि ।। ७१ ।। विस्तार्यसिचयमग्रे गतः सरस्तत्तदद्भुतमतीनां । कटुकं विरटन् तदुपरि सुतरां विलुलोठ भूतचांत इव || ७२ ।। किमरे किमरे जातं पृष्टः शकभूभुजा जगादेषः । मरणावध्यपि स्वाभि न विस्मरेद्यत्तदद्य संपन्न ।। ७३ ।। हम्मीरवीरनुलो महिमासाहिः स वीरकोटीरः । हत्वा जगरां बध्वा सपरिच्छदमेव सोदरमयासीत् ॥ ७४ ।। लाभायततां पुंसामभाग्यतः कापि मूलनाशः स्यात् । अद्यप्रभृति जनोक्ति मंदुदाहरणा प्रववृत्तेऽसौ ।। ७५ ।। -*-* -------ttin---- -dawanerzzaeratured Purwancarnit-------- patel ·1 we4 Ir FONIONARNINiralapatrapat - MARAT श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः तरिक करोमि के वा श्रयामि यामिक वा किमु वदामि । हृदयं वातांदोलित-तूलतुला कलयतीदमनुवेलं ।। ७६ ॥ लुठितोसि किमिह सिचयो-परीति पृष्टोमुना पुनः सोवक् । जानासि कि न निखिला मिला जितां चाहमानेन ।। ७७ ।। रणभंगाकुलसोदर-परिदेवनदलिक संकुले नितमा । नृपहदि कोपहुताशे घृताहुति नभणितिरभूत् ।। ७८ ।। तद्वाक्यश्रवणादथप्रसृमरकोधप्रकंपाधरो बाहुष्टंभनमासनं प्रतिलवं सव्यापसव्ये नयन । प्रत्युक्षिप्य शिरोवतंसमवनीपीठे तथास्फालयन चक्रे काव्यपरंपरामिति तदा म्लेंछावनीवलभः ।। ७९ ।। रेरे भोज विमुंच शोकमखिलं लज्जाकर दोष्मता हे भ्रातस्ततकीर्तिकेलिसदनं स्थैर्य त्वमप्याश्रय । दुःखेनैव सह क्षणेन युवयोरेतस्य सोहं बली हम्मीरस्य समूलकाषमधुना मानं कषाम्युच्चकैः ।। ८० ॥ निद्रामुद्रणसांद्रनेत्रयुगुलः सिंहः समुत्थापितो निर्मोकोज्झनतीव्रकोपफणिनो लातुं. मणिः कांक्षितः । सर्वांगं प्रचिकीषितं च हुतभुकीलापरिष्वंजन हम्मीरेण बताद्य कोपितवता म्लेछावनीवल्लभं ।। ८१ ।। का कंठीरवकंठकेसरसटा स्पृष्टुं पदेनेहते कुंताग्रेण शितेन कश्च नयने कंडूयितुं कांक्षति । कश्चाभीप्सति भोगिवक्त्रकुहरे. मातुं च दंतावली को वा कोपयितुं नु वांछति कुधीरलावदीनं प्रभु ॥ ८२ ।। देशो यद्यस्ति चंचत्तरसुकृतजनोद्यत्प्रदेशस्ततः कि दुर्ग यद्यस्ति दुर्ग प्रतिभटनिकरैः कोटिभिर्वा ततः किं । वीराश्चत्संयनेके समरभुवि महावीर्यवतस्ततः किं कोपिन्यल्लावदीने सकलमपि भजेयर्थतामेव सद्यः ।। ८३ ।। । ------ ·-- -- - -- १०] अल्लावदीनामर्षणवर्णनम् तावर्जंतु जाग्रन्मदभरतरलाश्चंचला वीरमाद्या वीराः प्रत्यर्थिवीरावलिदलनकलाकेलिकंडूलहस्ताः । ज्यारावैविस्फुरद्भिर्जगदखिलमपि प्रापयन्नेडभावं यावन्नालावदीनः किरति शरभरं प्रावृषेण्यच्छटावत् ।। ८४ ।। पाताले प्रविशत्यसौ यदि तदा नूनं खनिखा ददे स्वर्गं चेत्समुपैति सेंद्रमपि तं संपातयाम्यग्रतः । दृग्भ्यां चेद्ददृशे न संगरभरे महोयीविक्रमः कर्णाभ्यामपि शुश्रुवे किममुना तहि क्षितौ न क्वचित् ।। ८५ ।। ररे हम्मीर वीरस्त्वमसि परमसौ सांप्रतं वीरता ते नूनं व्यक्तीभवित्री मम नयनपथे प्राप्तपायव्रतस्य । भ्राम्यत्युचैर्वनांते मदमलिनकपोलस्थलो हंत दंती तावद्यावन्मृगेंद्रः पतति न पुरतो मुंभया व्यात्तवक्त्रः ॥ ८६ ॥ आसारः कमलाकरे' मृगगणे सिंहः कुठारस्लरी भास्वान्संतमसे पविः क्षितिधरे दावानल: कानने। यत्कर्म प्रतनोति संगरभर प्राप्तस्तदेवाधुना कुहं भटसंकुलेपि निखिले श्रीचाहमाने कुले ।। ८७ ॥ तत्काल यवनावनीपतिरथ प्रोलासिमानान् स्फुरन् मानान्वेन शयाप्सुजेन लिखितान विश्राण्य संप्रेषितैः । देशेभ्यो निखिलेभ्य एव निखिलान् दूतै प्रभूतैरसौ वीरानाव्हयतिस्म विस्मयकरप्रोद्दामदोविक्रमान् ॥ ८ ॥ इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा- काव्ये वीराके अलावदीनामर्षणोनाम दशमः सर्गः समाप्तः ।। अथैकादशः सर्गः अंगस्तिलंगो मगधो मसूरः कलिंगवंगौ भटमेदपाटौ। पंचाल बंगाल थमीम भिल्ल नेपाल डाहाल हिमाद्रिमध्याः ॥ १॥ . - ܕ ܫܝܫܫ ܫܒܫ. ܕ ܒܟܒr ܙܫ ܐܩܝܡܫܝܕ ܕܢܕ ܕܫܕܫܫܟܝܫܩܝ ܕܨܙܕܢܙ ܝܢܙܝܝ ---q ,- ---

·HAMARALAM
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
[ सर्गः
.
इत्यादयोऽन्योन्यमहे युताभिः संमेलितप्रौढपताकिनीकाः ।
शकाधिराजा निखिला अपीमा पुरीमथायुर्यवनेश्वरस्य ॥२॥ युग्मं ।।
वीरैर्जयश्रीकरपीडनाय लुठाकवृंदैरापि लुंठनाय ।
वजदिरन्पैः कुतुकेक्षणाय शून्यीभवतिस्म दिशा प्रदेशाः ॥ ३ ॥
याते मयीदं बलभारभुमां कः सासहिर्धर्तुमिमा धरित्री।
इतीव शेषाहिरमुष्य सैन्ये न केयलं गंतुमना बभूव ॥ ४ ॥
साश्वद्विपेष्वेषु चलत्सु भूभृ-विदेशमात्रेण दिशो दशापि ।
दिग्दतिनो दंतिषु यद्यतिष्ठन् भास्वद्रथाश्वाश्व तुरंगमेषु ।। ५ ।।
पादातिकानां करिणा रथानां चया हयानां च तथा प्रसघुः ।
तलं तिलस्यापि तुषानुमेयं रिक्तं यथा न कचिदास भूमेः ॥ ६ ॥
ततोऽनुजी स्फारभुजी शकाना मधीश उल्लूनिसुरत्तखानौ ।
इदं महावीर्य वितीर्य सैन्यं अचीचलत् जेतुममुं हमीरं ।। ७ ॥
शकेश्वरोद्यापि समस्तिपश्यात् सजनिति क्षत्रकुलेषु भीति ।
शरीरमात्रः स्वयमत्र चास्थात् अहो शकानां नृपनीतिवित्वं ॥ ८ ।।
लब्ध्वा सहायं निसुरत्तखान ज्वलन् क्रुधोलूपपदः सखानः ।
इयेष मूलादपि वैरिवंशान् दग्धुं बृहदानुरिवाहिकांतं ॥ ९ ॥
बलं किलेतत् व्रजतिस्म यत्र यत्रैष शेषोपि च तत्र तत्र ||
महीतलध्वंसभिया प्रसपनासीच्छकाज्ञाप्रविलोपिधेर्यः ॥ १० ॥
पद्भिः पतद्धिर्बुवमस्मदीयैः शेषो धरां धर्जुमसौ न शक्तः ।
तन्वी भुवीतीव वितेनुरेते गति तुरंगा गगने तु गुर्वी ॥ ११ ॥
धावद्धयालीपदंपादजात-रेणूत्करै। पूरिषताब्धयो मा ।
हेतोरिवास्मात् द्विरदा असिंचन् मदांबुपूरैरभितोपि भूमि ।। १२ ।।
सहाभविष्याम पुरा वयं चेत् कि बाहुजास्तहि पराभविष्यन् ।
इत्यूचुषः कांश्चिदुपेतपूर्वानाद्यापि किंचित् गतमित्यवो चन् ॥ १३ ॥
गजा कियंतस्तुरगाः कियंती रथाः कियंतः कतिः वा भटाश्च ।
जर्जनानामिति वादिताना संख्या न हीत्युत्तरमेकमेव ॥ १४ ॥

·P -- ११] यवनवीरवर्णनम् सर्वांगसन्नेह निवेशलक्ष्य चक्षुयीमात्रतयातिरौद्राः। प्रधावमानाः सुभटा विरेजु लॊहस्य गोला इव विस्फुरंतः ॥ १५ ॥ क्षणात् शकानां कटकैनिपीता-शेषांभसामध्वनि निम्नगानां । गभीरमप्यास तलं सुदर्श जडात्मनां वा न दुरापमंतं ।। १६ ॥ भुक्ति व्यधाद्यत्र न तत्र सुप्ति यत्राततैतां न च तां च तत्र । अथेयविश्नांततरैः प्रयाणे लक्षीचकारेष विपक्षसीमां ॥ १७ ॥ सैन्यैः शकानां प्रसृतैः समंतात् देशः कृतः क्के शवशंवदः सः । निर्नाथवन्मक्षु पलाय्य जीव-ग्राहं प्रयाविस्म यतस्ततोपि ॥ १८ ॥ ततोद्रिघट्टान् प्रसमीक्ष्य पूर्वा --नुभूतभीसंस्मरणाद्भयालुः । आय खानो निसुरत्तखानं सहोदरं सुंदरमित्युवाच ॥ १९ ॥ भ्रातः प्रवेशे विषमा गिरीद्रा भटास्तदीयाः प्रकटोजसश्च । तदद्रिघट्टान् विशतो बलस्य भवनपायः खलु नो हिताय ॥ २० ॥ तद्वाहुजान् संधिमिषेण विप्र-तार्यादिघट्टेषु सुखं विशामः । उपायसाध्ये खलु कार्यबंधे न विक्रमं नीतिविदः स्तुवंति ॥ २१ ॥ मते मतेऽत्रानुमतेमुनापि श्रीमोल्हणं श्राग विधिनानुशास्य । दिदेश संधानकृते हमीर--(राज्ञः समीपे कितव: प्रयातु ।। २२ ॥ स्वयं च सन्नह्य बलान्यमुष्मि नेवं छलेनाविशदंतरद्रि। मध्ये प्रविष्टः सुखसाध्य एवा-स्माकं भटैरित्थमुपेक्षितश्च ॥ २३ ॥ मुड्या प्रतौल्यामनुजस्य शस्य श्रीमंडपे दुर्गवरे निजं च । सरश्च जैत्रं परितः परेषा मतिष्ठिपत्सैन्यमपास्लदैन्यः ॥ २४ ॥ स मोल्हणः प्राप्य कथंचिदंत स्ततः प्रवेशो नृपशासनेन । दृष्ट्वा रणस्तंभपुरं तदुच्चै-बभूव चित्रापितनेत्रपाः ॥ २५ ॥ वप्रे यदीये स्फटिकोद्भवानां माला लसंत्यः कपिशीर्षकाणां । दिगंगनानां वदनश्रियं खां विलोकितुं दर्पणभावमीयुः ॥ २६ ॥ प्रदेशयोरप्युभयोर्मिलद्धि माणिक्यसोपानमयूखजालैः। विलासवापीषु पयश्वकासां----बभूव यत्रेव निबद्धसेतुः ॥ २७ ॥ .. 1 1316 - ·-- LIAPHARMA image ९- श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [संगः यस्मिन्मृगाक्षीवदनेदुभाभि विसारिणीभिर्विजितः शशांक: । खेयांनुपूरप्रतिबिबंदभात् किमेष दुःखात्प्रददौ न झपां ।। २८ ।। त्यागाय भोगाय विवेकभाजा जनेन शश्वद्विधृता कराब्जे । लेभेऽवकाशं चपलापि लक्ष्मीः पलायनं कर्तुमही न यत्र ॥ २९ ॥ मरुत्तरंगप्रयिक पितायां ध्वजावली इम्पतमालयेषु । लीनेव यत्रास्थिरता न जातु रमासु रामासु समुललास ।। ३० ॥ जालैमणीनामधिकुहिमोद्य-द्वासः समंतात्प्रसरन्मयूखैः । प्रासादशृंगेषु दशैधनावली निन्येवके शिवमुषासु यत्र ॥ ३१ ॥ यत्रज्वलत्स्फाटिक भित्तिभागे ऽप्येणीदृशो दृष्टनिजांगलक्ष्भ्यः । मांगल्यहेतो नवरं निरीक्षा-चक्रुर्विभाते मुकुरेषु वक्त्रं ।। ३२ ।। यत्रेभदंतोद्भवचित्रजाल यातायनस्थाः कृतदिव्यभूषाः । विनिद्रपाथोजदृशो विमान मधिश्रिता देव्य इव स्म भांति ॥ ३३ ॥ नृपालयोत्तंसितशातकुंभ-कुंभप्रभा यत्र समुल संख्यः । . अभ्युमतासम्मपयोधराणां वर्षासु संपासमतामगच्छन् ॥ ३४ ॥ अनारतं कौमुदमादधानाः संसेव्यमाना द्विजराजिभिश्च । मिष्टैः पयोभिः प्रतिभासमाना विभांति यागा इव यत्तडागाः ।। ३५ ॥ वातायनाः कि किममी विमाना जनः सम तेष्विति संशयानः । अबोधि यस्मिन् मिथुनैस्तु तत्स्थै रेवाऽनिमेषैश्य निषिभिश्च ॥ ३६ ॥ विलासिवेश्मोदरदह्यमान-सुगंधिधूपोस्थितधूमसंगात् । व्यधायि यस्मिन्नपि किन्नरीभि रयत्नजन्या पट्वासयुक्तिः ।। ३७ ॥ मदृद्धि संस्पर्धिविवद्धिकीत्ति परं पुरं किंचिदिहास्ति नो वा । इतीव यधशिरोधिरुह्य भुवं दृशा पश्यति गोपुरेण ।। ३८ ।। निवासवद्भिः सुमनोभिरेभि विमानतास्मासु कृतेति दुःखात् । नेवास्वपन्निश्यपि निनिमेष-कपाटपक्ष्माणि गृहाणि यत्र ॥ ३९ ॥ विसारितत्कातिचयाभिभूति द्विरेफितस्वर्णतुला सु यत्र । स्त्रीणी मुखानि प्रतिबिंबितानि स्वीपलानीव यमीषु रेजुः ॥ ४० ॥ ' ·११] ९९ हम्मीरराजपुरवर्णनम् सूर्याश्मकुड्यप्रतिबिंबिनारी-मुखानि यत्राब्जधिया वितर्य । दधुः सुकेश्यः पततो द्विरेफान् दशन् सखीवक्त्रमीस्ममेति ॥ ४१ ।। कुशेशयापासिदृशो निशायां रतौ हिया यत्र निशम्य दीपान् । ध्वस्तेऽभवन् संतमसेऽवकेशि-पत्नाः स्फुरत्कुज्यमणिप्रभाभिः ।। ४२ ।। निशम्य यत्राविरतोत्सवेषु मृदंगनादान् ध्रुवमर्जितो यः । अद्याप्यमी गर्जिषु वारिवाहा विषण्वतेऽभ्यासभरं तमेव || ४३ ।। दृग्मीलनाकेलिषु यत्र बाला सखीग्रहातंक सुनिश्चलांगी । पांचालिकानां वितनौ निलीना दृष्टापि नाग्राहि सखीजनेन ॥ ४४ ॥ महाकुलकं निभालयन् लोचनलोभिलक्ष्मि क्रीडानिकेतं पुरमेतदुच्चैः । नृपालयश्रीकरकैरवेषु दृशं भृशं स भ्रमरीचकार ।। ४५ ॥ संबेरमाणां मदवारिभिन्न–कुंभस्थलीसंचरणप्रमत्ताः । झंकारवै र्यत्र सदा द्विरेफा वसंतमाहुः स्म वसंतमेव ॥ ४६ ।। क्रीडागिरीदरिव वीरलक्ष्म्या यदेकतो राजत वारणेद्रैः । गंगातरंगैरिव दत्तरंगैस्तथा न्यतोश्वैः पदखातविश्वैः ।। ४७ ॥ भुजंगमाधिष्ठितचंदनद्रु मिवासिहस्तं प्रकृतिप्रशस्तं । पूर्वाद्रिचूलाश्रिततिग्मरश्मि मिवोरुसिंहासनसन्निविष्टं ॥ १८ ॥ सिंहासनोतर्गतबिंबदभात धराधिपः शीर्ष इवोहमान । रंगत्तरंगांगरुचीचयेने व खर्वयंत नवहेमग ॥ ४९ ॥ नक्षत्रचक्रेष्विव शीतरश्मि ममर्यचक्रेष्विव देवदेवं । नरेंद्रचनेषु विराजमान मनन्यजन्येन महामहिम्नाः ।। ५० ।। निबद्धभूबिंबितसभ्यदभान् सभामधस्तादिव कुर्वती गोः । अधिश्रितं तत्र सभां विभाव्य हम्मीरदेवं स हृदीति दध्यौ ।। ५१ ।। किमेषकामो न यतोऽननंगः किमेष दस्रौ न यदद्वितीयः । किंमेषविष्णुर्न यतो ऽद्विबाहुः किमेष वजी न यतो द्विनेत्रः ।। ५२ ।। ta

·HDain
१००
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
[सर्गः
---
---
॥
-
त्यक्त्वान्यकारथवीरवौं विलोक्यमानो वदतीति किं किं ।
प्रणम्य भूपं दरनम्रमौलिः प्रचक्रमे व्यक्तमिदं प्रवक्तुं ॥ ५३ ।।
"सतेजसेवारिगणं विजिया-कुतोभयं संसृजतः स्वराज्यं ।
वृथैव वर्षासनमाददाना ललजिरे यस्स भटा निकामं ॥ ५४ ।।
दुर्गाणि दुर्गाद्यतराणि शाणोलीढानि शस्त्राणि भटा रणोत्काः ।
अभ्रंलिहाया गिरयो यदने न वास्तवीं वृजिमयुः कदाचित् ॥ ५५ ॥
दुर्गाणि दुह्यतराणि यः श्री-देवाद्रि मुख्यान्यपि मंच भक्त्वा ।
अपींद्र मुद्यदरदंतुराक्षी-चकार कारायमितारिचक्रः ।। ५६ ॥
'दुर्गाणि दुर्गाह्यतराण्यरीणां भजननेकान्यपि लीलयैव । '
आजन्मभन्नत्रिपुरैकदुर्गे दुर्गापतौ योन घृणां बिभति ॥ ५७ ॥
यद्यन्मनस्यप्यमुना नरेंद्र ! निधीयते तत्तदही तदात्वं ।
संपादयन् सोपि विधिविशंके न शासनं यस्य विहंतुीष्टे ।। ५८ ।।
अलावदीनस्य नृपस्य तस्या--नुजौ किलोलूनिसुरत्तखानौ ।
देश तवाक्रम्य तदाज्ञयैव त्वामाहतुः स्मेति मदाननेन ॥ ५९॥
हम्मीर ! राज्यं यदि भोक्तु मीहा तत्स्वर्णलक्ष चतुरो गजेंद्रान ।
अश्वोरसानां त्रिशती सुतां च दत्वा किरीटीकुरु नो निदेशं ॥६० ॥
इदं विमुक्कं यदि वा परंतु तथास्मदाज्ञाप्रविलोपिनो ये ।
वाग्मुद्गलास्ताश्चतुरोपि दत्वा कोडीकृतां क्रीडय राज्यलक्ष्मी ॥ ६१ ॥
त्यक्त्वा यथैतं तव दुर्गरोधं देशान् पुरः साधयितुं व्रजामः ।
न चेद्विधाता प्रतिधोचितं स्व-राभ्यां तु तत्तेनुभवोऽभिधाता ॥ ६२ ।।
इत्येतदीयानि वचांसि भूपः श्रुत्वाथ भीमा भृकुटी दधानः ।
नवोलसत्कुद्विषवलि सून ---द्विरेफलीलाक्षरमित्युवाच ॥ ६३ ।।
वशिष्टयुक्त्या यदि नाभविष्य दाजग्मिवानन भवान् कथंचित् ।
तदा त्वयोगादि ययेदमकि जिव्हां ध्रुवं तो निरकासयिष्यं ॥ ६४ ॥
दैती द्विपस्येव मणि भुजंग-स्येवणशनोरिव केशराली ।
श्रीचाहमानस्य धन बलेन ने जीवतः कश्चन लातुमीष्टे ॥ ६५ ॥

·|| ११] हम्मीरभाषणवर्णनम् १०१ स्वर्ण गजा दंतितुरंगमानां पदे प्रदेया यदि खड्घाताः । भवत्प्रभू सूकरमासमेव सद्यः स्वदेतां यदि जातु यातः ।। ६६ ।। द्विषामपि स्याच्छरणागतानां रक्षासु मंदोपि निबद्धकक्षः । तमुद्गलानी ननु याचमानौ न कि त्वदीशी जडधीवतंसौ ।। ६७ ।। शतांशमप्येकविशोपकस्य न प्राणमोक्षेपि ददे बलेन । यद्रोचते नाम भवत्प्रभुभ्यां तत्तूर्णमेवाचरतां यथेच्छं ।। ६८ ॥ एवं विनिर्भय मुहुर्मुहुस्तं वशिष्टपाशं गलहस्तयित्वा । निष्कासयामास पुराटानां वातुं च दुर्ग ददिवान विभज्य ॥ ६९ ।। उत्तंभितान्युध्धतधर्ममर्म--छिदेधिशालंपटमंडपानि । दिवानिशं संगरजागरूकभुजैविरेजुनिभृतं भृतानि ॥ ७० ॥ वंगोपलिप्तस्फुटलोहबंध-दृढोल सटिकुलियष्टिदभात् । शालोपि युद्धाय विवृद्धमन्युः संवर्मयामास भुनानिव स्वान् ।। ७१ ।। रालाविलं तैलमयंकटाहे तप्तं प्रकामोत्कलिकाछलेन । दग्धुं युयुत्सून्प्रतिपक्षपक्षान् अलक्ष्यतीत्सुक्यमिवादधानं ॥ ७२ ॥ चेतश्चमत्कारिकलोत्सृतानि संश्चक्रिरे भैरवयंत्रकानि । व्यामोहहेतोः स्फुटमिंद्रजाला-नीवागतानां शकपुगवानां ॥ ७३ ॥ दूतः प्रभूतप्रतिघोथ गवा निजप्रभुभ्यामखिलं तदुक्तं । न्यवेदयत्तावपि निविलंबं युद्धाय सैन्यं गुणं व्यधत्तां ।। ७४ ।। अझेव मध्ये पुरमाहवाय ससर्ज यान यान् नृपतिः प्रयोगान् । तांस्तानमर्षात्कुशिकांगभूवत् सद्यः शकेंद्रोपि बहिस्ततान ॥ ७५ ।। शकेषु वाद्येषु भृशाहतेषु दंडैः स्वना ये प्रकटीबभूवुः । प्रतिस्वनैः स्तास्तिरयन् गिरींद्रो न स्वामिभक्तवतमुइझतिस्म ।। ७६ ॥ निषादिनो दंतिवरांस्तुरंगा नयश्ववारा रथिका राश्य । समंततो प्यारुरुहुः पदा (ति?) पूगा वितेनुः श्रममाहवाय ।। ७७ ।। महीध्रमभ्रंकषमप्यमुं स्व-वीर्याग्रतः क्षुद्रमिवेक्षमाणाः । दुढौकिरे योद्भुमतिप्रवृद्धो-साहास्ततस्ते समरोत्कवाहाः ।।.७८ ॥

·F4 --N-HDANTAR. १०२ ॥ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः समं छुटद्धिर्भटपाणिपद्मा द्वाणैस्तमिखं ककुभां बभूव । निर्घोषपूरैरपि कार्मुकाणां विश्वं समयं बधिरत्वमाप ॥ ७९ ॥ नीरंधमाकाशमनूझितेषु कांडेषु कृप्तांबुदतांडवेषु । आग्नेयबाणा भृशमुत्पतंत आकालिकीकेलिकिलीबभूवुः ॥ ८० ॥ आकर्षता संदधतां रयेण विमुंचता बाणगणान् भटानां । विलोकमानैरपि निर्मिमेष मलक्षि नैवांतरमंबरस्थैः ।। ८१ ।। तपात्ययांभोदपटुच्छटावत् दुर्गादवर्षन सुभटाः शरौघान् । कौशेयदाक्ष्येण मृणालनाल---वञ्चिच्छिदुस्तान् यवना जवेन ।। ८२ ।। मिथोपि वीरव्रजपाणिमुक्त-पृषत्क्रवकवास्फलनप्रभूताः । रेजुः पतंतोऽमिकणाः प्रदग्धुं पलायितानामिव कीर्तिवली ।। ८३ ।। क्षत्रप्रकांडप्रविमुक्तकांड-~-पक्षोद्धयः कोपि स वायुरासीत् । यत्रोन्मदिष्णो रिपुदर्पसर्पो-प्यासीत्क्षणं व्याकुलचित्तवृत्तिः ।। ८४ ।। आकर्णमाकृष्य भटैविमुक्तैरधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्वः बाणैः । उत्पातहेतोर्ववृषुः शकाना मधोमुखा अर्ध्वमुखाश्च मेघाः ॥ ८५ ।। शिलीमुखौधैर्यवनप्रणुनै र्वप्रः समंताच्छुशुभे चितांगः । विगाहमानो रिपुदर्पसर्प-विनाशहेतोरिव जाहकले ॥ ८६ ॥ भ्रमभ्रमं वीरवरैनिजांगों--परि प्रणुमाः प्रतिशत्रुवीरान् । कुंता विरेजु निशिताः पतंतः स्फुटाः कटाक्षा इव भानुसूनोः ।। ८७ ।। सद्यांत्रिभैरवयंत्रगोला मुक्ता मिथोप्यूलमधः पतंतः । अपि द्वयानामरुचन् भटानां पीना उरोजा इव वीरलक्षायाः ||८८ ॥ दूरोन्नमहिकुलिकाग्रहस्ता' शौर्यश्रियः क्षत्रकुलोद्भवस्य । । । समुत्पतद्गोलकदंबदभात् पंचेटकैः पर्यरमन्निवैताः ॥ ८९ ।। प्रक्षिप्तरालाविलतप्ततैल-संगज्वलत्कुंतलकैतवेन । क्षत्रेषु कोपामिरमानिवांतः शंके शकानां बहिरूललास ॥ ९० ।। प्राकारभित्ते खनने प्रवृत्तान् शकप्रवीरान कुशटकहस्तान् । विभिद्य शूलैवठकानिवोचै रुचिक्षिपुः क्षत्रकुलावतंसाः ॥ ९१ ।।

·११] निसुरन्तखानवधः १०३ उत्प्लय शाखामृगवहिरींद्र मारूढवंतः किल केपि वीराः । प्रचख्निरे शालतलं प्रविश्य केचिद्वराहा इव तीव्रकोपात् ॥ ९२ ।। 'दुर्गस्थवीरव्रजमौलिमौली-नपाहरन् बाणगणाः शकानां । समीरगुंजा इव पादपानां पुष्पाणि शाखाशिखरोद्भवानि ॥ ९३ ॥ अचाक्षुषत्वं प्रगतांस्तनुखात् घटैकदेशीयभटप्रणुन्नान् । नालीकबाणान् प्रविभिन्नगात्रां न क शकानां परिणाम एव ।। ९४ ।। उत्खाय शालस्य शिलां प्रविश्य तदंतरे बाहुजघातभीताः । स्थिता विरेजुर्यवनादिवांधा इवातपत्तापनरश्मिसन्नाः ॥ ९५ ॥ निजप्रहारव्रणजर्जरांगान् शकान गिरेनिष्पततो निरीक्ष्य । वीरा हसान् यान् व्यदधस्त एव हम्मीरवीरस्य वशांस्यभूवन् ॥ ९६ ।। श्रिखा नगागान् गरुडासनेन हृष्टा निविष्टा यवनेशयोधाः । विद्धाः शरैवीरवरैस्तथैव चित्रं प्रयाता इव रेजुरुच्चैः ।। ९७ ।। निश्रेणिमालंब्य धृतासवोऽन्ये दंतैरथारोहणमाचरतः । दुर्गे हता मूर्धनि मुद्गरेण दुर्गस्थितैः पेतुरमातयैव ।। ९८ ।। इत्यं सदाप्यौपयिकैरनेकैः परिस्फुरढोकनसाहसस्य । अगाच्छकानां क्षयकालरात्रि रिव त्रिमासी यवनाधिपस्य ।। ९९ ॥ प्रवर्तमाने समरेन्यदीथा-पस्फाल गोल: शकगोलकेन । प्रभ्रश्यता तच्छकलेन मूर्ध्नि हतो व्यनेशन्निसुरत्तख़ानः ।। १०० ।। अथ गतं सहसापि परासुता ममुमवेक्ष्य परिस्रवदीक्षणः । अविदितः परदेवनासवनं भृशमसौ शकपोऽतत मध्यमः ।। १०१ ।। प्रक्षिप्यैनं तदनु सहसा मध्यमोसौ शकाना- मीशः स्वर्णस्फुटजटनतामंजुमंजूषिकांतः । ढिल्यां धृखा कथमपि धृति प्राहिणोत्पाभृतं वा क्षोणीभर्तुः स्वसकलकथाज्ञापनापत्रपूर्व ।। १०२ ॥ एतद्वीक्ष्याप्तशोकः श्रुतरिपुजनिताशेषतत्तनिकारः कृत्वा तस्यांतकृत्यं निखिलमपि यथा युक्तिकोपप्रकंपः । -- 11

·MAHARApan
Horon
1
१०४
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
[सर्गः
वेगादागादमुत्र स्वयमथयवनकावनोलावदीनो
वीरंमन्या सहते रिपुजनजनितं क्वापि किंवा निकारं ॥ १०३ ।।
इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्र सूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा-
काव्ये वीरांके निसुरत्तखानवधवर्णनो नामैकादशः सर्गः समाप्तः ॥
अथ द्वादशः सर्गः
अल्लावदीननृपति तमागतं श्रुलाथ जैत्रिरवनीवनीधनः ।
दुर्गोपरि प्रतिपदं मदादसौ शूर्पाण्यबीबधदुदारधीधनः ॥ १ ॥
दृष्ट्वा तदद्भुतमसौ शकेश्वरो विस्मेरविस्मयविकासिलोचनः ।
पप्रच्छ पाणितलचालसंज्ञये-त्येतत् किमंग वरुणोपरि स्थितान् ।। २
श्रुत्वाऽदसीयभणिति हमीरराट् हर्षेप्रकर्षमतिमानमुद्वहन् ।
प्रोदच्यवक्त्रकमलं हरान्मनाक् प्रोवाच वाचमिति तं शकाधिपं ॥ ३ ॥
म्लेछावनीदयितचारुचारुभो चक्रे बयागमदमुत्र यद्भवान् ।
पूर्णे ऽनसि प्रचुरवस्तुसंचयै भीराय किं भवति शूर्पसंचयः ॥ ४ ।।
उक्ति निशम्य स इमां शकाधिपो राज्ञोदितां समुचितामदो वदत् ।
तुष्टस्तवोपरि हमारभूपते याचस्व वांछितमतुच्छविक्रम ॥ ५ ॥
क्षत्रोत्तमोथ निजगाद' यद्यद स्तहि प्रयच्छ समरं दिनद्वयीं ।
आयोधनादपरमत्र दोष्मतां नो वांछितं किमपि वल्गु वल्गति ।। ६ ।।
तद्वचः श्रवणतः शकोत्तमः क्षात्रव्रते स्तुतिमुखो मुहुर्मुहुः ।
प्रातस्तदेव भवितेति भाषुकः स्वावासमासददसादमानसः ॥ ७ ॥
प्रातर्भविष्यति कदेति सबर निध्यायतामथ रणाय दोष्मता ।
भास्वाप्रियार्थमिव पूर्वपर्वत-स्पोत्संगसंगसुभगं वपुर्दधौ ॥ ८ ॥
लक्ष्मीभराभिरमणीयतागुणं धर्तुं तदा प्रबलतामुपागमन् ।
पायोरुहाणि सलिलाशयोदरे सैन्योदरे च सुभटाननेंदवः ॥ ९ ॥
दोषोदयस्फुरितमूर्तिविद्विषत्-- ध्वोतव्रजोर्जिततिरश्चिकीर्षया ।
सूरप्रकाश उपमानमानभित् प्रादुर्बभूव गगने बलेपि च ॥ १० ॥

·- १२] प्रथमदिनयुद्धवर्णनम् १०५ व्युष्टोचिता--बलिक्रियां युक्या वितस्य स ततः क्षितीश्वरः । संग्रामसंगमविनोदहेतवे सैन्यान् रयेण समनीनहत्तमां ॥ ११ ॥ अल्पेतरातिविकल्पिताहवाः कल्पप्ररूढरुचिरांगरोचिषः । षत्रिंशदायुधभृतो धृतोदया वीरा विनिर्ययुरजीर्यविक्रमाः ॥ १२ ॥ शंगारतः समरसंभवो रसो नूनं विशेषमधुरत्वमंचति ॥ हित्वा प्रियांगपरिरंभणादरं वीरा रणाय यदमी प्रतस्थिरें ।। १३ ।। संग्रामसंगमविनोदहेतवे स्फाति गतानि नितमां महीयसी। अंगानि वीरनिकरस्य नो तदा मांतिस्म वर्मसु सुविस्तृतेष्वपि ॥ १४ ॥ कश्चिद्विलोक्य कबरी भियोङ्गमत् सारंगशावकदृशः प्रकंपिनीं। ध्यानाध्वगीकृतरणांगणोलसत् खड्गश्चचाल करवालमुद्वहन् ॥ १५ ॥ अंगे लगंत इषवः किमंगना काक्षाः किमंग नितमा प्रियंकराः । एतत् विवेचनविधानकौतुकी कश्चिन्महीरणमहीमभूषयत् ॥ १६ ॥ पूर्व त्वदेकहृदयामरालयं गच्छाम्यहं ज्वलनवर्त्मना ऽमुना । किंवा मदेकहृदयोसि वर्मना त्वं काप्यवोचदिति सस्मितं हितं ।। १५ ॥ संभाव्य वैरिकरिणां रणांगणे कुंभान्मम स्तनधियातिकामुक । माभूरनंगरससंगकौतुकी-त्येकं जगाद सुमुखी हसोन्मुखी ।। १८ ।। प्रेयांस्तवास्मि यदि वलभा ततः स्वोत्खातदंतिरदजातकंकणैः। . पाणी विभूषय ममाद्य कंचिदि-त्यूचे प्रियारचितसाचिलोचना ।।१९।। स्नेहातिरेकवशतः स्वपाणिना माताधिमौलितिलक यदाकरोत् । शौर्यात्तदेव कवचाधिकं विदन्' कश्चिचचाल किल वीरशेखरः ॥ २० ॥ कृखा कर दलिकखड्गमुद्गतं तात प्रहंतुमरिवीरकुंजरान् । एष्यामि नन्वहमपीति भाषुकं कश्चिच्चचाल तनयं हसन मुहुः ॥ २१ ॥ पुत्राद्य संगरमवाप्य सबरं विस्तारये र्भुजपराक्रम तथा । वीरप्रसूतिलकता यथाश्रये कंचिजगाद जननी प्रमोदिनी ।। २२ ॥ 'मेदस्विवीररससंगसंभव--द्रोमोगमत्रुटितवर्मसंहतिः । मूतॊ भयानकरसः स्फुरन्निवा चालीपरो रुणितदारुणेक्षणः ।। २३ ।। R ·-un-in-m aamannmar.mmmcope . श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः --- -- विद्वेषिवीरजनमानदारणो माभूत्प्रवृत्त ऋत एव मारणः । संभावयन्निति निशम्य काहलां प्रायात् परः समरजिसरवरः ।। २४ ॥ गृधं भ्रमंतमुपरीयवक्परो संवर्मयनयमिह प्रतीक्ष्यतां । मूर्धतिरस्य यदि वात्मनस्तनी श्रद्धां तनोमि फलिनी तवाधुना ।। २५ ॥ स्याज्जीवता युधि यशो मृतस्य तु स्फीतं च तच्च सुरवलभा अपि । इत्यस्य वीरनिकरस्य निर्यतो जज्ञे न दुःशकुनमध्वनि कचित् ।। २६ ॥ कुंभान्निधाय शिरसि प्रपूरितान् एलालवंगरसशीतलैर्जले।। प्रीयानुयातुमसुवलभान्निजान् सज्जीबभूव निखिलो भटीजनः ॥ २७ ॥ अल्लावदीनविभुरप्यथोद्धट-द्विट्प्रोन्मिमथिषुतयाकुलाशयः । संना सैन्यमनुजादिभिर्वृतः स्थाने प्रतिश्रुतमशिश्रियन्मियः || २८ ॥ अन्योन्यवीक्षणवशोलसन्महा-कोपप्ररूढमहिमप्रसूखराः । वीरा रवाः प्रतिरवैश्व-दिभिर्योगविरुक्तिमिव धातवा ययुः ॥ २९ ॥ अभ्रंकषोलसितचारुचामरे कुक्षिभरिद्विरदहिते दिशा । प्रस्पर्धयेव दधतुः परस्परा सैन्ये इमे नियमिहाधिकाधिक ॥ ३० ॥ पुष्णंयविनमयेन संगरोत्साहं हदि प्रधनकारिणां नृणां । तूर्याणि पूरितहरिति निस्वनैः सैन्यद्वयेपि नितरामराणिषुः ।। ३१ ॥ भक्तुं विपक्षकरिकुंभघर्षणैः कैडूलता स्वभुजदंडयोरथः । चेलुर्भटा अपि बलद्वयाद्रणो-रसाहत्रुठचुटदशेषकंकटाः || ३२ ॥ पत्तिः पदातिकमियाय सादिनं सादी रथस्थितमहो महारथी । मातंगयानगमनो निषादिनं द्वंद्वाहवोजनि तदेतिदोष्मतां ॥ ३३ ॥ ऊवीभवंत उरुविक्रमैः शिरस्त्राणानि वीरनिकरस्य मूर्धजाः । स्मोत्स्वासयंति घनकालसंभवा भूस्फोटका इव महींप्रदेशकान् ॥ ३४ ॥ अन्योन्यजातहठतो गतांतरं मुक्तैः पृषत्कनिवहै रणांगणे । पाणिग्रहाय विजयत्रियो भठा. यत्नेन मंडपमिव व्यरीरचन् ॥ ३५ ॥ कोदंडचंडरूचिमंडलादतो. दीप्राः क्षुरप्रकिरणाः प्रपातिनः । प्रत्यर्थिवीरतिमिराणि वेगतो यानिन्थिरे युधि कथावशेषतां ॥३६ ॥ ; .

·१०७ १२] प्रथमदिनयुद्धवर्णनम् मत्पावनाद्य समरे तनुत्यजा भावी समागम इति प्रमोदतः । भ्रष्टांतरभ्रमदिषुव्रजच्छला द्रोमांचितांगमिव दिाते नमः ॥ ३७ ।। वीरे। प्रकाममभिमुक्तपत्रिणां नीरंभ्रमंबरतले प्रसप्तां । अंतः प्रकर्तनभयादिव क्षमः क्षेप्तुं न तीव्रकिरणोप्यभूत्करान् ॥ ३८ ३८ ॥ वीरव्रतस्य ददतोकपालिका मास्मांतरायमिह का(रेतके । सद्रिपि बाणनिवहे निपेतुषि फारान् स्फरानिति न केप्यलासिषुः ।। ३९ ॥ वायु विनिय तरसा पतत्स्विह श्वासः पुरेव चलितं विरोधिनां । भिवा तदंगमनवेक्ष्य तानि वै-तत्पृष्ठ एव चलितं शरैरपि ॥ ४० ॥ पार्श्वद्वयस्थकरिदतभासुर स्तत्कुंभपीठविलुठत्करांबुजः । शौर्यश्रियो भुजलता स्तनद्वयी-संस्पर्श सौख्यमितरोऽन्वभूत्तमां ।। ४१ ॥ प्रोतारिणा सह शरेण वाजिनः पृष्ठे न शल्यभृशसंनिवेशनात् । संप्राप्तवानपि परासुता परो नाश्वात्पपात युधि जीववानिव ।। ४२ ॥ आरोदुमन्यसुभटे प्रलंबितेकांघो रदस्थितपराधिभासुरे । क्रोधानमन् करिवरो रणांगणे शुंडाद्वयीं दधदिव गभाव्यत ।। ४३ ।। द्वैधीकृते शिरसि पाणिना धृते चोर्ध्वं निहंतुमहितस्य चितयन् । संधागतेन्यशरशल्यतः परो हृष्यनधावत नियोद्धु मुद्धतः {{ ४४ ।। ऊर्ध्वं विदारितमरातिना शिरो भ्रश्यन्नियोजितमपि द्विधाप्यधः । खेनैव भिन्नजठरादुपादृतै रौनिबध्य युयुधे पुनर्भट: ॥ ४५ ॥ विस्मेरमारचरितां विकंचुको स्नेहाधिका विशदकांतिधारिणीं । छिला कर प्रतिभटस्य कोप्यला-तलमामिव कृपाणवलरी || ४६ ।। आक्रम्य पादमुरुणैकमंघ्रिणा धृला करेण च परं महाग्रहात् । लोकद्वयीमयमसाधयगुधी-याख्यन्निव द्विरकृतेतर करी ।। ४७ ॥ याभ्यामहारि मम वल्लभास्तन श्रीस्ताविमाविति परोसमर्षणः । कुंभौ गजस्य समरे विदारयन् आधोरणप्रहृतिमप्यजीगणत् ॥ ४८ ॥ अन्योन्यदत्तकरवालवल्लरी-प्रौढप्रहारपरिभिन्नहत्तया । कौचिती युधि भटो परासुता मालिंगिताविव मिथोपि रेजतुः ॥ ४९ ।।

·Larmuae-mate ------ १०० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः सवंशजोपनतकोटिभूषणा संलीनसायक समुल सद्गुणा । दृष्ट्वा परस्य समरे धनुर्लता वेश्येव कंपमतनिष्ट कस्य न ॥ ५० ॥ कस्याप्यसिरिदकुंभमंडला पीला भृशं समितिशोणितासर्व । उन्मत्ततां गत इवाशु विद्विषां वक्षास्थलीमभिनिपेतिवान्मुहुः ।। ५१ ॥ लूनेग्रजन्मनि पदद्वयेऽरिणा दंतावलस्य पततः क्षिती किल । उत्तंभनाय निजमेव दंतयो युग्मं बभूव किमिवान्यदीदृशं ॥ ५२ ॥ प्रत्यर्थिमुक्तशरभिन्नपुष्करो लेभे न घातसमयेपि तां किल । अग्रे स्फुरतमपहर्तुमक्षमा लेभे अपां प्रतिभट करी व्यथा ॥ ५३ ॥ दखा प्रहारमतिलाघवात्पुरः पृष्ठं श्रयस्यसकृदुटे भटे । दो भ्रमन् समिति तजिघृक्षया वात्या विनोदमभजत्परो गजः ॥ ५४ ।। भिलाखिलांगमपि भूजुषेषुणा हत्वा करेणुमितरोभिपातुकं । वमेव हंसगमनाय तेनिवान् कौंचं पराशरसुतो गिरि यथा ॥ ५५ ॥ कस्यापि कुंडलितचापमंडलीतर्वत्तिवक्त्रकमलं बभीतमा । प्रत्यर्थिषु प्रबलबाणवृष्टये बिब स्फुरत्परिधिशीतगोरिव ।। ५६ ॥ द्वेधीकृतस्य सुभटस्य कस्यचि-सव्येतरार्धमवलोक्य वर्मणः । लब्धोद्य शंभुरुमयाविनेत्यधावतामरेशदयितो दिशोदिशः ॥ ५ ॥ जज्ञे तदा रणभृतां च रक्षसां यज्ञे महाहट भरः परस्परां । एके प्रथीयसितरामसृमदीं चक्रुः पराणि पपुरेव तत्क्षणात् ॥ ५८ ।। - नसंख्य संख्यविवरातिथीभव-द्वीरातिथेयकरणैरिवातुरे । द्वीपांतरं व्रजति तिग्मदीधितो सैन्ये उभे अपि ततो विरेमतुः ।। ५९ ॥ इति प्रथमदिन द्वितीयदिनयुद्धम् स्वप्नप्रसंगसमरैरनेकधा रात्रि व्यतीय सुभटाः कथंचन । प्रातः पुननिजानिजाधिपाज्ञया संग्रामसीमनि मनो व्यनोदयन् ॥ ६ ·१.२] द्वितीयदिनयुद्धम् १०९ संनद्धयोरथ च सैन्ययोयो रानद्धहेममयकंटकैर्भटे। स्वस्मिलदा संमरभूरपि स्फुटं प्राचीव कांचनरुचं दधौतमां ॥ ६१ ॥ मूर्छामितोपि किल कोपि विद्विषखड़प्रहारवशतो रणांगणे । तं लातुमागतमरीकरामृत- स्पर्शाद्विबुध्य युयुधे भृशं पुनः ॥ ६२ ।। उत्प्सय वीरकलशेन कोपिना मुक्तेन हस्तिपककुंभभूभिदा । कुंतेन भिन्न इतरः करी बभा-वालानलंबित इवाहवांगणे ।। ६३ ।। लमप्रतीभदशनद्वयीतया संरूढसिंधुमितदंतभासुरः । स्तंबेरमो रणभुवीतरो भ्रम-रावणेन सुलभां दधौ विभा ॥ ६४ ।। लपारिबाणगणसंभवडूण-श्रेणिप्रमत्तकरिकुंभमंडलात् । धारा निपेतुरसृजो मदस्य च स्पर्धां दधय इतरेतरामिव ॥ ६५ ।। कस्याप्युदयतरवारिदारिता दंत्राणि रेजुरुदरात्पतंत्यधः । आदातुमेकपदमेव तं दिवः क्षिप्ताः सुरीभिरिव पांशपंक्तयः ॥ ६६ ।। क्रुद्धे प्रधावणाय सिंधुरे वाहानुपर्युपरि वीक्ष्य पातिनः । देवैरहासि यदहो तदेव त-मौलौ बभूव सुमवृष्टिरुत्कटा ।। ६७ ।। उत्पाम्य बाहुमभिसन्निवेशनात् कुंतव्रणोच्छलितशोणितच्छटाः । वीरश्रियेव नवकुंकुमच्छटा दत्ता भटोरुषु विरेजिरेतमां ।। ६८ ॥ स्वारोढुरुन्नततरान्निषादिनो हंतु सुखेन वितरन् प्रवीणतां । श्रीवृक्षकी हयवरो रणांगणे स्वामुन्नति प्रविदधौ फलेग्रहिं ॥ ६९ ।। उत्प्लुत्य भूत इभकुंभमाश्रितः स्वोजोर्जितादुतयशासितातिः। मेघात्पयोभ्र इव तुंगभूभृतः शृंगायलीन इतरो व्यराजत ॥ ७० ।। संग्रामभूपतितवीरमर्दनात् पादांतलमलसदंत्रकैतवात् । कीडन्परः समरपल्वले करी सेवालजालमिव बिभ्रदाबभौ || ७१ ।। एकः करी समर सीनि सादिनं चिक्षेप कंदुकमिवाधिपुष्करं । धृला करेण च कटौ परो हयं प्रास्फालयद्रजकवस्त्रबद्धवि ॥ ७२ ॥ धाराप्रपातकृतलोककौतुक स्तेजोवितानविलसच्छत हदः । . कस्याप्पसियुधि पयोधरायितो युक्तं द्विषामजनि हंसनाशकृत् ।। ७३ ॥ -- ·wasana - Pr..WAPRIMAPawant ११० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः कस्याप्यपाकृतगणोनमार्गणी लक्षाय धावति तदा स्म धावतु । कोटिद्वये सति ननाम यद्धनुः सद्वंशजस्य न तदस्य सांप्रतं ।। ७४ ॥ ज्योतिर्मयीभिरिह मूर्तिभी रणे व्यालेभितोपि गगने समित्कृतां । नालक्षि देवतगणैरपि क्षणं व्यक्त सहसकिरणस्य मंडलं ॥ ७५ ।। क्रोधारुणेक्षणरुचीचयाचितं कस्यापि कृष्ठमस्चत् धनूरणे । कुंड हविर्भुन इव स्फुरज्जय-श्रीकृष्टयेऽरिपुपशून् जुहषतः ।। ७६ ॥ क्रोधप्रधावितरथानिमर्दनात् व्युव्यकरकसविकाशशब्दितः । जीवत्यहो मयि कथं भ्रमंत्य मी इत्यन्वत पतितः किलेतरः कुर्वद्भिरन्विह' रणे पलायितान् धावद्रथस्खलनता पदेपदें । वीर हे न बिरुदं पलायितप्राकार इत्यनुगतं मृतैरपि ।। ७८ ।। संग्रामसंगमविनोदिवारण-प्रोक्षिप्तवीरवृतिलोलचेतसा । स्त्रयोषितामपि तदा परस्परा माविबभूव दिवि दारुणो रणः ॥ ७९ ॥ प्रागेव मास्म सुरवल्लभा अमुं वृष्यन्निति स्फुरितवेगविस्तराः । ' आलिंग्य वल्लभमपासुमप्युर स्तन्व्यश्चितां प्रविविशुर्भुजाभृता ।। ८० ॥ छत्रैः सितांबुजमयींव कुत्रचित् कुत्रापि पलवमयीव पाणिभिः । कुत्रापि शैवलमयीव कुंतलै भ्रष्टै र्बभौ रणभृतां रणावनिः ।। ८१ ।। शस्त्रप्रहारभृशजातमूर्छया स्वारोहकेषु पतितेषु भूतले । हेषारवैः समिति जातगौरवै दुःखाद्विलापमिव वाजिनो व्यधुः ॥ ८२ ।। द्विकुंभिकुंभविनिपातिमौक्तिक-श्रेणिप्ररूढरुचिराजिभू रभात् । वीरश्रियं प्रपरिरभ्य दोष्मतां शय्येव पुष्पखचिता सुषुप्सतां ।। ८३ ।। वीरेनिहत्य विनिपातिता रण-क्षोणी बभुः करिवराः पदेपदे । सेतोः कृते हनुमतैव चालिताः शैला इवार्धपथ उझिता भरात् ॥ ८४ ।। जग्मुर्मुति दशशतानि भटा इहति जल्पन्निवाऽतत करद्वितयांगुलीभिः । नृत्यक्रियामभजतैकतरः प्रवीरः कार्बधिकी महितवीरविलूनमौलिः॥ ८५ ॥ इति तिरस्कृतभारतसारते रणभरे स्फुरिते दिवसद्वयीं। दिनकरः प्रतिवक्त मिवावधि चरमभूमिधरायमसेवत ।। ८६ ।। .

·१२ द्वितीयदिनयुद्धम शौर्येण प्रतिपक्षपक्षहदयं स्वस्वामिभक्तवते- श्वेतासि स्वविभोरसिप्रतिभिट्टुिभिकुंभानपि । अंगरंगणमाहवस्य विलसत्कार्यां च लोकत्रयी वीरा व्यानशिरेऽत्र योदृविसरश्रेयस्करे संगरे ।। ८७ ।। एतस्मिन्समरे वीरा यवनानां महौजसः । पंचाशीतिसहस्राणि यमावासमयासिषुः ।। ८८ ॥ 'म्लेच्छानामथ दोष्मतामधीशितारावादत्तावधिकालपालनात्तचित्तौ । वीरेंद्रान्कथमप्यमूनिवार्य युद्धात् भेजाते शिबिरं निज निज रयेण ।। ८९ ॥ इति श्रीजयसिंह० परािंके दिनद्वयसंग्रामवर्णनोनाम द्वादशः सर्गः ।, अथ त्रयोदशः सर्गः अन्यदाथ क्षमानाथः स्फारशृंगारभासुरः । अलंचकार शृंगारचंचरी चतुराशयः ।। १ ।। निरीक्ष्य सहसा यत्रं भोभ्रांत्या स्फाटिकी शिलाः । उत्संबभार वस्त्राणि प्रमूयनभयानकः ।। २ ।। रंभा ग्रावोद्भवा यत्र वीक्ष्य साक्षाज्जनं स्मरन् । फलेभ्यः स्पृहयन्नु चै नैकशः करमक्षिपत् ।। ३ ।। यत्र स्तंभेष्वराजंत विचित्राः शालभंजिकाः । देव्यो नृदेवमालोक्य तद्गुणैस्तंभिता इव ॥ ४ ॥ यत्रोत्कृत्तेषु पोषु सिस्वादयिषवो मधु । भुंगा निपय व्यर्थखात् व्हियेव शितितामगुः ।।५।। यत्र स्फाटिक पांचाल्या--स्पेष्वब्जाध्याश्रितालिघु। चकोराः शशभृतीक्षा-श्रद्धामाप्यपूपुरन ।। ६ ।। यस्कुट्टिमे पदप्रांता-रुणिमप्रतिबिंबनात् । रक्त क्षोममिवास्तीण पदन्यासाय भूभृतः ।। ७ ॥ - ·११२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः . स्फारकर्पूरपारीकं चंदनक्षोदमेदुरं । मृगनाभिस्फुरनाभि यदंगणमराजत ।। ८ ।। नृपोरस्थेद्रनीलाम-दाम यत्स्फठिकाश्मसु । निरीक्ष्य बिबितं सर्प-प्रात्या लोकाश्यकपरे || ९ ॥ अधो निबद्धभूभाग-प्रतिबिंबिस्वतामिषात् । भोगांद्राणामपि सभां विजेतुं प्रस्थितेव या ॥ १० ।। वीरमोभानृपात्तत्र दक्षिणे चारुलक्षणः । हासंहासं सृजन् गोष्टी रतिपाली रति दधौ ॥ ११ ॥ परीतो महिमासाहि स्त्रिभिरप्यनुजन्मभिः । व्यक्ततामभजत्तत्र परमात्मा गुणैरिव ।। १२ ।। मादगिका मृदंगानि वीणामपि च वैणिकाः । अपि वैणविका वेणुं यथातालमवीवदन् || १३ ॥ रणद्वेणुझणकारा-नुकारिप्रसरत्स्वराः । गायना वीरहम्मीरकीर्तिस्फूर्तिमगामिषुः ।। १४ ॥ मिथोपि स्पर्धया वर्धमानखादिव संयते । दृढं चोलांतरीयाभ्यां स्तनश्रोणीपबिभ्रती || १५ ॥] वपुर्वल्लिविलासेन मूर्छयंतीव कामिनः । कूणिताक्षप्रपातेनोज्जीवयंतीव मन्मधं ॥ १६ ॥ विभिर्विशेष प्रविश्य तत्र सभ्यानां मनसीव प्रमोदिनी । प्रवृत्ता नतितुं धारा देवी सोत्पश्य नर्तकी ॥ १७ ॥ तस्या लास्पेन वेलंतो रेजिरे पाणिपलवाः । मोहनव्रततेः कामं स्फुरंतः पल्लवा इव ।। १८ ।। गोलकत्रितयोच्छालच्छलेन भुवनत्रयीं। सा जगादेव लोकानां कृतां स्वशयशायिनी ॥ १९ ॥ अंगुल्यमभ्रमञ्चक्र-दंभेन युवतीजने । रूपलावण्यसौदर्यै सा दधी चक्रितामिव ।। २० ॥ 140 ·१३] नर्तकीगायनम् कर्णोपतिभ्रमश्चक्र-व्याजास्माहेव तां शशी। ममोपमा तवास्पस्य भ्रम एव विपश्चितां ।। २१ ।। कर्पूरपरिमाणूनां व्याजालमानि पादयोः । भ्रमिभिर्धामयंतीव रेजे यूनां मनांसि सा ।। २२ ।। मयूरासनबंधेन नृत्यंती विलुलोप सा । वाच्यं विधेर्मयूरस्य दुःक्रमाधानसंभवं ॥ २३ ॥ अंगहारतयाहार-लता तस्यात्तनाग्रतः । रराज बिसवल्लीव चक्रचंच्वग्रसंस्थिता ॥ २४ ॥ लास्येन धनुषीवास्याः पश्यात पुषि संनते । पाणिसंस्पर्शिनीवणि जीवाभावमजीजिवत् ॥ २५ ॥ सभ्यानामसकृत्तस्या दृष्टिरापादमस्तकं । चक्रेवरोहमारोहं व्रतस्यां वानरी यथा ।। २६ ।। तांडवं निर्मिमाणेति सा तालत्रुटनक्षणे । अधस्थाय शकेंद्राय पश्चादागमदीदृशत् ॥ २७ ॥ शकेशस्तेन दूनात्मा सभाध्यक्षमदो घदत् । धनुर्धरः स कोप्यस्ति वेध्यमेनां तनोति यः ॥ २८ ॥ अवदत्सोदरो राजन गुप्तौ क्षिप्तोस्ति. यः पुरा । उड्डानसिंहस्तं हिबा नान्येनात्र प्रभूयते ॥ २९ ॥ सद्यः शकेशोथानाय्य भंवा निगडसंचयं । द्विधापि स्नेहदानेन तं सज्जांगमचीकरत् ।। ३० ।। ततः स सजीभूतांगो ऽनन्यसाधारणं धनुः । आदायान्हाय तां पापो विव्याध व्याधवन्मृगीं ॥ ३१ ।। मूर्छामतुच्छामृच्छंती बाणघातेन तेन सा उपत्यकायां न्यपत दियो विद्युदिव च्युता ॥ ३२ ।। नृपादयस्ततो लोकाः क्षणं वैलक्ष्यलक्षिताः । धानुष्कता स्तुवंतोस्य मूर्धानं दुधुवुर्मुहुः ॥ ३३ ॥ 151 - - ·--------more- ११४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः तन्मर्म महिमासाहि बिभ्रत् हदि परेदिवि । शकेशं वेद्धयता नीला हम्मीरमिदमब्रवीत् ॥ ३४ यद्यादिशति भूनाथो मामिदानीं तदा रिपुं । शरसात्तरसा कुर्वे धारामिव धनंजयः ।। ३५ ।। नृपोवमिहतेत्रामा रंस्येहं केन संगरे । हिला तं महिमासाहे जह्युड्डानं धनुर्धरं ।। ३६ ।। शकेशवध्येनासाद्या देशं दूनमनास्ततः । हखातं महिमासाहि प्रिंगियौज्झद्धनुः करात् ।। ३७ ।। चकितस्तद्विनाशेन सद्यः सोपि शकेश्वरः । सक्वा सरः पुरोभागं तत्पृष्ठे शिबिरं न्यधात् ।। ३८ ॥ . दोकनानि ततोभ्येस दायंदायमनेकधा । खिन्नोसी दापयामास सुरंगां समयागिरि ॥ ३९ ।। उपलैर्मृत्तिकापूरै ईलिकैस्तृणपूलकैः । परिखां पूरयामास सोदरश्चान्यदेशतः ॥ ४० ॥ कियद्भिरप्ययो मासैः सिद्धेत्रीपयिकद्वये । शका दुदौकिरे योद्भुमादिष्टाः शकभूभुजा ॥ ४२ ॥ विज्ञाय चाहमानास्त परिखां वन्हिगोलकै । अदहन जतुतैलं च सुरंगायां प्रचिक्षिपुः ।। ४२ ॥ तेन तैलेन पूर्णायां सुरंगायां द्विषद्भटाः । : उदच्छलन् यथा मीनाः सरस्यां ज्वलदंभसि ॥ ४३ ॥ चीत्कारान्मुमुचुः केपि कंठस्यै पिता भटैः । यष्टिलोष्ठकरैडिंभे रिव श्वानोंधुमध्यगाः ॥ ४४ ।। तत्तैलदग्धसांगा बभूवुद्विषतां भटाः । क्षणारुणक्रमश्याम-तप्तायोगोलसन्निभाः॥ ४५ ॥ बलदंगसमुद्भूतो-च्छलकीलावलिच्छलात् । तेनास्यपि शकांगेभ्यो ने शुर्दाहभयादिव ।। ४६ ॥ -- ।।

·१३] ११५ वर्षाकालवर्णनम् शकाधीशः शकैरेतां सुरंगां यैरचीखनत् । अपपुरन् द्राग्दोष्मंत स्तेषामेव कलेवरैः ॥ ४७ ।। इत्थं दुर्गजिघृक्षायै थान्यान्यत्नान् शकेश्वरः । असृजत्सततं तांस्ता नवकेश्यकरोन्नृपः ।। ४८ ॥ ततो दुर्ग शकेंद्रोसो हातुमादातुमक्षमः । दिने दिनेप्यवासीद दुरगो गिरिकामिव ।। ४९ ।। दिवानिशं स योगीवा–शेषसौख्यपराङ्मुखः । दृष्टिमेकां ददौ दुर्गे परां च क्षितिमंडले ॥ ५० ॥ दुर्गाग्रहणदुःखामिप्लुष्टमस्याथ मानसं । प्रसेक्तुमिव पाथोदः प्रोन्ननाम नभोगणे ।। ५१ ।। बर्हिणो व्यदधन्केका उन्नीयोनीय कंधरां । आव्हयंत इवांभोदं मिलितुं चिरमागतं ॥ ५२ ।। वीक्ष्याभ्युनतमंभोदं केकाव्याजेन केकिनः । कदा गामीति पप्रच्छु हर्षाद?क्तिभंगिभिः ॥ ५३ ॥ उद्गीते केकिभिर्गीते सूर्यिते धनगजिते । ननर्स नर्तकीवोच्चै स्तडिद्गनमंडपे ।। ५४ ॥ सांद्रोहमोलसन्नील-तृणश्रेणिच्छलाक्षितिः । मेघप्रियागमप्रीता पर्यधादिव कंचुकं ।। ५५ ।। दधयंबुनिधेः स्पर्धा सरांसीह रणनिरे । त्रुटिला वारिभारेणा-भाणीव पतितान्यधः ।।५६ ॥ वियोगिनीनां नेत्राणि व्योम्यभ्रपटलानि च । मिथः स्पर्धा दधंतीव वर्षतिस्माधिकाधिकं ।। ५७ ॥ किरयसूचीसंचारान धारावारिधरे भृशं । वियोगिनीनां लावण्यं जगालेति किमद्भुतं ।। ५८ ।। शंभोः परिभवात्त्यक्त-मधुचापोऽधुना स्मरः । वर्षासखस्तडिदंभा दसिश्रममिवातनोत् ॥ ५९॥ गा ALJI.net ·न ११६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये JA है . वारिदेन तदासिक्ता रराजे भूरि भूरियं । कांतकांतोपभुक्तायाः छायान्यैव मृगीदृशः ।। ६० ।। अंभोधरस्य ग्रीष्मत्तुं निर्जित्य विशतः सतः | स्फूर्जनजिच्छलात्प्रादुः--रासंस्तूर्यस्वना इव ॥ ६१ ॥ अंगानि कानि सिक्तानि कानि सेच्यानि वा भुवः । इति विद्वात्प्रकाशेन ददर्शेव घनाधनः ॥ ६२ ॥ मालतीकुटजामोद-हारी स्पृष्ठपयाकणः । लतालास्यकलाचार्यो ववी वर्षासमीरणः ॥ ६३-11 क्षेत्रनं च सरः च गात्रस्नायमपि कचित् । चलको तदा वर्ष माही वंध्यं व्यधावनः ।। ६४ ।। यथा यथा जगर्जायं स्तनयित्नुस्तथा तथा । प्रियाः शकानां चक्रंदु हुजैविधवीकृताः ॥ ६५ ।। इलामधाकर्दमिलां धारा उपरिपातिनीः । विलोक्य यवनाः सेवा-व्रते वैराग्यमासदन् ॥ ६६ ॥ अमुचंस्तुरगारंग मगच्छन्कृशतां द्विपाः । अक्षुभ्यन स्पंदना धात्र्या जनान्देशा उपाद्रवन ।। ६७ ॥ इत्यालोक्यांबुमुक्काल साक्षात्कालमिवागतम् ।। यथाकथंचिरसंधान मचिकीर्षच्छकाधिपः ।। ६८ ॥ आजुहाव ततो दूतै रतिपाल शकाधिपः । शकेशः किंकिमाहेति हम्मीरोप्यखमन्यत ।। ६९ ।। रतिपाले गते जाते संधान चलिते. शके । वृथा नो दोष्मतेस्याप रणमल्लस्तदा रुषं ।। आयाते रतिपालेऽथ स मायावी शकेश्वरः । उपावीविशदेतं स्वासनेभ्युत्थानपूर्वकं ।। १ ।। अरंजयच्च कूठेन मानैर्दानैरनेकधा । कूटोपजीविनः किवा कूटे मुह्यति कुत्रचित् ।। ५२ ।। ५ ·१३] रतिपालशकसंवादः ११७ - अपवार्य सभास्तारान् भ्रातृमात्रद्वितीयकः । रतिपाल जगदेिष विस्तार्याने सिचोचलं ।। ७३ ।। अलावदीन इत्याख्यः सोहं शक कुलाधिपः । दुर्गाण्यनेकशी येन दुर्गाह्याण्यपि जिग्यिरे ॥ ७४ ।। इदानीमस्वसाकृत्वा यदि दुर्ग व्रजाम्यदः । ज्वलदग्न्युप्तवल्लीव तन्मे कीर्तिः कियचिरं ।। ७५ ॥ खसात्कतु बलेनैतत्सहस्राक्षोपि न क्षमः । परं भाग्यात् त्वमायासीः सिद्धमस्मत्समीहितं ।। ७६ ॥ तद्यतस्व तथा तूर्ण यथा स्यां सत्यसंगरः । एतद्राज्यं तवैवास्तु जयेच्छुः केवलं बह ॥ ७७ ।। दुराचारो यदाचारो माया यत्सहचारिणी । अनृतं यत्पदं न्यासाः क्रोधो यत्पारिपावकः ।। ५८ ।। अत्रांतरे कलि म लोभं कृखा तमग्रतः। विविशे रतिपालस्य मनोदुर्ग सुदुर्यहं ॥ ७९ ।। युग्म रतिपालमनोदुर्ग बलाहहस्तदा कलिः । शकुन्यभूच्छकेशस्य रणस्तंभ जिघृक्षतः ।। ८० ।। अंतरंतःपुर नीखा शके शस्तमभोजयत् । अपीप्यत्तद्भगिन्या च प्रतीत्यै मदिरामपि ।। ८१ ॥ प्रतिश्रुत्य शके शोक्तं ततः सवै स दुर्मतिः । विरोधोद्रोधिनीर्वाचो गला राजे न्यरूपयत् ।। ८२ ॥ देवाहंकारलंकेशो निजगाद शकेश्वरः । हम्मीरः किमयं मूढः पुत्री मे न प्रयच्छति ।। यद्वा मादादसौ किलावदीनोस्मि नो तदा । पुत्रीमयच्छतोमुष्य नाददे यदि वलभाः ।। ८४ ।। किंजातं यद्यगुवीरा भूयांसोपि परासुतां । कि द्वित्रिपदभंगेपि खजूरो याति खंजतां ॥ ८५ ।। . 4 M.in

·[सर्गः
११८
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
कि जातं नीयते कोशो यदि निकोशता व्ययैः ।
कि शुष्यति समुद्रोपि वारिभिर्वारिदाढतैः ।। ८६ ॥
खरे प्रयाहि यत्कर्ती की तद्भविता ध्रुवं ।
भर्सनापरमेवं तं निर्भयहिमपीयिवान् ।। ८७ ।।
विशंके रणमलोसौ रुष्टः केनापि हेतुना ।
तेनाज्ञायि ध्रुवं येन दृढा प्रोदि वहत्य सी ।। ८८ ॥
तत्पंचनैर्युक्तो गखा सायं तदालयं ।
तं प्रसादय सद्योपि किंमात्रीसौ शकेश्वरः ।। ८९ ।।
बरपिवेति भूकांत रणमलानुरंजने ।
वीरमं निकषाभूय रतिपालो विनिर्ययी ॥९० ॥
तदा चास्य मुखाद्गन्धः प्रसंसार मदोद्भवः ।
अंगादन्यप्रियाश्लेषसंशीखर्या इवानिलः ॥ ९१ ।।
दाक्ष्यात् विज्ञायते नैनं संगतं शत्रुभूपतेः ।
नृपं विज्ञापयामास वीरमो रहसि स्थितं ॥ १२ ॥
निर्यतोस्य मुखाद्राजन् मदगंधस्तथा ययौ ।
जाने यथेष पापीयानिश्चितं संगतो द्विषः ॥ ९३ ।।
कुलं शील मतिर्लज्जाभिमाना स्वामिभक्तता।
सत्यं शौचं च न कापि भते मद्यपायिनि ।। ९४ ॥
अकृयकरणागम्य-~~-गमनाभक्ष्यभक्षणात् ।
मद्यं विशेष्यते यस्मादस्मात्सपद्यते त्रयं ।। ९५ ॥
तथा हि स ऋषि पीला मधु वेश्यामरीरमत् ।
असिस्वदच्च गोमांस लिंगभंगमरीरचत् ।। ९६ ॥
असिसात क्रियते स्वामिस्ततो यद्येवमेव तत् ।
स शकेशो निष्फलाभः सद्यस्तहि प्रयाससौ ॥ ९७ ॥ .
वाचमाचम्य तस्येत्यं विश्रम्य क्षणमायती।
उपाददे नूपों वाचं वंचितामृतचंचुता ॥ ९८ ॥

·११९ परासोर्यत्र कुत्रापि जीवति तनुजा वर । १३] रतिपालविज्ञप्तिः उदेति काले कस्मिश्वित्प्रतीच्यामपि भास्करः । भज्यमानं पर दुर्ग न तिष्ठेदिति मे मतिः ॥ ९९ ।। तदस्मिन्निहते जाते दुर्गभंगे च देवतः । लोकानिति प्रजल्पाकान्निरोदु कतमः क्षमः ।। १०० ।। ध्रुवे सपरिवारोपि दुर्मतिविभुरेष नः । यदेवमविमृश्यैव रतिपाल प्रजग्निवान ।। १०१ ।। जीववस्यत्र दुर्गेस्मिन् विलसंतीति किं शकाः । पारीने सति कि तस्य गुहायां कोपि दीव्यति ॥ १०२ ।। हनूमदयनं यद्व दभविष्यजितेऽमुना । हतेत्र भविता तद्व द्रतिपालायनं क्षितौ ॥ १०३ ।। विरम्यतां तदेतस्मा दाव्यमस्ति यदस्तु तत् । रावणादिभिरप्युप्रै नै भाव्यं रुरुधे यतः ॥ १०४ ।। उक्त्वेति विरते राशि प्रससार पुरांतरे । वार्ता नृपं शकाधीशो यत्पुत्रीमेव याचते ॥ १०५ ।। इतश्च राजपत्नीभि रनुशास्य प्रणोदिता । पुत्री देवल्लदेवीति नखा भूपं व्यजिज्ञपत् ।। १०६ ॥ हाहा तात मदर्थ कि राज्यं विप्लावयस्पदः । कि कीलिकार्थ प्रासादं प्रपातयति कश्चन ।। १०७ ॥ प्रभूता कि कुर्युः पूर्व तमोगजाः । परार्थमेव वर्धेत या क्षुद्रनीरिवान्वहं ॥ १०८॥ मत्प्रदानेन साम्राज्यं चिरं यस्क्रियते स्थिरं । तत्काचखंडदानेन रक्षा चिंतामणेन किं ।। १.०९ ॥ दृष्टाहि पुनरावृत्तिजीवतो. न गतायुषां ।। ११० ।। नीतिः स्वहितमालोच्य व्ययं कुर्याद्विचक्षणः । तत्तात. मयि दत्तायां किं कि भावि न ते हितं ।। १११ ।। - अपि पुत्राः .

·[सर्गः F १२० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये जामाता भूपतिस्तादृग्सुखं स्वक्षितिरक्षणं । खलूक्ला बहु सर्वेषां वयमेव किलोपरि ।। ११२ यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरित्याह वाक्पतिः । त्रातुमावधित क्ष्मां मां ददतस्तव का क्षतिः ॥ ११३ ।। तन्निधेहि धियं तले विधेहि समयोचितं । पिधेहि मा च मद्वाक्यं शकेंद्राय प्रदेहि मां ॥११४ ॥ अयशःपटनिर्माणतुरीं तच्चातुरीमिति श्रुत्वा भृशं स जज्वाल नृपतिस्तर्पिताग्निवत् ॥ ११५ ॥ जगाद च सुते नैत त्धुवं बन्मतिवल्गितं । अस्पृष्टपापकानां कुमारीणामधीरिति ।। ११६ ।। शिक्षयिखेति पापिन्या खमिह प्रेषिता यया । छिनमि रसनां तस्या बिभेमि स्त्रीवधान्न चेत् ॥ ११७ ॥ बहानेन यदिप्स्येत प्राज्यराज्यसुखासिका । त किं न जीवितव्याशा पुत्रकालेयभक्षणैः ॥ ११८ ।। सजेदेकं कुलस्यार्थे इति नीति यदभ्यधाः । शैशवात्तन्न तेद्यापि तत्परार्थे समर्थता ।। ११९ ॥ त्याज्य एकः कुलस्यार्थे तस्माद्वीनतरः स चेत् । अहिदष्ठो यथांगुष्ठः छेद्यो जिव्हापि किं तथा ॥ १२० ॥ सत्यामप्यासमुद्रीव्यां कुले सारं खमेव नः । न चेच्छकोपि तां हिला कथं खामेव याचते ।। १२१ ।। यदूचे मयि दत्तायां किंकि भावि न ते हितं । तदेतदपि ते बाल-लीलोन्मीलितमंगजे ।। १२२ ॥ सर्वात्मना निकृष्टाय प्रकृष्टाय गवाशिने । शकाय बयि दत्तायां कुतो हंत हितार्जनं ॥ ॥ १२३ ।। अपश पटहो लोके परलोके च दुर्गतिः । सकुलाचारविश्वसो धिक् नृणां जीवितं ततः ।। १२४ । .

·. १३] ---------------... १ देवलदेवीकन्यासंवादः १२१ दुर्लभं नृभवं प्राप्य द्वयमेवार्जयेत्सुधीः । कीति धर्मं च तो सम्य----कुलाचारप्रपालनात् ।। १२५ ॥ पूर्वाचार निहत्योच्चैः सुखं हंत चरंति ये । आज्ञालोपान कि पाप हतास्लैः पूर्वजा निजाः ॥ १२६ ।। आचाहमानमप्यायै यन्नाकृत्यं कृतं पुरा। तत्कुर्वअधुनाई तान् कथं वक्ता स्वपूर्वजाम् ॥ १२७ ॥ [यतः पितर्युपरते यस्तु नोदहेपैतृकी धुरं । तेन नैयोपदेष्टव्या स्वस्य वैशस्य पूर्वजाः ॥ १२८ ।। बद्धवाचं विधायेति प्रतीपोक्तितरंगितैः । स्वावासं प्रेषयामास सद्यस्ता क्षितिवासवः ॥ १२९ ।। इतः स रतिपालोपि तूर्णं गत्वा तदालयं । कलयन्नाकुलीभावं रणमल्लमभाषत ।। १.३० ॥ भ्रातः किं सुखमासीन स्वरस्व प्रपलायितुं । सेवाहेवाकिनां शत्रुर्बद्भुमभ्येति यद्विभुः ॥ १३१ ।। सुधांशी विषवत्तस्मि तत्संभाव्यते कथं । इत्याक्षिप्तवचास्तेन रतिपालः पुर्नजंगी ।। ।। १३२ ।। स पंचषैनैर्युक्तो यदि सायं खदालयं । एति तन्मे वचः सत्य मित्युक्त्वासावाद्गृहं ॥ १३३ ।।" अथ दृष्ट्वा यथादिष्ट मायांतं स क्षितीश्वरं । जातप्रतीतिरुत्तीर्य दुर्गाद्धीयामिलद्रियोः ॥ १३४ ।। उत्तीर्य रतिपालोपि दुर्गात् स्वर्गादिवोचकैः । शिश्राय निरयावासमिवावासं शकेशितु। ॥ १३ ॥ तयोस्तचेष्टितं दृष्ट्वा कलि धिक्कलयनय । कोशेऽनं कियदस्तीति नृपः पप्रच्छ जाहडं ।। १३६ ॥ चदामि यदि नास्तीति तदा संधिर्भवेत्ध्रुवं । भाव्यर्थभावाद्धयालेति जगी ने कियदित्यसौ ॥ १३७ ॥ . । H 161 .

·१२२ [ सर्गः , . श्रीहम्मीरमहाकाव्ये कुर्वन्नपि हितं मूर्योऽहितायैव प्रगल्भते । अत्रोदाहरणं व्यक्तं किन्न पश्यत जाहर्ड ।। १३८ ॥ तद्विरा चितयाचांतो भूकांतोभ्येय मंदिरं । उच्चंद्रे विगलतंद्र श्वेतसीति व्यचितयत् ।। १३९ ।। अमानरपि सन्माने निस्तेस्तैरनेकधा । पूजितौ सत्कृतौ शश्व द्यौ मया भ्रातराविव ॥ १४० ॥ यदि तावप्यहो स्वामिद्रोहमेवं प्रचक्रतुः । तदा स्वभावनीचानां परेषां गणनास्तु का ॥ १४१ ॥ साजात्यात्तस्य संगम्य रिपोश्वेन्मुद्गला अमी। परः प्रेममदुस्तस्य महद्भावि विडंबनं ॥ १४२ ॥ यथा कथंचिदर्हास्त द्विसृष्टुं स्वपुरादमी । पर: प्रेमपरोप्युचैः परख यन मुंचति ॥ १४३ ।। एतस्मिन्नंतरे द्वास्थो विदग्धः कोपि मागधः । प्रत्यूषोन्मेषकं काव्य-द्वयमेतदपीपठीत् ॥ १४४ ।। कोकीनिश्वासवातज्वलिततमतमोगारवैभातरागा- चिष्मत्स्थव्योममूषाजठरविनिहितेपास्तनिाशेषदोषे । किंवा प्रत्यूषकल्कं शशभृति विशदे पारदे कालयोगी भास्वंतं निर्मिमीते नवमिव कनकं भूषणार्थं दिनस्य ।। १४५ ॥ आयातेन वितन्वता हदि करस्पर्श भृशं प्रेयसो- निद्रवं गमितापि तिग्मरुचिना यांतीव निद्रालुता । अप्रौढेव सरोजकोशविगलबुंगावलीझंकृतैः सोत्कंप वितनोति पश्य नलिनी 'प्रौढाप्यहो कति ॥ १४६ ॥ प्रीतस्तदर्थचारिम्णा नृपस्तत्पारितोषिकं । दत्त्वा क्षणमुपाक्रांस्त ब्राह्ममौहूतिकी क्रिया ॥ १४७ ॥ अथ प्रातरधिनित्य सभा स क्षितिवल्लभः । स्वतत्सहोदराध्यक्ष महिमासाहिमब्रवीत् ॥ १४८ ।। -- in- ..- ·१२३ १३]] हम्मीरस्वर्गगमनवर्णनम् प्राणानपि मुमुक्षामो वयमात्मक्षितेः कृते । क्षत्रियाणामयं धर्मो न युगांतेपि नश्वरः ।। १४९ ॥ स एव क्षत्रियः प्राणां-तेपि यो हुंकृतो क्षमः । किं नोदाहियते व्यक्त मिह राजा सुयोधनः ।। १५० ॥ यूयं वैदेशिकास्तद्वा स्थातुं युक्तं न सापदि । यियासा यत्र कुत्रापि ब्रूत तत्र नयामि यत् ।। १५१ ।। नृपस्य वचसा तेन प्रासेनेव हतो हृदि । मूर्छया प्रपतन्नुच्चै रवष्टब्ध इव क्रुधा ।। १५२ ।। एवमस्त्विति जल्पाको महिमाभ्येय मंदिरं । कुटुंबमसिसाकृत्वा नृपं गत्वेदमब्रवीत् ।। १५३ ॥ पाणिगृहीती त्वद्भातु गतुमुत्कंठिताप्यसौ । इलाविलासिनी कांतं मामाहेति सगद्गद ।। १५४ ॥ - कतितावति वर्षाणि तस्थिवांसो यदोकसि । अप्यात्तानुभवं नैवा स्मार्म शत्रुपराभवं ॥ १५५ ॥ यस्य प्रसादैः संप्राप्त-सौख्यलक्षनिरंतर । अबोधि नापि तिग्मांशुरुदितोस्तमितोपि वा ॥ १५६ ॥ तमिदानीमदृष्ट्वैव यद्येवं नाथ गम्यते । पश्चात्तापहतं तर्हि मनः केनोपशाम्पति ।। १५७ ।। प्रसाद्यागय तत्सद्यो मंदिर मेदिनीपते.. खदर्शनामृतैः पश्या तापतप्तां निर्षिचता ।। १५८ ।। एवमभ्यर्थितस्तेन महिमासाहिना विभुः । आलंख्य तदुजादडं सादरं सानुजोचलत् आसाद्य सहाह, भूपो यावदतर्विशत्यसो कुरुक्षेत्रमिवादाक्षी सावत्सर्व तदंगणं ।। १६० ।। असवपूरे शिरांसीह शिगूना योषितामपि । तरयवेक्ष्य मूर्खालः मापाल: मातलेऽपतत् ।। १६१ ।। . म Tra ·AREER HOMEN [सर्गः ॥ P " १२४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये बंधूनां वीरमादीनां विमूर्छाथाशुसेवनैः । लगित्वा महिमासाहेः कंठे व्यलपदित्यसौ ।। १६२ ।। हा कंबोजकुलाधार हा कीर्तिकुलमंदिर । हानन्यजन्यसौजन्य हा धन्यतमविक्रम ॥ १६३ ।। हा क्षत्रैकव्रतागार हा विश्वजनवत्सल । कथंकारं भविष्यामि प्राणदोप्यनृणस्तव || १६४ ॥ मत्तो नैवाधमः कोपि बत्तो नैवोत्तमः परः। अध्यायं मंदधी स्तादृगीदृग्प्रेग्ण्यपि यत्त्वयि ।। १६५ ॥ प्रातिकूल्याद्विधेर्जाता ममेयं यदि टुर्मतिः । आश्चक्रियैतत्त कि वं यदा भाव्यं हि नान्यथा ।। १६६ ॥ पुमानात्महितं कत्तुं धियं त्यनेकधा । सा सतीव पति कापि भवितव्यं जहाति न ॥ १६७ ॥ अन्यथैव विचायते पुरुषेण मनोरथाः । दैवादाहितसद्धावा कार्याणामन्यथा गतिः ॥ १६८ ॥ विनिवृत्तस्ततो मान मन्त्रमालोक्य कोष्ठगं । किमेतदिति- पप्रच्छ जाहडं जगतीपतिः ॥ १६९ ॥ उक्तायामयं तेनात्म-बुद्धी प्रोवाच पार्थिवः ।। वन्मतो पतताद्वजं यया जज्ञे कुलक्षयः ॥ १७० ।। ततः प्रदाय पौराणां मुक्तिद्वारं स युक्तिवित् । प्रवेष्टुं ज्वलने शिष्टमतिरादिष्टवान् प्रियाः ।। १४१ ।। स्वयं च कृतदानादि-धर्मोचितजनार्दनः । क्षणं पद्मसरस्तीरे निषसाद विषादमुक् ।। १७२ ।। आरंगदेविप्रमुखो अथ ता दिव्यभूषणाः । तत्र स्नात्वा नृपं नत्वा तस्थुरूवंदमाः पुरः ॥ १७३ ॥ . कस्याश्चित् कर्णयोः स्वर्ण-कुंडले रेजतुस्तमा । चक्के इव जगज्जेत्रे रतितत्प्राणनाथयोः ।। १७४. ।।

·१२५
1
हम्मारराजस्वर्गगमनम्
बभी परस्याः कस्तूरी--तिलकं कलिकाकृति ।
स्मरेण त्रिदिवं जेतुं संहितं धनुषीविव ॥ १७५ ।।
नासावंशामतोऽन्यस्या मुक्त मुक्ताफलं बभौ ।
तिलपुष्पाग्रतो यस्या वारिबिंदुरिव स्फुरन् ।। १७६ ।।
कस्याश्चिदुरसि फारा मुक्ताहारलता बभौ ।
वितता हासधारेव निर्याता सक्किणीद्वयात् ।। १७७ ।।
रेणुसंगमयात्काम--स्पंदनांगमिवावृतं ।
बभी नीलदुकूलेन कस्याश्विच्छोणिमंडलं ।। १५८ ।।
करद्वयांगुलीयानां मयूखैर्वृत्तवर्तिभिः ।
परीता हरिचापा-या मिव काचिदराजत ॥ १७९ ।।
आच्छिद्याहितचक्रांग-पाननाशभयादिव ।
रेजे नियंत्रणान्यस्याः पादयोर्नूपुरच्छलात् ।। १८० ॥
ततस्तुष्टो नृपश्छिला कबरी स्वां वरीयसीं ।
मूर्तशृंगारसर्वस्व मिव तासां व्यशिश्रणत् ।। १८१ ॥
पुत्री देवलदेवी च दोामालिंग्य निर्भर । ::
नितरां निःश्वसन केंदन कष्टेन महता नही १८२ ।।
ऊचे च चेद्भवेत्पुत्री भूयात्तर्हि भवादृशी ।
परां कोटि ययानायि गौर्येव जनको निजः ।। १.८३ ।।"
स्वर्नारीरूपलुब्धोसी यदि न स्वीकरोति नः ।
तदास्मै प्राक् प्रतीत्यर्थ मिमा दर्शयितास्महे ।। १.८४ः ।।
इति ध्याखेव तो वेणी हदि विन्यस्य सुभुवः ।
ज्वलद्धनंजयज्वाला-कराला प्राविशंश्चित
स्वास्त्रीरूपवशीकृतो यदि कदाप्यस्मानय स्वप्नियाः
स्वीकर्ता न तदा प्रतीतिमनयास्योत्पादयिष्यामहे ।
ध्याखेवेति निधाय ता स्ववदये वेणि विभोस्ता ज्वलत्-
श्रीखंडागरुसारचंदनचितां सद्योप्यविक्षश्चिता ।। १.८६ ।।
SRINASE

·१२६
श्रीहम्मीरमहाकाव्ये
[सर्गः
विसृष्टायांजलीन तासां दखा जाजः सभूभुजा ।
अगात् छिला द्रुतं क्षिप्ता-टस्येका गजमलकः ॥ १८७ ।।
किमेतदिति राज्ञोक्ते सोवक्राजन् यथा पुरा ।
रावणः शंभुमानर्च तथाखामर्चयाम्यहं ॥ १८८ ।।
तच्छिरासि नवैतानि रोहस्तपदे पुनः ।
शिरो ममेदमित्युक्त्वा स्वं च शीर्षमदीदृशत् ।। १८९ ।।
राज्यार्थी सोदरं हिला वीरमः स्थितवानिति ।
जनापवादभीतेन वीरमेण तिरस्कृतं ।। १९० ।।
वितीर्य जाजदेवाय ततो राज्य मुदा नृपः ।
द्रव्यं क निक्षिपामीति चितयन् निद्रयादृतः ॥ १९१ ।।
तदा पद्मसरः स्वमे ऽभ्येत्य भूपमदो वदत् ।
म्लेंछा धनं मयि क्षिप्तं लप्स्यते नाप्यसुव्यये ।। १९२ ।।
सर्वेपि रतिपालाद्या नीचा द्रोहमयासिषुः ।
एते भटा अहं दुर्गस्तुभ्यं द्रुशंति नो पुनः ॥ १९३ ।।
अथापनिद्रभूपाला--देशात्सर्वं स जाहडः ।
प्रक्षिप्य सारं कासारे तमूचे किं करोम्यहं ।। १९४ ॥
उक्तो निदेशं देहीति श्रीहम्मीरण वीरमः ।
कूष्मांडवच्छिरस्तस्य छिखा भूमी व्यलोडयत् ॥ १९५ ।।
अथ श्रावणमासस्य सितषष्ठयां रखी निशि ।
दिवि कीर्ति कलंती स्वां विलोकितुमिवोत्सुक्रः ।। १९६ ।।
अहंकाररिवाध्यक्ष मूत्तैरिरसैरिव ।
अन्वितो नवभिवारे रणं शिश्राय पार्थिवः ।। १९७ ।।
आगाहम्मीर इत्युक्ति-भुसा व्यंजितविक्रमः |
ससैन्यः शकराजोपि भेजे तत्राभ्यमित्रता ।। १९८ ।।
एकस्तस्य नृपस्याग्रे वीरमौलिः स वीरमः ।
बभी चंपाधिपः प्रौढः कौरवाधिपतेरिख ।। १९९ ।।
.

·व्योमासिकृत्तविकत्रैः पद्माकरमिवाकरोत् ।। २१० १३] हम्मीरराजस्वर्गमगनम् १२७ विशिखान् विकिरन् भूरीन् ध्वानयंश्चापमंडलं । क्षणात्त वीरकोटीरो व्याकुलं द्विकुलं व्यधात् ।। २००. ।। क्ष्वेडानादैपिच्चक्रं त्रासयनेणयूथवत् । सिंहः सिंह इवाध्यक्षो जो यज्ञेत्र वैरिणां ॥ २०१ ।। नयममिशिरोल्काभिः प्रतिवीराननंगतां । टाको गंगाधरः स्वाख्यां सत्याख्यामिह तेनिवान् ॥ २०२ ।। चखारोपि व्यराजत मुद्गलास्ते स्फुरदलाः । चतुरंगमपि द्वेषि-बलं जेतुमिवोद्यताः ।। २०३ ॥ परान् परः शतान प्रेत-पतेरतिधितां नयन् । परमारान्वयं चक्रे क्षेत्रसिंहोत्र सार्थकं । २०४ ।। रिपुप्राणापहाराय दंडभृत् दूतिकास्विव । क्ष्वेडासु वीरैर्मुक्तासु चकितं दधिरे शकाः ॥ २०५ ।। सा कीदृगस्ति स्वःश्री यो नृपः परिणिनीषते । इति द्रष्टुमिवायासीद्वीरमः प्राग नृपात् दिवं ॥ १०६ ॥ वीराः परेपि हम्मीरा निर्विण्णा इव जीबिते । प्रभोः पूर्वं ययुः स्वर्ग स्थितिरेषा भुजाभृतां ॥ २०७ ॥ मूर्छितं महिमासाहिं विभाव्य रिपुपत्रिभिः । युद्धाय स्वयमुत्तस्था-वथ हम्मीरभूपतिः २०८ ॥ अतिधारानिषूनस्य वर्षतः शुचिनाऽमुना । शंके द्वेषो भवेन्नाचे कथमस्यायमंतकृत् ॥ २०९ ।। संयत्येकोपि हम्मीरः परो लक्षवमाश्रयन् । हम्मीरामिशरश्रेणिपरीताः परितः शकाः । अमंसत प्रविष्टं स्व मंडलं चंडदीपितेः ॥ २११ ।। एकोप्यसौ जिगायाशु प्रभूतानपि वैरिणः । एणव्यूह जयन् सिंहः किं सहायमपेक्षते ॥ २१२॥ THot an-2 ग Gra.HEResexi -stmetuwal LATHI ·AmAvivणालमा [ सर्गः . । . . " । 1 . १२८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये निषादी पदगः सादी रथी वा यो यथाऽमुना । निहतः स तथैवास्थात् चित्रन्यस्त इवोचकैः ।। २१३ ।। वरीवर्षन् शरासारै स्तपात्ययपयोदवत् । नृपः कदर्थयामास वक्वाभोजानि वैरिणां ॥ २१४ ॥ भृशं शरप्रपातेना-कुलयन्मत्तवारणं । तदारोदुश्च तस्यापि मदं स उदतीतरत् ॥ २१५ ॥ रतिपालवदेतेपि जाता इत्यपवादतः । भीता इवास्यारासंग भिखा दूरं ययुः शराः ॥ २१६ ॥ असर्जुनं धनुर्विद्यावदिनामपि विद्विषां । कोदंडस्थं करस्थं च गुणं चिच्छेद पार्थिवः ।। २१७ ॥ धनुर्गुणटणत्कार-श्रुयैव सक्तजीविताः । द्विषो नान्वभवस्तस्य शरप्रहरणव्यथा ॥ २१८ ॥ नृपेण मध्यतश्छिन्नै भूगतानपिच्छिरैः । रणांगणमभालून-तिलक्षेत्रमिवांतकं ।। २१९ ।। शरीघान् क्षिपतस्तस्य शकराजवरूथिनी। वसुहीनस्य वेश्येव क्षणेनासीत्पराङ्मुखी ॥ २२० ।। नृपः काश्विदुरःपूर पूरयामास सायकैः ।..... , दूर्वालावं लुलायोः काश्चित्खड्ड्रेन मध्यतः ॥ २२१ ।। वीरोसौ समरेजरीणां तथात्र कदनं व्यधात् । यथामीभिर्यमस्यापि संकीर्णमभवद्गृहं ।। २२२ ॥ सध्वजान खंडयन दंडान व्यध्यन्नश्वान् ससादिनः। द्विधापि विग्रहं भिदन सोरेश्व के चिरं रणं ।। २२३ ।। अतिधारानिषून्वर्षन् रिपुक्षेत्रेषु भूरिषु । चाक्षुषः श्रावणो जज्ञे चित्रं हम्मीरभूपतिः ।। २४ ।। श्रीहम्मीरोथ वीरव्रजमुकुटमणिम्लेंछबाणप्रहारः सर्वांगेषु प्ररूद्वैः क्षितितलमभितो भाविता भीष्मका । randu --- KAISE Edattी------- . जापुर Kal ·নীলামন १२९ जीवंतं माहिषुर्मा कचिदाप यवना मामिति ध्यातबुद्धिः कंठं छिखात्मनैव स्वमटानि च दिवं स्मात सूरातिथिखः ।। २२५ ॥ इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्र सूरिविरचिते श्रीहम्मीर- महाकाव्ये वीरांके हम्मीरस्वर्गगमनवर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥ 7 क अथांतिमश्चतुर्दशः सर्गः तादृक्षस्य विभोरथ प्रतिभटनासैकदीक्षागुरो- हम्मीरावनिवासवस्य जगतीलोकं प्रणप्रोन्नति । श्रुखा केचन केचनापि सुतरामाकर्ण्य मृत्युं बुधा- श्यकुः काव्यपरंपरामिति तदा कष्टकमुष्टिंधयाः॥ १ ॥ धर्मः शर्मपदं मुमोच करुणारण्यं शरण्यं यया बौदाय विजगाल बालललितं शिश्रीय वीरव्रतं । नीति(तिमुपाजगाम कमला वैधव्यमुद्रो दधौ श्रीहम्मीर नृपालभालतिलक स्वर्ग गतेऽद्य बयि ॥२॥ भूदेवानिदमादिकांचनचयैः कः पूजयिष्यत्यही को वा नाम करिष्यति प्रतिपदं पदर्शनोपासनां । को वा पास्पति गोकुलं शककुलैराहन्यमान रूषा स्माकं का गतिरस्तु निस्तुषमते हम्मीर हा खो विना ॥ ३ ॥ गीर्वाणद्रुमधेनुकुंभमणयः काले कराले कलौ नैव कापि किल स्फुरति धरणविवं यदाहुर्बुधाः तत्सर्व निरवद्यमेव नितमा मन्यामहे सांप्रतं श्रीहम्मीर महीमहेद्र भवति प्राप्ने यशशेषता ।। पाताले भुजगशराः सुमनसा व्यूहा- सुपलिये पुष्पौधाः प्रतिकाननं प्रतिसरस्ते राजहंसादयः ।। एणाक्ष्यः प्रतिमंदिरं प्रतिपुर प्रेमातुरा नागरा शोचस्पकमहों हमीरनृपति हाहा त्रिलोकीपति ॥ ५ ॥ । .

·metamomome [संर्ग: .श्रीहम्मीरमहाकाव्ये धैर्य मेरुगिरि मतिः सुरगुरुं गंभीरता सागरं सौम्यत्वं शशिनं प्रतापसरणिः सूरं हरि शूरता। चिता रत्नमुदारता मुभगता शिवाय कामं क्षणात् हम्मीरे सुरसुंदरीस्तनमहाशैलस्खलचक्षुषि ॥ ६ ॥ किं कुर्वीमहि किं ब्रुवीमहि विभुं कं चानुरूंधीमहि व्याचक्षीमहि किं स्वदुःखमसम के वा बभाषेमहि । यनिःकारणदारुणेन विधिना तादृग्गुणकाकर हम्मीर हरतांजसा इतमहो सर्वस्वमेवावनेः ॥ ७ ॥ लक्ष्मीर्याति ससत्वरं मुररिपोर्देवस्य वक्षस्थले वीरश्रीरपि वीरवेश्मनि हरे स्तास्ता समस्ताः कलाः । पौलोमीकुचकुंभपत्ररचनाचातुर्यचितामणी श्रीहम्मीर नरेश्वर त्वयि निराधारा हहा भारती ॥ ८ ॥ संति क्षोणिभुजः क्षिती कति न ते ये स्वप्रियाप्रीतये वाह वाहमनेकबाहनिवहान् प्रोदि दृढो तन्वते । म्लेछातुच्छकिरीटकोटिंघटनों दंतुरं सत्वरं चकाणः क्षितिमंडलं स तु पर हम्मीर एकः कली ॥९॥ एधंता प्रबलबले स्वबिरुदानध्यापयंता जनान् गाहंतां नयवर्म मध्यमसमं स्फीता वहंता मुदं । बाधंतां युधि' बाहुजेशनिकरान प्रौढि भजता तमां एकस्मिस्वयि वीर नाक मयिते स्वैरं वराकाः शकाः ॥१०॥ भोक्तुं ध्वाक्षमियेष विक्रमविभुः पंगुः स जैत्रो जले मज्जद्रागमलयैणराट्रिपुपुरो मादैगिकत्वं दधौ । इत्यं संस्म विडंबयंति कतिनो हम्मीरराजन् परं यत्वं चक्रिय तच्चकार कुरुते कथिवा का कली ॥ ११ ॥ संध्यावंदनकर्मकर्मठधियो माद्यन्मराला इवा- मज्जन पयसरोवरे श्रितमुदो यत्रानिश वाडवा । स ElyHASTRA --- . .

·१४] हम्मीरराजवर्णनम १३१ निःशंक यवना विगंधिवसनास्तत्र प्रविश्याधुना कूदते महिषा इव क्षितिपते हम्मीर हा खां विना ।। १२ ।। ईदृक्ष नरमौलिमंडनमणि हवा हहा हेलया दुःसाधं यदसाधि नाम भवता धातस्तदायक्षतां । नीचाना यदि वेदृशी स्थितिरही यत्ते प्रयोग विना- प्यन्येषां हितवस्तुराहतिविधी शश्वद्यततेतमा ।। १३ ॥ नेत्रे निष्कशतां नितांतबधिरीभावं भजेता श्रुती नो कार्य युवयोरतापरमहो किंचित कचिद्वल्गति । याभ्यामेष समीक्षितो गुणगणस्तस्याथ पा संश्रुतो लज्जेतामितर हहा किमु न ते श्रोतुं तथा वीक्षितुं ।। १४ ।। लोको मूढतया प्रजल्पतुतमा यच्चाहमानः प्रभुः श्रीहम्मीरनेरवरः स्वरगमत् विक साधारणः । तत्वज्ञत्वमुपेत्य किंचन वयं ब्रूमस्तमा स क्षिती जीवन्नेव विलोक्यते प्रतिपदं स्तैस्तैनिजैविक्रमैः ।। १५ ।। धिधिक खा रतिपाल याहि विलयं श्रीसूरवंशाधम द्राग्वक्त्रं रणमल कृष्णय निजं पापिस्वमप्युच्चकैः । एको नंदतु जान एव जगति स्वाभाविकप्रीतिभृत् येनानायि दिवंगतेपि नृपती दुर्ग किलाहईयीं ॥ १६ ।। राधेयः कवचं ददौ शिबिरहो मांस बलिर्मेदिनी जीमूतोर्धवपुस्तथापि न 'समा हम्मीरदेवेन ते । येनोच्चैः शरणागतस्य माहिमासाहनिमित्तं क्षणा- दात्मा पुत्रकलनभृत्यनिवहो नीतः कथाशेषता ॥ १७ ॥ द्वौ नजी प्रस्तुतार्थं प्रवदत इतिवत् क्ष्माभृता द्विः प्रयुक्ता- मौचित्याद्याहि याहीति वचनरचना स्वार्थसंस्था विधाय । यस्तिष्ठभप्यलुंपन्न खलु निजविभोः शासनं स्वामिभक्तः ख्यातस्तेनैव नाम्नापि च जयतु चिरं चाहमानः सजाजा ॥१८॥ । -- -- ·...." यागमन श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः श्रीकांबोजकुलाब्धिवर्धनविधुनिर्व्याजवीरव्रतो हंकारेकनिकेतनं स महिमासाहिः कथं वर्ण्यते । हित्वैकं तमलक्ष्यमक्षितनयं हम्मीरवीर तथा प्राणांतेपि पुरः परस्य न पुनर्यो नानमत्स्वं शिरः ।। १९ ।। नैव सं स्वेन हन्यादिति कुलचरितं पालयन् यो गृहीतो जीवन म्लछाधिपाने सदसि पदतलं दर्शयंश्च प्रविष्टः । कर्ती वं जीवित: किं मयिं च तदुदितः प्रोक्तवान् यध्धमारे कास्वं तेन साम्यं कलयति महिमासाहिना कोत्र वीरः ॥ २० ॥ आजौ पादतलेन दर्शितवतो हम्मीरभूभृच्छिरः पृष्टस्तेन तदपितांश्च गदतस्तांस्तान् प्रसादानपि । खलंते रतिपाल यच्छकपतिनिष्कासयामासिवान ताक्तं स्वमिवान्यथा कतिपुनद्रुह्यति न खामिने ॥ २१ ॥ जयति जनितपृथ्वीसंमदः कृष्णगच्छों विकसितनवजातीगुच्छवत् स्वच्छमूर्तिः ।। विविधवुधजनाली,गसंगीतकीर्तिः कृतवसतिरजन मौलिषु छेकिलानां ॥ २२ ॥ तस्मिन्विस्मयवासवेश्मचरितश्री सूरिच के क्रमात जज्ञे श्रीजयसिंहसूरिसुगुरुः प्रज्ञालचूडामणिः । षभाषाकविचक्रशक्रमखिलप्रामाणिकाग्रेसर सारंगं सहसा विरंगमतनोद्यो वादविद्याविधौ ॥ २३ ॥ श्रीन्यायसारटीका नव्यं व्याकरणमथ च यः काव्यं । कृत्वा कुमारनृपतेः ख्यातस्त्रविद्यवेदिचक्रीति ॥ २४ ॥ तदीयगणनायकः क्रमनमज्जननायकः प्रसन्नशशभृत्प्रभुर्जयति वादिभेदिप्रभः । यदीयपदपंकजे भ्रमिर,गलीलायितं श्रयति महतामपि क्षितिभृतां सदा मौलयः ॥ २५ ॥ ना LALEFEE ·समय 1 १४] कविवाक्यवर्णनम् तत्पट्टांभोजचंचत्तरखरकिरणः सर्वशास्त्रैक्रबिंदुः सूरीदुः श्रीनयेंदु यति कविकुलोदन्वदुलासनेदुः । तेने तेनैव राज्ञा स्वचरिततनने स्वमनुन्नेन कामं चक्राणं काव्यमेतन्नृपतिततिमुदे चारुवीरांकरम्यं ।। २६ ।। पोत्रोप्ययं कविगुरोर्जयसिंह सूरेः काव्येषु पुत्रतितमां नयचंद्रसूरिः । नव्यार्थसार्थघटनापदपंक्तियुक्ति- विन्यासरीतिरसभावविधानयत्नैः ।। २७ ।। श्रीहर्षामरयोः कविप्रवरयोर्वाकल्पवली निजा- मुद्यांतीमभिवर्षतोर्नवनवैः पीयूषधारारसैः । मद्भाग्यानिलखेलनैरपहृता या विपुषः काश्चिद- प्यासामेष निषेकशालतमः सोयं मदुक्तिश्रमः ॥ २८ ।। जल्पंयेक कवींद्राः सरसमनुभवादेव कुर्वति काव्यं तन्मिथ्या हंत नोचेत्तदिह विदधतां तद्वतां येपि धुर्याः । एषोस्माकं प्रसादः सततमपि गिरा देवतायाः धत्ते लालित्यमुच्चैः खलु चपलदृशां पुण्यतारुण्यमेव ॥ २९ ॥ काव्ये काव्यकृतां न चास्यनुभवः प्रायः प्रमाण नचेत् प्राहुते कविधर्म एष इति किं प्रत्याहतास्तार्किकैः । को नामानुबभूव चंद्रसुरभि कुंदोज्वलां कौमुदी सीतां कीर्तिमतोन्यथोदितगुणस्फीतामकीर्तिं च कः ॥ ३० ॥ .. वाणीनामधिदेवता स्वयमसौ ख्याता कुमारी ततः प्रायो ब्रह्मवतां स्फुरति सरसा वाचा विलासा ध्रुवं । कुक्कोकः सुकृती जितेंद्रियचयों हर्षः सवात्स्यायनो. ब्रह्मज्ञप्रवरो महाव्रतधरो वेशीकृपाणोमरः ॥ ३१ ॥ शृंगारेनुभवो व्यतर्व्यततमा मूलैरिहोच्चैर्यकः सुप्तः किंतु स कः परेषु यदयं नैकप्रकाशीप्रमा। ANARTHAMAR viaonkan : swic-dit :- Radiasiridikka Paduringardast LATISFor AIAMEANA: ------ MA 55 157342 LEHEALHERE wthrearikshante ܦ݂ܺܝܺܪܒ ·श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः तद्वंध्यासुतलालनामिव वृथा वैकल्पिकी कल्पना- माकल्प परिकल्प्य जल्पततमा धैर्य धियां केवलं ।। ३२ ॥ ये शृंगारका प्रथां विदधते वाचा विलासैरस- पोलासोत्र समस्तितेष्वनुभवो येष्वस्ति तेन्ये पुनः । व| ये वदनेषु कुंदविशदास्तंबेरमाणां रदा नैते चर्वणसाधनं तदिह ये दुर्लक्ष्यरूपास्तु ते ॥ ३३ ॥ काव्यं काव्यप्रकाशादिषु रसबहलं किर्त्तयंत्युत्तमं यत् तनोभावैविभावप्रभृतिभिरनभिव्यक्तमुक्तैः कदाचित् । तेनेनि व्यक्तमुक्तं सरसजनमनप्रीतये काव्यमेतत् कश्चिचेन्नीरसोस्मिन् भजति बत मुदं नो तदा कस्य दोषः ॥ ३४ ॥ वदंति काव्यं रसमेव यस्मिन्निपीयमाने मुदमेति चेतः । किं कर्णतणर्णसुपर्णपर्णाभ्यर्णादिवर्णार्णवडंबरेण ।। ३५ ।। रसोस्तु यः कोपि परं स किंचिन्नास्पृष्टशृंगाररसो रसाय । सत्यप्यहो पाकिमपेशलत्वे न स्वादु भोज्यं लवणेन हीनं ।। ३६ ॥ कविता वनिता गीतिः प्रायो नादौ रसप्रदाः । उदिरंति रसोद्रेकं गाह्यमानाः पुरः पुरः ॥ ३७ ।। प्रायोपशब्दादिकृतोपि दोषो नचात्र चियो मम मंदबुद्धेः । न कालिदासादिभिरप्यपास्तो योऽ ध्वा कथं वा तमहं त्यजामि ।। ३८ ।। प्रायोपशब्देन न काव्यहानिः समर्थतार्थे रससेकिमा चेत् । वादेप्यसौ नो विदधीत किंचित् यदि प्रतिज्ञा विरमेन विज्ञः ॥ ३९ ॥ वाणी वाणीविलासात्प्रसरति विदुषां तेन शब्दापशब्दो प्रायश्चेतीविकल्पः कविमतवशगा शब्दशास्त्रेपि सिद्धिः । मत्वैवं मापशब्द वदत सहृदया प्रौढकाव्यप्रयुक्ता हिवाश्वेत्तेन वृद्धि भजति कथमसौ तहि वाग्ब्रह्मकोशः ॥ ४० ॥ भवंति काव्येषु महाकवीनां यत्येवभावा अशुभाः सुभा वा । प्रदर्शितास्ते कतिचित्ततीह नचेन्महाकाव्यमिदं कथं तत् ॥ ४१ ॥ ।

·१४] कविवाक्यवर्णनम् १३५ -1-1- क्षंतव्य एव कविभिः कृपया प्रमादात् काव्येत्र कश्चिदपि यः पतितोपशब्दः । प्रीतिर्यथास्तु सुहृदामथवा सुशब्दैः कि सा तथास्वसुहृदामाप मापशब्दैः ।। ४२ ॥ काव्यं पूर्वकवेर्न काव्यसदृशं कश्विविधाताधुने त्युक्ते तोमरवीरमक्षितिपतेः सामाजिकैः संसदि । तद्भूचापलकेलिदोलितमनाः शृंगारवीरादुतं चक्रे काव्यमिदं हमीरनृपतेर्नव्यं नयेदुः कविः ॥ ४३ ॥ हंसाः संतः क येषां गुणपयसि रति! रतिदोषवारि- ण्यादर्शाः संतु किंतु प्रतिफलति गुणो दूषणं वापि येषु । तेमी तिष्ठतु दूरे कचन तितअवोदूषणं कीकशं ये बिभ्रत्युच्चैरधश्वोज्वलगुणसमिता संचयं चिक्षिपति ।। ४४ ॥ राजानो युधिबद्धविक्रमरसाः कुर्वतु राज्यं मुदा तेषां विक्रमवर्णने च कवयः शश्वद्यतंतांतमा । अश्रांतं च समुलसंखिह रसर्वाचः सुधासेकिमाः स्वाइंकारमिमाः पिबंतु च रसास्वादेषु ये सादराः ॥ ४५ ॥ पीला श्रीनयचंद्रवक्त्रकमलाविर्भाविकाव्यामृत कोनामामरचंद्रमेव पुरतः साक्षान्मपश्येत्ध्रुवं । आदावेव भवेदसावमरता चेत्तस्य नो बाधिका दुर्वारः पुनरेष धावतुतमा हर्षावलीविभ्रमः ।। ४६ ॥ इति श्रीजयसिंह सूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्र सूरिविरचिते श्रीहम्मीर- महाकाव्ये वीरांके कविवाक्यवर्णनोनाम चतुईशः सर्गः ॥ समाप्तमिदं श्रीहम्मीरमहाकाव्यं ॥ कार्याकारणसंविदं विदधते नैकांतमुत्सृज्य य- तत्तेषामिव नोपि कर्हिच न कि चेतश्च मत्ताचिकीः । Maa KETREES - 1 ·तत्समाप्तिश्च [ सर्गः १४] नैव चेन्नयचंद्र सूरिसुकवेर्वाणी विधायामृतं श्रीहर्ष तमथामरं तमपि तस्कि संस्मरेयुर्बुधाः ॥ १ ॥ काव्यानां त्रितयीं व्यरीरचदिमा यां कालिदासः कलां सृष्टौ गाधिसुतस्य साहति न चेत्कानाम तत्रास्तु सा । चया कवयो नयदुरमरी हर्षय नानारसैः सर्गे ब्रह्मण एव सातु घटते तस्यैव संवादतः ॥ २ ॥ नयचंद्रकवेः काव्यं रसायनमिहासुतं । संतः स्वदंते जीवंति श्रीहर्षायाः कवीश्वराः ।। ३ ।। लालित्यममरस्येव श्रीहर्षस्येव वक्रिमा । नयचंद्रकवेः काव्ये दृष्टं लोकोत्तर द्वयं ॥ ४ ॥ , काव्यं काव्ययार्थिनी रचयता सम्यक् कृतवस्य नो मीयेतोपचयो नचाप्युपचयः कश्चित्कवीनां स्फुट । यस्माच्छुद्धमशुद्ध माहुरनयोविज्ञापनाकारणं तत्तेषां मनसैव रुखमभितः कुत्रावकाशस्तयोः ।। ५ ।। यशोथिनां काव्यकृतां कवीनां पुण्यंच पापं च न किंचिदेव । पुण्यस्य पापस्य च यभिदानं मनस्तदेषां यशसैवरुद्धं ॥ ६ ॥ संवत् १५४२ वर्षे श्रावणे मासि श्रीकृष्णपिंगच्छेत्रीश्रीजयसिंह सूरिशि- ध्येण नयहसेनात्मपठनार्थे श्रीपेरोजपुरे हम्मीरमहाकाव्यं लिलिखे कल्याणमस्तु भद्रभूयासंघस्य ग्रंथायः १५६४