·Kashmir Series of Texts and Studies,
PANDIT MADHUSUDAN KAUL SHASTRI, MA, M.
No XXIX
THE
OF
ABHINAVA-GUPTA
With Commectary
DY
RĀJÁNAKA JAYARATHA.
Edited with Notes
BY
TANTRĀLOKA
Superintendent, Research Department,
JHANOWAŁ WSPHYX9X12
SRINAGAR.
Published under the authority of the Goveroment ot
Bls Highbess Llent General Mabaraja
SIR PRATAP SINGH SAHIB BAHADUR,
OCS I., GCJE, OB E., LLD.
Maharaja of Jammu and Kashmir State
VOLUME LI
JANMU
&
allababad;
PRINTED BT APURYA BERISHXA BOSE, AT TBE INDLAN PRESS
1921,
Ltd

·श्रीसोमानन्दनायममतिगुरुवादिष्टसन्नीतिमार्गों
लघ्या ययैव सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवाद।
कश्मीरेभ्य प्रसृत्य प्रश्टपरिमलो रजयन्सर्वदेश्यान् ।
देशेऽन्यस्मिन्नदृष्टो घुमणविसरवत्सर्ववन्द्यत्वमाप ॥२॥
वरत तरसा संसातन्धि विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदमुनि रे।
विमृशत शिवादिष्टद्वतावोधसुधारस
प्रसमविलसत्सवयान्त समुसवदायिनम् ॥ २॥

·PARTMENT JAMMU & काश्मीर-संस्कृतान्यायलिः। ग्रन्थाङ्क: २६ श्रीतन्त्रालोकाज श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य श्रीमदभिनयगुप्ताचार्यविरचित श्रीमन्महामाहेश्वराचार्य धीजयरथकृतविवेकाभिख्यटीकोपेतः। भीभारतधर्ममार्तण्ड-करमीरमहाराज- श्रीप्रतापसिंहवरप्रतिष्ठापिते 'मनविधाप्रकाश (रिसर्च) कार्यालये सदध्यक्ष- पंडितमधुसूदनकौलशास्त्रिणा .: उद्दिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन संगृह्म, संशोधन-पर्यायाङ्कन-विवरणादिसंस्करणोत्तर पवारयविद्वत्परिपसमताधुनिकसुगमशुद्धरीत्युपन्यासादिसंस्कारैः परिष्कृत्य धीप्रयागपत्तने इण्डियन प्रेस लिमिटेड, नाम्नि मुद्रणालये मुद्रापयित्वा प्राकाश्यमुपनीतः। (षष्ठो भागः) . संवत् 145 नस्ताद 161 काश्मीर-श्रीनगर। (भस्य प्रग्यस्य सर्वे प्रकारान-मुद्रापणाधिकाराः प्रोक- महाराजवर्यैः स्वायत्तीकृताः सन्ति।)

·Palabed by us Report Departe!, ANU & KASHLIR STATE Shopping
The lada Preu L. Alkalord
Barika Bartel)
Prated by Anurag Kabe

·श्रीतन्त्रालोकस्य प्राचार्याभिनवगुप्तपादविरचितस्य आचार्यजयरथकृतविवेकाख्यटीकोपेतस्य नवममाह्निकम् तत्त्वक्रमावभासनविभागविभवो भुजङ्गमाभरणः । भक्तजनजयावहतां वहति जयावहो जयति ॥ इदानीं द्वितीयान तत्त्वप्रविभाग कथयितुं प्रतिजानीते अथ तत्त्वप्रविभागो विस्तरतः कथ्यते क्रमप्राप्तः॥१॥ विस्तरत इति-परपरिकल्पितसमारोपापसारण- पुरःसरं यथातत्त्वं व्यवस्थापनात्, क्रमप्राप्त इति- ·श्रीतन्त्रालोक । भुवननिरूपणानन्तरं तदनुयायिनां तत्त्वानां निरू- पणस्य प्राप्तावसरत्वात् ॥१॥ ननु तत्त्वमेव नाम किमुज्यते, यस्य प्रविभागः अभिधातव्यो भवेत् ? इत्याशक्याह यान्युक्तानि पुराण्यमूनि विविधै- भदेयदेष्वन्वित रूपं भाति परं प्रकाशनिविडं देवः स एकः शिवः। इदं हि नाम पारमेश्वरे दर्शने 'तत्त्वम्' इत्युच्य. ते-यदेकमेव रूपमव्यभिचारेण अनेकन भुवना- दावनुगामि स्यात् , तच्च पृथिव्याद्यात्मकमनेकपका- रम्, अत एव तस्य- पृथिव्यादेर्भावः 'तत्त्वं तथा व्यपदेशनिमित्तमित्युक्तम्, तच्च समनन्तराहिको- तेषु नानाप्रकारेषु भुवनेषु यदेतत्प्रकाशेकयनं परं तत्त्वं प्रकाशमानतान्यथानुपपत्त्यानुयायि भासते स निखिलविश्वक्रोडीकारेण द्योतमानः, अत एव एकः शिवः-तदाख्यं पत्रिंशत्तत्त्वमित्यर्थः, तस्यैव झयं स्फारो-यदिदं विश्वं नामावभासते, यदाहुः प० १५० स.पु. पर रूपमिति पर ।

·रलाक ३] नवममाह्निकम् । 'पश्चत्रिंशत्तत्त्वी शिवनाथस्यैव शक्तिरक्तेयम् । इति, अत एव च तनोति सर्वमिति 'तता पर रूस तस्य भावस्तत्त्वमित्यर्थः॥ ननु यद्येवं प्रकाशैकपरमार्थमेवेदं विश्वं, तत् त- त्वस्य पृथक्सत्तैव नास्ति, इति का नाम पृथिव्या- दिपरिभापापि स्यात् ? इत्याशझ्याह तत्स्वातन्त्र्यरसात्पुनः शिवपदा- देदे विभाते परं पद्रूपं बहुधानुगामि तदिदं तत्त्वं विभोः शासने ॥२॥ पुनरपि तस्य शिवस्यैवें स्वातन्त्र्यवशेन शिवप- दादेवंविधात् पत्रिंशादेव तत्त्वात् परमत्यर्थं पथि- व्यादिपर्यन्तं भेदे समुल्लसिते यद्रूपं पृथिवीतत्त्पादि अनेकैः प्रकारैरनुगामि भाति तदिदं 'पृथिव्याति- त्वम् ' इत्युच्यते, इति वाक्यार्थः ॥ २ ॥ एतदेवोपपादयति तथाहि कालसदना- द्वीरभद्रपुरान्तगम् । .

·श्रीतन्त्रालोकः।
धृतिकाठिन्यगरिमा-
द्यवभासादरात्मता ॥३॥
एवं व्यातिघटनाय तथाहि इति निदर्शनम्,
धृत्यादयो हिपृथिवीगुणाः,तदभिन्नरूपत्वाच्च पृळ्या-
स्तग्रहणेनैव ग्रहणं सिद्ध्येदित्युक्तं 'धृत्याद्यवभा-
साद्धरात्मतेति' तेन सास्नादियोगात् यथा खण्ड-
मुण्डादौ गोत्वमनुगामि तथा धृत्यादियोगात् का-
लाग्निभुवनादावपि पृथ्वीत्वमिति ॥३॥
एतदेवान्यत्रापि प्रतिदिशति ।
एवं जलादितत्त्वेषु
वाच्यं यावत्सदाशिवे।
तेन यथा धृत्यादियोगात् सर्वत्रान्वितं पृथ्वीत्वं
तथा सांसिद्धिकद्वस्वभास्वरत्वादियोगात् जलादि-
स्वमिति ॥
नन्वेवमनेकत्र पिण्डादौ तथात्वानुगमात् देहभु-
वनादावपि तत्वान्तररूपत्वं स्यात् ? इत्याशझ्याह
स्वस्मिन्कार्येऽध धघि
यहापि स्वसहग्गुणे ॥४॥

·श्लोक ६] नवममाह्निकम् । प्रास्ते सामान्यकल्पेन तननाव्याप्तृभावतः ॥ तत्तत्त्वं क्रमशः पृथ्वी- प्रधानं पुंशिवादयः॥५॥ देहानां भुवनानां च न प्रसङ्गस्ततो भवेत् । वापि इति विकल्पद्योतकं भिन्नक्रम द्रष्टव्यं, तेन स्वसदृग्गुणेऽपि वा इति योज्यम्, एवं स्वस्मिन् घटश- रावादी कार्ये, धर्माणां सत्त्वादीनां गुणानामन्यो- न्याभिभववृत्त्यादिनानैक्यात् , योघे स्वसदृग्गुणे- संकुचित प्रमातृवर्गे प्रकाशैकपरमार्थे वा विश्वत्र, यत् पृथ्वीत्वादिकं रूपमनुगामितयास्ते, तत् तनोति- स्वकार्यादिव्याप्नोति इति कृत्वा, क्रमशो-यथासंख्येन पृथ्वीप्रधान पुंशिवादयश्च तत् 'तत्त्वम् ' इत्युच्यते । ततश्च देहभुवनादौ नैवं प्रसङ्गः, नहि स्वकायें चे- ष्टादौ तत्तद्भोगादौ च देहादित्वमनुगामितामियात् । शादिशब्दः प्रकारे, तेनाहंकारादीनां तत्त्वान्तराणा-

·श्रीवन्वालोकः।
मपि इन्द्रियाद्यात्मनि स्वकार्यादावनुगामित्वमस्ती-
त्याद्यवसेयम् । एतदर्थगर्भीकारेणैव चान्यैः
आ महाप्रजयस्थायि सर्वमाण्युप्मोगकृत् ।
तत्वमित्युच्यते तज्ज्ञैर्न शरीरघटाद्यतः ॥"
इत्याद्युक्तम् ।। ४-५- ॥
नन्वेवमभिधाने किं प्रमाणम् ? इत्याशङ्कयाह
श्रीमन्मतङ्गशास्त्रादौ
तदुक्तं परमेशिना ॥६॥
एतच्च तत्र विद्यापादादावनेकप्रकारमुक्तमिति
कियल्लिख्यते, इति अन्थविस्तरभयात् प्रतिज्ञामात्र-
मेव कृतम्, तथा च तत्र
'सत्वं यद्वस्तुरूपं स्यात्स्वधर्मप्रकटात्मकम् ।
तत्त्वं वस्तुपदं व्यक्तं स्फुटमानापदर्शनात् ॥
यदच्युतं स्वकावृत्तात्ततं चात्मव जगत् ।
ततमन्येन वा न स्यात्तत्तत्त्वं तत्त्वसंतती।'
इति, तथा
'पाधिवाणुसमूहस्य विप्रकीर्णस्य सर्वतः ।
किं स्वरूपं स्वकं तत्र पृथिव्यास्तत्वसंज्ञकम् ॥
इत्याक्षेपपूर्वकम्
'मृत्त्वमस्ति मृदस्तत्र पेनासावुपदिश्यते।
तत्वेभ्योऽप्यणुसंधेभ्यो विशिष्टमविनाश्यथ ।'
इत्यादि बहूक्तम् ॥ ६ ॥

·.
खोक.] नवममादिकम् ।
तदेवमवस्थिते कार्यकारणभावात्मा तत्त्वानां प्र-
विभागो
वक्तव्यः, इत्याह
तत्रपां दय॑ते.दृष्टः
सिद्धयोगीश्वरीमते।
कार्यकारणभावो यः
शिवेच्छापरिकल्पितः॥७॥
"सिद्धयोगोचरीतन्त्रं शतकोटिप्रविस्तरम् ।
पत्त्वया कपितं पूर्व मेदत्रयविसर्पितम् ॥
मानिनीविजये तन्त्र कोटित्रितयलक्षित ।
योगमार्गस्त्वया प्रोक्त सुविस्तीर्णो महेश्वर ।
मूपस्तस्पोपहारः प्रोक्तो द्वादशमिस्त्वतः ।
महः सोऽपि विस्तोर्यो गृह्यते नाल्पबुद्धिमिः ।।
अतस्तदुपसंहत्य समासादल्पधीहितम् ।
सर्वसिद्धिकरं हि प्रसादात्परमेश्वर ।
ग्यमुत्तस्तदा देव्या प्रहस्योवाच विधराट् ।
शशु देवि प्रवक्ष्यामि सिहयोगीचरोमते ।
पन्न कस्यचिदाल्यात मालिनोविजयोत्तरम् ।'
इति । वक्ष्यति च
'कार्यकारणमायोये तत्वे इत्थं व्यवस्पिते।
प्रीपूर्वशाम्रो फपिता यमः कारणकल्पनाम् ।'
इति, कार्यकारणभाव इत्यनेनानुजोदेशोद्दिष्टस्य तदा-
म्त्यस्यापि प्रमेयस्यासूत्रणं कृतम् ॥ ७ ॥

·८ श्रीवन्त्रालोकः। नन्विह मृवटादावस्तीच्छाया अनुप्रवेशः, किन्तु सा कौम्भकारी, वीजाङ्कुरादौ तु चेतनस्यैवानुप्रवेशो नास्ति, इति का वार्ता तद्धर्मभूताया इच्छायाः, इति किमेतदुक्तं 'कार्यकारणभावः शिवेच्छापरिकल्पित इति ? इत्याशझ्याह वस्तुतः सर्वभावान कर्तेशानः परः शिवः। इह खलु जडस्य कारणाभिमतस्य वीजादेरियान् महिमा-पत्सदसद्वाकार्याभिमतमकुरंपरिदृश्यमान- सत्ताकं कुर्यात्, नहि 'थङ्कुरो जायते' इत्येतत् वीज- स्य किंचित् - तस्य ततोऽन्यत्वात, तथात्वे वा घटादे- रप्येवंभावापत्तेः, नाप्यङ्कुरस्य - तदानीं तस्यास- त्वात्, यदि चासदेवाङ्कुरादि तर्हि तस्यासद्रूपतैव परमार्थः, इति कथं स्वरूपविरुद्धं सत्त्वमभ्युपेयात् । अथोच्यते नासन्नाम किंचिद्वस्तु यस्य सत्त्वेन वि- रोधः स्यात् - तस्योभयवस्त्रधिष्टानत्वात्, एतद्धि व्यवहारमात्रं-यदसतः सत्ताकार्यत्वमिति,वस्तुतोहि 'वीजे सति अङ्कुरोऽस्ति' इत्येतावन्मानमेतत्, इति ·श्लोक] नवममाह्निकम् । कि केन विरुद्ध्येतेति, नन्वेवं वीजे सति अड्- कुरश्चेदस्ति तहसौसर्वदेव सत् स्यात् , नो चेन्न कदा- चित् इत्युक्तं स्यात्, अतश्चास्य सर्वदा सत्त्वे न कदाचिदन्यथात्वेन योगः, अन्यथात्वं हि अकिंचिद्रू- पत्वमुच्यते कस्तेन योगार्थः, तथात्वे वा किं नामा- स्य स्वरूपेऽधिकं स्यात्, यद्वशात्-श्रसद्व्यवहारपात्र- त्वमपि उदियात्,नच 'बीजापेक्षसत्तास्वभावोऽङ्कुर' इति वाच्यम्-सर्वभावानांस्वस्वरूपमात्रपरिनिष्ठानात् अन्यस्यान्यापेक्षस्वभावत्वानुपपत्तेः, यद्यपि चासन्नाम न किंचिद्वस्तु तथापि एतच्छशविपाणवत् असत्क- लनाविषयस्य अन्तःकरणभुवि पतितस्य परिस्फुरतः स्वभावस्य संभवात् वाह्यन्द्रियविषयतापन्नेन सत्स्व- भावेन सह विरुध्यते एव, इति युक्तमुक्तम् 'असतः सत्त्वं विरुद्धमिति' । अथ सदेव तहस्य किमुपयाच- नीयं यत् वीजादेःप्रार्थयेत्।यथाभिव्यक्तिनियतत्यादि, इति चेन्न - तत्रापि सदसद्रूपताया योजयितुं शक्य- वात्, न च तदुभयात्मकमनुभयात्मकमनिर्वाच्यं वा युज्यते-विरुद्धत्वादेवस्वभावत्वस्य, तत्सर्वथा लोकप्र- २ ·मौतन्त्राज्ञोफः। सिद्धः कार्यकारणभावो नोपपद्यते, इति सर्व एव व्यवहारः समुत्सीदेव, तेन कार्यकारणभावसमाख्या- बलात्कर्तृकर्मभाव एवाश्रयणीयो. यत् कार्यमाभासन- क्रियाविषयत्वात् कर्मेव कार्यते तत्तदङ्कुरादि अव- भास्यते तेन कर्ता तत्समर्थाचरणेनेति कारणमपि कर्तयेव विश्रान्तम्, तस्मात् चिद्रूप एव परमेश्वरः स्वेच्छावशात् इयद्विश्वमवभासयति, किंतु नियतिद- शायां प्रथान्तरव्यवधानेन येन 'वीजादङ्घरो, मृदो घट' इत्येवमाद्यामिका लोकस्य प्रतीतिः । नन्वेवं सोऽपिकि सदसद्वाविश्वमवभासयेदियुक्त एव दोपः? न-इह खलु अान्तरत्वग्राह्यत्वबाह्यत्वभेदात् त्रिधार्थः परिस्फुरेत्, तथाहि-सर्वस्य प्रमातुर्मनोगोचरत्वापत्तेर- पि पूर्व स्वसंविदैकात्म्येन परिस्फुरतोऽर्थस्यान्तरत्वम्, अनन्तरमन्तःकरणेकवेद्यतयासुखादेखि ग्राह्यत्वमपि, अन्तर्वहिष्करणद्वयवेद्यतया घटादेखि वाहत्यमपि, इति संविदात्मन्यवस्थितस्य चार्थस्य वहिरवभास- नम् , इत्युपपादितमन्यत्र बहुशः, तदुक्तम् "स्वामिनध्यात्मसंस्थस्य मावजातस्य मासनम् । अस्त्येव न विना तस्मादिच्छामर्शः प्रवर्तते ॥'

·श्लोक] नवममाह्निकम् । ११ इति । तवयमेव कार्यकारणभावो-यदन्तः परिस्फुरत एवार्थस्यान्तवहिष्करणोभयवेद्यत्वमाभास्यते इति, यदुक्तम् 'यदसत्तदसधुक्ता नासतः सत्स्वभावता । सतोऽपि न पुन सत्तालाभेनार्थोथि चोच्यते ॥ कार्यकारणता लोके सान्तविपरिवर्तिनः । उभयेन्द्रियवेद्यत्वं तस्य कस्यापि शक्तितः ।" इति, न चान्तरवस्थितस्यार्थस्य बहिरवभासनं नामा- पूर्व किंचित्, अपितु अभेदाख्यातिमात्रम्, इति न क- श्चिद्दोषः, ततश्च युक्तमुक्तं 'स्वातन्त्र्यभाक् परः शिवः सर्वभावानां वस्तुतः कर्ता' इति ॥ ननु अस्त्येवं वीजाङ्कुरादौ, मृद्धटादौ तु नायं वृत्तान्तः, तत्र हि दृश्यते एव कुम्भकारः कर्ता, इति किमदृष्टेन कर्जन्तरेण परिकल्पितेन? इत्याशक्याह अस्वतन्त्रस्य कर्तृत्वं नहि जातूपपद्यते ॥८॥ कुम्भकारो हि न स्वेच्छामात्रेण घटं जनयेत्, अपि तु मृदादि श्रपेक्ष्य,न चाचेतना मृदादयस्तदि- च्छामनुरोध्येरन्, एवं हि पटसंपादनेच्छामपि किं ·११ मोवन्वालोकः। नाद्रियेरन्, ततश्चास्य मृदादिसंस्काराधानमात्र ए- वोपयोगः, तथात्वेऽपि तस्येयत् मृदादिभ्योऽधिकं यचिकीर्पितं घटादि तदानीं चेतसि परिस्फुरत, नच तावतैव घटादेः कार्यस्य वहिरवभासः, ततश्च पर एव शिवः स्वेच्छया नियतिदशायां कुम्भकारस्य मृदादेश्च परस्परापेक्षया कार्यमुपजनयेत् , यस्तु तस्य सत्यपि मृत्पिण्डादौ 'मयेदं कृतम्' इत्यभिमानः सोऽपि तन्महिम्नेव, एतञ्च सर्व पुरस्तादेव सविस्तरं भविष्यात, इति नेहायस्तम, तस्माद्युक्तमुक्तम् 'यस्थ- तन्त्रस्य कर्तृत्वं न कदाचिदपि उपपन्नम्' इति, स हि कुम्भकारादिर्जडे शरीरादौ गृहीताभिमानः, इति कथं स्वरूपविरुद्ध स्वातन्त्र्यमभ्युपगच्छेत् , तद्धि चि- देकगामि, इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः ॥ ८ ॥ श्रत ग्राह स्वतन्त्रता च चिन्मात्र- वपुषः परमेशितुः। चो अर्थे । ननु लोके शास्त्रे च अडस्यापि स्वातन्त्र्यात्मकं फर्तृत्वमभ्युपेयते, तथा च काष्ठानि चलन्ति, प्रधा- ·१३ श्लोक १०] नवममादिकम् । नं च जगन्मतमिति, तत् किमेतदुक्तं 'जडे स्वातन्त्र्यं नोपपन्नम्' इति ? इत्याशझ्याह स्वतन्त्रं च जडं'चेति तदन्योन्यं विरुध्यते ।।४।। स्वातन्त्र्यं हि स्वप्रकाशत्वमुच्यते, जाड्यं च पर- प्रकाश्यत्वमुच्यते, न चानयोस्तादात्म्यं संसगों वा भवेदित्युक्तं तदन्योन्यं विरुध्यते' इति,अत एव तज्जड वस्तु संविन्निष्टत्वात् तद्व्यवस्थायाः स्वात्म- सिद्धावपि परं स्वप्रकाशात्मकं प्रमातारमपेक्षते, इति स्वातन्त्र्यं कथं जडस्य स्वरूपसंनिविष्टं स्यात् ॥६॥ तदाह जाड्यं प्रमातृतन्त्रत्वं स्वात्मसिद्धिमपि प्रति । यत्तु लोके शास्त्रे वा जडस्यापि कर्तृत्वं, तत्स्वत- न्त्राधिष्ठानादिना चोपचरितप्रायम् ॥ ननु मा भूत कर्तृत्वं, कारणत्वमेव भविष्यति, यत् सुस्पष्टं जडाजडयोरपि संगतिमियात् ? इत्याशक्याह ·१४ श्रीतन्त्रालोकः। न कर्तृत्वाहते चान्यत् कारणत्वं हि लभ्यते ॥१०॥ स्यादेवं, यद्यर्थस्य वाद्यताभासनात् अन्यत् कार्यत्वं भवेत्. यावता हि अन्तराभासमानस्यार्थस्य तथा- रूपापरित्यागेनैव बहिराभासनं नाम कार्यत्वं, ततश्च यदपेक्षयैव अन्तरवस्थितोऽर्थः तदपेक्षवैवान्तरव- स्थितो बहिर्भवेत् , प्रमातुरेव चान्तःस्थितोऽयमिति, तत एव वहिर्भायान्नान्यतः, इति स एव घटादौ कार्ये कारणं, न तु जडं मृदादि-तदपेक्षयास्य अन्त- हिराभासाभावात्, प्रमातुश्च न कर्तृत्वात् अन्यत् कारणत्वम्, इति युक्तमुक्तं 'कर्तृत्वमात्रसतत्त्वं जडस्य कारणत्वं न युज्यते' इति ॥ १० ॥ ननु अयमेवविधो भावस्वभाव एव यत् अस्मिन् सतीदं भवतीति, अन्यथा हि भावान्तर्भावेऽपि अभवत् तस्मिन् सति भवति,इति कथं स्यात्, न च अभूताकारभावनमन्तरेण अन्यत् किंचित् कार्य- कारित्वम्, इति स्थित एव 'वीजाङ्कुरादौ भावे भावात्मा कार्यकारणभाव' इति, यद्धर्मालंकारः ·1" श्लोक ११] नवममातिकम्। 'भाव एव परस्यह कार्यताभाव इति । 'स्वभावो जनकोऽर्धानामभूताकारभावक ॥' इति च । न च स्वभावमुत्सृज्य भावानामन्यत् किंचिदपेक्षणीयम्, इति किमत्र चेतनानुप्रवेशनेन ? इत्याशक्या तस्मिन्सति हि तद्भाव इत्यपेक्षकजीवितम् । निरपेक्षेषु भावेषु स्वात्मनिष्ठतया कथम् ॥१२॥ बौद्धानां हि नैकस्यैव भावस्य कार्यकारणभायो, नापि द्वयोः योगपद्येन घटपटवत्, न च क्रमिकत्वेऽपि अनेयत्येन नीलपीतादिज्ञानवत्, न च नियतक्रमिक- खेऽपि पूर्वभावि कार्य, पश्चाझावि च कारणम्, अपि तु नियतपूर्वभावं कारणं, नियतपरभावं च कार्यम् इति उक्तम् , तस्मिन् कारणाभिमते बीजादायेव सति तस्य कार्याभिमतस्याङ्कुरादेरेव अभूतपूर्वतया अवश्यंभाव इति, नियमश्चात 'यस्य चभावेन भावल- क्षणम्, (पा० सू० २-३-३७) इति सप्तम्याक्षिप्तो, ·मौवन्यालोकः। यदन्यस्मिन्सति अभवत् तस्मिन्नेव सति भवतीति, स्यादेतत् एवं जडानां यदि नियमो न भवेत्, यत् - सति घटे धूमोऽपि स्यात् किन्तु न नैय- त्येन इति, नियमे हि अन्योन्यापेक्षा जीवितम् , सा च जडानां न संभवति, ते हि स्वात्ममात्र- परिनिष्ठितत्वादन्योन्यवार्तानभिज्ञा :, इति कस्मिन् सति किं स्यात्, नन्वग्निधूमावेव तथा परिदृश्यमानौ 'अन्योन्यात्मतामनासादयन्तावपि अन्यथा भवन्तौ नियतावित्युच्येते,न तु नियमो नामापरः कश्चित्पदा- थों योऽनयोरन्योन्यापेक्षा प्रसञ्जयेत् , तदनेरयमेव नियमो-यत्तस्य पश्चान्नाधूमः, तस्याप्ययमेव- यत् ततः पूर्व नानमिः, इत्यनयोः स्वात्ममात्रपर्यवसितम् अनन्यस्पर्शितया विशिष्टं रूपमेव कारणता कार्यता च, इति न कश्चिदपेक्षार्थः, अत्रोच्यते-एवं हि दर्शन- मात्रमेव प्रमाणीकृतं स्यात्, यत्-पुरुपेण अनेः पश्चात् धूम एव प्रतीयते, नाधूमः, तस्यापि पूर्व- मग्निरेव नाननिरिति, न च दृश्यानपेक्षात् दर्शन- मात्रादेव अर्थतथात्वव्यवस्था न्याय्या इत्यनयोः स्वरूपसंनिविष्टः कश्चिद्विशेषोऽभ्युपगमनीयो, योऽ- ·श्लोक ११] + नवममासिकम् । निधूमौ तथा नियमयेत् , अन्यथा हि अग्नेः पश्चात् यो धूम एव नापरः स नाग्नेः स्वरूपातिशयो, नापियो धूमात् पूर्वमग्निरेव नापरः स धूमस्य, इति कथमेव- भावो भवेत्, नहि परः परस्य स्वरुपमतिशाययति, न च बहुशोऽपि दैवयोगात् पुरुपेण घटादनन्तरं पटो दृष्ट इति तयोः परस्परयोनिरपेक्षयोरपि ता- वता किंचित् नियामकं ज्ञातेयमुदियात् येनावश्यं पौर्वापर्यं स्यात् , एवं च कृत्तिकारोहिण्युदययोरपि कार्यकारणभावोभवेत् -यदुदितासु कृत्तिकासुनिय- मेन रोहिण्युदयः इति, अथ कृत्तिकाभ्यो रोहि- णीनामभूतपूर्वतया नोदयः- पूर्वदिनेषु तथा दृष्ट- त्वात्, इति चेन्न, एतद्धि धूमेऽपि समानं, यत् तस्यापि पूर्वदिनेषु वह्निनैरन्तयेंणोदयो दृष्ट इति। ननु पूर्वस्य सामर्थ्यात् परस्य भावः कार्यकारणभावः, स च न कृत्तिकारोहिण्युदययोः संभवति-धुवाव- वद्धं हि नक्षत्रचक्र युगपदेव नित्यं प्रवहदवस्थितं, किन्तु घटीयन्त्रवत् क्रमेण परिवर्तमानं दृश्यते, ये- नायमनयोः पूर्वापरत्वेनावसायो, न तु स्वरूपसंनि- विष्टः कश्चिद्विशेषः। नन्विदं हि नाम भवद्गृहे पूर्वस्य ·प्रोवन्यालोकः। सामर्थ्य गीयते यत् तदभावादभूतोऽपि परः तस्मिन् सति भवन् दृश्यते इति, यद्धर्मालंकारः तत्र सामयं हि तस्य जनकत्वं, तच्च यदि तस्मिन्सति न मवति कथं नाम तत्सामर्थ्यम्, अथ भवति कथमसामयं स्यात् ।' इति । त्रैकाल्यपरीक्षापि 'अथ च प्रागसन्मावः कारणे सति दृश्यते । इति, तचात्रापि समानं, यत् कृत्तिकोदयात् पूर्वमभव- नपि रोहिण्युदयः तस्मिन् सति भवन् दृश्यते इति, तत् सर्वथा समानेऽपि विधौ कृत्तिकारोहिण्युदययोः कार्यकारणभावो नास्ति, धूमाग्न्योश्चास्ति इति नि- निवन्धनः कथमसौ विभागः श्रद्धातव्यः स्यात् , तस्मात् कार्यकारण्योः स्वरूपसंनिविष्टं किंचिज्ज्ञा- तेयमभ्युपगमनीयं यस्यान्वयव्यतिरेको स्याताम्, ज्ञापकेन हि सर्वत्र वस्तुनि संभवदेव रूपं ज्ञाप्यते, नान्यथा, तथात्ने वा भ्रान्तिः स्यात्- इति न वस्तु ज्ञापितं भवेत्, न च तदपेक्षामपहाय अन्यत् कि- चित् भवितुमर्हति, सा च द्विविधा - अन्योन्यानुप- हितात्मिका अभिप्रायात्मिका वा, न च उभय्यपि ·श्लोक ११] नवममाह्निकम् । ला कार्यकारणतया संमतानां जडानां संभवति, अन्योन्यानुषङ्गिता हि द्वयोरर्थयोः परस्पररूप- त्वात् वयोष्णययोरिव सत्तायामैकात्म्यम् , एकतरा- पाये पुनः परस्य सत्तैव न स्यात्-उष्णत्वाभाव इव वह्नेः, न च कार्यकारणयोरेवंभावोऽस्ति-पर- स्परविविक्ततया अग्निधूमयोः प्रतिभासात्, तथात्वे धूमाभावेऽग्निरेव न भायात्, तदभावेऽपि वा धूम इति प्रत्यक्षविरोधः स्यात्, द्वितीया चानुसंधान रूपा, यथा - भोक्तुरन्नं प्रति, भोक्ता हि अन्नं प्रति सापेक्षोऽपि अन्नानुपतिया न प्रतीयते, किंतु तदस्य संविदि श्रभिमुखीभावमेति, येनार्य-तदभि- लापाद्यात्मना अनुसंधानेन तन प्रवर्तते, न चैव कार्यकारणयोः संभवति- तयोर्जडत्वात् परस्परस्य स्वरूपमनुसंधातुमसामर्थ्यात्, तत्सर्वघा जडानां किंचित् ज्ञातेयं बिना कार्यकारणभाषो नोपपन्नः, इत्येव स्थितम् ॥११॥ ननूकमेवात्र ज्ञातेयं - यत् कारणस्य पूर्ववं का- र्यस्य च परत्वम् इति, पूर्वसत्ताप्रयोजकीकारेण हि परस्यापूर्वतया सत्ताविर्भावः, अत एव न भविष्य- ·श्रीवन्त्रालोकः। द्वर्तमानयोः तदाविर्भावने सामर्थ्य - तावन्तरेणापि तस्य भावात्, पूर्वस्य हि प्रागेव सत्त्वात् तदावि- भर्भावने सामर्थ्य,न भविष्यतः- तदानीं तस्याकिंचि- दूपत्वात्, वर्तमानश्च समानकाल उच्यते, समानका- लवं च लब्धसत्ताकयोर्भवति, न च तदानयोः किंचित् कर्तव्यमवशिष्यते-यदेकस्यान्येन क्रियेत, इति पौर्वापर्यमात्रमेव कार्यकारणयोजीतेयमित्याह स पूर्वमथ पश्चात्स इति चेत्पूर्वपश्चिमो। स्वभावेऽनतिरिक्तो चे- त्सम इत्पवशिष्यते ॥१२॥ नन्वनयोः पूर्वत्वं परत्वं च किं स्वभावादतिरि- क्तमनतिरिक्तं वा, तत्र नाद्यः पक्ष:-नहि भवगृहे पूर्ववाद्यपि किंचिद्वस्तु सदस्ति यत्तदतिरेकेगा सचामियात्, व्यवहारमात्रसिद्धत्वे वा तस्य कार्य- कारणभावोऽपि एवं स्यादिति स्वसिद्धान्तभङ्गः-का- र्यकारणभावस्य वस्तुस्वभावत्वेनाभ्युपगमात्, यद्धर्मा- लंकारः पं०३ग पु० भादेन नेति पाठ।

·श्लोक १२] २१ नवममादिकम् । 'तदेवमयं वस्तुस्वभाव एवं कार्यकारण- भावो न तु व्यवहारमात्रसिद्धः।' इति, अनतिरेकपक्षे च कार्यकारणत्वेन संमतं भावद्वयमेवावशिष्यते इति न तयोः ज्ञातेयं किंचि- दुक्तं स्यात्, न च भवदर्शने धूमाग्न्यो—माग्निरूपता विहाय अन्यः कश्चित् कार्यकारणभावात्मा विशेषः, अत एव चात्राभ्युच्चयबुद्धिनिर्माह्यत्वमुक्तं यत् न के- वलमयमग्निधूमो वा यावत् कारणमपि कार्यम- पीति । नन्वेवं वदद्भिर्भवद्भिरनक्षरमेव धूमाग्नि- रूपताया अन्यत् कारणत्वं कार्यत्वं चोक्तम्, तथाहि- यद्यग्नित्वमेव कारणत्वं तत्प्रतीतेऽग्नित्वे 'एकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न भागो दृष्ट. स्याद्या प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥' इत्याद्युक्तयुक्त्या किमिति न तत् प्रतीयात् , येना- भ्युच्चयबुद्धिनिर्माह्यत्वमपि अस्य स्यात् ? सत्यमेवं किं तु विकल्पस्य एतदौरात्म्यं- यदग्निस्वमवस्यन्ने- तावदेव अवस्यत्ति, न कारणत्वमपि-येनैवंप्रतीत्य- न्तराभ्युच्चयः, ननु विकल्पेन चेत् तथावसितं तावता का प्रतीत्यन्तराभ्युञ्चयार्थः, नहि गौः शुक्ल इत्येव- मादिप्वभ्युच्चयबुद्ध्या किंचित् कार्यम्, एतद्विकल्पस्य - ·२२ श्रीवन्यालोक । स्वशिल्पनेपुणं - यदभिन्नमपि भेदयति भिन्नमपि संसृजतीति, श्रय प्रतिभासमूलमेवं विकल्पस्य माहा- म्यम्, इह तु न तथा, नहि कारणत्वं कार्यलं वा संनिवेशादिवत् अर्थातिशयरूपं, येन-अनयोः प्राति- भासिकानं स्यात्, अथ च प्रतीयमानरूपस्वभा- वत्वेन क्षणिकत्ववदवस्थाप्यते इत्यस्त्यत्र अभ्युच्चय- बुद्ध्या कार्य, नहि श्राकारशून्योऽर्थः स्यात् अवेयं वा वेदनं तदग्न्याकार एवं धूमकारणताया श्राकारो यन्न प्रतीत्यन्तराभ्युच्चयो भवेत् , सत्यमस्त्येवं, किंतु अग्न्याकाराउन्य एवं धूमकारणताया श्राकारः, अन्यथा हि अन्त्यावस्थासपातोऽपि अग्निः कथं न धूम जनयेत्, नहि तादवस्थ्यमप्राप्तोऽग्निरग्निर्न स्यात्, क्षणिकत्वं च योगिनां प्रतीयमानात् नीलरूपात अन्यदेव पर्यवस्येत् , नीलादिकं हि निवृत्त्यनिवृत्त्युभ- यधर्मसाधारणरूपं, चणिकत्वं पुनर्निमृत्त्येकधर्मस्वभा- वं, यत्प्रामाण्यं 'निवृत्तिधर्मता हि सा' इति, तस्मात् भास्वरायाकारत्वं नामाग्नित्यं, धूमानुविहितान्वयव्य- तिरेकलं च कारणलं,पाण्डुराधाकारत्वं च धूमत्वम् , अग्न्यन्ययव्यतिरेकानुविधायित्वं च कार्यवम् इति ·२३ श्लोक १३] नवममाविकम् । धूमाग्निरूपतातिरिक्त कार्यत्वं कारणत्वं चानुक्तसि- छमेव, अन्यथा हि कार्यकारणत्वंन संमतं भावद्वयं विशरारुपायं पर्यवस्येत् ॥१२॥ ननु भवत्येवं, नहि कार्यकारणभावात्मा कश्चित् संवन्धोऽस्माकं विवक्षितः, सर्व एव हि भावाः स्वात्ममात्रपर्यवसिता एव ? इत्याशङ्कयाह बीजमङ्कुर इत्यस्मिन् सतत्त्वे हेतुतद्वतोः। घटः पटश्चेति भवेत् कार्यकारणता न किम् ॥१३॥ अस्मिन्सतत्व इति -परस्परमपेक्षाशून्य इत्यर्थः, किं न भवेदिति – परस्परनरपेक्ष्यस्य अविशेषात् अत्रापि कार्यकारणभावो भवतु, इति यावत् । इह खनु अपेक्षाशून्यत्वात् जडानां कार्यकारणभावो न भवेत् - इत्युपपादितम्, अथ च लोके वीजादड्कुरो जायते इत्येवमाद्यात्मिका प्रतीतिः, इत्यवश्य केन- चित् चिद्रूपेण प्रमात्रा भाव्यं, यत्र विश्रान्तं सत् भा- वद्वयं कार्यकारणव्यपदेशपात्रतामासादयेत्, नहि चिदात्मकैकप्रमातुविश्रान्तिमन्तरेण अत्यन्तविशरा- " ·श्रीदन्त्रालोकः। रूणां सिकतानामिव जडानां भेदाभेदात्मा संश्लेपः स्यात् , अत एव कर्तृकर्मभावसतत्व एव कार्यकारण- भावः, इति - नः सिद्धान्तः, यदुक्तम् 'जडस्य तु न सा शक्तिः सत्ता यदसतः सतः । कर्तृकर्मत्वतत्त्वैव कार्यकारणता ततः ॥' इति, ततश्वेतत् युज्यते - यत् कृषीवलो वीजादङ्कुरं जनयति, ईश्वरश्च शृङ्गात् शरमोर्वा धूममिति ॥१३॥ नन्वेवं वीजाकुरयो दे सति एकप्रमातृविश्रा. न्तिमानात् कारणत्वं कार्यत्वं च न सिद्ध्येत् , एवं घटपटाभासयोरपि ताप्यं स्यात् - सर्वावभा- सानां प्रमातयेव विश्रान्तः, तत् तयोरैकात्म्यमेव अङ्गीकार्य, येन कारणमेव तत्तद्रूपतया परिणमत् कार्यमित्युच्यते ? इत्याह बीजमङ्कुरपत्रादि- तया परिणमेत चेत् । इह तावत् सर्व एव भाववर्गः परिनिष्टितनिजरूप इति वीजं चेत् वीजं कथमिवाङ्कुरादिरूपतामियात् अतथास्वभावस्य तथास्वभावायोगात् ,नहि कदाचित् घटोऽपि पटः स्यात् ॥

·श्लोक १५] नवममाह्निकम् । २५ 1644 तदाह तत्स्वभाववपुषः स स्वभावो न युज्यते ॥१४॥ श्रथोच्यते-धीजस्येयाने स्वभावो, यत्-क्रमे- णाङ्कुरायात्मनावतिष्ठते इति एकमेव हि वस्तु क्रम- विचित्रस्वभावम्' इति सत्कार्यवादिनः ॥ १४ ॥ श्रत श्रा स तत्स्वभाव इति चेत् । ननु यद्येवं तर्हि वीजमङ्कुरो वा वीजत्वमात्र एवाङ्कुरत्वमात्र एव वा रूपे विश्वान्तेः वीजस्या- वीजात्मकमकुराद्यपि अन्त्यं रूपं संभवेत् अकुरस्य चानङ्कुराधात्मकम् अायं वीजायपीति ? तदाह तर्हि बीजाङ्कुरा निजे। तावत्येव न विश्रान्तौ तदन्यात्यन्तसंभवात् ।।१५।। न चैकमेव वस्तु द्वयात्मकं संभवेत् , इत्यवश्यं केन- चिदेकेन भाव्यं, यस्य -बीजाङ्कराद्यात्मना विचि- त्रोऽयमाकारः प्रस्फुरेत् ॥ १५ ॥ १ ·श्रोतन्त्रालोक । तदाह ततश्च चित्राकारोऽसौ तावान्कश्चित्प्रसज्यते। नवभीष्टमेवैतदस्माकम् ? इत्याह अस्तु चेत्"................" ननु एवमपि कथमेकस्यैव परस्परविरुद्ध वीजत्वा- वीजवाद्यात्मकमाकारद्वयं संभवेत् ? इत्याह, .............."न जडेऽन्योन्य- विरुदाकारसंभवः ॥१६॥ नहि एक एव घटो लोहितश्चालोहितश्च भवेदिति भावः, स्यादेतत् - एवं यदि युगपच्चित्रत्वमभ्युपग- च्छेम किं तु क्रमेण, इति को विरोधार्थः ॥ १६ ॥ श्रत शाह क्रमेण चित्राकारोऽस्त जडः किं नु विरुदयते। यत् सत्कार्यसिद्धिः परिदृश्यमानमेव भावशरीरं स्वभावभूतेन क्रमेण तथा तथा भवतीति . ..

·1.
श्लोक १७]
नवममाह्निकम् ।
'एक एव साकारः क्रमचित्रो हि तत्वतः।
स्वस्वरूपनिमग्नं तदैवियं सर्वमश्नुते ॥',
इति च, 'जड' इति, अज़डं हि चित्रविज्ञानादि युग-
पत् चित्रमपि भवेत् इति भावः 'किं नु विरुध्यत'
इति-लोहितोऽपि हि घटः क्रमात् निमित्तान्तरे-
णापि अलोहितोऽपि स्यात् ॥
ननु क्रमो यौगपद्यं वा न वस्तुनः स्वरूपे कश्चि-
दतिशयः, अपितु संविदः, संवित् हि घटादनन्तरं पटं
प्रतियती समं वा क्रमाक्रमावुत्थापयेत्, न तु वस्तुनः
स्वरूपादधिकः कश्चिदक्रमः क्रमो वा भवेत्, इत्येक-
स्मिन् वस्तुनि क्रमाभ्युपगमेऽपि न विरुद्धधर्माध्यासो
व्युपरमेत् ? इत्याह
क्रमोक्रमो वा भावस्य
न स्वरूपाधिको भवेत् ॥१७॥
तथोपलम्भमात्रं तौ"
'न स्वरूपाधिको भवेत्' इति-न कश्चिदित्यर्थः,
अन्न हेतुः तथोपलम्भमानं तो' इति, उपलम्भो हि
क्रमेण अन्यथा वा भवन् क्रमाक्रमाभ्यां भावस्वरूपं
व्यवहारयतीति ॥ १७॥

·२८
ओवन्त्रालोकः।
ननु उपलम्भस्यापिएवंभावे किं निमित्तम् ? इत्याह
"उपलम्भश्च किं तथा।
इह खलु उपलब्धा क्रमांकमाभ्यामेव तत्तदर्थ-
जातमुपलभते इत्युपलम्भस्यापि क्रमाकमायोगः,
उपलब्धुश्च संविन्मात्ररूपत्वेऽपि क्रमाक्रमोपलम्भ-
स्वभावत्वादेवंभावः ॥
तदेतदाशते
उपलब्धापि विज्ञान-
स्वभावो योऽस्य सोऽपि हि ॥१८॥
क्रमोपलम्भरूपत्वात्
क्रमेयोपलभेत चेत् ।
अत्रापि स एव पर्यनुयोगः, इत्याह
तस्य तर्हि क्रमः कोऽसौ
तदन्यानुपलम्भतः ॥ १६॥
उपलभ्यस्य हि उपलम्भमुखेन क्रमाक्रमयोग
उक्तः, तस्यापि उपलब्धृमुखेन, उपलब्धः पुनरुप-
लब्धन्तरं नास्ति-अनवस्थापत्तेः, तदस्य कुतस्त्यः
क्रमः ? इत्युक्तम् तदन्यानुपलम्भतः' इति ॥१६॥

·श्लोक २१] नवममातिकम् । स्वभावपक्षाश्रयेऽपि अस्य नोपलब्धृस्वरूपादा- धिक्यं पर्यवस्येत्, इत्याह स्वभाव इति चेन्नासो स्वरूपादधिको भवेत् । अथ स्वभावभूतत्वात् स्वरूपानतिरिक्तत्वेऽपि क्र- मस्य स्वस्वातन्त्र्यादतिरिक्तायमानतया अवभासन- मित्युच्यते, तर्हि अस्मदर्शनमेवागतोऽसि, इत्याह स्वरूपानधिकस्यापि क्रमस्य स्वस्वभावतः ॥२०॥ स्वातन्त्र्यानासनं स्याच्चत् किमन्यमहे वयम् ।। इत्थं श्रीशिव एवैकः कति परिभाष्यते ॥२१॥ किं नाम चास्य कर्तृत्वम् ? इत्याशङ्कयाह कर्तृत्वं चैतदेतस्य तथामात्रावभासनम् । 'तथामात्रावभासनम्' इति, तथा – विचित्रेण स्पेण प्रमातृप्रमेयात्मनां मात्राणामशानामबभास- नम्-अतिरिक्ततयैव प्रथनमित्यर्थः ॥ २०-२१ ॥

·३० . श्रीवन्यालोकः। एवं विश्व पदार्था यथा भगवता स्वेच्छयैवाव- भासिताः, तथा कार्यकारणभावोऽपि, इत्याह तथावभासनं चास्ति कार्यकारणभावगम् ॥ २२॥ नन्वेवं वजिाङ्कुरादौ घटपटादौ च सर्वत्र भगव- कर्तृकर्मविशेषेणावभासनम्, इति कथं क्वचिदेव कार्यकारणताव्यवहारः ? इत्याशङ्कयाह यथा हि घटसाहित्य पटस्याप्यवभासते। तथा घटानन्तरता किंतु सा नियमोज्झिता ॥२३॥ अतो यन्नियमेनैव यस्मादाभात्यनन्तरम्। तत्तस्य कारणं ब्रूमः सति रूपान्वयेऽधिके ॥२॥ नियमोज्झितेति - तयोविपर्ययेण अविशेपेण च दर्शनात् । नन्वे बौद्धस्येव तथापि कृत्तिकारोहि- ण्युदयादौ कार्यकारणभावः प्रसज्येत? इत्याशङ्कयोक्तं

·श्लोक २४]
नवममादिकम् ।
'सति रूपान्वयेऽधिक इति।इह तावन्मायापदे घटा-
देः कार्यस्य मृद्दण्डचक्रादीनि बहूनि कारणानीत्यवि-
वादः, तत्रास्य मृत् उपादानकारणं, यत् सैव शिव-
कस्तूपकादिक्रमेण अन्यानपेक्षितयानुवर्तते इति,
दण्डादि तु सहकारिकारणप्रगुणनपरिवर्तनादयुप-
कारमात्रचरितार्थत्वात् , तेन यदीयमेव यस्य रूपं के-
नचिद्धर्मेणानुयायि भासते तदेव तस्योपादानकार-
णम् इति, यद्वौद्धा अपि
'अनपेक्षानुवृत्तेश्च भेदेऽप्यन्तराप्रये ।
तस्योपादानहेतुत्वं मृदः कुण्डादिके पथा।'
इति, यत् पुनरेवमाचक्षणैरपि धूमादावनुपादानमेव
कार्यत्वमभ्यधायि तत्कारणविभागानभिज्ञत्वमेव तेषां,
यतो-धूमस्य नाग्निरुपादानकारणम् , अपि तु पार्दै
न्धनादि, तथाहि -तुपतुरुष्कादेरुपादानात् अस्य
गन्धाद्यप्यन्वयवदधभासते तदेव तस्योपादानकार-
णम्, लौकिकानामपि अत्र वैदुष्यम् - चन्द्रकान्तो-
दकद्वादौ च चन्द्रकान्ताश्रयोपकृताश्चन्द्रकिरणा
एवोपादानम्, अन्यथा हि चन्द्रकान्तस्य द्रवीभावे
क्षणास्तणं प्रत्तयः स्यात्, इत्यलमवान्तरेण ॥२४॥

·३२
श्रीवन्त्रालोकः।
नन्वेवं रूपान्वयोपकृतः पौर्वापर्यनियमात्मा कार्य-
कारणभावो यदि वास्तवः, तत्कथं व्यभिचरेत् ?
इत्याशङ्कवाह
नियमश्च तथारूप-
भासनामात्रसारकः।
वीजादकुर इत्येवं
भासनं नहि सर्वदा ॥२५॥
भासनामात्रसारत्वे हेतुः- एवं भासनं 'नहि
सर्वदा' इति-कदाचित् हि बीजाभावेऽपि अङ्कुरो
भवेदिति भाव ॥ २५ ॥
तदाह
योगीच्छानन्तरोभूत-
तथाभूताङ्कुरो यतः।
इष्टे तथाविधाकारे
नियमो भासते यतः॥ २६ ॥
स्वाने घटपटादीनां
हेतुतहत्स्वभावता।
भासते नियमेनेव
वाधाशून्येन तावति ॥ २७॥

·लोक २७]
नवममालिकम् ।
इह खलु योगिनो निरुपादानमेवेच्छामात्रेण
अङ्कुरादिकार्य कुर्वन्तीत्यविवादः, तेन योगीच्छातो-
ऽनन्तरमुद्भूतः अत एव तथाभूतो-वीजाभावेऽपि
प्रादुर्भूतो योऽसावङ्कुरः तस्मिन्नपि यतः पौर्या-
पर्यात्मा नियमोऽवभासते 'वीजादेव अङ्कुरोजायते'
इति नायमेकान्त इत्यर्थः, योगीच्छाभिनिवर्तितश्च
अकुरो बीजकार्याङ्कुरसमानजातीय एव, न तु
शालूकाद्विजातीयः, इत्याह 'तथाविधाकार' इति,
अन्यथा हि योगिनामिच्छाविसंवादात् योगित्वमेव न
सिद्धयेत् , न चैतङ्क्रान्तिमात्रमित्युक्तम् 'इष्ट इति-
तत्तत्समीहितार्थक्रियाकारिणीत्यर्थः, तदुक्तम्
'योगिनामपि मूवीजे विनैवेच्छावशेन यत् ।
टादि जायते तत्तस्थिरस्वार्थक्रियाकरम् ॥'
इति, तथा यतः स्वप्नेऽपि नियमेनैव घटकार्यः पटो-
ऽपि भासते - घटाभासानन्तरं पटाभासस्योदयात् ,
स्यादेवमेतत् यदि वाधा न स्यादित्याह 'वाधाशून्ये-
न' इति, वाधश्चात्र किं तादात्विकः कालान्तरभावी
वा, तत्र तावदुत्तरः पक्षो-जाग्रद्भाविनोऽपि स्वप्ना-
पेक्षया वाधसंभवात् , तादात्विकस्तु नास्त्येव वाधः-

·३४ श्रोपन्त्रालोकः। प्रबोधपर्यन्तं दायेन तथावभासात् , अत एव तात्र- ति-स्वप्नावस्थायामेवेत्युक्तम् ॥ २७ ॥ एवं निर्वाधो नियम एव कार्यकारणताया निवन्धनम्, इत्याह ततो यावति याद्रूप्या- नियमो वाधवर्जितः। भाति तावति तादूप्याद्- दृढहेतुफलात्मता ॥२८॥ ननु एवमपि सौगतमतमेवापतेत् ? इत्याशङ्कयाह तथाभूते च नियमे हेतुतद्वत्त्वकारिणि । वस्तुतश्चिन्मयस्यैव हेतुता तदि सर्वगम् ॥ २६॥ तदिति -- यन्नाम चिन्मयस्यैव ' हेतुतेति' सर्वग- मिति-सर्वेषामेव मृदण्डाद्याभासानां विश्रान्तिधा- मतेनातुवर्तनात् ॥ २६ ॥ एवं च नैकं किंचन जनक, सामग्री चै जनिके त्यायपि संगच्छते, इत्याह ·३५ श्लोक ३१] नवममाह्निकम् । अत एव घटोद्भूतो सामग्री हेतुरुच्यते । सामग्रीति-न पुनयंत्ताः समग्राः, ननु सममान् दण्डादीन् विहाय का नामान्या सामग्री इत्यु- च्यते ? इत्याशङ्क्याह सामग्री च समग्राणां यद्येकं नेष्यते वपुः ।। ३०॥ हेतुभेदान्न भेदः स्यात् फले तच्चासमञ्जसम्। चो हेतौ, एक वपुरिति-समग्रप्रत्ययनिमित्तमेक- प्रमातृविश्रान्तिलक्षणम्, इह तावन्मृद्दण्डादयो व्य- स्ता एव यदि घटहेतवः स्युः तत् कारणभेदात् कार्यभेदस्याविवादात् अनेके घटाः प्रादुर्भवेयुः, न चैवम्, इत्येकप्रमातृविश्रान्त्या सामग्रीशब्दवाच्य- मेवैषां वपुरवश्यैपणीयं - यदेकमेव घटं जनयेत्, यदपेक्षयैव च कारणानां पारस्परिको भेदो, यतः फनभेदोऽपि स्यात्, नेति काका योज्यम्, प्रत्य-

·श्रोवन्यालोकः।
क्षविरुद्धं चेतदित्याह 'तच्चासमञ्जसमिति' ॥ ३० ॥
ननु यत् यस्यान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते तत् तस्य
कारणमित्युक्तं, व्यस्तानां च मृद्दण्डादीनामेवंभावो
नास्ति, समग्राणां चास्ति, इति कोऽर्थः सामग्री-
शब्दवाच्येनेकेन वपुपाभ्युपगतेनेषाम् ? इत्याश-
याह
यद्यस्यानुविधत्ते ता-
मन्वयव्यतिरोकिताम् ।। ३१॥
तत्तस्य हेतु चेत्सोऽयं
कुण्ठतर्को न नः प्रियः।
कुण्ठ इति - समनन्तरमेव तत्तद्रूपणोदीरणेन
भन्मशक्तीकृतत्वात् ॥ ३१ ॥
ननु समस्तानामप्येषां केनचिद्रूपेण यथैकात्म्यं न
स्यात्, तदेशकालविप्रकृष्टानामपि हेतुलं प्रसज्येत्,
इत्याह
समग्राश्च यथा दण्ड-
सूत्रचक्रकरादयः॥३२॥

·श्लोक ३५] मदममाह्निकम् । दूराश्च भाविनश्चेत्थं हेतुत्वेनेति मन्महे ।। दूरा-मेर्वादयो, भाविनः - कादयः, इत्यमि- ति-तथा, एवं यथा दण्डादयो घटे हेतुत्वेन भवन्ति तथा दूरादयोऽपीति, मन्महे - प्रसङ्केन मन्यामहे इत्यर्थः ॥ ३२॥ नन्वत्र दूरभाविनोरन्वयव्यतिरेकानुविधानमसि- दम् ? इत्याशङ्क्याह यदि तत्र भवेन्मेरु- भविष्यन्वापि कश्चन ।। ३३॥ न जायेत घटो नूनं तत्मत्यूहव्यपोहितः। यथा च चक्रं नियते देशे काले च हेतुताम् ॥३४॥ याति कर्किसुमेर्वाद्या- स्तद्वत्स्वस्थावधि स्थिताः। ननु चनादीनां किं देशकालसंनिकों विवक्षित उत रूपसंनिकपः, तत्र देशादिसनिकृष्टत्वं पटादी- ·३८ प्रोवन्त्रालोकः। नामपि संभवेत, इति तेपामपि एककार्यकारित्वं प्रस- ज्येत् , रूपसंनिकर्पश्च नेप्यते भवद्भिः, तन्नियतदेशा- यवस्थायित्वं नाम संनिकपः पर्यवस्येत्, तच्च मेर्वा- दीनामपि अविशिष्टम्, इति तेऽपि हेतवो भवेयुः, तस्मादेपामेकमातृविधान्तिसतत्वमेकं रूपमवश्या- भ्युपगमनीयं, येन - तचत्संयोजनवियोजनादावेक- स्येव परमेश्वरस्य कर्तृवे विश्वमिदमुन्मिपेत् ॥३४॥ तदाह तथा च तेषां हेतूनां संयोजनवियोजने ॥ ३५॥ नियते शिव एवेकः स्वतन्त्रः कर्तृतामियात् । ननु कथं सर्वत्र शिवस्यैव कर्तृत्वामिप्यते, घटादौ हि कुम्भकारो व्याप्रियमाणो दृश्यते ? इत्याशङ्ग्याह कुम्भकारस्य या संवित् चक्रदण्डादियोजने ॥ ३६॥ शिव एव हि सा यस्मात् संविदः का विशिष्टता। 'का विशिष्टतेति'-को भेद इत्यर्थः, नहि संविदः ·श्लोक ३] नवममासिकम् । संविद्रूपादणुमात्रेणापि अधिक रूपान्तरं किंचिद्भ- वेदिति भावः ॥ ३६ ॥ ननु कौम्भकारी सवित् देशकानायवच्छेदात् संकुचितस्वभावा 'परा' पुनरनवच्छिन्नत्वात् 'पराद्वय- रूपा' इति कथं तयोरविशेष उक्तः? इत्याशङ्ग्याह कौम्भकारी तु संवित्ति- रवच्छेदावभासनात् ॥ ३७॥ भिन्नकल्पा यदि क्षेप्या दण्डचक्रादिमध्यतः। दण्डचक्रादिमध्यतः क्षेप्येति- दण्डादिवत् सह- कारिकारणमात्रमेतदिति तात्पर्यम्, अतश्च नान कुम्भकारस्य साक्षात्कर्तृत्वम्, इति 'शिव एव सर्वत्र कर्ता' इति सिद्धम् ।। ३७ ॥ तदाह तस्मादेकेकनिर्माणे शिवो विश्वेकविग्रहः ॥ ३८॥ कति पुंसः कर्तृत्वा- भिमानोऽपि विभोः कृतिः।

·, श्रीवन्त्रालोकः । ननु यद्येवं तत् दण्डादिसमानकक्ष्यत्वेऽपि कुम्भ- कारस्य कथमेवमभिमानो भवेत् 'यन्मयेदं कृतम्' इत्याशङ्क्याह 'पुंस' इत्यादि, यश्चायमस्य कर्तृत्वा- भिमानः-प्रतिभुवः इव अधमर्णभावः,स पारमेश्व- यव नियतिशत्या तथा व्यवस्थापितो, यतो धर्मा- धर्मादिव्यवस्थापि सिद्धयेदिति न कश्चिद्दोपः,एवमा- भासमात्रसतत्त्व एव कार्यकारणभाव इति सिद्धम् ॥ ततश्चास्य लोकशास्त्रादावनेकप्रकारं वैचित्र्यम्, इत्याह अत एव तथाभान- परमार्थतया स्थितेः॥ ३६ ॥ कार्यकारणभावस्य लोके शास्त्रे च चित्रता। तन प्राधान्यात् शास्त्रीयं तावद्वैचित्र्यं दर्शयति मायातोऽव्यक्तकलयो- रिति रौरवसंग्रहे ॥ ४०॥ श्रीपूर्वे तु कलातत्त्वा- दव्यक्तमिति कथ्यते।

·"
श्लोक ४१]
नवममादिकम् ।
रौरवसंग्रह इति बृहत्तन्लापेक्षया, यदुक्तं तत्र
'ततोऽधिष्ठाय विधेशो मायां स परमेश्वर ।
भोमयित्वा स्वकिरगैरमजतैजसों कलाम् ॥
कलातत्त्वाद्रागविद्ये द्वे तत्त्वे सबभूवतुः ।
अव्यक्तं च ततस्तस्माद्गुणाश्चाप्यराजत्मभुः॥
इति, अत्र च 'अव्यक्तं च तत' इति तच्छन्देन
मायापरामर्शः इति बृहस्पतिपादाः, यदुक्तम्
'भायातोऽव्यक्तकलयो. कजातो रागविद्ययो।'
इति, श्रीपूर्व इति-श्रीमालिनीविजये, यदुक्तं तत्र
..'मायामाविश्य शक्तिमि ।
इत्याधुपक्रम्य
'प्रसूत सा कलातत्वम्................
इति,
'तत पव कलातत्वाव्यक्तमसृजत्ततः।'
इति च, एवमव्यक्तं मायायाः कलायाश्च कार्यमिति
शास्त्रीय वैचित्र्यम् ॥ ४० ॥
अत एव च एवं विसंवादाशडूया अत्र यदन्यैर-
न्यथा व्याख्यातं तदप्रयोजकमेव, इत्याह
तत एव निशारल्याना-
त्कलीभूतादलिङ्गकम् ॥४१॥

·श्रीतन्त्रालोकः। इति व्याख्यास्मटुक्तेऽस्मिन्- सति न्यायेऽतिनिष्फला। निशाख्यानादिति- मायाख्यात् तत्त्वात्, अलि- झकमिति-अव्यक्तम् ॥ ११ ॥ इदानीं लौकिकमपि वैचित्र्यं दर्शयति लोके च गोमयात्कीटात् संकल्पात्स्वप्नतः स्मृतः॥४२॥ योगीच्छातो द्रव्यमन्त्र- प्रभावादेश्च वृश्चिकः। कीटादिति-वृश्चिकात्, इह वहिरपि परिस्फुरतो- ऽर्थस्य श्राभासमात्रसारत्वमेव मौलं रूपमित्युक्तम् 'संकल्पात्स्वप्नतःस्मृतेः इति,द्रव्येति-रत्नौपध्यादि, अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौषधीनां प्रभाव इति भावः, ननु वृश्चिकात् गोमयादेश्च जातोऽन्य एव वृश्चिकः, नहि यादृगेव वृश्चिकाजातो वृश्चिकः ताहगेव गोम- यादेरिति भवितुमर्हति- कारणभेदात् कार्यभेदस्या- विवादात्, न चान्त्यभेदे वस्तुनोः शब्दसाधारण्य- मात्रेणवैकत्र न्याय्यम् , यदाहुः 4000 पुरुन चासन्तभेदे इति पारोऽपयत एवास्ति ।

·श्लोक ४५] सत्यमेवम, नवममात्रिकम् । 'वस्तुभेदे प्रसिद्धस्य शब्दसाम्यादभेदिनः । न युक्तं साधनं गोत्वादागादीनां विषाणिवत् ॥' इति ॥ ४२ ॥ तदाह अन्य एव स चेत् इत्याह "कामं कुतश्चित्स्वविशेषतः ॥४३॥ वृश्चिकागोमयादेर्वा जातानां वृश्चिकानां नूनमस्ति कश्चिदात्मीयो देशकालाकाराद्यात्मा विशेपो येनपा- मन्योन्यभेदः, किं तु वृश्चिकाजातानामपि स तुल्यः, तेषामपि हि देशकालाकारादिना व्यक्तिभेद- मुपलभन्ते लौकिकाः ॥ ४३॥ श्रत शाह स तु सर्वत्र तुल्यस्त- स्परामर्शक्यमस्ति तु। अथ वृश्चिकोऽयमिति प्रत्ययानुगमस्तत्र संभवेत्, तदिहापि समानमित्युक्तं तत्परामर्शक्यमस्ति विति' न चायमवृश्चिके वृश्चिकप्रत्ययो - विसंवादाभावात्,

·प्रोवन्यानोकः।
इहच परामर्श एव दूरान्तिकत्वादिना भिन्नावभास-
त्वेऽपि अर्थानामेश्यप्रतिष्ठापने परंजीवितम्, यदुक्तम्
'दूरान्तिकतयार्थानां परोसाध्यसतात्मना |
बाह्यान्तरतया दोपैय॑नकस्यान्यथापि वा ॥
मिनावमासच्छायानामपि मुख्यावमासतः ।
एकप्रत्यवमाख्यादेकत्वमनिवारितम् ॥'
इति, प्रतश्चैकस्यापि कार्यस्यानेककारणले न कश्चि-
होयः, अाभासमात्रपरमार्थो हि कार्यकारणभाव
इति परिस्थापितम् ॥
अत एव च कार्यस्य स्वरूपे क्रमे वापि अन्यथा-
भावोपदेशो नायुक्तः, इत्याह
तत एव स्वरूपेऽपि
क्रमेऽप्यन्याहशी स्थितिः॥४४॥
शास्त्रेषु युज्यते चित्रात्
तथाभावस्वभावतः।
स्वरूप इति-यथा मनसः कचिवुद्धीन्द्रियत्वमुक्तं
कचिच्च अन्तःकरणत्वं, तदुक्कम्
'श्रोत्रं त्वक्चर्पी निता नासा चित्तं च धोव्रजः।
इति, अन्तःकरणं त्रिविधमिति च ॥४४॥

·श्लोक ४८] नवममाद्विकम् । क्रमस्य पुनः कार्यकारणभावप्रस्तावात् प्राधा- न्येन शास्त्रेवन्याहशी स्थिति दर्शयति पुरागविकलाकाल- माया ज्ञानोत्तरे क्रमात् ॥ ४५ ॥ नियति स्ति वैरिश्चे कलावं नियतिः श्रता। पुरागवित्रयाज़ कलानियतिसंपुटम् ॥ ४६॥ कालो मायति कथितः क्रमः किरणाशास्वगः। पुमान्नियत्या कालश्च रागविद्याकलान्वितः ॥४७॥ इत्येष क्रम उहिष्टो मातले पारमेश्वरे। ज्ञानोचरे इति - सर्वज्ञानोत्तरे, यदुक्तं तत्र 'वस्तुतः पुरुषः सूक्ष्मो व्यक्ताव्यक्तः सनातनः।' इति, 'तत अध्वं भवेदन्यत्कनावरणसंज्ञकम् !

·४६ श्रीतन्यालोक। इति, 'श्रत कध्वं मवेदन्यत्कालस्यावरण गुह ।' इति, 'अत मध्वं भवेदन्यन्मायातत्व सुदुस्तरम् ।' इति च, नियतिर्नास्तीति- सर्वज्ञानोत्तरे तस्या अनभिधानात् , पेरिश्चइति-स्वायम्भुवे, यदुक्तं तत्र 'मायातत्त्वात्कालतत्त्व सस्थित तत्पदये। सस्थान्यस्मिन्कला तद्विद्याप्येव तत पुन ।' इति, अत्र हि संस्थापयति - नियच्छति भोगेपु अणूनिति संस्था' नियतिरिति व्याख्यातारः, अत्र च कालो नियतिसंपुटः, कलेत्येवमात्मैव जरत्पुस्त- कदृष्टः पाठो ग्राह्यः, अन्यथा हि कैरणोऽर्थो विसंव- देव, यदुक्तं तत्र 'तत्रैव पुरुषो ज्ञेय प्रधानगृहपालक । रागतत्त्वाञ्च विद्याख्यमशुद्ध पशुमोद्दकम् ॥' इति, 'तत कालनिपत्याख्य सपुट व्याप्य नक्षघा।' इति, 'कालतस्वात्कना झेया लक्षायुतपरिच्छदा। इति,

·श्लोक ४८]
१७
नवममादिकम् ।
'तदूर्ध्व तु भवेन्माया कोटिधा व्याप्य साप्पथः ।'
इति च, नियत्येति यतः क्रम उद्दिष्ट इति- अर्थात्
सृष्टिक्रमेण, यदुक्तं तन्न
'क्षोभितोऽनन्तनाथेन ग्रन्धिर्मायात्मको यदा ।'
इत्याशुपक्रम्य
'तद्वन्मायाणुसंयोगाव्यज्यते चेतना कना।'
इति,
'इत्योः कलितस्यास्य कलया प्राग्जगनिधेः ।
कलाधारेऽणुविज्ञानं बुभुत्सोर्विद्यया भवेत् ॥'
इति,
'तस्मादेवाशयाद्राग. सूक्ष्मरूपोऽमिजायते ।
पेनासो रक्षितः क्षिप्रं भोगमुग्भोगतत्परः ॥
इति,
'अप कालक्रमप्राप्त कञ्चुकत्रयदर्शनात् ।
येनासौ कल्यते सूक्ष्मः शिवसामर्थ्ययोगतः ॥'
इति,
'प्रपेदानी मुनिव्यान कारणस्यामिताते. ।
शक्तिर्नियामिका पुंस सतत्वेन समर्पिता ।"
इति ।
'पप पुंस्तत्त्वनिर्देश. स्वाधिष्ठानोपर्पितः ।
इति च क्रमस्पान्यादृशी स्थितिनिगदसिद्धा, इति न
विभज्य व्याख्यातम् ॥ १७ ॥

·४९ श्रीतन्त्रालोकः। इदानी प्रकृतमेवानुसरति कार्यकारणभावीये तत्त्वे इत्यं व्यवस्थिते ॥४८॥ श्रीपूर्वशास्त्रे कथितां वच्मः कारणकल्पनाम् । श्रीपूर्वशास्त्र इति-तदधिकारेणैव एतस्य ग्रन्थस्य प्रवृत्तः, कारणकल्पना च अन तत्त्वं प्रति प्रवि- भागस्य प्रक्रान्तत्वात् तद्विपयेव पर्यवस्येत्, इत्य- नुजोदेशोदिष्टस्य तत्त्वक्रमनिरूपणाख्यस्यापि प्रमे- यस्य सावकाशता, इत्यर्थसामर्थ्यलभ्यम् ॥४८॥ तदेवाह शिवः स्वतन्त्रयूपः पञ्चशक्तिमुनिर्भरः॥ ४६॥ स्वातन्त्र्यभासितभिदा पञ्चधा प्रविभज्यते। 'स्वतन्त्रदृग्रूप' इति-अनन्याकाडूक्षत्वात् स्वतन्त्रा येयं हक् तद्रूपो-निराशंस इत्यर्थः, अत एव 'पञ्च- शक्तिमुनिर्भरः पूर्ण इत्युक्तम् ॥ पञ्चधा प्रविभागमेव दर्शयति .

·. इन्नोक ५२] नवममाद्विकम् । चिदानन्देषणाज्ञान- क्रियाणां सुस्फुटत्वतः ॥५०॥ शिवशक्तिसदेशान- विद्याख्यं तत्त्वपञ्चकम् ॥ सदेति-सदाशिवः, तदुक्तम् 'विदानन्देषण्णाज्ञानक्रियापचमहातनु । विवर्तते महेशानस्तत्त्ववर्गेषु पञ्चधा।' इति । तथा 'शिवशक्तिसदाशिवतामीश्वरविद्यामयीं च तत्वदशाम् । शक्तीनां पञ्चानां विभक्तमावेन भासयति ।' इति ॥ ५० ॥ नन्विह सर्वस्य सर्वात्मकत्वादेकापि शक्तिः सर्वशक्तिस्वभावा, इति कथमेकैकशक्किमुखेन तत्त्व पञ्चकनिरूपणम् ? इत्याह एकैकत्रापि तत्त्वेऽस्मिन् सर्वशक्तिमुनिर्भरे ॥५१॥ तत्तत्प्राधान्ययोगेन स स भेदो निरूप्यते। तत्तदिति - चिदानन्दादि । इह खलु चिन्मार.

·५० श्रीतन्त्रालोकः। स्वभावः पर एव शिवः पूर्णत्वात् निराशंसोऽपि स्वस्वातन्त्र्यमाहात्म्यात् पहिरुल्लिलसिपया परा- नन्दचमत्कारतारतम्येन प्रथमम् 'अहम्' इति परामर्श- तया शक्तिदशामधिशयानः प्रस्फुरेत, अनन्तरं च अहमिदमिति परामर्शशाखाद्वयमवभासयेत् , तत्र च शुद्धचिन्मात्राधिकरण एव यहमित्यंशे यदा पर- मेश्वर इदमंशमुल्लासयति तदा तस्य प्रोन्मीलित- मात्रचित्रकल्पभावराशिविषयत्वेनास्फुटत्वात् इच्छा- प्रधानं सदाशिवतत्त्वम् - अहमिदमिति, भावराशी पुनः सुटीभूते तदधिकरणे एवेदमंशे यदा- हमंशं निपिञ्चति तदा ज्ञानशक्तिप्रधानमीश्वर- तत्त्वम् - इदमहमिति, अत एव चाहंविमर्शस्याविशे- पेऽपि अत्रेदमंशस्य ध्यामलत्वाध्यामत्वाभ्यामयं विशेषः, यदा पुनः प्ररूढभेदभावराशिगतेदमंश- स्फुरणेचिन्मात्रगतत्वेन ब्रहमंशः समुल्लसति 'भदा- द्वैतवादिनामिव ईश्वरस्य यः समधृततुलापुटन्यायेन अहमिदमिति परामर्शः तक्रियाशक्तिप्रधानं विद्या- तत्त्वम्, इति विभागः, यद्यपि परमशिवस्यैवेद- मेकघनमेश्वयं तथापि तस्य यथा वहिरोन्मुख्येन ·५१ श्लोक ५२] नवममाह्निकम् । व्यापारः 'शक्तितत्त्वं तथा सदाशिवेश्वरयोरपि वि- द्यातत्त्वमिति ' अमुनैव चाशयेनान्यत्र 'निराशंसात्पूर्णदहमिति पुरा भासपति यत् विशाखामाशास्ते तदनु च विभक्तुं निजकलाम् । स्वरूपादुन्मेषप्रसरणनिमेपस्थितिजुष- स्तदद्वैतं वन्दे परमशिवशत्त्यात्मनिखिलम् ।' इत्याद्यनेनोक्तम् ॥ ५१ ॥ ननु यदि नामान परे रूपेऽपि एवं भेदः संभवेत्, तर्हि अस्य कथमनवच्छिन्नपरप्रकाशात्मक स्वरूपं तिठेत् ? इत्याशङक्याह तथाहि स्वस्वतन्त्रत्व- परिपूर्णतया विभुः ॥५२॥ निःसंख्यैर्वहुभी रूपै- त्यवच्छेदवर्जनात् । पर एव हि शिवः स्वस्वातन्त्र्यमाहात्म्यात् भूत- भावभुवनाद्यात्मकैर्विच्छिन्नैरनन्तै रूपैः स्वात्मन्य- वच्छेदं वर्जयित्वा भाति, एवमपि अप्रच्युतप्राच्यस्व- रूपत्वात् अनवच्छिन्नपरप्रकाशात्मक एवेत्यर्थः॥५२॥ ननु अनेकन एकरूपानुगमस्तत्त्वम्' इत्युक्तं, तच्चान कथम् ? इत्याशङक्याह ·५२ श्रीवन्त्रालोकः। शांभवाः शक्तिजा मन्त्र- महेशा मन्त्रनायकाः ॥५३॥ मन्त्रा इति विशुद्धाः स्यु- रमी पञ्च गणाः क्रमात् । स्वस्मिन्स्वस्मिन् गगो भाति यद्यदूपं समन्वयि ॥५४॥ तदेषु तत्त्वमित्युक्तं कालाग्न्यादेर्धरादिवत् । एप्विति -शिवादिपञ्चसु तत्त्वेषु, कश्चेपां स्वो गणः ? इत्याशङ्कयोक्तं 'शाम्भवाद्या अमी पञ्च गणा' इति,क्रमादिति- यथासंख्येन, तेन शिवतत्त्वे शांभवा यावद्विद्यातत्त्वे मन्त्रा इति, शांभवा इति शंभोः-परप्रकाशात्मन इमे, परप्रकाशनान्यथानुप. पत्यावाप्ततत्तत्तादात्म्यवृत्तयो भुवनादयो विश्वे भावा इत्यर्थः, यदुक्कं प्राकू 'यान्युक्तानि पुराण्यमूनि विविध दयदेम्वन्वित रूप भाति पर प्रकाशनिविडं देवः म एक शिव।' इति, शक्तिजा इति- श्रनाश्रिताद्याः, मन्त्रमहेशा- ·श्लोक ५५] नवममादिकम् । द्यास्तु पूर्वमेवोक्ताः, एवं च मन्त्रमहेशाद्यात्मनि स्वस्मिन् वर्गद्वये 'किं त्वान्तरदशोकात्सांदाव्यं तत्त्वमादित.। बहिर्भावपरत्वे तु परत- पारमेश्वरम् ॥' इत्यायुक्तयुक्त्या यदा यान्तरदशौद्रिक्तवादिकमनु- यायि रुपमाभासते तदभिप्रायेणान 'सदाशिवतत्त्व- मीश्वरतत्त्वं च' इत्युक्तं,न पुनरधिष्ठातृदेवताभिप्रायेण -सदैवान्तारूपतया शिवत्वस्य भासनात् वहीरूपत- या चैश्वर्यस्यैव परिस्फुरणात, एवं हि ब्रह्मादीनामपि पृथक्तत्त्वपरिगणनं प्राप्नुयात्, अन्यथा हि एपां कारणत्वस्याविशेषात् अर्धजरतीयं स्यात्, तथाल्ने च पृथिव्यधिष्ठातृत्वात् सार्वभौमस्यापि राज्ञः तत्त्वान्त- रत्वंप्रसज्येत्, न चैवम्, इति यथोक्तमेव युक्तम् ॥५४॥ तदाह तेन यत्माहुराख्यान- सादृश्येन विडम्बिताः ।। ५५ ।। गुरूपासां विनैवात्त- पुस्तकाभीष्टदृष्टयः॥

·५४ श्रीतन्त्रालोकः। ब्रह्मा निवृत्त्यधिपतिः पृथक्तत्त्वं न गण्यते ॥ ५६ ॥ सदाशिवाद्यास्तु एथंग् गण्यन्त इति को नयः। ब्रह्मविष्णुहरेशान- सुशिवानाश्रितात्मनि ॥५७॥ पटके कारणसंशेऽर्ध- जरतीयमियं कुतः। इति तन्मूलतो ध्वस्त गणितं नहि कारणम् ॥५८॥ यथा पृथिव्यधिपति- नृपस्तत्त्वान्तरं नहि। तथा तत्तत्कलेशानः पृथक् तत्त्वान्तरं कथम् ॥ ५ ॥ श्राख्यानसादृश्यनेति-सदाशिवादीति नामसाह- श्येन ॥ ५६.५६ ॥ एतदेवाधिकावापेनोपसंहरति ·घलोक ६१] १५ नवममाह्निकम् । तदेवं पञ्चकमिदं शुद्धोऽध्वा परिभाष्यते । तत्र साक्षाच्छिवेच्छेव काभासितभदिका ।। ६०॥ ननु यद्येवं तदशुद्धेऽध्वनि कः कर्ता ? इत्याशंक्याह ईश्वरेच्छावशक्षुब्ध- भोगल्लोलिकचिद्गणान् । संविभक्तुमघोरेशः सृजतीह सितेतरम् ॥६॥ ईश्वरस्य-समनन्तरोक्तस्य शुद्धस्वातन्त्यमयस्य इच्छावशेन क्षुब्धा 'क्षोमोऽस्य लौनिकाल्यस्य सहकारितया स्फुटम् । तिष्ठासा योग्यतोन्मुख्यमीश्वरेच्छावशाच्च तत् ।। इत्यादिवक्ष्यमाणनीत्या कार्मस्य मलस्य सहकारि- तायामुन्मुखीभोगलोलिका-अभिलापात्मकमाणवं मलं, यस्यैवंविधो यश्चिद्गणः-संकुचित यात्मवर्ग- स्तं संविभक्तुं-तत्तद्भोगसाधनसंसिद्ध्या संविभागं कर्तुमघोरेशो-मन्त्रमहेश्वराणांप्रथमः अन्यत्रानन्त- शब्दवाच्यः सितेतरम्-अशुद्धमध्वानम्, इह-अस्म- ·- श्रीवन्त्रालोक.। दर्शने, सृजति -मायासंक्षोभपुरःसरं कलादिक्षित्य- न्तेन वैचित्येणावभासयति बहिरित्यर्थः, तदुक्तम् 'ईश्वरेच्छावशादस्य भोगेच्छ सप्रजायते । मोगसाधनससिद्धये भोगेच्छोरस्य मन्त्रराट् ॥ जगदुत्पादयामास मायामाविश्य शक्तिमि ।' इति । तथा शुद्धेऽध्वनि शिव कर्ता प्रोक्तोऽनन्तोऽसिते प्रमु । इति ॥ ६१॥ ननु देवादीना च सर्वेपा भाविना त्रिविध मलम् । तत्रापि कार्ममेवैक मुख्य सप्तारकारणम् ॥' इत्याद्युक्तयुक्त्या सर्वत्र मलस्य त्रैविध्येऽपि मुख्य- तथा कार्मस्यैव संसारकारणस्वम्, इह पुनः सृष्टि- हेतुत्वाभिधानेन लोलिकाया इति, किमेतत् ? इत्या- शझ्याह अगूनां लोलिका नाम निष्कर्मा याभिल्लापिता। अपूर्णमन्यताज्ञानं मलं सावच्छिदोज्झिता ॥२॥ या नामाणूनां निष्कर्मा-क्रियारूपत्वाभागात ·श्लोक ६३] नवममाविकम् । इच्छामात्रस्वभावाभिलापिता,साप्रतिनियतविषया- भावादवच्छिदोज्झिता लोलिका-खात्मनि साकां- क्षतेव, श्रत एवापूर्णमभ्यता, अत एव पूर्णज्ञानात्म- कस्वरूपाख्यातेरज्ञानं-संकुचितज्ञानम्, अत एव स्वस्वरूपापहान्या मलम् 'स्वातन्त्र्यहानिर्बोधस्य स्वातन्त्र्यस्याप्यबोधता। द्विघाणवं मलमिदं स्वस्वरूपापहानितः ।' इत्यायुक्त्या द्विप्रकारमाणवाख्यं सर्ववोच्यते इत्यर्थः, एवं कार्मस्यैव मलस्य मुख्यतया संसार- कारणत्वेऽपि एतदेवेह प्राधान्येनोक्तं - यत्तस्यापीदं कारणमिति, यदुक्तम् 'निमित्तमभिलापाख्यम् इति, इयमेवाणूनामणुताया योग्यता, यत्-तस्यां सत्यां तत्तदवच्छेदपात्रत्वमेपामुदियात् ॥ १२॥ तदाह योग्यतामात्रमेवेत- दाव्यवच्छेदसंग्रहे। मलस्तेनास्य न यक- तत्त्वभावोऽस्ति रागवत् ॥६३॥ " ·प्रोतन्त्रालोकः। योग्यतामात्रमिति - साक्षादवच्छेदाधायित्वाभा- वेन, अस्येति - मलस्य, इह खलु वस्तुना वस्त्वव- च्छिद्यते वस्तुन एव च पृथक्तत्वभावो भवेत्, न चैत- द्वस्तु किंचित् , अपि तु पूर्णस्वरूपस्याख्यातिमात्रम्, इति युक्तमुक्तम् -तत्तदवच्छेदसंग्रहे योग्यतामात्रमेव एतन्मलमिति ॥ ६३॥ ननु सांख्येन वैराग्यलक्षणो वुद्धिधर्मो रागः त- चद्विपयामिलापस्वभावोऽभ्युपगतः, इति किमनेना- न्येनैवविधन रागतत्त्वेन मलेन च प्रयोजनम् ? इत्याशझ्याह निरवच्छोदकांश- मात्रावच्छेदतस्तु सा। रागः पुंसि धियो धर्मः कर्ममेदविचित्रता ॥६॥ निरवच्छेदेति निर्विशेषः, तेन सा लोलिकैव किं- चिन्मे भूयात् इति सामान्याकारविषयमात्रावच्छिन्ना पुंधर्मत्वेनाभिमतो रागो, यः कञ्चुकपञ्चकान्तस्तत्वा- न्तरेण सर्वत्र परिगणितः, बुद्धिधर्मस्तु तस्येव वहिप्प- ·.. श्लोक ६५] नवममाद्विकम् । यन्ततया प्रसरणं, येन तत्तद्विषयमेदवैचित्र्येण बुभु- क्षापिपासास्त्रीसंबुभुक्षादिलक्षणोऽयमध्यवसायः समु- दियात् ॥ ६४॥ आण्वे पुनः सामान्यनेषणीयविषयोल्लेखतोन्मु- खतामात्र, यतोऽयमेवंविधः समुल्लासः, तदाह अपूर्णमन्यता चेयं तथारूपावभासनम् । चो हतौ, यस्मादियमपूर्णमन्यताणवमललक्ष- णा, तथा पुवुद्धिधर्मतयाभिमतस्य रागावैराग्यात्मनो रूपस्य अवभासनं - तथा तथा सवावभासत इत्यर्थः, अत एवैतदाणवेऽङ्कुरितप्रायं, रागे मुकुलितं, बुद्धौ पुनः फुल्लं फलितं च, इत्यलमवान्तरेण बहुना ॥ ननु स्वतन्त्रो बोध एव परमार्थः, इत्यस्मसिद्धान्तः, तत्तदतिरिक्तः कुतोऽयं सलो नाम ? इत्याशङ्क्याह स्वतन्त्रस्य शिवस्यच्छा घटरूपो यथा घटः ॥६॥ स्वात्ममच्छादनेछैव वस्तुभूतस्तथा मलः।

·श्रीदन्त्रालोकः। वस्तुभूत इति-प्रच्छन्नात्मरूपलात्, इह खलु परमेश्वरः पूर्णज्ञानक्रियात्मकं स्त्रं स्वरूपं स्वेच्छया प्रच्छाद्य संकुचितात्मतामवभासयेत् , अतश्च संकु- चितमेव ज्ञानमस्य रूपमिति सर्वत्रोद्घोप्यते, तदुक्तम् 'मनमज्ञानमिच्छन्ति इति ॥६५॥ नवखण्डः पर एवप्रकाशः समस्ति, इति तदति- रेकेण कथंकारमय मलो नाम वस्तुरूपतामियात् ? इत्याशङ्कयाह यथैवाव्यतिरिक्तस्य धरादेर्भावितात्मता ।। ६६ ॥ तथैवास्येति शास्त्रेषु व्यतिरिक्तः स्थितो मलः। श्रस्येति-मलस्य, इतीति-वस्तुतः परप्रकाशा- व्यतिरिकत्वेऽपि धरादिवत् व्यतिरिक्ततयास्य भानात् , शास्त्रेविति-स्वायम्भुवादिपु, यदुक्तं तत्र 'प्रधानादिमनः पुंसां पशुत्वं परिकीर्तितम् ।' इति, तथा 'प्रात्तो येन मनानं मनस्तदिनलतणः।'

·१ श्लोक ६७] नवममादिकम् । इति, तथा "ततः पुंसां मलः स्मृतः । इति, अत एवास्य व्यतिरिक्ततयावभासनं नाम नापूर्व किंचित् , येनात्र न परेषां संरम्भः श्लाघ्यता- मियात, स्वातन्त्र्येण हि अस्य व्यतिरिक्तत्वे स श्लाघ्यः स्यात् ॥ ६६ ॥ न चैवमित्याह व्यतिरिक्तः स्वतन्त्रस्तु न कोऽपि शकटादिवत् ।।६७ ।। इह शकटादयः पदार्था वहिर्यथा परस्परं स्वात. न्येण व्यतिरिक्ताः स्थिता न तथायं - परप्रका- शापेक्षयास्य भेदेन भानायोगात्, एवं हि स द्वितीयः संनिहितः, इत्येतावतैव श्रात्मनां रूपामिश्रणेऽपि श्राणवरूपामशुद्धिं विदध्यात् , इीत व्यापकतया तत्संनिधानस्याविशेषात् शिवमुक्ताणूनपि किं न श्रावृणुयादित्युक्तम् ॥ ६७ ॥ तत्सद्वितीया साशुद्धिः शिवमुक्ताणुगा न किम् ।

·, , श्रोतन्त्रालोकः । ननु व्यापकोऽपि मलः प्रतिपुरुपमेकैकया शक्त्या ज्ञानक्रियात्मकं स्वरूपमावृणुयात् , यदाहुः 'मलशक्त्यो विभिन्ना प्रत्यात्मानं च तद्गुणावरिकाः।' इति, ततश्चायं परिणामवैचित्र्यात् यं प्रत्या- वारिकायाः शक्तः तन्निवृत्तिपरिणामं भजते तं प्रति न संनिदध्यात्, इति-न मुक्ताणूनपि पावृणु- यात्, शिवं प्रत्यस्य पुनरावारकत्वमेव नास्ति तस्यानादिशुद्धवोधरूपत्वात् ॥ तदाह मलस्य रोधी काप्यस्ति शक्तिः सा चाप्यमुक्तगा ॥८॥ इति न्यायोज्झितो वादः श्रद्धामात्रेककल्पितः। अमुक्तगेति-न पुनर्मुकाणुगा शिवगा वा, इति मलस्य च शक्तिरपि अभ्युपगम्यमाना तद्वदेव संनिधिमानेणावारिका, इत्युक्त एव दोपः, श्रावार- कत्वे हि अस्याः सर्वमेवावायं स्यात्, न वा किंचित्, इति अतोऽयं नेयत्येनावसायः, नहि वस्तु भवत्पक्ष- ·श्लोक ६ नवममाह्निकम् । पाति स्यात् 'यत्किंचिदावृणुयात् किंचिन्न' इति, नहि नीलं कस्यचिदप्यनीलं भवेदिति भावः, अथानेका- स्ता इति परिणामवैचित्र्यात् काचित् कंचित् रुणद्धि, न वा, येन मुक्तामुक्तविभागः? इति चेत् -नैतत्, इह खलु सर्वपदार्थानां तत्तत्कार्यान्यथानुपपत्त्या शक्तिः परिकल्प्यते, यथा-वढे हान्यथानुपपत्त्या दाहिका शक्तिः, सा च पदार्थस्यात्मेव, किं तु व्यापारभेदा- दारोपभेदः, यदाहुः 'फ्लभेदादारोपितभेदः पदार्थात्मा शक्तिः।' इति, अत एव चास्या व्यापारभेदात् भेदो-येनाने- कशक्तियोगी 'पदार्थ' इत्युच्यते, यथा बहेर्दहनपच- नाद्यनेकव्यापारयोगात् 'दाहिका पाचिका' इत्येव- माद्या अनेकाः शक्तयः,स्वतःपुनरेकैकस्याः शक्तभेदो न युक्तः - स्वरूपाविशेषात्, व्यापारस्य चैकत्वात्, प्रमाणान्तरस्याप्यभावात, दृष्टसिद्धये हि श्रष्ट कल्प्यं, तच्चैकया शक्त्या सिद्धम्, इति किमदृष्टभेद- कल्पनायासेन, एवं मलस्यापि यद्यावरणव्यापारे शक्तिरस्ति तत्सर्वमेवावृणुयात्, किमस्याभेदेन- येनेक्यं स्यात्, अत एव मलस्यापि कापि रोधी - ·श्रोतन्यालोक । शक्तिरीस्त इत्येकवचनेनैव निर्देशः, यत उक्तम् 'एष न्यायोज्झित' इत्यादि, मलस्य च परिणामयो- गात् जडस्य रोधिका शक्तिप्रभ्युपगम्यमाना स्वयं तावज्जाड्यादेव न प्रवर्तते तथालेन 'यमुमावृणु- यादमुं न' इत्यभिसंधानाभावाद्विश्वमपि प्रति प्रवृत्ता स्यात्-येन सर्व एवावृता भवेयुः, एवं चेश्वरे- ऽपि किंप्रमाणं - यः शुद्धवोधस्वभाव एवासाविति, न चायमनादिशुद्धबोधस्वभावः, इति वक्तुं युक्तम्- अनादेरेव तन्निरोधकत्वस्य विचारयितुमुपक्रान्त- त्वात् ॥ तदेवाह रोधी शक्तिर्जडस्यासो स्वयं नैव प्रवर्तते ॥६॥ स्वयं प्रवृत्तौ विश्वं स्या- त्तथा चेशनिका प्रमा। इहाचेतनश्चेतनाधिष्ठित एव प्रवर्तते, इति तावदविवादः, ततश्च परमेश्वर एव तच्छक्ति तथा प्रेरयेत्, इति चेत्तदपि न, इत्याह ·श्लोक ७२] ६५ नवममाह्निकम् । मलस्प रोधीं तां शक्ति- मीशश्चेत्संयुनक्ति तत् ॥ ७० ॥ कीदृशं प्रत्यणुमिति प्रश्ने नास्त्युत्तरं वचः। कीदृशमिति-किं निर्मलं समलं वा, तत्राये पक्षे मुक्ताणून्प्रति तां सन्नियुज्यात्,येन-सर्वदेव सं- सारः, द्वितीयस्मिन्पुनर्व्यर्थस्तन्नियोगः-तत्पूर्वमपि तस्य मलयोगात्, तदुभयथापि तन्नियोगो न युज्यते, इत्यत्र प्रतिसमाधानं न विद्यते इत्युक्तं 'नास्त्युत्तरं वच' इति, मलेन च घटस्येव पटादिनावार्यस्याणु- वर्गस्यातत्वेऽपि न स्वरूपं विशिष्यते, अपि तु तद्विषयं ज्ञातुर्मानं विहन्यते, तथात्वे च शिवस्यैवासौ मलो भवेत, यदस्य तद्विषयमनेन ज्ञानमावृत्तमिति ॥ तदाह मलश्चावरणं तच्च नावार्यस्य विशेषकम् ।। ७१॥ उपलम्भं विहन्त्येतद्र- घटस्पेव पटारतिः। है ·श्रीतन्त्रालोक । मलेनावृतरूपाणा- मानां यत्सतत्त्वकम् ॥७२॥ शिव एव च तत्पश्ये- त्तस्येवासो मलो भवेत् । ननु यद्येवं तर्हि मलेन ज्ञत्वकर्तृत्वात्मकस्वरूपा- वरणाच्छिवस्याणूनां च स्वरूपनाश एव कृतो भवेत् ? इत्याह विभोर्ज्ञानक्रियामात्र- सारस्याणुगणस्य च ॥७३॥ तदभावो मलो रूप- ध्वंसायेव प्रकल्पते । सारस्येति-तदेकरूपस्येत्यर्थः, तदभाव इति- ज्ञानक्रिययोरभावकारित्वात् ॥७३॥ ननु शिवस्याणूनां च ज्ञानक्रिये नाम धर्मः, किं तु असा समवेतः, तस्य चेन्मलेनापहस्तनं कृतं तावता धर्मिणः किं वृत्तं-यत्तस्य स्वरूपध्वंसो भवेत् ? इत्याशंश्याह ·७ श्लोक ७४] नवममाहिकम् । धर्माद्धर्मिणि यो भेदः समवायन चैकता ॥ ७४ ॥ न तद्भवद्भिरंदितं कणभोजनशिष्यवत् । यदुक्तं प्राक् 'पारमेश्वरशास्ने हि न काणादादिदृष्टिवत् । शक्तीना धर्मरूपाणामाश्रय कोऽपि कथ्यते ॥' इति, एतच्च तत्रैव निरूपितमिति-तत एवावधा- यम, इह तु ग्रन्थविस्तरभयात् न पुनरायस्तम्, ततश्च संविन्मात्ररूपात् शिवादणुवर्गाहा ज्ञानक्रि- ययोः नाधिकं किंचिद्रूपमिति भवतां मतम्, यदु- 'क्रियाधिका शाक्तयस्ता सविद्रूपाधिका नहि ।' इति, एवं च तेषां मलेन तदपहस्तनात् स्वरूप- नाश एव कृतो भवेत् , इति युक्तमुक्तं विभोरणूनां च मलो रूपध्वंसायैव प्रकल्पते' इति ॥७४॥ ननु रूपानपहस्तनेऽपि यथा चतुरादेः पटला. दिरावरणं, तथैवेहापि भविष्यति ? इत्याशङ्कयाह ·६८ श्रावन्त्रानोक । नामूर्तेन न मूर्तेन प्रावरीतुं च शक्यते ॥ ७॥ ज्ञानं चाक्षुपरश्मीनां तथाभावे सरत्यापि ॥ ज्ञानमिति-अमूर्तशुद्धचित्स्वभावात्मरूपं, न चैव- विधस्य श्रात्मज्ञानस्यामूर्तेन मूर्तेन वा केनचिदा- वरणं युक्तम्-अमूर्तस्यावरीतुमशक्यत्वात् , तथा- भाव इति-प्रावरीतुं शक्यते, चनुःसूर्यादिरश्मीनां हि भौतिकवान्मूर्तत्वम्, इति मूर्तेः पटलाभ्रादिभि- स्तयुज्यते एवेत्याशयः ॥ ७५ ॥ नन्वसौ अमूर्तोऽस्तु मूर्ती वा, कोऽभिनिवेशः, स पुनरावरणायायातोऽस्य ज्ञातृस्वभावत्वात् ज्ञेयो भवेत, तथाभृतश्चासौ ताटस्थ्यमवलम्वते-भव- न्मते ज्ञातृज्ञेयभावत्येवंरूपत्वात् , एवं च अस्य स्वरूपमावरीतुं न शक्नुयात् --भिन्नवृत्तिवात्, तत- श्चासौ निर्मलवात् पूर्णज्ञानक्रिय एव, इति-सर्वः सर्वनो भवेत् ? तबाह ५.२० स०० इति मधु पुस्तक तथामावपि मसरति इति मृरमा पाड ·श्लोक ४७] नवममादिकम् । स एव च मलो मूर्तः किं ज्ञानेन न वेद्यते ॥ ७६॥ सर्वगण ततः सर्वः सर्वज्ञत्वं न किं भजेत् । मलो मूर्त इत्यकारप्रश्लेषाप्रश्लेषाभ्यां योज्यं, सर्वगेणेति-मलानावृतत्वात् व्यापकेन सर्वज्ञेन चेत्यर्थः, तत इति-ज्ञत्वस्वभावस्यानिरोधात्, सर्व इति-अणुवर्गः ॥७६॥ ननु तमसः प्रकाशाभावमात्रमयत्वात् श्रमूर्त- स्यापि प्रकाशं प्रत्यावारकत्वं दृष्टम् , एवं मलस्यापि भविष्यति ? इति चेत् - तदपि नेत्याह यश्च ध्वान्तात्प्रकाशस्या- ऋतिस्तत्पतिघातिभिः ॥ ७७।। मूर्तानां प्रतिघस्तेजो- ऽणूनां नामूर्त ईदृशम् । केचिद्धि प्रकाशाभावमानं तमः प्रतिपन्नाः, अन्ये 'प्रकाशाभावव्यञ्जनीयमारोपितं नीलिममानं हि मूर्तिः' इति, एवमप्यनेनावस्थितस्य प्रकाशस्यावृतिः ·पातन्त्रान्तोक । कार्या, अपि तु स्थितेरेव प्रतिवन्धः-तन्मू-त्वात् प्रतिघातिभिस्तमःपरमाणुभिर्मूर्तानां तेजःपरमाणूनां प्रतिइननमेव क्रियते-इत्यनयोः प्रतिघात्यप्रति- घातकभावो नाबार्यावारकभाव इति नायमत्र दृष्टान्तः ॥ ७७॥ नवचेतनश्चेतनाधिष्ठितः सन् यदि किंचित् कुर्यात् तदस्तु, को दोपः, चेतनमेव पुनरावरीतुं कुतोऽस्य सामर्थ्यमस्ति ? इत्याह न च चेतनमात्मान- मस्वतन्त्रो मलः क्षमः ॥७८ ॥ आवरीतुं मद्यवत्, इति चेत् , तदपि नेह समानमित्याह न वाच्यं च मद्यातिनिदर्शनम् । न खलु जडं मद्यायपि स्वयं चेतनमात्मानमा- वृणुयात् किन्तु चेतनाधिष्ठितं, नहि अचेतन चेतन- प्रेरणामन्तरेण किंचिदपि कर्तुं शक्नुयात् ॥ ७८ ॥ तथा च भवन्त एवेत्याह .......... ......

·श्लोक ८०] नवममाह्निकम् ।
उक्तं भवद्भिरेवेत्थं
जडः कर्ता नहि स्वयम् ॥ ७ ॥
स्वतन्त्रस्पश्चरस्यैताः
शक्तयः प्रेरिकाः किल ॥
तदुक्तं 'जडस्य स्वतः प्रवृत्तौ निवृत्तौ च सामर्थ्य
नास्ति' इत्युक्तम् , अतः पाशानामपि ईश्वर एवं तदा
निवर्तकत्वात् 'भ्यो मोक्षदो-रज्ज्वादिवद्धमेपादिव-
दिति' इत्यादि ॥ ७ ॥
ततः किम् ? इत्याशङ्कयाह
अतः कर्मविपाकज्ञ-
प्रभुशक्तिबलेरितम् ॥८॥
मद्यं सूते मदं दुःख-
सुखमोहफलात्मकम् ।
तेन जडमपि मद्यादि परमेश्वरशक्तिप्रेरण्या चेत-
नमात्मानमावृत्य मदयेत्, किंतु ग्रहीतसंकोचं प्राणा-
दिमयं, न तु शुद्धचित्स्वभावं- तस्योक्तयुक्तयावरीतु-
मशक्यत्वात् ॥ ८०॥

·श्रोतन्त्रालोकः। नन्वेवं मलोऽपि स्वतन्त्रेश्वरशक्तिप्रेरितमेव चेत- नमणुवर्गमावृणुयात् ? इत्याशङ्कयाह न चेशप्रेरितः पुंसो मल यारणुयाद्यतः ॥८१॥ निर्मले पुंसि नेशस्य प्रेरकत्वं तथोचितम् । इह अनादित्वेऽपि मलस्य बन्धकतायामवश्यमी- श्वरप्रेरणमादितरमुपयुक्तम्-अचेतनस्य चेतनाधि- ठानं विना कार्यकारिवाभावात् , अतश्चासौ परमेश्वरः कान् प्रति वन्धनाय मलं प्रेरयेत्-किं समलान् उत निर्मलान् , तनाद्ये पक्षे व्यर्थं तत्प्रेरणं- तत्पूर्वमपि तेषां मलयोगात् , द्वितीयस्मिन् अशक्य · मुक्ताणून प्रत्यपि प्रसङ्गात् , अत एवोक्तम् 'ईशस्य निर्मले पुसि प्रेरकत्व हि नोचितम् ।' इति, प्रत्युत पूर्णज्ञानक्रियात्मनो नैर्मल्यस्याविशेपात् परमेश्वरोऽणवश्च परस्परस्य निरोधाय मलं नियुञ्जी- रन्, श्रणव एव वा परमेश्वरं प्रति-यदेकापेक्षया भूयसां सामर्थ्यातिशयः, यदाहुः ·लोक ४] नवममाह्निकम् । 'विप्रतिषिद्धधर्मसमवापे भूयसां स्यात्सधर्मत्वम् ।' इति ॥८१॥ तदाह तुल्ये निर्मलभावे च प्रेरयेयुर्न ते कथम् ॥२॥ तमीशं प्रति युक्तं यद् भूयसां स्यात्सधर्मता। इदानीमेतदुपसंहरन् प्रकृतमेवानुसरति तेन स्वरूपस्वातन्त्र्य- मात्रं मलविजृम्भितम् ॥८३॥ निर्णीतं विततं चैत- न्मयान्यत्रेत्पलं पुनः। अन्यत्रेति प्रथमाहिकादौ, अत एव पुनरित्युक्तम् ।। न चास्य कचिदपि विगीततास्तीत्याह । मलोऽभिलापश्चाज्ञान- मविद्या लोलिकाप्रथा ॥४॥ भवदोपोऽनुग्वश्च ग्लानिः शोषो विमूढ़ता।

·श्रीवन्त्रालोकः। अहंममात्मतातडको मायाशक्तिरथावृतिः॥५॥ दोपवीजं पशुत्वं च संसाराकुरकाराम् । इत्पाद्यन्वर्थसंज्ञाभि- स्तत्र तत्रैप भग्यते॥८६॥ नन्वसावनुगतोऽर्थः कः ? इत्याशङ्कयाह । अस्मिन सति भवति भवो दुष्टो भेदात्मनेति भवदोपः। मञ्चवदस्मिन् दुःखस्रोतो- ऽणून वहति यत्मवस्तेन ॥५॥ भवदोष इति तत्कारितात,मञ्चवदिति 'तत्र तस्ये- व' इति सप्तभ्यन्तोपमान, प्लव इति तात्कात् ॥७॥ नन्वेव सर्वस्यानुगतोऽर्थः किं न दर्शितः? इत्या- शक्याह शेपास्तु सुगमरूपाः शब्दास्तत्रार्थमूहयेदुचितम् । प्रत एवास्माभिरपि ग्रन्थविस्तरभयादेतन्न व्या- कृतम्, इति स्वयमेवाभ्यूह्यम् ॥

·श्लोकमा । नवममाह्निकम् । नन्वत्र संसाराकुरकारणमित्यत्र कः सुगमोऽनु- गमः-किं संसार एवाकुर उत संसारस्याङ्करस्तस्य कारणमिति? इत्याशक्कामपनुवन् प्रकृतप्रमेयसंगति- संदर्शनपुरःसरं क्रमप्राप्त कार्ममलं प्रस्तौति संसारकारणं कर्म संसाराङ्कुर उच्यते ॥८॥ चतुर्दशविधं भूत- वैचित्र्यं कर्मजं यतः। कर्मणः संसारकारणत्वे द्वितीयमध हेतुः, तेन संसारस्य 'शरीरसुवनाकारं मायीयं परिकीर्तितम् । इत्यादिना निरूपितस्य मायीयमलस्याङ्कुर इवा- ङ्कुरः कारण-कार्ममलं, तस्यापि कारणमा- णवमिति, यदुक्तम् 'मलः कर्मनिमित्त तु नैमित्तिकमतः परम् । इति। 'निमित्तममिलापाख्यम् इति च ॥ ८॥ mamimminent ·७६ प्रोवन्नाजोकः। एवं यतः कर्मवशादेव विचित्रः संसारः समु- भवेत् अतः सर्वेषां तदुच्छेदायेव यत्न इत्याह । अत एव सांख्ययोग- पाचरात्रादिशासने ॥ ८॥ अहममेति संत्यागो नष्कायोपदिश्यते । शासन इति-शास्त्रे, इदं हि तत्रोपदिष्टं- यत् यः कश्चित्परब्रह्मणि श्राहितचित्तः सर्वमपि कुर्वन् 'नाह किंचित् करोमि' इत्यभिमानावहन्तां संत्यजेत् तत्रच सङ्गाभावात् 'न ममानेन कृतेन कश्चिदर्थः इति ममतामहमपि, सनैष्कम्यं प्राप्नुयात् -येनास्य तदे- कनिमित्तः संसार एव न भवेदिति, यद्गीतम्, 'नमा कर्माणि लिम्पन्ति न मे कामः फनेम्वपि । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स मध्यते । इति । 'त्मक वा कर्मफलासङ्ग नित्यतृप्तो निरामयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किचित्करोति स ॥' इति ।

·७७ श्लोक १] नवममादिकम् । 'योगमुक्ती विशुद्धामा विदितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूता.मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्ववित् ।' इति। 'ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपन्नमिवाम्भसा ।' इति च ॥ ८६ ॥ ननु यद्येवं तहि मुक्त एवासौ ? इत्याशझ्याह निष्कर्मा हि स्थिते मूल- मलेऽप्यज्ञाननामनि ॥१०॥ वैचित्र्यकारणाभावा- नोवं सरति नाप्यधः। केवलं पारिमित्येन शिवाभेदमसंस्टशन् ॥१॥ विज्ञानकेवली मोक्तः शुद्धचिन्मात्रसंस्थितः। अपिश्चार्थे भिन्नक्रमः, तेन 'निष्कर्मापि' इति, अयमिति-शुद्धमध्वानं, नसंसरति-अज्ञाननाम्नो ·श्रीतन्त्रालोकः। मूलमलस्याणवस्य श्रवस्थानात्, नाप्यधः -शुद्धत रं,-वैचित्र्यकारणस्य कार्ममलस्याभावात् , केवलमर 'मायो शुद्धविद्याध सन्ति विज्ञानकेवला ।' इत्यायुक्तयुक्त्या शुद्धाशुद्धाध्वंमध्यवर्ती शुद्धयोधैकस्थ भावोऽपि,स्वातन्त्र्यहानेः-याणवमलांशकृतस्यस्वर... पसंकोचस्यसंभवात्,पारिमित्येन-स्वातन्त्र्यावियुक्त- योधस्वभावपरमेश्वराविभेदमप्राप्नुवन् , विज्ञानकेव- ली-विज्ञानंवोधात्मकं रूपं केवलं स्वातन्त्र्यरहितमस्य इति,प्रकर्षणोक्तः,-सर्वत्रोद्धोपित इत्यर्थः, यदुक्तम् 'शुद्धबोधात्मकत्वेऽपि येषा नोत्तमकर्तृता। निर्मिता स्वात्मनो भिन्ना भ; ते कर्तृतात्ययात् ॥ बोधादिलक्षणैक्यापि येषामन्योन्यमित्रता । तथेवरेच्छाभेदेन ते व विज्ञानकेवला ॥' इति ॥ ६१॥ ननु अस्य किं सर्वदेव शिवाभेदासंस्पर्शः, उत न? इत्याशंम्याह स पुनः शांभवेच्छातः शिवाभेदं परामृशन् ॥२॥ क्रमान्मन्त्रेशतन्नेत- रूपो याति शिवात्मताम् ।

·श्लोक ४] नवममादिकम् । क्रमादिति-शिवाभेदपरामर्शस्य तारतम्यातिश- यात्, अत एव तदादातिशयात् अक्रमेणापि मन्त्र- महेश्वरत्वमस्य भवेदिति भावः, तदुक्तम् 'स सिसक्षुर्जगत्सष्टेरादावेव निजेच्छया । विज्ञानकेवलानष्टौ बोधयामास पुद्गलान् ।। इति । ईशा-मन्त्रेश्वराः, तन्नेतारो-मन्त्रमहेश्वराः इति ॥ ६२॥ नन्वस्ति तावद्विज्ञानाकलस्याणवो मलः, स च कर्मगाः कारण, तत्कथमसौ स्वकार्य न जनयत्- येनास्य पुनः पुनः संसारित्वमेव स्यात् ,प्रत्युत मन्त्रा- दिक्रमेण शिवात्मतां याति, इति कस्मादुक्तम् इति गर्मीकृताशङ्काशङ्कान्तरमाशङ्कते ननु कारगामेतस्य कर्मणाश्चेन्मलः कथम् ॥६३॥ स विज्ञानाकलस्पापि न सूते कर्मसंततिम् । एतदेव प्रतिविधत्ते मैवं स हि मलो ज्ञाना- कले दिध्वंसिपुः कथम् ॥ ६४ ॥ ?

·प्रोवन्नासोक ।
.
हेतुः स्याद्ध्वंसमानत्वं
स्वातन्त्र्यादेव चोद्भवेत् ।
दिध्वंसिपुरिति ।
'स्वातन्त्र्यस्याप्यबोधता।
इत्याद्युम्त्या देहाद्यहंभावाभिमानस्वभावभेदान्तरख-
पडनात्, अत एव स्वकार्यजननासामर्थ्यात् कथं हेतुः
स्यादित्युक्तम्, प्रत्युतास्य ध्वंसोन्मुखतात्मना स्वम-
हिम्ना ध्वंसमानसमेव तन्नान्तरीयकं ध्वस्तत्वमेव
वोदियात्, नहि-निनंच बीजं पुनः प्ररोहमियात्,
नापि अस्य नश्यत्तायां नष्टताया का निनंक्षुत्वादेव
अन्यत् किंचिदपेक्षणीय संभवेत् ।।
श्रनेनैव चाभिप्रायेण विज्ञानाकलादिक्रमकल्पना
सर्वत्र कृतेत्याह।
दिध्वंसिपुध्वंसमान-
ध्वस्ताख्यासु तिसृष्वथ ॥६५॥
दशास्वन्तः कृतावस्था-
न्तरासु स्वक्रमस्थितेः।
विज्ञानाकलमन्त्रेश-
तदीशादित्यकल्पना ॥६६॥

·श्लोक ७] २१ " नवममाहिकम् । अवस्थान्तराणीति-किंचिद्ध्वंसमानताकाचदा ध्वस्तत्वादिरूपाणि, एतदन्तःकारे च हेतुः-स्व- क्रमस्थितेरिति, नहि दिध्वंसिपुतादिदशानन्तरं झ- टित्येवाखण्डतया ध्वंसमानत्वं ध्वस्तत्वं वा प्रादुर्भ- वेदिति भावः । तेनात्र पश्चस्वप्यासु दशासु यथा- संख्येन विज्ञानाकलादिरूपत्वं कल्पितमिति, ईशा:- मन्त्रेश्वराः, तदीशाः-मन्त्रमहेश्वराः, आदि :- श्रादिसिद्धः शिवः, अन्यथा हि तदीशादिकल्पनेत्येव स्यात्, एवं च आसामवस्थानां भेदात् सुपुप्ततुर्य- योरपि अनेकरूपत्वमित्यर्थसिद्धम् ॥ ६६ ॥ श्रत शाह ततश्च सुप्ते तुर्ये च वक्ष्यते बहुभेदता। तस्माद्युक्तमुक्तम् - दिध्वंसिपुर्मूलमलः कर्मणो न निमित्तमिति ॥ तदेवाह अतः प्रध्वंसनौन्मुख्य- खिलीभूतस्वशक्तिकः॥७॥ त ·८२ " श्रीवन्त्रालोकः। कर्मणो हेतुतामेतु मलः कथमिवोच्यताम् । खिलीभूत इति - अखण्डशक्तिः पुनः कर्मणो हेतुर्ता यायादित्याशयः, एतच्च यभ्युपगम्योक्तम् ।। वस्तुतस्तु मलस्यैतन्न घटते इत्याह किं च कर्मापि न मला- द्यतः कर्म क्रियात्मकम् ॥८॥ क्रिया च कर्तृतारूपात् स्वातन्त्र्यान्न पुनर्मलात् । मलादिति-श्रकर्तृतात्मकास्वातन्त्र्यरूपादित्यर्थः । कर्तृकर्मत्वतत्त्व एव च कार्यकारणभावः, इति समन- न्तरमेवोपपादितम् ॥ ८ ॥ ननु यद्येवं तत्कथं 'मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराङ्कुरकारणम् ।' इत्यायुक्तम् ? इत्याशङ्कयाह या त्वस्य कर्मणश्चित्र- फलदत्वेन कर्मता ॥EE ॥

·रलोक १०१]
,
नवममाद्विकम् ।
प्रसिद्धा सा न संकोचं
विनात्मनि मलश्च सः।
सेति-चित्रफलप्रदत्वेन कर्मता,स इति-संकोचः,
तेन संकोचं विनास्य न तत्तत्फलदाने सामर्थ्य, संकोच
एव मल इत्यस्य तत्कारणत्वमुपचरितं, संकुचितो
हि भोक्ता शुभाशुभाद्यात्मकं भिन्नं सत् फलमात्मनि
भोग्यत्वेनाभिमनुते, येन- देवमनुष्यादिविचित्ररू-
पतयास्य अवस्थानम् ॥ ६६ ॥
तदाह
विचित्र हि फलं भिन्न
भोग्यत्वेनाभिमन्यते ॥१०॥
भोक्तर्यात्मनि तेनेयं
भेदरूपा व्यवस्थितिः।
अतश्च नास्य स्वसंपत्तायुपादानं सहकारि वा
कारणं मलः, किन्तु कार्यकरणे हस्तावलम्वनप्रायः
इत्याह
इति स्वकार्यप्रसवे
सहकारित्वमाश्रयन् ॥१०१॥

·औतन्त्रालोक ।
सामर्थ्यव्यञ्जकत्वेन
कर्मणः कारणं मलः।
नहि संकोचं विनास्य विचित्रफलदाने किंचि-
सामर्थ्यमभिव्यज्यते इति भावः ॥ १०१ ॥
नन्वेवं विज्ञानाकलानामपि स्वातन्त्र्यसंकोचप्रयु-
क्तमलद्वययोगात् तत्र विज्ञानकेवलो मलैकयुक्त' इ.
त्यादि दुष्येत् प्रत्युत 'तत्कर्मयुक्तः प्रलयकेवल' इत्या-
द्युक्या प्रलयकेवलित्वं प्रसजेत् । इत्याशङ्कते
नन्वेवं कर्मसद्धावा-
न्मलस्यापि स्थितेः कथम् ॥१०२॥
विज्ञानाकलता तस्य
संकोचो ह्यस्ति तादृशः।
केनेदमुक्तं-मलद्वययोगोऽस्येति, तदाह 'तस्ये-
त्यादि तादृश इति-प्रारंबदेव प्रलयाकलादिदशो-
चितः कर्मसामर्थ्यव्यञ्जनयोग्य इति यावत् ॥१०२॥
तदेव प्रतिविधत्ते
मैवमध्वरतसंकोचोड-
प्यसो भावनया दृढम् ॥१०३॥

·कर
श्लोक १०४]
नवसमाह्निकम् ।
नाहं कर्तेति मन्वानः
कर्मसंस्कारमुज्झति।
भावनयेति 'अहं-ममेति' संन्यासादिरूपया अतश्च
अस्य नेप्कान्न कार्ममलयोगः, इति स्थितं विज्ञा-
नाकलत्वम् ॥ १०३ ॥
ननु संस्कारोच्छेदे पूर्वापरानुसंधानाभावो भवे-
दित्यस्य प्रमातृत्वमेव न स्यात् ! इत्याशक्याह
फलिष्यतीदं कर्मेति
या दृढा उत्तिरात्मनि ॥१०४ ॥
स संस्कारः फलायेह
न तु स्मरणकारणम् ।
दृढ इति -अनादित्वात् , द्विधा हि यात्मनि
भावनामा वृत्त्यादिशब्दव्यपदेश्यः संस्कारः-सा-
दिरनादिर्वा, नाद्यः-अनुभवाहितो यः प्रबोधवलात्
प्रबुध्यमानः स्मरणकारणतया प्रमातुरनुसंधातृत्वं
पुप्येत्, अन्यः पुनः कर्मवासनारमा-यद्वशाद्विचित्र-
फलदायि कर्म स्यात् ॥ १० ॥

·श्रोतन्त्रालोकः। ननु कर्मसंस्कारश्चेदुच्छिन्नस्तावता फर्मणः किं वृत्तं, यदस्य तत्फलभागित्वं न स्यात् ? इत्याशङ्कचाह अप्रध्वस्तेऽपि संकोचे नाहं कर्तेति भावनात् ॥१०५॥ न फलं क्षीवमूढादेः प्रायश्चित्तेऽथ वा कृते। अप्रध्वस्त इति-संनिहितेऽपि सहकारिणि इति यावत् , न फलमिति-सुकृतदुष्कृतात्मनः कर्मण इत्यर्थावसेयम्, नहि क्षीवमूढादेः 'इदमहं करोमि' इत्यनुसंधानमस्ति अननुसंधाय च कृतं कृतमेष न भवेदिति किं फलेत्, यदभिप्रायेणैव च 'समुत्थानात् नियादय । इत्यादि अन्यैरुक्तम् । प्रायश्चित्तंऽपि कृते 'नाहमन कर्ताः इति निवृत्तिभावनात् तत्तद्विषयानुसंधानशै- थिल्यादेव न तत्तत् फलदायि स्यात् , यदाहुः पाप कृत्वा तु सतप्य तस्मात्पापाद्विमुच्यते । नैव कुर्यामहमिति निवृत्त्या तु स पूयते ।' इति ।। १०५ ॥ . ..... - ·८७ श्लोक १०७] नवममाह्निकम् । नन्वेव-सत्तया फलदाने कर्म न प्रयोजक किन्तु अभिसंधानादित्यायातं? सत्यमेतत्, इत्याह यन्मपाद्य तपस्तप्तं तदस्मै स्यादिति स्फुटम् ॥१०६॥ अभिसंधिमतः कर्म न फलेदभिसन्धितः। स्फुटमिति-दार्थेन, कर्मेति-तपोरूपं, न फलेदिति-कर्तुः तद्धि परस्मै स्तादित्यभिसंहितमिति कथं स्वत्र फलदायि स्यात्, यदाहुः 'नासमीहित फन भवति । इति ॥ १०६॥ नन्वेवं कर्मफलयोवैयधिकरण्यात् कृतनाशाकृता- भ्यागमचोयं कथङ्कनरं परानुद्यते ? इत्याशक्याह तथाभिसंधानाख्यां तु मानसे कर्म संस्क्रियाम् ॥१०७॥ फलोपरक्तां विदध- कल्पते फलसम्पदे।

·" ओवन्यालोकः। तपःप्रभृति हि कर्म तथा परत्रैव फलतु इत्य- भिसंधानात्मकं मनसि संस्कारं समर्पयत् फलसम्पदे कल्पते-तथैव फलदानकुशलतामियादित्यर्थः, यथा- भिसंधानमेव हि कर्मफलव्यवस्थेत्यभिप्रायः, यदाहुः 'यद्यथा चाभिसंधत्ते तत्तत्तस्य तथा फनेत् ।' इति, ततश्च नैतच्चोयं तद्धि एवं भवेत् यदि स्वत्रैव फलाभिसंधाने परत्र फलेदिति ॥ १०७ ॥ नन्बेवमभिसंधानमात्रायत्तत्वे कर्मफलयोः तक्ष्य- वस्थैव त्रुध्येत्-यत् सर्व एवाफलाभिसंधानेन यत्त- स्कर्म कुर्वाणोऽपि न तत्फलभागी भवेदिति कृतं स्वर्निरयाभ्यामिति ? सत्यमेतत् - यद्यत्र कश्चित् तीनमभिनिविष्टो भवेत् , तदाह यस्तु तत्रापि दायेन फलसंस्कारमुज्झति ॥१०८॥ स तत्फलत्यागकृतं विशिष्ट फलमश्नुते । यः पुनस्तत्रानुसंधाने कर्मफलसंस्कारमपि दा- ढयेनोझति ·श्लोक १०८] नवममाविकम् । 'अनाभितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः। इत्याद्युक्त्या तदासङ्गं जह्यात्, स तस्य फलस्य अनासक्रेन जनितं विशिष्टं लोकोत्तरं फलमश्नुते- मायोत्तीर्ण पदमासादयेदित्यर्थः, यद्गीतम् 'कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥' इति ॥ १०८ ॥ ननु यद्येवं तद्धीवरादेः प्रजागरणमात्रेणेव शिवरा- त्रिफलभागित्वश्रुतिः, अकामत एवापेयपानादि कुर्व- तां प्रायश्चित्तस्मृतिश्च कथं संगच्छताम्, नहि तेषामे- तदनुसंधानमस्ति यदेतदर्थ वयमेवं कुर्म' इति ? अनो- व्यते -- कुत्र नामात्रानुसंधानमुपयुक्तम् किं कर्मणः स्वरूपे किं वा फले, न तावत्फले- नहि ब्रह्महत्यया निरयो मे भूयादित्यभिसंधाय कश्चित् ब्राह्मणं ह- न्यात्, एवं हि ततोऽस्य निवृत्तिरेव स्यात् - वस्तुतः सर्वस्यैव लोकस्य निरयभीरुत्वात् , प्रत्युत निष्कण्ट- कीकरणाभिसमीहितं दृष्टमपि फलं ततोऽस्य न स्यात्, तदेव कण्टकान्तरोत्पादस्य शतशो दर्शनात, १२ ·श्रीवन्यालोकः। नापि कृपादानात् किंचित्फलं भवेत् -तत्र कृपामात्रे- णेव प्रवृत्तेः फलानभिसंधानात्, अथ स्वरूपे तदत्रा- स्त्येव, नहि धीवरादेः जागर्मीत्यभिसंधानं नास्ति- क्षीवमूढादिवदस्य अस्वस्थवृत्तित्वाभावात, किन्तु श्र- जत्रात् न तथा दायेन, येनास्य परिमितफलभाक्त्व- प्रतिपादनम् , एवं सौगतमतेऽपि कस्यचन क्रि- मिविशेषस्य प्रसङ्गात् चैतन्यभट्टारकं प्रदक्षिणयतो- ऽस्त्येव तथा प्रक्रमणे समुत्थानम् , नहि तूलस्येवा- स्प बातादिप्रेरणादेवंविधत्वम् अतश्च न्याय्योऽस्य भगवदाधिपत्येन वस्तुवलोपनीतो जन्मान्तरे सद्गति- प्रतिलम्भः, थपेयपानादावपि श्रपेयत्वानभिसन्धे- रकामस्य सामान्येन 'इदं पित्रामि' इत्यभिसंधानम- स्ति-येनापरीक्ष्यकारित्वादिनास्य प्रायश्चित्तं स्मृतं, किंतु सकामापेक्षया न्यूनम् , यन्मनुः 'प्रायश्चित्तमकामानां सकामानां तथैव च । विहितं यदकामानां द्विगुणं तत्सकामतः ॥ इति, तस्मादनुसंधानानुप्राणितैव कर्मफलव्यवस्था इत्यलं बहुना ॥ १०८ ॥ एतदेव प्रकृते योजयति ·रलोक ११०] नवममाहिकम् । अनया परिपाट्या यः समस्तां कर्मसंततिम् ॥१०॥ अनहंयुतया प्रोज्झत् ससंकोचोऽपि सोऽकलः। अनयेति-फलत्यागपर्यन्तरूपया, समस्तामिति- शुभामशुभां च,थनहंयुतयेति-तदनासक्ततयेत्यर्थः, अकल इति-विज्ञानाकलः ॥ १०६ ॥ ननु एवं कश्चित् द्वेषवशादपि श्रात्मीयं दुष्कृत- मस्मै स्तात् इति शत्रुविषयमभिसंदध्यात् येन कृत्वा- पि दुप्कृतं न तत्फलभाग्भवेदिति कर्मफलव्यवस्था- या विसंस्थुलखमेवापतेत् ? तदाह नन्वित्यं दुष्कृतं किंचि- दात्मीयमभिसंधितः ॥११०॥ परस्मै स्यान्न विज्ञातं भवता तात्त्विकं वचः। इत्यमिति-अभिसंधानमात्रायत्तत्वेन कर्मफलव्यव- स्थायाः, अविज्ञातकर्मफलव्यवस्थाकस्पेतत् चोद्यमि- त्युक्तम् 'न विज्ञातम्' इत्यादि । ११० ॥

·श्रोतन्त्रालोकः। एतदेव उपपादयति तस्य मोक्तुस्तथा चेत्स्या- दभिसंधिर्यात्मनि ॥ १११॥ तदवश्यं परस्यापि सतस्तदुष्कृतं भवेत् । परामिसंधिसंवित्तौ स्वाभिसंधिर्हढीभवेत् ॥११२॥ अभिसंधानविरहे त्वस्य नो फलयोगिता। न मे दुष्कृतमित्येपा रूढिस्तस्याफलाय सा ॥१३॥ यथा तस्यदुष्कृतकर्तुरात्मनि एतदस्मै स्तात्' इत्य- भिसंधानमस्ति, तथैव चेत् तद्भोक्तृत्वेन अभिमतस्य परस्य स्तान्मम एतदित्यनुसंधानं स्यात् तद्भवेदेवं, य- तः सुकृतदुप्कृतात्मकस्य परस्य संबन्धिन्यामेवमाभि- संधानसवित्तौ तदर्पणविषयस्यात्मीयमभिसंधानं ह. ढीभवत्-तकलभागित्वेन अवष्टम्भभाग्भवेदित्यर्थः, यस्य पुनरेवमात्मीयमभिसंधानमेव नास्ति तस्य कु- ·स्लोक ११४] नवममादिकम् । तस्तत्फलभागित्वं भवेत् , प्रत्युत मा मे दुष्कृतं भूया- दिति विरुद्धमनुसंधानमस्य खरसत एव प्ररोहमुपा- गतं संभाव्यते, वस्तुतो हि सर्व एवायं लोकः पा- पभीरुः तचास्य फलभाव एव निमित्तमिति कुतः परानुसंधानमात्रादेव परस्य दुष्कृतफलभाक्त्वं भवेदे- वम्, इत्युक्तं स्यात्, यत् कर्तुः अभिसंधानात् कर्म फलेत् तदर्पणविषयस्य च पराभिसंधौ स्वाभिसंधा- नविरहान फलोदयः इति ॥ ११३ ॥ कर्तुरपि अनुसंधानाभावे पुनः किं तत्कृतं कर्म स्वस्मै परस्मै वा फलेत् उताफलमेव इत्यन्तःकृत्य संक्षेपेणाभिप्रेतमेव पक्षमुपक्षिपति पराभिसन्धिविच्छेदे स्वात्मनानभिसंहितो। द्वयोरपि फलं न स्या- नाशहेतुव्यवस्थितेः॥११४॥ द्वयोरिति-श्रर्पणक्रियाकर्तृविपययोः, नाश हेतु:- स्वपरानुसंध्यभावलक्षणः ॥ ११४ ॥ नन्वेतदीयं दुष्कृतं मे भूयादित्यनुसंधानं यथा ·श्रीमन्त्रालोक । परस्य नास्ति तथा सुकृतं मे भूयादित्यपि मा भू- दिति कथमुक्तम् यन्मयाद्य तपस्तप्तम्' इत्यादि ? इत्याशङ्कयाह सुखहेतो सुखे चास्प सामान्यादभिसंधितः। निर्विशेपादपि न्याय्या धर्मादिफलभोक्तृता ॥११५॥ दुःखं मे दुःखहेतुर्वा स्तादित्येप पुनर्न तु। सामान्योऽप्यभिसंधिः स्या- तदधर्मस्य नागमः ॥११६॥ सर्वो हि लोकः सुखस्पृहयालुर्दुःखजिहासुश्च इति सर्वेषां सुखं तद्धेतुं वा प्रति सामान्यात्मनापि अभि- संधान न्याय्यं, न दुःखं तद्धेतुं वा प्रतीति युक्तमु- क्तम् 'परस्य सुकृतफलभागिलमेव भवेत् न दुष्कृ- तफलभागिस्त्रमपि' इति, निविशेषादिति - अनेनाद्य

·श्लोक ११८]
नवममाह्निकम् ।
तपस्तप्तं तपो मे भूयादित्येवरूपत्वविरहादपि इ.
त्यर्थः ॥ ११६ ॥
एवमेतत् प्रसङ्गादमिंधाय, प्रकृतमेवानुसरति
प्रकृतं बूमहे ज्ञाना-
कलस्योक्तचरस्य यत् ।
अनहंयुतया सर्वा
विलीनाः कर्मसंस्क्रियाः॥११७॥
उक्तचरस्येत्यनेन-प्रागुक्तं कार्ममलाभावोपपादकं
निखिलमेव प्रमेयमनुस्मारितम्, अतश्चास्य विज्ञाना-
कलस्य कार्म एव मलो नास्ति इति तत्सामर्थ्यव्य-
अकत्वात्मकनिजकरणीयायोगात् दिध्वंसिपुः मलः
तत्त्वादेव किंचिद्ध्वंसमानत्वादिक्रमेण ध्वंसमानत्वं
तन्नान्तरीयकं ध्वस्तत्वं च यायात् ॥ ११७॥
तदाह
तस्मादस्य न कर्मास्ति
कस्यापि सहकारिताम् ।
मलः करोतु तेनायं
ध्वंसमानत्वमश्नुते ॥११८ ॥

·श्रीवन्वालोक । तेनेति-सहकारित्वाकरणेन ॥ ११८ ॥ ननु भलस्य ध्वस्तत्वे 'सर्वमहम्' इति सर्वत्राहंभा- चोदयात् कर्मणि तत्फले च तथाभावात् अस्य पुन- रपि कार्ममलयोगः स्यात् ? इत्याशड्क्याह अपध्वस्तमलस्त्वन्त:- शिवावेशवशीकृतः। अहंभावपरोऽप्यति न कर्माधीनवृत्तिताम् ॥ ११६ ॥ कर्माधीनवृत्तित्वाभावे शिवावेशवशीकृतस्त्रं हेतुः ॥११६ ॥ एवमेतन्मलस्य संसाराङ्कुरकारणत्वं तत्प्रसड़ेन च संसाराड्डुरस्य स्वरूपं गर्मीकृतप्रायुक्तसकलप्रमे यया श्रीमालिनीविजयोक्त्या संवादयति उक्तं श्रीपूर्वशास्त्रे च तदेतत्परमेशिना। कम् मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराकुरकारणम् ॥१२०॥ तफल ·श्लोक १२२] नवममासिकम् । धर्माधर्मात्मकं कर्म सुखदुःखादिलक्षणम् । तत्र कर्मसूत्र व्याचंटे लक्षयेत्सुखदुःखादि स्वं कार्य हेतुभावतः ॥१२१ ॥ लक्षयेदिति-स्वसत्ताप्रयोजकीकारेण तथा व्य- वस्थापयेदित्यर्थः, कथं चास्य तल्लतकत्वम् ? इत्या- शङ्क्योक्तं 'हेतुभावत' इति ॥ १२१ ॥ ननुनावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति इति न्यायात् नियमेन कथंकार कार्य हेतुर्व्यवस्थापयेत् ? इत्याशझ्याह नहि हेतुः कदाप्यास्ते बिना कार्य निजं क्वचित् । हेतुता योग्यतैवासो फलानन्तर्यभाविता ॥१२२॥ का नाम योग्यता, इत्युक्तं फलानन्तर्यभाविता' इति अत एव नैयायिकादयः सामग्र्या एव कारणत्वम·s श्रोतन्त्रानोका। भ्युपागमन-समग्राणि कारणमिति नाश्यमित्यादि पुनरसमग्रापेक्षयोक्तम् ॥ १२२ ॥ ननु यद्येवं तत् कार्यात पूर्व सामग्र्यन्तरनुप्र- विष्टस्यापि वहयादेः किं कारणत्वं स्यान्न वा ? इत्या. शक्याह पूर्वकस्य तु हेतुत्वं पारम्पर्येण....... तेन सुखदुःखादेर्लक्षणम्, इति षष्ठीतत्पुरुषगर्भ- मेतत् व्याख्यानम् । अत्रैव बहुव्रीहिगर्भ व्याख्यानान्तरं दर्शयति "किं च तत् । लक्ष्यते सुखदुःखाद्यैः समाने दृष्टकारणे ॥१२३ ॥ चित्रहत्वन्तरं किंचि- तच्च कर्मेह दर्शनात् । 'किंच, त' इत्यनेन पूर्ववानवक्तृप्त्या नायं व्याख्या- विकल्पः किं तु आवृत्त्या समुच्चय इति द्योतितं, प्रतिपुरुपं समानेऽपि सेवाध्ययनादौ दृष्ट कारणे यत् सुखदुःखादीनां वेचित्यं तेन तदन्यथानुपपत्त्या तत्र ·श्लोक १२४] ६६ - नवममाद्विकम् । तत्किंचिददृष्टसंज्ञं हेत्वन्तरं लक्ष्यते-अनुमीयते इत्यर्थः, कार्यविशेषजनकत्वाच्च तेन विशिष्टेन केनचित् भाव्यमित्याह तच्च कर्म' इति, विशिष्ट- स्वेऽपि कर्मेति कुतो निति पिशाचाद्यप्यस्तु ? इत्या- शयोक्तम्-इह दर्शनादिति, इह सर्वत्रैव हि कर्मवै- चिच्यात् कार्यवैचिल्यं दृश्यते इत्याशयः ॥ १२३ ॥ एतदेव उपपादयति स्वाने प्रसादरौक्ष्यादि जायमानं स्वकर्मणा ॥१२४ ॥ दृष्टमित्यन्यदेहस्थं कारणं कर्म कल्प्यते। यतः स्वाङ्गे विचित्र प्रसादरौक्ष्यादि स्वेन पांसु- लेपाद्यात्मना कर्मणा जायमानं दृष्टम् , तो 'दृष्टवद- दृष्टकल्पना' इति न्यायात् अत्रापि कमव न तु पि- शाचादि कारणं कल्प्यते, किं तु तदन्यदेहस्थ-देहा- न्तरोपचितमित्यर्थः ॥ १२४॥ न चैतावतैव अत्र वैषम्यमुद्भाव्यमित्याह ·श्रीवन्त्रालोका। इहाप्यन्यान्यदेहस्थे स्फुटं कर्मफले यतः ॥१२५॥ कृषिकर्म मधों भोगः शरयन्या च सा तनुः। इहापि-शरीरक्षणिकरचे सर्वेपामविवादात् 'अन्य. देहस्थ कर्म अन्यदेहस्थं फलम् इति नास्ति विमतिः, यतः- कृषिकर्म वसन्ते तत्फलं शरदीति, एतच्च अवस्थावैचित्र्यात् शरीरभेद एव घटते, इति युक्तमु- तम्-अन्यदेहस्थ कर्म कारण कल्प्यते इति ॥१२॥ नन्वेवं कृतनाशाकृताभ्यागमचोद्यमापतेत् ? इत्या. शङ्कयाह अनुसंधातुरेकस्य संभवस्तु यतस्ततः ॥१२६॥ तस्पैव तत्फलं चित्रं कर्म यस्य पुरातनम् । येनेव मया प्रागुतं स एवाहमय भोक्ष्ये, इत्य- नुसंधानस्यात् कर्मफलयोपधिकरण्याभावात् न ·श्लोक १२८] नवममादिकम् । कृतस्य नाशो नापि अकृतस्याभ्यागमः, इति युक्त- मुक्तम्-अन्यान्यदेहस्थे कर्मफले इति ॥ १२६ ॥ ननु भवेदेवं ययनुसंधानमेव स्यात्, नहि जन्मा- न्तरीये कर्मणि ऐहिके च फले कस्यचित् तदस्ति? इत्याशङ्कयाह क्षीवोऽपि राजा सूदं चे- दादिशेत्प्रातरीदृशम् ॥१२७ ॥ भोजयेत्यनुसंधाना- द्विना प्राप्नोति तत्फलम् । इत्थं जन्मान्तरोपात्त- कर्माप्यद्यानुसंधिना ॥१२८॥ विना भुङ्क्ते फलं हेतु- स्तन्त्र प्राच्या हकम्पता। नहि क्षीवस्य राजादेरेवमनुसंधिः संभवति -य- न्मया ह्य एवमादिष्टः सूदो येनाद्य तथा तदादेश- फलमेवंभोगः प्राप्त इति, भोजयेति- भोगं कुरु इत्यर्थः, एवमिहापि अनुसंधानमन्तरेण जन्मान्तरी- यात् कर्मणः फललाभो भवेदिति न कश्चिदोषः, ननु ·१०२ श्रीदन्यालोक। अनुसंधानमात्रायत्तैव कर्मफलव्यवस्था इति समन- न्तरमेवोक्तं, तदधुनैव कथं विपर्यास्यते?इत्याशययो- तं हेतुस्तत्र प्राच्या हकम्पता' इति, पूर्व हि तत्र 'एवमहं करोमि' इति दृढनिरूढोऽनुसंधिरभूत् यत्सं- स्कारदाढ्यादिह तत्फलमिति, इह च स एव प्रयोज- को नहि फलतत्संबन्धादौ क्वचिदसाबुपादेयः, इति समनन्तरमेवोपपादितम् , एवं फलदानोन्मुखस्य कर्मणःप्राच्यानुसंधानसंस्कारस्यदायमवश्यंभावि- अन्यथा तथात्वायोगात्, ततश्च तदनुन्मुखस्य तथा तदाढ्यं न संभवेत्, इति तत् केनचिदुपायेन फल- दानाय निरोद्धमपि शक्यं - तत्र हि अन्तः प्रति- वन्धोपनिपाताद्यपि संभाव्यते इति भावः ।।१२८॥ तदाह अत एव कृतं कर्म कर्मणा तपसापि वा ॥ १२६ ॥ ज्ञानेन वा निरुध्येत फलपाकेप्वनन्मुखम् । श्रत इति-फलौन्मुख्य कर्मणः प्राच्यानुसन्धिनि- ·१०३ श्लोक १३०] नवममादिकम् । कम्पस्यावश्योपयोगात, कर्मणेति-क्रियादीक्षादिना, निरुध्येत इति-फलदानायोग्यं कुर्यादित्यर्थः ॥१२६॥ अत एव फलदानोन्मुखं कर्मानिरोध्यमेवेत्याह प्रारब्धकार्य देहेऽस्मिन् यत्पुनः कर्म तत्कथम् ॥१३०॥ उछियतामन्त्यदशं निरोधु नहि शक्यते । कथमुच्छिद्यतामिति-न कथंचिदपि उच्छेत्तुं श- क्यम् इत्यर्थः, अत्र हेतुः-आरब्धकार्यमिति, यद्धि . यावत् कार्यमेवारब्धं न प्रवृत्तं तावत्तदारम्भकत्वमेव अस्य अन्तरा केनचिदुपायेन प्रतिवध्यते, इति युक्तः तन्निरोधः, यत्पुनस्तदारव्धुमेव प्रवृत्तं तस्य प्रवृत्त- वादेव किं निरुध्यते, इत्युक्तम्-श्रन्त्यदर्श निरोर्बु नहि शक्यते इति, यदभिप्रायेणेष .................प्रारब्धेकन शोधयेत् ।' इति, ...........येनेदं तद्धि मोगतः इत्यादि सर्वत्रोद्घोप्यते, सद्योनिर्वाणदीक्षादि पुन- रासन्नमरणादेरेव भवेदिति तत्रापि दत्तप्रायफल- ·१०४ श्रोतन्त्रालोक । खात् ततः पराङ्मुखमेव कर्म शोध्यमिति न कश्चि- दोषः, तदुक्तम् 'दृष्ट्वा शिष्य नराग्रस्त व्याधिना परिपीडितम् । उत्क्रमय्य ततस्त्वेन परतत्त्वे नियोजयेत् ॥ इति ॥ १३० ॥ ननु देवारम्भकजात्यायुष्प्रदकर्म श्रारब्धकार्यत्वात् मा नाम निरोधि, यत् पुनरद्यतनं प्राक्तनं वा अस्मि- नेव देहे दिनैर्मासैः संवत्सरे भोगमावलक्षणं का- र्यमारप्स्यते तत् किं निरोधुं शक्यते न वा ? इत्या- शङ्क्याह तत्रैव देहे यत्त्वन्य- दद्यगं वा पुरातनम् ॥१३१ ॥ कर्म तज्ज्ञानदीक्षायैः शण्ढीकर्तु प्रसह्यते। अन्यदिति-सय एव अनारब्धकार्य, शण्ढीकर्तुः मिति-फलदानयोग्यतापहस्तनेन ध्वंसयितुमित्यर्थः, प्रसह्यते इति-न तु तथा क्रियते

·खोक १३१]
....
या-
नवममाहिकम् ।
प्रारन्ध्रक न शोधयेत् ।
इति सामान्येनोक्तेः, एवं विशेषस्य चावचनात्,
दिशब्दात् मन्त्रौषधादि, तदुक्तम्
'ये विहागन्तवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः ।
जपहोमप्रधानश्च
इति, रसायनादि पुनरारब्धकार्यस्य श्रायुष्प्रदस्यैव
कर्मणः साहायकं कुर्यात् येनैतच्चिरस्यानुपरतकार्यों-
न्मुख्यमास्ते यदशादवश्यंभाविनोऽपि कालमृत्योर-
भियुक्तानां किंचित्कालं प्रतिबन्धात्मा जयः स्यात्,
तदुक्तम्
'रसायनतपोजापयोगसिद्वैर्महात्मभिः ।
कालमृत्युरपि प्राज्ञीयतेऽनलसैजनैः॥'
इति, विषादि पुनः प्रयुज्यमानं वीणायुष्येव प्रत-
पति नान्यस्मिन् , परं तत्र दुष्कृतभाजः प्रयोक्तुरभि-
मानमात्रं 'मयेदं कृतम्' इति मन्यते इति, एवं चेदं-
देहकृतारम्भककर्मविषयतया भेपजादिसाध्येऽपि प्रय
यस्याः सामयं न दृष्टं कस्तांप्रति अदृष्टेऽपि अर्थे स-
माश्वास इति किं दीक्षया इति न वाच्यं, नहि
भेषजादिभिनवं किंचित् क्रियते यदेतदनाश्वासाय
पर्यवस्येत् , इत्यलमवान्तरेण ॥ १३१ ॥

·ओवन्त्रालोफ ।
ननु नामास्य ध्वंस ? इत्याशक्याह
तथा संस्कारदास्यं हि
फलाय हढ़ता पुनः॥ १३२॥
यदा यदा विनश्येत
कर्म ध्वस्तं तदा तदा।
तथेति -प्राक्प्ररूढानुसंधानानुसारेणेत्यर्थः, एवं
प्ररोहमुपागतो हि तत्संस्कारः फलनिमित्तमिह
स्यात् इत्युपपादितम्, यत्तु संस्कारस्यैव फलोपजन-
नप्रयोजकं दामपाक्रियते तदकार्यकारित्वात
उच्यते-कर्म ध्यस्तमिति निरुद्धमिति उच्छिन्नमिति
शण्ढीकृतमिति च, यचद्यां च नान कालनियमः
कश्चिदित्युक्तम् , एवं मोहवशात् कृतमपि कर्म
ज्ञानदीज्ञादिना सर्वेपां विनापि भोगमक्रमेणेव
विनाशमियादिति पिण्डार्थः ॥ १३२ ॥
तदाह
अतो मोहपराधीनो
यद्यप्यकृत किंचन ॥१३३॥

·१०७ श्लोक १३४] नवममादिकम् । तथापि ज्ञानकाले त- त्सर्वमेव प्रदह्यते। किंचनेति-शुभमशुंभं वा, ज्ञानकाल इति-संवि- साक्षात्कारक्षण इत्यर्थः ॥ १३३ ॥ किमत्र प्रमाणम् ? इत्याशझ्याह उक्तं च श्रीपरेऽहाना- दानः सर्वगुल्वणः॥१३४॥ मुहूर्तान्निर्दहेत्सर्वं देहस्थमकृतं कृतम् । इह कश्चित् सर्वदृक्-सर्वमेव संविद्रूपतया जाना- नः, अत एव विगलितभेदत्वात् अहानादानः, अत एवोल्वणः- त्यक्तहयोपादेयविभागः, क्षणादेव सर्व दुष्कृतं सुकृतं च देहस्थं निर्दहेत् - ज्ञानाग्निसात् कुर्यात् इत्यर्थः ॥ १३४ ॥ ननु यस्य सर्वमेव संविन्निष्ठं तस्य कथं कर्मापि देहस्थं संभवेत् ? इत्याशङ्का गर्भीकृत्य स्वयमेव देहस्यपदं व्याचष्टे ७ ·प्रोवन्दालोक । देहस्थमिति देहेन सह तादात्म्पमाश्रिता ॥१३५॥ स्वाच्छन्द्यासविदेवोक्ता तत्रस्थं कर्म दह्यते। देहेक्यवासनात्यागात् स च विश्वात्मतास्थितेः॥१३६॥ अकालकलिते व्यापि- न्यभिन्ने या हि सस्क्रिया। संकोच एव सानेन सोऽपि देहेकतामयः॥१३७॥ संविदेवेति-सर्वो हि भाववर्गः संविस्फार एवेति भावः, तत्रस्थमिति-देहाच्छिन्नसंविन्निष्टमित्यर्थः, कर्मणश्च इयान् दाहो-यदेहाहंभावसंस्कारगुणीभावो नाम इति, स च वैश्वास्यमाश्रितायां संविदि यात्मा- भिमानस्य मुख्यत्वात् भवेदित्युक्तम्-स च विश्वात्म- तास्थितेरिति, नहि श्रद्वयकपरमार्थे नित्ये व्यापके चसंविद्रूपे कश्चिदतिरेकेण देहादिसंस्कारो न्याय्यः, स हि संकोच एव सति स्यात् , संकोचश्व देहा- ·" श्लोक १३६] नवममादिकम् । घेकरूप एवेति युक्तमुक्तं-सर्वमेव संविदैकात्म्येन जानतः कर्मदाहो भवेदिति, यदभिप्रायेणैव 'यत्करोपि यदसि यज्जुहोषि ददासि यत । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥' इत्यादि गीतम् ॥ १३७॥ एतदुपसंहरन् अन्यदवतारयति एतत्कार्ममलं प्रोक्तं येन साकं लयाकलाः। स्युर्मुहागहनान्तःस्थाः सुप्ता इव सरीसृपाः ॥१३८॥ ततः प्रबुद्धसंस्कारा- स्ते यथोचितभागिनः। ब्रह्मादिस्थावरान्तेऽस्मिन् संसरन्ति पुनः पुनः॥१३६ ॥ येनेति-कार्मेण मलेन, द्विमलबद्धा हि प्रलया- कलाः, गुहागहनं-मायागर्भः, एतेनेयदन्तमेषां व्या. प्तिरित्यपि सूचितम् , तत इति मायान्तरवस्थाना- नन्तरं सृष्टिप्रारम्भे इत्यर्थः, संस्कारः - कर्मवास- ·श्रीतन्त्रालोकः। नारमा तद्वैचिच्यादेव चैषां यथोचितभागित्वमुक्तम् संसरन्तीति-श्रर्थादधोरेशसंसृष्टाः, उक्तं च प्राक् 'तदिनप्रक्षये विश्वं मायायां प्रविनीयते । क्षीणायां निशि तावत्यां गहनेशः हजेत्पुनः॥' इति ॥ १३६ ॥ नन्वेपामविशेषेण अधः संसरणमेव किं स्यात् उत ऊर्ध्वमपि ? इत्याशङ्क्याह ये.पुनः कर्मसंस्कार- हान्य प्रारब्धभावनाः। भावनापरिनिष्पत्ति- मप्राप्य प्रलयं गताः॥१४०॥ महान्तं ते तथान्तःस्थ- भावनापाकसौष्ठवात् । मन्त्रत्वं प्रतिपद्यन्ते चित्राच्चित्रं च कर्मतः॥१४१ ॥ अप्राप्येति-तत्याप्तौ हि विज्ञानाकलवमेषां भवे- दिति भावः, तथान्तःस्थेति-कर्मसंस्कारहान्यनु- सारेण दत्तयासनेत्यर्थः, चित्रादिति-काकाक्षिन्या- ·लोक १४२] नवममाद्विकम् । येन भावनापरिपाकसौष्ठवस्य कर्मणश्च विशेषण- खेन योज्यम् , अत एव मन्त्रत्वमपि साञ्जननिर- जनादिभेदात् चित्रमित्युक्तम् - कारणस्य वैचि- यात् कार्यमपि तथैव भवेदिति भावः, मन्त्राणां च प्रलयाकलोपादनले न अन्यथा संभाव्यम् , यदाहुः 'मन्त्राओं व मलयाकलानां सत्तामनुगृहीतानाम् ।' इति,श्रीपूर्वशास्त्र च मन्त्रमहेश्वराणां विज्ञानाकला, मन्त्रेश्वराणां सकला उपादानत्वेनोक्ता, इति पारिशे- प्यात् मन्त्राणां प्रलयाकलोपादानत्वं सिद्धम् ॥१४॥ इदानी प्रकृतमेवोपसंहरति अस्य कार्ममलस्येय- न्मायान्ताध्यविसारिणः। प्रधान कारणं प्रोक्त- मज्ञानात्माणवो मलः ॥१४२॥ प्रधानमिति-तत्तत्सामर्थ्यव्यञ्जकत्वात्, नहि एतत्सहकारित्वमन्तरेणास्य स्वकार्यप्रसवे किंचि- सामयं भवेदिति भावः, यदुक्तम् ·औवन्त्रालोक । 'जन्मामिजनिका शक्ति कर्मणो न मल विना । अणुरजानरहित क्वचिज्जातो न दृश्यते ।' इति ॥ १४२ ॥ ननु भवतु नामैतत्, यत्पुनरस्य 'ईवोच्छावशन्धनोगलोलिका इत्यादौ क्षुब्धत्वं प्राक्प्रस्तावितं, तत् किमुच्यते ? इत्याशङ्कयाह लोभोऽस्य लोलिकाख्यस्य सहकारितया स्फुटम् । तिष्ठासायोग्यतोन्मुख्य- मीश्वरेच्छावशाच्च तत् ॥ १४३ ॥ सहकारितयेति- अर्थात्कार्मस्य मलस्य ॥१३॥ नन्वेतद्वस्तुसामदेिव सिद्धयेदित्यत्रेश्वरेच्छायाः कि प्रयोजनम् ? इत्याशङ्कचाह न जडश्चिदधिष्ठानं विना कापि क्षमो यतः। नन्वेवमीश्वरः स्वेच्छया व्यतिरिक्तानणून् प्रत्येव मलं नियुझ्यादिति इह भेदवाद एव परापतेत् ? इत्याशङ्कयाह ·श्लोक १४५] नवममादिकम् । अणवो नाम नैवान्य- त्प्रकाशात्मा महेश्वरः ॥१४४ ॥ चिदचिद्रूपताभांसी पुद्गलः क्षेत्रवित्पशुः। नहि श्रणवो नाम प्रकाशात्मनो महेश्वरादन्यत् किंचित् यत् स एव स्वस्वातन्त्र्यात् स्वात्मनि चिद- चिद्रूपतामवभासयन् 'पुथ हिंसासंक्लेशनयोः' इत्यस्य विपि कृते, पुथा-हिंसया परताबुद्धया क्लेशेन च गलतीति पुद्गलः, कर्मवीजप्ररोहावह क्षेत्रं शरीरमे- वात्मत्वेन जानानः पाश्यत्वात् पशुरित्युच्यते इत्य- र्थः, तदुक्तम् .................शिव एव गृहोतपशुभावः।' इति ॥ १४४ ॥ नन्वेवं पशुभावग्रहणेऽस्य चिदचिद्रूपतावभास- नेन किं स्यात् ? इत्याशङ्कयाह चिद्रूपत्वाच्च स व्यापी निर्गुणो निष्क्रियस्ततः ॥१४५ ।।

·मोदन्त्रालोकः। भोगोपायेप्सुको नित्यो मूर्तिवन्ध्यः प्रभाष्यते। अचित्त्वादज्ञता भेदों भोग्याझोक्त्रन्तरादध ॥ १६ ॥ निर्गुण इति-सत्त्वादयो हि जडस्य प्रकृत्यादरेव भवन्तीति भावः, अत एव तवृत्तयोऽप्यस्य न संभवन्तीत्युक्तं 'निष्क्रिय' इति, एवं च ततो निर्य- रणवादेवेति व्याख्येयम्, भोगोपायेप्सुक इति - भोगस्योपायान् कारणादीन् प्राप्तुमिच्छति तदे- कासक्त इति यावत् , मूर्तिबन्ध्य इत्यमूर्त इत्यर्थः, अज्ञतेति-जडे हि देहादावस्य प्रात्माभिमानः इति भावः, अतश्च जाड्यादेव निखिलविश्वकोडीकार. प्रभवनशीलत्वाभावात् भेदप्रथात्मकमायीयमलगी- कृतत्वाञ्च सर्वतो व्यावृत्त इत्युक्तं भोग्यात् भोक्त्र- न्तराञ्चास्य भेदः' इति, तदुक्तम् 'अणवश्विदचिद्रपा इति, तथा 'पशुनित्यो समूर्तीझो निर्गुणो निमियोऽप्रमु.। व्यापी मायोदरान्त स्यो मोगोपायविचिन्तक ।'

·बलोक १५८]
नवममादिकम् ।
इति ॥ १४६ ॥
एवं तदनतिरेकेऽपि अतिरेकायमाणानामणूनाम्
ईश्वरेच्छावशादेव मलः प्रबोधमियात्, येषां कर्म-
वैचिच्यात् तत्तसंसारांविर्भावो भवेत् , तदाह
तेषामणूनां स मल
ईश्वरेच्छावशादृशम् ।
प्रबुध्यते" ॥
न चैतत् युक्तिमात्रसिद्धमेव, इत्याह
"तथा चोक्तं
शास्त्रे श्रीपूर्वनामनि ॥१४७॥
तदेव पठति
ईश्वरेच्छावशादस्य
भोगेच्छा समजायते।
भोगेच्छोरुपकारार्थ-
मायो मन्त्रमहेश्वरः ॥१४॥
मायां विक्षोभ्य संसार
निर्मिमीते विचित्रकम् ।
तदुक्तं तत्र
'ईश्वरेच्छा शादस्य भोगेच्छा संप्रजायते
'भोगसाधनसंसिद्धयै भोगेच्छोरस्य मन्त्रराए ।
जगदुत्पादयामास मायामाविश्य शक्तिभिः ॥'
इति ॥ १४८॥

·ओवन्त्रालोकः। न च मायापि तदतिरिक्ता काचित्संभवतीत्या माया च नाम देवस्य शक्तिरव्यतिरेकिणी ॥१४६॥ भेदावभासस्वातन्त्र्यं तथाहि स तया कृतः। यन्नाम हि निखिलजगदुल्लासनक्रीडाशालिनः पर- मेश्वरस्य भेदावभासने स्वातन्त्र्यं तदेवाव्यतिरेकिणी अपूर्णताप्रधनेन मीनाति हिनस्ति इति माया शक्ति- रुच्यते, तथाहि तयैवायं भेदावभासः समुल्लासितः, अत एव कारणे कार्योपचारासैव भेदावभास इत्यु- च्यते ।। १४६ ॥ तदाह आयो भेदावभासो यो विभागमनुपेयिवान् ॥ १५ ॥ गीकृतानन्तभावि- विभासा सा परा निशा। इह हि वहिल्लिलसिपामात्रत्वेन श्रासूत्रित- प्रायत्वात् विभागमप्राप्तोऽत एव श्राद्यो यो भेदाव- भासः सा परा निशा- महती मायेत्यर्थः, अत एव ·श्लोक १५२] नवममाद्विकम् । बहिर्मुखतायां भाविनो विभागस्य शिम्बिकाफलवत् श्रस्यांग कारोऽस्ति इत्युक्तं-ग कृतानन्तभावि- विभागेति ॥ एवमस्याः शक्तिरूपतामभिधाय 'सा चैंका व्यापिनी सूक्ष्मा निष्कला जगलो निधि । अनाद्यन्ताशिवेशानी व्ययहीना च कथ्यते॥' इत्यागमार्थगीकारेण तत्त्वरूपतामपि अभि- धातुमाह सा जडा भेदरूपत्वात कार्य चास्या जडं यतः॥१५१ ।। व्यापिनी विश्वहेतुत्वात् सूक्ष्मा कार्यककल्पनात् । शिवशत्यविनाभावा- नित्यैका मूलकारणाम् ॥ १५२ ॥ भेदरूपत्वादिति-अयमेव हि जडस्य स्वभावो यत् इदमत्र इदानीं भाति' इति परिच्छिन्नतया प्रकाश्यते इति, यदुक्तं प्राक 'परिच्छिन्नप्रकाशत्व जडस्य किन लक्षणम्।

·११
मांववालोकः।
ततश्च मीयते हेयतया परिच्छिद्यते योगिभिः इत्ये-
वमस्या अभिधानम्, अत एवाशिवेत्युक्तम्, यदाहुः
"अशिवा भेदप्रयाप्रदा ।'
इति, प्रजाइये च अस्याः कार्यमपि तथा स्यादित्यु-
तम् ‘कार्य चास्या जडं यतः इति, कलादेमायाका-
यस्य यजाइये हि एकस्मिन्नेव देहे चेतनानेकत्वं पुरु-
पोपादानानर्थक्यं च प्रसजेत्, विश्वहेतुत्वादिति-पु-
भोगाय कार्यकरणात्मनो विश्वस्यानेकस्रोतोमुखेन
कारणात् इत्यर्थः, यदुक्तम्
'व्यापिनी पुरुषानन्त्यभोगाय कुफ्ते यत ।
सर्वकार्याणि सर्वत्र स्रोतोभिर्विश्वधामभि ॥'
इति, ततश्च सर्वत्र मातीति, सूक्ष्मा-सर्वजनावेयेति
यावत् , इयं हि अर्वान्दर्शिभिः कार्यान्यथानुपपत्त्या
परिकल्प्यते इति भावः, शिवशक्त्यविनाभावादि-
ति-शिवस्तावन्नित्यः शक्तिश्च तदविनाभूतत्वात्
तद्धर्मधर्मिणीत्युक्तम् 'नित्येति' अत एवानाद्यन्तेति
व्ययहीनेति चोक्तम् , ततश्च माशब्दवाच्याद्विना-
शरूपान्निषेधात् यातति, शिवश्च एक एव स्वतन्त्रः
पदार्थः शक्तिश्चास्य प्रारमभूता इति 'अभिन्नादभि-

·११ रक्षोक १५३] नवममाहिसम् । नमभिन्नम्' इति न्यायात् सापिएकैवेत्युक्तम्-एकति, श्रत एव निरंशत्वात निष्कला इत्युक्तं, शिवश्च शक्ति- वशादेव अन्तरेवावस्थितमपि विश्व बहिरवभासयेदि- त्युक्तं-भूलकारणमिति, श्रत एव-जगतो निधिरिति ईशानीति चोक्तम्, ततश्च मात्यस्यां विश्वमिति स्वात्माभिन्नमपि भावमण्डलं शिवो यया मिमीते- भिदा व्यवस्थापयति इति च ॥ १५२ ॥ नन्वन्यैः प्रकृतेर्मूलकारणत्वमुक्तं तत्कथमिह मा- याया एवमभिधानम् । इत्याशङ्कयाह अचेतनमनेकात्म सर्व कार्यं यथा घटः। प्रधानं च तथा तस्मात् कार्य नात्मा तु चेतनः ॥१५३॥ अन्न पञ्चावयवं परार्थमनुमानं निर्दिष्टं, तद्यथा- प्रधान कार्यमचैतन्ये सति अनेकत्वात् , यत् अचैतन्ये सत्यनकं तत्सर्व कार्य, यथा घटः, यन्न कार्यं तदचे- तन्ये सति अनेक न भवति, यथात्मा, अचेतन्ये स- त्यनेकं च प्रधानं तस्मात् कार्यमिति, बहुशश्च एत- .

·१५० श्रीदन्यानोकः। दिवादिभिरुपपादितम्, इति-इह ग्रन्थविस्तरभयात् न वितानितं, यत् पतिताघातदानेन को नाम पौ- रुपोत्कर्ष इति, माया पुनरचैतन्येऽपि एका इत्यस्याः कारणत्वमेव न कार्यत्वमपीति सिद्धम्, ततश्च कारणस्य पूर्वभावित्वात् सर्वत्र तत्त्वाद्यध्वोपदेशे प्रथममस्या एव निर्देशः ॥ १५३ ।। तदाह अत एवाध्वनि प्रोक्ता पूर्व माया द्विधा स्थिता। तस्याश्च तत्त्वप्रन्थिरूपतया द्विधावस्थानमित्यु- कम्-द्विधा स्थितेति, कारणस्य हि उच्नेन अनु- च्छूनेन च रूपेण भाव्यमिति भावः॥ ननु समनन्तरमेवोतं-यन्नाम माया देवस्याव्य- भिचारिणी शक्तिरिति तत् कथमसौ भेदनिरूपिणं तत्त्वभावमियात् ? नन्वत्यल्पमिदमुच्यते - यन्माया- वत् पारमेश्वर्य एव शक्तयः कलादिरपि तत्त्व- ग्राम इति, यदभिप्रायेणेच 'शत्योहस्य जगत्कृत्व Oure ·१२१ लोक १५६] नवममाहिकम। इत्यायुद्धोष्यते, अत पाह यथा च माया देवस्य शक्तिरस्येति भेदिनम् ॥ १५४ ।। तत्त्वभाव तथान्योऽपि कलादिस्तत्त्वविस्तरः । एतदेवोपपादयति निरुद्धशक्तेर्या किंचि- कर्तृतोद्वलनात्मिका ।। १५५ ।। नाथस्य शक्तिः साधस्ता- त्पुंसः क्षेत्री कलोच्यते। निरुद्धशक्तेरिति स्वरूपस्य गोपितत्वात् , अवस्ता- दिति प्राणादिप्रमातृतायां, कलाशब्दस्य च अत्र प्रवृत्तावधःप्रक्षेप एव निमित्तम् ॥ १५५ ॥ एतदेवान्यत्रापि अतिदिशति एवं विद्यादयोऽप्येते धरान्ताः परमार्थतः ॥१५६ ॥ शिवशक्तिमया एवं प्रोक्तन्यायानुसारतः।

·भीवन्त्रालोक ।
प्रोकन्यायानुसारत इति प्रोक्तं न्यायमनुसृत्ये.
त्यर्थः, तेन यथा नाथस्य किंचित्कर्ततोदलनामिका
शक्तिः कलोच्यते, तथा किंचिद्वेदनात्मिका शक्तिर्वि-
घेत्यादि ॥ १५६ ॥
नन्वेवं कलादेस्तत्वग्रामस्य शिवशक्तिमयत्वमेव यद्य-
स्ति, तर्हि कस्य माया कारणं स्यात् ? इत्याशङ्कयाह
तथापि यत्पृथग्भानं
कलादेरीश्वरेच्या ॥ १५७ ॥
ततो जडत्वे कार्यत्वे
पृथक्तत्त्वस्थितौ ध्रुवम् ।
उपादानं स्मृता माया
क्वचित्तत्कार्यमेव च ॥ १५८ ॥
तथापीति-शिवशक्तिमयतायामपीत्यर्थः, ततः-
ईश्वरेच्छाकृतात् पृथग्भानात्,तेन कलाटे दरूपत्वात्
जडत्वं ततः कार्यत्वं ततोऽपि पृथक्त्वेनावस्थानमिति,
ततश्चात्र मायायाः कारणत्वं युक्तमित्युक्तम् ‘उपादानं
स्मृतामाया' इति, कचिदित्यव्यक्ताटो, तत्कार्यमिति
कलादि ॥ १५८ ॥

·- श्लोक १५६] नवममाहिकम् । १२३ ननु पृथग्भानं नाम भागासिद्धो हेतुः, नहि पक्षी- कृतस्य पृथिव्यादेवि कलादेरपि अग्दिर्शिनः प्रति तदस्ति इत्याशङ्कयाह तथावभासचित्रं च रूपमन्योन्यवर्जितम् । पदाति किल संकल्प तदस्ति घटवद्वहिः ॥१५॥ यत् किल तथा पृथगवभासेन चित्रं-जडत्वका- यत्वादिना नानात्मकम्, अत एव परस्परापोडं रूपं स्वतन्त्रविकल्पादावत्रभासते तटवहिरस्ति, 'नहि भातमभातं भवति' इति न्यायात् वस्तुसदेवेत्यर्थः, तेनायमत्र प्रयोगः-तन्मात्रादि तत्त्वजातं वहिरस्ति संकल्पादौ पृथग्भानात्, यत्संकल्पादौ पृथग्भवति तत् वहिरस्ति, यथा घटादि,यत्न बहिरस्ति तन्नपृथग्भाति, यथा परमात्मा, पृथग्भाति च तन्मानादि तत्वजातं, तस्माइहिरस्ति इति, परमात्मनश्च 'सकृद्विभातोऽय- मात्मा' इत्यादौ पृथगवभासः स्थितोऽपि विद्युदुयो- तवत् न प्ररोहमुपगच्छेत्

·"
ओवन्त्रालोकः।
'स्वातन्त्र्यामुक्तमात्मानं...
इत्यादिन्यायेन मूलभूतानवच्छिन्नाहविमर्शमयत्वस्य
तिरोभावाभावात् , यद्वा विशेषा अभिधेयाः प्रमेय-
वात् सामान्यवत्' इति न्यायेन केवलान्वय्येवायम् ,
न चात्र अस्तितायां साध्यायां
'नासिद्धे मावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युमयाश्रयः ।
धर्मो विरुद्धो मावस्य सा सत्ता माध्यते कयम् ॥
इत्यायुक्तयुक्त्या भावाभावोभयधर्मस्य हेतोः असि-
द्वविरुद्धानेकान्तिकतायामहेतुत्वमिति वाच्यम्-वहि-
ष्ट्रनिष्ठायाः सत्तायाः साधनात् ॥ १५६ ॥
ननु खपुष्पादेःसंकल्यादौ पृथग्भानेऽपि नहि बहि-
रस्तिता, इत्यनेकान्तिकोऽयं हेतुः? इत्याशङ्कयाह
खपुष्पाद्यस्तितां बम-
स्ततो न व्यभिचारिता।
तत इति-वपुप्पादपि वहिरस्तित्वात् ॥
ननु विरुद्धमिदमभिधानं-खपुप्पादि-नास्तितायाः
सर्वप्रमातृसाक्षिकत्वात् , नेतत्, इत्याह
खपुष्पं कालदिङ्मात-
सापेतं नास्तिशब्दतः॥१६०॥

·१२५ खोक १६०] नवममाह्निकम् । धरादिवत्" नास्तीति काकाक्षिवद्योज्यम्-तेनायमत्र प्रयोगः, खपुष्पादि कालदिड्भातृसापेक्षनास्तित्वं नास्ति- शब्दप्रयोगविषयत्वात् , यन्नास्तिशब्दप्रयोगविषयः तत् कालदिड्मातृसापेक्षनास्तित्वं, यथा धरादि, यन्न कालदिइमादसापेक्षनास्तित्वं तन्न नास्तिशब्द- प्रयोगविषयो,यथा संचित,नास्तिशब्दप्रयोगविषयश्च खपुष्पादि, तस्मात् कालदिड्मातृसापेक्षनास्तित्व- मिति, यत् पुनरिदमिदानीम् इह न वेनि इत्यादि सं- विदि कालाद्यपेक्षया नास्तित्वं व्यवहियते तद्वद्यो- पाधिनिवन्धनमित्युक्तं बहुशः॥ १६॥ ननु यद्येवं तत् कृतमत्यन्ताभावव्यवहारेण ? इत्याशक्याह "तथात्यन्ता- भावोऽप्येवं विविच्यताम् । एवमिति-वपुप्पादिनास्तित्ववत्. तेनायमन प्रयो- गः-अत्यन्ताभाव. कालदिड्मातृसापेक्षो-नास्ति- शब्दविषयत्वात् , यन्नास्तिशब्दविषयः तत् कालदि- ·, प्रोतन्त्रालोकः । इमातृसापेक्षं, यथा प्रागभावादि, यन्न कालदिङ्मा- तृसापेक्षं तत् न नास्तिशब्दविषयो, यथा संवित्, नास्तिशब्दविषयश्च अत्यन्ताभावः, तस्मात् काल- दिङ्मातृसापेक्ष इति ॥ एवं तन्मात्रादाबुपपादिते तत्त्वजाते प्रसङ्गग्त देहभुवनाद्यपि उपपादयति यत्संकल्प्यं तथा तस्य बहिर्देहोऽस्ति चेतनः ॥ १६ ॥ चेत्रवत्साशिवान्तं तत् सर्व तादृशदेहवत् । यस्य देहो यथा तस्य तज्जातीय पुरं वहिः ॥ १६२॥ अतः मुशिवपर्यन्ता सिद्धा भुवनपद्धतिः। संकल्प्यमित्यागमतः, तथेति देहित्वेन, चेतन इति चेतनाधिष्टितः, तादृशदेहवदिति चेतनाधिष्टि- तबाह्यदेहयुक्तमित्यर्थः, यथेति शुद्धाशुद्धादिरूपः, तज्जातीयमिति तदनुरूपमित्यर्थः, इदं चात्र प्रयो- ·१२७ श्लोक १९३] नवममादिकम् । गद्वयम् - सौशिवान्तं तत्त्वजातं चेतनाधिष्ठितवाह्य- देहयुक्तं, यथा चैत्रादि, यन्न चेतनाधिष्ठितवायदेह- युक्तं तन्न प्रमाणमूलतया संकल्पविषयो, यथा घटादि, प्रमाणमूलतया संकल्पविषयश्च सौशिवान्तं तत्त्वजातं, तस्मात् चेतनाधिष्ठितवाह्यदेहयुक्तमिति । सुशिवान्ता देहिनोऽनुरूपविशिष्टभुवनयोगिनो-दे- हित्वात्, यो देही सोऽनुरूपविशिष्टभुवनयोगी, यथा पृथिवीगतः पार्थिवदेहः चैत्रादिः, यो नानुरूपविशि- धभुवनयोगी स न देही, यथा परः शिवः, देहिनश्च सुशिवान्ताः तस्मादनुरूपविशिष्टभुवनयोगिन इति ॥ १६२॥ नन्वेवमणूनां प्रतिनियतभुवनभोगित्वमेव सिद्धं, तत्सर्वेषामेवाणूनां सर्व एवाविशेषेण भोग्यत्वादध्वा वन्धक इति विरुद्धयेत् ? इत्याशझ्याह आत्मनां तत्पुरं प्राप्यं देशत्वादन्यदेशवत् ॥१६३॥ आत्मनामध्यभोक्तृत्वं ततोऽयनेन सिद्ध्यति ।

·. भोवन्त्रालोकः। तत्पुरमिति-तत्तत्तत्त्वगतं निखिलमित्यर्थः,प्राप्य- मिति-भोग्यत्वयोग्यत्वात,अयत्नेनेति-प्रमाणान्त- रानपेक्षित्वेनत्यर्थः,अयं चात्र प्रयोगः-तत्तद्भुवनजा- तमणूनां भोग्यं-देशत्वात् , यो देशः सोऽणूनां भो- ग्यो, यथा प्रामादि, योऽणूनां न भोग्यः स न देशो, यथा द्वितीयोऽणुः, तत्तद्भुवनजातं च देशः तस्मा- दणूनां भोग्यम् इति ॥ १६३ ॥ एवमेतत्यसकादभिधाय प्रकृतमेवानुसरति सा माया क्षोभमापन्ना विश्वं सूते समन्ततः ॥ १६४ ।। दण्डाहतेवामलकी फलानि किल यद्यपि । तथापि तु तथा चित्र- पौर्वापर्यावभासनात् ॥ १६५॥ मायाकार्येऽपि तत्त्वाचे कार्यकारणता मिथः। यद्यपि सा माया नुब्धा सती अक्रमेण विश्वं सूते तथा प्रतिशास्त्रं भेदाभिधानात् तेन तेन प्रका- रेण चित्रस्य पौर्वापर्यस्थावभासनात् कलादावपि ·१२६ श्लोक १६६] नवममाद्विकम् । तत्त्वौघे कार्यकारणता भवेत्, इति वाक्यार्थः । किलेल्यागमे । यदुक्तं श्रीस्वच्छन्दे 'मायातत्त्वं जगबीज नित्यं विभु तथाव्ययम् । तत्स्यं कृत्वात्मवर्ग तु युगपत् लोभयेत् प्रभुः ।। हेलादण्डाहतायास्तु बर्या वा फलानि तु । तिर्यगूर्ध्वमधस्तान्तु निर्गच्छन्ति समन्ततः ॥ (स्वच्छ०११।६०) इति । न केवलं माया कारणं, कलादितित्यन्तं विश्व च कार्य, यावत् तत्कायें कनादावपि एवंरूपत्वम्,- इत्यपिशव्दार्थः। तच्चेपां पारस्परिकमित्युक्तं 'मिथ' इति । तेन यदेव कार्यतदेव कारणं, यदेव कारणं तदेव कार्यमिति यथा-मायापेक्षया कला कार्य विद्या- पेक्षया च कारणमिति ॥१६५॥ ननु प्रतिशास्त्रं यदि तात्त्वीयस्य कार्यकारण- भावस्य भेदेनाभिधानं तत् तहि कतरस्येहोपदेशः,- इत्याशक्याह सा यद्यप्यन्यशास्त्रेषु बहुधा दृश्यते स्फुटम् ॥१६६॥ तथापि मालिनीशास्त्र- अशा तां संप्रचक्ष्महे ॥ पं.३० पु. विभुतपाययमिति पाठ । .

·मोतन्त्रालोक । . सेति कार्यकारणता ॥१६॥ नन्वाचेतन्येऽपि मायाया एकत्वात् कार्यस्त्र पराकृत्य कारणत्वमेयोक्तम् । एवं कलादीनामपि वाच्यम्,याचेतन्ये सति एकत्वाविशेषात् । तन्न श्राचे- तन्यं परमतमप्रतिपिद्धम् अतुमतमेव', इतिभहग्या- भिधायकत्वं प्रतिक्षेप्तुमनेकत्वमुपपादयति कलादिवसुधान्तं य- न्मायान्तः संप्रचक्षते ॥ १६७ ॥ प्रत्यात्मभिन्नमेवैतत् सुखदुःखादिभेदतः॥ संप्रचक्षते इत्यग्रे ॥ १६७ ॥ ननु कलाटीनां स्वरूपाभेटेऽपि सुखदुःखादिभेदे किं हीयेत, इत्याशस्याह एकस्यामेव जगति भोगसाधनसहती ॥१६८।। सुखादीनां समं व्यक्त- गभेदः कुतो भवेत् ॥ १०५.पु. मायानभियाति पार ।

·लोक १६] नवसमाद्विकम् ।
जगतीति जनिमरणधर्मिणि अनपवर्ग, इत्यर्थः।
भोगसाधनसंहताविति कलादिक्षित्यन्तायाम् । सम-
मिति युगपत्साधारणतयेति यावत् इह कारणभेदात्
कार्यभेदः, इति तावदविवादः। तच्च प्रत्यात्म कला-
दिवसुधान्तं भोगसाधनं चेदभिन्नं तत् कुतस्त्योऽयं
सुखादिभोगस्य भेदः, इति ॥१६॥
नन्वसौ कर्मभेदाद्भविष्यति, सुखादीनां कर्म
निमित्तं, तच्च प्रत्यात्मभिन्नमित्याशययाह
न चासो कर्मभेदेन
तस्यैवानुपपत्तितः ॥१६॥
तस्यैवेति कर्मभेदस्य । एवं हि श्रात्मनां भेदेऽपि
कलादिक्षित्यन्ता भोगसंहतिरेकैव, इत्युक्तम् । तच्चा-
नादित्वात् संसारस्य युगपदेव सा सवेरात्मभिः
संबद्धा, इत्यर्थसिद्धम् । सा च तथा संवद्धा सती
सममेव सर्वेरात्मभिः कर्मणि प्रयुज्यते,-इत्यविशेषेण
सर्वान् प्रति कर्माददाना कथं कर्मभेदं विदध्यात्
ततश्चात्मनां भेदेऽपि न कर्मणो भेदः, इति तत्
कार्यतोऽपि सुखादीनां भेदो नास्ति ॥१६६॥

·. नीतन्त्रालोकः । एवं कलादिक्षित्यन्ता भोगसाधनसंहतिः प्रत्या- स्मभिन्नैव येन सुखदुःखादिभेदो भवेत् , तदाह तस्मात् कलादिको वर्गों भिन्न एव कदाचन। ऐक्यमेतीश्वरेच्छातो नृत्तगीतादिवादने ॥१७०॥ यत् भोगकारिकाः 'वसुधादिकलाप्रान्ता भोगसाधनसहतिः । नियता प्रति भोक्तारं परिज्ञेया मनीषिभिः । अन्यथा हि सुखादीनां दृष्टो भेदो न युज्यते । पोक्ष्यते कर्मणो मेदान्न भेदे यदि योक्ष्यते ॥ संबद्धा युगपत् सा तु कुर्वती कर्म कर्तृभिः । कथं भिन्नानि कर्माणि कर्तृभेदात् करिष्यति ॥' इति । अयं चात्र प्रयोगः। कलादितत्त्वजातं प्रत्या- स्मभिन्नं सुखदुःखादिभेदित्वात् , यत् सुखदुःखादि- भेदि तत् प्रत्यात्मभिन्नं, यथा देहादि, यन्न प्रत्यात्म- भिन्नं तन्न सुखदुःखादिभेदि यथा माया, सुखदुः खादिभेदि च कलादितत्त्वजातं तस्मात्प्रत्यात्म- भिन्नमिति ॥ 4.11.पु. मेदामभेदो पदियोभ्यते इति पारः ।

·१३३ श्लोक १७१] नवममादिकम् । नन्वेवमात्मभेदात् कलादीनामपि भेदः, इत्युक्तम्, इह चात्मभेद एवन तात्त्विकः-इति कधमेषामपि असौ स्यात्, इति चेत् वाढमित्याह 'कदाचन । ऐक्यमेतीश्वरेच्छातो नृत्तगीतादिवादने । ऐक्यमे- तीति तावत्यंशे भेदविगलनात्: यद्यपि सर्वेषां प्रमा- तृणां प्रमेयानां च एकचित्तत्त्वमयत्वमेव सतत्त्वं, तथापि मायाशक्तिसमुल्लासितोऽयं दृढनिरूढो भेदा- वभासो वर्तते; तत्रापि तु प्रतिप्रसवभनया क्वचि- देशे स्पृष्टमेपामैक्यं चकास्ति, सर्वत्रैवं किं न स्यादि- त्युक्तम् 'ईश्वरेच्छातः' इति ॥१७॥ अत एव शिवाद्वयमयत्वादेषां शुद्धत्वमपि संभवे- दित्याह एषां कलादितत्त्वानां सर्वेषामपि भाविनाम् । शुद्धत्वमस्ति तेषां ये शक्तिपातपवित्रताः ॥१७॥ पं०१० पु. एतावतीति पाठ। पं०६० पु. चिवति पाठः। पं.क.पु. स्माष्टमेदेषामिति पास ·१५४ मोवन्त्रालोक । भाविनामिति वक्ष्यमाणत्वात् कलादीनाम् । शुद्धत्वं कस्यास्ति इत्युक्तं तेपामिति । ते च के इत्युक्तं यशक्तिपातपवित्रिताः' इति ॥१७१॥ ननु कलादीनां भोगसाधनत्वाविशेषात् शुष- शुद्धयोः को भेदः, इत्याशङ्कचाह कला हि शुद्धा तत्ताहक कर्मत्वं संमसूयते। मितमप्याशु येनास्मात् संसारादेप मुच्यते ॥१२॥ ताहगिति परमेश्वरार्चनध्यानादिविपयम् ॥१७२॥ एतदेवान्यत्रापि श्रतिदिशति रागविद्याकालयति- प्रकृत्यक्षार्थसंचयः। इत्यं शुद्ध इति प्रोच्य गुरुर्मानस्तुतौ विभुः ॥१७॥ इत्यमिति कलावत् । तेन रागो भगवत्येवाभि- प्वई संप्रसूयते, विद्यापि तद्विषयमेव विवेकम् , ५.10.पु. विशेषयमिनि पार ।

·. स्लोक १७४] नवममाद्विकम् । कालश्च तदुपदेशादिविषयमेव कलनम् , नियतिश्च तदाराधनादावेव नियमनम् , एवमन्यत् स्वयमभ्यू- शम् ।न चैतदस्मदुपामेवेत्याह इतीत्यादि । 'गुरुः श्रीविद्याधिपतिः'मानस्तुतो' प्रमाणस्तोत्रे ॥१७३॥ एवमेतत्प्रसङ्गादभिधाय प्रकृतमेवाह एवमेषा कलादीना- मुत्पत्तिः प्रविविच्यते । तदाह मायातत्त्वात् कला जाता किंचित्कर्तृत्वलक्षणा ॥१७४॥ तदुक्तम् 'प्रसूत सा कलातत्व यद्योगादभवत् पुमान् । नातकर्तृत्वसामर्यो ।। (मा०१॥२७) इति ॥१७॥ नन्वारमा स्वत एव ज्ञाता कर्ता चेत्युक्तं, तदस्य कलया किंचित्कर्तृत्वं जन्यते, इति किमेतदित्या- शङ्कयाह प.१० पु. विशिष्टविषयमिति पाठः ।

·गौवन्त्रालोकः। माया हि चिन्मयाभेदं शिवाद्विदधती पशोः। सुपुप्ततामिवाधत्ते तत एव ह्यक्रियः ॥१७५॥ चिन्मयात् शिवाझेदं विदधतीति स्वरूपं गोपय- न्तीत्यर्थः। अत एवास्याचिन्मयत्वात् मूदितप्राय- तामाविष्कुर्यादित्युक्तं 'सुषुप्ततामिवाधत्ते' इति । तत एवेति सुपुप्तताधानात् 'प्रक्रियः' इति तिरोहित- पूर्णज्ञानक्रिय इत्यर्थः ॥ १७५ ॥ नन्वेवं जडमेव जगत् स्यात् तदपि वा न स्यात्, दृक्शक्तितिरोभावेन तथात्वाप्रथनात्; तदेतदाश- डूक्याह कला हि किंचित्कर्तृत्वं सूते स्वालिङ्गनादणोः। तस्याश्चाप्यणुनान्योन्यं हाञ्जने सा प्रसूयते ॥१७॥ नन्वणोः कलालिङ्गनमस्तु, अन्यथा ह्यस्य किं- पं...पु.लिहितग्वमिति पाठ ।

·१३७ श्लोक १७८] नवममालिकम् । चित्कर्तृत्वं नोदियात, अरावालिङ्गनेन पुनरस्थाः कोऽर्थः, इत्याशयोक्तम् अन्योन्यमित्यादि । 'अञ्जनं संश्लेषः॥ १७६ ॥ एतदेव निदर्शनद्वारेणोपपादयति सद्योनिर्वाणदीचोत्य- 'विश्लेषे हि सा सती। श्लिष्यन्त्यपि च नो सूते तथापि स्वफलं क्वचित् ॥१७७॥ यतः सा कला संश्लिप्यन्त्यपि सती, सद्योनिर्वा- रणदीक्षायां कलात ऊवं नियोजनात पुंसि विश्ले- पिते तथापि दीक्षान्तरवत् संस्कारमात्रेणापि क्वचि- दपि अणौ किंचित्कर्तृत्वाद्यात्मकं स्वफलं 'नो सूते' न जनयतीत्यर्थः॥ १७७ ॥ ननु कला स्वशत्तयैव कार्य जनयेदिति किमस्याः पुंश्लेषेणेत्याशङ्का निदर्शनदृशा उपशमयति उच्छूनतेव प्रथमा सूक्ष्माङ्कुरकलेव च। पं०१०.दीचोदति पाल। 15 ·१३६ श्रोतन्त्रालोकः। वीजस्याम्बग्निमृत्कम्बु- तुपयोगात् प्रसूतिकृत् ॥१८॥ यथा बीजस्य प्रथमावस्थारिमकोच्छूनता, तदनु सूक्ष्मो वारांशो जलावियोगादेव स्वकार्य कुर्यात्, तथा मायाकार्य कलादि पुंयोग एवेति युक्तमुक्तं ''विश्लेपे कला स्त्रं फलं च संप्रसूयते' इति । 'अग्नीति तेजोमात्रमत्र विवक्षितम् ॥ १७८ ॥ ननु तन्तुसंयोगजनिते पटे यथैकोऽपि तन्तुरनु पादानं न स्यात्, तथा 'तद्वन्मायाणुसंयोगाद्यज्यते चेतना कला । (मतङ्ग ९१५) इत्याद्युक्त्या मायाणुसंयोगजायाः कलाया मायो- पादानकारणं न त्वणुरिति कथं निश्चिनुमः,- इत्याशक्याह कला मायाणुसंयोग- जाप्येपा निर्विकारकम् । नाणुं कुर्याटुपादानं किंतु मायां विकारिणीम् ॥१७॥ नाणुमुपादानं कुर्यादिति श्रणुरस्या उपादान- ·, श्लोक १८०] नवममादिकम् । कारणं न भवेदित्यर्थः। अत्र हेतुः-निर्विकारकमिति। उपादानकारणं हि स्वरूपविकारमासाद्य कार्यानु- गामित्वेन वर्तते, यथा घटादौ मृत् नैवमस्याः, तस्थ चिदेकरूपतया नित्यत्वात् श्रतश्चोभयसंयोगजत्वे- ऽपि अस्या मायैवोपादानकारणमित्युक्तम् 'किंतु मायां विकारिणीम् । इति, तत्तवृत्तिपरिणाम- भेदभिन्नामित्यर्थः ।। १७६ ॥ ननु मा भूत् कलाया निर्विकारत्वावणुरुपादान- कारणं, मायेवेति तु कुतोऽयं नियमः; संयुक्तानां हि मलमायाकर्मणां संसारकारणत्वमित्युक्तं तदेतदाश- शक्याह मलश्चावारको माया भावोपादानकारणम् । कर्म स्यात सहकार्येव सुखदुःखोद्भवं प्रति ॥२८॥ एपां हि समानेऽपि संसारकारणत्वे प्रतिनियत. कार्यकारित्वं, यन्मलस्य ज्ञानक्रियावरणमेव कार्यम्; श्रतश्चेतावतेव उपक्षीयसामर्योऽयं कथमिव किंचि- ·१४० श्रीतन्त्रालोक। स्कर्तृत्वोत्तेजनामयीं तद्विरुद्धां कलामपि जनयेत् । सुखादीनां च वैपविकत्वेनसत्त्वादिगुणमयस्त्रक्चन्द- नायुपादानकानां सहकारितयेव कर्म निमित्तम् । अतश्च पारिशेप्यात् कलादिक्षित्यन्तानां भावा- नामुपादानकारण मायेति विभागः ॥१०॥ एवमावारकतया मलेन संच्छन्नचैतन्यस्य अणोः किंचिज्ञत्वकर्तृत्वसमुद्वलननिमिचेन केनचिद्भाव्य, तच न तावत् कर्म, तस्य भोगोत्पत्तावेव परिदृष्ट- शक्तित्वात्; अतश्च पारिशेप्यात् कलैवेत्याह अतः संच्छन्नचैतन्य- समुद्वलनकार्यकृत् । कलेवानन्तनाथस्य शक्त्या संप्रेरिता जडा ॥१८॥ 'चेतन्यम्' इति चितिक्रियाकर्तृत्वमित्यर्थः । ननु जडा च कला चेतन्यं चोपोद्वलयतीति विप्रति- पिद्धमेतत्, इत्याशङ्कयोक्तम् अनन्तनाथस्य शक्त्या संप्रेरिता' इति ॥१८॥ ५....ग.पु. संदिर्मनि पार, ·श्लोक १८२] नवममाविकम् । ननु यद्येवं तदीशशक्तिरेव एतत् समुहलयतु, कि कलयेत्याशक्याह न चेशशक्तिरेवांस्य चैतन्यं बलयिष्यति। तदुपोद्वलितं तदि न किंचित्कर्तृतां व्रजेत् ॥१२॥ एकेन तच्छब्देन ईशशक्तिः परामृष्टा, अन्येन चैत- न्यम् । इह यदि नाम मुक्ताणूनामिव बद्धाणूनामपि परमेश्वरः कलादिनिरपेक्षतया स्वशक्त्यैव कर्तृत्वादि उपोद्वलयेत् , तत् सर्वदा सर्वत्र च स्यादित्युक्तं 'न किञ्चित्कर्तृतां व्रजेत्' इति । यदाहुः 'पाशं विना न शंभुर्व्यञ्जयति यतो न सर्वविषयं तत् । न च विगताञ्जनसङ्गं मुक्ताणुगकर्तृशक्तिमिव ।' इति ॥१२॥ ननु भोगे कर्तव्ये पुंसः कर्तृत्वम्, इति नास्ति विप्रतिपत्तिः; कला पुनः कतरत् कारकम्, इति नेव जानीमः । न तावत् कर्म चेतन्योपोयलकारितया ३.ग. एपेति पाय।

·- श्रीतन्त्रालोकः। भुजिक्रिया प्रत्यविषयत्वात् , नापि करणं, तद्धि कर्तृप्रयोज्यं भवति; इदं पुनः कर्तुरपि प्रयोजकम्- इति कथं विद्यादिवत् करणतामियात् । तत्रास्याः कारकान्तरवत् कर्तृत्वं दूरापेतम् , इत्यभिप्रेत्य करणत्वमेवाशक्य दूपयति सेयं कला न करणं मुख्यं विद्यादिकं यथा। पुंसि कर्तरि सा की प्रयोजकतया यतः॥१८३॥ मुख्यमिति बुद्ध्यायन्तःकरणापेक्षया परमित्यर्थः। 'करणेन येन भोग्य करोति पुरुषः प्रचोद्य महदादीन् । भोग्ये मोगं च पुनः सा विद्या तत् परं करणम् ॥' इति । 'पुंसि कतरि' इति विषये, प्रयोज्यनिष्ठो हि प्रयोजकल्यापारः । एवं च उभयोरपि कर्तृले प्र. योजकल्यापारविशिष्टः प्रयोज्य एव पुमान् साक्षात् कियां प्रति स्वातन्त्ययोगात् प्रधानभूतः कर्तेति । तदुक्तम् ·श्लोक १८५] नवममादिकम् । १४३ 'कर्तृशक्ति व्यनक्त्यस्य कला सातः प्रयोजिका। ततः कलासमायुक्तो मोगेऽणुः कर्तृकारकम् ॥' इति ॥१८॥ एवं पुस्कलयोः प्रयोज्यप्रयोजकतया 'इत्येतदुभयं विप्र संभूयानन्यवत् स्थितम् । मोगश्यिाविधौ जन्तोनिजगुः कर्तृकारकम् ॥' इत्याद्युक्त्या एककर्तृकारकीभूतत्वेनालक्ष्यान्तरत्वेऽपि भगवदनुग्रहात् कस्यचित् यदानयोविवेकज्ञानं जायते, तदासौ माया विवेकः सर्वकर्मक्षयात् विज्ञानाकलता च भवेद्यनायं पुमान् मायाधो न संसरेदिति तदाह अलक्ष्यान्तरयोरित्थं यदा पुस्कलयोर्भवेत् । मायागर्भशशस्यादे- रन्तरज्ञानमान्तरम् ॥१८४॥ तदा मायापुविवेकः सर्वकर्मक्षयाद्भवत्। ६.१.पु.काएमिति था।

·१४४ श्रीतन्त्रालोकः। विज्ञानाकलता माया- धस्तान्नो यात्यधः पुमान् ॥१८॥ मायागर्मेशोऽनन्तः । शक्त्यादीति श्रादिशब्दात् तदुपदिष्टं ज्ञानादि । तदुक्तम् "किंतु कारणवक्त्रान्जसमुद्भूतेन सुव्रत । ज्ञानचक्षुःप्रदीपेन सम्यगालोक्य सादरम् ॥ अयं पुमानियं चैपां कना दोषालया शुभा। अनयोरन्तरं ज्ञात्वा स्वस्थो निर्वात्यसंशयः ।।' इति । श्रान्तरमिति प्रकृतिपुरुषविवेकापेक्षया अन्त- रङ्गमित्यर्थः ॥ १८५ ॥ ननु प्रकृतिपुरुपविवेकज्ञानादेव सर्वकर्मक्षयः सिद्धः, इति किं माया'विवेकेनेत्याशक्याह धी'विवेके विज्ञाते प्रधानपुरुपान्तरे। अपि न क्षीणकर्मा स्यात् कलायां तदि संभवेत् ॥१८६॥ 'धी'विवेक' इति तद्रूपप्रधानपुरुषविवेके इत्यर्थः । वुद्धिद्वारेण हि प्रकृतेः पुरुषस्य चाविवेको विवेको प०१३ क...पु.ज्ञात चंति पार ।

·रोक १८७] नवममादिकम् । वा भवेत् । तत्र प्रतिसंक्रान्तायाश्चिच्छायायाः कर्तृ- वाभिमानो हि थविवेकः तस्यामेव विगलितविपय- वृत्तिपरिणामरूपत्वात् : निष्कम्पदीपशिखाप्रख्याया- श्चित एवाकर्तृत्वाभिमानो विवेकः, इति । एवं मायाया अपि कलाद्वारक एव पुंसो विवेकः, इत्यु- क्तम् । अपिभिन्नक्रमः, तेन विज्ञातेऽपीत्यर्थः । कला- यामिति सत्या, कलैव हि किंचित्कर्तृत्वाभिव्यञ्जनात् कर्मणः T: साक्षात् निमित्तमिति । उक्तं च 'गुणतत्त्वावंभोग्यस्य कर्मणोऽनुपलम्भत । कैवल्यमपि साख्याना नैव युक्तमसक्षयात्।' इति ॥ १८६ ॥ एवं प्रकृतिपुरुषविवेके प्रकृत्यन्त पुंसः कर्मक्षयो भवेत् , कला'विवेके तु मायान्तं, येनास्य तदधःसंस- रणं न स्यात्, तदाह अतः सांख्यदृशा सिद्धः प्रधानाधो न संसरेत् । कलापुंसोर्विवेके तु मायाधो नैव गच्छति ॥१८॥ प.ग. पु० दिनकरिति पाउ ।

·१४९ श्रोतन्त्रालोकः। सांख्यदृशेति सांख्यदर्शनवत् प्रकृतिपुरुषविवेके- नेत्यर्थः । स चास्मदर्शनोक्तप्रकृत्यादिधारणाक्रमेण सिद्धः, इत्यवगन्तव्यम् । अन्यथा हि अस्य पुनरपि तदधःसंसरणं स्यात् । यदुक्तं प्राक् 'साल्यवेदादिसंसिद्धाञ् श्रीकण्ठस्तदहर्मुखे । सृजत्येव पुनस्तेन न सम्यक् मुक्तिरीदृशो ॥त०६।१४८) इति ॥ १८७॥ ननु यद्येवं तन्मायोचं पुनः कदा गच्छेद, इत्या- शङ्कयाह मलाद्विविक्तमात्मानं पश्यंस्तु शिवतां ब्रजेत् । ननु त्रिविधेऽपि विवेकदर्शने द्रष्ट्रा तावद्भाव्य, स च शुद्धबोधस्वभाव एवेति कथं कस्यचित् कदा. चिदेव एतद्भवेत्,-इत्याशझ्याह सर्वत्र चैश्वरः शक्ति- पातोऽत्र सहकारणम् ॥१८॥ ननु अन शक्तिपातश्चेदविशिष्टः, तत् विवेकत्रया- स्मनि तत्कायेंऽयं कुतस्त्यो विशेषः, इत्याशझ्याह 4.100.३० विमुच्चमिति पाट ग.पु. विभधमिति पाठ।

·श्लोक १९०] नवममाह्निकम् । मायागर्भाधिकारीयो द्वयोरन्त्येत निर्मलः। मायागर्भाधिकारिणोऽनन्तादेः।द्वयोरिति प्रकृति- मायाविवेकयो; अत एव नात्र मोक्षपर्यन्तत्वम् । 'अन्त्य' इति मलविवेके, 'निर्मल' इति मोक्षपर्यन्त- तित्वात् ॥ नन्वियं मायैवास्तु किमस्यास्ततोऽन्यत्वेनेत्या- शक्याह सेयं कला कार्यभेदा- दन्यैव हनुमीयते ॥१८॥ अन्यथैकं भवेद्विन्वं कार्यायत्यन्यनिहवः। कार्यभेदादिति; माया हि अणोर्मूर्छितप्रायतां विदध्यात, इयं पुनः किंचित्कर्वतामिति । अन्येवेति अर्थान्मायातः। अन्यधेत्यादिनात्र व्यतिरेकः । एक- मिति मायातत्त्वं ततश्च तस्मादेव किंचित्कर्तृत्वा- दीनि विश्वानि कार्याणि जायेरन्,-इत्यन्यस्य स्थित- ·१४८ मोवन्त्रालोकः। स्यापि निखिलस्य विद्यादेस्तत्त्वजातस्यापहवः प्रस- जेदित्युक्तम् 'इत्यन्यनिहवः' इति ॥१८॥ ननु कलायाः श्रीमतगादौ किंचित्कर्तृताधायक- त्वमुक्तं, तथा च तत्र 'ईपदुन्मीनितात्मान. कलया विद्धमूर्तय. । प्रस्पन्दमानास्तरला. प्रयान्त्युच्छूनतां मुने ॥' (म० ) इत्याद्यस्ति । श्रीपूर्वशास्त्रे पुनः सामान्येन कर्तृता- धायकत्वमेव । यदुक्तं तत्र तद्योगादमवत् पुमान् । जातकर्तृत्वसामर्यो ॥' (मा० १।२७) इति । इह च तदधिकारेणैव तत्त्वक्रमनिरूपणं प्र- फ्रान्तम्, इति कथमिव अस्यास्तद्विरुद्धं किंचित्कर्तृ- धायकत्वमुक्तमित्याशड्क्याह इति मतङ्गशास्त्रादौ या प्रोक्ता सा कला स्वयम् ॥१०॥ किंचिदूपतयाक्षिप्य कर्तृत्वमिति भङ्गितः। पं० १.ग. पु. प्रयान्ति न्यूनवामिति पाउ । . .

·श्लोक १९०] नवममाह्निकम् । १४६ 'इति उक्तेन किंचित्कर्तृत्वाधायकत्वात्मना प्रका- रेण श्रीमतगशास्त्रादौ या कला प्रोक्ता, सापुंसि पूर्ण- कर्तृतानुपपत्तेः स्वसामर्थ्यादेव किंचिद्रूपत्वमाक्षिप्य कर्तृत्वमिति सामान्यरूपया भङ्ग्या अर्थादिह श्रीपूर्वशास्त्रे प्रोक्ता,-इति वाक्यार्थः । प्रादिशब्दात् मृगेन्द्रादौ । तदुक्तं तत्र 'कर्तृशक्तिरणोनित्या विभ्वी चेश्वरशक्तिवत् । तमश्छन्नतयार्थेषु नाभाति निरवग्रहा। तदनुग्राहक तत्व कलाव्यं तैजसं हरः। माया विक्षोभ्य कुरुते प्रवृत्यङ्गं परं हि तत् ॥ तेन प्रदीपकल्पेन तदा स्वचितेगोः । प्रकाशयत्येकदेशं विदार्य तिमिरं धनम् ॥ कत्तयत्येष यो धातुः संख्याने प्रेरणे च सः। प्रोत्सारणं प्रेरणे सा कुर्वतो तमसा कना ॥ इत्येतदुभयं विप्र संभूयानन्यवत् स्थितम् । भोगक्रियाविधौ जन्तोनिजगुः कर्तृकारकम् ।। इति ॥१६॥ ननु किंचिद्रूपविशिष्टमपि कर्तृत्वं कथमज्ञस्य भवेत्,-इत्याशय किंचिज्ञेयत्वाधायिनस्तत्त्वा- न्तरस्यापि उत्पत्ति प्रतिजानीते

·प्रीतन्त्रालोक ।
किंचिद्रूपविशिष्टं यत्
कर्तृत्वं तत्कथं भवेत् ॥१६॥
अज्ञस्योति ततः सूते
किंचिज्ज्ञत्वात्मिकां विदम् ।
'ततः' इति प्रकृतत्वात् कला । तदुक्तम्
'ज्ञान विना न कर्तृत्व कस्यचिदृश्यते यत ।
अत कलात सजासमविद्यारूपमप्रथम् ॥'
इति । किञ्चिज्ज्ञत्वेऽपि पूर्णेन हि ज्ञत्वेन पूर्णमेव
कर्तृवं व्याप्तमिति भावः ॥१६॥
ननु अात्मनः सांस्यैः कर्तृत्वं नाभ्युपेयते, इति
तदुपपादकं कलातत्वं यदुक्तं तदास्ता; ज्ञवं पुनरस्य
बुद्ध्यादिद्वारेण तैरुपपादितम्, इति किमनेनेत्या-
शक्याह
बुदि पश्यति सा विद्या
बुद्धिदर्पणचारिणः ॥१६॥
सुखादीन् प्रत्ययान् मोह-
प्रभृतीन कार्यकारणे।
कर्मजालं च तत्रस्थं
विविनक्ति निजात्मना ॥१६॥

·श्लोक १९३] नवममाह्निकम् । मोद्दशब्देनात्र तमोऽपि उपलक्ष्यते । तेन तमो. मोहप्रभृतीन् विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यान पञ्चा- शत्प्रत्ययानित्यर्थः । यदुक्तम् 'तमो मोहो महामोहस्तामिम्रो बन्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चपर्वैपा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ (विष्णु पु० ॥५॥५) इति । करणमेव कारणं, तेन कार्यकारणे भूतेन्द्रि- याणि विविनक्ति' इति इदं सुखं न दुःखमोहा- वित्याद्यात्मना विवकेन जानातीत्यर्थः । श्रत एव निजात्मना अन्यव्यावृत्तेन प्रातिस्विकेन रूपेणे- त्युक्तं । तदुक्तम् 'विद्या विवेचयत्यस्य कर्म सत्कार्यकारणे ।' (मा०१।२८) इति ॥१६॥ ननु पुंसस्तत्तत्प्रत्ययविशिष्टायां बुद्धौ वेद्याया- मस्तु नाम विद्या करणं, विषयोपलब्धौ पुनरस्या- नया कोऽर्थः, तत्र हि बुद्धिरेव तथास्तीत्याशडूक्याह बुद्धिस्तु गुणसंकीर्णा विवेकेन कथं सुखम् । ०५.पु.मस्या मनयेति पाठः! .

·श्रीतन्त्रालोकः। दुःखं मोहात्मकं वापि विपयं दर्शयेदपि ॥१६॥ गुणसंकीर्णेत्यनेन तन्नान्तरीयकं जाड्यमपि अस्या उक्तम् । उक्तंच 'गुण्यात्मा विवेकेन शक्ता दर्शयितुं नहि । विषयाकारमात्मानमविविक्ता यतः स्वयम् ।। इति ॥१६॥ ननु सांख्यमतमजानानैरिव भवद्भिरेतदुक्तं यद्- गुणसंकीर्णत्वात् बुद्धिः सुखाद्यात्मकं विपयं विवेकेन कथं दर्शयेदिति; ते हि वरणात्मना तमसा सर्वतः समावृतमपि रजसा शनेस्तदपसारणात् क्वचिदेव प्रवर्तितं सदविशेपेण प्रकाशकमपि सत्त्वं क्रमेण नियतं सुखादि प्रकाशयेत, इति त्रिगुणैव बुद्धिः क्रमेण सुखाद्यात्मनो विषयस्य विवकेन प्रदर्शिका,- इत्यभ्युपाजग्मुः। सत्यं, सुखाद्यात्मकं विपयं बुद्धि- दर्पणवदेव दर्शयेत्, किंतु गुणतंकीर्णत्वात् न विवे- केनेत्यभिदध्मः । बुद्धिर्हि त्रिगुणत्वेऽपि नीलादिवे. लक्षण्येण सत्त्वभागस्योद्रेकात् प्रतिसंक्रान्तमपि पं०१.० सा-इति पाठक. पु. शक्यति पाठः ।

·सोक १४५] नवममादिकम् ।
कथं दुःखादि विविक्ततयाध्यवस्येत्; नहि तदानीं
दुःखादेरपि दर्शनं येन ततो विवेकेन सुखादेरध्यव-
सायः स्यात् । न च दर्शनमात्रमेव विषयसंवेदनं येन
भवेदपि विवेकः तस्य हि अध्यवसायो जीवितम् ।
यदुक्तम्
'प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टम् (सा०५ का०)।'
इति । न चेयं पूर्वदृष्टात् दुःखादेरस्य विवेकं कर्तुं
शक्नुयात् जाड्यादेव अनुसंधातुमशक्यत्वात् तस्मात्
स्वच्छायां वुद्धौ प्रतिसंक्रान्तस्यापि सुखादेः केन-
चिद्विवेकेन भाव्यं, तच्च परं कारणं विद्याख्यम्,-
इत्युक्तमेव । तदाह
स्वच्छायां घियि संक्राम-
न्भावः संवेद्यतां कथम् ।
तया विनति साप्यन्य-
करणं पुंसि कतरि ।। १६५॥
संवेद्यतामिति विवेकनाध्यवसेयतामित्यर्थः ।
तयेति विद्यया । सापीति बुद्ध्यपेक्षया । कर्तरीति
विषयाध्यवसाये ॥ १६५॥

·१५४ भोवतालोकः। ननु बुद्धिरुभयतो निर्मलदर्पणप्रत्येति तस्या एकतः पुरचाया प्रतिसंक्रामेत् , यदशादियं चेतनाय- माना सत्यन्यतः प्रतिसंक्रान्तं भावजातमध्य- वस्येत्, इति किं विद्याख्येन करणान्तरेण भाव्यम्, तदाह ननु चोभयतःशुन्ना- दर्शदशीयधीगतात् । पुस्पकाशाज्ञाति भावः एतदेव परिहरति मैवं तत्प्रतिविम्बनम् ॥ १६६॥ जडमेव हि मुख्योऽथ पुंस्पकाशोऽस्य भासनम् । बहिःस्थस्यैव तस्यास्तु बुद्धेः किंकल्पना कृता ॥ १७ ॥ इह जडत्वात् बुद्धः स्वयं विषयप्रकाशनं तावन्नो. चितम, इत्युक्तम्-प्रतिसंक्रान्तेऽपि पुंस्प्रकाशेजाब्य- मस्या न निवर्तते, प्रतिविम्बस्य निजाधिकरणे- कयोगक्षेमत्वमेव भवेदित्युपपादितमेव प्राक् । बहिर्हि ·श्लोक १९७] नवममादिकम् । १५५ दर्पणादौ प्रतिविम्बितश्चेतनोऽपि चैत्रादिर्दर्पणस्य मा नाम चैतन्यमाधात्, प्रत्युत तत्र स्वयमचेतन- वन्न किंचिदपि कर्तुं नभवेत् । एवं जडायां बुद्धौ प्रतिसंक्रान्तोऽपि पुस्प्रकाशस्तदेकयोगक्षेमत्वात् जाड्यमेवासादयेत्, इति कथं सोऽपि विपयप्रकाशन- कुशलः स्यात् । अथ स्वयमेवासौ विषयस्य प्रका- शकोऽस्तु इत्युक्तं 'मुख्योऽध पुंस्प्रकाशोऽस्य भासनम्' इति; एवं तर्हि विषयस्यापि साक्षात् बाह्यस्यैव प्रकाशनमस्तु, किमन्तरालपरिकल्पितेन बुद्धितत्त्वेन,- इत्युक्तं 'बुद्धेः किं कल्पना कृता' इति ॥१६७॥ एवं हि मुख्यमात्मप्रकाशमपेक्ष्य तदतिरिक्तं न किंचिदपि प्रकाशेत,-इति सर्व प्रकाश एवेत्यभेद एव सर्वतः परिस्फुरेत, इति ग्राह्यग्राहकभावाद्यात्मा सकलोऽयं भेदव्यवहारः समाप्तः स एव चेह विचार- यितुं प्रक्रान्तः, इति प्रतिज्ञातार्थविरुद्धमिदमभिधानं भवेदित्याह अभेदभूमिरेपा च भेदश्चेह विचार्यते।

·पातन्त्रालोक। एवं पर एव प्रकाशः स्वस्वातन्त्र्यात् स्वं रूपं गोपयित्वा यदा संकुचितात्मतामवभासयति, तदा सकल एवायं भेदव्यवहारः समुल्लसेत्, येनाय पुमान् इन्द्रियप्रणालिकया बुद्धौ प्रतिसंक्रान्तं सुखदुःखाद्या. स्मकं विषयं विद्यया परस्परवैविक्त्येन जानाति,- इति बुद्ध्यादिकल्पने न कश्चिद्दोपः; तदाह तस्माद्बुद्धिगतो भावो विद्याकरणगोचरः ॥१८॥ ननु विद्यारयस्य करणस्य वेद्य एव भावो गोचरः, स च बाह्य एव इति कयमेवमुक्तमित्याशडूक्याह भावानां प्रतिबिम्बं च वेद्यं धीकल्पना ततः। साक्षात्तवेदने ननु एउमणोः किंचिज्ञत्वोत्पत्त्या किंचित्कर्तुत्वं तावदुपपादितम् ; तन्त्र समानेऽपि किंचित्त्वे कस्मा- दिदमेव किञ्चिज्जानाति करोति च,-इत्याशक्य तदुपपादकं रागतत्त्वं तावदाह युक्त एव दोपः॥ ५०५.पु. परस्सामावेति पाट । प.क.पु. इत्याईति पाठ ।

·श्लोक १८८] नवममाह्निकम् । १५७ किंचित्तु कुरुते तस्मा- नूनमस्त्यपरं तु तत् ॥१६॥ रागतत्त्वमिति प्रोक्तं यत्तत्रैवोपराकम् । कलाविद्ययोर्हि किंचित्त्वमपूर्णत्वमानाभिधायि,- इत्युक्तम् इदं पुनस्तथात्वेऽपि प्रतिनियतवस्तुपर्य- वसायि, इत्यवश्यमत्रास्य केनचिदपरेण निमित्तेन भाव्यं, यदशात् तत्रैव अणोरासको भवेत् । किंच तदित्युक्तं तत्तु रागतत्त्वमिति प्रोक्तम्' इति । उक्तं च 'रागोऽनुरलयत्येनं स्वभोगेश्वशुचिष्वपि । (मा० १ १२८) इति ॥ १९६॥ नन्ववेराग्यलक्षणो बुद्धिधर्मोऽत्र सांख्यनिमित्त- मुक्तम्, इति किमनेनान्येन रागतत्त्वेनेत्याशझ्याह न चावैराग्यमात्र त- त्तत्राप्यासक्तिरत्तितः॥२०॥ विरक्तावपि तृप्तस्य सूक्ष्मरागव्यवस्थितेः। १० सक्तति पारः।

·प्रोतन्त्रालोकः। तदिति रागतत्त्वम् । तत्रापीति अवैराग्ये । एवम- वैराग्यासङ्गेऽपि एतदेव निमित्तमिति भावः । कस्य- चिच निवृत्तविषयाकाङ्क्षस्य श्रवैराग्याभावेऽपिसूक्ष्मे- क्षिकयाभिष्वको भवत्येव किंचिन्मे भूयात् इति प्रति- पत्तेरविरहात; तद्वागतत्त्वस्यैव अयं महिमा-यहुद्धा- ववैराग्यादीनां संपामेव धर्माणां वहिप्पर्यन्ततया विशेषेणोल्लास-इति । तदुक्तम् 'धर्मादयोऽप्यमिप्वमवासनाया एव पल्लवाः इति समस्तोऽयं रागवर्गः; ते तु विशेपोल्लासात्मनो बुद्धिधर्मत्वेन गणिता.।' इति । एवं द्वेपोऽप्यस्यैव प्रसरः । तत्रापि अनिष्टप्र- हानादावभिप्वङ्गस्यैव संभवात् तस्माद्यत्र वचनो- पादेये हेये वा किंचिन्मे भूयात्' इति सामान्येनाभि- प्यङ्गमानं रागतत्त्वमन्यस्तु पुनः तस्यैव प्रपञ्चः- इति प्रानिरूपितप्रायमित्यलं बहुना ॥२००॥ नन्वणोः कलया किंचिद्रूपता, विद्यया विविक्त- विषयतां, रागेण नियतवस्तुपर्यवसायितां च नीत कर्तृवं 'प्रकरवं करोमि करिष्यामि इति प्रतीत्यन्य- पं. १३..पु. पयादिति पाउ ।

·रत्तोक २०१] नवममाहिकम् । थानुपपत्त्या कालेनापि कलितम्, इति तदुपपादक कालतत्त्वमप्याह कालस्तुट्यादिभिश्चतत् कर्तृत्वं कलयत्यतः ॥२०॥ कार्यावच्छोदि कर्तृत्वं कालोऽवश्यं कलिष्यति । ननु कर्तृतं नाम चेतनस्य स्वातन्त्र्यं, तच्च तदन- तिरिक्तमिति कथमस्य नित्यस्य सतः कालेन योगः,- इत्यशझ्योक्त कार्यावच्छेदि' इति । द्विधा हि कर्तृत्वं शुद्धं मायीयं च । तत्रायमनवच्छिन्नाहंपरामर्शमयं कार्यानारूपितमेव; अन्यच्च घटक्रिया पटक्रिया,- इत्यादिकार्यारूपितम् । एतेनास्य कलनयापि भाव्य- मित्येवमुक्तम् 'अवश्यम्' इति; भावाभावाभासक्रम- जीवितत्वात् कार्यक्रियाया इत्यर्थः । एवमेतन्मुखेन परिमितोऽपि प्रमातानेन कलित एव,-इत्यर्थसिद्धम् । तदुक्तम् 'कालोऽपि कनयत्येन तुट्यादिभिरवस्थितः । (मा० १।२) इति ॥२०१॥ पं०१५. पु. मुखेनैवेति पा ·१० . श्रोतन्यालोकः। ननु तामर्थक्रियामर्थयमानो जनः किंचिदुपादत्ते, किंचिच्च जहाति, इति नास्ति विमतिः कुतः पुन- रयं नियमो-यत् पाकार्थी वहिमेवादित्सति न लोष्ट, स्वर्गार्थी च ज्योतिष्टोममेव न श्यनम् इति तदवश्य- मत्र केनचिन्निमित्तेन भाव्यं तच्च किमित्याशङ्कयाह नियतिर्योजनां धत्ते विशिष्ट कार्यमण्डले ॥२०॥ नियतिहि 'अस्मादेव कारणात् इदमेव कार्य भवेत्' इति नियममादध्यादित्युक्तम् 'विशिष्टे कार्य- मण्डले योजनां धत्ते इति । तदुक्तम् 'निपतिर्योजपत्येनं स्वके कर्मणि पुद्गलम् । (मा० १।२) इति । अतश्च नियतामर्थक्रियामर्थयता नियतमेव वस्तु उपादातव्यम्, इति न कश्चिद्दोपः ॥२०२॥ नन्विह तत्त्वानां कार्यकारणभावनिरूपणस्य प्रका- न्तत्वात् कलायास्तावन्मायाकार्यत्वमुक्त; विद्यादित- वचतुष्टयं पुनः 'तस्मात् कला समुत्पन्ना विद्या रागस्तथैव च । कालो नियतितत्त्वं च पुंस्तत्त्वं प्रकृतिस्तथा ॥ (स्व०११।६३) पं०३०.पु. पागेति पादः ।

·....... लोक १००] नवममाहिकम् । इत्यादिश्रीस्वच्छन्दशास्त्रस्थित्या कलावत् किं मायाया एव कार्यमुत न, इत्याशङ्क्याह विद्या रागोऽथ नियतिः कालश्चैतच्चतुष्टयम् । कलाकार्य" अत्र च नियतिः कालः,-इत्ययं क्रमः श्रीपूर्वशा- खानुगुण्येनोक्ता तत्र हि नियतेरनन्तरं कालस्य निर्देशः। पूर्व पुनः कालस्य प्रथमं निर्देशेऽयमाशयः- यत् नियतेः कार्यकारणविषयनियमनव्यापारः, तच्च प्राग्भावि कारणं, पश्चाद्भावि कार्यम्, इति कालाव- च्छेदमन्तरेण कथं भवेदिति । यद्वा युगपदुत्पादात् एपां न क्रमविवना, इत्येवमुक्तम् । यद्यपि श्रीपूर्व- .शाख्ने "विद्यारागी ततोऽहजत् । (मा० वि०१।२५) इत्येतावदेवोक्तं तथापि नियतिकालयोः कार्य- खेन संमतत्वात् कारणान्तरस्य साक्षादनभिहित- त्वात् 'तत एव' इति एवकारेण अव्यकान्तमस्याः ६...पु.पति इति पारः | तपमिति पाठः। 1.प.पु.रिस नियमममिति पाठः । 21 ·भीतन्त्रालोकः । फलाया एवाविशेषेण कारणत्वस्याभिधानात् अवि- शिष्टाप्रतिपिद्धं कलाया एव कारणत्वं पर्यवस्येदि- त्युक्तम् एतच्चतुष्टयं कलाकार्यम्' इति । ननु भोक्तृभोग्यरूपतया विश्वं तावत् द्विविध तत्रैतत् कलादि किं भोत्कृपक्षपतितमुत अन्यथा,- इत्याशङ्क्याह "भोक्तभावे तिष्ठभोक्तृत्वपूरितम् ॥२०॥ भोक्तभावावस्थाने हेतुः भोक्तृत्वपूरितम्' इति । भोक्तृत्वं हि प्राणवादिनोपक्रान्तमपि कलादिना किंचित्कर्तृत्वाधानेन पूरितमुपबंहितं कार्यपर्यन्ती- कृतमिति यावत्। अत एवैषां तद्धर्मत्वात् भोक्तये- वावस्थानम् । तथा च-पर एव प्रमाता मायया प्रथममपहतैश्वर्यसर्वस्वःसन्, पुनरपि तदैश्वर्यसर्वस्व- मध्यात् कलादिमुखेन प्रतिवितीर्णकिंचिदंशः परि- मिततामश्नुवानः पशुः, इत्युच्यते। तत्रकलाविद्ययो- स्तावत् तद्धर्मवं निर्विवादसिद्धम् । नहि ज्ञत्वक र्तृत्वयोः प्रमातृधर्मत्वे कश्चिद्विवादः रागोऽपि तद्धर्म एव भोग्यं प्रति प्रवृत्तिहेतुत्वात्, भोग्यधर्मत्वे हि प० ८ ० पु० भोकरवपूर्वमिति पाठः । - .

·श्लोक २०३] नवममाठिकम् । अस्य न कश्चिदपि वीतरागः स्यात्, भोग्यस्य सर्वान् प्रति अविशेपेण रञ्जकत्वात् । उक्तं च 'यजनितामिवड़े भोग्याय नरि क्रिया स रागोऽत्र । भोग्यविशेषे रागे नहि कश्चिद्वीतरागः स्यात् ।' इति । कालोऽप्येवं-प्रथमं हि अप्सौ 'कृशोऽहमभवं स्थूलो वर्ते स्थूलतरश्चाश्वगन्धावृतोपयोगेन भवि- प्यामि' इत्येवं क्रममासूत्रयन् प्रमातृसंलग्नत्वेनैव परि- स्फुरेत् । स एव पुनरेवं कालेन कलितः सन्, स्वापे- क्षया भूतायात्मक्रमावभासनपुरःसरं स्वसहचारि मेयमपि कलयेत् 'यदिदमासीत्, वर्तते, भविष्यति' इति । नियतेश्च कार्यकारणयोर्नियमनं रूपं, कार्य- कारणभावश्च कर्तृत्वमात्रपर्यवसाय एवेत्युक्तं प्राक् । कर्तृत्वं च प्रमातुर्धर्मः, इति तन्नियमनादियमपि तथा मातुरेव, 'इदमेवास्मि करोमि' इत्यभिमानात् । एवं कालरागनियतिविद्याः कलानिमित्तकाः। अहमि- दानीमिदमेव जानामि करोमि इति विमर्शः प्रमातु- व उचितो न प्रमेयस्येति युक्तमुक्तं 'कलादि भोक्तृ- भावे तिष्ठत्' इति । एतद्योगादेव हि परस्याः संविदः परं भोक्तवलक्षणं पारिमित्यं समुदियात् ।।२०३॥

·मौवन्वायोकः। तदाह माया कला रागविद्ये कालो नियतिरेव च । कञ्चुकानि पहुक्तानि संविदस्तस्थितो पशुः ॥२०॥ कञ्चुकानीति श्रावारकत्वात् । तत्स्थिताविति तच्छन्देन कञ्चुकपरामर्शः । तदुक्तम् 'मापा कलाशुद्धविद्या रागः कालो नियन्त्रणा । पडेतान्यावृतिवशात् कन्चुकानि मितात्मनः ।। इति ॥२०॥ ननु सर्वत्र वेहपुर्यष्टकादिरेव वेद्यरूपः पशुरिति, भोक्तेति, थणुरिति चोच्यते यस्येदमन्तरङ्गमावरणं कञ्चुकपटकम् । यदुक्तम् 'मायासहितं कन्चुकषट्कमणोरन्तरङ्गमिदमुक्तम् ।' (परमा०२७ श्लो०) इति । तत् कमिहोक्तं संविदः पट् कञ्चुकानी- त्याशझ्याह देहपुर्यष्टकायेषु वेद्येपु किल वेदनम् ।

·सोक २०५] मबममादिकम् । एततपटकससंकोचं यदवेद्यमसावणुः ॥२०॥ यद्वयेषु देहादिपु मध्ये प्रमात्रेकरूपत्वात् अवेद्य- मेतेन मायादिना पटकन ससंकोचं परिमिततामा- पादितं विविक्रियाकर्तृरूपं वेदनं, सोऽयमणुः किला- गमेषु उच्यते इत्यर्थः । इदमेव च पञ्चविंशं पुंस्त- त्वमित्युच्यते, यत् श्रीपूर्वशास्त्रेषु पुमानिति, अणु- रिति, पुद्गलमिति चोक्तम् । परस्या एव संविद- श्चोक्तयुक्त्या मायावशात् पुंस्त्वं जातम्, इति; तत एवास्य पुंस्तत्त्वस्य श्रीस्वच्छन्दशास्त्रादौ तत्र तत्रा. गमे जन्मोक्तम्, इति अत्राप्येतदवसेयम् । तदुक्तं श्रीमृगेन्देऽपि 'प्रन्धिजन्यकलाकालविद्यारागान्यमातरः।' इत्यादि सामान्येनोपक्रम्य 'पुंस्तत्त्वं तत एवाभूत पुंस्मत्ययनिबन्धनम् ।' इति । एतच्च श्रीपूर्वशास्त्रे तथानभिधानात् नात्र स्वकण्ठेनोक्तम् ॥२०५॥ नन्वनयैव परिपाट्या कञ्चुकपटकस्य किं सर्वत्र वृत्तान्तः संभवेन्नवा,-इत्याशझ्याह ·पौवन्त्रालोका। उक्तं शिवतनुशास्त्रे तदिदं भङ्ग्यन्तरेण पुनः। तदेवाह आवरणां सर्वात्मग- मशुद्धिरन्याप्यनन्यरूपेव ॥२०॥ श्रावरणं संसारकारणवेनोकमाणवं मलम् । तदुक्तं तत्र 'तस्मात्सर्वात्मगता तेम्यस्त्वन्या विमात्यनन्येव । ससाराड्कुरकारणमाएव चेततोऽशुद्धिरिति ॥' इति ॥२०६॥ ननु कथमेकस्या एव अस्या अन्यत्वमनन्यत्वं च स्यादित्याशङ्कयाह शिवदहनकिरणाजाले- ह्यत्वात् सा यतोऽन्यरूपैव । अनिदंपूर्वतया य- दृञ्जयति निजात्मना ततोऽनन्या ॥२०७।। सहजाशुद्धिमतोऽणो- रीशगुहाभ्यां हि कञ्चुकस्त्रिविधः । ५. 1. गुहायामिति पाठ ।

·श्लोक २०७] नवममाह्निकम् । दायत्वादित्यनेनास्या अपायित्वमुक्तम् । भिन्न- स्यैव हि श्रागमापायौ भवतः, इति भावः। 'यतः' इति सर्वात्मभ्यः। यद्वा विज्ञानामृतसरिता प्लाव्यत्वा- दिति पाठो ग्राह्यः । तदुक्तं तत्र "विज्ञानामृतसरिता शिवशाशिनः स्यन्दमानयामलया। प्रप्लाव्य यतस्तेभ्यो निरस्यतेऽधस्ततःसान्या ।' इति । पूर्वत्र पुनः कञ्चुकानां दाह्यत्वमुचितमित्येव- मुक्तम् 'अनिदंपूर्वतया' इत्यनादिकालानुवन्धित्वात; श्रत एवास्याः सहजत्वात् ताम्रकालिकावत् असं- लक्ष्यभेदत्वेनानन्यत्वम् । तदुक्तं तत्र 'रिजष्टा यस्मादात्मस्वनादिकानानुबन्धिनी चितिवत् । वृत्यानुरञ्जयन्ती तस्मात् प्रतिभात्यनन्येव ।' इति । एवमाणवमलावरण[व]तोऽपि अणोः, ईशः तदीया मलाधिष्ठायिका निरोधशक्तिः, गुहा कर्मणो- ऽवस्थितिस्थानं माया, ताभ्यां सह त्रिविधो मलः ईश- शक्तिमायाख्यःप्रावरणप्रायत्वात् कञ्चुकरूपो वन्धः । तदुक्तं तत्र 'एव मद्दता तमसा सहजेनाविद्भचेतस, पुंस.। परमेश्वराद्गुहातः प्रवर्तते कन्चुकत्रिविधः ।' प.१.पु.पन्देति पार।

·. ..... ............. १६८ मोवन्त्रालोकः। इति । एवं धन्धत्रयभाज एव हि कलायोगयोग्यता भवेदिति भावः । श्रत एव 'बिनविल्कलायोगा इत्यादि अन्यत्रोक्तम् ॥२०७॥ थत एवाह तस्य द्वितीयचितिरिव स्वच्छस्य नियुज्यते कला श्लक्ष्णा॥२०८॥ अनया विद्वस्य पशो- रुपभोगसमर्थता भवति । विद्या चास्य कलातः शरणान्तर्दीपकप्रभेवाभूत ॥२०६॥ सुखदुःखसंविदं या विविनक्ति पशोर्विभागेन । रागश्च कलातत्त्वा- च्छुचिवस्त्रकपाययत् समुत्पन्नः ॥२१०॥ त्यक्तुं वाञ्छति न यतः संसृतिमुखसंविदानन्दम् ।

·श्लोक २११] मवममाह्निकम् । एवमविद्यामलिनः- समर्थितस्त्रिगुणकञ्चुकवलेन ॥२१॥ गहनोपभोगगर्भ पशुरवशमधोमुखः पतति । द्वितीयेति स्वाभाविक्या एकस्याः चितेः उक्त- युक्या कंचुकत्रयेणावृतत्वात् । स्वच्छस्येति स्वभा- वतः। श्लक्ष्णेति प्रथममुभिन्नत्वात्, सुक्ष्मेत्यर्थः । अस्याश्च किंचित्प्रकाशत्वेन शरणान्तर्दीपकप्रभेवे- त्युक्तम् । शुचिवस्त्रस्थानीय श्रात्मा। अविद्यामलिन इति अविद्यया श्राणवेन मलेन तदुपत्नक्षिताभ्या- मीशशक्तिमायाभ्यां च 'मलिनः' संच्छादितपू. ज्ञानक्रिय इत्यर्थः । त्रिविधकञ्चुकबलेनेति त्रिवि- धस्य कलाविद्यारागात्मनः कञ्चुकस्य बलेन किंचि- ज्ज्ञत्वकर्तृत्वाद्युपोवल केन सामर्थ्यविशेषेणेत्यर्थः । एवमाणवादिकञ्चुकत्रयेण सह पट कन्चुकानीत्यत्र भङ्ग्यन्तरत्वम् । कालनियत्योस्तु अनभिधानेऽयमा- शयो-यत् कलादिशुद्ध्येतत्तत्त्वशुद्धिरिति । यद्- रुरुवृत्तिः , ·मोतन्त्रालोक। 'कलादिमिरेव शुद्धस्तव शुद्धं द्रष्टव्यम् इत्यभिप्रायतोऽनभिधानं नाभावात् ॥' इति । 'अधोमुखः' इति मायीयभोगौन्मुख्यात्॥२११॥ ननु प्रकृतेऽपि एवं मलस्यावारकत्वात् कञ्चुकत्व- मेव वक्तुं युक्तम्-इति कथं 'पट कञ्चुकानि' इत्युक्त- मित्याशक्याह एतेन मलः कथितः कम्बुकवदणोः कलादिकं तुपवत् ॥२१॥ एतेनेति मायादीनां परणामेव कञ्चुकत्वाभिधा- नेन । कम्बुकवदित्यन्तश्चान्तस्त्वात् । एवं मलावृतस्य सतो हि पुंसः प्रतिप्रावरणप्राय कञ्चुकपटकमिति; श्रत एवोक्तं तुपवदिति । तदुक्तम् 'एव च पुद्गलस्यान्तर्मन कम्बुकवत् स्थित । तुपवत् कञ्चुकानि स्यु इति ॥ २१२ ॥ एतदेवोपसंहरति एवं कलाख्यतत्त्वस्य किंचित्कर्तृत्वलक्षणे। विशेपभागे कर्तृत्वं चर्चितं भोक्तृपूर्वकम् ॥२१॥ ..........

·लोक २१४] नवममानिकम् । कलायास्ताव किंचिद्रूपताविशिष्टं कर्तृत्व लक्षणं; तत्र विशेषमागेऽर्थादवस्थितं विशेष्यांशरूपं यत् कर्तृत्वं तद्भोकृरूपं चर्चितं, विद्याद्युत्पादक्रमेण उक्तयुक्त्या भोक्तृत्वाधायकत्वेन विचार्य उक्तमि- त्यर्थः ॥२१॥ . नन्वत्र विशेषभागावस्थितं किंचित्त्वमित्याश- क्याह विशेषणतया योऽत्र किञ्चिद्भागस्तदोत्थितम् । वेद्यमानं स्फुट भिन्न प्रधानं सूयते कला ॥२१॥ इह कर्तृत्वस्य स्वयमनवच्छिन्नत्वेऽपि किंचिद्वि- षयत्वात् किंचिद्रूपत्वं जातम्, इति किंचित्त्वं वेद्यपक्ष एव तिष्ठेत ततश्च तदंशप्रयोजकीकारेणोल्लसितं सत् भाविवेद्यविशेषापेक्षया वेद्यसामान्यात्मक भोग्यरूपं प्रधानं कला सूयते वहीरूपतया व्यक्तता नयेदित्यर्थः । तदुक्तम् 'तत एव कलातत्त्वादन्यतमराज ....... ।(मा०१।३०) पं.क.पु. म्यक्तिमिति पाठ ।

·१७२ प्रोवन्यालोकः। इति । तच्च भिन्नं प्रतिपुनियतत्वादनकमिति यावत् । कलादीनां च तथात्वेऽपिस्फुटं तदपेक्षया स्यूलमित्यर्थः ॥२१॥ ननु भोक्तभोग्ययोः परस्परसापेक्षवात् कथं नाम क्रमेणोत्पत्तिः संगच्छताः नहि भोग्य विना भोक्तृत्वमेव किंचिद्भवेत्, भोक्तृत्वं विनापि भोग्य- मिति तत् कथं भोक्तृत्वं प्रसूय भोग्यं कला सूते,- इत्युक्तमित्याशक्याह सममेव हि भोग्यं च भोक्तारं च प्रसूयते । कला भेदाभिसंधाना- दवियुक्तं परस्परम् ॥२१॥ भोक्तारमिति भोक्तृगतं भोक्तृत्वमित्यर्थः । यतः तत्भोक्तभोग्यात्मकमुभयं परस्परावियुक्तं सापेक्षमि- त्यर्थः । वस्तुतो हि अनयोः 'मोत्तेव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र सस्थित । (स्प०१४) इत्यायुक्त श्रद्वयमयत्वेन अभेदेऽपि मायीय भेद- प...पु. परस्परापेपियादिति भाव ।

·रसोक २१६] नवममाहिकम्। १७३ मभिसंधाय परस्परमपेक्षालक्षणमवियुक्तत्वं दर्शित- मित्युक्तं भिदाभिसंधानात्' इति ॥२१५॥ ननु ग्रनयोरेवमवियोगेनकोऽर्थः,-इत्याशङ्क्याह भोक्तभोग्यात्मता न स्या- द्वियोगाच्च परस्परम् । वियोगादिति परस्परसापेक्षत्वाभावात् ॥ नन्वेवंविधा भोक्तभोग्यात्मतापि मा भूदित्या- शङ्ख्याह विलीनायां च तस्यां स्या- न्मायास्यापि न किंचन ॥२१॥ भोकृभाग्यात्मतालक्षणे हि क्षोभेप्रलीने संसार एव न भवेदिति भावः । यदुक्तम् 'निनाशुद्ध्यासमर्थस्य कर्तव्येष्वमिनाषिणः । पदा क्षोमः प्रलीयेत तदा स्यात् परमं पदम् ॥' (स्प०१८) इति ॥२१६॥ ननु कथमेतदुक्तम् अन्यत्र हि पूर्वम् कलातो भोक्तृरूपं रागविद्यायुग्मप्रकृति तत्त्वमिति क्रमेण भोक्तभोग्योत्पाद उक्त इत्याह ।

·भोवन्यालोकः। ननु श्रीमदत्रवादी रागविद्यात्मकं द्वयम् । सूते कला हि युगप- त्ततोऽव्यक्तमिति स्थितिः ॥२१७ ।। तत इति रागविद्यायुग्मप्रसरादनन्तरमित्यर्थः । तदुक्तम् 'स्कन्धोऽपरः कलायास्तु यस्मादेताः प्रजातिरे। विद्यारागप्रकृतयो युग्मायुग्मक्रमेण तु।' तथा च श्रीरुरी 'कलातत्त्वाद्रागविद्ये द्वे तत्त्वे संबभूवतुः । अव्यक्तं च ततः... ............॥ इति वाक्यभेदेन पाठः। एषां हि सममेवोत्पादे रागविद्याव्यक्तानि संवभूवुरित्येकवाक्यतैव स्यात् । पूर्व पुनर्व्याख्यातृभेदमवलम्ब्य 'मायातोऽव्यक्तक- लयोः' इत्यायुक्तम् । तत्र हि वार्तिककारः तच्छब्देन मायां व्याख्यातवान् । वृत्तिकारस्तु अानन्तर्यमिति ॥२१७॥ एतदेव प्रतिविधते उक्तमत्र विभात्येप क्रमः सत्यं तथा हलम् ।

·श्लोक २१८] नवममादिकम् रज्यमानो वेद सर्व विदंश्चाप्यत्र रज्यते ॥२१८॥ उच्यते इति वक्तव्ये, बुद्धिस्थतया सिद्धताम- भिप्रेत्य निर्विलम्बमेव एतद्दत्तोत्तरमित्युक्तम्; सत्यम्, एप खदभिमतःक्रमोऽत्र विभाति। तथाहि-अलम- त्यर्थं रागविद्ययोरपि परस्परं क्रमोऽस्तीत्यर्थः। सर्व एव हि पुमान् रज्यन् वा सर्व वेत्ति, विदन् वा सर्वत्र रज्यतीत्यसावपि क्रमः कथं न भवेत् ॥२१८॥ ननु यद्येवं तत् कथं भोक्तृभोग्ययोर्युगपदुत्पादो भवतैवोक्तः,-इत्याशङ्क्याह तथापि वस्तुसत्तेय- मिहास्माभिर्निरूपिता। तस्यां च न क्रमः कोऽपि स्याद्वा सोऽपि विपर्ययात् ॥२१॥ तथापीति, एवमेपां क्रमसंभावनेऽपीत्यर्थः । वस्तुसत्तेति, वस्तुनो क्तृभोग्ययोः सत्ता पारमा- र्थिकः संभव इत्यर्थः । 'न क्रम' इति परस्परसापेक्ष- स्वात् । यदुक्तमनेनैव अन्यत्र

·योवन्यालोकः।
'अत्र चैषां वास्तवेन पया क्रमवन्ध्यव सृष्टिरित्युक्तम् ।'
(त० सा०८ श्रा)
इति ॥२१॥
यदि चात्र वस्तुसत्तामपहाय संभावनामानेण
क्रम उच्यते, प्रत्युत विपर्ययेणापि असौ स्यात्
भोगोत्पादानन्तरंभोक्तृत्वोत्पादः, इति तस्मात् नात्र
विप्रतिपत्तव्यमित्याइ
तस्माद्विप्रतिपत्तिं नो
कुर्याच्छास्त्रोदिते विधौ ।
शास्त्रोदिते विधाविति, रुरुशास्त्रोदितविधिमा-
श्रित्येत्यर्थः । इयदेव हि तत्र विवक्षितं यत् कला-
तत्वात् रागादितत्तत्रयं समुत्पन्नम्, इति अस्य
पुनर्युगपटयुगपद्वा समुत्पादः, तत्स्वरूपनिरूपणात्म-
कात् विचारालभ्यते न तु यथाश्रुतादुत्तानादर्थमा-
मात्रादेव, इत्यस्मदुक्तमेव ज्यायः ॥२१७॥
ननु वेद्यमानं प्रधानमित्युक्तं, न च विशेषरूपस्य
सुखादेरेव वेदनात् पृथगस्य वेद्यत्वमस्ति,-इत्या-
गड्क्याह
एवं संवेद्यमानं यत्
सुखदुःखविमोहतः ॥२२०॥

·खोफ २५१] नवममादिकम्। भोत्स्यते यत्ततः प्रोक्तं तत्साम्पात्मकमादितः। एवमुक्तेन प्रकारेण संवेद्यमानं भवत् यत् सुखा- दिभ्योभोत्स्यते 'कार्यतस्तदुपलब्धेइति नीत्यानु- मास्यते, ततो विशेषस्य सामान्यपूर्वकत्वात् हेतोः साम्यात्मकमविभागरूपं तदादितः प्रोक्तं कारण- तया निरूपितमित्यर्थः ॥२२०॥ ननु सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः, इति सांख्याः, तत्कथमिह सुखादिभ्यस्तगोत्स्यते,-इत्यु- तमित्याशययाह सुखं सत्त्वं प्रकाशत्वात् प्रकाशो हाद उच्यते ॥२२॥ दुःखं रजः क्रियात्मत्वाद् क्रिया हि तदतत्क्रमः। मोहस्तमो वरणका प्रकाशाभावयोगतः ॥२२२॥ ननु सुखस्य प्रकाशरूपत्वमसिद्धं, मुखं हि सुस- मेव न प्रकाशः, इत्युक्त प्रकाशो हाद उच्यते' इति । .....पु.पा.(tral) " ·श्रीवन्त्रानोकः। 'हादः' इत्यहंचमत्कारमयत्वात् । दुःखमितिप्रकाशा- प्रकाशरूप, प्रकाशरूपत्वे हि सुखमेव स्यात् अन्यथा तु मोहः क्रियात्मत्वादिति भावाभावरूपतया अस्य क्रमिकत्वात् । नन्वेवं दुःखस्य ऋमिकत्वमस्तु क्रियावं तु कुतः,-इत्युक्तं 'क्रिया हि तदतत्क्रमः' इति तदतदोरिति प्रकाशाप्रकाशयोः । तदुक्तम् 'प्रीत्यमोतिविषादात्मका. प्रकाशप्रवृत्तिनियमाओ.। (सां०१२का०) इति । 'सत्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्मकं चलं च रजः। गुरु वरणकमेव तम इति च । श्रीप्रत्यभिज्ञायामपि 'सत्तानन्द क्रिया पत्युस्तदमावोऽपि सा पशोः । यात्म तद्रजो दुख रजेपि सत्त्वतमोमयम् ॥' (४०या०७का०) इति । तदेवं सत्त्वरजस्तमसां साम्पात्मकमतुब्धं रूपं प्रधानमित्युक्तम् ॥२२२॥ ननु प्रधानस्य यद्यक्षुब्धमेव रूपं तत्कथं कार्य- जन्मनि प्रभवेदित्याशड्क्याह त एते क्षोभमापन्ना गुणाः कार्य प्रतन्वते । ।' (सां०१३ का) ·श्लोक २२३] नवममाह्निकम् । अक्षुब्धस्य विजातीयं न स्पात् कार्यमदः पुरा ॥२२३॥ उक्तमेवोत शास्त्रेऽस्मिन् गुणांस्तत्त्वान्तरं विदुः। कार्यमिति महदादि विजातीयमिति गुणानां वैप- म्यात् । इत्येतच्च पुरा भुवनाध्वनिरूपणावसरे एवो- तम्, इति न पुनरिहायस्तं, तत् तत एवावधार्य- मिति भावः । तदुक्तं तत्र 'तपरिष्टादि योऽधश्च प्रकृतेर्गुणसंज्ञितम् । तत्वं तत्र तु संसुधा गुणाः प्रसुवते घियम् ॥ (त०८/२४८) न वैपम्पमनापनं कारणं कार्यसूतये।' इत्यादि 'नैतत्कारणतारूपपरामर्शावरोधि यत् । भोभान्तरं ततः कार्य बीजोच्छूनाइकुरादिवत् ॥ (त०८।२५४) इत्यन्तम् । ततश्च युक्तिसिद्धम् अस्मिन्नुपक्रान्ते श्रीपूर्वशास्त्रे गुणांस्तत्त्वान्तरं प्रकृतेरेव कार्यजननो- न्मुखं क्षुब्धं द्वितीयं रूपं मायाया इव प्रन्थिं विदुः श्रीश्रीकण्ठनाथाद्या उपदेश्यतया जानीयुरित्यर्थः । तदुक्तं तत्र ·१८० 'ततो गुणान् श्रीवन्चालोमः। । (मा०11३०) इति ॥ २२३॥ अत्र च अन्थिवत् भुवनविभागोऽपि पूर्वमेव दर्शितः,-इत्याह भुवनं एथगेवात्र दर्शितं गुणभेदतः ॥२२४॥ तदुक्तं प्राक् "कमात् तमोरज सत्त्वे गुरूणां पडूक्तयः स्थिता । तिम्रो द्वात्रिंशदेकातस्त्रिंशदप्येकविंशतिः ॥ (८ ! २५५) इति ॥२२॥ ननु अस्या जाड्यात् कथंकारं कार्यजननायौ- न्मुख्यमेव जायते, येन सुब्धत्वमपि स्यादित्याश- कयाह ईश्वरेच्छावशक्षुब्ध- लोलिकं पुरुपं प्रति । भोक्तृत्वाय स्वतन्त्रंशः प्रकृति क्षोभयेद् भृशम् ॥२२५॥ स्वतन्त्रेश इति श्रीकण्ठनाथः । तदुक्तम् 'एवंविधं प्रधानं तद्ब्रह्मणा सहितं पुरा। घोकण्ठकिरणावात व्यक्तिमायाति तत्क्षणा ·श्लोक २२७] नवममादिकम् । १८१ इति । एवं च सांख्यानामिव अस्माकमपि नैत- चोद्यं यत् पुंसो निर्विकारत्वात् बन्धमोक्षदशयोर- विशेष एवेति बद्धवन्मुक्तमपि प्रति प्रकृतिः कि- मिव न महदादि विकारजातं जनयितुं प्रवर्तते, प्रवृत्त्यात्मनः स्वभावस्यानपेतत्वात् । न च अस्या 'दृष्टाहमनेन' इति न पुनरेतदर्थप्रवर्ते,-इत्यनुसंधान- मस्ति नाचैतन्यात् , तस्मादनिर्मोक्ष एवेति ॥२२५॥ तदाह तेन यच्चोयते सांख्यं मुक्ताणुं प्रति किं न सा। सूते पुंसो विकारित्वा- दिति तन्नात्र वाधकम् ॥२२६।। तेनेति एवंविध नियतमेव पुरुष प्रति अस्याः स्वतन्त्रेशकर्तृकेण क्षोभणेन हेतुनेत्यर्थः । अत्रेति अस्मदर्शने ॥ २२६ ॥ एवमेतत्प्रसङ्गादभिधाय प्रकृतमेवाह गुणेश्यो बुद्धितत्त्वं तत् सर्वतो निर्मलं ततः।

·१८२
श्रीतन्त्रालोकः।
पुस्प्रकाशः स वेद्योऽत्र
प्रतिविम्बत्वमार्छति ॥२२७॥
तत् तस्मात् स्वतन्त्रेशकर्तृकात् हेतोरित्यर्थः ।
बुद्धितत्त्वमिति अर्थात् जातम् । तदुक्तम्
'अष्टगुण तेभ्यो धियं ..........' (मा० १1३०)
इति । तत इति सर्वतो नैर्मल्यात् ॥ २२७ ॥
ननु अव्यवहितत्वात् पुंस्प्रकाशोऽन्न प्रतिबिम्ब-
माधत्ताम् , तथात्वाभावात् बाह्यं वेयं पुनः कथ.
मित्याशङ्कयाह
विषयप्रतिविम्वं च
तस्यामक्षकृतं बहिः।
अतद्वारं समुत्प्रेक्षा-
प्रतिभादिषु तादृशी ॥ २२८॥
वृत्तिर्बोधो भवेद्बुद्धेः
सा चाप्यालम्बनं ध्रुवम् ।
अात्मसंवित्प्रकाशस्य
बोधोऽसौ तज्जडोऽप्यलम् ॥२२॥

·५३ श्लोक २२६] नवममाह्निकम् । द्विधा हि बुद्धेहिविषयप्रतिविम्बमक्षद्वारकम- तद्द्वारकं च । तत्राद्य प्रत्यक्षादौ, अन्यच्च उत्प्रेक्षादौ, आदिशब्दात् स्वप्नादि। अत्र हि स्वयमुपस्थापित एवार्थोऽस्याः परिस्फुरेदिति भावः । तत् तादृश्य- क्षानक्षाहिता वेद्यप्रतिविम्बसहिष्णुतालक्षणा वृत्तिः बुद्धेविषयावभासको बोधो भवेदिति संवन्धः । ननु जडत्वात् बुद्धिबोधः कथं विषयं प्रकाशयेदित्याश- क्याह सा चेत्यादि । चो ह्यर्थे । सा वुद्धिरपि हि श्रात्मसंविदः पुंवोधस्य प्रकाशो व्यक्तिराविर्भावः, तस्य ध्रुवमालम्वनं स्थिरः प्रतिविम्बाधार इत्यर्थः । तत् तस्मात् श्रात्मसंविदभिव्यक्तिस्थानत्वात् हेतो. रस्या वृत्त्यात्मा बोधो जडोऽपि असावलं, विपय- प्रकाशनाय समर्थ इत्यर्थः । तदुक्तम् 'प्रकायो विषयाकारो देवद्वारो न वा कचित् । घुबोधव्यक्तिभूमित्वात् बोधो वृत्तिर्मतमता ॥ इति ॥ २२६ ॥ एवं बुद्धेः करणरूपतां निरूप्य कारणरूपता- मायाह ·१८४ श्रीतन्त्रालोक। बुद्धेरहंकृत् ताक्षे प्रतिविम्बितपुंस्कृतेः । प्रकाशे वेद्यकलुपे यदहमननात्मता ॥ २३०॥ अहंकृदिति अर्थाज्जाता । तदुक्तम् "धीतोऽप्यहकृतम् । (मा० १।३०) इति । सा च तादृक्षे पुस्प्रकाशस्याभिव्यक्तिस्थान- भूते वेद्यकलुपे च वुद्रिवृत्त्यात्मनि प्रकाशे यदिदं करोमि जानामि,-इत्यहमात्माभिमानः । ननु बुद्धि- पोधोऽपि 'लेशोक्तो बुद्धिबोधोऽय चेतनेनोपभुज्यते । मोग्यत्व चास्य ससिद्ध येनोत्पन्नोऽनुभूयते ॥' इत्याद्युक्त्या भोग्यत्वात् वेद्य एवेति कथमिदन्ता- भाजनेऽस्मिन् अहमित्यभिमानो निरूढिमुपगच्छे- दित्याशझ्योक्तं प्रतिविम्बितपुंस्कृतेः' इत्यभिव्यक्तं पुमांसमुद्दिश्येत्यर्थः ॥ २३०॥ ५.३० पु. संस्कृतेरिपि पाठः । ५०० पु. उपयुज्यते इति पाट । ६.क.पु. दोप्य एष इति पाउ ।

·१८५ . ग्लोक २३१] नवममाद्विकम् । एवमपि नायमात्मनि अहमभिमानः, किन्तु अनात्मरूपायां वुद्धावेव श्रात्मप्रतिविम्वस्य वुद्ध्या- धारतया तदेकपरिणामत्वात् अस्याश्चासाधारण कार्यमाह तया पञ्चविधश्चैष वायुः संरम्भरूपया। मेरितो जीवनाय स्या- दन्यथा मरणं पुनः॥ २३१ ॥ संरम्भरूपयेति अहंकृतश्च संरम्भो वृत्तिरपि वृत्तिवृत्तिमतोस्तादूप्याद्रूपमित्युक्तम् । तदुक्तम् 'पञ्चकर्मकृतो वायोजीवनाय प्रवर्तक । सरम्भोऽहंकृतो वृत्ति इति । अन्यथेति अप्रेरि: । एवमहंकृतः संरम्भा- त्मिकया वृत्त्या प्राणादीनां प्रेरणमप्रेरणं च कार्य, येन सर्वेषां जीवनं मरणं वा स्यात् ॥ २३१ ।। एवं चास्या अहंकृतः शुद्धचित्स्वातन्त्र्यमयात् स्वात्ममात्र विश्रान्तिसतत्वात् स्वरसोदितात् अहं- भावादियान् विशेषो-यदियं जडायामनात्मरूपायां वुद्धावभिनिविष्टेति, तदाह .

·१८६ श्रोतन्त्रालोक । अत एव विशुद्धात्म- स्वातन्त्र्याहस्वभावतः। अकृत्रिमादिद त्वन्य- दित्युक्तं कृतिशब्दतः ॥२३२॥ इदमिति अहंकृतम्, अन्यदिति कृत्रिमम् । ननु अस्य कृत्रिमत्वे किं प्रमाणमित्याशड्क्योक्तमित्युक्तं कृतिशब्दत इति । श्रीपूर्वशास्त्रे हि अहंकृतमित्युक्तं, कृतं कृत्रिममेत्रोच्यते करोतेरेवमर्थत्वात् ॥ २३२ ॥ एतदुपसंहरन्नन्यदवतारयति इत्ययं करणस्कन्धोऽ- हंकारस्प निरूपितः। त्रिधास्य प्रकृतिस्कन्धः सात्त्वराजसतामसः ।। २३३॥ विधेति सत्वादेरेकैकस्यादित्वात् ॥ २३३ ॥ तन सात्विकस्य तारत् प्रकृतिस्कन्धतां निरू- पयति .....यस्येति पार !

·श्लोक २३४] १८७ नवममादिकम् । सत्त्वप्रधानाहंकारा- दोक्त्रंशस्पर्शिनः स्फुटम् । मनोबुयषट्कं तु जातं भेदस्तु कथ्यते ॥२३४॥ प्रधानत्यनेन एषामन्योन्यमिथुनवृत्तित्वात् गुण- भूतयोः रजस्तमसोरपि सद्भावो दर्शितः । स्फुटं भोक्त्रशस्पर्शिन इति साक्षात् तत्स्वरूपप्रत्यव- मर्शात्मकत्वादहंप्रत्ययस्य । मनोवुद्ध्यतपटूकमिति 'मनःषष्ठानीन्द्रियाणि' इति श्रुतेर्मनोयुक्तानि बुद्धी- न्द्रियाणीत्यर्थः । तदुक्तम् 'प्रोत्रं त्वचक्षुषी जिह्वा नासा च मनता सह । प्रकाशान्वयतः सत्वातजसश्च स सात्त्विक ॥' इति । ननु एपामेकस्मादेव अहंकारादुत्पादेऽपि कथं मनसः सर्वमेव विषयोऽन्येषां च नियतमित्या- शक्योक्तं भदस्तु कथ्यते' इति । भेद इति विष- यस्य नैयत्यानयत्याभ्यामुत्थापित इत्यर्थः ॥२३॥ तदाह ·१० श्रीतन्त्रालोक । मनो यत्सर्वविपयं तेनात्र प्रविवक्षितम् । सर्वतन्मात्रकर्तृत्वं विशेपणमहंकृतेः ॥२३॥ तेनेति मनसः सर्वविषयत्वेन हेतुनेत्यर्थः । अत्रेति सर्वत्र शास्त्रे, प्रविवक्षितमिति 'भूतादेस्ता- न्मात्रःस तामसः' इत्याद्युक्तेः । तेन तमःप्रधानादहं- कारात् तन्मात्राणामुत्पादः, इति नास्ति विवादः । तमश्च सत्वप्रधानेऽपि अहंकारे संभवेदेपामन्योन्य. मिथुनवृत्तित्वात् । यदुक्तम् 'अन्योन्यमिथुना सर्वे सर्वे सर्वत्रगामिन ।' इति । ततश्च तद्विशिष्ठात् साचिकादहंकारा- न्मनो जायते इत्यस्य सर्वविषयत्वम् । एवं यस्मात् मनसः सर्वविषयत्वम् अत इदं ज्ञायते यदहंकृतः सर्वतन्मात्रकारणत्वं, येन मनसः शब्दादीनां च ग्राह्यग्राहकभावो भवेत् ॥ २३५ ॥ एवं चास्य बुद्ध्यादेस्त्रयस्यासाधारणक्रियामु- सेनान्तःकरणत्वमेवाह सौ. २९ का ·श्लोक २३६] नवममाद्विकम् । १८६ बुद्ध्यहंकृन्मनः प्राहु- वोधसंरभगोषणे। करणं वाहादेवर्य- नैवाप्यन्तर्मुखैः कृतम् ॥२३६॥ वोधः शब्दादेविषयस्याध्यवसायः। संरम्भोऽहमा- स्माभिमानः । एपणमिच्छा संकल्पः । अत्र च क्रियात्वात् करणेन तावद्भाव्यम् । तच न वक्ष्यमाणं श्रोत्रादि, तस्य वाह्यक्रियाविषयत्वात् श्रासां चान्ता- 'रूपत्वात् ; तस्मादन्तःकृतिसाधकत्वात् तदन्यदेव अन्तःकरणास्यमित्युक्तं 'बुद्ध्यहंकृन्मन' इति । तदुक्तम् 'इच्छासरम्भबोधाख्या नोक्तै सिद्धयन्ति साधने। तत्सिद्ध त्वन्तर्मनोऽहकारबुद्धय ॥ इति । बुद्ध्यहंकृन्मन इति द्वन्द्वः समाहारे । ननु वहिप्करणस्वेऽपि श्रोत्रादीन्येव प्रत्यावृत्त्यान्तर्मुखानि सन्ति,संभूय वोधादीनां साधनत्वं प्रतिपद्यन्ते,-इति किमन्तःकरणान्तरोपदेशेनेत्याशङ्कयाह वाह्येत्यादि । अन्तर्मुखानामपि वाह्येन्द्रियाणां नैव बोधादि कर्तु शक्यमित्यर्थः। यदि नाम हि वाद्येन्द्रियाणि वाह्यात् करण ·. श्रीतन्नालोक । प्रत्यावृत्त्यान्तर्मुखतया संभूय वोधादि कुर्युः तच्छ- व्दाद्यालोचनावसरे बोधादेरपि उपलम्भो न स्यात् । एपां हि वहिरसंहतानां शब्दाधालोचनमिष्टम्, अन्त- मुखतायां च संहतानां योधादिकमिति कथमेतत् एकस्मिन्नेव काले भवेतः दृश्यते च युगपदेतदिति न युक्तमुक्तं 'बाह्येन्द्रियाण्येव अन्तर्मुखानि सन्ति संभूय वोधादेः साधनम्' इति । तदुक्तम् 'अन्तर्मुखगताना च चित्ताद्यर्थ प्रकुर्वताम् । बाह्यार्थबुद्धिमि साक न स्युरिच्छादिका क्रिया ॥' इति ॥ २३६ ॥ ननु चैतन्याविभागवर्ती प्राण एव वोधादि विदध्यादिति किमेभिरन्तःकरणैरित्याशक्याह प्राणरच नान्तःकरणं जडत्वातू प्रेरणात्मनः। प्रयवेच्छाविवोधांश- हेतुत्वादिति निश्चितम् ॥२३७॥ प्राणश्च जडत्वान्नान्तःकरणं भवेदिति निश्चितम्,- इति संबन्धः। ननु जडमपि वास्यादि का प्रेर्यमाणं करणं दृष्टमित्याशयोक्तं 'प्रेरणात्मनः प्रयक्षेच्छा.

·१६१ श्लोक २३८] नवममादिकम् । विवोधांशहेतुत्वात्' इति । प्रेर्यमाणं हि करणं प्रयत्न विना न भवेत्, प्रयत्नश्चेच्छापूर्वकः, इच्छा चवोधपूर्वि- केति प्राणस्यान्तःकरणत्वाभ्युपगमेऽपि बोधादिका- योपपादकेन करणान्तरेण अवश्यभाव्यमिति कि बुद्ध्यादिभिरपराधम् । तदुक्तम् 'अन्येऽन्तःकरणं प्राणमिच्छन्ति व्यक्तचेतनम् । प्रयत्नेन विना सोऽस्ति तसिद्धौ करणं तु किम् ॥' इति ॥ २३७ ॥ नन्वन्तारूपत्वाविशेषात् एकसेवान्तःकरणमस्तु, 'किमस्य त्रैविध्येनेत्याशङ्कयाह अवसायोऽभिमानश्च कल्पना चेति न क्रिया। एकरूपा ततस्त्रित्वं युक्तमन्तःकृतौ स्फुटम् ॥२३८ ।। नेकरूपा क्रियेति स्यति मन्यति-क्लुपीनां भिन्न- खात् । अन्यव्यवच्छेदेनाभिमतस्य अवसायो हि एपामेकविपयत्वेऽपि विभिन्न कार्य भवेदिति भावः। तदुक्तम् पं.३ क..पु. कायापयिकनेति पासा ·११२ श्रीवन्त्रालोकः। 'क्लपिर्मतिः स्यतिश्चैव जाता मिन्नार्थवाचका. । इच्छासंरम्भबोधास्तेिनान्तःकरण त्रिधा ।' इति ॥ २३८ ॥ नन्यसंविदितं तावत्करण न स्यात् , बुद्धिश्च मनो- ऽहंकारवन्न संवेद्या,-इति कथमस्याः करणत्वं युज्यते,- इत्याशङ्क्याह न च बुद्धिरसंवेद्या करणात्वान्मनो यथा । प्रधानबदसंवेद्य- बुद्धिवादस्तदुज्झितः ॥ २३६ ॥ 'असंवेद्यबुद्धिवाद' इति सांख्याभ्युपगतः । अयं चात्र प्रयोगः-वुद्धिः संवेद्या करणत्वात् , यत् करणं तत् संवेद्यं यथा मनः, यन्न संवेद्यं तन्न करणं यथा प्रधान, युद्धिश्च करणं; तस्मात् संवेद्या,-इति । संवे. द्यत्वे च अस्या गुणान्वितत्वं हेतुः प्रधानेनानैका- न्तिक इति 'तुल्ये गुणान्वितत्वे तु संवेध चित्तमिप्यते । युद्रिश्चापि सप्तवेद्या धन्या तार्किकता तव ।।' इत्यायुपेक्ष्यम् ।। २३६ ॥

·श्लोक २४०] नवममाद्विकम् । ननु भवतु एवमन्तःकरणानां, बुद्धीन्द्रियाणां पुनर्मनोवदाहंकारिकत्वेऽपि नियतविषयत्वे किं निमित्तमित्याशङ्क्याह शब्दतन्मात्रहेतुत्व- विशिष्टा या त्यहंकृतिः। सा श्रोत्रे करगणं याव- द्घाणे गन्धत्वभेदिता ॥२४०॥ अहंकारस्य मनसि जन्ये हि अविशेषेण तन्मात्र- कर्तृत्ववैशिष्ट्यं प्रयोजक, बुद्धीन्द्रियवर्गे तु नैयत्येन; येनैपां नियतविषयत्वं भवेत् । यदुक्तम् 'मनसि जन्ये सर्वतन्मात्रजननसामर्ययुक्त' सजनक, श्रोत्रे तु शब्दजननसामर्थ्यवि- शिष्ट इति, यावत् प्राणे गन्धजननयोग्यतायुक्तः।' (त० सा०८ श्रा०) इति । एवं चाहंकारिकत्वादेव एषां विषयेषु नियमो-पच्छ्रोत्रं शब्दमेवैकं गृह्णाति न स्पर्शादि, त्वक् च स्पर्शमेवेक नेतरत्, यावत् भ्राणं गन्धमेवे- . कमिति । यः पुनः - 'न चाम्यहंकृतो जन्म नियमे कारणं मम । ५०... पु० विभेदितंति पाठः।

·श्रोतन्त्रालोक । इत्यायुक्त, तदहंकारस्वरूपनिरूपणानभिज्ञत्वमे- वैतेषाम् ॥ २४०॥ नन्वेषामन्यैाह्यग्राहकभाये नियमान्यथानुप- पत्त्या भौतिकत्वमुक्तम् । यदाहुः 'प्राणरसनचक्षुस्त्वक्त्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्य ।' (न्या० सू० १११।१२) इति । तेन पार्थिवत्वात् प्राणं गन्धस्यैव ग्राहक न रसादेर्यावदाकाशरूपत्यात् श्रोत्रं शब्दस्यैव ग्राहकं न स्पर्शादेरिति, अयुक्तं चैतदित्याह भौतिकत्वमतोऽप्यस्तु नियमाद्विषयेवलम् । श्रतः तत्तवृत्तिविशिष्टाहंकारजन्यतयेव विषय- नियमस्य सिद्धत्वात हेतो., एपां विषयेषु नियमात् यद्भौतिकस्वमपि अन्यरुक्तं, तदलमस्तु न किचिदे- तद्वाच्यमित्यर्थः । एवं हि उच्यमाने वायुरपि त्वगिन्द्रियग्राह्यः स्यात् तत्प्रकृतिकत्वात् तस्य; न चेप्यते भादिः वायोरग्राह्यत्वेनाभ्युपगमात्; न्द्रियग्राह्यं हि द्रव्यं दार्शनं स्पार्शनं च, रायुश्च द्रव्यमिति कथमेकेन्द्रियग्राह्यतामियात् । किं च सगि- ·१६५ श्लोक २४१] नवममाह्निकम् । न्द्रियं पृथिव्यादिद्रव्यत्रितयं तद्वतांश्च यथोक्तल- क्षणान् स्पर्शान्न गृह्णीयात् षायुप्रकृतिकत्वात् तस्य, प्रकृतिप्रकमेगौव च ग्राह्यग्राहकभावनियमस्योक- त्वात् । एवं चनुरपि तेजोद्रव्यं तद्गतमेव च रूपं गृह्णीयात् न पृथिव्याद्यपि, तेजःप्रकृतित्वादस्य । एवं कर्मणि सामान्ये समवाये चेन्द्रियप्रत्यक्षवं न स्यात् , इन्द्रियाणां भौतिकवाद, एषां चातदा- स्मकत्वात् , दृश्यते चैतत्सर्व; तस्मान्न भौतिकानी- न्द्रियाणि,-इति वाच्यम् । यद्भोगकारिकाः 'चतुर्द्रव्यगतान् स्पाश्चतुरो मक्तः क्रमात् । द्रव्याणां त्रितयं चैव गृहाति न च मारुतम् ॥ त्रीणि द्रव्याणि चक्षुश्च तेपु रूपाणि चैव हि । अतोन नियमोऽक्षाणां विषयाणां च कल्पने । भौतिकत्वाच्च नियमे कर्मसामान्ययोः स्फुटम् । देवेभ्यो युद्धयो न स्युः समवाये च देहिनः ।।' इति ॥ ननु इन्द्रियाणां प्रकृतिनियमे विषयनियमाख्यां युकिमन्यथोपाटयताभल्ला भौतिकलं नावलि - पं..यागपु. प्राप्त रिति पास।

·१६ श्रोतन्त्रालोकः। रस्तम्; अाहंकारिकत्वे पुनः का युक्तिरित्याश- ब्बयाह अहं शृणोमि पश्यामि जिघ्रामीत्यादिसंविदि ॥२४॥ अहंतानुगमादाह कारिकत्वं स्फुटं स्थितम् । श्रादिशब्दात् स्पृशामि रसयामीति। स्फुटमिति स्वानुभवसिद्धमेवेत्यर्थः ॥ २४१ ॥ एप चाहंकारिकत्वादेव करणलं घटते, ना- न्यथा,-इत्याह करणत्वमतो युक्तं कत्रंशस्टक्त्वयोगतः ॥ २४२॥ कर्तुर्विभिन्नं करणं प्रेर्यत्वात् करणं कुतः। अतः श्राहंकारिकत्वात् अपरामर्शानुबंधात् कत्रंशस्पर्शित्वात् एपां करणत्वं युक्तम् ; अन्यथा हि कर्तुश्चेत् विभिन्नं करणमिप्यते, तत् प्रेर्यत्वात् पं०11. स. पु. प्रेरकचादिति पाठः। - ·रस्तोक २४४] नवममादिकम् । करणमेव कुतो भवेत्, अपि 'तु प्रेरणविषयत्वात् कर्मत्यर्थः ॥२४२॥ न च अकरणिका क्रिया भवेदिति तत्र करणा- न्तरमन्वेष्यम् । तच कर्तुविभिन्नत्वात् प्रेर्यमेवेति, तत्रान्यत् करणमित्यनवस्था स्यादित्याह करणान्तरवाञ्छायां भवेत्तत्रानवस्थितिः ॥२४३॥ एवं हि देहादौ गृहीताभिमानः संकुचितः प्रमा- ता स्वयमेव स्वं वपुः पृथक्कृत्यैवाहन्तासंस्पर्शात् स्वागरूपमपि श्रोत्रादि शब्दादिविषयतया तदा- लोचनक्रियादौ साधनतां नयेत् , तदाह तस्मात् स्वातन्त्र्ययोगेन कर्ता स्वं भेदयन् वपुः। काशस्पर्शिनं स्वांश करणीकुरुते स्वयम् ॥२४॥ तस्मादिति कर्तुविभेदकरणत्वस्यानुपपन्नत्वात् । स्वातन्त्र्ययोगेनेति कर्तृतावशेनेत्यर्थः । कर्माशस्प- ·श्रीवन्त्रालोक.। शिनमिति शब्दादिविषयसंबद्धमित्यर्थः । स्वांश- मिति श्रोत्रादिरूपम् ॥२४४॥ ननु यद्येवं तत् कथं 'कुठारेण छिनत्ति' इत्यादी कर्तुविभिन्नस्यापि कुठारादेः करणत्वं स्यादित्या- शक्याह करणीकृततत्स्वांश- तन्मयीभावनावशात् । करणीकुरुतेऽत्यन्त- व्यतिरिक्तं कुठारवत् ॥२४॥ संकुचित एव हि प्रमाता करणीकृतेन तेन बुद्धिकर्मेन्द्रियाद्यात्मना स्वांशेन यत् तन्मयीभावन- मविभागाभिमानः, तन्महिम्ना व्यतिरिक्तहस्ता- दिकमपेक्ष्य अत्यन्तव्यतिरिक्तमपि कुठारादिकं करणीकुरुते, छिदिक्रियायां साधकतमतां नयेदि. त्यर्थः । एवं कर्तुः स्व एवांशः पृथक् कृतः, -इति मुख्यतया करणतामियादिति सिद्धम् ॥२४॥ तदाह ·श्लोक २४८] नवममादिकम् । तेनाशुद्धैव विद्यास्य सामान्यं करणं पुरा। ज्ञप्तौ कृतौ तु सामान्य कला करणमुच्यते ॥२४६ ॥ पुरेति पूर्वम् । विद्याकलयोरेव हि अनन्तरं 'बुद्धिकर्मेन्द्रियाद्यात्मा विशेषवपुःप्रसरः ॥२६॥ ननु कला सर्वत्र प्रयोजककर्तृत्वेनोक्ता,-इति कथामिहास्याः करणत्वेनाभिधानमित्याह ननु श्रीमन्मतङ्गादौ कलायाः कर्तृतोदिता। तस्यां सत्यां हि विद्याद्याः करणत्वाहताजुषः ॥२४॥ कर्तृप्रयुक्तानामेव हि करणादिभावो भवेदिति भावः ॥२७॥ तदेव प्रतिविधत्ते उच्यते कर्तृतैवोक्ता करणत्वे प्रयोजिका ।

·२०० श्रीवन्त्रालोक । तया विना तु नान्येषां करणानां स्थितिर्यतः ॥२४८॥ 'करणत्व' इति सतीत्यर्थः । 'प्रयोजिका' इति मुख्या, करणत्वं पुनरस्या मुख्यमित्यर्थसिद्धम् । कर्तृत्वस्यैव हि व्यतिरेकमुखेन मुख्यतायां हेतुः तया विनेत्यादि ॥ २४५ ॥ अस्याः प्रयोजककर्तृत्वाभिधानात् न करणवर्गा- न्तःपातः, इत्याह अतोऽ सामान्यकरण- वर्गात् तत्र पृथक् कृता। पृथक्कृता इति करणत्वस्यामुग्यत्वात् ॥ ननु यद्येवं तत्कथं विद्यावत् कत्रशस्पर्शित्वात् कलाया अपि मुग्न्यं करणत्वमुक्तमित्याशक्याह विद्यां विना हि नान्येपां करणानां निजा स्थितिः ॥२४॥ कलां विना न तस्याश्च कर्तृत्वे ज्ञाता यतः। .

·श्लोक २५१]
२०१
नवममाविकम् ।
'कलाविद्य ततः पुंसो
मुख्यं तत्करणं विदुः ॥२५॥
अन्येषामिति कर्तुः कथंचिद्विभिन्नानामन्तर्वाहि-
प्रकरणानाम् ; एषां हि कथंचिनेदेऽपि स्वांशरूप-
विद्याद्यविभागभावनया करणत्रं भवेदिति भावः ।
तस्या विद्यायाश्च न निजा स्थितिरिति संवन्धः
यतः कर्तृत्वे ज्ञातृता भवेत्, नहि कर्तृत्वं विना ज्ञान-
क्रियायामपि कर्तृत्वं भवेदिति भावः । तत इति
विद्याया अपि करणत्वस्य कलाधीनत्वात् । यदधीनं
हि अन्यस्य करणत्वं तस्यापि हस्ताधीनकरण-
भावदानादिवत् करणत्वं दृष्टम् ॥ २५० ॥
ननु चक्षुरादेरिव रूपादौ कानयोबिकेन कर-
यत्वं दृष्टम्,-इत्याशक्य प्रागुतं हेतुतया निर्दि-
शन्नाह
श्रत एवं विहीनेऽपि
बुद्धिकर्मेन्द्रियैः क्वचित् ।
अन्धे पङ्गो रूपगति-
प्रकाशो न न भासते ॥ २५१ ॥

·२०२ श्रीतन्त्रास्तोक । थत एव विद्याकलयोर्मुख्यकरणत्वात् क्वचित् काले कदाचिदित्यर्थः । अन्ध इति पङ्गाविति च बुद्धिकौन्द्रियहीनत्योपलक्षणमेतत् । न न भासते अपितु भासते एवेत्यर्थः ।। २५१ ॥ ननु यदि अन्धादीनामपि रूपादि भायात्, तत् कृतं वुद्धिकर्मेन्द्रियैरित्याशड्क्याह किंतु सामान्यकरण- वलाद्वद्येऽपि ताहशि । ताशि इति सामान्यरूपे एवेत्यर्थः ॥ तदाह रूपसामान्य एवान्धः प्रतिपत्तिं प्रपद्यते ॥२५॥ अन्धादीनामपि हि अस्माकमिव मेपरपार्श्व- वर्तिपु पदार्थेषु सामान्यात्मना रूपादौ प्रतिभासो भवेत् । अनुल्लिखितरूपादिप्रतिभासत्वे हि एप वाह्यमर्थ प्रति प्रवृत्तिरेव न स्यात् ॥२५२॥ एवमेतत् प्रसङ्गादभिधाय प्रकृतमेवाह .

·श्लोक २५४ ] २०३ " नवममाह्निकम् । तत एव त्वहंकारात् तन्मात्रस्पर्शिनोऽधिकम् । कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणि- पायपस्थाघ्रि जज्ञिरे ॥ २५३ ।। ततस्त्रिस्कन्धतयोक्तादहंकारादित्यर्थः। ननुसत्त्व- प्रधानेऽपि अहंकारे तन्मात्रस्पर्श उक्तः, इति ततोऽ- स्य को विशेषः,-इत्याशङ्कयोक्तम् अधिक विति । ज्ञानदशायां हि उपक्रान्तोऽपि तत्स्पर्श इह क्रिया- प्रधानतया कार्यपर्यन्तीभूत इत्यर्थः । अनेन चास्य राजसत्वं प्रकाशितम् । तदुक्तम् 'वाणी पाणी भगः पायुः पादौ चेति रजोद्भवाः । कर्मान्वयाद्रनोभूयान गर्यो वैकारिकोऽत्र यः ।।' इति । वक्ष्यति च 'उक्त इन्द्रियवर्गोऽयमहंकारात् तु राजसात् ।' ( 1 २७१) इति ॥ २५३ ॥ अन च प्राग्वदेवाहंकारानुवेधात् श्राहंकारिकत्वं स्फुटयति वच्म्पाददे त्यजाम्याशु. विसृजामि व्रजामि च ।

·२०४ - ओवन्त्रालोकः। इति याहंक्रिया.कार्य- क्षमा कर्मेन्द्रियं तु तत् ॥२५॥ विसृजामीति विसर्गस्यानन्दफलत्वात् । ननु बुद्धीन्द्रियेष्वपि यहन्तानुवेधोऽस्ति,-इति कस्तेभ्य एषां विशेषः,-इत्याशक्योक्तं कार्यक्षमेति । एषां । चाहंक्रियाकार्यत्वेऽपि सामानाधिकरण्यनिर्देशेऽय- माशयो-यदधिष्ठानमानं नेन्द्रियमिति ॥२५॥ श्रत ग्राह तेन च्छिन्नकरस्पास्ति हस्तः कर्मेन्द्रियात्मकः। तेनेति कार्यक्षमाहंक्रियामयत्वेन हेतुनेत्यर्थः । अहंक्रिया च सर्वशरीराधिष्टानेति तान्यपि तथेति सिद्धम् । यद्वक्ष्यति तस्मात् कर्मेन्द्रियाण्याहुस्त्वग्वट्याप्तृणि मुख्यतः । तत्स्थाने वृत्तिमन्तीति ..................॥' (हा२६०) इति । 'कर्मेन्द्रियात्मको हस्त' इति प्रत्यक्षाधिष्ठा- नातिरिक्तवृत्तिः कत्रंशतयाधिष्ठातृरूपः ॥ ननु यद्येवं तत्कथं पञ्चाङ्गुलावेव पाणीन्द्रिय- तया व्यवहारः,-इत्याशङ्क्याह ·श्लोफ २५६ ] नवमसाद्विकम् । २०५ तस्य प्रधानाधिष्ठान परं पञ्चाङ्गुलिः करः ॥२५५ ॥ प्रधानेत्यनेन अफ्रधानमपि अधिष्ठानान्तरमस्या- स्तीत्यावेदितम् । अत एव छिन्नकरादेर्मुखादिनापि आदानं स्यात् ॥२५५॥ ननु तिर्यगादीनां मुखेनापि श्रादानं संभवेत् । किन्तु न तत् पाणीन्द्रियकरणकम् ; श्रात्मनो हि भोगायतनं शरीरं तेस्तैः स्वावयवैरेव तत्तत्कर्म- फलोपभोगं संपादयतीत्याशङ्क्याह मुखेनापि यदादानं तत्र यत् करणं स्थितम् । स पागिरेव करणं बिना किं संभवेत् क्रिया ॥२५६।। तत्रेति श्रादानक्रियायां स्थितमिति न तूक्तं मुखादि; अत्र हि तृतीयाश्रुत्या प्रकृत्यर्थनिवेशि कर- णत्वं वाच्यम् । प्रकृत्यर्थश्च मुखं, न च तस्य कर- यता युज्यते भौतिकतया कत्रशस्पर्शशून्यत्वात् । न च कर्तुरत्यन्ताविभदि करणं भवति, -इति समन- ·२०६ श्रीतन्यास्रोका। न्तरमेवोपपादितम्; तेन तल्लक्षितं तदधिष्ठानमेव कशस्पर्शि किंचिदभ्युपेयं, यत्र तृतीयार्थः करणवं पर्यवस्येत् , तच्च पाणीन्द्रियमित्युक्तम् ‘स पाणिरेव' इति । ततश्च अधिष्ठानमात्रपाण्याद्यभिप्रायम् 'ईपद्विहारादानादि दृष्ट लूनाडूनिपाणिपु' । (न्या०म ८०) इत्यादि प्रलपितमेव परैः । ननु दृष्टं मुखादि क्लृप्तम्, अदृष्टं तु करणं कल्प्यम् । 'क्लृप्तकल्प्यविरोधे च क्लुप्त क्लुप्तपरिग्रह । इति न्यायेन क्लृप्तपरिग्रह एवात्र न्याय्यः, इति किमेतदुक्तमित्याशड्क्योक्तं 'करणं विना किं संभ- वते क्रिया' इति । मुखादि हि अवयवतया क्लृप्तं न करणतया, नहि अस्य तथाभावो युज्यते इत्युक्तम् श्रतश्चान्यदेव करणतया कल्प्यं-यदकरणिका क्रिया न संभवेत्-इति ॥२५६॥ एवं हि बुद्धीन्द्रियकल्पनमपि अफलमेव भवे- दित्याह तथाभावे तु बुद्ध्यते- रपि किं स्यात्प्रयोजनम् । ।

·श्लोक २५८] २०७ नवममाहिकम् । तु-शब्दो हेत॥ ननु बुद्धिः करणापेक्षा,-इत्यादानाद्यपि करणा- पेक्षमिति किमिदं चाशन पश्चाशदिव साध्यते,- इत्याशङ्क्याह दर्शनं करणापेक्ष क्रियात्वादिति चोच्यते ।। २५७॥ परैर्गमौ तु करण नेष्यते चेति विस्मयः। परैरिति नैयायिकादिभिः । यदाहुः 'गन्धाद्यपलब्धिक्रिया करणपूर्विका क्रियात्वात् शिदिक्रियावत् ।' इति । गमाविति पादेन्द्रियवृत्त्यात्मिकायां गम- नक्रियायामित्यर्थः । एतच्च श्रादानादेरपि उपलक्ष- णम् । विस्मय इति, एवं हि क्रियात्यस्य हेतोरने- कान्तिकत्वं स्यात् - यदकरणपूर्विकापि गमिक्रिया भवेत्-इति । प्रतश्च दर्शनक्रियायामपि करणपूर्वकत्वं न सिद्ध्येत्, इत्याश्चर्यमिदं नेयायिकस्य-यदितः संधीयमानमितस्त्रुत्यति-इति । इदं चास्य महा- ·पावन्नासोफा श्रय-यदेतदर्शने गमनादिकमेव पञ्चधा कर्म,ज्ञाना- दिरेव चात्मनो नवधा विशेषगुणः । तत्र मुख्यक्रि- यायामपि गमौ न करणपूर्वकत्वं, गुणात्मनो ज्ञानस्य च करणपूर्वकत्वमित्यपूर्वमभिधानमिति ॥ २५७ ॥ तदाह गमनोत्क्षेपणादीनि मुख्यं कर्मोपलम्भनम् ॥२५८॥ पुनर्गुणः क्रिया त्वेपा वैयाकरणदर्शने। उपलम्भनमिति दर्शनात्म ज्ञानम् । यदुक्तम् 'उरलेपणावक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पश्चैव कर्माणि ।' इति, 'धुद्धिसुखदुःखेच्दादेष-प्रयवधर्माधर्ममावनात्मानो विशेषगुणा' इति च । ननु जानार्धातोरर्थः क्रियैव ज्ञानं न गुणः, इत्याह क्रिया खेपेत्यादि । वैयाकरणो हि एवमाचक्षाणो न दुष्यति, यस्य क्रियावचनी धातुरि- ति सामयिको नियमः। नेयायिकादेः पुनर्ज्ञानस्य गु. रणगणमध्यपाठात् कथमेवमभिधानं संगच्छताम् । श्रतश्च एतदस्य स्ववचनविरुद्वमेव-यत् गुणत्वेऽपि ·श्लोक २६१] २०६ नवममाद्विकम् । ज्ञानस्य क्रियात्वात् करणपूर्वकत्वमभ्युपेयते न क्रिया- वेऽपि गमनादाविति ॥ २५८ ॥ तदेवाह क्रिया करणपूर्वेति व्याप्त्या करणपूर्वकम् ॥२५६ ॥ ज्ञानं नादानमित्येतत् स्फुटमान्ध्यविजृम्भितम्। थान्ध्यविजृम्भितमिति पूर्वापरापरामर्शात्मा व्या- मोह इत्यर्थः ॥ २५६ ॥ ननु न वयं गमनादावकरणपूर्वकत्वमुपगच्छामः, किंतु नियतपादेन्द्रियादिकरणपूर्वकत्वं नेच्छामः- यत् लूनाङ्मयोऽपि जान्वादिना गच्छन्ति, उरगाश्चो- रसापीति तदाशयाह तस्मात् कर्मेन्द्रियाण्याहु- • स्त्वग्वव्याप्तृणि मुख्यतः॥२६॥ तत्स्थाने वृत्तिमन्तीति मतङ्गे गुरवो मम । पं. स. प. पु. धरति पाठः ।

·२१० . श्रोतन्त्रालोकः। तस्मात् यथोक्तयुक्त्या पादादेरधिष्ठानमात्रस्य पादादीन्द्रियत्वाभावात् हेतोः त्वगिन्द्रियवत् नि- खिलशरीरव्यापकानि कर्मेन्द्रियाणि थाईकारि- केन्द्रियवादिनः समाचख्युः; किंतु तस्मिन् पादादा- वधिष्ठानात्मनि स्थाने मुख्यतो वृत्तिमन्ति, येन सर्वेषां तत्रैव इन्द्रियत्वाभिमानः; वस्तुतः पुनः सकलमेवैषां शरीरमधिष्ठेयम् ; अत एवैपां यत्र क्वचन कार्यदर्शनमविरुद्धम् । न चेतवस्माभिः स्वोपज्ञ- मित्युक्तम् 'मतङ्गे गुरवो मम' इति । मतङ्कशास्त्र- व्याख्यातारः श्रीमदनिरुद्धप्रभृतय इत्यर्थः ॥२६०॥ ननु भवत्येवं- यत् गत्यादिकाः क्रियाः पादादि- करणपूर्वकवं विना न सिद्धयन्ति,-इति; पञ्चैव कर्मेन्द्रियाणि,-इति तु कुतोऽयं नियमो यदन्यान्यपि तान्यापतन्ति, निगरणादीणां कर्मान्तराणामपि भावात् । यदाहुः 'कण्ठोऽन्ननिगरोन स्तनकलशालिङ्गनादिना वक्ष । मारवहनेन चाप्टट्रपमिन्द्रियमुच्यते न कथम् ॥' (न्या० म०८ श्रा०) इति । तत् कण्ठादेरपि निगरणादिक्रियान्यथा.

·श्लोक २६३] नवममाह्निकम् । २११ नुपपत्त्या कर्मेन्द्रियत्वं वाच्यम्, इत्यपरिनिष्ठि- तानि कर्मेन्द्रियाणि स्युरिति, तदाह नन्वन्यान्यांप कर्माणि सन्ति भूयांसि तत्कृते ॥ २६१ ॥ करणान्यपि वाच्यानि तथा चाक्षेष्वनिष्टितिः। ननु किमिहानेनोक्तेन फलं, यदन्यैरेवैतत् परि- हतमित्याह नन्वेतत् खेटपालाये- निराकारि न कर्मणाम् ॥ २६२॥ यत्साधनं तदक्षं स्यात् किंतु कस्यापि कर्मणः। खेटपालायैरिति श्रीमत्सद्योज्योतिःप्रभृति- भिरित्यर्थः । यदाहुः 'आनन्दादिमिरेमिस्तु कर्मभिः परिभाषितैः । कर्मेन्द्रियाण्यतो नेपामानन्त्यं कर्मण वशात् ॥' इति । एतदेव व्याचख्युरपि; न मर्यंतदुच्यते- यत् कर्मसाधनं तत्कमेन्द्रियमिति; अपि तु यान्येपा.

·२१२
श्रोतन्त्रालोक ।
मानन्दादीनां कर्मणां साधनानि तानि कर्मेन्द्रिया-
णीति ॥ २६२ ॥
न ह्येतदस्माकमावर्जकं साक्षात्समाधानमित्याह
एतन्नास्मत्कृतमश्न-
तृष्णासंतापशान्तये ॥२६॥
नह्यस्वच्छमितप्राय-
जलैस्तृप्यन्ति बर्हिणः।
एतदस्माकं परकृतप्रश्नतृष्णासंतापं शमयितुं
नालमित्यर्थः । एवं हि पराभिमतानि कर्मान्तराणि
करणान्तराणि चसन्तीत्यभ्युपगतं भवतीति ॥२६३॥
ननु यद्येवं तर्हि किमन प्रतिसमाधानं यद्भवा-
दृशामावर्जकमित्याह
उच्यते श्रीमतादिष्टं
शंभुनात्र ममोत्तरम् ॥ २६४ ॥
स्वच्छसंवेदनोदार-
विकलाप्रबलीकृतम् ।
स्वच्छेत्यादिनास्य विशेषणद्वारेण स्वसंवेदन-
सिद्धत्वलक्षणो हेतुः ॥२६॥

·श्लोक २६८] नवममातिकम् । २१३ तदाह इह कर्मानुसंधान- भेदादेकं विभिद्यते ॥२६॥ तत्रानुसंधिः पश्चात्मा पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यतः। तत्रति कर्मभेदनिमित्तानुसंधानभेदे सतीत्यर्थः ।। पञ्चात्मेति पश्चप्रकारः । अत इत्यनुसंधानस्य पञ्चप्रकारत्वात् ॥ २६५॥ तत्रानुसंधानभेदकृतं कर्मभेदं तावदाह त्यागायादानसंपत्त्यै द्वयाय द्वितयं विना ॥२६६॥ स्वरूपविश्रान्तिकृते चतुर्धा कर्म यद्वहिः। पायुपाण्यध्रिजननं करणं तच्चतुर्विधम् ॥२६॥ अन्तः प्राणाश्रयं यत्तु कर्मात्र करणं हि वाक् । पं.स.ग.पु. यज्ञादिति पाउ !

·२१४ श्रीवन्त्रालोकः। इह खलु सर्वस्यैव हेयहानायादेयादानाय तदु- भयरूपाय तदुभयरूपतापरिहारेण स्वरूपविश्रान्तये चअनुसंधिश्चतुर्धा भिद्यते, इति तन्निमित्तं कर्मापि तथा भवेत् ; यत् यस्मादेवंविधं कर्म, तत् तस्मात् वहिः क्रमेण पायुपादपाणिप्रजननसंज्ञं चतुर्विध- • मेव करणं भवतीति संवन्धः । यद्यपि सर्व- क्रियाणां संयोगविभागवत्त्वमस्ति, तथापि विशेषतो गतिक्रियाया-ग्रामप्राप्त्यादिलक्षणेकफलोदेशेन प्रव- त्तायां हि तस्यां तत्तदेशत्यागपुरःसरीकारेण देशा- न्तरादानमेव रूपम्-इति हानादानात्मकैककर्मविप- यत्वं पादेन्द्रियस्य, अत एव द्वयायेत्युक्तम् । स्वरूप- विश्रान्तिश्च अत्र नित्यपरपर्यायानन्दानुभवमात्ररू- पतोच्यते । तत्र हि कथंचित् त्यागोपादानपूर्वक वेऽपि 'इदं हेयमिदमुपादेयम्' इति क्षोभः प्रशा- म्येत् । प्राणाश्रयमिति, वाचो हि प्राण एवाधिष्ठा- नमिति तमेवाधिकृत्य इयं वचनक्रियायां साधक- तमतामियात त्यागादि चतुर्विधमपि कर्म लब्धसत्ता- कस्य भवेत्। सिद्धमेव हि वस्तु त्यज्यते चोपादीयते पं०11० स० पु. पादेन्द्रिपयामिधा द्यायेति पाद।।

·श्लोक २६८] २१५ नवममाहिकम् । च विश्नान्तिधामतयानुमीयते च । वचनात्मकं पुनः कर्म शब्दजनन एव व्याप्रियते,-इत्यस्य पूर्वेभ्यो विशेषः । श्रत एवं तुशब्दो व्यतिरेके । ननु प्राण एव विचित्रस्थानकरणसंयोगविभागाभ्यां विचित्रवर्णात्मकं शब्दं जनयेत्,-इति किं वागिन्द्रि- येण स्यात् । यदाहुः .. 'वायुर्नाभेरुत्थित उरसि विस्तीर्ण कण्ठे विवर्तते मूर्धानमाहत्य परावृत्तो वक्त्रे चरन विविधान् शब्दान् अभिव्यनक्ति।' इति । नैतत् एवं हि विचित्रवर्णात्मकः शब्दः सर्व- कालमुच्चरन्नेव भवेत् । नहिसकोऽपि कालक्षणोऽस्ति यत्र · प्राणः तत्तद्विचित्रस्थानकरणसंयोगविभाग- भागी न प्रवत् । तस्मात् तदतिरिक्तेन वागिन्द्रि- येण भाव्यम्, यदधिष्ठानात् प्राणः शब्दजन्मनि प्रभवेत् , इतरथा च नेति ॥ २६७ ॥ ननु बुद्धीन्द्रियाणामालोचनं वृत्तिरित्युक्त, कमें. न्द्रियाणां का वृत्तिरित्याशङ्कयाह उक्ताः समासतश्चैपां चित्राः कार्येषु वृत्तयः ॥२६॥ चित्रा इति हानादानादिरूपत्वात् । समासत इति ·२१६ श्रीवन्त्रालोकः। निखिलकर्मान्तरस्वीकारात्; नहि एतदतिरिक्त कर्मान्तरं किंचित् संभवेदिति भावः । अत एवं कर्मान्तराभावात् करणान्तरमपि न प्रकल्प्यम्, एतावतेव तत्स्वीकारसिद्धेः ॥२६॥ तदाह तदेतद्वयतिरिक्तं हि न कर्म वापि दृश्यते। तत्कस्यार्थे प्रकल्प्येय- मिन्द्रियाणामनिष्ठितिः ॥२६॥ कस्यार्थ इति किमर्थमित्यर्थः ॥ २६६ ।। नन्वेवं पञ्चकर्मेन्द्रियाणि, पञ्चैवैपां नियता हाना- द्या वृत्तयः, इत्युक्तम्, तदेपां पाणिना विहरणमपि पादेन चादानमपि,-इत्यन्योन्यस्य वृत्तिसांकर्य कुत- स्त्यमित्याशङ्कयाह एतत्कर्तव्यचक्रं त- दसांकर्येण कुर्वते । अक्षाणि सहवृत्त्या तु बुधन्ते संकरं जडाः ।। २७० ॥

·लोक २७१]
जडा
नवममासिकम् ।
तदेतदिति हानादानादि । असांकयेणेति; नहि
विहरणं पाणिः करोति अादानं वा पादः, किन्तु
एकस्मिन्नेवाधिष्ठाने पादः पाणिश्च विहरणं चादानं
च यथाक्रमं कुरुतः सर्वशरीरव्यापकत्वात् एपा,
पञ्चाङ्गुलादेश्च शरीरावयवस्य मुख्याधिष्ठानत्वात् ।
सहवृत्त्येति एकाधिष्ठानगतत्वेनेत्यर्थः ।
इति श्रधिष्ठानाधिष्ठेयविभागमजानाना इत्यर्थः ।
एवं हि चतुःश्रवसामेकस्मिन्नेव गोलके दर्शनश्नव-
खशक्तिसंभवात् वृत्तिसांकयेण वुद्धीन्द्रियाणामपि
अभावो भवेत् ॥ २७० ॥
एवमक्षपादादिमतं प्रक्षिप्य स्वमतमेव उपतहरति
उक्त इन्द्रियवर्गोऽय-
महंकारात् तु राजसात् ।
श्रयमिति प्रक्रान्तत्वात् कर्मेन्द्रियरूपः ॥
एवमहंकारस्य सात्विकराजसतया प्रकृतिस्क-
न्धतामभिधाय तामसतयाप्याह
तमःप्रधानाहंकाराद्
भोक्त्रंशच्छादनात्मनः॥२७१॥

·२१८ श्रोतन्त्रालोकः । भूतादिनाम्नस्तन्मात्र- पञ्चकं भूतकारणम् 'भोक्त्रंशच्छादनात्मन' इति भोग्यांशस्योद्भूत- तया प्राधान्यात् । अस्य च भूतादिनामत्वे भूत- कारणतन्मात्रकारणत्वं निमित्तमित्युक्तं भूतकारण- मिति । उक्तं च 'शब्दः स्पर्शश्च रुपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। गुणा विशिष्टास्तन्मात्रास्तन्मात्रपदयोजिता. ॥ प्रकाशकर्मकृवर्गवैलक्षण्यात् तमोमवाः । प्रकाश्यत्वाच्च मूतादिरहंकारोऽत्र तामसः।' इति ॥२७१॥ ननु कथमेतदुक्तं 'यद्राजसादहकारात् कर्म- न्द्रियवर्गो जात' इति । एवं हि सांख्याः प्रति- पन्नवन्तो-यत् सात्त्विकादहकारात्मनोबुद्धीन्द्रियवर्गः प्रवृत्तः, तामसात्तन्मात्रवों, राजसात् पुनरुभयः मिति । यदाहुः 'सात्त्विक एकादशक. प्रवर्तते चैकृतादहंकारात् । भूतादेस्तान्मात्रः स तामसस्तनमादुमयम् ॥ (मा० २५ का०) ·श्लोक २७३] नवममाह्निकम् । २१६ इति, तदाह मनोबुद्ध्यक्षकर्माक्ष- वर्गस्तन्मात्रवर्गकः॥२२॥ इत्यत्र राजसाहंकृ- योगः संश्लेषको द्वये। अत्र द्वये इति इन्द्रियैकादशके तन्मात्रपञ्चके च। • संश्लेषक इति कार्यजननोन्मुख्यात्मसंधानाधायक- त्वात् । सात्त्विको ह्यहंकार इन्द्रियभावेन प्रवर्तमानो निष्कियत्वात् राजसं प्रवर्तकत्वेनाकाङ्क्षति, तामसो ऽपि तन्मात्रभावेन प्रवर्तमान इति ॥ २७२ ॥ ननु किमनेन सैद्धान्तिकेन मतेनोपन्यस्तेन सांख्य- मतेन वा, इह खलु श्रीपूर्वशास्त्रमधिकृत्य तात्त्वि- कस्य कार्यकारणभावस्य निरूपणं प्रक्रान्तम् । तत्र च तस्त्रिधा तैजसात् तस्मान्मनोऽक्षेशमजायत । वैकारिकात् ततोऽसाणि तन्मात्राणि वृत्तीयकात् ॥' (मा० १ १३५) इत्युक्तम् । एवमाशङ्का गर्भीकृत्य तत्रैव व्याख्या- भेदं तावत् दर्शयति पं०१३क.पु० नयेनेति पाठः।

·श्रीतन्त्रालोक । अन्ये त्वाहुर्मनो जातं राजसाहंकृतेर्यतः ॥२७॥ समस्तेन्द्रियसंचार- चतुरं लघु वेगवत् । अन्ये तु सात्त्विकात् स्वान्तं बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि तु ॥२४॥ राजसाग्राहकग्राह्य- भागस्पर्शीनि मन्यते । राजसाहंकृतेरिति तैजसशब्दाभिहितायाः। बाह्ये- न्द्रियाणि च मनोधिष्ठितान्येव स्वविषयेषु प्रवर्ति- तुमुत्सहन्ते इत्युक्तं 'लघु' कृत्वा 'समस्तेन्द्रियसंचार- चतुरम्' इति। अतएव सकलवायेन्द्रियाधिष्ठातृत्वात् इहाक्षेशमित्युक्तम् । यदभिप्रायेणेवान्यैः 'युगपन्ज्ञानानुपपत्तिर्मनसो लिङ्गम् । (न्या० सू० १।१।१६) इत्युक्तम् । ननु 'सुगन्धि शीतला दीर्घामन्नत शुष्कशष्कुलीम् । कपिलया सन्ति युगपत्पश्चयुद्धय ॥ इत्यादिभङ्म्या युगपज्ज्ञानोत्पादोऽपि दृश्यते,-इत्या- शक्योक्तं वेगवदिति, पाशु संचारीत्यर्थः । तेनोत्य- - ·. श्लोक २७६] नवममाहिकम। २२१ लदलशतसूचीव्यतिभेदन्यायेनात्र स्थितोऽपि क्रमो न विभाव्यते,-इति भावः । एवं चास्य क्रियावत्त्वा- द्रजोगुणान्वयः,-इति युक्तमुक्त' राजसाहंकृतेर्मनो जातम्' इति । एवं पारिशेप्याद्वैकारिकशब्दाभिधे- यात् सात्त्विकादहंकारात् बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि,-इति सिद्धम्।सात्त्विकादिति तेजसशब्दाभिहितात्,तेजसो हिप्रकाशरूपत्वात्तथात्वम्, इत्येवमुक्तम् । राजसा- दिति वैकारिकशब्दाभिहितात् , विशिष्टक्रियाप्राधा- न्याच अस्यैवमभिधानम् । अतएव तत्संश्लेषवत्त्वात् 'ग्राहकमाह्यभागस्पर्शीनि' इत्युक्तम् ॥२७॥ सैद्धान्तिकास्तु नैतदनुमन्यन्ते,- इत्याह खेटपालास्तु मन्यन्ते कर्मेन्द्रियगणः स्फुटम् ॥२७॥ राजसाहंकृतेर्जातो रजसः कर्मता यतः। राजसाहंकृतेरितिन पुनःसात्त्विकाहकृतः,कारणा- नुविधायित्वं हि नाम तत्कार्यत्वे नियामकम् । बुद्धी- ·२२२ श्रीतन्त्रालोक । न्द्रियवर्गश्च प्रकाशकः कर्मेन्द्रियवर्गश्च कर्मकृत्,- इति तथानुरूपादेवाहंकारात् अनयोरुद्भवो न्याय्यः । यदुक्तम् 'समनोबुद्धिदेवाना गणो यस्मात् प्रकाशक । तस्मात् स सात्त्विकाजात स्वानुरुपादहकृत ॥' इति । 'राजसस्तैजसाद्वर्ग कर्माक्षाणा तु कर्मकृत् । जात कार्यस्य येनेह कारणानुविधायिता ।' इति च । अन्यथा पुनरेपां संभवे क्लृप्ते सर्वविकारेषु कारणाव्यवस्था प्रसज्येत। एवं हि तन्मात्रवर्गस्यापि तस्मादेव कस्मान्न संभवो भवेत् तामसाद्वाहंकारात वर्गद्वयस्यापीति । यदाहुः 'विनिवारयितु शक्या नाव्यवस्था विकारगा। सात्त्विकात सभवे क्लृप्ते सात्वराजसवर्गयो ।' इति ॥ २७५ ॥ ननु श्रास्तामेतत् न वयमत्र विप्रतिपद्यामहे, 'चित्रो हि कार्यकारणभावः' इत्युपपादितम् ।श्रीपूर्व- शास्त्रे पुनः किं न्याय्यमिति चिन्तनीयम् , तद. धिकारेणेव हि तात्त्विका कार्यकारणभावो निरूपयि- तुमुपक्रान्तः । यत याह ·श्लोक २७८] २२३ नवममानिशम् । श्रीपूर्वशास्त्रे तु मनो राजसात् सात्त्विकात्पुनः ॥२७६॥ इन्द्रियाणि समस्तानि युक्तं चैतद्विभाति नः। श्रीपूर्वशास्त्रे पुनरेतदेव युक्तमस्माकं विभाति- यन्मनो राजसादहंकाराज्जातं बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि तु सात्त्विकादिति। चोऽवधारणे भिन्नक्रमः ।। २७६ ॥ युक्तत्वमेवात्रोपदर्शयति तथाहि वाह्यरत्तीना- मक्षाणां वृत्तिभासने ॥२७७॥ आलोचने शक्तिरन्त- र्योजने मनसः पुनः। वाह्यवृत्तीनाममाणामिति, वाह्यानां चतुरादीनां दशानामिन्द्रियाणामित्यर्थः । एपां चाविकल्पनिज- वृत्तिभासनात्मन्यालोचनमात्र एव सामर्थ्यमित्युक्तं 'वृत्तिभासने पालोचने शक्तिः'-इति। वस्त्विति पाठे तुतदधिगमात्मनीत्यर्थः। इयांस्तु विशेषः-यत् बुद्धी- न्द्रियेप्वालोचनानुपाती वचनादिरूपः क्रियांशः परि- ·२२४ श्रोतन्त्रालोकः। स्फुरति स सर्व एव बुद्धयादिप्रमातृविश्रान्तिसतत्त्वो भेदाभेदमयसंवन्धमूलोऽन्तयोंजनात्मा मनसो व्या- पारः, क्रिया हि वहिर्वहूनां क्रमिकाणां क्षणानामन्तः- प्रमातृमयतयकता नाम, न चाविकल्पदशायामेवं. भावो भवेत् , एकैकस्मिन्नाभासक्षणेऽनुभवस्य वृत्तेः। तेन 'वच्म्यहम्' इत्यादौ संभवतः प्रमातुः प्रथम- विकल्पतया वचनादिविपयस्य शब्दादेः कत्रंशस्पर्शा- वरोहेण कायांशस्पोंद्रेकादीपत्परिस्फुरणं नाम कर्मेन्द्रियाणां मुख्यावृत्तिः,येनास्य मूकाादेवलक्षण्यं स्यात् ; वचनादिक्रिया तु वैकल्पिकतया मायाप्रमातुः मानस एवं व्यापारः ।। २७७॥ नन्वत्र किं प्रमाणमित्याशक्याह उक्तं च गुरुणा कुर्या- न्मनोऽनुव्यवसायि सत् ॥२७८॥ तयालम्बना मातृ- व्यापारात्मक्रिया इति। गुरुणेति श्रीप्रत्यभिज्ञाकृता । यदुक्तं तत्र 'सवपालम्बना एता मनोऽनुव्यवसायि सत् । करोति मातृव्यापारमयी कर्मादिकल्पना । (६० म०२१२१३) ·श्लोक २८०] २२५ नवममाह्निकम् । इति । मन एव हि कल्पनानन्तरं चक्षुराविव्यव- सितमपि अर्थमनुव्यवस्यन्निश्चयदशामधिशाययत् तदेकानेकरूपं द्वयमवलम्बमाना एताः क्रियादि- कल्पनाः कुर्यात् , एतावत्येव च मायाप्रमातुः प्रमात- त्वमित्युक्तं 'भातृव्यापारात्म' इति । 'निर्विकल्पदशायां हि सोऽयमैश्वरो भावः पशोरपि ।' इत्यादिनीत्या तत्तदर्थजातमभेदेनैव परिस्फुरेत्,- इति कथं भेदाभेदमयी लोकयात्रा निर्वहेत् ॥२७८॥ तन्मात्राणि पुनरत्र भूतादेस्तामसादेवाइंकारा- दित्याह तान्मात्रस्तु गणो ध्वान्त- प्रधानाया अहंकृतेः ॥२७॥ ननु बुद्धिकौन्द्रियवर्गद्वयवत् तान्मानोऽपि वर्ग: सात्त्विकादेवाहंकारात् कथं नोदियात् ? इत्याशड्- क्याह अत्राविवादः सर्वस्य ग्राह्योपक्रम एव हि। नहि अत्र कश्चिद्विप्रतिपद्यते-यत् वरणात्मनो ·२२६ श्रीतन्त्रालोक । ग्राह्यस्यायमुपक्रम इति । श्रतएवायं प्रकाश्यो न तु प्रकाशकः तदस्य सात्त्विकादहकारात् कथमुत्पत्तिः स्यात् । तदुक्तम् 'मात्रावर्गोऽप्यहकाराद्वर्गद्वयविलक्षण । प्रकाश्यस्तामसस्तस्माज्जातो भूतादिसज्ञितात् ॥' 'इति ॥२७॥ तन्मात्रवर्गमेव विभज्य दर्शयति पृथिव्यां सौरभान्यादि- विचित्रे गन्धमण्डले ॥२०॥ यत्सामान्यं हि गन्धत्वं गन्धतन्मात्रनाम तत्। अन्यत् असौरभम् । ग्रादिशब्दः प्रकारे । तेन तीव्रमन्दादेस्तष्पयुक्ततया घृतक्षतजादिसंबन्धिनश्च गन्धस्य ग्रहणम् । तदुक्तं भूपरीक्षायाम्. 'वृतशतनपक्वान्नमदिरागन्धसयुता।' इति । विचित्र इति विशेषात्मनीत्यर्थः । सामा- न्यमित्यविशेषः । अविशेषनिष्ठेरेव हि विशेषैर्भा- ·२२७ श्लोक २८१] नवममाह्निकम् । व्यमिति भावः। अत एव चानुद्भिन्नविशेषतया स गन्धादिरेव केवलस्तन्मात्र इत्युक्तम् ॥२८०॥ तञ्च सामान्यरूपत्वादेव अशेपविशेषान्वयात् व्यापीत्याह व्यापकं तत एवोक्तं सहेतुत्वात्तु न ध्रुवम् ॥ २१॥ . स्वकारणे तिरोभूति- ध्वंसो यत्तेन नाध्रुवम् । नचेतद्देशानवच्छिन्नत्वात् कालेनापि अनवच्छिन्न- मित्युक्तं 'सहेतुत्वात्तु न ध्रुवम्' इति । कृतकं हि न जातु नित्यं भवेत् , -इतिभावः । एवमप्यन्ते विनाशदर्शनाभावात् नैतद्विनश्वरमित्युक्तं 'नाध्रुवम्' इति । यस्मादस्मन्मते स्वस्मिन्नेव कारणे प्रलीनत्वं नाम नाशो, यदन्तर्विपरिवर्तिन एवार्थस्य बहिरव- भासो नरम कार्यस्वं, पुनस्तत्रैव विनान्ति श इति। तेन नैतत् कूटस्थनित्यम्, श्रपि तु परिणामिनि. त्यम्, इति सिद्धम् ॥ २८१ ॥ एतदेवान्यत्रापि प्रतिदिशति ·२२८ श्रीवन्त्रालोकः। एवं रसादिशब्दान्त- तन्मात्रष्वपि योजना ॥२२॥ ननु किमेभिः परोक्षरविशेषैः, विशेषा एव प्रत्यक्षा श्रभ्युपगम्यन्तां, यदशादियं सकलैव लोकयात्रा सिध्येत् ? इत्याशङ्कयाह विशेपाणां यतोऽवश्यं दशा प्रागविशेपिणी। अवश्यमिति, कार्यापेक्षया हि कारणेन भाव्य- मिति भावः। एपामेव प्रकृतिरूपतां निरूपयति क्षुभितं शब्दतन्मात्रं चित्राकाराः श्रतीर्दधत् ॥ २८३॥ नभः शब्दोऽवकाशात्मा वाच्याध्याससहो यतः। तदेतत्स्पर्शतन्मात्र- योगात् प्रक्षोभमागतम् ॥२४॥ वायुतामेति तेनात्र शब्दस्पर्शोभयात्मता। .

·२२६
श्लोक २८५]
नवममाहिकम् ।
चुभितमिति कार्यजननोन्मुखमित्यर्थः । चित्रा-
कारा विशेषरूपाः श्रुतीर्दधत्,-इत्यनेनास्य शब्दक-
गुणवमुक्तम् । ननु शब्द एव कथं नभो भवेदि-
त्याशयोक्तं 'शब्द' इत्यादि। यतः शब्दोऽवकाशा-
स्मा अवकाशात्मत्वात् नभसोऽनुगुणं कारण-
मित्यर्थः । श्रवकाशात्मत्वेऽपि श्रस्य हेतुः 'वाच्याध्या-.
ससह' इति । तेन यथा शब्दः स्वात्मनि वाच्यस्य
अध्याससहत्वादवकाशतां ददाति तथा तत्कार्य
श्राकाशोऽपि सर्वस्येति। तदिति शब्दतन्मात्रम् ।
तेनेति शब्दस्पर्शतन्मात्रकारणलेन हेतुना 'शब्द-
स्पर्शोभयात्मता' इति शब्दस्पर्शोभयगुणत्वम्
इत्यर्थः ॥२८॥
नन्वन्यैराकाशैकगुणः शब्दः, इत्युक्तम् । यदाहुः
'तत्राकाशस्य गुणाः शब्दसंख्यापरिमाण-
पृथक्त्वसंयोगविभागाः।'
इति, तत्कंयमिह वायोरपि तद्गुणत्वमुच्यते ?
इत्याशझ्याह
अन्ये त्वाहुर्ध्वनिः खैक-
गुणस्तदपि युज्यते ॥२८॥

·२२०
श्रीतन्त्रालोक ।
यतो वायुर्निजं रूपं
लभते न विनाम्बरात् ।
उत्तरोत्तरभूतेषु
पूर्वपूर्वस्थितिर्यतः ॥ २६ ॥
तत एव मरुद्व्योम्नो-
रवियोगो मिघः स्मृतः।
तदिति शब्दस्याकाशगुणत्वं, यतो वायुरम्वरं
विना निज रूपमेव न लभते, तत्सहचरितस्वभाव
एवेत्यर्थः । यदुत्तरोत्तरस्मिन् वाय्वादी भूते पूर्वपूर्व-
स्याकाशादेः स्थितिरित्याकाशस्य वायोश्च परस्परम-
वियोगः स्मृत इति । तदुक्तम्
'अत एव स्पर्श एव वायु तथा चोत्तरोत्तरस्य
पूर्व पूर्व मूत कारणमाहु।'
इति । श्रतश्च तत्सहचरितस्याकाशस्यैवायं मुख्य-
तया गुणः, वायोस्तु तत्साहचर्यादुपचरित इति॥२६॥
शब्दस्पर्शी तु रूपेण
समं प्रक्षोभमागतौ ॥२८७॥

·२३१ . श्लोक २८८] नवममाशिकम् । तेजस्तत्त्वं त्रिभिर्धमः पाहुः पूर्ववदेव तत् । तैत्रिभिः सरसैरापः सगन्धैर्भूरिति क्रमः॥ २८८॥ निभिर्धरित्युपलक्षितम् । पूर्ववदिति, उत्तरोत्तर- स्मिन् भूते पूर्वस्य पूर्वस्यावस्थानात् यथा वाया- चुपचरितः शब्दो गुणः, तथा तेजस्यपि शब्दस्पर्शी उपचरितौ रूपं तु मुख्य इत्यथः । सगन्धैरिति, श्रर्थात् तेश्चतुर्भिः। तदुक्तम् 'क्षुभिताच्छन्दतन्मात्राद तदध्यासावकाशदात् । अाकाश जातमेकेंन गुणेनैवोपलक्षितम् ॥ शब्दस्पर्शगुणाभ्या तु क्षुभिताभ्या समीरण : . गुणौ द्वावत एवास्य दृश्येते वीरवन्दिते ।। शब्दस्पर्शालोकगुणै क्षुमितैरनलोद्भव ॥ विगुणत्वमतस्तस्य प्रशसन्ति त्रयोविद । शब्दस्पर्शरूपरसै क्षुभितैर्वारिसभव ॥ चत शक्तयस्तेन पारिणो वरवाणेनि । शब्दादिमि पञ्चभिश्च क्षुमितैर्भूसमुद्भव ॥ तेन सर्वगुणा भूमि सर्वदैव विभाव्यते ॥ इति । २८८॥

·२३२ श्रीवन्त्रालोमः। नंनु गन्धादिगुणग्राम एव प्रत्यक्षत उपलभ्यते नतु तदतिरिक्तवृत्ति किंचिद्धरादि, तथात्वे वा गुणगु- णिनोः किंचिज्ञातेयमभ्युपगन्तव्यमित्याशडूक्याह तत्र प्रत्यक्षतः सिदो धरादिगुणसंचयः। गुणसंचय इति गन्धादिगुणवाताभिन्नत्वात् तद्रूप इत्यर्थः । तदुक्तम् 'इत्थ यथोक्तगन्धादिवातामिन्ना धरादयः। प्रत्यक्षसिद्धा लोकस्य.... इति । नहि धरादीनां तदतिरेकेणोपलम्भ एव भवेदिति भावः ॥ तदाह नहि गन्धादिधर्मांध- व्यतिरिक्ता विभाति भूः ॥२८॥ गन्धादीनामन्यतमस्य ग्रहे हि धरादिबुद्धिर्जायते नान्यथा, इति गन्धादिभ्यो धरादीनामव्यतिरिक्तलं पं.क. स. पु० गुणवता मिन्नेति पाठ । 4 ...पु. सातादिन्नेति पाठ ।

·श्लोक २०] नवसमाह्निकम् । २३३ यस्मिन्नगृहीते हि यत् गृह्यते तत्तताऽन्यत् जलादिव भूः। तदुक्तम् 'नागृहीतैस्तु गन्धाधैर्जातुविज्जायते मतिः । धरिच्या हि जलादीनामग्रहेऽपि प्रजायते ।। गन्धादिभ्यस्ततो नान्या जलादिभ्यः पृथक्च भूः।' इति ॥२८॥ ननु गन्धादय एव चेद्धरा तद्धराया एकरूपत्वात् नेपां क्रमेणोपलम्भो भवेदित्याशक्याह यथा गुणगुणिद्वैत- वादिनामेकमप्यदः। चित्रं रूप पटे भाति क्रमाद्धर्मास्तथा भुवि ॥ २६०॥ इह खलु काणादादिपु गुणगुणिनोर्भेदेऽपि यथै- कमपि. शुक्लहरितनीलादिमयतया चित्रमिदं रूपं रूपाख्यो गुणो यथायथमदेष्टयमाने गुणिनि पटे क्रमेणोपलभ्यते तथा धरादेरेकत्वादेकरूपा अपि गन्धादयो धर्मा धरादावस्मदादिभिः क्रमेणो- पलभ्यन्ते,- इति न कश्चिद्दोपः । तदुक्तम् ·૨૫૪ प्रोवन्त्रालोक । 'वित्रस्वभावका प्रोक्ता गुणामिन्ना घरादय । नमसख्या यथा चित्र पटे रूप तु वेष्टिते॥' इति ॥ २६०॥ ननु विपममेतत् , विस्तृतएटादौ विचित्रस्यापि रूपस्य युगपदुपलम्भादित्याशक्याह यथा च विस्तृते वस्त्रे युगपद्धाति चित्रता। तथैव योगिनां धर्म- सामस्त्येनावभाति भूः ॥ २६१॥ धर्मसामस्त्येनेति, धर्मादीनां हि गन्धादीनां साम- स्त्येन सहभावेन यौगपद्येनेति यावत् । पटस्य युग- पत् चित्ररूपावभासे विस्तृतत्वं निमित्तम् इह तु धर्मसामस्त्यावभासे धरादिसिद्धानां योगिनां योग- जधर्मातिशयात् पटुकरणत्वमिति ॥ २६१ ॥ एवं योगिनां पटुकरणत्वम् अयोगिनां तदभावा- इत्युपायभेदादेव धरादौ गन्धादीनां क्रमेणोप- लम्भः, इति । नेदं चोद्यं-यत् धरादीनामेकरूप- त्वात् गन्धादीनां कथं क्रमेणोपलम्भः, इति तदाह ५..... मिग्रा परादय इसी पाठ ।

·श्लोक २९३] नवममादिकम् । गन्धादिशब्दपर्यन्त- चित्ररूपा धरा ततः। उपायभेदाभात्येषा क्रमाक्रमविभागतः ॥ २६२॥ ननु यदि धरादेर्गन्धादेश्च रूपे न कश्चिद्भेदः संभवति तत् कथं 'उपायभेदे तद्भाति यदि बुद्धिभिदा कुतः।' इत्यादिनीत्या 'गन्धवती धरा' इति विशेषण- विशेष्यतया बुद्धिभेदो भवेत् ? इत्याशङ्क्याह तत एव क्रमव्यक्ति- कृतो धीभेद उच्यते। पष्ठीमयोगो धीभेदा- द्भेद्यभेदकता तथा ॥ २६॥ तत इति, यत उपायभेदेन क्रमाक्रमावभासः । पष्ठीप्रयोग इति, धराया गन्ध इति । भेद्यभेदकतेति विशेषणविशेष्यभाव इत्यर्थः । तद्यथा गन्धवती धरेत्यादि । तदुक्तम् प ... पु. ते इति पाठः।

·प्रोदन्त्रालोक । - 'विशेषणविशेष्यत्वव्यपदेशस्य धीभिदाम् । कमव्यङ्गन्यत्वतो हेतोर्गोचरत्व वजन्त्यमी ॥' इति ॥ २६३॥ प्रकृतमेवोपसंहरति तेन धर्मातिरिक्तोऽत्र धर्मी नाम न कश्चन । तेनेति क्रमग्रहणस्य अन्यथासिद्धित्वेन हेतुना। तदेवं गन्धादिधर्मांधाव्यतिरिक्ता धरादयः,- इत्युक्तं, ते च के कुत्र कियन्तः कीदृशाः पुनः ? इत्याशड्याह तत्रानेकप्रकाराः स्यु- गन्धरूपरसाः क्षितौ ॥ २६४॥ संस्पर्शः पाकजोऽनुष्या- शीतः शब्दो विचित्रकः। शोक्ल्यं माधुर्यशीतत्वे चित्राः शब्दाश्च वारिणि ॥२६॥ शुक्लभास्वरतोष्णत्वं चित्राः शब्दाश्च पावके।

·२३७ श्लोक २६७] नवममादिकम् । अपाकजश्चाशीतोष्णो ध्वनिश्चित्रश्च मारुते ॥ २६६॥ वर्णात्मको ध्वनिः शब्द- प्रतिविम्बान्यथाम्बरे। अनेकप्रकारा इति, तत्र गन्धो द्विविधः सुरभि- रसुरभिश्च, रूपमनेकप्रकारं शुक्लपीतादि, रसः षड्-. विधो मधुरादिः। पाकज इति, देशकालादिद्रव्यान्तर- संयोगप्रभवत्वात् । तदुक्तम् 'स्पर्शोऽस्था अनुष्णाशीतत्वे सति पाकजः।" इति । विचित्रक इति, खटखटादिरूपत्वात् । शौ- क्लादित्रयं रूपरसस्पर्शविषयम् । यदुक्तम् 'शुक्लमधुरशीता एव रूपरसस्पर्शाः।' इति । चित्रा इति, छलछलादिरूपत्वात् । एवमुत्तर- त्रापि धमधमचटचटादिरूपतया वैचित्र्यं ज्ञेयम् । शुक्लभास्वरतेति रूपे । तदुक्तम् 'तत्र शुक भास्वरं ष रूपमुष्ण एव स्पर्शः।' इति । अंपाकज इति । तदुक्तम् 'स्पर्शोऽस्यानुष्णाशीतत्वे सति अपाकजः' इति । वर्णात्मक इति, वाचकशब्दमय इत्यर्थः । प्रतिविम्बानीति, तदुक्तम् . ,

·औतन्त्रालोकः।
'प्रतिशब्दकसंघातो नमस्येवोदितो बुधैः ।'
इति ।
नन्वन्यैरस्पर्शवदाकाशैकगुणवं शब्दस्य निर-
णायि । यदाहुः
'शब्दः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वक-
त्वादयावद्रव्यमावित्वात् , अानयात् अन्यत्रोपल-
धेश्व न स्पर्शवद्विशेषगुणः।
इति । तत्कथमिह स्पर्शवतां क्षित्यादीनामपि गुणः
शब्दः,-इत्युच्यते ? इत्याशङ्कयाह
यत्तु न स्पर्शवधर्मः
शब्द इत्यादि भण्यते ॥ २६७ ॥
काणादेस्तत्स्वप्रतीति-
विरुद्ध केन गृह्यताम् ।
स्वप्रतीतिविरुद्धमिति, अनुभववाधितमित्यर्थः
॥२६७॥
एतदेवोपपादयति
पटहे ध्वनिरित्येव
भात्यवाधितमेव यत् ॥ २६८॥

·शोक ३००] २३६ । नवममादिकम् । अतश्च श्राश्रयादन्यत्रास्य नोपलम्भः, इति भावः॥ ननु पटहे ध्वनिरिति पटहहेतुत्वादन्यथा सिद्धो- यमवभासः, -इत्याशझ्याह न च हेतुत्वमात्रेण तदादानत्ववेदनात् । नहि अत्र पटहे सति ध्वनिरित्येतावतीयं प्रति- पत्तिरस्ति, अपि तु पटहदेशोऽयं ध्वनिरिति; अतश्च प्रसिद्धोऽयं हेतुरिति भावः। ननु कथं निष्क्रियतया पटहदेशमप्राप्तवतः श्रो. त्रस्य तदेशस्थशब्दोपलम्भनिमित्तत्वं भवेदित्याशङ्- क्याह श्रोत्रं चास्मन्मतेऽहंकृ. कारणं तत्र तत्र तत् ॥ २६॥ 'वृत्तिभागीति तद्देशं शब्दं गृह्मात्यलं तथा । तदित्यहकृत्कारणत्वादेतोः, अहंकृतोऽपि रजो- रूपत्वात् क्रियावत्त्वम्, इति तत्कार्य श्रोत्रमपि ·२४० श्रोतन्त्रालोकः। क्रियावदित्युक्तं तत्र तत्र वृत्तिभागीति। तत्र तत्र वि- पयदेशे व्यापारभाक् क्रियावदित्यर्थः । अतश्च श्रोत्रं पटहदेशमपि शब्दं तथा तंत्स्थेनेवालं पर्याप्तेन रूपेण गृह्णीयात् । इह खलु काणादा एवमूचुः, यत्- 'वीचीसन्तानक्रमेण कर्णशधकुल्यवच्छिन्नं श्रोत्रतया संमत नभोदेशं संप्राप्य संयोगवि- भागप्रभवप्रथमशब्दप्रसूतः शब्दः स्वविपयं ज्ञानं जनयेत् ।' इति ॥२६॥ एतदेव प्रतिक्षेप्तुमनुवदति यस्त्वाह श्रोत्रमाकाशं कर्णसंयोगभेदितम् ॥३०॥ शब्दजः शब्द आगत्य शब्दयुद्धिं प्रसूयते। तस्य मन्देऽपि मुरज- ध्वनावावर्गाके सति ॥ ३०१॥ अमुत्र श्रुतिरेपति दूरे संवेदनं कथम् । श्रतश्च 'पाश्रयादन्यत्रास्योपलम्भः इति नायम- सिद्धो हेतुरित्याशयः । तस्यैवमभिधानुः काणादस्य, ' ·श्लोक ३०२] मवममासिकम् । मन्द इत्यन्त्यप्रायत्वात् , अपिना अस्यानाकर्यनयो- ग्यत्वं सूचितम्। अमुत्रेति मुरजदेशे, यदि नाम हि श्रोत्रतया संमतं नभोदेशं प्राप्तः सन् अन्त्यप्रायः शब्दजः शब्दः प्रतीयत तदिह श्रोने शब्दः, इति प्रतिपत्तिः स्यात्, न तु दूरतया मुरजदेशादाविति । ततश्च श्रवणाकाशसमवेतशब्दोपलम्भपतः स्वानु- भवेनैव प्रतिक्षिप्तः, इति भावः ॥ ३०१॥ अत्रैव हेतुमाह नहि शब्दजशब्दस्य दूरादूररवोदितेः, ॥ ३०२॥ श्रोत्राकाशगतस्यास्ति दूरादूरस्वभावता। नहि दूराददूरादा शब्दादुदितस्य शब्दस्य श्रो- त्राकाशदेशसमवायाविशेषात् कारणवैदूर्यावैदूर्याभ्यां स्वात्मनि कश्चिदतिशयः ॥३०२॥ ननु मा भूत् श्रोत्रवृत्तितया शब्दजः शब्दो दूर- पं.क.रा.पु. शब्दसहमः शब्द इति पाठः। ..१४ क..पु.कारकवैदूर्येति पाठः ।

·२४२ श्रीवन्त्रालोकः। प्रतीतिविषयः, प्रथम एव तु श्रोत्रपर्यन्तप्रसरणशी- लो दूरदेशस्थतया तथा स्यादित्याशङत्याह न चासौ प्रथमः शब्द- स्तावव्यापीति युज्यते ॥३०३ ॥ तत्रस्थैः सह तीव्रात्मा श्रूयमाणस्त्वनेन तु। कथं श्रूयेत मन्दःस- नहि धर्मान्तराश्रयः ॥३०४॥ प्रथमः शब्द इति, दूरदेशरथमुरजााद्भूतः । एवं हि प्रथमोऽयं मुरजादिशब्दस्तदेशसंनिकृष्टः श्रो. तृभिः तीव्रतया श्रूयमाणः कथमनेन दूरवेशस्थेन श्रोत्रा मन्दतया श्रूयते; नहि स तीव्र एव शब्दो मन्दत्वाख्यस्य धर्मान्तरस्यापि अाश्रयः स्यात्, एकस्य विरुद्धधर्मायोगात्; अतश्च स्वाभयमुरजादा- वेवास्योपलब्धिः-इत्यसिद्ध एवायं हेतुः ॥३०॥ ननु फाणादैः शब्दस्य स्पर्शवद्धमतामपाकर्तु हेतुत्रयमुपन्यस्त, तत् कथमेतदेकेनैव हेतुना पराक- " ·4 श्लोक ३०५ ] नवममासिकम् । तेन पराकृतं स्यात्, अन्यस्य हेतुद्वयस्याविकलस्यैव भावात् ? इत्याशझ्याह एतच्चान्यैरपाकारि बहुति तथा पुनः। नायस्तं पतिताघात- दाने को हिन पण्डितः॥३०॥. अन्यरिति ज्योत्स्नाकारादिभिः । ते हि एव- माहुः-यत् परैः संयोगस्थ स्पर्शवद्गुणत्वेऽपि अका- रणगुणपूर्वकतैव प्रत्यपादि, अन्यथा हि कार्यद्रव्येषु संयोगज एव संयोगःस्यात् , कारणसंयोगपूर्वकत्वादेव कार्यसंयोगस्य ः ततश्चान्यतरोभयकर्मजः संयोगः स्थाणुश्येनयोःश्येनोवान स्यात्, नच संयोगो यावद्- द्रव्यं भवति, सत्येव द्रव्ये विभागोत्पत्तौ तन्निवृत्तेः। श्रतश्च द्वयोरपि हेत्वोःसयोगेनानेकान्तिकत्वम,प्रत्युत संयोगमेव दृष्टान्तीकृत्य अकारणगुणपूर्वकत्वायाव- द्रव्यभाविवाभ्यां स्पर्शवद्गुणत्वसाधने साधनत्रिप- र्ययसाधनादि पिठरपाकपक्षे च घटपाकजरूपा- दिभिः स्फुटतरमनेकान्तिकत्वम् अकारणगुणपूर्व- पुरिमायाति पार

·यथायथमधिकतया स्फुटीभवन् विशिष्यते,-इति यो
रपि धर्मः शब्द इति । वृथेति, तत एवावधार्यमिति
पुरेति, योयस्य पूर्वभावीत्यर्थः । इह खलु तत्त्वानां
पत्रिंशत्वेऽपि मुख्यया वृत्त्या नरशक्तिशिवात्मक
त्वेन त्रैविध्यं, तेषां प्रकाशमयचिद्धर्मताख्यो गुणो
श्रोतन्त्रालोकः।
कत्वं च परं प्रत्यसिद्धं च शब्दगुणादेवोपादानात्,
शब्दगुणस्य कार्यस्योत्पादोपगमात् श्रयावदव्य-
भावित्वमपि तथा याववव्यमेव शवादी शब्दस्य
भावात् कथं न श्रूयते, इति चेत् अनभिव्यक्तत्वा-
दिति ब्रूमः । यदनभिव्यक्तशब्दकादभिव्यक्तशब्दः
'परिणामोऽन्य एवेति । तस्मात स्पर्शास्पर्शवतोरुभयो-
भावः ॥३०५॥
एवं शिवादेर्धरान्तस्य तत्त्वजातस्य क्रमं निरूप्य
व्याप्यव्यापकभावं दर्शयति
अमीपां तु धरादीनां
यावांस्तत्त्वगणाः पुरा।
गुणाधिकतया तिष्ठन्
व्याप्ता तावान् प्रकाशते ॥३०॥

·श्लोक ३०७] नवममादिकम् । यतो विशिष्टगुणः स तस्य व्यापको, यथा शक्तेः शिवः, शिवशक्ती च नरस्येति । यदभिप्रायेणैव 'मायासदेशपर्यन्तमात्मविद्याशिवायम् । तत्वधयं यथापूर्व चिन्मयत्वप्रकाशभाक् ।' इत्याद्यन्यैरुक्तम् । एवं च यद्यपि नरात्मके मायादौ तत्त्वजाते चिद्धर्मतात्मनो गुणस्याविशिष्ट- मेव न्यूनत्वं तथापि एपामवरोहक्रमेण वेद्यताया यथायथं स्थौल्यातिशयात्मगुणोऽपि प्रारोहक्रमेण तारतम्यात् विशेषः, इत्युक्तम् । गुणाधिकतया तिष्ठन् यावान् पूर्वभावी तत्त्वगुणस्तावान् अमीषां धरा- दीनां तत्त्वानां व्यापको , यथाधराया जलं तस्यापि तेजः,-इत्यादि ॥ ३०६ ॥ नन्वग्निधूमवत् कारणं कार्याव्यभिचारितया तयापकं, कार्य च तदव्यभिचारितया व्याप्यम्; अथवा तिरस्करिणीतिरोहितनटवत् सूक्ष्म व्याप्य, स्थूलं च' व्यापकम,-इति किमत्र गुणाधिक्यकथने नेत्याशझ्याह व्याप्यव्यापकता येपा तत्त्वानां दर्शिता किल । , ·' श्रीवन्यालोक । सा गुणाधिक्यतः सिद्धा न हेतुत्वान्न लाघवात् ॥ ३०७॥ किलेति भागमे ॥ ३०७ ॥ एतदेव हेतुत्वस्य लाघवस्य व्यभिचारं दर्शयन्नुप- पादयति अहेतुनापि रागो हि व्याप्तो विद्यादिना स्फुटम् । अहेतुनेति, विद्यारागयोः 'अव्यक्तरागविद्याः कलासमुत्या' इत्याद्युक्त्या कलातः सहैव समुत्पत्तेः । ननु अकारणं च व्यापकं चेति विप्रतिपिद्ध- तत्, इत्याशझ्याह तद्विना न भवेद्यत्त- व्याप्तमित्युच्यते यतः ॥३०८।। न लाघवं च नामास्ति किचिदत्र स्वदर्शने। गुणाधिक्यादतो ज्ञेया व्याप्यव्यापकता स्फुटा ॥३०६॥ न भवेदिति, आभास्यतांन यायादित्यर्थः । नहि

·२४७
श्लोक ३१०]
मवममाह्निकम् ।
आभासवादे बिनाभासमन्यत् किंचित् भावानां
सत्तावेदकं प्रमाणं संभवेदिति भावः । अतश्चेह
यदनुग्रहं विना यन्न भासते तत्तद्वयाप्यमित्युक्तम्,
इतरञ्च तद्वयापकमिति । अत्र स्वदर्शने इति, संविद-
द्वैतमात्रसतत्त्वे निकशास्त्रे इत्यर्थः । नहि परां संवि-
दमधिकृत्य स्थूलं सूक्ष्मंवा किंचिदस्ति,-इत्यभि-
प्रायः । श्रत इति हेतुत्वस्य लाघवस्य च व्याप्य-
व्यापकतायां निमित्तत्त्वानुपपत्तेः ॥ ३०६ ॥
ननु श्रीपूर्वशास्त्रे गुणाधिक्यादूर्वाधरभावमात्र-
मेवोक्तं न व्याप्यव्यापकत्वम्, इति किमेतदुच्यते?
इत्याशक्याह
यो हि यस्माद्गुणोत्कृष्टः
स तस्मादूर्ध्व उच्यते।
ऊर्ध्वता व्याप्तता श्रीम-
न्मालिनीविजये स्फुटा ॥३१०॥
नहि एवमादावृद्धत्वं देशकृतं कालकृतं वा विव-
क्षितं, किं तु चिद्धर्मत्वतारतम्याद गुणोत्कर्षः, तदेव
च व्यापकत्वमित्युक्तम् ऊर्ध्वता व्याप्तृतेति ॥३१०॥

·२४९ श्रीवन्त्रालोक । एवमियता पर्यवसितमित्याह अतः शिवत्वात्प्रभृति प्रकाशता- स्वरूपमादाय निजात्मनि ध्रुवम् । समस्ततत्त्वावलिधर्मसंचयै- विभाति भूाप्तृतया स्थितैरलम्॥३११॥ श्रतो गुणप्रकर्षप्रयुक्तात् व्याप्यव्यापकभावात् हेतोः, शिवात्प्रभृति स्वात्मनि चिद्धमताख्यगुणप्रक- पमादाय समस्तानां तत्वानां संबन्धिभिः संग्रह- पर्यन्तैः धर्माणां संचयनिश्चितमंव पूर्णेन रूपेण व्याप्तृतया स्थितैर्भूर्भाति समस्ततत्वव्याप्ये- त्यर्थः ॥ ३११ ॥ एतदेवान्यत्रापि अतिदिशति एवं जलादेरपि शक्तितत्त्व- पर्यन्तधाम्रो वपुरस्ति ताहक्.. तादृगिति, पूर्वपूर्वस्तत्त्वेाप्यमिति भावः ॥ ननु व्याप्यव्यापकभावेऽपि एषां को विशेषः ? इत्याशङ्कयाह ·ग्लोफ ३१३] नवममाह्निकम् । किं तूत्तरं शक्तितयैव तत्त्वं पूर्व तु.तद्धर्मतयेति भेदः ॥३१॥ उत्तरमितिधरादि पूर्वमिति जलादि । तद्धर्मत्येति स धर्मो यस्येति शक्तिमद्रूपतयेत्यर्थः । तेन धरातत्त्वं शक्तिरूपं, जलतत्त्वं तु शक्तिमद्रूपं; सधरंच जलतत्त्वं शक्तिः तेजस्तत्त्वं तु शक्तिमत् । यावत् शक्तितत्त्वं शक्तिः शिवस्तु शक्तिमान् येन 'पञ्चत्रिंशत्तची शिवनाथस्यैव शक्तिरक्तेयम् ।' इत्याद्यन्यैरुक्तम् ॥३१२॥ एतच्चान्यन वैतत्येनोक्तमिति तत एवावधार्यमित्याह अनुत्तरप्रक्रियायां वैतत्येन प्रदर्शितम् । एतत् तस्मात् ततः पश्ये- द्विस्तरार्थी विवेचकः ॥३१३॥ अनुत्तरप्रक्रियायामिति श्रीपरात्रीशिकाविवरणा- दावित्यर्थः ।। ३१३ ॥ एतदेव श्लोकस्य प्रथमार्धेनोपसंहरति ·भीतन्त्रालोक । इति तत्त्वस्वरूपस्य कृतं सम्पक मकाशनम् ॥३१४॥ सम्यगिति अनेनात्र भोगकांरिकादिभ्यो वेलक्षण्यं कटानितमिति शिवम् ॥ शफरनन्दनसद्यो- ज्योतिदेवलकणमुगादिमतम् । प्रत्यास्यास्यन्नमम व्यापख्यावाहिक जयरपाख्य ।। इति श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीमदभिनव- गुप्तविरचिते तन्त्रालोके श्रीजयरथाचार्यविरचितविवेकाभिस्य- व्याख्योपेते तत्त्वप्रकाशनं नाम नवममाहिक समाप्तम् ॥ . श्रीमत्प्रतापभूमर्तुराया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन सम्पाद्यायं प्रकाशित ॥ थीसाम्यशिवार्पणं भूयात् - ·प्रथमं परिशिष्टम् । तन्वालोकनवमाहिके मूलपद्यानामनुक्रमणिका । प्र०सं० १०८ ... ... ११६. ... १५० . ... ... ३५ १८६ २०१ १२० . .. प्रकालकलिते व्यापि “प्रचेतनमनकात्म प्रज्ञस्येवि तत सूते भणूनां लोलिका नाम • अत एव घटोद्भूती अत एव विशुद्धात्म प्रतएव विहीनेऽपि प्रत एवाध्वनि प्रोक्ता प्रत. शिवत्वात्मक प्रतः संचिन्नचैतन्य प्रत. साख्यदृशा सिद्धः प्रत. सुशिवपर्यन्ता अतो यन्नियमेनैव प्रतोऽसामान्यकरण प्रवाविवाद. सर्वस्य अघ तत्त्वप्रविभागो अनया विद्धस्य पशः अनहंयुतया प्रोज्झत अनुत्तरप्रक्रियायां १४० १४५ ... ३० २०० ... २२५ ... . ... ... २६८ ... .. . ... २४ ·(२) पृ०स० २४३ ११७ ... ... ५६ ... ... २१ ... ... १५५ ... २४० ... ... २४४ ... ... ... १४३ ११ ... अन्तः प्रायाश्रयं यत्तु अन्यधैकं भवेद्विश्वं प्रपध्वस्तमलस्त्वन्तः अपूर्णम्मन्यता चेयं अभिसंधानविरहे अभिसंधिमत: कर्म प्रमेदभूमिरेषा च अमुत्र श्रुविरेपेवि ममीपां तु घरादीनां अलक्ष्यान्तरयोरित्थं अवसायोऽभिमानश्च अस्य कर्ममलस्येय अहममेति-संत्यागो अहन्तानुगमादाई अहेतुनापि रागो हि आत्मनामध्वमोक्तृत्वं मालोचने शक्तिरन्तः प्रावरीतुं न वाच्यं च प्रास्ते सामान्यकल्पन इति तत्त्वस्वरूपस्य इति न्यायोभिवो वाद. इवि व्याख्यास्मदुक्तेऽस्मिन् इत्यत्र राजसाइंकृत ... ... २४६ १२७ २२३ ... ... ... ७० ... ...२५० ... ..

·पृ० सं० ४५ २२३ १८० ११५. २१७ १६६ ... १७४ .. ... इत्ययं करणस्कन्धो इत्येष कम उदिष्टः इन्द्रियाणि समस्तानि ईश्वरेच्छावशक्षुब्ध ईश्वरेच्छावशक्षुब्ध ईश्वरेच्छावशादस्य उक्त इन्द्रियवर्गोऽयं उक्त शिववनुशास्त्रे उक्तं श्रीपूर्वशास्त्रेच उक्तमत्र विभात्येप अक्तमेवेति शास्त्रेऽस्मिन् अच्छिद्यतामन्त्यदर्श अच्छूनवेव प्रथमा उच्यते कर्तृतैवोक्ता 'उपस्तम्भ विहन्त्येतत् एतधान्यैरपाकारि एतत्कर्तव्यचकं तत् एतत्कार्ममलं प्रोक्तं एवं फलाल्यवंत्त्वस्य एवं जलादितत्त्वेषु एवं जलादिरपि शक्ति एपां कलादितस्वानां एषामेव कलादीनां ... .. १२ ... २१६ १०६ ४ ... २४८ १३३ ... ... १३५ ·पृ०सं० ... ... ... १२६ २११ १८ १६७ ... ... ... २६ ... ... ... ૨ ... ... १०४ २०० .... १३० ... ... करयत्वमतो युक्त करमान्यपि वाच्यानि करणीकृतवत्स्वांश कर्तुविभिन्न करणं फर्तृत्व चेतदेवस्य कसि पुंसः कर्तृत्वात् कर्मयो हेतुतामेतु कर्म वज्ज्ञानदीताद्यः फलां विना न वस्याश्च कलादिवसुघान्वं यत् कलामायाणुसंयोग कला हि किंचित्कर्तृत्व कला हि शुद्धा नचाहक कायादेस्तत्स्वप्रतीति कार्यकारणमावस्य कार्यावच्छेदि कर्तृत्व कालो मायति कविता किंचिद्रूपतयाक्षिप्य किंतु सामान्यकरण की प्रत्यामिति कृषिकर्म मधी मोगः कमान्मन्त्रेशदत क्रमेण चित्राकारोऽस्तु १३६ १३४ ... १४८ २०२ ... १०० ७८ ...

·पृ०स० ... ... ८२ ... . ११२ ... क्रमोपलम्मरूपत्वात् क्रिया प करीतारूपात चोमोऽस्य खोलिकाख्यात्य खपुमाद्यस्ति तां ब्रूमः गन्धादिशब्दपर्यन्त गर्भीकृतानन्तमावि गहनोपभोगगर्भ गुणेभ्यो युद्धितत्त्व तत् ... ... १२४ २३५ ११६. १६६ १८१ ५३ ... ... ... ... गुरुपासा विनवात्त ७५ ... ... ... ... ११३ १२६ ... .. १५४ ... .. ... चतुर्दशविधं भूत चित्रहत्वन्तरं किचित् चिदचिद्रूपताभासी चैत्रवत्सौशिवान्तं तत् जउमेव हि मुख्योऽय जाड्य प्रमातन्त्रत्व वानं पानुपरश्मीना ज्ञान नादानमित्येवत् ज्ञानेन वा निरुध्येत तव एते चोभमापना. तत एव क्रमव्यक्ति वत एव वहद्वारात वव एव मरुन्योन्नो वतः प्रबुद्धसंस्कारा २० १०२ ... २३५ २०३ ... .. ... ... ...

·पृ० सं० ... ... ततश्च चित्राकारोऽसी वतरच सुप्ते तुर्ये घ वतो जडत्वे कार्यत्वे ८१ १२२ ... रातो यावति यादृप्यात् ... ... ३१ ... ... ... १२१ ... २३२ २४२ २१३ ... ... वचत्प्राधान्ययोगेन । वत्तस्य घेतुश्चेत्सोऽयं तत्त्वभावं विनान्योऽपि तत्र प्रत्यक्षतः सिद्धो तस्यैः सह तीवात्मा तनानुसंधिः पञ्चामा तत्रैषां दृश्यते दृशः तत्सद्वितीया साशुद्धिः वस्थाने वृचिमन्तीति तत्स्वातन्त्र्यरसात क्यापि शानकाले तत् तथापि मालिनीशास्त्र तथापि वस्तुसत्तेयं तथामावे तु बुद्धरः तथाभूते च नियमे तथावमासचिमंच तथा हि कालसदनात् तथैवात्येति प्राप्त्रेषु तथोपलम्ममात्र दी :::::::::::::::::::: ... २०४ ३ ... १०७ १२६ ... १२३ ३ ... ... ... ... ... ...

·पृ० स० ... ... १४३ १२६ ५५ ... ५२ ... २२४ ... ७३ १८५ १३२ ... तदभावो मलो रूप सदवश्य परस्यापि सदा माया'विवेकः तदेतद्व्यतिरिक्त हि तदेवं पञ्चकमिद तदेषु तत्त्वमित्युक्तं तवयालम्बना मात्र तमीशं प्रति युक्तं यत् तया पञ्चविधश्चैप तस्मात्कलादिको वर्ग: तस्मात्स्वातन्त्र्ययोगेन तस्मादस्य न फर्मास्ति तस्माद्विप्रतिपत्रिं नो तस्मिन्सति हि उद्भाव तस्यैव तत्फलं चित्रं तेजस्तत्व त्रिभिधम: तेन च्छिन्नकरस्यास्ति वेन धर्मातिरिक्तोऽन्न तेन यचोद्यते सांस्यं सेनाशुद्धव विद्यास्य तेपामधूनां स मनः त्यक्तुं वान्छति न यतः दण्डाहवामलकी ... १७६ १०० २३१ २०४ १८१ ... ... ११५ १२८ ...

·(८) पृ० सं० ... ... १७ ... ३ ५ .. १२५ ... ... दशास्वन्त.फवावस्था दुःसं मे दु.खहेतु दुःर रजः क्रियात्मत्वात् दूराच माविनश्चेत्य दृष्टमित्यन्यदेहरचं देवपुर्यष्टकायेषु देहानां भुवनाना च दोपबीजं पशुत्वं च घरादिवत्तथात्यन्ता धर्माधर्मात्मकं कर्म धोपुंबिवेक विधाते न च बुद्धिरसंवेद्या न च हेतुत्वमाण •न शशचिरेवास्य न जहरिचदधिष्ठान न जायते घटो नून नवद्भवद्भिरुदित ननु चोभयतः घुम्नात् ननु श्रीमद्रौरवादी मनु श्रीमन्मतादी न फलं चीवमूढादे नमः शन्दो वकाचारमा न लापवंचनामास्ति ... १४४ १८२ २३६ १४१ ११० ३७ ... २५४ १७४ ... २२८ ... ...

·प्र०सं० ..y ... २१२ १२१ ८५ ... ... ... ४५ ... ... ३२ ... नहि हेतुः कदाप्यास्ते न ह्यस्वच्छमितप्रायः नायस्य शक्तिः साधस्तात् भाई कर्तेति मन्वानः निःसंख्यैर्वहुभी रूपैः नियतिनास्ति पैरिब्चे नियते शिव एवैकः नियमश्च तयारूपः निरवच्छेदकाश निर्णीत विततं चैतत् निर्मले पुंसि नेशस्य परस्मै स्थान विज्ञात पराभिसंधिविच्छेदे परैर्गमौ तु फरणं पुनर्गुणः किया त्वेपा पूर्वकस्य तु हेतुत्वं प्रकृतं धमहे ज्ञाना प्रसिद्धासान संकोचं प्राग्यश्च नान्त:करणं फलोपरक्तां विदधत बीजमकर इत्यस्मिन् बोजमगुरपत्रादि बुद्धिस्तु गुणसंकीर्या ... . २०४ ... ...२० ... ... ... ... १५१ ... ...

·पृ० सं० ... ... १८६ ... ... १५६ ... २१८ ... ... ... १८३ ११४ ... ... १०१ बुद्धेरहंकृत्ताइते बुद्ध्यइंफन्मनः प्राहुः भवदोषोऽनुवश्व भागानां प्रतिबिन्यं च भिन्नफल्पा यदि क्षेप्या भूतादिनाघ्नस्तन्मात्र मंदारमासस्वातन्त्र्यं मोक्तर्यात्मनि वेनेयं भोक्तमोग्यात्मता न स्यात् भोगीपायेप्सुको निल्यो भोजयेत्यनुसंधानात् भोत्स्यते यततः प्रोक्तं भौतिकत्वमोऽप्यस्तु मद्यं सूते मदं दुःम मनो यत्सर्वविपर्य मन्त्रा इति रिशुद्धाः स्युः मनुश्वानारको माया मलाद्विविक्तमात्मानं महान्तं वे उधान्तःस्थ मायां विक्षोभ्य संसार माया कन्ना रागविद्ये मायाकायेंऽपि तत्त्वीये मायागर्मादिकारीयो १७७ ... ... ... ... १८८ ५२ ... ... १३६ .१४६ ११० ११५ ... १२८ १४७ ... ..

·पृ०सं० ... ... २०५ १०७ ... २३१ ... '. २२६ २३४ ... माया दि चिन्मयादं मुखेनापि यदादानं मुहूर्तानिहेत्सर्व मूर्वानां प्रतिघस्तेजो यतो वायुर्निजं रूपं यत्साधनं तदक्षं स्यात् यत्सामान्य हि गन्धत्वं यथा गुणगुणिद्वैत यथा च विस्तृते वस्ने यघा पृधिव्यधिपतिः यथा हि घटसाहित्य यदा यदा विनश्येत याति फर्किसुमेर्वाया यान्युक्तानि पुराणि ये पुनः कर्मसंस्कार योगाच्छातो द्रव्यमन्त्र योगाच्छागन्वरोत योग्यतामानमेवन् यो दि परमाद्गुषोत्कृष्टः रागतत्त्वमिति प्रोक्त रामविद्याकालयति राजसामादकमाझ राजसाईजाता ... २ १२० ४२ ... ... ... • ·(१२) पृ०सं० २०३ २३७ वम्याददे त्यजाम्या वर्षात्मको ध्वनिः शब्द ... ... ... ८ ... वस्तुतः सर्वभावानां वायुतामेति वेनात्र २२८ ... ... ... १०१ ... ... २२८ १८२ ... ... ... विज्ञानकवली प्रोक्तः विज्ञानाकलता तस्य विद्या रागोऽथ नियतिः विना मुक्त फलं हेतुः विरक्तावपि तृप्तस्य विशेषणवया योन विशेषायां यदो वश्यं विपयप्रतिविम्बर वृत्तिमागोवि तद्देश वृत्तिर्बोधो भवेद्रुद्धः वैचित्यकारणामावात् व्यापिनी विश्वहेतुत्वात् व्याप्यव्यापकता येषा शब्दजःशब्दमागत्य शब्दवन्मानहेतुत्वं शास्त्रेषु युज्यते चित्रात् शिव एवं च तत्पश्येत शिव श्व दि सा यस्मात् शिवदहनकिरपजाले २३ ...१५२ ... ... २४५ ... ... ... ...

·( १३ ) पृ०सं० ... १२१ ४४ ... .. ... ७४ ... ४० २४१ ... ... २३६ द ... ... २५ शिवशक्तिमया एव 'शिवशक्तिसदेशान शुक्लभास्वरतोष्णत्वं शेषास्तु सुगमरूपाः ओपूर्वशास्त्रे कथितां श्रीपूर्वे तु फलातस्वात् श्रोत्राकाशमतस्यास्ति घटके कारणसंज्ञऽध संस्पर्शः पाकजोनुष्या- स तत्फलत्यागकृत स तत्स्वभाव इति चेत् स तु सर्वत्र तुल्यत्वात् सत्त्वप्रधानाईकारात् सदाशिवाधास्तु स्या सद्योनिर्वाणदीचोत्थ स पूर्वमय पश्चात्स सममेव हि भोग्यं प समस्तेन्द्रियसंचार 'सगेय ततः सर्वः स विज्ञानाकलस्यापि समस्कारः फलार्यह महासद्धिमतीसोः सामन्यव्यवकत्वेन ... १९७ ... ... ... ... २२० ८५ ... १६६ ... ...

·(१४) पृ० सं० १६८ ... ... ... १४२ २२७ २१२ ... ... सुखदुःखसंविदं या मुसहेवी सुसे चास्य मुसादीनां समं व्यक्तः १३० सुखादीन्प्रत्ययान्मोह सेयं कला न करणं स्वकारणे तिरोभूतिः स्वच्छसंवेदनोदार स्वच्दायां धियि संक्रामन् स्वतन्त्रता च चिन्मात्र खतन्त्रस्येश्वरस्यैवाः स्वप्ने घटपटादोना स्वभाव इति चेन्नासी स्वयं प्रवृत्ती विश्वं स्यात् खरूपविश्रान्तिकृते स्वाच्छन्द्यात्संविदेवोक्ता स्वाक्यमासिवमिदो स्वातन्त्र्यानासन स्थाच्चे स्वात्मप्रच्छादनेच्दैव ... हेतुः स्याद् ध्वंसमानत्वं हेतुमेदान भेदः स्यात् इति मूलपद्यानामनुक्रमणिका नवमाहिके समाता ॥ ३२ ... २१३ ... ... १०८ ... ४८ ... २८ ... ... ... ८० ... ...

·प्रथ ... ० ... . ... द्वितीयं परिशिष्टम् । तन्वालोकनवमाहिके प्रमाणपद्यानामनुक्रमणिका। प्रमाणप्रतीकम् पृष्टाङ्कः प्रन्यनाम प्रणवश्विदचिद्रपाः ११४ प्रत ऊर्ध्व भवेदन्यत् सर्वज्ञानोत्तरम् अत एव स्पर्श एव २३० पत्र चैपां वास्तवेन १७६ तन्त्रसार: प्रथकालक्रमप्राप्तः मतङ्गः अथ चप्रागसन्मावः १८ काल्यपरीक्षा मथ पुंस्तत्त्वनिर्देशः मवतः भधानादिमलः पुंसा स्वायंभुवः मथेदानी मुनिव्याघ्र मतनः अनपेक्षानुवृत्तेश्य अनाभितः कर्मफलं ८६ श्रीभगवद्गीता अन्तर्मुसंगतानां च मन्येऽन्तःकरणं पाएं १६१ पन्योन्यमिघुनाः सर्वे १८८ प्रशिवा भेदप्रया० ११८ पटगुणा तेभ्यो धियं १८२ मानिनीविजयः मस्त सा कहावत्व ४१ मालिनोविजयः मानन्दादिभिरभिस्तु २११ सपोज्योतिः ... ... ... ... यौना ... . ... . ० ... 0 .. ... ..। ... ... ...

·पृ० स० प्रन्यनाम . . १८६. २३२ . ... मतजा मृगेन्द्रः १४३ ... ... . ... ... प्रमाणप्र० मा महाप्रलयस्थायि इन्टासंरम्मवोधाप्या इत्यं यधोकतान्धादि इत्ययोः फलितस्यास्य इत्येवदुमयं विप्र इंशस्य निर्मले पुसि इश्वरेच्छावशक्षुब्ध ईश्वरेच्यावशादस्य ईपदुन्मीलिवात्मानः ईपद्विहारादानादि उत्तेपणावतोपथ उपायभेदे ताति एक एव सप्राकार एफस्यार्थस्वभावस्य एवं च पुद्गलस्यान्त एवं महता चमसा एवविध प्रधान तत् कण्ठोऽननिगरोन करन येन भोग्य कशक्तिं व्यनक्तस्य कर्तृशक्तिरणोनित्या कर्मजं वुद्धियुक्ता हि कलातत्वादागविदो ७२ ११२ ५६-११५ १४८ २०६ २०८ २३५ मालिनोविजयः श्रीपूर्वशास्त्रम् मवतन्त्रम् ....न्यायसू० तर्कसू० ... ... . . ... . १७० १६७ १९० ... शिवधनुः स्वच्छन्द. न्यायमल्जरी ... ... ... १४२ १४३ १४६ स मृगेन्द्र गीता १७४ कह .

·पृ० स० ... १७० ४६ प्रन्यनाम रुरुवृत्तिः किरणा मालिनीविजयः ... १४४ ० ... ইঘৰ স ... ... . १९२ २०६ २३१ ... ... . ० ... मतः नैयायिकाः ... प्रमायप्र० कलादिभिरेव शुद्धः कालतत्त्वात्कला ज्ञेया कालोऽपि कलयत्येनं किंतु कारणवकराज किंत्वान्तरदशोद्रेका क्लपिमविः स्यतिश्चैव कृप्तकल्प्यविरोधे च क्षुभिताच्छन्दतन्मात्रा चोभितोऽनन्तनाथेन गन्धाापलब्धिक्रिया- गुग्णतत्त्वोभोग्यस्य प्रन्धिजन्यकलाकाल घृतततजपकान्न घ्रायरसनचतु. चतुव्यगतान्स्पर्शान चित्रस्वभावकाः प्रोक्ताः 'चिदानन्दैषणाज्ञान जहस्य तु न सा शक्तिः जन्माभिजनिका शक्तिः ज्ञानं विना न कर्तृत्वं तव अर्व भवेदन्यत् वत एव कलावस्यात् ततः फालनियत्यारयं ... २०७ १४५ १६५ ... ... ... ... मृगेन्द्रः भूपरीशा न्यायसू० भोगकारिकाः ... ... २३४ ? ... ... इश्वर प्र० २४ ११२ १५० . ... O सर्वज्ञानाचरम् मालिनीविजयः किरया ... ...

·( १८ ) पृ०सं० प्रमाणप्र० ततः पुंसां मस्तः स्मृतः प्रन्यनाम स्वायंभुवः, मालिनीविजयः ... सतो गुणान ... ... १८० ४१ ६ रवः ... ततोऽधिष्ठाय विद्यशो दत्त्वं यदस्तुरूपं स्यात् तत्र शुई मास्वरं च ... .. मतङ्गः . नत्र सामर्थ्य हि धर्मालंकारः २३७ १८ २२६ २१६ ४६ . ... ... मालिनीविजयः किरणा किरया धर्मालंकारः ४७ ... ... वत्राकाशस्य गुम्पाः तनिघा तैजसाचस्य तत्रैव पुरुषो क्षेय. वदूर्ध्व तु मवैन्माया तदेवमयं वस्तुस्खमानः तवयालम्बना एता तद्योगादभवत्पुमान् वद्वन्मायाणसंयोगात् वमो माहो महामोह तस्मात्कला समुत्पना तस्मात्सर्यात्मगता तस्मादेवाशयादाग तुल्ये गुणान्वितत्वे तु २१ २२४ २४८ .. ... ईश्वरप्रत्यमिक्षा मालिनीविजयः महः ४७-१३८ १५२ १६० ... .. विष्यपुराणम् स्वच्छन्द: शिवतन: मता. .. ... ... .. १२ . अच्वा कर्मफलास भगवद्गीता . त्रिवद्धचित्कलायोगात् त्रैगुण्यात्मा विवेकन दूरान्दिकरपार्यान १६८ १५२ ... ई०प्र० ... ...

·( १८ ) पृष्ठाङ्कः १०४ प्रन्थनाम ... ... ईश्वरप्रत्यभिज्ञा, ... . ... १५८ १८४ १९३ ... . मालिनी विजयः ... भगवद्गीता ... २३३ ... प्रमाणप्रतीक दृष्ट्वा शिष्यं जरामस्त देवादीनां च सर्वेषां धर्मादयोऽप्यभिष्वन धीवोऽप्यस्कृतम् न चाप्यईकृतो जन्म न मां कर्माणि लिम्पन्ति नागृहीतैस्तु गन्धाद्यैः नासमीहितं फलं भवति नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति निजाराड्यासमर्थस्य निमित्तमभिलापास्यं नियतियोजयत्येनं निराशंसात्पूर्वाद् निर्विकल्पदशायां हि पञ्चकर्मकृतो वायो पञ्चविंशत्तत्वी शि० . १२४ १७३ ... . १६० .मालिनीविजयः ई०प्र०वि० 0 २२५ १८५ ३ . ... ... . ... .... ११४ मतः ... ... ८६ ... ... मतः पशुर्नित्यो ह्यमूर्ताऽज्ञो पापं कृत्वा तु सन्तप्य पार्थिवाएसमूहस्य पाशं विना न शंभु पुतस्त्वं तद एवाभूत प्रकाशो विपयाकारो प्रतिविषयाध्यवसायो १४१ ... . मृगेन्द्रः ... १८३ ... . १५३ साल्यकारिका ...

·( २० ) १०सं० अन्धनाम २३८ १०३.१०५ १७८ मनु स्वच्छ सांख्यका स्वायम्भुव . २०८ वर्कसूत्र भगवद्गीता धर्मालकार स्पन्द उन्प्रसार । प्रमाण प्रतिश दकसपातो प्रायश्चित्तमकामाना प्रारक न शोधयेत् प्रोत्यप्रोतिविपादा प्रोतो येन मल ज्ञान फलमेवादारोपितभेद बुद्धिमुखदु से० ब्रह्मण्याधाय कर्माणि भाव एव परस्यह भोजैव भोग्यमावेन मनसि जन्ये सर्वतन्मात्र मन्त्रावाच प्रलयाकल मल कर्मनिमित्त तु मलमज्ञानमिच्छन्ति मलशकयो विभिन्ना मानावर्गाऽप्यहकारा माया कलाशुद्धविद्या मायातत्त्व जगद्वीज मायावत्वात्कत्तासव मायावोऽव्यचकलयो मायामाविश्य श० मायासदेशपर्यन्द मायासहित फञ्चुकपटक मायोध्ने शुद्धविद्याध १९३ १११ स्वच्छन्द मालिनीवि . ६०८२ ६२ २२६ १६४ १०६ ४६ ४१ ४१ २४५ स्वच्छन्द स्वायंभुव वृहस्पविपा श्रीपूर्व . १६४ परमासा ७८ .

·( २१ । प्रमाणप्रक पृ० स० प्रन्यनाम ... . मतग. 0 . .. .. भगवद्गीता ईश्वरप्रत्यभिज्ञा पद ... पापिन्सू ... न्यायसू० .. .. २२० १०५ १०३ ० .. .. ७७ किरणा० भ० गो ई०प्र० .. भूत्वमस्ति मृदस्तन , यजनिताभिप्यों यत्करोपि यदश्नासि यदसचदसयुक्ता यग्रथा चाभिसथत्ते यस्य च भावेन भाव० युगपज्ञानानुत्पत्ति ये विहागन्तव. प्रोका. येनेद पद्वि भोगत योगयुको विशुद्धात्मा योगिनामपि मृद्धीजे रसायनतपोजाप रागोऽनुरब्जयत्येन राजसस्तैजसाद्वर्ग. शोक्ता बुद्धिषोधोऽय यमुपादिकसामान्ता वस्तुत पुरुष सूचमी वस्तुमेहे प्रसिदस्य पापी पापी मग पायु खायुभिरस्थित विज्ञानामृतमरिता विधारागी ततोऽमृशा विद्या पिवेषपन्यस्य विनिवारयित गल्या ... मा०वि० .. (सेटपाला) २२२ १४ १३२ ... . ... :::::::::: भोगका सर्वज्ञानोत्तरम् ... ... ४३ ... . ... ..२०३ . २१५ १६७ ... शिवनु ... मा०वि० मा० विज .. ... २२२ ...

·• प्रन्यनाम
--
।
'... २३७
२३७
१७४
१५
...८०
0
प्रमाणप्र०
स्पर्शोऽस्यानुष्यः
स्पोऽस्यानुप्या
स्कन्धोऽपरः कलायास्तु
खंभावो जनकोऽर्थानां
स्वातन्त्र्यस्याप्यबोधता
स्वातन्त्र्यहानियोधयं
स्वावन्न्यामुठमात्मानं
स्वामिनश्वात्मसंस्थस्य
.
धर्मालंकारः
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा
...
"
१०
इति द्वितीयं परिशिष्टं समाप्तम् ॥