·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रममुद्रणालयस्थग्रन्थानां सूचीपत्रम् । -::www ग्रन्थनाम। मूल्यम् । आ. wr . ४ योग ACCESSION NUMBER पिता। ० १४ प्यांपता। ४ १ १० ५ ४ १ १ १२ २ ५ ० १ गणेशाथर्वशीर्षम-सभाष्यम् । २ रुद्राध्यायः-सायणाचार्यभटभास्करप्रणीनभाष्याभ्यां संवलितः। १ ३ पुरुषम K S.R.I. LIBRARY पुरातनः । ५. ईशाव ६ केनो. ७ काठन ८ प्रश्नोपनिषत-सटीकगांकरभाष्याद्युपेना । ९ मुण्डकोपनिपत-सटीकशांकरभाष्याद्युपता । १० माण्डूक्योपनिषत-सटीकशांकरभाष्यगौडपादीयकारिकाधुपेता। २ ११ ऐतरेयोपनिपत-सटीकशांकरभाष्याापेता। १२ तैत्तिरीयोपनिषत-सटीक शांकरभाष्यायुपेता।... १३ तनिर्गयोपनिषद्भाप्यवार्तिकम-सुरश्वराचार्यकृतं सटीकम २ १४ छान्दोग्योपनिषत-सटीकगांकरभाष्यापता । ... १५ बृहदारण्यकोपनिषत-सटीकगांकरभाष्यापता । १६ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्-भागत्रयात्मकम् । २२ १७ श्वेताश्वतरोपनिषत-भाष्यदीपिकाद्युपता । १८ मौरपुगणम-श्रीमद्वैपायनप्रणीनम् । उपपुराणम् । १९ रमरत्नसमुच्चयः-श्रीमद्वाग्भटाचार्यविरचितः। वैद्यकग्रन्थः। ३ जीवन्मुक्तिविवेकः-विद्यारण्यविरचिनः सटीकः । २१ ब्रह्ममत्राणि-सटीकशांकरभाज्योपैतानि भागद्वयात्मकानि । १२ २२श्रीमच्छंकरदिग्विजयः-विद्यारण्यकृतः। टीकाटिप्पणीभ्यांसहितः। ६ २३ वैयामकन्यायमालाविस्तर:-भारतीतीर्थमुनिप्रणीतः । २४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तर:-श्रीमाधवप्रणीतः । २५ मृतसंहिता-माधवकृतटीकापता । भागत्रयात्मिका । २६ हस्त्यायुर्वेदः-पालकाप्यमुनिविरचितः । २७ वृन्दमाधवः-श्रीमद्वृन्दप्रणीतः । सटीकः । वैद्यकग्रन्थः २८ ब्रह्मपुराणम्-श्रीमद्व्यासविरचितम् । प्रथमं महापुराणम् । ८ ८ २ ४ ३ १२ ३ १२ ० ० १ १२ ८ ११ ८ ... ६ w १२ । ४ ·[२] १ १२ १० ४ २ ४ ९ १ १४ ३ ... v ० ० ग्रन्थनाम। मूल्यम्। आ. २९ उपनिषदां समुच्चयः-श्रीनारायणशंकरानन्दकृतदीपिकासाहितः ६ १२ ३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिषत्-भाष्याधुपेता । १२ ३१ बृहदारण्यकोपनिषन्मिताक्षरा-श्रीनित्यानन्दमुनिविरचिता । " ३२ ऐतरेयब्राह्मणम्-सायणभाष्यसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । १० ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टुः-श्रीधन्वन्तरिविरचितः। वैद्यकग्रन्थः । ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-शांकरभाष्योपेता । ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकशांकरभाष्यांपेता । । ३५संगीतरत्नाकरः-शान्देिवकृतः सटीको द्विभागः। गानशास्त्रम् । १० तैत्तिरीयारण्यकम्-सायणभाष्यसमेतं भागद्वयात्मकम् । ३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम्-सायणभाष्यसमेतं भागवयात्मकम् । ३८ ऐतरेयारण्यकम-सायणभाष्यसहितम् । ३९ संस्काररत्नमाला-गोपीनाथभट्टविरचिता। भागद्वयात्मिका। १२ ४० संध्याभाष्यसमुच्चयः-खण्डराजश्रीकृष्णपण्डितादिपणीतः । ४१ अग्निपुराणम्-महर्षिव्यासपणीतम् । महापुराणम् । ४२ तैत्तिरीयसंहिता-सायणभाष्यसमेता । भागनवकात्मिका । ४८ १० ४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिकाः-भट्टोजीदीक्षितकृताः सटीकाः।। १२ ४४ श्रीमद्भगवद्गीता-पैशाचभाष्यसमे।। ४५ श्रीमद्भगवद्गीता-मधुसूदनश्रीधरकृतीकोपेता । ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः अपरार्ककृतटीकासहिता भागद्वयात्मिका। १३ ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि । ४८ स्मृतीनां समुच्चयः-अङ्गिरःप्रभृतिसतविंशतिस्मृत्यात्मकः। ५ ४९ वायुपुराणम-महर्षिव्यासप्रणीतम् । महापुराणम् । १२ ५० यतीन्द्रमतदीपिका-श्रीनिवासदासकता । प्रकाशकोपेता। १ ५१ सर्वदर्शनसंग्रहः-माधवाचार्यपणीतः । ५२ श्रीमद्गणेशगीता-नीलकण्ठकृतीकोपेता । ५३ सत्याषाहश्रौतसूत्रम्-सत्याषाढविरचितं भागदशकात्मकम् । २८ ५४ मत्स्यपुराणम्-श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । महापुराणम् । ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः-आठवलेइन्युपाढविष्णुभट्टकृतः । ५६ नित्याषोडशिकार्णवः-भास्कररायोनीतटीकासहितः । ४ ८ ४ ३ ४ ४ २ ... ६ ४ ३ ·मूल्यम् ।। आ. w २ १ २ ३ ४ ४ १ ६ ... 20 १ ... [३] ग्रन्थनाम । रू० ५७ आचारभूषणम्-हिरण्यकेश्यानिकमोकोपाहत्र्यम्बककृतम् । ४ ५८ आचारेन्दुः-माटेइत्युपाहत्र्यम्बकविरचितः । ५९ श्राद्धमञ्जरी-केळकरोपावबापूभट्टविरचिना । ६० यतिधर्मसंग्रहः-विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । १२ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्-हरदत्तकृतटीकासमेतम् । ६२ ईएनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगूपनिषदः-सटीकाः २ ६३ छान्दाग्योपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेना । १२ ६४ बृहदारण्यकोपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचित्तप्रकाशिकोपेता । ३ ६५ शावायनब्राह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गतबाष्कल शाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः-उद्द्योतयुतपदीपसहितः । ६७ ब्रह्ममूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारदपञ्चरात्रान्तर्गता । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरप्रोक्तम् । तन्त्र शास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः । ... ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी-त्रिमल्लभट्टविरचिता भागद्वयोपेता । १२ ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनाथकृतगदाख्यटीकायुतः। ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता। ७४ द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दप्रणीता । ७५ ब्रह्ममूत्रभाष्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्बरानुचरकृतव्याख्यासमेताः। ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः-ब्रह्मानन्दसरस्वती विरचितः । ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणभट्टविरचितः ।... १२ ७९ छान्दोग्योपनिषत्-मिताक्षराव्याख्यासमेता । . २ ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यकृता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणकृतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविरचिता । ... ८३ संक्षपशारीरकम्-व्याख्यासहितं भागद्दयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः-म. म. अभ्यंकरोपाववासुदेवशास्त्रिपणीतः । ८५ ज्योतिर्निबन्धः-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । १५ १२ ४ १ ११ २ ... १ ४ ४ १ ३ ० :: :: : ८ oc ११ २ .० १ २ ३ ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । पश्वालम्भमीमांसा । व० शा० रा० रा० किंजवडकरीपाहवामन- शास्त्रिविरचिता । एतत्पुस्तकं व० शा० सं० रा० रा० आगाश इत्युपाद्वैः काशीनाथशाखिभिः संशोधितम । तच्च बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्यतैः पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । -:+X+:- शालिवाहनशकाब्दाः १८४५ ख्रिस्ताब्दाः १९२३ ( अस्य सर्वधिकारा राजशासनानुसारण स्वायत्तीकृताः)। मूल्यं दशाऽऽणकाः (१०)

·No text on this page.

·॥ भूमिका ॥ हन्त भोः समुपस्थितोऽयं तथाविध विस्मयकरः समयः, यत्र करकोऽपि वा भवतु विद्वानुताविन्यहुश्रुतो वाऽनाघ्रा पर्यमीमांसा. सूत्रकुसुमगन्धो वाऽऽरितको वा गलहरिननशासमादो ना समयानुसार परिवर्तयितुरेव कामयते भगवन्तं सनातन वैदिक धगम् । सर्वोऽपि ननु रवानन्येणव कपोलकल्पितानात्मनो विचाग-परेषां परनान्प्रादर्भा- वयितुं प्रयतते । प्रयः यति चेन ननः पशो वाक्यशो वा प्रमाणाभाया- न्यान्तरप्रयुक्तानि संग संवं वायं मनापोडलायतुम् । अपग- भृशमेव पौवापर्य वाक्य जानर चिन्नयन युनिलिङ्गाडिमाणानां प्राबल्यढावल्यमननुसंधान एव वाक्यायविचारमगणयन्नेव च मीमां- सान्यायप्रवृत्तिं शास्त्रार्थ मावष्टम्भं निषिपनि. नियन्नपि वा नाप- त्रपन इन्यहो कौटिल्यं कालस्य विजृम्भिनं च व्यामोग। गत्येवं नैतद्विरमापयत्यरमान , यत् यदि कोऽपि मिपचमनिनिगलमद्ययाव-र- चलता वैदिकसंप्रदायपशवाहेण समर्थितं पर:मनः श्रुतिस्मृतिवचन: प्रमाणधन्यनिविचिकित्सं व्यवस्थापिनं भूयाभिगारितवायदाशनि- कप्रकाण्डः रकमऽप्यसंभावितदोपलेशं बालके बना शिकरं पश्वालम्भ, संचिचीपुरिव स्थानमं पापनिकायमश्रेयस्कर च प्रतिपिपायं । सप्रगल्भं साटोपं च प्रजल्पेनीपयेममाह्वयंच्च विवदितुमाग्निकमधन्या- निति । समयेऽस्मिन आस्तिकाः नविदांम: 'नहि रुतमनुगनि ग्रामसिं- हस्य सिंहः' इत्यभियुक्तानामाभाण मनसि मन्यान। उपेक्षया जोपंभावमेव यदि भनेर नहि प्रायेण परतन्त्रप्रज। अर्धमुन्धा भृयांमा जनाः श्रदधाना अपि भारतिपदिक धर्मेऽनुनिष्ठागवः श्रीनानि कम जानानि महान्तं व्यामो मापना इन्थक्रियाविविधुगः कर्तव्यती हीयेग्न, आत्यन्तिकं चानर्थमन्छे युः, श्रेयस प्रनिहन्यनिति अनिच्छ- न्नोऽपि विवादाध्यवसायं 'पमनमप्रतिपिद्रमनुमनं भवति' इति न्यायन संभाव्यमानं यागीयप सिाया अवैधन्वं प्रत्याज् याय परमार्थ मून वैदिकं पन्थानं प्रथयितुं किंचिदिव व्यापाग्यामी लेखनीमान्मीयाम् । अत्र केचन समुत्तिष्ठन्ते - "ननु भो" यदेतद्यज्ञातिकमनुष्ठीयने नैन- च्छेयो जनयितुगीष्टे, अपितु बलबन्पानकर्मवानुवघ्नानि प्रत्यक्षमेव पशूनां निर्दयं हिंसनादिनि । न च"अग्नीपीमीयं पशुमालभत, वायव्यं श्वेतमालभेन भृतिकामः, ब्रह्मणे ब्रामणमालभन" इत्यादीन्यमंग्टन- ·[ २ ] यानि श्रौतवाक्यकदम्बानि घण्टाघोपमुक्षुष्यन्ति पश्चादीनां ऋतुप्वाल- म्भनम् । यथा च वैदिकं निखिलमपि वाक्यजातं स्वतः प्रामाण्यमाटी- कते तथा पगक्रान्तं पूर्वमीमांसायां भगवता महामुनिना जैमिनिना इति कथमेतच्चोद्यमवनरति यागीयहिंसा पापानुबन्धिनीति, इति वाच्यम् । त्वदुदाहतवचनानां भूतिकामादिपदरवारस्येन काम्यपरत्वस्यैव प्रती- यमानत्वात् । निन्दिताच काम्यकर्मानुष्ठातारो भगवता गीतासु- "यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्यविपश्चितः" । कामान्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।। " विद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा वर्गतिं प्रार्थयन्ते।" 'क्षीण पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति' इत्यादिना बहुप्रकारेण । आना- यते चापनिपत्स्वपि 'प्लवा होते अढा यज्ञरूपाः' इत्यादी बहुत्र । युज्य- ते चैतत् । स्वस्य सुखं संपादयितुं दयनीयानामस्वतत्राणां मुकदीनानां पाणिनां सोनिकरिव ब्राह्मणब्रुवैर्धार्मिकंमन्यैापादनं नैपुण्येन क्रिय- माणं तेष्वेव पशुत्वमसुग्त्वं वा प्रद्योतयात । न हिस्यात्सर्वभूतानि' इति दध्वन्यमानोऽयं प्राणिवर्धानपेधः कथं नु नाम पशुं विशसितारं यामीर्यातना नानुभावयेत् ? न चात्र प्रत्यवस्थातव्यं केनापि ' अग्नीपो- मीयं पशुमालभेत' इत्यादि वाक्यं सामान्यतः प्रतं न हिस्यादिति वचनं संकोचयेदेवेति । अग्नीपोमीयं पशुमालभेतेत्यादि वाक्येन प्राकर- णिकेन पश्वालम्भरय क्रत्वर्थत्वमिष्टसाधनत्वं च प्रत्याय्येत । न तु हिंस्यादिति विधिविहितहिंसासामान्य स्यानिष्टसाधनत्वं यागीय- हिंसायां व्याव]त । एकस्यैव कर्मण इष्टसाधनत्वमनिष्टसाधनत्वं चे- त्युभयमपि वचनबलात्प्रमीयमाणं न विरुध्यते परकीयसुन्दरीगमनादे- रिव । वस्तुतस्तु पूर्वोदाहतेवनीपोमीयादिवाक्येप्वालभतिनैव हिंसाम- भिधत्ते किंतु स्पर्शमात्रं यथा ह्यग्निहोत्रीयदोहाधिकारे "वत्समालभेत" इति वाक्य आलभतिः स्पर्शमात्रमाचष्टे । स्पष्टं चैतदध्वरमीमांसायाम् । हिंसा पुनरङ्गन्यागविधानेन विशसनप्रकारेण चाऽऽक्षेपत एव प्रतीयते न पुनः शत्येति सुतरां च संकोच्यसंकोचकभावो नोपपद्यते । आक्षे- पलभ्यक्रत्वहिंसायाः शक्यार्थभूतहिंसानिषेधरय चान्यतराप्रामाण्यभी- न्या हि संकोचः कल्प्यते । न चात्र तत्पदमाधातुं प्रभवति । अथ कथं निष्कम्पपत्सिर्हिसाविशिष्टे यागादी प्रामाणिकानामिति चेच्छृणु नान्तरी- यहिंसाजन्यपापफलसहिष्णूनामेव म्बर्गविषयकोन्कटगगवशीकृतान्त- ?

·[३] रगाणां धूमादिसहिप्णूनां पाकादाविव श्येनादाविव च प्रवृत्तेरुपपगमान- त्वात् । न च निषेध्यनिषेधयोः पुरुषार्थत्वं क्रत्वर्थत्वं वा एकमेवाऽऽ- वश्यकमिति प्रकृते निषेधस्य ऋत्वर्थहिंसाप्रतियोगिकत्वं नोपपद्यते किंतु पुरुषार्थहिंसाप्रतियोगिकत्वमेवेति वाच्यम् । यतो नायमेकान्तो यत्परु- पार्थप्रतियोगिक एव पुरुषार्थनिषेधः क्रत्वर्थप्रतियोगिकश्च क्रत्वर्थनिषेध इति । व्यभिचरितत्वात् । पुरुषार्थो हि भार्योपगमः क्रत्वर्थत्वेन निषि- ध्यते “ न स्त्रियमुपेयात् " इत्यनेन । क्रत्वर्थहिंसाया अपि परम्परया ५रुषोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वस्यापि सूपपादत्वाच्च । स्यादेतत् । यदि न स्याद्यागीयहिंसायाः पापाभावप्रतिपादकं प्रामाणिकवचननिकुरम्बम् । विहाय गनिमीलिकां विस्फारिते चक्षुषि समुपलभ्येग्न्परःशनानि वचांसि । यथा हि मनु:- "यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा । यज्ञोऽरय भूत्यै सर्वस्य तरमाद्यज्ञे वधोऽवधः " ॥ "या वेदविहिता हिंसा नियताऽरिंमश्चराचरे । अहिंसामेव तां विद्याद्वेदाद्धर्मो हि निर्वभौ" । इति । अग्नीपोमीयादिवाक्यानां निन्दाप्रायश्चित्तादिसमभिव्याहाग भावेन तो यप्रवर्तनायाः स्वजन्यप्रवृत्तिविषयेऽजादिएश्वालम्भे सामान्यतोऽनर्थहेतुन्वप्रतिक्षेपकत्वमुक्तमनुवचनबलेनाध्य वसीयत इति सामान्यनिषेधशास्त्रस्य यागीयहिंसातिरिक्तपरत्वमेवोपरीक्रियते । आक्षेपलभ्याया अपि यजियहिंसाया विधितात्पर्यविषयत्वनानर्थ- हेतुत्वप्रतिक्षेपो नानुपपन्नः । तथा चेमं सामान्यशास्त्ररय संकोचं मुरप- ष्टमेवाऽऽचष्टे श्रुत्यन्तरवचनम्- " अहिंसन्सर्वा भृतान्यन्यत्र तीर्थ- भ्यः " इति । अत एव च चोराततायिवधे पापाश्रवर्णन शिष्टाचा- रानुत्तिः । एवं च यागीयहिंसायाः शास्त्रविहितत्वेनानर्थहेतुत्वशङ्कनया अत्यनुत्पत्त्या सामान्यनिषेधस्य तदतिरिक्तपरत्वं निगवाधमिति न काऽप्यनुपपत्तिरिति चेन्मैवम् । “ तस्माद्यजे वधोऽवधः" इत्यत्रावध इति नोऽनुदरा कन्येत्यादाविवाल्पार्थकत्वस्यैवाभ्युपेयमानत्वात् । अन्यो- न्याभावार्थकत्वे एनरङ्गीक्रियमाणे घटोऽघट इत्यादि वाक्यादिव वधोऽवध इत्यादिवाक्यादपि शब्दवोधानुत्पत्तेरप्रामाण्यापाताच । " अहिंसन्सी भूतानि " इति श्रुतिस्तु अवैधहिंसात्यागस्य वैधर्तिमाया साधनन्व- ·मानात मभिधत्तं । न पनवेधहिंसाया अनिष्टसाधनत्वाभावमपि । पशुं विशास्ति, वपामुरिश्वदनि, पशुमालभते, पशुं यत्संज्ञपयन्ति, इत्यादिहिंसाविध- योऽपि हिंसाया इष्टसाधनावमाचक्षते । नद (नः प्रत्याचक्षतेऽनर्थहेतु- नामपि । अत एव निरीयश्रुती “ परागावर्तनेऽध्वर्युः पशोः संज्ञप्य- इत्यनेन परागावतनं विधीयमानं जाघटीति पापवत्त्वात्तस्य कर्मणः । युज्यते चैवमेव ऋत्विनां प्रायश्चित्तश्रवणमपि । किंच तदेव .हि ब्राह्मणविधीयते यन्मन्त्राः स्तुवन्ति । न चायं सोम- यागोमन्त्रः स्तृयते । यत्र च मन्त्रे तादृशं पदमाभासते तस्यान्यार्थत्वं वक्तुं मुशका । केवलं ब्रामणवाक्याव विधानं त्वकिंचित्करम् । मन्त्रापे- या ब्राह्मणस्य दविल्यात् । तस्मान्मन्त्रैरस्तुतत्वादविहिनत्वाच्च न सोमयागोऽनुष्ठेयतामहति । इना नानुष्ठेयः सोमयागः-- यतो गमायणेऽपि प्रतिपाद्यते-“यदन्नाः रुपा गजग्नदनातन्य देवताः इन्यनन निवृत्तमासाना दवताथ- मपि मांसबलिप्रदानमनावहमिति । ततश्चार्थादेव विज्ञायने ये ताव- मांस भक्षयन्ति तव तेऽनुष्ठेयाः समांसयजा इति । न खलु कथमाप नितमांयानामनुष्टयः सोमयाग इति संप्रतिपन्नम् । " अस्वयं लोक- विद्विष्टं धर्मम् ॥चरेन तु " इति भगवता याज्ञवल्क्येन लोकविद्विष्टो धर्माऽनाचगणीयतामेवाऽऽपद्यत इति सर्वथा सर्वैर्जुगुप्स्यमानहिंसा- विशिष्माध्यरिक कम परित्यागाहमेव प्रेक्षावताम् । महाभारते शान्तिपर्वणि उपरिचपाख्याने “ बीजेयजेषु यष्टव्यं छागं नो हन्तुमर्हथ " इत्यनिद्यस्योपलभ्यमानत्वात्तत्रैवान्यत्रापि हिंसा- मययज्ञानां वहुशा विहितन्वान् , यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि, एप मे सर्व- धर्माणाम् , इत्यादिषु च भगवद्भक्तेरेव सर्वाधिक्येन नोय्यमानत्वाच सामयागल्याननुष्ठेयत्व सेत्स्यति । किंच कोऽयमभिनिवेश:-सत्यपि हिंसाविधुरे सोमप्रतिनिधिभूते समञ्जसनमे कर्मणि हिंसाप्रधानः सोमयाग एवानुष्ठातव्य इति ! स्पष्टमेव च प्रतिनिधिमाचक्षात भगवन्ती मनुयाज वल्क्यो- " इष्टिं वैश्वानरी नित्यं निर्वपदेब्दपर्यये । क्लूप्तान पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसंभवे " ।। ( मनु० ११- २७) , ·[ ५ ] “प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययनं तथा । कर्तव्याऽऽग्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि ॥ एपामसंभवे कुर्यादिष्टिं वैश्वानरी द्विनः इति ( याज्ञ० आचाराध्या० १२५ )। एकादशस्कन्धे भागवतेऽपि “ वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः " • पशोरालभनं न हिंसा" “ वन्यैश्वरुपुरोडार्शनिपेत्काल चोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत" इत्यादिना बहुधा विनिन्दित एव हिंसा- युक्तः क्रतुः। भगवान्यास्कोऽप्यमुमेवार्थमुपष्टभ्नाति “अथ ये हिंसामाश्रित्य विद्या- मुत्सृज्य महत्तपस्तेपिरे चिरेण वेदोक्तानि वा कर्माणि कुर्वन्ति ते धूममभि- संभवन्ति" इत्यादिना "पुनरेवेमं लोकं प्रतिपद्यन्ते" इत्यन्तेन ग्रन्थेन । मनुनाऽपि उपबृंहितोऽयमेवार्थो मुन्यन्नरेव पुरोडाशचरुनिर्वपणयज्ञा- नामनुष्ठेयत्वमभिदधना, अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वेदिकैश्चैव कर्मभिः । निवृत्तिस्तु महाफला" इत्यनेन । यदि च नैव सर्वथा त्यक्तुमिष्येत सोमयागस्तदा पिष्टपशुमालभ्येष्ठं निवर्त्यताम् । तथैव चानुशास्ति भगवान्मनुरपि । 'कुर्याघृतपशु सङ्ग कुर्यात्पिष्टपशुं तथा' इति । अनुकू- लश्चात्र वैष्णवानामाचारः। विशेपतश्चेदृक्तमे कराले कलिकाल एवंविधं कर्मानुष्ठीयमानं न कथं- चिदपि धिनोति विदुपां चित्तम् । आधानमधुपर्कश्राद्धादी हिंसामयो विधिः कलौ यथा जुगुप्सापादकत्वात्परित्यज्यत एवमिहापि पशुहिं- सा दूरतः परिहर्तव्या । अत एव च युज्यते याज्ञवल्क्यादिभिरुदीरितः प्रतिनिधिः । तथा च यागीयहिंसाविधायकवाक्यानां काम्यकर्मपरत्वात्काम्यक- मणां च बहुत्र निन्दितत्वात्, स्वसुग्वसंपिपादयिषयाऽस्वतत्राणां पशूनां मारणस्यानुचितत्वाद् विधिवाक्यागीयहिंसायामिष्टसाधनत्वबो- धनेऽपि सामान्यशास्त्रप्राप्तस्यानिष्टसाधनत्वस्यानिराकरणात्, स्पर्शस्यै- वाऽऽलभतिशब्दार्थत्वेन हिंसाया आक्षेपलब्धत्वेन संकोच्यसंकोचक- भावानुपपत्तेः, अवर्जनीयहिंसाजन्यपाषफलसहिष्णूनामेव हिंसाविशिष्टे कर्मणि प्रवृत्त्युपपत्तेः, ' यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः' इत्यादिषु नोऽल्पार्थक- ·, त्वाध्यवसयाच पापजनकमेव हिंसाघटितं यागादिकति न तु तदनुष्ठीय- मानं श्रेय आवहेपत्युतानर्थमेव संपादयेदिति । तदेतदज्ञानविजृम्भितमेव । न पुनः कदाचिदपि शक्यं सर्वेषां हिंसा- विशिष्टकर्मणां काम्यत्वमेवेति, स्यात्पुनर्वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम इत्यादिवाक्यविहितानां कर्मणां काम्यत्वं, तावता वसन्ते वसन्ते ज्योनिपा यजेत, सोमेन यजेत, पशुना यजेत, इत्यादिवाक्यविहितक- र्मणां नित्यत्वं नापह्नोतुं शक्यम् । वीप्सादिभिर्हि तेषां तत्र तत्र मीमां- साशास्त्रे नित्यत्वस्य व्यवरथापितत्वात् । कामं निन्द्यन्तां नाम काम्यानि कर्माण्यनित्यत्वेन किं तावता प्राप्तं तदङ्गहिसायाः । किंच यदेतत्काम्यं कर्मजातं निन्यते तत्कि हिंसाविशिष्टत्वेनाऽऽहोरिवत्काम्यत्वेन? नाऽऽद्यः। नित्यानामपि हिंसाविशिष्टत्वेन निन्द्यत्वापातात् । निरुक्तगीतावाक्येषु निन्दाप्रयोजकहिंसाघटितत्वप्रतिपादकपदाभावाच्च । नान्त्यः । काम्य- त्वेन निन्द्यत्वेऽपि फलं प्रेप्सुनाऽङ्ग-साकल्यसंपादनाय हिंसाया अव- श्यकतव्यत्वात् । अङ्गविनाकृतं हि प्रधानं फलपर्यवसाय्यपूर्व न प्रसवितुमीष्टे । देशमशकमत्कुणानपि स्वप्रेऽपि अव्यापादयतामास्तिक- शिखामणीनामकरणे प्रत्यवायपरिहारार्थमेव केवलं हिंसाघटितेषु नित्य- कर्ममु प्रवृत्तिदर्शनात् न जावपि शङ्कनीयं स्वसुखोपार्जनाय यज्ञे पशुन्हिसन्तीति । यदप्युक्तम्-एकस्यैव कर्मण इष्टसाधनत्वमनिष्टसाध- नत्वं चेत्युभयमपि वचनबलात्प्रमीयमाणं न विरुध्यते, इत्यादि । तन्न चारु । अग्नीषोमीयं पशुमालभेत, इति वाक्येन यागीयपश्वालम्भ- नस्य न केवलमिष्टसाधनत्वं प्रत्याय्यतेऽपितु बलवदनिष्टाननुवन्धित्व- मपि । अन्यथा विपसंपृक्तभोजनविधायकवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिनि- कम्पं तादृशभोजने प्रत्यापत्तिश्च । अतो हि बलवदनिष्टाननुबन्धित्व- विशिष्टेष्टसाधनत्वमेव विधिना बोध्यत इत्यवश्यमभ्युपेतव्यम् । अनि- ष्टसाधनत्वमाप केवलं निषेधवाक्येन न बोध्यते । तत्रापि बलवदनिष्ट- जनकत्वमेव बोध्यते । अत्र च बलवत्त्वमिष्टोपायानुष्ठानप्रयुक्तसकलवि- धेष्टावधिकाधिक्यरूपत्वम् । तथा च विधिनिषेधबोधितयोरीदृशेष्टानिष्ट- साधनत्वयोरेकत्र समावेशो न संघटते मिथो विरोधात् । प्रतियोगिनः पुरुषार्थत्वे निषेधस्यापि पुरुषार्थत्वमिति नियमस्य पुरुषार्थपरस्त्रीगमन- निषेधस्य ऋत्वर्थत्वदर्शनेन व्यभिचारेऽपि प्रतियोगिनः ऋत्वर्थत्वे ·[७] निषेधस्यापि क्रत्वर्थत्वनियमस्य कापि व्यभिचारादर्शनात् । यच्चाप्यभि- हितम्-अग्नीषोमीयादिवाक्येष्वालभतिनैव हिंसामभिधत्ते किंतु वत्समा- लभेतेतिवाक्य इव स्पर्शमात्रम्, इत्यादि तदप्यपेशलम् । अग्नीपो- मीयं पशुमालभेतेत्यादौ साऽस्य देवतेत्यधिकृतेन च्छप्रत्ययेन प्रतीयमानो द्रव्यदेवतासंबन्धो यागं विनाऽनुपपन्न इति यागवाचकपदमावश्यकम् , लाघवादालभतिनैव यागो लक्ष्यत इति शब्दबोध्यत्वमेव हिंसाया न पुनः स्पर्शवाचकत्वमालभनेः । अथ चेदभिनिविशसे शक्त्या नैव हिंसाऽऽलभतिना बोध्यते, आक्षेपत एव च यागोपपत्त्यर्थ कल्प्या सेति तदा निभालय चक्षुषी विस्फार्य " वपामुत्खिदति पार्श्वत आच्छयति घ्रन्ति वा एतत्पशुं संज्ञपयन्ति पशुं विशास्ति हृदयस्याग्रेऽवद्यति अथ जिह्वाया अथ वक्षसः इत्यादीनि मुस्पष्टमेव पशुहिंसामाचक्षाणानि वचोजातानि । अथ शङ्केथाः-वत्समालभेतेत्यत्र कथमालभतिः स्पर्शमाचष्ट इति । तदा यागतात्पर्यग्राहको द्रव्यदेवतासंबन्धरतत्र न प्रतीयत इति समाधानं मन्वीथाः । एतेनाऽऽक्षेपलभ्या हिंसा सामा- न्यशास्त्रं न बाधितुमीष्ट इति परारतम् । यच्चोक्तं परुपार्थो हि भार्योप- गमः क्रत्वर्थत्वेन निषिध्यते न स्त्रियमुपेयादित्यनेन । यागीयहिंसाया अपि परम्परया पुरुषोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वस्यापि सूपपादत्वादिति तन्त्र समञ्जसम्- न हिंस्यादिति शास्त्रस्य यागीयहिंसाशास्त्ररयचोक्तनियमव्यभिचारेण विरोधे सत्यपि सामान्यविशेपभावपर्यालोचनेन वाध्यबाधकभाव एवाभ्युपगम्यते । विशेषशास्त्रोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्तिसामान्यध- विच्छिनोद्देश्यताकत्वरूपसामान्यशास्त्रत्वं न हिरयादिति वाक्ये निरा- बाधमिति न काऽप्यनुपपत्तिः । यागीयहिसाया अपि परम्परया पुरु- पोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वाभ्युपगमे सर्वमपि कर्मजातं परम्पग्या पुरुषो- पकारकमेवेति हन्त पुरुषार्थत्वं केवलान्वयि संपद्येत? च्याह-येन च" अ- थातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा" इत्यनेन चतुर्थाद्यन्याये निर्दिश्यमानो विभागः । सामान्यधर्मव्याप्ययोः पुरुषार्थत्वक्रत्वर्थत्वयोरेकत्र समावे- शेन मिथो विरोधाभावात् । आमनन्ति च परिणतप्रज्ञाः सामान्यधर्म- व्याप्यपरस्परविरुद्धनानाधर्मप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापार विभागपद- व्यपदेश्यम् ।

·यच्च जलप्यते-तस्माद्यज्ञे वधोऽवध इति मनुवचनेऽनुदरा कन्ये- त्यादाविव नओऽल्पार्थकत्वमेवाङ्गी क्रियत इति तदतिसाहसम् ' नओs- भावत्वावच्छिन्नमात्रवाचकत्वस्य सर्वदार्शनिकसंप्रदायसंप्रतिपन्नत्वेना- ल्पार्थकवं लक्षणयवाङ्गीकरणीयम् । कुतो नन्वायास्यते शक्त्यैव निर्वाहे लक्षणाश्रयणेनाऽऽत्मा । न चापि भ्रमितव्यम् “अहिंसन्सर्वाभू- तान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः" इति श्रुतिर्वधहिंसाया इष्टसाधनत्वमेवाभिधत्ते। न पुनरनिष्टसाधनत्वाभावमपीति । उभयोर्विरोधेन दत्तोत्तरत्वात् । एक- तरसत्त्वे तदितराभावस्य नान्तरीयकत्वात् । विधिस्पृष्टे च न प्रसरति निषेधः । विधयश्च यागीयहिंसाप्रतिपादका भूयांस इत्यवोचाम अध्वर्याः परागावर्तनं तु संज्ञप्तिहोमार्थ न पुनः पापभियेति । ऋत्वि- जां प्रायश्चित्तश्रवणमपि प्रतिग्रहनिमित्तं न तु हिंसानिमित्तमित्यवधेहि । यदप्युल्लपितम्-यन्मन्त्राः स्तुवन्तीत्यादि । तदप्यविचारितरमणी- यम् । न चायमस्ति नियमः, मत्रैः स्तूयमानमेव ब्राह्मणैर्विधीयत इति । प्रभुसंमिततया ब्राह्मणवाक्यविधीयमानं कर्म मन्त्रार्थवादादयः स्तुवीरं- श्चेत्पदैकवाक्यतया वाक्येकवाक्यतया वा साफल्यमनुविन्देरन् । कचि- स्तवनाभावमात्रेण विधित्वं नापह्नोतुं सुशकम् । अत एव च निरर्थ- वादा विधयोऽमन्त्रसाध्यानि च कर्माणि तत्र तत्रोपलभ्यन्ते । अत एव प्रत्यपादि सार्थक्यं मन्त्राणामनुष्ठेयार्थमारकत्वेनैव न तु विधेयस्ताव- कत्वेन । अथ यद्यागृह्णासि मन्त्रैः स्तूयमानत्वमेव विधेयतापयोजक- मिति । तदा सोमस्याऽऽर्चिके नवमे मण्डले परःशताभिळंग्भिः स्तूयमा- नत्वं नाऽऽकलयसि किं! न च तेषां मन्त्राणामन्यार्थतां नेष्याम इति युक्तं वक्तुम् । भगवत्सा- यणाचार्यः सोमपरताया एव भाप्ये प्रतिपादितत्वात्, कचिच्च ऋक्षु हिंस्यमानपशुविषयकैव स्तुतिः स्पष्टमुपवर्णिता संलक्ष्यते । यथा- प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व प्राणमङ्गेभ्यः पर्याचरन्तम् । सुवर्ग याहि पथिभिर्देवयानैरोषधीषु प्रतितिष्ठा शरीरैः" ।।(तै०स० ३-१-४) सायणभाष्यम्-हे पशो पूर्वे देवास्त्वदीयं वृत्तान्तं जानन्तोऽङ्गेभ्यः परि त्वदीयावयवेभ्य ऊर्ध्वमाचरन्तं ते त्वदीयं प्राणं प्रतिगृह्णन्ति अस्मा- कमधीनोऽयमिति स्वी कुर्वन्ति । त्वं तु देवा येषु पथिषु यान्ति तैः पथिभिः स्वर्ग याहि । प्राणरूपेण स्वर्ग गत्वाऽवशिष्टः शरीरावयवै- रोषधीषु प्रतितिष्ठ पुरोडाशादिवद्धविर्भवेत्यर्थः ।

·[९] ॥ " इमं पशुं पशुपते ते अद्य बध्नाम्यग्ने सुकृतस्य मध्ये। अनुमन्यस्व सुयजा यजाम जुष्टं देवानामिदमस्तु हव्यम् ॥ ते० सं० ३-१-४) सा० भा०-हे पशुपतेऽग्ने यदस्मिन्दिने सुकृतस्य मध्ये सम्यगनुष्ठितस्य ज्योतिष्टोमस्य कर्मणो मध्य इमं पशु वध्नामि अतस्त्वमनुमन्यस्व । वयं सुयज्ञा शोभनेन यज्ञेन यजाम । इदं हव्यं देवानां जुष्टं प्रियमस्तु । "जातवेदो वपया गच्छ देवान्न्वर हि होता प्रथमो बभूथ । घृतेन त्वं तनुवो वर्षयरव स्वाहाकृत हविरदन्तु देवाः ( तै० सं० ३ -१-४) सा० भा०—हे जातवेदस्त्वं वपया सह देवान्गन्छ । हि यस्मात्त्वं प्रथमो होता वभृथ मनुष्यहोतुः पूर्वभावी वभूविथ तस्मात्त्वं धृतेन देवानां तनूवर्धयरव । ते च देवाः स्वाहाकारेण समर्पितमिदं हविर्भक्षयन्तु । " तुभ्यं श्रोतन्त्यधिगो शचीवः स्तोकासो अग्ने मंदसो घृतस्य। कविशस्तो बृहता भानुनाऽऽगा हव्या जुपस्व मेधिर ॥ ( ऋ० सं० ३.२ २२) सा०भा०-अधिगो, अधृतगभन सततगमनस्वभाव, अत एव शचीवः शक्तिमन्हे, अतुभ्यं त्वदर्थ मेद सो मेदोरूपस्य हविपो घृतस्य च रतोकासो विन्दवः श्चोनन्ति लवन्ति तस्माकविशस्तः कविभिः कर्मा- भिज्ञोत्रादिभिः स्तुतस्त्वं वृहता प्रभूतेन भानुना तेगसा सहितः अस्मदीयं पशुयागमभ्यागच्छ । आगत्य च मेधिर प्रज्ञावन्नने हव्या अस्माभिर्दीयमानानि वपादीनि हवीपि जुपस्व सनागा सेवस्व । ॥ " ओजिष्ठं ते मध्यतो मेद उद्धृतं प्र ते वयं ददामहे । थोतन्ति ते वसा स्तोका अधि स्वचि प्रति तान्देवशो विहि " ( ऋ० सं० ३-२-२२) सा०भा०–हे, अग्न ओजिष्ठमतिशयेन साग्युक्तं मेदो वपाग्यं हविम- ध्यतः पशोर्मध्यभागाने त्वदर्थमुद्धृतमुदृतमध्वदियो वयमस्मिन्पशी ते तुभ्यं प्रददामहे, उद्धृतं तद्रपाग्यं हविः प्रयच्छामः । धसो सर्वस्य जगतो वासयितहे, अग्ने त्वंच्यधि वपायामुपरि ये स्तोका घृतमिश्रा ·[१०] विन्दवरते ते त्वदर्थ श्चोतन्ति सवन्ति । यद्वा ते तव त्वच्याधि ज्वाला- ग्व्यशरीस्योपरि शेतन्ति तान्स्तोकान्देवशो देवेषु प्रति विहि प्रत्येक विभजस्व । यद्यपि स्वग्वनिवभवन मन्त्राणामनेकेऽर्था उत्प्रेक्षितुं शक्यन्ते, अथापि ब्राह्मणविहितानां कर्मणां प्राशस्त्यसंपादकोऽर्थः स्वयमाविर्भ- वन गोपयितुं शक्यते । केचित्तु ऐतरेय ब्राह्मणे श्रृयमाणाम्- पशुधैं नीयमानः स मृत्यु प्रापथ्य संदेवान्नान्यकामयतेनुं तं देवा अब्रुवन्नेहि वा वै वा लोकं गमयियाम इति स तथेन्यववीत्तत्य वै मे यु माकमेकः एरस्ताविति तथेति नन्याग्निः परतादसोऽग्नि- मनु प्राच्यवत ( ए० ब्रा० ६ । ६। सा०भा०--शामित्रदे प्रान नायमानः पशुः प्रत्यक्षण मृत्यु दृष्टवाव । ततः स पशुदेवानन्वेतुं नान्वकामयनाऽऽगन्तुं नन्छन् । ततो देवाः पशुं प्रत्येवमब्रुवन्हे पशो त्वमागच्छ व्वया सह वयं सर्वे स्वर्ग गच्छाम इनि । पशुश्च तदङ्गीकृत्य देवान्प्रत्येवमब्रवीत् , युग्माकं मध्ये कश्चिदेवो मम पस्ताद्गच्छत्विति । नदचनमङ्गीकृत्यानिर्दवस्तस्य पशोः पुररता- दगच्छत् । ततः स पशुग्नमग्निमनु वयमपि तुष्टः सन्प्रकणागच्छत् । एकधाऽस्य त्वचमाच्छयतात्यग नाभ्या अपि शसो पामुरिक्ष- दनादन्तरेवोष्माणं वाग्यवादिति पशुप्र्थव तत्प्राणान्दधानि" ।। (ऐ० प्रा० ६ । ६ ।) सा०भा०-एकधकविधया विच्छेद गहित्येनाल्य त्वचमान्छन्यतान्ममन्ता- च्छिन्नां कुरुत । नाभ्या अपि शसदापर्वमेव वपामुश्विदतादुद्धरत । उप्माणमुच्छवासमन्त व वाग्यध्वानिवारयत पिहितान्यं संजपय- तेत्यर्थः । तद्भागपाठेन पशुप्येव प्राणान्संपादयति । तस्य वपामुत्वियाऽऽगन्ति तामवयुः स्रवणाभिघाग्यन्नाह तोकेभ्योऽनुवहीनि " ।। ( ऐ० ब्रा० ७ । २ ।) सा०भा०-तस्य पशोपामुदरगतां वस्त्रसदृशीमुखिद्योवृत्य होमार्थमाहरन्ति। तां च वपामध्वर्युरभिधारयन्यैपमन्त्रं ब्रूयात् । तदेतदापरतम्यो विशद- .

·॥ [११] यति-' त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति सुवेण वपामभिजुहोति प्रादुर्भ- तेषु तोकेषु तोकेभ्योऽनुवहीनि संप्रेष्यति । तयस्तोकाः थानन्ति सर्वदेवत्या वे रतोका नेन्म इमेऽनभिप्रीता देवान्गच्छानिति ( ऐ० ब्रा० । ७ । २ । ) सा० भा०---तत्तस्यां वपायां तदानीमेव सिनायामाद्रायां श्रप्यमाणायां यदा रतीका नीगविन्दवः शशेतन्ति निगन्याधः पतन्ति तदानीं सर्व- देवानां मियत्वादिम रतोकाः स्वयमनभिप्रीता अरमासु पीतिरहिता देवान्गच्छागामिप्यन्ति । तथा सति महतदस्माकं भयकारणं तन्मा भूदित्यभिप्रेत्य रतीकाणनाथमिदं प्रेपानुव वनम् । अत्र नंदित्ययं शःदः परिभयार्थः। "पुरुपं च देवाः पशुमालभन्त तामाकोलम्यान्मेध उदकामन्सोऽश्वं पाविशनमादश्वो मेयोऽभवदर्थनगुन्क्रान्तमेधमन्याजन्त स किं५रूपोऽभवत् ॥ ( ऐ० बा०६।८।). सा० भा० ---५ग कदाचिवाः स्वकीय गजे ५०पं मनुष्यं पशुमालभन्त पशुं कृत्वा तेन पगुना याद्यक्ताः । न मादालब्धाद्या मुद्युक्तान्मनुप्य- पशर्मियो मे यो यज्ञ यो यो हविर्भाग उदागन्मनुष्यं परित्यज्यान्यत्रा- गच्छत् । गत्वा च स भागोऽयं प्राविगत । यम्मा तम्मादयो यज्ञ- यो योऽभवत् । अथ तहानीमुक्रान्तमेधं परित्यक्त हविभागमेनं मनुष्यं देवा अन्याजन्नान्शियन वा जनस्तरमा विमाप नाकुर्वन । देवैः स्वीकृत्य परित्यक्तः स मनु यः किं पः निगवान्तरजातीयः। "तेऽश्वमाल भन्न सोऽश्वाहालब्धादाम म गां प्राविशत्तरमा- हार्मथ्योऽभवयनमुत्कान्नमेधमन्याजन्न भ गौरमृगोऽभवत्" ।। ( ऐ० ब्रा०६। ८) आलब्धादश्वान्मधो यजयो यभाग उत्क्रम्य गां प्राविशत्स गौर्यज्ञ योग्य आमीत् । तदानीमयोन्यन्येन त्यक्तः सोऽश्वो गौर मृगोऽ- भवद्यस्य शृङ्गावपि लोमशी भवनः । "ने गामालभन्त स गोगलब्धादक्रामत्सोऽविं प्राविशनरमादविर्मेध्योऽभवदर्थ नमुन्क्रान्तमेधम- सा० भा०- ·[ १२ त्यान्त स गवयोऽभवत्तेऽविमालभन्त सोऽवेरा- लब्धादुदक्रामत्सोऽ प्राविशत्तस्मादजो मेथ्योऽभ- वदर्थनमुत्क्रान्तमेधमत्यान्त स उष्णोऽभवत्" । ( ऐ० ब्रा०६।८।) "सोऽजे ज्योक्तमामिवारमत तस्मादेष एतेषां पशूनां प्रयुक्ततमो यदजः" । (ऐ० ब्रा०६।८।) सा० भा०–स मेधाग्यो यज्ञ योग्यभागरतस्मिन्नजे ज्योक्तमामिवातिशयेन चिरकालमेवारमत क्रीडितवांस्तरमाचिरकालमेव सद्भावाद्योऽयमजोऽस्ति स एष एतेषां पूर्वोक्तानां पनां मध्ये प्रयुक्ततमः शिष्टेरतिशयेन प्रयुक्तः। इत्यार यायिकामापाततो निरीक्षमाणाः पिष्टमयपशोरालम्भनमेवैता- दृशार्थवादाभिप्रेतमिति तदेव करणीयं न साक्षात्पशुरालम्भ्य इति संभावयन्ति । नैतत्समञ्जसतामवगाहते-यतो नाऽयं पिष्टपशोविधायक: स्तावको वाऽर्थवादोऽपि तु पशुपुगेडाशयागर५ वपायागाङ्गस्य स्ता- वको भूनार्थवादः । नैव स्वमेऽपि संभावनीयं पश्वभावे पुरोडाश इति । यदि च वपायागो नेतदाग्ल्यायिकयाऽनुमन्यत इति वलात्संभावयति तदाऽस्या एवाऽऽग्न्यायिकायाः पूर्व पश्चाचाभिहितानि पश्वगावदाना- दीनि कां गतिमालम्बेरन । तस्मात्पशरोडाशस्यवपा रतुतिर्न पशुपति- निधिएरोडाशयागतात्पर्यिका । अथ प्रैपाध्यायेऽपि दृष्टिं विकिरसि चेजानीपे वपायागस्य विहितत्वम् । " होता यक्षदग्नीपोमा छागस्य वपाया मेदसो जुपेतां हवि:तर्यज । होता यक्षदग्नीपोमो हविष आत्ताम्"।। यच्चोदैरि यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नारतस्य देवताः । इति रामा- यणान्तर्गतभगवद्रामवचनेन नानुष्ठेयः सोमयागो निवृत्तमांसैरिति । सदविमर्शभासुरम् , तत्रैवोत्तरत्र " श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति, मा इत्यनेन यदन्नः पुरुषो भवतीत्यादेलौकिकश्रुतित्वं स्पष्टं प्रत्यपादि । लौकिकश्च प्रवादो वेदाक्षरैरेव विचारणीयेऽदृष्टमात्र- फलक एवंविधे विषये न तथा प्रमाणाभावभाटीकते । - ·[१३] तुप्यतुन्यायेन प्रामाङ्गीक्रियमाणेऽपि ५२पो सदनो भवति तदना एव देवता इति व नियन्तुं शक्यते । पल। गृजना- दिभक्षकैः श्राद्धादी तन्नियनत्य कर्तव्यरयाऽऽपातात् । यः पुरुषो याहशामविशिष्टरतनिरूपितामध्यतावत्यो देवतारताशानविशिष्टा इति नाथमविनाभावः संघ.ते । अन्वयव्यतिरेक व्यभिचारदर्शनात् । दर्शि- तश्चान्वयव्यभिचारः पूर्वम् । रपातहोमेषु समिवादीनां होतव्यत्वानु- शासनात् तेषां च ५रूपानन्वाभावात् । व्यक्ति कव्यभिचारोऽपि सुप्र- दर्शः । तथा चावयवाभ्युपगन्तव्य। व्यवस्था यदय लौकिकः प्रवादः रमार्नेष्वेव पूजाहोमबलिप्रदानाबाचारेषु सार्थक्याते न नः कर- चिदपि श्रीतानपूर्वान्विधानपथितुमीष्टे । तरमान्निविचिकित्समनुष्ठेयः सोमयागः । नापि या वयामृतिः- अवयमित्यादिका पूर्वपरिणो मतं साध- यितुं प्रभवति । अवो हि धर्मत्याज्य: स्यात् । ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो रजनन्यनेन विधियायनर वर्गसाधनत्वं वन्यमानं न जात्वपि यागरया वर्यतां ते नापि लोकविष्टि वरूपो दोपः पदमा- दधाति द्विषन्तु सिाविशिष्टं यागं प्राकृतालोका लोकायतिकाच तावता न शिष्टविदिष्ट यमुत्प्रेक्षितुं शक्यं सादः सानन्दं सोसा सभक्त्युन्मेपं चानुभूयापि महान्तं ले शं विभ्यतोऽकर प्रत्यवायाचिन मर्धन्याः परः- सहस्सा महात्मानोऽन्वतिष्ठन्यागाननुतिष्टन्ति अनुशान्यन्ति च । अत एव च भगवत्पाद भीपितं “शिष्टरष्टीयमानाबाद नियमाम- स्वादिति " किं न मासि परशिप श्रीचिदम्बरदीक्षितपादैः, चतुरधिकशतप्रयन्धनिमीतृभिः पशवाणगण्यः श्रीमद पश्यदीक्षितचर- गैरन्यैश्च तत्तर्विदवतंसरनुष्ठितांस्तांनाऽऽयोतिष्मप्रभृतीन । कलास- रतन्मनसाऽपि नाऽऽकलनीयो दोपले शोऽपि पवित्रतमे वर्दिक क्रती। एतेन यः पूर्वपक्षिणा प्रोदयाटि महाभारतीय उपरिचशेपारयान- गोचर आक्षेप गं नो हन्तुमईथे.यादि: स तत्रैव चतुर्दशे श्लोक देव- वाक्येन प्र. याविष्टो वैदिक य इति नत्रि वयं विशेपची वाचमाया स- यितुमभिल पामः । यच्च-मनु याज्ञवल्क्रप्रभृतिभिरुपविष्टा वैश्वानगेष्टिरेव सोमप्रतिनि धितया क्रियतां किं साक्षादिसायटिनसोमेन, इत्यायुक्तं तन्मन्दम्- - ·[ १४ ] द्वितीगद्यावृत्ती हि सोमप्रनिधितयाऽऽदिश्यते वैश्वान धिन पुनः प्राथ- मिकरय सोमस्य स्पष्टं चतत्वयवादाहृतमनुवचने-अब्दपर्यये प्रतिसंव- त्सरमिति पदाभ्याम् । तत्रापि निष्कृत्यर्थमसंभवे, एपामसंभवे, इत्या- दिनाऽसंभव एव हि सोमरय वैश्वानरेष्टिः कर्तव्या स्यात् । न च सांप्रतं सोमः प्रतिवसन्तमसंभवी । यचोपवर्णितं भागवतं हिंसां विनिन्दतीति तदपि तत्रत्यपदेनैव प्रत्यु- क्तम् -वृत्त्य जीविकाथै पशृन्नन्ति तेऽतद्विदः, पशोरालभनं च न हिंसा- पदवाच्यम्, पापजनकत्वाभावात् । वन्यश्वरुपुराडाशेरित्याद्यपि नहि निन्दान्यायेन नेयम् । या च यारकोक्तिः प्रमाणत्वेन निर्दिष्टा साऽपि अशुद्धमिति चन शादिति न्यायेन भगवता बादरायणाचार्येणैव प्रत्याख्यातेति न वयं एनन्तदर्थ प्रयनामहे । नापि मनुनोपहितोऽर्थः पूर्वपाक्षणाऽभीष्टं साधायतुमीट- आंहसयान्द्रयासङ्गैरित्यादिषु चका- रात्परूपाहिंसाया एव निषेधो न क्रत्वर्थायाः । वैदिक कर्मभि- रित, ग्रे रमृतवान् । किं च सोऽयं सर्वोऽपि धर्मो वानप्रस्थाश्रमिणामेव न पनहस्थानाम् । उपक्रमोपसंहारयोरतथा दर्शनात् । मुन्यनेष्वपि च मांसस्यापि परिगणनादभक्षितेऽपि लशुन इति न्यायेनारमदिष्टसि- द्विरतावस्थव । कुर्याद्धृतपशुमिन्यत्रापि रागपाहाया एव हिंसायाः सङ्ग इति पदेन निन्दायाः रमयमागत्वान्न तद्चो वैदिकी हिंसां निपेढे प्रभवति । एतेन केपांचिद्वैष्णवानां पिष्टपश्वनुष्ठानरूप आचारोऽपि निर्मू- लवादुपेक्ष्यः । अत एव चतुरतन्त्रारण्यानीविहरणपश्चात्यः श्रीमद्रा- घवेन्द्राचार्यचरणयप्णवधुरीणपि पिष्टपशुखण्डनप्रसङ्ग एवमभ्यधायि । " किंच कल्पसूत्राणां विश इवलशाग्वाकोडीकाररूपत्वेन स्मृतिभ्यः प्रावल्यान् । हिमायजपरः कल्पसूत्रैः स्मृतीनां बाध एव युक्तः । मनुनाऽपि या वेदविहितेत्यादिषु वधा वैदिकहिंसाया अनुष्ठेयत्वेन पापाजनकत्वेन च विधीयमानत्वात् । न चाप्यतिशङ्कन्नीयमीदशे कालय काले हिंसायुक्तो ज्योतिष्टोमया- गादिविधिः परित्यक्तव्य इति । यतो न कापि श्रुती स्मृती वोलुिख्यते कलियुगे नाष्ठेयो यागीयहिंसाविधिरिति । आधानमधुपर्कादौ तु कल्प- सूत्रकारः श्रीता एव विकल्पाः प्रादुरकारिपत । नैवं यागीयाहिंसायाः कापि विकल्पाः प्रोच्यमानाः कर्णपथमवतान्ति । तथा च काम्यकर्मा ·, [ १५ ] निन्दितत्वेऽपि ज्योतिष्टोमादिकमणामकरणे प्रत्यवायापादकत्वरूप'नत्य- त्वो कीर्तनात् । आलब्धरय च पशोः स्वर्गतस्य निरतिशयसुखभोक्तत्वा- नानात, एकत्र चेष्टसाधन-वानिष्टसाधनत्वयोःसमावेशानुपपत्तेः, आलभ. तेद्रच्यदेवतासंबन्धान्यथानुपपत्त्याऽनुमययागार्थकत्वात् , हिमायाः शब्द वोध्यत्वात् , सामान्यविशेषभावाभावपर्यालोचनया बाध्यबाधकभावल्य सूपपादत्वात् , नोऽल्पार्थक वानुपपनेच, हिंसाघटितमध्यावरिकं कर्म विशुद्धमिति न किल रवमेऽपि संभाव्यतां तदनुष्टायिनां पापलेशग- न्धोऽपि । आत्यन्तिकं च निरपेक्षं च श्रेयः समासाद्यत इति सर्वमनव- द्यम् । एवमिदं के पांचिदमुन्धानां प्रलपिनं समासनोऽस्माभिः प्रत्या- नव्यानं ग्रन्थे एनर्ग्रन्थकता भविशेषं विशदं प्राच्यानां वैयाकरणमृध- न्यानां म नृपाकृत्प्रभृतीनां केनचिदाभसंधिनाद्भावितान यागीयहिंसा- क्षेपान गभीरतगभिम्पपातिभिः प्रबलताच प्रमाणनिचयः समूलमुन्मूल्य निराला प्रावर्ति वैदिको घपिथः । एतच सुरपष्टमेव प्रतिपद्यत ग्रन्थ- मनुवाचयद्भिः प्रियपण्डितवरेण्यरिनि न विशेपतो विज्ञापनीयमुत्पश्याम इति शिवम् । श्रीमजगद्गुरुईकराचार्य- उपिन वगिरी श्रीनागेशशास्त्री । संस्कृतपा-शाला, धारवाड ।

·No text on this page.

·॥ पश्वालम्भमीमांसा ॥ : ध्यायं ध्यायमुमापतेर्भगवतः पादारविन्दद्वयं स्मारं स्मारमुदारतरुचिराः श्रीसद्गुरूणां गिरः। अज्ञैः कैश्चन वैदिके पथि हठादुद्भावितं दूषणं प्रत्याख्याय समर्थ्यते विमलता यागीयहिंसाविधेः ॥१॥ यैः पीतं कणभुग्वचोमृतमलं वैयासिकी भारती येऽस्ताशङ्कमनर्गलं निजमुखाम्भोजे समानर्तयन् । नित्यं जैमिनितनगेन्दुकचयैः सोल्लासमक्रीडिषु- स्ता-श्रीन्यायमृगेन्द्रविश्रुतविरूपाक्षान्गुरूनौम्यहम् ॥२॥ मीमांसारमणीगलैकविलसद्रत्नायमानानह । वावन्दीमितमा गुरुननुदिनं श्रीवैद्यनाथान्परान् । दत्तात्रेयगुरून्नितान्तयशसस्तच्छिष्यभावाद, ग्रन्थं श्रीकमलेशपूर्णकृपया अथ्नात्यसौ वामनः ॥३॥ अतिरोहितमिदं समेषामपि विदुषामन्येषां च यदद्यत्वेऽपि कर्मभू- मिभावेन भाव्यमानेऽस्मिन्भारते देशे श्रुतिस्मृतिसमधिगताः परापर)- यःसाधनीभूता धर्मा आस्तिकभूयभूषितैर्मानुषैरनुष्ठीयमाना विज- यन्त इति । न खलु नावगतोऽयमपि विषयो मानुषजनुषां यत्किल कलिनामपरुषपुरुषस्यावेदस्मृतिनन्दितसराणिप्रसारणमूलकारणस्य वै- दिकनिन्दकमानवसमुन्नतिसंपादनबद्धपरिकरस्य सकलसमीशितृभावमा. पन्नस्याऽऽज्ञापिशाच्या विगमितविवेकमज्ञा उल्लवितानादिसाधुमर्यादा अनवरतमुत्पथसंचारसमाहितसमीहाः परमसावीं वस्तुतः सकलजनहि- तोपदेशनिरतामास्तिकभूयभूमभरितैर्भारतीयभूमिदेवैरतिविरलैपि दत्ता- वलम्बामत्यादरेण परिपाल्यमानां श्रुतिदेवीं निरालम्बीकृत्य कलुष- यितुमनवरतं प्रयतमानास्तदालम्बनभूतान्केवलमाम्नायसमाम्नातसत्प- थसंचारसंप्राप्तसमादरान्परतन्त्रप्रज्ञाञ्जननिकायानन्यांश्च वैदुषीविभूषि- तानपि मानुषानात्मसात्कर्तुं बहुधा संनयन्तः सर्वदा संवर्तन्त इति । तत्र-आवितलोकायतभावाः प्रत्यक्षप्रमाणेकशरणा आकृत्या परं तिर्य- माणितो भिदा संप्राप्ताः केचन मानुषाकाराःप्रात्यक्षिकादर्थात्पुनरन्य- त्किमस्ति, न तद् यथावत्कदाऽपि शक्यनिरूपणमिति वृथा प्रलपन्तः ·२ पश्वालम्भमीमांसा। .. केवलमामुष्मिकसंप्रत्ययानस्वतन्त्रप्रत्ययान्संमोहयन्तो यथाकाम देहयात्रां प्रकुर्वाणाः कालमतिवाहयन्ति । अन्ये च केचन सर्वज्ञ सूक्तिप्रमाणका धर्मराजसंप्रत्ययसंपृक्ता इति मिथ्याभाणफेन भ्रामयन्तो मान्वस्तुतः सकलसमीहितसमीचीनपदार्थनिकायावेदकेषु वेदवाक्येषु तदनुसारिम- इत्सूक्तिषु चोन्मत्तमलपितप्रायभावमुद्भावयन्तः ' अहिंसा परमो धर्मः' इति मोहकरवाक्यजातं याचयन्तः स्वस्वाभ्यूहमात्रपरिकल्पितमर्थ- जातं साधु संमन्यमाना अपापत्रपाः वृथाकालं यापयन्तः पर्यटन्ति । अपरे च पुनः कणभक्षणमतानुसारिणोऽनुमतनयनचरणमताः कापिलाः पातञ्जलाश्च सर्वज्ञपुरुषप्रणीतत्वादिनाऽऽम्नायाः प्रमाणमिति वृथा वाव- द्यमानाः स्वस्वतर्कप्रतर्कितार्थानुवादका इति मुघा प्रजल्पन्तः स्वस्वा- भ्यूहितार्थजातप्रतिपादकानिवन्धान्निवघ्नन्तो वहूनपि मानवान्स्वाभिम- तमस्थाने प्रस्थापयन्त आत्मानं कृतकृत्यं मन्यमानाः संतिष्ठन्ते । अत एतादृशमन्यतममतमनुप्रविशन्तो मनुजाः सर्वथाऽधःपातमापतेयुरिति पुराऽऽलोचनाकान्तस्वान्ती परमकरुणापूरितान्तःकरणौ सर्वज्ञ शिरोमणी उपगतपरमारितकभावी व्यासजैमिनिनामानी तपोधनाग्रगण्यौ नाना- विधसन्यायनिर्धारणीयोच्चावचवचनव्यक्तिकमत एवाधुनातनजनैर्दुप्प- रिज्ञानमस्तोकमार्यमानपरमपुरुषार्थसाधनीभूतप्रवृत्तिनिवृत्तिपथप्रत्या- यकं समस्तप्रमाकरणाग्रगणनीयभावमापन्नं महान्तं वेदराशिं बहुविध- न्यायप्रदीपविचारात्मकशास्त्रेण संव्याख्याय वाचामगोचरं लोकोपकार- मकृपाताम् । तादृशशास्त्रात्मिकां टीकामाटीकमानमर्थ नितरांप्रतिभासयन्तं शब्दतोऽर्थतश्च दोपलवानाकलितं निवन्धसमुदायं श्रीमच्छंकरभगव- त्पूज्यपादशवरस्वामिभट्टपादप्रमुखा महामहनीयाः प्रामाणिका व्यरर- चन् । आपस्तम्बवीधायनाश्वलायनद्राह्यायणकात्यायनसत्यापाढादि- प्रभृतयोऽपि आत्यन्तिकीमाईन्तीमापन्ना मुनिवरेण्याः सकलवेदवेध- तत्त्वावेदकानि धर्मसूत्राणि अतिदुर्योधप्रत्यक्षश्रुतिश्रावितश्रीतकर्माभि- धर्मवृन्दानुष्ठानप्रक्रियामतिविशदमावेदयन्ति श्रौतसूत्राणि तथाऽऽचा- रानुमितवेदावेदितस्मातकर्माख्यकर्मरतोयप्रयोगप्रकारं मन्दाधियां दुरवगमं प्रदीपयन्ति गृह्यसूत्राणि च निर्माय लोकानां वहूपाकुर्वन् । किं बहुनाs- त्यन्तमादरणीया मानव्याया बह्वयः स्मृतयश्च लोके जेजीयन्ते । तद- त्र कापिलपातञ्जलमतानुयायिनोऽपौरुषेयानाशङ्कनीयदोषवेदमानभि- ज्ञाञ्जनान्व्यासजैमिनिप्रभृतिभिरापनिम्बादिमहर्षिभिर्मन्वादिभिश्च मह- ·पश्वालम्भमीमांसा। ३ - नीयैः प्रदर्शितं पन्चानमवलम्ब्य किंचिदिव घेदार्थतत्त्वं प्रतियोषयामः। वेदस्तावत्प्रत्यक्षादिप्रमाणाप्रमेयपरमपुरुषार्थहेतुभूतयस्त्वावेदक इती- दमपश्चिमं विपश्चिताम् । एवं खलु निरुच्यते निरुक्तकोविदः प्रत्यक्षेणानुमानेन यरतूपायो न बुध्यते । एनं विदन्ति वेदेनं तस्माद्वेदस्य वेदता ॥ इति । वेदवेद्यश्चार्थो द्विधाभावमापद्यते प्रवृत्तिसाध्यो दर्शपूर्णमासादिनि- त्तिसाध्यं प्रत्यग्याथात्म्यज्ञानं चेति । तत्र प्रवृत्तिसाध्यधर्मसाधनीयः परमः पुरुषार्थः । आसार्वभौमस्थानादाब्रह्मलोकस्थानं तरतमभावेना- नुभूयमानः ' स एको मानुष आनन्दः ' इत्यादिना ' स एको ब्रह्मण आनन्दः' इत्यन्तेन वाक्यजातेन प्रतीयमानः सुखविशेषः । ज्ञानसा- ध्यश्च परमः पुरुषार्थोऽज्ञाननिवृत्तिपूर्वकः परमानन्दावाप्तिरूपः 'ब्रह्म- विदामोति परम् ' इत्यादिश्रुतिशतैस्तथा बोधितत्वात् । घस्तुतरतु परमः पुरुषार्थो मोक्ष एक एव साक्षात्परम्परया वै तत्साधनभावमा- पन्ना एव वेदावेदिताः समस्ता अपि धर्माः । " सर्वे वेदा यत्पदमाम- नन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति " इत्यादिश्रुतिभ्यस्तथावगम्यमा- नत्वात् । तत्रापि ज्योतिष्टोमादिकर्मणां “ तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन " कर्मभिः पके ततो ज्ञानं प्रवर्तते " इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्चित्तशोधन- पूर्वकज्ञानसंपादनद्वारा मोक्ष उपयोगः । ज्ञानस्य तु तमेव विदित्वाति मृत्युमोत नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय इत्यादिश्रुतिभ्यः साक्षा- न्मोक्ष उपयोगः । यद्यपि दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत, अमि- होत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः, ज्योतिष्टोमेन रवर्गकामो यजेत, सौर्य चर्क निर्वपेट्रह्मवर्चसकामः, इत्यादिश्रुतिभिः कर्माणि स्वर्गब्रह्मवर्चसादि- साधनभावमापनानि प्रतीयन्ते तत्कथं मोक्षहेतुभूतान्येव सर्वाणीति प्रतिज्ञायत इति चोद्यमेकमग्रगामितामागच्छेत् तथाऽपि तानि वाक्यानि गुडजिहिकान्यायेन प्राकृताञ्जनाभिषिद्धाचरणतो निवर्त्य श्रेयःसा- धनीभूतकर्मसु प्रवर्तयितुं प्रवृत्तानि न तु तदेव फलं नान्यदतः पर- मस्तीति प्रत्याययितुम् , यथा वा माता स्वबालकमविवेकिनमारो- ग्यप्रदायकौषधपाने गुडं दास्यामीति प्रलोभ्य प्रवर्तयति तथैव श्रुति- माता स्वर्गादिफलं प्रदर्श्य तत्तत्कर्मसु बहिर्मुखाः प्रजाः प्रवर्तयति, इति सुधियामतिरोहितम् । " कपाये .

·पश्वालम्भमीमांसा। कर्मणो नीषनकालपरिमितप्रयोगविधानमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते यावच्छब्दस्य सामस्त्यवाचित्वाज्जीवशब्दस्य ‘जीव प्राणधारणे' इत्यनुशासनात् प्राणनक्रियावाचित्वात् समभिव्याहृतधात्वर्थान्तरसंबन्धे धातोः परत्वेन पक्ष्यमाणाः प्रत्यया इत्यर्थक “ धातुसंबन्धे प्रत्ययाः" इत्याधिकारेऽ- न्तर्गतेनानुशासनेन विहितस्य णमुल्पत्ययस्य धात्वर्थान्तरानुयोगि- कस्वप्रकृत्यर्थप्रतियोगिकसंबन्धवाचित्वात्तादृशसंवन्धविशेषाकाङ्क्षायां यावच्छब्दरूपतात्पर्यग्राहकवशानिमित्तत्वरूपसंबन्धविशेषप्रतीते वधा- त्वर्थस्य यजत्यर्थ एव संबन्धस्य वक्तव्यत्वाद्भवदुक्तकालपरत्वाङ्गी- कारे तद्वाचकपदस्याभावाल्लक्षणाया आपद्यमानत्वात् स्वावच्छिमकाल- वत्त्वसंबन्धेन वाच्यार्थस्य जीवनस्यैव विधाने गुणभूतजीवनकालानु- रोधेन प्रधानभूतपयोगाटत्तेरन्याय्यत्वात् , यावच्छब्दार्थस्यापि विधाना- ङ्गीकारे लक्षणादोषस्य तदवस्थत्वादेतादृशगुरुभूतसंबन्धापेक्षया लघुभूतनिमित्तत्वसंबन्धेनान्वयस्य योग्यत्वाज्जीवने निमित्ते प्रकृतकर्मण एव पापक्षयोदेशेन विनियोगान्तरविधानमिति सिद्धान्तितम् । अत्र च निमित्तत्वं न केवलानुष्ठापकत्वं कामनावद, तथा सति यावत्पदा- नुवादासंगतेः । किं तु अवश्यानुष्ठापकत्वरूपं तदानी प्रतिनिमित्तमात्र- तेरर्थलब्धत्वाद्यावच्छब्दोऽनुवादः । निमित्तत्वं च स्वान्वयव्यतिरे- कानुविधाय्यन्वयव्यतिरेककानुष्ठानकत्वं, राहूपरागस्य स्वान्वयव्यतिरे- कानुविधाय्यन्वयव्यतिरेककस्नानकत्वात्स्नाननिमित्तत्वम् । एवं च निमि- तसत्त्वे नैमित्तिकस्यावश्यानुष्ठातव्यत्वादवश्यानुष्ठापकजीवननिमित्तक- त्वहेतुना प्रत्यवायजनकाकरणकत्वानुमानादकरणे प्रत्यवायजनकत्वमे- तदधिकरणसिद्धम् । तत्र प्रवृत्तिसिद्धयर्थ फलाकाङ्क्षायामकरणे प्रत्य- घायजनकत्वज्ञानादेव प्रवृत्तिसंभवात्करणस्य पृथक्फलाभाव एवेति प्रभाकरो मन्यते । न्यायसुधाकारादय इष्टसाधनत्वज्ञानमन्तरा प्रवृत्त्य- संभवाद्योगक्षेमसाधारणकार्यकारणभावमङ्गीकृत्य करणस्य प्रत्यवाय- भागभावपरिपालनं फलमनुमन्यन्ते । नवीनमीमांसकास्तु प्रत्यवाय- प्रागभावस्याजन्यत्वान्मुख्यफलत्वासंभवात् ' धर्मेण पापमपनुदति ' ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः' इत्यादिश्रुतिस्मृतीनां जागरू- कत्वादानुषङ्गिकं पापक्षयाख्यं फलमनुष्ठापकं परं जीवनादिनिमित्तमित्य- भिप्रयन्ति । अद्वैतप्रवर्तकमूर्धन्या भगवत्पादा नित्यानामपि कर्मणां छाया- गन्धन्यायेन काम्यवददृष्टरवर्गादिफलकत्वं सोपपत्तिकं समर्थयामासुः ।

·पश्वालम्भमीमांसा। अत एव गीताभाष्यान्ते भगवन्तो भाष्यकारा:-'नहि काम्यानुष्ठानायास- दुःखात्केवलनित्यानुष्ठानायासदुःखं भिद्यते, किं चान्यदविहितमप्रति- षिद्धं च कर्म तत्कालफलं न तु शास्त्रचोदितं प्रतिषिद्धं वा तत्कालफलं भवेद्यदि तदा स्वर्गादिष्वदृष्टफलशासने चोद्यमो न स्यादमिहो- त्रादीनामेव कर्मस्वरूपाविशेषेऽनुष्ठानायासदुःखमात्रेणोपक्षयः काम्याना घ स्वर्गादिमहाफलत्वमङ्गतिकर्तव्यताद्याधिक्ये त्वसति फलकामित्व- मात्रेण न शक्यं कल्पयितुम् । तस्मान्नित्यानां कर्मणामदृष्टफलाभाचो न कदाचिदप्युपपद्यते " इत्यादिग्रन्थेन प्रावदन् । आस्तां तापदियं कथाऽप्रकृता, अकरणे प्रत्यवायः सर्वेपामेव संमत इति सिद्धम् । किं चैतेषामकरणे प्रत्यवायः कूर्मपुराणे दर्शितः- "नास्तिक्यादथवाऽऽलस्यादग्नीनाऽऽधातुमिच्छति ॥ यजेत वा न यनेन स याति नरकान्बहून् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो वा विशेपतः ।। आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम् "। इत्यादिना । प्रजापतिनाऽपि- "सर्वसंस्थाधिकारः स्यादाहितार्धने सति । आदध्यान्निर्धनोऽप्यनीनित्यं पापभयाद्विजः॥ अतः सिद्धं पापभयाविष्टैः श्रेयोर्थिभिः पूर्वोक्ता यज्ञा इतराणि । कर्माण्यवश्यमनुष्ठानकर्मतां नेयानीति । अथ कथमुच्यते सर्वा आप संस्थाः पापभीरुभिः श्रेयोर्थिभिरनुष्ठातव्या इति, पाकयज्ञसंस्थादीना हिंसादिदोषरादित्यात्सात्त्विककर्मत्वेन पापासंपृक्तश्रेयोभिकापिपुरुषै- रनुष्ठानयोग्यत्वेऽपि पशुहिंसादिदोषदूषितानामितरेषां कर्मणां पापज- नकानुष्ठानकानां तादृशैः पुरुषैरनुष्ठातुमयोग्यत्वात् , न हि ते यत्राः सात्त्विकाः किं तु श्येनयागादिवत्तामसाः, अतस्त आमिषाभिलाषिणा- मेवानुष्ठानीया न तु सत्त्वप्रकृतीनामपि। न हि परमास्तिकाः सास्विकाः संध्यावन्दनादाविव श्येनयागादौ प्रवर्तन्ते यत्कारणं तत्र शत्रुहंसादि- दोषकलुषितत्वं तद्वदेवाग्निष्टोमादीनामपि पशुहिंसादिदोषदुष्टत्वात्तत्रापि सात्त्विकानां प्रवृत्तिरनुचिता हिंसायाः पापजनकत्वाख्यं दुष्टत्वं न हिंस्यात्सर्वभूतानीत्यादिनिषेधशास्त्रतोऽवगम्यते । अत एव गीताशा- स्त्रेऽष्टादशाध्याये- ·८ पवालम्भमीमांसा। - सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ' इत्यनेन भगवता विहितकर्मणां हिंसादिदोषवत्त्वमभ्युपगम्यैवार्जुनं पति परित्यागाभावश्चोदितः । अत एव प्रायश्चित्ताध्याये हेमाद्रौ- 'अजं बस्तं द्विजो हन्यात्कारणेन विना नृप । नरकं चानुभूयाऽऽशु ततः सूनुर्भवेत्कलौ ॥ ब्राह्मणो निनिमित्तेन बस्ताजो निहनेद्यदि । नरकं कालचक्रं तु ह्यनुभूय महत्तरम् । पुनः क्ष्मामुपगम्याऽऽशु सूनुर्भवति पूर्वजः" ॥ इति कथितम् । अनयोर्वधे प्रायश्चित्तं तत्रैव निरवर्णि- "तदोपपरिहारार्थ प्राजापत्यद्वयं चरेत् । विप्रः सङ्गाद्धि तं गत्वानिमित्तैर्यदि हिंसयेत् । प्राजापत्यद्वयं कुर्यात्तथा बस्तवधे नृप" । इति । अत्र हि अजं बस्तमिति विशिष्योपादानसामर्थ्याट्विज इति कर्तृ- विशेषोपादानसामर्थ्याद्याग एव स्वतो द्विजकर्तृकहिंसायाः प्रसक्ति- संभवात्मायशो यागेऽजबस्तयोरेव द्रव्यत्वेन चोदनाद्यागीयहिंसाया एव दोषजनकत्वं प्रतीयते । अन्यथा नरो हन्यायदि पशुमित्येव प्रब्रू- यात् । किं च भगवतेश्वरकृष्णेन “दृष्टवदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयाति- शययुक्तः । तद्विपरीतः श्रेयान् " इत्यनेनेदमेव प्रत्यपादि । तथा हि रसायनकामिनीनीतिशास्त्राभ्यासमवायुपयोगेऽपि तस्य तस्य दुःखस्य निवृत्तेरदर्शनादनैकान्तिकत्वं निवृत्तस्यापि पुनरुत्पत्तिदर्शनादनात्यन्ति- कत्वं तद्वदेवाऽऽनुश्रविकस्य कर्मणः । तत्र च प्रतिज्ञायां हेतुमाह-स हीति । ज्योतिष्टोमादिरानुश्रविकः पशुहिंसादिदोषकवलितो भावकार्यत्वाद- नित्यः परस्परं तरतमभावसंपन्नश्च । नहि ज्योतिष्टोमजन्यस्वर्गो दर्श- पूर्णमासजन्यस्वर्गश्चोत्कर्षनिकर्षानापन्नो भवितुमर्हतीति । एवं च ज्योति- टोमादिकर्मकलापस्य हिंसादोषरूपाविशुद्धियुक्तत्वहेतुना दुःखानि- वृत्तेः साधनाज्ज्योतिष्टोमाद्यपि कर्म हिंसादिना दुष्टमितीश्वरकृष्णोऽभि- मौत । भगवान्पश्चशिखाचार्योऽपीममेवार्थमनुमन्यते । तेन हि " स्वल्पः संकरः सपरिहारः सप्रत्यवमर्षः" इत्यभाणि । तस्याप्ययमर्थ:-ज्योति- टोमादिजन्यधर्मस्य पशुहिंसाजन्याधर्मेणाल्पः संबन्धः पुण्यापेक्षया ·पश्चालम्भमीमांसा पापस्याल्पत्वान्संबन्धे स्वल्पत्वमुपचरितम्, अल्पप्रायश्चित्तपरिहार्यः प्रत्य- वायो विद्यत इत्यर्थः । स्वल्पत्वमेयोपपादयति-सपरिहार इति । अल्पेन प्रायश्चित्तेन परिहर्तुं शक्य इत्यर्थः । यद्यालस्यादिना प्रायश्चित्तं नाऽऽ- चर्यते तदा प्रधानकर्मविपाककालीनपचनयोग्यं पापं तदानीं सहनयोग्यं भवतीति । पतञ्जलिरपि-“कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम्" इत्यनेन सूत्रेण सोमयागादिकमणः शुक्लकृष्णभावमभिप्रेतवान् । वाम- नससाध्यं सुखैकफलकं शुक्रं कर्म स्वाध्यायतपआदि दुःखैकफलकं कर्म कृष्णं निपिद्धं सुरापानादि सुखदुःखमिश्रफलकं सोमयागादीति तदीय- रामानन्दवृत्तायुक्तत्वाच्च । योगभाष्ये भगवता व्यासेनापि शुक्लकृष्णा वहिःसाधनसाध्या तत्र परपीडानुग्रहद्वारेण कर्माशयप्रचय इत्येवं यागस्थाविशुद्धियुक्तत्वमभ्यधाथि । सांग्यभाष्यकर्तृविज्ञानभिक्षुणाऽप्य- यमेव पक्षोऽङ्गीकृतः । अत एव कर्मणां हिंसादिदोषरूपितत्वान्मुण्डका- ग्रुपनिपत्सु ‘प्लवा ह्येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म' इत्यादिना निन्दा श्रूयते । किंच गीताशास्त्रे तृतीयेऽध्याये- ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । ततिक कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव' ॥ इत्यर्जुनेन कर्मणां हिंसादिदोपदुष्टत्वादेव घोरत्वरूपं विशेषणं दत्तम् । भाष्यकारेणापि कर्मणि घोरे हिंसालक्षण इति घोरशब्दार्थो व्याख्यातः । मधुसूदनसरस्वत्या कर्मणि घोरे हिंसायनेकायासबहुल इति तच्छब्दो व्यवियत । अत एव ' अहिंसा परमो धर्मः । इति स्मयते । तत्र परमत्वरूपविशेपणाद्धिसादोपयुक्तानामधर्मत्व- समानाधिकरणधर्मत्वं सूच्यते । एवमनेकश्रुतिस्मृतिसमालोचने ज्योतिष्टोमादिकर्मणां हिंसादोषदुष्टत्वात्कथं सात्त्विकैः श्रेयोर्थिभिः सर्वा अपि संस्था अनुष्ठातव्या इति प्रतिज्ञातुं शक्यत इति चेदत्र साधु समादध्मः । हिंसादियुक्ता अपि यज्ञाः केवलं निर्दोषा इत्येवाभ्युप- गन्तव्यम् । तत्र हिंसाया अग्नीषोमीयं पशुमालभेत, वायव्यं श्वेतमा- लभेतेत्यादिना प्रमाणभूतेन शास्त्रेण विशिष्य विहिनत्वाद्विधिस्पृष्टे न निषेधावकाश इति न्यायस्य जागरूकत्वात् , अत्र हिंसायुक्त- कर्मणो दुष्टत्ववादी देवानांप्रियः प्रष्टव्यः-कथमवगतं भवता हिंसायाः पापजनकत्वं मा हिंस्यात्सर्वभूतानीति निषेधशास्त्रेणावबुद्धमिति चेत्- हन्त यथाऽनेन शास्त्रेण हिंसाया अनिष्टसाधनत्वं प्रतीयते तथैव तत्स- २ ·१० पश्वालम्भमीमांसा। जातीयेन यागीयहिंसाविधायकशास्त्रेण दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यतेत्यादिशास्त्रैः साकमवैरूप्यसिद्धयर्थ स्वविधेयेऽनिष्टसाधनत्वास- मानाधिकरणेष्टसाधनत्वं कुतो नाभ्युपगम्यते । ननु दर्शपूर्णमासादि- कर्मणां सामान्यतो निषिद्धत्वाभावात्केवलमिष्टसाधनत्वमभ्युपगम्यते, प्रकृते सामान्यतो निपिद्धत्वादनिष्टसाधनत्यं विहितत्वाच्च ऋतूपकाररूपे- टसाधनत्वं चाभ्युपगम्यत इति चेन्न । प्रकृते निषेधशास्त्रस्य विहितहिंसाति- रिक्तरागप्रयुक्तहिंसामादाय चारितार्थ्यसंभवे विशेपशास्त्रविहितहिंसाया- मितरविधिविधेयसंदृश्यमानानिष्टजनकत्वासामानाधिकरण्यविशिष्टेष्टसा- धनत्ववाधापादकानिष्टसाधनत्ववोधनानौचित्यात् । किंच सामान्य. विशेषस्थले सति विरोध उत्सर्गापवादभाव एवाऽऽश्रयणीयः । यदा- हवीये जुहोति, पदे जुहोतीत्यादिरथले तथा दृष्टत्वात् । अन्यथा लोकेऽपि बहुविप्लवापंत्तिः स्यात् । न [पःकाले न शयीतेति सामा- न्यतः शयननिषेधकवाक्येन रुग्णस्तूष्णीं सदा शयीतेति वाक्यविहित- रुग्णकर्तृकशयनस्यापि निषेध्यत्वमभ्युपगम्यते । अत्र यद्यद्वक्तव्यं तत्स- वमुपरिष्टावक्ष्यामः । यच श्येनादिवदित्युक्तं तदतीवासंगतम् । तत्स्थले शत्रुवधस्य फलत्वेनाभ्युपगम्यमानत्वात्फलस्य च विधेयत्वासंभवाविधि- स्पृष्टे न निषेधावकाश इति न्यायाप्रसरात् । अत एव यस्मिन्त्रीतिस्तस्य लिप्सा, इत्यादिसूत्रस्य वर्णकान्तरेऽल्पत्वाद्वा नानेन लक्षणकारणमि- त्यादिना ग्रन्थेन खण्डदेवमिश्रः फलरयापि धात्वर्थादिवद्भावनाविशेप- णत्वाविशेषाद्विधेयत्वमिति पूर्वपक्षयित्वा प्रथमतः सकलकारकशिष्ट- भावनाविधानेऽपि अनन्तरं विशेषणविधिकल्पनमन्तरा तरयापर्यवसा- नात्तद्विषय विशेषणविध्यकल्पनात्तस्य न विधेयत्वमिति सिद्धान्त- यित्वा पूर्वोत्तरपक्षफलकथनावसरे पूर्वपक्षे श्येनफलीभूतहिंसारूपाभि- चारस्य विहितत्वान्न हिस्यादिति निषेधाविषयत्वं सिद्धान्ते तस्य राग- प्राप्तत्वाभिषेधाधिपयत्वमिति प्रत्यपादि । एवं च हिंसाया विहितत्वे निषेधास्पृष्टत्वमविहितत्वे तत्त्वमित्येव खण्डदेवमिश्राशय उन्नीयते । न च हिंसापदस्य मरणानुकूलव्यापारवाचित्वाच्थेनरयापि तत्त्वात्तस्य विहितत्वेऽपि शिष्टानां तत्र निःशङ्कं प्रत्यविपयत्वेन यथाऽनिष्टसाध- नत्वमुपेयते तथा यागीयहिंसाया अपि विहितत्वेऽपि अनिष्टसाधनताs- भ्युपेयतामिति वाच्यम् । यतः साक्षान्मरणानुकूलव्यापारस्यैव हिंसाशब्दार्थत्वं प्रकृते श्येनस्य-अभिचरन्यतेतिवाक्यघटकयनि- ·पश्वालम्भमीमांसा। ११ धात्वर्थभूतस्य-अभिचरनिति शतृप्रत्ययान्तशब्देन हिंसारूपाभिचार- फलकत्वावसायात्साक्षान्मरणानुकूलत्वाभावान हिंसात्वं न ह्यत्राभि- चाररूपफलस्य वैरिमरणरूपत्वाभ्युपगमाच्छ्येनस्य साक्षात्तदनुकूलव्या- पारत्वेन हिंसात्वमव्याहतमिति संभवति । तथा सति अभिचरन्य- जेतेत्यत्र प्रतीयमानमभिचारस्य यच्छयेनसमानकर्तृकत्वं तस्यासंग- त्यापत्तेः । अतरतत्र सामानाधिकरण्यानुसारेणाभिचारस्य मरणानुकूल- विषदानादिव्यापाररूपत्वाभ्युपगमाच्थेनरय हिंसात्वं दुरुपपादमेव । न चात्र भ्रमितव्यं श्येनरय हिंसात्वाभावेऽपि हिंसानुकूलव्यापाररू- पत्वाव्याघातात्तस्यापि निषिद्धत्वेन श्येनेनाभिचरनिति विहितत्वेन च यथा-इष्टानिष्टसाधनत्वं तथा यागीय हिंसाया अपि संभवतीति । यतो नहि तत्र श्येनस्यानिष्टसाधनत्वमभ्युपेयते किंतु केवलमिष्टसाधन- त्वमेव श्येनकर्तरि परम्परयोत्पद्यमानस्याभिचारस्यैव तत्र पापजनकत्वं नहि तदपि विधेयम् । अतः परम्परयाऽभिचारोत्पनिभियैव शिष्टानां तत्राप्रवृत्तिः । एवं च प्रकृतेऽपि हिसाया विहितत्वात्तस्य केवल मिष्टसा- धनत्वमेवाभ्युपगन्तव्यम्। किंच गीताशास्त्रेऽपि अशोच्यानितिश्लोकस्य भाष्ये भगवत्पादः हिंसादियुक्तत्वाद्वैदिकं कर्माधर्मायेतीयमप्या- शङ्का न कार्या कथं क्षात्रं कर्म युद्ध लक्षणं गुरुभ्रातृपुत्रादिहिंसाल- क्षणमत्यन्तरतरमपि स्वधर्म इति ज्ञात्वा नाधर्माय तदकरणे च स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि'इति ब्रुक्ता यावजीवादिश्रुति- चोदितानां पश्वादिहिंसालक्षणानां च कर्मणां प्रागेव नाधर्मत्वमिति मुनिश्चितमुक्तं भवति" इति वर्णितम्- तथा-' नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागरतामसः परिकीर्तिमः ॥ इति श्लोकव्याख्यानावसरे मधुसूदनसरस्वतीभिः-ननु दोप- वत्त्वं काम्यस्येव नित्यस्यापि दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादेवीहिपश्वादि- हिंसामिश्रितत्वेन सांख्यैरभिहितं न च त्रीहीनवहन्ति अग्नीपोमीयं पशुमालभेतेत्यादिविशेपविधिगोचरत्वात्क्रत्वङ्गहिंसाया न हिंग्यात्सर्व- भूतानीति सामान्यनिषेधरय तदितर परत्वमिति सांप्रतम् । भिन्नविष- यत्वेन विधिनिषेधयोरबाधेनैव समावेशसंभवात् । निषेधेन हि पुरु- षस्यानर्थहेतुर्हिसेत्यभिहितं नं त्वक्रत्वर्था सेति, विधिना क्रत्वर्था सेत्यभिहितं न तुं अनर्थहेतुर्नेति । तथा च ऋतृपकारकत्वपुरुषानर्थहे- 'ततः - ·१२ पचालम्भमीमांसा। तुत्वयोरेकत्र संभवात्तत्वाऽपि हिंसा निपिवति हिंसायुक्तं दर्शपूर्ण- मासज्योतिष्टोमादि सर्व दुष्टमेव । विहितस्यापि निषिद्धत्वं निषिद्धस्यापि विहितत्वं श्येनादिवदुपपन्नमेव । अत एव महाभारते- जपस्तु सर्वधर्मेभ्यः परमो धर्म उच्यते । अहिंसया हि भूतानां जपयज्ञः प्रवर्तते ॥ इत्यादिना पूर्वपक्षायित्वा ब्रूमः-न क्रत्वर्थहिंसाऽनर्थहेतुः । विधि- स्पृष्टे निषेधानवकाशादित्यादिग्रन्येन सिद्धान्तितम् । सिद्धान्तग्रन्थस्याय- मभिप्राय:-विधिशास्त्रं रवविपये जनानां प्रवृत्तिसिद्धयर्थ विधेये पदार्थे बलवदिष्टसाधनत्वं बोधयति बलवदिष्टसाधनत्वं च विधेयस्या- नर्थहेतुत्वेऽनुपपन्नं सदनर्थहेतुभावाभावं चाऽऽक्षिपति । अतो विहितपदार्थे निषेधवाक्यज्ञायमानानर्थहेतुता न युज्यते । यत इष्टे बलवत्त्वस्येष्टोपा- यानुष्ठानप्रयुक्तसकलदुःखावधिकाधिक्यरूपत्वं निषेधशास्त्रबोधितानिष्ट- गतवलवत्त्वस्य चेष्टोपायानुष्ठानप्रयुक्तसकलविधेष्टावधिकाधिक्यरूपता चोपेयते । नहि तत्र केवलेष्टसाधनत्वं विधिवाक्येन बोध्यते केवला- निष्टसाधनत्वं निषेधवाक्येन वोध्यत इति सांप्रतम् । तथा सति विप- संपृक्तानभोजनेऽपि प्रवृत्त्यापत्तेः, धूमसहनादिक्लेशजनकयागानिवृत्त्या- पत्तेश्च । इतिकर्तव्यताविधयोऽपि न साक्षात्रत्वर्थत्वं बोधयन्ति येन विरोधाभावः शङ्कत किंतु बलवदिष्टसाधनत्वमेव । प्रवर्तनाविषयी- भूतपुरुषप्रवृत्तेः पुरुषार्थकर्मकत्वस्वाभाव्यात्कचिकतोरपि परुपार्थसा- धनत्वेन पुरुषार्थभूयमुपगतस्य तद्विपयतेत्यन्योऽयं विपयः। परंतु बलव- दिच्छोपाधानसमये जायमाना पुरुषप्रवृत्तिभाव्यस्य नार्थहेतुतामाक्षि- पति न वाऽनर्थहेतुतां प्रतिक्षिपति । किं तु यथाप्राप्तमेवावलम्बते । बलवादच्छाविषय स्वगादा स्वत एव प्रात्तसभवात्तत्र विध्यपक्षाभा- वात् । अत एव श्येनदृष्टान्तवैषम्यम् । तत्रापि परम्परया श्येनकर्तृनि- परयाभिचाररूपफलस्य बलवदिच्छाविषयत्वेन विधिजन्यप्रवृत्तिविष- यत्वाभावात् । श्येनकर्तुरभिचारप्रयुक्तानर्थहेतुत्वसंभवात्तस्थले श्येन- यागस्य विधिजन्यप्रवृत्तिविषयत्वेनानर्थहेतुत्वानभ्युपगमात् । एवं • च हिंसानिषेधसामान्यशास्त्रं विशेपविधिवाधितं सद्रागद्वेषादिमूलकाक्रत्वर्थ- हिंसां विषयी कगेतीत्येवाभ्युपगन्तव्यम् । विधिरपृष्टस्यापि निषेधविष- यत्वेऽतिरात्रग्रहणस्यापि नातिराने पोडशिनं गृह्णातीत्यनेन निषिद्ध- त्वादनर्थहेतुत्वापत्तिः । अयं तु भट्टस्याभिप्रायः । प्रभाकरस्तु श्येन- ·पश्चालम्भमीमांसा । १३ ज्योनिटोमादियागहिसयोग्न्यथावपम्यमुपपादयामास । साक्षात्पुरुषा- थसाधने नियोगेन न प्रवृत्तिः किं तु रागत एव । एवं च श्येनयागस्योति- कर्तव्यतात्वाभावात्तस्य रागप्रयुक्तप्रवृत्तिविषयत्वान्मरणप्रयोजनकव्या- पारत्वेनाऽऽपतितमनर्थहेतुत्वं न शक्यप्रतिक्षेपम । यागीयहिंसायाः सर्व- त्रेतिकर्तव्यतात्वात्तत्र प्रवृत्तधत्वाद्विधिना हिंसायामनर्थहेतुता निवर्त्यत इति श्येनयागीयहिंसयोर्वेपम्यामिति यथा तथा वा भवतु मतद्वयेऽपि यागीयहिंसाया अनिष्टसाधनत्वं नारतीति सिद्धम् । मतद्वय इयान्विशेषः- भट्टमते श्येनस्य केवलधर्मत्वाचोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इत्यत्रार्थपदव्या- वयं कलाभक्षणादिकमेव, प्राभा करमते तस्याधर्मत्वात्सोऽपि तेन व्यावर्त्य इत्यलमधिकेन । तार्किकैरपि कृतिसाध्यत्वबलवदनिष्टाननुव- न्धित्वेष्टसाधनत्वानां त्रयाणां विध्यर्थत्वं सर्वत्राभ्युपगम्य ऋत्वर्थहि- सायामपि विशिष्य निषेधाभावात्प्रायश्चित्तानुपदेशाच्च त्रयाणामपि भान- मावश्यकमिन्युच्यते । अत एव व्युत्पत्तिवादान्ते गढाधग्भट्टाचार्य:- यत्तु दीक्षाङ्गपशुघातस्य नरकासाधनतया मा हिंस्यादित्यत्रावैधहिंसैव विवक्षितति येनस्य नरकासाधनलोपपादनं तदपि न, तावताऽपि अभि- चारविधया तथात्वस्य दुर्वारत्वादिति लिखितम् । तत्र यत्तुकारमते सिद्धा- न्तमते च यागीयहिंसाया अनिष्टासाधनत्वेनमा हिंस्यादित्यस्य विहित- हिंसानिरिक्तहिंसापर वगभिमतमेव परंतु श्येनरय यत्तुकारमते नरकासा- धनत्वं संमतं सिद्धान्तेऽभिचारत्वेन नरकसाधनत्वं तच मीमांसकानामपि संमतमेव । औपनिपढ़ानामपि भाट्टदर्शनमेव व्यवहागर्थमुपयोगि। अत एव हिंसादिदोपदुष्टवन कर्मपरित्यागकथनस्थले भगवता 'मोहात्तस्य परि- त्यागरतामसः परिकीर्तितः' इत्यत्र कर्मपरित्यागहेतुत्वेन मोहो वर्णितः। तत्रन्यमोहपदं मधुसूदनसरस्वतीभिरिन्थं व्या यायि । तथा च सांग्ल्यानां विहिने निपिद्धत्वज्ञानमनहतावन हेतुन्वज्ञानं धर्मे चाधर्मन्वज्ञानमनु- ठये चाननुष्ठेयत्वज्ञानं विपर्यासरूपो मोह इति। एवं चतादृशज्ञानप्रयो- ज्यकर्मपरित्यागस्य तामसत्वं भगवतः कृष्णस्याभिप्रेतमिति सिद्धम् । यदायुक्तम् ‘सहज कम कौन्तेय सदीप-पि न त्यनेन ' इत्यन्ताग्निष्टोमा- दिकर्मणां दोपवत्त्वमभ्युपगम्यैव न्यागाभावः कीर्तित इति तदप्यपे. शलम् । तत्रापिशब्देन वस्तुतो दोपाभावः सूचित एव स्थूलबुद्धिमनु- मृत्य भगवता तथाऽभ्युपगम्यं कथितन्वात् । अयमभिप्रायो ब्रह्मानन्द- गिरी व्यक्तः। गंदवादि प्रायश्चित्ताध्याय हेमाद्री- , ·१४ पश्वालम्भमीमांसा। - अजं वरसं द्विजो हन्यात्कारणेन विना नृप । नरकं चानुभूयाऽऽशु ततः सूनुर्भवेत्कलौ । इत्यादि । तदतितुच्छम् । तत्रैव श्लोके कारणेन विनत्युक्तत्वात् । अत्र च यागादौ हिंसाविधायकशामेव कारणत्वेनाभिप्रेतमन्यथा तस्मि- नेव हेमाद्रावेतत्पद्यलेखनोपरि- 'यज्ञार्थ हन्ति चेद्विप्रो ह्यनन्तं फलमश्नुते ॥ यज्ञार्थ हन्ति यो विप्रो ह्यजं मेपं सुपुण्यधीः । स याति ब्रह्मणः स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। यागार्थ हन्ति यो विप्रः पशुं लोकपरायणः । स याति ब्रह्मसदनं ब्रह्मणा सह मुच्यते ॥ बस्तं वाऽपि हनेद्यस्तु स यातीन्द्रपदं ध्रुवम् । यागाथहिंसनं प्रोक्तं तयोर्ब्रह्मविष्टयोः । इत्यादीनि लैङ्गगोगकाण्डकौर्मवचनानि व्याहतप्रामाण्यकानि भवेयुः । एषु पयेषु यागीयहिंसाया निर्दुष्टत्वस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वात् । एवं च- - विप्रः सङ्गाद्धितं हित्वाऽनिमित्तैयदि हिंसयेत् । प्राजापत्यद्वयं कुर्यात्तथा वस्तबधे नृप ।। इत्यादिप्रायश्चित्तवचनं विहितहिंसातिरिक्तहिंसाविषयकमेव पूर्वलि- खितनिरवकाशवचनबलादत्रापि सङ्गादनिमित्तैरिति कथितत्वाच । यदत्र हि अजं वस्तमिति विशिष्य विप्र इति च विशिप्योपादान- सामर्थ्यात्, इत्यादि कथितं तदपि अस्माकमेव साधकम् । यतो यागे द्विजैः प्रायशोऽजवरतयोहिंसनेऽपि शिष्टगर्हितत्वादर्शनाट्यागादहिरपि तत्कर्तृकतद्धिसाया दोपविधुरत्वं रयादिति मन्दमतीनामाशङ्का संजा- यत तनिवारणार्थ विशिष्य तथाऽकथि । यदवाचि कापिलपातञ्जल- मतानुयायिभिरीश्वरकृष्णप्रभृतिभिः-यागीयहिंसाया अल्पदोषदुष्टत्वं वर्णितमिति, तत्तु अतीवासमीचीनम् । तैश्च केवलं रवोत्पक्षितमोक्षरूप- फलोपायत्वेनाभिमतस्य प्रकृतिपुरुषविवेचनस्य सिद्धये शास्त्राणां प्रणी- तत्वेन मुण्डकाद्युपनिषत्सु विधीयमानस्य ब्रह्मज्ञानस्य प्रशंसासिद्धये लवा ह्येते अहा यज्ञरूपा इत्यादिना कर्मणां निन्दितत्वेऽपि न हि निन्दा निन्दितुं प्रवर्ततेऽपि तु विधेयं रतोतुमितिन्यायेन तत्र तात्पर्याभाववत्ता- ·पश्वालम्भमीमांसा। १५ दृशशास्त्रपरमतात्पर्यविषयीभूतप्रकृतिपरुषविवेचनात्मकोपायस्य प्राश स्त्यसिद्धये तदितरेषां निन्दाकथनावसरे कर्मणामल्पदोषदुष्टत्वेन निन्दितत्वात्तत्र तात्पर्याभावस्योन्नेयत्वात् । यदि च कपिलपतञ्जलि- प्रभृतीनां हिंसादिदोपद्ष्टत्वेन यागानां वस्तुतोऽनिप्रसाधनत्वमेवाभिमत- मिति मन्यते तदाऽपि पूर्वोक्तयुक्त्याऽपौरुषेयनिर्दोपहिंसाविधायकश्रुती- नामनर्थहेतुत्वाभावबोधकत्वावश्यंभावात्तादृशश्रुतितन्मूलकबहुरमृतिवि- रोधादप्रतिष्ठादोपदूषितोत्प्रेक्षामात्रमूलक कापिलपातञ्जलादिरमृतीनां श्रु- तितात्पर्यानववोधमात्रनिवन्धनानां श्रुतिविरुद्धद्वैतांश इवैतदंशेऽपि अप्रा- माण्यमेवावश्यमभ्युपेयम् । अत एवाहढा घेत इत्यादिना कर्मनिन्दोक्ति- रपि संगच्छत इत्युक्तिः परारता । तत्रापि ज्ञानप्रशंसार्थमेव कर्मनिन्दा- या उक्तत्वेन तत्र श्रुतेस्तात्पर्याभावात् । यदपि गीताशास्त्रे तृतीयाध्याये- 'ज्यायसी चेत्कर्मणरते मता बुद्धिर्जनार्दन । ततिक कर्मणि घोर मां नियोजयसि केशव '॥ इत्यस्मिञश्लोकेऽर्जुनेन वस्तुतो हिंसादिदोपदुष्टत्वाभिप्रायेण घोर- त्वविशेषणं दत्तमिति व्याहृतं तदपि अज्ञानमूलकमेव । यतरतत्रार्जुनेन वस्तुतो हिंसादिदोपदुष्टत्वेन न घोरत्वविशेषणमदायि अपि तु शास्त्रव- हिर्भूतानां प्राकृतानामापातबुद्धिमनुत्य तथा कथितम् । तादृशविशेषणं च तदानीं देयमेव यतोऽर्जुनन स्वरय केवलकर्मयोगे प्रवर्तकं कृष्णं प्रति उपालम्भरय कथ्यमानत्वात् । एतद वसरे च ज्ञानयोगापेक्षया येन येन प्रकारेण कर्मयोगस्य निकर्पो भवति तत्सर्व वक्तव्यम् । तरमात्सर्वथा यागीहिंसानिर्दोपतामनस्यैवापीरुपेयदोपशङ्कानारकन्दितश्रुतिस्मृति न्यायसहस्रसिद्धत्वाद्यागीयहिंसादुष्टत्ववादो दृढतरमूलावलम्बाभावाद- व्यवस्थितोत्प्रेक्षामूलकत्वाच्च सिकताकपद्विशीयमाणत्वेन श्रेयोथिभिः सर्वथाऽनादरणीय इति सिद्धम् । अधुनातनाः केचन वावदूका दुर्वास- नावासितान्तःकरणाः पूर्वोपपादितप्रमाणान्यनालोचयन्तो दूर्गकृतानादि- श्रुतिस्मृतिसिद्धवर्णाश्रममर्यादा आब्राह्मणमाम्लेच्छादाहागदिव्यवहारेषु समतां भावयन्त आस्तिकमूढानन्यांश्च केवलशास्त्राधीतिन इहैव येन के- नापि प्रकारेण प्रतिष्ठाकामा जनान्बहुधाऽऽवर्जयन्तोऽनादिनिपश्रुनि- सदनुमतस्मृतिविरुद्धामतिष्ठिततर्कमकल्पितकापिलपातञ्जलादिस्मृतिमूल- कान्वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्मृपादिग्रन्यारतरतनिखिलागमेषु निष्णा- तमात्मानं मन्यमानः प्रणीतान्वंटवन्प्रमाणयन्त इदानी हिंसायुक्ता यागा .

·१६ पश्वालम्भमीमांसा। नानुष्ठातुमहीः श्येनादिवत्तायसा हि ते । अतो हिंसादिरहिताः सात्त्विकाः पाकयज्ञादयः परं कर्तु युक्ता इत्यादिकमात्मनि सर्वशास्त्राभिज्ञत्वाभिमानेन मुधा जाजल्यमाना महाप्रामाणिकपरम्परा- गतां वस्तुतो निःश्रेयसकरीमग्निष्टोमादिधर्मजातानुष्ठिति प्रतिवन्टुं संव- द्धसंनाहा अटाट्यन्ते । तेषां मिथ्याभिमानं समूलकापं कपितुं किंचि- दिवात्र लेखनव्यापारेऽधिकृता भवामः । यदलेखि मञ्जूषायां लिङर्थ- विचारावसरे तत्सर्वमाभासयितुभिदानी प्रयत्यते । यत्तु न हिस्यान्सर्व- भूतानीति निषेधाद्यागीयपश्वालम्भे पापं संभवत्येव । न चाग्नीपोमीयं पशुमालभेतेत्यादिागीयहिंसाविधिनिषेधस्य विहितेतरहिंसापरत्वं वो- धयतीति वाच्यम् । विधिना प्रकरणेन च तस्याऽऽतमरणाविषयत्वेनेष्ट- हेतुन्वक्रत्वर्थ-वयोधनेऽपि उक्तरीत्याऽनिष्टा हेतुत्ववोधे मानाभावेन निपे- धस्य हिंसायां पूरुपानिष्टहेतुत्ववोधकत्वेन विरोधाभावात्परकीय- सुन्दरीगमनादौ समावेशदर्शनादिति तसामान्यविशेषशास्त्रविशेषा- नभिज्ञता ग्रन्थकर्तुळक्तमावेदयनि । यतो यागीयहिंसाविधायकानाम- नीपोमीयं पशुमालभेत, वायव्यं श्वेतमालभेत, पशुं संजपथति, पशु विशास्ति, इत्यादिश्रुतीनां जागरूकत्वेनावस्थितिः । न हिल्यान्सर्व- भतानीति सामान्यवाक्यादेतादृशविशेषवाक्यापर्यालोचनदोषप्रयुक्तवै- धावैधहिंसाप्रतियोगिकनिषेधविषयकभ्रमोत्पत्तावपि एतादृशवाक्यपर्या- लोचनानन्तरं वैधहिंसाप्रतियोगिकत्वांश उत्पन्नज्ञानस्य भ्रमत्वनिश्च- यात्तद्वाक्यं केवलमवैधहिंसाप्रतियोगिकनिषेधपरं पर्यवस्यति । एवं च क्रत्वर्थहिंसाया निपेधप्रतियोगित्वेन शास्त्रजन्यप्रमाविपयत्वाभावात्कथं- कारं दुष्टत्वमापद्येत । एवं स्थितेऽपि यदि हठान हिंस्यादित्यत्र सक- लहिंसानां निपेधोऽभ्युपगम्यते तर्हि निर्विषयतया विधिवाक्यमरण्यरु- दितप्रायमापद्येत हृदयावदानराहित्येन ऋतोरनिर्वृत्त्यापत्तिश्च । न च वाच्यमेतद्दोपद्वयमपि नाऽऽपतति विधिना कर्चिष्टसाधनत्वस्य निषेधेन तदनिष्टसापनत्वस्य बोधयितुं शक्यत्वात् । न चैकोष्टसाधनत्वानिष्ट- साधनत्वे न संभवतः । घृतपाने पुष्टयाख्येष्टसाधनत्वमेहरोगाख्यानिष्ट- साधनत्वयोः समावेशदर्शनात् । यागादौ च स्वर्गादिरूपेष्टसाधनत्वस्य धूमसहनादिरूपतात्कालिकानिष्टसाधनत्वस्य च संकरस्य सर्वसंप्रतिपन्न- त्वात् । निषेधशास्त्राणां हि- ·पश्वालम्भमीमांसा। १७ प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन बा । एसां येनोपदिश्यत तच्छास्त्रमभिधीयते ।। इत्यभियुक्तोक्त्या विधीनां प्रवर्तकन्वेनेव निवर्तकत्वेनैव शास्त्रत्वस्य समर्थनीयत्वात् । प्रकृते निवर्तकत्वासंभवे शास्त्रत्वाभावप्रसङ्गात् । न च शङ्कनीयं पशुहिंमा यागनित्यर्थ कार्या, आहोस्वित्प्रत्यवायपरि- हारार्थ परिश्तव्येति विकल्पापादकत्वेन पाक्षिकनिवर्तकत्वं संभवतीति । यत एवंचेनिषेधशास्त्रं यागीयहिंसांशे पने निपंधकमवैधहिसांशे नित्यं निषेधकमिति बैरूप्यदोपग्ररतं वैधहिंसाननुष्ठानपक्षे क्रत्वनित्तिदोपप- राहतं च भवेत् । किं च मधुविपसंपृक्तानसाधारण्येन केवलेटसाधन- त्वस्य प्रत्यापयिकत्वाभावादिष्टोपायानुष्ठानप्रयुक्तसर्वविधानिष्टावधि- काधिक्यरूपबलवत्त्वविशिष्टेष्टसाधनवन्यन प्रत्तिप्रयोजकत्वात्केवला- निष्टसाधनत्वस्य तात्कालिकलेशकरभ्वितयागादिसाधारण्यापत्त्या निa- त्तिप्रयोजकत्वासंभवेनेष्टोपायानुष्ठानसा योद्देश्यभृतेष्टावधिकाधिक्यरूपब- लवत्त्वविशिष्टानिष्टसाधनत्वस्यव निवर्तकत्वावश्यभावात् । यागीय- हिंसाया निषेधविषयत्वाभ्युपगम एकम्मिन्हिसापदार्थ एतादृश- योरिटानिष्टसाधनत्वयोः समावेशासंभवेन प्रवनकनिवन कयोर्विधिनि- पेधशास्त्रयोः क्रत्वर्थहिंसायां तादृशेष्टानिष्टसाधनत्वोधकता व्याह- न्येतानि यागीयहिंसाया निषेधाविषयत्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यमिति कुत- स्तन्याः पापजनकत्वम् । न च निषेधशास्त्राणां कण्डन्यादिपञ्चमू- नानान्तरीयकमाणिहिंसांशे निवर्तकत्वासंभवात्तत्र तादृशमाणिवधनिमि- तकपञ्चमहायज्ञात्मकप्रायश्चित्तेषु प्रवर्तकन्वेनैव तदंशे शास्त्रत्वरय समर्थ- नीयवातेपां निवर्तकत्वेनर शास्त्रन्दमिति नियमग्य व्यभिचरितत्वा- द्यागीयहिंसांशेऽपि तद्वत्तन्निमित्तकप्रायश्चित्ते प्रवर्तकन्नेव शास्वत्वस्य समयितुं शक्यत्वाविधिनिषेधयोः प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्यव्याघाताभा- वाकयनित्तिदोपप्रसङ्ग-याध्यमावादबलवर वन्यकविधल्य गतुम्श- क्यवाद जीर्णतापादकाधिकान्न भोजनगतप्रतिश्योजकवलवादिष्टर धन- त्वविरोधानापादकल्बपरिहागंपायप्रोपयिकवलबदनिष्टसाधन-यव- त्प्रकृतेऽपि स्वपरिहारोपायप्रत्तिप्रयोजकवलबदनिष्टसाधनवन्याभ्युप- गभ्यमानत्वाद्विहितपशुहिंसाया निधविषयत्वेऽपि न किंचिदाधकमिति वाच्यम् । निषेधशास्त्राणां निवर्तकन्वन शास्त्रत्वस्योत्सर्गसिद्धन्वादयु- द्धिपूर्विकायाः ( प्रामादिकायाः ) पञ्चसमानान्तरीयकहिसाया निवन- ·१८ पश्वालम्भमीमांसा। नस्याशक्यत्वात्तदंशे निवर्तकत्वं परित्यज्य तत्परिहारोपायपञ्चमहायज्ञ- प्रवृत्तिप्रयोजकत्वेन शासत्वत्य समर्थनीयत्वात्पूर्वोक्तव्याघातपरिहारा- संभवादयागीयहिसाया निषेधाविषयत्वमेवाभ्युपगन्तव्यमिति कुतोऽनि- टजनकता । न च निषेधशास्त्राणां बुद्धिपूर्वकानिषिध्यमानानिवर्तक- त्वोत्सर्गस्यापि वृद्धिपूर्वकशास्त्रनिपिद्धविहितवर्णिवधपरिहारार्थानृतवदने तत्परिहारोपायसाररवतचीत्मक प्रायश्चिनप्रवृत्तिप्रयोजकत्वेन शास्त्रत्व- समर्थनवनिषेधशास्त्राणां निषेध्यसमर्पक शब्द समर्पितयावदर्थवोधकत्व- रूपोत्मगन्यागस्य विना कारणं कतुमशवयन्वादाविहितस्य निषेधावि- पयत्ये न किंचिद्राधकमिति वाच्यम् । यतः सर्वस्वारऋत्वङ्गात्मव्या- पादनमरणान्तप्रायचित्तांशयामतेन पश्चात्तत्परिहारोपायप्रायश्चित्तरय कर्तुमशक्यत्वात्नत्प्रवृत्तिप्रयोजकत्वेनापि निषेधशास्त्राणां शास्त्रत्वसम- थनासंभवानिवर्तकन्वेन तत्समर्थने तादृशात्मव्यापादनमरणान्तप्रायश्चि- त्तयोः प्रवृत्तयोनिपेधशास्त्राविपयत्वसिद्धयर्थ निषेधशास्त्राणां निपे- ध्यपरशब्दप्रतिपाद्ययावदर्थनिषेधयोधकत्वोत्सगपरित्यागस्याऽऽवश्यक- वाट्यागीयहिंसारूपांशान्तरेऽपि तत्त्यागल्यौचित्यादधुना निधानां स्वनिपध्यसर्वांशेऽपि निवर्तकत्वेनैव शास्त्रत्वसंभवरूपलाभाद यागी- यहिंसाया निषेधाधिपयत्वेन कुतो दुरितजनकता। न च हिंसानिषेधशा- स्वात्प्रथमतो हिंसासामान्यल्य निषेध्यत्वप्रतीती पश्चात्सर्वस्वाराङ्गात्मव्या- पादनमरणान्तप्रायश्चित्तयोः प्रवर्तकत्वेन निवर्तकत्वेन वा चारितार्यस्य वक्तुमशक्यत्वादगत्या तन्मात्रस्य निपेध्यत्वत्यागेऽपि यागीयहिंसायां स्वपरिहारोपयप्रायश्चित्तप्रवर्तकत्वेन निषेधशास्त्रस्य चारितार्यसंभ- वेन तशय निषेधविपयत्वपरित्यागानौचित्यात्त दृष्टान्तसत्त्वमात्रेण तत्परित्यागरयाऽऽअयणेष्टिदक्षिणारूपवत्सेऽतिदेशपाप्तानामन्याहार्यसंव- न्धिनां धर्माणां मध्ये पतितस्य पाकल्य दक्षिणारूपवत्सनाशप्रस- गभिया परित्यागावश्यकत्वेन तद दृष्टान्तमहिम्नेतरे पां धर्माणामपि परि- त्यागप्रसङ्गापत्त्या, असंभवात्क्रत्व हंसाया अपि निषेधविषयत्वेना- निप्रसाधनत्वमन्त्येवेति वाच्यम् । यतो दृष्टान्तसद्भावमात्रेणातिप्रसङ्गा- पत्त्या निषेध्यकोटियहिभावासंभवेऽपि मरणान्तप्रायश्चित्तसर्वस्वारऋत्व- गान्मव्यापादनाहवाभिमुखशत्रुहननोचितदण्डरूपचोरहननादीनां बहूनां हननानामवश्यं निषेध्यकोटिती व्यावर्तनीयानां व्यावर्तनार्थ तत्त- द्वयक्तिभिन्नत्वरूपवहुविशेषणोपादाने लाघवादातव्येन वध्यानुग्रहपर्यव- ·पश्वालम्भमीमांसा । १९ । तस्माद्यथा सायिभिन्नत्वरूपविशेषणेन यागीयहिंसाया अपि व्यावृत्तिसंभवादा- ततायिब्राह्मणहननगर्भिणीभूतमल्हा हनननान्तरीयकगर्भहननयोनिपेध्य- कोटितो व्यावर्तनार्थमनुपदिष्टवैशेषिकप्रायश्चित्तकत्वविशिष्टविध्यनुज्ञात- त्वरूपल्यानुगतरूपस्य निषेध्यविशेपणत्वेनोपादानेऽपि तनापि यागीय- हिंसाया निषेध्यकोटितो च्यात्तिसंभवात्क्रत्वहिसाया निषेधा- विषयत्वेन पापजनकत्वम् यदाहवनीये जुहोतीन्याहवनीयरूपहोमाधिकरणविधिवाक्ये जुहोतिधातोः, अश्वत्य पदे पदे जुहोति आवश्चने जुहोतीत्यादिवाक्यावेदिताधिकर- णान्तरावरुद्धहोमातिरिक्तहोमविपयत्वमभ्युपगम्यते तथैवेहापि विहित- हिंसातिरिक्तहिंसाविषयकत्वं निषेधशास्त्रत्याभ्युपगन्तव्यमित्यलमति- विस्तरेण । परकीयसुन्दरीदृष्टान्तोऽव्यसंगतः । यागीयहिंसादी विधिशास्त्रेण पूर्वोक्तरीत्या पूर्वोक्तरीत्या बलवदिष्टसाधनत्वस्य वोधनानि- पिद्धत्वेन बलवदनिष्टसाधनत्वस्यापि वक्तव्यत्वादुभयोरपि शास्त्र- त्वादुभयत्रापि वस्तुतो बलवत्त्वस्याभ्युपगन्तव्यत्वादेकत्र भ्रम इति वक्तमशक्यत्वात्परकीयसुन्दरीगमने च केवलं निपिद्धत्वावस्तुतो बलवदनिष्टसाधनत्वस्यैवाभ्युपगमा विहितत्वाभावेनेष्टांशे बलवत्त्वभ्र- मेणापि उत्कटरागवतः प्रवृत्तेः संभवाद्वस्तुतो बलवत्त्वस्यानपेक्षणा- दुभयोधुपम्यात् । यत्तु किंचाऽऽलम्भनमत्र स्पर्शः, अग्निहोत्रप्रकरण- पठिते वत्समालभेनेतिवाक्ये तदर्थकत्वनिर्णयात् । हिंसा तु अङ्गन्याग- विशसनप्रकारोपदेशाभ्यामाक्षेपलभ्या । एवं चाऽऽक्षेपलभ्यार्थेन विरो- धेऽपि वेदल्याप्रामाण्यप्रसक्त्यभावेन तन्संकोचे न मानम् । अन्य- तराप्रामाण्यभीत्या हि संकोचः पापसत्त्वंऽपि तदोपसहिष्णोरेव रागव- शीकृतस्य श्येनानाविध ज्योतिष्टोमाठावपि प्रतिरुपपद्यते । एतेन तक्र- कौण्डिन्यन्यायेनाविरोधेऽपि निधन्य विहिनेतहिंसापरत्वं विशेषवि- धिना वोध्यत इत्यपास्तम् । हिंसाविधेग्भावात् । न च निषेधरय पुरु- पार्थत्वेन यदर्थो निषेधस्तदर्थमेव निपध्यमिति नियमेन पुरुपार्थहि- साया एव स निषेध इति वाच्यम् । परुपार्थस्त्र्युपगमादिनिषेधल्य क्रत्वर्थत्वदर्शनेन त्वदृक्तनियमस्य व्यभिचरिनत्वात् । कन्वर्थहिंसाया अपि परम्परया पुरुषोपकारकत्वेन ५रूपार्थत्वाचति तत्तु अनाघ्रातमी- मांसाकुसुमगन्धत्वमविदितवेदवाक्यर्थित्वं चाऽऽत्मनः प्रग्यापयति । सथा हि तत्रभवान्प्राज्ञमन्यः प्रष्टव्यः- अग्नीषोमीयवाक्य आलभतेः केव- ·पश्चालम्भीमांसा। लस्पशार्थकत्वमभ्युपगम्य यागविध्यनङ्गीकार कंन वाक्येन पनरनी- पोमीययागविधिस्तादृशं वाक्यं षष्ठं वक्तव्यं खलु। किं च हिंसा, अङ्गयागविशमनप्रकारोपदेशाभ्यामामिप्यत इत्युक्तेः कोऽर्थः । अङ्ग- यागेन्यत्राणभृताश्च ते यागाश्चाङ्गयागा इत्यर्थः, आहोस्विवङ्गानां हृद- यादीनां यागा इत्यर्थो वा । पदयेऽपि तद्विधायकं वाक्यं किम् । किं च विशसनस्य प्रकार इत्यस्य किमभिप्रेयनेन हि क्रमादिरूपः प्रकारो वर्णयितुं शक्यते तादृशमकारस्याविहितत्वात् । यथासकर्य विशसनस्य कर्तुं योग्यत्वात् । किं च हिंसाऽऽक्षेपलभ्योति वदता देवानांप्रियेण हिंसायाः प्रत्यक्षवाक्यविहित वाभावेऽभिप्रेते पशु संज्ञपयति पशुं विशा- रतीत्यादिप्रत्यक्षसंस्काविधीनां कोऽर्थोऽभिप्रेयते । किं च श्रुतार्था- पत्त्या प्रमिनार्थेन विरोधेऽपि वेदस्य नाप्रामाण्यप्रसक्तिरित वदितु- हिमा गगप्राप्तममानेत्यभिप्रेतं वा । तथा सति सर्वत्रार्थापत्तिकल्पि- तवाक्यविहितानां पदार्थानामप्रामाणिकत्वामि युक्तं स्यात् । एवं सति वहुविवो भवेत् । न हि कश्चित्यामेन यजेतेत्यादिविधिस्थल आर्थिक- विशेपणविधिप्रमिताथल्यावनिकत्वमभ्युपति । किं चाग्नीपोर्मायवाक्ये यागविध्यनङ्गीकारे पशुसोमाधिकरणविरोधः । द्रव्यसंयोगाचोदनापशु- सोमयोः प्रकरण छनथको द्रव्यसंयोग इत्यधिकरणे यो दीक्षितो यद- नीपोमीयं पशुमालभेतेति प्रकृन्य श्रयमाणानि हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यथ जिह्वाया अथ वक्षस इत्यादिवाक्यान्युदाहत्य किमग्नीपोमीयवाक्यं हृदयादिवाक्यविहितयांगसमुदायानुवादकमाहोस्विद्रव्यदेवताविशिष्ट- यागान्तरविधायकं हृदयादिवाक्यानि चैतद्वाक्यविहितद्रव्यसंस्कारविधा- यकानि, इति मंदिह्य पूर्वाधिकरणे दध्यादिवाक्यानां गुणमात्रविधानेन तृनीयविधिप्रकारसंभव पञ्चमविधिप्रकाश्रयणरयान्याश्यत्वात् । अग्नि- होत्रं जुहोतीत्यत्र धात्वर्थमात्रविधानसंभवादग्निहोत्रवाक्ये होमविधित्वस्य दध्यादिवाक्ये गुणमात्रविधित्वस्य चाङ्गीकारंऽपि प्रकृतेऽग्नीपोमीयवाक्य आद्यविधिप्रकारस्यासंभवात्पञ्चमविधिप्रकारस्यैवाऽऽश्रयणीयत्वादुत्पत्ति- वाक्यविहितपश्चवरुद्धे यागे हृदयादीनां साधनत्वानुपपत्तेहृदयादिवाक्ये हृदयात्रुद्देशेनावदानसंस्कारविधानासंभवाट्यागविधिसिद्धयर्थमेव हृदया- दिवाक्यैः : प्राकृतावदानभिन्नावदानान्तराणां विधानाद विहितानां तेषां पशुप्रभवद्रव्यवृत्त्यवदानत्वसादृश्येन सांनाय्यावदानप्रकृतिकत्वावसा- याप्रकृतिभूतारदानगतयोगी गद्रव्यत्तित्वल्य विकृतिभूतेऽस्मिन्नवदाने ·पश्वालम्भमीमांमा। २१ ज्ञानसंभवाद हृदयातीनां यागनाधनद्रव्यसंन्कारसं कृतन्वहेतुना पृतीक- वद्यागसाधनत्वानुमानानन्यथानुपपत्त्या यावदयादियागान्विधाय- तांचाऽऽल भतिना लक्षणाऽन्मालीपोगीयवासेनानीपोम तामात्रधि- धानं, पशुपदं च छ।ग य काया मेटम इति मन्त्रवर्णाट हृदयादीनां छागप्रकृतिकवल्य प्राप्त्यालपणया परं यागमाधनद्रव्यवृतित्वस्य सांनाय्यावदानानङ्गत्वात्तस्य प्रकृतावदानेऽनिदेशनः प्राप्त्यसंभवेन हृढयादीनां यागसाधनत्वानुमानासंभवादुक्तप्रकागसंभवेऽपि हृदयादि- वाक्यविहितावदानावितस्पशाननीपोयीयवाक्यगतालभतिना शक्त्याऽ- नूय पशुपदेन हृदयादीलनायित्वा नेपां प्रत्येकं देवनासंबन्धस्य करणा- त्तादृशद्रव्यदेवतासंबधान्यथानुपपत्त्या कल्पितानां तावतां यागाना- मनेनैव वाक्येन विधानं पशुपदं सर्वथाऽनुवाद इति पूर्वपक्षयिन्वा पक्ष- द्वयेऽपि पशुपतन्य पशुत्वावच्छिन्ने शक्तन्य हृदयादिषु लक्षणाया आवश्यकत्यातम्यागनिकालिन्चाता। नहानपरिहागर्थ पञ्चमविधिप्रका- राश्रयणनापि अभीपोमीनपात्य पच मिशिनिधिगङ्गीकृत्य हृदयादि- वावयश्च हुनयादीनां संविधान यद्यपि यादीनामुत्पत्तिशिष्ट- पशुव्यावरुद्धे यागे साधन मानि तनु हे अन मंकारविधान न संभवनी येक यो एक शापि विशमनावतानादिवि- धिताल्पयग्रा कानुगधनापार्मायवाक्य पाद्रव्यमय दयादिप्रकृतित्वे- नैव विधानम् । एवं च यादीनां साक्षाविष्टेन यांगकरणत्वसं- भवात्तदुद्देशेन मंकारविधिरुपपन्न एव । एवं च पृर्वपक्षे सिद्धान्ते चालीपीमीयवाक्ये यागविधेः मत्वात्तदनभ्युपगम्य केवलं वत्समाल- भेते यत्रेव स्पशपरत्याभ्युपगमोऽज्ञानमूलक आग्रह मूलको वा स्यात् । वत्समालभेतत्यत्र द्रव्यदेवनासंबन्धबोधकतद्धिताभावाद्यागविधानासंभ- वेना होत्राङ्गोटनोपयोगिव मसंकारकन्वेन पशय विधानं प्रकृते नाशद्धिती वन्त इति यागविधिरिति विपमोऽयं हन्तिः । अग्नीपो- मीयप्रधानायकवाक्यतापनन्य पशुं संज पयतीन्यादिहिसाबोधकाङ्ग- वाक्यजातस्य सत्त्वाद्धिसाऽऽक्षेपलभ्यवेति प्रतिज्ञोन्मत्तपतिज्ञासमव । यागीयहिंसायाः श्येनत्य च वैपभ्यस्य पूर्व बहुधा प्रदर्शितत्वात्तदृष्टा- न्तालभवनं चायुक्तम् । एवं च प्रत्याहिमाविधेजागरूकत्वान्न तक्रकी- ण्डिन्यन्यायनाविरोधोपपादनं संभवतीत्युक्तिगपि पराहता। प्रतियोगिनः पुरुषार्थन्वे नियापि पुरुषार्थत्वमिति नियमस्य ५रुषार्थपरस्त्रीगमन- ·२२ पश्वालम्भमीमांसा। निषेधल्य क्रत्वर्थत्वदर्शनेन व्यभिचारेऽपि प्रतियोगिनः ऋत्वर्थत्वे निषेधस्यापि क्रत्वर्थस्य कापि व्यभिचारादर्शनान्न हिस्यादित्यत्र निषे- धस्य क्रत्वर्थहिंसाप्रतियोगिकवाङ्गीकारेऽस्य वाक्यस्यानारभ्याधीत- त्वेन ५रुपाहिमाया निषेधः पुरथि इति अवश्यमङ्गीकर्तव्यतयोक्त- नियमबलात्क्रत्वर्थत्वस्यापि अङ्गीकर्तव्यवाद्वाक्यस्य वैरूप्यापत्त्या तत्परिहारार्थ ऋत्वर्थ'रुपार्थयोरन्यतरस्य निषेधे वाक्यार्थत्वेनावश्य- मङ्गीकर्तव्ये शीघ्रोपस्थितपुरुषार्थहिंसाया एव निषेधः प्रकृतवाक्यार्थः पर्यवस्यति, इत्यस्मदिष्टसिद्धिर्भवत्येव । न च ऋत्वर्थप्रतियोगिकनिषे- धस्य ऋत्वर्थत्वमिति नियमस्यापि क्रत्वर्थब्राह्मणापगूरणादिप्रतियोगि- कप रुपार्थनिषेधेषु व्यभिचारात् , तस्माहाह्मणाय नापगुरेत तस्मान्मलव- द्वाससा न संवदेतेत्यादिस्थले निपथ्यकोटी क्रत्वर्थब्राह्मणापगूरणक्रत्वर्थ- रजस्वलासंवादादीनामनुप्रवेशानङ्गीकारे कदाचि ऋतुनित्यर्थ ब्राह्मणा- पगूरणमलवद्वासःसंवादादिपु स्वाच्छन्द थाप्रसङ्गात्तत्र तस्य तस्यानुप्रवे- शनीयत्वादुक्तनियमव्यभिचारण्याच्यावश्यक वादुक्तनियमपरिपालनानु- सारेण न हिस्यादित्यत्र निषेध्यकोटितः क्रत्वहिंसाया व्यावर्तनस्याना- वश्यकत्वात्सर्वासामपिहिसानां पुरुषार्थतया निषेधसंभवात्क्रत्वर्थहिंसाया अपि निषेधविषयत्वेन तस्या दुरित जनकत्वमशक्यनिवारणमिति वाच्य- म् । यतः ऋतुनिवृत्त्यर्थमनुष्टयत्वेनाऽऽपत द्विविधमस्ति तयोरकं लोकतः प्राप्तं विध्यविषयत्वात्क्रतोरनङ्गं केवलं तदुपकारकम् , ऋतूपयोगिद्रव्या- भावविशिष्टस्य पुरुपरयय शेषभूतं च । यथा द्रव्यसंपादनार्थमनृतवदन- मलवद्वासःसंवादादि । अपरं तु वैदिक विधिसंस्पृष्टं त्वङ्गभूतं च । यथा यागीयपशुहिंसादि । तत्र पूर्वोक्तानृतवदनमलवदासःसंवादादेव- स्तुतः पुरुपशेपभूतत्वान्यरुपार्थनिषेधनिपेध्यकोटावनुप्रवेशेऽपि वस्तुतः ऋतुशेपभूतस्य परुपार्थनिपेध्यकोटावनुप्रवेशल्याक्लुप्तत्वात्ऋतुशेषातियो- गिकनिषेधल्य क्रत्वर्थत्वमितिनियमस्याव्याघातात्तादृशनियमपरिपाल- नार्थ न हिंस्यादित्यत्र पुरुषार्थहिंसाया एव निषेधविषयत्वमित्यस्मदि- ष्टसिद्धिर्भवत्येव । अत एव — अन्याधिष्ठितेषु पूर्ववदभिलापात् ' (ब्र० सू० ३ । १ । २४) इत्यस्मिन्नधिकरणे भामत्यामेवं कथितम्-न चेष्टादेः कर्मणः स्थावरशरीरोपभोग्यदुःखफलप्रसवहेतुभावः संभवति तस्य धर्मत्वेन सुखैकहेतुत्वात् । न च तद्गतायाः पशुहिंसाया न हिंस्या- दितिनिषेधात्क्रत्वाया अपि दुःखफलत्वसंभवः पुरुषार्थाया एव न ·पश्वालम्भमीमांमा। २३ हिस्यादितिप्रतिपेधात् । तथाहि न हिंस्यादिति निषेध्याधीननिरूपण- तया यदर्थ निषेध्यं तदर्थ एवं निषेधो विज्ञायते, इत्यादि । एवं हि विहिताया अपि हिंसाया दुःखफलत्वं, यदि विधिनिषेधयोरेकविषयत्वं तदेव नास्तीत्याह-५०पार्थाया एवेति । ऋन्वर्थो हि प्रतिषेधः क्रत्वर्थी हिंसां प्रतिषेधेत्तव ऋत्वर्थ: स्यात्तच्च नारताति वदिप्यनिषेध्यनिषेध- योरेकार्थतामाह तथाहीत । इति कल्पतरुः । एवं च न हिस्यादिति निषेधशास्त्रं लिङथभावनाद्वारा शीघ्रं कर्तुरे- वोपस्थितत्वादस्य वाक्यस्यानारभ्याधीतत्वेन क्रतोः प्रकरणादिनोप- स्थित्यसंभवात्पु रुपाहिंसाया एव निषेधवोधकमिति कन्वर्थहिंसाया अ- दुष्टत्वमव्याहतमेव । अत एव वाचस्पतिमिश्ररुत्सर्गस्तु सः, अपवादः- अनीपोमीयं पशुमालभेतेति भाष्यस्याऽऽशय: “अयमेवार्थ उत्सर्गापवाद- कथनेनोपलक्षितः" इति ग्रन्यनोदघाटि। इदं च भामतीवाक्यं कल्पतरुका- रेणेत्थमवताय व्याख्यायि अत्र भाप्याग्न हिस्यादिन्युन्सर्गः, अग्नी- पोमीयमालभेतेत्यपवाद इत्युक्तं तन्युक्तम् । विशेषविधिविहितस्या- थस्य सामान्यविधिनाऽपि विषयीकार हि उत्सर्गापवादन्यायः-यथा- आहवनीये जुहोति पदे होतीति । होममात्रस्याऽऽहवनीयान्वयवि- धिना पद होमस्यापि विपयीकारे पदहोमान्वयविशेषविधिना बाधात्त- दितरपरत्वं सामान्यशाखस्य, अत्र तु वर्णितेन न्यायेन निषेधस्योत्प- त्तिसमय एव पुरुषार्थहिंसाविषयकत्वान्न क्रत्वहिसानुप्रवेश इत्याश- ङ्कयाऽऽह-अयमेवार्थ इति । एकस्य विशेपविधेः स्वविषयस्य क्रत्वर्थत्वेन पुरुषार्थन्वेन च विनियोगे विरोषा सामान्यविषयत्वे च ५रुपार्थहिंसामु सावकाशस्य न क्रत्वहिंसानिषेधविषयावं तदाऽधिकारान्तरानुप्रवेशि- त्वेन सापेक्षवं स्यादिति यो विषयनिष्कपः कृतोऽयमेवाविशंपप्रवृत्तत्वे- नावभासमानशास्त्रस्य विशेपन्याजनलक्षणगुणसाम्यादुत्सर्गापवाद इत्युक्त इत्यर्थ इति । एवं च न हिंन्यादिन्यत्र सर्वज्ञवाचस्पत्यमलान- न्दयोः पुरुषार्थहिसाया एव निषेधः क्रपथहिंसाया निषेधाव सक्तिरापि नास्तीत्यभिप्रायः स्पष्टमवंगभ्यते । ननु मरणोदेश्यकमरणो- पधायकव्यापारत्वस्यैव हिसिधातुप्रवृत्तिनिमित्तत्वादेतादृशप्रवृत्तिनिमि- त्तस्य यागीयहिंसायामप्यविशेषात्तस्या अपि न हिंस्यादिति वाक्यस्थ- हिसिधातुना परामर्शनीयत्वादिस्यादित्याग्व्यातोपात्तभावनाद्वाग कर्तु- रेव प्रथमत उपस्थितत्वेऽपि प्रकृते हिंसाया उद्देश्यत्वेन वपयत्वप्र- ·२४ पश्वालम्भमीमांसा। विशेपणत्वेन संबन्धासंभवान, तथाऽपि तत्र संवन्धाङ्गीकार आहवनीयवाक्यस्थमुहोतिनाऽपि नत्रत्याध्यातोपात्तभावनाक्षिप्तपरुपस्य जुहोत्यर्थ होमे विशेषणत्वेनान्वयावश्यंभावन पुरुपाय हो मानमेवानुवाद्य- त्वसंभवाज्यानिटोमकत्वादहोमस्य तेनाविपीकरणादाहनीयपदवा. क्ययासमीपवादभावग्य तान्त्रिकसंमतस्य प्रत्युद्धारप्रसङ्गानारिष्ठहो- मादीनां क्रत्वानामा वनीयासिद्धिप्रसङ्गाच भावनादापस्थितस्या- पि ५रुपस्योदेश्यविशंपणत्वाङ्गीकागसंभवात्क्रत्वर्थप्रतियोगिकनिपेयस्य क्रत्वर्थत्वमिति नियमस्यापि क्रत्वर्थमलवद्वासःपत्नीसंवादादिप्रतियो- गिक रूपानिपेधान्तविण व्यभिचारान्न हिस्यादित्यत्र क्रत्वहिंसा- या अपि निपंधविषयत्वादनिष्टसाधनवं संभवत्येवेति चेन्मेवम् । न हिल्यादिनि निथ्यकाति उमाभ्यापि अवश्यं च्यावर्तनीयानां मरणा- न्तप्रायविनास्वाभिमुखननानी व्यावना नियकोलावनुपदिष्ट- वशेषिप्रायश्चितकाषिः ५५... विनयविण यायकत्वात्ते- न यानीमाया और वन संभातल्या अनिष्टसावन कथमपि न संभवी-ग पचविल । चनिन च- यज्ञार्थ पशवः स्रष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा । यज्ञोऽन्य भन्य मर्जन्य तस्माद्यजे वधोऽवधः ॥ या वेदविहिता हिंसा नियताऽस्मिश्चगचरे । अहिंसामेव तां विद्यादेवाधर्मो हि निर्वभौ ॥ इतिमनुवाक्यादिभिः पापाभावप्रतिपादकैनिन्दापायश्चित्तोपदेशाद्यस- मभिव्याहृतविधिवाक्यबोध्यप्रवर्तनायाः स्वविपयप्रवृत्तिविषये धात्वर्थे सामान्यतोऽनर्थहेतुत्वमतिक्षेपकत्वकल्पनेन सामान्यनिपंधल्य तदतिरि- क्तपरत्वमाक्षेपलभ्याया अपि विधितात्पर्यविपयत्वेन तत्राप्यनर्थहेतुत्व- प्रतिक्षेपान, अत एवान्यत्र हिंसां चवाविधानतः, इन्यविधानेन हिंसव पापजनिकोक्ता ! श्रुतिरपि अहिंमन्मभृतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः' इत्याह । तीर्थ यनः। तीय शास्त्राध्वरेतिकोशात। अल एव मरणान्तप्रायश्चित्ताहवा- भिमुखहननोचित रूपचोरहननादीनां न पापजनकत्वं शुद्धयर्थ विहि- तमरणे तल्यायुक्त यात्, न दोषो हिंसारमाहवे, इत्युक्तेश्चोरायवधे राजो दोपश्रवणाच्च । तरमाद्नहितहिंसाविषयोऽयं निषेधः । अगर्हिता चानुपदिष्टप्रायश्चित्तिका हिंसा । एवं सर्वनिषेधेषु द्रष्टव्यमिति वाच्यम् ।

·पश्वालम्भीमोसा । मनुवचंनेऽवध इत्यादावतुदग कन्यतिवदल्यार्थे * नः सत्त्वात् । अ- न्यथा घटोऽघट इतिवदल्यावोधकत्वेनावधपदस्य पापजनकत्वलक्षणा- पत्तेः । यज्ञानुपक्रम्य- ' अहिंसा परमो धर्मो गीतो वै मनुना ५रा । इति ब्रह्मवैवर्तप्रथमखण्ड उक्ततया च मदक्तस्यैवौचित्यात् । परमत्वं च पापाजनकत्वेनाल्याल्पीयसा प्रायश्चित्तेन परिहतु शक्यत्वात्तत्र न दोपः। पशुहिंसाजन्यपापल्याल्पप्रायश्चित्तोपदेशन बहुव्ययायाससा ययागजन्य- स्वर्गाप्रथममेवाल्पत्य यागविषयेऽत्यल्पत्ववोधनात् । एवं च न तद्ध- लेन विधेः स्वविषयेऽनर्थहेतुनापनिक्षेपकत्वमिति तदतीय मन्दम् । यनुस्मृतिपद्यस्थावध पदघटकनोऽनुदग कन्यतिवदल्पथिकन्वं न तु पापजनकन्वार्थकता । तथा सति लक्षणापत्तेरिति बढतस्तत्रभ- वतोऽल्पार्थकन्वे लक्षण। नातीनि खलु अभिप्रायः प्रतीयते । तत्तु न युज्यते । अल्पार्थकत्वेऽपि लक्षणाय। अशक्यनिवारणत्वात् । नह्यल्पत्वे नमः २.क्तिः । तयाभावत्वावच्छिन्नमात्रशक्तत्वात् । अल्पत्वावच्छि- नेऽपि शक्तत्वे हादिपावन्नानार्थकत्वमापयेत । मायां गती तल्ली- कारी नोचितः । किं च याकरणन भवनाऽपि अल्पत्वावच्छिन्ने शक्तिर्नेप्यते । यतत्त्वया नर्थवाद यद्वा नत्र, समभिव्याहतघटादि. शब्दानामागतमा तिनिमित्तबोधकत्वे तात्पर्यग्राहकः, माणवक इत्यादी माणवकादिपदानि । सिंहादियटर याऽऽगोपेतसिंहत्व- वोधकत्वेऽनुदंग कन्येत्यानावपि अल्पवादिनीदराभावमारोप्य नज- समभिव्याहार गपितोटरबुद्धया तन्मूलारूपन्यादी विश्रमः । अद्विज इत्यादी च तम्लकमागेपितप्रतिनिक्तिकन्वमिति भेदे विश्रान्तिः। अधर्म इत्यादी च विगधिनि आरोपितत्वस्य नवाच्यत्वे तु तस्य ब्राह्मणादिपदशक्येऽनारोपितवान् यवनि संवन्धो दुरूपपादः । तस्य यथा सिंहा * तदुक्तं हरिणा--तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नंअर्थाः पट प्रकीर्तिताः ।। इति । तत्सादृश्यम् -गर्दभेऽनश्वाऽयमित्यादी । अभाय :-गहे घटो नास्तीत्यत्र । तदन्या -म्-अमनुष्यं प्राणिनमानयेत्यादी । तदल्पत्यम्-अनुदरा कन्या । अवार्थास्थल वनिषेधेनोदरस्याल्पत्वं गम्यते । अप्राशस्त्यम्-ब्राह्मणेऽब्राह्मणोऽय- मिति प्रोगे। विरोधः-अमुरोऽधर्म इति प्रयोगे । इन्युदाहरणानि बोध्यांनि ।

·२६ पश्वालम्भमीमांसा। प्रसिद्धार्थपरित्यागोऽप्रसिद्धार्थपरिग्रह इत्युभयं द्योतककृत्यमिति नन्- सूत्रे भाष्ये स्पष्टमिति भापितम् । एवं च यथाऽनुदरा कन्येत्यादाव- ल्पत्वप्रत्यक्षाविषयत्वादिना प्रथमत एवोदराभावमारोग्य नसमभि- व्याहारे सति यथाऽऽरोपितोदरबुद्धयाऽल्पत्वादौ विश्रमः कथ्यते, तथैवावध इत्यादिस्थलेऽपि पापाजनकत्वनिमित्तेन वस्तुतो वधत्व- वति वधत्वाभावमारोप्य नसमभिव्याहार आरोपितवधत्व- बुद्धया पापाजनकत्वे विश्रमः कथ्यताम् । नह्यल्पत्व एव विश्रम इति नियन्तुं शक्यते । अद्विजोऽधर्म इत्यादी भेदे विरोधिनि च विश्रान्ते- स्त्वयैव कथितत्वात् । एवं चावध इत्यत्र नञः पापाजनकत्वार्थकत्वे लक्षणाऽल्पार्थकत्वे न लक्षणादोष इति यदत्रोच्यते तत्पूर्वत्वदीयग्रन्थे- नैव विरुद्धमिति न किंचिदेतत् । अत एव पापाजनकत्वावच्छिन्नबोध- कत्वस्वीकाराद्घटोऽघट इतिवच्छब्दिोधाजनकत्वदोषोऽपि नारतीत्य- वधेयम् । अत एव कुल्लूकभट्टेन यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वेह मारणम् । वृथा पशुन्नः प्रामोति प्रेत्य जन्मान जन्मनि ॥ इतिपूर्ववाक्यस्य देवताादेशमन्तरेणाऽऽत्मार्थ यः पशून्हन्ति स वृथा प- शुघ्नो मृतः सन्यावत्संख्यानि पशुरोमाणि तावत्संख्याभूतं जन्मनि जन्मनि मारणं प्रामोति तरमाथा पशुं न हन्यात् , इति विवरणं कृत्वा यज्ञार्थे तु पशुवधे न दोप इत्याह-यज्ञार्थ पशव इति, इत्यनेन ग्रन्थेनेदं पद्य- मवतार्य यज्ञसिद्धयर्थं प्रजापतिनाऽऽत्मनैव, आदरेण पशवः सृष्टाः, यज्ञ- श्वानी भारताऽऽहुतिरितिन्याारसर्वस्यात्य जगतो विद्धयर्थस्तस्माद्यज्ञे वोऽवध एव वधजन्यदोपाभावादिति व्याख्यातम् । एवं तेनैव महा- पण्डितेन कुल्लूकभट्टेन कथं तर्हि स्याद्वैदिकी देक्षादिपशुहिंसा नाधर्मा- येत्यत आह—या वेदविहितेति । इत्यनेन ग्रन्थेन ' या वेदविहिता हिंसा' इत्यादिपा पातयित्वा या श्रुतिविहितकर्मविशेषदेशकालादि- निमित्ता, अस्मिञ्जगति स्थावरजङ्गन्मात्मनि अहिंसामेव तां जानीयात् । हिंसाजन्याधर्मविरहात् । देक्षपशुहननमधर्मः प्रणिहननत्वाब्राह्मणहन- नवत् , इत्याद्यनुमानमुपजीव्यशास्त्रबाधादेव न प्रवर्तते । दृष्टान्तीकृतबा- णहननस्यापि अधर्मत्वे शास्त्रमेवोपजीव्यम् । वेदाद्धर्मो हि निर्बभौ यस्मादनन्यप्रमाणको धर्मो वेदादेव निःशेषेण प्रकाशनां गत इति विद्य- .

·पश्वालम्भमीमांसा । तम् । किं च सामान्यतः पशुहिंसाजन्यपापरयाम्पप्रायश्चित्तोपदेशेऽपि विशिष्य यागीयाहिंसायारतादृशोपदेशो नास्ति । पूर्वोक्तयुक्त्या सामा- न्योपदेशस्य विहितहिंसातिरिक्तपरत्वं च संभवतीति पशुहिंसाजन्यपा- पस्याल्पप्रायश्चित्तोपदेशेनेत्यादिकमपारतम् । अपि च नारमाभिर्मनुस्मृ- तिवाक्यं वर्तत इति तद्धलात्सामान्यतोऽनर्थहेतुत्वप्रतिक्षेपकत्वकल्पनेन निषेधवाक्यस्य तदतिरिक्तपरत्वमुच्यते, अपि तु पूर्वोक्तरीत्या स्मृति- वाक्यज्ञानात्पूर्वमेव विधिनिषेधशास्त्रयोः सामान्यविशेषभावावगमाद्धिं- साविध्यात्मकविशेपशास्त्रमाहव सामान्यानिषेधशास्त्रस्य यागीयहिंसा- तिरिक्तहिंसानिषेधपरत्वमभ्युपगभ्यते परंतु तच्चोपोडलकतया शिष्टानां वचनमाद्रियते । स्मृत्यनुसारेणैव श्रुत्यर्थकल्पने विरोधाधिकरणसि- द्धान्तो दत्ताञ्जलिः स्यात् । प्रत्यक्षश्रुत्योर्विरोधे रमृत्यनुगृहीता श्रुतिः प्रवलेति कथ्यते । तस्मात् , एवं च, न तदलेन विधेः स्वविषयेऽन- र्थहेतुताप्रतिक्षेपकत्वमित्यादि अपारतम्, यदपि अत एव गीतायां 'यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि' इत्यादिना जपयज्ञस्याहिंसारूपत्वेन प्राश- स्त्यमुक्तम् । तथा- स्वधर्ममापि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छ्योऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते'। इत्युपक्रम्य सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभी जयाजयो। ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ इत्यनेन विहितेऽपि युद्धे पापं वदताऽतादृशरय यज्ञेऽपि तदुक्तपाय- मेवोत, तदापि पूर्वापरग्रन्थानवलोकननिवन्धनमेव । यज्ञानां जपयज्ञोऽ- स्मीत्यादिकं यया कयाचिद्विधया प्रशंसाप्रदर्शनार्थ प्रवृत्तम्, न तु वस्तु- तोऽपि तत्र तादृशी विधाऽपेक्ष्यते । यदि वस्तुतोऽपि जपयज्ञस्येतरयज्ञा- पेक्षया हिंसाप्रयुक्तदोषाभाववत्वेनोको विवक्ष्येत तर्हि भगवतेदमेव कर्तव्यमित्युपदिश्येत न तु प्रत्यवायजनकीभृतार्हसाबहुलः सङ्ग्रामः । उपदिश्यते चात्र- 'अथ चेत्त्वमिमं धर्म्य सङ्ग्रामं न करिष्यसि । इत्यादिना। एवं नैवं पापमवाप्रयसीत्यत्र फलकामनां त्यक्त्वा युध्यमानी गुरुब्राह्मणवधानमित्तं पापं न प्राप्स्यसीति व्याख्याने हतो . - ·पश्वालम्भमीमांसा वा प्रारल्यास स्वमिति पूर्वश्लोके फलकामनाप्रयुक्तयुद्धकर्तव्यतापले गुवादिवधप्रयुक्तपापमरतीन्युद्भावित रयान । न च वाच्यं पूर्वरिमन्प्रये स्वर्गादिफलकीर्तनमानुपङ्गिकफलोक्तिमात्रम् । न तु फलकामनापयुक्त- युद्धोपदेश इति। सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासी, इति श्रवणेऽपि यत्फ- लकामनया कर्मानुष्ठानं तदेव फलं तरिमम्प्रयोग इति योगसिद्धयधिक- रणे व्यवस्थापिनतया कामनां विना स्वर्गल्याऽऽनुषङ्गिकत्वायोगात् । न च तथाऽपि हतो वा जित्वा वति नाजुनोदेशेनोक्तं तस्य जयापजया- भिसंधिशून्य-वादिति पाच्यम् । यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुरित्यर्जु- नोवत्या मया तांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठाः। युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नानिति भगवदुक्त्या च तस्य जयाभिसंधिप्रदर्शनात् । तस्मात्सका- मत्वपक्षे युद्धानुष्ठानप्रकारः पूर्व श्लोके वर्णितः । मुपश्चन्वपक्षे तदनुष्ठान- प्रकारोऽस्मिञ्श्लोके वर्णितः । भुमुक्षुत्वपक्षे तदनुष्ठानप्रकारोऽस्मिश्लोक इत्येव व्याख्येयम् । यत्तु न चापशब्दज्ञानजाधर्मस्य कूपरवानकन्यायेन मुशब्दज्ञानजधर्मेण नाशः फलान्तरं चेति भाप्ये परपशायामुक्तम् । कृपयानकस्तत्खननलायां मृदा लिहतो जलं लब्ध्वा तं लेपं दूरी करोनि फलान्तरं च लभते तेन न्यायेन यज्ञजयण तत्पापनाश: फलान्तरलाभश्चेति न दोष इति वाच्यम् । अपशबानादधर्मस्यावा- चनिकत्वेन कंवलं वैपरीत्यमात्रण कल्प्यस्यातिस्वल्पत्वात् । उत्कृष्टेन साधुशब्दज्ञानजधर्मण नाशेऽपि न हिल्यादितिवचनबोधितपापस्य तेन धर्मेण वचनं विना नाशायोगादक्तगीतादाक्याचेति तन्मन्दम् । अनुक्तो- त्तरत्वात् । अस्माभिरनुक्तं खलु भवानुक्तवदापायोत्तरयितुं प्रयतते । नह्यस्माभिरपशब्दज्ञानादधर्मात्पादवट्यागीयाहिंसातः कदाऽयधर्मोत्पत्ति- रिष्यते किंतु तस्य कदाऽस्यनिपिद्धत्वाऽज्योतिष्टोमादिवाकेपलधर्मार्थ- त्वमेवाभ्युपगम्यते । अस्य निषेधप्रतियोगिता स्वमेऽपि यथा नारित तथाऽस्माभिः सविस्तर पूर्वमुपपादितम् । एवं च कूपखानकन्यायेनाभ्यु- पगतं सुशब्दज्ञानजधर्मप्रयुक्तमपशब्दज्ञानजन्याधर्मनाशं दृष्टान्तीकृत्य साधितं ज्योतिष्टोमादिजधर्मप्रयुक्तं क्रत्वर्थहिंसाजन्याधर्मनाशं सिद्धान्त्य- भिमतत्वनाऽऽपाद्य, अनन्तरं दृष्टान्तदाष्ट्रान्तिकवैपम्यप्रदर्शनपूर्वकं तत्ख- ण्डनमत्थाने कलकलप्रायं त्वयैवानुमोदनीयम् । उक्तगीतावाक्याच्चेति यदवादि स च हेत्वाभास एव । ययुक्तगीतावाक्यं भवाभिमतमर्थम- बोधयिप्यन नई समीचीन हेतुभावमगमिष्यत् । तस्य वाक्यल्यार्थ;

·पश्वालम्भमीमांमा। २९ मरणकाल पूर्वमेवाल्माभिरन्यथोपपादितः । तस्मादिक तुभावं न प्रतिपद्यत एवे- त्यलम् । यदपि अन एवेन्द्रादेः शताश्वमेधफलस्वर्गभोगसमये रावणम- हिपासुरादिभ्यो दुःखधाराः श्रुतिपुराणादिपूपणिता यज्ञान्तर्गतहिंसादि- मन्यपापफलस्य यज्ञफलभोगान्त रुत्पत्तेरुपपत्तिसिद्धत्वादिति तत्तु अवि- वेकिव्यवहारसमम् । यतः कर्म तावत्रिविधं भवति संचितं प्रारब्धमा- गामि चेति । तत्र प्रारब्धस्योपभोगेनैव क्षय इति सर्वेपां तात्रिकाणां संप्रतिपत्तिः । प्रारब्धं नाम उद्बोधकविशेषमहिम्ना फलदानव्यग्रतां यत्कर्म पानीति तदेव । तदा यत्कर्मफलदानाया- भिव्यक्तं भवति तदानीं तत्कर्मनान्तरीयककर्मान्तरमपि फलदानव्यग्रतां प्राभोतीति न नियमोऽस्ति न वा ५ण्यं कर्म फलदानायोन्मुखं भवति चेत्तदानीं तन्नान्तरीयकमेव पापं कम फलदानव्यग्रं भवतीति नियमः । येनेन्द्रादीनां शताश्वमेधादिफलभूतत्वादिभोगसमये दुःखधाराया अपि संजातत्वेन तदन्यथानुपपत्तिप्रकल्प्यमानफोन्मुक्यवद्दष्टकर्म तादृशाश्व- मेधाद्यन्तर्गतहिंसारूपमेव वक्तव्यमिति हिंसाया दुष्टताऽव्याहता भवेत् । किंतु पण्यकर्माभिव्यक्तिकाले नत्त दोधकविशेषमहिम्ना तन्नान्तरीयक- मन्यद्वा पापं कर्मोटवमिन्येव दवफला भवान्यथानुपपत्त्या प्रकल्पनी- यम् । एवं च यागीय हिसा नाया उभयासंप्रतिपन्नन्वादुभयसंप्रतिप- नदुष्टताकमन्यदेव पापं कभ तदानीं प्रारब्धफलकमिति वक्तुं शक्यत्वादि- न्द्रादिक वधागनुभवो न यागीयहिंसादष्टतासाधको भवितुमर्हतीत्यवधे- यम् । एतेन 'एतेनावर इनि यजनाम' ध्वगतिहिंसाका तत्प्रतिषेधोऽध्वर इति निरुक्तमाहिच इति तद्भाप्यमपि व्यायातं नओऽल्पार्थकत्वात् । अत एव तस्मादभ्युदययोगावहिंत्र इत्युपपद्यत इति तद्भाष्य उपसंहतम् , इति परास्तम् । नोऽल्प-वावच्छिन्ने मुख्या वृत्तिर्नास्तीति पूर्वमेव बहु पश्चितम् । अनवेत्याद्यपि असंगतम् । तथाहि तत्रभवान्प्रामन्यरतस्मा- पापजनकहिंसादोपदृपितत्वेन ज्योतिष्टोमादिकतान्त्रित्वादहित्रत्वासंभ- वेऽपि स्वर्गादिरूपाभ्युदयसंबन्धाद्रीणजिन्वमुपपद्यत इत्यर्थकं तरमा- दभ्युदययोगादहिस्त्र इति भाप्यवाक्यमित्यभिप्रैति । नायं साधुरभिप्रायः। लोके हिंसाया दुष्टत्वेऽपि क्रत्वहिंसाया विहितत्वेनानिष्टामिश्रितेष्टज- नकत्वस्यैव वक्तव्यत्वात् । तादृशहिसायुक्तयागस्यापि हिंस्रत्वाभावाद- हिखत्वं वस्तुन उपपद्यत इत्येवंरूपन्यार्थस्य स्वरसतस्तद्वाक्यात्प्रतीय- मानत्वात् । यनु, उक्तं च 'स्वर्गऽपि पानभीनस्य श्रयिष्णोनास्ति नित- ·१० पश्वालम्भमीमांसा। तिरिति, इति तत्तु असंबद्धपलापित्वमात्मनः प्रख्यापयति । तथाहि- इदं वाक्यं भवतः कथं यागीयहिंसादुष्टत्वे साधकं भवति । नत्वत्र यागीयहिंसादुष्टत्वप्रतीतिगन्धोऽप्यस्ति । अत्र तु स्वर्गलोके वसतोऽपि स्वर्गस्य कर्मजन्यफलत्वात्कर्मणश्च कालपरिच्छिन्नफलजनकत्वरवाभा- व्याकिचित्काल फलभोगानन्तरं मर्त्यलोके पतनावश्यंभावात्तस्याप्या- त्यन्तिकसुखमाप्ति रतीति खलु स्फुटं प्रतीयते । नितिशब्दस्याऽऽत्य- न्तिकसुखे प्रसिद्धत्वात् । नह्येतावता यागीयहिंसादुष्टता प्रतीयते । अदुष्टत्ववादिभिरस्माभिरपि हिंसायुक्तयज्ञस्य नितिजनकत्वं नाभ्युप- गम्यते । किंतु नश्वरफल जनकत्वमेवाभ्युपगम्यते। न च यागीयहिंसाया दुष्टत्वादेव तत्फलस्य क्षयिष्णुता । अन्यथाऽऽत्यन्तिकत्वं संभवेदिति वाच्यम् । तथा सति अदुष्टत्वेनोभयवादिसंप्रतिपन्नानां जपयज्ञपाकय- ज्ञादीनां नित्यमोक्षफलजनकत्वापातेन ज्ञानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नहि प्रामाणिकाः सत्पुरुपा ज्ञानमन्तरा पूर्वोक्तकर्मभिर्मोक्षाख्यं फलं संभव- तीत्यभ्युपगच्छन्ति । अतो ज्ञानादेव केवलादात्यन्तिकं नित्यपरप- र्यायं सुखं न तु कर्मण इति ज्ञानप्रशंसार्थमिदं वाक्यं प्रावर्तत न तु भवदभिमतयागीयहिंसादुष्टताबोधनार्थमित्यलम् । यत्तु अहिं- सन्सर्वेति श्रुतिस्त्ववैधहिंसात्यागस्येष्टसाधनत्वं वैध्याश्च न तत्त्वमाह न तु वैध्या अनिष्टसाधनत्वाभावम् । हिंसाविधयोऽपि हिंसायाः स्वर्गसाधनत्वमात्रमाहुर्न त्वनर्थहेतुताप्रतिक्षेपमपि । अल्पायुष्वाद्य- निष्टबोधकस्मृतिविरोधात् । तदुक्तं योगसूत्रभाष्ये यदि कथंचित्पु- ण्यावापगता हिंसा भवेत्तदा तत्र सुखप्राप्तावपि अल्पायुर्भवेदिति । तत्र श्रुतिस्मृत्योर्वलावलानभिज्ञत्वेनाऽऽत्मनो मूर्खतामावेदयति । हिंसावि- धीनां रखविधेये प्रवृत्तिसिद्धयर्थमनिष्टसाधनत्वात्समानाधिकरणेष्टसाध- नत्वपर्यवसायिवलवदिष्टसाधनत्वबोधनमावश्यकमिति पूर्वमुक्तं न विस्म- तव्यम् । पातञ्जलस्मृत्यनुसारेण यदि श्रुतिवाक्यं नीयते तर्हि श्रुतिस्मृ- तिविरोधे श्रुतिरेव प्रबला, इत्येतादृशार्थव्यवस्थापकविरोधाधिकरणं दत्ताञ्जलितामियात् । यदि पातञ्जलरभृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गभिया श्रुते- रेतादृशार्थपरत्वं कल्प्यते तर्हि यागीयहिंसादुष्टत्वाभावबोधकस्मृत्यनव- काशदोषप्रसङ्गभिया तादृशार्थपरत्वमपि कल्पनीयमापतेत् । नहि पत- ञ्जलेरेच सर्वज्ञत्वात्तदीयस्मृतेरेव प्रामाण्यात्तदनुसारेणैव वेदवाक्यं नेयं न तु इतरेषामसर्वज्ञत्वात्तदीयस्मृतीनामप्रामाण्यात्तदनुसारेण वेदवाक्यं ·पश्वालम्भमीमांसा। ३१ - नेतुं शक्यत इति कश्चित्प्रामाणिकोऽभ्युपगच्छति । एतादृशविषयचर्चा स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनकाशदोषप्रसङ्गान' इत्यस्मिन्नधिकरणे नितरामकारि भगवत्पादः । किंच पातञ्जलमतस्यैव वेदबाह्यत्वं भगवता बादरायणेन ' एतेन योगः प्रत्युक्तः इत्यनेन व्यक्ततममुदघाटीत्यलम् । यत्तु अत एव क्षत्रियाणामपि युधिष्ठिरादीनां स्वधर्मयुद्धेन जानज्ञातिहिंसायां प्रायश्चित्तस्मरणमिति, इति । तथा च भागवते मुचुकुन्दं प्रति कृष्णवाक्यम्- क्षत्रधर्मे स्थितो जन्तुनवधीमंगयादिभिः । समाहितस्तत्तपसा जयघं मदुपाश्रितः ।। इति । आदिना युद्धम् । मार्कण्डेयेऽपि- तरमाद्यारयाम्यहं तान दृष्ट्वमं दुःश्वसंनिधिम् । त्रयीधर्ममधर्माढचं किंपाकफलसंनिभम् ' ॥ इति । किंपाको निम्बः, इन्द्रवारुणीत्यपरे, इति तत्तुच्छम् । न हि युधि- ष्ठिरादीनां युद्धप्रयुक्तपापनिवारणार्थ विशिष्य प्रायश्चित्तानुष्ठानं कुत्रापि स्मृतम् । राजसूयानुष्ठानं तु प्रायश्चित्तानुष्ठानरूपं भवितुं नाहति गजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति श्रुत्या राजसूयस्य स्वाराज्यफलक- त्वबोधनात् । तस्य युद्धापूर्व कृतत्वाच । भागवतमार्कण्डेयपराणयोः कर्मनिन्दा च नहि निन्दा निन्यं निन्दितुं प्रवर्ततेऽपि तु विधेयं स्तोतु- मिति न्यायेन विधेयप्रशंसाथै प्रवृत्ता न तु वस्तुतः कर्मणो निन्धत्व- बुद्धया । प्रकृते भागवते कर्मनिन्दया भक्तिप्रशंसैव विवक्षिता न तु कर्मनिन्दायामाप तात्पर्यम् । श्रुतावपि एवं बहुषु स्थलेषु दृश्यते । तथाहि — यदिते सूर्ये प्रातर्जुहुयाद्यदनुदिते सूर्ये प्रातर्जुहुयात् ' इत्या- दिनोदितानुदितहोमयोरुभयोरपि निन्दा प्रतीयते, तावतोभयमपि निन्द्य- मिति नाभ्युपगम्यते किंतूदितनिन्दयाऽनुदितहोमः प्रशस्तोऽनुदितनि- न्दयोदितहोमः प्रशस्त इत्येवाभ्युपाम्यते । मार्कण्डेयपुराणस्थवाक्य- स्यापि एवमेवाभिप्रायो द्रष्टव्य इति । यदपि मोक्षधर्म भाग्तेऽपि पिता- पुत्रसंवादे- तातैतद्धहुशोऽभ्यस्त जन्मजन्मान्तरेप्वपि । त्रयींधर्ममधर्माढयं न सम्यक्प्रतिभाति मे ।। , ·पश्वालम्भमीमांसा। तथा केनचिदुञ्छवृत्तिना मृगरूपिणो धर्मस्य प्रलोभनावाक्यैर्वधे कृत उक्तम्- 'तस्य तेनानुभावेन भृगहिंसात्मनस्तदा । तपो महत्समुत्सन्नं तरमाद्धिसा न यजिया ।। इति । यज्ञियाऽपि हिंसा न केवलं धर्मायेत्यर्थः । एवं चौपधे यज्ञ एव सात्विकत्राह्मणत्याधिकारः । 'नमो ब्राह्मण यज्ञाय ये च यजविदो जनाः । स्वयमं ब्राह्मणा हित्वा यज्ञमिहाऽऽस्थिताः ।। यदेव सुकृतं हव्यं तेन तुम्यन्ति देवताः । नमस्कारेण हविपा स्वाध्यायगधन्तथा ॥ इति वनपर्वणि जाजलिसंशंद उत्ते। 'अव्यवस्थितमया विमुनीतिकः परः। संशयात्मभिव्यक्तहिमा समनुवर्णिता । सर्वकर्मस्वहिसां हि धर्मात्मा मनुरवीन् । कामकाराद्विसिन्ति बहियां पन्यथा ॥ इति हिंसायुक्तयज्ञनिन्दापूर्वक 'विगुमेवाभिजानन्ति सर्वयागेपु ब्राह्मणः। पायसः मुमनोभिश्च तल्यापि यननं स्मृतम् ।। इति मोक्षधर्मेषु विचिख्खुवाक्याच्च। सा यथा पापाय तथा वेद्यन्त- गताऽपीति तदर्थः । नास्तिकरिति करणे तृतीया । तैः करणभूतैस्तानु- दिश्येति यावत् । विष्णुमेवेति विष्णुत्वेनैव सर्वदेवता जानन्तीत्यर्थः । अत एव सर्वयागेषु ब्राह्मणानां पायसपप्परेव तत्तद्भागकल्पनेत्यर्थ इति. तत्तु भारतवाक्यतात्पर्यानभिज्ञ तामूलकम् । यतो यथा मुण्डकाग्रुप- निषत्सु प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्मेत्यादिना यज्ञनिन्दा वस्तुतो यज्ञस्य निन्द्यत्वबुद्धया न क्रियते किंतु कर्ममार्गे निर्वेदसंपादनद्वारा ज्ञानमार्गे प्रवर्तनाथमित्युच्यते तथैव शान्तिपर्वणि मोक्ष- धर्मे विद्यमानवाक्यैः क्रियमाणा यज्ञनिन्दा वस्नुतो न यज्ञानां निन्धत्ववो- धनार्थ किंतु तत्र वैराग्यसंपादनद्वारा शान्तिप्रसाधनार्थम् । अत एव शान्ति- पर्वणि मोक्षधर्म एनेपां वाक्यानां पठनम् । अत एव नीलकण्ठमुधिया भारत- ·पश्चालम्भमीमांसा ३३ + भावदीपे नास्तिकरिति संशयात्मभिरिति च पदयोारित ब्रह्मेति वद- द्भिः, आत्मा देहोऽन्यो वाऽन्योऽपि कर्ता, अकर्ता वा, अकर्ताऽपि एकोऽनेको वा, एकोऽपि सङ्गवानसङ्गो वा, इत्यादिरूपः संशयस्त- द्वानात्मा चित्तं येषां तैरिति यथाक्रमं विवरणं कृतम् । एवं चाज्ञानिनां कर्म विहितमिति सिद्धं भवतीति नास्तिकरिति पदं नास्तिकानुदिश्योति त्वयैव व्याख्यातन्वादहमारितत्याद्यज्ञानवन्त एव कर्ममु अधिकृता इत्येवारमाकमापि सिद्धान्तः । किं च कामकाराद्विहिंसन्ति, इत्यत्र कामकारपदं नीलकण्टेन महापण्डितेनेत्थमाक्षेपसमाधानपूर्वकं व्याख्या- तम् । तथाहि ननु वसन्ते वसन्ते ज्योनिपा यजेत, प्रतिसंवत्सरं सोमः, इति श्रुतिरमृतिभ्यां नित्यत्वेन विहितेषु ज्योतिष्टोमादीषु विहितः पश्वा- लम्भः कथं कामकागस्यात, जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणाभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः, इत्यणश्रुतेश्व, अन- धीत्यानिष्ट्वा प्रनामनुत्पाद्य च कथमनृणो वा स्यात्. अनाहिताग्निताया- थोपपातकेषु स्मरणात,कृताधानस्य समर्थस्य क्रत्वनारम्भो वा कथं च्यात्, इति चेन्न । गार्हस्थ्यस्यैव कामकारत्वे तन्मूल कानामाधानादिनामपि तथात्वात् । जायमानो वा इत्यत्रापि नोत्ययमान इत्यर्थः किंतु हरयाऽ- धिकारी वा संपद्यमान इति व्याग्दयेयम्, इत्यनेन समाधानवाक्येन गृहस्थाश्रमस्य गगप्रयुक्तत्वात्तन्मूलककर्मणामपि रागप्रयुक्तत्वं कथितं न तु कलञ्जमणादि द्विहितत्वाभावेन केवलरागाधीनन्वेन गगप्रयुक्त- त्वमभ्यधायि । तस्मान्नष्ठिकब्रह्मचास्तिया गुरुवुले वास आहोरिक- ब्रह्मचर्यानन्तरमेव मोक्षाश्रमस्वीकार उत्कृष्ट इति नीलकण्टाभिप्रायः प्रतीयते । अयं साधुवाध्यवसायः । न चैतावता हिंसायुक्तकर्मणो दुष्टत्वं सिद्धं भवति । किं चाव्यवस्थितमा विमर्नास्तिकः परः, इत्यादि श्लोकयटिनोऽध्यायो नीलकण्टेनाऽऽदावेवेन्थमवताग्तिः । एवं तुलाधारवाक्यरहिंसात्मकस्य धर्मस्य अत्र्यमुपपाद्य तस्येव स्तुतये हिंसात्मक धर्म निन्दत्याग्ल्यायिकामुखेनात्रापीत्यादिना । अनेन पात- निकावाक्येन नहि निन्दान्यायेनात्र क्रियमाणा हिमायुक्तयज्ञनिन्दाs- हिंसात्मकधर्मस्य स्तुत्यर्थं प्रवृत्ता न तु वस्तुतः हिसायुक्तकर्मणो निन्द्य- त्वयुद्धया, इत्यर्थः स्पष्टं प्रतीयते । एवं चेमानि भारतवाक्यानि हिंसा- युक्तयज्ञस्य दुष्टत्वे न प्रमाणानीत्यलम् । यत्तु तैत्तिर्गयश्रुतावपि परा- डावर्ततेऽध्वर्युः पशोः संज्ञप्यमानादित्युक्तं तत्र पापमत्त्व एव हि तनः ·३४ पश्वालम्भमीमांसा। परागावर्तनं गुक्त नान्यथा । रिच्यत इव' वा एप प्रेव रिच्यते यो याजयति प्रति या गृहाति याजयित्वा प्रतिगृहा वाऽनश्नन्तः स्वाध्या- यमधीयतेति ऋत्विनां प्रायश्चित्तोपशाच्च । सोऽपि पापसत्त्व एव युक्त इति । तनु श्रुतिता-पर्यावोधनिबन्धनमेव । यता यदि अध्वर्योः पाप- संभवाभिया पगगावर्तन तर्हि प्रतिप्रन्थानरपि पापभीरतासंभवात्परागा- वतनं युक्तम् । किं चाङ्गतमंजपनन्य याजुर्वेदिकपदार्थ वादाध्वर्यव- मिति समाख्यथा निरगेनादणा कर्तव्यन्यापापभीस्तया ततः परा- वर्तने तस्य लोपन करण्यापत्तिः । अपिचवमेवात्यायामसाध्यानाम- ध्वर्युकर्तृकाणां वह नां पदाधीनां सत्चादायासमीरतया तेभ्योऽपि परा- वर्तनं कुतो नोच्यते । किं चाऽऽबियप्रयुक्तपापशगंगयासादिकमविग- णय्य द्रव्यलोभेनाऽऽविये प्रवर्तमान विक्कथंकार स्वावश्यकर्तव्या- त्पदार्थापापभीस्तया निवर्तत । शुनिश्च कथं निवर्तनस्य पापमूलकत्वं वदेत् । वदन्ती कथं प्रमाणं भवेत् । तामान लदानीमा वयुणा संज्ञ- पनं सर्वथा कर्तुमशक्यं तादृशं किंचिद्वक्तव्यम् । स च संज्ञप्तिहोमो भवितुमर्हति । तस्य विशिम्य तदानीमध्वर्युकर्तव्यत्वेन विहितत्वात्त- दानी नस्य करणे संजपनत्य कर्तुमशक्यत्वा संजपनकार्यान्निवर्तनं युक्तमेव । संजपनन्याप्यङ्गयात्, नस्य विना कारणं परिन्युक्तमशक्य- त्वात्, नदीयेन प्रतिप्रन्यात्रा तन्क्रियते तरमा परावर्तनन्य पापप्रयो- ज्यत्वं न सिध्यतिति रिच्यत इन वा एप प्रेव रिन्यत इत्यनुवाकेन य प्रायश्चित्तमुपदिश्यते तत्तु याजनसामान्यप्रतिग्रहसामान्ययोन भवति । किंतु अया ययाजननिपिदव्यप्रतिग्रहयोः । तनु अस्मसंप्रतिपन्नमेव । सायणाचारमेव नाक्यं यायि । तथाहि य: ५मान्वयमापद- हितोऽपि द्रव्यालोमात्याज्यं याजयनि निषिद्धं द्रव्यं वा परिहाति स पुगानिह लोके रिच्यत इब कीर्तिसय १२ भवति । अहो दुगन्माऽय- मेवं धनिकोऽषि मन्द्रव्यलाभादन्यायं करोति, इति सर्ने जनान्तं नि- न्दन्ति । तदिमित लो. रितत्वम् । तथा प्रेद रिच्यते परलोके प्रक- पेण रिक्त इव भजति पुण्यलोकाभाव एव रिक्तन्वं योजनप्रतिग्रहयो- जीविकारूपेण शास्त्रेऽभ्युपगत-शानिपिद्धयाजनप्रतिग्रहविषयमिदं द्रष्ट- व्यम् । अतो द्रव्यलोभायाजयित्वा प्रतिगृह्य वा भोजनरहितस्त्रिवार रवशाग्वारूपं वेदं जपेदिति । किंतु प्रायश्चित्तोपदेशमात्रेण पापमरतीत्ये- व ज्ञायते न तु साप्रयुक्तपापमस्तीति । तथा सति प्रनिग्रहकर्मणि ·पश्वालम्भीमांसा। ३५ ३ हिंसासंबन्धाभावात्तत्र प्रायश्चित्तोपदेशोऽनुपपन्नः स्यात् । तरमादयं प्रायश्चित्तोपदेशी यागीयहिसायाः पापजनकल्वे साधको भवितुं नाह- तीत्यलम् । एतेन–एतेनोक्तपराणान्यपशुचातुमाल्यरतावकान्येवेत्यपा- रतम् । सर्वकर्मचहिसामिति विचि युवाक्य श्रवणाचंत्यपास्तम् । अप- शुचातुर्मान्यस्य ग्वरीविषाणायमानत्वात्. उन्मनेनापि तथा प्रलपितत्वे- नानुक्तोपालम्भन्दा कमन्वित्यादिवाक्य यान्यपरत्वेन व्याख्यातत्या- सत्य प्रकृते हेतुत्वासंभवाचेनि । यनु हिमामयानां रित्यत्वोक्तिगप मांसभक्षणादिगगान्धं वेदमार्ग प्रवतयितुं न तु तत्त्वष्ट्या । अत एवं भागवते- मुन्यन्नन्तु पग प्रीतिम्तथा न पहिसया । इत्युपक्रम्य- ' द्रव्य यजयक्ष्यमाणान्दृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । एप माऽकरुणो हन्यादतजोऽमुतृपो भृशम् ।। नम्मा यथोपपन्नेन गुन्यनेनैव धर्मवित् । संतुष्टोऽहरहः कुर्यान्नित्यनैमिनिकीः क्रियाः ' । इति । द्रव्यमत्र पणः । पशु गिति पाठान्त नेन मुन्यन्नेन तुष्टस्य तेनब योऽर्थात्तनासंतुन्य मांसादिषुब्धस्य तेनेति सूचितम् । तेपां तामसाधिकारिकत्वं च कपिलम्यममि संवाद मोक्षधर्म स्पष्टमेव तत्तु वालप्रलापसमम् । वेदमार्ग प्रवर्तयितुं न तु तत्वदृष्टया वाक्यस्य वस्तुना निन्यवाभाववतो नित्यत्वेन बोधनं मांसभक्षणाशाग्रस्तस्य वेदयाधितोपायपु प्रयतनकप्रयोजनं न तु मपामयश्यानुष्यन्वसिद्धि- प्रयोजनका, इन्याशय उन्नीयते । नायं माधुराशयो भवितुमर्हति । तथाहि पदबोधितोपायेषु इति पदयात्रत्यस्य वेदोक्तहिंसासहितज्योतष्टोमादि- कर्ममात्रपरत्वमेवाभ्युपगन्तव्यं न वितरोपायपरता । तत्र प्रवर्तनाथ हिंसायुक्तानां नित्यत्वयोधनस्य भवद्रीत्येतगन्प्रति एतेषां नित्य- त्वेन बोधनाभावऽपि नेषु हिंसागःनोपायेषु तेषां प्रवृत्तर्भवताऽ- प्यभ्युपगम्यमानत्वनानुपयुक्तत्वात् । एवं च मांसभक्षणकामस्यैव निय- मेनपामनुष्ठानार्थं वस्तुतो नित्यत्वेन कथनं न तु सर्वान्प्रति नित्य- खेन कथनामेत्येव भवता वक्तव्यं न तु वस्तुतो नित्यत्वाभाववतो ·३६ पश्वालम्भमीमांसा। , अत्र नित्यत्वेन कथनं मांसभक्षणरागान्धप्रवर्तनार्थमित्यतादृशार्थ स्वरसता वोधयन्मांसभक्षणादिगगान्धं वेदमार्गे प्रवर्तयितुं न तु तत्त्वदृष्टया, इति वाक्यं प्रयोक्तव्यम् । अस्य वाक्यस्यापि स एवार्थोऽभिप्रेत इनिचेद्भवतु यथाकथंचित् । तथाऽप्यसामञ्जस्यं न गच्छति । यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत, इत्यत्र यथा सर्वान्कर्माधि- कारयोग्यान्प्रति अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनामवश्यानुष्ठेयत्वं प्रतीयते तथैव वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेतेति वाक्येनाप्यविशेषप्रत्तेन सर्वा- प्रत्येव हिंसायुक्तज्योतिष्टोमादिकर्मणोऽवश्यानुष्ठयता जायते । परं मांसभक्षणकामो वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेतेत्यादिरीत्याऽधि- कारिसंकोचे प्रमाणं नोपलभामहे । किं च यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशत्सं- स्कारा इत्यनेन पुरुषमात्रस्य त्रैवर्णिकल्याष्टचत्वारिंशत्संस्काराः काथ- तास्तत्र हिंसायुक्तज्योतिष्टोमादिकर्माण्यप्यन्तर्गतान्येवेति तेपामाप सर्वा- न्पति नित्यत्वमकामेनाप्यभ्युपगन्तव्यम् । भागवतवाक्यानि नहि निन्दान्यायेन प्रवृत्तानि न स्वार्थे प्रमाणानीत्यवगन्तव्यम् । यत्तु लोके व्यवायामिपमद्यसेवेति श्लोके भागवतेऽपि स्पष्टमेतत् , तच्चैवकारवादे निरूपिनम् । तत्रैव स्थलान्तरे भगवद्वाक्यम्-- " हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना । हिंसा विहाराद्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया " ॥ यजन्ते देवता यज्ञैरिति। हिंसायां तत्फलमांसभक्षणे यदि राग- स्तर्हि यज्ञ एवेत्यभ्यनुज्ञाद्वारा तादृशरागवतः प्रति परिसंख्येयं न तु सर्वान्प्रत्यावश्यकत्वेनेयं चोदनेत्यर्थः, नित्यत्वादिकमपि तान्प्रत्येवेत्यर्थ- कमुक्त्वा · वेदस्य हृदय लोके नान्यो मद्वेद कश्चन' मन्मत्तोऽन्यो न वेदेत्यर्थ इति तदपेशलम्, एतेषां पद्यानां ज्ञानप्रकरणे विद्यमानत्वाद् वैराग्यादिप्रशंसाथै प्रवृत्तत्वाद्यथाश्रुतार्थो न विवक्षितः। अपि च रागिणः प्रति व्यवायामिषमद्यसेवानां परिसंख्येत्युक्तं तत्तु अस्मार्क संमतमेव । अर्थी विद्वान्समर्थो यजेतेति न्यायेनार्थित्वस्याधिकारिविशे- पणत्वात् । ये तु चित्तशुद्धया वैराग्यमापन्नास्तेपां कर्मसंन्यास एवाधि- कारो न तु कर्मसु इत्येवास्माभिरभ्युपगम्यते । तस्मादेभिः पद्यै गिणः प्रति परिसं-यामात्रे यागीयासा दुष्टेति वक्तुं न शक्यते । पजेऽभ्यनुज्ञाऽरतीति वदता भवताऽपि यजे पशुहिंसा न दुष्टेत्यवश्यमभ्यु.

·पश्वालम्भमीमांसा। ३७ पगन्तव्यम् । न च रागिण एवाभ्यनुज्ञा न वितरेपामिति वाच्यम् । रागिव्यतिरिक्तजनस्य कर्माधिकारस्येवाभावादित्यलम् । अथ सांख्यं योगः पाश्चरात्रं च विचार्यते । यत्तु अत एव पतञ्जलिना योगसूत्रे-एषां शुरुकृष्णत्वेन व्यवहार: कृत इति तत्तुच्छम् । पूर्वमेव पातञ्जलं मतं वेदवायमिनि बहुधाऽऽवेदि- तत्वात् । यदपि गीतायामपि- 'अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां कचित् ।।' इत्युक्तम् । कर्मण इति जानावकवचनम् । कस्यचित्कर्मण इठं सुग्वमेव फलं कल्यचिदनिष्टं दुःग्यमेव कल्यचिन्मिश्रमेतत्सर्वमत्यागिनां कर्मफला- त्यागिनां प्रेत्य देहान्तरसंवन्धे भवति । न तु संन्यासिनां तत्फलत्याग- नाम्। न चान्यागिनां कर्मफलत्यागेऽपि कर्मानुष्ठायिनां सत्त्वशुद्धः प्रागेव मृतानां तत्तत्कर्मफलं कर्मत्रविध्यात्रिविधशरीरग्रहणरूपं भवति । पापस्या- निष्टं तिर्यगादिदेहरूपं ५ ण्यत्येष्टं देवादिदेहलक्षणं मिश्ररय पापपुण्ययु- गलस्येष्टानिष्टयुक्तं मनुप्यदेहलक्षणं संन्यासिनां मुग्-यसंन्यासिनां तेपां ज्ञानतोऽज्ञाननिवृत्त्या देहसंबन्धाभावादिति वाच्यम् । तिर्यगादिदेहस्याप्यु- भयारब्धत्वात् । तत्रापि मुखदुःखोभयानुभवात् । 'नहि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेपतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ इत्युक्तश्लोकस्थत्यागस्यवात्र न्यागपढेन ग्रहीतुमौचित्याच्च । उक्त- त्यागफलकथनपरत्वा-पतञ्जल्येकवाक्यतया मदुक्तार्थस्यवाचित्याच्च । संन्यासिपदेनापि उक्तश्लोकस्थत्यागिन एवं ग्रहणमुचितं तस्य गृहीतदेह- स्यापि जीवन्मुक्तदशयाऽवस्थानात्कर्मफलप्राप्तिनन्यह पविपादाभाव इनि तात्पर्यादिति । तत्प्रकृतानुपयुक्तबहुपलापिनोऽस्थाने था कलकलं कलयतो भ्रातृभावं भवतो व्यक्तंमावेदयति । नत्र कर्मण इष्टा- निष्टफलकत्वकथनमात्रेण यागीयहिंसाया दुष्टत्वं वक्तुं मुशकम् । नह्यस्मिश्लोक एकस्मिन्नेव.कर्मणि मुखदुःखोभयफलजनकत्वं प्रतीयते येन यागीयहिंसाया एव विहितत्वेन निषिद्धत्वेन चोभयफल- कत्वमभ्युपगन्तव्यामिन्युच्येत किंतु केवलपुण्यमानं कदाचित्फलदा- ·३८ पश्वालम्भमीमांसा। तु एव नायोन्मुग्वं भवति । एकदा केवलपापमात्रं मातुचित्पा पुण्यं चेत्युभयमापि युगपत्फलदानव्यग्रं भवति, इत्यर्थ तत्पद्यतः स्वग्मतः प्रतीयते । किं चान्यागिनामिति पद कर्मफ- लत्यागिपरमातीरिय-संन्यामिपमियं विचारोऽयाने कलकल एव । यदपि य इष्टायूनीतिकर्मणा चन्द्रलोक गात मुक्तभोगाः "नरवता- रममये ब्रीवादावन्याधिष्ठितेऽनुशाशिनः संसर्गभाज राव न तु तत्र भोगापां तत्र भागप्रापया समाभागालिनि सिद्धान्तिनोत्ते ५ हिंसादि- योगाविम्याद वाचल्य तत्र भोगमापकत्वमस्थिति पो यसिद्धा- न्तबोधक व्यासामुदामिति चेन्न शादिति । तम्यायमर्थः- अशुद्ध पयति चन्न ! शब्दात् । धर्मवाधमत्ययोः शब्दकगम्यत्वात् । वैधहिसाया धमत्वनोक्तेन साऽधर्म एवेति अल्पपापत्वादेव वैधहिंसा न पूर्णदीपायेत्येव मीसांसकाशयः । अत एव तस्याल्पपापल्याल्पायु- क्षादिकं फलमुक्तम् । म्यादरभावो हि सर्वथाऽशुद्धन्यव कर्मणः फल- मिति व्यासाशयः । किं च यत्राल्पं मुखमधिकं दुःखं समे वा ते तत्रापि गगान्धान्तिकल्य परकीयमुन्दरीगमन इव तन्मुख उत्कटेच्छा- वशात्प्रनिरुपपद्यते दुःखल्याल्पत्वे तु सुतगमिति । तदापि भवान्सम- स्ततान्त्रिकासंमनाथै कल्पयतः शब्दशक्तिबमारमातोऽव्युत्पन्नस्य भ्रानेत्यावद यति । यदि, अमिति चेभनि सूत्रस्य भवर्णित एवार्थी व्याससंमनोऽभविष्यत्ताह सवज्ञ भगवत्पादवाचस्पातामश्रप्र- मुग्वा महान्तो व्या-यातार तन्मूत्रं भव तरीत्ययार्थापयिप्यन । व्यामाभिमततरामा मयेय जातो न तु तरिति बदिता भवान्राजकी- कार्यऽभिाक्तो मानिएको मन्त्री राज्यवस्तुस्थिति न जानाति देशान्तावासी गोपाल व नमानातीनि ददिनुभ्राय । न च वाच्यं पतञ्जलिना सर्वजेन ज्योनिष्टोमादिकमणी दुष्ट पदिष्टत्वोभयसंवलितत्वे- नाभ्युपगतत्वात्तदनुसारेणेदं सूत्रमिन्थमेव च्यारण्येयमिति । न हि पतञ्ज- ल्यभ्युपगत एवार्थी व्यासेनाभ्युपगन्तव्य इति राजानाऽस्ति नापि पतञ्जलिरेव सज्ञो न तु व्यास इत्यनुन्मत्तः कश्चिदभ्युपति । किं च वेदवाक्यार्थविशदीकरण जमिनिबादरायणावं कुशलायतस्तदभ्युपग- नार्थ एव श्रेयस्काभरभ्युपगन्नथ्यो न वितराभिमतार्थ इत्येव शिष्टानां महात्मनां प्रबादः श्रूयते । पतञ्जलिरतु शब्दसाधुत्वासाधुत्वव्यवस्था- पन एव दक्ष इत्येव महनीयैरभ्युपगम्यते । अतः पतञ्जल्यभिमती ·पश्वालम्भमीमांसा। ३९ वन्तुनो वेदविर दार्थः श्रेयन्काभग्नादरणीयः । न च व्यासव योग- सूत्रभाष्य करणालपोपवयन रणितन्यान्मदभिमन बिवसत्रार्थी व्याससमन इति वाच्यम् । मलाशयोदघाटना मूलान मारणव व्याया करणीय येव नियमातान्त्रिक र भ्युपायते । अतो च्यासोऽपि पतञ्ज- लिसूत्राशयोदघाटनार्थ तथा भाप्यं कृतवान्न । न च तानता स एवार्थी व्याससंमत इनि नियन्तुं शक्यते । शुगनिणायक वन ब्रह्मसूत्राण्य- रचयत् । चामिति स्त्रन्य नसतो यादृशोऽथः प्रतीयते स एव बनार्थ इत्येव व्यासाभिनीयवायुपगन्तव्यं सुधीभिः । नहि कायचज सरकारन्य • नमूत्रार परमतः प्रतीयमानाच्यों न संमतः किंतु अन्य यसबागलाण यकृता भाग्यः चरमनः प्रतीयमानार्थ एव संमन इति कथन विगी बदितानि । नमामिनि र अन्य माणित एवाथों मानाभि इति यसले तन्तु न पिचान | च परकीय- सुन्दरीगमन दृष्टान्तमा कमान को प्रत्युपपास नागास । नहि शिष्ट - येनाभिमना जना यानिष्टोमादिवर्गसु यथा सीमानसमक्षं प्रवनन्त तथा परकीय गन्द्र गैगमने कदापि प्रवनन्ते । किंच परकीयगन्दीगमनकारी यथाऽपालेयत्वेन गण्यन्ते नहि नथमे गण्यन्ते । प्रत्युताऽऽग्निकः प्रथम पृज्यन्त सकलंयतिकशिगणितया गण्यन्ने । अत एवानयोमहापाय- मन्तीति प्रामपि जातु शक्यत इति नात्रामाभिरधिकं वक्तव्यम् । यल 1 एवमरण पानिष्टस्वारन पिगमनणीप्रवेशानावात्म- हन्यङ्गाके पर यादी च प्रत्यपशिः १.८य प्रत्यवायऽपि याग- स्य सागमतीय । यो मार आतुम पर कल प्रादीनि भक्षयन्न क्रतोन्तत्र वेग वयाचीदिनाकिन इ.युक्तगिन । ननु न विचारम- हम् । सहगगने वेणीमवेगादि ले मरणयानिष्पत्यमेव नानि । जना. नामिदम्मेवगिरनिमिति प्रणाऽपि नियन्तुं न शक्यते । पतिमर- णानन्तरं जीवनेच्छागहिनायाः पतिव्रताया मरणमेव कामयमानाया मरणोपायत्वेन सहगमनात्मक उपाय: शाम्रणाभ्यनुज्ञात एवमेव वेणीप्रवेशादावयूद्धम् । तथा कयाचिदपि चिकित्सया निवर्तयितुमश- क्येनातिदुःसहेन महारोगेण पीडितल्य जीवने निराशय मरणमेवाऽs- कामाणरय पुरुषस्य मरणोपायन्वन सवरवागन्मकः क्रतुर्विहिनरनत्र ·पश्वालम्भमीमांसा। । च सहगमनसर्ववारादीनां विहितत्वादेव दुष्टत्वं नेत्यभ्युपगम्यतेऽ- स्माभिः । एवंचतदादिस्थलेऽपि केवलेष्टसाधनत्वेनैव प्रवृत्त्युपपत्तिरिति प्रकारान्तरेण प्रवृत्त्युपपादनमुभयवादिसंमतं नेत्यलम् । पञ्चशिवाचार्य- त्योभयवाद्यसंप्रतिपन्नत्वात्तसंमतिरकिंचित्करी । यत्तु जैमिनेरेव सर्व- वस्तुतत्त्वज्ञत्वाभावो मार्कण्डेयपराणादवगम्यते मुतरां तदीयानाम् । तत्र हि व्यासशिप्यो जमिनिर्भारतविपयेषु केचित्पदार्थेषु संदिहानो मार्क- ण्डेयं पप्रच्छ, स च न मेऽवसरन्तस्मात्सर्वज्ञान्विन्ध्याचलवासिनश्चतुरः पक्षिणः पृच्छेत्युक्तवान । नन्यायमाशयः-व्यासशिष्योऽप्ययमशुद्ध- चित्ततया व्यासोक्तं न साधु मन्यते । सर्वफलदं परमेश्वरं तत्त्वेन न मनुते किंतु कव फलदमिति । तथा देवतियगादीनां व्यासोक्तं ज्ञाना- धिकार न मन्यते, असंभवादनधिकारं जैभिनिरिति व्यासोक्तः । अत- स्तिरश्चां शिष्यो भूत्वा तेषां ज्ञानाधिकार ज्ञाते सर्वत्र व्यासोक्ते विश्वस्तो भवेत् । देवासुरसङ्ग्रामादेस्तन्मुखतः श्रवणे तेपामविग्रहत्वाभिमानं त्यक्ष्यतीनि । तन्मात्पातञ्जलभाप्ये व्यासोक्तमेव श्रद्धेयमितीति । तच्च महतामुपालन्भेन स्वस्योन्मत्ततां मृर्वतां वा केवलमावेदयति । मार्कण्डेय- पराणथाया अन्या आयायिकाया एतादृशमाशयं भवन्तं विनाऽन्यः कश्चन पामगेऽपि नाभ्युपगच्छति । किं च नहि व्यासेन तिरश्चामधि- कारः कुत्रापि प्रत्यपादि " तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् " इत्यस्मि- नधिकरणे विद्यायां देवानां परमधिकारः समर्थितस्तत्रापि तिरश्चामधि- कारः परमर्पिणा नाभ्युपगभ्यते । न च तथा सति पक्षिणां कथमुपदेतृत्व- मिति वाच्यम् । येषां पक्षिशरीरावच्छिन्नानां जानवत्त्वं श्रूयते तेषा- मपि गर्भस्थवामदेवशद्रभृतविद्गठिवज्ञान जननयोग्यशरीरावच्छेदेनैव ज्ञानवत्त्वमुत्पन्नमित्यभ्युपगम्यते । ते च महान्तो योगैश्वर्यवशादनेक- देहादानन्यायेन नानाजातीयानि शरीराणि परिगृहन्ति । तस्मान्मार्क- ण्डेयेन केपांचन पक्षिविशेपाणामुपदेमृत्वकथनमात्रेण सर्वेषां पक्षिणां ज्ञानवत्वं वा जानाधिकारवत्त्वं वाऽभ्युपगन्तुं न युज्यते । नहि अग- रत्येन समुद्रः पीन इति सर्वविप्रैः समुद्रः पातुं शक्यत इत्युन्मत्तोऽप्य- भ्युपगच्छति । अतो मार्कण्डेयवचनस्यैतादृशाशयवर्णनं त्वयैवानुमोद- नीयं नान्येन केनचित् । किंच जैमिनेः कमैव फलदमीश्वरो नास्ति ·पश्वालम्भमीमांमा। ११ - - देवतानामपि विग्रहवत्वं नास्तीत्यादिषु विपयेषु नास्त्याग्रहः*नित्रा कर्मविश्वासरहितानां नास्तिकानां बौद्धादीनां खण्डनार्थ तथा कथित- वान । एतच्छंकरविजये भगवद्विद्यारण्यस्वाभिकृते नवमसर्गे स्पष्टमि- त्यारतां तावत् । यत्त- यन्न दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलापापनीतं च तत्सुखं खःपदारपदम् ' ।। इत्यनेनापि सूचितमेतत् । आद्यपादहिकरत्यन्तकाल :वसदृश- मुखसमानदःवनिरासः । न च प्रतमित्यनेन तदधिकदःखनिगमः । अनन्तरमित्यनेन निद्राकालय पयिकोभयरहितदिनरूपकालनिगमः । अन्यथा सकलदुःखाभावयाऽऽद्यपानव प्रतिपादने सिद्धे न च ग्रस्त- मित्यस्य चयापत्तेः । अभिलापोपनीतत्वेन विपर संपादनक्लेशनि- रामः । स्वर्गेऽपि वैपायकमेव सुखमिति असरस एनं जाया मृन्यो- पशेरत इत्यानिष्टोमादिफलकथनेनकः पूर्वपरयोरिति सूत्रे भाप्ये २ पट्टा- क्तम् । एवं च विजातीयसुखत्वमेव रवगत्वम् । तस्मान्महिपामुगदि- जन्यदुःखमरत्येवेति सूचितम् । यद्वा रचनान्तरीयकावश्यभाविदया- न्यदुःखजनकाधर्मानारब्धदेहोपभोग्यसु खत्वं तत् । सहगमनादी मरणा- * भगवता जैमिनिना नवमे देवताधिकरणे-“देवता वा प्रयोजयेत्” इति पूर्वपक्षमुप . क्षिप्य " अपि वा शब्दपूर्वयात् " इत्यनेन सिद्धान्तितं तदाशय एवम्-" ५ हस्तः पुरंदर: " इत्यादिभूतार्थवादानां प्रमाणान्तरारोिधे प्रतीयमानाऽपि प्रामाण्यं विद्यत इति । किंप्रयुक्ता धर्मा इत्येव तत्रोहलक्षणे विचारः प्रस्तुतो न देवताविग्रहादिनिर्णयः । अत एवापूर्वस्वीकारमात्रेणैव शब्दमात्रप्रमाणको भगवा जैमिनिः परितुष्ट न भगवती देवता द्वष्टि । तावतेव स्वापेक्षिताहाध्यायस्याऽऽरम्भसिद्धेः । भगवतो जैमिनेश्च देवताविग्रहादिक ममतमित्यधिकारलक्षणे तद्वयाख्यातृभिः प्रपञ्चितमिति तत एवावगन्तव्यम् । वि . भिग्या नेह तन्यते । प्रासङ्गिकाः केचन व्यासजेमिनितन्त्रभेदा ये संदृश्पना तेऽविकारिमंदन.ह्याः । आहुश्चात्र मट्टपादाः श्लोकवार्तिके- इत्याह नास्तिक्यनिरकरिष्णुरात्मास्तिता भाष्यकृष्टत्र युक्त्या । दृढत्वमेतद्विपयश्च बोधः प्रयाति वेदान्तनिषेत्रणेन ॥” इति । . ६ ·४२ पश्वालम्भमीमांसा। न्तप्रायश्चित्तादो चोक्तरीत्याऽल्पं पापं भूयान्धर्मो ज्योतिष्टोमन्यायेन वदन्तीति दिगिति । तत्तुच्छम् । यन्न दुःखेन संभिन्नमित्यादिपद्येन बरसतः प्रतीयमानोऽर्थ इत्थम्-न दुःखेन संभिन्न स्वावच्छेदकश- गवच्छेदन : समवायिसमवेतत्वसंवन्धेन दुःखवद्भिन्नम् । न च प्रजनन्तरमिन्यम्य शरीरप्राप्त्यनन्तरं सुखाभावावच्छेदकशरीरावच्छि- बभिन्नम् । अभिलापोपनीतमित्यस्य संकल्पमात्रेणोत्पन्नं न तु प्रया- लेन । एनाशविशेपणत्रयविशिष्टसु ग्यमेव स्वपदवोध्यं भवितुमर्हति, इति तर्गत्या हिंसाजन्य दुःखसंबन्ध उक्तविशेषणानुपपत्तेः । भवदुक्त- नया विशेष सामजस्येऽपि तथा तद्वाक्यार्थवर्णनं हिंसाजन्यदुःख- मंन्धान्यथानुपपत्त्यैव न तु स्वरसतस्तद्वाक्यात्तादृशार्थः प्रतीयत इति वाक्यवारयं भज्येत । केचित्तु यन्न दुःखेनेत्यादि न स्वर्गलक्षणं विशेषणचतुष्टयध्यावाभावात् । किंतु स्वरूपकथनमात्रम् । विशेषण- चतुष्टयेनापि हि सांसारिक सुखवैलक्षण्यमस्य ब्रुवता सुखत्वावान्तरजातिः वगत्वमुपलक्ष्यत । तद्धि दुःखमिश्रमिदं तु न नथा । एवं सांसारिक गन्यादि सुश्यं वर्षाद्यवधिप्रमाणाभावाच्छत्रुकृतापहारादिशङ्काग्रस्तम् । इदं नु अर्थवादादिप्रमाणतो वादियावत्कालभोग्यतया प्रमितं न तन्मध्येऽ- पहारादिशङ्कगग्रस्तं तथेदमन्तरमनवच्छिन्नं संततं वर्षादिपर्यन्तमितरत्तु न नथा किंतु एग्वदुःखोभयरहितावस्थयाऽवच्छिन्नमेवमिदमभिलापमात्रे- णोपनतमुपस्थिनं न स्रक्चन्दनवनितादिविषयापेक्षमितरत्तु विषयापेक्ष- मेवेत्येवंरीत्याऽन्य पद्यस्यार्थं वर्णयन्ति । अस्मिन्पक्षेऽपि स्वर्गसुखस्य दुःखसंवन्धगन्धोऽपि नास्तीत्येव प्रतीयत इत्यलम् । यदपि श्येनवधप्रयुक्तमत्यल्पं पापं भवत्येवेति तत्तु मीमांसेतिशब्द- रया यश्रोतृत्वमात्मनः प्रन्यापयति । यतस्तव्यपदेशं चेत्येतस्मिन्नधि- करणे श्येनेनाभिचरन्यजेतेति वाक्यमुदाहृत्यात्रत्यश्यनपदं श्येनपक्ष्या- न्मकगुणविधायकमाहोस्वित्कर्मनामधेयं वेति संदिह्य तत्प्रख्यन्याया- यात्मकबाधकाभावात्, श्येनपदस्य श्येनपक्षिण्येव प्रसिद्धत्वात्, वे श्येनो निपत्याऽऽदत्त एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्याऽऽढत्ते' इत्य- थवादस्योपक्रम त्यविधिवाक्यानुसारेण ते तद्विलासा इव तद्विलासा इनिबन्नेयत्वात्, प्रकृतसोमयागमाश्रित्य फलोद्देशेन श्यनात्मकगुणवि- धायकमाहोस्विच्छयेनविशिष्टकर्मान्तरविधायकं वेति पूर्वपक्षे प्राप्ते, अर्थ- वादस्यानन्वयालंकारत्वे सर्वेषामर्थवादस्थपदानामुपमानान्तगभावल- यथा

·पश्चालम्भमीमांमा।
४३
क्षकत्वापत्तेपक्रमन्यायापवलेन भयानुग्रहन्यायनोपक्रमस्थ एकास्म-
श्येनपटे रूपकविधया लुप्तोपमानविधया वा गोणी वृत्तिमाश्रिन्य
म्येनपदन्य द्वितीयविधिप्रकागपाटकं नामधेयत्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् ।
अथवादरतु रूपकाद्यपेक्षितमादृश्योपपादनाथः सन्विनव लक्षणां पूर्ण-
पमानविधया विधेययागरतुन्नर्थ इत्येवाभ्युपगम्यने. इति मिद्धान्ति-
तम् । भवदुक्तरीत्या येनपक्षिद्रव्यकः उयेनयाग इत्यभ्युपगम्यते चेदे-
नढधिकरणांसद्धान्तविरोधः स्यात . इत्यलमधिकन प्रपञ्चेन । तस्मा-
यस्कामदार्थतत्त्वाविन्सर्वज्ञव्यासमिनितदनुयायिमहानुभावशंकरश-
ग्वाम्यादिमनमनाइन्य वेदविरुद्धार्थपलापिसांच्यानुयायिना येनकेन-
चित्पण्डितंमन्येन व्याकरणमतबोधकमजूपादौ प्रलपितं स्वभेऽपि न
विश्वसनीयम्। किंतु व्यासजैमिनिमतमेवाऽऽदरणीयमित्यास्ताम् ।
श्रीरामो जनकः सती मतिमती यस्य प्रसूर्जानकी
दत्तात्रेय इति प्रक्लनिगमो यः सोमयानी मुधीः ।
गोविन्दः सुगुणश्च विष्णुरपरो ह्ययं त्रयः मोटगः
श्रीलक्ष्मीकमलेशपादयुगुले ग्रन्यं न्यबादामनः ॥ १॥

·No text on this page.

·४ oc ४ ३ ४ ... or ४ ८ २ ८ १ . ९ [४] ग्रन्थनाम । मूल्यम् । आ. ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता ।... ४ ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपावामनशास्तिकता । २ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यकृतवृत्तिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । १६ ८९ काव्यप्रकाशः-संकेताख्यटीकासमेतः । ९० शाङ्खायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्तर्गलबाष्कलशाखीयम्। ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्पवृत्तिभ्यां समेतानि । ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः-किंजवडेकरोपावामनशास्त्रिरुतः। १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपाह्वभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदेवज्ञविरचितः ।... ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशावरभा० भागषट्कात्मकम् ।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-म. म. अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिप्रणीतः। . ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- १३ ९९ भास्करीयबीजगणितम्-नवाङ्कुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः- नागेशभट्टविरचितः । कुण्डार्कयुतः। १ १०१ शांकरपादभूषणम्-पर्वतेइत्युपाहरघुनाथशास्त्रिहतं द्विभा०८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्वयात्मकम् ।... १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यप्रणीतम् । १३ १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता। धर्मशास्त्रग्रन्थः। २ १५ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आश्वलायनाचार्यप्रणीतम् । ... १२ १०६ दशोपनिषदः-मूलमात्रम् । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा।३ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-प्रदीपोद्योतयुतं (अङ्गा०)प. भा.। २ १२ श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागात्मकम् । २० सिद्धान्तदर्शनम्-महर्षिवेदव्यासप्रणीतं निरञ्जनभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपाढवामनशस्त्रिभिः कृता । १४ पश्वालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपावामनशाखिविरचिता। . शिवभारतम्-कवीन्दपरमानन्दविरचितम् । ९ २ १० ५ ९ ४ २ २ १ १ ·आनदाश्रममुद्रणालयमुद्रितग्रन्थावल्या अकारादिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थाङ्कन मूल्याङ्केन च सहितं सूचीपत्रम् । ३ २ . २ ४ ४ ३ ८ १ ९ १ ८ १३ २ ३ १२ २ ० प्रन्थाङ्काः मूल्यम् ग्रन्थाङ्काः मूल्यम् आ. रू. आ. ४१ अमिपुराणम् ४ २० जीवन्मुक्तिविवेकः १२ ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका १४ २४ जामनीयन्यायमालाविस्तरः८ ८४ अद्वैतामोदः ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् ५७ आचारभूषणम् ६ ८५ ज्योतिनिबन्धः १५ ५८ आचारेन्दुः ४ ३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम् १४ आधानपद्धतिः १४ ४२ तेनिरीयमंहिता ४८ १० १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् २ १२ ३६ तत्तिरीयारण्यकम् ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ४ ११. १२ तैनिरीयोपनिषत् १२ ६२ ईशकेनकठाधुप ० (रामा०)२ १३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यवा ०२ ७६ ईशकेनकठोपनिषदः १ ७८ विस्थलीसेतुः १२ ५ ईशावास्योपनिषत् १४ १०४ गिगकी १५ २९ उपनिषदां समुच्चयः ६ २३ दशमापयशाग: ६ १२ ३२ ऐतरेयब्राह्मणम् १० १० १०६ दशोपनिषदः ३८ ऐतरेयारण्यकम् ७४ द्राखायणगृह्यसूत्रवृतिः १ ११ ऐतरेयोपनिषत् ४ | ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टू रा०स० ९६ करणकौस्तुभः ९ / ९८ धर्मतत्त्वनिर्णय. ७ काठकोपनिषत् ४ ९८ धर्मतत्त्व ० परिशिष्टम् १३ ६६ काव्यप्रकाशः ४ ५६ नित्याषोडशिकार्णवः३ ४ ८९ काव्यप्रकाशः १८८ निरा ९५ काश्यपशिल्पम् १ ३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोप०१ १२ ६ केनोपनिषत् ९१ न्यायसूत्राणि ५२ गणेशगीता पद्मपुराणम् १ गणेशाथर्वशीर्षम् पश्वालम्भमीमांसा ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः१ ८७२ परिभाषेन्दुशेखरः २ ६१ गौतमसूत्रम् २ ८४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि ३ १४ छान्दोग्योपनिषत् (शां०)५ ३ पुरुषसूक्तम् ६३ छान्दोग्योपनि० (रामा०)३ १२ ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः ४ ७९ छान्दोग्योप० (मिताक्षरा०)२ ८ प्रश्नोपनिषत् ३ १ ४ or १ ३ १६ ४ १ ४ २ २० ६ .

·[२] . ४ ४ ६ ६ १ १ ट 0 २ o मन्थाङ्काः मूल्यम् ग्रन्थाङ्काः मूल्यम आ० आ. १०० पायश्चित्तेन्दुशेखरः १ १० 10७ लीलावती १५ बृहदारण्यकोपनिषत् ८ ८० वाक्य वृनिः ६४ (रामानुजटी०) ३ ४ ८५ वायुपुगगम १२ ३१ ( मिताक्षग) २ १२ ८६ विधानमाला ४ १६ वृहदारण्यको ०भा०वा ०२२ २. चन्दमाधयः १२ ७१ वृहयोगतरङ्गिणी १० वान्त सत्र कावलिः २ ६८ बृहबलसंहिता १२ १२ बयाकरणमिदान्तकारिकाः० १. २८ ब्रह्मपुराणम् • वयागलायमाटाविस्तर: १२ १०२ ब्रह्मवैवर्त पुराणम् 1.1 करपदभषणम २१ ब्रह्मसूत्राणि (शां० ) १२ ६" ठाएनत्राहमणम ६७ , ब्रह्मामृतवर्षिगी- ५..यातायकम ९. दीपिकासमंतानि ४ । कभारत ८२ बलसूत्रवृत्तिः "याग ३४ भगवद्गीता (शां०भा० २. बाम कार्दग्विजयः६ ३४ ,, ( सटीकशां०भा०)६ ( पैशाचभाष्य ० ) 1 १०3 अनिमारममदरणम 13 पानिपत ४५ ,, (मधुसदनीश्रीधरीटी ५. मंम्कारपद्धनिः ९२ ,, ( रामानुजीया ) ९९ भास्करीयबीजगणि.मटी.२ ८ भामरकम भीतरनाकरः 10 ७५ भाष्यार्थरत्नमाला ५४ मत्स्यपुराणम् 'य. पाहगवण २८ १० माण्डूक्योपनिषत् ५.1 महानग्रहः ९७ मीमांसादर्शन १० सयामाध्ययमदय: ० ९ मुण्डकोपनिषत् ... पत्नपाटा 10 ६० यतिधर्मसंग्रहः निशान्त दर्शनम ५० यतीन्द्रमतदीपिका २, गनहिता 11 ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः 13 १८ मग गम ५ योगरत्नाकरः ४८ स्मृतीनां समुच्चयः १९ रसरत्नसमुच्चयः १२ ७० स्मृत्यर्थमार: २ रुद्राध्यायः २६ हम्यायुर्वदः द ८ २ ४ O ८ ९. 1 3. ० ४ ४ 2 " . 10 . 10 ४ . 1 ० w ६