·अन्यनाम। मूल्यम् । रू. आ. ८ ३ ४ ४ ... ४ १ १ ४ ... १० १२ ८ . ६१ गानमाणीवधर्मसूत्रम्-हरदस्तीकासंपनम् । ६२ देशकेनकठपश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दबल्लीभृगपनिषदः-गटीका-२ ८ ६. छान्दोग्योपनिपत-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेता । ६४ वृहदारण्यकोपनिषत-रङ्गरामानुजविरचितपकाशिकोपेता । ३ ६५ शासायनवाह्मणभू-काग्वेदशन्तर्गतबाष्करशाखीयम् । .. ६६ काव्यप्रकाशः उद्योतयुतपदीपसहितः । ६ ६७ ब्रह्ममूत्राणि-दीपिकासमेवानि । ६८ वृहद संहिता-नारदपञ्चरावान्तर्गना । १२ ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-धरमोक्तम् । तन्वशास्त्रमन्यः । ७० स्मृत्यर्थसार:-श्रीधराचार्यविरचितः । ७१ बृहद्योगतरागिणी-त्रिमलमपिरचिना भागहयोपेना । ७२ परिभापेन्दुशेखरः वैद्यनाथरुतगदाख्यटीकायुतः । २ ६ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-भीमच्छकराचार्यविरचिता ।... ७४ द्राशायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दमणािना । ७५ ब्रह्मसूत्रभाप्यारत्नमाला-सुनलण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्बरानुचरकृतव्याख्यासमेताः । ७७ पंदान्तसूत्रमुजावलिः-महानन्दसरस्वतीविरचिता। ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणमटविरचितः । ७९ छान्दोग्योपनिपत-मिताक्षराव्याख्यारामेता। ८० धाक्यवृत्तिः भीमच्छकरारार्यकता सटीका । ८१ आश्वलायनीतसूत्रम्-नारायणकृतवृत्तिसमेतम् । ८२ वात्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविराचा । ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्याख्यासहित भागयोऐनम् । ८४ अद्वैतामोदः अन्यंकरोपादनासुदेवशाखिमणीवः । ८५ ज्योतिर्निबन्धः-शूरमहारश्रीशिवराजविरचितः । ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता । ८७ अमिहोत्रचन्द्रिका किंजवडेकाहयापनशातिता। ८८ निरुक्तम्-दुगौचाहनवृत्निसमेतम् । भागद्यात्मकम् । ८१ काव्यप्रकाश:-मकेतास्पटीकासमेतः । ९० शाहापनारण्यकमू-कावेदान्तर्गतबाष्कळशासीयम्। १ १ ४ १ oc o २ ... ३ १२ ... २ 0 . ११ ... २ ९ १ . २ 3 ४ ४ २ ४ ३ ४ ... . or ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः २ रुद्राध्यायः। सायणाचार्यभट्टमास्करमणीतापायां संवलितः। भानन्दाश्रमस्थविद्वद्भिः संशोषिता । ची. ए. इत्युपपदधारीभा विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपचने श्रीमन्महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरर्मुद्रपिरवा प्रकाशितः । चतुर्थीयमङ्कमावृत्ति।। शालिवाहन शकाब्दाः १८५७ । खिस्तान्दाः १९३५ । ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)। मूल्यमाणकपट्फयुतो रूपका (१४६)।

·ॐ नमः परमात्मने। . 'ऋग्भिः स्तुवन्ति यजुभिर्यजन्ति साममिर्गायन्ति' इत्युक्तेर्थननापकस्य यमुर्वेदस्य पञ्चमोऽयमध्यायः 'रुदाध्यायः' इत्युच्यते । चऽध्याये सर्वा इष्टकाचितय उकाः । रुद्राध्यायसंझकेऽस्मिन्पश्चमेऽध्याये चित्पनी होम उच्यते । अस्य च कर्मकाण्डे पाठात्काङ्गत्वम् । तथा च श्रुतिः-- 'रुद्रो वा एप यदमिः स एतहि जातो यहि सर्वश्चिवा स यथा वासो जातः स्तन मेप्सत्येवं वा एप एतहि भागधेयं प्रेप्सति तस्मै यदाहुति न जुहुयादवर्षु च यजमानं च ध्यायेच्छतरु- द्रीयं जुहोति भागधेयेनेनर शमपति नातिपार्छत्यध्वर्युर्न यजमाना' इति । स्मृतिरपि-चमक नमकं चैत्र पौरुषं सूक्तमेव च । नित्यं त्रयं प्रयुञ्जानो ब्रह्मलोके महीयते इति ।। यालयोऽपि- सुरापा स्वर्णहारी च दनापी जळे स्थितः । सहसमीपजापी च मुच्य सर्वकिविः ।। इत्यादिमिरस्य कङ्गित्व प्रसिद्धमेव भवति । नाबालोपनिपदि ज्ञानहेतुत्वमप्यस्य श्रूयते । तया च ब्रह्मचारिभिः किं जप्येनागृतत्वमश्नुते । इति पृष्टो यात्रालय माह--'शतरुद्रायेण ' इति । एतानि ह वा अमृतस्य नामधेयानि भवन्ति । एतेई वा अमृतो भवति' इति । कैवल्योपनिपदि १-'यः शतरुद्रीय- मपीते सोऽग्निपूतो भवति ' इत्यादिभिः । स्मृतयोऽपि- 'सवत रुदनाप्योऽसौ परां मुक्तिमवापयादि । इत्यादयो बयः । एवं कर्माहत्वज्ञानहेतुत्वाम्या पिपषिभिर्मुमुक्षुभियावश्यमाद- रणीयोऽयं रुद्राध्यायः । वर्तते चास्य सर्वत्र पठनपाठनप्रचारो विशेषतया दाक्षिणा- त्येषु । यद्यपि केवळ पाठमानेगाप्ययमिष्टफलदो मत्येव तथाऽपि- उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमृत त्वः शृण्वन्न शृणोत्पेनाम् । उतो लस्मै तन्वं विसो जायेच पत्य उशती सुवासाः ।। इत्यादिषु वेदार्थामिनस्य प्रशंतोक्तः । पद्गृहीचमविज्ञावं निगदैनन शब्धते ।। अनमाविव शुष्कंधो न तज्ज्वलावे कहिचिद ॥ । - , ·H इत्यादिमिरनर्थतस्य निन्दामयणात् । स्थाणुरयं भारहार किलाभूदीप वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थन इत्सकलं मद्रमश्रुने नाफविज्ञानविधूतपामा । इत्यादिभिरानमिनस्य स्थाणुत्वोक्त्या निन्दाया अक्षय न सकळकरपाणप्रार• भिधानादर्थज्ञानमत्यावश्यकमेव । स्थाणुरिति दृष्टान्तः । निशाख शुष्कं वृक्षमुलं स्थागुशब्देनोच्यते । फेचित्वमानतोऽपि यथावकाठमात्रेणेव पांगत्व सिध्य- तीति मन्यन्ते । स्वाध्यायोऽध्येतव्या.' इत्यस्याध्ययनविधेदारमणे व परि- तार्थत्वम् । पूर्वकाण्डाज्ञानं कर्मानुशासित ! कर्मानुधानं पाउपानगव मत्तीति तन्न सर्वसमतम् । 'अनर्थज्ञोऽस्पकण्ठश्च पठेने पाठकाधमा इत्यादिश्वनज्ञाय पाउका. धमत्वोक्तिरर्यज्ञानं विना पाठमावपि न सन्यतया भवितुमर्हति । यद्यपि कर्मानुष्ठान केवलेन मन्त्रपाठनैव सिध्यत्ति तथाऽपि फेवलानुपानाद्विद्यासहितेऽनुष्ठाने फलातिशय. मामनमन्ति च्छदोगा-'तेनोमी कुरुवा पश्यैतदेव पेद यश्च न घेद । नाना तु विद्या चाचिया च । यदेव निधया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यव- घरं भवति ' इति । अध्ययनं नामाज्ञानपूर्वक मारग्रहणम् । तथा सत्यध्ययनविधेरर्थ- शानपूर्वकमक्षरग्रहणेनव धारिताप भवेन्न केवउमक्षरग्रहणेन । । ज्ञानहेतुत्वं त्वज्ञान दिना न भवेदेव । आधुनिकाना तु सामर्थज्ञानस्याऽऽयक न काही विपति. पतिः । तसिद्ध कर्मावतवेऽप्यस्य रुदाध्यायस्यायग्रहणण्याऽऽव त्वम् । अज्ञानसाधनानि तु निगमनिरुक्तव्याकरणादीनि सन्त्येव । परं तेवचनबहुलपरि- श्रमाणा भाष्य विनायज्ञान न सुलममिति मत्वा वेदकमार्गप्रवर्तकाय पीपघुकम्प मन्त्रिणा माधवाचार्येण चत्वारोऽनि वेदा व्याख्याताः । तत्र यजुर्वेदव्याख्याने तस्य पञ्चमोऽध्यायोऽयं रुद्वाऽध्यायोऽपि यानातः । तत्र च केलं रुद्रा यावापिपि- सूना समप्रस्य तस्य ग्रन्थस्य पादने बहुवित्तव्ययायाससानिति मत्वा मुलमन्द- नास्य प्रचारो भूयादिति विचाशनन्दानमाधिपतिना मयमं सायणभाष्यसहित एवार्थ रुद्राथ्यायो मुद्रितुमारब्धः। एतस्मिन्नेव सम वाईक्षेत्रानवासभिः गङ्गाधर- अनन्त नित्सुरे इत्यभिधभत्रै भास्कर कृतभाप्यातहितमेकं पुस्तक मत्सविधे प्रेषि. सम् । एतदहापूर्वमतीव समीचीन भट्टमास्करमा विदुषा सुलभ मनस्विति विचार्ष तदप्यन्त्र संगृहीतम् । तदेवं भाष्यद्वयसवलिनोऽयं रुद्राध्यायः सपा पठनपाठना- ज्ञानाधिभि. कर्माहत्वं ज्ञानहेतुत्वं सावयविति । प्रमङ्गतो माधवाचार्यम्य किंचितं वयते । तर दक्षिणस्यां दिशि कर्णाटक.

·(३) देशे तुक मनानदीतीरे पम्पानामक सरः क्षेत्रं च वर्तते । भस्यैव विजयानगरमिति प्रणा पूर्वस्मिन्वाल आसीत् । इयमेव वैश्विकिपिधानगरीत्यप्यभिधीयते । संगति तु 'गोवलकोण्डा' इति प्रसिद्धमतनगर यन्त्र फिरुपासारख्यया स्वदर्शनेन तत्र. त्यामनापावयति स्म भगवाशंकरः । तापदिकमार्गप्रवर्तकः स्तप्रतापपरिशोपितप. रिपन्धिसरी धीरनुषभूगलो नाम सार्वभौम आसीत् । तस्येन्द्रस्य गृहस्पतिरिव नकस्य मुमतिरिष रामस्य वसिष्ठ इव धर्मसुतस्य धौम्य इव पृथोः सौमामिनिरिव कुल- गुरुमन्त्री राजकार्यधुरन्धरोऽयं माधघाचार्य आसीत् । यस्य न पिहमितबृहस्पति- शुकघाणस्यादिनीतिविमवस्य शाने लोक व्यवहारे च महनी प्रतिष्ठाऽऽमीदत एव माधषार्यमाधवाचार्यमाधवामात्पइत्यादीन्यपर्थकानि नामान्युपटम्पने तेपु तेगु मन्ये । * अस्य न- व * श्रम ताम्रपस्थितमिदमनुसंधैयम् - तस्मिन्भारतवर्षदक्षिणद देशोऽस्ति कर्णाटक- स्तन्मध्ये परिदत्तमा विजयते सा तुङ्गमद्रामिघा । यत्तीरे दुरिताटवीतहो देवो विरूपास इ. त्यास्ते संततमन्तरेण समनःस्रोतस्विनीचिन्तनम् ॥१॥ पायोपफण्टे विजयामिधाना सा दुर्नया राजति रामधानी । यस्यां विरूपाक्षकटासदग्धमुज्जीवन्ति स्मरमुत्पलाक्ष्यः ॥ २ ॥ वंशे यदोरभिनवांश इवाच्युतस्य श्रीसंगमादनि सहरसहभीमः । श्रीगुफराज इति पिकृतशत्रुरेष तामध्यतिष्ठदप मध्यमलोकपालः ॥ ३ ॥ तत्याऽऽज्ञया माधवमन्त्रिवः प्राशाज्जयन्तीपुरराज्यमृद्धम् । यमन्त्रशक्त्या वपुरुत्सृजन्नोऽप्यरातयः स्वास्थ्यमही भजन्ते ॥ १॥ आशान्तविनान्तयशाः स मन्त्री दिशो निगीपुर्महता बलेन । गोजाभिधा कोकणराजधानमिन्येन मन्येऽरुणदर्णवेन ॥ प्रतिष्ठिनातन तुरुष्कसंधानुासाथ दोप्णा मुवनेकवीरः । उन्मूलितानामफरोप्रतिष्ठा श्रीसघनाथादिसुधाभुजा यः ॥ ५ ॥ इत्यादि । स्वस्ति श्रीशके त्रयोदशाधिकत्रिशतोत्तरसहस्त्र ( १३१३ ) गते वर्तमानपनापति- संवत्सरे वैशाखमासे कृष्णपक्षेऽनावास्थाया सौम्यदिने सूर्योपरागपुण्पकाले स्वस्ति. श्रीमन्महामन्त्रीश्वर उपनिपन्मार्गप्रवर्तकाचार्य श्रीयन्माधरामा क्षत्रियययतिनं कुचरनामानं ग्रामं माधवपुरमिति प्रथितनामानमग्रहारं कृत्वा, इत्यादिविस्तरमया- दलं पल्लवितेन ।

·(६) इति वर्तते । तस्माकाशीनिवासिना ऽयम्यरूपाइाटनसेविना कनावन्माधवसंज्ञकेन विदुपेयं सूतसंहिताटीया निर्मितेत्यनुमायते । किंच माधवाचार्यकृतग्रन्थस्य-- बागीशाधा सुमनसः सर्वार्थानायुपत्रमे। यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥ प्रत्ययं श्लोको राजशाप्नमुद्रिकेव प्रायस्तरकृतेषु ग्रन्थेषु सर्वत्रोपलभ्यते । सूतसंहि- ताटीकाया स न कुत्रापि दृश्यते । तथैव माधवनिदानकर्ताऽप्यन्य एव । शतपक्षक- रुपलतिकात्माधवः वश्वनातीवावर्वाचीन इति प्रतिभाति । अथ द्वितीय मध्य मटभास्करकृतम् । अथ कोऽयं मट्टमास्करः कुत्रस्यश्चेत्यादि विवक्षायामस्पतिवृत्तं किमपि न ज्ञायते । अनेन सर्वस्थापि यजुर्वेदस्य माध्यं कृतम् । श्रीमच्छेकरभगवत्पूज्यपादम्पितिसमये पट्टमास्वारसंशक. कश्चन शाक्क आतीदिति माधवानार्यवृत्तशंकरविनषसंज्ञकादग्रन्थानायवे । समिन्नेव समयेऽन्योऽपि भट्टमा. रकरी ज्योतिशास्त्रप्रवर्तक आमदिति श्रीमदान-दगिरिकृतशंकरविजयादवगम्यते । एतयोरन्यतम एवायमितिरवीकारे न विचितप्रमाणमुपलमामहे । किंच शंकराचार्यम- मानस्यास्पतिशाचीन व एताकृत पदमाध्यादीना श्रीमन्माचवाचार्यकृतवेदार्थ प्रकाशादिग्रन्थेषु न कुत्राप्युट्टेख. ! मट्टपुरसंतको सीमासकधुरीगो महान्पण्डित आप्तीदिति वेदार्थप्रकाश उक्तम् । स न भट्टकुमारिल एवेति विदुषां मतम् । तथाऽपि यजुर्वेदमाप्यभट्टमास्करस्तु कुन कदा वा जात इति निर्गतुमशक्ता वयम् । तथाऽपि भट्टभास्करोऽयं माघवाचार्यात प्राचीन इति तु निश्चितपेवेति विदो विदाकुर्वन्तु । तदेवं सायनाचार्यभट्टमास्तरकृतमापदयसवाटतोऽयं रुद्राध्यायो विदुषा मोदमान- हनतो विजयतामित्यायर्षयते- तन्नमवतां सेवामिलापी वामनशानिशी ।

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका। रुद्राध्यायपदानामादर्शपुस्तकं ' क ' इतिनिध पुण्यपत्तननिवासिभिः केशव मदार गुरुजी ' इत्येतर्दचम् । सायणाचार्यकृतरुद्राध्यायमाष्पस्याऽऽदर्शपुस्तकानि पश्चैवोपळव्यानि । वानि पषा- क. ख. संक्षित-वे० शा० संपन्नगडायरशास्त्रिदाताराभिषेर्दा । ग. संक्षित-२० शा० संपनवासुदेवशातिभिर्दतम् । य, संहितं-पुण्यपचननिवासिभिः आपटे इत्पुपनामघारिमहादेवचि- मणानि इत्यतैर्दत्तम् । तच शालिवाहनशके १७३९ श्वरनामसंवत्सरे आपादशुदनवम्पा लिखितम् । संज्ञित-जयपूनिवासिमिनारायणमट्टरर्षणीकर इत्यतः मेपितम् । मट्टभास्करकतरुद्राध्यायभाष्यस्याऽऽदर्शपुस्तकदषमेवोप- लन्धम् । तद्यथा- फ. संजित--चटोदरनिवासिभिः श्रीपदापासाहेवपराळ इत्पतेः मेषि. वम्। ख. संक्षितंबाईक्षेत्रनिगासिभिनिहरे इत्येत: प्रेषितम् । आपटे इत्येषां पुस्तक मुक्त्वाऽम्पपा पुस्तकाना लेखनसंग्रहादिकाको नव दृष्टः। वामनशास्त्रिशर्मा। ---- ·(४) थीमती जननी यस्य सुकीतिर्मायणा पिवा। सापणः सोमनायश्च मनोबुद्धी सहोदरौ ॥१॥ यस्य वौधायनं स्त्रं शाखा यस्य च याजुपी । मारहानं यस्य गोत्रं समास हि माधवः ॥२॥ इति पराशरस्मृतिभ्यास्योपक्रमे स्वयमेव तेनैवोक्तस्माच्छोमती जननी मायणः पिता सायणः सोपनाथ मा वो भातरी बोधायन सूत्र याजुपी शाखा मारद्वाज गोन नाऽऽसौदिति ज्ञायते । पुत्रनिन् ' सायणो भोमनापश्च' इत्यपि पाठान्तरं दृश्यते । तरमामायणसोमनाथसंहको वा सायणमोगनाथसंज्ञको भातराविति निश्यतुं न शक्यते । तया प पदार्थमाशो माधवाचार्यकृतः सापणाकृतो वेयपि न ज्ञायते । केचिदा- शुनिकाः पण्डिना - माधवाचार्यस्तावदानकार्यनिमग्न एव आसीत् । तस्य व माता कारणामापतिनव पेदाप्रकाशादी महताऽनकानन्यानिमाय माधवाचार्यनाम्ना प्रसिद्धि. पापिता मागतो देगिरधरस्यामात्यो हेमादिः स्वाचितपण्डितवरबोपदेवकनेर्महु- मिय: पवना तिन्य कृरिति प्रसिद्धि गतस्तवायं माधवाचार्यः सायण- तान्धः मसिसिं गत इति वदन्ति । वस्तुतस्तु मात्र किमपि प्रमाणमुपलमामहे रशानियास्मनुमानस्य प्रमाणकोटी प्रवेशः स्यात् । माधवाचार्यकृतत्वेन प्रसिद्धेषु विभिन्नेषु अन्येषु कुनित गणमानवीय ' मुअचित् मात्रामास्यविरचिनो' कुध. चित् ' सापणाचार्यविरपिने माधवी ' इत्याधुपलग्यते । अतो वेदार्थभकाशा दिनन्ययन सादयो वा माधवो पति महा संशयः । मोमनाथकृता मन्या न कुमाप्युः पलायन्ते । पसौन्धा रस्यको महापरित आसीत् । तस्कृना महयो मीमांसा । अन्य उपलम्पन्ते । स एव सोमनायो वाऽन्यो वा पश्चनेत्यपि न निश्यतुं शक्यमत भास्ता गावगाहेन । माधवाचार्यनमसमपः १२०० तमे वर्षे मासादिति फेसन पनि । उप. सपा मापावे १३१५ प्रमापनिनामी संवत्सरे वेशावरणपक्षेऽमायां सूर्यग्रहणे वैदिक मार्गप्रत्तेक सीमापापा युवासंतकरय प्रापस्य स्वनामा माघापुरामिति नाम निपाए पनिशानसंहगो द्विदम्पो मामले दरपूर्वकं तदतामिति पायो । तम्मा ११३ तमे वर्ष एतदाने दापनि गृहीत मनसंदशशतमाप गाणे गाणे तम्य नमामीदिइनुपितं मयति । मायामाग पूनियासि प पोरस पाठपयानन्तर विपिकालपर्यत शुगलोय ही नाममा हरिहरपाय मन्यिा मिति का योग- मा हिमागान : | अनन्तरतिमुनिरयोग ·। माधवाचार्योतस्मिन्वयस्यैहिकसाम्राज्यधुरं त्यक्त्वाऽऽमुष्मिकसाम्राज्यधर्महणाय चतुर्थाश्रमः सीकृतः। तत्र विद्यारण्यतीर्थ इति प्रपिताऽस्याभिधा । चतुर्थाश्नमेऽप्यनेन श्रीमद्भगवतः शंकराचार्यस्य शारदापीठे शृङ्गवेरपुरै तापट्टाधिकारः स्वीकृत इति ज्ञायते । तस्मिश्च पट्टे शंकराचार्यात्पर्दिशतितमोऽयं विद्यारण्यमारती आसीदिति शायते । धतुर्पाश्रमेऽस्य गुरवः शंकरानन्दस्वामिन आसन् । यतस्तकृतपञ्चदश्यां "नमः श्रीशंकरानन्दगुरुपादाम्बुनन्मने” इति शंकरानन्दस्य गुरुत्वेन मिधानं स्पष्टम् । चतुर्थाश्रममहणानन्तरं द्वैताद्वैतविषये बहुमिर्मतान्तरास्थितैः पण्डितरम्य विवादोऽभू- दिति । विशिष्टाद्वैतमत्यादिनाक्षीम्यमुनिसंजोन केनचिन्महापण्डितेन काचीनगरे बहुदिनपर्यन्त विवाद आसीदिति श्रूयते । तत्र च जयापजयविषय उभयमतात्यायिना महाक्लहः । केचन विशिष्टाद्वतवादिन एवं वदति- 'विद्यारण्यमहारण्यमक्षोभ्य मुनिरच्छिनत् ' इति । अन्येऽद्वैतवादिन..--- • अक्षोभ्यं सोमयामास विद्यारण्यो महामतिः' इत्यादि यथाभिलषितं मल्पन्ति । तदाता स्वमतामहगृहीतानां मल्पनाविवेचनेन । श्रीमन्माधवाचार्यकृता प्रत्यास्त्वेते- १ ऋग्वेदभाष्यम् २ यजुवेंदभाष्यम् ३ सामवेदयाष्यम् ४ अथर्वणवे- दभाष्यम् ५ चतुणों वेदानामतरेयताण्डयादिब्राह्मणमाष्पाणि ६ परा. शरस्मृतिमाष्यम् ७ जैमिनीयन्यायमाळाविस्तर। ८ सर्वदर्शनसंग्रहः ९ अनुभूतिप्रकाशः १० दशोपनिषदीपिका ११ ब्रह्मगीन १२ पञ्चदशी १३ जीवन्मुक्तिविवेकः १४ अपरोक्षानुभूतिटीका १५ माघवचि।। इत्यादयोऽन्ये च बहवस्तस्कृता ग्रन्या उपलन्यन्ते । स्कन्दपुराणान्तर्गतसूतसंहिता व्याख्याकर्ताऽपि माधव इति प्रसिद्धः । केचन सायणमाधव एव स इति वदन्ति । भस्मत्संगृहीतसूतसंहिताटीकापुस्तके- प्रणमामि परं ब्रह्म यतो व्यावृत्तवृत्तपः । अविचारासई वस्तु विषयी कुर्वते धियः ॥११॥ श्रीमत्काशीविलासाख्यक्रियाशक्तीश सेविना । श्रीमत्यम्बकपादान्जसेवानिष्णातचेतसा ॥३॥ वेदशाखमतिष्ठामा श्रीमन्मापवमत्रिणा । तात्पर्यदीपिका सूतसंहितापा विधीयते ॥ ३॥ क्रियते तत्मकरणात्पर्पमयनपूर्वकं विशवम् । विषपपदवाक्पविकणं मन्दधियामनुग्रहाय भरवा च ॥ ४ ॥ - ।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहितः- रुद्राध्यायः। सायणाचार्यकत उपोद्घाता। यस्प निश्वसिवं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विधातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ इष्टकाचित्या सर्वाचतुर्ये हि समापिताः। रुद्राध्याये पञ्चमे तु चित्पनौ होम उच्यते ॥ २ ॥ कर्मप्रकरणे पाठात्काङ्गत्वमपीष्यते जानहेतुत्वमप्यस्य तयोपनिषदीरितम् ॥ ३ ॥ किंजप्येनामृतत्वं नो यूहीत्युको मुनिजंगी। शतरुद्रीयफेणेति जाबाला आमनन्ति हि ॥ ४ ॥ स्मृत्यागमपुराणेषु रुद्राध्यायप्रशंसनम् । बह्वस्ति तद्विस्तरेण रुद्रकलोऽभिधास्यते ॥ ५ ॥ इह कांगता यादग्पणिवा ब्राह्मणेन हाम् । बौटुं शब्दार्थमात्रस्प पितिः क्रियते स्फुटा ॥ ६ ॥ कल्प:--'शतरुद्रीपं जुई जातिलयवाग्वा वा गीधुकयवाग्वा वा जातलगवीधुकसक्तमित कुश पवसतिषाऽजाक्षीरेण मृगीतीरेण धाऽकंपनी- दइतिष्ठन्नुत्तरस्य पक्षस उत्तरापरस्या सक्त्या विकण्या स्वयमातृष्णायामनु. परिचारं पा । नमस्ते रुद्र मन्यव इत्येवाननुवाकाने, विमज्यापि मा प्रथ. मादुपक्रम्य नमस्वक्षम्प इपि जानुदन्ने धारयमाणो रथकार-पश्च व इत्युपक- म्य नमः स्वायुधायेवि नाभिदाने शेषेण प्रागवानभ्य आस्पदन्ने हुत्वा सह- स्राणि सहस्रश इति दीवतानान्दुत्वाऽन्वारोहान् जुहोवि नमो रुद्रेभ्यो पे पृथि. ज्यामिति जानुदने धारयमाणो नमो कद्रे पो येऽन्तरिक्ष इति नामिदने नमो, क. घ. 'स्य सदॉप'।१। ३ . मनुनि । च. 'रकर १५, 'बसाने । ख.'शानदाकान्ह।

·" २ सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसहिता (न०० भद्रेभ्यो ये दिवीत्यास्पदी हुँखेवानेव यजमान वाचयित्वा एतानेव विप. तान् मत्पबरोदान्हस्वा संचरे पशूनापर्कषर्णमुदस्यति द्विष्यात्तस्य संचरे । इति । भट्टमास्करकत उपोद्धावा। ॐ अतः परमग्निकाण्डमेवान्यायं वत्र चरमायामिष्टकाया " शतरुद्रीय जुहोति नमरवे रुद्र मन्यव इति । रुद्रो वा एप यदमिः स एतर्हि जाता इत्यादि ब्रामणम् 1 "रुद्रो वा एप यदमितस्यैते तनुवो" इत्पादिप ' अजातीरेण जुहोति ' ग्राम्याणां पशूनां पयसा जुहुयात् .' इत्यादिनाम- णम् । अर्कपर्णेन जुहोति इति । 'अङ्गिरसः सुवर्ग लोक यन्तः' इत्यादि धामणम् । वत्रायं प्रयोगकमा-~-पदमुखस्तिठ-मुखदन्ने धारयन् ' नमस्खें रुद्र मन्थ' इति प्रविषया-वमेवमनुवाकं तभिगय द्वितीय तृतीयौ चतुर्थस्प यमिजानाति नमः क्षचम्पा' इति ततः स्वाहा करोवि वता मागाहत्य नाभिद धारयन् ‘सग्रहीत पश्य वा' इति प्रविषयावशिष्ट मनुवाक्यस्य निगध पञ्चमं पष्ठ सममस्य च यत्रामिनानावि नमो वयपि च' इति aas पाहा करोति । वो दक्षिणात्य नानुदने धारयन् 'नमो वाय च ' इति भविपद्यावशिष्पनुवाकस्य निगयाटमं नवमं दशम चैकादशस्य च यत्राभिजानाति । । य एतावन्तव' इति वा स्वाहा करोति । श्रेषा विभक्तं जुहोति" इत्यादि माझणम् । ' इयत्पने जुहोति । इत्यादि च । रेफत्रिभागा पण्णवविमन्त्रा: TEमत्यात्त्य गुल्फदो धारयन् नमो बद्रेभ्यो ये पृषिभ्याम् ' वि हुत्वैवयनमान वाचपति "तिस उत्तरा आहु- बार्जुहोति" इत्यादि ग्रामणम् । " एता देवा। सुब या उत्तमा" इत्यादि च । नामिदन्ने धारयन् 'नमो यो ये दिपि । इति हुस्खा पानमान वाचति । अस्प रुद्राध्यापप ऋपिपंगवानेव, अमित काण्ड भाषित, छन्दो महापिराद, देवताऽपि च । । प्रविपतमापादयो व्याख्यावसरे वक्ष्यन् । एप यासयुक्ता फल्पा । अपना यत्नसंयुक्ता। प्रपोगा। विस्मृतिपुराणादिषु प्रसिदा मोक्षधपापक्ष पविचारोग्यापा- विफला पायो पिप तेषु च फाविद्यमः । मतिमन्नं च प्रयोगविशेषाः तत्र जाबालोपनिषदि-अप इन ब्रह्मचारिण अचः । विनयेनपामतत्वमस्तुत इविहीति स होवाच यानवत्वया सकादिपेण' इति एतानि र पा भमृतस्य नामयानि भवन्ति एतचा अमृतो भयान' काग दुस्सा १९ सगा ·LAORAN 'द्राध्याया। ३ इति । तस्योपनिषदि । या शतरुट्रियमधीते सोऽग्निपूतो मवति स्वर्णावे. पात्प्तो भवारी मुरापानापूतो भवति ब्रह्महत्यापूतो भवति कृत्पात्यापू. वो भवावे वस्मादविमुक्तमाश्रितो भवति अत्याधमी सर्वदा सकदा जपेत् । अन जानमाप्नोति संसारार्णवनाशनम् । तस्मादेवं विदिग्वन कैवल्यं फलमनुने ॥ इंति कैवल्यं फलपश्चने ।। इति | आ६ शावासपा- कोयं कृत्वा गुरुदारांध गावा मधं पीत्वा ब्रह्महत्या च कृत्वा । 'मस्परछनो मस्पशव्याशयानो रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः ॥ इति । आह यायलया-सुरापा वर्णहारी च रुगनापी जले स्थित। । । सहस्रशीजापी च मुच्यते सर्वकिल्विषः ॥ शुक्रिपारण्यफजपो गायपाय विशेषतः । सर्वपापहरा ते सदैकादशिनी तया ॥ वेदमेकगुणं जप्त्वा तदव विशुध्यति । रुदैकादग्निी जप्त्वा तदष विशुध्यति। ॥ इति । -"मुवर्णस्वेनी रुद्राध्यायी मुश्पते" इति । माहतुरभ्यङ्गिरसौ-एकादशगुणान्वाऽपि रुद्रानावरंप-धर्मवित । महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः इव । पायुमोक्तपुराणे यव रुद्राक्षपेन्नित्यं पायमानो महेश्वरम् ।। “यश्च सागरपर्णा सोळयनकाननाम् ।। सर्वान(पास्मगुणोपेत सुमजलशोभिवाम् । दयाकाश्चनसंयुक्ता मूभि चौपधिसंयुताम् ॥ तस्मादप्रषिकं तम्य सकृदनाद्भवेत् । मममा समुत्सृज्य यस्तु रुद्राञ्जपेत्सदा । सं तेनैव च देहेन रुद्रा संजायते ध्रुवम् ॥ जपेनानेन विन्द्रा नृपाश्चान्ये द्विजातयः । हित्वं सफळं पापं गताः शिवपुरं पुरा। बच परमेशस्य सामीप्यं लब्यबस्तिया ॥ इति। वया-बम नपर्क-चैत्र पौरुषसूक्तं तथैव च । नित्यं त्रयं प्रयुञ्जानी ब्रह्मलोके महीयते ।। तपा-चमकं नमकं होतापुरुषमुक्तं जपेत्सदा । - विशेस महादेवं गृहं गृहपतिर्यया ।।

·1. . साक्षणाभिमारकरभाष्यसहित नDe0] सपा-ममदिग्धशरीरस्तु मम्मशायी जितेन्द्रियः । सवा रुद्रजाप्योऽसौ पर्श मुक्तिमवाफ्पति ॥ रोगवा पापरायेव रुद्रं जावा जितेन्द्रियः। रोगापापादिनिमुक्तो चतुलं सुखमश्नुते ॥ आह महा-रहास कृतानां महापातकानामपि शवरुद्रीय प्रायविचम्" इति । आहाऽऽपरसम्व:-"यस्य रद्रा मजा पानवाभिमन्यवादङ् परेत्व पदाऽजपशोदित्यय संयुक्त रुप." इति । ईशानयो च অঙ্গ ভাল- स्मपमोचमी वा" इति । अयं च ब्रह्मविद्यारूपत्वादुपनिषन्मन्त्रराशिः प्रश्ना। भत एक रहस्यमकरण मानायते । बामणविनियोगानुरोपेन त्वत्र व्याचक्ष्महे । एकशतायुशाखास्तासु सर्वासु चे रुद्रोपनि पदान्नायो । पात रुद्रा देवता मायति तदीयमुच्यते । शारदादयति छपत्यया । अनया च कट्रोप- निपदा विद्या प्रतिपाद्यते । ब्रह्मपश्य त्रीणि रूपाणि सन्ति । एक कार्य- रूपं सर्वोपादानतया सर्वात्ययम् । इत्तरपुस्पापं साहस्थितिसंहारनिमि- तम् । पपप्पाविद्यकमन्यापररूपं निर्गुण निरञ्जनं सत्यज्ञानानन्दलक्षणम् । देतापिणायुक्तम् "विश्व भूतं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जापमान प थई । सा प सद्रा" इति। " यो देवानां मयम पुरस्वादिषा पियो कद्रो मापिः" इति । उक्तं च- संसारी चिचिभ्योऽन्यः कचि कचिदनानिळम् । जपत्वनादिनिधनी महादेवो महार्णवे ॥ इति ॥ किंच-सूर्यष्टकमपिष्ठाय विभदि चराचरम् । भारमध्यपधिष्ठाय पृथ्यादि मकरोवि सः ॥ तत्र योऽसौ संहारफा सर्वदा देवोऽधितिष्ठति । कार्यकाले सन्या सा च देवस्य पौरा नूः। अन्या शिवाययोवम्-ट्रो पा एप पदमिस्त- गते अनुवो घोराऽन्या शिवाऽन्या' इति । "यक सरुट्रीयं जुहोति धारप पोरा बनवा न पगि इत्यादि प । शकिय सर्वदा विचित्र संहार. कारिप तस्य संहारपतप्रभूवयो देवस्य पौरास्चिनपस्वास भपातमा. स्पपमेनानुफिन बाद देयं युदं प्रमाघ पस्योपसंहारकरणानि च नम इत्यादिपिनाकृत्य प्रसाद पति । पोछम्--"वास्प चारा उनूरज सेन चमपति । पदसोपारा जुहोवि यास्य शिवा तनु वेन मीणातीवि ! वा- सामुपसंहाई शिपममतिभिस्यामिरनुवाकचस्य वैश्वरूप्येण स्तुति नम- कारं घ करोति । एवं घ देषा सूत्री मसीदति तो दादशायाम: ।

·प्राध्याया। .भयं पाचते 1 अपं महावाक्या: । केचिदाहु:-प्रथमैनानुवांकन कुद द्वेष ममाप तोऽष्टामिानुवाफ किमाधिष्ठानमाघेलाय देववितीपजानन्स पराचरं वदधिष्ठानशङ्कया नमस्कृत्पान्त्यापापमपं मापते । देवो हि परम- -स्थावाच्यभूमिः किंचिपिपिदधिष्ठाय जगतो निग्रहानुग्रहो करोति । तपाहि- . यक्षरूपेणाऽऽविर्भूय देवाव्यामोहयामास । विटवेषधारी सपत्नीकानृपीन्त्र पाभ्रेषयामास । किरासपार्ककता पाण्डुसुतेन प सह चिोड। भैरववीजव. पुषा कपंचिंटूपधारिण्या देव्या सह गजाननं जनयामास । ऐन्द्ररूपेण फैपि. अत्यं तपसमयावयितुमियेप । अर्भकरूपेण देव्या उत्सङ्गमधिशिश्ये । औलूकेन वपुषा कस्मैचिदृपये ज्ञानमुपदिदेश । उन्मचवेषभूपियो देवोचमा- पाऽऽत्मप्रजननमकृतं जगत्कारणत्वेन दर्थयामास | सापराधमात्मानं मार- यितुकाम कंचिद्धृत्यं निवारयितुं वस्त्रनि जनाश्मनः प्रादुर्वम्व । भूविवरा- भ्रष्टुं हषिः कस्यचित्तव कृतसंनिधानो घुमुने । एवं स्वामिमवविविधरे- पविग्रहपरिग्रहेण क्रीडवो देवदेवस्य लीलापिसमिदं विश्वं मवे। अवो वैध- रूपेण स्तुत्वा नमस्करोति । पोकम्- परिवानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च । ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विनेयोऽसि शंकर ॥ इति । अप नमकायमानुशके पयमामृचमाह- - नमस्ते रुद मन्यय उतो त इपवे नमः । नमस्ते अस्तु धन्वने बाहुभ्यामुत ते नमः ॥ १ ॥ नमः ते रुद्र मन्या उतो इति ते इपवे नमः नमः ते अस्तु पन्धने बाहुयामिति बाहुऽक्याम् उत ते नमः ॥ १ सा० मा० है रुद्र से त्वदीयो यो मन्यः कोपरस्मै नमोऽस्तु । समन्युरमदे. रिव मसरनु न त्वस्मामु । तो अपि च से तवेष नमात्वदीयाप वाणाय नमोऽस्तु । यथा ते धन्वने त्वदीयाय धनुषे नमोऽस्तु । उतापि च ते बहु. भ्यो त्वदीयाभ्यां धनुर्वाणोपेवाभ्यां इस्वाभ्यां नमोऽस्तु । एतत्सई रिच मनमो न तु मयीत्वभिमायः॥१॥ म.भा. मा० ॐ नमो रुद्र मन्यव इत्यस्य कश्यप ऋषिकद्रोदेवा। अनु. छन्दः । मस्याका एतदादयः पञ्च मात्रा में स्वाहा सपा वषण्णम ·wor यथा- सायणाचार्यभभास्करमाध्यसाहिता- म०प्र०] इति पञ्च ब्रह्मणो नामानि । वाड्मनाकायैराराध्याधीनात्मत्वसंपादनं ब्रह्म- स्वापरनामधेयं नम शन्दाय । हे रुद्र तब स्वभनाय मन्यव नाधाय नमोऽ. -स्तु । अस्विति वक्ष्यमाणमन्त्रादनुपज्यते । रोदयति सर्वमन्तकाल इति रुद्रः। ॥ रोदगिलुक्च " इति स्यप्रत्ययः । पौराणिकादयस्तु बहुधा वदन्ति-- रुतो नादान्ते द्रवति द्राचयतीति वा रुद्र इति केचित् । पृषोढरादिस्वायथा- भिमतप्रत्ययविकारार्थविशेपलामः । रुत्या वेदरूपया धर्मादीनवलोकयवि मापयतीति वा रुद्र इत्यन्ये । रुत्या वायूपया वाच्य प्रापपीति केचित् । कल्या प्रणवरूपया स्वात्मानं मापयतानीतरे । रुद्रो रोतीति सत्ये रोल्पा माणो द्रवत्ति प्रविशति मानिति रुद्र इत्यन्ये । यथा-"विधा बद्धो कृपभो रोरवीति महो देवो मर्या आपिचर इति । अन्ये नुवत रुक्नो लुवकारे- कारफायेति । भून्नि नित्ययोगे वा रमत्यषः। वर्णव्यावृत्या रुद्रस्तेजावीति । पद्वा-रोधिका थन्धिका माहिका या शक्तिस्तारतम्या द्रावयिता वा मक्ते- यो रुद्रः । रदं संसार खं द्रावयतीति रुद्र इति केचित् । -अशुभद्रावको रुद्रो यज्जहार पुनर्भवम् । वस्माच्छिवस्तको रुद्रशन्दैनावाभिधीयते ॥ इति । कति शब्द राति ददानीवि प्राणो रुद्र इत्यन्ये । कति शब्दं वेदात्मानं ब्रहाणे ददाति कल्पादाविति रुद्र इत्यपरे । यथा-"यो वेदाश्व प्रहि. गोवि सम्मे" इति । एवं तीर्थकाः स्वस्व समयानुगुणं रुद्रपदं न्यु पाद्यते । पम्पदीतिकर्मणो ॥ पनिमनिशुधिसिजनिषो पुर" इति गुपरपा । मन्युः क्रोधा कोपात्मिका तव शक्तिः शान्विरूपा भवतु । मा पिष्ट मकाः निति भक्तविषय सस्योपसंहार मार्थयते । एवमिध्वादिष्वपि दिवव्यम् । ने उत्त- इति निपातसमाहरोऽयमपि त्यस्पार्थे वो से सपने राप नमा त इषु५ समापूर्वतानिमनीक- सोपर शल्यं विष्णु वैजनम् ।। इत्येवरूपा बेदिकी देवस्येषः । शाखासरे च-"तस्या अमिरनीकमामी- सोमा शल्यो विष्णुस्वेजन परुणा पनि" इति । किंच से धन्वना धनुषे पनपोऽस्तु | " फनफरलो देवस्य धनुः" इवि पौराणिका।। मापारवे मु-स कृत्वा धनुरीफार सावित्री ज्या महेश्वरः । याच चतुरो घेदासर्वदेवमयं रथम् । इत्युक्तम् । धन गन्दपर्यायो घवघ्शदा । घातर्वा धनिपि नुप हस्तः । उतापिप वेवर पाहुभ्यामपि नमोऽस्तु । मसिद्धी पाहू । द्विवचनमाम् । भावो देवा पाहावारशरासनम्यापृत्वाइद्वयामिमार्य वा। पत्र सौंपी

·-
न०म०].
रुद्राध्याया।
पसनानां मन्यु मिति सस्प पूर्व नमस्कारा सामान्यसन.
फारित्वाम्मन्युममननरमिपुर्नवसना । तब इपुनमनन्तरं तदपादानवाया
धनुषे च नमस्कारं पायुइ का तवस्तदुभपव्यापूनौ वाहू नमथक हवि फेचिदाहुः।
एवे मन्युमभृतयो देवस्य वोधविशेषा। क्रोषादिकार्यमारित्वात्तत दावेन रूप-
न्त इति । इत्यनेन मन्त्रेण देवाय घोरा सर्जगदुपसंहारमचा मसाधते ।
अथास्य मन्त्रस्य पुस्थरणादिकं चूम:-कच्छं द्वादशरात्र चरिकादश:
सहसममिहिनदिनानि निरन्तर जपन्कृतपुरधरणो भवति । ततोऽनेन मद-
क्षिणं नमस्कारं च कुर्यात् । व्रतो दक्षिणामूर्तिसनिधारकादशसहस्रनपादशेष
पापं नश्यति । सनो लमजपासप्लजन्मक पापं नश्यति । तस्मिन्नेव दक्षिणा-
मूतिनिधामि निघाय घृतपायसं अपयित्वा स्वामी जुहुपासासारे
पश्यति । तस्मिन्नेव सर्वतोनिमात्रमग्निकुण्डं कृत्वा स्वामी कापिलेन घृतेन
शतसहस्त्रं जहुपागाणपत्यं लभते । अयतया राज्ञो वक्ष्यते-राना पुस्थर-
गसिद्धन ग्राह्मणेन कि पूना कारयेत् । तत्मकारो वरुपये-लिङ्गस्य दक्षि-
गतोऽग्निकुण्डे विधाय मयित्वाऽमि निधाप नित्यवदाज्येन दुर्वाभिः शुषेन
चण्डलेन शमीसमिद्धिः मत्येकपष्टसहस्रं जहुयात् । देवस्य संनिधौ जपैदष्ट-
सहस्त्रम् । देवालयमभितः मदक्षिणमा सहस्त्रम् । ताण्डवं देवस्य संनिधौ ।
मणामनमरकारावपटसहस्रो ।। एते; कर्मभिर्भगवानतिसुमातनो भवति ।।
ध्यानम्-
भाकर्णकर धनुषि ज्याकी देवीमि मास्त्रवि संधानम् ।
पापेन्महेश महनीपपं देव्या या योधव, युवानम् ॥१॥
द्वितीयामृनमाह-
या त इपः शिवतमा शिव बत्तू ते धन।
शिवा शरव्या या तव तपो नो रुद्र मृडय ॥ २ ॥
या ने इपः शिवतमेति शिवऽतमा शिवम् बव ते धनुः ।
शिवा शव्या या व तया नः रुद मृडय ॥ २ ॥
सा० मा० हे रुद्र ते त्वदीया येयमिता शिवतमा शान्तनमा अभूव । तथा,
से स्वदीयं यद्धनाशिवं शान्वं बभूव । मया या च तव शरव्या तपुधिस्वया;
शान्वयेच्या तेन च शान्तेन धनुषा तया च शान्वपा परब्यपा नोऽस्मान्मृदः
प सुखप । भक्तपु मवृत्यमाघातेषा शान्तत्वम् ॥ २ ॥

·सायणाचार्यभट्टमास्फरमायसाहता--(Hete] म०मा०मा० या त इषु। शिवभत्यस्याऽऽथ का मुर्देवता । अनुष्ट- छन्दः। ई रुद्र या वे तपः शिवतमाऽतिशयेन मक्कानो मुखकरी। न फेवले. इस्तालंकारमात्र भूना बभूवैचि वक्ष्यमाणमनुपज्यते । भवतीत्ययः । “छन्दसि लुइलतिः" इतिवमाने लिट् । शिव वन वे धनुः । तत्रापि पच्छ. ब्दोऽध्याहार्यः । यच ते धनुः शिव बभूव ते भक्तामति सुखकरं भवति न केवलं हस्तान्तरमलंकरोति । या च तव शरव्या शिवा भक्कानां सुखफरी च । शृणारिसाकर्मण पणत्यये शकशब्देनाऽऽधमुच्यते " धुनिः शिपीवाञ्छ- रुमा ऋजोपी" इति हि दृश्यते । बता समूई स्वार्थे वा यमत्यपस्तदन्च क्षेपणीय चादी वर्तते । दृश्यतेहि "अवसृष्टा परापत शरपे घास शिवा" इति। संज्ञाशब्दयात्रीलिङ्गका पद्वा पाशादिलक्षणो यमत्ययः । छान्दसम. तस्वरिवस्वम् । यदा भरवा शरास्ते यो हिला कर पा इपिता पूर्ववत्स्त्रीलि. सा। सर्वासामिपूणां शिवत्वाचदाधारस्य शिवत्वमार्थना। यया ग्रामः प्रसी- वत्तिति । यद्वा मा भूदिघूणामपादानमित्याशास्ते । यथा वक्ष्यते-"अयो य इषिस्ववारे अस्मिानियहि वम्" इति । तया नोऽरमा मडप सुखय कियाs. नन्तरमकत्तपा शरख्यया उपलक्षणापाचा चपा न च धनुषा । यदा लिङ्ग संख्ये अविवक्षित यत्ययो वा द्वयो। सरिवादिभिरस्मान्मृत्यर्थः। पदा करणावमको 'सुपा सुलक्इति यादेशः। एवमीही शान्ता गर्नु गृहीत्वाऽस्मान्मृदयेत्याशास्ते घोरतनूपसंहारार्थम् । संज्ञापूर्वको विधिनिया इस स्टे पपगुणो न क्रिप ! ' ३३मयों छन्दास 'विन्द भाधु- दाचः । एतन्म- द्वादशदिनानिधरुमोनी नपित्वा कृतपुरचरणौ पिनियोंकि पोग्यो भवति। अनार्थी रितण्डलपावकामलकरकमेकादशसहस्र जुहु- पादनवानमिनायते । एतेन राजा दुर्मिक्षनिवारणार्थ विलगडमिश्रिश्चरणा सासरे शतसहसमाती कारपेत् । तत् समिक्षमामिजायते साध्यानम्- पाधि सुस्मित स्यन्दनस्पं देपा सा जसा दीपमानम् । इपिष्वासालंकवाभ्या फराभ्या शूराकार स्तूयमानं सुरावा ॥ २ ॥ दृती समृरमाह- या ते रुद्र शिवा ननूरपोराऽपापकाशिनी । नया नस्तनुषा शतमया मिशिनाभिचाकशीहि ॥ ३ ॥ पाने रुद्र शिवा तनूः अघोरा अपापकाशिनीयपपिकाशिनी । .

·[iosto तयों नः मनुवा शतमपेति शं-नमपा 'गिरिर्शनेति गौर रात अनीति चाकशीहि ॥ ३॥ सा०मा० देहि स्मस्य दन् । धया चौपरिष्टादानाय को वा एप पद मिस्तस्यै सुनुवो घोरान्पा शिवाऽन्या' इति । हिंसिका घोरा, अनुमाहिफा विवाहे कद्र से तर या न। धियाऽस्मासनुग्रहकारिण्यत एवायोरा हिसि- का न परति । अघोरस्त्रमेष स्पटी क्रियते-अपापफाशिनी पापं हिसारूपम- निकाशपतीवि पापकाशिनी वाशी न भवतीत्यपापकाशिनी गिरी केलासे स्थित्रा नित्य प्राणिभ्यो यः सुखं सनोवि स गिरिशंसस्तस्य संवोपन है शिरिषद शवमयाऽविश्नपेन सुखकारिण्या तया बनुवाऽभिचाकशीहि माममि- सत्य प्रकाशं फुरु | वा त्वदीयां तनुं प्रकाप मा सुखिनं कुर्वि- स्पः ॥ ३॥ म.भाभा. 'पारद शिवा तनूरपोरेत्यस्प काश्यप ऋषिभुदेवा। स्वराडमधुप्छन्दः । दयाराधिकरवावृहतीति फेषित । 'दशको मारकोप पृहती ' इति वचनात् । शान्वा तदिविधा । सायुधा निरायुधा च। तत्र मयमाऽनन्तरेण मन्त्रेण मतिपादिवा । रा वनस्नेन प्रतिपावे। हे रुद्र यां वे तब शिवा धान्याऽमयहेतुस्तनूः शरीरम् । पामाह शिवाऽयति । तद- पर्यायस्वनशब्द अपत्यपाना। अपोराकारा स्वपराधीनगदपालुवामा- मविपादनार्थ पिरत्युकेऽप्यपोरेपि पुनर्वचनम् । तदेषाऽऽहापापकालिनी । पापं व्यसन वस्यापकाशपित्री । पसनहेतूनामायुधानामभावात् । उम- प्राप्यव्ययपूर्वपदाकृतिस्वरत्वम् । यदा पापफलानां द्वाखानाममकावित्री पामिनामहेतुत्वाम्मर्तृणाम् । श्या तनुवा सन्चा शंतममा मुखत्मण समाई, जामतिशयम सुखानुभूवया निरतिशयानन्दस्वभाषया'। यडवड्यकिरणे वन्मादीना छन्दसि बहुलम् ' इत्युपटादेशा ! नोऽस्मानभिचाकशीहि 9. स्मान्यति पुन: पुन: प्रकाश्य ! काशतेश्छान्दसं हस्त्रत्वम् । यदा-वाकशीतिः पश्यतिकर्मा । यङ्लगन्वश्छाग्दसः। अयमर्या-समया सोपवस्व- पस्मानाभिमुख्येनानुग्रहदृष्टया पश्येति । हे गिरिव गिरी फेलासे मिपा- निर्मको या माणिभ्यः शं तनोवि स गिरिशंकः । मोर्ड मत्पया पैदा गिरिपावत्र रिपती या प्राणिभ्यः पर्जन्यरूपेण शे तमोवि अथवा बगार बाचि स्थित्वा घेदै सिष्ठमयरुपेण शं सनोविग प्रणये वा विपन्ध्येयाग निरः २ ·. सायणाचार्यभभास्करभाष्यसाइत:- न००० विशयब्रह्मानन्दलक्षण शंतनोति । इदम्बाससम्या, इत्यनुकू । फेचिदाहु फंभ्यामिति मत्वर्थी परतमात्यया । कैलासादिए स्थानेषु यः संभातसुखो पसति स गिरिगत इति । अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम्-हविष्याशी त्रिरात्रं जपन्छतपुरश्चरणो भवति। अपैदया गोशान्ति कुर्यात् । गोष्ठपध्ये सर्वतो इस्तमात्रमाग्निकुण्डं विधाय मर्थितऽग्नौ चकतापामार्गसामिष दधिमधुघृताक्तानामयुतं जुहुयात् । अयाने. नवापरा गोशान्ति वक्ष्यामः । ब्राह्मणैर्घटजलाभिमन्त्रितं सगाधाधिकासित कृत्वा शतसहस्रं जपित्वा गाः प्रोक्षेन । गमा शान्तिर्भवति । ध्यानम् --- १ स्मशाननं चन्द्रकलावतंसं गङ्गाधरं शैलसुवासहायम् । विलोचनं मस्मभुजाभूषण ध्यायेस्पशूनो पतिपशितारम् ॥ ३॥ , चतुर्थीचमाह- पामि गिरिशत्त हस्ते विमर्पस्तवे ।। शिवां गिरिव तां कुरु मा हिंसीः पुरुष जर्गत् ॥ ४ ॥ याम इपुंम् गिरिशेतीव गिरि-शंत हस्त विर्षि अस्ववे । शिवाम् गिरिति गिरि-त्र नाम कुरु मा हिसीः पुरुषम् १ - . जगत् ॥ ४ ॥ । सा० मा० है गिरिशंत पामिपाणमरनवे वैरिस प्रक्षेप्तु हरवे विमर्षि । गिरि केहासारयं वायते पालयति गिरिवरतत्सोधन हे मिरित्र तयाविध हे रुद्र ता हस्ते घृतामि' शिवामामामु शान्ता कुरु । पुरुषपस्मदीयं मनुप्पं जग-मनुष्यव्यतिरिक्कमपि जङ्गमं वादिकं मा हिंसीः ॥ ४ ॥ भ० मा० भा० थामिषु गिरिशंत शिषन वचसेपेचयोगातप ऋषिः । गोधूम शप फेचित् । रुद्रो देवता । पामिमिति निचुदनुष्टुप् । शिवन वसेत्यनु- टुप्माभ्यो त्रिपुरदहनपत्ता पोरानन्। सायवे । हे गिरिशंच व्यापा- वम् । पानिपु हस्ते विभर्षि धारयसि । किमयमस्तवे देवानां मार्थना- नन्तरं इन्तव्यानसुरान्पति क्षेप्तुम् । यामाहुदैवा:--' इपामसिध्यति द्र इत्यनुवन्द्रों पे का सोऽपरिवति । सोऽनवीदरम्' इति 1 तुम से सेन्' इवि तपेन्मत्यया । यद्वा त्रिपुरतृणदहनानन्तर यां कवायी यथोक्तका- रिणीमुपसंहर्त हस्त विमा सामि शिवो फस्याणकारी कुरु । स्वदभकाम- दि पपा इन्तव्यानेच विषयी फररोति बयानधातम्यम् । मा हिंसीर्मा ·। - प्र०] रुद्राध्याया। ११ सं हिंसीः पुरुष साधुढचं स्वभृत्यम् । स एव हि पुरुषव्यपदेशमईति किंच जगजङ्गमं गोहियादिकं यत्पुरुषव्यतिरिक्त तय मा हिंमीः प्रदर्शनत्वात् । स्पावरमपि वृक्षलतादिकपि मा हिंसी। । एवं पुरुषादिपरिहारंग इन्सपैक. विषयीकरणमिपो शिवस्वम् । हे गिरित्र गिरि फैलास प्रायते निवासत्वेन बहु मन्यत इति गिरिः । 'आनोऽनुपसर्गे का । यदा गिघिय प्रापको वर्षपितृत्वात् । यद्वा गिरिसदृशस्य स्यस्य प्रायफस्वदवयवाना देवाना पाप- कत्वात् । यदा गिरी याच्यावचतां प्रायकः परिपालकः । पथाभिमेवादा' नात् । व्यत्ययेन दिखी पार्थे सप्तमी । पूर्व बदलक ॥ ४ ॥ पश्चीमृचमाह- शिवेन वर्चसा त्वा गिरिशाच्छो वदामसि । यथा नः सर्पमिज्जगदयक्ष्म५ सुमना असत् ॥ ५ ॥ शिवेन वर्चसा वा गिरिश अच्छे वदाममि । या नः सर्वम् इत् जगत् अयक्ष्मम् सुमना इनि सु-मनाः असत् ॥ ५ ॥ मा०मा० गिरी फैलासे वे विठवीनि गिरिशो हे गिरिश त्वापच्छ पाप्त शिधन मङ्गन स्तुतिरूपेण एचसा बदाममि वयं प्रार्थयामहे । यया येन प्रकारेण नोऽस्मदीयं सर्वमिज्जगत् । इच्छन्दोऽवधारणे' । यया सर्वमपि मनुष्यपधादिकं नामजासमयमं रोगरहित सुमना असत्सौमनस्योपे भवति तथा फुरु ॥५॥ म०भा०मा० अय द्वितीया। शिवेन वचसेति । हे गिरिश गिरीकलासे घेत इति गिरिशः - गिरी डउन्मसि' इति हो । यद्वा प्रशस्तो गिरिरस्यास्तीति निवासत्वेनेति । लोपादिलक्षणः । यद्वा गिरा फैलासस्य मेघस्य वा गिरा वाचकवेदमणवात्मनामीश ईश्वरः । पृषोदरादित्वाद्धस्यत्वम् । शिवन बचप्ता त्वदीयाणसंकीर्तनपरतया कल्याणकरेण तव पीतिकरण वा स्तोत्र.. लक्षणेन वचनेन त्वामेव सम्प्रैश्चर्य गुणयुक्तपच्छाऽऽभिमुख्यकरणेन धदा. मसि वदामः । स्तुम इत्यर्थः । इदन्तो मसि | निपातस्य च ' इति संहि- वापामच्छभन्दस्य दीर्घत्वम् । अच्छेत्यव्ययमाभिमुख्य पर्वते । आप्तमित्य- । - फ.आ.ग.प. 'मामा'१३ म.गा, ३, ग, अपाम'.

·११ . सायणाचार्यभभास्करभाष्यसहित [ARGANJ द्यार्य इति नरुक्ता। अशियन दिपचनेन देवा अध्येत वा "मास्या का धुक्रुधा मा नमोभिर्मा दुष्टुती शुभमासहती " इति । सम्मानिछवेन वचसा वास्तुम। ) किममिति चेत्तदाइ-पया नोऽस्माकं संपम्पि.सर्व मिस जगजङ्गम पत्रादिक पश्चादिक च । एक्कारकरणात्स्यावरं च मादिकम् । अयसंमोगम् । नसुक्याम्' इत्युत्तरपदानवोदात्तत्वम् । मुमना । अत्र दिव्यत्यया भोपनमनाक च. सोमन सीत्युत्तरपदादाचस्तम् । असं- स्पात् । अस्त पञ्चमोलकार।।' केटोऽदादी इत्यागमः। यसकारमिदं तदर्प स्वां तुमः । यदा कयमित्याकाक्षायामाइ-पथा, विपि, स्तूपमान इस्यमिदं संपद्यते तया स्तुम इति । एतयोः पुरचरणमेकविधान दिनानि निरन्तरं जपः । ततः कुतपुरवरण एमाभ्यामकाळमरणपविधान कार्यात सिद्धेन वामपोन राजा-कारपेदकाळ. भरणं न भववि राष्ट्रे । आभ्यो विलंब्रीहिगोधुमपवानों दधिपघुधवानां कसं जुहुयादेकशितिं दिनानिः। तस्मिन्राष्ट्रकासमरणभयं न भवति । नव- भिदिनरुपद्रवा, नश्यन्ति । अष्टादशभिदिनखिलं.जगदाळमरणामुषम- यति। ध्यानम्- सांगापिकण वाधा प्रविराजमान हन्यत्रयतृणावनिमन्हासम् ।। दैत्यान्दियायचलेश्वरचापपाणि ध्यापधुरारियमरोघरयाधिकदम्॥५॥ पठोमनमाह- अध्यवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो सिमान; अहरिश्च सर्वाशिम्भयन्सश्चि: पातुधान्यः ॥ ६ ॥ अधीवि अवोचत् अधिषकेत्यधि-वक्ता, प्रथम दैव्यः भिषक् । अहोन्।च सर्वान् जम्भयन् सर्वा च पातुधा- य इति यातु-भान्यः ॥ ६॥ समायोजनोऽभिवक्ताऽधिकोऽयमित्येवं सर्वेषामग्रेमा प्रति वक्तुं सपा विनोत:सतिःमम्:सर्वाधिक्यं सदानीमेवास्तीनि । अवस्वाशो कद्रोऽय- पोरदमा सर्वाधिक वदतु । कीमोऽधिवक्ता प्रथम देवाना मध्ये पुरुमा देयान सर्वान्देवानईति । वर्ष-देवान्पालयितुं : सप इस्पोन मिपा । एतस्य ध्यानमात्रेण सर्वरोगोपचपनादय चिकित्सक । कि . E ·हईन् । भद्दीम. सर्मान्सर्पष्प्राणादीन्सनपि । समि. यातुपान्या-सा अपि. राससमावीमपन्निनाशयत् ॥ ६ ॥ म०मा०मा० अध्पयोचदपिषकेत्यस्पानुष्टुप् । निदिति केचित् ! कन्न ऋषिः, शंभुर्देवता । एतदादयपत्यारो मन्त्राः पगेशकताः । अध्ययोचत् । भषिचवीत ।' उमासि लहलह विटा' इन लोड लह,। अधिकमध्यारुप पापचनपिवचनम् । सपनि बचनमित्यर्थः । पया नामशापालि- पाद पति । पदोपरिभाषेनेवण पचनमपिवचनं भक्तानामान्मत्पत्रि. है । अधिषकाऽधिवचनस्वमाया, सदा भक्तेभ्योऽधिवचनसमर्षी पा । पदार भी कत्यतृचच इति च । अपिवस्तुपान् । अनौपरा अपितुः पन्तो पापा भवेयुः। कटुत्तरपदमकतिस्वात्वम् । तदेपाईत्वपाह-पयमा पा- मभूतः । देग्यो देवेषु भषः । "देवाघमो 'इदि यम् । यदा देवनं देवो दिव्यर्याना क्रीडादीनामन्यतमः | वर भवः कीदायो मुखरूपा । विनिगर- पायो जयरूपः । व्यवहारे विविक्तरूपः । योतने प्रकाशरूपः । स्तुती स्तुत्य- रूपा । गो गन्तवपरूपो पापुरूषो पा । पहा दिव्यानोपपन्ना देवास्वेषु भागमा । दिपनानोपपनाना मुख्य इति यावत् । पिपरदेया। पापित सापसंसारादीनां ध्यसनाना, चिकित्सक इत्यर्थः । भिषक-मिना शृणोमि । इति च मन्त्रान्तरम् । भिषज् चिकित्साया. फण्डादि । - पासका मासिषदिकानि च। या पियां सादायता नापिता मिषम्यता भीवी सन मनसामान्य अभयवाद। यदा देशभेदने सीदवि सज्ज- स्यनुगृह्णाति वा मिषक् । पृषोदरादिः । किनधिषीत माऽऽर-भी- ११ सजिम्भयन् । जम्मनेन हेतुना । जम्मन : नाशन- सदमित्पर्यः । सगरवो: ' इति देतीश ! आगस्यामन्ति जन्तनिपाया। इन- नीला मस्यज्ञमनाना हिंसका व्याघ्रसर्पविकादयस्वान्स धम्मपन्सूदन पन । चशदोधार सीनित्यानन्तरं यः । सर्वानवा नम्बर निति। । माडिविनिमया हस्तत्वच' इति हिपत्ययः । बम पोदार हस्पतिकारादुपपदरपोदाचत्वम् । सर्वाश्य यातुधात्या सर्वास पातुमानना धीम्मपन् । शसि ! पा छन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीपवाभावः । याद. पन्निन्दु सपनिक यातयो दु.सयियो मायाः। यतः केशकर्मणो गया प्रत्ययः । वा निधीपन्ते निष्ठन्स्पेविति यातुधानाः । अधिकाणे पदा पत्रो जाविकपणो डीषुः। । उदात्तस्वस्तियोर्थणा-' इति विभक्तिः सन एतदुर भवति, आजियामून्स वृश्चिकप्रभृतीनधान्मानिसल्याघ्रचारादी १.ग. सर्वानपि, राक्षसार सम्भयन । .

·। १४ सायणाचार्यभभास्करभाष्यसाईवा [न०प्र०४० प्रत्यक्षेण इन्तुमुधुक्तापरीक्षण पोडो कुर्वतो मायाचिनो रसःपिशाचादीव्या- प्यपरमारादीच सर्वान्सूदयन् । मा मष्ट गुमायतिष्यापीत्यधिवक्तुपन्दें। घोऽस्मानपिनचीरिवति। अयास्य मन्त्रस्य पुग्धरणम्-अर्धकृच्छ्रे चरित्वा ततः परं पञ्च दिनानि शाकमूलयश्चरुभोजी दिवाऽऽवश्यकाविरोपेन विनिरन्तरं जपतपुरम- रणो भवति । ततोऽनेन राजा रक्षा कारयेत् । सर्वरक्षार्थ श्वेतसिद्धार्यतण्डुल. दुर्वायवैश्व समैराज्यसिक्तैरात्यने नौ मयित वा नित्यवदष्टसहस्रहोपः। विशे- पेणाऽपा दशसहसहोम स्मिन्नेव तिळगुहयेषापोमिथिवचरुणाऽसह- सोमः । राजा दीर्घायुभवति । सर्वत्र काळे व दक्षिणा दद्यात् । दक्षिणा प त्रिविधा । उत्तममध्यमाधमभेदेन । सुवर्णनिक दशसहस्रं दक्षिणोत्तमा । पञ्च मा मध्यमा । निससमयमा । अथवा निशतमुचमा 1 द्विश मध्यमा । निष्कशतमधमा । यस्मिर्षिणि कर्मा दक्षिणा तु विधीयते । मथमं दक्षिण धात्पश्चात्कर्मानन्दक्षिणाम् ।। एवं सर्वत्र फाले दक्षिणा दद्यात् । यदा-उमा चतुपति मध्यमा द्वात्रिंथन् । चतुर्विशतिरथमा । बहुपतषु प्रतिपुरुपातमा दासध्या । एक. कर्तृक एकस्पैथ । अपाप्युदाहरनो- भारसाक्षणो यज्ञो पत्रमानं शमयते । शादि। राम वत्साशान चीचमा दक्षिणा दानध्या । अन्येषां मध्यमादिका । विभवे सति यो पोहान कुर्यादिधविस्तरम् । ने सरफलमानोति प्रकाभान्धमानतः ।। इति । दापुरुपकर्तृसह दक्षिणा देया पञ्चक चतुफर्तृफे वा पञ्चकम् । एक त्रिशतम् । आचार्यस्य द्विगुणम् । प्राचार्यो भगवानोधि मन्वया। सविविधा दक्षिणा देश । हाम्रो मन्त्रक निदध्याद । अग्रे पुरो सन्त्रकलशयापन सौवर्ण राजवं मा कलश स्थापयेत् । समालो देवमारास समिपी होमा कार्य। होमान्त कलादफेन रानान प्रोसेव । गुरोरेर निस्पं विशेषकारी राना करतो भाति । अनेनेयापरमपिघल्मीकप गरम- माnिजिलपणसिदानिकारात्योऽमिमा यो दिशं गचा धर्म- पिकापासु दिनु मतिपेन् । 48 शुद्धो जागच्छन् । व्यावसारमारा- सपाभूवादियो हद । भनेफापर रोगनाश भयो-मातुर। सर्प- पासवाभिमन्त्रिताकाचा शिखाया पप्पा पारपेदारोग्य पात् । वर्ष परेका कुमारग्रहादिम्पो टुप्पो । नाम पलमात्रमपिमन्य पुपति ·Rooto] रुद्राध्यापः। क्षिप्त्वा कापयित्वाऽऽस्मामावष्टसहस्र घाऽटश हुत्वा शेष पिपत्र । गर्मरोगा नश्पन्ति । ध्यानम्- चन्द्रार्षपौरि फालारिं व्यालपज्ञोपवीतिनम् । ज्वलत्पावकसंकाशं ध्यादेवं त्रिलोचनम् ॥ ६ ॥ सभीचमाह- असौ यस्ताम्रो अरुण उन बचः सुमङ्गलः । ये चेमा रुदा अभिते दिक्षु श्रिताः सहस्रशो पार हेडे ईमहे ॥ ७ ॥ असी यः ताम्रः अरुणः उत बधुः सुमङ्गल इनिसु-मङ्गलः । ये च इमाम् रुदाः अभितः दिक्षु श्रिताः सहस्रश इति सहस्त्र--श: अवेति एपाम हेड: ईमहे ॥ ७ ॥ मा० मा० यो रुद्रोऽसौ मण्डलस्यादित्यरूपा स च ताम्र उदयकालेs. त्यन्तरक्तः । अरुण उदयार्ध्वमीपनका । उतापि च षस्वतोऽप्यूर्व पिङ्गन्छः । एवमन्पेऽपि वर्णास्वतत्काळगता उन्नेयाः । सुमङ्गलो नानाव: संस्वदा वदाऽन्धकारादिनिवर्तकत्वादत्यन्तमङ्गळा। ये चान्ये रश्मिरूपा रुद्रा इमामभितोऽस्या भूमेः परितो दिक्षु. श्रिता माच्यादिदिक्षवस्थिता, तेच सहस्रशोऽनेकसहस्रारुपाका एषामादित्यताश्मिरूपाणां सर्वेषां रुद्राणां हेडा कोष सदृशं वीक्ष्णत्वममहे भक्तिनमस्कारादिना निवार- * मा मा० भत्तौ यस्ता यस्तारपति परौ पेद्वादशा- रावारसारपति" इति वचनात् । “पञ्चपदा पक्तिः" इति केचित् । असो. योऽवसर्पतीवि जगली पदादा । एक्यो काल ऋषित! मरुत्वानिति केचित् । मादित्यास्मा रुद्रो देवा । "असो पस्तान इत्पनेनाऽदित्यमुपतिष्ठवे" इति । देवस्य गगदुपसंहारकमूर्तियष्टामविवादित्यस्याप्प- धर्मावाव । भक्तविषये वत्ममादममेवाभ्यां प्राप । असापिस्यद्गु- स्या निर्दिशति । असा लोकवादित्यः । कीशिवाम्र उदयसमपेऽति- रकः । समासंपर्काचया माति । फेचिदाहुः-भूछविसंपादिति । अयाणा पदयादी पदक्तः । उवापि च वचः। ततोऽप्य पिङ्गन्छःगौर हाव चामा॥७॥ भावपयवाहणम् ·म सायणाचार्यभभास्करमाप्यसहिता- [H] फेचिन् । यद्धा विना विपनि वाघरदानादिनति बभ्रुः । 'कुर्भववि कुमा त्यपः । सुमङ्गलः सर्वमङ्गलसमृदिमांस्तदेतत्वात् । बहुव्रीही 'नमुन्या' इत्युत्तरपदान्तोदाचत्वम् । एवंविधोऽसावादित्यो या ईशादित्यरूपो यो रुद्र इत्यय ये चिरुद्रा रुद्रसघर्माणो रुद्रण समानषेषविभूतयो देवेन सृष्टाः सदेव देवस्पानुचरा वेमा पृथिवीमभितो दिक्षु श्रिताः । सहस्रशः सहस्रं सासं भूत्वा तिष्ठन्ति ।। जगवा पुण्यपापातुरूपं फलं दातुम् । 'संख्यै- फवचनाध वीप्सापाम् ' इति शस् । 'अमितः परिता ति इदमो द्वितीया । पेचिदाह-अस्पादित्यात्मनो कद्रस्य स्वभूता श्मिरूपा रुद्रा ये पृषि- वाममिवस्तिन्यपाममुष्य रुद्रस्पैषां च सदानुचराणां हेडः कोषमनादरं पाऽषेप ऽपन याम..। स्तुविभिनमस्कारैवेति शेषः । 'हेड अनादरे । हेट: क्रोध इति पाका । उभयमपि गृह्यते । विहिवाठिकपनिमित्वमस्मद्विषयमनादर प्रविपिसवानिमिई कोषचत्युभयपप्पपनपाम इति गो' केवलोऽयं पायाकी । “सदाव-मागमीमहे" इत्यादौ तथा दर्शनाव । 'बहुलं छन्दास' विध्यस्पयन पो छन् । अवपूर्वस्त्वपनपने वर्ष । यद्वाऽवाचीनं पया बापाचामहे ॥ ७॥ माष्टमीचमाह- असौ योऽवसपैति नीलग्रीवो विलोहितः । उनै गोपा अदृशन्नईशनुदहाथैः । उतैनं विश्वा भूतानि स दृष्टो मंडपाति नः ॥ ८ ॥ असौ यः अवसर्पतीत्यव-सर्पति नीलग्रीव इति नील-ग्रीवः विलोहित इति वि-लोहितः। उन एनम् गोपा इति गोपाः अदृशन् अदृशन् उहाय इत्युद-हार्यः । उत एनम् विश्वा भूतानि सः दृष्टः मृडयानि नः ॥ ८ ॥ सालमा यो कहो नीलग्रीवा काळयूटधारणेन नीलपणा प्रीया यस्पासो नी. भः। स एष पिछोहिताविशेषण छोदिसवणा सभसे मण्यसाधा मुका.

·॥ [न०प्र०] केन्द्राध्याय घसर्पग्युदयास्तमयो संपादयितुं प्रवर्तते-तस्य च रुद्रस्य मण्डलवर्तिस्वरूप- धारणे प्रयोजनमुच्यते-उतापि च गोपा वेदशास्त्रसंस्काररहिता गोपाग अध्यन मण्डलवर्तिनमादित्यरूपिणं रुद्रमदृशन्पश्यन्ति । उदहार्य उदकानां हारिम्पो योपितोऽप्यनमदृशपश्यन्ति । उत्तापि चैन मण्डलपतिनमादित्यरू- पिणं रुद्र विषा भूतानि गोमहिष्यादयः सर्वेऽपि पाणिनः पश्यन्ति । सर्वेषां दर्शनार्थमेव हि रुद्रस्याऽऽदित्यमूर्विधारणम् । फैलासादिवविरुद्रस्य रूपं तु वेदशास्त्राभिरेव दृश्पवे नान्यः । बायो रुद्रो दृष्टः समोऽस्मान्डयाति । सुखिनः करोत्वित्यर्थः ॥ म०भा० मा० अथ द्वितीया । असाविति प्रत्यक्षमेव दर्शचन्द्रवीति । असा- धादित्यात्मा यो रुद्रः । अवसर्पत्यवाचीनं सर्पति । अस्तमयसमये धो गच्छ- तीव भविमावि । यहाऽवसर्पवि देशान्तरं गच्छति । अपाऽवशन्दः । नीक. प्रीचा । कालकूटविषालंकसग्रीवः । पिलोहितः । स्वयं विशेषेण लोहितः । ज्वलत्पावकसदृशः । अव्ययपूर्वपदमकविस्वरत्वम् । यदा नीलग्रीवविलोहि- पदे आदित्यविशेषणे एव उभे । ग्रसन्त्युदकमिति ग्रीवा रश्मयः । प्रसतेगिर- वर्षा शेवयह जिहत्यादिना वनात्ययो निपात्यते । उदयात्मभृत्युदकस्य ग्रह- गादर गच्छतो यस्य नीला रश्मयस्वमसोऽमिसंसर्गाचदानी रश्मय स्वाहा इस भवन्तीति । यदा नीलग्रीवो निलीनरश्मि । विलोहितो विविघं लोहि. समुदयास्तमयकाळे हि नमसा संपर्कालोहितमिव मण्डलं दृश्यो । अयाय देव उदयास्वमयाभ्यां लोकयात्रा वर्तयनावालगोपालं प्रसिद्धः । न देवस्य यून्तरवच्छ्रुत्यादिभिर्यता प्रतिपाद्यत इघि भविपादयितुमाह-उनापि चैन- मादित्यरूपं देवमन्नानां प्रयपोदाहरणभूता गोपा अध्यक्षपश्यन्तिा उदास लुइललिटः' इति लुङ् । इरिता वा इत्यङ् । तथाऽशनुदहार्यः। उदकस्य हारिका घटदास्यो गोपे पोऽपि चक्षुदाः हरवेः कर्षण्या मन्यो- दन' इत्यादिना उदकस्योदभाः। मण्णन्तत्वान्डीप् । उदानिवृचिस्व- रेण तस्योदाचावे ' उदात्तस्परियोर्यणा' इति विपक्तिः स्वर्यते । किमिदं विभज्याभिधीयते । सर्व एव देवस्य महिमावेदन गोपालादिकल्पा एवेति प्रदर्शयितुमाह--विश्वा विश्वानि । 'शेश्छन्दसि बहुलम् ' इति लुप्यते । विश्वान्यपि भूतान्येनं भगवद्रूपं देवमदृशन् । श्रुत्पादिभिरपि दुर्भानं चक्षुषेष पश्यन्ति स देव एवं सपा प्रत्यक्षेणानुभूयमानोऽस्मान्मृडयानि मृहयतु सुखयत् । लेटयादागमः। फेचिदस्तं गच्छद्भावद्विषयमेव व्याचक्षते । तत्रारत १ ख. ग. स. अतिमुनिः। । ३

·सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसहित:
-न)
गरउता भगवता जगतापकारामदर्शयितुमुपकरख एनमस्तं पन्तं भगवन्त
देव गोपाः पश्यन्ति । गा पापनगरपाप्तिकाले प्रतीक्षमाणा उददायोंऽपि
पश्यन्ति, अस्त गच्छति मगवानही इतो मुच्यामह इति । यद्वा-अस्वमया-
मागेवोदकोदरणं कर्तव्यम् । अस्तमिते तु तस्य निपिद्धत्वादिति पश्यन्ति ।
किंबहुना विश्वान्यमि भूतानि एनमस्त्र यन्वं पश्यनि । मृगशकुनवराहादी-
नामपि निलचगमनादेश्वदीनत्वात् । द्विजातयोऽप्यमिहोत्रसंध्यावन्दनकाला.
पिनो भगवन्तमस्त यन्त ममीक्षन्ते । एनं तावदस्त पन्तं देवं सऽपि पश्य-
न्ति । तच्च मतिषिद्धम्-
नेक्षेत्रोद्यन्तमादित्यं नातं यन्तं कदाचन ॥ इति ।
सस्य नामयुक्तरूपा प्रदर्शयितुं गोपादिग्रहणम् । तत्र मतिपिद्धेऽपि दर्शने
प्रमादादुपस्थानकाले बाऽस्माभिष्टोऽस्मान्डयतु सुखपतु । यद्यपि प्रमादा-
दिना एश्यते तत्पापमपन्योपस्थानफलं च दत्त्वाऽस्मान्मडयतु ।
अर्थतयोः पुरयरणार्थं च कृच्छ्रमेकं चरित्वा पोडश दिनानि निरन्वरं जपेत् ।
एताभ्यामनाराष्ट्र या सत्या दृष्टयर्थ कार्यम् । आन्तमादि वा ग्राम
पापच सिद्धानाहूय त कार्यम् । वेपामुष्णीषवसनकर्णवेष्टनकण्ठाभरण.
फरमण्टनादि दद्यात् । सिद्ध होपद्रव्य सिलनण्डुलपवाना दधिमधुशकाना
शतसहस्र जुहुयात् । चेतससमिया क्षीराताना तदत्तपा पश्चानामेको जपेक्षा
स्यारो नहुयरकादश दिनानि दीक्षित्वाऽन्त्यदिने रकतामरसैरटस दसोमपे.
फमाराधयेत् । सकृदनपित्वा कर्मकालेन व्यावृत्योपस्पृश्च चौपाइसीता-
न्यथा प्रायश्चिची भवेदासमातेरमिरक्षा फव्या । अवसानदिने मावानादि.
त्यो महाराष्टं पाश्चाने विसपुषाणामयुतं जुहुयात् । सविना बरं ददाति ।
जधवमात यन्त्रमादित्यमेताभ्यामरविष्टेव । कण्ठदमे जले स्थित्वताभ्या-
मुमयफरपूर्णजलमादित्यपभिजप-पक्षिपेत् । प्रतिदिन मसान्त्र कत्ता नव
दिनानि । ततः सविता मन फापपासवत्सरं ददाति। जपापुष्पाणां मध्वक्ता-
नाकविशतिसहस्रं जलपान । सविता प्रसादानाविस्मरत्व लभते । चतुर्द-
दिपले नाना । ध्यानम्--
मण्डलान्तरगत हिरण्मय भ्राजमानपुर शुचिस्मितम् ।
लण्डनीधितिमण्डिावि पिन्वयेन्मुनिसहस्रषितम् ॥ ८ ॥
नमीमचमाह-
अस्तु
नीलग्रीवाय सहस्राक्षाय भी।
भयो ये अस्य सत्त्वांनोऽहं वोडकर नमः ॥ ९ ॥

·[ROH..] रुद्राध्यायः नमः अस्तु नीलग्रीवायेति नीलग्रीवाय सहस्राक्षायति स- हन-अक्षाय भीदुपै । अथो इनि ये अस्य सत्त्वानः अहम् तयः अकरम् नमः ॥ ९ ॥ सा० मा० या पूर्वोकरीत्या नीलग्रीवः स एव इन्द्रमूर्तिधारणेन सहस्राक्षाम पुनः पर्जन्यमूर्तिधारणेन पीद्वान्सचफ।। दृष्टिकरियर्य: । नाशाय रुद्राय नमोऽस्तु । अयो अपि च ये फघिदस्य रुद्रस्य सचानो भृत्यरूपाः माणिन स्तेभ्यः सर्वेभ्योऽई नमोऽपरं नमस्करोमि ॥ ९ ॥ म० भा० मा० नमो अस्तु नीलग्रीवायत्यायाशुष्टुप्छन्दः । ऋपिभगवा- शः । देवता च भुरेव । नमो अस्तु नीलग्रीवाय नीलकण्ठाय । सहस्रा झापानकचक्षुप इ द्ररूपाय । बहुव्रीहौ सपथ्यक्षणोः' इति समासान्ना पच । सति शिष्टश्विरस्वरः । मीदुषे वृष्टिद्वारेण भुवः सेक्ो जगद्योनौ वा । स्ववीर्यस्य सैको पुरुपरूपेण वा गर्भागामापात्रे । मिह सेचने । ' दावान्साहान्मी. द्वॉय' इति निपाव।। अथो अपि च येऽस्य देवस्य स्वभूताः सत्वानो महान्यः प्रमथगणास्ते पोऽयह नमो नमस्कारयकर करोमि । छान्दसोलुङ् । 'कमहरु- दिभ्यश्छन्दसि ' इति च्लेरडादेशः। शोऽदि गुणः । सीदतेः म ईरिसद्यो- स्तुवेति कनिन्बहुलवचनात्येवलादपि भवति । सदनशीला देवं प्रत्यासमा।। अयास्य पुरश्चरणम्-पश्चदश दिनानि हविष्याशी निरन्तरं जपेत् । शिव- समीपे पश्चिमद्वारालये कुण्डमारिनमात्र सर्वतो विधाय मथितायावर्फपुष्पैरमा- वास्पायापारभ्य दशदिनापधि प्रत्यह सहस्त्र हुवा वृत्तपायस देनाय निवेदः येत् । सर्वार्थसिद्धिः स्यात् । अनेन च पुरमामाना(ण) त्रिपा वक्ष्यते । पञ्च दिनानि दीक्षित्वा शंभोरालये नदीतीरे गोप्ने वा गृहींगात् । देवाळपे चेहे- यस्योपर्यन्पन कुम्भ भाषाद्य तस्य पश्चिम भागेऽग्नि संस्थाप्य मीसमियां शमीपत्राणा दधिमधुघृताकाना मत्यहमेकादशसहस्र जुहुपादिनत्रय पञ्च दिनानि पा दीक्षित्वा कार्यम् । प्राविदिनमष्टसहस्रं वदर्थमष्टशतं चा। तापरसपुष्पाण्युपरि विन्यसेचदभार पत्र वा । एवं कृत्वाऽत्पदिनेऽसहसं उदर्धमटश वा ब्राह्मणाम्भोजयेत् । द्रश्यत्याग विशेषगकुर्यात् । एकादशरुद्ररूपान्भोजपि- स्था नेपा किंचिद्वस्तु मदाय दक्षिणतो देवसनिघापाचार्यपपिक भोजयित्वा दाक्षिणा दद्यात् । दाक्षिणाऽयुसवीजा भूमि । मानमप्युच्यने-नबारस्निद- भ १२ मह 'धनीलपीव ।

·-
सायणाचार्यभट्टमारकरमाथसाहिता [FORaw]
ण्डेनास, कुण्डकाप सुपर्णमपि भतिदिन पादनिक न कुपटक निर्याय दास-
व्यम् । कास्यपात्रका रेपमेव हि । एवं पुत्रकामी कश्या प्रभावात्पुत्र.
पान्भवति । पारदक्षिणा भूमिस्वादविच्छिन्ना संवधिर्मवत्यासंवत्सरात्सि.
दिभवति । एतत्फलं समजन्मना संपध्यते तरमादलुखं कुर्यात् । ध्यानम्--
शारचन्द्रमफाशेन वपुषा शीतळयुतिम् ।
ध्यासिहासनासीनमुमया सहित शिवम् ॥ ९॥
दशमीचमाह-
प्रमुंश्च धन्वनरत्वमुभयोरानियोाम् ।
याच ते हस्त इर्पकः परा ता मंगवों वप ॥१०॥
पति मुञ्च धनः त्वम् उभयोः आनियोः ज्याम् । पाः च
में हस्ते इषवः परेति ताः भगव इति भग-३ः वप ॥ १० ॥
साभा० हे भगवो भगव-पूजावन्मदैश्वर्यसंपन्न रुद्र त्वं धन्वनस्त्वदी-
यस्य धनुष उपयोरानियोः वोटयोरवस्थित ज्या मौषी प्रमुबारोपय ।
पाम ते हस्त इषवो वर्तन्ते वा अपि पराप परित्यज ॥१०॥
म०मा०मा० प्रमुच चन्दन इत्याचास्विस्रोऽनुपभः । नारद ऋषिः ।
भीनो देवता । अत्र नमस्ते रुद्रपारम्प नचभिर्म मुद्धं देवं साधा
परं तस्योपसंहारकारणान्धुपसंहारयितुं प्रक्रयते । सत्र द्वौ प्रत्यक्षकृती मन्त्री।
तृतीया परोसकता 1 प्रमुश्च शिथिली कुरु। धन्वनो धनुष उभयोरालियोया
फोटघोर्या ज्या पद्धा नां प्रमुश्च । अवaaऽयं धनुः कुर्वित्यर्थः । वया याथा-
म्यारते हस्ते स्थिता इपवो जगदुपसंहतु ता परावप परित्यज । ययाऽस्मामा-
भिमुखी भवन्ति धया कुरु । तूणीर एव तिरोहिताः स्थापय । यत्र कुचि-
द्वान्नहिताः कुरु । किमेमिर्धनुरादिमिरस्मद्भयंकररिनि यावत् । हे भगवा
भगवन् मतुषसो रु संधुद्धी छन्दास 'शति रत्वम् ।
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशप्ता दिया।
जानराम्पपोच पाषा भाइचारणा ॥१०॥
एकादशीचमाह--
अवतत्य धनुस्त्वर सहस्राक्ष शेने धे।
-निशीय शल्पाना मुखा शिवो नः सुमना भव ॥ १३ ॥

·[न.म.] रद्राध्यापा। ३१ अवतत्येत्यय-तत्य धर्नुवम् सहस्राक्षेति सहस्र-अक्ष शते- पुध इति शत- इषुधे । निशीति नि-शीय शल्यानाम् मुखा शिवः नः सुमना इति सु-मनाः भव ॥ ११ ॥ मा०मा० रुद्ररूपेण सहस्रसंख्याकान्यक्षीणि यस्पासौ स क्या । शव- संख्याका इपृथयो वाणस्थापनकोशा यस्यासी शतेषुधिस्तादृश हे रुद्र धनु- रवस्त्यावरोपितज्या कृत्वा शल्यानां वाणाना मुखा मुखानीपुगतलोहा. नामप्राणि निशीपुधिषु न्यम्भावन शीर्णाणि कन्या नोऽस्मान्मति सुमना अनुग्रहयुक्तः सन्धिः शान्वो भव ॥११॥ म०भा०मा० अथ द्वितीया । अवतस्येति । मुखेति तृतीयपादान्ता । हे सह- साक्ष । व्याख्यानम् । ई शतेपुर्धे । यस्य भूयिष्ठा इपया सन्ति तस्य बहुमि- रिषुधानीवतव्यमिति भावः । 'कर्मण्यधिकरणे च' इसि किमत्ययः । त्वं धनुः पिनाकाख्यमववत्यावचवज्यं कृत्वा शल्याना शराणां मुखा मुखानि निशीर्ष निवरी विशीणानि कुण्ठीकृत्तानि कृत्वा नोऽस्माकमुपरि शिवः सुम. नाश्च भव । सवामप्पपचाराणां क्षमया शिष शान्यो भूत्वा मद्विषये मन- कोऽयमिति सुमनस्येन च नित्यं स्वपा भवितव्यमिति । यदैत्यमस्माभिः मा. ध्यमाना सुमना एव भूत्वा भयहेतूनां धनुरादीनां चोपसहारादपगतभयहेतु शिवी भवेति । · सोनसी' इत्युत्तरपदाादाचत्वम् ।। ११ ।। द्वादशीमचमाह- विज्यं धनुः कपर्दिनो विर्शल्यो वार्णवार उत अनैशनस्येव आतुरस्य निपगर्थिः ॥ १२ ॥ विज्यमिति वि-ज्यम् धनुः कपर्दिनः विशल्य इति वि-- शल्यः बाणवानिति वाण--वान् उत। अनेशन् अस्य इपवः आभुः अस्प निपगार्थिः ॥ १२॥ सा० मा० कपः जटाजूट: सोश्यारवीति कपर्दी रुद्रस्तस्य धनुर्विज्य विगतज्याफमस्तु । उत्तापि च बाणा आस्मिस्तिान्दोधि वाणवानिधिः स च विशल्पोऽस्तु । इपुगवानां ल्यानां दुदरे गोपितत्वेन पहिरावि वर; - - ·सायणाचार्यभभारकरभाष्यसहिता Hopoj परहिवोऽस्तु । अस्प रुद्रस्येपको वाणा इधौ प्रतिमा अनेश वैद्ध मसमर्था मचन्तु । अस्प स्ट्रस्य निपपिर्वाणाधार आभुरतु ईपत्ममुरस्तु । बुट्य. निखान शङ्कावासञ्जिवन बागान्धारयितुमेव प्रभवतु । नतु चाणाकर्षण.. योग्य इत्यर्थः । अथवा निषङ्गायिः खड्गकोशः मोऽपि पूर्ववत्कचिदारोपित त्वेन खड्ग धारयितुमेव प्रभवतु नतु खड्गावर्षणसमर्थः ॥ १२ ॥ म. मा० मा अध तृतीया । विज्यामिति । पदों जटाजूटस्ततो देवस्थ धनुः पिनाकाख्यं विज्यं विगतज्याफ् मस्त्विति शेषा) अयास्य देवस्य वाण- बानिधिर्वाणा परिमन्सनीति सोऽपि विशल्यो विगतयाणोऽस्तु । पूर्व चाणवानपीदानी विशल्यो भूयादिति भावः । उताप्यर्थे । वाणवानपीत्पः। दीर्घादा' इति रुत्वम् । आतोऽटीत्यनुस्वारी । किंचास्य देवस्य स्वभूता उपवोऽनेशनच्या स्युः। छन्दसि लुड्लङ्' इति नशेराशिपि लुड्। पुषादि- स्वारलेर 'नशिम पोलिटयेत्वम् इत्यकारा । यहा- मायेपुरिषयोऽनेश- पत्र कापीन्य नाश्यातिष्ठ-तु । सेनापं विशल्पः संपत इति प्रकृचस्प समर्थनम् । किंचास्य देवस्य निपङ्गायिरग्याभुरस्तु । नितरां नियमेन वा कोरेन सज्जत इति निपङ्गः खड्गः स निधीयवे यत्र स निषङ्गयि खड्- गकोशः। परोक्षस्या धकारस्य यकार{ "परोक्षामिया इस हि देवा" इति । पूर्ववक्षिप्रत्ययः । आ ईपद्भवतीत्याहु । आईपदर्थे । चिधसभ्य इति डुप. त्ययः । व्यत्यर्थनाऽऽड्यपि भवति । किंचिन्यून भवनमाभवनं तच खडू- गेन विना सत्तामात्रेणावस्यानं निपङ्गधारणस्वभावस्य खद्गकोशस्य निष. ड्रेण सहावस्यान पुष्पलभावस्तेन विनाऽवस्थानमामवनमिति । तेन सोड- पि खड्गरहिता वर्ततामिति भावः । यदा निपजते कोश इति निपङ्गपिः खड्गः । नौ पापयिन्' इति पपिन्मापा । आभुरस्तु न्यूनशक्तिरस्तु कुण्ठितमभावभीषद्भवामिति । आस लिसणाचा पुरश्चरणम् ~चरित्वाऽऽस्मानं संशोध नव दिनानि जसिद्धो भवति। एताभिर्युद्धकाले भूपतेरायुधान्यभिमन्य कुराक- प्टकाना सं जुयाद । यद्धोपनीता को दीयन्ते । प्यानम्-~ उघद्भास्करकोटिप्रकाशमादीतदानानम् । मीपणमुजंगपं ध्यायद्विविधायुधं रुद्रम् ॥ इति। द्विीपस्प ध्यानम्--रद्रं सानियता शूटखट्वाङ्गधारिणम् । ज्वालामालावृवं घ्यायपानामध्यमदम् ॥ इति ॥ १२ ॥ -

·[न०१०म०]
पदाध्यायः।
२३
प्रयोदशीमचमाह-
या नै हेतिमीढुष्टम हस्तै बसूर्व ते धनुः ।
नयाऽस्मान्विश्वतस्त्वमयमया परिझुज ॥ १३ ॥
या ते हेनिः मीढुष्टमेलि मीदुः-तम हस्तै बभूव ते धनुः ।
तयाँ अस्मान् विश्वतः त्यम् भयक्षमयां परीति शुज ॥१३॥
सा० भा० हे मीटमाविशयन कामाभिवर्षक या से हेविस्तव संवन्धि
सद्गादिरूपं यदायुधं यदाप ते चव हस्ते धनुर्वभूव | अयक्ष्मयाऽनुपद्रवका-
रिया तया हेत्या स्थाविधन धनुपा च त्वमस्मान्विश्वका परिन्भुन सक
परिपालय ॥ १३ ॥
भ० भा० भा० अथ या ते हेतिरित्याशास्तितोऽनुष्टुभः । ऋषिदेवता च
भगवानेव ! हे मीढुष्टम । मीदवान्याख्यातः । प्रतिशवेन सेक्का । या ते
तव स्वभूता हेनिरायुधं धनुर्नाम तब हस्ते व मूव भवति । छादसोलिट् ।
अवियूतीत्पादिना हिंसाकर्मणो हन्तः किन उदावत्वमेवं च निपात्यते ।
तया इत्या धनुर्नाम्न्या । अपरूपया भक्तावत्यरोगहेतुभूतया । ' नसु-
भ्याम् । इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । विश्वतो भयहेतोरस्मास्त्वं परिभुन
सर्वना परिपालय । सर्वकालं सर्वेण च मकारेण सर्परमादुरिवादस्मा-रक्ष ।
साहितिको वकारोपजनश्छान्दसः । उकं च माविशाखो उपसर्गपाय ए.
इत्यादि । भुजेविकरणव्यत्ययेन शा। पदा विपनो विश्वासपात्रानरमा-
पाहीवि । सार्वविभक्तिकस्नसिः । फेचिदाहुः-हेविहिंसा या ने त्वत्कर्तृका
हिंसा । यदर्थं तच हस्ते दिसार्थसाधनं धनुरिष्ठति तयाऽस्मानित्यादि
-
तुल्यम् ॥ १३ ॥
चतुशीमनमाह-
नमस्ते अस्त्वाधापानांतताय धृष्ण ।
उभायांमुत ते नमो बाहुल्या तव धने ॥ १४ ॥
नमः ते अस्तु आयुधाप अनानतायेत्यना-तनाय धृष्णवे ।
उमाम उन ते नमः बाहुपामिति बाहु--पास नई
धन्वने ॥ १४॥

·२४ सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसहित:- [न००० सा० भा० हे रुद्र ते त्वदीयायाऽऽयुपाय वाणरूपाय नमोऽस्तु । कीदृशा- या युधाय । अनावताप धनुपि संघानामावादप्रसारिताय ।धृष्णरे स्वरूपेण महन्तुं प्रगल्माय ! फिंच ते त्वदीयाभ्यामुपाभ्यां वाहुभ्यां नमोऽस्तु । तथा सप त्वदीयाय धन्वने नमोऽस्तु ॥ १४ ॥ म. मा० मा० अथ द्वितीया । नमस्त्र इति । तव स्वभूवापाऽऽयुधाय नमोऽस्तु । अनातनायानाववज्पाय । अस्मादेव विशेषणादनुरत्राऽऽयुधं विवक्षितम् । अव्ययपूर्वपदावविश्वरत्वम् । धृष्णये सुदृढाय । अभकानां वा घर्षणशीलाय । 'सिगृघि ' इत्यादिना क्नुः । किंच ने त्वदीयाम्पामु. भाभ्यां दक्षिणोपराभ्यां बाहुभ्यां नमः । याभ्यां विभीमः । एतदेव मकर- यितुमादाय पुनरपि धनुषो नमस्कार करोति । यद्वा पूर्वमायुधग्रहणमिषा- देव वर्तते । अनातनाय । अनुयुक्तायेत्यपः । यद्वा गदामुद्गरमभृतिकमायुषं गृह्यते । यदनातवमसज्जिवमेव कुडयलिखिवसर्या दिवसृष्णु भयंकरं भवति वस्मै वायनमः । ततो बाहुभ्यां द्वित्वमविवक्षितम् । यतो पवने । प्रधान- भूधाय ॥ १४॥ पञ्चदशीमृधमाह- परि ते धन्नो हेतिरस्मान्वृणक्तु विश्वतः । अथो य ईपुधिस्तवाऽऽरे अस्मन्निहि तम् ॥ १५ ॥ परीति ने धन्यनः हेतिः अस्मान् वृणक्तु विश्वतः । अथो इति यः इपृधिरितीपु-धिः तव आरे अस्मत् नीति धेहि तम् ॥ १५ ॥ हस्तै दिक्षितपय उभायां दाविशतिश्च । इति रुद्राच्या प्रथमोऽनुवाकः । सा० मा० हे रुद्र से त्वदीयस्प धन्वनो देविर्घाणाल्यरूपारमाविश्वका सर्षता परियणक्तु वनितान्करोतु । अस्मान्मा यावामिपी। अयो अपि प पस्त पुधिस्ठमस्मदारेऽस्मत्तो । निधेहि स्यापप ॥ १५ ॥ इसि सापणाचार्यविरचित मापीय घेदाफाशे यासंहितापां चतुर्यकाण्ड पञ्चपप्रपाठक श्रीरुद्रमापे प्रथमोऽनुवाका । म. मा० मा• अय तृतीया । परिव इति । ववेति तृतीयपादान्तः । वन पन्नमो धनुपो रेविहिसा हननं भाप सापनोऽत्र विशम्दः । पनुनिपिचा था हिंसा सस्यानिमयो विश्लपकार परिक्षणक्त परिवर्मपतु । यामानु ।

·[न०वि०अ०] द्राध्याय:। २५ विश्ववो विश्वान्पुत्रपौत्रादिसहितान्सर्वप्रकार परिवर्जयतु । यो अन्प- चाऽऽशास्महे । तब स्वभूवो य इधुधिर्षत्र भीष्मा इपः । नमस्मदस्मन आरे दूरे निधेहि स्थापय । यद्वाऽऽरेऽरीणां समूहे निषेहि । अस्मत्तं भाच्छिया- स्मदाभिमुख्पं निवर्तयेति । अर्थतासामूर्चा पुरधरणं पूर्वी कानां विमृणावि कुर्यात् । एताभिरपि संग्रामकाले तैलमेकादनमदीपसइस्राई द्रोग्यो मक्षिप्य तत्र देवमाबाह्य लोक- पालैः सहाऽऽराध्प स्पृष्ट्वा तैलं सप्त दिनानि प्रतिदिनमष्टसहस्र जपेव । तेन सिद्धतैलेन प्रदीपानेकादशसहस्रमारोप्य शत्रुराज्ये मत्यासमे राजानं विना सेनानीः पुरो गच्छेत् । दृष्ट्वा दीपज्याला शत्रुसेना नावतिष्ठते । एतत्समा- धादेव शत्रको विनश्यन्ति । अन्पदप्येवाभिरेवारानिनगरे सिद्धपधारिणो ब्राह्मणाः शक्का मन्त्रीसद्धाः शोरभिचारं कुर्युः । राजा यदुपयुक्त वस्तु घदेताभिः स्पृष्ट्वा दृष्ट्वा च स्पर्शनदर्शनायोग्यं वन्मुखाच्छुत्वाऽभिचारोऽस्तिति जपेपुः । मन्त्रान्तेऽपदपि शर्ल्ड विधाय नगरचतुष्पये देवालये देवाराम साल- खादयोन्यतरस्मिन्नपि नगराङ्गभूने सहस्राभिमन्त्रित खनेयुः । वनगरं भु- फोपासंवत्सरत्रयानश्यति व्यापिना । एवं कारपितराचार्थस्य राज्यसमें देवमिति । सर्वत्र मन्त्रामावारिसध्यति । ममाणयुद्धया कार्यमिति। ध्यानम्- प्रणमदमरलोकपीलिपालाकुसुमरजोऽरुणपादपमपुग्मम् । अनवरतमनुस्मरेद्धवान्या सइ नगवां पिवरं पिनाकपाणिम् ।। १५ ॥ इति श्रीमदभास्करविरचिते यजुर्वेदभाष्ये रुद्रपश्ने भयमोऽनुवाकः ।। समाधोऽयं प्रथमोऽनुवाकः। सा० भा० प्रपमानवाके भावतो रुद्रस्य या प्रधानभूना अनुरिपधनुईस्वा सा बहुधा प्रसाद तस्प ये लीलाविग्रहा जगभिर्वाइववस्वेऽभिरनुवाको 'प्रसायन्ते । वेवनुवापु सर्वाग्यपि यपि । तान्यपि द्विविधानि । उमप- तोनमस्काराण्यन्यवरतोनमस्काराणि च । न नियनुनाप नमस्कारादिक नमस्कारान्तकं यजुः । इतरेषु पश्चस्वनवाफेषु मनस्कारादिफक पुजुः । व द्वितीयेऽनुवाको प्रयोदश यजूपि । तम प्रयास यजुराह- नमो हिरण्यवाहो सेनान्य दिशां च पतये नमः ॥ ३॥ : ।

·२६ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित:- म०वि०म०] नमः हिरण्यवाहव इति हिरण्य-बाहवे सेनान्य इति सेना-न्यै दिशां च पतये नमः ॥३॥ सा०मा० हिरण्यनिर्मितान्याभरणानि चाहोर्यस्यासौ हिरण्यवाह। स च संग्राम सेना नयतीति सेनानीस्तादृशमूर्तिघरो यो रदस्तस्मै नमोऽस्तु । यश्व दिशा पाळको रुद्रस्तस्मै नमोऽस्तु ॥ १ ॥ म०भा०मा० नमो हिरण्यवाहव इत्यस्यानुवाफस्य ऋपिर्मण्डका । छन्दो पहागायत्री । रुद्रो देवता । तत्र प्रथमेनानुवाकेन भगवन्वं रुद्र प्रसाय तस्यो. पसंहारफारफाणि च प्रसाद वान्यप्युपसंहावि ऊर्ध्वमष्टाभिरनुवाकैरसंघेश्वः रुपयेण स्तुत्वा नपरकर्तुं प्रारभते । तत्र "त्रिध्वनुवाकेषु नमस्कारादिनमस्का- रान्तमेकं यजुः" इति शाकपाणिः । " नमस्काराघेकं यजुर्नमस्कारान्तमेकं यजुः" इति यास्फः । अष्टावनुवाकावष्टौं यषि " इति काशकृत्स्ना । तत्र दयो यो रुद्रयोः स्तुतिनपस्कारौ । अय " द्विद्विम्पो जुहोति " इति शतपथ- ब्राह्मणे दर्शनात् । नस्कारमष्टचिनिमितभेदैनकस्मिन्नपि भेदमारोप्य द्वित्वमुप-, पाद्यते घना तु संकीर्तन एफमितरस्य विशेषण वेदितव्यम् । यथा हिरण्प. वाहये सेनान्पे दिशा च पतये नम इति । तेषां च केचिदुमयतोनमस्काराः। फेचिदन्यतरतानमकाराः । तत्र ब्राह्मणं च भवति "ते है। घोरतरा रुदा उभयवानमस्काराः । अयेते शान्तरा येऽन्यवरतोनमस्कारा।" इति । पूर्व ब्रह्मणा सृष्य पार्पितो देव आत्मसधर्मणो रुद्रानसृजत् । अन्यत्रेदमुक्त- -"तुल्यसृष्टिपतिपधाच" इति । तत्र यहुवचनान्वेषु तेभ्यो देवानुचरेभ्यो वा नमस्काराः । एकवचनान्तेषु देवाधिष्ठानशङ्कया मर्षभ्या सर्वत्र नमस्काराः फ्रियन्ते । अय पृयम्पजपा उन्दांसि मा-एकातराणो देवी गाय यक्ष- राणां देण्युष्णिक । उपक्षराणा देपनुष्टुप् । चतुरक्षाराणा देवी बृहती।। पश्वास राणां देवी पङ्क्तिता पसराणां देवी त्रिष्टव्पाजुषी वा गायत्री । सराणां ६वी जगती । यानुषी घोष्णिम् । अष्टासराणां पानापरया गायत्री यजुषी पाऽनुष्टुप् । नवासराणां यानुपी वृहती । आसुरी पा नगदी। दशारणा पाजुपी पतिः । आसुरी वा निष्टुप् । एकादशातराणा याजुपी विध मासुरी घा पक्तिः द्वादशासराणा याजुपी जगवी मानापत्या घोष्णि गुरी वा परती । सानो वा गायत्री इत्पादि ययाशास्त्रं योद्धष्पम् । वत्रा दो तर स्वभूतमिदं विश्व स्वमस्प सामीविन कचिदपि सामी र पि. वीवि प्रदर्शपि देवस्प विश्वपवित्वं प्रतिपादयनि बापाग्याच प्रथमं दर 1 । गा- ·। मदि००] गदाध्याया। विषयमाधिपत्यं प्रतिपाद्यते । नमो हिरण्यवाहवे हिरण्पाळकृतवाहवे हिरण्य- विकारा! फटकादयो बाह्वोर्यस्य । समुदायविकारपष्टपाथ बहुव्रीहिर्वा चौचरपदलोपवेति बहुवादिः । गड्वादित्वात्सम्याः परवचनमाहिवान्या- दिर्वा द्रष्टव्यः । बाहुग्रहणं चोपलपणम् । विविघालंकारालंकृत्सर्वपदेशत्वा- देहस्य हिरण्पसदृशवाहवे वा । हिरण्यसदृशसर्वाङ्गायेत्यर्थः । श्रूयते हि--- आपणखात्सर्व एव मुवर्णस्वस्येति । स्पर्यते च- रुक्मानं स्वमयोगम्यं विधात्तु पुरुष परम् । इति । यद्वा-हिवं च रमणीयं च तद्धिरण्यस्य हिरण्यत्वम् । पृषोदरादिः । हृद. यरमणीयामिति था। बादशवाहवे नमोऽस्त्विविशेषा। सेनान्ये सेना: संघावा।। पथा देवा मनुष्याः पितरोऽसुरा रक्षांसि पिशाचा यक्षाः किनरा विद्या- घरेश्वरमभृतयवेति भोक्तृसंघानावनाः । मकृत्यादिपृथिव्यातस्तत्त्वसंघावश्य भोग्योपबन्धनवर्गोऽवनः । तासा नेने स्वस्वाधिकारानुरूपेण स्वामित्वेन नियन्त्रे । ' उदाचयणो इल्पूर्वान्' इत्यस्य नोट्यावो । इवि प्रतिषेधे उदात्तस्ववियोर्यणः । इवि विभक्तिः स्वर्यते । पूर्वस्प चेदं विशेपणं विशेष्यं वा । दिशाच पठये नमः । दिशां माच्यादीनां पतये पत्ये लोक- पालात्मने नमः । षष्ठीयुक्तश्छन्दास वा' इति घिसंज्ञा । यद्वा दिशां पति- रादित्या दिशामुत्पादकत्वादिति । तथा हि-यत्रोदेति सविता सापाची । यत्र दृश्यमानो गच्छति सा दक्षिणा । यत्रास्तमति सा प्रतीची । पत्र दृश्य- मानो गच्छति सोदीची । आहुश्च-- सर्वेषामुत्तरो मेरुझेकालौकश्च दक्षिणः । इति । य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यदे" दावे । देवसंकीर्व- नानन्तरं तदुपासनास्थानमतस्य सवितुः संकीर्घनमिति । यद्वा-दिशी व्यव- स्था द्रव्यगुणकर्मादिविषया धर्माधादिविषया दिग्दैशकालादिपिया च चासो पतये मवर्वयित्र | सेनानां च नियन्त्रे हिरण्यवाहवे नम इति । सा- फाचा' इति दिपशन्दस्व विभक्तरदाचत्वम् ॥ १॥ - अथ " द्वितीयं यजुराह-- नमो वृक्षेप्यो हरिकेशेयः पशूनां पतये नमः ॥२॥ 10. 'नि' ·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता- न० ० नमः वृक्षयः हरिकेशेश्य इति हरि-केरोष्यः पशूनाम् पतयें नमः॥२॥ मा०मा० हरितवर्णाः केशाः पर्णरूपा येषां रक्षाणां ते हरिकशास्ताह शेश्यो क्षेभ्यो वृक्षाकाररुद्रमूर्तिभ्यो नमोऽस्तु । यो न्द्रा पशूनां पालकस्व- स्मै नमोऽस्तु ॥ २॥ भ०भा०मा० नमो क्षेभ्य इति । वृक्षरूपेभ्यो रुद्रेन्यो वृशेषु वा तिष्ठभथा। बारध्यातारच्यम् । यथा पश्चा। कौशन्तीति । हरिकेशेभ्यो हरिववर्णानि केशस्यानीयानि पर्णानि येपा नभ्यो हरितवर्णकेशेभ्यो वा । यद्वा-वृक्षव. वृक्षा ब्रह्मादिपिपीलिकान्ता ब्रह्माण्डक्षितिमरुता सर्व एष वृक्षाः । दृश्यते- श्छेदनकर्मणा सात्यये वृक्षा । विनाशवन्त इति यावत् । तदात्मभ्यो नमः । हरिको यो हरितवर्णकेशेभ्यः । पशूनां पतये नमः । तेषां पशूनां स्वभूतानां द्विपदां चतुष्पदा व पनपे । स्वामित्वे वर्तमानाय नमः । यथा " पापीछे पशुपतिः पशूनां चतुष्पदामुत च द्विपदाम् " इति । ब्रह्माया। स्थावरान्ताश्व पश्वा परिकीर्तिताः । तेशं पतिवाद्विश्वेशो भवः पशुपतिः स्मृतः ॥ इति च पुराणे। सर्वदा यत्पन्पाति नैय यद्भवे पुनः । पामधिपतित्वाच्च तस्मात्पशपतिः स्मृतः ।। इति महाभारते । 'नामन्यतास्याम् ' इति पष्ठया उदाचत्वम् ॥ २॥ तृतीयं यजुराह- नमः सपिजेराय लिपीमते पर्थीनां पतये नमः ॥ ३ ॥ नमः सस्पिोराप विपीमत इति विपि-मते पथीनाम् पतये नमः ॥ ३॥ सा०मा०संस्पिशन्दो घालतृणवानी । पीरतः संकीर्णवर्णी पितरः । पालतृणवस्पिनर सरिपारः पृरोदरादित्वात्साधुः । स चविषीमान्दति- १४. पासो थालगवाची पिशादः पौतरवणे । माहनुणवत्सबागबण सि सागर. पिनो पारगानी नागदा पावर पारायणे: भरिप ·[न०वि००] द्राध्यापः। मॉस्वयाविधचन्द्रमूर्तये नमोऽतु । पपीना शास्त्रोक्तदक्षिणोत्तरतृतीयमार्गाणां पति पालको यो रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु ॥ ३ ॥ भ०भा०मा० नमा सस्पिञ्जराय विषीमते । सस्सिं वाळतृणं वद्रक्तवर्णाप समितिकारभृतयो यद्वइस्तैपां जायिवा नाशीयता सस्पिञ्जः । याघा. तकरसाजरयित्रे । पिञ्जरं रक्तपीतं शप्पपिञ्जराय । पृपोदरादित्वादिष्ट- स्वरूपलाभा । विपीमते विपिदाग्निरतिशयेन तद्वते तेजिष्ठच पुषे स्वयंमका- शज्ञानरूपाय वा । विपेरिगुपधारको मतुपि 'शरादीना च' इचि दीर्घत्वम् । पथीनां पतये नमः । सन्मार्गाणां लौकिकानां वैदिकानां च पवर्तयिो । यद्वा -अचिंरादिपार्गाणां पतयेऽतिवादयित्रे । टिळोपाभावश्छान्दसः । यद्वा पयिमन्तः पथयो द्रष्टारी ब्रह्मादयस्तेषां स्वामिने । पधिशब्दान्मवर्षीय ईकाः । पूर्ववत्पष्ठया उदात्तत्वम् । केचिदाहुः सा भक्षणे' । 'आगमइन' इति किमत्ययः । सप्सीतिवक्तव्ये वर्णद्वयव्यत्ययेन सस्पीति विक्रियते । मक्षपितारो रक्षाप्रभृतयः सन्मार्गद्वषिण उच्यन्ते । यथा " काण्डे फाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञर रक्षार सि जिघारसन्ति " इति । तेषां जरयिता नापिता सपिञ्जरः । गमवेति चकारात्खत्मत्ययः । दासीभारादित्वात्पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । विपीमते महातेजसे नमः पथीनां पतये धेषां पयर्या मवर्तकाय च नम इति ॥३॥ चतुर्थ यजुराह- नमो बालुशाय विव्याधिनेऽन्नानां पतये नमः ॥ ४ ॥ नमः वालुशाय विव्याधिन इवि-विव्याधिनै अन्नानाम् पतये नमः॥४॥ सा० मा० विति रुद्रमिति घ(पभः स एव यन्लू पळयो दामावा । तस्मिञ्शेवे पिठनीति यभ्लुशः स च विद्वेषिणा विशेषेण विध्यतीति विव्यापी तयाविधाय विच्याधिने नमोऽस्तु । पश्चान्नागां पालको रुद्रस्तस्मै नमोऽस्तु॥३॥ म. मा० मा० नमो वलुशाय । बभ्रुः कपिलपिङ्गलस्तवर्णवते । यहा बभुपमा विभीति । अर्धयति कुपरपयः । तदे । कोमादित्वाच्छ । कपिळकादित्यानेफरप लत्वम् । यदा पग्लो हपमे शेव इति वभ्चस्वस्मै. नमम पिषिष विध्यति युभुतादिरूपेण पीहपनीवि विपापी तस्मै । अगादि- P ·३० सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसाहित:- नदि०१०] वाणिनिः । अन्नानां पतये नमः । अदनीयानामापधीनां स्वामिन । वत्म- दानेन जीवानां वर्पयित्रे नमः ॥ ४ ॥ पञ्चमं यजुराह- नमो हरिकेशायोपवीतिनै पुष्टानां पतये नमः ॥५॥ नमः हरिकेशायेति हरि-केशाय उपवीतिन इत्युप-धीतिनै पु- पानाम् पतये नमः ॥५॥ सा० मा० हरिकेशाय नीलमूर्पजाय पलिवरहिताय । उपवीविन मङ्गलार्य यज्ञोपवीतषारिणे रुद्राय नमोऽस्तु । पुष्टाना परिपूर्णगुणानां पुरुषाणां पतये स्वामिने नमोऽस्तु ॥ ५॥ म० पा मा० नमो हरिफेशाय नीलमूर्धनाय नित्ययूने नमः । उपवीतिने योपवीतिने । मङ्गलाचारायेत्पर्यः । पुष्टानां पतये नपा । परिपूर्णगुणानां स्वामिने । यदा-पुष्टया पृष्टानि । दा पुष्टयः सन्ति । वाष्टिीनपुष्टिः शरीरेन्द्रियपुष्टि क्षेत्रहिनधान्पपष्टिः मनापुष्टि पशुपुष्टिामपुष्टिषष्टिर- गिमादिपुष्टिरिति । वेपो पानयित्रे नमः॥५॥ पष्ठ यनुराह- नमो भवस्य हेत्यै जगतां पतये नमः ॥ ६॥ नमः अवस्प हेत्य जगताम् पतये नमः ॥ ६ ॥ सा० भा० मा संसारस्वस्य इतिरायुधम् । संसार स्त्राय नमोऽस्तु । नाश पारको यो रुद्रस्वस्मै नमोऽस्तु ॥६॥ म०मा०मा० नमो भवस्य हेस्पै । मनः संसारों विरायु संसारस्य नोये। यदा मवस्य पा देवि संसारनिर्पिता हिंसा वस्य तदात्मने नमः । उदा. पण इति विमरदायित्वम् । देविपन्दोमन्त्रोदापो निपातित भगत पारे नमः । जगतां पृयिष्यादिलोफानो स्वापिन । 'धर्तमाने पृपन्यारत पारि १५...मोटाना।

·[न•ko.] नद्राध्यायः । जगच्छन्दो निपात्यते । तत्र शतृबद्भावात् 'भ-पस्तानामादिः' इत्याधुदात्त- स्वम् । संसार माशिना खेदयति खिन्नांश्च रक्षनीति समुदायाः केचिदाहुः- नमो हिरण्यवाहव इत्यादिभिः पञ्चमिमन्त्रै पन ब्रह्माणि पृयश्वर्णानि प्रतिपाय तता प्रष्ठेनानेन संसारस्योच्छेत्ता पञ्चवक्त्री देवः मतिपाद्यत इति ॥६॥ सप्तमं यजुराह- नौ रुदायोऽऽतताविने क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ७ ॥ नमः रुदाय आतताविन इत्या-तताविनै क्षेत्राणाम् पतये नमः ॥ ७ ॥ मा० मा. भातवेन विस्तारितन धनुपाऽववि रसतीत्याववाची तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । क्षेत्राणां पालको यो रुद्रस्तस्मै नमोऽस्तु ।। ७ ।। भ० मा० भा० नमो रुद्राय व्याख्यावम् । आतताविन आववेनाऽऽरोपि. तज्येन धनुषा जगन्त्यवते तादृशं धा धनुरव धारयते । अपतेः सुप्पजावी णिनि। । वाहशेन वा धनुषा सदने । मत्वर्षीयो विनिः । । अन्येपामपि दृश्यते । इति दीर्घत्वम् । क्षेत्राणां पतये नमः । क्षेत्राणां शरीराणा रतफाप स्वामिने वा | तथा हि- ईश्वर सर्वभूतानां देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रादानि मायया ॥ इति । अविमुक्कादीनां पुण्यक्षेत्राणां वा स्वामिने । पुण्पक्षेत्रपालात्मने वा । संसा- रस्योच्छे प्रवयित्र व नम इति भावः ॥ ७ ।। अध्म यजुराह- नमः सूतायाहन्त्याय वनानां पतये नमः॥ ८ ॥ नमः सूनाय अहंन्याय वनानाम पतये नमः ॥ ८॥ मा० मा० सूतः सारयिस्तस्मै । महन्त्याय वैरिभिईन्तुमसक्यस्वादशाय रुद्राय नमोऽस्तु । यो बनाना पाळफरतम रुदाय नमोऽस्तु men भ० भा० भा० नमा मूताय । सूतः सारथिनियन्ता । जगपन्त्रात्मनो एपस्य नियन्तृत्वेन ! यहा सूता पुराणानां पक्का । वदपिष्ठाने युगादौ । यदा ।

·१- - सायणाचार्यभभास्करभाष्यसहित:- नि०वि०म०] सूतायाभिपुतसोपात्मने । छान्दसं दीर्घत्वम् । अहन्त्यायाहन्तव्यायाऽऽत्मन ज्योति । महाशक्तित्वेन न इन्पत इति । तकारोपजनश्छान्दसः। अव्यय- पूर्वपदमकृविश्वरत्वम् । यद्वा निहसितोपसर्गः । आइन्ति विश्वम् । कर्तरि कृत्यः । यद्वाऽहमेव सर्वमिति भावोऽहन्ता तत्र भवोऽहन्त्यः । भवे छन्दसि' इति यत् । यद्वाऽहमिति निपातः । अव्ययाच्यप् । अइंकारे निरूढः । सर्वत्र छान्दसमायुदात्तत्वम् । वनानां पतये नमः । विवितानापरण्यानां श्मशां. नाना वा स्वामिने नमः ॥८॥ नवमं यजुराह-- नमो रोहिताय स्थपतये वृक्षाणां पतये नमः ॥९॥ नमः गेहिताय स्थपतये वृक्षाणाम् पतये नमः ॥ ९ ॥ सा० भा० रोहितो लोहितवर्णः स्थपतिः प्रभुस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । क्षाणां पालकस्वस्मै रुद्राय नमोऽस्तु ॥ ९ ॥ म. भा० मा० नमो रोहिताप लोहितवर्णाय । कचिदाह-रोशन्दो चाच. फरूपस्तस्मै हिताय तत्र वा निहिवाय । रोहिने विच । स्थपतये खाण्डि- फाप । यद्वा गृहादीनां करें । अपर आइ-स्थाना च सर्वत्र पाता च सर्वस्य । पृपोदरादिः । वृक्षाणां पतये नमः । वृक्षाः प्रसिद्धाः [* पास्थापयति धूवति ] ॥९॥ दशमं यजुराह-- नमो मन्त्रिणे वाणिजाय काणां पतये नमः ॥ नमः मन्त्रिणे वाणिजाय कक्षाणाम् पतये नमः ॥ १० ॥ सा मा. जिसमायो मन्त्रालोचन कुशलो मात्री सय वणिजो स्वामित्वे- न पाणिनः स्मै रुद्राय नमोऽस्तु • धनगता गुल्मादयः कक्षारोपी पाळकाय ॥ १०॥ म०मा०मा० नमो मन्त्रि मात्रापश प्रमादपस्वते । यदा मन्त्री गुप्तपापणं •भत्र यो पारसपायौरपर पाट14 या पय नमः 'पवि वर्ष भामा .

·न द्वि०अ०] रुद्राध्याया।
गुप्तं भाषणीपा उपनिषदः । तद्वत प्रतिपादकत्वेन । पट्टा मन्त्रात्मने । सप्तको-
टिसंख्यास्तत्त्वेनास्य सन्तीति । वाणिजाय पणिगेव वाणिजः । प्रज्ञादित्वा-
तवार्षिकोऽण् । वणिग्रुपधारिण इत्यर्थः । स्वेच्छपा कदाचितथा संमचात् ।
पदा तासादृश्याचाच्छब्धम् । स यया पणिक्सर्वजनपदन्यवहारविषय
परिच्छिनत्त्पेषमयं सर्वजन्तुकर्मसातीति । यद्वा पणिजि व्यवहरि मवो
पाणिजः । यहा पाणी वाग्बाचकादिस्वरूपा वस्या वाच्यादिस्वरूपेण जावो
वाणिजः । छान्दसं ह्रस्वत्वम् । कक्षाणा पतये नमो गिरिनदीनदगह्वरगुल्माद-
पर कसास्तेषां स्वामिने । वत्र स्थितानां जन्तूनां वा रक्षकाय । यद्वा कसा
गहना देशा भाषागहना धर्माधर्मादिगहनाय वेषां परिदाय ।। १० ॥
एकादशं यजुराह-
पतये नमः
नौ वन्तये वारिवस्छतायौपंधीनां
॥ ११ ॥
नमः भुवन्त बारिषस्कृतायेति वारिवः कृतार्य ओपीनाम्
पतये नमः॥१३॥
सा०मा० भुवं तनोतीवि भुवन्तिस्वस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । परिवो धनं वस्य
का परिवस्कस एव वारिवस्रुतस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । औषधीनां ग्रा-
ग्यारण्यानां पाळफरवरी रुद्राय नमोऽस्तु ॥ ११ ॥
म०मा०मा० नमो भुवन्तये । भवति विश्वमस्मिनपादानलेन सचामपान-
तया पर्वत इति भवन्ति। सर्वदा सर्वत्र भवतीवि वा भुवन्धिः । भुयो झिन्
पहलरचनाद्गुणाभावः । पदा भयं तनोतीति भुवन्तिस्तृणमुल्योपधिपादपा.
दीनां भूम्यापारत्वेन विस्तारपितति । वारिवस्कवाय । परिवो धनं वस्य
का परिषस्तव । पूर्ववत्स्वार्थिकोऽण् । पारिवरकृतः । यद्वा परिषस्को धन-
मयतां सहायत्वेन संपन्धी वारिवस्कता । अम्प आह-परिवः परिचर्या
वस्य कारो वरिवस्कृती मकास्तेपाम वारिवस्छतः । भक्तवत्सक इति
पावद । वारिणि जले कवो पासो पेन तस्मै वारिखस्कवाय विष्णुरूपाप
परुणरूपाय या । आहिवाग्मादिस्वाभिठायाः परनिपातः । '4 काम
इस्पादिना सत्वम् । ओपीनों पाये नमो ग्राम्पाणामार पानां व पतये
सोमारमने भूतात्मनोत्पादिवाना सोपात्मना रसकापेवि । ओषान्वं पाका
धीपन्त इस्योषषयः । दासीमारादिः॥ ११ ॥

·३४
सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहिता- निद्वि००]
द्वादशं यजुराह-
नम उच्चै!पायाऽऽकन्दयने पतीनां
पतये नमः ॥ १२ ॥
नमः उच्चैघोंपायेत्युच्चैः-घोपाय आक्रन्दयन इत्याकन्दपते
पत्तीनाम् पतये नमः ॥ १२॥
सा०भा० युद्धकाल उच्छ्तिो योपो ध्वनिर्यस्यासायुर्घोषस्तस्मै । आक्र.
न्दयत्वैरिणां रोदयिता तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । पत्तीना पादचारिणो योधाः
पत्तिशब्दवाच्यास्पा पालकाय नमोऽस्तु ॥ १२ ॥
भ०मा०भा० नम उपायोचितशब्दायोच्चिस्तोत्राय वा । उधै|पा
मेघादयस्तद्रूपाय । आकन्दयवे । आनन्दनं युद्धे समाहानं वस्प कागपत्रे।
शत्रूणां वा सर्वतो रोदपित्रे । युद्धेषु नयकारिण इति यावत् । पचीनt
पतये नमः ।
एको स्थों गजको नराः पञ्च पदावयः ।
अयश्च तुरगास्तोः पत्तिरित्यभिधीते ॥ इति ।
मासा स्वामिन । यदा-पदावाना पतये पदाविरूपण त्रीनपि लोकान्वय
जेतुं क्षमायेति ॥ १२ ॥
प्रयोदशं यजुराह-
नमः कत्लवीताय धावते
सत्यनां पतये नमः॥१३॥
नासपीतानि कत्ल-बीनाय पाने, सतनाम् पर्व
नमः॥ १३॥
इति रुद्राध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ।
सा० भा० करन सैन्यं वीत वेष्टित पनासौ करतींवसरमै रुद्राय नमोऽस्तु ।
धावा पलायमानाना परकीपसन्यानां पृष्ठतो गच्छन्यावस्वस्मै रुद्राय नमोऽ.
स्तु । सत्तानः सात्विकाः शरणागतास्वेषां पालकाय नमोऽस्तु ॥१३॥
इवि सायणाचार्यविरचित मापपीय वेदार्यप्रकाश यजु:सहितायां
चतुर्थकाण्डे पश्चमप्रपाके भीरद्रभाध्ये द्वितीयोऽनुवाका ॥२॥

·. । । नहि०म०] पदाध्यायः। भ० मा० मा० नमः कृतानवीताय । फरनं शरीरं वीवमाच्छादित कञ्चु पादिना यस्प । कतनं वा जगदीतं भक्षितमन्तकाले येन तस्मै । अथर्वशिरथ भवति । तस्मै उपसंत्रे महानासाप च नमो नमः' इति । कथिदाह-कृत्तस्प जगतो पीताय की गतिव्याप्तिमजनकान्त्यसनरसादनपु' इति । एतद्पाय फुन्जेन वा जगता गतव्याप्तपजावकान्तासिससादिवरूपाय । यद्वा वीवे नो जगवि करनात्मना स्वयमेवावतिष्ठवीति करनवीचः । यथा न सम्म घास- छिप एष फेवला' इति । पृषोदरादिः । घाव वेगितं गच्छते शीघ्रं वापसी. दवे.। कत्तात्मना स्वयमेवाविष्ठ । भकपासफानि शोधयते वा। सत्वना पतये नमः । सत्त्वानो व्याख्याताः। अतस्यानुवाकस्य पुरश्चरणम्-अर्धकद्दू चरित्वाऽपृप्सहस्रं चरुमोजी जपेचावछंभोगलयमेकादश प्रदक्षिणा प्रतिसंध्यं कुर्यात् । नपसमाप्तौ देव. माराध्य सत्संनिधौ ब्राह्मणानेकादश भोजयित्वा कृतपुरश्चरणो भवति । तेन पूर्व राज्ञा वक्ष्यते--शत्रूणां पारणकामो रकसर्पपस्तैिलाक्तानयुतं जुहु- - पादतावृती। तेन कर्मणा शरवो नश्यन्ति । सर्पपपिएमादाय देवमनुलिप्य शत्रु- नामग्रहणपूर्वकं अपैदष्टसहस्रम् । एकादश रात्रेण शत्रूणां राजा महाज्वरोजायते । तेनैव ते नश्यन्ति । युदे प्रत्यासन्ने देवस्योपरि माजिष्ठं पटमारोप्य स्वयं शुद्धो भूत्वा दक्षिणहस्वाहगुष्ठेनैवद्गच्छत्यनुवाकान्ते वदन्नष्टसहस्रं पञ्च दिनानि जपेत् । शत्रूणां राना स्थानादच्छति । अथ वधीकर्तुफामा पालाशाश्वत्थवैक- कन्नापामार्गाणां मधुघृनाक्तानामयुतं जुहुयात्क्रपशे वर्णचतुष्टयं वशमानपति । राज्यकामो राजा कुमुदसौगन्धिकोत्पलानां मधुयुतमयुतं जुहुयाद्राज्यश्रियमुप- विष्ठवे । श्रीकामधेपङ्कजानापयुवं जुहुयाच्छीमान्भवति । मेधाकामा पला. शपुष्पं कपिलाध्यनाक्कमयुतं जुहुयान्मधाची भवन्ति । शत्रु जेनुकामो जपमे- कादशसहस्रं कुर्याछत्रयो विजिता भवन्ति । प्रतिदिनमष्टीचरशतमष्टाविंश- ति वा प्रदक्षिणा नमस्कारांच यावज्जीवं कुर्यात् । इह लोके सुखी भूत्वाऽन्वे फैलासमाप्नोति । ध्यानम्- मुक्तालंकृतसङ्गिमिन्दुगङ्गाधरं हरम् । ध्यायेत्कल्पतगेमुळे समासीनं सहोमया ॥ १३ ॥ इति श्रीमभास्कराविरचिते यजुर्वेदमाप्ये श्रीरद्रयने द्वितीयोऽनुवाकः । इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ सा० मा० द्वितीयानुवाफ उभयतोनमस्काराणिः कानिषिययुक्तानि । अथापराणि तथाविधान्येव तृतीये द्वादन ययुच्यन्ते ।

·सायणाचार्यभट्टमास्करमाप्यसाहिवा-नतृ०म०] वन प्रथम यजुराह- नमः सहमानाय निव्याधिन आध्याधिनीनां पतये नमः॥ ३ ॥ नमः सहमानाय निव्याधिन इति नि-व्याधिने आव्याधिनी- नामित्या-व्याधिनीनाम पतये नमः॥१॥ सा० मा० सहपानो विरोधिनोऽभिभवस्वर । नितरां विरोपिनो विध्य- वीवि निष्पापी बादशाप | भा समन्ताद्विष्मान्तीत्याच्याधिन्यः शूरसेना- स्वास पालकाय नमः ॥१॥ म. मा०मा० नम सहमानायेत्यस्यानुवाकस्य महादेव ऋषिः । वृहवी छन्दा । देवताऽपि महादेव एच । पूर्वानुवाके द्रव्यविषयं देवस्याऽअधिपत्य मतिपादितम् । अत्र तु क्रियाविषयमाधिपत्यं मदर्शयितुमारमते-नमा सह- मानाय । सहविरभिभवकर्मा छन्दसि ।स्वन्यतिरिक्त सर्वमभिभवति । अनु. दारीत्वाल सार्वधातुकानुदासत्वे थातुस्परः । अपर आइ-सहमानाय सममा. गाय । कसानापपराधान्मत्तानामिति । निव्यापिने निवर सादनशीकाय। ग्रमादित्वाणिनिः । अनपराधान प्यभक्ताभिवरी विश्पत इति भावः। आ- स्वाधिनीनां पतये नमः ! आभिमुख्येन सर्वतो वा ताडपन्नीनो सेनानां पतये स्वामिने नमः । पूर्ववणिनिः । द्वितीय यनुराह- नमः ककुमार्य निपङ्गिणे स्तेनानां पतये नमः ॥ २॥ नमः ककुमार्य निपङ्गिण इति नि-सङ्गिनै स्तेनानाम् पतये नमः॥२ सा मा० ककुमायककुपसदृशाय धानभूवामेत्यर्थः। निषङ्गी खड्गइस्व- स्वस्मै नमः । इतना गुप्तचौराहोपा पालकाय नमः । रुद्रो हि कीलया नट इस अपटे पत्ते। यदा तुरुप सर्वजगदात्मकत्वाचे पत्र पथा बन्ने त सपारूपेण ·मत-म०] कदाध्यायः बद्रो बर्वत इति रुद्रस्य सार्वात्म्यमनुसंपातु मन्रेवमुच्यते । स्वैनादिशारीरेषु भद्रो द्वेषा पर्वते नीवरूपेणेश्वररूपेण च । तत्र च पन्जीवरूपं तत्स्वनांदि. धन्दानां पाच्योऽर्थः । स एव शास्त्रेषु निन्यः । यत्त्वीश्वररूपं वस्तेनादि- शन्दैरुपलक्ष्यो । बदनुसंघानं तु पापक्षयहेतुत्वेन परमपुरुषार्थ इति लक्ष्यार्थ- विषक्षया मन्धेषु लोफिकाः शब्दाः प्रयुज्यन्त इति द्रष्टव्यम् । उपकक्षकला- पाद्वारेण लक्ष्योऽयों मुग्धैरपि सहसा सम्पग्बोढुं शक्यते । यया शाखा चन्द्र इत्यत्र । वरमालक्ष्पार्थस्यैव विषक्षायामपि सुखाचवोघहारत्वेन मुख्या- वाचकार शब्दाः प्रयोकव्याः ॥ २ ॥ म०मा०मा० नमः ककुमाय मघानायोच्छ्रिताप वा वृषभस्य पा फक्वदि भावीति । पृषोदरादि । निषङ्गिणे खड्महारकुशलाप ! स्तेनानां पतये नमः । तेनाधोराः प्रच्छन्नवपुपो येऽपहारो घनस्य । स्वेन चौथे पचाय। सेनानामप्याश्रितानामाश्रितवत्सलतया तपापनोदनेन स्वामी भूत्वा रक्षणं करोतीति । यदा स्त्रयकारिणां परिवढाय स्त्रयकरणे वत्सदृशो नास्तीवि ।।२।। तृतीयं यमुराह- नौ निपनिण इपुधिमते तस्कराणां पतये नमः ॥३॥ नमः निपनिण इति नि-सङ्गिने इपुधिमत इतीपुधि-मने तस्कराणाम् पतये नमः ॥ ३ ॥ सा० मा० धनुषि संघातुं हस्त्रे घृतो बाणो निषङ्गा पृष्ठे बद्धो वाणाधार इपिस्तदुमपयुक्ताय नमः । तस्कराः प्रकटचोरास्तेषां पालकाप नमः ॥३॥ म. मो० मा० नमो निपङ्गिण भक्तेषु निरन्तर सक्रिमने । पृषिमने । निषङ्गेमुधी व्याख्याती नवे नमः । उमयस्वविधानार्य पुनर्निपाङ्गग्रहणम् । निवर्ग वा सङ्गो निषङ्गस्वद्वते । चौर्यरचप पुषिं च वहते । वरकराणा पतये नमः । घनादिषु थिएन्तो ये प्रत्यक्षं हरन्ति ते सार्यापहारफादपस्त- फराः। दिवाविमानिशा' इति करोतेष्टः । 'तबृहतोः फरपत्योः' इति] सकारसलोपश्च । 'लघावन्ते योश' इति प्रथमस्पोदात्तत्वम् ॥ ३ ॥ एस. ग. ह. म एव बत!

·सापणाचार्यमभास्करमाप्यसदिता- [o० अ०] चतुर्थे यजुराह- नमो वचने परिवश्चते स्तायूनां पतये नमः ॥ ४ ॥ नमः कञ्चते परिवञ्चत इति परि--वर्चते स्तायूनाम् पतये नमः ॥ ४॥ सा० मा० स्वामिन याप्तो भूत्वा तदीयरुपविक्रयादिव्यवहारेषु यत्र कापि परिकचिचव्यापहारो वञ्चनं सर्वेष्वपि व्यवहारेष्वपह्नवः परिवचनं तदुमय. रूपाय नमः । गुप्तचोरा द्विविधाः । दादागत्य राबावजावाः सन्तः कपाटो- दाटनेन ये द्रव्यापहारस्ते स्तेनाः । स्वकीया एव भूत्वा रात्रावास वाऽन्य- रनामा सन्तोऽपहारो ये ते स्वाययस्तेषां स्तायूनां पालकाय नमः ॥ ४ ॥ म. मा०मा० नमो वश्चते । वञ्चतिर्गत्यर्यो विमलम्भार्यो वा । विपलम्भ- कारिणे नमः । परिवञ्चते । परितः सर्वत्र गच्छते विपलम्भ कुर्वन्तचिदपि न प्रनिहन्यते तस्मै । स्तायूनां पतये नमश्छाचारिणो ये वस्त्रादीनपहरन्ति कप- टसाधुवेषास्ते स्तायवः । "उन स्पेनं वस्त्रमार्थ न तायुम्" इत्यादौ दर्शनात् । तत्र ना सफारलोपोऽत्र वा सकारोपजना । नामन्यवरस्पाम्' इवि नाम उदा- तत्वम् । ' वेष्टने' । वस्मा बहुलवचनात्तवापानिवदुश्पत्ययः । नायवेा उणि सकारोपजनः ॥ ४॥ पञ्चमं यजुराह- नमो निचेरवे परिचरायारण्यानां पतये नमः ॥ ५ ॥ नमः निरव इति नि-चेरेवं परिचरापेनि परि--चरापं अर- ण्यानाम् पतये नमः ॥ ५॥ सा० मा. स्वामिगृह एव कदाऽपहरिष्यापीत्यनया युद्धया सावधानो निर- न्सर चरणशीलो निवेकः । परित आपणवीयिपवाटिकादावपहारखुदया चर. णशीलः परिचरः । उदुमयरूपाय नमः । मागें गन्नद्रव्यापहारेण घाधित्तुं निरन्तरमरम्पे वर्तमानाचोरा अरण्यास्तपा पाठ काय नमोऽस्तु ॥ ५ ॥ म. मा० मा० नमो गिरने निभृतं निवरा बा चरणगीलाप । उमृत्यये --

·न०४००]
रुद्राध्याया।
३९
छान्दसमेत्वम् । परिचराय परितः सर्वतधरतीति परिचरः मकाचर।। पचा-
पच । अरण्यानां पतये नमस्वास्थ्याचाच्छन्यम् । अरण्यवासिनां दस्यूना
पतपेरण्पतिता वा स्वामिने ॥ ५ ॥
षष्ठं यजुराह
1
नमः मुकावियो जिघा सद्यो मुष्णतां पतये नमः ॥६॥
नमः सुकाविश्य इति सकावि--यः जिप सद्य इति निर्धार-
सत्-पः मुष्णताम् पतये नर्भः ॥ ६ ॥
मा०मा० सृकशन्दो पञवाची वेन स्वशरीरमवन्ति रक्षान्तीवि सृफाविनः ।
पाणिनो पन्तुमिच्छन्नयोरा जिघांसन्धः । सदुमरूपाय नमः । कृषिकाः
सन्तः स्वामिषान्पानामपहर्तारो मुष्णन्तस्तेपा पाळफाय नमः ॥ ६ ॥
भ० मा० मा० नमः मुकाविपः सूकमिति वचनाम । वेन चाऽऽयुधमात्र
लक्ष्पत्ते । सद्भयो रुदानुचरेभ्यो वा मत्वर्थीपो विनिः । अन्पामपि दृश्यते'
इति दीर्घत्वम् । यद्वा सकादीनामायुधानामपितृभ्यः । ' मुष्यजातो ' इति
णिनिः । अन्य आह-आयुषविशेषकुशला अनजीविनो मनुष्यजातिविशेषा
एव इति । जिघारसद्भयो हन्तुमिच्छन्द्रयो मनुष्पविशेषा इत्यन्ये । मुष्णता
पतये नमः । धनादीनामपहारो मोपा । मुष स्वेय 'शतुरनमा' इवि विभ-
केदाचत्वम् ॥ ६॥
समं यजुराह-
-
नमोऽसिमड्यो नक्तं चरद्रयः
प्रसन्तानां पतये नमः ॥ ७॥
नमः असिमद्भय इत्यसिमत-यः नक्तम् चरंय इति चर्रत्-
यः प्रसन्तानामिति प्र--न्तानाम् पतये नमः ॥ ७ ॥
HHO मा० असिमना खड्गधारिणश्योराः । ये रायौ चरन्वो वीच्या निर्ग:
चान्नागिनो बापमानाम्बोरा नकं चरन्तस्तदुभयरूपाय नमः । इत्येवापद-
एन्ता प्रकृन्तारवेषां पालकाय नमः ॥ ७ ॥

·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता- नित०म०]
म. मा० मा० नमोऽसिमद्भयः । असिः खड्गस्तद्वद्भयो रुद्रानुचरेभ्यः ।
हस्वनुझ्या मतुप् ' इति मतुप उदाचत्वम् । नकंचरद्भयो रात्री चर-
द्भयो रुद्रानुचरभ्यः । अदुपदेशालसार्वपातुफानुदासत्वम् । प्रकृन्तानां पतये
नमः । प्रकर्षण छिन्दवां पतये । रात्री चरन्दो इत्वैव माणिनो धनादिक
मपहरन्ति । कृती छेदने ' पचायच् । 'छन्दस्युमयया ' इति तस्य सार्व-
धातुकत्वाच्छ। ॥७॥
अष्टम यजुराह
नम उष्णीपिणे गिरिचराय
कुलुचानां पतये नमः ॥ ८॥
नमः उप्णीपिणे गिरिचरायेति गिरि--चराय कुलुश्चानाम् पतये
नमः॥८॥
मा० मा० शिरोवेटनवानुष्णीपी यो ग्रामजनवदुष्णीपेण शिरो वेष्टयित्वा
सन्मध्ये विश्प वर्तमानश्वोर उष्णीपी । गिरी काष्ठादिसंपादकानां वस्त्रा-
दिकमपहर्तुं चरतीति गिरिचरस्तदभपरूपाय नमः 1 कुं भूमि गृहक्षेत्रादिकं
लुम्चन्त्यपहरन्तीवि फुलुश्चास्वेषां पाळफाय नमः ॥ ८॥
म० मा० मा० नम उष्णीपिणे शिरोवेष्टनवते शिरस्त्राणवते वा । मिरि-
घराय पर्वतचारिणे । फुलुचानां पतये नमः । कोः पृथिव्या हारः कुलश्चा
राशा भुवोपहारिणः । यदा कृत्सिवं मुश्चन्धीवि कुलम्चा विचित्रव्यसनी.
त्पादनेन ये पनाग्यपारन्ति । यद्वा कुलानां सुचकाः कुलुचाः । द्विवीपर
जलोपः । लुम्च अपनपने' पचायच् ॥ ८ ॥
नम इमद्भयो धन्वावियश्च
वो नमः ॥ ९॥
नमः इघुमय इतीपुमत्-अपः धन्चाविश्य इति धन्चाविपः
नवमं यजुराह-
च
वनमः
HT० मा० भीपयितुं हस्ते याणपारिण पुपवस्तपा भीपायितुं हस्ये धनु
भारिणो पन्चापिनस्तदुभपरूपा है रुद्रा को युप्पम्यं नम इति । विशेषगद-
पेन मन्त्रवाक्यं भेज दिर्नमस्कारः ॥ ९ ॥

·००० सद्राध्याप।। नमः तिष्ठद्भय इति तिष्ठत्-१यः धायट्य इनि पावत्-य घवः नमः ॥ १५॥ म० मा मा० नमस्तिष्ठद्भयो घावद्भयश्च वो नमा। अदुपदेशालसार्चपातु. कानुदात्तत्वम् ॥ १५॥ नमः सभायः सभापनियश्च घो नमः ॥ १६ ॥ नमः समाय: सभापतियः इति सभापति-य: च वः नमः ॥ १६ ॥ म० मा० मा० नमः समाभ्या संघीभूयाऽऽसीनेभ्यः । सभापतिभ्यश्च वो नमः । संघाताना स्वामिभ्यः । स्थानपनिभ्यो वा । पत्यावैश्वर्ये । इवि पूर्वपदकृतिस्वरत्वम् ॥१६॥ 'नमो अश्वत्योऽश्वपतियश्च वो नमः ॥ १७ ॥ नमः अधयः अश्वपतिय इत्यश्वपति-यः च वः नमः॥१७॥ इति रुद्राध्याय तृतीयोऽनुवाकः। भ० मा० मा० नमो अश्वेभ्योऽश्वविग्रहभ्यः । केचिदाहुः-न विधवे स्वं धनं येषा वेऽस्वा * अश्वाः, वेभ्यः । निष्परिग्रहेभ्य इति यावत् । अश्वपतिभ्यन वो नमः । अश्वाध्यक्षात्मभ्यः । महाश्रीमद्भयो वा । पूर्वव. स्वरः । स वै वे देवस्यानुचरा देवस्यैव वा लीलाविग्रहविशेषाः ॥१७॥ अर्थतस्पानुवाकस्य पुरस्मरणम्-कृच्छं चरित्वा पञ्चसहस्रनपास्कृतपुरश्चरणो भगति । जनपदव्याधिप सत्सु राजा शान्ति कारयेत् । सिद्धामणेरेका. दशभिरीश्वरालये जपा कार्यः । पञ्चमिर्जपा । पञ्चमिहामः । एको ब्राह्मण- स्विलादनं प्रतिनमस्कारं जुहुयात् । शतसहस्त्र नपः । एवं कवे जनपदन्या- धिनश्यति । चाइनानां रोगे तिल पिष्टमिश्रापैराहुतिपारेकादशसहस्रहोमादा- नाना सामान्पश्याधिनश्यति । अन्ययाधों वाहनावासेऽपामार्गतण्डुलेराज्य- * सशयोरमैदे पढान्ति केनित् । न विद्यते वस्तन धन येषा त इसपि भाव्यपाठः । 1

·४२
सापणाचार्यममारकरभाष्यसहित:-
[H័នទី១]
म.भा.भा.
1
.
द्वादशं यजुराह-
नमोऽस्पट्यो विध्ययन
वो नमः ॥ १२ ॥
नमः अस्यय इत्यस्य॑त्-यः विध्यद्भय इति विध्यत्-य:
च वः नमः ॥ १२॥
सा०मा० मुक्तस्य वाणस्य लक्ष्यपर्यन्तं गमनमसन वस्य फर्वारोऽस्यन्ता।
कक्ष्यसमीपगतस्य वाणस्य लक्ष्पे प्रवेशो घेघस्वस्य कारो विपन्तः॥१२॥
नमोऽपद्भया । 'असु क्षेपणे । विसृज्य शगविक्षिपदयो
रिपुदेई मापपद्धयः। विध्यद्भयच वो नमः शत्रुशरीरं वाडयद्भया ।। १२ ॥
सा०मा० प्रयोदशं यजुरारभ्य सदशयजुष्पर्यन्तानि स्पष्टानि यनॅप्पाह-'
नम आसीनेयः शयानापश्च
वो नमः ॥ १३॥
नमः आसीनेयः शयानेषः च वः नमः ॥ १३ ॥
म०मा०मा० नम आसीनेभ्यः शयानेभ्यश्च वो नमः । उभपे प्रसिद्धाः।
अनुदातत्त्वान्डित्त्वाच कसार्वधातुफानुदात्तत्वम् ॥ १३ ।।
नमः स्वपझ्यो जाग्यश्च
वो नमः ॥ १४ ॥
नमः
स्वपत्-यः जायद्य इति जाग्रत-
१यः च वः नमः ॥ १४ ॥
५० भा० भा० नमः स्वपद्भयो जाग्रयच यो नमः । प्रसिद्धा एव । उक्त
एव स्वरा ॥ १४॥
नमस्तिष्टंट्यो धावन्यश्च
स्पपद्य इति
वो नमः ॥ १४ ॥

·। म.०० रुद्राध्यापा। ४३ नमः तिष्ठन्य इति तिष्ठत-यः धावद्भय इति धावत-य; चवः नमः॥ १५॥ म० मा मा० नमस्तिष्टगयो पावन यश्च वो नमा। भदपदेशाल्लसार्वधातु- कानुदात्तत्वम् ॥१५॥ नमः समायः सभापतिश्यच घो नमः ॥ १६ ॥ नमः समायः सभापतित्यः इति मभापति-यः च वः नमः ॥ १६ ॥ म. मा० मा० नमा समाभ्या संघीभूयाऽऽसीनेभ्यः । सभापतिभ्यश्च वो नमः । संघाताना स्वामिणः । स्पानपतिभ्यो चा। पत्यविश्व । इदि पूर्वपदपकविश्वरत्वम् ॥ १६ ॥ नमोअश्वेयोऽश्वपतिायश्च वो नमः ॥ १७ ॥ नमः अश्वायः अश्वपतिय इत्यश्वपति-यः च वः नमः ॥ १७॥ इति रुद्राध्याये तृतीयोऽनुवाकः। भ. मा० मा० नमो अश्वेभ्योऽश्वविग्रहेन्या । केचिदाहु:-न विद्यते स्वं धनं येषां तेऽरवा * अश्वाः, वेभ्यः । निष्परिग्रहेभ्य इति यावत् । अश्वपतिभ्यश्च वो नमः । अश्वाध्यक्षात्मभ्यः । महाश्रीमद्भयो वा । पूर्वव- स्वरः । स वै ते देवस्यानुचरा देवस्यैत्र वा लीलाविग्रहविशेषाः ॥१७॥ अवस्यानुवाकस्य पुरश्चरणम्-कच्छं चरित्वा पञ्चसहस्त्रनपात्कमपुरचरणो भवति । जनपदव्यापिपु सत्सु राजा शान्ति कारयेत् । सिद्धामणैरेका. दशभिरीश्वरालये जपा कार्यः । पञ्चमिर्जपः । पञ्चभिहामः। एको ब्राह्मण- स्तिलादनं प्रतिनमस्कार जुहुयात् । शतसहस्र जप, । एवं कने जनपदव्या- धिनश्यति । वाहनाना रोगे तिपिष्टमिश्रापुपैराहुविमानेरेकादशसहस्रहोमाता- इनानां सामान्यव्यापिनश्यति । अन्यमाधों वाहनावासेऽपामार्गतण्डुलेराज्य *शयोरमेदं पठन्ति केचित् । न विद्यते सस्तन धन येमा त खपि भाभ्यपाः ।

·१४ तापणाचार्यभट्ठमारकरभाष्यसहितान००) मिरष्टसान जुड़याइ। पां ध्याधिनश्यति। प्रधानन्याधी शुदतण्डुरैराग्य सिका मोरालये शसहस्र जुहुयात् । अमास्याना रोगेऽपि दुर्वापामा। प्रत्येकमष्टसहस्र जुहुयाचेपी पार्निश्यति । राजव्यापायुपते-सिदो- ह्मणैरेकविंशत्या कार्यम् । पामेको ब्रह्मा । राजममाण सर्वतोऽनिकुण्ठं करवा तत्र मषिताग्निपापाय इंद्रं भूत्वा जुहु । सादुलतिलपामाकनीधारापामार्ग- दुर्वाकमळफिअल्कशुद्धोदनान्यानि होमपाणि । सर्वे च गव्याज्यमिश्रं च भवति । सरमादग्निकुण्टाइक्षिणपश्चिमतः फळ जम्पूर्ण स्पृष्ट्वा ब्रह्मा जपेत् । आहुविरपि सप्तनाडिफान्ता निरन्तरम् । एरममावास्याप्रमृत्पमावास्यान होगा। अप शनरोग 'उदीर्णधेदुदयात्ममृत्पारतमयादोमा । नाटिकाहोपरप दक्षिणा प्रतिदिन प्रतिपुरुषमनिष्कः । दिवा होमे सद्विगुणम् । आचार्यस्प नदि गुणम् । कळपजलेन मोतर्ण राजोपमोग्पद्रव्येषु कर्तव्यम् । एवं कचे राज. रोगो विनश्यति । अन्यदम्युच्या-राजरोगविनाशार्थ नित्यवदनेनानुवाकेन शुक्लबण्डुलैराज्यतिलमिश्रितैरष्टसहस्रमाहुत्यो होवपाः । अनेन राजा नित्य नीरोगो भवति दीर्घायुष भवति । अन्येषामपि रोगे सत्पनेनानुवाकेन पविनमस्कारं तिळबीदियवेराज्याक्तर्मपुसिक्तैरष्टसहस जुहुयातेषां पाधि- नश्यति । अनेनानुवाफेनापिचारा उत्पन्व-राजा चान्पतरस्य राष्ट्रस्प रोगवाहुल्यमिच्छन्नान्नैव वाराहादिभिर्मासैलसं होपा कार्थः।( मं कुर्यात् ।। रिपुराष्ट्र समुद्दिश्याभिचार करोमि फटस्वाहेति । एव मांसहोयेन रिपराष्ट्र मजाश्च शुष्यन्ति । अय वैककृतसमिी रक्तसूत्रवेष्टिवाभिः शतसहस्री होमा। अनेन शवोर्महाज्वरो भवति । परराजनेरुपभोग्यं जलादिफ वस्तु स्पृष्ट्या वीक्ष्य वा शतसहस्र नपं कुर्याद । यस्तदस्तूपयुके स संवत्सरानश्यति । मशानामाचर्फसमिद्भिः श्वसवत्सरं(सहस्र) जुडपात । वेन शत्रुराजनगर च्याधिना नश्पति। अारण्यं भवति । अनेनैव चामुण्डाल दक्षिणाभिमुखो भूत्वा मापतिलैस्तेलाकैरेकादशसहस्र जुहुयात् । परराष्ट्रपजा च परिका- भिर्वाध्यते । अनेनैवापरपुच्यते-पविपद्वारे शंभोराकये देवस्य पादपी- ठेऽमिपपरमारिणं स्पृष्ट्वा सक्षसहस्र जपेत् । शत्रुराज्य स्मृत्वा मन्त्रान्त 'प्रज्वल ज्वालापस्पारिन् । इति वदेत् । एतेन राजशत्रुरपस्मारी मरति। अनेनैव- सर्वपदग राजान स्मृत्वा शुद्धतण्डळकृतपिटेराहुतिमात्रा प्रतसहस्रहोमेन राज- यःमोत्पद्यते । तेनैव नश्यति । अय ध्यानस्- रूपयौवन संपन्ना मूसर बनदेवता । पुष्पिताशोक'नागमकारभिशपमः ॥ 4 ·. ०००] 'ट्रावाया। पञ्चविंशतिनो मांयूरकृवशेखो। भकोडवरचन्द्रपूर्णविम्बसमाननः ॥ भान्ते बदकपदान्दो पसानधर्म कोमलम् । सम्यापसव्यविधृतकृतमालाविभूषिता ।। धाराफदम्यपुश्चन नाभिदेशमलम्यिना। भाजयपेक्षणीयेन प्रेक्षणीयोऽपि अमिः ॥ पार्याऽस्य चारसर्वाङ्गी वन्यालंकारभूषिता । भादर्शति शीमानां न्यानामिव निर्मा। उस्या हस्ते पदत्वा परमेकच निर्मलम् । द्वितीयमसमालम्य शिष्टं वामेन बाहुना ।। सुगन्धिपुष्पस्वयफपाघायाऽऽघाय' पाणिना । राज्यमानो मन्दमन्दं नवपालपशाखयाना समावृतो वाळकैघ श्रमिधापि मनोहर गच्छभिरग्रतो प्रतिव्यो जगतां गुस एवंमूतों महातेजा किरातवपुरीश्वरः । इति थीभट्टभास्करविरचिवे यजुर्वेदभाष्ये श्रीरप्रश्ने नमफे तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ इति तृतीयोऽनुवाक। सा० पा० तृतीयानुवाके यांन्युभयतोनमस्काराणि यāयुक्तानि वेभ्यो:- न्यानि कानिचिर्दुभयवानमस्काराणि यषि चतुर्थेऽभिधीयते । सत्र प्रथमं यजुरांह- नम आव्याधिनीयो विविध्यन्तीयश्च वो नमः ॥ ३ ॥ नमःआव्याधिनीयाइत्याच्याधिनीया विवियन्तीय इति वि--विष्यन्तीभ्यः च वः नमः॥१॥ सा० मा आ समन्ताद - भक्ताः स्त्रीमूर्तष आव्याधियो विशेपेण शका विविधपन्ध्यस्वाभ्यो नमः ॥ १॥ : कमिडमिति।

·सायणाचार्यभट्टमारकरभाष्यसहित न०००) भ० भा० भा० नमः आन्पाधिनीभ्य इत्यस्यानुवाकस्प दुर्वासा ऋषिः । उणिवछन्दः । शंभुर्देवना । अतः परं क्रियागुणद्रव्यविषयमाधिपत्यं द्रष्टा ध्यम् । अस्मिन्ननुवाफे सर्वे मन्त्राः प्रत्यक्षकवाः । संघात एव च नमस्त्रि यते । नम आध्यापिनीभ्या 1 आविष्यन्ति सर्वतस्तादयन्वीत्पान्याधिन्यो रुद्रसेना जातिविशेषाश्च । पूर्ववणिनिःस्वरश्च विविध्यन्तीभ्यश्च धो नमः । विविधं बहुपकारं नादयन्तीभ्यः ॥१॥ द्वितीयं यजुराह-- नम उगणापस्तुहती यश्च वो नमः ॥ २ ॥ नमः उसणायः तृतीयः च वः नमः ॥ २ ॥ सा० मा० उत्कृष्टगणरूपाः सप्तमातृकाधाः स्त्रिय उगणाः । हिसितुं समर्थी दुर्गाद्या उग्रदेवतास्तुंइत्यस्ताभ्यो नमः ॥ २ ॥ म० मा० मा० उगणाभ्यः । उत्कृष्टगणाभ्य उद्गीर्णगणाम्यो धा । उदोऽ. स्पलोपश्छान्दसः। पत्पत्रिगुणैः सर्वः क्रमादाख्या योचरम् । सेनामुखं गुल्मगणो" इति गणलक्षणम् । पचिरका । तृतीभ्पश्च वो नमः । हिंसाविशेषानुत्पादयन्तीभ्यः । 'तृह हिंसायाम् रोपादिका । शतुरनुपः' इवि नया उदात्तत्त्वम् ॥२॥ तृतीयं यजुराह- । नौ गृत्सेयौ गुत्सपतियश्च वो नमः ॥ ३ ॥ नमः गृत्सेश्यः गृत्सपतिय इति गृत्सपति-यः च वः नमः ।। ३ ।। मा० मा गर्धनशीला गृत्साः । विषयलम्पटा इत्यर्थः । तपा पालका गृत्समवयस्वेभ्यो नमः ॥ ३॥ म० मा० मा० नमो गृत्समो मेधाविया । ये युदिमत्तपा नीवन्ति ते ·- [न०प००] रुद्राध्याय।। गृत्सा। 1 गृत्सपतिभ्यश्च वो नमः । ये बुद्धिमत्ता गृत्सान्ति जीवन्ति नेपा पतिभ्यः स्वामिभ्यः । पत्युचरकक्षणं पूर्वपदमकृतिस्वरत्वम् ॥ ३ ॥ चतुर्थं यमुराह- नमो बातयो वातपतियश्च वो नमः ॥ ४ ॥ नमः वातपः वातपतिय इति वातपति- यः च यः नमः ॥४॥ सा० भा० नानाजातीनां संघा वातास्तपापाळका व्रातपतयस्वेभ्यो नमः||४॥ म. मा० भा० नमो बातेभ्यः । नानाजानीया अनियतवृत्तय उत्सधजी. विना संघा मावास्वेभ्यः । बावपतिभ्यश्च वो नमस्तेषां प्राताना पालपितृ- - भ्यथना४॥ पञ्चमं यजुराह-- . नमो गणेयो गणपतियश्च यो नमः ॥ ५॥ नमः गणेयः गणपतित्य इति गणपति-यः च यः नमः ॥ ५॥ सा• भा. देवस्थानुचरा भूतविशेषा गणास्तेपी पालका गणपतपस्वभ्यो नमः॥५॥ भ० मा० मा० नमो गणेभ्यः । प्रमथादिदेवानुचरेभ्यो भूतगणेभ्यः । गंग- पपिपश्च वो नमः । वैपां गणानां पालपितृभ्यश्च ॥ ५ ॥ षष्ठं यजुराह-- नमो विस्पोयो विश्वरपेयश्च वो नमः ॥ ६॥ नमः विरूपाय इति वि-रूपेयः विश्वरूपाय इति विश्व--- पेयः च यः नमः ॥ ६॥ -- ·-- ४८ सायणाचार्यभभास्करभाष्यसाहता [न०१०१०] सा०, मा. विरूपा विकवरूपा नममुम्हादयः । विश्वरूपास्तुरंगगलवयमा दिनानाविषरूपधारिणो भूत्यातेभ्यो नमः ॥६॥ म० मा० मा० नमो विरुपेभ्यो विकृतरूपेभ्यः । नममुण्डादिभ्यः। ना- तिरिक्ताङ्गेभ्यो वा । विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः । स्वेच्छया गजसिंहन्याया• दिनानारूपधारिभ्यः । बसचीही विश्व सहायाम् " इति विश्वशन्दोऽन्तो- दाचा॥ सम्म यजराह- नमो महचः क्षुल्लकापश्च वो नमः ॥ ७॥ नमः मह इति महत्-यः क्षुल्लकेय: च वः नमः ॥७॥ सा० मा० अर्णिमाघेश्वोपता महान्तः । तद्रहिता शुल्लकाः ॥ ७ ॥ म० मा० मा० नमो मानधः । ज्ञानाकारमपावैर्वृहद्भयः । पानधिकत्येदं भवति- सार्केन्दुग्रहनक्षत्रा.यां कुर्यये पहीतले । पाप्यागुणमेश्वर्य पे न यान्ति सुविस्मयम् ॥ येषां विस्मयते नित्य कर्मभिमंगवाशिवः ।। इति ।। शुलके पथ वो नमः क्षुद्रहानाकारममावेभ्यः । यद्वा सोदयिता लोह- यित्वा कदनं कृत्वा वर्षमानेभ्यः । अन्येऽपाहुः-शुधं सोदं वा लान्वीति, शुल्ला वा मागिवीय क इति ॥ ७ ॥ माष्टमं यजुराह- नमो गयापोऽरथेप-, श्च वो नमः॥ ८॥ नमः थिय इति रथि- यः अरथेयः च यः नमः ॥८॥ सा० मा० स्यपारूढा यिनस्तदहिता आयास्तेभ्यो नमः ॥ भ. मा० मा० नमी रविभ्यो स्यवद्भयो स्थारुदेभ्यः । अरयेभ्यश्वको नमस्ताविपरीने या पदावि-पः। 'नमुभ्याम् ' इत्युत्तर पदान्तोदात्वम् ॥८]l. 1 न

·४९
न.प.] रुद्राध्यायः
सा० मा० नवममारभ्य सप्तदशपर्यन्वानि स्पष्टानि यथ्याह ।
नवमं यजुराह-
नमो रथयो रथंपतिपश्च
वो नमः ॥ ९॥
नमः स्थायः रथंपतिभ्य इति रथंपति-पः च वः नमः॥९॥
म. मा० मा० नमो रयेभ्यो स्थरूपेभ्यो स्थावयवभूतभ्यो वा ।
ययाऽऽह महामारते-
हयांश्च चतुरो वेदान्सर्वदेवमयं स्यम् । इति ।
भविष्यत्पुराणे च-
अर्काब्जनेमिर्वेदापनपनियन्मसन्मयः ।
पुरारे। फल्पिती देवा स रयो ब्रह्मसारयिः ॥ इति ।
स्थपविभ्यश्च वो नमः । रयस्वामिभ्पः ॥९॥
दशमं यजुराह-
नमः सेनाभ्यः सेनानिार्यश्च
वो नमः ॥ ११ ॥
नमः सेनाभ्यः सेनानिय इति सेनानि-यः च वः
नमः ॥१०॥
म०मा०मा० सेनाभ्यः सेना भूत्वा क्रांड यः । सेनानिभ्यथ धो नमा
सेनानेतृभ्यः । छान्दसो हस्वः ॥ १० ॥
एकादशं यनुराह-
नमः क्षत्रायः संग्रहीतयश्च
वो नमः ॥११॥
नमः क्षाय इति क्षत्-त्यः संग्रहीतृय इति संग्रहीत-
श्यः च क नमः॥१३॥
५०मा०मा० नमः सत्तृभ्पो स्यानो शिलपितृभ्यः । संगृहीतृभ्पक्ष को
नमा सारथिभ्यः । ये रश्मीन्संगृहन्ति ॥ ११ ॥

·सा० मा पक्षिजानां चातका. पुजिया । मन्स्यघातिनो निपादास्तेम्पो पवा वपसावपिवारसा वेपन निपादेभ्यथो नमः। मत्स्यघातिनो नि- पावावे हि नितरी सातपिवार । सपशोज माापिनुकापतात् ॥ १४ ॥ भाषणाचायमभास्करमाप्पाईवा- - (न०००] द्वादश यनुराह- नगस्तायो रथकारापथ वो नमः ॥ १२॥ नर्मः तक्षीय इति तक्ष-यः रथकारुप इति स्थ-कारायः च वः नमः॥ १२॥ भ०भा०भा० नमस्तक्षभ्यो वर्धकिया सरे ते शिल्पिनो जातिविशेषा देवाधिष्ठानशङ्कया नमरिक्रयन्ते । रथकारे पश्च वो नम । साधुरयक- र्तृभ्यः ॥ १२ ॥ प्रयोदश यजुराह-- नगः कुलालेयः कापश्च यो नमः ॥ १३ ॥ नमः कुलालेपः कमीरीयः च वः नमः ॥ १३ ॥ म०मा०भा० नमः कुलालेपः पुम्भकारेभ्यः । ते हि कुं मृदं लाळपौ। 'छल ईप्साया । कारेभ्यश्च वो नमः । लोकार-पा । तेषां हि अरमलं पछि कर्म भवतीति काराः ॥ १३ ॥ - चर्दिश यजुराह- नमः पुनिष्टयो निपादेयश्च यो नमः॥ १४ ॥ नमः पुजिप्टेयः निपादेयः च वः नमः ॥ १४॥ नमः ॥ १४॥ भ० भा० मा० नमः पुसिष्टम्य । पक्षिणा बन्धकमाते दि पुञ्जिना संघ- ·[...] स्वाध्याया। पदशं यमुरार- - नम इपुरुड्यौ धन्वन्द्व वो नमः ॥ १५॥ नमः इपुरुङ्ग्य इतीपुकृत्-यः धन्वरुङ्ग्य इति धन्वछन्- यः च वः नमः ॥ १५॥ म०मा०मा० नम इपुकमया साधुशकदया। धन्वनयध वो नमः । साधुपापकर्तृभ्यः ॥ १५॥ पोडशं यजुराह- नौ मृगयुषःश्वनियश्च वो नमः ॥ १६ ॥ नमः मृगयुष्य इति मृगयु--यः श्वनिम्य इति श्वनि--यः च वः नमः ॥ १६॥ सा० मा० शुनां गलेषु बद्धानां पाशानां धारकाः श्वनयः ॥ ११ ॥ म० मा० भा० नमो मृगयुभ्यः। मृगव्याधेभ्यः । ते हि मृगान्यानित सात- स्पेन जिघांसया । 'मृगवादयश्र' इति याते: कुप्रत्ययः । यदा मृगमात्मन इच्छन्तीवि सुप आत्मनः क्यच । क्यान्दास' इत्युप्रत्ययः । 'मच्छ. न्दस्यपुत्रस्य ' इतीवाभावः । वनिभ्यश्च वो नमः । शुनो नेतृभ्यः पाल. यन्ति ये शुनः श्यागणिका: । छान्दसं द्वस्वत्वम् ॥ १६ ॥ सप्तदशं यजुराह-- । नमः श्वस्य श्वपत्तिापश्च वो नमः ॥ १७॥ नमः श्वाय इति श्व-यः श्वपत्तिाध इति श्वपति--१यः च पः नमः ॥ १७ ॥ इति स्वाध्याये चतुर्थोऽनुपाया। सा०मा० अत्र द्विनीयानुवाको, लोहार्यदेववातिप्रापापन स्तोतुं प्रवृत्ता।

·२२ सायणाचार्यभट्टमास्करमान्यताहता -०००) कुतीयानुवाकोरमूर्तिभावापेन स्वोतुं महतः । चतुर्थी नानानाधिमूर्तिभाषा- स्पेनवि विभागो द्रष्टव्यः। इति सायणाचार्यविरचिवे पायवीये वेदार्यप्रकाशे यजुःसंहितायां चतु र्यकाण्डे पश्चममपाठके श्रीरुद्रभाष्ये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ म०मा०मा० नया वभ्पा वरूपधारिभ्यः। 'सावफाचा इविमाप्तस्य विम- पत्युदाचत्वस्य न गोषन् ' इति भविपघः । श्वपतिपय मो नमः । गुना स्वामिभ्यः । क्षेत्रपालरूपेभ्यो बा। पत्युचरपदलक्षणं पूर्वपदमकृविस्वरत्वम् । एकरूपेभ्यो युष्मभ्यं नमः । केचिदागुः-सर्वेऽपि च विविघाराधनसंपणीव. परमेश्वरप्रसादमाजो जातिविशेषा एव नमस्क्रिपन्त इति ॥ १७ ॥ अयास्यानुवाकस्य पुरवरणम्-कच्छं द्वादशराय ददधै च कृत्वानवसहस्र जपेत् । ततः शिवालपेऽटसहस्रं मदसिणं कुर्याधावत्मदक्षिणासमाप्तिस्वावनि- सन्वरं जपेत् । सदा कठपुरम्धरणो मवति । अत्र दिनादयो न मेक्षिवपाः । पदा कीचस्तदा कर्तव्यम् । राजयल्पावो मयः सिदं दिनं सत्वा शान्ति कुर्यात् । सो हतो विप्रः कारयितुमौ उद्देकदेशे कुण्ठं बाहुमात्र विधाय नस्प पुरोदि कृत्वा सत्र नव घट जलपूर्ण तन्तुवेष्टित निधाय देवमनेनानुवाकेनाss- घाम गन्यादिमिरभ्यर्य गन्धं कर पुष्पं तामरसं धूपसुशीरादिदशाङ्गं दीपं सर्पिषा समयैवपाराध्याऽऽस्मानयपि तत्रूपाराध्यैकादश दिनानि दीसिवा कुर्यात् । पारम्मदिने मन्त्रपुष्पान्तं कृत्वाऽनुवाकनैकादशलत्वः पविनम- स्कारमाव्येन हुत्वा तत्संनिधावेकविंशविसहस्र जपेत् । सदा वत्प्रभृति याव. दन्तमग्निः संरक्ष्या । वोऽपि परश्वो नित्यकार्य कृत्वा तिललाजदूर्वावीदिय- वैराज्यपधुसिक्तरेकादकत्वोऽनुवाकेन होमा। एवं त्रीणि दिनानि प्रतिदिन मधुसापिपा जुहुयात् । ततो दे दिने सम्माष्टमे अश्वत्यापामार्गहोमः पूर्ववत् । तत एकदिनमुदयात्ममृति आस्तमयमावश्यकनित्याविरोधेन निरन्तरपनुवाफ जपेत् । तत्रौ नवमे मधुसपिपा होमः । दशम उदयास्तमयं जपेत् । ततः समा- सिदिनेऽनेनानुवाकेनायसहस्रकमलपुष्पा प्रतिनमस्कार देवपाराषपेत् । ततो गोरीमाराध्य बानाधिनिर्मोचनपस्त्विति वाच्यम् । दानकालेऽसहसं सदपटश्यं वा राज्ञः। इतरेपामष्टशवं वद पञ्चविंशतिनिष्क वा एवमेकस्य पृथग्दानम्। ततः कर्मदक्षिणा दातच्या । प्रतिदिन कनिष्कम् । नतोऽपि सर्च दक्षिणति धेनुर्देया। एवं समाप्य देवं विसर्जयेत् । देवाकयादिकर्तुरेवम् । ततो घटजलेन सं स्नापपत्ताशयद्वा । एतेन राजयक्ष्मा नपतिभुप्रसादादेव दीर्घायुभवति । अनेनैवानुवाकैन मशान्तिच्यते । मेहवानवामौ मधुसर्पिएर ।

·FOR००] पदाध्यायः। प्रतिनमस्कारं नवसहस्रमाहुती दुपान्मही नश्पति । अन्येपामपि कुष्ठादीनां तसहस्रमनुवा जपेत् । व्याधयो नश्यन्ति । ज्वरादिसनिपाचे पत्तो ब्राह्मणो नाभिपात्रे जले स्रोतास स्थित्वा रक्तकमलमष्ट सहसं प्रविनमस्कार सिपेत् । शेर्पण भृङ्गिरिदिपूना कर्तव्या । एवं कृते महाज्वरो नश्यति । पूर्व- मनेन राजयक्ष्मणो निहरणमुक्तम् । घोरत्वाद्राह्मणो विद्वानेव गुरुभवेद- न्पया फळप्रिया भवति । वस्मादलोपा कार्य । वो ध्यानम्- मस्पोद्धासितसाङ्गजटामण्डलमण्डितम् । ध्यायेच्या पारडं गणेश्वरयुवं हरम् ।। इति श्रीमभास्करविरचित्रे यजुधेदमाप्ये थी रुद्रपश्ने चतुर्योऽनुवाका । इति चतुर्पोऽनुवाकः । सा० मा० चतुर्थेऽनुवाफ उभयतोनमकाराणि यजपि समापितानि । अय पञ्चममारभ्य नवमान्तेष्वनुवाकेषु नमस्कारौपक्रमापेव यष्याम्नायन्ते । तध पञ्चमानुवाकै प्रपमं यजुरारम्य पञ्चदश यजूप्याह- नमो भवाय च रुद्राय च ॥ ५ ॥ नमः भवाय च रुदाय च ॥ १ ॥ सा० मा० भवन्ति प्राणिनोऽस्मादिति भवः । रुत् रोदनहेतुभूतं दुःखं द्रावयतीति रुदः॥१॥ म. पा० मा० नमो भवाय च नमो ज्येष्ठाय चेत्यनुवाकयोऋषिदेवता च भगवाशंभुरेव । छन्दो महाविराट् । एवं त्रिभिरनुवाफदेवस्य विश्वाधिपत्यं प्रतिपादिवम् । अतः परमष्टमूर्त्यधिष्ठानभेदेन च देवः स्तूयते । गता मयतो- नमस्काराः। अतः परमन्यवरवोनमस्काराः । तत्रापि पुरस्तानमस्कारा:-नमो भवाय च रुद्राय च । भवत्यसौ सर्वत्र सर्वदेवि भवा। पचायच् । भवत्येव न कदाचिदपि न पववीति । भावयति सर्व माव्यते सबैरिति वा । 'बहुलं संज्ञा. छन्दसो' इति गिलुङ । भवत्यस्मिन्सर्वमिति वा । व्यत्ययेन मदोरम्' उञ्छादिष्टव्यः । भर्य चाटमूर्विधपामपिष्ठाता । रुद्राय न्याख्यानम् । अयं सूर्यस्याधिष्ठाता । भव एवाधिष्ठातृमफरणे पुनराम्नायते ॥ १ ॥ नमः शर्वाय च पशुपनये च ॥ २॥ नमः शर्वाय च पशुपतय इति पशु-पतये च ॥ २ ॥ । .

·- । सायणाचार्थमशाफरभाष्यसहित:- [ग.ieo सा० मा० शृणाति हिनस्ति पापपिति धनः । पशुसमानानशानिनः पुरुषा. पालयतीति पशुपरिः ॥ २॥ 4. मा० मा० नमः पि च । शृणाति दिनस्ति सर्वमन्त काल इति पर्व। ' हिंसायाम्' । 'गाभ्यो वः । अयगमेरधिष्ठाता । पशुपतपे च पशूना पालयित्रे । पुनराग्नाचं पूर्ववत् । अयं हि भूपेराधेष्ठावा । पाने ईतिः । परादि- इन्दसि बहुलम् ॥२॥ नमो नीलग्रीवाय च शितिकण्ठाय च ॥ ३ ॥ नमः नीलग्रीवायेति नील--ग्रीवाय च शितिकण्ठायेति शिति-कण्ठाय च ॥ ३ ॥ सा• मा० कालकूटधारणेन नीलवणे ग्रीवरदेशो यस्पासी नीग्रीवा शिति पतवर्णोऽवशिष्टः फण्ठप्रदेशो यस्यासो शितिकण्ठः ॥ ३ ॥ म० भा० मा० नमो नीलग्रीवाय च । व्याख्यातम् । शितिकण्ठाय च । "शिवी घालमेचको" इति निघण्टुदशनात् । सहस्र तमो हि भागो भगवतः फण्ठस्य कालरविपानलेन नीलिमानमगाव । पहाऽऽदस पुनर्वचनम् । यथाऽम्बिकापतप उपापतपे पशुपतये नमो नम इति । शितेनित्यानहनिधि उत्त- रपदपकविस्वरत्वम्। 'चाइभिटामदन्तानाम् ' इति कण्ठशब्द आगुदात्तः॥३॥ नमः कपर्दिने च व्युप्तकेगाय च ॥ ४ ॥ नमः कपर्दिने च व्युनिकेशारोति व्युत--केशाय च ॥ ४ ॥ सा० मा० कपर्दो जटाजूटोऽस्यास्वीवि कपदी । मुण्डितकेशो न्युप्लकेशः । पाशुपादिपेण कपर्दित्वम् । यत्पादिवेपेण मुण्टिक्केशवम् ॥ ४ ॥ म० भा० मा० नम कपर्दिने च । स्पष्टम् । व्युप्लकेशाय च । मुण्डिवकेशाय च यजमानमूर्नपे । अर्धमुण्डितकेशो न्युप्तकश इत्यन्ये । पूर्वपदाकृतिस्वरत्वम् । तत्रापि गतिरनन्तरम्' इति गनः प्रकृतिस्वरत्वम् । 'उदात्तस्वस्तियोर्पण। इत्युकारः स्वर्पते ॥ ४ ॥ नमः महस्राक्षायं च शतधन्वने च ॥ ५ ॥ नमः सहस्राक्षायेति सहस्र--अक्षाय च शतधन्धन इति शत- धन्वने च ॥५॥ .

·न०५००] रुद्राध्यापः।
५५
सा मा० इन्द्रवेपेण सहसातत्वम् । सहस्रशुजावचारित्वेन संख्याकैर्ध-
नुभिरुपेतत्वम् ॥ ५॥
म० मा० भा० नमः सास्राक्षाय च । बहुचक्षुप इन्द्ररूपिणे वा । शतय-
बने च बहुधन्वने यह्वायुधाय वा ।। ५ ।।
नौ गिरिशाय च शिपिविष्टाय च ॥ ६ ॥
नमः गिरिशाय च शिपिविष्टापति शिपि-विष्टाय च ॥ ६ ॥
सा० भा० गिरी फैलास शेते विठवीवि गिरिशः । विष्णुमतिधारी शिपि-
" विष्णुः शिपिविष्टः" इति श्रुतेः ॥ ६ ॥
भ० भा० भा० नमो गिरिशय च । व्याख्यानमेव । शिपिविष्टाप च ।
निष्टिवपाप सर्वदा देवदारुचनादेशादौ वा । यद्वाऽऽदित्यात्मने । पया
कन्दपुराणे-
त्याच्छपनयोगादा शीति वारि प्रचक्षते ।
सत्यानादक्षणाद्वाऽपि शिपयो रश्मयो मनाः ।।
तेषु मविष्टः सविता शिपिविष्टस्वदीच्यते ।
या पशवः शिपषः । " यलो व विष्णुः पशवः शिपिः" इति ध्रुवे ।
सर्वप्राणिनन्तर्यामिरूपेण प्रविष्टायेत्यर्थः ॥ ६ ॥
नमो भीदुर्भमाय चेपुमते च ॥ ७ ॥
नमः मीढुष्टमायेति भीदुः-तमाय च इयुंमत इतीपुं-मते
विटः।
सा मा० मेयरूपेणात्यन्त वर्षपिता पीहुटमः । चाणधारक इषुपान् ।।७।।
भ० भा० मा० नमो मष्टिमाय च । सेक्तृतमाघ । अपस्मयादित्वेन भसं.
अस्वाइसोः संमसारणम् । इघुमते च बहिषव इपुड्स्वाय वा । महाशायति
यावंत ॥ ७ ॥
नमो ह्रस्वाय च वामनाय च ॥ ८ ॥
नमः हस्वायं च वामनाय च ॥ ८॥
'सॉ० भा० शरीरेइपमाणत्वं हस्वस्वम् । अगुस्यायनवसंकोनाद्वाप.
नस्वम् ॥ ८॥

·५६ सायणाचार्यभट्टभास्करमा पसहिता--न०प०१०] म० मा० मा नमो हस्वाय च । अल्पप्रमाणाय । वामनाय च । संकुचि- वाङ्गाय ॥ ८ ॥ नो बृहते च वायसे च ॥ ९ ॥ नमः बृहने च वायसे च ॥ ९ ॥ सा० मा० आकारेण प्रौढो बृहन् । गुणैः समृद्धो वर्षीयान् ॥ ९॥ भ० भा० भा० नमो बृहते च । आकारेण महते । " वृहन्महतोरूपसंख्या- नम् ' इति विभक्केरदाचत्वम् । वर्षीयसे च वृद्धतमायाकारेण मानादिना वा। प्रियस्थिरादिना वृद्धस्य वादेशः ॥९॥ नो वृद्धाय च संवृध्वंने च ॥ १० ॥ नमः वृद्धाय च संवृध्वन इति सं-वृध्वने च ॥ १० ॥ सा. मा० वयसाऽधिको वृद्धः । सम्यकश्रुतिभिर्वधिना संवृध्वा ॥ १० ॥ भ० मा० भा० नमो वृद्धाय च वयसा महवे । संवृध्वने च सम्पग्वृद्धाप । स्तुतिमिनित्यं वर्धमानास्पर्थः । यथा “ वर्धन्तु त्वा मुटवया" इति । यद्वा सम्परवयित्र भकानाम् । पूर्ववण्णिलक् । अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते । इति कनिम् ॥ १० ॥ नमो अग्रियाय च प्रथयाय च ॥ ११ ॥ नमः अप्रियाय च प्रथमाय च ॥ १३ ॥ जगदुत्पतेः पूर्वमवस्थितोऽग्रिया। समापो मुख्यः प्रथमः ॥११॥ म. भा० मा० नमो अग्रियाय चाग्ने भवाप । ' अग्रावत' इति यत् । 'योनापा' इत्पायुदात्तत्वम् । छान्दस इकारोपजना ( यदा 'पच्छौ च' विधा छान्दसमायुदात्तत्वम् । प्रथमाय च प्रधानाप च ॥ ११ ॥ नमें आशय चाजिराय च ॥ १२ ॥ नमः आशे च अजिराय च ॥ १२॥ HT० मा० आशुष्यापी । अजिरो गमनकृशका ॥ १२ ॥ भ. मा० मा० नम आश्वे च शीधन्यापिने । प्रश्नोत: चापाजिपि' इस्युमत्ययः । अजिराय च । गमनकुशलाय । अज गतिलेपणयो। सजिनिशिरादौ फिरमध्ययो वीमावाभावथ निपात्यते ।। १२ ।। स०भा० .

·[न०००] इंद्रापाया। ५७ नमः शीघियाय च शीय च ॥ १३॥ नमः शीप्रिंयाय च शीपाय च ॥ १३ ॥ सा०मा० शीनिया शीघ्रगामी । शीमशन्द उदकरवायाची मनावस्पितः शीभ्या ।। १३ ॥ म०मा०मा० नमः शोधिपाय चाशीघ्रं वहन्तीमामु भवाय । पूर्ववदिका- रोपननः । शीभ्याय च शीघं वहन्तीप्वप्सु भवाय । शीघ्रस्यैवावान्तरभेदाः शीभावः । उभपत्र 'मवे छन्दसि' इति यत् । 'यसोऽनावा' इत्युदात्तत्वम् । उचरप्रापि दूधचामनेनायुदात्तत्त्वं वेदितव्यम् ॥ १३ ॥ नम ऊर्याय चावस्वन्याय च ॥ १४ ॥ नमः ऊम्पपि च अवस्वन्याययंव-स्वन्याप च ॥ १४ ॥ सा० मा० मस्वरङ्गरन्वित ऊर्थः । अवस्वने ध्वनिरहित स्थिरजलेऽव- स्थितोऽवस्वन्यः॥१४॥ म०मा०मा० नम जाय च । कामपु तरङ्गेषु भवाय । छान्स आजुदा- चस्वाभावः । यस्पैतिलोपालागेव स्वरः कर्तव्यः । तत्र द्वयचत्वामावास्तारि- तत्वमेव प्रवर्तते । अवस्वन्याय च । स्थिरमुदकमवावनम् । अवाचीनः स्वनोs- नि । अपगतः स्वनोऽस्मादिति वा । अपायर्योऽवशब्दस्तेन स्तिमिनमुच्यते । तत्र भवाय ॥ १४॥ नमः स्रोतस्याय च दीप्याय च ॥ १५ ॥ नमः स्रोतस्यीय च दीप्याय च ॥ १५ ॥ इति रुद्राध्याय पञ्चमोऽनुवाका । मा०मा० स्रोतसि प्रवाई रियता स्रोतस्पः । द्वीपे जहमध्यवर्विभूमौ स्थिती दीया । अकस्मिन्य जुषि चतुर्यन्ताभ्यां पदाभ्यां नमःशब्द पृपगन्तुं सपुत्यायों चकारी पटितौ ॥ १५ ॥ इति सायणाचार्यविरचित पाघवीये पदार्यप्रकाचे यजातहिवाया चतुर्य- काण्टे पश्चपप्रपाठकै श्रीदमाध्ये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ ११. मोडिन ।

·- सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसहिता- [न०प०अ०] भ०मा०मा० नमः स्रोतस्याय च । स्रोतसि भवाय । द्वीप्याय च जलन जन्नता भूमिट्टीपो द्वयोः पार्श्वयोरापो यस्मिन्देशे सन्तीति द्वीपः । 'मक्प्- रब्धू.' इति समासान्तः। द्वधन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत' इवीत्वम् । पूर्वप्रत्ययः । एतेपामधिष्ठातृटचिभेदा ॥१५॥ इति श्रीभभास्करविरचिते यजुर्वेदमाप्ये श्रीरुद्राश्ने पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥ इति पञ्चमोऽनुवाक ! सा०मा० पचमेऽनुवाके कानिचिदन्यतस्तोनमस्काराणि यजूप्युक्तानि । अप षष्ठे उथाविधानवान्यानि कानिचिद्यप्युच्यन्ते । तत्र विद्यमानानि पञ्चदश यष्याह- नौ ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय व ॥ ३ ॥ नमः ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च ॥ १ ॥ सा० मा. विद्यैश्वर्यादिभिरधिको ज्येष्ठः । उद्रहितोऽल्प. कनिष्ठ। ॥ १ ॥ म०मा०भा० नमो ज्येष्ठाय च । हद्धतमाय प्रशस्पतमाय । 'वृद्धस्य च' इति ध्यादेशः । कनिष्ठाय च । युवतमाय वाळलमाय स्वल्पतमाय वा। 'युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्' इति कनादेशः । ज्येष्ठकनिष्ठयोयसि' इत्प. तोदात्तत्वम् ! मशस्यतमो वा पेष्ठः । ज्य चैवि ज्यादेश।। व्यत्ययेनान्तो- दात्तत्वम् ॥१॥ नमः पूर्वजाय चापरजाय च ॥ २ ॥ नमः पूर्वजायेति पूर्व-जाय च अपरजायेत्यपर-जाय च ॥२॥ सा० भा० पूर्व जगदादी हिरण्यगर्भरूपेणोत्पनः पूर्वजः । अपरस्मिञ्जगद- घसानफलि काळापादिरूपेणोत्पन्नोऽपरजः ॥ २ ॥ म० मा० मा० नमः पूर्वजाय च । पूर्वस्मिन्काले जाताय । अनावाति यावत् । 'सप्तम्या जने ।' । या मर्वप्राणिभ्यः पूर्वमादिनी सत्ता सेद्द नन· नेन लक्ष्यते । मुख्यस्य जन्मनोऽभावात् । श्रूयते हि "अनाव इत्ये पश्चि- दीका प्रायः" इति । अपरजाय च । अपरस्मि-काले जावाय सर्वमाणिभ्प सर्वमपि विद्यमानाय ॥ २॥ नौ मध्यमार्य चापगल्माय च ॥ ३ ॥ राग घ काले साइट।

·. [न०५०म०] रुद्राध्याग। नमः मध्यमार्य च अपगलायेत्यप-गल्लाय च ॥ ३ ॥ सा० मा० मध्यकाळ देवतियगादिरूपेणीत्पन्नो मध्यमः । अपगत्माऽमद- देन्द्रियो पालः ॥३॥ म० मा० मा० नमो मध्यमाय च । मध्यपकाळे मवाय विद्यमानाप । अपगल्भाय च । अत्यन्तशिशवे । 'गल्भ धार्थे ' पचायच् ॥ ३ ॥ नमो जघन्याय च बुनियाय च ॥ ४ ॥ नमः जघन्याय च बुनियाय च ॥ ४ ॥ सा० भा० जघने गयादीनां पयाद्भागे वत्सादिरूपेण भवो जयन्यः । युध्ने वृक्षादीनां मूले शाखादिरूपेणोत्पनो घुनियः ॥ ४ ॥ भ० मा० मा० नमो जयन्याय च ।जघनं फटिपश्चाद्भागस्तत्र भवाय । पूर्व- पत् 'भधे छन्दसि' इति यत् । बुनियाय च । घुघ्नं मूलं व पवाय । पूर्व. चदिकारीपननः ॥ १॥ नमः सोयाय च प्रतिसर्याय च ॥ ५॥ नमः सोयाप च प्रतिसयीयेति प्रति--सर्याय च ॥ ५।। सा० भा० उमाभ्यां पुण्यपापाभ्यां सह वर्तन इति सोमो मनुष्यलोकः । अत एवाऽऽयर्वर्णिका आमनन्ति-"पुण्येन पुण्यलोकं जयति पापेन पापमु. माम्पामेव मनुष्यलोकम्" इति । तत्र भवः सोभ्यः । प्रतिसरौ विवाहादी हस्ते घार्यमाणो रक्षाबन्धस्वमर्माचीति पतिसर्यः ॥ ५ ॥ भ० मा० मा० नमः सौभ्याय च । सौभं नाम गन्धर्वनगरम् । "शल्यः सोममधिष्ठाय" इति महाभारवे दर्शनात् । इदं च सर्वनगरोपलक्षणम् । तत्र भवाय । पूर्ववदाादाचस्वाभावः । केचिदाहुः-उभाभ्यां शीतोष्णाभ्यां वंदरू. पाभ्यां सहित सोमं वत्र भवाय । अहवसंघाव स्वर भवन । मतिसर्याय च । पति कूलं सरण पतिसो रक्षाय-धो वा तत्र भवाय । पूर्ववयव ॥५॥ नमो याम्याय च क्षेम्पीय च ॥ ६॥ नमः याम्याय च क्षेम्पीय च ॥६॥ - १.गनयति।

·। सापणाचार्यभभास्करमाप्यसाहिता- म०प०म०] मा० मा० पमळोफे पापिशिक्षकरूपेणोत्सनो याम्पः । सेमो मोसस्वा. जीवि सम्पः ॥ ६॥ २० मा० मा० नमो याम्याय च । यम उपरमोऽन्तकालः माणसंयमन तन भवाय । यदा यमस्प पर याम्यम् ।' यमाच्चेति वकन्यम्' इति प्रया। उत्र भवाय । सम्पाय च । सेमो रक्षा मोक्षो वा गुप्तिस्यानं वाचत्र भवाय । पूर्वरद्यत् ॥ ६॥ नम उर्वर्याय च खल्याय च ॥ ७ ॥ नमः उपर्याय च खल्याय च ॥ ७ ॥ सा० मा० उर्वरा सर्वसस्यात्या भूमिस्तामहति धान्यविशेषरूपेणेत्युर्वः । खळो धान्यविवेचनदेशवाईवि मेदयादिरूपेणेति खल्पः ॥ ७ ॥ म. भा० मा० नम उर्वर्याय च । उर्वरा सर्व सस्याढपा भूमिस्तन मनाया खल्याय च । सस्थानां शोधनस्यानं खलं मन भवाय ॥ ७॥ नमः श्लोक्याय चावसान्याय च ॥ ८॥ नमः श्लोक्याय च अवसान्यायेत्यव-सान्पाय च ॥८॥ मा० मा. श्लोका वैदिकमन्त्रास्तत्मातपायरवेन सत्र मया लोक्यः । अब- सान वेदान्तस्तत्मविपायत्त्वेन वत्र भवोऽवसान्यः ॥ ८॥ म. मा० मा० नमः श्लोक्याय च । श्लोक संघाचे । पादपदोऽक्षरसं- याता श्लोफस्वत्र भवाय । अवसान्याय च । अवसानं सर्वायर्योपसंहारो जीवितावसानं पा सत्र भवाय । अपर आह- श्लोक्याय वेदेषु मनाप । अवसापाय च वेदानामवसान उपनिपदि भवाय ॥८॥ नमो बन्याय च कक्ष्याय च ॥ ९ ॥ नमः बन्याय च कक्ष्याय च ॥९॥ मा० मा० वने वृतादिरूपेण भवो वन्यः । कसै लतादिरूपेण पवा कक्ष्यः ॥ ९॥ म. मा० मा० नमो न्याय च । वृतादिरूपेण बने भवस्तस्मै । कक्ष्याय च । धनकक्षायुक्तो । नत्र भवाय । कक्ष्पो लवादिरूपः । एवे भूमेरधिष्ठातु- भेदाः ॥९॥ 6. 'पेश भवो या। .

·न०५०म० कदाध्यायः। नमः श्रवाय च प्रतिश्रवाय च ॥३०॥ नमः श्रयाय च प्रतिश्रवायेति प्रति-श्रवाय च ॥१०॥ सा० मा० श्रूयत इति श्रषः शब्दः । प्रतिथवः प्रतिध्वनिः ॥१०॥ म. मा० मा० नमः श्रवाय च । शन्दात्मने । श्रूयत इवि श्रवा चन्दः । यहा सर्वत्र श्रूयमाणाय सुमसिद्धाय । सि संज्ञायां घः। मतिश्रवाय च । भतिशन्दरूपाय पतिवचनरूपाय वा ॥१०॥ नम आशुपेणाय चाऽऽशुरथाय च ॥ ११ ॥ नमः आशुपेणायेत्याशु-सेनाय च आशुरथायेत्याशु-रथाय च ॥११॥ सा० मा० आशुः शीघ्रगामिनी सेना यस्यासावाशुषेणः ।' आशुः शीघ. गामी रयो यस्यासाबाशुरयः। ॥ ११ ॥ भ० मा० मा० नम आशुषेणाप च । शीघ्रव्यापिसेनाय । 'सुपामादिषु प' इति पत्वम् । आशुरणाय च । शीघ्रगामिरयाय ॥११॥ नमः शूरांय चावभिन्दते च ॥ १२ ॥ नमः शूराय च अवभिन्दत इत्यव-भिन्दते च ॥ १२ ॥ सा० मा शूरो युद्ध धर्यवान् । अवभिन्दन्वैरिणां महर्वा ॥ १२ ॥ भ० मा० मा० नमः शूराय च | महागयामीरचे । अवभिन्दवे च । स्वमवविद्विपापयत्नेन भने । धर्मद्विषो मूर्ना भिनतीति । 'शतरनुमः इति विपक्कैरदायत्वम् ॥१२॥ नौ वर्मिणे च वरूथिनै च ॥ १३ ॥ नमः वणि च वरूथिने च ॥ १३ ॥ सा• मा० पी फञ्चुफोपेवा । परुथी गृहोपेवः ॥ १३ ॥ ५० मा० मा. नमो पर्मिणे च । कम्युफवारिणे । ग्रीवादित्वादिनि।। परूथिने घ । पुरुष सारये तिम्णनं तवे। विशिष्टयहाय वा ॥ १३ ॥ नमो पिल्मिने च कवचिने च ॥ १४ ॥ नमः पिल्मिने च कवचिन च ॥ १४ ॥ %D ·५८ सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसाईत:-- न०१०१०] H०मा०विल्म विकोपर्व युद्ध शिरोरक्षकं तदस्यास्तीति पिल्मी । कवचा रीरक्षका सोऽस्यास्तीति कवची ॥ १४ ॥ भ० मा०मा० नमो विस्मिने चाविल्म विलंपिलवसच्छिद्रं शिरस्त्राणादि। भरममाजनमित्यन्ये । "विल्म भाजनम् " इति नैरुताः । तवे । कवचिने । अङ्गरक्षाचते । यद्वा कवचमागुल्फावलम्बि कञ्चकम् ॥ १४ ॥ नमः श्रुतायं च श्रुतसेनायं च ॥ १५ ॥ नमः श्रुनाय च श्रुतसेनायेति श्रुत-सेनायं च ॥ १५॥ इति रुद्राध्याये पष्ठोऽनुवाक । सा मा० श्रुतो वेदेषु प्रसिद्धः । श्रुना बन्दिपु मसिद्धा सेना यस्यासी श्रुवसेना ॥ १५ ॥ इति सायणाचार्यविरचित मायवीय वेदार्थप्रकाशे यजु:संहितायां चतुर्थ- काण्डे पश्चममपाठके श्रीरुद्धमाघे पळोऽनुवाका ॥६॥ म०मा०मा० नमः श्रुनाय च । विरुपाताय श्रुतिमसिदाय वा । यदुक्तम्- "विश्वस्याधिपतिविश्वस्याधिष्ठाता विश्वाकाररस्वम्" इति । चत्र श्रुतिरेव प्रमाणमिति मावा । थुठसेनाय च । विख्यावसेनाय श्रुतिपसिद्धसेनाय था। पानि तपोकान्यायुधानि शरादीनि तान्यपि श्रुतिमसिद्धान्पति । व्यत्य- येन समासान्बोदाचत्वम् ।। एनपोरनुवाक्यो पुरचरणम्-विरात्र चरमोनी स्पाजपेदय निरन्तरम् । एकादश दिनानि कनपुरश्चरणो मवति । मत. फर्मोच्यते-एतापा वक- मला प्रतिनमस्कारं मासं लिङ्गस्योपरि क्षिपेदेकादकत्वः । राज्यश्रीवर्धते । ब्राह्मणानेकादश मौजयचिस्य दक्षिणाम: सका। राज्ञो जन्मदिने राजा मयिनेऽनौ वाऽश्वत्थसमियां वाक्तानापेकविंशतिमाम जुहुयात् । दूर्वाण मेगादशसहसम् । एवं को राशो जयायुपी व 'मासिमा t नसाहसं जपेत् । एताम

·[न.स.अ.]
सद्राध्याय।।
मेव परसेनास्तम्भ उच्यते-असमिद्भिरादिसं मतिनमस्कारं शतसहस्रं जुहु-
याद । परसेनास्तम्भं करोमि स्वाहा । एवं कृवे शत्रुसेना स्तम्भिता भवति ।
एताभ्यामेव राज्ञः सर्वाणि भोज्यवस्तून्यभिमन्वयेतान्यमृतानि भवन्ति ।
एताभ्यामेच परसेनाशोपणमिच्छन्वक्ष्यमाणं कुर्वाद । हरिणवराहशशकपिञ्जल.
फलविङ्क मृगाणा यांसैनघन्तराले शूद्रानीवामी प्रतिद्रव्यं श्वसहस्रं जुहुयात् ।
अपैरप्याहुतिमात्रं लक्षं जुहुयात् । मतिनमस्कारं परराष्ट्रमनाशोपण करोमि
स्वाहेति । एवं कृते परराष्ट्रपजाः शुष्यन्ति । तेषां दक्षिणाः सुवर्णरजतगो-
भूमिवस्त्रादय इति रानामेवमुक्तम् । अन्येषामुच्यते-ध्यानामनपत्याना-
मेतान्या स्वामौ मतिनमस्कारमुदुम्बरसमिधा दविधताक्तानामपिशनि-
सहस्र जुहुयात् । नमस्कारगणितकल स्तन्तुभिष्टितनवपटाते लपूर्णः पति-
नमस्कारमभिपेकः । जदयसहस्रमेवाम्यामेव महादेवमभिषिश्चत्सप्तनाटिकामा-
त्रमेची जपेत्सदक्षिणमष्टसहसं कुर्यात् । एवाभ्या पिष्टोपण्डपभिमन्य माशयेत् ।
एताभ्यां शमीपत्रद्याः स्रोतसि प्रतिनमस्कारमेकादशकयो जपेत् । एतः
प्रयोगा शुद्धानां रुद्रसमानः पुत्रो भवति । स्त्रीपुंसोरठात्रिंशदष्टचत्वारिंशद्वर्षा-
दुर्ध्वमपि प्रयुञ्जानयो. पुत्रो जायते । यस्तु स्ववंशकरो भवति शिवभक्तो
जायते तस्य हस्तयो। शूलाडो भवति । एवाभ्या जूनपापस अपयित्वाऽष्ट-
सहस्र जुहूयात् । तदाऽन्यजन्मनि ब्राह्मणो जायते। एताभ्यां मूत्रमभिमन्य
गर्मिणीहरत वध्नीयात्तदा गर्भनाशो न स्यात् । एताभ्या कुमारग्रहादिन-
स्ताना भस्मधुपरक्षा कारयेदात्री च शिखा व नीयात् । कुमारग्रहभयं न
भवति । ध्यानम्-
गौरीकराम्युजन्यस्तस्वर्णश्चल शरासनम् ।
इधुहस्तं रथारूदं नरनारीतनुं स्मरेत् ।।
इति श्रीमहमास्करविरचिते यजुर्वेदभाधे श्रीरुद्रप्रश्ने षष्ठोऽनुवाः ||६||
इति पष्ठोऽनुवाक
सा• मा० पटेऽनुवाके पापन्यवरतोनमस्काराणि यजयक्तानि ते-पोड-
न्यानि कानिचियपि सप्तमेऽभिधीपन्त ।
भ० भा० मा० विश्वाधिपाय देवस्प प्रविपाय तस्य घोपणमेव फुनाह ।
तन विद्यमानानि पोश पनगाह-
नमो दुन्दुयि चाऽऽहनन्यांप च ॥ १ ॥
नमः दुन्दापाप च आहन-hai-मन्या च॥ १ ॥

·साभा. - ६४ सायणाचार्यभभास्करभाष्यसाहता- म०स००] सा० मा० दुन्दुभ्यां भेया पकः शब्दो दुन्दुभ्यः । आइन्पते वाडयतेऽनेन- त्याहननो दुन्दुभ्याघावार्थों दण्डात्र ताडनरूपेणोत्पन्न आइनन्यः ॥१॥ भ० मा० मा० नमो दुन्दुभ्याय चेत्यनुवाकस्य हेमकोश ऋषिः । श्रीरुद्रो देवा । महापङ्क्तिश्छन्दः । नमो दुन्दुभ्याप च । दुन्दुमाँ भवाय दुन्दुभि- शब्दात्मने प्रसिद्धविभवायेति यावत् । यद्वा दुन्दुभ्यादिचादित्ररूपाप । यफा "सैपा वाग्वनस्पतिषु वदति या दुन्दुमौ या तूणवे या वीणायाम्" इति । पूर्व बद्भचे छन्दसीति यत् । आइनन्याय च । दुन्दुभिराहन्यतेऽनेनेत्याहननो वंशदण्डस्तत्र भवाय ॥ १॥ नमा धृष्णवं च प्रमृशाय च ॥ २॥ नमः धृष्णवै च प्रमृशापेति प्र-मुशाय च ॥ २ ॥ धृणुयुदे पलायनराहितः । प्रमशः परसन्यवृत्तान्तपरामर्शका म० मा० मा० नमो धृष्णवे च धर्पणशीलाय ! समस्तजगदक्षणकुशलाय पा। अतिघि ' इत्यादिना धनुः । शक्तोऽपविशेषश्चकिमनेनेत्याह- अशाप घ । सर्वपरामर्श कुशलाय पण्डिवाय । इगुपघलक्षणः कः । अपर आइ-कशीला समृध इति । स ह्यात्मनः कामाय देवं मजन्ते । श्रेपसे नि.श्रेयसाय वा 1त स्वार्थमिव स्वयं मन्यमानो देवस्वानसवाति ॥ २॥ नमो दूताय च प्रहिताय च ॥ ३॥ नमः दूताय च पहिनायेति प्र-हिताय च ॥ ३ ॥ Hi• मा० दूधस्तु वृत्तान्तनापनकुशला । महिवः स्वामिना पिया रुपा भ० भा० मा० कि. यहना दौत्यादिकमपि कृत्वा भत्कारक्षीत्पादनमो ताप छ । दुवा संदेशहरस्वदामनाऽपि कदाचिद्वर्तमानायेति । भक्तपरसल- याऽनिरुपेण या देवाना दूयं पूर्व वा । यथा " अनि दुवं रणीमहे अभिधाना व आसीत् " " वा कपिरति प्रचेता।" इति । महि. चाय च । मैपफराप भक्तवत्सलतपैर हि पदानिचदपि कति । अन्य. मित्रा पा । स हि देवान्मति यजमानः प्रदियो भवति । गरिनन्तर डाव पूर्वपदमकविश्वरत्वम् । यदा प्रकग हिवा मदियः । अध्ययपूर्णपदमकविता एवम् ॥३॥ नौ निपक्षिण चेपुषिमने च ॥ ४ ॥ " ·न०स०] रुद्राध्यायः। ६५ नमः निपङ्गिम इनि नि-सङ्गिने च इषुधिमत इतौषधि- मते च ॥ ४॥ सा० मा० निषङ्गने खयुक्तः । इषुधियान्वाणाधारयुक्तः ॥ ४ ॥ म०मा०मा० नमो निषङ्गिणे चेपुषिमते च । व्याख्याती। पूर्व स्तेयकरण विषयतया विशेषणद्वयमानातम् । इदानीं तु रक्षणविषयमिति विवेकः । भूत- रक्षणार्थमायुधग्रहणमपि देवः करोतीति ॥ ४ ॥ नमस्तीक्ष्णेपवे चाऽयुधिन च ॥ ५॥ नमः तीक्ष्णेपव इति तीक्ष्ण-इपवे च आयुधिन च ॥ ५ ॥ मा० मा० वीक्ष्णा इपको यस्यासौ तीक्ष्णेपुः । बहून्यायुधान्यस्य सन्ती. स्यायुधी ॥ ५॥ भ०मा०मा० नमस्तीक्ष्णेप च निशित शराय । आयुधिने घ। बहुभिः प्रशोऽऽयुधैर्युताय । भूनि प्रशंसायां वा मत्वर्थीय इनिः ॥ ॥ ५ ॥ नमः स्वायुधाय च सुधन्वने च ॥६॥ नमः स्वायुधायेति सु-आयुधाय च सुधन्वन इति सु-धन्द ने च ॥ ६॥ भोमनमायुधं त्रिशूलरूपं यस्यासो स्वायुधः। शोभनं धनुः पिनाफरूपं यस्यासौ सुधन्वा ॥ ६ ॥ म. मा मा० नमः स्वायुपाय च । शोभनायुधाय । अमाघायुपाप वा। • नसुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्नोदाचत्वम् । यद्वा शोमनाकारायुधः स्वायुष. पतस्मै । आयुधानि गृह्णातीति । किंच त्वमेध तदईत्वात्तच्छोमन इति । पया " भईन्विमपि सायफानि पाच" इति । सुधन्वने । शोभनकोदण्डाय । भाषान्पादस्य पृयगुपादानमविशयमदर्शनार्य वा । श्रीमनतरपन्वने सौवर्ण- स्वात् । 'बादाचं यच्छन्दसि ' इत्युचरपदापदाचत्यम् । ॥ ६॥ नमः वृत्पांय च पश्याय च ॥ ७ ॥ नर्भः नुत्याय च पथ्याप च ॥ ७ ॥ सामा ३

·सायणाचार्यभभास्करभाष्यसहितः- नस००]
सा० मा० स्रतिः पादसंचारमात्रयोन्या क्षुद्रमार्गस्तमईतीवि मुत्या । पन्पा
रथाश्चादिसंचारक्षमा प्रौढो मार्गस्तमईतीवि पथ्यः ॥ ७ ॥
म०मा०भा० अधुना भृत्यरक्षणविषतया सर्वत्रापि सन्नियन्तेति प्रतिपाद:
यति । नमः स्रुत्याय च । सुतयः क्षुद्रमार्गास्त्र भवाय । पूर्ववत् ' भवे
छन्दसि' इति यत् । 'पतोऽनावा' इत्यायुदाचत्यम् । पध्याय च । पन्थानो
महामार्गास्तत्र भवाय ॥ ७॥
नमः काव्याय च नीप्याय च ॥ ८ ॥
नमः काट्याय च नाप्याय च ॥८॥
सा० मा० फुत्सितमटति जलमत्रेति काटोऽल्पपवाहयोग्यः कुत्यापदेशस्त्र
जलरूपेण भवः काटयः । यस्मिन्मदेशे पर्वताग्रान्जलं न्पग्पावन पववि स
भदेशो नीपस्तमहंधीति । तत्र जलरूपेणावस्थितो नीप्यः॥८॥
भ० मा०मा० नपः फाट्याय च । फाटः कूपः । " इन्द्रं कुत्सो वृत्रहणं
उनीपनि काटे निवाळ" इति दर्शनात् । यहा कटयां भवं काट लिङ्गम् ।।
नता पक्ष रेणुककाटो अश्नुते " इति च दृश्यते । तत्र मघा फाट्यो
लिङ्ग नित्यं मंनिहिवायेवि पावता नीप्याय च । निर्गवा नीता भापो यस्मिन्स
नीप: मदेशा। टूयन्त रुपसर्गेभ्योऽप ईन् ' सत्र मनाय । फाटयमयपोरा.
शुदायत्वाभावश्ान्दसायस्पेतिलोपात्त प्रागेव स्वरमटत्तदर्यस्त्वामावाद।
नमः सूर्याय च सरस्पाय च ॥९॥
नमः सूर्याय च सरस्पाय च ॥ ९॥
Bा. भा. सुदः कर्दमप्रदेशसत्यनलरूपः सूयः । सरा मसिद्धं चनत्य-
जलरूप: सरस्यः ॥ ९ ॥
ग. मा. भा० नमः सुधाय च । यत्र कदाचिदपि जलामावो न दृश्यतेस
सूदः कर्दमस्त मधाप । सरस्पाय च । सर: कृत्रिमजलाशयस्तप्रत्यजल-
रूप: सरस्पन भवाय॥१॥
नमो नायायं च वैरान्ताय च ॥ १० ॥
नमः नाया च पैशन्नाय च ॥ १० ॥

·नि०स०अ०]
स्वाध्याया।
सा० मा. नदीगतजलरूपो नायः । अल्पसरो वैशवस्तवत्सजलरूपी
पेशन्त ॥१०॥
भ० मा० मा० नमो नाधाय च । नदीगतजलरूपो नाघस्नत्र भवाय ।
पायोनदीभ्यो ड्यण् । यद्वानादे यवो नायस्तस्मै । पूर्ववदायुदात्तत्वाभावः ।
वैशवाय च । 'अल्पसरो वैशास्तप्रत्यजलरूपी वैश्ता । देववर्षणाद्यर्य
यत्राऽऽपो वेश्यन्ते वे वैशन्ता देवखाताः'। 'विशिम्या झन् ' वत्र भवाय।
'वेशवाहिमवद्यामण् । ॥ १० ॥
नमः कूप्पोय चावट्याय च ॥ १-१ ॥
नर्भः कृप्याय च अवट्याय च ॥ ११ ॥
मा० मा० कृपस्यजलरूपा कुप्पः । अवटस्थ जलरूपोऽवटयः ॥११ ॥
भ० मा० मा० नमः कूपाय च । कूपे भवाय। कूपस्थजलरूपा कूप्यस्तरमै ।
अक्टयाय चावटो गर्वोऽनटस्यजलरूपोऽवट्यः । तत्र मवाय ॥ ११ ॥
नमो धीय चावाय च ॥ १२ ॥
नमः वर्षीय च अवाय च ॥ १२ ॥
सा०मा०वर्षजळरूपो धर्मः। वर्षनिरपेक्षा समुद्रादिजळरूपोऽवयः ॥१२॥
म० मा० मा० नमो वाय च । वर्षजले मवाय । अवाय च । न
वोऽवष्यः समुद्रजले भवाय । ' ययतोवाचदर्थे ' इति गुणमनिषेधचनमः
परस्यान्तोदात्तत्वम् । केचिदाहुः-अवर्षजले समुद्रादौ भवायेति । वदा
व्यत्ययेनान्दोदात्तत्वम्॥ १२ ॥
नमो मेध्याय च विद्युत्याय च ॥ १३ ॥
नमः मेध्याय च विद्युत्यायेति दि-गुत्याय च ॥ १३ ॥
सा• मा० मेधेपु स्थितो मैघ्यः'। विद्युताासह चरवीति विद्युत्यः ॥ १३ ॥
भ० मा० मा० नमो मेघ्याय च । मेघे भवाय पूर्वपदा[दाचत्वामावः ।
विद्युत्याय च । विद्युता सह चरतीति विद्युत्यस्तार भवाय ॥१३ ॥
नम ईध्रिीय चाऽऽतप्याय च ॥ १४ ॥
नमः धियाय च आतप्यविन्या- तप्याय च ॥ १४ ॥

·सा. भा. ६८ सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता न००अ०] ईनं निर्मलत्वेन दीप्यमानं शरदभं तत्र मष इंधिपः । आतपेन सह वृष्ट आवश्यः॥१४॥ भ० भा० मा० नम इंधियाय च । ईधं दीप्तं शरदभ्रम् । नेल्यात् । 'वाविधेः' इति विषयमानो बहुलवचनाकेवलादपि कन्यत्ययः । तत्र भवाय ! इकारोपजनश्छान्दसः । यदा-आयादिसंपयोगात्तानले भवाय। आवप्याय च । आतपे यवाय ॥ १४ ॥ नमो वात्याय च रेमियाय च ॥ ३५॥ नमः वात्याय च रोमपाय च ॥ १५ ॥ सा०मा० बातेन सह रटो वात्यः। रिष्यन्ति विनश्यन्ति भूतान्यतिरेमा मळपकालस्वत्र भवः शर्फरापापाणादिसहितो पृष्टिजलायशेषो रेमियः ॥१५॥ म०मा०मा० नमो वात्याय च । वादन कवा वृष्टयो वास्यास्वत्र भवाय । मियाय च । रिष्यन्ति विनश्यवि भृशं भूतानि यति रेमा युगान्तकाले पापाणशर्करावपा संवों नाम वातो चाति स रेष्मा । ग्रीष्म रिति फेचित् । बातोताः पासवा रेप्माण इत्यपरे । तत्र भवाय । कारोपजनात्मागेवा. शुदात्तत्वम् ॥ १५॥ नमो वास्तव्याप च वास्तुपायं च ॥ १६ ॥ नमः वास्तव्याय च वास्तुपायेति वास्तु-पाय च ॥ १६॥ इति स्वाध्याय समोऽनुवाकः । सा०मा० धातु धनं गपाचादिपदार्यरूपं तत्र सत्तत्कार्यरूपेणावस्थितों पारसध्या गृहनिर्माणार्या भूमिर्वास्तु उत्पालको वास्तुपः ।। १६ ॥ शवि सायणाचार्यविरचिते माप ये वेदार्थमका यजु:संहिताप चतुः काण्डे पञ्चमपाटफे धीरुद्रभाग्ये सप्तमोऽनुषाफः ॥७॥ म.मा०मा०नमो वास्तपाप च । वस्तु धनगपाश्चादिरूप कार्यरूप. वया स्पिाय । यदा वास्तुनि मवाय । वास्तुपाय च । वास्तु पातीवि पात: का पास्तुरमापिने या । यथा "नको रुद्राप वास्तापतये ठिा १६॥ भरपानुधाकरप पुरस्थरणम्-- एकोपवासं कृत्वाऽात अपेकसपुरधरणो मरति । अमेन पातुर्वर्ण्यवश्यकामोऽम्पत्योटुम्बरबटशासपिपो दपिप- टाका जुहुयादयुत उदा पश्या: स्पा पाकामा कपिलाज्यं पशसा जुगु- पापपानी नायते । पुष्टिकामोऽपर्नयमासं जाया । आरोग्यकामा ·। नम००] चद्राध्याया। खादिर्शणां सामिषो दधिमधु घृतात्तानां पञ्चसहस्र जुहुयात् । रूपकापोऽयुवं चूतपल्लघान्दधिमधुघृताकाजुहुयात् । श्रीफामः कान्तारे स्वाकारप्रमाण- मनिकुण्डं खनित्वा तत्र मथितामो श्वेतकालानां दध्यायक्तानां पञ्चसहसं जुहुयात्साक्षाच्छी रुपतिनुत । तस्याः प्रप्तादेन तदन्दयो यादबूस्तावर्धते । कार्पासपटकामस्तु कापासवोर्मध्वक्तैरयुतं जुहुयात् । अनेन कार्यामपटा उपलभ्यन्ते । धेनुकामो गवां भजे होतमनुवाकं जपन्यदक्षिणमयुतं कुर्यादे- नुमाप्नोति। पुत्रकामः पळाशसमिधा दधिमधुताकानामयुतं जुहुयात् । वंश- फरं पुत्रं लभते । आयुष्कामो दूर्वाणां घृताक्तानामयुतं प्रतिवर्ष जुहुयात् । शतायुभषति । विद्याकामोऽश्वत्यसमिधामाज्याक्तानां शतसहस्रं जुहुयात्सर्व- विद्यापारगो भवति । राज्यकामः सौगन्धिकानां मध्वक्तानां पञ्चलक्षं जुहु- यात्सम्रादमिजायते । अय मुक्न्युपाय उच्यते । नत्राऽऽदौ चान्द्रायणं चरि- वैतमनुवाकमेकविंशतिसहस्रं जपित्वा ततः परं पञ्चसहस्रान्तप्रदक्षिणं प्राणा- याम कृत्वा वतः पश्चात्स्वानौ शंभुसंनिधौ पालाशाश्वत्यसमिर्धा पधुतालाना लात्रयं जुहुयात् । चनः शंभुप्रसादान्मुक्तो भवति । अन्ये च तस्कुलजाचा रोरवेऽपि पच्यमानाः शिवपुरे रमन्ते। यावदिन्द्रपश्चकपती मवति । तत्कुल- जाता यावदियं पृषिधी चापर्धनो । ध्यानम्- जटामिलम्बपानामिनृत्यन्तममयमदम् । देवं शुचिस्मिन ध्यायेदयाघ्रचर्मपरिष्कृतम् ।। इति धीमभास्करविरचिते यजुवेंदमाप्ये श्रीरुद्रपने सप्तपोऽनुवाका । इति सप्तमोऽनुवाकः । सा० मा सप्तमनुवार यान्यन्यवरवोनमस्काराणि ययुक्तानि वेभ्योऽ. न्यानि कानिचिदन्यवरतोनमस्काराण्यष्टमेऽनुवाके कथ्यन्ते । तन्त्र विद्यमानानि सप्तदश यजप्पाह- नमः सोमाय च रुद्राय च ॥ १ ॥' नमः सोमाय च रुद्राय च ॥ १ ॥ सा० भा० समया सह पद इति सोमः । रुत् रोदनहेतुःखं सदावयति विनाशयतीति रुदः ॥ १ ॥ । सोमायेत्या पापाठेऽपमहादर्शनात्यासासमागममानुपपतिः। भवः भूते सोय ति पिमहतो जगाति।

·७० मायणाचार्षमट्टपातामा पसाइन:- न०००) ५० पा० मा नयः मोपात्यारभ्य यावन्नमो ३ फिरिफम्य इन्पको मात्र 1 अन्य प्रापिभगवानर । छन्दो महानुष्टुप् । देवताऽपि भगवानेव । देवयानुग्रहरूपाणि पर्यन्ते । मद्राशुपत्यादिशब्दाना पुनरमिपानं देवयानुप्रासरूपनामपि पापयितुम । नप भोपाप च । इमया महिना भोपाइये । समादवाद दि देवः मोम मंनियने । चन्द्रात्मने । । तदात्मा हि देव पितृद(देव)मनुष्योलपंपादि। सोमपागात्मने पा! तेन हि रूपेण पुरु. पानगुदगे गोगपति पत्रमनधारणात्समामयोऽप्यनवग्रदोऽनोए। यथा. F.-"युत्पत्यनागरणागारगृयो " इति । द्राय च प्राणिनामन्त्रकाले गदपत्रे । कृपया हि देवो महासंहार यरोति संसारखदनव्यपामार्थम् । रन्संसारद य द्रावयवीवि रुद्र इत्यादयोऽप्यविश्वपा प्रायोक्ता ॥ १ ॥ नमस्तामार्य चारुणाय च ॥ २ ॥ नमः तानाय च अरुणार्य च ॥ २ ॥ • मा० आदित्यरूपेणोदययाऽत्यन्तरकस्ताम्रा । उदयायीपद्र- कोऽरुणा ॥२॥ ५० मा. मा० नपस्ताम्राय चारणाय च । आदिस्पविषयौ व्यारपानी। धादित्यामना दिया मोपदानादिना जगदनुहावि । फर्माणि च जन्नी साक्षात्करोति ॥ २॥ नमः शंगार्य च पशुपतये च ।। ३ ॥ नमः शंगाय च पशुपनप इर्वि पशु-पतपे च ॥ ३ ॥ RIG या. सुख गश्यति मापयतीति अंगा। पशूनां पालयित पशु- . मा० १० नया गाय च 1 सुखं गमयसीति शंगा। मुखायपा- नाम एसपिता गुसपोरपादपिता इमे नपा । 'अन्येप्वपि पते पति गट। ! पशुपतये च पशूनां स्वामिने । मयदेम्पा पापरोगचोरादिभ्यो रति । परादिदगन्दमि यामयिस्युरपदापदाचवम् ॥ ३ ॥ नर्म उग्रायं च भीमाएं च ॥ ४ ॥ नमः उग्राय च शीमाय च ॥४॥ TH० मा विरोधिनी नापि पोषयुक्त उमः ! दर्शनमात्रेण विरोधिनी भागापः ॥ ४॥ पति१३॥ ।

·७१ [न०अ०] चंद्राध्यायः। भ०मा० मा • नम जनाय च । पापरोगादिभिर्नरकाधेय स्वयमनभिभवनी- याय येभ्यः पशून्यादि प्रसह्य वा वेपामभिभावित्रे । यजमानमूरधिष्ठाता चायम् । भीमाय च । तेषां पापरोगादीनामेव भयहेतवे । विमेत्यस्पादिति भीमः । भियः पुग्वैति मक्प्रत्ययः । 'मीमादयोऽपादाने । येभ्यो जगद्विति तेऽपि पापरोगादयस्त्वचो विभ्पतीति भावः । अयं चाऽऽकाशमूरधिष्ठाता था। नमो अवधार्य च दूरेवधाय च ॥ ५ ॥ नमः अग्रेवधायेत्यग्रे-वधाय च दूरेवधायेति दूरे-वधाय च ॥ ५ ॥ सा० भा० अग्रे पुरतो वोऽस्येत्यग्रेवधः । एवं दुविधः ॥ ५ ॥ भ०मा०मा० नषो अवधाय च । अग्रेऽभिमुखे स्थित्वा हन्तीति । पचा- घच् । छान्दसो वघभावः । तत्पुरुषे कृति बहुलम् । इत्यलुक् । कुदुत्तर- पदप्रकृविस्वरत्वम्।। यद्वा-अग्रे पूर्व निघासायामेव जिघांना घातकाय । रेवधाय च । रेऽपि स्थितानां ।इन्ने दुरेऽपि काले दुरात्मना इन्त्र ॥ ५ ॥ नौ हन्त्रे च हनीयसे-च ॥ ६॥ नमः हन्त्रे च हनीयसे च ॥ ६ ॥ सा. मा. पुरवो दूरे घा वर्तमानं विरोधिनमनापासनव इन्तीत्यर्थः । कोकेऽपि यो यत्र विरोधिनं हन्ति च तद्रूपेणायमेव इन्ता । अव एवेश्वरे- गार्जुन प्रत्युक्तम्- । " मयैते निहताः पूर्वमेव निमिचमा भव सन्यसाचिन् " इति । संहा- रफाऽविशयेन सर्वेषां इन्वा हनीयान् ॥ ६॥ भ. मा. भा० नमो हन्ने च । यो नाम कश्चिद्धन्ति तदात्मने । किं बहुना सर्वोऽपि इन्वा त्वया पलेन इन्तीति भावः। हनीपसे च । अतिशयेन इन्। पो नाम कथिति सोऽतिशय्यते । 'दश्छन्दसि' इति हन्तु शन्दादीपसुन् । 'तुरिष्ठेमेपासु' इति तृलोपः । एवं विश्वाविंशपितवली येन भवानेव पशूनां पतिर्भवितुमर्हति ॥६॥ नमा वृशेयो हरिकेशेयः ॥ ७ ॥ नमः वृक्षेपः हरिकेरोप इति हरि-केरोधिः ॥ ७ ॥ ..

·1 ये सायणाचार्यभट्टमारकरभाष्यसहिता- सा० मा. हरितवर्णानि फेशसदृशानि पर्णानि येषां ते हरिकशास्वयाविधा वृक्षा! कल्पतरमभृतयः । तद्रूपोऽयं रुद्र इत्यर्थः ॥ ७ ॥ म० भा० भा० नमो वृक्षे यो हरिकेशेभ्या उभयतोनमस्कारेषु व्याख्यावी । देवो हि स्वामिमतेन येन केनचिदाकारेण वृक्षादिरूपेमाच्याविर्भूय जगदनु- गृहातीति ॥ ७॥ नमस्ताराय ॥८॥ नमः ताराध ॥ ८॥ सा. मा० वाराणमविपायः॥ ८॥ म० मा० मा० नमस्ताराय । तारयति संसारसागराजन्तूनिति ताः । पचायच् । यथा जावालोपनिषदि " अत्र हि जन्तोः प्राणरक्रममाणस्य स्द्ररवारकं ब्रह्म व्याचष्टे " इति । तस्मै नमः। प्रणवरूपाय वा ॥८॥ नमः शंभ च मयोभवै च ॥ ९ ॥ नमः शलव इति शम्-भवै च मयोभव इति मयः- भर्वे च ॥९॥ सा० मा० सुखं भावयत्युत्पादयतीवि वा शंभुः । पपा सुखं भावय- तीनि मयोभूः ॥९॥ म० भा० मा० नमः शंभवे च । शं सुखमरमाद्भवतीनि शंभ मुखहेतुः । मुख एष वा सर्वदा भवतीविशंभुः । मुखैकरूपं मुखं भावयतीविधा भुः। सुखमकाराणां द्रष्टा । दुमकरणे मितद्मादिभ्य उपसंरुपानमिति हुमत्ययः । मयोमवे च । मषोऽपि सुखमेव । ऐहिकामुयिकरूपेण वाऽभ्युदपानाय. सरूपेण वा भेदः। यदा दाखशमनरूपं सुखं शमित्युच्यते । इवरत्तु मय इति ॥९॥ नमः शंकराय च मयस्कराय च ॥ १० ॥ नमः शंकरानि शम्--कराय च मयस्करायोति मयः-- राय च ॥१०॥ HID मा एक विषयसुखमपर मोशमुसमितियोरिवेकः । पित्रादिरूपेण अलौकिकमुख शोधीत शंकरः । आचार्यशानादिरूपेण पोशमुखं करोषीति ·[न०४०४०] द्राध्याय।। ७३ मयाकरण | साक्षात्मुखकारित्वमेवाभ्यां पदाभ्यामुत्तमम्पुखेन कारपितृत पूर्वाभ्यां पदाभ्यामिति विवेकः ॥ १० ॥ म०मा०मा० नमः शंकराय च । सर्वमाणिभाः मुख बाच्छील्येन करो. नीति शंकरः । 'कुनो हेतुच्छील्यानुलाम्येषु' इति ट: । यद्वा मिधात संज्ञायाम्' इत्यच् । शंकरदेतो हि सछीलस्वसंज्ञश्च । यथोकम्--शमि धातो: संबायामिनि घातग्रहणं कबो हत्वादिषु टपविषेषामिति । शमैव करीतीति पा शंकरः । मयस्कराय च । मय उक्तम् । ताच्छील्येन तत्करोतीति मय. करः । कुलो इत्विति टः । अता कमीत्यादिना सत्वम् ॥१०॥ नमः शिवाय च शिवतराय च ॥ ११ ॥ नमः शिवाय च शिवरायेति शिव-तराय च ॥ ११ ॥ सा०मा० शिवः फल्याणरूपः । स्वयं निष्कल्सप इत्यर्थः । अतिशन शिक्षा शिवरा ॥ ११ ।। भ• मा०मा० नमः शिवाय च । शिवोऽकलमपो निगुण्या । सर्वात्मना कल्याण शिवः सुप्रसिद्धस्तस्मै नमः । शिवराय च। अभ्युदननिाश्नेनसा- ख्यकल्पाणकारिण्पपि शिवशन्दो गुणहत्या वर्तते । यया "शिवः पन्थाः शिवोऽभ्युपायः" इति । वषा देवः शिवकरवाच शिव इति । यथाऽपर्व- शिखायो " शिव एको ध्येया शिवफरर सर्वमन्यस्परित्यज्य " इति । महाभारते च–समेधयति यनित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मसु । शिघमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेवः शिकः स्मृतः ॥ इति । अतिभयेन शिव फिरः शिवतरः । भविपर्ययेण नाशिवं करोति स शिवकरः। शिववरस्तस्मै नमः ॥ ११ ॥ नमस्तीर्याय च कूल्यांय च ॥ १२ ॥ नमः तीपि च कूल्याय च १२ ॥ HT मा० समकानपि निष्करमपान्योतीत्यर्थः । तार्थ प्रपागादी सैनि- हितस्तीर्थः । फूळे नदीवारे प्रतिष्ठापितलिङ्गरूपेणावतिष्ठत इति कूल्पा । ॥ १२ ॥ म. मा० मा इदानीमापारविशेषवशेन देवो जगदनुगृहावीरयार-नम:

·१४ सायणाचार्यममा फरमाप्यसाहिता [न० अ०] स्वीकार्य छ । ती प्रयागादि ने भवाय । पूर्ववद्यत्प्रत्ययः स्वरथ । कूल्याप च । कूलं कावेर्यादीनां वारं चत्र भवाय ।। १२ ।। नमः पार्याय चावार्याय च ॥ १३ ॥ नमः पापि च अवार्याय च ॥ १३ ॥ सा०मा० पारे संसारसमुद्रम्य परतीरे मुमुक्षुभिधेयत्वेनावत्तिमत्त इति पार्यो। अवारेऽक्तिीरे संसारमध्ये काम्यफलपदत्वेनावविष्ठत इत्यवार्यः ॥ १३ ॥ म०मा०मा० नमः पार्याय च । नयादीना पारं परतीरं तत्र भवाय । पूर्व- बदायुदाचत्वाभावः । अवार्याप च । अवारमातीरं तर भवाय । कथि- दाइ-"संसारविप वीर्यादिकम् ॥ वधानीपा समापा बादपस्ती. नि तत्र भवाय । तत्र स्थित्वा जगधनुगृहातीति । फलं कालादि तत्र भधाय । परतारं विशुदं पार परमविशुदमवास्तीरमिति ।। १३ ।। नमः प्रतरणाय चोतरणाय च ॥ १४ ॥ नमः प्रतरणायेति प-तरणाय च उतरणायेत्युत-तर- माय च ॥१४॥ ता. भा० प्रकृष्टेन मजपादिरूपेण पापवरणहेतु मवरण । तत्त्वज्ञानरू. पेग कानसंसारोतरणहेतुरुत्तरणः ॥ १४ ॥ म०मा०मा०नम मवरणाय च । तरण तुचनम् । उचमामु योनिपु जन्म माः । पपणे स्युट् । कृदुतसमस्तिस्त्वम् ! 'लिति' इति प्रत्ययात्पूर्व- योदाचत्वम् । संसारमतरणे प्लापत्यम् । अस्मिसंसारे प्रकर्षण तरणहेतवे। उधरणाय च । अस्मात्संसारादुतरणहेतवे निर्गमनहेतचे । मरपयादि पूर्व- धत् ॥ १४ ॥ नम आताप चाडलायर्याय च ॥१५॥ नमः आतापर्यायेत्या-तापीय च आलादयेत्पा-- लायाय च ॥ १५ ॥ मा०संयमापपि संसारोचरणदेवी ववनाने अपेक्ष्य काम्भकर्मामुष्ठाने म ·17 निश वाध्याया। संसारे पुनरागमनमावारस्तमहती त्याचार्यः । अलं संपूर्ण यथा भवति तथा कर्मफलम चीत्यलादो जीवः । तयोरन्यः पिपलं स्वादत्ति " इति श्रुतेः । तस्य प्रेकरत्वेन तसंवन्धित्वादालाघः || १५॥ म०मा०मा० नम आनार्याय च । संसारतीरं प्राप्यापि कर्मशेषेण पुनरावर्त. नमावारः । 'अवे तस्रोप' सर्वत्र बहुलवचनादाड्यपि भवति । तत्र भवा. यानुग्राहकतया तत्र स्थिताय । आलाधाय च । आलादः मर्गः । भूयो भूयः संसारसागर आवरूपेण परिभ्रमणमालादः । ‘छन लजि मर्सने । वर्णव्यत्ययेन जकारस्य दकारः । लदिरेव वा प्रकृत्यन्तरं तर भवाय । फेचिदाहः-आलादः स्वर्ग इति । स हि मुखावर भसयतीति ॥ १५ ॥' नमः शष्प्याय च फेन्याय च ॥ १६ ॥ नमः शप्प्याय च फेन्याय च ॥ १६ ॥ सा० भा० शष्यं चाळतृणं गङ्गातीरादायुत्पन्नं कुशाकुरादि बहतीति शुष्प्यः । नदीमध्यगतं फेनपईनीति फेन्यः॥ १६ ॥ म० मा० मा० नमः शयाय च । शष्पं कुशदर्भादि पनिवभूतं तत्र भवाप । फैन्याय च । फेने भवाय ||१६ ॥ नमः सिकत्याय च प्रवाह्याय च ॥ १७ ॥ नमः सिकाय च प्रवाह्यायेति प्र-बाह्याय च ॥ १७॥ इति रुद्राध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः। सा० मा० सिकतामईवीति सिफायः। प्रवाहमई वीति । प्रवासः यः पुरुषः श्रदालः सम्स्नानादितस्परो निरन्तरं गङ्गादितीरे वर्तते नद्रूप इति शप्प्यादि. शब्दानां चतुर्णी भत्पर्यायः ॥ १७ ॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचि माधवीय वेदार्थप्रकाशे पासहितायो पतु- थकाण्डे पश्चममपाठके श्रीरुद्रमापेमोऽनुवाका ॥ ८॥ म. मा० मा० नमः सिपत्याय च । सिफनासु मवाय । प्रवाशाय च । प्रचाहे नदीस्रोतसि भवाय ।। १७ ॥ इति श्रीमदृमास्फरविरचित यजुवेंदभाष्ये श्रीरुद्रमनेऽष्टमोऽनुषाका ॥८॥ इत्यष्टमोऽमुक..।

·सा० भा ७६ सायणाचार्यभट्टमास्करमाश्यसहिता- नन००) सा०मा० अष्टमेऽनुवाके यापन्यतरवोनस्काराणि यज॑युक्तानि वेभ्यो:- पन्यानि कानिचिन्नरपेऽनुवाक उत्पन्ते । तत्र विद्यमानान्यकोनविंशतिसंस्थाकानि यजम्याह--- नम इरियाय च अपध्याय च ॥ १॥ नमः इरिएयाय च प्रपथ्यायेति प्रपपाय च इरिणखरं तत्र भव इरिणः । भपयो वहुमिः सेवियों मार्गस्ता मा प्रपथ्यः ॥१॥ १० मा० मा० नम इरिण्याय च । हरिणम्परं सत्र भवाय | प्रपध्याय च । प्रदता पन्या मपयो पद्धभिः सेवितो मार्गस्ता भवाय ॥ १ ॥ नमः किशलार्य च क्षयणाय च ॥ २ ॥ नमः किशिला चे क्षर्यणाय च ॥ २ ॥ सामात्सिती शुशिला पत्र प्रदेशे वाहसः शारिला प्रदेशा फिशिळा सपणो निवासयोग्यो देशः॥ २॥ म. मा. भानमः फिशिला का कुत्सिता शुदाधिका यत्र किंशिला पारिला प्रदेशस्तरस्याय | सास्थ्याचाच्छब्यम् ! यदा किंशिका उस स्फटिकादिकपिर्ति यत्र संदेहास प्रदेशविपः किशिलस्वत्स्याय | सपणाप प। सि निवासगयो । अधिकरणे ल्युत् । सपणो निवासयोग्यो देश- स्तरस्याप । पूर्वचदुपधारः । अन्य आह-संसारिधिोपा सर्व एवे अध्यादय इदिपा पफरपाः स्वरमाणाः । फेन। फेनकल्पा स्वल्पायुपत्र । सिकता सिताफल्पा अविद्रा । प्रवाहाः प्रकचाहा महाविभूवः । इरिगाः । इरिणफ्ल्पाः शून्पशक्तयः । मपंपोर मरमार्गनि किशिला। पुस्सितशीका (खान्दसं हावलम् । सपणा क्षयशीला।। सोना दिपणानग्राहकक्ष्या वकेि। सर्वानुग्राहकत्वादिति भावः ॥ २ ॥ नमः कपर्दिनै च पुलस्तपै च ॥ ३ ॥ नमः कपर्दिन च पुलस्त च ॥३॥ 11 मूर।

·[FORo०] रुद्राध्यायः॥ ७७ सा० मा० कपर्दी जंटावन्धवान् । मत्तानां पुरतस्तिष्ठतीवि पुलस्तिः ॥३॥ म०मा०मा० नमः कपर्दिने च । गतम् । एलस्तये च । पुलस्तयः कुन्तळा- स्तद्वत । मत्व यो लुप्यते । प्रसादकाले कदाचित्कपर्दी कदाचित्कुनालवा- देव आगच्छतीति । केचिदाहुः--सर्वदा सर्वेषां पुरस्विकृतीति पुलस्विः । पुस्तिरिति पृषोदरादित्वाद्रूपसिदि। एवं महानुभावोऽपि सर्वदा सुरुम एवेति दर्शिनम् ॥ ३॥ नमो गोष्ठयाय च गृह्याय च ॥ ४ ॥ नमः गोष्ठचाति गो-स्थ्याय च गृह्याय च ॥ ४ ॥ सा०भा०गवां स्थानं गोष्ठं वत्र भवो गोठयः । गृहे भयो गृह्यः ।। ४ ।। म०भा०मा० भगववि तामेव मुलभतां प्रपञ्चयितुमाह-नमो गोठयाप च । गर्वा स्यानं गोष्ठम् । गावस्तिष्ठन्त्यस्मिन्निति । ' सुपि स्याः' इति का । 'अम्बाम्बगो' इति मूर्धन्यः । तत्र भवाय । गृयाप च ।गृहे भवाष १४ ॥ नमस्तल्प्याप च गेहाय च ॥५॥ नमः तल्प्याय च गेयाय च ॥ ५ ॥ सा०मा०दल्पे वटवाया शपानस्तल्यो गेहे प्रासादे भवो गेधा ॥ ५ ॥ म०मा०मा० नमस्वल्पाय च । सल्पं खट्वादि तत्र भवाय । गेह्याय च । प्रासादादिवत्र भवाय ॥५॥ नमः काटाय च गहरेष्ठाय च ॥ ६ ॥ नमः काट्याय च गहरेष्ठायेति गहरे-स्थाय च ॥ ६॥ सा०मा कृत्सितमंटनीति कटं कटफितलतादि तत्पूर्णतया दुष्प्रवेशत्वं प्राप्नोतीति वा दुर्गमरण्यविशेषः कारस्वत्र भवा काट्यागहरे विषमे गिरि- गुहादी विष्ठीवि गहरेष्ठः ॥ ६ ॥ म०मा०मा० नमा काटचाय च। व्याख्यातमेतवा पस्पजळरूपेण वाना- दनुगृह्णाति । गहरेष्ठाय च । गिरिगहरादिषु स्थिताय । पूर्ववरफः । तत्पुरुष उति बहुलम् ' स्याल । सुषामादित्वारपाचम् ॥ ६॥ ख. ग. बटानुषाम् । १० ग.प. अति दकितनादिपूर्णतया दुपारी प्राप्नोतीति दुर्गम।

·सायणाचार्षभभास्करमाध्यसाहिवा--नन००]
नमो हृदयाय च निवेप्प्याय च ॥ ७ ॥
नमः हृदय्याय च निवेप्प्यायति नि-प्पोय च ॥७॥
मा० मा० हदेषु अगाधजलेषु मवो हृदय्यः । निष्पं नीहारन तर
भवो निष्प्या ।। ७॥
म० मा मा० नमो हृदयाय च । हदे मचाय । पूर्वदद्यत् । हृदय्या उप-
संख्यानमिति वचनादयादेशः । निवण्याय च । निवेप्पमचश्पायोदकम् ।
:विप्ल व्याप्तौ । श्रोणादिकः पपस्ययः । नत्र भवाय ॥ ७ ॥
नमः पासव्याय च रजस्पांप च ॥ ८॥
नमः पाश्सन्याय च रजस्यीय च ॥८॥
सा० मा० पासुपु परमाणावधस्थित पासध्या । रजसि चिस्पष्टायां पूषा-
भवस्थितो रजस्य. ॥८॥
म० मा० मा० नमः पाससव्याय च । पांमुषु सूक्ष्परेशुषु भवाय । रज-
स्याय च । विपरीतेपु स्थूलरेणेषु सवाय । गुणवचनो वा रज शब्दो कोक-
पचनो वा " पदस्य पारे रजसा " इति ॥ ८॥
नमः शुष्क्याय च हरित्याय च ॥ ९ ॥
नमः शुष्क्याय च हरित्याय च ॥ ९ ॥
सा० मा० शुष्केपु काठपु भवः शुष्पयः। हरितमा= वत्र भवो दरित्यः ॥९॥
भ० भा० मा० नमा शुष्क्याय च । शुष्कं नीरसं तत्र भवाय । हरित्याप
घ । हरितमाने पत्र भवाय ॥ ९ ॥
नमो लोप्याय चोलप्पाय च ॥ १० ॥
नमः लोप्पाय च उलप्पाय च ॥ १० ॥
मा० मा० लुप्पचे तृणादिकं यस्मिन्निवि कोपः कठिनमदेशस्तन भयो
लोया। उळपा वल्खजास्तृणादयस्तत्र भच उलप्यः ॥१०॥
म० मा० मा० नमो लोप्याय च । लुपवे तृणादिकस्मिमिति लोपः
कठिनप्रदेशः । वत्र भवाय । उलप्पाय च । उळपा ववजास्तृणादयः । वयं
मवाय । द्वति वा देशे पवाय ॥१०॥

·७१ सदाध्याय नम ऊाय च साय च ॥ ११ ॥ नमः ऊाय च नाय च ॥ ११ ॥ सा० मा० उर्ध्या पृथिव्या भव ऊपः । शोमना अर्मयो यस्पा नयाँ सेयं मूर्मिस्तत्र भवः सूर्यः ॥ ११॥ म. मा० मा० नम काय च । उन्पो पृथिव्यां मचाय । छान्दसं दीर्घ- स्वम् । भूतळमात्रं गृह्यते । साय च । मूर्मिरन्तासुपिरा प्रतिकृतिः । सूर्य सुपिरामिति दर्शनाव । सत्र भवाय । ' ममि ज्वलन्तीं पा श्लिष्पेत् । इवि वचनात् ॥ ११॥ नमः पाय च पर्णशयोय च ॥ १२ ॥ नमः पर्याय च पर्णशयायेति पर्ण-शयाय च ॥ १२॥ सा० मा० पर्णेषु पत्रेषु भवा पर्यः । शुष्काणां पर्णानां संघाचा पर्णशद- स्तत्र भवः पर्णशयः ॥ १२॥ म० मा० मा० नमः पाय च । पर्णेषु पत्रेषु भवाय । एतयोदिषु विष्वपि पूर्ववदायुदाचवाभावः । पर्णशवाय च । शुष्काणां पर्णानां संघाता पर्णशदस्वत्र भवाय । एवं नाम सुलभोऽसीति । एवमनुग्नहमकारा देव- स्योक्ताः॥१२॥ नमोऽपगुरमीणाय चामिनने च ॥ १३ ॥ नमः अपगुराणायेत्यप-गुराणाय च अभिन्नत इत्य- शि-भने च ॥ १३॥ सा० मा० अपगुरमाण उद्यवायुधा । अभिन्नन्महरन् ॥ १३ ॥ म० मा० मा भय नियापु दुरात्मसु फयं देव आचरतीत्याह-नमोऽस- गुरमाणाय च । आयुषयच्छमानाय निग्राद्यान्हन्तुम् । 'गुरी उद्यमने' हदुत्तरप्रकृतिस्वरत्वम् । लसार्वधातुकानुदात्तत्वे विकरणस्योदाचत्वम् । अभिनते चापर्य इन्तध्यानाभिमुख्येन दिसते । 'शतुरनुमः' इति विभ; केरुदाचवम् ॥ १३ ॥ नम आक्खिदते च प्रक्खिदते च ॥ १४ ॥ .

·सायणाचार्यमभास्करमाप्यसदिवा- न०००) नमः आखिदत इत्या-खिदते च प्रक्रिसदन इनि प्र- . खिदते च ॥ १४ ॥ ६ सा० मा० आविसनीपतवेदमन् । परिसदात्यन्त सेदयन् ॥ १४ ॥ म. मा० मा० नम आरिखदसे च । भमिपीडनेन शामितीपत्तेदयो । अविखदते च । फोचित्मकण खेदयते पयापराघम् । खिद्र परिघाने 'उदा. वेत्तौदादिकः । परिमानः परिवोदा । उभयत्रापि छान्दो वर्णोपजना । प्राविशारूपे चोकम् " उपसर्गपाप एपः" इत्यादि । 'तरनुमः' इति विभक्तपदाचत्वम् । एवं निनाशाभिगृहातीति ॥ १४ ॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरवरणादिकं घूम-करदयं चरित्वाऽऽदो पश्चात जपेत्कृवपुरस्करणो भवति । पूर्व राजामुस्योराना यदा साम्राज्यपिच्छति वदा वक्ष्यमाणं कवि । कालो वसन्तो देतो गिरिः क्रिया कान्तारं वा तत्रालयेचा देवस्य संनिधौ ब्राह्मणी कार्यप्तिद्धिं पाचपित्वा वानसंध्य प्रारम्भः । श्राीयाममावास्यायो या वयोरन्यवरस्यो पारम्भः । ब्राह्मणा- मन्मसिद्धान्गृहीयात् । यद्वा-आचाप सघः कर्षसिदि वर्षात् । प्राधान इति फरमपिसिद्ध उत्पते । स यथा वदेवया सिद्धिर्भवति । न सघा- सिद्धिरुध्यो-बामणास्तस्मादाचार्यात्संयुद्धान्मन्नमादाय पञ्चदश दिनानि निरन्तरं जपेयः । ततः कर्मयोग्या मरन्ति । पूर्व सिहोम कार्य: । पति- नमस्कारमाहुतिप्रक्षेपा । होपद्रव्याणि तिळवीहियवादया साज्या। होम- काळा उत्पन्ने-उद्यात्मभृत्यास्तमयमनवरत सेवादशादिजीवियादिनानि कार- पेदेवम् । होमकर्तृभ्य उत्तरीपादपा पात्रेण दातव्याः । आचार्यस्यापि खण्ड- लादपः । होमालपारि सपिपात्रं सदा स्रोतो मोदधास्येवं कर्म यावत्स- माप्यते बावदेवस्यापि प्रतिदिनमष्टसहस्रं भोजनं कार्पम् । ब्राह्मणानपि वाat मतिदिनं भोगयेदन्त्यदिने नित्पाद्विगुणम् ।भाचा भगवानति मन्तव्यम् । बाचार्थस्य सारभूना भूपिर्दावच्या । ऋत्विजा यशवं निष्कास्वदधि वा दक्षिणा दातव्या । तद्विगुणमाचार्यायति । तत्र शिवपूजायां गन्धा कपूर- मिश्रितः । कमलानि पुष्पाणि । धूपः कर्पूरमिनितो गुग्गुलु।। दीपो गव्याज्य इति । नपे तकम् । एवं रुद्वाराधनं प्रतिसंवत्सरं कार्यम् । एवमाराघ- नादाना सम्राड्मवेत् । राजानो ये सागरमध्यस्यारचे अद्ररूपईन्यपाना भवन्दि । इह सर्वा भुवं भुपमाऽन्ने रुद्ररूपैरन क्षमाणा शिवपुरं व्रजेत् । पत्र रुद्ररूपी मूत्वा कम्पायुवं शिवपुरे भोगान्भुक्त्वा सरुद्वीपाधिपती राजा शिवमको नायदै । तस्य करयोः पिनाकाङ्को भवति । -- ·[न न०म० रुद्राध्याय:। तेनाडून कद्वारापनकारीत्वगन्तव्यम् । अन्यस्यापि यस्य जो इस्तयो- रको भवति सोऽपि रुद्राराघनकारीवि मन्तव्यः । एवमेकादशनामा प्रति- संवत्सरं द्रारापनं कर्तव्यम् । अत्रैवापरमपवे-ताजा शत्रुनाशकामोऽतिश- केन ब्राह्मणेन फारयेत् । शत्रु रानान महाखदिररूपिणं कृत्वा फरिमधि- द्विविक्त देशे जलपूर्णकुम्मे देवतापानाह्य तत्संनिपावमिमाघांय शमीसमितिः सफण्टकाभी रुधिराक्ताभिः शवसहस्र जुहुयात् । रुधिरं च वैढालं.प्रशस्व भवति । सतस्तद्रूपं प्रत्यङ्ग लोदशभिः पविनमस्कारं खानयित्वा तदुपरि राजा स्वपाद विन्यसेत् । विन्यासकाले गुरुजपेत् । ततो राजा बामणानां शवं भोजयेत् । ततो देवं विसर्जयेत् । एवं कृते परराजा संवत्सरत्रयानष्टो भवति । मन्यूच वदेव रूपं.सगृहकं कृत्वा पूर्वपदोपः । ततो राना चिरा. घडली राजपश्यत्वं प्रोत् । अन्यदपि वाप-शनराजनगरे करिमोप- धारिणो राजपुरपाःसनामाणाः सिद्धाः प्रविश्या चतुष्पथेषु धत्येषु देवाल- येपु राजसभामु राजदार,च,लोइशङ्क्नपि वाजतसहस्राणिमनिनवान् कृत्वा गुप्ता न्यसेयुः । सतो. भस्माभिमतिमृतं सर्वतो, त्रिफिरेयुः । जलमपि पिकिरेगा। एवं कय वरपुरमासंवत्सरत्रयामष्टं भवति । तत्र खदिरयदर्यादयो वनस्पत्यो रोहन्ति । ततो विकृतलेषाः परराजपुरजलाशये कण्ठमाणे ज़ले तपः कुर्वन्तः सूर्याभिमुखा अपश्चातदिनानि प्रतिदिनमष्टशवगुणं जपेयः । सपकाळे भगवतो हालाइल करा पाममिमन्त्रगेयुः। पूर्व को सज्जलपायिनो वाह- नादयो विपदष्टा इव नश्यन्ति । एवं कुर्वन्तो विद्वांसो-गुप्तमेव ,कुयुः । प्रत्य- क्षेण राजभ्यं सद्यो जायते । अत एव गुप्तपेव फार्थमिति एपा. कर्तृग राज्यासमा दक्षिणा. स्यादिति । नवी ध्यानम् - पिनाकपाणि भूतेशमुद्यत्सूर्यायुतयुतिम् । भूपिल भुनर्णयकाण्ठे कालं कपर्दिनम् ।। नमो वः किरिकेम्पो देवाना हृदयेया॥१५॥ नमः वः किरिकार्यः देवानाम् हृदयायः ॥ १५ ॥ साभार फिरन्वि, भक्ते यो, धनानीति, किरिका उद्रारा: रुद्रावतारा ते घ,देवाना हृदयभूताः सर्वदेवर्षियत्वाद । वाइशेभ्यो धो युष्मभ्यं नमः॥१५॥ म०भा०मा० अथ नमो. वा..किरिफभ्य इत्यारभ्यानुवाकान्तमेको मन्त्रः। आय मन्त्रस्य ऋषिदेवता च.भगवायंभुव । जगती पट्पदा,छन्दः । अयं घमन्त्रः मत्यक्षपः । युष्मन्छन्दप्रयोगात् ।। एवं देवस्य लीलाविमहमूत्पा- .

·। ३२ सायणाचार्यममारकरभाष्यसदित-नन०१०] रगुणक्रियाजात्याकृतिभेदभिन्ना। प्रत्येक प्रदिनमस्कवाः । इदानी तु समूह. रूपेण नमरिक्रपन्ते ।देव नमस्कृत्यैदानी तदनुचरा नमरिस्कयन्त इति केचित् । प्रसिद्धवेषाफारा देवस्य नपस्मताः । अज्ञातस्वमाया अन्ये जगवा शासितारो गुप्ता पर्वत । न इदानी नमस्कियन्त इत्यपरे । इपास्तु पतः साधिष्ठः। अता. सविपया मागेवक उपपन्नवरी भवति । उक्तम्-देवाना हृदय इति देवानामेन हृदयवर्तन वय जानीम इवि नमस्कारयोगादि सपामेतद्विशेष- णम् । अन्य उक्तव्यविरिका जगतां शासिताः किरिकादिस्वभाषा यान् देवादय एव जानन्ति न मनुष्यादयः । तेभ्यो युष्मभ्यमपि नमोऽस्तु । यूयं च प्रसीदव । आयुधानि चोपसहरतेत्यर्थः । नमो वः फिरि प । किरनिहिंसाकर्मा किरन्ति स्वेच्छया लोकानिति फिरपः । कृपकृष्टिमिदिच्छिदिभ्यश्च' इति इसत्यया। किदिति हि तत्रा. नुवर्धते । अन्नावा • माणिवाका करवा । अब इ.' इति इमर्पयो गुणे को छान्दममुपधाया इत्वम् । कुर्वन्त्युत्पादयन्ति सैच्छया लोकानिति किरयः । न एक किरिकाः । देवानाः हृदयम्य । देवानाभव हृदये परिवः- मानेभ्यः । तास्थ्यात्ताच्छन्यम् । देना एवं युष्पाञ्जानन्ति । यदा देवानों हृदपेऽनुग्रहायाऽऽधिर्मवद्भयः। स्माभिमवसिद्धये ते सदा स्ममाण-प इति यावत् । यहा देवाना हृदयभूपस्तेपा विशेपेणाऽऽसमे-पः । देवाश्च पृथि- न्यन्तरिक्षयोस्था अग्निवायमूर्याः सविभूतय एकादश । एकादश यया- ये देवासो दिपकादशस्थ" इत्यादि । वरिपु लोकेप त्रयस्त्रिंशद्रयन्ति। पाकस्य विभूतिभूताः श देवास्तेपा च त्रयस्त्रिंशत्संरूपानयो गणा अग्निवायुस्र्थषधानास्ते सभूपकोनशन भवन्ति । एकशततमो गणस्य प्रधान- भूतः। एव पृथिव्यामेकादश प्रधानमुतास्वे च त्रयाया क्रियमाणावपस्त्रिंश- द्भवन्ति । ते च त्रयस्त्रिंशत्संरुपात्रपत्रिंशद्भवन्ति गणा गणाधिपश्चैकादशः। उक्तं च 'प्रया देवा एकादश नपत्रिशा मुराधस,' इत्यादि । एता एव ता देवता अग्नोषिभूतयो वायुसूपविशेपो चार-पनुविधायिनी द्वौ । एवं सः संभूपैको- नचत्वारिंशत्साहित शेताविक सहस्रम् । तावन्तोऽनिरिक्षस्था वायुविभूतपो देवास्तत्र स्वनिविशेषी द्वौ सानुविधायिनी द्वौ। एक सर्वे संभूयकोन- चत्वारिवत्सहित सातत्याधिकं सहस्रनय देवा भवन्ति । श्रूयते च-नीणि श्ता जीसस पनि त्रिंशच देवानद चासपर्यन्" इति। सर्वेऽपि नानावे- पाधिकारा इष्टापूर्तभागधेया पहनो भूतस्य विस्फुलिङ्गाः । इयमेकास्मिन्न- पाण्डे प्रक्रिया। अनन्वावपविया ब्रह्माण्डपण्डिका इस्पलमतिप्रसङ्गेन।।१५।।

·-- . न०] चन्द्राणाया। नौ विक्षीणायः ॥ १६ ॥ नमः विक्षीणकोय इति वि-क्षीणायः ॥ १६ ॥ सा० मा० सीणेभ्यो विपरीता पिक्षीगका । कदाचिदपि क्षयरहिता इत्यर्थः ॥ १६ ॥ भ० मा० मा० नमी विक्षीणकेभ्यः । अमक्तानां न्याधिचोरनरकादिभि. विचित्र दिसो पाणिनां कुर्वद्भयः सिणु हिंसायाम, पदाचस्वरिवेचानादिका। विविधं सिवन्तीति विक्षीणका: ' इगुपयज्ञाभीकिर. कः' । वदमा पूर्ववत्मा- गिधीया फा। पाचौरिफारस्य च्छादसं दीर्घत्वम् । अपर आह-क्षी हिंसायाम् ' धम्पादिकरततः शान्तारपूर्ववत्मागिवीयः क. । विविघं क्षीणन्स्प. माता इति ते विक्षीणका: । छादसी रूपसिद्धिः। विक्षीणफे-य इति यावत् ।' तयैव वाजसनयिनः पठन्ति ॥ १६ ॥ नमो विचिन्वत्कायः ॥ १७ ॥ नः विचिन्यत्केय इनि वि-चिन्वत्कायः ॥ १७ ॥ सा० मा० विचिन्वन्ति अपेक्षितमर्थ संपादयन्तीति विचिन्वरकाः ॥ १७ ॥ भ०मा०मा० नमो विचिन्वत्केभ्यः । इमे सुकतिन इमे दुष्कतिन इति निग्रही- तुमनुग्रहीतुं च ये जन्तून्विचिन्वन्ति ते विनिन्वत्कास्तेभ्या । पूर्ववत्का ॥१७॥ नम आनिहायः ॥ ३८॥ नमः आनिहतेय इत्यानिः-हतायः ॥ १८ ॥ सा. मा. आ समन्ताविशेषेण इतं पापं यैस्त आनिवाः ॥ १८ ॥ म०मा०मा० नम आनिनेभ्यः । हननं हतं हिंसा। आकारो मर्यादायाम् । निगिति निश्चये । यन्मर्यादया क्रियते यच्च निश्चितमेव क्रियते तदानिहत तद्वद्भया । अर्शआदित्वादन् । न वाऽन्यायेन फुर्वन्ति न चापराधिपूदासत इति । यद्वा व्यत्ययेन कर्तरि निष्ठा । मर्यादया निश्वधन इन्तृभ्य इत्यर्थः । कदुत्तर- 'पदप्रकृतिस्वरत्वम् । अपरे तु त्रुवते-हन्तेर्गविवृत्तरिय कर्मणि निष्ठा । मर्या- दया निर्गमिता आनिहता इति । सहयजनसंकीर्तनाचनौचित्यभयादेववान्न- रेभ्यः पृषयाचा इत्यर्थः । मन्त्रान्तरं च भवति । " मा त्वा रुद्र चुक्रुपा मा नमोभिर्मा दुष्टुती वृषभ मा सती" इति। ब्राह्मणं च भवति-स्वायामेव दिशि रुई निरपदयते " इति । यद्येवं गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं ·६४ सायणाचार्यभभास्करमापसहित न०४०] माप्नोति । महदादीनां घेत्युपरपदावादीचर भविष्यतीत्यदोषः ॥ १८ ॥ नम आमीवत्तायः ॥ १९ ॥ नमः आमविकेप इत्या-मीवकेश्यः ॥ १९ ॥ इति रुद्राध्याये नवमोऽनुवाकः । सामा• आ समन्वामीनन्ति स्यूलीपार प्राप्नुवन्तीत्यापीवत्का! |-अत्र वितीणकषिचिन्वत्कानिईतामीरपुरदेवानां हृदपेच इत्यनुपपः ॥११॥ पापानुवाफमारभ्य नवान्तवनुवाकप्वपक्षरतोनमस्काराणि पनि चम्पभिहितानि ।' ः सः परमेश्वरस्य सात्म्यि प्रतिपादयितुमेन यजुषा स्यांवर जङ्गम चै रूपमभिहितम् । अनुपार्कमैदस्तु वोहि- गोगे मन्त्रभेदाभिप्राणेण द्रष्टव्यः । एकैकोऽनुवाक एफफो मन्त्रा । तर तस्य पुरवरणादिमकारस्तु रुद्रकल्पेऽमिपास्यते । इति श्रीसापणाचार्यविरचित्रे मागीय वेदार्थका यजासंहितायां चतु- फाण्डे पश्चपप्रपाठके श्रीरुद्रमापं नवोनुबाका ॥९॥ १० मा० मा० नम आमीर्वकन्या । समन्वादिम्भपाणेपा । 'मीव स्थौल्ये उदात्तेदोषादि । वतः शान्तात्पूर्वक । अन्य बुववे-सम- तादिसदभ्य इति । इतरेतरप्पावृत्ती न कचिदवाओं यवो दुरात्मानो:- पसपरिति भावः । 'मी हिंसायोस् उदात्त्रयादिकः । वन धमन्या- पूर्ववत्कः । वर्णव्यस्थयेन नफारस्य वकारः पीनानिगरें' इति हस्वत्वं उपत्यनेन न कियते । एवंविधभ्यो युष्मभ्यं नमोऽस्तु ॥ इति ॥ १९ ॥ अथास्य मन्स्य पुरधरणम्परा चरित्वा चरवारिशेसंहलं जपेत्कृत- पुरश्चरणो भवति । पन्नशोधनार्थ गुरुसनिघाव सहस्र जपेत् । ततः कर्म- पोग्यो भवति । अनेन मन्त्रेण दुःसाध्य किंचिन्न विद्यते । मन्त्रममावास संपद्यते । अनेन फायं कर्योच्यो-देवस्य दक्षिणामू: संनिधावात्मानौ पथिवासी वा लाजतिलानां लक्ष जुहुयारसुवर्णमुत्पयते । अपामार्गवेणुवीजा पवानां दषिमधुघृताक्तानामयुतं जुहुयात् । स्वर्णसहस्रपघवे । कन्याकामो गुग्गुलेन स्पेष्टकन्यासमाकृति कृत्वा तामुपलभ्य पञ्चसहस्त्र जप्त्वा ववस्व छित्त्वा पदसहस्रं जुहुयात् । सर्वाभरणभूपियामिष्टा कन्यां लभते । पोत्पल. कुमुदानां लक्षं जुष्यात् । तस्य राजकपी: प्रत्पता भवति । पालाबाई- कुराणा पयोताना लक्षं जुहुयात् । यसराससयुतप्रेतपिशाचायो दृश्यानुव. श्याष भवन्ति । महाकान्तारमूललेऽग्निकुण्डं विषाप मपितामौ पिल्यफला. ।

·।' सायणाचार्यभट्टभास्करमाश्यसहित न०४०] माप्नोति । एदादीनां चेत्युत्तरपदावादाचा भविष्यवीत्पदोषः ॥ १८ ॥ नम आमीवत्केयः ॥ १९॥ नमः आमीवकेन्य_ इत्या-मीवृत्ताः ॥ १९ ॥ इति रुद्राध्याये नवमोऽनुवाकः । मा०मा० आ समन्वामीवन्ति स्थूलीमा प्राप्नुवन्तीत्यामीवत्का पत्र वितीणकविचिन्वरकानिईतामीवपुरदेवानां हृदपे-प इत्यनुपम्प ॥१९॥ पञ्चपानुवाकमारभ्य नमान्वेष्वनुवाकेष्वन्यावरचीनपस्कारागि' वर्ल बाध्यभिदितानि । सः परमेश्वरस्थ सात्मिय प्रतिपादयितुमेकेनि यजुषा स्थांवर जङ्गमं मैक रूपमभिहितम् । अनुनाकभेदस्त क्रतोवीहर- योगे मन्त्रभेदाभिमाणेण द्रष्टया । एकेकोऽनुवाफ एकको मन्त्र! । वह तस्य पुरवरणादिप्रकारस्तु रुद्रकल्पेऽभिपास्यते । इति श्रीसायणाचार्यविरचित माघीय वेदार्यप्रकाशे यजासहितायां चतु- फाण्ड पश्चममपाठकै श्रीन्द्रभाध्ये नवपोऽनुनाका ॥९॥ म० मा० मा० नम आमीवक-यः । समन्वाद्विजृम्भमाण-यो । "मीव स्पोरपे उदाचदौवादिकः । ततः शान्तात्पूर्ववस्को । अन्य ब्रुवते-पम- वादिसभ्य इति । इतरेतरव्याहचीन कथिदरकांको यो झात्मानोऽ- पसर्पपरिति भावः । 'मी हिंसायाम्" उदात्तेत्यादिक:-1 व वमन्ता- पूर्ववत्का । वर्णव्यत्ययेन नकारस्य वकारः 'पीनातेनिंग' इवि हस्वत्वं स्पत्पनेन न फिपते । एवंविधभ्यो युष्मभ्यं नमोऽस्तु ॥ इति ॥ १९ ॥ अयास्य मन्त्रस्य पुरधरणम्-परा चरित्वां चत्वारिंवत्संहस्र जपत्कृत पुरचरणो भवति । मन्त्रशोधनार्य गुरुसनियावासहस्र जपेत् । तता कर्म- घोम्यो पचति । अनेन मन्त्रेण दुःसाध्यं किंचिन्न विद्यते । मन्त्राभावास संपुयते । अनेन कार्य कोच्यते-देवस्य दक्षिणामू: संनिघावामानो मथितामा धा लाजतिलाना लक्षं जुहुयात्सुवर्णमुत्पयते। अपामार्ग वेणुवीन- यपानां दषिपधुपताकानामयुतं जुहु पात् । स्वर्णसहस्तमुपाये। कन्धाकामो गुग्गुलेन वेष्टफन्पासमाक्रति कृत्वा तामुपलभ्प पश्चसहस्र जप्त्वा अवस्था छित्त्वा पट्सहस्र जुहुयात् । सर्वाभरणभापवामिष्टा कन्यां लभवे । पोपळ- कुमुदानां क्षं जुहुयात् । तस्य राजकक्ष्मीः प्रत्यक्षा भवति। पाळाचा- कुरा पपोताना लक्षं जुहुयात् । यहाराससयूवमेवपिशाचायो दृश्यानुन- श्याच भवन्ति । महाकान्वारमूतलेऽमिकुण्डं विषाय मथितामो विवफला- ·। नन्द..] रुद्राध्यायः॥ रिग्रहेति यावत् । 'दरिद्रा दुर्गती' शरि जक्षित्यादित्वनाभ्यस्तत्वानाभ्य- स्तादिति नुपभावः । स्वयमन्धसस्सविरपि दुर्गवस्वभाव हवि । पूर्वपोराम- त्रितयोरविद्यमानत्वात्पादादित्वाचेदं न निहन्यते । पाष्टिकमायुदाचत्वमेव । हे नीललोहित । देवस्य हृदयादाविर्भूनो रुद्रो नीललोहितो यो हि भिक्षाटना- दिकं चफार तस्या नीलम लोहियं नरनार्यात्मकत्वात् । नामरूपात्मकत्वा- द्वा । अन्य आह-कण्ठे नीलमन्यत्र लोहितापिदं रूपमिति । यद्वा-निलीनं निवरो निरस्वं कालु यमत्स्येति नीललोहिता र पूर्ववनिधावस्पामाव आधुदा- तत्वम् । एवं भगवन्तं संवोध्याभयं याचते-एषा पुरुषाणामिति । एपामस्मदी- पाना पुरुषाणां पुत्रादीनामेपा चास्मदीयाना पशूनां च गवादीनां मा भर्मा भीपपया। क्रियाग्रहणं काव्यमिति संपदानवाचतुर्य बहुलं छन्दसीति षष्ठी । यया समुदस्य न पिवन्तीति भाव इत्यर्थः । अन्तर्भावितण्पर्यादिभेते- ठेङ् 'बहुलं छन्दसि' इवीडभावः । सिचि द्धि याधित्वा छान्दसत्वाच्यत्य: थेन गुणः क्रियते । भिनलडि 'दश्च' इपि दकारस्य रुत्वम् । पूर्वपदीडभावे पूर्ववद्गुणश्च । इमान्मा भेर्मा हिंसीरित्ययः । पुरुषन्पत्यपो वा । माः । ऋच्छतिरयमापूर्वी व्यसनकर्मा । पया ' आविमाञ्चजमानः' इति । अत्राऽऽत्मना केवल एक समर्थपावष्टे । योतका धुपसर्गाः । अर-वर्मावि- तण्याल्लुडि ' सर्विशास्त्यतिभ्यक्ष ' इत्यत् । दशोऽदि गुणा । इवि गुणः । इमान्माऽरो माऽऽतिमपंप आनिर्मा जनीत्यर्थः । पूर्ववत्पुरुषव्यत्य. येन वा । एषां मध्ये कश्चिदपि माऽरत् । गाऽऽविमरत् । आदिमा गमदि- त्यर्थः । अत्र च मा भर्मा चार इति चार्यस्य गम्पमानत्वात् । ' चादिलोपे विभाया ' इति प्रथमा निशिभक्तिर्न निहन्यवे । विवीया तु निहन्यते । एवं मा उ मो उथायें । मा प्रत्ययः । किंचिदपि ज्वरादिकमेषां पश्चादीनामाम- मद । इमान्पश्चादी त्वत्ससादेन मा हिंसादित्पी । रुजार्थाना भाववच- नानामज्वरेः' इनि कर्मणि पष्ठी । 'भम रोगे' यन्वारलुधि चलेश्वहादेशः। सन्वद्भावाभावान्दसः । ' अस्मृट्टत्वरणथम्रद ' इति विधीयपानमर्द पत्ययेनास्यापि भवति । यदा कथिदाह-आमो मङ्गः । भामं करोति भामपति । आमयोलह । किमपि ज्वरादिकमेपा पुरुषादीनामाममदा मा कापीदिति । अग्लोपित्वादेर सन्वावाभावः । पुरुषपत्यपो वा । एषा पषादीना संबन्धि मिचिदप्यपत्यादिक वस्तु वं मा हिंसीरित्र । अभाव- पचनफर्मत्वादनार्यानामिपि षष्ठयभायः । अपामिति विभिधीयो । एy पीयः - इदमोऽबाद इत्पशादेशे सर्वानुवाच हवस्योस्तृद्धिदनिधि निभा . ।

·८६ सायणाचार्यभभास्करमाप्पसाईवा- न.६००] तन प्रथमाघमाह- दापे अन्धसस्पते दरिद्वन्नीललोहित । एषां पुरुषाणामेषा. पशूनां मा शेर्माऽरो मो एपां किंचनाऽऽममत् ॥ ५ ॥ द्वापे अन्धसः पते दरिदत् नीललोहिनेति नील-लोहित । पुपाम् पुरुषाणाम् एषाम् पशूनाम् मा मे मा अरः मी इति एपाम् किम् चन आममत् ॥ १ ॥ सा० भा० द्रापयति कुत्सितां गति मापयतीति द्रापिः । पापिनो नरकपदा- मेन क्लेशयतीत्यर्थ: । अन्योऽयं तस्य पति: पालक भक्तानाम पालयती- त्यर्थः । दरिद्रदकिंचनः स्वयं विरका केवल इत्यर्थः । " एकमेवाद्विवीयं ब्रह्म । नेह नानाऽस्ति किंचन " इति श्रु: । कण्ठे नीलोऽन्यत्र लोहित इति नीललोहितः । एतैः शब्दः संचाध्यमान हे रुद्र । एपामस्मदीयानां पुरुषाणां पुत्रपौत्रादीनाम् । एपामस्मदीयानां पशूनी गोपहिष्पादीनां च सम्ई पा भेर्मा भीपय । एपायुक्तानां सपा मध्ये किंचनकमपि वस्तु मारो मा गच्छतु मा विनश्यत्तित्यर्थः । मो आममन्मैव हाणं भून् ॥ १ ॥ भ०.मा. भा. द्रापे अन्धसस्पन इत्यस्प ऋपि. पुलहः । छन्द आस्वार- पङ्क्तिा, ' परौ चेद्वादशासरावास्तारपङ्क्तिः ' । श्रीरुद्रो देवता । एवं विश्वरूपेण देवं स्तुत्वाऽतः परमभयं याचवे-द्राप इति । नि- छटापा याचनानुभवात्मिकाया दारिद्रयात्मिकाया चा गर्षिकर्षणां ग- मयिता । यदा सर्वस्प लोकस्योपसंहारलक्षणायाः शोच्याया गर्नेः का- रविवः । 'दा कुत्सायां गतौ । ण्यत्वात् ' अच इ.' इवीपत्ययः। 'अतिही' इत्यादिना पुक् । यद्वाऽऽमोनयनादित्ययः । आपपिताऽऽपिणि द्रा सेब कुत्सिता गविस्तस्या आपपिता द्रापिः । यद्वा द्रापिरिति कवचनाम | उप- चारेण तवति वर्तते । मत्वर्थीयो कारो द्रापिः । सर्वत्र पाठिकमामन्त्रिता- युदाचत्वम् । हेऽन्धसस्पते । अधोऽन्नम् । अद्यत इत्यन्धः। 'अदेर्नुम् धश्' इत्पमुमत्ययः । तस्य पते स्वामिन 'पया पतिपुत्र' इवि सत्यम् । 'सुवाम- निवे पराङ्गाबावरे' इति षष्ठयन्तस्प पराङ्गवद्भावः। 'आमन्त्रित पूर्वमविधमा- नवन्' इति पूर्वस्याऽऽमन्त्रितस्याविद्यमानत्वाचवः परस्य षष्ठयामन्त्रितसमुदा- यस्प पाठिकमायन्त्रितस्वादावादाचलम् । हे दरिद्रनिपरिग्रह । अनाहतपः ·निन्द..] रुद्राध्यापा रिग्रहेति यावत् । दरिद्रा दुर्गतौ शवरि नक्षित्यादित्वेनाभ्यस्तत्वानाभ्य- स्तादिति नुयभावः । स्वयमन्घसस्पतिरपि दुर्गास्तभाव इति । पूर्वयोराम- त्रितयोरविद्यमानत्वात्पादादित्वाच्चेदं न निहन्यते । पाठिकमा दानत्वमेव । है नीललोहित । देवस्य हृदयादाविर्भूतो दो नीललोहितो यो हि भिक्षाटना- दिकं चकार तस्या नीलम लोदित नरनार्यात्मकत्वात् । नामरूपात्मकत्वा. द्वा ! अन्य आह-कण्ठे नीलमन्यत्र लोहितापिदं रूपमिति । यदा-निलीनं निवरो निरस्त कालुपमस्येति नीललोहितः। पूर्ववनिघातस्पामाव आयुदा- सत्वम् । एवं भगवन्त संवोध्याभयं याचते-एषां पुरुषाणामिति । एपापस्मदी- यानां पुरुषाणां पुत्रादीनामेषा चास्मदीयानां पशूनां च गवादीनां मा भेर्मा भीपपया। क्रियाग्रहण काव्यमिति संमदानवाचतुर्य बहुलं छन्दसीवि पष्ठी । यथा समुद्रस्य न पिवन्तीति भाव इत्यर्थः । अन्तर्भावितण्यर्याद्विमते- लुङ् 'बहुलं छन्दसि' इसीडभावः । सिपि दि वाधित्वा छान्दसत्त्वाच्यत्य: थेन गुणा क्रियते । भिनते डिः 'दश्च' इति दकारस्य रुत्वम् । पूनिदीढभावे पूर्ववद्गुणश्च । इमान्मा भेर्मा सिरित्ययः । पुरुषव्यत्ययो वा । माऽ । ऋच्छविरयमापूर्वो व्यसनकर्मा । यया 'आदिपायजमानः' इति । अनाऽऽत्पना केवल एक समर्थमाचष्टे । योतका ग्रुपसर्गाः । अरविर्भावि- तपाल्लुडि — सपिशास्त्यतिभ्यश्च ' इत्यङ् । 'ऋशोऽडि गुणः' इति गुणः । इमान्माऽरो माऽतिमपिआतिमा जनीत्यर्थः । पूर्ववत्पुरुषग्यत्य. थेन वा । एषा मध्ये कश्चिदपि माअत् । माऽऽपिरत । भाति मा गमदि- स्यर्थः । अत्र च मा भया चार इवि चार्यस्य गम्यमानत्वात् । चादिलोपे विभापा ' इति प्रथमा तिविभक्तिर्न निहन्यते । द्वितीया तु निहन्यते । एवं मा उ मो श्वार्थे । मा प्रत्यय: । विचिदपि ज्यरादिकोषां पश्चादीनामाम- भत् । इमान्पवाद त्वत्प्रसादेन मा हिसीदित्य: । रुजार्याना भाषचच. नानामज्वरे' इनि कर्मणि पी। 'अम रोगे' यन्वारलडि च्लेश्वासः । सन्वद्भावाभावश्ठान्दसः । ' भास्पदृत्वरमथनद' इति विधीयमानमत व्यत्ययेनास्यापि भवति । यहा कविदाह-आमो भङ्गः । भाम करोवि भामयति । आमयोर्लङ् । किमपि ज्वरादिकमेका पुरुषादीनामापमदामं या फापादिति । अग्लोपित्वादेव सन्नावाभावः । पुरुषव्यत्ययो वा । एपी पपादीनां संवन्धि चिदप्यपत्यादिक वस्तु र मा हिंसीरिधि । अभाव- पपनफर्मवाहनार्यानापिति पठचमाया । औपामिवि विरपिपायो । एY मृतीयः । इदमोऽन्वाद इत्यादेश सानुदाच इवापोस्तुतिदपिति रिमः ।

·८८ सायनाचार्यभभास्करमापसादिवा-- ०६:०] कंदाचवम् पशूनामित्या नामावास्याम्' इति नाप उदाचाचम् ॥१॥ यास्थ मन्त्राय परमरणम् - एकाइमपवासं कुत्त्वाऽपुढे जपेत् । कुना- धरणीमपि । कपिलाज्येनाऽपामयुतमाहुतीझुडुपात् । इन्धनो भवति। पवरे मनिपातस्य मिरवा दूर्वाग्राणां पञ्चततं जुयात् । तस्मामरा मुलो दीर्घायुवति । अपिचास्मोक्षकामो थेकडूतानामयुतं जुहुयात् । वस्यामिवारेभ्यो अयं न विद्यदे । प्रजनद्रोहे विलायसिक्तमयुतं जुहु- यान । जती भयं न विद्यते। उदुम्वरविकानामयुतं जुडुपा-सर्वभूतेभ्यो भयं न, वियते । ग्रामनगरमध्येऽयिमुपसमाधाय इत्र वृक्षाक्तविलपिष्टानामयुद्धाने जुहुयात् ।। अश्वत्पदळे बालमुपहरेत् । आदानपवाटसइखें जुहुयात् । नरव दो औरवस्मी भूः सह स्वयं दृश्योभवति । दृष्ट्वा यदि चलेदुमादीभवति । अबळस्प तस्य महासिद्धिर्भवतिः। आपदि तद्रूपं स्मरेदापन्नध्य मुक्तिर्मवति। অল্পীফেনদ- आगुल्कासिताको इपमालिटो बसकुन्तली शूळी कुण्डलिवथवाः सविलको मन्दं कृणधरः । श्रीमानर्मद-तपक्किकिरणः श्वेतापमानाननो देवो मेरवेषभूपित्तवपुषेयो मुडानीपति। अप द्वितीयाममाह- या से रुद्र शिवा तनूः शिवा विश्वाहोपजी। शिवादिस्य अपनी तानो मूड जीवस-६२ ॥ या तेरुद्ध शिवा तनूः शिवा विश्वाहोपनीति विश्वा- ई-क्षेपजी । शिवा रुद्रस्थ अपजी तया नः मड- जीवमे२॥

·नि०००] पद्राध्यायः जवादापन्निादाखनित्तिभेपगत्वाच । वन मथरमानपरिग्रह धनपुत्रस्वर्गा दिसांसारिक सुखमागप्रदानेन देवो मृडयेव । द्वितीयमात्रपरिग्रहे तु नियस लक्षणमेव देवः शिवं कुर्यात् । वस्मादुभयविधसुखपाप्तिपाशासान आह- शिवा विवाहपगीति। विश्चान्यदानि विवादाः । राजा सखिभ्याए । वेषु भेपनी विश्वैष्वयहस्सु भेषजमावं न जहानीति भेषनान्तरं देशकास फलशरीरावस्यादिभेदैन हि कदाचिदेव मेपगं स्पात् । 'केवळमायकइति डीसमीपूर्वपदपकविस्वरत्वम् । पूर्वपदे च 'परादिश्छन्दसिं' इत्युचरपदा- धुदाचत्वम् । ईटमी या शिवशस्वभावा वया शिवव्यपदेशं भजतायी। किंच शिवा रुद्रस्य अपनीति । अयं रुद्रशब्द. क्रियानिमित्तका संज संसाराख्य रोग द्राक्यतो विनाशयतस्तव अपनी वनाः । वया चन्दा संसार- रोगामृतास्त्वं भिपज्यप्ति । वादशी च क्या या शिवा तादृशस्वभावा वया च शिवव्यपदेशमितया शिवव्यपदेशं भजत इत्पर्य। बदुभयविषशिवत्वस्वभाव- शालिन्या तन्वा नोऽस्मान्मृड सुखय । 'छन्दस्युभयया' इति शप आधातु- करवाणिलोपः । जीवसे जीवितुम् । यथा वर्ष स्वस्या जीवेम तृतियोगेन जीवात्मलाभेन च । यद्वाऽस्माजीवपित स्वया हि सर्व जीवपिवण्याः । अभिमवादानेन धारयितव्याः । 'तुमय सेसे' इत्यसेन्प्रत्ययः ॥ २ ॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम्-अष्टशव पाणायायात्वा पञ्चसहस्त्र जपे। कनपुरश्चरणो भवति । अनेन केवलं गर्मरक्षा विधातव्या । नान्यत् ।व्यके गर्थे तृतीये मासि रक्षा कुपात् । रुद्रमसिद्धन बामणेन वदभिदौ स्ववि- भवानुगुणमलकृत्य भूमिव त नमस्कुर्यात् । साधुगर्भमाधवो न प्रति- तच्या 1 यदापि सचिर्भवति तदैव कर्तव्यम् । राशो गृहान्दराले पिपिके- गिर्वाग्गामिद्वयं स्वीकृत्य ध्वजायलंकाररलंकृत्य मन्त्रहयेन मस्यशुद्धतण्ड- लैपिंकीर्य वस्सिनामिकुण्ड वेदिका च कन्या पेदिकाला साधारणपटस्योपरि महासनमन्त्रेण स्वर्णपुप्पेण शंभुमावाह्य तस्मिनगापिपेन कलशाबिन्दु- युतास्वन्तुष्टिनानस्वर्णगोरावपिहिता-समुद्रगामिनदीजलपूर्णानवपटच्छ- भान्निपाय वरिमन्मध्ये जलपूर्ण घटमेकमादिदिवसगणने सुवर्णेना-या नव- रत्नपूर्ण कुन्दा त्रीणि नीरघटे प्रक्षिप्य महायसनः प्रच्छाघ सुस्थिरान्छ- स्वा देवस्याऽऽराधनं गन्धलेप श्रीकण्ठं चामरसपु श्रीवारिष दीपं यार- दन्त सपिपा सर्वत्र कपरमिश्रमेवमाराध्य तत्र संनिधायुपस्थानमन्त्र जपित्वा वा पटसंस्कारमन्त्रण होम कुर्याद । होमद्रव्यं च पिलदूर्वाग्रलाचतुलस्पशीर: । १३ ·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहन!- न०६०१०] दपिमध्वाज्यसंयुकं जुहुयात् । उचो हविप्पूना । अवाक्प्रस्थतण्डुलपकं हवि- स्वेनामी होम कुर्यात् । तेन मन्त्रेण होतव्यं सतो गन्धवासं करयुक्तं दद्या- दुशितो वाऽन्यो मुत तदेव गुर्योः संभवन् । एवं सायं नपुगं च स्पृष्ट्वा जपेदाचार्य। त्र नित्यवदनपरिचिर्वसनोचरीय च भवनः । एवमग्दिर्य घूमा। ग्राह्मणानपि वाचतो भोजयेनित्यम् । एवं विधानस्य राज एव शतिः। एवं कवे सदपत्यमायुप्मवेत् । गर्भपाती न विद्यते । सर्व गन्धादन्यदुपदेशका प्रधानम् । होपदेशं त्रीशुदा न प्रविशेयुः । न पाखण्डादयो वैदिकरवानमन्त्रस्प। अन्त्यदिने स्नानम् । वपण्डदानरूपेण दयाद्गुरवे । बता कुमारग्रहार्थं गणपूनां कुर्यात् । वदपत्यपापुमद्भवति । ययेदं प्रसङ्गादम्पत्यवे- कन्यार्थी लभते कन्या हुत्वा लाजान्दप्लुतान् । अपामार्गसमिदोमरलक्ष्मी नाशयेयुधः ।। सर्वकल्मपनाशाय जुहुयाच्च विलाहुतीः । ब्राह्मणादीन्वशे कुर्याद्धत्त्वा खदिरसंभवान् । सिवरक्त नीलपी। सूत्रः संवेष्टिता कमात् । लक्ष हुत्वा धृवं सर्वान्कामानामोवि साधका ।। जुहुयादवकामास्तु कुसुमैः कुमुदादिभिः । पदणे जगात्पुप्पं तद्वर्ण वस्त्रमान पात् ॥ टिकामा शुचौ देशे गोमपेनोपलेपिते । रक्तद्रव्धेण तव मण्डलं परिलेखपेत् ।। मण्डलस्य पुरस्तात्तु नवं कुम्म निधापपेत् । सूत्रेण वेष्टिवं सम्यक्परित गन्धवारिणा ।। आवायत्ततः कुम्भे सूर्यमकाग्रमानसः । सत्रस्थमये देवं पूर्ववत्साधकोचमः ॥ पयसा जुहुयाचत्र शतमलोचरं बुधः । ध्यायनेकामधीः सूर्य जपेन्मन्त्रसहस्रकम् ।। एवं कुर्यात समाई द्वादशाहप्रथापि वा। धनः प्रसन्नो भगवान्महावर्षे प्रमुञ्चति ।। अहोरात्रमुपोप्पैव पुत्रकामः शुचितः । पायस जुहुयादमावटोचरशाहुपीः । ऋतुस्नाता तो भायों शुचिवनामवंचवाम् । मोजयेद्धवशेष तु जपन्नष्टशतं युधः ॥

·[१०६००
द्राध्याया।
प्राह्मणभोजयेशेव कारयेत्स्वस्तिवाचनम् ।
व पुत्रमवाप्नोवि तेजस्विनपनामयम् ॥
अनिष्टदर्शन चैव क्या दुस्विमदर्शने ।
अभिचारकोपरलक्ष्म्याच समाते ।।
विग्रहायुपसर्गे च भये च समुपस्थिवे ।
तथा च ग्रहपीडायां भूतावेशकतेषु च ॥
एवमादिषु चान्येपु दोषपूाहितेषु च ।
पूर्वोक्तं मण्डलं कृत्वा नवं कुम्भं वयैव च ॥
गन्धोदफेन संपूर्ण सर्वपद
वैपङ्गलमयुतम् ।
एलालबङ्गा'रनिम्वनातिफलैर्युतम् ।।
देवमावाह्य कलशे सर्चयेत्तत्र होमयेत् ।
मन्त्रेणानेन तदेवमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥
अभिमन्य ततस्तेन ह्यात्मनो वा परस्प वा।
अभिपेकं प्रकुर्वीत सर्वदोपैर्विमुच्यते ॥
यस्नु मन्त्र जपेनित्यं माता लात्वा सहस्रकम् ।
श्रीरारोग्यं च तेजश्च वर्धते तस्य सर्वदा ।।
संवत्सरं जपेयस्तु क्षीराहारो निवेन्द्रियः ।
अर्चनं च यथाशक्ति कुर्वन्नयुवमन्वहम् ॥
संसिद्धिमतुलां गच्छेदाणमादिगुणैर्युवाम् ।
किं तस्य मानुपभोगः प्रसन्ने जगत्पती ।।
बहुना फिपिहोकेन चिचस्तत्परायण.।
बद्भावपावितो मन्त्र जपेन्मुक्तो भन्मुनिः ॥ इति ।
ध्यानम्-दुवचामीकरमख्यं शक्तिपाणि पदाननम् ।
मयूरवाहनाल्डं स्कन्दरूपं शिवं स्मरेत् ।।
तृवीयामृचमाह--
इमार रुद्धार्थ नव कपर्दिने क्षयौराय मभरामहे मनिम् ।
यथा नः शमसद्विपदे चतुष्पदे विश्व पृष्टं ग्रामे अस्मिन्नना
तुरम् ॥ ३॥

·सायणाचार्यभभास्करभाष्यसादिवा [न०६:४० इमाम रुदाया तवस कपर्दिने क्षयौरायेति क्षयत्-वीराय प्रेति भरामहे मतिम् । यर्था नः शम् असत् द्विपद इति दि-पेर्द चतुष्पद इति चतुः-पदे विश्वम् पृष्टम् ग्रामै अस्मिन् अनातुर- मित्यना-तुरम् ॥ ३॥ सा० भा० यया येन कारण नोऽस्मदीयाय द्विपदे पुत्रपौत्रादिरूपाय मनु- ध्याय । चतुष्पदे गोमहिप्यादिरूपाय पश्चे परामसत्सुखं स्यात् । किंचा- स्मिन्प्रामे विश्वं सर्व प्राणिमात पृष्टं सुखपूर्णपनातुरमुपद्रवरदितं च यथा भवति तथा वयं रुद्राय रुद्रार्थ इमा मति पूनाध्यानादिविषयां बुद्धि प्रभा. महे मकर्षण पोपपाम• 1 कीदृक्षाय रुद्राय । तबसे वळयुक्ताप । अस्मदपेक्षित का सपर्यायेत्यर्थः । कपर्दिने जटावन्धयुक्ताय वापसपेपारीत्यर्थः । सयवी. रायसीयमाणप्रतिपक्षपुरुषाय । अन्योपानरूपपापविनाशतव इत्प॥३॥ म०मा०मा० इमा-मद्राय वसे कपर्दिन इति द्वयोर्माण्डव्य ऋपिदै अपि जगत्यौ।न्द्रो देवता । केचिदाहुः प्रादयसमुदायात्मक एको मन्त्रः । अनुष्टुप् उन्द इति । इमान्द्रायति । इमा मचिमीशी चुदि मानसपूभारुपा रुद्राय मभरामहे मकण घारयामा । रुरु सर्वदा मनसा पूजयाम इससे यावत् । पश्यरिच्छाकर्मण. किनि रूपम् । पतिरिति स्तुविनाम । इमा मम मति स्तुत्यात्मिको पूर्जा रुद्राय प्रभरामई । सर्वदा रुद्र स्तुत्याऽऽराधयाम इस्पा । पन्त्रे दृषेत्यादिनोदाचः क्विन् । भृत् भरणे' भौवादिक । स्तुतिमिहविपा प्रदानच द्विपयां मतिनविच्छिन्ना कुर्म इत्यभिमाय, । यद्वा रुद्र एव स्वीक- व्य उपासितापा प्रश्रयितव्यो द्रष्टच्या श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासिनध्य इति । द्विपयामेव पनि सर्वदा विभृम इति । कीदृशाय । तवते वयित्रे । तु इति सौत्रो धातुयर्थः । ततो ज्यन्तादमुनि उदात्तनिवृत्तिस्वरेणासुन एनोदाचस्वम् । यद्वा तवो वलं नदते सबसे । मत्वर्थीयो लुभ्यते । वनश्र वदन्ति हत्तेरवादिषयत्वादाशुदाचत्वाभावः । कपर्दिने गतम् । क्षयद्वीराय । क्षियन्ति निवसन्ति वीरा विक्रान्ता यस्मिन्यमाश्रित्य सक्षपदीरा । क्षि निवागन्यो । सौदादिका : छन्दस्युभययेवि शस्याऽऽर्धधातुकत्वान्डिला- भावः । यदा 'शि.सथे ' मौवादिक । क्षयन्ति विनश्पन्ति वारा यं माय साक्षपदीर । पूर्ववच्छत्तरार्धधातुकत्वालसार्वधातुकानुदात्तत्वाभावाचव १. ६. पत्रिपु'। १ सय'या पुष्परूपाय पाप' ·रुद्राध्यायः। - एकादेशस्पोदात्तत्वम् । यदा विकरणव्यत्ययेन शा। अथ प्रभरणं निक- ध्यते- यया.यानिधे प्रभरणे सनि नोऽस्माकं स्वभूताय द्विपदे, पुत्राये चतुष्पदे पश्चादपे च . मुखममत्स्यात्पञ्चमी लकारः। 'लेटोऽडादौ 'इदए. डागपा । 'संख्यासुपूर्वस्य ' इति पादस्य लोपे ' पाद. पन्' इति पद्भावः । कियाग्रहणं कर्तव्यमिति संप्रदानत्वाचतुर्यो । तत्र प्रयमे द्वित्रिभ्यां ,पापन्नि पुत्तरपदानोदाचत्वम् । द्वितीये तु बहुव्रीहिलक्षणं पूर्वपदमकृविस्वरत्वम् । पुनय, विशेष्यते-पथा च प्रभरमाणेष्वस्मासु विश्वमपि माणिनावं यदस्म- दीयं, न भवति, वदपि पुष्मनातुरं च स्यात् । कास्मिन्नामे यत्र वर्ग वसापः। कीहशेशी पति पभरामेति । आद्य पौराणिका:- दाध्यायी वसेद्यत्र ग्रामे वा नगरेऽपि वा। न-तत्र क्षुपिपासाचा दुर्भिक्षव्याधयोऽपि च ॥ इति । अथवा यथा नोऽस्माकं ग्रामेऽस्मिन्दूिपदे चतुष्पदे च शं स्यात् । विभापि वस्तु धनधान्पादिफ समृद्धमनामयं च स्यादित्यस्मिन्नित्यत्र-डिदमिति विभकेरुदाचत्तम् ॥ ३ ॥ चतुर्थाश्चमाह- मृडा नौ रुदो तनो मयंस्कृधि क्षयद्वाराय नमसा विधेम. ते । यच्छं च. योश्च मनुरायजे पिता तश्याम नर्व रुद्र प्रणीतौ ॥ ४ ॥ मृड न: रुद्र.उत नः मयः कृषि क्षपदौरायेनि क्षयत् -बी- राय नमसा विधेम ते । यत् शम् च योः च मनुः आपज' इत्या-यजे पिता तत् अश्याम नव रुद, प्रणीताविति प्र- नीती॥ ४॥ सा०, मा० हे रुद्र नोऽस्मान्मृडयेह लोके मुखय । उतापि.च नोऽस्माकं परलोकेऽपि मय: मुखं कृधि करू ा यदीराय क्षपितास्मदीयपपाय ते हवं नमसा नमश्कारेण विधेष परिचरेम । पिना पालको मतः प्रजापतिः शं. च सुसं.चा योग्य दाखपृथग्भावंच यदायजे पलिचित्संपादिवास्वत्सपी वर्ष ·सायणाचार्यभट्टमास्फरभाष्यसहितः-- नि०००) हे स्वसव प्रणीती प्रणये स्नेहातिशय सत्यश्याम प्राप्नुयाम ॥४॥ भ० मा० मा० अथ द्वितीया-मृडा नो देचि । हे रुद्र नाऽस्मान्मृडय । पुत्रधनादिसमृद्धया सुखिता-कुरु । पूर्ववणिलोपः । 'धचोऽनस्तिङः' इति दीर्घत्वम् । उतापि च नोऽस्माकं मयः सुखं निरनिशयानन्दात्मकं कृषि कुरु । 'घगुले छन्दसि इति शो लुक् धिमावच । ' का करत्करति' इत्यादिना सत्वम् । क्षपद्वीराय । व्याख्यातम् । पूर्ववत्कर्मणः संमदानवाचतुर्थी । सय- दीर वो नमसा नमस्कारेणान्नेन वा चरुपुरोडाशादिलक्षणेन विधेम परिच. रेम । विधतिः परिचरणकर्मा । यथा स्वामेव सर्वदा परिचरेम तथाऽस्मा- मुख्य मयश्च कुरु । यद्वा हे सद्राम्मान्मृडय मयश्च कुरु | तदर्थ त्यो भयदीर पश्चिमति विभकिव्यापयः । इत्थं मुखमाप्ति प्रापिता । अधुना दुःखनिष्ट चिमाशास्त- शमनमागवानो दुःखदेवनाम् । यो पृथग्भावोऽनागवानt दुःखानामनुन्मेषः पृथग्भावः । पृथग्मावकर्मणो यौवेरन्पेभ्योऽपि दृश्यन्त इति विच्प्रत्ययेन प्रथमा गिद्भावाभावश्च । यदा-असुनवादेशामावः । ययादशं शं च योय मनुर्मन्दाना सर्वज्ञः पिता प्रजाना पिता मजापतिस्त्वया सष्टुत्वे मुनियुक्तः । आयजे । थाइ पर्यादायाम् । पर्यादया दत्तवान् वर्णाश्रमादिभेदेन व्यवस्थित कृतवान् । इस्थमसौ दुःखप्रहाणं कुर्यात् । अवे. स्वाभ्यासलोपयोः कृत्योर्वर्णव्यत्पयनेफारस्याका बटवास्तु "आये." इत्येवाधीयते । फेचिदाहुः 'आयजे' आचवापरत्वेन स्वीकृतवानिाचे । उचथैवापाम, मनुवीमहि त्वत्प्रसादेन प्रमत्ता मा भूम । सत्पपि प्रमादे स्वत्मसादेनातिकपदोपपानो पा भूमेति । अश्नोतलिंङ । व्यत्ययेन परस्मै- पदम् । बडुले छन्दसीति विकरणस्य लुक् । यद्वा आशिपि लिड्। 'छन्द- युमयया' इति सार्वधातुकत्वात्सलोपः । हेतुमाह-तव रुद्र मणीती । रुद्रेवि पुनर्वचनमाभिमुख्यातिश्यातिपत्पर्यम् । हे द्रमणीती शासने यस्पा महे । यदा तवारमामु मणीवो मणये भत्यस्वामिभावनिमित्तेऽनुग्रहे साचे तदश्या- पेचि । 'नादौ च निवि' इति गते प्रकृतिस्वरत्वम् । केचिदाहुः-प्रसिद एवं पनुः स्मर्तृत्वे त्वया नियुक्तः प्रजानां पिता हितकारित्वेन पितृस्थानीय दाखमहापणकारं पादृशं व्यवस्थितास्वचाक्षुवीमहि,यस्मात्त्वा परिष. राम इति । अपरे तु ध्रुवठे-पत्त्वदीय पोयोभयविध समापमप्रकार मनुः सर्वशोऽपि नगा पिar प्रजापतिरायज आमिमुरुपेनाऽऽपनाव मर्श सहि स्वयमप्पादचे पा चपणाम बारक्षामाजनं भूयास्म इति । पजे- रात्मनेपदं पपपुरुषच लोपस्व आत्मनेपदेपु' इति वफारलोपे 'भवो - ।

·न०००] रुद्राध्या गुणे' इति पररूपत्वं विकरणव्यत्ययेन शः । तेन सत्यपि सार्वधातुकानु- दचस्व एकादेशस्वरेणान्चोदाचत्वम् ॥ ४ ॥ अपानयोः पुरचरणा-कृच्छ् चरित्या नवसहसं जपेत् । कवपुरचरणो भवति अमावास्यायां चतुष्पयेऽग्निमुपसमाधाप दघिसारपयुनाहुतिमात्र जुहुयात् । गवादीनां शान्धिर्भवति । एताभ्यामेव राजवाहनाना शान्तये जलं स्पृष्टा प्रत्यामगुवं जपं कृत्वा जपजलेन वाहनशाला प्रोक्षयेत् । वाहनानां शानिर्भवति । वाइनाना किंचिदुपयोज्यं तेन जलेन मिश्रितं कृत्वोपयोज- येत् । तिरश्चां शान्तये तिळमाज्यमिश्नं जुहुयादयुनम् । अन्येषां शन्तये दूर्वा- णामयुतं जुहुयात् । तेषां शान्तिभवति । ध्यानम्- दिन्यसिंहासनासीनं स्तूयमानं महर्षिभिः । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सोमं सोमार्पधारिणम् ।। पचमीमचमाह- मा नौ महान्तमुत मा नौ अर्भक मा न उक्षन्तमुन मा ने उक्षितम् । मा नौ वधीः पितरं मोन मातरं प्रिया मा नस्तनुवौ रुद रीरिपः ॥ ५॥ मा नः महान्तम् उन मा नः अर्भकम् मा नः उक्षन्तम् उत मा नः उक्षितम् । मा नः वधीः पितरम् मा उन मात- रम् प्रियाः मा नः तनुवः रुद्र रिपः ॥ ५ ॥ सा० भा० हे रुद्र नोऽस्मदीयं महान्तं पुरुष स्थविर मा रिपो मा हिंसी। पतापि च नोऽस्मदीयमर्भक बाळ मा रीरिषः । किंच नोऽस्मदीयमुक्षन्वं सेचनसमर्थ पुरुषं मा रिपः । उतापि च नोऽस्मदीयमुक्षित गर्भस्थ पुरुषं मा रीरिषः । नोऽस्मदीयं पितरं मा वीः । उवापि च माता मा वधीः । नोऽस्मदीया मियाश्च वनुवः शरीराणि मा रीरिषः ॥ ५ ॥ म. भा. भा० मा नो महान्तमित्यप ऋषिदेवरावा । छन्दो जगवी। नन्दी पररूपो रुद्रो देवता | मा नो महान्वमिति । हे रुद्र नोऽस्माकं संवन्धि. नं महान्तं पितामहादिकमनुग्रामं विद्यापयोभिज्येष्ठ पुत्रं पा श्रदेषगुणई मा भी रोगादिभिर्मा हिंसी । उतापि चास्माकमकमत्यनाश पुत्रमग्रामं मा ·[१७३०५० । उतापि सायणाचार्यभट्टमास्कारभार सहिता- धीमों ने पसन्द सेचन सयर्थं तकणं संवानकरं मा वधी।। वापि च मा न उशिरम् । सिङ गर्भस्यमनुकम्पतरं मा वीः । पितरम् । स्पष्टम् । घ मातरमपि मा बधी।। श्रद्धेपतरावेती । तथा मोऽस्माकं विषाचनमा घरीराणि पियत्वादेव मा रीरिषो मा हिंसी । रोगादिभिः पीडिता मा कृपाः । भार्षापुनाथपेक्षं च बहुवचनम् । अस्माकमस्मदीयानां च प्रियास्व- नी रिप इति ॥ ५॥ 'अथास्य मन्त्रस्य पुरशरणा- उपरास३५ कला पञ्चसहस्र जपेत् । कुन- पुरस्थरपो भवति । अनेन स्वजनरमा कछिया । यथतिलानामाज्याक्तानाम- युक्त जुहुयात् । अश्वत्थसमिधामयुतं जुहुयात् । आज्येनायुर्व मुहुयात् । अतिसंवत्सरमायाभयुवं बुयात् । एवं कुव आत्मीयतीचाळरदजनस्य शान्तिर्भवति । अन्यस्मिन्नपि शान्तिकारणे जपमयुतं कुर्यात् । विशेषेण राजा मतिमास मन्त्रेणानि शान्त्यर्थयाायां होम कारयेत् । तेन रावोऽन्तापुराद- वोऽपि वर्धन्ते । ध्यानम्- बादेन्दुपट देव वरुणादित्रपरिग्रहम् ॥ ध्यायेमन्दीश्वराकारं गणेश्वरसमाटनम् ॥ पष्टीमुचमाद-- ·। २०३०अ०] रुद्राध्यायः २७ म०मा०भा० मा नस्योक इत्यस्य मन्त्रस्य ऋषिभगवान् । छन्दो जगी। देवोऽपि भगवान । मा नस्तीक इति । हे रुद्र नोऽस्माक बोके पुतनेये तत्पुत्रे च मा रीरिषः।मा हिंसा कथा । वद्विषये रोगादिभिहिसको मां भू। द्विवीया चा व्यत्यपेन सप्तमी । तोके वनपं च माहिसारित । "आयुः पौडिर- प्रशतं प्रह पोड वर्षशनमजीवन । म ह पोडशं वर्षशु जीवनि" इति च्छान्दोग्ये श्रवणात् । "पिशविवश" इति सांवत्सरिकाः । “समपिंशत्यधिकानि वं वर्षाणि" इत्ये फे। "शवमेव" इत्यन् । तस्मिन्नाधुपि मा रीरिषः ।मा नी गोषु । गोमहिन्यादिपु मा गरिपा। क्याऽधेपु अश्वगनादिपु मा रौरिष। पारावास्मदीयामा वपी: । भामितः । अपचारेण कोधितोऽपि सन् । से मजननकर्मणः। वीराः मनास्तस्य पुननईग सापुत्रपरिग्रहणार्थम् । विक्रान्ती वा पाराः । 'माप क्रोधे' पयवानिष्ठा । यदा संजावक्रोधो भामिनः । कृताप- पारेश्वप्पस्मामु भामितो भूत्वा मा धीः । तदर्थं घपमपि इपिष्मन्तवापुरी- डाशादिलक्षणेन हविषा तदन्तो नमसा नमस्कारेण ते तव विधेम परिचरेम। पूर्ववपष्ठी द्विशीपार्थ वा । त्वां परिचरेत्यर्थः ।। ६॥ अपास्य मन्त्रस्य पुरथरणम्-कच्छं चरित्योदुम्बस्याग कापिलं सपिः सहस्राभिमन्त्रित छत्ता न स्वामौ मथिवे वाऽसहसं हुता महाव्याहविभि- ईवा यवं शेषमश्चित्वा त्रिरात्रमुपवसेत्ततश्वरूपोनी पञ्चाशत्सहस्रं जपेत् । गुरव पञ्चनि दद्यात् । वा कृत्तपुरश्चरणो भवति । मनेन राज्ञायायुष्का- पानामुच्यते-नित्यवद्राजा स्वामौ मयितऽपि वा फेवलयाज्यसि तस्विर- युनं जुहुयात् । अष्टमिर्नाह्मणैरष्टासु दिक्ष राजानममितो भस्माष्टशतामिम- नितमादाय राजरसा कुर्यात् । एतदपि नित्यनकार्यम् । अनेनवापरमुच्य के सकमधिमधुवातरया सुगुयात् । एकादशरुद्ररूपैा झणैर्मन्त्रसिद्धः सपः सिद्धवाहमा कार्यः । भय स पासिदिरुच्यते । आचार्यान्मन्त्रं लब्ध्वा विरा- प्रमुपोष्ण त्रिरात्रं निरन्तर जरेसद्यः सिदो भवति । तत्तत्कर्मयोग्यवेवावता । एवं को राजा श्रीपते । अनेन दुर्वाणां घृताजानामय निस्यवदेव जुहु- पात् । राजा चिरजीपी भवति । अनेन कल शानष्टसहस्त्रपष्टशनं वा जलपूर्गा- स्वर्णरजततानमयावाऽभिमन्य गन्धादिपिराराध्य नववस्त्रवेशितान्याड. न्यान्यपि मङ्गलानि छत्ताऽऽचार्यो रामजन्मदिने रानानं मापपंचावन्तो दि फलशाः स्युः । एवं कृने राजा दोपः कायिः पावकादिभिाप्पलितो भवति । राजो या दृद्ध्यर्थमनेन निन्यवदेकेन सादगाह्मगेनाटदसं भपं कारयेत् ।

·सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित:- चाइनायुधशालासु रत्लाफरादिषु च मासि मासि सौम्धे नक्षत्रे शान्ति कुर्यात् । अश्वत्यापामार्गसमिधा दधियधुघृताक्तानामयुतं जुहुयात् । गतायु. षोऽध्यायुर्वते । द्यूते व्यवहार च मन्वयेतं जपन्न पराजितो भवति । निश अमुपोध्य निरन्तरं जपेत् । वतश्वभौजी विवफलानां मध्वाकानामयुतं जुहुयात् । वर्णसहसं लभते । कुमुदानां दधिषधुधुतानामयुतं जुहुयात् । कन्या लभते । अनेनैव संवत्सरं चरुभोजी कपिलाघृतेन स्वामौ निव्यवदट- सालमष्टशतं चाऽऽहुती हुयात् । सर्वस्मान्महापातकामुच्यो । अनेन मल- यजसोदपमिमाव्य ललाटे धारयेत्स घश्याः स्युः । अपामार्गसमिद्भिरष्टस- असं प्रतिजन्मदिने जुहुयादपमृत्युं जगदि । दृष्टिकामा सूर्य जपापुष्परयुबैरारा- घयद्रकोणी परसनानुलेपनो भूत्वाऽऽदित्यवारे । भगवानादित्यो महावष्टं मुञ्चति । दूरमार्गगामी दश शर्करा गृहीत्वाऽष्टसहस्राभिमन्त्रिता दिक्षु दशसु भक्षिप्य गच्छेत् । स तु यावद्गमनं क्षेमी भवति । कर्मणामविनकामो मन्त्रमपुत्रं जपित्वा कर्माऽऽरभेत १ अनायासेन कर्षणायन्तं गच्छेद । पुत्रकामोऽनेन लक्ष- माज्येन जुहुयाशकरं पुत्रं लभते । यं यं जेतुमिच्छे त सिकताकारं विषाय तस्य शिराम रियावाऽयुतं जपेत्सर्वत्र विजयी जायते । अन्यदपि सर्वपनेन संमवति । मन्त्रममावावस्प सासासिदानामेव फलति । अन्येषा प्रया प्रपासा इति मन्तव्यम् । पानम्- दधानमेकादधा विभक्त- देई विशुद्धस्फाटेकप्रकाशम् । वेजोनिधि शूलिनमिन्दुमौलि विचिन्तयेत्तत्र सदैव रुद्रम् ॥ सप्तमीचमाह- आराचे गोम उत्त पूरुप क्षयदौराय सुन्नमस्मे अस्तु । रक्षा च नो अपि च देव ह्या च नः शमै यच्छ द्विवहीः ॥ ७ ॥ आराद वे गोन्न इति गो-ने उन पूरुपन पूरुप-प्ने क्षपौरायेति क्षयत्-चीराय सुन्नम् अस्मे इति ते अस्तु । रक्षं च नः अधीनि च ते इति ·. [न०००/- वाध्याया। देव ब्रूहि अर्धा च नः शर्म यच्छ विवाँ इति द्वि-वहाँः ॥ ७ ॥ सा० मा० गोप्ने गोप्नस्य पुरुषाने पुत्रपौत्रादिपूरुषप्तस्य क्षपदीराय सपिय. भृत्यस्प ते तवोग्रं रूपमारादस्तु दूरे तिष्ठतु । यत्तु सुम्नं स्वदीयं सुखकर रूपं वदस्मे अस्मास्वस्तु । "घोराऽन्या शिवाज्या" इति । यच्छरीरद्वयमुक्त नयोयोर्मध्ये पद्धोरं शरीरं तदुरे गच्छतु । शिव शरीरमत्राऽऽगच्छवित्पर्यः। किंच नोऽस्मान्न सर्वतः पालय । किंच हे देवाधिद्धस्मानिवरेभ्यो यन- मानेभ्योऽधिकान्देवेपु वहि । अधा च अपि च । द्विवहीं दयोलॊकयोध- पिता त्वं शर्म यच्छ मुखं देहि ।। ७ ।। भ० भा० मा० आराच इति मन्त्रस्य ऋपिरनि । त्रिष्टुपच्छदः। मुर्देषवा। आरात इति षष्ठयर्थ चतुर्थी वक्तव्येति सर्वाश्चतुर्थः । उताप्यर्थे । गाः पुरु- पांच नको हिंसवास्तव यत्सुम्नं मुखं गवा पुरुषाणां च हिंसपा या तब तृप्तिः साऽऽराद्रे अस्तु । अस्मतोऽन्यत्र तथा कुर्व-क्रीडतु देव स्वर्यः । इन्। 'बहुलं छन्दसि' इति किपि उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभकेरुदात्तत्वम् । क्षपदी- रस्य तव यत्सुम्नं तदस्मै अस्मास्वस्त्वित्यर्थः। यत्सुम्नं सुखं वदस्मास्वरिस्थति अहिंसामात्रेणेव । एतेन कुनीति देवो न मन्तुपईतील्याह-रक्षा च नोऽस्मान् । 'ट्यचोऽतस्विड ' इति दीर्घत्वम् । इदं चाप्यस्त्वित्याह । यहा रूपमित्य- ध्याहियते । गवादीनां हन्तुस्नव यद्रूपं क्रूरं तदारादम्तु । सुपा मुलगिति से भादेशः। क्षयन्ति निवसन्ति वीरा मजा अस्मिन्निति क्षयद्वीरो व्याख्यातः । अभिगम्योऽनुग्राइकस्वभावः । सर्वपामिति यावत् । वादशस्य तव परसम्न- मनुनाशरक्षणप्रमका तृप्तिः साऽस्मास्वस्त्वित्पर्यः । अघि नदेव हि। आधि- रचनं व्यारूपातम् । फिमस्मत्त्रार्थनया देव एव मा भेष्ट रक्षिष्यामि प" इत्यस्मानाधिपत्येनासकृतदस्वित्यर्थः । यदा पक्षपतिनास्मभ्यं हि न सर्वलोफसाधारणपिति । अपाच आप च । 'निपातस्य च ' इति दीर्घ- स्वस् । नोऽस्मभ्यं शर्म मुखं यच्छ देहि । द्विवही लोकदयायिवमेडिकमा- मुष्मिकं चैत्ययः । 'वृह वृहि वृद्धौ' । दयोलोकयोरपि वृक्षवे इति दिवः। गर्विकारकपोरिति पूर्वपदमविस्वरत्वं चेत्यसुन् । 'परादिश्छन्दसि बहुलम्' इत्यचरपदादाचत्वं च । पहुनीहिर्वा । नपुंसकेकवचने छान्दसं दीर्पतम् । पदा देवस्येदं विशेषगम् । ३६ चामुन च सुखरुप वईपिता स्वविति । "ट्योरेव लोकोदयिता इत्पन्थे । यद्धा वई इति पक्षनाम । विवहीं पक्षात्यावशम्मी । ऐहिकमामुष्मितं च धर्म यच्छेवि ॥ ७ ॥ " ।

·१०० सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसहित न००० अथास्य पुरश्चरणम्-विरात्रमुपोष्य त्रिरात्रं निरन्तरं जपेत् । कृतपुरश्चरणो भवति । अनेनाऽऽयुप्कामानामेव नान्येषामित्याहुः "शतायुः पुरुप उच्यते" इति श्रुतेः । एवं सति इह जन्मनि जन्मान्तरे वाऽऽयुपः क्षयकारणैः कर्म- मिचलादयो निपन्छे नेपामायुर्वर्घनाय मन्त्रेणानन प्रयोग उच्यते । नित्यवद. मनं स्वामी सर्पिषाऽसह स्पष्टशत वाऽऽहुतार्जुहुयात् । दुर्वाणामसहस्रं दधि- मधुंधताक्तानो जुहुयात् । स्वजन्मनक्षत्रे नित्यमवाटसहस्र जपेत् । आद्रीयां विशेषण प्रत्याई दूर्वापामार्गशीतिलानां दधिमधुम्रनाक्तानां प्रत्येकमयुतमा- हुनीर्जुहुयात् । रात्री यावत्पञ्चसहस्रं जपेचावत्प्रदक्षिणाः कुर्याद । राजा जन्मदिने दुर्वापामार्गादि मत्येकमयुतं जुहुयाद्राजा दीर्घायुर्भवति । अशक्तानां स्रोवसि होमः । ततोऽत्यन्ताशक्तानां जप एच । शुद्धतण्डुलैर्मध्वाज्याकैर- युतं जुहुयात्तस्यायुर्वर्धते । मन्वेगानेन देवस्योपरि असुमनोभिरयुतमाराध. येत् । तरूप श्रीर्वते । पश्चिमद्वारालये वा चरुभोव्यधाशापी ब्रह्मचर्यवान. सातावरणाशी देवयभितः सहस्रं जपेत् । एवं कवे शतायुः सप्तजन्म भवति । अकाय भिक्षाहार प्रशस्त्र इति । अप ध्यानम् - कुर्वाण संनिधौ देव्या देवमानन्दताण्डवम् । हुताशनपर ध्याचप्तकाचनसंनिभम् । अष्टमिनमाह- स्तुहि श्रुतं गर्नसद युवान मुगं न भीम पहनुमग्रम् । मृडा जरिव रुद्र स्तवानो अन्यं ते अस्मन्निवपन्तु सेनाः ॥ ८॥ स्तुहि श्रुतम् गर्नसमिति गर्व-सदम् युवानम् मृगम् न 'भीमम् उपहनुम् उग्रम् । मृड जरिने रुद् स्तवानः अन्यम् . - ते अस्मत् नीति पन्नु सेनाः मा०भा० हे पदीयनना युवं मसिद्ध वं स्तुदि । पीयम् ।गर्वसदं गस- हो हदपपुण्डरीके सबदा तिरान्तम् । श्वः सर्वभूताना हुदेशेऽर्जुन तिष्ठति" हवि स्मृतेः । युवानं नित्यतरुणम् ! ३१हरनुमा मलयफाले सजग-संह ·. १०६०५० रुद्राध्याय: १०१५ मुग्नपिणम् । उप्र . दृष्टान्तः 1 भीमं मृग न । भयंकर सिंहमिव । यथा गमा विदारणाय उग्रः सिंहो भवति बहन । हे रुद्र स्तवानोऽस्मद्वचसा स्तूयमानो. जरित्रे जरणशील दिन दिने क्षीयमाणेऽस्मच्छरीरे मृद्ध मुखं कुरु । ते त्वदीया: सेना अस्पदन्य परिणं निवपन्न विनाशयन्तु ॥ ८॥ म. भा. भारतहि शुनमित्पस्य वैयान कपिः । त्रिष्टुप् छन्दः । कद्रो देवता । पिग्रहस्यात्युग्रत्वाचीत्या पूर्वार्धन देवं परोक्षीकृत्याह-क्नुदि श्रुचमिति । भात्मन एवायमन्तरात्मनः मेपो भियवे च वाक्पम् । हे मदीयान्तरात्मनस्तुहीति । यद्वा पुरुषव्यत्ययः। ईदृशं त्वां स्तवानीवि । श्रुतं व्याख्यातम् । गर्नसदं गमिति स्थनाम वत्र सीदति विठवीति विपुर- दहनादाचिति गर्नसत् । यदा हृदयाभ्यन्तरं गम् । केचिदाहुः-गिरति कवलयति विश्वमिति गर्दै विश्वस्यावारकरजीविशेषः फचित्' इति । अन्य आहु.---'गीर्यन्तेऽमिना भक्ष्यन्ते प्रजा अति गर्ने स्मशाने ' इति । शब्दवानाकाशी गम्' इत्यपरे । युवानं नित्पतरुणम् । ' युवा पिता स्वपा रुद्र एपाम् " इति च मन्त्रान्तरम् । मृगं न भीमम् । मृगः सिंहादिः सिंह एक वा मृगराटवमिव भीमं भयंकररूपम् । उपरिटादपचारत्वादुपमार्थीयो नशब्दः । उपहनुम् । उपसंदर्तव्यानां शत्रुप्रभृतीनामुपसंहरणायोधतम् । 'कहनिभ्यां पनुः' इति क्नुप्रत्ययः । छान्दसस्तकारोपजनः । उग्रम् । अनभिभवनीयमुद्भूर्णं च । “उपसंहत मृत्युम् " इति केचित् । उग्रं मृत्युसदृश- मित्यर्यो वेदितव्यः । एवंविधं भगवन्तं स्तुहीति । द्वितीयोऽर्धर्चःमत्यसको देवसंकीर्तनेन किंचिदद्वयपेतत्वात्तु भयस्य । अत्र देवसकाशात्सुखमाशास्ते । मूड मृदय सुखसु । पूर्वबहीर्घत्वम् । जरित्रे स्तोधे । पूर्ववत्संपदानवाचतुर्थी। जरिवार मा मृडये पर्षः। 'नृप क्योहानौ ' दिवादिः । ज्वरादिरापीया स्तुनिकर्मा छन्दसि । उदाचयण इति विभक्तरुदात्तत्वम् । स्तवाना स्तोवव्य. स्त्वम् । सम्यानच् स्तुव इति विधीयमानो बहुलवचनात्केवळादपि भवति न च भवति । किंच व सेना अनुचरसंघासा जगतोसफारिणो मरीचिनि- च्या वाऽस्मदस्मत्तोऽन्यमन्यत्र निवपन्तु निघ्नन्तु | निवपतिधर्मा ॥८॥ अपास्य पुरश्चरणम् । एकराधमुपोय त्रिरात्रं निरन्तरं जपेत् । कतपुरक्ष- रणो भवति । वैकङ्कत समिपा विपलाक्तानां स्मशानानौ लक्षं जुहुयात् । शत्रवो नश्यन्ति । शत्रुनामग्रहणं कृत्वा देवम्प संनिधौ भस्मपाणिरयुनं जपेत् । तस्प शोमहाज्वरो भवति । वसतिदायरयुतं जुहुयात् । शत्रोममारिका १म.क, उपधारिणम्। -- ·१२. . सायणाचार्यमहमास्करभाष्यसाहिवा- [न०००/- जायन्ते शामिरेष निगते । सोहसेवादिषु मन्त्रेणानेनावट खानपित्वा तत्र फल्प रोमास्यिभरादिक खावयेत् । तस्य शीघ्रं नाशा भवति। पानम् - उद्यद्भास्करकोटिपकाशमादीप्तदहनमूर्धानम् । अम्बरनिकपं भीमं ध्यायेदभयं विषं सुरोधनुनम् ॥ शरमाकविर्दयो ध्यातव्य इति केचित् । नवर्मामृचमाह- परि गौ रुवस्य हेतिघणक्नु परि वेपस्य दुर्मतिरघायोः । अब स्थिरा मघवन्यस्तनुष्य मोढस्तोकाय ननवाय मृडय ॥९॥ परीति नः सुदस्य हेनिः वृणक्तु परीति वेपस्य दुर्मति- रिति दुः-मतिः अपायोरित्यय-योः अवेति स्थिरा नघ- बनय इति मघवत्-यः वनुष्व मीः तोकार्य तनपाय मृडयं ॥९॥ सा० मा० इन्यतेऽनयेचि देतिरायुधं रुद्रस्य देवि ऽस्सा परिणत परितो वनितान्करोतु । कदाचिदपि पा विध्यत्वित्यर्थः । वेपस्प क्रोपोज्वलित स्याघापोरघं पा प्रहाररूपमिच्छतो रुद्रस्प या दुर्मति स्यबुद्धिः साऽप्यस्मा- परिक्षणक्तु । स्थिरा विरोधिनाशनाय याग्दुविरस्ति तो मघवद्भयो दृचिक्षणानयुक्तभ्यो यजमानेभ्यः सकाशादचतनुप्वाक्ततापपीतां कुरु । है पाद कामाभिवर्षक तोकायास्म-पुत्राय वनयाय वदीयपुत्राय च मुडप मुखं देहि ॥९॥ म०मा०मा० परि गो रुद्रस्येत्यस्य छन्दखिष्टुप्। ऋषिदेवता च भगवाने- व । अत्रापि विग्रहस्य पूर्वपद्ग्ररूपत्वात्परोक्षमत्यसकृतत्वपर्धर्वयोर्वाक्य भेदश्च। परि णो द्रस्यति । इन्यतेऽनयेति हेचिरायुधम् । 'जवियूति' इत्यादी क्तिन- बौदाची निपातितोऽस्मानरुद्रस्य इतिः परिपतु सईदो पर्नयतु पुत्र- पौत्रसहितानित्य 'ब्रजी वर्जने सैधादिकः । 'उपसगांद्रहुलम्' इति णत्वम् । ख. 'नागिनोहर । - ·-निन्द] रुद्राध्याया। १०३ "किंच त्वेपस्य क्रोधोज्ज्वलितस्य देवस्य । 'स्विप दीप्तौ पचायच् । अघा. योरचं व्यसनं पुरुषाणां पापकारिणामिच्छवीत्यघायुः। 'छन्दसि परेच्छाया. मपि ' इति क्यच् । 'अश्वाघस्याऽऽन् ' इत्यात्वम् । 'क्याच्छन्दसि ' इत्युप- त्ययः । तादृशस्य देवस्य या दुविनिग्रहास्पिका बुद्धिः सा चास्मान्परिट- णक्तु निग्राधाः पापकर्मिणो वयं मा भूमेति मार्थित भवति । कृदुत्तरपदा- कृतिस्वरत्वेन माविशब्देऽन्वादात्तत्वम् । भन्ने तृप' इति किन उदात्तत्वात् । किंच स्थिरा स्थिरम् । 'सुपा मुलुर' इति द्वितीयकवचनस्याऽऽकारण धनुपि चते स्थिरत्वयोगात् । " इमा रुद्राय स्थिरधन्वने " इत्यादौ च दर्शनात् । अवतानस्य च ज्याविषयत्वात् । अयप्रथः। स्थिरधंतुरवतनुष्वावतवज्यं कुरु । शिपिळयेत्यर्थः । यद्वा वचनव्यत्ययनै कस्मिन्वहुवचनम् । 'शेश्छन्दसि' इति चोपः । स्थिराणि यवततज्यानि कृर्षिति । सन्स्पेव वा देवस्य कार्यवशेन वहूनि धपि तानि सर्वाण्यवतनुष्यति । क्षेमाय मायामः। मघा पद्भयो मघवदर्यम् । ममिवि धननाम । हविर्लक्षणेन धनेन तदन्तो मघवन्द- स्तदर्य त्वं धनुरवतनुप्व । तान्मा हिंसीरित्यर्थः । को नाम मयतो हिनस्वीति चेत् । अयं भावा । यथा हविष्मन्तो वयं निर्भयास्तव यष्टार: स्पाम तदर्थमव- अनुप्वेति । अपर आह-स्थिरग्रहणेन दुर्मतिर्षिशिष्यवेोपा स्थिरा नियलक- स्पा दुर्मविरस्म न दातव्या इति। वां मघवद्भयोऽजवनुष्प मघवा कवे तांशिय. लवा मघवत्सु तादृशमध्यवसायं मा कृथा इति यावत् । स्थिरशन्दाव 'सुपा मुलुक्' इचि द्वितीयकवचनस्य लुक् । साहितिको वा मकारस्य लोपः । “स ईमन्द्रास्थिति" यथाऽनवधारणाच्याश्रुवमेव पदकारा मन्यन् । इदं चापर याचामहे । हे मीशा सेकः । व्याख्यानो मीद्वान् । 'पतुचसोः' इति रुत्वम् । धोकाय पुत्राप तनयाय वपुत्राय च मृदय सुखय । पूर्ववत्कर्मणा संपदान- त्वम् । ' मृड सुखने ' हगुपपलक्षणः कः । मृडं करोतीति णिच् । यद्वा हेतु- माणिचि 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति लपवलक्षणो गुणो न क्रिय॥९॥ अथास्य मन्त्रस्य पुरश्चरणम्-इच्छं चरित्वा नव दिनानि प्रतिदिनमg- सहस्र जपेत् । कृत्तपुरश्चरणो भवति । अनेन पुत्रकामानामेव कर्तव्यम् । एद- दपि गुप्तं कुर्यात् । दावानरूढस्य पलाशखदिरादेः समियां दधिमधुप्ता- काना पश्चिमद्वारे शिवालये त्वयुतं जुहुयात् । शिवसदृशं पुत्रं लभते। देवा- लयेऽश्वत्परछायायामात्मगृहगोष्ठयोर्वाऽऽदयाममावास्यापा वा कृष्णपs. एम्याचा प्रारम्भः घुयभोजिनी दम्पती भवनाप्रतिमन्त्रावरं कला- तन्तुचेष्टिताञ्जलपूर्णान्प्रतिष्ठाप्प तपा मध्पे कुम्भमुस्तर निधाय वस्मिन्देव । । ।

·।
सायणाचार्यभट्टमास्करमाप्यसहिता- (०६००]
सोयमावाहयेत् । ' आयातु भगवा कैलासात्' इत्यावाश गन्धादिभिरभ्यर्प
वता पूर्ववन्मध्यकलशमारभ्य पविकला मन्त्रादिव एकमेकपक्षरं न्यसेत् ।
'चतो नवसहस्त्र जपेत् । तत्र उद्देशकाशौ श्यामाकळा नाना पधुपवाकानाम-
सहचं हुत्ता वन्मानमाज्येन च हुत्वा चव आदिकल समादाय उचदक्षररूपिण
भगवन्त स्मर स्नापयेत् । एकासनमेवी प्रतिष्ठाप्य कुम्भजलेन च स्लापयित्वा
ब्राह्मणानएसइसमष्टा कशतमन्ने भोजयेत् । वन कलशवस्त्रीवादीना-
चार्याय दत्त्वा वं मोजयित्वा दक्षिणाकाले पञ्चनिष्क यं वा दद्यादेव-
रूपाया दक्षिणाया: किंचिदपि न्यून न भवेदेव दत्त दम्पती सुखीयाता-
भेवं तयोः पुत्रः शिवतमो दीर्घायुरुपयते । अथ पूर्वोककशिक्काचपरमुच्यते-
अशको मन्त्रभिम जपेत्पश्चिमद्वारे । देवालपेऽहोरात्र प्रदक्षिणं कुर्यात् । उदया.
सभापास्तमयादस्वयया:पभृत्योदयाचा विघ्नो पदि वियतेऽशका न सन्ति
चेच्छका सनशक्तमात्मानं मत्ता कुर्वन नश्यति । तस्मात्पुरश्चरणयुक्ती
गुरुममतः कुर्यादिति । अशक्तानां मनाकामानामगनीनापनुन वक्ष्यामः ।
भशतमेकचत्वारिंशतमेकत्रिवि वा दिनानि दीक्षित्वा चरुपोनी पश्चिमद्वारा-
छये प्रतिदिनमष्टात जपेत् । पदक्षिणपष्टशन कुर्यात् । निरपदवयस्यों
तरम्लादारभ्याटसहस्र जपेत् । अश्वत्यचतुर्दिक्ष मविदिनमष्ट सहस्रं जपेत् । एवं
समाप्य यावच्छक्ति तावद्वा ब्राह्मगान्दीक्षायुक्ताभोजयेदेव कृते शकर
शकमत इति । ध्यानम्-
गजचर्माहत बनु स्फुरत्सहरणोज्ज्वलम् ।
सर्वपापहरं ध्यायेदेवं अञ्जरभेदिनम् ॥ इति ।
दशमीमृचपाह--
मीईटम शित्तम शियो नः सुमना भव । परमे वृक्ष आयुधं
निधाय कति वसान आपर पिनाक विनदाहि ॥ ३० ॥
भीष्टमेति मी:-नम शिवत्तमेति शिव-तम शिवा नः सुमना
इति सु-मनाः च ! परमे वृक्षे आयुधम् निधायेति नि-पाय
कचिम् वसानः पनि चर पिनाकम् विति पनि गहि ॥१०॥

·। [न०००] रुद्राध्याया। सा० मा० हे मेहुएमातियन संचक कामाभिवर्षक है शिवतमानिशयेन शान्तस्वरूप! नोऽस्मान्यति शिवः शान्तः सुमनाः सौमनस्येन सेहेन युक्तश्च भव । मायुधं त्रिशूलादिक परमेऽत्युन्नवे से वटावत्यादिरूपे निधाय यथाऽस्माभिर्न पते तथाऽवस्थाप्य कृति साना व्याघ्रचर्ममात्र परिधान आचरास्मदाभिमुख्येनाऽऽगच्छ । आगच्छन्नपि पिनाकं पिभ्रदूपणार्थ धनु- मनिं हस्ने धारयन्याणादिकं परित्यज्याऽऽगह्यागच्छ ॥ १० ॥ म०मा०मा० मीढुष्टपेत्यस्य राज ऋषिः । पञ्चपदा त्रिष्टुप्छन्दः । यथाः- " चतुर्भिरष्टाक्षरैदिशाक्षरेण चैवत्रिगुप्" इति । तत्र तृतीयव्यतिरिक्ताश्च- स्वारोऽष्टाक्षराः । देवता शंभुरेव । मीढुष्टमेति । हे मीढुष्टमाविश्येन सेक्का । उत्तमपुस्पति यावत् । व्याख्या चेदम् । हे शिवत्र माविशयेन शिवकर । मधमस्याऽऽमनिवस्याविद्यमानत्वान द्वितीयपपीदं निहन्यते । गोः पाक्षिकपाादाचत्वम् । इत्थं देवेन कव्यमि. स्पाइ-नोऽस्माकं समास्माकीनो भूत्या विष्ठशिवः सुमनाः भव । अस्माक- पपि शिवं कुर्वस्माकमपि शोभनं मनः कुरु । उपरोमीत्येवं वर्तस्वति यावत् । मोर्यनसी' इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । तदर्थमित्थं देवन कर्तव्यमित्याह-- परम उच्छ्रिते चटकर्णिकारादौ त्वदीये वृक्ष आयुधं त्रिशूलादिकं भीषणं निधाय क्षेम निक्षिप्य । पत्र निहितं वयं न पश्यामः । यद्वा परमे दरमदे) वृक्षादावस्मदृष्टयगोचरे निधाय कति पयानं चर्म वसानः परिदधान आवर चस्व । यद्वाऽस्मदाभिमुख्येनाऽऽगच्छ । वसेरनुदात्तेत्याल सार्वधातुका- नुदातत्वम् । किंचाऽगच्छंस्त्वं पिनाकं केवळं ज्यावाणरहिवं दण्डमा भूप। णमा हस्ते विभ्रदागहि । आगच्छामान्मति । गमे। 'बहुलं छन्दास'इदि' शपो लुक् । विभः शरि ' अभ्यस्तानामादिः' इत्याधुदाचत्वम् ।।१०।। अथास्य पुरचरणम्--एकरा पञ्चदशसहस्र नपत्कृतपुरश्चरणो भवति । अर्थनाशमये माणसंशये घोरादिमय वा चोरादिभये केवलापेन पञ्चसंह- साहुतीर्जुहुयात् । । यो मुच्यते । ध्यानम्- मङ्गलायतनं देवं युवानमतिसुन्दरम् । ध्यायेंदनचराकारमानच्छन् पिनाकिनम् । इति । एकादशीचमाह- विकिरिद विलोहित नमस्ते अस्तु भगवः । यास्त १ रा. ग. र. मेऽभ्युग्मने । २ ग. ह. 'यादेपरि नि!

·सायणाचार्यभमाकरमाप्यतरित-न०००] सहस्रर हेतयोऽन्यमस्मन्निवपन्तु ताः ॥ ११ ॥ विकिरिदेति वि-किरिद विलोहितेति वि-लोहित नमः ते अस्तु भगव इति भग-यः । या ते सहस्रम् हेत: अन्यम् अस्मत् नीति वपन्तु नाः ॥ ११॥ सामा० कीर्यते भक्ताना संनिधौ बहुधा पक्षियन्त इति किरयो धनानि वानि ददातीति फिरिदः । विशेपेण फिरिदो चिकिरिद । विलोहितो लोहि- त्यरहित वेत इत्यर्थः । अत एव मात्रिका पञ्चाक्षरध्याने स्मरन्ति-ध्येयो मुक्तापरागामृबरसफलितादिममा" इति । यदा-विशेषेण लोहितो विलोहितः। अत पवाष्टाक्षरध्याने स्मरन्ति-" काञ्चनायो ध्येय! पद्मासनस्थः । इति । भगवो भगवाषद्गुणसंपन्न । पगशब्दस्य पद्गुणवाचितवं स्पर्मत्र--- ऐश्वर्यस्प समग्रस्य धर्पस्य यशसः श्रियः । जानवैराग्ययोवेव पण्णा मग इवीरणा ॥ इति । प्रकारा-वरेण भगवच्छन्दनिर्वचनं च- उत्पत्ति च विनाशं च भूतानामागति गतिम् । वेचि विद्यामविद्या च स चाच्यो भगवानिति ।। पयोतविशेषणप्रविशिष्ट हे रुद्र ने तुभ्यं नमोऽस्तु तब सइदं सह- ससंख्याका या हेतयो यान्यायुधानि सन्ति ताः सर्वा अस्मद विरोधिनं निवपन्तु पिनाशयन्तु ॥ ११ ॥ म०मा०भा० विकिरिदे पश्य मन्त्रस्प कपिः पुलदः । छन्दोऽनुष्टुप् । भु- देवा । विकिरिदेवि । हे विकिरिद विकिरिदशब्दो व्याख्या: । किरतिहिंसा- कर्मा किरि हिसा ददतीति किरिदान्यायुधानि तद्रहितो वा विकिरिदः।पर- मार्पत। परपीडनात्यायुधानि तच न सन्तीति भावः । यद्वा विविध विसन्ति मागिन विविकिरया पाप-पाधयः संसारादयस्तेषां दाताखण्डयिता विकि- रिदः। दो भवखण्डने ।आमन्त्रितायुदाचत्वम् । विकीर्यपूनहन्तव्यान्व- दयविकिरिदेवि चित् । इपिलोहिच। पिशव लौहित्यम पस्प सविलोहित अर्थ नीकोऽधीवर लोहित इति कृत्वा । उक्त च-"दरिद्रनी- लोहिता" वि"पुरुष कृष्णपिङ्ग" इति च मन्नान्तरम् । केचिदाहा:

·१०७ न०६०अ०] पदाध्याया। विगत लौहित्यं कालुप्यं स विलोहितः निर्विकार इचि । परमार्थवस्तव विकारहेतवः कापि न सन्ति । दरे दि मन्युप्रभृतयो विकाराविचफालुम्पर- भवाः । यत्राऽऽयुधानि गृोरं स्वैश्च माणिनो निगृोरन्निात भावः। एतदेव प्रकटयन्नाइ-भगशब्दस्य पढ्गुणवाचित्वं स्मयते--- उत्पत्ति च विनाशं च भूतानामागतिं गतिम् । वैति विद्यामविद्यां स च वाच्यो भगवानिति ॥ भगयो है भगवस्तुभ्यं नमोऽस्तु । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चापि पण्णां भग इतीरणा ॥ मतुवसो ' इति कृत्वं पूर्वपदाादातन्वं प्रथमयोरायन्त्रितयोः । एवमेक- मप्यायुधं परमार्यतस्तव नास्त्ययापि जगदुपसंहारादौ यास्ते सहस्रं हेतयो यानि सनसंख्याकान्पायुधानि विद्यन्ते ना अस्मदस्मत्तोऽन्यं निवपन्तु निघ्नन्तु त्वत्मसादात् । यद्वा कोऽपि विकारहेतुः परमार्थ तस्तव नास्ति अथापि यार सहसं हेतयो हिंसा निष्कर्मणां निग्रहपकारास्ता अस्मत्तोऽन्य निवपन्तु पीडयन्तु । निग्राह्या वयं वव पा भूपेति प्रार्थयते ॥ ११ ॥ अथास्प पुरश्चरणम्-त्रिरात्रं चरुभोजी दशसहस्र जपेत् । तदन्ते दशसहसं पदाक्षिणाः कुर्यञ्जपेव । कतपुरश्चरणो भवति । अनेन महाजनविरोषे सकळ सं- पावं दधिमधुघृताक्तानां समिधाम युदं जुहुयात । भयं न भवति । सर्वाओतुका- मोऽपामार्गसमियां कापिलाज्यसिक्तानां शतसहस्रमाहुवा हुयात्। एवेनैव चरा- हादयो वश्पा भवन्ति । तिरको जेतुकामो विल्वसमिधा दधिमधुघृताकानां शत- सहस्त्रमाहुतीर्जुहुयादा अपोजेतु कामो जलस्य मध्य आत्मानिमाधाय कापिलेन प्रया शतसहसपाहुतीर्जुहुयात् । अद्भयो मपं न जायते । एवमान्यदपि यद्य- ज्जेतुकापो भवति तत्तन्नामग्रहणं कृत्वा कापिलाज्पेन शतसहस्रं जुहुयात् । ततत्सर्व जपति । ततो ध्यानम् । प्रसन्नवदनं सौम्य रचिवोद्वाहमण्डनम् । अम्चपा सहिवं ध्यायेत्सुरसंघरभिानम् ।। इति ॥ द्वादशीमृचमाह- सहस्राणि सहवधा बाहुबोस्तव हेनर्यः । तासामीशानो जगवः पराचीना मुख छधि ॥ १२॥ ।

·. १०८ सायणाचार्यभट्टभारकरभाष्यसहित: -२०६०१०] सहस्राणि सहस्रपति सहस्र-धा बाहुवोः नर्व हेतयः । तासामू ईगानः भगव इति पग-वः पराचीनो मुर्खा कधि ॥१२॥ इति स्वाध्याय दशमोऽनुवाक। सा०भा० ई रुद्र तव बाहुबोईस्तयोदयः सइसधा सइसमकाराः सहस्राणि सहससंगठयाका विद्यन्ते । धनुः खड्गविदालमित्येवं जातिभेदेन सहस्रपका. रत्वम् एकै वाया जातो वहवः सहसंख्याका । हे भगवः पद्गुणोपेत स्वीशाना समर्थः संस्तासा देनीनो मुखानि शल्यानि पराचीना कधि अस्मत्तः पराङ्मुखानि कुरु ।। १२ ।। इति श्रीसापणाचार्यविरचिव माधवीये वेदार्थप्रकाशे यासंहितापां चतु- र्यकाण्ड पञ्चममपाटके श्रीस्द्रभाध्य दश्योऽनुवाकः॥१०॥ भ०मा०मा० सहस्राणि सहसपेत्यम्य नारद ऋषिः। कण्या वा ऋषिः । अनटुप छन्दः । रुद्रो देवता । राजोपद्रवशावौ विनियोगः । सहस्राणि सहस्रधेति । सहस्राणि बहुताः सहस्रथा सहस्राकारात्तव वाहोरवस्थिता हेतय आयुधानि । द्विवचनमतात्रमित्युक्तम् । यद्वा सत्स्वपि बहुषु सायुधेषु वाहुयमेव पहारे व्यामियत इनि वाहोरित्युक्तम् । वन्बादीनां 'छन्दसि बहुल' इत्युबडादेशः । एकैकस्या एव दा सहसंख्योपदृश्यते । एकच सहस्रं तच बाह्वाईनय इति । अथ तच वाहोर्या देवयो हिंसाप्रकाराः सहस्राणि सहस्रधा च सन्तीति । हे भगपत्तासा वीना मुखा मुखानि पराचीनान्यस्मान्मत्यनभिमुखानि कधि कुरु । वासा वा हिंसाना मुखानि उपक्रमानरमदनभिमुखाकुरु । ईशान सवरः । तास वा देवीनापी- शानः पयोमुपमहर्नु पर्थविपये च प्रवर्तयितु समर्थरस्वमिति वासा मुखानि पराचीनानि कुर्धिनि गम्यच एव । • शेश्छन्दास' इति शेळीपा । करोवेलोटि • बहुल छन्दसि' इति धिकरणस्य शपो लुक् घिमावश्च। ईशेर- नुदात्यालप्सावधातुकानदाच बस ।। १२ ।। अथास्य मन्त्रस्य पुरचरणमुच्यते--कृच्छाध चरित्या पञ्चदशसहस्त्र जपेत् । कृतपुरथरणी भवति । अनेन मन्त्रेण रुपाणा राजोपद्रवशान्ति कुर्याद । शाल्मली वैकडूतसपिदिनी हिपतिलगाने सपिसिकान्ययुन जुहू- याद । उपद्रवा नश्यन्ति । भगवतो दक्षिणामूर्ते संनिधौ शतसहसं जपेद । प्रधानपुरुपमारणे कमीकमुचिकालिङ्ग छत्वाऽनेन मन्त्रण पावजीर्णमभि - - ·- । नि०ए०भ०] सदाध्यायः। पिनेचवस्ता मृदमादाय नयाँ अशिष्य बत्तीरे स्वामौ. शुद्धतालैर्घताक्कैन रयु,जुहुयात् । तस्य परणमुपशमयति ।, पहाकान्वारगापी, भस्माष्टसहसम- भिमन्य सर्व तेन शरीरमवलिप्प गच्छेद । तस्य किपपि.मयं न भवति । , कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ वमशाने विद्यालमसिन सौदनैन वलिमुपहरेत् । रासस- यो वळिमुपाहरापि" इति । ततस्ते यो भयं न विद्यते । महीवास्तु: फोपोहताना सुवर्णमहाशास्तु सनिघावनेनाटसहस्रमाज्येन जुहुयात् । कुक्कु- टमासेन वलिनुपहरेत् । तत्र नववसनानि मुवर्णादिकं च होमस्य दक्षिणा घाव निकनयमकंचा राष्ट्रशवभागो वा दातव्य इति । अत्येषामपि देवोपहता. नामनेन मन्त्रेण सर्पिपाऽष्टसहसं जुहुयात्। देवोपद्रवा नश्पन्ति । ततो ध्यानम्- सर्वपापहरं देवं सर्वाभरणभूषितम् । सर्वायुधधरं ध्यायेत्सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ इति श्रीमदभास्करविरचिते. यजुर्वेदमाये श्रीरुद्रप्रश्ने दशमोऽनुवा॥१०॥ इति दशमोऽनुवाकः । सा० मा० दशमेऽनुवाक ऋग्रुपाः केचिन्मन्त्रा उक्ताः । अकादो शिष्टा चा शिष्टानि यपि. चोच्यन्ते । तनाऽऽदो दशसंख्याका ऋचः । तत्र प्रथमामृचमाह- सहस्राणि सहस्रशो ये रुदा अघि भूम्याम् । तेषा सह- स्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ ३ ॥ सहस्राणि सहस्रश इति सहस्र-शः ये रुद्राः अधीति म्याम् । नेपाम् सहस्रयोजना इति, सहस्र-योजने अति धन्यानि तन्मसि ॥१॥ सा० मा भूभ्यामधि भुमेस्परिये मुद्राः सहस्रशः सहस्रमकाराः सहस्राणि सहस्रसंख्याकाः सन्ति । सहस्रश इनि जात्युक्तिः । विनायकामयशेलादयो जातिभेदास्ते सर्वेऽपि रुद्रविशेषाः । नचाप्यकस्वां जाती वदुभिः सहस्रः संख्याता मूर्तिविशेपास्तेषां सर्वेषां पन्नानि धपि सहस्रयोननेऽस्पचा सह- सपोजनव्यवहितदेशेऽचवमसि अवनवृज्याफानि, स्थापयामः ।। ।।

·। 1 सापणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसहिता--(न०ए०७०] भ०भा०मा सहस्राणि सहस्रश इत्यानुष्टुभाऽनुवाकोऽवतानसंज्ञको दी। सपा सहस्रयोजन इवि सर्वत्रानुपयुज्यते । जपादावाद्यन्नयोस्त्वाम्नापते । नमो रुद्रेभ्य इत्यादीनि श्रीणि यपि । अत्राऽऽ:-"ब्रह्मणा प्रार्थितेन देवेन सृष्टा देवतुल्पा रुद्राः सर्वेषां स्थावरजङ्गमानां रक्षणपोषणोपसंहाराादै कुर्वाणाः फर्मानुरूपं फलं प्रापयन्तः सर्वत्र ब्रह्माण्डे नानारूपा वायुभता रश्मिमनुष्या- दिपाश्चाधिवसन्ति त इदानी प्रसाधन्ते" । अन्ये त्याहुः-"देवोऽयमनु- प्राधवशेन अवघा सहवधा शसहस्रधाऽऽत्मानं विभज्य प्रत्येकं दर्धनामि- मतदानादिकमनुग्रहं करोति । ते च तथा विभत्ता अनादौ संसारेऽसंख्याता अनुग्रहाय जगतः प्रचन्त । नानधिकृत्यैते मन्त्रा मवर्त" इति । अन्धे स्वाहुः- संहर्तुर्देवस्य कोपात्यविस्फुलिङ्गाः पाणिनोऽभिमन्यमानाः सर्वेपु लोकेषु संचरन्ति षामियं प्रसादना" इति । "द्रसदृशा गणेश्वरा रुद्राः इत्पपरे । वाऽऽदौ चतुर्णी मन्त्राणां दुर्वासा ऋषिः । पाणां देवल ऋषिः। अनुष्टुप् छन्दः । सर्वेषां रुद्र एव देवता । वध प्रथमा । सहस्राणि सहस्रश इवि । सहस्राणि अनेकसहस्रपरिमाणाः । साशा सहस्र सहम भूत्वाऽवस्थिताः । 'संख्यकवचनाच्न वीप्साया' इति शस् । एकैकशोऽनकसहसमख्यापरिमिता अनेकसहस्रात्मानः सन्चो ये रुद्रा अधि भूम्या भूमेपरि वर्तन्ते । अधिरुपरिभा । यद्वा अधिव' अध भूम्याम् । भूमेश्वरा इत्यर्थः । 'अधिरीश्वरै' इति कर्मप्रवचनीयत्वम् । यस्मा- दधिर्फ पप्प पेपरवचन मिति सप्तमी । कर्मानुरूपं प्राणिनो निगृहन्तोऽनुशख न्तब ये पृथिव्यामोशितृत्वेन वर्तन्ते नेपां धन्वानि धषि अश्वमासे अव- सन्मः अवततज्यानि कुर्मः । इदन्तो पसि'। स्तुनिमिर्नमस्कार विभिरमसा- दयामस्तान्यया धनूष्यववस्य शान्ता मयन्तीति मात्र सहसयोजने पोजनानां सहसं सहस्त्रयोजनम् । अटो धनः सहस्त्राणि योननम् । अपमः । यताह- मस्मि तत्र समन्तात्सहस्रपोजनादग्विर्वपानानां तेषां धम्पचतमस्ताः परस्वावधिध्यपन्धान एच विष्टन्विति । अथवा योजनाना सहसपीय वर्त- पानानामपि सपा मध्यवचनमः किं पुनस्वतोऽाग्यमानानामिपि ॥१॥ द्वितीयामृचमाह- अस्मिन्महत्यर्णवेऽन्तरिक्ष या अधि ॥ २ ॥ अस्मिन् महति अर्णवे अन्तरिक्ष याः अपि ॥ २ ॥ सर० भा० भास्सि-पपाने महत्वर्णरे महासमुद्रमहा मोरेशन्तरिोऽपि -

·न०ए००]
दाध्याय:।
नित्य वर्तमाना भवा रुद्रातिविशेषा ये सन्ति तेषां महसयोजन इत्पाा.
कार्ययुचरा द्वितीयादिषु नवमान्नास्टक्ष्मनुपज्यते । बदनुपङ्गयोतनायव
दशम्याचि पुनः पठितम् ॥ २ ॥
भ० मा० मा. अथ द्वितीया । अस्मिन्महत्यर्णव इति य इत्पध्याहियते ।
अस्मिन्महसि अधिोऽर्णवे। वर्णसा युदकेन उदादि । अन्तरिक्षे । अर्णसो
लोपश्च' इति मत्वर्थीको वात्ययः । अघि उपरि वर्तमाना अन्तरिक्षस्ये.
श्वरा चा ये मवा रुद्राः । पामित्यादि गनम् । अथवा "अर्णवे समुद्रे अन्न-
रिक्ष च ये भया । इत्येके । यावापृथिव्योरन्तरा मध्ये क्षियति निवसती.
त्पन्तरिक्षम् । पृपोदरादिः ॥२॥
तृतीयामृचमाह-
नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा अधः क्षमाचराः ॥ ३ ॥
नीलग्रीवा इति नील-ग्रीवाः शितिकण्ठा इति शिति-कण्ठाः
शर्वाः अधः क्षमाचराः ॥ ३ ॥
सा० भा० ग्रीवायामेकस्मिन्मदेशे नीलवर्णा नीलग्रीवाः मदेशान्तरे देता
वर्णाः शितिकण्ठास्वादशाः शर्वा रुद्रमूर्तिविशेषाः । कीदृशाः । अधः क्षमा-
घरा भूमेरघस्तापावाले संचरन्ति वेषामित्यादि पूर्ववत् ॥ ३ ॥
भ० भा० भा० अध तृतीया । नीलग्रीवा इति । अत्रापि य इत्यध्याहियो ।
भीलग्रीवाः शिविकण्ठा इति । गते । अधः क्षमाचराः पृषिव्या अधः पाता.
ललोफे ये चरन्ती वरत्वेन वन्ति । सर्वा रुद्राः । वेपामित्यादि समानम् ॥३॥
चतुर्थीमृचमाह--
नीलग्रीवाः शितिकण्ठा दि६५ रुदा उपथिनाः ॥ ४ ॥
नीलग्रीवा इति नीले-ग्रीवाः शितिकण्ठा इति शिति-
कण्ठाः दिवम् रुद्राः उपश्रिता इत्युप-श्रिताः ॥ ४ ॥
सा० मा० दिवमुपश्रिताः स्वर्गे वर्तमानाः ॥ ४ ॥
म. भा. भा. अथ चतुर्थी । नीलग्रीवा इति । य इत्यध्याहार्यमेव । नील-
ग्रीवाः शिविकण्ठा रुद्रा दिवमन्द्रादिकमुपश्रिता। सामिपेनोपसंमाता।
वेषामित्यादि स्पष्टम् । कपि व्यत्यपेन क.। गविरनन्तर इति पूर्वपदप-
कृविस्वरत्वम् ॥ ४॥

·१२ सायणाचार्यभट्टमारकरभाष्यसहित: न०ए०अ०]
एपा चतुर्णी मन्त्राणां चरणादिक ब्रुमः । चान्द्रायणं चरिता काय-
शोधनार्य पञ्चसहस्र जपेत् । ततः कृतपुरश्चरणो भवति । आभिचारिक कर्म
परेतेः कुर्यात् । राजा ब्राह्मणी स्वदेशजातहोम कुर्यात् । शामलीसाक-
वेत्रवेणुशराणामर्कतलवेष्टितानां शशरुधिराक्ताना शक्षइस जुहुयात् । अत्र
पिटन स्निग्धेन समेण शत्रुपतिकृषि कृत्वा प्राणान्सस्याप्य क्रपेण छित्वाऽ.
सहस्रं जुहुयात् । ततः शशधिोणातानिष्टसहस जुहुयात् । एने।
प्रयोगः शत्रवो नश्यन्ति । एतरेव मन्त्राभिचार प्रविकुर्वाणो दूर्वाणा दधि.'
मधुघृवाकानां पञ्चसहस्र जुहुपात् । राजस्वस्याभिचारदोषा नश्यन्ति कार-
यितुः । ततो ध्यानम् -
दंनाकरालवदन ज्वलज्ज्वलनमूर्वजम् ।
विभ्राण मिशिख दीप ध्यायेगुजगभूपणम् ॥
पञ्चमीमृचमाह--
ये वृक्षेप सस्पिरा नीलग्रीवा विलौहिनाः ॥ ५ ॥
ये वृक्षेषु सस्पिञ्जराः नीलग्रीवा इति नील-ग्रीवाः विलो-
हिता इति वि-लोहिताः ॥ ५॥
मा० मा० यया लोकेप्यास्पा रुद्रास्तपा क्षेपि स्थिता । पु
फेचिद सपिजरा शप्पत्र दालनृणवत्तिावर्णा 1 नीलीघा नीलवर्णग्रीवा ।
फेचित् ग्रीवादेशे नीलवर्णोना । अपरे पुनर्विलोहिता विशेषेण रक्त.
वर्ण। ईशा ये सन्ति पामित्यादि ॥ ५ ॥
म. भा० मा० अयंपञ्चयो मन्च ये वृक्षमिति वृक्षेप स्थावरजङ्गमात्मसु
भीवेपुः वृशेष्वेव वा ये रुद्राः । सस्पिनरा शष्पपिञ्जराः । शर्म चालतृणम् ।
लोकपीदफानां जापिताले नीलग्रीवा नीलकण्ठ । विविधोहिता विगत-
कालुष्पा था । स्वामित्वेन रक्षितृत्वेन चाधिकाः सन्ति सेपामित्यादि
सुयोधम् ॥ ५॥
पईमृतमाह-
ये भुतानामधिपतयो पिसिसासः कपर्दिनः ॥ ६ ॥

·। न०९०१०] दाध्याय।। ११३ ये भूतानाम् अधिपतय इत्यधि-पतयः विशिखास इवि वि-शिखामः कपर्दिनः ॥६॥ साभा. भूतपन्देनावाहितशगरा स-तो मनुष्योपद्रवकारिणी गणविशेषा उपन्ते । पामधिपतयो ये रुदास्तेपु केचिद्विशिखासो मुण्डितमूर्धानः । अपरे कपर्दिनो जटाव-घोपेतास्पामित्यादि । ६ ।। ५०भा०भा० अथ षष्ठो मन्त्र । ये भूतानामिवि । भूतानां पञ्चमहाभूतानां गणानां वाऽधिपतयो ये कद्राः प्रचिनिचिहेतु वास्त सुखदाच वेवधिव- सन्ति । विशिखास: शिखारहिता विविधशिखा वा विविधरश्मयो वा। निरुदकादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ।। आजसेरसुक् [वि नमोऽसुक्) । यशा पे च कपर्दिनो जटामुकुटवारिणस्तेपामित्यादि गवमेव ॥६॥ समीमृचमाह- - ये अन्नेषु विविधान्ति पात्रेपु पिवतो जनान् ॥ ७ ॥ ये अनैपु. विविधन्नीति वि-विधन्धि पात्रेषुः पिवतः जनान् ॥ ७ ॥ सा०भा० ये ख्दा अन्ने भुज्यमानेषु गूढत्पना पस्थिताः सन्यो ननाविधि- ध्यन्ति विशेषेण धातुपम्पादिना पापन्त । तथा पात्रषु पातरेषु धीरोद- कादिपु गूढत्वनावस्थिताः सन्त पियतो जनान्विविष्यन्ति। पापित्यादि ॥७॥ म०मा०मा० अथ सप्तमः।ये अन्नेविति । ये रुद्रा अन्नेषु पदीयेषु भुज्य- माने बोदनादिपु वस्तुपु० विन्तो विविध्यन्ति । अत्तुनापिनो धातुवैषम्पा- दिना विविध पापानुरूप व्याघ्पादिभिर्यानयन्तीत्यर्थ. , पाषु पावणेषु पयाभूतिष नियन्तो विविध्यन्ति पिवनः पायिनः । विश्व इत्युपलक्षणम् । 'अने, तिष्ठन्तोऽदतः पात्रेषु तिष्ठन्को विविध्यतीति । यद्वाऽोष्पदनीषेषु तिधन्तो विविध्यन्ति पात्रेवमादिषु चपकादिपु विष्ठ-द इति । देषामित्यादि मतम् ॥ ७॥ एषां त्रयाणां पूर्वव पुरधरणादिक सर्पम् । अभीमृचमाह- ये पथा पथिरक्षय ऐलवृदा यव्यु ॥ ८ ॥ 4 ·। বাগানমালায়ারঃ न०ए ये पयाम् पथिरक्षय इति पथि-रक्षयः ऐलवृदाः यव्युधः ॥८॥ मा०मा० ये रुद्राः पावरायो लौकिकवैदिकमाणां रसका नाप के- चिदेव मार्गागा किंतु सर्वेषी पर्या ने च रक्षका ! ऐलवृदा । इरा अनं तस्व अमूह ऐरं ऐरमेव ऐलं तद्विभ्रतीत्येकभृत ऐलभूत एक ऐलवृदा अन्नपदा- बेन पोषका इत्ययः । से च यव्युधो यौति मिश्री भवति विरोध करोतीति शत्रुः । यमि शत्रुभिः सह युध्यन्तीति यन्युधः । अस्पदनिनिवारका इस्पः । तेषामित्यादि ॥८॥ म०मा०मा० अयाटमा। ये पयामित्यपये पन्धान. ( लौफिकाय वैदिकाच । वेषां पयो रसितारों ये रुद्रा स्तेपामीविचारस्वाग्निरोद्धं वैध माणिनः प्रस्था. पयितुं समर्थाः । पयां सपा संवन्धिनः । पयि रक्षय इति समरवन्पस्वाभ्या मनिपापवे । यथा “ नसूयवो वसुपचे वसूनाम् "1" मनामसि गोपतिरेक पद इति । "निधीना वा निधिपति हवामहे" इत्यादि। पयो रक्षन्ति । *सन्दति वनसन' इत्यादिना इन्मत्ययः । चे विपन्ते । पयामिति साकल्प- प्रतिपादनार्य वृत्ती संख्याविशेषाविपत्तेईत्यन्त नविशेषकामायाहनिपि समाभियत इति । ऐलवृदा । रा अभं रलपोरेकर स्मयते। इला विभ्रवि सन्मार्गवतिभ्यो दातुमिति इलाभृतः । व्यापार संज्ञाछन्दसौ(लम्' इविहत्व. स्व लमृता । महादित्वाचार्षिकोऽण ऐकमृताः परोक्षवाय वर्णमापति क्रियते । परीक्षाषिया' इति । चतुर्थपयमयोस्तृतीयौ। ऐळ वृक्षाः। यदा-अप. स्मयादिखेन पदत्वात्तकारस्य जश्वेन दकारी । वर्ग:पत्ययेन पकारस्य बकारण। पर आहा-राणां समूह ऐरं तस्य भार ऐलवृद इति । वर्ष समानम् । गोर्या संघरणकर्मणः । विपि दत्वादि समानम् । पन्युषा । पौविधि यो इति युषशब्दपर्याया। युवा मेरेव युध्यन्त इति ययुधः। महा• भूमाता । आन्दसौम्वादेशः । यद्वा युक्शन्द एव सपस्यो । स्थूलदूर इत्या. दिनोचरपदे व्यत्ययेन यणादिपरं लुप्पो पूर्वस्य च गुगा पूर्ववदवादेशः। विवाहा-यन्त्रे-मिश्न्यावे शरीरेन्द्रियमाणा अनेन इवि यवन्दनापुर- च्यते । वस्प संमहतारो यव्युधः। अकारलोप छान्दसः। एतदुक्तं भवति-लौकि- कैदिकमार्गेपु वर्तमानानी कर्मानुगुणं कम्पश्चिदश्चयाधुश्च ददावि के पश्चि. दुमयमपहरन्ति के पश्चिदनं दत्त्वाऽऽयुरपहरान्ति को पश्चिदायुवाऽनपा. हरन्ति ! अपरे तु नुक्ने यविष्यतीवि ययुधा। यद्वेभ्यं तदेव विध्यन्वीवि न । । - ·- ०९.०] कद्राध्यायः। कदाचिदविक्रमकारिणः । विध्यवेविधि पूर्ववदोदाचवा धावोरुपधाया सकारः । वेषामित्यारि समानमेव ॥ ८ ॥ नवमीमृचमाह- ये तीर्थानि प्रचन्ति सृकावन्तो निपङ्गिणः ॥ ९ ॥ ये तीर्थानि प्रचरन्तीति प्र-चरैन्ति सकावन्त इति मुका- वन्तः निषङ्गिण इति नि-सजिन्नः ॥ ९ ॥ सा० मा० भे रुद्रास्तीर्थानि काशीमयागादीनि रक्षितुं मचरनि । कीरशा रुद्राः । स्कावन्ना मृकाः क्षुरिका हस्ते धार्यमाणास्वीक्ष्णाग्रा आयुधविशेषा- स्तयुत्ताः फेचित् । अपरे निपङ्गिणा खड्गयुक्तारवेषामित्यादि ॥९॥ भ०मा०मा० अथ नवमा। ये तीर्थानति । ये रुद्रास्तीर्यानि अविमुक्कादीनि प्रचान्ति कम्पश्चिचार्थ फलं दातुं केभ्यथिनिराळं एकान्त आयुधचन्ता । 'अन्येषामपि दृश्य ' इति दीर्घत्वम् । निपनिणः खड्गपन्तो निवर्य वा सङ्गवन्तस्पामित्यादि सुवोधम् ॥ ९॥ अनयो। पुरश्चरणम्-कृच्छू चरित्वा पञ्चसहस्र जपेत् । कृतपुरषरणो भवति । एताभ्यामनुगमनदिने स्वामावष्ट सहस्र कापिलेन पयसा सपिरिमिश्रण जुहुयात् । तत ऋतगामी भवेत् । तत्र विद्वान्वंशकरः पुत्रो जापते एताभ्या- भेष महातीर्यगमने स्वामी शुद्धतण्डुलै राज्यसिरियुतं जुहुयात् । तीर्थपना. लपगच्छेत्स्नात्वाऽऽगत्य स्वाग्निपाराध्य वाचं विसृजस्तीफळ यपार्यपश्चवे। ध्यानादि पूर्ववत् । दशमीमृघमाह- य एनान्तश्च भूयासश्च दिशौ रुद्रा वितस्थिरे । तेषार सहस्र शेजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥ १० ॥ ये एतावन्तः च भूयासः च दिशः रुदाः वितस्थिर इति वि-वस्थिरे । नेपाम् सहस्रयोजन इति सहस्र-योजने अवेनि धन्वानि सन्मति ॥ १०॥ 2D ·। सायणाचार्यभट्टभास्करभाष्यसाहिता- न००१०] : मा०मा० ये रुद्रा एतावन्तश्च सहस्राणि सहस्रश इत्याभियर्यावन्त अक्ता- वाचतोऽपि । भूयासश्चतोऽप्यपिका अन्य बहवोऽपि.दिगो विवस्पिरे.. सर्वा दिशः प्रविश्य स्थिवास्तेषामित्यादि । इत्यं दक्षसंख्याका मच उक्ताः ॥१०॥ म०भा०मा० अथ दशमः । य एवावन्तश्चेति । यावन्तोऽभ्युक्ता- सह- साणि सहस्त्रया । इस्यारभ्य 'पं तीर्थानि' इत्येवमन्तेषु मन्ने निर्दिश रुद्रा एकावन्तश्च भूयासश्च रुद्रा इतोऽपि बहुतरा दिशो वितस्थिरे. सर्वा दिशो न्याय स्थिता । यदा-एतावन्तः । एतावत्या परिच्छेत्तुमश्चक्या।। एताव- :- -दिची भूयिष्ठत्वादिभिः परिच्छेदैः परिधिमाना ये रुद्रा भूयासव .सर्वा: मनतावचामतीत्य वर्वमाना दिशे वितस्थिर इति । ' उन्दसि लड्लङ् इति वर्तमाने लिट् । ' समवविभ्यः स्था' इत्यात्मनेपदम् । वेपामित्यादि व्याख्यानमेव । पुनरानानं सर्वानु पङ्गप्रदर्शनार्थम् ॥ १० ॥ पुरश्चरणादिकं सर्वं पूर्ववष्टव्यम् अथ त्रीणि यजुभ्युच्यन्ते-- नमो रुदेश्यो ये पृथिव्यां येऽन्तरिक्ष ये दिवि येषामन्नं वाते वर्षमिर्षवस्ने यो दश प्राचीदर्श दक्षिणा दश प्रतीचर्दिशोदाची.... शोस्तियो नमस्ते नो मृडयन्तु ते यं द्विप्मो यश्च नो द्वेष्टि तंवो दधामि ॥ ११॥ नमः रुबेश्या ये पृथिव्याम् ये अन्तरिक्ष ये दिवि येषाम् ' अन्नम् वातः वर्षम् इपका नायः दर्श प्राचीः दर्श दक्षिणा दर्श प्रतीची दर्श उदीचीः दर्श ऊर्ध्वाः यः नमः ते नः मृडयन्तु ते यम् द्विष्मः यः च नः देष्टि तम् वा जौ दधामि ॥३३॥ १० माः अत्र पृथिव्यादिलोकभेदादिषु भेदाच यजुनवं द्रष्टव्यम् । वदैवं पाठः संपद्यते । नमो रुद्रेभ्यः' इत्युपरम्प 'ये पृयिन्याः येषामन्नामिपमः . इत्यायोमन्ना। ये तारले येषावात इसका इति द्वितीयो मात्रः। 'पे दिवि येपी- वर्पमिपः इति तृतीयो मन्त्रा: वेभ्यो दश माचीरित्यादि सर्वत्र समानम् ।।३।। - .

·र T r न०ए००] समाध्याया। ये सदा. पृथिव्यां वन्दे म्याप स्पु येषां विशेषाणापमान घाणा अपथ्यानमक्षणे-मर्म बाऽमार्य चौर्य कारपित्वा वा पानिइसन्ति । धान्मतिः हिंसकान रुद्राणामत्रमेवेपरस्ते पृपिन्यां स्थिवेयोऽनवागत केन्यम-कतै यो नमोऽस्तु । बया ये नद्रा अन्तरिक्ष व पापि मापे, पेमा वाव इपयस्तोत्रेण वायुना रोगानुपाय हिंसन्ति वेभ्योऽन्तरिक्षति यो : बातेषुभ्या रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु । क्या ये रुद्रा दिवि वर्तन्ने लेवपि येषांक, विशेषाणां वपमेवेपोऽतिवृष्टयनाष्टिभ्यां माणिनो हिंसन्ति तेभ्यो दिति स्थितेभ्यो वर्षपु-यो कद्रेभ्यो नमोऽस्तु । कीदृशो समस्कार वि स एव विशेष प्यो । दश माची: माइमुखत्वनाञ्जलिकरणे दशाङ्गुलया मागमा भवति । एवं दक्षिणादिवर्धा-पु पोज्यम् । इटौरलिविशेषरतेभ्यो रुद्रेभ्यो नमोऽस्तु ने च दाजोमा मृडयन्तु सुखयन्तु । चे,वयं नमस्तव रुद्रा सन्तो प वैरिणं तूष्णीमस्थितमपि द्विप्पो यथावरी नोऽस्मास्तूष्णीमारिएका बानपि वैष्टि । युभयविध वैरिणं हे रुद्रा वो युप्माकं जम्भे विदारिवार दधामि स्थापयामि ॥ ११॥ भ० भा० मा० नमो नदेय इत्यादिर्याजुपो मन्त्रः । अस्य प्रापिभगवा- नेव । अनुष्टुव च्छन्दः । रुद्र एव देवता । अनेन मन्त्रेण पृथिव्यादिलोक प्रयवार्विनो रुद्रान्नमस्कृत्य तेभ्य आत्मनः सुखमात्मद्वेषिणःच चिनिपात:। मार्थपत्ते- अब त्रयाणा यजुषा । नमो रुद्रे-पा। इत्येचने यो दशेत्यादि। च सर्व समाजम् । ये पृथिव्या, पायन्नमिव इति भयमस्य विशेषः । येऽ., रिसे येषां जाना इसका इति द्वितीयस्या से दिवि येषां वर्षमिषन इति तृतीयस्प {1 नमो रुद्रेश्यो ये पृयिच्या, वर्तन्ते ये पामनमिपयोऽन्नमेवे स्थानीय ,सा- साधनमिति. यावत् । तत्र काश्चिदन्नं भक्षयन्तोऽपथ्याशनादिना व्याधीनुत्पादन यन्तो विध्यन्ति । काचिदनशनं कृत्वा बुभुक्षया विष्यन्ति । कोविददना स्वेशादि कारपित्वा वधादिकं प्राप्यन्ति। एवं दुष्कर्मसु हिंसासाधनं.येषामना । वेभ्यो नमोऽस्त्विति । अथ नमाकारो विशेष्यते । दश माची: मायोऽगुलयो दशप्राङ्मुखाञ्जलिरूपा एवं दश दक्षिणा दक्षिणाखाञ्जलिरूपा दश प्रतीच्या पत्याखाञ्जलिरूपा दशादीच्य उदपुखालिरूपा दो अलपुखा: खलिरूपा एवं प्रविदिशमिाजुलीभिर्य क्रियव ईदशोऽय नमस्कारस्वेभ्यो कद्रेभ्योऽस्तु से च नो मृडयन्तु । ते चयीश नमस्कारं कुर्वाणा यं द्विष्मा। १९६ यच नोडरमानीदशनमस्कारकारिणो वष्टि वं वो.यपाक जम्भे दन्वे । जान- चेकवचनम् । जम्भेष दधामि स्थापयामि । मक्षपत इसभिभाप. । पार्थ : ७ m म ·न••०] ट्राध्याय।। ध्रुवं रुद्रप्रसादेन सर्वमेव यथावयम् । एकादशैकादश्वो दानमुक्तं तथाऽनय !! पश्चगोकणिर्फ दानं शंभुदान तथैव च । सार्वभौमकरं भूपो कलशस्थापनं व्या ।। शिखास्फुटिवसंस्कारखण्डनिर्माणदानकम् । द्रकादशपूना च सोमवासुफिसंश्रुता ॥ जाविस्मरक्रिया पुष्पा फुलदानं वयेव च । राजामन्यच याकल्पं सर्वमुक्तमशेषतः ॥ भूयोऽपि रुद्रपन्त्रेण वदव भवनाशनम् । अपमृत्युजयं फर्भ रानामेव विशेषतः ॥ समन्त्रकं सोपदेशं कालदेश येव च । सर्वमेतदनेनैव साध्यमुक्तं हि भुना ।। (निरीयसंहिता ५।४।) तमिमोकादशानुवाकात्मक रुद्राध्यापं विनियुके- रुद्रो वा एष यदमिः स एतहि जातो याहि सर्वश्चितः स यथा वत्सो जातः स्तन प्रेप्सत्येवं वा एष एतहि भागधेयं प्रेसति तस्मै यदाहुँतिं न जुहुपाध्मयुं च यजमानं च ध्यायेच्छनरुदीय जुहोति भागनैवैन शमपत्ति नातिमाईत्यध्वर्युर्न यज- मान:॥१॥ रुद्रः वै एषः यत् अभिः सः एनहि जातः यहि सर्वः चितः सः यथा वत्सः जातः स्तनम् प्रेप्सनीति प्र-ईप्सति एवम् एषः एनहि भागधेयमिति भाग-धेयम् प्रेति ईप्सति तस्मै यत् आहुनिमित्या-हुतिम् न जुहुयात् अध्वर्युम् च यज॑मानम् च ध्यायेत् शतरुद्रीयमिति शत-कदीयम् जुहोति भागधेयेनेति- भाग-धेयेन एव एनम् शमयति न आतिम् एति अच्छति अध्वर्युः न यजमानः ३॥ प ·न०ए०भ०] दाभ्याया। रेण जुहोत्यामेयी वा एपा पदनाहुँत्यैव जुहोति न ग्राम्पान पशुन्हिनस्ति नाऽऽरण्यान् ॥ ३ ॥ अथो इति खल आहुः अनाहुतिरित्यना-हुतिः चै जतिला: च गयीकाः च इति अनक्षीरेणेत्यजा-क्षीरेण जुहोति आग्रेपी वै एपा यत् अना आहुत्येन्या-हुत्या एवं जुहोति न याम्पान् पशून हिनस्ति न आरण्यान् ॥ ३ ॥ HT० मा० अदनीयं यद्रव्यं तदेवाऽऽहुतियोग्यम् । यदन्नः पुरुषो भनति तदन्नास्वस्य देवता। इति न्यापाव । जतिला गवीधुकाम मनुष्य चनो तस्मादाहुतियोग्पा न भनन्तीत्याहुः । पूर्वपक्षोपन्यासादुर्बमाहुः । तस्मादु- भपं परित्यपानाहारेण जुहुपा३ । अनारन्योरुभयो. प्रजापतिमुख जन्य- वेन सानास्पादियपजाग्नेय्यत आहुत्तियोग्यैव । अतस्तसौरद्रव्येण जुहोति ग्राम्पारण्यपयसोरस्वीकाराचेऽपि पशवो न हिपन्ते ॥ ३ ॥ होमसाधनभूता जुल्मपदितु साधनान्तरं विधत्ते- अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तोऽजायाँ घमा मासिञ्चन्ता शोचनी पर्ण परनिहीत सोकोऽभवत्तदस्योकत्वमर्कप- न जुहोति सपोनिवार्थ ॥ ४ ॥ अङ्गिरसः सुवमिति सुवः-गम लोकम् पन्तः अजायाम् धर्मम् प्रेनि असिञ्चन सा शोचन्ती पर्णम् पति अनिहीत सः अर्कः अभवत् तत् अर्कस्य अवमित्यर्क त्वम् अर्क- पणेनेत्यर्क-पर्णेने जुहोति सोनित्यायोत सयोनि-त्वाय ॥४॥ मा० भा० प्रार्यकाले महावीरे संतप्तं घृतं क्षीरसहित धर्मधर्म पया- जन्यग्रा अङ्गिरसा प्रमादादजायां मकणासिञ्चन् । सा शोचन्दी साऽपना वेनोष्णतेन तव्यमानाः पर्णसदृशं स्वकीयं रोमसंघ धूमावपावयन् । सच रोमसंयानोऽकी पसिद्धार्करूम पदः । अर्चनीयेन पूष्पेन अवार्षदेन ११ ·सायणाचायभट्टयारकरभाष्यसहिता- न०ए००] सा० मा यस्मिन्काले चीयमानोऽनिरशेपचितिनिपादनेन धितो भवति एतस्मिन्कालेऽयमनिरुत्पन्नो भवति । सोऽयमुत्पन्नोऽगिरेच रुद्र इत्युच्यते । देवः स्वकीयवामवस्वदाने सनि रोदनाद्वा. माणिनां रोदनहेनु दुःखस्य द्राव. गाद्वाऽमिरेव रुद्रः । यथा को जानो वत्सस्वदानापेर स्तनं प्रामुमिच्छति एवप एतस्मिवितिसंपतिकाले समुत्पनो रुद्रनामकोऽग्निः स्वकीयं भाग. मिच्छति । तस्मा अग्नये कस्याश्चिदाहुगेरहोमेऽध्वर्यु यजमानं च मापित ध्यायेदनिः । अतस्वत्परिहाराय शतरुद्रीय जुहुपात का शतभिव्यपरिमितत्वं कक्ष्यते । अपरिमिवा रुद्रा यस्मिन्नध्याये मविपाचवे सोपाय: शव. बद्री यस्तेन होमे सति स्वकीयभागेन रुद्रस्य- तुष्टत्वादध्वर्युयजमानो न म्रियेवे ॥ १॥ *अथ होमद्रव्यं विधने- यग्राम्याणां पशूनां , पता जुहुषामा धान्पशूछुचाएं- येयारण्याना मारण्याक्लियवाग्वा वा जुहुयादवीधुक्यवारया वान नाम्पान्पशन्हिनस्ति नाऽऽरपान् ॥ २ ॥ यत् ग्राम्याणाम् पशूनाम् पयंता जुहुयात् पाम्यान् पशून् शुचा अर्पयेत् यत् आरपानाम् आरण्यान जतिलयवाग्पति जतिल-पवाग्वा वा नहुषात् मपीधुपवारपेवि गवीधुक-प्रयाग्या चा नं ग्राम्पात् पशून् हिनस्ति न आरम्यान् ॥ २॥ सामा० शुनार्पोरेसनातनरोगेण योजपेत् । जर्विल भारण्यतिलः । गवीधुका मारण्यगोधूमा। ॥ २ ॥ पसान्तर विधत्ते- अोखलवाहरनानिय जतिलान - गीताश्चेत्यजक्षी- 13. संपातेन ।

·- - न०ए०भ०] रुदाध्याया। १२१ रेण जुहोत्यामेयी वा एषा यदजा त्यैव जुहोति न ग्राम्मान पन्हिनस्ति नाऽऽरण्यान् ॥ ३ ॥ अथो इति खलु आहुः अनाहुतिरित्यना-हुतिः वै गतिलोः च गवीधुंकाः च इति अनक्षीरणेत्यजा-क्षीरेण जुहोति आगेगी वै एपा यत् अजा आहुपेत्या-हुत्या एव जुहोनि न ग्राम्पान् पशून् हिनस्ति न आरण्यान् ॥ ३ ॥ मा० मा० अदनीय पद्रव्यं तदेवाऽऽहुतियोग्यम् । यदन्नः पुरुपो भवति वदन्नास्तस्य देवताः इति न्यायात् । नतिला गयीका मनुष्य यन्नने वस्मादाहुनियोग्या न भनन्वीत्याहुः । पूर्वपक्षोपन्यासार्श्वगाहुः । तस्मादु- भयं परित्यज्याजासारेण जुहुयात् । अनाम्योरुभयोः प्रजापतिमुखनन्य- विन माजात्पादियमनानेय्यत आहुतियोग्यैव । अतस्तत्क्षीरद्रव्येण जुहोषि ग्राम्यारण्यपयसारस्वीकाराचेऽपि पावो न हिस्यन्ते ॥ ३ ॥ होमसावनभूता जुलपवदितुं साधनान्तरं विपत्ते- अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्तोऽजाया घमा मासिञ्चन्सा शोचन्ती पर्ण पराजिहीन सोकोऽभवत्तदकस्यकित्वमर्कप- जन जहाति सपोनिवार्थ ॥४॥ अगिरसः सुवर्गमिति सुवः-गम् लोकम् यन्तः अजायाम् धर्मम् ऐति असिञ्चन सा शोचन्ती पर्णम् परेत अजिहीत सः अर्कः अभवत् तत् अवस्था अत्यमित्यक-वम् अर्क- पर्णेनेत्यर्क-पर्णेन जुहोति सयौनित्वायोति मयोनि-वाय ॥४॥ सा मा० मयंकाले महावीरे संतप्तं घृवं सीरसहितं धर्म। यर्थ श्या- गव्यग्रा अङ्गिरसा प्रमादादजायां कगासिञ्चन् । सा शोचन्ती साऽपना नौष्णवेन तप्यमानाः पर्णसह स्वकीर्य रोमसंयं भूमावणावपद् । स व रोमसंघातोमा पसिद्धारूोग मल्ला । पर्यनीयेन प्रवेन मुनर्पनेन M ·सायणाचार्यभभास्करभाष्यसहित: [न०ए००] चयाविधनाजारोमसंघातेन चोपनत्वादस्य स्थावरस्यानाम संपन्नम् । तेना. कपणेन होमे सत्ति पर्णक्षारयोरुभयोरप्पन-पफार्यत्वासमानयोनित्व संपायते ॥४॥ होमकाले किचिद्विशेष विधते- उत्तिष्ठञ्जुहोत्येपा वै रुदस्य दिवस्वायोमेव दिशि रुद्रं निरदयते चरमायामिष्टकायां जुहोत्यन्तत एव रुदै निरवदयते ॥ ५ ॥ उदङ् तिष्ठन् जुहोति एपा वै रुदस्प दिक् स्वायाम् एव विशि रुदम् निरपक्ष्यत इति नि:-अवदयते चरमायाम् इष्टकायाम् जुहोति अन्ततः एव रुदम् निरवदयत इति निः-अवदयते ॥ ५॥ सामा• अन्त्यप्रदेशतिनी चरमेष्टका सा च सूकारेण दर्शिता- 'उच- रस्य पक्षस उत्तरापरस्या सक्त्या विकार स्वयमातृष्णापाम्" इति । अत्यदेशगतेन होमेन क्रूपिमं रुद्रमन्तत एव नि.सारयति ॥ ५ ॥ स्वाध्याय होमसावनमन्त्र विभाग विधत्ते- वेधाविभक्तं जुहोति बप इमे लोका इमानेव लोकान् समावदार्यान्करोति ॥ ६॥ वेधाविभक्तमिति त्रेधा-विभक्तम् जुहोति त्रयः इमे लोकाः इमान् एष लोकान्समादिनिति समात्-वीर्यान करोति ॥६॥ सा. भा. ध या विभाग एवं करणीयः । नमस्ते रुद्ध इस्पारम्प • सभापविभ्यश्व मो नमः' इत्यन्त प्रथमो मागः।'नमो अवेभ्यः' इस्पा- रम्य ' अवार्याय च ' इत्यन्तो द्वितीयो भागः ! 'नमः प्रकरणाय च इत्यारम्प य एनाकन्वय ' स्पचा सहितस्तृतीयो भागः ॥ ६॥ . - ।

·1 नि०ए०० छद्रापाया। १२३ विसृष्वप्पाहुरिपु क्रमेण जानुदनादिदेशेषु साधारणं हस्वामिनपेन विधत्त- इयत्यो जुहोत्ययत्ययति त्रयं इमे लोका एय एवैन लोकायः शमपति ॥ ७॥ इयति अर्को जुहोति अर्थ इपनि अर्थ इयति त्रयः इमै लोकाः एयः एव एनम् लोकायः शमयति ॥ ७ ॥ नमो रुद्रभ्यो पे पृथिव्यामित्यादिय जुनपसाध्य होमं विपरी- नित्र उतरा आहुतीर्जुहोति पट संपयन्ते पड्वा ऋतवे ऋतु- रिवैन५ शमपति ॥ ८॥ तित्रः उत्तरा इत्युत्-तराः आहुनीरित्या-हुती जुहोति पटू समिति पद्यन्ते पद वै ऋतर्वः ऋतुभिरित्युतु-भिः एव एनम् शमयति ॥ ८॥ पूर्वोत्तरपक्षमङ्गयाऽनुपरिक्रम्य होयं विधत्ते-- यदनुपरिकामै जुहुयादन्तरवचारिणः रुदं कुर्यादयों खल्लाहुः कस्यां वाहं दिशि रुद्रः कस्यां वेत्यनुपरिक्राममेव होतव्यमपरि- वर्गमेवैन५ शमयति ॥ ९ ॥ यत् अनूपरिकाममित्यनु-परिक्रामम् जुहुयात् अन्तरषचारिण- मित्यन्तः अबचारिणम् रुद्रम् कुर्यात् अथो इति खलु आहुः कस्पाम वा अहं दिशि रुदः कस्याम् वा इति अनुपरिकामामि- त्यनु-परिकामम् एव होतव्यम् अपरिवर्गमित्यपरि-वर्गम् एय एनम् शमयति ॥ ९ ॥ -- ---- ·। सायणाचार्यभभास्करभाष्यसहिता-न०ए००) सामा० अनुपरिकामपनुक्रमेण परितो भ्रमणं कृत्वा यदि जुहुयानदानी- रुद्रमन्तरव चारिणमग्निक्षत्रस्य मध्ये प्रविश्य चरन्तं कुर्यात् । स च प्रविष्ट फरत्वानुपद्रवं करोत्येव तस्मात्परिभ्रमण न कर्तव्यमिति पूर्व पक्षः । अयो- शब्दः सिद्धान्नोपकपा: । अमितास्त्वेनमाहुः । खल्वाहाशब्द उपन्य स्तपक्षनिराकरणयातनार्यः । यदुक्तं--पूर्वपक्षिणा तन्न भवतीत्यर्थः । अयं रुद्रः सर्वत्र संचरम्यादा कस्पां दिशि वन कस्यां पा न वर्चत इति को ज्ञातुं समयोऽतो रुद्रमन्वेष्टुमनुक्रमेण परिभ्रपणं कृत्वैव होतव्यम् । वषा सति परितो यत्र कापि स्थित रुद्रमार्जपित्वैव शान्तं करोति । शान्तत्तादेवान्ता भविषायं रुद्रः सन्नन्तः सञ्चस्त्रोपद्रवं करोतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ नमो रम्य इत्यादिमन्त्राणां यजमानवाचन विधवे- एता वै देवताः सुपश्या या उत्तमास्ता यजमानं वाचयति नाभिरौन५ सुवर्ग लोकं गमयति ॥ १० ॥ एनाः चे देवनाः सुवग्याँ इति सुयः-योः याः उसमा इत्युत्- तमाः ताः यजमानम् वाचयति नाभिः एव एनम् सुवर्गमिति सुवः-गम् लोकम् गमयति ॥ १० ॥ साभा० एनजुभिः प्रनिपाद्या या देवताः सन्ति मा. स्वर्ग हेतवोऽव एनो- तमा उत्तप्पायरममन्त्रमविपायवादोत्तमत्वम् । वा अध्वर्युजमानं वान- येत् । तत्प्रतिपादकानि यपि पाठयेदित्यर्थः । तथा सति वाभिरेव देवता. भिनं पनपानं स्वर्ग पायति ॥ १० ॥ अर्कपर्णस्य परित्यागदेशं विधत्ते- यं द्विष्यातस्य संचरे पशूना न्यस्येयः प्रथमः पशुरभितिष्ठति स आर्तिमाछति ॥ ११ ॥ यम् द्विष्पात् तस्य संचर इति सम्-चरे पशूनाम् नीति - परिनमेण । ३ सनतः।

·न०ए०भ०] दापाया। १२५ अस्पेत् यः प्रथमः पशु: आमिनिष्ठतीत्यभि-तिष्ठति सः आतिम् एति ऋच्छति ॥ ११ ॥ Hi० मा. यं पुरुष यजमानो द्विप्याचस्प पशूनां संचरप्रदेश चर्कपर्ण परित्यजेत् । तत्पकं पण यः पशुः पप इतरेभ्यः पूर्वी समभिकम्प विति स म्रिोव ॥ ११॥ अत्र विनियोगसंग्रह.- प्रश्न तु पञ्चम मोक्तः शतरुद्रीयहोपकः । सभापतिभ्य इत्पन्त एको मन्त्रः प्रकीर्तितः ।। अवापिस्यन्त एकस्तामसीत्यन्त उत्तरा। नमो कद्रेभप इत्येषु पृयिव्यादिविभेदवा।। वैधा मिन्नस्यतो होपे पमन्त्राइह कीर्विता ॥ अथ मीमांसा- समाध्यायस्याहमपादे चिन्तितम् -- जतिलोक्तचतुर्या किं विकल्पोऽथ पाश्रुति । विकल्प पूर्ववन्मेवं वाक्यस्यास्पयसा सह ॥ अग्नौ भ्रूयते- जतिलण्वाग्वा वा जुहुयाग्देवीधुकयाग्वा वा न ग्राम्या. पन्हिनस्ति नारण्यानयो खल्वाहुरनाहुति जतिलाच गवीधुकाश्चेत्यजक्षीरेणे जुहोत्याग्रेयी वा एपा पदजाहुत्यैव जुहोति ॥ मा० मा० जतिला भारण्यतिलाः । गीधुका आरम्यगोध्या।। यो. रुभयोर्विकल्पः श्रोत एव । अनाहुतिरिति पूर्वयोः पक्षयोपितत्वादोमामा- घस्तृतीया पला । न चात्र गर्विलगवीधुकयोरनाहुतित्त्ववचनेन पर्युदास, संभवति । आहुविपदान्वित्तस्य नन्पदजस्य जतिलगवीधुकपदावपायो- गात् । पयोनिधिचतुर्थ: पक्षः । एतेषां परस्परविरुद्धाना चतुणी गत्यन्तरा. मानेन पोदशिग्रहणाग्रहणवद्विकरपे प्राप्ते वनः । पयोविधिना सह जतिका. देरेकवाक्यत्वेनार्यबादत्वं युक्तम् । ग्राम्यारण्यपशुहिंसाहिपेन मनस्तयो. ।

·१२६ मा पाक्तामोद। - best
सनि नविपी कोशिन अत्तानिये नाति । परसा उमति ।
हत्य पदमार्ग पर इति । तपादपास
संदयप माघमेर नमो गाई रिचारपन।
नविन देवानापमापन
विधीमापाव शिवाची पावो ये वेदोकाई पनीशी
चलईशारे पक्षपाठके बौदाए एकादशोऽनुशक समास
इति श्रीवास्यायनपत्रमाणे समाइन् ।
पारिस्ट र माटोडा
भापमादिक गत्यं ifort
अाथ स्नसमुदायस्य केवले नमात्रेण सर्व सदि विपणासाथ अपि-
वा पञ्चमहापातकापूवो भवति ।

·ए०म०] रुद्राध्यापः। १२७ आदावङ्गानि संयोज्य स्नात्वा देहे स्वके द्विजः । चतो वत्स महादेवं पूनविधिपूर्वकम् ॥ एकं लिङ्ग नदीतीरे ह्यपरास्यं जलैः सपेत् । पञ्चगव्येन भूपोऽपि शंभुं पलशतेन च ॥ संस्थाप्य वारिणा यो ध्यात्वा तं जगदीश्वरम् । (एकं लिङ्ग वृषपादिपरिचाररदितम् । अपरास्य पश्चिमाभिमुखम् ) उद्गोरोचनया साध लेपयेद्भक्तितो हरम् ॥ योलोत्यस्तता पनिविदर्जन्तुवनितः । नैव पर्युपितः स्निग्यैः प्रोक्षितरचेयेच्छिवम् ॥ एकादश दिनान्येवमर्पयेत्तं महेश्वरम् । विधिनाऽनेन देवेश भूपरत व नियोध मे ।। दिनान्येकादशैवाऽऽदो पूजान्वे होममाचरेत् । साज्यबिल्वदलेनित्यं दक्षिण दिशमास्थितः ।। एवं नीलोपळे या पश्चैव सुगन्धिभिः । होममी प्रति त्रिरेकादनवासरान् ॥ सघृतं गुग्गुलं दग्ध्वा नित्यमेव इरपिपम् । पूजान्त परया भक्त्या वस्पैचं धनसंचयः । वित्तकापो यदा सोऽय स्यादालिङ्गय वनस्पनीन् । जपेद्रुद्राभि ध्यायेद्भुत हैमवा ययुः ॥ सपुष्पं या त माझं बिल्व वाऽऽविनय ताजपेत् । आवर्वय-वहून्वारान्स वृक्षो हेपता बने ।। वर्षे कनखले गत्वा जप्त्वा सदावहून्पुनः । जन्मध्यजले कृष्णपापाणा हैमतामियः ।। पहापर्वतमाथित्य अवय दिने दिने । नपेदेकादशाहाने निषि भामोति पुष्कळम् ॥ सानिधो पसीश्चतत्रिमध्वक्ता जुहोवि यः । तदनो जायते तस्य द्रविगं पुष्फलं बहु॥ मधुविवादपो रक्षा आलिङ्गायैकादशे दिन । जपान्ते हेपत्ता यान्ति तथ्यं वत्र न संशयः॥ १ अनु- पति पानन्तरम् ।

·सायणाचार्यभट्टमास्करभाष्यसहिता- न०ए००) - अधमा लिङ्ग मानिन्ध स्वयंभुभपरामुखम् । संछायेकादशाहानि जपेदेवन्सपङ्कः ॥ पशून्या कुत्सिवथैव न पपेन च संपृशेत् । यं पश्येयपयावे तु हेमें स्याद्वादशेऽहनि ॥ भधाप:- कृष्णामी समाया यावरणचतुर्दशी । स्पण्टिलं चौपलिप्पार्फपस्तरे वा जपेत्सुधीः ।। 'नमा अस्तु नीलग्रीवाय ' इत्यनेन सहस्राभिमन्त्रित धूतपायसमीश्वराय निवेदपेव । कापिणानां सहस्रालयवे । भयानमः । 'प्रमुश्च धन्धनः इत्पनेन यपासिद्धान महानसेऽनावट सहस्र जुहुयात् । द्रव्यमन्यचच्छिन्न- पक्षयं भवति । अधान्यः । 'जयो का फिरिक-पा' इति चिकाहुचीनामयुत जुहूयात् । कार्यापणानां सहस्रमुत्पयते " । इति कालिका पुराणे । अथानकामस्य शौनका- असौ यस्ताम्नः ' इत्यनेनोमपेनाइरहरुदयास्वमपयोरादित्यमुपतिष्ठना- भयानमुपतिप्ने । अथ बौधायन:- उदुम्बरसमिनिध्यक्षता रुद्रप्रहारुद्रातिष्ट्राणायपत जप्त्वा बोका संख्यया जुहपादनमुत्पद्यने । अप टिकामस्य शौनकः। • असो यस्ताम्रा ' इत्यनेनोदकशाकयवाहारों बेवससमिधामपु जापा- गुशीराकाना पार्वजुहुयात् । भगवानादित्यो दृष्टि मुश्चति । अथाऽऽयुष्कामस्य स एवाऽऽह--- आयुम्कामः पूर्वोक्तविपिना देवमाराध्य सर्पदिक्षु ररूपीतकृष्णवलीन्द. वा रुद्रेकादशिनीमेकादश कृत्वो जया' भाराचे गोन' इति पोडशोपचा- राछत्त्वा तमेव मन्त्रं सहस्र जपेत् । व्याधितधेद्रोदिने ब्राह्मणाय दक्षिणा दवा सहसं जापयेत् । व्याधिभ्या प्रमुच्यते शतायुभवति । अथ पुकामस्य शौनकी-- । परि णो रुद्रस्य ' इति वटसमिधामयुतं जुहुयापुत्र आयुष्मानुरूपयो । अथ गोकामस्य एव- 1 अथ 'स्वयं-वपरदिएइति शुदः पाठः कसनीयः !

·[न.ए.अ.] द्राध्याय।। नमो वा किरिफेभ्यः इति मन्त्रेण वैकडूनोदुम्बरसमिधा दध्यकाना- मयुतं जुहुयात् । अनन्तगोस्वामी भवति । न च गावाः प्रक्षीयन्ते । अथवाऽने- नैव मन्त्रणापर्णशतं गोपयसैकादशाऽऽहुवीर्जुहुयादेकादश गाव उत्पधन्ते । अप वाकामस्य स एवाऽऽई- महाचतुष्पये वल्मीकमृदा लिङ्ग प्रतिष्ठाप्य पश्चगव्पेन स्नापयेत् । नमो व किरिकेभ्यः' इस्पनया चाभिमान्य मा नस्तोकेइवि लपायसं दिनद्वषं वित्वमुपहरेत् । दक्षिणामूर्ती वचाफळसमर्धफलं चूर्ग मुसहर्ष कृत्वा ताम्रभाजने न्यसेत् । कपिलाघृतेनाऽऽलोडय प्रदेशिन्या नियुताभिपत्रितं रुत्वा पिवेदप्रतिववाफ्यो भवति । पुनः स एच-'द्रापे अन्धसस्पते' इत्पादिना शवसहस्र जुहुयात् । बासा- स्यक्षराणि भवन्ति । अथ घश्यकामस्य पौधापन:- स्द्रकादशिनीलघुरुद्रमहारुद्रातिरुनेम्वन्पतम जप्त्वा जुहुयाच्वेतपुष्पाणि स विश्वं कुरुते वधम् । अथ कृत्स्नं जगत्कविशीकर्तुं समीइते । नाभिमात्रजळस्थय जपेद्रुद्रान्वहूस्वया ।। कृत्वा वार्चनं शंभोरादाप नियमं ततः । आदित्यामिमुखो भूत्वा रुद्रानावयेत्सदा ॥ तस्पाऽऽचयतो रुद्राजिताक्षस्य च धीमतः । पकेतुः समायाति घरदो भक्तवत्सलः ।। अयाजोग्यकामस्य शौनका—'मा नो महान्तम्' इति मन्त्रेण तिलाहु. वीनामयुतं जुहुयाद । वालानो परिजनस्याऽऽरोग्यं भवति । अप प्रत्युप. स्थिते सर्वभये क्लेशविमोक्षकामः पूर्वोक्तविधिना मन्त्रदेवन्यासादिकं कृत्वा वळींच दत्त्वा 'मीदृष्टम' इति पुना पोडशोपचारं कृत्वा रुद्रैकादशिनीमेका. शकत्वो जप्त्वा जापयित्वा वा रुद्रवेदिनं सर्वेभ्यो भयेभ्यः ममुच्यते नान संशयः। 'इमा रुद्राय' इति मन्त्रेण दधिपधुपापसाहुनीनां प्रत्येकमयुर्व जुहयात्सर्वभयान्युपशाम्यन्ति । अप शान्तिकामः पूर्वोक्तविधिना मन्यदेवन्यासादिकं कृत्वा देवमाराध्य रुदिनं ग्रामणमाचार्य प्रत्या स्वयंभूलिङ्गमभिगम्य बत्राप्यनेनैव विधि- नाऽऽराधनं कृत्वा पञ्चामृतेः नापयित्वा प्रयमानुवाकेनाऽऽपहोम उत्सा देवं संपूज्य ‘नमस्ते रुद्र मन्यवे' इत्येकाद्यानुवाकानां जपं कुर्यादारा- मासाद्ययन् क्या जपान्ते 'अनाधिष्णू सजोपसे' इत्येकादशानुवाकानामेकमेक . 12. 'मर्थ ·[न०ए०० रुदाध्याया। कुर्यात् । " नमात्र रुद्र मन्यचे " इत्यनेन गवागुपयाते गोष्ठमध्येऽग्निमु- पसमाधाय वैकडूतसमिधामयुतं जुहुयात् । पश्चादीनां शान्तिाद्वैगुणेन महा- शान्तिरिहि । अथ शत्रुमारणकामा पूर्वोक्तविधिना मन्नन्यासादि कृत्वा दिक्पालेभ्यो रक्तोदनवलीन्दत्त्वा ' स्तुहि श्रुतम् । इत्यनेन पोडशोपचारान्कृत्वा रुद्रका- दशिनीमैकादशकत्वो नपित्वा पुनः ' स्तुहि श्रुनम् ' इवि सहस्र जपेत्पत्य. इम् । सप्तरात्रेण शनुविनाशो भवति । अय कृत्यापुत्पादयितकामो रक- वाससा रक्तोष्णीपरक्तमाल्यानुळे पनर्देवमर्चयेत् । श्मशानाङ्गागे लोहिश- काकाः प्रादेशमात्रा महालाका कसं जुहुयात् । " उचिष्ठ रक्ताङ्गि रक्तनेने रक्तकेशि " कन्यां ग क्षिप्रमेव सपिरकम्भेन पूर्णमासमात्रेण तर्पयेत् । अन्यथा कारमेव हिंसेत् । सा त्वरिता यन्त्रिता वदति " कंघर्षयायि वद वा ज्ञायते यदि त्रैलोक्यस्थितमभ्युत्सादयिष्यामि " इति 1 तथा चैक कस्य शरीरस्य ग्राम नगरे गृहे च प्रयोगः । शाकं यशस्यमुपयोक्ष्यमुपोष्य द्वादशरात्राणि लघुभ्यो लघुनि पहान्तीति अमहीनानि तुलापुरुपचान्द्राय णान मध्यम एव विकल्प्य ग्रहणे त्वाचम्य नित्याभिवाद्यावलम्बिनाइ-पया पठेद , इवि प्रमुच धन्वन ' इति पड्भिरायुधमभिमान्य संग्रामोप- नीता शवः पलायन्ते । अभिमुखा नानविष्ठन्ते । दर्भकण्टकानामयुतं जुहुयात् । प्रभूवः शत्रूयते क्षत्रियादिः । क्षत्रियो दिवसत्रिभागे श्या पड्- भागेन चतुर्भागेण शूद्रा। तया चाव्याहतं कर्मेत्याचक्षते । - विकिरिद विलोहित' इति यया शत्रुभिरनेकपर्यायसुप्तपत्रुमुखे जुहुयात् । सर्वे विभ- नमनसो चिमुखाः शश्वश्च पलायन्ते । नमो हिरण्यवाहवं' इत्यनुवाकैः पटुत लाकाना राजामिशवितानां सर्पपाञ्जुहुयात् । चक्रपुत्सादयति । फटकारेण देवस्योपरि मालायचोशिरा ! )पवलम्ब्य सशिरसा वस्त्रेण घिरमालाव्य त्रिकटुोना पज्य देवकराङ्गुलिना रेखामुत्पाय शोनामा. नुस्मरञ्जपेत् । सबल समुदायं शत्रुमुच्चाटयति । एवं कृत्स्नं ग्राममुचाटपति एकाहा । राजानपहोरात्रेण संपूर्णपर्षदिवसेन क्षत्रिय क्षपयति । दिवस- विभागेण पैश्यं चतुर्भागेण शूद्रम् । तथा चाच्याहतं कर्मेत्याचक्षने । एत- सर्व शौनकोक्तं हेपाद्रौ । अब मेरुवन्त्रोक्तम्-- रौद्री घारा वतः कुर्यात्मोच्यते वद्विधानकम् । नमस्ते रुद्रायापिष्ण इत्यध्यायद्वषेन च ।। अनहोनानि इति पाठान्तरस ।

·१३२
J
सायणाचार्षभभास्करभाष्यसहित)-- न०ए००]
आवर्तनमिति मोक्तं गङ्गानानफलपदम् ।
आवर्वनाभिषेकं तु या कुर्यात्मत्यह नरः ॥
तस्यैव दिन पापं देवजं नाशयाप्नुयात् ।
संध्पाचन्दननः क्षीण क्याम्जन्मजं भवेत् ॥
एका पाठो नमस्तेऽस्य धनुषाका परस्य च ।
एवं भवाय नमस्तेऽस्यामाविष्णू तथैककम्
इयं रुद्री समाख्याता शैद्रपापनिकन्दनी ।
अनया प्रत्यई यस्तु कुर्याचिङ्गाभिषेचनम् ॥
जन्मजन्मकृतं पापं वर्षमध्ये प्रणश्यति ।।
रुद्रीभिरेकादशमिळघुद्रा प्रकीर्तितः॥
अनेन सिक्तं यैलिङ्गं वे न पश्यन्त्रि भारकरिम् ।
एकादशभिरतस्तु महारुद्रा प्रकीविचः ॥
निर्धनो घनमाप्नोति महापातकनाशन।।
अनेन विहितो होमः सोमयागफळपदः ।
अनधिकारी दीक्षायां करे पक्षस्वयं मना ।
एकादशपदारु रतिस्दा मातिः॥
अविपापहरो यस्मादृष्टाऽन्या नैव निष्कृतिः ॥
इति मेरुवन्योकं विधान समाप्तम् ।
इति श्रीपट्टपास्करविरचित्ते यजुदभाष्येऽग्निकाण्डे श्रीदपश्नसंशिता
पत्रमा प्रपाठका समा।
समामिदं नमकमाष्यम् ।

·[१०१०म०] रुद्राक्ष्याया। अथ चमकनाप्यपारम्भः। यस्य निवासि वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । : निर्ममे वमई बन्दे विद्यावीर्य महेश्वरम् ॥ परिपेचनमुख्यास्तु संस्कारा पा ईरिताः। वसौ(रादया विद्या मोच्यन्तेऽस्मिस्तु सप्तमे ।। कल्पा- अयाविष्णू सजोपसा ' इति चतही हुत्वौटुम्बरी खुचं ध्याममात्री मृदा प्रदिग्धों पश्चादासेचनवत्तीं धृतस्य प्रपित्वा 'बाजश्च मे प्रसवश्व मे' इति संवतां वसौर्घारा जुहोत्यामन्त्रप्तमापनादिवि । अत्र होका. दशभिरनुवाकैर्मन्त्रः समाप्यते । चतुर्गहीतहोममन्त्रपाठस्तु- ॐ अयाविष्णू सजोषसेमा वर्धन्तु वां गिरः । पुग्नै जेभिरा गतम् ॥ १॥ ओम् अाविष्णू इत्या-विष्णू सजोपसेति . स-जोपसा इमा वर्धन्तु वाम् गिरः । यग्नेः वाजेभिः एति गतम् ॥ १ ॥ सा० भा० हेमाविष्णु युवां सजोषसा समानीती भवनम् वा युवयो- रिमा गिर। स्तुतिरूपा वाचो वर्धन्तु पृद्धि प्रामवन्तु । युवामपि द्युम्नैर्धने- जिभिरत्रैव युकावागतमिहाऽऽगच्छतम् ॥ १॥ अथैकादयानुवाकात्मको मन्त्र जपते । अनुवाकोदस्त्वयनसंयुक्त कर्मणि पृथङ्मन्नत्वेनानुष्ठेयत्वादुपपद्यत शति ।। तात्र प्रयामानुवाकपाठस्तु- वाजश्च मे प्रसवश्च मे प्रयनिश्च मे प्रसितिश्च मे धीतिश्च मे ऋतुश्च मे वश्च मे लोकश्च मे श्रावश्च मे श्रुतिश्च मे ज्योतिश्च मे सुर्वश्च मे प्राणश्च मेऽपानश्च मे व्यानच मे- सुंश्च मे चित्तं च म आधतिं च मे वाक्य मे मनश्च मे चक्षुश्च मे श्रोत्रं च मे दक्षश्च में बलं च म ओनश्च मे M ·[१०प०अ०] सापणाचार्यभाष्यसाहिता- सहश्च म आयुश्च, मे जरा च म आत्मा च मे तनूश्च मे शर्म च मे वर्म च मेऽङ्गानि च मेऽस्थानि च मे परषि च मे शरीराणि च मे ॥१॥ वाजः च मे प्रसव इति प्र-सवः च मे प्रयतिरिति प्र- यतिः च मे प्रसितिरिति प्र-सितिः च मे धीतिः च मे कर्तुः च मे स्वरः च मे श्लोकः च मे श्रावः च मे श्रुतिः च मे ज्योतिः च मे सुवः च मे प्राण इति प्र-अनः च मे अपान इत्यप-अनः च मे व्यान इति वि-अनः च मे असंः च मे चित्तम् च मे आधीवमित्या-धीतम् च मे वाक् च-मे मनः च मे चक्षुः च मे श्रोत्रम् च मे दक्षः च मे वलम् च मे ओजः च मे सहः च मे आयुः च मे जरा च मे आत्मा च मे तनूः च मे शर्म च मे वर्म च मे भङ्गानि च मे अस्थानि च मे परूपि च मे शरीराणि च मे ॥ १॥ मा० मा० वाजोऽन्नम् । चशब्दो वक्ष्यमाणद्रव्यापेक्षया समुच्चयार्थः । मे मम' फल्पवामिति पदं दशमानुवाकै वक्ष्यमाणं सर्वत्रानुपज्यते । संपयतामित्यर्थः । प्रसवोऽनास्पाभ्यनुज्ञानं दीयतां भुज्यवामित्वरूपम् । प्रयतिः शुदिः । भसितिर्वन्धनमन्नविषयकपीमुक्यम् । धीतिरन्नधारणम् । कतुरमातुर्यन्नः । खरो मन्त्रमन पदाचादिः । श्लोकः स्तुतिः। आव: श्रावपितृत्वसामथ्र्यम् । सुविधयवणसापर्यम् । ज्योति प्रकाश ।मुवा स्वर्ग:माणापानन्यानाचायु- चिनिशेषाः । अमुस्तवृषिमान्यापुः । चित्र मनौजन्य बानम् । थापीत वेन मानेन सर्वदाविपपीका द्रव्यम् । वागादयधस्वारः प्रसिदा दशो ज्ञानेन्द्रिय- ग कोपलम् । वळं फन्द्रिगग सामर्यम् । भोजो वळताष्टपो धातुः । सहो-मैरिविषयमभिमचिनृत्यम् । आयुः मसिद्धम् । पराऽऽपुपो घळीपलिवा- ·[च०००] रुद्राध्यायः। दिपर्पन्तत्वम् । आत्मा शाखमसिद्धः परमात्मा । तनूः शोभनसनिवेशं वपुः । शर्म सुखम् । वर्म शरीररक्षककवचादि । अङ्गानि संपूर्णावयवाः । अस्थानि यथास्थानं स्थितान्यस्थीनि । फ्रूप अड्गुल्यादिपर्वाणि । शरीराणि पूर्व- मनुक्ताः शरीरावयवाः ॥१॥ इति श्रीसायणाचार्यविरचिवे माधवीये वेदार्थपकाशे यासंहितायां चतुर्यकाण्डे सप्तममपावके चमकमाष्पे प्रथमोऽनुवाफः ॥ १॥ द्वितीयमाह- ज्यैष्ठयै च म आधिपत्यं च मे मन्युश्च मे भामश्च मेऽ- मंश्च मेऽम्भश्च मे जेमा च मे महिमा च मे परिमा च मे प्रथिमा च मे वर्मा च मे दाघुया च मे वृद्धं च मे वृद्धिश्च मे सत्यं च मे श्रद्धा च मे जगच मे धनं च मे वशंश्च मे विपिश्च मे कीडा च मे मोर्दश्च मे जातं च में जनिष्य- मणिं च मे मूक्तं च मे सुळतं च मे वित्तं च मे वैयं च मे भूतं च मे भविष्यर्च मे सुगं च मे सुपथै च म ऋद्धं च म ऋद्धिश्च मे क्लुप्तं च मे कमिश्च मे मतिश्च में सुमन तिश्च मे ॥२॥ - मे ज्यैष्ठचम् च मे आधिपत्यमित्याधि-पत्यम् च मे मन्युः च मे भामः च मे अमः च मे अम्भः च मे जेमा च मे महिमा च मे वरिमा च मे प्रथिमा च मे वर्मा च दाघुया च मे वृद्धम् च मे वृद्धिः च मे सत्यम् च अद्धति श्रत्-धा च मे जगत् च मे धनम् च मे वशः वर्शन मेखिपिःच मे लोडा च मे मोदः च मे जातम् च मे जनिप्पमाणम् च मे सूतमिति सु-उक्तम् च मे सुझत- मिति सु-कृतम् च मे विचम् च मे येथम् च मे भूतम् च ..

·- . सायणाचार्यभाष्यसहित: ००० में भविष्यत् च मे सुगमिति सु-गम् च मे सुपथमिति सु-पर्थम् च मे ऋद्धम् च मे ऋद्धिः च मे क्लुप्तम् च मे क्लभिः च मे मतिः च मे सुमविरिति सु-मतिः च मे ॥ २ ॥ सा० मा० पैष्ठथं प्रशस्वमित्वम् । आधिपत्य स्वामित्वम् । मन्युभामशब्दो क्रोधावान्तरविशेषवाचिनी । एको मानता । अपरोऽसमादिलिङ्गजन्यो वादाः । अमोऽप्रमेयत्वं विरोधिभिरियचया परिच्छेत्तुपरक्यत्वम् । अम्भः चैत्यपाधुपितमुदकम् । जेमा जयसामयम् । महिमा महत्त्वं जयसंपादित- पनादिसंपचिः । परिमा वरणीयत्वं पूज्यत्वम् । मायमा गृहक्षेत्रादिविस्तारा। वर्मा पुत्रपौत्रादिशरीराणि । द्राघुया पुत्रपौत्रादिविषयं दीर्घत्वम् । अवि- छिना संततिरित्यर्थः । वृद्धं मभूगमन प च । वृदिवियादिगुरुत्कर्षः । सत्यं यथार्यभाषणम् । श्रद्धा परलोकोऽस्तीनि वृद्धिः। जगत, जङ्गमा बङ्गामात्म गवादि । धनं सुवर्णादि । बशा सर्वस्वाधीनत्वम् । विपित शरीरकान्तिः । क्रीडाक्षायुवादिः । मोदस्वज्जन्यो इपी । जात पूर्वसिद्धा- पत्सम् । जनिष्यमाणं भपिम्पदपत्पम् । सूक्तमुक्समूह: । सकतं वज्जन्यम- पूर्णम् । विवं पूर्वलपम् । यमितः परं लन्धव्यं द्रम्पजावम् । भूवं पूर्व- सिदं क्षेत्रादि । भनिष्पसंपरस्पमानम् । मुग सुष्ट गन्तव्य बन्धुजनयुक- ग्रामारादि । सुपपं चोरादिरहितो मार्गः । ऋद पर्षित धनादिकमनुष्ठि- वर्यफळ वा । प्रदिस्नुष्ठास्यमानसत्रफळम् । पलसं समर्थ स्वकार्यक्षम- दम्पम् । वति। स्वकीयसामर्थ्यम् । मवि पदामात्रनिधया । मुमति दुर्घटरानकादिनिययः ।। २ ।। इति श्रीसायणाचार्यविरपिपाधवीय पदार्थमफाशे पनुःसंहितायां चतुर्थकाण्टे सप्तममपाठ के चमकमापे द्वितीयोऽनुवाकः ।। २ ।। तृतीपमाह- शंच मर्यश्च मे मिपंच भेऽनकामच मे कामश्च मे सौमनसय मे भव मे श्रेषश्च मे वस्य॑श्च मे यश्च मे भगंध मे दक्षिणं च मे यन्ता च मे धन च मे क्षेभश्च मे १५. यदि ·- - [च००] रुद्राध्यापः। धतिश्च मे विश्व च मे महश्च मे संविच्च मे ज्ञात्र च मे सूच मे प्रसूर्य मे सीरं च मे लयश्च म ऋतं च मेऽमृतं च मे यक्ष्मं च मेऽनामयञ्च मे जीवातुश्च में दीर्घायुत्वं च मेऽन- मित्रं च मेऽभयं च मे सुगं च मे शयनं च मे सूपा च मे सुदिनं च मे ॥ ३ ॥ शम् च मे मर्यः च मे प्रियम् च मे अनुकाम इत्य- नु-कामः च मे कामः च मे सौमनसः च मे अदम् च मे श्रेयः च मे वस्यः च मे यशः च मे भगः च मे दक्षिणम् च मे यन्ता च मे धर्ता च मे क्षेमः च मे धृतिः च मे विश्वम् च मे महः च मे संचिदिति सं–वित् च मे ज्ञात्रम् च मे सूः च मे प्रसूरिति प्र-सूः च मे सीरम् च मे लयः च मे ऋतम् च मे अमृतम् च मे अयक्ष्मम् च मे अनाम- यत् च मे जीवातुः च मे दीर्घायुत्वमिनि दीर्घायु-त्वम् च मे अनमित्रम् च मे अभयम् च मे सुगमिति सु-गम् च मे शयनम् च मे सूपैति' सु-उपा च मे सुदिनमिति सु-दिनम् च मे ॥ ३ ॥ सा भा• शंशब्द ऐहिकमुखवाची। मयःशब्द आमुनिमुखनाची । प्रियं भोतिकारणं वस्तु । भनुकामोऽनुकूल स्वनिमित्तेन काम्यमाना पवा: । एत. दुपपमैहिकमेव तारतम्मोपेतम् । काम आमुमिका स्वर्गादिकः । सौमनसो मनास्वास्थ्यकरो पन्धुवर्गः । भद्रं कल्याणसिंह लोके रमणीयम् । श्रेपा पर. लोपहितम् । वस्यो निवासदेतुशादिः । यश कीनिः । भगा मौभाग्यम् । द्रविणं धनम् । यन्वा नियापक आचार्यादिः । पर्वा पोपका पिनादिः। समो विमानपनस्य रमणशक्तिः। धृति यापयपि निश्चलत्वम् । विष १८ ·१३८ सायणाचार्यभट्टभारफरमायसाहिता- ०तृ०अ०] सर्पजनानुफूल्यम् । महः पूजा । संविदेदशास्त्रादिविज्ञानम् | ब्रा प्रापयित. त्वसामर्थ्यम् । मः पुत्रादिपेरणसापर्यम् । प्रस्त्यादिपेरणसामर्थ्यम्। सीरं गोलागलादिकपिसाधन संपत्तिः 'लपस्वत्मविबन्धनिचितप्रानं यज्ञादिकर्म ! अमृतं ताफलम् । अयक्ष राजयक्ष्मादिपवलव्याधिराहित्यम् । अनामयज्य- गवल्पच्याधिराहित्यम् । जीवातुर्जीवनकारणं च्याधिपरिहारार्थपौषधम् । दीर्घायुत्त्वमपमृत्युराहित्यम् । अनमित्र वैरिराहित्यम् । अभयं भयराहित्यम् । मुगं शोभनगमनम् । सर्वरङ्गीकनाचरणमित्यर्थः । शयनं शय्योपधानादिसं. पत्तिः । सूपा स्नानसंध्यावन्दनादियुक्ता शोभनः प्रात:काळ! । मुदिनं पक्षदानाध्यपनादियुक्तं कृत्स्नं दिनम् । इति श्रीसायणाचार्यविरचित्रे माधवीये वेदार्थमफाशे यजुःसंहितायां चतुर्पकाण्ड सप्तमप्रपाटके चमफमाप्ये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ चतुर्थमाह-- ऊर्च मे सूनां च मे पर्यश्च मे रसच मे घृतं च मे मधु च मे सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे कपिश्च मे वृष्टिश्च मे जैत्र च म औद्भियं च मे रविश्च मे रायश्च मे पुष्टं च मे पुष्टिश्च मे वि- भु च मे पशु चे में बहु चे मे भूयश्च मे पूर्ण च मे पूर्णतरंच मेऽक्षितिश्च मे कूवाश्च मेऽन्नै च मेऽहुंच मे बीहयश्च मे य- वाश्च मे मापाश्च मे विलाश्च मे मुहाथ मे खल्वाथ मे गोधूमांश्च मे मसुराश्च मे प्रियङ्गचा मेऽणवन मे श्पामा- काश्च मे नीवारांश्च मे ॥४॥ अ च मे सूनृता च मे पर्यः च मे रसः च मे घृतम्च मे म च मे सन्धिः च मे सीनिरिति स-पीतिः च मे कृषिः च मे वृष्टिः च मे जैत्रम् च मे औद्धियमित्यौत्-नि- यम् च मे रयिः च मे रायः च मे पुष्टम् च मे पुष्टिः च विञ्चिति वि-सु च मे प्रश्विनि प्र-सु च मे वह च मे भूयः ·१०५०म०] चद्राध्यापः। च मे पूर्णम् च मे पूर्णतरमिति पूर्ण-तरम् च मे अक्षितिः च मे कूययाः च मे अन्नम् च मे अद्भुत च मे वीर्यः च याः च मे मापाः च मे तिलाः च मे मुद्राः च मे खल्वाः च मे गोधूमाः च मे मसुराः च मे प्रियङ्गवः च मे अर्णवः च मे श्यामाकाः च मे नीवारीः च मे ॥ ४ ॥ मा० मा० अर्क, अन्नसामान्यम् । सूनृता भियोक्किा । प्रयामभृत्योऽमवि- शेपा । पया क्षारम् । रसस्तवत्यं सारम् । घृतमधुनी प्रसिद्ध । सन्धिर्वन्धुभिः सह भोजनमित्पर्यः । या सपीति: सहपानम् । कृषिष्टी अन्नस्य हेतुत्वेन प्रसिद्ध । जैत्रं जयशीलम् । सुक्षेत्रमित्यर्थः। औद्भियमुद्भिदो तरुगुल्मादी- नामुत्पत्तिः । रपिः सुवर्णम् । रायो मणिमुक्तादिः । पुष्टं पूर्वोक्कमेव सुवर्ण- मतिसमृद्धम् । पुष्टिः शरीरपोषा। विभ्वादयोऽक्षित्यन्वा धान्यविपया उत्तरो. तराभिवृद्धपः समापि वारवम्पेन द्रष्टव्याः । न केवलं मरदान्येव धान्यानि किंतु, अल्पान्यपीत्युच्यन्ते । कूयचा! कुत्सितयवाः । अन्न प्रसिदम् । अक्षु- दनसाध्या क्षुत्परिहारः। वीहियवपापविलमुद्गाः प्रसिदाः । सल्ला मुद्द्रेभ्योऽ. पि स्थूलचीजाः । अथर्ववेदभाष्ये तु खल्वाक्षणका इति पाख्याटम् । गोधूमाः भसिदाः। यमुरां मुद्भवत्सूपहेतवः । प्रियङ्गवा मसिद्धा । अणवः सूक्ष्म- शालयः । श्यामाका नाम्या धान्यविशेषाः । नीवारा भारण्या। इति श्रीसायणाचार्यविरचिवे माधवीये वेदार्थका यजु:संहिताया चतुर्थकाण्डे सप्तममपाउके चमकभाष्ये चतुर्थोऽनुवाकः ।। ४ ।। पश्चममाह- अश्मा च मे मृत्तिका च मे गिरयश्च मे पर्वताश्च मे सिक- ताश्च में वनस्पतयश्च मे हिरण्यं च मेऽयंश्च मे सौस च मे वपुश्च मे श्यामं च मे लोहं च मेऽमि म-आपश्च मे वीरु- धश्च म ओषधयश्च मे सरपच्यं च मेऽलप्टपच्यं च मे ग्राम्पाच १८.ग.क. रसः धौरम् । घृत वनय शरम् । मधु प्रसिद्धम् । १ स. मस्थि: सली. भिन्नाभिः । इन्धिः स भिषन्धामा ।

·- सायणाचार्ययायसहित: च०५००] मे पशव आरण्याचे यज्ञेन कल्पन्नां वित्तं च मे वितिश्च मे भूतं च मे अतिश्च मे वसुं च मे वसतिश्च मे कर्म च मे शक्तिश्च मेऽर्थश्च म एमश्च म इतिश्च मे गतिश्च मे ॥ ५ ॥ अश्मा च मे मृत्तिका च मे गिरयः च मे पर्वता: च में सिकताः च मे वनस्पतयः च में हिरण्यम् च मे अर्यः च मे सीसम् च मे वपुं च मे श्यामम् च मे लोहम् च मे अनिः व मे आपः च मे वीरुधः च मे ओषधयः च मे कष्टपच्यमिति सप्ट-पच्यम् च मे अल्टपच्यमित्य कष्ट-पच्यम् च मे ग्राम्याः च मे पशवः आरण्याः च यज्ञेन कल्पन्ताम् वित्तम् च मे वित्तिः च मे भूतम् च मे भूतिः च मे वसं च मे वसतिः च मे कर्म च में शक्तिः च मे अर्थः च मे एमः च मे इतिः च मे गतिः सा• मा० अम्पादयः प्रसिद्धा । स्याम कृष्णायसम् । लोई पांयता- मादि । अम्पादया प्रसिद्धाः । साम्पारण्यपावो गईन निमिचीभूतन कल्पना समर्था भवतु । विवं पूर्वलब्धम् । वित्ति पिलामः । भूतमेध. यपिवं पुत्रादिकम् । भूतिः रसकीयमैश्वर्यादिकम् । वसु निवासपापनं गवा- दिकम् । वसतिनिवासायारो गृहादिः । कमिहोत्रादिकम् । शक्तिस्तदनुष्ठर- नसामथ्र्यम् । अर्थ: प्रयोजनविशेषः । एम एतन्यं मातम्यं सुखम् । इतिश्य- नमिलमाप्त्युपायः 1 गतिरिटमाप्तिः । इति श्रीमायणाचार्यविरचित मापीये वेदार्यकाशे यासंहिवापां चतुर्यकाण्टे सप्तमप्रपाटके चमकमाणे पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ पष्टमाह- अनि म इन्दश्च मे सोमश्च म इन्ध मे सविता चं ·म [च०प०अ०] रुद्राध्याया। म इन्द्रश्च मे सरस्वती च म इन्द्रश्च मे पूपा च म इन्द्रश्च मे वृहस्पतिश्च म इन्द्रश्च मे मित्रश्च म इन्द्रश्च मे वरुणश्च म इन्द्रश्च मे त्वष्टा च म इन्द्रश्च मे पाता , म इन्दश्च मे विष्णुश्च म इन्द॑श्च मेऽश्विनौ च म इन्दश्च मे मरुनश्च म इन्द्रश्च मे विश्व च मे देवा इन्द्रश्च मे पृथिवी च म इन्द्रश्च मेऽन्तरिक्षं च म इन्द्रश्च मे द्योश्च म इन्द्रश्च मे दिशश्च इन्द्रश्च मे मूर्धा च म इन्दश्च मे प्रजापतिश्च म इन्दश्च मे ॥६॥ अमिः च मे इन्द्रः च मे सोमः च मे इन्द्रः च मे सविता च मे इन्द्रः च मे सरस्वती च मे इन्दः च मे पूषा च मे इन्द्रः च मे बृहस्पतिः च मे इन्दः च मे मित्रः च मे इन्बः च मे वरुणः च मे इन्दः च मे त्वष्टा च मे इन्दः च मे धानाच मे इन्द्रः च मे विष्णुः च मे इन्द्रः च मे अश्विनौ च मे इन्द्रः च मे मरुतः च मे इन्दः च मे विश्वे च मे देवाः इन्द्रः च मे पृथिवी च मे इन्द्रः च मे अन्तरिक्षम् च मे इन्दः च मे द्यौः च मे इन्द्रः च मे दिशः च मे इन्दः च मे मूर्धा च मे इन्द्रः च मे प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः च मे इन्द्रः च मे ॥ ६ ॥ मा० मा० अग्न्यादयः प्रसिदा देववास्तैः सः सह समानभागोपनत्वा- दिन्द्र एकैप या देवत या सह पठपते । दिवशब्देन प्राच्यादिचास उच्यते । मूर्षशब्देन चोर्वा दिक् । सा च मुख्यत्वाभिपायेण पृथनिर्दिष्टा । इति श्रीसायणाचार्यविरचिने माधवीये वेदार्यप्रकाये गज,सहिताया चतुर्धकाण्डे सप्तममपाठ के चमकभाप्पे पष्ठोऽभवाफ ॥ ६ ॥ १(म) - ·सायणाचार्ययाण्यसाहित:- [hoo०] सतमाह-- अश्शुश्च मे रश्मिश्च मेऽदायिश्च मेऽधिपतिश्च म उपाय- शुश्च मेऽन्नयामश्च म ऐन्द्रवायवश्च मे मैत्रावरुणश्च म आश्विन में प्रतिप्रस्थानश्च मे शुक्रर्थ मे मन्धी चम आययणश्च मे पैश्वदेवश्च मे ध्रुवश्च मे वैश्वानरचे म ऋत्यहाश्च मेऽनियाद्याश्च म ऐन्दामश्च मे वैश्वदेवश्च मे मरुत्वनीयोश्च मे माहेन्द्रश्च म आदित्यश्च मे सावित्रच मे सारस्वतश्च मे पौष्णश्च मे पालीवनश्च मे हारियोजनश्च में॥ ७ ॥ : अशुः च मे रश्मिः च मे अदायः च मे अधिपत्ति- रित्यर्धि-पतिः च मे उपाश्शुरित्युप-अशुः च मे अन्त- यमि इत्यन्तः-यामः च मे ऐन्द्रवायच इत्यैन्द-बायवः च में 'मैत्रावरुण इति मैत्रा-वरुणः च मे आश्विनः च मे प्रति- प्रस्थान इति प्रति प्रस्थानः च मे शुकः व मे मन्थी च मे आग्रयणः च मे वैश्वदेव इति वैश्व-देवः च मे धुरः च मे वैश्वा- नरः च मे ऋतुग्रहा इस्पतु-ग्रहाःच मे अनिमाह्या इत्यति- ग्राह्यः च मे ऐन्दान इत्येन्द्र-अनः च मे वैश्वदेव इति वेश्व-देवः च मे मरुत्वतीयाः च मे माहेन्द्र इति माहा-इन्द्रः च में आदित्यः च मे सावित्रः च मे सारस्वतः च में पौणः ..

·" [चस०अ०] दाध्यायः। च मे पानीवत इति पाली-वतः च मे हारियोजन इति हारि-योजनः च मे ॥ ७॥ सा भा० अन्वादय. सोमनहविशेषाः सोमप्रकरणे प्रमिद्धाः । वन रश्मि- ग्रहादर्शनाददाभ्यस्यैव ग्रहस्य गृह्यमाणत्वादशं पृथक्कृत्य रश्मिशब्देन निदि- श्यते । रमीनां तु तद्ग्रहणसाधनत्वात् । तथा च तद्ग्रहणमन्त्रः पठचते- शुक्रं ते शुक्रेण गृह्णाम्यही रूपेण सूर्यस्य रश्मिभिः" इति । अघिपति- शब्देन दधिग्रहो विवक्षितः । तस्य च श्रेष्ठत्वादाधिपत्यम् । अत एव श्रूयते- " ज्येष्ठो वा एप ग्रहाणाम्" इति । प्रविमस्थानशब्देन दिदेवत्यग्रहसहभावी प्रतिनिायो विवक्षितः । ध्रुवारूपस्यैव ग्रहस्यावनयनदशायां वैश्वानरसूक्त- पाठाचदवस्थापनो वैश्वानरशन्दनोच्यते । आद्यो धैश्वदेवः पातामवनगवः । उत्तरस्तृतीयसवनगता । सारस्वत्ग्रहोऽभिपेचनीयाख्यविकृती द्रष्टव्यः । "सारस्ववं ग्रहं गृहाति" इति नत्राऽऽम्नानात् । एवं पोष्णोऽपि विकृतिगामी द्रष्टव्यः। इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थमकाशे यजु संहितायां चतुर्थकाण्डे सप्तमप्रपाठके चमफमाप्ये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अटममाह- इध्मश्च मे यहिश्च मे वेदिश्च मे धिष्णियाश्च मे चुचच मे चमसाश्च मे ग्राणिश्च में स्वरवश्च म उपरवाश्च मे धिप- वणे च मे द्रोणकलशश्च मे वायव्यानि' च मे पूतभृच म आधवनीयश्च आग्रीधं च मे हविर्धानं च मे गृहाश्च में सदश्च मे पुरोडाशांश्च मे पचताश्च मेऽवYथश्च मे स्वगाकारश्च मे ॥ ८ ॥ इध्मः च मे पहिः च मे वर्दिः च मे विष्णियाः च मे सुचः च मे चमसाः च मे ग्रावाणः च मे सवः च मे म.इ. प्रतिनिधियो।ग प्रतिनिमायो । म ·- - - - १४४ सायणाचार्यभाप्पसहित: [च०म० अ०] उपरवा इत्युप-रवाः च मे अधिपर्वणे इत्यधि-सर्वने च मे होणकलश इति द्रोण-कलश: च मे वायानि च मे पूतभृ- दिनि पूत-मृत् च मे आधवनीय इत्या-धवनीयः च मे आगी- धमित्यामि-इधं च मे हविर्धानमिति हविः--धानम् च मे गृहाः च मे सदः च मे पुरोडाशाः च मे पचनाः च मे अवश्य इत्यंव-अथः च में स्वगाकार इति स्वगा-कारः च मे ॥ ८॥ सा• भा० इध्मादीनि यत्राङ्गद्रव्याणि यज्ञपकरणे प्रसिद्धानि । गृहाः पत्नीशालादयः । पंचता शामित्रादयः । स्वगाकारः शंयुवाकः । तेन हि पयास्वं देवताना हविर्गमनं निगवे । इति श्रीसायणाचार्यविरचिचे माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु:संहितायां चतुर्यकाण्डे सप्तममपाठके चमकभाष्येऽष्टमोऽनुवाका ॥ ८॥ नवममाह- अविश्व मे धर्मच मेऽर्कश्च मे सूर्यश्च में प्राणश्च मेऽश्वमेधार्थ मे पृथिवी च मेऽदितिश्च मे दितिश्च में चौथ मे शक्कर- गुर्लयो दिसंश्च मे यशेर्न क्रूपन्तामृार्च में सामं च मे स्तोमश्च मे यर्जुश्च मे दीक्षा च में तपश्च म ऋतुश्च मे व्रतं च मेऽहो- रात्रौर्वृष्टया बृहदान्तरे च मे यज्ञेन कल्पेताम् ॥ ९ ॥ अमिः च मे धर्मः च मे अर्कः च मे सूर्गः च मे प्राण इनि 4-अनः च मे अश्वमेध इत्यश्व-मेधः च मे पृथिवी च मे अदितिः च मे दितिः च मे यौः च मे शरीः अङ्ग्लैग: दिशा १४, पचा पदमिनादय मावयवाः ।

·" . - रुद्राध्याय।। १४५ च मे यज्ञेन कल्पन्नाम् ऋक् च में सामं च मे स्तोमः च मे पर्जुः च मे दीक्षा च मे तपः च मे ऋतुः च मे व्रतम् च मे अहोरात्रयोरित्यह:-रात्रयोः वृष्टया बृहदयन्तरे इति वृहत्- रथन्तरे च मे यजेन कल्पेताम् ॥ ९ ॥ सा० मा० अग्निश्चीयमानो वह्निः। धर्मः प्रचार्य: । इन्द्रायाचने पुरोडाशम्' इति विहितो यागोऽ।। सौर्च चरुम् । उनि विहितो धागः सूर्यः। 'माणाय स्वाहा' इति विहितो होमः प्राणः । अश्वमेधः प्रसिद्धः । पृथिव्पादयो देवताविशेपाः । शंकरस्यायं शर्यः । अङ्गुग्लयोऽङ्गुलिवद्विराट पुरुपस्यावयच. विशेषाः । दिशः माच्याथाः । पशब्दाद्विदिशोऽपि । मा सर्वा मे मदोगेन योन कल्पता स्वस्वव्यापारसमो भयन्तु । ऋगादयो मन्त्रयिशेषा। स्नोमा सामात्तिरूप स्तोत्रम् । दीक्षा यजमानसंस्कारः । प. पापक्षयार्यपनयनादि। ऋानुर्यज्ञानभूतः कालः । व्रतमेकग्ननादि ! अहोरात्रयो। संघधिनी या वृष्टिः स्तया मदीयं सायं कल्पवामिति शेषः । वृहद्रधन्वरे सामनी । ते च मदीयेन यज्ञन कल्पेर्ग स्वस्त्रव्यवहारसपर्थे भवेताम् । इति श्रीसायणाचार्यविरचिके माधयीय वेदार्यप्रकाशे यजुःसंहितायां चतुर्थकाण्ड सप्तममपाठके चमकभाष्ये नवमोऽनुवाफः ॥ ९ ॥ देशममाह - गर्भाश्च मे वत्सार्च मे व्यर्विश्च मे व्यवी च मे दित्यवाट चे मे दित्यौही. च मे पञ्चविश्च मे पञ्चावी च मे त्रिवत्सश्च मे विवत्सा च मे तुर्यबाट च मे तुझेही च मे पठवाचे मे पष्ठीही च म उक्षा च मे वशा च म कपाश्च मे वेहच मेऽनड्वान् च मे धेनुश्च म आयुर्यशेन कल्पना प्राणो योन कल्पनामपानो यज्ञेनं कल्पतां व्यानो यज्ञेनं कल्पतां चक्षुर्यज्ञेन कल्पता प्रोत्रं यजेन कल्पता मनो यज्ञेने कल्पना बाम्पनेन ...ग. दाया। २ शरस्यायमित्तारायपस्या-तिभाति ।

·१४६ सायणाचार्यभाष्यसाविः [१००० कल्पतामात्मा यज्ञेन कल्पतां यज्ञो यज्ञेन कल्पताम् ॥ १० ॥ गर्भाः च मे वत्साः च मे व्यविरिति वि अविः च मे व्यवीति त्रि-अघी च मे दित्यवाडिति दित्य-चाट् च मे दित्यौही च मे पश्चाविरिति पञ्च-अधिः च मे पञ्चावीति पञ्च- अवी च मे त्रिवत्स इति त्रि-वत्सः च में त्रिवत्सेनि त्रि-वत्सा च मे तुर्यवाडिति तुर्थ-बाट च मे तुर्थीही च मे पठवादिति पष्ठ-वात् च मे पष्ठीही च मे उक्षा च मे वशा च मे ऋषभः च मे बेहत् च मे अनड्वान् च मे धेनुः च मे आयुः यज्ञेनं कल्पनाम् प्राण इति प्र-अनः यज्ञेन कल्पताम् अपान इत्यप- अनः यज्ञेन कल्पताम् व्यान इति वि-अनः यज्ञेन कल्पताम् चक्षुः एजेन कल्पताम् श्रोत्रम् यज्ञेन कल्पताम् मनः यज्ञेन कल्पताम् वाक् यतेनं कल्पताम् आत्मा याने कल्पताम् यज्ञः - यज्ञेने कल्पताम् ॥ १० ॥ सा०मा० गर्मा वसाय प्रसिदा । साधसंवत्सरो वरसरूपः पुंगवरूपविः । तथाविधा गौरपी द्विसंपरसर अपभो दित्ययाट् । वशाविधा गादिश्योहो । सार्धदिसंवत्सर म५मा पसानिका तपाविधा गो: पञ्चावी। संवत्सरयोपत ऋपपस्त्रिया तयाविधा गोवियत्सा सावित्सर अपमस्तुर्मवाद । चपा- विधा गौनु नुसंवत्सर ऋपभः पाठबाट । तथापिपा गौ पठाही । सेपन ऋषभ 31 ३.या गौना। उक्ष्णोऽप्यधिकपरक नपभा । गर्थयाविनी गौगन् । प्रकटस्य वाहकोऽननान् । नरममा गोर्धेनुः । भाइरादयः मसिदा । ममा बरीरम् । उता आयुरादयो पदीयेन यझेन * भर म.पाठ एक अयान मारमसिलारपूतियारल्याए।

·[१०९० रुद्राध्यायः। १४७ कार्यक्षमा भवन्तु । यस. करिष्पमाणोऽश्वमेवादिः सोऽप्यने नानुठीयमानेन यतेन स्वकार्यक्षमा भवतु । इति सायणाचार्यविरचिने माधवीये वेदार्यमकाशे यजुःसंहितायां चतुर्थ- काण्डे सप्तमपपाठकै चपकभाष्ये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ एकादशमाह-- एका च मे तिसश्च मे पञ्च च मे सप्त च मेन च म एका- दश च मे त्रयोदश मे पञ्चदश च मे सप्तदश च मे नर्वदश च म एक विशतिश्च में त्रयोविशतिश्च मे पञ्चविशनिश्च मे सा- विशतिश्च मे नविशतिश्च म एकत्रिशच्च मे त्रयस्त्रिय. शच्च में चतस्रश्च मेऽष्टौ च मे द्वादश च मे पोडश च मे विश्. शतिश्च मे चतुर्विशतिश्च मेऽष्टाविंशतिश्च मे दात्रिशञ्च मे पशिच्च मे चत्वारिशच्च मे चतुश्चत्वारिशच्च मेऽष्टाच- वारिशच्च मे चार्जश्च प्रसवश्चापिजश्च कर्तुश्च सुवश्च मूर्धा च व्यश्चियश्चाऽऽन्त्यायनश्चान्त्यश्च भौवनश्च सुनिश्चाधि. पतिश्च ॥१३॥ एका च मे तिसः च मे पञ्च च मे सप्त च मे न च मे एकादश च मे त्रयोदशेति गर्य-दश च मे पञ्चदशेति पञ्च- दश च मे सप्तदशेति सप्त-दश च मे नर्वदशेति नव-दश च मे एकविशतिरित्येक-विशनिः च मे जयविशतिरिति जय:-विश्शनिः च मे पञ्चविशतिरिति पञ्च-विशतिः च मे सप्तर्विशनिरिनि सत-विशतिः च मे नविता. तिरिति नर्व-विशतिः च मे एकत्रिशदित्येक-त्रिशत् ·, - , सायणाचार्यभाप्यसहित: [दे०] च मे प्रविशदिति वय:-त्रिशत् च मे चतस्रः च मे अष्टौ च मे द्वादश च मे पोडैश च मे विश्शतिः च मे चतुर्विशतिरिति चतुः-विशतिः च मे अष्टाविशतिरि. त्यष्टा-विशतिः च मे द्वात्रिशत च मे पत्रिशदिति पट्-त्रिशत् च मे चत्वारिशत् च मे चतुश्चत्वारि- शदिति चतु:-चत्वारिंशत् च मे अष्टाचत्वारिशदित्यष्टा-- चत्वारिंशत् च मे वाजः च प्रसव इति प्र--सवः च अपिज इत्यपि-जः च कः च सुवः च मूर्धा च व्यनिय इनि वि--अग्नियः च आन्त्यायनः च अन्त्यः च भौवनः च भुवनः च अधिपतिरित्यर्पि--पतिः च ॥ ११ ॥ सा०मा० एकादिशब्दाः संख्यापराः बाजादयः सर्व मम सान्विति शेष। वाजोऽन्नम् | मसवस्नस्योत्पचिः । अपिजस्तस्यैव पुनःपुनरुत्पचिः । कत संकल्पो भोगादिविषयो गागोदा। मुवातस्योत्पत्ती देतुरादित्यः । यूधी योः । व्यश्चियः, विपेणाश्नुते व्यामोतीति व्यश्न आकाशादिस्तत्र भवो व्यनिया । आन्तपायनः, अन्वे जान । अन्त्यः, अन्ते भवः स्थिनः । भुवने भवो भौवनः । भुक्नो जगदात्मकः । अधिपतिरधिष्ठाय पालपिना। राजा, इति ओवलभाष्ये । अथवा चानादयश्चत्रादिमासान नामविशेषाः। तदानी ने सर्व प्राण-तु इति वाक्यशेषः । चकाराः परस्परम मुच्चयार्थाः । अनुक्तका- लादिदेवतासमुच्चयार्थी वा ।। ११ ॥ ययोक्कादशानुवाकरूपमन्त्रस्मभ्यं होम विपत्ते- वसोधीरा जुहोति वसमि धाराऽसदिनि वा एपा हूयते घृतस्य वा एनमेपा धाराऽस्मिलोके पिवमानोपविष्ठते ॥ १ ॥ बसौः धाराम् जुहोति बसौ में धारा असत् इति नै -

·दि. भ.०]
भद्राध्यायः
एपा हूयते घृतस्य वै एनम् एपा धारी अमुमिन् लोके पिन्व-
माना उपेति तिष्ठते ॥१॥
सा. मा० वसोधनस्य धारा सातत्यं ययाऽऽहुत्या लभ्यते सेघमाह्यावर्ष-
सो(रा वा जुहुयात् । तदेत्तदुक्तनिर्वचनं सूच्यते । यो यजमानो जुहोति स
प्रथमं मम धननैरन्नय भूयादित्येचं कामयते । ततस्तेनेयमाहुतिईयने वेन
होमेननं यजमानं स्वर्ग लोके घृतस्य धारा पिवमानाणियावि सेवते ॥१॥
ता द्रव्यं विधत्ते---
आज्येन जुहोति तेको वा आज्यं तेनो बसोर्धारा जैसे-
वास्मै तेजोऽव रुन्धे ॥ २ ॥
आज्येन जुहोति तेजः वै आज्यम् तेजः वसौः धारा तेजसा
एष अस्मै तेज अरेति रुन्धे ॥ २ ॥
मा० मा. सुवर्णादिधनसमृद्धपि ध्रुतिजोरूपत्वं प्रसिद्धम् ॥ २ ॥
कामप्राधिहतुत्वेनापि तामाहुति प्रशाति--
अथो कामा वै वसोर्धारा कामनिवार्य रुन्थे ॥ ३ ॥
अथो इति कामां: वै बसौः धारी कामान् एव अति
रुन्धे ॥ ३॥
अन्वयन्यतिरेकाम्या सातत्य विधत्ते-.
यं कामयेत प्राणानस्पान्नायं विच्छिन्दामिति पियाहं तस्य
जुहुयात्माणानेवास्पान्नायं विच्छिनधि ॥ ४ ॥
यम् कामयत प्राणानिति प्र-अनान् अस्प अन्नायमित्य-
न-अयम् वीति छिन्याम् इति विग्राहमिति वि-ग्राहम् तस्य
जुहुयात प्राणानिनि घ-अनान् एव अप अन्नायमित्पन्न-
अर्थम् पनि छिनचि ॥ ४ ॥

·॥ सायणाचार्यभाष्यसहिता दि.०म०] यं कामयेन प्राणानस्पानावर सं तनुयामिति संततां तस्य जुहुपायाणानेवास्पान्नाद्य सं तनोति ॥ ५॥ यम् कामयुत प्राणानिति प्र-अनान् अस्प अन्नाद्यमित्यन्न- अयम् समिति तनुयाम् इनि संतनानिति सम्-तताम् तस्य जुहुयात् पाणानिति --अनान् एव अस्य अन्नाद्यमियन-अयम् समिति तनोति ॥ ५॥ सा• भा० यस्य यजमानस्य माणाननं च विच्छिन्वामित्व द्विषन्नध्वर्य- रेत मन्त्र मध्ये विगृम जुझुयात् । यस्तु माणानामन्नस्य सौदत्य कामयते सोऽध मंततामाहुनि जुहुयात् ॥ ५ ॥ अथ याना म इत्यादीनि अन्नं च मे क्षुच म इत्यतः प्राकृतानि चतुश्चत्वारिंश. दपिकतातल्याकानि क्यानि तानि द्वादशसपरूपेग विमऽय प्रशंसति--- द्वादश द्वादशानि जुहोति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणै- वास्मा अन्नमय रुन्चे ॥६॥ हादरा द्वादशानि जुहोति द्वादश मासाः संवत्सर इति सम्-- वत्सरः संवत्सरेणेनि सम्-वत्सरेण एव अस्मै अन्नम् अवेनि रुन्चे ॥ ६॥ HEB मा. दादयाना वारपानां समूह। द्वादशम् । गनि च द्वादशानि पुन ददिश संख्यामानि । तया सनि चतुश्वारिंशदधिकशनसंरहया संपाते । तर, नगद्वादशरूपापा मासदारा संवत्सरहपत्तासंपसरमाध्यम मा. मोति ॥ ६॥ MAIL-पास या प. पut ·(दे० म००] केदाध्याया। भर चतुर्थीनुवाक्गतानि वाक्यानि शसति- अन्नं च मेऽहूंच म इत्यहितवा अन्नस्य रूप रूपेणैवान्नमय रुन्धे ॥ ७॥ अन्नम् च मे अक्षुत् च मे इति आह एनत् पै अन्नस्य रूपम् रूपेण एव अन्नम् अवेति रुन्धे ॥ ७ ॥ सा० मा० अनमित्यादिभि क्यैर्यत्पतिपाय तत्सर्वमन्नस्य रूपम् । शुदभा- वस्यानसाध्यत्वादुपरिवनानां च त्रीवादीनामनिसाघनत्वात् ॥ ७॥ अय पञ्चमानुवाकगतानि वाक्यानि प्रशसात- अग्निश्च म आपच म इत्योहपा वा अन्नस्य योनिः सयो- न्येवान्नमव रुन्धे ॥८॥ अग्निः च मे आपः च मे इति आह एपा वै अन्नस्य योनिः सयोनीति स-योनिः एव अन्नम् अनि रुन्धे ॥ ८॥ सा० भा० अमे पाकहेतु-वादनयौनित्वम् । अपां चौपधिजनक-वादन्नयो. निस्वम् । एव पन्चपाटेनानेकपकारकारणसहितमन्न पामोनि ॥ ८ ॥ मय पष्ठानुवाक्गतानि वाक्यानि प्रशसति- अन्दाणि जुहोति देवता एवार्य रुन्धे यसवैपाममिन्द्रः प्रति तस्मादिन्दो देवनाना भूयिष्ठतानम इन्द्वमुत्तरमाहेन्दियमेवास्मि- नुपरिष्टाद्दधाति ॥ ९ ॥ अर्धेन्द्राणीत्यर्ध-इन्द्राणि जुहोति देवताः एव अवेति रुन्धे यत् सर्वेषाम् अर्पम् इन्द्र भनीति तस्मात् इन्द्रः देवतानाम् अधिष्ठभातम इति भूयिष्ठभाक्-तमः इन्द्रम् उत्तरमित्युत्-त- रम् आह इन्द्रियम् एव अस्मिन् उपरिष्टान दधाति ॥ ९ ॥ .. - ·१५२ सायणाचार्यभाष्यसहित: (२००अ०] सा० मा० ये वाक्यानामचिन्द्रः पठ्यते नान्यप॑न्द्राणि । तपु वाक्येषु अग्नीपोमादीनां देवतानां पूर्णप्वान्नातत्वादेवताः मानोति । यद्यस्मात्कार णासपा वाक्याना प्रत्ययमिन्द्रः पश्यते तस्मात्कारणादयामिन्द्रो भूयिष्ठः भाक्तमः । भूयिष्ठं प्रभूत इविर्भजनीति भूयिष्ठमागतिशयेन नाशः । यस्मा. वैदै इन्द्रमत्रोचराधगतं प्राह नस्मादस्मिन्यजमानेऽप्युपरिष्टाच्छिरोमागे चक्षु- सदीन्द्रियं स्थापयति ॥ ९॥ समाष्टमयोरनुवाकयौरवस्थितानि वाक्यानि प्रशसति- यज्ञायुधानि जुहोनि यज्ञो वै यज्ञायुधानि यज्ञमेवार्य रुन्धेऽयो एन यज्ञस्य रूप५ रूपेणैव यज्ञमर्व रुन्धे ॥ १० ॥ यज्ञायुधानीति यज्ञ-आयुधानि जुहोति यज्ञः वै यज्ञायुधा- नीति यज्ञ-आयुधानि यज्ञम् एव अति रुन्धे अथो इति एतत् वै यज्ञस्य रूपम् रूपेण एव यज्ञम् अवेति रुन्धे ॥ ३० ॥ सा० गा० अंवदाभ्यादिनहरूपाणि यज्ञसाधनानि सासायनिष्पादकत्वा- घनस्वरूपाणि । ३८मावहिरादिभिर्यज्ञः परम्परपा निरूप्यते नतु ग्रहरिव सामाग्निपाद्यते । तस्मात्तानि यज्ञस्य रूपपेरन्तर बहिरङ्गैच पलायुधैर्यज्ञ माप्नोति ॥ १० ॥ अन्तिमस्य स्वगातारवाच्यस्य तात्पर्य दर्शयति- अवस्थच मे स्वगाकारश्च म इत्याह स्वगात्यै ॥ ११ अपथ इत्यच-अथः च मे स्वगाकार इति स्वगा-कारः च मे इति आह स्वगात्या इति स्वगा-कृत्यै ॥ ११ ॥ सा मा० स्वाधीनत्वकरणायपः ॥ ११ ॥ नयमानुवाके पूर्वार्धगतानि वाक्यानि प्रशंसति- अमिश्च मे धर्मश्च म इत्यात ब्रह्मवर्चसस्य रूपर रूपेणैव ब्रह्मवर्चसमर्थ रुन्धे ।। १२ ॥ स... 'दमानापस प्रहमापि, यास्यस्य ।

·(दे०म०] रुद्राध्याया। अनिः च मे धर्मः च मे इति आह एतत् वै ब्रह्मवर्चसस्पति ब्रह्म-वर्चसस्य रूपम् रूपेण एव ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् अवेति रुन्धे ॥ १२ ॥ सा• भा० अग्न्यादिभित्रीझणकर्मनिष्पत्तरेतेषां ब्रह्मवर्चसरूपत्वम् ॥ १२ ॥ एतस्मिन्नेवानुवाक उत्तरार्धगतानि वाक्यानि प्रशसति- कामच मे साम च म इत्यहित छन्दसार रूप५ रूपेणैव छन्दाश्स्पर्व रुन्धे ॥ १३॥ माक् च मे साम च मे इन आह एतत् वै छन्दसाम् रूपम् रूपेण एव छन्दांसि अवति रुन्धे ॥ १३ ॥ मा० सा० गादिकं छन्दमा वेदानां स्वरूपमिति पसिद्धम् ॥ १३ ॥ दशमानुपाके पूर्षिगनवाक्यानि प्रशसति-- गर्भाश्च मे वत्सार्श्व म इत्यहिनदै पशूना५ रूप रूपेणैच पशूनवरुन्धे ॥ १४ ॥ गीः च मे वत्साः च मे इति आह एतत् वै पशूनाम् रूपम् रूपेण एव पशून् अनि रुन्थे ॥१४॥ HI. भा. गर्भवासादीनां पशुरूपत्वं मसिद्धम् ।। १४ ॥ तस्मिन्ननुवाक उत्तरार्धगतानि वाक्यानि प्रशसति-- कल्पांजुहोत्यक्सस्प क्लृप्य ॥ १५॥ कल्पान् जुहोति अक्टमस्य क्लुप् ॥१५॥ ता. भा. आयुर्णतेन फरवामित्पादपो मन्त्राः कल्पाः । पूर्व यादव पलसं स्वासका समय न भवति तस्य व साम पीपापं दोमः ॥१५॥ .

·सायणाचार्यभाष्यसहित [दे० भ००] एकादशानुवाके पूर्वभागराताति वाक्यानि प्रशसति- युग्मदयुजे जुहोति मिथुनत्वार्य ।। १६ ।। युग्मयुज इति युग्मत्-अयुजे जुहोति मिथुनवायेति मिथुन-त्वाम् ॥ १६ ॥ सा मा० चतसम मेऽष्टौ च म इत्यादिकं समसंख्यारूपं युग्मम् । एका च मे विसथ य इत्यादि विषमसख्यारूपयुमं राशिद्वपम् । स्त्रीपुरुपवत्पर• स्परविलक्षणत्वान्विथुनत्वाय संपपवे ॥ १६ ॥ राशिदयेऽप्युत्तरोत्तराधिक्य प्रशासति-- उत्तराती भवतोऽभिकान्त्यै ॥ १७ ॥ उनरावती इत्युचरा-वती भवनः अधिकान्या इत्यधि- कान्तप ।। १७ ॥ सा० मा० एकस्वादुतरं नित्वम् । तस्साचोचरं पञ्चवम् । तथा चतुर्था- दुत्तरपष्ट वम् । समाचार द्वादशत्वम् । एवमुमोस्चरावत्वेनाभितो व्या. प्तिर्भवति ।। १७॥ युग्मायुग्मतरूयावाचिशब्दाना तात्पर्य दर्शयति-- एका च मे तिसर्थ म इत्याह देवछन्दसं वा एका च तिसर्थ मनुष्यछन्दवं चानचाप्टौ च देवछन्दसंपव मनुष्यछन्दस चाव रुन्धे ॥ १८ ॥ एका च मे तिस्रः च मे इति आह देवछन्दममिति देव-छन्दसम् वै एका च नित्रः च मनुप्पछन्दसमिति मनुष्प-छन्दसम् चत्रः च अष्टौ च देवछन्दसमिति 14 "मावत्याय।

·- - (दे...] रुदाध्यायः। १५५ देव-छन्दसम् च एव मनुष्यछन्दसमिति मनुष्य-छन्दसम् च अवेति रुन्धे ॥ १८॥ सा० मा० विषमसंख्यया देवाना प्रियाणि छन्दांसि निष्पायन्ते । सम- सरुपया तु मनुष्पप्रिपाणि । अस्तदुभयं पामोति ॥ १८ ॥ राशिवपेऽप्यत्तरोत्तरसगावृद्धेश्वधि प्रशमति- आ विरानो जुहोति त्रयविशद्वै देवता देवता ए- चाऽ रुन्ध आऽष्टाचत्वारिशतो जुहोत्यष्टा चत्वारिशदक्षरा जगती जागताः पशवो जगत्यैवामै पशूनवं रुन्धे ॥ १९ ॥ एति त्रयस्त्रि-शत इति वय:-त्रिशत. जुहोनि वस्त्रि- शदिति त्रय:-त्रिशत् वै देवताः देवताः एव अवेति रुन्धे पति अष्टाचवारिशत इत्यष्टा-चत्वारिशतः जहोति अष्टाचवारि- शदक्षरेत्यष्टाचत्वारिंशत्-भक्षरा जगती जागताः पशः जगत्या पशून् अवेति रुन्धे ॥ १९ ॥ अस्मिन्ननुगक उत्तरमागगतानि वाक्यानि प्रशसति-- वाजेच प्रसवश्चेति द्वादशं जुहोति द्वादश मासाः संवत्सरः संघ- सर एवं प्रतितिष्ठति ॥ २० ॥ वाजः च प्रसव इति प्र–सवः च इनि दादराम् जुहोति द्वादश मासः संवत्सर इति सम्वत्सरः संवत्सर इति सम्वत्सरे एव प्रतीति तिष्ठति ॥ २० ॥ सा• मा. अत्र विनियोगसंग्रहा- अमाविष्ण वसोर्या रामेकादशभिरादिनः । अनुवार्जुिहोत्यकामाहुनि सवना पृनात् ।। इति ॥ २० ॥ एव अस्मै ।

·१५६ सायणाचार्यभाप्यसहिता (दे०१०] अथ मीमामा--- द्वादशाव्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-- मन्बादी कि वसोधीरा मन्त्राले घाव संततेः । आयो होमेष संवत्या द्वादशानेषु तदतिः ॥ अग्नी किंचित्कर्म विहितम् । संवता वसोर्धारा जुहोतीति । वन सात-पम- च्छिन्नत्वम् । तच मन्त्रकर्षणोः सहोपको मत्युपपद्यते । तस्मान्मन्बादी कर्म- सनिपात इति माप्त ब्रमः । तस्मिन्यसोगिकर्मणि " द्वादश द्वादशाहोति" इति श्रुतेः । द्वादशभिन्नचाक्यैः संपायमेकाहुति स्वरूपम् । तथा- वाजेश्च में प्रसवश्च मे प्रतिश्च मे प्रसितिश्च मे धीतिश्च काँश्च मे स्वरंश्च मे श्लोकश्च मे श्रावश्च मे श्रुतिश्च में ज्योनिश्च मे सुश्च में ॥ २१ ॥ सा० मा० इत्येतदशभिर्भववायिरेकाहुतिहों३०या । ईदृशा उत्तर आहु- वय माणय मेपानव में इत्यादिभिर्मियागाः । ते च होमा द्वादश । पु मध्ये विलम्बाभावः सातव्यम् । न तु मनकर्मणोः सहोपकपा । तस्मा. पूर्वन्यायेन मन्त्रान्ते कर्मसंनिपाताप नास्ति विना ॥ २१ ॥ इति श्रीमायणाचार्यविरचित मापनीय वेदार्थपका यजु संहितायां चतुर्थकाण्डे सम्पपपाउके चमकाप्य एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ %E- ।। इति चमकमा समाप्तम् ।।

·अन्यनाम। ७ ८ १२ २ ८ १ سے ९ . . ९ . ० २ ... १० ५ [४] मूल्यम् आ. ९. गौतमप्रणीतन्यायमूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेवानि।... ४ ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:-किंजवडेकरोपाडवामनशाविकतः। ६ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभः कृष्णदेवज्ञविरचितः । ९७ मीमांसादर्शनमू-सतन्वयार्तिकशावरमा० भागपट्कात्मकम् । २५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-अभ्यकरोपाहवासुदेवशास्त्रिपणीतः । ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टमू- १३ ९९ भास्करीयवीजगणितम्-नवाइकुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशमविरचितः। कुण्डार्कयुतः । १ १०१ शांकरपादभूपणम्-पर्वतइत्युपाहरघुनाथशाखिरुत विभा०८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्दयारमकम् । १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गियपरनामकतोटकाचार्यमणीतम् । १०४ त्रिंशच्छलोकी-टिप्पणीविवृतिभ्या समेना। धर्मशास्त्रग्रन्थः। २ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आधलायनाचार्यप्रणीतम् । १०६ दशोपनिपदः-मूलमात्राः। १०७ लीलावती-भीमद्भास्कराचार्यप्रणीवा। टीकाद्वयोपेना विभागा। ३ १०८ व्या०महाभाष्यम्-अङ्गा ) पतञ्जलिवि प.उ.यू.दिमागम्। ४ .१०९ श्रीमद्भगवद्गीताप्रथमाध्यायो-म अभ्यकरटीकायुतौ । ११० ग्रहगणिताध्यायः-(पूर्वार्धः)भास्क कृतः। माग्यटीकोपेतः । २ १११ कायपरिशुद्धिः-म. अभ्यकरोपावासुदेशस्त्रिमणीना । श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गन चतुर्भागात्मकम् ।...२० सिद्धान्तदर्शनम्-महर्पिवेदव्यासप्रणीत निरञ्जनभाप्पपुतम् । १ आधानपञ्चतिः-किजवडेकरोपाखवामनगालिभिः कवा । पश्वालम्भमीमांसा-विजयडेकरीपालवामनशास्त्रिविरचिता ।। ९ ४ १३ २ १२ . . ४ २ ३ ८ १ . १ १४ १ . ... शिवभारतम्-कवादपरमानन्दविरचितम् ।