·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·46,727
nito****7.612 69.23 meyi
vol of
Complete content win
vol.v
Chezo Kivenda Soristi Baries

·R.M.I.C LIBRARY
ACC NO 31.90
ch
Cai
Blid
Chrer

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । समवायादिर्विशेषणसम्बन्धः स्वविशिष्टनिरूपितसमवायादिस्तु विशेषणतावच्छेदकसम्बन्ध इतिमताभिप्रायेणेदं तथा चोक्तस्थ. लऽपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धः शुद्धसमवाय एवेति हेतुताव- च्छेदकसम्बन्धमात्रविवक्षया न प्रतीकार इति वाच्यं हेतुताव- च्छेदकावाशप्रवैशिष्ट्यावगाहिशाने हेतुनावच्छेदकस्य पक्षे परम्प. रासम्बन्धन भाननियमन व्यापकताशरीरघटकाभावाधिकरणेऽपि तदीयतादृशसम्बन्धस्य निवेशितत्वात्तन्ते एव हेतुतः क्षे साध्यानुमितिनिर्वाहे विशिष्टत्वेन सत्तादद्रव्यत्वादिव्या- प्तिस्वीकारस्य निरर्थकतापातात् न च दर्शितरीत्या विशिष्टव्याप- कताग्रहस्य विशेषणव्यापकतावगाहित्वेऽपि विशिष्टे पक्षधर्मता- ग्रहस्य विशेषणे तदवगाहित्वेऽपि च विशिष्टहेतुकपरामर्शस्य विशे- पणे स्मध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्वानियमान्न विशेषणहेतुका- नुमितिसामग्या विशिष्टहतुकानुमितिपूर्वमावश्यकतेति वाच्यं सा ध्ये विशिष्टहताापकताग्रहेऽपि विशिष्टहती साध्यविरोधग्रह- सत्त्व ऽनुमित्यनुत्पत्त्या विशिष्टहेतुकस्थले विशिष्ट्राधिकरणत्व- घटितहेतुसाध्यसामानाधिकरण्यविषयकस्यैव परामर्शस्यानु- मितिहतुता वाच्या अन्यथा विरोधस्य जनकज्ञानाविरोधित- या हेत्वाभासत्वस्य दुर्घटत्वप्रसङ्गात् तथा च साध्यवति विशिष्टत्व धारणत्वभाने विशेषणस्य परम्परासम्बन्धस्यापि तत्र भाननियमन विशिष्टहतुकपरामर्शस्य नियमतो विशेष- णेऽपि साध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्वात् । मैवं विशिष्टनि- कांपतव्यापकताशरीर विशपणस्य धर्भिपारतन्त्र्यणव वि. शिष्टाधिकरणावशंपणतया प्रवेशः न तु स्वातन्त्र्येण तथा च त- हे न विशेषणव्यापकतावगाहित्यनियमा निर्वहति विशेषणनि- रूपितव्यापकनायास्तद्वनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वपर्याप्त. प्रतियोगितावच्छेदकताकाभावघाट तत्वात् विशिष्टवनिष्ठामा. वप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपप्रतियोग्युपरागेणाभावभान च वि. शिष्टवत्वान्तर्गतविशेष्यवत्त्वपरित्यागेन विशेषणवनिष्ठाभावप्र. तियोगितावच्छेदकत्वत्वे प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्यप्तिभानास. म्भवात् अभावप्रतियोगिप्रकार घटकस्य उपलक्षणतया भाना. नुपगमात् न च परम्परासम्बन्धेन विशेषणनिष्ठव्याप्त्यवगाहि. ५१ ·४०२ अनुमानगादाधर्याम् परामर्शनिष्ठकारणताया उभयवादिसिद्धत्वाद्विशिष्टहेतुकपराम र्शान्तरकारणत्वाकल्पनप्रयुक्तलाघवानुरोधेन विशिष्टस्य व्यादि ग्रहस्थले ऽधिकरणे स्वातन्त्र्येण विशेषणवत्त्वभानमुपगम्यविशेष णेऽपि व्याप्तिभानं कल्पनीयमिति वाच्यं शब्दाधीनविशिष्टवत्त गर्भव्याप्तिग्रहे स्वातन्त्र्येण विशेषणवत्त्वगर्भव्याप्तिभानानियम त् ताशव्याप्तिबोधकशब्दस्य स्वातन्त्र्यण विशेषणवत्त्वाभ सकत्वात् । अथ तदुत्तरं विशेषणे मानसव्याप्तिग्रह एवानुमित्य र्थ कल्प्यते तत्कारणतायाः क्लप्तत्वादिति चेन्न । एवं सति दण्ड। धुपलक्षितमिहतुकानुमिविलयप्रसङ्गात् तद्धेतुकव्याप्तिग्रह स्थले परम्परासम्बन्धेनोपस्थितदण्डादौ व्याप्तिग्रहस्य कल्पन सम्भवात् स्वान्तत्र्येण सकलपरम्परासम्बन्धघटितसकलविशेष णावत्त्वग्रहस्याप्रामाणिकतया विशेषणहेतुकपरामर्शस्य कारण तायाः क्लप्तत्वानियमाच । ननु वह्निसंयोगिसंयोगाद्यात्मकसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्या प्तित्वे एकैव हि सा व्याप्तिरिति मूलग्रन्थविरोधः महानसपर्व तादिनिष्ठधूमादिगतवाहिसंयोगिसंयोगादेरैक्यासम्भवादित्यत आ सामानाधिकरण्यव्यक्तीनामिति । (दी०) सामानाधिकरण्यव्यक्तीनां भेदेऽपि निरूपकता वच्छेदकस्याधिकरणतावच्छेदकस्य चैक्याद्ध्याप्तरैक्यम् । वस्तु तस्तु धूमत्वादिविशिष्टव्यापकवादिसामानाधिकरण्यस्य रास भादिसाधारणत्वाद्धमत्वादिमति तादृशसामानाधिकरण्यं तद्व ति धूमत्वादिकं वा व्याप्तिः। ( गा० ) भेदेऽपीति । अधिकरणभेदेन धूमादिभेदेन चेत्यादिः निरूपकतावच्छेदकं वह्नित्वादिरूपसाध्यतावच्छेदकं अधिकरणत वच्छेदकं धूमत्वादिरूपहेतुतावच्छेदकं तदैक्यात् साध्यहेतु भेदे ऽप्यभेदात् तदभेद तात्पर्येण ऐक्यं भाक्त एकत्वर वहारः । ननु लक्षणया तद्यवहारसमर्थनमसङ्गतं सामान्यप्रत्यान त्यभावपक्षे विशिष्टपरामर्शनिर्वाहार्थ व्याप्त्यैक्यकथनात् तन्नि हस्य व सामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे धूमत्वादरेक्येऽपि प ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । क्षीयधूमादिनिष्ठसामानाधिकरण्यस्य सामान्यप्रत्यासत्ति वि. ना पूर्व ग्रहासम्भवेन तत्स्मरणासम्भवात् पक्षायधूमे त- दुपनयासम्भवेनायोगात अतोऽतिप्रसङ्गेन च धूमादिव्यापकवह्नया- दिसामानाधिकरण्यमात्रस्य व्याप्तित्वासम्भवात् धूमत्वादिरूपहे. तुतावच्छेदकस्य द्विधा व्याप्तिशरीर प्रवंशस्यावश्यकत्वं दर्श- यन् व्यानर्भेदमभेदं च दर्शयाते वस्तुतास्त्वत्यादिना । प्रथ- मपक्षप्रदर्शनं तत्पने धूमत्वत्वाद्यप्रवेशेन लाघवेन सामान्यप्रत्या- सत्तिपक्षे तज्ज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वमिति सूचनाय । रासभादि. साधारण्यादिति तत्साधारण्ये च भ्रमं विनापि रासभादिलि. कवह्नयाद्यनुमानापत्तिरिति भावः । अथ व्यापकताप्रविष्टहतुता. वच्छेदकधर्मितावच्छेदककसामानाधिकरण्ययप्रकारकशानस्यैवा- नुमितिहेतुत्वोपगमानायमतिप्रमङ्गः धूमत्वादिप्रकारेण भासमा- ने रासभादौ साध्यसामानाधिकरण्यग्रहस्य धूमत्वाद्यंशे भ्र. मत्वनियमात् वक्ष्यमाणधूमत्यादिमनिष्ठवह्नयादिसामानाधिकर- ण्यस्य व्याप्तित्वेऽपि तद्धर्मितावच्छेदकतापनहेतुतावच्छेदकवि. शिष्टवत्ताज्ञानस्य हेतुताया अवश्योपयत्वात् अन्यथा विशिष्ट- सत्तादिव्यापकद्रव्यत्वादिनिरूपितविशिष्ट सत्तादिनिष्ठसामानाधिक रण्योपलक्षितवत्ताशानाद्गुणरूपपक्षे ऽभ्रान्तस्य द्रव्यत्वाद्यनुमाना- पत्तेः साध्यसामानाधिकरण्यविशिष्टवत्त्वस्य पक्षे सानिश्चयं विना दुनिश्चयतया तदुपलक्षितवत्तानिश्चयस्याप्यनुमितिहेतुताया उप- गन्तव्यत्वात् केवलसामानाधिकरण्यप्रकारेण पक्षधर्मताज्ञान स्यानुमितिहेतुत्वे धूमाभाववान् पक्ष इत्यसिद्धिग्रहदशायामपि साध्ये धूमादिव्यापकताशानादप्यनुमित्यापत्तेश्च असमानप्रकार- कतया धूमाभाववान् पक्ष इत्यादिबुद्धे मवृत्तिसामानाधिकर- ण्यवद्वान् पक्ष इत्यादिज्ञानाविरोधित्वादिति चेत् । सत्यं धूमत्वा- दिमति सामानाधिकरण्यामित्यस्य धूमत्वादिविशिष्टविशेषणता- पन्नं सामानाधिकरणामित्यर्थः । न तु धूमादिवृत्तित्वविशषितसा. मानाधिकरण्यमिति तथा च एकर्मिविशेषणतापन्नधूमत्वादिरूप. तुतावच्छेदकसामानाधिकरण्योभयं व्याप्तिरिति पर्यवसितं कारणं च धूमव्यापकवह्निसमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इत्या- दिरेव परामर्शः तावतोक्तोभयस्य हेतुविशषणतया ऽनुमितिजन ·अनुमानगादाधर्याम् कशानविषयत्वरूपव्याप्तित्वनिर्वाहः द्वितीयपक्षे च धूमव्यापक ह्निसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्ववधूमवान् पर्वत इति ज्ञानं हेतुः न तु स्वरूपतो धूमत्वाप्रकारकं तादृशधूमत्ववत्त्वान् पक्ष इत्या कारकं तादृशज्ञानस्य धूमाभाववान् पक्ष इत्याकारकधूमत्वत्वा द्यप्रकारकासिद्धिज्ञानाप्रतिवध्यत्वात् एतन्मते च हेतुतावच्छेदक- वृत्त्यसाधारणधावच्छिन्न साध्यसमानाधिकरणावृत्तित्वमेव विरोधः न तु हेतुनावच्छदकावच्छिन्ने साध्यासामानाधिकरण्य- मुपदर्शितज्ञानस्य हेतुतावच्छेदकं धर्मितावच्छेदकीकृत्य सा. मानाधिकरण्यानवगाहितया तथाविधविरोधज्ञानाप्रतिवध्यत्वा- त् यदि विरोधस्यानुमिति प्रति साक्षाद्विरोधितया हेत्वाभा- सत्वमुपपादयितुं शक्यते तदा समानाधिकरणवृत्तित्वांशे नि- र्द्धर्मितावच्छेदकसमानाधिरणवृत्तिमधूमवान् पर्वत पर्वत इत्येता- दृशमपि झानं हेतुरुपेयते अन्यथा धूमत्वत्वादिविषयितायाः का. रणतावच्छेदककुक्षी সাহা गारवात् सामानाधिकर. ण्यप्रकारकत्वापेक्षया समानाधिकरणवृत्तिप्रकारकत्वस्य गुरुत्व. पि सामान्यस्याप्रत्यासत्तित्वे विशिष्टपरामर्शनिवाहानुरोधेन ते- न रूपेण हेतुताया अगत्योपगमात् । आधा हेतुनावच्छेदक- धर्मसहितसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा । भिन्नति प्रतिधूमादिकमि- त्यादिः । द्वितीया साध्यसमानाधिकरण वृत्तिहतुतावच्छेदकरूपा अभिन्ना सर्वधूमादिसाधारणी अनुगतरूपावच्छिन्ना । नानाव्य- क्तिदण्डादिविशिष्टहतुकास्थलेऽपि परम्परासम्बद्धदण्डत्वाद्यखण्ड- धर्म एव हेतुतावच्छेदकतया उपगन्तव्य इति भावः । यद्यपि साध्यसामानाधिकरण्यावच्छदकरूपवक्ष्यमाणव्याप्त्यभिप्रायेणापि एकैव हि सा व्याप्तिरित्यादिग्रन्थः सङ्गच्छते तथापि स्वयं त- त्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशस्य खण्डनीयतया स्व- विशिष्टाधिकरणावृत्तियावत्साध्यासमानाधिकरणकत्वरूपपारिभा- षिकावच्छेदकत्वस्यैव च विवक्षणीयतया एतदपेक्षया ताशी व्याप्तिर्गुरुशरीरंति कथं चिदीदृशव्याप्तेरक्योपपत्तिसंभवेन तज्ज्ञा- नमनुमितिहेतुरित्येताहशव्याप्तरैक्यमुपपादितम् । मिश्रादिमतमवलम्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणपदप्रयोजनमा- ह अयं कपिसंयोगीति ।

·सिद्धान्त लक्षणप्रकरणम् । ( दी० ) अयं कपिसंयोग्येतद्वक्षत्वादित्यादिसंग्रहायास- मानाधिकरणान्तम् । यत्तु इदं संयोगि द्रव्यत्वादित्यत्राव्याप्ति- वारणाय तत् संयोगस्य शाखाद्यवच्छेदन वृत्तक्षत्वावच्छेदेन तत्सामान्याभाववृत्तावविरोधात् । तत्र चातीन्द्रियस्य संयोगस्य सत्त्वात् परितः प्रतियोग्युपलब्धेर्दोपाद्वा वृक्षे न संयोग इति नाध्यक्षमिति तन्न । द्रव्ये संयोगसामान्याभावे मानाभावात् । ( गा० ) अथैतद्वक्षन्वादेरव्याप्यवृत्तिकर्पिसंयोगादिव्याप्यतोपग- मे कपिसंयोगाद्यनवच्छेदकमूलादः पक्षतावच्छेदकत्वे तदवच्छ- देनापि एतद्वृक्षादौ कपिसंयोगादेः सिद्धिप्रसङ्गः न चेयापत्तिः सल्लिङ्गकपरामर्शस्य भ्रमानुमित्यजनकत्वनियमात् न च तदव- च्छेदन हेतुमत्ताज्ञानस्य तदवच्छेदेन साध्यानुमितिहतुत्वादे तवृक्षत्वादिरूपव्याप्यवृनिहतोश्च किञ्चिदवच्छेदेनावृत्ते तिप्रसङ्ग इति वाच्यं यदि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छ दकत्वावगाहिन्यामनुमि- तावपि तादृशहेतुमत्ताज्ञानत्वेन हेतुत्वमुपेयते तदापि तुल्य- युक्त्या एतद्रूक्षत्वादेरिव मूलाधवच्छिन्नसंयोगादिविशेषस्यापि कपिसंयोगादिव्याप्यतया तेन हेतुना मूलाधवच्छेदेन कपिसं- योगाद्यनुमितनिष्प्रत्युहत्वादिति चेत् अत्रोपाध्यायाः । साध्यस्य पक्षतावच्छदकसामानाधिकरण्यं विना व्याप्यस्य पक्षधर्मत्वम- नुपपन्नमिति पक्षधर्मताबलात्पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनैव साध्यं सिद्धति न तु तदवच्छदनापि प्रमाणाभावादिति ताद- शानुमितरप्रामाणिकनया तत्र परामर्शहेतुताकल्पनमेव नास्तीति न तथापत्तिरिति समादधिरे । मिश्रादयस्तु वाधानवतारे मू. लाधवच्छेदेन कपिसंयोगादिसिद्धिरिष्टैवेति वदन्ति एतत्तत्त्वं ग्रन्थकृद्धत्वाभासे वक्ष्यति । प्राचीनसिद्धव्यावृत्तिस्थलं दूषयितु मुपन्यस्यति यत्त्विति । तत् असमानाधिकरणान्तम् । ननु द्रव्ये संयोगत्वावच्छिन्नाभावसत्त्व पवावच्छेदकगोक्तलक्षणाव्याप्तिः प्रसज्यते तदेव न विरोधात् वृक्षादौ च संयोगानवच्छेदकी. भूतभागाप्रसिद्धया तत्सामान्याभावावच्छेदक एव दुर्लभः शा. खामूलादीनां सर्वेषां तत्तत्संयोगावच्छेदकत्वादित्यत आह सं.

·४०६ अनुमानगादाधर्याम् योगस्येति । वृक्षत्वावच्छेदेनेति वृक्षत्वादेः प्रत्येक सकलसंयो. गातिप्रसक्तत्वात्तस्य संयोगावच्छेदकत्वासम्भवात् आकाशादि- संयोगस्यापि याववृत्तेरेकस्याभावावृक्षत्वे तत्संयोगानतिप्रस- कासम्भवादिति भावः । ननु वृक्षत्वावच्छेदेन वृक्षादौ संयोगसामा- न्याभावसत्त्वे घृक्षे संयोगो नास्तीत्यादिप्रत्यक्षापत्तिरित्यत आह तत्र चेति । अतीन्द्रियस्येति अतीन्द्रियप्रतियोगिकतया संयोग- सामान्याभावस्यातीन्द्रियत्वमिति भावः । प्रतियोगितावच्छेदकयो- ग्यत्वस्य तन्त्रत्वे त्वाह परित इति । यद्वा ननु संयोगसामा- न्याभावस्य वृक्षे सत्त्वे महत्त्वोद्भूतरूपवन्मात्रप्समवेतसंयोगसामा- न्याभावोऽप्यावश्यकः तद्यापकधीवच्छिन्नाभावस्य तधर्मावच्छि. नामावनियतत्वादिति योग्यमात्रप्रतियोगिको ऽयमभावः कथं वृक्षे साक्षाक्रियते इत्यत आह परित इति । प्रतियोग्युपल- ब्धर्विभिन्नावच्छेदेनाभावग्रहं प्रति विरोधिज्ञानमुद्रया प्रति बन्धकत्वं न सम्भवतीति तस्य दोषत्वकथनं दोषविधया प्रतिबन्धकत्वलाभाय । अथ यत्र संयोगाविषयकमेवोपनीतभाना- धात्मकं वृक्षादिरूपाधिकरणक्षानं तदग्रिमक्षणे वृक्षादौ ताह- शसंयोगसामान्याभावग्रहप्रसङ्गः तादृशदोषस्य प्रागसत्त्वात् एवं वृक्षे न संयोग इत्यादिलौकिकप्रत्यक्षस्यालीकतया तत्र ता. शप्रतिबन्धकत्वकल्पनमेवाशक्यमिति चेन्न वृक्षादी संयोगसा- मान्याभावलौकिकप्रत्यक्षस्याप्रसिद्धत्वेऽपि गुणादौ तत्प्रसिद्ध्या ऽधिकरणीयविषयतासम्बन्धेन संयोगाभावलौकिकत्वावच्छिन्नं प्रति स्वविषयसंयोगवत्त्वसम्बन्धन प्रत्यक्षत्वेन प्रतिबन्धकत्वक ल्पनात्सर्वत्र द्रव्ये तत ईश्वरीयप्रत्यक्षस्यैव सर्वदा तादृशसम्ब. न्धेन सत्त्वेनातिप्रसङ्गविरहात् । इदमापाततः द्रव्यरूपाधिकरण- विषयकसंयोगाभावविषयकप्रत्यक्षस्य कदाचिदप्यनुदयेन ताटश- प्रत्यक्षसामग्च्या एवाकल्पनेनापादकाभावादेवातिप्रसनवारणस. म्भवेन ताशप्रतिबन्धकताकल्पनस्यायुक्तत्वात् कश्चिदापत्ति- सम्भवेपि लाघवात्तादात्म्यसम्बन्धेन द्रव्यत्वेनैव तादशसम्ब- न्धेन संयोगाभावलौकिकप्रत्यक्षं प्रति प्रतिबन्धकत्वौचित्यात् । मानाभावादिति लौकिकप्रत्यक्षस्य योग्यानुपलब्धिविरहेणास.. म्भवादुपनीतभानस्य संयोगाभावो वृक्षावृत्तिरित्याकारकविप- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । रीतविषयकस्याप्युपनयवशेन सम्भवाद्विनिगमनाविरहेण एक- तरस्य प्रामाण्यासिद्धः शब्दस्याप्तोक्तत्वासिद्धा तदव्यवस्थाप. कत्वात् अनुमानस्य च लिजाभावेनासम्भवादिति भावः । ननु वृक्षादौ यावत्संयोगविशेषाभावानामुभयसिद्धतया तत एव हेतोस्तत्राप्रत्यक्षस्यापि तत्सामान्याभावस्य सिद्धिनिष्प्रत्युहै- तिशङ्कां निरस्यति न चेत्यादिना । ( दी० ) न च यो यदीययावद्विशेषाभाववान् स तत्सामा- न्याभाववानितिव्याप्तेर्यावत्संयोगाभावा एत्र मानम् । यत्तदर्थ- योरननुगमात् एकावच्छेदेन तदीययावद्विशेषाभाववत्त्वस्योपा- धित्वाच्च । एतेनायं संयोगसामान्याभाववान् संयोगयावद्विशे- पाभाववत्त्वादितिपरास्तम् । व्यर्थविशेषणत्वादप्रयोजकत्वानि- गुणत्वादेरुपाधित्वाच्च । न च प्रतियोग्यनवच्छेदकतयैव वृक्ष- त्वादेरभावावच्छेदकत्वम् । गुणाधनवच्छेदकप्रमेयत्तादेस्तद- भावावच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । यथा च घटपूर्ववर्तित्वस्य प्रतिदण्डं वद्विसामानाधिकरण्यस्य वा प्रतिधूमं भिन्नत्वेऽपि दण्डत्वं धूमत्वं वा तत्सामान्यस्यावच्छेदकं तथैव संयोगसामान्यस्यावच्छेदकं द्रव्यत्वादिकमित्यस्यापि सुवचत्वाचेति सम्प्रदायविदः । ( गा०) यः संयोगीययावद्विशेषाभाववान् स संयोगसामा. न्याभाववानितिव्याप्तरेवाग्रे व्यर्थविशेषणत्वाप्रयोजकत्वादिदोषेण निराकरणीयतया प्रथमतः सामान्यमुखीव्याप्तिमनुमानोपष्टम्भक- तया दर्शयति योयदीयेति । यधर्माश्रयस्य यावावशेषाभाववान् पः स तद्धर्मावच्छिन्नाभाववानित्यर्थः संयोगत्वाश्रयस्य विशेष. धर्मावच्छिन्नाभावकूटं वृक्षादौ वर्तत इति तत्रोक्तव्याप्तः संयो- गत्वावच्छिन्नाभावसिद्धिः प्रतियोगिनोर्यत्त्वतत्त्वेन निवशे संयो. गवृत्तिकपिसंयोगत्वादिरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नाभावमादाय सि. दुसाधनं स्यादिति धर्मस्य यत्त्वतत्त्वेनोपादानं संयोगादिसम्ब. धावच्छिन्नसंयोगत्वावच्छिन्नाभावमादाय सिद्धसाधनवारणाय समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभाव एवं साधनीयः अन्यसम्बन्धा.

·अनुमानगादाधर्याम् वच्छिन्नविशेषाभाषकूटस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नसामान्याभावस्य व्यभिचारित्वे समवायसम्बन्धावच्छिन्नविशेषाभावकूटस्यापि त. त्सम्बन्धावच्छिन्नसामान्याभावव्यभिचारित्वं तुल्यन्यायेन स. म्भाव्यतेति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धानामपि यत्त्वतत्त्वेन व्याप्तावन्तर्भावः अत एव समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कयावद्विशषाभावेन हेतुना तत्सम्बन्धावच्छिन्नसंयोगसामान्या- भावसिद्धिः यद्धाश्रयविशेषाभावश्च उभयावृत्तियद्धर्मसमाना- धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावः उभयावृत्तित्वं च स्वप्रतियोगि- त्तित्वस्वसामानाधिकरणामयसम्बन्धेन भेदवदन्यत्वम् । अतः सं. योगत्वाद्यपेक्षया वृक्षवृत्तिसंयोगत्वादेः विशेषधर्मत्वेऽपि संयो. गसामान्याभावं वृक्षादावनभ्युपगच्छता ऽवयवविशेषरूपावच्छेदक दुर्भिक्षेण वृक्षवृत्तिसंयोगत्वावछिन्नाभावस्य वृक्षादावनभ्युपग- मेऽपि च न सन्दिग्धासिद्धिः वृक्षवृत्तिसंयोगत्वादीना- मुभयवृत्तित्वेन तदवच्छिन्नाभावव्यावृत्तेः न च हेतावुभया- वृत्तित्वविशेषणस्यासिद्धिवारकत्वेपि व्यभिचारावारकतया वै. यी यावत्वविशेषस्य धीविशंपविषयत्वरूपस्य परिचायकमेव तादृशधर्मावाच्छन्नप्रतियोगिताकत्व न तु हेतुप्रविष्टमिति तु तथा सति यत्तत्पदार्थस्य हेतुमाध्यशरीराप्रवेशेन सामान्यव्याप्तित्वानुपपत्तेरिति वाच्यं यावत्पदस्थ व्यापकत्वार्थ- तद्धर्मसमानाधिकरणाभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावत्वनिरू- पिताया आधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यापकनाया एव हेतुतया विशेषधर्मव्यापकत्वाघटकाभावान्तरस्यैव च सामान्यधर्मव्यापक ताघटकतया वैयर्थ्यानवकाशात् न च तादृशाभावत्वव्याप. कत्वं तादृशाभावत्ववनिष्ठभेदप्रतियोगितायामाधेयतासम्बन्धेना- वच्छेदकमधिकरणमप्रसिद्धमिति तदनवच्छेदकत्वरूपहेत्वप्रसि. द्धिरिति वाच्यम् । आधग्रतासम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतासम्बन्धेन प्रतियोगिताया अमावस्येव प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्थाने नि. वेशनीयत्वात् उक्तस्थले व्यधिकरणतादृशसम्बन्धावच्छिन्नाभा. वप्रसिद्धिसौलभ्यात् यद्धर्मसमानाधिकरणेत्यत्र प्रतियोगिताव. च्छेदकत्वेन धर्मो विशेषणीयः तेन कम्बुग्रीवादिमत्त्वादिव्याप्यध- विच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभाववतस्तद्धर्मावच्छिन्नाभावाप्रसि. न सत् कतया ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४०९ सामा. चारः अत या तादृशाभाववत्वासम्भवेपि न क्षतिः । न च भेदप्रति- योगितावच्छेदकवाच्यत्वघटायन्यतरत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नसंयोगा- दिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभाववतस्तद्धर्मावच्छिन्नप्र. योगिताकाभाववत्त्वासम्भवाद्व्यभिचारः वाच्यत्वादेः संयोगादि- नावृत्तित्वात् तेन सम्बन्धन घटादेव ताशाभाववि- रोधितया घटत्वादरेव तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवन गुरोरन्यतरत्वस्य तत्प्रतियोगितानवच्छदकत्वादिति वाच्यं वाच्यत्वादिसाधारणान्यतरनिष्ठप्रतियोगित्वस्य न्यूनवृत्तिघटत्वा- दिनानवच्छेदादगत्या गुरुणान्यतरत्वादिनैव तदवच्छेदात् । व. स्तुतो यत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य साध्यहतुघ. टकता तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनैव न्यधर्मस्य विशेषणीयतया उक्तसामान्यधर्मस्य भेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वेऽपि संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानव- च्छेदकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धावपि न व्यभि- एवं भेदप्रतियोगितावच्छेदकजातित्वघटकनित्य- त्वादेः समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकगर्भ निवेश- स्य गौरवेणासंभवेपि न जातित्वादिसामान्यव्याप्तिभङ्गः । व. स्तुतस्तु यद्धर्मे प्रतियोगितावच्छेदकत्वविशेषणमनुपादेयमेव क- म्वुग्रीवादिमत्त्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावनिष्ठभेद- प्रतियोगित्वस्य घटत्वादिघटिततादृशधर्मापेक्षया गुरुतया तदवच्छिन्नाभावरूपव्यापकत्वाप्रसिद्धर्यधर्म इत्यनेन कम्बुग्रीवा- दिमत्त्वरूपगुरुथर्मोपादानस्य गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छे. दकत्वपक्षे ऽसम्भवन व्यभिचारानवकाशात् । अभावे यावत्त्वादि- विशेषणप्रवेशाद्यत्किञ्चिज्जात्यादिव्यत्यभाववति जात्यादिसा- मान्याभावासत्वेपि न सामान्यव्याप्तिभङ्गः । यद्यपि यत्तदर्थ- घटितसाध्यहेतूनामननुगमेन नैका व्याप्तिरिति संयोगसामान्या- भावतदीयविशेषाभावकूटयोाप्तो यावत्वादिविशेषणवैयर्थ्यम- व तथापि एतदोषस्य स्वयमग्रे वाच्यतया यथाकथंचिच्छका. संगतिः। अथ वृक्षादी यावत्संयोगाभाववत्त्वमुभयवाद्यसिद्धं तत्र विभुसंयोगाभावावच्छेदकस्यावयवविशेषस्य दिविशेपस्य वा दुर्वचत्वात् ध्वंसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वे कालविशे- ५२ ·अनुमानगादाधर्याम् तत्त. अन्यथा षावच्छेदेनापि तत्र तदभावासंभवात् तयोस्तदविरोधितामते द्रव्ये संयोगसामान्याभावस्याप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन वृत्तावविरो- धातू न च मूलाग्राद्यवच्छिन्नविभुसंयोगव्यक्तीनां भेदादग्रमू लाद्यवच्छेदेनाभावः सुलभ इति वाच्यं तासां भेदस्याप्रामाणिक- त्वात् न च नानावयवावच्छिन्नसंयोगव्यक्तीनामभेदे संयोगव्यक्तौ तत्तदवयवव्यक्तीनां तादात्म्यसम्बन्धेन कारण- तायां व्यभिचार इत्यवच्छेदकभेदेन संयोगभेद आवश्यकः आवश्यकश्चावच्छेदकव्यक्तीनां विशिष्य स्वावच्छिन्नसंयोगव्यक्ति- पु हेतुताभ्युपगमः मूलादिमात्रावच्छिन्नम्र्तान्तरसं- यागानामग्राद्यवच्छेदेनेतद्वृक्षादिवृत्तिविभुसंयोगानां च वृक्षान्त- रावयवावच्छेदनानुत्पत्तिप्रयोजकस्य दुर्लभत्वापातादिति वाच्यं व्याप्यवृत्तेरवच्छिदकानभ्युपगमेन वृक्षादौ विभुसंयोगस्य व्या- प्यवृत्तितया म्लाद्यवच्छिदकानभ्युपगमेन वृक्षादौ विभुसंयोगस्य व्याप्यवृत्तितया मूलाधवच्छिन्नत्वविरहेण तत्र मूलादीनां हेतु- ताविरहात् व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकोपगमे तत्तदवच्छेदकस्वरूपतत्त- निष्ठावच्छेदकताव्यक्तीनामभेदेपि व्यभिचारानवकाशात् अन्य. था मूलाधवच्छिन्नसंयोगस्य दिग्विशरप्यवच्छिन्नतया तत्रा वच्छेदकतासम्बन्धेन तत्तत्संयोगव्यक्तीनासुत्पत्त्या मूलादेस्तत्र व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् न च मूलावच्छिन्नसंयोगानामग्राव च्छिन्नसंयोगादेरपि भेदः स्वीकर्तुं शक्यते मूले प्राच्या शरी रवृक्षसंयोग इत्यादिप्रतीत्या एकसंयोगव्यक्तावेव मूलप्राच्या धवच्छिन्नत्वावगाहनात् न चाग्रमूलयोः शरीरसंयोग इत्यस्या इव तादृशप्रतीतेरपि संयोगद्वयावगाहित्वमस्मदनुमतमिति वाच्यं यत्र मूलप्रतीचीमात्रावच्छिन्नः एकशरीरेण संयोगः अग्र- प्राचीमात्रावच्छिन्नश्च शरीरान्तरसंयोगस्तत्र मूले प्राच्यां शरी. रसंयोग इति प्रत्ययापत्तेः शरीरतरुसंयोगव्यक्तीनामकैकासामे- व शरीरावयवेन वृक्षावयवेन चावच्छिन्नतया व्यभिचारस्यापि दर्शितसम्बन्धसंकोचमन्तरण दुर्वारत्वाच न हि तत्र शरी- रावयवावच्छिन्नशरीरतरुसंयोगमूलावच्छिन्नतदुभयसंयोगयोर्भेदस. म्भवः तथा सति मूलावच्छिन्नवृक्षसंयोगस्य शरीरे चर णावच्छिन्नशरीरसंयोगस्य वृक्षे व्याप्यवृत्तितया तदभावासः ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४११ त्र तत्र त्वप्रसङ्गात् तत्तदवच्छेदकावच्छिन्ननानासंयोगसाधारणं तत्त- दवच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव तत्तदवच्छेदकजन्यतावच्छेदकं न तु संयोगनिष्ठतत्तद्यक्तित्वम् अनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गात् तथा च एकावच्छिन्नसंयोगस्यापरावच्छेदकावच्छिन्नत्वेपि तदवच्छिन्नत्व. विशिष्टस्य नान्यत्रोत्पत्तिरिति न व्यभिचारशङ्कत्यपि वदन्ति । यत्तु संयोगमात्रस्याव्याप्यवृत्तितासिद्धान्तानुरोधेन मूलाग्राद्यव. च्छिन्नतरुविभुसंयोगादीनां भेदस्वीकार आवश्यक इति । तद- पि न सम्यक् तादृशसंयोगव्यक्तीनां गगनादौ दिग्विशेषरूपा- वच्छेदकनियमेनैव तादृशसिद्धान्तसङ्गतेः । अत्र वदन्ति । द्रव्यमा- संयोगसामान्याभावस्याप्रामाणिकतायास्तन्नेत्यादिनो. तेन चेत्यादिना गगनादेरेव संयोगसामान्याभावसाधकमनुमान- माशङ्कितं विभुद्वयसंयोगानभ्युपगमेन तत्र यावत्संयोगव्यक्ती- नामेव प्रतिनियतदिग्विशेषावच्छिन्नतया तत्तद्यक्तित्वेन तभावसत्त्वे ऽविवादानासिचवकाशः विभुमात्र संयोगसामान्याभावसिद्धावपि संयोगि द्रव्यत्वादित्यादी व्यावृत्तिस- ङ्गनेवृक्षादावेतद्याप्तिबलात्संयोगसामान्याभावासिद्धावपि न क्षतिः प्रतियोग्यनवच्छेदकस्य तदभावावच्छेदकत्वनियमसत्वे वृक्ष- त्वावच्छेदेन वृक्षादावपि संयोगसामान्याभावसिद्धेः संभवेन त- त्रापि तद्भावं साधयतां तादृशनियमवादिनामाशङ्कां न च प्रतियोग्यनवच्छेदकवृक्षत्वादेरभावावच्छेदकत्वमित्यादिना निराक. रिष्यति पूर्वमपि वृक्षत्वावच्छेदेन संयोगसामान्याभाववृत्तिरविरोध- मात्रेण प्रतियोग्यनवच्छेदकस्याभावावच्छेदकत्वानयमेन सेद्धमहतीत्याशयेनेव वृक्षादौ संयोगतत्सामान्याभावयोवृत्तौ अ- बच्छेदकभेद उपपादितः वृक्ष न संयोग इति प्रत्यक्षं च वारि- तं न तु यो यदीयेत्यादिनियमस्य तत्साधकत्वाशयेनेति न सन्द. भविरोध इति । यत्र यत्किञ्चिदवयवनाशान्महावृक्षनाशानन्तरं खण्डवृक्षोत्पत्तिस्तत्क्षणे पूर्वोत्पन्नक्रियातो ऽवस्थितयाव- त्तदवयंवर्गगनादिसंयोगानां विनाशः द्वितीयक्षणे च खण्डवृक्षस्या- परावयवनाशस्तृतीयक्षणे च तन्नाशस्तत्र वृक्षे विभुसंयोगानुत्प. या यावद्विशेषाभावसौलभ्यं न चैवं तादृशवृक्षे मूर्तान्तरणा- पि संयोगस्तद्ययवसंयोगैस्तत्कर्मणा वा न सम्भवति तदवय- वा ·४१२ अनुमानगादाधर्याम् घगगनादिसंयोगनाशककर्मणा मूर्तान्तरतदवयवसंयोगानामपि त. दुत्पत्तिकाले विनाशादवयवावयविनोः संयोगानभ्युपगमेन त- दवयवेष्वेवारम्भकसंयोगसत्त्वे तेन तनिष्ठसंयोगजननासं. भवात् उत्पत्तिकाले च द्रव्ये गुणवत्कर्मसत्त्वानुपपत्तेरिति सं. योगसाध्यके द्रव्यत्वस्य सतुतैव न निर्वहतीति वाच्यं ता. दृशखण्डद्रव्ये तदवयवसंयोगजन्यस्य तत्कर्मजन्यस्य च सं. योगस्यासम्भवेपि सर्वत्रैव सतां सदागतिशीलपवनादिपरमाणूनां कर्मभिस्तत्संयोगानुत्पत्ती वाधकविरहेण द्रव्यस्य संयुक्तत्वीनयमा- दित्यपि कश्चित् । यावत्संयोगाभावा एव मानमिति । ज्ञायमान लिङ्गस्यानुमितिकरणत्वमताभिप्रायेण । यत्तदर्थयोरिति साध्यहतु घटकयत्तच्छब्दार्थयोः संयोगघटत्वाद्योरित्यर्थः । अननुगमादिति । एकरूपेण निवेशासम्भवादित्यर्थः एकव्याप्तेर्निर्वाहयितुमशक्यत्वा. दिति शेषः । तथा च घटत्वाद्यवच्छिन्नाभावघटादिविशेषाभावक टयोाप्तेः संयोगसामान्याभावसिद्धावनुपयोगित्वाद्यावत्संयोग- विशेषाभावे संयोगसामान्याभावीयविशेपव्याप्तेश्चाने निराक र्तव्यत्वानोक्तानुमानसम्भव इति भावः । ननु प्रकृतहेती प्रकृतसा- ध्यव्याप्तरग्रहेपि यथा यो यत्र प्रवर्तते स कार्यतया तजानाती- त्याकारात् स्तनपानादिप्रवृत्तितद्विषयककार्यताज्ञानयोाप्तिग्रहा- त् गवानयनादिप्रवृत्तिलिङ्गेन गवानयनादिकार्यताज्ञानस्य सिद्धिः तथा प्रकृते संयोगीययावविशेषाभाव तत्सामान्याभावव्याप्ते- य॑विशेषणत्वादिना अग्रहेपि घटादिविशेषाभावकूटे तत्सा. मान्याभावव्याप्तिग्रहादेव संयोगीययावद्विशेषाभावे पक्षधर्मता. ज्ञानाद्गगनादौ संयोगसामान्याभावसिद्धिदुर्धारैव व्यतिरेक हेतुका. नुमिताविव सामान्यव्याप्त्यधीनविशेषसिद्धौ व्याप्तिविशिष्टपक्ष- धर्मताशानस्य हेतुत्वानुपगमात् न च विशेषाभावान्तरे सामान्याभा. वान्तरव्याप्तिग्रहात्संयोगविशेषाभावेन तत्सामान्याभावसिद्ध्युपगमे यावत्त्वाधविशेषितकपिसंयोगादिप्रतियोगिकाभावे कपिसंयोगादिसा. मान्याभावव्याप्तिग्रहादेव संयोगादिप्रतियोगिकाभावेन तत्सामान्या- भावसिद्धिसम्भवाद्यावत्त्वादिविशेषणमनर्थकं प्रकृतहेतुतुल्यानिखि- लहेत्वन्तरेषु प्रकृतसाध्यतुल्यसाध्यव्याप्तिग्रहापेक्षायाः स्वी. कर्तुमशक्यत्वात् तारशसकलहेतुसाध्यानां युगसहस्रेणासर्व- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । । शैशातुमशक्यत्वादिति वाच्यम् उपस्थितयावत्तादृशः हेतुषु तादृशतत्तत्साध्यव्याप्तिग्रहापेक्षया सामञ्जस्यात् ता. वन्मात्रापेक्षायाश्च तत्तत्साधनधर्मिकतत्तत्साध्यव्याप्तिग्रहाभाव- विशिष्टतत्तत्साध्यसाधनोपस्थितेरनुमितिप्रतिबन्धकतया सूपपा- दत्वात् एवं सति यावत्वविशेषणानुपादाने जात्यादिविशेष. घटत्वाद्यभावे जात्यादिसामान्याभावव्यभिचारोपस्थितिदशायां संयोगादिसामान्याभावसाधनासम्भवेन तादृशविशेषणसार्थ- क्यात् गगनाद्यवृत्तिस्वसमानाधिकरणनिरुक्तधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताकयत्किञ्चिदभावकं यद्यत्स्वं तदन्यो यो धर्मः तनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक इत्येतादृशोक्तसामान्यव्याप्ति. स्थलाभिषिक्तव्याप्त्यैव वा संयोगत्वादौ गगनादिनिष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वं साधनीयं तत्रानुमाने उपाधिमाह एकावच्छे- देनेति । अनवच्छिन्नतदीययावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य उपा- धित्वादित्यर्थः यथाश्रुते गुणादिनिष्ठाया यावत्संयोगाभावा- धिकरणताया व्याप्यवृत्तितया ऽवच्छेदकविरहेण उपाधेः सा- ध्यव्यापकत्वानिर्वाहात् । न च गुणादिनिष्ठाया यावत्संयोगा- भावाधिकरणताया व्याप्यवृत्तित्वेपि गुणत्वाद्यवच्छिन्नत्वमा- वश्यकमन्यथा ऽधिकरणतावच्छेदकप्रकारकशानासम्भवेन गु. णादौ तदभावग्रहासम्भवादितिवाच्यं द्रव्यनिष्ठयावत्संयोगा- भावाधिकरणताया अपि द्रव्यत्वादिरूपैकावच्छिन्नतयोपाधेः साधनाव्यापकतानिहाय सप्तमीनिर्दश्यं यदव्याप्यवृत्तित्व. निर्वाहक विलक्षणमवच्छेद्यत्वं तस्यैव विवक्षणीयतया गु. णादिनिष्ठसंयोगाद्यभावाधिकरणतायां तादृशावच्छेद्यत्वविरहेण साध्यव्यापकताया यथाश्रुते दुरुपपादत्वात् । अथैवं कपि- संयोगादिसामान्यस्य मूलाद्यवच्छेदेनाभाववति कपिसंयोगा- दिमवृक्षादौ अनवच्छिन्नतदीययावद्विशेषाभाववत्त्वविरहेण सा- ध्योपाध्योर्न सामान्यराप्तिनिर्वाहः । अत्र केचित् अवच्छि- नत्वैकावच्छेदकानवच्छिन्नत्वोभयाभाववद्यावद्विशेषाभाववत्त्वमिहो. पाधित्वेनाभिमतं गुणे यावद्विशेषाभाववत्त्वमवच्छिन्नत्वाभा- चेनोक्ताभयाभाववत् कपिसंयोगवति वृक्षे कपिसंयोगीययाव- द्विशेषाभाववत्त्वं मूलायेकावच्छेदकावच्छिन्नमिति तदनवच्छि- ·४१४ अनुमानगादाधर्याम् नत्वाभावादुमयाभाववदिति नोक्तोपाधिसाध्ययोः सामान्यव्याप्ति- भङ्गः। अथ वृक्षादिनिष्ठानां यावत्कपिसंयोगविशेषाभावाधिकर- णतानां नैकावच्छेदकावच्छिन्नत्वं सम्भवति वृक्षाद्यवृत्तिकपिसंयो- गादिव्यक्तीनां ये ऽभावास्तेषां वृक्षादौ व्याप्यवृत्तितया तनिष्ठतद. धिकरणतानामनवच्छिन्नत्वात् न च व्याप्यवृत्त्यधिकरणतानामनव- च्छिन्नतया अन्यासां चकावच्छेदकावच्छिन्नतया सर्वास्वेव तासु उभयाभावो ऽक्षत इति वाच्यम् । एवं सति पक्षनिष्ठसंयोगव्य. तीनां दिग्देशविशेषाद्यवच्छिन्नानां यावन्तोऽभावाः पक्षनिष्टताव. निरूपिताधिकरणतानां सर्वासामेकावच्छेदकविरहेपि द्वित्रादीनाम- वच्छेदकैक्यसम्भवेन सर्वास्वेव तादृशतादृशावच्छेदकमादा. यकावच्छेदकावच्छिन्नत्वं सम्भवतीत्युभयाभावसत्त्वादुक्तापा- धेर्यावत्संयोगाभावरूपसाधनव्यापकतापत्तेः स्वसमानाधिकरण- यावत्तदभावाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य एकावच्छेदका. वच्छिन्नत्वरूपत्वे च वृक्षादिनिष्टमूलाधवच्छिन्नकपिसंयोगाद्य. भावाधिकरणतास्वपि न तथात्वसम्भवस्तत्समानाधिकरण व्याप्यवृत्तिकापसंयोगाभावाद्यधिकरणतानामपि ताशयावद- धिकरणतान्तर्गतत्वात्तदवच्छेदकस्य चाप्रसिद्धत्वादिति एकावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य स्वसमानाधिकरणकिञ्चिदवच्छिन्न यावत्तदभावाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नत्वरूपस्य विवक्षितत्व. नानवच्छिन्नाधिकरणताभिः सहावच्छिन्नाधिकरणतानामेकाव. च्छेदकावच्छिन्नत्वासम्भवेपि क्षतिविरहात् । अथवा द्विशेषाभाववत्त्वमित्यनेन यावत्तदीयविशेषाभावत्वावच्छिन्ननि- कुपितमेकाधिकरणत्वं विवक्षितं न तु तत्समुदायः वच्छेदकावच्छिन्नत्वं च एकमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकाव. च्छिन्नत्वं न त्वभिन्नावच्छेदकत्वं वृक्षावृत्तिसंयोगानां वृक्षनिष्ठाभावा यद्यपि व्याप्यवृत्तयस्तथापि अव्याप्यवृत्तिसाधारणयावत्त्वे. न तेषामव्याप्यवृत्तित्वात्तत्साधारणयावत्त्वावच्छिन्ननिरूपिताधिक एकमात्रवृत्तितत्तन्मूलत्वाद्यवच्छिन्नतत्तन्मूलादिरूपाव- यवावच्छिन्नेति तत्रोभयाभावो ऽक्षत इति न साध्योपाध्योः सामान्यव्याप्तिभङ्गः पक्षनिष्ठसंयोगसामान्यीययावद्विशेषाभावाधि. करणता च न प्रत्येकावच्छेदकावच्छिन्ना मूले वृक्षो यावत्संयोगा- याव- एका. रणता ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । भाववान् इत्यादिप्रतीतिविरहात् अपि त्वनुगतरूपावच्छिन्नतदव- च्छंदकावच्छिन्ना यावत्संयोगाभाववद्गगनमितिप्रत्ययात् एक- रूपावच्छिन्नस्य प्रतियोग्यभावाधिकरणतावच्छेदकत्वविरोधात् ए- कस्यापि विशेषरूपसामान्यरूपाभ्यामुभयावच्छेदकत्वोपगमात् तथा च वृक्षनिष्ठसयोगविशेपाभावानां यावत्त्वावच्छिन्ननिरूपिताधिकर. णता न निरुक्तैकावच्छेदकावच्छिन्नत्ववतीति तस्या उक्तोभयवत्त्वा- दुपाधेः साधनाव्यापकत्वमिति वदन्ति । वस्तुतस्तु अनवच्छिन्नया- वद्विशेषाभाववत्त्वमेवोपाधिः तादृशोपाधिना साध्यस्य सामान्य. व्याप्तिविरहपि संयोगसामान्याभावरूपपर्यवसितसाध्यव्यापकतया तादृशोपाधेः सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्वमव्याहतं तादात्म्येन सा- ध्यवतोप्युपाधिव्याप्यतया तादृशोपाध्यभावेन संयोगसामा- न्याभावरूपसाध्यवद्भदो ऽन्यत्राप्रासिद्धोपि साधयितुं शक्यत एव अभावसाध्यकव्यतिरोकिणि प्रतियोगिमात्रप्रसिद्धरपेक्षितत्वात् उपाध्यभावेन साध्याभावसाधनं तु न सम्यक् संयोगरूपस्य तस्य साधने सिद्धसाधनात् पक्षावृत्युपाधिव्याप्यत्वेन साध्ये पक्षावृत्तित्वसाधनात्सत्प्रतिपक्षनिर्वाह इति केचित् । सिद्धसा- धनादितः साध्याभावसाधनासम्भवपि प्रतियोगिवैयधिकर- ण्यावटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकतया गृह्यमाणोपाधितावच्छे. दकावच्छिन्नाभावयत्ताशानात्पक्षे साध्यानुमितिप्रतिरोध एवेति सारम् । अथवा प्रतियोग्याधिकरणत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसामान्या- भावरूपसाध्यव्यापकतया एकावच्छेदनत्यादर्यथाश्रुतस्यैवोपाधि- तानिर्वाहः यत्र प्रतियोगिमति यस्य सामान्याभावस्तत्रैका. वच्छेदेन तस्य यावद्विशेपाभाववत्त्वनियमेन सुग्रहत्त्वात् गु. णादावेकावच्छेदेन यावद्विशेषाभावासत्त्वेपि तत्र प्रतियोग्य- सत्त्वेनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वाक्षतेश्च । द्रव्ये च प्रतियोगिम- त्वविशिष्टयावत्संयोगविशेषाभावाधिकरणे एकावच्छेदेन तदी- ययावद्विशेषाभावासत्त्वात् प्रतियोगिमत्त्वरूपावच्छेदकविशिष्टसा. धनाव्यापकत्वं तस्य वृक्षादिवृत्तिकपिसंयोगादिविशेषाभावा- धिकरणताकूटान्तर्गतकतिपयाभावाधिकरणतानामनवच्छिन्नत्वेपि तत्कूटस्य एकावच्छेदकावच्छिन्नत्वं पूर्ववदुपपादनीयम् । अथ एतादृशोपाधेळभिचारोन्नायकत्वं न सम्भवति प्रकृतसाध्य- ·४१६ अनुमानगादाधर्याम् यत्र व्यापकस्य एकावच्छेदकावच्छिन्नसंयोगीययावद्विशेषाभाववत्व. स्याप्रसिद्धः द्रव्ये तदीययावद्विशेषाभाववत्त्वस्यावच्छिन्नत्वेपि एकावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावात् गुणे च तस्यावच्छिन्नताया गएवाभावात् प्रतियोगिमत्त्वविशिष्टकपिसंयोगादिसामान्याभावव्या. पकस्य तदीयैकावच्छेदकावच्छिन्नयावद्विशेषाभाववत्त्वस्य प्रसि. द्धत्वेपि तदभावेन प्रकृतसाध्यवद्भेदसाधनं न सम्भवति प्र. कृतसाध्याव्यापकत्वात् प्रतियोगिमत्त्वविशिष्टकपिसंयोगादिसामा- न्याभाववन्दश्च कपिसंयोगादिरूपप्रतियोगिशून्ये हेतुमति साध्य- मानो न कपिसंयोगादिसामान्याभाववद्भेदपर्यवसायी तत्र प्र. तियोगिमद्भदस्यावाधात् प्रतियोगिमति चैकावच्छेदकावच्छिन्न- तदीययावद्विशपाभाववत्त्वसत्त्वन तद्वत्त्वाभावादिहतोरसिद्धिरि ति न व्यभिचारोन्नयननिर्वाह इति चत् । मैवं कचिद्व्ये ज. लादिसंयोगवति तत्सामान्याभावस्य सत्वे एकावच्छिन्नतदी. ययावद्विशेषाभावसत्त्वात्तदीयप्रतियोगिमत्त्वविशिष्टतत्सामान्याभा. वव्यापकैकावच्छेदकावच्छिन्नतदीययावद्विशेषाभाववत्त्वं द्रव्य सर्वावयवावच्छेदन भिन्नभिन्नाः दिसंयोगा वर्तन्ते यावत्तद्विशंपाभावरूपहेतुमति तत्रैकावच्छेद- कावच्छिन्नयाद्विशेषाभाववत्त्वरूपोपाध्यभावे प्रतियोगिमत्त्व- विशिष्टत सामान्याभाववन्दस्य सिद्धौ वाधकाभावात् प्रतियो. गिमति तत्र विशेष्यवद्भेदपर्यवसानेन व्यभिचारसिद्धया सामा- न्यव्याप्तिभङ्गात् संयोगत्वे गगनादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वसाधकानुमानौपयिकदर्शितव्याप्तावपि एकावच्छेदकावच्छे- द्यस्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधमीवच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभा. वाधिकरणताशून्यगगनादिकं यद्यत्तदन्यत्वस्योपाधित्वं बोध्यम् । एतेनेति अनवच्छिन्नयावद्विशेषाभाववत्त्वस्योपाधित्वेनत्यर्थः । इति विशेषव्याप्त्युपष्टभ्यमनुमानं परास्तं दूषणान्तरमप्याह व्य- थति तन्मते संयोगसामान्याभावस्य केवलान्वयितया ऽभा. ववत्त्वस्यैव तयाप्यतावच्छेदकत्वेन इतरांशस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः नन्वभावादित्येव हेतुरस्त्वित्यत आह अप्रयोजकत्वादिति व्याप्तिग्राहकतर्कशून्यत्वादित्यर्थः । विशेषव्याप्तौ उपाध्यन्तरमपि सुलभमित्याह निर्गुणत्वादेरिति । आदिना निष्परिमाणत्वादे जला- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४१७ । परिग्रहः यद्यधर्माश्रयानवरछेदकं तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभावावच्छे- दकमिति व्याप्त्युपष्टभ्यं वृक्षत्वादेः संयोगसामान्याभावावच्छे. दकत्वसाधकमनुमानमाशङ्कय निराकुरुते न चेति । गुणाद्यनवच्छे. दकेति । गुणत्वाश्रयानवच्छदकेत्यर्थः । तदभावेति गुणत्वाद्यव. च्छिन्नाभावेत्यर्थः तथा च गुणत्वाद्यवच्छिन्नस्यापि अव्याप्यवृत्ति- ताप्रसङ्ग इति भावः । घटादौ द्रव्यत्वावच्छेदेन घटत्वाद्यभावप्रसङ्गो घटत्वादेर्व्याप्यवृत्तितया तदवच्छेदकाप्रसिद्ध्या तदनवच्छेदकत्व. रूपापादकाप्रसिद्धर्न सम्भवतीति नाभिहितः । गुणत्वाद्याश्रयः स्य संयोगादेरवच्छेदकप्रसिधा न गुणत्वाद्यवच्छिन्नाभावाव- च्छेदकत्वापादकाप्रसिद्धिरिति भावः । ननु यद्धर्माश्रयानवच्छे- दकमित्यत्र यत्पदेन अव्याप्यवृत्त्यवृत्तिधर्मो विवक्षितः गुणत्वादे- श्व व्याप्यवृत्तिरूपादिवृत्तितया तदाश्रयानवच्छेदकत्वस्य न तद- वच्छिन्नाभावावच्छेदकत्वापादकता इत्याशय वृक्षत्वादौ सं. योगत्वाश्रयानवच्छेदकत्वरूपसंयोगत्वावच्छिन्नाभावसाधकहेतोरसि. द्धिमाह यथा चेति । दण्डनिष्ठघटकारणताघटकतदव्यवहितपूर्व- कालसम्बन्धस्येत्यर्थः । प्रतिदण्डं भिन्नत्वेपीति दण्डत्वं तत्सा. मान्यावच्छेदकामित्यन्वयः । प्रतिदण्डं भिन्नत्वेपीत्यनेन दण्डत्वं प्रत्येकातिप्रसक्तमिति सूचितमेवमपि । तसामान्येति घटपूर्वव. तितात्वावच्छिन्नस्येत्यर्थः । प्रत्येकातिप्रसक्तत्वेपि अवच्छेद्यतावच्छे- दकानुगतरूपावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया तस्यावच्छेदकत्वम् । अन्यथा घटकारणतावच्छेदकत्वमेव तस्य भज्येतिभावः । ननु दण्डत्वस्य घटनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वं न घटनियतपूर्ववर्तितायाः स्वरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमपि तु तदव्यवहितपूर्वकालनिष्ठाभावप्रति. योगितानवच्छेदकत्वरूपपारिभाषिकमेव तश्चातिप्रसक्तेऽपि निराखा. धमेव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताया एवावच्छेद्यानतिप्रस- तत्वनियतत्वादिति प्रत्येकातिप्रसक्तस्य सामान्यानतिप्र- सक्तत्वेन सामान्यरूपावच्छिन्नाचच्छेदकत्वे दृष्टान्तान्तरमा- ह वह्निसामानाधिकरण्यस्यति । प्रतिधूमं भिन्नत्वेऽपि धूमत्वं तत्सामान्यावच्छेदकमित्यन्वयः । तत्पदेनात्र वह्निसामानाधिक- (ण्यपरामर्शः धूमत्वस्य तदनवच्छेदकत्वे तस्थ वहिव्याप्यताव- छेदकत्वं नोपपद्यत न च व्याप्यतावच्छेदकत्वमपि स्वविशि. ५३ ।

·४१६ अनुमानगादाधर्याम् व्यापकमाध्यकत्यरूपं पारिभाषिकमेव तच्चानिप्रसक्तसाधार. णमिति न दृष्टान्तसङ्गतिरिति वाच्यं साध्यसामानाधिकरण्या. घच्छेदकरूपवत्त्वं व्यानिस्तत्रावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धवि. शेषः अत एव यत्र व्यथावशपणाटतनीलधूमत्यादिना हेतुता तत्र व्याप्यत्वासिद्धिरिति प्राचीनमतानुसारणैतदभिधानात् अन्यथा पुनः स्वरूपसम्बन्धरूपकारणत्वप्रतियोगित्वादिनिरूपि. तमनुगतधर्मनिष्ठम्बम्पसम्बन्धरूपमवच्छेदकत्वं दृष्टान्तविध- या बाध्य संयोगसामान्यस्य संयोगावरूपावच्छद्यतावच्छेदकरू पावच्छिन्नस्य सुवचत्वाञ्चात प्रत्यकसंयोगादिव्य त्यतिप्रसक्त- स्यापि द्रव्यत्यादन्नद्रावच्छिन्नानतिप्रसक्तवादात भाव: यद्यप्येवमपि प्रमयत्वादः संयोगमामान्यातिप्रसक्तत्वेन तत्सा. मान्यावच्छदकत्वानपत्या उक्तव्याप्तबलात्तदवच्छेदन संया. गसामान्याभावासाद्धन शयन वायितुं तथापि प्रतियोगिमत्- सम्बद्धदेशकालयारव प्रतियोग्य नवच्छदकयारभावायच्छेदकत्व नियमम्तयारव तदनुभवान् न तु प्रानयोग्यनयच्छेदकमात्रस्य मानाभावादित्यत्र तात्पर्य द्रव्ये संयोगमामान्याभावस्य काल भेदाद्यवच्छेदन स्वयमनुपदं व्यवस्थापनीयतया सम्प्रदाय विद इत्यनेनास्वरमा दर्शिनः । (दी० ) नवीनारतू-पत्तिकालावच्छेदन घटादौ गुणस्य प्रलयावच्छेदेन गगनादी संयोगस्य सामान्याभावो वर्तते तथा धूमवत्यपि विरहो दहनस्य इह पर्वते नितम्बे हुताशनो न शिखर इति प्रतीतेः संयोगेन द्रव्यस्याव्याप्यत्तित्वात् । वृत्ते. रव्याप्यत्तित्वे वृत्तिमतो व्याप्यत्तित्वस्यात्यन्तमसम्भावि. तत्वाच्च । एवं प्रतियोगिम नोरपि कालदेशयादेशकालभेदावच्छे- देन तदभावः । तथा च तत्त साध्यकाव्याप्तिवारणाय तत् नोपादयं च सर्वथैव व्याप्यसाध्यके साध्यसाधनभेदेन व्याप्तिभेदादित्यपि वदन्ति । (गा०) गुणस्य सामान्याभावा वर्तत इत्यन्वयः। ध्वंसप्रागभावयोर ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४१९ . त्यन्ताभावविधिताया निराकृतत्वादिति भावः । एतेन तदवच्छे. दन संयोगादिसामान्याभावोऽपि सुनग बनने व्यापकर्माव च्छिन्नाभावात व्याप्यधर्मावच्छिनाभाव नवनियमादिात नाचतं न चोत्पत्तिकालावच्छेदन घटादौ गुणम्य प्रागभाव एव न तु तत्सामान्यात्यन्ताभावापि मानामावादति वाच्यं तदा तत्र जन्यैक त्वहेतुभूतस्य एकत्वत्वावच्छिन्नाभावस्यावश्यकतगा तस्यैव स्वमम- नियतगुणवाद्यवाच्छन्न भावरूपतया विवादायोगान् संयागादिमा ध्यकनित्यद्रव्यमात्रवृत्तिहेतुस्थले व्यावृत्तिदानायाह प्रलयति । म- हाप्रलयस्य जन्यभावानधिकरणतया तदानीं संयोगाद्यसत्त्वादि. तिभावः । तदानीं च गगजादी नित्यकत्वपरिमाणादिसत्त्वेन गुण. सामान्याभावस्यासत्त्वात्संयोगस्यत्युक्तम् । अत्र च प्रमाणं महाप्रल- ये गगन न संयांग इत्यादिप्रामाणिकपवहार एव तादृशव्य. वहारस्य धंसावगाहित्ये ऽतिप्रसङ्गायवहारानादरे चातीन्द्रिय गगनादी गोत्वाद्यभावस्याप्रामाणिकनापत्तः प्रत्यक्षासम्भवात् अनुमानस्याप्रयोजक वात् वह्निमान धूमादित्यत्रापि व्यावृत्तिदा. नायाद तथेति । दहनस्य दहनत्वावच्छिन्नस्य प्रनीतरित्यन्त द्रव्य. म्याव्याप्यवृत्तित्वादित्यत्र हेतुः प्रत्यक्षप्रमागमुक्त्या युक्तिमप्याह वृत्तगिति । संयोगरूपसम्बन्धम्येत्यर्थः । वृत्तिमतो व्याप्यवृत्तित्व- स्य संयुक्तस्य तत्सम्बन्धेन व्यायवृत्तितायाः असम्भावितत्या- दिति । अयमाशयः सम्बन्धिमत्तायाः सम्बन्धाधीनत्वाद्यवच्छेदे- न सम्बन्धो नास्ति तदवच्छदन तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभाव- सत्त्वमावश्यकं संयोगादः सम्बन्धस्य समवायस्य व्याप्यवृत्ति त्वेऽपि न संयोगादाप्यवृत्तिता गुणादी समवायसवऽपि स. योगाद्यसत्त्ववत्मयोगाधनवच्छेद कावच्छिन्नं संयोगादिमति तत्म- मवायसत्त्वेऽपि तदभावांपपत्तगित । कांचनु वृ तव्याप्यवृत्तिले वृत्तिमतोऽव्याप्यवृतित्ववत् वृत्ताप्यवृत्तित्व वृत्तिमताऽपि व्याप्यवृत्तित्वं युक्तितौल्यात् संयोगादिप्रतियोगिकन्यविशिष्टसम. वायोऽपि न व्याप्यवृत्तिात्याहुः । बाह्नमान् धूमादित्यादी काल. विशेषावच्छेदन हेतुमति वर्तमानं साध्याभावमादाय त्ववान् कालत्वादित्यादौ पटाद्यवच्छेदन काले वर्तमान का- लिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादाय व्यावात्तदानायाह घट.

·४२० अनुमानगादाधर्याम् - एवमिति । प्रतियोगिमतो देशस्य प्रतियोग्यनधिकरणकाला. वच्छेदेन प्रतियोगिमतः कालस्य च प्रतियोग्यनधिकरणदेशाव. च्छेदेनाभाववत्त्वमित्यर्थः । नत्तत्साध्यकति गुणत्वाद्यवच्छिन्नसा. ध्यकद्रव्यत्वाद्यव्याप्तिवारणायंत्यर्थः तत् असमानाधिकरणान्तम् । अव्याप्यवृत्तिसाध्यके प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्याप्तरप्रसि. ध्या तद्घटितैव व्याप्तिः व्याप्यवृत्तिसाध्यके तु प्रतियोगिवैय- धिका ण्यानुपस्थितिदशायामपि हेतुलमानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वसामान्याभावग्रहाद मित्युत्पत्त्या प्रतियोगिदै- यधिकरण्याघटितापि व्याप्तिरस्ति प्रतियोगिवैयधिकरण्यघ. टितव्याप्तिरुभयत्रैव प्रसिद्धानुमितिप्रयोजिका चेत्याशयेन मल. कृतस्तदुपादानमित्याह नोपादेयमिति । व्याप्यवृत्तिसाध्यके सा- त्रिकमुपादानं प्रतिक्षिप्तं न त्वनुपादानस्य सार्वत्रिकत्वमुक्तं व्याप्यवृत्तेरपि साध्यस्याव्याप्यवृत्तित्वग्रहदशायां प्रतियोगिवै. यधिकरण्यघटितव्याप्तिशानादेवानुमित्युपगमात् व्याप्यवृत्तिसा. ध्यके सर्वत्र ताहशविशेषणापादानानियमः तदघटिताया अपि व्याप्तेः सर्वत्रानुमित्यौपायकत्वात् अव्याप्यवृत्तिसाध्यके तु स. पत्र तदुपादाननियम एव तदघटितव्याप्तरप्रसिद्धरिति वार्थः व्याप्यवृत्तिसाध्यकत्वं च स्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिला. ध्यकत्वं सत्तावान् द्रव्यत्वात् कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाका. शाभावाभाववान् आत्मत्वादित्यादिकं च न तथा अतस्तत्र सा. ध्यवति कालात्मादौ कालिकदेशिकविशेषणताभ्यां तदभाव. सत्त्वात् प्रतियोगिवैयधिकरण्याविशेषितहेतुसमानाधिकरणाभा. वाप्रतियोगित्वस्य साध्ये ऽसत्वेन व्याप्तेः प्रतियोगिवैयधिक रण्याघटितत्वनियमेऽपि न दोषः । केचित्तु व्याप्यवृत्तिसाध्यकत्वं यथाश्रुतमेव हेतुमत्यभावस्य न देशिकविशेषणतया वृत्तिर्विवक्ष णीया अतो हेतुमति कालादौ कालिकविशेषणतादिना साध्या भावसत्त्वेऽपि नाव्याप्तिः भावस्यापि अभावत्वेन दैशिकविशेष णतया वृत्तिः प्रामाणिकी अतो नाभावसाध्यकव्यभिचारिण्य तिव्याप्तिः यादृशप्रतियोगितानिरूपकाभावत्वविशिष्टस्य दैशिकवि शेषणतया हेतुमति वृत्तिस्ताहशप्रातियोगितानवच्छेदकत्ववि. वक्षया कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाकाशाभावाभाववान ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२१ आत्मत्वादित्यादावव्याप्तर्निरासः तत्राकाशाभावस्याकाशाभावत्वे. नव देशिकविशेषणतया आत्मनि वृत्तिन तु उक्तसाध्यतावच्छेदका. वच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेन आत्मनि तादृशाभावाभावो नास्तीत्यप्रती. तेः अव्याप्यवृत्तिसाध्यकऽपि संयोगाभाववाग्नित्यगुणत्वादित्यादावनु. त्यौपायकद्विविधव्याप्तः सम्भवेन सर्वथैवेत्युक्तं तावताप्यव्याप्यवृ. त्तिसाध्यकऽपि क्वचित्तदघटितव्याप्तेः सम्भव इति सूचितमि- त्याहुः । यत्तु व्याप्यवृत्तिसाध्यके ऽव्याप्यवृत्तित्वग्रहाविषयसा- ध्यके सर्वथैवासमानाधिकरणान्तस्यानुपादेयतया तत्र लाघवेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याघटितव्याप्तेरेवानुमानाङ्गतास्वीकारादि- ति व्याख्यानं तदसत् । तत्रापि शब्दादिना प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यघटितव्याप्तिरेव यदा ग्रहस्तदा ऽनुमितेरुत्पादाय ता. शव्याप्तेरनुमानाङ्गत्वस्योपगन्तव्यत्वात् अन्यथा यादृशव्यतिरे- किसाध्ये न केवलान्वयित्वभ्रमः ताशसाध्यके लाघवेन सा. ध्याभाववदवृत्तित्वमात्रस्यैव व्याप्तित्वोपगमप्रसङ्गात् केवलान्व- यिनो यस्य साध्यस्य न व्यतिरेकित्वभ्रमविषयता तत्साध्यके हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणपरित्यागस्यापि प्रसङ्गाच्च । यत्तु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्येत्यत्र प्रतियोगिपदं स्वप्रतियोगिपरम- वश्यं वाच्यम् अन्यथा प्रतियोगित्वस्य सामान्यरूपेण केवलान्व. यितया प्रतियोग्यसमानाधिकरणाभावस्यैव दुर्लभत्वापत्तेः तथा चं स्वपदस्य तत्तदभावपरतया तत्तदभावप्रतियोग्यसामानाधि. करण्यविशिष्टत्वेन हेतुमवृत्तीनां तत्तदभावव्यक्तीनां प्रति. योगितावच्छेदकत्वाभावकूटज्ञानम् अनुमितिकारणं वाच्यं ता. दृशं च शानमसर्वज्ञस्य दुर्घटम् । अतः प्रतियोगिपदस्य प्रकृत. साध्यार्थकतया साध्याभावनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्याभाववि- शिष्टः सन् हेतुमवृत्तिरभाव एवानुगतरूपेण निवेश्यः सद्धती सर्वेषामेव हेतुसमानाधिकरणाभावानां सर्वत्र हेत्वधिकरणे साध्यसमानाधिकरणतया साध्यसामानाधिकरण्याभावविशिष्टस्य हेतुमदृवृत्तित्वं न प्रसिद्ध्यतीति साध्याभावनिष्ठत्वं साध्यसा- मानाधिकरण्ये विशेषणं सद्धतौ सर्वत्र साध्याभावभिन्नाभावे तत्प्रसिद्धिसम्भवः व्यभिचारिणि च व्यभिचारनिरूपकाधिक. ण एवं साध्याभावे साध्यसामानाधिकरण्याभावविशिष्टतया ·४२२ अनुमानगादाधर्याम् व्याख्या हेतुमद्वृत्तित्वमिति साध्याभावस्यापि लक्षणघटकतया नाति- व्याप्तिः संयोगेन प्रमेयसाध्यकमदेतो साध्याभावातिरिक्ता. भावाप्रसिद्ध्या हेतुमति साध्याभावनिष्ठमाध्यसामानाधिकरण्या. भावविशिष्टाभावामिद्धिमिति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनि. ठसाध्य सामानाधिकाण्यस्याभावी निवेशनीयः एवं च व्या. प्यवृत्तिसाध्य के साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमाध्याभावनिष्टसामा. नाधिकरण्याप्रसिधा ईदृशव्याप्तिन प्रमियतीति तत्साध्यके प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याघटितव व्याप्तिरित्युक्तं नोपादयं चेत्यादिनेति । तदपि न सामानाधिकरण्यविशषणीभूतसाध्याभावे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावाच्छन्नप्रतियोगिताकत्वानिवेशे प्रयोज. नाभावाद्याप्यवृत्तिसाधकेपि सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसाध्याभाव एव साध्यसामानाधिकरण्यप्रसिद्धा तत्राप्युकव्याप्तिप्रसिद्धः । परे तु ननु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यगर्भव्याप्तग्नुमितिप्रयोजकत्वे तियोग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशायां तदसमानाधिकर. ण्याविषयकादव हेतुसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वज्ञानादनुः मितिरुपेयत इत्यनुपपन्नमत आह नोपादयश्चेति । वृत्तिसाध्यके अनुमितिपूर्वमव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाविषयसाध्यके स. र्वत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्यं नापादयम् । अनुमितिप्रयोजकव्या. प्तिशगैरे न निवेशनीयं । नत्र तदघटितव्याप्तिज्ञानमेव हेतुः । सर्वथैवत्यनेन यत्साध्यक कदाचिदनुमितिपूर्व साध्ये हेतुमत्य व्याप्यवृत्तित्वज्ञानं तत्र तदनुमिनिनिर्वाहाय प्रतियोग्यसामाना धिकरण्यमुपादायापि व्याप्तरनुमितिप्रयोजकत्वमुपेयं वक्ष्यमाणरी त्या व्याप्तेरनुगमाग्न व्यभिचार इान सूचितं । साध्यभेदेत्युपलक्षणं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशाभदनैकसाध्य के ऽप्यनुमि तिप्रयोजकव्याप्तिभेदोपगमोऽपि बोद्धव्य इतिव्याचक्रुः । व्याप्य वृत्तिसाध्यकस्थले द्विविधा व्याप्तिनं त्वव्याप्यवृत्तिसाध्य के इति सा ध्यभेदेन व्याप्तिभेदाभावा न सम्भवतीत्यत आह साध्यादिभेदेनति साध्यतावच्छेदकादविशिष्य व्याप्तिघटकतया तद्भदे तद्भदस्याव श्यकत्वादित्यर्थः ॥ यपि जात्यादौ गुणकमान्यत्वादिसामानाधिकरण्योपलक्षित स्य सत्वादेर्व्याप्तिरस्त्येव गुणादौ तदुपक्षितसत्त्वाद्यनुमिते ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२३ प्रमात्वादिति तत्र तादृशानुरित्यौपयिकव्याप्तिस्वीकारे सल्लि- लकपरामादपि भ्रमः स्यादिति तादृशानुमिन्यौपयिकव्याप्ति. गुणाादेवृत्तिहेतार्न स्वीकर्तुं शक्यते ऽतः साध्यतावच्छेदक- विशिष्टवैशिष्टयविषयकानुमित्योपयिकव्याप्तिशरीर प्रतियोगिता. बच्छेदकावाशष्टवैयधिकरण्यपर्यन्तं निवेश्य तत्र तादृशातिव्याप्ति वारयति प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं चेति ।। ( दी० ) प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं च प्रतियोगिताव- च्छेदकावच्छिन्नामामानाधिकरण्यं तेनायं गुणकर्मान्यत्ववि- शिटसत्तावान् जातेः भूतत्वमूतत्वोभयवान् मूर्तत्वादित्यादौ नातिप्रमङ्गः । न चोभयत्वमेकविशिष्टापरत्वं विशिष्टं च केवला- दन्यदिति तदभावो मनसि सहजत एवं प्रतियोग्यसमाना- धिकरण इति वाच्यम् उभयत्वं हि न विशिष्टत्वादनतिरिक्तं न वा तदवच्छिन्नाभावः तदवच्छिन्नाभावान । वैशिष्ट्यविरहे. ऽपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वस्योभयत्वेन तदभावस्य च प्रत्य- क्षसिद्धत्वात् । न च तत्र व्याप्तिग्योभयत्वाधिकरणमूर्तत्वस्य मनमि सत्त्वादिति वाच्यं तथात्वेऽभयत्वेन रूपेण तत्रासत्त्वा- नात्रोभयमिति प्रतीतारत्वात् । ( गा० ) न च तत्रापि व्याप्तिम्वीकारे क्षतिविग्हः गुणो गुणान्यत्वविशिष्टसत्तावानित्यादौ तादृशव्याप्तिमत्तेऽपि बाधनैव हनोदुर्घत्वोपपत्तः द्रव्यपक्षकतादृशसाध्यक जात्यादिहताश्च स. मीचीनताया एवोपगम क्षतिविरहात् बाधानवतारदशायां च गुणादो जात्यादिलिङ्गकविशिष्टवैशिष्ट्या नुमितिभ्रमरूपा प्रमा- मकसल्लिङ्गकपरामादापे स्वीक्रियते अत एव गन्धप्रागभा. शावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यादी बाधानव- तारदशायां प्रमात्मकपरामर्शाद्विाशष्यानुयोगिकवैशिष्ट्यावगाहि- तो भ्रमानुामेतिमणिकारणापगम्यत इति वाच्यं भ्रमानामनि. जनकपरामर्शस्य भ्रमत्वसम्भव तदुपादानमावश्यकमित्याशयात् ·४२४ अनुमानगादाधर्याम् गन्धप्रागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यादौ पराम- शस्य कथञ्चिदपि भ्रमत्वासम्भवेनागत्या तत्र प्रमात्मकपरामर्शाद्म मानुमितिस्वीकाराद्गुणो विशिषसत्तावान् जातिमत्त्वादिति विशि- टप्रतियोगिकवैशिष्ट्यविषयकानुमितिस्थलमुपेक्ष्य गन्धप्रागभाववा. न् घटो गन्धवानित्यादिविशिष्टानुयोगिकवैशिष्ट्यविषयकानुमिति. स्थलमसिद्धिव्यभिचारासङ्कीर्णवाधोदाहरणत्वेनाभिहितवतो म. णिकृतोऽप्युक्तस्थले ऽव्याप्तिर्नास्तीत्याशय ऊनीयते । अथ विशि. टनिरूपित एवं समवायादिविशेष्याविरोधिनो विशिष्टाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धः शुद्धसमवायादेस्तथात्वे दण्डा- घुपलक्षितपुरुषादिमत्त्वविरोधिताहशपुरुषाद्यभावात्तदविरोधितद्वि- शिष्टपुरुषाद्यभाववैलक्षण्यानिर्वाहात् न च तदुपलक्षितपुरुषा. घभावस्य स धर्मो न प्रतियोगितावच्छेदकः अपि तु प्रतियोगितासमानाधिकरण प्रतियोगितावच्छेदकस्यैव प्रतियोगिनि विशेषणत्वादतादृशस्यैव चोपलक्षणत्वादिति ता- शाभावयोर्विशेष इति वाच्यम् उपलक्षणेन दण्डादिना व्यावृत्त- प्रतियोगिनिष्ठप्रतियोगितायां पुरुषत्वादेरतिप्रसक्ततया तन्मात्रे तदवच्छेदकतायाः पर्याप्त्यसम्भवेन दण्डादेरपि तदवच्छे. दककोटाववश्यमन्तर्भावात् अत एव पुरुषादिमात्रेण द. ण्डाधुपलक्षितपुरुषाद्यभावस्य न न विरोधः तदवच्छिन्नाभा. वस्यैव तद्विशिष्टाभावत्वे सत्तान्यपृथिवीसमवेतशून्यं वायुत्वादि- त्यादौ ग्रन्थकृतां कूटघटितलक्षणातिव्याप्तिदानमाप विरुध्येत पृथिवीसमवेतत्वविशिष्टाभावस्य वाय्वादौ सत्त्वेन वायुत्वादस्तत्र साध्ये सद्धेतुत्वात् तथा च प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासा. मानाधिकरण्याविवक्षायामपि नातिव्याप्तिः प्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्धेन गुणादेविशिष्टसत्तानधिकरणत्वादिति चेन्न विशिष्ट निरूपितसम्बन्धस्य विशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं सर्वत्र न सम्भवतीति प्रागुक्तत्वात् अगत्या विशिष्टाभावप्रतियोगिता विशेषणान्तर्भावेन पर्याप्ता उपलक्षिताभावप्रतियोगिता तु दण्डा दिरूपावच्छेदकोपलक्षितविशेष्य एव पर्याप्तत्युपगम्य तयोर्विशे. षस्योपपादनीयत्वात् विशिष्टस्यातिरिक्ततामते विशिष्टसत्ताभावः सहजत एव प्रतियोग्यसमानाधिकरण इत्युभयसाध्यकानुसरणम ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२५ नातिप्रसन्न इति हेतुमति विशिष्टाभावादेः शुद्धप्रतियोगिसामा. नाधिकरण्येपि विशिष्टप्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेण भ्रमानुमितिजनकपरामर्शस्य प्रमात्वप्रसङ्ग इत्यर्थः व्याप्यवृत्ति- साध्यकेऽपि प्रतियोगिवेयधिकरण्यावगाहिपरामर्शस्यानुमितिहे- तुतया उक्तसाध्यस्य व्याप्यवृत्तित्वेऽपि नातिप्रसङ्गाप्रसक्तिः। ननु मुर्तत्वाहिहेतौ भूतत्वादिविशिष्टमूर्तत्वत्वादिरूपतंदुभयत्वा. वच्छिन्नस्यैव व्याप्तिन तु तदुभयवृत्तिबुद्धिविशेषविषयत्वरूप- तदुभयत्वावच्छिन्नस्य तथा च विशिष्टसत्तातिरिक्ततामते वि. शिष्टसत्तादिसाध्यकजात्यादिहेताविध उक्तोभयसाध्यकमूर्तत्वादि- हेतावपि यथाश्रुतप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यनिवेशपक्षे नातिव्या- प्तिप्रसक्तिरित्याभिमानं न चेत्यादिना निराकरोति न चति । सहजत एवं प्रतियोगिपदस्य तत्त्वावच्छेदकविशिष्टपरता विनैव उभयत्वम् उभयव्यवहारविषयतावच्छेदकं न विशिष्टत्वात् एकविशिष्टापरत्वात् अनतिरिक्तम् अभिन्नम् अतिरिक्तमित्यनुक्त्वा नानतिरिक्तमित्यभिधानम् । उभयपदार्थतावच्छेदकत्वावच्छेदेनाति- रिक्तत्वलाभाय नपदस्यानुयोगितावच्छेदकावच्छेदेनाभावांध- कन्वव्युत्पत्तेः तावता एकविशिष्टापरत्वमुभयनिष्ठव्यासज्यवृत्ति- धर्मश्च उभयपदार्थतावच्छेदकमस्तु न तन्मात्रं वक्ष्यमाणानुपपत्तेः प्रकृते च उभयत्वमेकविशिष्टापरत्वमेवेति शङ्काव्युदासः । अत्र हेतुः वैशिष्टयविरहेपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति घटत्वपटत्वयोः सामानाधिकरण्यधिरहेपि तत्रोभयव्यवहारविष- यतावच्छेदकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादित्यर्थः अन्यथा तत्रोभयव्य- वहारानुपपत्तेरिति भावः । यद्यपि घटत्वपटत्वाभयमितिप्रती. तो कालिकसम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टयस्य विषय. तासम्भवः तथापि वाच्यत्वघटत्वोभयं समवेतमित्यादिप्रतीति- व्यवहारविरहेण उभयं समवेतमिति प्रतीतिव्यवहारयोः समवा. यिसमवेतत्वरूपवैशिष्टयविषयताया अभ्युपगन्तव्यतया घटत्वप- टत्वोभयं समवेतमित्यादौ तारवैशिष्ट्याप्रसिधा व्यासज्यवृत्ति- धर्म एव विषय इति भावः । तथा च तदनुरोधेन व्यासज्यवृत्तिधर्म- विशेषस्य उभयव्यवहारविषयताया आवश्यकत्वे एकविशिष्टापर- त्वस्य तथाव्यवहारविषयत्वमप्रामाणिकमिति न भूतत्वमूर्तत्वाभय ·४२६ अनुमानगादाधर्याम् वान् मूर्तत्वादित्यादावेकविशिष्टापरत्वस्य साध्यतावच्छेदकत्व- प्रसक्तिस्तथा सत्यनुमितेरुभयवानित्याकारकतानुपपत्तेरिति नि- यूंढम् । ननु मूर्नत्वाधिकरणे मनसि भूतत्वमूर्तत्वोभयं नास्तीति बुद्धरेकविशिष्टपराभावावलम्बनेनैवोपपत्तिः मनसि प्रतियोगि सत्त्वेनामयवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावासत्त्वादिति क्वचिदेकविशिष्टा- परत्वस्यापि उभयव्यवहारविषयतावच्छेदकत्वमावश्यकमित्यत आह नवेति । तदवच्छिन्नाभावः प्रत्येकाधिकरणवृत्तिरुभयव्यवहार. विषयतावच्छेदकावच्छिन्नाभावः तवच्छिन्नाभावात् एकविशिष्टा- परत्वावच्छिन्नाभावात् नानतिरिक्त इति विपरिणतेन सम्बन्धः प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टेनैव प्रतियोगिना ऽभावस्य विरोधादे. कस्याधिकरणपि व्यासज्यवृनिधर्मावच्छिन्नाभावसत्त्वे बाधका- भावात् इति भावः। एतेन मूर्नत्वस्य व्यासज्यवृत्त्युभयत्वावच्छिन्न- व्यभिचारितापि व्यवस्थापिता आवश्यकश्च एकाधिकरण व्या- सज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्ननदभावः अन्यथा समवायघटितसामानाधि- करण्येन घटत्वादिविशिष्टपटत्वाद्यप्रसिद्धया घटादो लमयायन घटत्व पटत्वोभयं नास्तीतिप्रतीतरनुपपत्तेरता समवायसामवंतत्वरूपचौरी ट्यावच्छिन्नाभावस्यैव विषयतायाः स्वीकरणीयत्वात् । अन्यथा ए. ककालीनत्वादिरूपवैशिष्ट्याच्छिन्नस्य घटत्वादः समवायेन घटादौ सत्त्वेन तादृशप्रतीत्यनिर्वाहादित्याह वैशिष्टयविरहेपि घटत्वपटत्वयो रुभयत्वेनाभावस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति । ननु तथापि व्यासज्य वृत्तिनिरुक्तोभयत्वेन साध्यत्व न मूर्तत्वस्य व्यभिचारिता सम्भवति एकप्रतियोगिपत्यपि अभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया मूर्त त्वाधिकरणे मनसि उभयाभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभा. वात् हेतुमति प्रतियोगियधिकरणस्यैव साध्याभावस्य व्यभिचार त्वात् व्यभिचारलक्षणेपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधि करण्यपर्यन्तस्यानिवेशादित्याशङ्कां निरस्यति न च तत्रेत्यादिना व्याप्तिरेव व्याप्तिरिव तथात्वपीति मूर्तत्वस्य मनसि सत्त्वेपीत्यः र्थः । उभयत्वेनेति उभयत्वविशिष्टवत्ताया मनस्यसत्त्वादित्यर्थः । तथा च तत्रोभयत्वविशिष्टवैशिष्टयविषयकानुमितेभ्रमतया तत्प्रयो जकहे तोर्न सद्धेतुत्वस्वीकारसम्भवः अत एव व्यभिचारलक्षणेपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यपर्यन्तमेव निवेश्यमि- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२७ ति भावः । एकाधिकरणे उभयत्वविशिष्टासत्त्वे मानमाह नात्रो- भयमितीति । अत्रोभयमिति प्रतीत्यभावो न हेतुतयोक्तः उभयत्वे. नकस्य सत्त्वोपगमपि उभयत्राधिकरणवृत्तितायास्तादृशप्रतीति- विषयतया एकस्मिन्नधिकरणवृत्तित्वाभावेन ताशप्रतीतभ्रंमत्व- स्यावश्यकत्वात्ताशप्रमाविरहोपपत्तेः । ननु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यम्याभावविशेषणत्वे लक्षणे ऽत्यन्तपदवैयर्थ्य धूमाद्यधिकरणनिष्ठवह्नयादिभेदस्य प्रतियोगिस मानाधिकरणत्वेनैव साध्यतावच्छेदकस्य तत्प्रतियोगितावच्छे. दकताया अकिशिकरत्वात् इत्याशङ्कया साम्प्रदायकोपदर्शि- तनत्यन्तपदप्रयोजनमाह अत्यन्तपदं चेति । (दी०) अत्यन्तपदं चात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसा- मानाधिकरण्यस्यात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगितायाश्च लाभा- य अन्यथा सर्वस्वैवाभावस्य स्वसमानाधिकरणाभावान्तराभि- नत्वात्तद्भेदस्य च स्वस्वरूपानतिरिक्ततया प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यस्यैव दुर्लभत्वापत्तेः । सर्वेषामेवाभावानां हेतुसमाना- धिकरणात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसमानाधिकरणात्यन्ता- भावान्तरात्मकस्य स्वभेदस्य प्रतियोगित्वात् अभावसाध्यका- व्याप्तश्चेति सम्प्रदायविदः। (गा०) अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्येति लाभायत्यग्रिमणान्वयः स्वं यस्य प्रतियोगिनो ऽत्यन्ताभावस्ताद- शप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यपर्यन्तस्याभावविशेषणलाभायत्यर्थः अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगिताया इति प्रतियोगितानवच्छ. दकेत्यत्र या प्रतियोगिता निविष्टा तत्रात्यन्ताभावत्वरूपानुयो- गितानिरूपकत्वविशेषणस्य लाभायेत्यर्थः । क्रमेण व्यावृत्तिमाह अन्यथेति सर्वस्येवाभावस्थति हेतुसमानाधिकरणाभावत्वे. नोपादेयस्य सर्वस्य गोत्वाद्यभावस्येत्यर्थः स्वसमानाधिकरणाभा- वान्तरभिश्चत्वात् स्वं यस्य समानाधिकरण तादृशघटत्वाभा- वभदवत्वादित्यर्थः । स्वरूपानतिरिक्तत्वात् गोत्वाद्यभावरूपाधि. करणस्वरूपत्वादभावाधिकरणकाभावप्रतियोगिकाभावस्याधिकर ·४२८ अनुमानगादाधर्याम् णीभूताभावस्वरूपतेति सिद्धान्तादिति भावः । प्रतियोग्यसमानाधि. करणाभावस्य दुर्लभत्वापत्तरिति । गोत्वाधभावानामत्यन्ताभाष. त्वनिरूपकगोत्वादिरूपप्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वेपि स्वनिष्ठभेद- त्वनिरूपकघटत्वाद्यभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वनियमादिति भावः । न च भावस्वरूपस्यैवाभावस्य तादृशत्वं सुलभमिति वाच्यं नस्यापि स्वसमानाधिकरणभदभिन्नत्वेन तद्दोषतादवस्थ्यात् भेदभेदस्यानवस्थाभयेनाधिकरणस्वरूपत्वाङ्गीकारात् । प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यनिवेशे सर्वत्र न ताशाभावाप्रसिद्धिः किन्तु विशेषणताविशेषेण साध्यता. स्थले तन्मतेऽभावे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिक त्वस्य निवेश्यत्वात् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य तत्र निवेशेऽपि तत्रैव तदप्रसिद्धिद्रव्या। अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामाना. धिकरण्यनिवेशेपि सर्वेषामेवाभावानां किञ्चिद्विशिष्टस्वाभावादि. रूपात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनियमात् तद. समानाधिकरणाभावाप्रसिद्धः । यादृशप्रतियोगितेत्यादिना वक्ष्य. माणरीतेरनुसरणे प्रतियोगिन्यत्यन्ताभावत्वनिरूपकत्वनिवेशवै. यर्थ्यमत्रास्वरसयीजमेव । हेतुसमानाधिकरणेति । हेतुसमा नाधिकरणस्य भेदत्वनिरूपकाभावान्तररूपप्रतियोगिसमानाधि- करणत्वेपि विवक्षितात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामानाधि. करण्यवान् गोत्वाभावादिर्घटत्वाभावादिरूपसाध्यस्य तनिष्ठस्वभे- दाकस्य तस्य प्रतियोगित्वादित्यर्थः । अभावसाध्यकेति घ. टत्वाभावादिसाध्यकपटत्वादिसाधनेत्यर्थः । अत्यन्ताभावत्व निरूपकप्रतियो मतानिवेशेपि सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसाध्याभाव. प्रतियोगितावारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवे. शोन्ये एतद्विशेषणमनकं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियो. ग्यसामानाधिकरण्यं निवेश्य सम्बन्धान्तरावच्छिन्नाभाववारणेपि सर्ववेवाभावेषु उक्तरीत्याऽत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोग्यसामान धिकरण्यस्यापि सत्वेन प्रकृतप्रतियोगितावदसामानाधिकरण्य स्यैव मिवेशनीयतया साध्यानिष्ठप्रतियोगिताश्रयासामानाधिकर एमस्य सद्धत्वधिकरणवृत्तित्वविशिष्टाभावे ऽसत्त्वेनाव्याप्त्यप्रस तिरित्यस्वरसबीजम् ॥

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४२९ सम्प्रदायानुमतात्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगितानिवेशपक्षे इतिव्याप्तिमाशङ्कते अथेत्यादिना । (दी०) अथ यदा गोत्वं तदा गौरित्यत्रातिव्याप्तिः प्रलय- स्य गोध्वंसवत्त्वेन गवात्यन्ताभावानधिकरणत्वात् । संसर्गा- भावमात्रोक्तावपि यदा स्पन्दः तदा धनुकं यदादृष्टं तदा जन्य ज्ञानं दुःखं वा यदा तस्यादृष्टं तदा तदीयं ज्ञानमित्यादावतिव्या. प्तिः । घणुकत्वादेर्वणुकादिशून्यखण्डप्रलयादिनिष्ठध्वंसप्राग- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । न हि तयोः सामान्याभावत्व- वादिमतेऽपि एकविशेषप्रागभावविशेषान्तरध्वंसवत्यपि समये तत्सामान्यावच्छिन्नध्वंसमागभावयोः सम्भव इति चेन्न प्रतियोगिमत इव ध्वंसादिमतोऽपि कालस्यात्यन्ताभाववत्वे- ऽविरोधात् । अन्यथात्यन्ताभावस्य कालमात्राटत्तित्वप्रसङ्गा- त् । इयांस्तु विशेषो यदेकस्य देशभेदावच्छिन्नं तथात्वमपरस्य तु स्वरूपावच्छिन्नमिति देशे कालस्येव कालेऽपि देशस्या- बच्छेदकत्वात् । तच्छ्न्ये च काले तदभावस्य प्रतियोग्यस- मानाधिकरणत्वात् । ( गा० ) यदा गोत्वमिति कालिकसम्बन्धेन गोगोत्वयोर्हेतुसा- यत्वलाभाय गोमानयं गोत्वादिति प्रतिशाहेतू अनभिधाय कालिकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिबोधकदाप्रत्ययघटितोदाहरणाभिधा- मेवमपि । प्रलयस्येति व्यभिचारनिरूपकहेत्वधिकरणस्येत्यादिः वंसवत्त्वेनात्यन्ताभावानधिकरणत्वादिति प्राचामनुमतं ध्वंस. गभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वमादृत्य एतदेवाग्रे निराकृत्य माधेयम् । अथ कालिकसम्बन्धेन ध्वंसादिमत्यपि काले त्यन्ताभाववृत्ताबविरोधः महाकालादौ समवायादिसम्बन्धेन पात्यन्ताभावस्य सर्वानुमतत्वात् न च कालिकसम्बन्धाव- छन्नगवात्यन्ताभावस्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नगोध्वंसात्यन्ताभाव. पताया अत्यन्ताभावस्य त्रितयप्रतियोगिकत्वमङ्गीकुर्वाणः प्रा.

·अनुमानगादाधर्याम् चीनैरुपगमात् कालिकसम्बन्धरूपप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन गोध्वंसवति तत्सम्बन्धावच्छिन्नगवाभाववृत्तिन तेषामनुमतेति वाच्यम् । एवमपि कालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिमत्यपि तेन सम्ब. न्धेनात्यन्ताभावस्य कालिकसम्बन्धेन वृत्तावविरोधात् नेन सम्बन्धेन प्रलये वर्तमानमत्यन्ताभावमादायातिव्याप्तिवारणसम्भ वात् अभावस्य सम्बन्धविशेपनिवेशे प्रयोजनाभावात् न च प्रतियोग्यसामानाधिकरण्येनाघटितापि व्याप्तिरनुमित्यौपयिकी तद्विशेषणानुपस्थितिदशायामप्यनुमितरानुभाविकनाया वक्ष्यमा णत्वात् । तत्र चाभावस्य सम्बन्धविशपोऽवश्यं प्रवेश्यः अ न्यथा हेतुमति कालिकादिसम्बन्धेन वर्तमानं साध्याभावमादा याव्याप्तेरिति ताशव्यारेवोक्तस्थले प्रमात्वप्रसङ्गपरोऽयं ग्रन्थ इति वाच्यं यत्र हेतुमति साध्याभावः कालिकसम्बन्धन वर्तते ना प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्त्यैव सद्धेतुमानिर्वाहात् प्रति योग्यसामानाधिकरण्यागर्भव्याप्तिग्रहत्य तत्र भ्रमत्वोपगम क्षतिवि रहात्तादृशव्याप्तावप्यभावस्य सम्बन्धविशेषावशात् । मैवं प्रतियो ग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशायां सत्तावान् द्रव्यत्वादित्या दावप्यभ्रान्तस्यानुमिनिरनुभवसिद्धा तदनुरोधेन भावसाध्यके दै शिकविशेषणताविशेषण हेतुमद्वृत्तित्वगर्भाया अपि व्याप्तेरनुमि तिप्रयोजकता वाच्या तथा सति ताशव्याप्तिप्रमामादायोक्त स्थले ऽनुमितिप्रसङ्गपरतया एतद्ग्रन्थस्य सामञ्जस्यात् न र प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्तावभावस्य सम्बन्धविशंषा निवेशादभावीयसम्बन्धविशपागर्मप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यगर्भ व्यभिचारग्रहविरोधित्वनैव प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यगर्भतदा भव्याप्ती अनुगमय्य तयारवानुमित्यौपयिकताया वक्तव्यतय ऽभावीयसम्बन्धविशेषघटितव्याप्तिग्रहस्य तादृशव्यभिचारग्रह प्रतिवन्धकतया तादृशव्याप्तेर्नानुमिन्युपयोगितानिर्वाह इ। घाच्यं ताशव्याप्तिसंग्रहायैवाभावीयसम्बन्धविशेषघटितप्रति योग्यसामानाधिकरण्यघटितव्यभिचारग्रहविरोधित्वेन व्याप्त नामनुगमनीयत्वात् तावताप्यभावीयसम्बन्धविशेषाघटितप्रति योग्यसामानाधिकरण्याघटितव्याप्तः संग्रहसम्भवात् एवं स त्यव्यावर्तकाभावीयसम्बन्धघटितप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघाट ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४३१ व्याप्तिज्ञानादपि अनुमितिः स्यादितिचेत् । इष्टमेवैतत् एवं पति प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यभर्भाभावीयसम्बन्धविशेषघटित. याप्तिप्रमातोप्युक्तस्थले ऽनुप्तितिप्रसङ्गो दुर्वार इति चेत् का. तिरस्माकम् । वस्तुतस्तु दीधितिकृता स्वयं निष्कर्षणीयहनुमति तियोग्यनधिकरणत्वनिवेशकल्पे प्रतियोगिव्यधिकरणत्वघ- देतव्याप्तावभावीयसम्बन्धविशेपनिवेशस्य निष्प्रयोजनत्वेपि प्र. तेयोग्यनधिकरणवृत्तित्वविशिष्टस्य हेतुमद्वृत्तितागर्भयथाश्रुत- याप्ती तदीयसम्बन्धविशेषनिवेशनमावश्यकम् । अन्यथा संयोगी व्यत्वादित्यादौ प्रतियोग्यनधिकरणगुणादिवृत्तित्वविशिष्टस्यापि योगाधभावस्य कालिकसम्बन्धन हत्वधिकरणकालवृत्तितया व्याप्तिप्रसङ्गात् एकसम्बन्धेन एकाधिकरणवृत्तित्वविशिष्टस्या- पसम्बन्धेनाधिकरणान्तरवृत्तित्वात् प्रतियोगिसामानाधिकर. याभावनिवेशकल्पपि गुणादी तद्विशिष्टस्य संयोगाद्यभावस्य का. लकसम्बन्धेन कालवृत्तित्वात् तत्कल्पप्यव्याप्रावश्यकत्वात् न च तियोगिसामानाधिकरणयविशिष्टस्य तस्य कालवृत्तित्वे प्रतियोगि- नामानाधिकरण्यामार्वावशिष्टम्य न तद्वृत्तित्वसम्भवः भावाभाव. चशिष्टस्य एकाधिकरणवृतित्वे प्रतियोगितामानाधिकरण्याभाववि- शष्टसंयोगायभावस्यैव दशिकविशंपणतयापि द्रव्यवृत्तित्वप्रसझा- देति वाच्यं विशिनावाभावयोः कालिकसम्बन्धेनकाधिकरण- तितावत् भावाभावविशिष्टस्यापि कालिकसम्बन्धन एकत्र वृत्ती वरोधाभावात् । यद्यपि अभावस्य देशिकविशेषणतासम्वन्धानवशे भावसाध्य व्यभिवारिणि भावस्य देशिकविशेषणतानभ्युप. मे ऽतिव्याप्त्या साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनि. शे समवायसम्बन्धावच्छिन्नजात्यभावसाध्यके जातित्वादिहे- विव्याप्तिर्जात्यादिरूपहेतुमति तादृशसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्धः थापि साध्यनिरूपित प्रतियोगितावच्छदकसम्बन्धातिरिक्तसम्ब. धेन या साध्याभावस्य वृत्तिस्तदन्यहेतुमद्वृत्तः प्रकृतप्रतियो. गतानिरूपितानुयोगितावच्छेदकसम्बन्धन हेतुमति वृत्तेर्वा ऽभा- विशेषणत्योपगमान्न दोषः उक्तस्थले हेतुमति काले कालविशे. वृत्तित्वविशिष्टनित्यस्यात्यन्ताभावस्य प्रसिद्ध्यातिव्याप्तिसङ्गतिः । त्यन्ताभावत्वघटकानित्यत्वांशं परित्यज्य ध्वंससाधारणसंस- ·अनुमानगादाधर्याम् गाभावत्वनिवेशे महाप्रलये गोत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियो. गिताकध्वंसोपगन्तृमते ध्वंसमादायोक्तस्थलातिव्याप्तिःशक्यते वा. रयितुमित्याशङ्कयाह संसर्गाभावेति । दैशिकविशेषणतयापि ध्वंस. स्य कालवृत्तित्वमित्याशयेनोक्तशङ्कासङ्गतिः अन्यथा ऽभावस्य तारशसम्बन्धेन वृत्तिनिवेशे ऽत्यन्ताभावमिव ध्वंसमादायाति. व्याप्तर्दुारत्वात् न च प्रतियोग्यधिकरणमहाकाले गोध्वंसस्य दैशिकविशेषणतासत्त्वेपि प्रतियोग्यनधिकरणप्रलय तस्य तादृश सम्बन्धो प्रामाणिक इति वाच्यं यदुपाधिविशिष्टस्य प्रतियो- ग्यधिकरणत्वं तदन्योपाधिविशिष्टस्यैव महाकालस्य तदभावा. धिकरणतया महाकालस्य दैशिकविशेषणतया ध्वंसवत्त्वे प्रल- यात्मकोपाधेरपि तारशसम्बन्धेन तदाधारताया आवश्यकत्वात अन्यथा प्रलये गौर्नास्तीति व्यवहारानुपपत्तेः । अथवा निष्कर्ष णीयप्रतियोगिवैयधिकरण्यकल्पाभिप्रायेणेदं तत्कल्पे प्रयोजना- भावादभावे वृत्तिविशेषानिवेशात् । न चाभावे वृत्तिविशेषानि- शे कालिकसम्बन्धेन गवात्यन्ताभावस्यापि प्रलयवृत्तेः सं. सर्गाभावमात्रपरत्वोक्तिविरोध इति वाच्यं प्रतियोगितावच्छे दककालिकसम्बन्धेन तत्प्रतियोगिनो ध्वंसस्य हत्वधिकरणे ऽबाधात् गवात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावात् ध्वं सस्य तत्प्रतियोगिनो ऽत्यन्ताभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकदैशिक विशेषणतासम्बन्धेन काले ऽसत्त्वात् प्रतियोगिवैयधिकरण्यमक्षतमे व । यदा स्पन्द इति । अत्र च व्यभिचारनिरूपकाधिकरणं खण्डप्रलयो जन्यद्रव्यानधिकरण तस्मिन् द्यणुकासत्त्वात् पुनर्वाणुकोत्पत्त्यनुरोधे- न परमाणूनां स्पन्दस्वीकारस्यावश्यकत्वात् तथाच हेत्वधिकरणे तत्र यणुकसामान्यध्वंसप्रागभावयोरसत्त्वादतिव्याप्तिरिति भावः । द्यणुः। कनाशानुगुणकियाया उत्तरसंयोगनाश्याया अधिकरणे चरमपर माणुसंयोगनाशरूपमहाप्रलयपूर्वतृतीयक्षणे यणुकसामान्यध्वंस: सत्त्वादत्राप्यतिव्याप्तिनं विचारसहेत्यतो यदादृष्टमिति । शानत्व मात्रेण साध्यतायां प्रलये ईश्वरीयशानसत्त्वादयं सद्धेतुरेवेत्वतो जन्यामिति । नित्यसुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरित मते खण्डप्रलयेपि मु तात्मनि जन्यज्ञानसत्त्वात् सद्धेतुत्वं सम्भवतीति अतो दुख पति । जन्यमानं प्रत्यदृष्टस्य हेतुतया महाप्रलयाव्यवहितप्राक्क्ष) ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । णेऽपि तजनकीभूतादृष्टस्याऽऽवश्यकत्वमिति तदा जन्यज्ञानत्व- मुखदुःखत्वाद्यवच्छिन्नध्वंसमत्त्वात्रोपर्दाशतस्थलयारतिव्याप्तिः स. म्भवतीत्यतः स्थलान्तरमाह यदा तस्योत । यदात्मसमवेतादृष्टं न प्रलयजनकं स तत्पदन विवक्षितः। व्यभिचारश्चाऽत्र खण्डप्रलये सुषु- त्यादौ च बाध्यः । खण्डप्रलयनिष्ठयणुकादिध्वंसस्य झणुकत्वादिरू- पसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वासम्भवं व्युत्पादयति नही- ति । तयोः ध्वंसप्रागभावयाः । सामान्याभावत्वमपि सामान्यधर्मा. वच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमतेपि ध्वंसप्रागभावारत्यन्ताभावाविरो- धित्यमते न तयोस्तथात्वामत्यतत्मूचायत मतपीति । एकावशेषात। एकावशेषप्रागभाववाते न सामान्यावच्छिन्नध्वंसस्य विशेषान्तर- ध्वंमति न सामान्यधर्माच्छन्नप्रागभावस्य संभव इत्यर्थः अन्यूनानतिरिक्तवृत्तिधर्मस्यवावच्छदकतया तत्कालीनध्वंसादि. प्रतियागिताशून्यानागतादिपदार्थसाधारणस्य तादृशप्रतियो. गितावच्छेदकत्वासंभवादिति भावः । यद्यप्येवं महाप्रलयवृत्त- यापि गोध्वंसाः प्रत्येकमकैकगांव्यक्तिमात्रवृत्तिप्रतियागिता- का इति न कस्यापि ध्यसम्य प्रतियोगितायाः समनियतं गोत्वं तथापि चरमध्वंसस्य यावद्गोप्रतियागिकत्वोपगमे त. प्रतियोगितावच्छेदकत्वं गोत्वम्य संभवतीत्यभिप्रायण संस- गाभावत्वनिवशे पूर्वोक्तस्थलमुपेक्ष्य घणु कादिसाध्य कस्पन्दादि- हेतुकस्थले प्रतिव्यातिभिहिना । वस्तुनम्तु ध्वंसप्रागभा- घयायधिकरणप्रतियागिकत्वविरहाचरमगाध्वंसस्यापि यावदो- प्रतियोगिकत्वं न संभवतीति ध्येयम् । विरोधिनः प्रतियागि- नो ऽधिकरण काल एव चेदभावा वर्तत तदा सुतरां ध्वं. सप्रागभाववति कालं प्रलयादावसो वन्त इति सूचनाय प्रतियोगिमत इवति दृष्टान्तः । विरोधाभावात् बाधकाभावात् तथा च हवधिकरणे प्रलयादी गोत्वाद्यवच्छिन्नाभावसत्त्वान्नाक्त- थिले तिव्याप्तिरिति भावः । न च प्रलये गावाद्यांच्छन्नाभा- वा ऽप्रामाणिकः प्रत्यक्षायोगादनमानस्याऽप्रयोजकन्वादिति धा. ध्यं प्रलये गौनास्तीति शब्दस्यैव प्रमाणत्वात् न हि ताद- शवाक्यस्याप्रामाण्यं कश्चिदुपैति न च ध्वंसादिग्व तत्र न. प्रों नात्यन्ताभाव इति वाच्यम् अन्वयितावच्छेदकसमानाधिकर- ·अनुमानगादाधर्याम् णप्रतियोगिताकाभावमात्रस्य नत्रा प्रतिपादने ऽतिप्रसङ्गात्तदलित अप्रतियोगिताकाभावबोधकताया एव तस्य व्युत्पन्नतयाऽत्यन्ताभ वमात्रस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमते ध्वंसादेन प्रतिपादनासम्भवात् । अन्यथा-प्रतियोगिमति तद्वंसप्रागमावा च काले कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यात्यंताभावस्य वृत्ती अत्यन्ताभावस्य तादृशात्यन्ताभावस्य । कालमात्रावृत्तित्वे दैशिकविशेषणतयेत्यादिः । ननु ध्वंसप्रागभाववात अत्न्यताभार वृत्तौ तस्य तदविरोधितावत् प्रतियोगिमति तवृत्त्या तस्य प्रतिय ग्यविरोधिताप्यापद्यताविशेषादित्यत आह इयास्त्विति । एकर प्रतियोगिमतः कालस्य । देशभदावच्छिन्नम् प्रतियोग्यनवच्छेद देशावच्छिन्नम्। तथात्वम् दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन कालिकम धावच्छिन्नात्यन्ताभाववत्त्वं तथा च प्रतियोग्यभावयोरकावच्छेद एकत्रावर्तमानत्वरूपविरोधित्वं तावताप्यक्षतमति भावः । अप स्य ध्वंसादिमतः । स्वरूपावच्छिन्नम् ध्वंसाधिकरणतावच्छेदः रूपावच्छिन्नम् तथात्वमित्यनुपज्यते । तथा च एकावच्छन्द एकत्र वर्तमानतया ध्वंसाद्यविधित्वमत्यन्तामावस्यति भावः । न काले वृत्तौ देशस्यावच्छंदकत्वे कि मानमत आह देश काल वेति यथा देशे शिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य वृत्ता कालम्या: च्छेदकत्वमिदानीमत्र गौास्तीत्यादिप्रतीतिवलात तथा कालिका म्बन्धावच्छिन्नाभावस्य वृत्तावपि देशविशेषस्यावच्छेदकत्वं त विधप्रतीतिबलादेव तादृशप्रतीतः कालावच्छेदेन देशवृत्तिर्देशा च्छेदेन कालवृत्तिा विषय इत्यत्र विनिगमकाभावात् अवच्छेद त्वाधिकरणत्वयोरेव सप्तम्यर्थत्वादितिभावः । प्रतियोगिमत्य काले गवात्यन्ताभावस्य वृत्तौ तस्यासमानाधिकरणान्तन वा णात् कथं तमादायोक्तातिव्याप्तिर्वायत इत्यत आह तच्छ्न्येति प्रतियोगिशून्ये प्रलयादावित्यर्थः तदभावस्थगवात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वात् प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभाववत्त्वा सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितामत एवं प्रतियोगिसामानाधिः रण्याभावस्थाऽभावविशेषणत्वात् अन्यथा सयोगी सत्त्वादित्यादा तिव्याप्तिः तस्य व्याप्यवृत्तितापक्षे च प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वस पनिवेशनीयतया प्रलयादिवृत्तिगवात्यन्ताभावस्यान्यत्र प्रतियोगि ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । समानाधिकरणत्वेपि लक्षणघटकत्वाच्याघातादिति भावः । संसर्गाभावत्वतद्धटितात्यन्ताभावत्वयोाप्तिघटितत्वनानवस्था- पाशङ्कत न चेति । 3150 ( दी० ) न च संसर्गाभावविशेषोऽत्यन्ताभावः । ससर्गा. भावत्वं च संसर्गारोपजन्यप्रतीतिविषयाभावत्वरूपं जन्यताघट- कनियमघटितामति वाच्यम् । तद्वदन्यावृत्तित्वरूपनियमस्य तत्र घटकत्वात् । एवं नियमान्तरस्यात्र प्रवेशेऽपि न क्षातेः व- क्ष्यो च नियमाघटिनमपि संसाभावादिलक्षणमनुपदमेव च विवेचायष्यते संसर्गाभावत्वप्रवेशे प्रयोजनविरहोऽव्याप्तिश्च । (गा०) संसर्गाभावविशेषः सदातनसंसर्गाभावः । संसर्गारोपः तादात्म्यातिरिक्त सम्बन्धन प्रतियोग्यारोपः । तद्वदन्यावृत्तित्वे- नि । स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन तद्वतोऽन्यस्मिन् वर्तते य. नदन्यत्वंत्यर्थः । तत्र जन्यत्वं । पाठ्यर्थे सप्तमी । नियमान्तर- स्य विशिष्टधीव्यावृत्तविशिष्टधीनियामकत्वरूपसम्बन्धत्वघटक- नियमस्य । अत्र संसर्गाभावत्वशरीर । न क्षतिरिति । तद्वदन्या- वृत्तित्वरूपनि यमस्यैव तत्र प्रवेशनीयत्वादितिभावः । स्वमते नि. यमानन्तभावस्यानुपदं वक्ष्यमाणत्वादाहुरित्युक्तम् । नियमाघटि- तमिति । आरोपस्याभावबुद्धिहेतुताया नियुक्तिकत्वात्तादात्म्याति- रिक्तसम्बन्धावछिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वस्यव संसर्गाभावत्वरूप. स्वादितिभावः । प्रयोजनविरह इति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन या. दृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वं हेतुमतस्तादृशप्रति. योगितानवच्छेदकत्वस्य निवेशनीयतया ज्योन्याभावत्वादिनिरूपक प्रतियोगितामादाय दोपाप्रसक्तेरितिभावः । प्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरण्यानिवेशकल्पमाभिप्रेत्याह अव्याप्ति. श्चति। तन्मते सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसाध्याभावमादाय दोषवारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया एव निवेशनीयत- या तादात्म्यसम्बन्धेन यत्र साध्यता तत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- पच्छिन्नसंसर्गाभावप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या ऽव्याप्तिरप्यापद्यत इत्यर्थः ।

·अनुमानगादाधर्याम् ( दी० ) अथ ज्ञानवान् द्रव्यत्वात् विशेषगुणवान् मनो. न्यद्रव्यत्लान जातिमान् भाववादित्यादावतिव्याप्तिः साध्य. शून्यानामपि हेतुमतां विषयत्वविशेषणत्वैकार्थसमवायः साध्यव- स्वादिति चेत् । मैवम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिनो यदधिकरणं तत्सम्बन्धि वा तद्वृत्तित्वाभावस्योक्त वात् । भवति चैवमन्योन्याभावापि प्रतियोग्यसमानाधिकरणः । तद्विशिष्टस्य च हेत्वधिकरणवृत्तित्वं वाच्यं तन नाच्याप्यत्तिसाध्यकासं- ग्रहः । तद्वद्वृत्तिभिन्नत्वं तु नार्थः अव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्याभि- चारिण्यतिप्रमङ्गात् । (गा०) ननु विषयताया वृत्त्यनिगामकत्वे प्रतियोगियधिकरण्य सम्बन्धित्वानिवपक्षे नातिव्यासिरित्यत आह विशति । दि गुपाधीनां देशे वृत्ताववच्छदकत्वमेव न त्वधिकरणत्यमिति मते मनसो मृतत्वेपि न देशिकविशेषणतया ऽधिकरणत्वमिति द्रव्यत्वमात्रस्य हेतुत्व मनोरूपहं त्वधिकरण एव साध्याभावः प्र. तियोगिव्यधिकरण इति नातिव्याप्तिसम्भव इत्यता मनोन्यति । दिक्कालौ नेश्वरादतिरिच्यते इति मते सद्धतुरेवेन्यतः स्थलान्तरे नामाह जातीति । साध्यशून्यानामपीति । साध्यतावच्छेदकसम्ब. न्धेनेत्यादिः । एवं-अधिकरणत्वस्थान सम्बन्धित्वनिवश । अन्यो. न्याभावोपीति । तथा च न तादात्म्यसम्बन्धन साध्यतायामव्याप्ति रिति भावः । तद्विशिष्टस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यावच्छिन्नम्य। तेनेति । कपिसंयोगवान् पतद्वक्षत्वादित्यादौ कपिसंयोगाभाव पसाध्याभावस्य गुणादी प्रतियोगितामानाधिकरण्याभाववत्त्वाप हेत्वधिकरणीभूतवृक्षादेन कपिसंयोगसामानाधिकरण्याभावविशि- एकापसंयोगाभाववत्त्वं यत्र सामानाधिकरण्यविशिष्टवत्व तत्र तद, भावविशिट्राधिकरणत्वाप्रत्ययात् अतः साध्याभावो न लक्षण घटक इति नाव्याप्तिरिति भावः । हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रति योगिसामानाधिकरण्याभावनिवेशनेनाव्याप्तिवारणस्य स्वेपि मूलोपात्तहेतुसामानाधिकरण्यांशनिवेशवैयर्थ्यभिया सुकर- न ·सिद्धान्तलक्षणपकरणम् । तथा विवक्षितम् । सार्वभौमेनाहतं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघ- टकीभूताधिकरणावच्छिन्नहतुसामानाधिकरण्यस्याऽभावविशेषण- त्वमुपेक्ष्य उपाध्यायमते प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वरूपविशेषणवै. शिष्ट्यावच्छेदेन हेतुसामानाधिकरण्यरूपविशेषणवशिष्ट्यनिवेशन एव लाघवमित्यालोच्य तदनुयायिना दीधितिकारण प्रतियोग्यसा मानाधिकरण्यावच्छिन्नहेतुसामानधिकरण्यं निवेशितं यथाश्रृतमू- ललभ्यो ऽयमेवार्थः प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यहेतुसामानाधिकर- ण्ययोरुद्देश्यतावच्छेदकविधेयभावस्य विवक्षितत्वादुद्देश्यतावच्छ. दकविधेययोरवच्छेद्यावच्छेदकभावलाभस्य च व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य हेतुसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यरूपहेतुतावच्छदकावच्छिन्नसंयोगाभा- प्रादेः सत्त्वादिव्याप्यत्वासंगः सत्त्वादिसामानाधिकरण्यावच्छेदक- रूपवत्वस्य सत्त्वादिव्याप्तित्वादिति सार्वभौमोक्तदूषणमेतन्मते नि- विकाशं तादृशव्याप्तावनन पारिभायिकस्यैवावच्छदकत्वस्य विव- क्षितत्वात् अन्यथा विपयितासम्बन्धन घटत्वावच्छिन्नस्य ज्ञानत्वा देव्याप्यताया दुर्वारत्वात् तादशसम्बन्धन ज्ञानत्वादिसामानाधि. रण्य ज्ञानविषयतारूप घटत्वादेरवछदकत्वात् । नन्वव्याप्यवृत्ति- गाध्यकाव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिसमानाधिकरणभिन्नत्वरूपप्र. तयोग्यसमानाधिकरणत्वमेव निवश्यतां किमुक्तविवक्षया गुणा- । प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभाववतोऽपि कपिसंयागाभावादः नियोगिसमानाधिकरणभिन्नत्वविरहात् भेदस्याव्याप्यवृत्तित्वानु- गमादित्यत आह तद्वद्वत्तीति । प्रतियोगिमवृत्तीत्यर्थः नार्थः न तियोग्यसमानाधिकरणपदेन विवक्षितः । अव्याप्यवृत्तीति । कपि- योगी सत्त्वादित्यादावित्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । कपिसंयोगाभा. रूपसाध्याभावस्य द्रव्यादी प्रतियोगिसमानाधिकरणतया तद्भिन्न- विरहेण लक्षणाघटकत्वादिति भावः । अत्र च सामानाधिकरण्य- याव्याप्यवृत्तितायाः प्राम् स्वयं दूषितत्वात्प्रतियोगिसामाना- चकरण्याभावनिवेशपक्षेप्यतिव्याप्तिवारणमशक्यामित्येताहशानुप. त्तिमेव यद्वन्यादिकल्पान्तरानुसरणबीजतया व्याचष्टे अत्र चेति । ( दी० ) अत्र च सामानाधिकरण्यवतो न तदभाववत्वं ·४३८ अनुमानगादाधर्याम् प्रतीतेरन्यथैवोपपादितत्वादित्यस्वरसात् प्रतियोगिवैयधिकर. वेत्यादिविशेषणं वक्ष्मति तच हेत्वधिकरणे बोध्यं प्रतियो. ग्यनधिकरणीभूतहेत्वधिकरणकृत्यभावेति पुनरभावान्तार्थ- निष्कपः । (गा०) असामानाधिकरण्यनिवेशकल्पे चेत्यर्थः । इत्यस्वरसा. दित्यनेनान्वयः । प्रतीतः संयोगाभावे गुणे न संयोगसामानाधि- फरण्यमित्यादिप्रतीतेः । अन्यथा गुणादिनिष्ठसामानाधिकरण्याव. च्छेदकत्वाद्यभावविषयकतया । कापसंयोगी एतत्त्वादित्यादावपि कपिसंयोगाभायादिपसाध्याभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छ दकगुणादिवृत्तित्वावाच्छन्नतया लक्षणघटकतैवेत्यव्याप्तिरत माह तच्चेति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यं चत्यर्थः । हेत्वधिकरण हेत्वधिक रणनिरूपितं एतत्कल्प च पृथक् हेतुसामानाधिकरण्यं न निवेश्य मेवेति भावः । एवं च हेत्वधिकरणनिरूपित प्रतियोग्यनधिकरण वृत्तित्वमेवाभावे विशेषणं दयं न तु तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वमन तिप्रयोजनकत्वात् वृत्ती प्रतियोग्यनधिकरणनिरूपितत्वहत्वधि करणनिरूपितत्वयोर्निवेशापेक्षया तत्र हेत्वधिकरणनिरूपितत्वस्य निवशे च लाघवमित्यालोच्य तथैव निष्कर्षयति प्रतियोग्य नधिकरणीभूतति । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणेत्यर्थ तेन न दर्शितातिव्याप्तिः । (दी० ) ननु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कम्प चिनसामान्यस्य वा प्रतियोगितावच्छेदक यत्किञ्चिदवच्छिन्नस्य वा अनधिकरणत्वमुक्तम् आद्ये ऽव्याप्यवृत्तिसाध्यकाव्याप्ति एकपतियोग्यधिकरणस्यापि तयक्त्यन्तरानधिकरणत्वात् द्वि तीये संयोगसामान्याभाववान् द्रव्यत्वाभाववान वा सत्त्वादि त्यादावतिव्याप्तिः माध्याभाववतो द्रव्यस्य तत्प्रतियोगिसंयोग विशेषाभाववत्चात् नित्यत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वाभावात्मकत स्पतियोगिनोऽधिकरणत्वाच्च स्वाभावाभावात्मकस्य विशिष्ट ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४३९ स्याऽपि द्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वाऽनतिरेकात् तृतीये कपिसंयोगाभा. ववानात्मत्वादित्यत्राऽव्याप्तिः साध्यामावानां कपिसयोगानां गुणानामधिकरणस्यात्मनस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकगुणसामान्या- भावत्वावच्छिन्नाऽनधिकरणत्वात् । मैवम् । यादृशप्रतियोगि- तावच्छेदकांवच्छिन्नाऽनधिकरणत्वं हेतुमतस्तादृशप्रतियोगिता. ऽनवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । : (गा०) यस्य कस्यचिदित्यादिषष्टयन्तानामनधिकरणत्यमित्यनेना. स्वयः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचिदनधिकरण- स्वम् स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणप्रतियागिकदमा. प्रम् तत्सामान्यस्यानधिकरणत्वम् स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- प्राधिकरणवावच्छिन्नभेदः । प्रतियोगितावच्छेदकयत्किञ्चिदिति । प्रतियोगितावच्छेदकं तत्तद्यक्तित्वेन निवश्य तदवच्छिन्नाधिकरण स्वावच्छिन्नभदो वा विवक्षित इत्यर्थः । नव्यमते संयोगसामान्या. भावस्य केवलान्वयितया तत्र साध्य सत्तादिः सद्धतुरेवेत्यता द्रव्यत्वाभाववान् वेति । तत्प्रतियोगीति संयोगरूपमाध्याभावप्रति योगीत्यर्थः तत्तत्सयांगत्वावच्छिन्नाभावाभावस्य तत्तत्संयोगा- संयोगसामान्यानतिरिक्तत्वादिति भावः । द्रव्यत्वरूपाभावस्य एकव्यक्तिकतया व्यक्तिविशपाभावरूपप्रतियोगिसामानाधिकरण्यं घटत इत्यतस्तस्य किञ्चिद्विशिप्रस्वाभावरूपप्रतियागिसा. मानाधिकरण्यमाह नित्यत्वादीति । आदिना जन्यत्वादिपरिग्रहः । मनु विशिष्टाभावो विशिष्टस्येव द्रव्यत्वस्य प्रतियोगी न तु शुद्ध स्य तस्येति कथं शुद्ध द्रव्यत्वस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुप- पत्तिरित्यत आह स्वाभावति । न च सवस्यवाऽभावस्य पूर्व क्षणादिवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्र. तियोगिव्यधिकरणाभाव प्रसिद्धा नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिशप- न सम्भवस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन तद्वयधिकरण्य. निवेशपक्ष स्वरूपसम्बन्धावछिन्नसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन सर्वेषामेवा भावानां प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादव्या. . - ·४४० अनुमानगादाधर्याम् प्तिप्रसक्त्या यत्सम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नान, धिकरणत्वं हेतुमतस्तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावीयप्रतियोगिता यां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकधर्मा पच्छिन्नत्वोमयाभाव एव विवक्षणीयः एवं चोक्तस्थले स्वरूप सम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वाप्रसिद्धावपि संयोगादिसम्बन्धे. न घटाद्यभावीयप्रतियोग्यनधिकरणीभूतहेतुमनिष्ठघटाभावीयप्रति योगितासु स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वद्रव्यत्वाभावत्वाद्यवच्छिन्नत्ती. भयाभावम्याक्षतत्वादतिव्याप्तिरित्याभप्रायात् । आत्मनि संयोग- सामान्याभावस्य सर्वमतसिद्धत्वविरहात्कपीति । जन्यद्रव्यवृत्ति हेतुके हेत्वधिकरणजन्यद्रव्ये गुणसामान्याभावस्यापि उत्पत्ति कालावच्छेदन स्वमते सत्त्वात्तत्र तादृशप्रतियोगिवैयधिकरण्य न घटते अत आत्मत्वत्वनुसरणम् । गुणसामान्याभावत्वस्य कपि. संयोगस्वरूपाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्फुटीकर्तुं कपिसंयोगा- नां गुणत्वकीर्तनम् । तत्प्रतियोगिताबदच्छकति । तथा च तादृशा. भावा अपि यात्कञ्चित्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिव्याध करणा एव तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् कपिसंयोगाभावत्वस्यत्य व्याप्तिाति भावः। यादृति । यद्यत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधि करणत्वावच्छिन्नभेदवत्त्वमित्यर्थः । कपिसंयोग्यतत्वादित्यादौ क पिमयोगाभावीतयोगितावच्छेदकावच्हि आधिकरणसामान्यभेदव स्वासम्भवात् स्वपदेन तादृशी प्रतियोगितापादातुं न शक्यत इति ना व्याप्तिः। द्रव्यत्वाभाववान् सत्वादित्यादी हेतुमतो द्रव्यादेः विशिष्ट द्रव्यत्वाद्यभावरूपप्रतियोग्यधिकरणत्वेपि द्रव्यत्वाभावत्वावच्छिन्ना या प्रतियोगिता तदवच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वात् तस्य लक्षण घटकतति नातिव्याप्ति । कपिसंयोगाभाववानात्मत्वादित्यादौ च कपि संयोगाभावत्वावच्छिन्ना या प्रतियोगिता तदवच्छेदकावच्छिन्नाधि. करण मेव हेतुम किन्तुगुणसामान्याभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताव च्छदकावच्छिन्नानधिकरणमेव तदनवच्छेदकमेव साध्यतावच्छेदक मिति नाव्यातिरिति भावः । न घटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताव च्छेदकावच्छिन्नानधिकरणं धूमवत्ताशप्रतियोगितानवच्छेदकं व पह्नित्वीमत्याकारकस्याभावकूटावगाहिनः समूहालम्बनज्ञानस्यैवा नुमितिहेतुतया विशिष्टपरामर्शस्यानुमितिहेतुत्वमनुपपन्नमभावकू चैवं ..

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४४१ घटिततया व्याप्तेदुर्शेयत्वापत्तिश्चेति वाच्यम्। हेतुमनिष्ठभेदप्रतियो- तायां स्वावच्छेदकावच्छिन्नवत्त्वसम्बन्धेनाऽवच्छेदिका या प्रतियो. गतातदनवन्छेदकत्वम्य एकसामान्याभावरूपस्य निवेशे तात्पर्यान्। दृशभंदप्रतियोगितायां स्वावच्छिन्नवत्त्वसम्बन्धनानवच्छेदकत्व. य साध्यतावच्छेदकविशेषणतयैव सामञ्जस्यपि यथासन्निवेश न यर्थ्यम् । तथाविधसम्बन्धेन तादृशभेदप्रतियोगितानवच्छेदकला. यतावच्छेदकावच्छिन्नलामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति पुनरन्यो यामावघटितलक्षणनिष्कृष्टार्थो बाध्यः । सम्बन्धसामान्येन हेतुमत्वनिवेशे ऽव्याप्नेक्ष्यमाणत्वात् सभ्य धविशेषेण हेतुमत्त्वम् प्रतियोगितायां सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वा- नवशे चाऽसम्भवस्य वाच्यतया तत्र त निवेशयति । अत्र चेति । ( दी० ) अत्र च ग्राह्य नामानाधिकरण्ये हेनोर्यादशः स. बन्धः प्रविष्टः तेनैव सम्बन्धेन यो हेतुमास्तत्र वर्तमानत्वम- विस्य, साध्यस्य च यादृशः सम्बन्धः प्रविष्टस्तत्सम्बन्धार- छन्नायाश्च प्रतियोगिताया अनवच्छेदकत्वं बोध्यम् तेन धूम- मवायिनिष्ठाभावस्य संयोगावच्छिन्नपनियोगिनाया धूपमं- गिनिष्ठाभावस्य च समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताया अब- छेदकत्वेऽपि वह्नित्वस्य न क्षतिः ॥ यद्वा साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वं तुमतो वक्तव्यम् । तथा च सम्बन्धभेदेन प्रतियोगिता न शेिषणीया । एवं स्थिते नामानाधिकरण्यादौ सम्बन्धित्वं वेशनीयं न त्वधिकरणत्वम् । तथाच धर्मिणो ऽपि व्याप्यत्वं पापकत्वं च निर्वहति । तथाहि तादात्म्येन सम्बन्धेन धूमवतः म्बन्धिनि महानसे वर्तमानो योऽन्योन्याभावस्तस्य तादात्म्य- म्बन्धावच्छिन्ना या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकवहिपत्याव- छन्नस्य वह्निमतस्तादात्म्येन सम्बन्धिनि महानसे धूमवतस्ता- त्म्येिन सम्बन्धित्वम् । एवं धर्मिणो धर्मव्याप्यत्वव्यापकत्वे बोध्ये।

·४४२ अनुमानगादाधर्याम् (गा०) ग्राह्यसामानाधिकरण्ये । अनुमितिकारणीभूतमानविषयहेतु निष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यशरीरे । साध्यस्य चति। अत्रापि ग्राहला. मानाधिकरण्य इति प्रविष्ट इति चाऽनुषज्यत। तथा च तत्सम्बन्धेन हेतुमति वर्तते योऽभावस्तदीयतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता नवच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छिन्नस्य तेन साध्यतावच्छेदकसम्ब. न्धेनाऽधिकरणे तेन हेतुनावच्छेदकसम्बन्धेन वर्तमानत्वं तादृशः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन साध्यानुमितिप्रयोजकमित्यर्थः ध्यापकताघटकसाध्यीयसम्बन्धेन साध्याधिकरणे ताशसाधनी यसम्बन्धेन साधनस्याऽवर्तमानत्वग्रहदशायामनुमितिवारणाय सा- मानाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धविशेषनिवेशनम् । वस्तुतस्तु वि: रुद्धत्वेन शायमानधर्मवत्ताज्ञानस्याऽनुमितावेव प्रतिबन्धताया वक्ष्यमाणतया सामानाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धविशेषानिवेशऽपि न क्षतिः । सामानाधिकरण्यावगाहितायाः प्रयोजकत्वं च विशिष्टपरामर्शनिर्वाहायोपेयते । पर्वतीयधूमव्यापको वातारेति व्या पकतापरामर्शस्य हेतुताया दूषितव्यत्वात् । न च स्वव्यापकसाध्य कहेतुमानित्याकारकः सामानाधिकरण्यानवगाहिविशिष्टपरामर एव हेतुरास्तामिति वाच्यम् । बहुव्राह्यर्थस्य सामानाधिकरण्यपर्यः वसितत्वादिति ध्येयम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्यशरीरे प्रतियोगि तावच्छेदकसम्बन्धस्थाने साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशन एवं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवद्धत्वधिकरणनिष्ठसम्बन्धान्तर वच्छिन्नसाध्याभावमादाय दूषणस्याऽपि निराकरणसम्भवे प्रतियो गितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशनमफलमित्याश येनाह । यद्वेत्यादि । तादात्म्यसम्बन्धन व्यापकतानिहाय प्रतियो. ग्यनधिकरणत्वमनुक्त्वा प्रतियोग्यसम्बन्धित्वमभिहितम् । ननु प्रति योगिवैयधिकरण्ये सम्बन्धित्वनिवेशेपि तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिन निर्वहति, तादृशसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धन साध्याधिकरणाप्रसिः या तद्धटितसामानाधिकरण्यस्याऽप्रसिद्धरित्यत आह । एवं स्थि त इति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यशरीरे सम्बन्धित्वनिवेशे सती त्यर्थः । सम्बन्धित्वं निवेशनीयामिति । तथा च साध्यसामानाधिक रण्यं साध्यसम्बन्धिसम्बन्धित्वम्। अभावस्य हेतुसामानाधिकरण्य मपि हेतुसम्बन्धिसम्बन्धित्वमादिना ग्राह्यम् । धर्मिणः । धूम ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । दादेवनिमदादेश्च । तदेव दर्शयति । तथाहीति । तादात्म्यसम्ब धावच्छिन्नति पूर्वकल्पाभिप्रायण । धूमवद्वनिमतोयाप्ति- हुक्त्वा धर्मिणो धूमवदादवह्यादिरूपधर्मव्याप्यत्वं वह्निमदादि- पधर्मिणश्च धूमादिधर्मव्यापकत्वं चाह-एघमिति । ( दी० ) अत एव जलादीनां पृथिवीत्वाभावव्याप्यत्वं पत्र तत्रोक्तं संगच्छते । यथा च यादृशेन सम्बन्धेन तोर्याप्यता गृहीना तादृशेन सम्बन्धेन तस्य पक्षवि- शेष्टत्वज्ञाने यादृशेन सम्बन्धेन च साध्यस्य व्यापकत्व- |वगतं तादृशेनैव साध्यपक्षयोविशिष्टानुमितिः । तेन न धू- वयो संयोगेन नवा समवायेन पर्वते वविधीः । तथै- ISवगतव्यापकताघटकसम्बन्धेन व्यापकस्याऽभावग्रहे गृही. व्याप्यताघटकसम्बन्धेनैव व्याप्यस्याऽभावः सिद्ध्यतीति । यमन्यथा समवायेन वह्निविराहेणि महानसे संयोगेन, संयोगेन ॥ वह्निविरहिणि स्वावयवे धूमः समवायेन न निवर्तते, नेवर्तते च संयोगेन वद्विविरहिणि स्वावयवे संयोगेनेति नियम पपद्यते । तथाच तादात्म्यसम्बन्धेनैव जलादीनां व्याप्यत्व- हाद्यापकनिवृत्त्या तादात्म्येनैव तेषामभावः सिद्ध्यति, म एवं न्योन्याभावः । इत्थमेव च तादात्म्यादृक्षशिंशपयोाति- नश्चय इति संगच्छते ॥ (गा०) अत एव तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिव्यवस्थापनादेव । तत्र बोक्तमिति । पृथिवीत्वेनेतरभेदसाधनायेत्यादिः । सङ्गच्छते इति । न्यथा जलादीनां संयोगादिना पृथिव्यादिवृत्तितया तेन सम्बन्धेन आप्तेर्जलादिभेदसाधनानुपयोगितया च तदुक्त्यसंगतेरिति भावः । थिवीत्वाभावस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावेन पृथिवीत्वस्वरूपेण लादिभेदः सिद्ध्यति न तु तस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावेन. त्र, पृथिवीत्वेन व्याप्यस्य जलादरन्योन्याभाव एव सिद्धति त्वत्यन्ताभाव इत्यत्र वा किं नियामकमित्याशङ्कायां व्यतिरेक- ·४४४ अनुमानगादाधर्याम् । -- णि तत्सम्बन्धघटितव्यापकत्वेन गृह्यमाणस्य तत्सम्बन्धावच्छि, अप्रतियोगिताकादेवाऽभावाद्धतायन सम्बन्धेन यस्य व्या. प्यता गृहीता तत्सम्बन्धावाच्छन्नप्रतियोगिताक एव तदभावः सि त्यतीति समाधास्यन् अन्वयिनि व्याप्यताघटकसम्बन्धेन व्या प्यवत्ताज्ञानात् व्यापकताघटकसम्बन्धेनैव व्यापकं सिद्ध्यतीति नि. यमं दृष्टान्तविधया दर्शयति । यथा चति । तादृशेनैव विशिएशाने पक्षधर्मिकविशिष्टज्ञाने। विशिष्टानुमितिः। वैशिष्टयविषयकानुमितिः व्याप्यताघटकसम्बन्धेनव व्याप्यवत्ताशानं हेतुरिति नियमस्य व्याए. कताघटकेनैव सम्बन्धन व्यापकस्यानुमितिनियमस्य च क्रमेण प्रयो जनमाह । तेनेति । अनवतीर्णवाधस्याऽभ्रान्तस्येति शेषः । धूमावय न वनिधीरित्यन्वयः । तस्य समवायसम्बन्धेन वहिव्याप्यधूमवत्वं ऽपि व्याप्यताघटकेन संयोगेन तद्वत्त्वाभावादिति भावः । नवा ग. मघायेनेति पर्वतवृत्तिहेतुं प्रति समवायन वहिरव्यापकत्वादिति भा- वः। प्रकृतोपयुक्तनियमद्वयमाह । तथैवेति । सम्बन्धेन । सम्बन्धनैव एतनियमद्वयम्य प्रयोजनान्तगनुगंधनाप्यावश्यकत्वमिति दर्शयनि कथमन्यथेति । अन्यथा-एतादृशनियमानभ्युपगमे । इति नियमः कथ मुपपद्यत इत्यन्वयः। महानसे संयोगेन धूमो न निवर्तत इत्यन्वयः। महा नसधर्मिकसिद्धिविषयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्ननिवृत्तिप्रतियोगी नेत्य र्थः। निवर्तते च। धूम इत्यनुपज्यते। प्रकृतमाह। तथा चेति । व्याप्यत्वा हात्।स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नपृथिवीत्वाभावनिष्ठव्यापकतानिरूपिन व्याप्यताग्रहात्। व्यापकनिवृत्त्या। स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि ताकेनैव पृथिवीत्वाभावाभावेन । तेषाम्। जलादीनाम्। न चैतावता अत्यन्ताभावसिद्धिः कथं निराकृतेत्यत आह । स एव चेति । सचान्यो न्याभाव एवेति योजना। नादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नाभावश्चाऽन्योन्या भाव एव न त्वत्यन्ताभाव इत्यर्थः । अतो नेतरात्यन्ताभावसिद्धि रिति भावः । तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तौ प्राचां सम्मतिमाह । इत्थमे व चेति। तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिम्वीकारेणैव । इति ग्रन्थः सङ्गच्छ ते इत्यन्वयः । ननु तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्त्यनभ्युपगमे काक्ष तिः जलादिभेदसिद्धेर्जलादिभेदाभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगि धेन पृथिवीत्वज्ञानादेव सम्भवात् पृथिव्येकदेशे जलादिभेदप्रसि FI ताशव्यापिग्रहसम्भवस्य व्यतिरेकिणि वक्ष्यमाणत्वात् । ता ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४४५ . साम्यसम्बन्धेन धर्मिणोऽनुमितेरप्यनुभवसिद्धत्वे धर्मितादात्म्य- नेष्ठव्यापकताज्ञानस्यैव तद्धेतुतायाः स्वीकरणीयत्वात्, असति प्र- बन्धके तत्तादात्म्यादिविधेयकानुमिती तादात्म्यसम्बन्धेन तस्य वेधेयत्वोपगमे क्षतिविरहादित्यत आह- ( दी० ) अत एव गोत्तत्वाद्यग्रहदशायां यत्र सानादिः सा गौरिति तादात्म्येन गोापकत्वग्रह सानादिना तादात्म्येन गौः, गोर्व्यतिरेकाच्च सानादिव्यतिरेकः सिद्ध्यति । एवं च संयोगेन गगनादेरपि द्रव्यत्वव्याप्यत्वम् । प्रत्यनियामकसंयोगमात्रस्याऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे सा. यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वाभिधाने वा पृ. थेवीत्वादिव्यापकत्वमपि । तदभाववतोऽपि पृथिव्यादेः योगेन तत्सम्बन्धित्वात् । सिद्धिरपि नस्य तथैव न | वृत्तिनियामकसम्बन्धेन । तेनाऽसम्बन्धित्वादव्याप. त्वाच्च । व्यक्तीभविष्यति चैतदुपरिष्टात् ॥ ( गा०) अत एवेति । तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिस्वीकारादेव । त्वित्वाग्रहदशायां गौः सिद्ध्यतीत्यन्वयः। अन्यथा तत्र गोत्वत्वरूप- ध्यतावच्छेदकानुपस्थित्या गोत्वसाध्यकानुमिन्यौपायकव्याप्ते- ग्रहतया गोत्वसाध्यकानुमितेर्गोतादात्म्यस्यापि गोत्वरूपतया निष्ठव्यापकताया अपि गोत्वत्वोपस्थितिमन्तरेण दुर्ग्रहतया दात्म्यधर्मिकव्यापकताज्ञानाधीनतादात्म्यसंसर्गकगवानुमितेश्चा- सम्भवनाऽयं गौरित्याकारकानुमितेरनुभवसिद्धाया अपलाप- सङ्गादिति भावः । यद्यपि गोत्वांशे गोत्वत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य गपकतावच्छेदकत्वावगाहिग्रह एव गोत्वेन गोसाध्यकानुमि- विपि हेतुर्वाच्यः निर्मितावच्छदककव्यापकतावच्छेदकत्वन- व्याभिचारमानाप्रतिवध्यतयाऽनुमित्यजनकत्वादिति ता- त्म्येिन गोत्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितिरपि गोत्वत्वानुपस्थिति- शायां न सम्भवति । तथापि वक्ष्यमाणप्रतियोगिताधर्मि- भयाभावघटितलक्षणाभिप्रायेणेदमभिहितं तन्मते ·४४६ अनुपानगादाधर्याम् तः साध्यतावच्छेदकप्रकारिकायामनुमितौ स्वरूपत. साध्यतावच्छे- दकप्रकारकस्य साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगित्वत्वावच्छेदन साध्यता. वच्छेदकरूपावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभया- भावावगाहिज्ञानस्य हेतुतया तत्र गोवत्वज्ञानानपेक्षणेनाऽनुपपत्त्य- भावात् । ईदृशयुक्त्या तादात्म्येन व्यापकतासिद्धिवत् गोत्वत्वाग्रह- दशायां या गौस्तत्र सास्नादिरिति व्याप्तिग्रहाधीनगवादिहेतुकसा- स्नादिसिध्यनुरोधात् तत्सम्बन्धेन व्याप्यतासिद्धिरपि द्रष्टव्या। केचित्तु तादात्म्यसम्बन्धन व्यापकत्वानुपगमेऽपि गवान्यावृत्तित्व- रूपव्याप्तिज्ञानात् गोत्वादिविधेयकानुमितिर्निष्प्रत्युहैव । तथा स- ति अयं गीरित्याकारकताऽप्यनुभिर्निर्वहति स्वरूपतो गोत्वाव- गाहिनो गवान्यावृत्तित्वज्ञानास्वरूपत एव गोत्वविषयिण्यास्तस्या- स्सम्भवात् । न चानवच्छिन्नविधयताया अक्लप्तत्वात्तादात्म्यन गोरेव विधेयत्वमुचितम् । अयं गीरित्याकारक इदन्त्वावच्छिन्नविश- ध्यकगोत्वादिप्रकारकप्रत्यक्षे या गोत्वादिप्रकारता तस्या एव विधे यतात्वोपगमेऽनुमितो तत्कल्पनेऽतिारेक्तविधेयताकल्पनाभावात् अस्तु वा गवान्यावृत्तित्वरूपव्याप्तिज्ञानादेव तादात्म्येन गवानु मितिः किं तादात्म्येन व्यापकतयेत्याशङ्कानिराचिकीर्षयोक्तं गोत्व त्वाद्यग्रहदशायामिति । गवतरावृत्तित्वस्य हेतुभूतसास्नादावग्रह दशायामित्यर्थ इत्याहुस्तन्न। गवतरावृत्तित्वमात्रस्य गोत्वत्वशब्दार्थ ताविरहणोदक्षरताया दुर्वारत्वात् । गोत्वत्वपदं तद्वृत्तिधर्मपरमिति तु न सम्यक् । गोत्वत्वस्य विशिष्टगोवृत्तित्वस्वरूपस्य स्वरूपतो भा नासम्भवेन तज्ज्ञानदशायां तवृत्तिधर्मभानस्याऽवश्यकत्वात्।अपं तु गोत्वत्वाद्यग्रहदशायामपि गौः सिद्ध्यतीत्यन्वयः । यदा गोत्व त्वमनुमितो न भासते तदापि तत्र गौर्भासत इत्यर्थः स्वरूप गोत्वस्यैव सास्नादिलिङ्गकानुमितो भानस्योपगन्तव्यतया विधे यतायाश्चाऽवच्छिन्नत्वनियमेन स्वरूपतो गोत्वप्रकारकानुमितेरनुभ वसिद्धाया अनुपपत्तिरित्युपष्टम्भसंगतिरिति प्राहुः । यत्तु अनवः च्छेदकांशे तादात्म्यसम्बन्धेन स्वरूपतः साध्यतावच्छेदकप्रकारका शानादनवच्छेदकत्वांश आधेयतासम्बन्धन स्वरूपतस्तत्प्रकारक ज्ञानाद्वा स्वरूपतस्तत्प्रकारकानुमितिरित्युपगमेन गोत्वत्वाग्रहद शायामपि तादात्म्येन व्यापकताज्ञानादनुमितिर्निर्वहतीति नोक्तानुः ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४४७ पपत्तिरिति तदसत् । अयंगौरित्यादिशानानुव्यवसाये स्वरूपतो गोत्वादिविशषितप्रकारिताप्रकारेण ज्ञानभानात् समवायातिरिक्तेन निरूपितत्वसम्बन्धेन गोत्वादेःस्वरूपतःप्रकारताया आवश्यकत्वेऽपि समवायातिरिक्तेनापरसम्बन्धेन स्वरूपतः प्रकारताया अप्रामाणिक- चात् अन्यथा व्यापकताशानहेतुतामते स्वरूपतो शानत्वादेर्विधेयता- पच्छेदकत्वानुपपत्त्या केवलान्वयिग्रन्थे तज्ज्ञानस्या ऽनुमितिहेतुता- घण्डनं दीधितिकृतां विरुद्ध्येत उक्तक्रमेणैव तन्निर्वाहात् । न च तथा सति प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणाभिप्रायकतयाऽपि नै- इन्थसंगतिरिति वाच्यम्। प्रकारित्वांश इवाऽवच्छेदकत्वांशेपिनि- इपितत्वसम्बन्धेन जातेः स्वरूपतः प्रकारित्वाभिप्रायणेतन्यसंगम- मात्। तस्याऽप्रामाणिकत्वाभिप्रायेणाऽग्रिमव्यापकताज्ञानहेतुताखण्ड- संगतेः । अपरे तु गोत्वत्वाद्यग्रहदशायामपिस्वरूपतो भासमानगो- चावच्छिन्ने हेतुमनिष्ठभेद प्रतियोगितानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धाव- च्छिन्नावच्छेदकत्वाभावरूपान्योन्याभावघटिततादात्म्यसम्बन्धाव- च्छिन्नव्यापकताज्ञानात्तादात्म्येन स्वरूपतो गोत्वप्रकारिकानुमितिः तम्भवत्येव । एकरूपणा ऽवच्छेदकेऽपि अवच्छेदकतानवच्छेद- -रूपेणा ऽवच्छेदकत्वाभावं स्वीकृत्यैवान्योन्याभावघटितलक्षणस्य थता यद्पावच्छिन्नमित्यादिना परिष्करणीयत्वात् तदभिप्राये वैतत्संगतेः । केवलान्वयिग्रन्थे च प्रतियोगिनि प्रतियोगितान- च्छेदकरूपेण तत्त्वाभावस्येवावच्छेदकतानवच्छेदकरूपेणाऽवच्छे. कत्वाभावस्याऽप्रामाणिकतया व्यापकताहाने साध्यतावच्छेदकस्य वरूपतो भानं न सम्भवतीत्यभिप्रायेण व्यापकताज्ञानहेतुतामते घरूपतो ज्ञानत्वप्रकारकानुमितरनुपपत्तर्वक्ष्यमाणतया न पूर्वा- (ग्रन्थविरोध इति प्राहुः । तादात्म्येन गोर्व्यतिरेकाञ्चेति । तादा- यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्तादात्म्यसम्बन्धघटितव्यापक- विच्छेदकगोत्वावच्छिन्नस्य भेदरूपाभावादित्यर्थः । समवाय- म्बन्धावच्छिन्नाभावस्य साधकत्वपि तत्प्रतियोगितावच्छेदक- त्वत्वाद्यग्रहदशायां तदभावस्य ज्ञानासम्भवेन ततः साम्ना- विसिद्धसम्भवादिति भावः । एवं च । अधिकरणत्वस्थाने स- धित्वनिवेशे च । गगनादेरपीति । तस्याऽधिकरणाप्र- बद्धावपि संयोग्रेन तत्सम्बन्धिवृत्तित्वस्याऽभावे নগ্ন ·- ४५८ अनुमानगादाधर्याम् षणं देयमिति भावः । जलादिसंयोगे वह्नयादिप्रतियोगिकन्वधूम- वदनुयोगिकत्वोभयाभावसत्वेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामा. न्यान्तर्गततत्तस्माऽधिकरणानुयोगिकवाहसंयोगे वह्निप्रतियोगिक- त्वतदधिकरणानुयोगिकत्वोभयाभावासत्त्वान्न वह्नयभावस्य ल. क्षणघटकति घटाभावमादायैव वन्हिमान्धूमादित्यादी ल. क्षणसमन्वयः । घटवान्महाकालत्वादित्यादौ पुनरवृत्तिगगनादे- रभाव एव लक्षणघटकः, कालिकसम्बन्धसामान्य तत्तत्प्रतियो गिकत्वाभावेनोभयाभावसौलभ्यात् । यत्किश्चिद्धत्वधिकरणानु. योगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये निरुक्तप्रतियोगिप्रति. योगिकत्वाभावनिवेशे जातिमान्मेयत्वादित्यादावुक्तातिव्याप्तिवा- रणमशक्यम् । सामान्यानुयोगिकसमवायाऽप्रसिद्धया जात्याश्रया. नुयोगिकसमवाये च जात्यादिप्रतियागिकत्वसत्त्वेन जातित्वाव च्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वानुपपत्तः । एवं निरुक्तप्र. तियोगिप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये हेत्वधिक रणयत्किञ्चिवक्त्यनुयोगिकत्वाभावनिवेशे घटवान्महाकालत्वादि. त्यादावव्याप्तिवारणमशक्यम, गगनत्वविशिप्रतियागिककालि. कसम्बन्धाप्रसिद्धगगनाभावस्याऽपि प्रतियोगिव्यधिकरणत्वानुप पत्तेरित्युभयाभावानुसरणम् । यत्किञ्चित्पदप्रयोजनमाह । धूमसंयागे इति । अयोगोलकानुयोगिकत्वस्य विरहानातिप्रसङ्ग इत्यनेनान्वि यः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यान्तर्गतधूमसयोगे धूमप्रति योगिकत्ववन्हिमदनुयोगिकत्वोभयारेव सत्त्वेन तत्सामान्ये उभ याभावस्य दुर्घटत्वाद्यत्किञ्चित्पदानुपादाने धूमवान्वरित्यादा वतिव्याप्तिः स्यात् । हेत्वधिकरणस्य हेतुमत्त्वेन न निवेशः किन्तु त त्तद्यक्तित्वेन यत्किञ्चिदेकहेतुमद्यक्तेर्निवेश इत्येतलाभाय तदुपा ने पुनर्हेत्वधिकरणायोगोलकानुयोगिकत्वस्य धूमसंयोगे ऽभावादन्य संयोगे च धूमप्रतियोगिकत्वस्याऽभावात् संयोगसामान्यस्यैवोभया भाववत्वाद्धूमत्वावच्छिन्नाभावोऽपि लक्षणघटक इति नातिप्रसन इत्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टार्थकनिरुक्तपदोपादानप्रयोजन संयोगेन चैत्रान्यत्वविशिष्तद्दण्डत्वनैव चैत्रादिनिष्ठेतद्दण्डसा ध्यके एतद्दण्डहेतो, समवायेन विशिष्टसत्तासाध्यके जातिरूपहेत चाऽतिव्याप्तिवारणरूपं दर्शयति । चैत्रान्यत्वेति । निरुक्तपदानुपादा ·सिदान्तलक्षणप्रकरणम् । योगसामान्यान्तर्गतचैत्रनिष्ठैतद्दण्ड संयोगे हेत्वधिकरणचैत्रा- योगिकत्वचैत्रान्यत्वविशिष्टैतदण्डाभावप्रतियोग्येतद्दण्डप्रतियोगि- त्वयोः, समवायमामान्यान्तगतगुणानुयोगिकसत्तासमवाये च त्वधिकरणगुणानुयोगिकत्वविशिष्टसत्ताभावप्रयोगिसत्ताप्रतियोगि- त्वयोद्वयोरेव सत्त्वेन ताशाभावस्य लक्षणघटकता न स्यादिति सक्तातिप्रसक्तस्तदुपादानान्नावकाशः । चैत्रे गुणादौ च संयोगेन अमवायन च विशिष्टदण्डविशिष्टमत्तावैशिष्ट्याप्रत्ययात्तदनुयो. गेकसंयोगसमवाययोर्विशिष्टदण्डत्वविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नप्रति. गोगिकत्वानभ्युपगमेनाऽन्यानुयोगिकयोश्च तयोश्चत्रगुणाद्यनुयो. गेकत्वाभावनामयाभावस्याऽक्षततया विशिष्टसाध्याभावस्याऽपि लक्षणघटकत्वादित्यर्थः। अथा ऽत्र संयोगेन घटादौ साध्ये घटत्वादिहेतावतिव्याप्तिः योगसामान्यान्तर्गतघटादिसंयोग घटाद्यनुयोगिकत्वघटादिप्रतियो- गेकत्वोभयसत्त्वेन घटादिनिष्ठघटाद्यभावस्य लक्षणाघटकत्वात् । । च म्वम्मिन् संयोगन स्वविशिष्टबुच्चनुदयात् अन्यत्र वि. शष्टबुद्धिनियामकघटसंयोग घटप्रतियोगिकत्वमात्रम्, घटे ऽन्य. वशिष्टधीमात्रानयामकसंयोग च तदनुयोगकत्वमात्रमिति घटा- योगिकत्वतत्प्रतियोोगकन्वोभयं न कुत्राप संयोग ऽस्ति, न हि समवायन संयोगाधिकरणत्वमेव संयोगानुयोगित्वं येन घटसममवतसंयोगमात्रस्येव घटानुयागिकत्वं स्यात् जति तत्सम्बन्धानुयोगिताया एव तद्विशिष्टबुद्धिविषयताप्रयो- कन्वेन स्वम्मिन्नपि स्वविशिष्टबुद्ध्यापत्तदुवारत्वात्, किन्तु उम्बन्धान्तग्मेवेति वाच्यम् : येन सम्बन्धन घंटे ऽस्यवि- शेष्टधीस्तेन सम्बन्धेना ऽन्यत्र कदाचिद्धटविशिष्टबुद्धिजननादेक- व संयोग घटानुयोगिकत्वघटप्रतियोगिकन्वयोरुभयोरेवावश्य- कत्वात् । यस्मिन्सम्बन्ध पत्प्रतियोगिकत्वविशिष्टे यदनुयोगिकत्वं तत्सम्बन्धेन तस्यैव तद्विशिष्टप्रमितेः । स्वप्रतियोगिकत्वविशिष्टे । संयोगे स्वानुयोगिकत्वानुपगमेन स्वस्मिन् तेन सम्ब- धेन स्वविशिष्टप्रमापत्त्यनवकाशान् इति चेन्न । संयोगेना- धिकरणांशे आधेयस्यैव विशिष्टवुद्धिर्जन्यते नत्वाधेयांशे, आ- बाराधेयभावानापन्नयोवृत्त्यनियामकसंयोगिनोश्च संयोगेन वि- । तथा .

·अनुमानगादाधर्याम् शिष्टयुद्धेरप्रामाणिकत्वात् । आधेयत्वानुपस्थितिकालीने भूतले. घट इत्यादिप्रत्यय घटायंशे भूतलादेः प्रकारत्वेऽणि आधेय- ताया एव संसगतोपगमात् , न तु संयोगस्य । एवं सति वृ. त्यनियामकस्य गगनादिमागम्य सम्बन्धवानुपपत्तिः विशिष्ट बुद्धिनियामकस्यैव तथान्वादिति चेत् का क्षतिः । एवं च येन संयोगेना ऽन्यत्र घटादिविशिष्टवुद्धिर्जन्यते घटस्य तत्संयोगा- श्रयानाधारत्वेन घंटे न तेन सम्बन्धेना ऽन्यविशिष्टबुद्धिर्जन्य इति संयोगमात्र एव तत्प्रतियोगिकत्वनदनुयोगिकन्वोभयाभावस्या ऽक्षतत्वात् । अथ यस्य घटस्याऽधःस्थितपटे येन संयोगेन घटविशिष्टवुद्धि- जनिता तेनैव च संयोगेन पटेन समं परिवृत्त्य स्थापित तद्धरे पविशिष्टवुद्धिपि जन्यते तत्र संयोगे घटप्रतियोगिकत्वघटा- नुयोगिकत्वोभयस्यावश्यकतया संयोगेन घटसाध्यकं नट तत्पटा- न्यतरत्वरूपेण हेतुतायामतिव्याप्तिा वेति चत्। एवं सति साध्य. तावच्छेदकसम्बन्धानुयोगितासामान्य निरुक्तप्रतियोगिकत्वविशिष्ट सम्बन्धनिरूपितत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिनिष्ठत्वोभयाभाव एव विवक्षिणीयः । स्वस्मिन् स्वविशिष्टबुद्ध्यनुदयेन स्वप्रतियो- गिकत्वविशिष्टसंयोगनिरूपितत्वस्य स्वनिष्ठानुयोगितायामसत्त्वात संयोगीयानुयोगितासामान्ये घटप्रतियोगिकत्वविशिष्टसम्बन्धनिम- पितत्वतद्धटनिष्ठत्वोभयाभावो ऽक्षत एवंति । एवं च यदेतत्कल समवायक्यमते ऽतिव्याप्तिमुद्भावयिष्यति तद्यथाश्रुताभिप्रायणति ध्येयम् । अथ द्रध्यत्वादिकं प्रति पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वादेवा- पकत्वापत्तिः । हेतुमत एकैकद्रव्यस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वाद्य नधिकरणत्वेऽपि द्वित्वादिपर्याप्ती हेत्वधिकरणतत्तयक्त्यनु योगिकत्वाभावासत्वादिति द्रव्यत्वादिना पयाप्तिसम्बन्धेन गग नादौ द्वित्वाद्यनुमानापत्तिः । न चेष्टापत्तिः, एकविशेष्यकपर्याप्ति संसर्गकव्यासज्यवृत्तिधर्मप्रकारकबुद्धेभ्रमतया सल्लिङ्गकपरामर्शा तादृशानुमित्युपगमासम्भवात् । न चैकमात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन द्वि त्वादिपर्याप्त ककस्मिन्नसत्त्वेऽपि उभयादिवृत्तिधर्मावच्छेदेन तत्प याप्तिसत्वात्तेन मम्बन्धेन तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रमात्वं दुर्वार ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । मिति वाच्यम् । तद्यावृत्तप्रमालक्षणस्याऽपि कथञ्चिनिर्वचनसम्भ- वादिति चेन्मैवम् । उद्देश्यतावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वाविशेषित- ग्याप्तेः क्वचिदपि सम्बन्धत्वानभ्युपगमेन तादृशपर्याप्तिसंसर्गकानु- मेगपादनासम्भवात् । गगनत्वाद्यनतिरिक्तवृत्तित्वविशेषितपर्या- पढिन्वादिप्रतियोगिकत्वाभावेन द्वित्वादिनिष्ठव्यापकत्वाघटकतया दृशसम्बन्धेनापि तदनुमित्यापत्त्यनवकाशात् । यत्नु हेत्वधिकग्णयत्किश्चिद्यक्तानुयोगिकत्वस्थले हेतुमत्त्वप. प्त्यिवच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकत्वग्निवश्यम् । द्वि. वादिपयाप्ती च द्रव्यत्वादिपयाप्त्यवच्छेदककमात्रवृत्तिधमाव- च्छन्नानुयोगिताकत्वविरहान्न तेन सम्बन्धन द्वित्वादेव्यत्वादि- पप्रत्येकपर्याप्तधर्मव्यापकतापत्तिः । हेतुमदृत्तियत्किञ्चिद्धर्मा- च्छिन्नानुयोगिताकत्वनिवशे इमे बहवस्त्रित्वादित्यादौ पर्या- सम्बधेन हेतुसाध्यभावेऽव्याप्तिः हेतुमदेकमात्रवृत्तिधर्माव- व्छन्नानुयोगिताकन्वस्य बहुत्वादिपर्याावसत्त्वेन तादृशसाध्या- गवे निरुक्तप्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य दुर्वारत्वात् अतो हेतुपर्या- त्यवच्छेदकयत्किश्चिद्धर्मनिवेश इति । तन्न मनोरमम् । एता- शरीत्या उक्तकल्पपरिष्कारेऽपि प्रतियोगिमद्भेदे हेतुपर्याप्त्यवच्छे- कावच्छिन्नानुयोगिताकत्वस्याऽग्रिमकल्पे विवक्षणे आकाश आ- नाशघटोभयत्वादित्यादी अतिव्याप्ते दुवारत्वात् आकाशत्वाद्यवच्छि- भेिदम्य दर्शितहतुपर्याप्त्यवच्छेदकतदुभयवृत्तिधर्मावच्छिन्ने ऽस- वात् , प्रतियोगिवृत्तिधर्मस्य भेदाधिकरणतानवच्छेदकत्वात् । न च पासज्यवृत्तिधर्मसाध्यके इंदशी तिरुपादेयां नाऽन्यत्रेति वाच्यम्। काशत्वादेगकाशघटादी व्यालज्यवृत्तित्वभ्रमदशायां तदवच्छिन्न- दिस्य प्रत्यक त्वधिकरणवृत्तित्वग्रहेऽपि आकाशघटोभयत्वादिहेतु- । आकाशत्वाद्यनुमिन्युत्पत्त्या तनिर्वाहाय तत्रांऽपि साधनपर्या- यवच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणताकप्रतियोगिमद्भदघटितव्यानिशान- तुनाया वाच्यतया तत्राप्यनुमित्यापयिकन्यामप्रसिद्ध्यापत्तः स्माद्वित्वादिसाध्यकद्रव्यत्वाकाशत्वादिकं सद्धतुरेव । इमे बहव- स्त्रत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय च पर्याप्त्यतिरिक्तम्वरूपसम्बन्धेन तियोग्यधिकरणत्वावच्छिन्नस्य भेद एव हेतुमति निवेशनीयो | तु प्रतियोग्यवच्छिन्नभेदः प्रतियोगिमदवृत्तिधर्मवत्त्वं वा तेन .

·अनुमानगादाधर्याम् प्रत्येकवृत्तिबहुत्वाद्यवच्छिन्नभेदमादाय न तदभावस्य प्रतियो. गिवैयधिकरण्यामित्येव साग्म् । इदं तु बोध्यम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिरू- पितत्वविशिष्टसाध्यवनिष्ठाधिकरणताभिन्नहेतुमन्निष्ठाधिकरणताक त्वमेव प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणेति प्रतीकार्थः । महाकालो घटवान् महाकालत्वादौ च नैतादृशविशेषणाकान्ता भावाप्रसिद्धिः कालिकसम्बन्धावच्छिन्नपटाद्यभावस्यैव तथात्वात्। हेतुमनिष्ठतदधिकरणतायाः साध्याभावाधिकरणताभिन्नत्वसत्त्वन विशिष्टभेदसत्त्वात् इत्युभयाभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यानुधा वनं दीधितिकृतामफलमेव । एवं च प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वं हेतुमत इत्यादि- क्रमेण निर्वचने ऽननुगमात् तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव- कूटनिवेशने ब्याप्ते दुयतेति दूपणान्तरमनवकाशमिति दिक् ॥ ननु गगनादेरपि कालिकसम्बन्धन कालवृत्तित्वमावश्यकम अन्यथा तेषां परमार्थसत्त्वानुपपत्तिस्तस्य कालवृत्तित्वरूपत्वान एवं कारणत्वानुपपत्तिश्च तस्य पूर्वकालवृत्तित्वघटितत्वात् अवृ. त्तित्वप्रवादश्च तत्र कालिकातिरिक्त सम्बन्धेना ऽवृत्तित्वपरः । इत्थ च कालिकसम्बन्धसामान्ये गगनादिप्रतियागिकत्वमहाकालानुयो गिकत्वोभयाभावोऽपि दुर्लभ इति तदभावेऽपि प्रतियोगिवैयधि करण्यं दुर्घटम् । एवं स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तित्वपक्षेऽपि विषयितया घटादिसाध्यके नित्यज्ञानत्वादिहेतावव्याप्तिः, विष यितासम्बन्धेन पदार्थमात्रस्यैव हेत्वधिकरणनित्यज्ञानसम्बद्धत्वान तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धरित्यालोच्य के ल्पान्तरमाह-स्वरूपेत्यादिना । अत्र केचित् । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये निरुक्तपः तियोगिप्रतियोगिकत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तानुयोगिकत्व साध्यप्रतियोगिकत्वैतत्रित्वावच्छिन्नाभावस्य विवक्षणान्न विष यितासम्बन्धेन घटादिसाध्यके नित्यज्ञानत्वादिहेतावव्याप्तिः, पर टाद्यभावस्यैव तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणत्वात् । घर पटविषयित्वयोभिन्नत्वेन विषयितासम्बन्धसामान्ये तादृशत्रित्वा पच्छिन्नाभावस्य सत्त्वात् । न चैतत्रित्वावच्छिन्नाभावनिवेशे स्व- , .

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । पसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वेऽपि न घटादिसाध्यककालत्वादि- नावव्याप्तिः, प्रतियोगिभेदेन कालिकसम्बन्धस्यापि विभि. तया गगनाद्यभावस्यैव तादृशप्रतियोगिव्याधिकरणत्वादिति वा पम् । कालिकसम्बन्धेन प्रमेयसामान्यसाध्यकस्थले ऽव्या- तत्र सर्वस्यैव साध्यतया कालिकसम्बन्धसामान्ये एव ध्यप्रतियोगिकत्वसत्त्वेनोपदर्शितत्रित्वावच्छिन्नाभावस्याऽसत्त्वा- । प्रमेयसामान्यस्य व्याप्यवृत्तित्वेऽपि तस्या ऽन्याप्यवृत्तित्व. मदशायामनुभिन्युपपत्त्यर्थ तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणत्वघटित- हत्युिपपादनस्यावश्यकत्वात् । एतत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टप्रमेय. मान्यसाध्यकमहाकालत्वादिहेतोरव्याप्यवृत्तिसाध्यकत्वेन तत्रा- प्तेिश्च । न च तथाऽपि विपायतासम्बन्धन प्रमेयसामान्यसाध्यके त्यज्ञानत्वादिहतावव्याप्नेः सम्भवात्कथं त्वदुक्तिसङ्गतिरिति च्यम् । साध्यप्रतियोगिकत्वेत्यनेन साध्यतावच्छेदकविशिष्ट- तेयोगिकत्वस्य विवक्षणात् प्रमेयत्वविशिष्टघटविषयितातो घट- 'विशिष्टघटविषयिताया भिन्नत्वेन घटाद्यभावस्य प्रतियोगि- 'धिकरणत्वात् । न चेश्वरक्षानीयप्रमेयत्वविशिष्टघटविषयितायां तृशत्रित्वावच्छिन्नस्य सत्त्वेन कथं तत्र घटाद्यभावस्य प्रति- गिवैयाधिकरण्यमिति वाच्यम् । निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वे- नेन यदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदक- कत्वस्य विवक्षणादीश्वर ज्ञानीयतादृशविषयितायां प्रमेयत्व. ऽपि निरूपकतावच्छेदकत्वेन घटत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छे- ताकत्वाभावेन घटाद्यभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वात् । इत्थं स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेवृनिमत्त्वे कालिकसम्बन्धेन घटा- साध्यकस्थले ऽप्यव्याप्तिः सम्भवति. प्रमेयत्वादिविशिष्टघटनिरू- तकालिकविशेषणतातो घटत्वविशिष्टघटनिरूपितकालिकविशेष- पाया अभिन्नत्वन कालिकसम्बन्धसामान्ये घटत्वपर्याप्तावच्छेद- ताकत्वाभावेन घटाद्यभावस्यापि प्रतियोगिव्यधिकरणतया त- तियोगितावच्छेदकत्वस्य घटत्वे सत्त्वात् इदानीं प्रमेयघटः निी घट इत्यादिप्रत्ययानामेकेनैव कालिकविशेषणत्वेनोपपत्तेर्निरू तावच्छेदकभेदेन तादृशसम्बन्धभेदस्या ऽनभ्युपगमादतः क- न्तिरमनुसरति-स्वरूपसम्बन्धेनेतीत्याहुः । तदसत् । तथा ·४६४ अनुमानगादाधर्याम् , सति स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेग्वृत्तित्वेऽपि विषयितासम्बन्धन घट दिसाध्यके प्रमेयत्वविशिष्टघटादिमात्रविषयकज्ञानमात्रवृत्तिहेतावति व्याप्तेः। स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेग्वृत्तित्वेऽपि नित्यज्ञानीयप्रमेयत्व दिशिष्टघटनिरूपितविषयितातो निन्यज्ञानीयघटत्वविशिष्टनिरूपित विपयिताया अभिन्नत्वेऽपि क्षतिविरहेण विषयितासम्बन्धेन घट दिसाध्यके ईश्वरज्ञानमात्रवृत्तिहेतावव्याप्तवारत्वाच्च । एतेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकमाध्यतावच्छेदकसम्म न्धसामान्ये निरुक्तोभयाभावस्य विवक्षणान्न घटवान्नित्यज्ञानत्वा त्यादावस्यव्यामिः, तत्र घटत्वविशिष्पनिरूपित विपयितासामान पटप्रतियोगिकत्वाभावेन पटाभावम्यापि प्रतियोगिव्यधिकरणत्व त् । म्वरूपसम्बन्धेन गगनावृत्तिमत्त्वे तु घट्वान्महाकालत्वा त्यादावुतक्रमेण पर्याप्तिनिवशस्याऽऽवश्यकतपा घटाभावस्या प्रतियोगिब्यधिकरणतया व्याप्तिरतः कल्पान्तगनुमरणमिल पि परास्तम् । उक्तस्थले साध्यनिरूपितविपयितासम्बन्धसामान्य न्तर्गतप्रमेयत्वविशिष्टघटनिरूपितविपयितायां घटत्वपयाप्तावच्छेदः ताकत्वाभावेन शुद्धघटत्वविशिष्टनिरूपितविपयितायां च हेत्व करणानुयोगिकत्वाभावेन साध्यनिरूपितविषयितासामान्ये उ. याभावम्य सत्त्वाव्याप्तेः । तस्मात्प्राचीनमते वृत्यनियामकवि यितादिसम्बन्धेन व्याप्त्यनभ्युपगमादुक्तस्थले व्याप्त्यसम्भवात कालिकसम्बन्धन गगनादेवृत्तित्वे तु घटवान् महाकालत्वा त्यादावव्याप्तिरतः कल्पान्तरमनुसरति ॥ (दी०) स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेत्तिमचे तु निरुक्ता तियोग्यनधिकरणहेतुपन्निष्ठाभावप्रतियोगितासामान्ये यत्म म्बन्धावच्छिन्नत्वयद्धर्मावच्छिन्नत्वोभयाभावस्तेन सम्बन्ध तद्धर्मावच्छिन्नस्य तद्धेतुव्यापकत्वं बोध्यम् । समवायसम्बन्ध प्रमेयसामान्याभावस्य सामान्यादौ सत्त्वान्मेयत्वादेरप्यभावप्रति योगितावच्छेदकत्वं सुलभम् । (गा०) स्वरूपसम्बन्धेन-कालिकविशेषणतासम्बन्धेन । निरुक्तपात योग्यनधिकरणेति । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिताव ·सिद्धान्तलक्षणाकरणम् । ४२५ कावच्छिन्नानधिकरणेत्यर्थः । एवं च स्वावच्छिन्नन्वसाध्यतावच्छे- कसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभाववत्तादृशप्रतियोगितासामान्यको यो मिस्तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तद्धर्मावच्छिन्नविधेयकानुमियो- यिकी व्याप्तिरिति पर्यवसितम् । घटवान्महाकालत्वादित्यादी सम- यादिना घटाद्यभावीयप्रतियोगितैव प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन तियोगिवैयधिकण्यनिरूपिका प्रसिद्धा, तादृशप्रतियोगितासामान्ये कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावादेव निरुक्तोभयाभववत्वमक्षत. मेति लक्षणसमन्वयः। धूमवान् वह्नरित्यादौ संयोगादिना घटाद्य- वतियोगितायां समवायादिना धूमाद्यभावप्रतियोगितायां च 'मत्वाद्यवच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छे दकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभाव. विऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छि. भावप्रतियोगिताया अपि निरुक्तप्रतियोगितासामान्यान्तर्गतत्वन चोभयाभावासत्वान्नातिव्याप्तिः । धूमादिसमानाधिकरणस्य स- वायादिना वह्याद्यभावस्य संयोगादिना घटाद्यभावस्य च प्रति. गगितायां साध्यतावच्छदकधर्भाच्छिन्नत्वतादृशसम्बन्धावच्छि- त्वयोरकैकस्य सत्त्वऽप्यकैकामावेन द्वित्वावच्छिन्नाभावसत्वाल- रणसमन्वयः । यद्यपि तादृशामावीयसाध्यतावच्छदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता अमान्ये साध्यतावच्छदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमात्रस्याऽभावनिवेशे. पि सामञ्जस्यम् । इदं वाच्यं ज्ञयत्वादित्यादी वाच्यत्वत्यावच्छिन्न- पदादिप्रतियोगितायां माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विर. 'मादाय, प्रमेयसामान्यसाध्य के संयोगन जन्यत्वविशिष्टघटादिहेती माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नभेदस्य संयोगसमवायकालिकांवशेषण सम्बन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभावस्य च हेतुमत्यसम्भवेऽपि प्रेषयितासम्बन्धावच्छिन्नतदवाच्छन्नाभावस्य, ज्ञानमात्रवृत्तिहनौ । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभावस्य तद्वतिप्रसिद्ध्या त. यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितायामुक्तसम्बन्धावच्छिन्न- घस्य विरहमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवः । तथापि हेतुमति सर्वे. व सम्बन्धैः साध्यं वर्तते न तु कस्यामपि तादृशाभावप्रतियो- गतायां साध्वतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमिति भ्रमदशायामप्यनुमिः रानुभविकतया तदानीं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन तादृशाभा- ·अनुमानगादाधर्याम् N वप्रतियोगित्वज्ञानासम्भवात्तद्विशेषितप्रतियोगिताधर्मिकसम्बन्धवि. शेषावच्छिन्नत्वाभावशानस्याऽनुमितिहेतुना न सम्भवतीत्युभयाभा. वानुसरणम् । वस्तुतस्तु अभावशानज्ञानत्वान्यनमवान्योगिक्षानत्वादित्यादाव व्याप्तिर्षोध्या । तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावी. यसाध्यतावच्छेदकार्वाच्छन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धः। एवं निरुक्तप्रति योग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितासामान्ये निरुक्तधर्मावच्छिन्नत्वाभावनिवेशे कालो घट. वानित्यादावव्याप्तेरपरिहारो बोध्य इति । प्रमेयवाद्यवच्छिन्नसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकावच्छि। नाभावाप्रसिद्ध्या तदवच्छिन्नत्वमायप्रसिद्धमिति शङ्कां परिहरति । समवायेनेति । यद्यपि विषयतादावपि तदवच्छिन्नत्वप्रसिद्धिसः म्भवस्तथाऽपि विषयतादिनिष्ठायास्तत्प्रकारकत्वादिरूपतदवच्छे. द्यतायाः प्रतियोगितानिष्ठाया अन्यूनानतिरिक्तवृत्यगुरुधर्मनिरूपित विलक्षणावच्छेद्यतायाश्च एकजातीयत्वस्याऽप्रामाणिकत्वनाऽतिव्या. तिभयेन प्रतियोगितायां यादृशमवच्छिन्नत्वं तस्यैव लक्षणे निवेशः कार्य इत्यभिप्रायेण तादृशावच्छिन्नत्वस्यैव प्रसिद्धिर्दर्शिता । अन्य सर्व स्वयमूह्यम् । पूर्वकलो दोषान्तरमपि दर्शयति । अत एवति । पूर्वकल्प परित्यज्यैतत्कल्पावलम्बनादेवेत्यर्थः । समवायस्योभयवत्त्वे हेतुः, एकत्वेनेति । उभयवत्त्वेपीत्यनेन द्रव्यत्वाभावे हेत्वधिकरणगुणादी उभयाभावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यासम्भवः सूचितः । द्रव्यं जातेरित्यादाविति । नाऽतिव्याप्तिरित्यग्रिमेणाऽन्वयः। यद्यपि प्रति योगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यधिकरणत्वं प्रतियोगि- निरूपितताशसम्बन्धाननुयोगित्वम् । अधिकरणतानिवेशे तादा त्म्येन साध्यतायांव्यभिचारिण्यतिव्याप्तः, तथा च समवायैक्ये गुणा देरपि द्रव्यत्वप्रतियोगिकसमवायानुयोगिता निष्प्रत्यू हैवेत्येतत्कल्पे. ऽपि समवायेन द्रव्यत्वाभावस्य लक्षणघटकत्वानिर्वाहः तथा ऽपि स्वप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वविशिष्टताशलम्बन्धनिरूपितवि लक्षणानुयोगिताया एव निवेशनीयतया गुणादिनिष्ठसमवाया नुयोगितायाश्च द्रव्यत्वीयविशिष्टानिरूपितत्वेन न दोषः । वस्तुत .

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन विशिष्टप्रतियोग्यवच्छिन्नभेदो तुमद्विशेषणम् । एवं च प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकत्व- वशिष्ट सम्बन्धाननुयोगिन्येव भेदाभ्युपगमात्समवायैक्यमतेऽपि नमवायेन द्रव्यत्वाचवच्छिन्नभेदस्य गुणादावक्षतत्वाद् द्रव्यत्वाद्य- रावस्य गुणादौ समवायन प्रतियोगिवैयधिकरण्यमव्याहतमेवेति । इदमत्रावधेयम्। समवायकालिकविशेषणतायुभयसम्बन्धेन यत्र व्यत्वादेः साध्यता केवलसमवायादिना द्रव्यत्वादेर्हेतुता तत्र माध्यतावच्छेदकसम्बन्धलामान्यान्तर्गतगगनानुयोगिकसमवायादा- तोमवाभावासत्त्वेनाऽतिव्याप्तिः समवायभेदमतेपि दुर्वारा । माध्यतावच्छदकसम्बन्धतावच्छदकरू पविशिष्टीनरूपितानुयागिता गामान्ये निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकसम्बन्धनिरूपितत्वहेत्वधिक. णीभूतयत्किश्चिद्यक्तिनिष्ठत्वोभयाभावविवक्षणेन तारशदोपवारणे । निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिक सम्बन्धनिरूपितत्वस्थाने निरुक्त तियोगिप्रतियोगिकत्वविशिष्टसम्बन्धनिरूपितत्वनिवेशेन द्रव्यं जा- रित्यादावयतिव्याप्तिः शक्यते वारयितुमिति । इदं त्ववधेयम् । म्वसमवायिसंयोगादिसम्बन्धेन यत्र लौहि. यादेः साध्यता तत्र सद्धेतावेतत्स्फटिकत्वादावुभयाभावघटित- तियोगिवैयधिकरण्यनिवेशपक्षे स्फटिकाद्यनुयोगिकजपादिसंयोगे हौहित्यादिनिरूपितपरम्परासम्बन्धघटकसाक्षाल्लौहित्यप्रतियोगिक- वाभावेन हेतुमनिष्ठसाध्याभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं दुर्वारम् । बाक्षात्परम्परासम्बन्धघटक साधारणं तत्प्रतियोगिफत्वं चानुगतं एर्वचम् । तादृशस्य तस्य निवेशे ऽयोगोलकाद्यनुयोगिकवह्निसंयो- देरपि धूमादेः परम्परासम्बन्धघटकत्वसम्भवेन धूमादिप्रतियो. गेकतया तनिष्ठधूमाद्यभावेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपपत्तेः । न । तादृशसंयोगे संयोगत्वपुरस्कारेण साक्षालौहित्यप्रतियोगिकन्व घरहेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धतावच्छेदकस्वसमवायिसंयो- त्वपुरस्कारेण तत्प्रतियोगिकत्वं स्वीक्रियते इति वाच्यम् । माना- मावात, समवायस्य तत्प्रतियोगिकतयैव तद्घटितपरम्परायाः अम्बन्धतोपपत्तेः । किश्चिद्रूपेणाऽपि संयोगादेौहित्यादिप्रतियो- गिकत्वे संयोगादिना किश्चित्समवायिनिरूपितत्वविशिष्टसंयोगा- दिना वा साक्षात्सम्बन्धात्मकेन स्फटिकादौ लैहित्यादिबुद्धेर्ध- ·४६८ अनुमानगादाध र्याम् ना मत्वानुपपत्तश्च । यारशसम्बन्धे यप्रकारप्रतियोगिकत्वयद्विशेष्या ऽनुयोगिकत्वोभयाभावस्तादृशसम्बन्धेन तत्प्रकारकतद्विशेष्यका भ्रम इति तल्लक्षणात् । स्वसमवायिसंयोग चोभयसत्वनाभयाभाव सत्त्वात् । न च सम्बन्धभंदन व्यापकताभेदात्स्वसमवारि संयोगादिरूपपरम्परामम्बन्धेन यत्र साध्यता तत्र परम्पराघटक विशेष्यांशे स्वप्रतियोगिप्रतियागिकत्वमुपेक्ष्य स्वप्रतियोगिप्रतियो गिकपरम्पराघटकविशेषणसमवायादिमत्प्रतियोगिकत्वस्यैवाऽभावो निवेशनीयः । परम्पराभिवृद्धावपि ईदृशरीत्याह्यभिति नुपपत्तिरिति वाच्यम् । यत्र कालिकसम्बन्धघटितसामानाधिक रण्यसम्बन्धन घटादिकं साध्यं महाकालवृत्तित्वादिकं हेतुम्ता कालिकसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिवपक्ष प्रतियोगिव्यधिकरणाभावा प्रसिद्धेदुर्वाग्त्वात् । गगनादिानरूपितस्य तादृशसामानाधिकर परूपपरम्परासम्बन्धघटकविशेषणांशस्य कालिकसम्बन्धस्याऽय सिद्धेः । विशेषगीभूतसम्बन्धं विशिष्यानिवेश्य निरुक्तप्रतियागि प्रतियोगिकसम्बन्धत्वेन सम्बन्धं निवेश्य तद्वत्प्रतियोगिकत्वनिवे कालिकविशेषणतावत्समवेतत्वरूपपरम्पगसम्बन्धन द्रव्यत्वादि साध्यकं द्रव्यवृत्तित्वादिहेतावनिव्याप्तिः, तत्र साध्यतावच्छेदक परम्परासम्बन्धघटकविशेष्यीभूतसमवेतत्वांशे व्यभिचारनिरूपका धिकरणशब्दज्ञानाद्यनुयोगिकत्वद्रव्यत्वप्रतियोगिकसम्बन्धत्वावच्छि नद्रव्यत्वसमवायवत्प्रतियोगिकत्वोभयसत्त्वेन द्रव्यत्वाभावासङ्ग्रहा त्। हत्वाधकरणानुयोगिकविशष्यीभूतसम्बन्धप्रतियोग्यनुयोगिकत्व निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकत्वोभयाभावस्य परम्परासम्बन्धघटक विशेषणांश निवेशे स्वसमवागिसमवेतत्वसम्बन्धेन जातिसाध्यक मेयत्वादिहेतावतिव्याप्तिः, तत्र ताशसम्बन्धघटकविशेषणांशे ता दृशसम्बन्धेन साध्याधिकरणहेत्वधिकरणव्यक्त्यनुयोगिकविशेष्यी भूतसम्बन्धप्रतियोग्यनुयोगिकत्वनिरुक्तप्रतियागिकत्वोभयसत्वात् । व्यभिचारनिरूपकाधिकरणहेत्वधिकरणानुयोगिकविशेष्यीभूतसम्ब. धाप्रसिद्धः साध्याभावस्य लक्षणाघटकत्वनाभावान्तरस्यव ल क्षणघटकत्वात् । न च परम्परासम्बन्धघटकविशेष्यांशे हेत्वधिः करणयत्किश्चिद्यक्त्यनुयोगिकत्वपरम्पराघटकविशेषणीभूतसम्बन्धव निरूपितत्वनिरूक्तप्रतियोगिप्रतियोगिकसम्बन्धवनिरूपितत्वानां त्र ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । । गणामभावनिवेशान दोषः गगनादिनिरूपितकालिकसम्ब. धाप्रसिद्धावपि तन्निरूपिततादात्म्यविषयितादिसम्बन्धवनिरू. पेतत्वप्रसिध्या त्रित्वावच्छिन्नाभावसौलभ्यादिति वाच्य- स्वरूपकालिकामयसम्बन्धघटितसामानाधिकरण्यसम्ब. धन जन्यज्ञानादेः साध्यत्वे व्यभिचारिणि कालवृत्तित्वादावति. याप्त्यापत्तेः । व्यभिचारनिरूपकाधिकरणप्रलयत्वादिनिष्ठायामुक्तस. बन्धघटकाधेयतायां कालिकसम्बन्धवनिरूपितत्वसाध्यीयवि. ग्यतासम्बन्धनिरूपिनत्वयोः सत्त्वेनाधेयतासामान्य दर्शितत्रि. चावच्छिन्नाभावासत्त्वेन साध्याभावस्य प्रातयोगिवैयधिकरण्या- नर्वाहात् । प्रतियोगितार्मिकोभयाभावघटितलक्षणे च नेयमनुपप. तः । त्वधिकरणस्फटिकादिनिष्टस्य समवायादिना प्रतियागि- यधिकरणस्याभावस्य समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायां वसमवायिसंयोगादिरूपपरम्पराया अवच्छदकत्वाभावेनामयाभावा. पतेः । न च स्वसमवायिसमवायसम्बन्धन घटरूपादिसाध्यके स. वायादिना घटादिहेताकयाप्तिः, तत्र किश्चित्समवायिनिरूपित- वविशिष्टस्वसमवायादिमम्बन्धावछिन्नायां हेतुमत्कपालादिनिष्ठला. याभावप्रतियोगितायां समवायिसमवायरूपसाध्यतावच्छेदकम. बन्धावच्छिन्नत्वसत्त्वात् । न हि तत्र दर्शितप्रतियोगितावच्छेदक सम्बन्धसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धयोः शरीरवैलक्षण्यं किमपि श. यते वक्तुम्, स्वांशस्य सम्बन्धाप्रवेशादितगंशस्याविशे- त् । इयाँस्तु विशेषः, दर्शिनसाध्यतावच्छदकसम्बन्धस्य स. बन्धतया भाने प्रथमसमवायविषयता प्रकारतानिरूपिता द्विती- समवायविषयता विशेष्यतानिरूपिता, उक्तप्रतियोगितावच्छेदक- म्बन्धस्य सम्बन्धतया भाने द्वितीयसमवायविषयतैव प्रकारता. शेष्यतोभयनिरूपितति, सचानुपयुक्त एवेति वाच्यम् । परम्परासम्ब- चावच्छिन्नाभावस्थाहि प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धता परम्पराघट- यावस्तुषु विशेष्यविशेषणभावापन्नेषु पर्याप्ता, विशिष्टसाक्षात्स. धन्धावच्छिन्नाभावस्य तु ताशसम्बन्धता विशेष्य एवं पर्याप्ता, शेिषणं तु सम्बन्धविधयाऽवच्छेदकतायामवच्छेदकमेव, न तु त. न्तर्भावेण सम्बन्धविधया प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य पर्यानिः, शरीत्यैवाभाववैलक्षण्यनिर्वाहात् । तथा च परम्परासम्बन्धेन ·अनुमानगादाधयोम् यत्र साध्यता तत्र परम्परापर्याप्तावच्छेद कताकत्वरूपं साध्यता. वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेशनीयम्, उक्तस्थले चाधिकरण विशेषणीभूतसमवायस्य प्रतियोगितावच्छेदकतायामेवावच्छेदकन- या प्रतियोगितायां तदन्तर्भावेण पर्याप्तावच्छदकताकत्वाभावा. दिति दिक् । अथैतलक्षणे विषयितादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यताया मव्याप्तिः, तादृशसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतयाऽभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्याऽप्रसिद्धत्वात् । न च ता. शसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वऽपि प्रतियोगितावच्छेदकता यामेव तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वप्रसिद्धिः प्रतियोगिवतवच्छेदकाय निष्ठावच्छेद्यत्वयाभिन्नत्वेऽपि एकजातीयतया तादृशानुगतरूपण निवेशादिाते वाच्यम् । नथा सति ताशसम्बन्धेन साय. तायां व्यभिचारिण्यातव्याप्तिः प्रतियोगियधिकरगतुमनिष्ठा भावीयान्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायां तत्सम्बम्धावच्छिन्न- स्वाभावेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्य चाप्रसिद्धत्वेन ता दृशप्रतियोगितासामान्ये तदुभयाभावस्थाऽक्षतत्वात् । मैवम् वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्यापकतास्वीकारे तादृशसम्बन्धस्या ऽभावप्रतियोगितानवच्छदकत्वे प्रतियोगितावच्छेदकताघटकम म्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकानधिकरणकाभावप्रतियोगितावच्छे दकतासामान्ये साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्वतादृशरूपा वच्छिन्नत्वोभयाभावस्यैव विवक्षगीयतया सामञ्जस्यात् । हि विर्षायतासम्बन्धेन साध्यतायां सद्धेतौ तत्सम्बन्धावच्छि मावच्छेदकताकसाध्यवदभावो न प्रतियोगितावच्छेदकताघटक कसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकानधिकरणहेत्वधिकरणकः, अतो. ऽन्यसम्बन्धेन साध्यादिमदभावः तत्सम्बन्धेनान्यावच्छिन्नाभावो वा तादृश इति तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायामुभयाभावसत्वा लक्षणसमन्वयः । तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यात ताशसम्बन्धेन साध्यवदभावोऽपि तादृश इति तत्प्रतियोगिता वच्छेदकतायामुभयसत्येन नातिव्याप्तिः । वीमान् धूमादित्या दो संयोगादिना घटादिमदभावः समवायादिना वह्नयादिमदमा घश्च लक्षणघटकः । तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायामुभयाभावसर तथा ·सिद्धान्तलक्षणपकरणम् । मोभयवान्वरित्यादौ : छतीया लक्षणसमन्वयः । धूमवान्वारन्यादौ साध्यतावच्छेदकसम्ब. पेन साध्यवतोऽभाव एव तादृश इति तत्प्रतियोगितावच्छद. तायामुभयस्यैव सत्वान्नातिव्याप्तिराित । (दी०) अत एव समवायस्यैकत्वेन द्रव्यत्वप्रतियोगिक- वगुणाद्यनुयोगिकत्वोभय सालि द्रव्य जातरित्यादौ, वह्नि- द्वित्वावच्छिन्नमतियोगिक- तादृशप्रनीत्यो वविरहेऽपि च नाऽतिद्वलक्षण्योपा वदन्ति ॥ (गा०) संयोगस्य द्वित्वमाछिन्नप्रतियोगिकत्वविरहेऽपि वह्निधूमो. यवान बढारत्यादी नातिव्याप्तिारति योजना । अयं भावः । प्रत्येक योगस्य द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वविरहेण वह्निधूमोभवान् मादित्यत्र संयोगसम्बन्धसामान्ये वहिधूमाभयत्वावच्छिन्नप्र. योगिकत्वहेत्वधिकरणानुयोगिकत्वोभयाभाववत्वात्तादृशोभयत्वा- च्छिन्नाभावाऽपि संयोगन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यधि. रणतया लक्षणधटक इत्यव्याप्तिः स्यादतः संयोगनोभयसा- कस्थले प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वं परित्यज्य प्रति. गिताश्रयप्रतियोगिकत्वमेव निवेशनीयं तथा च वह्निमोभयवा- न्हेरित्यादावपि वहिधूमोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य लक्षणाघटक- पा पूर्वकल्पेऽतिव्याप्तिः स्यादिति। अथ साध्यतावच्छेदकभेदेन चेद्याप्तिपदार्थभेदस्तदैव प्रतियोगि- वच्छेदकावच्छिन्नत्वपरित्यागः स्थलविशेषे सम्भवति तथा च सा- नभेदनापि तुल्ययुक्त्या नद्भदाळूमरूपहतुकवधिमोभयात्मकसा- घटितव्याप्तिपदार्थसिद्धिनिहाय तच्छरीरे प्रतियोगिताश्रयवै. धिकरण्यनिवेशनस्य वह्निहतुके तदुभयसाध्यकस्थले कथमति- प्तिप्रसञ्जकत्वमिति चेत् ? यथा संयोगसामान्ये द्वित्वावच्छि. प्रतियोगिकत्वाभावनिश्चयदशायामपि धूमन वह्निधूमोभयानुमिति. वतीति प्रतियोगिताश्रयप्रतियोगिकत्वघटितोभयाभावविषयक- 'नं धूमलिङ्गकताहशोभयानुमितिजनकमङ्गोक्रियते, तथा तादृश. श्वयदशायां सकलवह्निमतामेव धूमवत्त्वमिति भ्रान्तानां वह्निहे. कतदुभयानुमितिरप्यनुभवसिद्धा । तत्राऽपि प्रतियोगिताश्र- गतियोगिकत्वघंटितोभयाभावविषयकशानमेवाऽनुमितिजनकं वा.

·४७२ अनुमानगादाधर्याम् कुलह- . च्यम् , तथा च तद्धेतुकतत्साध्यकानुमितिजनकज्ञानस्य प्रमात्वन- सङ्ग इत्येवातिव्याप्त्यर्थः । एवं यथा वहिधूमोभयत्वेन उभ- य धूमव्यापकमिति वाक्यायथोक्तनिश्चयदशायां शाब्दबोधो जायः ते तथा वहिधूमाभयत्वनाभयं वहिव्यापकामत्यनाप्नोक्तवाक्यादा योग्यताभ्रमाच्छाब्दवोध प्रमा वांसद्ध इति प्रतियोगिताश्रयप्रति योगिकत्वमेव तत्र जयनन्तर त्यनियावीकरणीयः । तथा च तति षधियः प्रमात्वेन त. वृत्त्यनियामकणतापत्तिरित्यपीति । . हरित्यत्र धूमादिति नातिव्यावस्याऽभिव्याप्तिश्चेति पाठं के चित्कल्पयन्ति, यथासङ्खन च येऽतिव्याप्त्यव्याप्ती यो जयन्ति । इदमत्रावधेयम् । घटद्रयवद्भू नलमित्यादौ द्वित्वोपलक्षितघटा दिवैशिष्टयं तद्विशिष्टवैशिष्टयं वा भासते । आद्य एघटादिमन्यपि तत्प्रसङ्गः । न च द्वित्योपलाक्षितस्यापि व्यक्तिद्वयस्यैव वैशि- यद्वयं तत्र भामते इति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एकम्मिन्नाप भ. दभ्रमेण द्वित्वभ्रमात्तत्प्रकारकप्रतीतावुभयभानानियमात्। तादृश. बुद्धेर्द्धित्वविशिष्टाभावज्ञानविरोधितानुपपत्तिश्च विशिष्ट्वैशिठ्यक्षा- नस्यैव विशिष्टाभावबुद्धितिरोधित्वात् । द्वितीये संयोगसंसर्गक तादृशज्ञानमात्रम्यैव भ्रमत्वापत्तिः, संयोगरूपवैशिष्टये द्वित्वा दिविशिष्टप्रतियोगिकत्वस्य बाधात् । तस्मादित्वादिविशिष्टप्रतीत संयोगमात्रं न सम्बन्धोऽपि तु द्वित्वावच्छिन्ननिरूपिता संयोगाय च्छिन्नाधिकरणतैव । अधिकरणता च पदार्थान्तरं अधिकरणम्म रूपा वा उभयथैव निरूपकदापि निरूपकतावच्छेदकद्वित्वस्यै क्या. तदैक्यमिति संयोगप्रतियोगितावच्छेदकत्ववन्न तत्प्रतियोगिताव दकताया द्वित्वे ऽनुपपत्तिरित्युपेयम् । एवं च वह्निधूमोभयत्वावच्छि- नसाध्यके संयोगावच्छिन्नाधिकरणताया एव साध्यतावच्छेदकस म्बन्धत्वात्तत्र चोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसत्वान्नातिव्याप्ति प्रसक्तिः । अन्यथा द्वितीयकल्पेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न निरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धाननुयागित्वनिवेशादुभवत्वा वच्छिन्नप्रतियोगिकसंयोगाप्रसिध्या संयोगेनोभयत्वावच्छिन्नसाध्या व्यभिचारिणि तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रति योगिताया लक्षणाघटकत्वेनाऽतिव्याप्तेर्वज्रलेपत्वात् ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ४७३ वस्तुतस्तु पर्वतो वह्निमानित्यादावपि संयोगावच्छिन्नाधि- णव सम्बन्धो न तु संयोगमात्रम् । अन्यथा पर्वतो वहिमा- यत्रय पर्वते वहिारत्यत्रापि संयोगमात्रस्यैव तथात्वापत्त्या वेशेषप्रसङ्गात् । तादृशप्रतीत्योर्षिशेषाय प्रथमायां संयोगो वीयायां तदवच्छिन्नाधेयता संसर्ग इत्युपेयते, किंवा प्रथमायां गावच्छिन्नाधिकरणता द्वितीयायां संयोगस्तथत्यत्र विनिगम- य दुर्लभत्वात् । न च तादृशप्रतीत्योः संसर्गाशेऽविलक्षणत्वेऽपि राष्यावशेषणभावभेदविलक्षण्योपपत्तिसम्भव इत्युभयत्रैव सं. मात्रस्य सम्बन्धतास्त्विति वाच्यम् । तावतापि पर्वतो वह्निः ३ वह्रो पर्वत इत्यनयोः, पर्वते वह्निः पर्वतवान्यतिरित्यनयोश्च त्योर्विशेषानिर्वाहात् । न चैवं रूपवानियादावपि समवायाव- छन्नाधारतैव सम्बन्धः स्यान्न तु समवाय उक्तयुक्तविशेषादिति यम् । समवायातिरिक्तायाः समवायावच्छिन्नाधारताया अनभ्यु: मात्। अथ समवायावच्छिन्नाधारतायाः समवायरूपत्वे समवायाव- निधियताऽवश्यतिरिक्ता स्वीकरणीया, अन्यथा रूपवान्घटो रूपामति प्रतीत्योः संसर्गवैलक्षण्यानुगपत्तेः । तथा च समवाया- छन्नाधेयता आधारता वाऽतिरिक्तत्यत्र विनिगमकं दुर्लभामिति वायातिरिक्तसमवायावच्छिन्नाधारतासिद्धिनिष्प्रत्यूहैवति चेन्न । नुयोगिकरूपप्रतियोगिकसम्बन्धी रूपानुयागिकघटप्रतियोगि- म्बन्धः परस्परं विलक्षण एव, अन्यथा दर्शितस्थले संसर्गः क्षण्यानिर्वाहादिति सत्यम्, तत्र चाधारानुयोगिकः सम्बन्ध एव वाय इति परिभाषितो न त्वाधेयानुयोगिकः, स त्वाधेयतेत्येव भाष्यते तत्र को विनिगमकानुयोगः? न चैवं संयोगिन्यपि संयोग धारताऽस्तु स चाऽनुयोगितासम्बन्धनाऽऽधारपदप्रवृत्तिनि- मिति संयोगस्य द्विष्ठत्वेऽपि नाधेये तयवहार इति वा. । । संयोगीयसमवायातिरिक्ताया आधेयव्यावृत्तानुयोगि- T: स्वीकारे तस्या संयोगिनिरूपिताधारतात्वा. नाऽतिरिक्ताधारताया निष्प्रत्यूहन्वात् । न चाधारतायां 'गिप्रतियोगिकत्वं कल्पनीयमिति गौरवम् । भवन्मतेऽपि संयोगे मवेतत्वातिरिक्तस्य तत्प्रतियोगिकत्वस्य कल्पनीयतया , ६० ·४७४ अनुमानगादाधर्याम् साम्यात् । अन्यथा भूतलादेः स्वसमवेतघटादिसंयोगानुयोगितया स्वाधारतापत्तेः । एतेन संयोगिन्याधेयताऽपि संयोग एव । प्रति. योगितासम्बन्धन तस्याधयपदप्रवृत्तिनिमित्ततया नाधारे तद्यवहार इत्यपि निरस्तम् । आधेयनिष्ठाधारव्यावृत्तपदार्थान्तरकल्पनाया आ. घश्यकत्वात् । आधाराधेययोः संयोगानुयोगित्वप्रतियोगित्वकल्पने विपरीतकल्पनायामपि बाधकामावाति दिक् । एकानुयोगिकसंयोगद्वयप्रतियोगितयोः प्रत्येकमुभयत्वाव च्छिन्नत्वविरहेऽपि तदुभयत्वावच्छेदेनोभयत्वावच्छिन्नत्वोपगमा- न संयोगेनोभयसाध्य के ऽतिव्याप्तिरित्यप्याहुः । प्रतियोगित्वावच्छे- दकत्वादेः स्वरूपसम्बन्धरूपतया सम्बन्धत्वेन तनिवेशे सम्बन्ध त्वस्य नियमघटिततया: नवस्थेत्याशङ्कां निरस्यति । (दी०) प्रतियोगित्वादिश्च स्वरूपसम्बन्धविशेषो न सम्म न्धत्वेन निविष्टः । सामानाधिकरण्येऽपि सम्बन्धः संयोगत्वा दिनैव निविशते । दर्शितञ्च नियमाघटितमपि सम्बन्धत्वम् । (गा०) प्रतियोगित्वादिश्चति । सम्बन्धविशवोऽपि न सम्बन्धत्यन लक्षणघटकोऽपि तु प्रतियोगितात्यादिना, कुत्रचित्सम्बन्धविधया स्वरूपत एवेत्यर्थः । ननु सामानाधिकरण्यं तत्सम्बन्धिसम्बन्धित्वं तत्र सम्बन्ध त्वेनैव सम्बन्धनिवेश इत्याशङ्याह । सामानाधिकरण्येऽपीति । योगत्वादिनैवेति । साधनतावच्छेदकादिभेदेनेव सम्बन्धादिभेदेन' ऽपि व्याप्तिभदस्यत्वादिति भावः । साध्यसामानाधिकरण्यशरी साध्यवत्संयुक्तत्वादिरूपे हेतोः सम्बन्धस्य प्रकारतया तस्यैव र यो गत्वादिना निवेशः, साध्यसम्बन्धस्य च धर्म्यशे तत्संसा विधयव लाघवेन निवेशात्तस्य स्वरूपत एव निवेशः सम्भवति, ज त्यतिरिकस्याऽपि संसर्गतया भाने स्वरूपतोऽपि तदुपगमादित्य वधेयम् । सम्बन्धत्वनिवेशेऽपि न क्षतिरित्याह । दर्शितं चेति । यमाघटितमिति । तत्प्रतियोगिकत्वविशेष एव तत्सम्बन्धत्वं न तद्विशिष्टबुद्धिनियामकत्वम् , अतीन्द्रियसम्बन्धे जनकत्वरूपनिया कत्वासम्भवात् । तत्प्रतीतिविषयत्वरूपनियामकत्वनिवेशे व्याप्ने वानन्तभावात् प्रमेयमात्रेतिप्रसद्भाश्च । न च विशेष्यतान्यतत्प्रकार ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । . तानिरूपितविषयताया विवक्षणीयतया नाऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि संयोगादिना द्रव्यत्वादिभ्रमविषयतामादाय तस्यापि तत्स. बन्धत्वापातात् । न च विषयतायां प्रमाप्रतियोगिकत्वनिवे- शानायमतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । प्रमात्वस्य तत्सम्बन्धानुयोगिः विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वरूपतया सम्बन्धविघटितत्वात् । एवं तदनुयोगिकत्वविशेष एव तत्र सम्बन्धत्वमिति भावः । इत्थं च सामान्यतस्सम्बन्धघटितं साध्यवत्सम्बद्धत्वरूपसाध्य- सामानाधिकरण्यं साध्यवदनुयोगिकप्रतियोगित्वं प्रतियोगिता- सम्बन्धन साध्यवदनुयोगिकवत्त्वं वा, तच्च संयोगत्वादिना तद्घटि- तात्साध्यवदनुयोगिकसंयोगप्रतियोगिकत्वरूपाल्लघुशरीरमिति तदेव यान्निघटकं वाच्यम् , अतिप्रसङ्गस्य व्यापकतायां विशिष्य सम्बन्ध नवेशेनैव वारणसम्भवात् । हेतो साध्यवदसंयुक्तत्वादिनिश्चयदशा- पां संयोगादिना पक्षे हेतुमत्तानिश्चयस्य साक्षादनुमितिप्रतिबन्धक या अग्रे वक्तव्यतया तत्राऽनुमित्यापत्यनवकाशादिति सूचितम् । अभावत्वं चेदत्र भावभिन्नत्वन्तदा प्रतियोगितायां साध्यता- बच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वतादृशसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावनिवेश- पक्ष दैशिकविशेषणतया घटत्वाभावादिसाध्यके व्यभिचारिण्य- तप्रसङ्गः, तादृशसम्बन्धावच्छिन्नतदभावस्य घटत्वादिरूपतया भा. अभिननिरूपित प्रतियोगितायां तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वघटत्वाभाव. वावच्छिन्नत्वोभयाभावस्याऽक्षतत्वादित्याशङ्कां निरस्यति । (दी) अभावत्वं चेदमिह नास्ति, इदमिदं न भवतीति पतीतिनियामको भावायावसाधारणः स्वरूपसम्बन्धविशेषः । अतो नाऽभावसाध्यकव्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गः । तदपि वा नोपा. देयं प्रयोजनविरहात् । विषयतातत्त्वादिवत् प्रतियोगित्वाधिक- रणवतत्त्वसम्बन्धत्वादयोऽप्यतिरिक्ता एव पदार्था इत्ये- फदेशिनः ॥ (गा०) अभावत्वं चेति । इदमिह नाऽस्तीदमिदं न भवतीति द्विवि. घप्रतीतिकथनेनाऽभावत्वस्य संसर्गाभावान्योन्याभावोभयसाधारण्ये प्रमाणमुपदर्शितम्, तस्यान्योन्याभावसाधारण्यविरहेऽभावान्तरप्र. तियोगितासामान्ये तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहेण तेन स.

·४५६ अनुमानगादाधर्याम् भाषेव वा, तद म्बन्धेन साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । भावाभावसाधारण इति । भावनाऽपि घटे घटत्वाभावो नास्ति घटोन घटभिन्न इति प्रनी नर्जननादिति भावः । तदवच्छिन्ने चाभावपदस्य रूढिशक्तिः परि. अतो न भावोऽभाव इत्यवयवव्युत्पत्या तद्धर्माप्रत्ययेऽ न क्षतिः। स्वरूपसम्बन्धविशेष इति । अनावे तत्प्रतियोगिस्वरूप निरूपितानुयोगित्वनामा सम्बन्धविशेष इत्यर्थः । न चा भावत्व स्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेऽननुगमादनुगतप्रत्यपानुपपत्तिः, नुगमकरूपान्तराभ्युपगमात् । पदार्थान्तरत्वेऽपि निरूपकभेदेन सम्बन्धान्तरवत्तद्भेदम्याऽऽवश्यकतयाऽनुगमकरूपान्तरापेक्षणात् यन प्रतियोगिनिरूपितसम्बन्धानामननुगमेऽपि प्रतियोगिध मितावच्छेदकस्य नश्पदप्रवृत्तिनिमित्ताखण्डधर्मान्तरस्य सत्त्वाद्धर नास्ति पटो नास्तीत्याद्यनुगतप्रमितिनिर्वाह इति । तन्न साधीयः घटादी घटाभावादेः कालिकादिसम्बन्धस्याऽपि स्वरूपतया तत्सं सर्गकप्रतीतितो घटाभावो नास्तीत्याद्यनुयोगितासंसर्गकप्रतीत लक्षण्याय संसर्गतालक्षण्यस्याऽऽवश्यकतया संसर्गतावच्छेदक धर्मविशेषस्वीकारस्य निर्वाहकस्याऽवश्यकत्वात् तेनानुगतीकृता नुयोगिताया एव संसर्गतावद्धर्मितावच्छेदकताया अपि सम्भवना. ऽभावनिष्ठाखण्डधर्मान्तरे मानाभावात् । नञ्पदप्रवृत्तिनिमित्तताया अपि तस्यामेवोपगमात् । अथ नास्तीत्यादावनुयोगितारूपसम्बन्धविशेषप्रकारेणाऽभावभा नोपगमे तदंशे एव स्वनिरूपितत्वसम्बन्धेन प्रतियोगिनः प्रकारत्वम म्भवादभावांश तत्सम्बन्धन प्रतियोगिना भाने मानाभावादनुयोगि तायाः सम्बन्धत्वमेव न सिध्यदिति चेन्न । मण्याद्यभावस्य दा हादिहेतुतायां मण्यादिरूपप्रतियोग्यवच्छिन्नानुयोगिताविशेषस्याऽव, च्छेदकत्वापेक्षयाऽनुयागितासम्बन्धेन मण्यादेस्तथात्वे लाघवेन तत्सम्बन्धतासिद्धः । न चोभयाभावादिवारणाय मणित्वाद्यवच्छिन्न निरूपितानुयोगिता मण्यादेः सम्बन्धो वाच्यः, तथा च तादृशा नुयोगितायाः स्वाश्रयतासम्बन्धेनावच्छेदकत्वेऽपि न गौरवमिति वाच्यम् । उभयत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितानुयोगिताया मणित्वादिवि शिष्टसम्बन्धताविरहात्, शुद्धानुयोगितासम्बन्धेनैव मणित्वादिः विशिष्टस्य उभयत्वाद्यवच्छिन्नाभावव्यावर्तकतासम्भवेम तादृशानुः .

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । योगितात्वेन सम्बन्धतानुपगमात् । न च तादृशस्य विशिष्टमणित्वा. धवाच्छन्नाभावव्यावर्तकता न सम्भवति, विशिष्टमणित्वाद्यवच्छिन्न. निकापतानुयोगितायामप्यधिकं वित्यादिन्यायन मणित्वादिविशिए. निरूपितत्वसत्त्वेन तस्या अपि तत्सम्बन्धत्वादिति वाच्यम् । कार- गतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणपरिसमाप्तप्रतियोगिताकसम्बन्धिन एव कारणतया मणिनास्तीत्याकारकशुद्ध मणित्वावच्छिन्नप्रकारक प्रतात्यविषयविशेषणान्तरसहितमणित्वाद्यवच्छिन्नाभावनिष्ठतादृश. मणिवाद्यवच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धे च शुद्धमर्माणत्वादिविशिष्ट- परिसमाप्तप्रतियोगिताकत्वविरहेण तादृशाभावव्यावर्तनमम्भवात् । एतेन विशिष्टमणित्वाद्यवच्छिन्नाभाववारणाय शुद्धमणित्वाद्य. प्रच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन हेतुना वाच्या, शुद्धर्माणत्वाद्यवच्छिन्नत्वं घ मणित्वान्यधर्मानवच्छिन्नत्वम्, तदपि यदि तादृशधावच्छेद्यत्व. वाद्यवच्छिन्नाभावस्तदा किश्चिद्विशिष्टतादृशावच्छेद्यत्वत्वावच्छि. माभावमादायातिप्रसङ्ग इति शुद्धतादृशावच्छेद्यत्वत्वावच्छिन्नाभाव रव निवेशनीय । शुद्धतादृशावच्छेद्यत्वत्वाद्यवच्छेद्यत्वमपि तदति- रेक्तानवच्छिन्नत्वमिति विशेषणानवस्थाप्रसङ्ग इत्यपि निरस्तम् । त्यलमप्रस्तुताधिकजल्पनया । तदपि । तादृशाभावत्वमपि । नोपादेयम् । हेतुसामानाधि- करण्यांशे विशेषणतया न निवशनीयम् । प्रयोजनाभावादिति । स्वा- च्छेदकविशिष्टानधिकरणहेतुमनिष्ठत्वमात्रपुरस्कारेणाभावं निवेश्य दिीयत्वन प्रतियोगितानिशादेव सर्वसामञ्जम्यादिति भावः। प्रसङ्गात्प्रतियोगित्वादीनामपि पदार्थान्तरत्वं व्यवस्थापयति । घेपयतेति । तत्त्वम् विषयतात्वम्। प्राचीनकदेशिभिर्विषयताया अति- तिपदार्थत्वोपगमाद् दृष्टान्तत्वेन तदुपन्यासः।यथा विषयताया विष- रूपत्वे द्रव्यत्वावच्छिन्नघटविषयकशानाटत्यावच्छिन्नतद्विषयकशा- स्य विषयतावलक्षण्यविग्हादवलक्षण्यापत्तिः । न च द्रव्यत्वघट- योरपि तत्र विषयतया तद्वैलक्षण्यादेव वैलक्षण्यमिति वाच्यम् । विताऽपि द्रव्यत्वेन घटविषयकाद्धटत्वेन च पटविषयकाक्षा- टित्वेन घटं द्रव्यत्वेन पटमवगाहमानस्य ज्ञानस्य वैलक्षण्या- पपादनस्याशक्यत्वात् । ज्ञानस्वरूपत्वे घटपटावित्यादिसमूहा- वनीय घटपटादिविषयतानामभिन्नतापत्त्या तादृशज्ञानस्य पट- ·४७८ अनुमानगादाचर्याम् , त्वाद्यवच्छिन्नघटादिनिष्ठविषयताशालितया भ्रमवापत्तिः । शानवि. पयोभयरूपत्वे च जातिमान् घट इत्यादिज्ञानीयघटत्वादिविषयः ताया द्वैविध्यानुपपत्तिः ज्ञानविषययोरविशषादिति जातिमानि त्याद्याकारकैकविधघटत्वादिविषयताशालिज्ञानात्तादृशबुद्धविलक्षण कारता न स्यादित्यादियुक्त्या विषयताया विषयादिभेदभिन्नवि- पयतानामनुगमकतया च विषयतात्वस्यातिरिक्ततासिद्धिः, तथा प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वे घटादिनिष्ठानां घटत्वद्रव्य त्वादिरूपविभिन्नधर्मावच्छिन्नानां संयोगसमवायादिरूपविभिन्नसम्य धावच्छिन्नप्रतियोगितानामवलक्षण्यनाऽभाववैलक्षण्यानुपपत्तिः अभावस्वरूपत्वे घटाद्यभावीयघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगित्वकिञ्चि द्विशिष्टघटाभावाभावत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितानामवलक्षण्यापत्तः घटत्वादेः प्रतियोगित्वन्यूनवृत्तितया तदवच्छेदकत्वानुपपत्तिः, घटा द्यभावस्य पटादिसाधारण्येन पटादेरपि तत्प्रतियोगितापत्तेच त्यादियुक्त्या प्रतियोगित्वमप्यतिरिक्तं सिञ्चति । एवमधिकरण नाधिकरणस्वरूपमाधेयस्वरूपं वा, भूतले घटसंयोगदशायाः मिव परस्परासंयुक्तघटभूतलसत्त्वदशायामपीदानीं भूतलं घट दिति प्रत्ययप्रसङ्गात् । संयोगरूपत्वे आधेयत्वस्यापि तुल्ययुक्ता तद्रूपतया आधारत्वाधेयत्वयोग्भेदप्रसङ्गेन वैपरीत्येनाधाराधे भावप्रत्ययप्रसङ्गादिति तदप्यतिरिक्त पदार्थः। सम्बन्धत्वमपि क्ल तपदार्थान्तर्भावेण दुर्वचमिति पदार्थान्तरमेवेति भावः । आदिपदा दभावत्वादिपरिग्रहः। इदं तु बोध्यम् । अभावत्वं प्रतियोगित्वान्नातिरिच्यते तदन वत्वस्य तत्प्रतियोगित्वनियमात् । न चैवं घटादेघंटभेदाभाव त्वापत्त्या घटादिमति भूतले घटभेदो नास्तीत्यादिप्रतीत्यापरि: रिति वाच्यम् । संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताया एवाभावत्वरूपतोपर मात् । घटादिभेदस्य घटत्वाद्यत्यन्ताभावसमनियतत्वेन तदनि नतया घटत्वादी तदीयसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगितासत्त्वात्तेनैव दभावप्रत्यायनात् । न चैवमपि घटभेदादेर्घटाद्यभावत्वानुपपनित दप्रतियोगित्वादिति वाच्यम् | अत्यन्ताभावत्वात्मकानुयोगिता विशेषस्यैव प्रतियोगितानतिरिक्तत्वोपगमादिति । इति-अनुमानगादाधर्या सिद्धान्तलक्षणम् ॥

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । प्रतियोगितानवच्छेदकेत्यत्र पारिमाषिकावच्छेदकत्वं निवेशयि- मवच्छेदकपदस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वपरतामाक्षिपति । न्वित्यादिना । (दी०) नन्ववच्छेदकत्वमिह न स्वरूपसम्बन्धविशेषः । म्भवति लघौ धर्मे गुरौ तदभावात् , प्रमेयधूपत्वकम्बुग्रीवा. देमत्तघ्राणग्राह्यगुणत्वादेरतथात्वेन तेन रूपेण साध्यतायां यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । नाऽप्यनतिरिक्तत्तित्वम् । प्र. योगितायाः स्वरूपसम्बन्धात्मिकायाः प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वेन पत्वादेरपि तदतिरिक्तशत्तित्वात् । (गा०) इह । एतल्लक्षणे, घटकत्वं सप्तम्यर्थः। तथा च घटत्वेन घटो- पावप्रतियोगीत्यादिप्रतीतिसाक्षिको यो घटादिनिष्ठप्रतियोगितया 'ह घटत्वादेरवच्छेदकभावरूपः स्वरूपानतिरिक्तः पदार्थान्तरात्मको । सम्बन्धविशेषः स इह लक्षणे न शक्यनिवेशन इत्यर्थः । स्वरू- सम्बन्धविशेषात्मकावच्छेदकत्वाभावघटितं निरुक्तरूपं न व्याप्ति पमिति यावत् । तेन रुपण साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्तरि- ग्रिममत्रैव हेतुः । प्रमेयधूमत्वाद्यवच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारिसाधा- गत्वादिति तदर्थः । प्रमयधूमत्वत्यादिकमतथात्वेनेत्यन्तं तत्र तुः । स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानिरूपिततादशावच्छेद. वाभाववत्तादशसाध्यतावच्छेदककत्वेनेति तदर्थः । संभवत्ता- शप्रतियोगितावच्छदकताकधर्मापेक्षया गुरुत्वं प्रमेयधूमत्वादे- ताशप्रतियोगितावच्छदकत्वाभावसाधकम् । तस्य तत्साधकत्वोपष्टम्भकव्याप्तिमाह-सम्भवतीति । तस्मि- पति पूरणीयम् । तथा च लघुधर्म तादृशावच्छेदकत्वस्य सम्भवे यर्थः । गुरौ तदभावात्-तादृशावच्छेदकत्वाभावनियमात् । तथा । सम्भवत्तदवच्छंदकताकधर्मापेक्षया यो गुरुः स न तवच्छेदक .

·४८० अनुमानगादाधर्याम् इति व्याप्तिरिति पर्यवसितार्थः । सम्भवत्तदवच्छेदकताकन्वं च तदः घच्छेदकत्वबाधकशून्यत्वम् । बाधकं चावच्छेद्यप्रतियोगित्वासमः नियतत्वम् । तथा च तत्प्रतियोगित्वादिसामनयत्यमेव सम्भवतः दवच्छेदकताकत्वं पर्यवसितम् । सामनयत्यघटकदलद्वयनिवेशाद्घट पटान्यतरत्वमहानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगिताया न्यून वृत्तिघटत्वादेरांतरिक्तवृत्तिशुद्धवह्नित्वादरवच्छदकत्वासम्भवेन ता. दृशगुरुधर्मस्य नाविच्छेदकत्यानुपपत्तिः । प्रतियोगितायाः सामनेय. त्यं च प्रतियोगिताया अन्यूनवृत्तित्वे सति तनिरूपकाभावविरोधि- तावच्छेदकत्वरूपमवच्छेदकतानिर्वाहकम् । अतः सत्तात्वादेर्विशि. टसत्ताद्यभावीयप्रतियोगित्वान्यूनानतिरिक्तवृतित्वेऽपि तदभाव विराधितानवच्छदकत्वान्न तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवः । यत्तु स्वावच्छिन्नसमव्यापकतावच्छेदकधर्मापक्षया गुरुत्वमेवा- ऽच्छेदकत्वाभावसाधकतयाऽभिमतम् । स्वसमनियतसत्तात्वादाप क्षया गुरोविशिष्टसत्तात्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वतिर्वाहाय स्व. समनियतत्वमुपेक्ष्य स्वावच्छिन्नसमव्यापकतावच्छेदकत्वनिवेश इति तन्न । घटप्रागभावत्वावच्छिन्नसमव्यापकतावच्छदकघटत्वाद्य पेक्षया गुरोर्घटप्रागभावत्वादेरत्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकनया. जातित्वावच्छिन्नसमव्यापकतावच्छेदकतद्घटकसमवेतत्वापेक्षया गुरोर्जातित्वादेर्भदप्रतियोगितावच्छेदकतया च व्यभिचारात् । ननु प्रमेयधूमत्वं स्वावच्छिन्नधर्मिविशषणतापन्नमेयत्वसहित. धूमत्वम्, सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन मेयत्वविशिष्टधूमत्वं वा, उ. भयथैव तदवच्छिन्नसाध्यके नाऽतिव्याप्तिप्रसक्तिः, शुद्धधूमत्वः स्याऽवच्छेदकत्व तादृशानवच्छेदकताया विशिष्टधूमत्व दुर्घटत्वात् । एकदेशपर्याप्तवृत्तासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकाभावस्य वि शेष्यपर्याप्तवृत्तर्विशेषणान्तरवैशिष्ट्यावच्छिन्नानुयोगिताकाभावस्य चाइनभ्युपगमात् । शुद्धवह्नित्वादी धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रति योगितावच्छदकत्वापर्याप्तमयवह्नित्वादौ तदनवच्छेदकत्वसौलभ्येन मेयवह्निमान्धूमादित्यादावव्याप्तिविरहादित्यरुचेः कम्बुग्रीवादिमत्त्वा- नुधावनम् । नचैवं मेयधूमत्वावच्छिन्नसाध्यकेऽतिव्याप्त्यभिधानमत्वन्तास गतमिति वाच्यम् । व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकामा ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४८१ इति वाच्यम् धानुपगमेन नानाव्यक्तिदण्डाद्यवच्छिन्नस्य व्यापकतानिहाय प्र. तियोगितावच्छेदकापर्याप्तविषयतापर्याप्तिरनवच्छेदकत्वान्तार्थ इ. याशयनैव तदभिधानात् । कम्बुग्रीवादिमत्त्वं च घटत्वव्यञ्जक संस्थानविशेषः । घटत्वापक्षया तस्य गौरवं संस्थानस्य विजाती- प्रावयवसंयोगरूपस्यानन्तत्वात, अनुगमक जातिविशेषसापेक्षत्वा. । घटत्वस्य चैकस्य जातिरूपस्य निर्विशेषगकस्थावच्छे- दकत्वे लाघवादिति । न च घटसामान्याभावप्रतियोगितायां संस्थानविशेषस्यानव- च्छेदकत्वेऽपि तत्तत्संस्थानवदभावकूटप्रतियोगितासु प्रत्येकं तेषा- अवच्छदकत्वमावश्यकम् , त्राऽतिप्रसक्तघटत्वस्याऽवच्छेदकत्वास. भिवादित्यनुगतरूपावच्छिन्नष्वपि तेवनवच्छेदकत्वं दुर्घटापति तवच्छिन्नसाध्यक नातिव्याप्त्यवकाश तत्तसंस्थानवत्तत्तद्धटाभावप्रतियोगितायामपि घटनिष्ठ तत्तद्य. क्तित्वम्यव साक्षात्सम्बन्धेनावच्छेदकन्वतम्भवात्परम्परासम्बन्धेन हवसमवायिसमवेतत्वात्मकंन तत्तासयोगानां गौरवेणानवच्छेदकत. मा नादशसम्बन्धेन संस्थानविशेषावच्छिन्नघटादिसाध्यके व्यभि- घारिहतावतिव्याप्तेर्दुरित्वात् । ननु मृत्पाषाणादिघटसाधारणं घटत्वं नैकम, मृत्त्वपाषाणत्वा. दिना सङ्करप्रसङ्गादिति तत्तजातिव्याप्यं नानैव, तथा च तथा- विधलकलघटानुगमक संस्थानविशेषावच्छिन्न प्रतियोगितायां न स्व. कृपता घटत्वस्यावच्छेदकतासम्भवः, न्यूनवृत्तित्वात् । नाप्यनुगत- पान्तरावच्छिन्नम्य, तादृशरूपान्तरप्रवंशेन गौरवादित्यरुचा. ग्राह्यगुणत्वानुधावनम् । घ्राणग्राह्य त्वं घ्राणग्रहणयोग्यता गुण- धन्यूनवृत्तिघ्राणग्राह्यजातिरूपा, सा चातीन्द्रियेऽपि गन्धे इति न धत्वस्य दर्शितरूपवत्सामान्याभावप्रतियोगितासमनयत्यानुप- निः । तादृशयोग्यतामात्रस्य पादान गन्धवसुरभित्वादिरूपाया- तम्याः स्वरूपतो हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद- तादृशजातित्वाद्यवच्छिन्नाया अपयनवच्छेदकत्वं दु. भमिति तद्विशेष्यतया गुणत्वनिवेशनम् । द्रव्यत्वादिहेतुक यले च गुणत्वस्य शुद्धस्यापि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रति. गितावच्छेदकन्वासम्भवाद्विशिष्टगुणत्वस्य गम्धत्वसमनियतस्य ६२ . तया ·४८२ अनुमानगादाधर्याम् ताशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमक्षतमेवेत्यतिव्याप्तिसङ्गतिः । अथ वा ध्राणग्राह्यगुणत्वं स्वाश्रयगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वसम्बन्ध ध्राणजन्य साक्षात्कारविषयतावत्त्वमेव, गुणत्वव्याप्यजातिघटितस म्बन्धलाभाय गुणपदम् , न तु गुणत्वमपि विशेष्यतया विवक्षितम् एतेन गुणत्वस्य निरुक्तजातिवावच्छिन्नगन्धत्वादिविशेष्यतया विवक्षितत्वे स्वरूपतो गन्धत्वादेर्गुणत्वविशेषणतायामप्यतिप्रस झात्तादृशजातित्वावच्छिन्नस्य विशेषणत्वानुधावनं निर्बीजमिनि दूषणमनवकाशम् । घ्राणग्राह्यगुणत्वं यथाश्रुतमेव ग्राह्यगन्धत्व रूपलघुधर्मसमनियततया न प्रतियोगितावच्छेदकमित्यपि वदन्ति । यत्तु अनवच्छेदकत्वमवच्छेदकाविषयक प्रतीतिविषयत्वरूप म् । तथा चावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन विशेष्यांशेऽवच्छ- दकप्रकारकप्रतीतिभिन्ना साध्यतावच्छेदकनाघटकसम्बन्धेन या. दृशधर्मप्रकारका प्रतीनिस्तादृशधर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्य ध्याप्तिरिति पर्यवसितम् । एवं च प्रमेयधूमत्वादिप्रकारकप्रती तेधूमत्वादिप्रकारकतानियमात् प्रमेयधूमत्वाद्यवच्छिन्नसाध्यकऽनि- व्याप्तिपरिहारः सम्भवति न तु निरुक्तघ्राणग्राहागुगत्वाद्याचा नसाध्यक, गन्धत्वादिकमविषयीकृत्यापि सुराभत्वादिकं सुर भित्वादिकमविषयीकृत्यापि च गन्धत्वादिकं विषयीकृत्य ताह शसाध्यतावच्छेदकप्रकारकप्रतीतिसम्भवादिति । तन्न सत्युक्तरीत्या दण्डिमान् व्यत्वादित्यादाघतिव्याप्तेः । प्रत्येक सकलदण्डमविषयीकृत्यैव दण्डत्वाद्यवच्छिन्नदण्डात्मकसाध्यताव च्छेदकप्रकारकप्रतीतेः सम्भवात् । अथ प्रतियोगितावच्छेदकीभूना ये ये धर्मास्तत्प्रकारकप्रतीति भेदकटस्य साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन साध्यतावच्छ कप्रकारेकायामकप्रतीतावसत्त्वात्तथैव च लक्षणे विवक्षितत्वानेय. मतिव्याप्तिरिति चेत् ? तर्हि तादृशरीत्या निरुक्तघ्राणग्राह्यगुणत्वाव च्छिन्नसाध्य केऽपि नातिव्याप्त्यवकाश इति । अतथात्वेन । प्रतियोगिनानवच्छेदकत्वेन । अनतिरिक्तवृत्तित्व मिति । स्वव्यापकतत्कत्वमित्यर्थः । तच्छ्न्यावृत्तित्वविवक्षणे समवाः येन प्रमेयसाध्यके व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । प्रमेयसामान्याभाव तियोगिताशुन्याप्रसिद्ध्या प्रमेयत्वादेस्ताहशावच्छेदकत्वानिर्वाहात् । तथा ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिपकरणम् । ४८३ महानसीयवाहित्वाधवच्छिन्नसाध्यके धूमादौ वह्नित्वादेर्महानसीय. धहयाद्यभावप्रतियोगिताशून्यवह्नयन्तरवृत्तितया विशिष्टेऽपि तत्र तच्छून्यावृत्तित्वस्य दुर्घटतयाऽतिप्रसङ्गाश्च । स्वव्यापकतत्कत्वनिवे. शने च विशिष्टस्याऽविशिष्टस्य वा यादृशस्यावच्छेदकत्वमभिप्रेतं ताशस्यैव स्वपदेनोपादेयतया विशिष्टवह्नित्वादिकं प्रति विशिष्टव. हयाद्यभावप्रतियोगिताया व्यापकत्वस्याऽनतत्वेन तादृशस्याव. छछदकत्वोपपत्तेः । ईदृशं यद्यत्स्वं तत्वाभावकूटस्य च साध्यताव- च्छेदकविशेषणता बोध्य, अतः स्वत्वाननुगमेनैकसामान्याभावनि- वेशासम्भवात् यत्किञ्चिदेकावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकत्वमादायाति. प्रसङ्गानवकाशः। न च स्वपदस्य तत्तद्यक्ति परतयाऽवच्छेदकनिष्ठं तत्तद्यक्तित्वमेव पर्यवसितमवच्छेदकत्वम्, तथा च विशेषणावच्छिन्ननिष्ठतत्तद्यक्ति वस्यापि विशेष्यपर्याप्ततया विशिष्टवह्नित्वादरवच्छेदकत्वे शु. द्वस्यापि अनवच्छेदकतादुर्भिक्षामिति वाच्यम् । शुद्धस्य विशेष- णान्तरसहितस्य वा यादृशस्याधिकरणता अभावप्रतियोगितानि. एव्यापकताशरीरे निविष्टा तादृशरूपपर्याप्तावच्छेदकतापर्याप्त्यनधि. करणत्वस्त्र साध्यतावच्छेदकविशेषणत्वोपगमात् । मेयधूमत्वादिप- प्तिाया अभावप्रतियोगितावच्छेदकताया अप्रसिद्धावपि तथावि. धाया विषयतावच्छेदकतायाः प्रसिद्ध्याऽतिव्याप्न्यनवकाशात् । महानसीयत्वादिसहितवह्नित्यादिपर्याप्तावच्छेदकतायाः शुद्धवह्नि- वादावपर्याप्तत्वाद्विशिष्टवह्नयाद्यभावमादाय दोषानवकाशात् । अत्र यदि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्यानति. रिक्तवृत्तित्वं निवश्यते तदा निखिलवयादेरेव धूमादि. समानाधिकरणविशेषाभावप्रतियोगितया वह्नित्वादेरपि स्वव्या- पकतावच्छेदकतादृशप्रतियोगितात्वकत्वरूपताशप्रतियोगितासा- मान्यानतिरिक्तवृत्तिवन तथाविधप्रतियोगितानवच्छेदक- स्वानुपपत्तिरिति तादृशयत्किश्चिदकप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्ति स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकनाशप्रतियो- गिताकत्वरूपं निवेशनीयम् । तथा सति धूमवान् वारेत्यादौ धू. मत्वादेरपि तादृशावच्छेदकत्वं न स्यात्, धूमादिसामान्याभावप्र. तियोगिताया अपि धूमादिस्वरूपतया प्रतिधूमादिकं भिन्नत्वन प्र- वं ·४८४ अनुमानगादापर्याम् , त्येक धूमत्वादिसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिनि तत्तमत्वादेरेव तथात्वादतिव्याप्तिरित्याह । प्रतियोगिताया इति । स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया इति । प्रतिव्यक्तिभेदप्रयोजकहेतुगर्भ विशेषणम् । अतिरिक्तपदार्थरूपप्रतियोगितायाः सिद्धान्तविरुद्धत्वा. दिति भावः । ताशप्रतियोगितासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वनिवे. शेऽपि हेतुसमानाधिकरणाभावत्वेन तादृशाभावनिवेश एव पू. क्तिदोषः, न तु तादृशाभावस्य प्रातिस्विकरूपेण निवेशने, तत्तद्वि. शेषाभावप्रतियोगितात्वस्य वह्नित्यादिव्यापकतानवच्छदकत्वादि. त्याशयेनाशङ्कने- (दी०) न च तथाविधयत्किञ्चिदेकाभावप्रतियोगितासामा. न्यशून्यात्तित्वं तत् । अत एवातिरिक्तसामान्याभावस्या- भावे धूमन्वादेरप्यनवच्छेदकत्वापातादने तत्साधनमपि साधु सङ्गच्छते इति वाच्यम् । वह्निघटवृत्तिद्वित्वतार्णातार्णदहनवृत्ति द्वित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तिव द्वित्वादावतिप्रसङ्गात् । (गा०) न चेति । तथाविधति । प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमद्वृत्ती त्यर्थः । यत्किश्चित्पदं तत्तद्यक्तित्वेनाऽभावनिवेशलाभाय । प्रत्येक निविष्टस्याऽपि तथाविधाभावस्य सकलस्य नैकत्रावच्छदकता. घटकता किन्तु एकस्यैवेति स्फोरणायैकपदम् । तादृशप्रतियागि- तासामान्य शून्यावृत्तित्वं स्वव्यापकतावच्छेदकतादृशप्रतियो. गितात्वकत्वम्, अतो न पूर्वोक्तदोषः । अत एव । ईदृशावच्छे. दकत्वस्य मूलाभिप्रेतत्वादेव । अतिरिक्तति । सामान्याभाव स्य विशेषाभावकूटातिरिक्तत्वानभ्युपगमे इत्यर्थः । धूमत्वादे रपीति । विशेषाभावकूटान्तर्गतमेकमभावमुपादाय धूमन्यादी निरुक्तावच्छेदकत्वोपपादनासम्भवादिति भावः । तत्साधनमि ति । सामान्याभावस्याऽतिरिक्तत्वव्यवस्थापनमित्यर्थः । सङ्गछते इति । अन्यथा स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे विशेषाभावकूटा. तिरिक्तसामान्याभावानभ्युपगन्तृमतेऽपि विशेषाभावीयप्रतियोगि- ताकूटस्यैव सामान्यधर्मावच्छिन्नतया धूमत्वादावपि वयादिस.

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४८५ , मानाधिकरणधूमादिविशेषाभावप्रतियोगितावच्छेदकावेनाडातव्या- व्यग्रसक्त्या सामान्याभावपार्थक्यव्यवस्थापनस्य एतल्लक्षणधम्तावे. ऽनुपयुक्तत्वापत्तेरिति भावः। न चातिरिक्तसामान्याभावाभावे उक्तरीत्याऽतिव्याप्तिविरहेऽपि ये एव वन्ह्यभावा हदादी वह्निर्नास्तीति बुद्धिं जगन्ति प्रत्येकं धूम- संमानाधिकरणानां तेषां प्रतियोगितावच्छेदकत्वं वह्नित्वेप्यम्तीत्य. व्याप्तिारैवेति तत्साधनसगत्या उपष्टम्भसङ्गतिरिति वाच्यम् । इत्वाधकरणवृत्तित्वावच्छेदन यादृशधर्मावच्छिन्नत्वविशिष्टप्रतियो- गिताकत्वमतादृशत्वस्य साध्यतावच्छेदकविशेषणतां स्वीकृत्य साशाव्याप्तेवारणसम्भवात् । न हि धूमाधिकरणवृत्तित्वावच्छि- प्रविशेषाभावे वह्नित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम्, धूमवति वह्नि- भीस्तीन्यप्रत्ययातू, अपि तु यावद्विशेषाभावाधिकरणहदादिवृत्ति. स्वावच्छिन्न एवेति । इदमापाततः । तथाविधाभावीययत्किञ्चिदेकधर्मावच्छिन्नप्रति- पोगितासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वं निवेश्याऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपाव- छछदकताविवक्षापऽपि धूमत्वादेरवच्छेदकत्वस्य सामान्याभावा- अतिरिक्तत्वमते शक्योरपादनत्वात् । हेत्वधिकरणवृत्तिन्वावच्छिन्ने बद्धर्मावच्छिन्नविशिष्टप्रतियोगिताकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- शासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षयाध्याप्तेरपि शक्यवारणत्वात् । अहित्वस्य वह्निघटाभयत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्ति. स्वेऽपि तन्न्यूनवृत्तितया अन्यनानतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षया तादृश- प्रतियोगितामादाय दूषणस्योद्धारः सम्भवतीति तार्णातार्णदह. नोभयाभावप्रतियोगितानुसरणम् । अतिप्रसङ्गात् । धूमादिसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । तार्णातार्णदहनो. यत्वावच्छिन्नाभावानुसरणप्रयोजनं स्वयमेव स्फुटयनि- (दी०) एतेनान्यूनवृत्तित्वविशेषितमपि परास्तम् । अत व नानाप्रतियोगिकृत्येकप्रतियोगिताङ्गीकारे ऽपि न निस्तारः। घुरूपसमनियतगुरुरूपेण साध्यतायां सद्धेतावव्याप्तिः, ता- शतदवच्छिन्नत्वापसिद्धेरिति चेन्न । प्रतियोगितावच्छेदका. तिरिक्तवत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् ।

·अनुमानगादाधम् (गा०) एतेनेति । तार्णातार्णदहनोभयाभावप्रतियोगितामादा. याऽतिप्रसद्गतादवस्थ्येनेत्यर्थः । अन्यूनवृत्तित्वविशेषितम, अन. तिरिक्तवृत्तित्वमपि । अत एव । दर्शितोभयाभावमादाय वह्निः. त्वादावतिप्रसङ्गादेव । नानाप्रतियागिवृत्त्येकप्रतियोगिताङ्गी कार. प्रीति । तथा सति यत्किञ्चिदेकाभावप्रतियोगितासामान्यपर्यन्ता. निवशेऽपि धूमत्वादेधूमादिसामान्याभावप्रतियोगितावच्छेदकन्यो. पपादनसम्भवादिति भावः । उभयत्वादिरूपव्यासज्यवृत्तिधर्माः वच्छिन्नप्रतियोगितायाः प्रत्येकमपि प्रतीतरव्यासज्यवृत्तिनया स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तत्वं प्रतियोगितायां निवेश्याऽपि वहिवा. दावतिप्रसङ्गवारणासम्भव इति ध्येयम् । प्रतियोगिताधर्मिकोभया. भावघटितव्याप्तिपक्षे मेयधूमवान् घरित्यादावतिव्याप्तिन स. म्भवति साध्यतावच्छेदकर्मयधूमत्वादिरूपगुरुधर्मावच्छेद्यत्वम्य कुत्रापि प्रसिद्धिविरहेण तद्घटितोभयाभावाप्रसिद्धेरिति तन्मत मेयवह्निमान् धूमादित्यादाकव्याप्तिमाह । लघु रूपेनि । तादृशतदवच्छ चत्वाप्रसिद्धेरिति । तादृशसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यामिद्धे रित्यर्थः । विषयितासम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वेनाभावप्रतियोगिता नवच्छेदकतया तादृशसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितायां तत्प सिद्धिरित्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अन्यथा मेयधूमवान् वतरित्या दावतिव्याप्तेरव तादवस्थ्यादिति भावः । प्रतियोगितावच्छेदकान तिरिक्तवृत्तित्वस्यति । तथा च धूमादिसामान्याभावप्रतियोगिता याः प्रतिधूमादिकं भिन्नत्वेऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकधूमन्वः देरैक्येन स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक तत्कत्वात्मकस्वव्यापकतत्कत्वरूपतदनतिरिक्तवृतित्वं धूमत्वाद वक्षतमेवेति भावः । न च प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपतामते सामान्याभाव प्रतियोगितायाः विशेषाभावप्रतियोगितातो न भेदः, प्रतियोगि. नामभेदात्, तथा च वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिर्दुरा, धूम: समानाधिकरणविशेषाभावप्रतियोगिताकूटे वह्नित्वादेरवच्छ कत्वात्तस्य च तदनतिरिक्तवृत्तित्वादिति वाच्यम् । सामा न्यामावविशेषाभावयोः प्रतियोगित्वाभेदेऽपि सामान्याभावीयप्रति योगितात्वेनैव सामान्यधर्मावच्छेद्यत्वाद्धेतुसमानाधिकरणाभाव ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । नियोगितात्यावच्छिन्नावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षणेनाध्याप्ति- निगसात् । स्वव्यापकतत्कत्वमित्यत्र स्वस्थ व्याप्यता साध्यतावच्छेदक- घटकसम्बन्धेन, प्रतियोगितावच्छेदकस्य व्यापकता प्रतियोगि- तावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन च योध्या, तेन सम्बन्धसामान्येन मत्वादिकं प्रति समवायादिना धूमत्वादेरव्यापकत्वेऽपि समवाया- दिना वह्नित्वादिकं प्रति कालिकादिसम्बन्धन घटत्वादापकत्वे- पि च न क्षतिः । दण्डिमान् द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकर- माभावतियोगितावच्छेदकदण्डादौ दण्डान्तरसमानाधिकरणभेद. प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तत्तद्दण्डादी तत्तद्दण्डादिसमानाधि- करणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्याऽक्षततया सर्वत्रैव दण्डादि- व्यक्ती प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमक्षतमेवेति नाति. याप्तिः । दण्डाद्यवच्छिन्नसाध्यकमद्धेतावपीदृशरीत्याऽव्याप्तिरिति नाशङ्कनीयम् । दण्ड्यादौ साध्ये परम्परासम्बन्धेनाऽखण्डस्य ण्डत्वादरेव साध्यतावच्छेदकतायाः स्वीकृतत्वात् । नन्वेवमपि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छंदकव- घटाभयत्वानतिरिक्तवृत्तितया वह्नित्वादरवच्छेदकत्वं दुर्वारमे- । न चाभयत्वादरुभयादिपर्याप्ततया प्रत्येकं तदत्यन्ताभावस्तद. च्छिन्नभेदश्च वर्तते, अयमको न द्वाविति सर्वजनसाधारणानु विस्य दुरपह्नवत्वात् । तादृशप्रतीनेरकत्वादौ द्विवाद्यवच्छेदक भावावगाहित्वोपगमे मूलावच्छिन्नो वृक्षो न कपिसंयोगीत्यादिप्र- तरपि मूलादी कपिसंयागाद्यवच्छेदकत्वाभावावगाहितास्वीका- पत्तः । यदि च तत्र बाधकामावादृक्षाधिकरणककपिसंयोगाद्य- हावा विषयस्तदा प्रकृतेऽपि एकत्वाद्यवच्छिन्नाधिकरणकद्वित्वाभा. दिविषयकत्वं दुर्वारमेव । एकत्वाद्यवच्छिन्न द्वित्वादिमत्त्वप्रत्ययानु. पन बाधकविरहस्य तुल्यत्वात् । प्रत्येकमुभयादौ द्वित्वाभावादि. स्वपि द्वित्वाभावानुयोगितावच्छेदकतया द्वौ न द्वाविति प्रतीते. रुपपादत्वात् । द्वित्वादिसामानाधिकरण्यमात्रेण तदभावप्रत्ययस्ये- वात् । नअपदेनाऽन्वयितावच्छेदकावच्छेदेनाभावबोधनातू द्वि- दिसामानाधिकरण्यमात्रावगाहिन्या अभावप्रतीते न द्वावित्या. रिकताविरहात् । तदाकारकप्रतीतेरेव चाऽनुभवविरुद्वत्वात् ।

·४८८ अनुमानगादाधर्याम् . तथा च द्वित्वाद्यनतिरिक्तवृत्तिता कथं वह्नित्वादेरिति वाच्यम् एवं सति चह्निघटोभयवान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकाळ त्वादेरवच्छेदकताया दुरुपपादत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकताइदा द्वित्वादिकमुपादायैव तस्याऽवच्छेरकाननिरिक्तवृत्तित्वस्य सम्प धत्वात् , तस्य चोक्तरीत्याऽसम्भवादिति स्वव्यापकतत्कत्वरूप तदनतिरिक्तवृत्तित्वघटकव्यापकतायां प्रतियोगितात्यधिकरणत्वस्य भेदे निवेशनीयतया उभयत्वादावपि वह्नित्वनिरूपितनादशव्याप कताया अक्षतत्वेन तदवच्छेदकताप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । न त प्रत्येकवृत्तिभयत्वाद्यवच्छिन्नभेदः प्रतियोगिताब्यधिकरणः । उभ यत्वादासज्यवृत्तित्वेऽपि तदवच्छिन्न प्रतियोगिताया अपामा वृत्तितया प्रत्येकमुभयत्वाचनधिकरणतावत्तदनच्छिन्नभेदप्रनिया गितानधिकरणत्वस्याऽसम्भवादित्याशक्य प्रतियोगितावच्छेदका नतिरिक्तवृत्तित्वघटकमवच्छेदकं स्वसमानवृत्तिकत्वेन विशेषयनि- (दी०) स्वसमानत्तिकं चाऽवच्छेदकं ग्राह्यम् । तत्वं : स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तित्तिकत्वम् । यावचादिकं तु : तथा । पर्याप्तिश्चायमेको घट इमो द्वाविति प्रतीतिसाक्षिकः सस रूपसम्बन्धविशेष एव । त्रित्वादिकमपि न द्वित्वादि समान वृत्तिकमिति द्वित्वादिना साध्यतायां नाव्याप्तिः । घट चाऽवच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषः । एवं च यद्धविच्छिन्न त्यत्र यद्धर्मान्यूनत्तिधर्मावच्छिन्नेति वक्तव्यम् , तेनोक्ताच्या प्तिनिरासः। ( गा०) स्वति। तथा च वह्निघटोभयत्वादेर्वह्नित्वादिसमानवृत्ति कताविरहाद्वह्नित्वादेस्तदनतिरिक्तवृत्तित्वेऽपि न पारिभाषिकावच्छे : दकतापत्तिरिति भावः । अत्र व्यापकताशरीरे स्वसमानाधिकरणत्वस्य स्वाधिकरण तावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणताकत्वरूपस्याभावविशेषणत्वोपगमे तु द्वित्वाद्यधिकरणस्य प्रत्येकं द्वित्वाद्यवच्छिन्नभेदाद्यधिकरणत्व द्वित्वादेत्विदिव्यापकत्वं भेदे प्रतियोगितावैयधिकरण्यमनिवेश्या ·अवच्छेदकत्यनिरुक्तिपकरणम् । ४८९ . पादयितुं शक्यमिति म्वसमानवृत्तिकत्वनिवेशनमयुक्तम् । न चा- याप्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदम्याऽव्याप्यवृत्तितामते सं. प्रागन दण्डादेयत्र साध्यतावच्छेदकता तत्र व्यभिचारिणि हेतु समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं दण्डादिकमादाय दण्डा. दिरूपसाध्यतावच्छेद के पारिभापिकावच्छदकत्वं व्यापकताशरीरे प्रतियोगितावयधिकरण्याप्रवेश न म्यादिति वाच्यम् । अव्या. यवृत्तिदण्डादिकमादाय पारिभापिकावच्छेदकत्वासम्भवेऽपि व्य- भिचार्गनरूपकाधिकरणर्यात्काञ्चद्व्यक्त्यत्तित्वरूपहतुसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकमुपादाय दण्डादः माध्यतावच्छेद कस्य तथान्वापपादनसम्भवात् । तदवृती साध्य तदवृत्तित्वाव- च्छिन्नभेदम्य कथमप्यसम्भवादिति तु चिन्तनीयम । } नन किमिदं समानवृत्तिकत्वम ? यद्यन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वं दाऽननिरिक्तवृत्तित्वान्तनिवेशवैफल्यम, म्वा युनवृत्ति यत्तदन- तरिक्तवृत्तित्वम्य म्मिन्नियनत्वात · ताणानाणदहनाभयत्वादिक- बादाय दहनत्वादग्वच्छ कन्वाफ्नश्च वारता । यदि चंकजाता- घवृत्तकत्वमेव तत, ना म्वनिष्ठव्यामज्यवृत्तित्वाव्यासन्यवृत्ति- घान्यतररूपवत्त्वप . द्वित्वाद च वनियाद तादृशममानवृत्तिक- चं हित्वादाव्यामध्यत्तित्वादिन्युच्यते तदाऽपि वधिमाभयवान मादिन्यादा हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकाम- टत्रित्वाधनतिरिक्तवृनितया माध्यतावच्छेदकम्य तथात्वापत्तः । त्यत्रित्वाधामभयोग्य व्दासम्यतितया निकतासमान वृनिकताया हुरपवादन्वादित्यत आह । नत्वं चति । बसमान निकत्वं चत्यर्थः । वहिनिष्ठयावत्त्वताणताणामयत्वादिकमादाय वाहिन्यादाव- तप्रसङ्गाभावं कुट पति । यावत्यादिकशिनि । आदिना दर्शि- द्विन्वादिपरिग्रहः । न तथा । न स्वप नात्याधकाणयाप्नत्वरूप- द्वित्वादिनिमपितम मानसिकत्ववत । हिन्वादे वादो पर्याप्तत्वात्तस्य चाऽनया वादिति शपः । तथा यावत्याः मसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छंदकत्वेऽपि परिवाद्यन्यू- नतिरिक्तवृत्तित्वेऽपि च न निरिति भावः । ननु पर्याप्तिगश्रयन्त्रमेव वह्नि वादिसमानाधिकरणयावत्त्वादव- गदिपर्यायधिकरणपर्याभन्यमक्षतमेवंत्यत आह । पर्यानिश्चति ।

·अनुमानगादाधर्याम् अयमेको घट इत्यनेनाऽव्यासज्यवृत्तिघटत्ववह्नित्वादीनां प्रत्येकमेव पर्याप्तिरिति दर्शितम् । इमो द्वाविति प्रनीतिकथनेन व्यासज्यवृत्ति- द्वित्वादीनां न प्रत्येकपर्याप्तिस्तथा सति अयमेको द्वावित्यादिप्रती. त्यापत्तेरिति दर्शितम् । यद्यपि समुदायपर्याप्तत्वेऽपि तदेकदेशप्रत्येकपर्याप्तत्वमनपवा- दम्, समुदायस्यैकदेशानतिरिक्तत्वादिति यावत्त्वादेवह्नित्वादिप- याप्त्यधिकरणप्रत्येकवह्निपर्याप्तत्वं दुर्वारम् । तथाऽपि स्वपर्याप्त्य- वच्छेदकावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वमत्र विवक्षितमिति न दोषः। व्यास. ज्याव्यासज्यवृत्त्योः समान जातीयवृत्तिकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तयोरेक- धर्मिणि पर्याप्तिसत्त्वेऽप्येकधर्मावच्छिन्नेऽपर्याप्तः। अन्यथाऽयमेको वह्निरितिवदयमेको यावानिति प्रतीत्यापत्तेर्दुवारत्वात् । अथ घटावित्यादौ यदि घटत्वादिसामानाधिकरण्यमात्रेण द्वित्वादिपर्याप्तिर्भासते तदा आकाशावित्याकारकप्रतीतेरपि प्रमा त्वापत्तिः, आकाशत्वादिसामानाधिकरण्येनाऽऽन्माकाशोभयत्वादे पर्याप्तत्वादतस्तत्र धर्मितावच्छेदकघटत्वाद्यवच्छिन्नपर्याप्तरेव वि. षयत्वमङ्गीकार्यम् । तथा चाऽव्यासज्यवृत्तेरपि द्वित्वावच्छेदक त्वमायातमिति व्यासज्यवृत्तेग्व्यासज्यवृत्तिसमानवृत्तिकत्वं दुः वारमेव । न चानेकवृत्तेरव्यासज्यवृत्तेरपि व्यासज्यवृत्तिधर्मपर्या प्त्यवच्छेदकत्वमास्तां तादृशधर्मस्य च नाऽव्यासज्यवृत्तिपयां प्त्यवच्छेदकत्वं किं त्वेकैकमात्रवृत्तेरेवति न व्यासज्यवृत्त्यव्यास ज्यवृत्त्योरेकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । घटो द्रव्य मित्यादिप्रतीत्या तथाविधघटत्वाद्यवच्छेदेन द्रव्यत्वादिपर्याप्त्यव गाहनादेकमात्रवृत्तेरेवाव्यासज्यवृत्तिपर्याप्त्यवच्छेदकत्वमित्युक्त्यस म्भवात् । तत्र घटत्वादिसामानाधिकरण्यमात्रण द्रव्यत्वा दिपर्याप्तिर्भासते न तु तदवच्छेदेनेत्युक्तावयमेको घट इत्याः, दावपि दन्त्वादी घटत्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकताभाने विवादस म्भवेनाऽव्यासज्यवृत्तिधर्मपयांप्नेग्वच्छिन्नत्वस्यैवाप्रसिद्धिप्रसङ्गात् धूमत्वादिपर्याप्न्यवच्छेदकाप्रसिद्ध्या तत्राऽवच्छेदकलक्षणाव्याप्ति प्रसङ्गात् । न च स्वपर्याप्त्यवच्छेदकताव्यापकपर्याप्त्यः वच्छेदकताकत्वमेव विवक्षणीयम् , अव्यासज्यवृत्तिपर्याय वच्छेन कैकमात्रवृत्तिधर्म व्यासज्यवृत्तिपर्याप्त्यवच्छेदकताविरहा। ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४९१ स्या व्या- व्यासज्यवृत्तिपर्याप्त्यवच्छेदकताव्यापकत्वमिति ज्याव्यासज्यवृत्त्योन समानवृत्तिकताप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवं अति अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशवैफल्यापत्तेः । न्यूनवृत्तिमहानसीय- हित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकतायाः वह्नित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकताव्या- कताविरहेणैव तादृशधर्ममुपादाय वह्निन्वादेरवच्छेदकतापत्त्यस- भवादिति चेन्न । अनेकवृत्तिघटत्वादेहि तत्तद्घटत्वादिरूपैकैकमात्र- त्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकूटम्य घटनिष्ठपयाप्तित्वादिरूपानुगतधर्मा. च्छिन्नस्याऽवच्छेदकत्वमेवोपेयते न तु घटत्वावच्छिन्ने द्रव्यत्वा- विद्घटादिषु पर्याप्न्यन्तरम्, मानाभावात् । एवं चैकमात्रवृत्ति- विच्छिन्नायाः पर्याप्तेरवच्छेदकत्वस्यैव विवक्षणीयतयानुगत- पावच्छिन्नपर्याप्तिकूटावच्छेदकानेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिमादाय यासज्यवृत्तेनाव्यासज्यवृत्तिसमानवृत्तिकतापत्तिरिति । न च कालाकाशावित्यादिप्रतीत्या एकमात्रवृत्तिकालत्वादेर- पे द्वित्वादिपर्याप्त्यवञ्छदकत्वावगाहनादेकमात्रवृत्तिधर्माणामपि पासज्यवृत्तिधर्मपर्याप्त्यवच्छेदकतया तस्याव्यासज्यवृत्तिधर्मस- नवृत्तिकत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । तादृशप्रतीत्या तथाविधधर्म- यादी व्यासज्यवृत्तरेव द्वित्वादिपर्याप्त्यवच्छेदकताया अवगा. नात् । प्रकृते चाव्यासज्यवृत्त्यवच्छेकदताया एव निवेशेनाति- मङ्गविरहात् । अत्राऽऽहुः । अव्यासज्यवृत्तिघटत्वादीनां पर्याप्न्याख्यसम्बन्धा. तरे मानाभावः समवायादिसम्बन्धेनवोपपत्तेः । न च समवायस्यै- येन पटादावपि घटत्वादिविशिष्टवुद्धिप्रसङ्ग इति प्रतिनियत- तियोगिकपर्याप्तिसम्बन्धस्वीकार इति वाच्यम् । प्रतिनियत- तियोगिकैकविधसम्बन्धेनवोपपत्तेर्द्विविधसम्बन्धसिद्धेः कथमय- म्भवात् । एवं द्वित्वादेरपि पर्याप्तिसमवायादिरूपसम्बन्धद्वयकल्प- मयुक्तम् , अनेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नेकविधसम्बन्धनैव निर्वाहात् । न चायमेको द्वित्वसम्बन्धीति प्रतीतेरेकमात्रवृत्तिधमावच्छेदेना- पि द्विन्वादेः सम्बन्धान्तरस्वीकार आवश्यक इति वाच्यम् । पशप्रतीतावपि एकत्वसामानाधिकरण्येनानेकवृत्तिधर्मावच्छिन्न- म्बन्धस्यैव भानोपगमात् । द्वित्वादिप्रकारकतत्सम्बन्धसंसर्गक- खावेव तत्सम्बन्धांशे धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नत्वभाननियमात् ।

·अनुमानगादाधर्याम् सम्बन्धप्रकारकोक्तबुद्धो धर्मितावन्छे दकसामानाधिकरणमात्रा. वगाहितासम्भवादिनि । तथा च समवायानिरिक्तस्य संसर्गका. टावनन्तभावेऽप्यनियमङ्गवारण सम्भवः। स्वाधिकरणतावच्छेदका. वच्छिन्नाधिकरणताकत्वरूपस्य ममानवृत्तिकत्वस्य लक्षणे निवेशनी यत्वात्। व्यासज्यव्यामध्यावृत्तित्वान्यतासग सजातीयत्वरूपसमान. वृत्तिकत्व गश्य स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तवनिवेशस्य प्रयोजन स. चयति । विवादिकमिति । द्वित्वादिषपानातकम् । द्वित्वादिप त्यधिकरणपर्याप्तत्तिकम्। त्रयो द्वावित्यादिप्रत्यर्यावरहादति भावः द्वित्वादिना । वहिधूमामयत्यादिना साध्यतायाम् । नाऽध्याप्तिः । न धूमादावव्याप्तिः । द्रव्ये द्रव्यागात्यादिप्रतीत्या द्रव्यत्वाद्यकक धर्मस्य द्वन्यविवादिन्यूनाधिकवृत्तिसंख्यापर्यायवच्छेदकत्वेऽपि तादृशधर्मस्य प्रत्यकतत्पर्याप्त्यानप्रसक्तत्वेनाऽनुगमकर्यात्कश्चिद्रपा वच्छिन्नपर्याप्तिकृट प्रत्याविच्छेदकन्या पूर्वाववक्षया सामवम्य मिति ध्ययम। आत्माश्रयशहां निरस्यति । घटकं चंति । म्बन्धविश' इति । तादृशावच्छदकनाश्रयसमनियतलघुधर्माननिरि कवृत्तित्वमादायव कम्युग्रीवादिमत्वादाववच्छेदकत्वोपपादनसम्म वादिति भावः । प्रतियोगिताधार्मकामयाभावधरनापक्षे गुरुधर्माद च्छिन्नलाध्यक सद्धेनी साध्यतावच्छदकाच्छिन्नत्वाप्रसिद्धिनिबन्ध नामव्याप्ति परिहरति । एवमिति । य द्वमान्यूनवृत्तीति । तदन्यूनवृत्ति त्वं तत्समानाधिकरणभदप्रतियोगितानरच्छेदकत्वम्, तत्र पव क्तयुक्त्या भेदे प्रतियोगितावधिकरण्यनिवेशाद्वह्निघटोभयत्वादी हिवाद्यन्यूनवृत्तित्वमक्षतमेवेति यद्धर्मपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तत्वमा निवेश्यमतो धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां तादृशाम यत्वाद्यवछिन्नत्वसत्त्वेऽपि न क्षतिः । प्रतियोगितायाः प्रतियो. गिभेदेन भेदे धूमादिसामान्याभावप्रतियोगितायाः प्रत्येकं धूमत्या धन्यूनवृत्तिताविरहेणातिव्याप्तिः । नानाप्रतियोगिवृत्तिप्रतियोगि ताया ऐक्ये वन्हिघटाभयत्वाद्यच्छिन्नप्रतियोगितायां प्रत्येकपया पायां वह्नित्वादिपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तत्वसहितवह्नित्वाद्यन्यून त्तित्वसत्त्वादव्याक्षिरतस्तदन्यूनवृत्तित्वमात्रमुपेक्ष्याऽन्यूनवृत्तिधमा स्वरूपमा .

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ताह. ग च्छिन्नत्यपर्यन्तस्योभयाभावप्रतियोगितायां निवशः । अधात्र दण्डादिनानाव्यक्तिमाध्यतावच्छेदकके व्यभिचारि धशडातव्यातिः, निखिलानामेव दण्डादिव्यक्तीनां दण्डा. दिरूपसाध्यतावच्छदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिताव छदकतया तुममानाधिकरणदण्डाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगितायां भदप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावसत्त्वात् । तादृशभेद प्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकं यद्रूपं तपविशिष्टावच्छेद्य- स्वाभावनिवेश दण्ड्या दिमनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतानव छेद- कदण्डत्वादिविशिष्टताव छेद्यत्वस्य दण्ड्यादिसामान्याभावप्रतियोगिः सायां मत्वन तत्रानिध्यातिपारहाऽपि धूमवान् बहारत्यादा. पतिव्याप्तिः, धूमायभावप्रतियागिनायां लाघवेन स्वरूपत एवं मत्वादविच्छेदकनया विशेषणान्तरांवशिष्टयमत्वाद्यवच्छ यत्वा- भावारत्वा । न च विशपणान्तरांवशिष्टधूमत्वाद्यवच्छद्यत्वा. प्रमिया नातिव्याप्तिराित वाच्यम् । घटावृत्तिजातिम सामान्या. भावप्रतियोगितायामेव तत्पमिद्धरिति चन्न । दण्डाद्यात्मकसाध्य. तावच्छेदकम्य साध्यानष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वासम्मवे. ऽपि व्यभिचारनिराकाधिकरणं यनावृत्त्यन्यत्वस्याखण्डस्य तथा- स्वानदवच्छेद्यत्वाभावस्थापि हतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तामामान्य ऽसत्वन दगड्या दिसाध्य ऽनतिप्रसङ्गात् । अथ वा माध्यतावच्छद कनिष्ठभेदप्रतियोगितायां यादृशरूपा. पच्छिन्नत्वं नास्ति तादृशम्पावच्छिन्नत्वाभावस्य विवक्षणीयत्वाद् द- ण्डादिसाध्यतावच्छेदकक व्यभिचारिणि दण्ड्यादिनिष्ठभदप्रतियोगि- "तायां तत्ताविशिष्टदण्डाद्यवच्छिन्नायां दण्डत्वादिविशिष्टावच्छेद्यत्वा- मावसत्त्वाद्दण्ड्यादिसामान्याभावप्रतियोगितायां च तादृशाभावास वनातिव्याप्त्यनवकाशात् । अवच्छदकतयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं कावश्य सम्बन्धभेदानबन्धनो दापो निरस्यः । सत्तावान् जातरित्यादौ सत्तात्वादेहतुसमानाधिकरणाभाव. तियोगितावच्छेदकविशिष्टमत्तात्याद्यनतिरिक्तवृत्तितयाध्याप्तिरि प्रतियोगितावच्छेदकाव्यभिचारित्वरूपस्य स्वव्यापकतत्कत्व पस्य च तदनतिरिक्तवृत्ति यस्य निवेशो न सम्भवतीति यद्ध. निशिष्टस्य प्रतियोगितावच्छ दकयत्किञ्चिद्धावच्छिन्नाव्यभिचा. -- ·अनुमानगादाधर्याम् . रिता, प्रतियोगितावच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नस्य वा यदृपति शिष्टव्यापकता तत्त्वरूपं प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमेव निवेशनीयम, तावनैव च वह्निघटोभयत्वादिरूपप्रतियोगितावच्छ. दकमादाय वह्नित्वादः पारिभाषिकावच्छेदकत्वनिरासः सम्भवनि. वह्नित्वादिविशिष्टस्य तादृशोभयत्वाद्यवच्छिन्नव्यभिचारित्वात्, ता. शोभयत्वादह्नित्वादिविशिष्टव्यापकतानवच्छदकत्वाञ्चनि प्रतियो. गितावच्छदके स्वसमानवृत्तिकत्वविशेषणनिवेशं विनव निर्वाह एवं यद्धर्मान्यूनवृत्तिधर्मावाच्छन्नत्वाभावस्य प्रतियोगिताधर्मिकस्य व्याप्तिघटकतापक्षऽपि तदन्यूनवृत्तित्वं यदि तद्यापकत्वं तदा सत्ता त्वव्यापकविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगितायां सत्त्वादुक्तस्थले एघाव्याप्तिरिति तद्विशिष्टव्यापकता वच्छेदकन्वरूपं तदन्यूनवृत्तित्वमेव निवेश्यम्, तावतैव वह्निघटा भयत्वादेर्वह्नित्वादिविशिष्टव्यापकत नवच्छेदकतया धूमादिसमाना. धिकरणाभावप्रतियोगितायां तादृशोभयत्वाद्यवच्छिन्नत्वसत्त्वेऽप्य व्याप्त्यनवकाशात् । यद्धर्मान्यूनवृनिधर्म यद्धर्मसमानवृत्तिकत्ववि शेषणप्रक्षेपमन्तरेणैव सामञ्जस्यमित्याशयेनाह । वस्तुतस्त्वित्यादि। (दी०) वस्तुतस्तु तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदसम्म दस्वविशिष्टसामान्यकत्वम्, स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति . योगितानवच्छेदकतत्कत्वं वा तदननिरिक्तवृत्तित्वं वक्तव्यम् । ( गा०) तदवाच्छन्नति । तत्पदमनतिरिक्तवृत्तित्वप्रतियो गिभूतहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्त्यधि करणपरम स्वपदमनतिरिक्तवृत्तित्वनाभिमतपरम् धूमत्वाद्यवच्छिन्नाभाववति मेयधूमत्वादिविशिष्टस्यासम्बद्धतया में ! यधूमत्वादग्वच्छदकतानिर्वाहः । धूमत्वाद्याश्रयमहानसीयर्थः । भाद्यभावयति धूमत्वादिविशिष्टस्य सम्बद्धतया धूमत्वादरव च्छेदकत्वानुपपत्या तद्धमत्वादिरूपावच्छेदकभेदमादायातिव्याप्ति रिति तदाश्रयप्रतियोगिकत्वं परित्यज्य सदवच्छिन्नप्रतियोगिताकः त्वमभावविशेषणमुपात्तम् । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया यस्य येन सम्बन्धेनावच्छेदकता तेन सम्बन्धन तदवच्छिन्नत निवेशनीयम्, तेन विषयितया धूमत्वाद्यवांच्छन्नस्य ज्ञानादे' ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । गाववति धूमत्वादिविशिष्टधूमादेः सम्बद्धत्वेऽपि न धूमत्वादेरव- छेदकत्वानुपपत्तिः । उत्पत्तिकालावच्छेदेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नाभा- वति धूमत्वादिविशिष्टस्य संयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स. पद्धतथा तादृशं स्वं गुणत्वादिकमेवेति संयोगेन धूमादिसाध्यके भिचारिण्यतिप्रसङ्गस्य वारणाय प्रतियोगिवैयधिकरण्यमभाव वि. षणं देयम् । धूमाद्यभावस्यापि इदादौ प्रतियोगिव्यधिकरणतया त. भाववारणासम्भवात् । माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगिमः त्तियो यस्तद्भिन्नत्वनिवेश संयोगेनावृत्तेर्गुणादरेवाभावस्य प्रसिद्ध्या इति धूमत्वादिविशिष्टस्य संयोगेन सम्बद्धतया धूमत्वादरवच्छ- कत्वानुपपत्त्या पूर्ववद् गुणत्वादरेवावच्छेदकत्वादतिव्याप्तिताद- स्थ्यम् । स्वपदेनानुयोगिभूताभावोपादाने संयोगेन साध्यतायां स. 'ती तादृशसम्बन्धन गुणाभावप्रतियोगिनोऽधिकरणाप्रसिद्ध्या दिशाभावाप्रसिद्धरव्याप्तिरतः प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशिष्टाभा- धिकरणासम्बद्धत्वं विवक्षणीयम् । द्रव्यं गुणादित्यादी हेतु. मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकपृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्य. वाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोग्यनधिकरणगुणादी द्रव्यत्वत्वा- विशिष्टस्यासम्बद्धतया द्रव्यत्वत्वादेरवच्छेदकत्वापत्तिरि. प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैधिकरण्यमय प्रवेश्यम् । द्वर्मस्थ तद्धर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनोपादानं रावेप्रनेन नासिकाम्पर्शमनुकरोनीति तद्धर्मावच्छिन्नवैयधि- रण्यविशिष्टत्वमेव निवेशनीयम् । तधर्मावच्छिन्नानधिकरणा- म्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं तु फलितार्थः। तद्धर्मावन्छिन्नानधि. रणत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तदसम्बन्धित्वम् । तेन गुणवान् यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणसमवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्र- पोगितावच्छेदकगुणादिविषयकज्ञानत्वाद्यवच्छिन्नस्य विषयतया द्र. दिसम्बद्धस्य सम्बन्धसामान्येनानधिकरणे नित्यगुणादौ गुण- 'दिविशिष्टस्यासमेवतत्वेऽपि न गुणत्वादेरवच्छेदकताप्रसङ्गः । एवं महाकालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादौ उभयाभावघटित. योगिवैयधिकरण्यशालिहे तुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकगग- धादिविशिष्टस्य साध्यतावच्छकसम्बन्धेन सम्बन्धिनोऽप्र- द्याव्याप्तेर्वारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये ।

·अनुमानगादाधर्याम् ग वच्छिन्नप्रतियोगिकत्वयद्यदधिकरणानुयोगिकत्योभयाभावस्तत्तदधि करणासम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं विवक्षणीयम् । ईदशं च मे तत्र गगनत्वादिकमेव प्रसिद्धमिति नाऽव्याप्तिः । तदसम्बद्धत्वं च तदनुयोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धाप्रतियोगित्व तेन मयोगादिस. म्वन्धन घटत्वाद्यवच्छिन्नाभावात ज्ञाने कपालादी विपयित्व मवायादिना घटत्वादिविशिष्टस्य सम्बद्भवेऽपि वह्निमान् धूमान, त्यादी नावच्छेदकाप्रसिद्धि । तादात्म्येन साध्यतायां साध्यता वच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तेरप्रमियाऽव्याप्तिः स्यादित्यवृत्तित्वमा प्यासम्बद्धत्वानुधावनम् । विशिष्टमत्तावान् जानारत्यादी न समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभावात णादौ विशिष्टसत्तात्वाद्याश्रयसत्तादः सम्बद्धतया विशिष्टमत्त त्वादेरवरूछदकत्वानुपपत्तिरिति स्वाश्रयऽसम्वद्वत्यमनिवास विशिष्ट तन्निवेशनम् । यद्यपि विडाध्यस्य तत्सम्बन्धित्वे विशिष्टे तदसम्बन्धित्व घंटम् , तथापि स्वविशिप्रतियोगिकत्वाभाववत्तवर्षाच्छन्नामा वदनुयोगिकलाध्यतावच्छे कसम्बन्धसामान्यकत्वभ्य तदांचा भाववदनुयागिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धप्रातयागितावछदक मार याप्त्यधिकरणापर्याप्तविषयतापर्याप्त्यधिकरणत्वस्य वा विवक्षण यः या न दापः। स्वविशिष्टप्रतियोगिकत्वानि च विशिष्यापादाय नम वकटमेव निवेशनीयम् । तेन मयधूमत्वाादावाराष्टप्रायोगिकन्या वच्छिन्नाभावस्य गुरुवर्मस्थामावप्रतियोगितान पच्छेदकामना सिद्धावपि न क्षतिः। वस्तुतो मेयधूमत्वादिविशिष्टप्रतियागिकत्वाभावस्य शुधूम दिप्रकारकज्ञाननिष्ठावायतासम्बन्धलाधारणत्वाद् धूमत्यादिक । प्रतियोगिकत्वत्वस्य लघुधर्मस्य न तत्प्रतियोगिताव छदकत्वना व इति न मेयधूमत्यादिविशिष्टप्रतियागिकत्वत्वाच्छिन्नाभावा. प्रसिद्धिरिति सामान्यन पकामावनिवेशोऽपि सम्भवतीनि ध्ययन यन स्पेण यम्य यामसम्बन्धिता तदन्यरूपावच्छिन्न । त्र नत्सम्बद्धत्वाभावसत्वमभ्युपेत्य वा एतल्लक्षणम् । द्वितीय लक्षणं च तदनभ्युपगगन। धूमादिसमानाधिकरणाभावमान गि तावच्छेदकमहानसीयवान वाधवच्छिनाद्यभावति वलिवादा ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । . कोष्टमहानसीयवयादरसम्बद्धतया वह्नित्वादावतिप्रसङ्गवारणाय मान्यपदम् । अथ साध्यतावच्छेदकसंयोगादिसम्बन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्ना. गाववति कालिकादिसम्बन्धेन घटत्वादिविशिष्टस्य पटादेः संयोगा. सम्बन्धन सम्बद्धत्वादव छदकाप्रसिद्धिः । साध्यतावच्छेदकता- टकसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वनिवेशेऽपि कालिकसम्बन्धेन घटत्वा. इविशिष्टस्य कालि कसम्बन्धन साध्यतायां महाकालपरिमाणा. देहेतुके ऽवच्छेदकाप्रसिद्धिर्दुर्वारैव गगनत्वाद्यवच्छिन्नाभाववति हाले कालिकसम्बन्धेन गगनत्वादिविशिष्टम्य स्पन्दादेः कालि. सम्बन्धेन सम्बद्धत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकस. बन्धन वैशिष्टयनिवेशे घटत्वादिसमनियतासमवेतगुरुधर्मस्य यत्र आध्यतावच्छदकता तत्र तादृशधर्मस्य घटत्वादिकमादायावच्छ. कत्वानुपपत्तिः । घटत्वादः समवायेन घटाद्यभावप्रतियोगिताव. छदकत्वात्त-सम्बन्धन च तद्धर्मविशिष्टाप्रसिद्धारति चन्न । यत्कि. सम्बन्धेन स्वविशिएसामान्ये ऽसम्बद्धत्वनिवेशनन सामञ्जस्यात् । न चैवं वह्निमान धमादित्यादो हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतिया. तावच्छेदकघटत्वाद्यवान्छनाभावयति विषयितासम्बन्धन वाह- विशिष्टस्य साध्यतावच्छदकसयांगनाऽसम्बद्धत्वाद्वहिन्यादर्गुण. न द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरण भावप्रतियोगितावच्छदक- विषयकवाद्यवच्छिन्नाभावयति घटादी वियितया गुणत्वादि. शिष्टस्याऽसमवेतत्वात् गुणत्वादेरवच्छेदकत्वापत्त्याऽच्यातिरिति च्यम् । साध्यतावच्छेदके तादृशपारिभाषिकावच्छेदकताशुन्य. मनिवेश्य साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धन साध्यतावच्छे. कावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वांशे साध्यसामानाधिकरण्यघटक रिभाषिकावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन तादृशावच्छेदकावच्छि- निरूपितत्वस्य निवेशनीयतया विषयितया हित्वादरवच्छेदक- पि समवायरूपसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन हित्वाद्य. उछन्ननिरूपितायामधिकरणतायां विषयितासम्बन्धन वाहत्वा. च्छिन्ननिरूपितत्वाभावसत्वेन लक्षणसमन्वयात् । गुरुधर्मस्यापि तिबलेनाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वोपगमान गुरुधर्मा च्छिन्नसाध्यकस्थल साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वाप्र- ·४९८ अनुमानगादाधर्याम् , अत्र अथ वावच्छेदकनाघटकसम्बन्धेनावच्छेदकविशिष्टात्तिविर यिताकत्वं साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेद कविशिष्टविशेषणमङ्गीकार्यम् । समवायसम्बन्धेन वह्नित्वादिवि शिष्टस्य या विषयता तस्याः सम्बन्धान्तरेण वह्नित्वादिविशिष्ट निष्ठविषयतान्यतया नाव्याप्त्यवकाशः। स्वरूपसम्बन्धलपावच्छेदक ताप्रवंशमतेऽपि ईदृशी रीतिरेवादरणीया, अन्यथा वह्नित्वादिधाम कानवच्छेदकत्वादिग्रहस्य वह्नित्वाद्यवच्छिन्नविधेयकानुमितिहेतु धर्मितावच्छेदकतया वह्नित्वत्वादिविषयताया हेतुतावच्छेदककट निवेशाद् गौरवस्य वद्वित्वत्वाद्यनुपस्थितिदशायां वह्रिमानित्याद्या कारकानुमित्यनुपपत्तेश्च दुर्वारत्वात् । यत्किश्चिद्धत्वधिकरणासम्बद्धस्वविशिष्टसामा न्यकत्वस्य लघोरवच्छेदकान्तार्थत्वसम्भवे हेतुसमानाधिकरण भावप्रतियोगितावच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नाभाववदसम्बद्ध स्व. विशिष्टसामान्यकत्वस्य गुरुतरस्य निवेशनं मूलोपात्तप्रतिया गितान्तस्य यथाश्रुतार्थकत्वानुरोधेन । अन्यथाऽवच्छेदकालसः मुदायस्य पारिभाषिकैकपदतापत्तेः । यथा निरुक्तावच्छेदकता निवेशेऽवच्छेदकपदस्यैवावच्छेदकावच्छिन्नाभावबदसम्बद्धस्ववि शिष्टसामान्यकत्वे पारिभाषिकत्वं तद्वत् । अत्र च जातिमान् मेयत्वादित्यादी जातित्वादेरवच्छेदकत्वानुप त्तिः, हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतयद्धावति भाभाववति साध्यतावच्छेदकसमवापसम्बन्धेन सम्बद्धत्वप्रसिद्धि स्तद्धर्मावच्छिन्नाभाववति जातित्वादिविशिष्टस्याऽपि समवेतत्वान जातित्वाद्यवच्छिन्नाभाववति च समवंतत्वस्यैवाप्रसिद्ध्या तद ना घदसमवेतत्वस्य जातित्वादिविशिष्टादौ दुर्निरूपत्वात् । एवं यथा विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसत्तात्वादेरप्यवच्छेदक नुपपत्तिरतोऽन्यथानतिरिक्तवृत्तित्वं निर्वक्ति । स्वविशिऐति । हेतु मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकशुद्धधूमत्वादेर्मेयधूमत्वादि विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया मेयधूमत्वा घच्छेदकत्वोपपत्तिः। जातिमान् मेयत्वादित्यादौ मेयत्वसमानाधिक णाभावप्रतियोगितावच्छेदकजातित्वादेर्जातित्वविशिष्टसमवायिनि ष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया तस्य तथात्वोपपत्तिः । विशि ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ४९९ त्तिावान् जातरित्यादौ व्यत्वत्वविशिष्टसत्तात्वादेविशिष्टस तात्वा- यसम्बन्धिगुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छंदकत्वेऽपि विशिष्टस. त्वादिविशिष्ट सम्बन्धिद्रव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- द्विशिष्ट सत्तात्वादेरवच्छेदकतानिर्वाहः । सम्बन्धित्वं साध्यता. च्छेदकसम्बन्धन बाध्यं तन घटत्वादर्विषयितादिसम्बन्धेन घट. मादिविशिष्ट सम्बन्धिज्ञानादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि विच्छेदकाप्रासद्धिः। अथवं महाकालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादाववच्छेद- सिद्धिः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन गगनत्वादिविशिष्टसम्ब. नाऽसिया स्वपदेन गगनत्वाद्युपादानासम्भवात् । न च सम्बन्धसामान्येन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठः सम्बन्ध मन्यन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावो निवेश्यः । विषयितया ग. चादिविशिष्टसम्बन्धिनि तद्विषयकशानादौ सम्बन्धसामान्येन योगिव्यधिकरणस्य तादृशज्ञानासमानकालिकतत्तद्घटाभावादेः योगितायां गगनत्वादेरनवच्छेदकत्वादुक्तस्थले गगनत्वादिकमव- दकं प्रसिञ्चति, तादृशज्ञानादौ कालिकसम्बन्धेन गगनादेरभाव- ऽपि तस्य विपयितासम्बन्धनैव प्रतियोगिसमानाधिकरणतया वन्धसामान्यन प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावादिति वाच्यम् । मान् धूमादित्यादी हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे- ज्ञानत्वादेहित्वादिविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठस्य सम्बन्धसामान्येन योगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकतया वद्वित्वा. पच्छेदकत्वापातात् । ज्ञानत्वाद्यवाच्छन्नाभावस्य विषयतासम्ब. । प्रतियोगिसमानाधिकरणतया लक्षणाघटकत्वात् । न च तादात्म्गसम्बन्धन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठभदप्रतियो. नवच्छेदकत्वं विवक्षणीयम्, कालो घटवान् कालपरिमाणा- पादौ गगनत्वादिविशिष्टाभिन्ननिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदक- गगनत्वादिकमवच्छेदकमिति वाच्यम् । सत्तावान् जातेरित्यादौ "त्म्येन सत्तात्वादिविशिष्टसम्बन्धिनि सत्तादौ यो भेदस्तत्प्र. गितानवच्छेदकत्वस्य विशिष्टसत्तावादी सत्त्वेन सत्तात्वादे. छेदकत्वापातात् । तादात्म्यसाध्यतावच्छेदकान्यतरसम्बन्धेन वशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्य तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणा.

·अनुमानगादाधर्याम् भाषस्य निवेशे ऽपि घटत्वाभाववान् घटान्यत्वादित्यादी हेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वाभावान्यवृत्तित्वविशि. घटत्वाभावत्वादेरन्यतरसम्बन्धेन घटत्वाभावत्वादिविशिष्टम म्वन्धिनिष्ठस्यान्यतरसम्बन्धेन অনিয়গিঘিমাবা प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादव्याप्त्यापत्तेः। घटत्वामावत्वादिविशि- प्रसम्बन्धिनि पटादी घटत्वाभावान्यवृत्तित्वविशिएघटत्वाभाव वाद्यवच्छिन्नम्य साध्यतावच्छेदकमम्बन्धेन सत्त्वात् , घटत्वाभा वे च तदच्छिन्त्रस्य नादात्म्यसम्बन्धन सत्वात्तनिष्ठतदभाव स्याऽन्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वान् । एतेन यत्किञ्चित्सम्बन्धन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठो यस्त सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणोऽभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदक त्वविवक्षापि निरस्ता । तादात्म्येन सत्तावाद्यवच्छिन्नं प्रति नत्म म्बन्धन विशिष्टसत्तात्वाद्यवच्छिन्नस्य व्यापकतयक्तिस्थले सना वादेरवच्छेदकताया दुर्वारत्वात् । कालिकसम्बन्धन वहिवा धवच्छिन्नं प्रति तेन सम्बन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्नस्य व्यापकनग घहिमान् धूमादित्यादी वहिन्वादेरवच्छेदकत्वापाताच । नच येन येन सम्बन्धेन यो यः स्वविशिसम्बन्धी तेन तेन म म्वन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो यस्तन्निष्टोऽभावस्तत्प्रतियोगिताना कछेदकत्वं विवक्षणीयम, संयोगसमवायादिना वह्नित्वसत्ताव द्यवच्छिन्नं प्रति तेन सम्बन्धेन घटत्वविशिष्टमत्तान्वाद्यवच्छिा स्याऽव्यापकतया च नोक्तदोषावकाश इति वाच्यम् । एवं सनि दि पयितासम्बन्धेन कम्वुप्रीवादिमत्वादिविशिष्ट सम्बन्धिनि लेन का घटाद्यवगाहिनि घटत्वाद्यप्रकारकमानादौ विषयितया घटत्वादि। शिष्टस्यासत्वेन घटत्वादस्तेन सम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदका मिछन्नव्यधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया घटवादिकमादा कम्वुग्रीवादिमत्वादेरवच्छेदकत्वनिर्वाहासम्भवात् । न च हेतुसमानाधिकरणाभावीययत्सम्बन्धावच्छिन्नयत्किन प्रतियोगितायां यदवच्छेदकं तेन सम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बनि निष्ठम्य तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य साध्यतावच्छेद सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदन स्वं तम्य वाच्यम्, घटवान् कालपरिमाणादित्यादौ तादात्म्यं ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । । यितां च ताशसम्बन्धमादाय गगनत्वादेरवच्छेदकत्वं सङ्गमा यम् । विशिष्टसत्तात्वादेर्गुणादिनिष्ठभेदप्रतियोगितायां गौरवेण विच्छंदकत्वमपि तु शुद्धसत्तात्वादेरेवोते हेतुसमानाधिकरण ता- शभेदस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वे. तदुपादानासम्भवात् । सत्तावान् जातेरित्यादौ यत्सम्बन्धेत्यनेन दात्म्यसम्बन्धमुपादाय सत्तात्वादविच्छेदकताप्रसङ्गः । वह्नि- न धूमादित्यादौ संयोगरूपसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धर्मिकोभया. विघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यशालिन उत्पत्तिकालावच्छदेन माधिकरणवृत्तः समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगि- विच्छेदक रूपत्वादिक वह्नित्वादिविशिष्टसमवायिनिष्ठस्य 'मवायन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकम- | वह्नित्वादविच्छेदकत्वापत्तिरिति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बi परित्यज्य साध्यतावच्छ दकसम्बन्धः प्रतियोगिवैयधिकर. शरीरे निवेशितः । तथा च सति संयोगसम्बन्धधर्मिकोभ. भावघटितप्रतियोगिवैयधिकरण्यशालिनो रूपत्वाद्यवच्छिन्नाभाव. । पहित्यादिविशिष्टसम्बन्धिनि सत्त्वान्नायं दोष इति वाच्यम् । हेद्यणुकत्वादेर्यत्र संयोगेन साध्यतायामवच्छेदकता तत्र तदव- छन्नसमवायितेजःपरमाणौ समवायसम्बन्धावच्छिन्नरूपत्वाद्य- छिन्नाभावासत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानव- दकत्वस्य कालविशेषावच्छेदेन हेतुसमानाधिकरणाभावप्रलियो तावच्छेदकरूपत्वादी सत्त्वेन साध्यतावच्छे दकस्यावच्छेदकता. हात्। यत्तु स्वविशिष्ट प्रतियोगिकत्वतदवच्छिन्नाभाववदनुयोगिकत्वो. भाववत्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्वस्य विवक्षणीय- ॥ न कश्चिदोषः । जातिमान् मेयत्वादित्यादी जातित्वाव. इन्नाभाववत्समवेतत्वाप्रसिद्धावपि जातित्वादिविशिष्टप्रतियो- त्वतादशाभाववदनुयोगिकत्वोभयाभावस्य समवायसामान्ये विन जातित्वादेरवच्छेदकत्वोपपत्तेः । कालो घटवान् कालपरिमा. दित्यादौ कालिकसम्बन्धन गगनत्वादिविशिष्टसम्बन्ध्यप्रसि. पि ताशसम्बन्धसामान्ये गगनत्वादिविशिष्टप्रतियोगिकत्व. वच्छिन्नाभाववदनुयोगिकत्वोभयाभावसत्त्वेन गगनत्वादेरवच्छे- ·अनुमानगादार्याम् । दकतानिर्वाहादिति तन्न । तावता प्रथमलक्षणस्यैव परिष्कारेप द्वितीयलक्षणानुसरणानुपपत्तेः । अत्र वदन्ति माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यदवच्छेदकविशिष्ट सम्बन्धिनः प्रसिद्धिर्यत्र तदवच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्ट सामान्यकत्वमेव तत्र तदवच्छेदकत्वम् ,तेन घटवान् कालपरिमाण दित्यादी गगनत्वादाववच्छेदकत्वप्रसिद्धिः, यदवच्छेदकविशि तदवच्छिन्नाभाववति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बद्धत्वाप्र सिद्ध्या तदभावो दुर्निरूपः तत्रावच्छेदकत्वं स्वविशिष्टेत्यादिरूपम तेन जातिमान् मेयत्वादित्यादी जातित्वादेरवच्छेदकत्वोपपत्तिः सर्वसाधारणस्थेकविधावच्छेदकत्वस्य दुर्वचत्वेऽपि न क्षति कागे व्यवस्थितविकल्पार्थक इति । अत्रेदं चिन्त्यते । ईदृशावच्छेदकत्वयोरभावद्वयविषयकज्ञानमत मितिहेतुः, प्रत्येकामावस्य वा वैकल्पिकी कारणता ? आये, काल घटवान् कालपरिमाणादित्यादी भ्रमं विना मित्यनुपपत्तिः, ति तीयस्यावच्छदकत्वस्याऽसिद्धः । द्वितीये, जातिमान् मेयत्वा त्यादौ प्रथमनिरुक्तावच्छेदकत्वाभावस्य जातित्वेऽवाधितत्वात्तन नागमं विनैवानुमित्यापत्तिः। न च साध्यसाधनभेदेन कार्यकारणभावभेदस्याऽऽवश्यकत्व कालिकसम्बन्धेन घटादिसाध्यककालपरिमाणादिहेतुकानुमि प्रथमानरुक्तावच्छेदकत्वाभावज्ञानस्यैव, मेयत्वादिलिङ्गकजात्याद्य मिती च चरमनिरुक्तावच्छेदकत्वाभावज्ञानस्यैव हेतुतास्वीकागर तदूषणद्वयावकाश इति वाच्यम् । साध्यसाधनभेदनानुमितिव्या शानयोः कार्यकारणभावभेदेऽपि एकसाध्यसाधनस्थले यादृशज्ञा दनुमितिस्तादृशज्ञानसत्त्वेऽन्यत्रानुमित्यनुत्पादस्यानुभवविरुद्धतर प्रथमनिरुक्तावच्छेदकत्वाभावज्ञानात्कालो घटवान् कालपरिमाणा त्यत्राऽनुमितिस्वीकारे तादृशशानान्मेयत्वादिलिङ्गकजात्याद्यनु तेरवश्यस्वीकरणीयतापातात् । अन्यथा सद्धेतुकानुमितावतिक तिवारणायोपात्तप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाद्यविषयकतज्ज्ञ स्यैव लाघवन हेतुत्वापत्तिः । मेयत्वादिलिङ्गकजात्याद्यनुरी चरमनिरुक्तावच्छेदकत्वाभावज्ञानस्यैव हेतुत्वे समवेतमात्रमेव कलहेतुमति समवेतमिति भ्रमदशायामनुमित्युपपादनासम्भवा ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । निी समवेतवृत्तितया गृहीतघटत्वादिविशिष्टव्यापकतावच्छेदके व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहादसमवेतवृत्तितया गृहीतगगनत्वादि- शेष्टस्य च समवायेन सम्बन्धिताया दुर्घहत्वात् स्वविशिष्टेत्यादि- विच्छेदकत्वस्य कचिदपि गृहीतुमशक्यत्वात् । वृत्तिमन्मात्र- · महाकाले कालिकसम्बन्धेन वर्तते इति निश्चयदशायां महा- लत्वादिहेतुकघटाद्यनुमितेरिव तदानीं मेयत्वादिलिङ्गकजात्या- मितेदुरपह्नवत्वादिति । इदं तु तत्त्वम् । यद्पावच्छिन्नस्य येन सम्बन्धेन सम्बन्धिनि व. नस्य तन सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावम्य प्रतियो- पानवच्छेदकं हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं ते- सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्नविशिष्टावृत्तिविषयतावान् यः साध्य- च्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्टस्तवृत्तित्वं प्तिः । धूमवान् वल्लेगिन्यादौ हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताव- दकं धूमत्वादिकं संयोगादिसम्बन्धेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नसम्ब- निष्ठस्य तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगि- विच्छेदकं साध्यतावच्छेदकीभूततादृशसम्बन्धेन धूमावाद्यव. छन्नविशिष्टनिष्ठविषयता च न तेन सम्बन्धन धूमत्वाद्यात्मक- पावच्छिन्नविशिष्टावृत्तिरिति नातिप्रसङ्गः । महाकालो घटवान् परिमाणादित्यादी साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियो- यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक नत्वादिकमेव तादात्म्यादिना तद्विशिष्टमम्बन्धिनि वर्तमानस्य सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानव- दकं तेन सम्बन्धन तदवच्छिन्नविशिष्टावृत्तित्वं च कालि- [म्बन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्नविशिष्टनिष्ठविषयताया इति लक्षण- न्वयः । धूमादिसमानाधिकरणस्य साध्यतावच्छेदकसंयोगा- सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं त्विादिकं वह्नित्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्य सम्बन्धसामान्ये- तियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकं ज्ञानाद्य. स्य विषयतासम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति त्वादेरवच्छेदकत्वप्रसङ्ग इत्यतस्तेन सम्बन्धन प्रतियोगिवैयधि- ण्यनिवेशनम् । संयोगादिना वह्वयादिमनिष्ठो ज्ञानाद्यभा.

·अनुमानगादाधर्याम् पश्च संयोगादिसम्बन्धधर्मिकोभयाभावघटिनप्रतियोगिवैयधिक ण्याश्रय इति न दोषः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिवर धिकरण्यनिवेशे कालः सर्चवान् मेयत्वादित्यादौ सर्घत्वस्याव दकत्वोपपत्तये उभयाभावघटितस्यैव प्रतियोगिवयधिकरण्यस्य । धेशनीयतया तादात्म्यादिना गगनादिसम्बन्धिगगनादिनिष्ठगगन द्यभावस्य कालिकसम्बन्धधर्मिकोभयाभावघटितप्रतियोगिवैयदि करण्यशालितया कालो घटवान् महाकालत्वादिल्यादाववच्छे काप्रसिद्धितादवस्थ्यमिति ताशसम्बन्धन तन्निवेशितम् । सत्त घान् जातेरित्यादी हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकाः शिष्टसत्तात्वादेः सत्तात्वादिविशिसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगिव्याधर रणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया सत्तावादेरवच्छेदकत्वापनि रतः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्यमेव नि वेशनीयम् । न च सर्वत्वावच्छिन्नस्य यत्र विषयितासम्बन्धेन साध्यता व नत्वादिकं हेतुस्तत्र सर्वत्वस्य पारिभापिकावच्छेदकत्वानुपपनि मवत्वविशिम्य वियितासम्बन्धेन सम्बन्धिनि सर्व विषया ज्ञाने तन सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धरिति वा ध्यम । घटत्वाद्यवच्छिन्नाविषयक सर्वत्वावच्छिन्नविषयकाम दादिज्ञाने घटत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्यैव प्रतियोगितावच्छेद कस म्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्न व्यधिकरणतया स र्वत्वस्य तादृशाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन सर्वत्वस्याव दकत्वोपपत्तेः । न चैवमपि यत्र नित्यत्वविशिष्टसर्वत्वं साध्यतावच्छेदक है जन्यज्ञानस्थ साध्यतावच्छेदकीभूतस्वविशिष्टासम्बन्धित्वान्निर शाने चाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यम्य ऽप्यसम्भवात्ताहशसाध्यतावच्छेदके पारिभाषिकावल्छदकत्वा पत्तिरिति वाच्यम् । नित्यत्वानधिकरणे नित्यत्वविशिष्टसर्वामिन ज्ञान विषयितया नित्यत्वविशिष्टसम्बन्धिताया अनपायात् तदसत्त्वे तुल्ययुक्त्या जन्यत्वविशिष्टस्य घटादेरपि ईश्वरज्ञान सम्बन्धितया तादृशविशिष्टाभावस्यैव ईश्वरज्ञान विशिष्टप्रतिया व्यधिकरणस्य सुलभत्वसम्भवात् । अन्यत् सर्व पूर्ववोध्यम् ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । यद्दपावच्छिन्नस्य येन सम्बन्धेन सम्बन्धिनि वर्तमानस्य । सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानव. दिक हेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकं तत्सम्ब. घनिष्ठतटूपावच्छिन्न प्रतियोगिकत्वभिन्नं यत्साध्यतावच्छेदकाव. छन्नप्रतियागिकत्वं तद्वत्साध्यतावच्छेदकसम्बन्धिसम्बन्धी घा पप्तिः प्रतियोगित्वाद्यन्तर्भावासहिष्णुतायां यदृपावच्छि. यादृशसम्बन्धेनाऽपम्बन्धित्वं हेतुमनस्तादृशसम्बन्ध तपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभिन्नत्वमेव साध्यतावच्छेदका. हेछन्नप्रतियोगिकत्वे निवेशनीयमिति दिक् । यथाश्रुतानतिरिक्तवृत्तित्वपदार्थपरित्यागप्रयोजनं स्वयमेव द. पति। ( दी.) अत एव सत्तावान जातेरित्यादौ जातिमन्त्रि- भावप्रतियोगितावच्छेदकगुणान्यत्वविशिष्टसत्तात्वतुल्यवृत्तिक- ऽपि सत्तात्वस्य न क्षतिः । एवं स्सविशिष्टसम्बन्धिनि- भावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वं बोध्यम् । गा०) अत एवेति । ईदृशानतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशादंवत्यर्थः । विशि. नावतुल्यवृत्तिकत्वाति । स्वव्यापकस्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्त शयसत्तात्वकत्वापीत्यर्थः । न क्षातः । न सत्तात्वादेवच्छेदक- पत्तिः । प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितव्याप्तिपक्षे विशि. त्तिात्वादेः सत्तावाद्यन्युनवृत्तितामादायाऽव्याप्तिवारणाय व्याप- परित्यज्याऽन्यादृशमन्यूनवृत्तित्वं निवेशयति । एवमिति । विशिष्टेति । स्वपद साध्यतावच्छेद कपरम , तथा च प्रतियोगि- च्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभा. तियोगितासामान्यत्तितत्सम्बन्धावच्छेद्यत्वस्वविशिष्ट सम्बन्धि भावप्रतियोगितानवच्छेदकारच्छेद्यत्वोभयाभावकत्वं तेन स. धन व्यापकतावच्छेदकत्वं बोध्यमित्यर्थः । विशिष्टसत्तात्वाद- शिष्टसत्तात्वाश्रयसम्बन्धिगुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक- तदनवच्छेदकसत्तात्वाधवच्छद्यत्वाभावस्य जात्यादिसमाना. रणाभावप्रतियोगितायां सत्वेन विशिष्टसत्तावान् जातरित्या. तिव्याप्तिरतः स्वविशिष्ठति । स्ववैशियं च साध्यतावच्छ.

·अनुमानगादाधर्याम् . दकताघटकसम्बन्धेन बोध्यम्, अन्यथा धूमवान् बढेरित्या कालिकादिसम्बन्धेन धूमत्वादिविशिष्टवयादिसंयोगिनिष्ठाभाः प्रतियोगितायां धूमत्यादेवच्छेदकतया तदनवच्छेदकद्रव्यत्वा यच्छेद्यत्वाभावस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामाः सत्त्वनाऽतिभ्याप्त्यापत्तः। सम्बन्धित्वं साध्यतावच्छद कसम्बन्धेना, विवक्षणीयम्, अन्यथा कालिकादिसम्बन्धेन धूमादिमति संयोगादि सम्बन्धेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नाभावसत्त्वात् सम्बन्धसामान्येन धुम दिमनिष्ठाभाषीयसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छदा तादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितामामान्यानवच्छेदकघटाभाव. स्वादिकमेव, अभावत्वादः केवलस्यैव संयोगादिसम्बधावच्छिन्नाम वप्रतियोगितावच्छेदकत्वन तादृशगुरुधर्मस्याऽनथात्वात, भेदार योगितायां प्रसिद्धस्य तदवच्छेद्यत्वस्योभयाभावमादाय उक्तस्थः एवातिव्याप्तिः । संयोगन धूमत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्योत्पत्तिक्षण वच्छेदेन धूमत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठतया तादशाभाव योगितानवच्छेदकघटाभायत्याद्यवच्छेद्यत्वाभावमादाय तंत्रया व्याप्तर्वारणाय प्रतियोगिव्यधिकरणत्वनाऽप्यभावो विशेषणीयः। प च प्रतियोगिपदं प्रतियोगितावच्छदकावाच्छन्नपरमव, , न्यथा सत्तावान् जातेरित्यादी सत्तात्वविशिष्टसम्बन्धिान प्रति योगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकविशिष्टमत्तात्वाद्यवन्छ । धत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां सत्वेना । प्त्यापत्तेः । वयादिमानिष्ठस्य घटाद्यभावस्य कालिकादिसम्बर प्रतियागिसमानाधिकरणनया सम्बन्धसामान्येन प्रतियोगित धिकरणतनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तदसमानकालीनघः दिव्यक्तिनिष्ठतद्यक्तित्वादिकमवति तदनवच्छेदकघटत्वाद्यवर धत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां सत्त्वादव्यानि तः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यं नि श्यं न तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन, कालो घटवान् कालपरिण णादित्यादी कालिकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धि खण्डकाले तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणस्याभावस्य लभत्वेऽपि सर्ववान् कालपरिमाणादित्यादौ महाकालस्यैव का कसम्बन्धेन सर्वत्वविशिष्टसम्बन्धितया तत्र ताशसम्प ·अवच्छेदकत्वनिरुकिप्रकरणम् । योगियधिकरणाभावाप्रसिद्ध्याऽव्याप्त्यापत्तेः । कालिक लम्ब. न गगनादेवृत्तिमत्त्वपक्षे মানযাসঘামীমথাসানুগ্রহন णकरणातन्मते उभयाभावघटन गऽपि गगनाद्यभावे काले- गम्बन्धेन वैयधिकरण्यस्य निर्वाहयितुमशक्यत्वात् । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्वमग्रऽभावप्रतियोगिः गं निवेशयिष्यात, एवं च प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धेन प्रति गवैयधिकरण्यनिवशेऽपि सर्वत्वावच्छिन्नमाध्यके तदवच्छिन्न. बन्धिमहाकालनिष्ठम्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगि. धिकरणस्याभावस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि प्रसिद्धिः । कालिकातिरिक्त.मम्बन्धावच्छिन्नाभावस्थव प्रतियां- गावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगित्यधिकरणत्वात् तत्प्रति. गतायां कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहादित्यव्या- नादवस्थ्यमिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छंदकसम्बन्धन प्र. योगिव्यधिकरणो यः स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावस्तत्प्रतियो. नासामान्ये यद्यत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वयद्यद्धावच्छिन्नत्वोभया- चम्तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वतद्धमावच्छिन्नत्योभयाभाववत्ताहशहेतु- पानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्यक यद्यध्वं तहमवत्त्वं तन वन्धन व्यापकत्वामीन विवक्षया सवमामञ्जस्यात् । सर्वत्ववि सम्वन्धिान महाकाले समवायादिना प्रतियोगिव्यधिकरणस्य सम्बन्धावच्छिन्नघटाद्यभावस्य प्रतियोगितामा कालिकसम्बन्धा- च्छन्नत्वसर्वत्वावच्छिन्नन्वाभयाभावम्य सत्वात् साधन समानाधिः तथाविधघटाद्यभावप्रतियोगितायामपि नथाविधाभयाभाव. वन कालिकमबन्धन सर्वत्वावच्छिन्नस्य कालपरिमाणादि. पिकत्वोपपत्तः। न चैवं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्वस्य प्रतियोगित्या. शेषणतया प्रतियोगित्वं सध्यतावच्छेदकसम्बन्धन वाच्यमिः ग्रमग्रन्थविरोध इति वाच्यम् । तादृशग्रन्थस्याप्युक्तोभयाभा- वैशेषणतायामेव तात्पर्यात् । वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशेषितप्रति- गितासामान्ये प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिष्यधि. रणस्वविशिसम्बन्धिनिष्ठाभावीयत्वयद्धर्मावच्छिन्नत्वामयाभाव.

·०८ अनुमानगादाधर्याम् स्तादशधर्म एवानवच्छेदकान्तार्थ इति नानिमग्रन्थविरोधोन महाकालः सर्ववान् महाकालपरिमाणादित्यादावप्रसिद्धिः, प्राम द्धायां कालिकसम्बन्धावच्छिन्नघटाद्यभावीयप्रतियोगिताया सर्व स्वविशिष्टसम्बन्धिमहाकालनिष्ठो यः समवायसम्बन्धन प्रनिया गिव्यधिकरणस्तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटाद्यभावस्तदीयत्वसर्वत्वाद्यव छिन्नत्वोभयाभावस्थ सुलभत्वात् । ननु स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकार ताहशावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदः, यत्किञ्चित्यान योगिकभेदस्य तादृशावच्छेदक यत्किश्चिदभिन्नतादृशावच्छेदकमाः धारणत्वात् । तथा च लघुरूपसमनियतं यद् गुरु रूपं विशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तादृश ठघुरूपविशिष सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्मकस्वसमानयतधर्मा नया गुरुत्वेन प्रतियोगितानवच्छेदकतया तादृशावच्छदक वाच च्छिन्नभदाप्रसिद्ध्या द्वितीयावच्छ इकलक्षणस्य प्रमयधूमत्वाई प्रतियोगिताधर्मिकामयाभावघटितव्याप्तिलक्षणम्य प्रमयतिमा धूमादित्यादावव्याप्तिः, प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षः ऽनवच्छेदकान्तन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितासामान यदृपावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावाच्छन्नत्वांभयाभावस्न दूपविवक्षणे विशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छदर त्वावच्छिन्नभेदाप्रवेशेऽपि सामान्यपदार्थघटकतया स्वविशिष्ट म्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाचित नभेदरूपस्य ताराप्रतियोगितात्वव्यापकत्वस्पोभयाभावविश णतया प्रवेशा प्रमेयवह्नित्वाद्यच्छिन्नसाध्यके तद्रूपविशिष्ट मा धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वावा उन्न भेदाप्रसिजवाव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नतिया गितासामान्ये स्वविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावीयत्वयद्रूपावच्छि नया भयाभावम्तद्रूस्यानवच्छेदकान्तार्थत्वे प्रमेयवह्नित्वविशिष्टसम धिनिष्ठाभावीयत्वघटितोभयत्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धयवाऽपातिर त्याशझ्याह । (दी०) नाशप्रतियोगिताथ विशिष्योपादेयाः, ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । रोरवच्छेदकत्वं विना दुर्वचत्वम् । प्रतियोगित्वं मम्बन्धित्वं च ध्यतावच्छे दकसम्बन्धेन बोध्यम् , अतो न सम्बन्धभेदमादाय पः । कालिकाविशेषणताविशेषेण च साध्यतायां तादृशपति. गिनावच्छेदकत्वमनियतत्तयक्तित्व प्रसिद्धम् । अभावश्च प्र. योगिव्याधिकरणो बोध्यः । (गा०) नाशप्रतियोगिताश्चेति । स्वविशिष्टमम्बन्धिनिष्ठाभाव- योगितास्त्वित्यर्थः । विशिष्य । तत्तद्यक्तित्वनैवेत्यर्थः । तथा च तुगत्या या याः स्वविशिएमम्बान्धानष्ठाभावानरूपेताः प्रान- गतास्तत्तदवच्छेदकत्वावच्छिन्नभंदकूटवत्वमवानवच्छेदकान्तार्थ गुरुवर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छ दकत्वस्य तया प्रतियोगितानवच्छदकत्वेऽपि न क्षतिः । यद्यपि घटत्वावच्छिन्नाभावीया या प्रतियोगिता तदवच्छेद- घटत्वादिनिष्ठतत्तयक्तित्वादि समनियतमिति तदपेक्षा त्वेन न प्रतियोगितावच्छेदकामात तादृशप्रतियोगिता विशि- पादायाऽनवच्छेदकत्वादिकं दुर्वचम् । तथाऽपि यत्र प्रतियोगि- समशगीरनानाधर्मसमनयत्यं तत्र नानाधर्माणामेवैकप्रति. गतायामवच्छेदकतयावच्छे दकनिष्ठत त्तह्यक्तित्वानां लघुत्वे. तत्पतियोगितावच्छदकत्वन्यूनवृत्तितया तत्प्रतियोगिनाव- दकत्वस्य भेदप्रतियोगितावच्छ दकत्वमव्याहतमवेति तादृशप्रति. तानां विशिष्य निवेशाभिप्रायको ऽयं ग्रन्यः, अन्यादृशप्रतियो- विच्छेदकानां च तत्तद्यक्तित्वेनैव भेदो निवेश्यः । न चावच्छदक देन प्रतियोगिताभेदानानाधर्मावच्छिन्नैकप्रति. गत्वासम्भव इति वाच्यम् । अवच्छेदकासमनयत्यस्यैव प्रति- समनियतनानाधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितैक्ये [कविरहात् । एवं यत्रानुगतेकरूपावच्छिन्ननानाव्यक्तीनामे. तियोगितावच्छेदकत्वं तत्राप्यवच्छेदकांनष्ठतत्तयक्तित्वानां न्यू त्ततया तत्राऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य भेदप्रतियो. विच्छेदकत्वमक्षतम् । न च तत्राऽपि तत्प्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकवृत्त्यनुगत. ताभेदकत्वात्.

·अनुमानगादाधर्याम् रूपावच्छिनकावच्छेदकनायास्तध्याक्तित्वेन भेदप्रतियोगित यामा च्छेदकत्वसम्भवात् तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वविशिष्टावच्छि: भदाऽप्रसिया निवेशयितुमशक्य एवेति वाच्यम् । तादृशों निवेशासम्भवेऽपि अवच्छेदकतासम्बन्धन तत्प्रतियोगितानि भदनिवेशेऽविरोधेन प्रतियोगितानां विशिष्य निवेशेनोक्तिस तेः । न हि आश्रपतासम्बन्धन तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नावच्छेद नाया अवच्छ रकत्वापेक्षयाऽवच्छेदकतासम्बन्धेन तत्नद्यक्ति वच्छिन्नप्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वे गौरवं येनोक्तभेदस्या सिद्धिः स्यात् । एवं धूमत्वादेरपि धूमत्वादिविशिष्ट सम्वनि निष्ठाभावप्रतियोगितायां महानसीयत्वादिसहितस्याऽवच्छेद कन धर्मान्तरसहितरूपान्छन्न प्रतियोगितावच्छेदकानां तत्तद्यनि- भेदनिवेशो न सम्भवतीति धूमत्वादेधूमत्वादिविशिष्टसम्बन्धिान भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वानुपपत्तिः । विशेषणावच्छिन्नधूमन दिनिष्ठतद्यक्तित्वस्यापि विशेष्यीभूतधूमत्वादिपर्याप्ततया नद च्छिन्नभेदस्य विशेष्यीभूतधूमत्वादावसम्भवादिति तत्तत्प्रति गितावच्छेदकस्य तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेद एव निवेश. तथा सति तादृशप्रतियोगितावच्छेदकताया व्यासज्यवृत्ति धूमत्वादी प्रत्येकं तदच्छिन्नभेदसत्त्वेनोक्तानुपपत्त्यनवकाशा न च तत्रावच्छे इकताव्यक्तेस्तत्तद्यक्तित्वेन भेदप्रतियोगिन च्छेदकत्वं सम्भवतीति दर्शितरूपावच्छिन्नभेदाप्रसिद्धिरिति श स्पदमपि । महानसीयत्वयूमत्वादिनिष्ठावच्छेदकतानामवच्छः सम्बन्धादिभेदेन भिन्नतया तत्तद्यक्तित्वेन तासामन्यासजर त्तितया धूमत्वादिनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवात्, त्तत्प्रतियोगितावच्छेदकतात्वेन च व्यासज्यवृत्तितया ते रूपेण तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । दुर्वचत्वमिति पारिभाषिकावच्छेद्यावच्छेदकभावम्येति शेषः । प्रतियोगि धर्मिकोभयाभावघटितलक्षणे स्वविशिएसम्बन्धिनिष्ठाभावप्र योगितायां यदि सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वं न निवे ते तदा प्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव वह्नित्वादिविशिष्टसम्बा निष्ठकिञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । शप्रतियोगितानवच्छेदपच्छद्यत्वाप्रसिधासम्भवः, महानस ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । एसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवह्नयभावस्य साध्यतावच्छेदकसंयो- दिसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेऽपि एतल्लक्षणे प्रतियो- तावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्यैव निवेशेन ता. वाभावाव्यावर्तनात् । न चाकाशाभाववादिकमेव तादृशाभावप्रतियोगितानवच्छे- कम्, मयोगसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्नाकाशाभावादिनिएप्रति- गितायां शुद्धस्थाभावत्वादेरेव लघोरवच्छेदकत्वात् । तादृश. विच्छेद्यत्व स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाकाशाभावाभावात्म- काशादिनिरूपित प्रतियोगितायां प्रसिद्धमिति वाच्यम् । आका भावत्वादरपि साध्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । आ. शामावह्निमदन्यतरत्वादवह्नयादिमनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छे- त्वेऽपि विषयितादिसम्बन्धाच्छिन्नननिष्ठाभावप्रतियोगिताव. दकत्वं दुर्वारमेव तदुभयकतरमाविषयक ज्ञानादौ विपर्याय सम्बन्धनान्यतरत्वावच्छिन्नाभावासत्त्वात, अभाववतिमत्त्वा- च्छिन्नाभावस्य सवादगाववाह्निमत्त्वादस्तादृशसम्ब- विच्छिन्नान्यतराभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवात् । विष. नादवृत्त्यनियामकतयाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वानु: म तु धूमवान् वह्नरित्यादी हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- गमा काशामावधूमवदन्यतरत्वादिरूपधूपादिमनिष्ठाभावप्रतियो. मानवच्छेदकावच्छिन्नत्वस्याभयाभावमादायातिव्याप्तिरित्यतल्लक्ष. प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वम्, दर्शित- जिनानुरोधेन द्वितीयावच्छेदकलक्षणे च साध्यतावच्छेदक- बन्धात्मकस्वशिसम्बन्धित्वं च निवेशयति । प्रतियोगित्व. यादिना । कालो घटवान् कालपरिमाणादित्यादौ घटत्वादि- शष्टसम्बन्धिनि महाकाले प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रात. गवधिकरणों योऽभावनदीयसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धाव- नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धावपि यथाश्रुतस्य प्रतियोगिताधर्मिको. भावघाटतलक्षणस्य न तत्राऽव्याप्तिप्रसक्तिः । पि तद्विाशप्रसम्बन्धितया तनिष्ठम्यातीतानागतव्यक्तीनामेव दशाभावस्य तथाविधप्रतियोगिताप्रसिद्धरित्याह । कालिकेति । पत्रये एयाऽभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं निवेशयति । अभा खण्डकाल- ·का ५१२ भनुमानगादाधयाम् घश्चेति । बोध्य इति । अन्यथाऽन्याप्यवृत्तिसाध्यके व्यभिचारिणय तिव्याप्तरिति शेषः। अव्याप्यवृत्ति योगादिमाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिमवच्छेद कलक्ष गघटकाभाव प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशषणप्रक्षपमन्तरण ऽप्युद्वरस्तादृशविशेषणस्य तदसत्त्व हेतुसमानाधिकरणाभाने ताविशेषणस्यापि दर्शितल्यावृत्त्यसङ्गतेस्तस्य चानुपादेयत्व माशङ्कते । न चेत्यादिना । (दी०) न च मौलमिदीयं च प्रतियोगिवैयधिकरण्यमन पादेयम् , संयोगत्वावच्छिन्नाभाववति संयोगत्वादिविशिष्टसा वृत्तेर्गुणादिनिष्ठाभावपतियोगितावच्छेदकद्रव्यत्वत्वद्रव्यमात्रसम वेतत्वाधवच्छिनाभाववति चाऽवृत्तेरव्याप्त्यतिव्याप्स्योरनाका शादिति वाच्यम् । (गा०) मौलम् । मूलस्थं हेतुमानाधिकरणाभाव तद्विशेषणम मौलस्थानुपादेयचे हेतुभूताव्याप्त्यनवकाशे हेतुमाह । संयोगल्याव च्छिन्नाभाववतीति । द्रव्यादाविति शेषः । संयोगत्वादिविशियम वृनेरिति । तथा च तदनुपादानेऽपि संयोगि द्रव्यत्वा त्यादी संयोगित्वादिरूपसाध्यतावच्छेदके स्वरूपसम्बन्धरूपोक्तप तियोगितावच्छेदकत्वसत्त्वेऽपि निरुक्तोभयावधपारिभापिकावर दकत्वस्याऽसत्त्वादुक्तप्रतियोगितायां तद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामा वप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वाभावस्य च सत्त्वान्नाऽव्या। रिति भावः । इदमीय स्य तद्विशेषणस्याऽनुपादेयत्वे हेतुभूतानि व्याप्त्यनवकाशे हेतुमाह । गुणादीति । द्रव्यतरासमवेतत्वमात्र व द्रव्यत्वात्यन्ताभाविरोधितावच्छेदकतया तत्प्रतियोगितावच्छ दकत्वसम्भवात् सकलद्रव्यसमेवतत्वरूपाधिकांशघटितद्रव्यत्व नात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकमित्यपरितोषाद् द्रव्यमानसम तत्वेति । अवृत्तेरिति । संयोगत्वादिविशिष्टस्येत्यनुषज्यते । तर, च तदनुपादानेऽपि सयोगि सत्त्वादित्यादी नातिव्याप्तिः । अवो दकलक्षणस्थतत्पदेन संयोगत्वायुपादानासम्भवेऽपि द्रव्यत्वत् दिकमादायैव संयोगवादी पारिभाषिकावच्छेदकत्वस्य सूपपा ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । त् । संयोगवादी संयोगत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति. गतानवच्छेदकत्वविरहेऽपि ताशप्रतियोगितानवच्छेदकद्रव्य. वावच्छिन्नत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां स. । तत्र निरुतोभयाभावासत्वाञ्चेति भावः । समवायादिनाऽध्या. वृत्तिसाध्यकं तेन सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टव्यापक पच्छेदकस्य व्याप्यवृत्तितावच्छदकधर्मान्तरस्य साधननिष्ठः भिचारनिरूपकतावच्छेदकस्य सम्भवेनातिव्याप्त्युद्धारेऽपि सं- नाव्या'यवृत्तेः साध्यतायामतिव्याप्तिदुवाव संयोगेन किञ्चि वच्छिन्नम्य व्याप्यवृत्तिताविहात् साधनवनिष्ठसंयोगसम्ब- विच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकम्य माध्यवन्निष्टतत्सम्बन्धा- ज्छन्नाभावप्रतियोगितावच्छदकत्वनियमेन तत्सम्बन्धावच्छिन्न- वच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टमामान्यकत्वस्यासंयुक्तमात्र नगुणत्वादावेव प्रसिद्धिित इदायप्रतियोगिवैयधिकरण्यवि. पणापादानमावश्यकम् , तदावश्यकन्वे च हेतुसमानाधिकर- भावं तद्विशेषणस्याप्यावश्यकताऽन्यथा संयोगि द्रव्यत्वादि- दावेवाऽव्याप्तैरिति समाधत्ते धूमवानिति । (दी०) धूमवान बढेरित्यादावतिव्याप्तः । न ह्युत्पत्तिकाला. छेदनाऽपि महानसादौ संयोगेन किञ्चिद्वर्तते, येन वह्निमदयो- लकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितारच्छेदकायोगोलकावृत्तिद्रव्य- अवच्छिन्नाभाववदत्तित्वं धूमत्वादिविशिष्टस्य सम्भाव्यत । गा०) ननु धूमादिमत्यपि पर्वताद शिवगवन्छे देन धूमत्वाद्यव छन्नाभावसत्त्वात्तन रूपेण धूमादीनां व्याप्यवृत्तिताविरहेऽपि अयो- कावृत्तिद्रव्यत्वादिना तेषां तथात्वमव्याहतमेव, शिखराद्यवच्छे. ऽपि तदवच्छिन्नद्रव्यान्तग्मत्वादिति साधनाव्यापकतावच्छेद- दृशधर्मावच्छिन्नाभाववत्त्वमयोगोलकादेव, धूमन्वादिविशिष्ट- दसम्बद्धत्वान्नातिव्याप्तिरित्याशङ्का निराकरोति । न हीति । नेकालेति । तथा च धूमवनि किञ्चिदेशावच्छेदेनायोगोलका- दव्यत्वाद्यवच्छिन्नाभावासत्वेऽपि कालविशेषावच्छेदेन तद- उन्नाभावस्य तत्र सत्त्वाद्धमत्वादेविच्छेदकत्वं दुघटमेवेति । द्वितीयकल्पेऽवच्छेदकाप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्तिविरहेऽपि प्रथम ६५ ·अनुमानगादाधर्याम् कल्पे प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणे च धूमत्वादि शिष्टसम्बन्धिनिष्ठमयोगसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानव दकघटाभावत्वाद्यवच्छेद्यत्वसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्योभयाभावमा याऽतिव्याप्तिर्बोध्या। वस्तुतो द्वितीयावच्छेदकलक्षणेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यात वेशे संयोगेन साध्यतायां सद्धती तादशावच्छेदकाप्रसिधाऽन्या निः स्यादिति साध्यतावच्छेद के स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाव तियोगितानवच्छेदकहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदका यद्यत्तद्भेदस्थाने स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद तादृशप्रतियोगितावच्छेदकसामान्यकत्वं निवेश्यैव तादृशाव्यामि वारणीयोति तथैवाऽतिव्याप्तिरसद्धेतौ स्यादिन्यत्र तात्पर्यम् । अथैवमपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यपर्यन्ताक शेषणमकिश्चित्कग्मेव, हेतुसमानाधिकरणाभावे यथाश्रुतप्रतिय गिवैयधिकरण्यनिवेशनेऽपि गुणान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जार्ता त्यादी हेतुसमानाधिकरणप्रतियोगियधिकरणाभावप्रतियोगिता च्छेदकगुणासमवेतत्वाद्यनतिरिक्तवृत्तित्वस्य साध्यतावच्छेदके स त्त्वेनाऽतिव्याप्त्यनवकाशात्। हेतुसमानाधिकरणाभावविशेषणप्रति योगिवैयधिकरण्यशरीरे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेश द्रव्यं गुणादित्यादौ पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वाद्यभावम्य प्रतिय गिताश्रयानधिकरणहेत्वधिकरणकत्वाभावेन लक्षणाघटकतया । शिष्टद्रव्यत्वत्वे द्रव्यत्वत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्वप्रतियोगिव्यधिक णाभावप्रतियोगितानवच्छे इकत्वेऽपि अव्याप्त्यनवकाशेन इदमीन प्रतियोगिवैयधिकरण्यशरीरे ऽपि तन्निवेशनव्यावृत्त्यसम्भवात । यनु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशे यत्प्रतियोगिता यानधिकरणत्वं हेतुमत इत्यादिक्रमेण व्याप्तिर्निवाच्या, तथा प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वे वह्नयादिव्यक्तिभेदेन तन्नि तियोगितानां भेदाद्वह्नित्वाद्यवच्छिन्नमहानसीयवह्नयादिनिष्ठप्रतिय, गिताश्रयानधिकरणत्वस्य हेतुमति पर्वतादौ सत्त्वाद्वह्निमान धन दित्यादावव्याप्तिरिति । तदसत् । प्रतियोगितायाः प्रतियोगिन रूप वे महानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताया वह्नित्वाद्यवान नमहानसीयवह्नयादिनिष्ठप्रतियोगित्वाभिन्नतया प्रतियोगितावर .

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिपकरणम् । ५१५ सा. कावच्छिन्नानधिकरणत्वनिवेशेऽपि वह्नित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगि- घच्छेदकमहानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय तहो. दवम्ध्यात् । द्रव्यत्वादेरपि धूमादिस्वरूपधूमत्वाद्यवच्छिन्नप्र- योगितावच्छेदकत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकसामान्यावच्छिन्नान- करणत्वनिवेशेऽयोगोलकादावपि धूमत्वाद्यवच्छिनप्रतियोगिता छ दकसामान्यावच्छिन्नानधिकरणत्वस्य दुर्लभतया तथा विव. मासम्भवात्। यदि च यादृशरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताया अवच्छेदकावच्छि- नधिकरणत्वं हेतुमतस्तदपावच्छिनानवच्छेदकत्वविवक्षया म- नसीयवद्रित्वादेर्वह्निन्वाद्यवच्छेद्यतावच्छेदकवह्निवृत्तिप्रतियोगित्व- विच्छिन्नानवच्छेदकत्वान्न दोष इत्युच्यते, तदा यदावच्छिन्न- नयोगिताश्रयानधिकरणत्वं हेतुमतस्तद्रूपावच्छिन्नानवच्छे। इक. विवक्षया प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वानिवेशेऽपि स्यिात् । भवम् । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वानुपादाने एतद्रूपान्य- वशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादातिव्याप्तेदुर्वारत्वात् । तत्र हेतु- नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य एतद्रूपासमवेतत्वादेरे- पविजातीयरूपान्तरसाधारणमेतपान्यत्वविशिष्टसत्तात्वाद्यव- नं प्रति समवायेन व्यापकतानवच्छेदकत्वात् । मम्बन्धभेदानिबन्धनदांपवारणाय हेतुसमानाधिकरणाभावप्र- पागित्वतदवच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वघटकप्रतियोगितयोयदि सा- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्यते तव प्रतियोगिवेय- करण्यद्वयानुपादाने संयोगेन साध्यतायां व्यभिचारिणि द- तरीत्याऽतिव्याप्तिगपद्यते । यदि च तदोपवारणाय हेतुमन्नि- मावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायां यदवच्छेदकं तत्सम्ब. विच्छिन्नतदच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिएसामान्यकत्वं स्व- शष्टसम्बन्धिनिष्टाभावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छे- तत्कत्वं वा निवेश्यते, उभयत्र विशिष्य विशेषणताविशे- बन्ध एव वा, तदा धूमवान् बढेरित्यादौ सम्बन्धान्तरण पणताविशेषेण वा प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितसाध्यव्या. तायामवच्छेदकस्य तत्सम्बन्धघटितहेत्वव्यापकतावच्छेदकायो ·८१६ अनुमानगादाधर्याम् गोलकभेदत्वादेः प्रसिद्ध्या धमत्वादेरवच्छेदकत्वोपपत्तेरतिव्या नवकाश इत्यालोच्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धानिवेशपक्षे प्रतिया. गिवैयधिकरण्यद्वयस्याऽनुपादेयतामाह । प्रतियोगितयोरिति । (दी०) प्रतियोगितयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विशेषणना विशेषावच्छिनत्वस्य वा विवक्षणे पुनरनुपादेयमेव प्रतियोगि वैयधिकरण्यद्वयम् । (गा०) यद्यपि वहिधूमादिनिरूपितसंयोगसम्बन्धघटितव्यापकन विशिष्य समवायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताद्वयघटितपार भाषिकावच्छेदकत्वमन्तभााऽपि निर्वक्तुं शक्यते तथा सर प्यनतिप्रसङ्गात् । तादृ शहेतुसमानाधिकरणाभावीयसमवायमम धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकस्य द्विशिष्टसंयोगिनिष्ठतत्सम्म धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं तदन्यत्वस्य तद्धन्वव्या पकतावच्छेदकसाधारण्याभावात् । यत्राऽधिकरणे तदवच्छिन्न व्यभिचारस्तदममवतत्वस्य हेतुमन्निष्ठसमवायसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकस्य संयोगेन तद्धविशिष्टं प्रति समवाय व्यापकतायामवच्छेदकतया तादृशधर्माणां पारिभापिकावच्छे ताधाव्यात् । तथापि विशेषणतादिघटितव्यापकतायां समवाय दिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताद्वयघटितावच्छेदकत्वनिवेशे म नसभेदत्वादिविशिष्टस्य विशेषणताविशेषादिना यः सम्बन्ध सामान्यादिस्तनिष्ठाभावीयसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोग तानवच्छेदकत्वस्य वह्नयादिसमानाधिकरणाभावीयतत्सम्बन्धाः च्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकं सम्भावितत्वान्महानसभेदत्वादेधिः यादिव्यापकतावच्छेदकताप्रसङ्गात् । तत्र विशेषणताविक्ष षमम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताद्वयघटितावच्छेदकत्वाभावरूपव्या. कतावच्छेदकत्वमवाऽनुमित्यौपयिकं वाच्यम् । तथा च सर्व तादृशावच्छेदकत्वाभावज्ञानस्यवानुमितिहेतुत्वमुचितम्, एकज नींचाबच्छदकत्वाभावसत्वानुरोधादित्याशयनाह । विशेषणत विशषति । अनुपादेयमिति । तथा च साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध दिनिवशाभिप्रायण मूल कृता प्रतियोगिवैयधिकरण्यमुपात्तामा भाव' । अतिव्याप्तिवारणप्रकारं दर्शयति ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । (दी०) यत्राधिकरणे व्यभि वारस्तदन्यत्वत्वतदन्यत्वपकार- प्रमाविषयत्वत्वमाध्यवत्यप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वादीनां साध्य. विच्छेदकविशिष्टसाध्यवन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक. वाद्धतुतावच्छेदकविशिष्टहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वा- तिव्याप्तेरनवकाशात् । तथा च विशेषणताविशेषावच्छिन्नय. मिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेद कावच्छेद्यत्वं सम्बन्धावच्छिन्नसाधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि- सामान्ये नास्ति साधने तद्धर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यं व्या- रिति पर्यवसितोऽर्थः । यत्र सद्धेनौ साध्यतावच्छेदकं प्रतियोगितावच्छेदकं तत्रैवयं रीतिरुपादेयेत्यपि वदन्ति । (गा०) यत्राधिकरण इति । साध्यतावच्छेदकस्यापि कालिकसम्ब- न साध्यवद्वत्तेरभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया येन सम्बन्धन भत्तित्वमभावस्य तन सम्बन्धन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठत्वं च्यम्, उभयत्र विशेषण नाविशष एव वाभावस्य सम्बन्धः । कल्पे च घटभिन्न मेयत्वादित्यादी घटादिभेदाभावस्य घटत्वा- रूपस्य तद्यक्तिभेदाभावस्य तदीयासाधारणधर्मरूपाद्यात्मकनद्यः त्वम्य च विशेपणताविशेषणावृत्तटिभेदत्वादलक्षणघटकत्वा- भवः । एतद्घटतद्धटान्यतरत्वाद्यवच्छिन्नभेदाभावस्य ताशा. तरत्वस्य भेदविशपात्मकतया तादृशसम्बन्धन वृत्तावपि ता. भिदत्वानुसरणे प्रयासगौरवम् । गगनभिन्नं मेयत्वादित्यादी भिचानिरूपकाधिकरणगगनभेदाभावस्य शब्दात्मकस्य गगन- हान्त्यविशेषरूपस्य वा समवायेनैव गगनवृत्तस्तद्भदत्वस्य ल. घटकत्वासम्भवाद्यभिचारनिरूपकाधिकरणं यत्तदन्यत्वमादा. तिव्याप्तिनिराकरणायोगश्चेति तदन्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वा- वनम् । यत्तु अयं घटो घटतद्भदान्यतरत्वादित्यादौ व्यभिचारनिरूप धिकरणघटादिभेदस्य यो भेदस्तस्थ भेदधारानवस्थाभयेना. करणरूपस्य साध्यवति घटादी न विशेषणतया वृत्तिद्रव्या- ·--- ५१८ अनुमानगादाधर्याम् दिरूपाभावस्य विशेषणतानभ्युपगमादिति तदन्यत्वं न त म्बन्धेन व्यापकतायामवच्छेदकमिति प्रमाविषयत्वत्वानुधावर मिति । तदसत् । घटादिरूपभेदस्य घटादौ वृत्तिनियामकसम्बन्धाः न्तराभावेन भेदत्वरूपेण वृत्तिनियामकस्वरूपसम्बन्ध स्थावस्या यत्वात् । अयोगोलकान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वापेक्षया धूमादिप्रका रकप्रमाविषयत्वत्वे धूमादिव्यापकतावच्छेदकत्वमाशु प्राह्य मान्य शयन नदेवानु परनि । साध्यवत्वप्रकार केति । साध्यतावच्छेद सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकेत्यर्थः । प्रतियोगि ति । अभावीयविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितत्यर्थः । तिव्याप्तरिति । अवच्छेदकताघटकाभावे प्रतियोगिवेयधिकरण्याः निवेशेऽपि धूमवान् वरित्यादावित्यादिः : । हेतुसमानाधिकरण भावप्रतियोगितावच्छेदकस्य स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावनि योगितानवच्छेदकत्वोक्तरर्थतः स्वविशिष्टसामान्ये तदवच्छिना भाववदसम्बन्धित्वं लभ्यते इति कलाद्वये एवाऽतिव्याप्तिनि रासो लभ्यते । अत्रानवच्छेदकत्वघटितव्याप्तिलक्षणे यथाश्रुतप्रथमनिरुता बच्छेदकताया निवेशे जातिमान् मेयत्वादित्यादी सामान्या समवेतत्वाप्रसिया जानित्वादेग्वच्छेदकताया दुरुपपादत्वेनाऽति व्याप्तिः । अवच्छेदकलक्षणे स्वविशिष्टप्रतियोगिकसाध्यताव दकसम्बन्धे तवच्छिन्नाभाववदननुयोगिकत्वनिवेशने काला टवान् कालपरिमाणादित्यादी अवच्छेदकाप्रसिद्धिः, गगनत्वा विशिष्टप्रतियोगिक कालिकसम्बन्धाप्रसिद्धः । एवं चरमनिरुक्ताः च्छदकतानिवेशपक्षेपि तत्रावच्छेदकाप्रसिद्धिः, साध्यताव कसम्बन्धेन गगनत्वादिविशिष्टसम्बन्धि नोऽप्रसिद्धदर्शितरी नुसरणे च गौरवामिति कालिकसम्बन्धेन गगनादेरवृतिन पक्षेऽपि प्रतियोगिताधर्मिकपारिभाषिकावच्छेद्यत्वाभावघटितय. तिरेवाऽवलम्बनीया इत्याशयन तत्पक्षमालम्ब्यैव निष्कृष्टार्थमाह! तथा चति । प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशण तस्यावच्छेद्यत्वाभावानुयोगिविशेषणतान सम्भवति, स्वावच्छे ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । |म्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छे. सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताया दर्शितस्थल प्रसिद्धेरिति त- से प्रतियोगिदिशि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं नि. योभयाभावी निवशितः । विशेग्णताविशेषरूपसम्बन्धनिवे- च हेतुसमानाधिकरण कालभेदाद्यभावस्व तत्सम्बगवच्छि. प्रतियोगित्वप्रसिद्ध्या तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताधर्मिकताह. वच्छेद्यत्वमात्राभावनिवेशोऽपि सम्भवतीत्युगयाभावोपेक्षा । यद्यपि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्ये साध्य- संघच्छदकावच्छिन्नसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक.बच्छे यनिवशेनवापेपत्तावमावद्वयानिधशनमनतिप्रपोजनकम् । तथा- तदनिवेशे प्रतियोगितायां पारिभापिकमाध्यतावच्छेदकाव- द्यत्वाभावस्य लक्षणाघटकतया लक्षणान्तरमवेदं स्यान्न मूलोक्त- मरणार्थ इति तदुपादानम् । यथासनिवशे चावयर्थ्यम् । अन्यथा साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्य साधनसमानाधि. इणसामान्ये वा यद्धविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावीयत्वं यद्धर्मविशि- म्बन्धिनिष्ठत्वं वा तद्धर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्तित्व. भवन भागान्तरस्याप्यनुपादानापत्तः । वक्ष्यते च मूलमननु मा स्वसमानाधिकरणाः सर्वे यद्धर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणा- सहंदर्मावलीढसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति व्याप्तिग्रहोपायशेष धतिकृतव। कचित्तु सामान्यपदस्य व्यापकतार्थकतया हेतुसमानाधिक- भावप्रतियोगितानिष्टाभावप्रतियोगितानवच्छंदकं यद्विशिष्टस. धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वाभावत्वं, तादृश- तियागितानिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छदको वा विशिष्ट सम्बन्धि- भावप्रतियोगितानवच्छदकावच्छेद्यत्वाभाव इत्यव फलिता. । तत्र चाऽभावद्वयानुपादाने तादृशप्रतियोगितानिष्ठाभावप्र. होगितानवच्छेदकं यद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छ- अव.उद्यतात्वमित्यर्थपर्यवसान मयधूमवान् वहारत्यादावति मेयधूमत्वविशिणसम्बन्धिनिष्ठांभावप्रतियोगितावच्छेद- च्छिद्यतात्वस्य गुरुतयाऽयोगालकमंदाभावप्रतियोगितानिष्ठ- शावच्छेदकावच्छेद्यत्वाभावप्रतियोगितायामप्यनवच्छेदकत्वा- ·अनुमानगादाधर्याम् त। विशिष्य तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छेद्यत्वत्वरूपेण च गई पकत्वमशक्यनिवेशनम्, वह्नयादसमानाधिकरणहदत्वाद्यभावं या या प्रतियोगिता तत्तदवच्छेदकावच्छेद्यत्वरूपेण धूमादिसमः नाधिकरणाभावान्तरप्रतियोगितामाधारणनिरुक्तप्रतियोगितात्वव्या पकत्वाभावादसम्भवापत्तः । अभावद्वयोपादाने च तत्तत्प्रतियोनि तावच्छेदकभेदकूटयन्तो ये हदभेदत्वादया धर्मास्तदवच्छेद्यत्या भावानां प्रत्यकं तथाविधसकलाभावप्रतियोगितासाधरणतया त. दृशावच्छेद्यत्वाभावकूटस्य प्रातिस्विकरूपेण व्यापकतानिवेशात तिव्याप्त्यनवकाश इत्याहुः । अन्ये तु अभावद्वणनुपादाने प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वमा स्वमते धूमवान् घहरित्यादावविव्याप्तिः वह्निसमानाधिकरणायोग लकभेदाद्यभावप्रतियोगितामयागालकभेदादिरूपायां धूमत्वादिावार टसम्बन्धिानष्ठाभावप्रतियोगितावच्छदकमहानसवृत्तित्वाशिष्टाः गोलकभेदत्वाद्यवच्छेद्यत्वसत्त्वात् । विशिष्टभेदत्वाद्यवच्छिन्नविधि टभेदरूपप्रतियोगितातः श्रुद्धायोगालकभेदादिरूपप्रतियोगिताया: नतिरकात् । अभावद्वयोपादाने चायोगीलकमेदवाद्यवच्छिन्नपार यागिनाया धूमत्वादिविशिष्टवनिष्ठो योऽभावस्तन्निरूपितप्रतिर गितात्यावच्छिन्नानवम्छेदकशुद्धायोगालकभेदत्वाद्यवच्छिन्नत्वामा पासवानातिव्याप्तिः । न चैव वह्निमान् धूमादित्यादी धूमादिसमानाधिकरणापर्वन दिवृत्तित्वविशिष्टहदभेदाद्यभावीविशिष्टहदभदात्मकप्रतियोगिता वन्ह्यादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकशुद्धहदभदत्व वच्छिन्नत्वमप्यक्षतम् । शुद्धहदभेदादिरूपतदभावप्रतियोगितातो । शिष्टहदभेदादिरूपप्रतियोगिताया अतिरेकादित्यव्याप्तिरसम्म वति वाच्यम् इदभेदाद्यात्मकीतयोगितायां शुद्धहदत्वावच्छिन्नम, सत्त्वऽपि विशेषणवशिष्ट्यावच्छेदन तदवच्छिन्नत्वाभावोपगमादिति । तदसत् । विशंपणवैशिष्ट्यावच्छेदनावच्छेद्यत्वाभावोपगमे वान् वह्नरित्यादावतिव्यानिवारणस्थापशक्यत्वात् । अयोगालक दादिरूपायां शुद्धायोगोलकभेदत्वाद्यवच्छिन्नायामपि प्रतियोगिता किश्चिद्विशेषणवैशिष्टपावच्छेदेन तदवच्छिन्नन्वाभावसम्भवात् । न च यादृशयाशरूपेण प्रतियोगितानां हेतुसमानाधिकरण ·-- अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ५२१ ।। पार्वायत्वं तादृशतादृशरूपावच्छेनेन तथाविधावच्छेद्यत्वाभाववि. क्षिणान्न दोष इति वाच्यम् । एवं सत्यभावद्वयानुपादानेऽपि सा- अभ्यात् शुद्धे विशिष्टायोगोलकभेदत्वाद्यवच्छेद्यत्वासत्त्वात् । वि. रोष्टे तत्सत्वनव शुद्धे तत्सत्वे विशिऽयोगालकभेदत्वाद्यवच्छे- त्वाभावसत्त्वात् शुद्धेऽप्ययोगालकभेदादिरूपप्रतियोगित्व ताह- भावसताया दुर्वारत्वादभावद्वयोपादानेऽप्यतिव्याप्तितादवस्थ्या. प्रतियोगिताधर्मिकावच्छेद्यत्वाभावघटितव्याप्तिपक्ष प्रमेय. हिमान् धूमादित्यादी साध्यतावच्छेदकनिरूपितस्वरूपसम्बन्ध पावच्छद्यत्वाप्रसिद्ध्या तत्र तदभावघटितलक्षणासम्भवात् , निरुक्त. 'रिभापिकावच्छंद्यत्वाभावघटितलक्षणस्याऽऽदरणीयत्वेऽपि वह्निः नि धूमादित्यादी लाघवात्स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद्यत्वाभावघटित. पारिवोचिता, साध्यतावच्छेदकभेदन व्याप्तिभेदात् । न चवमनवच्छदकत्वघटितव्याप्तिपक्षापि धृमवति क्वचिद- यभावसत्त्वऽपि प्रमेयवाह्रय गौरवाडमसमानाधिकरणाभावप्रति- गितानवच्छंदकमिति भ्रमदशायामनुमिनिवारणाय गुरुधर्मा च्छिन्नसाध्यकव्याप्तिशरीर पारिभापिकावच्छेदकत्वाभावस्यैव विशेऽपि वह्नित्वाद्यच्छन्नमाध्यकव्याप्तिशरीरे स्वरूपसम्बन्ध- पावच्छेदकत्वाभाव एव लाघवानिवेशयितुमुचित इति वाच्य. धृमादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिन्धीयस्वरूपसम्बन्धपाव- छदकत्वाभावस्य धूमादिव्यापकतानवच्छेदककम्युग्रोवादिमत्त्वादि- धारणतया व्यापकतावच्छेदकतानात्मकत्वेन वह्नित्वादिधर्मिकान- च्छेदकत्वज्ञानस्याऽप्यहतुन्वादिति कपाश्चिन्मतमाह । यति । य- पावच्छिन्नसाध्य के इत्यर्थः । प्रमेयवह्नित्वादा गौरवप्रयुकानवच्छ- कत्वग्रहदशायां भ्रान्तानां द्रव्यत्यादिव्यभिचारिलिङ्गन तद्प्राव. छन्नसाध्यकानुमितरनुरोधेन सलिङ्गकलघुरूपसमनियतगुरुध- विच्छिन्नसाध्यकानुभितावप्यवच्छंद्यत्वाभावाटतव्याप्तिपक्षे पा. भापिकायच्छद्यत्वाभावज्ञानस्य यद्यपि हेतुस्तथाऽपि वास्तवि- व्याप्तिः सद्धतावेवेत्यभिप्रायण सीतावित्युक्तम् । वदन्तीत्यस्वरसः सूचितः । तद्वीजं च यदि गुरुधर्मावच्छिन्न ध्यकस्थले पारिभापिकावच्छेद्यन्वाभावज्ञानादनुमिनिस्तदा वह्नि विच्छिन्नसाध्यकस्थले तज्ज्ञानान्नानुमिनिरित्युकेरनुभवावराधे.

·५२२ अनुमानगादाधर्याम् ना सम्भवात् । एकजातीयपरामर्शसत्त्वे विषयस्वभावात् कचि. देवानुमितिः क्वचिन्नेत्यननुभवात् । अन्यथा यत्र व्यतिरेकिणि के वलान्वयित्वभ्रमदशायां नानुमितिस्तादृशव्यतिरेकिसाध्यके सा. ध्यवदन्यावृत्तित्वमेव व्याप्तिनं तु व्यापकसामानाधिकरण्यं गां. रवादित्युक्तिसम्भवेन मूलकृतो व्यापकसामानाधिकरण्यमाल: म्ब्य सिद्धान्तप्रणयनविरोधापातात् । एवं समवायन भेदप्रति योगितावच्छेदकजातित्वाद्यवच्छिन्नसाध्यकानुमितौ स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेद्यत्वाभावज्ञानस्य हेतुत्वे हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभा- वप्रतियोगितायां नित्यत्वादेयर्सेन समवंतत्वादिकमेवाऽवच्छ दकं न तु तद्धटितजातित्वादिकमिति ज्ञानदशायां हेतौ त. दवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभावसामानाधिकरण्यग्रहे ऽपि व्यभिचारिहेतुनाऽभ्रान्तानां जातित्वाद्यवच्छिन्नसाध्यकानुभित्या- पत्तिः, भेद प्रतियोगितायां जातित्वाद्यवच्छेद्यत्वप्रसिद्ध्या तदभाव शानस्य प्रमात्वात् । एवमभावप्रतियोगितावच्छेदकमहानसीयवति. त्वादेर्वह्नित्वादिसमनैयत्यभ्रमेण गौरवप्रयुक्तानवच्छेदकत्वभ्रमदशायां हेतौ तदवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभावसामानाधिकर- ज्यग्रहेऽपि महानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्नसाध्यकानुमितिप्रसङ्ग इति तद्रूपावच्छिन्नसाध्यकानुमितावपि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद्यत्वा भावज्ञानस्य हेतुत्वासम्भवः । वस्तुतो भेदप्रतियोगितायां प्रसिद्ध स्य स्वरूपसम्बन्धरूपमहानसावृत्तिद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नत्वस्य संयो गसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य च द्वयोर्व्यतिरेको धूमादिसमानाधिक रणाभावप्रतियोगितासामान्ये वर्तत, संयोगादिसम्बन्धावचित्र नप्रतियोगितायाः शुद्धमहानसावृत्तित्वादिनैवाऽवच्छेदादिनि स्वावच्छेद्यत्वघटितोभयाभाववधूमादिसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितासामान्यकत्वं धूमादिव्यापकतानवच्छेदकमहानसावृत्ति द्रव्यत्वादिसाधारणतया न व्यापकतावच्छेदकतास्वरूपमिति ब. हित्वादावपि तज्ज्ञानं नानुमितिजनकम् । अवच्छेदकत्वाभावध टितव्यातिपक्षेऽपि यहित्वाधवच्छिन्नसाध्यकस्थले स्वरूपसम्ब न्धरूपावच्छेदकत्वाभावग्रहस्य हेतुताया एतादृशयुक्तरेवाऽनवका शात-इत्यादिकं बोध्यम् । कंचित्तु पारिभाषिकावच्छेद्यावच्छेदकभायघटितव्याप्तायुक्त ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ५२३ होत्या प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशेन लाघवात् सर्वत्रैव तद्- टितव्याप्त्यादर उचित इत्यस्वरसबीजमाचक्षते । गुरुधर्मस्याऽपि स्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छेदकत्वं व्यवस्थाप्य द्घिटितव्याप्तिं परिष्कुर्वतो मतमाह । (दी०) गौरवप्रतिसन्धानदशायामपि कम्युग्रीवादिमाना- इतीति प्रतीतिवलाद् गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदकः पतियोगितायाः । में चास्यास्तत्प्रतियोगिकाभावमात्रमवलम्बनम्, तथाविधय- किश्चिद्यक्तिसचे एव तादृशमतीतेरनुदयात् । अत एव एक घटवति भूतले कम्युग्रीवादिमान्नास्तीति शब्दो न प्रमाणम् , माणं च घटमामान्यशून्ये । : (गा०) गौरवप्रतिसन्धानदशायामिति । घटत्वाद्यपेक्षया कम्बु- श्रीवादिमत्त्वादौ गुरुत्वज्ञानदशायामित्यर्थः । इति प्रतीतिवलादिति । त्याकारिकायाः कम्बुग्रीवादिमत्त्वाद्यात्मकप्रतियोगिविशेषणांशे प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहिन्याः प्रतीतेर्बलादित्यर्थः । भवति ति शेषः । गौरवस्याऽवच्छेदकताव्यावर्तकत्वे गौरवज्ञानस्या- विच्छेदकतामहविरोधिताप्रसङ्गेन तद्द शायां तादृशप्रतीत्यनुपप- तेरिति भावः। उक्तप्रतीतेरवच्छेदकतांशे प्रमात्वस्य सविवाद या तादृशप्रतीतेग्वच्छेदकतासाधकत्वमुपेक्ष्य गौरवज्ञानकाली. तादृशप्रतीत्यनुपपत्तिः साधकतयोपन्यस्तेति ध्येयम् । न च कम्बुग्रीवादिमानास्तीति प्रनीताववच्छेदकत्वं न प्रकारः, गि तु संसर्ग एवेति तदंशे सम्बन्धविशेषावगाहित्यतत्प्रकारकत्व- घटितभ्रमत्वमप्रसक्तमिति वाच्यम् । भ्रमत्ववत्प्रमात्वस्यापि प्रका- तादिघटितत्वेन प्रमात्वविवादानपायात् । वस्तुतस्तु कम्बुग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमभावे तियोगिसम्बन्धः । कम्युग्री.दिमत्त्वावच्छिन्नत्याप्रसिद्धिपक्षऽपि शिष्यावशेषणभावापन्नानां प्रतियोगित्वावच्छिन्नत्वकम्बुग्रीवादि. स्वानां सम्बन्धघटकता, एवं च तेषां परस्परसम्बन्धमानमप्या. इयकम् , तेन विना विशेष्यविशेषणभावानिर्वाहात् । संसर्गसं- गौ न विशिष्टधीविषय इति प्रवादस्य च संसर्गघटकवस्त्व. - ·५२४ अनुमानगादाचर्याम न्तराविशेषणत्वेन यस्य संसगः तत्संसर्गो न भासते इत्यर्थः तथा चोक्तप्रतीतेरवच्छिन्नत्वे कम्युग्रीवादिमत्त्वभ्रमत्वं गुरुधर्म म्याऽनवच्छेदकत्ववादिनां निष्प्रत्युहमेव, संसर्गताविशेषसाधार णसंसर्गविशेषावच्छिन्नविषयनात्वरूपेणैव प्रकारताया भ्रमत्वघटर त्वोपगमात् । प्रकारतात्वं पुनरवण्डधर्मान्तरं संसर्गताव्यावृत्तमेवा तो न संसगविशेषभाने तज्ज्ञानापेक्षा, तादृशधर्मपुरस्कारेणैव विषय ताविशेषस्य विशेषणशानजन्यतावच्छेदकत्वात् । इत्थं च नोन. प्रतीतेः प्रतियोगितायां गुरुधर्मावच्छिन्नत्वसाधकतेत्यवधेयम् । गौरवप्रनिसन्धानकालीनायां कम्बुग्रीवादिमानास्तीत्याकारि कायामपि प्रनीती कम्युग्रीवादिमत्त्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकल न भासते, अपि तु तत्सामानाधिकरण्यमात्रमित्याशङ्कने । न ति । तत्प्रतियोगिति । कम्युग्रीवादिमत्वाद्याश्रयप्रतियोगिः त्यर्थः । अवलम्बनम् । विषयः । तथाविधति । कम्वुग्रीवादिन स्वाश्रय इत्यशः । नाशप्रतीतग्नुदयादिति । तथा च तस्थाम्त तियोगिकाभावमात्रावलम्बनत्वे यत्किञ्चिद्धटादिमन्यपि तथाविध घटाद्यभावस्याबाधेन तादृशप्रतीनिः स्यादेवति भावः । अत घेति । यत एव कम्बुग्रीवादिमानास्तीत्यादिप्रतीत। कम्बुवा दिमत्त्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वं नियमतो भासत, गुरु च धर्मः प्रतियोगितावच्छेदकोडत एवेत्यर्थ. । एकघटवतीति प्रतिपादकत्वं शब्दावयितया सप्तम्यर्थः । भूनले इति शान कारान्तर्गतम् । एवघटवति, भूतले, इत्यनयोमिथाऽन्वये तदुत्तर मोति ज्ञानाकारान्तर्गतं पूरणीयम् । न प्रमाणमिति । तादृशमन तेरवच्छेदकत्वावगाहित्वानियमे एतादृशशब्दजन्यतादृशप्रती प्रमावस्याऽपि सम्भवेन प्रमाणीप स्यादित्युपष्टम्भसङ्गतिः। प्रमा चेति । गुरुधर्मम्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे बाधितावच्छेदकन्द ग्राहकतया तादृशशब्दोऽपि प्रमाणं न स्यादित्युपष्टम्भः । एतेन गुरुधर्मस्यावच्छेद कतायां युक्त्यन्तरमपि दर्शितम् । न : कम्बुग्रोवादिमानास्तीति प्रतीतो कम्बुग्रीवादिमत्त्वविशिष्टसम्बन्धि निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमवस सर्गतया भासते इत्युपयम् , तथा च गुरोरनवच्छेदकत्वेऽपि नोन दोषावसर इति वाच्यम् । तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकभेदानामनन्ता ·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् । ५२५ म्बन्धघटकत्वे मानाभावात, गौरवाच । गुरुधर्मस्थानवच्छेदकत्वे इयं गुणाद् गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्त्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकर- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वम्य द्रव्यनिष्ठाभावप्रतियोगिताव- उदकत्वत्वरूपसमनियतधर्मापक्षया गुरोः प्रतियोगितानवच्छेद- वन तवच्छिन्नाभावाप्रसिचाऽव्याप्तिरपीत्याह । न चदिति । (दी०) न चेदेवं लघुरूपसमनियतानां गुरूणामव्याप्यता- त्तिः, गुणादिगुणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्तादिसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनिष्ठायाः प्रतियोगिताया लाघवेन कुयादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेनैवावच्छेदात सदवच्छेदकलव्यक्तीनां च प्रातिस्विकरूपेणाभावानां युग. सुहस्रेणाऽपि ज्ञातुमशक्यत्वात् । ( गा) एवम् । गुरारबच्छेदकत्वम् । लघुझपेति । विशेषणान- छिन्नद्रव्यत्वादीत्यर्थः । अधिकगौरवप्रदर्शनाय विशिष्टसत्तारूपहे. मरणम् । लाघवेनेति । गुणत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारेण हेतुमन्निवशा- या निनिशपणकद्रव्यत्यादि पुरस्कारण तानवशे लाघवादित्यर्थः । ननु हेतुममानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वावच्छेदकत्वानां ता- मावच्छदकत्वत्वेन नाऽभायो व्याप्ती निवेशनीयः किन्तु तत्तद्य- सिल्वन सर्वपामभावकृट एवेति नादशावच्छेदकतात्वस्य गुरुतया पतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिरित्यन आह। तत्तदवच्छदकत्वे- प्रातिस्विकेति । तत्तयक्तित्वनेत्यर्थः । ज्ञातुमशक्यत्वादिति। अन- सानां तादृशावच्छेदकन्वरूपप्रतियोगिनां प्रतियागितावच्छदकतत्त. पकत्वेन ज्ञानासम्भवादिति भावः। निर्विशेषणकस्वघटितधर्मापेक्षया विशिष्टस्वघटितस्य गौरवेणानवच्छदकत्वनिबन्धनामप्यव्याप्तिमाह । (दी०) एवं द्रव्यत्वत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वादेरव्याप्यताप्रसङ्गो सन्धेयः । उपदर्शितप्रकारस्थापि स्वत्वादिघटितत्वेन दुई- गत् । अत एव घाणग्राह्य गुणत्वादिना साध्यतायां द्रव्यत्वादे- भचारित्वमपि सङ्गच्छत इत्यपि कचिदिति कृतं पल्लवितेन ॥ गा०) एवमिति । रीत्येति शेषः । अव्याप्यत्वप्रसङ्गो ऽनुसन्धेय ·अनुमानगादावर्याम् इति । अतो गुरोरवच्छेदकत्वमावश्यकमेवेति शेषः । अत्रैव हेल न्तरमप्याह । उपदर्शितप्रकारस्याऽपीति । अपिर्दुयत्वादित्यनाम योज्यः । उपदर्शितप्रकारस्य । मेयधूमवान् वतरित्यादावार व्याप्तिवारणायानुसृतस्य पारिभाषिक हेतुसमानाधिरणाभावप्रातः गितावच्छेदकत्वस्य । स्वत्यादीत्यादिना प्रातिस्विकरूपावाच् तत्तत्प्रतियोगितापरिग्रहः । दुईयत्वादिति । तथा च गुरुधर्मस्य: तियोगितानवच्छेदकत्वे गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकव्यभिचारित्या शक्यज्ञानकव्याप्तिनिर्वचनमप्यशक्यं स्यादिति भावः । उक्तम्भ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकतात्वस्य गुरुता स्वरूपसम्बन्धरूपप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवेऽपि उक्तगत पारिभाषिकतदीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव व्याप्ती निः नीयतया न तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धिनिबन्धनाव्याप्तिरित्याशः उपदर्शितेत्यादिग्रन्थावतरणं तु न सम्भवति । तादृशावच्छे कत्वत्वनिष्ठतथाविधावच्छेदकतायां स्वपदेन तन्मात्रस्योपादाना ताहशावच्छेदकत्वत्वविशिष्टव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनि शस्य पर्यवसितत्वात् । व्यभिचारित्वमपि सङ्गच्छते इति । व्याः चारस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभाववत्तित्वरूपत्वाद् गुरुधः स्यानवच्छेदकत्वे घ्राणग्राहागुणत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध तदनुपपत्तेरिति भावः। न च साध्यतावच्छेदकविशिष्ट्रव्यापकतावच्छेदकावच्छिा भावसामानाधिकरण्यमेव व्यभिचार इत्युक्तस्थले गन्धत्वाद्यवान नाभावमादाय व्यभिचार उपपादनीय इति वाच्यम् । व्या. तावच्छेदकताशरीर साध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाः तियोगितानां विशिष्योपादेयतया तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदक कूटस्यान्तर्भावनीयत्वेन व्यभिचारशानस्याऽशक्यतया ऽनुमिति रोधित्वासम्भवेन व्यभिचारस्य हेत्वाभासतानुपपत्तेः । एतेन व्यभिचारज्ञानाभावसहकृतसामानाधिकरण्यशान साक्षादनुमितिहेतुनामतावलम्बनासम्भवोऽपि दर्शितः । इद लक्षणम् । जलं घ्राणग्राह्यगुणवत उत्पत्तिकालावच्छिन्नो । घ्राणग्राह्यगुणवानित्यादी बाधानुपपत्तिरपि द्रष्टव्या ॥ इति अनुमानगादाधर्यामवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणम् || ·अथ सामान्याभावप्रकरणम् । (दी०) ननु ये . प्राप्तिलक्षणावसरे सामान्याभावपार्थक्यव्यवस्थापनमुक्तलक्षणा- त्यतिव्याप्तिशङ्कानिराकरणपरतया सङ्गमयति । नन्विति । एवं मिलिता वयभावा जलहूदादौ व. गस्तीति बुद्धिं जनयन्ति, ते एव प्रत्येकं धूमवति महानसा- वर्तन्ते, तत्र च तेषां स्वस्वावच्छेदकतनद्रविन्वावच्छिन्नवै- करण्यनिरूपिका याः प्रतियोगितास्तदवच्छेदकमेव वद्वित्व व्याप्तिः । ( गा०)अनुगतधर्मस्य वह्नित्वादेस्तदभावप्रतियोगितावच्छेदक- आवश्यकत्वप्रदर्शनाय तादृशाभावानां वह्निनास्तीति धीवि. वकथनम् । तादृशप्रतीत्या प्रतिगोगिविशेषणवाहत्वांशे प्र. गितावच्छेदकत्वावगाहनात् । अन्यथा प्रतियोगितायामव. नत्वस्यैवासिद्धरिति भावः । विशेषाभावानां तादृशबुद्भिविष. एकविशेषवत्यपि महानसादौ विशेषान्तराभावमादाय ताह- प्रसङ्ग इत्याशङ्कावारणाय मिलिता इति । समुदिता इत्यर्थ. ।। तथा च महानसादी वह्निप्रतियोगिकयावदभाववत्त्वविरहा- प्रसङ्ग इति भावः। अथ तथाविधयावदभाववनाभावानां नोक्तप्रतीतिविषयतास- यावत्त्वस्य बुद्धिविशपविषयत्वरूपस्याऽनुपस्थितावपि ता- तीत्युदयात् । नापि वह्नयभावत्वमात्रण यावतां वह्नयभावाना- प्रकारावलक्षण्यन पर्वतीयाहर्नास्तीति प्रत्ययात्तद्वैलक्षण्यानु- । वह्नयभावानवगाहिनस्तत्त्वेनाभावान्तरभ्रमस्य वह्निर्ना- नाकारकतानुपपत्तश्चेति चेन्न । वह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- नताशसम्बन्धेन वह्निप्रकारण वाऽभावानां ताशप्रती. षयत्वोपगमात् । न चैवं महानसे वह्निर्नास्तीत्याद्याकारि. प्रतीतिरबाधितयत्किञ्चिद्विशंषाभावमवलम्बमाना प्रमा ·अनुमानगादाधर्याम् । स्यादिति वाच्यम् । ईदृशानिप्रसङ्गस्य ग्रन्थकृतैवान समा स्यमानत्वात् । धूमवति महानसादाविति । यथाश्रूतमूललभ्यममा हेतुसामानाधिकरण्यमुपपादयितुमुक्तम् । ननु सामान्यधर्मस्य विशेषाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व हे मतस्तदवच्छिन्नाधिकरणत्वनियमेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नाना करणहेत्वधिकरणकाभावीयत्वरूपावशेषणाक्रान्तत्वं न विशेषामा प्रतियागितानामिति कथं ता उपादायाव्याप्तिप्रसक्तिरित्याशद्वार माह । तत्र चेति । तत्र । धूमवति महानसादौ । वैयधिकरण्याचा घटितत्वं सप्तम्यर्थः । तेषाम् । अभावानाम्, एतत् प्रतियोगि इत्यत्र सम्बध्यते । स्वस्थावच्छेदकतत्तद्वादत्वावच्छिन्नवैयधिकरण: निरूपिकाः । स्वस्वावच्छेदकतत्तद्वह्नित्वावच्छिन्नानाधिकरण, धिकरणकाः । तथा च स्वस्वावच्छेदकतत्तद्वित्वावच्छिन्नाना करणधूमाधिकरणवृत्तितत्तद्वन्द्व भावीया याः प्रतियोगिता इनि म दितार्थः । स्वं प्रतियागिता । सामान्याभावानतिरिक्तनामत तत्त त्वाद्यवच्छिन्नवद्भेदातिरिक्तम्य बहिन्वादिसाधारणतत्तत्प्रतियोगिता वच्छदकत्वविशिष्टावच्छिन्नवद्भदस्याभावगत् प्रतियोगिवैयधिकरणः । शरीरे तादृशभेदनिवेशेऽपि तत्तद्वह्नित्वावच्छिन्नवद्भेदमादाय वि पाभावेषु प्रतियोगिवैयधिकरण्यम्य शक्योपपादनत्वादिति भावः एतच्च सामान्याभावस्य विशेषाभावकूटानतिरिक्तत्ववत् मान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया अपि विशेषधर्मावच्छिन्नमः। योगिताकूटानतिरिक्तत्वमित्यभिप्रायेणाभिहितम् । यदि पुनः व एव नातिरिच्यत प्रतियोगिता त्वनिरिच्यते एव, अन्यथा मान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य व्यासज्यवृत्तितामुपगम्य प्रसङ्गवारणसम्भवादिति मतान्, तदाऽपि तत्तद्वह्नित्वावच्छिन्न दानभ्युपगमन हेतुमन्निष्ठभदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदक' च्छिन्नत्वरूपं प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिरूपकत्वं सामान्यधावा नप्रतियोगितायामक्षतमवेत्यव्यानिद्रष्टव्या । एतदूपवानेतद्रमा त्यादावकवृत्तिसाध्यके लक्षणगमनानासम्भव उक्तः । नानाधिकार वृत्त्येकाक्तसत्तादिसाध्यपि सत्तात्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य दधिकरणवृत्तित्वविशिष्टतदभावकूटानतिरिक्ततयाऽव्याप्तिब्य अथ स्वावच्छेदकविशिष्टवद्भदसमुदायवत्त्वरूपं स्वावच्छन ·सामान्याभावप्रकरणम् । ५२९ शिष्टावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकनाकत्वविशिष्टप्रतियोगिता. विशिष्टभेदवत्त्वं वाऽनधिकरणान्तार्थः प्रतियोगिवैयाधिकरण्य रे निवेश्यः । धूमवति महानसादौ च तादृशसमुदायान्तर्गतमहा. दिभेदस्यासत्त्वान्न तत्र वह्नयभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमि- राईते । न चवमिति । (दी०) न चैवं वह्नित्वावच्छिन्नस्य तद्वृत्तित्वान्न तथात्वम् । सति हुदवृत्तिधूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकहदावृत्तित्वाव- नस्य वह्निपदयोगोलकत्तित्वादतिव्याप्तेः । (गा०) एवम् । वदित्वादर्विशेषाभावप्रतियोगितावच्छेदकन्वे । तत्वात् । महानसादिवृत्तित्वात् । न तथात्वम् । न विशेषाभाव. गोगितानां महानसादौ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधि- यनिरूपकत्वम् । तथा च नोक्ताव्याप्तिरिति भावः । तथा ति तदधिकरणे स्वावच्छेदकयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्न- एव प्रतियोगिनायास्तदधिकरणे स्वावच्छेदकावच्छिन्नवय- रण्यानिरूपकत्वमित्यर्थः । इदमृत्तीति धूमाभावान्वयि । तश्च हुद हृदावृत्तिर्नास्तीति धीविषयहदनिष्टहदावृत्तितत्तत्प- विशेषाभावकूटस्य धूमाभावटितत्वलाभाय, तावता इदा- वस्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वे कथन्तानिवृत्तिः । अतिव्या- तेरिति । धूमवान् वह्ररित्यत्रत्यादिः । इदमाप विशपधर्माव- अप्रतियोगिताकृटस्यैव सामान्यधमाच्छिन्नत्वमित्यभिप्राय- अन्यथा हुदावृत्तित्वादेधूमत्वाधवच्छि अप्रतियोगितानवच्छदक- धूमत्वाद्यच्छिन्नप्रतियोगितायाः स्वावच्छदकावच्छिन्नयय- रण्यनिरूपकत्वापपत्तः । | च धूमाभावस्येव घटजलाद्यभावस्यापि घटजलादिनिष्टह. ताद्यवृत्तित्वं प्रतियोगितावच्छेदकमित्ययोगोलके प्रतियोगिता दकावच्छिन्नव्यधिकरणाभाव प्रसिद्धा अतिव्याप्त्यसङ्गतिरिति म् । संयोगेन गोत्वाभावादावव उभयाभावघटितस्य साध्यता. इकसंयोगसम्बन्धेन प्रतियोगिवधिकरण्यस्य प्रसिद्धः । च गोत्वादरपि हृदावृत्तितया हृदाद्यवृत्तित्वरूपतत्प्रतियोगि- छेदकावच्छिन्नस्य वयादेः संयोगनायोगालकवृत्तित्वान्न .. .

·अनुमानगादाधर्याम् वाच्यम संयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नधैयधिकरण्यामिति संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य गोत्वाद्यभावस्य केवल न्वयितयाऽव्यावर्तकत्वेन तस्य हृदावृत्तिसामान्याभावप्रतीनिम्ि षयताया नियुक्तिकत्वात् । धूमाद्यभावशून्ये महानसादौ तादा सामान्याभावप्रतीतेः प्रमात्ववारणाय संयोगेन वृत्तिमतां धूमार नामेव ताशसम्बन्धावच्छिन्नाभावानां ताशसम्बन्धावच्छिा हृदावृत्तिसामान्याभावघटकत्वोपगमात् । केचित्तु वह्निमान् धूमादित्यादावप्युक्तक्रमेण प्रतियोगिव्याधिर रणाभावाप्रसिद्धिभयेन प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग तावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिताधर्मिर साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिा त्वोभयाभावघटितव्याप्तिरेवाऽऽदरणीया । तथा च येन सम्ब हेत्वधिकरणे पर्वतादौ किमपि वस्तु न वर्तते तादृशेन विष तासम्बन्धेन, जन्यमात्रस्य कालोपाधित्वानभ्युपगमे कालिकसः न्धेन च घटाद्यभाव एव प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्र. योगितावच्छेदकावच्छिन्नत्यधिकरणः प्रसिद्ध इति तत्पनि गितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावेन वह्निमान् । मादित्यादाविव धूमवान् वहरित्यावावपि लक्षणसङ्गमनं सम्भव त्याशयेन तदभिधानम् । न चैवमनुगतरूपस्य विशेषाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे । स्याभावप्रतियोगितामात्रे एवानवच्छदकतया तद्रूपावच्छिर ध्यके व्यभिचारिण्यग्रेऽतिव्याप्त्यभिधानविरोधः, तद्रूपस्य पनि गितासामान्यानवच्छेदकत्वे तद्पावच्छिन्नत्वस्याप्रसिद्ध्या प्रति गितार्मिकोभयाभावीरतलक्षणगमनासम्भवादिति वाच्यम् नुगतधर्मस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे तद्रूपावच्छिन्नत्वरू सिद्ध्या तदवच्छिन्नसाध्यकऽध्याप्तिरिति तन्मते साध्यता दकसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदन घटितमेव लक्षणमादरणीयम्, तन्मते वह्नयादेः कथंचिदपि धभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वासम्भवेन घटाद्यभाग तदीच्छन्नव्यधिकरणस्य प्रसिद्धया अन्याप्त्यनवकाशादिद येनाग्रे तारशातिव्याप्त्यभिधानादिति वदन्ति । .

·सामान्याभावप्रकरणम् । (चि०) सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः गेव । अन्यथा सकलप्रसिद्धरूपाभावे प्रसिद्धरूपव. यत्वे चाऽवगते वायौ रूपं न वा, वायू रूपवान्नवेति शयो न स्यात् । विशेषाभावकूटस्य निश्चितत्वात् ।। (दी०) अथानुगतं रूप तत्तदभावप्रतियोगितानां नावच्छे- म् । अनवच्छेदकमेव तर्षभावप्रतियोगितायाः, अभावान्तरे भावात् । तथा च तद्रूपावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यति- प्तिरत आह । सामान्येति । संशयान्यथानुपपत्तिं प्रमाणय. । अन्यथेति । (गा०) अथ वह्नित्वादेरनुगतधर्मस्य प्रत्येकं तत्तद्वयभावप्रतियो- कूटातिप्रसक्ततया तदवच्छेदकत्वं न सम्भवतीति नोक्तक्रमण मान् धूमादित्यादावव्याप्तिरित्याशङ्कते-अथेति । अभावप्रतियोगितायाः । अभावप्रतियोगितासामान्यस्य । वान्तरे । तत्तद्विशेषाभावातिरिक्ताभावे । मानाभावादिति । वह्नि. तीति बुद्धेवह्निप्रतियोगिकयावदभावत्वेन तत्तद्वह्नयभावसमुदाय विषय इत्यभिमानः । तद्रूपावच्छिन्नसाध्य के । अनुगतरूपावच्छि. ध्यके । उक्तसाध्ये प्रमाणमनुपन्यस्य तर्कमात्रप्रदर्शने न्यूनता दिति कथमन्यथेत्यादिग्रन्थस्य सामान्याभावो यदि विशेषा. भ्यो नातिरिच्यते तदा विशेषाभावकूटनिश्चयदशायां सा- पसंशयो न स्यादिति विषयपरिशोधकतर्कपरस्थापि प्रमाणसूच. माह । संशयान्यथानुपपत्तिमिति । संशयस्य । सामान्याभाव- क्षिनिष्ठविशेषाभावकूटनिश्चयकालीनसामान्यधर्मावच्छिन्नकोटि- शयकोटित्वस्य । अन्यथानुपपत्तिम् । विशेषाभावपार्थक्या- वति असत्वरूपां पार्थक्यसाधकव्याप्तिमित्यर्थः । प्रमाणय- प्रमाणमाचष्टे । कृदन्तादाख्यानात् कल्लुक् प्रकृतिप्रत्ययापत्तिः, तेवश्च कारकमित्यत्र कृदन्तपदं भावकृदन्तपरभिति प्रकृते करणकृदन्ततया कृल्लुकप्रकृतिप्रत्ययापत्तिभ्यां पयतीत्येवं स्यादिति शङ्कानघकाशः । विषयपरिशोधकतर्क णपदस्य ·अनुमानगादाधर्याम् प्रदर्शनात्तत्प्रयोजकव्यातिलाभः । अन्यथानुपपत्तेायमते क् प्रमाणताविरहऽपि तज्ज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानरूपानुमानविध प्रमाणत्वान्नासङ्गतिः । अनुपपत्तिपदस्य तज्ज्ञानपरत्वात् । श्र मानं च रूपत्वाद्यवच्छिन्नाभावा रूपत्वादिन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिा भावेभ्यस्त दवच्छिन्नन्यूनवृत्तितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाभावेश्या भिन्नः तादृशयावदभावनिश्चयकालीनतत्समानधर्मितावच्छदक समानाधिकरणसंशयकोटित्वात् , घटाद्यभाववदित्येतादृशं । ध्यम् । व्याप्तिश्च यत्तयां रूपत्वादिकमुपादाय सामान्यतो वि: षत एव वा, तथा सत्यपि घटाभावादिदृष्टान्तसौलभ्यात् । च सामान्याभावो विशपाभावानतिरिक्तोऽपि ननिश्चयकालं संशयकोटिः स्यादित्यप्रयोजकत्वशङ्काया नावकाशः । सामान भावयुद्धेर्विशपाभावकूटविषय त्ववादिना पूर्वपक्षिणा विशेष भाववव सामान्यधमांवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य स्वीकरणी तया सामान्यधर्मावच्छिन्नामावविषयकनिश्चयत्वरूपस्य नाशयाः दभावनिश्चयत्वरूपस्य वा सामान्यधर्मावच्छिन्नविशिष्टबुद्धिप्रां बन्धकतावच्छेदकस्य वायौ रूपं नास्तीति बुद्धाविव वा पार्थिवादिरूपं नास्तीति बुद्धावपि तन्मते सत्त्वेन तादृशबुद्धा वेदशबुद्धेरपि वायाँ रूपं न वत्यादिसंशयविरोधिताया दुर्वारत्वान वायो पार्थिवरूपं नास्तीति निश्चयकालीनमंशयकोटिजलीया द्यभावे व्यभिचारवारणाय हावभाव यावत्वविशेषणम् । सामान भावस्य पार्थक्येऽपि विशेषाभावकूटनिश्चयदशायां घटाभाव रूपसामान्याभावत्वादिना रूपविशेषाभावकोटिकसंशयोत्पत्या: भिचार इति व्यधिकरणधर्मानवाच्छन्नत्वेन कोटित्वं विशेषणीय अथवा नाशनिश्चयकालीनसंशयः स्वप्रतियोगितावच्छेदकानि नकोटित्वेन विशेपणीयः । विशेषाभावनिश्चयकालीनस्य सामान भावत्वन तद्विशेषाभावसंशयस्य सामान्यधर्मपुरस्कारेणैव " योगिकोटिकतया सामान्यधर्मस्य विशेषाभावप्रतियोगितानवक दकतया विशेषाभावस्य स्वपदनापादानासम्भवान्न व्यभिचार एतेन विशेषाभावाधिकरणकसामान्याभावस्याधिकरण रूपत्वे सामान्याभावत्वन विशेषाभावनिष्ठकोटितायाः व्याधिः णधर्मानवच्छिन्नतया ताशकोटितामादाय व्यभिचारस्य पूर्व ·सामान्याभावप्रकरणम् । . रित्वेऽपि न क्षतिः। द्वितीयकल्पे म्वप्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेन पावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन म्वस्य स्वभिन्नवृत्तिना तपस्य वक्षितत्वादूपत्वस्य विशेषाभावात्मकनिष्ठसामान्याभावप्रतियो. तावच्छेदकत्वेऽपि निरुक्तरूपत्वाभावेन तत्कल्प उक्तदोषाभावात् । न चाभाव स्वभिन्नाभावानुपगमे विशेषाभावाधिकरणकसा. न्याभावानामपि पक्षतावच्छेदकाक्रान्ततया अंशतो बाध इति वा. म् । रूपसामान्याभावत्वेन स्वभिन्नवृत्तरभावम्य पक्षतया सा. न्याभावपार्थक्यमते विशेषाभावानां सामान्याभावत्वन स्वस्मि- । वृत्तरपक्षत्वात् । सामानाधिकरण्यमात्रण साध्यसिद्धरुद्दे- त्वे अंशता वाधम्यादोषत्वाञ्च । न चवमपि सामान्याभावाधिकर कविशेषाभावम्य तदात्मकतया सामान्याभाव विशेषाभावभदो धित इति वाच्यम् । रूपवत्तिविशेषाभावानां भेदस्य साधनी. वान् । सामान्याभावात्मकविशपाभावस्य च रूपवदवृत्तित्वात् । वित्तित्वं रूपविशिष्ट्रवृत्तित्वम्, अतो रूपसामान्याभावस्य स. भिदावच्छेदेन रूपोपलक्षितधर्मिवृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । न च निष्ठापसामान्याभावाभिन्नो द्रव्यत्वाद्यभावस्तत्तदधिकरणवृत्ति- विशिष्टद्रव्यत्वाद्यभावकूटातिरिको रूपसामान्याभावत्वेन स्व. नवृत्तिरभ्युपगम्यतां तस्य च च तावता स्वनिष्ठरूपसामान्या. वात्मकतया पक्षतावच्छेदकाक्रान्ततया रूपान्नठाभावभिन्नतया अंशतोऽर्थान्तरमिति वाच्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्य रुद्देश्यत्वात् । वायुवृत्तिवस्य रूपोपलक्षितमिवृत्तित्वस्य वा तावच्छेदकनिवेशेनापि तद्वारणसम्भवात् । घटाभावत्वादिना विशेषाभावकूटनिश्चयकालीनसंशयकोटित्वमादाय विशपाभावे भिचारवारणाय भ्रमभिन्नत्वेन हेतुघटकनिश्चयो विशेषणीयः । वस्तुतोऽभावऽनुयागितासम्बन्धन प्रतियोगिभ्रमोऽप्रामाणिक त्याशयेनदमनुमानम् । अन्यथा घटाभावत्वादिना रूपाभावनि- पदशायां रूपसंशयापपादकत्यैव पार्थिवत्वादिना रूपाभावकू- नेश्चयदशायामपि रूपसामान्याभावसंशयोपपत्तरप्रयोजकोऽयं : स्यात् । न च प्रमात्वंन प्रतिबन्धकत्वमादृत्य प्रमात्वघ- तहतोरप्रयोजकत्वं निरसनीयमिति वाच्यम् । तथा सति रूपा- वित्वेन घटाभावादिभ्रमस्य रूपःसंशयाविरोधित्वप्रसङ्गात् । तथा च ·. ५३४ अनुमानगादाधर्याम् निश्चये भ्रमाभन्नत्वविशेषणमनुपादेयमेव । परं तु शुद्धाभावत्वादिन अभावकूटनिश्चयकालीनसंशयकोटितामादाय व्यभिचारवारणार प्रतियोगिधर्मितावच्छेदकतापनाभावत्वप्रकारको निश्चयो निवेश्यः। ताशयावद्विशेषाभावनिश्चयत्वेत सामान्यधर्मावच्छिन्नकोटिकस शयविरोधितया नाप्रयोजकत्वशङ्कावसरः । अथैवं सिद्धान्तिमते पार्थिवं जलीयं तैजसं च रूपं वायौ नास्ती त्याकारकोऽनुयोगितासम्बन्धेनाऽभावांशे प्रतियोगिप्रकारकनिश्चया न रूपत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदभावविषयकः, अभा. घविशेषणे प्रतियोगिनि प्रकारतया भासमानधर्म प्रतियोगितावच्छे दकत्वभानस्याऽऽवश्यकतया तद्विषयस्य पार्थिवरूपत्वादिसामान्य धर्मावच्छिन्नाभावस्य तत्तद्रूपत्वाद्यवच्छिन्नाभावानात्मकत्वात् प्रतियोगिविशेषितत्तद्यक्तित्वाद्यनन्तधर्मावच्छिन्नाभावकूटविषयकश्च प्रत्ययो नासर्वशस्य सम्भवति, ताघटूगेण प्रतियोगितानामनुपस्थितः सर्वज्ञस्य च न संशय इति हेतुरयमसिद्धः । न चैकैकशस्तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभावनिश्चयकालीनसंशयकोटि त्वेन तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभावभेदः सामान्यधर्मावच्छिन्नामा साधनीयः । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यस्य साधनीयन पूर्वपक्षिणां एकविशेषाभावात्मकसामान्याभावे अपरविशेषाभाष भेदसत्त्वेनांशतः सिद्धसाधनं न दापायेति सिद्धान्तिमते सकलविशेषाभावनिश्चयकाले सामान्यसंशयस्य प्रामाणिकतया याशविशेषाभावव्यक्तिनिश्चयकाले न सामान्य संशयस्तद्भेदसाधकहेतोरप्रसिद्ध्या तभेदस्य सामान्यामा साधनासम्भवात् । पूर्वपक्षिणा सामान्यसंशये रूपादिप्रति योगिकयावदभावनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकता स्वीकर्तव्या, तु रूपत्वादिसामान्यधर्मावच्छिन्नाभावनिश्चयत्वेनैव । सामान्याभावस्यापार्थक्येऽपि एकैविशेषाभावनिश्चयकाने सामान्यसंशयोपपत्त्यैकैकाभावनिश्चयकालीनसंशयकोटित्यहतोरम योजकताया दुर्वारत्वाच । एतेन विशेषाभावं पक्षीकृत्य सामान्यसंशयाव्यवहितपूर्ववर्तित समानधर्मितावच्छेदककसमानाधिकरणनिश्चयप्रकारत्वेन हेतु सामान्याभावभेदः साधनीयः, संशयानुपपत्तिमित्यनेनापि विशेष वाच्यम 1 ·सामान्याभावप्रकरणम् । । वस्य ताशनिश्चयप्रकारत्वानुपपत्तिरेव विधक्षितेत्यपि प्रत्युक्तम्। युक्त्या सामान्याभावभेदस्य विशेषाभावे सत्वेऽपि एकैकाभावप्र. रकनिश्चयमादाय तत्रोक्तहेतोरुपपत्तरप्रयोजकत्वस्य दुर्वारत्वात् । यनु रूपत्वावच्छिन्नाभावं पक्षीकृत्य पार्थिवजलीयतैजसरूप. विच्छिन्नप्रतियोगिविशेषिताभावनिश्चयकालीनतत्समानधर्मिता- छिदककसमानाधिकरणसंशयकोटित्वेन हेतुना रूपवृत्त्युभया- तधर्मावच्छिन्नाभावभेदः साधनीयः । वायुः पार्थिवजलीयतैज- पाभाववानित्यादिनिश्चयकालीन नीलरूपवान वा वायुरित्या- संशयमादाय नीलत्वाद्यवच्छिन्नाभावे व्यभिचारवारणाय उ. पावृत्तित्वमेव धर्म निवशितं न तु रूपत्वव्याप्यत्वमिति । तदपि । उक्तनिश्चयकालीनं तद्रूपवान्न वा वायुरित्यादिसंशयमादाय दूपत्वावच्छिन्नाभाव व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । उच्यते । रूपत्वावच्छिन्नकोटिकसंशयाव्यवहितप्राकालीनतत्स. नधर्मितावच्छेदककसमानाधिकरणनिश्चयत्वावच्छेदेन धर्मिता- छदकविशिष्टे प्रतियोगविशषितरूपत्वावच्छिन्नाभावाविषयकत्वं धिनीयं हेतुश्च रूपत्वावच्छिन्नकोटिकसंशयाविरोधिनिश्चयत्वम् । समानधर्मितावच्छेदककत्वं च तमितावच्छेदकताव्याप्य- मितावच्छेदकताकत्वं तेन वाय् रूपवान वेत्यादिसंशयपूर्वकालीन या पार्थिवरूपं नास्ति गगने च रूपं नास्तीति समूहालम्बननिश्चये याधासिद्धी । व्याप्तिश्च यत्तद्भ्यां सामान्यतो विशंपतश्च सुग्रहा । मान्याभावपार्थक्यमन्तरेण उक्तपक्षतावच्छेदकाक्रान्तवायो पार्थि- दिरूपं नास्तोत्यादिनिश्चये तद्रूपं नास्तीति निश्चये च रूपत्वावच्छि- भावाविषयकत्वानिर्वाहादतिरिक्तसामान्याभावपर्यवसानम् । संश. न्यथानुपपत्तिमित्यस्य विशेषाभावकूटनिश्चयस्य सामान्यसंशया- रोधित्वानुपपत्तिमित्यर्थः । अभावेष्यतिरिक्ताभावः स्वीक्रियते इ. भिप्रायको मूलग्रन्थ इति विशेषाभावस्य स्वनिष्ठसामान्याभाव- प्रतया बाधस्यानवकाशः । अन्यथा सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रति. गिताकत्वावगाहितायाः सामान्यसंशयप्रतिबन्धकतानवच्छेदक. सामान्याभावस्य पार्थक्येऽपि विशेषाभावस्यापि स्ववृत्तिसा. न्याभावात्मकतया तनिश्चये सामान्यसंशयानुपपत्तेर्दुरित्वात् । इवगाहितायाः सामान्यसंशयपातेवन्धकतावच्छेदकत्वे च सामा• ·अनुमानगादाधर्याम् न्याभावापार्थक्येऽपि संशयोपपत्तर्वक्ष्यमाणत्वात् । न च सामान्याभावपार्थको तवगाहित्वमनिवेश्यापि रूप दवृत्तिरूपाभावनिश्चयत्वन प्रतिबन्धकत्वोपगमे स्वनिष्ठसामान्य भावात्मकविशेषाभावनिश्चयस्य सामान्यसंशयविरोधित्वमुपपद ते इति वाच्यम् । तादृशरूपेण प्रतिवन्धकत्वे विशेषाभाव : मिणि सामान्याभावत्वेन तन्निश्चयस्य सामान्यसंशयाविरोधिन्न प्रसङ्गात् । अस्तु वा विशेषाभावस्य स्वनिष्ठसामान्याभावरूपता, तथा रूपसामान्याभावत्वेन वायुवृत्तिोऽभावस्तदविषयत्वस्य साथ तया बावारणं सम्भवतीति । वस्तुतः पार्थिवादिरूपाभावचः वायुरित्याकारकनिश्चयध्यक्तिं विशिष्यापादाय तदनन्तरोत्पन्नम शयकोटित्वेन तनिश्चयविषयाभावभेदः सामान्याभाव साधर्मय भावकोटिरव सुलभो दृष्टान्तः । यन्निश्चयव्यक्त्यनन्तरक्षणात्पन्न सा विशेषाभावस्य न विषयता संव व्याक्तिपादेया अती न बाध न वा व्यभिचारः । सामान्यधर्मावच्छिन्नकोटिकसंशये याटिर पाभावनिश्चयत्वादिना प्रतिबन्धकत्व सामान्यामावस्य तन्नि यविषयत्वमन्तरण रूपत्वावच्छिन्नकोटिकत्वनियततदवच्छिन्नाम वकोटिकसंशयत्वानिर्वाहानात्राप्रयोजकत्वशङ्कावकाश इति दिक (दी०) वायाविति । यद्यप्ययं संशयो न वायुविशेष्यत्र तस्य विशेषणत्वेनोल्लेखात् । न वा रूपविशेष्पकः, ना सति रूपतदभावयोर्विरोधिनोरकोटिनायां प्रकृतानुपयोगः सङ्गात् । तथाऽपि वायू रूपवान् तदभाववान् वेति रूपतद भार कोटिकसंशये तात्पर्यम् । अन्त्यस्तु रूपवत्तदन्योन्याभावको इति नाभेद इति सम्प्रदायविदः । (गा०) अयम् । संशयः । वायी रून वेत्याकारकः प्रथमोन संशयः । वायुविशेष्यक इति । रूपतदभावात्मकविरोधिप्रकारद्वयाः च्छि नवायुनिष्ठविशेष्यताक इत्यर्थः । तस्य । वायोः। विशेषणत्वना खादिति । रूपाद्यंशे परम्परया स्वविशेषणकवोधजनकैनैव शब्देश भिलापादित्यर्थः । सप्तम्यन्तवायुपदेन रूपाद्यन्वितसप्तम्या ।

·सामान्याभावप्रकरणम् । योर्विशेषणतया प्रतिपादनादिति भावः । रूपविशेष्यक इति । पुवृत्तित्वतदभावरूपप्रकारद्वयावच्छिन्नरूपविशेष्यताक इत्यर्थः । कोटितायामिति । कोटितायाः प्रकारताविशेषरूपत्वादित्याशयः । नानुपयोगः । अतिरिक्तसामान्याभावामाधकत्वम् । तत्साधको. हतौ रूपाभावनिश्चयप्रतिबध्यस्थ रूपकोटिकसंशयस्यैव प्रवेशा. ति भावः । मूलोक्तसंशयद्वयस्यव वायुविशेष्यकत्वेनाभेदमा- व निराकुरुते । अन्त्यस्त्विति । रूपव तदन्योन्याभावति । तादा. प्रविशषणताभ्यामित्यादिः । अत एव मूले प्रसिद्धरूपवद्भेद- धयोपदर्शनमपि सङ्गच्छते इति भावः । । यथाश्रुतपरित्यागनाम्बरसः सम्प्रदायविद इत्यनेन दर्शितः । रूपं रूपाभावो वान धर्मिविशेषणककोटिद्ध विशेष्यकसंश श्वायम् , विधेयताया इव काटिनाया अपि प्रकारत्वानियतत्वा ।। न चैवमस्य रूपविशित्रुधनात्मकतया रूपाभावनिश्चया. बध्यतया पूर्ववत्प्रकृतानुपयोगप्रसङ्ग इति वाच्यम् । धर्मिणि विशिष्टयुद्धेरिव रूपांश धर्मिविशिष्टयुद्धेरांप रूपाभावनिश्चयप्र अध्यन्वात् । धर्मधर्मिसम्बन्धावगाहिताया एव विपरीतज्ञानप्र- ध्यतायां बीजतया विशेष्यविशपणभावविषयामेऽपि तादृश. रिकस्याः प्रतिवध्यता नान्यस्या इत्यत्र विनिगमकाभावात् । न च वायू रूपवानि-पत्र समवायो रूपसम्बन्धः, तदपेक्षया च शरीरसमवायप्रतियोगित्वरूपं समवतत्वं वायर्या रूपमित्यत्र वा. म्बन्ध इति विनिगमना सम्भवतीति वाच्यम् । अधि- अपयतया अप्रतिवध्यत्वे तदभावनिश्चयापेक्षया अधिकविष- स्य तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयादस्तद्वत्ताग्रहाप्रतिवन्धकत्वापाता. । उभयत्रैव समवायस्य सम्बन्धतोपगमाच्च । एकत्रानुयो ॥ सम्बन्धतावच्छेदक मम्बन्धः, अन्यत्र तु प्रतियोगित- युपगमेन रूपवान वायुः वायौ रूपमिति प्रतीयोविंशपात् । विशेषणे प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धप्रतियोगिता. विशेष्ये च तादृशसम्बन्धानुयोगिताया वास्तवमत्त्वं प्रमात्वप्रयोजकम् । तथा च घटे रूपमित्यादी ममवायस्य गिल्वे प्रमात्वानुपपत्तिः । रूप घटप्रतियोगिकसमवायानुयोगित्वा. दिति वाच्यम् । यत्रानुयोगिता सम्पन्धतावच्छेदकसम्बन्ध ·अनुमानगादाधर्याम् ? . अपरे इत्यस्वरससूचनाय । तद्वीजं च तत्सम्बन्धलम्बन्धादिः कारक इव तत्सम्बन्धादिप्रकारकशानेऽपि तदभावनिश्चयः स्वतो विगधित्व मानाभावः । विरोधिज्ञानान्तरसम्पादन ताद्वरोधित्वोपगमादिति । (दी०) अथैतावन्त्येव रूपाणीत्यनिर्णयाद्यावदूपाभावः निर्णये संशयो न विरुध्यते इति चेत् ? यावपाभावानिणः इत्यस्य यावन्तो रूपाभावास्तेषाम् , यावचन रूपेण तेषाम् यावन्ति रूपाणि तावदभावानाम्, यावद्रूपत्वेन तदभावानां ऽनिर्णय इत्यर्थः ? न प्रथमतृतीयौ, तथा निर्णीतत्वात् । ने रो, प्रतियोगितदभावयोर्यावत्त्वानुल्लेखेऽपि योग्यानुपलब्ध भूतले घटो नास्तीति निश्चयमात्रादेव घटतदभावसंशयोच्छंटर र्शनेन तस्याकिश्चित्करत्वात् । (गा०) एतावन्त्येव रूपाणीति । सर्वाणि रूपाणि आप्यनजर पार्थिवरूपानतिरिक्तानीत्यर्थः । इत्यनिर्णयात् । संशयस्थल निरित सम्भावनाविरोधिनस्तादृशनिश्चयस्यासत्त्वात् । याबद्रपामाद निर्णय इति । यावत्त्वेन रूपावषयकं तदभावविषयके वा रूपाभावा श्चये चासतीत्यर्थः । रूप तत्तद्रूपातिरिक्तत्वसम्भावनायां वा निष्टाभावप्रतियोगितायां रूपत्वव्यापकतायाः, रूपाभावे ना याभावातिरिक्तत्वसम्भावनायां च वायुवृत्तित्व रूपाभावत्यव्याप ताया दुनिश्चयत्वादिति भावः । संशयो न विरुध्यते इति । मान्यधर्मावाच्छन्नवनाज्ञान प्रतियोगिन्यभावे वा यावत्त्वावगाह एव विशेषाभावनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वादिति भावः। यावद्रूपाभावानिश्चय इत्यत्र यावत्त्वस्थ उपलक्षणतायाः शङ्कित नभिप्रतत्वेऽपि तस्यापलक्षवशेषणभावभंदन यावन्तोऽर्थाः सम्म न्ति तावत एव विकल्प्य दृपयति । यावदिति । अभाव प्रतियागि च यावत्पदार्थान्वयसम्भवात् प्रत्येकमुभयत्रैवोपलक्षणत्वस्य शेषणत्वस्य च सम्भवात् विकल्पचतुष्टयम् । तेषां वाया का रूपणानिर्णय इत्येकः पक्षः । यावत्वेन तेषां वायावनि ·सामान्याभावप्रकरणम् । ५४१ । यावत्वावगा- द्वितीयः । रूपाभावत्वावच्छेदन वायुवृत्तित्वानिश्च पस्तद. यावन्ति रूपाणि यन केनापि रूपेण विपितानां तेषां वाया. भावनिश्चय इति तृतीयः । यावदृपत्वेन विशपितानां तेषां यावनिश्चय इति चतुर्थः । रूपन्यावच्छेदेन वायुवृत्त्यभावप्रति. गित्वानिश्चयस्तदर्थः। तथा निर्णीतत्वादेवेति । पार्थिवरूपत्वाव. छन्नाभाववादिना केनापि रूपेण सर्वषां रूपाभावानां पार्थिवरूप. सादिना कनचिट्टपेण भासमानसकलरूपाणामभावानां च नि- तत्वादेवत्यर्थः । प्रतियोगीति । प्रतियोगिनि घंटे तदभाव च धित्वामानेऽपीत्यर्थः । घटत्वावच्छेदनाभावप्रतियोगिताया घटा. मावत्वावच्छेदेन भूतलवृत्तितायाश्चानवगाहनेऽपीति यावत् । यावद्विशपामावलिङ्गकसामान्याभावानुमितिस्थले विशेषाभावकृटनिश्चयस्याऽऽवश्यकत्वात् । योग्यानुपलब्ध्यति । । पार्थिवादिरूपाभाववान् वायुगित निश्चयेऽभावाद्यंशे योषत्वानवगाहनस्य । अकिश्चित्करत्वात् । रूपसामान्यसंशया- दुषपादकत्वात् । 18 विशपाभावकृटनिश्चयस्य सामान्यसंशयप्रतिवन्धकतायां अति- रिकसम्भावनाया उत्तेजकतया संशयापपत्तिमाशङ्कते । (दी०) न चातिरिक्त सम्भावनाविरहसहकृत एव तद्वोध- बथा। सम्भावना च रूपं पार्थिवादित्रिनयभिन्नं न वेत्याकाग। निवर्तते चेयं रूपत्वावच्छेदनैतत्रितयभिन्नत्वाभावनिश्चयादेवेति वाच्यम् । गौरवात् । विनाऽपि अतिरिक्तसम्भावनां विशेषा. वनिश्चये सामान्यसंशयदर्शनाच : (गा०) न चति । सहकृतत्वं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्वि. त्वम् । तद्वधिः । यावदूपाभावनिश्चयः। तथा । रूपत्वावच्छिन्नको- संशयविरोधी। नन्वतिरिक्तरूपाप्रसिद्धा नद्विपयकसम्भावना न भवतीति कथमतिरिक्तसम्भावनया संशयोपपादनमत आह । स. वना चेति । संशयापपादिकति शेषः। रूपमिति । तथा च पा- दित्रितयभिन्नरूपाप्रसिद्धावपि प्रसिद्धरूपे रूपत्वेन स्पर्शादौ प्र. इस्य पार्थिवादिभिन्नत्वस्य सन्भावना सम्भवत्येवेति भावः । ननु ·५४२ अनुमानगादावर्याम् प्रसिद्धरूपे पार्थिवाद्यनतिरिक्तत्वनिश्चयेन तद्धर्मिकातिरिक्तत्वसंश न युज्यते इत्यत आह । निवर्तते इति । इयम् । रूपत्वमामानाः धिकरण्यनानिरिक्तत्वायगाहिनी सम्भावना । निश्चयादेवेन्यंत कारेण रूपत्वसामानाधिकरण्यमात्रावमापनतिरिक्तत्वनिश्चयव्या च्छदः । तथा च रूपत्वसामानाधिकरण्यन सकलप्रसिद्ध ऽप्यनतिरिक्तत्वनिश्चयेऽाप नसामानाधिकरण्यमात्रावगाहिन्या : तिरिक्तत्वसम्भावनायाः सम्भवात् प्रकृतमंशयोपपत्तिारात भावः, गौरवादिति । अतिरिक्तसामान्याभाववादिमत तनिश्चयः सामान्यसंशयप्रतिवन्धकतायामतिरिकसम्भावनाविरहानिशान नभ्युपगमे च विशेषाभावकूटनिश्चयस्य तत्प्रतिवन्धकतायां ता? शाभावनिवेशाधिक्यादिति भावः । अतिरिक्त सम्भावनाया उत्ता कत्वेऽपि न संशयनिवाह इत्याह । विनापीति । सामान्यम्मदायः र्शनात् । सामान्यसंशयस्याऽऽनुभविकत्वात् । इदमुपलक्षणम् । क सामान्यसंशयं प्रति तदभावनिश्चयप्रतिबन्धकतायां रूपे पाथि: दित्रितयभिन्नत्वसम्भावनाया उत्तंजकत्व वायौ रूपं नास्तीत्या रकनिश्चयदशायामपि ताशसम्भावनया वायी रूपं न वेति संशय पत्तिश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रकारान्तरेण संशयमुपपाद्य सामान्याभावपार्थक्यमाक्षिक अथेत्यादिना । (दी०) अथाभावस्य सामान्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकन निश्चय एव तादृशमंशयविरोधी । अन्यथा तवाप्यतिप्रसङ्गार स च न प्रकृते । अभावस्य च यावद्विशेषाभावाधिकरणका त्वेन विशिष्टस्य तदवच्छेदेन वा सामान्यावच्छिन्नपतियोगिन कत्वम् । सम्भवति चेदम् , तादृशाभावप्रतियोगिनाया अनि क्तत्वात् । तेन नकविशेपवतो विशेपान्तराभाववत्वेन मा न्याभावववप्रसङ्गः। (गा०) अभावस्य सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिश्चय ए ति । रूपं नास्तीत्याद्याकारको धर्मिणि सामान्यावच्छिन्नप्रतियादि ताकत्वसम्बन्धेन प्रतियोगिविशषिताभावावगाहिनिश्चय एवेत्यर्थ - ·सामान्याभावश्करणम् । ५४३ कारण विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाविषयकनिश्चयव्य. छदः । तादृशसंशयविरोधीति । सामान्यधर्मावच्छिन्नकोटिकसं. प्रतिवन्धक इत्यर्थः । तादृशनिश्चयत्वस्यव तत्प्रतिबन्धकताव- दिकत्वादिति भावः । अन्यथा । सामान्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिः त्याविषयताविशेषस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदककुक्षावनिवेशे । अपि । अतिरिक्त सामान्याभावादिनोऽपि । आतिप्रसङ्गात् । तद्रूपा. त्यादिना रूपसामान्याभावावगाहिना भ्रमाद्यात्मकनिश्चयस्य रू- मान्यसंशविराधिताप्रसङ्गात् । तस्यापि वास्तवरूपत्वावच्छि- शावविषयकत्वात् । स च । तादृशनिश्चयश्च । प्रकृते । प्रकृतसंशया- हितपूर्वकाले । तादशस्य रूपं नास्तीत्याकारकनिश्चयस्य सत्त्वे पन्न वेति सशयस्य केनाप्यन पगमात् । तथा च यावद्विशेषा- मायानां तादृशानश्चयविषयलामताप नोक्तसंशयानुपपत्तिरिते अतिरिक्त सामान्याभावेति भावः। ननु विशेषाभावानामेव सामान्यधर्मावच्छिन्नपतियोगिताकत्वे व्यादावपि रूपविशेषाभावसत्त्वादपं नास्तोति प्रतीतिप्रसङ्गः । शप्रतीतरभाव यावत्त्वावगाहिताया निराकृतत्वात् पृथिव्यादौ यावहपाभावामत्त्वस्याकिाश्चत्करत्वादित्यत आह । अभावस्य चेति। पाभावस्य चत्यर्थः । विशिष्टस्यांत । सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रति. योगिताकत्वमित्याग्रमणान्वितम् । तथा च तादृशविशेषणान्तर्भाव- पसाव तादृशप्रतियोगिताकत्वपर्याप्तिारत्यर्थः । एवं च वाया रूपं भास्तीत्यादिप्रत्ययो वाय्वादिद्यात्तत्वविशिष्टामात्र रूपत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वपर्याप्तिमवगाहत पृथिव्यादिवृत्तित्वावशिष्ट च तत्प- भाधान पृथिव्यां रूप नाम्तीत्यादि प्रत्ययः । ननु विशपणांश भावरूप सामान्याच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वा- आत्तदन्तभावण नत्पर्यानिन सम्भवति । न चैवं दण्डी नास्ती- भावप्रतियोगिताधिकरणदण्इत्यादस्तदवच्छेदकत्वासम्भ- दृशविशेषणविशिष्टेऽवच्छेदकत्वपर्याप्तिन स्यादिति वाच्य. इष्टत्वात् । तत्र दण्डत्वादिरूपविशेषणस्यावच्छेदकताया. वच्छंदकत्वोपगमात् । एवमन्यत्रापि कुत्रचिद्विशिष्ट पर्या- सत्यवेत्याशयेनाह । तदवच्छेदेन चेति । तादृशाधिकरणवृत्ति- च्छेदेनेत्यर्थः । एवं च वाया रूपं नास्तीत्यादौ प्रत्यये वाय्वादि.

·५४४ अनुमानगादाधर्याम् वृत्तित्वावच्छिन्नं रूपत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं भासते इति पाई व्यादिवृत्तित्वस्य तदनवच्छेदकत्वान्न पृथिव्यां रूपं नास्तीत्या प्रतीतिरिति भावः । विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकुटातिरिक्तसामान्यधर्मावनि नप्रतियोगितानभ्युपगमे विशेषधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाया दकपृथिव्यादिवृत्तित्वस्थ सामान्यधर्मावाच्छन्नप्रतियोगिताका वच्छंदकत्वं न सम्भवतीत्याशयेन सामान्यधर्मावच्छिन्नतिगः गितायास्तत्तत्प्रतियोगिताकूटानिरिक्तत्वमभ्युपेत्यैतदुपपादयनि सम्भवतीति । इदम् । एकविशेषाभाववत्तित्वस्य सामान्यथा वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वानवच्छेदकत्वम् । आतेरिकत्वात् । विशा रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताभ्यो भिन्नत्वोपगमात् । सामान्याभावस्था रिक्तत्वेऽपि तथात्वस्याऽऽवश्यकत्वात् । अन्यथा सामान्याभाव-या विशेषाभावसाधारण्यनातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वादिति भावः । ए। विशेषवतः । पृथिव्यादेः । सामान्याभाववत्त्वप्रमङ्गः । वस्तुगः। रूपत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्याभावस्याश्रयत्वेऽपि न रूपवान वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टाभाववत्ताप्रसङ्गः । अतो न पृथि रूपं नास्तीत्यादिप्रत्ययप्रसङ्ग इति भावः । अयं चाभ्युपगमवादः । वस्तुनः सामान्यधर्मावच्छिन्नत्व विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितासु स्वीकारेऽपि सामान्यधर्माव नत्वविशिष्टतादृशप्रतियोगितानिरूपकत्वे पृथिव्यादिवृत्तित्वमा नवच्छेदकत्वसम्भवेनातिप्रसङ्गवारणसम्भवात् । सामान्याभावविशेषाभावप्रतियोगितावच्छेदकसामान्य शेषधर्मयार्भेदात्तादृशाभावयोर्भेद इति मिश्रायुक्तिमाशङ्कने । न च । (दी०) न च प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदनि मकतया भेदसिद्धिः । प्रतियोगिभेदस्य तत्त्वे एकघटप्रतियों कस्य प्रागभावादिचतुष्कस्याभेदप्रसङ्गात् । अवच्छेदकं । भिद्यत एव तत्र, कचित् तादात्म्यस्य कचित् संसर्गस्य त्पूर्वापरकालीनतद्धटत्वादेश्च तथात्वादिति वाच्यम् । संसर्ग योगिविशेषणसाधारणस्यैकस्यावच्छेदकत्वस्य दुर्वचत्वात् ।। PA ·सामान्याभावप्रकरणम् । ५४५ सामान्य वाच्छन्नत्वोपगमे कालीनत्वादेर्वसादिप्रतियोगितावच्छेदकत्वे मानाभावाच । ( गा० ) विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकूटस्य प्रतियोगिताभेदस्याभावभेदनियामक न समीहितसिद्धिरिति प्रतियोगितावच्छेदकभेद. तानुधावनम् । न चैवं दण्डत्वाधनुगतरूपावच्छिन्ननाना- वाद्ययाछन्नप्रतियोगिताकामावस्यैक्यानुपपत्तिरिति वाच्यम् । छेदकताभेदस्यैव विवक्षितत्वात् तत्रानुगतरूपावच्छिन्नासु व्यक्तिषु अवच्छेदकताया एकस्या एवोपगमात् । अत एव नसीयवह्नित्वशुद्धवह्नित्वाधारभेदेऽपि न तदवच्छिन्नाभावभेदा- प्रसङ्गः । अथ वाऽवच्छेदकभेदोविच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणलक्षण्य. तथा च याहशवर्म यदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकता न मा सोऽभावस्तादृशधर्मपर्याप्त प्रतियागतावच्छेदक नाकामाव- मिति पयवपिनम् । संसर्गप्रतियोगिविशपणसाधारणमवच्छे. माधम कमवाता नैकाभावस्य तदुभयावच्छिन्नपातयोगिताकत्वा- उपनिरित्यभिमानः ! नु प्रतियोगितावच्छेदकोदो नाभावभंदकः, अपि तु प्रतियोगि- राध । विशेषाभावप्रतियोगिनामव च सामान्याभावप्रतियोगिः नगर्भदः । न च प्रतियोगिभदम्य तथापि पतपभिन्नरूप- प्रतियोगिकतया विशेषान्तराभावस्यव सामान्याभावस्याप्यतप- वापाच्छन्नाभावभदसिद्धि दुवारवति वाच्यम् । रूपान्तगविशेषाभाव. माय सामान्याभावतया लिनुसाधनात् । रूपत्वावच्छिन्नाभाव. पच्छेदन च नैतदपत्वावच्छिन्नाभावभेदसिद्धिसम्भवः, एतदू- पच्छिन्नाभावस्थापि सामान्याभावत्वोपगमन भागासिास दित्यत आह । प्रतियोगीति । अभेप्रसङ्गादात । भदकांवरह. दानुपपत्तेरित्यर्थः । तत्र भेदकान्तरानुमरणे च तदपेक्षया वच्छेदकभेदस्यैव भेदकत्वमुचितमिति भावः । गभावादिचतुष्कस्य प्रतियोगितावच्छेदकभेदं व्यवस्थापयन् तभेदमुपपादयति । सवच्छेदकं विति । तत्रेत्यत्रैव । क्वचित् । अन्योन्याभावप्रतियोगितायाम् । क्वचित् । अत्य- .

·५४६ अनुमानगादाधर्याम् न्ताभावादिप्रतियोगितायाम् । संसर्गस्य । संयोगादेः । कचित् ।। सप्रागभावप्रतियोगितयोः । पूर्वापरेति । स्वपूर्वकालीनन त्वस्वोत्तरकालीनतद्घटत्वाद्यारित्यर्थः । यथासङ्ख्यमन्वयः । पर परकालीनघटादिसामान्यं न कस्यापि ध्वंसादः प्रतियोगि स्तद्धटत्वानुधावनम् । प्रतियोगिताभेदस्य नियामकत्वं तु ना राकृतम् । अवच्छंदकभेदन प्रतियोगिताभदे तावताऽपि सा. न्याभावपार्थक्यसिद्धेः, अवच्छेदकभेदेन तदभेदऽपि ध्वंसप्रः भावादिप्रतियोगिताया अप्यभदसम्भवन प्रतियोगिभेदपक दूषणग्रासात् । दुवंचत्वादिति । संयोगेन घटो नास्तीत्यादी संय घटो नास्तीत्यादौ विलक्षणप्रत्यये च संयोगादिनिष्ठविलक्षण च्छेदकत्वयोरेव भानस्याऽऽनुभविकत्वादित्यर्थः । एवं च प्रकृत यमे एकविधावच्छेदकत्वान्तभावेऽन्यविधावच्छेदकमेदाद भर पपत्तिः । कथंचिवच्छद कताद्वयानुगमे एकामावस्यापि संसगाः योगिविशेषणरूपावच्छेदकयोमैदान भदापत्तिरिति भावः । अवच्छेदकतायां सजातीयवच्छेदकताभेदस्याभावभेद नोक्तदोषावसर इत्यतो दोषान्तरमाह । पूर्वेति । मानाभावादि अव्यावर्तकत्वादिति भावः । ननु ध्वंसप्रागभावयाभदकमन्यदेवोभयसिद्धम्, सदानन घभेदकः प्रतियोगितावच्छेदकभेद पापगन्तव्यः । प्रतियोनि, स्य च न तथात्वसम्भवः, एकप्रतियोगिकान्योन्यात्यन्तामा: संयोगसमवायादिनानासम्बन्धावच्छिन्त्रकप्रतियागिकात्यन्तामा नां चाभेदापत्तरित्यत आह । किञ्चति । (दी०) किश्चावच्छेदक भेदस्याभावभेदनियामकत्वं । तजनकत्वम् , अत्यन्ताभावादिस्वरूपस्य तस्याजन्यवाः। नापि तव्याप्यत्वमपि, वैयधिकरण्यात् । अत एव यापकत्वमपि, अभेदेऽप्यविरोधाच । (गा०) तअनकत्वम् । अभावभेदजनकत्वम् । अत्यन्ताभान त्यादिना प्रागभावान्योन्याभावयोः परिग्रहः । तस्य । आ भावादीनां परस्परभेदस्य । अजन्यत्वादिति । तथा च कत्वमप्रसिद्धमिति भावः । वैयधिकरण्यादिति । अवा all ·सामान्याभावप्रकरणम् । ५४७ स्य मिथस्तन्नेदस्य व्यापकत्वाभिमताभावपरस्परभेदवैय- करण्यादित्यर्थः । यद्यपि अभावातियोगितावच्छेदक पोरपि भिन्नतया प्रतियोगितावच्छेदकानेष्ठे अभावप्रतियोगि. न्छेदकभेदे नामावनिष्ठाभावभंदवैयधिकरण्यम् । तथापि अवान्तरप्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठस्वप्रतियोगिताकनछेदकभेदस्य मेदानधिकरणे स्वस्मिन्नाप सत्वेन व्यभिचारात् । साध्यान- करणवृत्तित्वरूपव्याभिचार एव चात्र वैयधिकरण्यपदेन विव- तः । प्रतियोगितावच्छेद कवृत्तित्वविशिष्टस्य भेदस्य व्याप्यत्व- शिक्षणे व ताशस्याभावावृत्तित्वेन तत्राभावभेदासाधकत्वं त्यम् । अत एव । चैयाधिकरण्यादेव । अभावभेदस्य प्रतियो- मावच्छदकभेदानधिकरणवृत्तित्वादेवति यावत् । व्यापकतापक्षे दोषान्तरमाह । अभदेऽपीति । सामान्याभावस्य अशेषाभावाभेदेऽपीत्यर्थः । विरोधात् । प्रतियोगितावच्छेदक- दाविरोधात् । व्यापकव्यभिचारस्यादापत्वादिति भावः । तथा सस्य व्यापकत्वानुरोधान्न सामान्याभावपार्थक्यमिति भावः । * व्याप्यतापक्षमेव परित्य शङ्कने । न चति । (दी०) न च तदितरधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वं तद- छन्नप्रतिमोगिताकान्यत्वस्य व्याप्यम् । मानाभावात् । एव च समनियतसुखदुःखादितत्तत्संख्यापरिमाणव्यक्ता- दिनानाधर्मावच्छिन्नोऽप्यभिन्न एवाभावः । भेदसिद्धिस्तु भा. वबदभावस्यापि विरुद्धधर्माध्यामादेव । (गा०) तदितरधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकन्वम् । तदवच्छेदकता. सिप्रतियोगिताकछेदकताकत्वम् । तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका- च तदवच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगिताकान्यत्वम् । सामान्या- महत्वावच्छेदेन च उक्तहेतुना विशेषाभावभेदः साधनीयः । अतो भावान्तरे सामान्याभावत्वेनाभ्युपगते विशेषाभावभेदस- रे न दोषः । मानाभावात् । विपक्षबाधकतर्काभावात् । अत ।। प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदाव्याप्यत्वादेवेत्यर्थः । दिसामान्यस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं न सम्भवति ·५४८ अनुमानगादाधर्याम् तसमनियतम्य लघोव्यत्वस्यैव तथात्वादिति तत्तसंकः त्युक्तम् । आत्मत्वजातश्विरसाधारण्येन न सुखादिसमनयत्यनि- सुखादिसामान्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवः । वस्तुता च्छदकतासम्बन्धेन सुखादाबाच्छश्नाभावो विवक्षितः, शरीना स्य च सुखादिसमनियतलघुधर्मान्तरस्यासम्भवात् तत्सामा स्य तथात्वमक्षतमिति सुधादिसामान्यमवोपात्तम् । अभिन्न एक भावः । पीक्रियते इति शपः। अतः प्रतियोगितावच्छेदकम नाभावभेदमने तादृशाभावानामपि भेदादुपटम्भासङ्गतिरिति हा णमनवकाशम् । ननु प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्याभावभेदासाधकत्ये घटा पटत्वावच्छिन्नाभावानामपि भेदा न सिद्ध्यदित्यत आह । दासास्त्विति । भाववादात । भावस्य घटपटादेर्यथा घटत्वा स्वादिविरुद्धधर्मसम्बन्धाद् भेदसिद्धिस्तथा घटपटाद्यभावानाम पकदशकालावच्छिन्नघटपटाधिकरणवृत्तित्वतदभावादिरूपध म्बन्धान्मिथो भेदसिद्धिरित्यर्थः । घटाभावादेः घटाधिकरण वृत्तित्वं च घटवति पटो नास्तीतिवद् घटो नास्तीत्यादिप्राः विरहात् सिनीति भावः । सामान्यधर्मावाच्छन्नाभावम्य वि पधर्माश्रययत्किञ्चिय त्यधिकरणवृतित्वेऽपि तत्र तादृशाभाव रफानीतिविाह इव पटादिमति पटाद्यभाववृत्तावपि पटायमा कारकप्रतीतिविरहस्तुल्यन्यायेन शक्यापपादन इति प्रतिवन्ति सिद्धान्तग्रन्थे स्वयमंघ दयिष्यत इति प्रतियोगितावच्छदकः त्तद्विरोधो ऽव्यभावभंदाप्रयोजक इति दर्शयति । अत एव चोन (दी०) अत एव गगनादीनामवृत्तीनां समनियतानां: धर्माणामेक एवात्यन्ताभावः । युगपदुत्पन्नविनष्टानां समार देशानामसति वाधके एक एव ध्वंसः प्रागभावो वेति । व्य करणधर्मावच्छिन्नपतियोगिताकोऽपि चेदभावः प्रामाणिकर तस्यैकस्यैव प्रतियोगिताः सर्वेरेव व्यधिकरणैधर्मः सं समानासमानाधिकरणैः सम्बन्ौरवच्छियन्ताम् , आकाशास एव वा तथाऽऽस्तामिति । मैवम् ।

·सामान्गाभावप्रकरणम् । ५४९ (गा०) गगनादानाम् । गगनत्वाद्यवच्छिन्नानाम् । समनियतानाम् । पराभावासमानाधिकरणानाम् ,संख्यात्वपरिमाणत्वाद्यवच्छिना- म् । एक एवेति । समनियतानामभावानामभंद वाधकविरहादिति वः । प्रतियोगिनामवृत्तित्वे समनयत्ये वा नान्योन्याभावस्य प्रयत्यसम्भव इत्यत आह । अत्यन्तनि । अग्रे इवात्राप्यसाते धके इति बोध्यम् । अग्रेतनमेव वा योज्यम् । तेनैतद्रूपरसाद्य- वानां भिन्नन्द्रियग्रायाणामभेद पतपं नास्तीत्यादिवदेतद्रसो हसीने चाक्षुपाद्यापत्त/धकतया तेषां भेद एवेति लभ्यते । न चाभावानामभेदऽपि रूपत्वरसत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता- यानां प्रतिानयतान्द्रयग्रहणयोग्यत्वापगमानतातिप्रसङ्गः । सम- यतापरमादीनामभेदस्तु नैवमापादयितुं शक्यते, शुक्लत्वमधुर- हादि जातीनां सङ्कगपत्तेः । नापि रसगुरुत्वादीनाम् , समनयत्य गन रसत्वगुरुत्वत्वादिजातीनामभदप्रसङ्गादिनि वाच्यम् । हाद्यभावस्य चक्षुरादिग्रहणयोग्यत्वे तद्धमानुयोगिताविशेषादी- मपि तदयोग्यताया दुर्वारत्वात् । आश्रययोग्यताया एव तद्यो- ताप्रयोजकत्वात् । चाशु गदिविषयविशेषणताया इन्द्रियप्रत्या- तिघटकीभूनायाः सत्त्वे चाक्षुषादिसामग्रीसत्वेन चक्षुराद्ययो- नाया दुनिर्वाह्यत्वाश्च । एतेनाभावानामिव ननिष्ठानुयोगिताविशेषादीनामपि प्रति. गितावच्छेदक योग्यताधीन योग्यत्वमिनि निरस्तमिति केचित् । वस्तुनम्तूक्ताभावानामभेदेऽपि न क्षतिः । भेदेऽपि रसाभावा- क्षःसंयुक्तविशेषणताव लायाधुपादिवारणायाभावचाक्षुपप्रत्यक्षं चाक्षुषधर्मावाच्छन्नप्रतियोगिता निरूपकत्वसम्बन्धेन हेतु. मा आवश्यकत्वादनुयोगिताप्रत्यक्षेऽपि तद्धे तुतां स्वीकृत्यैव रस- वच्छिन्ननिरूपितानुयोगितानामपि चाक्षुपादिविषयत्ववारण- भवात् । रसादिसामान्याभागनां चक्षुरादियोग्याभावान्तराल. यतलन उभयमते चक्षुराद्ययोग्यतया अभावचाक्षुपादावुक्त. ताया उभयानुमतत्वेऽपि नानुयोगिताचाक्षुषादौ कारणान्त- रूपनाधिक्यम् । अभावतदीयानुयोगित्वयोश्च प्रतियोगितानिकप- नानुगमसम्भवेनाभावप्रत्यक्षस्थलीयकारणतयैव निर्वाहात् । युगपदिति । युगपद्विनष्टानां समानदेशानामेको ध्वंसः, युग- .

·५५० अनुमानगादापर्याम् पदुत्पन्नानां समानदेशानामेकः प्रागभाव इति योजना । व्यधिक णानामेकनाशाभ्युपगमे तदनधिकरणदेशान्तरऽपि तन्नाशादित त्ययप्रसङ्ग इत्यतः समानदेशत्वानुसरणम् । समानदेशत्वं च । शतः समनयत्यम् । रूपद्वित्वादीनां समानाधिकरणानामपि एकना शाभ्युपगमे तद्रूपाद्यनधिकरणतद्वित्वाद्यधिकरणव्यक्त्यन्तरे तह पनाशप्रत्ययप्रसङ्गात् । विभिन्नावच्छेदकानवच्छिन्नत्वपि समान शत्वघटकं बोध्यम् । तेन युगपद्विनष्टानामुत्पन्नानां च मूलाग्राच्छि शरीरमहीरुहादिसमवतविभिन्न संयोगविभागानां व्युदासः । तत् ध्वंसप्रागभावानामभेदे स्वानवच्छेदकावच्छेदेनागि स्वध्वंसादित तीतिप्रसङ्गात् । तुल्यप्रागभावतरसकलकारणानां पाकजरूपरसादीन प्रागभावैक्ये सामग्रथभेदेन कार्यभदानुपपत्तिरतस्तत्र प्रागभावभः स्याऽऽवश्यकतया तद्यावर्तनायासति बाधके इति दर्शितबाधकाम घपरं न तु बाधक सामान्याभावपरम । क्रमविनष्टक्रमात्पन्नानां समा नदेशानामपि ध्वंसाद्यैक्ये प्रत्ययातिप्रसङ्गरूपबाधकसत्त्वेन युग द्विनष्टत्वाादरूपविशेषणवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । एवं सति अवयव परसाद्यात्मककारणभेदेनैव विभिन्नसामग्रीकानामपाकजरूपरस दीनां युगपदुत्पन्नानां प्रागभावक्यमिति ध्येयम् । अभावसमनयत्य प्रतियोगितावच्छेदकभेदाभेदाप्रयोजक व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकपटत्वघटत्वाद्यवच्छिन्नघटर टाभावादीनामपि न भेदः स्वीक्रियत इत्याह । व्यधिकरणति ।। तियोगिविशेषणतानापन्नस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वं नाभावबुर भासते इति नियमानभ्युपगमे एव व्यधिकरणधर्मावच्छिन भावस्य प्रामाणिकतेति मनसि कृत्य चत् प्रामाणिक क्तम् । प्रतियोगिताः । घटपटादिनिष्ठा विभिन्न प्रतियोगिता व्यधिकरणैः । पटत्वघटत्वादिधर्मः । अपच्छिद्यन्तामित्या नान्वयः । धर्मेरिति तु येन सम्बन्धेन यस्य प्रतियोग्यवृत्तिन तेन सम्बन्धेन तस्यावच्छेदकत्वलाभाय, न तु धर्मत्वं वित क्षितम्, गगनादीनामप्यवच्छेदकत्वोपगमात् । प्रतियोगिता च्छेदकसम्बन्धभेदेनापि न व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभेद । त्याह । सर्वैश्चेति । समानासमानाधिकरणैः । प्रतियोगिनिर्मा स्तदनिरूपितैः । सम्बन्धैः । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावात पित ·सामान्याभावप्रकरणम् । मागिता अवच्छिद्यन्ताम् । तथा च संयोगप्तमवायादिसम्बन्धाव. छन्नघटत्वाद्यवच्छिन्नपटगुणाद्यभावोऽभिन्न एवेति फलितम् । धिकरणसम्बन्धावच्छिन्न व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावयोरपि न इत्याह । आकाशाभाव इति । समवायादिना आकाशत्वाद्य. च्छिन्नाकाशाद्यभाव इत्यर्थः । तथा । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- तियोगिताकः । एवं च व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभाववादिनां भावकल्पनाधिक्यम, अपि तु प्रतियोगिताकल्पनाधिक्यमवे- ध्ययम् । * यंपाक्षमुखेनैव समाधान प्रकाशयितुं प्रथमतः प्रतिबन्दि- मोह । एवं होति । (दी०) एवं हि तत्तदेशकालाधवच्छिन्नानवच्छिन्नतत्तद- धिकरणवृत्तित्वेन विशिष्टस्य तत्तदवच्छेदन वा एकस्यैवाभाव- स्य घटपटगोत्वाश्वत्वादिप्रतियोगिकन्वसम्भवेन तत्तद्भेदोऽपि शिलुप्येत । तत्तत्प्रतियोगिकत्वं तत्तत्स्वभावो न च तत्राधिकर- णविशेषवृत्तित्वस्यान्तर्भावोऽवच्छेदकत्वं चेति तु समानम् । (गा०) पवम । सामान्याभावम्य विशेषाभावा दापि । एकविशे- पाभाववत्यपरविशंपाधिकरणे सामान्याभावविशिष्टवत्ताप्रत्यय- स्य कथितरीत्या वारणसम्भवन तत्तदिति । यत्राधिकरणे यद्दशका. हावच्छेदन न घटादिसत्त्वं तद्देशकालावच्छिन्नं यत्तदधिकरण- सित्व तद्विशिष्ट तदवच्छदन वा एकस्मिन्नवाभाव देशतः कालत. व्याप्यवृत्तिघटपटादिप्रतियोगिकत्वस्य कल्पनया यत्राधिकर. न गोत्वाश्वत्वादिकं अवच्छेदकविशपानवच्छिन्नतत्तित्वविशि- तदवच्छदेन वा तत्रैवाभाव व्याप्यवृत्तिगोत्वाश्वत्वादिप्रतियो- कत्वस्य कल्पनया घटादिमति तदवच्छदकदशकालाव. छन्न पटो नास्तीत्यादिप्रतातिवद् घटो नास्तीत्यादिप्रतीतः, नादावश्वत्वं नास्तीतिवद्गोत्वं नास्तीत्यादिप्रतीतेश्च वारण- भवेन अभावमात्रभद एवाच्छिद्यतत्यर्थः । अवच्छिन्नानवच्छि. त्तिकत्वरूपाच्याप्यवृत्तित्वव्याप्यवृत्तित्वयारेकस्मिन्नप्यभावे वि. नप्रतियोगिकत्वावच्छेदकविधया स्वीकारे विरोधावरहादिति ·अनुमानगादाधर्याम् भावः । घटपटाद्यभावभेदव्यवस्थापकयुक्तेः प्रकृते तुल्यतामाह तदिति । तत्प्रतियोगिकत्वमिति । अभावनिष्ठं घटादिप्रतियोगिह त्वमित्यर्थः । तत्तत्स्वभावः । तत्तदभावस्वरूपम् । अधिकरणवि षवृत्तित्वस्य । तत्तदेशकालावच्छिन्नानवच्छिन्नतहेशवृत्तित्वस्य अन्तर्भावः । स्वाश्रये विशेषणतया प्रवेशः । अवच्छेदकत्वं वा सा वतीति शेषः । अभावस्य विशेषणादिकमनन्तर्भाव्यैव स्वस्मिन्पया प्याप्यवृत्तित्वाञ्चेति भावः । प्रकृतेऽपीति । सामान्यधर्माचार नप्रतियोगिताकत्वेऽपीत्यर्थः । समानमिति । तस्यापि अभावम्बर पानतिरिक्तत्वादिति भावः । धर्मावशेषावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमा अभावम्वरूपानतिरिक्तत्व सामान्यामावस्यानतिरिकत्वमते विश षधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेभ्यः सामान्यधर्मावाच्छन्नप्रातया ताकत्वस्यातिरिक्तताया अनिर्वाहन एकविशेपवति विशेषान्ताः भावत्वेनेव सामान्य वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनाप्यभाववना त्ययप्रसङ्गो योध्यः । यदि चाभाविशेषणम्यापि सामान्यावच्छिन्न प्रतियोगित कत्वस्य तत्त्वेनाधिकरणविशेषवृत्तित्वाच्छिन्नत्वं स्वीकृत्यानि सङ्गो वारयितुं शक्यते । तदा घटपटादिप्रतियोगिकत्वस्यापिन स्वेन तथात्वमुपगम्यातिप्रसङ्गवारणसम्भवाद् घटपटाद्यभावार मपि भेदो न सिछत्तस्माद् घटपटाभावभेदवादिनां सामान्य भावविशेषाभावभेद आवश्यक पवति । सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याव्याप्यवृत्तित्वारि मुपगम्य सामान्याभावार्थक्यनिगकरणे उक्तप्रतिबन्द र्दुद्धरत मालोक्य सामान्यधर्मावाच्छन्नप्रतियोगिताकत्वं यावद्विशेषा वेषु व्यासज्यवृत्ति ये मन्यन्ते तन्मतमपि निराकरोति । (दी०) अत एव सामान्यावच्छिन्नपतियोगिताकत्यं व्या सज्यवृत्तीत्यपि प्रत्युक्तम् । अव्यासज्यवृत्तेस्तत्स्वभावस्य न खानुपपत्तेः, अतिरिक्तकल्पने च किमपराद्धमतिरिक्ताभावेन (गा०) अत एवेति । सामान्याभावत्वस्य धर्मिस्वरूपानतिरिन त्वादेवेत्यर्थः । व्यासज्यवृत्तीति । तथा च यत्किश्चिद्विशेषवतिय ·सामान्याभावप्रकरणम् । . प्रिय सन्निकर्षविरहेण सामान्यधर्मावच्छिन्नाभावत्वग्राहकाभावान्न रूपेणाभावग्रहप्रसङ्ग इति भावः । अव्यासज्यवृत्तः प्रत्येक रूपस्य प्रत्येकविश्रान्तत्वेनासम्भवद्यासज्यवृत्तिताकस्य तथा नुपपत्तेासज्यवृत्तित्वस्वीकारायोगात् । ननु सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमतिरिक्तमेवोपगन्तव्य. न तयासज्यवृत्तित्वानुपपत्तिरित्यत आह । अतिरिक्तति । तरिक्ताभावेनेति । अभावस्यातिरिक्तत्व सामान्यावच्छिन्नप्रति- गताकत्वं तत्स्वरूपमेव न त्वतिरिकमिति हृदयम् । ननूक्तयुक्त्या सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमनिरिक्तसा. भ्याभाववादिनाऽप्यतिरिक्तमेवोपेयम्, तथा चाल मतिरिक्ताभावेन, सावशेषाभावकूटे तादृशधर्मस्य व्यासज्यवृत्तितयैवोपपत्तेः । भावविशंपणस्यापि गुणादिनिष्ठवुद्धिविशेषविषयतात्मकद्वित्वादि कश्चिद् व्यासज्यवृत्तिनासम्भवश्चत्यत आह । किश्चेति । (दी०) किश्च व्यधिकरणयोर्घटपटयात्विपतीतिवद् अधिकरणानामपि विशेषाभावानां युगपदिन्द्रियसन्निकर्षे सा. मायावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात्ययोऽपि स्यात् । ( गा०)व्यासज्यवृत्तिधर्मग्र पकाधिकरणघटिलयावदाश्रयसनि. यदि हतुरुपयत तदा वक्ष्यमाणानिप्रसङ्गानवकाशात्, तान्नरा- करणाय व्यधिकरणयारित्यादिदृष्टान्तप्रदर्शनम् । व्यधिकरणयाः । पाश्रयटितसन्त्रिक परहितयाः । व्यधिकरणानाम् । पृथिवाजला. विपनानाविशेषाधिकरणे सन्निकृष्टानाम् । सामान्यावच्छिन्नति । अपवाद्यवच्छिन्नत्यर्थः अथ रूपत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टाभाववत्तानवगा- त्प्रत्यक्षमलीकम्, पृथिव्यादौ च तद्विशिष्टवत्त्वविरहेण तवगा- प्रत्यक्षापादनासम्भव इति तेम्न । पृथिव्यादिघटितसन्निकर्षदi सामग्रीव लादूपत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व विषयतया क्षसामान्यस्यान्यत्र प्राप्तद्धस्याऽऽपत्तेदुवारस्यात् । यावद्विशे- वानां सामान्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वविशिष्टानां विशे. करणव्यावृत्तविलक्षणाधिकरणतोपगमे अतिरिक्ताभावादिमः गौरवात् ।

·५५४ अनुमानगादाधर्याम् , नन्वभाववृत्तिधर्मग्रहे प्रत्यासत्यन्तरमिन्द्रियसंयुक्तविशेषणवि शेषणनारूपं वाच्यम्, तत्र इन्द्रियसंयुक्तवृत्तितावच्छेदकत्वमेह प्रत्यासत्तिरुपेयते । रूपत्वाधवच्छिन्ननिरूपितानुयोगितायो । न पृथिव्यादिवृत्तितावच्छेदकत्वमिति यावद्विषाभावानामेका यघटितसन्निकों व्यासज्यवृत्तिताहशधर्मप्रत्यक्षेऽप्यपेक्षित इय त आह । अपि चेति । (दी०) अपि च रूपान्तरेण सम्बन्धविधया वा व्यास ज्यवृत्तिधर्मस्य ज्ञाने न यावदाश्रयसन्निकर्षापेक्षा, मानाभावान एवं चैकाभावसन्निकर्षेऽपि सामान्याभावबुद्धिप्रसङ्गः । यार च तस्य ज्ञाने यावदाश्रयाणां सन्निकर्पोऽपेक्ष्यते तत्र तेषां तदा दस्य च ज्ञानमपि । तदज्ञाने तदभेदज्ञाने च तदग्रहात् , श्रयभेदभ्रमेण तद्भूपदर्शनाच्च । न चात्र यावद्विशेषाभावान प्रथममुपस्थितिः सम्भवति, तत्प्रतियोगिनां विशेषतोऽनुपस्थि तेरिति दिक् । (गा०) रूपान्तरेण । मेयत्वादिसामान्यप्रत्यासत्या। सम्बन्धाः धया वेति । असनिकृष्टस्यापि संयोगादेः संसर्गतया भानोपगम दिति भावः। मानाभावादिति । सम्बन्धसामान्यप्रत्यासत्त्याापर तव्यावृत्तविलक्षणैव विषयता यावदाश्रयसनिकर्षजन्यतावच्छा केति शेषः । सामान्याभावबुद्धिप्रसङ्गः । सामान्यावच्छिन्नमा योगिताकत्वसंसर्गकाभावसाक्षात्कारप्रसङ्गः । नन्वनुयोगिताविशेषसंसर्गकाभावलौकिकत्वस्य तादृशसंसा शे उक्तसन्निकर्षविशेषजन्यतावच्छेदकलौकिकत्वनिरूपकविषयतः विशेषशालित्वनियतत्वोपगमान तादृशसन्निकर्ष विना उक्तापत्ति त्यत आह । यादृशेति । तस्य । व्यासज्यवृत्तिधर्मस्य । तेषार यावदाश्रयाणाम् । यद्यपि तेषां परस्परं भेदशानापेक्षयैव तज्ज्ञानापेक्षालाभः, ता. ऽप्याश्रयाणां लौकिकप्रत्यक्षापेक्षालाभाय स्वातन्त्र्येण स्वाश्रयनात पेक्षाक्तिः । शानमप्यपेक्ष्यते इत्यनुषङ्गेणान्वयः । तदपेक्षायां प्रमाण -- ·सामान्याभावप्रकरणम् . अन्वयव्यतिरेकावाह तदाने इत्यादिना । तदशाने । यावदाश्रयः प्रकर्षसत्त्वेऽपि दोषादिवशात्तत्तत्साक्षात्कारविरहदशायाम् । त. दशाने । दूरत्वादिवशादाश्रयाणामभेदभ्रमे । तदग्रहात् । द्वित्वा. हात् । आश्रयभेदभ्रमेण । एकस्मिन्नेव मध्यपिहितीर्घदण्डादौ भ्रमेण । एतावता प्रकृते किमायातमित्यत आह । न चात्रेति । शष्य । तत्तद्रूपत्वादिरूपप्रतियोगितावच्छेदकधर्मेण । अनुप- तेरिति । यावद्पादीनां युगपदसग्निकर्यादिति भावः । प्रतियोगि च्छेदकावच्छिन्नानुपरागेणाभावसाक्षात्कारानुपगमादिति शेषः । यद्यप्यनेनेदत्वादिनाप्यभावप्रत्यक्षमङ्गीकरिष्यते । तथाप्यनुभ- सुरोधेन तमस पव तथा भानं नाभावान्तरस्य । अस्तु वा इद- न यावदूपाद्यभावज्ञानं तथापि प्रतियोगितावच्छेदकपुर• कारणानुपस्थितानामभावानां न भेदग्रहः । अनुभवविरोधादि. । ततव्यासज्यवृत्तिधर्मग्रहोऽशक्य एवेति भावः । अत्र च स्वादिप्रत्यक्षेऽनुभवानुरोधाद्यावदाश्रयप्रत्यक्षादेर्हेतुत्वेऽपि प्रकृते हेतुत्वमप्रामाणिकम् । एकधर्माश्रयप्रत्यक्षादितोऽन्यस्याग्रहात् श्रयप्रत्यक्षादिहेतुत्वे ऽनुगत कार्यकारणभावासम्भवात् । सम्भवे. उज्यने कसमवेतसल्याप्रत्यक्षत्वस्यैव तत्र जन्यतावच्छेदकत्वोपग- । एवमतीन्द्रियसामान्याभावस्य विशेषाभावभेदो नियुक्तिक तत्रोपदर्शिताभेदे बाधकानवकाशादित्यालोच्य दिगित्युक्तम् । दिगर्थस्तु यथाऽनन्ताधिकरणेऽभावो नाधिकरणस्वरूपः, तत्रा. मावत्वकल्पनापेक्षया लाघवात्तदाश्रयैकाभावकल्पनमुचितम् । धानन्तविशेषाभावे सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिकल्प- नापेक्षया लाघवात्तदाश्रयैकाभावकल्पनमुचितमिति । एवं रूपं स्तीति प्रतीतिविषयतया सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन अद्विशेषाभावनिरूपितातिरिक्तैकाधिकरणताऽवश्यं कल्पनीया । यथा रूपादिमति ताशप्रतीतेः प्रमात्वापत्तेरिति किं लाघवम् । न व रूपवति तत्तद्रूपाभावरूपविषयबाधेनैव ताशप्रती. अमात्वमिति वाच्यम् । घटवद्भूतलमित्यादौ घटत्वादिना या घटादिभानानियमवदुक्तप्रत्ययेऽपि रूपाभावत्वादिना यावतृपा- जादिभानानियमात् । योग्यतादिवशाच्छब्दादिजन्यतादृशमाने. धिताभावमात्रभानसम्भवात् । न च शब्विशेषाविदभावाय. .

·अनुमानगादाधर्याम् गाहित्वं कार्यतावच्छेदकं कल्पयितुं शक्यते, येन नियमः स्यात. तथा सति गौरवात् । सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व सज्यवृत्तित्वकल्पनवयर्थ्याच्च । अतिरिक्ताधिकरणतानभ्युपगमे प्रतिबन्धकसमवहितेऽपि पनि यन्धकतावच्छेदकधमावच्छिन्नाभावत्वरूपकारणतावच्छेद कावलि नविशेषाभावलम्बन्धस्य कार्यात्पत्तिप्रयोजकस्याक्षतत्वात्तदापार रिति केचित् । तन्न । सामान्याभावपार्थक्येऽपि यावद्रूपाभावत्वाद्या च्छिन्ननिरूपिताधिकरणताविशेषकल्पनमावश्यकम्, रूपवति या तादशाभावप्रतीतेरप्रमात्वात् । सव चाधिकरणता सामान्यावधिक नप्रतियोगिताकत्वविशिणनिरूपिता न त्वतिरिक्तति सामाग भावपार्थक्यवादिभिरभ्युपगमात् । घटपटाद्यभावानामभेदे घर भावत्वपटाभावत्वावच्छिन्नाधिकरणतानामतिरिक्तानां कल्पना वश्यकम् । क्लप्ताधिकरणतान्तर्भावेण निर्वाहासम्भवादिति : शितप्रतिबन्धनवकाशात् । यस्तुतः कारणतावच्छदकोपलक्षितकारणसत्त्वं सर्वत्र के योत्पत्तौ तन्त्रं न तु विशिष्टसत्त्वं गौरवादिति परामर्श स्वय: क्ष्यते । एवं च सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रातयोगिताकत्वस्य विशेष भावेष्वप्यभ्युपगमे तद्विशिष्टाधिकरणताया विलक्षणत्वेऽपि प्रनिः न्धकविशेषाभावात् कार्यात्पत्तिप्रसङ्गो दुर्वार एव इत्यादियुक्ति दिगित्यनेन दर्शिता। सार्वभौममतमाह । केचित्त्विति । (दी०) केचित्तु अनन्तविशेषाभावानां सामान्यावच्छिा प्रतियोगिताकत्वस्य तयासज्यत्तित्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य र घवात् सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनैक एवाभावः कल्प ते । कल्पनीयशरीरस्योभयत्र तुल्यत्वेऽपि एतदपेक्ष्य तस्य गुः त्वात । विनिगमकाभावेऽपि च सामान्याभावसिद्धिरप्रत्यूहे धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पनाया गुरुत्वं कल्पनीयानेकत्वप्रयुक्तम् (गा०) ननु सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टाभार स्यातिरिक्तस्य कल्पनापक्षेऽप्यतिरिक्तयोर्विशेष्यविशेषणयोः कल्पन ·सामान्याभावप्रकरणम् । . या कल्पनीयांशसाम्यमित्याशङ्कयाह । कल्पनीयेति । शरीरस्य । स्य । एतदपेक्षया। अतिरिक्तसामान्याभाववादिमतापेक्षया। तस्य। नतिरिक्ताभाववादिमतस्य । गुरुत्वादिति । सामान्याभावत्वक. नायां धर्मिगामानन्त्याादेति भावः । अधुपेत्याह । विनिगमकति। त्यूहैवेति । सिद्धिविरोधिनो गौरवस्यानवकाशादिति भावः । ननु धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पना गरीयसीति प्रवादादतिरिक्ता- रूपधर्मिकल्पनौरवपराहतमित्यत आह । धर्मेति । कल्पनीया- त्वेति । धर्मकल्पनापने क्वचित्तन्मात्रकलपना, धर्मिकल्पनापक्ष धर्मस्यापि कल्पनीयत्वात्तदुभयकल्पने कल्पनीयाधिक्यप्रयुक्तमेव, तु धर्मिकल्पनामात्रप्रयुक्तमित्यर्थः । तथा च प्रकृते कल्पनी- धक्यविरहादतिरिक्तसामान्याभावपक्षे न गौरवमिति भावः । गौरवान्तरमाशङ्कते । न चेति । (दी०) न चातिरिक्ताभावस्य तत्र च सामान्यावच्छि- 'तियोगिताकत्वस्यानन्तवावाद्याधिकरणवृत्तित्वस्य च क. नामपेक्ष्य क्लतानन्तवारवाद्यधिकरणवृत्तित्वानां यावद्विशे- ॥वानामेव सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य तयास- त्तित्वस्य च कल्पनैव लघीयसीति वाच्यम् । एवं सत्यभा- त्रासिद्ध्यप्रसङ्गादित्याहुः ॥ ( गा०) लघीयसीति । न च सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- स्वे ऽप्यनन्ताभाववृत्तित्वकल्पनासाम्यमिति वाच्यम् । विशेषा. नामापे सामान्याभावाधिकरणतया सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रति. ताकत्वे यावद्धर्मिवृत्तित्वं कल्पनीयं तदपेक्षयाऽतिरिक्तसामा. गावे यवृत्तित्वकल्पना तेषां भूयस्त्वेन साम्यानवकाशात् । एवं ति । एवम् । कल्पनीयेऽभावेऽनन्ताधिकरणवृत्तित्वकल्पनागौर- तिरिक्ताभावसिद्धिविरोधित्वे । अभावमात्रेति । अधिकरणादा- घत्वकल्पनादेवोपपत्तेर्भावातिरिक्तः कोऽप्यभावो न सिद्ध्यदित्य. अतिरिक्ताभावस्य तत्रानन्ताधिकरणवृत्तित्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य वत्वेऽनन्ताधिकरणादिवृत्तित्वकल्पनाया लघुत्वादिति भावः ॥ इति अनुमानगादाधर्या सामान्याभावप्रकरणं समाप्तम् ॥

·No text on this page.

·अथ विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । . (चि०) या प्रतियोगिव्यधिकरणस्वसमानाधिक पात्यन्ताभावाप्रतियोगिना सामानाधिकरण्यम् । (दी०) यद्वेत्यादि । अथात्र नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यकै- यक्तिपृथिवीत्वादावव्याप्तिः । न च तत्र रूपवत्वादिक | साध्यम् , तच्च परम्परासम्बन्धेन रूपत्वादिकमेव, तेन सम्बन्धेन न तदभावः कापि पृथिव्यादाविति वाच्यम् । दिरमाध्यतापत्तेः । (गा० ) व्यधिकरणवधूिमयोप्प्त्यनभ्युपगमेन वह्निमान् धूमा- पादों नत्तद्वह्नयाद्यभावमादाय दोषासंस्पर्शाद्विशेषलक्षणेऽन्यथा- प्तिमाशङ्कते । अथात्रेति । नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यति। यद्यप्यवच्छेदकत्वाघटितप्रकृत- ण यथा यावद्धत्वधिकरणवृत्तिसाध्यैक्यविरहेण सकलसाध्य. जीनामेव हेतुसमानाधिकरणतत्तह्यक्तित्वाद्यवच्छिन्नाभावप्रति- तया हेतुसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिसाध्य दुर्भिक्षम् । तथा यक्यऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यधिकरणहेतुमन्निष्ठ- प्रद्यच्छिन्नाभावप्रतियोगितायाः साध्यऽक्षततया ऽव्याप्तिर्दुवा- उभयाभावघटितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनवैधिकरण्यनि. पक्षच एतदृपवानेतसादित्यादावपि, एतद्रूपतपोभयत्वाद्यव. लाभावेऽपि तस्य सत्त्वन लक्षणगमनाभावादसम्भव एव। तथा- यथाश्रुतप्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशंपीत्यस्याऽऽदी पूरणीय. नासङ्गतिः । निवेशाभिप्रायेणैवोपाध्यायस्यैतदोषोद्धरणप्रकारमाशङ्कते । न । तत्र । पृथिवीत्वादिहेतुके । रूपवत्त्वादिकमेव सा- ति च रूपव्याप्तेस्तत्रानभ्युपगमान्नाव्यातिरिति । ननु रूपवत्त्वं रूपसमवायः तस्य च समवायक्यमेत तानिर्वाहेऽपि तन्मते द्रव्यत्वादिनापि शक्यसाधनस्य वाय्वा- । तथा ·५६० अनुमानगादाधर्याम् दिसाधारणस्य तस्य सिद्धावपि रूपस्यासिद्धा तत्सियनुरोध पृथिवीत्वादी रूपयालेरावश्यकतैवेत्यत आह । तच्चेति । तच्च । प्र तसाध्यं रूपवत्त्वादिकं च । परम्परासम्बन्धेन । साध्यमान शेषः । परम्परासम्बन्धेन स्वसमवायिरूपाद्यात्मकेन रूपया पक्षे सिद्धावव रूपादेस्तत्र सिद्धिनिर्वाह इति भावः । ननु रूपत्वादेरपि समवायादिना तुमन्निष्ठाभावप्रतियो। त्वात् कथं व्यापकत्वनिर्वाह इत्यत आह । तेन चेति । तेन । स्वसः वायिरूपात्मकेन । न तदभाव इति । तथा च साध्यतावच्छदका म्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायास्तादृशलम्बन्धन प्रतियोगियां करण्यस्य वा निवेशानानुपपत्तिरिति भावः । असाध्यतापत्तरित पृथिवीत्वादिलिङ्गकप्रमापरामशजन्यानुमिती समवायादिना । धेयतानुगपत्तेरित्यर्थः । तथा चानुभविकतदुपपत्तय रूपादिव्या रावश्यकत्वाव्याप्तिध्रुवैवेति भावः । नन्ववच्छेदकत्वघटितलक्षणपक्षेऽपि नानाव्यक्तिदण्डाद्यवच्छिा साध्यकव्याप्त्यनिर्वाहेण प्रातिस्विकरूपावच्छिन्नसकलदण्डादः च्छिन्नव्यभिचारिहतुकानुमिती दण्डादविधयतावच्छेदकत्वं या ऽपलप्यते ततल्लक्षणपऽपि पृथिवीत्वादिलिङ्गकानुमिती रूपा धेयताऽप्यपलपनीयत्यतः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवयधिक ण्यनिवेशावश्यकत्वाभिप्रायेण दोषान्तरमा । द्रव्यान्यत्वादीति। (दी०) द्रव्यान्यत्वादिविशिष्ट सत्ताधभावस्य द्रव्यादि स्वात् सत्तादिसाध्यकद्रव्यत्वादावव्याप्तेश्च । अन्यथा विशि तया सत्तादेः साध्यत्वे व्यभिचारिणि जातिमत्त्वादावतिप्रसङ्गाः व्युत्पादयिष्यते च विशिष्टाभावस्य विशेष्यप्रतियोगिकन्वम् द्वित्वाधवच्छिन्नमाध्याभावस्य तत्र सत्त्वाच्च । (गा०) सत्तादीत्यादिना गुणान्यत्वादिविशिष्टसत्तादिसाय परिग्रहः । विशिष्टप्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशप्रयोजनं प्रकाशया अन्यथेति । विशिष्टतया। द्रव्यान्यत्वादिविशिष्टतया । सत्त्वादेः ध्यत्वे । व्यभिचारिणि । भ्रमविषयतयैव तत्साध्यके अतिप्रसाद भ्रमं विनाऽपि गुणत्वादिना गुणादाविव विशिष्टवैशिष्टयसाधकता ..- ·. विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५६१ गत् । न च द्रव्यादौ द्रव्यान्यत्वादिविशिष्टसत्तादिसिद्धिर्बाधादेवा. यापादनेति वाच्यम् । बाधानवतारदशापामापत्तेर्दुरित्वात् । था सामानाधिकरण्यमात्रस्य व्याप्तित्वापत्तेः । बाधादेव वादी द्रव्यत्यादिना रूपाद्यननुमानोपपत्तेः । ननु विशेष्यवनि विशिष्टाभावप्रतीतिर्विशेषणाभावं सर्वत्र वि. विशेष्योभयसम्बन्धाभावं वाऽवगाहते, न तु विशेष्यप्रति काभावम् , प्रतियोगिमति विराधनाभावासत्वात्तत्कथं वि. भावमादाय सत्तादिसाध्य केऽव्याप्तिः । न चैवं विशिष्टसत्ता- ध्यके जात्यादिहेतावतिव्याप्तिः, जातिमनिष्ठाभावप्रतियोगि- T: सत्तात्म साध्य ऽसत्त्वादिति वाच्यम् । गुणाद्यन्यत्वविशि- दिनाऽपि सत्तादेः साध्यत्व जात्यादिहेतो व्याप्यत्वोपगमात् । रणविशेष्यसम्बन्धस्य साध्यतायामेव तादृशहेतोरलक्ष्यतो- गदित्यत आह । व्युत्पादयिष्यते चेति । विशिष्टाभावोऽतिरि- विशंपणाद्यभावस्वरूपो वा भवतु तस्य विशेषणावच्छिन्न- ध्यप्रतियोगिकत्वमावश्यकम् , विशेषणावच्छिन्नविशेष्यज्ञानं ऽसम्भवन्त्यास्तत्प्रतीतेस्ताविशेष्यांशे तत्प्रतियोगिताव- लाया दुरपह्नवत्वादिति भावः । न विशिष्टस्यातिरिक्ततामने विशिष्टाभावमादाय न दुषणा : इति एकव्यक्तिसाध्यकऽपि द्वित्वाद्यवच्छिन्नमाध्याभाव. य दूरणमाह । द्वित्वेति । तत्र । हेतुमान । न च विशिषस्याति- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाविशषितप्रतियोग्यसा. धिकरण्यमेव निवेशनीयमिति नोभयाभावादिकमादायाव्याप्ति. केरिति वाच्यम् । सत्तागुणत्वोभयवान् द्रव्यत्वादित्यादावति. वारणाय विशिष्टस्यातिरिक्ततामतेऽपि प्रतियोगितावच्छेदका. उन्नत्वनिवेशनस्याऽऽवश्यकत्वात् । न च द्रव्यत्वादी सत्तादिव्याप्तिरिप्रैव, गुणत्वादेश्च तत्समा- करणप्रतियोगिव्याधिकरणाभावान्तरप्रतियागित्वान्न तड्या. पित्तिरिति किं तद्विवक्षयति वाच्यम् । गुणत्वस्थ गाभावप्रतियोगित्वेऽपि सत्तागुणत्वोभयत्वसामानाधिकरण्यंत वाभावप्रतियोगित्वाभावसत्त्वात् । भ्रमं विनव द्रव्यत्वहेतुका. व्यं सत्तागुणत्वोभयवदित्यनुमितेर्वारणायाभाव प्रतियोगि- , ·अनुमानगादावर्याम् तावच्छेदकावच्छिन्नवैयाधिकरण्यस्यावश्यं निवेशनीयत्वात् । वर्ष त्वाद्यवच्छेदेन किञ्चिबूमादिव्यक्तिसमानाधिकरणाभावाप्रतियो। त्वासत्त्वेन विधेयतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन तादृशाभावा तियोगित्वज्ञानस्यैवानुमितिहेतुतायाः प्रतियोगित्वाभावॉटन क्षणवादिना स्वीकरणीयत्वात् । अत्र यथा अवच्छेदकदशकालावच्छिन्नपक्षकस्थलेऽपि शुद्धा मवायादिना व्यापकताग्रहान्न ताद्वैशिष्टानुयोगिकवैशिष्टयानुमिी रुपाध्यायैरङ्गीक्रियते । तथा विशेषणान्तरवैशिष्टयावच्छिन्नः त्तादिसाध्यकेऽपि विशिष्टप्रतियोगिक समवायादिना व्यापकतानः मन्तरेण न विशिष्टवैशिष्ट्यानुमितिस्तैरुपगन्तव्येति साध्यता च्छेदकसम्बधेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाविशेषितप्रति गिवैयधिकरण्यानिवेशेऽपि नातिप्रसङ्ग इति न विशिष्टाभावम दाय द्वित्वाद्यवच्छिन्नाभावमादाय वा सद्धतावव्याप्तिः । साध्य वच्छेदकविशिष्टनिरूपितसमवायादिना प्रतियोग्यनधिकरण धिकरणस्य सद्धतावप्रसिद्भावपि न क्षतिः, उभयाभावॉटनर योगिवैयधिकरण्यस्य प्रवेशनीयत्वात् । विशिष्टवैशिष्टधसाध्या स्थले एव वा विशिष्टवैशिष्टयानुमितिरुपेयते । न च विशिष्टप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यानिवेशे द्रव्यं सन गुणत्वोभयवद् द्रव्यत्वादित्यादावतिप्रसङ्गो दुर्वार इति वाच्यम् तत्रोभयत्वोपलक्षितवत्तानुमितः प्रमारूपतया इष्टत्वात् । विशि वैशिष्टयानुमितेश्वोक्तरीत्या वारणसम्भवादिति यथाश्रुतलक्षणपरं कारप्रकारो हेयः । तथापि धूमादिना पर्वतादौ अपूर्ववह्नयाद्यनुमान नुपपत्तेदुर्धारत्वात् । क्वचिदपि वह्नौ धूमसमानाधिकरणाभावार्ता यागिन्वासत्त्वात् । पर्वतीयधूमसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्व न्यवह्नावसत्वात् । पर्वतीयवतेरसन्निकर्षण तत्र दुग्रहत्वात् । मा नसीयधूमसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वस्य तादृशवह्रौ गृहीन त्वेऽपि तद्भहस्य तादृशधूमे पक्षधर्मताग्रहविरहेणाकिञ्चित्करत्वा न च व्याप्तिपदार्थनिर्वचनमिदं न त्वनुमित्यौपयिकव्याप्सिन रूपकथनमिति वाच्यम् । अर्थान्तरप्रसङ्गात् । धूमो, वह्निव्या इत्यादौ तत्तधूमत्वादिप्रकारेण हेत्वनुपस्थितेः, तत्तधूमादिस नाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वस्य शब्देन बोधयितुमशक्यत्वाञ्च | ·.. विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५६३ प्रत्तु सामानाधिकरण्यम्याव्याप्यवृत्तितामभ्युपेत्यैतल्लक्षणम् , च साध्याभावनिष्ठं यत् साध्यसामानाधिकरण्यं हेतुमति न्योऽभाषोऽभावान्तार्थः । केवलान्ययिसाध्य के द्वित्वाधवच्छि. बन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियोगिताक एव साध्याभावः प्रसिद्धः । स्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयमात्रसाध्यकस्थले भावमात्रस्यैव सा. वतया साध्याभावनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यशून्याभावाप्र. हरिति वाच्यम् । अभावप्रतियोगिसाध्यस्य वृत्तिमत्त्वेन वि. यतया अवृत्तरभावस्य तादृशस्य प्रसिद्धः । तत्प्रतियोगि- त्तरननुमेयत्वाद्यापकताविरहे क्षतिविरहादिति । तदपि न । त्म्येन प्रमेयमात्रसाध्यकस्थले वस्तुमात्रे एव व्यापकताया दिनीयतया उक्तप्रसिद्धिप्रकारासम्भवात् । ग्गल्भसमाधानमाशङ्कत । अथेति । दी०) अधाप्रतियोगित्वं प्रतियोगित्वाभावः, सच येन रूपेण विच्छिन्नव्याप्यत्वं हेतौ । अस्ति चायं रूपादौ, रूपत्वादि- न पृथिवीनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमिति प्रत्ययादिति चेन्न । गा०) प्रतियोगित्वस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽपि प्रतियोगिनि तद्भदस्य तया नोऽत्यन्ताभावार्थकत्वमाह । अप्रतियोगित्वमिति । गोगिनि प्रतियोगित्वाभावस्वीकारे व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति. च्याह । स चेति । येन रूपेणेति । यदूगावच्छिन्नसाध्ये इत्यर्थः । विच्छिन्नव्याप्यत्वमिति । तथा च धूमत्वादिना वन्ह्यादि. छाभावप्रतियोगिनो धूमादेव्यत्वादिना तत्त्वाभाववत्त्वेऽपि न देिवूमत्वाद्यवच्छिन्नव्याप्यतापत्तिः। द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नव्याप्यत्वं मेवेति भावः । मानाभाव ननु तत्तद्यक्तित्वादिना पृथिव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगिनि रूपादी घोगितानवच्छेदकरूपत्वावच्छेदेन तदभाववत्त्वे | आह । अस्ति चेति । अयम् । पृथिव्यादिनिष्ठाभावप्रतियो- भावः । इति प्रत्ययात् । इत्याकारकप्रतियोगित्वाभावावगा. पयस्याऽऽनुभविकत्वात् । (दी० ) तादृशप्रतीत्या हि रूपत्वादौ प्रतियोगिताया अ- ·अनुमानगादाधर्याम् वच्छेदकत्वाभावो गृह्यने, न तु तदभावावच्छेदकत्वम्, सर्वर रूपे पृथिवीनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं न तु कुत्रापि रूपे तदभार इत्पबाधितप्रत्ययात् । अन्यथा यो यो धर्मो यस्य यस्य ना. वच्छेदकस्त तदवच्छेदेन तदभावोऽयुक्तरीत्या सिद्ध्येत् । प्र- येयधूमत्वेन न वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वमिति प्रत्ययात्तद वच्छेदेन तादृशप्रतियोगित्वाभावस्यापि सुवचत्वाच । ( गा० ) अग्रिमतत्पदस्य प्रतियोगितापरत्वं स्फुटयितुं प्रतियो गिताया इत्यसमासाभिधानम् । ननु शब्दव्युत्पत्तिबललभ्यं रूपन्च द्यवच्छिन्नप्रतियोगित्वाभावं परित्यज्य रूपत्वादिनिष्ठतदवच्छेदव स्वाभावावगाहित्वं कुतः स्वीक्रियते इत्यत आह । सर्व घेति । तदुर्म स्वरूपसम्बन्धात्मकतदवच्छेदकतासिद्धौन धर्मविरोधिपामानाधिकरण्यमात्रावगाहिप्रतीतरबाधकतया म त्वे पृथिवीनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वरूपानुगतरूपावच्छिन्नप्रतियोगि तावच्छेदकत्वावगाहित्वसूचनाय सर्वत्रेन्युक्तम् । ननूक्तप्रतीत्या रूपत्वेऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं तादृशप्रतियोगिता त्वावच्छिन्ननिरूपितावच्छेदकत्वमेवावगााते, न तावतापि व धकतानिर्वाहः । स्वरूपसम्बन्धरूपयोरेव विरोधिद्वयावच्छेदका योर्विरोधादतो बाधकप्रत्ययान्तरमाह । न विति । तादृशप्रतियो गित्वाभावा रूपसामान्यावृत्तिरित्यर्थः । ननु तादृशाभावे रूपावृत्तित्वप्रत्ययोऽसिद्धः, स्वयमेव संयो न्योन्याभावे वृक्षावृत्ति वात्ययस्यासिद्धिमुद्भाव्यान्योन्याभावर व्याप्यवृत्तिताया व्यवस्थापनीयत्वात्, तत्प्रत्ययात् प्रकृतप्रत्यय विशेषात् । न च रूपत्वेन न रूप प्रतियोगित्वमिति शब्दाद् रूपत्व च्छिन्नप्रतियोगित्वाभाव इव प्रतियोगितानिष्ठो रूपत्वावच्छिन्नत्वा वोऽपि क्लप्तव्युत्पत्तितः प्रतीयते, अवच्छिन्नत्वान्तस्य तृतीयान्ते पस्थितस्य नार्थाभावेन प्रथमान्तपदार्थान्वितेन प्रतियोगित ऽन्वयेऽविरोधात् । एवं च बाधकप्रत्ययस्य विवादग्रस्तत्वे प्रतियोगित्वे रूपत्यावच्छिन्नत्वाभाव एव उभयसिद्धत्वानुरो दुक्तप्रत्ययविषयः स्वीकार्यः, न तु रूपे प्रतियोगित्वाभावोऽक्ल ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । नि गौरवस्यैव बाधकत्वादिति वाच्यम् । एवं सति वृक्षे मूले न योग इति प्रत्ययस्यापि वृक्षवृत्तिसंयोगे सप्तभ्यन्तार्थमूलावच्छि. त्वाभावावगाहितापत्त्या संयोगादेव्याप्यवृत्तित्वानुपपत्तः । न च संयोगवत् प्रतियोगित्वस्याव्याप्यवृत्तित्वे वृक्षे मूले न सं. [ग इतिवद्रूपे रूपत्वे न रूपाभावप्रतियोगित्वमिति अवच्छेदक- दोत्तरसप्तम्युल्लिखितप्रत्ययापत्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोगिताया व्याप्यवृत्तिताविरहेऽपि रूपत्वादस्तदवच्छदकत्वेन रूपत्वे रूपा. विप्रतियोगित्वमिति प्रतीतिव्यवहारापत्तर्देशकालादेविलक्षणमवा. च्छेदकत्वं सप्तम्यर्थो न त्ववच्छेदकत्वमात्रमिति समाधानस्या- पि तुल्यत्वात् । तादृशावच्छदकतानिरूपकमवाव्याप्यवृत्तीति यमस्याप्रामाणिकत्वात् । युज्यते च साध्यतावच्छेदकावच्छेदेन साध्ये प्रतियोगित्वा. वावगाहिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वम्, न तु साध्यतावच्छेदकध. कानवच्छेदकत्वग्रहस्य, धर्मितावच्छेदकतया साध्यतावच्छेद- निष्ठवह्नित्वत्वादिविषयताया अवच्छेदककोटी प्रवेशनीयतया रवात् । कदाचिद्वह्नित्वत्वादिना कदाचिश्च स्वरूपतो वह्नित्वा. विधेयतावच्छेदकतया भानमिति नियमस्य कष्टनिर्वाह्यत्वात् । ण्डिसंयोगादिहेतुकानुमितो दण्डादेविधेयतावच्छेदकत्वानुपपत्तेः । तन्मते च तत्तहण्डत्वादिविशिष्टावच्छिन्न विशेषाभावप्रतियोगि- सत्वेपि अवच्छेदकतावच्छेदकभेदेन एकावच्छेदनापि विरुद्ध प्रसत्त्वोपगमाद्दण्डत्वादिविशिष्टावच्छिन्ने तदभावसत्त्वेऽविरोधेनै तदुपपत्तेः सुकरत्वादित्याशङ्कय प्रतियोगितानवच्छेदकरूपेण प्र. योगित्वाभावोपगमे प्रतिबन्दिमाह । अन्यथेति । यस्य । कारण- कार्यत्वादेः । उक्तरीत्यति । दण्डे द्रव्यत्वेन न घटजनकत्वमिति तिवलेनेत्यर्थः । अत्रापीटात्तिसम्भवेन लक्षणे दूषणान्तर- है । प्रमेयेति । इति प्रत्ययादिति । आतिप्रसक्ततया द्रव्यत्वादे- व प्रमेयधूमत्वादेर्गुरुतया धूमाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽवि- गदिति भावः । सुवचत्वाञ्चेति । तथा च प्रमेयधूमवान् बढे- यादावतिव्याप्तिरिति भावः एतदतिव्याप्त्युद्धारमाशङ्कते । अथेति । . ।

·६ ५६६ अनुमानगादावर्याम् (दी०) अथ प्रमेयधूमत्वं न गौरवेण सामानाधिकरण्य- प्रतियोगितावच्छेदकम् ,विवक्षितं चात्र तथेति चेत् ? असमा. नाधिकरणधूमकव्यक्तिवृत्तितया वन्हित्वमपि न तदवच्छेदक- म्, कम्बुग्रीवादियवादिना च घटादेरसाध्यतापत्तिरिति व. हुन्गाकोपश्च । अत एव प्रमेयधुमत्वं गौरवेण प्रतियोगिताया इ. व तच्छून्यताया अपि नावच्छेदकमित्युक्तावपि न निस्तारः । (गा०) अत्र । लक्षणे। तथा। साध्यतावच्छेदकस्य हेतुनिष्ठसामा. नाधिकरण्यप्रतियोगित्वावच्छेदकत्वम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकसामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्तित्वोपगमादिति भावः । चेदित्यनन्तरं तींति पूरणीयम् । असमानाधिकरणधूमकेति । असमानाधिकरणो धूमो यस्येति व्युत्पत्या धूमनिष्ठसामानाधिकर ण्यप्रतियोगिताशून्येत्यर्थकम् । न तदवच्छेदकामति । अनतिप्र सक्ते एव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वोपगमादिति भावः । तथा च घह्निमान् धूमादित्यादावेवाव्याप्तिरिति भावः । धूमनिष्ठ सामानाधिकरण्यप्रतियोगितात्वावच्छिन्नातिप्रसक्तत्वे पि वह्निवृत्तिप्रतियोगितात्वावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया ताशप्रतियो. गितावच्छेदकत्वं वह्नित्वादेर्दुर्वारमित्याझ्याह । कम्बुग्रीवेति । इदं तु गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गवारणाय गुरुधर्मस्य सम्बन्धप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमभ्युपगतमिति तन्मतमनुसृत्यैवा व्याप्त्यभिधानम् । वस्तुतः सम्बन्धप्रतियोगितावच्छेदकत्वं गुरोर पि, अत एव स्वविशिष्टसम्बन्धीत्यादिपारिभाषिकावच्छेदकन्वनिरु तिरपि सङ्गच्छते । अन्यथा स्वविशिष्टसम्बन्धस्य स्वावच्छिन्नप्रति योगिकसम्बन्धरूपतया गुरुधर्मे तादृशावच्छेदकताया अप्यनिर्वाहा दित्यवधेयम् । अत एव । कम्बुग्रीवादिमत्त्वादिना घटादेरसाध्यता पत्तेरेव । तच्छून्यताया अपीति । गौरवरूपवाधकासत्त्वे एव प्रति योगितानवच्छेदकस्य तदभावावच्छेदकत्वनियमादिति भावः । । त्युक्तावपि । इत्युक्त्या उतातिव्याप्तिविरहेऽपि । न निस्तारः । । लक्षणस्यादोषता। (दी०) अत्र वदन्ति । अप्रतियोगित्वं प्रतियोगितानव- ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । . छेदकधर्मवत्त्वम् । न चैवं पूर्वस्मादभेदः, तत्र साध्यजातीयस- मानाधिकरणसाधनजातीयत्वस्य, अत्र च साध्य साधनयोः सा- मानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे तात्पर्यात् । घटकयोस्तादृशप्रतियोगि- तावच्छेदकतत्त्वान्यान्यात्यन्ताभावयोर्भेदन भेद इत्यपि कश्चित् । (गा०) साध्यजातीयेति । सजातीयत्वं साध्यतावच्छेदकसाध- तावच्छेदकाभ्याम्, तेन अनवच्छेदकवह्नित्वाद्यवच्छिन्नसमानाधि- रणवृत्तिधुमत्वादेरित्यर्थः । अत एव व्यधिकरणयोरपि सामा- यतो व्याप्तिनिर्वाहात् सामान्यलक्षणानुपगमेऽप्यनुमानोपपत्तिः । ध्यसाधनसामानाधिकरण्यस्य अनवच्छइकरूपावच्छिन्नस्वसा- नाधिकरण्यसाधनतावच्छेदकोभयस्य युक्त्यन्तरेण सामान्य- त्यासत्ती व्यवस्थापितायां साध्यसाधनव्यक्तिभेदन भिन्नानामपि पाप्तीनां तया युगपज्ज्ञानसम्भवेन सर्वसाधारणैकव्याप्तावाग्रह- रहादिति भावः। कश्चिदिन्यस्वरसबीजम् । व्यधिकरणयोर्न व्याप्तिरिति ग्रन्थ- तैवात्राभिधानादुक्तरीत्या भेदस्याऽऽवश्यकत्वम् । (चि०) यत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगि बन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं वा, स्व- मानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगियकत्वं वा । अन्यवृत्तिवह्नितद्वतोरन्यवृत्तिधूमयनिष्ठात्यन्ता गवान्योन्याभावप्रतियोगित्वाद् व्यधिकरणवह्नि- मपोर्न व्याप्तिः, किं तु तत्तमस्य समानाधिक- णतत्तद्वह्निना । न चैवं धूममांवे न व्याप्तिरिति [च्यम् । सर्वधूमव्यक्तेस्तथात्वेन धूममात्रस्य व्याप्य. गत् । धूमसम्बन्धिवह्निस्तयाप्य एव । युगपदुत्पन्न- नष्टयोश्च व्याप्तिरेव । कर्माणि च मयोगाभावः प्रति- ग्यसमानाधिकरणः । यदा प्रतियोगिवैयधिकरण्या- च्छेदकावच्छिन्नत्वमत्यन्ताभावविशेषणम् । कर्मणि ·५६८ अनुमानगादाधर्याम् ध संयोगाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यायच्छेदका- वच्छिन्नत्वम् । न चान्योन्याभावस्थाव्याप्यवृत्तित्वम्, अभेदस्याबाधितप्रत्यभिज्ञानात् । (दी०) अत्यन्ताभावगर्भवत्मामान्यविशेषभेदेनान्योन्यामा- वगर्भमपि व्याप्तिद्वयमाह यत्समानाधिकरणेत्यादिलक्षणद्वयेन । (गा०) अन्योन्याभावगर्भव्याप्तिद्वयाभेदमाशङ्याऽऽह । अत्यन्तेति अत्यन्ताभावगर्भवदिति । अत्यन्ताभावगर्भव्याप्तिद्वयं यथा सा मान्यविशषभदेनोक्तमित्यर्थः । एलेन सामान्य विशेषभेदेन भेदगर्भ व्याप्तिद्वयानभिधाने न्यूनतति सूचयित्वा उक्तरीत्यैव भेदे ग्रन्थकार स्वरस इति दर्शितम् । नन्वत्यन्ताभावगर्भलक्षणयोः प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्न त्वाप्रतियोगित्वमात्राभिधानन सामान्यविशपभावः सूचित इत्यत्रा- पि तथा भेदेऽभिप्रेत तथाभिधीयतति शडूया अन्यथा भेदमाह प्रथम इति । (दी०) प्रथम एकस्य साध्याधिकरणां-शस्याऽऽधिक्या द्वितीयलक्षणम् । अत्र यद्यपि नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले तत्त- साध्यवनस्तत्तत्साध्यवत्वस्य च माधनसमानाधिकरणान्योन्या भावप्रतियोगत्वात्तदवच्छेदकत्वाचाव्याप्तिः । तथापि यद्रूपा वच्छिन्नं तादृशान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेकं तपाः वच्छिन्नप्तामानाधिकरण्यमित्यत्र तात्पर्यम् । ( गा०) आधिक्यदिति । यद्वत्यप्रतियोगित्वं तवत्तित्व प्रथमे साध्यवतोऽप्रतियोगितया सामानाधिकरण्यघटकतया च पृथनिवेशः । द्वितीये च अप्रतियोगिसाध्यवहृत्तित्वरूपे अप्रतिया गित्वविशेष्यतापन्नस्यैव वृत्तिविशेषणत्वमित्येकधैव तन्निधेश इत्या शयः । इदमुपलक्षणम् । प्रथमे विशिष्टपरामर्शानिर्वाहोऽपि द्रष्टव्यः अत्राप्यवच्छेदकत्वमन्तर्भावयितुं यथाश्रुतमाक्षिपति । अति नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले इति । नानासाधनाधिकरणे यत्र विभिन ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । --- साध्यं तत्रेत्यर्थः । प्रतियोगित्वात्तदवच्छेदकत्वाचेत्यस्य साध्यष. साध्यवत्वयोर्यथासंख्यमन्धयः । साध्येऽवच्छेदकभेदनिवेशेऽपि । निस्तार इति सूचनाय साध्ये प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभिधा- म । अव्याप्तिरिति । यद्यपि एकाधिकरणसाध्यके पतपवा- तसादित्यादावपि उभयत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगित्वमादायाप्रति गित्वघटितलक्षणे यथाश्रुतेऽसम्भव एव सम्भवति । तथा. पे प्रतियोग्यवृत्तित्वस्य भेदविशेषणत्वोपगमेन तत्र लक्षणसमन्व । सम्भवतीत्याशयः । यद्रूपावच्छिन्नमिति । यत्पदं साध्यताप. छेदकपरम् । अनवच्छेदकम् । अवच्छेदकत्वात्यन्ताभाववत् । सहित्वादिना विशेषान्यान्याभावप्रतियोगितावच्छेदकस्यापि न्ह्यादेवच्छेदकतानवच्छेदकसामान्यरूपावच्छेदनावच्छेदकत्या. यन्ताभाववत्वमित्याशयः । न चावच्छेद्यानवच्छेदकरूपावच्छिन्नेऽवच्छेद्याभावम्योपगमे य. पविशिष्टावच्छिन्ने प्रतियोगित्वाभाव इति विवक्षया यथाश्रुत. तियोगित्वाभावघटितलक्षणमंघ सुपरिष्करमिति कथं तदुपेक्षेति च्यम् । अवच्छेदकताया व्यासज्य वृत्तित्वस्य सिद्धान्तसिज या तस्याः स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमव्याप्य. तित्वमपि सिद्धान्तसिद्धम् । अवच्छेदकैकदेशे पर्याप्तिसम्बन्धेन दभावसत्त्वादित्यवच्छेदकतापर्याप्त्यनवच्छेदकरूपावच्छिन्नेऽप्य- च्छेदकत्वाभावः स्वीक्रियते इति । प्रतियोगिताया अव्याप्यत्तित्वं उपसिद्धान्त इत्याशयात् । ननु वहिसंयोगवान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकवहयाध. 'च्छिन्ने तत्तद्वह्निसंयोगादिमदन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व- त्वादन्याप्तिः । न च तत्तवह्नित्वादिविशिष्टवह्नयाद्यवच्छिन्ने तत्ल. वेऽपि वह्नित्वविशिष्ट वहयाद्यवच्छिन्ने तदभावः सुलभः । एकस्यापि भिन्नविशेषणावच्छिन्नस्य विरोधिद्वयावच्छेदकत्वोपगमादिति च्यम् । एवं सति तद्वह्निसंयोगवान् धूमादित्यादावतिव्याप्तेः । द्वारणायाविशेषितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेऽवच्छेदकत्वाभाष. प विवक्षणे उक्ताव्याप्तेर्दुरित्वात् । साध्यतावच्छेदकतापध्छे. कविशिष्टावच्छिन्नस्यानवच्छेदकत्वविवक्षणे चानवच्छिन्नघहिन्या- साध्यतावच्छेदककस्थले च्याप्तिरित्यत आह । वह्नयादाविति। ७२ ·५७० अनुमानगादाघयाम् . (दी०) वयादौ तत्संयोगादौ तद्वदादौ वा साध्ये स. वत्र साक्षात् परम्परया वा अनुगमकं वह्नित्वादिकमेव साध्य तावच्छेदकम् , तदवच्छिन्नवत्वस्य च न तादृशान्योन्यामाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति । यद् यद्रूपावच्छिन्नं यावारूपा. वच्छिन्नमनवच्छेदकमिति वा यथायथं वक्तव्यम् । शब्दैक्यस्या- नुपादेयत्वात् । ( गा० ) वह्नयादिसाध्यकस्थले वह्नित्वादेः साक्षादयच्छेदक स्वाभिधानं दृष्टान्तविधया । घहिसंयोगादौ साध्ये स्वाश्रय प्रतियो. गिकत्वरूपपरम्परासम्बन्धी वह्नित्वादेः साध्यतावच्छेदकताघटः कः, वह्निसंयोगवत्वानित्यादौ च स्वाश्रयप्रतियोगिकसंयोगवत्त्वादि- रूप इति नानाविधपरम्परायास्तथात्वसूचनाय तद्वदादावित्युक्त म् । वह्नित्वादेरनुगमकत्वाभिधानेन च तस्य विशेषान्योन्याभा. घप्रतियोगितावच्छदकतानवच्छेदकत्वं तदवच्छिन्ने ताशप्रति. योगितावच्छेदकत्वाभावापपादकं दर्शितम् । तादृशेति । हेतुम निष्ठत्यर्थः । अवच्छेदकत्वमितीति । अविशषिततदवच्छिन्ने एव अ. वच्छेदकत्वाभावसौलभ्यमिति शेषः । वह्नयादर्विधेयतावच्छेदक नया अनुमिती भानमनुरुय कल्पान्तरमाह । यदिति । एकव्यक्ति वह्नित्यादिसाध्यकस्थले एकाधिकरणकहेतुकस्थले च यदनवच्छ दकमिति वक्तव्यम् । न च वर्दिव्यत्वादित्यादौ जातित्वाधवच्छिन्नवह्नित्वादेरवच्छे दकत्वाभावमादाय यथाश्रुततिप्रसङ्गः । अविशेषितसाध्येऽनव च्छेदकत्वग्रहश्च निर्मितावच्छेदककतया नानुमितिहतुराित वा. व्यम् । यतोऽविशेषितस्यानवच्छेदकत्वमित्यस्यानवच्छिन्नोऽवच्छ इकत्वाभावोऽर्थः, तस्य च साध्यतावच्छेदकप्रकारेण भासमाने ऽपि प्रहसम्भवः। वस्तुतो यदनवच्छेदकमित्यत्रावच्छेदकभेदस्यैव विवक्षणानोक्तातिव्याप्तिरिति तत्त्वम् । यदपावच्छिन्नम् । अनव- च्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नम् । अनवच्छेदकमिति । अनुगतरूपेण नाना व्यक्तिसाध्यके वह्निमान् धूमादित्यादौ वक्तव्यम् । साध्यतावच्छ दकेऽनवच्छिन्नत्वप्रवेशाजातित्वादिविशिष्टवाहित्वाधवच्छिन्नस्यानः ·विशेषव्याप्तिपकरणम् । ५७१ 'षावकाशः च्छेदकत्वमादाय पहिमान् द्रव्यत्वादित्यादौ नातिप्रसङ्गः । म. अनसीयत्वादिसहितवह्नित्वादेर्यत्रावच्छेदकतायामवच्छेदकता त. पि तत्पर्याप्त्यनधिकरणकेवलवाहित्वाद्यवच्छिन्नेऽवच्छेदकत्वा- गाववृत्तावविरोध इति नाव्याप्तिः । यत्रानुगतेकरूपविशिष्टनाना- यक्त्यवच्छिन्नानां साध्यता तत्र यद्रूपविशिष्टसाध्यतावच्छेदका- च्छिन्नस्यानवच्छेदकत्वं तदूपविशिष्टावच्छिन्नं व्यापकम् । यत्र T साध्यतावच्छेदकविशेषणमप्यननुगतं तद्विशेषणं त्वंनुगतं तत्र इपावच्छिन्नविशिष्टावच्छिन्नस्यैवानवच्छेदकत्वं तद्पावच्छि- विशिष्टाच्छिन्नं व्यापकमित्यादिकं यादृशरूपेत्यादिना दर्शितम् । घापि सर्वत्रानवच्छिन्नत्वेन यद्रूपं विशेषणीयम् । तेन नोक्त- । शब्दैक्यस्येति । साध्यसाधनभेदेन कार्यकार. भावभेदस्याऽऽवश्यकतयेत्यादिः । व्यधिकरणयोाप्यव्यापक- आवविरहे प्रतियोगित्वादित्यन्तहत्वसङ्गतिमाशङ्कते । यद्यपीति । (दी०) अन्येत्यादि । यद्यप्युक्तरीत्या सर्वत्र तादृशप्रतियो- गेतानवच्छेदकत्वपर्यन्तानुधावनस्या ऽऽवश्यकत्वेनाकिश्चित्कर- वि तादृशाभावप्रतियोगित्वम् । तथापि विशिष्टसामानाधि- करण्यरूपाया व्याप्तेळधिकरणासम्भवित्वमात्रे तात्पर्यम् । याप्तिरेवेत्यस्य कालिकीत्यादिः । (गा०) उक्तरीत्येति । रूपादिनानाव्याक्तिसाध्यके पृथिवीत्वाधे- व्यक्तिहत्वव्याप्तिवारणानुराधनेत्यर्थः । सर्वत्र । लक्षणे । अकि- बकरम् । व्यधिकरणयोाप्तिघटकसाध्यविशेषणदलविरहाप्रयो. 'कम् । विशिष्टेति । ताटशप्रतियोगितानवच्छेदकरूपविशिष्टेत्य. ': । सामानाधिकरण्यरूपाया इत्यन्तं हेतुगर्भविशेषणम् । तथा । यतो न व्याप्तिः साध्यसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्वादिरूपा अपि साध्यसामानाधिकरण्यरूपैव अतो व्यधिकरणपर्वतीयधूममहा- सीयवयाघोस्तदसम्भवः । सामानाधिकरण्यदलविरहादित्ये. विन्मात्रे तात्पर्यम् , सामानाधिकरण्यविरहस्यैव प्रतियोगित्वा. त्यन्तेन सूचनान तु साध्यविशेषणदलविरहस्य तत्र व्याप्ति. रहप्रयोजकत्वमित्यर्थः।

·५७२ अनुमानगादाधयाम् . . दैशिकव्याप्ती व्याप्यव्यापकयोरुत्पत्सिविनाशयोर्योगपचमध्यो- जकमतः पूरयति । व्याप्तिरेवेत्यस्येति । एवं परस्परमित्यपि पूरणीय. म् । व्यापकानन्तरमुत्पन्नस्य तत्सत्व एव विनष्टस्यापि व्याप्य. स्वाक्षेकदिशि व्याप्यतायामुक्तस्याप्रयोजकत्वात् । भेवस्याव्याप्यवृत्तितानिराकरणं प्रकृते सङ्गमयति । अन्यो. भ्याभावेति । (दी०) अन्योन्याभावगर्भलक्षणस्याव्याप्यवृत्तिसाध्यकस- देतावव्याप्ति निरस्यति । न चेति । अभेदस्येति । तथा च म. ले गहीरुहो विहङ्गमसंयोगी नेति प्रतीतेरनुभूयमानविशिष्टभ- दोग्लेखिन्या अपि शिखी विनष्ट इति प्रतीतिवद्विशेषणामावति. पयतामा कल्प्यते, वाधकवलात् । यत्र च विशिष्टभेदे न वा धकं तत्र तथा प्रतीर्तिवलात्तत्सिद्धिरपत्यू हैवेति नातिप्रसङ्गः । (गा०) अव्याप्तिम् । हेतुसमानाधिकरणभेदे विशेषणान्तरासत्त्वे भेदाव्याप्यवृत्तित्वशङ्काधीनामव्याप्तिशङ्काम् । न्यूनताभङ्गायाव्याप्य वृत्तित्वसाधकतया पूर्वपक्षग्रन्थोपदर्शितां प्रतीतिमन्यथोपपादय ति । तथा चेति । अनुभूयमानो विशिष्टभेदोल्लेखो विशिष्टभेदयो धकशब्दाभिलप्यमानविषयकत्वम् , वाक्यार्थज्ञानविधया ताह शवाक्यप्रयोजकत्वं या यस्यास्तादृश्या इत्यर्थः । विशिष्टाभावोल्ले खिप्रत्ययस्य विशेषणाभावविषयकत्वे दृष्टान्तमाह । शिखीति इत्यादिप्रतीतिवदिति । इत्याकारिकाया विशिष्टध्वंसोल्लेखिन्य विशेष्याविनाशप्रत्ययस्थलीयप्रतीतिस्तद्वदित्यर्थः । शिखी विना इत्यादिशब्दोल्लेखि प्रतीतेस्तच्छब्दमुख्यार्थविषयकत्वपरित्यागे वं जमाह । बाधकबलादिति । नत्तच्छब्दमुख्यार्थविरोधिविषयका तीतिबलादित्यर्थः । अत एवं गुणो न संयोगीत्यादिप्रतीतेर्विशे षणाभावविषयकत्वप्रतिबन्धनवकाश इत्याह । यति । या यद्धर्मिकप्रतीतौ । विशिष्टभेदे । विशिष्ट भेदविषयकत्वे । न बाधक म् । न प्रतीत्यन्तरविरोधः । तथा प्रतीतिबलात् । विशिष्टभेदोई खिप्रतीतिबलात् । तसिद्धिः । विशिष्टभेदसिद्धिः । अत्रापित प्रेत्यनुषञ्जनीयम् । नातिप्रसङ्गः । न गुणादौ विशिष्टभेदासिद्धिप्रसक .

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५७३ भेदस्याध्याप्यवृत्तित्वव्यवस्थापनाय मूलोक्तबाधकं निराकु. हते अत्रेत्यादिना। ( दी०) अब वदन्ति । अभेदस्य भेदाभावस्य ज्ञानं न वाधकम् , भेदवत् तत्पतियोगितावच्छेदकस्य संयोगात्मनस्तद. भावस्याव्याप्यत्तित्वेन तदुपपत्तेः । यथा हि प्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नप्रतियोगिज्ञाने तदत्यन्ताभावस्याग्रहादभावव्यव- हाराच स एव तदभाव इति कल्प्यते, तथा प्रतियोगितावच्छेद. कधर्मग्रहे तदन्योन्याभावस्याग्रहादभावव्यवहाराच्च स एवं तस्याभान इति निश्चीयते । आधिक्येऽपि चाव्याप्यवृत्तित्वात् । ( गा० ) अभेदपदेम भेदात्यन्ताभावो भेदस्य वृक्षावृत्तित्वं भिन्न भेदो वा विवक्ष्यते ? तपाद्यं दूषयति । अभेदस्येति । भेदवत् । भे- वस्येव प्रतियोगिनो ऽव्याप्यवृत्तित्वे तदभावस्यापि तथात्वे संयो. गादिरूपत्वे च न याधकामिति सूचयितुमेतदृष्टान्ताभिधानं स्वमते. । तदुपपसेः । उभयप्रतीत्योरविरोधोपपत्तेः । संयोगिभेदाभावस्य संयोगरूपत्वव्यवस्थापनामाह । यथा हीति । प्रतियोगिनोऽभावा- भावत्वविरहेऽपि प्रतियोग्यभावशानयोस्तत्तद्रूपेण परस्परप्रतिबध्य. प्रतिबन्धकमावः सम्भवत्येव ग्राह्यभेदेन विपरीतशानप्रतिबन्धकता- भेरस्य स्वत्वाननुगमेनाऽऽवश्यकत्वादित्यरुचेराह । अभावव्यवहा. राधेति । स एव । प्रतियोग्येव । स एव । प्रतियोगितावच्छेदकधर्म एव । अभावाभावस्यातिरिक्तत्वेऽपि प्रतियोग्यादिशाने तेन हेतुना कचित् प्रत्यक्षतश्च तारशाभावस्य शानसम्भवादभावव्यवहारो. पपत्तरभावमात्रामावस्यातिरिक्तत्वमपि सम्भवतीत्याशयेनाह । आ- धिक्येऽपिचेति । आधिक्ये संयोगिभेदाभावस्य संयोगातिरिक्तत्वे । अव्याप्यवृत्तित्वादिति । संयोगाविरूपप्रतियोगितावच्छेदकधर्मा. पच्छेदकमात्रावच्छिन्नवृत्तिकत्वोपगमादित्यर्थः । (दी०) अत एव न मूलावच्छेदेन कपिसंयोगिभेदाभाव. ज्ञानं तथा । असम्भवादसिद्धेश्च । नापि कापसंयोगिभेदस्य वृक्षावृत्तित्वज्ञानम् । असिद्धः, तद्वृत्तित्वस्यैव ग्रहात् । नापि -- ·५७४ अनुमानगादायोंम् कपिसंयोगिभित्रभेदज्ञानम् । कपिसंयोगिभेदवत्तद्वन्दस्याप्यः व्याप्यवृत्तित्वेनाविरोधात् । नापि मूलावच्छेदेन तज्ज्ञानम् । अ- सिद्धेः । तद्धर्मवद्भिन्नभेदस्य तद्धर्ममात्रपर्यवसिततया कपिसंयो- गिभिन्नभेदात्मनः कपिसंयोगस्य मुलवृत्तित्वे विरोधाच । न हि घटभिन्नभेदो घटत्वादतिरिच्यते, अवश्यक्लप्तघटत्वेनैवोपपत्ती अतिरिक्तकल्पनायां मानाभावात् । अन्यथा सर्वत्राभावस्या. भावो अतिरिक्त एव कल्प्येत । (गा० ) अतएव । कपिसंयोगिभेदाभावस्य कपिसंयोगावच्छे. दकमात्रावच्छिन्न कपिसंयोगादिरूपत्वादेव । न तथा । न एका वच्छेदेनाभावविषयकत्वेन बाधकतया वक्तुं शक्यम् । संयोग. रूपत्वपक्षेऽसम्भवादिति । मूलाव च्छेदेन कापसंयोगस्यावृत्तेर्भवन्मने ऽपि तादृशज्ञानासम्भवादित्यर्थः । अतिरिक्ततामते आह । असिद्ध श्चेति । मयाऽनभ्युपगमादित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति । नापीनि। असिद्धिं विवृणोति । तद्वृत्तित्वस्येति । प्रहात् । ग्रहोपगमात् तृतीयं दुषयति । नापीति । अव्याप्यवृत्तित्वेन । अव्याप्यवृनित्वो. पगमेन । अव्याप्यवृत्ति धर्मावच्छिन्नभेदस्येवास्माकमप्यव्याप्यवृनि स्वादिति भाषः । तज्ज्ञानम् । भिन्नभेदज्ञानम् । असिद्धेरिति । कपिसंयोगावच्छेद- कमात्रावच्छेदेन तदुपगमादिति भावः । तस्य कपिसंयोगरूपतया भवतोऽपि मूलावच्छेदेन तज्ज्ञानासम्भव इत्याह । तद्धर्मेति । तवर्म- मात्रपर्यवसिनतया । तद्धर्मात्मकतानियमेन । एतच कपिसंयोगिभि अभेदकपिसंयोगर्यास्तादात्म्ये हेतुः । मूल वृत्तित्वविरोधात् ! मूलाब च्छिन्नत्वविरहात् । उपदर्शितसामान्यनियममंव इष्टान्तेन द्रढयति।न हीति । एतदेवासिद्धमित्यत आह । आवश्यकेति । भावन कथमभाव व्यवहाराशुपपत्तिरित्याशङ्कामपनिनीषुराह । अन्यथेति । अत्यन्तान्यो न्याभावयोरभावावपि प्रतियोगितत्त्वावच्छेदकाभ्यामतिरिच्येयाताः मित्यर्थः । तथा चाभावाभावस्यानातरिक्ततावादिनां सिद्धान्तानुः रोधिनामभावत्वं न भावभिन्नत्वं तन्नियतं वा, किं तु भावसा धारणः स्वरूपसम्बन्धविशेष एवेति भेदावच्छिन्नभेस्य भेदप्रतियो .

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५७२ तापकरूपत्वे न किञ्चिद्वाधकमिति भावः । भेदस्याव्याप्यवृत्तिता प्रकारान्तरण निराकुर्वाणस्य यस्य कस्य. वन्मतमाशङ्कय निराकरोति । अत एवेति । (दी०) अत एवात्यन्ताभावप्रतियोगिनोरन्योन्याभावप्रति. पोगितावच्छेदकयोः सामान्यत एव क्लुप्तो विरोधः । तत्र कपिसंयोगवत्यपि वृक्षे मूले न कपिसंयोग इति प्रतीतेरन्यथा. नुपणत्या तावदाययोः म सङ्कोच्यताम् , न होपा प्रतीतिः पिसंयोगिभेदविषयत्वेनोपपादयितुं शक्या, नियमतः संया. गवत्वेन प्रतियोगिनोऽनुपस्थितः, प्रतियोगिकोटौ तदनुल्लेखाच्च । फुले न कपिसंयोगीति प्रतीतेस्तु शिखी विनष्ट इनिवद्भा- मानविशेषणस्याभावमात्रविषयत्वेनोपपन्नत्वान्नान्तिमयोरपीति रास्तम् । - । (गा०) अत एव । वक्ष्यमाणदुरणादेव । सामान्यतः । सकला- चन्ताभावान्योन्याभावसाधारणरूपेण । तत्र । तयोविरोधयामध्ये । न्यथानुपपत्त्या । अन्यविषयकतयोपपादनासम्भवन । आद्ययोः । न्यन्ताभावप्रतियोगिनाः । सः । विरोधः । सङ्कोच्यताम् । संयो। आधभावव्यावर्तकविशेषमन्तर्भाव्यत्यादिः । एतन संयोगात्यन्ता. विव्याप्यवृत्तित्वप्रतिबन्दिानरासः कृतः । अन्यथोपपत्तिमाशङ्कते । होति । नियमत इति । तादृशप्रतीतिपूर्वीमति शेषः । संयोगव. धनेति । तथा चाभाववुद्धी प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकबुद्धहेतु या संयोगप्रकारकोपस्थिनेः प्रागसत्वन जायमानायास्तादशप्र. तेन तदवच्छिन्नभेदविषयकत्वसम्भव इति भावः । तस्योपस्थि- विरहदशायां तादृशप्रतीतेरपलापः सम्भवतीत्याशय दूषणा- हरमाह । प्रतियोगिकोटाविति । तदनुल्लेखात् । संयोगवतोऽभा. त् । तथा च न तदंशे मावप्रतियोगित्वावगाहनं सम्भव- ति भावः । भासमानविशेषणस्यति । प्रतियोगिकोटौ भास. नस्य संयोगस्येत्यर्थः । भासमानत्यनेन पूर्वतो विशेषो दर्शि. । अन्तिमयोरपि । अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकयोर.

·अनुमानगादाधयाम् वाक्यप्रयोजकत्वासम्भवात् । शिखी विनष्ट इत्यादिशब्दाच शि. स्खायामपि नाशप्रतियोगित्वस्य मत्व याविवक्षयान्धयोप. पादनस्य शक्यतया तदाकारकप्रतीतेः शिवाप्रतियोगिकनाश. विषयकत्वसम्भवः । विशेषणसंसर्गाभावविषयकत्वासम्भवेऽपि शि. बी विनष्ट इत्यादिप्रतीतर्विशेषणनाशविषयकत्ववत् प्रकृतप्रती. तेर्विशेषणभेदविषयकत्वं सम्भवति बाधकबलादिति न विशिष्ट भेदस्याव्याप्यवृत्तितासिद्धिस्तति शङ्कने । न चेति । प्रत्यक्षादिप्रतीतेरपि तन्मूलकव्यवहारबलेन विषयव्यवस्थापक तेत्यालाच्य व्यवहारबलेनैवान्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तितां साधयि. तुमुपक्रमते। युज्यते चेति । (दी०) युज्यते चान्योन्याभावोऽव्याप्यत्तिः, कथमन्यथा पकतादशायां घटादावयं न श्यामो, दण्डादिविनाशममये च. त्रादौ नायं तद्दण्डवानित्यादयो व्यवहाराः । न च तत्र विशे. षणसंसर्गाभाव एव प्रतीयते, अनुयोगिनि सप्तमी विना त. दनुपपत्तेः । न खलु भूतलं न घट इत्यादीनि वाक्यानि कदा चिदपि घटसंसर्गाभावं बोधयन्ति । तथात्वे वा घटो न घर इत्यादेरपि प्रसङ्गात् । ( गा० ) पक्वतादशायामित्यादिसप्तमीद्वयं व्यवहारान्वयिविध यत्वार्थकं न त्वधिकरणत्वार्थकम्, अन्यकालीनतथाविधव्यव हाराणामपि प्रकृतसाधकत्वात् । एवं च व्यवहाराकारे उभयत्रा घच्छेदककालबोधकपदं पूरणीयम् । इत्यादय इत्यादिपदादेशि काव्याप्यवृत्तित्वसाधकानां मूले नायं कपिसंयोगीत्यादिव्यवहारा णां परिग्रहः । इदानीमयं न श्याम इत्यादौ इदानीं यः श्यामस्तन्द्रे वः प्रतीयते इत्युक्तिसम्भवात् स्थलान्तरानुधावनम् । तद्दण्डना शसमये च तदण्डवतोऽप्रसिध्या तत्र नायं प्रकारः सम्भवती भावः । अत एव च तहण्डपरित्यागमुपेश्य तन्नाशानुधावनं त इण्डपर्यन्तानुसरणं च । अनुयागिनीति । अनुयोगियोधकपदे इत्य थः । तदनुपपत्तेः । संसर्गाभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । नपदजन्यत ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५७९ नुयोगिकसंसर्गाभावबोधे तेन सम • संसर्गाभावस्याऽऽधाराधेय. व प्रकारतयैव भासते इति नियमेन तदुपस्थापकविभक्तेरपे- क्षतत्वादिति भावः। ननु नअर्थसंसर्गाभावे आधाराधेयत्वस्य प्रकारतानियमस्या. सच्चा सप्तमी विनापि प्रकृते श्यामरूपादिसंसर्गाभावस्य घटा. । सम्बन्धं संसर्गमर्यादया ऽवगाह्य प्रत्ययः स्यादेवेत्यत आह । । खल्विति । तथा च तादृनियमानङ्गीकारे भूतलं न घट इत्या. देतोऽपि आधाराधेयभावसंसर्गकाभावबोधः स्यादिति भावः । न । तादृशनियमस्वीकार ऽपि न कथमियमापत्तिः, सामग्रीसत्त्वे नेयमभतभयस्य कार्योत्पत्तिविरोधित्वासम्भवादिति वाच्यम् । शनियमवादिनां फलाभावेन नभ्समभिव्याहारनानघटिता- स्तादशबोधसामग्या एवाक्लप्तत्वात् । उक्तस्थले विशेषणसं. मर्गाभावप्रतीतिमङ्गीकुर्वतैव नम्पदघटितसामग्यास्ताशयोधोत्प. तिप्रयोजकताया वाच्यत्वात् । ननु प्रामाणिभूतलं न घट इत्यादिवाक्यं प्रयुज्यते एव, ततश्च पर्यसत्वे संसर्गाभावप्रतीतिरिवत्यत आह । तथात्वे वेति । त्वे । तत्र संसर्गाभावबोधकत्वोपगमे । प्रसङ्गात् । प्रामाणिक गप्रसङ्गात् । घटादौ घटादि संसर्गाभावस्याबाधितत्वात्तस्य भवतामुक्तवाक्येन बोधसम्भवादिति भावः । ननु आधाराधेयभावसंसर्गकसंसर्गाभावबोधने इतरविशेषण- । स्वार्थान्वयपरपदजन्यप्रतियोग्युपस्थितिरपेक्ष्यते, भूतलं न घट दौ च तदभावानापत्तिः । न चैवमपि नायं तहण्डवानित्यादौ पणोऽनन्वयन तद्विशेषणतया स्वार्थान्वयबोधपरत्वं प्रतियोगिः कपदस्य न सम्भवतीति कथं प्रकृतोपपत्तिरिति वाच्यम् । सत्र पडवानयमिदानीं तद्दण्डाभाववानित्यव बोधोपगमन धर्मिणोऽपि शात् । यत्र धर्मिणि तहण्डवत्त्वं न कदापि तत्र विशिष्टभेदबोध. व स्वीकारात् तावता अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तिवासिद्धि- याशझ्याह । अपि चेति । (दी०) अपि च विशिष्टवाचकदण्ड्यादिपदेभ्यो धयुपस- नतयोपस्थितस्य दण्डादेः कथं प्रतियोगित्वेनाभावेऽन्वयः ? इ- ·अनुमानगादाधयाम् 7 तरविशेषणतयोपस्थापितस्य निराकाङ्क्षतयाऽन्यत्र विशेषणत्वे. नान्वयायोगात् । (गा०) विशिष्टति । विशिष्टपरदण्ड्यादिपदान्तर्गतदण्डादिपदे भ्यो धर्मिविशेषणतया स्वार्थान्वयपरेभ्य उपस्थितस्येत्यर्थः एतेन पदार्थोपस्थिती पदार्थस्य प्राधान्येन भानेऽपि नासङ्गतिः प्रतियोगित्वेन प्रतियोगिविधया। अनुयागितासम्बन्धेन विशेषण विधयति यावत् । इतरविशेषणतयोपस्थापितस्य । एकपदार्थविशे षणतया स्वार्थान्वयपरपदभिन्नपदानुपस्थापितस्य । अन्यत्र। तत्पद नुपस्थितांशे । विशेषणतयाऽन्वयस्य निराकासतयाऽयोगादित्यर्थः अथैतादृशघ्युत्पत्तिकल्पनं निरर्थकम् । न च दण्डिनो रूप मित्यादौ सम्बन्धिविशेषणतया भासमानदण्डादेर्विभक्त्यर्थविशे षणतया भानवारणाय उक्तव्युत्पत्तिकल्पनमावश्यकमिति वाच्यम् प्रकृन्यथैकदेशेन प्रत्ययार्थस्यान्वय इति व्युत्पत्यन्तरविरोधेन तादृश तिप्रसङ्गस्याप्यनवकाशातू । दण्डिनावित्यादा दण्डादत्विादाः न्वयवारणाय तारशव्युत्पत्तेरावश्यकत्वात् । न च तदकल्पने वा मानास्तीत्यादौ वह्नयादेरभावविशेषणतया ऽन्वयापत्तिरिति व च्यम् । प्रतियोगिपदादन्यद्यदन्यत्कारकादपि । वृत्तिशब्दैकदेशर सम्बन्धस्तेन नेष्यते । इति व्युत्पत्यन्तरविरोधेनैव तादृशान्वर बोधाप्रसक्तः । समासस्येव तद्धितान्तस्याप वृत्तिशब्दत्वात् । पर तस्य वह्निमानित्यादौ पर्वतसम्बन्धादेवह्रथादावन्वयवारणाय त दृशव्युत्पत्त्यन्तरकल्पनस्थाऽऽवश्यकत्वादिति चेत् ? राशः पुत्रधर मित्यादौ धनांविशेषणपुत्रादिविशेषणतया विवक्षितस्य राजस् म्बन्धादेर्धनादिविशेषणतयाऽन्वयवारणायोक्तव्युत्पत्तिकल्पनमावर कम् । एवं राजपुरुषादिपदानां यत्र द्वन्द्वस्तत्र समासघटकपूर्व पदार्थेऽपि प्रत्ययार्थान्वयात् प्रकृतित्वघटकमव्यवधानं प्रत्ययान्ता व्यवधानाभावरूपं वाच्यम् । तथा च तत्पुरुषस्थपूर्वपदोपस्था ऽपि समुदायोत्तरषष्ठयाद्यर्थस्यान्वयवारणाय तदावश्यकत्वम् । य प्रतियोगिपदादित्यादिव्युत्पत्तिविरोधेनैव न तदन्वयप्रसक्तिरि वाच्यम्। समस्यमानपदार्थान्वये एकदेशान्वयित्वविरहात् । अन्य द्वन्द्वोपस्थापितसकलपदार्थानां विभक्त्यर्थान्वयानुपपत्तेरिति भावः ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५८१ ? अथ घटपटावित्यादी घटादिविशेषणतया स्वार्थान्धयपरद्वि- चिनाद्युपस्थाप्यसंख्यादेः, चैत्रस्य घटपटावित्यादौ नथाविधचैत्रस- बन्धादेश्च पटादा विशेषणतयाऽन्वयो निर्विवाद इति कथमुक्त युत्पत्तिकल्पनम् ? न च स्वविशेषणविशेषणतयोपस्थापितस्य सा. भास्वविशेषणतयाऽनन्वय इत्येव व्युत्पत्तिः । अत्राप्युपस्थापिता- तार्थः पूर्ववनिष्कर्षणीयः । इत्थं च चैत्रस्य घटपटौ पश्यती. यादौ कर्मत्वादिविशेषणतया भासमानघटादिविशेषणस्य द्वित्व. चत्रसम्बन्धादः पटादिविशेषणत्वे न बाधकं घटादेः पटाद्यविशे- प्रणत्वात्प्राथमिकविशेषणद्वयं साक्षात्परम्परासाधारणमिति वा- ध्यम् । एवं सति नायं तद्दण्डवानित्यादौ अभावांशे दण्डिनो वि- शेषणत्वानुपगमे दण्डस्य तद्विशेषणतया अन्वये बाधकविरहाह. शितव्युत्पत्तः प्रकृतानुपयोगप्रसङ्ग इति चत् । न । एकविशेषणतया वार्थबोधकपदमन्यत्र पृथग विशेषणतया न तद्बोधकमित्येव व्युत्प. "श्रीकारात् । घटपटावित्यादौ विभक्त्यर्थीद्वत्वादेरेकधैवोभयादि- रोषणतया भाननाविरोधात् । राशः पुत्रधनमित्यादौ तत्पुरुषे पुत्रधनाद्यारेकधा राजसम्बन्धादर्नान्वयबोधप्रसङ्गः । तादृशा. बांधे तयोरेकांशे अपरविशेषणकवोधपरत्वग्रहस्य विरोधित्वा. त । आकासा जिज्ञासारूपा ऽन्वयबोधाङ्गम् , तत्र च पदविशे- न्योपस्थितिः कारणमिति मतानुसारण निराकालतयेत्यभिः तम् । आनुपूर्वीविशेषस्याऽऽकासात्वपक्षे तु निरुक्तपदभिन्नपद- योपस्थितिरूपकारणविरहो हेतुर्बोध्यः । यत्तु न दण्ड इत्यानुपूर्वीविरह एव तत्र निराकाङ्क्षतेति । तद. ।। तथा सतीतरविशेषणतयोपस्थितिकथनस्यानुपयोगिताप- । तादृशानुपूर्व्या दण्डादिसंसर्गाभावबोधप्रयोजकत्वे दण्डा. ग्दस्य मत्वर्थाविवक्षया दण्डादिपरत्वेऽपि दण्डादिसंसर्गाभाव. चानिर्वाहणाग्रिमशङ्कानुपस्थितेः । दण्ड्यादिपदस्य विशेषणमात्रपरत्वे आधाराधेयभावस्य प्रका- नुरोधेन सप्तम्यपक्षामनवद पानः शङ्कते । न चेति । (दी०) न चात्र विशिष्टोपस्थापकं पदं विशेषणमात्रपरम् । मा सति चैत्रो न दण्डो घटो न श्यामं रूपमित्यादावपि दण्डा- ·. अनुमानगादायोम् दिसंसर्गाभाषप्रतीत्यापत्तेारत्वात् । एतेन नबोऽभाववल्लाम- णिकतया विनैव सप्तमीमन्वयबोधसमर्थनं प्रत्युक्तम् । एवं च चैत्रा न पचतीत्यादावाख्याताच्छत्या लक्षणया वोपस्थितस्य कर्तुरेव भेदो भासते इत्यस्तु । (गा०) विशेषणमात्रपरमिति । तथा च दण्डादेनिरुक्तस्येतर विशेषणतयोपस्थितत्वस्याभावान तत्र संसर्गाभावबोधे दर्शि तव्युत्पत्तिविरोध इति भावः । एवं च सति सप्तम्यपेक्षां स्मारयति। तथा सतीति । तथा सति, अधिकरणसंसर्गाभावयोः संसर्गस्य संसर्गतया भानोपगमे इत्यर्थः। संसर्गाभावबोधप्रसङ्गादिति । वि. शेषणमात्रपरदण्ड्यादिपदेभ्यो दण्डादिपदस्याविशेषादिति भावः। इदमुपलक्षणम् । मत्वर्थाविवक्षायां मतुपोऽसाधुतापत्तिरित्यादि दूषणमपि द्रष्टव्यम्। एतेन । चैत्रो न दण्ड इत्यादौ दण्डादिसंसर्गाभावबोधप्रस. लेन । विनैव सप्तमीमिति । नअर्थसंसर्गाभावेन सममनुयोगिन्याधा राधेयभावबोधे एव सप्तम्यपेक्षा नअर्थेन मंसर्गाभावेन सममाधारा धेयभावस्य प्रकारतयैव भाननियमात । नअर्थसंसर्गाभाववता में दान्वयबोधे तु न इत्याशयनेति भावः । प्रत्युक्तमिति । न दण्डीत्या मत्वर्थविवक्षायामितरविशेषणतयेत्यादिव्युत्पत्तिविरोधेन दण्डादे रभावान्वयासम्भवात् । तदविवक्षायां नमः संसर्गाभाववदर्थकत्वे ऽपि प्रतियोगिवाचकपदसमानविभक्तिकानुयोगिवाचकपदेन नामा घबोधौपयिकाकालाकल्पनं तत्र सम्भवति उक्तातिप्रसङ्गस्य दुः रित्वादिति भावः । यद्यपि न दण्डीत्यत्र मत्वर्थाधिकरणानुयो गिकप्रकृत्यर्थदण्डादिप्रतियोगिकसंसर्गाभावस्यापि ना बोधन सम्भवति, न कलों भक्षयेदित्यादी नानुपमृद्य प्रादुर्भावादित्यादी च प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरन्तरा नअर्थप्रवेशस्य दृष्टवरत्वात । तथापिन श्याम इत्यावावगतिरेवेति ध्येयम् । ननु न पचति चैत्र इत्यादौ पाककृत्यादिसंसर्गाभावस्याऽऽन यतासम्बन्धेनान्वयानर्थसंमर्गाभावे आधाराधेयभावःप्रकारतयैव भासते इति नियमासिधा सप्तम्यपेक्षा कथं प्रकृते इत्यत आह। एवं चेति । एवं च, उक्तातिप्रसङ्गवारणाय संसर्गाभावबोधे सप्त ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५८३ ॥ नियमेनानेक्षितत्वे च । शक्त्येति वैयाकरणमते, लक्षणयेति मते । कर्तुरेधेत्येवकारेण कृतिसंसर्गाभावो व्यवच्छेद्यः । लक्षणां नापि स्वमत उपपादयति । वस्तुत इति (दी०) वस्तुती न पचति चैत्रो नेदं चैत्रस्येत्यादौ विभक्त्य- स्य कृतिसम्बन्धादेरभावान्वयबोधे नना सप्तमी नापेक्ष्यते, पक्ष्यते च प्रातिपदिकार्थस्येति निपुणतरमुपपादयिष्यामः । ( गा०) द्विविधविभक्त्यर्थाभावबोधे एव सप्तम्यपेक्षा नास्तीति यितुं न पचतीत्यादिस्थलद्वयकथनम् । आदिपदाभ्यां पटो न ण्डादित्यादिस्थलीयजन्यत्वाद्यभावबोधपरिग्रहः । प्रातिपदिका. स्य अभावबोधने इत्यनुषज्यते इति । उपपादयिष्यामा नवादे तियोग्यभावौ तुल्य योगक्षेमावित्यादिना । तदुपपत्तिप्रकारश्च यत्र प्रोऽसत्त्वे प्रतियोग्यनुगोगिनाः सम्बन्धः प्रकारतयैव भासते अ. स्तत्र तदुपस्थापकविभक्त्यपेक्षानियमः। प्रथमान्तपदाद्युपस्थापिते ख्यातार्थस्य सम्बन्धः ससर्गतया भासते इति तदभावस्यापि था भासत इति न तदुपस्थापकविभक्त्यपेक्षेति । अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तितानियममुपपादयतां मतमाह । इति। --- - (दी० ) नमो वैधर्म्यपरतया न श्याम इत्यादेः श्यामादि- पर्मेत्यर्थः । वैधयं च रक्तवादिकमेव । यदाहुराचा- -श्यामाद्वक्तो विधर्मा, न तु पृथगित्यपि वदन्तीति कृतं वितन। (गा० ) वैधपरतयेति । वैधयं तदवृत्तिधर्मवत्त्वम्, तत्र । शक्तिलक्षणा वेत्यन्यदेतत्। वैधर्म्यप्रतियोगिनोऽन्यलभ्यतया तद- पविणाऽऽधेयत्वप्रतियोगिकाभाववति चातिप्रसङ्गनाधेयत्वसामा- भाववति च श्यामादिवृत्तित्वाभावस्याप्रत्ययप्रसङ्गेन नो वृत्ते. पपत्तावपि न क्षतिः । वृतावभाववति च खण्डशो वृत्तिव- ग्गमात् । ननु पक्कतादशायां श्यामरूपाभाववत्यपि घट न श्याम- येसम्भवः स्वस्मिन् स्ववैधाभावात् । वैधय॑स्य भेदनिय. वादिति शङ्कायां विशिष्टवैधयं न भेदनियतमिति समाधत्ते । वै.

·अनुमानगादाधर्याम् धर्म्य चेति । श्यामादिवैधयं चेत्यर्थः । रक्तत्वादिकमेवेति ।। तत्वादेः श्यामरूपाद्युपलक्षितवृत्तित्वापि तद्विशिष्टावृत्तित्वादि भावः । न च श्यामरूपविांशष्टावृत्तित्वं श्यामरूपावच्छिन्नाधिकरण ताकत्वाभाववत्वं तल्लाभश्च न न श्याम इत्यतः सम्भवति, थैकदेशस्य धर्म्युपसर्जनतया च उपस्थितस्य श्यामरूपस्याधिकर णत्वे विशेषणतया अन्वयासम्भवादिति वाच्यम् । धर्मिणः श्य मरूपावच्छिन्नत्वसम्बन्धेनान्वयोगमादेव तल्लाभसम्भवात । स्वस्मिन् विशिष्टवैधर्म्यमाचार्याणामनुमतमित्याह । यदाहुरिति एवं च मूले न कपिसयोगी वृक्ष इत्यादिप्रतीतेरपि संयोगादि शिष्टचैधर्म्यमेव विषयः तश्च कपिसंयोगाद्यभाव एव तस्य कपिसंय गाधवच्छिन्नावृत्तित्वात् । विभिशकालावच्छेदेनव विभिन्नदशाः च्छेदनापि वर्तमानयोरेकाधिकरणतायामपरस्यानवच्छेदकत्वादा नोक्तप्रतीतिबलाइशिकमव्याप्यात्तत्वं भेदस्यत्यवधेयम् । (चि०) व्याप्यव्यापकभावाज्ञानेऽपि वस्तुसत स्तथात्वेनाज्ञायमानस्य सम्बन्धत्वेनैव भानस्य प व्यर्थत्वम् । न चैवभननुगमो दोषाय, कस्य क व्याप्तिरित्यननुगतस्यैव लक्ष्यत्वात् । अथ धूमवा वह्निह्रदौ न स्तः, धूमवान् वह्निमददौ न भवतीति प्रतीत यासज्यवृत्तिप्रतियोगिको वह्निवाहिमतारत्य न्तान्योन्याभावी धूमवति विद्यते इति कथमेते ल क्षणे इति चेन्न । तादृशाभावानभ्युपगमात् । अभ्यु पगमे वा तत्र तदुभयं प्रतियोगि न वह्निवह्निमन्तौ। (गा०) मुले व्याप्यव्यापकभावाशानेऽपीति । निरुक्तव्याप्तिल व्यापकत्वत्वाभ्यां व्याप्तिव्यापकत्वयोरशानऽपीत्यर्थः । वस्तुसतः वस्तुगत्या यो व्याप्यव्यापकभावस्तस्य । तथात्वेन । व्याप्तित्यादिना अझायमानस्य । अविशषितस्य । षष्टयर्थत्वम् । समासविवरणवाका स्थषष्ठया प्रतिपत्तिः। सम्भवतीति शेषः । व्याप्यव्यापकभावर विशेषणामच्छिन्नस्य शब्दान्न प्रतिपत्तिः सम्भवत्यत आह ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५८५ .. सम्बन्धत्वेनैवेति । भातस्य । अवच्छिन्नस्य । अतो निरुक्तव्याप्ति. वादिना व्याप्त्यादिक्षाने तेन रूपेण तज्ज्ञानापक्षाविरहानात्माश्रया. रिति भावः । सम्बन्धत्वस्य नियमदिनत्वमाशक्याऽऽह । निरूपितेति । (दी०) सम्बन्धत्वेनेति । निरूपिततत्त्वमेतत् । कस्येति । त्यं चाननुगताया अपि व्याप्तेर्ज्ञानं यथाऽनुमितिहेतुस्तथा क्ष्यते । एते । अन्योन्याभावात्यन्ताभावगर्भे । (गा) सम्बन्धत्वं विशेष्यत्वादिभिन्नविषयतारूपं पदार्थान्तरं वा घ नियमाघटितमेवेति भावः । तत्वमस्य निरूपितमित्यर्थः । मूले चैवमननुगम इति । एवम् । साध्यादिविशेषघटितनिरुक्तधर्मस्थ प्तिलक्षणत्वे । अननुगमः । प्रत्येकं सकलव्याप्तिसाधारण्यावरहः । पाय । अव्याप्त्यै । कस्य । साध्यादेः । का व्याप्तिरिति प्रश्ने । अननु. तस्यैव । तत्तत्साध्यादिनिरूपितव्याप्तित्वरूपाननुगतलक्ष्यतावच्छेद विच्छिन्नस्यैव । लक्ष्यत्वात् । निरुक्ताननुगतलक्षणवत्त्वेन प्रतिपाद. यित्वात् । तथा च लक्ष्यतावच्छेदकैक्याभावान्नाव्याप्तिरिति भावः । ननु लक्ष्याननुगमान्माभूलक्षणाव्याप्तिर्दोषः, तथाप्यनुमितौ ध्या- ज्ञानहेतुताया अननुगतव्याप्तिघटितरूपावच्छिन्नाया व्यभिचार- रिणासम्भव इत्याशङ्कायां दीधितिकृदाह । इत्थं चेति । थम् । साध्यादिविशेषघटितत्वंन । अननुगतायाः । अनति- पक्तेनैकरूपेण कारणतावच्छेदककोटौ निवेशयितुमक्या- ': । तथा वक्ष्यते इति । सामान्यतोऽनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति ध्या. शानत्वेन न हेतुता अपि तु अभावज्ञानत्वेन झानत्वेन वा ता विशेषसामग्न्यैवानतिप्रसङ्गात् । तत्तत्साध्यादिविषयकतत्त- कानुमितित्वमेवाननुगततत्तत्साध्यलिङ्गादिघटितव्याप्तिज्ञानज- तावच्छेदकमतो न व्यभिचार इत्याशयः । अश्रूयमाणावच्छेद- वांशे लक्षणत्रये एवाऽऽक्षेपमङ्गतेरते लक्षणे इत्यस्याव्यवहिता- न्याभावगर्भलक्षणद्वयपरताभ्रमं निराकुरुते । एते इति । अत्य- 'न्योन्येति । अन्योन्याभावगर्भत्वेन लक्षणयोरैक्यामिति द्विवचन- तिरिति भावः। 41!SSION MRTITUTE ·भनुमानगादाधयाम् तादशाभावानभ्युपगमादिति समाधानस्याभिप्रायवितर्केण वि चारासहत्वं प्रदाभ्युपगमे वत्यादिसमाधानमवतारयति । नन्दि त्यादिना। (दी०) तादृशेति । ननु किं द्वित्वादिकं प्रतियोगितावच्छ दकमेव न भवति, किं वा भवत्येव, परंतु क्लप्तानामेव स्वसमा नाधिकरणतत्तद्धर्मावच्छिन्नपतियोगिताकानामभावानां लाघवा दित्यभिप्रायः ? नाद्यः, एकैकाभावप्रतीतितो द्वौ न स्त इति प्रतीतेविलक्षणत्वात् । शब्दादिना द्वौ न स्त इति निश्चयेऽप्ये कैकाभावसंशयाच्च । विषयानुगमं विना अनुगताकारमत्यया योगात् । ( गा०) क्लभानामेवेति । घटो नास्ति पटो नास्तीत्याद्या न्यथासिद्धप्रतीतिविषयाणामित्यर्थः : । इत्यभिप्राय इति । समाध तुरभिप्रायः । एकैकाभावप्रतीतितः । घटो नास्तीत्यादिप्रतीतितः द्वौ न स्त इतीति । तत्र घटपटौ न स्त इतीत्यर्थः । एवम ग्रेऽपि विलक्षणत्वादिति । तथा च तादृशप्रनीतिवैलक्षण्यानुरोधेन घटत्व द्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं न तद्विषयः, अपि तु घटपटोभयत्वार वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमवेति स्वीकरणीयमिति भावः । ननु घटो नास्ति पटो नास्तीत्यत्रेव घटपटौ न । इत्यत्रापि घटपटत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनाभावद्वयं भासते घटपटांशेऽपि अधिकस्य द्वित्वस्योपलक्षणतया भानेनैव प्रतीति लक्षण्यमित्यत आह । शब्दादिनेत्यादि । प्रत्यक्ष घटपटौ न र इति निश्चयस्थले घटादिशून्ये प्रत्येकघटत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्या निश्चयसम्भवात् प्रत्येकाभावे संशयो न भवत्येवेत्यत आह । शब्दापि नेति। एकैकाभावसंशयात् । अत्र घटो न वेत्यादिसंशयात् । उक्त प्रत यस्योक्तरूपेण प्रत्येकाभावविषयकत्वे तस्य एतादृशसंशयप्रतिबन कत्वापत्तिरिति भावः । तत्र ताशसंशयानुत्पादे कदाचिदिष्टा त्तिः सम्भवतीत्यतो दूषणान्तरमप्याह । विषयानुगमं विनति भभावद्वयरूपविषयस्यानुगतरूपेण भानं विनेत्यर्थः ।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५८७ अभाषद्वयमनुगतरूपेणैव भासते इति शङ्कते । न चेति । (दी०) न चाभावस्य द्वित्वाधिकरणप्रतियोगिकत्वमा त्वसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं वा द्वयं ना- तीति प्रतीतेविषयः । तादृशद्वित्वाधिकरणव्यक्तिविशेषविरहिणि थाविधोभयशालिनि तादृशौ द्वौ न स्त इत्यप्रत्ययात् । दि. वसामानाधिकरण्यामानेऽपि प्रतीतरनुगताकारत्वाच्च । ( गा० ) प्रतियोगिकत्वमात्रमित्यनेन विशिष्य घटत्वादेः प्रति- गितावच्छेदकत्वविश्यत्वव्यवच्छेदः । एतावतोक्तसशयानुपपत्ति. पि परिहता । तदवच्छिन्नकोटिकसंशये तदंशे प्रतियोगिता. च्छेदकत्वावगाहिन एवाभावनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वात् । द्वित्व- मानाधिकरणेति । द्वित्वसामानाधिकरण्योपलक्षितत्यर्थः । तेन त्येकाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादौ द्वित्वसामानाधिकरण्य- प विशेषणत्वावरहेऽपि न क्षतिः । प्रतियोगिताप्रकारकशाने च पलक्षणस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकादौ प्रकारत्वोपगमात् । यद्यपि द्वित्वसामानाधिकरण्यं घटपटद्वित्वसामानाधिकरण्यं तद्घटत्वादिसाधारणमिति तदवच्छिन्नाभावमादाय घटपटोभय. यपि घटपटो न स्त इति प्रत्ययापत्तिरेतत्कल्पेऽपि यथा- ते ऽवतरति । तथापि घटपटद्वित्वसामानाधिकरण्यं तत्सा- न्यनिष्ठमामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वं वा विवक्षितम् । प्रथम- शं दोषमाह । तादृशेति । तादृशो घटपटादिरूपो यो द्वि. आधिकरणयक्तिविशेषस्तद्विरहिणि तथाविधोभयशालिनि घट- शुभयवति घटपटादिरूपी द्वौ न स्त इत्यप्रत्ययात्, तथा च दृशप्रत्ययापत्तिरिति भावः । द्वितीये दोषमाह । द्वित्वमामाना- करण्येति। द्वित्वसामानाधिकरण्येन रूपेण घटत्वाग्रहदशायामपि टपटौ न स्त इत्याद्याकारकानुगतप्रतीत्युदयादित्यर्थः । (दी०) अत एव न तादृशमतीर्घटत्वपटत्वाद्यन्यतरावच्छिन्न- तियोगिताकाभावविषयकत्वम् । अन्यतरत्वानुल्लेखेऽपि घटपटौ । स्त इसनुगतप्रत्ययाश्च । न च परम्परासम्बन्धेन तादशद्वित्व- ·अनुमानगादाधर्याम् सामान्याभाव एव द्वौ न स्त इति प्रतीनेविषयः । द्वित्वाधिक रणयोरेव प्रतियोगित्वोल्लेखात् । द्वित्वादेर्घटादिवृत्तित्वानुपस्थि तावपि अन्ततः शब्देनापि घटपटौ न स्त इत्यादिप्रत्ययाच्च । (गा० ) अत एव । वक्ष्यमाणताशदोषादेव । अन्यतरावच्छि प्रेति । अन्यतरत्वोपलक्षितावच्छिन्नेत्यर्थः । अभावविषयकत्व मित्यन्तस्य तादृशाभावत्वप्रकारकमित्यर्थः । अन्यतरत्वानुल्लेखऽपि अन्यतरत्वाग्रहदशायामपि । परम्परासम्बन्धेन । स्वावच्छिन्ना श्रयत्वसम्बन्धेन । द्वित्वसामान्याभावः । घटपटवृत्तिद्वित्वत्वाव च्छिन्नाभावः । द्वा न स्त इतीति । घटपटा न स्त इतीत्यर्थः द्वित्वाधिकरणयाः । घटपटयोः । प्रतियोगित्वाल्लेखात् । प्रतियो गित्वबोधकशब्देन विषयाभिलापात् । ननु घटपटौ न स्त इत्यादिवाक्यतो विशेषणीभूतद्वित्वस्य पि प्रतियोगित्यप्रत्ययः शिखी विनष्ट इत्यादौ शिखादरिव कर चित्सम्भवतीत्यत आह । द्वित्वादेरिति । (दी०) अत एवैकविशिष्टापराभावोऽपि न तदालम्ब नम् । विरुद्धयोरपि जलत्वपृथिवीत्वयोदित्वेनाभावप्रत्यय : त्युक्तत्वाच्च । नान्त्यः, तथात्वेऽपि साध्यतद्वतोस्तादृशाभाव प्रतियोगित्वानपायात् । ( गा० ) अत एव । एकविशिष्टापरत्वेनानुपस्थितावपि तादृश प्रत्ययस्याऽऽनुभावकत्वादेव । वैशिष्टयाग्रहस्थले प्रतीत्यनुपपनि मुक्त्वा वैशिष्टयाभावस्थले तामाह । विरुद्धयोरपीति । उक्तत्व चेति । मयेत्यादिः। इदमत्रावधयम् । घटपटौ न स्त इत्यादिप्रतत्यिा घटत्वपर त्वयोस्तदच्छिन्नधर्मिविशेषणतापनद्वित्वे च प्रतियोगितावच्छेद कत्वपर्याप्तिरवगाह्यते न तु द्वित्वमात्र केवलघटत्वादौ च, यत्ति ञ्चिदुभयवति प्रत्यकघटादिमति च तादृशप्रतीतेरनुदयापातात् नापि घटपटवृत्तित्वविशिष्टद्वित्वेऽपि, तादृशविशिष्टानुपस्थित धपि तथाप्रत्ययात् । न च निरुक्तधर्मत्रयस्यैकत्र प्रतियोगित्वाधि करणे वृत्तः कथमवच्छेदकतापर्याप्तिसम्भवः, अवच्छेद्याधिकरण ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५८९ वृत्तिर्यारशसमुदायस्तत्रैव तन्नियमादितिः वाच्यम् । प्रतीतिबलेन यधिकरणानामपि व्यासज्यवृत्त्यवच्छेदकान्तरधर्मितावच्छेदक- नापन्नानामवच्छेदकन्वोपगमात् । न च प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्त्यधिकरणसमुदायवतैषाभा- स्य विरोधात्, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाववादिना विरुद्धधर्म- यावच्छिन्नाभावस्येव घटपटोभयत्वावच्छिन्नाभावस्थापि केवला. वयित्वापत्तिरिति वाच्यम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिर्या- शे तादशपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकाधिकरणतया सममभा- स्थि विरोधाद् घटपटावत्रति प्रतीतिसाक्षिकद्वित्वतद्धर्मितावच्छेद- तापन्नघटत्वपटत्वसमुदायपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकाधिक तावति अत्र घटपटौ न स्त इति प्रतीतिसिद्धतादृशसमुदायपर्या- प्रतियोगितावच्छेदकताकाभावासत्त्वान्नानुपपत्तिः । द्वित्वविशेष्य. विच्छेकतापन्नघटत्वपटत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकमधिक णत्वं न कुत्रापि प्रतीयते इति घटत्वपटत्वाभ्यां किमपि नास्ती. ते प्रतीतिसिद्धतादृशघटत्वपटत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताका. [[वस्य केवलान्वयित्वमव्याहतमेवति भावः । तथात्वेऽपीति । द्वि- पादेः क्लनप्रत्यकाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपीत्यर्थः । तादृशा- विति । वह्निदोभयत्ववह्निमद्धदोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकहदा. न्तिान्योन्याभावेत्यर्थः । प्रतियोगित्वानपायादिति । पर्वत वह्निह्रदौ स्त इत्याद्याकारकहदाद्यमावविषयकप्रतीत्या वयादिसाधारणप्र. योगिताया द्वित्वाद्यवच्छिन्नत्वेनावगाहनादिति भावः । अभ्युपेत्यातिरिक्तद्वित्वाचवच्छिन्नाभावं व्यवस्थापयति । अन्त. गति। (दी०) अन्तरेण चाभावान्तरमेकैकघटवति जायमानाया स्किश्चिद्धटद्वयवति चानुत्पद्यमानाया घटौ न स्त इति प्रतीते- पादयितुमशक्यत्वादित्यत आह । अभ्युपगमे वेति । तदु- यत्वमेव प्रतियोगितावच्छेदकं न तु साध्यतावच्छेदकं साध्य- वं वेत्यर्थः । अश्रूयमाणावच्छेदकत्वांशे ऽपि लक्षणे तथैव विक्षितमिति भावः ।

·अनुमानगादाधर्याम्
( गा०) एकैकघटवति जायमानाया इत्यनेन घटत्वावच्छिन्ना
भावावगाहिता निराकृता । अनुत्पद्यमानाया इत्यन्तेन च घटप्रति
योगिकाभावमात्रावगाहित्वनिराकरणम् । तत्र तदुभयं प्रतियोगीत्या
दिग्रन्थो यथाश्रुतो न सङ्गच्छते उभयस्य प्रतियोगित्वे प्रत्येकमप्रति
योगित्वस्य दुर्घटत्वादतो व्याचष्टे । तदुभयत्वमेवेत्यादिना । नन्वेव
मप्यवच्छेदकत्वाघटितलक्षणस्यैवाऽऽक्षिप्ततयाऽनुपपत्तिस्तदवस्थैवे
त्यत आह । अश्रूयमाणेति ।
यावत्साधनाव्यापकमव्यापकं यत्समानाधिकरणसाध्यस्य तत्व
मनौपाधिकत्वमाशङ्कय स्वयं पूर्वपक्षग्रन्थे सोपाधावतिव्याप्त्या दूषि
तम् , तश्च दूषणं प्रतियोगितावच्छेदकधर्मघटिताव्यापकत्वनिवः
न सम्भवतीति तादृशमेव निवेश्य तदनौपाधिकत्वं मूलकृत् प्रथा
परिकरोति । यावत्स्वसमानाधिकरणेति ।
(चि०) अथवाऽनौपाधिकत्वं व्याप्तिः। तच्च या
वत्स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितापच्छेद
कावच्छिन्नं यत् तत्प्रतियोगिकात्यन्ताभावसमान।
धिकरणं यत् तेन समं सामानाधिकरण्यम् । न ह्य
सोपाधिः, तत्र साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभाव
प्रतियोगिन आर्टेन्धनववादपाधेर्योऽत्यन्ताभावस्ते
समं साध्यस्य धूमादेः सामानाधिकरण्याभावात्, उपा
धेः साध्यव्यापकत्वात् ।
(दी०) तच्चेति । स्वम् , साधनत्वाभिमतम् । तथा
साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदका या
न्तो धर्मा यद्धर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि
तावच्छेदकास्तद्धर्मावलीढसामानाधिकरण्यमित्यर्थः ।
( गा०) अत्र च स्वपदस्य साध्यपरत्वे यत्पदस्य च साधन
रत्वे यावत्साध्याध्यापकं यत् साधनाव्यापकमित्यर्थकतया अग
प्त्यतिव्याप्ती भवत इति तयोस्तत्परत्वभ्रमं दीधितिकृत्रिराकुरुते ।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५९१ प्रति स्वम । स्वपदार्थः । साधनत्वाभिमतमिति। यद्पावच्छिन्नस्य पाप्यत्वमभिमतं तद्पावच्छिन्नमित्यर्थः । यथाश्रुतमूलार्थस्याग्रे षयितया प्रतियोगितावच्छदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस. सानाधिकरणं यत् साध्यमिति यथाश्रुतमूललभ्यं विशेषणविशे. यभावं परित्यज्य तद्विपरीतमवलम्ब्य व्याचष्टे । तथा चेति । ई. शमनौपाधिकत्वं पूर्वपक्षे स्वयमपि निर्दोषतया दर्शिनम् । (दी०) एतेन सर्वत्र तादृशैर्यावद्भिवच्छिन्नस्य, तादृशा- च्छिन्नयावत्पतियोगिकस्य चातिप्रसञ्जकात् यावत्त्वाद्यवच्छिन्न- प्रतियोगिताकादतिरिक्तस्याभावस्य अप्रसिद्धिः । तादृशावच्छि. प्रतियोगिताकानां यावदभावानामधिकरणस्य प्रायशस्तथा, पादिसाध्यकपृथिवीवादगावव्याप्तिश्च । कापि रूपादिव्यक्तौ ताशयावदभावसामानाधिकरण्यासम्भवादिति प्रत्युक्तम् । (गा०) सर्वत्रेति। अप्रसिद्धिरित्यनेन सम्बध्यते । अवच्छिन्नस्ये. न्तमपि । तारशैः । साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताव- छदकघटत्वपटत्वादिभिः। अवच्छिन्नस्य । विशिष्टस्य । प्रत्यक दवच्छिन्नप्रतियोगिकाभावसामानाधिकरण्यनिवेशऽपि न निस्ता. । साध्यव्यापकतावच्छेदकविशिष्टस्यापि द्वित्वादिना ऽभावेन (ध्यसामानाधिकरण्यसत्त्वादतिव्याप्त्यापत्तेः । अवच्छेदकावच्छि- प्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरण्यानवेशेऽपि वक्ष्यमाणरूपादि. ध्यकपृथिवीत्वादावव्याप्तिरिति द्रष्टव्यम् । अर्वाच्छन्ने धर्मिणि यावत्वस्य विशेषणतामाक्षिपति । तादृशा- च्छिन्नति । यावत्प्रतियागिकस्थामावस्येत्यन्वयः । प्रमेयमात्र. व तथात्वाद्यावत्प्रमेयप्रतियोगिकलस्य च कचिदप्यभावे ऽस. त्तिथाविधाभावाप्रसिद्धिः । ननु तादृशो व्यासज्यवृत्तिधर्मानव. उन्नप्रतियोगिताक एव तत्तत्क्षणविरुद्धक्षणवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रति. गिताको यत्किञ्चित्सम्बन्धातच्छिन्नप्रतियोगिताकश्चाभावः प्र. द्धि एवेन्यत आह । अतिप्रसञ्जकादिति । तादृशाभावसाधारण. पेणाभावनिवेशे तादृशाभावसामानाधिकरण्यमादाय व्यभिचारि. तिव्याप्तिरिति ताशधर्मानवच्छिन्नसम्बन्धसामामान्यावच्छि.

·५९२ अनुमानगादाधर्याम् अप्रतियोगिताक एवाभावो विवक्षणीयः, तादृशस्याप्रसिद्धिरित्यर्थः द्वितीयाभावे यावत्वस्य विशेषणतां मूलस्थसमासान्तर्गतयात्र त्पदादलाभेऽप्युक्तिसम्भवमात्रेण प्रसक्तां तां निराकुरुते । तादृशेति अवच्छेदकविशिष्टत्वस्य न प्रतियोगिविशेषणत्वं धूमसमानाधि करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकहदवृत्तित्वादिविशिष्टद्रव्यत्वत्वादि नामावस्यापि यावदभावान्तर्गततया तत्र वह्नयादिसामानाधि करण्याभावेनाव्याप्तिरिति प्रतियोगितायां तदर्वाच्छन्नत्वस्य तथा निवेशितम् । प्रायशः । अनेकाधिकरणकहेतुके । तथा । अप्रसिद्धिः धह्निमत्पर्वतादीनां धूमवन्महानसादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छ यकपर्वतत्वत्वमहानसावृत्ति वाद्यवच्छिन्नाभावानधिकरणत्वादिनि भावः । एकवृत्तिहेतुके तद्धत्वधिकरणस्यैव तादृशयावदभाववत्त्वा प्रायश इत्युक्तम् । यावतामभावानां प्रत्येक निरूपिनसामानाधिकरण्यनिवेशे sh न निस्तार इत्याह । कपादीति । अव्याप्ती हेतुमाह । क्वापीति । अस. म्भवादिति । घटीयरूपादौ नादृशघटत्याद्यभावामामानाधिकरण्याः दिति भावः । साध्यतावच्छेदके तत्तदभावसामानाधिकरण्यावच्छ दकत्वनिवेशे नानाव्यक्तिसाध्यतावच्छेदककस्थले व्याप्तिद्रष्टव्या। ननु आईन्धनाद्युपाधेस्तत्तदन्धिनत्वादिना धूमादिन्निष्ठाम वप्रतियोगित्वेऽपि अयोगालकान्यत्वादरुपाधेरतथात्वादवच्छंदर नुसरणं व्यर्थमित्यत आह । सर्वत्रेति । (दी०) सर्वत्र सोपाधौ एकव्यक्तिकस्य सम्भवतोऽप्युप धर्मान्तरविशिष्टत्वादिना अभावो भवत्येव साध्यसमाना करण इत्यवच्छेदकानुसरणम् । (गा०) धर्मान्तरम् । हरवृत्तित्वादिकम् । आदिना द्वित्व। परिग्रहः । अभावसमानाधिकरणं यत् इत्यत्र अभावाः समाना करणा यस्य साध्यस्थति बहुव्रीहिमवलम्ब्य द्वितीयाभावे य स्वस्थ विशेषणत्वमुपगम्य उक्तविशेषणविशेष्यभाववपरीत्यं नैव मूलं वर्णयतामन्येषां मतमाह साधनेति । (दी०) साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिता ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५९३ च्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा यद्धर्मावच्छिन्न- समानाधिकरणास्तद्धर्मावलीढसामानाधिकरण्यमियर्थः । अभाव- धात्र भावभिन्नो ग्राह्यः । तेन इदं जलं स्नेहववादित्यादौ स्ने- हवत्त्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकरूपसामा- न्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावानां सकलरूपाणां जल. स्वसामानाधिकरण्यविरहेऽपि नाव्याप्तिः । ( गा०) उक्तयावद्भावानां प्रायशोधिकरणाप्रसिद्धावपि तेषु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसौलभ्याद् घटत्वपट- वाद्यभावसमुदाये रूपत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यसौलभ्याञ्च [लोक्तदूषणयारत्रानवकाशः । न च यावभावानामेकाधिकरणाप्र. सद्धिवद्यावदभावानुयोगिकस्य एकसाध्यसामानाधिकरण्यस्याप्र. सद्ध्या नोक्तदूषणोद्धारस्सम्भवतीति वाच्यम् । यावत्पदस्य व्या. कत्वार्थकतया साध्य सामानाधिकरण्यव्यक्तीनां प्रातिस्विकरूपेण साध्यव्यक्तिसामानाधिकरण्यत्वादिना च तादशाभावत्वव्यापक- विरहेऽपि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्वेन व्या- कत्वविवक्षया प्रतीकारात् । तत्पुरुषपक्षे च तादृशाभावत्वव्या- कप्रतियोगिताकसामानाधिकरण्यपर्यवसितयावदभावसामानाधि- रय प्रतियोगितात्वेन व्यापकत्वविवक्षणे व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गः । ध्यनिष्ठसामानाधिकरण्यप्रतियोगितात्वेन व्यापकत्वं च तेन पेण समभिव्याहृतपदानुपस्थित्या दुर्लभम् । साध्यसामाना. करण्यत्वेन व्यापकत्यापेक्षया गुरु चत्यसापेक्षितः । नाव्याप्तिरिति । रूपात्मकाभावानां भावत्वेन लक्षणाघटक- दिति भावः । प्रथमाभावे अनवच्छिन्नवृत्तिकत्वनिवेशे धूमा- समानाधिकरणजन्यरूपात्मककालविशेषावच्छिन्नवृत्तिकाभावस्य क्षणाघटकत्वाद्रूपत्वावच्छिन्नाभावरूपं हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगि. वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तरनवकाशाजलत्वादि. 'ध्यकस्नेहादिहेत्वनुसरणम् । स्नेहवति जलपरमाणों नित्यस्य स्थानवच्छिन्नवृत्तिकत्वादुक्तविवक्षया तत्राप्रतीकारात् । सम- त्वाद्यवच्छिन्नाभावमादाय च तत्राऽप्यव्याप्तेदुरत्वं बोध्यम् , दाय ·५९४ अनुमामगादाधर्याम् , तस्य धूमादिमत्यप्यनवच्छिन्नवृत्तिकद्रव्यत्वादिरूपाभावप्रतियोगि त्वात् । यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वविशिष्टवत्वं हेतुमतस्त- द्रूपावच्छिन्नाभावे साध्यसामानाधिकरण्यविवक्षया हेतुसमानाधि- करणतेजस्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकजलवाभावतेजस्त्वाभाची. भयाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताके जलत्वाभाये जलत्वसामानाधि. करण्यविरहऽपि न क्षतिः । तजलावृत्तित्वाद्यवच्छिन्नाभावाभावस्त जलत्वाभाव एवं न तु तजलावृत्ति तिर्जलत्वाभावादिरपि, तजला स्वाभावऽपि तथात्वस्यावश्यकतया तत एवाजले ताश भावप्रत्ययापपत्तरिति हेतुसमानाधिकरणतजलावृत्तिस्वरूपानाय मादाय नाव्यातिः । एवं नजलवासावजलवाभावान्वनर भावत्वाअवच्छिन्नाभावोऽपि तजदत्याद्यभाव एव । पवं भून न्वाभावमूर्तत्वाभावान्यतराभावत्वावच्छिन्नाभावाऽपि न भूतन्त्रा भावमूर्तत्वाभावी कि त्वनिरिक एको भूतत्वविशिष्ट मूतत्वायमाः एव इति मूर्त मनस्त्वादिन्यादी मनोनिष्ठभूतत्वाद्यभायमादाय शुद्ध मूर्तत्वाद्यभावो न लक्षगघटक इति । यद्यपि भावभिन्नत्वविशेषणेऽपि स्नेहसमानाधिकारणाभाया तियोगितावच्छेद करूपत्वावच्छिनाभावत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताका- नां निखिलरूपध्वंसप्रागभावानां जलत्वासमानाधिकरणतयाऽच्या निवारय । तथापि सदाननत्वनाप्यभावस्य विशेषणीयतय न दोपः। न च स्नेहसमानाधिकरणजलान्यत्वविशिटलत्ताभावप्रतियो तावच्छेदकं यजलान्यत्वविशिष्टपत्ताभावतेजात्यत्वादिविक्षिणम त्ताभावान्यतराभावत्वं 'तदवच्छिन्नपतियोगिताके जान्यत्वा शिसत्ताभाये जलत्वसामानाधिकरण्यविरहादव्याप्तिग्नावे में वभिन्नत्वं निवेश्यापि न शक्यते वारयितुभिात प्रतियोगितामा भाव पृत्तित्वमेव निवश्यम् । अभावश्चत्यादेविकाऽपि कथान तत्परतया व्याख्यया । एवं चाभावांशे सदाननत्वविशेषणमन र्थकमिति वाच्यम् । प्रतियोगितायां भाववृत्तियनिशेपि म्ने समानाधिकरणपार्थिवादिनत्त प्रात्यन्ताभावनातयोगितावच्छेदन तत्तद्रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्ताप्रागभावध्वंसं जलत्यस मानाधिकरण्यविरहेणाभावे सदातनत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । नाहशा- पलान्यत्वविशिष्टसत्ताभावतेजोन्यत्वविशिष्टसत्ताभावान्यतराभावो- पि जलतेजोन्यतरान्यत्वविशिष्टसत्तैव तदभाव एव यतराभावाभावो न तु जलान्यत्वविशिप्रमत्ताभावादिरिति प्रतियोगितायां भाववृत्तित्वनिवेशमन्तरणापि उपपत्तरुदक्षरतयो- ग्रन्थस्य तस्य तत्परत्वाभावाच । भावभिनत्वं च प्रथमा- माये न विशेषणम्, तत्र तस्थ विशेषगत्वेऽपि द्वितीयाभावे स्यातथात्व हेतु समानाधिकरणरूपप्रागभावप्रतियोगितावच्छेदक- पसामान्याभावत्वावचिन्नप्रतियोगिताकनिखिलरूपपु साध्यसा- नाधिकरणयविरहान्दव्याप्तद्वितीयशभाव तद्विशेषणस्यावश्यकतया व तद्विशेषणस्य निष्प्रयोजनकत्वात् । न च प्रथमाभाव सदाननत्वनिवेशे प्रागभावस्य चातथात्वा- यमव्याप्तिरित वाच्यम् । प्रथमासा सदातनत्वनिवेशेऽपि द्वि. यस्यातथात्वे हेतुसमानाधिकरणतत्तपात्यन्ताभावमादाय द- निदापस्य दुवीरतया विनीयन द्विशेषणस्यावश्यकत्व प्रथम द्विशंपणस्य प्रयोजनान्तरविरहणानुपादानात् । द्वितीयाभाये स- तिनत्वविशेषणन जन्यरूपच्यावर्तनऽपि तजःपरमाणुरूपेषु जल- सामानाधिकरण्यविरहण उक्काव्यानस्तत्र भावभिन्नत्वावशेषणे- व वारणीयत्वादिति । | केचित्तु हेतुसमानाधिकरणैननालवर पाभावप्रतियोगितावच्छे- विल जलयजलवाभावान्यतराभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकजल- वाभाव जलत्वसामानाधिकरणयकिरणाव्यातारणाय प्रथमाभावे तुमग्निएनेजस्वाभावतियोगितावच्छेदकैनत्ततस्त्वतेजस्वाभावा- पतराभावत्वावच्छिनातयोगिताकत्तेजस्वरूपाभावे जलत्वसा- नाधिकरण्यविरहादव्यातवारणाय द्वितीयाभावेऽपि भावभिन्न विशेषणमित्याहुः । एतजलत्वजलत्वाभावान्यतरा- । एनजलान्यजलत्वमेवेति तदवच्छिन्नाभावस्यैतजलान्यजल. भावरूपत्वादतजलत्वस्यातथात्वात् । वस्तुन उक्तदोषवारणार्थ द्वितीयाभावे इव प्रथमामावऽपि स. नत्यविशेषणमावश्यकम् । अन्यथा जलनिष्ठापप्रागभाचप्रतियो- तावच्छेदकरूपत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावे जलत्वसामानाधिकरण्य- रहणाव्याप्तिवारणासम्भवात् ।

·अनुमानगादाधर्याम् रत्त न च प्रागभावस्य सामान्यधर्मावच्छिमप्रतियोगिताकत्वावर हात्तत्प्रतियोगितावच्छेदकतद्रूपत्वावच्छिन्नात्यन्ताभावस्य च सा ध्यसामानाधिकरण्यानाव्याप्तिप्रसक्तिरित वाच्यम् । ध्वंसप्रागभाव योरत्यन्ताभावविरोधितामते द्रव्योत्पत्तिकाल तत्र रूपं नास्ती सामान्याभावबुद्धेः प्रागभावविषयकतया तत्रापि सामान्यधर्मा वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यावश्योपयत्वात । अन्तराश्याम रूपं नास्तीतिवत् पूर्वापररक्तिमध्वंसप्रागभाववति रक्तेऽपि तादृशम तीतेः कालविशेषावच्छिन्नत्वस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि ताकत्वे क्वचित् स्वीकारण वारणसम्भवात्। एवं च समुपदर्शितदो पवारणाय द्वितीयेऽपि तद्विशेषणमावश्यकम् । एवं च हेतुसमा नाधिकरणजलपरमाणुरूपात्मकाभावप्रतियोगितावच्छेदकरूपसामा न्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकं तेजःपरमाणुरूपमादायाव्याप्ति वारणाय भावभिन्नत्वं प्रथम द्वितीय वाऽभाव विशेषणमिति । ननु घटध्वंसो ध्वसत्वादित्यादावतिव्यातिः, हेतुसमानाधिक रणाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटध्वंसत्वत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिता काभावानां गोत्वाद्यभावाधिकरणकानां अभावाधिकरणकाभावधर्म प्रतियोगिकतयाऽधिकरणीभूततत्तदभावात्मकानां साध्यसामानः धिकरण्याद् भविषु तदभावत्वेन क्लप्तगोत्वाभावादिभिरव घटध्वं सत्वं नास्तीति बुद्ध्युपपत्तेस्तत्राप्यतिरिक्ततदभावाकल्पनात् , एट ध्वंसादिनिष्ठतदभावस्य पटध्वंसादिरूपत्वेऽपि सदातनत्वामान पटध्वंसादेर्लक्षणाघटकत्वात् । भाववृत्तिघटध्वंसत्वाभावस्य गोत्वा भावाद्यतिरिक्तत्वेऽपि वह्निमान् धूमादित्यादौ साध्यासमानाधिकरण द्रव्यत्वाभावरूपतदधिकरणध्वंसत्वाद्यभावे साध्यसामानाधिकरण विरहेणाव्याप्तः । एवं जलान्यत्वविशिष्टसत्ताभावतेजोन्यत्वविशिष्ट सत्ताभावान्यतराभावाभावस्य तेजोन्यत्वविशिष्टसत्ताभावादिरूपाने अभावे भावभिन्नत्वविशेषणत्वप्रक्षेपऽप्यगतेस्तत् परित्यज्य हेतुम निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावदनुयोगि तास्वेव स्वाश्रय घटितपरम्परासम्बन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वस्य वि वक्षणीयतया प्रतियोगितावच्छेदकैक्ये अभावव्यक्तिभेदेनानुय गिताभेदानभ्युपगमेन भावादिवृत्त्यभावानां साध्यासामानाधिक रण्येऽपि घटध्वंसत्वत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितानां यावदनुयोगिता ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ५९७ नामुक्तसम्बन्धेन साध्यसामानाधिकरण्यस्याक्षतत्वात् । पटध्वं- साद्यन्यत्वतत्प्रकारकप्रमाविषयत्वाद्यभावश्च स्वाधिकरणपटध्वंसा- दिरूपोऽसदातनतया लक्षणाघटकः । न च यावत्वस्यानुयोगिताविशेषणत्वे ऽनुयोगितायां सदातन- वृत्तित्वविशेषणमफलम्, हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतत्त- पत्वावच्छिन्ननिरूपितध्वंसत्वरूपानुयोगितायां सम्बन्धविशेषाव. छन्नप्रतियोगिताकत्वस्य निष्प्रमाणकतया सम्बन्धविशेषाव- छन्नप्रतियोगिताकत्वविशेषणेनैव वारणात् । ध्वंसादिसाधार- सम्बन्धविशेषावच्छिन्नतत्तद्रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ता- पाववृत्तितया उक्ताव्याप्त्यनवकाशात् । तथा च पटध्वंसान्य- वाभावमादायैवातिव्याप्तिवारणसम्भव इति वाच्यम् । अभाव- तियोगितामात्रस्यैव किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नत्वनियमवत्सम्बन्धावच्छि- त्वनियमः सिद्धान्तसिद्ध इति तद्रूपनिरूपितध्वंसादिरूपानुयोगि- मादायाव्याप्तर्दुारतया यावदनुयागितानिवेशमतेऽपि सदातन- त्तित्वस्य अवश्यं निवशनीयत्वात् इत्यत आह । घटध्वस इति । (दी०) घटध्वंसो ध्वसत्वादित्यादौ च घटध्वंसत्वादेस्तत्म. हारकप्रमाविशेष्यत्वादेर्वा भावाभाववृत्तिरतिरिक्तोऽभावस्तादृशो न घटध्वंसत्वाादेसमानाधिकरण इति नातिव्याप्तिरित्यपि वदन्ति । ( गा०) भावाभाववृत्तिरित्यतिरिक्तत्वे हेतुगर्भविशेषणम् । तथा भाववृत्तिप्रतियोगिकाभावाधिकरणकाभावत्वं नाधिकरणस्व- पत्वे तन्त्रमपि तु अभावमात्राधिकरणकत्वमेवेति भावः । अ- धकरणीभूताभावान्तरादतिरिक्तत्वं व्यवस्थाप्य तदेव साध्यासामा- अधिकरण्यप्रयोजकतयोपदर्शयति । नाटश इति । । यद्यपि घटध्वंसत्वाद्यभावस्य गोत्वाद्यभावरूपत्वेऽपि घटध्वं- न्यत्वविशिष्टाभावत्वाद्यभावस्य गोत्वाभावावृत्तितया गोत्वाभा. नात्मकस्य साध्यासमानाधिकरणतयैव नातिव्याप्त्यवकाशस्त. पि समाधिसौकर्येण साध्याभावस्यातिरिक्तत्वं व्यवस्थाप्य मादायातिव्याप्तिारिता । केचित्तु अभावाभावत्वं यन्मते प्रतियोगित्वं तन्मते तजलत्वा. विजलवाभावान्यतराद्यभावाभावो जलत्वाभावादिरपि, अन्य.

·५९८ अनुमानगादाधर्याम् था तस्य सामान्यतस्तत्प्रतियोगित्वानुपपत्तेः । तथा चामा भावभिन्नत्वनिवेशेऽपि दर्शिताव्याप्तिर्दुबारैवेति अनुयोगिताय मुभयावृत्तित्वमेव तन्मत विशेषणं प्रक्षिप्य तादृशानुयागितावद्या वदभाव साध्यसामानाधिकरण्यं निवश्यमिति दर्शितविशिष्टामा लक्षणघटक इत्यभिप्रायकतया फक्किकामेनां सङ्गमयन्ति । परे तु नन्वयमभावो ध्वंसत्वादित्यादो हेतुसमानाधिकरण भावप्रतियोगितावच्छेदकं ध्वंसान्यत्वविशिष्टामावत्वत्यं तदा च्छिन्नप्रतियोगिताको ध्वंसवृत्तिरभावो ऽभावाधिरणकाभाववृत्ति धर्मप्रानयागिकाभावतयाऽधिकरणीभूतध्वंसरूप इति भाववृत्ति रसावभावत्वाभाव एव । तत्र च निरुक्तयावदभावान्तगते साध्य सामानाधिकरण्यावरहादव्यातिरिति सदातनत्वमभावावशेषणं : रित्यज्यानुयोगितायामेव कादाचित्कावृत्तित्वं निवेश्य तादृशाः योगितावद्यावदभावे सध्यसामानाधिकरण्यं विवक्षणायम् । उन विशिष्टनिरूपिता च ध्वंससाधारणी एकैवानुयोगितति नाव्याप्तिः वस्तुतस्तु प्रथमाभावे स्वभिन्नहेतुमनिष्ठत्वमेव प्रवेश्य दी ताव्याप्तिर्वारणीया उक्तस्यानुयोगिताविशंपस्य निवेशेऽयमः घोऽत्यन्ताभावत्वादित्यादौ घटात्यन्ताभावभेदविशिष्टाभावत्वाभ वमादायोक्तरीत्या ऽव्याप्तदुर्धारत्वात् । एवं च घटध्वंसी ध्वं त्वादित्यादावतिव्याप्तिः, हेतुसमानाधिकरणस्याभाववृत्तिधर्मा वस्य तदधिकरणस्वरूपत्वेन लक्षणाघटकत्वात् । अभावावृति माभावस्य च साध्यसमानाधिकरणत्वादित्याशङ्कायां घटध्वंस त्यादिफक्किामवतारयन्ति । (चि०) एतदेव यावत्स्वव्यभिचारिव्यभिचा साध्यसामानाधिकरण्यमनीपाधिकत्वं गीयते । यदा यावद्यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतिय गिप्रतियोगिकात्यन्ताभावासामानाधिकरण्यं या तस्य तदेवानौपाधिकत्वम् । सौपाधौ तु साध्या छात्यन्ताभावाप्रतियोगिन उपाधेर्योऽत्यन्ताभावर ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । तमं हेतोः सामानाधिकरण्यम् । उपाधेः साधनाव्या- कित्वात्। (दी०) यावदिति स्वं व्यभिचारि येषां तेषां यावता यभिचारिणा साध्येन सामानाधिकरण्यामियर्थः । ( गा० ) यावत्स्वव्यभिचारीत्यादिलक्षणे स्वस्य व्यभिचारीति 'पुरुषे विषमव्याने हेतुव्यभिचारिसाध्यादेः साध्याव्यभिचारित्वा- व्याप्तिः, साध्यव्यापके व्याभिचारिण्यातव्याप्तिश्च । व्यापकव्यभि. आरिणां यावतां व्याप्यव्यभिचारित्वात् अतो यहुव्रीहिमवलम्बते । मिति । यावन्तः स्वव्यभिचारिणो व्याभचारिणा यस्यति बहुवाही माद्यव्यापकमहानसत्वादीनां वह्नयाघव्यभिचारितया वह्निमान् मादित्यादाचव्याप्तिरिति व्यभिचारिव्यभिचारीत्यत्र तत्पुरुषमाश्र. ते । तेषामिति । यावत्वं स्वस्मिन् माध्ये वा न विशेषणमिति फुटयान । यावतामिति । एवं च निरुक्तयावत्साधनाव्यापका- पापककसाध्यसामानाधिकरण्यं पर्यवस्थतीति भावः । यत्समानाधिकरणत्यत्र यत्पदस्य साधनपरत्वे यस्येति यत्पदस्य । साध्यपरत्वं साध्यस्य यावत्साधनव्यापकव्याप्यत्वं लभ्यते तश्च वषमव्याप्तसद्धत्वादावव्याप्तिकवलितमिति प्रथम यत्पदस्य साध्यं- रतामाह । यत्पदमिति । (दी०) यावदिति । यत्पदं साध्यत्वाभियतपरम् । सोपा- धवारणाय यावदिति लुप्तसप्तमीकस्य द्वितीयात्यन्ताभावस्य शेषणम् । तथा च साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नपतियो- ताकात्यन्ताभावत्वव्यापकस्वसामानाधिकरण्यसामान्याभाव- त्वमर्थः । केवलान्वयिस्थले त्वाकाशादिरेव तथाविधो भावः प्रसिद्ध इति सम्प्रदायः । (गा०) एतेनेवाग्रिमयत्पदम्य साधनपरतालाभान्न सा वर्णिता। देवानोपाधिकत्वमिति मूले तदवेत्यनन्तरं तत्साध्यानरूपितमिति रणीयम् । प्रथमाभावादी यावत्वविशेषणे यावदभावप्रतियो- प्रसिद्ध्यासम्भवः । यावतां प्रत्येकप्रतियोगित्वनिवेशने ऽपि ·अनुमानगादाधर्याम् साध्यव्यापकयत्किश्चिद्धर्मव्याप्यत्वमादाय व्यभिचारिण्यतिव्यानि रतो द्वितीयाभावे तस्य विशेषणतामाह लुप्तति । अभावस्यासामा नाधिकरण्यनिवेश केवलान्वयिनि साध्यव्यापकाभावस्य गगनादे सामानाधिकरण्याप्रसियाऽव्याप्तिरतोऽभावे यस्यासामानाधिक रण्योमत्यर्थ स्पष्टयितुं लुप्तसप्तमीकस्यति । अप्रतियोगिप्रतियोगिक स्य यथाश्रुतस्याप्रसिद्ध्यादिग्रस्ततया तस्य प्रतियोगितानवच्छेद कावच्छिन्नप्रतियोगिताकार्थकतां दर्शयन् यावत्पदार्थव्यापकताम न्तव्य व्याप्तर्विशिष्टैकार्थरूपतामुपपादयति । तथा चति । गगना देगनाद्यभावाभावत्वं स्वयं निराकरिष्यति अतः सम्प्रदाय इति। (दी०) केचित्तु तादृशयावदभावशून्यत्वं यदधिकरण- ताया व्यापकं तत्त्वमर्थः । न च तादृशप्रतियोगितानव दकवन्तमेव यावत्वेन विशिष्य यावत्तादृशाश्रयत्वं यदधिक- रणताया व्यापकं तत्वमित्यर्थलाभादेव सामञ्जस्ये ऽभावद्वयोः पादानमनतिप्रयोजनकमिति वाच्यम् । यावतां तादृशाना- मिन्धनादीनामेकाधिकरण्यस्याप्रसिद्धः । न चावच्छेदकांशमा हाय अप्रतियोग्येव यावत्वेन विशिष्यताम् । साध्यव्यापकस्यापि रूपान्तरेण साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्या पदर्शितत्त्वादित्याहुः । (गा०) ताशयावदभावशून्यत्वमिति । साध्यव्यापकतावच्छे कावच्छिन्नप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावाः प्रत्येकं तच्छून्यत्वमित्य र्थः। तेन धूमवान् वह्नरित्यादौ सर्वत्र वयाद्यधिकरणे धूमादिव्या कतावच्छेदकवह्नित्वाद्यवच्छिन्नाभावाभावेन यावत्त्वावच्छिन्नतावर भावाभावसत्त्वेऽपि न क्षतिः । यावत्तादृशाश्रयत्वमिति । यद्यत्सम्म न्धघटितव्यापकतावच्छेदकं यद्यत् तेन सम्बन्धेन तदाश्रयत्वनि त्यर्थः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटितव्यापकतावच्छेदकाश्रयण यावत्त्वावच्छिन्ननिरूपितं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनाश्रयत्वमिति वार्थः । यथा सन्निवेशे ऽवैयादनतिप्रयोजनकमिति । तादृशानाम व्यापकतावच्छेदकरूपवताम् । एकाधिकरण्याप्रसिद्धेरिति । तथ ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ६०१ न तापतामेकं प्रति व्यापकत्वप्रसिद्धिरिति । अप्रतियोग्यवेति । था च इन्धनादीनां न तथात्वं अपि त्वखण्डजल. वाभावादीनामेव विशेषणताविशेषसम्बन्धेनैव व्यापकत्वस्य वि. क्षणात् तेन सम्बन्धनैव चाश्रयत्वविवक्षया यावत्तादृशाश्रय प्रमकस्यापीति नाप्रसिद्धिरिति भावः । रूपान्तरण । द्वित्वादि- ।। प्रतियागित्वनैतदन्वयः। साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्ना- गावान् प्रातिस्विकरूपेणोपादाय तदभावत्वेन हेतुव्यापकत्वनिवे. पेक्षया यावयापकतावच्छेदकधर्मान् विशिष्योपादाय तेन रूपेण पाएकतानिवेशनमवोचितमिति पतन्मते ऽस्वरसबीजं बोध्यम् । (चि०) यत्रा यम्सम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वं स्य तस्य सा व्याप्तिः । तथा हि धूमस्य वह्निस यन्धित्वे धूमत्वभवच्छेदकम्, थुममात्रस्य वलि सम्बन्धित्वात् । बहेस्तु धूमसम्बन्धे न वह्नित्वमघ- छंदकं धूमासम्बन्धिनि गतत्वात् । न यतिप्रसक्तम- च्छेदकम् , संयोगादौ तथात्वादर्शनात् । किं तु हावा।न्धनप्रभववह्नित्वं धूमसम्बन्धितावच्छेदकं पदशं च व्याप्यमेव । अथवा यत्मामानाधिकार यावच्छे दकावच्छिन्नं स्य स्वरूपं तत्तस्य लगा प्यम् । वह्निमामानाधिकरण्यं ह धूम धूमत्वेनावच्छिधते सोपाधौ तृपाधिना। (दी०) अवच्छिन्नं सामानाधिकरण्यं सामानाधिकरण्याव- छदकरूपं वा व्याप्तिः । इत्थं च धूमत्वद्रव्यत्वत्वादाप्यता. छेदकत्वं दण्डत्वादनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मात्मककारण- विच्छेदकत्ववदभेदे ऽपि उपदितानुपहितभेदाता समर्थनीयम् । व आद्यमभिप्रेसाह । यत्सम्बन्धितेति । (गा०) यत्सम्बन्धितेत्यादिलक्षणयोर्मेदं स्फुटीचिकीः प्रागेव ·१०२ अनुमानगादाधर्याम् निकृष्टं तदुभयार्थ दर्शयति । अवच्छिन्नमित्यादिना । अवच्छिन्नम तत्तद्धर्मावच्छिन्नम् । साध्यस्य सामानाधिकरण्यं साध्यसामाना धिकरण्यावच्छेदकतत्तद्ध धर्मवत्वं वा तन रूपेण व्याप्तिः । ननु साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मस्य व्याप्तित्वे धृमन्त्र द्रव्यत्वत्वादनिसत्तादिव्याप्यतावच्छेवकन्वानुपपत्तिः, आत्माश्रय प्रसङ्गन स्वस्य स्वानवच्छेदकत्वादित्यत आह । इत्थं चनि इत्थम् । सामानाधिकरण्यावच्छेदकस्य व्यानित्वे । नियतपूर्ववर्ति तावच्छेदकधर्मात्मकति । स्वरुपयोग्यतारूपकारणतायाः पूर्ववनि साशून्यदण्डादिव्यक्तिसाधारणतया पूर्ववर्तितानात्मकन्यादि भावः । अभेदेऽपीति । अन्यूनानतिशसक्तस्यैव तत्र तयावच्छ व्यवहारविश्यत्वात् स्वरूपसम्बन्धरूपस्वावच्छेदकत्वस्यैव च स्मिन्ननभ्युपगमादिति व्याप्त पादिघटकमामानाधिकरण्यादिनार वच्छेदकतामादायैव ताशव्यवहारसमर्थनादिति पा भार अभ्युपेत्य स्वात्मकयथोकव्याप्त्यादरपि स्वरूपसम्बन्धरूपा दकत्वं स्वस्मिन् सम्भवतीत्याह । उपदितति । साध्यसामान धिकरण्यावच्छेदकत्वरूपविशेषणावच्छिन्नन्वतदनलिनत्वरूप अण्यादेवावच्छेद्यावच्छेदकमा उपपादनीय इत्यर्थः । एक स्वस्य स्वावच्छेदकवानभ्युपगमाहिशपर्णावंशपावच्छिन्न स्वाम्म स्वरूपतः स्वस्थावच्छेदकत्व बाघकाभावादिति भावः । आवर सामानाधिकरण्यव्याप्तिपक्षम् । सत्यन सवच्छ इकरूपपंगामायम वान्न वैपरीत्यमिति ध्येयम् । सम्बन्धितापदस्य सम्बन्धसामान्यार्थकत्वे जनकतादिसम न्धमादाय वह्नित्वाद्यवच्छि नस्य धृमादिव्याप्यतापत्तिरतो विद परत्वाभिप्रायेण व्याचष्ट्र। सामानाधिकरण्यति । (दी०) सा । सम्बन्धिता । सामानाधिकरण्यरूपा, जना वादिव्यावृत्ता। अत्र च विशिष्ट नावाद्यवच्छिन्नगुणादिसाम नाधिकरण्याधिकरणसत्त्वादेः कर्मादौ परामर्शाद् गुणाधनुर्ति त्यापतेः । माध्यसामानाधिकरण्यविशिष्टहे तुमत्तापरामर्शस्तु । क्षे साध्यनिर्णयात् प्रागसम्भवीत्यनुशयेन द्वितीयम् । अयम ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ६०३ करूपतत्त्वनिर्णयः को धूमो वेत्यादौ विशिष्य सन्देहेऽपि सामान्यतोऽवच्छे. सम्भवत्येवति हृदयम् । (गा०) विशेषानुप्तरणस्य फलं स्वयमेवाह । जनकन्वादीति । [वृत्ता । भिन्ना । तथा च तदादाय नातिप्रसङ्ग इति भावः । प्रथम- पपत्तेः सत्त्वात् नामेव पक्षान्तरानुसरणवीजतया दर्शयति । अत्र ते । परामर्शात् । गुणकर्मान्यविशिष्टसत्तात्वाद्यवाच्छन्नसामा- धकरण्यप्रकारेण प्रमारूपादेव ज्ञानात् । न चेष्टापत्तिः शङ्ख्या । मर्शभ्रमं धिना भ्रमानुभितरनुभवविरुत्वात् । एतत्प्रदर्श व परामर्शस्य प्रमात्वसम्पादकं सत्त्वादिहती तादृशव्याप्ति- वमभिहितम् । सामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपस्य व्याप्तितापक्ष तद्विशिष्टस्य पोऽसत्त्वात्तद्विशिष्टशिष्टयावगाहिपरामर्को भ्रम नि नातिप्रसङ्ग इति भावः । ननु गुणादौ विशिष्टसत्तात्वादिविशिष्टस्येध गुणादिसामाना- कर विशिष्टत्याप्यसत्त्वात् प्रथमपक्षऽपि नातिप्रसङ्ग इत्याशङ्का (स्पति । साध्यति । असम्भवाति । तथा च सामानाधिकरण्य. निपने व्याप्त्युपलक्षितहतुवैशिष्ट्यस्यैव ज्ञानं कारणं वाच्यम, दिसामानाधिकरण्योपलक्षितसत्तानि वैशिष्टयं च कर्मादावपी- नरसङ्गो दुवीर एवंति भावः । न च सामानाधिकरण्यव्यातिपक्ष मितावच्छदकतापनतदवच्छेदकाद्धर्मविशिष्टवैशिष्ट्य ज्ञानस्य हे. याऽतिप्रसङ्गवारणं सम्भवतीति वाच्यम् । गौरवात् । पत. लो पक्षवृत्त्यधिकरणतानिक पकतावच्छेद कावच्छिन्नं सामाना. करण्यामति ज्ञानस्यैव कारणत्वे तु न कोऽपि दोषः । ननु साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकधूमत्वादेयातितो यत्र वृत्तौ धूमत्वालामत्वयाविशिष्य संशयो व्यर्थविशंपणतया सा- सम्बन्धितानवच्छेद कस्व धूमालोकान्यनरत्वस्यैव वाऽवधा. नभानुभवसिद्धाया अनुमितरनुपपनिः । तत्र विशेषणसन्दे- धूमत्वादिरूपव्यातिविशिष्टस्यापि पक्ष सन्दिग्धत्वात् । धर्मि- । यस्य विशेषणम्य निश्चयस्तद्विशेषणवस्ववृत्तिकत्वरूपद्वि- टाभावव्यावर्तकधर्मस्यापि धर्मिणि निश्चयसम्भवात् विशि- शयो न सम्भवतीति धर्मिवृत्तौ विशेषणनिश्चयविघटकत. ।

·६०४ अनुमानगादाधर्याम् या तत्र विशेषणसंशवस्य धर्मिणि विशिष्टसंशयनिर्वाहकर त्यादि त्यत आह । अमिति । अयम् । पक्षवृत्तिः । इत्यादौ । इत्यादिस शयस्थले । विशिष्य । धूमत्वादिना । सन्देहऽपि । सामा न्यतः । साध्य सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वरूपसामान्यधर्मपुरस्का रेण । अबच्छदकरूपयत्वनिर्णयः । अवच्छेदकप्रकारकः पश्न हेतुनिश्चयः । सम्भवत्येवति । इदं च स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे दकत्वं प्रविष्टमित्यभिप्रायेण । वक्ष्यमाणानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छ दकत्वस्थ स्वत्वघटिततया धूमत्वालोकत्वादिसाधारणसामान्य धर्मत्वासम्भवात् तनिवेशनासकतेः ! तन्मते च धूमालोक न्यतरत्वादेरेवावच्छेदकतया तत्प्रकारकनिश्चयादेवानुमित्या पतिद्रव्या । अवच्छिन्नसामानाधिकरण यादेव्याप्तित्वेऽपि अतिप्रसनवारणा य सामानाधिकरण्यधर्मितावच्छेदकतापनलामानाधिकरण्यावच्छ दकतत्तधर्मप्रकारकतुमत्तानिश्चयस्य हेतुतयाऽन्यतरत्वादिप्रकार कहेतुमत्तानिधयादेवोक्तस्थलानुभितेरुपपाद्यत्वात् । न चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशपक्षे नीलधूमत्या दिवारणाय स्वसमानाधिकरणताशधर्मान्तराघटितत्वं यदि नि वेश्यते तदा धूमत्यादिघटितधूमालोकान्यतरत्वस्यावच्छेदकला सम्भवात् कथं तत्प्रकारकशानादनांमतिरिति वाच्यम् । तन्मते ऽति धूमत्वालाकत्वान्यतरत्वादिशरीरे ऽवच्छेदकताघटकसमवाया धूमत्वादेरप्रवेशात्तस्यावच्छेदकत्वसम्भवेन तत्प्रकारकपक्षधर्मना शानादेवानुमित्युपपत्तेः । ( दी० ) अत्रावच्छेदकलं नान्यूननित्वम् , अन्यूनान तिरिक्तवृत्तित्वं वा। वह्नयादौ साध्ये मेयत्वादावतिप्रसङ्गान धूमत्वादावप्रसङ्गाच्च । किं तु अनतिरिक्तवृत्तित्वम् । तच्च यद्यपि न तदभावदत्तित्वम् । गुणवान् सत्त्वादित्यत्र सत्तात्वेऽति प्रसङ्गात् । न च कर्मादित्तित्वावच्छेदेन गुणसामानाधिकर ण्याभाववयां सत्तायां वर्तमानत्वान्न तथा । तथा सति विभि पृसत्तात्वे मागुक्तदिशा च धूमत्वादावव्याप्तिमसङ्गात् ।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ६०५ .. ( गा० ) अन्यूनवृत्सित्वमित्यादिपक्षयोराद्ये दोषमाह । धयादा- वेति । उभयत्र तमाह । धूमत्वादाविति । अत्रापि वद्यादी मध्ये इत्यनुषज्यते । अप्रसङ्गादिति । तस्य वह्नयादिसामाना- करण्यन्यूनवृत्तित्वादिति भावः । सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गादिति । त्तायां गुणसामानाधिकरण्याभावविरहादिति भावः । सामाना. चकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितापक्षमालम्ब्य शङ्कत । न चेति । न तथा । उक्तस्थले सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गः। तथा सति । सामानाधिकरण्य. पाध्याप्यवृत्तित्वे मात । प्रागुक्तदिशा। स्वावयवावच्छेदेन धूमा. विपि वह्निमामानाधिकरण्याभावसत्त्वेन । अव्याप्तिप्रसङ्गात् । णादिवयादिसामानाधिकरण्यानवच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । (दी० ) तथापि अतिरिक्तं यद्धपविशिष्टहेत्वधिकरण तत्वं न वर्तते तत्त्वम् । साध्यासमानाधिकरणात्तिस्वविशि- आधिकरणवृत्तित्वसामान्यकत्वम, स्वविशिष्टाधिकरणात्तिया- साध्यासमानाधिकरणकत्वमिति तु फलितार्थः। सत्तात्ववि- राष्टसत्ताधिकरणकर्मादित्तित्वस्य साध्यासमानाधिकरणे क. वादी सत्वान्नातिप्रसङ्गः । कर्माद्यन्यत्वविशिष्टसत्ताश्रयश्च कर्मादिरिति नाप्रसङ्गः । एवं च मेयत्वादेरपि केवलान्व- सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वोपपत्तिः । (गा० ) अतिरिके । साध्यासमानाधिकरणे । न वर्तते इत्यने. न्वयः । तथा च यधर्मविशिष्टाधिकरणवृत्तित्वं साध्यासमाना- करणावृत्तीत्यर्थः । यद्धर्मवत्त्वमुपेश्य यद्धर्मविशिष्टत्वस्य निवेशाद् गवद् विशिष्टमत्त्वादित्यादौ नाव्याप्तिरित्यग्रे स्वयमेव वक्ष्यते । म्बन्धविशेषलाभाय हेतुपदम् । साध्यसमानाधिकरणवृत्तिहेतुसा. नाधिकरण्यव्यक्तिविशेष साध्यासमानाधिकरणावृत्तित्वमादाया- प्रसनवारणाय सामानाधिकरण्यसामान्यमन्तर्भाव्य पतल्लक्षणा. व समासघटितैकवाक्येनाह । साध्यासमानाधिकरणेति । अत्रैकवृत्तेरधिकाया निवेशादितो लघुलक्षणान्तरमाह । स्व- शिष्टति । गुणवत् सत्वादित्यत्र सत्तात्वे लक्षणत्रयस्यैवातिप्रस- ·६०६ अनुमानगादाधर्याम् मुखरति । सत्तात्वति । इदं वाच्यं मेयादित्यादी घाच्यत्वादिया. मानाधिकरण्यशून्ये हेतुतावच्छेदकसम्बन्धनावृत्तौ मेयत्वावृत्या अतिप्रसक्ततया तस्य सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वानुपपत्तिाति दूषणस्यापि यथोक्तानतिरिक्तवृत्तित्वविवक्षया नावकाश इत्याह । पर्व चेति । केपलान्वयीति । हेतुतावच्छेद कप्सम्बन्धेन किश्चिद्वस्तुनो ऽधिकरणे धर्तमानस्याभावस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- • 'प्रतियोगिताशून्यत्वमेव केवलान्वयित्वं तेन समवायादिना द्रव्य- त्वसत्त्वादिसाध्यकस्य संयोगादिना हेतॉर्मयत्वाद्यवच्छिन्नस्य व्या. प्यतोपपत्तरपि संग्रहः । उपपत्तिरिति । साध्यासमानाधिकरणमा. अस्यैव मयत्वादिविशिष्टासमानाधिकरणत्वादिति भावः । .. (दी०) यत्तु वृत्तिमत्वादिकमेव तत्र व्याप्तिः, तद्दश्य मेयत्वादिनेति । तन्न । व्याप्तिविरहिवृत्तितया गृह्यमाणेन रूप. ण व्याप्तिग्रहासम्भवात् । अन्यथा अतिप्रसङ्गात् । (गा० ) वृत्तिमत्त्वादिकमिति । वृत्तिमत्त्वं हेतुतावच्छेदकस म्यन्धन बोध्यम्, केवलस्य हेतुनावच्छेदकसम्बन्धघटितमाभ्यः सामानाधिकरण्यातिप्रसक्तत्वात् । आदिपदात् संयोगेन मेयत्वा द्यवच्छिन्नहेतुकस्थल द्रव्यत्वस्य परिग्रहः । तत्र व्याप्तिरिति । त था च मेयत्वादेरतिप्रसक्तत्वं न क्षतिमावहतीति भावः । ननु धूमवान्वहीरत्यादिप्रयोगविरहात् पञ्चम्याः प्रकृत्यर्थताय च्छेदकावच्छेदन गमकताबोधकत्वं व्युत्पन्नम् । गमकतावच्छेद कं च व्याप्यतावच्छेदकरूपम् , सामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपर व्याप्तित्वमते तदेव रूपं तथा, अभेदेऽप्यवच्छेद्यावच्छेदकभावसमर्थ नात्। व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्यातिपक्ष व्यापकतानिरूपकताव च्छेदकम् । एवं जोक्तस्थले मेयत्वादेर्गमकतानवच्छेदकतया मेया दिति हेसुप्रयोगानुपपत्तिरित्यत आह । तद्ग्रहश्चेति । तद्ग्रहः। ताह शावच्छेदकवृत्तिमत्त्वादिरूपव्याप्तिग्रहः । मयत्वादिना । धर्मिताव च्छेद कमेयत्वादिप्रकारेण । अनुमितिहेतुरिति शेषः । अयमाशयः व्याप्यता यदि गमकतान्मकः पञ्चम्यर्थः स्यात्तदा व्याप्यतावच्छ दकत्वमेव गमकतावच्छेदकत्वम्, तदेव च न, तथा सति पञ्चम्य।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । तो व्याप्यताबोधनादुदाहरणाकावानिवृत्तेः । अपि तु साध्यानु. त्योपयिकव्याप्तिपक्षधर्मताशानविषयता साध्यगमकता पञ्चम्यर्थः । दवच्छरकं च रूपं यदाच्छन्नं धर्मिणि व्याप्त्यादिग्रहः तादृशं च पंव्यापकसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्व व्यापकत्वानरूपकताव. छदकधर्म एव । धूमव्यापकचह्निसमानाधिकरणद्रव्यवानित्यादिशा- दिनुमित्यनुत्पत्या तद्रूपावच्छिन्न व्यापकसामानाधिकरण्यग्रह- येवानुमितिहतुत्वोपगमात् । साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपन्या. पक्ष साध्यसम्बन्धितावच्छेदकवत्त्वानित्याकारकनिर्धर्मिताव- छदककव्याप्तिशानादनुमित्यनुत्पत्या मेयत्वाधवच्छिन्नधर्मिक- दृिशशातस्याप्यनुमित्युत्पादकतया मेयत्वादेरपि वाच्यत्वादिग- कतावच्छेदकत्वमिति । तद्धर्मविशिष्टयोधकपदोत्तरपञ्चम्या च धर्मावच्छिन्न निरुक्तं गमकत्वं प्रत्याय्यताम्, तद्धर्मावच्छिन्नविष- कव्याप्त्यादिप्रमाधानानुमितिविधयत्वरूपं गम्यत्वं वा साध्ये प्र. याय्यतामित्यन्यदतत् । धर्मितावच्छद कावच्छेदेन तत्सामानाधिकरण्यमात्रण वा व्या. धीरनुमितिहेतुः? तत्र न प्रथमः, तथा सति मेयत्वादाच्यत्वादि- मकतावच्छेदकत्वानुपपत्तिरित्याह । व्याप्तिविरहीति । गृह्यमाणेन पण । गृह्यमाणरूपावच्छदन । व्याप्तिप्रहासम्भवादिति । तादृशमे- त्वादिकपधर्मावच्छदेन व्यानिग्रहस्य प्रमात्मकत्वग्रहासम्भवादित्य । तथा च विशेषदर्शिनस्तदपेण गमकतावच्छेदकत्वग्रहासम्भवन मियादिति हेतुवाक्यादर्थ बोधानुपपत्तरित भावः। न द्वितोयः । था सति वह्नित्वादेरपि धूमादिगमकतावच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । मानाधिकरण्येन धूमादिसम्बन्धितावच्छेदकाईन्धनप्रभव. हेत्वादिप्रमासम्भवादित्याशयेनाह । अन्यथेति । धकरणे साध्यस्थ सम्बन्धविशेषानिवेशने अयमात्मा आत्ममहा- लान्यतरत्वादित्यावातव्याप्तिः। कालस्य कालिकसम्बन्धेन साध्य वात् साधनसमानाधिकरणात्वस्य साध्यसामानाधिकरण्यनिय- वात् ! एवं हेतोः सम्बन्धविशेषानिवेशे वह्निमान धूमादित्यादौ ध्यासमानाधिकरणधूमावयवत्वादेः समवायादिना धूमादिमति रव्याप्तिः । साध्यवति सम्बन्धसामान्येनावृत्तित्वनिवेशे द्रव्यं स्वादित्यादो वृत्तिमन्मात्रस्यैव साध्यवति काले वृत्तेरवृत्तेश्च हे. .

·६०८ अनुमानगादाधयाम् त्वसमानाधिकरणत्यनियमादित्यतः सम्बन्धविशेषं निवेशयति साध्यतेति । (दी०) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याधिकरणे येन येन सम्बन्धेन अवर्तमानत्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वाधि- करणेऽपि तेन तेन तथात्वं बोध्यम् । (गा० ) नन्वनतिप्रसक्तत्वरूपावच्छेदकत्वविवक्षणे व्यर्थवि. शेषणघटितनीलधूमत्वादावपि तस्याक्षतत्वात्तदवच्छिन्नस्यापि व्याप्यतया व्याप्यत्वासिद्धिरूपहेत्वाभासविरहेण नीलधूमादिनि वाक्यप्रयोक्ता न निगृह्यतेत्यत आह । नीलति । (दी०) नीलधूमत्वादेरिणीयत्वे तु स्वसमानाधिकरण तादृशधर्मान्तराघटितत्वेन विशेषणीयम् । सामानाधिकरण्यो- पादानाद् धूमपागभावत्वादिसङ्ग्रहः । तदघटितत्वं च तद. विषयकप्रतीतिविषयत्वम् । (गा०) धारणीयत्वे त्वित्यनेन तदवारणेऽपि न क्षतिः । तत्र हेत्वाभासविरहेऽपि आधिक्येन निग्रहोपपत्तरिति हेत्वाभास धक्ष्यमाणं सूचितम् । स्वेति । स्वम्, अवच्छेदकत्येनाभिमतम् । याह- शं रूपं विशिष्टमविशिष्टं वा स्वसमानाधिकरणं यत्तादृशं साध्यास म्बन्धितानतिरिक्तवृत्ति धर्मान्तरं तदघटितत्वेनेत्यर्थः। विशेषणीयम सामानाधिकरण्यानतिरिक्तवृत्तित्वमिति शेषः । नीलधूमत्वादेवं हयादिसामानाधिकरण्यानतिप्रसक्तत्वरूपविशेष्यदलवत्त्वेऽपि तम तथाविधधूमत्वादिघटितत्वाविशेषणदलेन तन्निरास इति भावः । स्वस्य स्वाविषयकप्रतीतिविषयत्वरूपस्वाघटितत्वासत्त्वाद्धमा न्तरेति । तदर्थश्च न स्वभिन्नं धूमत्वादीलधूमत्वाद्यभिन्नत्वान किं तु स्वाविषयकप्रतीतिविषयत्व स्वावृत्तिविषयताश्रयत्वपर्य वसितम् । शुद्धधमत्वपर्याप्तविषयतायाः नीलादिसहितधूमत्वा विपर्याप्तविषयताभिन्नत्वनादोषात् । सामानाधिकरण्यपदप्रयोजनमाह । सामानाधिकरण्येति । धू प्रागभावत्वादेधूमत्वादिरूपसामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मान्तरघ टितस्यापि सङ्ग्रह इत्यर्थः । तत्सङ्ग्राह्यत्वं च धर्मिभेदे न वैयमि ·, विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ६०९ वादानुरोधेन । अवच्छेदकताघटकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे तेन स. उन्धन वृत्तिः स्वसामानाधिकरण्यम् , तेन धूमत्वधूमप्रागभावत्वयोः वाश्रयप्रतियोगिकत्वस्वाश्रयप्रतियोगित्वाभ्यां प्रागभावधूमयोर्वर्त- नित्वेऽपि च क्षतिः । येन सम्बन्धेन यस्य धर्मान्तरस्यावच्छेदक- । तेन सम्बन्धेन तदघटितत्वं तेन सम्बन्धेन तत्प्रकारकत्वशून्य- तीतो स्वीयावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रकारत्वपर्यवसितं विक्षणीयम् , तेन संयोगादिना वह्नयादौ साध्ये न तत्सम्बन्धा. च्छिन्नवह्नयभाववत्वप्रमाविषयत्वाभावाद्यवच्छिन्नस्य तादात्म्येन पाप्यताऽनिर्वाहः । तादशाभावादिप्रकारकप्रतीतौ वह्निमतस्ता. त्स्येिन व्याप्यतायां संयोगादिना अवच्छेदकस्य वह्नयादः संयो- दिना प्रकारकत्वानियमात् । अर्थताहशविशेषणप्रवशे घहित्यादिरूपसाध्यतावच्छेदकघटि. विहिमदन्यावृत्तित्वाद्यवच्छिन्नस्य वह्नयादिव्याप्यत्वानुपपत्तिः । त्र चाधिकांशस्य प्रकाशकत्वादवैयर्यन इष्टापत्तरयोगात् । न च गर्मान्तरस्य विशेष्यविधया घटकत्वविवक्षा सम्भवति । धूमान्यान्य- दिाप्यतावच्छेदकत्वापत्तेः । सामानाधिकरण्यस्थाने व्यापकत्वं वश्यामत्यपि न युज्यते । धूमालोकान्यतरत्वादाप्यतावच्छे. कन्यापानात्, तद्घटकधूमत्वादेस्तदव्यापकत्वादिति । मैवम् । घटकसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकधर्मान्तरत्वन यादृशधर्म प्रति पिकता अताहशत्वस्य तादृशधर्मापर्याप्तविषयतापर्याप्तिपर्यव- तस्य विवक्षया प्रतीकारात् । घटितत्वं तदविषयकप्रतीत्यविषयत्वरूपं तदभावस्थ ताशप्र. निविषयत्वरूपस्य तदभावत्वेन निवेशोऽनघटन्यायादनुचित याशयेनाह । तदघटितत्वमिति । मिश्रादिमतमाह । स्वरूपसम्बन्धविशेष इति । (दी०) स्वरूपसम्बन्धविशेष एवावच्छेदकत्वम् । अत एव ह्यतिप्रसक्तमवच्छेदकमित्यादिकमपि सङ्गच्छते । अन्यथा- तिप्रसक्ते ऽनतिप्रतक्तत्वस्याप्रसक्तत्वेन तन्निराकरणायोगात् । रुद्धयांश्च भावाभावयोरधिकरणे एकस्यैकेन सम्बन्धेन वृत्ति- रुध्यते, अतस्तत्रावच्छेदकभेदापेक्षा ।

·अनुमानगादावर्याम् (गा०) अन्यथा। अनतिप्रसक्तत्वस्य विवक्षणे। अतिप्रसक्ते। अनिप्रस. क्तत्वनोपस्थिते । अप्रसक्तत्वेन। शङ्कानास्पदत्वेन । निराकरणायोगात्। निराकरणवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । सत्तात्वादेर्गुणादिसामानाधिकरण्याव- च्छेदकत्वं निराकुरुते । विरुद्ध योश्चेति । चमत्वर्थः । भावाभावया. रिति स्वरूपकीर्तनम् । एकस्य । एकरूपशवच्छिन्नस्य । वृत्तिविरुञ्चत इति। तत्सामानाधिकरण्यावच्छेदक न तद्विरुद्धसामानाधिकरण्या. वच्छदकमिति नियम इति पर्यवांसतसमुदायार्थः । यद्यपि धूमत्वादवियादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्व विरुदः पर्वतत्वपर्वतत्वाभावादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमवर्जनायम्, पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्यस्य तदभावसामानाधिकरण्यस्य च व. हृयादिसामानाधिकरण्यरूपत्वादिति दर्शितनियमो न सम्भवति। तथापि तसामानाधिकरण्यत्वतद्विरुद्धसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्न- यानकावच्छयत्वमिति नियमोपगमान दोषः। वह्नयादिसामानाधिक रण्यत्वरूपेणेव पर्वतत्वतदभावसामानाधिकरण्यस्य धूमत्वाद्यवः च्छद्यत्वात् , लक्षणेऽपि साध्यसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्ननिरूप तमवच्छेदकत्वं निावष्टम् । अन्यथा द्रव्यसामानाधिकरण्यत्वादन धूमादिसामानाधिकरण्यस्य वह्नित्वाद्यच्छिन्न नया व्यभिचाारण्यात प्रसन्नात् । अत उक्तनियमबलन सत्ता त्तात्वादगुणादिसामानाधिकरण्य त्वावच्छिन्नानवच्छदकत्वसिव समाहितामद्धिः । अत इति तत्र । तत्तद्विरुद्धसामानाधिकरण्ययाः । अवच्छदकभेदापक्षा विभिन्नधर्मावच्छिन्नत्वस्यावश्यकता । सामानाधिकरण्यस्यावच्चि नत्वनियमादिति भावः । (दी०) अत एव व्यभिचारिण साध्यतदभावमामाना धिकरण्ययोर्विरुद्ध योरुपपादनायोपाधितदभावाववच्छेदकावनु. मन्यन्ते न्यायाचार्याः । सत्तात्वं तु गुणाद्यभावस्थेव गुणस्या पि न सामानाधिकरण्यावच्छेदकम् । विरोधात् । अन्य प्यवृत्तेश्च कपिसंयोगादेराधिकरणे वृक्षादौ तदभावस्य संयोगन वरधिकरणे महानसादौ समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताकत भावस्य सत्त्वेन विरुद्धत्वान्, वह्निमति च संयोगन वर्तमान ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । पादेयभाववति स्वावयवे संयोगेनावर्तमानत्वाञ्च तद्वृक्षत्व- धूमत्वादेन साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वविरोधः । (गा० ) अत एव । विरुद्ध सामानाधिकरण्ययोविभिन्नावच्छे- वस्थावश्यकत्वादव । व्यभिचारिण । सपक्षविपक्षवृत्तिहे. | विरुद्धयोः । असम्भवदेकायच्छेद्यताकयोः । उपपादनाय । च्छिन्नत्वनियमनिर्वाहाय । अवच्छेदको । यथा क्रमेणावच्छेद- होटिप्रावधौ । अनुमन्यन्ते । स्वीकुर्वन्ति । एतावता किमाया- पेत्यत आह । सत्तात्वं त्विति । विराधात् । तत्सामानाधि- •ण्यावच्छेदकत्वस्येव तदभावसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्या- प्रसङ्गात, विनिगमकस्य दुर्लभत्वादित्याशयः । एवं च स. त्वं न गुणसामानाधिकरण्यावच्छेदकं विरोधिसामानाधि ण्यानतिप्रसक्तत्वात् इत्यनुमाननानवच्छेदकत्वसिद्धिष्टव्या, ता. Iनुमाने च दर्शितप्रतिबन्दिरेव विपक्षवाधिका । उक्तनिय. भावत्वाभावत्वमेव विवक्ष्यतां कि विरुद्धत्वनिवेशेनेत्याकाक्षायां योजनमाह । अव्याप्यवृत्तेश्चेति । कपिसयोगादेराधिकरण त. वस्य सत्त्वेनाविरुद्धत्वादतवृक्षत्वत्वादन साध्यसामानाधिक विच्छेदकत्वविरोध इत्यन्वयः । विरुद्धत्वं तदनधिकरणबृत्तित्व- शेष्ठत्वम् । तादृशश्च विरोधः कपिसंयोगाभावादी कपिसंयोगाद- दौ, अतस्तादृशावरोधविशिष्टतदभावाधिकरणगुणादिवृत्ति त्यां सत्तायां संयोगसामानाधिकरण्यस्यावच्छेदक न सत्तात्वं धादिति नातिप्रसङ्गः । अथ वा संयोगतदभावयोरविराधेऽपि यत्वाद्यभावस्य संयोगविरुद्धतया सत्तात्वस्य संयोगसामानाधि. ण्यावच्छेदकत्वे द्रव्यत्वाद्यभावसामानाधिकरण्यावच्छेदक. यापि प्रसनयोक्तविरोधन तदुभयसामानाधिकरण्यावच्छेदक सम्भवान्न कस्यापि सामानाधिकरण्यस्थावच्छेदकं तदिति तेप्रसङ्गः । दव्यं संयोगाद्यभावस्याव्याप्यवृत्तितया व्याप्यवृत्त्यभावमन्त- याप्यव्याप्तिधारणसम्भवाद्विराधानवेशस्य प्रयोजनान्तरमाह । गिन चेति । तदभावस्य । घलयभावस्य । सत्त्वेनाविरुद्धवाद् त्वोद वच्छेदकत्वविरोध इत्यम्बयः । तत्सम्बन्धेन तद्वति वृत्ते- ·अनुमानगादाधर्याम् स्तत्सम्बन्धेन तद्वत्त्वविरोध्यधिकरणवृत्तित्वेनैव समं विरोधि. त्वाद्वयसमवायिवृत्तिधूमनिष्ठवह्निसंयोगिवृत्तित्वस्य धूमत्वावच्छिः नत्वाविरोध इत्यर्थः। एकेन सम्बन्धनेत्यस्य प्रयोजनमाह । वह्निमति च संयोगेनेति। संयोगेनावर्तमानत्वात् । विरुद्धम्य संयुक्तत्वस्यासत्त्वात् । तत्र स मेवतत्वस्य च विरुद्धत्वादिति शेषः । अत्रापि धूमत्वादेर्न वहिन संयुक्तत्वावच्छेदकत्वविरोध इत्यन्वयः । नन्वेवं साध्यानधिकरणवृत्तित्वादिरूपव्यभिचारस्य हेत्वामा सतानुपपत्ति ह्याभावाद्यनवगाहित्वेन तज्ज्ञानस्येशव्याप्तिशाना विरोधित्वादित्यत आह । व्याभिचारधीरिति । (दी०) व्यभिचारधीरप्येतद्व्याप्तिबुद्धौ विरोधिन्येव । तद्धर्मविशिष्टस्य साध्यानधिकरणत्तित्वग्रहे तदवच्छेदेन सा. ध्याधिकरणत्तित्वग्रहायोगात् । अस्तु वा एतन्मते हेतुकृत्ति धर्मस्य साध्यतामानाधिकरण्यानवच्छेदकत्वमेव व्यभिचारः तोरेव साक्षाद्विरोधिनी, व्यभिचारान्तरधीस्तु परम्परयेति । (गा० ) व्यभिचारधीः । साध्यानधिकरणवृत्तित्वधीः । ग्रह। योगात् । ग्रहानुत्पत्तेरानुभविकत्वात् । यद्धविशिष्टस्य तदनदि करणवृत्तित्वं तत्त्वस्य तद्वद्वृत्तितावच्छेदकताविरुद्धत्वेन विध यविरोधादिति भावः । वस्तुता विरुद्धस्यापि विरुद्धत्वानवगाहिधि यो ऽविरोधित्वादाह । अस्तु चेति । हेतुवृत्तिधर्मस्य । हतुता वच्छेदकतया ऽभिमतस्य । व्यभिचारः । व्यभिचाररूपहेत्वाभास सर्मितावच्छेदकक एवावच्छदकत्वग्रहो हेतुरित्याशयनेदम् । ननु तथाप्यनुमितिजनकशाने व्यभिचारान्तरधियो ऽनुभवास द्धं विराधित्वं भज्यतैवेत्यत आह । तद्धीरेवेति । तद्धीः । हतुवृष्टि धर्म तादृशानवच्छेदकत्वरूपव्यभिचारधीः । परम्परया । उत्त व्यभिचारधीद्वारा । एतन्मते नीलधूमत्वादिवारणाय विशेषणान्तरमपि न प्रये श्यमित्याह । नीलति।

·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । (दी० ) नीलधूमत्वादिकं तु गौरवान्नारच्छेदकम् । ए. च लघुघटत्वादिकमेव सामानाधिकरण्यावच्छेदकं व्याप्तिः, न तत्सहचरितकम्बुग्रीवादिमत्त्वादिकम् । तेन च गुरुणा ऽपि पेण व्याप्तिग्रहे कथायां हेतोरुपन्यासे वाऽनुयोगः प्रकारान्त- व्याप्तिवादिनामपि समानः ( गा० ) गौरवात् । सम्भवदवच्छेदकताकधूमत्वाद्यपेक्षया गुरु परत्वात् । अवच्छेदकम् । वयादिसामानाधिकरण्यनिरूपित. रूपसम्बन्धात्मकावच्छेदकत्ववत् । नन्वेवं ताहशधर्मान्तराघटितघटत्वादिसमनियतकम्बुग्रीवादि. वाद्यवच्छिन्नस्यापि व्याप्यत्वानुपपत्तिरित्यत आह । एव चेति । ननु द्रव्यवान् कम्बुग्रीवादिमत इत्यादी घटत्वादाप्तित्वेऽपि मानाधिकरण्ये इव तदवच्छेदकघटत्वादिरूपव्याप्तापि गौर. । कम्बुग्रीवादिमत्त्वादेरनवच्छंदकतया तदवच्छेदन व्या. रहानुपपत्तः, तथा च सात तस्य गमकतानवच्छेदकतया द्वशिष्टबोधकपदेन हेतूपन्यासानुपपत्तिश्च । न च तस्यानति- कवृत्तित्वरूपव्याप्त्यवच्छेदकतययोभयोपत्तिरिति वाच्यम् । एवं ते नीलधूमत्वादेरपि अवच्छेदकधूमत्वादिरूपव्याप्त्यनातरिक्त- ततया नीलधूमत्वाद्यवच्छेदेनापि व्याप्तिग्रहसम्भवानीलधूमा- यपि प्रयुज्यतेत्यत आह । तेन चेति । अनुयोगः। कथन्ता। रान्तरव्याप्तिवादिनाम् । धूमव्यापकवह्निसमानाधिकरणधूमत्वा. पव्याप्तिवादिनाम् । समान इति । तन्मतेऽपि नीलधूमादित्यादि. गिवारणाय स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वग्रहविषयताया एवं कतावच्छेदकतानिर्वाहकत्वस्योपयत्वादिति भावः । गोऽपि नेप्यते एव यदुपस्थितिनियता स्वस्योपस्थितिस्तदपेक्ष- गौरवमेव व्यापत्याद्यवच्छत कवविरोधीति समाधानमपि तु. तथा रवेति द्रष्टव्यम् । व्यक्तिबाहुल्यकृतगौरवेण रूपत्वरसत्वादीनां द्रव्यत्वादिसाध्य. नाधिकरण्यावच्छेदकत्वमेव न स्यादित्यत्रापीष्टापत्तिमाह । मिति ।

·अनुमानगादार्याम् (दी० ) एवं द्रव्यं रूपात् रमादित्यादौ सकलगुणसाधार णम्य गुणत्वस्य द्रव्यत्वादिसाधारणस्य गुणासमवेतले सात द्रव्यसमवेतत्वस्य वैकस्यावच्छेदकत्व सम्भवे बहुनां रूपत्वादी- नां न तत्वम् । विरुद्धधर्मद्वयाधिकरणयोश्च एकस्यैकेन स. म्बन्धन वृत्तौ कथं विरोधः १ कथं वा द्रव्यत्वादी साध्ये हेतुः त्वेन विशिष्य रूपादेः प्रयोगः ? तथा परामर्शद्वा अनुमितिरिति विभावनीयम् । (गा०) द्रव्यादीति । जन्यद्रव्यादीत्यर्थः ।आदिपदात् कर्मद्रव्य- त्वादिपरिग्रहः । द्रव्यसमवेतत्यत्र कर्मत्वादिवारणाय द्रव्यपदम्। अत्र कल्पेऽस्वरसं प्रकाशयति । विरुद्धधर्मद्वयेति । कथं विरोधः। किंप्रमाणको विरोधः । विशिष्य । रूपत्वादिविशिष्टबोधकपदेन तथा परामर्शात् । विशिष्य रूपादिमत्तापरामर्शात् । अनुमितिरि. ति । कथमित्यनुषज्यते । न च प्रकारान्तरव्याप्तिवादिनामप्ययमनुयोगः समान इति प्राग वोक्तमिति वाच्यम् । व्याप्त्यन्तरवादिमत पक्षधर्मनाग्रहप्रकारी भूतधर्म तवच्छेदकत्वभानस्यानपाक्षतत्वात् , नीलधूमादिति प्रया क्तुरधिकनैव निग्रहात् । एतन्मते तन्मार्गानुसरण स्वरूपसम्ब न्धरूपावच्छदकत्वस्य लघुत्वेऽपि सविवादतया निवेशनानौ चित्यात् । न च कारणत्वादेरिवाऽऽधेयत्वादरपि स्वरूपसम्बन्धरूपमवच्छे दकत्वं प्रतीतिसिद्धतया दुरपह्नवमिति वाच्यम् । वाह्रमात धूमः इति प्रतीत्या धूमत्वे वह्निमामानाधिकरण्यावच्छदकत्वावर्ग: हनवत् धूमवति वहिरिति प्रतीत्यातिप्रसक्ते ऽपि वद्वित्व धूमस' मानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमानस्याविशेषेण सिद्धरित्यभिप्रायः सार्वभौममतमाह । अपरेविति । (दी०) अपरे तु यद्धर्मविशिष्टहेत्वधिकरणत्वं साध्याधिक रणताया अवच्छेदकं स धर्मो व्याप्तिः । ग्रन्थस्तु धूमस्य धूमल वः, धूमत्वम्, धूमवत्वं वस्तु वहिमवस्त्वित्यादिप्रकारे ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । ६१५ पाख्येयः । अत्र चावच्छेदकत्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेषः । वि. दिक्कालावच्छिन्नत्तिकस्य न्यूनदेशकालवृत्तिकादेश्वाधिकर- तायां तदसम्भवात् , तुल्यवृत्तिकधर्मद्वयाधिकरणत्वयोर्मियो- च्छेद्यावच्छेदकभावस्य च नियन्तुपशक्यत्वात् । नाप्यन्यून तेकत्वम् । न्यूनवृत्तिकधूमादेरव्याप्यतापत्तेः । किं वनीत- तवृत्तित्वम् , स्वान्यूनवृत्तितत्कत्वमिति यावत् । अतो न बलान्वयिन्यव्याप्तिः । अत्र च यदन्यूनवृत्ति साध्य तत्वं स्व. आपकसाध्यसम्बन्धित्वपर्यवसन्नमपेक्ष्य गौरवं परमवशिष्यते । व ग्रन्थकार एवाग्रे विवेचयिष्यते इत्याहुः । .. (गा० ) यधर्मविशिष्टेति । गुणवत् सत्त्वादित्यादौ सत्तात्वा. वैशिष्टसत्ताद्यधिकरणत्वं गुणादातिप्रसक्तत्वेन न साध्याधि- 'णतावच्छेदकमिति नातिप्रसङ्ग इति । एतत्कल्प झटितिस्फूर्ति. भ्रमस्थ वह्नितम्बध इत्यादिमूलविराधमवच्छेदकत्वमनिरु- घोद्धरात । ग्रन्यस्त्विति । विरुद्धति । एकस्मिन्नेव गृहा- प्राचीप्रतीच्यवच्छेदेन वर्तमानस्य व्यक्तिद्वयस्य एकस्मिन्नेव दो स्थित्युत्पत्तिक्षणावच्छिन्नगन्धतत्प्रागभावादश्च एकस्मिन् ध्य हनुभूतस्यापरस्यत्यर्थः । न्यूनदशझालात । वन्ह्यादा सा. धूमादारत्यर्थः । तदसम्भवात । तादृशावच्छदकत्वासम्भ- 1 । तत्र तदप्रत्ययादिति भावः । तुल्यवृत्तिकति । तद्रूपत. आदीत्यथः । नियन्तुमशक्यत्वादिति । तथा च विनिगमना- हेण द्वयारंव परस्परावच्छेदकत्वेन अन्योन्याश्रयादुभयोरेवान- छेदकत्वमिात भावः । एवं च लक्षणेऽसम्भव इति द्रष्ट- म् । केवलान्यसाध्यकं साध्याधिकरणताशून्यावृत्तित्वरूपता तिरिक्तवृत्तित्वाप्रसिद्ध्या तायाह । स्वान्यूनवृत्तीति । स्व. पकसाध्याधिकरणताकत्वमित्यर्थः । नन्वत्रानातंप्रयोजनकाधि- णताद्वयप्रवेशेन गौरवम, तत्परित्यागे च प्राथमिकांसद्धान्तल. पाभद इत्यत आह । भत्र चेति । अग्रे । उक्तव्याप्तीत्यादौ । दक्षरत्वमस्वरसबीजम् ।

·अनुमानगादाधर्याम् (दी०) उपाधिनेति । विशेषणतामापनेनोपाध्य तुप्रवेश नेति यावत् । वहावा न्धनप्रभववाहित्वेन रासभाःन्धनादौ । तथाविधवहिविशिष्टत्वेन धूमसम्बन्धेऽवच्छिद्यमाने तथावित्र वहरप्यनुप्रवेशात् । रासभत्वादिकं तु निविशते न वेत्यन्यदेतन (गा०) ननु सोपाधिहेताववृत्तिना उपाधिना तनिष्ठसाध्यसम्बन्धि ताया अवच्छेदासम्भवादुपाधिनत्यसङ्गनमत आह । विशेषगनेति अवच्छेदकविशेषणतापनेनत्यर्थः । तथा चावच्छेदकविशेषणना नापन्नी भयावच्छेदकत्वे एवावच्छेद्यसामानाधिकरण्यं तन्त्रमा उपाधिवैशिष्ट्याच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकादिना साध्यसम्बन्धे । च्छिद्यमाने ऽवच्छेदकविशेषणकोटिप्रावष्टतया साधनावृत्तेरष्णु पाधरवच्छेदकत्वं दुरपवादमिति भावः । ननु धूमवान वहरित्यादावान्धनप्रभववह्नित्वं सामानाधिक ण्यावच्छ दकं तच्चानेन्धनप्रभवत्वावशिष्टचह्नित्वं तत्र च वैशिष्टय घटकतयवाईन्धनप्रभववतः प्रवशा न तु विशेषणतयत्यत आह । पाध्यनुप्रवेशेनेति । उपाधिर्घाटनधर्मेणेत्यर्थः । विशेषणवत् सम न्धस्यापि घटकत्वान्न दोष इति भावः । सम्बन्धविधया वि पणविधया च घटकत्वं स्थल भेदेन दर्शयति । वनाविति ननु वतिहेतुके यथा साधनतावच्छेदकस्यावच्छेदकघटकत्व तथा रासभा धनहतुके इत्यत आह । रासभत्यादीति । अन्यदे दिति । तदानवेशऽप्युपाध्यनुप्रवेशस्याक्षतत्वाद् उपाध्यनुप्रवेश साधनतावच्छेदकस्यावच्छेदकताया अविवक्षणादिति भावः । सोपाधौ तु उपाधिनेत्यत्रैवकारपूरणेन नियमपरतया के चिद्याख्यानं नियमासम्भवेन दृषयति । अत्र चति । (दी०) अत्र चेदं नंदवत् नि नहं वा स्पर्शादित्यत्र । नाप्युपाधिप्रवेशं शीततेन शीतान्यत्वेन वा साध्यासमानाधिन रणतया साधनव्यापकतया वा स्वयमनुपाधिना केवलेन विश् षणीभूय वा शीतान्यस्पर्शत्वेन चोपाधिना स्वत एव स्पर्शे स ध्यसम्बन्धो ऽवच्छिद्यते इत्युपाधिनैवेति नियमे न तात्पर्यम् -- ·विशेषव्याप्तिप्रकरणम् । परं तु शुद्धस्य साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेदकतामात्र । (गा०) नियमे न तात्पर्यमित्याग्रमणान्वयः । स्नेहवत स्पर्शा- इत्यत्र विनाप्युपाधिप्रवेशनं साध्यासानाधिकरणतया स्वयमनु- धिना शीतत्वेन कंबलेन स्पर्श साध्यलम्वन्धोऽच्छिद्यते इत्यsन्वयः। सर्वत्र शीतपदं शीतपशपरम् । केवलन । किञ्चिद- च्छदकविशेषणतानापनेन । एलन उपाधिपदम्योपाधिर्घाटन. खलभ्ये सापार्धािनठमाध्यसम्बन्धिना उपाधिघाटनधर्म पर नाऽवच्छेदक इति नियमे तस्य पदप यथाश्रुतार्थपरम्पलभ्ये दृशपाध्यसम्बन्ध ऽनुपाधिरेव स्वताऽवच्छेदक इति नियम व्यभिचारा दर्शितः । अग्छिद्यते इत्यस्य विपणनयाऽवच्छ. इत्यपरताल ये उपाधिभिन्नरय तइटिस्य च तारशावच्छे- कत्वाभावनियमे व्यभिचारं दर्शयांस । निःस्नेहमित्यादिना । स्नेहं पशादित्यत्र विनायुपाभिवशं साधनन्या नया ज्यमनुपाधिना शीतान्यत्वेन विशेषर्ण भूय स्पर्श साध्य. म्बन्धोऽच्छिद्यते इत्यन्वयः। विशषणीभूय । अवच्छदकीभूत शिव सामानाधिकरण्यमम्बन्धन विशेषणाय । व्यभिचार- द्वादशनियमे प्रकृतानुपयोगाऽपि बोध्यः । विशषणतापननेदेति पलभ्ये उपाधेः स्वतोऽनवच्छेदकत्वनियम व्यभिचारं दर्शयति । तान्यस्पर्शत्वन चति । अस्य च शुद्धानःस्नेह त्याव्यापकत्वेऽपि Hधर्मजलोष्णस्पर्शान्यतरत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकतयोपाधित्वम् । वापि नियले प्रकृतानुपयागो द्रष्टव्यः । ननु नियमस्यानाभप्रतत्वे प्रकतानुपयोगितेत्याशकां परिहरति । विति । अनवच्छेदकतामात्र ति । वह्नयादिपदस्थ साध्या सामान्यपरतया पूर्वोक्तस्य साधनतावच्छेदक साध्यसम्बन्धिता. छदकत्वस्य सोपाधी तुकारण व्यवच्छदादिति भावः । उपाधिपदस्थ साधनतावच्छदकानिरिक्तपरतया तुकारस्य चैव- राधनया उपाधिनति नियमपरत्वमपि सम्भवतीत्यपि कचित् । इति अनुमानगादायों विशेषव्याप्तिप्रकरणम् ॥

·No text on this page.

·अत एवर्चतुष्टयप्रकरणम्। . (चि०) अत एव साधनतावच्छेदकभिन्नेन येन साधनताभिमते साध्यसम्बन्धोऽधच्छिद्यते स एव पत्र माधने विशेषणमुपाधिरिति वदन्ति । (दी०) यत एव सोपाधौ साधनतावच्छेदकातिरिक्तं नेयतमवच्छेदकं अत एव तद्विशेषस्तत्रोपाधिरिति वदन्तीत्याह । पत एवेत्यादि । ( गा० ) सोपाधौ साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेदकत्वोक्तेरर्थतः धिनतावच्छेदकातिरिक्तस्य नियमतोऽवच्छेदकत्वं लभ्यते इति दुपष्टम्भेनात एवेत्यादिकं व्याचष्टे । यत एवेति । तद्विशेषः । साधनतावच्छेदकातिरिक्तविशेषणीभूतसाध्यसम्ब धतावच्छेदकधर्मः । उपाधिरित्यस्य नियमेनेत्यादिः । साधनता- च्छदकातिरिकसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकस्य सोपाधावनियतत्वे धन तत्सत्त्वं तत्रोपाधेः साधनतावच्छेदकातिरिक्तसाध्यसम्ब- धतावच्छेदकविशेषत्वनियमभानोपष्टम्भसङ्गातः । घदन्तीत्यस्य भाकरा इत्यादिः। यद्यप्युपाधिलक्षणघटकं साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वमन्यून तित्वरूपं साध्यविशिष्टसाधनव्यापकत्वपर्यवसितमनुपदं नि. क्ष्यत, साधनतावच्छेदकस्यानतिरिक्तवृत्तित्वरूपं स्वरूपसम्बन्धा- कं वाऽपच्छेदकत्वमेव च सोपाधौ तूपाधिनति ग्रन्थलभ्यम्, उशावच्छेदकताया एवक्तव्याप्तिघटकतया साधमतावच्छेनके तिक्षेपात् । तथा च. एताडशव्यापसघटकापच्छेदकताश्रयमा. नतावच्छेदकातिरिक्तधर्मसत्वानियमेऽपि , उतान्यूनवृत्रित्वरूप- ध्यसम्बन्धिताक्छेदकत्वनियमस्योपाधेः सम्भवेनोपष्टम्भास. तिः । तथानि यत एव' सर्वत्र सोपाधी साधनतावच्छेदकाति- .

·अनुमानगादावर्याम् रिक्तं नियतमवच्छेदक साधनतावच्छेदकं नावच्छेदकं साध्या. भावविशिष्टसाधनवृत्तीति यावत्, अत एव तद्विशेषविशेषणी, भूतलायसम्बन्धितावच्छेदकधर्म एवं उपाधिरिति प्राभाकरी क्तिः : सङ्गच्छते । कचिल्लोपाधौ साधनतावच्छेदकस्य साध्यामा यविशिष्टावृत्तित्वे उपाधेः साध्याभावविशिष्टपाधनवनवृत्तिव सानिर्यक्ष्यमाणविशेषणत्वनियमभङ्गन तदसङ्गतिप्रसङ्गादित्यमित्रा यानासङ्गतिः । उपाधेः प्रायशः साधनावृत्तितया तनिष्ठसाध्यसम्बन्धिताय आश्रयतासम्बन्धेन नावच्छेदकत्वसम्भव इत्यत आह । अत्राव च्छेदकत्वामिति । (दी०) अबावच्छेदका सामानाधिकरण्येन, तत्त्वश्चान्य नारीत्वम् , व्यापकयमिति यावन । तचाधिकरणान्तभावण! तेन साध्यविशिष्टसा बनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधन यत्त्वव्याप 'काधिकरणताकत्वं पयवस्यति । निरुक्तविशिष्ट साधनव्यापन समिति तु निष्कर्षः । इत्थं च सत्तायकव्यक्तिकहेतुनिष्टद्रव्य वादिसामानाधिकरण्यव्यापकसमानाधिकरण्यातियोगिनि घ टवादी नातिमसाः, न वा द्रव्यं जन्यतले सति सत्त्वादित्या द्रव्यत्वविशिष्ट तायव्यापके स्पर्शववादाप्रसङ्गः । (गा०) अन्यूनवृत्तियघटकसामानाधिकरण्याशं परित्यज्य निज़ टमर्थमाह । व्यापकत्वमिात । सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्य व्याय ताघटकत्वावरहे ध्यापकीभूनसामानाधिकरण्याप्रतियोगित्वमेव हि वक्षणीयम् । द्रव्यं सत्वादित्यादी घटत्वादावतिव्याप्तिवारणायाह तश्चेति । अधिकरणान्तर्भावति । यत्र यत्राधिकरणे हेतोः साध्यस मानाधिकरण्यं तत्र यत्सामानाधिकरण्यं तत्त्वरूपमित्यर्थः । एतावत सामानाधिकरण्यनिरूपकाधिकरणताच्या निरव पर्यवसितेत्याशयेन ह। तेनेति । माध्यति । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्थः। व्याप्यदि साधनप्रवेश व्यापकैदिशि वैयर्थेन न तस्य प्रवेशनम् । उभयदिश नतिप्रयोजनकतया अधिकरणतांशमपि परित्यजति । निरुक्तेति ·अत एवचतुष्टयप्रकरम्म् । ६२१ माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्त्यर्थः । विशिष्टेति । साधनताव. छेदकविशिष्टेत्यर्थः । साधनतावच्छेदकविशिष्टत्वनियेशप्रयोजन- ।ह । न वेति । गुणाद्यन्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातरित्यादी शु. सत्ताविशिष्टजात्यव्यापकद्रव्यत्वादेः सङ्ग्रहाय साध्यतावच्छेदक- वशिष्टत्वनिवेशनम् । विशेषणत्वनिवेशप्रयोजनमाह । निःस्नेहमिति । (दी० ) निःस्नेहं स्पर्शाद् द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ शीतस्प- न्यत्वरूपान्यत्वादेरिणाय तत्रत्यादि । तत्र । साध्यविशिष्टे धने । विशेषणम् । साध्याभावविशिष्टात् साधनात् सामाना- करण्येन व्यावर्तकम् , साध्याभावविशिष्टनिरुक्तसाधनवद- तीति यावत् । ( गा०) यत्किश्चित्साधनवदवृत्तित्वं निवेश्यापि प्रथमे शी- स्पर्शान्यत्वधारणसम्भवाद्विशेषणपटकसाधनवदंशे साध्याभाव- शिष्टत्वविशेषणस्य वक्ष्यमाणस्य व्यावृत्ति वाह । द्रव्यांमति । यं सत्वादित्यत्र रूपान्यत्वं विरोधाभञ्जकत्वान्न गुरुमते उपा. 'रिति भावः । तत्रेयस्य व्याख्या साध्यविशिष्ट साधन इति । रशसाधनविशेषणन्वसमुदितं निक्ति । साध्याभावविशिष्टत्यादि। वर्तकत्वं भेदानुमितियोग्यत्वम् । योग्यता च प्रकृते व्याप्तिरेव न पक्षधर्मताया अपि प्रवेशः, साध्यविशिष्टसाधननिष्ठसामाना. करण्याप्रतियोगिनः साधनानष्ठसाध्य सम्बन्धितावच्छेदकत्वविर वानतिप्रसङ्गन तादृशसाधनरूपपक्षस्यैव समुदितार्थ निवेशात् । अत्र यथाश्रुते एकव्यक्तिसाधनके साध्याभावविशिष्टस्यापि धनस्य साध्यवत्युपाधिसमानाधिकरणतया सामानाधिकरण्यस- धन नोपाधः साध्याभावविशिष्टसाधनभेदव्याप्यत्वमिति वक्ष्य गानुपपत्तेर्निष्कृष्टमर्थमाह । साध्याभावविशिष्टनिरुक्तसाधनेति । न चायोगीलकादावप्याट्टैन्धनप्रभववह्नयादः कालिकादिसम्ब- न वृत्तरुपाधिताघटकसम्बन्धेनावृत्तित्वं विवक्षणीयम् । तथा जातिमान् मेयत्वादित्यादी सत्ताधुपाधावव्याप्तिः, सामान्या- समवायन वृत्तरप्रसिद्धेः । एवं विशिष्टस्यानतिरिक्ततया ·६२२ अनुमानगादाचर्याम् द्रव्यं जातेरित्यादौ गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताधुपाधौ गुणात वृत्तित्वादव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्याभावविशिष्टनिरुक्तसाधा व्यापकाभावप्रतियोगितावच्छेदकरूपवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । (दी०) एवं च द्रव्यं सत्त्वादित्यत्र सत्ताया अभेदे ऽपि गुणकर्मान्यत्वे नाव्याप्तिः । नापि द्रव्यं कर्मान्यत्वे सति सत्चा दित्यत्र गुणान्यत्वादौ । इत्थं च साधनतावच्छेदकस्यानवच्छे दकत्वद्योतनाय परं तद्भिन्नत्वमुक्तम्, न तु विवक्षितमेव तन वैययात् । इदं दधि जन्यं वा दन इत्यादौ दधित्वाद्यव्यानेश्व (गा०) एवं च । ईशपर्यवसितार्थविवक्षणे च । साधनता च्छेदकविशिष्टार्थकनिरुक्तपदव्यावृत्तिमाह । नापीति । इत्थं विशेषणपदार्थस्थ साध्याभावविशिष्टसाधनघटितत्वे च । परम केवलम् । विरक्षितम्, उपाधिलश्नण । वैयादिति । साः विशिष्टहेतुव्यापकस्य सद्धेनागाधित्वस्य तत्र साध्याभाव शिष्टसाधनाप्रसिद्धा विशेषणत्वासम्भवनैव वारणादिति भावः विवक्षायां विरुवफलकत्वमपि दर्शयति । इन मिति । साध्य नोपारा धरित प्रवादेन दधि वसाध्य तस्यानुगाधित्वावगम म्भवात् जन्यन्वसाध्यकानुसरणम्, तत्र च साधनावच्छिन्न ध्यव्याकता दधित्वम्पाधित्वं वनो हनुता समवायने दध्यारम्भकपरमाणी व्यभिचारो योध्यः। भिन्नान्तं सार्थकायतुं कल्पान्तरमाह । यति । (दी०) यद्वा प्रकृतसाधनतावच्छेदकानवच्छेयप्रकृतः धननिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वं पूर्वदलार्थः । अनव कतं च तस्य साध्याभावविशिष्टमाधनवृत्तितया तद्विशिष्ट धनस्य साध्याभावववृत्तित्वेन साध्याभाववतम्तद्विशिष्टस नवत्वेनेति यावत् । (गा.) स्वातन्त्र्यण साध्यसम्बन्धितावच्छेदकार्थकस्य मि त्यन्तस्यावधारणपरतथा साध्यसम्बन्धितायां साधनताव " ·अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । नियच्छेद्यत्वलाभः । तद्विवक्षणं च सद्धती साध्यसामग्यादेर्वा- य, निर्वस्यमाणविशेषणत्वस्य तत्रापि सत्वादिति भावः । ग्यमात्रस्य साधनतावच्छेदकत्वे तदनवच्छेद्यत्वाप्रसिद्धयाऽध्या. क्ष्यिमाणत्वात् साधननिष्ठ माध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वदलप्रवि. साधनतावच्छेदके साध्यसम्बन्धितानवच्छेदकत्वस्यैव निवेशनी- या तस्य च स्वरूपसम्बन्धरूपतदवच्छेदकत्वाभावरूपत्वे गुरु- विच्छिन्नईतुकस्थले अतिप्रसङ्गस्य वक्ष्यमाणत्वात् तच्छून्य. तत्वरूपत्वे द्रव्यं सस्वादित्यायेकव्यक्तिहेतुकस्थलीयोपाध्यव्याप- दन्यादृशं तन्निर्वक्ति । अनवच्छेदकत्वं चेति । तस्य । साधनता. छेदकस्य । साधनवृत्तितयेत्यादौ तृतीया अभेदे । अत्र कल्पे गुणवद् गुणकर्मान्यत्वविशिष्ट सत्त्वादित्यादौ स. देरभेदेन विशिष्टसत्तात्वादेः साध्याभावविशिष्टसाधनवृत्तितया यत्वादावतिव्याप्तिरतः कल्पान्तरमाह । तद्विशिष्टेति । सा- सतावच्छेदकविशिष्टसाधनस्येत्यर्थः । विशिष्टस्यानतिरेके विशे- स्य साध्याभाववववृत्तित्व विशिष्टस्य न तथात्वमिति न शक्यते तुमित्याशङ्कया निष्कृष्टमर्थमाह । साध्याभाववत इति । स्व. शिष्टसाधनाधिकरणसाध्याभाववकत्वनेत्यर्थः । विशिष्टनिरू. विलक्षणाधिकरणताया निवेशानोक्तदोषः । साधनतावच्छेदक- बन्धनिवेशसुचनाय साधनपदम् । (दी० ) एतेन धूमवान् मेयवत इत्यादौ मेयानवच्छेद्य- ध्यसम्बन्धाप्रसिद्धिः । गुणवद् गुणकर्मान्यत्वे सति जाति- वादित्यादौ जातिवघटकनित्यत्वादययन विशिष्टस्यानव- दकतया गुणकर्मान्यत्वादेरुपाधितापत्तिश्चेति निरस्तम् । पच्छेदकत्वं च सामानाधिकरण्येन । तथा च साध्य. शिष्टस्य साध्यसम्बन्धितानवच्छेदकसाधनतावच्छेदकावच्छि- साधनस्य व्यापकत्वमर्थः पर्यवस्यति । ( गा०) जातित्वघटकेति । यद्यपि गुणकर्मान्यत्ववैशिष्टय. स्यैवावच्छेदकत्वसम्भवेन समुदितस्य जातित्वस्यैव वैय- म् । तथापि तटकसमवेसत्वस्य वैशिष्टयघटकतयैव निवे.

·अनुमानगादायोम् शधौव्याद्विशिष्य नित्यत्वादेर्वैयर्थ्याभिधानम् । अवच्छिद्यन इत्यत्रावच्छेकत्वमतत्कल्पऽपि पूर्वनिरुक्तमेव ग्राह्यमित्याह । अब च्छेदकत्वं चेति । समुदितानप्कृष्टार्थमाह । तथा चति । साध नतावच्छेदकेऽनवच्छेदत्वनिधेशसार्थक्याय विशेषणत्वमन्यथा व्या ख्यास्यन् तद्विशेषणस्य पूर्वोक्तमय प्रयोजनमाह । उपदर्शितेति । (दी०) उपदर्शितशीतस्पर्शान्यत्वादिवारणाय तत्रेत्या. दि । तत्र । साधनतान्छेदकविशिष्ट साधने । विशेषणम् । साध्यशून्यायावृत्यापीयकम् । यत्सामानाधिकरण्यविशिष्टप्रक तसाधनवत्वं साध्याभावति न वर्तते इति यावत् । साध्या भावविशिष्टपकृतसाधनाधिकरणसामान्यात् साध्यविशिष्टप्रकून साधनाधिकरणसामान्यस्य व्यावर्त कमिति समुदायार्थनि ष्कर्ष इत्याहुः । ( गा० ) द्रव्यं कमान्यत्वे सति सत्यादित्यादी गुणान्यत्वादि 'सङ्ग्रहाय साधनतावच्छेदकविशिष्ट्रति । साध्यशून्यायावृत्त्यौपाय कत्वम् , साध्याल्यावृत्तित्वानुमापकसामामाधिकरण्यप्रतियागित्य म् । एकव्यक्तिकव्यभिचारिहती साध्यशुन्यावृत्तित्वस्य बांध नानुमेयत्वासम्भवात् तत्रत्योपाधाघव्याप्तिमाशय निष्कष्टार्थमाह यदिति । प्रकृतसाधनवत्त्वम् । साधनत्वावच्छेदकविशिष्टसाधना धिकरणत्वसामान्यम् । तेन शीतस्पर्शान्यत्वादिसामानाधिकरण्य विशिष्टस्पर्शत्वाद्यवच्छिन्नशीतस्पर्शादिनिरूपितयत्किशिदधिकरण तायाः निःस्नेहत्वशून्यजलाद्यवृत्तित्वेऽपि नोक्तस्थलेऽतिप्रमङ्गः लाघवाय दलव्यनिष्कृष्टार्थमाह । साध्याभावेति । साध्याभाववत कृतसाधनाधिकरणसामान्यभेदव्याप्यन्वे सति साध्यवत्प्रकृतमा धनाधिकरणसामान्यवृत्तित्वमित्यर्थः । तादृशाधिकरणभदव्य प्यत्वं च तारशाधिकरणावृत्तित्वं तह्यावृत्तिः स्फुटैव । विरोधभञ्जनाक्षमदर्शितशातस्पर्शान्यत्वव्यावृत्तमेवावच्छेद त्वमवच्छिद्यते इत्यनेन विवक्षितम् । विशेषणपदोपादानं तु माम नाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या ऽवच्छेदकपरतालाभमात्रफलकमिति सा भौममतमुपन्यस्यति । केचित्विति ।

·अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । ६२५ (दी० ) केचित्तु विशेषणं सामानाधिकरण्यम् । तथा च मानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या येनावच्छिद्यते अनच्छेदकीभूतसा. नाधिकरण्यप्रतियोगीति यावत् । अवच्छेदकत्वं चेदमन्यूना- तिरिक्तवृत्तित्वम् । गुरोरप्युपाधिसामानाधिकरण्यस्याक्षतमेव । ( गा० ) निर्वाच्यावच्छेदकत्वघटकमन्यूनवृत्तित्वं व्यापकत्व विसितम् । तत्र यदि सामानाधिकरण्यस्य वृत्यनियामकतया व्यापकताघटकत्वं तदा तेन सम्बन्धनावच्छेदकत्वमसम्भवी. शियेनाह । अवच्छेदकीभूतति । शीतस्पर्शान्यत्वादिसामा. धिकरण्यस्यापि हेतुनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यान्यूनवृत्तितया रातिप्रसङ्गवारणायानतिरिक्तवृत्तित्वमवच्छेदकत्वेऽन्तर्भावयति । पच्छेदकत्वं चेदमिति । निःस्नहत्वादिसामानाधिकरण्यशून्ये तस्पर्शादी शीतस्पर्शान्यत्वादिसामानाधिकरण्यसत्त्वान्न तस्या. तरिक्तवृत्तित्वमिति भावः । धूमवान्वहारत्यादौ महानसत्वादे. रणायान्यूनवृत्तित्वनिवेशनम् । स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व- त्यागफलं दर्शयति । गुरोरपीति । ( दी० ) यद्यपि प्रत्यक्ष उद्भूतरूपववादित्यत्र महान् नित्यव्यत्वादित्यत्र महत्वस्य अनित्यद्रव्यसमवेतत्वस्य च न्यमाणलक्षणाक्रान्तस्योपाधेः सामानाधिकरण्यं साध्यसा- नाधिकरण्यन्यूनातिरिक्तत्ति । तथापि हेतुनिष्ठमाध्यसा- नाधिकरण्यस्य हेतुनिष्ठं यत्सामानाधिकरण्यमन्यू नानप्ति- तवत्ति तत्वं विवक्षितम् । ( गा० ) रूपमात्रस्य हेतुत्वे प्रत्यक्षत्वाभावविशिष्टरूपवति पि- बादौ महत्त्वस्य वर्तमानत्वाद्वक्ष्यमाणलक्षणाक्रान्तता न स्यादत भूतपदम् । ननु प्रत्यक्ष उद्भूतरूपवत्त्वादित्यत्रापि महत्त्वं नो. धः सामग्रीविरहेणाप्रत्यक्षघटादावुद्भूतरूपवति वर्तमानत्वे. वक्ष्यमाणलक्षणानाकान्तत्वादतस्तदसङ्ग्रहों न दोषायेत्यत आ- महानित्यादि । अत्रापि द्रव्यत्वमात्रस्य हेतुत्वे साध्यविशिष्ट- बनाव्यापकत्यादनित्यसमवेतत्वस्य वक्ष्यमाणलक्षणाक्रान्तता न ·अनुमानगादाधर्याम् स्यादित्यनित्यपदम् । महत्त्वस्येत्यादिछयमुक्तस्थलयोर्यथासङ्ख्या न्वेति । लक्ष्यतां द्रढयितुं वक्ष्यमाणालक्षणकान्तस्येति । न्यूनारि रिक्तवृत्तीति । महत्त्वसामानाधिकरण्यस्य गुणत्वादाववृत्तेः प्रल क्षत्वसामानाधिकरण्यन्यूनवृत्तित्वं शब्दादौ वृत्तेस्तदतिरिक्तवृति त्वम् । अनित्यद्रव्यसमवेतत्वसामानाधिकरण्यस्य शब्दादावत महत्त्वसामानाधिकरण्यन्यूनवृत्तित्वं गुणत्वादी वृत्तेस्तदतिरिन वृत्तित्वं बोध्यम्। हेतुनिष्ठति । हेतुतावच्छेदकावच्छिन्ननिष्ठत्वार्थकम् । ते द्रव्यं जन्यत्वे सति सत्त्वादित्यत्र शुद्धसत्तानिष्ठसाध्यसामाना करण्यावच्छेदकगगनाद्यवच्छिन्नवृत्तिकाभावप्रतियोगित्वेऽपि : शंसामानाधिकरण्यस्थ, द्रव्यं गुणान्यत्वे सति सत्वादित्यत्र शु. सत्तानिष्ठ साध्यसामानाधिकरण्याभावावच्छेदकगुणाच्छिन्नवृति कत्वेऽपि कर्मान्यत्वसामानाधिकरण्यस्य नाव्याप्तिः । तारशी शेषणस्य चान्यूनवृत्तित्वानुयोगितावच्छेदकतया ऽनतिरिक्तव त्वप्रतियोगितावच्छेदकतया च न प्रवेशः व्यापकसङ्काचे प्रया नाभावादित्यवधेयम् । तवम्निष्टान्योन्याभावप्रतियोगितानबच्छेदकत्वरूपान्यूनवृत्ति स्य तद्वदन्यावृत्तित्वरूपानतिरिक्तवृत्तित्वस्य च द्रव्यं सत्त्वा त्यायेकवृत्तिहेतुके कर्मान्यत्वपृथिवीत्वयोः सामानाधिकरण्येऽ त्वात्तयोरतिव्याप्तिमाशङ्कयाह । सत्त्वनिष्ठति । ( दी० ) सत्वनिष्टद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यस्य च निष्ठकर्मान्यत्वसामानाधिकरण्यमतिरिक्तवृत्ति, गुणे तदर वावच्छेदकावच्छिन्नत्तिकत्वात् । पृथिवीत्वादिसामाना। करण्यं तु न्यूननि, जलादौ तदवच्छेदकावच्छिन्नटर भावप्रतियोगित्वात् । साध्यव्यापकानां सद्धेतौ उपाधित्व णाय साधनतावच्छेदकभिन्ननेति तदनवच्छेद्यार्थमित्या (गा०) गुणे तदभावावच्छेदकावच्छिन्नवृत्तिकत्वादिति । तर तदभावावच्छेदकावच्छिन्नवृत्तिकान्यमेव तदनतिरिक्तवृत्तित्वं वा नोकरूपमिति भावः। एतच्च सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तित्व - ·अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । ६२७ ण। तदभाववदवृत्तित्वमात्रनिवेशे गुणवत्त्याधुपाधेरप्यसङ्ग्रहः । पावच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्याभाववति सत्त्वेन्यावच्छेदेन सामानाधिकरण्यसत्त्वादित्यवच्छेदकावच्छिन्नत्वोपादानम् । ज- पावित्यादि । तथा च तदवच्छेदकावच्छिन्नवृत्तिकात्यन्ताभा- तियोगित्वमेव तदन्यूनवृत्तित्वं न तूतरूपमिति भावः । गुण- गदिमामानाधिकरण्यस्यापि साध्यसामानाधिकरण्यवति सत्त्वे विच्छेदेनाभावसत्त्वात्तदवच्छदकाच्छिन्नवृत्तिकत्वपर्यन्तमभावे रोषणम् | विशेषणपदस्य समानाधिकरणत्वार्थकत्वे उदक्षरत्वा- हमवंतत्कल्पे ऽस्वरसबीजम् । (चि०) अत एव च तत्र साधनाव्यापकत्वे सति धिनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं लक्षणं ध्रुवम् । भिचारिणि साधने एकत्र साध्यतदभावयोर्विरो. विच्छेदकभेदं विना तदुभयसम्बन्धाभावादवयं ध्यसम्बन्धितावच्छेदकमस्ति । तदेव च साधनाव- छन्नसाध्यव्यापकं साधनाव्यापकं तत्रोपाधिः । ( दी०) ननु सर्वत्र सोपाधौ सर्वेणोपाधिना साध्य- बन्धोऽवच्छिद्यते इति न नियमः । अयं प्रत्यक्षो मूर्त्तत्वा- यादावुद्भूतरूपवत्त्वादेस्तदसम्भवादित्यत आह । अत एव तत्रेति । यत एव उद्भूतरूपयत्त्वांदर्न तथात्वसम्भवः, । एव तत्र तादृशनियमवादिमते इदं लक्षणमिति । साध. ध्यापकत्वमिह साध्याभावविशिष्टसाधनव्यापीभूताभाव- योगित्वं तादृशमाधनासामानाधिकरण्यमिह पर्यवसितम् । पदर्शितोद्भूतरूपवत्वव्युदासः । ( गा० ) पकव्यक्तिविपक्ष के सर्वेषामेवोपाधीनां साध्यसम्बन्धि च्छेदकविशेषणत्वस्याक्षतत्वात् सर्वत्रेति । वक्ष्यमाणस्थले. महत्त्वविशिष्टोद्भूतरूपाशुपाधेस्तथात्वात् सर्वेणेति । अव. यते इत्यस्य विशेषणीभूयेत्यादिः । अतो वक्ष्यमाणस्थले उद्भूत- ·६२८ अनुमानगादापर्याम् रूपसामानाधिकरण्यस्थान्यूनवृत्तित्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्याच च्छेदकताया अक्षतत्वेऽपि नासङ्गतिः, तथापि साध्यशून्यहेतुमा परमाणौ तत्सत्वेन विशेषणत्वासम्भवात् । तदसम्भवात् ।। वच्छेदकत्वे सति विशेषणत्वासम्भवात् । अत एवेत्यत्रैतत्पदर परामर्शनीयं व्याचष्टे । यत एवेति । एवकारः सम्पातायात अत इत्येत्परामर्शनायमध्ये ऽवधारणानुपयोगात् । न तथा सम्भव इति । तथात्वासम्भवन । तस्योपाधित्वानुपगमेन । उपा त्वस्य तथात्वनैयत्यमित्यर्थः । अतो नात इत्यस्य प्रक्रान्तवारि त्वानुपपत्तिः शङ्कानुद्धारो घा। तत्रत्यस्य व्याख्या तादृशनि मवादिमते इति । लक्षणमित्यन्तस्यानुकरणम् इदं लक्षणमिति । उक्तस्य उपाधित्व लक्षणस्य तद्यावृत्ततया लक्षणं सदोपं स्या त्युएम्भसङ्गमनाय लक्षणघटकसाधनाव्यापकत्वदलं तद्यावृत्तं । चक्ति । साधनेति । असम्भववारणाय साध्याभावविशिष्माने तादृशसाधनवनिष्ठत्वमुद्भूतरूपाभावादेरपीति अभावे व्यापकर निवेशनम् । लाघवायाह । तादृशति । साध्याभावविशिष्टार्थक यद्यप्युपाधिताघटकसम्बन्धनासामानाधिकरण्यनिवेशधाव्य जातिमान्मेयत्वादित्यादौ तादृशसाधनाधिकरणजात्यादौ समवार वृत्यप्रसिद्भया समवायनोपाधेः सत्त्वादेर्न सहो यथाश्रुते । तथा ताशसाधनस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नाभावोऽत्रवि क्षित इति न दोषः। साध्यसाधनत्वभेदनोपाधित्वभेदाद् यादृशसा' शून्ययादृशसाधनवति येन सम्बन्धेन वृत्तिरप्रसिद्धा तेन सम्बन तत्साध्यकतत्साधनकोपाधित्वे एतद्दलनिवेश एव नास्तीति वाऽi प्रायः । तेन । यथाश्रुतसाधनाव्यापकत्वपरित्यागेन । विशेष्यदलस्य तदन्तर्गतसाधनावच्छिन्नत्यविशेषणदलस्य फलं दर्शयति । अथेत्यादिना । (दी०) अथ प्रत्यक्षा द्रव्यत्वादित्यादौ घटत्वादावतिका प्तिः । साध्यव्यापकत्वेन विशेषणे च स श्यामो मित्रातन वादित्यादौ शाकपाकजत्वादावव्याप्तिरत उक्तं साध वच्छिन्नत्यादि। (गा०)उपदर्शितस्थले उद्भूतरूपादीनां व्यभिचारोनयनसम ·अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । ६२९ मपि यतो ऽनुपाधित्वं तद्वीजप्रदर्शनपरतया व्यभिचारिणीत्या. देग्रन्थस्य प्रकृतोपयोगितां दर्शयति । साध्याभावेति । (दी०) साध्याभावसम्बन्धिनि विरुद्धस्य साध्यसम्ब- धस्यावच्छेदकभेदं विनाऽनुपपद्यमानस्यावच्छेदकीभूयोपपादन- पाधिफलम् , तदसमर्थानां चोपदर्शिताद्भूतरूपवत्त्वादीनां गोपाधिभावः सम्भवतीत्याह । व्यभिचारिणीति । व्याभि. बारः सपक्षविपक्षत्तित्वम् । गा०) सम्बन्धः । सामानाधिकरण्यम् । विरुद्धस्य । साध्या- विसम्बन्धविरुद्धस्य । विरोधश्चैकावच्छेदनैकत्रावर्तमानत्वम् । दसमर्थानामिति । मूर्तत्वादी साध्यसामानाधिकरण्यानवच्छेदका- वाद्यवच्छेदेनो भूतरूपादिसामानाधिकरण्यसत्त्वेनातिप्रसक्ततया तस्य साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमित्याशयः। विपक्षगा. वरूपव्यभिचारवति विरुद्ध साध्यसम्बन्धाभावेन साध्यसम्ब. धतावच्छेदकस्यावच्छेदकत्वावश्यकत्वासम्भव इत्यतो व्यभिचा. णीत्यत्र व्यभिचारं व्याचष्टे । व्यभिचार इति । (चि०) अत एव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति रङ्गच्छते । अन्यथा व्यभिचारादेव तत्रागमकत्वेन याभिचारेण न तदनुमानम्, अप्रयोजकत्वात् । (दी०) अथ विपक्षगामित्वरूपव्यभिचारोन्नयनमेवोपाधि- लम् । तच्चोद्भूतरूपादीनामप्यस्तीत्यत आह । अत एवेति । (गा०) सपक्षगामित्वज्ञानस्यानुमानाविरोधितया तद्घटितव्यभि- रस्योपाधिनानुमानमफलमित्याशयेनाह । विपक्षगामित्वरूपेति । स्तीति । तत्कुतस्तस्यानुपाधित्वमिति शेषः । आहेत्यस्य व्य- चारोनयनस्योपाधिफलत्वे प्राचीनप्रवादासङ्गतिमित्यादिः। एवं त एवेति मूलस्य विरोधभञ्जनमात्रस्योपाधिफलत्वादेवेत्यर्थः । यथा । व्यभिचारोनयनस्य तत्फलत्वे । व्यभिचारादेव । उपाध्य. पापकत्वेनाभिमताद्यभिचारज्ञानादेव । तत्र । व्यभिचारिणि हेतौ। गमकत्वे । अननुमापकत्वनिर्वाहे । व्यभिचारेण न तदनुमानम् । ।

·अनुमानगादाधर्याम्
उपाभ्यनुमानम् । उपयुज्यते इति शेषः । अप्रयोजकत्वात् । निष्फ
लत्वात् । तथा च उपाध्यनुमापकतानिर्वाह कस्य व्यभिचार उपाधि
नियमस्य प्रदर्शनपरोक्तप्रवादोऽसङ्गतः स्यादेवेति मूलाशय इति दी
धित्यनुसारेण मूलव्याख्या।
गुरुमतीपष्टम्भेनातएवयं व्याख्यायाचार्यमतोपष्टम्भेन चतुर्थ
मतएवेत्यादि व्याचष्ट । यत एवेत्यादिना ।
(चि०) अत एव च तस्य साध्यसम्बन्धितावच्छ
दकरूपलक्षणा व्याप्तिः साधनताभिमते चकास्नीति
स्फटिके जपाकुसुमवदुपाधिरसावुच्यते । लक्षणं
साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक
स्वम् । विषमव्याप्तस्तु नोपाधिपदवाच्यः । प्रवृत्तिनि
मित्ताभावात् । दृषकता च तस्य व्यभिचारोन्नायक
तया । न च व्यभिचारोन्नायकत्वमेवोपाधित्वम्
अप्रयोजकसाध्यव्यापकव्यभिचारिणोऽप्युपाधित्वाप
तेरिति ॥
(दी०) यत एव साध्यसम्बन्धितावच्छेदकं रूपं व्याप्ति
सोपाौ तु स्वाभाविकं हेतुतावच्छेदकं न साध्यसम्बन्धिता
च्छेदकम् । यत एव स्वसमीपवर्तिनि . स्वसमानाधिकर'
व्यभिचारिण हेतो स्वनिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकरू
लक्षणव्याप्तिसङ्क्रामकतया साध्यव्याप्यस्यैवोपाधित्वमाचा
नुमन्यते इत्याह । अत एवेति ।
(गा०) स्वाभाविकम् । शुद्धम् । न साध्यसम्बन्धितावच्छे
कमिति । इति न तत्रोक्ताव्याप्तिरिति शेषः । स्वस
पवर्तिनीत्यायुपपदाविवरणम् । स्वनिष्ठेत्यादिकमादधात
त्यर्थः ।
सङ्क्रामकतया । आरोपजनकतया
व्याप्यस्यैवेति । विषमव्यापकस्य स्वनिष्ठव्याप्त्यप्रसिधा उi
यौगिक प्रवृत्तिनिमित्तानाकान्तत्वादिति भावः । एवं च मूल
। सा

·अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । । पावित्यस्य समव्याप्त पवेत्यर्थः । सोपाधावपि साधनतावच्छ- कस्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्व तत्रापि उक्तव्याप्तिप्रसक्त्या गरापानुपपत्त्या उपाधपदस्य यौगिकत्वानुपपत्तरुपष्टम्भसङ्गतिः । यद्यपि शुद्धस्य साधनतावच्छेदकह्नित्वादेः साध्यसम्बन्धि. निवच्छदकत्वेऽपि विशेषणान्तरावच्छिन्नस्यातथात्वायभिचारि. प्रपि साधने साध्य सम्बन्धितावच्छदकरूपलक्षणावगाप्तिरस्तीति सङ्क्रामकत्वन्नोपाधेः । न च शुद्धसाधनतावच्छदके स्वानष्ठव्या यभेदसङ्क्रामकतासम्भवान्नानुपपत्तिः शुद्धवह्नित्वादौ विशिष्टवाहि- त्वाद्यवच्छिन्नभेदविरहऽपिविशपणान्तर्भावेग वह्नित्वादिपयाप्ायाः ध्यसम्बन्धितावच्छेदकताया व्यासज्यवृत्तित्वेन तदवच्छिन्नभेदस्य शसाधनतावच्छेदके सत्त्वात्तत्र तादृशावच्छेदकत्वरूपव्याप्ति- विच्छिन्नाभेदग्रहस्यारोपत्वादिति वाच्यम् । तारशी व्याप्ति- क्रामकतामादाय स्फटिके लोहिते जपाकुसुममुपाधिरितिवत् कृते वह्नित्वे धूमव्यातावयमुपाधिरित्यस्यैव व्यवहारस्य सम्भ. त्, न तु वही व्याप्यऽयमुपाधिरित्यादेः । एवं येन सम्बन्धेन सम्बन्धिनस्तेन सम्बन्धेनान्यत्रारोपः स एव तत्रोपाधिरिति व्य. हयते । स्फटिकादौ जपाधारदेशादिसंयुक्तजपादिरूपलोहितपदा- भिदारोपमादाय तथाव्यवहारविरहात । न च जगाधिकरणदेशे तादृशारोपजनकत्वं अपि तु जपाया एवेति, सम्बन्धैक्यानपे. यामपि नैष दोष इति वाच्यम् । एवमपि चक्षुःसंयुक्त- चारूपलोहितपदार्थाभदागेपमादाय चक्षुषोऽप्युपाधिव्यवहारस्य धरितया सम्बन्धैक्यस्यापेक्षणीयत्वात् तत् कथमुपाधिभिन्ने त- प्टव्याप्त्यभेदारोपमादायोपाधिव्यवहार इति । तथापि व्याप्तिबो- पदसमभिव्याहतोपाधिपदस्य स्वनिप्रसाध्यसम्बन्धितावच्छेद पव्याप्ती स्वभिन्नसमाभन्याहतपदोस्थाप्यतावच्छेदकवह्नित्वा. सम्बन्धेन सङ्क्रामकता तत्प्रत्यायकत्वमेव स्वीक्रियते तथाविध. म्वन्धन च वयादी तथाविधध्याप्तबाधाम्नानुपपत्तिः । तेन बन्धेन तस्या उपाधिनिष्ठत्वविरहेऽपि न क्षतिः । व्याप्तिबोधक- भिव्याहारस्थले सम्बन्धैक्यस्यानपेक्षितत्वादिति । अथ स्फटिकलौहित्य जपाकुसुममुपाधिरित्यादौ स्वसमीपवर्ति- टिकादौ स्वधर्मलौहित्यादिसक्रामकत्वं जपाकुसुमादेः प्रती.

·अनुमानगादाधर्याम् यते तत् कथं उपपाद्यताम् ? विशिष्य लौहित्यस्फटिकाचन्ता शक्तिकल्पने शक्त्यानन्त्यात्।उपपदार्थे समीपवर्तिनि स्फटिकादेर धानघटकस्वधर्मे लोहित्यस्याप्यभदान्वयबलात्ताशप्रतीतिरित्या न । समानविभक्तिकपदोपस्थाप्य एव नामार्थस्याभेदान्वयव्युत्पत्तेः स्फटिकादेरितरविशेषणतयोपस्थितत्वंन समीपवर्तिनि विशेषणतर अन्वयासम्भवात् । समासघटकविशेषणपदस्य पदान्तरसापेक्षसे सामर्थेन समासानुपपत्तश्च । यश्च स्वधर्मान्वय्यभेदो लौहित्यादि पदोत्तरसप्तभ्यर्थ इति तदपि न । अभेदे सप्तम्या अननुशिष्टत्वात् एवं लौहित्यादी स्फटिकादेरन्वयेऽयोग्यत्वम्, अनन्वये चासामर्थ समासानुपपत्तिः। अत्राहुः। स्फटिकस्य लौहित्यमिति षष्ठीसमासे स्वविशेष्यत निरूपितप्रकारतारूपसम्बन्ध एवं षष्ठयर्थः । ज्ञानसमाभिव्या रस्थले शानवियतासम्बन्धबोधकत्वस्य षष्ठया व्युत्पन्नत्वात् लौहित्यादिपदोत्तरसप्तम्या निरूपितत्वमर्थः । निरूपकस्याएर धारत्वात, अन्यथा पृथिव्यां रूपगन्धयोः सामानाधिकरण्यमित्य दो सप्तम्यनुपपत्तेः । निरूपितत्वस्य चाधानघटकस्वधर्मप्रका तायामन्वयः । निरूपकप्रकारभेदे च प्रकारिताभेदस्यावश्यकत्यार स्वधर्मनिरूपितप्रकारिताया लौहित्यादिनिरूपितत्वस्य स्वधर्मला न्याद्योरभेदनिर्वाह्यतया अर्थतस्तदभेदलाभः, न तु साक्षाच्छन्दत सप्तम्यर्थः प्रकारिता तस्याः स्वधर्मप्रकारकभ्रमेऽन्वय इति साधीयः । स्वधर्मलौहित्ययादेऽपि उभयप्रकारकसमूहालम्ब प्रतीतिसम्भवात् । प्रतीत्यभदस्य प्रकाराभेदानाक्षेपकत्वात् । न च स्वधर्मलौहित्ययारभेदशानं मानसमेव स्वीकार्यम्, चाऽनुपपत्तेर्नोपयोग इति वाच्यम् । मानसशाने उपस्थितविष तकोटेरपि भानसम्भवेन निर्णयनियमानुपपत्तः । एवं स्वधर्मप्रती लौहित्यप्रकारकत्वोपगमे यत्र स्फटिकद्वये एकस्मिन्नेव वा अंशभे जपापराजिताभ्यां लौहित्यनीलिम्नोर्युगपत् सङ्क्रातिस्तत्र स्फ फलोहित्येऽपराजितोपाधिरिति प्रयोगापत्तदुर्वारत्वाश्च । न चैवमपि स्फटिकादिसमीपवर्तिनोरभेदाक्षेपकाभावेन लाभो दुर्घटः । एवं यत्र स्फटिकव्यक्ती सिन्दूराद्युपाधिसमवा नादेव शुक्लत्वाभावादिभ्रमस्तद्यक्तावप्येतदशुक्लत्व जपोपाधिार .

·अत एवचतुष्टयप्रकरणम् । यवहारापत्तिः । जपाया अपि तदंशे प्रकारताश्रयस्ववृत्तिशुक्लत्वा. आवस्य अन्यत्र स्वसमीपवर्तिनि सङ्क्रामकत्वादिति वाच्यम् । मोपवर्तिविशेष्यकत्वावच्छिन्नायां स्वधर्मप्रकारितायां स्फटि- दिरूपविशेष्यनिरूपितप्रकारनाविशिष्टलोहित्यादनिरूपकत्वेन अ. योपगमाद् विशेषणीभवन्त्यां प्रकारतायामपि ताशप्रका. तानिरूपकत्वलाभात्तद्विशेष्यांश प्रकारताया एव च द्विशेष्यक. विच्छिन्नप्रकारितानिरूपकत्वेन अर्थत एव समीपवर्तिनि स्फटि- द्यभेदलाभात् । लोहिने स्फटिक जपोपाधिरित्यादौ अभेदेन हितसक्रामकत्वं प्रतीयते स्फटिकादिपदं लक्षणया स्फटिकादि- शेयकप्रतीतिप्रकारपरम्, तस्य च अभेदेन लोहितादिपदार्थ. घय इति दिक् । उपाधिपदस्य केवलयौगिकत्वे साध्यन्यूनवृत्तावपि स्वनिष्ठः प्तिसङ्क्रामकत्वसत्वादुपाधिव्यवहारापत्तिरिति शङ्कानिराकर- त्वेन लक्षणं त्वित्यादिमूलं प्रकृते सङ्गमयति । साध्यति । (दी० ) साध्यन्यूनवृत्तावुपाधिव्यवहारं दूषणोपयिकरूप- वश्यं वाच्यतयोपाधिपदस्य योगरूढित्वव्यवस्थापनेन नि- कुरुते । लक्षणं स्विति । लक्षणम् । लक्षणोपयिक रूपम् । ध्येति । अत्र साध्यव्यापकत्वमात्रं विवक्षितं तावतैव साधना वृत्तितयतिरेकेण साध्यव्यतिरेकानुमानसम्भवात् । साधनवति पिकनिवृत्या साध्यसाधनसम्बन्धनिवृत्तिसिद्धावर्थात्साध्य- निः सिद्ध्यति इति प्रकारान्तरप्रदर्शनाय परं तथाविधी- । रूढ्या न्यूनत्तावुपाधित्वव्यवहारं निरस्य योगेनाधिक- तन्निरस्यति । विषमेति । प्रवृत्तिनिमित्तम् । यौगिकम् । भेचारोन्नायकत्वमेवत्येवकारेण योगार्थानादरं सूचयति । धित्वम् । उपाधिपदप्रवृत्तिनिमित्तम् । उपाधिता । उपाधि- वाच्यता । योगादरे तु लाघवात्साध्यव्यापकतामात्रे रू. । रेति भावः ॥ इति व्याप्तिवादः समाप्तः ।।

·अनुमानगादाधर्याम् (गा) घाच्यतया । कल्यर्थतावच्छेदकतया। विषमव्याप्तेऽ प्रसक्त्या नास्य लक्षणत्वमिति लक्षणपदं व्याचष्टे । लक्षणमिति सम्बन्धव्यापकत्वपर्यन्तं साध्यव्यभिचारानुमापकतायामनुपयुः मिति तस्याविवक्षितत्वमाह । अमेति । ननु तस्याविव यां तदभिधानमयुक्तमत आह । साधनवतीति । प्रकारान्त प्रदर्शनाय । व्यभिचारानुमानसम्भवप्रदर्शनाय । योगेन । अ यघार्थान्वयेन । अधिकवृत्तावपि दूषणोपयिकरूपात्मकप्रवृत्ति मित्तसत्त्वात् प्रवृत्तिनिमित्ताभावादित्यसङ्गतमत आह । प्रवृति निमित्तमिति । यौगिकम् । योगलभ्यतावच्छेदकम् । व्यभिचाः प्रायकत्वमेवेत्येवकारस्यक्तिरूप रूड्यर्थतावच्छेदकत्वव्यवच्छेद। अपरत्वेऽप्रयोजकेत्याधुपाधिव्यवहारापादनमसङ्गतं स्यात् तत्र र गलभ्यस्वनिष्ठव्याप्तिसङ्क्रामकत्वाभावादित्यतश्च स्वनिष्ठव्याप्ति क्रामकत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वव्यवच्छेदपरतापि तस्येत्याह ।। भिचारोनायकत्वमेवेतीति । उपाधित्वमित्यस्थार्थो यदि व्यभिचा नायकत्वं तदा अभेदेन व्यभिचारोन्नायकत्वे तदन्वयानुपपत्तिर व्याचष्टे । उपाधित्वमिति । उपाधितापत्तरित्यत्र उपाधिता य व्यभिचारोनायकता तदेष्टापत्तिरतो व्याचष्टे । उपाधितेति । नन्वेतदतिप्रसङ्गवारणाय योगादरोऽप्यस्तु रूढिस्तु व्यभिच मायकताविशिष्टे एवास्तामत आह । योगादरे इति । लाघ दित्यस्य व्यभिचारोनायकतापेक्षयेत्यादिः । साध्यव्यापकता घे इति । मात्रपदेन दूषणापयिकरूपान्तर्गतसाधनाव्यापकत्वांश बच्छेदः । व्यभिचारिसाधनव्यापकस्य साध्याव्याप्यत्वनिय स्वनिष्ठव्याप्तिसङ्क्रामकत्वाभावादेवानतिप्रसङ्गादिनि । इति अनुमानगादाधर्यामत एवचतुष्टयप्रकरणम् ॥ इति व्याप्तिवादः समाप्तः ॥

·अथ व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् ॥ (चि०) सेयं व्याप्तिन भूयोदर्शनगम्या, दर्श- नां प्रत्येकमहेतुत्वात् , आशुविनाशिनां क्रमिका. i मेलकाभावात् । (दी०) व्याप्तिस्वरूपं निरूप्य परमतनिराकरणपूर्वकं स्व- न तद्होपायमभिधातुं प्रथमं प्राभाकरमतमुपदर्शयति । मित्यादिना । दर्शनानां प्रत्येकं वा हेतुत्वं मिलितानां वा ? लनमपि स्वरूपतो व्यापारतो वा ? आये दर्शनानामिति । तीये आश्विति । क्रमिकाणामपि स्थिराणामस्थिराणामपि त्पन्नानां मिलनमस्तीत्युभयमुपात्तम् । गा०) उपायाभावाद्याप्तिनिश्चयासम्भवेनानुमानप्रामाण्यं न सम्भ- ति चार्वाकपूर्वपक्षे भूयःसाध्यसाधनसहचारदर्शनं व्याप्तिप्राहक- । जरनैयायिकसिद्धान्तः । व्याप्तिर्न भूयोदर्शनगम्या, अपि सकदर्शनगम्येति तु प्राभाकरमतं तदेव मतमादावुपन्यस्तं सेयमित्यादिना । तत्र प्रथम साध्यसाधनसम्बन्धग्राह- तरिक्तानपेक्षग्रहकत्वरूपस्य सकृदर्शनगम्यत्वसाधकहेतोः सि. भूयोदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकानिराकरणम् । यद्यपि व्याप्तिस्वरूपस्य मेयत्वादिना शाने न भूयोदर्शनापेक्षा, तु व्याप्तित्वेन तज्ज्ञाने एव । तथा च तेन रूपेण ज्ञाने तदपेक्षा- पि उपाध्यभावरूपव्याप्तेरधिकरणादिरूपतामुपगम्याधिकरणता- दकादिरूपेण सकदर्शनमाहात्वे व्यवस्थापनीये न किञ्चिद्वाधक- । भूयोदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकताखण्डनमनुपयुक्तम् । न च परमतनिराकरणायैव तत्खण्डनं न तु सकदर्शनग्रा- साधकहेतोः परिशेषस्य सिद्ध्यर्थीमति वाच्यम् । तथा सति दर्शनादीनां व्याप्तिग्राहकतां निराकृत्य तस्मात्परिशेषेणेत्यायुः ·अनुपानगादाधर्याम् पसंहारविरोधात् । तस्मादित्यनेन साध्यसाधनसम्बन्धप्राहक तिरिक्तानपेक्षग्रहकत्वरूपे परिशेषे भूयोदर्शनानाधताया हेतुत्व भिधानात् । तथापि व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रे एव कदाचिद् भूयोद नापेक्षां परिशेषासिद्धिनिबन्धनां नैयायिको ब्रूयादतस्तत्र तदपेक्ष खण्डनम। सकृदर्शनग्राह्यत्वं च न भूयोदर्शनानपेक्षग्रहकत्वं भूयोद नानुसरग्रहविषयत्वमेव वा, तद्यवस्थापनस्य व्याप्तिग्रहोपा निरूपणानात्मकतया उपायाजशासायां तद्यवस्थापने अर्थात प्रसङ्गात्। एतेन साध्यसाधनसम्बन्धग्रहत्वव्यापकविषयिताकत्वं तदित्य हेयमेव । अपि तु साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकसामग्रीसामान ग्राह्यत्वमेव तत् । न च तथाविधयत्किञ्चित्सामग्रीग्राह्यत्वव्यवस्थापनेनैव चावा पूर्वपक्षनिराससम्भवात्ताशयावत्सामग्रीग्राह्यत्वव्यवस्थापनमा ञ्चित्करमिति वाच्यम् । तादृशकतिपयसामग्या अग्राहकत्वे याद कारणविरहेणाग्राहकत्वं साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकातिरिक्तस्य न नियमानिर्वाहेण च तादृशकतिपयसामग्रीणामपि ग्राहकता नोरे तेति सकलतारशसामग्रीग्राह्यत्वस्यैव साधयितुमुचितत्वात् । चा कमतवद् भूयोदर्शनानुत्तरसाध्यमाधनसम्बन्धग्रहाविषयत्वस्यक नैयायिकमतस्यापि निराकरणस्योद्देश्यत्वाच । अत्र सेयं व्याप्तिरित्यस्य दुर्निश्चयतया चार्वाकाभिमतानु त्यौपायकव्याप्तिरित्यर्थः । पक्षधर्मताया अप्यनुमित्यौपयिकर तद्यावृत्तं विलक्षणमनुमित्यौपयिकत्वं पक्षतावच्छेदकमित्येत भाय व्याप्तिपदोपादानम्, न तु व्याप्तित्वं पक्षतावच्छेदकको प्रविष्टं किं तु मतभेदेनानुमित्यौपयिकीनां नानाव्याप्तीनामनु तिजनकतावच्छदकप्रकारताविशेषवत्वेन पक्षत्वं बोध्यम् अता विशिष्य व्यापकसामानाधिकरण्यरूपमणिकाराभिमतव्य पक्षत्वे अग्रे उपाध्यभावरूपव्याप्तिग्रहे उपाधिशानाद्यनपेक्षा त्पादनेन परिशेषसाधनविरोधः । उपाध्यभावरूपव्याप्तेर्विशिष्य दाने चानोपाधिकत्वज्ञानस्य व्याप्तिग्राहकतया भूयोदर्शनापेक्षा निराकरणविरोध इत्यादिकं समाहितम् ।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६३७ भूयोदर्शनगम्यत्वं च भूयःसहचारदर्शनापेनग्रहकत्वम् । एवं उपेक्षग्रहकत्वमप्यग्रे निराकरणीयमिति साध्यसाधनसम्बन्ध- कातिरिक्तयावद्विशेषापेक्षग्रहकत्वाभावकूटसिद्ध्या तदति- पेिक्षग्रहकत्वसामान्याभावरूपपरिशासाद्धः । तदपेक्षग्रहकत्वं तदभावप्रयोज्यस्वग्रहत्वावच्छिन्नाभावकत्वम् । विशिष्टबुद्धौ षणक्षानहेतुताया गुरुणानङ्गीकारेऽपि सहचारविशिष्टवैशि- बांधे सहचाररूपविशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुनाया. गोपगमात् तादृशवैशिष्ट्ये एव तत्प्रसिद्धिः । तद्ग्रहे भूयस्त्वविशिष्टसहचारदर्शनत्वनाहेतुत्वेऽपि तद्ग्रहजनकताव. इकसहचारप्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य भूयःसह- दर्शनप्रतियोगिकाभावस्य तद्ग्रहत्वावच्छिन्नाभावप्रयोजकत्वा. ध्याप्तिविशिष्टवैशिष्टयवोधस्य सहचारविशिष्टवैशिष्ट्यवोधतया सहचारप्रकारकशानहेतुत्वेऽपि तद्विशिष्टवैशिष्ट्यबांधानात्म- द्ग्रहसाधारणग्रहत्वावच्छिन्नाभावो न सहचारज्ञानविरहप्रयुक्त नाभावसाधने बाधः। यदि च विशेषसामग्यभावकरस्य सामान्य कार्याभावप्रयोज- या व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्न्यभावकूटस्थापि व्याप्ति वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नाभावप्रयोजकत्वं सम्भाव्यते तदा सज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रयोजकत्वं निवेशनीयम् । हेतुमुख्य- ध्यकव्यानिग्रहरूपविशेषसामग्न्यभावसंवलितस्यैव व्याप्तिवि. विशिष्ट्यबाधसामग्यभावस्य व्याप्तिग्रहत्वरूपसामान्यधर्मा. छन्नाभावप्रयोजकनया नोक्तदोषः । व्यापकधर्मावच्छिन्नसाम- भावस्य व्याप्यधर्मावच्छिन्नाभावप्रयोजकतया व्यापकताग्रह. स्य भूयोदर्शनजन्यतावच्छेदकत्ववादिनां भूयोदर्शनाभावस्य प्तिमहत्वावच्छिन्नाभावप्रयोजकत्वमा तमेवेति न सिद्धसाधना- शः । सहचारविषयकसमूहालम्बनरूपहेतुसमानाधिकरणा- अप्रतियोगितावच्छेदकत्वज्ञानस्य प्रतियोगिशानमुद्रया विशेष विच्छेदकप्रकारकज्ञानमुद्रया वा व्यापकताग्राहकस्य यस्ता- विच्छेदकत्वज्ञानत्वेन रूपेणाभावस्तस्य व्याप्तिग्रहत्वावच्छिन्ना. प्रयोजकतया बाधधारणाय सहचारक्षानमात्रप्रतियोगिकोऽभावो शनीयः।

·६३८ अनुमानगादाधयाम् अथ यदि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकार ज्ञानहेतुतापि न गुरुसिद्धान्तस्तदा तन्मते निरुक्तभ्योदर्शनाफे ग्रहकत्वाप्रसिद्धिः। न च सहचारविषयकत्वनियतव्याप्तिशाननिष्ठकारणताका मितिविषयसाध्यवत्पक्षादौ तत्प्रसिद्धिसौलभ्यम् । व्याप्तिमा भावस्य साध्यवत्पक्षविषयकानुमितित्वावच्छिन्नाभावं प्रत्येव प्रयो कतया तस्य प्रत्यक्षसाधारणतद्विषयकग्रहत्वावच्छिन्नाभावेऽव विवक्षणीये तत्प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नाभावे वा प्रयोजकत्वादिति चेत् तर्हि भूयःसम्बन्धग्रहानपेक्षग्रहकत्वमेव तैः समर्थनीयं न तु तदपे प्रहकत्वाभावः, तदनपेक्षग्रहकत्वं च तदभावाप्रयोज्यस्वग्रहत्त्वा च्छिन्नाभावकत्वम् । सहचारग्रहाभावप्रयोज्यत्वप्रसिद्धिरनुमित्या एव सुलभा, परिशेषोऽपि साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकानिरिक्तर मान्यानपेक्षग्रहकत्वरूप एवोक्तरीत्या निर्वाच्यः । एतेन सामानाधिकरण्यविशिष्टवैशिष्ट्यवोधे सामानाधिकरण प्रकारकशानहेतुतायाः उभयसिद्धत्वेऽपि प्रमेयत्वेन तद्विशिा शिष्यग्रहे सहचारग्रहस्याहेतुतया सहचारविशिष्टवैशिष्ट सहचारग्रहाभावप्रयोज्यस्वग्रहत्वावच्छिन्नाभावकत्वाप्रसिद्धिरित्य पपत्तिरपि समाहिता। यद्यपि व्यापकसामानाधिकरण्यरूपमणिकाराभिमतव्याप्ते केवलसाध्यसामानाधिकरण्यत्वादिना ग्रहे भूयोदर्शनापेक्षा नास्त निरुक्तभूयोदर्शनाग्राह्यत्वं तत्र सिद्धमेव तथापि तन्मतेऽनौपा। कत्वमेतन्मते व्यापकत्वं येनानतिप्रसक्तरूपेण सङ्ग्रहीतुं शक तादृशस्य पक्षतावच्छेदकत्वान्न दोषः । न च व्यापकताया आयभावत्वादिमात्रेण ग्रहे सहचारद नापेक्षाविरहेण सिद्धसानुर्वारमेवेति वाच्यम् । निरुक्तभूयोद नाग्राह्यत्वे लौकिकग्रहस्यैप्रवेशनीयत्वात् नैयायिकैापकता भावस्य केनापि रूपेण लौकिकशानस्य विना भूयोदर्शना भ्युपगमात् । न च तर्हि न्यायमते व्यापकताया योग्यानुपलब्ध्यभावेना न्द्रियतया लौकिकप्रत्यक्षगम्यत्वमात्रसाधनेनव नैयायिकमत चार्वाकमतस्य च निराकरणात्सकदर्शनगम्यत्वतत्साधकभूयोद ·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ग्राह्यत्वसाधनमनुपयुक्तमिति वाच्यम् । प्राचीनापकताया वि लौकिकप्रत्यक्षोपगमाद् दीधितिकृतैव च तदतीन्द्रियतायाः काराद् भूयोदर्शनादेव तल्लौकिकप्रत्यक्षमस्त्विति अर्थान्तरस्य किफप्रत्यक्षगम्यत्वमाप्रसाधने दुर्वारत्वाच । व्याप्तिग्रहोपाये प्राभाकरमतस्य प्रथमोपन्यासबीजं सङ्गति सुचय. प्रदर्शयति । व्याप्तीति । निरूप्येति। तथा च व्याप्तिनिरूपणस्य सिद्ध. प्रतिबन्धिकाया व्याप्तिमज्ञात्वा तद्होपायज्ञानासम्भवन प्रथममु. नायास्तत्स्वरूपजिज्ञासाया विगमादवसर एव सङ्गतिरिति भावः । मतेति । तथा च स्वानभिमतनिराकरणस्याप्युद्देश्यतया प्राची- यायिकाभिमतां भूयोदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकतां निराकुणिस्य रोर्मतमुपन्यस्य तद्यवस्थापिताया व्याप्तेः सकृद्दर्शनगम्यताया नि. करणन स्वानभिमतमुभयमेव निराकृतं भवतीति गुरुमतमा- त्य प्रथमं प्राचीननैयायिकमतनिराकरणमारब्धमिति भावः। व्या- प्रहाभावस्य भूयोदर्शनाभावप्रयोज्यता तदैव सम्भवति यदि इचारदर्शनं व्याप्तिग्रहजनकं भवेत् तदकारणविरहस्य तदभावा. जिकत्वादतः सहचारदर्शनस्य व्याप्तिग्रहजनकत्वं परमतमा इम्ब्य मूलकारो निराचकार दर्शनानामित्यादिना । तत्र नैया- कानुमतदर्शनानां दर्शनान्तरनरपेक्ष्येण फलानुत्पादकत्वमभिधा- वयव्यभिचारात्सहचारदर्शनहेतुतान सम्भवतीति प्रथममभिदधौ। न चान्वयव्यभिचारस्य कारणताघटककार्यनिष्ठकारणव्याप्त्य- घटकतया न कारणताविघटकत्वमिति वाच्यम् । सहचारद. नसत्त्वेऽपि फलानुत्पादेन तत्प्रयोजकाभावप्रतियोगिकारणान्त- विश्यमङ्गीकार्यम् । तथा सति तेनैव सहचारदर्शनान्यथासिद्धि- प्याशयात् । दर्शनानां भूयस्त्वेन कारणतापक्षे एकैकदर्शनस्य फलानुप- यकत्वमकिञ्चित्करम् । कारणतावच्छेदकावच्छिन्नसमवधानद- यांफलानुत्पादे एवान्धयाभचारात् । सहचारदर्शनत्वेन हेतुता. । च दर्शनानां मिलनासम्भवोऽकिञ्चित्करः । व्याप्तिग्रहपूर्व त- च्छिन्नस्य यत्किश्चिदर्शनस्य सत्त्वे एव व्यतिरेकव्यभिचारा. काशादतो दोषद्वयसङ्गमनाय वितर्कयति । दर्शनानामिति । पकं हेतुत्वम् । एकैकस्यैव फलोत्पादप्रयोजकत्वम् । मिलितानां

·अनुमानगादार्याम्
वा हेतुत्वम् ।युगात्मत्यामन्नानां फलोमादप्रयोजकत्वम् । व्यापार
रा मिलनस्य प्रयोजक श्यमाणापेलनासम्भवस्याकिश्चित
स्वात्ताशदीपसङ्गमनाय मिला विनयति । मिलनमपति
स्वरूपतो मिलनम् । कालिक प्रत्यासत्त्या एकक्षणात्तत्वम् व्याप
तो मिलनम् दयापारप्रत्यासत्या लयात्वम् , एकक्षणावस्थायिच्या
रकमिति यावत् ।
एनेन पयमाशदिन बदितव्यम् । तत्र प्रथमपक्षानराकरणार
चारदर्शनयम्य कारण नावाच्छदकत्लखरादुनम् ,
ण भूयोदर्शनत्यम्य साक्षाकारणतावच्छेदकत्वग्वण्डनम् । नाया
खण्डनन तम्य व्यापारद्वार का नया अपदकनामा ?
स्यताति भूयादशनम्न व्यामिहत्यामा माग व्यापार
वच्छ करत्याभावापरतुल पते इति य५ । अलग इति । दशा
मिति क्ष दोपमाहात आपः : लागि पके है।
फलानुपाहिनना प्राधा नादमा फन्दामादाय
द्वितीय दान पत्र च मटकारात मग मननी
लनामादित्यः । नमा
धानाप्रयोजक व्यापार भुवन में माता का
Fधानप्राजकाटकर किया
रुपनी योग्यतावन्द करतान् । 'म ! गायान्यून
नाम । स्थिरणाम ! तृतीयक्ष नियम यागिना।
शुविनाशिन्यक्रमापन्न वरूपविशेगार मिलनासम्म
तयोक्तम्।
न्यूनतासङ्गाय व्यापारी मिलनम्य फलोपना
तापक्षनिराकरणपरतया न त्या दग्रन्थ च्या चष्टे । तृतीयमिति
(चि०) न च ताबद्दशनजन्यसंस्कारा इन्द्रिग
हकृता व्याप्तिधीहतरः । प्रत्यभिज्ञायामिन्द्रिय
सधात्वकल्पनादिति वाच्यम् । समानविषये स्म
प्रत्यभिज्ञाने छ संस्कारो हेतुरतः कथं संस्का
व्यामिज्ञान जन्यत । अन्यथा अतिप्रसङ्गः।

·माक्षिप्रहो पायप्रकरणम् । दी जलीयमाशा निमारने । न जाने । शापासा. नाधिकार माल्मिका नायगानाकरण्या- , मान गृहीता यादीनामापक आग्रह रात नामदीन यसकाराणां हेतुत्वं वाच्यं न न सम्भवनि भिन्नाविषय- पार । समाननि । ५मतभट जाना न त करमादीनि भान F. ! } या दोन म १५ . . नाम मात्र न. १. न भूतापी ... it!: नाद!" निसान यात 13...! अन्या. 2 १४ मा : १५. न ... ....... * - 1 . -- . - . ... सागः वाण नातन । यधा ल. ii. ३ . गला कारवाया संस्कार हेतु 13.....। - कान्य ज्ञान विषयक वटा १६ विगावशयक inik, १३ देकर १ मा कागकामा एमाला इंतु माभिविशेष्यक वा सत्रामधाराका १२. वाध्यमति कथं ताशनिमाबलाथामियमस्कारस्य स ·६४२ अनुमानगादाधर्याम् --- -- च्याशिग्राहकताप्रतिक्षेपसतिरियत. संस्कारोपनीततत्ताविशिष्ट प्रत्यभिज्ञाने पुन्यविशेष्तेवन तु तदविषयांशे क्वांचत् प्रकारता पीति संस्कार जन्यं यशानं लत् वजन कमस्कारविषयमुख्याधिकार कमेवेति नियमाभिप्रापकनया पलं सहमयितुं व्याचष्टे ।व्यात फेनि । प्रथममा हीनदान । नारामाकार प्रिनव मान स्वात् । ध्यापकांशस्थ प्रहारधारणार्थः । तथा च सा कव्यापकतामहत्वमेव नाशकारजन्यालायच्छदई. न तु हेतु मिकल्याभिहत्यम्, तथा च साल तकार बिना व्यापत ग्रहस्थ गारधातू, नारासका विना कालव्यापकता निष्ट । तदानी व्यापला ने मामा त्यो नददिलाया रग्र पीजन्यात तदिनरा नदीमा प्रमानिनि 11: च । नमापनि पुर कातड्या या मानिसमा ताशालकायरत्यादिन यान नमा पापक प्रकार प्रत्यक्ष उन्यता ? तासकारानरयावादमानियन शसंस्कारवाना नापिनापति । जन्यज्ञान सामान विशयारशः नियम पाया." विषयकलम्कोमा भूत मानदोष दश घरदन प्य कस्मरण जनन फल्पविरामयत्वात् । नुन कपाधनसहचारझानजन्यलारशस्वस्थ व्यापकताग्राम गमेनापि तत्र ताहानि काय सापति वाच्यम् । पकताविशेष्यकप्रत्यक्षम्म मार्श नांदतो वारणानु३१ : व्यकतत्प्रकार प्रत्यक्षसाच मवैव जम्यतावना ध्यमित्याशयात् । रजतादिगोचरसंस्कार जन्याग शुन्यादी रजतादिनमः सशसंस्कारविषयविशघ्यावामावादुनियम व्यभिचार ! शङ्का निराकमान । अस्विति । अगृहीतभेदम् । साहिनम् । शानद्वयम् । रजतादिस्मरणशुत्याद्यनुभवरूपात गयाख्यात्यनभ्युपगमादिति भावः । एवं च तत्र शुक्त्यायनु स्थ संस्काराजगत्वात्संस्कारजन्यरजतादिस्मरणं च संस्कार -- " ·व्याप्तिग्रहोपायपारण । . घरजतादिविशेष्यकत्वसत्तानो कानुपपत्तिरित्यभिप्रायः । मस्काराणां स्वाविण्यपदावश्यताघटितधमावच्छितजे. यानिरूपकत्वानमार व्यानिन त्वम्पापि भूयोदर्शनजसंस्कार- यतावच्छदकत्वं न सम्मानि व्यानिविषय नानवेशात् , तादृशम कागावपयव्यापकत्वविषयताया अपितजन्यनावदकगर्भ नि. जामताइझनियमपरतया गथाश्रुतस्प बङ्गतर्भूगादर्शन जन्य र व्यानिग्राहकतावादिने व्यापकताग्रहत्यम्प नजन्य इकताया आवश्यकत्वं व्यवस्थाप्य तदसम्भवपरतथा मुल पानमनुचितम् । एवं भ्राम्य विशिष्टज्ञानत्यऽपि रजता- निपिनदातादिविषयताया रजतादिगोचरस्कारजन्यता. यातुन समस्याह यादन्यधारख्यातिप्रतिझपार. समान इति चेन्न । संकारस्य दयातिप्रादकतामत व्याप- पन्यांकया नजन्यायमदकत्वं वाम्नवम् । एवं भ्र. ३. नियात्मक वम गुमना मभिप्रायेण यथाश्रुन. कातरवातेगवान यमाया मूलस्यायुक्तत्वात् । • '३५१ संम्कारस्य नदशे नाम शिशावगाहिन एव तदर्श वामपनियमी गुरुणामभिमतः ! ना पत्र तपन पक्ष- परिसरात सानदायमतिहलुना । नादशज्य 1. मायथाग्यातिदिनां मनं सम्मनिकनेत्यन्यथा- {" : गुमास्य रस ! साचारदर्शन जन्यसंस्कारस्य पचापाग्राम बानियाधाद व्यापकता. 21; . तर प्रागुपदा याद न । मरस्य भानाप्रयोजकानयन प्रतिपत्तीपघटितनियम वाराशया यादान यमर कसनायुक्तत्वात् । चि. ) किं च सम्बन्धमा दर्शनं भूयःसु स्थाने. दानं भूय सांबा दर्शन. भूपांति वा दर्शनानि नया ? एकत्र रूपरममाव्यत्व घटत्वयोश्च व्या- 'ग्रहान् । एकत्रैव धारावाहिके तद्वीप्रसङ्गात् , भू. स्वस्थ त्रिचतुरादित्वेनामनुगमा । आप च पार्थि --

·अनुमानगादाधयाम्
बालौह लेख्यत्वादी शतशो दर्शनेऽपि व्याप्तयग्रहाना
तर्क सहकृत तथेति चत् ताई सहचारदर्शनव्यभिचा.
शदर्शनवरत: सपा समाप्तिग्राहकोऽस्तु आन्वय
कत्वातू, कि भूगोदशीगन ! न च तन विना तर्कए
नावताति । प्रदर्शने व्युत्पन्नस्य तर्कसम्भवान ।
( दी० ) म नया । न व्याप्तिग्राहकम् । व्यभिचागदर्शन
च्यापारतमा महकाशीति व्यभिचारादर्शनराहनारदर्शनमा
कुनालक एव च्यातिप्राहकः । भूगोदर्शनं तु कचित् तका ना.
चुपयुज्यते इति निलितम्
(मा) न त्यस्य न भुयोदशनकार्य यर्शकान्छन ...।
तीति व्यानि हत्यामा नया न लाल .
च भूयोषिक विपिन यमापन
भयसाधनमचारदनः । ११ साधनसाचारपय
दर्शन पो वा सवभूमंददागी २ निग्राद। इन
कि चत्यादिमनाभः ।
मनु उभिवादन र नान्यथागितमा कमला
रज्ञानविरोधिनस्तर्क भ्यान्यथासिद्धिगिन भूयोदर्शनमहाना !
कस्य व्याप्तग्राहकन्यापादनासनि रित्यत आह । भिनाश
नमिति । व्याशरलयान : प्रयत्वे सति तजन्यजल
नद्यापारत्वम् । प्रयोज्यत्वं च निबन्धमत्वाकार्याभाव
तिसाक्षिकः स्वरूपासम्बन्धीवशंशा नियम्यापि व्यभिचार मा
म्यति तस्य तर्कव्यापारतति तेन नो नान्यथासिर
पारण व्यापारिणस्नधात्वाभावादिति भावः ।
न च नर्कस्य हेतुत्वं साक्षादपि तस्य तथात्वसम्मान ।
व्यभिचारानाभावस्य नद्याहस्तया? न हि तर्कस्य हेतुल व्यान
प्रत्यक्ष संशयसाशराव्यभिचारज्ञानप्रतिवन्धकताया किमान
सस्तीति वाच्यम्। तीद व्यभिचारशवानिवृत्ती सत्यां तकाचन
शनि व्यामिग्रह रति तदाशयात् ।

·व्याधिग्रहोपायप्रकरणम् । ननु भूयोदर्शननिरपेक्षतर्कस्य ध्यानिग्राहकत्वे भूयोदर्शनस्य प्राहकताप्रवादयाघात इति कथं न योचास्त्वित्यादिने. यासत्यत आह । भिवागदर्शननि । कधितर्कप्रवृत्तावि. पत्र प्रथमद्वितीयदर्शनशायां घूम वह यसमाहताजन्यत्वं न गृहीत अपि तु भूयोदर्शना नरमेव नत्र भूया दर्शनात् कार्यकारणमा चयन व्यातिप्राहकतर्कप्रतारात भावः। तथा च भूयोदर्श- र व्याप्तिग्राहकनारवादः काचिकव्यानिग्रहोपयोगिताएर इति र व्याप्निग्रह कारणत्वविरहऽपि न नैयायिकानां स्वमतप- ३ इति भावः। नि० ) न चैवमेवास्तु । तकस्य व्याप्तिग्रहमुल- मानवस्थानान् । सातमात्रम्य प्रवृत्तिनिवृत्तिहेत्व. निजनकव्याप्तिज्ञानं न विनै वातो नानवस्थेति न ? तर्हि नभचारात मागिन व्याप्तिग्रह हेतुन दाववान्तरजातिर स्ति । सामान्य प्रत्यासच्या महारादविनाभाव ग्रह : सामान्यरूपताच नस- निगम्यनि भूया दर्शनापेक्षेति चेन्न । सामान्यस्य । त्यत्तित्वं लाघवान्न तु सामान्यतया ज्ञानस्य, १२ युपगमाच ! न च काकतालीयत्वादिशङ्काव्यु- :: द्वितीयादिदर्शनापेक्षनि वाच्यम् । द्वितीया- दर्शनेऽपि शङ्कानादवस्थ्यात् । न त्वनोपाधिकत्व- मा व्याप्तिज्ञाने इंतुः । तद्दशकालतत्रावस्थितघटा सनामुपाधित्व शानिरामः कस्यचित् साधनव्याप- कन्न जानेन कस्यचित् माध्याव्यापकत्वज्ञानेन स्यात्, उच्च भूचादर्शनं विना नावतरतीति चेन्न । अयोग्योपा. धिव्यतिरकस्यानुमानाधीन ज्ञानत्वेनानवस्थापातात् । (दी०) नैयायिकमत पाशझ निराचष्ट । न चैवमिति ।

·अनुमानगादारयाम्
जातमात्रस्येति । तथा च नन्मूलको व्याप्तयन्तरग्राहकनकी
कतार इति भावः । तीति । न च ख्यातिप्रत्यक्षं पनि कम
हेतुस्ननु परणमिति न व्यभिचाररावकाशः, निनानुमा
स्मरणस्यायोगात् । न च जन्मान्तर्गणः मः । जन्मान्तरी
पर्यनुयोगतादवस रात । अनादवेन च परिहारः परतो वि.
चायिष्यते । न चेति । भानाभावान्, तस्य च हेतुत्वाविदः ।
यदि चाहीतम्या गृहनिपुरोवान संसर्गस्य वा प्रत्यासनिक
तिप्रसङ्गस्तदा पुरोवर्तिनि तद्रहो मृम्यतां न तु सामान्य
नेत्याह । न विति।
(गा०) ननु जातमात्रस्य प्रवृत्त्यादि जानिसायन्यामिन
कव्याप्तिग्रहस्थ तर्क विनायतावमादियानित्राहकन .१५.१..
ध्याप्रितन्मूलाएरव्यामिपरम्पगन्तर्गनानां सकटल्यानाना 1.
नप्रहसामान्यकत्वोपगमगि नाहशव्याप्तिग्रहसार।
दर्शनस्य दुरन्वमित्या परिहरान दाधना तथा
तन्मूलक इति । तदिव मूलं सम्यति युत्पत्या ना ५२ ६१.५
पेक्षकानिकल्याविनामूलक
गी यशानदया
नुसारेणैव कर्तव्यः । सः । जातमात्रवालकीयाममा ।
तो ऽनुभवः । पर्यनुयोगति । नादशानुभव एव नकाशयाना
सत्त्वादिति भावः।
नन्वियमनवस्था न दाबाय जन्मप्रवाहस्यानादिनया ३१
जन्मनि स्वस्थपूर्व जानतकापानिप्रत्यक्षमूलकम्मरमा .
ममव्यव हतप्पाकाले तर्क विनापि सम्भवन कार्यात्पत्ता
भावात् , अन्यथा वीजाङ्करस्थलीयानरमाया अपि दाः ।।
तरित्यत आह । अनादित्वेनान । जन्मप्रवाहस्येत्यादिः ! परत
सिद्धान्तग्रन्थे । न चैतद्बुद्धावान्तरजातिरस्तीति मूले का
हेतुं पुरयति । मनाभावादिति ।
ननु तर्कजन्यतावच्छद कतयैव जातिः सत्यतीत्यत आई। तक
स्येति। असिद्धेरिति । तस्य विजातीयव्याशिवुखौ हेतुन्वे तं विना

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६४१ यांभचारग्रहदशायां व्याप्तिग्रहसामान्यापत्तदुरित्वात् तत्र व्यभि- वारसानाभावहे नुनाया आवश्यकत्वे तहतुतायां युक्त्यभावादिति भावः । सामान्यन झात सामान्य प्रत्यासांतरित्याभमानेन सामानाधिकरण्यस्य व्यातित्वमते ऽनुमित्योपयिक यावदधुमधार्मि- ग्रिई मनिशाया पो नमन : सामानाधिकरण्यवृत्ति. वन सामानाधिकरत त्वशानाय भविष्यतीत्यनकसामानाधि- "पानमसन तदव सम्बन्ध भूयोदर्शनमित्याशङ्कले मूलक सामान्यति । सामान्यस्य हि प्रत्यासात्तल इत्यतः स्वरू. इल । सामान्य प्रत्यानियल त । तथा च यदा सामा. ५ . ५५ शान व नास्तिक या मानलिन विन्द्रियमम्बद्धव्यको याचनालय सिरित्याशङ्कावतार ": जिलासमा रमान । यदि चांना सामान्यत्वन । अने १. .नतद्ग्रह! मृत नियन्वयः । सामान्यत्व मागविल्दासम्बद्धवशेष्यकरव- नायकत्वातारवयानर्थयादिति भावः । र कनालीशान । धूमवतो नहि सम्बन्ध काकगम- में : २.०३ लालनसम्वन्धतुलपत्न शाक्यथः, नुल्यत्वं चानियत- नया न बढी माधिकरणबत्यन्तरनिष्ठाभावप्रतियोगि- विस्मयन्यात शिशङ्कामा ज्यभिचारशङ्काविधया वि. । तद्रिधननार्थे धूमाधिकरणश्य क्यन्तरे वह्निसम्बन्धदश. १. मन भावः। द्वितीयादिद, पति । व्यत्यन्तर ध. :::न्यदर्शना अपायकालमणि नादृशशद्वारपाद बा. १ ११ वादिति भावः (चि०) अश साध्यसाधनसहचानधर्मान्तराणामु. वित्वसंशये न व्याप्तिग्रहोऽतस्तेषामनुपाधित्वज्ञा- र अमादर्शनाधीन साध्या व्यापकत्वज्ञान सनीत्येत. से भूयादर्शनापेक्षा । अत एव यायता दर्शनन तन्नि- श्वयस्तावद् भ्योदर्शनं हेतुरिति न वारसङ्घयानिप- मान वाऽननुगमः । यधपि चान्यस्य माध्यव्यापक- ·६४८ अनुपानगादापर्याम् त्वसाधनव्यापकत्वमशयो नान्यव्याप्तिग्रह प्रतिबन्ध तथापि तदाहितव्यभिचारमंशयः प्रतिबन्धक इनि तद्विधूननमावश्यकमिति चन्न । (दी० ) साध्याध्यापक साध्यसमानाधिकरणामाप- तियोगिलं नहश्च साध्याधिकणकव्यक्तित्तितया गृह्यमाण ताशयत्यन्त र ग्रहं विना न सम्भवतीति भूयोदर्शनापेक्षा । ( गाc ) साध्ययापकत्वन भूयोदर्शनोपयोगितामुपमा यति दीधितौ । सध्याच्यापहात्वाति । तच्छयमाध्याधि :- व्यक्यन्तरस्यैव तनिष्ठव्यापक सावरकत्वादिति भावः ।. शनापति । तथा च भूगोदर्शवम्य पारिग्राहकलय :- उनकमाध्याधिकरणदर्शनस्य जयाब पर इति मायः । मूलस्थतद्यापारपदम्म बहिगिन्द्र ययासमर्थक गति यस्य व्यभिचारण व्याभिग्राहकत्वादावाद भूगोदर्शनादि रस्व तत्सदकारिता न समान लान नपनापन धत्वादश्चक्षुदिजन्यतावच्छ एक नया मानमध्यामा चारानवकाशात् । भूयोदशनव्यायकत्वे ताटारमा २५ भूयोदर्शनकारणतावादिना मानसस्यापि गाविम्या : नासङ्गतिः । म्वतःसिद्धशानिरहस्थले मकवालादपि . ग्रहोपगमे रिशव्यभिचारण मनासहकारिताया न ताहसंस्कारम्य प्रमाणातरता या मनःमहकारि, ५.१ ६. क्षेपपरस्य नापीत्यादेरनुपस्थितिरित्यन्यधा व्याख्यातुं वित।।६।। तदाहित इति । (चि०) अयोग्यांपाधिसंशयाधीन व्यभिचा. शयस्य तथाप्यनुच्छेदान् । म च न भूयोदर्शनालाप नुमानादित्गुक्तम् । अपि च भूयोदर्शनाहितमंहकारी न बहिरिन्द्रियसहकारी तद्यापार विनापि च मरवा रादिक्षानवता व्याप्तिग्रहात । नापि मनसः,इन्द्रिमा ·चश्यमाणामाणान्तरता , व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । विच भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य तजन्यस्मरणस्य वा प्रान्तरत्वापत्तः । । दी०) तदाहितः संस्कारो वहिरिन्द्रियपात्रस्य सहकारी चनमाऽपि वा ? आये तद्यापार विनति । द्वितीये नापीति । (गा ) सकलेन्द्रियसहकरित्वप नाडिशिष्य मनोभायोपादानमयुकमिन्याशनापिकार- माय विलयनि । मनमोऽवाति । आय इति । बाहिशिन्द्रिय I निनाप च्याप ताधारणधम्यव ताशसम्मा- , अवच्छेदकत्व पयम, अन्य तादशसरकारं विनापि तम्ध. मनोवलादाप्तिप्रत्यक्षापत्तेः । एवं च वहिरिद्रयेतरस्य २२: सहकारित्यमव्याहतमवति नामसहकारित्यानुपपत्ति. लाभिप्राय रात भावः । नि० ) तस्मान परिशपाल मशिनगम्या सा उपाध्यभाना व्याभिः। अभाव केवला. तल्काल सम्बन्धी दा स्वकाशरूपं तना. ६. ? तच प्रशदर्शननाबगतमेव चक्षुरादिना ! धकस्तदस्ति । न च प्रतियोगिज्ञानमधि- दिजान जन के गेनोपाधिज्ञानं पिता तमा स्यात् । माध्यभावे ज्ञान किचित्र ज्ञानुमवामिप्यते । ध्यभायव्यवहारस्तु तद्धियमपेक्षते, दीर्घत्वादि. पवहार इचान धिज्ञानम् ! न चैनं रसभमम्बन्धतुल्य- द्विधुममम्बन्धज्ञानादेवानुमितिः स्यादिति वाच्यम् । पाधिस्मरगो सति उपाधितव्याप्येतरमफलतदुप- म.मापवधान चापागनगलम्भपहितस्य केवला. धकरणज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वात्तद्यवहारहेनुत्वाच्च । । दी०) परिशेषात् । सायसाधनसम्बन्धग्राहकातिरिक्तान ·- साध्य -- अनुमानगादापर्याम् पेक्षग्रहकत्वात् । उपाध्यभाग्राहकास्यापेक्षणीयत्वादसिद्धि निर. स्यति । तथा हीति । उपाधिस्मरणे इत्यादि । ( गा• ) ननु स्वाग्राहक भूगोदर्शनकत्वे सति ग्राहात्वं परिक्षय, तख घटादौ निर्वामाणसकृदर्शनग्रायत्ययभिचारीति कथं हे न. त्यत आह । परिशंपादिति । माध्यसाधनसम्बन्धांत । ननु मायः सावनसामानाधिकरणयग्राहकातिरिकाजन्यग्रहविषयत्व घटान तारशसामानाधिकरण्यविषयकवटादिविषयकसमूहालम्वनगदम्य तत्सामानाधिकरणयग्रहाजनमाजन्ययात् म्वन्धग्राहकातिरिक्त अन्यत्राविषयमा विश्यकमहाविषयत्वायलितम् तव चला वननिष्टत. पाध्यमावरूपायां व्यापामिक्षिा | साधनस्वरूपम्य ५. साधनसम्बन्धाविषयक मानपि पवानिनादाच्या शिसाध्यसाधनसामानायिय माप सहन दर्शिनव्यामो दृष्टान्ततया तदागिता : 12 साधनसम्बन्धघटितपदा भन्निर यायचा वीज एतेन साध्यसाधनमायावछिन्नजन्माला स्वादिनिझपिन जन्यतानवद कनियाकन्न । सम्बन्धवियितानाच्छन्न जन्यतान उदाविपमिताका विवक्षितत्वापि न निस्तार: साधनादिविषालामा अहिर अन्यताविशेषावच्छेदत्वादिति चन्न । साध्यसाधनसम्बन्धग्रहन्त्रावविनाभावाप्रमाजकाप्रयन घावच्छिन्नाभावकत्वम्य साबमापनसम्बन्धविपयिना जन्यतासामान्यावच्छदकपियिताकत्वम्य वा विवक्षितत्वान ध्यसाधनग्नहत्वावच्छिन्नाभावप्रयातकस्तहाद कसामन्यमा साध्यसाधनसम्बन्धमत्वावच्छिनाभावाप्रयोजकः, व्यापा च्छिन्नाभावप्रयोजकस्य व्यापकघमावच्छिन्नसामन्यभावर प्यधर्मावच्छिम्नानुत्पादप्रयोजकत्वनियमादित्यतः प्रथम५, art साधनसामानाधिकरणयविपयितान्तःपातिन्याः साध्यादिनिपाय धास्तादृशसकलजन्यतावच्छेदकत्याच द्वितीयम्य नासिदिः । वस्तुतस्तु प्र.पदस्थ विपयितार्थकतया सध्यसायास ..

·व्यानिग्रहोपायप्रकरणम्। प्रारपिन्वायोजकागधीनविपायनाकन्यमेव साध्यसाधनेत्या- पागार्थः । एकदेशमानं दिना निशियानानिर्वाहात् सा. दिवियताप्रयोजकस्य साध्यामाधन सम्बन्धविपयिताप्रयोजक- तिरमाश इशान्तामिद्धिः । साध्यबाधनसम्बन्धाचगाहिशानज- इतिरिकाजन्य समूहालम्बने घटादविषयत्वेऽपि तद्विषयकत्वस्थ साधनलम्बन्धमानाप्रयोजकघरन्द्रियसनकादिप्रयोजयत्वान भारः । प्रयोज्यप्रयोजकमावध प्रतीति साक्षिकः स्वरूपस. चविशेष पवेति सवमनाकुलम् । मध्य साधनसम्बन्धवाहकताव्यापकग्राहकताकत्वं सकृदर्शनra.? आध्यम्। मनि जानकतावच्छ इक विषयतानिझापितप्रकारताश्रयत्वे. १. अता व्या सामानाधिका एयरूपव्यानेः पक्षत्वे बा. मी तथा होत्याइनविरोधश्च, उपाध्यमावरूपव्यानेः प. शिध्याभूगोदान पाहाता नैयायिकानामागमता तस्याः ग्राहा नासानासम्भवनाधान्दरप्रसङ्ग इति दुपणमनवका- 4 ! या प्रकार नाश्रयो भूगोदर्शनमाहाः सहर्शनग्राह्यो वेति वि. नादशहाच्छित्र सदर्शनग्राह्ययम्कालिनत्वात् । ता- च्छिन्नं यायिकानां मत व्यापकसामानाधिकरण्यं । तु उपायभानपत्यदेवन् । दशनानन्तरमापत्तियार प्रस्ताव व्यवहारसामग्री- पाना काङ्गिनत्यानमार दनुवादित मुलासङ्गातशकानि साधियोग्यानुपलमियानुमितिहेतु ये अतीन्द्रियासनिक- 'मिन्यनुपपत्तस्तत्रोपाध्यभावव्यवहारस्थानुपपत्त्या समं स. माधानतालामार तत्र तयवदागनु पत्तिसूचक व्यवहारे रानुपलब्ध तुताभिधानामति सूचयितुं नहन्थमवतारयति । चमिति । (दी) नन्यवभसन्निकटादिहेतुकानुमितिर्न स्यात् , उ- 'धयोग्यानुपलम्मविरहादत आह । तयवहारंति । तथा च बिहारस्य हेतुरेवानुमिति हेतुः । तच्चोपाध्यभावत्वेन जा. । उपाधिस्मरणे इयादि टु तत्कारणप्रदर्शनपरम् । अभा.

·६५२ अनुमानगादापर्याम् वत्वश्चेदमिह नास्तीति प्रतीतिमाक्षिकः स्वरूपसम्बन्धविपी. ऽतिरिक्तः पदार्थो वेत्यन्यदेतन् । एवं चौपाध्यभावत्वन झा- नेऽधिकापेक्षा न वारयाग इति भावः । (गा० ) ताशसमाधान स्फटीकरणाय भावं व्याचष्टे । नया चेत्यादिना भाव इत्यन्तन । नया च । व्यवहारस्याप्यनुपसिसवन तत्रान्यम्य कारणव च । हतुः । कारणम् । स एवत्येवकारण धियाग्यानुपलम्मस्य कारणत्वव्यवच्छदः । नन्ववमुपाधियोन्यानुपलम्भस्या नुमिनावभावव्यवहारे के हुनु स्वाभिधानमसङ्गनमित्यत आद। उपाधिस्मरणे इत्यादि शति । प्रत्यक्षात्मकापावभावत्वपाकशानकारणेत्यर्थः । नयान तत्र तुपदं योग्यसनिकृपहेतु का नाम यादिवशेषप्रयाजकार नासनिरिति भावः । अभावत्वस्य भानविवानिरितम्य निरचनया नल का राधिकरणस्वरूपाभाववादिनामवज्ञामतुतः न म.भा. घभिन्नत्वस्य तन्मतऽप्रनिदरतो, नवान्न । माय ! प्रतीतिमाक्षिक इति ! महाप्रती प्रतियोयनिरिसर : नन पदनि श्याविच्छेदकस्य प्रस्तुना मायांश मामलाया ... दिति भावः । स्वरूपविशेषाव ऽनुगतप्रत्युिपशाद करवायोग रया. शयनाह । पदार्थान्तरं ति । उपाध्यभावनप्रकारकादयान योग्यानुपलम्भद्देतुले माध्यम धनसम्बन्धग्राहकांतारक्तान ग्रह कत्वस्य व्याप्तावसिद्धिरित्याशापरिहाराय स्वयं ध्याचष्टा पनि न वारणाम इति । तावतायधिकरणतावच्छेदकधूमत्वादि: ५५ तद्मद्देऽधिकापेक्षाविरहेणालिशिकानवकाशादिति भावः । (चि० ) नन्वेयं प्रथमदर्शनेन व्याप्तिनिश्चयाद्रशे- पदर्शने सति रामभादिमंशयवत् तत्संशयो न स्या दिति चेन् ? व्याप्तिज्ञानानन्तरं किं विद्यमान रावा. पाधिमयोपाधित्वन न ज्ञात इति शङ्कया गृहतिव्या सायपि संशयः । अतस्तत्र भृगोदर्शनेनोपाधिनि- रामारा व्याप्त्यभावशङ्कापनीयते ।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । (दी०) व्याप्तिस्वरूपे संशयाभाव आपद्यते निरुपाधि- सम्बन्धस्वरूपव्याप्तियेन वा ? आये इष्टापतिः, द्वितीयमपि किनुपाधिस्मरणादिकं विना त-पपवधाने सनि वा सम्बन्धग्रहे ? बाय किं विद्यमान इति । तथा च नदग़हमात्रं न तु तदभावत्वे- माधि ग्रह इति समानप्रकारकनिश्चपाभावात्तायो नानुपपन्न भाधः । । गा०) उपाध्यभावविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यरूपव्याने रूपवृत्तिसाध्यमामानाधिकरण्यत्वप्रकारण संशयाभावापती 2 कार कनियामावन संशयों नानुपपाश इति कि विद्यमान र वन्धलभ्यसमाधानस्यासान तत्प्रकार कनिश्चयस्य प्रथमता नातू अनारशानुपपत्ति स्वयं समाधातुं अन्यादृशमशया- ... तीच मुलानसभा में गाजवि विनयति । व्याप्तिस्वरूप पतिबाच्यसामानाधिका यत्वावच्छिन्ने इत्यर्थः । घिसम्वन्धम्वति । उपायभाववाद्यवच्छिन्नविशिपसा- नाधिकरणयस्वरुपयर्थः । उपाधिम्मणानन्तगत्पत्रप्रथम , र संशया भावारत्तो मूलोक्तप्रथमसमाधानासङ्गतिः। तत्र सत्वन रूपाधिसम्धत्वप्रकार कस्यापि निश्चय 11 नावात् सदसमधानानन्तरोन्नदर्शनातरं नदापत्ती व नवयकालीनाथसाय एवं प्रामाण्यमशयस्योपयोगितया १९६५ च निरुपाधिसम्बन्धत्वाकार कनिश्चयानुत्पत्त्या यवत्यादिना संशयं कल्पायवात प्रकारक संशगोपादनाकशिकरमिः कितीयपक्षं पुनर्वितर्य समाधान योजयति । द्वितीयमपीति । पदनामति शेषः । उपाधिस्मरणादिकं विना सम्बन्धग्रहे इत्य. य' । याशसम्बन्धग्रहपूर्वमुपाध्यभावनप्रकार कज्ञानजनकोपा. विस्मयादिर्घाटता योग्यानुपरू. म्भो नासीत्तदुत्तमित्यर्थः । नमवधाने इति । तादृशयोग्यानुपलम्भसमवधानोत्तरजात. सम्बन्धदर्शनोत्तर वेत्यर्थः । मयात्र हेताबुपाधित्वनानुपलभ्यमान उ- प्राधिात्र विद्यमानो न वेति संशयायाप्तिसंशय इति यथाश्रुतमूलार्थी । सङ्गच्छते, उपाधिनिष्ठस्य प्रस्तहेतुर्नमानत्वाभावस्याप्युधिर- ·अनुमानगादाधर्याम् वधर्मिस्वरूपतगा निश्चितत्वेन मायायोगान् । हेनामध्यभावनिध. यस्यााप तानाशयामधियात् । अप्रामाणसंशयातिरिक्त मंश यस्य विपगतानधयानिवन्धकलायामुत्ताको मानाभावाच । स. मानाकारकनिश्चयाभावादेव मंायोपपत्तरतमनुक्या प्रकाराम नमरण न्यूनतानुद्वाराशति । नियमाने । 'जायमान हेतौ । उपाधि त्यनोपाधिरव न मान प्रति मूलं योजनीयमित्यभिसन्धिना ता. दृशभूलस्य फलितार्थमाह । तथा चंति । तदग्रहमात्रम् । उपा. ध्यनुपलम्भमाप्रम् । उपाध्यनगलम्सयोग्यवमिद मात्रपदव्यवछ. धम् । तद्यवच्छेदलयमा । न त्विति । तदभावत्वंन । उपाय- घवेन । ग्रह पनि । तादृशग्रहप्रयोजकम्योपाधियोग्यानुपरस्या. भावादिति भावः । नावव कर्य मंशय इत्यत आह । समानांन । (चियता ज्ञान प्रमाणसं शाहमासिसंशया, गया घटज्ञानसामरयां सत् घटज्ञान सति लत्या. संशयादितस्तत्संशया न निसंशयानुन मन्त्र घटज्ञानमेव न वृत्तमिति कल्प्यते । तथेहपुर ध्यभावस्म नपासित्वात चकबलाभकरणय प्रथमशनेऽपि निश्चिमत्वाद् व्याप्तिग्राहकार स्था, -- वाच परिशेषेण सकृदशनस्य व्याप्तिग्राहकार - निश्चयं प्रामाण्यमंशपादव नत्मंशयः। न च राम ऽपि प्रथम व्याप्तिपरिषदः स्वादिति था तत्र व्याप्तर भावात् प्रतक्ष ज्ञाने विषयस्य हेदवार कचिदसंभाग्रहात सा व्यवहारो दोपमाहात्मान न चात्रापि तथा, आरोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्तमस्तीत्यारोप इत्यभ्युपगमात् । (दी) द्वितीय ज्ञानप्रामाण्येति । प्रथमेति । सत्युपाधिस्म रणादावित्यादिः । न चात्रापीति । सर्वत्र रासभादावित्यर्थः (i०) ननु प्रथमदर्शनेऽपि निश्चितत्वात्प्रामाण्यसंशयादेव ·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । सम्माय इति मूलमसङ्गतं प्रथमदर्शने उपाध्यभावत्वेन व्याप्तेरभानात् प्रामाण्य संशयस्य नदुत्तरसंशयेऽपयोगादित्यतः पूरयति । सत्यु पाधोति । तथा चपाध्यभावत्यप्रकारककानजनकस्योपाधियां- यानुफ्लम्भस्य सत्चन प्रथममुपाध्यभावत्वेन ज्ञान सम्भवतीति प्रामाण्यसंशधापयोग इति भावः। एयं च निश्चितत्वादिति मूल. प उपाध्यभावत्व नेत्यादिः । लनु उपाध्यमावधन झाने उपाधि पाग्या तुगलम्भवत् प्रथप्रदर्शनदशा पां दुर्घटसन्याप किंचित्कार- काय तत एव तत्रोपाध्यभावत्वप्रकारकमानाभावापपत्ती प्रामाण्यमंशकमायेलन आई मल । व्यामियाइकान्त ति। भूर्यदर्शनाच्या ग्राहकवाल नयनत्ययः । मदर्शनम्य। यानुफलमा राहता यानि कर शास्वरूपम्प । प्राहक- पानमा निभाग स! तनिधये । वारश- पाव । न मानीन्यमा अन्य साना इत्यधंकाय पनि व्याय.. द अनी दोघांन. ." १६.१५.१ र गादिस्वरूपानावावस्यामुयापि उपाधि मानन्द चाशन समानाधिकरप्यका ३५ , शिवाशिय महवार दर्शनसामग्री प्रदर्शवम पसरहशाग्रता व्यवस्थापयतामे- मतमुपन्यस्यान मले । के त्वति ! नि:) केचिन साधनविष्टायन्नाभावाप्रति मापसामानाधिकरणयम् , साचनवनिष्टान्यो- यामायाप्रतियोगिसव्ययत्कर्ष था व्याप्तिस्तदुभ- माप योग्य प्रक्षण वहिवूमसम्बन्धानभवन प्रथम. स्वगतमेव । महान योऽत्पन्नाभावोऽत्यामाभावो विमानस्तस्य प्रतियोगी न वहिन वा वलिमानि. अनुभवात् । रासभे तथाऽवगडयम बायो इति नन्न । एवं हि तदलितभूमपार व व्याप्तिः स्यान्न तु ·अनुमानगादाधर्याम् धूमधवलित्वावच्छेदेन न च तदनुमानोपयोगिव- हिन्वं वह्निमत्त्वं वा न प्रतियोगितावच्छेदकमिनि प्रथमतो ज्ञातुमशक्यमेवति । मैवम् । (दी०) अवगत इति । स्वरूपकथनपात्रम् । महम इत्यस्य । अस्मिन्नित्यादिः । महति वायो योग्यायोग्योद्भुन । सामान्यतद्वनारित योग्य वही तादृशप्रतियागित्तमामा तोरप्पयन्तायोगाभावयोयोग्यत्वादिति भावः । न पि योगितावच्छेदकमिति । न धूपमामान्यजमानाधिकरणतः मा. भावप्रतियोगितासामान्यावच्छ कामेत्यर्थः । (गा०) नववगनत्यस्प व्यापकल्यावदकत्वादापकनारमा मध्यवगत इति कनिनायक कमियत बाट दाथिली : कर इतीति । धुमनामान्यसमानाधिकन गायनानियो मायाजा नससामान्यनिष्ठामावनिक गितको नसाया: ! वि: नसनिधाभावप्रति मागिन्यमपि रनुपलम्समय पर यति । महानस इत्यम्यति । अचपलत्यस्य विर्वाधान माना.. ऽभावान्तरस्यानवगनत्वदशायो महानग्मादावन नामाव: तावच्छेदकत्वाभावस्य ग्रहसम्भवादम्मिमिति योनी ऽवगतत्वांशपरित्यागान्पूर्व नैतत्परितम् । ननु तादृशाभावनातयोगितम्यापि पिशावादिनिष्ट:.:..1 वासत्साधारणताहशप्रतियोगिन्वन्त्रावच्छिनात्यन्ताभावत: कथं योग्यतेत्यत आह । महानि । तथा मात्रप्रतियोगिकत्वं नाभाव योग्यतानियामकं अपि तु या नुलम्भः, महति वायो पक्षवृत्तिमहत्त्वविशेषणविशिय ना रुपवत्त्वं आपादकीकृत्य उदभूतरूपोपलम्भस्यैव योग्य यो योग्यताविशिष्टताशप्रतियोगिम्मत्वमापादकीकृत्य पादनस्य सम्मवारपक्षावृत्तिविंशपणविशेषितपनियांगिया वककापसेयोग्यप्रतिगित्वातयांग्युपलम्भाभावरूपयोगानुका म्भाति एवंति नाशप्रतियोगिवतद्वतारत्यन्तान्योन्यामागे तदुर ·१ व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । नायोग्याविति भावः । महत्त्वविशेपितम्बोदभूतरूपस्य तदुपातम्भ- व्यायनया वायवीयाणी गोद्भूतमपनद्वतारत्यन्नान्यान्यामाया धागो महत्त्वरूपविशेषणम्य नादापक्षानिन्बादतो महतायुक्त.म्म ! ६ वावशेऽलौकिकं वायुविशेषणकमेवादभूतपाभावविशयक गतं न तु वायुविशेष्यक तस्यापोपवादित्य या { चराद। चारेण महत्त्वविशंपणावशि, परसत्त्वका रूपलम्भाशय ..11 सरसामान्याभावो न प्रत्यक्ष इमनलाभाथ उद्धांति । । रक्षवृत्त्यनुभूतरूपसामान्यानावविशिनादशहापटम्मा- या पसामान्या नावाऽ: प्रत्यक्षः स्यात् प्रायोगिधाह - 1. विशरणाविज्ञपितावर प्रतियागिमत्व विशेषणवागत. गरूपसदिनानुनमुन समावस्य प्रतियोपियारक- नवाच्यता पमहापामाधान प्रत्यक्षकारण १. अनुभूतरुपमा विशिरावर जातिविशवाश, मात मला स्वतनदा मान लिया कम कपाल. ५, ६ च नादृशनिमामिवामान मादी च न गाम्मा तदा 1. पतविशिष्टस्यैव तादृप्रति गितम्य स्वोपत्रमापाद- '। योग वन विम्युक्तम् । छेद- ...वायतत्यांनी जेन जलीय आनाकार दुरुप गायो. ..पादनम् । दत्यादी प्रतियोगितासामान्यानोरन्याय ६ , चटक झाविन्युक्तम् । रियादिकं न प्रतियोगिता काया तानस्य प्रथातो वाच्यत्वंन सामपन्यान' सदर्शनग्राना पामावोपपादक अन. प्रतियोगिता प्रतियोगिताविशेषपरत- या व्याकुरुते । न धूम । नव्यानापास करणाभाव मागतासामान्यावच्छेदन स्वाभाकर पर पानमसमान्ये- नि ! नाटशाभावप्रतियोगिताविशेदकलामावस्य सुग्रह- वाप्रतियोगितासामान्यति । आगरा: मापदापादाना. दादादस्यापि तत्सामान्यपरतालागः, अनमनासामानविशेष प्रतियोगितावच्छेदकत्यागावा गुना की नाति; : ८३

·अनुमानगादाधर्याम्
(चि०) प्रकृतमाध्यव्यापकसाधनाव्यापको ना
साधनत्वाभिमान समं प्रकनसाध्यमम्बन्धिताप.
च्छंदकं विशेषणं बोधिः ! उभयथापि तदावा
न व्याप्तिः । सिद्ध्यसिद्धियां सन्निधानुपपत्तेः ।
किं तु गावस्वाभिचारियभिचारिमाध्यमामाल!
धिकरणमनीषाधिकाम् । तस्य च प्रथम ज्ञान
शक्यत्वात् ! किं च न वस्तुगत्या व्याप्तेजी
किन्तु व्याप्तित्वेन तचायभावत्वम् । न ।
घरजाने तदभावत्वन झनं मम्भवति, विज्ञान
नसावादिशिष्टज्ञाना । न च नियमनः
मुपाधिधीस्ति । यो वियोगानं व्यापार
नाभावज्ञान इति । अस्तु १ मा पद
भान माछा । सभावाधीना
तिः स्पादन मानापि न चमन । :..
तस्तु विशेषाशने मचा दिमाना कदम
यभिचारमंशात्मदर्शनन न व्यानिश्चम
(दी) अथ मारना पकव्यापलायायः स
करणस्वरूपमेव, एवं सानिमायसम्बन्ध साधना
दकातिरिक्तावच्छद्यत्वाभावोपीयनुशयानो येन रूपमा
ठगाप्तिस्नुमित्यवं तदपविशिष्ट न सकदर्शनगम्या, सामान
धिकरण्यमात्रस्य र तथाभावं न वारयाम इत्याशन
किञ्चति । विशेषगज्ञाननाध्ययान तत्सामग्रीसाध्यत्वादा। न
चति । उपलक्षणमनन् । उपाधर योग्यस्यापि सम्मका
पाधिसामान्यतद्वतो भूतत्वादिसामा
सामान्यतद्वनोरिवात्यन्तान्याला
भावकारयोग्यतया प्रत्यक्षेण गृहीतुमशक्यत्वान् । न च यावा
--

·व्याभिग्रहोपायप्रकरणम् । पाधिव्यतिरेकग्रह एवानुमानाङ्गम, अयोग्योपाधिग्रहे ऽप्यनुमि. नियममात् । यथाश्रुतं प्रयति । यथोक्तमित्यादिना । (मा) तस्य न प्रथमं जानुमशगत्वादिति मूले गधि यावत्स्वव्य. भिचारियभिचारिसाध्यसामानाधिकरणम्य ध्यानियेऽपि साध्य- गाधिकरणत्वन सदर्शनमाहात्वं नस्या टप । व्याप्तित्वन प्रयासम्भवस्तु यथाशुतोपाध्यमावरूपात वप कि. दिना वाच्य इति पारिभाषिकानामधिकत्वस्य च्यातिवं स्वीकार्य सदर्शनमाहातानिराकरणं न सहमछले । नमणि साध्यसाधन. लाधिकायमागस्य तथा विवादासायसाधनसामाना. १३... यविषपानातानदिपलापिलानुमिनिजनकतावच्छे. ३), नामस्य गेल नाम दर्शनप्रायवं गुरो- Sh सीधतो मानायचय लाभाव इति । नियमाझHEY कामिनामनारकलावन. (च्छिरसमा !! 28-1,तियोगितावच्छेदककत्वा. र: । सायं सायद । साधन पापकता. 1,38 याबरको धर्माः प्रत्येक भाभावनिनाद साध्यतावच्छेदके : बाहुः । परवति । तथा च तादृशा- .:: तावच्छद १३.नारयात्मकानोपाधिक पच्या सामानगम्यतयानमेवेति भावः २. पापकले सति सामाव्या. या पायाचिलानुसारणा- निरुच्य साध्यसम्बन्धितापच्छेदकावंशरणरूपी- घटागानुसरण नमिवात । एवनिति । साधनसावच्छका. गरिकाच्यवाभावाणीति । अधिकरणम्वरूप एवेन्यनुज्यते । यपि धूमादिनिष्ठवसिलामानाधिकरण्येऽपि प्रकृतसाधन उपलदोभूनधूमलातिर कत्ततानित्यावच्छे यसमक्षतम् । तथापि साधनतावच्छेदकातिरिकमात्रावच्छेद्यत्वमत्र विक्षितम। पत्र प्रमेयसामान्यमेव साधातावच्छेदत तदातारक्ताप्रसिद्धावषि नक्षतः । साधनतावच्छेदकानवाचविशिष्टावच्छेदात्वस्यैवा. बच्छेद्यत्वान्तार्थतया साधनतावच्छेदकातिरिक्तांशस्यानिवेशात् । न ·अनुमानपादावर्या प्रमेयसामान्यम्य साधनतावच्छेदकता या नत्रावच्छेद्यमात्रस्य या धनताजनक किश्चिमयाब र सत्यनियोऽपि साधनतावाद कतापयिधिकरणमेयत्वविशिष्ठानच्छयत्तसहितमवच्छागर पान्तरण समतो गा मेगा ये वस्तुनि प्रसिद्धमेव । महान सागवलयादिसामानाधिकरण बलवादिसामानाधिकरण्य घूमनामध्यवापि मानवादालमान शादिन्यादी नातिव्यामि। साध्यानावदकाछियामानाधिकरणाचे साधनता याविनावात विविक्षिणा च्छातावच्छेदकवामान स्यैव विवक्षितत्वात् । मावस्य नावतियोगिकतयाऽधि... स्वमातानिर्वाण प्रकिरीकोटी विशष्यदलम् । वस्तुतः रून्य रूपमम्वन्धरूपा.च्छेयानच्छदकमावस्य दृपिता- पारिमापारच्छरम निवश्यं तथा र साधननार.. शासानाधिकालियानामागपतियोगिताय? स्वविशिष्टानिय निनाव कमानतावच्छ चा माचनमानसाला कल्व दान धन .. सानानाधिक मदद। यातितो यामः प्रधानाबाबत साच्यसामाना. ज्यत्वेन तयात्वानयात् गुरुणामामा सेत्स्यनीति शङ्का चेत्यादिनुपणोपरि सताता निराकर्तुमा शयं पूरयति । येनत्याना सामानाधिकरण्यपात्रस्थाकवलसापसामानाधिकार यात्वा . नस्य । तथाभावम् । सरदर्शनगम्यत्वम् ! ४ वारयाम इति । अनयन जनकज्ञानापायमधित्येव चिनागताहायस्थ रूपान्तरेण । स्याप्रकृतत्वादिति भावः । गुगा विशिप्रवुद्धी विशेषणज्ञाना- नभ्युपगमाद्विशेषणज्ञानसाध्य आदिनि हेतुः स्वमते एव सनात स्तन्मने हनु पूरयति। तत्सामग्रीलाध्यत्वादिनि । उपलक्षणमेना दाते। उपाधिर्धारित्यत्रापि उपाधिमामीण बोध्यम् । अयोग्य प्राप सम्मवादिति । तथा च नसामान्यात्यन्ताभावत्वादिना तादशा- भावादिग्राहकारमानुपलम्भो न सम्भवतीति भावः । उपाधि सामान्यतनाति । अत्यन्तान्योन्याभावयोरित्यत्र यथामध्यम न्वान । इदं च साधनाव्यापकरूपस्योपाधिपदार्थस्य व्याप्यत्वसम्ब न्धानप्रतियोगिताकोयन्ताभावस्तत्सम्बन्धेन तद्वतोऽन्यो- ·ध्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । जासायो वा साध्यनिष्ठो व्याप्तिघटक इत्याशयेन । योग्योपाधि- वानरक.ग्रह इति । तादृशतिरकस्य योग्यतया सुग्रहत्वादिनि पान । अनुमानाङ्गम् । अनुमिनिहतुः । अनुमितिप्रसङ्गादिति । दागमांग योग्योपाधिव्यतिरकस्य सुग्रहत्वादिति भावः । ननु यचोक्कमित्यादिना उपाध्यभावम्वरूपज्ञाने उपाधिज्ञाना- नमुन्नाव्य उपाधिज्ञानशुन्यकाले अनुमत्यापादनेन तन्नि- का मूलकतो न सगछते तादृशापत्तपाधियांग्यानुगलम्भ- सानिधानेन प्रागेव निराकात्यात् । न चासनिकृष्टदेनुकस्थले मायानुपलम्भस्य तुला न सम्भवतीति तदसहकत- ज्ञानानपझयामिवानस्प हेतुत्वं गुरुगा वक्तव्यमित्याशये. समिति वाच्यम् । व्यवहार इवानुमितावा-युपाध्यभावन्य. कुहाराजानस्थेत्र कारणताया उपास्मिरण इत्यादिग्रन्थाभिप्रे- १ सयं मार पानादित्याशदा निचिकीर्षुयोग्यानुपलम्भस न मानावाप्रकार वाधक स्वरूपापाध्यभावशानं " : "प्रथाशुनपूर्वग्रन्यायापयवान दापण योग्यानुपलाकार- - पम्भवतीत्याशयेन दुषणमिदमिति मूलं सङ्गमयति । • समिति । उपाध्यभावत्वेन तज्ज्ञानं हेतुरिति निकृशमते ३५० मापण सकदर्शनग्राह्यत्वासम्भवादुद्दश्यासिद्धिरित्युकदुषण- रत्वादिति । चि. ) अध व्यभिचारमंशयो नाभिचार- जयप्रतिबन्धकः, ग्राह्यसंशयस्य निश्चयाप्रतिबन्ध यात् । अन्यथा मंशयोता कापि निश्चयो न स्या. । इति चेत् । न व्यभिचारसंशयः प्रतिबन्धक इति मः । किन्तु विशेषादर्शन सति सहचारादिसाधा- 'गधा दर्शनात् संशयः स्यान्न तु संशयमामग्रीतो नश्चयः । किं च यद्वीसामग्री पत्र प्रतिबन्धिका वि. पादर्शने तत्र तीर पीनि व्यभिचारसंशयोऽपि प्र. बन्धकः । एवं भूयोदर्शनमपि संशायकं तर्कस्त्वना ·अनुमानगादाधयाम् । वस्याग्रस्त एवेति कथं न्याप्तिग्रहः । अमाच्यते व्यभिचारज्ञानविरह महसन सहचारदर्शनं यातिग्राहकम् । ज्ञानं निशप शङ्का च । सा च कांचपाधिमन्देहात् काचिद् वि. शवाद नदिन माघारमाधर्मदर्शनात् । तांदरम काचिद् विपक्षबावनकात् कचित् स्वतः सिद्ध एव । (दी। व्यभिनायादि । अत्र प्रत्यक्षे ग्राममंशयपारि प्रनिवन्धकत्वमाहत्या गधि वारसायानयान्वाभिधानम् । य. या पुनर साधारणतनलाल मरूपा बामग्री प्राचा वाया। खिोंचे सञ्चदं प्रत्यक्षमणिदामिनी वाले चार मुप रेष्टात् । ( गा० ) ननु पाहा रेशम्यानि प्रताया गुल वामि ज्ञानं नियः शापन व्या वारशदावा साना 12. भित्र प्रतिवन्धमत्वावधान तर मते इ.स. बाह, । नरम अत्र । ग्रन्थे । प्रत्यक्ष । प्रत्यक्षनिधय ! बागवाहिकासवाना म. शय रागप्रतिवन्धकताया असम्भवा ग्राहकारस्पति ।। शेषादर्शनसाकृतस्यत्यादिः । मान्यन्यनेनार विनासम्म... चितम् । नदीजं तु संशयोति निश्चयापतिधारणा सामग्न्याम्त प्रतिवन्धकत्वम्यामपन्यानिशेषादर्शनमा कालऽपि संशयमामनीमन प्रतिबन्धादव नदुत्तरम' !' सम्भवात्संशयस्थ प्रतिबन्धकाचे मानाभावः । कथंधित मनोविगमे च मंशयोत्तमप्यता एव निश्चयः, भवतापिया जन तत्र तदुत्पत्तः । यद्धीनामनीत्यादिनियमश्चाप्रयोजकः : न च संशयात्पत्तिइशायां निश्चयवारणाय संशयाभाव एव कार्यलहवर्ती हेतुस्विति वाच्यम् । संशयोत्पत्तिकाले नदिन यात्रामाण्यग्रहसत्व निश्चयापत्तेः संशयप्रतिवन्धकतया वारयि तुमशस्यत्वादिति । एतन्मतमेवानुसृत्याह । अन्यथा - पुनरिति ·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । पाहामंशयस्याप्रतिबन्धकत्वे इत्यर्थः । कालादिसाधारणकारणा. नमवस्य निष्प्रयोजनकत्वादाह । असाधारणति । तत्तकारण- । विपरीतकोटयुरस्थिनिर्मिनानविशंपादर्शनादिरूपत्यर्थः । भशयकारणवन प्रतिवन्धकतावच्छ कमध्य न निवेशा या- प्रकार पाना एकदाऽसम्भवात, अपि तु संशयकारणताव- काभानपुरमा पनि गर्नायत अत्तदित्युक्तम । प्रत्य- इ.का. याप्रति मामला सादायकम् । मामग्री। कक्षामग्री। विचितपमान । मन पन नियमादेः न कराल पर तुलगवानांना दव. रालि कारणी, मानप्रमियरमा निध ११.१५ मा नाकमा नियमन र यदि स तु फलानुत्पाद ....... मा ३८ पति कट- ३ १५. यः । उपारयातू । दोः ) नया मामाभावपहात २. दो हतारति न युका । कंचलागिनि ग्राद्यान ": मलिहे काशः सरिया निवादा भारम्भ । तया भ्रम मानामा .) सामानमानानि । प्रासापानताकासन २. माध्यामावादातम्यग्रहमपामार यर्थः । कवला-वाय- में : बलाधाय साध्य । ग्राहयारियति । साध्यामावयवृत्ति- सारा तक्षाप्रतिद्धरित्यथः । एवं प्रतियंग्यसिमा ता स्यासिनत्स्थलायव्याशिवाय व्याचारग्र:म्य ४-३५, सव इति भावः, इत्यादिदपणे व सर्वत्रैव व्यापारासह य व्यानिग्राहकावं मूलाभिधतामत्यभिमानेन । अभिमानश्च व. सुवियादिनाऽग्र निराकरिप्यते । ननु व्यभिचारज्ञानेत्यनन व्यभिचारघटकपदार्धानां परस्परी ·-- ६६६ अनुमानगादाधर्याम् प्रसिद्धिस्थलीयव्याप्तिग्रहे ऽपि पुरुषनिष्ठप्रत्यासत्येव हेतुत्वाने मुचितं न तु विपर्यानष्ठश्यामायस्य कालिकात्यासत्या, तत्तन्य श यत्वनिवेशेन पुरुषभेदान कार्यकारणभाव भदापत्तरित्याशयन थैव समाधते । वस्तुत इति । ( दी. ) वस्तुतो व्याप्तः साध्यसाधनभेदमिन्नतया नि. शिष्या कार्यकारणभावः । तथा च यत्र साधनं माध्यामा व बत्ति साध्यतावच्छेदकं साधनानिष्ठा भावनियामि . च्छेद कमेकविधमनकविध वा व्यभिचारज्ञानं प्रसिद्धं नत्र या योग तदभावः पुरुषनिष्ठ व्याप्तिग्रहहतुः । अत एवं कविधान चारज्ञानविरहे ऽन्यविधव्यभिचारग्रहाय निधीविरोधः । । ६ कचियभिचारज्ञानस्यापमिट्या सदभावस्माईतुतो ऽपि तिः। प्रसिद्धागा साधन निष्ठाभापतियोगिता पर ... बुद्धेः समानविषयतया नदभावोगावगायित्वानुगवन : भावं न वयं चारमामा. गाद तत्तताकागादिनियन विशेष न पयत्रस्यदिति दिन ! ( 410 ) विशिष्यवेति । तस्माध्यकतम्घनकच्याति: - साधनादिमिकनमाध्याभाव वानवादि ना. शेषधर्मावच्छेदनेत्यर्थः । सर्वसाधारणच्याविदया... त्वयोर्दुर्वचत्वादकत्र साधने एकस्य साध्यस्य व्यभिचार. ::: यामप्यपरस्मिनपरभ्य व्यानिग्रहोगतः सर्वसाधारणका : ए. भावासम्भवादिति भावः । शायोगमिनि । यत्र यावद्विय : रधीः प्रसिद्धति तत्र तावात नसावः समवायसम्बन्धी प्रतियोगिताक आत्मनिष्ठप्रत्यासत्या तुरित्यर्थः । अत " प्रसिद्धाशेपव्यभिचारमहत्वाच्छन्नप्रतियोगिताकामा या देव । अत्र च यद्यमाध्यतावादकधार्मकसाधनवनिष्ठाभावः । मितावच्छेदकत्वज्ञान प्रमिद्धं तत्तद्धर्मिकतादृशावच्छेदक तमिकतत्तदभावग्रहप्रतिबन्धक कल्पनीय विशंप्यावसापान निवेश्य समानावशष्यताप्रत्यासत्या प्रतिबन्धकताकल्पनमेवाचितम् ·व्यापिग्रहोपायप्रकरणम। । था विशाभूतनत्तमिमदेवानन्न प्रतिबन्धकलाप्रसङ्गात् । एवं द्रममियादशावच्छन्द कविग्रही प्रसिद्ध स्तर्मिकसदभाव. पद विषनिष्ठस्य व्यभित्रागग्रहस्य हेतुबमायामिति मि- श्रा मकालव्यापिग्रह पर नवोपपादनप्रकारमाक्षिपति । प्रसि. शाया इनि । नथाभावम् । मफल व्याप्तिग्रह व्यभिचाराग्रहहेतुभाव महारादिविशनोशनानि । पाहत्वत्वादिरूपतादृशावच्छेदक व पविशष्यताप्रकारतावच्छ कांदागवंशनत्यर्थः । आदि- पर सम्बन्धविशंपपरिग्रहः । विशेष न पर्यस्येदिति । तद्भदेन क.45 1 न भिद्यतत्यर्थः । १४..ना समान प्रकारका सम्बधान्तगवगाहिनश्चावच्छेद- यानपछदकत्वज्ञानदिराधितावारणाय विशिष्य तन्नि 16 एकतया विज्ञानवश चामिनिष्टप्रन्यात्तिक मा । समानविशेषता यादगादरस्तु तत्पुरुपीयत्व १५ १५० एम गौरवानेव, नालापना अभिवाराग्रह हेतुतायाः का पयनिर्वाहः, यती धर्मितावच्छेदकीकृत्य यसाधन- 3 : राभावप्रतियोगितावच्छदकत्वस्य लागुष्येण म्वरूप 3. माहेशानं यस्य पुंसा ऽरितद्र नविच्छिन्न विशेष्य. 1. !... पापकताबचंद्रदकत्वावगाहितत्पुरुपौयग्रह व्याभिचारा- रितिभा । ममानधर्मितावच्छेदकत्वप्रत्यासत्या ५. ११ , अनिबन्धकमारस्वीकार मि या पुंगो यत्साधनमपाना P...! मातियोगिताकवावगाइसधामतायछदककबो घोस्तदीयनसाधावयापकतामह सभिचाराग्रह नुस्वार दनमवति ध्येयम् । मात्रिय सहबारग्रहस्य स्वानन्ध्येण हेतुताया नियुक्तिकतया वारणविधयैव तस्य कारणवं व्यवस्थापनीयम्, सहचारस्य विविधया ध्यामिघट कन्वे एक ननुपपद्यते अन्यथा ध्या- प्रत्यक्षे हेतुन्यानिर्वाहात अतस्तम्ब तथा व्याप्तिधःकत्वं साध्यामिरूपमाह । व्यातिधति । (दी०) व्याप्तिश्च धूमादिव्यापकवाहिसमानाधिकरणा. अमत्यादिकम् । तादृशसामानाधिकर घमात्रस्य रासमादि- ·अनुमानगादाधर्याम् पापकतानाजनकलया . कारणमात्रावच्छेदककोटी भ्रमत्वनिवेश गरवादिति भारः ।। चकमावनिर्मिणि सहचारग्रहस्यान्यधर्मावच्छिन्नविशव्यक धर्मितावच्छन्दकविशनियन्त्रिनका. कारममावकल्पनाया आवश्यकत्वाद्वाहत्वावच्छिन्नधाम कमादि- व्यापकनाग्रह सहचारहतुना नोक्तयुक्त्या सिद्धयानि सम् । धर्मितावच्छ कान एसयासत्या साध्यधर्मिकहे तुमचा- रज्ञानस्य व्यापकताग्राहकत्वमिन्यभिप्रायान् । याद व्याएकनाभ्रममात्र एव सहचारभ्रमस्य हेतुत्ववाद म्यानदेवोक्त युक्त्या व्यापकताग्रह सामान्य सहचारप्रहस्य नता स्यातच त्याह । अमित्वादिल । नन्वनुभवसिदायर उपनिरका व्यापकताभ्रम सहचारचमहतुनासिद्धिरित्या भागनतुं नियतव्ययव्यातरकानुविधायित्वमवासिनि १११ गद्धेप हति । कमयागभानामनि मियत्र यथारख्यमन्धन बाध्यः । नियतपापयमित्यर्थः । ततया तज्ज्ञानस्य दोपविधया यापकताभ्रमं प्रात चा. दिज्ञानस्य रजनत्यादिभ्रमं प्रताच ह तुत्वं पर्वमतास। { . व्यम् । कचियापकताभ्रम दोपवित्रया तद्धतत्वादेव तहमा न्य ज्ञानसामान्य वा तद्धतुतासिद्धी सहनार भी प्रत्या तक्रमण दापनिधया क्वविद्यापकताशा नहंतुनायाः सुन... । परीतस्यापि वक्तुं शक्यत्वादिति भावः । प्रसङ्गद् धूमसामान्यादा हिमामान्यच्याप्रतीन्द्रिय स्थापयति । इद पुनरिति । (दी०) इदं पुनरवधेयम् ! यथा विद्यमानगपि यादव व्यवाहतविप्रकृष्णरामभादिदेशनिष्ठाभावप्रतियोगितावले न गृह्यते अभावदेशविपकपादिना ग्राहकाभावात् । नशा धूमपन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सत्त्वेऽ प्यग्रहगाम- वात् । नानुपलब्धेः प्रतियोगिसत्त्वविरोधित्वादिलक्षणा यो- मनान न तत्सामान्याभावो लौकिकपत्यक्षगम्यः परं तु क. ।

·व्याप्तिग्रहोपायप्रकरणम् । ६७१ थविद् विरोधस्फुरणादिवशाद् मत्वादौ गृहीतो धूपवन्निष्ठा- शताभावप्रतियोगिनानवच्छ कन्वाभावो वदित्वादावुपनयम- दिया गृह्यते । (मा.) व्यवहितात । मध्यनिमित्यादिप्रगुनामिन्द्रिय सन्निक- नवं व्यवहिनत्यम् । विप्राय दुरत्वप्रयुक्त नात्यम् । रा- सादरशांत । सभाधिकरणदेशत्यर्थः । न गृहात इति । नापलभ्य ने इत्यर्थः । पतन बहिन्वादिनिष्टनाशीन योगि- तासन्यम्य स्वरूपाननिरिकत्वेऽपि नामङ्गतिः । अभावदश वाधिनयर्थः । गादिनति । आदिना व्यवधा. र : ग्राहकाभावादिति । नारशाभावाधिकरतदेशग्राहक- 1.12.5 लामा नाताले कन्वाच्छिन्नमा ३. नान्यः । इसम्भवादिति । मनि मी शिवादियधूमा- 1 कपादिनानुपाटासम्मवादित्यर्थः । १४. धारति ! नारशावलम्पनियोग्युपला भाव 1.5 प्रतियोगितत्वावगांधवलक्षणांन । प्रतियोगिसत्वर का पत्यर्थः । पक्षाविशेषणाधिशोपितम् ता. १: ' :... पतियागिनम्नदालम्माच्या या मुलाध- पानिमा मादा भारः । नमस्या. Fi ! माधिकरणान.३ प्रतियोगावच्छ. ६५. पायग्राहकयोमानुपाटम्ससम्भारपायपदम् । उपनात. या पानुपलव्ध्याक्षणान लौकिकान । मनीशा यापन गृहावि लाकि प्रत्यक्षासम्भवन ज्ञाना. अरमापक्षया नावानुमानादप्यमम्मनातः । न च तादृशा- दयानन्य लोकिक मानिकपतिमामायामावस्या अभावत्या. सामान्यामानना भान बादशावकरीबन Maयापनीतमानमानि का | पाप सामान्य यामत: स्वयं निराकरणीयतया नमन गुपामा नझमाजपने मारवादिन्याशङ्कामपनिनीयुगह। पर यात । विरोधस्फुरणादि- दिति । धूमत्वाद्यर्वाच्छन्नामाद धूमादिविरोधग्रहादिवशादित्य -- तत्सा ·अनुमानगादापयाम् - -- . थः । गृहीतः । धूमविरुद्धमा गनिमांगतावच्छेदकन्वादिका पनि रोकनापनः । कविचित्र स्म बनाइशदनुमत्तानामा दकनयवासयोगिता बाच्या । मायसिधि दिनापमा ध्यकव्यतिर कावृत्त साध्य प्रसिद्ध क्षा, धूमाभावादी धूपदस त्वसामान्याभाव कास्य विग्रस्याप्युक्तदिशा लौकिकाजाम म्भवेन याद ना रे दुधाः । ५.१ ता. सामावर पुकारशाला नगरकार. यानक चाहतार नगर ५.माधान सिद्धानमा कानुमानापास मायाग ५ सयमा पालन पाउन ६. ३१ दामादतियाग लस्यान । इजर ५५५ रन र समासान्यामा सावि नाराबाना मादा धूमावससावन ... नमसर : . त । एवम १६.१३ नुहाना EDIT :: : : (१ चंदन पावन यादयान १-२ . ' नारशावत कन्यामानाबानायकमा या २. उदयनरमाय नम ययायुकन्या भावालयाचलमध्यका पा, . ? शायरधनब्यापि घूमनानाधिका गाभारियन ... वसामान्यामा बहिन्यादा पनतमान ना ...' निद्धमिवियकमना पकामान नीतिपादना साध्य कानुमानमा महिला । न च यमनमानान १६६५ मानवीम्यानात पायम रमनध्यापकतावच्छ : १६० रणादिनापि प्रकृतानमित्यु का पदुमीतानसम्मान नाविरल व्यानिशानानामनिधासन पक्षणा सोमानका भाव यूगांवगंधस्यामान ददायां तदुभयमामानाधिकराय' सारसम्भवादह नवसभ्य वदायमात्र १ (१३: शको दुर्घः । मायनिमार्णव स्वविधा यः। अवाप्यवृत्तित्वाईविना म्वस्मिन स्वाभावसामानाचा समिति का वादाविर मनभिधाग धूमन्वादावित्युक्तम् । का बनु (वरोध फुरणवशाद् धमत्यादौ धूपवनियामाद - ·व्यापिग्रहोपायप्रकरणम् । योगितावच्छेदकत्वाभावरूपं यत् माध्यं तदभावव्यापकीभूनाभाव प्रतियोगित्वरूपविरोधस्फुरणवशाद धूमत्यादी गृहीतो धूमत्वं धू मात्रष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्यामावर धुमन्वयादित्यार निविषयः । तथा च तादृशविरोघरफुरणस्य एतदनुमिती शांतर कव्याप्तिज्ञानविधोपयोगित्वं निरुक्तसाध्याभावविरोधम्य साव्यतिरकल्यामित्वान् । कयादित्यस्य प्रयोजन निरुक्तप्रायम् । वं वहिवादावुकमण नदनु मनिमम्भवाद धूमनपर २.११. पावनं गर्थमिात वाच्यम् । प्रत्यक्षन एवं प्रशयत तवग्रहार्थ सादिति बदन्ति श्री.) अत एवानुमानादिना व्यभिचारग्रहे ऽपि । । निर्णयात्मनि साधारण वा दोपविशेषानन्याय शयादिमायारणस्य निदात्मनी ना विधीनता- ५. १६१६ प्रतिवन्धक बार न शान्तमम्या- १२.३६ हादिवशाद् गृय पाणा भावयत्तियामाया - ५. ३. उदन गृहाने लाववादिलपि सदन्ति ।। !! अन एनल र च्यातलो.उ.मायामपाद या ., पग मानकादायसनानन्ध का १ . एयरगुपरहारः । ३.५...मान ...... भिवापानमा चिनीति नमी. :: नियात्मनि । दोनशेगाजल्यापन नमाने । माद- ५५६ माणस्य विज्ञानमात्रस्य प्रनिरन्धकमादित ना । एतच ग्राहामायम्य प्रत्यक्षनिधानिकतामाथियां । । शयस्य सायानिध्याति प्राय पानी नि। मादक पाअनादिरूपदोपविजयस्य... स्थानमा निकाणायामावज्ञानाप्रतिवध्यामादजन्यानम् । पजन्यनिर्णयम्यानुमानिकादिवि पनिझामाप्रतिवध्य ।। उनीन- भान रात । लौकिकसानक धजन्यप्रत्यक्ष इत्ययः । प्रयत्व निय शाइनुमितेः संश पानिमानिशहः । संशयादिमा बारा ·अनुमानगादायर्याम् स्येत्यनेन प्रतिबन्धकलावच्छेदकको टौ संशयान्यत्वरूपनिया निवेशः सूचितः । एतन्मत सशयामित्यादी व विपरीतनिया प्रतिबन्धकत्वान्तरं बोध्यम् । विवाचतं चदमधस्तात् । ग्राह्यसंशयस्याप्रतिबन्धकन्यवादनां मतमाह । साधारण पाल! साधारण दोपविशेषाजत्योपतानमान निश्चयात्मनो विपरीतकार मानव प्रतिवन्चकत्याहित्ययः । मावारण । संशयनिहाय साधारण । तथा न पूर्ववत् सख्यायन प्रतिवध्यताव र ति भावः । इपनीतभारत्नमत्र कला लोकिकसन्निताजन् पनि यान्यज्ञानत्यम्, अन आनुमानिकादविपरीतनिर्णयस्य । कसनिकजन्यपि संशगं प्रीत घिधिना । प्रत्ययाला.. नुमित्यादी न प्रतिवन्धकवानरसनम् । संशयस्थ स..... बन्धकत्यमुपपादयितुं निर्णयात्पन हात । मानमा सम्पालि । । स्यात कृत्स्नार्थकम् । तदभाववदत्तित्व व्यामोनिया । तत्तद्धमादानात । देशाम्नति । बादलगि प्रदेश.. दशसम्भावनाविर हर देशवयं भू यांद्द कर. ३२ तृप्तिः स्याना तस्वनोपनि यो यानुपडप हि कपक्षतावद कनिश्चय उपयुज्यत ! पता: 17 तविशेषाविज्ञपिततियागिसत्त्वापारकाकाना ब्धिघटकनया देशान्तरवृत्ती व्यभिचारवारमाय दान त्वस्यापादकविशेषणतया आदन तम्घ पक्षवि . ! मप्यावश्यकामा हृदयम् । धमालर यभिचारसंशय व्याप्यवत्तानिश्चयोपयोगी व्यासामन्यावच्छिन्न निधन । म म्भवतीयाशहानिराकरणार्थ माह । लाप्रवादिति । व्यतिना यप्रतिवन्धकतायां लाघवज्ञानस्य तेजरत्वादिति भावः !! गिग्राहकातिरिक्तविशेषणानच्छिन्नत्यम्यापादविशेषणान' ।। वश्यकत्वादेशान्तरावृत्ति यस्य च प्रतियोग्यग्राहकत्वेन दबाच्छ शापादक कापलेने योग्यानुलम्भनिर्वाह कतत्यादिरस्वरसो वदन्ती त्यनेन सूचितः। इति अनुमानगादाच्या व्यापिग्रहोपायप्रकरणम् ।

·अथ तर्कप्रकरणम् । (चिः) तस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्व ना(१)नवस्थति ? न । गावदानानुसरणात् । या च व्या- मान शव नावारति नत्र नक धिनैव च्यातिग्रहः । 1 M! - ) सांधवानुमन्यायिकव्यातिनिश्चयविधिशङ्कानिवृत्ति लककारणीभूतस्यापादकनिष्टापरायणान्यापायनिरक. १५५दकादीनां निश्चयय विधिनी या शहा तनिवृत्यर्थमा (नान पूर्व तकान्तर मुगध तत्पूर्वमा तजनकनिश्चयविरोधिशङ्का- १. ६.१ तर्भातमियन ननधारास्ना कारप्रसङ्ग इत्या. 1: तम्यति । यसलकत्येन व्याप्त्यादिनिश्चयजन्य- १६. दाशामिनि । यत्र यत्रासदायास्तकान्यताऽनिवृत्तिनम्तव गर्थ नकवी कादित्यर्थः । यत्र । याशनक उत्पम्यमाने या पातका पमित्यर्थः । भावात शव नाचतरनानि । ':'.- सना शकानातारः कारणानगभावप्रयुकः सिध्यनी का नतु या तव नागरिता श; नावतरति, नका. धनत्र जारसदारहान ग्रादिति वर्णन्ति । ५. २३ । नानक । नकवायत्यादिनिश्चयसम्भवो i। नाना विकासासानास्थितिगत भावः। दशान विधिनीनां कीदृशतकानां तान्यस्य कम्य प्रति अकलया नितिरित्या फाक्षायां तकविशंपविरोधिशकाविशेषेषु याप्रतिवन्धकतास्थापक नेपां दुरपनवप्रवृत्तिविशेषगनिर्वा. प्रम कन्वं दर्शयन्नुशदानमा तत्प्रतिवन्धकत्वमभि वत्त । तथा- हो या ना तम्मात्तदुपादानमव शङ्का प्रतिबन्धकमिन्यन्तन । ( चि०) तथा हि । धूमो यदि वलयसमवहि- नाजन्यो सति वहिवारवाहिताजन्यः स्पान्नात्मनः ( १ ) व्याप्तिमुलकत्वे गति पाटातरम् । 1- ·+ । ६५६ अनुपानगादाधर्याम् मादित्य किं धूमोऽरहेरेव भविष्यति ? कचिद् व. हिं बिनाए भविष्यति ! अहेतुक एव वोत्पत्स्यन ? नि शाहा स्मात् , सर्वत्र स्वक्रियाव्यावानः स्यात् । पदि हि गृहीतान्याव्यनिरंक हतुं विनापि कार्यालय नि शङ्केत, तदा स्वयमे धूमाथ वह, तृप्त्यर्थं भोज- नसन, पातिव्यर्थ हादस्य चीपादानं नियमतः अति । तेन विनापि तत्सम्भपात तस्माता इदानमा तादृशशकाप्रतिबन्ध कम् । (दी. ) हुताशनरामभादपदार्थावस्यानपत्यति । चरिको धुम्योपला अमरपा मलम २२ अन्यथा मांन्द्र निमानि रमव कारणानि । वा कानिचि दया कानिचिच नेति । नत्र च यस्य या ऽपि इसापनाथाविधको धूमा पत्तिमुपलमले तस्या मवान धारयति यथा गमभाः पम्य च व्यतिके ता" सकलान्वयऽपि मानुत्पत्ति पश्य तम्म कारणत्वमेव नि. श्चिनुले गया वह्नः । नत्र साकारणत्वमन्देहो विधिना ! दयनिवती येन तण तमाह । म इत्यादि । ( गा० ! धूमो यदीत्या दिनकम्प प्रकृतव्यानिग्रहान त्व तत्पूर्व तर्कान्तरानपक्षाव्युत्पादनम्यानवस्थयानुमित्या व्याप्तिग्रहासम्भवाक्षेपोद्धागा पयागिन्याकां परिजिधि. तिकारी च्याप्तिग्रहोपयोगिनमन्वययातरण कार्यकारण यह प्रत्युपयोगितया मूलाक्ततकस्य प्रकृतव्याप्तिग्रहोपयोगिता काय घ्यन् वधूमकारणताग्राहकान्वयध्यातरक(१) प्रदर्शयति । हुनाशन- त्यादिना । अन्वयत्यतिरंक ग्रहविषयसमुदायमध्येऽकारणसभा दिक.मनातर्भाव्य कारणमात्रघटितसमुदायस्यान्वयव्यतिरत ग्रहम म नाहटासादायत्वमामानाधिकरण्यमात्रेण प्रथमं कारण । अन्वयव्यतिरंकग्रामिांत पस्तकान्तरे ।

·तपकरणम् । ६७ 7 हऽपि तत्समुदायान्तर्गतम्य कस्पागि व्यभिचारशानास. समुदायव्याभवारिकल्पन लायमिति प्रतिसन्धा- भर च तद्धटिनसमुदायत्वावदन कारणतानिश्चयातवियों तदन्तभावस्यावश्यकत्वमावकर्नु राममपदोपादानं ब याप्य कारणघटितममुदायत्वावच्छदनापि कदाचि पनि घरसम्ावात्तवैफल्यं सम्भवति । नशागि विशे- पानी न तवेयमित्याविक गगमनपदोपादानं वाध्यम् । ५.१ म्तु तादृशान्वयनिरंकादशायामकारोऽi कारणत्व * ,६१.७५ ब्रह्म मानकाले ताशयत्किश्विद्यत्यसत्त्वदशायां यारकादान चाहि मचानतरवावकारणकत्वनिश्चया. २६. एवानुपपन्न इत्यामका ऽयमवधार्य सन्दिग्धे इत्य- । यस्य न यानि यादिवशनाकारण कारणत्वा- ....... सम्मान तथा न गमभादिक- 41 काम 14 दिनसमुदाय व्यतिरेक- १.२६ दर्शित इति यम् । “नश्यनेपामिनि । धूमपामग्री प, स्यान्तर्गतवत्यवधार्यत्यर्थः । प्रत दवा च धूमे वयर Eशालीन वदितत्समधानेतरयविकारणकन्यस्यापा प्रत्यतिर १६... निश्चय उपयुट्याई । तदनिय वह्नितत्समवधाने तणाव वाहनावधानकाले ताशयावदुमकारपत्र. शवयात्तत्सगुदायानन्तर्गनेवपि वस्तुपु धूमकारण यम- . वित्त । अवश्यमेतेषामिति । धूमो हुताशनराममायन्यत- कक हान निश्चित्यत्यर्थः । मामान्यरूपेण कारणतावगाही ए. निश्चय अहतुक एवोत्पत्स्यते इत्यतादृशशङ्कानिवर्तकतया सय पाद्र कारणकत्वनिश्चायकतर्कसम्पादक इत्याहः । तसि. २६ । कावाचिकतया सकारणकत्वनिश्चयादवाहतुकत्वशङ्का- अनि भवा दुक्तसमुदायान्तर्गतकारण कन्वनिधयपर्यन्तान रेक्षणा । मन्दिग्धे इति । अग्रिमेण इतात्यनेनान्वयः । किमेतातीति । धृ. कारण वरूपभावकोटेरुक्तसमुदायत्वावच्छदन भानलाभाय मर्वा. नि । सामानाधिकरण्यमात्रेण कोटिद्ध याचगाइने संशयत्वायोगात, ·अनुमानगादाचर्याम् सामानाधिकरपयन कारणत्वल्यावधारितत्वादवच्छेदकावरान विगतकालिमान न सम्भवतीन मामानाधिकरणयमातंग तदव गा. हितालाभाय कानिचिोयुक्तम् । सामानाधिकरण्येन विपरीत भान सामानाधिकरण्यन भारकाटेनिश्चितत्वावधीत्येतलामाय कानिचित्तथत्यनन भावकोटिमामानाधिकरण्यसंबलनेन विपरी साटिमानाधिकर गयोलखः । देचिलु ! किसतानीति । धूमकारगत्यं हुनाशनरममा अन्यनमत्यव्यापकं तन्न्यूनवृत्ति वेत्यर्थः । अयं च सदाचा विशिष्य धूप कार णतानिश्चये तर्कोपयोगितानिर्वाह कस्य ना जाको नवनि मंशयस्य सादकः । अन्यतमन्यावादन कारणानानिश्चये ताशसंशयासमाधान प्रदर्शन इम ! नन्येवं जमण समृदानगम्य हरिव सामादि । धूमयावच्छिन्ने प्रति कार छानानिश्चयः । यदि समवहिता जत्यत्वस्येव रासभागसमवाहिता अन्यनस्यार म श्रेयनया धावसामानाधिकारन वह्नि जन्यताया इन जन्यतागा अपि ग्राह कम्य तस्य सम्भवात् । धूमनमामामा करण्यन बहिनन्यवं गृहामाणे माणगंगा नदर हिजगताया इव धूमन्वसामानाधिकार प्रयन दिजन्य - ह्यमाण तदरच्छन्न रासभादि जन्यताया कि सुप्रइत्यान ।। त्यावच्छेदन च बलयसमाहिताजन्यवर यापि निश्चयतयः जन्यताग्राहकस्यापि धूमसामान्यपरकतम्यासम्भवात :. यद्यसमवधानकालीनवह्नितारतम्यावत्कारणकन्यवद् र धसमवधानकालीननत्तयापारतस्यावत्कारकत्वस्य समयम महिनाजन्ये धमे सत्त्वान्न तत्र ससमादिजन्यनाग्राहक 1.5 न्तानामवसति । अत एव तत्वावच्छिन्नं प्रत्यपि न सहन ताग्रह इत्युच्यते तदापि वाहतममवधाने तरयावद्धनका मान वनासमवधानकालीनत्वग्रहदशायां नत्र रासभामय से भस्य धूमकारणत्वसन्देहे धृत पारिभाषिकवक्ष्यमाणजन्यवान धन सम्भवति रासभस्यापि तयाविधयावकारणान्तर्गये सन्दिर तया तस्य वह्नय समवधान कालनित्यादर्शनेन धूने विनि .

·तपकरणम् । शादित्याशङ्कानिराकरणायोक्तलाच नोक्त समुदायत्वावच्छेदन कारणतानिश्चयासम्भवप्रदर्शनाय च व्यभिचार्गनिर्णयन राम- जागवच्छिन्नस्य कारताविरही निश्चागते इत्याह । तत्र चीत ! वायपि धृमान्तर रासभादव्याभिचारदर्शनऽपि तदुमत्याव- प्रति सभादः कारणासन्दहा नापति । तथापि यमामा. १ सामान्यभ्य कारणत्वमममि बाधा नद्विपस्यादिनिय- सामान्य कामालाविहान धारणाव निशेषतारातातिलाय. {: ६ • मयवयम् । श्रमवावा प्रतिनीयवहिवन का कतावनामानिमारमादिव न तहदः । या विजाग जनित्रीय नाणकशाचतरात त दुमत्या. ११. नास्थ मनाकर लावलं निसन ताव. १.३- ३: हिनासमानानकच्छपक पावनस्यापि नाजायच. 321 र त्यक्षता नि. रातातिशत भावः । १६ चेति । यहातिरकाधनद्यापानिलकम- माधानक्ष तदधिकरणनिए मात्पत्त्यव्यवाहतपूर्वन्या मातीत्यर्थ; , तस्य कारण बम रति । बम स्वाधिक रद. मतदानावर तितपाक करयामा रूपवनयम- शिसा निकालांना ताणार तरयावस्कार त्वयायानिशीन कारणकन्या निश्चिताशयमाभावापानवादि मावः । ३.६.३१ कार्यकारणभावना तक गुन्ब माना प्रति १३. पाविषनारा नत्र तोपवागिता दर्शयान । तत्र चति । वाह्न कारण कम्बनिश्चय वेत्यर्थः । अकारण सन्दकः । म वह्नि- रणव रामावसन्देहः । विगंधिताम् । एकीक कालावदनानु धमालाम। निवर्तत इति । तथा च महाशय प्रत्यक्षान. प्रतिवन्धकन्दपनमवलायतदानाहन। तदप्रतिवन्धकत्वमने शयसामग्रीविघटनेन नदभावज्ञान प्रतिवन्धकस्य तदावापाद. कतकस्य तनिश्चयोपयोगितति भावः । अथ तर्कहतुरापाद्यव्यतिरेकानश्चय पचापादककोटिकशदां नि-

·अनुमानगादाधर्याम्
वर्तयिष्यति, आपादकस्यापाहाव्याप्यतया आपाद्यव्यतिरेत -
पातकव्यतिरकव्याप्यतया तनिश्चयस्य विशेषदर्शनत्वादिति *
नणा ? न चापाद्यव्यतिरकस्थापादकव्यतिरकव्याप्यत्र नाम
शव्याप्तिप्रति सन्धानानियमेन तस्योपयोग इति वाच्यम
आपो आपादकव्यापकतानिश्चयस्य तर्ककारणतगा नाकार
पज्ञाननियोनापाद्याभावे आपादकाभावच्यामिझानाभाधम पाकि
श्चित्करत्वात् । पुरुषवाभाव कराभावव्याप्त्यग्रहेऽपि ५ र राति
व्यापकत्वन पुरुषन्यादिग्रहसहित रुपवाद्यभावग्रहस्य
संशयनिवर्तकत्वादिनि चन्नत कारणीभूताननाशेऽपि न
शङ्कानुसत्यनुराधन नईम्योपगागित्वात् ।
न च पूर्वजातस्यापाद्यव्यतिरकानास्य नाशंऽपि मन
सामानलनादशज्ञानादापादकत्यापकतामानाचोरकाल र
कानुत्पादनिर्वाहानम्यामिाञ्चकरात वाच्यम् । कता ।
बन्धकात्तावाशानानुमापि न प्रकारात !
आहाय हाया विपनवीनीयरस
अप्रतिमा निश्चीम REET ..
विघटनाय तमिवात गिधाः।
ननु कार्यदरणमायादव का ग :
तद्वाकाकविरोधिशदायां व्याया। पदो!'
( दी. ) अनुसन्धेयधाव कार्य कारण मावग्रहः ।
नत्वाध्याप्तिबुद्धेः । सागानाधिकरण नान्वयव्यतिरका : १२६६
मानस्य तथैव हेतु हेतुमद्भाव शृङ्गतात व वा व्या...
कत्वात् । विपर्यये नकोटिपावापर्यवसायनश्च तसा :
कोटिकशङ्कानिवर्तकलम् । अन्यथा धूनी पदि वह्नि 1.5
न्यान्यतरो न समादित्यादपि तथात्वापत्तेः । नया पर
वसायिता च कचिद विशेषतो व्याप्त्या सामान्यतो प ।
वित्पक्षधर्मतावलान् तत्सम्पत्तये चात्र वदयसमवाहिना ३ गांव
पक्षो विशेष्यः । विशेषगवलेनोपस्थिते विशिष्टाभावादी

·तर्कप्रकरणम् । भावमावावलम्बितत्वात् तथोपस्थितिविराधि चाबन्दरित्या दि गादगमग्रे निरसनीयम् । , गा० ) अनुसन्धाति । व्यागिमिषणीय इत्यर्थः । मीनत्यादिान । कार्यत्वस्य यांमचारावगवित्वन कागतानि. १६. विशंपदर्शननया स्वत पायव्यानि र कानश्रयमुद्रया, 1. यदि वहिव्यभित्रा :जयो न स्थादित्यवादशनको ....... ११ च दशमिया कवादिति यः । न न 1. शानियांदलवान कार्यालय गावसानं न न . . . -५ पटक कापाव्यवाहना .: + ६ का सो. समाजात वाकिया- . ...त्यासानाय का. यति रामले पिपिकड़ा शंपदर्शनामात्र कायम नुनादिति । निकालामत 31 सामवाशयावे. ETER या पत्र या कारणावानःपः ..: १.५ नोऽपि ये कार का विरोवियाविरहा .; सपनागितासादय गत्याना सामान सपथ शवृत्तित्वमा यो यो ? कारण यदा कायम । दिलक्षण कारण यत्वापायच नादातर का यत्रा. १३. सदा कारणाभावमात्र दक्षिणे कानावरूपस्त. समान नथप हनुम-झारम् । एकदेशनिष्टोमयप्तयो MATE :मानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवच्छिन्नकार्यकासमायम् । ग तः । विगयीकुर्वतः । तस्मै । । कार्यकारणभाष च । इप!. सपा - दकत्वात् । व्याप्तिनिश्चयरूपत्वरित्यर्थः । यता कार्य त. व्यवाहनप्राक्क्षणे कारणम्, यदा कारणामावस्तदनिसमा च का- माय इत्येतादृशान्वयव्यतिरकन ग्राहस्थ कालिकात्यारहत्या छिलकत्वस्य ध्यातिविधिव्यभिचागच्यावतकतया कार्य रणभावस्य सामानाधिकरण्यप्रयासपात्रत्वाकीतनम् । .

·६८२ अनुमानगादाधयाम् प्रक्रमा चह्नयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टयह्निममयहिताजन्यत्वमाधादाम, जन्यत्वाभाव आपाधः । वयसमवहिताजन्य वविशिष्टधूमत्वं पक्ष तावच्छेदकम् । घटादौ व्याभचारवारणाय वन्हालमवाहताजागला. म.पमापादकविशेषणमुपात्तम् । तादविशेषणाभावमादाय विषय यपर्यवसानवारणाय तम् पक्षाशपणतयोपादानम् । अता बिहे वन्यादिशावरनिराग्यमापपद्यते । तदुभयस्यापार रकनिश्चयाविगांधत्व विशिष्टपक्षग्रहविगधितया ती वादित्युपाध्यायप्रभृतया व्याचक्षते । नत्र बहामन्याहतपय साना विशिष्टामावत्यप्रकार वादननवाह न जन्यत्यारा दकामावर जन्य नास्तापायानाकर मिक्षावण नाना नारशसिद्धसमानप्रकारकनया नियमहिनजन्यवान ह्रिममावहिनजन्यत्वाभावकादिकविसावादिन तिन्नापादक कापत्तस्तानिकारकशा वशाधन समवहिनजन्यवासावत्यानाच्छन्नादककम्य दृशशङ्काविघटनद्वारा वह्नि वाहत जन्यत्वाचाया यकतासम्मवादिनि दर्शिताशावणमनकम यदि त. द्धवच्छिनापादककतर्कस्बय दवच्छिन्नपिपिहान. कना, अन्यथा याद रूपं गुणान्यत्वावाटमा माता न स्यादन्यादित वनारदशायांका मनावादात सालाना दिति नोकविशिष्टापादककतर हिसमा विगंधितनि मन्यते, लदा तापक्षावशेपणा दाने , तादृशशङ्काविरोधिता निर्वहतीत्यलं नादापनविशेपणा... शङ्क निगऋत्य ताशविशेषमादानं सार्थकति । (.:. ६ कोटिमात्रपयवसायिन इति । तोदितावच्छेदका १३ कविपर्ययप्रतियोगितावच्छनकाछनापाद्यकस्येत्ययः : नदभावशति । नदवान्छनामावशद्वेत्यर्थः । तन धृत स्वी न स्यान्निधूमः स्यादित्याद्यापत्तधुम जनकतेजम्त्यादिमा मा अपर्यवसायियोऽपि न वह्निमान बेनि शङ्काविगधित्वम् । विषयानु मानादनाहार्ययाशशङ्काया निवृत्तिस्तकादयाहार्यसाधारपास्ता दृश्य एवंति तु पर्यवस्सितार्थः । न तु विशषिताविशषितसाधार णतद्धर्भावच्छिन्नापादकककतर्कस्यैव तदवच्छिन्नकोटिकाविरो ।

·तकपकरण भाव तथा मति उकातिप्रसङ्गापातात् । नापि शुद्धतद्धर्मावच्छि. पादककतर्कमात्रस्य तथात्वम, गुणकर्ममिन्नं सामान्यं यदि गु- पाययविशिष्टसत्तावन स्याद् द्रव्यं स्यादित्य नाशतर्कस्य शु. दमनात्याच्छिन्नापादकत्वावरहेऽपि सत्तात्वावच्छिन्नविशि. पूर्ण गधित्तानुभवादित्यवधारणात्पर्यायः । सा पदप्रयोजनपाह । अगा । येन केनापि को- कादि एयवसायिनस्तकम्पन तदभावशद्वानिवर्तकत्वे व्यापकतामवच्छेदकप्रकारेणानुभिती प्राचानमनानुसार पुनकाटिमात्रायवमा- नाश्रियातिविश्तापयांज कापायामापक भावावगाधरापमाजमिति यथावुन एप विष. करण: नन्ने समानविषयकल्पनैद निगधिज्ञानस्य प्रनि- विशेण वनानि कानशिष्टामावानुमतर्विशे. यमनमा अधयकवनिता वसन्यन्यत्यम्यापिनकोट- रदिन इ. टिपर्यवसायिनोऽपि तस्य तदभावशाविरोधिवे । - माध्यभा. तु नयति । वह्निजन्यत दसावदिन जन्यान्यतरो न स्या | आपाधप्रतिमा जन्यावं नाग्रे निश्चमाणं परिभा- ११.३६ प्राय तेन नाममाहितजन्यवादौ न यामिना । दिममवाइनस , पाय जानिरिकामा येन |पर्यवमाविना न म्यात प्रतियोगितावच्छद- ननदप्रतियोगितावच्छेदकतत्तद्ध स्थापमवत्याशयनदम् । नर३ धमालोकान्यतरत्वस्य मत्वालोकत्वरूपतापक्ष तन हे. गा घालव्यायवानुमान धर्मिीदविरहेण वैयर्य सम्भवतीत्या. दानन्याधान परामर्शग्रन्थ दीधितिकुत समाधास्यति । नक पदम्य वह्निसमव हतपरत्वपक्ष वाह्नसमाहितजन्यभः damममहिनजन्यमनस्याजन्य वसनियतनया ततो गु- नया च प्रतियोगितानवच्छत्वेन तदवच्छिन्नभेदरूपान्यतर- पामिद्धिमिति वाच्यम् । एकभेदविशिष्ट परमेहात्यन्तामावस्यवा- पनरत्वम्यात्र विवक्षितत्वात् तुल्ययुक्त्या तम्यापि वह्निसमाहि. जन्यतादिरूपनतिरिक्तव्यात् । समानाधिकरणवानमामि गान ·६८४ अनुमानगादावर्या . - स्तरोषजन्यापाड लगवांदन अन्यत्यम्बाधिकरणदेशावच्छिन्न पर भाववक्षणानन्तरंक्षणोपनत्वरूपातदपमहतजन्यत्वसाधारणमा हात्तिवस्यानुगतझ्याभावेन(१) न तादृशान्यतरत्वत्वावच्छिन्न गद- त्यन्ताभावरूपापादकाप्रसिद्धिः । वहिवच्छ्न्यान्धतरजन्यो न स्यादिति पाठे तु तच्छ्न्यपदं बडिव. शून्यपरन् । बहिनदि पशु-यागतात्वं च बन गति सद् वार शु. मावृत्ति यसमय-वं न तु तांद मनाना तिमिन्नत्ये सनिक चयनिनवासद्धः । शुरुधर्मम्या वयातयोगितावर का स्वारगमान् तदन्यतजन्य वावग्य -गनालसमनियत नवच्छिनाभावाप्रसिद्धिः। आपदान किजियो न मानन स्यादिन्यादितपरिदः । तथा एतः। नाहि जन्मत्वामावर जा तकत्वायले । बदिपदस्थ धादियाबाद गएर पनवदिया. ३.५. व्यावसानियत कावासाकी पप तकस्य :31. हिनजन्यत्वमाधारण हिजपत्रमा पनि नमा धमायता । विकासकाटिमात्रय मा. विशेष यात्मा। १६१नाया नावानमन ... सपमानिया या व्याया। तानि शम: । सामान इति । मायानुरजप दान .... घरमा तापापा नावाच्छमाजमा नया: .. तीत्यर्थः । पक्षधर्मनाबायात् । पनपारिशया, ... च्छइकरूपाक्रान्तम् बा । नादिमनना व्यापकतानवच्छ नापि विस नागानुमिति जन 3' भावः । तत्सम्पत्त । अयमापनावञ्छदकीभूत भावत्वाकान्तस्य बहुचनमानजन्यत्वरविशंपणामाः त्यान्छिने बाधनिश्चय सम्पत्य । पक्षः । धृमत्वावच्छिन , शे- पणीय इति । अन्यथा जन्यस्य यतिसमवहितजन्यन्व--. शासाधकल्येन प्रकृततर्कस्य तद्धर्मावच्छिन्नाभावशङ्कानिया अपमानः ! उपस्थिते । निश्चित । विशियाभावयुद्धः । विशिणाभा चावच्छिन्नलाध्यकानुमितः । विशेष्याभावमात्रावलम्बिन वान् । (१) अभावपीति पाठान्तरम् ।

·तर्कप्रकरणम् । ६८५ नामावमात्रवृतिधर्मावच्छिन्न प्रकारकत्वानियमात् । तारशध साविधेयकत्यनियमाद्रा, विशंपणवत्तानिश्चयस्यैव विशि. त्याक्रान्तविशेषणाभावरूपकविशश्वाधरूप वादिनि भावः । तस्य ताशमानव कन्य विषय मातफलोपधानम. यत्किञ्चिकारणविरहेण तदनुपधानम्पलेऽपि तस्य तधात्वात् ११ !याभावस्य नावक्निसिद्धि योग्यनैव तर्कम्य नदपाव. मावशङ्कानिननकत्वोपयोगिनी वाच्या । नया चैतादृशंतर यशून्यकाले पि योग्यताया अध्यादनत्वात् तकम्य एक्षे ...अयसम्पादविशेषणदानमयो जकमिति वाच्यम् । पर्वतो :: स्यानपुर: स्पादित्यादि कस्यामामवहिवाधानकर द. यांच्छनाभावानरमायकत्वात् प्रकृतताप १५...माहातपक्षनावदले काँच जर्मिकसदपानाच्छ. शनाची नासाद काभावानुमान मनिसाधक यो. नावाच्छन्नाकारताजियमग्नद्रवाच्छनापाद्यविषयक नकाटितावच्छेदकार्वान्नाभावशङ्काविधिवप्रयो. 5. .. सतावच्छन के बहुपसमयहिनाजन्यत्वप्रवेशनल्यावश्य- . काव्य पच्छिन्नसाध्य कानुनिता वहिल्यावछिन्न- शांत कृततर्कप्रगांजा- ..ह-मायामासानपणम प्रयोजकमतरकव्यानिशानन्यायां वह मावलि १. ६., नावानुमती पाहुयाछिन्नप्रकारताविग्हादुकालयमा प्रतापायाभावक गावगाहित्वं व्यानिशान विश. ११ । नित्यावच्छिन्नपक्षकस्य पर्वतो निह्निः स्या- नायनामवाट्स शुन्यः पर्वत इत्याग्राकारकस्व. --१.१३५ शायां पर्व मनमा त्यादिसंयनिवर्त पनि प्रतिबाधक यादनिश्चय कनयमाच्छन्नामा मामान कन्यापादकाभावानुमिनस्तत्कादितावच्छे कावच्छिन्नप्रका- निगानाशनिश्चयविशित्व सति तदपावच्छिन्नापाद्यविषय- चमक नाशशङ्काविधित्वपयोजक वाच्यम । पक्षतावच्छेदके यममवाहिताजन्यत्वविशंपणप्रवेशनं च ताशनिश्ववैशिष्टय. " ·अनुमानगादाधर्याम् निवाहायैव । स्वतन्त्रताहानिधयविशिणः शुद्धधूमत्वावच्छिन पक्षकनको शङ्क निवर्नक इनि ध्येयम् । [ (१)धूमत्वमामानाधिकरणयमाग वयसमवहितजन्यत्वासार. निश्चयसहकृताच्छुद्धावायच्छिमपक्षकविशिष्ठाभावव्याप्यवाना शानात्र तारापक्ष चांदमाताहतजन्यवन्वावच्छिनप्रकारताका. नुमानः, पानावरले द काबर लदनतरवानिश्चयस्पैचापगा प्रकारनामयोजकत्वात्. अन्यथा पृथिवीत्यमामानाधिकर न नीलानाधव यात प्राधीत्वावदन नीलनापानुमिति दिति नुन माधु! सामामाधयमावग्राहानामती नामा पाचवलादपि अपरावशेषप्रकार कविरामात् ! अत्र पक्ष विशिरामावस्या विशष्यानावविशेष मागावापान तन्वानाननस्यतरबाधवलादपि विशेप्याभावमात्रायवशायना निवहांत, इतरबाधस्य व्यापकतावदकानाकान्तयामार कान, अनतिारे तत्वेऽपि वहिलमवाहत जन्यवान विशिणाभावमान प्रकते दुर्घटम् । बाद समरहित जन्यता यावधिनदपावलिस विशिधाभाववानच्छिभवाघाग्रहात् । न हि मारभत रामतिला निविशेषावच्छिन्न बाधग्रहदशायां गन्धवावाच्छन्नसाध्यानीमने मारमयन गन्धो भासत, अपि तु नारशगन्धानावनेवा वन्हासमवहितजन्यत्वभिन्नविशिणाभावयनैव पर्यवसान भक। नव वह्निसमर्वाहत जन्यत्ववन विपर्यय पर्यवसानाय यादव हितजन्पवभिन्नन्वविशिरिशिष्टाभावत्वावच्छिाभावत्वन व शेषणीय इति वाच्यम् वहिसमयहितजन्यलामिन्नन्वविशि भावत्वस्य वन्समवाहितजन्यात्वसमनियततया गौरवधा विशिष्टाभावत्वस्य प्रतियोगितानवच्छेदक नया तदच्छिा सिद्धरित्यस्वरसात सत्यन्तनापायप्रतियागिकोटी निशानुस क्रमते । वस्तुत इति । तत्र वहिनमवहिन जयपदस्य यय परतां प्राचीनगगटातां प्रथम तो निराकरोति । बढ़ायजन्यमान ( दी० ) वस्तुतो वन्दय मममपि वहिसमवाहिनजन्यं व , ( २ ) पुस्तकान्तरयोनास्त्ययं [ ] पाठः ।

·तर्कप्रकरणम् । यसमवहिताजन्यं च मम्भवतीति वन्हि जन्यत्वपर्यवसितं व- भवहितजन्यत्वं वाच्यम् । तथा च घटादौ व्यभिचारवार- जय आपायकोटिप्रतियोगिनिशरणार्थक) मयन्तम् । अनन्ये त्य च नान्तरीयकवादिक व्यभिचारवारणाय जन्य इति । वस्तु वन्हयासमवधान कालीन वन्दिनन्समवधानेतर यावत्का- Pा प्रयत्वम् , नयाविषयावकारणकलापति यावत् । नया च मावाहिना जन्म सानिन रदय समधानकालीन पति- वामनाया कारणानपादित पहिलोड ! ना) नातीचा दादा स्वसमानाधिकरण मानमाम जनरल नादाक्षणागहलोत्ताना. परामरस्य चाहनमवदिनजन्मापाप रहा . दिनानात्वस्य च सवदित . । यदिजन्यत्वमितम् । मलस्वरूपम् । कतिपमान जन्यत्वं वाच्यम् । बद्रिस. Hair अन्यादातावच्छेदक वाच्यम् । अन्यथा यथाशुलवाद है। इन जन्यन्यस्य शुद्धस्य बहुधगमवाहनाजन्य त्वविज्ञपिनस्य । पशिजन्यत्वात्यायन प्रकृतनकारद्यमवहिताजन्यन्धवि कमहिना विनिश्चय नामानश्चय 1774 कप च बात परकामावशायामागाधना मादश- १५. पापविण बहिधमयाः काकामावनिकाशन इत्तः । न च वहिसमजाहत सत्यम्य दिव्यानिएलया ननि ६ मिनि मानवात् कायकारणभावनाकार ति वाच्यम ! म्याद वाहनपूर्वक्षणावच्छिन्नलिमानि ताटशवलि न्य च पतित्साधारयन बहिषभनदिन जन्यत्वस्य वह्नि यायचा यत्वात् । नयममहिलाजन्यत्वावशिष्टवाहि माहितजन रत्वस्य व. कियाध्यत्वनियततया तनिश्च देव व्यतिनिश्चय इति वाच्यम् । .- (२) आपाद्यकोटिप्रतियोमिविशेषणमित्यपि पाठान्तमिनि ज्ञायते ख्यानुरोधात् ।

·अनुमानगादापयाम् 1. - - । । नाविशेषणविशिष्टस्य केवलजन्यत्वम्माणि वहिन्याप्यत्व नपान तया बदिसमवहिन जन्यचनिशापक कौफम्याम् । एवं धमा च्छंदन जन्यत्वरूपावाद्यव्यतिरकनिश्चगामभनादुक्कतर्कतोमा मान्य नाहसमवदित जन्यनिगासम्भवन पतिविशया कर कस्य वद्धिसमवाहिनजन्यनियकाया नादशनिश्चरस्य-ना विनापि वलयासमोनाजन्य निश्चयवन समयेन नई आपायकाट लिगविमाने। आपकोटपनिय मात्र शेपणाकामित्यर्थः तमा न धादिमाचारस्य केवलवाद में ! ! भावम्यागादक कपि वा वाहत अन्य व्यापारपा .. तत्र तद्विशिष्टजन्याय व मानसिना चक्ष वदयसमाजन्यपोरन विनाय, 1 जायस्पानिरिकन्वचिब रा! तीति भावः। बतधरमादिना नि ! ग्रोकत्वम् । यसमा च का नाम बक्षण बम वरयाच्या दतपूर्व व पर्याय ११ : ... त्वम्, नदनामवं या सत्यनाथः । च्छिन्नमवस्थामा निवशाजस्व निदेशाचार : भाववस्वायवहितपूक्षिणक वन विशिष्ट योग्यप्रसिद्धिः, सत्यानाश जन्यवासायासापाया। त्तिः, घूमे सत्यानाशा नभय म्याक्षरन्यादित्यंन । पत्तनावकाक्षाः । पचिन्नु स्वभमानधिमा वन्दिमन्यस्वाव्यवाद ।' ::: यद्यत्तद-यत्वमेव बाममहिलाजन्यन्वम् , वन्ही धिकरणत्वनिवशाटाद्यव्यवहितप्राक्क्षणस्यापि देशात सर न्दिमत्त्वंऽपि न नत्र व्यभिचारः । एवं च या व्यक्तरधिकरण कदाचिददि बहिर्नास्ति तत्र सत्यन गि विशयदलस्य स्वसमानाधिकरण पन्हिमदन्य का प्रवृत्ति हतत्समवधानतरवावकारणकत्वस्य तवासत्ताव विजय वानाहान व्यभिवार इत्पादः । नसत् । तथा सनिक यविण्यदलानिशम्य वन्हियाधरणघटादिकमुपेक्ष्य नान्तर ·तर्कपकरणम् । १६.वाह के व्यभिचारवारणरूपप्रयोजनप्रदर्शनेन न्युनतापातात् । अजन्य व्याभिचारस्य यथाश्रुतजन्यनिवेशनैव वारणात मापिकतदर्थविवक्षायाः प्रयोजनमाह । जन्ये च नान्तरीयक के इति । नान्तर्रागकः स्थापत्यर्थमनपक्षिताऽपि देवात् स्या- वाहतप्राक्क्षण स्वाश्रयवृत्तिवहिर्यस्य स नशा । व्यभिचार. १९ मायेति । तत्र वह्नि जन्यवाभावस्यापदकस्य वहसमव. इलाजन्यत्वस्य च सत्त्वादिति भावः । वयसमवधानकालीन- न । बदायसमधानकालीनानि म्बाधिकरण देशाविछन्न-वनयभा- 11 21 नीनि वहि तत्समद यानेनगण यावन्ति स्वकारणानि सामत्यर्थः । पतमितिश्च वहि जन्य धूमादो द्रष्टव्या । २४६ गावस्वविशिषु बहिनन्समवधानताम्मकारणेषु वत्यसमव. रहानत्वं विधेयर लेन नातीयवाहक घटादी यान्ति इन् । पानीमानि सरकाशन तजन्यवस्थापन in तिः । यावर नातासमवमानतरताशदादका यसमवधानकालीनत्वा वाद यद्विलम्वन वाहम- पनिक्षण तत्पूर्व वा तादृशघटादग्नुत्पादा वन्हिसमय. नस्य ताहाकारणम्यागि यावत्ताद्दशकाग 5. न । इशानिमनश्यविधपभावं स्टायतुं व्यक्ति हाविधेयकानयाधजनक बहुमोक्तामाथि चिन । तथाविधति या जन्यत्वानिवेशप्रयतालाधनानुमायाह । तथाविधता या चक्रुस्तम्न शमनम् । एतत्मत िबहु हाथप सम्ब- वस्य जन्यत्वरूपधात तादृशं . यत्स्व तत्वामविक स्य तत्त. कटस्य वा विशिणेवापादनीयतया आपाधकाटी ताशयाव- कारण यत्वादेगनवेशेन लायवगौरविचारानवकाशाम । ना होयदि कस्यापि घटादयत्किञ्चित्कारणम्य तत्प्रागभावादेवलाय. यमकालीनत्वात्तदोषतादवस्थ्यमता यावदिति । नन् यादशघटस्य यत्कारणविटम्बन पूर्व नोत्पादस्तादृश मसंयागादिरूपं कारणं वहिममवधाननाशकालपर्यन्तमामी वभिचार ईदृशविवक्षायामपि दुर्वा' एव । न शसमधानकालीनत्वं वह्निसमवधानप्रागभावकालीनत्वम् , ता.

·अनुमानगादानाम् दृशवरमसंयोगादीनां चातधान्यान्न तद्धदादी व्यभिचार दान चाच्थम । हिममाननाशकारस्यापि भाविवयः ५५. मवधानप्रागभावकालत या पायपि तथात्वादिति चन्न । नी ययावत्कारवादन मन्त्राधिकरणदशावच्छिनवदिसमबनाना भाववक्षिणतिय विवर्षगवान् । उक्तस्थले यावत्कार पान प्रत्यक. तथाविधक्षणतिर मलितानां न तादृशक्षणतिनाव सिमचाना शक्षणानां नथानियबानियाकारणान्तानमा समाधानापजमावालाममवधानसभावक्षणानां च तदार समस्यागाधिका पादति नदीयारणानिधानन्याय ना कगारदाप क्षण न निकायां बनायव उदकत्वविरहण ले घटानाविध्यदलाभावम्याक्षयात् । तत्तहत्यसमाहलाजन्यत्वविशिम्य नत्ताइसमता पर मात्रकालीन सीनसामानकारक वस्यामा दनाय इत्यता न व्यास इत्यपि कति । अदिजननयोपसमुद्र पासमानकालानन्या - पटि तस्य भावान बुदाग क्ष वृतिमान 3411: यन कारपद फलीमकार यम । यारा ॥५ न्तमनवाहतत्सममधानयाबहरममय धानकायोनाया ऽपि न दलप्रसिद्धिसम्भव इत्यता वहन मवधानगरमा का पाविशेषणमुपात्तम् । अथ बहिसमवधानामावदा मानिसमानिया .. म्य कारणविज्ञपणाचमन... १ २ ३ यहि मंगोगामाया समवधानपदार्थः किं न काटकसम्बः वकिपमा ११.. . वहयभाव एव, बशुरुमा ताण न तादृशः, तम् सम्बन्धन बांह पत्वादिति बन बड्यनमवधानकाली। हतात वाहमदनिवेशनमायक मति वाच्यम् । वद्धि द्वयम्पत्तिक्षणपदेशासपाचाशनदभाववत्वात् । न च समाहाजन्य घटादिनामग्यधिकरणमा १ १२१ वाजतयारमावधनरा म्माधिकरणदशानिमा वर, स्य विवक्षिलवार घट्न पाताणस्य च धूमाधिकरण वच्छ न वनपसाववत्ता • 1: .........नकाला ·नान्तर चानानप्यमामा घटादाविहार न घट इत्यादिगणीति तकपकरण। नायम् । यदा यत्र यस्याधिकरण नानियामकः संयोगदिस्त. तदानीं तनाव रदकमन्यथा देशान्तरवृत्ती धिकरणमेय : मात् । एवं च वह्नवादः बापानक्षणवृतो तत्कालीन सम्बन्ध ना स्वावयवस्वावच्छेदक यं न तु स्वम योगिनाsपि पेमवत न तत्र नामयोगाभावादिन, नत्र च धूम वदवच्छेदन बहामाव- चम्याक्षतत्वाद बनेगंप नदमनवमानकालीन सभ्य दृार बाद मधम् । यत्र वनिमयवधानदवायां माघ शस्तदन- पहिलाका लोनावा इन गादिगितिमति नताशा स्वपन घटप याचता देण्यामानमः- ११: मानसपमनमानकालीनता र पदय म लीनयाकारणान व्यभिचारः । मापदादासाराममा शबण्यापन्निवारणाय नादयनारपि तदा नाया गावश्यक वान बाटन- समुदायम्य च बहसमानकालीनत्वावरहान व्यापार पम् । यत्र माघटमाग्रीसमनधानाला महाघटाधिकरण यनकालानरमाव्य माबदारभककपाटा बार- तात्र पूर्व नया गव्यक्ति पकारशविर हादव नघटाप र गारम्भवन म पटनाया तुनायां मानामावान् । बतासंयोगवन्नाशय नन्वमित्यत्र मिनिमम. ५१३.१२. इति वाच्यम् । सामाया कलमहंतुनावम्यच म. १४४ किहतुत्वं विनिगमकत्वात् । यतादात्यभिचारया. माय स्वात्पनियोजनप्रन्यानतिविमानों कारणानां नहर धानःरानि वक्षणायम् । तथा च मान तादशघट- नकमा समवायसम्बन्धावान्छनप्रतियोगिताक यापप्रतिबन्ध- माय तघटोत्पातायोजकमालप्रयासजविशिएस्य 15 किरणकालऽसत्वन व्यभिचार कारणसवान । एच बापतक्षणं धूमोत्पादप्रयोजकगागमा प्रत्यानांतनिशिम्य बढे मत्वात्तस्य न वय लमबधानकालीनति वामदनिवशनार्थवत् । यांद लागन्तुकका-या।। प्रत्यात्तिनया न दिव्याभावा नानपार इति मन्यत तदा स्वाधि ·६२२ अनुमानगादाधर्याम् करमादेशावच्छेदेन यसमाववान् यः क्षणस्तदवच्छिन्नस्वप्रयोग वह्नितत्समधानेतरकारणाधिकरणतासमुदायकत्वमेव विवाण- यम् । नादृशम्ममुदायान्तर्गतायाः पूर्वघटारम्भककपालनिप्रनव्या- भावाधिकरणलायास्ताविक्षणानवच्छिन्नयन न व्यभिचारः ! एवं धूमोत्पत्तिप्रयोजककारणाधिकरणतासमुदायान्तगत म्य संयोगसम्बन्धावचिन्नवधिकरणत्वस्थ वरत्पत्तिक्षणान- वच्छिन्ननगा तादृशक्षणमादाय स्वाधिकरणदेशावच्छिन्नवः ।। वचक्षणाक्लिन्नतत्समवधान कारणाधिकरणतासमुदाय नम धूम प्रसिद्धसम्भवन यतिपदवेयश्यामाधात् । गद्वा याकारणं यदधिकरणप्रत्यासन सत् स्वानामा जक तसदाधिकरणवृत्तित्वविशिष्टतमत्कारणसमुदायवदा २२०३२ धानक्षणकावविवक्षणात सामअम्या । यन वह समवधान कालीन समानाधिकरदार क्षणात्तत्वमेव निक्षित नशा न वायुपनिष}i. . समानानितिमत्तया वति मायक्यामनि कानदार- सत् । स्वाधिकरणवासावधांशप्रया प्रदन्यत्वस्य पशु-पा साधारणतया नानवश चतरा निवेशन विनायुपपन. .. धिकरणदृत्तियोपटाक्षनर्वाहमदन्यत्व निवप चमतरत्या-4 नस्यायुनत्वात् ! पवं स्वसमानाधिकरणयांवादस्यक्षम?, २.1 यदि वयममवधानकालीनत्वं तदा स्वसमानाधिकरण व्यवहितप्राकक्षण फत्वरूपस्य वदममवादन जन्यत्वस्य विशेष सामसम्ये वह समवहिताजगन्वरूपानवचयटिनसत्यात...pt. धामनर्थकम । स्वाधिकरणदंशावच्मिविमवधानाभाल वृत्तिन्वं यदि पुनर्वस्य समय निकालानन्यं तदा एकस्या दशकयत्र स्वाव्यवहिनप्राकालावच्छिन्नवाहिसमवधानवति न भवधानामावति चात्यांतलाशघटव्यक्तेहिसमवाहिताया यात्काञ्चदशावाछिन्नवभाववत्क्षणवृत्तिमामग्रीजन्यतया नत्र व्यभिचार म्यादिति सन्यन्तानपंधद्वयोपादानमार्थक्यमिति। चतिमाहितजन्यपादस्य वजिन्यार्थकत्वे जन्यपदस्य या भारतामधुपेन्याषि नातीयवाह के प्रकारान्तरेण व्यभि. चार वायनां मतं दुपयितुमुपन्यस्यति । यत्रिवति ।

·नप्रकरणम् । पता- । दा० ) यत्तु नान्तरी यवहिके व्याभिचारवारणाय आपा- एक काटावव विशेषणं सत्यन्तार्थः । स च वदयघटितसामग्य. नममिति । तन्न । प्राक् तदमिद्धेः । ( गा.) आपादककोटावेवत्येवकारेणापायप्रतियोगिविशेषण- च्छेदः । विपर्यययपर्यवसायितानिर्वाहाय पक्षांशऽपि तस्य मावश्यकमेवति ध्येयम् । वहाघाटतसामग्गजन्यत्वमि. 11 या समवहितजन्यघटादौ च न तादृशमामग्यजन्यत्व वस्त तदुत्पत्तिप्रयोजककारणसमूहात्मकतत्सामग्यघट- मादार व्यभिचार इति भावः । ART-1 | वही धूप जनकतानिश्चयात् पूर्वमित्यर्थः । तदसिद्धः । १ बाट तमामयजन्यत्वा निश्चयाना आमजनकत्वमन्दहे म. वाटनास्यापि मशागादिति भावः । चममाहतारयन्यापानाप्रनियांगकाटिविशरणवे. र नविष्यतीत्यादिशकाद्रयरः कथं तकविराधिता, ....... झिाविशेषणतया तादृशशङ्कायाः पूर्वमत इव विशि धिनासम्मवादत्यन आई। ::: : अब आगामी शङ्का शापत्तिपर्यवसायिनी(?)। २.२ पाएकायमद्विारमारिना । अवदः,वद्विगन्मात् । पत्रात । एतन्पत इत्यर्थः । पत्तियनितांते ! बारामालावल्य इएनापर्यनास: । इत्यना व , पक्ष सत्त्वमिनि गायत् । तज्ज्ञानजनक चमत. वमान वाध्यम. धुप वा समय हनजन्यत्वस्य सन्देहे नद्या- व भावविशिएजन्यवाभावम्यापि संशयादिति भावः । कारणीभूतापाद्यव्यानाकनिश्चयविघटकनया या योध्यम् । नयम यहतुक एवोत्पत्स्यते इति तृतीयशङ्काया एतन्मते कथं मारता? तथा हि सम्प्रदायमत उत्पनत्वरूपजन्यत्वामा पाच-नयोत्पन्नन्वरूपतदभाववान अहनु कन्वशङ्का मूलशेधिलय. ।। ! पयवसितंति पाठान्तरम् । - ·भगानगादापर्याम् -- A- शङ्कापर्यवमायिनी, गतस्तम्यां सत्य तत्र वनासमवहि मदत वाहनाने महिलाहेनु कन्वरूपापादक कोटि कशङ्का जायने ताराधिना यय का समयहि हेतु कल्यं सति बसिमका ताहतुकः स्यात्तदा तुकः स्याद समसीह तात्तलमान शातिरिकामानिमित्यताम्य ईशापया असम्भवानम मृलशैथिल्य व ध्यापकासमताभावधान यानिमतसनाया व्यभिचारवादिति । एतन्मत चोपन ना पाव्यतिरंकः, अपितु वावमवधानकालानोक्तयावकारण- म्, तद्विशिष्ट चाकारणारादा नाचतर गवति नाका तुरुत्वाकायां मूलाचा शापमानम् । न चापागनिरंकवतया निश्चित धरतु कन्वश:: :: प्यसंशयविधया आपादकीभूतवः राहतुकलशवामपन. स शिल्यालायां पर्यवस्थान, कसni -. सहिताया आपादकशया मादक वन रूपत्वात् पक्ष आपापामावनिधाय च तत्र पनाय... न ! यदि चाहेनुकाया सत्यां सर ... शामावनिश्चय एव न सम्मवतायत तद पायो । वा शयविघटकतया धूपऽहेतुकत्वशङ्का इष्टापत्तियति धाम यतो मत्वविशिष्ट हेतु कवशद्वातस्ताप्रे पब . - कत्वशङ्का भविष्यति नदानी तद्विशिष्ट आपाव्यांना यसत्वेऽपि तच्छकानाशापाराव्यतिरकनिश्चयांग... पादकी(२) परम्परोपरागणाविण्या(विति न व्यांग ता, तादृशाभाववत्वविशिप तादृशापादकसंशय च नगद २०११ प्यसंशय एव हेतुन तु रूपान्तरण, भिन्नधर्मितावान्टेकमा शनिश्चयां न सम्भवतानि प्रागापपादितम् । एवं पक्ष वाहतुकत्वसंशयो विगाहेनुका यहां सुलभ पना नर्कानुसरणान् सा चत्तरउन्धात्तर्हि अलमहंतुमने काणायासन: 12)भापाद्याभावापादकत्वेनति पाठान्तरम् । २) विषयाविति पाटान्तरम् ।

·तपकरणम् । शङ्कितं धूमनुकत्वशी आपायपतिरे कनिश्श्रयविघट- पाटातशहारूपति तदपि न । यत उत्पन्नतया निश्चित ५ एम यद्यहेतुकत्वशका स्यात्तदा उपना एव मा स्यादिति इन कन्यस्य न कुत्रापि प्रसितिमिति तदभावाडाया एवास. न्यत आह । तृतीया पुनारन । पुनः शनापनि यवमा- पाच्छदः । आपाधाप्रामद्विशतं. इथायोगान मा च मावत्यग्र । आपादकाने आपादमामि. बहुमजल्य बहि- सामान मन प्रतिमा पर माननम्वरूपात. । रत्पन्नमादाय कागदा महनुमत्पर्धादन- जनामा नयत नदसायमानासम्भवान् । नाबदो प्रतियोगितामा नायत अपि तु नमान बागिनानक प्रकारनिय पवेति भारयम । १३. माया लाया मादायनिधनासम्भ- नि:साकार नभयस्याय प्रकन दुल वात् । शयश्च नदी नियतपूतिलान्य तं प्रत्याशा. में ... ता. अनन्ययासिद्धसामान्य च तदीयानपूर्व- 111०७६६६.१३: । प्रतियोग्यप्रसिद्धा तुकशानुपांतर्ना ..! ! महादायरिग्रहः । आपाप्रतियोगिनश्च सहेतु. 5. ३ . या पथकाने यामक पम्प संहतु. 1', यार नामद्धिमाया मभिमानमान्य मायावया मे लादणामार 2 दिमागमाइकवादिष्टापानकायमान kutif, * महक एवात्स्यते इति शनाया धूमपदानुपलेण पायष्टा पत्तियवसागिता न व्यायानात चन्न । FAT ISisi धूम र हेतुकन्याशयपदा कार्यान्तरेऽपि FE . न माह नुकत्वप्रसिद्ध दुलेमत्वात नसतमत्त्वादन्य. मारावाधिरूपं मम्सनाले । इत्यत्र मूल दिपदस्य बाहिमिन्नार्थकन्चे बहिमिन्दजन्य- 4 ११) आपाधकाटिकांत पाठान्तरम् ।

·अनुमानगादापयाम् त्वं तन्मात्रजन्यत्वं वा कोटि: स्थान तत्कोटिकशङ्कयोश्च नपा विगंधिता समावति प्रथम पक्षमाधारणत्वाद् द्वितीय च नहर जन्यत्वशङ्कापावमायिन्यास्तच्छकायास्तकात् पूर्व दुरुच्छ दवा नदभावस्यापाद्यप्रतियोगिकोटी निशासम्भवादतस्तद्याचए। धरिति । वहिशुन्यात् । वहासमवहितात । तथा च वलयममान जन्यत्वकोटिकत्वं शङ्कायां लब्धतादृश्याश्चापाद्यप्रतियोगिक एवयममवहिताजन्यत्वविरोधिविषयकत्वात्तकावधितर मूले । इत्यत्र । इत्यादित । उपस्यमान इति शहा स्यात् । इत्यादिशा जाय। । सम्भावनाय लिः शङ्कायाम् । म्यक्रियागाधान: । धूमादी गृहीतरदायामन्यात कानुविधानस्य पुमो धूमानिया वादादा प्राग नहर थापादकत्वमिति यावत् । आपादनाकार मवाद । यदीन । नान्वयतिरेको यो हेतुर्ननिम्तं गिना। कार्यान्पत्तिम् । यत: समवहितजन्य व कार्यमामान्य कय बाल शरः । ११८ कथं कुर्यात् । वयादिसावधान न प्रवर्तनात यावत । न त तत्सम्मवादिति । तदसमचाहतादापतन सरकारली of न. प्रदतककारणताग्रहविरोधिनः मादित्यर्थः । नन ! प्रवृत्तिनिवाहानुराधान् । तदुपादाना । बनगादाता । बन्धकम ! आम्थीयते इति शेषः । अत्रीपादानप भार- :: प्रवृत्यादिपरत्यं न सम्भवात प्रवृत्या शनिबन्धक .. दता व्याचष्ट दाधिती । तदुपादान मनाति । (दी०) तदुपादानमिनि करणव्युत्पत्या तदीयका १५ कताज्ञानपरम् , तादृशाम्यव्यतिरकानुविधानबोधपर । अंग्रतनमपि स्वक्रियापदं तत्परमेव । कृत्यादः शङ्कामा वे मानाभावात् , कारणनाग्रहोत्तरकालीनत्वाच्च । ( गा० ) करणव्युत्पत्त्युपलक्षणम् । तस्य उपादान एम्म दिति बहुवाहिसमासादगद्वाप बांध्यम् । नदीयकाति । वह दिकार्यधूमादीत्यर्थः । बरघादी धूमादिप्रयोजकताज्ञानस्य यमा घदेप्रयोज्यत्वरूप यासमवहिनजन्यत्वव्यावर्तकधर्मावश्यकता तच्छाप्रतिबन्धकत्वापत्तिः । एवं तृप्त्यादिकार्य प्रत्यना .

·तके प्रकरणम् । मद्रमा जनादो तन्नियतपूर्ववर्तित्वाभाच्यावर्तकतत्प्रयोजकत्व- स्य कार्यसामान्ये ऽहतकत्वशद्वानिवर्तकत्वम् । प्रयोजकत्वं च वादन्यदव सम्बन्धविशेषः कारणाकारण साधारण इति पूर्व नायऽपि न कारणताग्राहकतर्कवेयर्थम । नज कारपत्यम्यव प्रयोजकत्वम्यापि प्रयौ निश्चयतया कथं यानका हिन्ध इत्याशदायां प्रक! तमनगरति । ता- नि । धूमादिमिकवाट्या यन्वयव्यानरकासुविधाय्यन्वयव्य- कानिधयपर चयर्थः । तदनयतिर कानुविधायित्वनिश्चयश्च न धर्माप मामकीन, प्रत्यक्षतो यत्र न वास्तत्र न धूम इति रोधियानक हाशाल नादानश्चयो न वजन्यवशका- ययानिनियतस्य नान्तरीयननद कारणक. नया उदारवाशवरादिनि न नयमिति {" । तामणीयपहार: मायापदामत्यानन्तर याज्यः । । स्मामाया मानवनियापदस्थ प्रवृानपर सम्भवादनः।।। धपत्यभानमन. पाकिमयमाणप: स्यादिनि प्रधकार -- 7 + + २१: प्रादाय! यदि होत्यादिना ।. या शापामा नरामया मा- मानात बलन +li: मधवापसंदार र प्रतिबन्धमा व्यः । पतनमात्मापका. थानर मागस्यक्रियापद समुचायक इत्याहु. । : श्रगत नादशान्यस्य परायामागस्यलाभिप्रायकलपा पते व बाचानुमानस्थलपरतया विन स्वक्रियापदस्य य- नाशपरत्वपरित्यागानोचिगन् । यति । तदुपादानपर परमेवत्यर्थः । नदुपादानप दम्य प्रवृत्त्यादिपरत्वपरित्यागे म्वयमबाह । न्याति ! आदिादा ग्रादिकाव्यापारपरिग्रहः । भावादिति । विनिश्चयम्यव तथात्वादिति भावः । अनु नत्तत्फलसाधनताशारजन्या अतिगरि तत्तापलसाधनता- चकेव स्वीकरणीया नृप्तये भोजन कमीत्या कारकतदनुभ- ·अनुमानगादाचर्याम् वबलात् । अत एव एकफलेच्छासहकृतापरफलसाधननामानान प्रवृत्तिवारणाय विशिष्य तत्तत्फलगोचरच्छात्वेन तत्तत्फलमाधन ताज्ञानत्वेन च प्रवृत्तिहेतुताया आवश्यकत्वात् एकफलच्छादिजन्य प्रवृत्तावन्यफलेच्छादव्यभिचारस्य नावकाशः। तत्फलच्छादिजन्यः तावच्छेदककोटी तत्तत्फल साधनत्वावगाहित्वस्य निवशनैव वा. रणलम्भवात् । न च तत्तत्फलेच्छादिजन्यतावच्छेदककोटी तत्तत्फलोद्देश्यकत्व. निवेशेनैव व्यभिचारवारणसम्भवात्साधनतायाः कृतिविषयत्व माना. भाव इति वाच्यम् । उच्छृङ्खलफलविषयताया अनुभवविरुद्धतया तालसाधनवनोपायान्तविपयकण फलान्तरसाधनत्वेन चैतदुगा यविषयकण ज्ञानन जनितायां फलदापायद्वयविषयक प्रवृतौ तत्फल. साधनताधियो व्यभिचारवारकतया च उपायावषयताानरूपितफल. विषयतापगमे उपायफलयोः सम्बन्धविधया कार्यकारणभावभा. नस्यावश्योपयत्वात् । न हि ययोः सम्बन्ध! न भासत तांदण्यतया निरूप्यनिरूपकभावो दृष्टचरः । एवं च कृतः कार्यकारणभावविषय कतया तद्विषयकज्ञानस्येव तस्या अपि शङ्काविरोधित्वनक्षतमेव । शा. नत्वमनन्तभाव्य संशयान्यविरोधिविषयकत्वनैव प्रतिवन्धकत्वात् । निविशतां वा संस्कारव्यावृत्तगुणलांकिकमानसप्रयाजको जाति- विशेष इत्याशङ्ग्य कृतः शङ्कोच्छेदकत्वं प्रकारान्तरणापि निराकरी ति । कारणताग्रहति तथा च प्रवृत्तितः शङ्कानिवृत्ती तावतार सति कार्यकारणभावग्रहः कार्यकारणभावग्रहे च सति प्रवृत्तिरिति अन्योन्याश्रय इति भावः। परीक्षाकारस्तु नास्य तर्कभ्य कार्यकार गभावनिश्चयोपयोगिताम नुमन्यते किं तु प्रथमं सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्तिमनन्तभाव्य कार्य कारणभावे निश्चिते लाघवाद्याधारत्यरूपवह्निसमवधानाभावर धूमानुत्पत्तिप्रयोजकत्वं चावत वयधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वशङ्क याऽव्याप्यत्वशङ्कासम्भवन व्याप्तिग्रहो न सम्भवतीति वयधिकर णदेशोत्पत्तिकत्वनिश्चयार्थमयं तर्क इत्याह । दीधितिकृतापि इदम वाचोभयेत्यादिना भतभेत प्रदर्शयिष्यते । तथा च सति प्रवृतं कार्यकारणभावग्रहसापेक्षत्वं नान्योन्याश्रयप्रयोजकमित्युपादानारि पदमसी कृतिपरतयैव व्याचकार । शानल्यासहितमेव च विरोधि ·तर्कप्रकरण। अपयकत्वं शङ्काप्रतिबन्धकताप्रयोजकमङ्गीचकार । तत्रेदं चिन्तनीयम् । विधिनिश्चयप्रनिवन्धकतावच्छेदक- गीर झानत्वानन्तर्भाव विराधिविषयकानुबुद्धमस्कारस्यापि ताप्रतिबन्धकन्वापत्तिः । संस्कारयावृत्तजानिविशेषानवेशन तु कमपराद्ध ज्ञानत्वेन । न च ताशजाती प्रमाणान्तर सत्त्वं विनिगमनाविरहात्तत्पुर. कारणापि प्रतिबन्धकवान्तरमावश्यकामित्यव्याहतमेव इतस्तथा- चमिति वाच्यम् । ज्ञानत्वावच्छिन्नाभावस्य निश्चिनाव्यभिचारक- यंकृत्यायनन्तर शङ्का नुत्पादानिश्चयेन च तादृशजात्यवच्छिन्ना- भावस्य नथात्वमित्यम्मैव विनिगमकत्वादिति । ननु वहिशुन्ये तत्तदूत्वावच्छिना जुत्पाददर्शनऽपि धृमत्वावच्छे. देन वयाद्यन्वयव्यनिरकानुविधायित्वं न शक्यते निश्चतुं धूमान्त- सत्पत्त्यधिकरणे वह्नयभावशङ्काया दुरुच्छेदत्वात् तथा च सा- मान्यता धूमत्ववाहिनाभ्यां कार्यकारणभावावधारणं तर्कादपि न सम्भवति वह्नयजन्यतया धृमत्वावच्छेदनैव वह्नयसमवहिताज न्यत्व सति जन्यत्वाभावस्यापत्तिसम्भवात् तादृशापत्तश्च धूमत्व- समानाधिकरण्येन पयजन्यत्वसंशयानिवर्नकत्वात् । तादृशसंश. यदशायां च धूमत्वे तजन्यतावच्छेदकत्वनिश्चयासम्भवात् । न हि पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनापत्तिस्तसामानाधिकरण्यमात्रेणापादकज्ञा. नं निवयितुमीष्ट । यतो याशापादकज्ञानं यादृशीमापत्ति जनयति सा तादृशमाने ऽनिष्टसाधनत्वमुपनयन्ती इच्छाविघटनद्वारा मणिम- त्रादिवत् स्वत एव वा तन्निवर्नयति । अवच्छेदकावच्छेदेनापत्ती तदवच्छेदनापादकवत्ताशानं हेतुः, नदेकदेशे अभ्युपगतस्य तत्सा- मान्य निष्टाप्रसञ्जकत्वात् । न वा पक्षतावच्छेदकसामाधिकरण्यमा. विणापादकज्ञाननिवर्तनक्षमस्तसामानाधिकरग्यमाणावगाही तर्कः को सम्भवति धूमत्वतामानाधिकरण्यमात्रावाहिवयतमवहि. जन्यत्वशङ्काया यत्किश्चिद्ध ऽन्वयव्यांतरकानुविधायित्वनिश्च. मनिवर्तनीयाया जागरूकतया तादृशतकहना—मत्यावच्छेदेना. धिव्यतिरकनिश्चयस्थानुदयात् । चापत्तौ समानधर्मितावच्छेदककापाद्यव्यतिरेकनिश्च मात्रमपेक्षितं स चावच्छेदकावच्छेदन तत्सामानाधिकरण्य- न ·अनुमानगादाधर्याम् मात्रेण वा व्यतिरेकमवगाहनामिति वाच्यम् । विरोधिवि. षयकस्यैव निश्चयस्य तर्कहेतुत्वांपगमात् । तथा च तयतिरंकमा. मानाधिकरण्यमात्रस्य नसामानाधिकरण्याविरोधित्वात् तद्यनिर. कावच्छेदकत्वस्यैव च तथात्वात् । अत एव तर्कस्याहार्यारोपरूपता। अत एव च प्रमेयत्वादिसामानाधिकरण्येन गुणवत्त्वादिव्यतिरेकान श्चयेऽपि द्रव्यत्वादिना तत्सामानाधिकरण्येन न गुणवत्त्वाद्या. त्तिरुदेति । तथा चांशत इष्टापत्तिशङ्कानुच्छे दाद् धूमत्वसामाना धिकरण्यन वह्नय जन्यत्वशङ्का निवर्तकतकानुदयेन सामान्यतः का र्यकारणभावानिश्चयन वह्नित्वे धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि तावच्छेदकत्वसामान्याभावग्रहाविरोधितादृशावच्छेदकत्वरूपयामि चारशङ्कायाः कथं निवृत्तिः, धूमत्वसमानाधिकरणजन्यताप्रतियोगि कजनकतायाः मामानाधिकरण्यस्यावच्छेदकत्वस्य वा ताइवान तियोगितावच्छेदकत्वाविरोधित्वादित्याशङ्कने । यद्यपीति। (दी० ) यद्यपि चेतावता धूमत्वावच्छिन्नं प्रति बहेज नकत्वं नायाति । तृणारणिमणिन्यायेन वैकल्पिककारणनाया मपि तयात्वसम्भवात् । तथापि विशेषाणां कार्यकारणभाव ग्रहस्तके ण तद्विरोविशङ्कायामपनीतायां जायमानः सामान्य व्यभिचारानिर्णयानुगतागुरुविशेषरूपान्तरानुपस्थितिलाघापति सन्धानादिवशात् सामान्यत एव तं परिच्छिनत्ति । प्रामाणि कौ च तथैवान्वयव्यतिरेको । फलवलेन लाघवादिज्ञानशून्या या एव सामान्यव्यभिचारशङ्कायाः प्रतिबन्धकत्वं कल्पते (गा०) नायाति । न सिद्धयति । ननु घूमत्वसमाधिकरणजन्यता' धूमत्वान्यधर्मावच्छिन्नत्ववाधसहकतावच्छिन्नत्वग्राहकज-यतात्वा दिहतोधूर्मत्वावच्छिन्नत्वं सेत्स्यतीत्यत आह । तृणारणीति । यर तृणादीनां वह्नित्वसमानाधिकरणजन्यताकत्वऽपि न तदवच्छि जन्यताकत्वम, अपि तु तदवान्तरधर्मावच्छिन्नजन्यताकत्वमेव त' प्रकृतेऽपि अवान्तरधर्मस्यावच्छेदकत्वेऽपि जन्यताया धूमत्व मानाधिकरण्योपपतरित्यर्थः । तथा चावान्तरधर्मस्यावच्छेदक ·तर्कप्रकरणम् । ७०१ पम्भावनया न जन्यतायां धूमत्वान्यधर्मावच्छिन्नत्वबाध इति भावः । वशेषाणां कार्यकारणभावग्रह इति । विशेषधविच्छदेनान्वयव्य- तरकग्रहाजायमानः सामान्यधर्मसामानाधिकरण्यन कार्यविकारण- वग्रह इत्यर्थः । सामान्यत एव । सामान्यधर्मावच्छेदनैव । तम् । कार्यकारणभावम् । परिच्छिन्नति । विषयीकरांतीत्यग्रिमणान्वयः। एवकारेण विशेषधर्माणामवच्छेदकत्वावगाहित्यव्यवच्छेदः । ननु विरोधिशङ्कासत्वे सामान्यधर्मसामानाधिकरण्येनापि का. कारणभावग्राहकसामग्री न सम्भवतीत्यत आह । तति । उक्त- तणत्यर्थः । तद्विरोधिशङ्कायाम् । तादृशकार्यकारणभावग्रहविरो- धिन्यां सामान्यधर्मावच्छेदेन कार्यकारणभावाभावशङ्कायाम् । अप. नीतायाम् । निवर्तितायाम् । सत्यां जायमानः । नन्ववं कस्यचित्सामान्यधर्मम्योपस्थितौ तदवान्तरधर्मावच्छन क्वचिदपि कार्यकारणभावग्रहो न स्यादपि तु सामान्यधर्मावच्छदे- नवयादिशङ्कामानिनीपुः सामान्यधर्मसामानाधिकरण्येन कार्य- कारणभावग्राहक सामग्याम्तन्मात्रावच्छेदेन तद्ग्रहजननऽपक्षणी- यान्तरमाह । सामान्यव्यभिचारानिर्णयति । सामान्यधर्मावच्छिन्न- विशेष्यताकप्रकृतकार्यत्वाभावानिश्चयेत्यर्थः । एतन वहिन्वाद्यवच्छेदन नृणादः संयोगविभागादिविशेषसाधा- २ शगुणत्वाद्यवच्छेदन च कर्मादेजेन्यताग्रहप्रसङ्गो वारितः। तृणादिक विनापि वह्नया युत्पत्तिदर्शनन वह्नित्वादिसामानाधिकरण्यन तृणा- "जन्य वनिश्चयात् प्रत्येक तृणाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिषु या. हदिषु अनुगतागुरुविशेषान्तरस्य जातिरूपस्य प्रागसिद्धेः । कि- न्वयव्यरिकानुविधायिसंयोगविभागादिषु संयोगत्वादिना सङ्क.. प्रसङ्गनानुगत जातेरसम्भवाच तत्र द्वितीयप्रयोजकसत्त्वमव्याहत. विति ध्येयम् । प्रकृते सामान्यधर्मधूमत्वसामानाधिकरण्येन हिय जन्यत्वस्य संशयसत्त्वारिश्चयानुधावनम् । तस्य च बाध. नेश्चयानावरूपस्य कारणत्वेनैवोपयोगिता बोध्या। न च गन्धप्रागभावसामानाधिकरण्येन गन्धवत्तानिश्चयेऽपि उदवच्छेदेन गन्धात्यन्ताभावग्रहाद्धर्मितावच्छेदकांशेऽनतिरिक्तवृ. 'तत्यरूपावच्छेदकत्वावगाहिन्यामव विशिष्टवुद्धी तत्सामानाधिक- (ण्यमात्रावगाहियाधनिश्चयो विरोधी न तु स्वरूपसम्बन्धरूप.

·अनुमानगादाधर्याम् तदवमाहिन्यामिति वह्नित्वादी स्वरूपसम्बन्धपतृगादिजन्यताव- च्छेदकत्वग्रहे कथं तस्मामानाधिकरण्यमात्रेण तृणाद्यजन्यत्वनि श्चयो विराधीति वाच्यम् । अनुभवानुराधनान्यूनानतिप्रमतत्व नियतविलक्षणस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वावगाहिन्यामपि बुद्धी सामानाधिकरण्यावहिग्राह्याभावनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वोपगमा त् । गन्धप्रागभावादेस्त्ववच्छेदकत्वमन्यादृशमेव । कश्चित्तु पभि वारानि गयपदमवच्छ यावच्छेदकभावविरहानि- श्चयपरतया व्याकुरुते । तन्न । अवच्छे द्यावच्छेदकभावस्य संसर्गः विधया भाने द्विरहनिश्चयस्याधिराधित्वात् । न च वह्नित्वादिधार्मिकावच्छ कतासम्बन्धावच्छिन्नजन्यत्वा. भावानिश्चय परमव तदानामिति वाच्यम् । बहिन्वाद्यवच्छदन ज. न्यतावगाहिनः स्वरूपमा वाहनाधात्मक धर्मितावच्छेदकावगा. दिशानस्थ तादृशाभावग्रहधर्मितावच्छेदकप्रकारण वहिवत्वाद्याय पयकतया तत्यानवध्यत्वासम्भवात् । अनुगतागुमविशंपान्त गाना स्थितीति । यावत्सु अन्वयव्यनिरंकानुविधायित्व गृहीतं वाय. साधारणस्य सामान्यधापक्षया ऽगुगेम्तन्यून वृत्तिधमम्यानुग- स्थितीत्यर्थः। पतन विशिष्टानुभवत्वाघुपस्थिति दशायां नयापकविशिष्टशान स्वावच्छेदन विशेषणज्ञानादिजन्यनाग्रहो निरस्तः । न हि तत्र स्म रणे व्यभिचारानिश्चयः सम्वति, प्रत्यास्येव स्मरणस्यापि नि. विकल्पकरूपस्य सम्भवात् । प्रकृते धूमानष्ट तत्ताया यावर बदर न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वग्रहस्तावमान्य तमत्वम्य द्रव्यत्वादश्यो पस्थितिसम्भवात्तदुपस्थितिसत्वेऽपि तद्रहोपपत्तय নিয়া षणत्रयानुसरणम् । तादृशधापस्थितिमत्त्व च न तदपेक्षया ऽधिकदेशवृत्तिधर्मस्यावच्छेदकत्वग्रहः सम्भवति, सामान्यधर्म स्यावच्छे इकत्वग्रहेऽवच्छेद्यजन्यतायास्तदधिकरणीभूताधिकदेश त्तित्वकल्पने गौरवं विशंषधर्मस्य तथात्वे तु तदकलाना लाघवमिति प्रतिसन्धानेन प्रतिबन्धादिति तादृशधर्मोपस्थिति विरहापेक्षा । एतादशलाघपक्षाने एव धर्मान्तरस्थ न्यूनवृत्ति त्वमुपयुज्यते इति तदाभिहितम् । एवं धर्मान्तरस्य शरीरंगार घे तटकनानावस्तुपु अवच्छेदकतायाः कल्पनीयतया गृहीताच ·तर्कप्रकरणम् । शतिरेक कार्यान्तरावृत्ति-वे च कार्यान्तर ज्यधर्मावच्छेदेन कार्य तिरस्य कल्पनीयतया नोत्तलाघवावकाश इत्यनोऽनुगतत्वागुरु परत्वेऽपि तादृशलाघकशाने उपयुज्या हात ध्येयम । लाघवप्रतिसन्धानति । सधूमल्नत्तहिन्यादीनां कार्यका- भावावच्छेदकत्वं नाना कार्यकारजमावान भारवं प्रात्यद्धि- यास्तदवच्छेदकत्व पुनस्तरन्यन लाघवमित्यादिप्रतिपन्धान । ईदृशं च प्रतिसन्धान पवारलभ्यनिशेष नमावल्छेदन यिकारणभाव पर उपयुज्यते । आदिपमान जमानियतधर्मान्तगा- या गौरवपाल सन्धानाभावरिप्रहः, तन धनत्यापेक्षया गुरु- । धमत्यादिमानियनत्यादिकार प्रमाविशेष्यत्वादिरूप यादिजन्यत्व ग्रहनिमः । ननु सामान्य समसामानाधिकार यात्रायव्यानरकास्य माया मचाणाक्षणादिकारण मासामधमानच्छदन कार्य- रणमा ग्राहक काम आह । प्रामाणिक चान । अनु. सहावयर्थः तंवर । सामान्य वाचार्यकारणभार- हथिय । अन्वयनिक विान । विशवानामनि शपः । ननूक सय वागावशाद काप्रतिवन्धकसत्तानि नाममीनः सामान्यधर्मा- बिजन कार्यकारणभावनाः सम्भवतीयन आह । फलति । मांसद्धफलान्य यानुपात्यर्थः । लाघनशानादिशून्याया इति । के वचिद् धूमस्य वायजन्य धुत्वापक्षया गुलशरीर: कान धर्मों नानाविशंपधर्मा वा जन्यता व छाः म्युर्शित गौरव । धूमत्वा- वन त जन्यत्व बनतात लावामत्यादिलाघवज्ञानावभाव- पशिष्टाया इत्यर्थः । आदिपदाधिशेषदर्शनपरिग्रहः । सामान्य- व्यभिचारशङ्कायाः । धमत्वादिसामानाधिकरणान वद्याद्यजन्यत्व- शब्दायाः। प्रतिवन्यमित्यस्य धूमत्वाधवच्छंदन वक्ष्यादिजन्यत्व ग्रह इत्यादि। न चवं लाघवज्ञानसत्वे ग्राह्यासायनिश्चयदशायामपि प्रत्या निश्चयापत्तिः, संशयविपीनियसाधारणविपरीतज्ञानत्वेनैव तिबन्धकतया तस्थ प्रतिबन्धकस्यान्तराभावादिति वाच्यम् । রথীননিগ্রযানন যথাযথ মহাঘাৰাৰ সা- त्यावच्छिन्नं प्रति विपरीतनिश्चयत्वेन स्वतन्त्रप्रतिबन्धकताकल्प.

·७०४ अनुमानगादार्याम् नस्यावश्यकतया तत्र च लाघवज्ञानाद्यभाववैशिष्ट्यानिवेशान नाशप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्नसत्वेनोक्तापत्यनवकाशात् । भ्रमोत्तरं विशेषदर्शन जातऽपि भ्रमनाशानन्तरमेव प्रत्यक्षनिश्चयो. पगमेन निश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदककोटी प्रत्यक्षनिश्चयभेदानिशा. त् । इदं च प्रत्यक्षनिश्चये ग्राह्यसंशयस्य प्रतिबन्धकतामभ्यु पत्याभिहितम् । स्वमते तु विशेषदर्शनबल्लाघवज्ञानस्यापि विपर तकोटिमाननिवर्तकत्वेन निश्चयोपयोगिता बांध्या। इदमत्रावधेयम् । यत्रोपदर्शिततर्कावतारपूर्वमेष धमत्वसामा- नाधिकरण्यन वह्नयसमवहित जन्यत्वशङ्काजनकसाधारणधर्मदर्श नात्मकदोपादिसमवधानं देववशाद्भवति तत्र तादृशशहाविरह प्रयोजकस्य दुर्ल मतया धमत्वावच्छेदनापाययतिरकनिश्रयाम म्भवात् सामानाधिकरण्यमात्रावाहिनको नावरितुमीष्ट इनि तादृशस्थलाभिप्रायकोऽयं सामान्यानमारच्छेदन जन्यतामहोप यप्रयासः । यत्र च तात् पूर्व दोपदिविरहात्ताशशङ्कानुदयम्न धमत्वावच्छेदन वयममहिलाजन्यनिश्चयानसामानानिकर ण्यमात्रणापादकत्ताशान हितासामानाधिकरण्यमात्रणापातः स लभति तत एव सामान्य कार्यकारणभावः सुग्रहः । तदभिप्रायशः कचिह्नि विनापि भविष्यतीत्याकारि काया अंत इष्टापत्तिा यास्तविगधित्वाभिधानम्मङ्गतिः । अन्यथा पक्षतावच्छेदकाव, देनापत्ती तादृशशङ्काया अविराधित्वात्तदसङ्गतमापात । न नवम म्घयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्योपादानपदार्थस्य तादृशश रोधित्वाभिधानमसङ्गनमेव, तादशशङ्करावगधिनोऽवच्छेदकाय देनान्वयव्यतिरेकग्रहस्थाशक्यत्वादिति वाच्यम् । उपादानपद नान्वयव्यतिरक ग्रहवत् शङ्काविरह प्रयोजककारणान्तराभावस्या विवक्षितत्वादिति सर्व समञ्जसम् । वस्तुतस्तु क्वचिद्वहिं विनापि भविष्यतीति शङ्कापि धमत्व वच्छेदेन घलय लमवहितजन्यत्वकोटिविषयिण्येव । पूर्वशङ्कायां स्वा व्यवहितप्राक्कालावच्छिन्नवदयभाववन्मानोत्पत्तिकत्वं द्वितीयायां मात्रार्थानन्तर्भावेण तादृशाभाववदुत्पत्तिकत्वं फोटिरित्यत एव ६ इयाँ दसम्भवादिति । उपाध्यायास्तु सत्यप्यन्वयव्यतिरेकदर्शनेऽतीतानागत,मे ह ·७०५ च वह्नयसमव. तर्कप्रकरणम् । यसमवहितजन्यत्वशङ्कासम्भवान्न धूमत्यावच्छेदेन तजन्यत्व- निश्चयः सम्भवतीति न सामानाधिकरण्यनापादकशङ्काविरोधिनी सामानाधिकरण्येनापत्तिः सम्भवतीत्याशय धूमत्वावच्छेदन तन्निश्चयमुपपाद्य सामानाधिकरणपनापत्तिमुपपादयितुं प्रकारान्त. रण तादृशशङ्काविरहमुपपादितवन्तः । तत्र हिताजन्यत्वस्य पविशपगत्व धूमत्यावच्छेदन तन्निश्चयेऽपि नोक्ततर्काच्छुद्धमत्वसामानाधिकरण्येन वयजन्यत्वशङ्कानिरासः सम्भवांत शुद्धधू मत्यावर्वाच्छन्नपक्षकतम्यव तन्निवतकत्वादिति प्रयासवैयर्थमनस्तदभ्युपगतमपि वयसमहिलाजन्यत्वस्यापाद- कविशेषण त्वमुपंक्ष्यापाद्यप्रतियोगिकोटौ तद्विशेषमानवशेन वह्निमम- महनजन्यादिपदस्य वद्धिजन्यादिपरतया च तदेव मतं परिष्कृत्य दर्शयति । अपर विति। ( दी०) अपरे तु भूतत्वावच्छिन्नस्य वयजन्यत्वेन ज- न्यत्वविशिष्टस्य यथाश्रुविद्य समवाहिताजन्यत्वस्य व्यतिरे- क एव आपादनीयः । तचोकन्यायेन तादृशवनियुक्त कारणक- लापजन्यत्वप्रण तव्यतिरेक जन्यत्यशङ्कानिरासात् वह्निविर हे- ऽपि निरतिशयस्यैा तादृशमम्दस्य धूमजनकत्यसन्दहस्य च तथाविधाद् धूमानुत्पाददर्शननवायोगात् तादृशम्यैव क- चिदाई क्वचिचतरदापाद्य जनकत्व सम्भावनायाश्च(१) कचिद् मानुत्पादप्रयोजकत्वेनावधृतस्य वनिविरहस्यैव तथाविधस. हसव धूमःनुत्पनिसामान्य प्रति लाघवात् प्रयोजकत्वनिर्ण- नापनयान्मनसैव सुग्रहम् । वः, वह्निसमवहितस्योपादानम् । पत्र च नियमव्यवच्छेद्यस्य च वह्नयसमवहितानुपादानस्य प्र. गजके तदजन्यत्व ज्ञाने परम्परया वह्निसमवहितोपादानस्य वा योजके तत्र तात्पर्यम् । (गा०) धूमन्वावच्छिन्नस्य वह्नय समवहिताजन्यत्वस्येत्यन्वयः । (२) जनकत्वस्य सम्भावनायाश्चेत्यपि पाठो व्याख्यानुरोधान् ।

·अनुमानगादापोम् तथा ध धूमयावच्छेदेन निश्चितस्य घयसमवाहिताजन्यत्वस्य व्यतिरेको घूमत्वसामानाधिकरण्येनापादनीय इत्यर्थः । तथा चोक्त. प्रयासमन्तरणव तारशतर्काद धूमत्वावच्छेदेन वह्निजन्यत्वं सुनिश्चे. पमिति भावः, न तु धूमयावच्छिन्नस्य वह्नयजन्यत्वनेत्यन्वयाद धमत्वावच्छेदन निश्चितन वह्नयजन्यत्वनापादनीय इति, धृमत्वाव छिन्नस्यापादनीय इति अन्वयेन वा धूमत्वावच्छे देनापादनीय इत्यर्थः, तद्धर्मावच्छेदेनापत्तेस्तत्सामानाधिकरण्यमाप्रविषयकापा. एकसंशयाविरोधितायाः प्राग् व्यवस्थापनन ताहशापत्ता किशि करत्वात । जन्यत्वविशिष्टस्यति । तेनाजन्ये न व्यभिचार इति भावः । नान्तरीयवह्निके व्यभिचारवारणाय यह्निसमवहिताज म्यपदस्य वह्वयटित प्लामग्न्यजन्यत्वार्थकता नाभ्युपेया, अपितु जन्यत्वमेव प्राग्वत्पारिभाषिकं निर्वाचनीमित्येतत्सूचयितुं वय समवहिताजन्यत्वस्य यथाश्रुतत्वमभिहितम् । अग्रेतनस्य त अन्य स्य वयसमवहिताजन्यत्वपरामर्शकतामाविष्कर्नु तदत्र विशेषण विधया प्रवशितम्, विशेषणविशेष्यभावविपर्यय क्षतिविरहात् । विरोधिशङ्कानिराकरणप्रकार प्रदर्शयन् धूमत्वावच्छेदेन बहर समाहताजन्यत्वनिश्चयस्य सुघटनामाह । तच्चति । मनसे सुग्रहमित्यनेनान्वयः । मनसैवत्यय उपनयसह नेत्यादिः । एन। घता वह्नयसमवहितजन्यत्वसामान्याभावस्यायोग्यपिशाचादिजन्य स्वप्रतियोगिकतया प्रत्यक्षासम्भव इति सार्वभौमाभिहितदृपणमुद्ध तम् । उक्तन्योयेनेति। हुताशनरासभादीत्या युक्तप्रणालपेत्यर्थः । वा युक्तकारणकलापजन्यत्वग्रहेण धूमोत्पादकसामन्यां वह्निसमवधा नियतत्वरूपवह्निसमवहितत्वप्रहेण तद्यतिरेकजन्यत्वशङ्कानिरास दिति धूमसामग्रीत्वावच्छेदेन घयसमवहितत्वशङ्काया अनुत्पाद दित्यर्थः । तथा च तादृशङ्काधीनाया धूमत्वावच्छेदन घयसमा तसामग्रीकत्वशङ्काया अनवकाशात्तदवच्छेदेन तारशसामग्रीकान स्वनिश्चयात् स्वाधिकरणदशावच्छिन्नवयभाववत्स्वाव्यवहितप्रा मणकत्वशङ्कानिवृत्ती तादृशप्राक्क्षणकान्यत्वरूपयलयसमवहिता म्यत्वनिश्चयः सम्भवतीति भावः । ननु तथापि धूमसामनीत्वसामानाधिकरण्येन घनघसमयहि ·पकप्रकरणम् । वागावस्य यशदासम्भवात्तदधीना धूमत्वलामानाधिकरण्यन यहयस महिना सामग्रीकत्वशङ्का स्पादेवेति कथं धूपत्वावन्छे देन वयसमवहिता- अन्यत्वनिश्चयः ? न चन्धनत्वाद्यवच्छिन्नसमूहे धूमोत्पादक सामग्री- स्वस्यान्वयव्यतिरेकेण निश्चयदशायां तादृशसमूहस्य वयसम. वहितस्य धूमोत्पादकत्वसंशयात धूगोत्पादकसामग्रीत्वरूपेण प. यसमवहितत्वसंशयो भविष्याते स च वद्विविरहे तथाविधामा नुत्पाददर्शनन घन्ह्यसमवहिनताहशसमूहे धमोत्पत्त्यप्रयोजकत्वनि. चयादेव निवर्तते इत्युपाध्यायोक्तं सम्यगिात वाच्यम् । क्वचिद्वार्डि विना तथाविधसमूहाद् धूमानुत्पाददर्शनेऽपि वह्निसमवहितादिव क्वचित्सहकार्यन्तरसमाहतात्ताशसमूहाद् धूमो भविष्यतीति श. कानपायेन तादृशसम्हत्वरूपसामान्यधर्मावच्छेदेन धूमोत्पत्त्यप्रया. जकत्वनिश्चयस्य दुनिश्चयत्वादित्याशय वह्नयसमवहिततादृशसम् हत्त्वरूपसामान्यधर्मावच्छेदन धूमोत्पत्यप्रयोजकत्वनिश्चयस्य स. म्पादक इतरानपेक्षया धूमोत्पादकत्वाभावस्य इतरापेक्षया तथा च मिलित्वा धूमोत्पादकत्वसामान्याभावव्याप्यस्य निश्चये विरोधिन्याः शङ्काया निवृत्तिप्रकारमाह । वह्निविरहे. ऽपीति ! तादृशसमूदस्यत्यननान्वितम् । वयसमवहितताहश समूहस्येत्यर्थः । निरतिशयस्यैव धूमजनकत्वसन्देहस्यायोगादि- पन्धयः । अतिशयः । सहकार्यन्तरसमवधानरूपो विशेषः । तथा व सहकार्यन्तराटिततादृशसमूह धूमोत्पत्तिप्रयोजकतायाः सन्देह- स्यानुदयादिति पर्यवसितार्थः । तथाविधात् । वयसमवहिनताहश- समूहात् । धूमानुत्पाददर्शनेनेति । तथाविधसमूहे धूमानुत्पादाव्य. पहितप्राक्क्षणावच्छेदन तदधिकरणसत्त्वस्य दर्शनेनेत्यर्थः । तस्ये. मरानपेक्षया धूमोत्पादकत्वव्यावर्तकत्वादिति भावः । तादृशस्यैव । इन्धनादिसमूहस्यैव । आसाद्य । सहकारीकृत्य । जनकत्वस्य । उत्पत्तिप्रयोजकत्वस्य । इतरघटिततादृशसमूहे धूमोत्पादकत्वस्येति पावत् । क्त्वार्थस्य जनधात्वर्थेऽन्वयो न तु सम्भावनायामिति स्फुटीकर्तुमसमासेन लिखनम् । सम्भावनाया अपनयादित्यन्वयः । हचिदिात । यत्र वह्नि विना इन्धनादिसमूहादूमानुत्पादो दृष्टस्तरे यर्थः । अवधृतस्य । निश्चितस्य । एतेन यह्निावरहस्य तादृशसमूह- कालीनधूमानुत्पादप्रयोजकत्यं क्लनमितरविरहस्य च तथात्वम- ·भनुमानगादापयाम् धुममा क्लप्तमिति तदकल्पनरूपं लाघवधीजं स्फुटीकृतम् । त्रिविरहस्य येत्यादि । तादशमलवधानानन्तरं मान्यानुत्पादस्य वदित्वावच्छिन्नविरदमात्रप्रयोज्यत्वनिर्णयनन्य. धः । ततध्दमत्वावछिन्नानुत्पाद तवच्छिन्नहेतुतावच्छेदकत. तदिन्धनत्वाधवच्छिन्नाभावस्यापि प्रयोजकत्वात् सामान्यपदापा. दानम् । इत्थं चेनरसह कारण धूमोत्पादकताया व्यावर्तकस्यतरा. प्रयोज्यस्वमवधानकालीनधू गानुपादकत्वदर्शनानोक्तशङ्का शङ्का- स्पदमपीति भावः । अत्र नदुपादानपदन वहिलमहिनमात्रांवादानं विवक्षणीयम, तश्च तदा वाह्नतपर्वाहनपरामर्शकान्य एव सम्भवति तदधं वरुया. दानभिन्यत्र पतिपदं हिममवादपरतया व्याचष्टे । बरिति। उपादानं नियमतः कथं कुर्यादिान मूलं वह्निममवाहिननिकापत. नियमार्थकाजियपशब्दाद्विशेषणे तृतीयार्थकांसलप्रत्ययन बहिम. मवाहिनभिपतकृतिमान् कथं भवदित्यर्थकम् । नियनत्वं विषयमा शेपमम्बन्धा व्याप्यत्वं वह्निनहित राधेश्यका स्याभावरूपम् । नमु तदुपादानमेव शातिवन्धकमित्यत्रोपादानपद तन्मानदि करणव्युत्पत्त्या प्रवृत्तियाजकारं प्रवृतः शङ्का गाविरोधिवात्, तथापि चामतिः, वहि नमवहितोपदाने पह्नि नमवहिन जन्यत्त ज्ञानम्यैव वहिलमवाहिनात्मकोपाये धूमरूपफ जनकत्वावगाहनेन जनकत्यात,तथा व वह्नयममहिनजन्यत्वशङ्काविरोपित्वानुपपत्तिः तत्समवहिनजन्यत्वतदस वाहतजन्यत्वयोगवगंधादित्याशङ्कामा नेतुं तदुपादानादं वह्नयसमाह ताजन्यत्वनिश्चयपरतया व्याच अत्र चेति । नियमव्यवच्छे यस्यति । तस्यैव वहिलमाहितस्येव उपादानं यस्मादिति लुप्तपद बहुव्रीहेराश्रयणीयतया एवकारलभ्यव्य घच्छेदरूपस्येत्यर्थः । वयसमवहि नानुपादानस्य । वयसमवहित गोचरधूमाथिप्रवृत्त्यभावस्य । प्रयोजक इति । नाशप्रवृत्तिजनकवलय समहिनधर्मिकधूमजनकताग्रहं विघटय्य निर्वाहक इत्यर्थः । तद जन्यत्वग्रहे। धूमे वय नमवहिताजन्यत्वज्ञान वयसमवहितधर्मिक धूमानुत्पादकत्वनिश्चये इति यावत् । एतेन वयसमवहितजन्यत्व शङ्कानवृत्तिस्तर्ककारणवह्नयसमवाहिताजन्यत्वनिश्चयार्थमपक्ष्यते न साक्षादय तर्के, ताशशङ्कानिवृत्तिश्च यदि तारशनिश्चयमपेक्षते तदा ·तर्फप्रकरणम् । ०१ ऽन्योन्याश्रयः, एवं तश्चोतन्यायेने पादावन्यस्यैव शङ्कानिवर्तकत्वा- भिधानान्सन्दभावराधश्चेति दूषणमनवकाशं वदितव्यम् । तर्ककार. पोभूत धूमधर्मिकवयसमवहितसामग्रीकान्य वनिश्चय ऽपेक्षितायां शङ्कानिवृत्ता नतोऽन्यस्यैव बरबलमवीहतधर्मिकधूमसामग्रीत्यवि. रहानश्चयस्यापेक्षितत्वाभिधानात् । प्रागप्यतन्निश्चयस्थव शङ्कानिव- तकत्वमभिहितामति सन्दर्भविरोधविरहाच । एवकागन्तवमन्तरेणापि विक्षितार्थलाभस्तम्भवत्या. छ । परम्परयति । कारणतानिश्चायकतर्कप्लम्पादनद्वारेत्यर्थः । तत्र । निरुतवहयसमवाहिताजन्यत्वज्ञान । एतन्मतमालम्ब्य मिश्रा युपगतमन्वयव्यतिरेकानुविधायित्व ज्ञानस्य शङ्का निवर्तकत्वमाक्षप्तुमुपन्यस्यति । यात्वति । (दी०) यत्तु अन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वस्य ज्ञानमेव वि. शेपदर्शनतया शङ्कापतिबन्धकं तदेव तर्क घटकं तदिदमुक्तं यदि गृहीतान्वयव्यतिरकं हेतुमिनीति । तन्न । यादृच्छिकस्य तद- नुविधानस्य व्यभिचारित्वानियतस्य च उक्ताभेदसम्पादक स्वादिति वदन्ति । तञ्चिन्त्यम् । ( गा० ) अन्वयव्यनिरकानुविधायित्वम्य । यत्क्षणे घह्नि दनिपक्षणे उत्पन्नवे सति उत्पनन्वे सत्येव वा पूर्वक्षण वहिव्य यः अनुत्पद्यमानत्वस्यत्ययः । सत्यन्तानवेशादनुत्पन्नगगनादौ भिचारः । ज्ञानम् । धूमधर्मिकनिश्चयः । विशेषदर्शनतया । ह्याभावव्याप्यदर्शनविधया। शङ्काप्रतिवन्धकम् । धूमधर्मिकव. यसमवहिनजन्यत्वशङ्काप्रतिबन्धकम् । वह्नयन्वयव्यतिरेकानाव- यित्वम्य बदसमवहितजन्यत्वाभावव्याप्यत्वादिति भावः । नन्वेवं वहयन्वयव्यनिरकानुविधायित्वनिश्चय एव धूम वलयजन्य. उकामपि विशेषदर्शनतया निययिष्यात कि तस्य प्रतिबन्धक कल्पननेत्यत आह । तदेवेति । एधकारोऽप्यये । अन्वयव्यतिरेका. विधानमपीत्यर्थः । तर्कघटकम् । तर्कप्रयोजकोभूतज्ञानविषयतया कनिवाहकम् । तथा च तात्मके मानसशाने प्रागुपस्थितपदार्था- राणामुपनयमर्यादया भाने नाधकाभावात्तदप्यन्वयव्यतिरकाय. .

·७१० अनुमानगादाधर्याम् नुविधानज्ञानात्मकमिति तर्कस्य स्वातनयेण शङ्काप्रतिवन्धत्वविर. Bsf৭ ৰিহাৰনাৰঘৰ নগৰয়ানন্য বন্ধুত্ব হাক্কানিম कत्वाभिप्रायेण मूले तदुगन्यासस्य नासङ्गतिः । तत्र स्वातन्त्र्येण शङ्कानिवर्तकत्वे तात्पर्यानुपगमादित्याशपः । एतश्च तकस्यैवान्वयव्यतिरेकानुविधानज्ञानत्वादित्यादिमिश्र समाधानमनुस्मृत्य तदन्वयाधनुविधानज्ञानस्य तदजन्यत्वशङ्का. प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेनाभिहितम् । वस्तुतस्तु तदन्वयव्यतिरेका नुविधानस्य नान्तरीयकवतिक साधारणस्य तदजन्यत्वाव्यावर्तक स्वात्तज्ज्ञानस्य तदजन्यत्वशङ्कानिवर्तकत्वमप्रमक्तमवेति परमार्थः । कचित्तु दर्शितमिश्रग्रन्थ तपदं तर्कमूलीभूतज्ञानपरतय ध्याख्याय तर्क कारणीभूतान्वयाद्यनुविधायित्वज्ञानसत्त्वात्तोऽपि दुरपवाद इति हरिदासभट्टाचार्याणां मिश्राभिप्रायवर्णनमनुसृत तदेव तर्कघटकमिति ग्रन्थं अन्वयाद्यनुविधानज्ञानमेव शङ्काविघटन द्वारा तर्कसम्पादकमित्यर्थपरतया व्याख्याय दीधितिकृतामा तादृशमेवाभिप्रापं वर्णयन्ति । तदसत् । तर्कवैयाशङ्कायां तक त्पत्ती वाधकविरहाभिधानस्यानुपयुक्तत्वात् । न च तत्र सामग्रीबलात्तकोत्पत्तेरभिधाने सम्मेदे नान्यतर यध्यमिति न्यायेन तर्कस्य सार्थकत्वं लभ्यते इति वाच्यम् । अन्न याद्यनुविधानग्रहस्थले तस्याशङ्कानिवर्तकतायाः क्लतत्वे ए तादृशन्यायावकाशात् । तादृशस्थले च तकनुत्पत्त्या तत्र तस्य । थात्वकल्पनानवकाशात्। न च तर्कपूर्वमन्वयव्यतिरेकानुविधानग्रहस्यावश्यकलेऽपि तव दशायां तत्सत्त्वानियमात्तत्प्रतिबन्धकतया सर्वत्र तानन्तरं शब्द वारणासम्भवात् तर्कस्यापि प्रतिबन्धकत्वकल्पनमावश्यकामा घाच्यम् । एवं सति मूलस्यैव तादृशशङ्कास्थले शङ्कानिवृत्त्युपयोनि स्वाभिप्रायकतासम्भवात्तदुपरि तर्कवेयर्थ्यशङ्काया एवानवतारात यत्र च कारणान्तरविरहाच्छङ्कानवतारस्तस्य स्वतस्सिद्धशङ्कावि हस्थलतया मूलस्य तदन्यस्थले एक तर्कस्य शङ्कानिवर्तकन्वपरत उभयसम्भदस्थले तर्कसार्धक्यप्रदर्शनस्यात्यन्तासङ्गतत्याच्च । एवं मिश्रग्रन्थस्यापि दर्शितदिशा यथाश्रुतार्थपरत्वमेव सम्यगित्यवधे अन्वयव्यतिरेकानुविधानबोधस्य शङ्काविरोधित्वे मूलस्या ·तर्कप्रकरणम् । भावः . हवरम इत्याह । तदुक्तमिति । यदि हीत्यादस्ताशयोधस्य शङ्का- विरोधित्वपरत्वाभावे गृहीतान्वयव्यतिरकत्वाभिधानवैयादिति वहिव्यतिरकानुविधायित्वं तद्यतिरेकसमानाधि. करणव्यतिरेकप्रतियोगित्वं तह्यातरेकव्यापकव्यातरकप्रतियागित्वं घा तत्र धूमत्वावच्छिन्नाभावे वहयभावसामानाधिकरण्यस्य प्र. ध्यक्षसम्भवनाद्यं धूमत्वावच्छेदन सुग्रहमाप घटादिसाधारणतया घद्धसमवहित जन्यत्वाव्यावर्तकमिति तन्निश्रयस्य न तच्छङ्का- नियतकत्वमित्याह । याहाच्छकस्यति । नियमागर्भस्य यत्किांच. दधिकरणे तदन्वयव्यतिरेकानुविधानस्येत्यर्थः । व्यभिचारित्वात् । घट्यसमवाहिताजन्यत्वव्यभिचारित्वात् । द्वितीयं घटादिव्यावृत्तवन धहयसहितजन्यत्वविरोध्यपि धूमत्वावच्छदन दुर्ग्रहम्, धूमत्व सामानाधिकरण्यन वगिव्यभिचारप्सन्देहदशायां धूमत्वावच्छिन्ना- भाव वह्म भाचव्यापकत्वग्रहासम्भवात् । लाघवज्ञानादिवशात् कथ. श्चित्तनिश्चये तु उक्तजन्यताग्राहकतकवयथ्यम् । नियतान्वयव्यति. रंकानुविधायित्वस्यैव जन्यतात्मकतया प्रागव तन्निश्चयात् । न चान्यथासिद्धयनिरूपकत्वसहित मेव तज्जन्यतात्मक तत प्रागनिश्चितामति नन्निश्चायकतया तर्कसार्थक्यामति वाच्यम् । जन्यथासियनिरूपकत्वाविशषितम्यापि नियतान्वयव्यतिरेका- नुविधायित्वस्य व्यभिचारव्यावर्तकतया तनिश्चयस्यैव व्याप्ति- निश्चयसम्पादकत्वेन तादृशावशेषणघटितजन्यतापदार्थनिर्णयस्य प्रकृतकिञ्चिकरत्वादित्याशयानाह । नियतस्य विति । निय- पगर्भस्य वित्यर्थः । उक्ताभदसम्पादकत्वादिति । प्रकृतोपयुक्त- जन्यतांशाभिन्नत्वादित्यर्थः । अन्वयातरकानुविधायित्वज्ञान- स्य शङ्काविघटनद्वारा धूमत्वावच्छेदन वह्नय समवहिताजन्यत्व. नेश्वायकतावादिनामिदं दूरणामत्यवधेयम् दीधितिकारमते तु उत्तधूमत्वावच्छिन्ने वलयसमवहिताजन्यत्वनिश्चयावरोधिशङ्कानिव. कि तज्ज्ञानम्, तन्निवर्नकत्वं च धूमत्वावच्छदनान्वयव्यतिरेका. नुविधायित्वानवगाहिनोऽपि तत्तधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यकतज्ज्ञा- स्याक्षतम् । तत्तधूमत्वावच्छिन्नाभावे च वह्मभावव्यापकतायाः सुग्रहत्वेन तत्तद्धृमत्वावच्छिन्न नियतान्वयव्यतिरेकानुविधायि- 'च सुग्रहमेव । तादृशग्रहेण जन्यताग्राहकतर्कवैयर्थ्यमित्याप ना.

·. ७१.२ अनुमानगादाधर्याम् शङ्कनीयम् । तर्क विना धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिनिश्चयसम्पा दकस्य धूमत्वावच्छेदन जन्यतानिश्चयस्यानिर्वाहात् । न च तध्दमत्वावच्छिन्नधर्मिकान्वयव्यातरे कानुविधानबोधमूल कतर्कस्य लाघवज्ञानसहकारादेव धूमत्वावच्छदन जन्यतामाहा स्वम् । एवं च धृमत्वसामानाधिकरण्येन तदन्वयव्यति कानुविधानरूपजन्यतांशनिश्चायकप्रमाणनापि लाघवज्ञानमहक राद् धूमत्वावच्छ देन तन्निश्चय जननसम्भवात्तत एव च धृमत्वाः च्छेदन व्यातिनिश्चयोगपत्तस्तर्कवैयर्थ्य दुरिमेवेति वाच्यम् यतस्तत्तधूपत्वावच्छदेन वह्निजन्यन्वकल्पनापेक्षया धूमत्वाव देन तत्कल्पने लाघवीमति लायनज्ञानमुक्तार्केण धूमत्वावधिः स्य वह्नि जन्यत्वग्रहे सहकार तादृशं च लाघवज्ञानं अना थासिद्धत्वघाटतकार्यकारणभावकल्पनायामवोपपद्यते न तु नियः पौर्वापर्यनारकल्पने, तत्तधमतरूपाचशेषधर्मणां नियतान्वयः तिरकाजुविधायितावच्छेदकत्वस्यां जयमतामद्धत्वादिति । तर व्यमिति । धूमत्वाद्यवच्छ देना पाहायतिर कनिश्चये लाघवज्ञान पेशाया आवश्यकत्व धूमत्वमामानाधिकर पयंनापाद्यब्यांतर कज्ञा मूलकादेव ताल्लाघवज्ञानवशन सामान्यधविच्छेदन जन्य प्रहोऽस्तु किमुक्त प्रयासनेति चिन्ताबीजं बोध्यम् । केचित्तु उपादानपद यथाश्रुतप्रवृतिपरमेव । न च प्रवृत्तः व र्यकारणभावनिश्चयसापेक्षतया नदधीनशद्वानिवृत्तः कार्यकार भावनिश्चयापेक्षणीयत्व नान्योन्याश्रयः कार्यकारणभावनिश्चयम्य : कानिवृत्त्यधीनतर्कपूलत्वादित्याशङ्कनीयम् । अन्वयतिरकदर्श विनापि तक कार्यकारणभावनिश्चयसम्भवात् तद्विगंधिशका अन्वयव्यतिरंकनिश्चयनापि निवर्तनसम्भवात् । न चान्यासिद्धत्वशङ्कां नान्वयव्यतिरकधीनिवर्तयितुं प्र पतीति तन्निवृत्तिस्तकमपेक्षत एवेति वाच्यम् । तर्क विनापि । रणान्तरविरहण कदाचिदन्यथासिद्धत्वशङ्काविरहसम्भवात् । एतेन धूमत्वावच्छेदेनान्वयाद्यनुविधानस्य निश्चेतुमशक्यन तत्सामानाधिकरण्यन वह्निजन्यत्वशङ्का नियमन एव जायत तह मधुवावच्छेदेन दिजन्यत्वनिश्चय इत्यपि परास्तम् । कोटशुपार स्यादिविरहेण लाघवज्ञानेन वा ताशशङ्काया अपि निवृत्तिसम्भव ·सामा. तर्कप्रकरणम् । अथ तर्क विनैव कार्यकारणभावनिश्चयस्य तर्कविरोधिशङ्का- निवृत्यर्थमुपगमे तर्कवैयर्थ्य तन्निश्चयार्थमेव तर्कानुसरणादिति । कार्यकारणभाव निश्चितऽपि संयोगघटितसामाना- धिकरण्यप्रत्यासत्त्या वहिजन्यत्वनिश्चयं विना यत्र संयोगेन धमस्तत्र संयोगेन वहिरिति व्याप्तिनिश्चयासम्भवः । स्यतो वहिजन्यत्वस्य घह्निसमवेतरूपादिसाधारणम्य वलयभाव. उदात्तत्वरूपव्यभिचाराव्यावर्तकत्वादिति सामानाधिकरण्यप्रत्या त्या वहिजन्यत्वनिश्चयार्थ दर्शिततर्कस्यापेक्षितत्वात् । प्रत्या. निविोपावच्छिन्नत्वाविशीपतस्येव तादृशप्रत्यासत्यवच्छिन्नत्व- शिपितस्यापि जन्यत्वस्य प्रकारान्तरेण निश्चयसम्भवेऽपि यत्र 'मत्वावच्छेदन तनिश्चय विराधिशङ्काविरह प्रयोजकान्तरसमव. नं नासीत्तंत्रवाक्ततर्कस्य सार्थक्यसम्भवात् । एवं च वद्विस- वहितपदमप्यर्थवत् । वयसमवाहिताजन्यपदं च सामानाधि- रण्यातिरिक्तप्रत्यासत्या घड्यजन्यपरम, जन्या न स्यादित्यस्य । वाहजन्यो न स्यादित्यर्थः । अवन्ह रेवत्यस्य च वाह्नभिन्ना. बन्यथः । तथा च तादृशशङ्का द्वितीयशङ्का च वह गजन्यत्वको- एकंव, तस्याः प्रकृततर्क इष्टापत्तिशङ्काविधया विरोधित्वम् । श. यमिदः पूर्ववत् । तत्र च कार्यकारणभावनिश्चयस्य ग्राह्याभाव- नश्चयमुद्रयैव विरोधित्वात्तादृशानश्चयात्कार्यकारणभावविषयकप्र- वृत्तपि तद्विरोधित्वम् । न च कार्यकारणभावनिश्चयाधीनप्रवृत्तः शङ्कानिवर्तकत्वक- पनमा मङ्गलं कार्यकारणभावनिश्चयामिवान्वयव्यतिरेकदर्शनादितः शङ्कानिवृत्तरावश्यकत्वादिति वाच्यम् । यत्रान्वयव्यतिरकदर्शना- निशङ्कानिवृत्ति सम्पाद्य कार्यकारणभावनिश्चयव्यक्त्या सह कायन्तरविरहान्न ती जनितस्तदधीनप्रवृत्त्युत्तरमेव सहकार्यन्तर- गवधानं तदव्यवहितप्राक्क्षण चान्वयव्यानरकदर्शनादिकं नासी व पुर्वात्पन्नकार्यकारणभावनिश्चयाधीनप्रवृतेः शङ्कानिवृत्तिमन्त. ग न पुनः(१) कार्यकारणभावनिश्चयः सम्भवतीनि न तर्कानुपर- तरिति तादृशस्थलाभिप्रायेण कार्यकारणभावनिश्चयाधीनप्रवृत्तः (१) शङ्कानिवृत्तिसम्भवेन पुनरिति पाठान्तरम् ।

·अनुमानगादापर्या
शाहाविरोधित्वाभिधानमङ्गोरिति सर्वसामअस्पमित्याहुः तपा म
तमुपन्यस्यति । कचित्विति ।
( दी० ) केचित्त कार्यकारणभावग्रहानन्तरं च्यातिनहाय
व्यधिकरणस्य जनकत्वशानिराणामयं तर्कः । तथा च धूमा
यदि सामानाधिकरण्यातिरिक्तमत्यासच्या बहायजन्यत्वे सति सा.
मानाधिकरपप्रत्यायच्या वहिनन्यो न म्याझिजन्यो न स्यात!
अप्रत्यासन्नस्याजनकत्वात् । तादृशाजन्य च प्रत्यासत्यता
शालिवह्निसत्त्वेऽपि धूमानुत्पादादिना ग्रामिति ।
( गा० ) यत्तन्मते पादान अस्व:पति कानुषधान
ज्ञानपभच, तदधीनाकानिवृत्तिाला हाका मानना
म्नु शद्वानिवृत्त्यर्थ कनया नाभिहितः, अनि त्यापायात
श्वयविधया साक्षात्तीपागवत, दशश्च यालः सभा
पदसार्थक्याथव, आपादि अन्याय हायपरत्याप
क्षया बलिजन्यत्वपरवानिति । नदालत । साबमामन पा
दानपदस्य प्रवृत्तिपरत्वं कार्य कारण मानिश्चयानपूर्वयः ।
भप्रेक्षणीयतया तरयमित्याप एका प्रतियार
पादकनमा उपन्यस्तत्वात् एतन्मतस्य नदुमादकधिरहे दांत
कृतोऽपि तव्याख्यानाकमर पतन्मनमानुपत्यम्य तदुपादानमय
अन्यव्याख्यावर एतान्यासस्य निजिवामानाञ्च । पामि
हायति । यत्र संयोगन धमत्र संयोगले बतिरिति व्याप्तिांना
थमित्यर्थः । व्यधिकरणस्य जनकत्वशनिगसामिति ! यह
करणाऽपि वहिर्बुमं जनयिष्यानि शार्धानाया धूम सामानाधिक
प्रयप्रयासत्यवाच्छन्नतिजन्यत्वाभावशायाः प्रतिवन्धाचामत्यथ
स्तोक पाक इतिवत् क्रियाविशेषणत्वादिनीया ।
सामानाधिकरण्यातिरिक्रति । संयोगान्यसम्बन्धावच्छिन्नया
निजनकत्वानिरूपकत्व सति वट्विनिरूपितमयोगान्यसम्बन्धी
च्छिन्नजन्यताशून्य च सति संयोगसम्वन्धावच्छिन्नया
निष्ठजनकतातियोगिकर्मयोगसम्बन्धावच्छिन्नजन्यताशून्यः स्या
नजन्यो न स्यादित्यर्थः । सत्यन्त चापादककाटाघापायप्रतियो।

·तर्कप्रकरणम् । कोटावेव धा निवेशनीयम् । संयोगातिरिक्तसम्बन्धेत धूां प्रत्येव संयोगेन वनिः कारणं संयांगन धृम प्रति संयोगातिरिक्तसम्बन्धन घा वतिः कारणमित्यतादृशशहादशायां संयोगेन धूमं प्रति संयांगन बट्यापकत्वनिश्चयायोगाद्विशेष्यदले जन्यता जनकनायां च सं. योगसम्बन्धावच्छिन्नत्यविशेषणम्। तादृशजन्यताप्रसिद्धिदजन्या- लोकादौ । मंयोगलम्बन्धावच्छिन्नहिनिष्ठजनकतानि पितसंशेगा. वच्छिन्नजन्यनाशून्यस्यापि वट्विसमवनरूपादेः पाकजपार्थिवरूपादेश जन्यत्यायभिचार इति चरमपन्यन्तापादानम् । वहिनिष्ठतादश जनतानिरूपिततादशजन्यवान्यम्यानि संयोगान्यसम्बन्धाव. च्छिन्नवाहिनिमपितजन्यताराज्यस्यापि च धृपस्यान्यसम्बन्धाव. किन्नवनिष्टजनकननिहापतसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नतिजन्यता विवदतीत्यप्रयोजकत्यशदानरामाव प्रथमसत्यन्तम् । नवमपि वास्तवव्याभिचारावारकतया तम्य वैयर्थ्य दुष्प- रिहायति वाच्यम् । तथापि सनिग्रहीपयिकतया तस्य सा. यस्यान् । अन एवासाधारण्यवारकम्प मिश्रमने सार्थक्यम् । वस्तुनो व्यर्थविशेषणतास्थले व्याशिवत्वेन परार्थनुमान- स्थल पर तम्याधिक्यनिग्रस्थानसम्पादकतया दांपत्वं न नु स्वार्थानुमान इत्याचिकरमेतत् । अस्तु वा संयोगान्यम विन्याच्छिन्नहिनिष्ठ जनकत्वापानयागिक वयोगान्य सम्बन्धान. वह मन्वामयाभावाहिजबनायव सचन्तार्थः । अखगड- मामथाभावस्य निशान यामम्भावना । वद्धि जन्यो न स्यादित्यनन्त इति पर्यवमिततकावतार इति पूरणीयम् । मा. मानाधिकरण्यातिरक्तप्रत्यासत्या सामानाधिकरण प्रत्यासत्या च वदिजन्यत्वाभावऽपि वह्निजन्यत्वसामान्याभावी न वर्तत इत्यप्र. योजकत्वशदासम्भवात्कथमयं तर्क इत्या आद । अप्रत्यापन्नस्य । तथा च जन्यजनकभावस्य प्रत्यासत्यवच्छिन्नत्वनियमावधा. रणेन मिलितोक्तविशपाभावये सामान्धाभावव्यानिनिश्चयः सु घट एवति भावः। ननु धूमे सत्यन्तस्य दुनिश्चयतया नायं तर्कः सम्भवती- त्यत आह । प्रत्यासत्यन्तर शालिवनिमत्त्व इति । तादात्म्यादिना वदिसम्बन्धिनीत्यर्थः । धूमानुत्पादादिनति । धूमानुत्पादादिद.

·अनुमानगादाम र्शनेनेत्यर्थः । आदिगदेन सम्बन्धान्त रघटितव्यतिरेकन्यभिचार. परिग्रहः । सार्वभौमतमाक्षिपति । ( दी०) इदमेव च वाचोभङ्गया परे परिष्कुर्वन्ति । धूमा यदि वयनधिकणदेशानुत्पनिकत्वे सति वह्नयाधिकरणदेशो. त्पत्तिको न स्यात् जन्यो न स्यात् । तादृशानुत्पत्तिकत्वग्रह धूमानुत्पत्ति प्रति वह्निसम्बन्धाभावस्य प्रयोजकत्वे ग्राह्य उ. पस्थितत्वाल्लाघवाच्च तादृशसम्बन्धाभावस्यैव तथात्वावधार णादिति । तच्चिन्त्यम् । (गा०) इदमेव चति । अव्यवहितमतमवत्यर्थः । वाचोभयनि । तथा च ईदृशदिशैव कार्यकारणभावम्य तात्पूर्व निश्चितत्वेऽपि तर्कस्यावैयर्थ्यमुपपादितवन्तो न तु स्वातन्त्र्येणेत्याक्षयः । एतन्मन- ऽपि यथाश्रुतोपादानपदार्थः कार्यकारणभावनिश्चयाधीना प्रवृत्तिय शङ्काविरोधिनी कार्यकारणभावनिश्चयः पूर्वमते इवान्वयव्यतिरेकान- श्चयाधीन एव न तु तर्कमपेक्षतं अतो नान्योन्याश्रयः । अवहेरेव भवि व्यतीति शङ्काद्वयं वह्नयनधिकरणदेशात्पत्तिकत्वकोटिक वह्नयनाधि करणदेशानुत्पनिकत्वरूपसत्यन्तदलानश्चयविघटनेन तकविधि तत्र च कार्यकारणभावविषायणी प्रवृत्तिः धूमानुत्पत्तिबद्याधारता विरहयाः प्रयोज्यप्रयोजकमावनिश्च सम्पाद्य विगधिनी वह्नयाधा रताविरहप्रयोज्यानुत्पत्तिकत्वस्य वन्हानाधारोत्पत्तिकत्वव्यावर्तक तया तान्नश्चयस्य तत्संशयविरोषित्वात् । तत्कारणकत्वस्य च नत्म নষানৰিাষাভাযাবৰষাৰনৰষা ৰাধানাথ कस्य तच्छङ्काविघटकतया प्रयोज्यप्रयोजकभावनिश्चायकत्वात् । एव प्रयोज्यप्रयोजकभावनिश्चयविरोधितया किञ्चिदप्रयोज्याभावप्रतियो ग्युत्पत्तिकत्वरूपाहतुकत्वकोटिकतृतीयशङ्कापि तर्कस्य विरोधिनी । न च वह्नयनधिकरणानुत्पत्तिकत्वनिश्चयस्यैवोत्पत्त्याश्रयवृत्तित्व विशिष्ट उत्पत्तिविशेषसम्बन्धेन शुद्ध वा धूमे घहिव्यभिचारसंशय विघटकतया व्याप्तिनिश्चायकत्वसम्भवेन तर्कवैयर्थ्यमिति वाच्यम् व्यभिचारशङ्कानिवृत्तावपि धूमेवयधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वसन्दे ·तर्कप्रकरणम् । ७१७ हानिवृत्त्या उत्पत्त्याश्रयवृत्तित्वविशिष्टे उत्पत्तिविशेषसम्बन्धेन शुद्धे वा धूमसामान्य वह्निसामानाधिकरण्यनिश्चयासम्भवन तादृशवह्नि सामानाधिकरण्यटितव्याप्तर्दुर्निश्चयतया बाधिकरणदेशानुत्प त्तिकत्वसंशयनिवर्तकप्रकृततकंस्य तादृशव्याप्तिनिश्चयोपयोगित्वात् । न हुगततर्क विना धूमान्तरे वहधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वसंशय- स्पान्यता निवृत्तिः सम्भवति, नित्यानित्यसाधारणस्य वद्यन- धिकरणदशानुत्पत्तिकवादेस्तदपावतर्कत्वात्तलहितम्योत्पन्नत्वस्य नदिगंधित्वेऽपि विशिष्टस्य धूमेऽग्रहदशायां तर्कसार्थक्यात् । न चापाद्यव्यतिरेकनिश्चयविधया धूमे विशिष्टोत्पत्तिमत्त्वग्रहस्य तर्ककारणतया तदावश्यकतेति वाच्यम् । सत्यन्तदलस्यापादक विशेषणतापक्षे विशिष्टाभावस्यानापाद्यतया विशिष्टनिश्चयस्यानाव. श्यकत्वात् । आपाद्यव्यतिरेकनिश्चयस्य शङ्काविरोधितया तर्कवै. यर्थ्यस्य विशिष्टाभावापाद्यतावादिनां दीधितिकृतां मते एव दुरु. द्धरत्वात्। न च सत्यन्तस्यापादकविशेषण तापक्षे विपर्ययपर्यवसायितानि. वाहाय तस्य पक्षविशेषणताया आवश्यकतया पक्षे तत्सहितोत्पन्न- वस्य निश्चय आवश्यक इति वाच्यम् । तावता पक्षे उभयनिश्चयघ्रा- व्यपि विगंधितावच्छेदकै कविशिष्ट परत्वेन निश्चयस्यातथात्वात् । एवमनमत विशिष्टे वलयधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्यविरोधग्रहस्याना- वश्यकतया तद्रहदशायामपि तर्कसार्थक्यमवगन्तव्यम् । बढ़यधि. करणेति । उभयत्राधिकरणत्वमुत्पत्तिश्च संयोगेन । प्रयोजनं स्वय. हाम् । ननु वह्निकारणकत्वं सामान्यतः वह्निसमवधानविरहप्रयोज्या. उत्पत्तिकत्वस्य व्याप्यं न तु संयोगरूपतत्समवधानविरहप्रयोज्या. उत्पत्तिकत्वस्यापि वह्निसमवेतरूपादिसाधारणत्वादिति कथं तद्वि. यणी प्रवृत्तिवाहसंयोगविरहायोज्यानुत्पत्तिकत्वं संयोगेन वह्नय. धिकरणदेशोत्पत्तिकत्वव्यावर्तकं निश्चार्यायष्यति ? न च संयोगटिनसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या वह्निकारणकत्वं योगेन वह्नयधिकरणताविरहप्रयोज्यानुत्पत्तिकत्वनियतमिति त. वश्यकमुपादानमेव तन्निश्चाययादति वाच्यम् । संयोगघटित सामा. ॥धिकरण्यप्रत्यासत्या वह्निकारणकत्वस्य प्रानिश्चये तस्यैव विशे- ·अनुपानगादाधान মহাননা মযান নম্বার্থহানিয়া म्भवेन प्रकृततर्कवैयर्थ्यप्रसङ्गेन यत्र सम्बन्धविशंपमनन्त व्यव स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपकार्यकारणभानः प्रागवगतस्तत्रैव नको पयोगितायाः स्वीकरणीयतया वहिपयोगविग्याज्यानुत्पत्तिक त्वस्य च नत्र दुर्निश्चयत्वेन प्रकृततर्कानुपपनस्तत्राशक्य समाधा- नत्यादित्यत आह । तादृशानुत्पत्तिकत्वनि । संयोगन कान धिकरणदेशानु-पत्तिकत्वनिश्चयस्त्वित्यर्थः । वाद्गसम्बन्धाभावप। घनिमम्बन्धप्रतियागिकामावस्य । । ग्राह्ये । चह्नि यमयोहे. तु. हेतुमद्भावनिश्च पवलाद गृापा । ल.घशात् । परम्परासम्बन्धी पक्षया लघुशरीरत्वात् । तादृशमम्बन्धाभावम्य । संयोगरूपसम्ब न्धाभावस्य । तथात्वावधारणात् । प्रयोजकत्वनिश्चयात् । अ च उपादानपदस्य यथाश्रुतार्थपरतापपत्त्यर्थमतावान् प्रामः, अ न्यथा उक्तरीत्या धूमत्वावच्छेदन व्यातिनिश्चयविधिया त्वसामानाधिकरण्यन व्यभिचारशकाया विधिना धृत्वाव च्छेदेन वह्निजन्यतानियस्य जननिव उक्ततकमार्थासम्म तदुपेक्षाया अनुचितवान्, सेव च न सङ्गवछ। प्रवृनः । कीवगायत्वस्याभिप्रनत्ये यदि हील्यादिना उपादान कथं कुर्याद त्यन्तेन शङ्कासम्भावनया नत्मत्वे प्रवृत्तनुत्पादप्रामस्यालङ्ग ! पत्तः । न हि कार्यसत्त्वं प्रतिबन्धकानुत्पादप्रयोजकम् । कार्यकारण भावनिश्चयघटि प्रवृत्ति सामग्रीसच तदुत्पता वाधकाभावात् । न च कार्यात्पत्तिपूर्व प्रतिबन्धकाभावस्थावश्यकतया शाई त्पत्त्या तत्पूर्वमुपादानरूपतत्वनिवन्ध काभानस्य शक्यापादनमा दापत्तिारतया तहन्धसङ्गतििित वाच्यम् । एवमप्युपादान शङ्काप्रतिवन्धकतासिद्धिमतरण नादृशापत्ययोगात् । ईशायद शङ्काविरहं प्रसाध्य तन्निर्वाह कनयोपादानस्य शहानिया कत्वव्यवस्थापनगरतया तस्मात्तदुपादानमंवत्यम्य दुस्सङ्ग चात । एवं धूमत्वावच्छेदन वाहमदुत्पत्तिकत्वानश्चऽध्या श्चित्करः, हेतुनावच्छेदकावच्छदन सापसामानाधिकरण्यज्ञान जुमितावनपक्षितत्वात् । तदपेक्षायामवृत्तिमाधारणद्रव्यत्वावनि लिङ्ग कानुमितिविलोपप्रसङ्गात् । धूमत्वसामानाधिकरण्यन व मदुत्पत्तिकत्वं च प्रागेव निश्चितम् । अन्वयव्यातरंकग्रहस्य त ·नकै प्रकरणम् ७११ त्यादिति तर्फवेयर्थ्य दुरिमेव एवं प्रवृत्तः शाविरोधित्व. भाप प्राग् पितमित्यादि चिन्ताबीज बोध्यम । ( चि०) शङ्कायां न नियतीपादानं नियनोपा. दान च न शङ्का । तदिदमुक्तं तदेव शाशकयते ३. स्मिन्नाश का पान स्वक्रियायाघाना न भवतीति । हि सम्भवति स्वयं बयाटिक श्रमादिकाया नियमन उपादत्तं तत्कारण तन्नेत्याशकाते चेति । एतन व्याघाला विरोधः ग मानवस्थाननिगम इति तत्राप्यनवस्थान निरस्त । स्थानमा एक शातिवन्धकत्वात् । ( गा० ) गिनाम् आदापमय यथाश्रुनाथरत्यापपादनाय नासायन्ति । तर्कस्यातिलाना अति दान म्वार्धा मनकालाभिधायिका, हाचकादम स्थित्यादिरूपशङ्का कारणवि. हमा मृलशथिल्यादिशमाविसम्नवन संवत्र तकानवक्षया १६ यानि तावानोश बाप र पार्थस्यले धूता- "ला काय बयादिगाधनावर प्रतिवादिता ऽनुमानाप्रामा- वादिना चार्वाकेण व्यामवारशयाच्याग्रहो मम न जायत इत्यु । तं प्रति विग्रह स्वीकारागनु वादिना शनिवर्न कस्योद्भावन म तविधिमूलशाथल्य प्रापत्त्यादिशहासात एव नाचतर नि परेणात्तर्गयतव्यम् । तच्छताविसाधकनिरोपन्यासेऽपि त. कावधिमाकान्तरं परगोनावन मिति सर्वत्रय शोद्भावन- सवात्तोपन्यासान पस्था पररर्थानुमानाच्छेद इत्यत्र तकस्ये. यादिशहाथः। इत्थं च यावदाशङ्कमित्यापनवस्थासमाधानपरमूलस्य यावत् रस्य नकादिविगाधन्याः अइाया उद्भावनं निराबाधं तावदेव कपिन्यासः, यत्र शङ्कामरत्व परस्श्व प्रसिव्याघातस्तत्र व्या. नापदर्शन व शङ्कद्भावनान्न नापन्यास इति न तदुपन्यासा- वस्थेत्यत्र तात्पर्यम् । एवं च तकानुनर णादिन्यस्य तोपन्यासा इत्यर्थः । व्याघातात । प्रतिवादिनचाकिस्यैव प्रवृत्ताघातो.

·७२० अनुमानगादाधर्याम् , - पभ्यासेनेत्यर्थः । शङ्केच नावतरतीति । परेण स्वशङ्कोद्भावनं न सम्भवतीत्यर्थकम् । तर्क विनव व्याप्तिग्रह इति तर्कान्तरमनु. पन्यस्यापि परं प्रति व्याप्तिस्वीकारणसम्भव इत्यर्थकम् , न तु व्याघा. तनेत्यादेव्याप्तिग्रह इत्यन्तस्य यत्र प्रमाणसिंद्धप्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या प्रवृत्तिमतः कारणान्तराभावानिशङ्कानवतारसिद्धिस्तत्र तकनुपया- गेन तं विनैव व्यानिग्रहसम्भवान्न तर्कव्याप्तिग्रहधारानवस्थेत्यर्थः व्याप्तिग्रहमुलकीदृशतर्कोपन्यासानन्तरं तद्विराधिकीदृशशङ्कायाः प्रवृत्तिव्याघातनोद्भावनासम्भव इत्याशङ्कायां तथा होत्यादिग्रन्थः । इन्यत्र इति। शङ्का स्यादिति। नर्के उत्पत्म्यमाने इति मम शङ्का भव नीति परेणाद्भावनायमित्यर्थकम् । सर्वत्र शङ्कायां स्वकियात्याचा तः । स्वीकयाव्याघातकत्वं म्वक्रियाविरहप्रयोजकत्वमिति यावत् । यदि होत्यादिना तादृशम्वक्रियाव्याघातस्फुटीकरणम् । तेन विनापि तत्सम्भवादिति। उक्तशङ्काविराधन वाहधूमादीनां हेतुहेतुमद्भावनि- श्चायकतर्कानयतारण वह्नयादिकं विनापि धूमादिसम्भवादिति शब्दा दयादित्यर्थः धूमादी वह्नयाद्यजन्यन्वशङ्कायाश्च!निराकरणादिनि या. वत् । तस्मात् । शङ्कागाः प्रवृत्तिविरोधियात् । न दुपादान मेव । मा द्यार्थिनः परस्य प्रवृत्तिरव । शङ्काप्रतिबन्धकम् । मूलशथिल्यादिदा या कथं तो ऽवतंरदिति परशङ्काविरोधि । प्रतिमानप स्व प्रवृत्तिव्याघातकशङ्कासत्त्वादिशङ्कनस्य निग्रहप्रयोजकत्वादिनि भावः । तदेव ह्याशयत इति । विचारदशायामित्यादिः । यम्मि नाशयमाने इति । आशयमानस्य यस्य सत्त्वे इत्यर्थः । स्वक्रिया व्याघातः । स्वप्रवृत्त्यनुपपांत्तः। तदेव द्रढयति। न हि सम्भवतीति मत्कारणम् । तस्य धूमादेः कारणम् । तत् । वयादिकम् । इत्याश ङ्कने चेति । तर्कविरोधिशङ्कासत्त्वेन कारणतानिश्चायकतर्कानवता रादतादृशी शङ्का जायत इति विचारदशायां शङ्कने इत्यर्थः । उ तशङ्कायां शङ्काप्रवृत्त्याविरोधज्ञानं प्रतिबन्धकांमत्यव व्याघातेने त्यादिनोक्तमित्याभमानिनां मतपन्यस्यति । एतेनेति । तत्राप्यन वस्थति । शङ्कानिवृत्त्यर्थं तन्निश्चयापेक्षायामप्यनवस्थत्यर्थः । निय मघटितविरोधीनश्चयार्थमपि तांद्वगंधिशङ्कानिवर्तकतर्कापेक्षणार्दाि भावः । स्वक्रियाया एवेति । प्रतिवादिप्रवृत्तेरेव शङ्काप्रतिबन्ध त्वात्प्रतिवादिनः शङ्कोद्भावनप्रतिबन्धकत्वेनाभिधानात्, न तु । ..

·तर्कप्रकरणम् । दायां विरोधप्रहस्येत्यर्थः । एतदेव मतमुपन्यस्यति । मिश्रास्त्विति । (दी०) मिश्रास्तु परं प्रति व्याप्तिग्रहोपाये प्रदर्श माने व्यभिचारशङ्कानिरामहेतुत्वेनोपदर्शिते तर्के मूलशैथिल्यादिशङ्को- ड्रावकं तं प्रति व्याघातोऽयमुपदयते, मैवं शकिष्ठाः, तथा सनि तत्तकार्यार्थितया तत्र तत्र कारण तवैव प्रवृत्तयो व्या- धेरन् । यदाह, न हि सम्भवति स्वयं वह्नयादिकमि- तीति पाहुः ( गा०) परं प्रतीति । व्यभिचार शङ्कया व्याप्तिग्रहोपायाभा. बन मम व्याप्तिग्रहो न सम्भवतीति घादिनं प्रतीत्यर्थः । व्यभिचारशङ्कानिरासह तुत्वेनेति । परोद्भावितायाम्तदीयव्यभि- चारशङ्काया निवर्तकत्वेनेत्यर्थः । तं प्रति । परं प्रति ! परण मूल शै. थित्यादिशकोद्भावनस्य निवृत्तय इति यावत: व्याघाताध्यमुपदश्यत इति । सर्वत्र स्वक्रियाव्याघात इत्यादिति शेषः। व्याघातापद. सनाकारमेवाह । मेवं शकिष्ठा इति । शकिष्टाः । शङ्कामुद्भावयेथाः । व्याहन्येरन् । नोत्पद्येरन् । शवया तकानवतारेण तवापि कारण- तांनिश्चयासम्भवादिति भावः । न हि सम्भवतीत्यादिनापि शङ्का- सत्व चार्वाकप्रवृत्त्यसम्भव एव उक्त इत्याह । यदाहेति ! यदि. त व्याघातक्रियापरामर्शकम् । प्राहुरिति प्रशदेनास्वारसा- माया दर्शितः। मूले स्वक्रियाया एवेति । यद्यपि क्रियापदस्यान्वयव्यतिरेका. सुविधानबोधपरतया तम्य च विशेषदर्शनविधयैव विरोधित्वन व्याप्तिग्रहापेक्षातादधस्थ्यमेव तथापि कालान्तरगृहीतव्याप्त्यवच्छे. दकधर्मप्रकारण व्याप्यदर्शनस्यापि शङ्काविरोधितयाऽविच्छिन्नत. व्याप्तिग्रहधाराभ्युपगमस्य नावश्यकतान ध्येयम् । एवकारण याधानवांधव्यवच्छेदः । "शङ्का चदनुमाऽस्त्येव न चेच्छड़ा ततस्तराम् । व्याघातावधि. शङ्का तर्कः शङ्कावधिमत" इति कारिकया शङ्कायाः क्वचियाघात योज्यानुत्पत्तिकत्वमभिहितमाचार्यरित्यागमानेन तदुपार खण्डन- नां शङ्कानिष्ठप्रवृत्तिप्रतियोगिविरोधण्याघात आश्रयतासम्ब ·७२२ अनुमानगादार्थाम् म्धेन शङ्काप्रत्यासनीभूय तत्प्रतिबन्धक इत्यनुमतं तन्न सम्वति व्याघातस्य शङ्काधिनत्वेन शङ्कोत्पत्ताधव तत्र व्याघातरूपप्रतिबन्ध कसम्भवन तदुत्पत्तेरावश्यकतया व्याघातस्य तत्प्रतिबन्धकस्यव्या. घातादिन्याक्षेपमुपन्यस्य निराकरोति । अत एवेति । (चि०) अत एव "व्याघातो यदि शास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातावधिराशङ्का तक शङ्कावधिः कुत" इति खण्डनकारमतमप्यपास्तम् । न हि व्याघातः शङ्काश्रितः, किं तु स्वक्रियैव शङ्का- प्रतिघन्धिकति । न चा विशेषदर्शनात् क्वचिच्छङ्का. निवृत्तिरेवं स्यात् । न चैतादृशनकविनारो भूयोदशन विनंति भूयोदर्शनादरः । न तु म स्वत एव प्रयोजन । अत एव न तदाहितमस्कारा न मानान्तरम् । तर स्याप्रमात्वाता ( गा० ) व्याघातो यदीति । शवाप्रत्यासातया स्वाकिया इति शेषः । शङ्कास्तीति । तदा शत्पादोऽव समझी कार्य इत्य र्थः । न चदिति । शङ्का प्रत्यासनो गाधानश्चयास्ति तदा प्रतिब न्धकसमवधानाभावाच्छङ्का जागते येत्यर्थः । अतो व्याघातावधि व्याघातप्रयोज्यानुत्पत्तिका आशङ्का इति कुतः, नर्कः शहानि शङ्कानुत्पादप्रयोजक इति वा कुतः, तर्कविरोधिशङ्काया व्याधानानि वयत्वेनानवस्थया तकस्यैवानवतारादित्यर्थः । अथ वा तर्कः शङ्कावधिः शङ्कावध्यधिकः, यत्र व्याघाता काविच्छदस्तत्र तर्कान्तरानुपयोगात्तधाराया अपि विरह से यावत्, एतावता नानवस्थावकाश इति कुत इत्यर्थः । न । व्याघातः शङ्काश्रितः प्रतिवन्धविधया शङ्कानुत्पादप्रयोज इत्युच्यते इति शपः । कि तु स्वक्रियीत । आचार्यकारिकायां व्य घातावधिराशङ्केत्यस्य यत्र शङ्कोत्पत्ती प्रमाणसिद्धप्रवृत्त्यनुपपी रूपो व्याघातस्तदयाधिका शङ्कत्यर्थः । तादृशस्थले स्वक्रियाप्रात धनच शङ्काया अनुत्पाद इति यावत्, न तुक्तार्थ इति भावः ।

·तकप्रकरण । कचित्तु व्याघातावधिराशङ्केत्यत्र व्याघातपदं न शङ्कानिएप्र. वृत्तिविरोधपरं अपितु स्वाक्रयानिष्ठशङ्काप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्म वत्त्वपरं व्याघातस्य शङ्कावधित्वं शङ्कानुत्पादप्रयोजकत्वरूपमा चार्याभिप्रेतं तत्तदव्यवहितपूर्वकाले प्रतिबन्धकस्येवाव्यवहितप्रा. कालीननिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मवत्तस्याप कार्यानुत्पादप्रयो. जकत्वादिति नानवस्था शङ्कास्पदामात भाव इत्याहुः । ननु स्वक्रिया अपि शङ्कानिवर्तकत्वं विचारासहं तस्याः शाविरोधिले एवं तन्निवर्नकतासम्भवात् तत्र च शङ्कापति पो- गिकविरोधसत्त्व विरोधघटकशङ्कासत्त्वस्यावश्यकतया शङ्कानिवर्त- कनाया एव व्याघानादित्यत आह । न वति । कचिदपि विरोधिज्ञा- नान(१) शङ्कानिवृत्तिरव न म्यात् मत्रैवेशवितर्क सम्भवादित्यर्थः। नथा च सर्वानुभवसिद्धं करादिदर्शनम्य स्थाणुत्वादिशङ्कानिव. तकत्वमपि भयन । यदि च विनतियोगिनः कम्पनिक- नित्मत्वे एव तत्प्रतियोगिकांवरोधम्तनिवर्तकस्य निर्वहति न तु यदा यत्र निवृत्तिरभिमता तदा तत्र विरोधप्रतियागिसत्त्वमपश्यते रन्युच्यते तदा तुल्यं प्रकृतेऽपीति भावः । ननु व्यभिचारादर्शनसह तस्य सह वारदर्शनमात्रस्य व्याप्ति प्राहकत्वोपगमे भूयोदर्शनस्य च्यामिग्राहकनाप्रपादो भयनन्यत आह । न चनादृशात । तदादरः । भूगदर्शनाय तर्कसम्पादनद्वारा व्यानिग्रहोपयोगितत्यथः । यद्यप्यापायच्यामिज्ञानादिसवं प्रथम- दर्शनऽप्येताहशतर्क प्रवृत्तिः सम्भवतीति तकपि साध्यसाधनभूयः- सहचारदर्शनमकिञ्चित्कर तथापि यत्र महानसे प्रथम सहचा. रदर्शनऽपि गोले बानि विमपि धूम उत्पत्स्यते इति शङ्का जाता गोष्ठे वलिधुमयोः सहचारदर्शने च तान्नमृत्त्या कोट्युपस्थित्यादिविरहण चान्याधिकरणान्तभावण शङ्कानुदयन तावतारस्त्र द्वितीयदर्श- नस्यैव क्रमण तृतीयादिनस्यापि कचिदपेक्षासम्भव इति नासङ्गतिः। न चाधिकरणान्तरान्तभावेण तथा शङ्कायामपि महानसीय पू. वह्नयसमवहिताजन्यत्वनिश्च सम्भवन धूमत्वावच्छे देनापत्तिः (१) विशेषदर्शनादिति पुस्तकान्तरे पाठः । में ·अनुमानगादाधयाम् सम्भवत्यवेति द्वितीयादिदर्शनमकिश्चित्करमेवेति वाच्यम् । ए. धमपि क्वचिद धूमत्वसामानाधिकरण्येनापत्तिनिर्वाहकनया लाघव ज्ञानासमवधानस्थले धूमत्यावच्छेदन वह्नयसमवहिताजन्यत्वान श्चय द्वितीयादिदर्शनस्योपयोगित्वात् । न तु स म्वत एव प्रयोजक इति । सः भूयःमहचारग्रहः । स्वन एव । तर्कमद्वारीकृत्येव । न व्याप्तिग्रहोपयोगीत्यर्थः । अत एव न तदा हितेति । तर्कमद्वागीकृत्य तस्य व्याप्तिग्रहोपयोगित्वम्वीकार एव तज. न्यसंस्कारस्य व्याप्तिग्रह जनकताया आवश्यकत्वात् प्रमाणान्तरत्वं स्यात् नर्क द्वारीकृत्य तस्य व्याप्तिग्रहोपयोगित्वस्वीकारे तु तजन्य संस्कारस्य व्यानिग्रहजनकतायां मानाभावेन न तत्र प्रमाणान्तरता प्रसक्तिरुक्तापादकाभावादित्यर्थः । तर्कस्यापि शङ्कानिवृत्तिद्वारव व्याप्निग्रहोपयोगितया व्याप्तिग्रह कारणत्वाभावान मानान्तरताप. सनिरिति भावः । भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य तर्ककारणतया नको पयोगितेत्यभिमानेन तादृशसंस्कारस्य प्रमाणान्तरत्वप्रसनि ता. दृशसंस्कारस्य तर्ककारणत्वमभ्युप्रेन्यव निराकरोति । तर्कस्येति ! यत्रापायमाधि बाधभ्रमाचापत्तिस्तत्रापि जनकज्ञानविषयापाद्य- या तरकावगाहित्वं स्वीकृत्याप्रमात्वमुपपादनीयमिति भावः । (चि० ) तच्च प्रत्यक्षव्याप्तिज्ञाने हेतुः, तदभा वऽपि शब्दानुमानाभ्यां नद्हात् । ननु सहचारदर्श नयभिचारादर्शनबद व्यभिचार शङ्काविरहानुक लनगोजानं व्याभिचारिमाधारणामति न ततोऽपि व्याप्तिनिश्चय इति चेन्न । स्वरूपसतारेव तयोव्याप्ति ग्राहकत्वात्। सत्तौद व्याप्तिप्रमा तदाभासात्तदप्रमा विशेषदर्शनमत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव । (दी० ) तञ्चति । तत् । व्यभिचारादर्शनम् , व्यभिचार- ज्ञानसामान्याभावः । योग्यतादिसन्देहे ऽपि शब्दादिना अ- थनिश्चयात् । तत् तर्कस्वरूपमिति केचित् ।

·तर्कप्रकरणम् । ७२५ ( गा) तश्वेत्यादिमूलग्रन्थे तत्पदं यदि सहचारदर्शनपरं तदा ऽसङ्गातः सहचारशानस्य विशेषणशानावधया प्रत्यक्षे इव शब्दानु- मानजन्येऽपिव्याप्तिशाने हेतुत्वादतो व्यभिचारज्ञानविरहत्यनेन पूर्वो- तव्यभिचारादर्शनपरतया तयाचष्ट दीधिनी। तदिति । व्यभिचारा- दर्शन यदि व्यभिचारानिश्चयस्तदायसङ्गतिर्दाह्याभावनिश्चयाभावस्य शाब्दादिबुद्धावपि हेतुन्वादता व्यभिचारादर्शनम्य संशयसाधारण- व्यभिवारशानाभावरूपता ज्ञानं निश्चय इत्यादिना मूलकृतव सूचितां स्मारयितुं व्याचष्टे । व्यभिचारशानसामान्याभाव इति । व्याप्तिग्रह विशपोपादानबीजप्रदर्शनपरं व्यभिचारज्ञानाभावाभावऽपीत्यर्थक तदभावपीति मूलं यदि व्यभिचारनिश्चयस्थलपरं तदाऽसङ्गतिः। तत्र व्याप्तिज्ञानमात्रानुत्पादात् । अतः संशयदशापरतया अधृत्वैव तद् व्याचष्टे । योग्यतादीति । आदिना साध्यपरिग्रहः । शब्दा- दिनति । आदिनाऽनुमानपरिग्रहः । यद्यपि संशयप्रतिबन्धकतायां व्याप्गदर्शनस्थोत्तेजकतया व्याप्यदर्शनरूपानुमानेन तन्निश्चये न व्य. भिचारावकाशः । तथापि सामान्यव्याप्यवत्ताशानजन्यायां लाघव. ज्ञानादिवशाद्विशेषप्रकारिकायां तादृशसंशयोत्तरानुमिती व्यभिचारो बाध्यः । नञ्चेति तत्पदं तर्कपरतया वर्णयतस्तथा सत्यपि नपुंसक- लिङ्गतां कचिदुपपादयतो मतमाह । तदिति । अत्राम्बरसी माधानाच्छङ्काविरहस्थलं व्यभिचारेण तकस्याहेतुत्वात् । हेतुपदस्य विग्हद्वारापयोगितापरत्वे तदपक्षपा तत्परस्य शङ्काविरह परताया एवाचितत्वाद् वाध्यः । परार्थस्थले व्यभिचारशङ्कानुकूलनकविरहयोरुद्भावनात्तज्ञानं विरोधीति तदभावयोनिमेव व्याप्तिग्राहकं व्यभिचारनिश्चया- भावश्च स्वरूपसंस्तथा इत्याभिमानेनाशङ्कत मूले । नन्विति । व्यभि. घारादर्शनवत् । व्यभिचारानिश्चयवत् । व्यभिवारिसाधारणम्(१) । यभिचारसन्देहकालीनसाधारणम् । न ततो व्याप्तिनिश्चयः सम्भव नीति शंषः । संशयनिवर्तकस्यैव निश्चायकत्वादिति भावः । स्वरूप- नारिति । तथा च तथाविधयोः संशयविरोधितया संशयदशाव्या- . (१) व्यभिचारसाधारणमित्यपि पाठः ।

·अनुमानगादाचर्याम् नतु चर्नकतया व्याप्तिनिश्चायकत्वं सम्भवत्योति भावः । एवं च पराध स्थले प्रतिवादिनः स्वव्याभिचारसदहादावन नदुद्भावन व्यभिचाग व्यभिचारमहरितव्यभिचारशानविषयत्वज्ञानान्मध्यस्थम्य व्यभि- चारसन्देही भविष्यति न तु व्याप्तिनिश्चय इत्यभिसन्धायैव, व्यभिचारमन्देहशाने नदभावज्ञानासम्भवन कारणाभावाद् व्याप्ति निश्चयां मा भूदित्याशयेन, अनुकुलतविरहोद्भावनमाप म्बका यव्यभिचार संशयज्ञापनायेव न त्यनुकूलतर्कशानविघटनायेति न व्यभिचारशानाभावानुकुलन योनिह तुता · प्रामाणिकीत्याशयः अधोक्तरीत्यानुकूलनविरहोद्भावन सङ्गच्छना स्वरूपसत एवानुकूलतर्कस्यापादकशङ्कानिवर्तकतया तदभाधानश्चायकवन साध्यतयाप्त्यादिनिश्चयार्थ वादिनोऽनुकूलनकावताराजन कस्ता- नजनकस्तदुपन्यासः कथमुपपद्यतामिति चदित्यम् । यद्ययं निर्यात स्थानिधूपः म्यादित्याकारण तापन्यासः क्रियते तत्र निर्वधनि धूमपदसमभिव्याहतभवनार्थकास्वानुभ्यां निहिनिधूमधारमा धारणधर्मरूपा भावः प्रत्याय्यते सम्भावनाकयादितदाभ्यां हेतु हेतुमद्भावापन्नतदारापविषयतावोधः, आख्यातपदाभ्यां च ना विनमश्रितत्वरूपं कतृत्वं प्रथमान्तपदार्थ बाध्य अव्ययादा रापि क्रियान्वितस्य स्वार्थम्याख्यातेन बाधने व्युत्पत्तिावरोध विरहात् । अत एव गुरुमन न कलशं भक्षयदित्यत्र कला भक्षणाभावविषयक कार्यामति बाधः । न्यायमत तु कलमक्ष बलबदनिष्टाननुवन्धित्वावशिष्टेपमाघनत्वाभाववदिति । तत्र ५ त्वाख्यातार्थयारन्तरा नर्थस्य भानात् । तथा च निवान्य रोपविषयताश्रयोऽयं तदारोपविषयताप्रयोज्यनिधूपन्वारोपावः यताश्रय इति बाधः । निहित्यारोपस्तककारण पापादकज्ञान —मत्वारोपश्च तर्क एव तयारागपत्वेनैव भानमुपयने न तु शान नाता हदादावाहार्यवह्नयभावप्रम था घूमभ्रमसहकारेण धूमाभार पत्तिजननेऽपि तत्तात्पर्य कस्य हदोऽयं निर्वह्निः स्यान्निधूमः स्य दिति वाक्यस्याप्रामाण्यं एतादृशस्य तर्कयोधकवाक्यस्य तजन शादवांधस्य च साक्षात् परकीयतकात्मक ज्ञानाजनकत्वेऽपि अ पाद्या वादक शेाप्यज्ञापकभावप्रयोजकव्याप्त्याकालासम्पादनद्वार साक्षात्कारमव्याप्तिबोधजनकोदाहरण प्रयोजकतया परकीयता .

·तर्फ प्रकरणम् । ७२७ सपन्युपयोगः । अनुमानस्थले साध्यत्यिोझाप्यशापका वयोधक- हवन्तभागस्यामित्युपयोगवत् । न चोदाहरणवाक्यानातिवांधेपि तर्ककारणाहार्यापादकव. लाज्ञानस्य वाक्यन जननासम्म मात्पीयनसम्पादनासम्मव इति वाच्यम् । पर्वतो न बदिमानित्यादिप्रतिवादियाक्पाहादिनः सा. ध्यनिर्देशेन महितात्संशयांपत्त्या तजन्य दुःख निवृत्तीच्या एकको. शिनिश्चयेच्छातः स्वत एव मध्यापरवाहापादकवनाबानसम्भवेन शाप्तिमुद्भाव्यत्र वादिना तम्य नसम्पादनसम्मवान् ननु तकस्य सत्यत्वं न प्रमात्वं तर याप्रमात्यानयमात् । ना. वि प्रमात्मकायादाव्यतिर निश्चयजन्यत्व व्यातिप्रमाजन्यत्वं चा, तस्याद्रव्यत्वभ्रमदशाबासाद याद गांवयामचारी स्पा- व्यं स्यादित्यादिनाध्याभिमाया उत्पादम्ब व्याशिभ्रमानुत्पा. दस्य चानिर्वाहादिया शानियकामा ममाविमास्यसूच. इं, विशेषदर्शनेत्यादिमूले सामान मियांत । नन्विति दी० ) ननु वस्तुता व्याक्षिणा कामासान् प्रमानमयो. त्पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचार इ.५त आह । 7ি नानि । तथा च यथा तस्य यो पदमावतापयत् सत्य- खासत्यत्वे तथा नबस्यापीति । अत्र च सत्यत्वादिसम्पादके पभिगो दोध्यादिमत्त्वे बोध्यादिमद्धर्मिनिपं वा तात्पर्गम्, लायात्, तर्कस्य व्यभिचारणाहेतुनायाः सयमय दर्शितत्वाच । (गा०) प्रमेति । प्रमाया उत्पादाद् भ्रमस्याजुत्पत्तरित्यर्थः । व्य- भिचारः । व्यातिप्रमायां सत्तकस्य व्यतिरेक व्यभिचारः । तद्भम नर्वाभासस्य चान्वयव्यभिचार इत्यर्थः । यथायांग हेत्वोरन्वयः। समाधानं स्फुटीकरोति । बोध्येति । बोध्यत्वं प्रकृतनिश्चपविषय वम । सत्यत्वासत्यत्वे इति । न तु प्रमात्यभ्रात्व इति शपः । पुरुष पुरुषत्वव्याप्यतया शाखादिभ्रमात्पुरुपत्यप्रमाया उत्पादात्तद्भमस्य वानुत्पादादिति भावः । तकस्यापीति । सत्ययासत्यत्वे इत्यन्तम नुपज्यते, न तु व्याप्त्यादिप्रमाजन्यत्वतदभावरूप इति शपः । यथा श्रुतेऽस्वरसस्य वक्ष्यमाणवात्तात्पयार्थमाह ! अब चंति । धर्मिणः ।

·अनुमानगादाधर्याम् विशेष्यस्य । योध्यादीत्यादिपदाद्वोध्याभावस्य फलीभूतज्ञानाप्रमा. त्वप्रयोजकस्य परिग्रहः । तथा च विशेष्यतासम्बन्धेन तत्संसर्गक तत्प्रकारकप्रमाभ्रमी प्रति तत्संसर्गकविशेषणताविशेषाभ्यां तद्धर्मः तत्संसर्गावच्छिन्नतदभावौ हेतू अतो न तदभाववति तत्प्रमायास्त. द्वति च भ्रमस्य प्रसङ्ग इति भावः। विशेष्यविशेषणादिकमन्तव्य कालिकादिप्रत्यासत्त्या कार्यकारणभावो हयः । विशेष्यतया अपुर- षादौ पुरुषत्वप्रमादरनुत्पादस्य कारणाभावनिर्वाह्यत्वासम्भवात ! अथ अपुरुषे पुरुषत्वप्रकारकत्वविशिष्टप्रमादेविशप्यतया आपा- दनं पुरुषत्वप्रकारतानिरूपितपुरुषादिनिष्ठविशेष्यनापादनपर्यवसि तश्च न सम्भवति, पुरुषान्तरे एतत्पुरुषनिष्ठायाः पुरुषत्वप्रकार ता. निरूपितविशेष्यताया अभावे एतद्यक्तित्वामावस्यव कारण नाय. च्छदकसम्बन्धावच्छिन्नकारणाभावानात्मकस्यापि समवायादिना पुरुषत्वाद्यभावस्य प्रयोजकत्वादिति चेन्न । एवं सत्युककार्यकारण- भावकल्पनाया अपि निष्फलत्वात् । तद्वारणीयातिप्रसङ्गान्तग प्रसक्तस्तादृशकार्यकारणभावकलानमप्रामाणिकमिति ध्येयम् । नन्वनियावशेषणस्य तत्तत्सम्बन्धावगाहिनमायां विशेषास्य तत्सम्बन्धस्य वा हेतुना न सम्भवति तस्याविद्यमानतावशायामा प्रमारूपत दुपनीतभानोदयात्। एवनित्यप्रतियोगिकाभावस्य नारा सर्गक भ्रम स्वाव्यर्याहतपूर्वकालावृत्तिप्रतियोगिरूपतसंसर्गकवा. ध्याभावस्य तत्संसर्गस्य वा न हेतुनासम्भवः । न चानित्यस्य घटादेर्भूतलादिवृत्तित्वेऽपि तदभावस्य तत्र स- स्वान्न भ्रमसम्भव इति वाच्यम् । स्वविषयघटायधिकरण कालमात्रस्थायिशानादी वियनासम्बन्धावच्छिन्नघटाद्यभावम्य नन सम्बन्धेन तद्वतो भेदस्य चासत्त्वात्तत्र तद्भमसम्भवन ताइ- शभ्रम एव बोध्याभावादिहेतुत्वानुपपत्तरिति तत्राप्यन्यत्कारणमाह । बोध्यादिमदिति । वाकारी व्यवस्थितविकल्पपरः । नित्यप्रमाया लाघवेन विशेषणस्यैव हेतुत्वौचित्यात् , प्रमात्वस्य विशेषणभेदन भिन्नतया तद्भेदेन कार्यकारणभावभेदस्यावश्यकत्वात् । सन्निकांस्य तद्वृत्तित्वविशिष्टत्वेनैव हेतुता सामान्यतः, आश्रयत्वं तदवच्छेदक सम्बन्धो ऽतः सन्निकर्पत्वस्यानुगतस्य दुर्वचत्वेऽपि न क्षतिः ज्ञानरूपप्रत्यासत्तविषयानाधिनत्वेऽपि न क्षतिः । नद्विपयत्वस्य- .

·বন্ধসঙ্কগণু। । चक्तिरूपेण हेतुत्वोपगमात् । धर्मस्येव धर्मिणामप्युगलक्षणतया कारणतावच्छेदकत्वे वृत्तिर व विशेषणरता नाविद्यमानधर्मिविशे. ध्यकप्रमानुपपत्तिन वातिप्रसङ्गः । ननु तद्वद्वात्तविषयतासम्बन्धन नकेत्तम द्वितीय शल्पा- क्षया गौरवं तकत्वं च मानमवायजातिविशेषः । जातरना- शिकत्वेऽपि साध्यरूपविषयमात्रापर, गणानुमिनित्तस्येव लौकिकस. निकबलभातविषयमात्रोपरागण साक्षात्कारवस्येव चापाद्यमानी- परागेण तर्कत्वस्यापि ग्रहनिर्वाहादित्यत आह । स्वयमिति । उक्त यभिचारगौरवयोः परिहारमाशङ्कले । अर्थात । ( दी० ) अथ विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यक्षे तन्निवर्तकत्वेन विशेषदर्शनस्य हेतुत्वं तय नर्कस्यापीति चेत् ? अस्तु तावदा. पाततस्तथा, तथाप्यन्यत्र करमामाण्यादिप्रयोजकादेव तत्र प्रामाच्या ग्रुपपत्तौ न तस्यापि विशेषतः कारणत्वं गौरवात् । उक्त न विशेषणज्ञानस्य विशिष्टज्ञान कारणत्वमने सनव विशष्य. रामवासम्बन्धविशेषणज्ञानमेर प्रमानमायोज मिति वदन्ति । ()निवर्तकत्वना विपरीतक्षाननिवर्तकत्वेन । तच्च। विपरीत. माननियतकत्वं च तस्य । विपरीनापाद कनर्वस्य । तथा च क्लम कारण नयव निर्वाह इति भावः । स्वां विशेपदर्शन तत्वानुग मावाद । आपातत इति । नया व विशपदरीमाधारणरूपण नकस्य भ्रमप्रमासाधारणनिश्वयविशेषनाम । अन्यत्राविरीतबानागुचरण- त्यास्थले । तत्र ! विपरीतत्रागात्तम । तस्यापि । तकस्यापि । गिकारा विशेष दर्शनामनुश्चायकः । विशेषतः । वाध्यादिदिशे- कन्वावशिष्टन विपरीतमानविरोधित्वेन विशेषमणा कारणत्वम। पिनशानोत्तरप्रमादिरूपपत्यानापन्यासिकाएवम् । गा. वादिति । प्रमालमसामान्यप्रत्यायो करामाजदेव प्रमादित प्रत्यक्षनिश्चयनिर्वाहादिति भावः। ननु कि प्रमादिसामान्यप्रयोजकम् ? न तावडामणि विशेषणा मित्वम् । अनित्यप्रमादिसाधारण्यासावधाक्तत्वात् । नापि बोध्या. मर्मिसग्निकर्षः, अनुभित्यादी नाद तुल्यान् । न च तारशध .

·अनुमानगादाधर्याम् 1 मवत्तित्वेनैव नद्धेतुनाया उक्तत्वाद् अनुमित्यादिसाधारण्यसम्भव इति वाच्यम् । सर्वत्र कार्यात्पत्तौ कारणतावच्छेदकोपलक्षितप्राक् । सत्तायाः प्रयोजकत्वमते ऽतिप्रसङ्गात् । न च वृत्तिमत्त्वेन तस्य तुता बोध्यादिमट्टत्याश्रयत्वं प्रत्याम्मत्तिाति वाच्यम् । वृत्तिमत्वम्यनाए. शसम्बन्धेन नियतपूर्ववर्तिताया अवच्छेदकं यदभावत्वातपय त्वत्यादिरूपधर्मान्तरं तापकत्वनान्यथासिद्धिनिरूत्वादित्यत भाइ । उक्तं चति । कारणत्वमते इनि । कारणत्ववादिनां नया. यिकानां मत इत्यर्थः । तेन वक्ष्यमाणकारणताया निर्विकल्प. कनित्यज्ञानानभ्युपगन्तृमीमांसकमतऽसम्भवऽपि न क्षतिः, तैः प्र. मात्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वानुपगमादिति ध्वनितम् । विशष्य- सम्बन्धीत । विशेष्यनिष्ठन स्वांवेपयतत्तद्विशेषणवत्त्वतत्तद्विशेष गवदन्यत्वरूपसम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नमवेत्यर्थः। प्रमाभ्रमनि । विशेप्यतासम्बन्धन प्रमावभ्रमत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुरित्यर्थः । तद्वद्वात्ततद्वदन्यवृत्तिविषयतासम्बन्धनापि भगवानमाधारणन ज्ञानत्वेन तुतासम्भव पनि विशेष्यविषयकस्यापि भगवज्ञानस्य नियमतः प्राक सत्त्वादित्यवधेयम् । तद्विशयकत्वावच्छिन्नत प्रका. रकन्वरूपम्य तत्प्रमावस्यार्थनमाजग्रस्तत्वेऽपि तत्तिविशष्यता- सम्बन्धन ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति ताशसम्बन्धन स्वविषयतन- वसम्बन्धन चा ज्ञानत्वेन हेतुनाकल्पनमावश्यकम , अन्यथा दा पसमवधानं विनापि तद्वत व तदभाववतम्नत्प्रकारकशानविप यतापत्तीरत्वात् । प्रमाम्बले विशेषसामग्यन्तराभावेन तदून स्त प्रकारकज्ञानविषयत्व यत्प्रयोजक सन्निकर्यादि तस्य प्रकल. साधारण्यात् । न चैवमप्यनकतिवटवादिप्रभायां , घटत्यादिशानस्य उक प्रत्यासत्या कारणत्वकल्पनमफलम्, तत्तयनिवृत्तिविषयतास. म्वन्धेन ज्ञान प्रति ताशरम्यान स्वविपयतत्तद्यक्तित्वसम्बो न वा ज्ञानत्वेनावश्यकलपनाम तयैव पटादी घटत्वादिग्रहातिप्र. सनवारणसम्मवादात वाच्यम् । तादृशमम्बन्धावांच्छनप्रति योगिताकानामनन्ताभावानां पटादो घटत्वादिग्रहाभावप्रयोजकत्व। पेक्षया एकेक(१)घटादिवृनिविषयतासामान्यसम्बन्धावच्छिन्नमा (२) एकै मिति पुस्तकान्तरे पाउ । -- .

·नकंपकरणमा ७३१ यिभावानां स्वविषयघटत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नाभावानां वा तथा. व लाघवेन ताशसम्बन्धन विशेषणशानहेतु सिद्धिरित्यलं प. वितन। (चि. ) अपरे तु पार्क सानुभव मा. जनकन्निापला, गत्र नमाप्तिस्मा गुप्ता न नशान्तरापेक्षति नानवाला । आत व जातमात्रामा मिष्टानिष्टमानानुमानमाप्तिस्करणं तदानी व्याप्तयतुमारकामाधान । मलानुभवमला चा. ग्रेऽपि व्याशिमर परम्वति । अनादिसिह कार्यकारणभावविरोधादिलाः काँचत्तका इति। तन्न । "त्र प्रमाणानुयोगे जमाने एवनमानात । न च याप्तिग्रहान्यवानुपपत्यैव स्थानादिामद्धव्याति. त्यज्ञानमिति वाच्यम् । अनुपपत्तेरामानत्वात् । (दी.) तत्र प्रमाणेति । इदयनादिमिद्धत्वज्ञानस्य प्र. योजकत्वमभिप्रेन्य, पगाभिमाग वा । अनुमानत्वात् । पारिग्रहाधीनपत्तिकत्वात् । (गा) मूले न तकन्नरापेक्षति । न तक मूलभूगव्यायादिप्रदाय तन्तिरापेक्षेत्यर्थः । पूर्वपक्षे दर्शितं तकीनरक्ष जातमावालकीय- व्यानिशाने तर्कस्य व्यभिचारमुद्धनि । अस्ति चेति । सम्भवती. त्यर्थः । व्याप्तिस्मरणम् । तर्क विनवति शेषः । तस्य तर्क जन्यता- घच्छेदकतयोपेतप्रत्यक्षत्वशून्यत्वादिति भावः । ननु तदपि शानं प्रत्यक्षमूलकमेवानुभवं विना स्मरणयोगादि- त्यत आह । तदानीमिति । अनुभावकस्य सहचारदर्शनादरभावात् । नथा चागत्या जन्मान्तरानुभवजनित संस्कारांद्वांधकं कल्पयित्वा स्मरणमुपपाद्यमिति भावः। मनु जानमात्रीयव्याप्तिशाने तापक्षाविरहे ऽपि न निस्तारः, तदुत्तरं सुषुप्त्यादिना प्रवाहविच्छदे तावतारासम्भवेन वयादि ·चति। ध्यातिप्रत्यक्षासम्भवादित्यन बाह । तन्मूलेति । अनुभवमूला पतद्भवानुभवमूला (१) वेत्यर्थः । अग्रेऽपीति । तक बिनवाते शेषः । अनादिसति । अनादिप्रतिदिनवाहविषयेत्यर्थः । कार्यकारण- भावो धूमधाच्याशिवाइकेन मुलम्,विरोधच दादयोस्ता दात्म्यादिना वृक्षशिशपादिव्याशिवराशा यदि वृक्षान्यतादा- त्म्या स्यात् वृक्षतादात्म्यान या , दाभदयोर्विरोधादित्या ऽनादिसिद्धत्वप स्वः पनः विधित्वे तज्ज्ञाकप्रमाणानुपागा. सम्भव इत्यतो दीविनाविलान । अनादिमित्वमानस्य । वडगा- दावनादिसिकारातानिध्वरस्य । प्रयोकत्वम् । विशेषता तया बागादिमिकाकारादिविरह शांवरहनिर्वाहक वम् । ननु ग्राह्याभावनिश्चय तया उक्तीनश्चन वडयादी कारणानाम- कार कानादिप्रसिद्धिविशेष्यत्व पावसाहनं न तु कारणतायाः पग- भिप्रायकत्व स्वरूप राधिलऽपि नासङ्गतिः, अनादिमिद्धत्व. साधकान्तराभावेऽनुमानयामा विवादमानं प्रति शहाधिोधिन या तम्य उपन्यासानहत्वागिशयनाद । परोति । वाकारोऽनास्पाया. म स्वरूपसद्विरोधिनाया अप्रामाणिकत्वादन्वयव्यति रकमगृहीतवतो बहादौ धूमकारणत्यसादहम्प दुरगवतयासम्भवाच्च । वस्तुत- स्तु स्वरूपमद्विरोधियं विचार न भवतु वा मा वा मूलं तु एगा. भिप्रायकमव, व्याघातेनानुमानमामाण्यस्य नदीपायकन्याग श्वनिषयताया श्वावजन्यात न्यथानुपपत्व कार्यकार गाया. पादेरनादिमित्वमिद्धिरित्याग्रमाकागा अन्यथाऽनङ्गरिति ध्य. यम् । मूले । तर्कस्पति । तर्कविषयस्य बलवादः । अनादिसिद्ध व्या. तिकत्वज्ञानम् । तादृशकारणताकत्वनिश्चयः । अर्धापत्तः पर्थिक ऽपि व्याप्तिग्रहापेक्षयाऽनवस्थाया दुद्धरतया ऽनुमानान्तभावाव लम्बनमनुचितमित्याशयन दाधितो व्याचष्टे । अनुमानत्वादिनि । प्रवृत्तिः । फलोपधानम् । (चि०) अनु विपक्षबाधकतदिनौपाधिकत्व- ग्रह इति तदधीनो व्यासिग्रह इति । तदपि न । तक . (2) पनद्भयप्रभवानुभवमूलेति पाठान्तरम् ।

·सकमकरणम् । ७३३ पाप्रमाणत्वात् । व्यभिचारादिशङ्कानिरामद्वारा प्र- पक्षादिसहकारी स इति चन्न । अनवस्थाभयेन तक ना व्याघातात् । यत्र शङ्काविरहस्तत्र व्याप्तिग्रहे हिप व्यभिचारात् । यत्तु योग्यानामुपाचीनां यो. पानुपलब्ध्याऽभावग्रहः, अयोग्यानां तु साध्या. यापकत्व साधनव्यापकत्व माधनादभावग्रह इत्यना- आधिकत्वं मनमा सुग्रहमिति । ततुच्छम् । अनुमानेन तत्साधनेऽनवस्थानात् प्रमाणान्तरस्याभावात् । (दी०) व्यभिचारशङ्केति । द्वारण द्वारिणो नान्यथासि- विरिति भावः । (गा) तर्फस्य प्रमाणविधया अनोपाधिकत्वग्राहकत्वं स्वतस्त. सहकारितया(१) वातत्राद्यं दूरयति मूले। तर्कस्येति । द्वितीयं शङ्क- ता व्यभिचारशङ्केति । व्यभिचारः सोपाधित्वम् । अग्रेतनमपि व्या. सिपदमनीपाधिकत्वपरं शङ्काविरहे ग तर्कस्यान्यथासिद्धिमाशदया. ह दीधितौ । द्वारेणति । मूले । व्यभिचारादिनि । तर्कस्य व्याप्ति- प्रहकारणत्वमन्येषामनुमतीमत्याशयेन शङ्कानिकितयाप्रयोजक- विस्य तथा व्याप्तिग्रह एव तथास्तामिति भावः । अनौपाधि- यंत विनैव गृह्यने अत पर तीनपक्षो व्यापिग्रह इनि म. नरमाद । यत्त्विति । माधनात् । प्रमाणान्तरेण निश्चयात् । नावग्रहः । उपाधित्वाभावग्रह । इति । विसंधिशद्वानिवृत्ती । नोपाधिकत्वं मनसा सुग्रहम् । प्रमाणान्तरस्य तत्राभावात् । |नुमानभिन्नस्य प्रमाणस्य तत्राभावादित्यर्थः । व्यभिचारनिश्चयाभाव एव व्याप्तिग्रहेऽपेक्षितो न तु तच्छङ्का- बरहोऽपि तथा च तस्यानपेक्षणानानवस्थति घादिनां मतमा क्षपति । यति। (नि०) ये चा नुकूलतर्क विनैव महचारादिदर्शन- (१) व्यभिचारशङ्कानिवर्तकतयेति पुस्तकान्तरे पाठः ।

·अनुमानगादाधर्याम् मात्रेण व्याप्तिग्रहं वदन्ति, तेषां पक्षेतरत्वस्य साध्य. व्यापकत्व ग्रह ऽनुमानमात्रमुच्छिधेत । अनुमानमात्रा च्छेदकत्वादेव पक्षेतरो नोपाधिरिति चत ? भ्रान्तो. सि, न हि बयभुपाधित्वेन तस्य दोषत्वमाचक्ष्महे,मा. ध्यव्यापकत्वन तहतिरकान् पक्षे साध्यव्यावर्तकनया व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्य वज्रलेपत्वाच्च । अपि च करवहिनयोगः शत्यतिरिक्तातीन्द्रियधर्म समवायी जनकत्वादित्यत्राप्रयोजकन्वान्न साधकम् । तत्र व्याप्तस्य पक्षधमत्वे किमप्रयोजक नाम । तस्मा. द्विपक्षबाधकतर्काभावान्न तत्र व्याप्तिग्रह इति अप्रयो. जकत्वमिति ॥ ( दी०) अनुमानमात्रेति । अनिश्चितसाध्यपक्ष के सर्वत्र सम्भवित्वात् पक्षे साध्यनिर्णोऽनुमानवयान उपाधिदेन स्वत्यभिचारेण व्यभिचारान्नायकत्वेनानुमानमात्रीच्छेदकनाज्ञान- मेव साध्यव्यापकताबुद्धिं विन्ध्यादित्याशङ्याह । अपि चेति । करवीति । परमतेनेदम् । स्त्रमने तु वाय्वादो स्पर्शादिना रूपादिसाधने शत्यतिरिक्तविशेषणाप्रक्षेपेण वा तद् बोध्यम् ।। ( गा० ) अनुमानमात्रोच्छंदे हेतु प्रयति दीधितौ । अनिश्चि तेति । पक्ष साध्यनिश्चय व्यभिचारनिश्चयेन तदितरत्वेन साध्याया- पकताग्रहः सम्भवतीत्यतोऽनिश्चितसाध्यकानुसरणम् । सम्भावित तत्वादिति । पक्षतरत्वे उपाधित्वग्रहस्यत्यादिः । नन्वेवमपि नानुमानमात्रीच्छेदः, निश्चितसाध्य एव सिपाध- विषया तत्सम्भवादित्यत आह । पक्ष इति । तथा च सकलानु मानप्रामाण्योच्छंद इति मुलार्थ इति भावः । सत्प्रतिपक्षोत्थापक त्वरूपोपाधित्वेन दुपकतायाः किन्वित्यादिना स्वयमपि यक्ष्यमाण- तया न हि वयमुपाधित्वनति ग्रन्थासङ्गतिरित्यतो व्याचऐ । उ.

·NIRentalabAMAL pak.tubdPARANON: सर्कप्रकरणम् । पाधियति । स्वाभिचारणेत्यादि । साध्यव्यभिचारानुमापक ध्यभिचारप्रतियोगित्वनेत्यर्थः । एवं च शङ्कास्थल नोपाधिरित्यत्राप्ये. तदेवोपाधित्वं बोध्यम् । मूल साध्यव्यापकत्वन तद्यातरेकादिति । साध्यव्यापकत्वेन निश्चीयमानस्य तस्य पक्ष व्यतिरकनिश्चयादित्य. थः। साध्यव्यावर्तकतया । साध्यबुद्ध्यनु पादप्रयोजकतया। ताश. निश्चयस्य किंविधया विरोधित्वमित्याशङ्कायामाह । व्यापकति । बजलपत्वात् । आवश्यकत्वात्। तथा च व्यापकव्यतिरेकनिश्च- यस्य तदभावव्याप्यवत्ताझान मुद्रयव तद्वत्ताग्रहविगेधित्वमिति भावः । अनुमानमात्रोच्छदकताशानं पक्षतरत्वपक्षकसाध्यव्याप- स्वापादककतर्क रूपम् । परमतनेति । नैयायिकनय शक्तरप्रसिद्ध्या दतिरिक्तत्वघटितसाध्याप्रसिद्धेरिति भावः । तत् । अप्रयोजकत्वम्॥ इनि अनुमानगादायाँ तर्कप्रकरणम् ॥

·No text on this page.

·अथ व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । (चि०) उक्तव्याप्तिप्रकारेवन्योन्याभावगर्भव शातिरनुमितिहेतुलाचवात् । अतो नाननुगमः । अ. पाधित्वं तल्लक्षणम् । नन्वेवमुपाधिरसिद्धथुपजी- पवन व्यभिचारच द्वेत्वाभासान्तरं स्यान्न तु व्या. यभारत्वेनासिद्धिारति चेन् ! तज्ज्ञानमुपजीव्यम प न स्वतां दृषकम् । नान्यस्य साध्यव्यापकत्व- राधनाध्यापकत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्तिज्ञाने प्रति- न्यकम् , अतिप्रसक्तः । व्यभिचाराज्ञानस्य तद्धेतु. यात्तद्वीस्तथा, न चानोपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञाने तारत्युक्तम् । तथा च पाचारज्ञानद्वारा स दृपः कः । एवं च परमुग्बनिरीक्षकतया सिद्धमाधनवन्न पृ. धरू । न च मिव्यभिचारस्य व्याप्तित्वं व्यभिचार- सदभावत्येनासिद्विः स्यादिति वाच्यम् । साध्या- सावत्तित्वं हि व्यभिचारस्तदभावश्च नाव्यभि- भारः, कंवलान्वनिन्यभावात् । किं तु स्वसमानाधि. करणात्यन्ताभावाप्रतियोगिमामानाधिकरण्यम् । न घानयाः परस्परविरहत्वमिति । ( दी. ) उक्तगाप्तीति । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादि- विशेषणविरहेण लाघमात् । अथ संयोगाभावस्येव संयोगव- देणापि हेतु सामानाधिकरण्यग्रहे ऽप्यभिनिदर्शनात्तत्रा. पि तदवश्यं निवेशनीयमिति क लाघवम् ? गा०) लाघवादित्यस्य हेतुं प्रयनि । प्रतियोगीनि । आदिपदानप्र.

·अनुमानगादापर्याम् तियोगिवैयधिकरण्यपरिग्रहः । विशेषणविरहेणेति।अत्यन्ताभावगर्भ व्याप्तिघटकीभूतात्यन्ताभावविशेषणस्यात्राप्रवेशनत्यर्थः । भेदस्य। व्याप्यवृत्तितानिराकरणेन दर्शितात्यन्ताभावविशेषणस्थलीयर प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादेरनिवेशादिति भावः । हेतुसामान। धिकरण्यग्रहे । किञ्चिदवच्छिन्नहेतुमद्वृत्तित्वग्रहे । तादशग्रह अत्यन्ताभावे प्रमारूपी भेदे तु भ्रम इत्यन्य देतत् । तत्रापि । भने ऽपि । तत् । विशेषणान्तरम् । अवश्यं प्रवेशनीयामिति । अन्यथ साध्यतावच्छेदकावच्छिनसाध्यवत्त्वे हेतुमन्निष्ठभेदप्रतियोगिता वच्छेदकत्वग्रह सत्त्वेन तदा तत्र तादृशावच्छेदकत्वमामान्य। भावाग्रहेणानुमितिन स्याद्विशषणान्तरप्रवेशे तु हेतुमनिष्ठभेदविश पप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावग्रहे तादृशावच्छेदकत्वग्रहम्यैव वि रोधितया नानुपपत्तिारति भावः । क लाघवम् । अधिकविशेषणा वेशप्रयुक्तमिति शपः । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादिघटितव्याप्तिशानहेतुतायो तः स्थः शङ्कने । नन्विति । (दी०) नन्वेवं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याद्यनुपरिव हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वग्रहेऽपानि न स्यात् । न च प्रतियोगिसमानाधिकरणलोनाज्ञायमाना या न्तो हेतुममानाधिकरणा अभावास्तत्प्रतियोगितावच्छेदकल्प भावग्रहो हेतुरिति वाच्यम् । (गा०) अनुमितिनं स्यादिति । प्रतियोग्यनुपस्थित्या तवा प्रा योग्यसामानाधिकरण्यस्याभाव दुग्रहतया तद्धटितव्याप्तंदुग्रह दिति भावः । अत्रोपाध्यायसमाधानमाशङ्कते चेति । प्रा योगिसमानाधिकरणत्वेनाशायमाना इति प्रतियोगितामानाधिकरण्याद्यनुपस्थितिकालीनस्य हेतुर्मा ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावग्रहस्यापि सङ्कहः शसामान्याभावस्यापि प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेनाज्ञायमान य ये हेतुमानिष्ठाभावास्तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रतियोगिता तथा ।

·पाण्यनुगमप्रकरणम् । नुपपत्तः । प्रति भावः । अज्ञायमानत्वं तत्कालावछिन्नतज्ज्ञानविषयत्वाभा. वत्वं न तु तत्कालीनतज्ज्ञानम्माविषयत्वम्, प्रतियोगिसामाना. धकरण्याद्यनु गस्थति दशायां तत्कालीन तजशानाप्रसिद्याऽनुभित्य- नच ज्ञानांश तत्पुरुषायत्वस्वशं निवेशनीयतया यादृशशरीराव छिन्नस्य पुमः कदाचिदपि कचिदप्यभावे प्रतियोगिसामानाधिकर- यो न मातम्यानुमित्रानुपपत्तिः, तदीयतज्ञानाप्रसिद्धेरिति धाच्यम्। शरीरविशेषमनन्तभाव्य तत्तदात्मसमवतत्वरूपतत्पुरुषोय. खम्पव निवशनीयतया प्रसियनवकाशात् । तत्कालावच्छिन्नो यः स्वविषयकप्रतियोगितामानाधिकरण्यग्रहविरहतद्वत्तत्पुरुषकत्वस्य तत्कालावच्छिनतत्पुषायत्वस्वविषयकत्वोभयाभाववत्प्रतियोगिसा- नाधिकरण्यप्रकारकशानमामान्यकत्वस्य तत्कालावच्छिन्न- पुरूषीयज्ञानान कार्पतत्वम्बवृत्तित्वोभयाभाववत्प्रतियोगिसामाना- करण्यप्रकारनानिरूपितविडाध्यतासामान्यकत्वस्य वा अभाव. शपणत्वापगमात् । एनेन यास्मन्नगाव कस्यापि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यममा माताप पकतज्ज्ञानस्याप्रसिद्धावपि न साध्यतावच्छेद के हे. पुमान्नष्टन प्रतियोगितावच्छदकत्वज्ञानदशायामनुमित्यापत्तिः । व्य- मचारशानदशायामाप तथाविधयत्किञ्चिदभावप्रतियागितावच्छे. कत्वाभावस्य ग्रहादमित्यापत्तिरता यावर्वादाने । याप्यत्र कालपुरुषाणां विशिष्य निवेशेनाननुगमो दुर्वारः । पत्र संयोगी सत्तादित्यादी व्ये प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेन शायमानयोगाद्यभावभिन्नाभावसामान्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्व. ६५ संयोगवादी सुग्रहत्वादतिग्रसङ्गः । त्यधिकरणसामा- ये प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेन ज्ञायमानान्यत्वनिवेश क- पिलंयोगाभाववान मयत्वादित्यादी कपिसंयोगाद्यात्मकाभा. ऽपि तम्याक्षतत्वादनुमित्यनुपपत्तिरतो यद्धत्वधिकरणे प्रति- गिपमानाधिकरणबन शायमानो यस्तदेवधिकरणनिष्ठतदी. धिकरण नाभिन्नहनुमन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकाभावप्रतियोगितान छदकत्वग्रहो हेतुर्वाच्यः, तथा च यत्त्वतत्त्वाननुगमादप्यन- गमः । स्वप्रतियोग्यधिकरणत्वनाशायमानहेत्वधिकरणवृत्तित्व.

·अनुमानगादापर्याम् मभावविशेषणं तु यद्वेगादिकल्पानुसार व सङ्गन्छो । तथापि स्फुटत्वात्तमुपेक्ष्यान्यदोषमाह । तादृशाभावत्यादिना । ( दी० ) तादृशाभावग्रहो हि न हेतुसमानाधिकरणामाव. प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन रूपेण, प्रतियोगिसमानाधिकरणता. दृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रह तदसम्भवात् । नापि प्राति सिकरूपेण, जन्मसहस्रेणाप्यसम्भवात् । नापि रूपान्तरण, वद्धि त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य धूमसामानाधिकरण्यभ्रऽपि पद्वित्वानवच्छिन्नपतियोगिताकधूमसमानाधिकरणनिखिलाभार. प्रतियोगितानवच्छेदकं वद्वित्वमिति ज्ञानादप्यनुपितियगङ्गात् । ( गा०) तादृशाभावग्रहः । तादृश तुसमानाधिकरणयावदगाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावग्रहः । अवच्छदकत्वेन रूपण । प्रति योग्यवगाही अनुमितिहतुरिति शेषः । तादृशावच्छेदकत्व प्रतियोग्यवगाहित्वं च तद्धर्मपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकतागा हित्वम् , अतो न हेतुमानष्ठ घटाभावप्रतियोगितानवच्छेदकानि त्यादिशानादनुमिनिप्रसङ्गः । तदसम्भवात् । तादृशम्य ग्रहम्प हेन समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावावगाह वनासम्भवात् । सामान्याभावग्रहे सामान्यांटतविशेषपाव च्छिम्नवत्तानिश्चयस्य विरोधित्वादिति भावः । तथा चेताया प्रयासो विफल एवेति भावः । प्रातिस्विकरूपेण । तत्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन प्रति योगिविषयकोऽभावकटग्रह एक हेतुरिति शेषः । असम्भवादिति ताशग्रहस्यैयासम्भवादित्यर्थः । तत्तदभावत्वन ताबदभावा युगपदनुपस्थितेरिति भावः। रूपान्तरेण । येन केनापि रूपेण ताव भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रतियोगिकाभावग्रहो तुरिति । शेषः तथा च विशिष्य प्रतियोगितावच्छेदकं न निवेश्यमिति भावः । यद्यप्येवमपि साध्याभाव प्रतियोगितामानाधिकरण्यग्रहकाल मानुमित्युत्पादकस्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुमभिष्ठाभावा योगितावच्छेदकत्वाभावमात्रग्रहस्यासदः, तारशप्रतियोगित ·व्याप्यनुगमप्रकरणमा ७४१ एतादृश. नस्य उच्छेदकत्वामावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेनाशायमानो यो म्तुगत्या प्रतियागिसमानाधिकरणा हेतुमन्निष्ठः कश्चिदन्योऽभावस्त. प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावत्वविरहात नथापि प्रतियोगिसमाना- चकरणत्वेनाशायमानप्रतियागिसमानाधिकरणाभावान्तरप्रतियो- गतावच्छेदकत्वस्यापि साध्याभावान्याभावप्रतियोगितावच्छेदक- पन्यादिना ऽभावावगाहिनः प्रतियोग्यसमानाधिकरणहे तुसमाना. धकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वज्ञानादेव तदानुमितिरयगन्त. त्यभिमानः। तादृशज्ञानस्य प्रतियोग्यमामानाधिकरण्यघटितव्यभिचारक्षा. विरोधितया व्यभिचारधीदशायामतिप्रसङ्गं पुनः स्वयमाह । द्वित्वेति भ्रमऽपीत्येतनानुमिताविष्टापत्तिशङ्काव्युदासाय यभिचारज्ञानसत्त्वं शितम् । इति ज्ञानादिति । विशेषाभावावगाहिन्वेन दर्शितव्यभिचारग्रहाविरा- धत्वेन तद्दशायामुत्पत्ती बायकाभावादिति भावः । अनुमिति. सङ्ग.दिति । बाह्नत्वावच्छिन्नाभावस्य हत्वसमानाधिकरणतया निग्रहविपयस्याप्यभावस्य हेतुसमानाधिकरणयावदभावप्रतियो नेतावच्छेदकत्वप्रतियोगिकत्वादिति भावः । (दी०) न च हेतुसमानाधिकरणत्वेन ज्ञायमाना इनि साव्यम् । वदित्वे धूमसमानाधिकरणरामभाद्यभावप्रतियोगिता- बच्छेदकत्वभ्रमेऽप्युक्तरूपण तथा ग्रहसम्भवात् । धूमाधिकर- णान्तरानुपस्थिती वहिवे रामभत्वादौ च तादृशप्रमोत्पादऽपि रासभादेरिव वरप्पननुमानाच्च । एवं वह्नित्वावच्छेदेन शुक्ल. स्वाभावभ्रमदशायां शुक्लपतियोगिका वहीतरप्रतियोगिकाश्च ये धूमसमानाधिकरणाभावास्तत्प्रतियोगितानवच्छेदकं वह्नित्व- मिति ग्रहेऽपि । (गा० ) हेतुसमानाधिकरणत्वेन ज्ञायमाना इति । तथा चोक्त- भिचारज्ञान दशायां हेतुसमानाधिकरणत्वशून्यस्यापि वहिवा. च्छिन्नाभावस्य तेन रूपेण ज्ञायमानत्वाद्वित्वस्य तत्प्रतियोगि बिच्छेदकत्वात्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाषानधगाहिन ·७४२ अनुमानगादाधाम हेम तय ज्ञानाम्नानुमित्यापत्तिरिति भाषः एक्तरूपेण निवाह्नत्वानवाच्छन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन । प्रहमम्भवात् । तादृशहेतुसमानाधिकरणत्वन झायमानप्रतियोगिस मानाधिकरणत्वेनाशायमान यावदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वामार ग्रहसम्भवात् । व्यभिचारग्र? वास्तवहित्वावच्छिन्नाभावाभाना हेतुमदृत्तित्वेन ज्ञायमानम कलाभायानां वह्नित्वानच्छिन्नाभावत्यः भानाादात भावः । तथा च तत्रानामत्यापत्तिारात भावः । वास्तवहेतुसामानाधिकरण्यनिशपक्षे यत्र नातिप्रसङ्गः तत्रा तेन रूपेण ज्ञायमानत्वानवशपक्षेऽतिप्रसङ्ग इत्याह । धूमाधि करणति । तादृशप्रमोत्पादेऽपि । एतधूमाधिकरणवृत्यमा प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन निरुक्तयाघदभावतियोगितावडे दकत्वाभावप्रमोत्पादेऽपि । धूपाधिकरणान्तरानुपस्थित्या ए धूमसमानाधिकरणाभावानामत हेनुममानाधिकरणत्वेन ज्ञायमान स्वादिति भावः । प्रमात्यकथनेन रामभादरननुमानं दृढीकृतम् बाधितार्थविषयकलाघवज्ञानादिरूपदापं विना अभ्रान्तस्य व्यभिचा रिलिङ्ग कानुमित्यनुदयात् । रामभादरियात दृष्टान्तेन च तदा । यनामनाविष्टापत्तिशङ्का निरस्ता । अनुमितिप्रयोज कायशेप व स्यचिन्नानुमितिः कस्यचिच्नानुमितिरिति वक्तुमशक्यत्वात् । हेतुम्ममानाधिकरणाभावत्वमात्रण गप्तमाद्यभावावगाहितत्यान योगितावच्छेदकत्वग्रहेऽपि हेतुसमानाधिकरणवाहत्वानच्छिन्नाभ चत्वादिना तादृशाभावविषयकतत्प्रतियोगितात्यच्छेदकग्रहाादव व स्तववाहित्वावच्छिन्नाभावत्वेन तादृशाभावविषयकाभचारज्ञान शायामपि रूपान्तरण तादृशाभावविषयकतत्प्रतियोगितानवच्छेद त्वग्रहादनुमित्यापत्तिः सम्भवतीति न्यूनताभङ्गाय तामपि दर्शयनि वह्नित्वावच्छ देनति । यही शुरुत्वग्रह हत्यधिकरणे वह्निन्यावधि, नाभाव गृह्यमाणे हेतुनिष्ठशुक्लाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्या वाह्नत्व ग्रहसम्भवाद्वक्ष्यमाणग्रहासम्भव इति वदित्वावच्छेदेन गुट स्वाभावभ्रमदशानुसरणम् । सति च हेतुमति वह्नित्वावच्छिन्नाभाव इति पूरणीयम् । प्रकृतग्रहस्य हेतुसमानाधिकरणत्वेन शायमानयाः दभावान्तर्गतवह्नित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वावगा हितानिहाय शुक्लप्रतियोगिका इति । अभावे हेतुसामानाधिक ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । याधगाहित्वविशेषणेनाप्यस्याव्यावर्त्यतोपपत्तये धूमसमानाधि. करणेति । तत्पतियोगितानवच्छेदकम् । तदन्यतरतियोगितान. वच्छेदकम । प्रहऽपि । अननुमानादित्यनुपज्यते । तथा च तत्र तत्रानु मित्यापत्तिरिति भावः । मन्वित्यादि पूर्वपक्ष समाधत्ते । मैवमिति । (दी० ) मैवम् । प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधि- रणाभारतियोगितावच्छेदकत्वग्रहविगंधिग्रहविषयत्वेन तेषां दृशावच्छेदकत्वग्रहविरोवित्वेन तदु दीनां वानुगमात् । (गा० ) तेषाम् । साध्यतावच्छेदकाविशेषणतयानुमिनिजन- ग्रहविषयाणाममानानाम् । विरोधिग्रहविषयत्वं यदूपविशि- विप पकग्रहत्वावच्छेदन विरोधिता तदुपविशिष्टयम् । अत- स्तादृशग्रहविषयत्वम्य यथाश्रुतम्य कवलान्वयित्वापि नाति प्रसङ्गः । अत्र यत्वतत्त्व नवेशनानलगमाद् विरोधिग्रहविष- विषयकज्ञानत्वन विगविज्ञानहेतु-वस्य च शिरोवेप्रमोत्या. दिन्यायनायुक्तत्वाद्विगधित्वनैव जनकज्ञानमनुगमयति । तादृशे- । यहाप्युक्तव्यभिचागवगाहिसमूहालम्बनविरोधित्वमतिप्र- । तथापि तादृशग्रा.सामान्यप्रतिवन्धक-वस्य विवक्षितत्यान्न ।नश तादृशालीफिकग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यताकत्वम । ताशा उदकवियितावच्छिन्नप्रतिवध्यताकत्वविवक्षयाऽनिप्रसङ्गवार- नुपादेयम् । प्रानयागियधिकरण हेतुममानाधिकरणवयमा गिमावप्रतियोगिताबच्छदकत्वत्वावांच्छन्नविषयक ग्रहत्वाच्छ. नमपितां प्रतिबन्धकनामादायातिप्रसङ्गम्य दुर्वारत्वात् । ताह. विच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नवियतासामान्यावच्छिन्नप्रतिवध्यतानि- शगारवान् । तादृशावच्छेदकम्यग्रहत्वपर्याप्रतिवध्यतावच्छद- तानिवेशेऽपि पर्याप्तिपदार्थाववेचनायो गौरवात् । तुसमानाधि. रणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमामान्याभावग्रहम्य प्रतियोगिवे. विकर ण्यानवगाहिज्ञानऽपि विगंधितया प्रतियागिवेयधिकरण्य. वर्षायताघटितधर्मस्य तत्प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वायोगात्तादृशज्ञाना- सट्टाहास । प्रतिबन्धकन्न प्रतिवन्धकतावच्छेदकाभूना या सार 4 ·अनुमानगादापर्याम् तावच्छेदकविषयतानिरूपिताभावविषयतानिरूपितानुयोगित्वविष. यता तद्वत्त्वमनो न ताशावच्छेदकत्वाभावव्याप्यवत्ताशानमा. धारण्यम्। तादृशावच्छेदकत्वाभाचव्याप्यवड्यभावान्याभावप्रतियो गितावच्छेदकत्वाभावत्वादिप्रकारण व्याप्यवत्ताज्ञानीयव्याप्तिधाम सावच्छेदकवियितान्तर्गतानुयागिवीवपयिताया व्यभिचारज्ञान प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटी प्रयोजनविरहेणानिवशात् । (१) [न च निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकभेदतत्त्वाभावयोरिव नद्या प्यधर्मस्थापि साध्यतावच्छेदकविशेष्यकज्ञानादनुमितिस्वीकार सम्भवति व्यभिचारज्ञानविरोधिताया अविशेदिति वाच्यम् ध्यभिचारज्ञानविरोधिनो ऽभावप्रातयोगितानवच्छेदकत्यादिशाना दनुमित्यनुत्पादसम्भावनाया यदि चत्यादिना ग्रन्थकताग्र दशनीय तद्वारणप्रकारस्यवाक्तशानाद नुमित्यनुत्पाद एनद्वारणप्रकारस्याप्य नुसरणीयत्वात् । व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञानस्य व्यभिचारज्ञाना बध्यत्वप्रतिवन्धकत्वोभयवत्वेन तज्ज्ञानस्य तदप्रतिवध्यत्व नापि वि शेषात् । व्यभिचारनिश्चयाप्रतिवध्यस्यानुमिति हेतुत्वे व्यभिचारनि श्चयद्वितीयक्षणे तादृशज्ञानोत्पत्या ततृतीयक्ष गेऽनुमिा प्रसङ्गान्। अथ व्यापकमामानाधिकरण्यरूपतदभावव्याप्तिज्ञानप्रातयः कतायां व्याप्तिधर्मितावच्छेदकधर्मविशेषावपयितानिवेशनमावदा कम् । व्यापकन्वनिरूपकतावच्छदकतया भासमान समाचार नांश पव तादृशसामानाधिकरण्यावाहितायाः प्रतिबन्धकता' तन्त्रत्वात् । एवं च तादृशव्याप्त्यवगाहिनो दर्शिनशानादयनामा प्रसङ्गो दुर्वारः। एवमुकावच्छेदकत्वव्यापाभाववत्ताशानस्था प्रतिबन्धकतावच्छेदकी भूतकथितानुयागित्वविषयतावत्त्वात् त ऽप्यनुमितिप्रसङ्गः । न चानुयोगित्वविषयितायां अवच्छंदत्वत्वावच्छिन्नविषयित निरूपितत्वनिवेशाग्न व्यापकाभाववत्ताज्ञानादनुमितिप्रसङ्ग । वाच्यम् । तादृशावच्छदकत्वव्यापकवड्यभावातिरिक्ताभावा योगितावच्छेदकत्वाभाववहिन्यामात ज्ञानीयानुयोगित्यावर्णय यामवच्छदकत्वत्वावच्छिन्नवियितानिरूपितत्वस्याप्यक्षतत्वात (१) [ ] पुस्तकान्तर पाठोऽयं नोपलभ्यते ।

·व्याप्त्यनुगमनकरणम् । यद्यपि तत्समानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मव. रूपयापकनाविशिष्टधर्मान्तरावच्छिन्न(१)धर्यभाववत्ताग्रही न तनाम विरोधी धूमयापकतावच्छेदकधर्मवन्महागसीयवहिनी. लोति तुद्धावपि धूमवत्ताज्ञानोदयात् । तथापि तनिष्ठभेदप्रति. योगितानवच्छ इकत्वरूपव्यापकत्वग्रहधर्मितावच्छेदकपर्याप्तप्रतियो. गितावच्छेदकताकामावग्रहस्येव ताशव्यापकत्वमहिततद्धाम- सावरक धर्मान्तरावच्छिन्नाभावग्रहस्य तद्वत्ताग्रहविरोधित्वमनु. भवसिद्ध मव। न च ताशतद्यापकतामहविशिष्टतद्धर्मितावच्छेदकावच्छिना. शावक ताशानप्रातबन्धकतयैवोपपतापकत्वविशिष्टतमितावच्छे. धकाधमाभावज्ञानस्य पृथक् प्रतिषन्धकत्वं न कल्प्यते, व्या- पकताविषयकशानान्तरावशिज्ञाननिबन्धकतामादाय च ना. विप्रसङ्गः, मानवशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकताया एव विवक्षणीय वान् । एवं व्यापकलामानाधिकरणरूपतदभावव्याप्त्यवगाह पूर्वो. नशानादपि नानुमिति रसाः । माह्याभावं यद्धर्मव्यापकता गृथते सतन्धनद्वत्ताज्ञानस्थापि प्रतिबमकतया तत्प्रतिबन्धकतावच्छ. रुग्राक्षामावधकिनद्धर्मव्यापकतामहविशिष्टतद्धर्मवत्ताहानत्वस्य ध्यापकमामानाधिकरण्यरूपतदभावव्याप्तिविशिष्टवत्ताशानसाचार- या ईशविशिष्टज्ञानस्य पृथक प्रतिबन्धकवाभावात् । झा. a বৰগনি বাবা उक्तविशेषणनव चारणादिति पाचपम । यदपावच्छिन्ने निरुक्तव्यापकन्वं गृहीतं विशेषणान्तर- विशिष्टतपावच्छिन्नाभावन वारणाय तधर्मनिष्ठप्रतियोगिताव दकत्वपर्याप्त्यवाहि वय नधर्मपर्याप्तप्रकारताविशावच्छेदक- ताकत्वस्य धा निवेशनीयतया व्यापकताविशिष्टतद्धर्मितावच्छेदक- विशेषावच्छिन्नाभावग्रहस्य पृथक् प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वात् । अस्तु वा शानद्वयदर्शितविशिष्टज्ञानयोरनतिप्रसक्तेन येन केन विपणैकमेष प्रतिबन्धकत्वं तथापि कथितानुयागित्वविषयिः तायां अवच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितत्वनिवशे वक्ष्य. मागावच्छेदकभेदासङ्घः । एवं शुद्धतदभावव्याप्तिविशिष्टशानतद (१) धर्मान्तरान्टिमेलि पुस्तकान नास्ति । B- ·अनुमानगादाधर्याम् भावव्याप्तिविशिष्टापच्छदकताविशेषाभावत्वादिना विशिष्टज्ञानसा. घारणस्य निश्चयत्वादेः प्रकारतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणतत्त धर्मविशेषाननिवेश्य दुर्निर्वचन या ताग्निवेश्य पृथक् प्रतियन्ध फताकल्पनस्यावश्यकतया ताशावच्छेदकत्वाभावव्याप्यावच्छे. दकताविशेषाभावज्ञानीयसाध्यतावच्छन कविषयतानिरूपितामात. विषयतानिरूपितानुयोगित्वाविषयताया अपि निरुक्तानप्रनि. बन्धकतावच्छेदककोटिप्रवेशोऽक्षत एवेति तादृशज्ञानादनुमिति- प्रसङ्गो दुर्धार एव । अत्राहुः । तादृशाबछेद कन्वग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपि सप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नत्वेन ताशग्रहप्रतिबन्ध फताया विशेषणीयतया न तादृशावच्छेदकत्वाभावव्याप्यवत्तादि- ज्ञानसाधारण्यं तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानीयविपयितायाम्तद्वत्ताज्ञान- प्रतिबध्यतानवच्छेदकत्वात् । न चैवं तादृशप्रतिबध्यताशालिशान त्वनैव हेतुतास्तु किं प्रतिबन्धकतानिवेशनात वाच्यम् । प्रतिव धकत्वानिवेश संशया-मकताप्रतियोगितानवच्छदकत्वग्रहा. इप्यनुमित्यापत्तेः । दर्शितोभयविधज्ञानसाधारणस्य निश्चयत्वस्य दुर्निवचतया तन्निवेश्य संशयवारणासम्भवात् । न च नादृशप्रतिबन्धकताशालिझानन्वन हेतुत्वे तादृशप्रतियो गितानवच्छदक वह्नित्वमित्याकारकान् साध्यसमानाधिकरणदे तुम पक्षानवगाहिनः स्वातन्त्र्यण तदवगाहिसमूहालम्बनाच्च ज्ञानादनु मित्यापत्तिः, तद्वारणायेव पक्षविशेष्यनानिमपितहेविषयतानिमपि तसामानाधिकरण्याविषयनानिरूपितसाध्यविषयतानिरूपिता याता दृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतसाध्यतावच्छेदकविषयता तन्छ। लिझानवनव हेतुता वाच्या । तथा च ताशसंशयवारणमशक्य मेव । संशयम्याप्रतिबन्धकत्वपि प्रतिबन्धकतावच्छदकवियित शालिवादिति वाच्यम् । स्वावच्छेदकतादृशसाध्यतावच्छेदकावर यितावत्वविशेषणताविशंपायसम्बन्धनव तथाविधप्रतिबन्ध तावत्वंनव हतुनायाः स्वीकरणीयतया संशयादितोऽनुमित्यापनि धारणसम्भवात् । तदभावल्याप्यवत्तानिश्चयप्रतिवन्धकतावच्छंद' गर्भ व्याप्तेधर्मितावच्छेदकीयविषयतानिवेशविरहसम्भव तु त शसाध्यतावच्छेदकनिष्ठविषयतानिरूपिताभापयिषयतानिरूपित ·भारणतावच्छेदकत्वं स्वीकरणीयं प्रतिबध्यता तु न निवेशनीया । अ. च्याप्यनुगमप्रकरणम् । स्वावछेदकीभूतावच्छेदकत्वन्वातिरिकप्रकारत्वानिरूपिताघच्छेदक विषयतावत्त्वघटितोभयसम्बन्धेनैव (१) तादृशग्रहप्रतिबन्धकतायाः बच्छदकभदग्रहे चावच्छेदकत्वमपि पारतन्त्र्येण स्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वसम्बन्धेन भेदांश प्रकारतया भासते । तथा च तादृशभे- मकाभावविषयतानिरूपित प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वातिरिक्त कारत्वानिरूपिता या प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतावच्छेदकत्व विष. ता तद्वस्वमक्षतमेव । अथ वा स्वावच्छेदकीभूतावच्छेदकत्वविषयतायां ताहशा- विविषातानिरूपितांवश्यतानिरूपितत्वमेव निदेश्यं न तु ता. साभावविषयतानिरूपिनत्वम्, अवच्छेदकत्वात्यन्ताभावग्रहे ता. नामावविपरातानिरूपितानुयोगितात्मकसम्बन्धनिष्टसांसार्गिकवि- यतानिरूपितत्वमवच्छेदकन्यविषयतागामक्षतमेवेति न ताह शग्र- इसङ्गहः । शानद्वयसाधारणप्रतिबन्धक नाविशेषाणां वारण पूर्ववत् । ( दी० ) विरुणद्धि च सामान्याभावबोधो ऽपि सामान्य घटितविशंपत्ताबुद्धिम् । सत्यां हि घटो नास्तीति बुद्धौ जा- सुपि नीलो घटो ऽस्तीति बोधानुदयात् । तत् कस्य देतोः ! अद्विशिष्टप्रतियोगिमत्ताबुद्धि पनि तदवच्छिन्नपतियागिताकाभाव- दविरोधित्वात् । अवगाहने च नीलघटवत्ताबुद्धिरपि घटत्व- शिष्टनद्वत्ताम् । अत एव अवच्छेदकतत्चयोरन्योन्यात्यन्ताभा- योरुपमङ्ग्रहः । हेत्वाभासे च वक्ष्यमाणरीतिरिहाप्यनुसन्धया । ( गा०) ननु प्रतियोगियधिकरण ह तुसमानाधिकरणाभावप्रति- गितानवच्छेदक वह्निन्वमित्याकारकज्ञानस्य प्रतियोगियधिकर याविषयकताशनानस्य च प्रतियोग्यनधिकरणत्वप्रकारताभिन्ना ग हेतुप्रकारताभित्रकारता त निरपिता या हेतुप्रकार तानिरूपि. পৰিসৰৰয়না নানাৰ কৰকাৰ।নিনি যা গঘি- (१) स्वावच्छेदकीभूतावच्छेदकत्यविषयतावचाटताभयम- पन्धनैवेति पाठान्तरम् ।

·अनुमानगादापाम कारतानिरूपिता आधेयत्वविषयता तदतिरिक्तप्रकारवानिरूपिता आधेयताप्रकारतानिरूपिता या अभावत्वावच्छिन्नविषयनेत्येवं कोण विषयताकूटं निवेश्यानुगमः सम्भवति, उभयसाधारणनिश्चयत्वम्या. पि कथंचिनिर्वस्तुं शक्यत्वादिति किं प्रतिबन्धकताघटितनिरुक्त रूपेण हेतुतयेत्याशय तादृशरूपेण हेतुनायाः प्रयोजनान्तरमाह । अत एवंति भन्यथावच्छेदकत्वविषयनानिरूपितान्त्यन्ता. भावविषयतायाः कारणतावच्छेदकत्वेऽवच्छेदकभेदग्रहस्यावर दकत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित नविषयतायास्तथात्वेश्वच्छेदक स्वात्यन्ताभावग्रहस्थासहप्रसङ्गात् । न चाच्छेदकत्वविषयतानिरूपिता या विषयता तानरूपिता. भावविषयताशालिझानत्वेन योग्नुगमः सम्भवति, अवच्छेद करता त्यन्ताभावग्रहस्याप्यवच्छेदकत्व विषयतानिमापिना या सांसर्गिक विषयसा तन्निरूपिताभाविषयताशालित्वादिति वाच्यम् । तथा स. स्यवच्छेदकत्यभेदाधवगाहिशानमादायातिप्रसङ्गादिति भावः । मनु साध्यतावच्छेदक धर्मिकनाशप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रा. विरोधित्येनानुगमे हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवर कहित्वादिसाध्यतावच्छेदककस्थले ताशसाध्यतावच्छेदक कतारशप्रतियोगितावच्छेदकत्यप्रकारकशानस्य नियमत आहार पतया तत्प्रतिबन्धकताया अप्रसिद्ध्या कारणतावादकाप्रसिसित आद । हत्वाभासे चेति । तथा च प्रकृतसाध्यतावच्छेदकार्मिकता हशप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकग्रहत्वं प्रनि यदावछिन्ना पर तानिरूपितय द्रूपावच्छिन्नप्रकारितात्वेन व्यापकता तद्रूपावाच्छा. तपावच्छिन्नप्रकारकप्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूना या अमान विषयतानिरूपितप्रकृतसाध्यतावच्छेदकविषयता तस्याः कारण तावच्छे कन्यमुपगन्तव्यम्, प्रकृते च शुद्धवह्नित्यत्वावच्छिमविशे. प्यताकताशप्रतियोगितायच्छदकत्वप्रकारकोऽनाहार्यग्रहोऽपि ता. दृशस्तत्प्रतिवन्धकश्च तारशविशिष्टवावविशेष्यकव्यापकताब दकत्वग्रह इति न दोषः । शुद्धवन्वित्वावच्छिनविशेष्यकव्यापकता बच्छेदकत्वग्रहस्थ तारशग्रहप्रतिवन्धकोऽपि न ताशप्रतिबन्ध कतावच्छेदकीभूततारशानवच्छेदकविशिष्टवहिवरूपसाध्यताव मलेविषयताशालिवामिसि न तारामाद्विशिवाहित्यावधि ·ध्यापनुगमप्रकरणम् । अत्र व्यापक प्रविधयताकानुमितिप्रसङ्गः । यादशप्रकृनसाध्यतावच्छेदकविषयताशालिनि. याव्यवहितोत्तरोत्पन्नानाहायमानससामान्ये प्रकृतसाध्यताव. উঃ বাহান্ন বাহাদুঘষাঘাষানাহাৰিষয়- नाशालिनिश्चय येन हेतुति रीतिर्न सम्भवति । तथा सति ता. शिविशिष्टवह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकस्थले साध्यतावच्छेदकमिफ- मेयत्वादिनिश्चयस्यापि कारण वामगात् । दर्शितरीनावापि यद्पा. वच्छिन्नप्रकारितात्वनैव व्यापकनत्यन्तं पारचायकमात्रम. विशिष्य घहित्वत्वाधवच्छिन्नविशेष्यकहतुममानाधिकरणाभावप्रतियोगिता छदकत्वप्रकारकग्रहत्वेन प्रतिबध्याभूतझानस्य कारणतावच्छे. कोटी निवेशः माध्यतावच्छेदकादिभेदेन कार्यकारणभावभर. पावश्यकतया शब्दक्यस्याकिञ्चित्करत्वादित्यवधेयम् । (१) [अथैवपि यत्र हेतुव्यापकतावच्छेद कन्वमात्रेणैव वहिन्वादेः यतावच्छेदकता न तु तद्विशिष्वदित्ववादिना तत्र व्यापक- वरले दकन्वांशपरित्याग निर्मिनायच्छे कमेव नवच्छेदकत्वज्ञानं भवेत् तस्य च व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञानाप्र- तेवध्यतया नाक्तरीत्या प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटिततद्धाटतव्याप- इलाशानयोरनुगमसम्भवः । न च शुद्धेन हेतुव्यापकतावच्छेदक- वेन विशिष्टस्य वह्नित्वादेर्यत्र साध्यतावच्छेदकता तत्र तदवाच्छो गापकतावच्छेदकत्वान्तगनतमाहिनाऽपि शुद्धत दवच्छिन्नविशिष्ट रधानाधिकरणहनुमत्ताझागादमितिस्वीकारेण नाक्तरीत्या ध्या. कानद्वयज्ञानानुगमापक्षात वाच्यम् । वहिवत्वाद्यसहितन व्या- ६.जावच्छंदकत्वेन साध्यतावच्छेदकावाहिनो ज्ञानस्य व्याप- नावच्छदकत्वान्तरानपगाहिनोऽपि तन रूपण वह्नित्वादिप्रका. कानुमितिजनकत्वे वह्नित्वत्वादिसहितन तेन रूपेण वह्नित्वादि- अपयकस्य व्यापकतावच्छेदकत्वान्तरानवगाहिनस्तन रूपेण तद्वि- क्यकानुमित्यजनकताप्रयुक्तफालौषम्यस्याधिकं वित्यादिन्यायेना- नुचितलात् व्यापकतावच्छ कन्यविशेषितवाहिन्यायप्रकारकतत्प्र. कार कानुमितिविलयप्रसङ्गादिति चेन्न । यत्र शुद्धव्यापकतावच्छे- (१) [ ] पुस्तकान्तरे नास्त्ययं पाठः ।

·७५० अनुमानगादाधयाम् दकत्वेन साध्यतावच्छेदकता तत्रापि विशेष्यतया तत्प्रविष्मः भावमवच्छेदकत्वरूपप्रतियोग्यविशेषितं धर्मितावच्छेदकीकृत्याध. च्छेदकावच्छेदन व्यापकतानवच्छदकत्वावगाहिनाऽनाहार्यशानस्थ सम्भवेन तद्विरोधित्वेनैव व्यापकतावच्छेदकत्वावच्छिन्नधर्मिकति. विधव्यापकताशानम्यानुगमसम्भवात् । ] ननकरूपेणानुमितिहेतुत्वे वदित्वमभाव प्रतियोगितानवच्छेद. के वह्नित्वं प्रतियोगितानवच्छन्दकमित्यादिज्ञानादनुमित्यापत्तिः, नाशशानानामपि सामान्याभावावगाहिनया प्रतियोग्यसमाना. धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकन्वरूपविशए- धर्मप्रकारकग्रहविरोधित्वादिन्यत आह । यदि चेति । (दी०) यदि च साध्यतावच्छेदकस्याभावप्रतियोगिता. नवच्छेदकत्यादिग्रहान्नानुमितिस्तदा तादृशावच्छेदकत्वग्रहाविरो. धित्वेन विशेषणीयम् । अन्योन्याभावम्पाव्याप्यनित्वपक्ष तु सुतरां विशपणदानमिति । सत्यम् । तथाप्यन्योन्यामा प्रतियोग्यवृत्तित्वस्यैव विशेषणत्वम, न वा प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धभेदानुधावनमतो लायवमिति यथाश्रुनग्रन्थानुरोधिनः । ( गा० ) ताइशज्ञानानामपि व्यभिचारशानविगधितया तेभ्यो. ऽनुमित्यभ्युपगमे क्षतिविरहात् यदि चत्युक्तम् । अनवच्छेदकचा. दत्यादिपदात्प्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावावच्छेदकत्वमा मान्याभावयोः ममानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामा न्याभावस्य च परिग्रहः। ताशावच्छेदकत्यादीति ! अभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादी त्यर्थः । आदिपदात्केवलप्रतियोगितावच्छेदकवादिपरिग्रहः । त दविरोधित्वं तादृशग्रहनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकनानव च्छेदकत्वम् । निवेशनीयमित्यस्य निरुक्तव्यभिचारज्ञानप्रतिबन्ध कतावच्छेदकविपयितायामित्यादिः । तादृशप्रतिवन्धकताशून्य स्वस्य ज्ञानावशेषणत्वेऽभावप्रतियोगितानवच्छेदकं हतुलमान धिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं च पतित्वमित्यादिसमूहाल म्बनासहप्रसङ्गात् नारशप्रतिबन्धकतानपच्छेदकत्वस्य विषय ·च्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । ७५१ . ताविशेषणत्यपर्यन्तानुसरणम् । अभावप्रतियोगितावच्छेदक वहिन्य- मित्यादिशाननिष्ठप्रतिबध्यता च लौकिकसत्रिकर्षाद्यजन्यवह्नित्व. पाधवच्छिन्नविशेष्यकसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक स्वत्वावच्छिन्नप्रकारकग्रहत्वव्यापकप्रनिबध्यतात्वन निवशनीया न तु तादृशप्रदत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतात्वेन, भेद कूटनिवेशाप- स्या गौरवात् । अभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारकतादृशमहत्व व्यापकप्रतिबध्यतात्वन निवेश तुल्ययुक्त्यानुमित्यनुत्पादकात्सामा नाधिकरण्यांशे माधनीयत्वानवगाहिनसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितानवच्छेदक वहिवामत्यादिज्ञानादनुमित्यापत्तिरतोऽभावांश सामानाधिकरण्यावगाहिशानपर्यन्तानवशनम् । प्रतियोग्यसमाना. धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहत्वाद्य- वच्छिन्न प्रतिबध्यतानामा समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छ- दत्यप्रकारकतादृशग्रहे एव वर्तमानतया प्रसिद्धिगतस्तादशग्रह- निष्ठत्वमपहाय तादशग्रहत्यव्यापकलध्य प्रतिवध्यतायां निवेशः । वस्तुतस्तु तादग्रहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानरूपित प्रतिबन्धकता- विच्छदकत्वस्य प्रातयागिन्यांधकर महतुसमानाधिकरणाभावप्रति गांगतावच्छेदकत्वप्रकारकग्रवव्यापकपातबध्यतानिरूपित प्रतिब. धकतावच्छेदकावपायतायां निवेशापक्षया लाघवात्तादशनिव-य- तायामव नाशग्रहत्वाव्यापकत्वं निवेशनीयं तावतवाभावप्रतियोगि नानवच्छेदक वाहत्वामत्यादिज्ञानवारणसम्भवात् तदीयप्रतिवध्य नायास्तथाविधमहत्वव्यापकत्वादित्यवधयम् । पतावत्पर्यन्तनान्योन्याभावघटितव्याप्तरत्यन्ताभावघटितव्याप्नश्च भानम्य कारणतावच्छदककोटी प्रतियोगिवैयाधकरणयविषयतानि- संशसाम्यव्यवस्थापननान्यान्याभावाटतव्याप्तिशानहेतुतायां ला. घवं निराकृत्य पास्तवनाशव्याप्तिशरीरलाघवमपि स्वमतमाथि. स्य निराकरोति । अन्योन्याभावस्यति । सुतरां विशेषणदान 'मति। गाप्तिशरीर ऽपि प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याविशेषणप्रवेशा- १५यकत्वमित्यर्थः । अत्रेदं तत्त्वम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्यावगाहितदनवगादिज्ञानयोः पृथगेव हेतुता । अन्यलिङ्गकाद्यनुमिनी व्यभिचारवारणाय कारण. अशिष्ट्यस्यावश्यं निवेशनीयतया परस्परं व्यभिचारानवकाशात् ।

·७५२ अनुमानगादाधयाम् व्य. कारणताव. न च पृथकारणताकलपनापेक्षयोक्तानुगतरूपेण हेतुताकल्पनमु. चितमिति वाच्यम् । प्रतियोगियधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभा- धप्रतियोगितावच्छेदकवति ताशापच्छदकत्वाभावप्रकारकं हेतु समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्ववनि ताहशावच्छेद- कत्वाभावप्रकारकमित्याकारकयोरप्रामाण्यशानयोः पृथगमाववैशि. प्ट्यनिवेशानुगेधन कारणताद्वय कल्पनाया आवश्यकत्वात् । न चाप्रामाण्यग्रहास्कन्दित ज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानाप्रतिबन्धक तयैव ततोऽनुमित्यापत्तिवारणसम्भवादनामाण्यज्ञानानास्कन्दिन त्वस्य निवेश एव नास्तीति वाच्यम् । अप्रामाण्यमानविशिएस्यापि शानस्य तदभावदशायां अप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टत्वन भिचारज्ञानप्रतिबन्धकत्वात् कारणीभूनाभावप्रतियागिन्वरूपस्य प्रतिबन्धकत्वस्य किञ्चित्कालावच्छिन्नत्वविरहण च्छेदकविशिष्टप्राकसत्तायाः फलोपधान तन्त्रत्वोपगमनाप्यनि- स्तारात् । न च व्यभिचारग्रहमानियन्धकतावच्छेदकतापर्य प्त्यधिकरणधर्मनिशियत्वेन हेतुत्वांपगतादेव नाप्रामाण्यग्रदि. शिष्टज्ञानादमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । अवच्छेदकनाया शाम ज्यवृत्तित्वस्य दृपितत्वात् प्रतिबन्धकतावच्छेदकघरकझानत्वाद रपि तत्पर्याप्त्यधिकरणतयाऽप्रमाण्यादिग्रहकालेऽनुमित्यापनेन लेपत्याप्त । एवं प्रतियोगित्यधिकरणदेनुसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितानवच्छेदकाभाववति साध्ये नाशप्रतियोगितानवच्छंद् प्रकारकं हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकाभावधति ताशप्रतियोगितानवच्छदकप्रकारकमित्याकारकाप्रामाण्यप्रहकारी नशानस्यापि उक्तव्यभिचारज्ञानप्रतिवन्धकतया ततोऽनुमित्यापात धारणाय ताशापामाण्यग्रहाभावयोः पृथक पृथगेव निवेशन पतया कानुगम इति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यविषयकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वं न विचारसहम् । तथा हि प्रतियोगिवैयधिकरण्यशरीरे प्रतियोग्य धिकरणत्वावच्छिन्नसामान्यभेदी निवशयितुमशक्यः, सर्वेषामेव यत्किञ्चिदभावीयप्रतियोग्यधिकरणतया तादृशभेदाप्रसिद्धः संयोगसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणसामान्यभेदस्य गुणादी प्रसिद्ध स्वेऽपि धूमादिरूपत्वधिकरणे तसत्त्वात्प्रमात्मकतादशहान अथ ·ज्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । वचिदप्यसम्भवात् । न च तादशज्ञानं भ्रमात्मकमेव सर्वत्रानुमितिहेतुरिति वाच्यम् । तथा सत्यव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थले प्रमात्मकपरामर्शजन्यानुमिति. विलयप्रसङ्गात् । यत्किञ्चित्प्रतियोग्यनधिकरणत्वं चाव्यावर्तकम् , स्वप्रतियोग्यधिकरणसामान्यभेदनिवेशे च स्वपदस्याभावसामान्य- परत्व दर्शिताप्रसिद्धितादवस्थ्यं यत्किञ्चिदभावपरत्वे च व्यभिचा. रिस्थलग यत्किञ्चिदभावी यातयोग्यनधिकरणहेतुमन्निष्ठाभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य माध्यतावच्छेदके सत्त्वात्तत्रापि वि. शेषदर्शिनामनुमित्यापत्तिात स्लत्तदभावीयातयोग्यनधिकरणहत्व. धिकरणवृत्तितत्तदभावप्रतियोगितावच्छदकत्वाभावग्रह एव हतु रूयः । तत्र च तत्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वानां येन केनापि रूपणाभावग्रहस्य हेतुत्व धूमसमानाधिकरणवह्नित्वानवच्छिन्नप्रति योगिताकाभावप्रतियागितानवच्छेदकं वह्नित्वमित्यादिज्ञानादप्यनु- मित्यापत्तिः, तत्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन तदभावग्रहस्य हेतुत्वे तत्तदभावत्वेन तादृशसकलाभावानां जन्मसहयेणापि शान न सम्भवतीति उपाध्यायमतदपायासः। एवं यादृशयादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणन्वं हे तुमनस्तादृशतादृशप्रतियोगितानवञ्छदकत्वम्यव सिद्धान्तलक्षणे गानिशरीरघट कतयाविवक्षितत्वान् नत्तत्प्रतियोगितावच्छदकत्या- नां यन केनापि रुपण तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन वाऽभा- वज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि सुतरामुक्त दायाला इति । मैवम् । स्वाव छकावच्छिन्नानाधिकरणत्वसम्बन्धन हेत्वधिकरणनिष्टपतियोगि- तावच्छेदकत्वत्वाच्छिन्नसामान्याभाव एव व्याप्तिघटकस्तज्ज्ञान- मेवानुमितिहेतुः स्वपई परिचायकमात्रं न तु तदर्थम्यापि नि- वशः, अन्यदीगावच्छदकावच्छिन्नानाधेकरणत्वस्यान्यदीयवृत्तिनि- यामकसम्बन्धताविरहान्न संयोगादिनिष्ठप्रतियोगितायास्तादृश. सम्बन्धेन हेत्वधिकरणवृत्तिामादायाच्याप्त्यवकाश इति न स्व पदार्थस्य तत्तयक्तित्वेन तत्तत्प्रतियोगितात्वेन बा निवेश इति विकल्पावसरः। अथ वा हेतुमनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकारच्छि. मतरूपमनुगतं प्रातयोगिधिकरण्यनिरूपकत्वं भेदम्याव्याय- ·अनुमानगादापर्याम् । अत्र च वृत्तित्वानभ्युपगन्तृमते प्रतियोगिताविशेषणं देयम्, स्वनिरूप. कानुयोगिताविशिष्ठनिकापतत्वम्वावच्छेदकविशिष्टवदनुयोगिकन्यो भयसम्बन्धन प्रतियोगिताविशिष्टान्यत्वं हेतुमनिष्ठाभावाधिकरण- ताविशेषणं भेदस्वाव्याप्यवृत्तितामतेऽपि सम्यगिति दिक् । अथेत्यादिपूर्वपक्षे समाधत्ते । सत्यं तथापीति । प्रतियोग्यवृत्ति त्वस्यैवेत्येवकारेण प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणावृत्तित्व स्य विशेषणत्वव्यवच्छेदः । तथा चात्यन्ताभावटितव्याप्ती अव. च्छेदकावच्छिन्नांशानवशाधिक्याद्गौरवामिति भावः प्रतियोगिभिन्नत्वं हेत्वधिकरणे निवशयितुं न शक्यते अन्यो- न्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्वे संयागी द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुमति संयोगिभेदप्रतियोगिनः संयोगिना भिन्नत्वस्याक्षततयाऽऽयाप्तरश. क्यवारणत्वात्तस्य व्याप्यवृतित्वेऽपि तस्याव्याप्यवृत्तित्वभ्रमदशायर्या संयोगिभेदप्रतियोगिभिन्न हत्यधिकरणवृत्तिभदप्रतियोगितावच्छेदक त्वस्य संयोगे ग्रहादनुमित्यपलापापत्तश्चेत्यभिप्रेत्य प्रतियोग्यवृत्ति स्वस्य विशेषणत्वमुक्तम् । न चैवं संयोगी सत्त्वादित्यादावनिध्याप्न्यापत्तिरिति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तित्वाभ्युपगमेन गुणाधवच्छदन सं. योगिभेदे प्रतियोगिवृत्तित्वाभावमत्त्वात हत्यधिकरणावच्छेदन तह वस्य विवक्षणीयतयाऽव्याप्तरनवकाशात् । सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तित्वं प्रागेव दृपितमित्यभिप्रायेण चेदमत्रावधेयमित्यादिना प्रतियोग्यवृत्तिवर्धाटतन्याप्तिलक्षणस्य ब. यमेव दूपणीयत्वात् निरवच्छिन्नहत्वधिकरणवृत्तित्वमेवाभावविशेषण देयं न तु प्रतियोग्यमामानाधिकरण्यामिति नोक्तलाघवावकाश इत्य- भिप्रेत्य लाघवान्तरमाह । न चति । न वेत्यर्थः । अत्यन्ताभावटि तव्याप्ती प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसामानाधिकर. ण्यस्य निवेशे सम्बन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावमा. दायासम्भववारणायात्यन्ताभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य अवश्यं निवेशनीयतया गौरवादिति भावः । यथाश्रुनग्रन्थानुरोधिन इत्यस्वरससूचनाय । स चात्यन्ताभाव- प्रतियोगितायामिवान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतायामपि स!' ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वप्रवेशेन लाघवविरहात्, अन्यथा ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । समवायादिना वह्नयादिमतो भेदमादायासम्भवप्रसङ्गात् । न चात्यन्ताभावघटितव्याप्तावपि प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकताघटक सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निर्वशनीयतया त- दश साम्यम्, अन्यथा विषायतासम्बन्येन यद्वित्ववज्ञानात्यन्ताभाव मादाय दोषादिति वाच्यम् । यतोऽन्योन्याभावघटितव्याप्तावपि साध्यतावच्छेदके प्रतियोगितावच्छरकतानवच्छदकत्वं विवक्षणीय म, तादृशावच्छेदकतावच्छेदकत्वं च साध्यतावच्छेदकताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन विशेषणीयम् । साध्यतावच्छेदक- विशिष्ट प्रतियोगितागवच्छेदकत्वपर्यन्तानवेशने नानाव्यक्तिसाध्य के हेतुमनिष्ठतत्तत्साध्यव्यक्तिमद्भ दमादायाव्यानेः, अवच्छेदकरूपविशे. (१)ऽवच्छेदक अनवच्छेदकत्वस्याप्रामाणिकत्वत् । अन्यथा प्रति- योगितावच्छदकविशिष्ट प्रतियागिन्यपि अप्रतियोगित्वस्य सुवच नया ऽत्यन्ताभावाटतव्यातावपि प्रतियोगितानच्छदकत्वर्यन्त- निवेशनानर्थक्यप्रसङ्गात् । अवच्छेदकतावच्छेदकतायां सम्बन्धमे. दानिवेशे गुणवद् द्रव्यत्वादित्यादी वियितासम्बन्धेन गुणत्व. विशिष्टावच्छिन्नभेदमादायाच्याप्तः । न चकव्यक्तिसाध्यकस्थलेऽन्योन्याभावातियोगितावच्छदकता नवव्छदत्वानिवशात्तत्साध्य कानुमिनि कारगनायां लाघवमक्षुण्णमे- वेति वाच्यम् । नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले एकावच्छेदकत्वांशानि. शादत्यन्ताभावघटितव्यानिज्ञानहेतुतायामाप लाघवसम्भवन त स्थलविशंपायलाघवम्याकिञ्चित्करत्वात् । अथैवमपि प्रतियोग्यसामानाधिकर गयनिवेशापेक्षया प्रतियोग्य. वृत्तित्वनिवेशने लाघवमक्षतमव । कालिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियागि- नाकाकाशाभावाभाववानात्मत्वादि यादावव्याप्तिप्रसङ्गेन प्रतियोग्य- सामानाधिकरण्यं परित्यज्य निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वस्य निवेशयि तुमशक्यत्वाद् भवता प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यम्यावश्यं नि. वशनीयत्वात्। न चात्यन्ताभावघटितव्याप्ती हेत्वधिकरण पनि प्रोग्यमधिकरणत्व निवेशनीयं न त्वभातं तदधिकरलावृनित्वं नया धान्योन्याभावविशे- (१) अबच्छेदकतानवच्छेदकरूपविशिष्टे इति २ पु० पाठः ।

·७५६ अनुमानगादापर्याम् पणप्रतियोग्यवृत्तित्वस्य न प्रतियोग्यनधिकरणत्वापेक्षया लघुशरी- रतेति वाच्यम् । प्रतियोग्यनधिकरणत्वमित्यत्र प्रतियोगितावच्छे. दकावच्छिन्नानधिकरणत्वस्यैव विवक्षणीयतया तदपेक्षया प्रति. योग्यवृत्तिन्वस्य लघुत्वात् । एतन्मते प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन- त्वानिवशात् । अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तिवे वक्ष्यमाणदोगण प्र. तियोग्यनधिकरणत्वनिवेशासम्भवात् । सामानाधिकरण्यस्याव्या प्यवृत्तित्वमभ्युपेत्य प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वस्यैवात्यन्ताभावे नि- वेशनीयवादिति चेन्न । अत्यन्ताभावप्रतियोगिताघटितलक्षणे स्वावच्छेदकविशिष्टव दृत्तित्वाभावावच्छेदकहत्वधिकरणकत्वं प्र. तियोगिनायां विशेषणं दयम । अन्योन्याभावीयप्रतियोगि. ताघटितलक्षणे च स्वाधिारणवृत्तित्वाभावावच्छेदकहे त्यधिकर. णकत्वं प्रतियागिताविशेषणमित्येव निष्कर्षः । तत्र चावच्छेदक- विशिष्टांशनिवेशाधिक्यमस्त्वत्यन्ताभावीयप्रतियोगिता_टतव्याप्ती, तथापि चरमच्याता तादृशप्रतियोगितानिरूपित साध्यतावच्छे दकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छे कतानिरूपितमाध्यतावच्छेदकताघटक- सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभावो विशेषणं साध्यतावच्छेदके, प्रथमव्याप्ती न ताशप्रतियोगितानिरूपितसाध्यतावच्छेदकताघट. कसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभावो विशेषणम् , तत्र चरमव्याप्ती साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिमपितांशस्याधि- कस्य निवशाद्विपरीतगौरवम् अच्छदकविशिष्टांशापेक्षया एतदंशम्य गुरुत्वात् । न च प्रतियोगितायां साध्यतावच्छदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिये शस्य भवतोप्यावश्यकत्वात् अवच्छेदकत्वानरूपितत्वांशस्यैवैतन्मते आधिक्यमिति वाच्यम् । म्वावच्छदकविशिष्टस्य सम्बन्धतया सा. ध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशादापपती प्रतियोगितायां साध्यता- वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य मयाऽनिवेशनीयत्वात् । न चैवमपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेश उभयमते एवेति वाच्यम् । तथाप्यवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितत्वस्य तन्मत निवे शाधिक्येन लाघवानवकाशादिति दिक् । ( दी०) अपरे त्वन्योन्यासन्ताभावगर्भव्याप्त्योरेकतरा ·व्याप्यनुगमनकरण ग्रहे ऽन्यतरज्ञानादनभितरानुभविकतया तदुभयज्ञानमेव हेतुः । इन्द्रियसंयोगादिवञ्च विशिष्यैव कार्यकारण भावान्न व्यभिचारः । ( गा० ) इन्द्रियसंयोगादिववेति । यथा द्रव्यप्रत्यक्षत्यतत्समव- नप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति इन्द्रियसंयोगत्वतत्संयुक्तसमवायत्वा- दिना सन्निकपहेतुतायां कारणनावच्छेदकाननुगमऽपि कार्य- तावच्छेदकाननुगमान्न व्यभिचारः । तथात्र कारणतावच्छेदका. ननुगमेऽपि तत्तद्यानिशानाव्यवहितोत्तत्पन्नानुमितित्वरूपविशेष- धर्माणामेव तत्तयाप्तिज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वोपगमन कार्यतावच्छ. दकाननुगमान्न व्यभिचार इत्यर्थः । केचित्तु अत्यन्ताभावान्यान्याभावगर्भव्यभिचारझानेऽनुगमय्य विरोधिन्वरूपानुगतधर्मण उभयविधव्याप्तिज्ञान हेतुतां स्वीकुर्वन्ति पां मतमुपन्यस्य परे दृायन्ति । यत्विात । ( दी० ) यत्तु यदपावच्छिन्नपनियोगिताकत्वेनोपस्थितो भायो धर्मिणि गृह्यमाणः माध्यवत्तायुद्धिं विरुणद्धि तपा- वन्छिन्न प्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरण्यावगाहिनो ग्रहस्य विरोधित्वेन व्याप्तियुद्धयो ऽनुगमनीयाः । प्रतिवनीनश्च सा. यतद्रदत्यन्ताभानान्योन्याभावग्रही साध्यवत्ताबुद्धिम् । केवला- चयिस्थले च भ्रमरूपस्यैव नद्स्य कश्चित् प्रसिद्धिरिति । चिन्त्यम् । ( गा० ) यदपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनोपम्धित इनि । पद पावच्छिन्न प्रतियोगिताकतनिष्ठविषय मानिरूपितविषयताश्रयः । ध. माण गृह्यमाण इति । धर्मिविषयतानिरूपितविषयताश्रयः । गा. पवत्ताबुद्धि विरुगाद । साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेदक पयताश्रयः । तथा च स्वावनि उन्नयत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि- कित्यसंसर्गावच्छिन्नयद्धर्मनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या धर्मिविषयता. नमपिताभावविषयता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्ताज्ञान- निबन्धकतावच्छेदिका स्वावच्छिन्नतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो गनाकत्वसम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मपकारतानिरूपिताभावप्रकारतानि. .

·७५८ अनुमानगादापर्याम् । रूपित सामानाधिकरण्यविषयताशालिग्रहविरोधित्वेन व्याप्तिज्ञा- नानुगम इति पर्यवसितार्थः । प्रतियोगितायां यत्सम्बन्धावच्छिन्न- त्वतत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वयोः प्रकारतायां यदूपनिष्ठत्वतटूपनिष्ठत्व- यानवशाद्वह्नित्वावच्छिन्नभदवह्निमत्त्वावच्छिन्नात्यन्ताभावसामाना. धिकरण्यग्रहविरोधिनो हेतुसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छ- दक वह्नित्वं हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक चह्निमत्त्वमित्यादिज्ञानान वह्नयाद्यनुमित्यापत्तिः । वह्निभेदादिधर्मिता- वच्छेदककवह्नयादिमत्ताज्ञान प्रति तद्भेदादिधर्मितावच्छेदककसंयो. गसम्बन्धावच्छिन्नवह्नयभाववत्ताज्ञान प्रतिवन्धकतायां वह्नगदिभेद. निष्ठविषयताया अपि निवेशादुक्तज्ञानात्पुनर्वह्नयनुमानापत्तिरतो ध. मिविषयतानिरूपितेति । विधयस्य धर्मितावच्छेदकतापर्याप्त्या- श्रयो यादृशा धर्मस्तद्विशिष्टविशेष्ठतानिरूपिनेत्यर्थकम, धर्मिताव. च्छदकतानात्मिकति तु फलिताथः । प्रतिवन्धकत्वं च तदभावव्या. प्यवत्ताज्ञानादिप्रतिबन्धकताविलक्षणभुपादेयम् , अतो नातिप्रमङ्गः । पक्षधर्मत्वाद्यविषयकव्यापकताज्ञानवारणाय पूर्ववत्प्रतिबन्धकताव च्छेदिका या पक्षविशपणतावच्छेदकसामानाधिकरण्यविशेषणीभव साध्यविषयतानिरूपिता साध्यतावच्छेदकविषयता तद्वत्त्वमेव वि. रोधित्वपदेन विवक्षणीयम् । साध्याभाववदवृत्तित्वादिधीश्च नानु मितिहतुरतस्तदसङ्कहो न दोषाय । तादृशी च साध्यतावच्छेदक विषयता अत्यन्ताभावघटितव्याप्त्यवगाहिनि परामर्श प्रतियोगि तावच्छेदकत्वाभावस्य विशेष्यविधया अन्योन्याभावघटितव्याप्त्य वगाहिनि च परामर्श विशेष्यतावच्छेदकविधया विषयतैव । वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकांश प्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छे दकत्वमेव भेदघटितव्याप्ती निविष्टमिति उभयत्रावच्छकत्या भावविशेष्यतया साध्यतावच्छेदकविषयतैव व्यभिचारधीप्रति बन्धकतावच्छेदिका अतः प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतदर्शितसाध्य तावच्छेदकविषयतावत्वेन हेतुत्वे वह्नित्वत्वादिना पदार्थान्तरऽत्य न्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावावगाहिभ्रमासङ्ग्रहः । तादृश विषयतायां साध्यतावच्छेदकीयत्वमनिवेश्य तत्सकहे च भेदप्रति योगितानवच्छेदकवह्निमत्समानाधिकरणहेतुमानिति ज्ञानस्यारि सामानाधिकरण्यविशेषणविषयतानिरूपितव्यभिचारधीप्रतिबन्धक ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । . तावच्छेदकसाध्यविषयताशालित्वात्ततोऽनुमित्यापत्तिः, वह्नित्वत्वा- धवच्छिन्नविषयतात्वेन भ्रमविषयतासाधारणेन प्रतिबन्धकतावच्छे- दकविषयतानिवेशे च स्वरूपतो बहिन्वाद्यवगाहिभेदप्रतियोगिता नवच्छेदकवाह्नसमानाधिकरणहेतुमानिति ज्ञानासाह इति दूपणमा नवकाशम् । साध्यतावच्छेदकांशऽवच्छेदकतावच्छदकत्वाभावाव. गाहिन एव भेदांदतत्तयाप्तिज्ञानस्यानुमितिहतुतया तस्य च वह्नि स्वत्वावच्छिन्नविषयतावत्वनियमात्तादविषयतात्वनैव प्रतिवन्ध- कतावच्छेदकविषयतानिवेशात् । ननु केवलान्यायिनि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नात्यन्नाभाव- याप्रसिद्धस्तत्सामानाधिकरण्यधीरप्रसिद्धति कथं तद्विरोधित्वे. अनुगम इत्यत आह । केवलान्वयाति । भ्रमरूपस्यैवति । तदपा- च्छिन्नप्रतियोगिविषयतानिरूपिताभावाविषयताया एवं निवेशित. वाद्वास्तवमाध्याभावाप्रसिद्धावपि इनराभावांश प्रतियोगिनया साध्यप्रकारकस्य व्याप्तिधीप्रतिवध्यमानस्य प्रसिद्धय बानुगमानवाह इति भावः । तचिन्त्यमिति । अत्र यत्त्यतत्त्वनिवेशादननुगमो दुर्धारः । सा यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकतावच्छेदकाभावविषयतात्वेन च व्यभिचा रशानीयात्यन्तान्यान्याभावविषयतयानानुगमसम्भवः, व्यभिचार- धियाऽभावांश निर्मितावच्छेदकतया तदीयाभावविषयतायाः सा- ध्यधीप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वविरहात् । साध्याभावांशे सर्मिना. बच्छेदककं साध्याभाववन्महानसवृत्तिहतुरित्याकारकज्ञान प्रति हे. तुमन्महानसांनष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक माध्यतावच्छेदकाम. त्यादिशानस्यापि विगाधतया ऽभावांश समितावच्छेदककशान- रोधित्वेनानुगम नतोऽप्यनुमितिप्रसङ्गात । एवं दर्शितव्यभिचारज्ञानस्य प्रतियोगितांश साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नत्वावगाहित्यपि साध्यतावच्छेदकांश प्रतियोगितावच्छे- कत्वावगाहित्वानियमात्साध्यतावच्छेदकांशे ऽवच्छेदकत्वाभावग्र. स्य कथं तद्विरोधिता ग्राह्याभावानवगाहित्वात् । मणिमन्त्रादि. यायेन ग्राह्याभावानवगाहिनोऽपि विरोधित्वोपगम एकामावघटित. गानिग्रहस्याप्यभावान्तरघटितव्यभिचारधीप्रतिबन्धकत्वोपगमस. भवारिक व्यभिचारमानानुगमन ।

·अनुमानगादाधयाम् एवमुनानुगतरूपावच्छिन्नव्यभिचारज्ञानसामान्यविरोधित्व नि. यताभावाटतव्याप्तधीविरोधितामते न कुत्रापि व्याप्तिवुद्धी, य. त्किञ्चिद्विगेधित्वं च समूहालम्बनव्यभिचाधियमादाय घटाभाव. प्रतियोगितानपच्छदक वाहवामति ग्रह महानसवृत्तित्वविशिष्ट वहयभावादिसामानाधिकरण्यग्रहमादाय च हेतुसमानाधिकरण- महानमवृत्त्यभावप्रतियोगितानवच्छेदक वहिवमिति झानेात- प्रमकांमत्यादि चिन्ताबीजमबसे यम व्यभिचारज्ञानानुगममन्तरणापि प्रातिस्विकरूपण व्यभिचार- द्वयमुपादाय तद्विषयकज्ञानविरोधित्वेन व्याप्तिज्ञानानुगमसम्मा वारिक व्यभिचारज्ञानानुगमनति पूर्वमतपेवाक्षेप्तुं समूहालम्बनमान विरोधित्वन व्याप्तिानमनुगमयति । साध्यतावच्छेद के इति । (दी. ) साध्यतावच्छदके साधनसमानाधिकरणात्यन्ता भावपतियोगितावच्छेदकन्वावगाही साध्यतावच्छेदकावच्छि नसाध्यवत्वे च साधनममानाधिकरणान्यान्याभावप्रतियोगि तावच्छेदकत्वावगाही यो ग्रहस्ताद शोषित्वं साध्याभाववाति त्वसाध्यवदन्यत्तित्वोभवावगाहिग्रहविरोधिन्वादिकं वानुग मकं वाच्यम् । प्रसिद्धिः पूर्ववत् । अधिकं हेत्वाभासे वक्ष्यमा- णरीत्या बोध्यम् । ग्रन्थस्तृपलक्षणपरो ऽनोपाधिकत्वमात्रव्यव- च्छेदाय । यद्वक्ष्यति अनौपाधिकन्यं तु तल्लक्षणामिनीति वदन्ति (गा० ) तद्विरोधित्वमिति । नादशग्रहसामान्यविरोधित्वमित्य र्थः । तेन घटाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहिसमूहालम्वनव्य भिचारज्ञानविधितामादाय नातिप्रसङ्गः । अत्यन्ताभावादिघाट तव्यापकताज्ञानस्य साध्याभाववत्तित्वादिरूपव्यभिचारज्ञानावर्ग धित्वे साधनामकतादृशव्यभिचार हयग्रहविरोधित्वरूपलघुधमणे वानुगम उचित इत्याशयंनाह । साध्याभावेति । पूर्ववदिति भ्रममादायर्थः । ननु साध्याभाववदवृत्तिधृमत्वावच्छिन्नहे। हतुकस्थले प्रकृतहेतुत वच्छेदकार्वाच्छन्नर्मिकानाहार्यव्याभिचारग्रहप्रतिवन्धकाप्रसिद्धिा त्यत आह ! अधिकमिति । तत्रापि एकदशविषयक ज्ञानविगा ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । ता निवेशनीयेति भावः । न चात्यन्ताभावघटितव्याप्तिज्ञानस्थापि हेतुत्वऽन्योन्याभावग- भैवेति मूलविरोध इत्यत आह । ग्रन्थस्त्विति । उपलक्षणपरः । अजहत्स्वार्थलक्षणयाऽत्यन्तान्योन्याभावगर्भव्यापकताटितव्याप्ति- द्वयसाधारणरूपावच्छिन्नपर इत्यर्थः । नन्वेवं व्यवच्छेद्याप्रसिद्धिरत आह । अनीपाधिसत्वति । मा. त्रपदेनात्यन्तामावगर्भव्याप्त्यव्यवच्छंदलाभः । अत्रानिममूलस्वरस. माह । यद्वक्ष्यतीति । अत्यन्ताभावगर्भव्याप्तेरनुमित्यहतुत्वेऽनोपाधि- कत्ववत्तस्यापि अनुमित्यौपयिकव्याप्त्यनुमापकत्वमभिदध्यादिति भावः। व्यभिचारस्थोपाधेश्वाभासत्वानाभासत्व प्रयोजकविशेषदर्शन. परमूलस्य समुदिनतान्पीमत्वैव ध्यानष्ट । व्यभिचाराशा- नस्येत्यादिना। ( दी० ) व्याभिचाराज्ञानस्य व्यामिधीहेतुत्वाद् व्याप्ति पहप्रतिबन्धकग्रहविषयत्वेन व्यभिचारस्याभासत्वम् । सोपा- यत्वज्ञानं तु न साक्षायाप्तिधीविरोधि विरोध्यविषयकत्वात् , के तु व्यभिचारधीद्वारा । वक्ष्यते चानुभितस्तत्कारणज्ञानस्य साक्षाद्विरोधिन एवाभामत्वम् । निरुपाधित्वस्य ज्ञानं तु न व्या- प्तिधीहेतुः, मानाभावात् । तथात्वेऽप्युपाधेरामासत्वायोगाचेति । । (गा० ) व्यभिचाराज्ञानस्य । व्यभिचारज्ञानविरहस्य । व्याप्तिधी- हेतुत्वादिति । विरोधिविषयकज्ञानाभावतयेत्यादिः। साध्यधर्मिक- साधनाव्यापकव्याप्यत्वज्ञानस्य तद्धर्मिक साधनव्यापकताज्ञानसमा- नधर्मिकतया मूलोक्तमुपाधिज्ञानाप्रतिबन्धकत्वबीजं भिन्नधर्मिकत्वं सुपरिहरमतो बीजान्तरमाह । विरोध्यविषयकत्वादिति । ग्राह्या- भावत्वादिविशिष्टाविषयकत्वादित्यर्थः। साक्षादविरोधित्वेऽपि विरो. धितामात्रेणैव न कथमाभासतेत्यत आह । घक्ष्यते चेति । साक्षा- विरोधिन एवेति ! कारणीभूनाभावप्रतियोगितामविषयस्यैवेत्यर्थः । अनुमितिप्रयोजकज्ञानविरोवित्वेन हेत्वाभासतेत्यभिमानमूला.

·७६२ अनुमानगादावर्याम् . माशको निराकर्तुं मूलकताऽनापाधिकत्वज्ञानस्य व्यानिशामाहेतु. स्यमवाक्तं सदनु दस्तत्र हेतुमाह । निरुणाधीत्यादिना । तद्धेतु-य- मभ्युपेत्यापि स्वयमनिमानं निराकुर्वाणः समाधत्ते । तथात्वेऽपनि । आभासत्वायोगादिति । प्रयोजकशान साक्षाद्विरोधित्वेऽपि जनकशा- नेऽतथात्वात् , जनकशान साक्षाद्विधिन पयाभासत्वादिति भावः । मूले । परमुनिरीक्षक यति । अनुमिती तरे तुझाने वा सा. क्षादविरोधितयत्यर्थः । सिद्धसाधनवदिति । सिद्धेः सिपाधयिषा- रूपपक्षनाविघटनद्वारवामितिविधिता न तु स्वत इति मतमाल- व्येदमभिहितं तम्य स्वतोऽनुमितिविगेधित्वे पग्मुखनिरीक्षकत्वा- सम्मयेन दृष्टान्तताविरहाद्वाधग्रन्थे तु स्फुटतरमवतदभिधास्यति । अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्व पणिकारोक्तव्याप्तिद्वयं दूपयि- तुमुपक्रमते । इदं पुनरिति । ( दी० ) इदं पुनरिहावधेयम् । यदन्योन्यामावस्याव्या- पत्तिले पतियो प्रवृतित्वविश पिततयटिनलक्षणस्य संयोगा- दिसाध्यकव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः । संयोग्यन्योन्याभावस्य केवलान्नायित्वात् । ( गा० ) प्रतियोग्यवृत्तित्वविशोपेततद्धटितेति । प्रतियोग्यवृत्ति त्यविशेषितान्योन्याभावघटितत्यर्थः । कवलान्वयित्वादिति । प्रति योगिम्पपि वृत्तलक्षणाघट कत्वादिति शेषः । इदं च संयोगिभेदप्रति योगिताया अव्याप्यत्तित्वाभिमानन । वस्तुतस्तु प्रतियोगिताया प्रतियोगिस्वरूपत्वे ऽव्याप्यवृत्तित्वासम्भवात् अतिरिक्तत्वेऽपि च तस्यास्तथात्वे मानाभावात् । मूले न संयोगीति प्रतीतिवन्नाय संयो गिभेदप्रतियोगीति प्रतीतेरानुभावकत्वविरहात् । प्रतियोगितावच्छे दकरूपत्वेऽपि संयोगादिरूपया अपि तस्याः प्रतियोगित्वेना(२) व्याप्यवृत्तित्व मानाभावात् । एवं च स्वप्रतियोगितात्वविशिष्टाव च्छिन्नभिनत्वधिकरणनिष्ठभदघटितलक्षणं सम्यगेव । न चैवमपि स्वत्वाननुगमो दुर्वार एवेति वाच्यम् । हेतुमानि (१) प्रतियोगितात्वेनति साधुः।

·व्याप्यनुगमप्रकरणम् । ७६३ . भेदप्रतियोगितावच्छेदकभेदप्रतियोगितानपच्छदकत्वस्यैव साध्य घत्व निर्वशनीयवादित्यवधेयम् । (दी०) अथ व्याप्यत्तिसाध्य के सध्यापकसाध्यसामा- नाधिकरण्यमेव व्याप्तिः । अव्याप्यत्तिसंयोगादिमायके तु स्वव्यापकतावच्छदकरूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकासन्ताभावेन ना. शरूपविशिष्टावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावेन वा सम. मसामानाधिकरण्यमिति चेत् ? स्मृतिसंस्कारजन्य ज्ञानविषय- वादिकेवलान्वयिसाध्यकेषु का गतिः । ( गा० ) स्वव्यापकेति । अत्र व्यापकता प्रतियोग्यवृत्तित्वाविशेषि- तान्यान्याभावघाटव बोध्या अता नाक्तदापः । स्वव्यापकतावच्छ- दकात । स्वं साध्यम् , व्यापकतापि पूर्ववत् संयोगादिव्यावृना, अत- संयोगादेव्यत्वादेर्वा यत्र माध्यता तत्त्यसद्धताः संयोगवावाच्छ- नाभावेन संयोगत्वावच्छिपवद्धदन च सामानाधिकरण्यापि नाव्या. तिः। व्याप्यवृत्तितावच्छेदकद्रव्यन्वत्वादेरेव साध्यव्यापकतावच्छेद- कतया तदवच्छिन्नाभावादिना हताः सामानाधिकरण्यविरहात् । यत्र द्रव्यत्वावच्छिगम्य संयांगन साध्यता तनव च सम्बन्धेन कस्यचिद्ध- तुता तत्र साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभाववति हेतुतावच्छेद कसम्बन्धेन वृत्तरप्रसिद्धावपि न क्षतिः । स्वाधिकरणावृत्तिनाशा- भावकत्वस्य विवक्षणीयत्वात्, अनः संयोगी गुणकर्मान्यत्वे सनि सत्त्वादित्यादावपि नाव्याप्तिः । विशिष्टस्यानतिरिक्तनया वि. शिष्टेऽपि हेती द्रव्यत्वाभावामामानाधिकरण्यस्थ दुर्घटत्वेऽपि द्रव्यत्वाद्यभाव विशिष्टत्वसामानाधिकरण्यस्याक्षसत्वात् । अव्याप्यवृशिघलान्वयिलाध्यके प्रतियोगिवैयधिकरण्याटि तसाध्यध्यापकतावच्छेदकं व्याप्यवृत्तितावच्छदकं केवलान्यमिता. घच्छेदकम्पमेय तदवच्छिन्नाभा बादश्चाप्रासद्धिरित्याह । स्मृतीति । संयोगामावादिसाध्य के गुणत्वादी व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलोक्तस्व. व्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपव्यानरक्षतत्वाद् द्रव्यत्वादिरूपहे. तुविशेषानुसरणप्रसङ्ग इति यादृशसाध्यकतुमात्र एवाव्याप्तिस्ताह- शस्मृतिविषयत्वरूपसाध्यकानुमरणम् । स्मृतिविषयस्वादेः स्मृति- ·७६४ अनुमानगादाधर्याम् विषयवस्तुन्येव स्वविषयकस्मरणाभावदशावच्छेदनाभाषसत्त्वात् कालिकमव्याप्यवृत्तित्वम् । ईश्वरज्ञानविषयत्वस्य व्याप्यवृत्तितया ज्ञानविषयतात्वेन ज्ञानविषयत्वाभावो न कापीति तदुपेक्ष्य स्मृति विषयत्वत्वेन साध्यत्वमनुमृतम् । ननु विश्वेषां स्मृतिविषयत्वमप्रामाणिकम् , सामान्यलक्षणप्रत्या- सत्त्या विश्वविषयकानुभवसम्भवेऽपि स्मृतेरुद्वोधकाधीनतयोद्बोध. कस्य च फलोग्नेयतया यादृशवस्तुस्मृती प्रमाणान्तरविरहस्तत्रो. द्वोधकस्याप्रामाणिकत्वेन स्मृतिविषयताया अपि तथात्वात् । तथा च स्मृतिविषयत्वस्य न केवलान्वयितेत्याशयेन संस्कारविषयत्वा. नुधावनम् । ननु यत्र स्मृतेरप्रामाणिकता तत्र संस्कारोऽप्यप्रामाणिकस्तस्य फलैकप्रमाणकत्वात् । न च तद्विषयकस्मतेरप्रामाणिकत्वेऽपि द्वि- पथकानुभवीटतसामग्री तद्विपयकसंस्कारे प्रमाणमिति वाच्यम् । संस्कार प्रमाणान्तरविरहे तादशसामग्या एवाकल्पनादित्यनुश- येन जन्यज्ञानविषयत्वेति । (दी०) अथ स्वाधिकरणीभूतयत्किश्चिद्यक्तिवृत्तिधर्मान- वच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्य- वत्त्वकत्वम्, यद्भर्मविशिष्टयत्किञ्चिदधिकरणत्तिधर्मानवच्छिन्न- प्रतियोगिताकान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यवत्त्वक त्वे सति तद्धर्मविशिष्टत्वं वा सेति चेत् ? अब किं यथा कथश्चि त्सम्बन्धेन तदधिकरणत्तित्वं विवक्षितं साध्यतावच्छेदकस म्बन्धेन वा ? आये गुणः स्पन्दत्वादित्यत्रातिव्याप्तिः, गुण त्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन पन्दवृत्तितया तद्वत्त्वस्य स्पन्दनिष्ट तादृशान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । द्वितीये समवा येन जातेः साध्यत्वे मेयत्वादावतिव्याप्तिः, जातिमन्मेयव्यक्तिनि टतादृशान्योन्याभावप्रतियोगिताया जातिमत्त्वेनानवच्छेदाजा तिशून्यमयन्यक्ती समवायेन वर्तमानस्याप्रसिद्धत्वात् ।

·व्याप्यनुगमप्रकरणम । ७६५ . ( गा० ) स्वाधिकरणेति । इदं संयोगि द्रव्यत्वादित्यादौ हेतुम निष्ठस्य संयोगाद्यवच्छिनान्योन्यामावस्य न हेत्वधिकरणयत्कि- श्विद्याक्तवृत्तिधर्मानवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वं यतः संयोगवत्वादि. रूपतत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकस्य सकलहत्वधिकरणे सत्त्वेन तारशं न किञ्चिद्धेन्वधिकरण यत्तिधर्मानवच्छिन्ना नदीयप्रतियोगिता स्या- दिति लक्षणसमन्वयः । संयोगि सत्त्वादित्यादी हेत्यधिकरणगुणा- दिव्यक्तिवृत्तिधर्मानवच्छिन्नैव साध्यवत्त्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितेति नातिप्रसङ्गः । तत्रैव साध्यवत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितायो तव्यादि- वृतिधर्मावच्छिनायो न त्वधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्वसामान्या- भाव इत्यतिव्याप्नेवारणाय यत्किश्चिदिति । स्वपदं हेतुनावच्छे. दकविशिष्टपरम्, अतो न द्रव्यं विशिष्ट सत्यादित्यादावव्याप्तिः । यादृशधर्मस्य हेत्वधिकरणवृत्तित्वं तादृशधर्मपयांतावच्छेदकता. कान्यत्वं प्रतियोगितायां विशेषणीयमतो विशिष्टसत्तावान् जाते. रित्यादी विशिष्ट सत्ताबद्भदस्य प्रतियोगिताया गुणादिवृत्तिसत्ता- वच्छिन्नाया अपि सत्तात्वविशिष्टपातावच्छेदकताकान्यत्वा- नातिव्याप्तिः। अत्र च तादृशधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यवत्य. कत्वमेव विवक्षितम् . अन्यथा प्रतियोगितावा द्विधा निवेशनान्यो- न्याभावस्य चाधिकस्य निवेशेन गौरवादित्यवधेयम् । तादृशप्रति- योगितानवच्छेदकसाध्ययकत्वं च तादशप्रतियोगितानवच्छदक यत्साध्यतावच्छेदकविशिष्टं तत्सामानाधिकरण्यम् । एवं च विशिष्ट सत्ताबद्रव्यनिष्ठधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकगुणत्वादिवि. शिष्टसामानाधिकरण्यरूपव्याप्न्युपलक्षितसत्तावत्ताज्ञानात् कर्मादौ गुणाद्यनुमित्यापत्तिरतस्तादशसामानाधिकरण्यसहित हेतुतावच्छे. दकस्य व्यातितमाह । तद्धमति । हेतुतावच्छेदकविशिष्टवैशि- पक्ष्यज्ञानमनुमिातहशित सूचनाय तर्द्ध माशिष्टत्वमित्यत्र वि. शिष्टपदापादानम् । सामानधकरण्यस्य विशपणत्वासम्भवश्व प्रागव दर्शितः । स्वरूपसम्बन्धन । कालिकसम्बन्धन । तद्व- स्वस्य । गुणत्ववत्वस्य । तादृशान्योन्याभावेति । यत्किञ्चि- स्पन्दवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकघटादिमदन्योन्याभावत्यर्थः। अत्र चातिव्याप्तिापकतालक्षणस्य न तु सामानाधिकरण्यघटि- ·अनुमानगादाधर्याम् तव्याप्तिलक्षणस्य तस्यातिव्याप्तिश्च एतत्स्पन्दभिः स्पन्दन्या- वित्यादौ बाध्या । जातिमन्मेयव्यक्तिनिष्ठत्यनन ताहशव्यक्ति वृत्तिधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपं साहशत्वं घटाद्यन्यान्याभाव- स्य सम्पादितम् । ननु जातिमद्धेन एव न कथं तादृश इत्यत आह । जातिशु. न्यति । अप्रसिद्धिरिति । तथा च हवधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्व्यक्ति- पदन जातिशून्यस्योपादानासम्भवाजातिमद्भदो न त्वधिकरणी- भूतयत्किञ्चिद्यक्तिवृत्तिधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताक इत्यर्थः । (दी०) एतेन ग्रहो व्याख्यातः । एवं तथाले ऽत्यन्ता. भावगर्भमपि दुर्वचम् । तथा हि, प्रतियोग्यनधिकरणीभूत- हेत्वधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादिकमव्यापकमेव संयोगादि. साध्यकद्रव्यत्वादो, स्वाधिकरणीभूतयत्किश्चिद्यत्यत्तिप्रतियो- गिकात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छि नसमानाधिकरणहेतुत्वमित्यत्रापि पूर्ववद् गुणः स्पन्दत्वा- ज्जातिमान् मेयत्वादिसत्रातिव्याप्तिः । एवं स्वप्रतियोगिनिष्ठा. धेयत्वानिरूपकडे त्वधिकरणकृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेद- कमाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणहेतुत्वमित्यत्रापि उ. त्पत्तिकालावच्छेदेन जन्यानां द्रव्याणापजन्यानां च प्रलया- वच्छेदन वा संयोगनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वोपगमे संयोगसाध्यक- द्रव्यत्वे कालपरिमाणे वा हेतावव्याप्तिरिति कृतं पल्लवितेन । (गा०) एतेनेति । ग्राघव्याप्तरप्रसङ्गातिप्रसङ्गकथनेनेत्यर्थः । प्रहः । अनुमितिजनकीभूतो ग्रहः । व्याख्यातः । अप्रसङ्गातिप्रसङ्गग्रस्ततया व्याख्यातः। तथात्वे। भेदस्याव्याप्यवृत्सित्वे । अव्यापकमेवेति । द्रव्य. स्याप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन संयोगामावप्रतियोगिसंयोगवद्भेदयत्तया संयोगाभावस्यापि प्रतियोग्यधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तित्वादिति भावः । यत्किञ्चिद्य त्यवृत्तिप्रतियोगिोति । यत्किञ्चिद्यक्त्यवृत्तिप्र. तियोगिसामान्यकेत्यर्थः। यत्किञ्चियक्तिवृत्त्यप्रतियोगिकति यावत् ।

·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । ७६७ तेन वयादिसामान्याभावस्यापि महानसावृत्तियत्किञ्चित्प्रतियो. गिकत्वेऽपि न क्षतिः। न च विशिष्ट सत्तायान् जातरित्यत्रातिव्याप्तिः, प्रतियोगि- पदस्थ प्रतियोगितावच्छेदकांवशिष्टपरत्वेऽपि विशिष्टस्यानति. रिक्ततमा दुरैिवेति वाच्यम् । तादृशप्रतियोगितावच्छेदकम्य विशेषणतया पत्किाञ्चद्वेतुनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतानयच्छेदक- त्यस्य विवक्षणीयत्वात् । तथाविधाधिकरण तानिरूपकतानवच्छेद - कधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितामामान्यानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छे. दकविशेषणमिति तु निष्कपः । पूर्ववदिति । यथा कथञ्चित्सम्बन्धेन माध्यतावच्छेदकालम्बन्धन वा हत्यधिकरणातत्वविवक्षण इत्यर्थः । स्वप्रतियागिनिष्टाने । स्वतियोगविच्छ कावाच्छ नत्यर्थः । अत्रा- पि स्वावच्लन फायच्छिन्नधियत्वानिहपहत्त्वविकरणकपातमागिः ताया अनवादकत्वं माध्यतावन्दकविशेषणमिति परमार्थः । श्राधयत्वानिरूपयोगगम इति । आधयत्वानिपकत्वम्माधि- करणतासमशीलतया व्याप्यवृत्तिसंयोगादरधिकरणतावन्निष्ठाध- यतानिरूपकत्वस्याप्यव्याप्यत्तित्वीचित्यादिति भावः । अजन्यानां प्रलयावच्छेदन संयोगनिष्ठाधेयत्वानिकपत्यं कालपरिमाणा- घ्याप्तिप्रयोजकम। यद्यपि भदम्याव्याप्यवृत्तित्वेन हेत्वधिकरणद्रव्यानो संयो- गाभावप्रतियोग्यनधिकरणत्यसत्त्वेऽपि समवायाविरूपलाध्यतावच्छ- दक सम्बन्धे संयोगादेप्रतियागिकत्वद्रव्यानुयोगिकत्वांभयाभाव. स्यासत्त्वादुमयाभावघाटनप्रतियोगिवैयधिकरण्यविवक्षण संयोगा. धभावस्य न द्रव्ये प्रतियोगिवैयधिकरण्यामिति न संयोगादि- माध्यकाव्याप्तिः । तथापि कालिकासम्बन्धेन गगनावृतिमयपक्षे न ताहशविवक्षासम्भर इत्यभिप्रायण प्रतियागिवैधिकरण्या_ट. ननिरुक्तपारिभापिकानोपाधिकत्वमेव व्याप्तिरिति सिद्धान्तयति । अत्र वदन्तीति । (दी० ) अन वदन्ति ! साध्यसमानाधिकरणतत्सम्बन्धा. च्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकालव्यापकस्मसमानाधिकरण- त्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वकत्वम्, स्वस- ·७६८ अनुमानगादार्याम् मानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व. व्यापकसाध्यसमानाधिकरणतताम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वकत्वं वा । स्वसमानाधिकरणाः सः यद्धर्माव- छिन्नसमानाधिकरणास्तविलीढसामानाधिकरण्यम् । सा- ध्यसामानाधिकरण्याभावव्यापकतावच्छ इकस्वसामानाधिकरण. सामान्याभावत्वकलं वा व्याप्तिः । अत्र व्याप्तिः । अत्र च साध्यताव . च्छेदकसम्बन्धेन साध्यापिकरणं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्वधिकरणं तहतिद्वयं च एकेन सम्बन्धन विशपणताविशे. पण वा वोध्यामात ॥ (गा० ) प्रथमं यावत्साध्ययापकतावच्छेदकव्यापकतावच्छेदक कत्वरूपाच्या विमुक्त्वा बच्छरकन्याभावयाप्रवशन लघीयसी या वत्स्वव्यापकनानवच्छ कपाध्यव्यापकतानवच्छ इकत्वरूपा तामुन वान् । न च समानाधिकरणेत्यादिना संबन्ध निबन्धन पवारणाय प्रथमे व्यापकताद्धां द्वितीये चायापकताद्वयं एकसम्बन्धन निव- शितं साध्यतावन्दक सम्बन्धन भिवश यत्र संशेगेन साध्यता तत्र तेन सम्बन्धन व्यापकताया अप्रसिधापत्तः । द्वितीये च तन सम्बन्धन वस्तुभात्रस्यैव साध्यव्यापकतया तादृशयभिचारियति. प्रसङ्गादिना तान्नवंशः स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद कत्वप्रविष्टसामानाधिकरण्यांशमात्रस्य व्याप्यव्यापकभावनिवेशन वोपपत्ती तावदूरपर्यन्तानवेशनमफलमित्याशयेनाह । स्वसमाना धिकरणा इति । स्वसामानाधिकरण्यध्यापकतावच्छेदकसाध्यता. वच्छेदकविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यत्वकत्वमित्यर्थः । सामाना. धिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तित्वानुपगमान्न तस्य व्यापकतानुपपत्तिः । एतत्कल्पेऽपि साध्यसामानाधिकरण्याव्याप्यवृत्तित्वभ्रमदशायां तत्र व्यापकताग्रहासम्भधात् अनुमित्यनुपपत्तिमालोच्य लक्षणान्तरमाह। साध्यति । अत्र साध्यसामानाधिकरण्याभावधति हेतुसामाना धिकरण पाभावस्याव्याप्यवृत्तित्वभ्रमस्तादृशहेतुसामानाधिकरण्य- भ्रमपर्यवसितस्तत्सत्वे चानुमितिरनुभवविरुद्धय हेतोः साध्याभाव. सामानाधिकरण्यग्रहवत् साध्यविरोधिसामानाधिकरण्यग्रहस्यापि ·व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् । अनुमितिविरोधित्वादिति तादृशभ्रमकाले हेतुसामानाधिकरण्या. भावत्व साध्यमामानाधिकरण्याभावव्यापकतावच्छेदकताया दुर्ग्रह- वेडापन क्षातः । व्यापकतावच्छेदकत्वमत्रात्यन्ताभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वगर्भ न तु भदप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्वगर्भ तथा सति धर्मिणि तत्समानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदक. त्वरूपव्यापकत्वनिवेशेनेव सामञ्जस्ये धर्म व्यापकतावच्छेदकत्वप. यन्तनिवेशविरोधादिति दिक् ।। इति अनुमानगादाधयाँ व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् ॥

·No text on this page.

·अथ सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । (चि०) व्याप्तिग्रहश्च मामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्या सकलधूमादिविषयकः । कथमन्यथा पर्वतीयधूमे व्या. त्यग्रहे तम्मादनुमितिः ? मा चेन्द्रियसम्बद्धविशेषण- ता, अतिरिक्तव वा । तद्विशेयकप्रत्यक्ष तदिन्द्रिय- सन्निकर्षस्य हेतुत्वेनानागतादौ संयोगादेरभावादिति वदन्ति । तदपरे न मन्यन्ते । (दी) प्रसङ्गान सामान्य लक्षणां व्यवस्थापयितुमाह । ज्यापिग्रहश्चेति । कचिन समानाधिकरणयोरेव व्याप्तिरिति पक्षे पर्वतीयधूमे वहिव्याप्तिविशिष्टवीन पर्वतीयवाटेव्याप्तिग्रह विना, स च न सामान्य लक्षणां विनति कथितव्याप्तिविशिष्टे- यादिलक्षणोपोद्धातोऽपीयाहुः । ( गा०) व्याप्तिग्रहश्वेत्यादिम्लेन व्याप्तिग्रहस्य सकलधूमविषयक- नायाः पर्वतीयधूमज्ञानजन्यानमित्यन्यथानुपपत्त्या व्यवस्थापन कुनोपयोगीत्याकालायां तस्य सामान्यलक्षणप्रत्यासात्तव्यवस्थापनो- ग्यागितां सामान्यलक्षणप्रत्यासीत्तनिरूपणप्रयाजकसति च दर्श पति । प्रसङ्गादिति । सामान्यप्रत्यासत्त्या सर्वापसंहारादित्यादिना अन्यनाशाङ्कततया इदानीं स्मृतत्वादित्यर्थः । सामान्यलक्षणा. मिति । प्रत्यासत्तिमिति शेपः । व्यवस्थापयितुम् । प्रमाणवत्तया निरूपयितुम् । व्याप्तिग्रहश्चेत्याद्याभधानं चाकासोत्थापनेन सामान्य प्रत्यासात्तव्यवस्थापनोपयोगीति ध्येयम । यद्यपि सामान्य लक्षणप्रत्यात्ति विनानुपपद्यमानं व्याप्ति ग्रहस्य सकलधूमादिविषयकत्वमेव तत्प्रत्यासत्तित्वे मानमिति व्याप्तिग्रहश्च सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या सकलधूमविषयक इति ·अनुमानगादाधर्याम् घाक्यमेव तत्प्रत्यासत्तिव्यवस्थापकमिति व्यवस्थापयतीत्येव वक्तुं युक्तं तथापि कथितमाप सफलधूमविषयकत्वं युक्तिमन्तरणा वधारयितुं न शक्यते, कथमन्यर्थत्यादिना वक्ष्यमाणा च युतिः पूर्वपक्षिणा दुपायष्यते, उच्यते इत्यादिग्रन्थेन व्यभिचारसंश- यान्यथानुपपात्तकधनमेव नद्यवस्थापकमिति युक्त्या तस्मिन् सा- धित एव तदन्यथानुपपत्त्या प्रत्यासात्तव्यवस्थिातनिर्वहतीति व्यव. स्थापयितुमिन्युक्तम् । मूले सकलधूमविषयक इत्यस्य धूमनिष्ठसकलव्यामिविषयक इत्यर्थः । पूर्व पर्वतीयधूमग्रहे ऽपि तनिष्ठव्याप्त्यग्रहे तत्र व्याप्त्यवगा- हिप्रमाया अबाधितव्याप्त्युपनायकविरहेणासम्भवात् । तन्निा- व्याप्तिग्रह पूर्व तदग्रहापि लौकिक मान्नकांदिवलात्तस्मिन् भास. माने उपनायकसत्वेन तत्र व्याप्त्युपनीतभानसम्भवात् सकलधूम- विषयकत्वस्याकिश्चित्करत्वात् उपोद्धातलङ्गल्या सामान्यप्रत्यासात्त व्यवस्थापनमिति वदतां मतमाह दोधिती । चित्त्विति । सकल धूमसाधारणकव्याप्तिमते विनापि मामान्यप्रायासत्ति विशिष्टपरा. मर्शनिर्वाहम्याग्रे वाच्यत्वात् समानाधिकरणयोरेवेति । पक्ष । मत । व्याप्तिविशिष्टधीः । व्याप्तिप्रमालक्षणापोद्धातः । लक्षणघटक- स्यानुमितिकारणतायां व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यनिश्चयत्वावच्छिन्नत्व. स्योपपादकत्वं सामान्यप्रत्यासत्तेरिति शेषः । अनुमितिपूर्व नि- यमतो विशिष्टपरामशानिर्वाह तत्त्वेनानुमिनिहतुनाया व्यभिचाग- दिनाऽसम्भवाद् गृह्यमाणव्यान्यवच्छेदकताकधर्मप्रकारकपक्षधर्म- ताज्ञानत्वेनैवानामनिहनुताया अगत्या वाच्यत्वादिति भावः अपिना प्रसङ्गसम्भवाऽपि दर्शितः । एकव्यक्तिहेतुकस्थले विशिष्परामर्शत्वेन हेतुनाया नि- प्रत्यूहत्वात्तादृशकारणताघटितर्गव जातिघटितलक्षणं निदांप. मिति न कथितलक्षणोपोद्धातावसर इत्यस्वरससुचनाय क. चित्विति । लक्षणानुपपादकत्वेऽपि सामान्यलक्षणानुपगमे विशिष्टपरामर्शत्वेन हेतुत्वानुपपत्ती व्याप्यतावच्छेदकानवगा. हिशाब्दपरामर्शादनुमित्यनुपपत्त्या दर्शितशानन्यसाधारणरूपेण व हेतुत्वासम्भवाद् धूमादिशानस्य प्रामाण्यमेव नोपपद्यते इत्यनुमान- प्रामाण्योपाद्धातो ऽव्याहत एव ।

·गामान्यलक्षणाप्रकरणम। ७७३ न च नानाव्यक्तिकहतज्ञानस्यानुमितिहेतुत्तासम्भवेऽपि एक- व्यक्तिकहेतुमानम्य तथात्वसम्भवानवानुमानप्रामाण्यं निरावाध. मिति न तदुपपादकत्वमाप स्वामान्यान्यामागगन घाच्यम् । धृगादि दर्शनानन्तरमनागत्यन्तम्भव तत्र या प्रवर्तकज्ञाननिवा- हस्तथैव सर्वत्र तानवाहणानायतरव विलोपापत्या अनुमानप्रामा- प्यानिवाहात् । एवं व्यानिविशिष्त्यादिन्दक्षण पादयसा चह्नि- व्यायधूमवत्पर्य निश्चय वाच्छिन्न कारणलाघटितलक्षणपरत्वे नदु. पाद्धातोऽपि दुर्यार पान ध्येयम् । विकल्पेन प्रत्यासनितया या कार्यभ्य झायमानसामान्यस्य सामान्यज्ञानस्य च सामान्यल मापदार्थ व्युत्पादयति। अत्र चान। ( दी) अत्र च सामान्य ल रणं स्वर गस्था इत्या मामान्यमेव चापतिः । सामान्य लण निस्पक यम्या इत्यर्थ तु नज्ञानम् । नायगा। यः कतिले । इणि सम्बद्धं धूपादि तस्य विशेषण नाइशेयकतानमा भूना धूमन्नादिरित्यर्थः । विशेषणनेन्यत्र भाप न विवक्षितः । तत्र विशेषणत्वं यस्मा इति बबीदा । नारदप य र का परम्परासम्बद्धतत्यम्बद्धविशेष्यक ज्ञानरोऽयः । न च मेव विशेषणनेत्यर्थः । ( गा० ) तज्ज्ञानमिति । सामान्यमित्यर्थः । विषयानरूप्यत्वादिति भावः । सः लेति ग्रन्थस्य सामान्य लक्षणाया इन्द्रियावर पा- भावग्राहकप्रत्यासत्तान्तर्भावपरत्वं न सम्मान नियमबा. योगिकविशेषणताया अभावग्राहकत्वानपत चार प्रम- स्वादिप्रतियोगिकविशपणतायास्तशियन पाया यावा मादिध- त्यासन्नाया यावद धादिभासकानायाः स्वीकरणीयवान्, शब्दसा- म्यस्याकिञ्चित्करत्वात् । न चन्द्रियसम्बद्धानुयोगिक सामान्यनिरूपिनविशेषानेच मा. मान्याश्रयाणां प्रत्यासत्तारति प्रत्यासत्यारकांवधत्वामान वा. च्यम् । अभावे ग्राह्यप्रतियागिकावशेषणताया अत्र च ग्रानिष्टय ।

·७७४ अनुमानगादाधर्याम् मत्वादिप्रतियोगिकविशेषणताया ग्राहकत्वेन विशेषात् । सम्बन्ध मात्रस्य विशेषणतापदार्थत्वे इन्द्रियसम्बद्धानुयोगिककालिकसम्ब- न्धस्याप्यभावग्राहकतोपपत्तेः। अभावीयविलक्षणसम्बन्धपरत्वे प्रकृ. तासङ्घहात् । एतन इन्द्रियसम्बद्धमामान्य धर्मिणा विशेषणतासामान्यलक्ष. णत्यपि परास्तम् । अत इन्द्रियसम्बद्धविशंपणतापदं शायमानसा- मान्यपरतया व्याचिकीगह । नत्रायमिति । विशेषणपदस्य वै. शिष्ट्यप्रतियोग्यर्थकत्व दोषस्य वाच्यतया तदर्थमाह । तद्विशे- ध्यकेति । तनिष्ठविशेप्यतानिमापितज्ञानप्रकारताश्रय इत्ययः । ने. नन्द्रियमम्घद्धांशेऽन्याकारकात्तदसम्बद्धांश धूमत्वप्रकारकाद् धूम- कालीनोऽयमित्यादिशानान्न यावद्भूमादिग्रहप्रसङ्गः । ननु विशेषणपदोत्तरभावप्रत्ययलभ्यप्रकारताया एव प्रत्यासत्ति. त्वमेतावता लभ्यते न तु धूमत्वादेरित्यत आह । विशपणत्यति । ननु देवतिवत्स्वार्थ तलपत्ययानुशासनाभावाद्भावार्थावि. वक्षायां तत्प्रत्ययस्यासाधुनापििरत्यतः प्रकारान्तरमनुसरति । तत्रति । तत्र इन्द्रियसम्बद्ध । विशेषणत्वं पूर्वनिरूक्तमेव । व्याधकरण. वहुव्रीहावसहिष्णुतातः प्रकारान्तरमालम्वते । सम्बद्धपदस्यैव वेति। परम्परासम्बद्धं विवृणोति । तत्सम्बद्धति । सति विशेषणादिप- देन सममीतत्पुरुपाद्यसम्भवाद् विशेषणतापदेन कर्मधारयमवलम्ब्य व्याचष्ट्र । तथा चेति । विशेषणनेति । इन्द्रियसम्बन्धात्मिकत्यर्थः । एतदभिधानं च सामान्यस्य प्रत्यात्तित्वप्रवादरक्षणाय । यद्यपि धूमत्वादिसामान्यस्य इन्द्रियप्रतियागिकत्वविरहान स्वतस्तत्प्रत्यात्तित्वमनुपपन्नं तथापि विशिष्टघटकसंयोगादेस्तत्प्र- तियागिकत्वाद्विशिष्टस्य तत्प्रत्यासात्तता व्यापारस्तु संयोग एत तस्य न तु सामान्यं तदजन्यत्वादित्यवधेयम् । (दी०) अत्र च बहिरिन्द्रिस्य लौकिका सम्बन्धो ज्ञानस्य तदिन्द्रियजन्यत्वञ्च नियामकम् । एवं चाणुत्वेन यत्किञ्चिद गृपस्थितावपि सकलाणुगोचरो मानसो वाध इति वदन्ति । ( गा) अति । सामान्यप्रत्यासत्तिहतुनायामित्यर्थः । अ. वच्छेदकमित्यर्थकेन नियामकमित्यनेनास्याभिसम्बन्धः । लो.

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७७५ क्षुपत्वाद्यवच्छिन्नं किकसम्बन्ध इति साक्षात्करोमीतिप्रतीतिनियामकविषय. तात्या: प्रयोजकः संयोगादिसम्बन्ध इत्यर्थः । तदिन्द्रिय जन्यत्वं तदिन्द्रियजन्यतावच्छेदकीभूत जातिविशेषः, तथा च धूमन्वादिप्रकारतानिरूपितलौकिकान्यमुख्यविशेष्यतासम्बन्धेन चा. प्रति चक्षुःसंयोगादिममिनिष्टविशध्य- तानिरूपितचानुपादिप्रकारतावमत्वत्वादिना हेतुना द्रव्य त्वादिसामान्यलक्षणाजन्यज्ञाने व्यभिचारवारणाय धूमत्वादिप्रका- रतनिरूपितत्वं विशेष्यताविशेषणं द्रव्यत्वादिसामान्य लक्षणाज- न्ययावद्रव्यमाने स्मरणाशुपनीतधूमत्वादलैंकिकसन्निकर्षशून्ये धू. मादी न प्रकारतया भानमुपयते अता ने तत्रोक्तप्रकारताविशिष्ट- चमत्वादयभिचारः । शानलक्षणया धगत्वाद्युपनीतभानजनने विश- प्यभासकसामग्याः सहकारित्वे कल्पनाये विशेष्यलौकिकप्रत्यक्ष तदीयविशेध्यान्तरभासकलौकिकसनिकादिटिततदुपनीतभान- सामग्योरेव सहकारिता कल्प्यते न तु व्यत्वादिसामान्यघटि- ततद्भासकसामग्या अतो न तत्रोपनायक ज्ञानबलाद् द्रव्यत्वादिना मुख्यवि शप्यतया भासमानधूमाद्यंशे धमत्वादिभानम् । कचित्तु तत्रानुपस्थितासनिकृष्टधमाशे धमत्वाभानेऽपि न क्षतिः, अमत्वान्यसामान्यप्रकारत्वानिरूपितमुख्यविशेष्यताया एव नाश चमत्वजन्यतावच्छेदकत्वापगमात् ऊकस्थले च चूमत्वद्रव्यत्योभय- प्रकारकैकविषयताया एयोपगमात् । उभयसामान्यज्ञानं च सपहाल. म्बनरूपमुपेयते । तत्र च प्रकारताभदेन विषयताभेद् इति द्रव्यत्वा. यप्रकारिकेव धूमलप्रकारकविषयतेति न तदसह इत्याहुः । लौकिकविषयतान्यत्वस्य विशेष्यताविशेषणत्वात् प्राथमिकधू मत्वादिप्रकारकलौकिकप्रत्यक्ष न व्यभिचारः मुख्यविशेष्यतापर्यन्त. निवेशाद् धूमत्यादिना धूमापनीतभाने न व्यभिचारः । यावधूम- विषयकत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वानुपगमेऽपि यावत्सु धमेषु कारण- सत्त्वेन तत्र विषयतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्त्यैवार्थतो यावद्गविषयकत्व- निर्वाहः । बहिरिन्द्रियस्येत्यनेन मानसस्थले मनसो लौकिकसम्बन्ध स्य ज्ञानस्य मानसताया एवापेक्षणीयत्वं प्रदर्शितं तत्प्रयोजनमात् । एवं चेति । तद्यक्तित्वादिना अणूपस्थिती सकलाणुप्रत्यक्षानुदयः, द्रव्यत्वादिना यत्किञ्चिदणूपस्थितिस्थले च तेन रूपेण याव- " ·७७६ अनुमानगादाधर्याम् दणुज्ञानम्य यत्किञ्चिद्रव्यलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीवशोत्पन्नयावद्ध. व्य प्रत्यक्षमूलकसंस्कागत् स्मरणरूपम्यैव सम्भवेन तत एव सकल. कायर्यापपत्तस्तदानी मायाम्पजयावदणुप्रत्यक्षासम्भवेऽपि क्षतिीवर हान्नोएटमसनिरित्यतोऽत्यनेति । अणुत्वमात्रणेत्यर्थः पता सकलाणुगोचर इत्यत्रापि सम्बध्यत । तदानीं च द्र- व्यत्वादिप्रकारमशानस्याननुभवेन तेन रूपेण यावद णुम्मर- णम्युपगमासम्मवात् सामान्यजयावदणुज्ञानस्यावश्यकतेत्युपए- म्भसङ्गतिः । सकलाणपस्थितिस्थले सकलाणुगोचरस्य मानसा. पनानभानम्व सम्भवानानुपपत्तिरता यत्किञ्चिदिति । लौकिकम- म्बन्धवद्धटादावणुवनमदशायां यावदणुप्रत्यक्षानुपपत्तिविरहादत. पस्थितांति । इन्द्रियसम्बन्धादिनिवेशस्य स्वयं हेयतया वदन्तीति । तदनुयोगमवशिष्ट्यप्रतियोगित्वरूपतद्विशेषणत्वं परित्यज्य नदी प्रहाला भासमानत्वरूपविशेषणवपर्यन्तनिवेशस्य ज्ञान नदिन्द्रिगजन्यनिशम्य मिाण लौकिकमन्निकर्पनिवेशस्य च प्रयोजनान्याद । पलनत्यादिना । परास्तमित्यन्तन । ( दा० ) एन भूलीपटले भूभ्रमे तत्र च वहिव्याप्तिग्रहे तत्रासना मवन मामान्यन धूभेषु व्यापर यमसद धृमदर्शना- द्वयनुमिनिन म्यात . त्वभावेन एरामानुत्पादान् । किन धर्मिणि दोपवशान गापामाणन स्मरणप्रकारमवता सामा न्येन गृह्यमाणेन वा लोकि मालाममऽपि चाहानापत्ति रिति परास्तम् । ( गा०) नत्र चेति । धूमन्वनति शेर: । तत्रासननि । धूलीपटलेयत. माननत्यर्थः । अग्रहे हेतुगर्भावशेषणमेतत् । धूमत्वेन सामान्येन धूमे व्याप्त्यग्रहादिति । धमग्राहकप्रत्याखविरहण तद्ग्रहासम्भवादिति भावः। हेन्वभावति । धूमरूपविशेषण धर्मिकव्याप्तिरूपविशेपणताय. च्छेदकप्रकारकज्ञानाभावनत्यर्थः । परामर्शानुत्पादादिति । व्याप्ति विशिष्टधूमवैशिष्ट्यावगाहिनोऽनुमितिकारणचरमपरामर्शस्योत्पा- दासम्मवादित्यर्थः । श्मापाततः, स्कृतव्यासः पक्षीयधूमे धमत्वदर्शनाद्रहे क्षगकन्या ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । - जेन पक्षे व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यग्रहसम्भवात् । न च पूर्व यत्र धर्मिणि यद् गृहीतं तत्रैव तदुपनय इति मते धूलीपटलमात्रे गृहीताया अपि व्याप्तरिन्द्रियसान्निकृष्ट धूमे उपनया सम्भवेन परामर्शासम्भव इति वाच्यम् । विशिष्टवह्निमवृत्ति. स्वरूपाया व्याप्तः पर्वतरूपमिवृत्तित्वांशस्य लौकिकसन्निकर्षादव भानात् पर्वते वह्निमस्वपर्यन्तस्यैवोपनयतया पूर्व धूमाग्रहेऽपि वह्निः मत्वसामान्यलक्षणया वह्निमत्त्वप्रकारेण पर्वतस्यापि प्रहात्तदुपनय सम्भवेनानुपपत्त्यभावात् । धूम लौकिकमानकों नास्ति नत्र पूर्व धूमाप्रहे पक्षे धूमो. पनयासम्भवन नानुमितिनिर्वाह इत्येतत्परतापि न सम्भवति, एवं सति धूमाग्रहस्यैव वक्तुमुचिततया व्याप्त्यग्रहाभिधानविरोधात् । धूलीपटले धूमत्वग्रहस्थल(२) धूमत्वसामान्य लक्षणया धूमग्रहाम- म्भवेऽपि संयोगिन्धादिसामान्य लक्षणया धूमग्रहस्य दुरित्वाच्च । एतेन यत्र पर्वत धूमे च लौकिकन्निकों वर्तते न तु तदुभय. संयोगग्राहकविलक्षण सन्निकर्षः, असन्निकटस्थापि संयोगस्य संसर्ग- वेधया भानोपगमेन पक्षधर्मताज्ञाननिर्वाहः, तत्र पूर्व धमे व्यायग्रह उक्तनियमसत्त्वे लौकिकसन्निकर्षवत्यपि धमवह्निमत्संयोगात्मक-- याप्तिग्रहासम्भवात्तत्र तस्योपनीतभानस्यैव स्वीकरणीयत्वात् । न च धूलीपटले धूमत्वभ्रमदशायां पक्षीयधूमभानेऽपि तद्विशेष. मतया व्याप्तिभानमुपनयाधीनमेव मुख्यविशप्पताया एव सामान्य- प्रत्याप्सत्तिप्रयोज्यत्वात् । तथा चोक्तनियमसत्त्वे प्रागपि पक्षीयधूमे व्याप्त्यग्रहाशानघटितविशेषणताया निवेशेऽपि नोक्तस्थल विशिष्ट परामर्शनिर्वाह इति वाच्यम् । संसोगित्वसामान्यलक्षणयैव उक्तसं. योगरूपव्याप्तिप्रकारेण धूमभानस्योक्तस्थले सम्भवन उक्तनियम- सत्त्वेऽपि ज्ञाननिवेशे विशिष्टपरामर्शनिवाहादित्यपि निरस्तम् । संयोगित्वसामान्य लक्षणया दर्शितस्थले तेन रूपेण धूमभानो. पगमे धूलीपटले धूमत्वासत्त्वस्याकिञ्चित्करतया धूलीपटल इत्या. दिफक्तिकाया दुःसङ्गमत्वात् । तस्माद् धूमत्वग्रहप्रतिबन्धकदोषादि. समवधानदायां धूमत्वेन धूमप्रत्यक्षापत्तिवारणमेव शानघटित. . " (१) व्याप्तिप्रहकाले इति २ पु० पाठः ।

·७७८ अनुमानगादाधयाम् বিনানিতকাগ মু। धर्मिणति । नगनजिकृष्णमादाधियः । अस्प बा. ह्यमाणनित्यनेन * राप्रकागि सत्यदन गृह्यताणत्यनेन च सम्वन्धः । धामा दयनिक पति पयनिक एविरहेण सामान्यस्य कलापिकचा, स्य नाम यायिक .. लिसम्मका वाले प्रत्यार तरेग मानापमान ::::: प्रकार का ...... ::: रानुभविकानयान ६:३१: 1. r , W -- प्रकार चापागाई चरा पाते । मा यसागममा ! चत्यत्र नमन ... ! सामान्य जना या दश्च विपन...:... तावच्छदा.... । प्रयोजकाया काल नन्दिन्द्रियमचारियो....... ... ... ... ' सत्तित्व नामाई, सपनामान्य ; ., ...... क्षानुपपत्तिः, इन्दिरमा योनि... मत्यसत्त्वादिति महानदी पचलीग व्य मित्रहानुपातः कालिये पगादासवान। यदि च तदानी वाहमान नगरीयमे व्या. . ग्रहताप वह्निन्वसामान्यला गया..ना पचासनिक शायां मरणोपतान पवनायक कारण पनि शलाज एव पर्य नीयको यहि तन्वरूपन्याग्रिहः सम्भवाति मन्यत तदाधि यत्र कहलाएन एच ला' यता नत्र वयादिवसामान्य प्रत्यासला (१) सामान्यचाशुपति पाठान्तरम् । -- ·सामान्य प्रकरणमा ७७० यावदिपनामशंना अपनाया अपूर्वव्यक्तेनुमानानुपपत्तिस्त- वायनर दिल्यत आह । स्णमान्यं चेति । (दी) याri च सम्बण्डाखण्ट भेदेन देवा । सखण्डे बार ११प्रत्यासतिः । गेन सम्पन्न सोना मान्य तेन ३५ वन्येनाधिकरणानां प्र- - . (a ) : यातनावट वृत्ति. का वाय या वाह- सभापति १३.! , . HTI.वा.. १.! 28 1 | प्रवरिता मग ....... IIT त पारस्वताच पजान है। Fi, ! FT. भान १६. नवाचाल : :: :: Miनिमः। 1 1 ....... प्रवदित्वादेः प्र... सत्तितामा ययावच्छि- नप्रकारतावा याति कमाल मुक्तमिवालीच्या न च पर सवातिया कागि वनवादः सकारत्वांपगमसम्भवात् प्रकानाच्छनकीभवनों पक्षिवादगणि सर्वत्र प्रत्यासत्तिनासम्मन विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । यत्र वह्नित्वादिकमेवोपस्थितं न तु वयादिस्तत्र परम्परासम्बन्धन ·भनुमानगादाधयाम् वह्नित्वादिप्रकारकशाने विशेषणशानविरहेण यह्नित्वाद्यवच्छिन्नस्य प्रकारत्वासम्भवेन प्रकारसापच्छेदकह्नित्वादिप्रत्यासत्या यावद्ध- याद्याश्रयभानानिर्वाहात् । ननु यदि सामान्यं येन केनापि सम्बन्धेन स्वाश्रयमात्रभास तदा धूमत्वादिसामान्यलक्षणया धूमादिमात्रभानदशायां जगदेव भासतां जगत एव स्ववृत्तिप्रमेयत्ववत्वादिसम्बन्धन धूमत्यादि- मत्त्वादित्यत आह । येन चति । तत्सम्बन्धावच्छिन्नायां सामान्य. हेतुतायां तत्सम्बन्धेनेन्द्रियसम्यद्धांशे प्रकारत्वमवच्छदकमुपेय- मित्यर्थः । एवं च समवायेन तत्प्रकारीभवतो धूमत्वादेः सम- घायेनैव हेतुतया समवायेन धूमत्वादिप्रकारकशानान्न धूमत्वाद्यसम- धायिनः प्रत्यक्षप्रसङ्ग इति भावः । अखण्डमपि यदनित्यं सामान्यं तस्यातीतत्वानागतत्वदशायां स्वाश्रयभासकता न सम्भवतीत्याशङ्कते । नन्विति । (दी) ननु यत्र नानाधिकरणप्रत्यामन्न एकव्यक्तिघटा- दिस्तत्तत्पागभावादि अनित्यः प्रत्यासत्तिस्तत्र तदभावदशायां तथा प्रत्यास . या तज्ज्ञानानुदयप्रसङ्ग इति चेन्न । तत्रापि त. सभ्यक्तिद्वारा प्रत्यामन्नस्य घटत्वादेरेव प्रत्यासत्तित्वात् । एतदस्वरसेनैव वा द्वितीयं पक्षमाह । अतिरिक्तव वेति । अति- रिक्ता । इन्द्रियसम्बद्धतादृशसामान्य ज्ञानात्मिका, अतीताद्यनुरो- धात् सामान्यज्ञानं प्रत्यासत्तिः । ( गा०) एकव्यक्तेर्नानाधिकरणाप्रत्यासन्नता नुगततद्वृत्तिधर्मस्य प्रत्यासत्तिताथा उक्तत्वात् शङ्कगनास्कन्द इत्यतो नानति । नित्यस्य नाभावदशा सम्भवतीति तत्सम्भव प्रयोजकविशेषणमाह । अनित्य इति । तद्यक्तिद्वारति । तादृश. घटतद्धटप्रागभावादिव्यक्तिघटितसम्बन्धनेत्यर्थः । स च सम्बन्धः स्वाश्रयाश्रयत्वं स्वाश्रय प्रतियोगिकप्रागभावादिमत्त्वं च, ईदशपर- म्पराविशेषःयुत्पादनायैघाक्षेपे स्वातन्त्र्येण प्रागभावाद्युपादानं स्वा. भयप्रतियोगिकप्रागभावादिमति स्वाश्रयाश्रयत्वसम्भवऽपि घटादि. मरवनाश्रयाने एव स्वाश्रयघटादिमत्त्वस्य घटत्वादिसम्बन्धतया तत्रा.

·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७८१ भाननियमो न तु घटप्रागभावादिमत्त्वेनाश्रयशाने तत्र प्रागभावा- दिघटितस्यैव तत्सम्बन्धतानियमादित्याशयेन प्रागभावादिघटि- तसम्बन्धेन घटत्वादेः प्रागभावाश्रयभासकत्वाभिधानम् । अत्र कल्पे परम्परा सम्बन्धेन घटत्वादिना स्वाश्रयभानं विनापि तद्धटादिमत्त्वज्ञानाद्यावत्तदाश्रयप्रत्यक्षस्यानुभविकत्वेन निर्वाह इति इममेव दोपं द्वितीयकल्पानुसरणबीजतया व्याचष्टे । एतदिति । अ. निरिक्तपदस्य क्लुप्तपदार्थातिरिक्तपरता न सम्भवतीति सामान्या. तिरिक्ततज्ज्ञानपरतामाह। अतिरिक्तंति । इन्द्रियति । तदिन्द्रियसम्ब- दविशेष्यकतदिन्द्रियजन्य सामान्यप्रकारकज्ञानरूपत्यर्थः । इन्द्रिय- सम्बन्धाद्यनिवेशे ऽपीन्द्रियसम्बन्धादिशून्यकाले अतिप्रसङ्गवारणव. मनो दर्शनीयतया स्वयं तादृशविशेषणानि परित्यज्य निष्कृष्टमत- माह । अतीतति । सामान्यज्ञानमेव । सामान्यज्ञानत्वावच्छिन्नमेव । प्रन्यासत्तिः। सामान्यविषयकज्ञानत्वमेव प्रत्यासत्तितावच्छेदकमिति यावत् । एवकारेण इन्द्रियसम्बद्धविशेष्यकत्वतदिन्द्रियजन्यत्व- सम्बन्धविशपावगाहित्वानां कारणतावच्छेदकत्वव्यवच्छेदः । इन्द्रिः यसम्बन्धादिशून्यकालोत्तरमिव सामान्यविषयकशानशून्यकालोत्तर- मपि सामान्याकारकशानसामग्या अपेक्षयैव सामान्यजप्रत्यक्ष- वारणसम्भवात् स्वरूपसत एव सामान्यस्य प्रत्यासत्तित्वं किना- पेयत इत्याकाङ्क्षायामुक्तमतीताद्यनुरोधादिति । आदिपदादनागत. परिग्रहः । यद्यपि सामान्यम्यन्द्रियकारणताघटकप्रत्यासत्तित्वे तस्य कार्य- कालपूर्वसत्त्वमनपेक्षितं तथापि प्रत्यक्षस्यं इन्द्रिय सन्निकर्षजन्यत्व. नियमानुरोधेन सामान्यप्रत्यासत्तेः कारणत्वमावश्यकमित्यभिप्रा. येणेदम् । न च सामान्य प्रत्यासत्यधीनज्ञानस्य यत्किञ्चिद्विषयांशे लौ. किकत्वनियमात् तमिष्ठलौकिकसन्निकर्षजन्यत्वमादायैव तनियमो- पत्तेः सामान्यप्रत्यासत्तेहेतुत्वमत्किञ्चित्करं सर्वाश ऽलौकिकसा. गन्यजमानसस्यापि किञ्चिद्विषयनिष्ठशानसन्निकर्षजन्यतया तारश- नियमस्याव्याहतत्वात् इति वाच्यम् । प्रत्यक्षविषयताया इन्द्रिय- सन्निकर्षरूपकारणप्रयोज्यत्वनियमानुरोधेन सामान्यप्रत्यासत्तिहेतु- गाया आवश्यकत्वात् स्वजन्यज्ञानविषयतत्तत्सामान्यवत्त्वसम्बन्धं.

·७८२ अनुमानगादाधयाम् एत. अन्यथा नेन्द्रियत्वेन मनस्त्वेन वा कारणत्वमपेक्ष्य स्वविषयतत्तत्सामान्य स्वरसम्बन्धन शानत्वन हनुमायां लाघवाच । भिवास्तु संयोगादारव सामान्यलक्षणप्रत्यामनग्पीन्द्रियमा. मान्यस्य मनस एव का कारण नावच्छेदकसम्बन्धत्वामति वी- कुर्वन्ति । नथव तस्या वडिगाप्रपामलिता मनामात्रप्रत्या. सत्तिता नि मनभेदन द लक्षामाख्यान लिन नेपामुपपद्यन इत्यवधयम्। यपि सामान्य मेन कार्यकारभावमेत आवाक मतेऽपि घटत्वादिप्रकारकप यशापामग्रीमहकार घटत्यादिसामान्यलक्षाव तत्सदमारणा इवबादिप्रकार प्रत्य क्षसामग्री विनय दयावादिनामा यक्षगया गावपादिप्रत्यय क्षजननप्रसङ्गान् । एवं च नित्यघटत्यादराम स्वरूपमता. ऽपि हेतुतासम्म शापि मामिलामा मागीरं घा त्वत्वादिकमवावच्छे चान्यं तदा निशिवणकरत्यादि घटितनमानवेल तर तुताय लावाणि भारत सत्तितापरते। नन घटदा दिक्षानस्य विपाकको मान- कात्यामानाका सर च परमादसावर लटकाया निवशनमावस्यका, म्यावयाला या स्य तथा वारसम्भवात् । नया बकलाघवामानवाच्यम् । मनस्या. निष्ठप्रत्यायव हेतुलापा उपयत्वात् घनिधिजस्य काय.. तावच्छेदकतवा शासक यदि नानल घालादिसामान्य लक्षणांता निर्वाहा । यदि च आन्ननिष्ठात्याला तुसामने द्रव्य नादिसामा न्यजघटादिप्रत्यक्षे घटत्यादिक्षानस्य व्यभिचारवारणाय घर न्वादिप्रकारकत्वमप्यधिक कार्यावाकग, प्रवश्यम् । एवं च घटविषयकवादिना तम्य विशेषणविशेष्यभावे विनिगमना विरहेण गौरवमिति विभाव्यते । तदास्तु घटत्वादिमदृत्तिविषय तासम्बन्धेन प्रत्यक्षं प्रति भगवज्ञानमाधारणेन ज्ञानत्वेन हेतुनायां आधयतासम्बन्धन निर्विशेषणकघटत्यादिव्यावृत्तविषयतापुरस्का रेण घटत्यादेः प्रत्यासत्तिता तत्र च नोक्तगौरवावकाशः ।

·सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । ७८३ घटेन्द्रिय सन्निकपीदिशून्यकाले घटत्वादिसामान्य जप्रत्यक्षं वा- रयितुमाह। (दी०) अपेक्षणीयं च तदिन्द्रियकरणकन दत्त्ववोध. सापरयन्तरन् । अन्न एवायतमा सोदामनीसम्पातजानिने- ऽपि द्रव्यप्रत्यक्ष चरभे न चारो निखिलद्रव्य साक्षात्कार- सन्तान इति तु नगाः । ( गा० )मणी नेति । पलादिगामामप्रत्यासत्त्या समवायादिना प. बारा क.परमानामनगदका- दीपः । म ना. . पासकलपका.ininातिक समावादिना चटत्यादि लीक मामेव निखल. घटामिन ... सोयम् । सा- गादी.........कचापावज- नताशा पारवा यात्वादिया जका कित्ययातका ? अब न । नत्र न्यमानाः सनियम बदतर लयागा- दिसायश्च नियमिक वयम् । पटत्यादिकार, पलिदत्यादिनारकस्य च लौकिकस्य चाकाम किया नासत्री नाकारण घटत्यादिशानस्य बानि पशुपन नावारणाय तत्सम्बन्धन तत्प्र. कारकत्वं बोधावरण चरा योगादिसामााच लौकि- म.प्रन्यो हेतुनाया. त्यात सामान्य प्रत्यासातजन्यवानुपादेश्व सत्स्थलीयकायावच्छेदका मतान तत्र तस्याः स्वातन्त्र्यण नुना तदकल्पनऽपि सहकारित्वोपपतेः । कचित्त सामान्यसामग्या यावद्विशेषसामन्यन्यतमानपक्षणे दभावदशायां सामान्यत ताया यावद्विशेषाभावविरोधियानु.

·७८४ भनुमानगादाधर्याम् रोधात् यत्किञ्चिद्विशेषधर्माकान्तस्यैव सामान्यकार्यस्य स्वी. करणीयतया तत्र विशेषसामग्या व्यभिचारः, विशेषसामग्या सामान्यसामग्न्यनपेक्षणे च तदसत्त्वे विशेषस्य सामान्याभावेन विरोधी व्याहन्येन इति सामान्यात्मकस्यैव विशेषकार्यस्य स्वी- करणीयतया सामान्यसामग्न्या व्यभिचार इति सामान्य. विशेषसामग्न्याः परस्परांपेक्षया फलोपधानम्, सामान्यलक्षणया लौकिकसामन्यनपेक्षणेऽपि च लौकिकत्वशून्य तदनपेक्ष्य सामान्य. प्रत्यासत्तिजन्यकार्य लौकिकत्वप्रयोजकसामग्या न व्यभिचार- प्रसकिरिति कथं तया सा अपेक्ष्णतामित्यनुयोगसमाधानाय तत्म- म्बन्धावच्छिन्नसामान्यप्रकारतानिरूपितलौकिकविषयताशालिवे सति तत्सम्बन्धेन सामान्याश्रयप्रत्यक्षत्वं सामान्यप्रत्यासत्तिज. म्यतावच्छेदकं मानसस्थले च कार्यकारणभावान्तरमित्याहुः । अथ चक्षुःसंयोगादेर्घटचक्षुःसंयोगत्वादिना न घटत्वसामान्य- लक्षणासहकारितासम्भवः । तन रूपेग तस्य लौकिकप्रत्यक्ष प्रत्य. हेतुत्वात् । सामान्यतो द्रव्यचाक्षुपत्वावच्छिन्न प्रति विषयनिष्ठप्रत्या- सत्या चक्षुःसंयोगत्वादिनैव हेतुत्वात्तेन रूपेण सहकारितापगमे च घटादौ घटत्वादिग्रहप्रतिबन्धकदोपासत्त्वेऽपि घटादिचक्षुःसंयोगस. हकारेणेव पटादी घदत्यादिभ्रमजनकदोपासत्त्वे पटादिचक्षु.संयोग- सहकारेणापि घटत्वादिसामान्यप्रत्यासत्या चाक्षुषजननप्रसङ्ग इति चेन्न। प्रत्यक्षं प्रति विषयस्य तत्तद्यक्तित्वेनापि हेतुत्वात् एकाधिकरण प्रत्यासन्नतसद्धटत्वचक्षुःसंयोगत्वदोपविशेषाभावत्वाद्यवच्छिन्नसामु दायादिरूपायास्तत्तद्धटत्वचक्षुःसंयोगत्वदोषविशेषाभावत्वाद्यवच्छि असमुदायादिरूपायाश्च सामग्या घटत्वसामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिम- हकारिता कल्प्यते उक्तस्थले च तादृशी कापि न सामग्री पटनाः- संयोगस्य घटरूपविषयाप्रत्यासनत्वात् दोषासमवहितत्वाच । तादृशरीत्यैव घटत्वादिप्रकारकलौकिकचाक्षुषत्वाधवच्छिन्नात्पत्ति नियमोऽपि निर्वाहणीय इति कृतमधिकेन । तदिन्द्रियकरणकतद्धर्मप्रकारकझानसामग्या अनपेक्षणे इन्द्रि- यसम्बन्धादिनिवेशऽप्यतिप्रसङ्ग इति दर्शयति । अत एवेति । अ. न्धतमस इत्यनेन इष्टापत्तिशङ्कानिरासाय चक्षुःसन्निकर्षसत्वेऽपि द्रव्यत्यादिप्रकारकलौकिकचाक्षुषसामप्रीविरहो दर्शितः। सौदाम- ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७८५ नीत्यादिना प्राचीनमतसिद्धचाक्षुपज्ञानरूपकारणं सम्पादितम् । सौ. दामनीति । चक्षुःसंयोगविगमपूर्वावगतालोकसंयोगमात्रापलक्षकम् । चरमम् । तादृशचाशुपजनकमादामन्यालोकविगमोत्तरम् । तादृशा. लोकधिगमश्चान्धतमसनिवाहकतया अभिहितः । तदानीमपि तयः- प्रत्यक्षप्रयोजाबक्षुमनायाादिकामे मानसद्यसाक्षात्कारस्थे- एत्वात् चाप इति । नत्तमाविशयकलत्तशावस्थितांति द्रव्योपनीतभालम्ब तमश्चाक्षुकशायाभिष्टत्वानिखिति । सौदाम- नीसम्पानजचा सुगसन्निहिनय कलाक्षात्कारस्वीनारे अनुभववि. रोधविरहात् सन्तान पनि । बाथपधारापत्तिश्च चक्षुःसंगुकान- लौकिकसाधारणविपयनामावनियशाभित्रायण बोध्या । लोकिक- त्वनियामकविलक्षणविषयातानिश तु आलाकविगात्तरस्वीकृत- प्रत्यक्षे ताशाविषयवासम्मयान धारापन्नसाक्षात्कारापत्यव- काश इनिध्ययम्। ननु सामान्यलक्षणाया अगिमावलेज प्रत्याससित्वे ज्ञान- लक्षणप्रत्यात्तितोऽस्याः को भदः ? प्रत्याला प्रत्यासीत्ततावच्छे. दकरुपम्य चाभेदादित्यत आह । इयं चति । (दी० ) इयं च धर्मविषयकं ज्ञानं धर्मिणां प्रत्यासलि- रितरा तु यद्विषयकं सानं नम्प । अत एवं सुरभि चन्दनमि- त्यादौ सौरयत्वादेरपि भानमिति । ( गा० ) इयम् । सामान्य लक्षणा । धर्मविषयकम् । घटवादि. विषयकम् । धर्मिणा । घटादीनाम् । प्रत्यासत्तिः । भानप्राजकस- म्बन्धः । इनरा । शानलक्षणा । तस्य । प्रत्यापत्तिरित्यनुपङ्गेणान्ययः । एवं च घटादिशारस्प घटादिप्रत्यक्षमावांच्छ प्रति सामान्य. प्रत्यासत्तिविधया कारणत्वस्य घटत्वादिप्रत्यक्षलापच्छिम् प्रति वानप्रत्यासत्तिविधया यत्कारणत्वं ततः कार्यतावच्छेदकभेदन भन्नत्वात्तत्प्रत्यासत्तिभेदव्यवहार इति भावः । ननु शानलक्षणायाः प्रत्यासत्तित्वे किं मानम् ? सुरभि चन्दन मत्यादिचाक्षुषे सौरभत्वप्रकारकलौकिक प्रत्यक्षसामग्रीविरहेण सौ. भत्वसामान्यलक्षणया सौरभभानानिहिऽपि सौरभवसामान्य.

·७८६ अनुमानगादाधर्याम् लक्षणात एव सौरभभानसम्मवात्, तत्कार्यतावच्छेदकशरीरे सौ. रभरूपसामान्यप्रकारतानिवंशात् सौरभप्रकारकलाकिक प्रत्यक्षमा. मग्न्याः सौरभसामान्य लक्षणासहकारिण्याश्च तत्र सत्त्वात् । अथ सामान्यज्ञानस्यश्वरज्ञानमाधारणभानत्वन स्वविषय- तत्तत्सामान्यवत्वसम्बन्धेन हेतुत्वे तत्तत्सामान्यप्रकारकत्व न त जन्यतावच्छेदकघटकमन्यप्रकारकतत्तत्वामान्याश्रयप्रत्यक्ष व्याभ- चारानवकाशात् तत्तत्सामान्यानाश्रयविषयकप्रत्यक्ष व्याभिचारम्य च तत्तत्सामान्याश्रयविषयकत्वस्य निवेशेनव वारणात । तदानश तत्तत्सामान्यप्रकारकन्वनिवेशेऽपि तत्तत्सामान्यप्रकारकभ्रम व्यामि चारस्य दुवारतया तजिवंशस्थावदयकत्वात् । तथा च सौरभादिसा- मान्यलक्षणया न दार्शतस्थल सोरभादिमाननिर्वाह इति चन् ? अन्तु तर्हि सुरभि चन्दनामत्यादिप्रत्यक्षं मानसमेव न तु चानुपादिरूप तत्र च सौरमवादिसामान्य लक्षण पापि सौरमादिशानं निर्वहन मानस- स्थले सामान्यप्रकार कलौकिकप्रत्यक्षमामग्राचिरहऽपि सामान्यलक्ष- णातः सामान्याश्रयभानात् । न हि सुरमित्वन चन्दनं पश्यामीत्यनु व्यवसायः प्रामाणिका यद्वलादुक्ताकारं चाशुपादिकं तत्र च सारभाद. भानार्थ शानलक्षणप्रत्यासत्तिश्च सिद्धत् चन्दनचक्षुःसयोगदशायाम पिचक्षुर्मनायोगादिविगम कल्पयित्वा मानसशान कल्पनं सम्भवति । वस्तुतः सौरभत्वसामान्य लक्षणात एव सुरभि चन्द नामत्यादौ चाक्षुपादिप्रत्यक्षऽपि सौरभादिभानं निर्वहति सौरभत्वादिप्रकार- कलौकिकप्रत्यक्षसौरभत्वाद्यवच्छिन्नसौरभादिप्रकारकताशालिप्रत्य- क्षान्यतरसामग्रीसहकारणेव सारभत्वादिसामान्यलक्षणायाः सौ. रभादिप्रत्यक्षोत्पादकत्वस्योपगन्तव्यत्वादतः प्रकृत द्वितीय सामग्या एव सहकारिण्याः सत्त्वात् । न चवं सौरमवादिप्रकारकलौफिकविषयताशालिप्रत्यक्ष इव उक्तस्थलेऽपि यावत्सारमादिभानापात्तः । यावत्स्वेव सौरभादिपु विषयतानियामिकायाः सामान्यज्ञानरूपप्रत्यासत्तेः सत्वात् । न च- यापत्तिः, सुरभि चन्दनं मारभमित्याकारकज्ञानसौरभमुख्यवि- शेष्यकशानस्य तदा अनुभवविरुद्धत्वात् । अन्यथान्धतमसे सौदा- मनीसम्पातजचाक्षुषानन्तरं अन्धकारविशषणतया यत्किञ्चि. द्रव्योपनीतभानऽपि याचव्याभानस्वीकारसम्भवन निखिलद्रव्य ·सामान्य लक्षणामकरणम । ७८७ साक्षात्कारापस्य सङ्गनेरिति वाच्यम् । अज्ञातसौरभेषु प्रकारतास- म्यन्धेन शानोत्पत्तिनियामकस्य विषयतासम्बन्धन हेतुभूनविशेष णज्ञानस्य तेन सम्बन्धेनाभावात् सहकारिविरहेण सामान्यज्ञानस्य तेषु विषयत्वानापादकत्वात् । लौकिकसामग्यास्तदानीं किञ्चिद्विषय एव सत्त्वापेक्षापगमालौकिकत्रिकर्षाधनाश्रयेऽध्यक्षाते लौकिकसा. मनोदशायां सामान्यजप्रत्यक्षविषयतोपपद्यते। विशेषणशानरूपसह. कारिणश्च सामान्यलक्षणाप्रयोज्यविषयताश्रयेषु यावत्सु विषयतया सत्त्वं कार्योत्पत्ती प्रयोजकमभ्युपेयते फलानुरोधात् । न च विशेषणज्ञानम्य विषयभासकत्वापगमे शानलक्षणप्रत्या- सप्तो को विवादः सिद्धान्तिनापि विशेषगाशानविधया हेतुभूतज्ञान- स्यैव ज्ञानप्रत्यासत्तित्वोपगमादिति वाच्यम् । प्रत्यक्षासाधारणहतो- स्तविपयताप्रयोजकम्यैव प्रत्यासत्तितया विशिष्टानुभवसामान्यनि- झपिताया विशेषणशानहेतुनायाः प्रत्यासत्तित्वानिर्वाहकत्वनोपनी- तभानमात्रे ज्ञानप्रत्यासत्तेतुनायाः सिद्धान्तिभिरङ्गीकरणीयतया सामान्यलक्षणात एव उक्तरीत्योपपत्ती तादृशहेतुतायां प्रमाणस्य दुर्लभवात् प्रत्यासत्यन्तरासिद्धः। ननु माभूत् सुरभि चन्दनमित्यत्र सौरभमानानुरोधेन प्रत्या- सत्त्यन्तरसिद्धिस्तथापि मुख्यावशेष्यतया मानसे सौरभादिभानानु. राधन शानप्रत्यासतेः पृथक कारणत्वमप्यावश्यकम् । न च सौरभत्वादिसामान्य लक्षणात एव तद्भाननिर्वाहात् न नदावश्यकमिति वाच्यम् । सौरभन्वादिसामान्यलक्षणया सौर- भादमानसशान जननीय प्रत्यासत्त्यन्तरघटितविशेष्यमासकसाम- प्रीसहकारिताया अवश्यमुपगन्तव्यत्वात् । अन्यथा किश्चिद्रूपेण सौरभत्वादिविशयकमानाद्विशेष्यभासकतज्ज्ञानाद्यसत्त्वेऽपि कव- लसामान्य लक्षणया सौरभत्वादिविशिष्टगोचरमानसापत्तेः। सौरभा. दिरूपविशेष्यमासकप्रत्यासत्त्यन्तरं च तत्र ज्ञानभिन्नमसम्भावित. मेव । तस्य च तत्र विशेषणशानतया न हेतुत्वमिति चन्न । प्रत्या. सत्त्यन्तरेण यस्य भानं तद्भासकत्वेऽपि ज्ञानस्य न प्रत्यासत्तिव्यव- हारनिर्वाहः । तथा सति लौकिकप्रत्यक्षे हेतुभूनालोकसंयोगादा- वपि तद्यवहारप्रसङ्गात् । इन्द्रियाप्रतियोगिकतया न तेषामिन्द्रियप्र. त्यासत्तित्वमिति यदि तदा शानस्यापि न तथात्वं स्यात् । तथा ·अनुमानगादाधर्याम् .. घ दर्शितस्थले सौरभादिभाने सामान्यलक्षणायाः प्रयोजकत्व. सम्भवे तत्सहकारिसोरभादिशानस्य प्रत्यासत्तिव्यवहारभाजन- स्वमनुपपन्नमेवत्यत आह । अत एवेति । अत एव । शानप्रत्यास. तित एव । सौरभत्वादेरपीति । स्वरूपेणैव भासमानस्येत्यादिः । तथा च तहासकप्रत्यासत्त्यन्तराभावात ज्ञानप्रत्यासत्तित एव तद्भानमिति समुदायार्थः । न हि सौरभन्बादौ तलौकिकप्रत्यक्षयो- ग्ये चक्षुगदलौकिकप्रत्यासत्तिसम्भवः । न वा सामान्यप्रन्यासत्ते. स्तद्भासकना सम्भवति । अन्यदीयजातित्वादिसामान्यज्ञानस्य स्वविषयसामान्याश्रयत्वसम्बन्धेन तत्र सत्वेऽपि तादशसामान्य- झानस्य तत्तत्सामान्याकारण क्रिश्चिाद्वषयकतत्पुरुषीयशानजनक- प्रत्यासत्यन्तरघटिनसामग्रीसहकारेणैत तत्तत्सामान्याश्रयभासक- त्वात् तत्पुरुषीयजातित्वादिविशेषणसामान्यज्ञाचासत्वे च तादृश. सामग्न्या अभावात् । नापि सोरभत्वादिसामान्यलक्षगात एव तद्भा- नम् । सौरभत्वादिज्ञानस्य विषयताप्रयोजकास्वविषय सौरभत्वादि- मत्त्वरूपप्रत्यासत्तेः सौरभत्वादावसत्त्वान्, सौरभत्वादिविषयताया- स्तकार्यतानवच्छेदकवाय तदनिवेशेऽपि क्षतिविरहस्य प्रागुक्तत्वा- न् । सौरभत्वादिसामान्यलक्षणायाः मारभत्वादिभासकत्वानुरोध नैव तजन्यतावच्छदककोटी तद्विषयताप्रवेश गौरवात् । न च शानप्रत्यासत्तेः स्वतन्त्रहेतुत्वापेक्षया क्लनसामान्यप्रत्या सत्तिजन्यतावच्छेदककोटी सामान्यविषयतानिवशनमुचितमिति वाच्यम् । झानप्रत्यासत्तेविशेषणशानविधया बलनहेतुतयेवोपपत्तेः अनुमित्यादौ विशेषणशानस्य कारणवान्तविरहऽपि क्षतिवि. रहात् । प्रत्यक्षत्वस्यैव नजन्यतावच्छन्दकत्वोपगमेनासाधारणतया तत्कारणतामादायापि ज्ञानस्य प्रत्यासतितानियाहात् । केचिसु सौरभत्वादिप्रकारतायाः सौरभत्वादिसामान्यलक्ष. णाजन्यतावच्छेदकत्वेऽपि सौरभन्वादिप्रकारकभ्रमे सौरभत्वादि- भानार्थ ज्ञानप्रत्यासत्तरावश्यकता नत्र सौरभामानात्ताशज्ञान- स्य सौरभत्वादिसामान्य लक्षणाजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वात् । प्र. कृतग्रन्यो ऽपि सौरभार्थकसुरभिपदचन्दनपदयोः समासादरेण तादृशभ्रमपर एवेति तन्न । तत्रापि सौरभत्वसामान्यलक्षणया सौ- रभभान बाधकाभावात् । तत्रापि सौरभभासकसौरभत्वसामान्य ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७८९ लक्षणप्रत्यासत्तिघटितसामग्रीसत्त्वेन सौरभविषयकत्वोपगमात् । न च चाक्षुपक्षाने सौरभमानासम्भवः, स्वयोग्यमुख्यविशेष्य. कसानस्य बहिरिन्द्रियणाजननादिति वाच्यम् । उपनीतं विशेष. णतयैव भासते इति नियमानुरोधेन ज्ञानप्रत्यासत्यैव बहिरिन्द्रि- यस्य तादृशज्ञानाजनकत्वात्, सामान्यप्रत्यासत्या तु तस्य तजन- कत्वोपगमात् । अत एव पदार्थस्य प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षणया प्रत्यासन्नवाहिनिन्द्रियरूपालाधारणकरणजन्यप्रमितिविषयतया वे. दलक्षणासम्भवो विशेषणान्तरप्रवेशेन मिश्रर्वारितः । यच रजतत्यादिप्रकारकारमुष्टतज्ञाकशुन्यादिस्सरणजन्यतार- शतन्मान लोपनीनभाने शु क्यादिमानार्थ ज्ञानप्रत्यासत्तेरावश्यकता तत्र शुक्तिवृत्तिधर्माशानेन सामान्यलक्षणातस्तद्भानानिर्वाहात् इति तन्न । तत्र तादृशस्मरणमूलीभूतभ्रमात्मक प्रत्यक्षे सामान्यलक्षणया रजतस्यापि सानात्तस्यापि स्मरणसम्भवन स्मरणाजन्यमानसेऽपि तस्यव भानापगमेन झुक्तिभानस्याप्रामाणिकत्यात्मुक्तिवृत्तिधर्म- स्मरणस्थले एव शुक्तिभानापगमादिति । अधोक्तसामान्य प्रत्यासत्तिहेतुत्य किं प्रमाणम् ? सामान्यधर्मः निस्यान्तत ईश्वरीयस्यव उक्त प्रत्यासत्या सर्वदा सर्वत्र सत्वना- चयव्यतिरकविरहात् । न च स्वविषयबल्लादिमवासम्बन्धेन पटादौ ज्ञानविरहात् 17 घटवृतिविषयतासम्बन्धन प्रत्यक्षयतिरेक इति तत्कारण- वमावश्यकम् , अन्यथा तत्र ताशव्यतिरकप्रयोजकस्य दुर्वचत्वा- देति वाच्यम् । घटवृत्तिविश्य तात्वादिना विषयतायाः प्रतियोगि- गावच्छेदकसम्बन्धनाया अप्रामाणिकत्वात् तादृशसम्बन्धावच्छि- यतिरेकस्यैवाप्रसिद्धः। न चैवमन्निकटवटादी घटत्वादिप्रकारकप्रत्यक्षादिविषयता. पाः किश्चित्कारणान्यतानबछेदकत्वात्तस्या न सामग्रीप्रयोज्य- तानिवाह इति वाच्यम् । घटादिविषयक प्रत्यक्षच्छाविरहविशिष्ट- भन्नविषयकानुमितिलामग्यभावस्येव तारशघटादिविषयकत्वघटि- धर्मावच्छिन्नहेतुतया घटत्वादिप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीस- हकृतताशस्यैव तादृशघटादिविषयताप्रयोजकत्वसम्भवात् । मैवम्। घटादिलौकिकप्रत्यक्षेच्छाबलात्तल्लौकिकसन्निकर्ष विनोपनीत.

·अनुमानगादाधाम् সন্ধ্যায় নামলাযমাননায় ভীক্ষিকা प्रकारच्छाया एव उत्तेजकताया उपगन्तव्यत्वात् तल्लौकिक प्रत्यक्षे. च्छाविरहविशिष्टसामप्रीविशपाभावस्य तल्लोकिकप्रत्यनत्वावच्छिक प्रति हेतुत्वान्तरमावश्यकम् । उपनीतभादच्छाधीनोपनीतभाने व्य- भिचारवारणाय च तत्र लोकिकन्यानवेशनम् । एवं च सामान्यज. प्रत्यक्षस्य किञ्चिदशे लौकिकन्वनियमात्तस्यापि सामग्रीविशेष. दशायामापत्तरुक्तकारणतयैव वारणात् । सामान्यप्रत्यासत्तिप्रया. ज्यविषयतासाधारणघटादिविषयतासामान्यं जन्यतावच्छेदककोटी निवेश्य सामग्न्यभावहेतुताकल्पनस्य निष्प्रामाणिकतया सामान्यप्र. त्यासत्तरेवातीतादिभानप्रयोजकत्वात् । न च तथापि मनोयोगस्यैव घटादिप्रत्यक्षत्वं जन्यतावच्छेदक- मास्तां स एव घटत्वादिप्रकारकलौकिक प्रत्यक्षसामग्रीसहकतो याव. घटादिभानप्रयोजको भवत्विात घाच्यम् । हेतुत्वान्तरकल्पनस्याव. श्यकत्वेऽपि अन्ततो विनिगमनाविरहेणापि सामान्यहेतुनाया निष्प्र- त्यूहत्वात् । वस्तुतो घटादिवृत्तिविषयतासम्बन्धेन शानं प्रति स्व. विषयघटत्वादिमत्त्वसम्बन्धेन भानहेतुत्वमावश्यकमन्यथा दोष सत्त्वेऽपि घटादौ चक्षुःसंयोगादिघटितयादशसामग्रीवलाद्धटत्वादि प्रकारकशानं घटादिवृत्तिविषयतासम्बन्धेनोत्पद्यते तदलान् ताश सम्बन्धेन पटादौ तदापत्तेर्दुवारत्वापातात् तद्धटादिवृत्तिविषयतास म्बन्धेन प्रत्यक्षहेतुभूततद्धटादिरूपविषयभेदकूटस्य तादृशसम्बन्धेन शानानुत्पादप्रयोजकत्वे गौरवात् । स्वविषयघटत्वादिमत्त्वस म्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य एकैकस्य सानाभावस्य तथात्व लाघवात् । अन्यथा तत्सत्कार्यव्यक्त्युत्पादप्रयोजकविशेषसामग्न्यैव सर्वत्रातिप्रसङ्गवारणसम्भवे सामान्य कारणविलोपप्रसङ्गात् । न चैवमुक्तापत्तिवारणाय घटादिप्रत्यक्षे घटत्वादिनैव तादात्म्य प्रत्यासत्या हेतुत्वमास्तामिति वाच्यम् । तथा सति घटत्वादिप्रकार कप्रत्यक्ष अतीतानागतघटादिविषयभासककारणान्तरकल्पनाया गो रवादित्यलमतिनिबन्धेन । (चि० ) तथा हि धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्तिः सन्नि- कृष्टधूमविषये धूमत्वेन प्रत्यक्षेण ज्ञायते ततः स्मृता ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७९१ . सा तृतीयलिङ्गपरामर्शे पक्षनिष्ठधूमवृत्तितया ज्ञायते, सतोऽनुमितिः । तदनभ्युपगमेऽपि सन्निकृष्टधूमविषये धूमत्वेन धूमो वहिव्याप्य इत्यनुभवस्तथैव व्याप्ति स्मरणं ततो धूमवानमिति व्याप्तिस्मृति प्रकारेण धूमत्वेन पक्षवृत्तिधूमज्ञानादनुमितिः, व्याप्त्यनुभ- वतत्स्मरणपक्षधर्मताज्ञानानामेकप्रकारकत्येनानुमिति हेतुत्वात् । (दी०) ततः स्मता सति । धृमसमानाधिकरणात्यन्ताभावा- प्रतियोगिवदिममानाधिकरणनिधूमत्वम् वह्निमदन्यावृत्तित्वम् , वदिसम्बन्धितावच्छंदकरूपवत्त्वं वा व्याप्तिः । एकैव च सा सर्व- धूमसाधारणीति भावः । व्यापिनानाले तु पर्वतीय-दरसन्निकर्ष तत्सामानाधिकरण्यग्रहायोगः, अन्यदीयवाह्नसामानाधिकरण्य. स्य तत्र भानाङ्गीकारे भ्रमत्वापत्तिरिति द्रष्टव्यम् । ( गा० ) व्याप्तः सामानाधिकरण्यरूपत्वे हेतुभेदेन भेदात् सामान्यप्रत्यासत्यनुपगम विशिष्टपरामर्शानिर्वाहस्य दर्शयिष्य- माणत्वात् सर्वसाधारणी व्याप्ति दर्शयति । धूमति । धूमव्यापकवह्निसमानाधिकरण तिथूमत्वत्वेन व्याप्तिप्रकारकशान. हेतुत्वं गुरुशरीरधूमत्वत्वविषयतायाः कारणतावच्छेदकघटक- तया गौरवमिति ताहशवाह्नसामानाधिकरण्यत्वेन सामानाधिकर- प्रयप्रकारकविशेषणान्तरावशोपतधूमत्वावच्छिन्नविषयकज्ञानहेतुत्वं लाघवात् सेत्स्यति तथा च सामान्यलक्षणायाः प्रत्यासत्तित्वं निरपवादमता लघुशरीरसर्वसाधारणव्याप्त्यन्तरमाह । वह्निम- दिति । मीमांसकः केवलान्वय्यनुमानानभ्युपगमादीशव्याप्तः वलान्वयिन्यव्याप्तिस्तेषां न दोषायेति भावः । यद्यपि गुरुमते अभावस्याधिकरणरूपतया चह्निमदन्यवृत्तित्वा- गावस्यैकस्य न सर्वधूमसाधारण्यं तथापि नायं ग्रन्थो गुरुमतनि- हपरः, उपनीतभानमनभ्युपगन्त्रा गुरुणा विशिष्टपरामर्शहेतुताया ·७९२ बनुमानगादार्याम् एवानभ्युपगमात् । अत एवं मन्मते अनुपपत्त्यनवकाशं भिन्न धर्मिकव्यातिपक्षधर्मताशानहेतुतां प्रदर्शयनग्रे व्यक्तीकरिष्यति, कि न्त्वयं ग्रन्थो मिश्रादिमताविनायक प्रति नासङ्गतिः। केवलान्यसाध्यसाधारणाशमिना व्यातिमाह ह्निसम्बन्धितति । दरः सवधर्मस्य यत्र हेतुनावच्छ दकता तत्रानि साध्यायामानाधिरवरूप परम्परासम्बन्धना घच्छेदकरसंग सम्पन्न हेतुविध दण्डत्वाचखण्ड पव व्यातले उहीलायतमानाकरमावालाक्ष वृत्तिदण्डादायपूर्व माध्य सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वग्रहामुराधन सामान्यप्रत्यासती तश्यकतति शायः। व्याप्यस्याभिप्राय नप्रयोजनं दर्शयितुं तमानात्यमाक्षिणी । पातीति । तत्मामाना. धिकरण्यग्रहायोग इति । तया युपरागेण पर्वतीयधूमे तत्लामा- नाधिकरण्यप्रत्यक्ष सम्भवः, ततः पूर्वमहीनत्वन उपनी ताजान- स्याप्ययोगादित्यर्थः। ननु मा भूतत्र पर्वतीयवहिलामानाधिकरण्यभानं पूर्वगृहीतमहा- नसीयवडिलामानाधिकरगविषयक एक विशिष्टारामर्शः सम्भाव- ध्यतीत्यत आह । अन्य यति । तत्र । पर्वतीयधूने । भ्रमत्वापत्ति रिति । तथा चालान्तस्वानुमिलिचिलोपपसङ्ग प्रति भावः । त्वन्यथाख्याति स्वीकारापत्तिरित्यर्थः । तदन्थस्योपनीतमानाजीक प्रेमिश्रादिमताभिप्रायकत्वान्याख्यातेधोपनीतभानालङ्गीकर्तृभुरो रेवासंमतत्वात् । (चि०) गवादिपदेष्वपि शकजुभवतत्स्मरणया. क्यार्थानुभवानाभेकप्रकारात्वन हेतुहेतुमद्भाव इत्य. पूर्व वक्ष्यते । तत्र योग्यतादिबलादपूर्वव्यक्तिलाभोऽनु माने तु पक्षधर्मनायलाद धूमो वालियाप्य इत्यनुभवो न तु सर्वो धूमा वहिव्याप्य इति येन सर्वभानार्थ तत्स्वीकारः। (गा०) ननु सामान्यप्रत्यासत्यनभ्युपगमे अपूर्वगवादेर्गवादिपद। च्छाब्दशोधानुपपत्तिः, शक्तिधियः पदार्थस्मृतेश्च तद्विषयकत्यानुप ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । ७९३ पत्तेः। अन्यविषयकशक्तिग्रहपदार्थस्मरणयोरन्यविषयकशान्दवोध जनकत्वे मति आतप्रसमादित्यत आह मूले । गवादि पदेष्वपीति । तत्स्मरणेति । तत्परं पदार्थपरम् । न तु प्रकाशक्तिपरम् । पदार्थ- स्मृतः समानविषयकन्वेन हेतुनाया अप्रतिक्षपण न्यूनताप्रसङ्गात् । न च शक्तिस्मृतस्तद्प्रतिक्षेपणारि न्यूनत्वं समानमिति धा. च्यम् । शनिरभृति विनापि पाहीत शाक्त पदलानरूपाद्वोधकाधी- नपदार्थस्मृतितः शाब्दबोधोत्पत्या शक्तिस्मृतः शाबोधानुप- यागित्वात् । न च वृत्तिमानजन्यपदार्थोपस्थितः शाब्दबोधहेतुतया प्राचीन- शक्यनुभवस्य च पदार्थस्मृत्यहेनुनया शक्तिम्मानजन्यैव पदा- धापस्थितिस्तद्धतुवाच्या तथा व शकिस्मृतरप्युपयोगत्वं दुर्वार- मिति वाच्यम् । स्वविषयगृहीतवृत्तिकपदशानजन्य पदार्थोपस्थितेरेव शाब्दबोध हेतुन्वोपगमात् । विस्मृतशक्तिकपनशानेन च पहार्थम्मृ तेरेबाजननेनानतिप्रसङ्गात् । यदि च गृहीतविस्मृतवृत्तिकादशी सम्बन्धान्तरात् पात् प. दार्थापस्थितिवशायामतिप्रसङ्ग इत्युच्यते तदा वृत्तिग्रहाधीनत्यमुष. स्थितीविशेषणं देयम् । अन्तरा शत्यस्मृताबापाचीनशत्तयनुभवा- धीनतया पदार्थोपस्थितेः शाब्दजनकत्वमा तमेव । अत एवापू- वादे पदार्थस्मृतिरव म्फुटमा माहता दधीनिकतापि शक्त्यनुभव शक्यस्मरणे इत्यय पदार्थव शालोपादाय विकृतं शाब्दबोधे शक्तिसारणापेक्षायामपि शत्वनुभवस्य लहारा अपेक्षितस्य समान- विषयकत्वापेक्षाप्रतिक्षेपेणेवार्थतस्तस्य समाविषयतापक्षाप्रतिक्षेप. सिचन्यूनतानवकाशाच । पदार्थस्मरणे शक्त्यनुमरा समानाविषयताया मीमांसकमत अनपेक्षितत्वेऽपि तत्प्रतिक्षेपः प्रकले अनुपयुक्तः, तत्र तदपेक्षायापि समानप्रकारकाव्यविषयकस्मरणानपूर्वगवाहियाधापपनेः । शम्य. नुभवतत्स्मरणयाई तुहेतुमद्भावोऽपि न मुलतः प्रतीयते युगपत् पद- त्रयस्य द्वन्द्व समसालयताविरहेण यथाक्रम नुत्य तुमत्त्वयोरन्वया. लम्भवेन प्रत्येकत्रितय एवोभयान्वयापस्या पर परहनुह तुमभावाला. भात् । शक्त्यनुभव तत्स्मरणयोर्द्वन्दं कृत्वा तदर्भन्छामगारेण सम. सन्यतापपादने शक्त्यनुभवतत्स्मरणयोर्हे नुता चाक्यार्यानुभवस्य १०० ·अनुमानगादाधयाम् हेतुमत्ताया एतन्मात्र लाभात् अतो याक्यार्थानुभवं प्रत्युभयहेतुता. मानपरत्वं दीधितिकारा विवृगाति । शक्त्यनुभवेति । ( दी० ) गवादिपदेवपीति । शक्त्यनुभवशक्यस्मरणे हेतू हेतुमान् वाक्यार्षवोधः । न चवं जातिशक्तिवादविरोधः । जाती व्यक्ती च शक्तिः परं तु जातिविषयत्वेनैव ज्ञात्वा श- क्तियक्तिं स्मारयति अनुभावयति चति । तदर्थादिति वक्ष्य माणयात् । अतद्गुणसंविज्ञानवहुवीहिणा पत्रादिलिङादिप- दाभिपायेण पररीत्या वत्यपि कश्चित् । (गा० ) अत्र हेतुपदं प्रयोजकत्वार्धकं तच्च कारणतावच्छेदके- ऽध्यक्षतमिति शयनुभवस्य शानधीकारणताविरहेऽपि नासांतः । यद्यपि शाब्दबुद्धी शक्तिशानादीनां समानविपयकत्वनापयागि स्वेऽपि अनुमितो समानप्रकारकतामात्रेण परामर्शम्य हेतुतया व्यव. हाराधीनशक्त्यनुमिता उपस्थितानामनुपस्थितानामपि सकलगवा. दिव्यक्तीनां भानसम्भवात् तत एव अपूर्वव्यक्तीनां पत्राथम्मर- णेऽपि भागसम्भवान्न किञ्चिदनुपपन्नम् । तथापि वस्तुगति मनुरुध्यतम् । ननु जातिशक्तिवादिना परेषां गार्गोपदशक्तनि शक्यांश शाब्द- धीप्रकारप्रकारकशानं न शादधीतुः, व्यक्ती शक्तिविरहेण अन्य. थाख्यातिस्वीकारापत्तेः । कि तु गीत्वं गोपदशक्यमित्याकारकं शा. दयाधप्रकारविशेष्यकर्मवति शक्तिशागस्य समानप्रकारकत्वेन न शाब्दीहेतुताकथनविरोधः । न च गोत्वशक्तं गोपदमित्याकारकशानमेव तन्मते शाब्द हेतु तयोपेयं तच्च शक्त्यंश एव शाब्दप्रकारगांत्वादिप्रकारकमिति न विरोध इति वाच्यम् । अपूर्ववाद लिङ्पदशक्तिग्रहस्य प्रकृत. तया तारशशक्तिग्रहस्य च कार्यत्वप्रकारण घटादिरूपकार्यविष. यकस्य शक्त्यश शादधीप्रकारप्रकारकत्वविरहेण शक्यांश तत्प्रका- रकताया एव समानप्रकारकतेत्यनेन विवक्षितत्वादनान्यारशस. मान प्रकारकत्वविवक्षण इत्यपूर्व वश्यत इत्यनेन विरोधादिति शङ्क- ते । न चैमिति । कुब्जशक्तिमते व्यक्तावपि शक्तिसत्त्वेन न व्याक्ति ·सामान्य लक्षणाप्रकरणम। ७९५ पेशेण्यकशक्तिधियो ऽन्यथाख्यातित्वमिति समाधत्ते । जाताविति । नन्वेषमपि विरोध एव, तथा हि कुब्जशक्तिमते व्यक्ती शक्तिर्विद्यते रव शक्यशानविषयत्वात् । कि तु तदंशे शक्तिः स्वरूपसती हेतु- आतावेव ज्ञातोपयुज्यते इति व्यको शक्तिसत्त्वेऽपि म तस्या चाच्यता अपि तु जानेरेवेति मतम् , एतन्मत व्यक्तावपि शक्तिशानापे. शायां न्यायमते व्यक्तिरपि पदार्थो न तु तन्मते इति विशेषानुपपत्ते. रित्याशङ्यान्यथा विशेषमुपपादयनि । परं त्विति । माता व्यक्ति स्मा- रयतीत्यत्र ज्ञानस्य विशेषणतया विशेष्यशक्ताविव तत्रापि स्मरणाद्यु पयोगित्वान्वयः । तथा च तदन्वयिन्यामुपयोगितायां जातिविषय. कत्वेनैवेत्यर्थस्य जातिमात्रविषयकत्वावच्छिन्नत्वस्यान्वयः। एवं च जानिमात्रविषयक व्यकिस्मरणाघुरायोगितावच्छेदक न तु व्य. क्लिावषयकत्वमिति पर्षचसिनाथः । तथा च व्यक्तौ शक्तिमानापे. क्षायामपि फलीभूनाधविषयव्यक्ती तदनपेक्षया व्यक्तांश शक्तेः कुब्जता यद्विपयकत्वेन शक्तिशानम्य बोधोपयोगिता तदेव वाच्यम् , व्यक्तंश्चातयात्वान्न वाच्यता । समानविषयकत्वतन्त्रता. वादिनां च गोत्वादिविशिष्टतद्वादि विषयकशाब्दबुद्धौ विशिष्य गात्वादिविशिष्टतत्तनमादिभिकशक्तिशानत्वेन हेलुत्वाद्विशिष्टस्य वाच्यतेति विशेष हात भावः । यद्यपि गौपशक्यत्या कारकस्य पोशक्तं गोपदमित्याकारक- स्य वा शक्तिशानस्य हेतुत्वं गोवाच्छिन्नविषयतात्वेन व्यक्तिवि- षयकत्वमप्यवच्छे इक पावश्यकं तथापि व्यक्त्युपरागेण तद्विषयिता नावच्छेदिकेति न तस्याः पदार्थत्वम् । यधप्यतन्मतापेक्षया गोत्वशक्तिप्रकारकपदज्ञानहेतुनैव युक्ता, व्यक्तिशक्तिशानहेतुनामते व्यक्तिविषयताया व्यक्त्यनुयोगिकजा सम्बन्धविषयतायाश्च निवेशाधिक्यन गौरवात् । सम्बन्धविषय- स्वानिवेशे कालिकादिसम्बन्धेन गोत्वादिप्रकारकशक्तिमहादपि स- मवायेन तत्प्रकारकशाब्दांधापर्दुर्वारत्वात् । पवमर्थविशेष्यक- स्य पदावशेष्यकस्य च शक्तिशानस्य विनिगमनाविरहेण हेतुतायाः कल्पनीयतयापि गौरवात् । जातिशनिप्रकारकशानहतुन्वे च जा. तिविशेष्यकपदशक्तिशान तुताया न विनिगमनाविरण प्रसक्तिः, विपरीतक्षानाप्रतिवध्यस्य निधार्मितावच्छेदककशक्तिहस्य हेतुत्वे ·अनुमानगादाधर्याम् अनुभवविरोधात् । जातित्वादिनीपस्थितिवशायां जाती शक्ति- प्रहातू शाब्दबोधनारणाय च गोवत्वाधवग्छिन्नविशेष्यकत्वनैव जातिविशेष्यकधियो हेतुताया वाच्यतया तदपेक्षया अनवच्छि. भगोत्वादिविज्ञपित शक्तिप्रकारकपदविशेष्यकज्ञानस्य हेतुत्वे ला. घवाच्छक्तिमानस्य जातिसम्मन्धाविषयकत्वेऽपि समवायरूपत. सम्बन्धम्य ततो भानं व्यक्तिभानवनिप्रत्यूहमेव । जातिशक्ति- ज्ञानजन्यतायां समवायन जानिप्रकारकव्याक्तविषयताया अव. च्छेदकत्वात् सम्बन्धान्तरभानप्रसङ्गस्य च तद्विषयतायाः शक्ति. झानजन्यतावच्छेदकत्वानभ्युपगमेन नावकाशः । शक्तिभ्रमण ग. वादिपदादपि कालिकादिसम्बन्धन गोत्वादिप्रकारकधीरनुभूयते इति चेत् ? अस्तु तर्हि तेन सम्बन्धन गोवादी व्यक्तिशक्यतावच्छे- रकताया भ्रमस्य तेन सम्बन्धन तत्प्रकारकत्वं कार्यतावच्छेदकं ता. दृशभ्रमरूपकारणाभावादेव नाभ्रान्तस्य जातिशाक्तशानात्ताशयो- धापत्तिः । भ्रमस्तु विशिष्टज्ञानं शानद्वयं वत्यन्यदेतत् । वस्तुतो गुरूणां व्याप्त्यादिभ्रमस्थले यथा नानुमितिः किं त्व. संसर्गाग्रहमा तथा शक्तिभ्रमस्थलेऽपि न शाब्दानुभवः, अपि तूपस्थितपदार्थानामसंसर्गाग्रहमात्रम्। सम्बन्धाविषयकशक्तिशानात् कालिकादिसम्बन्धस्य न भानं तादृशादपि समवायस्य भानमि- त्यनुभवविरोधः । सम्बन्धानामविशेषण तादृशविशेषबीजविरहा. दिति तु न शवयम्, समवायरूपसम्बन्धांश कुब्जा शक्तिर्न तु सम्बन्धान्तर इत्यन एव विशेषात् । शक्तिशानाविषयत्वाविशेषे. ऽपि गापदाद्धटादिर्न भामत अगि तु गौरित्यत्रापि स्वरूपस. च्छक्तितांवरह कविशेषस्यैव बीजवान् । कुब्जशक्त्यनुपगमे तु स्वलयवायिव्यक्ति विना अनानं जानेः स्वभावो न तु सम्बन्धान्तरेण स्वाश्रयं स्थासमवायनमन्तरण न भानमिति বিয়ার व्यक्तिभाननियमस्तथा सम्बन्धमाननियमोऽपी. नि । तथापि समवाया िरक्तसम्बन्धन जानेः स्वरूपतः प्रकार. त्वम्प्रामाणिकमिति शशक्तवंश गात्वन्धन गोत्यप्रकारकमेव शानं व्य. क्तिशत्यनवगाहिज्ञानकारणलावादिना कारण वाच्यम् । समानप्र. कारकशान कारणतामतं च स्वरूपता गोत्वप्रकारकव्यक्तिशक्तिशा. नमिति लाघमित्याशयेनहशः कुब्जशक्तिमतनिष्कर्षः कृतः । अत ·सामान्यलक्षणाप्रकरणम् । एव तेषां जातेयक्तिप्रहमात्रवेद्यतासिद्धान्तोऽपि सङ्गच्छते अन्यथा व्यक्ति विना शक्तिशाने एव जातिभानासारशनियमस्यात्यन्तमस. म्भावितत्वात। न च गां जानातीत्यादिविशिष्टवैशिष्टयबांधे शानायंशेऽपि स्वा. वच्छिन्नविषयताकत्वसम्बन्धेन गोत्वादः स्वरूपतः पारतन्त्र्येण प्र. कारत्वात् समवायनैव जातेः स्वरूपतः प्रकारत्वनियमोऽसम्भा- वित इति वाच्यम् । स्वातन्त्र्येण प्रकारतामादायव तथा निया मात् । एवं एकसम्बन्धिशानस्य सम्बन्धग्रहप्रकारीभूतधर्भप्रका. रेणैवापर सम्बन्धिस्मारकत्वं क्लतं न तु स्वरूपतः, तथा व गोत्व. सम्बन्धिपदशानात् स्वरूपतो गोत्वस्मरणानुराधन सम्बन्धि- ज्ञानस्याधिककारणत्वं कल्प्यामत्यादिकमपि यथाश्रुततन्मतोपेक्षा. बोजमवधेयम् । अधिकमन्यत्र प्रपञ्चितम् । प्रकारान्तरेणाविरोधमुपपादयतो मतमाह । अनद्गुणेति । गवादीत्यत्र गोपदं आदिर्यस्य पश्वादिपदस्थति अन्यपदार्थमात्र परबहुव्रीहिणेत्यर्थः । पश्वाादपदेति । पशुत्वं हि लोमादिमत्त्वरूपो. पाधिनं तु जातिः तैजसोच्चैःश्रवःशरीरादिवृत्तित्वेन पृथिवीत्यादिना सङ्करात, अतः पश्वाविपदस्य धर्मिण्यपि शक्तिोमादिरूपधर्मस्या- श्रयविनिर्मोकणापि भानात्तन्मात्रशक्तस्तनिष्ठकिञ्चित्पदलक्षणाया व धर्मिभासकवासम्भवादतस्तत्र समानप्रकारकत्वेन शक्तिशानस्य शाब्दबोधहेतुत्वमविरुद्धमेवेति भावः । घटत्वादिवत् पशुत्वादेरपि नानात्वे जातिसङ्करानवकाशेन जातिरूपता सम्भवतीत्याशयेनाह । लिङादीति । लिङदिपदस्य कार्यत्वेनोपाधिना अपूर्वरूपर्मिवा- चकतायास्तत्सिद्धान्तत्वादिति भावः । समाननिषयकत्वेन श. क्तिशानपदार्थस्मरणहेतुत्वमादाय गवादिपदमधिकृत्याप्याक्षेपावता- दतद्गुणविशान बहुव्रीहिणा समाधानग्रन्थस्य पदान्तरपरत्वे रिहारन्यूनतति व्यक्तिशक्त्यध्युपगमवादन ताटशप्रन्धस्य पद सामान्यपरतामेवोगपादयान । पररीत्या वति । परो नैयायिकः। (चि०) अथ वह्निमानयमित्यनुमितिर्विशेषणज्ञा- नसाध्या विशिष्टज्ञानत्यादिति पर्वतीय वह्निभानार्थ तत्कल्पने धूमेऽपि तथा कचिद् धूमस्थापि व्यापक- ·७०८ अनुमानगादाधर्याम् स्वादिति चेन्न । विशिष्टवैशिष्टयज्ञाने विशेषणता. वच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यावश्यकत्वेन हेतुत्वात् , तच्च वृत्तमेव न तु विशेषणज्ञानमपि तथा, गौरवात् । गौरयमिति विशिष्टज्ञाने युगपविशेष्ये विशेषणे स. निकर्ष एव कारणं न तु निर्विकल्प मानाभावात् । विशिष्टज्ञानत्वमेव मानमिति चेन्न । दृष्टान्नाभावात्, दण्डी पुरुष इत्यत्र विशेषणधीजन्यत्वानुपगमात् । विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानत्वात् । अपि च प्रमंयत्वन च्याप्ति परिच्छिन्दन् सर्वज्ञः स्यात् तथा च परकीयज्ञान- विषये घटत्वं न वति संशयो न स्यात् प्रमयत्वेन त. दन्यतनिश्चयात । प्रमेयत्वेन घटं जानात्येय घटत्वं तस्य न जानाति इति चेन्न । तत किं घटत्वं न प्रभयं पेन तन जानीयात् । सकल घटवृत्तिधर्मस्य प्रमेयत्वेन तदज्ञानासम्भवात् । ( दी०) विशेषणज्ञानसाध्यति । न च पक्षतावच्छेदक- मानजन्यतया सिद्धसाधनम्, यद्यविशिष्टज्ञानं तत्तद्धीसाध्यमिति सामान्यव्याप्त्यादरादभावत्वप्रतियोगित्वयोरप्यनुपस्थितयोरप्र- कारत्वात् । ( गा० ) विशेषणशानसाध्यति मूले विशेषणपदस्य स्वप्रकारी भूतधर्मसामान्यपरतामाक्षिपति न चेत्यादिना । पक्षतावच्छे केति । साध्यतावच्छेदकवह्नित्वादेरप्युपलनकम् । सिद्धसाधन मिति । अनुमितो स्वप्रकारपर्वतत्वादिविषयकपरामर्शस्य हेतुताया सामान्यप्रत्यासत्तिमनङ्गीकुर्वनापि स्वीकारातू पर्वतीयवलिशा नजन्यत्वपर्यन्तसिद्धरुदंश्याया उक्तानुमाननासम्भव इत्यर्थः । यत्तभ्यां सामान्यतो व्याप्त्या पक्षधर्मतायलादसिद्धविशेष सिद्धिरिति प्राचीनमतमालम्ब्य समाधत्त। यदिति । तथा च विशे ·सामान्य लक्षणाप्रकरणम् । ७९९ तथा षणपदं पर्वतीयवहिपरं विशिष्टज्ञानपदमपि तद्विशिष्टज्ञानपरमिति न सिद्धमाधनमिति भावः। ननु अभाषसभिकर्षे प्रतियोगिज्ञानमात्रादेव घटप्रतियोगिका. भावत्वादिना अभावप्रत्यक्ष पवन न तु अभावत्वादिज्ञानमपि तत्रापक्षितं तदुक्तमभावप्रतीतो प्रतियोगित्वाभावत्वयोरिवति, च अभावत्वादिप्रकारफ तारशप्रत्यक्षे भभावत्वादिक्षानजन्यत्वाभा. घेन व्यभिचारानाक्तसामान्यव्याप्तिसम्भव इत्यन । अभावत्वति । अप्रकारत्वात् । प्रकारत्वानुपगमात् । घटो नास्तीत्यादिविशिष्ट- बुखि पूर्वगभावत्वस्यापि निर्विकल्पकोपगमात् । प्रतियोगितायाः संसगतयैव तत्र भानादिति भावः । यत्त्वतत्त्वाननुगमादुक्तरीतर्न विचारसहति विशेषतो ध्याप्ति- मेवावलम्बते । बद्रीति । (दी० ) घह्निविशिष्टज्ञानत्वेन तद्वदिविशिष्टज्ञानत्वेन वा तज्ज्ञानजन्यत्वसाधनाद्वा विशिष्टवैशिष्टयत्यायभ्युपगमवादः । वस्तुतो विशेषणतावच्छेदकादीन युगपदिन्द्रियसनिकत्तिाह- शप्रत्यक्षम् , अनुमित्यादस्तु ताटूप्येण व्याप्त्यादिग्रहात् । अत एवानेकव्यक्तिकद्रव्यादिविशेषणतावच्छेदककानुमित्या तद्भा. नार्थ(१) न सामान्य लक्षणादरः । ( गा.) बलिशान जन्यतात्वंन साध्यतायामपि प्रसिधवलिया. नजन्यत्पन मिलगाधनं दुरिमेव इत्यनस्ताहीति । विशेषता ज्याप्त्यैवेति पूरणीयम् । अत्र च तह्निविषयकज्ञानस्वाच्छिन्नका- रणताया उभयमते कुत्राप्यसत्त्वेऽपि साध्याप्रसिधिनांशङ्कनीया तविषयकवानसाध्यत्वमिदानी साध्यमित्याशयात् । तारशसाध्य. स्यैव विशेषणतावच्छेदकीभूतवहित्यप्रकारकशानत्वादिना यत्र तत- हिवानस्य हेतुता तारशविर वैशिष्टययोधादावेव प्रसिद्धत्वात् । लाध्यत्वं चाग्यवहितोत्तरत्वं नात ईश्वरीयधानमानायार्थान्तरं परेषां न्यर्थविशेषणत्वं न दोषायति ध्येयम् । उक्तानुमानमप्रयोजकीकर्तुं विशिष्टबुद्धित्वेन विशेषणहानत्वाव. (१) तज्ज्ञानार्थमिति पाठान्तरम् ।

·अनुमानगादाधर्याम् छिन्नजन्यतां खण्डयितुमुपक्रमते मूले । विशिष्टवैशिष्टयेत्यादिना । ननु विशिष्टविशेषणकविशिष्टबुद्धर्विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशा- मरूपहेतुना निर्वाहऽपि तारशशानाहंतुकनिर्विकल्पकाविशेषणधी- हेतुकगारयमित्यादिनिर्विशेषणकविशेषणावगाहिबुद्धनुरोधेन वि. शिएबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति विशेषणशानत्वेन हेतुनाकल्पनमाव- श्य कमित्यत आह । गौरयमिति । मानाभावादिति । तादृशवि. शिष्टवुखरपि विशेषणधीत्वावच्छिन्नहतुकत्व मानाभावादित्यर्थः । दृष्टान्ताभावादिति । किञ्चिदपावच्छिन्नविशेषणधीहेतुकत्वसाधने गौरवमिति अनुमित्यादेः परामर्शत्वादिना विशेषणविषयकपरामर्शा- दिहेतुकस्य रष्टान्तत्वसम्भवापि विशेषणशानत्वावच्छिन्न हेतुकत्व- साधन हटान्ताभावादित्यर्थः । तथा च साध्याप्रसिधा नानुमानस. म्भव इति भावः। एवं चोक्तकार्यकारणभावाभावे तद्भङ्गप्रसङ्गानवका. शात् । पर्वतीयवह्निशानं विनापि नत्प्रकारकानुमितिनिध्प्रत्यूहैव तम- विषयीकृल्यापि महानसीयवहयादिविषयकस्यैव परामशंस्य सम्भवन परामर्शत्वावच्छिन्नकारणताया अक्षतेरिति किं सामान्य लक्षणयेति समुदिततात्पर्यार्थः । विशिष्ट वैशिष्टयबोध विशेषणतावच्छेदकप्रका- रकशानहेतुत्वेऽपि सामान्यप्रत्यासत्यावश्यकताया वक्ष्यमाणत्वात् तत्रापि मूलकृताऽनिर्भरं दर्शयति दीधितौ । विशिष्टति । अभ्युप- गमवादः । आपाततः परमताभ्युपगमेनोक्तिः । तर्हि किं वास्तव विशिएवैशिष्टयबोधकारणमित्यत आह । वस्तुत इति । अत एव । विशेषणतावच्छेदकप्रकारकशानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यबांधे हेतुत्वा. देव । तज्ज्ञानार्थम् विशेषणतावच्छेदकीभूतापूर्ववण्डादिप्रकारकचा- नार्थम् । ननु तचमादीनां इन्द्रियसग्निकांदिसत्त्वेऽपि तधर्मप्रकार- कज्ञानानन्तरमेव तद्विशिष्टविलक्षणप्रकारताशालिशानं जायते न त्वन्यदा इत्यनुभवानुरोधाद्विशिष्टवैशिष्ट्यबाधे विशेषणतावच्छेद- कप्रकारकशानहेतुत्वमावश्यकम् ! अत एवासंसगीग्रहदशायामपि कदाचिद्दण्डपुरुषावित्यादिसमूहालम्यनं विशिष्टवैशिष्ट्यबोधाना- त्मकमनुभूयते । विशिष्टछानसत्त्वे चालंखाग्रहादिवशायामेव ता. एशज्ञानमुपयते। यदि च विशिष्टकानासमगीमहादिसत्त्वपिन कदाचित् तादृश N INSTATUS

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.