·The Department of Public Instruction, Bombay.
9
आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम् ।
APHORISMS ON THE SACRED LAW
OF
THE HINDUS,
BY
APASTAMBA.
EDITED, WITH EXTRACTS FROM THE COMMENTARY.
BY
Dr. GEORGE BÜHLER, C. I. E.
Second Edition, Revised.
400 COPIES.
PART 1.
CONTAINING THE TEXT, WITH CRITICAL NOTES, AN INDEX
OF THE SÛTRAS, AND THE VARIOUS READINGS
OF THE HIRANYAKES'I-DHARMASÚTRA.
Registered for copyright under Act XX7 of 1867.
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT.
1892.
(All rights reserved.)
Price Two Rupees Twelve Annas.
Bombar Sanskrit Series go. XLIV.

·भारती-
क्रमिक।
विभाग
BOMBAY:
PRINTED AT THE " NIRNAYA-SAGARA " PRESS.

·CRITICAL INTRODUCTION The first edition of Prasínias XXVIII and XXIX of the great Åpastambiya or Âpastambhîya* Kalpa, which contain the Dharma-Sûtra was based on five Mss: (1) N., a modern, but very correct Devanagari Ms. of the text, copied in 1865 at Nasik (now in the India Office Library, Bühler Sanskrit Mss. No. 152 ) fols 57, 8-9 lines on the page; (2) P., a Devanagari Ms. of the text, carefully corrected with the help of a Ms. of the commentary and probably written in the last century, purchased in 1864 from a Bhikshuk near Puma (now in the India Office Library, Luhler Sanskrit Mss. No. 153) fols 34, 10 lines on the page, wrongly marked on the cover अथ हिरण्यकेशीधर्मसूत्रं (sic) and इति हिरण्यकेशीधर्मसूत्रं (sic); (3) Md., a beautiful, but much interpolated Ms. of the text, belonging to the Government of Madras, written in Nandi-Nagari characters on 31 palm-leaves, numbered 3-33, (among which there are two copies of fol. 27 and fol. 28 is missing), see the Rev. W. Taylor's Catalogue Raisonnée (sic) vol. I, p. 68, No. 2,111; (4) P. U., a Devanagari Ms., containing the text and Haradatta's commentary, the Ujjvala Vritti, probably written incunte saec. XIX, and belonging to a Brahman in Puna, who lent it temporarily for the preparation of the first edition, fols 137, 9 lines on the page; (5) N. U., & modern, incorrect Devanagari Ms. of the text and of Haradatta's commentary, copied in 1865 at Nasik, (now in the India Office Library, Bühler Sanskrit Mss. No. 154), fols 282, 9 lines on the page.t The liberality of Professor Max Müller enabled the editor to add in the preface to the Extracts from the Commentary (Åp. Dh. Sů. Part II, Bombay, 1871) the varietas lectionis from two other Mos:- (6) Mr. U. I, a carefully written ancient Devanagari Ms. (probably copied ineunte saec. XVII) of the first Pras'na of the text and Haradatta's commentary, which is either the parent of P. U. or an old transcript of the Ms. from which P. U. was copied, fols 52, 18 lines on the page; (7) Mr. U. II, a modern incorrect Devanagari copy of a Ms., dated Ápastambîya is the form found in the Mss. of the School. Âpastambhiya is the spelling usually adopted in the South Indian inscriptions of the fifth, sixth, seventh, eighth and ninth centuries and in the Kas'mîrian works which mention Apastamba. Both in Kas’mir and in Southern India ba and bha are both pronounced ba. + The Mss. N. P. N. U.. have been collated again for the second edition, ·11 i CRITICAL INTRODUCTION. Samvat i. e. probably Vikrama-Sanivut 1754 Magha badi 8, or A, D. 1696- 98 and closely allied to P. U., fols 117, 10 lines on the page. For the second edition the following additional materials have been used:- (8) Gi, a beautifully written, but incorrect, Grantha palm-leaf Ms. of the text, No. 37a of the Burnell Collection in the India Office Library, probably sixty or seventy years old, fols 29, 10 lines on the page; colophon, हरिः ओम् शुभमस्तु श्रीगुरुभ्यो न्मः (sic)। धर्म्यप्रश्नं समाप्तं । श्रीवेदोव्यासाय नमः (sic) ॥ (9) Ga, a more carefully written Grantha palm-leaf Ms. of Pras'na II, No. 37b of the Burnell Collection in the India Office Library, probably much older than Gi, fols 10, 12 lines on the page, last leaf blackened and partly illegible; (10) G. UI, a Devanagarî transcript, prepared by Dr. M. Winternitz according to No. 36 (2) of the Whish Collection in the Library of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. The latter Ms. contains the text and the Ujjvala Vritti and is written in Grantha characters on 205 palm-leaves, divided into two volumes. It is on the whole correct and mostly gives the text in full. Only in the first two Pațalas the middle portions of the Sûtras have been omitted, the omissions being indicated by a cross. Further on, the end of the Sätras is occasionally, though rarely left out. The colophon of vol. II is:-श्रीकृष्णार्पणमस्तु शिवाय नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । कोधिसंव- त्सरम् कनिमासम येटटान्तति उज्वला समाप्ता ॥ श्रीरामार्पणम् । रारायणस्य (sic) अन्ध- FATA: 11. There is also an entry in Mr. Whish's hand: This volume contains the second part of the Ujjvalâ, a commentary by Haridatta-Mixrah (sic) of the Dharmma-Praxna-Sûtram (sic) C. M. Whish, Calicut 1824.” According to Mr. Sewell's South Indian Chronological Tables the Kodhi i. e. Krodhi or Krodhana year of the Sixty-years' Cycle, immediately preceding A. D. 1824, corresponded to A. D. 1805. It follows that the Ms. cannot have been written later than the latter year, though it may be much older; (11) G. U2, a Grantha palm-leaf Ms. No. 38 of the Burnell Collection -in the India Office Library, containing the text and the Ujjvalâ Vșitti. The text of the longer Sætras is mostly defective, only the first and last words being given. In addition there are very numerous clerical mistakes and omissions, which reduce the value of the Ms, very considerably. According to a remark, inserted by Dr. Burnell on the first leaf, the Ms. was written saec. XVII. exeunte or saec. XVIII ineunte. For the edition a careful collation, made by Dr. M. Winternitz, has been used. (12) G. Us, a Grantha paper Ms., No. 131 of the Burnell Collection in the India Office Library, containing the text and the Ujjvalâ Vțitti as far as Dh. Şû. II. 8, 21, 6, p. p. 389, 4to, bound in cloth. Though quite modern, it is a good Ms., which gives the Sûtras in full and is tolerably free from clerical mistakes. (13) M. U., a Devanâgarî paper Ms., No. 118 of the Cod. Mss. Sanskrit. in the Court and State Library at Munich, containing the text and ·CRITICAL INTRODUCTION. HIL the Ujjvala Vțitti. It formerly belonged to Professor Haug's collection, the printed catalogue of which mentions it as No. 174. It is an excellent, carefully corrected Ms., written on fols 164 (with 7-10 lines on the page) in संवत् १६६८ समए (sic) श्रावण सुदि ५ वृहस्पतिवारे. According to a note on the cover it belonged formerly to पुण्यस्तम्भस्थ जुगूळकर उपनामक सिंहाचार्य.. e. to Simhacharya Joglekar, an inhabitant of Punyastambha, or Punatâmbem near Paithan.* Among these thirteen Mss. those written in Devanagari and Nandi- Nâgarî, are one and all transcripts of Grantha or Telugu copies. This follows (1) from the fact that the Âpastambîya Charaṇa is a southern school which originated in the Dravidian districts, (2) from the explicit statements of many Brahmans of Western India that they have procured and still procure copies of the Taittirîya Veda and of the Sûtras, belonging thereto, from Southern India, (3) from various mistakes in the Någarî Mss., which point to misreadings of very similar Grantha letters, t and (4) from the fact that all Någari Mss. have the Sûtra II. 7, 17, 25, which according to Haradatta the northern Âpastambiyas rejected and his predecessors had left unexplained. The Någarî Mss. possess, therefore, only a secondary value, and it is not possible to change conjecturally readings, found in the Nâgari and the Grantha Mss., because the proposed emendation appears easy on account of the resemblance of the Nâgarî characters. According to their readings of the text the thirteen Mss. belong to three classes: (I) The Grantha Mss. G, and G. U1,3,8 give, irrespective of clerical mistakes and accidental omissions, the text of the Dharına-Sûtra as it was settled by the commentator Haradatta. Close to these four Mss. comes the Devanâgarî copy N., which, however, in a few cases shows readings, taken from the Hairanyakes'a Dharma-Sûtra (see below class III). (II) The Mss. G1 and Md. give an interpolated text, the interpolations being particularly numerous in the last named copy. The interpolations, found in Md. at Dh. Sû. I. 9, 24, 25; I. 10, 29, 27; II. 1, 1, 17; II. 5, 11, 19 and II. 6, 15, 9, do not occur in any other Ms. Those found at Dh. Sû. II 5, 12, 2 and II. 10, 26, 18 are common to G1 and Md. alone. Those occurring at Dh. Sû. I. 2, 8, 22; I. 3, 11, 37; I. 6, 19, 13 and 15; 1.11, 31, 3 and 13–15; I. 11, 32, 27; II. 4, 9, 13 and II. 5, 12, 4 are found partly in Md., in Gi and in one or several Mss. of the third class, or in Md. and Mss. of the third class alone. The great majority of these interpolations is due to the transference into the text, of marginal notes which the owners of ancient Mss. made according to Haradatta's or other commentaries and, in some cases, perhaps according to a metrical Âpastamba-Smritit. The Lekhakas, who * The Editor owes this identification to Mr. Parab of the Nirnay-asagar Press. † Instances of mistakes, caused by the misreadings of very similar Grantha letters are e. g. Dh. Sa, I. 10, 29, 8 Hiſstaat in M, N, U., P. pr, m, for Fifcatº; Terti in N. U. for BIDHARTI Dh. Sû. II, 4, 9, 14. See below p. X.

·iv CRITICAL INTRODUCTION. copied such Mss., considered and treated these notes, as they invariably do in all similar cases, as portions of the text and entered them in the new copies. (III) The Mss. P., M. U., Mr. U. I and II, P. U. and N. U. show besides more or less numerous interpolations, an admixture of readings taken over from the Hairan yakes'a Dharma-Sûtra, which latter is a secondary redaction of Âpastamba's work and agrees very closely with it. All these Mss. come from the Marâthà country or Central India where the adherents of the Hairaṇyakes'a Charana are more numerous than the Âpastambiyas. Copies of the Hairanyakes'a version of the Dharma-Sûtra are for this reason more easily obtainable than those of the original text. The close resemblance of the two versions obliterated the consciousness that they really are two different works.* It was thus only natural that Mss. of the more common version were used for correcting those of the rarer one, and that a mixed text arose. The Ms. P., it would seem, has been somewhat less affected by this proceeding than the other copies belonging to the third class. In its original form it showed only few interpolations and few readings of the Hairanyakes'a text. The corrector, who revised it, introduced a good many more. The five Devanâgarî copies, which contain also the Ujjvalâ Vritti are in a much worse condition. They exhibit not only more numerous Hairanyakes'a readings in the text, but also changes in the commentary which have been made in order to bring about a full agreement with the altered Sûtras. The latter changes go even so far, that sometimes, (e. g. Dh. Sû. I. 2, 8, 22 and II. 6. 15, 10 ) explanations of interpolated passages have been inserted. M. U., Mr. U. I and II, and P. U. form a separate group, of which either M. U. or a Ms. closely resembling M. U., is the parent, In accordance with these remarks the pedigree of the thirteen Mss. may be given, as follows: Codex archetypus with the text settled by Haradatta. G. UI N. Interpolated text G. U3 G. U2 Md. Interpolated text, mixed with that of the Hair. Dh. Sû. P. N. U. M. Ú. Mr. U.I Mr. U.II. P. Ư. * To this conclusion points particularly the double title of the Ms. P., which, as stated above, is called on the outer cover Hiranyakesi-Dharmasútra and in the colophons Apastambiya Dharmasutra.

·V > 23, (3) the omission of it: in CRITICAL INTRODUCTION. Under the circumstances stated, the Grantha Mss, and especially Ga and G. U1 had to be chiefly followed in revising the text. And the result has been that, irrespective of the correction of some misprints and of a number of changes in the division of the Sûtras, upwards of seventy alterations had to be made. * But only eleven among these are of importance, viz. (1) the substitution of aca for nga in S. I. 2, 7, 25, (2) the elimination of Sûtra I. 2, 8, STEFOTT for Ecert in S. I. 5, 17, 3; (5) the omission of ag in S. I. 10, 29, 17; (6) the substitution of ticara for grante 7 in S. I 11, 30, 22;(7) of 37871977 for 3707977 in S. I. 11, 32, 14; (8) of stafaufà for statigra in S. II. 3, 7, 7; (9) the substitution of THRECIFE: for FIT FECITAT: in S. II. 5,10, 3; (10) the substitution of Fit for farii in S. II. 9, 24, 6; and (11) the insertion of a craffa in S. II. 9, 24, 10. None of the remaining changes alters the sense in any perceptible manner. Their effect is merely that in a few cases a verse becomes smoother, or a difficult form is replaced by a more easily intelligible one, while in a larger number of passages irregular forms, particularly such as occur also in other parts of Ảpastamba's Kalpa have been received into the text. Thus 3TTETE now appears, Dh. Sû. I. 7, 21, 8 and I. 9, 26, 6 instead of STICHTETA, Suga: Dh. Sû. II. 6, 15, 2 for प्रतिगृहीतृतः, संप्रत्यपत्स्यत Dh. Su. I. 10, 29, 9 for संप्रत्यपत्स्यथ. On the other hand the characteristic obsoletet The has now been substituted Dh. Sû. I. 1, 2, 29, for the common असंदर्शने and नदीतरम् Dh. Sl. I. 11, 32, 26 for नदीतरणम् ; the more difficult settori Dh. Sû. I. 2, 5, 16 for Haradatta's TT: T: or conjectural emendation aft:; the Vedic GEFATA: Dh. Sû. I. 9, 26, 11 and II. 10, 21, 10 and 21 for FREETHA:, which latter, according to Vårttika 15 on Pånini III, 1, 87 and according to the Bhashya on that passage, would be the classical and grammatically correct form; the Vedic form arata Dh. Sû. I. 11, 32, 27, the singular accusative of the a-stem art found in the Rigveda and in the Prakrits, for the usual नावम् the unnecessary Taddhita formation TETAS Dh. Sû. II. 7, 17, 1 for Haradatta's conjectural emendation 37TFT or state; the curious form 'Taimaa, Dh. Sû. I. 3, 11, 22, which is also found in Dh. Sû. I. 3, It is due to to the sagacity of the venerable Nestor among European Sanskritists, Geheimrath von Böhtlingk, to state that a certain proportion of these alterations was proposed by him conjecturally in an article in the Zeitschrift der Deutschen Morg. Gesellschaft, vol. 39, p. 517 p. p. † Âpastamba repeatedly uses uncommon verbal substantives in a instead of those in una, e. g. Dh. Sa. 1. 7, 21, 8 3599 for SGHTE; Dh. Sū. II. 5, 10, 445: for 467777; Gri. Så- I. 1, 19 Hint: for TTATTA; Sr. Sû. VIII, 16, 3 and 12 3444: for 37280T7. It is, therefore, not doubtful that the short forms deserve to be preferred to the longer ones, which some Mss. give. | The word does not form a separate Sûtra, as the Mss. used for the first edition seemed to indicate. It may be construed with Th. Similarly we find Dh. Sû. I. 9, 25, 1 3771TH, construed with दिशम्, instead of अनावृत्ति: or अनावृत्ति. $ Similar Taddhita formations are अष्टाक्ये for अष्टकायाम् Dh. Sh. I. 3, 10, 2, स्वयं° for स्वर्ग Dh. Sæ. II. 9, 23, 12. Such words illustrate Patanjali's dictum, fìreaci ATGTHTRIT: (Mahâbhâshya Vol. I, p. 8, Kielhorn).

·vi CRITICAL INTRODUCTION. 9, 21 for Tray,* and the abnormal sarea: Dh. Sû. II. 8, 19, 3, which occurs also Dh. Sû. I. 11, 31, 12 and repeatedly in the Srauta Sûtra, for fifa:- Further, the new edition gives a number of forms with a long i, instead of such with a short i, e. g.ETA: Dh. Sû. I. 1, 2, 3 ; qai: Dh. Sû. I. 3, 10, 24; gatud Dh. Sû. I. 3, 11, 31, and so forth, for all of which the Srauta and Gșihya Sû tras of the Southern Schools offer numerous analogies. Worthy of note, too, are the two new words 977 for the Dh. Sû. I. 11, 30, 19 and spoja for STITŪTA Dh. Sû. II. 2, 5, 19. The former is a regular derivative from the root fet, which appears side by side with glat, and it is mentioned in the Koshas. The word gue: “the nose' on the other hand has hitherto not be traced elsewhere, except in the parallel passage of the Hairaṇyakes'a Dh. Sû. The testimony of the Grantha Mss. leaves no doubt that it was the reading which Haradatta found in his sources. It seems to be one of the many rare words, which are preserved in Âpastamba's Sûtras alone. The development of the meaning is easily intelligible. For stor may mean the means or organ of inspiration and hence be used to denote the nose (compare That 'the nostrils' lit. 'the blowers'; compare also Böhtlingk's edition of the Brihadaranyaka, p 24, 1. 24 note, to which the editor has kindly drawn my attention. Finally the spelling of some words has been altered in accordance with the usage of the Grantha Mss. Thus afua and after now appear instead of the etymologically more correct forms with an initial ba, fis instead of als and fpe for faatat. Forms like oogle for ca have, however, not been received into text, though strictly they ought to be adopted in editions of works which have been composed in Southern India. Nor has the invariable omission of the Visarga before conjunct consonants, beginning with a sibilant, received any attention. As this edition, just as the former one, chiefly relies on the text which Haradatta settled, it will be advisable to say something about the sources on which he drew. He indicates them, in part at least, in his notes on several difficult passages. First, it appears that he used certainly three, perhaps even more, older commentaries. In his remarks on Dh. Sû. II. 7, 17, 25, he says that the Sûtra had not been explained by his predecessors, get ren Strictly interpreted, the plural indicates that there were several, at least three, The substitution of an for an is in these cases, as also in the Vedic neuter plurals घृतवान्ति, पशुमान्ति and in the strong forms of महत्, due to a not now tra.ceable intermediate form á ni, in which the n had been changed to a pure nasal sound. The vowel had to be lengthened, because else the syllable would have become metrically short. By the same process forms like मनांसि have been derived from मनन्सि (i.e. मनस् + नि). The Sanskrit inscriptions of the fourth, ifth, sixth and seventh centuries give very commonly मनान्सि, for मनांसि, यशान्सि for यशांसि and so forth, and show thereby how easily a pure nasal followed by a dental consonant, could be again transformed into a nasal of the dental class. With respect to the change of 3750 to 3767, it must be noted that it occurs in ancient and modern Prâkrits. Jaina inscriptions from Mathurâ, which belong to the second and first centuries B.C., offer Vidal and spiãance for 34-aailart and sranaatt. In the modern Prakrits the syllable ant regularly becomes âuit, compare e.g. the Marathi आंत for अन्त :.

·CRITICAL INTRODUCTION. vii earlier commentators. It agrees with this assumption, that in his explanation of Dh. Sû. I. 2, 5, 2, Haradatta adduces first the opinion of TTT:, next the view of 37, and finally a third interpretation attributed to you. Similarly 3, T and again 7 are mentioned as supporters of conflicting expositions of Dh. Sû. II. 7, 17, 22. Cases, in which the opinions of one or two earlier commentators are given, occur much more frequently. Secondly, it is probable that Haradatta used several Mss. of Âpastamba's text. This may be inferred from his frequently adducing various readings. Some of the latter, however, he may, no doubt, have found in the older commentaries and have taken over into his work. For, such proceedings are common with the Indian Vrittikâras, as may be seen by a comparison of the various commentaries of the Mânava Dharmas'âstra. Thirdly, Haradatta certainly consulted for particularly difficult passages men, acquainted with the oral tradition of the Apastambîyas and able to recite their Sûtras. According to Indian views, the orally recited text has greater authority than that preserved in the Mss. And it is well known that in the Vedic Schools all texts are learned, even in our days, from a teacher who knows them by heart, not from Mss. alone. The teacher's word is authoritative, and the Mss., which are frequently consulted during the lessons and afterwards, are corrected in accordance with his teaching. These sentiments and facts induced the Indian commentators, even men like Sâyaņa, to consult the S'ishtas of the various schools regarding passages which appeared to them unusually difficult. Haradatta indicates his having done so in several places. Thus he says with respect to his reading अनुत्तिष्ठन्ति Dh. Sû. II. 3, 7, 7 ATIVITET FTETT Toisa'the S'ishțas do mostly not recite the word ut.' Again, Dh. Sû. II. 2, 5, 2, he adds to the word SEF the note TUT FEATUITTHFIT area usually they pronounce after the letter ma the vowel i, i. e. fWTH. Another similar interesting utterance is found in connexion with the irregular Dvandva compound प्रायत्यब्रह्मचर्यकालेचर्यया in the commentary on Dh. Sû. I. 11, 31, 11, TERİ 1.971 अयं तु तावदर्थानुरूपः पाठः । अधीयमानस्तु प्रमादजश्छान्दसो वा । "but the reading, suited to the sense, is, indeed, anzi 10ti ; but that, which is being recited, is either due to an error or is Vedic."* There are a good many other passages in which the expressions hot fra, ärta, afecta 6 Â pastamba uses two other similar compounds. In Dh. Sû. I. 3,11, 31, he has faTÄHISTET and Sér. Sû. II, 12, 11, HE TrygatzIECTETITTIITATTITtaractat al. In a Prakrit Pallava land-grant (Epigraphia Indica p. 3) occurs the phrase FIESTĪTE BARAÍE SAHITAHAT- दृसमसत्तिस्स च चतुण्हं भातुकाण चत्तारि पत्तिभागा " four shares of the income to the four brothers, Kumâranandin, Kumâras'arman, Kottas'arman and S'akti, who belong to the Kaus’ika Gotra.” Here we have the same irregular use of the singular at the end of the Dyandva compound and the same addition of a particle in order to indicate the relation of the parts of the compound. Analogous formations in the later Sanskrit are STEITA: and he, which latter occurs in the Mrichchhakatika.

·vil CRITICAL INTRODUCTION, occur. In these cases it is not always certain whether Haradatta refers to the Mukhapatha of the schoolmen or to Mss. For, some Indian commentators undoubtedly use Sfint: in the latter sense. But in the passages quoted above, especially in the first, it is impossible to think of a reference to a Ms. No ingenuity of interpretation can convert the S'ishțas into palm-leaves. The expression serie ET: TTT:, which in the third quotation is contrasted with the stara: q: shows that the readings, which Haradatta sometimes recommends as TTT: 978: Or Stand:, are conjectural emendations of his own. It thus appears that Haradatta was a serious student, who treated his text by no means with levity, but used all available means in order to make it correct. As he was a native of Southern India,* where the Âpastambîyas are numerous, he, of course, had no difficulty in obtaining the best materials and the best advice. This is so much more probable, as the examination of the Grantha copies of his Ujjvalê Vșitti shows that he must have lived much earlier than I supposed formerly, and that he belonged to a period, when the Vedic studies still flourished under the patronage of native princes. In the Introduction to my translation of the Dharma-Sû tra, Sacred Books of the East, Vol. II, p. XLIII, I stated that Haradatta had probably written in the sixteenth century, because his opinions on the sacred law are first quoted by Mitramis'ra, who composed the Viramitrodaya for, and received the patronage of Abu'l Fazl's murderer, Virasiinha of Orchhâ. This view is no longer tenable. For, the Munich Ms. of the Ujjvalå Vșitti, which (see above) was written at Puņa about A. D. 1600, shows already the interpolated text, found in all the Devanagari copies. The same text is found in Professor Max Müller's oldest copy, which is certainly not younger and comes from Benares. Hence it would appear that the peculiar Devanagarî version of the Ujjvalâ was already in existence during the latter half of the sixteenth century. As that appears to have been the case, it becomes necessary to push back Haradatta's date by at least, a hundred years, i, e. to the period between A. D. 1450-1500. If it were possible to prove that Haradatta, the commentator of Âpastamba, who is frequently called Haradattamis'ra, is identical with the grammarian Haradattamis'ra, the author of the Padamañjarî, he would have to be placed still considerably earlier. For, the Padamañjarî was used by Sâyana for his Dhậtuvritti, and its author cannot have lived later than about A. D. 1300. For the present no strict proof for this identification can be furnished, and it must be left an open question. But it is not improbable, because the gram- That Haradatta was a native of Southern India may be inferred from his remarks on Dh. Sû. II, 7, 17, 25. In explaining the names of trees and plants, he occasionally uses Dravidian words, e. g. Gautama I. 23, where Pilu is explained by GMAT AHG :: of Professor Max Müller obtained it from Dr. Ballantyne. | To the same conclusion points also the fact that the Munich Ms. quotes Mahadeva's commentary, which is based on Haradatta's Ujjvalâ, (see notes to Dh. Sít, II, 6, 15, 10 and II 7, 16, 4.) S Seo Burnell, Tanjore Catalogue p. 16 f.

·Kirste, the text of nearl CRITICAL INTRODUCTION. ix matical remarks in the Ujjvalâ Vritti show that its author was a good grammarian. On the other hand, it is not probable that the Ujjvalâ existed long before A. D. 1300. Aparârka or Aparâditya, the author of the Yâjñavalkîya Dharmas'âstra-nibandha, who lived in the twelfth century,* used a commentary on the Dharma-Sutra, which was not Haradatta's. Again, the Smritichandrikå of Devannabhațța, written in the thirteenth century, quotes a commentary different from the Ujjvala." Regarding the state of the text of Ápastamba's Dharma-Sätra during the period immediately preceding the composition of the Ujjvalâ, something may be learnt from the quotations in the ancient commentaries on other Smritis and Sastras. The earliest, known at present, occur in the S'ârîraka Bhashya, see Deussen, Vedânta, p. 35. A few are found in Medhâtīthi's Manubhâshya, some more in Vijīânes'vara's Mitaksharâ and a very large number in Aparârka's Yâjñavalkîya Dharmas'âstra-nibandha. The latter work, gives, according to an analysis of its quotations, prepared by Professor J. some of which seem to have been taken from a commentary. Aparârka's quotations are unfortunately as inexact as those of most medieval Indian authors. Sometimes Sû tras are mangled, and others show verbal changes or additions which never can have stood in the text. A particularly striking instance, where a most absurd interpolation occurs, is found in Dh. S. I. 10, 28, 19, which Aparârka gives in the following form: (JE)TIETÀ PIhr जिनं बहिर्लोम परिधाय (गुरु)दारव्यतिक्रमिणे (मे) भिक्षां (देहि) इति सप्तागाराणि चरेत् । सा वृत्तिः षण्मासान् ॥ He moreover adds the note: ब्राह्मणीपुत्रस्य शदात्मकेषु गुरुदारेष्वेतत् ।।. Hence it appears that the addition of the word TF is by no means accidental, and that Aparârka certainly believed it to be a part of the Sûtra. A glance at Âpastamba's text shows, however, that the reading cannot be correct. For, the penances for the violator of a Guru's bed are given in Khanda 25, and the Sætras 19–20 of Khanda 28 treat of offences, committed by a husband against his wife and by a wife against her husband. The particular offence in the case of the husband is, no doubt, as the Ujjvalâ states, the repudiation of a virtuous wife. Nor can the words À and are have stood in the text, because in all similar passages, e. g. Dh. Sû. I. 9. 24, 15; I. 10, 28, 1, Åpastamba uses only the dative of a noun and fenffa. The first interpolation is so utterly senseless that it is difficult to believe that it actually has * Aparâditya "the Sun of the West”, was, as is well known, a S'ilahâra king of the Konkan. The inscriptions of the S'ilahâra's (see Bombay Gazetteer, Vol. XIII, Part II, p. 426 f.) reveal, the existence of two Aparâdityas, the first of whom ruled A. D. 1160, while the grants of the second range from A. D. 1184-1187. An ambassador of Aparâditya I at the court of Kasmir is mentioned in the S'rikanthacharita XXV, 111, which was written about A. D. 1140. The Yáj. ñavalkiya Dharmas'âstranibandha is the standard law book used in Kas”mir. Its introduction into the country probably was the result of Aparāditya's embassy. Ⓡaamat Les" + See Smritichandrika XI, 5, 4 (English Translation). The quotation has been kindly pointed out to me by Professor Jolly.

·X CRITICAL INTRODUCTION. been taken from a Ms. It seems more probable that Aparârka quoted from memory, as the Hindu commentators frequently do, and committed a bad mistake. Under these circumstances it is indeed not possible to attach any importance to his readings, where they differ from Haradatta's and those of the Mss. But they possess a considerable value in those cases, where they agree and show the peculiar abnormal forms found in our text. There are several instances of this kind. Thus, Aparárka confirms in his quotation of Dh. Sû. I. 11, 31, 22 the curious reading FAT* He even adds a note, repeating the word: AFFET FÀTITETI. Again, Dh. Sů. I. 9, 24, 17 he gives the lectio doctior अलब्धोपवासः . . अलब्धे उपवासः, instead of the correction अलब्ध्वोपवासः, which appears in some Mss. Further, he has also the compound aiaga Dh. Sû. I. 11, 32, and the reading THIÊT:TAT Dh. Sû. IL. 7, 16, 2, instead of a gara:TETT 7, which latter Haradatta preferred, because he did not see that an is an ancient instrumental case. In some other cases Aparârka proves that the peculiar readings of single or of a few Mss. are older than one would otherwise expect. His quotations reveal, also, the interesting fact that in the twelfth century, besides the Sâtra, a metrical Âpastamba Smriti existed; which resembled the Âpastamba- Prậyas'chittavidhi, printed by Mr. Jîbânanda in his Dharmas'âstrasangraha, p. 567 ff. Among the numerous verses, both Anushțubhs and Trishțubhs, to which Aparárka prefixes the name of Âpastamba, ten are found in the printed Prầyas'chittavidhi, either in the same or in a similar form.S But there are others, treating of funeral ceremonies, Satî, Sraddhas and impurity caused by deaths, which show that the work, used by Aparârka, must have been larger than the printed rules on penances. As Aparårka considered the metrical Smțiti to possess the same authority as the Sûtra, it must be considerably older than the twelfth century. Its existence is probably the cause of the interpolation of some of the verses, found in Md. and the Devanågarî Mss., e. g. of those placed after Dh. Sû. I. 9, 32, 27 and II. 5, 15, 9. Like the quotations in the Commentaries, one of the Koshas, composed in Southern India, furnishes also something of interest for the text of the Dharmasûtra. Yâdavaprakas'a, the teacher of Râmânuja, who lived about A. D. 1000,) gives in his Vaijayanti a good many words taken from the Taittirîya Sakhâ and the Sûtra connected with it. From the Âpastambiya Thus according to the ancient S'àrada Ms., Deccan ollege Collection, 1875-77 No. 360–61. The Modern Kas'mir Devanagari copy No. 358 has both times the corrupt reading स्यावा. † Thus according to Deccan College Collection 1975-77 No. 360-1. No. 358 has FT: FAZET ह, leaving out प्रजा. | Thus he supports Dh. Sa, 11. 7, 17, 5 the reading of N. and N. U. naga: S Ấp. Prậy. I 17, 18, 25, 26; IV, 1, 1, 11; VII. 13, 1x. 28, X. 38. | Sec Wiener Zeitschrift für di- Kunde des Morgenlandes, vol. 1, p. 4f, ·CRITICAL INTRODUCTION. xi Gțihyasútra 3,11 he has taken the curious and difficult words, describing girls who must not be chosen as brides. There are also several words from the Dharma-Sûtra, among which the anomalous form samlet instead of satara is particularly interesting. He says, Bhumikanda, Pas'usamgraha, vs. 34 वाविद शललशलल्यौ तल्लोश्यना शलली शलम् ॥ The usual form that is given in verse 11 of the same chapter. The fact proves that in Yâdavaprakás'a's times strate was the recognised reading of the Âpastambiyas in Dh. Sû. I. 5, 17, 37. Of much greater importance is the close agreement of the Hairanyakes'a Dharma-Sûtra with that of the Âpastambiyas. The Hairanyakes'as are, as I have shown elsewhere, * one of the later offshoots of the great Taittiriyâ S'âkhâ, and posterior to the Âpastambîyas. The greater portion of their collection of Sûtras is founded on Âpastamba’s Kalpa.The Hairanyakes'a S'rauta Sûtra, is, to judge from a collation of the first six Pras'nas, a very free recast of the Âpastambîya Srauta Sûtra. It is easy to recognise that the latter is the basis on which Satyâshâqha Hiranyakes'in reared his edifice. Most of the Sûtras agree partly, and some even fully word for word. There are, however, also numerous omissions, additions, and verbal changes, and the arrangement differs very frequently. In the sections on Dharma the agreement of the two Sûtras is much closer. It is so great that it is impossible to call the Hiranyakes'i-Sû tra an independent work. One can only speak of the various readings of the Hairanyakes'as. The details may be learnt from Appendix II. ( below p. 117 f. f.) As the Hairanyakes'a school is a Sûtra Charana, which possesses nothing of its own but its Sûtras, it is evident that its Kalpa must date from the time of its separation from the Âpastambîyas. Hence, all readings in the Âpastambîya Dharmasútra, which are also found in the Hairanyakes'a version, probably existed at the period of their secession, and the younger Sätra is one of the most valuable witnesses for the authenticity of the text of the older. Under these circumstances the most important question is when the foundation of the Hairanyakes'a school took place. Though there is no direct historical evidence regarding that event, yet, the inscriptions of Southern India furnish a certain terminus ad quem, before which it must have taken place. Mr. Fleet's Pallava inscription, No. XVI which on the evidence of * Sacred Books of the East, Vol. II, p. XXIII f. † This remark does not apply to the Grihya Sûtra, which appears to be connected with that of the Bhâradvâjas. According to the colophon in the Elphinstone College Ms. of the Hairanyakes'a Kalpa, Class II No. 10, another section, which concludes the Kalpa, has been borrowed directly from the Bharadvâjas. | Indian Antiquary, Vol. V. p. 153, see also Mr. Fleet's Dynastics of the Kanarese Districts, p. 10 f.

·cussion of Âpastamba's language will be given elsewhere. It must suffice xil CRITICALI INTRODÚCTION. the characters must be assigned to the end of the fifth century or the beginning of the sixth, names among the dopees the Hairanyakes'a Shashthikumâra. It is, therefore, possible (leaving aside all speculative arguments) to assert positively, that the readings of Âpastamba's Dharma-Sûtra, found in the Hairanyakes'a version, are at least fourteen hundred years old. Probably, however, the secession of the Hairanyakes'as dates from much earlier times. It would be a curious accident, if the inscription just marked the period of the event, and if the fourth Sätra Charaña of the Taittirîyas were separated from the third* by an interval of more than 800 years. But, even if one goes not beyond the certainty, it is not too much to say that there is no other Sätra text, the authenticity of which is better attested than that of the Åpastambîya Dharma-Sûtra. As regards the notes to the text, I have left out a good many variae lectiones, given in the first edition according to single Mss., which the consensus of the new materials proved to be valueless. I have added a few explanatory notes regarding abnormal forms and a few suggestions regarding such passages, which, I think, may be emended conjecturally. A full dis- 39 here, if I repeat what I have already stated in the Introduction to my translation that it is a medley of Vedic, classical and Prakritic forms, such as may be expected from a Yâjñika or Srotriya, "whose mouth, as irreverent Kavis say, resembles a cave or a thicket, where those poor deer, the solecisms, find shelter from the lion of grammar." In conclusion, I have to thank Dr. Rost of the India Office and Dr. Laubmann of Munich for readily granting me access to the treasures of their libraries, as well as K. M. Chatfield Esq. for kindly admitting the second edition of the Âpastambîya Dharmasûtra into the Bombay Sanskrit Series. Professor J. Kirste and Mr. Schtscherbatski have kindly assisted me in reading the first proof, and Dr. E. Hultzsch has read the second. See, Sacred Books of the East, p. XXIII–XXIV, XLIII. of See, Vallabliadeva's Subhâshitâvali, Nos. 2301, 2333. Site ·BHASEANTARY 3 ॥ अथापस्तम्बीयधर्मसूत्रं प्रारभ्यते ॥ १.१.१.१-१४. अथातः सामयाचारिकान्धर्मान्व्याख्यास्यामः ॥१॥ धर्मज्ञसमयः प्रमाणम् ॥२॥ वेदाश्च ॥ ३॥ चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥ ४ ॥ तेषां पूर्वः पूर्वो जन्मतः श्रेयान ॥५॥ अशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपायनं वेदाध्ययनमन्याधेयं फलवन्ति च कर्माणि ॥६॥ शुश्रूषा शूद्रस्येतरेषां वर्णानाम् ॥ ७॥ पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन्वणे निःश्रेयसं भूयः ॥ ७ ॥ उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितः सँस्कारः ॥९॥ सर्वेभ्यो वेदेभ्यः सावित्र्यनूच्यत इति हि ब्राह्मणम् ॥ १०॥ तमसो वा एष तमः प्रविशति यमविद्वानुपनयते यश्वाविवानिति हि ब्राह्मणम् ॥११॥ तस्मिन्नभिजनविद्यासमुदेत समाहित सँस्कर्तारमीप्सेत् ॥ १२ ॥ तस्मिंश्चैव विद्याकान्तमविप्रतिपन्ने धर्मेभ्यः ॥ १३॥ यस्माद्धर्मानाचिनोति स आचार्यः ॥ १४ ॥ I. 1, 1, 3. N. U. and P. join this Sätra with the preceding:-च om. Md. I. 1, 1, 9. श्रुतिविहतः G. U1. text and Com.; परश्रुतितः G. Us text. I. 1, 1, 10. सर्वेभ्यो वै वेदेभ्यः Gi, G. U3; N; P. I. 1, 1, 11. हि om. P. U, N., N. U; end of Sutra. lost in G. U1. I. 1, 1, 12.समुपेतं Md.

·२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, १.१.१.१५-३३. तस्मै न द्रुह्येकदाचन ॥ १५ ॥ स हि विद्यातस्तं जनयति ॥ १६॥ तच्छ्रेष्ठं जन्म ॥ १७॥ शरीरमेव मातापितरौ जनयतः ॥ १४ ॥ वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत ग्रीष्मे राजन्य शरदि वैश्यं गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणं गर्भकादशेषु राजन्यं गर्भवादशेषु वैश्यम् ॥१९॥ अथ काम्यानि ॥२०॥ सप्तमे ब्रह्मवर्चसकामम ॥२१॥ अष्टम आयुष्कामम् ॥ २२ ॥ नवमे तेजस्कामम् ॥२३॥ दशमेनाद्यकामम् ॥ २४॥ एकादश इन्द्रियकामम ॥२५॥ द्वादशे पशुकामम् ॥२६॥ आ षोडशाबाह्मणस्यानात्यय आ द्वाविंशात्क्षत्रियस्या चतुर्वि शावैश्यस्य यथा व्रतेषु समर्थः स्याद्यानि वक्ष्यामः ॥२७॥ अतिक्रान्ते सावित्र्याः काल ऋतुं विद्यकं ब्रह्मचर्य चरेत् ॥२६॥ अथोपनयनम् ॥ २९॥ ततः संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् ॥ ३०॥ अथाध्यायः ॥ ३१ ॥ अथ यस्य पिता पितामह इत्यनुपेतौ स्यातां ते ब्रह्महसँस्तुताः॥३२॥ तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेत् ॥ ३३ ॥ I. 1, 1, 15. द्रुत्थेत P. U; MM. U. text. 1.1,1,21. P. and N. U. join Satras 21-26. I. 1, 1, 27. P. and N. U. make यथा-व- क्ष्याम: a separate Sutra, I. 1, 1, 32. पितापितामहाविति Md; पिताम- EATIE P. U.; TEET Md, P. sec. man., N. U., Mr. U. I, Gl, G. U3; ब्रह्महण Mr. U. II; ब्रह्महसंस्कृताः G. U1. text and Com. I. 1, 1, 33. इति om. Md;च om.G.U. । 4 ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३ १.१.१.३४-३६ । २.१-१२. तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तम् ॥ ३४॥ यथा प्रथमेतिक्रम ऋतुरेव संवत्सरः ॥ ३५॥ अथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनम् ॥३६॥१॥ १.१.२. प्रतिपूरुष संख्याय संवत्सरान्यावन्तोनुपेताः स्युः॥१॥ सप्तभिः पावमानीभिर्यदन्ति यच्च दूरक इत्येताभिर्यजुःपवित्रेण सामपवित्रेणाङ्गिरसेनेति ॥२॥ अपि वा व्याहृतीभिरेव ॥३॥ अथाध्यायः॥४॥ अथ यस्य प्रपितामहादि नानुस्मयंत उपनयनं ते श्मशानस- स्तुताः॥ ५॥ तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेतेषामिच्छातां प्रा- यश्चित्तं द्वादशवर्षाणि त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्य चरेदथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनं पावमान्यादिभिः॥६॥ अथ गृहमेधोपदेशनम् ॥७॥ नाध्यापनम् ॥6॥ ततो यो निर्वर्तते तस्य सँस्कारो यथा प्रथमेतिक्रमे ॥९॥ तत ऊर्ध्व प्रकृतिवत् ॥ १०॥ उपेतस्याचार्यकुले ब्रह्मचारिवासः ॥ ११ ॥ अष्टाचवारिंशद्वर्षाणि ॥ १२॥ I. 1, 2, 1. संख्यायां Md; प्रतिपूर्ष G1; प्रतिपूर्वा I and II, N. U, M. U.; एव on. P. U. G.U. I. 1, 2, 6. च om, P. U., N.U.; पावमान्या. I. 1, 2, 2. यजुःप all Mss.; सामपवित्रेण दिभिरिति गतं पावमानादिभिः G1. I. 1, 2, 9. निवर्तते N., N. U., P. U., Mr. T. 1, 2, 3. व्याहृतिभिरेव P., P. U, Mr. U. • U. I and II, Md; अतिक्रमे om. M. om. N. U.

·० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १. १. २. १३-३ पादूनम् ॥ १३ ॥ अर्धेन ॥ १४॥ त्रिभिर्वा ॥ १५॥ द्वादशावराय॑म् ॥१६॥ न ब्रह्मचारिणो विद्यार्थस्य परोपवासोस्ति ॥ १७॥ अथ ब्रह्मचर्यविधिः ॥ १॥ आचार्याधीनः स्यादन्यत्र पतनीयेभ्यः ॥ १९॥ हितकारी गुरोरप्रतिलोमयन्वाचा ॥२०॥ अधासनशायी ॥२१॥ नानुदेश्यं भुञ्जीत ॥ २२॥ तथा झारलवणमधुमाँसानि ॥ २३ ॥ अदिवास्वापी ॥२४॥ अगन्धसेवी ॥२५॥ मैथुनं न चरेत् ॥२६॥ उसन्नश्लाघः॥२७॥ अङ्गानि न प्रक्षालयीत ॥ २४ ॥ प्रक्षालयीत वशुचिलिप्तानि गुरोरसंद” ॥ २९ ॥ नाप्सु श्वाधमानः स्नायाद्यदि स्नायाद्दण्डवप्लवेत् ॥ ३०॥ जटिलः ॥ ३१ ॥ I. 1, 2, 13. पादोन Md, P., N. U. Com., but add क्षारादीनि गृहो गतानि तथा ome Mr. UI., (all prima manu), M. U. G. U2. text and Com.; N. secunda manu in I. 1, 2, 24. दिवास्वापी दिवा स्वप्यात् G. U1. margin; but see the Com. I. 1, 2, 27. श्लाघ्यो P. I. 1, 2, 14. अर्धेनं P. pri. man., P. U., I. 1, 2, 28. The southern Mss. give in. N.; but see the Com. variably more for I. 1, 2, 16. द्वादशवराय॑म् N., शावरार्धम् I. 1, 2, 29. असंदर्शने N.,N.U.,G. UP, Md. P.U. I. 1, 2, 30. यदि-प्लवेत् om. G. U 1,2,3, I. 1,2, 22. नानुद्देश्यं N., G. Us. Gi, but the Com. of G. U1 has the I.1, 2,23.M.U., G. U1 on. the Sutra, explanation.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ५ १. १.१.२.३२-४१।३.१-८, शिखाजटो वा वापयेदितरान् ॥ ३२ ॥ मौजी मेखला त्रिवृद्राह्मणस्य शक्तिविषये दक्षिणावृतानाम्॥३३॥ ज्या राजन्यस्य ॥३४॥ मौजी वायोमिश्रा ॥ ३५ ॥ आवीसूत्रं वैश्यस्य ॥३६॥ सैरी तामली वेत्येके ॥ ३७ ॥ पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य नैय्यग्रोधस्कन्धजोवाङमो राजन्यस्य बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य वाों दण्ड इत्यवर्णसंयोगेनैक उपदिशन्ति ॥ ३० ॥ वासः ॥ ३९ ॥ शाणीक्षौमाजिनानि ॥ ४० ॥ कषायं चैके वस्त्रमुपदिशन्ति ॥ ४१ ॥२॥ १.१.३. माञ्जिष्ठ राजन्यस्य ॥१॥ हारिद्रं वैश्यस्य ॥ २॥ हारिणमैणेयं वा कृष्णं ब्राह्मणस्य ॥३॥ कृष्णं चेदनुपस्तीर्णासनशायी स्यात् ॥ ४॥ रौरव राजन्यस्य ॥ ५॥ बस्ताजिनं वैश्यस्य ॥६॥ आविक सार्ववर्णिकम् ॥ ७॥ कम्बलश्च ॥४॥ I. 1, 2, 32. वा om. Md, G. U२; शिखाजटो I. 1, 2, 38. उदुम्बर: Md. वातारान् G. U1; शिखाजयेदितरान् G1. I. 1, 3, 1. G. U.2-3 join Sutras 1-2. I. 1, 2, 36. आवि° P. sec. m., G. Us I. 1, 3, 3. कृष्णाजिनं Md. text., Mr. U. I. pr. m. I. 1, 3, 8. The southern Mss. spell I. 1,2,37. तामरी G. U३,33; तमली Gi, . कम्बळ.

·आपस्तम्बायधमेसूत्रम. १. १. ३. ९-२६. ब्रह्मवृद्धिमिच्छन्नजिनान्येव वसीत क्षत्रवृद्धिमिच्छन्वस्त्राण्येवोभय- वृद्धिमिच्छन्नुभयमिति हि ब्राह्मणम् ॥९॥ अजिनं वेवोतरं धारयेत् ॥१०॥ अनृतदर्शी ॥ ११॥ सभाः समाजॉश्चागन्ता ॥ १२॥ अजनवादशीलः ॥ १३॥ रहःशीलः ॥१४॥ गुरोरुदाचारेष्वकर्ता खैरिकर्माणि ॥१५॥ स्त्रीभिर्यावदर्थसंभाषी ॥१६॥ मृदुः॥१७॥ शान्तः॥१८॥ दान्तः ॥ १९॥ हीमान् ॥ २०॥ दृढधृतिः ॥२१॥ अग्लाँस्नुः ॥ २२॥ अक्रोधनः ॥२३॥ अनसूयुः ॥२४॥ सर्व लाभमाहरन्गुरवे सायं मातरमत्रेण भिक्षाचर्य चरेद्भिक्षमा- णोन्यत्रापपात्रेभ्योभिशस्ताच्च ॥ २५ ॥ स्त्रीणां प्रत्याचक्षाणानां समाहितो ब्रह्मचारीष्टं दत्त हुतं प्रजा L1,3, 10. उत्तरे P., उत्तरीयं P. U. text. I. 1, 3, 13. अजनवादनशील: G. U2. I. 1, 3, 15. स्वैरकर्माणि P., P. U., Md., M. U. text and Com., Mr. U. I. and II. I. 1, 3, 16. यावदर्थ Md. I. 1, 3, 17. G. U, join Sutras 17-24 in the text, but give them afterwards once more separately; M. U. joins Sûtras 20-21. I. 1, 3, 22. अग्लाँस्कुः P. sec. m.; अग्लास्तु : Md., G1, G. U1 text. L. 1, 3,24. अनसूयः Md., G. U2.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.१.३.२७-४५. पशून्ब्रह्मवर्चसमन्नाचं वृते । तस्मादु ह वै ब्रह्मचारिसंघं चरनं न प्रत्याचक्षीतापि हैष्वेवंविध एवंवतः स्यादिति हि ब्राह्मा- णम् ॥२६॥ नानुमानेन भैक्षमुच्छिष्टं दृष्टश्रुताभ्यां तु ॥२७॥ भवत्पूर्वया ब्राह्मणो भिक्षेत ॥ २४ ॥ भवन्मध्यया राजन्यः॥२९॥ भवदन्यया वैश्यः ॥३०॥ तत्समाहृत्योपनिधायाचार्याय प्रब्रूयात् ॥३१॥ तेन प्रदिष्टं भुञ्जीत ॥ ३२॥ विप्रवासे गुरोराचार्यकुलाय ॥ ३३॥ तैर्विमवासेन्येभ्योपि श्रोत्रियेभ्यः ॥ ३४ ॥ नात्मप्रयोजनश्चरेत् ॥ ३५॥ भुक्त्वा स्वयममत्रं प्रक्षालयीत ॥३६॥ न चोच्छिष्टं कुर्यात् ॥३७॥ अशक्तौ भूमौ निखनेत् ॥ ३ ॥ अप्सु वा प्रवेशयेत् ॥ ३९॥ आर्याय वा पर्यवदध्यात् ॥ ४० ॥ अन्तर्धिने वा शूद्राय ॥ ४१ ॥ मोषितो भैक्षादनौ कृत्वा भुञ्जीत ॥ ४२ ॥ भैदा हविषा सँस्तुतं तत्राचार्यों देवतार्थे ॥ ४३ ॥ आहवनीयार्थे च ॥४४॥ तं भोजयित्वा ॥ ४५ ॥३॥ I. 1, 3, 26. हि om. N., N. U., P. U., Mr. U. I. II, G. Us. I. 1,3,28. भिक्षेत P. U., N.U. I. 1, 3, 30. भवदुत्तरया Gi. I. 1, 3,32. प्रतिदिष्टं G. I. 1, 3, 38. अशक्तो Md., N., G. U3. I. 1, 3, 40. परिदध्यात् Md.; आचार्याय G3. I. 1, 3, 43. हविषा संस्कृतं C. UP, text and Com.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.१.४.१-१९, १.१.४. यदुच्छिष्टं प्राश्नाति ॥१॥ हविरुच्छिष्टमेव तत् ॥२॥ यदन्यानि द्रव्याणि यथालाभमुपहरति दक्षिणा एव ताः ॥ ३ ॥ स एष ब्रह्मचारिणो यज्ञो नित्यमततः॥४॥ न चास्मै श्रुतिविप्रतिषिद्धमुच्छिष्टं दद्यात् ॥ ५ ॥ यथा क्षारलवणमधुमाँसानीति ॥ ६॥ एतेनान्ये नियमा व्याख्याताः॥७॥ श्रुतिर्हि बलीयस्यानुमानिकादाचारात् ॥6॥ दृश्यते चापि प्रवृत्तिकारणम् ॥ ९॥ प्रीतिर्युपलभ्यते ॥१०॥ पितुज्येष्ठस्य च भ्रानुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम् ॥ ११ ॥ धर्मविप्रतिपत्तावभोज्यम् ॥ १२ ॥ सायं प्रातरुदकुम्भमाहरेत् ॥ १३ ॥ सदारण्यादेधानाहृत्याधो निदध्यात ॥१४॥ नास्तमिते समिद्धारो गच्छेत् ॥ १५॥ अग्निमिड्ढा परिसमूह्य समिध आदध्यात्सायं प्रातर्यथोपदे- शम् ॥१६॥ सायमेवाग्निपूजेत्येके ॥ १७॥ समिद्धमनिं पाणिना परिसमूहन्न समूहन्या ॥ १ ॥ मातु याथाकामी ॥ १९॥ . pr. m. I. 1, 4, 1. M. U. and G. Up give, (the I. 1, 4,3. तदन्यानि N., यदा°C.Us. former somewhat inddistinctly) Hara I. 1, 4, 4. स एव N. U., N. datta's reading प्राश्नाति, the other Mss., except G. U3, which has an abnormal I. 1, 4, 5. प्रदद्यात् Md., श्रुति om. G1. sign, read प्राभाति. The form is Pra- | I. 1, 4, 6. माँसादीनि इति P. U.; मांसानि ॥ kritic. Similarly the Pali Tet presup- Md. poses a Sanskrit form 93:- I. 1, 4, 18. समूहिन्या G, U2. text. - ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ९ १.१.४.२०-२९ । २.५.१-६. नाग्युदकशेषेण वृथाकर्माणि कुर्वीताचामेवा ॥२०॥ पाणिसंक्षुब्धेनोदकेनैकपाण्यावर्जितेन च नाचामेत् ॥ २१॥ स्वप्नं च वर्जयेत् ॥ २२॥ अथाहरहराचार्य गोपायेद्धर्मार्थयुक्तैः कर्मभिः ॥२३॥ स गुम्वा संविशन्ब्रूयाद्धर्मगोपायमाजूगुपमहमिति ॥ २४॥ प्रमादादाचार्यस्य बुद्धिपूर्व वा नियमातिक्रम रहसि बोध- येत् ॥२५॥ अनिवृत्तौ स्वयं कर्माण्यारभेत ॥२६॥ निवर्तयेद्वा ॥२७॥ अथ यः पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी तमाहुर्न स्वपितीति ॥ २॥ स य एवं प्रणिहितात्मा ब्रह्मचार्यत्रैवास्य सर्वाणि कर्माणि फल- वन्यवाप्तानि भवन्ति यान्यपि गृहमेधे ॥ २९ ॥४॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने प्रथमः पटलः समाप्तः ॥ १.२. ५. नियमेषु तपःशब्दः॥१॥ तदतिक्रमे विद्याकर्म निःस्रवति ब्रह्म सहापत्यादेतस्मात् ॥ २॥ कर्तपायमनायुष्यं च ॥३॥ तस्मादृषयोवरेषु न जायन्ते नियमातिक्रमात् ॥ ४॥ श्रुतर्षयस्तु भवन्ति केचित्कर्मफलशेषेण पुनःसंभवे ॥ ५ ॥ यथा श्वेतकेतुः ॥६॥ I. 1, 4, 21. उदकेन om. Md.; च नाण्याचामेत् | I. 1, 4, 25. नियमातिक्रमिणं Md; वा om. P.U.; च न त्वाचामेत् N. U.; वर्जितेना. G. U3, 1. 2, 5, 3. गर्तपत्यम् Md., N. U; भर्त' P. 11,4,23. तथाMd. pr. m. चामेत् P.

·१० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.२.५. ७-२०. यत्किंच समाहितो ब्रह्म प्याचार्यादुपयुङ्क्ते ब्रह्मवदेव तस्मिन्फलं भवति ॥ ७॥ अथो यत्किंच मनसा वाचा चक्षुषा वा संकल्पयन्ध्यायत्याहा- भिविपश्यति वा तथैव तद्भवतीत्युपदिशन्ति ॥ ४ ॥ गुरुप्रसादनीयानि कर्माणि वस्त्ययनमध्ययनसंवृत्तिरिति ॥ ९ ॥ अतोन्यानि निवर्तन्ते ब्रह्मचारिणः कर्माणि ॥ १०॥ खाध्यायधृग्धर्मरुचिस्तपस्व्यूजुर्मूदुः सिध्यति ब्रह्मचारी ॥११॥ सदा महान्तमपररात्रमुत्थाय गुरोस्तिष्ठन्मातरभिवादमभिवाद- यीतासावहं भो इति ॥ १२ ॥ समानग्रामे च वसतामन्येषामपि वृद्धतराणां प्राक्मातरा- शात ॥ १३॥ प्रोष्य च समागमे ॥१४॥ स्वर्गमायुश्चेप्सन् ॥१५॥ दक्षिणं बाहुँ श्रोत्रसमं प्रसार्य ब्राह्मणोभिवादयीतोरःसमें राजन्यो मध्यसमं वैश्यो नीचैः शूद्रः प्राञ्जलिम ॥१६॥ प्लावनं च नानोभिवादनमत्यभिवादने च पूर्वेषां वर्णानाम् ॥१७॥ उदिते वादित्य आचार्येण समेत्योपसंग्रहणम् ॥१४॥ सदैवाभिवादनम् ॥१९॥ उपसंग्राह्य आचार्य इत्येके ॥२०॥ , 1.2,5,7.किंचि Md., N.U.; 'ब्रह्माया P. U., G. U3, TT TTET° G1; but see the Com. I. 2, 5, 8. अथ 41; अतो Md. sec. m.; both वा om. Md.; second वा om. N. U. I. 2, 5,9. इति is joined with the following Sutra in P. U., N. U.; M. U., and Mr. U. I sec. m. I.2,5, 10. इत्येतेभ्यो' P.U., N. U. I. 2, 5, 13. अन्यानामपि G. Us. I. 2, 5, 16. TFC Haradatta (see the Com.) and M. U., all the others प्राक्षfor:, which P. U. N. U., Mr. U. I, II make a separate Sutra. I.2,5,18. ह्यादित्ये N. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १. २.५.२१-२६। ६.१-११. दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादमधस्तादभ्यधिमृश्य सकुष्ठिकमुप- संगृह्णीयात् ॥ २१॥ उभाभ्यामेवोभावभिपीडयत उपसंग्राह्यावित्येके ॥२२॥ सर्वाहँ सुयुक्तोध्ययनादनन्तरोध्याये ॥ २३ ॥ तथा गुरुकर्मसु ॥ २४॥ मनसा चानध्याये ॥२५॥ आहूताध्यायी च स्यात् ॥ २६ ॥ ५ ॥ १. २.६. सदा निशायां गुरु संवेशयेतस्य पादौ प्रक्षाल्य संवाह्य ॥१॥ अनुज्ञातः संविशेत ॥२॥ न चैनमभिप्रसारयीत ॥३॥ न खदायाँ सतोभिप्रसारणमस्तीत्येके ॥४॥ न चास्य सकाशे संविष्टो भाषेत ॥५॥ अभिभाषितस्त्वासीनः प्रतिब्रूयात् ॥ ६ ॥ अनूत्थाय तिष्ठन्तम् ॥ ७॥ गच्छन्तमनुगच्छेत् ॥ ७॥ धावन्तमनुधावेत् ॥ ९॥ न सोपानद्वेष्टितशिरा अवहितपाणिर्वासीदेत ॥ १०॥ अध्वापन्नस्तु कर्मयुक्तो वासीदेत ॥ ११ ॥ I. 2, 5, 23. संयुक्तो N. U.; अध्यायेत्. G1, I. 2, 6, 2. संनिवेशयेत् Md. M. U, G. U. Haradatta. declares (see I.2,6, 7. अनुत्थाय Gi, N., M. U. text; the Com.) this to be the usual reading. M. U. Com. अनूत्थाय. It owes its origin to a faulty doubling I. 2, 6, 8. G. U2,3 join this S. with the of the initial 7 of the next Sætra. next, but G. U13 say in the Com, on I. 2, 5, 24. गुरुकर्मसु च G. Us. S. 7. उत्तरे द्वे सूत्रे स्पष्टार्थे। I. 2, 6, 1. G. Us. join Sutras 1-2. I. 2, 6, 10. 'शिरावहित M. U. text. !

·१२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १. २. ६.१२-३३. न चेदुपसीदेत ॥ १२॥ देवमिवाचार्यमुपासीताविकथयन्नविमना वाच॑ शुश्रूषमाणोस्य अनुपस्थकृतः ॥१४॥ ॥१३॥ अनुवाति वीतः ॥ १५॥ अप्रतिष्टब्धः पाणिना ॥१६॥ अनपश्रितोन्यत्र ॥ १७॥ यज्ञोपवीती द्विवस्त्रः ॥१०॥ अधोनिवीतस्वेकवस्त्रः ॥ १९ ॥ अभिमुखोनभिमुखम् ॥२०॥ अनासन्नोनतिदूरे ॥२१॥ यावदासीनो बाहुभ्यां प्रामुयात् ॥ २२ ॥ अप्रतिवातम् ॥२३॥ एकाध्यायी दक्षिणं बाहुं प्रत्युपसीदेव ॥ २४ ॥ यथावकाशं बहवः ॥२५॥ तिष्ठति च नासीतानासनयोगविहिते ॥२६॥ आसीने च न संविशेत ॥ २७॥ चेष्टति च चिकीर्षस्तच्छक्तिविषये ॥ २ ॥ न चास्य सकाशेन्वक्स्थानिनमुपसंगृह्णीयात् ॥ २९ ॥ गोत्रेण वा कीर्तयेत् ॥ ३०॥ न चैनं प्रत्युत्तिष्ठेदनूत्तिष्ठेचा ॥ ३१ ॥ अपि चेतस्य गुरुः स्यात् ॥ ३२ ॥ देशाचासनाच्च संसर्पत ॥ ३३ ॥ L,2,6, 15. वाते add P.U.,Mr. U. I, II, M. U.N., P. I. 2, 6, 21. add P. sec. m., G. U2. I. 2, 6, 28. Haradatta conjectures Feate त्, see the Con. I. 2,6, 29. स्थानिन उप Md., N. U. I. 2, 6, 31. N. U., G. Us join S. 31-32.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १३ १.२.६.३४-३८ । ७.१-१५. नाना तदन्तेवासिनं गुरुमप्यात्मन इत्येके ॥ ३४॥ यस्मिस्वनाचार्यसंबन्धाद्वौरवं वृतिस्तस्मिन्नन्वक्स्थानीयेप्याचार्य- स्य ॥३५॥ भुक्त्वा चास्य सकाशे नानूत्थायोच्छिष्टं प्रयच्छति ॥ ३६॥ आचामेवा ॥३७॥ किं करवाणीत्यामनन्य ॥ ३० ॥६॥ १. २. ७. उतिष्ठेतूष्णीं वा ॥१॥ नापपर्यावर्तेत गुरोः प्रदक्षिणीकृत्यापेयात् ॥२॥ न प्रेक्षेत नमाँ स्त्रियम् ॥३॥ ओषधिवनस्पतीनामाच्छिद्य नोपजिभ्रेत् ॥४॥ उपानही छत्त्रं यानमिति च वर्जयेत् ॥ ५॥ न स्मयेत ॥६॥ यदि स्मयेतापिगृह्य स्मयतेति हि ब्राह्मणम् ॥ ७॥ नोपजिस्त्रियं मुखेन ॥४॥ न हृदयेन प्रार्थयेत् ॥९॥ नाकारणादुपस्पृशेत् ॥ १०॥ रजस्खलो रक्तदन्सत्यवादी स्यादिति हि ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ यां विद्यां कुरुते गुरौ तेप्यस्याचार्या ये तस्यां गुरोर्वश्याः ॥१२॥ यानन्यान्पश्यतोस्योपसंगृह्णीयातदा त्वेत उपसंग्राह्याः ॥ १३ ॥ गुरुसमवाये भिक्षायामुत्पन्नायां यमनुबद्धस्तदधीना भिक्षा ॥१४॥ समावृतो मात्रे दद्यात् ॥ १५ ॥ I. 2, 6, 36. भुक्त्वा चास्य om. Gh; चाचार्यस| I. 2. 7, 7. हि om. all except Md. and Gi, G. U3. Mr. U. I, II. I. 2, 7, 2. नोपपर्यावर्तेत Gi, G. U2 text. I. 2, 7, 11. हि om. all except Md., G.1, I. 2,7, 5. च om. M. U., P. U., N. U., M. U., G. U2. Mr. U. I, IL, P. I. 2,7,13. तदा om. Md.,G1; अस्य om. Gi.

·१४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.२. ७.१६-३१।८.१-२. माता भर्तारं गमयेत ॥१६॥ भर्ता गुरुम् ॥ १७॥ धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् ॥ १ ॥ कृत्वा विद्यां यावती शकुयावेददक्षिणामाहरेद्धमतो यथा- शक्ति ॥१९॥ विषमगते वाचार्य उग्रतः शूद्रतो वाहरेत ॥ २० ॥ सर्वदा शूद्रत उग्रतो वाचार्यार्थस्याहरणं धार्म्यमित्येके ॥ २१ ॥ दत्त्वा च नानुकथयेत् ॥ २२ ॥ कृत्वा च नानुस्मरेत् ॥ २३ ॥ आत्मप्रशंसां परगर्हामिति च वर्जयेत् ॥ २४ ॥ प्रेषितस्तदेव प्रतिपद्येत ॥२५॥ शास्तुश्चानागमावृत्तिरन्यत्र ॥२६॥ अन्यत्रोपसंग्रहणादुच्छिष्टाशनाच्चाचार्यवदाचार्यदारे वृत्तिः॥२७॥ तथा समादिष्टेध्यापयति ॥२८॥ वृद्धतरे च सब्रह्मचारिणि ॥ २९ ॥ उच्छिष्टाशनवर्जमाचार्यवदाचार्यपुत्रे वृत्तिः ॥३०॥ समावृत्तस्याप्येतदेव सामयाचारिकमेतेषु ॥ ३१ ॥७॥ १.२.. यथा ब्रह्मचारिणो वृतम् ॥१॥ माल्यालिप्तमुख उपलिप्लकेशश्मश्रुरक्तोभ्यक्तो वेष्टित्युपवेष्टिती काञ्चुक्युपानही पादुकी ॥२॥ I. 2, 7, 21. सर्वथा N. U., Md.; धार्मम् Md.; धर्म्यम् Gi, Haradatta knew the latter reading, see the Com. I. 2, 7, 25. तदैव N. U., Md. I. 2,7,26. अन्यत्र om. P., N., N. U., Gi. 1. 2, 7, 28. समादिष्टो Gi, G. U3, M. U. I. 2, 8, 2. पादुकी om. N. U, and adds in the Com. पादुकीति पाठे, which latter words no other copy of the U. has. Haradatta seems to know a reading कञ्चुकोपानही, but calls that, given above, the प्रसिद्धः पाठः, see the Com.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १. २.८.३-२१. उदाचारेषु चास्यैतानि न कुर्यात्कारयेद्वा ॥३॥ खैरिकर्मसु च ॥ ४॥ यथा दन्तप्रक्षालनोत्सादनावलेखनानीति ॥ ५॥ तद्रव्याणां च न कथयेदात्मसंयोगेनाचार्यः ॥६॥ स्नातस्तु काले यथाविध्यभिहतमाहूतोभ्येतो वा न प्रतिसँहरे- दित्येके ॥ ७॥ उच्चैस्तरां नासीत ॥७॥ तथा बहुपादे ॥९॥ सर्वतः प्रतिष्ठिते ॥१०॥ शय्यासने चाचरिते नाविशेत् ॥ ११॥ यानमुक्तोध्वन्यन्वारोहेत ॥ १२ ॥ सभानिकषकटखस्तराश्च ॥ १३ ॥ नानभिभाषितो गुरुमभिभाषेत प्रियादन्यत् ॥ १४ ॥ व्युपतोदव्युपजावव्यभिहासोदामन्त्रणनामधेयग्रहणमेषणानीति गुरोर्वर्जयेत् ॥ १५॥ आपद्यर्थ ज्ञापयेत् ॥१६॥ सह वसन्सायं प्रातरनाहूतो गुरुं दर्शनार्थों गच्छेत् ॥ १७ ॥ विप्रोष्य च तदहरेव पश्येत् ॥ १० ॥ आचार्यमाचार्यसंनिपाते प्राचार्यायोपसंगृह्योपसंजिघृक्षेदाचार्यम प्रतिषेधेदितरः ॥२०॥ ॥ १९॥ लुप्यते पूजा चास्य सकाशे ॥ २१ ॥ I. 2,8, 5. लेखादीनिति G. Us, 'दिति G. U2. I. 2, 8, 15. व्युपजाप°P.,P.U.,N., N.U., G. U1,2,3, but see the Com. I. 2, 8, 19. प्राचार्योपसंगृह्य N. U., G. UR, but see the Com.

·१६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.२.८.२२-३०1३.९.१-५. मुहूँश्चाचार्यकुलं दर्शनार्थों गच्छेद्यथाशत्यधिहत्यमादायापि दन्तप्रक्षालनानीति ॥ २२ ॥ तस्मिन्गुरोर्वृत्तिः ॥२३॥ पुत्रमिवैनमनुकाङ्क्षन्सर्वधर्मेष्वनपच्छादयमानः सुयुक्तो विद्यां ग्राहयेत् ॥ २४॥ न चैनमध्ययनविघ्नेनामार्थेषूपरुन्ध्यादनापत्सु ॥२५॥ अन्नेवास्यनन्तेवासी भवति विनिहितात्मा गुरावनैपुणमापद्य- मानः ॥ २६॥ आचार्योप्यनाचार्यों भवति श्रुतात्परिहरमाणः ॥२७॥ अपराधेषु चैनं सततमुपालभेत ॥ २६ ॥ अभित्रास उपवास उदकोपसर्शनमदर्शनमिति दण्डा यथामा- त्रमा निवृतेः॥२९॥ निवृत्तं चरितब्रह्मचर्यमन्येभ्यो धर्मेभ्योनन्तरो भवेत्यतिसृजेत् ॥३०॥ ॥४॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने द्वितीयः पटलः समाप्तः॥ १. ३. ९. श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य मासं प्रदोषे नाधीयीत ॥१॥ तैष्यां पौर्णमास्याँ रोहिण्यां वा विरमेत् ॥ २॥ अर्धपञ्चमाँश्चतुरो मासानित्येके ॥३॥ निगमेवध्ययनं वर्जयेत् ॥ ४॥ आनडुहेन वा शकृत्पिण्डेनोपलिमेधीयीत ॥ ५॥ I. 2, 8, 22. मुहुँश्चाN.; मुहुंचा G. Us; the Com. on S. 22 shows, that the अपिहस्त्यम् G. U२,3; अभिह Gi see. words are an interpolation, m., अपि वा G. Us. The Devanagari I. 2, 8, 24. अनुपधादयमानः Md., अनव copies of the U. and Md. insert after G. U2. Com. this S., मातरं पितरमाचार्यमग्नीश्च गृहाणि I.2, 9, 5. लिप्याधीयीत G. UP. text, नेन- च रिक्तपाणिोंपगच्छेद्राजानं चेन श्रुतमिति धीयीत G.U. with the remark FTEFT; but the end of .

·आपस्तम्वीयधर्मसूत्रम्. १७ १.३.९.६-२३. नया संभाषेत तु श्मशाने सर्वतः शम्यामासात् ॥६॥ ग्रामेणाध्यवसिते क्षेत्रेण वा नानध्यायः ॥ ७ ॥ ज्ञायमाने तु तस्मिन्नेव देशे नाधीयीत ॥८॥ श्मशानवच्छूद्रपतितौ ॥९॥ समानागार इत्येके ॥१०॥ शूद्रायां तु प्रेक्षणमतिमेक्षणयोरेवानध्यायः ॥११॥ तथान्यस्याँ स्त्रियां वर्णव्यतिक्रान्तायां मैथुने ॥ १२ ॥ ब्रह्माध्येष्यमाणो मलवडाससेच्छन्संभाषितुं ब्राह्मणेन संभाष्य । संभाष्य ब्राह्मणेनैव संभाष्याधीयीत । एवं तस्याः प्रजानिःश्रेयसम् ॥ १३ ॥ अन्तःशवम् ॥१४॥ अन्तश्चाण्डालम्॥१५॥ अभिनिहतानां तु सीम्यनध्यायः ॥१६॥ संदर्शने चारण्ये ॥ १७॥ तदहरागतेषु च ग्रामं बाह्येषु ॥ १६ ॥ अपि सासु ॥१९॥ संधावनुस्तनिते रात्रिम् ॥ २० ॥ स्वप्नपर्यान्तं विद्युति ॥ २१ ॥ उपव्युषं यावता वा कृष्णाँ रोहिणीमिति शम्यामासाद्विजानीया- देतस्मिन्काले विद्योतमाने सप्रदोषमहरनध्यायः ॥ २२ ॥ दहेपररात्रे स्तनयिनुना ॥२३॥ I.2,9,7. ग्रामेण वा G. U. text. I. 2,9,14-15. M. U. joins these two Sutras. 2, 9, 16. अभिनिहतानां Gi, G. Us, text and Com. I. 2, 9, 21. स्वप्नपर्यन्तं Md., N., G. U2, which latter has also fora; see the Com. I. 2, 9, 23. दहरे N. U., दः P. sec. m., ह्रदे Gi. pr. m.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.३.९.२४-२८।१०.१-१ ऊर्ध्वमर्धरात्रादित्येके ॥२४॥ गवां चावरोधे ॥२५॥ वध्यानां च यावता हन्यन्ते ॥२६॥ पृष्ठारूढः पशूनां नाधीयीत ॥ २७ ॥ अहोरात्रावमावास्यासु ॥ २६ ॥९॥ १. ३.१०. चातुर्मासीषु च ॥१॥ वैरमणो गुरुष्वष्टाक्य औपाकरण इति त्र्यहाः ॥२॥ तथा संबन्धेषु ज्ञातिषु ॥३॥ मातरि पितर्याचार्य इति द्वादशाहाः ॥ ४॥ तेषु चोदकोपस्पर्शनं तावन्नं कालम् ॥ ५ ॥ अनुभाविनां च परिवापनम् ॥ ६॥ न समावृता वपेरनन्यत्र विहारादित्येके ॥७॥ अथापि ब्राह्मणम् । रिक्तो वा एषोनपिहितो यन्मुण्डस्तस्यैतद- पिधानं यच्छिखेति ॥८॥ सत्त्रेषु तु वचनाद्वपन शिखायाः ॥ ९ ॥ आचार्ये त्रीनहोरात्रानित्येके ॥ १०॥ श्रोत्रियसँस्थायामपरिसंवत्सरायामेकाम् ॥११॥ सब्रह्मचारिणीत्येके ॥ १२॥ श्रोत्रियाभ्यागमेधिजिगाँसमानोधीयानो वानुज्ञाप्याधीयीत॥१३॥ अध्यापयेहा ॥१४॥ I. 2, 9, 26. यावता वा Md., G. Us. text. I. 3, 10, 2. वैरमणे P. pr. m., औपरण इति द्वादशाहा: G, त्रियहा: G. U2.; see the Com. I. 3, 10, 6. परीवापनम् G. US, G1. I. 3, 10, 8. ह वा ए° Md. I. 3, 10, 9. G. UI; joins Satras 8-9 but has also a separate Com. on S. 9; P., P.U.join S. 9-10. I. 3, 10, 11, एकाहम् G. U1. text. I.3, 10, 13.N. U. joins Sutras 13-14 and 15-16.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १९ १.३.१०.१५-३०।११.१-३. गुरुसंनिधौ चाधीहि भो इत्युक्त्वाधीयीत ॥१५॥ अध्यापयेता ॥१६॥ उभयत उपसंग्रहणमधिजिगाँसमानस्याधीत्य च ॥१७॥ अधीयानेषु वा यत्रान्यो व्यवेयादेतमेव शब्दमुत्सृज्याधीयीत ॥१४॥ श्वगर्दभनादाः सलावृक्येकसकोलूकशब्दाः सर्वे वादित्रशब्दा रो- दनगीतसामशब्दाश्च ॥ १९ ॥ शाखान्तरे च सानामनध्यायः ॥२०॥ सर्वेषु च शब्दकर्मसु यत्र सँसृज्येरन ॥ २१ ॥ छर्दयिवा स्वप्नान्तम् ॥ २२ ॥ सर्पिर्वा प्राश्य ॥२३॥ पूतीगन्धः ॥२४॥ शुक्तं चात्मसंयुक्तम् ॥ २५ ॥ प्रदोषे च भुत्ला ॥ २६॥ प्रोदकयोश्च पाण्योः ॥ २७ ॥ प्रेतसंकृतं चान्नं भुका समदोषमहरनध्यायः ॥२४॥ आ च विपाकात् ॥ २९ ॥ अश्राद्धेन तु पर्यवदध्यात् ॥ ३० ॥१०॥ १.३.११. काण्डोपाकरणे चामातृकस्य ॥१॥ काण्डसमापने चापितृकस्य ॥२॥ मनुष्यमकृतीनां च देवानां यज्ञे भुवेत्येके ॥३॥ I. 3, 10, 19. सालावृक्ये G1, but see the I. 3, 10, 24. पूतिगन्धः ॥ Dev. Mss. (ex cept P. sec. m.) and G. U1,2. I. 3, 10, 21. च om. G. U.1,3. I.3, 11,3.देवानां च Md. Com.

·२० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.३.११.४-२२. पर्युषितैस्तण्डुलैराममाँसेन च नानध्यायः ॥ ४ ॥ तथौषधिवनस्पतिमूलफलैः॥५॥ याकाण्डमुपाकुर्वीत यस्य चानुवाक्यं कुर्वीत न तदहरधी- यीत ॥६॥ उपाकरणसमापनयोश्च पारायणस्य तां विद्याम् ॥ ७ ॥ वायुर्घोषवान्भूमौ वा तृणसंवाहो वर्षति वा यत्र धाराः प्रव- हेत् ॥ ७॥ ग्रामारण्ययोश्च संधौ ॥ ९॥ महापथे च ॥१०॥ विमोष्य च समध्ययनं तदहः ॥ ११ ॥ खैरिकर्मसु च ॥ १२॥ यथा पादप्रक्षालनोत्सादनानुलेपनाणीति ॥ १३ ॥ तावन्तं कालं नाधीयीताध्यापयेवा ॥१४॥ संध्योः ॥१५॥ तथा वृक्षमारूढः ॥१६॥ अप्सु चावगाढः ॥१७॥ नक्तं चापावृते ॥१॥ दिवा चापिहिते ॥ १९॥ अविहितमनुवाकाध्ययनमाषाढवासन्तिकयोः ॥२०॥ नित्यप्रश्नस्य चाविधिना ॥ २१ ॥ तस्य विधिः ॥ २२ ॥ I. 3, 11, 12. स्वैरक Mr. U. I, II. अनुलेपनानि P. sec. m., M. U; N., G1 1. 3, 11, 13. °सादनावलेखनानीति G. Us Mr. U. I., II. नोत्सर्जनानुलेपणानीति G. UP, 'नोत्से- | I. 3, 11, 17. I. 3, 11, 17. वावगाढ़ः Md. चनानुलेपनानीति G. Us. अवलेपनानि Md., ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २१ १.३.११.२३-३६. अकृतप्रातराश उदकान्तं गवा प्रयतः शुचौ देशेधीयीत यथाध्या- यमुत्सृजन्वाचा ॥२३॥ मनसा चानध्याये ॥२४॥ विद्युति चाभ्यनायाँ स्तनयित्नावमायये प्रेतान्ने नीहारे च मानस परिचक्षते ॥२५॥ श्राद्धभोजन एवैके ॥२६॥ विद्युत्स्तनयित्नुर्वृष्टिश्चापतौं यत्र संनिपतेयुस्त्यहमनध्यायः ॥२७॥ यावद्भूमिटुंदकेन्येके ॥२४॥ एकेन द्वाभ्यां वैतेषामाकालम् ॥२९॥ सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहणे भूमिचलेपखान उल्कायामन्युत्पाते च स- वर्वासां विद्यानाँ सार्वकालिकमाकालम् ॥ ३०॥ अभ्रं चापौ सूर्याचन्द्रमसोः परिवेष इन्द्रधनुः प्रतिसूर्यमत्स्यश्च वाते पूतीगन्धे नीहारे च सर्वेष्वेतेषु तावन्तं कालम् ॥ ३१ ॥ मुहूर्त विरते वाते ॥३२॥ सलावृक्यामेकसक इति स्वप्नपर्यान्तम् ॥३३॥ नक्तं चारण्येनमावहिरण्ये वा ॥३४॥ अननूक्तं चापतौं छन्दसो नाधीयीत ॥ ३५ ॥ प्रदोषे च ॥३६॥ I. 3, 11, 30. भूमिप्रचले N, P. U, N. U, I. 3, 11, 33. साला Gi, G. U2,3; एकम- M. U, Mr. U. I, II; मिल्काचले P. कोलूक इति Md; पर्यन्तम् Dev. Mss. I. 3, 11, 31. पूतिगन्धे N, P, P. U, N. U, and Md. M. U, Mr. U. I. II, G. U1;-च om. I. 3, 11, 35. नानूक्तम् Md. Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.३.११.३७-३८ । ४.१२.१-३. सार्वकालिकमानातम् ॥३७॥ यथोक्तमन्यदतः परिषासु ॥ ३० ॥११॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने तृतीयः पटलः समाप्तः॥ १.४.१२. तपः स्वाध्याय इति ब्राह्मणम् ॥१॥ तत्र श्रूयते । स यदि तिष्ठन्नासीनः शयानो वा स्वाध्यायमधीते तप एव ततप्यते तपो हि स्वाध्याय इति ॥२॥ अथापि वाजसनेयिब्राह्मणम् । ब्रह्मयज्ञो ह वा एष यत्स्वाध्यायस्त- I. 3, 11, 37. After this Sutra N. U. and the Commentary of which does, how- Md. add:: ever, not notice it. यदि सो व्यवेयात् । Finally Nandapandita says in his Com- एतदेव कुम्भीनसः। mentary on Vishnu 32,22:- इतरेषां दीर्घजातीनां मूषिकमण्डूकमार्जराणां [मा- यदि हस्ती संवत्सरो यदि व्याघ्रस्तथैव चेत्याप- जलानां Md.] वायसस्याहोरात्रः । स्तम्बः। सप्रदोषमेव [प्रदोषमेव N. U.] चाण्डालश्वपाकः It would seem, that he, also, knew S. 6 and 7. For the difference between शशकस्याजस्य च षण्मासान् । यदि हस्ती संवत्सरः। हस्तिनः संवत्सर: Md.] the text of N. U. and his quotation व्याघ्रश्च तथैव । व्याघ्रस्य च Md.] may be placed to the score of the habi. यथोपाकृते मन्त्राणामेवमुत्सृष्टे कल्पानाम् । tual inaccuracy of the Hindu Pandits N. U. gives no Com. on these Sutras, in quoting. Nandapandita is a modern and the analogy of other passages writer and very careless, so that it makes it extremely probable that they would be unwise to place these Sätras are interpolations, caused by the vainto our text on his authority, especigueness of Sutra37. ally as the Grantha Mss. have no trace It must however be mentioned, that of them. But his testimony, as well another old Puna Ms., which was conas the other points mentioned, show sulted for this passage, exhibits them that this interpolation is not of recent likewise. date. Besides, the last Satra is found, with I. 4, 12, 1. इति हि ब्रा G1, G. US. slight variations, also in the Hir. S., | I. 4, 12, 2. व्रजस्तिष्ठन्ना P, P. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २३ १.४.१२.४-१५. स्यैते वषट्कारा यत्स्तनयति यद्विद्योतते यदवस्फूर्जति यद्वातो वायति । तस्मात्स्तनयति विद्योतमानेवस्फूर्जति वाते वा वा- यत्यधीयीतैव वषट्काराणामच्छम्बट्कारायेति ॥३॥ तस्य शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिः॥४॥ अथ यदि वातो वा वायात्स्तनयेद्वा विद्योतेत वावस्फूर्जेबैकां वर्च- मेकं वा यजुरेकं वा सामाभिव्याहरेद्भूर्भुवःसुवः सत्यं तपः श्र- द्धायां जुहोमीति वैतत् । तेनो हैवास्यैतदहः स्वाध्याय उपात्तो भवति ॥५॥ एवं सत्यार्यसमयेनाविप्रतिषिद्धम् ॥६॥ अध्यायानध्याय ह्युपदिशन्ति । तदनर्थक स्याद्वाजसनेयिब्राह्मण चेदवेक्षेत ॥ ७॥ आर्यसमयो ह्यगृह्यमानकारणः ॥ ४ ॥ विद्यां प्रत्यनध्यायः श्रूयते न कर्मयोगे मन्त्राणाम् ॥ ९ ॥ ब्राह्मणोक्ता विधयस्तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते ॥१०॥ यत्र तु प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्र शास्त्रमस्ति ॥११॥ तदनुवर्तमानो नरकाय राध्यति ॥ १२ ॥ अथ ब्राह्मणोक्ता विधयः ॥१३॥ तेषां महायज्ञा महासत्ताणीति सँस्तुतिः ॥ १४ ॥ अहरहर्भूतबलिर्मनुष्येभ्यो यथाशक्ति दानम् ॥ १५ ॥ १२ ॥ I. 4, 12, 3. यद्रातो वाति Md, Mr. U. I. text, G. U1. text; स्फूर्जति वाते वायति P, P.U, N. U, Mr. U. I. II; स्फूर्जति वा वाते वा वायति Md; वाजसनेयी G. UP. I. 4, 12, 7.नध्याये Md.;तदुपदेशनमनर्थ P. U; Mr. U. I, II; चेत् om. N. U, P. U, Mr. U. I, II. I. 4, 12, 8. अगृह्यमाण G1, M. U., but see the Com. I. 4, 12, 10. N. U, M. U., Mr. U. I, II. make प्रयोगादनुमीयन्ते a separate Sutra.

·२४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.४.१३.१-१५. १.४.१३. देवेभ्यः स्वाहाकार आ काष्ठापितृभ्यः स्वधाकार ओदपात्रा- स्वाध्याय इति ॥१॥ पूजा वर्णज्यायसां कार्या ॥२॥ वृद्धतराणां च ॥३॥ हृष्टो दर्पति दृप्तो धर्ममतिकामति धर्मातिकमे खलु पुनर्न- रकः॥४॥ न समावृते समादेशो विद्यते ॥ ५॥ ओंकारः स्वर्गद्वारं तस्माद्ब्रह्माध्येष्यमाण एतदादि प्रतिपद्येत ॥६॥ विकथां चान्यां कृत्वैवं लौकिक्या वाचा व्यावर्तते ब्रह्म ॥ ७ ॥ यज्ञेषु चैतदादयः प्रसवाः ॥ ६ ॥ लोके च भूतिकर्मस्खेतदादीन्येव वाक्यानि स्युर्यथा पुण्याहँ स्वस्त्य- द्धिमिति ॥ ९॥ नासमयेन कृच्छं कुर्वीत त्रिश्रावणं त्रिःसहवचनमिति परि- हाप्य ॥१०॥ अविचिकित्सा यावब्रह्म निगन्तव्यमिति हारीतः ॥ ११ ॥ न बहिर्वेदे गतिर्विद्यते ॥ १२ ॥ समादिष्टमध्यापयनं यावदध्ययनमुपसंगृह्णीयात् ॥ १३ ॥ नित्यमहन्तमित्येके ॥१४॥ न गतिविद्यते ॥१५॥ I. 4, 13, 1. देवेभ्यश्च-पितृभ्यश्च G. U.8; पि- I. 4, 13, 7. N. U, P.join this Sutra with तृभ्यः स्वाहा G1; पात्राषिभ्यः स्वाN; the next; G. U1, joins Stutiras 7.9, as P, P. U, N. U, M. U, Mr. U. I, II.; G. far as वाक्यानि स्यु:: U1,3 divide the Sætra into three. I. 4, 13, 10. P. U, Mr. U. I, II; M. U. I. 4, 13, 3. M. U. inserts as a Sutra begin a new Sutra with नि:श्रावणं. after this हीनानपीत्येके, but this is a I. 4, 13, 15. Md. om. this Sutra. corrupt piece of the Com. । HOT S ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २५ १.४.१३.१६-२२। १४.१-११. वृद्धानां तु ॥१६॥ ब्रह्मणि मिथो विनियोगे न गतिर्विद्यते ॥ १७॥ ब्रह्म वर्धत इत्युपदिशन्ति ॥ १८ ॥ निवेशे वृत्ते संवत्सरे संवत्सरे द्वौ दो मासौ समाहित आचार्य- कुले वसेद्भूयः श्रुतमिच्छन्निति श्वेतकेतुः ॥ १९ ॥ एतेन ह्यहं योगेन भूयः पूर्वस्मात्कालाच्छ्रुतमकुर्वीति ॥२०॥ तच्छास्त्रैविप्रतिषिद्धम् ॥२१॥ निवेशे हि वृते नैयमिकानि श्रूयन्ते ॥ २२ ॥ १३ ॥ १.४.१४. अग्निहोत्रमतिथयः ॥१॥ यच्चान्यदेवंयुक्तम् ॥२॥ अध्ययनार्थेन यं चोदयेन चैनं प्रत्याचक्षीत ॥३॥ न चास्मिन्दोषं पश्येत् ॥ ४॥ यहच्छायामसंवृतौ गतिरेव तस्मिन् ॥ ५॥ मातरि पितर्याचार्यवच्छुश्रूषा ॥ ६॥ समावृतेन सर्वे गुरव उपसंग्राह्याः ॥ ७॥ प्रोष्य च समागमे ॥४॥ भ्रातृषु भगिनीषु च यथापूर्वमुपसंग्रहणम् ॥९॥ नित्या च पूजा यथोपदेशम् ॥१०॥ ऋत्विक्छशुरपितृव्यमातुलानवरवयसः प्रत्युत्थायाभिवदेत् ॥११॥ I. 4, 13, 19. निवेशे हि वृत्ते Md. मकुर्वीत G1., G. U2; मर्विति G. U1. I.4, 13,20. मकरवमिति N.,P. pr. m., P. I. 4, 13,22. नय्यमिकानि G. Us. U., M. U., Mr. U. I. pr. m., II; मकुर्व-I. 4, 14, 1. G. Us joins Sutra 1-2. मिति Mdमकुर्वन्निति Mr. U. I. see. m; I. 4, 14, 11. अभिवादयेत N. U. , ·२६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.४.१४.१२-२७. तूष्णीं वोपसंगृह्णीयात् ॥१२॥ दशवर्ष पौरसख्यं पञ्चवर्ष तु चारणम् । त्रिवर्षपूर्वः श्रोत्रियः अभिवादनमर्हति ॥ १३ ॥ ज्ञायमाने वयोविशेषे वृद्धतरायाभिवाद्यम् ॥१४॥ विषमगतायागुरवे नाभिवाद्यम् ॥ १५ ॥ अन्वारुह्य वाभिवादयीत ॥ १६ ॥ सर्वत्र तु प्रत्युत्थायाभिवादनम् ॥१७॥ अप्रयतेन नाभिवाद्यम् ॥१६॥ तथाप्रयताय॥१९॥ अप्रयतश्च न प्रत्यभिवदेत ॥२०॥ पतिवयसः स्त्रियः ॥ २१ ॥ न सोपानद्वेष्टितशिरा अवहितपाणिर्वाभिवादयीत ॥ २२ ॥ सर्वनाम्ना स्त्रियो राजन्यवैश्यौ च न नाम्ना ॥२३॥ मातरमाचार्यदारं चेत्येके ॥ २४॥ दशवर्षश्च ब्राह्मणः शतवर्षश्च क्षत्रियः। पितापुत्रौ म तौ विद्धि तयोस्तु ब्राह्मणः पिता ॥ २५ ॥ कुशलमवरवयसं वयस्य वा पृच्छेत् ॥ २६ ॥ अनामयं क्षत्रियम् ॥२७॥ I. 4, 14, 13. Mss. °योभिवादनम'; but the the Com. except M. U. have before metre requires the reading, given Sutra. 18 उत्तरे द्वे सूत्रे निगदसिद्धे and a above, which agrees with the practice Com. on S.20; G. Us joins S. 18-20 observable in the ancient verses, where and reads तथा प्रयतश्चाप्रयताय. no Sandhi is made at the end of a I. 4, 14, 14. ज्ञायमाने तु Md. [Pada. | I. 4. 14, 20. अभिवादयेत् N. U. I. 4, 14, 17. तु om. G. U२,3. I. 4, 14, 22, शिरावहित G. UI, M. U. I. 4, 14, 18. G. U1 om. this Sutras; अग्र- I. 4,14, 23. P. U, G. Us join Sutras 23-24. यतो नाभिG I. 4, 14, 19.N.U, P. M. U, G. U1. I. 4,14, 25. स्मृतौ Md., P. U. text sec. join Sutras : 19-20; but all Mss. of m, P. sec. m, N., G. UP pr. m. of | m, P. se S ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २७ १.४.१४. २८-३१ । १५.१-१४. अनष्टं वैश्यम् ॥ २४॥ आरोग्य शूद्रम् ॥२९॥ नासंभाष्य श्रोत्रियं व्यतिव्रजेत् ॥ ३०॥ अरण्ये च स्त्रियम् ॥ ३१ ॥१४॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने चतुर्थः पटलः समाप्तः ॥ १. ५.१५. उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् ॥१॥ भूमिगतास्वप्वाचम्य प्रयतो भवति ॥२॥ यं वा प्रयत आचामयेत् ॥३॥ न वर्षधारावाचामेत् ॥ ४ ॥ तथा प्रदरोदके ॥ ५॥ तप्ताभिश्चाकारणात ॥६॥ रिक्तपाणिर्वयस उद्यम्याप उपस्पृशेत् ॥ ७ ॥ शक्तिविषये न मुहूर्तमप्यमयतः स्यात् ॥ ४ ॥ नग्नो वा ॥ ९॥ नाप्सु सतः प्रयमणं विद्यते ॥ १०॥ उत्तीर्य वाचामेत् ॥ ११ ॥ नामोक्षितमिन्धनमनावादध्यात् ॥ १२ ॥ मूढखस्तरे चासँस्पृशन्नन्यानप्रयतान्मयतो मन्येत ॥१३॥ तथा तृणकाष्ठेषु निखातेषु ॥ १४ ॥ G. Ui Com.; 5779TH GI, G. Ui, text. I. 5, 15, 14. त्रिण° GI; निघातेषु GI, G. UP I. 4,1,4 31.N. U; G. UP, Mr. U. I,II, join this S. with the preceding. I.5, 15, 3. आचमयेत M. U. text, G. U2, ·२८ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.५, १५.१५-२३ । १६.१-७. प्रोक्ष्य वास उपयोजयेत् ॥ १५ ॥ शुनोपहतः सचेलोवगाहेत ॥ १६ ॥ प्रक्षाल्य वा तं देशमग्निना सँस्पृश्य पुनः प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति ॥ १७॥ अग्निं नामयत आसीदेत ॥ १७ ॥ इषुमात्रादित्येके ॥ १९॥ न चैनमुपधमेत् ॥२०॥ खटायां च नोपदध्यात् ॥ २१ ॥ प्रभूतधोदके ग्रामे यत्रामाधीनं प्रयमणं तत्र वासो धाम्यो ब्रा- हाणस्य ॥ २२ ॥ मूत्रं कृत्वा पुरीषं वा मूत्रपुरीषलेपाननलेपानुच्छिष्टलेपारेतस- श्व ये लेपास्तान्प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति ॥२३॥ [॥ १५ ॥ १. ५. १६. तिष्ठन्नाचामेनहो वा ॥१॥ आसीनस्विराचामेद्धृदयंगमाभिरद्भिः॥२॥ त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् ॥३॥ द्विरित्येके ॥४॥ सकृदुपस्पृशेत् ॥५॥ द्विरित्येके ॥६॥ दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्चेन्द्रियाण्युपस्पृशेच्च- क्षुषी नासिके श्रोत्रे च ॥ ७॥ om. I. 5, 15, 16. सचैलो N. U. I. 5.15, 18. N. Sutras 18-23. I. 5, 15, 22. धर्म्यः धर्मः G. U:-Com.; धर्म्यः धयः G. U1 Com,; धामें G. Us text, धाः धम्मयुक्तः G. U3 Com. I. 5, 16, 7. पाणिपादौ N. U.;-G. Us divides the Sûtra into three.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २९ १.५.१६.८-२३. अथाप उपस्पृशेत ॥॥ भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोपि द्विराचामेद्विः परिमृजेत्सकृदुपसृशेत् ॥९॥ श्यावान्तपर्यन्तावोष्ठावुपस्पृश्याचामेत् ॥१०॥ न श्मश्रुभिरुच्छिष्टो भवत्यन्तरास्ये सद्भिर्यावन्न हस्तेनोपस्पृशति ॥११॥ य आस्याविन्दवः पतन्त उपलभ्यन्ते तेष्वाचमनं विहितम ॥ १२॥ ये भूमौ न तेष्वाचामेदित्येके ॥१३॥ स्वप्ने क्षवयौ शृङ्खाणिकाथ्वालम्भे लोहितस्य केशानामझेर्गवां ब्राह्मणस्य स्त्रियाश्चालम्भे महापथं च गावामध्यं चोपस्पृश्या- प्रयतं च मनुष्यं नीवी च परिधायाप उपस्पृशेत् ॥ १४ ॥ आई वा शकृदोषधीभूमि वा ॥ १५ ॥ हिसार्थेनासिना माँसं छिन्नमभोज्यम् ॥ १६ ॥ दद्भिरपूपस्य नापच्छिन्द्यात् ॥ १७॥ यस्य कुले म्रियेत न तत्रानिर्दशे भोक्तव्यम् ॥ १८ ॥ तथानुत्थितायाँ सूतिकायाम् ॥१९॥ अन्तःशवे च ॥ २०॥ अप्रयतोपहतमन्नममयतं न वभोज्यम् ॥२१॥ अप्रयतेन तु शूद्रेणोपहृतमभोज्यम् ॥ २२ ॥ यस्मॅिश्चान्ने केशः स्यात् ॥२३॥ 15, 16, 9.G1 adds द्विरित्येके. भूमौ न तेष्वाचामेदित्येके Md. I. 5, 16, 10. शावा' N. U, Md.; 'पर्यान्तौ I. 5, 16, 14. सिंघाणिका N. U; शिंघाणिका आवु° G. Us pr. m. N., P. U, M.d, Mr. U. I, II, G. U2; I. 5, 16, 11. G. U1,3 make यावन-शति शिखाणिका G1; °श्रुवालंभे G1, G. Us. a separate Sutra; अन्तरास्ये सद्भिः om. G. Us; उपस्पृशेत् Md. I. 5, 16, 21. अप्रयतोपहृतं P., N., N. U.; I. 5, 16, 13. ये भूमौ न तेष्वाचमनं विहितं ये but the Com. स्पृष्टम्।

·३० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.५.१६. २४-३३ । १७.१-८. अन्यद्वामध्यम् ॥२४॥ अमेध्यैरवमृष्टम् ॥२५॥ कीटो वामध्यसेवी ॥२६॥ मूषकलाङ्गं वा ॥२७॥ पदा वोपहतम् ॥२८॥ सिचा वा ॥२९॥ शुना वापपात्रेण वा दृष्टम् ॥३०॥ . सिचा वोपहृतम् ॥३१॥ दास्या वा नक्तमाहृतम् ॥ ३२ ॥ भुञ्जानं वा ॥ ३३ ॥१६॥ १. ५.१७. यत्र शूद्र उपस्पृशेत् ॥१॥ अनर्हद्भिर्वा समानपको ॥२॥ भुञ्जानेषु वा यत्रानूस्थायोच्छिष्टं प्रयच्छेदाचामेवा ॥ ३ ॥ कुत्सयित्वा वा यत्रान्नं दद्युः ॥ ४ ॥ मनुष्यैरवप्रातमन्यैर्वामध्यैः ॥ ५॥ न नावि भुञ्जीत ॥ ६॥ तथा प्रासादे ॥ ७॥ कृतभूमौ तु भुञ्जीत ॥ ॥ I. 5, 16, 25. अवसृष्टं N., P. pr. m., P.U, M. U., but the Com. स्पृष्टम्. I. 5, 16, 26. वामध्यसेवी-शुना वा S.26- 30, om. G1. I. 5, 16, 28. N. U. joins this with the preceding Sûtra. I. 5, 16, 30. स्पृष्टं Md. I.5, 16, 31. अपरिहितस्य add the Der. Mss.; according to G. U1,2,3 the word belongs to the Com. I 5, 17, 3. अनुत्थाय G1, P., P.U. N. U., Md, M. U., Mr. U. I, II. I.5, 17, 4. वा om.G. U,3. I.5,17, 8.तु om. Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३१ १.५.१७.९-२६. अनामीते मृन्मये भोक्तव्यम् ॥ ९॥ आप्रीतं चेदभिदग्धे ॥१०॥ परिमृष्टं लौहं प्रयतम् ॥ ११॥ निलिखितं दारुमयम् ॥ १२॥ यथागमं यज्ञे ॥ १३॥ नापणीयमनमनीयात् ॥ १४ ॥ तथा रसानाममाँसमधुलवणानीति परिहाप्य ॥ १५ ॥ तैलसर्पिषी तूपयोजयेदुदकेवधाय ॥ १६ ॥ कृतानं पर्युषितमखाद्यापेयानाद्यम् ॥ १७ ॥ शुक्तं च ॥१४॥ फाणितपृथुकतण्डुलकरम्भभरुजसक्तुशाकमाँसपिष्टक्षीरविकारौ- षधिवनस्पतिमूलफलवर्जम् ॥ १९ ॥ शुक्तं चापरयोगम् ॥२०॥ सर्व मद्यमपेयम् ॥२१॥ तथैलकं पयः ॥ २२॥ उष्ट्रीक्षीरमृगीक्षीरसंधिनीक्षीरयमसूक्षीराणीति ॥ २३ ॥ धेनोश्चानिर्दशायाः ॥२४॥ तथा कीलालौषधीनां च ॥ २५ ॥ करञ्जपलण्डुपरारीकाः ॥२६॥ I. 5, 17, 10. अग्निदग्धे N. U.; अपिदग्धे G. U1; अविदग्धे Md. I. 5, 17, 11. लोह G1, G. US, G. U1 text, G. U2 pr. m.; लोहितं Md. I. 5, 17, 15. रसानामाममाँसं P., N.; नामांसं N. U; रसानाम्ममास G. U13; रसानांमामंस G1. I. 5, 17, 18. च om,Md; शुक्तं G. US, M.U. I. 5, 17, 19. करंब P. U. pi. m, G, M. U. text. I.b, 17, 22. ऐळकं Grantha Mss. I.5, 17, 25. वनस्पतीनां add P.U., N. I. 5, 17, 26. काला N. U.; कला G. Us; पलांडु Dev. Mss.; पलारीकाः Md, G. U2, Com. pr. m.

·३२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.५.१७. २७-३९. यच्चान्यत्परिचक्षते ॥ २७ ॥ क्याकभोज्यमिति हि ब्राह्मणम् ॥२४॥ एकखुरोष्ट्रगवयग्रामसूकरशरभगवाम ॥ २९ ॥ धेन्वनडुहोर्भक्ष्यम् ॥ ३०॥ मेध्यमानदुहमिति वाजसनेयकम् ॥ ३१ ॥ कुक्कुटो विकिराणाम् ॥ ३२ ॥ प्लवः प्रतुदाम् ॥३३॥ क्रव्यादः॥३४॥ हँसभासचक्रवाकसुपर्णाश्च ॥ ३५ ॥ क्रुञ्चक्रौञ्च वार्धाणसलक्ष्मणवर्जम् ॥ ३६ ॥ पञ्चनखानां गोधाकच्छपश्वाविट्च्छल्यकखड्गशशपूतिखषवर्जम अभक्ष्यश्चेटो मत्स्यानाम् ॥ ३ ॥ ॥३७॥ सर्पशीर्षी मृदुरः ऋव्यादो ये चान्ये विकृता यथा मनुष्यशि- रसः॥ ३९ ॥१७॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने पञ्चमः पटलः समाप्तः॥ I. 5, 17, 30. कारणाद्भक्ष्यम् N. U. accord plural, as the Com. holds. ing to the Hir. Dh. S. I.5, 17, 37. श्वाविच्छल्यक Mr. UIL., pr. I.5, 17, 31. मेध्यं मांसमा N.U; वाजस m. Mr. U. II., N, P, M. U., mentioned नेयिकम् N. U; G. Us. in the Con. Fakatº G1, G. U8, ap- I. 5, 17, 33. लव: Mr. U. I, II, proved of in the Com.; विश° G. I.5, 17, 34.क्रव्यादा: GH, G. U2,3 Com.; U; पूतीघष° G1; G. U1. G. Ui joins Sûtras 34-35. I. 5, 17, 38. G. U1, joins Sttras 38-39. I. 5, 17,35. सारस instead of °भास°N.U.I.5, 17, 39. सप्तशीर्षा N., N. U., P. U, I. 5, 17, 36. वाघीणस' Md.; कुरंच Md; M. U, Mr. U. I, II; °षों G. US; मृदरः क्रौञ्च is a Vedic nom. dual, not a P. U, M. U, G. US; मुदरः N. U. .

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ३३ १.६.१८.१-१७. १.६.१९. मध्वामं मार्ग माँसं भूमिर्मूलफलानि रक्षा गव्यूतिनिवेशनं युग्य- घासश्चोग्रतः प्रतिगृह्याणि ॥१॥ एतान्यपि नानन्तेवास्याहृतानीति हारीतः ॥२॥ आमं वा गृहीरन ॥३॥ कृतानस्य वा विरसस्य ॥४॥ न सुभिक्षाः स्युः ॥ ५॥ खयमप्यवृत्तौ सुवर्ण दत्त्वा पशुं वा भुञ्जीत ॥ ६ ॥ नात्यन्तमन्ववस्येत् ॥ ७॥ वृतिं प्राप्य विरमेत् ॥८॥ त्रयाणां वर्णानां क्षत्रियमभृतीनां समावृत्तेन न भोक्तव्यम् ॥९॥ प्रकृया ब्राह्मणस्य भोक्तव्यं कारणादभोज्यम् ॥१०॥ यत्रामायश्चित्तं कर्मासेवते प्रायश्चित्तवति ॥ ११॥ चरितनिर्वेषस्य भोक्तव्यम् ॥ १२॥ सर्ववर्णाना स्वधर्मे वर्तमानानां भोक्तव्य शूद्रवर्जमित्येके ॥ १३ ॥ तस्यापि धर्मोपनतस्य ॥१४॥ सुवर्ण दत्त्वा पशुं वा भुञ्जीत नात्यन्तमन्ववस्येबृतिं प्राप्य विर- मेत ॥१५॥ संघान्नमभोज्यम् ॥१६॥ परिक्रुष्टं च ॥ १७॥ I.6, 18, 1. प्रतिग्रह्याणि P; ग्राह्य G, P. U, N.U, M. U, Mr. U. I, II. I. 6, 18, 3-8. N. U. joins Sutras 3-4, divides Sûtra 6 into three and joins Sutras 7-8. I. 6, 18, 11. यत्र प्रा. N. U., G1. n I.6, 18, 12. निवेशस्य Dev. Mss., except N., P. I. 6, 18, 13. वर्तमानानां च Md. शूदवर्जम् om. G. U2 text. I. 6, 18, 16. न भोज्यं P. U, M. U; G. U1, joins sutras 16-17.

·३४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.६.१८.१८-३३। १९-१. सर्वेषां च शिल्पाजीवानाम् ॥१८॥ ये च शस्त्रमाजीवन्ति ॥ १९॥ ये चाधिम् ॥२०॥ भिषक् ॥ २१॥ वाधुषिकः ॥ २२ ॥ दीक्षितोक्रीतराजकः ॥२३॥ अग्नीषोमीयसँस्थायामेव ॥ २४ ॥ हुतायां वा वपायां दीक्षितस्य भोक्तव्यम् ॥२५॥ यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे शेषाद्भुञ्जीरनिति हि ब्राह्मणम् ॥ २६ ॥ कीबः ॥२७॥ राज्ञां प्रेषकरः ॥२६॥ अहविर्याजी ॥२९॥ चारी ॥३०॥ अविधिना च प्रव्रजितः ॥३१॥ यश्चाग्नीनपास्यति ॥ ३२॥ यश्च सर्वान्वर्जयते सर्वानी च श्रोत्रियो निराकृतिवृषलीपतिः ॥ ३३ ॥ १८ ॥ १.६.१९. मत्त उन्मत्तो बड्डोणिकः प्रत्युपविष्टो यश्च प्रत्युपवेशयते तावन्तं कालम्॥१॥ I. 6, 18, 18. च om. P.U, M.U, Mr. U. I, II; °जीविनाम् the same. I. 6, 18, 25. वा om. G. U2 text and Com. I. 6, 18, 26. वा om. N. U; हि om. P, N, Mr. U. I, II, P. U., N. U, G. U2,3. I. 6, 18, 28. प्रेषकर: G1, G. U2,3, M. U. Com.; प्रेषक: P. pr. m., N., P. U. text; प्रेषक: M. U. text: I.6, 18, 30. चारकी G. U, G. Us. I.6, 18, 31. प्रत्रजिताः P.U., Mr. U. I; FAAT Md. I. 6, 18, 33, वर्जयेत्सMd; G. UP divides the Sûtra into two, beginning the second with सर्वानी. I. 6, 19, 1. बद्धणिकः प्रत्युपवेशयीत Md ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३५ १. ६.१९.२-१४. क आश्यान्नः ॥ २ ॥ य ईप्सेदिति कण्वः ॥३॥ पुण्य इति कौत्सः ॥४॥ यः कश्चिद्दद्यादिति वार्ष्यायणिः॥५॥ यदि ह रजः स्थावरं पुरुषे भोक्तव्यम् । अथ चेच्चलं दानेन नि- दर्दोषो भवति ॥६॥ शुद्धा भिक्षा भोक्तव्यैककुणिको काण्वकुत्सौ तथा पुष्करसादिः सर्वतोपेतं वाायणीयम् ॥४॥ ॥७॥ पुण्यस्येप्सतो भोक्तव्यम् ॥९॥ पुण्यस्याप्यनीप्सतो न भोक्तव्यम् ॥ १० ॥ यतः कुतश्चाभ्युद्यतं भोक्तव्यम् ॥११॥ नाननियोगपूर्वमिति हारीतः ॥ १२ ॥ अथ पुराणे श्वोकावुदाहरन्ति । उद्यतामाहृतां भिक्षां पुरस्तादप्रवेदिताम् । भोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुष्कृतकारिणः ॥ न तस्य पितरोन्नति दश वर्षाणि पञ्च च । न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यधिमन्यत इति ॥ १३॥ चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यकृन्तस्य पाशिनः । कुलटायाः षण्ढकस्य च तेषामन्नमनाद्यम ॥ १४ ॥ I. 6, 19, 5. कश्चन P.; कश्चिदिति G1; वार्ष्या- | I. 6, 19, 13. अभ्यवमन्यते Devanagari . यणीयः G. U1 I.6, 19, 6. यदि हिN, P. pr. m., P. U., N. U., Mr. U. I, II; यदि रज G. U1; यदि रह रज° G. U. I. '6, 19, 7. काण्वपुष्करसादी Gi. 1. 6, 19, 8. सर्वतोपेतमिति G. U1. I. 6, 19, 9. नीप्सितो G. U 1,2,3, P. sec. m.; but see the Com. I. 6, 19, 12. नाननुयोग Md., N. U; नानु- नुयोग GI. Mss; After this Satra, N. U., P. U., M. U., Mr. U. I, II, Md. insert another verse:- श्रद्धापूतं तु [श्रद्धापूतस्य Md.] भोक्तव्यं चो- रस्यापि विशेषतः । न त्वेव बहुयाज्यस्य यश्चो पनयते बहूनिति॥ But the Grantha Mss. show no trace of it and the Com. neither explains nor refers to it. 1.6, 19, 14. षण्डकस्य G. U1,2,8. , ·4G आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.६.१९.१५। ७.२०.१-६ अथाप्युदाहरन्ति। अन्नादे भ्रूणहा माष्टिं अनेना अभिशंसति । स्तेनः प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतसंकर इति ॥ १५ ॥१९॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने षष्ठः पटलः समाप्तः॥ १. ७.२०. नेमं लौकिकमर्थं पुरस्कृत्य धर्माश्चरेत् ॥ १॥ निष्फला ह्यभ्युदये भवन्ति ॥२॥ तद्यथाने फलार्थे निमिते छाया गन्ध इत्यनूत्पद्यते । एवं धर्म चर्यमाणमर्या अनूत्पद्यते ॥३॥ नो चेदनूत्पद्यन्ते न धर्महानिर्भवति ॥ ४॥ अनसूयुर्दुष्पलम्भः स्याकुहकशठनास्तिकबालवादेषु ॥ ५ ॥ न धर्माधर्मों चरत आव व इति । न देवगन्धर्वा न पितर इ- त्याचक्षतेयं धर्मोयमधर्म इति ॥ ६॥ I. 6, 19, 15. The text is that of N.; G1, G. U1,3 have the same, but °संगर इति G. U2 reads first °संकर, which was corrected to PT and then again changed to°संकर regarding the correct reading see the Com.-M. U. has first the Sûtra abbreviated in the manner, common in southern Mss., अथाप्युदा. हरंति अन्नादे भ्रूणहा मार्टि कर इति ॥ Then follows an interpolation, पत्यौ भार्यापचा- रिणी गुरौ शिष्यच याज्य and in the margin श्चत्विच स्तेनो राजनि किल्विषं । अनेनाभिशे- सति स्तनःप्रमुत्तो राजनि याचन्ननृतं संकर इति । In Mr. U. I, II, P. U., P., Md. the interpolation is mixed up with the text: अन्नादे भ्रूणहा माष्टि पत्यौ भार्यापचा- रिणी। गुरौ शिष्यश्च याज्यश्चत्विक्षु स्तेनो राज- नि [राजनिति Md.] [राजनि किल्विषम् P. U., Mr. U. I, II.] स्तेन: प्रमुक्तो राजनि अनेना अभिशंसति । याचन्ननुतसंकर इति॥ N. U. text has apparently had the same reading, which however has been mixed up with the Com. The latter, as given in the Grantha Mss., N. U., M. U., and Mr. U. II does not notice the interpolated words, and all Mss. of the Com. state that स्तेनः प्रमुक्तो रा. जनि is the third pdda. I. 7, 20, 1. M. U., Mr. U. I, II, join Sutras 1-2. I. 7, 20, 3. इत्यनुत्पबते G. Us; इत्यनुत्पद्येत P., G.1, इत्यनूपबन्ते N.U., P.U.; धर्ममपि Devanagari Mss. I. 7, 20, 4. G. U1 joins this Sutra with the preceding; नो चेदनूत्पद्यन्ते om. Md. I. 7, 20, 5. अनुसूयुः, Gr, G. U1,2,3. text, M. U. text. ..

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३७ १.७.२०.७-१६ । ७.२१.१-५. यत्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसन्ति स धर्मो याहने सोधर्मः ॥ ७॥ सर्वजनपदेष्वेकान्तसमाहितमार्याणां वृत्त सम्यग्विनीतानां वृद्धा- नामात्मवतामलोलुपानामदाम्भिकानां वृत्तसादृश्यं भजेत एवमुभौ लोकावभिजयति ॥ ९ ॥ ॥९॥ अविहिता ब्राह्मणस्य वणिज्या ॥१०॥ आपदि व्यवहरेत पण्यानामपण्यानि व्युदस्यन् ॥ ११ ॥ मनुष्यान्रसान्रागान्गन्धानन्नं चर्म गवां वशाँ श्लेष्मोदके तोक्म- किण्वे पिप्पलिमरीचे धान्यं माँसमायुधैं सुकृताशां च ॥१२॥ तिलतण्डुलाँस्नेव धान्यस्य विशेषेण न विक्रीणीयात् ॥ १३ ॥ अविहितश्चैतेषां मिथो विनिमयः ॥ १४॥ अन्नेन चान्नस्य मनुष्याणां च मनुष्यै रसानां च रसैर्गन्धानां च गन्धैर्विद्यया च विद्यानाम् ॥ १५ ॥ अक्रीतपण्यैर्व्यवहरेत ॥ १६ ॥२०॥ १. ७.२१. मुञ्जबल्बर्मूलफलैः॥१॥ तृणकाष्ठेरविकृतैः ॥२॥ नात्यन्तमन्ववस्येत् ॥३॥ वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ॥४॥ न पतितः संव्यवहारो विद्यते ॥ ५ ॥ I.7, 20,7. यत्वा°G1., G. U.1,2,3, P. sec. m., Md.; N., P. pr. m., P. U., N. U., M. U., Mr. U. I, II, यं गर्हन्ते the same ; G. Us om. the second relative clause. I.7, 20, 8. G. Us joins Sutras 8-9; N. U. adds स्वधर्मनिरतानां before सम्यग्वि. I. 7, 20, 12. पिप्पली P. U., N. U., N., M.U., Mr. U. I, II, पिप्पिली G. U13; मरीचि GI, G. Us, M. U.; मरीच G. U1 sec. m.; मरिचे. P.U., Mr. U. I, II, Md.; STITI Md. I.7, 20, 16. G. UP, M. U.join this Sttra with I.7,21, 1. I.7, 21, 3, G. U1joins Sutras 2-4, P. U., M. U., Sutras 3-4; अत्यान्तं G. U2 text.. Region ·३६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.७.२१.६-२०, तथापपात्रः॥६॥ अथ पतनीयानि ॥७॥ स्तेयमाभिशत्यं पुरुषवधो ब्रह्मोज्झं गर्भशातनं मातुः पितुरिति योनिसंबन्धे सहापत्ये स्त्रीगमन सुरापानमसंयोगसंयोगः॥४॥ गुर्वीसखि गुरुसखि च गत्वान्याँश्च परतल्पान् ॥९॥ नागुरुतल्ये पततीत्येके ॥ १० ॥ अधर्माणां तु सततमाचारः ॥११॥ अथाशुचिकराणि ॥ १२॥ शूद्रगमनमार्यस्त्रीणाम् ॥ १३ ॥ प्रतिषिद्धानां मांसभक्षणम् ॥ १४ ॥ शुनो मनुष्यस्य च कुक्कुटसूकराणां ग्राम्याणां क्रव्यादसाम् ॥१५॥ मनुष्याणां मूत्रपुरीषप्राशनम् ॥ १६ ॥ शूद्रोच्छिष्टमपपात्रागमनं चार्याणाम् ॥ १७ ॥ एतान्यपि पतनीयानीत्येके ॥१६॥ अतोन्यानि दोषवन्त्यशुचिकराणि भवनि ॥ १९ ॥ दोषं बुड्डा न पूर्वः परेभ्यः पतितस्य समाख्याने स्थावर्जयेत्त्वेनं धर्मेषु ॥ २० ॥२१॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने सप्तमः पटलः समाप्तः ॥ I.7, 21,8. आभिशस्य N., N. U., P., P. U., M. U.; असंयोगि° M.U. text, G.Us. I. 7, 21, 9. सखी both times G, Md., P. U., G. Us; गुर्वीसखी N., but see the Com.; गुरुतल्पान् M. U. text. L. 7, 21, 13. शूद्रीग° G. Us text. I.7, 21, 14. प्रतिषिद्धानां च Md. I.7,21, 15. च om. Devanagari Mss.; G. U2s join Sutras 15-16. I.7,21, 16. मनुष्याणां च Md. I. 7, 21, 18. एतान्येव G. U1,2. . S - ।

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ३९ १.८.२२.१-८ १.२२. अध्यात्मिकान्योगाननुतिष्ठेन्यायसँहिताननैश्चारिकान ॥१॥ आत्मलाभान्न परं विद्यते ॥२॥ तत्रात्मलाभीयाञ्छोकानुदाहरिष्यामः ॥३॥ पूः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य । अहन्यमानस्य विकल्मषस्य । अचलं चलनिकेतं येनुतिष्ठन्ति तेमृताः॥४॥ यदिदमिदि हेदि ह लोके विषयमुच्यते । विधूय कविरेतदनुतिष्ठेगुहाशयम् ॥५॥ आत्मन्नेवाहमलब्ध्वैतद्धित सेवख नाहितम् । अथान्येषु मतीच्छामि साधुष्ठानमनपेक्षया । महानं तेजसस्कार्यं सर्वत्र निहितं प्रभुम् ॥ ६ ॥ सर्वभूतेषु यो नित्यो विपश्चिदमृतो ध्रुवः । अनङ्गोशब्दोशरीरोस्पर्शश्च महाञ्छुचिः। स सर्व परमा काष्ठा स वैषुवत स वै वैभाजनं पुरम् ॥ ७ ॥ तं योनुतिष्ठेत्सर्वत्र माध्वं चास्य सदाचरेत् । दुर्दर्श निपुणं युक्तो यः पश्येत्स मोदेत विष्टपे ॥ ॥ २२ ॥ I. 8, 22, 1. आध्यात्मिकान्यो Md., P. sec. m., but see the Com., 37YTETT° M. U. text; °सहितान् P.U., M.U., Mr.U.I, II. I. 8, 22, 4. L. a, येव G. Us text; L. c, वाक्चलं चल° G1. I. 8, 22, 5. L. a, एदिदमि G. UI text3B दमिति GB विषय उG. Us text; तेवधूय Md. The proper division of the words in L. a probably is यत् । इदम् । इत् । इह । इत् । इह । लोके । In L. b, अवधूय bably the original reading, because विधूय is against the metre, and अवधूत is one of the old names for a जीवन्मुक्त, I. 8, 22, 6. L.a, अलब्धैतत् P.U; Mr. U.I. II, G. U2, N, GI; Fat G. U2; L. b, साधिष्ठानं G. U1 text; स्वाधिष्ठानं 41; L.C, तेजस्कायं Dev. Mss. of the Com; महान्तं विभुमात्मानं सर्वत्र G. Us. I. 8, 22, 7. वैषुवंतं P. U, Mr. U. I, II; वै om, the same. Read अस्पर्शश्च, as the metre requires. I. 8, 22, 8. P, N. U. add इति at the end. । is pro- ·४० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, १.८.२३.१-६. १.१.२३. आत्मन्पश्यन्सर्वभूतानि न मुह्येच्चिन्तयन्कविः । आत्मानं चैव सर्वत्र यः पश्येत्स वै ब्रह्मा नाकपृष्ठे विराजति ॥१॥ निपुणोणीयान्बिसोर्णाया यः सर्वमावृत्य तिष्ठति। वर्षीयाँश्च पृथिव्या ध्रुवः सर्वमारभ्य तिष्ठति ॥ स इन्द्रियैर्जगतोस्य ज्ञानादन्योनन्यस्य ज्ञेयात्परमेष्ठी विभाजः । तस्माकायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलँ शाश्वतिकः स नित्यः ॥ २॥ दोषाणां तु विनिर्घातो योगमूल इह जीविते । निर्हत्य भूतदाहीयान्क्षेमं गच्छति पण्डितः॥३॥ अथ भूतदाहीयान्दोषानुदाहरिष्यामः॥४॥ क्रोधो हर्षो रोषो लोभो मोहो दम्भो द्रोहो मृषोद्यमत्याशपरी- वादावसूया काममन्यू अनात्म्यमयोगस्तेषां योगमूलो नि- Cतः॥५॥ अक्रोधोहर्षोरोषोलोभोमोहोदम्भोद्रोहः सत्यवचनमनत्याशोपैशु- नमनसूया संविभागस्याग आर्जवं मार्दवं शमो दमः सर्वभूतै- रविरोधो योग आर्यमानृशंसं तुष्टिरिति सर्वाश्रमाणाँ समयप- दानि तान्यनुतिष्ठन्विधिना सार्वगामी भवति ॥ ६॥२३ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्नेष्टमः पटलः समाप्तः॥ I. 8, 23 1. The text probably had origi requires योगमूलेह to be read. nally the Vedic neuter plural सर्वभूता, I. 8, 23, 4. अथ om. N. which the metre requires. I.8, 23, 5. आनात्म्यं Md., G. U.1 text, G. Us text and Com; आनात्मिकम्. G1. I. 8, 23, 2. L.a, .बिसोर्णायास्सर्व G1, G. I. 8, 23, 6. शोपैशुनमन om. G.Us text and Us; L.e, स om. G. U3; अन्यो om. Com.; आर्यवम् Dev. Mss. of the Com. G.U3; अन्योन्यस्य N., GI, G. U1 text; and Md; आर्जवमाईवं G1, G. Us; आनु L.d, कायावाः 41; नित्यः कः M.d. शंस्यं P, Md, GI, P. U, text, Mr. U. I. 8, 23, 3. Fraait all Mss. except G1, I, II text; आनृशंन्वसं G. Us text; but G. U1,2; भूतदाहादीन् N. U. text; भूत see the Com.; विधाना G. Us text; दाहान् P. sec. m., Md; निहृत्य Grantha सर्वगामी G. U2,3 text, but see the Mss.; N. om. भूत-पण्डित:. The metre Com.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ४१ १. ९.२४.१-१८. १.९.२४. क्षत्रिय हत्वा गवाँ सहस्रं वैरयातनार्थ दद्यात ॥१॥ शतं वैश्ये ॥२॥ दश शूद्रे ॥३॥ ऋषभश्चात्राधिकः सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थः ॥ ४॥ स्त्रीषु चैतेषामेवम् ॥ ५ ॥ पूर्वयोर्वर्णयोर्वेदाध्यायें हत्वा सवनगतं वाभिशस्तः॥६॥ ब्राह्मणमात्रं च ॥७॥ गर्भ च तस्याविज्ञातम् ॥॥ आत्रेयी च स्त्रियम् ॥९॥ तस्य निर्वेषः॥१०॥ अरण्ये कुटिं कृत्वा वाग्यतः शवशिरध्वजोर्धशाणीपक्षमधोनाभ्यु- परिजान्वाच्छाद्य ॥ ११ ॥ तस्य पन्था अन्तरा वर्मनी ॥ १२ ॥ दृष्ट्वा चान्यमुक्कामेत् ॥ १३ ॥ खण्डेन लोहितकेन शरावेण ग्रामे प्रतिष्ठेत ॥ १४ ॥ कोभिशस्ताय भिक्षामिति सप्तागाराणि चरेत् ॥ १५ ॥ सा वृतिः ॥ १६॥ अलब्धोपवासः ॥ १७ ॥ गाश्च रक्षेत ॥ १६॥ I. 9, 24, 4. प्रायश्चित्तार्थम् P., N, G. U1 I. 9, 24, 14. लौहितकेन P.; खंडन P. pr. M., pr. m., G. Us; सर्वत्र तु GI. corrected to खण्डनखेन; शरावेण वा Md.; I. 9, 24,8. गर्भ वा विज्ञातं Mr. U. I, II. ग्रामे प्रतिष्ठेत um.G.Us text. 1.9, 24, 10.निवेश: N. U. I. 9, 24, 17. अलब्ध्वोपवास: P, M. U., G. I. 9, 24, 11. कुटी N. U., G. Us, G. U2 U3. The reading of the text stands doubtful; शवशिरो° Md. for अलब्धे उपवासः I.9, 24, 12. पान्थान्तरा G. U18 Sandhi, common in Vedic texts. with the double a6 ·४२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.९.२४.१९-२५ । २५.१-७. । तासां निक्रमणमवेशने द्वितीयो ग्रामर्थः ॥ १९॥ द्वादश वर्षाणि चरिवा सिद्धः सद्भिः संप्रयोगः ॥२०॥ आजिपथे वा कुटिं कृत्वा ब्राह्मणगव्योपजिगीषमाणो वसेत् । त्रिः प्रतिराद्धोपजित्य वा मुक्तः ॥२१॥ आश्वमेधिकं वावभृथमवेत्य मुच्यते ॥ २२ ॥ धर्मार्थसंनिपातेथग्राहिण एतदेव ॥ २३ ॥ गुरुं हत्वा श्रोत्रियं वा कर्मसमाप्तमेतेनैव विधिनोतमादुच्छासा- चरेत् ॥ २४॥ नास्यास्मॅिल्लोके प्रत्यापतिर्विद्यते । कल्मषं तु निर्हण्यते ॥२५॥ १.९.२५. ॥ २४ ॥ गुरुतल्पगामी सवृषण शिश्नं परिवास्याञ्जलावाधाय दक्षिणां दि- शमनावृत्तिं ब्रजेत् ॥१॥ ज्वलितां वा सूमि परिष्वज्य समाप्नुयात् ॥ २ ॥ सुरापोमिस्पर्शी सुरां पिबेत् ॥३॥ स्तेनः प्रकीर्णकेशोसे मुसलमादाय राजानं गत्वा कर्माचक्षीत । तेनैन हन्यात । वधे मोक्षः ॥४॥ अनुज्ञातेनुज्ञातारमेनः स्पृशति ॥ ५ ॥ आग्नं वा प्रविशेतीक्ष्णं वा तप आयच्छेत् ॥ ६॥ भक्तापचयेन वात्मान समाप्नुयात् ॥ ७॥ I. 9, 24, 21. कुर्टी G. U3, G, U2 Com.; wilful killing of a cow बुद्धिपूर्वे तु । गां गव्युपजि° G. Us text. हत्वा वैश्यवदित्यादि स्मृत्यन्तरोक्तं द्रष्टव्यम् ।।. I. 9, 24, 23. धर्थियो: G1. G. U1 begins a new Sutra with कल्मषं%B I. 9, 24, 25. नास्यान्यस्मिन् Md. The same I.9,25, 1. परीवास्य Md.; आदाय Md. Ms. adds गवां हत्वा त्रिश्चान्द्रायणं चरेद्वादश I. 9, 25, यथाधिगं पशून्दत्वा || which do not belong to Haradatta's text, as he says I. 9, 25, 6. P. U. & M. U. begin a new in the Com. on I, 9,26.1 regarding the Sutra with तीक्ष्णं. . ८ 2. वा om. Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, ४३ १.९.२५.८-१३।२६.१-६. कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरेत् ॥॥ अथाप्युदाहरनि ॥९॥ स्तेयं कृत्वा सुरां पीवा गुरुदारं च गावा ब्रह्महत्यामकृत्वा चतुर्थकाला मितभोजनाः स्युरपोभ्यवेयुः सवनानुकल्पम् । स्थानासनाभ्यां विहरत एते त्रिभिर्वरप पापं नुदन्ते ॥ १० ॥ प्रथमं वर्ण परिहाप्य प्रथमं वर्ण हत्वा संग्रामं गवावतिष्ठेत । तत्रैन हन्युः ॥११॥ अपि वा लोमानि वचं माँसमिति हावयिवासिं प्रविशेत ॥१२॥ वायसमचलाकबहिणचक्रवाकहँसभासमण्डूकनकुलडेरिकाश्वहिं - सायाँ शूद्रवप्रायश्चित्तम् ॥ १३ ॥२५॥ १. ९. २६. धेन्वनडुहोश्वाकारणात ॥१॥ धुर्यवाहप्रवृत्तौ चेतरेषां प्राणिनाम् ॥२॥ अनाक्रोश्यमाक्रुश्यानृतं वोका त्रिरात्रमक्षीराक्षारालवणभोज- नम् ॥३॥ शूद्रस्य सप्तरात्रमभोजनम् ॥ ४॥ स्त्रीणां चैवम् ॥५॥ येष्वाभिशल्यं तेषामेकाङ्गं छित्त्वाप्राणहिसायाम् ॥ ६ ॥ I. 9, 25, 8. कृच्छं N. U, N., P., M. U., 1.9, 25, 13. वायसकृकलासM. U., P.U.; ढेरीका Md.; डेरीका G,G. U1 text. Mr. U. I, II; कृच्छ्स्स GI; G. Us om, I. 9, 26, 2. धुर्य्यप्रवाह G1; धुर्यवाहप्रवाहम the text of the Sûtra. Md; धूर्यवाह M. U. I. 9, 25, 10. °पोभ्युपेयु: G. U1,8; पोभ्यपे- | I. 9, 26, 3. चीत्का P. U, N. U, Mr. U. I. युः G. UP text; वरथ P., P. U., M. I.9, 26, 6. प्राणिहिंसायां Md., N., GH, G. U., MR.U.I. U1,23.

·४४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.९.२६.७-१४।२७-१. अनार्यवपैशुनप्रतिषिद्धाचारेषभक्ष्याभोज्यापेयप्राशने शूद्रायां च रेतः सिकायोनौ च दोषवच्च कर्माभिसंधिपूर्व कृत्वानभिसं- धिपूर्व वाब्लिङ्गाभिरप उपस्पृशेद्वारुणीभिर्वान्यैर्वा पवित्रैर्य- था कर्माभ्यासः ॥ ७॥ गर्दभेनावकीर्णी नितिं पाकयज्ञेन यजेत ॥ ॥ तस्य शूद्रः प्राश्नीयात् ॥९॥ मिथ्याधीतप्रायश्चितम् ॥१०॥ संवत्सरमाचार्यहिते वर्तमानो वाचं यच्छेत्स्वाध्याय एवोत्सृज- मानो वाचमाचार्य आचार्यदारे भिक्षाचर्ये च ॥ ११॥ एवमन्येष्वपि दोषवत्स्वपतनीयेषूतराणि यानि वक्ष्यामः ॥ १२ ॥ काममन्युभ्या वा जुहुयाकामोकार्षीन्मन्युरकार्षीदिति जपेद्वा॥१३॥ पर्वणि वा तिलभक्ष उपोष्य वा श्वोभूत उदकमुपस्पृश्य सावित्री प्राणायामशः सहस्रकृत्व आवर्तयेदप्राणायामशो वा ॥१४॥ ॥२६॥ १.९.२७. श्रावण्यां पौर्णमास्यां तिलभक्ष उपोष्य वा श्वोभूते महानदमुद- कमुपस्पृश्य सावित्र्या समित्सहस्रमादध्याज्जपेवा ॥१॥ I. 9, 26, 7. अनार्यवत्पै Mr. U. I.; अना- यत्पै M. U.; G. Us divides this Sttra into four, ending with (a) स्पृशेत् , (b) भिर्वा, (e) पवित्रः, (d) 'भ्यास:. I.9,26, 8. नावकीणिनि M. U. text and Com. I. 9, 26, 11. उत्सृज्यमानो Dev. Mss.; उ. त्सर्जमानो G1, आचार्य onm. G. U3,8 text; आचार्यमाचार्य G. UI text; आ- चार्यवदाचार्य Md., दारे वा Dev. Mss.; भिक्षाचर्य च N., P., P.U. I. 9, 26, 12. अपतनीयेषु om. Md. I. 9, 26, 13. कामोकार्पोन्मन्युरकार्षीदिति belongs according to M. U. and Mr. U. I. to the Com.; जपेद्रा a separate Sutra, M. U, Mr. U. I, II, P. U., G. U2, I. 9, 26, 14. सहस्रं कृत्व M. U; सहस्रकृत्वा GI, G. U3; G. Us makes the last two words a separate Sutra; महानदमुद N.U. 1. 9, 27, 1. माहानदं G. U2,3; वा om. Md. E- PERS HERE A ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, ४५ १.९.२७.२-११ । १०.२८.१. इष्टियज्ञक्रतून्वा पवित्रार्थानाहरेत् ॥२॥ अभोज्यं भुक्का नैप्पुरीष्यम् ॥३॥ तत्सप्तरात्रेणावाप्यते ॥४॥ हेमन्तशिशिरयोर्वोभयोः संध्योरुदकमुपस्पृशेत् ॥ ५ ॥ कृच्छद्वादशरात्रं वा चरेत् ॥६॥ त्र्यहमनताश्यदिवाशी ततस्यहं त्र्यहमयाचितवतत्यहं नानाति किंचनेति कृच्छ्रद्वादशरात्रस्य विधिः ॥ ७॥ एतमेवाभ्यसेत्संवत्सर स कृच्छ्रसंवत्सरः ॥ ४ ॥ अथापरम् । बहून्यप्यपतनीयानि कृत्वा चिभिरननपारायणैः कृतप्रायश्चितो भवति ॥ ९॥ अनार्या शयने बिभ्रद्दददृद्धिं कषायपः। अब्राह्मण इव वन्दित्वा तृणेष्वासीत पृष्ठतम् ॥ १०॥ यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्ण ब्राह्मणः सेवमानः। चतुर्थकाल उदकाभ्यवायी त्रिभिर्वस्तदपहन्ति पापम् ॥११॥ ॥ २७॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने नवमः पटलः समाप्तः ॥ १.१०२. यथा कथा च परपरिग्रहमभिमन्यते स्तेनो ह भवतीति कौत्स- हारीतौ तथा कण्वपुष्करसादी ॥१॥ I. 9, 37, 3. नैष्पुरीषं N. U., N.; N. U. M. U.; पतनिय्यानि G. Us. joins Sutras 3-4. I. 9, 27, 10. The metre points to the I. 9, 27, 6. कृच्छ्रे द्वा Md., N. irregular Sandhi अब्राह्मणेव. I. 9, 27, 7. अयाचितं व्रतं Md. I. 9, 27, 11. अभ्युपायी P. Sec. m., N. U., I. 9, 27, 8. एवमेतान्य' P. U. text; एवमेव Mr. U. I, G. U 1,2,3; अभ्यर्यायी N. N. U; एतदेव GI; अभ्यस्येत् N., N. U., I. 10, 28, 1. कदा च G. U3; काण्व Md., G1; अभ्यस्येत्कृच्छसंवत्सरं स Md. N. U., GI, G. Up; om. G. Us text; I. 9, 27, 9. अननन्परा' P. U; अन्पारा पुष्करसादि: G. U1. o ·४ ६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.१०.२८, २-१७. सन्यपवादाः परिग्रहेष्विति वार्ष्यायणिः॥२॥ शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति ॥३॥ अतिव्यपहारो व्युद्धो भवति ॥ ४ ॥ सर्वत्रानुमतिपूर्वमिति हारीतः ॥ ५ ॥ न पतितमाचार्य ज्ञाति वा दर्शनार्थो गच्छेत् ॥ ६॥ न चास्मागोगानुपयुञ्जीत ॥ ७ ॥ यदृच्छासंनिपात उपसंगृह्य तूष्णीं व्यतिव्रजेत् ॥ ७ ॥ माता पुत्रवस्य भूयाँसि कर्माण्यारभते । तस्याँ शुश्रूषा नित्या पतितायामपि ॥ ९ ॥ धर्मसंनिपातः स्यात् ॥ १० ॥ अधर्माहृतान्भोगाननुज्ञाय न वयं चाधर्मश्चेत्यभिव्याहृत्याधो- नाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य त्रिषवणमुदकमुपस्पृशन्नक्षीराक्षाराल- वणं भुञ्जानो द्वादश वर्षाणि नागारं प्रविशेत ॥ ११ ॥ ततः सिद्धिः ॥ १२॥ अथ संप्रयोगः स्यादाः ॥ १३ ॥ एतदेवान्येषामपि पतनीयानाम् ॥ १४ ॥ गुरुतल्पगामी तु सुषिराँ सूमि प्रविश्योभयत आदीप्याभिदहे- दात्मानम् ॥ १५ ॥ मिथ्यतदिति हारीतः ॥ १६ ॥ यो ह्यात्मानं परं वाभिमन्यतेभिशस्त एव स भवति ॥ १७ ॥ न तु I, 10, 28, 2. परपरिग्रहेविति P. sec. in., G. Us. I. 10, 28, 3. °घासश्च G. Us; °धासा C. UR text. I. 10, 28, 4. अतिव्यवहार: Md., N. U. and Grantha Mss.; विरुद्धो Gi, G. U1, वृद्धो G. U. I. 10,28,5. अनुमिति P.,N. I. 10,28, 6. दर्शनार्थ N. I. 10, 28, 8. प्रतिव्रजेत् G1. I. 10, 28, 10. संनिवाप: Md. and Grantha Mss. I. 10, 28, 11. क्षारलवणं Md.; उदकोपस्पर्शनं G. U2 I. 10, 28, 15. सूम्मि वा G1; दहेत P. U. I. 10, 28, 17. भवतीति G1.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ४७ १.१०.२८. १८-२१.। २९.१-६. एतेनैव विधिनोत्नमादुच्छासाचरेत् । नास्यास्मॅिल्लोके प्रत्यापत्ति- विद्यते । कल्मषं तु निहण्यते ॥१४॥ दारव्यतिक्रमी खराजिनं बहिर्लोम परिधाय दारव्यतिक्रमिणे भिक्षामिति सप्तागाराणि चरेत् । सा वृत्तिः षण्मासान् ॥१९॥ स्त्रियास्तु भतृव्यतिक्रमे कृच्छ्रद्वादशरात्राभ्यासस्तावनं कालम् ॥ २०॥ अथ भ्रूणहा श्वाजिनं खराजिनं वा बहिर्लोम परिधाय पुरुषशिरः प्रतीपानार्थमादाय ॥२१॥२७॥ १.१०.२९. खटाङ्गं दण्डाथै कर्मनामधेयं प्रब्रुवाणश्चम्येत को भ्रूणग्ने भि- क्षामिति । ग्रामे प्राणवृत्तिं प्रतिलभ्य शून्यागारं वृक्षमूलं वा- भ्युपाश्रयेन हि म आर्यैः संमयोगो विद्यते । एतेनैव विधि- नोत्तमादुच्छासाचरेत् । नास्यास्मिल्लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते । कल्मषं तु निहण्यते ॥१॥ यः प्रमतो हन्ति प्राप्तं दोषफलम् ॥२॥ सह संकल्पेन भूयः ॥३॥ एवमन्येष्वपि दोषवासु कर्मसु ॥ ४ ॥ तथा पुण्यक्रियासु ॥५॥ परीक्षार्थोपि ब्राह्मण आयुधं नाददीत ॥ ६॥ । I. 10, 28, 19. 'व्यतिक्रमणे G1, G. U1 text. Sûtra with the next. I. 10,28, 20. भर्तव्यतिक्रमे P. U., text, I. 10, 29, 1. चंक्रमेत P. U, P. N.; चंक्रमेत् P., N. U., text, M. U. text, Md.; M.U. भर्तुळति° GE, G. U,, भर्तृव्यति G. I. 10, 29, 2. प्रमत्तं G. Us text; प्रयतो N. U2; but see the Com., which proves U. text, P. pr. m. the correctness of the reading of N. I. 10,29, 5. तथा च G. Us. I. 10, 28, 21. प्रतिपानार्थम् N., G. Us; I. 10, 29, 6. नादधीत P., Md, P. U. pr. प्रतिपादनार्थम्. P. U.; M. U. joins this m., M. U, Mr. U. I.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, १. १०. २९. ७-१४. यो हिसार्थमभिकान हन्ति मन्युरेव मन्यु स्पृशति न तस्मिन्दोष इति पुराणे ॥ ७ ॥ अथाभिशस्ताः समवसाय चरेयुर्धाय॑मिति साँशित्येतरेतरया- जका इतरेतराध्यापका मिथो विवहमानाः ॥ ८ ॥ पुत्रान्संनिष्पाद्य ब्रूयुर्विप्रव्रजतामदेव ह्यस्मात्स्वार्याः संप्रत्यपत्स्य- तेति ॥९॥ अथापि न सेन्द्रियः पतति ॥१०॥ तदेतेन वेदितव्यम् । अङ्गहीनो हि साङ्गं जनयति ॥ ११ ॥ मियैतदिति हारीतः ॥१२ ॥ दधिधानीसधर्मा स्त्री भवति ॥ १३ ॥ यो हि दधिधान्यामप्रयतं पय आतच्य मन्थति न तेन धर्मकृत्यं क्रियते । एवमशुचि शुक्र यन्निवर्तते न तेन सह संप्रयोगो विद्यते ॥१४॥ I. 10, 29, 7. हन्ति न तस्मिन्दोष इति पुराणे [°णं M. U.] मन्युरेव मन्युं स्पृशति । M. U., Mr. U. I, II. This transposition has been caused by Haradatta's explanation. The original position of the words probably was : यो-हन्ति न- दोषो मन्यु-स्पृशतीति पुराणे. ॥ After this Sûtra Md, adds :- अध्यायनं कुलं जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ अग्निदो गरदथैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव पडेते आततायिनः ॥ आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसेयान तेन भ्रूणहा भवेत् ॥ गोब्राह्मणानां स्वशरीरहेतोराश्राभिघातः शर- णागतंच। स्त्रीणां च केशग्रहणे प्रवृत्ते विप्रेण शस्त्रग्रहणं प्रशस्तम् ॥ The first two lines are a rather faulty reproduction of Baudhayana I, 18, 13 and the next four of Vasishtha III, 16–17. They have got into the text from the commentary, in which they are actually quoted. I. 10, 29, 8. समवदा चरेयु' G1; युद्धम्र्म्य G. Us; सांशिक्येतर N. U, P. pr. m., Md, G. U3; विवाहमानाः P.U, N. U., P., Mr. U. I, II. I. 10,29, 9. विपत्रजितास्मदे G1B विपत्र- जिताः स्मदे Md; ह्यस्मास्वार्याः P. pr. m., N., P. U., M. U., Mr. U. I. pr. m.; संप्रत्यपत्स्यथेति Dev. Mss. and G1; संप्रत्यवपत्स्यते Md. The Com. shows that Haradatta read संप्रत्यपत्स्यत, as he declares it to be equivalent to संप्रत्यप- त्सत with an irregular insertion of य. I. 10, 29, 14. आतंच्य Md; आतंज्य G. Us; निवर्तते N, P. U., N. U. BE PAN AN ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ४९ १.१०.२९.१५-१८।११.३०१-१०. अभीचारानुव्याहारावशुचिकरावपतनीयौ ॥ १५ ॥ पतनीयाविति हारीतः ॥ १६ ॥ पतनीयवृतिस्वशुचिकराणां द्वादश मासान्द्वादशार्धमासान्द्वादश द्वादशाहान्द्वादश सप्ताहान्द्वादश ज्यहान्द्वादशाह सप्ताहं त्र्य- हमेकाहम् ॥१७॥ इत्यशुचिकरनिर्वेषो यथा कर्माभ्यासः ॥ १७ ॥२९॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्ने दशमः पटलः समाप्तः ॥ १. ११. ३०. विद्यया स्नातीत्येके ॥१॥ तथा ब्रतेनाष्टाचावारिशपरीमाणेन ॥२॥ विद्या व्रतेन चेत्येके ॥३॥ तेषु सर्वेषु स्नातकवद्धृतिः॥४॥ समाधिविशेषाच्छृतिविशेषाञ्च पूजायां फलविशेषः ॥ ५॥ अथ स्नातकव्रतानि॥६॥ पूर्वेण ग्रामान्निक्रमणप्रवेशनानि शीलयेदुत्तरेण वा ॥७॥ संध्योश्च बहिामादासनं वाग्यतश्च ॥ ॥ विप्रतिषेधे श्रुतिलक्षणं बलीयः ॥ ९ ॥ सर्वान्रागान्वाससि वर्जयेत् ॥ १० ॥ I. 10, 29, 15. अभिचार Md, N, GI, M. I. 11, 30, 1. विद्या ना M. U. U. text, G.Us text, but see the Com.; I. 11, 30, 2. वृत्तेनां P. U.; त्रिताना G. Us अनुव्यवहाराव' P. U.,G. U1; अनुव्याहाव text; वर्षप.P. sec. m.; परिमाणेन N., G. U2. Md, N. U. text, GI, G, U.1 text, but 1. 10, 29, 17. Md. adds द्वादश व्यहान् see the com. after FATETT; the Devanagari Mss. I. 11, 30, 3. विधया P. sec. m. (except N.) add ag after sug; G. U3 I. 11, 30, 4. स्नातकत्ति: G. Us text. om. द्वादश सप्ताहान् and सप्ताहं- I. 11, 30, 5. पूजायां च Md. I. 10, 29, 18. निवेश: P. U.; इति om. Md.; I. 11, 30, 8. संध्ययोश्च M. U. text and M. U. joins Sutras 17-18. Com.; वाग्यतस्य Md., G. U1 text. .. P- 07 ·५० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.११.३०.११-२३. कृष्णं च स्वाभाविकम् ॥११॥ अनूगासि वासो वसीत ॥ १२ ॥ अप्रतिकृष्टं च शक्तिविषये ॥ १३॥ दिवा च शिरसः प्रावरणं वर्जयेन्मूत्रपुरीषयोः कर्म परिहाप्य॥१४॥ शिरस्तु प्रावृत्य मूत्रपुरीषे कुर्याद्भूम्यां किंचिदन्तर्धाय ॥ १५ ॥ छायायां मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् ॥ १६ ॥ खां तु छायामवमेहेत् ॥१७॥ न सोपानन्मूत्रपुरीषे कुर्यात्कृष्टे पथ्यप्सु च ॥ १४ ॥ तथा ठेवनमैथुनयोः कर्माप्सु वर्जयेत् ॥ १९॥ अग्निमादित्यमपो ब्राह्मणं गा देवताश्चाभिमुखो मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् ॥२०॥ अश्मानं लोष्ठमानोषधिवनसतीनूवा॑नाच्छिद्य मूत्रपुरीषयोः शुन्धने वर्जयेत् ॥ २१॥ अग्निमपो ब्राह्मणं गा देवता द्वारं प्रतीवातं च शक्तिविषये ना- भिप्रसारयीत ॥२२॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥ २३ ॥३०॥ I. 11,30, 11. कृष्णं वा N. U. I. 11, 30, 12. अनुदासि Md, Gi, but see the Com. I. 11, 30, 13. अप्रतिकृष्णं N. U., P.U.,G1. I. 11, 30, 17. च्छायाम् Grantha Mss., but see the Com. I. 11, 30, 19. ठीवन Dev. Mss.;G. U1,3 join Sutras 18-19; the former adds षट् स्पष्टानि, the latter चत्वारि स्पष्टानि; G. U2 joins Sætras 18-20 and adds चत्वारि स्पष्टानि and then the explanation of निष्ठेवनम् (read ठेवनम्). I. 11, 30, 20. Ti Devanagari Mss., except M, U. I. 11, 30, 21, शुन्धनं N. U., M. U., Mr. U. I, II, P., N. I. 11, 30, 22. अग्निमादित्यम Md, G. Us; गांN, P, Md.; प्रतिपादं च N. U., Md., G. U2, प्रतिवादं G. U1; प्रतिवातं P. U., N, P. I adopt the reading of M. U. and Gi, to which P. U., N, P. also point, because indicates the coordination of the preceding word with अग्निमपो etc., and because अभिप्रसार- यति may be used in the sense of "to stretch (the feet) towards" with the accusative alone.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.११.३१.१-१३. १.११.३१. प्राङ्मुखोन्नानि भुञ्जीत उच्चरेद्दक्षिणामुखः। उदङ्मुखो मूत्रं कुर्यात्प्रत्यक्पादावनेजनमिति ॥१॥ आराञ्चावसथान्मूत्रपुरीषे कुर्याद्दक्षिणां दिशं दक्षिणापरां वा ॥२॥ अस्तमिते च बहिर्दामादारादावसयावा मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्ज- येत ॥३॥ देवताभिधानं चामयतः ॥४॥ परुषं चोभयोर्देवतानाँ राज्ञश्च ॥ ५॥ ब्राह्मणस्य गोरिति पदोपस्पर्शनं वर्जयेत् ॥६॥ हस्तेन चाकारणात् ॥ ७॥ गोर्दक्षिणानां कुमार्याश्च परीवादान्वर्जयेत् ॥५॥ स्तृहतीं च गां नाचक्षीत ॥ ९ ॥ सँसृष्टां च वत्सेनानिमिते ॥ १०॥ नाधेनुमधेनुरिति ब्रूयात् । धेनुभव्यत्येव ब्रूयात् ॥ ११ ॥ न भद्रं भद्रमिति ब्रूयात् । पुण्यं प्रशास्तमित्येव ब्रूयात् ॥ १२ ॥ वत्सतन्ती च नोपरि गच्छेत् ॥ १३॥ I. 11, 31, 2. SITTIETET° Devanagari Mss. I. 11, 31, 3. After this Sûtra Md. and N. U. add : शिरःपरिवेष्टनं प्रथमं निवीतं द्वितीयं दिशावलोकनं तृतीयमन्तानं चतुर्थ मौनं पञ्चमं पुरीषं षष्ठं मृत्तिकाग्रहणं सप्तममु- दकमष्टममेतदष्टकमित्याचक्षते [इत्येतदष्टक- HETTO N. U.] Though N. U. adds ETETT, the passage must be an interpolation, taken probably from some commentary. None of the other Mss. shows any trace of it. I. 11, 31, 5. पुरुषं G. U1,3 text; पूरुषं G. U2. text; I. 11, 31, 9. स्पृहती G. U1, G2,3; स्टहंती P. sec. m.; स्तृहंती Md, N, N. U, P.U, M. U, Mr. U. I, II. I. 11, 31, 11. धेनुर्भव्यति G. U.1; धेनूभव्ये- fữ G, N. U, P. U., M, U.; Mr. U, I, II have two Sutras, beginning the second with धेनुभव्येति; G. U1. joins अनिमित्ते with this Sutra. I. 11, 31, 12. प्रशास्त्यमि° G. U, text; N. U., G. U.2,3 begin a new Sûtra with पुण्यं. I. 11, 31, 13. achatreff Md.; Md, as well as N. U. and P. U., add यद्यपरि गच्छेद- श्रियमाणो भवति [अश्रीमान्भवति P. U.]

·પર आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. १.११.३१.१४-२३ । ३२.१-३. प्लेजावन्तरेण च नातीयात् ॥ १४ ॥ नासौ मे सपल इति ब्रूयात् । यद्यसौ मे सपल इति ब्रूयाविषन्तं भ्रातृव्यं जनयेत् ॥१५॥ नेन्द्रधनुरिति परस्मै प्रब्रूयात् ॥ १६ ॥ न पततः संचक्षीत ॥ १७ ॥ उद्यन्तमस्तंयन्तं चादित्यं दर्शने वर्जयेत् ॥ १४ ॥ दिवादित्यः सत्वानि गोपायति नक्तं चन्द्रमाः । तस्मादमावा- स्यायां निशायाँ स्वाधीय आत्मनो गुप्तिमिच्छेत्यायायब्रह्मचर्य- कालेचर्यया च ॥ १९ ॥ सह ह्येताँ रात्रि सूर्याचन्द्रमसौ वसतः ॥२०॥ न कुसृत्या ग्रामं प्रविशेत । यदि प्रविशेनमो रुद्राय वास्तोष्यतय इत्येतामृचं जपेदन्यां वा रौद्रीम् ॥ २१ ॥ नाब्राह्मणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् । यदि प्रयच्छेहनतान्स्कुम्वा तस्मि- नवधाय प्रयच्छेत् ॥ २२॥ क्रोधादीश्च भूतदाहीयान्दोषान्वर्जयेत् ॥ २३ ॥ ३१ ॥ १. ११.३२. प्रवचनयुक्तो वर्षाशरदं मैथुनं वर्जयेत् ॥१॥ मिथुनीभूय च न तया सह सर्वां रात्रि शयीत ॥२॥ शयानश्चाध्यापनं वर्जयेत् ॥३॥ । with यदि. I. 11, 31, 14. पेंडाव M. U, N. U., G. U: text; ब्रह्मचर्याभ्यां P.note above the line. Com.; घाव G. UP text; Md., P.U., I. 11, 31, 21. G. UI begins a new Sutra -N.U, M.U.add यबतीयादनायुष्यो भवति. I. 11, 11, 16. Md., N. U. add मणिधनुरि- I. 11, 31, 22. स्कृष्टवा, P. U, P. pr. m., त्येव ब्रूयात. a piece of the Com. Mr. U. I. Com.; FT N. U. I. 11, 31, 17. पतित: Md; पततः पततः P. I. 11, 32, 1. वर्षाः शरदं N. U; वर्षासु शरदि। U.; वततं G.08. M. U., Mr. U. pr. m., taken from the I. 11, 31, 18. परिवर्जयेत् P.U. Com. I. 11, 31, 19. साधीयः Md; स्वादायि G. Us I. 11, 32, 2. रात्री G. U1 text.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ५३ १.११.३२.४-२१. except G. U2 I. 11, 32, 5. अनुलेपनः or °न all Mss. in the text and Com., see also the note in the Com. I. 11, 32, 7. शरीरावम° G. Us text. I. 11, 32, 10. सुस्नात इति Devanagari Mss., सुस्नाततमिति G1. I. 11, 32, 14. अध्ययनं P.pr. m., and the Dev. Mss. of the Com. I. 11, 32, 15. संवेशयेत Md. न च तस्याँ शय्यायामध्यापयेद्यस्याँ शयीत ॥ ४ ॥ अनाविःस्रगनुलेपणः स्यात् ॥ ५॥ सदा निशायां दारं प्रत्यलंकुर्वीत ॥६॥ सशिरा वमज्जनमप्सु वर्जयेत् ॥ ७॥ अस्तमिते च स्नानम् ॥ ८ ॥ पालाशमासनं पादुके दन्तप्रक्षालनमिति च वर्जयेत् ॥ ९ ॥ स्तुतिं च गुरोः समक्षं यथा सुनातमिति ॥ १० ॥ आ निशाया जागरणम् ॥११॥ अनध्यायो निशायामन्यत्र धर्मोपदेशाच्छिष्येभ्यः ॥ १२ ॥ मनसा वा स्वयम् ॥ १३॥ ऊर्ध्वमर्धरात्रादध्यापनम् ॥१४॥ नापररात्रमुत्थायानध्याय इति संविशेत् ॥ १५ ॥ काममपशशयीत ॥१६॥ मनसा वाधीयीत ॥१७॥ क्षुद्रान्क्षुद्राचरिताँश्च देशान्न सेवेत ॥ १ ॥ सभाः समाजाँश्च ॥ १९ ॥ समाज चेङ्गच्छेत्प्रदक्षिणीकृत्यापेयात ॥२०॥ नगरप्रवेशनानि च वर्जयेत् ॥ २१ ॥ I. 11, 32, 16. काममुपशयीत Md, G. UP,, Mr. U. pr. m; अपशयीत N. U, P. sec. m.; अपाराशयीत N, P. pr. m.; अपाशयीत M. U.; अपाश्रयः शयीत P. U. pr. m., अपाशयः शशयीत P. U. Sec. m.; अपशszia G1.; but G. Ui correctly, in accordance with the Com. अपराशयीत, and Mr. U. I. sec. m. अपःशयीत. I. 11,32, 21 च om. Md, N. U.

·५४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. १.११.३२. २२-२९ । २.१.१.१. प्रश्नं च न विब्रूयात् ॥ २२॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥२३॥ मूलं तूलं वृहति दुर्विवक्तुंः प्रजां पशूनायतन हिनस्ति । धर्ममहादन कुमालनाय रुदन्ह मृत्युर्युवाच प्रश्नमिति ॥२४॥ गार्दभं यानमारोहणे विषमारोहणावरोहणानि च वर्जयेत् ॥२५॥ बाहुभ्यां च नदीतरम् ॥२६॥ नावां च साँशयिकीम् ॥२७॥ तृणच्छेदनलोष्टविमर्दनाष्ठेवनानि चाकारणात् ॥ २७ ॥ यच्चान्यत्परिचक्षते यच्चान्यत्परिचक्षते ॥२९॥३२॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे प्रथमे प्रश्न एकादशः पटलः समाप्तः ॥ ॥ इति प्रथमः प्रश्नः समाप्तः॥ २. १. १. पाणिग्रहणादधि गृहमेधिनोव्रतम् ॥ १॥ I. 11, 32, 34. बृहति G. UP; बृहती G. U1, बृहदि Gi, but see the Com.; धर्मप्रमादनः P. U; धर्मग्रहादनः all the other Mss., except Md and Mr. U. II.; G. Ui. Com. धर्मप्रहादः, but see the Com. I. 11, 32, 25. वरोहणानिति च P; विषमाव- रोहावरोह P. U; विषमारोहणानि G. U2 text; विषतुक्रमारोह G. Us text; गईभं G. Ui. यस्यैव क्रिमिरुत्पबतेथापरं वासः सुवर्ण च दत्वा पञ्चगव्येन स्नात्वा च पीत्वा च कृच्छ्रेण शुध्यत इति, N. U. मरुद्वारे तु तस्यैव कृमिरु- घेत वरं वासः सुवर्ण दत्वा कृच्छेण शुध्यत इति and G1 अररुद्धानूरे तुरस्यैव कृमिरुद्यते तथा वरं वासः सुवर्णं च दत्वा पञ्चगव्येन स्नात्वा च पीत्वा च कृच्छ्रेण शुध्यतीति. I. 11,32,28. °ष्टीवनानि Devanigari Mss. I. 11, 32, 29. After this Sûtra G.1 and P. give the Pratikas of the Khandas, beginning with the last and going backwards, as is usual in the Mss. of the Southern schools. N. gives the Pratikas of the Patalas, beginning with the first and adds एकादश ॥ ११ ॥ II. 1, 1, 1. गृहमेधिनोवतं G1,2, G. U1,235 but see the Com.; Md. om. Sûtras 1-8, I. 11, 32, 26. नदीतरणम् P. U., M. U., Mr. U. I, II, P, N, G. U1,3; but see the com. I. 11,32,27. नावं Devanagari Mss. of the Com. and G. U3, P, Md, G1. Haradatta prefers this reading, but नावा is a Vedic and Prakrit form in. stead of नौ-- After this Sûtra Md. inserts 3TGT common down to याताम्.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.१.१.२-२०. कालयो जनम् ॥२॥ अतृप्तिश्चान्नस्य ॥३॥ पर्वसु चोभयोरुपवासः ॥ ४॥ औपवस्तमेव कालान्तरे भोजनम् ॥५॥ तृप्तिश्चान्नस्य ॥६॥ यच्चैनयोः प्रिय स्यातदेतस्मिनहनि भुञ्जीयाताम् ॥ ७॥ अधश्च शयीयाताम् ॥६॥ मैथुनवर्जनं च ॥९॥ श्वोभूते स्थालीपाकः ॥१०॥ तस्योपचारः पार्वणेन व्याख्यातः ॥ ११ ॥ नित्यं लोक उपदिशन्ति ॥ १२ ॥ यत्र क चाग्निमुपसमाधास्यन्स्यातत्र प्राचीरुदीचीश्च तिस्रस्तिस्रो लेखा लिखित्वानिरवीक्ष्याग्निमुपसमिन्ध्यात् ॥१३॥ उसिच्यैतदुदकमुत्तरेण पूर्वेण वान्यदुपदध्यात् ॥१४॥ नित्यमुदधानान्यद्भिररिक्तानि स्युरॅहमेधिनोर्बतम् ॥१५॥ अहन्यसंवेशनम् ॥ १६॥ ऋतौ च संनिपातो दारेणानु व्रतम् ॥१७॥ अन्तरालेपि दार एव ॥१४॥ ब्राह्मणवचनाच्च संवेशनम् ॥१९॥ स्त्रीवाससैव संनिपातः स्यात् ॥२०॥ II. 1, 1, 5. औपवस्त्यम् G. U1,3; ओपवस्त्रम् षोडशीमुत्तरामुत्तरां युग्मान्वैभीतकान्प्रजानि- श्रेयसमृतुगमनमित्युपदिशन्ति दारेणानु व्रतम् II. 1, 1, 8. शैय्याता G1; शैय्याताम् Ge, G. Md., mixing Grihya Sutra IX, 1, U; शयीतां G. U2,3. which is quoted in the Com., with the II. 1, 1, 13. ततः प्राची: Md. text. II. 1, 1, 14. उत्सृज्यैत° G2; P. U, M. U. II. 1, 1, 18. अन्तराळे Grantha Mss. om, the Com. on this Sûtra. II. 1, 1, 20. सह सनिपातस्यात् G. Us. II. 1, 1, 17. ऋतौ च संनिपाते चतुर्थीप्रभृत्या M.U. , ·५६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम् २.१.१.२१-२३ । २.१-८. यावत्संनिपातं चैव सहशय्या ॥२१॥ ततो नाना ॥ २२ ॥ उदकोपस्पर्शनम् ॥ २३ ॥ १ ॥ २. १. २. । अपि वा लेपान्प्रक्षाल्याचम्य प्रोक्षणमङ्गानाम् ॥१॥ सर्ववर्णाना स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमित सुखम् ॥२॥ ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जाति रूपं वर्ण बलं मेधां प्रज्ञा द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यते । तच्चक्रवदुभयोलॊकयोः सुख एव वर्तते ॥३॥ यथौषधिवनस्पतीनां बीजस्य क्षेत्रकर्मविशेषे फलपरिवृद्धिरेवम् ॥४॥ एतेन दोषफलपरिवृद्धिरुता ॥ ५ ॥ स्तेनोभिशस्तो ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो वा परस्मिल्लोकेपरिमिते निरये वृते जायते चाण्डालो ब्राह्मणः पौल्कसो राजन्यो वैणो वैश्यः ॥६॥ एतेनान्ये दोषफलैः कर्मभिः परिध्वंसा दोषफलासु योनिषु जा- यन्ते वर्णपरिध्वंसायाम् ॥ ७॥ यथा चाण्डालोपस्पर्शने संभाषायां दर्शने च दोषस्तत्र प्रायश्चि- तम्॥८॥ II. 1, 2, 2. परिमितसुखं P, G. U1,2,3; II. 1,2, 7. अन्यो Md; कर्मफलैः कर्मभिः G%3B परिध्वस्तो Md.; परिध्वस्ताः P. U. text, II. 1,2, 4. G. Us joins Sutras 4-5%3B G.; परिहंसा G.U.; परिध्वंसा-वर्ण om. विशेष: Md. N.; °फलास्वयोनि G2. II. 1, 2, 5. एनेनैव, फलट 2. II. 1, 2, 8. G. U1 connects यथा with II. 1, 2, 6. निलये P, P. U., N. U., Mr. U.; the preceding Sûtra; G. U2,3 omit it विलये M. U; राजन्यो om. G2; वैणो om. altogether; चण्डालो°G, G. U2. Md. she ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ५७ २.१.२.९।२.३.१-१२. अवगाहनमपामुपसर्शने संभाषायां ब्राह्मणसंभाषा दर्शने ज्यो- तिषां दर्शनम् ॥९॥२॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने प्रथमः पटलः समाप्तः॥ . २.२.३. आर्याः प्रयता वैश्वदेवेन्नसँस्कारः स्युः॥१॥ भाषां कासं क्षवथुमित्यभिमुखोन्नं वर्जयेत् ॥२॥ केशानङ्गं वासश्चालभ्याप उपस्पृशेत् ॥३॥ आर्याधिष्ठिता वा शूद्राः सँस्कर्तारः स्युः ॥ ४॥ तेषाँ स एवाचमनकल्पः ॥ ५ ॥ अधिकमहरहः केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥ ६ ॥ उदकोपसर्शनं च सह वाससा ॥ ७॥ अपि वाष्टमीष्वेव पर्वसु वा वपेरन ॥ ७ ॥ परोक्षमन्न संस्कृतमनावधिश्रियाद्भिःमोक्षेत् । तद्देवपवित्रमित्या- चक्षते ॥९॥ सिद्धेन्ने तिष्ठन्भूतमिति स्वामिने प्रब्रूयात् ॥ १०॥ तासुभूतं विराडन्नं तन्मा क्षायीति प्रतिवचनः ॥ ११ ॥ गृहमेधिनार्यदशनीयस्य होमा बलयश्च स्वर्गपुष्टिसंयुक्ताः ॥१२॥ II. 2, 3, 1. वैश्वदेवान Gy; Gi om. all from to शुद्राः Sutra 4. II. 2,3, 2. क्षवधुमि°G. U1,2. II. 2, 3, 6. लोम om. P. U. II. 2, 3, 7. वाससां GI, G. U2. II. 2, 3, 9. संस्कृतमन्नं Md.; संस्कृतम् om. G. Us; 'नमसंस्कृG. II. 2, 3, 10. तिष्ठे तिष्ठन्, यात् G.02. a8 text; Md. has lost fol. 18, which contained this and the following Sůtras down to IT. 2, 5. 6. II. 2,3,11. प्रतिवचनं P. U.,N.U., M.U., Mr. U. II, G. U2, but see the Com. II. 2, 3, 12. गृहमेधिनो P, N, GI, G, N. U., G. U1,2,3; but see above II. 1,1,1 and II. 1,1,14. - क ·५४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.२.३.१३-२३ । ४. १-७. तेषां मन्त्राणामुपयोगे द्वादशाहमधःशय्या ब्रह्मचर्य क्षारलवण- वर्जनं च ॥१३॥ उत्तमस्यैकरात्रमुपवासः॥ १४॥ बलीनां तस्य तस्य देशे सँस्कारो हस्तेन परिमृज्यावोक्ष्य न्युप्य प- श्वात्परिषेचनम् ॥१५॥ औपासने पचने वा षडिराद्यैः प्रतिमन्नँ हस्तेन जुहुयात् ॥१६॥ उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् ॥ १७ ॥ एवं बलीनां देशे देशे समवेतानाँ सकृत्सकृदन्ते परिषेचनम्॥१८॥ सति सूपसँसृष्टेन कार्याः ॥ १९ ॥ अपरेणाग्निं सप्तमाष्ठमाभ्यामुदगपवर्गम् ॥२०॥ उदधानसंनिधौ नवमेन ॥२१॥ मध्येगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् ॥ २२ ॥ उत्तरपूर्वदेशेगारस्योतरैश्चतुर्भिः ॥ २३ ॥३॥ २.२.४. शय्यादेशे कामलिङ्गेन ॥१॥ देहल्यामन्तरिक्षलिङ्गेन ॥२॥ उत्तरेणापिधान्याम ॥३॥ उत्तरैब्रह्मसदने ॥४॥ दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिः कुर्यात् ॥ ५॥ रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः॥६॥ तयोर्नाना परिषेचनं धर्मभेदात् ॥ ७॥ II. 2, 4, 2. देहिळ्याम G. U1,2; देहळ्याम | II. 2, 4, 5. G. UI begins a new Sutra G, G, G. US; P. U., M. U., Mr. U. II join Sätras 1 and 2. II. 2, 4, 6. रौद्रमु° G. U1; रौद्मुत्तरतो G1. with पितृ an A ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ५९ २.२.४.८-२३. नक्तमेवोतमेन वैहायसम् ॥ ५ ॥ य एतानव्यग्रो यथोपदेशं कुरुते नित्यः स्वर्गः पुष्टिश्च ॥९॥ अग्रं च देयम् ॥१०॥ अतिथीनेवाग्रे भोजयेत् ॥ ११ ॥ बालान्वृद्धान्रोगसंबन्धास्त्रीश्चान्तवलीः ॥१२॥ काले स्वामिनावन्नार्थिनं न प्रत्याचक्षीयाताम् ॥ १३॥ अभावे भूमिरुदकं तृणानि कल्याणी वागिति । एतानि वै सतोगारे नक्षीयन्ते कदाचनेति ॥ १४॥ एवंवृतावनन्तलोको भवतः ॥ १५ ॥ ब्राह्मणायानधीयानायासनमुदकमन्नमिति देयम् । न प्रायुतिष्ठेत ॥१६॥ अभिवादनायैवोतिष्ठेदभिवाद्यश्चेत् ॥ १७॥ राजन्यवैश्यौ च ॥१४॥ शूद्रमभ्यागतं कर्मणि नियुज्यात । अथास्मै दद्यात् ॥ १९ ॥ दासा वा राजकुलादाहृत्यातिथिवच्छूद्रं पूजयेयुः ॥ २० ॥ नित्यमुतरं वासः कार्यम् ॥ २१ ॥ अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थे ॥ २२ ॥ यत्र भुज्यते तासमूह्य निहत्यावोक्ष्य तं देशममत्रेभ्यो लेपान्संक- ष्याद्भिः सँसृज्योतरतः शुचौ देशे रुद्राय निनयेत् । एवं वास्तु शिवं भवति ॥ २३॥ II. 2, 4, 12. रोगसंबद्धान् P., P. U., N. U. II. 2, 4, 14. The metre requires the Vedic neuter plural तृणा. II. 2, 4, 17. एव om. M. U. text, P. U. text; G. Us om. the whole first clause. II. 2, 4, 23. लेपान्त्सं N.; लेपांसं P; लेपा- त्सं N. U., G. U ·६० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.२.४.२४-२७१५.१-९. ब्राह्मण आचार्यः स्मर्यते तु ॥२४॥ आपदि ब्राह्मणेन राजन्ये वैश्ये वाध्ययनम् ॥ २५ ॥ अनुगमनं च पश्चात् ॥२६॥ तत ऊर्ध्व ब्राह्मण एवाग्रे गतौ स्यात् ॥ २७॥४॥ २, २.५. सर्वविद्यानामप्युपनिषदामुपाकृत्यानध्ययनं तदहः ॥१॥ अधीत्य चाविपक्रमण सद्यः॥२॥ यदि त्वरेत गुरोः समीक्षायाँ स्वाध्यायमधीय कामं गच्छेत् । ए- वमुभयोः शिवं भवति ॥३॥ समावृत्तं चेदाचार्योभ्यागच्छेत्तमभिमुखोभ्यागम्य तस्योपसंगृह्य न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत्पुरस्कृत्योपस्थाप्य यथोपदेशं पूजयेत् ॥ ४॥ आसने शयने भक्ष्ये भोज्ये वाससि वा संनिहिते निहीनतरवृतिः स्यात् ॥५॥ तिष्ठन्सव्येन पाणिनानुगृह्याचार्यमाचमयेत् ॥६॥ अन्यं वा समुदतम् ॥ ७॥ स्थानासनचङ्कमणस्मितेष्वनुचिकीर्षन ॥८॥ संनिहिते मूत्रपुरीषवातकमोंच्चैर्भाषाहासष्ठेवनदन्तस्कवननिःशृ- कणभ्रक्षेपणतालननिष्ठ्यानीति ॥ ९॥ II. 2, 5, 2. वावि P. U., N. U., Mr. U.. II. According to Haradatta the usual reading was अविप्रक्रमिणम्, which the Mss. do not give. II. 2, 5, 4. पुरस्कृत्यवोप° G. Us. II. 2, 5, 5. भोज्ये om. P. U., M. U.; वाससी G12. II. 2, 5, 6. आचामयेत् N. U., Md. II. 2, 5, 8. स्थितेष्व P. N., G.U. II. 2, 5, 9. मूत्रपुरीषयोः Md., 'ठीवन Devanagari Mss. and Md.; निशंखण, P., P. U., M. U., Md. and Grantha Mss.; भुक्षेपण G. Us; भूविक्षेपण Md.; भ्रूक्षेपण P., P. U. sec. m., G1,2, G. U2, but see the Com.; ताडन Md., N.; ताळन G. U२; निष्टयानीति G: U18, G1; निष्टानीति G2, sec. m., ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ६१ २.२.५.१०-१९।३.६.१. दारे प्रजायां चोपस्पर्शनभाषा विस्रम्भपूर्वाः परिवर्जयेत् ॥१०॥ वाक्येन वाक्यस्य प्रतीघातमाचार्यस्य वर्जयेत् ॥११॥ श्रेयसां च ॥ १२॥ सर्वभूतपरीवादाक्रोशाश्च ॥ १३ ॥ विद्यया च विद्यानाम् ॥१४॥ यया विद्यया न विरोचेत पुनराचार्यमुपेत्य नियमेन साधयेत उपाकरणाद्योत्सर्जनादध्यापयितुर्नियमः । लोमसँहारणं मॉस श्राद्धं मैथुनमिति च वर्जयेत् ॥ १६ ॥ ऋवे वा जायाम ॥ १७ ॥ यथागम शिष्येभ्यो विद्यासंप्रदाने नियमेषु च युक्तः स्यात् । एवं वर्तमानः पूर्वापरान्संबन्धानात्मानं च क्षेमे युनक्ति ॥ १६ ॥ मनसा वाचा प्राणेन चक्षुषा श्रोत्रेण वक्शिश्नोदरारम्भणाना- स्रावान्परिवृञ्जानोमृतत्वाय कल्पते ॥ १९ ॥ ५ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने द्वितीयः पटलः समाप्तः॥ २. ३.६. जात्याचारसँशये धर्मार्थमागतमग्निमुपसमाधाय जातिमाचारं च पृच्छेत् ॥१॥ II. 2, 5, 11. प्रतिघातम् P, N, N. U., M. U., Mr. U; G. U2,3, G1,2 are doubtful; P. U., M. U. join Sutras 11-12. II. 2, 5, 13. परिवादा P, N, N. U., M. U., Mr. U., G. Us., G2. II. 2.5, 16. °संहरणं N., M. U., Mr. U.; संहरणं P.U., text and Com.; दारणं G. U., text; हरणं G. Us Com.; हारिण° GI. II. 2, 5, 17. उपेयात् add the Dev. Mss. except N., but see Srauta Sûtra VIII. 4. 6. where the verb is likewise omitt. ted. It is added only in the first pas. sage, Sr. Su. III. 17, 8. IT. 2, 5, 18. यथागमनं Md; एवं युक्तो व° G. UP; एवं वृत्तो व°C. US; पूर्वापरान्सं', P. N., N. U. II. 2, 5, 19. घ्राणेन Devanagari Mss. ex. cept P. sec. m. and N. U.; आश्रावान्, P. pr. m., Md., P. U., M. U., Mr. U.

·૨ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २. ३.६.२-१५. साधुतां चेत्नतिजानीतेग्निरुपद्रष्टा वायुरुपश्रोतादिन्योनुख्याता साधुतां प्रतिजानीते साध्वस्मा अस्तु वितथ एष एनस इ- त्युकवा शास्तुं प्रतिपद्येत ॥२॥ अग्निरिव ज्वलन्नतिथिरभ्यागच्छति ॥३॥ धर्मेण वेदानामेकैकाँ शाखामधीत्य श्रोत्रियो भवति ॥ ४ ॥ खधर्मयुक्तं कुटुम्बिनमभ्यागच्छति धर्मपुरस्कारो नान्यमयोजनः सोतिथिर्भवति ॥५॥ तस्य पूजायाँ शान्तिः खर्गश्च ॥६॥ तमभिमुखोभ्यागम्य यथावयः समेत्य तस्यासनमाहारयेत् ॥ ७॥ शक्तिविषये नाबहुपादमासनं भवतीत्येके ॥ ७ ॥ तस्य पादौ प्रक्षालयेत् । शूद्रमिथुनावित्येके ॥ ९॥ अन्यतरोभिषेचने स्यात् ॥१०॥ तस्योदकमाहारयेन्मृन्मयेनेत्येके ॥११॥ नोदकमाहारयेदसमावृत्तः ॥१२॥ अध्ययनसांवृतिश्चात्राधिका ॥ १३ ॥ सान्वयित्वा तर्पयेद्रसैर्भक्ष्यैरगिरवराध्येनेति ॥१४॥ आवसथं दद्यादुपरिशय्यामुपस्तरणमुपधानँ सावस्तरणमभ्यञ्जन चेति ॥ १५॥ " II. 3, 6, 2. साधुतां प्रतिजानते Md., N. U., G. U विदथ: Md., N. U., G. U2; विधतथ: G1. II. 3, 6, 5. संयुक्तं P. U., M. U., Mr. U.; स्वधर्म युक्तं G1. II. 3, 6, 6. पुष्टिं शान्ति G३. II. 3, 6, 7. आहरयेत् P. pr. m., P. U., M. U.; तदभिG. Us. II. 3, 6, 11. आहरयेत् P. pr. m., आहरेत् P. C., M, U. II. 3, 6, 12. आहरयेत् P. pr. D., P. U., M. U.; समावृत्ते ; समावृत्तः N. U. II. 3, 6, 13. अध्ययनात्सात्तिः N. U., G. U3; अध्ययनासांविधिः (त्ति: sec. m.) अधिक: Md; अध्ययनासांवृत्तिः P. sec., m., G1,2, G. U1,. II. 3, 6, 15. उपरिशय्यायाः Md; उपरिश- य्यादुN; अभ्यन्जने च P. । । Stop SENT ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ६३ २.३.६.१६-२०। ७.१-७. अन्नसंस्कारमाहूय व्रीहीन्यवान्वा तदन्दिर्वपेत् ॥ १६ ॥ उद्धृतान्यन्नान्यवेक्षतेदं भूया३ इदाइमिति ॥ १७ ॥ भूय उद्धरेत्येव ब्रूयात ॥१८॥ द्विषन्विषतो वा नान्नमश्नीयाद्दोषेण वा मीमाँसमानस्य मीमाँ- सितस्य वा ॥ १९॥ पाप्मान हि स तस्य भक्षयतीति विज्ञायते ॥ २०॥६॥ २.३.७. स एष प्राजापत्यः कुटुम्बिनो यज्ञो नित्यमततः ॥१॥ योतिथीनामग्निः स आहवनीयो यः कुटुम्बे स गार्हपत्यो यस्मि- न्पच्यते सोन्वाहार्यपचनः ॥२॥ ऊजै पुष्टिं प्रजां पशूनिष्टापूर्तमिति गृहाणामनाति यः पूर्वोतिथे- रश्नाति ॥३॥ पयउपसेचनमन्त्रमग्निष्टोमसंमित सर्पिषोक्थ्यसंमितं मधुनातिरा- त्रसंमितं मांसेन द्वादशाहसंमितमुदकेन प्रजावृद्धिरायुषश्च॥४॥ मिया अमियाश्चातिथयः स्वर्ग लोकं गमयन्तीति विज्ञायते ॥५॥ स यात्मातर्मध्यंदिने सायमिति ददाति सवनान्येव तानि भवन्ति ॥६॥ यदनुतिष्ठत्युदवस्यत्येव तत् ॥ ७॥ II. 3, 6, 17. अवेक्षते P. U, G. U2,3; भूया इदामिति Md., GP, G. U1,2,3; इदमिति G1. II. 3, 6, 19. P. U., M. U., Mr. U.join Sutras 19-20. II. 3, 7, 1. कुटुंबिनो G, G. U1,2,3 text and. Com. II. 3, 7, 2. कुडुंबे G1,2. G. U1, text and Com., G. Uz text. II. 3, 7, 5. प्रियाप्रियाश्च G1., G. U3; प्रियाः प्रि°G; प्रिया अभिप्रिया P.U., text and Com; प्रिया अपिप्रिया G. U. II. 3, 7, 7. अनूत्तिष्ठति P. pr. m., N., N. U., M. U.; this is the reading explained by Haradatta, but declared to be the less common one; अनुत्तिष्ठति P.U.

·६४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.३.७.८-१६. BRU यासान्वयति सा दक्षिणा प्रशंसा ॥४॥ यसँसाधयति ते विष्णुक्रमाः ॥९॥ यदुपावर्तते सोवभृथः ॥१०॥ इति हि ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ राजानं चेदतिथिरभ्यागच्छेच्छ्रेयसीमस्मै पूजामात्मनः कारयेत ॥ १२ ॥ आहिताग्निं चेदतिथिरभ्यागच्छेत्स्वयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयात् । वात्य कावासीरिति । व्रात्य उदकमिति । व्रात्य तर्पयस्विति ॥१३॥ पुराग्निहोत्रस्य होमादुपाँशु जपेत् । व्रात्य यथा ते मनस्तथा- स्विति । व्रात्य यथा ते वशस्तथास्विति। वात्य यथा ते प्रियं तथास्विति । व्रात्य यथा ते निकामस्तथास्विति ॥१४॥ यस्योद्धृतेष्वहुतेष्वग्निष्वतिथिरभ्यागच्छेत्स्वयमेनमभ्युदैत्य ब्रूयात् । नात्य अतिसृज होण्यामि । इत्यतिसृष्टेन होतव्यम् । अनतिसृष्ट- श्वेज्जुहुयाद्दोषं ब्राह्मणमाह ॥१५॥ एकरात्रं चेदतिथीन्वासयेत्पार्थिवॉल्लोकानभिजयति द्वितीययान्त- रिक्ष्याँस्तृतीयया दिव्याँश्चतुर्थ्या परावतो लोकानपरिमिताभि- रपरिमितॉल्लोकानभिजयतीति विज्ञायते॥१६॥ II. 3, 7, 8. Thus Haradatta. It is possible to read दक्षिणाप्रशंसा. But the combination is not good, as a mention of the important Dakshinâ, not of the less important Dakshinaprasarisa, is to be expected. II. 3, 7, 10. यदपाव G. U2,3 text and Com. II. 3,7, 11. इति ब्रा all except Gi, G2. II. 3, 7, 13. तर्पयंत्स्विति. P; तर्पयन्त्विति G. U2 text pr. m. The reading aggia ति, which is found Ath. V.XV., 11, 2, the passage referred to by Åpastamba, is no doubt the original and correct one. But the corruption is ancient and probably goes back to Åpastamba's times, as the Hairanyakes'as have it likewise.

·A आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ६५ २.४.७.१७।८.१-१२. असमुदेतश्चेदतिथिर्बुवाण आगच्छेदासनमुदकमन्न श्रोत्रियाय द- दामीत्येव दद्यात् । एवमस्य समृद्धं भवति ॥ १७॥ ७॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने तृतीयः पटलः समाप्तः ॥ २.४.. येन कृतावसथः स्यादतिथिनं तं प्रत्युत्तिष्ठेप्रत्यवरोहेवा पुरस्ता- वेदभिवादितः ॥१॥ शेषभोज्यतिथीनाँ स्यात् ॥२॥ न रसान्गृहे भुञ्जीतानवशेषमतिथिभ्यः ॥३॥ नामार्थमभिरूपमनं पाचयेत् ॥ ४॥ गोमधुपर्काहाँ वेदाध्यायः ॥ ५ ॥ आचार्य ऋत्विक स्नातको राजा वा धर्मयुक्तः ॥ ६ ॥ आचार्यायविजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठद्भ्यो गौ- मधुपर्कश्च ॥ ७॥ दधि मधुसँसृष्टं मधुपर्कः पयो वा मधुसँसृष्टम् ॥ ६ ॥ अभाव उदकम् ॥९॥ षडङ्गो वेदः ॥१०॥ छन्दःकल्पो व्याकरणं ज्योतिषं निरुक्तं शीक्षा छन्दोविचितिरिति ॥ ११॥ शब्दार्थारम्भणानां तु कर्मणां समानायसमाप्तौ वेदशब्दः । तत्र संख्या विप्रतिषिद्धा ॥ १२ ॥ II. 3, 7, 17. असमुदितः Md; अतिथिब्रुवाणः Md., N. U., M. U., G1., G. U1,2,3. II. 4, 8, 2. शेषेभोजी P, P. U., Mr. U. II. 4, 8, 11. ज्यौतिषं P. U., N; शिक्षा P, P. U., M. U., Mr, U., but see the Com. II. 4, 8, 12. समाप्तो GI, G. U1,3.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २. ४. ८.१३-१४।९.१-१२. अङ्गानां तु प्रधानैरव्यपदेश इति न्यायवित्समयः ॥१३॥ अतिथि निराकृत्य यत्रगते भोजने स्मरेततो विरम्योपोष्य ॥१४॥ २.४.९. श्वोभूते यथामनसं तर्पयित्वा संसाधयेत् ॥ १॥ यानवन्तमा यानात् ॥ २॥ यावन्नानुजानीयादितरः॥३॥ अप्रतीभायाँ सीनो निवर्तेत ॥४॥ सर्वान्वैश्वदेवे भागिनः कुर्वीता श्वचाण्डालेभ्यः ॥ ५ ॥ नानहन्यो दद्यादित्येके ॥६॥ उपेतः स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत् ॥७॥ सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि ॥॥ यथाश्रुति विहारे ॥९॥ ये नित्या भाक्तिकास्तेषामनुपरोधेन संविभागो विहितः ॥१०॥ काममामानं भार्या पुत्रं वोपरुन्ध्यान्न वेव दासकर्मकरम् ॥११॥ तथा चात्मनोनुपरोधं कुर्याद्यथा कर्मखसमर्थः स्यात् ॥ १२ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्षः षोडशारण्यवासिनः। II. 4, 9, 2. P. U. om, this Sutra and its Com. II. 4, 9, 4. अप्रतिभायां N., P. U, Mr. U.; अप्रतिहायां N. U., but see the Com.; विवर्तेत Md. II. 4,9, 5. चण्डालेभ्यः N., Md., G1,2,G. U Com; G. U1 om. the text of Sutras5-6. II. 4,9,7.च वर्जयेत N. U. II. 4, 9, 10. नित्यभाक्तिका P, P. U., M. U; नित्या भक्तिका: N, N. U. text, Mr. U. II. 4,9,11.चोपर P.U., P. pr. m. II. 4, 9, 12. कर्मसु समर्थः Md, N, G1,3,G. U1, text; कर्मसमर्थः G. Us text. II. 4,9,13. भक्ष्याःN, P, G1,2,G. U1,3 .

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, ६७ २.४.९.१३। ५.१०.१-१०. द्वात्रिंशतं गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥ आहिताग्निरनड्वाँश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः । अनन्त एव सिध्यन्ति नैषाँ सिद्धिरननतामिति ॥ १३॥९॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने चतुर्थः पटलः समाप्तः॥ २. ५. १०. भिक्षणे निमितमाचार्यों विवाहो यज्ञो मातापित्रोर्बुभूहितश्च नियमविलोपः ॥१॥ तत्र गुणान्समीक्ष्य यथाशक्ति देयम् ॥ २ ॥ इन्द्रियमीत्यर्थस्य तु भिक्षणमनिमितम् । न तदाद्रियेत ॥३॥ वकर्म ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनं यज्ञो याजनं दानं प्रतिग्रहणं दायाय शिलोञ्छः ॥ ४ ॥ अन्यच्चापरिगृहीतम् ॥ ५ ॥ एतान्येव क्षत्रियस्याध्यापनयाजनप्रतिग्रहणानीति परिहाप्य द- ण्डयुद्धाधिकानि ॥६॥ क्षत्रियवद्वैश्यस्य दण्डयुद्धवर्ज कृषिगोरक्ष्यवाणिज्याधिकम् ॥७॥ नाननूचानमृविजं वृणीते न पणमानम् ॥ ४ ॥ अयाज्योनधीयानः ॥ ९ ॥ युद्धे तद्योगा यथोपायमुपदिशन्ति तथा प्रतिपत्तव्यम् ॥१०॥ U., G. U1,8, but see the Com.; यज्ञो om. N. U.; विवाहो om. P. U.; नियमलो- T: N. U. P.U.,M.U, Md; द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्यामितं Md.-After these two verses, Md, M. U, Mr. U., N. U. add a third: JIEFATT ब्रह्मचारी वा योननस्तपश्चरेत् । प्राणाग्निहोत्र- लोपेनावकीर्णी भवेत्तु सः ॥ It follows after the stat, which marks the end of the quotation, and is not noticed in the Com. IT, 5, 10, 1. बुभूषा Md., N., P., G.2, P. II. 5, 10, 4. प्रदानं P. U., M. U.; सिलो न्छनमन्यच्चापरिगृहीतम् G. Us; सिलोन्छ: G1,2,G. U1. II. 5, 10, 7. गोरक्षम् N., Md., G1,3,G. U1,2., P. U. text, but see the Com.

·६९ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.५.१०.११-१६। ११.१-८, न्यस्तायुधमकीर्णकेशमाञ्जलिपराङावृत्तानामार्या वधं परिचक्षते ॥११॥ शास्त्रैरधिगतानामिन्द्रियदौर्बल्याविप्रतिपन्नाना शास्ता निर्वेषमु- पदिशेद्यथाकर्म यथोक्तम् ॥ १२ ॥ तस्य चेच्छास्त्रमतिप्रवर्तेरन्राजानं गमयेत् ॥ १३ ॥ राजा पुरोहितं धर्मार्थकुशलम् ॥ १४॥ स ब्राह्मणान्नियुझ्यात् ॥ १५ ॥ बलविशेषेण वधदास्यवर्ज नियमैरुपशोषयेत् ॥ १६ ॥१०॥ २.५.११. इतरेषां वर्णानामा प्राणविप्रयोगात्समवेक्ष्य तेषां कर्माणि राजा दण्डं प्रणयेत् ॥ १ ॥ न च संदेहे दण्डं कुर्यात् ॥२॥ सुविचितं विचित्या दैवप्रश्नेभ्यो राजा दण्डाय प्रतिपद्येत ॥३॥ एवंवृतो राजोभौ लोकावभिजयति ॥४॥ राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य ॥५॥ समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः॥ ६ ॥ यानस्य भाराभिनिहितस्यातुरस्य स्त्रिया इति सर्वैतव्यः ॥७॥ वर्णज्यायसां चेतरैर्वणः ॥४॥ IT. 5, 10, 11. न्यस्तायुधः प्रकीर्णकेशः प्राञ्जलिः G2; G. U 1,3, begin a new Sätra with N. U., Mr. U.; न्यस्तायुधप्रकीर्णकेशः G. राजानं. U1; न्यस्तायुधः प्रकीर्णकेश: G. U2, न्यस्ता II. 5, 10, 14. शास्त्रकुशलं P. ए., M. U.; TETTUCNET: G. U3, see also the Com. पुरोहितं om. P. II. 5, 10, 12. निवेशं P. pr. m., N, P. U., II. 5, 10, 16. अवशोषयेत् P. U., M. U. M. U, Mr. U; शास्त्रैरधिकृतानां G. Us. II. 5, 11, 3. विचिन्त्या Md.; देवप° Grantha II.5, 10, 13. अतिवर्तेरन् N. U, P. U.; Mss. and Md., but see the Com. अतिप्रवृत्तेरन् Gi, G. U, इतिप्रवृतरन् II. b, 11, 7. चातुरस्य G. UI pr. m.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ६९ २.५.११.९-२० । १२.१. अशिष्टपतितमत्तोन्मत्तानामात्मस्वस्ययनार्थेन सवैरेव दातव्यः॥९॥ धर्मचर्यया जघन्यो वर्णः पूर्वं पूर्व वर्णमापद्यते जातिपरिवृत्ती ॥ १० ॥ अधर्मचर्यया पूर्वी वणों जघन्यं जघन्य वर्णमापद्यते जातिपरि- वृत्तौ ॥ ११ ॥ धर्मग्रजासंपने दारे नान्यां कुर्वीत ॥ १२ ॥ अन्यतराभावे कार्या प्रागन्याधेयात ॥ १३ ॥ आधाने हि सती कर्मभिः संबध्यते येषामेतदङ्गम् ॥ १४ ॥ सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेत् ॥ १५ ॥ मातुश्च योनिसंबन्धेभ्यः ॥ १६ ॥ बाले विवाहे बन्धुशीलश्रुतारोग्याणि बुड्डा प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयेच्छक्तिविषयेणालंकृत्य ॥ १७ ॥ आर्षे दुहितुमते मिथुनौ गावौ देयौ ॥१४॥ दैवे यज्ञतन्त्र ऋविजे प्रतिपादयेत् ॥ १९ ॥ मिथः कामासांवतेते स गान्धर्वः ॥ २० ॥ ११ ॥ २, ५.१२. शक्तिविषयेण द्रव्याणि दत्त्वा वहेरन्स आसुरः ॥ १ ॥ II. 5, 11, II. 5, 11, 9. °मत्त om. G. U. II.b, 11, 14. सति N., GA, P. U., G. U1,2, but see the Com.; संपद्यत एषां G. U३. 17. बन्धुशीललक्षणसंपनप्रजारो- ग्याणि G. Us;प्रजाँ सहत्व P. U., M. U., Mr. U. This reading is explained by Haradatta as the better one, but in the Com. on the Grihya Sutra he prefers that given in the text; शक्तिविषये हेना Md. II. 5, 11, 19. Md. inserts after this Sutra : सह धर्म चरत इति प्राजापत्ये, taken from Ås'valâyana Grihya Sûtra I. 6. 1. which is quoted in the Com. on Sûtra II. 5, 12, 2. II.5, 11,20. संवर्तेते P.U. text, Md., G. Us; संवर्तते G. U2; सांवर्तयते G. U1 text, see the Cont. II. 5, 12, 1. शक्तिविषये P. U., Md., G, G. U3.

·७० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.५.१२.२-१६. दुहितमतः प्रोथयित्वा वहेरन्स राक्षसः ॥ २ ॥ तेषां त्रय आद्याः प्रशस्ताः पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ॥ ३ ॥ यथा युक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रजा भवति ॥ ४ ॥ पाणिसमूढं ब्राह्मणस्य नामोक्षितमभितिष्ठेत् ॥ ५ ॥ अग्निं ब्राह्मणं चान्तरेण नातिकामेत् ॥ ६ ॥ ब्राह्मणाश्च ॥ ७॥ अनुज्ञाप्य वातिकामेत् ॥ ८ ॥ अग्निमपश्च न युगपद्धारयीत ॥ ९ ॥ नानाग्नीनां च संनिवापं वर्जयेत् ॥ १० ॥ मतिमुखमग्निमाह्रियमाणं नाप्रतिष्ठितं भूमौ मदक्षिणीकुर्यात पृष्ठतश्चात्मनः पाणी न संश्लेषयेत् ॥ १२ ॥ स्वपन्नभिनिमुक्तोनाश्वान्वाग्यतो रात्रिमासीत । श्वोभूत उद- कमुपस्पृश्य वाचं विसृजेत् ॥ १३ ॥ वपन्नभ्युदितोनाश्वान्वाग्यतोहस्तिष्ठेत् ॥ १४ ॥ आ तमितोः प्राणमायच्छेदित्येके ॥ १५ ॥ स्वप्नं वा पापकं दृष्ट्वा ॥ १६ ॥ ॥ ११ ॥ U.. II. 5, 12, 2. Md. and G1 insert after II. 5, 12, 6. नातिकमेत् P., P. ए., M. this Sitra: मुनानां प्रमत्तानां वा वहेरन्स Gi. पैशाचः। which words have been like- II. 5, 12, 7. N. U. joins Stutras 7-8; wise taken from Âs'valâyana and are M. U. om. Sutra T; G. U2,3 om. the quoted in the Com. Com. on Sûtras 7-9. II. 5, 12, 4. युक्ताः प्रजा भवन्ति P. U., II.5, 12, 8. वातिक्रमेत P., P. U., G1B G2. After this Sûtra Md., G1, Mr. U., and N. U. insert: नान्येन होतव्यं वातिक्रमेत् GP, M. U. होमे तु तस्य संबन्धः होमेन तु सं°N. U.] II.5, 12,9. धारयेत् M. U. अनुद्राहिता तु या कन्यार्तवेन युज्यते सा II. 5, 12, 10. संनिपातं G2 ; वृषली । योन्यपूर्वामुद्रहते [पूर्वाद्रहते GI] | II. 5, 12, 13. अभिनिमुक्तो P. pr. m., N. सा पुनर्भूः ॥ These Sutras are not no pr. m., M. U.; अभिनिर्मुक्तो P. U., text, ticed in the Com., and without a N. U., M. U., G. U३, अभिनिसक्तो G. doubt interpolations. U.2, P.U. SAR POSTALE PARSETH ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.५.१२.१७-२३।६.१३.१-५. अर्थ वा सिषाधयिषन ॥ १७॥ नियमातिक्रमे चान्यस्मिन् ॥ १४॥ दोषफलसँशये न तत्कर्तव्यम् ॥ १९ ॥ एवमध्यायानध्याये ॥२०॥ न सँशये प्रत्यक्षवद्भूयात् ॥२१॥ अभिनिमुक्ताभ्युदितकुनखिश्यावदाग्रदिधिषुदिधिषूपतिपर्याहि- तपरीष्टपरिवित्तपरिविन्नपरिविविदानेषु चोत्तरोतरस्मिन्नशु- चिकरनिर्वषो गरीयान्गरीयान ॥२२॥ तच लिङ्गं चरितोद्धार्यमित्येके ॥२३॥१२॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने पञ्चमः पटलः समाप्तः ॥ २.६.१३. सवर्णापूर्वशास्त्रविहितायां यथर्तुं गच्छतः पुत्रास्तेषां कर्मभिः सं- बन्धः ॥ १ ॥ दायेनाव्यतिक्रमश्चोभयोः॥ २ ॥ पूर्ववत्यामसँस्कृतायां वर्णान्तरे च मैथुने दोषः ॥ ३ ॥ तत्रापि दोषवान्पुत्र एव ॥ ४ ॥ उत्पादयितुः पुत्र इति हि ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ pr. m. II. 5,12,17. सिसाधयिषन् Grantha Mss. and Md.; सिसाधयिष्यं P. sec. m.; शिषा- धयिषन् N; सिसाधयिषुः Dev. Mss. of Jom. and P. II. 5, 12, 18. वान्यस्मिन् N., P., Md., P. U, N. U. II. 5, 12, 22. अभिनिर्मुक्त N. U, P. U, M. U.; मूक्त ६. U%; °मुक्त G. Us; कुनखी P, N, Md, GH, N. U., G. U1; श्यावदद Md., G, P. sec. m., N. U; अग्रेदिधिषु P. U., N. U.; दिधिषु om. G. Us; पर्या- धातृपर्याहित, परियष्टपरीष्ट P. U, M. U, Mr. U.; निवेशो P.U, N.U, M. U, Mr. U; compare Ap. Sr. Su. IX, 12, 11. II. 5, 12 23. एके om. Md; G. Us has a lacuna, extending from the latter portion of the Com. on Sutra 22, to the first half of the Com. on II. 6, 13, 5. The piece has, however, been, inserted after II. 6, 13, 7. ० ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.६.१३.६-१२. We before ७२ II. 6, 13, 6. (a) जनक: Dev. Mss. (except N.) and Md., so also Haradatta., who misunderstood the reading of the Grantha Mss. which for जनकः or जनक. The correct explanation is given by Govindasvâmin on Baudh. Dh. S'. II. 3, 34.-ra is pro- Apastamba's times, see Baudh. loc.city- () यदा om. P. U. text; तु पुत्र P; पुत्रं ब्रवन् 62; (0) पुत्रं जनयति P. pr. m., Md., P.U., M. U.; यमस्य साP.U.; (d) भार्या रिरक्षन्ति P. U., text, भार्या संरक्षन्ति N. U. sec. m.; (e) रक्षयत P. U. text; रक्षध G. U3; (f)मोघं ते वेत्था P.U. text; वेत्था अथाप्युदाहरन्ति । इदानीमेवाहं जनक स्त्रीणामीOमि नो पुरा। यदा यमस्य सादने जनयितुः पुत्रमब्रुवन् । रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने। तस्मानार्या रक्षन्ति बिभ्यन्तः पररेतसः ॥ अप्रमता रक्षथ तन्तुमेतं मा वः क्षेत्रे परबीजानि वाप्सुः । जनयितुः पुत्रो भवति सांपराये मोघं वेता कुरुते तन्तुमेत- मिति ॥६॥ दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः साहसं च पूर्वेषाम् ॥ ७ ॥ तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते ॥ ॥ तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जानः सीदत्यवरः ॥ ९ ॥ दानं क्रयधर्मश्चापायस्य न विद्यते ॥ १० ॥ विवाहे दुहितृमते दानं काम्यं धर्मार्थ श्रूयते तस्माहुहितृमते- धिरथं शतं देयं तन्मिथुया कुर्यादिति । तस्यां क्रयशब्दः सँ- स्तुतिमात्रम्। धर्माद्धि संबन्धः ॥ ११ ॥ एकधनेन ज्येष्ठं तोषयित्वा ॥ १२ ॥ १३ ॥ P. pr. m., M. U. text; वेडा G. U pr. m. may stand II. 6, 13, 8. दृश्यते P. U., M. U. II. 6, 13, 9. अनुवीक्ष्य Md. II. 6, 13, 11. अतिरथं N. U. text, P. sec. m., Md., G1,2; अधिरथशतं G. U%B रथशतं P. U. text, रथं शतं M. U., P. pr. m.; धर्मार्थसंबन्धः P., P. U., text, M. U. text, Mr. U. text. according to the Hir. Dh. Sû.--G. Ui begins a new sutra with तन्मिथुया; G. U3 has only a portion of the text and of the Com. II. 6, 13, 12. ज्येष्ठे हि Md. - FFER । न ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ७३ २.६.१४.१-१४, २. ६. १४. जीवन्पुत्रेभ्यो दाय विभजेसमं क्लीबमुन्मतं पतितं च परिहाप्य ॥ १ ॥ पुत्राभावे यः प्रत्यासन्नः सपिण्डः ॥२॥ तदभाव आचार्य आचार्याभावेन्तेवासी हृत्वा तदर्थेषु धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् ॥ ३ ॥ दुहिता वा ॥४॥ सर्वाभावे राजा दायँ हरेत ॥ ५ ॥ ज्येष्ठो दायाद इत्येके ॥६॥ देशविशेषे सुवर्ण कृष्णा गावः कृष्णं भौमं ज्येष्ठस्य ॥ ७ ॥ रथः पितुः परीभाण्डं च गृहे ॥८॥ अलंकारो भाया ज्ञातिधनं चेत्येके ॥ ९ ॥ तच्छाविप्रतिषिद्धम् ॥१०॥ मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदित्यविशेषेण श्रूयते ॥ ११ ॥ अथापि तस्माज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्तीत्येकवच्छ्रयते॥१२॥ अथापि नित्यानुवादमविधिमाहुायविदो यथा तस्मादजावयः पशूनां सह चरन्तीति। तस्मात्स्नातकस्य मुख रेभायतीव। त- स्माइस्तश्च श्रोत्रियश्च स्त्रीकामतमाविति ॥ १३॥ सर्वे हि धर्मयुक्ता भागिनः ॥ १४ ॥ II. 6, 14, 1. उन्मत्त च पतितं च G. Us; च om. P. U., M. U.; पतितं om. N. U. II.6,14, 3. चोपयोजयेत P.U, M. U. text. II. 6, 14, 5. हरेत् Devanagari Mss. and G2. II. 6, 14, 6. दायहर P., P. U., M. U. II. 6, 14, 8. परिभाण्डं .Devanagari Mss. a 10 and G2; G. U2,3 doubtful. II. 6, 14, 10. तच्छास्त्रैः प्र°C2. II. 6, 14, 12. अथापि om. G2; अथापि नित्यानुवादमविधिमाहुर्धनेनं G1; तथापि G. U1. II. 6, 14, 13. तथापि GP; सह सञ्चरन्ति G. Us; रेकायतीव Md., N., G2, G. U1.

·७४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, २.६.१४.१५-२०।१५.१-८, यस्वधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति ज्येष्ठोपि तमभागं कुर्वीत॥१५॥ जायापत्योर्न विभागो विद्यते ॥ १६ ॥ पाणिग्रहणाद्धि सहवं कर्मसु ॥१७॥ तथा पुण्यफलेषु ॥ १॥ द्रव्यपरिग्रहेषु च ॥ १९॥ न हि भर्नुर्विप्रवासे नैमितिके दाने स्तेयमुपदिशन्ति ॥२०॥१४॥ २.६.१५. एतेन देशकुलधर्मा व्याख्याताः॥१॥ मातुश्च योनिसंबन्धेभ्यः पितुश्चा सप्तमात्पुरुषाद्यावता वा संबन्धो ज्ञायते तेषां प्रेतेषूदकोपस्पर्शनं गर्भान्परिहाप्यापरिसंवासरान् मातापितरावेव तेषु ॥३॥ हारश्च ॥४॥ भार्यायां परमगुरुसँस्थायां चाकालमभोजनम् ॥ ५॥ आतुरव्यञ्जनानि कुर्वीरन ॥६॥ केशान्प्रकीर्य पाँसूनोप्यैकवाससो दक्षिणामुखाः सकृदुपमज्यो- तीर्योपविशन्ति ॥ ७॥ एवं त्रिः॥४॥ ॥२॥ II. 6, 14, 15. द्रव्याणि om. P. U., P. sec. m. II. 6, 14, 16. N. U. joins Stutras 16-17. II. 6, 14, 18. The Devanagari Mss. of the Com. join Sutras 18-19; पुण्या- , क्रियासु N.U. II. 6, 15, 2. विज्ञायते Md.; N. U. begins new Sutras with यावता । तेषां । गर्भान् ॥ II. 6, 15, 4. भरिश्च G. U1; P.U.joins Sutras 3-4. II. 6, 15, 5. भार्यायाः P., G. Us, G. U2 Com. II. 6, 15, 7. N. U. joins 7-9, G. U1 Sutras 7-8; तेषु पांसू° G. Us; उत्तीर्य om, P. U. text. II. 6, 14, 20. स्त्रिया नैमित्तिके Devanagari Mss. except P. sec. m., according to the Hir. Dh. Su.; स्त्रिया स्तेयं P. U.; नैमित्तिकदाने Md.; स्तेयमित्यु N. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.६.१५.९-१६. तत्प्रत्ययमुदकमुत्सिच्याप्रतीक्षा ग्राममेत्य यस्त्रिय आहुस्ताकुर्वन्ति ॥९॥ इतरेषु चैतदेवैक उपदिशन्ति ॥ १० ॥ शुचीन्मन्त्रवतः सर्वकृत्येषु भोजयेत् ॥ ११ ॥ देशतः कालतः शौचतः सम्यक्प्रतिग्रहीतृत इति दानानि मति- पादयति ॥ १२॥ यस्याग्नौ न क्रियते यस्य चाग्रं न दीयते न तडोक्तव्यम् ॥ १३ ॥ न झारलवणहोमो विद्यते ॥१४॥ तथावरानसँसृष्टस्य च ॥१५॥ अहविष्यस्य होम उदीचीनमुष्णं भस्मापोह्य तस्मिञ्जुहुयातड्डतम- हुतं चाग्नौ भवति ॥ १६॥ II. 6, 15, 9. After उत्सिच्य Md. inserts words, but it gives instead of ब्राह्मणश्च the following Slokas : विवाहे चैव निवृत्ते the word which stands after चतुर्थेहनि रात्रिषु । संध्योद्भवैस्तथा मन्त्रैर एके at the end of the passage and be- स्थिमांसत्रयैः सह ॥ एकत्वं सहते भर्तुः पिण्डे longs to our Sâtra 11. The Gran- गोत्रे च सूतके । तस्मादुदकपिण्डे च भर्तुर्गो tha Mss., Md. and N. show no trace त्रेण दीयतामिति ॥ of the interpolation which is due to II. 6, 15, 10. चैवमेक G. Us.---After this a correction of the Devanagari Mss. Sutra M. U., Mr. U., P. U., and N. with the help of Mss. of the Hi- U., insert the following Sutras ब्राह्म- Tanyakes'i-Sutra. णश्चा [श्च AM. U. णाश्च N. U.] एतस्मि- II. 6, 15, 12. शौचतश्च Ma; प्रतिगृहीतृतः न्कालेमात्याः केशश्मभूणि वापयन्ति । [वा Devanagari Mss, which, however, वपन्ति M. U.] । समावृत्ता न वापयेरन् cannot be relied on, as they are copies [वा वपेरन् M. U.] । न विहारिण इत्येके । of Grantha Mss., and as Haradatta is अनशनाध्ययनाधःशयनोदकोपस्पर्शनान्याका- silent regarding the form. लमनूचानेषु यह व्यहं षडहं द्वादशाहं वा II. 6, 15, 13. यस्याग्रं N. U., P. pr. m., गुरुष्वनशनवर्ज संवत्सरं मातरि पितर्याचार्य M. U., Mr. U., P, U.; P. U. leaves इत्येके । P. pr. m. has the first three out the Com. and joins Sutras 13-15; Sätras, on which the Devanagari अग्नौ दीयते P.U. Mss. of the Ujjvala give a commen- II. 6, 15 14. M. U. joins Sutras 14-15. tary, which is, however, Mahadeva's II. 6, 15, 15. तथापरान P. U., N. U. on the Hir. Dh. Sû. N. U. says at II. 6, 15, 16. अहविष्यस्य om. Md., G1; M. the end of the passage व्याख्या तृटितं । U., P. U. begin a new Sutra with The Hiranyakes'i-Satra has the same तद्भुतम्।

·७६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.६.१५.१७-२५। १६.१-४, न स्त्री जुहुयात् ॥ १७॥ नानुपेतः ॥ १७ ॥ आन्नप्राशनार्भा नाप्रयता भवन्ति ॥१९॥ आ परिसंवत्सरादित्येके ॥ २० ॥ यावता वा दिशो न प्रजानीयुः ॥ २१ ॥ ओपनयनादित्यपरम् ॥ २२ ॥ अत्र ह्यधिकारः शास्त्रैर्भवति ॥२३॥ सा निष्ठा ॥२४॥ स्मृतिश्च ॥२५॥१५॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने षष्ठः पटलः समाप्तः ॥ २. ७.१६. सह देवमनुष्या अस्मिल्लोके पुरा बभूवुः । अथ देवाः कर्मभिर्दिवं जग्मुरहीयन्त मनुष्याः । तेषां ये तथा कर्माण्यारभन्ने सह देवब्रह्मणा चामुष्कॅिल्लोके भवन्ति । अथैतन्मनुः श्राद्धशब्द कर्म प्रोवाच ॥१॥ प्रजानिःश्रेयसा च ॥२॥ तत्र पितरो देवता ब्राह्मणास्वाहवनीयार्थे ॥३॥ मासि मासि कार्यम् ॥ ४॥ , II. 6, 15, 21. जानीयुः M. U., Mr. U., P. U. II. 6, 15, 22. औपनयनादि P. U., G1,2, II. 7, 16, 2. प्रजानिश्रेयसाय च P, M, U, G. U3. Haradatta prefers and explains this reading: प्रजानिश्रेयसार्थं P. U; Mr. U. om. the Sutrar. The reading, given above, exhibits the old Vedic instrumental of an a-stem, ending in a. II. 7, 16, 4. मासि मासि श्राद्धम् G. U%; श्राद्ध कार्यम् G. Us; M. U. inserts before this Sutra मासि श्राहमपरपक्षस्योत्तमे- हनि । कर्तव्यमिति शेषः अकरणे प्रत्यवायश्रव. णात् नित्यमुत्तमेहनि अमावास्यायां स्पष्टमाहा- पस्तंबः॥ मासि मासि कार्यम् ॥ and then follows the Com. on the latter words. P. U., Mr. U. have the same words, down to अमावास्यायां, giving however, उत्तरे for उत्तमे, and they omit the real Sætra. The interpolation has been taken from the Hir. Dh. Su.and Mahadeva's Com. thereon.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ७७ २.७.१६.५-२१. अपरपक्षस्यापराह्नः श्रेयान् ॥ ५॥ तथापरपक्षस्य जघन्यान्यहानि॥६॥ सर्वेष्वेवापरपक्षस्याहस्सु क्रियमाणे पितॄन्मीणाति । कर्तुस्तु कालाभिनियमात्फलविशेषः ॥ ७ ॥ प्रथमेहनि क्रियमाणे स्त्रीप्रायमपत्ये जायते ॥४॥ द्वितीयेस्तेनाः ॥९॥ तृतीये ब्रह्मवर्चसिनः ॥१०॥ चतुर्थे क्षुद्रपशुमान् ॥११॥ पञ्चमे पुमाँसः । बह्वपत्यो न चानपत्यः प्रमीयते ॥ १२ ॥ षष्ठेवशीलोक्षशीलश्च ॥ १३ ॥ सप्तमे कर्षे रातिः ॥१४॥ अष्टमे पुष्टिः ॥ १५॥ नवम एकखुराः ॥१६॥ दशमे व्यवहारे राद्धिः ॥ १७ ॥ एकादशे कृष्णायसं त्रपुसीसम् ॥१८॥ द्वादशे पशुमान् ॥ १९॥ त्रयोदशे बहुपुत्रो बहुमित्रो दर्शनीयापत्यः । युवमारिणस्तु भवन्ति ॥२०॥ चतुर्दश आयुधे राद्धिः॥२१॥ II. 7, 16, 5. N. U. joins STTTTTET with the preceding Sûtra. II. 6, 17, 6. अपर om. M. U., P. U., P. pr. m. it is an interpolation, taken from the Hiranyakes'i-Sûtra. II. 6, 17, 14. कपराधिः P., M. U., Mr. U., P.U. II. 6, 17, 17. व्यवहारराति: Mr. U., M. U. II. 6, 17, P.U. II. 6, 17, 19. द्वादश्यां Mr. U. Similarly in sutras 20-22 त्रयोदश्यां । चतुर्दश्यां । पञ्चदश्यां॥ II. 6, 17, 8. अपत्यं P, N. U. text; अपत्य M. U. text. II. 6, 17, 12. बह्वपत्यो भव्यापत्यो न P. pr. m, M. U., Mr. U, P.U, N. U.; though the second word is explained in several Devanagari copies of the Con., 18. °सीसं वा ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २. ७.१६.२२-२८ । १७.१-७. पञ्चदशे पुष्टिः ॥ २२॥ तत्र द्रव्याणि तिलमाषा बीहियवा आपो मूलफलानि ॥२३॥ स्नेहवति वेवाने तीव्रतरा पितॄणां प्रीति धीयाँसं च कालम् तथा धर्माहतेन द्रव्येण तीर्थे प्रतिपन्नेन ॥ २५ ॥ ॥२४॥ संवासरं गव्येन प्रीतिः॥२६॥ भूयाँसमतो माहिषेण ॥ २७ ॥ एतेन ग्राम्यारण्यानां पशूनां माँसं मेध्यं व्याख्यातम् ॥ २४॥ २.७.१७. खड्गोपस्तरणे खड्गमाँसेनानन्यं कालम् ॥१॥ तथा शतबलेमत्स्यस्य माँसेन ॥२॥ वार्धाणसस्य च ॥३॥ प्रयतः प्रसन्नमनाः सृष्टो भोजयेद्राह्मणान्ब्रह्मविदो योनिगोत्रम- न्वान्नेवास्यसंबन्धान ॥४॥ गुणहान्यां तु परेषाँ समुदेतः सोदॉपि भोजयितव्यः ॥ ५ ॥ एतेनान्तेवासिनो व्याख्याताः॥६॥ अथाप्युदाहरन्ति ॥७॥ च मत्स्यस्य Md. II. 7, 16, 23. ब्रीहियवा om. P. U. II. 7, 16, 24. च om. N., Md., P. U; स्नेह- वत्येव-पितृणां प्रीणाति G. Us; पितॄन् प्री- णाति G. 01. II. 7, 16, 27. भूयाँसं च कालमतः N. II. 7, 17, 1. आनन्त्यकालं N., Mr. U.;अत्यन्तं N. U., M. U. and Haradatta acoording to M.U., Mr. U., P.U., G..U2, but his reading is for according to the Com. in G.-U8. G. U1 has both times in the Com. II. 7, 17, II. 7, 17, 3. वाणिस्य P., pr. m., N. II. 7, 17, 4. °स्तुष्टो P., P. U., G2, but see the Com.; संबद्धान् P. II. 7, 17, 5. गुणहानौ P. U.; समुदितः N. U, N. 2 EN ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.७.१७.८-२१. : संभोजनी नाम पिशाचभिक्षा नैषा पितॄन्गच्छति नोत देवान् । इहैव सा चरति क्षीणपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवासा॥४॥ इहैव संभुञ्जती दक्षिणा कुलाकुलं विनश्यतीति ॥९॥ तुल्यगुणेषु वयोवृद्धः श्रेयान्द्रव्यकृशश्चेप्सन् ॥ १० ॥ पूर्वेद्युर्निवेदनम् ॥११॥ अपरेधुद्धितीयम् ॥ १२॥ तृतीयमामन्त्रणम् ॥१३॥ त्रिःप्रायमेके श्राद्धमुपदिशन्ति ॥ १४ ॥ यथा प्रथममेवं द्वितीयं तृतीयं च ॥ १५ ॥ सर्वेषु वृशेषु सर्वतः समवदाय शेषस्य ग्रासावराय प्राश्नीयाद्य- थोक्तम् ॥१६॥ उदीच्यवृतिस्वासनगताना हस्तेषूदपात्रानयनम् ॥ १७ ॥ उद्रियतामग्नौ च क्रियतामित्यामन्त्रयते ॥ १८ ॥ काममुद्रियतां काममग्नौ च क्रियतामित्यतिसृष्ट उद्धरेज्जुहुयाच्च श्वभिरपपात्रैश्च श्राद्धस्य दर्शनं परिचक्षते ॥ २० ॥ श्वित्रः शिपिविष्टः परतल्पगाम्यायुधीयपुत्रः शूद्रोत्पन्नो ब्राह्मण्या- मित्येते श्राद्धे भुञ्जानाः पशिदूषणा भवन्ति ॥२१॥ ॥१९॥ II. 7, 17, 8. संभोजिनी P. U.; नोथ G. U1; नो च Md.; नापि M. U., Mr. U. II. T, 17, 9. संभुञ्जति P. sec. m., G. U1, G2, the quantity of the last vowel is uncertain in G. U2,8; संभुञ्जनी P. U. Com., Mr. U., M. U., G1; संभोजिनी P. U.; OTETT P. U. text. II. 7, 17, 11. निमन्त्रणं Md.; P. U. and M. U. join Sûtras 11-13. II. 7, 17, 13. आमन्त्रिणं G. U1. II. 7, 17, 16. ग्रासवराय G, Md., N., P. U., G. Ui Coran, G. UR. II. 7, 17, 17. N. U. adds तिलप्रकरणंच according to the Hiranyakes i-Sutra. II. 7, 17, 21. श्वित्रीN., P. U. Com., G. Us Com.; PRINT° G. U: text; M. U., Mr. U. add after the first word कुष्टी सर्वविक्रयी वृषलीपती राजभृतः; N. U. adds after आयुधीयपुत्रः । कुष्टी वृषलीपतिः सर्वविक्रयी राजभृत्योप्रज्ञात: These additions have been taken from the Hiranyakes'i-Satra.

·८० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.७.१७.२२-२५। १८.१-५. त्रिमधुस्त्रिसुपर्णस्त्रिणाचिकेतश्चतुर्मेधः पञ्चाग्निज्येष्ठसामगो वेदा- ध्याय्यनूचानपुत्रः श्रोत्रिय इत्येते श्राद्धे भुञ्जानाः पतिपावना भवन्ति ॥२२॥ न च नतं श्राद्धं कुर्वीत ॥ २३ ॥ आरब्धे चाभोजनमा समापनात् ॥२४॥ अन्यत्र राहुदर्शनात् ॥ २५ ॥ १७ ॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने सप्तमः पटलः समाप्तः ॥ २.. १. विलयनं मथितं पिण्याकं मधु माँसं च वर्जयेत् ॥१॥ कृष्णधान्य शूद्रानं ये चान्येनाश्यसंमताः ॥२॥ अहविष्यमनृतं क्रोधं येन च क्रोधयेत् । स्मृतिमिच्छन्यशो मेधा वर्ग पुष्टिं वादशैतानि वर्जयेत् ॥३॥ अधोनाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य त्रिषवणमुदकमुपस्पृशन्ननग्निपक्क- तिरच्छायोपगः स्थानासनिकः संवत्सरमेतद्वतं चरेत् । एतद- ष्टाचवारिंशत्संमितमित्याचक्षते ॥ ४॥ नित्यश्राद्धम् ॥ ५॥ . II. 7, 17, 22. विनाचिकेत: all Mss. except Md., N. U., P. U.; पञ्चाग्निG, M. U.; ज्येष्ठसामिको G1, G. U1,3; सामिगो G2, G. U1 Com.; वेदाध्याप्या., P. p. m. The readings ज्येष्ठसामिको वेदाध्यापी and पञ्चाग्नि are mentioned by Haradatta, likewise another one, not found in our Mss., श्रोत्रियपुत्रः; P. U. and M. U. add after श्रोत्रियः। ब्रह्मदेयानुसंतानी; P. pr. m. has the same word which has been corrected to °संतान. II. 7, 17, 23. This Sûtra and the following ones down II. 8, 18, 2. (text) are omitted in G. U2. II. 7, 17, 24. Md. adds अपरिमितं सर्पिः. II. 7, 17, 25. G. Us text om. this Sutra. According to Haradatta, it was not received by the Northerners, and it ought to stand before Sûtra 24; G. Ui joins Sutras 24-25. II. 8, 18, 2. धान्यं च P. U. II. 8, 18, 3. मेधास्वर्ग Md.; पुष्टिं च Md.; G. Up om. स्वर्ग पुष्टिं; P. U., G. U2,3 begin a new Sutra with स्मृतिम्. II. 8, 18, 4. उपस्पर्शन् P. U., M. U., G1, G. U1; अच्छायोपकः P. sec. m.; अच्छा- योपगत: G, G. US, N. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ८१ २.८.१८.६-१९।१९.१. बहिर्गामाच्छुचयः शुचौ देशे सँस्कुर्वन्ति ॥ ६ ॥ तत्र नवानि द्रव्याणि ॥ ७॥ पैरन सँस्क्रियते येषु च भुज्यते ॥ ७ ॥ तानि च भुक्तवयो दद्यात् ॥ ९॥ समुदेताँश्च भोजयेत् ॥ १०॥ न चातगुणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ॥११॥ एवं संवत्सरम् ॥ १२ ॥ तेषामुत्तमं लोहेनाजेन कार्यम् ॥ १३ ॥ मानं च कारयेत्प्रतिच्छन्नम् ॥ १४ ॥ तस्योत्तरार्धे ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ १५ ॥ उभयान्पश्यति ब्राह्मणांश्च भुञ्जानान्माने च पितृनित्युपदि- शन्ति ॥१६॥ कृताकृतमत ऊर्ध्वम् ॥१७॥ श्राद्धेन हि तृप्ति वेदयन्ते पितरः ॥ १८ ॥ तिष्येण पुष्टिकामः ॥ १९ ॥१७॥ २.१.१९. गौरसर्षपाणां चूर्णानि कारयित्वा तैः पाणिपादं प्रक्षाल्य मुखं कौँ प्राश्य च यहातो नातिवाति तदासनोजिनं बस्तस्य प्रथमः कल्पो वाग्यतो दक्षिणामुखो भुचीत ॥१॥ II. 8, 18, 6. कुर्वन्ति P. II. 8, 18, 8. च om. P. U.; एषु च G. U2 text and Com. II. 8, 18, 10. समुदितांश्च M. U., P. U.; असमुदितांश्च Mr. U. II. 8, 18, 14. च om. G. U. II. 8, 18, 15. ब्राह्मणान्भोजयेत् om. N. II. 8, 18, 16. उभयोश्च P.U. text ; उभयांश्च P. U. Com., M. U., Mr. U.; मानेन N.; मानेन च G. Us text; इति om. Md. II. 8, 18, 17. अत: om. G. U2,3 text. II. 8, 18, 18. श्राद्धकल्पेन G2B तृप्ति हि N., G1, N. U.,G. U; तृप्ति निवेदयन्ते G. Us. II. 8, 19, 1. प्रास्य P., Md., G. U1, mentioned by Haradatta; प्रास्य च G. U%; तदासीनो G. US; वस्तश्च N. U.; वस्तस्य च Md. a. 11 ·१२ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्, २.८.१९.२-१७. अनायुष्यं वेवंमुखस्य भोजनं मातुरित्युपदिशन्ति ॥२॥ औदुम्बरश्चमसः सुवर्णनाभः प्रशास्तः ॥३॥ न चान्येनापि भोक्तव्यः॥४॥ यावदास संनयन् ॥ ५॥ अस्कन्दयन् ॥६॥ नापजहीत ॥ ७॥ अपजहीत वा ॥९॥ कृत्स्नं ग्रासं ग्रसीत सहाङ्गुष्ठम् ॥९॥ न च मुखशब्दं कुर्यात् ॥ १०॥ पाणिं च नावधूनुयात् ॥११॥ आचम्य चोवौं पाणी धारयेदा प्रोदकीभावात् ॥ १२ ॥ ततोनिमुपस्पृशेत् ॥ १३ ॥ दिवा च न भुञ्जीतान्यन्मूलफलेभ्यः ॥ १४ ॥ स्थालीपाकानुदेश्यानि च वर्जयेत् ॥ १५ ॥ सोत्तराच्छादनश्चैव यज्ञोपवीती भुञ्जीत ॥१६॥ नैय्यमिकं तु श्राद्धं स्नेहवदेव दद्यात् ।। १७ ॥ , , II. 8, 19, 2. अनायुष्यं हि N., agreeing Sutras7-11. with the Hiraṇyakes'i-Sutra. II. 8, 19, 8. अपजिहीत P., N., N. U., P. II. 8, 19, 3. प्रशस्त: G1, P., N., and De U., M. U., Mr. U., G, G. U1. vanagari copies of the Ujjvala. N. U. II. 8, 19, 10. च om. P., P. U., Mr. U. divides this Sûtra into three. II. 8, 19, 11. धुनुयात् P., P. U., M. U., II. 8, 19, 4. भोक्तव्यम् G. U1,2,3. Hara Mr. U. datta prefers this reading, but like-II. 8, 19, 12. आचम्योवौं P., P. U., M. wise mentions the other one. U., Mr. U.,G. II. 8, 19, 5. All Mss. of the Com. ex II. 8, 19, 15. कानुद्देश्यान्नानि P., P.U.; cept N. U. join Sætras 5-9, but re नुद्दिश्यानि Md.; नुद्देश्यानि N., N. U., peat them nearly all separately. G1. II. 8, 19, 7. अपजिहीत P., G, N. U., II. 8, 19, 17. तु om. P., N., P. U.; च for P. U., M. U., Mr. U., G. U1; G1 तु N. U.; श्राद्धं om. G. U2. has only the beginning and the end of ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ४३ २.८.१९. १८-२०।२०.१-१२. सर्पिर्मासमिति प्रथमः कल्पः ॥१८॥ अभावे तैल शाकमिति ॥ १९ ॥ मघासु चाधिक श्राद्धकल्पेन सर्पिर्लाह्मणान्भोजयेत् ॥२०॥१९॥ २.१.२०. मासिश्राद्धे तिलानां द्रोणं द्रोणं येनोपायेन शकुयातेनोपयोज- येत् ॥१॥ समुदेताँश्च भोजयेन्न चातगुणायोच्छिष्टं दद्युः ।। २ ॥ उदगयन आपूर्यमाणपक्षस्यैकरात्रमवराय॑मुपोष्य तिष्येण पुष्टि- कामः स्थालीपा: अपयिावा महाराजमिष्ट्वा तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयित्वा पुष्ट्यर्थेन सिद्धिं वाचयीत ॥३॥ एवमहरहरा परस्मातिष्यात ॥४॥ द्वौ द्वितीये ॥ ५॥ त्रीस्तृतीये ॥ ६॥ एवं संवत्सरमभ्युच्चयेन ॥ ७॥ महान्तं पोषं पुष्यति ॥४॥ आदित एवोपवासः ॥ ९॥ आततेजसां भोजनं वर्जयेत् ॥१०॥ भस्मतुषाधिष्ठानम् ॥११॥ पदा पादस्य प्रक्षालनमधिष्ठानं च वर्जयेत् ॥ १२ ॥ P. pr. , II. 8, 20, 1. तेनोपायेनोपयोजयेत् N., G. UI text, sec. m.; वाचयेत् N. U. m., P.U.,G. Us. II. 8,20,7. तेषामभ्युच्चयेन G1. II. 8, 20, 2. समुदितांश्च N. pr. m. II. 8, 20, 11. P. joins Sutras 11-12., N. II. 8, 20, 3. अपरायं M. U.; उपवासमु- U. om. the text. पोष्य P. sec. m.; ब्राह्मणान् N. U.; सिद्ध| II. 8, 20, 12. पदस्य P. U., text, GI.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.८.२०.१३-२३। ९.२१.१-५. मेटोलनं च पादयोः ॥ १३ ॥ जानुनि चात्याधानं जवायाः॥१४॥ नखैश्च नखवादनम् ॥ १५ ॥ स्फोटनानि चाकारणात् ॥१६॥ यच्चान्यत्परिचक्षते ॥१७॥ योक्ता च धर्मयुक्तेषु द्रव्यपरिग्रहेषु च ॥१४॥ प्रतिपादयिता च तीर्थे ॥ १९॥ यन्ता चातीर्थे यतो न भय स्यात् ॥२०॥ संग्रहीता च मनुष्यान् ॥२१॥ भोक्ता च धर्माविप्रतिषिद्धान्भोगान ॥२२॥ एवमुभौ लोकावभिजयति ॥ २३ ॥२०॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्नेष्टमः पटलः समाप्तः॥ २.९, २१. चत्वार आश्रमा गार्हस्थ्यमाचार्यकुलं मौनं वानप्रस्थ्यमिति ॥१॥ तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति ॥२॥ सर्वेषामुपनयनप्रभृति समान आचार्यकुले वासः॥३॥ सर्वेषामनत्सों विद्यायाः॥४॥ बुवा कर्माणि यत्कामयेत तदारभेत ॥ ५॥ II. 8, 20, 13. खोळनं G. U1,2,3, खोलं Md.; gatoom G1,2; N. U. joins Sätras 13-14. II. 8, 20, 14. अभ्याधान P., P. U.; जंघायां Md.; अत्याथानं G. U2. II. 8, 20, 15. °वादन Md., P. sec. m., N. U., G. U.), G2; this reading is mentioned by Haradatta. N. U. joins Sutras 15-16. II. 8, 20, 19. च om. N. U.; चातीर्थे G. U1, text. II. 8, 20, 21. मनुष्याणां N. II. 9,21, 1. वानप्रस्थम् N., Md., GA, G. U1,3, text, Mr. U. text. II. 9, 21, 3. समानाचार्य Md. II. 9, 21, 4. अनूत्सर्गP., P. U. text, N. U. text; N. U. places Sutra 4 after Sutra 5, agreeing with the Hirapya• kes'i-Sutra. II. 9, 21, 5. कामयेत् Md. इन 3 ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.९.२१.६-१९. । यथा विद्यार्थस्य नियम एतेनैवान्तमनूपसीदत आचार्यकुले शरी- रन्यासो ब्रह्मचारिणः॥६॥ अथ परिव्राजः॥७॥ अत एव ब्रह्मचर्यवान्प्रवजति ॥ तस्योपदिशन्ति ॥९॥ अनग्निरनिकेतः स्यादशर्माशरणो मुनिः। स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचं ग्रामे प्राणवृति प्रतिलभ्यानिहो- नमुत्रश्चरेत् ॥ १०॥ तस्य मुक्तमाच्छादनं विहितम् ॥११॥ सर्वतः परिमोक्षमेके ॥ १२॥ सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्यात्मानमन्वि- च्छेत् ॥ १३॥ बुद्धे क्षेमप्रापणम् ॥१४॥ तच्छास्त्रैविप्रतिषिद्धम् ॥ १५ ॥ बुद्धे चेत्क्षेमप्रापणमिहैव न दुःखमुपलभेत ॥ १६ ॥ एतेन परं व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ अथ वानप्रस्थ: ॥१९॥ अत एव ब्रह्मचर्यवान्प्रवजति ॥१९॥ II. 9, 21, 6. अनूपसीदताचार्य Md., अनु- वसीदताचार्य P. U. text; अनुपासीदत G. Us; अनुप्रयुजानस्य N. U., according to the Hiranyakes i-Sutra; ब्रह्म- चारिणः om. N. II. 9, 21, 7. Left out in N. II. 9, 21, 8. अत एव om. N.; ब्रजति P., P. U.; अत्र ब्रजति Md. II. 9, 21, 10. Md. has the first five words twice ; उपलभ्य P. U. II. 9, 21, 12. सर्वतो मोक्षम् P. U.; मोक्षमति Md.; मोक्षमित्येके P. sec. m., according to the Hiranyakes i-Sutra.. II. 9, 21, 13. °दुःखे प्रियाप्रिये वेदानिमं P., N., N. U., P. U., Mr. U., but not explained in the Com. II. 9, 21, 16. उपलभ्येत P., pr. m. and text. m., M. U., Mr. U.; उपालभैत G. G. U1. II. 9,21, 19. P.U. joins Sutras 19-20.

·६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.९.२१.२०-२१।२२,१-१३ तस्योपदिशन्ति ॥२०॥ एकाग्निरनिकेतः स्यादशर्माशरणो मुनिः। स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचम् ॥ २१ ॥२१॥ - २.९.२२. तस्यारण्यमाच्छादनं विहितम् ॥१॥ ततो मूलैः फलैः पर्णैस्तृणैरिति वर्तयश्चरेत् ॥२॥ अन्ततः प्रवृत्तानि ॥३॥ ततोपो वायुमाकाशमित्यभिनिश्रयेत् ॥ ४॥ तेषामुतर उत्तरः संयोगः फलतो विशिष्टः ॥ ५॥ अथ वानप्रस्थस्यैवानुपूर्वमेक उपदिशन्ति ॥ ६॥ विद्याँ समाप्य दारं कृत्वाग्नीनाधाय कर्माण्यारभते सोमावरा- ानि यानि श्रूयन्ते ॥ ७॥ गृहान्कृत्वा सदारः समजः सहाग्निभिर्बहिर्गामावसेत् ॥ ॥ एको वा ॥९॥ शिलोञ्छेन वर्तयेत् ॥१०॥ न चात ऊर्ध्व प्रतिगृह्णीयात् ॥११॥ अभिषिक्तश्च जुहुयात् ॥ १२ ॥ शनैरपोभ्यवेयादभिनन्नभिमुखमादित्यमुदकमुपस्पृशेत् ॥ १३ ॥ om. G1. .. II. 9, 21, 21. G. U1, join Statras 20- 21; उत्सृज्यमानो P., P.U., Md., N. U. II. 9, 22, 2. फलै: and इति om. P. U.; फलैः om. Md., N.; पणः om. P. pr. m., M. U.; वर्ण: Mr. U., M. U. II. 9, 22, 7. दारं च Md.; आरंभते Md., G1%आरभेत P. U., M. U., Mr. U., according to the Hiranya kes'i-Sûtra. Fit- मापराद्धर्यानि G. U2, Com. II. 9, 22, 8. सप्रजा: Md.; गृहान्-सप्रजः II. 9, 22, 10. सिलोन्छेन Grantha Mss. II. 9, 22, 11. G. U1 joins Sutras 11-12. II. 9, 22, 13. अभ्युपेयात् G2; अभ्युपोयात् C. U1; अनभिघ्नन् P., P. U., M. U., Mr. U., and in the Com. न ताडयेत् । but the Com. of the Grantha Mss. is हस्तेनोदकन्ताडयन्नुदकमुपस्पृशेत् । अभिमुख आदित्यम् P. U., M. U.; अभिमुखनादि P. sec, m.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम् ६७ २.९.२२. १४--२४ । २३.१. इति सर्वत्रोदकोपस्पर्शनविधिः॥१४॥ तस्य इंई द्रव्याणामेक उपदिशनि पाकार्थभोजनार्थवासिपर- शुदात्रकाजानाम् ॥१५॥ इंद्वानामेकैकमादायेतराणि दत्चारण्यमवतिष्ठेत ॥१६॥ तस्यारण्येनैवात अर्ध्व होमो वृत्तिः प्रतीक्षाच्छादनं च ॥ १७ ॥ येषु कर्मसु पुरोडाशाश्वरवस्तेषु कार्याः ॥ १६ ॥ सर्व चोपाँशु सह स्वाध्यायेन ॥१९॥ नारण्यमभ्याश्रावयेत् ॥ २०॥ अभ्यर्थ शरणम् ॥२१॥ आकाशे वयम् ॥ २२ ॥ अनुपस्तीर्णे शय्यासने ॥२३॥ नवे सस्से प्राप्ने पुराणमनुजानीयात् ॥२४॥२२॥ २. ९.२३. भूयाँस वा नियममिच्छन्नन्वहमेव पात्रेण सायं प्रातरर्थमाहरेत ॥१॥ ततो मूलैः फलैः पर्णैस्तृणैरिति वर्तयश्चरेदन्ततः प्रवृत्तानि ततोपो . II. 9, 22, 14. उदकस्पर्शन P., P. U., N. दत्त्वा om. G. U1, N. U.; अवतिष्ठेत् N. U., M.U. U., M. U.; अवतिष्ठते Md., G. U2. II. 9, 22, 15. Before this Satra P. U., II. 9, 22, 17. होमवृत्तिः P.; होमावृत्तिः N. N. U. insert क्षारलवणमधुमांसानि वर्जयेत्॥ U.; च विहितम् P. U., P., according to गतमेतत्, according to the Hirnyakes ithe Hiranyakes'i-Sutra; विहितम् N. U. shtra; द्वंद्व P.; द्वंद्वपात्राणां N. U.; एकैक II. 9, 22, 18. ते कार्याः P. U., N. U., N., GP, Md.; उपदिशंति om. Md., N. U.; P. sec. m., G. Ul text, according to पाकार्थे Md., N. U.; पाकार्थ भोजनार्थ P., the Hir. Dh. Sû. P. U., M. U.; वाशी P. U., M. U.; वाचि II. 9, 22, 20. न om. G1,2. दात P. sec. m. II. 9, 22, 16. द्वंद्वानाम् om. N. U. accord-II. 9, 23, 2. पत्रैः for पणैः P. U., M. U., ing to the Himyakes i-Sutra; इतराणि according to the Hiranyakes'i-Sätra. Md.;

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.९.२३.२-११. वायुमाकाशमित्यभिनिश्रयेत । तेषामुत्तर उत्तरः संयोगः फ- लतो विशिष्टः ॥२॥ अथ पुराणे श्लोकावुदाहरति ॥ ३॥ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजामीषिरर्षयः। दक्षिणेनार्यम्णः पन्थानं ते श्मशानानि भेजिरे ॥४॥ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजां नेषिरर्षयः। उत्तरेणार्यम्णः पन्थानं तेमृत हि कल्पते ॥ ५॥ इत्यूर्ध्वरेतसां प्रशंसा ॥ ६॥ अथापि संकल्पसिद्धयो भवन्ति ॥ ७॥ यथा वर्ष प्रजादानं दूरे दर्शनं मनोजवता यच्चान्यदेवंयुक्तम् ॥॥ तस्माच्छुतितः प्रत्यक्षफलत्वाच्च विशिष्टानाश्रमानेतानेके ब्रुवते ॥ ९॥ विद्यवृद्धानां तु वेदाः प्रमाणमिति निष्ठा । तत्र यानि श्रूयन्ते बीहियवपश्वाज्यपयाकपालपत्नीसंबन्धान्युञ्चनीचैः कार्यमिति तैर्विरुद्ध आचारोप्रमाणमिति मन्यन्ते ॥ १०॥ यतु श्मशानमुच्यते नानाकर्मणामेषोन्ने पुरुषसँस्कारो विधीयते ॥११॥ a period antecedent to Âpastamba's times. In the second line the metre requires पन्थां. II. 9, 23, 8. जवतां य्यचा G1,2. II. 9, 23, 9. °फलवत्वाच P., pr. m., P. U.; II, 9, 23, 3, P. 9, M. U., N. U., G. Ví join Satras 3-4; G. U1 separates them by a horizontal stroke. II. 9, 23, 4. इषिर ऋषयः P., M. U., Mr. U., G. U; एपिर मोषयः G; the second line becomes perfectly regular, if the vedic form qrqi is substituted for पन्थानम्. A. 9, 23, 5. नेषिर ऋषयः P., M. U., Mr. U., G. U2; नेषिरे मोषयः G1; कल्पते is, of course, an old corruption of the text for ut, probably dating from एतान् om. P.U. IT. 9,23, 10. निष्ठास्तत्र Md.; निष्ठाः GP3B आचारो वेदाः प्रमाणम् Md.; आचार:प्रमा- णम् N. U. text; आचारप्रमाणम् N.; आचारो न प्रमाणम् P. according to the Hiranyakes i-Sutra. II. 9, 23, 11. स्मशानं श्रूयते P. U.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. te २.९.२३.१२। २४.१-९. ततः परमनन्त्यं फलं स्वय॑शब्द श्रूयते ॥ १२ ॥ २३ ॥ २.९. २४. अथाप्यस्य प्रजातिममृतमाम्नाय आह । प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मामृतमिति ॥१॥ अथापि स एवायं विरूढः पृथक्प्रत्यक्षणोपलभ्यते दृश्यते चापि सारूप्यम् । देहत्वमेवान्यत् ॥२॥ ते शिष्टेषु कर्मसु वर्तमानाः पूर्वेषाँ सांपरायेण कीर्ति स्वर्ग च वर्धयन्ति ॥३॥ एवमवरोवरः परेषाम् ॥४॥ आ भूतसंप्लवाते स्वर्गजितः ॥५॥ पुनःसर्गे बीजार्था भवन्तीति भविष्यत्पुराणे ॥६॥ अथापि प्रजापतेर्वचनम् ॥ ७ ॥ त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्य प्रजाति श्रद्धां तपो यज्ञमनुप्रदानम् । य एतानि कुर्वते तैरिसह मो रजो भूत्वा ध्वंसतेन्याप्रशंसन्निति ॥6॥ तत्र ये पापकृतस्त एव ध्वसन्ति यथा पर्ण वनस्पतेः। न परा- न्हिसन्ति ॥९॥ II. 9, 23, 12. स्वयं शब्दं G1,2; स्वर्गशब्दं Md., P, N, P. U., M. U., G. U2 text; 3760 G. U2 text. II. 9, 24, 1. P. U. and M. U. begin a new Sutra with प्रजामनु. II. 9, 24, 3. The text of the Sutra om. N. U.; तेषु कर्मसु Md.; सुवर्ग N.; स्वयं G. U1; P.U. and M.U. join Sutras 3-6. II. 9, 24, 4. अपरोपरः P. pr. m.; अवरोपरः Md. II. 9, 24, 5. स्वर्गजीविनः N., Md., G. U2. II. 9, 24, 6. पुनः स्वर्गे all Mss.; but see the Com., and the Hiranyakesi-Stu.tra has too सर्ग- II. 9, 24,7. P. U. joins Sutras 7-8. II. 9, 24, 8. वि. G1; त्रयीवियां M. U., P. U., N.; त्रयोवि N. U.; प्रजापति G. U, P.U. text, sec. m.; श्रद्धां-प्रदानम् om. G. U2. II.9,24, 9. न परान्हिनस्ति N. U.; परां हिंसन्ति G1,3;न परान्हिसन्ति om. P. U.; M. U.; Mr. U., text, P., P.U., M. U., and Mr. U. begin a new Sutra with यथा. 12 ·९० आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. २.९.२४. १०-१४ । २५.१-८. नास्यास्मिल्लोके कर्मभिः संबन्धो विद्यते तथा परस्मिन्कर्मफलैः नदेतेन वेदितव्यम् ॥११॥ [॥१०॥ प्रजापतेषीणामिति सर्गोयम् ॥ १२ ॥ तत्र ये पुण्यकृतस्तेषां प्रकृतयः परा ज्वलन्त्य उपलभ्यन्ते ॥१३॥ स्यातु कर्मावयवेन तपसा वा कश्चित्सशरीरोन्तवन्तं लोकं जयति संकल्पसिद्धिश्च स्यान्न तु तज्यैष्ठ्यमात्रमाणाम् ॥ १४ ॥२४॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने नवमः पटलः समाप्तः ॥ २.९.२५. - व्याख्याताः सर्ववर्णानाँ साधारणवैशेषिका धर्माः । राज्ञस्तु वि- शेषावक्ष्यामः॥१॥ दक्षिणाद्वारं वेश्म पुरं च मापयेत् ॥२॥ अन्नरस्यां पुरि वेश्म ॥३॥ तस्य पुरस्तादावसथस्तदामन्त्रणमित्याचक्षते ॥४॥ दक्षिणेन पुर सभा दक्षिणोदग्द्वारा यथोभयं संदृश्येत बहिरन्तरं चेति ॥५॥ सर्वेष्वेवाजस्रा अग्नयः स्युः ॥ ६ ॥ अग्निपूजा च नित्या यथा गृहमेधे ॥ ७ ॥ आवसथे श्रोत्रियावराानतिथीन्वासयेत् ॥८॥ II. 10, 25, 5. संदृश्यते P. sec. m.: दृश्येत II. 10, 25, 6. °जलाग्नयः G. UI, M. U; अ- ग्रयः om. G2. II. 9, 24, 10. परस्मिन् लोके P. U. II. 9, 24, 11. N. U. and P. join Sutras 12-14 as far as पुण्यकृतः II. 9,24, 12. ज्वलत्युपलभ्यन्ते G. U1. II. 9, 24, 14. तत् om. P. pr. m., P. U., G.U2. II. 10, 25, 2. पुरीञ्च G. U1. II, 10, 25, 3. पुरी GP, G. U1. II. 10, 25, 4. P. U. and M. U. begin a new Satra with तदा II. 10, 25, 8. न्वासयेत् om. Gi, as well as Sutra 9. After this Sutra M. U., P. U., N. U., and P. pr. m. insert another Satra तेषां पूजा श्रेयस्यात्मनः कुर्यात् (arta N. U.,] which seems to have been taken from the Hiranyakes'i- Sutra; compare also above II. 3,7,12. H and i NEY बदल कर SAR ·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम. ୧ २.१०.२५.९-१५। २६.१-३. तेषां यथागुणमावसथाः शय्यानपानं च विदेयम् ॥ ९॥ गुरूनमात्याँश्च नातिजीवेत् ॥१०॥ न चास्य विषये क्षुधा रोगेण हिमातपाभ्यां वावसीदेदभावामुद्धि- पूर्व वा कश्चित् ॥ ११॥ सभाया मध्येधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्निवपेद्युग्मान्वैभीतकान्य- थार्थान् ॥ १२॥ आर्याः शुचयः सत्यशीला दीवितारः स्युः ॥ १३ ॥ आयुधग्रहणं नृतगीतवादिवाणीति राजाधीनेभ्योन्यत्र न विधे- रन् ॥ १४॥ क्षेमकृद्राजा यस्य विषये ग्रामेरण्ये वा तस्करभयं न विद्यते ॥ १५॥२५॥ ॥ २. १०.२६.. भृत्यानामनुपरोधेन क्षेत्रं वित्तं च ददद्दाह्मणेभ्यो यथार्हमनन्ता- लोकानभिजयति ॥१॥ ब्राह्मणस्वान्यपजिगीषमाणो राजा यो हन्यते तमाहुरात्मयूपो यज्ञोनन्तदक्षिण इति ॥२॥ एतेनान्ये शूरा व्याख्याताः प्रयोजने युध्यमानास्तनुत्यजः ॥३॥ . II. 10,25,9. तेभ्यो N. U. according to P. U., N.U. the Hir. Stu.; शय्या अन्न P., N., G2, II. 10, 26, 1. अनुरोधेन N. U.; ददात् N. N. U., P. U. text. U;cara P. sec. m.; Teri Md; G. IT. 10, 25, 11. P. U. begins aa new Sutra U. om. क्षेत्रं-जयति- with अभावाद'; M. U. text om. these II. 10,26, 2. उपजिगीषमाणःN,P. sec. m., words; ateica G. U1,2 text. G1, G. U1 text; अपजिहीर्षमाणः M. U, II. 10,25, 12. सभायां P., N., G2, P.U%B P. U., N. U., according to the Hira- उद्धत्य M. U., P. U., N. U., G. UP Com. ngakes'i-Satra; starfturiecror: G. U2, II. 10, 25, 13. देवितारः P. U.; दिवितारः Com.; अवजि.G. Ua text. G; जीवितारः G1. II. 10, 26, 3. शुदा P. pr. m., M. U.3B II. 10,25, 14. आयुधग्रहणनृMd.; नृत्य P., नान्ये नियमा Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.१०.२६.४-१९. शुल्कमवहारयेत् ग्रामेषु नगरेषु चार्याञ्छुचीन्सत्यशीलान्मजागुप्तये निदध्यात् ॥४॥ तेषां पुरुषास्तथागुणा एव स्युः ॥ ५ ॥ सर्वतो योजनं नगरं तस्करेभ्यो रक्ष्यम् ॥ ६॥ कोशो ग्रामेभ्यः ॥७॥ तत्र यन्मुष्यते तैस्तत्प्रतिदाप्यम् ॥४॥ धार्म्य ॥९॥ अकरः श्रोत्रियः॥१०॥ सर्ववर्णानां च स्त्रियः ॥११॥ कुमाराश्च प्राग्व्यञ्जनेभ्यः ॥१२॥ ये च विद्यार्थी वसन्ति ॥ १३॥ तपस्विनश्च ये धर्मपराः ॥१४॥ शूद्रश्च पादावनेता ॥१५॥ अन्धमूकबधिररोगाविष्टाश्च ॥ १६ ॥ ये व्यर्या द्रव्यपरिग्रहैः ॥ १७ ॥ अबुद्धिपूर्वमलंकृतो युवा परदारमनुप्रविशन्कुमारी वा वाचा बाध्यः॥१९॥ बुद्धिपूर्व तु दुष्टभावो दण्ड्यः ॥ १९ ॥ P. sec. m. II. 10 26, 4. आर्यादीन् N. U; धर्मार्थकुशला- II. 10, 26, 13. विद्यार्थिनो G1; वसन्तीति -5° P, P. U., N. U., according to Md. the Hiranyakes'i-Sûtra; faqeyia P, P. II. 10, 26, 15. शदाश्च Id; शद्धाश्च ये G-3 U., N. U., Md, M. U. शद्रस्य II. 10, 26, 5. पूरुषाः G. UP., text. II. 10, 26, 16. अन्धमूढ P. sec. m., N, II. 10, 26, 6. रक्षन् N. U., Md, mention- G1, G. U1; अन्धवधिरमूक, P. U., M. ed dy Haradatta as an 37TTT::: U.; मूक om. G. U. II. 10, 26, 8. यैर्मुष्यते P.U; मुच्यते P. sec. II. 10, 26, 17. वृथा द्रव्य P. U. text and m.; मनुष्यते G. UI text; प्रतिदातव्यम् Com. Md. II. 10, 26, 18. पूर्वकं M. U, P. U; पति- II. 10, 26, 9. धयं G. U1,3; अपहारयेत् वरां कुमारी Gi, Md., taken from the P. sec. m., approved of by Haradatta. Com.; वाच्यः M. U. text, P. U. .

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्.
संनिपाते वृते शिश्नच्छेदनँ सवृषणस्य ॥२०॥
कुमायाँ तु स्वान्यादाय नाश्यः॥ २१ ॥
अथ भृत्ये राज्ञा ॥२२॥
रक्ष्ये चात अर्ध्व मैथुनात ॥ २३ ॥
निर्वेषाभ्युपाये तु स्वामिभ्योवसृजेत् ॥ २४ ॥२६॥
9. Cevanagari Mss;
९३
२.१०.२६.२०-२४॥ २७.१-११.
२.१०.२७.
II. 10,26,22. राज्ञां GH, G, G. U1; राज्ञा as an अपपाठः
भृत्ये P. pr. m., M. U., P. U., N. U. II. 10, 27, 6. खलु om. N. U.
II. 10, 7, 7. अपात्यात् Md., M.. U., N. U;
अभ्युपगमे N. U; भ्यस्तेवसृजेत् P. U; आपत्यात
N., mentioned in the Com.
विटजेत् GP, G. U1; अपसृजेत् G. U2,
as the usual reading.
text.
II. 10, 27, 10. कर्षयेत् M. U., P. U., N.
II. 10, 27, 3. P adds sec. m. PUTERTE U., P. pr. m.
तु समाचक्षीत देवराय तदभावे सपिण्डेभ्यः, II.. 10, 27, 11. पतति । उपदिशन्तीत्युपदिश-
apparently taken from the Com.
न्ति N. U. with the explanation: उप-
II. 10, 27, 5. अवशिष्टं Md, G1, G2, G. U1 दिशन्ति प्रायश्चित्तमेव कर्तव्यं पुनरुक्तेश्चादरः
text, N. U, mentioned by Haradatta सूचितः ॥ इत्युपदिशन्ति om. N.
चरिते यथापुरं धर्माद्धि संबन्धः ॥ १॥
सगोत्रस्थानीयां न परेभ्यः समाचक्षीत ॥२॥
कुलाय हि स्त्री प्रदीयत इत्युपदिशन्ति ॥३॥
तदिन्द्रियदौर्बल्यातिप्रतिपन्नम् ॥ ४ ॥
अविशिष्ट हि परवं पाणेः ॥ ५ ॥
तद्व्यतिक्रमे खलु पुनरुभयोर्नरकः ॥ ६ ॥
नियमारम्भणो हि वर्षीयानभ्युदय एवमारम्भणादपत्यात् ॥ ७ ॥
नाश्य आर्यः शूद्रायाम ॥४॥
वध्यः शूद्र आर्यायाम् ॥९॥
दारं चास्य कर्शयेत् ॥ १० ॥
सवर्णायामन्यपूर्वायाँ सकृसंनिपाते पादः पततीत्युपदिशन्ति॥११॥

·९४ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.१०.२७.१२-२०।११.२८.१-४. एवमभ्यासे पादः पादः ॥ १२ ॥ चतुर्थे सर्वम् ॥ १३॥ जिह्वाच्छेदनँ शूद्रस्यायें धार्मिकमाक्रोशतः ॥१४॥ वाचि पथि शय्यायामासन इति समीभवतो दण्डताडनम् ॥१५॥ पुरुषवधे स्तेये भूम्यादान इति स्वान्यादाय वध्यः ॥ १६ ॥ चक्षुनिरोधस्वेतेषु ब्राह्मणस्य ॥ १७ ॥ नियमातिक्रमणमन्यं वा रहसि बन्धयेत् ॥ १४ ॥ आ समापतेः ॥१९॥ असमापतौ नाश्यः ॥२०॥ आचार्य ऋविक्स्नातको राजेति त्राण स्युरन्यत्र वध्यात् ॥ २१ ॥ ॥२७॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्ने दशमः पटलः समाप्तः॥ २.११. २t क्षेत्रं परिगृह्योत्थानाभावात्फलाभावे यः समृद्धः स भावि तदप- हार्यः॥१॥ अवशिनः कीनाशस्य कर्मन्यासे दण्डताडनम् ॥ २॥ तथा पशुपस्य ॥३॥ अवरोधनं चास्य पशूनाम् ॥ ४॥ II. 10, 27, 14. आर्यधार्मिकम् G1., M. U. II. 10, 27, 15. पदे for पथि Md.; आसने शयन वेति M. U., P. U.; चेति N. U., P. pr. m. II. 10,27, 16. परदारानुप्रवेश इति N., and N. U. Com. according to the Hiranyakes'i-Sutra. II. 10, 27, 17. चक्षुनिरोधः N., Md., GP, P. U. sec. m., N.U., but see the Com.; चक्षषि निरोधःG. U1 text. II. 10, 27, 18. मातिक्रमिणम् N., P. U. Com., N. U.; बोधयेत् N.; G1, om. all from वा to ऋत्विक Sutra 21. II. 10, 27, 19.समाते: P, M. U., P.U.,G. U2; N. U. joins Sutras 18-19. II. 10, 27, 20. असमाप्तौ P., M. U.,P. U., N. U. Com., G. U2., G. II. 11, 28, 4. अपरोषनं N., Md.

·आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. ९५ २.११.२८.५-१३।२९.१-६. हित्वा ब्रजमादिनः कर्शयेत्पशून्नातिपातयेत् ॥ ५ ॥ अवरुध्य पशून्मारणे नाशने वा स्वामिभ्योवसृजेत् ॥६॥ प्रमादादरण्ये पशूनुत्सृष्टान्दृष्ट्वा ग्राममानीय स्वामिभ्योवसृजेत पुनः प्रमादे सकृदवरुध्य ॥ ॥ तत ऊर्ध्वं न सूझेत ॥ ९॥ परपरिग्रहमविद्वानाददान एधोदके मूले पुष्पे फले गन्धे ग्रासे शाक इति वाचा बाध्यः ॥ १०॥ विदुषो वाससः परिमोषणम् ॥११॥ अदण्ड्यः कामकृते तथा प्राणसंशये भोजनमाददानः ॥ १२ ॥ प्राप्तनिमिते दण्डाकर्मणि राजानमेनः स्पृशति ॥ १३ ॥२८॥ २. ११. २९. प्रयोजयिता मन्ता कर्तेति स्वर्गनरकफलेषु कर्मसु भागिनः ॥१॥ यो भय आरभते तस्मिन्फलविशेषः॥२॥ कुटुम्बिनौ धनस्येशाते ॥३॥ तयोरनुमतेन्येपि तद्धितेषु वर्तेरन ॥४॥ विवादे विद्याभिजनसंपन्ना वृद्धा मेधाविनो धर्मेष्वविनिपातिनः ॥ ५ ॥ संदेहे लिङ्गतो देवेनेति विचित्य ॥६॥ II. 11, 28, 5. भित्वा G.1, G. U2.; आशिनः II. 11, 28, 11. परीमोपणं Md.; परिमोक्षणं Md.; नातिपादयेत् CH, G. U1, नातिवा M. U., P. U., P. pr, m., G2, G. VI. पयेत् N. U.; नातीव ताडयेत् Md.;G. U1,3 | II. 11, 29, 1. अनुमन्ता N. U.; च कर्मसु Md. begin a new Sutra with नातिपा. II. 11, 29, 3. कुडुम्बिनौ 1,2, C. U1,2. II. 11, 28, 6. विसृजेत् Md, G1,2, G. U1, text. II. 11, 29, 4. कुर्वीरन् G. U1 text; हितेषु II. 11, 28, 7. स्पृष्टान् Md; विसृजेत् Md, G1,2, च P. sec. m. G. U1. II. 11, 29, 6. निचित्य G1; विचिन्त्य M. U., II. 11, 28, 9. ततः परम् Md. P. U., N. U.; ते च निर्णयन्तः add. M. II. 11, 28, 10. गन्धे om. N. U., P.U.

·५६ आपस्तम्बीयधर्मसूत्रम्. २.११.२९.७-१५. पुण्याहे प्रातरमाविद्धेपामन्ते राजवायुभयतः समाख्याप्य सर्वा- नुमते मुख्यः सत्यं प्रश्नं ब्रूयात् ॥ ७॥ अनृते राजा दण्डं प्रणयेत् ॥४॥ नरकयात्राधिकः सांपराये ॥९॥ सत्ये स्वर्गः सर्वभूतप्रशंसा च ॥१०॥ सा निष्ठा या विद्या स्त्रीषु शूद्रेषु च ॥११॥ आथर्वणस्य वेदस्य शेष इत्युपदिशन्ति ॥ १२ ॥ कृच्छा धर्मसमाप्तिः समानातेन । लक्षणकर्मणातु समाप्यते ॥१३॥ तत्र लक्षणम् । सर्वजनपदेष्वेकान्तसमाहितमार्याणां वृत्त सम्य- ग्विनीतानां वृद्धानामात्मवतामलोलुपानामदाम्भिकानां वृ- तसादृश्यं भजेत । एवमुभौ लोकावभिजयति ॥ १४ ॥ स्त्रीभ्यः सर्ववर्णेभ्यश्च धर्मशेषान्मतीयादित्येक इत्येके ॥ १५ ॥ ॥२९॥ ॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रे द्वितीये प्रश्न एकादशः पटलः समाप्तः॥ ॥ इति द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः ॥ ॥ समाप्तं चेदमापस्तम्बीयधर्मसूत्रम् ॥ II. 11, 29, 7. समाख्याप्यः Md, P. pr. m., G12; समाख्या G. U1; समाप्याख्याप्य G. U2, text, Com. once FATET67. II. II, 29,13. समानानेन N., P. sec. m., G1, N. U., G. U; समनायेन G. U1; कर्मणा तु N.,GP, P. U., N.U, G. U1,2, but see the Com. The reading कर्मणा- त्त has been caused by a Prakritic doubling of the ter of तु. II. 11, 29, 14. वृत्तं स्वधर्मनिरतानां P. U., N. U., P. pr. m. II. 11, 29 15. स्त्रीभ्यश्च सर्ववर्णेभ्योG2. " ·APPENDIX I. सूचीपत्रम्। ४. १२.१३ अकरः श्रोत्रियः २. १०.२६.१० अकृतप्रातराश ३.११.२३ अक्रीतपण्यैः ७. २०.१६ अक्रोधनः १.३.२३ अक्रोधोहर्षों ८.२३.६ अगन्धसेवी १.२.२५; अग्निं वा प्रविशेत् १. २५.६ अग्निं नाप्रयतः अग्निपूजा च २.१०.२५. अग्निमपश्चन २. ५.१२. ९ अग्निमपो ब्राह्मणं ११. ३०.२२ अग्निमादित्यमपो. ११.३०. २० अग्निमिवा १. ४. १६ अग्निं ब्राह्मणं २. ५.१२. ६ अग्निरिव ज्वलन् २.३.६.३ अग्निहोत्रमतिथयः ४. १४.१ अग्नीषोमीयसँस्थायां ६.१८. २४ अभ्यर्थ २. ९. २२. २१ अग्रंच २. २. ४.१० अग्लाँस्नुः १. ३. २२ अङ्गानां तु २. ४.८.१३ अङ्गानि न अजनवादशील: अजिनं वे १.३.१० अत एव २. ९. २१.८;२. ९.२१. १९ अतिक्रान्ते १. १. २८ अतिथि अतिथीनेव २.२.४.११ अतिव्यपहारो १०. २८.४ अप्तिश्च २. १. १. ३ अतोन्यानि दोष ७.२१. १९ अतोन्यानि नि° २. ५. १० अत्र ह्यधिकार: अथ काम्यानि १. १. २० अथ गृहमेधो १. २. ७ अथ पतनीयानि ७.२१.७ अथ परिव्राजः अथ पुराणे ६. १९. १३; २. . २३.६ अथ ब्रह्मचर्य १. २. १८ अथ ब्राह्मणोक्ताः अथ भूतदाहीयान् ८. २३.४ अथ भृत्ये अथ चूणहा १०, २८. २१ अथ यः पूर्वो १. ४. २८ अथ यदि वातो अथ यस्य पिता पितामह १.१.३२ अथ यस्य प्रपितामहादि १.२.५ अथ वानप्रस्थः २. ९.२१. १८ अथ वानप्रस्थस्यैव २. ९. २२.६ अथ संप्रयोगः १०.२८.१३ अथ स्नानकवतानि ११.३०.६ अथातः सामयाचारिकान् १. १.१ अथाध्याप्यः १.१.३१; १.२.४ अथाप उपस्पृशेत् ५. १६. ८ अथापरं ९. २७.९ अथापि तस्मात् २.६.१४. १२ अथापिन १०. २९.१० अथापि नित्यानुवाद २. ६. १४. १३ अथापि प्रजापते २. ९. २४. ७ अथापि ब्राह्मणं ३. १०.८ अथापि वाजसनेयि ४. १२.३ अथापि स एवायं २. ९. २४. २ अथापि संकल्प २. ९.२३.७ अथाप्यस्य प्रजाति. २. ९. २४. १ al 13 ·सूचीपत्रम् । अधासनशायी अथाप्युदाहरन्ति ६. १९. १५; ९. २५. ९; अनामयं ४.१४.२७ ११.३०. २३; ११. ३२. २३, २. ४. ९. १३; अनायुष्यं त्वेवंमुखस्य २. ८. १९. २ २.६.१३.६; २. ७. १७. ७ अनार्यवपैशुन° ९. २६. ७ अथाभिशस्ताः १०.२९.८ अनार्या शयने ९. २७. १० अथाशुचिकराणि ७. २१.१२ अनाविःस्रगनु० ११. ३२. ५ अथाहरह १. ४. २३ अनासन्नो २.६.२१ अथोपनयनं तत? १.१.३६ अनिवृत्ती १.४. २६ अथोपनयनम् १.१.२९, ३६ अनुगमनं च २.२.४.२६ अथो यत्किच अनुज्ञात: २.६.२ अनुज्ञातेनु ९. २५. ५ अदण्ड्यः २८. १२ अदिवास्वापी अनुज्ञाप्य वा २. ५.१२.८ १.२.२४ अधर्मचर्यया २. ५. ११. ११ अनुपस्तीर्णे २. ९. २२. २३ अधर्माणां तु ७. २१.११ अनुपस्थकृतः २.६.१४ अधर्माहृतान् १०. २८. ११. अनुभाविनां च ३.१०. अनुवाती २. ६. १५ अधश्च शयीयातां २.१.१.८ अनूत्थाय २. ६. ७ १. २.२१; अधिकमहरहः २. २. ३. ६ अनूद्भासि ११.३०. १२ अनृते राजा २.११.२९.८ अधीत्य चाविप्रक्रमण २. २. ५. २ अनृत्तदर्शी १.३.११ अधीयानेषु ३. १०. १८ अन्तःशवम् ३.९.१४ अधोनाभ्युपरिजान्वा° २. ८. १८.४ अन्तःशवे च अधोनिवीतः २.६.१९ अन्ततः प्रवृत्तानि २. ९. २२.३ अध्ययनसांवृत्तिः २. ३.६.१३ अन्तरस्यां पुरि २. १०. २५. ३ अध्ययनार्थेन यं ४. १४. अन्तरालेपि २.१.१.१८ अध्यात्मिकान् ८. २२. १ अन्तधिने वा १.३.४१ अध्यायपेद्वा ३.१०.१४, १६ अन्तश्चाण्डालम् ३. ९.१५ अध्यायानध्याय ४. १२. ७ अन्तेवास्यनन्तेवासी २. ८. २६ अध्वापनस्तु २. ६. ११ अन्धमूकबधिर' २. १०. २६. १६ अननिरनिकेतः २.९.२१.१० अन्नसँस्कर्तारं २. ३. ६. १६ अनध्यायो ११. ३२. १२ अन्नादे ६.१९. १५ अननूक्तं ३. ११. ३५ अन्नेन चान्नस्य अनपश्रितोन्यत्र २.६.१७ अन्यं वा समुदतम् २. २. ५. ७ अनर्हद्भिर्वा ५. १७,२ अन्यच्चापरिगृहीतम् २. ५. १०.५ अनटं वैश्यम् ४. १४. २८ अन्यतराभावे २. ५. ११. १३ अनसूयुः १. ३. २४ अन्यतरोभिषेचने २. ३. ६. १० अनसूयुर्दुष्प्रलम्भः ५. २०.५ अन्यत्र राहुदर्शनात् २. ७. १७. २५ अनाक्रोश्य ९.२६.३ अन्यत्रोपसंग्रहणात् २. ७. २७ अनापीते मृन्मये ५. १७.९ अन्यद्वामध्यम् ५. १६. २४ ३ ·सूचीपत्रम् । अर्थ वा अन्वारुह्य ४. १४.१६ अपजहीत २. ८. १९.८ अपरपक्षस्या २. ७.१६.५ अपराधेषु २. ८. २८ अपरेणाग्निं २.२.३.२० अपरेद्युद्वितीयम् २. ७. १७. १२ अपि चेत्त २. ६.३२ अपि वा लेपान् २.१.२.१ अपि वा लोमानि ९. २५. १३ अपि वा व्याहृतीभिः १.२.३ अपि वाष्टमीष्वेव २. २. ३.८ अपि वा सूत्र २. २. ४. २२ अपि सत्सु ३. ९. १९ अप्रतिकृष्टं च ११.३०.१३ अप्रतिवातम् २. ६. २३ अप्रतिष्टब्धः २.६.१६ अप्रतीमायाँ २. ४. ९. ४ अप्रयतश्चन ४.१४. २० अप्रयतेन तु ५. १६. २२ अप्रयतेन नाभिवाद्यम् ४. १४. १८ अप्रयतोपहतमन्नं ५. १६. २१ अप्सु चावगाढ: ३.११. १७ अप्सु वा प्रवेशयेत् १. ३. ३९ अबुद्धिपूर्वमलंकृतो २. १०. २६. १८ अभक्ष्यश्चेटो ५. १७.३८ अभाव उदकम् २.४.८. अभावे तैले २. ८. १९. १९ अभावे भूमिरुदकं २. २. ४. १४ अभिवास उपवास २.८.२९ अभिनिमुक्ताभ्युदित २. ५. १२. २२ अभिनिहतानां तु अभिभाषितस्त्वासीन: २. ६. ६ अभिमुखोनभिमुखं २. ६. २० अभिवादनायैव २. २. ४. १७ अभिषिक्तश्च २. ९. २२. १२ अभीचारानुव्याहारौ १०. २९. १५ अभोज्यं भुक्त्वा अनं चापौ ३.११.३१ अमेध्यैरवमृष्टम् ५. १६. २५ अयाज्योनधीयानः २.५.१०.९ अरण्ये कुटिं ९. २४. ११ अरण्ये च ४. १४.३१ २.५.१२.१७ अर्धपश्चमा ३.६.३ अर्धेन १. २. १४ अलंकारो भार्यायाः २. ६. १४. ९ अलब्धोपवासः ९.२४. १७ अवगाहनमपां २. १. २.९ अवरुध्य पशून् २.११. २८.६ अवरोधनं चास्य अवशिनः २.११. २८.२ अविचिकित्सा ४.१३.११ अविधिना च प्रव्रजितः अविशिष्टं हि २.१०.२७.५ अविहितमनुवाका ३.११.२० अविहितश्चैतेषाम् ७. २०.१४ अविहिता ब्राह्मणस्य ७. २०. १० अशक्तौ भूमौ १. ३. ३८ अशिष्टपतितमत्तो? अशूद्राणामदुष्ट १.१.६ अश्मानं लोष्ठी ११.३०.२१ अश्राद्धेन तु ३. १०.३० अष्टम आ अष्टमे पुष्टिः २. ७. १६, १५ अष्टाचत्वारिशद अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजां ने २. ९. २३. ५ अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजामीषि० २. ९.२३. ४ असमापत्तौ २.१०. २७. २० असमुदेतश्चेत् २. ३. ७. १७ अस्कन्दयन् २.८. १९.६ अस्तमिते च बहिः ११.३१.३ अस्तमिते च स्नानं ११.३२.८ अहन्यसंवेशनं २. १. १. १६ अहरहर्भूतबलि° ४. १२. १५ अहविर्याजी ६. १८. २९ ·१०० सूचीपत्रम् । आरोग्य शूद्रम् आर्द्र वा आर्याः प्रयताः अहविष्यमनृतं २. ८.१८.३ अहविष्यस्य होम° २. ६.१५. १६ अहोरात्रावमावास्यासु ३. ९. २८ आ आकाशे स्वयम् २.९.२२.२२ आचम्य चोवौं २.८.१९. १२ आ च विपाकात् ३.१०. २९ आचामेद्वा २. ६. ३५ आचार्य ऋत्विक् २. ४. ८. ६; २. १०.२७.२१ आचार्यप्राचाय २.८. १९ आचार्याधीनः १. २. १९ आचार्यायत्विजे २. ४. ८.. आचार्ये त्रीनहो° ३. १०. १० आचार्योप्यनाचार्यः २.८.२७ आजिपथे ९. २४. २१ आ तमितोः २. ५. १२.१५ आतुरव्यञ्जनानि २. ६. १५.६ आत्ततेजस २.८.२०.१० आत्मन्नेवाहमलब्ध्वा ८. २२.६ आत्मन्पश्यन्सर्वभूतानि ८.२३. १ आत्मप्रशंसा आत्मलाभान्न परं ८.२२.२ आत्रेयीं च स्त्रियम् ९. २४. ९ आथर्वणस्य २. ११. २९. १२ आदित एवोपवासः २. ८. २०. ९ आधाने हि सती २. ५. ११. १४ आनडुहेन वा आ निशाया ११.३२.११ आन्नप्राशनाद्गर्भा २. ६. १५. १९ आपदि ब्राह्मणेन २. २. ४. २५ आपदि व्यवहरेत आपद्यर्थ ज्ञापयेत् २. ८.१६ आ परिसंवत्सरादित्येके . २. ६. १५.२० आप्रीतं चेदभि ५. १७. १० आ भूतसंप्लवात्ते २. ९. २४. ५ आम वा ६.१८.३ आयुधग्रहणं । २. १०. २५. १४ आरब्धे चाभोजनमा० २. ७. १७. २४ आराच्चावसथात् ११.३१. ३ ४. १४.२९ ५. १६. १५ आर्यसमयो ४. १२.८ २.२.३.१ आर्याः शुचयः २.१०.२५.१३ आर्याधिष्ठिता वा २.२.३.४ आर्याय वा १. ३. ४० आर्षे दुहितमते २. ५. ११. १८ आवसथं दद्यात् २. ३. ६.१५ आवसथे श्रोत्रियावरा० २.१०. २५. ८ आविकं सार्ववर्णिकम् १. ३. ७ आवीसूत्रं १. २. ३६ आश्वमेधिक वा आ षोडशाब्राह्मणस्य १. १. २७ आसने शयने आ समापत्तेः २.१०.२७.१६ आसीनस्त्रिराचामेत् ५. १६.२ आसीने च न २.६.२७ आहवनीयार्थे आहिताग्निं २. ३. ७. १३ आहूताध्यायी च २. ५. २६ इ इतरेषां वर्णानामा २. ५.११.१ इतरेषु २. ६. १५. १० इति सर्वत्रोदक २. ९. २२. १४ इति हि ब्राह्मणम् २. ३. ७. ११ इत्यशुचिकर १०. २९. १८ इत्यूर्ध्वरेतसां २. ९. २३.६ इन्द्रियप्रीत्यर्थस्य २. ५. १०.३ इषुमात्रादित्येके ५. १५. १९ इष्टियज्ञक्रतून्वा ९. २७. २ इहैव भुञ्जती २. ७. १७.९ उच्चैस्तरां २.८.८ उच्छिष्टाशन २. ७. ३० उत्तमस्यैक २. २. ३. १४ S ·सूचीपत्रम् । ऋतौ च २.१.१.१७ ऋत्विक्छशुर° ४. १४. ११ २. २. ५. १७ ऋषभश्चात्राधिक: ९. २४.४ ऋत्वे वा ए एको वा उत्तरपूर्वदेशे २. २. ३. २३ उत्तरगापिधान्याम् २. २. ४. ३ उत्तरैब्रह्मसदने २. २. ४. ४ उत्तिष्ठेत्तूष्णीं २. ७. १ उत्तीर्य ५. १५.११ उत्पादयितुः पुत्र २. ६.१३. ५ उत्सन्नश्लाघः १.२.२७ उत्सिच्यैतदुदकं २. १. १. १४ उदकोपस्पर्शनं च सह उदकोपस्पर्शनम् २.१.१.२३ उदगयन २.८.२०. ३ उदधानसंनिधौ २. २. ३. २१ उदाचारेषु २. ८.३ उदिते त्वादित्ये २. ५. १८ उदीच्यवृत्ति २. ७. १७. १७ उद्धृतान्यन्नानि २. ३. ६. १७ उद्धियतामग्नौ च २. ७. १७. १८ उद्यन्तमस्तंयन्तं ११.३१.२८ उपनयनं विद्यार्थस्य उपव्युषं ३.९. २२ उपसंग्राह्यः २.५.२० उपाकरणसमापन ३.११. ७ उपाकरणाद्योत्सर्ज उपानही २. ७.५ उपासने गुरूणां ५.१५. १ उपेतः स्त्रीणां २. ४.९. ७ उपेतस्याचार्यकुले १. २. ११ उभयतः परिषेचनं २.२. ३.१७ उभयत उपसंग्रहणम् ३. १०, १७ उभयान्पश्यति २. ८.१.८.१६ उभाभ्यामेवोभा उष्ट्रीक्षीरमृगी ५. १७. २३ एकखुरोष्ट्र० ५. १७. २९ एकधनेन २.६.१३.१२ एकरात्रं २. ३. ७. १६ एकाग्निरनिकेतः २.९.२१. २१ एकादश १.१.२५ एकादशे २.७.१६.१८ एकाध्यायी २. ६. २४ एकेन द्वाभ्यां ३.११.२९ २.९.२२.९ एतदेवा १०. २८.१४ एतमेवाभ्यसेत् ९. २७. ८ एतान्यपि नानन्तेवास्या ६.१८. २ एतान्यपि पतनीयानि ७. २१. १८ एतान्येव क्षत्रियस्य २. ५. १०.६ एतेन ग्राम्यारण्यानां २. ७. १६.२८ एतेन देशकुलधर्मा २.६. १५. १ एतेन दोषफल २. १. २. ५ एतेन परं २.९.२१.१५ एतेन ह्यहं योगेन ४. १३. २० एतेनान्तेवासिनो २. ७. १७.६ एतेनान्ये दोषफलैः २. १. २. ७ एतेनान्ये नियमा एतेनान्ये शूरा २. १०. २६.३ एतेनैव विधिनों १०. २८.१८ एवं संवत्सरं २. ८. १८. १२, २.८.२०. ७ एवं सत्यार्यसमयेन ४.१२.६ एवंवृत्तावनन्तलोको एवंवृत्तो २. ५. ११. ४ एवं त्रिः २. ६. १५. ८ एवमध्याया० एवमन्येष्वपि ९. २६. १२; १०. २९. ४ ऊ उर्ज पुष्टिं २. ३. ७. ३ उर्ध्वमर्धरात्रादध्य ११. ३२. १४ उर्ध्वमर्धरात्रादित्येके ३. ९. २४ ·सूचीपत्रम् । कृच्छा धम एवमभ्यासे २.१०.२७. १२ एवमवरोवरः २.९. २४.४ एवमहरहरा २.८.२०.४ एवमुभौ ७, २०. ९; २. ८. २०. २३ एवं बलीनां २. २.३.१८ ओ ओंकारः ओपनयात् २. ६. १५.२२ ओषधिवनस्पतीनां औ औदुम्बरश्चमसः २. ८. १९. ३ औपवस्तमेव २. १.१. औपासने २. २.३.१६ २.११.२९.१३ कृतभूमौ तु ५. १७. ८ कृताकृतम २.८.१८.१७ कृतान्नं पर्युषितं ५. १७. १७ कृतान्नस्य ६.१८.४ कृत्वा च २. ७.२३ कृत्वा विद्यां २. ७. १९ कृत्स्नं ग्रासं २.८.१९.९. कृष्णं च स्वाभाविक ११.३०.११ कृष्णं चेदनुप० १.३. ४ कृष्णधान्य २. ८. १८. २ केशाननं २. २. ३.३ केशान्प्रकीर्य २. ६. १५. ७ कोभिशस्ताय ९.२४. १५ क्याक० ५.१७.२८ क्रव्यादः क्रुश्चक्रौञ्च ५. १७.३६ क्रोधादीश्च ११. ३१. २३ क्रोधो हर्षो ८.२३. ५ क्रोशो ग्रामेभ्यः २.१०.२६. ७ ६. १८.२७ ९. २४.१ क्षत्रियवद्वैश्यस्य २. ५. १०. ७ क्षुद्रान्क्षुद्र ११. ३२. १८ क्षत्रं परिगृह्यो २.११. २८.१ क्षेमकुद्राजा २.१०.२५. १५ ख खट्वाङ्गं दण्डाथै १०. २९. १ खट्वायां ५. १५. २१ खगोपस्तरणे २. ७. १७.१ खण्डेन ग गच्छन्तम २.६.८ गर्दभेनावकीर्णी ९. २६. ८ गर्भच ९.२४.८ गवां चावरोधे ३.९.२५ गार्दर्भ यानं ११.३२.२५ गाश्च रक्षेत् ९. २४. १८ क्लीबः क आश्यान्नः ६.१९. २ कम्बलश्च १.३.८. करञ्जपलाण्डु ५. १७. २६ कर्तपयमनायुष्यं च कषायं १.२.४१ काण्डसमापने ३.११.२ काण्डोपाकरणे ३.११.१ काममन्युभ्यां काममपश्शयीत ११. ३२. १६ काममात्मानं २. ४.१.११ काममुद्भियतां २. ७, १७, १९ कालयोभों २.१. १. २ काले स्वामिना किं करवाणि २.६.३८ कीटो वामेध्य ५. १६.२६ कुकुटो ५. १७.३२ कुटुम्बिनौ २. ११. २९. ३ कुत्सयित्वा ५. १५.४ कुमाराश्च कुमा- तु २. १०. २६. २१ कुलाय हि २. १०. २७.३ कुशलमवर ४. १४. २६ कृच्छद्वादशरात्रं कृच्छ्रसंवत्सरं ९.२५. ८ क्षत्रिय हत्वा ·सूचीपत्रम्। जात्याचारसंशये २. ३. ६.१ जानुनि २. ८. २०. १४ जायापत्योन २.६.१४. १६ जिह्वाच्छेदनं २. १०. २७. १४ जीवन्पुत्रेभ्यो ज्ञायमाने तु तस्मिन्नेव ३.९.८ ज्ञायमाने वयोविशेषे ४, १४, १४ ज्या राजन्यस्य १.२.३४ ज्येष्ठो दायादः गुणहान्यां तु २. ७. १७. ५ गुरुं हत्वा हत्वा ९.२४. २४ गुरुतल्पगामी तु १०.२८.१५ गुरुतल्पगामी सवृषणं ९. २५. १ गुरुप्रसादनीयानि २. ५. ९ गुरुसंनिधौ ३.१०. १५ गुरुसमवाये २. ७. १४. गुरूनमात्याँश्च २. १०.२५. १० गुरोरुदाचारे० १. ३. १५ गुर्वीसखि ७. २१. ९ गृहमेधिनोर्यद० २. २. ३. १२ गृहान्कृत्वा २.९.२२.८ गोत्रेण २.६.३० गोमधुपर्कार्ट २. ४. ८.५ गोर्दक्षिणानां ११.३१.८ गौरसर्षपाणां २. ८. १९.१ प्रामारण्ययोश्च ३.११. ९ ग्रामेणाध्यवसिते ३. ९. ७ ग्रामेषु नगरेषु च २.१०.२६.४ ज्वलिता ९. २५.२ चक्षुनिरोध २. १०. २७. १७ चतुर्थे क्षुद्र २. ७.१६.११ चतुर्थे सर्वम् २. १०. २७. १३ चतुर्दश आयुधे २. ७. १६. २१ चत्वार आश्रमा २.९.२१.५ चत्वारो वर्णा १. १.४ चरितनिर्वेषस्य ६. १८. १२ चरिते २.१०.२७. १ चातुर्मासीषु ३. १०.१ चारी ६.१८.३० चिकित्सकस्य ६. १९.१४ चेष्टति २.६.२८. तं योनुतिष्ठेत् ८. २२. ८ तच लिङ्ग २. ५. १२. २३ तच्छास्त्रैवि ४. १३.२१७२.६.१४. १०% २. ९.२१. १५ तच्छ्रेष्टं १.१.१७ तत उर्वन २.११.२८. तत उर्व प्रकृतिवत् १. २. १० तत उर्व ब्राह्मणः २. २.४.२७ ततः परम २. ९. २३. १२ ततः परिवृत्तौ २. १. २. ३ ततः संवत्सर १.१..३० ततः सिद्धिः १०.२८.१२ ततोग्निमुपस्पृशेत् २. ८. ११. १३ ततो नाना २.१.१.२२ ततोपो २.९.२२. ४ ततो मूलैः २. ९. २२. २, २. ९. २३. २ ततो यो १.२.९ तत्प्रत्ययं तत्र गुणान्स २. ५. १०. २ तत्र द्रव्याणि २. ७. १६. २३ २.८.१८.७ तत्र पितरो २. ७. १६.३ तत्र यन्मु २. १०. २६. ८ तत्र ये पापकृत २. ९. २४. ९ तत्र ये पुण्यकृतः २. ९. २४.१३ तत्र लक्षणं २. ११. २९, १४ तत्र नवानि छन्दःकल्पो २. ४. ८.११ छर्दयित्वा ३.१०.२२ छायायां ११.३०.१६ जटिल: १.२.३१ ·सूचीपत्रम् । तमसो वा पुस्तक तत्र श्रूयते ४. १२. २ तत्रात्मलाभीयालोकान् ८. २२. ३ तत्रापि २.६.१३.४ तत्सप्तरात्रणा ९.२७.४ तत्समाहृत्यो तत्सुभूतं २. २. ३. ११ तथा कीलालौष ५. १७. २५ तथा क्षार १. २.२३ तथा गुरुकर्मसु २. ५. २४ तथा चात्मनो २. ४. ९. १२ तथा तृणकाष्ठेषु ५. १५. १४ तथा धर्माहृतेन २. ७. १६. २५ तथानुत्थितायाँ ५. १६. १९ तथान्यस्यां ३. ९.१२ तथापपात्रैः ७.२१.६ तथापरपक्षस्य २. ७. १६.६ तथा पशुपस्य २.११.२८.३ तथा पुण्यक्रियासु १०. २९. ५ तथा पुण्यफलेषु २. ६. १४. १८ तथा प्रदरोदके ५. १५.५ तथा प्रयताय ४. १४, १९ तथा प्रासादे ५. १७. ७ तथा बहुपादे २. ८.९ तथा रसानाम ५. १७. १५ तथावरान्नस २. ६. १५.१५ तथा वृक्षमारूढः ३.११. १६ तथा व्रतेन ११.३०.२ तथा शतबलेः २. ७.१७, २ ११.३०. १९ तथा संबन्धेषु ३. १०.३ तथा समादिष्टे २. ७. २८ तथैलकं ५. १७. २२ तथौषधि० ३.११. ५ तदतिक्रमे २. ५. २ तदनुवर्तमानो ४. १२. १२ तदन्वीक्ष्य २. ६. १३. ९ तदभाव २.६.१४.३ तदहरा? ३. ९. १८ तदिन्द्रिय २.१०.२७.४ तदेतेन १०. २९. ११; २. ९. २४. ११ तद्रव्याणां २.८.६ तद्यथाने ७. २०.३ तद्व्यतिक्रमे २. १०. २७. ६ तपःस्वाध्याय ४.१२.१ तपस्विनश्च २.१०.२६. १४ तप्ताभिश्चा तमभिमुखो° २. ३. ६. ७ १.१.११ तं भोजयित्वा १.३.४५ तयोरनमुते २. ११. २९. ४ तयो ना २. २. ४. ७ तस्माच्छ्रुतितः २. ९. २३. ९ तस्मादृषयो २. ५.४ तस्मिंश्चैव १. १. १३ तस्मिन्गुरोर्वृत्तिः २. ८. २३ तस्मिन्नभिजन. १. १. १२ तस्मै १. १. १५ तस्य चेच्छास्त्र २. ५.१०.१३ तस्य द्वन्द्वं २. ९.२२.१५ ९.२४. १० तस्य पन्था ९.२४.१२ तस्य पादौ २. ३. ६. ९ तस्य पुरस्तात् २. १०.२५. ४ तस्य पूजायां २. ३. ६.६ तस्य मुक्तमा २. ९. २१.११ ३.११.२२ तस्य शाखान्तरे ४. १२. ४ तस्य शूद्रः ९.२६. ९ तस्यापि ६.१८.१४ तस्यारण्यमा २. ९.२२. १ तस्यारण्येने २. ९. २२. १७ तस्योत्तरार्धे २. ८. १८. १५ तस्योदक २. ३. ६. ११ तस्योपचारः २.१.१.११ तस्य निर्वेषः O तथा ठेवन तस्य विधिः ० ·सूचीपत्रम् । १०५ तेषु सर्वेषु ११. ३०. ४, २. ९. २१. २ तैविप्रवासे १. ३.३४ तैलसर्पिषी ५. १७. १६ तैष्यां ३.९.२ त्रयाणां ६.१८. ९ त्रयीं विद्या २.९.२४.८ त्रयोदशे २. ७. १६.२० त्रिः प्राय २. ७. १७. १४ त्रिभिर्वा १. २. १५ त्रिमधुस्त्रिसु २. ७. १७. २२ त्रिरोष्ठौ ५. १६.३ बाँस्तृतीये २. ८. २०.६ विद्यवृद्धानां २. ९. २३. १० त्र्यहम ६. २७. ७ तस्योपदशन्ति २.९.२१.९३ २.९.२१. २० तानि च २.८.१८.९ तावन्तं कालं ३.११. १४ तासां निष्क्रमण ९. २४.१९ तिलतण्डुला ७. २०. १३ तिष्ठति च २.६.२६ तिष्ठन्नाचामेत् ५. १६.१ तिष्ठन्सव्येन २. २. ५. ६ तिष्येण २. ८. १८.१९ तुल्यगुणेषु २. ७. १७. १० तूष्णी ४. १४. १२ हणकाष्ठेर ७. २१.२ तृणच्छेदन ११.३२.२८ तृतीयमामन्त्रणम् २. ७. १७. १३ तृतीये २. ७. १६. १० तृप्तिश्चा २. १.१.६ तेन प्रदिष्टं १. ३. ३२ तेभ्यो यथागुणं २.१०.२५. १० ते शिष्टेषु २.९.२४.३ तेषां स २. २. ३.५ तेषां यथागुण २.१०. २५.९ तेषां तेजोविशेषेण २. ६. १३. ८ तेषां त्रय २. ५. १२. ३ तेषामभ्यागमनं १.१.३३; १.२.६ तेषामिच्छतां १.१.३४ तेषामुत्तमं लोहेन २. ८. १८. १३ तेषामुत्तरः २. ९. २२. ५ तेषां पुरुषा २. १०. २६. ५ तेषां पूजा २.१०.२५. ९ तेषां पूर्वः १. १.५ तेषां प्रकृतयः २. १. २४.१३ तेषां प्रेतेषू २. ६. १५. ४ तेषां मन्त्रा' २. २. ३. १३ तेषां महायज्ञाः ४. १२. १४ तेषु चोदकोप ३.१०. ५ १४ दक्षिणतः २. २.४.५ दक्षिणं बाहुं २. ५.१६ दक्षिणाद्वारं २. १०. २५. २ दक्षिणेन पाणिना २. ५. २१; ५. १६. ७ दक्षिणेन पुरं २. १०. २५. ५ दत्त्वा च २. ७.२२ दद्भिरपूपस्य ५. १६. १७ दधिधानी १०.२९. १३ दधि मधु २. ४. ८. ८ दशमेनाद्य १.१.२४ दशमे व्यवहारे २. ७. १६.१७ दशवर्ष पौरसख्यं ४, १४. १३ दशवर्षश्च ब्राह्मणः ४.१४. २५ दश शूद्रे ९.२४. ३ दहेपरराने ३. ९. २३ दानं क्रयधर्मश्च २. ६. १३. १० दान्तः १.३.१९ दायेन २, ६. १३. २ दारं चास्य २.१०.२७. १० दारव्यतिक्रमी १०.२८. १९ दारे प्रजायां २,२. ५.१० ·-७ सूचीपत्रम्। धर्मप्रजासंपन्ने २. ५. ११. १२ धर्मविप्रतिपत्ता १. ४.१२ धर्मार्थसंनिपाते ९. २४. २३ धर्मेण २. ३. ६.४ धा\ २.१०. २६. ९ धावन्तमनु २. ६. ९ धुर्यवाह ९. २६.२ धेनोश्वानिर्द? ५. १७. २४ धेन्वनडुहोर्भक्ष्य° ५. १७. ३० धेन्वनडुहोश्वाकारणात् ९. २६. १ दुहितमतः दासा वा २. २. ४.२० दास्या वा ५. १६.३२ दिवा च न २. ८. १९.१४ दिवा च शिरसः ११. ३०.१४ दिवा चापिहिते ३. ११.१९ दिवादित्यः ११.३१.१९ दीक्षितो ६.१८. २३ दुहिता वा २.६.१४. ४ २. ५. १२. २ दृढधृतिः १. ३. २१ दृश्यते १. ४.९ दृष्टो धर्म २. ६. १३. ७ दृष्ट्वा ९. २४. १३ देवताभिधानं ११. ३१. ४ देवमिवाचार्य २.६.१३ देवेभ्यः ४.१३.१ देशतः २. ६. १५. १२ देशविशेषे २. ६. १४. ७ देशात्त्वा २. ६. ३३ देहल्याम २. २. ४. २ दैवे २. ५. ११. १९ दोषफल २. ५. १२. १९ दोषं बुद्धवा ७. २१. २० दोषाणां तु ८. २३.३ द्रव्यपरिग्रहेषु २. ६. १४. १९ द्वन्द्वानामे २. ९. २२.१६ द्वादश वर्षाणि ९. २४. २० द्वादशावराय॑म् १. २.१६ द्वादशे पशुकामम् १.१.२६ द्वादशे पशुमान् २.७.१६. १९ द्वितीयेस्तेना: २. ७. १६.९ द्विरित्येके ५. १६. ४, ५. १६. ६ द्विषन्द्वि २. ३.६.१९ द्वौ द्वितीये २. ८. २०. ५ ध धर्मकृत्येषु २. ७. १८ धर्मचर्यया २. ५. ११. १० धर्मज्ञसमय: १.१.२ न च तस्याँ न च नक्तं न कुस्त्या ११.३१. २१ नक्तं चापावृते ३.११.१८ नक्तं चारण्ये ३.११.३४ नक्तमेवोत्तमेन २. २.४.८ न क्षारलवण २. ६. १५. १४ न खट्वायाँ २. ६.४ नखैश्च २.८.२०. १५ न गतिवि ४.१३. १५ नगरप्रवेश ११.३२. २१ नग्नो वा ११.३२. ४ २. ७. १७.२३ न च मुखशब्दं २. ८. १९. १० न च संदेहे २. ५. ११. २ न चात उर्व २. ९. २२. ११ न चातद्गुणाय २.८.१८.११ न चान्येनापि भोक्त २.८.१९.४ न चास्माद्भो १०.२८. ७ न चास्मिन्दोषं ३. १४. ४ न चास्मै १.४.५ न चास्य विषये २.१०.२५. ११ न चास्य सकाशे २. ६.५, २. ६. २९ न चेदु २. ६.१२ न चैनमध्ययन २. ८. २५ न चैनमभिप्रसा २. ६. ३ न चैनमुपधमेत् ५. १५. २० न चैनं प्रत्युत्ति २. ६. ३१ ·सूचीपत्रम् । १०७ न पतितैः नाननूचानमृ २. ५.१०.८ नानभिभाषितो २, ८. १४ नानहद्भयो २.४. ९.६ नानाग्नीनां २.५. १२.१० नानुदेश्य १. २. २२ नानुपेतः २. ६. १५. १८ नानुमानेन १.३.२७ नापजहीत २. ८. १९. ७ नापणीयम ५. १७.१४ नापपर्यावर्तेत २. ७. २ नापररात्रमु ११. ३२. १५ नाप्रोक्षितमि ५. १५. १२ नाप्सु श्लाघमानः १.२.३० न बहिर्वेदे न भद्रं नाप्सु सतः न चोच्छिष्टं १.३.३७ न तु धर्मसंनिपातः १०.२८.१० न धर्माधौं ७.२०.६ न नावि ५. १७.६ न पततः ११.३१.१७ न पतितमा १०. २८.६ ७.२१. ५ न प्रेक्षेत २. ७.३ ४. १३. १२ न ब्रह्मचारिणो १.२. १७ ११.३१.१२ न भृत्यानाम २.१०.२६. १ नरकचा २.११. २९. ९ न रसान्गृहे २. ४. ८.३ नवम एक २. ७. १६. १६ नवमे तेज १.१.२३ न वर्षधारास्वा ५. १५. ४ नवे सस्ये २. ९. २२. २४ न श्मश्रुभिरु ५. १६. ११ न संशये २.५.१२.२१ न समावृत्ता ३.१०. ७ न समावृत्ते ४. १३. ५ न सुभिक्षाः ६. १८.५ न सोपानद्वेष्टित २. ६. १०; ४. १४. २२ न सोपानन्मूत्र ११.३०. १८ न स्त्री २.६.१५.१७ न स्मयेत २.७.६ २.६.१४. २० न हृदयेन २. ७.९ नाकारणादु २.७. १० नागुरुतल्पे ७. २१. १० नाम्युदकशेषेण १. ४. २० नात्मप्रयोजन १. ३. ३५ नात्मार्थमभिरूप २. ४.८.४ नात्यन्तमन्व ६. १८. ७ ७. २१. ३ नाधेनुम ११. ३१. ११ नाध्यापनम् १. २.८ नाननियोगपूर्व ६. १९. १२ नाब्राह्मणायो ११. ३१. २२ नाना २. ६.३४ नायुष्यं २.८. १९. २ नारण्यमभ्या २. ९. २२. २० नावां च ११. ३२. २७ नाश्य आर्यः २. १०. २५. ८ नासमयेन ४. १३. १० नासंभाष्य ४.१४.३० नासौ मे ११.३१.१५ नास्तमिते १.४.१५ नास्यास्मि ९.२४. २५,२.९.२४.१० निगमेष्वध्ययनं ३.९.४ नित्यं लोक २. १. १. १२ नित्यप्रश्नस्य ३.११. २१ नित्यमर्हन्त° ४. १३. १४ नित्यमुत्तरं २.२.४, २१ नित्यमुदधाना २. १. १. १५ नित्यश्राद्धं २. ८. १८. ५ ४. १४१० निपुणोणीयान् ८. २३. २ नियमातिक्रमणं २.१०.२७. १८ नियमातिक्रमे २. ५. १२. १८ नियमारम्भणो २. १०, २७.५ न हि O नित्या च पूजा ·१०८ सूचीपत्रम्। पृ: प्राणिनः नियमेषु २. ५. १ निलिखितं ५. १७. १२ निर्वेषाभ्यु २. १०. २६. २४ निवर्तयेद्वा १. ४. २७ निवृत्तं २. ८.३० निवेशे वृत्ते ४. १३. १९ निवेशे हि वृत्ते ४. १३. २२ निष्फला नेन्द्रधनुरिति ११. ३१. १६ नमं ७. २०.१ नैय्यमिकं २. ८. १९. १७ नोचेद ७. २०.४ नोदकमाहारयेत् २. ३. ६. १२ नोपजि स्त्रियं २. ७. ८ न्यस्तायुधप्रकीर्ण २. ५. १०. ११ प पञ्चदशे २. ७. १६. २२ पञ्चनखानां ५.१७.३७ पञ्चमे २. ७. १६.१२ पतनीयवृत्तिस्तु १०.२९. १७ पतनीयाविति १०. २९. १६ पतिवयसः ४. १४.२१ पदा पादस्य २.८.२०, १२ पदा वो ५. १६. २८. पयउपसेचन २. ३. ७. ४ परपरिग्रहं २.११. २८.१० परिक्रुष्टं ६. १८. १७ परिमृष्टं ५. १७.११ परीक्षार्थोपि १०. २९६ परुषं ११.३१.५ परोक्षमन्नं २. २. ३.९ पर्युषितैस्तण्डुलैः ३. ११.४ पर्वणि वा ९. २६. १४ पर्वसु २. १. १. ४ पाणिं च २.८.१९.११ पाणिग्रहणादधि २. १. १.१ पाणिग्रहणाद्धि २. ६. १४. १७. पाणिसक्षुब्धेन १.४. २१ पाणिसमूढ २. ५. १२. ५ पादनम् १. २. १३ पाप्मान २.३.६.२० पालाशमासनं ११. ३२.९ पालाशो १.२.३८ पितुर्येष्ठस्य १. ४. ११ पुण्य इति कौत्सः ६. १९.४ पुण्यस्याप्यनीप्सतो ६. १९. १० पुण्यस्येप्सतो ६. १९.९ पुण्याहे प्रातरग्नौ २. ११. २९. ७ पुत्रमिवै २.८.२४ पुत्रान्सनिष्पाद्य १०. २९. ६ पुत्राभावे यः २.६.१४.२ पुनः प्रमादे २. ११. २८. ८ पुनः सर्गे २. ९. २४. ६. पुराग्निहोत्रस्य २. ३. ७. १४ पुरुषवधे २. १०. २७. १६ ८.२२.४ पूजा वर्णज्याय° ४. १३.२ पूतीगन्धः ३. १०. २४ पूर्वयोर्वर्णयोः ९. २४. ६ पूर्ववत्यामसं २. ६. १३. ३ पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन् १. १. ८ पूर्वेण ग्रामा ११. ३०.७ पूर्वे[निवेदनम् २. ७. १७. ११ पृष्ठतश्चात्मनः २.५.१२.१२ पृष्ठाख्ढः ३. ९.२७ प्रकृत्या ६.१८.१० प्रक्षालयीत १.२.२९ प्रक्षाल्य वा प्रजानिःश्रेयसा २. ७. १६. १ प्रजापते २.९.२४.२३ प्रतिपादयिता च २.८.२०. १९ प्रतिपूरुष १. २.१ प्रतिमुखमग्नि २. ५. १२. ११ प्रतिषिद्धानां ७. २१. १४ प्रतिषेधेदि २. ८. २० प्रथमं ९, २५.११ ·सूचीपत्रम् । प्रथमेहनि २. ७. १६. ८ प्रदोषे ३.१०.२६; ३.११. ३६ प्रभूतैधोदके ५. १५. २२ प्रमादादरण्ये २. ११. २८. ७ प्रमादादाचार्यस्य १. ४. २५ प्रयतः प्रसन्नमनाः २. ७.१७.४ प्रयोजयिता २. ११.२९.१ प्रवचनयुक्तो ११. ३२. १ प्रश्नं च ११.३२.२२ प्राक्त १.४.१९ प्राङ्मुखोन्नानि ११. ३१. १ प्राप्तनिमित्ते २.११.२८.१३ प्रिया २.३. ७.५ प्रीतिर्यु १. ४. १० प्रेढोलनं २. ८. २०. १३ प्रेतसंक्लृप्तं ३.१०.२८ प्रेषितस्तदेव २. ७. २५ प्रोक्ष्य वासः प्रोदकयोश्च ३.१०. २७ प्रोषितो भैक्षात् १. ३.४२ प्रोष्य च २.५.१४; ४. १४.८ प्लवः ५. १७.३३ प्लावनं २. ५. १७ प्लेखावान्तरेण ११. ३१. १४ ब्रह्मणि ४. १३. १७ ब्रह्म वर्धत ४. १३. १८ ब्रह्मवृद्धिमिच्छन् १. ३. ९ ब्रह्माध्येध्यमाणो ३.९.१३ ब्राह्मण आचार्यः २. २. ४. २४ ब्राह्मणमात्रं ९.२४.७ ब्राह्मणवचनाच ब्राह्मणस्य ११.३१.६ ब्राह्मणस्वान्य २. १०.२६.२ ब्राह्मणांश्च २. ५. १२.७ ब्राह्मणाया २. २. ४. १६ ब्राह्मणोक्ता ४. १२. १० ब्राह्मे २. ५.११. १७ फाणितपृथुक ५. १७. १९ भक्तापचयेन ९. २५. भर्ता २. ७. १७ भवत्पूर्वया १. ३. २८ भवदन्त्यया १.३.३० भवन्मध्यया १. ३. २९ भस्मतुषा २. ८. २०. ११ भार्यायां २.६. १५. ५ भाषां २. २.३.२ भिक्षणे २. ५.१०.१ भिषक् ६. १८. २१ भुक्त्वा चास्य भुक्त्वा स्वयममत्रं १.३.३६ भुञ्जानं ५. १६. ३३ भुञ्जानेषु ५. १७. ३ भूमिगतास्व ५. १५. २ भूय उद्धर २. ३. ६. १८ भयाँसं वा २. ९.२३.१ भूयाँसमतो २. ७. १६. २७ भृत्यानाम २. १०.२६. १ भैा १. ३.४३ भोक्ता २. ८. २०. २२ भोक्ष्यमाणस्तु ५. १६.६ भ्रातषु ४. १४. ९ मघासु २.८.१९.२० बलविशेषेण २. ५.१०.१६ बलीनां २.२.३.१५ बस्ताजिनं १.३.६ बहिामात् २. ८. १८.६ बालान्वृद्धान् २.२.४.१२ बाहुभ्यां ११. ३२. २६ बुद्धिपूर्व २. १०. २६. १९ बुद्धे क्षेमप्रापणम् २. ९. २१. १४ बुद्धे चेत्क्षेमप्रापणं २. ९. २१. १६ बुद्धा २.९.२१.५ ·सूचीपत्रम् । यः प्रमत्तो मत्त उन्मत्ता ६.१९.१ मध्येगारस्य २. २. ३.२२ मध्वामं ६.१८.१ मनसा चान २.५.२५; ३.११.२४ मनसा वाचा २. २. ५. १९ मनसा वाधीयीत ११.३२. १७ मनसा वा स्वयम् ११.३२. १३ मनुः पुत्रेभ्यो २. ६. १४. ११ मनुष्यप्रकृतीनां ३. ११. ३ मनुष्याणां ७. २१. १६ मनुष्यानसान् ७. २०.१२ मनुष्यैर ५. १७.५ महान्तं २.८.२०.८ महापथे ३.११.१० माञ्जिष्ठ५ १. ३.१ मातरमाचार्य ४. १४. २४ मातरि ३.१०.४; ४. १४.६ मातापितरावेव २.६.१५.३ माता पुत्रत्वस्य १०. २८. ९ माता भर्तारं २. ७. १६ मातुश्च योनि २. ५. ११. १६, १५. २ मानं २.८, १८.१४ माल्यालिप्त २. ८. २ मासिमासि २. ७. १६.४ मासिश्राद्ध २. ८. २०.१ मिथः कामात् २. ५. ११.२० मिथुनीभूय ११.३२.२ मिथ्याधीत ९. २६.१० मिथ्यैतदिति १०. २८. १६; १०. २९. १२ मुञ्जबल्व ७.२१.१ मुहूंश्चाचार्य २.८.२२ मुहूर्त विरते ३.११.३२ मूढस्वस्तरे ५. १५. १३ मूत्रं कृत्वा ५. १५.२३ ११.३२.२४ मूषकलाङ्गं ५. १६. २७ मृदुः १. ३.१७ मेध्यमानडुह ५. १७.३१ मैथुनं न १.२.२६ मैथुनवर्जनं २. १. १.९ मौजीमेखला १. २. ३३ मौजी वायोमिश्रा १. २. ३५ य य आस्याद्विन्दवः ५. १६. १२ य ईप्सेदिति ६. १९. ३ य एतानव्यग्रो २. २. ४. ९ यः कश्चि ६. १९. ५ २०.२९.२ यं वा प्रयत ५.१५. ३ यच्चान्यत्परिचक्षते ५. १७. २७; ११.३२. २९; २.८.२०.१७ यच्चान्यदेवंयुक्तम् ४. १४. २ यच्चैनयोः २.१.१.७ यज्ञार्थे वा ६.१८.२६ यज्ञेषु ४. १३. ७ यज्ञोपवीती २. ६. १८ यतः कुतश्चा ६.१९.११ यत्काण्डमुपा ३. ११.६ यत्कि च यत्तु २.९.२३.११ यत्त्वार्याः ७. २०.७ यत्र क्वचाग्निं २. १. १. १३ यत्र तु ४. १२. ११ यत्र भुज्यते २. २. ४. २३ यत्र शूद्र ५.१७,१ यत्राप्रायश्चित्तं ६. १८. ११ यत्सँसाधयति २. ३. ७.९ यत्सान्त्वयति २. ३. ७. ८ यथा कथाच १०.२८.१ यथा क्षारलवण १. ४. ६ यथागमं यज्ञे ५.१७.१३ यथागम शिष्येभ्यः २. २. ५. १८ यथा चाण्डालोप २. १. २. ८ यथा दन्तप्रक्षालनो २. ८. ५ यथा पादप्रक्षालनो ३. ११. १३ मूलं तूलं ak ·सूचीपत्रम् । २. ७. १७. १५ यथा प्रथममेवं यथा प्रथमेति यानस्य २.५.११.७ यावता वा दिशो २. ६. १५. २१ यावत्संनिपातं २.१.१.२१ यावदासीनो २. ६. २२ यावदास २. ८. १९. ५ यावद्भमियुद° ३. ११. २८ यावन्नानु २. ४. ९. ३ युद्धे तद्योगा २. ५. १०. १० ये च विद्यार्थाः २. १०.२६. १३ ये च शस्त्र ६.१८.१९ ये चाधिम् ६. १८.२० येन कृतावसथः २. ४. ८.१ ये नित्या भाक्तिकाः ये भूमौ ५. १६. १३ ये व्यर्थाः २. १०. २६. १७ येषु कर्मसु २. ९. २२. १८ येष्वाभिशस्त्यं ९. २६. ६ यैरनै २.८. १८.८ योक्ता च २. ८.२०.१८ योतिथीनामग्निः २. ३. ७. २ यो भूय २. ११. २९.२ यो हिसाथै १०. २९. ७ यो हि १०, २९ १४ यो ह्यात्मानं १०.२८.१७ १.१.३५ यथा ब्रह्मचारिणो २. ८. १ यथा युक्तो २. ५. १२. ४ यथावकाश २.६.२५ यथा वर्ष २. ९. २३.८ यथा विद्यार्थस्य २. ९. २१.६ यथाश्रुति २. ४. ९.९ यथा श्वेतकेतुः २. ५. ६ यथोक्तमन्य ३.११. ३८ यथौषधिवनस्पतीनां २. १. २. ४ यदनुतिष्ठ २. ३. ७. ७. यदन्यानि १.४.३ यदि त्वरेत २.२.५.३ यदिदमिदिहेदि ह ८..२२. ५ यदि स्मयेतापि २. ७. ७. ६.१९.६ यदुच्छिष्टं १.४.१ यदुपावर्तते २. ३. ७. १० यदृच्छायामसंवृत्तौ ४. १४. ५ यदृच्छासंनिपात १०.२८.८ यदेकरात्रेण ९. २७. ११ यन्ता चातीर्थे २. ८. २०.२० यया विद्यया २. २. ५. १५ यश्च सर्वान् ६. १८. ३३ यश्चाग्नीन् ६. १८.३२ यस्त्वधर्मेण २. ६. १४. १५ यस्माद्धर्मानाचि १. १. १४ यस्मैिश्वाने ५. १६. २३ यस्मिंस्त्व २. ६. ३५ यस्य कुले ५. १६. १८ यस्याग्नौ २. ६. १५. १३ यस्योदृतेष्व २. ३. ७. १५ यां विद्यां २. ७. १२ यानन्यान्पश्यतो २. ७. १३ यानमुक्तोध्वन्य २. ८. १२ यानवन्तामा यदि ह र रहःशील: रक्ष्ये चातः २.१०. २६.२३ रजस्वलो २. ७. ११ रथः २.६.१४.८ १. ३.१४ राजन्यवैश्यौ २. २. ४. १८ राजानं चेदतिथिः २.३. ७. १२ राजा पुरोहितं २. ५. १०. १४ राः पन्था ब्राह्मणेन २. ५. ११. ५. राज्ञां प्रेषकरः ६. १८. २८ रिक्तपाणिर्वयसः ५.१५. ७ रौद्र उत्तरो २.२.४.६ रौरवं राजन्यस्य १. ३.५ ·११२ सूचीपत्रम् । ल लुप्यते २. ८. २१ लोके च ४.१३.९ वेदाश्च १. १.३ वैरमाणो ३. १०. २ व्याख्याताः सर्ववर्णाना २. १०. २५. १ व्युपतोदव्युपजाव २.८.१५ व वत्सतन्ती च ११.३१.१३. वध्यः शूद्रः २.१०.२७.९ वध्यानां च ३.९.२६ वर्णज्यायसां २. ५. ११. ८ वसन्ते ब्राह्मण १.१.१९ वाक्येन वाक्यस्य २.२.५.११ वाचि पथि २.१०.२७.१५ वायसप्रचलाक ९.२५.१३ वायुर्घोषवान्भूमौ ३. ११.८ वार्धषिक: ६. १८. २२ वााणसस्य च २. ७.१७.३. वासः १.२.३९ विकथां ४. १३.७ विदुषो वाससः २.११.२८.११ विद्यया च २.२.५.१४ विद्यया नाति ११.३०.१ विद्यां प्रत्यनध्यायः विद्यां समाप्य २. ९. २२. ७. विद्या व्रतेन ११.३०.३. विद्युति चाभ्यग्रा ३.११.२५ विद्युत्स्तनयिलु ३. ११. २७ विप्रतिषेधे ११.३०.९ विप्रवासे १.३.३३ विप्रोष्य च तदहरेव २. ८. १८ विप्रोष्य च समध्ययनं ३.११. ११ विलयनं मथितं २. ८. १८.१ विवादे २. ११. २९. ५ विवाहे दुहितमते २. ६. १३. ११ विषमगतायागुरवे ४. १४. १५. विषमगते २. ७. २० वृत्ति प्राप्य ६. १८. ८;७. २१. ४ वृद्धतराणां ४. १३.३ वृद्धतरे च २. ७. २९ वृद्धानां तु ४. १३.१६ शक्तं चात्म ३. १०.२२ शक्तिविषयेण २. ५. १२. १ शक्तिविषये न मुहूर्त ५. १५. ८ शक्तिविषये नाबहु २. ३. ६. ८ शतं वैश्ये ९. २४. २ शनैरपोभ्य २. ९. २२. १३ शब्दार्थारम्भणा २. ४.८.१२ शम्योषा १०. २८.३ शयानश्चाध्यापन ११.३२.३ शय्यादेशे २. २. ४. १ शय्यान्नपानं २.१०.२५.११ शय्यासने २. ८. ११ शरीरमेव १.१.१८ शाखान्तरेच ३.१०.२० शाणी क्षौमा १. २.४० शान्तः १.३.१८ शास्तुश्चानागमा २. ७. २६ शास्त्रैरधिगतानां २. ५.१०.१२ शिखाजटो १.२.३२ शिरस्तु ११. ३०. १५ शिलोञ्छेन २. ९. २२. १० शुक्तं च ५. १७.१८ शुक्तं चात्म ३. १०. २५ शुक्तं चावरयोगम् ५. १७. २० शुचीन्मन्त्रवतः २. ६. १५. ११ शुद्धा भिक्षा ६.१९. ७ शुना वापपात्रेण ५. १६. ३० शुनोपहतः ५. १५. १६ ७.२१. १५ शुश्रूषा शूद्रस्य शूद्रगमनमार्य ७. २१. १३ शूद्रमभ्यागतं २. २. ४. १९ शूद्रश्च पादावने २. १०. २६. १५ शुनो मनुष्यस्य ·सूचीपत्रम् । शूद्रस्य सप्तरानं ९.२६. ४ शूदायां तु ३. ९. ११ शूद्रोच्छिष्टमप ७. २१. १७ शेषभोज्यतिथीनां २. ४. ८. २ श्मशानवच्छूद्र ३. ९. ९ श्मशाने सर्वतः ३.९.६ श्यावान्तपर्यन्ता ५. १६. १० श्राद्धभोजन ३.११. २६ श्राद्धेन हि २. ८. १८. १८ श्रावण्यां पौर्णमास्या श्रुतर्षयस्तु २. ५. ५ श्रुतिर्हि १. ४. ८ श्रेयसां च श्रोत्रियसंस्थाया ३.१०.११ श्रोत्रियाभ्यागमे ३.१०. १३ श्वगर्दभनादा ३.१०. १९ श्वभिरपपात्रैश्च २. ७. १७. २० श्वित्रः शिपिविष्टः २. ७. १७. २१ श्वोभते यथाम सं २. ४.९.१ श्वोभूते स्थालीपाक: सत्यानृते २.९.२१.१३ सत्ये स्वर्ग: २.११. २९. १० सदा निशायां गुरु २.६.१ सदा निशायां दारं ११३२.६ सदा महान्तमपर २.५. १२ सदारण्यादेधा १. ४. १४ सदैवाभिवादनम् २. ५. १९ सन्त्यपवादा: १०.२८.२ संदर्शने चा ३. ९. २७ संदेहे लिङ्गतः २. २२. २९. ६ संधावनुत्तनिते ३. ९. २० संध्योः ३.११.१५ संध्योश्च ११.३०.८ संनिपाते २. १०. २६. २० संनिहिते २. २. ५. ९ सप्तभिः पावमानीभिः १. २. २ सप्तमे कर्षे २. ७. १६. १४ सप्तमे ब्रह्मवर्चस १.१.२१ सब्रह्मचारिणी ३.१०. १२ सब्राह्मणान् सभाः समाजाँ १. ३. १२; ११. ३२. १९ सभानिकर्ष २. ८.१३ सभाया मध्ये २.१०.२५. १२ समाज चेद् ११. ३२.२० समादिष्टमध्या ४. १३. १३ समाधिविशेषात् ११.३०.५ सनानग्रामे च २. ५.१३ समानागार ३. ९. १० समावृत्तं चेदाचार्यो समावृत्तस्याप्येतदेव २. ७. ३१ समावृत्तेन सर्वे ४. १४. ७ समावृत्तो मात्र २. ७.१५ समिद्धमग्निं १. ४. १८ समुदेतांश्च २. ८. १८. १०; २. ८. २०.२ समेत्य तु २. ५. ११.६ संभोजनी २, ७. १७. ८ स य एवं प्राणहितात्मा १. ४. २९ षडङ्गो २.४. ८, १० घशेवशीलो २. ७. १६.१३ स एष प्राजापत्यः स एष ब्रह्मचारिणो संवत्सरं गव्येन संवत्सरमाचार्य ९.२६. ११ सँसृष्टांच १२. ३१. १० सकृदुपस्पृशेत् ५. १६. ५ स गुप्त्वा १.४. २४ सगोत्रस्थानीयां २.१०. २७. २. सगोत्राय २. ५. ११. १५ संग्रहीता च २.८.२०.२१ संघान्नम ६. २८. २६ सति सूप २. २. ३. १९ सत्रेषु तु ३. १०. ९ a १५ ·७.२१. ९ सूचीपत्रम्। सपिर्वा प्राश्य सह संकल्पेन सर्वत्र तु प्रत्युत्थाय स यत्प्रातमध्यंदिने २. ३. ७.६ सर्पशीर्षी ५. १७. ३९ सर्पिर्मासमिति २. ८. १९. १८ ३. १०. २३ सर्वे लाभमाहरन् १. ३. २५ सर्वजनपदेष्वेकान्त सर्वे चोपांशु २. ९. २२. १९ सर्वतः परिमोक्ष २. ९. २१. १२ सर्वतः प्रतिष्ठिते २. ८. १० सर्वतोपेतं ६.१९.८ सर्वतो योजनं २. १०. २६.६ ४. १४. १७ सर्वत्रानुमति १०. २८.५ सर्वदा शूद्रत २. ७. २१ सर्वनाम्ना स्त्रियो ४. १४. २३ सर्वभूतपरिवादा २. २. ५. १३ सर्वभूतेषु यो ८. २२. ७ सर्व मद्यम ५. १७. २१. सर्ववर्णानाँ ६. १८. १३; २. १. २.२ सर्ववर्णानां च २. १०. २६. ११ सर्वविद्यानां २. २. ५. १ सर्वाण्युदकपूर्वाणि २. ४. ९. ८ सर्वान्रागान् ११. ३०, १० सर्वान्वैश्वदेवे २. ४. ९. ५ सर्वाभावे २. ६. १४. ५ सर्वाहं सुयुक्तो २. ५. २३ सर्वेभ्यो वेदेभ्यः १.१.१० सर्वेषां च शिल्पा ६.१८. १८ सर्वेषामन्त्सर्गो २. ९. २१. ४ सर्वेषामुपनयन २. ९. २१. ३ सर्वेषु च शब्दकर्मसु ३. १०. २१ सर्वेषु वृत्तेषु २. ७. १७. १६ सर्वेष्वेवाजस्राः २.१०.२५.६ सर्वेष्वेवापरपक्ष २. ७. १६. ७ सर्वे हि धर्मयुक्ताः २. ६. १४. १४ सलावृक्यामेक ३. ११. ३३ सवर्णापूर्वशास्त्र २. ६. १३.१ सवर्णायामन्यपूर्वायां २. १०. २७. ११ सशिरा वमजनं ११.३२.७ सह देवमनुष्या २. ७. १६. १ सह वसन्सायं २. ८. १७ १०. २९. ३ सह ह्येताँ रात्रि ११.३१.२० स हि विद्यातस्तं १. १. १६ साधुतां चेत्प्रतिजानीते २. ३. ६. २ सा निष्ठा २. ६. १५. २४; २.११. २९. ११ सान्त्वयित्वा तर्पयेत् २. ३. ६. १४ सायमेवाग्निपूजेत्येके १. ४. १७ सायं प्रातरुद १.४.१३ सार्वकालिकमानातम् ३. ११. ३७ सा वृत्तिः ९.२४. १६ सिचा वा ५. १६. २९ सिचा वोपहृतं ५. १६.३१ सिद्धेन्ने २. २.३. १० सुरापोग्मिस्पर्शा५ ९. २५. ३ सुवर्ण दत्त्वा ६.१८.१५ सुविचितं २. ५. ११. ३ सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहणे ३. ११. ३० सैरी तामली १. २. ३७ सोत्तराच्छादन २. ८. १९. १६ स्तुति च गुरोः ११.३२. १० स्तुहन्तीं च गां ११.३१. ९ स्तेनः प्रकीर्ण स्तेनोभिशस्तो २. १. २. ६ स्तेय कृत्वा ९. २५. १० स्तेयमाभिशस्त्यं स्त्रियास्तु भर्ट १०. २८. २० स्त्रीणां चैवम् ९. २६.५ स्त्रीणां प्रत्याचक्षा १.३.२६ स्त्रीभिर्यावदर्थं १. ३.१६ स्त्रीभ्यः सर्ववर्णेभ्यः २. ११. २९. १५ स्त्रीवाससैव २. १.१ २० स्त्रीषु चैतेषा ९. २४. ५ स्थानासन २.२. ५.८ स्थालीपाकानुदेश्या २. ८. १९. १५ -25 ·सूचीपत्रम् । स्नातस्तु काले २..८. ७ स्नेहवति २. ७. १६. २४ स्फोटनानि २.८.२०. १६ स्मृतिश्च २. ६. १५. २५ स्यात्तु कर्मावयवेन २. ९. २४. १४ स्वकर्म ब्राह्मणस्य स्वधर्मयुक्तं २. ३. ६.५ स्वपन्नभिनिमुक्तो २. ५. १२. १३ स्वपन्नभ्युदितो २. ५. १२. १४ स्वप्नं वा पाप २.५.१२.१६ स्वप्नं च वर्जयेत् १. ४. २२ स्वप्नपर्यन्तं ३. ९. २१ स्वप्ने क्षवथौ ५. १६. १४ स्वयमप्यवृत्तौ ६.१८.६ स्वर्गमायुश्चेप्सन् २. ५. १५ स्वां तु छायां ११.३०. १७ स्वाध्यायधृग्धर्म २.५.११ स्वरिककर्मसु च २. ८.४, ३.११.१२ हँसभासचक्रवाक ५. १७. ३५ हारश्च २. ६. १५.४ हविरुच्छिष्टमेव १.४.२ हस्तेन चाकारणात् ११.३१. ७ हारिणमैणेयं वा १.३.३ हारिद्रं वैश्यस्य १. ३. २. हिसार्थेनासिना ५. १६. १६ हितकारी १. २. २० हित्वा व्रजमादिनः हुतायां वा वपायां ६.१८.२५ हृष्टो दर्पति ४. १३.४ हेमन्तशिशिरयो ९. २७. ५ हीमान् १. ३. २०

·१६
है
।
Amrawal
3

·the same general meaning, a certain number of passages APPENDIX II. The various readings of the Hiraṇyakes'i-Dharmasû tra. The Mss., from which the subjoined various readings have been extracted are > (1) Haug. Cod. Sansk. No. 38 in the Court and State Library of Münich (M. 38). This Ms. contains the whole Kalpa of the Hairanyakes'as, and on fols 1235–134 the Dharma Sûtra, which fills Pras'nas XXVI and XXVII. (2) Bühler Sansk. Mss. No. 257 in the India Office Library, which contains the text and its commentary, the Ujjvala Vritti by Mahadeva Dikshita,* down to the Sûtra corresponding with Âp. Dh. Sû. II. 10, 27, 14. Both Mss. are modern Devanagari copies, made within the last thirty years, and clerical mistakes are not uncommon in them. As Mahâdeva has largely drawn on Haradatta's Ujjvalâ and has not always altered the wording of the latter in cases, where the Hairanyakes'a text slightly differs, but has All such uncertain readings, as well as, various readings in the two Mss., and explanatory notes have been placed between square brackets, and have been printed in smaller type. Hir. Dh, Sû. I. 1.1= Âp. Dh. Sû. I. 1. 1. Sù. 3 om. 6 °कर्मणामुपनयो:- Âp. 11. om., see below S. 19. 11 (Ấp. 1. 12) Media Hiển tự 17 =Ấp. 1. 18. 18 अथाप्युदाहरन्ति । य आतृणत्यवितथेन कर्मणा दुःखमकुर्वन्नमृत संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कतमञ्चनाह ॥ 19 (Åp. 1, 11.) THAT IT 9 : - विज्ञायते ॥ 30 (Âp. 1, 29.) có sự kết | 31 (Ap. 1, 30.) singel Tarih It 36 (Âp. 1, 35.) gai face ! Bren * Mahadeva wrote before Vikrama Sainvat 1668, as two pieces from his commentary are contained in the Münich Ms, of Haradatta's Ujjralâ, see critical notes to Âp. Dh, Satra II. 6, 15, 9. and II. 7, 16, 4. 13, 9. and 11 ·( ११८) me Ap. 36 om. [Mahadeva says: अथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनमिति. पूर्वव- च्छेष आपस्तम्वे दर्शनाच ॥] 37 (Ap. 2, 1) प्रतिपूरुषं संख्याय संवत्सरान् ॥ Hir. Dh. Sh. I. 1, 2 = Ap. Dh. Stu. I. 1, 2. Sit. 1 यावन्तोनुपेताः स्युः ॥ 3 [व्याहृतिभिरेव Bi. 257.] 6 तत उपनयनमथोदकोपस्पर्शनं पावमानीभिः ॥ 13 [पादोनम् M. 38; पादूनम् Bii. 257 and Com.] 29 °संदर्शने ॥ 38 बैल्वः पालाशो- Hir. Dh. St. I. 1, 3. = Ap. Dh. Su. I. 1, 3. Su. 11 न गायेन रोदेत् 12 = Ap. 3. 11. 22 (Ap. 3, 21.) दृढसिद्धिधृतिः ॥ 23 (Ap. 3, 22.) अग्लानिः ॥ 24 समाहितः ॥ 25 ब्रह्मचारी॥ 27 (Ap. 3, 24.) अनासूयः ॥ 34 (Ap. 3, 31.) प्रबृयाट्टैक्षमिदं भो इति ॥ 39 = Ap. 3, 42. 40 (Ap. 3, 36.) प्रक्षालयेत् ॥ 44 (Ap. 3, 40.) [वा om. M. 38 against Bi. 257 and the Com.] 49 (Âp. 3, 44.) Both Mss. omit here the figure 3, but Bü. 257 gives at the end of the next Khanda the figure 4. Hir. Dh. Sh. I. 1. 4 = Ap. Dh. St. I. 1. 4. Su. 1 प्राश्चाति ॥ 4 नित्यः प्रततः ॥ 26 [=Ap. 4, 27 according to M. 38] 27 [=Ap. 4, 26 according to M. 38] 29 ब्रह्मचारी भवत्यत्रैवा सर्वाणि फलवन्ति कर्माण्यवा- Hir. Dh. Su. I. 2.5 = Ap. Dh. Su. I. 2. 5. 3 कर्तृपत्यम- [Com.:-कर्तृशब्देन खड्गाभिधायिना नरको लक्ष्यते ॥ Mahadeva seems to have thought of this and to have taken it as equivalent of कति] 6 अथ यथा श्वेतकेतुः॥ 7 [ब्रह्माप्या M. 38 and Bi. 257 text against the Com.] 10 ब्रह्मचारिणि कर्माणि ॥ 12 [ रात्रमुपोत्थाय M. 38] mpany .. PRESEAad ।। ।। -- ·Cum- ।। 16 प्राञ्जलि ॥ [लि: Bi. 257 text; Com. प्राञ्जलिर्यथा भवति तथाभिवादयीत । प्रा- ञ्जलिं कृत्वेत्यर्थः । प्राञ्जलिरिति तु युक्तः पाठः ॥] 19 [सदैवाभिवाद्य M. 38against Bi. 257 and the Com.] 21 दभिमृश्य 22 °वभिपीडयदुपसंग्राह्या- Hir. Dh. Sh. I. 2.6 = Ap. Dh. Sh. I. 2. 6. Si. 24 [प्रत्युपविशेत् ॥ M. 38 against Bu. 257 and the Com.] 35 वृत्तिरेव तस्मिन्न [रेवं M. 38.] 36 नानुत्थायों Hir. Dh. St. I. 2.7 = Ap. Dh. Su. I. 2. 7. - - ma Sh. 4 वनस्पतीनाच्छिद्य- Ap. 5-6 om. 10 (Ap. 7, 12) य एतस्यां गुरो [Com. तस्यां]. 11 (Ap. 7, 13) यानन्यान्पश्यतोस्याचार्य उप. 12 (Ap. 7, 14) यमनुबन्धस्त- 16 (Ap. 7, 18) वा om.- 18 (Ap. 7, 20) आहरेत् om. 19 (Ap. 7, 21) [नित्य शूद्रत धर्म्यमि° Bi.257. text, M. 38नित्य- दा and the Com. सर्वदा; the Com. mentions the reading धाय॑म् ] 25 (Ap. 7, 27) 'दुच्छिष्टाशनात्पादप्रक्षालनादित्याचार्य. Hir. Dh. St. I. 2. 8 = Ap. I. 2. 8. Sû. 3 (Fireita af 11 M. 38 against Bü. 257 and the Com.] 5 यथापादप्रक्षालनोत्सादनावलेखनानुलेपनानीति ॥ 6 °दात्मसंयोग आचार्यः ॥ 15 [व्युपजाप° Bi. text; °व्युपजायव M. 38; Com. like Ap.] 'प्रेषणानीति ॥ 18 प्रोष्य च तदहरागतम् ॥ 20 प्रतिषेधयेदितरः॥ 22 मुहुस्त्वा- 25 नात्मकार्येष्वत्युपरुन्ध्यादनापत्सु ॥ 26 °वनैपुण्यमा- Hir. Dh. Su. 1. 3. 9 = Ap. Dh. Su. 1. 3. 9. Su. 2 तैषीपक्षस्य रोहिण्यां विरमेत् ॥ 6 [श्मशाने सर्वस्मिन् श° M. 38 against Bi. 257 and the Com.] 13 [संभाष्य तु तया ब्राह्मणेनैव M. 38. against Bi. 257 and the Com.] 16 अभिनिहतानां च सीन्य- 21 [स्वप्नपर्यन्तं M. 38. against Bi. 257 and the Com.] 27 नाधीयीत तावन्तं कालम् ॥ P- Damania - - ·( १२० ) यावयुदका भूमिरित्येके ॥ Hir. Dh. St. 1. 3. 10%DAp. Dh. Sh. 1. 3,10,1-11, 3. Su. 6 6 अनुभाविनां तु परि- 7 अन्यत्र विहारिण इत्येके । 8 तथाप्युदाहरन्ति । रिक्तो.-[तदाप्यु Bi. 257.] 21 यावता वा सँसृज्येरन् । 22 छर्दयित्वा स्वप्नपर्यन्तम् ॥ 24 पूतीगन्धश्च ॥ [पूति M. 38.] Hir. Dh. Su. I. 3, 11 = Ap. Dh. Su. I. 3, 11, 4-38. St. 6 (Ap. 11, 10) महापथे च गतः ॥ 9 (Ap. 11, 13) °नुलेपनानीति ॥ 22 (Ap. 11, 26) एवेत्येके ।। 24 (Ap. 11, 28) 26 (Ap. 11, 30) भूमिचलने- 27 (Ap. 11,31) अभ्रे चापतौ ॥ 28 (Ap. 11, 31) इन्द्रधनुषि [प्रतिसूर्यमल्यवाते पाते Mss. of the text; Mahadeva explains the reading प्रतिसूर्यमत्यश्च.] 35 यथोपाकृतेनानुवाकानामेवमपतौं कल्पानाम् ॥ [Not explained in the Com.] 36 = Ap. 7, 38. Hir. Dh. Su.. I. 4, 12 = Ap. Dh. Sh. I. 4, 12. Su. 1 [इति हि ब्राझणम् ॥ M. 38 against Pi. 257.] 3 यद्वातो वाति। [वा वाति Bi. 257] वावस्फूर्जति द्वारा- येति विज्ञायते ॥ 8 [गृम्यमागकारणः M. 38 against Bi. 257 and the Com.] Hir. Dh. Sl. I. 4. 13 = Ap. Dh. Su, I. 4. 13. Sh. 13 यावदध्यायमुपसंगृह्णीयात् ॥ 14 एनमुपसंगृहीयान्नियमहन्तभित्येके, both Mss. of the text, but the addition is probably a faulty repetition]. 16 नित्यानां तु खलु [M. 38; Bi. 257 नित्यायां तु खलु; Com. : सा गतिनित्यसमा- दिष्ट ॥ (sic) आचार्योध्यापनार्थ (sic) तेषामेव न तु कदाचित्समादिष्टानां कदाचित्के तु नित्यंगे (sic) This stands before St. 15 and Apastamba's Sutra 16 is likewise omitted.] 19 निवेशे हि वृत्ते.- 20 °मकुर्वमिति ॥ 21 [प्रतिषिद्धम् M. 38, च प्रतिषिद्धम् Bu. 257 text; Com. like Ap.] 22 The Sûtra ends with th and the following words belong to I. 4, 14,1, Showme amometer Samarpe IMARATHI mmmmun COMHIS ·( १२१ ) Hir. Dh. Su. I. 4. 14 = Ap. Dh. St. I. 4, 14. Su. 11 °नवरवयसोपि प्रत्युत्थाया [भिप्रत्युत्थाया M. 38; प्युत्थाया Bi. 257 text.] 21 [पतिवयसश्च स्त्रियः M. 38 against Bii. 257 and the Com.] 25 [स्मृतौ M. 38, Bi. 257 text against the Com.] Hir. Dh. Sl. I. 4. 15 = Ap. Dh. Sl. I. 4. 15. Sh. 1 जपकर्मणि.- 3 [आचमयेत् ॥ Bi. 257 text and Com.] 13 [मूढस्वस्तरेनुपस्पृश° M. 38 against Bii. 257 and the Com.] 17 पादौ om. [M. 38 and Bi 257; च om. M. 38.] 22 धो.- Hir. Dh. Su. I. 5. 16 = Ap. Dh. Sl. I. 5, 16, 1-26. -- mopen Stu. 7 सव्यमभ्युक्ष्य.- Ap. 8 om. [Mahadeva says: अत्रापस्तंबेनोक्तं अपावमु [अथाप उपस्पृशेत् ॥] 8 (Ap. 16, 9) परिमृजीत both Mss. [M. 38 सकृदुपस्पृशीत.] 9 (Ap. 16, 10) ष्ठावुपस्पृश्याचम्य प्रयतो भवति ॥ 13 (Ap. 16, 14) श्रृंघाणिका. 14 (Ap. 16, 15) भूमि वनस्पति वाचामेत् ॥ [चाचा Bi. 257 text.] 21 (Ap. 16, 22) तु om. 26 The Khanda ends with this Sa. Hir. Dh. Su. I. 5. 17 = Ap. I. 5. 16, 27-17, 39. Sh. 4 (Ap. 16, 30) अपपात्रेण वा दृष्टम् ॥ शुना वा ॥ 19 (Ap. 17, 12) यन्निलिखितं दारुमयम् ॥ [नलि° M 38.] 21 (Ap. 17, 14)°न्नमद्यात् ।। 23 (Ap. 17, 16) तूदकेवधायोपयोजयेत् ।। 26 (Ap. 17, 19) भरुजकरम्भ [M. 38; विकारं चौषधि M.38; but against the Com.] 32 (Ap. 17, 25) औषधीनां च तथा कीलालम् ॥ 33 (Ap. 17, 26) कलञ्जप [Bi. 257, कलंजं च प M. 38.] 37 (Ap. 17, 30) धेन्वनडुहोश्च कारणाद्भक्ष्यम् ॥ 44 (Ap. 17, 37) °श्वाविट् शल्यक- 47 (Ap. 17, 39) सप्तशीषी. Hir. Dh. Su. I. 5. 18. = Ap. I. 6. 18. ma - Su. 4 वा om. 23 अक्रीतराजको दीक्षितः [Bii. 257; M. 38. om. दीक्षितः] 24 अग्नीषोमीयसँस्थायामेव दीक्षितस्य भोक्तव्यम् ॥ 25 हुतायां वा वपायां क्रीते वा राजनि । 28 राज्ञां प्रैषकृत् ॥ [राज्ञ: Bi. 257] 416 ·( १२२) Hir. Dh. Su. I. 5. 19 = Ap. I. 6, 19. Sh. 1 यश्च प्रत्युपवेशयते यश्च प्रश्रयते तावन्तं कालम् ॥ [Com.: यश्च प्रश्रयते तिष्ठति ॥] 7 तथा पुष्करसादिः om. 14 तेषामन्नमभोज्यम् ॥ 15 After this St. stands as St. 16 गुरौ याज्यश्च शिष्यश्च स्त्रियश्च (sic) भर्तुर्व्यभिचारिणी ॥ Hir. Dh. Su. I. 6. 20 = Ap. Dh. Su. I. 8. 22, 1-23, 6. Namam " MARAN Stu. 1 [अध्यात्मिकान् M. 38. against Bi. 257 and the Com.] 10 (Ap. 23, 2) [तस्मात्कायाप्रभवन्ति M. 38 and Bi. 257 text, but against the Com.] 11 (Ap. 23, 3) पण्डित इति ॥ 13 (Ap. 23, 5) द्रोहो दम्भो आनात्म्यम्. 14 (Ap. 23, 6) मोहोबोहोदम्भः [संर्वगामी भवति ॥Com. सार्वगामी.] Hir. Dh. Su. I. 6. 21 = Ap. Dh. Su. I. 7. 20. Su. 3 [अनूत्पद्यते Bii. 257; अनूपयेते M. 38.] 4 न चेदनूत्पद्यन्ते.- 6 [आवाँ स्व इति M. 38, Bi. 257 ; Com. आवामिति च्छान्दसं रूपं.-न देवा न गन्धर्वाः M. 38.] 7[आचार्याः M.38 against Bi. 257 and the Com.] 8 [आचार्याणाम् 9 एवं वर्तमान उभौ. 12 पिप्पलीमरीचे.- 13 [क्रीणीयात् M. 38 and Bit. 257 text, but the Com. विक्रीणीयात् 15 रसानां च रसैर्मनुष्याणां च मनुष्यैः- Hir. Dh. Sl. I.6. 22 = Ap. Dh. St. I. 7.21. Sh. 5 अथाप्युदाहरन्ति ॥ पशवश्च मुखादाना अश्मा च लवणोधृद्धृितः । एतद्राह्मण ते पण्यं तन्तुश्चारजनीकृत इति ॥ [The Com. duly explains the verse.] 9 (Ap. 20, 8) [आभिशस्यं Mss. text and Com.] 10 (Ap. 20, 9) [गुर्वीसखीं गुरुसखीं M. 38, Bi. 257 text against the Com.] 12 (Ap. 20, 11) [अधर्माणां च M. 38 against Bi. 257]. 16 (Ap. 20, 15) च om.- 20 (Ap. 20, 19) दोषफलान्य- Hir. Dh. Sl. I. 6. 23. = Ap. Dh. St. I. 9. 24-25, 4. St. 4 प्रायश्चित्तार्थम् ॥ 21 ब्राह्मणगवीरुप M. 38 and Ba. 257 text against the Com.] InHepatan basna maa Meta ·(१२३ ) 27 (Ap. 25, 2) परिष्वज्यात्मानं समाप्नुयात् ॥ कृच्छं संवत्सरं वा चरेत् ॥ [Mahậdeva duly explains the addition as a separate Sætra.] 31 (Ap. 25, 4) मुसलमाधाय.-[Khanda 23 and Patala VI end with these words, the following ones being added to I. 7, 24, 1]. , Hir. Dh. St. I. 7, 24 = Ap. Dh. St. 1. 9, 25, 5-26, 10. Su.7 (Ap. 25, 10) [सवनानुकल्पयेत् ॥ After this Sutra, M. 38 and Bii. 257 text add: तेन कल्पेन तेनेत कल्पे M. 38] धनलाभे बधे च वत्सरं वैरमणं चरित्वा त्रयाणामेकं शुचयो भवन्ति ॥ There is no explanation, but the remark अत्र एका पंक्तिस्तत्रुटिता ॥] 10 (Ap. 25, 13) नकुलमण्डूकडेरीक सिरीक M. 38].-- 13 (Ap. 26.3) क्षारा om. [M. 38, Bi. 257, and the Com. mentions the omission as. va. I.] 15 (Ap. 26, 5) स्त्रीषु चैतेषामेवम् ॥ 16 (Ap. 26, 6) [आभिशस्यम्].- 17 (Ap. 26, 7) अनार्यवचनपै M. 38 against Bi. 257 and Com.] Hir. Dh. Stu. I. 7, 25 = Ap. Dh. St. I. 9, 26. 11--27. 11. empone tam mea tran Sama Su. 1 (Ap. 26, 11) एवोसृजेद्वाचं 4 (Ap. 26, 14) महानदमुदकमुपस्पृश्य प्राणायाम स.- 5 (Ap. 27. 1) पौर्णमास्यां पर्वणि वा [एवा Bi. 257].- 12 (Ap. 27, 8) अभ्यस्येत्. 13 (Ap. 27, 9) चरितप्रायश्चित्तो- 14 (Ap. 27, 10) अब्राह्मणादि वन्दुित्वा- Hir. Dh. Sa. I. 7. 26 = Ap. Dh. Su. I. 10. 28. St. 1 [पौष्करसादी M. 38 against Bii. 257 text and the Com.] 4. [अतिव्यवहारो.] 9 माता पुत्रस्य. 11 भोगानुत्सृज्य:- Ap. 12. om.- 13 (Ap. 28, 14) एवमन्येष्वपि दोषवत्सु कर्मसु पतनीयेषु ॥ [कर्मप° Bi. 257.7 16 (Ap. 28, 17) स om.- 18 (Ap. 28, 19) [दारव्यतिक्रमे M. 38 and Bi. 25 7 text, but against the Com.] 19 (Ap. 28, 20) [भर्तुर्व्यतिक्रमे M. 38 and Bi. 257, but against the Com.] 20 (Ap. 28, 21) [खराजिनं om. M. 38 and Bu. 257, but keep वा,and go against the Com.--] in the Hir. Dh. Su. the Khanda ends with परिधाय॥ Hir. Dh. St. I. 7.27 = Ap. Dh. Su. I. 10.29. pdasta mmu Sh. 8 अथाप्युदाहरन्ति ॥

·(१२४ ) -- .. mun अध्यापकं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तन्मन्युमृच्छतीति ॥ 9 (Ap. 29,8) [धय॑मिति M. 38] 10 (Ap. 29, 9) [अस्मास्वार्याः M. 38]--संप्रतिपत्स्यतेति both Mss. 15 (Ap. 29, 14) आतंच्य [आतंच M. 38].- 16 (Ap. 29, 15) [अभिचारा M. 38 against Bi. 257 and the Com.] 18 (Ap. 29, 17) यह added after त्र्यह:-[M. 38 inserts also चतुरहं before त्र्यह.] Hir. Dh. Su. 1.8, 28 = Ap. Dh. Sl. I. 11. 30. Su. 2 परिमाणेन. 3 [इत्येके om. M. 38 and Bi. 257 text, but against the Com.] 13 [अप्रकृष्टं M. 38 and Bi. 257 text, but Com. प्रकृष्टं निकृष्टं] 14 [M. 38 om. all from मूत्रपुरीषयोः down to वर्जयेत् Sutra 16.] Âp. 17-21 om. [in M. 38, Bü. 257 gives them, but prefixes the remark, अत्रापस्तंबे विशेषः।] 17 (Ap. 30, 22) अग्निमादित्यमपो ब्राह्मणान् [°णोन Bi. 257, °णानां M. 38.] Hir. Dh. Su. 1. 8. 29 = Ap. Dh. Sh. I. 11. 31. 1---10. Su. 2 दक्षिणापरां वा ग्रामादावसथाद्वा ॥ [The addition is duly explained in the Com.] 3 आरादावसथाद्वा om. [and the different reading of the Ap. Dh. Sa. is noticed in the Com,] Ap. 1. 10, 30, 21. Ap. 1. 11, 31, 4. 6 Ap. 1. 11, 31, 6. 7 = Ap. 1. 11, 31, 7. 8 = Ap. 1. 11, 31, 5. परुषं चोभयोर्देवतानां सुराज्ञश्च [M. 38; Bi. 257 has instead पूर्वोत्तानामेव देवतानां सुराज्ञश्च connected with the next Sutra, and the Com. says अग्न्यादिदेवतानां. Nevertheless, I believe the reading of M. 38 to be the correct one.) 9 = Ap. I. 11, 31, 8. 10 = Ap. I. 11, 31, 13. 11 = Ap. I. 11, 31, 9. 12 = Ap. I. 11,31, 10. Hir. Dh. Sl. I. 8. 30 = Ap. Dh. St. I. 11. 31, 11-23. Su. 1 = Ap. I. 11, 31, 11. [ नाधेनुरियेव ब्रूयात् both Mss.] 2 = Ap. I. 11, 31, 12. [ पूर्ण प्रशस्तम् both Mss.] 3 = Ap. I. 11, 31, 15. [M. 38 omits यद्यसौ-जनयेत् ]. 4 = Ap. I. 11, 31, 16. 5 = Ap. I. 11, 31, 17. 6 = Ap. I. 11, 31, 14. च om.- InHere - Balamma - m ·( १२५ ) 7 = Ap. I. 11, 31, 18. 8 = Ap. I. 11, 31, 19. नक्तं च चन्द्रमाः:- Hir. Dh. Su. I. 8, 31=Ap. Dh. St. I. 11,32. HAND ta , - HIND Su. 2 नच तया. 4 च om.; यस्याँ शयीत om. 5°लेपन:- 7 चाप्सु. 10 इति om. 16 [अपशयीत Bu. 257 against the Com. which points to अपराशयीत; अधः शयीत M. 38]. 24 बृंहति [ M. 38, बृहंति Bi. 257]. 28 °ष्ठीवनानि The colophon states that the 8th Patala of the XXVIth Pras'na and therewith the XXVIth Pras'na are finished. Hir. Dh. St. II. 1, 1 = Ap. II. 1, 1-2. Su. 11 पार्वणेन व्याख्यातः om. [ Mss. text and Com.] 18 यस्मिन्देशेनिमु;-अनिमुपसमिन्ध्यात् om.- 14 उत्सिच्यैतदुदशेषमु. 21 सहचर्याः- 24 (Ap. 2, 1) प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य.- 26 (Ap. 2, 3) वर्ण om.- 28 (Ap. 2, 5) परिवृद्धिनिरुक्ताः 30 (Ap. 2, 7) परिसा दोषफलैः कर्मभिर्दो. 31 (Ap. 2, 8) यथा om.- Hir. Dh. Sh. II. 1, 23 Ap. Dh. Su. II. 2, 3, 1-4, 18. Su. 9 °त्याद्भिरवोक्षेत्- 11 विराडनं तन्मा क्षायि om,- 18 तेषामुपयोगे---लवणमधुमाँसवर्जनं च ।। 16 देशसँस्कारो.- 16 हस्तेनैता आहुतीर्जुहुयात् ॥ 28 (Ap. 4, 5) पाणिर्दद्यात् ।। 29 (Ap. 4, 6) यथादेवतम् ।। 31 (Ap. 4, 8) वैहायसः [Bi. 257, °स M. 38]. 35 (Ap. 4, 12) कुमारान्रोगसंयुक्ताँश्चान्तर्वनीः ॥ [The Com. notices the different reading of Åpastamba.] 37 (Ap. 4, 14) अभावे तृणानि भूमिरुदकं.- 39 (Ap. 4, 16) उदकं भोजनमिति देयम् । Hir. Dh. Su. II. 1, 3 = Ap. II. 2. 4, 19-5, 19. Su. 2 (Ap. 4, 20) स्वाभिकुलादा--भोजयेयुः ॥ . Jammam wwmarate wwwmuwee ·(१२६ ) ७ WRIm Kam- AR SURANI MADARA । (Ap. 4, 23) [लेपान्संगृह्या M. 38]. 14 (Ap. 5, 2) [अधीत्य चाभिक्रमणं Bi. 257; चाभिन M. 38]. 16 (Ap. 3, 4) मुपस्पृशेत्सान्त्वयित्वा पूजयेद्यथोपदेशम् । [ Mahadeva notices the different reading of Anastamba and takes यथोपदेशम् as a separate Sutra.] 17 (Ap. 5, 5) आसने भोजने भक्ष्ये शय्यायां वा. 18 (Ap. 5, 6) पाणिना दक्षिणं बाहुमनु -चामयेत्॥ 21 (Ap. 5, 9) टीवन -भ्रूक्षेप 25 (Ap. 5, 13) ब्राह्मणदेवतासर्व. 28 न चास्य समीपे जप्याग्निपरिमृजने कुर्यात् ॥[Both Mss. add this shtra, and Mahadeva says: अस्याचार्यत्य संनिधौ जप्यमग्निकार्यादिकामग्निशुश्रूषां न कुर्यात् । परिमृजनशब्देन परिचर्या लक्ष्यते ।। 29 (Ap. b, 16) नियमः । नखलोमापकरण श्राद्धं माँसं- 31 (A.p. 5, 18) प्रदाने वर्तमानेषु नियमे --स्यात्ततथा गृहमेधे । एवं -[वर्तमाने Bii. 257]. 32 (Ap. 5, 19) [शिश्नोदरालंभगाना परिमृजानो both Mss.] Hir. Dh. Sl. II. 1. + = Ap. Dh. Su. II. 4, 8-9. Su. 1 प्रत्युत्तिष्ठेदनूत्तिष्ठेद्वा पुरस्तादभिवादितः॥ 3 विशेषेणापुमान् [Bi. 257 °ण पुमान् M. 38. Mahadeva says: गृहस्थपुरु- षादन्यो न सर्वथा याचयेत् ॥] 6 (Ap. 8, 5) वेदाध्यायः समुदेतः [Bii. 257, 'यसमुदेतः M. 38; Mahadeva explains: समुदेतः कुशली संपन्नः। 7 (Ap. 8, 6) स्नातकः श्वशुरो रा- 14 (A.p. 8, 13) अङ्गानां च प्र. 21 (Ap. 9, 6) ददातीत्येके [M. 383; वग्रतीत्येके Bi. 257]. 25 (Ap. 9, 10) ये च भृत्या नित्यास्ते [M. 38, ये च भृयास्ते Bi. 257, but the Com.: ये निया नियता भृत्या दासकर्मकरादयः।]. 26 (Ap. 9, 11) दासं कर्मकारम् ॥ 27 (Ap. 9, 12) तथा चात्मन उप कर्मसु समर्थः स्यात् ॥ Hir. Dh. Sh. II. 2. b = Ap. II. 3. 6. Su. 4 वेदानामकाँ शाखा 5 मभ्यागच्छन्धर्म नानप्रयोजनः.-[धर्मप्रयोजनो नान्नप्रयोजन: Com.] 7 समेत्योपस्थाप्यासनमाहारयेत् ॥ [Both Iss. real °प्याथतमा', but the Com. says: समेत्य च शिष्यान्वोपस्थाप्य तं प्रति तस्मिन्नागते तस्यासनमाहारये- च्छिाभ्यादिभिः ॥] 8 न बहुपाद -[°न ब° M. 38; Mahadeva says: शक्ती सत्यां बहुपादमासनं न देयं बहुपादमेव पीठादिकं न देयं मन्यन्ते । स्वयं बहुपादं मन्यते ॥] 11 अथास्योदकमा 14 नास्तमित आदित्य उदकानयनं [M. 38, 'नं विद्यते Bi. 257_text. The Com. duly explains the additional Sâtra]. 15 (Ap. 6, 14) सान्त्वयित्वा भोजयेच्छक्तिविषयेणा- - Pawanion : .. ।। VIRAL manor anam w ·(१२७ ) - o AN 16 (Ap. 6, 15) इति om. 20 (Ap. 6, 19) नाबमद्याहों. Hir. Dh. St. II. 2. 6 = Ap. II. 3. 7. Su. 1 नित्यं प्रततः॥ 4 पयसोपसिक्तमन्न- 5 विज्ञायते om. 6 स om.- 8 [यत्सान्त्वयित्वा भोजयति सा thus both Mss; but the Com. यत्सान्त्वयित्वा प्रशं. सति सा दक्षिणा॥ Ap. 7, 12 om. 18 (Ap. 7, 14) यथा ते कामस्त-[M. 38 adds at the end इति जपेत् ॥] 14 [Ap. 7, 15] यदि सायमहुतेग्निहोत्रेति 15 [Ap. 7, 16] जयतीति हि ब्राह्मणम् ॥ [Bi. 257 om. हि.] 16 [Ap. 7, 17] ब्रुवाणः om.-मुदकं भोजन श्री.- Hir. Dh. Su. II. 3. 7 = Ap. Dh. Su. II. 6. 13, 1-14, 15. Su. 1 [Mahadera mentions an A papatha यथर्तु गच्छथः] 2 दायेन चा- 6 अथाप्युदाहरन्ति । om.- इदानीमेवाहमामि स्त्रीणां जनको नो पुरा । [M. 38 reads in L. e. रक्षत, against Bi. 257 text and Com.] 11 धर्मार्थसंबन्धः [M. 38 and Bi. 257 read र्थ संबद्ध:| but Mahadeva. says: कृतः । यस्माद्धर्मार्थ संवन्धः । अत्र शेषः पूरणीयो दंपत्योरिति ॥] 14 (Ap. 14, 2) सपिण्डो यः प्रत्यासन्नः ॥ 25 (Ap. 14, 13) [रेकायतीव m. 38.] Hir. Dh. Su. II. 3. 8 = Ap. Dh. Su. IT. 6, 14, 16-15, 25. HERA Namom : name andes nam Su. 1 (Ap. 14, 16-17.) 2 (Ap. 14, 18) तथा पुण्यक्रियासु ॥ 4 (Ap. 14, 20) भर्तृविप्रवासे स्त्रिया नैं.-- 6 (Ap. 15, 2) गभीन्वर्जयित्वापरि. 10 (Ap. 15, 6) आतुरव्यञ्जनानि कुर्वते ।। 11 (Ap. 15, 7) दक्षिणामुखाः om.-सकृदवगाह्य तसंस्थमुदकमुत्सि- 13 (Ap. 15, 9) तत्प्रत्ययमुदकमुत्सिच्य om:-यत्तत्र स्त्रिय- 14 (Ap. 15, 10) इतरेषु चैक एतदेवोप- 15 एतस्मिन्कालेमात्याः केशश्मश्रूणि वापयन्ते ।। 16 न समावृत्ता वापयेरन् । 17 न विहारिण इत्येके ॥ [Mahadeva explains very badly विहारिणो बाला- स्तेपि न.] After this: [अनशनानध्ययना(द)धःशय्योदेकोपस्पर्शनान्याकाल- मनूचानेषु यह अत्र्य]हं षडहं द्वादशाहं वा गुरुवनशनवर्ज संवत्सरं मातरि पित. र्याचार्य इत्येके ॥ Bi. 257 text, with the mark of a lacuna for the Com.]

·१२८ ) Satherem desi PRARIES 18 (Ap, 15, 11) ब्राह्मणाञ्छुची. 19 (Ap. 15, 12) दानानि प्रतिपादयेत् ॥ 20 (Ap. 15, 13) यस्यानौ न हूयते 22 (Ap. 15, 15) तथायाज्ञसं यज्ञ M. 38; Mahadeva says: परान्न- [अवरान्न]मित्यापस्तम्बः । अय या] झं कुलत्थं]. 23 (Ap. 15, 16) उष्णं om.- 29 (Ap. 15, 22) नादित्येके । 30 (Ap. 15, 23) भवतीति ।। Hir. Dh. Sl. II. 4. 9 = Ap. Dh. Su. II. 5. 10, 1-11, 9. Su. 1 पित्रोद्धंभूर्णा भैपज्यमिच्छतश्चाहतो नियमविलोपः ॥ [Both Mss. of the text read it and he against the Com.; Bi. 257 has also Yr954° against the Com.] 4 प्रतिग्रहो I. 38]. 15 स ब्राह्मणानियच्छेत् ॥ 17 (Ap. 11, 1) प्राणवियोगात्स.- 19 (Ap. 11, 3) सुविचितं कृत्वा.- 20 (Ap. 11, 4) एवं वर्तमानो.- 23 (Ap. 11, 7) [यानस्यान्धस्य Bii. 257; भाराभिनिहतस्य both Mss.] Ap. 11, 8. om.- 24 (Ap. 11, 9) [न्मत्तानां वस्त्ययनार्थेन दातव्यः॥ Thus both Mss. of the text, but Mahadeva explains  pastamba's reading.] , Hir. Dh. Su. II. 4. 10 = Ap. Dh. Sth. II. 5, 11. 10--12, 23. Sh. 2 (Ap. 11, 11) वर्णो जघन्य वर्ण- 8 (Ap. 11, 17) प्रतिपादयेद्राझे विवाहे श- 11 (Ap. 11, 20)[सांवर्तेत both Mss. against the explanation] 12 (Ap. 12, 1) यथाशक्ति द्र- 14 (Ap. 12, 3) पूर्वः पूर्वः श्रेयान् om. [Mahadeva notices the different reading of Åpastamha]. 16 (after Ap. 12, 4) पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणामृतं सूते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्राप्नोति ब्रनस्य विष्टपम् ॥ दौहित्रस्तत्प्रमुञ्चति यत्प्राप्तं महद्भयम् ॥ 17 ब्रह्मदेवास्त्वधिकारिणः ॥ [ब्राह्म° Bi. 257. There is no Com. on this Sûtra.] 20 = Ap. 12, 8. 21 = Ap. 12, 7. 22 (Ap. 12, 9) धारयेत् ॥ [येन्न Bi 207 text]. 23 (Ap. 12, 10) नाना om. 24 (Ap. 12, 11) °णीकुवात M. 38.] 26 (Ap. 12, 13) सूर्याभिनित्रुक्तो-रातिम् om. 30 (Ap. 12, 17) [सिषाधयिष्यन both Mss.] - MINA ·( १२९ ) 33 (Ap. 12, 20) नध्यायसंशये ।। 35 (Ap. 12, 22) [परिवित्त om. M. 38, परिवैत्तपरिविविदानेषु Bi. 257 text; Mahadeva explains परिवेत्ता । परिवित्तितिः] । परिवित्तः [:] । परिविवि- दानः] mopansan - Hir. Dh. Sa. II. 5, 11* = Ap. Dh. Sh. II. 7, 16, 1-17, 3. Su. 1 तेषां कर्माणि तथारभन्ते.- 3 ब्राह्मणस्त्वा. 4 मासिश्राद्धमपरपक्षस्योत्तमेहनि ।। 5 अपराह्नः श्रेयान् ॥ 6 सर्वेष्वहस्सु कृष्णपक्षस्यः 10 तृतीये क्षुद्रपशुमान् ॥ 11 चतुर्थे ब्रह्मवर्चसिनः ॥ [Mahadeva notices the different reading of Apastamba.] 12 बह्वपत्यो भव्यापत्यो न. 20 [ETHÌ om. both Mss, of the text against the Com.] 23 °फलानि च। 24 एतानि मासं प्रीणन्ति पितृलोके विज्ञायते स्नेह- 27 °समितो [°मिणतो M. 38.] 28 आरण्यानाम् om.- 31 (Ap. 17, 3.) तथा वााणसस्य ॥ 32 एतेनारण्यानां पशूनाम् ॥ Hir. Dh. Sa. II. 5. 12 = Ap. Dh. Sh. II. 7, 17, 4--25. Su. 1 मेध्यं मांसं व्याख्यातम् ॥ 2 = Ap. 17, 4. 3 नार्थापेक्षो भोजयेत् ॥ 4 = Ap. 17, 5. 11 (Ap. 17, 12) अपरेधुद्धितीयमामत्रणम् ॥ Ap. 17, 13 om. [and the omission is noticed by Mahadeva.] 13 (Ap. 17, 15) तृतीयं च कार्यम् ।। 14 (Ap. 17, 16) सर्वेषु सर्वतः शेषमवदायाश्नीयात् ॥ 15 (Ap. 15, 17) हस्तेषु तिलमिश्रोदकपात्रानयनं तिलनकिरणं च ॥ [ मिश्रो दपात्रा M. 38.] 16. (Ap. 15, 18) उद्धरिष्याम्यग्नौ करिष्यामीत्यामन्त्रयते ॥ 19 (Ap. 17, 21) शिपिविष्टः परतल्पगाम्यायुधीयपुत्रः श्विनी कुष्टी वृषली- पतिः सर्वविक्रयी राजभृत्योप्रज्ञातोत्पन्नो ब्राह्मण्यामि 20 (Ap. 17, 22) अथाप्युदाहरन्ति । वेदाध्यायी पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णो ज्येष्ठसामिकः । ब्राह्मदेयानुसंतानी पञ्चैते पतिपावनाः ॥ [Mahadeva notes the different reading of Âpastamba). Ap. 17, 25. om.- , * The figure 11 has been left out at the end of the Khanda in Bü. 257, which however gives the next figures correctly. 17 ·Revandan Banna - यषु च भोज्यते ॥ Hir. Dh. Su. II. 6, 13* = Ap. Dh. Su. II. 8. 18, 1-19, 17. Su. 4 रच्छायोपगत स्था- -संवत्सरं व्रतं.- 12 तानि भुक्तवन्यो दद्यात् ॥ [Mahadeva: तद्गुणायैव दद्यात् । तदलाभ आह ॥ तानीत्यादि ॥ उच्छिष्टानि श्राद्धे भुक्तबद्य एव दद्यात् ॥] 13 = Ap. 18, 12. 19 (Ap. 18, 18) वेदयन्ति-- 20 (Ap. 18, 19-19, 1) पुष्टिकामस्तिष्येण-- 22 (Ap. 19, 3) नाभो भोजनीयः प्रशस्तः:- 23 (Ap. 19, 4) अभिभोक्तव्यः॥ 27 (Ap. 19, 7) [नाभिजिहीत both Mss.; Com. न विमुञ्चेत् ] 28 (Ap. 19, 8) [अभिजिहीत वा both Mss. ; Com. विमुञ्चद्वा] 32 (Ap. 19, 12) आचम्योध्यौं 37 (Ap. 19, 17) नैय्यमिकं च श्राद्धं. Hir. Dh. Su. II. 6. 14 = Ap. Dh. Su. II. 8. 19, 18-20, 23. Sh. 3 (Ap. 19, 20) श्राद्धन कल्पेन:- 4 (Ap. 20, 1) मासिश्राद्धे om.-तिलानां द्रोणं येनोपायेन शक्नुयात्तथा दद्यात् ॥ 5 (Ap. 20, 2) न चाद्गुणायोच्छिष्टं दद्युः om.- 9 (Ap. 20, 3) 'माणपक्षे तिष्येण स्थालीपाकं---मिष्वा ब्राह्मणं भोजयित्वा पुष्टिकामः सिद्धं वाचयेत् ॥ 10 (Ap. 20, 7) एवमभ्युच्चयेन संवत्सरम् ॥ 15 (Ap. 20, 12) प्रक्षालनं वर्जयेदधिष्टानं च ॥ 16 (Ap. 20, 13) पादयोः- 18 (Ap. 20, 15-16) नखछेदनवादनस्फोटनानि ठीवनानि चा" -- [Bii. 257 om. वादन] 20 (Ap. 20, 18) Second च om [M. 38 om. also द्रव्यपरिग्रहेषु]. 25 (Ap. 20, 23) एवं वर्तमान उ.- Hir. Dh. Su. II. 7, 15 = Ap. Dh. St. II. 9, 21, 1-22, 5. St. 1 सर्वेषु om.- 3 कुले ब्रह्मचारिवासः॥ 4 = Ap. 21, 5. 5 = Ap. 21, 4 °मनुत्सर्गो:- 6 °नैवान्तमनुप्रयुञ्जानस्य वाचार्य: 7 इति ब्रह्मचारिवासः [Mahadeva explains the additional Stu.: एवं नै ष्ठिकब्रह्मचारिणो वास आश्रमः] 8 = Ap. 21, 7. 11 (Ap. 21, 10) एवं om.-प्रतिलभ्योपनिष्क्रम्या 15 (Ap. 21, 14) प्रापणमिति-[प्रायणमिति M. 38, 'प्रायेण Bii. 257.] From this Khanda both Diss, omit the numbers of the Patalas, which have been entered conjecturally. - Pimme pape - * ·( १३१ ) mom . - -- 16 (Ap. 21, 15) [तत् om. M. 38]. 17 (Ap. 21, 16) [दु:खसुखमु M. 38]. 24 (Ap. 22, 2) फलैः पत्रैस्तृ. 26 (Ap. 22, 4) आपो वायुराकाशः॥ ततः and इत्यभिनिश्चयेत् om.- 27 (Ap. 22, 5) तेषामुत्तर उत्तरः संयोगः ॥ [M. 38 om. also तेषाम्] Hir. Dh. Sl. II. 7, 16 = Ap. Dh. Sl. II. 9, 22, 6 = 23, 2. Su. 1 (Ap. 22, 6) [अथ and एव om. M. 38]. 2 (Ap. 22, 7) कर्माण्यारभेत.- 5 (Ap. 22, 10) वर्तयेत्संवत्सरमवराय॑म् ॥ [M. 38 वर्धयेत्स -Mahadeva connects the addition with the following Sûtra.] 8 (Ap. 22, 13) अभिमुख आ. 9 (Ap. 22, 14) इति om.-[त्रोदकप Bi. 257]. 10 क्षारलवणमधुमाँसानि च वर्जयेत् ॥ 11 (Ap. 22, 15) तस्य द्वंद्व पात्राणां भोजनार्थ वासी.- 12 (Ap. 22, 16) द्वंद्वानाम् om. 13 (Ap. 22, 17)°च्छादनं विहितम् ॥ 14 (Ap. 22, 18) ते कार्याः ।। 21 (Ap. 23, 1) [भूयाँसमिच्छन्प्रत्यहमेव पा.-] 22 (Ap. 23, 2) फलैः पत्रैस्तृ प्रवृत्तान्यापो वायुराकाश इत्युत्तर उ Hir. Dh. St. II. 7, 17 = Ap. Dh. Su. II. 10, 23, 3-24, 14. St. 2 (Ap. 22, 5) [तेमृतत्वं हि भेजिरे ॥ both Mss. of the text; but Mahadeva's explanation shows that he read कल्पते.] 5 (Ap 23, 8) वर्षप्रजादान:- 7 (Ap. 23, 10) कार्यमिति । प्रतिषद्धाचारो न प्रमा-[M. 38 inserts यथा before वीहि.] 9 (Ap. 23, 12) परमानन्त्यं फलं स्वर्ग -[ Bi. 257 and Mahideva फलमपरिमित स्वर्ग; the latter notices the reading स्वयं] 12 (Ap. 24, 3) [कीर्तिः स्वर्ग; गें Bi. 257.] 13 (Ap. 24, 4) [°मपरापरः both Mss. of the text.] 16 (Ap. 24, 8) [तैरुत्सह both Mss, and Mahadeva तैस्तू तैरेव.] 18 (Ap. 24, 10) नैषामस्मि- Ap. 24. 11 om. 19 (Ap. 24, 12) अथापि प्र- मित्ययं सर्गः॥ 20 (Ap. 24, 13) [तत्र ये पुण्यकृत: om. both Mss. of the text, against the Com.] 21 (A.p. 24, 14)[तपसा वा सशरीरो--जयेदभि स्वर्ग लोकं जयतीति संक] Hir. Dh. Sh. II. 8. 18 = Ap. Dh. Su. II. 10, 25, 1,--26, 2. Su. 5 इति om. [Both Mss. of the text read also दक्षिणोदग्द्वारं सभा against the Com.] 6 सर्वत्रैवा- 9 तेषां पूजा श्रेयस्यात्मनः कार्या ॥ 10 (Ap. 25, 9) तेभ्यो यथा मावसथमन्न -[. 36 adds: सर्वाणि तस्याः . 'Human ROIN malni *

·son
,
( १३२)
Bi. 257: सर्वाणीतश्च यान्
ning has probably
been lost.]
12 (Ap. 25, 11) बुद्धिपूर्व वा om.-[M. 38. reads also नास्य वि°; Bii. 257
text: भावास्किंचित्]
13 (Ap. 25, 12) निवपेद्यथार्थान्युग्मान्दै
15 स्वधर्मानुष्ठानानियमेषु च युक्तः स्यात् ॥ स्वधर्मानुष्ठा Mss. of the text
Mahadeva says: सर्वेषां धर्माणां स्वकर्मानुशनानियमेषु । स्वकर्मानुष्ठानं प्रजापा-
लनादि । तत्र ये अनियमाः । अनीतयः । तेषु युक्तः सावधानः स्यात् । अनीतयो न
कार्या इत्यर्थः ॥
16 (Ap. 25, 14) इति om.-
19 (Ap. 26, 2) न्यपजिहीर्षमाणो.-[M. 38 omits also यो and reads
आत्मरूपो यज्ञो.]
Hir. Dh. Su. II 8 19 = Ap. Dh. Sh. II. 10. 26. 3-27, 21.
St. 2 (Ap. 26, 4) ग्रामेषु निगमेषु चा शीलान्धर्मार्थकुशलान्प्र.-
7 (Ap. 26, 9) [वयं Bi. 257 text.]
9 (Ap. 26, 11) च om.-
16 (Âp. 26, 18) (at om. both Mss. of the text, against the Com.]
19 (Ap. 26, 21) [°दाय वास्य ॥ M. 38 वासो; Com. निर्यास्यः]
20 (Ap. 26, 22) [अथ राज्ञां भृत्ये ॥ both Mss. and Com.]
22 (Ap. 26, 24) चरितनिर्वेपं (2) स्वामि [Perhaps चरिते निषे to be
read.]
23 (Ap. 27, 1) यथापुरं धर्मे संबन्धः ॥ [धर्म M. 38.]
24 (Ap. 27, 2) न सगोत्रस्थानीयां 4-
28 (Ap. 27, 6) खलु om.---
32 (Ap. 27, 10) [कर्पयेत् both Mss.]
33 (Ap. 27, 11) उपदिशन्ति om. [both Mss; इति om. Bii. 207.]
37 (Ap. 27, 15) आसने च.---
38 (Ap. 27, 16)°दाने परदारानुप्रवेश इतिः
39 (Ap. 27, 17) [चक्षुर्निरों'.-]
40 (Ap. 27, 18) रहसि बोधयेत् ॥
42 (Ap. 27, 20) [असमाप्तौ.-]
43 (Ap. 27, 21) स्नातकः श्वशुरो रा
Hir. Dh. Su. II. 8. 20 = Ap. Dh. Sti. II. 11. 28-29.
Su. 6 पशून् om. -[M. 38 reads: अवरुध्य माणे नशने वा.
10 मूले फले पुष्पे शाक इति.
17 (Ap. 29, 4) अन्येपि om.
18 (Ap. 29, 5) विद्याभिजनसंपन्नाः om.-
19 (Ap. 29, 6) संदेहे om.-
20 (Ap. 29, 7) प्रातः om.- समाख्याने.-]
26 (Ap. 29, 13) लक्षणकर्मणा तु:-
27 (Ap. 29, 14) M. 38 om. all except तत्र लक्षणम् ॥
28 (Ap. 29, 15)°न्प्रतीयादेवं वर्तमानः सॉल्लोकानभिजयति साँल्लोकान-
भिजयति ॥
इति हिरण्यकेशी[शि]सूत्रे सप्तविंशतितमः] प्रश्नः समाप्तः ॥ २७ ॥

·BOMBAY SANSKRIT SERIES Edited under the superintendence of Dr. P. Peterson and Dr. R. 6. Bhândärkar. Rs. dio P. 0 60 BO aa #O 1 0 0 . 0 6 0 ## . 0 10 0 . 1 0 0 2 2 0 1 0 0 0.6 . #O @@ 1 4 0 . ... ... . 1 0 0 08 $ No, I.–Pañchatantra, Books IV. and V. Edited, with Notes, by Dr. Bühler... No. II.-Nagojibhatta's Paribhashendus'ekhara, Edited and explained by Dr. Kielhorn, The Sanskrit Text and various Readings, Part I... No. III.-- Panchatantra, Books II, and III. Edited, with Notes, by Dr. Bühler No. IV.-Panchatantra, Book I. Edited, with Notes, by Dr. F. Kielhorn No. V.-The Raghuvamis'a of Kalidasa, with the Commentary of Mallinâtha. Edited, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. Part I., Cantos I.-VI No. VI.--Mâlavikâgnimitra: a Sanskrit Play by Kálidasa Edited, with Notes, by Shankar P. Pandit, M.A. No. VII.---Någojibhatta's Paribhâshendus'ekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II. (Translation and Notes), Paribhâshâs I.-XXXVII No. VIII.-The Raghuvams'a of Kålidâsa, with the Commentary of Mallinatha. Edited, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. Part II., Cantos VII.--XIII. No. IX.Nagojibhatta's Paribhâshendus'ekhara. Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II. (Translation and Notes), Paribhâshâs XXXVIII.-LXIX No. X.-The Das'akumâracharita of Dandin. Part I. Edited, with Critical and Explanatory Notes, by Dr. Bühler No. XI.-The Nîtis'ataka and Vairâgyas'ataka of Bhartřihari, with extracts from two Sanskrit Commentaries. Edited, with Notes, by Kashinath Trimbak Telang, M.A. No. XII.---Någojibhatta's Paribhâshendus'ekhara, Edited and explained by Dr. Kielhorn. Part II. (Translation and Notes), Paribhashas LXX.--CXXII. No. XIII. The Raghuvas'a of Kalidasa, with the Cominentary of Mallinâtha. Edited, with Notes, by S. P. Pandit, M.A. Part III., Cantos XIV - XIX No. XIV.- Vikramâäkadeva-Charita. Life of King Vikramaditya Tribhuvanamalla of Kalyana, composed by his Vidyâpati Bilhaņa. Edited, with an Introduction, by Dr. G. Bithler ... No. XV.—Málati-Madhava : a Drama by Bhavabhùti. Edited, with Critical and Explanatory Notes, by Dr. R. G. Bhândârkar, M.A. (Second Ed. in the Press.) No. XVI._Vikramorvas'i: a Drama by Kálidâsa. Edited, with Notes, by Shankar P. Pandit, M.A... No. XVII.-Hemachandra's Des'inâmamâlâ. Edited, with Critical Notes, a Glossary and a Historical Introduction, by Professor R. Pischel and Dr. G. Bühler. Part I. Text and Critical Notes by Professor Pischel. 0 14 0 1 0 0 . 1 0 0 8 1 0 0 vae # 0 12 0 $ 2 8 0 00$ @ . .. 3 4 0 OR € a WA ·( 2 ) Rs. &. p. OS . . . . DO $ 0.6 @. a OR ON ## © 4# No. XVIIT.-Vyakaraña-Mahâbhâshya of Patañjali. Edited by Dr. F. Kielhorn, Vol. I. complete (New Edition in the Press.) No. XIX. Ditto ditto by ditto. Vol. I. Part II. 2 No. XX. Ditto ditto by ditto. Vol. I. Part III. 2 0 No. XXI. Ditto ditto by ditto. Vol. II. Part I. 2 0 0 No. XXII. Ditto ditto by ditto. Vol. II. Part II. 2 0 0 No. XXIII. Väsishthadharmas'astram, Edited, with Notes, by Dr. A. A. Führer 0 12 0 No. XXIV.-Kadambari by Bana and his son. Vol. I. Sanskrit Text, complete. Edited by Dr. P. Peterson. 1 8 0 Do. Vol. II. Introduction and Notes, by do. 2 S 0 No. XXV.-Kirti-Kaumudi. Edited, with Notes, by Prof. A. V. Kathavate. 1 4 0 No. XXVI.--Vyâkarîna-Mahâbhâshya of Patañjali. Edited by Dr. F. Kielhorn. Vol II. Part III. 2 0 0 No. XXVII.-Mudrârâkshasa, by Visakhadatta, with the Commentary of Dhundhiraja. Edited, with Notes, by K. T. Telang. (Copy-right restored to the author.) No. XXVIII.Vyakarana-Mahâbhâshya of Patañjali, Edited by Dr. F. Kielhorn. Vol. III. Part I... 2 0 0 No. XXIX.-Ditto do. of do. by do. Vol. III. Part II... 0 No. XXX.- Ditto do. of do, by do. Vol. III. Part III... 0 No. XXXI.---Subhâshitavali of Vallabhadeva. Edited by Dr. P. Peterson and Pandit Durgaprasad 5 0 0 No. XXXII.-Tarka-Kaumudi of Laugåkshi Bhaskara. Edited by Professor M. N. Dvivedi 0 12 0 No. XXXIII.-Hitapades'a of Narîyaņa. Edited by Dr. P. Peterson. 1 10 0 No. XXXIV.--The Gaudavaho, by Vâkpati. Edited by Shankar P. Pandit... 5 8 0 No. XXXV.- Mahânârîyana Upanishad. Edited by Colonel G. A. Jacob 0 11 0 No. XXXVI.-University Selections of Hymns from the Rigveda. Edited by Dr. P. Peterson No. XXXVII.--S'ârngadharapaddhati. Edited by Dr. P. Peterson. Vol. I 5 6 No. XXXVIII.-Naishakarmyasiddhi. Edited by Col. G. A. Jacob. 3 0 0 No. XXXIX.-A Concordance to the principal Upanishads and Bhagvadgita, by the same author 800 No. XL.-Eleven Atharvana Upanishads, with dipikas, by the same author... 2 8 0 No. XLI.--Handbook to the Study of the Rigveda, by Dr. P. Peter- Part I 3 0 0 No. XLII.-The Das'akumâracharita of Dandin, Part II. (completing Dr. Biihler's Edition). Edited with Critical and Explanatory Notes by Dr. P. Peterson. 0 14 0 No. XLIII.-Handbook to the Study of the Rigveda by Dr. P. Peterson, Part II. comprising the Seventh Mandala with the commentary of Sâyana... Og . SA . #$$ 60 # #O #O O. OOO ## @ . 9 RA DO ⓇO son. de HBO .. a. @o BA

·TO THE MEMORY
OF
Sir A. GRANT, BART., LL.D.,
LATE DIRECTOR OF PUBLIC INSTRUCTION, BOMBAY, Etc.,
THE EDITOR'S ADMIRED AND UNFORGOTTEN FRIEND.