·Printed at the Aryabhushan Pross, 915/1 Bhamburda Peth,
Poona City, by Mr. V H. Barve and
Published by Mr. V.J Gharpure, B. A., LL. B. at the Office
of the Collection of Hindu Law Texts,
Angre's Wadi, Vithalbhai Patel Road, Bombay 4.

·धर्म शास्र ग्रन्थमा ला. [ ग्रन्थाङ्कः २५ (४)] श्री वैद्यनाथदीक्षितीय- स्मृतिमुक्ताफलम् ( चतुर्थः खण्डः) श्राद्धकाण्डम् जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी. ए., एलएल, बी., (ऑनर्स-इन्-लॉ) पण्यपत्तनस्थव्यवहारशालाया आचार्यः, मुम्बईविश्वविद्यालयसदस्यः भारतसङ्घन्यायसभासदस्यः, लंदन राजकलासंघसदस्यः इत्यनेन संशोधितं, मुद्रापितं, प्रकाशितं च । प्रथमावृत्तिः शकान्दा १८६१ क्रिस्ताब्दा १९४० (सर्वेऽधिकाराः स्वायत्तीकृताः) ·. पुण्यपत्तने 'आर्यभूषण' मुद्रणालये 'विठ्ठल हरि बर्वे' इत्यनेन मुद्रितः, मोहमय्यां 'विश्वनाथ जगन्नाथ घारपुरे,' इत्यनेन प्रकाशितश्च ।

·श्री श्री वैद्यनाथदीक्षितीयस्मृतिमुक्ताफलस्थ- श्राद्धकाण्डस्य विषयानुक्रमणिका पृष्ठम् | विषयः पृष्ठम् ५६० ५६१ ५६२ ५६३ ५६४ ५६५ ... ... . विषयः स्नात्वा कर्म कुर्वीत ऊर्ध्वपुण्ड्रादिधारणम् भस्मरुद्राक्षादि भगवत्तीर्थनिषेवणम् सर्वप्रायश्चित्तम् कृच्छ्रादिस्वरूपम् आपदि कञन्तरवरणादि अन्त्यकाले भगवन्नामस्मरणादि दानविधिः दानविशेषाः दशदानानि तत्र मंत्राः मरणदिनगुणदोषौ दानविशेषाः ऊोच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम् अस्पृश्यस्पृष्टमरणे खटादौ पर्युषितप्रायाश्चत्तम् शवस्योपहतौ निशादिमरणे सर्पहतस्य दाहादिप्रेतकर्तारः ... मा ५४९ | दीक्षितस्य संस्काराधिकारः प्रेतकार्यकर्तृक्रमः औरसादिलक्षणम् पौत्रदौहित्रयोः पत्नी ५५० रजोमध्ये पतिमृतौ ५५१ पत्नीदुहितृदौहित्रसमवाये भ्रातृपुत्रः पिंडदक्रमः अनाथप्रते ५५२ | अग्निनिर्णयः आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः ५५३ / द्विभार्याविषये बहुपत्नीकस्य पत्नीमरणे ५५४ युगपन्मरणे अग्न्याधानात्पूर्व यजमानमृतौ आहितामेर्देशांतरमरणे ५५५ / विच्छिन्नाग्नेः ५५६ प्रेताग्निसंधानविधिः आश्वलायनकारिकायाम् रजस्वलायग्निसंधानम् ५५६ / असन्निधाने विशेषः संकल्पप्रकारः ५५७ / प्रेतालंकरणम् प्रेतनिर्हरणप्रकार: ५५८ | आतुरव्यंजनम् पथिबलिविधिः ५५९ | दहनदेशनिरूपणम् ५६० | दहनदेशाः ५६७ ५६८ ५६८, ५७० ५६९ ५७१ ५७२ ५७३ ५७३, ५७४ ५७५ ५७६ ५७७ and " " ... तेषां क्रमः " ५७८ ५७९ ५८० ... " ... --- .. ... - " ... ज्येष्ठता यमल्योज्यैष्ठयनिर्णयः औरसाभावे दत्तादयः ब्रह्मचारिणः संस्काराधिकारः अनुपनीतस्य 'अकृतचूडस्य ५८१ ५८२ . . ५८३ .

·विषयानुक्रमणिका ... " " ६१९ + विषयः चिताग्निनाशे प्रायश्चित्तम् दहनानन्तरकृत्यम् वपनविधिः ज्ञातिवपनविधिः रात्रौ वपनविचारः पुनस्य विवाहदीक्षादिमध्ये पितृमरणे गर्भिणीपतिविषये दशाहवपनविधिः सर्वांगवपनम् गाभियोर्भार्ययोः एकस्याः प्रसवे मातृपितृदीक्षामध्ये पत्नीप्रसवे पितृमरणाब्दे केशधारणादि सपिण्डीकरणादूर्ध्वम् आहितामिविषये सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरम् नग्नप्रच्छादनश्राद्धम् उदकदानविधिः तोयाञ्जलिदानम् दशमदिनपर्यन्तम् उदकसंख्या पिण्डदानविधिः जलदानमंत्राः पिण्डद्रव्यादिनियमाः शिलादिविपर्यास प्रेतशरीरोत्पत्तिक्रमः आतुराधानविधिः तदनंतरकृत्यम् एकोत्तरवृद्धिनवश्राद्धानि आशौचिनां नियमाः अस्थिसंचयनम् पुनःसंस्कारः तत्र संचयो न स्यात् अस्थिनिक्षेपः पृष्ठम् | विषयः पृष्ठम ५८४ | आस्थिसंचयने वारादिदोपः ६१० श्मशानाग्न्यनुगतो प्रायश्चित्तम् ६११ प्रभूतबलिः अन्तर्दशाहे दर्शादिसम्भवे ६१२,६१४ ५८५ दर्शसंक्रमे ६१३ ५८६ / मातापितृविषये ६१४ ५८७ | पुत्रव्यतिरिक्तकर्तृविषये ६१५ ५८८ पापाणोत्थापनम् ६१५,६१६ ५८९ अन्तर्दशाहागतपुत्रविषये ६१७ ५९० असपिण्डादिदाहकानां मुख्यकर्तृसमागमे ५९१ | दशमदिनागतमुख्यकर्तृविषये ६१८ ५९२ | एकादशेऽन्हि अपराण्हात् कनिष्ठादिकृतसपिण्डस्य ज्येष्ठेन पुनःकरणम् ६२० वत्सरान्ते मृतिश्रवणे .६२१ ५९४ मातृपितृ सपत्नीमातरि ६२२ प्रोषितभ्रातरि ६२३ ५९६ अपुत्रसपिण्डमृतौ ५९७ । कृतप्रेतकृत्यविषये ५९८ ज्येष्ठे आगते ... ६२४ ५९९ । दयाभागागते ६२५ पुनाहावधिः ६२६ ६०१ तंत्रप्रविष्टस्य तंत्रमार्गेण संस्कारः ६२७ ६०२ , आहितानाहिताग्न्योः ६२८ ६०३ | दाहमन्तरेणाप्यशौचम् ६०४ अस्थ्यभावे ६२९ अनेकसपिण्डपुनहविधिः ६२९ दुर्मुतस्य पुनःसंस्कारः प्राषितस्य द्वादशाब्दादूर्ध्वं संस्कारविधिः ६०६ ६०७ मासाद्यज्ञाने विधिः ६३१ ६०८ कृतार्वदेहिकस्य पुनरागमने पुनःसंस्कारकालः ६०९ / अतीतपिंडादेकास्थिसंचयनादौ " " " :: . . ... . ... .. ६०५ ...

·विषयानुक्रमाणिका पृष्ठम् | विषयः M एकादशाह ... ... विषयः पृष्ठम् दशाहमध्ये ज्ञातिमरणे ६३५ | शस्त्रादिहतानामेकोद्दिष्टम् ६६२ संस्कर्तुर्विशेषः संन्यासिविषये पार्वणव्यवस्था अन्तर्दशाहे मातापितृमरणसंनिपाते ६३६ | सपिण्डीकरणविधिः ६६४ अनुमरणे ६३७ | नक्षत्रवारादिदोषः सापिण्ड्यकालः वत्सरान्ते सपिण्डीकरणप्रकारः ६६६ वर्णभेदेन सापिण्ड्यकालनियमः कमः संघातमरणे दाहादिक्रमः ६३८ दर्शापाते आहिताग्निकर्तृकसापिण्ड्यम् ६६७ पितृव्यतिरिक्तानां साग्निमत्वानग्निमत्वभेदे मरणानुक्रमापरिज्ञाने ६३९ ६६८ सापिण्ड्याकरणे शुभानधिकारः ६६९ पित्रोः संघातमरणे ६४० सापिण्ड्याधिकारिणः अनुमरणविधिः ६४१ विवाहायनन्तरम् ६७० एकचित्यारोहणक्रमः ६४२ गृहस्थब्रह्मचारिणोः अन्येयुः ६४३ | पतितादीनां सापिण्ड्यनिषेधः ६७१ गर्भिणीसंस्कारः ६४३ व्युत्क्रममृतसापिण्ड्यविधिः ६७२ दशाहांतरकृत्यम् ६७३ वृषोत्सर्गः ६७४ एकोद्दिष्टम् ६७५,६७६ तत्स्वरूपम् ६७६ अग्नौकरणादि ६७७ अकृताधमासिकम् ६५० मातृसापिण्ड्यविधिः ६७८ अक्सिंवत्सरात्सपिण्डीकृते ६५१ बहुपत्नीकपक्षे. ६७९ षोडशश्राद्धानि ६५२ पक्षान्तराणि ६८० ६५३ मातुःसापिण्ड्ये गोत्रनियमः ६८१ अन्तरितमासिकानि ६५४ | राजविशोः ६८२ ऊनमासिककालः ६५५ | अनेकभर्तृकायाः .६८२ ऊनमासिकवर्यकालः ६५५ | अपुत्रायाः वत्सरान्तसापिण्ड्ये ६५६ | बहुपुत्रसद्भावे पुनःसपिण्डीकरणप्रकारः ६८३ अत्यब्द सपिण्डीकरणादौ अग्निनिर्णयः ६८३,६८४ शुभागमे मासिकापकर्षः अग्न्यभावे ६८५ कार्याणि ६५७ आहितानाहिताग्न्योः ६८६ मासिकानां पार्वणैकोद्दिष्टव्यवस्था .६५८ | सर्वाधानार्धाधानयाः ६८७ प्रत्याब्दिके पार्वणविधिः ६५८,६५९ पत्न्यां रजस्वलायाम् ६८८ पितामहादीनाम् ,६६० | सपिण्डीकरणनिर्णयः संबंधिबांधवादीनाम् ... ६६१ । सोदकुंभश्राद्धम् ६९० ६४५ | क्रमसापिण्ड्यम् ६४६ / पतितःसापिण्ड्यनिषेधः ६४७ सपिण्डीकरणप्रकारः ६४८ तृप्तिप्रश्नादि ६४९ / संसर्जनविधिः ... ... . . अपवष्य कार्याणि ... .. " " ..: ६८९ ।

·विषयानुकमाणका ... ७२० ७२५ ... ... " . ... .. । ... UC ... विषयः पृष्ठम् | विषयः पृष्ठम् उत्तरकाले प्रेतकार्यम् ३९१,६९२ स्त्रीणां पृथकाद्धविचारः ७१९ पित्रोमरणाब्दे दर्शश्राद्धादिनिषेधः . ६९३ मातुर्मुताहे एकस्मिन्दिने एककर्तृकैकोद्देश्ये जीवपितृकस्य मातृश्राद्धे विशेषः ७२१ ६९३,६९४ अनुमरणाब्दिके ७२२ देवताभेदे एकस्मिन्दिने श्राद्धद्वये ६९४ मलमासः ७२३,७२४,२५ नित्यनैमित्तिकयोः मातृपित्रोः संनिपाते ६९५ भयमासः अनेकाद्धसन्निपाते ६९६,६९८ । मलमासे कर्तव्यानि ૨૭ सपिण्डानां वाणि ७२८ संपाते मरणक्रमेण ६९७ । देयानि ७२९ आदिकनिरूपणम् ६९८ । प्रथमाब्दिकं तु कर्तव्यमेव ७३० श्राद्धम् ६९९ अन्यानि वर्ध्यावाणि ७३१ मासनिरूपणम् नित्यादिक्रियाः ७३२ ऋतुनिर्णयः ७०० । अनन्यगतिकानि कर्तव्यानि ७३३ अयननिरूपणम् ७०१ सावकाशं तु न कार्यम् ७३४ संवत्सर ७० १,७०२ । दर्शश्राद्धनिर्णयः चांदसौरमासों ७०३ व्यतीपातः ७३६ तिथि धे ७०४ श्रद्धात्पूर्व तिलोदकम् ७३७ संक्रमणदोषनिर्णयः अष्टकातु सौरतिथ्यलाभे चान्द्रतिथिग्रहणम् ७०५ दर्शश्राद्धकालनिर्णयः ७३८ आब्दिकप्रत्यवाये परित्यागः ७०६ सिनीवाली ७३९ श्राद्धीयतिथ्यादिनिरूपणम् आरंभसमाप्तिकाला. दिनद्यव्यापिन्यामावास्यायाम ७४० पार्वणश्राद्धकालनिर्णयः आहितामेदर्शश्राद्धमेव ७४१ ७०९ सार्यप्रातर्माध्यदिनादि ७१० पिंडपितृयज्ञः ७४२ मुहूर्ताः पूर्वाहादि ७११ अमायां योगविशेषः ७४३ कुतपः अर्घोदयमहोदयौ ७४४ पूर्वार्थव्यापित्वे ७१२ अष्टकाः .::: ७१३ महायलमाद्दम्.. ७४५ विभकादीनाम् ७१४ कन्यागते सवितरि ७४६ विभक्तः पृथगनुष्ठानम् यावदृश्चिकदर्शनम् आमश्राद्धम् ७१५ महालयकालः ७४७ आशौचांतरिते ७१६ वय॑नक्षत्राणि ७४८ महणादिसंभवे सांवत्सरिकाद्धविधिः ७१७ । वयंतिथयः श्राद्धे उद्देश्याः ७१७,७१८ : मधात्रयोदश्याम ७४९ .. ... अहः cus ७०८ ... ७४४ अपराह ... ... ... ..

·विषयानुक्रमणिका ५ ৩৩৩ ... ৩৫ ... ... ७८० ... ७८१ ... ... विषयः विषशस्त्रादिहतानाम् मासिश्राद्धे उद्देश्याः अपुत्रादयः वृद्धिश्राद्धम् श्राद्धत्रयकालभेदाः श्राद्धे ब्राह्मणाः अशक्तौ आमश्राद्धम् श्राद्धभेदाः श्राद्धदेशाः अस्वामिकस्थलानि पुण्यक्षेत्राणि श्राद्धकालाः युगादिश्राद्धानि मन्वन्तरादयः श्राद्धानि काम्यश्राद्धक्रमः ... कालान्तराणि श्राद्धे ब्राह्मणाः ... तेषां परीक्षा पंक्तिपावना नियोज्याः पित्र्यब्राह्मणान्सम्यक्परीक्षेत सावित्रीजाप्यनिरताः यतीन्, योगिनो वा भोजयेत् मुख्यकल्पाः अनुकल्पाः विद्वांसमेव निमन्त्रयीत " " ७८७ पृष्ठम् | विषयः ७५० न प्रसज्येत विस्तरः ७५१ निमन्त्रितब्राह्मणकृत्यम् ७५२ | अंगीकृतश्राद्धातिक्रमे दोषः ७७९ ७५३ | निमंत्रितब्राह्मणपरित्यागे ७५४ | श्राद्धदिनकृत्यम् ७५५ श्राद्धकर्ता दंतधावनादि न कुर्यात् ७८१ ७५६ श्राद्धकर्ता भोक्त्रा च वयाणि ७५७ भूशुद्धिः ७५७,७५८ / श्राद्धद्रव्याणि ७५८ | धान्यानि, शाकफलादीनि ... ७८३ ७५९ श्राद्धे वीद्रव्याणि ७८३,७८४,७८५ ७६० पाकस्थानात् बहिष्कार्याः ७८६ । ७६१ श्राद्धे अनवेक्षणीयाः ७८६ नग्नादयः .. ७६२ एतद्दर्शनदोषापगमे संस्करः कर्तव्यः ७६३ | शुद्धवत्यः निमंत्रितेभ्यो देयद्रव्याणि ७६४ ७६५ श्राद्धदशे प्रकल्प्यद्रव्याणि आसनदानम् राजतताम्रादिपात्राणि पुष्पादि, धूपाः ... ७९० ७६६ वस्त्राणि ७६७ श्राद्धप्रकारः ७९१ ७६८ मण्डलकरणम् पादप्रक्षालनम् ७९२ अयादि ७९३ ... ७७१ आचमनविधिः ७९४ ७७१,७७२ तदनन्तरकर्तव्यम् ... ७७३ | उपवेशनम् । उपवेशनक्रमः ७९५ ...,७७४ | आसनदानानन्तरम् विश्वेदेवावाहनम् ७९७ ७७५ | पित्राद्यावाहनम् ७७६ | अर्घ्यपरिकल्पनम् ७७७ | पवित्रकरणम् अर्घ्यदानम् ७९९ " ७८८ ... ७८८ " ७८८ ... " .. ... ७६९ ... ৩৬০ ... ... वा ब्राह्मणाः ... " निन्दिताचाराः देवलकः परिवित्तिः परिवेत्ता उपपतिः, माहिषिकः पुत्राचार्यः ... ७९६ " " ... नग्नाः ... " .. निमंत्रणप्रकारः ब्राझणसंख्या श्राद्धे मित्रसंग्रहो न कार्यः " ७९८ .. ... ...

·un विषयानुक्रमणिका -name पृष्ठम् ८११ ८१५ " ८१६ ८१७ ... ८१८ " " ... - ... ८०७ ८१९ ... ... विषयः पृष्ठम् विपयः कुशगन्धपुष्पादिपूजा ... ८०० वित्तशाट्यं न कर्तव्यम् भूशुद्धिः ८०१ आशीग्रहणम् अग्नौकरणम् । विधिः पिण्डदानविधिः तत्र आहुतयः ८०२ कात्यायनादीनां विधिः परिवेपणादिकम् ८०३ पिण्डदानस्थलम् पात्राभिमन्त्रणम् ... ८०४ पिण्डप्राशनविधिः पात्रालम्भनम् ८०५ प्रतिपत्तन्तरम् आपोशनम् ... ८०६ / उच्छिष्टसंमार्जनादि अन्नेऽगुष्ठनिवेशनम् पिण्डप्रक्षेपः अभिश्रवणम् .. ८०७ पात्रचालनादि दातृभोक्तृनियमाः तत्र विशेषः अपेक्षितदानम् ... ८०८ वैश्वदेवकरणे दातृनियमाः ... ८०८ पितृशेषभोजनम् भोक्तृनियमाः ८०९ / अभोजने दोपः अदत्तमन्नं न स्पश्र्येत् ८०८ / अतिथ्यादीनां भोजने न दोपः हस्तपानं वय॑म् ८१० शुदभावेऽप्यवश्यं भोक्तव्यमेव उच्छिष्टभागदानम् एकादश्यादी प्रत्याम्नायः उच्छिष्टस्पर्श आददिने दातृभोवतृनियमाः विण्मुत्रात्सर्जन ब्रह्मचर्यम् वमने यथाशक्तिश्राद्धानुष्ठानम् छतिब्राह्मणभोजने ८११ | संकल्पश्राद्धविधिः पितृस्थानीयस्य तु वमने पुनःश्राद्धम् अत्यक्ताग्नेरेव श्राद्धाधिकारः दीपनाशे आमश्राद्धविधिः विकिरणविधिः ८१२ तदधिकारिणः तृप्तिप्रश्नः आमश्राद्धे विशेषः अनन्तरकर्तव्यम् हिरण्यश्राद्वादिविधिः विकिरदानम् ८१३ आद्धप्रशंसा गंडूषकरणम् कृतेफलम् हस्तप्रक्षालनविशेषः अकरणे दोषः ... स्वस्तिवाचनं, दक्षिणादिदानम् ८१४ श्राद्धं पितॄणां फलप्रापकम् " ८२० " .. ८२१ " ८२२ ... ... ८२३ - ·५ J - - स्मृतिमुक्ताफलम् अथ श्राद्धकाण्डम् (४) 0000 श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥१॥ विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपं विज्ञानविश्राणनबद्धदीक्षम् । दयानिधिं देहभृतां शरण्यं देवं हयग्रीवमहं प्रपद्ये ॥२॥ श्रितरामपंदाब्जेन वैद्यनाथविपश्चिता । स्मृतीनां सारमालोच्य श्राद्धकांडं वितन्यते ॥३॥ स्नात्वा कर्माणि कुर्वीत " इति स्मरणात् स्नातस्यैव प्रायश्चित्तादिकर्मण्यधिकारात् वारुणे स्नाने अशक्तो मुमूर्षुः ब्राह्मादिस्नानमाचरेत् । तदाह योगयाज्ञवल्क्यः- "असामर्थ्याच्छरीरस्य वैषम्याद्देशकालयोः। स्नानान्येतानि तुल्यानि मंत्रादीनि यथाबलम् " ॥इति॥. स एव- "मांत्रं भौमं तथाऽऽनेयं वायव्यं दिव्यमेव च । मानस यौगिकं चेति सप्त स्नानान्यनुक्रमात् ॥ "आपोहिष्ठादिभिर्मात्रं मृदालंभस्तु पार्थिवम् । आग्नेयं भस्मना स्नानं वायव्यं गोरजः स्मृतम् । यत्तु सातपवर्षेण दिव्यं तत्स्नानमुच्यते।मानसं ह्यात्मचिंता तु यौगिकं विष्णुचिंतनम् " ॥ इति । तत ऊर्ध्वपुंडू त्रिपुंडू वा यथास्वाचारं बिभृयात् । यथाह मरीचिः- सर्प दृष्ट्वा यथा लोके दर्दुरा भयविव्हलाः । ऊर्ध्वपुंडांकितं तद्वत् कंपन्ते यमकिंकराः"। विष्णुरपि- ऊर्ध्वपुंड्रधरो मत्यो म्रियते यत्रकुत्रचित् । श्वपाकोऽपि विमानस्थो यमलोके महीयते " ॥ तथा पाझे ब्रह्मगरूडसंवादे- यस्यांतकाले खग गोपिचंदनं बाह्वोर्ललाटे हृदि मस्तके वा । प्रयाति लोकं कमलासखस्य गोबालघाती यदि ब्रह्महा भवेत् ॥ स्कांदे-"भस्मरुद्राक्षधारी तु पश्वपि म्रियते यदि । सोऽपि रुद्रत्वमाप्नोति किं पुनर्मानुषादयः ॥ तुलसीधारणान्मयो विष्णुलोके महीयते" ॥ इति । भगवत्तीर्थनिषेवणम् । तुलसीदलसंमिश्रतीर्थपानं च कुर्यात् । तथा च स्मृतिचंद्रिकायाम् "अंत्यकालेऽपि यस्यास्ये दीयते पादयोर्जलम् । सोऽपि सद्गतिमामोति यश्वाचारबहिष्कृतः॥ इति। विष्णुपादयोरित्यर्थः । नारदीये- "हरिपादोदकं यस्मान्मयि त्वं सिक्तवान्मुने । प्रापितोऽस्मि त्वया तस्मात् तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ तुलसीदलसंमिश्रमपि सर्षपमात्रकम् । गंगाजलं पुनात्येव कुलानामेकविंशतिम्" ॥ इति । एकविंशतिमिति वचनात् शरीरे तीर्थसेचनमपि पावनमित्यवगम्यते । सर्वप्रायश्चित्तम् । ततः परिषदनुज्ञापूर्वकम् द्वादशाब्दकृच्छ्ररूपं षडद्वकृच्छ्ररूपं ध्येकाब्द- कृच्छ्ररूपं वा सर्वप्रायश्चित्तं यथाशक्ति स्वपापानुसारेण कुर्यात् । सर्वजन्मार्जितानीह भ्रूणहत्यादिकान्यपि । सर्वपापानि नश्यंति कृच्छेदशवार्षिकैः ॥ जन्मप्रभृति यत्किंचित्पातकं चोपपातकम् । अर्वाक् तु भ्रूणहत्यायाः षडब्दान्नश्यति ध्रुवम् ॥ १ क-यदि वा ब्रह्महा स्यात् । २ क्ष-यथा विक्रियते। ३ क-सिक्तवानिति । “ २५ “ ३० -- ·میش कृच्छ्रादिस्वरूपम् । अद्याप्यसकृदभ्यस्तं बुद्धिपूर्वमघं महत् । तच्छुध्यत्यव्दकृच्छ्रेण महतः पातकाहते"॥ इति । त्रिंशत्कृच्छ्रा अब्दकृच्छ्राः। कृच्छ्रतत्प्रतिनिधिस्वरूपम् । कृच्छ्रोऽत्र प्राजापत्यः । तत्स्वरूपं मनुनोक्तम् (११।२११)- "त्र्यहं प्रातघ्यहं सायं व्यहमद्यादयाचितम् । व्यहं न किंचिदश्नीयात् प्राजापत्यं चरन् द्विजः "॥ ५ तस्य स्वरूपतोऽनुष्ठानाशक्तैः प्रतिनिधिरेवानुष्ठेयः । "कृच्छ्रप्रतिनिधिं कुर्याद्गोभिरेव सवत्सकैः । गवामभावे निष्कं स्यात्तदर्ध पादमेव वा ॥ “पादहीनं न कर्तव्यमिति शातातपोऽब्रवीत् ॥ इति स्मरणात् । विज्ञानेश्वरोऽपि (पृ.३४२५.५) प्राजापत्यक्रियाशक्तौ धेनुं दद्याद्विचक्षणः । धेनोरभावे दातव्यं तन्मूल्यं नात्र संशयः ।। “धेनोरभावे निष्कं स्यात्तदर्ध पादमेव वा । पादहीनं न कर्तव्यमिति वेदविदो विदुः " ॥ इति । १० प्रतिनिध्यन्तरमुक्तं हेमाद्रौ- कृच्छ्रोऽयुतं तु गायत्र्या विप्रद्वादशभोजनम् । तिलहोमसहस्र वा सममेतच्चतुष्टयम् " ॥ इति । स्मृत्यंतरे च- "कृच्छ्रो देव्ययुतं चैव प्राणायामशतद्वयम् । तिलहोमसहस्रं च वेदपारायणं तथा ॥ पष्ठिश्चतुर्विंशतिर्वा भोज्या द्वादश वा द्विजाः । तावद्भोजनपर्याप्तं धान्यं तन्मूल्यमेव वा ॥ १५ “ तत्समृध्द्यसमृद्धिभ्यां संख्यावैषम्यभाषणम् " ॥ इति । तथा विज्ञानेश्वरीये (पृ. ३४३ पं. २०-२५ )- "कृच्छ्रे पंचातिकृच्छ्रे त्रिगुणमहरहस्त्रिंशदेवं तृतीये। " चत्वारिंशच्च तप्ते त्रिगुणनगुणिता विंशतिः स्यात्पराके ॥ कृच्छ्रे सांतापनाख्ये भवति षडधिका विंशतिः सैव हीना। २० "द्वाभ्यां चांद्रायणे स्यात्तपसि कृशबलो भोजयेद्विप्रमुख्यान " ॥ इति । अहरहरिति सर्वत्र संबध्यते । तृतीयः कृच्छ्रातिकृच्छ्रः । अत्र प्राजापत्यादिसँकलनया विप्राणां षष्ठिभोजनानि भवंति । एवं अतिकृच्छ्रादाबूहनीयम् । स्मृत्यंतरे-- कृच्छ्रादिकरणाशक्तौ प्रत्याम्नायान् समाचरेत् । प्राजापत्ये तु गामेकां दद्यात्सांतपने द्वयम् ॥ कृच्छ्रोऽयुतं तु गायच्या उपवासस्तथैव च । समुद्रगानदीस्नानं सममेतच्चतुष्टयम्" ॥ इति । २५ नदीस्नानं मृत्तिकास्नानं विधिपूर्वकम् । पराशरः- "पुण्यतीर्थेनाशिरः स्नानं द्वादशसंख्यया। द्वियोजनं तीर्थयात्रा प्राजापत्यसमं स्मृतम्" ॥ इति । 'आपदि कर्वन्तरवरणादि। दुर्बलस्यापत्काले स्वयं व्रतं कर्तुमशक्तश्चेत् ब्राह्मणैः कारयेदित्याह पराशरः ( ६।५०)- ३. "व्याधिव्यसनिनि श्रान्ते दुर्भिक्षे डामरे तथा। उपवासो व्रतं होमो द्विजैः संपादितानि वै”॥ इति । व्याधिव्यसनी रोगग्रस्तः। डामरं परराजााद्रपवः। अत्यंतापदमभिप्रेत्य पक्षांतरमाह स एव (६।५१)- अथवा ब्राह्मणास्तुष्टाः सर्वं कुर्वन्त्यनुग्रहम् । सर्वान्कामानवामोति द्विजसंपादितैरिह "॥ इति । महापुरुषवचनमात्रसंपादितैराशीविशेषैरशेषकामप्राप्तिर्भवति । अत्र पापक्षयो भवतीति कोऽयं विस्मयः । महापुरुषसंकल्पमात्रादेव कामप्राप्तिरथ श्रूयते (मुण्डकोपनिषद् ३-१-१०)- " यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तिं लोकं जयते तांश्च कामान् तस्मादात एवमभ्युच्चरेत् भूतिकामः" ॥ इति । १ क्ष-संज्ञाः। २ ख-दिवसकल्पनया। ३ क्ष-कोऽपि समयः । आनदाश्रमीयग्रन्थाक ९ पृ.६० । ५ क्ष-दात्मज्ञं खर्चयेत् । -- L 2 “ ३५ ·अन्त्यकाले भगवन्नामसंकीर्तनम् । ५५१ " ॥ १५ महदनुग्रहविशेष दर्शयति देवल:- “प्रायश्चित्तं यथोद्दिष्टमशक्यं दुर्बलादिषु । इष्यतेऽनुग्रहस्तेषां लोकसंग्रहकारणात् " ॥ इति। पराशरोऽपि ( ६।५२)। "दुर्बलेऽनुग्रहः प्रोक्तस्तथा वै बालवृद्धयोः । ततोऽन्यथा भवेट्टोपस्तस्मान्नानुग्रहः स्मृतः" ॥ इति । ततोऽन्यथा प्रबलानुग्रह इत्यर्थः।दुर्बलस्य महदनुग्रहात् शुद्धिं दर्शयति स एव (६।६०-६१)- ५ ब्राह्मणा जंगमं तीर्थ तीर्थभूता हि साधवः । तेषां वाक्योदकेनैव शुध्यंति मलिना जनाः ॥ ब्राह्मणा यानि भापते मन्यते तानि देवताः । सर्वदेवमयो विप्रो न तद्दचनमन्यथा ।। इति । अनुग्रहयोग्यस्य दुर्बलस्य नियमविधानेऽपि प्रत्यवान इत्याह स एव (६।६४)- शरीरस्यात्यये प्राप्ते वदंति नियमांस्तु ये । महत्कार्योपरोधेन तत्पापं तेथें गच्छति " ॥ इति । शरीरस्यात्ययो मुमूर्भूम्यां शयनं तस्मिन्प्राप्ते सति तेन कर्तुमशक्यं प्राजापत्यादिनियम कर्तव्यत्वेन १० ये वदंति तेपु तत्पापं गच्छति । तत्र हेतुः--' महत्कार्योपरोधेन ' इति महतां देवतोपासकानां कार्य महत्कार्यम् । अन्तकाले देवतास्मरणकीर्तनादि। तस्योपरोधः प्रतिबंधः। मुमूर्षुर्हि परिसरवर्तिभि- राप्तैर्बोधितो देवतां स्मर्तुमुकुंक्त तदानीमेतद्वतकर्तव्यतां श्रुत्वा कर्तुमशक्नुवन्व्याकुलचित्तः पूर्वमुद्युक्तां देवतास्मृतिमपि परित्यजति सोऽयं पुरुपार्थप्रतिबंधः । स्वस्थशरीरस्य पूर्वोक्तः कापिरोधः कदाचिदपि नास्ति "स्वस्थस्य मूढाः कुर्वति वदन्त्यनियमं तु ये।तेतस्य विघ्नकर्तारः पतंति नरकेऽशुचौ ॥इति स्मरणात्। अंत्यकाले भगवन्नामकीर्तनम् । अन्त्यकाले हरिहरनामकीर्तनादिफलं स्मयते- " यथाकथंचिद्गोविंदे कीर्तिते वा श्रुतेऽपि वा। पापिनोऽपि विशुद्धाः स्युः शुद्वा मोक्षमवाप्नुयुः ।। " शिवशिवशिव चेति व्याहरन्दै त्रिवार त्यजति निजतनुं यः स्वायुपोऽन्त्यक्षणेऽस्मिन् । " भवति भवभयानां छेदकः पूर्वशब्दो न भवत इतरौ तौ कल्पितात्मोपकारौ ॥ 'यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यंते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भाव वितः"॥ इति। महदवलोकनं च कार्यम् महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । परं पदं प्रयात्येव महद्भिरवलोकितः॥इति स्मरणात् । दानविधिः । मुमूर्षुः परलोकार्थ यथाशक्ति दानं कुर्यात् । "इतः प्रदान ह्यमुष्मिन् लोके प्रजा उपजीवति" इति श्रुतेः (तै.सं.*३२।९)।तथा महाभारते-२५ “ विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य भिषड् मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः॥ " षडशीतिसहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर । मानुषस्य च लोकस्य यमलोकस्य चांतरम् ॥ न तत्र वृक्षछाया वा न वाप्यो न च दीर्घिकाः । न ग्रामो नाश्रमो वापि नोयानं काननानि वा॥ न किंचिद्विश्रमस्थानं पथि तस्मिन्युधिष्ठिर । कंटकाकीर्णमार्गेण तप्तवालुकपांसुना ॥ दह्यमानास्तु गच्छंति नरा दानविवर्जिताः । तस्मादानं तु कर्तव्यं मृतिकाले कथंचन" ॥ इति । ३० दानविशेषमाह शातातपः- अन्नपानाश्वगोवस्त्रभूमिशय्यासनानि च । प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः ॥ तिलाः पापहरा नित्यं तद्दानं तु प्रशस्यते । यो हिरण्यं ददात्यंते ह्यमृतत्वं भजेत सः ॥ इति । १ खग-विशदयति । २ ख-द्विजाः । ३ क्ष-न स्वस्थस्य कदाचन । । भ. गी. अ. ८१६ । ५ क्ष-काले । ६ क्ष-गो। * ( आनंदाश्रम पृ. २७४) २० ।

·५५२ दशदानानि । जप्यमन्त्राः। - मुमुक्षूणां वाघिदामपि गृहरथानागीश्वरप्रीत्यर्थ देयमेव "दानक्रियाश्च विविधाः क्रियते मोक्षकांक्षिभिः" इति स्मरणात (भ. गी. अ. १७१२५(२))। संज्ञाहानो मरणेऽपि वा हितपी पुत्रादिर्द पात् “आतुरो बाऽथ पुत्रां वा दगगनबांधवाः” इति व्यासस्मरणात् । स्मृतिरत्नेऽपि- ५“ उत्क्रांतिवेतरण्यौ च दश दानानि चैव हि । प्रतेऽपि कृत्वा तं प्रेतं शवधर्म नियोजयेत् ॥ इति । प्रचेताः- गोभूतिलहिरण्याज्यवस्रधान्यगुहानि च । रोप्यं लवणमिन्याः दा दानानि पंटिनाः ॥ " एतानि दश दानानि नराणां मृतजन्मनोः । कुर्याद-युदयायं च प्रेतऽपि हि परब च ॥ “भूमि जनपर्याप्ता द्रोणद्वयमितास्तिलाः। निष्पवयं गुवर्ण स्यादाज्यं प्ररथचतुष्टयम् ॥ १० " सूक्ष्भवस्रद्वयं धान्यं सार्थखारीकमुच्यते । गडं पष्टिपलं चैव गंप्यं निष्कचतुष्टयम् ॥ " लवणं सार्धसारीकं दशदान प्रमाणतः ॥ इति । भारत- यो मृत्युकाले संप्राप्ते गां ददाति पयस्विनीम् । गया दर्शितमार्गस्तु बालो महीयते ।। चतुःसागरपर्यंता सशैलवनकाननाम् । दत्वा यत्कलमाप्नोति सालमामात्तनते ॥ " ब्रह्मांडकोटिदानेन यत्फलं भवति प्रभो । तत्कलं समवानाति शिवलिंगप्रदानतः ॥ हिरण्यं भूमिदानं च तिलान्शक्तया च दापयेत् । कुटुंबिने दरिद्राय श्रोत्रियाय तपस्विने ॥ यदानं दीयते तस्मै तहानं रवर्गसाधनम् । गृहीतदानपाथेयाः प्रयोति त्रिदिवं नगः ॥ "भ्रातरो वाऽथ पुत्रो वा दगुरासन्नबांधवाः" ।। इति । दशदानमंत्रा दानप्रकरणेऽभिहिताः । उत्क्रांतिगोदाने तु मंत्र: अत्युत्क्रांती प्रवृत्तस्य सुखोकमणसिद्धये। तुभ्यं संप्रददे धेनमिमामुत्कांतिसंजिकाम् "॥ इति । २. अन्त्यकाले जप्यमन्त्राः । अंत्यकाले जप्यमंत्रमाह शौनक.- " नातानमिति सूक्तं तु यंत्यफाले जपेत्सकृत् । लब्ध्वा चैव परं स्थानममृतत्त्वं च गच्छति'। विष्णु:- " श्रावयेत्पुण्यसूक्तानि पुण्यमंत्राक्षराणि च । द्विजस्य दक्षिणे कर्ण पुत्रादिः प्राणसंशये"। स्मृत्यंतरे-“कर्णे जपेदीशवाक्यं शास्त्रादिभिरुदीरितम् " ॥ इति । शुद्धिनिर्णये च तद्व्याख्यातम् " ईशवाक्यं पंचाक्षरी अष्टाक्षरी रामपडक्षरी प्रणव उपनिषदाक्यानि च " इति । आपस्तंवः- 'ब्रह्मविदाप्नोति पर 'भृगुवै वारुणिः' इत्येतावनुवाको ब्रह्मविदो दक्षिणे कर्ण जपति । इतरेपों आयुषः प्राणम्' इति । मरणसमीपकाले शुद्धभूमौ दक्षिणायेषु दर्भेषु दक्षिणाशिरसं संवेश्य मुमूर्षों ब्रह्मविदो दक्षिणे कर्णे 'ब्रह्मविदामोति' ' भृगुर्वै वारुणिः' इत्यनुवाकद्वयं इतरस्य कर्णे 'आयुषः प्राणम्' इत्यनुवाकं संनिहितः पुत्रादिः कश्चिनपेदित्यर्थः । तथा वोधायनीये- " भूमौ दर्भास्तृतायां तं शाययेन्मृतिसंशये । जपेत्तद्दक्षिणे कर्णे आयुषः प्राणमित्यपि" ॥ १ ख-भ्रात । २ क्ष-मुष्छु । ३ क्ष-विप्रस्य । - २५ ·मरणदिनदोषाः । दानविशेषाः। कात्यायन:- दुर्बलं स्नापयित्वा च शुद्धचेलाभिसंवृतम् । दक्षिणाशिरसं भूमौ बर्हिष्मत्यां निवेशयेत् ॥ मुमूर्षोदक्षिणे कर्णे ब्रह्ममंत्रान् जपेत्सुतः” इति । वसिष्ठो विशेषमाह- "पितुर्मरणकाले तु पुत्रस्तु ऋणमोचनात् । मस्तकं तु समाधाय दक्षिणेऽस्य तु जानुनि ॥ "श्रावयेत्पुण्यसूक्तानि पुण्यमंत्राक्षराणि च । ततस्तु निर्गते वायौ कुशाग्रेषु विनिक्षिपेत् ॥ इति । ५ मरणदिनगुणदोषौ गौतमः- “दिवोत्तरायणे शुक्लपक्षे च मरणं शुभम् । " भद्रे त्रिपदनक्षत्रे भृग्वंगारबृहस्पतौ । मरणं दहनं चास्थिसंचयं त्रिगुणं भवेत् ॥ "भद्रे तु भूमिदानं स्यात् त्रिपदः हिरण्यकम् । वारे वाराधिदेवानां पूजनं मृत्युनाशनम् ॥ " तिलैः प्रतिकृतिं कृत्वा दहेत् दोषोपशांतये" ॥ इति । मार्कडेयः- " उत्तरायणगे सूर्ये उत्तमा मृतिरुच्यते । शुक्लपक्षे मृतिस्तत्र श्रेष्ठा वह्निमृतिः शुभा ॥ १० "श्रेष्ठा तत्रापि मध्यान्हे उभयोः पक्षयोरपि । एकादश्यां मृतिः श्रेष्ठा मोक्षदा सर्वकामदा"। वह्निमृतिः तृतीयायां मरणम् । भारतेऽपि- स्यादुत्तरायणे यस्य मृतिस्तत्रोत्तमा गतिः । शुक्लपक्षे हि मध्यान्हे कृष्णेऽप्येकादशीदिने" ॥ गार्ग्य:- भद्रे भूमिप्रदानं स्यात् त्रिपदे तु हिरण्यकम् । अंगारके त्वनड्वाही गुरौ वस्त्रं तु दक्षिणा॥ १५ "शुक्रे रजतदानं स्यात्तत्तद्रव्यप्रदः सुखी । वारे वाराधिदैवत्यं द्रव्यं दत्वा न दोषभाक् "॥ इति । एवं स्मृतिषूक्तो वारादिनिषेधः कालातिक्रमविषयः । प्रत्यक्षमरणे तु न दोष इत्याह लोकाक्षिः- " प्रत्यक्षे तु न किंचित् परोक्षे तु सूक्ष्मतः पश्येत्” इति । स्मृत्यंतरेऽपि- " प्रत्यक्षमरणे पित्रोर्न पश्येत्तिथिवारभम् । नैव दोषावहं प्रोक्तमन्येषामपि सर्वदा ॥ " परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येन्मृतौ तु तिथिवारभम् " ॥ इति । बृहस्पतिः-- " मातापित्रोद्दतिप्राप्तौ पुत्रैर्दाहादिकर्म च । प्राप्तकाले तु कर्तव्यं तिथ्यादिर्न तु दोषकृत् "॥ इति । वसिष्ठः- “वैधे कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिन्तयेत् । सद्यः क्षौरं प्रकुर्वीत सद्यः श्राद्धादि कर्म च ॥ इति । एवं च प्रत्यक्षमरणे यद्यपि वारादिदोषो नास्ति तथापि शंकाकाले शापानुत्तये मनःप्रीतये च ब्राह्मणेभ्यः शक्तितः किंचित् दत्वाऽनुज्ञाप्य शंकितदोषान्नाशयेत् । तदाह हारीतः- कुर्वीत सर्वकर्माणि ब्राह्मणानामनुज्ञया । ब्राह्मणैरप्यनुज्ञानादोषो नश्यत्यसंशयः" ॥ स्मृत्यंतरेऽपि- "ब्राह्मणानां विना वाक्यैः क्रियाः स्युनिफलाः स्मृताः। कर्तव्या ब्राह्मणानुज्ञाकर्मणां परिपूर्तये ॥ इति । महदनुग्रहश्च यथाशक्ति द्रव्यदानेन कारयितव्यः “दाने सर्व प्रतिष्ठितम्" इति श्रुतेः (तै. आरण्यके)। "दानेन निर्दोषा भवंति" इत्यापस्तंबस्मरणात् (१।१९।६)। “ब्राह्मणान्सम्यगभ्यर्च्य ३० पृच्छेत्कनकभूषणैः” इति भरद्वाजस्मरणाच्च । एतच्च स्नात्वावासाः कुर्यात् । "स्नात्वा स्वशक्तन्या द्रविणं दत्वा सभ्यान्प्रदक्षिणम् । परीत्यतैरनुज्ञातः कर्म संकल्पयेत्ततः”॥ इति स्मरणात् । २० “ " १ क्ष-पुण्य । २ ख-शुक्ले । ३ ख-हं; ग-न् स्यात् । । ख तः।

·५५४ ऊवोंच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम् । - “ प स्मृत्यंतरे- "आर्द्रवस्त्रो बहिःस्नातोनियतो वाग्यतः शुचिःशक्तया दत्वाऽभ्यनुज्ञातः कुर्यात्संकल्पमादितः॥इति। कर्तुः संस्कारयोग्यतासिध्यर्थं प्रायश्चित्तमुक्तं चंद्रिकायाम्- "कार्ताधिकारसिध्द्यर्थ त्रीन् कृच्छ्रान् पंच सप्त वा । चरेद्दत्वा तु दानायैः पैतृमेधिकमाचरेत् ॥ इति । ५ अत्र कृच्छ्रप्रतिनिधिर्गवादिदानम् । तथा च स्मृत्यंतरे- गवामभावे निष्कं स्यात् तदर्धं पादमेव वा । पादहीनं न कर्तव्यं ब्रह्मदंडें मनीषिभिः" ॥ इति । मृताहदाने वैशिष्टयमुक्तं चंद्रिकायाम्- " उपरागसहस्राणि व्यतीपातायुतानि च । अमालशं तु द्वादश्याः कलां नार्हति षोडशीम् ॥ "एवंविधाया द्वादश्याः तिस्त्रः कोट्यर्धकोटयः।मातापित्रोzताहस्य कलां नार्हति षोडशीम् । इति । १० ऊोच्छिष्टादिप्रायश्चित्तम् । मरणकालोपहतेः प्रायश्चित्तमाह पराशरः (१२।५५)- "ऊोच्छिष्टमधोच्छिष्टमन्तरिक्षमृतौ तथा । कृच्छ्रत्रयं प्रकुर्वीत स्वाशौचमरणे तथा" ॥ इति । मरणकाले वान्तादिकमूोच्छिष्टं मूत्रादिकमधस्तनोच्छिष्टं तयोरन्यतरत् यदा संपद्यते तदा संस्कर्ता पुत्रादिः दानादिना प्रत्याम्नायेन प्राजापत्यत्रयं कुर्यात् । मंचकादिमरणं अंतरिक्षमृतिः । रजस्वलासूतिकादिमरणमाशौचमरणम् । १५ गौतमः- सूत्वा नारी मृता पश्चाद्दशाहाभ्यन्तरे यदि। न तस्या यमलोका? निष्कृतिर्बहुवत्सरे ॥ तदोषपरिहारार्थं चत्वार ऋत्विजः पृथक् । एक एव द्विजो वापि वारुणान् कलशान् क्षिपेत् ॥ पूर्वादिदिक्षु सर्वत्र जलेनापूर्य यत्नतः । वरुणं पूजयेत्तत्र ऋत्विगेकश्चतुलपि ॥ कलशान पाणिभिः स्पृष्ट्वा मन्त्रानेतानुदीरयेत् । नमकं चमकं चैव पुरुषसूक्तं च वैष्णवम् ॥ २० " पवमानानुवाकश्च हिरण्यशृंगमिति क्रमात् । शान्तिभिर्दशभिश्चैव कलशानभिमन्त्रयेत् ॥ अन्येन वाससाच्छाद्य सूतिकां कृतशौचिकाम् । मार्जयेदृत्विजस्तोयैः कलशस्थैः पवित्रजैः ।। आपोहिष्ठादिभिमैत्रैर्देवस्य त्वेति मार्जयेत् । ततः शवं बहिर्देशे स्थापयित्वाऽथ देशिकः ॥ शातकुंभोदकैः प्रोक्ष्य नूतनेनैव वाससा। आच्छाद्य कुणपं पश्चाद्दहेदौपासनामिना" ॥ रजस्वलामरणेऽप्येवमिति हेमाद्रौ- २५ “यथा पुष्पवती नारी दैवाद्यदि विपद्यते । तस्यास्तु निष्कृतिर्नास्ति रक्तकुण्डाद्भयंकरात्"॥ इति । तथा त्रिकांडी चंद्रिकायाम्- " प्रत्यक्षे चाप्रतिहतौ संस्कारेण च शोधनम् । कुर्यात्तत्राधरोच्छिष्टे प्राजापत्यत्रयं चरेत् ॥ ऊोच्छिष्टेऽपि च तथा प्राजापत्यत्रयं चरेत् " ॥ चंद्रिकायाम्- " अस्पृश्यस्पृष्टमरणे कृच्छ्रान्षगौतमोऽब्रवीत् । पराशरस्तु त्रीन्प्राह भृगुः पंच षडंगिराः " ॥ अस्पृश्याश्चंडालसूतिकोदक्यादयः । तैः स्पृष्टस्यास्नातस्य मरणे शक्त्यनुसारेण षट्कृच्छ्रादिक- मित्यर्थः । देवालयादिमरणे प्रायश्चित्तमाह विष्णु:- मंटपे गोपुरे खट्टाप्रासादे हर्म्यभित्तिषु । अकामतो मृतानां तु दापयेदैन्दवद्वयम् ॥ प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रे पराकेण विशुध्यति" ॥ खट्वादावकाममरणे चांद्रायणद्वय कामतस्तु प्राजापत्यं पराकं च कुर्यादित्यर्थः । १ ग-ध । २ खग-खट्वादि।

·१० “ तु पर्युषितप्रायश्चित्तम्। ५५५ तत्प्रतिनिधिश्चतुर्विंशतिमते दर्शितः- "प्राजापत्ये तु गामेकां दद्यात् सांतपने द्वयम् । पराकतप्तकृच्छ्रातिकृच्छ्रे तिस्रस्तु गाः स्मृताः ॥ 'अष्टौ चांद्रायणे देयाः तिस्रो वा शक्त्यपेक्षया"॥ इति । स्मृत्यन्तरे- " चांद्रायणं त्रयः कृच्छ्रा गायत्र्या अयुतत्रयम् । आप्लावनं महानद्यां सममेतच्चत्तुष्टयम्" ॥ इति । चतुर्विंशतिमते-“ यस्य धान्यसमृद्धिः स कृच्छ्राग्निव्रतानि विप्रभोजनेन संपादयेत् " ॥ इति । ५ ब्राह्मणभोजनसंख्या चोक्ता-"कृच्छ्रे पश्चाग्निकृच्छ्रे त्रिगुणमहरहः” इति । शुद्धिनिर्णये- " ऊोच्छिपाधोच्छिष्टं खदादिमरणाशुचिस्पर्शनियमलोपाख्यपञ्चनिमित्तप्रायश्चित्तान्यकैक- निमित्तस्य त्रीणि कृच्छ्राण्येकैकं वा कृत्वा संस्कुर्यात् ” इति । पर्युपितप्रायश्चित्तम् । पर्युपितशवप्रायश्चित्तमाह गार्ग्य:- "पचविंशघटीपूर्व दिवा प्रेतेऽप्यसंस्कृतिः । दिवा वा यदि वा रात्रौ शवस्तिष्ठति कहिर्चित् ॥ तत्पर्युपितमित्याहुः दहने तस्य का गतिः ॥ ब्राह्मणेभ्यो विधि लब्ध्वा कृच्छ्रत्रयमथाचरेत् । पंचगव्येन संस्नाप्य पावमान्याभिमंत्र्य जलेन स्नापयित्वा च विधिवद्दहनं चरेत् । अन्यथा दहने तस्य सर्व तन्निष्फलं भवेत्" ॥ इति। कात्यायनस्तु- " प्रत्यक्षशवसंस्कारे दिनं नैव विशोधयेत् । निर्दिष्टकालवीक्षायां शवः पर्युषितो भवेत् ॥ १५ दग्धः पर्युपितो येस्तु पुत्रमित्रैश्च बंधुभिः । महाभयप्रदस्तेषां तिथ्यादीस्तन्न शोधयेत् ॥ पंचगव्येन संस्नाप्य प्राजापत्य समाचरेत् ॥ पूतिगंधे तथा क्लिन्ने स्नाप्य गोमयवारिणा । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः तप्तकृच्छ्रे समाचरेत् ॥ कृमिरुत्पद्यते यस्य श्वकाकैश्च विदूपिते । कृत्वा तु पूर्ववत्स्नानं सर्पिषा मधुना ततः ॥ "पुण्याद्भिरभिषिच्याथ सेचयेद्धवारिणा । गां दत्वा द्विजमुख्याय तप्तकृच्छ्रे समाचरेत् " ॥ इति । २० तप्तकृच्छ्रप्रतिनिधिः तिस्रो गावः “पराकतप्तकृच्छातिकृच्छ्रे तिस्रस्तु गाः स्मृताः” इति स्मरणात्। वसिष्ठः- " नासाग्रवर्तनादोषैः वायुना मृतवस्थितम् । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात् पितृमेधमुपक्रमेत् " ॥ इति । गृहकर्मावसाने तु जीवन्नीयुष्मती जपेत् ॥ पथि कविसानाद्दा श्मशाने यदि जीवति । घृतकुंभे निमज्ज्यैनं जातकर्मादि कारयेत् ॥ २५ “यामं यामद्वयं यस्य मृतिं निश्चित्य नान्यथा। ब्रह्महत्यामवाप्नोति कर्ता भवति निंदितः॥ स्मृत्यंतरे- "ब्राह्मान्मुहूर्तीयः पूर्वः मृतः पर्युषितो भवेत् । वैखानसोदितं कार्य प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥ “याम्यपैतृकमंत्राभ्यां वैश्वदेवेन वे तिलान् । व्यस्ताभिश्च समस्ताभिः हुत्वा व्याहृतिभिर्दहेत् ॥ इति वैखानसोदितमंत्राः ‘यमो दाधार पृथिवी० ' 'उशंतस्त्वा हवामहे०' 'विश्वेदेवस्य नेतुर्मः । वृणीद्वे' इति । व्यासस्तु-- " रवेरस्तमयात्प्राक् तु योग्यकाले तु दुर्लभे। श्वः प्रातरिष्टं दाहादि न हविस्तेन दूष्यति" ॥ अत्र व्यवस्थामाह बौधायनः-- " रात्रौ यदि मृतः कश्चित् प्रमादात्कालपर्ययात् । नवनाडीष्वधस्तात् चेदह्रौ तु जुहुयाच्छवम् ॥ 'ऊर्वे श्वः प्रातरेव स्यात् न रात्रौ तु कदाचन ॥ इति । ३५ १ ग-वेदा । २ क्ष-मर्य, क्ष-”ि । " “ । " h ·५५६ गवस्योपाती । निमाश्मिरणे । कक्रमः । ५ या- शवरापाती प्रायश्रित बग्यानन मृत्रं- “वन्याशांची मालिका बला. घरायस्पर्शन च मृतं पंचगव्य गुमायो मारनापयित्वा प्रोप्रायगिरि। स्मृत्यंतरे T-~- "श्वराकारागाला प्रः गाणगामाः । मारियाना स्पर्श : ॥ " गव्यः प्रथाल्य कन्द्राणां विनयं च गमान"ti निगादिमरणप्रायश्चित्तम । निकादि) प्रायश्रिा घोधायनाय.... निशि कृष्णो च पक्षे च गगण दक्षिणायने । ता गर्या में पाया गया : ॥ "जले मृतस्य जायादिम ग वरुणत्युचा । गण मनगी अनामिना गया ! स्मृत्यंतरे- " निशायां कृष्णपक्ष वा दक्षिणे गायन मृतः । नाम-गामिना । चतुशतनाज्यंन दासकरतु रामालितः । irrit शिवानन मला: "" ता सर्यत्यादि तस्यैव प्राधिनगग्निा पत्र विधिना वा प्राधिकाने " ।। सर्पहतस्य विज्ञान वरीये विशेषः (7. १६७ पं. १२)- "सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गाग । व्यागाय दया सिनियjit मा । १५ व्यासाय वेदविद् इति यावत् । अगन्यादि पुरण प्राधिनमा आपन्नंव. हितागिरशनिहतो नियत तम्य प्रायश्रिनं गानं दिया अनि रशिया' पनि गाया जुहयात् । एतदेवास्य प्रायश्चिन भवतीति विज्ञायने । यमानामि rii या प्राय श्चित्तं 'नमो अस्तु सभ्य' इति तिमिः गीताज्यानिमियान । कि नियेत तस्य प्रायश्चित्तं मे वरुण 'तत्वायामिन नीर नयाा | Rat- २० हिताग्निः दष्टिभ्यो नियत तस्य प्रायश्चिनं 'टणाभ्यो मनिलगानीन' व नामा। तदेवास्य प्रायश्चित्तं भवतीति विज्ञायते । यहिनाशि: पराभ्यां मिगत तग्य प्राधिन आ गावो अग्मन्निंद्राय' इति दे चतुति जायात् " । अब निमितम्य तुल्यवादि तदुक्तं प्रायश्चित्तं भवत्येव । कर्तृक्रमः-दाादितकार्यकर्तागमाः सुमन्तुः-- मातुः पितुश्च कुर्वीत मृतयोगरसः सुतः । पमधिमिला मनपूर्वकमाइतः" ।। इति । २५ पुत्रस्य प्रेतकार्यकरणाशक्ती तत्प्रकारमाह जमदग्निः-- "पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिंडदानोदककियाः । अशक्तोऽप्यसिदः पुत्रः शेषमन्यः समापयेत"॥ इति । औरसपुत्राणां समवाये ज्येष्ठ एव पितुरीर्वदेतिक कुर्यात । "सर्वरनुमतिं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन संवरेव कृतं भवेत् ॥ इति वचनात्। स्मृत्यंतरेऽपि- नवश्राद्धं सपिंडत्वं श्राद्धान्यपि च पोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि " ॥ इति । चंद्रिकायाम्- "प्रेतस्य पुत्रो दाहादि दद्यादेवौरसः सुतः । बहुत्वे तु गुणी दद्यात्समत्वे ज्येष्ठ एव तु " ॥ ऋष्यशृंगस्तु- " पुत्राणां मध्यमो वाऽपि कनिष्टो ज्येष्ठ एव वा । पितुर्यस्तु प्रियतमः सर्वं तेनैव कारयेत् ।। १ क्ष-कुशतोयैश्य । २ क्ष-र्णाकार, ग-र्णतार ।

·ज्येष्ठता । यमलयोज्येष्ठचनिर्णयः। ५५७ - - १५ " "पुत्राः सर्वे पितुः प्रेष्ठाः पत्नी भ्राता सखाऽपि वा। अग्निदानादिकर्माणि कुर्युः पु-यादयः पितुः"॥ इति। जमदग्निः- "ज्येष्ठपुत्रेण कर्तव्या दाहपिंडोदकक्रियाः । यदि कर्तुमशक्तः स्यात् सर्वमन्येन कारयेत् ॥ इति। सर्वज्येष्ठस्याशक्तावसंनिधाने वा अवस्थितेषु पुत्रेषु मध्ये जन्मज्येष्ठेनैव कारयेत् । “जन्मज्येष्ठः पितुः कुर्यात् " इति स्मरणात् । जन्मज्येष्ठ इत्यस्यार्थातरमप्याहुः-भिन्नमातृकाणां पुत्राणां ५ समवाये यो जन्मतो ज्येष्ठः स एव पितुः कुर्यात् । न मातृतो ज्येष्ठः । सर्वत्र जन्मज्येष्ठस्यैव ग्रहणादिति स्मरणात् । तथा च मनुः (९।१२५)- सदृशस्त्रीषु जातानां पुत्राणां च विशेषतः । न मातृतो ज्यैष्ठयमस्ति जन्मतो ज्यैष्ठ्यमुच्यते ॥ “जन्मज्यैष्ठयेन चाव्हानं सुब्रह्मण्यास्वपि स्मृतम् " ॥ इति । यत्तु स्मृत्यंतरे- "ज्येष्ठो वाऽपि कनिष्ठो वा ज्येष्ठभार्यासुतो दहेत् । अग्निकार्य प्रधानत्वाज्ज्येष्ठभार्यासुतोऽग्रजः ॥ इति । १० अन्यच्च- एककर्ता द्विभार्यश्चेदुभयोः पुत्रसंभवे । पितुर्मरणकाले तु ज्येष्ठपत्नीसुतोऽग्रजः" ॥ इति । अत्र ज्येष्ठपत्नीसुत' इति श्रेष्ठभार्यासुत इत्यर्थः । सवर्णस्त्रीजात इति यावत् । अन्यथा 'सदृश- स्त्रीषु जातानाम् ' इति वचनविरोधापत्तेः । तथा च सवर्णभार्योत्पन्नस्यैव पितृऋणमोचनत्वमुक्तं वोधायनेन- प्रजामुत्पादयेयुक्तः स्वे स्वे वर्णे जितेंद्रियः । स्वाध्यायेन ऋपीन् पूज्य सोमेन च पुरंदरम् ॥ प्रजया च पितॄन पूर्वान् अनृणो दिवि मोदते" ॥ इति । ज्येष्ठपत्न्यन्तरपुत्रः पितुरेव कुर्यात् । औरसत्वात् न सपत्नीमातुः भिन्नोदरोत्पन्नत्वात् कनिष्टोऽपि स्वमातुः स्वयमेव कुर्यात् । विदध्यादौरसः क्षेत्रे जनन्या और्ध्वदेहिकम् । तदभावे सपत्नीज” इति स्मरणात् । यमलयोज्यनिर्णयः । यमलविषयेऽपि मनुः (९।१२६)-" यमयोश्चैकगर्भे तु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता ॥ इति । स्मृत्यंतरे- "यमयोर्जातयोज्येष्ठो जन्मना प्रोच्यते बुधैः । गर्भस्य कस्यचिल्लोके चिराज्जननदर्शनात् ॥ इति । अन्यत्रापि—“ यमयोर्जातयोज्येष्ठयमाधानं चेष्यते बुधैः " इत्येतत् समभागस्थगर्भविषयम् । "पार्श्वयोः संस्थितौ गर्भो तयोर्यः पूर्वजः स तु । ज्येष्ठ इत्युच्यते सद्भिर्जातकादिषु कर्मसु"॥ इति २५ बादरायणस्मरणात् । अत एव उपर्यधोभागस्थगर्भविषये स्मृत्यंतरस्- "यमला चैकगर्भे तु स्त्री वा पुरुष एव वा। कनिष्ठ आद्यजातः स्यात् पश्चाज्जातोऽग्रजः स्मृतः ॥ इति। स्थलविशेषापरिज्ञाने तु शिष्टाचारात् कनिष्ठ आयजातःस्यात्'इति वचनार्थो ग्राह्यः।तथा च भागवते- “ प्रजापतिनाम तयोरकार्षीयः प्राक् स्वदेहायमयोरजायत । तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा यं तं हिरण्याक्षमसूत सोऽग्रतः॥ -श्रीधरीये व्याख्यातमिदं-30 यदा गर्भाधानसमये योनिपुष्पं विशदीर्य द्वेधा विभक्तं सत् प्राक् पश्चाद्भावेन योनिं प्रविशति तदा यमौ भवतः । तयोश्च पितृतः प्रवेशक्रमविपर्ययेण मातृतः प्रसूतिः “यदाविशत् द्विधा भूतं वीर्य पुष्पं परिक्षरत् । द्वौ तदा भवतो गर्भो सूतिर्वेशविपर्ययात् "॥ इति १ क्ष-ष्टिाः । २ भ-हा। ३ क्ष-ज्येष्ठ । । ग-स। ५ ग-ज्येष्ठः पत्युत्तरपुत्रः। ६ गक्ष-जनना। २० " “ ७१ ·५५६ शवत्योपहतौ । निशादिमरणे । कर्वक्रमः। ५ " “ यचा- - शवल्योपहतो प्रायश्चित्तमुक्तं वैखानलसूत्रे-"शवेऽन्याशाचयुक्ते च कुकुटसूतिकारजस्वला- वस्त्यपनि च मृतं पंचगव्यैः कुशोचनापयित्वा प्रोक्षणैः प्रोग्य विधिव्हनं करोति' इति । मृत्यंतरे तु- "श्वभूकरमृगालायः ग्रामसूकरछु । शशस्थिभत्मदेहाना स्पर्शनं चेत्प्रमादतः ॥ गव्यः प्रक्षाल्य कृत्राणां त्रितयं च समाचरेत् ॥ इति। निशादिमरणप्रायश्चित्तम् । निनादिमरणे प्रायश्चित्तमुक्तं बोधायनीये- निशि कृष्णे च पश्येच मरणे दक्षिणायने । ता सूर्या इति वै पर्तुित्वा स्यात्सस्त्रिया ततः ॥ जले मृतस्य जुहुगादिमं मे बतणेत्युचा । सर्पण चेन्नमो अस्तु त्रिभिर्हत्वा च संस्क्रिया । इति । स्मृत्यंतरे- १. “निज्ञायां कृष्णपक्षे वा दक्षिणे चायने मृतः । ता सूर्यत्यादिषड्मंत्रैर्जुहुयात्तु पृय पृय ॥ चतुग्रहीतेनाज्येन बाहकस्तु समाहितः । पितृमेधविधानेन दयते च सुतादिभिः ॥ तान्येत्यादि तस्यैव प्रायश्चित्तमुदीरितन् । एकत्र विधिना दाहे प्रायश्चित्तं तु नेष्यते ॥ इति । सर्पहतत्व विज्ञानेश्वरीये विशेषः (पृ. १३७ . १२)- नुवर्णभारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तयैव गाम् । व्याताय दत्वा विधिवत्पमेधं समाचरेत् ॥ इति । १५ व्यासाय वेदविद इति यावत् । अज्ञन्यादि दुर्मरणे प्रायश्चिचमाह आपत्तंत्रः- हिताग्निरशानिहतो द्रियेत तस्य प्रायश्चित्वं 'मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्य' इति चतुर्गृहीतेनाज्येन जुहृयात् । एतवात्य प्रायश्चित्तं भवतीति विज्ञायते । ययाहिताग्निर्विषहतो नियेत तस्य प्राय- वित्तं 'नमो अस्तु सभ्य इति तिमृभिः चतुर्ग्रहीताज्याहुतिभिर्जुहुयात् । यद्याहितानिः अप्तु नियेत तत्य प्रायश्चित्तं 'इमं मे वरुण' 'तत्त्ायामि' इति दे चतुर्गृहीते जुहयात् । यद्या- २० हिताग्निः बंष्टिभ्यो नियेत तस्य प्रायश्चित्तं 'इंट्राभ्यो मंत्रिम्लुचानीति' हे चतुर्गृहीते जुहुयात् । तदेवास्य प्रायश्चित्वं भवतीति न्जिायते । यद्याहिताग्निः पशुभ्यो ब्रियेत तस्य प्रायश्चित्तं 'आ गावो अग्मन्निंद्राय' इति हे चतुर्ग्रहीते जुहुयात् । अत्र निमित्तस्य तुल्यत्वादेकानेरपि तहतं प्रायश्चित्तं भवत्येव । कर्वक्रमः-दाहादिप्रेतकार्यकर्तारमाह तुमन्तुः- मातुः पितुश्च कुर्वीत मृत्योरारतः नुतः । पैतृमेधिकसंस्कार मंत्रपूर्वकमाहतः" ॥ इति । २५ पुत्रस्य प्रेतकार्यकरणागती तत्प्रकारमाह जमदग्निः- "पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिंडदानोदकक्रियाः । अशक्तोऽप्यग्निदः पुत्रः शेपमन्यः समापयेत् ॥ इति । औरसपुत्राणां समवाये ज्येष्ठ एव पितुर्गदहिकं कुर्यात् । "नवग्नुमतिं कृत्वा ज्येष्टेनव तु यकृतम्।द्रव्येण चाविभत्तेन संबरेव कृतं भवेत् ॥इति वचनात्। स्नृत्यंतरेऽपि- १. “नवाद सपिडवं श्राद्धान्यपि च पोडन । एकनव तु कार्याणि संविमक्तधनेष्वपि " ॥ इति। चंद्रिकायान- "प्रेतन्य पुत्री दाहादि दद्यादेवीन्सः नुतः । बहुत्ते तु गुणी झ्यालमत्वे ज्येष्ठ एव तु" ॥ ऋयगन्तु- पुत्रागां मध्यमो वाऽपि कनिष्टो ज्येष्ट एवं वा । पितुर्यस्तु प्रियतमः सर्व तेनैव कारयेत् ॥ १२-नेश । २ क्ष-कार, ग-जनार। - ·ज्येष्ठता । यमलयोज्यैष्ठयनिर्णयः। ५५७ "पुत्राः सर्वे पितुः प्रेष्ठाः पत्नी भ्राता सखाऽपि वा। अग्निदानादिकर्माणि कुर्युः पुत्र्यादयः पितुः"॥ इति। जमदग्निः- "ज्येष्ठपुत्रेण कर्तव्या दाहपिंडोदकक्रियाः । यदि कर्तुमशक्तः स्यात् सर्वमन्येन कारयेत् "॥ इति। सर्वज्येष्ठस्याशक्तावसंनिधाने वा अवस्थितेषु पुत्रेषु मध्ये जन्मज्येष्ठेनैव कारयेत् । “जन्मज्येष्ठः पितुः कुर्यात् " इति स्मरणात् । जन्मज्येष्ठ इत्यस्यार्थातरमप्याहुः—भिन्नमातृकाणां पुत्राणां ५ समवाये यो जन्मतो ज्येष्ठः स एव पितुः कुर्यात् । न मातृतो ज्येष्ठः । सर्वत्र जन्मज्येष्ठस्यैव ग्रहणादिति स्मरणात् । तथा च मनुः (९।१२५)- " सशस्त्रीषु जातानां पुत्राणां च विशेषतः। न मातृतो ज्यैष्ठव्यमस्ति जन्मतो ज्यैष्ठ्यमुच्यते ॥ “जन्मज्यैष्ठ्येन चाव्हानं सुब्रह्मण्यास्वपि स्मृतम्" ॥ इति । यत्तु स्मृत्यंतरे- "ज्येष्ठो वाऽपि कनिष्ठो वा ज्येष्ठभार्यासुतो दहेत् । अग्निकार्य प्रधानत्वाज्ज्येष्ठभार्यासुतोऽग्रजः ॥ इति । १० अन्यच्च- " १५ “ २० " - एककर्ता द्विभार्यश्चेदुभयोः पुत्रसंभवे । पितुर्मरणकाले तु ज्येष्ठपत्नीसुतोऽग्रजः" ॥ इति । अत्र ज्येष्ठपत्नीसुत' इति श्रेष्ठभार्यासुत इत्यर्थः । सवर्णस्त्रीजात इति यावत् । अन्यथा — सदृश- स्त्रीषु जातानाम्' इति वचनविरोधापत्तेः । तथा च सवर्णभार्योत्पन्नस्यैव पितृऋणमोचनत्वमुक्तं बोधायनेन- "प्रजामुत्पादयेयुक्तः स्वे स्वे वर्णे जितेंद्रियः । स्वाध्यायेन ऋषीन् पूज्य सोमेन च पुरंदरम् ॥ प्रजया च पितॄन पूर्वान् अनृणो दिवि मोदते” ॥ इति । ज्येष्ठपत्न्यन्तरपुत्रः पितुरेव कुर्यात् । औरसत्वात् न सपत्नीमातुः भिन्नोदरोत्पन्नत्वात् कनिष्ठोऽपि स्वमातुः स्वयमेव कुर्यात् । विदध्यादौरसः क्षेत्रे जनन्या और्ध्वदेहिकम् । तदभावे सपत्नीज” इति स्मरणात् । यमलयोज्यैष्ठयनिर्णयः। यमलविषयेऽपि मनुः (९।१२६)-“ यमयोश्चैकगर्भे तु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता ॥ इति । स्मृत्यंतरे- "यमयोर्जातयोज्येष्ठो जन्मना प्रोच्यते बुधैः । गर्भस्य कस्यचिल्लोके चिराज्जननदर्शनात्"॥ इति । अन्यत्रापि " यमयोर्जातयोज्यैष्ठयमाधानं चेष्यते बुधैः " इत्येतत् समभागस्थगर्भविषयम् । "पार्श्वयोः संस्थितौ गर्भो तयोर्यः पूर्वजः स तु । ज्येष्ठ इत्युच्यते सद्भिर्जातकादिषु कर्मसु"॥ इति २५ बादरायणस्मरणात् । अत एव उपर्यधोभागस्थगर्भविषये स्मृत्यंतरम्- “यमला चैकगर्भे तु स्त्री वा पुरुष एव वा। कनिष्ठ आद्यजातः स्यात् पश्चाज्जातोऽग्रजः स्मृतः॥ इति। स्थलविशेषापरिज्ञाने तु शिष्टाचारात् कनिष्ठ आद्यजातःस्यात्'इति वचनार्थो ग्राह्यः।तथा च भागवते- “ प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीयः प्राक् स्वदेहायमयोरजायत । तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा यं तं हिरण्याक्षमसूत सोऽग्रतः॥ -श्रीधरीये व्याख्यातमिदं-30 यदा गर्भाधानसमये योनिपुष्पं विशदीर्य द्वेधा विभक्तं सत् प्राक् पश्चाद्भावेन योनिं प्रविशति तदा यमौ भवतः । तयोश्च पितृतः प्रवेशक्रमविपर्ययेण मातृतः प्रसूतिः “यदाविशत् द्विधा भूतं वीर्य पुष्पं परिक्षरत् । द्वौ तदा भवतो गर्भो सूतिर्वेशविपर्ययात् "॥ इति १ क्ष-ष्टिाः । २ ग-हा। ३ क्ष-ज्येष्ठ । ग-स। ५ ग-ज्येष्ठः पत्युत्तरपुत्रः। ६ गक्ष-जनना।

·ब्रह्मचारिणः । औरसे ५ . पिंडसिद्धिस्मरणात् । स्वदेहात् पूर्व यो जातः तस्य हिरण्यकशिपुरिति दितेः प्रथमं प्रसूतस्य हिरण्याक्ष इति नाम कृतवानिति। अथ पुत्रप्रतिग्रहानंतरमौरसजनने कनिष्ठोऽप्यौरस एव पितुर्दाहादि सर्व कुर्यात् तु समुत्पन्ने पुत्रस्य ग्रहणादनु। औरसस्तु पितुः कुर्यात् तदा दत्तो विसर्जयेत् ॥ " औरसे तु समुत्पन्ने दत्तो ज्येष्ठो न चेष्यते " ॥ इति स्मरणात् । जनयितुः पुत्रपौत्रप्रपौवाभावे दत्त एव कुर्यात् । पूर्व भ्रातुः पितुश्वार्ती कृत्यं रिक्थं च दत्तके । आब्दिकायखिलं श्राद्धं कृत्वा रिक्थमवाप्नुयात्॥ "दत्तस्य जनकापत्ये मृतेऽथ जनकेऽपि वा। संस्काराद्यखिलं कृत्वा दत्तो रिक्थमवाप्नुयात् " ॥ इति स्मरणात् । ऋष्यशृंगः- पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यं वै कारयेत् स्वधाम् । पितरो हिंसितास्तेन यस्त्वैवं कुरुते नरः" ॥ इति। स्वधा प्रेतकर्म । गर्भवानपि पित्रादीन संस्कुर्यात् अन्यत्र न कुर्यादिति । तथा च वृद्धमनुः- वपनं दहनं वाऽपि प्रेतस्यान्यस्य गर्भवान् । न कुर्यादुभयं तत्र कुर्यादेव पितुः सदा ।। “ज्येष्ठस्य चानपत्यस्य मातुलस्यासुतस्य च” ॥ इति । वृद्धवसिष्ठश्च–“गर्भवता ज्येष्ठेन दाह्यः पिता माता चानपत्यो मातुलश्च" इति । १५ अत्र मातुलग्रहणं मातामहादेरप्युपलक्षणम् । अत एव मातामहादेः संस्कारे गर्भवतो वपन विहितम् । “ मातामहपितृव्याणां मातुलाग्रजयोम॒तौ । श्वशुराचार्ययोरेषां पत्नीनां च पितृष्वसुः॥ "मातृष्वसृभगिन्याश्च गर्भवानपि वापयेत् । सपिंडो वाऽसपिंडो वा संस्कर्ता वापयेत् दिजः" इत्यादि। गौतमोऽपि- ज्येष्ठस्य चानपत्यस्य मातुलस्यासुतस्य च ।अग्निदाहं तु यः कुर्यात् स केशान्वापयेद् बुधः"॥ इति। २० स एव- "अपुत्रस्य पितृव्यस्य ज्येष्ठस्याप्यसुतस्य च । अंतर्वान दहनं कुर्यात् केशश्मश्रूणि वापयेत् ॥ इति। ब्रह्मचारिणः संस्काराधिकारः । ब्रह्मचार्यपि पित्रादीन्संस्कुर्यात् । सुमंतु:- "मातः पितुश्च कुर्वीत संस्थितस्यौरसः सुतः। व्रतस्थो वाऽवतस्थो वा एक एव भवेद्यदि " ॥ इति । व्रतस्थ उपनीतः । स्मृत्यंतरेऽपि- २५ "पित्रोश्चैव पितुः पित्रोरौरसस्याग्रजन्मनः । संस्कारादि क्रियाः कुर्यात् ब्रह्मचारी गुरोरपि "॥ इति । अन्यत्रापि- "दहनादि सपिड्यन्तं ब्रह्मचारी करोति चेत् । अन्यत्र मातापित्रोः स्यादुपनीयं पुनर्वती ॥ इति । अतः प्रेतकृत्यैकदेशकरणे न ब्रह्मचर्यहानिः कृच्छ्राचरणमेव । सपिंडीकरणमात्रकरणे न पुन- रुपनयनदाहादिसापिण्ड्यान्तकरणे पुनरुपनयनमित्यर्थः । अत्र मातापितृग्रहणमाचार्यादरुपलक्षणम्। • तथा च वसिष्ठबोधायनी (२३१७-८)-" ब्रह्मचारिणः शवकर्मणो व्रतान्निवृत्तिरन्यत्र मातापित्रोराचार्गच्च" इति । याज्ञवल्क्यश्च (प्रा. १५) "आचार्यपित्रुपाध्यायान निर्दत्यापि व्रती ब्रती । संकटान्नं च नाश्नीयात् न च तेः सह संवसेत् " संक्टान्नमााँचान्नं तैः आशाचिभिः । मनुरपि ( ५।९० )- "आचार्य स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । निर्दृत्य तु व्रती प्रेतं न व्रतेन वियुज्यते "॥ ५ भृगुः-"मातामहं मातुलं च तत्पत्न्यो चानपत्यके । व्रती संस्कुरुते यस्तु व्रतलोपो न तस्य हि" ।। इति।

·अनुपनीतस्याधिकारे। ५ “ स्मृत्यंतरे- “ मातापित्रोर्वती कुर्यात् पितृमेधं सदैव हि । ज्येष्ठधातुस्तथैव स्यादन्येषां न कदाचन " ॥ इति । अन्यत्रापि- "मातापित्रोपाध्यायाचार्ययोरौदेहिकम् ।कुर्वन् मातामहस्यापि व्रती न भ्रश्यते व्रतात् ॥ इति । पुराणेऽपि- “यथा व्रतस्थोऽपि सुतः पितुः कुर्याकिया नृप । उदकाबा महाबाहो दौहित्रोऽपि तथाऽर्हति"॥इति उदाहृतेषु वचनेषु पितृव्यादेः कण्ठोक्त्यभावेऽपि गुरुत्वात् तत्संस्कारेऽपि न वतिनो व्रतहानिरित्याहुः। अनुपनीतस्यापि पितृसंस्काराधिकारः अनुपनीतोऽपि पुत्रः पित्रोः संस्कारादि मंत्रवदेव कुर्यात् । तथा च मनुः (२।१७१)- न ह्यस्मिन्विद्यते कर्म किंचिदा मौजिबंधनात् । नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते "॥ इति । १० स्वधानिनयशब्देन दाहादिसपिंडीकरणांतं प्रेतकर्म लक्ष्यते । ब्रह्म वेदः । अन्यत्र न वाचयेत् । पितृकृत्ये तु उच्चारयेत् । नात्र दोष इति व्याख्यातम् । स्मृत्यंतरेऽपि- पुत्रस्त्वनुपनीतोऽपि पित्रोः संस्कारमर्हति । अन्योऽप्युच्चारयेन्मंत्रान्सस्तेिनैव कारयेत् " ॥ अन्य उपाध्यायादिरनुपनीतं वाचयेत् । तेन कर्माणि कारयेत् । न स्वयं कुर्यादित्यर्थः। सुमन्तुरपि- " नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म यावन्मौंजी निबध्यते । मंत्राननुपनीतोऽपि प्रेतकृत्ये वदेत्पितुः”॥ इति । १५ वदेदेवैक इति पाठांतरम् । तत्र प्रेतकृत्य इत्यध्याहर्तव्यम् । वृद्धमनुरपि- कुर्यादनुपनीतोऽपि श्राद्धमेको हि यः सुतः । पितृयज्ञाहुतिं पाणी जुहुयान्मंत्रपूर्वकम् " ॥ इति । श्राद्धं सपिंडीकरणादि। विश्वामित्रः- पित्रोरनुपनीतोऽपि विदध्यान्मंत्रवत्सुतः। औलदेहिकमन्ये तु संस्कृताः श्राद्धकारिणः”॥ इति । अन्ये भ्रात्रादयः उपनीताः श्राद्धकारिणः स्युः । कर्मशूद्रः स्मृतो विप्रो यावन्मौंजी निबध्यते । तदूर्व मंत्रपूतेषु कर्मस्वप्यधिकार्यसौ " ॥ इति सुमंतुस्मरणात् । यत्तु "असंस्कृतोऽनपत्यश्च ह्यनिदानं समंत्रकम् । कर्तव्यमितरत् सर्वं कारयेदन्यमेव तु" ॥ इति कात्यायनवचनं तन्मंत्रोच्चारणाशक्तविषयम् । एतदेवाभिप्रेत्य व्याघ्रपादः- 'नवश्राद्धे मासिके च सपिंडीकरणे तथा। ऋत्विशिष्यादिभिः कार्य ब्राह्मणं वा नियोजयेत् ॥ इति। शक्तः सर्वं प्रेतकर्म मंत्रवदेव कुर्यात् । अशक्तस्तु दाहमात्रं मंत्रवदेव कुर्यात् । अन्यत् सर्व प्रत्यासन्नेन कर्जन्तरेण दर्भप्रदानानुज्ञया कारयेत् । अयं च मंत्रोच्चारणाधिकारः त्रिवर्षकृतचूडस्य त्रिवर्षस्य वा । तथा च सुमंतु:- "अनुपेतोऽपि कुर्वीत मंत्रवत्पैतृमेधिकम् । यद्यसौ कृतचूडः स्याद्यदि वा स्यात् त्रिवत्सरः॥ इति । स्मृत्यंतरे-- "पुत्रस्त्वकृतचौलोऽपि पित्रोः संस्कारमर्हति। चौलं ह्यविधिना कुर्यात् पश्चाच्चौलं यथाविधि"।इति। पश्चात् सपिंडीकरणानंतरम् । १ ख-पठेदेवैक एव हि । २० “ २५ - - 30 ·५६० अकृतचूडस्य । दीक्षितस्य । प्रेतकार्यकर्तृक्रमः । - - ॥ यत्तु व्याघ्रपादवचनं "कृतचौलस्तु कुर्वीत उदकं पिंडमेव च । स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चारं न कारयेत् "॥ इति यद्यपि स्मृत्यंतरवचनं कृतचौलोऽनुपेतस्तु पित्रोः श्राद्धं समाचरेत् । उदाहरेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यसौ"॥ इति ५ एतयोः पूर्वोक्तमन्वादिवचनानां च विकल्प इति चंद्रिकायामुक्तम् । एतत् वचनद्वयं प्रथमवर्ष- कृतचूडबिषयम् इति । कालादर्शदीपिकादौ अत्रिवर्षस्याकृतचौलस्य वपननिषेधोऽपि स्मर्यते- "पुत्रस्त्वकृतचौलोऽपि पित्रोः संस्कारमहति । न तस्य वपनं कुर्यात्तेन कर्माणि कारयेत्” ॥ इति प्रथमवत्सरे तु संस्काराधिकारी न भवतीत्याह सुमंतुः- "पुत्रस्योत्पत्तिमात्रेण संस्कुर्यादृणमोचनात् । पितरावाब्दिकाच्चौलात् पैतृमेधेन कर्मणा ॥ " चौलं यद्याव्दिकार्वाक न कुर्यात्पैतृमेधिकम् । तृतीयवत्सरादूर्व मंत्रवत्तत्समापयेत् " प्रथमवत्सरात् प्रथमवर्षचौलाहा परं ऋणमोचनाद्धेतोः पितरौ संस्कुर्यात् । अब्दपरिसमाप्तेः प्रथम- वर्यचौलाद्दा पूर्व पैतृमेधिकं न कुर्यात् । दर्भादानेनान्य एव कुर्यात् । तृतीयवत्सराच्चौलाद्दा परं मंत्रवदेव पैतृमेधिकं समापयेदित्यर्थः । दीक्षामध्ये मातापितृसंस्काराधिकारः। दीक्षितस्य दीक्षामध्ये मातृपितृमरणविषये कुण्डिन्यः- १५ “ दीक्षितोऽप्येकपुत्रश्चेन्मातापित्रोम॒तिर्यदि । संस्कृत्य शालामागत्य यज्ञशेष समापयेत् " ॥ शांडिल्योऽपि-दीक्षितोऽप्येकपुत्रश्चेत् माता पित्रोम॒तिर्यदिादीक्षारूपं निधायात्र संस्कुर्यानोदकाप्लवः।। " पावयेद्दर्भपुञ्जीलेीक्षारूपं यथाविधि " ॥ इति । एकपुत्र इति विशेषोपादानात् पुत्रान्तरसंभवे स एव कुर्यात् । नोदकाप्लवः उदकदानमपि नास्ति । स्नानमात्रमस्ति। स्नानतः सद्यःशौचस्योक्तत्वात् । स्मृत्यंतरे- २० “ ज्येष्ठस्य तु तोर्मध्ये मातापित्रोप॑तिर्यदि । संस्कृत्य शालामागत्य यज्ञशेष समापयेत् " ॥ इति । अन्यथा “दीक्षितोऽप्येकपुत्रश्चेत् " इति वचनविरोधापत्तेः । विवाहादिकर्ममध्ये पित्रोमतो तु विशेषः स्मर्यते- " मातापित्रोर्मृतिप्राप्तो विवाहादिषु कर्मसु । तिलपिंडं तु कर्तव्यमन्यश्राद्धं तु वर्जयेत्" ॥ इति । दहनं तिलमिश्रपिडदानं च कर्तव्यम् । अन्यत् नवश्राद्धादिकं वर्जयेदित्यर्थः । क्रमेण प्रेतकार्यकर्तृनाह मरीचिः- पुत्रः पौत्रश्च तज्जश्च पुत्रिकापुत्र एव च । पत्नी भ्राता च तज्जश्च पिता माता स्नुषा तथा ।। " भगिनी भागिनेयश्च सपिडो धनहार्यपि । पूर्वपूर्वविनाशे स्युरुत्तरोत्तरपिंडदाः" ॥ इति । पराशरोऽपि-“पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्दद्दा भ्रातृसंततिः"॥ इति । कालादर्शेऽपि- दाहादिमंत्रवत् पित्रोबिंदध्यादौरसः सुतः । तदभावे तु पौत्रश्च प्रपौत्रः पुत्रिकासुतः” ॥ इति । ३८ " क्षेत्रजो दत्तकः क्रीतः कृत्रिमो दत्त एव वा । अपविद्धश्च पत्नी च गूढजः कन्यकासुतः ॥ "पानर्भवः सहोटोऽन्यो नंदनश्च मुतीकृतः । दौहित्रो धनहारी च भ्राता तत्पुत्र एव वा ॥ " पिता माता स्नुपा चव स्वसा तत्पुत्र एव च । सपिंड. सोदको मातुः सपिंडश्च सहोदरः ॥ ती च गियत्त्विंगाचार्या जामाता च सखापि वा। उत्सन्नवंधो रिक्थेन कारयेदवनीपतिः"॥ इति । गर्भिण्यां परिणीतायां ततो जात. सहोहोत्यः । सुतीकृत मातामहेन पुत्रत्वेन स्वीकृतः । क्ष-ज्वेष्टत्त्व तु नोर्मध्ये । क्ष-अनुतीरुनः । - - -- ·औरसादिलक्षणम् । “ " औरसादिलक्षणम् । औरसादीनां क्रमेण लक्षणं चाह याज्ञवल्क्यः (व्य. १२८-१३२)- "औरसो धर्मपत्नीजः तत्समः पुत्रिकासुतः। क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा ॥ गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः । कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः ॥ " अक्षतायां क्षतायां वा जातः पौनर्भवः स्मृतः। दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्रो दत्तको भवेत् ॥ “क्रीतस्तु ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयंकृतः। दत्रिमस्तु स्वयंदत्तो गर्भविन्नः सहोदजः ॥ ५ उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धो भवेत्सुतः । पिंडदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः ॥ इति । बृहस्पतिरपि- "प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः । जातिबंधुसुहृच्छिष्यै ऋत्विकभृत्यपुरोहितैः॥ इति । अत्र पुत्रैरिति बहुवचनादुक्ता औरसादिद्वादशविधपुत्रा गृह्यते । तदाह मनुः ( ९।१८०)- क्षेत्रजादिसुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः” ॥ इति । एतत् गौणपुत्रपरिग्रहवचनं युगांतरविषयम् । चंद्रिकास्मृत्यर्थसारादौ “दत्तौरसेतरेषां च पुत्रत्वेन परिग्रहः” कलियुगवqधर्ममध्ये परिग्रहणनात् । पुत्रिकापुत्रस्तु न निषिध्यते- "पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते । समस्तत्र विभागः स्यात् ज्यैष्ठ-यं तत्र न विद्यते ॥ "रिक्थे च पिंडदाने च समौ तौ परिकीर्ततौ । औरसो धर्मपत्नीजः तत्समः पुत्रिकासुतः ॥ पुत्रास्तु द्वादश प्रोक्ता मनुना येऽनुपूर्वशः । संतानकारणं तेषां औरसः पुत्रिकासुतः ॥ १५ "आज्यं विना यथा तैलं सर्पिः प्रतिनिधिः स्मृतम् । तथेकादशपुत्रास्तु पुत्रिकौरसयोर्विना" ॥ इति मनुयाज्ञवल्क्यादिभिरौरससाम्यस्मरणादित्याहुः । एवं च पुत्रपौत्रप्रपौत्राभावे पुत्रिकापुत्रस्य सत्वेस एव संस्काराधिकारी भवति । “यश्वार्थहरः स पिण्डदायी” इति (१५।३९) विष्णुस्मरणात् । पौत्रादेः सत्वे तु तस्यैव प्राथम्यं न पुत्रिकापुत्रादेः “पुत्रेषु सत्सु पौत्रेषु नान्यं वै कारये- त्स्वधाम् इति निषेधात् । तथा च क्रमं दर्शयति मरीचिः पुत्रः पौत्रश्च तज्जश्च २० पुत्रिकापुत्र एव च" इति । तथैव स्मृतिरत्नकालादर्शादौ निर्णीतम् । अत एव पुत्रिकापुत्रस्य पौत्रसाम्यमुक्तं बृहस्पतिना- पौत्रश्च पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ । रिक्थे च पिंडदाने च समानौ परिकीर्तितौ” ॥ इति । तत्समः पुत्रिकासुतः” इति औरससाम्यवचनमौरससंतत्यभावे पुत्रिकासुतस्य समनंतराधि- कारित्वप्रतिपादनपरम् “न तत् पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश्चेत् पितामहः" इति वचनं मुख्यसंतानविषयम्। २५ अतः पुत्रिकापुत्रदत्तापेक्षया पौत्र एव मुख्यः। पुत्रिकापुत्रस्योभयसंबंधोऽपि स्मर्यते देवलेन- व्यामुष्यायणका दाभ्यां पिंडोदके पृथक् " इति । स्मृत्यंतरेऽपि- तस्मादुभयसंबद्धः पुत्रिकायाः सुतो ह्यसौ । पूर्व मातामहश्राद्धं पश्चात्पैतृकमाचरेत् " अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स नौ पुत्रो भवेदिति ॥ प्रदानसमयेऽभिधानेन मातामहस्य जनकस्य च संस्काराधिकारी । ‘स मे पुत्र' इत्युक्त्वा प्रदाने तु ३० मातामहेनैव संबंधः। स उभयोरपि । पुत्रिकापुत्राभावे दत्तः कर्ता । तथा चन्द्रिकायां-(पृ. ३३८ पं. ३) “द्विविधो हि पुत्रिकापुत्रः । एको मातामहेन संबद्धः । अपरः पितृमातामहाभ्यां ततः प्रथमं मातामहस्य कुर्यात् । पितुरिच्छया य उभयसंबद्धः स उभयोरपि पुत्रिकापुत्राभावे धनहारी दौहित्रः कर्ता। "तस्मिंश्चित् प्रतिगृहीते यद्यौरस उत्पद्येत से चतुर्थांशभाक् " इति वसिष्ठस्मरणेन (अ १५।९) ३५ १ वसिष्ठस्मृ. " - ॥

·વર पौत्रदौहित्रयोः। ॥ इति। - " -- १५ औरसचतुर्थाशभाजो दत्तस्य व्यवहितत्त्वेन समांशभाजः पुत्रिकापुत्रस्यैव प्राथम्यम् । दत्ताभावे धनहारी दौहित्रः कर्ता । तत्र विष्णुः अपुत्रपौत्रसंताने दौहित्रा धनमाप्नुयुः। सर्वेषां तु स्वधाकारे पौत्रा दौहित्रका मताः अपुत्रपौत्रसंताने गौणमुख्यरूपोभयबिधपुत्रपौत्रतत्संतत्यभावे इत्यर्थः । स्मृत्यन्तरेऽपि- ५“ पुत्रश्च दुहिता चैव तुल्यसंतानकारकौ " इति । मनुरपि ( ९।१३९ )- पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नास्ति धर्मतः । दौहित्राबखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् ॥ स एव दद्यात् द्दौ पिंडौ पित्रे मातामहाय च ” इति । स्मृत्यंतरे- श्राद्धं मातामहानां च अवश्यं धनहारिणा । दौहित्रेण विधिज्ञेन कर्तव्यं पूर्वमुत्तरम् " ॥ धनग्रहणाभावेऽपि दौहित्रोऽधिकारी । तथा भविष्यत्पुराणे- "यथा व्रतस्थोऽपि सुतः कुर्यात् प्रेतक्रियां नृप।मातामहस्य दाहायान दौहित्रोऽपि तथार्हति ॥ इति। गृह्यपरिशिष्टे- "पितामहस्य तत्पत्न्या मातामह्योस्तथैव च । पिंडदानादिकं सर्व मातापित्रोः समं विदुः" ॥ इति । पराशरः ( विष्णुपुराणे २१३२३४-३७)- "पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रिया आद्याहा द्वादशाहाच्च मध्ये याः स्युः क्रिया मताः॥इति। " पूर्वा च मध्यमा मासि मास्यैकोद्दिष्टसंज्ञिताः ।। "प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिंडीकरणादनु । क्रियन्ते याः क्रियाः पित्रोः प्रोच्यते तास्तथोत्तराः ॥ पितृमातृसपिंडैस्तु समानसलिलैस्तथा । तत्संघातगतैश्चापि राज्ञा च धनहारिणा ॥ "आद्या मध्याः क्रियाः कार्याः पुत्राधैरपि चोत्तराः। दौहित्रैर्वा तथा कार्याः सर्वास्तत्तनयैस्तथा"। इति। एकोद्दिष्टान्ताः सपिण्ड्यन्तास्तदुत्तराश्च त्रिविधा इत्यर्थः । अह्नां दशानां मध्ये याः क्रियाः दाहादिकाः Tः स्मृताः ताः पूर्वा मध्यमा मासीति पाठमाश्रित्य कालदर्शकारेण संगृहीतम्- "दाहात् दशाहपर्यताः सपिंड्यंतादधः क्रियाः । तदूर्वाश्च क्रमात् पूर्व मध्यमाश्चोत्तराः स्मृताः ॥ "पुत्रैश्च भ्रातृतत्पुत्रैः पत्न्या शिष्येण वाऽखिलाः क्रियाः कार्याः समादिष्टाःज्येष्ठैःपुत्राश्च मध्यमाः॥इति। अपुत्रस्य मातामहस्य मरणे धनहारिणा दोहित्रेण त्रिविधा अपि क्रियाः कर्तव्याः। मलमेतन्मनुष्याणां द्रविणं यत् प्रकीर्तितम् । तत् गृह्णन्मलमादत्ते दुर्जरं ज्ञानिनामपि ॥ "ऋपिभिस्तस्य निर्दिष्टा निष्कृतिः पावनी परा । आ देहपतनात्तस्य कुर्यात् पिंडोदकक्रियाम् ॥ इति स्मरणात् । धनग्रहणाभावेऽपि कञन्तराभावे त्रिविधा अपि क्रियाः कार्याः अप्यदायहरोऽपुत्रीकृतोऽपि दुहितुः सुतः । मातामहस्य विधिवत्कुर्यादेवोत्तराः क्रियाः" ॥ इति स्मरणात् । पूर्वमध्यक्रियाकरणाभावे अवश्यकर्तव्याया उत्तरक्रियायाः कर्तुमयुक्तत्वात् कञन्तरसद्भावे तु धनहरणयोग्यतारहितेन दौहित्रेणाद्याः क्रिया न कार्याः । तत्राव्दिकव्यतिरिक्त- महालयपूर्वमध्यक्रियादयस्तु कर्तव्याः । पितॄन मातामहांश्चैव द्विजः श्राद्धेन तर्पयेत् । अनृणः स्यात् पितॄणां तु ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ "पार्वणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुतः।मातामहे न कुरुते पितृहा स प्रजायते"।। इति व्यासस्मरणात्। कर्पसमन्वितं मुक्त्वा तथाद्यश्राद्धपाढशम् । प्रत्याब्दिकं च शेपेषु पिंडेपु षडिति स्थितिः" ॥ इति कात्यायनस्मरणाच्च। कर्पूसमन्वितं कुण्डान्वितसपिंढीकरणमिति यावत् । शेपेषु महालयमन्वादिपु ५ क्ष-पू। २ कखग-ताः पूर्वा मध्यमा मासि । ३ कखग-शेपेः पूर्वाश्च । १ क-ति । ५ क्ष-पुधातर। ६ खग-टाः स्युः पडिति स्मृतिः । २० २५ ·पत्नी। वर्गद्वयपितॄनुद्दिश्य भोजनं पद पिंडाश्च भवन्तीत्यर्थः । मातामहस्य भ्रात्रादिसद्भावे संसृष्टस्य तस्य धनग्रहणरहितो दौहित्रोऽनधिकारी ' योऽशहरः स पिंडदायी' इति स्मरणात् । पुत्रसमत्वेन अविभक्तभ्रात्रादिरेवाधिकारी इति केचिदाहुः- "तथा व्रतस्थोऽपि सुतः कुर्यात् प्रेतक्रियां अपि। मातामहस्य दाहाद्यान् दौहित्रोऽपि तथाऽर्हति" इति भविष्यत्पुराणवचनात् । पुत्रसमत्वेनाविभक्तभ्रात्रादेः सत्वेऽपि धनग्रहणरहितोऽपि दौहित्र एव ५ प्रेतक्रियायामधिंकारीत्यन्ये । यथोचितमत्र ग्राह्यम् । दौहित्राभावे अधिकारः पल्ल्याः । अत्र वृद्धमनु:- “ अपुत्रों शयनं भर्तुः पालयती व्रते स्थिता । पत्न्येव दद्यात् तत्पिडं कृत्स्नमंशं लभेत च "॥ इति । सुमन्तुरपि- अपुत्रे संस्थिते कर्ता न भवेच्छ्राद्धकर्मणि । तत्र पत्न्यपि कुर्वीत सापिंड्यं पावर्ण तथा" ॥ इति। १० कर्ता न भवेत् । पौत्रादिः दौहित्रांतकर्ता न भवेदित्यर्थः । दौहित्रापेक्षया पत्न्याः प्राथम्यमाह संग्रहकारः- "पुत्रः कुर्यापितुः श्राद्धं पत्नी च तदसंनिधौ । धनहार्यथ दौहित्रः ततो भ्राता च तत्सुतः ॥ इति । तथाह शंख.- "पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिंडदानोदकक्रियाः। पुत्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे तु सोदरः" ॥ १५ इति। चंद्रिकायामिदं व्याख्यातम् । पुत्रग्रहणेनात्र गौणा मुख्याश्च गृह्यन्ते । तदपि पौत्राभाव- विषयम् । तदपि दायहरत्वाभावविषयम् । अन्यथा तु यो दायहरः स एव दद्यात् । अत एव विष्ण्वापस्तंबौ (१५॥३९)-"यश्चार्थहरः स पिंड्यदायी । पुत्रः पितृवित्ताभावे पिंडं दद्यात् ” ॥ इति । अत एव याज्ञवल्क्येन (व्य. १३२) “पिंडदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः" इति। पिंडदत्वांशहरत्वयोरैकाधिकारण्यमुक्तम् । एवं सोदरेऽपि द्रष्टव्यमिति । अनेनैवाभिप्रायेण २. गौतमः (१५।१३-१४)-"पुत्राभावेऽस्य बान्धवाः सपिडा मातृसपिंडाः शिष्याश्च दयुस्तदभावे ऋत्विगाचार्यों ॥ इति । अंशहरत्वे भ्रात्रादिसपिंडानां पत्न्यायपेक्षया अव्यवहितत्वमाह मार्कडेयोऽपि-( मा. पुराणे. २७।१९-२४) "पुत्राभावे सपिंडास्तु तदभावे तु सोदकाः। मातुः सपिंडा ये वा स्युः ये वा मातुश्च सोदकाः" ॥ इति । मातुः सपिंडा मातुलादयः । मार्कडेयपुराणेऽपि- "पुत्रो भ्राता च तत्पुत्रः पत्नी माता तथा पिता । वित्ताभावेऽपि शिष्याश्च कुर्वीरन्नौदेहिकम्" इति। अंशहरत्वे तु पत्न्याः प्राथम्यमाह कात्यायनः- अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा । तदभावे पिता माता भ्राता तत्पुत्र एव वा”॥इति। एतच्च ब्राह्मादिविवाहोढाविषयम् । तस्या यज्ञान्वितत्वेन तत्रैव पत्नीशब्दप्रयोगात् । इतरत्र तु "क्रयक्रीता तु या नारी न सा पत्न्यभिधीयते। न सा दैवे न सा पित्र्ये दासी तां कवयो विदुः" इति ३० पत्नीत्वाभावात् । अत एव आसुरादिविवाहोढाविषये विष्णुपुराणे पराशरः (३॥१॥३०-३३) पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्वदा भ्रातृसंततिः । सपिंडसंततिर्वाऽपि क्रियाहाँ नृप जायते ।। " तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसंततिः । मातृपक्षसपिंडेन संबद्धा ये जलेन वा ॥ " । २५ ॥ १ क-त्रांशधन । २ खग-भ्यर्हित । ३ क-न प्र । ४ खग-स्य ।

·No text on this page.

·पत्नीदुहितदौहित्रसमवाये ५६५ " - मनुरपि (९।१८३)- "बव्हीनामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः" ॥ इति । बृहस्पतिश्च- "बव्हीनामेकपत्नीनामेष एव विधिः स्मृतः। एका चेत्पुत्रिणी तासां सर्वासां पिंडदस्तु सः"॥ इति । गौतमोऽपि—“पितृपत्न्याः सर्वा मातरः” इति । केचिदाहुः अन्यस्याः पुत्रवत्त्वेऽपि ५ कर्ता भर्तंव तत्र तु" इत्यादिवचनं असवर्णस्त्रीविषयम् इति । विदध्यादौरसः क्षेत्र्य' इत्यादिवचनं सपत्नीपुत्रस्य प्राथम्यप्रतिपादकसवर्णस्त्रीविषयमिति । अन्ये तु अत्र प्रमाणा- भावात् 'योऽशहर' इति वचनेनांशग्रहणाग्रहणप्रयुक्ता व्यवस्था युक्तेत्याहुः । अत्र केचित् पुत्रदौहित्राद्यपेक्षया सपत्नीपुत्रस्य प्राथम्यमाहुः । अपरे तु, अपुत्रायाः सपत्नीज इत्यादेः स्वसंतानाभावविषयाभावविषयत्वात् 'योऽशहरः स पिडदायी' इति वचनात् अंशहरेषु पौत्रादिषु १० सत्सु कथं तस्य प्राथम्यमिति वदंतस्त्नान्न क्षमंते । तदुक्तं स्मृत्यंतरे- "सपत्न्याः पुत्रवत्वेऽपि अपुत्रायाः क्रियां पतिः । दौहित्रः पत्यभावे तु सपत्नीपत्र इष्यते" ॥ इति । धनग्राहिणोः पतिदौहित्रयोरभावे सपत्नीपुत्रः कर्तेत्यर्थः । एतच्च विभक्तविषयम् । आवभागे तु दौहित्राद्यपेक्षया सपत्नीपुत्र एव प्रथमः। पुत्रादेरपत्यं तस्याभावे दुहिता कीं । अत्र शंखः- पुत्राभावे तु कुर्यातां भर्तृभार्ये परस्परम् । अपुत्रस्य तु या पुत्री सैव पिडप्रदा भवेत् " ॥ इति । १५ पत्युरभावे दुहिता मातुः कुर्यात् । पत्न्यभावे पितुश्च इत्यर्थः । पितृधनभाक्त्वं च तस्याः स्मर्यते देवलेन अपुत्रकस्य स्वं कन्या धर्मजा पुत्रवद्धरेन्” इति । कन्या ऊढा अनूढा च । स्मृत्यंतरेऽपि- " यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा। तस्यामात्मनि तिष्ठत्यां कथमन्यो धनं हरेत् "॥ इति । अत्र केचित्- "पुत्रः कुर्यापितुः श्राद्धं पत्नी च तदसन्निधौ। धनहार्यथ दौहित्रस्ततो भ्राता च तत्सुतः” । इति स्मरणात् “ पत्नीदुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा " इति (याज्ञवल्क्य. व्यव. १३५) धनग्रहणे क्रमस्मरणाञ्च पत्न्या दुहितुश्च दौहित्रात्पूर्वभावित्वमाहुः। “ पौत्रा दौहित्रका मताः इति विष्णुस्मरणात् शिष्टाचाराच्च पत्नीदुहित्रपेक्षया दौहित्रस्यैव प्राथम्यं परे वदंति । दुहित्रभावे भ्रात्रादिः कर्ता। "भ्रातुः सहोदरोभ्राता कुर्याद्दाहादितत्सुतः।ततस्तु सोदरो भ्राता तदभावे च तत्सुतः॥इति स्मरणात्। स्मृत्यंतरेऽपि- " पत्नी भ्राता च तजश्च पिता माता स्नुषा तथा। भगिनी भागिनेयश्च सपिंडः सोदकस्तथा ।। " असंनिधाने पूर्वेषामुत्तरे पिडदाः स्मृताः" ॥ विष्णुपुराणे- "पुत्रो भ्राता च तत्पुत्रः पत्नी माता तथा पिता। वित्ताभावेऽपि शिष्यश्च कुर्वीरन्नौदेहिकम्" ।।इति। यत्तु मनुवचनम् ( ९।१८२)- "भ्रातृणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् । सर्वे तेनैव पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् " ॥ इति तत् भ्रात्रपेक्षया भ्रातृपुत्रस्य नाभ्यर्हितत्वप्रतिपादनपरं कितु भ्रातृपुत्रपरिग्रहसंभवेऽन्यं न परिगृह्णीया- दित्येवंपरमिति विज्ञानेश्वरादिभिर्व्याख्यातम् (पृ. ९० पं. १७१८)। १ क्ष-तवर्ण । २ खग-पौत्र । । खक-चात् । क्ष-भ्रातु । ५ ग-दोहित्रा । . २० २५ - - ·५६६ पिंडदक्रमः। - " अत्र केचिदाहुः- "अपुत्रस्याथ कुलजा पत्नी दुहितरोऽपि वा । तदभावे पिता माता भ्राता पुत्राश्च कीर्तिताः"॥ इति कात्यायनस्मरणात् "पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथेति" धनग्रहणे क्रमस्मरणाच्च पित्रोः प्राथम्यं भ्रात्रादेस्तु ततो विप्रकर्ष इति । अन्ये तु 'पत्नी भ्राता च तत्पुत्रः पिता माता' इति ५ पूर्वोक्तवचननिश्चयबलात् भ्रात्रादेः प्राथम्यमिति वदंति । यत्तु बोधायनवचनम्- न च माता न च पिता कुर्यात्पुत्रस्य पैतृकम् । नाग्रजश्च तथा भ्राता भ्रातृणां च कनीयसाम्" ॥ इति यदपि कात्यायनवचनम्- "पित्रा श्राद्धं न कर्तव्यं पुत्राणां च कथंचन । भ्रात्राऽग्रजेन कर्तव्यंन भ्रातृणां यवीयसाम्" ॥ इति । यदपि स्मृत्यंतरम्-" न पुत्रस्य पिता कुर्यान्नानुजस्य तथाऽग्रजः" ॥ इति तत्सर्वं मुख्याधिकारि- १. पुत्रकनिष्ठभ्रात्रादिसद्भावविषयं स्नेहविहीनविषयं वा । तथा च देवलबोधायनौ- " संस्कार्यश्च पिता पुत्रैर्भातरश्च कनीयसा । मातुलस्याप्यपुत्रस्य स्वस्रीया अपि वा मताः ॥ न पुत्रस्य पिता कुर्यान्नानुजस्य तथाऽग्रजः । यदि स्नेहेन कुर्यातां सपिंडीकरणं विना "॥ इति । कत्रन्तराभावे तदपि कार्यमित्याह संग्रहकारः- "अन्याभावे पिता माता ज्येष्ठो वाऽपि सपिंडनम् । कुर्याज्जीवंतमाक्रम्य पिंडभागं नियोजयेत् ॥ इति। १५ आक्रम्यातिक्रम्येत्यर्थः । स्मृत्यंतरे- "सर्व भावे पिता वाऽपि कुर्याद्भाताऽपि वाऽग्रजः।गयायां च विशेषेण ज्यायानपि समाचरेत्" ॥इति। अकरणे प्रत्यवायश्च स्मृतिसारसमुच्चये दर्शितः- "उत्सन्नबान्धवं प्रेतं पिता भ्राता तथाऽग्रजः। जननी वाऽपि संस्कुर्यान्महदेनोऽन्यथा भवेत्॥ इति। पित्रग्रजयोः समवाये प्रत्यासन्नत्वात् पितैव कुर्यात् । तदभावे ज्येष्ठ इति क्रमो विवक्ष्यते । कनिष्ठ- भ्रातृसमवाये अनंतर एव कनिष्ठो ज्येष्ठस्य कुर्यात् । न व्यवहितोऽनुजः “अनंतरः सपिंडो यः क्रमेण तनयस्तयोः" इति मन्वादिस्मरणात् ।जीवति पितरि भ्रातादेरन्येन कारयितव्यामित्युक्तं स्मृतिरत्ने- "प्रेतश्राद्धं सपिण्ड्यन्तं प्रत्यब्दं श्राद्धमेव च ।भ्रात्रादेः कार्यमन्येन स पिता यदि जीवति"॥ इति । एवं भ्रातृतत्पुत्रयोरभावे पिता मातापित्रोरभावे स्नुषा तदभावे स्वसा अनुजा अग्रजा वा तदभावे तत्सुतः स्वोदरस्वसभावे असोदरस्वसा ततस्तत्सुतः । ततः सपिंडः ततः समानोदकस्ततो मातृसपिंडः २५ ततो मातृसमानोदकः तदभावे सगोत्रः ततः शिष्यः तदभावे ऋत्विक तत आचार्यः तदभावे जामाता तदभावे सखा इति क्रमः। तथा च स्मृतिसारे- " पत्नी भ्राता च तज्जश्व पिता माता स्नुषा तथा । भगिनी भागिनेयश्च सपिंडः सोदकस्तथा । "असंनिधाने पूर्वेषामुत्तरे पिंडदाः स्मृताः" ॥ इति । कात्यायनः- "अनुजा वाऽग्रजा वाऽपि भ्रातुः कुर्याच्च संस्क्रियाम् । ततस्तु सोदरास्तद्वत्क्रमेण तनयस्तयोः"॥ इति । चंद्रिकायाम्- पुत्राभावे सपिंडास्तु तदभावे तु सोदकाः । मातुः सपिंडा ये वा स्युर्ये वा मातुश्च सोदकाः ।। कुर्युरेनं विधिं सम्यक् अपुत्रस्य सुताः स्मृताः" ॥ इति । मातुः सपिंडः मातामहः तत्सुतादिः पंचपुरुषपर्यंतः पञ्चपुरुषादूर्ध्व त्रिपुरुषपर्यंता मातृसमानोदकाः । पराशरः- “ अभावे तु सपिंडानां समानोदकसंततिः समस्यापिडित संबद्धा ये जलेन वा ॥ इति। -- " “ " ·अनाथप्रेतं। ५६७ बृहस्पतिः- " प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः। ज्ञातिबंधुसुहृच्छिष्यैऋत्विकभृत्यपुरोहितैः ।। कात्यायनोऽपि- "पुत्रः शिष्योऽथवा पत्नी पिता माता तथा गुरुः। स्त्रीहारी धनहारी च कुर्युः पिंडोदकक्रियाम् ॥ इति । स्त्रीहारी रागतः कलत्रहारी। धनहारी तु मनुना दर्शितः (९।१८७-१८९)। अनंतरः सपिंडो यस्तस्य तस्य धनं हरेत् । अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥ “ सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः।विद्याः शुचयो दान्ता तथा धर्मो न हीयते॥ "अहार्य ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः" ॥ इति । मार्कडेयः- सख्युरुत्सन्नबंधोश्च सखापि श्वशुरस्य च । जामाता स्नेहतः कुर्यादखिलं पैतृमेधिकम् ॥ "सर्वाभावे तु नृपतिः कारयेत्तस्य रिक्थतः । तज्जातीयैनरैः सम्यक् दाहायाः सकलाः क्रियाः" इति।.. वृद्धशातातपोऽपि- मातुलो भागिनेयस्य स्वस्रीयो मातुलस्य च । श्वशुरस्य गुरोश्चैव सख्युर्मातामहस्य च ॥ "एतेषां चैव भार्याणां स्वसुर्मातुः पितृष्वसुः। मृतौ दाहादिकं कार्यमिति वेदविदां स्थितिः ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- मातुः पित्रोर्मातुलस्य मातुलान्या मृतावपि । दौहित्रः प्रथमः कर्ता ज्ञातिः स्यात्तदनंतरम्"॥ इति । १५ विष्णुरपि-"श्वश्वादीनां तथा पिंडं पत्नी दद्यात् सुसंयता" । इति ॥ धनहारित्वादिनिमित्ताभावेऽपि दाहादिके कृतेऽभ्युदय इत्याह वृद्धशातातपः- "प्रीत्या श्राद्धं तु कर्तव्यं सर्वेषां वर्णालांगनाम् । एवं कुर्वन्नरः सम्यक् महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥इति । लिंगिनः आश्रमिणः । ब्राह्मेऽपि- " अनाथं ब्राह्मणं दग्ध्वा क्षत्रियं वैश्यमेव च । पितृमेधमहायज्ञफलं प्रामोति मानवः ॥ इति ।३. एतच्च सवर्णाभिप्रायम् । अन्यथा दोषश्रवणात् । तथा मरीचिः- ब्राह्मणो ह्यन्यवर्णस्य यः कुर्यादोर्ध्वदेहिकम् । तद्वर्णत्वमसौ याति इहलोके परत्र च"॥ पारस्करोऽपि- न ब्राह्मणेन कर्तव्यं शूद्रस्य त्वौर्ध्वदेहिकम् । शूद्रेण वा ब्राह्मणस्य विना पारशवादिति"। ब्राह्मणेन शूद्रायामुत्पादितः पारशवः । कालादर्शेऽपि- " स्नेहाद्विप्रादिकैः सर्वैः वर्णलिंग्यौर्ध्वदेहिकम् । कर्तव्यं नैव विप्रेण शूद्रस्यानेन तस्य च ॥ इति । विप्रादिना शूद्रादेरित्यर्थः । सपिंडानां मध्ये केषांचिद्दाहादिनिषेधमाह वृद्धमनुः- " क्लीबाद्या नोदकं दद्युः स्तेना व्रात्या विधर्मिणः । गर्भभर्तृलृहश्चैव सुराप्यश्चैव योषितः । "न ब्रह्मचारिणः कुर्यादुदकं पतिता न च" ॥ इति । क्लीबो मोघवीर्यः । आदिशब्दात् कुंढ- गोलकादयः । स्तेनाः परस्वहारिणः । वात्याः संस्काररहिताः। विधर्मिणः प्रच्युतस्वधर्माः। गर्भद्रुहः 3. गर्भपातिन्यः । भर्तृद्रुहः भर्तृघ्न्यः । उदकग्रहणमन्येन दाहे कृतेऽपि उदकदाननिषेधार्थम् । अतो दाहादिनिषेधः कैमुत्यसिद्धः । स्वसपिंडमरणे क्लीवाद्या दाहादिकं न कुर्युरित्यर्थः । ब्रह्मचारिणस्तु दाहादिनिषेधः पित्रादिव्यतिरिक्तविषयः । तथा प्रतिपादितमधस्तात् । १ क्ष-दा । २ क्ष-पूर्व । ३ क्ष-+ हाधिकारनिषेध । । क्ष-नह । २५ ·५६८ अग्निनिर्णयः। -- “ अत्रायं क्रमः-औरसः पुत्रः पौत्रः तत्पुत्रसंततिः। पुत्रिकापुत्रः तत्संततिः । दत्तः तत्संततिः । धनहारी दौहित्रः पत्नी पतिः सपत्नीपुत्रः दुहिता भ्राता तत्पुत्रः असोदरः भ्राता तत्पुत्रः पिता माता स्नुषा पौत्री दौहित्री पौत्रस्य पत्नी तत्पुत्री दत्तस्य पत्नी भगिनी भागिनेयः सपिंडः सोदकः मातृसंपिडः तत्समानोदकः सगोत्रः शिष्यः अत्विग्भृत्यः गुरुः श्वशुरः आचार्यः सहाध्यायी ५ उपाध्यायः जामाता सखा स्त्रीहारी धनहारी राजेति । इति संस्कर्तृनिरूपणम् । अग्निनिर्णयः । तत्र मनुवृद्धयाज्ञवल्क्यौ- “आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यत्रिभिरग्निभिः । अनाहिताग्निरकेन लौकिकेनेतरे जनाः ॥ इति । एकेन औपासनेन । तथा त्रिकांडी-" अनाहिताग्निस्त्वेकेन यः पूर्व पतिभार्ययोः" ॥ इति । वसिष्ठः- १० “ अनाहिताग्नियः पूर्व पत्नीभ्यः प्रमितिं गतः । औपासनाग्निना तस्य संस्कारः पैतृमेधिकः ॥ पश्चान्मृतस्य कुर्वति केचिदुत्तपनामिना । पश्चान्मृतानां पत्नीनां पतिवच्चाग्निसंग्रहः" ॥ इति । यमः-"अस्थिसंचयनादाक भर्तुः पत्नी मृता यदि । तस्मिन्नेवानले दाह्या यदि चाग्निर्न शाम्यति । " शांतेऽनौ पुनरेवास्याः पृथक् चित्यादि कारयेत् " ॥ स्मृत्यंतरे- " पूर्वमेव मृता माता घटिकानंतरं पिता । गृह्याग्निः पूर्वतो गच्छेत् अपरो विधुरानलः " ॥ इति । १५ मातृदहनानंतरं पितृमरण इत्यर्थः । एकेनौपासनाग्निना । जमदग्निरपि- " दीक्षितस्याहितामेश्च दाहः स्वैस्त्रिभिरग्निभिः । अनाहिताग्नेः संस्कारस्तेनौपासनवन्हिना ॥ " इतरेषां लौकिकेन दाह उत्तपनाग्निना । चंडालाग्निरमेध्याग्निः सूतिकाग्निश्च कर्हिचित् ।। " पतितामिश्चिताग्निश्च न शिष्टग्रहणोचितः । शूद्रविट्क्षत्रविप्राग्निः श्रोत्रियस्य गृहानलः ॥ “ पर्वताग्निररण्याग्निनिर्मथनानलः । उपर्युपरिजः श्रेष्ठो लौकिकाग्निपरिग्रहे ॥ २० " व्रतियत्योः कपालाग्निस्तुषाग्निलिकन्ययोः । विधुरं विधवा चैव दहेदुत्तपनाग्निना " ॥ इति । यतिः परमहंसव्यतिरिक्तः । स्मृत्यंतरे- "कन्यामनुपनीतं च अस्मात्त्वम् इति मंत्रतः । लौकिकेन दहेदेतावुत्तप्तेनाथ वन्हिना" ॥ वृद्धवसिष्ठः- तुषाग्निना दहेत् कन्यां व्रीहिभिर्वा यवेन वा । अथवोत्तपनीयेन कापालेनानलेन वा ॥ २५“ यतिं च वर्णिनं चैव दहेकापालवन्हिना । अथवोत्तपनीयेन तुषेणैवापरे विदुः" ॥ इति । “दर्भेष्वग्निः समारोप्य पुनर्दर्भेषु संस्थितः । पुनर्दभतृतीयेषु वन्हिरुत्तपनः स्मृतः ॥ " कपालमग्नौ निक्षिप्य तप्तं चैव तु निक्षिपेत् । करीषं वा समुद्भूतस्तुषेषु तुषपावकः ।। "यावत्तप्तकपालेन केवलेनामिसंभवः। तावत्कपालसंभूतः पावकः परिकीर्तितः । इति । जमदग्निरपि “दर्भमुष्टिं प्रदीप्याग्नौ लौकिके तत्र चापरम् । तत्राप्यन्यत्तृतीयस्थो वह्निरुत्तपनः स्मृतः ।। " कपालमग्नौ निक्षिप्य तामादाय तुषे क्षिपेत् । तुषेण दभैः संभूतः कपालज इति स्मृतः स्मृत्यंतरे च- " कपालोऽन्यः कपालाग्निः तुषाग्निस्तु तुषोद्भवः । दर्भमुष्टितृतीयोत्थो भवेदुत्तपनाव्हयः" ॥ इति । वोधायनः " आहिताग्निमग्निभिर्दहति यज्ञपात्रैश्च गृहस्थमौपासनाग्निना ब्रह्मचारिणं १ ग-पुं। २ क्ष-यदि शातिर्न। ३ क्ष-यतिव्रत्योः । ४ क्ष-उ। ५ क-न । - 1 ·द्विभार्याविषये। . " - “ “ कपालाग्निनान्यानुत्तपनेन” इति । आपस्तंबः-" औपासनेनाहिताग्निं दहति निर्मथ्येन पत्नीमुत्तपनेनेतरान् ?" इति। अत्र यथास्वगृह्यं यथाचारं व्यवस्था । कृतसमावर्तनस्याकृत- विवाहस्य ब्रह्मचारित्वाभावात् गृहस्थत्वाभावाच्च कपालाग्न्यौपासनाग्न्योः प्रसक्त्यभावादन्यानुत्तपने- नेति बोधायनवचनात् उत्तपनेनेतरानित्यापस्तंबवचनाच्च उत्तपनाग्निरेव कृतविवाहस्योपासनोप- क्रमात् पूर्व मरणे तदानीमेव शेषहोमांतं कर्म समाप्य औपासनेन दहेत् । विवाहशेषमध्ये तु दंपत्योर्मरणं यदि । कर्मशेष समाप्यैव दहेदौपासनाग्निना" ॥ इति स्मरणात्। द्विभार्याविषयः । अनाहिताग्नेर्भार्याद्वयसंबन्धे अग्निद्वयसंसर्गात्पूर्व मरणे तदैवाग्निद्वयसंसर्ग कृत्वा तेनैव दहेत् । संसर्गानंतरं मरणे संसृष्टाग्निनैव दहेत् । यतेः पूर्वाश्रमभार्यामरणेऽपि उत्तपनाग्निरेव अन्यानुत्तपनाग्मिनेति बोधायनापस्तंबस्मरणात् इति केचित् । अन्ये तु प्रेताग्निसंधानं कृत्वा तेनैव दाहः " प्रमीतायां तु भार्यायां साग्नौ दूरंगतेऽथ वो । संधायाग्निं दहेदेनां पुत्रो वा यदि वेतरः ॥ इति स्मरणात् । यतिरूपस्य भर्तुः समारोपिताग्नेर्दूरतोऽवस्थानादित्याहुः । तथा च पारिजाते- " परिव्राजकपत्नी चेन्मृता तस्मात्तु पूर्वतः । औपासनाग्निं संधाय दहेत्तु विधिवत्सुतः" ॥ इति । तस्मात्पूर्वतः परिव्राजकमरणात्पूर्वमित्यर्थः । उत्तपनाग्नेः संस्कारमाह शौनकः- अग्निमुत्तपनं कृत्वा पाश्र्वे प्रेतस्य दक्षिणे । समूह्य संपरिस्तीर्य पर्युक्ष्य च यथाक्रमम् ॥ आज्यं संस्कृत्य मंत्रेण सुवेण जुहुयात्ततः।अयाश्चेत्येकया हुत्वा व्याहृतीभिस्ततः परम्" ॥इति । बौधायनस्तु- विधवाविधुराग्नौ तु स्मरन्पुरुषसूक्तकम् । जुहुयाद् द्वादशाज्येन विधवायास्त्वयं क्रमः ॥ इति। अयमुत्तपनामिना संस्कारः तुषकपालमथितानीनामपि समानः । पूर्वमृतां पत्नीमाहिताग्निरग्निहोत्रेण दहेत् । अनाहिताग्निः स्मार्धिन दहेदिति । आश्वलायन आह- स्मातर्धिनाग्निभिर्दग्ध्वा मृतां पत्नी च तांस्त्रिभिः । शिष्टार्धेनोदहेदन्यां पुनश्चैवाग्निमान्यजेत् ॥ प्रागुवाहाच्च शिष्टाधू स्मार्तस्याग्नेर्यथाविधि । शुश्रूषेदप्यपत्नीक इष्टिं कुर्याच्च वा न वा सायंप्रातर्होममर्धाग्नावपि संचरेदिति । अत्र त्रिभिरग्निभिरग्निमान्यजेदित्येतदाहिताग्निविषयम् । अनाहिताग्निरौपासनार्धेन दग्ध्वा शिष्टार्थेन सायंप्रातर्जुहुर्यात् स्थालीपाकं च कुर्वन्नुद्वहेत् । अशक्तोऽपि यावज्जीवं होमं कुर्यात् । याज्ञवल्क्यः ( आ. ८९)- "दाहयित्वाऽग्निहोत्रेण स्त्रियं व्रतवतीं पतिः । आहरेविधिवद्दारान् अग्नींश्चैवाविलंबयन् " इत्येतत् शक्यविवाहविषयम् । अशक्यविवाहस्तु निर्मथ्येन दाहयित्वा यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात् । अत्र कपर्दी- “आहिताग्निः पूर्वमृतां स्वाग्निभिदीहयेत्त्रियम् । शक्ये विवाहेऽथाशक्ये निर्मथ्येनैव दाहयेत्”॥ इति । तथा चापस्तंबभरद्वाजौ- ‘निर्मथ्येन पत्नीमुत्तपनेनेतरान्' इति । स्मृत्यंतरेऽपि- ३० "दारकर्मण्यशक्तश्चेत्पत्नी च निधनं गता । श्रौतस्मार्ताग्निना दाहः पत्न्या नैव तदा भवेत् ॥ “ निर्मथ्येनैव तां दग्ध्वा निदध्यादग्निमात्मनि । अग्निहोत्रं पौर्णमासं दर्श चाग्रयणं तथा । अपत्नीकोऽपि कुर्वीत तस्मिन्नान्यत्कथंचन ॥ १ क-परिव्राजक । २ ग-वै । 3 क-विधस्तु विधायानि; ग-स्य नि । ४ गते । ५ खग-स्मार्ताग्न्यार्थेन । ६ ग-जुह्वत् । २. “ " ॥ २५ ॥ - ·५७० आहिताग्न्यनाहिताग्न्ययोः। . - विच्छिन्नवह्नः संधानं पुनरेव विधीयते । दारकर्मण्यशक्तश्चेद्दहेदौपासनाग्निना "॥ इति । पूर्व पत्नीमरणे दारकर्मण्यशक्तौ अनाहिताग्निरौपासनेन दहेत् । आहिताग्निरग्निहोत्रेणेत्यर्थः । सर्वाधाने पूर्व यजमानस्य मरणे अग्निहोत्रेण त्रेतायां पितृमेधः । पत्न्यास्तु पश्चान्मरणे प्रेताधानमिति चंद्रिकायाम् । अत्र कात्यायनोऽपि-“पूर्व मृतस्य दंपत्योः प्रेताधानं परस्य तु" । पूर्व मृत- ५ स्याग्निसंस्कारः पश्चान्मृतस्य दंपत्योरन्यतरस्य प्रेताधानमित्यर्थः । कल्पपरिशिष्टे- मृताहिताग्नेर्भायर्यायाः प्रेताया विधिरुच्यते । संस्करिष्य इमां पत्नी निर्म\न कुशाग्निना।। " इति संकल्ल्य संपाद्य निर्मथ्याग्निममुं त्रिधा । विभज्य दक्षिणाग्नौ तु यदि पाकोवरानले ॥ " आमिक्षा सुनुवावत्र वारुणौ भवतस्ततः। वपनं पात्रचयनं विनान्यत्सर्वमाचरेत् "॥ इति । पुनरिग्रहणासमर्थस्य पत्नीदाहविनियुक्तानिहोत्रस्य विधुरस्योत्सृष्टानेविच्छिन्नाग्नेर्वा मरणे प्रेताधान- १० मेव । तथा चापस्तम्बः ययाहिताग्निरुत्सृष्टानिर्विच्छिन्नाग्निः प्रमीयेत न तमन्येन त्रेताग्निभ्यो दहन्निति विज्ञायते । आधानप्रभृति यजमान एवाग्नयो भवन्ति । अथापि ब्राह्मणम्- 'तमसो वा एष तमः प्रविशति सह तेन य आहिताग्निमन्येन त्रेताग्निभ्यो दहन्तीति। भाष्यकार:- यद्याहिताग्निरुत्सृष्टाग्निविच्छिन्नाग्निर्विधुराग्निर्वा प्रमीयेत न तमन्येन त्रेताग्निभ्यो दहन्ति । तस्य प्राचीनावीत्यग्न्यायतनमुधृत्यावोक्ष्य यजमानायतने प्रेतं निधाय गार्हपत्यायतने अरणिं निधाय १५ मंथति यस्याग्नयो जुह्वता मां सकामाः संकल्पयंते यजमानं मां संजानंतु ते हविषे सादिताय स्वर्ग लोकमिमं न प्रेतं यं त्विति तूष्णीं विहृत्य द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा तूष्णीं हुत्वा प्रेतेमा त्वा इत्यादि कर्म प्रतिपद्यत इति । स्मृत्यंतरेऽपि- अथानुगतवन्हिस्तु यजमानो मृतो यदि । प्रेताधानं तथा कुर्यादित्यापस्तंबभाषितम् ॥ इति । एवं चाहिताग्नेर्विधुरस्याग्नित्रयमुत्पाद्य तेनैव विधिवद्दाहः कार्यः। अनाहिताग्नेस्तु उत्तपनेनेति २० भेदः । प्रेतेमा त्वा इत्यादि समानमुभयोः। ननु आहिताग्नेः अग्नित्रयोत्पादनवदनाहिताग्नेरपि विधुरस्यौपासनाग्निमुत्पाय तेनैव दाहः कार्य इति चेन्न । आधानप्रभृति यजमान एवाग्मयो भवंती- त्यापस्तंबन हेतूपन्यासान्न तमन्येन त्रेताग्निभ्यो दहंतीति इतराग्मिना दाहनिषेधाच्च यथा योगिनः स्वान्देहान्परित्यज्य परकायमनुप्रविश्य पुनः स्वान देहान् प्रविशति न च तेन दुष्यंत्येवममयो- ऽपि 'पत्नी संस्कृत्य यजमानमेवाभ्यावर्तत' इति भारद्वाजवचनाच्च तस्य प्रेताधानं युक्तम् । २५ विधुरस्यानाहिताग्नेस्तु तथाविध्यभावात् उत्तपनामिविधानाच्च न प्रेतोपासनसंधानम् । तथा विधवाया अनाहिताग्नेर्भार्याया मृतावृत्तपनाग्निनैव दाहः | आहिताग्निपत्न्यास्तु पश्चान्मरणे प्रागुक्त- कात्यायनवचनानुसारेण प्रेताधानं निर्मन्थ्येनेति भाष्यकारः । पूर्व मरणे व्रतवत्यास्तस्या दारकर्मण्यशक्तश्चेदग्नित्रयेण दाहं कुर्यात् । तस्याः सद्वृत्त्यभावे स्वस्य दारग्रहणशक्त्यभावे च निर्मथ्येनैव तां दहेत् । अत्रैव विषये विष्णु:- ३०" मृतायामपि भार्यायां वैदिकाग्निं न तु त्यजेत् । उपाधिनाऽपि तत्कर्म यावज्जीवं समाचरेत् ॥ इति । उपाधिः प्रतिकृतिः । एतदेवाभिप्रेत्य भारद्वाजः- “ यजमानस्यैवाग्नित्रयम् " इति । मैत्रायणीयश्रुतिरपि- "यस्तु स्वैरग्निभिर्भार्या संस्करोति कथंचन। असौ मृतः स्त्री भवति स्त्री चैवास्य पुमान्भवेत् ॥ इति। १.क्ष-णि । २ ग-मंत्रितं । ३ कखग-मिं तु चरु । ग-त्या।

·बहुपत्नीकस्य पत्नीमरणे। ५७१ स्वैरिति श्रवणात् पल्या अंगतापक्षेऽयं निषेधः । न सहाधिकारपक्षे इति केचिद्विच्छिन्नाग्नरुत्सृष्टाने यजमानस्य मृतेः पूर्व पत्नीमरणे पुनरिग्रहणशक्तावशक्तौ च निर्मथ्याग्निनैव दाहः । न तु प्रेताधानाहितत्रेतामिभिः । तथा च कपर्दी- " नष्टोत्सृष्टानलसहचरी दाहकृत्येन कुर्यात् प्रेताधानं मथितदहनस्तक्रियायां प्रकल्प्यः । " कन्योपेतानुपनयनको पोषणे लौकिको वा कापालो वा भवति दहनश्चाथ संतापनो वा "॥ इति । ५ विदेशस्थाननेः पत्नीमरणे प्रेताधानमुक्तं स्मृत्यंतरे- "दूरे पिताऽननिरितः स्वमाता मृता यदि स्यात्सुत औरसश्चेत् । आधाय सर्व विदधीत सर्वामन्त्येष्टिमात्मा स इति श्रुतिर्हि ॥" अनग्निरनाहिताग्निः । एवं विच्छिन्नौपासनस्य पत्नीमरणे प्रेताग्निसंधानं पूर्वोक्तकपर्दिवचनेन न्यायसाम्यात् मथितामिरित्येके। बहुपत्नीकस्य पत्नीमरेण अग्निनिर्णयः । बहुपत्नीकस्य पत्नीमरणे वृद्धमनुः- बहुपत्नीकपक्षे तु ज्येष्ठा चेत्पूर्वमारिणी । तां दहेदग्निहोत्रेण पुनराधानमन्यया "॥इति। 'निर्भथ्येन तथेतराम्' इति पाठांतरम् । अयं न्यायो द्विपत्नीकपक्षेऽपि समानः। तथा स्मृत्यंतरे-- “ज्येष्ठा भार्या मृता पूर्व पुत्रस्वेताग्मिना दहेत् । आधानं च पुनः कुर्यात्सह पत्न्या द्वितीयया। "द्वितीया यदि चेद्भार्या पूर्व मरणमाप्नुयात् । जीवंत्यां प्रथमायां तु दहेन्निमन्थिताग्निना"॥ इति । द्वितीयाया अग्निहोत्रदाहादिनिषेधमाह देवलः- "द्वितीयां वै तु यो भार्या दहेद्वतानिकामिभिः। तिष्ठन्त्यां प्रथमायां तु सुरापानसमं हि तत्" इति। तिष्ठत्यां प्रथमायामिति विशेषणात्तन्मरणादूर्ध्वं विद्यामानासु ज्येष्ठाया मरणेऽप्यग्निदानमनुमतमेव । एतदेवाभिप्रेत्य स्मृत्यंतरम्- "मृतायां तु द्वितीयायां योऽग्निहोत्रं समुत्सृजेत् । ब्रह्मोज्झं तं विजानीयावश्च कामात्समुत्सृजेत्" इति। 'एतदाधानाधिकृतस्त्रीविषयमिति' विज्ञानेश्वरेणोक्तम् । (पृ.२५ पं.१५) तद्विषयत्वाप्रतीतेस्तदुक्त-२० मयुक्तमित्यन्ये । द्विभायांनाहिताग्निविषये स्मृत्यंतरम्-- " पत्न्योरेका यदि मृता तां दहेत्स्मार्तवन्हिना । आदधीतान्यया सार्धमाधानविधिना गृही" ॥ इति । पत्न्योर्मध्ये एका मुख्या ज्येष्ठेति यावत् । सा मृता यदि तां संसृष्टस्मार्तवन्हिना दाहयित्वा पुन- रन्यया कनिष्ठया सह पुनःसंधानविधिना संदधीतेत्यर्थः। तथा शौनकः- "अथाग्न्योर्गृह्ययोर्योगमहं वक्ष्यामि शौनकः । सहाधिकारसिद्ध्यर्थ सपत्नीभेदजातयोः" । इत्यादिना अमिवयसंसर्गमुक्त्वा ज्येष्ठायाः संसृष्टामिना दाहमाह- "तयोरेका यदि मृता तां दग्ध्वा तेन वन्हिना। आदधीतान्यया सार्धमाधानं विधिना गृही" ॥इति । यत्तु भाष्यकारवचनं- " यदि त्वनेकभार्यस्य काचित्पत्नी मृता तदा । निर्मथ्येनैव सा दाह्या तमग्निं धारयेत्पतिः" ॥ इति तच्छौनकादिवचनविरुद्धत्वादुपेक्षणीयम् । पल्या अंगत्वपक्षे वा समर्थनीयम् । कनिष्ठाविषये तु स्मृत्यंतरे "कनिष्ठायां मृतायां तु विभज्याग्निं प्रदाहयेत् । शमयित्वान्यभागं तु समादध्यात्पुनः शुचिः ॥ इति । २५ - ३० १ क-संन्यः सयोषित्पत्नीक । २ क्षाहिताग्नि ।

·५७२ तत्रविशेषः । युगपन्मरणे। - १०० - अत्र विशेषः संग्रहे स्मृत्यंतरे निरूपितः- " ज्येष्ठा विवाहवन्हौ चेत्कनीयस्याः करग्रहः । होमस्तयोर्मतैका चेत्सर्वेणोपासनाग्निना ॥ दग्ध्वा तामन्यया साकं पुनःसंधानमाचरेत् । कनीयस्या विवाहे तु होमश्चेल्लौकिकानले ।। मृतां दहेत्तदंशेन शिष्टैोम समाचरेत् । तत्तदंशेन दाहः स्याद्युगपन्मरणे तयोः" ॥ इति । ५ स्मृतिरत्नकल्पकारिकयोरुक्तः-- "लोकाग्नावितरौद्दाहं कृत्वा संसृष्टवन्हिमान् । तस्यैकस्यां मृतायां तु विभागोऽनेसुनीरितः ।। विभज्य वन्हेिं प्रत्यक्षं भागयोस्तु पृथक् पृथक् । पूर्णाहुत्या विविच्याग्निमिष्ट्वा भागौ विनिर्दिशेत् ॥ पूर्वस्यां दक्षिणं भागमितरस्यां तथेतरम् । या तु तस्य मृता भार्या तद्भागं विनियोजयेत् ॥ पूर्वोपासनवन्हौ तु यस्योद्दाहः पुराकृतः । तस्यैकपत्नीमरणे कृत्स्नाग्निर्विनियुज्यते ॥ ततस्तस्याः क्रियांते तु स्थितया सह भार्यया । प्रधानोद्वाहहोमं तु कृत्वा पूर्ववदाचरेत् ॥ "एवं विज्ञाय यः कुर्यात्तरतीह स संसृतिम् । अन्यथा त्वग्निसात्कुर्यात् पतत्येवेति निश्चयः" ।। इति । पत्नीनां युगपन्मरणे संसृष्टस्य गृह्याग्नेर्विभागमाह संग्रहकार:- " औपासनानौ संसृष्टे समिधौ प्रतापयेत् । 'अयं ते योनि+त्विय' इत्येवं युगपत्ततः ।। “ 'सप्त ते अग्न' इति तु हुत्वा पूर्णाहुतिं ततः । 'अच्छागिरीमतय' इति विभज्याग्निं ततः पुनः १५“ आजुव्हानेति समिधं प्रतिष्ठाप्य ततो हुनेत् । अयाश्च व्याहृतिश्चैव घृतं हुत्वा ततः पुनः॥ "एवं विभज्य चैकेन स्मार्तकर्म समाचरेत् " ॥ इति । अर्धाधाने त्वेकभार्यस्य यजमानस्य पूर्व मरणे तस्याग्नित्रेतायां पितृमेधः । पल्यास्त्वौपासनेन । तदाहापस्तंबा-“तयोर्यः पूर्व म्रियेत तस्यामित्रेतायां पितृमेधः संपद्यते यः पश्चात्तस्यौपासन" इति। 'स्त्री चैवं भर्तरि प्रमीत' इति भारद्वाजवचनानुसारेण भर्तृमरणादूर्ध्वमपि औपासनाग्नि- २० परिचर्यायां सत्यां औपासनेन दाहः। अन्यथा प्रेताग्निसंधान निर्मथ्याग्निरिति केचित् । एकभार्यस्य पूर्व पत्नीमरणे अग्निहोत्रेण औपासनेन च दग्ध्वा पुनः परिणीय तया सहाधानमथैनमुपोषती- त्यारभ्य पुरस्तात् सभ्यावसथ्याभ्यामौपासनेन चेत्यापस्तम्बेन औपासनस्य पत्नीविधानात् विवाहमर्थ्यनिश्चये पल्यास्त्रेतायां पितृमेधः । यजमानस्य त्वौपासनेन यः पश्चात्तस्यौपासने इति स्मरणात् । अर्धाधाने तु अनेकभार्यस्य यजमानस्य पूर्व मरणे तस्यामित्रेतायां पितृमेधः । २५ पत्नीनां तु स्वैः स्वैरौपासनस्यांशैः । उक्तं च भाष्ये- अथ चेद्बहुपत्नीको ह्याधानी विपद्यते । त्रेताग्निभिस्तु दाह्यः स्यात्पत्न्यास्त्वौपासनानलैः ।। प्रत्यक्षाग्निं विभज्यैव यथावदनुपूर्वशः"॥ इति । अत्र केचित् पूर्व मृतपत्न्यास्त्रेताग्निभिर्दहनविधानं पश्चान्मृतायाः औपासनामिना दहन- विधानं च सहाधिकारितापक्षे । न त्वंगतापक्षे । अत एवोक्तं भाष्यकारेण सूत्रे हि पूर्व मृतस्य ३० यजमानस्य वैतानिकैरौपासनेन च दहनमनुक्रांतं पत्न्यास्तु निर्मथ्येन दहनं वक्ष्यते । निर्मन्थ्येन पत्नीमिति । तत्र कथं पश्चान्मृतायाः पत्न्या औपासनसद्भावः । तस्मादौपासनवतः आहिताग्ने- वैतानिकैरोपासनेन च दहनं पत्न्या निर्मथ्येन तवांगतापक्षे सर्वाधाने अर्धाधाने वा पूर्वमृतां पत्नी निर्मथ्येन दाहयित्वा विधिवदग्नीनुत्सृज्य दारसंग्रहणं कृत्वा ब्रह्मौदनपचनानंतरं औपासनाग्नि- भरण्योः समारोप्य मथित्वा विधिवदग्न्याधानं कुर्यात् इत्यंगत्वपक्षानुसारिण आहुः । यच्चात्र वेत्तव्यं तत्सर्वं यजमानप्रकरणे निरूपितम् । . १ ग. स्या।

·अग्न्याधानात्पूर्वं यजमानमरणे । ५७३ ५ १० 4 दारसंग्रहणानंतरं अग्न्याधानात्पूर्वं यजमानमरणे संग्रहकारः-- यज्वा मृतस्त्रीक उदुह्य भार्यामग्नीननाधाय मृतो यदि स्यात् । " औपासने तंतुमतीमयाश्च हुत्वा समारोप्य कृतारणौ तम् ॥ "प्रेताधानं तु कर्तव्यं तत्पश्चात्पैतृमेधिकम् " ॥ इति । अत्रारण्याहरणमाह त्रिकांडी- " नष्टेष्वग्निष्वथारण्यो शे स्वामी म्रियेत चेत् । आहरेदरणिद्वन्द्वमाधानोक्तविधानतः ॥ " ततोऽग्निशून्यप्रेतोक्तमंथनादि प्रपद्यते" ॥ इति । आत्मारूढानलमृतिविषये आपस्तंबः-" आत्मारूढेष्वग्निषु यजमानो म्रियेत लौकिका- निमुत्पाद्य समाधाय प्रेतस्य दक्षिणं पाणिमभिनिधाय तत्पुत्रो भ्राता वाऽन्यो वा प्रत्यासन्न- बंधुरुपावरोहेत्युपावरोहयेत् । पुनस्त्वादित्या इत्यग्निमभिसमिंध्यादेवं सर्वेष्वग्न्युपघातेष्विति भूर्भुवः सुवरिति सर्वप्रायश्चित्तानि च” इति । अनेनैव न्यायेनात्मसमारूढौपासनानेः कालद्वयौ उपासनातिकमात्पूर्व मृतस्य दक्षिणहस्ते अग्निमवस्थाप्य उपावरोह्य व्याहृत्यानाज्ञातत्रयेण च चतुर्गृहीतमाज्यं जुहुयात् । एवं चौपासना- त्पत्तिः कालद्वयातिक्रमे प्रेताग्निसंधानमेव । अरणिसमारोपिताग्निमृतिविषये भरद्वाजः यद्यान्मन्यरण्योर्वा समारूढेषु यजमानो नियेतायतनानि कल्पयित्वा यजमानायतने प्रेतं निधाय गार्हपत्यायतने लौकिकाग्निमुपसमाधाय १५ प्रेतस्य दक्षिणं पाणिमभिसंगृह्य तत्पुत्रो वा भ्राता वाऽन्यो वा प्रत्यासन्नबंधुरुपावरोहजातवेद इमं तं स्वर्गाय लोकाय वहन अजानन्नायुः प्रजां रयिमस्मासु धेाजस्रो दीदिहिनो दुरोण इति लौकिकानावुपावरोहयति । अरण्योर्वोपावरोह्य मंथेत् । यद्यरण्योः समारूढः स्यान्निवर्तमाने प्रेत- मन्वारंभयित्वा इमं मंत्रं जपेत् ‘विहरणादिसमानम्" इति । तत्रारण्योर्वोपावरोह्य मंथेदित्यंतमात्मसमारोपणविषयम् । शेषमरणिसमारोपणविषयम् । २० आदित्यसूक्तं प्रेतनिधानात्तमुभयत्र तुल्यम् । एवमनाहिताग्नेः समित्समारोपणे सति तन्मरणे मृतस्य दक्षिणं पाणिमन्वारभ्य लौकिकाग्मावुपावरोह्य द्वादशगृहीतेनाज्येन तूष्णीं हुत्वा तत्कालहोमं च कृत्वा संस्कुर्यात् । कालवयानतिक्रमेण द्वादशगृहीतेन होमः । किंतु व्याहृत्या अनाज्ञातत्रयेण च पूर्ववत् जुहुयात् । समारूढौपासनाग्नेर्भार्यामरणे लौकिकाग्नावुपावरोह्य दाहयेत् । आहितानेर्देशांतरसरणे । आहिताग्नेर्देशांतरमरणे चंद्रिकायामुक्तम्- “यस्मिन्देशे स्थितो वह्निः ततोऽन्यत्र मृतो यदि। वैतानौपाधिका कार्या पूर्णाहुतिरथापि वा। इति। अग्निहोत्रार्थ ऋत्विजं परिकल्प्य कार्यवशाद्देशांतरं ग्रामांतरं वा गतस्य तत्र दैवान्मृतस्य लौकिकाग्नि- दग्धस्यास्थीनि त्रेताग्निसमीपं नीत्वा तस्मिन्वैतानिके पाथिकृतीमिष्टि पूर्णाहुतिं वा कृत्वा प्रेतास्थिसंकारं कुर्यादित्यर्थः । केचिदत्र चरुः पथिकृतः कार्यः पूर्णाहुतिरथापि वा” इति पठित्वा व्याचक्षते । औपासने गृहे विद्यमाने देशांतरे लौकिकाग्निना दग्धस्यानाहिताग्नेरस्थीन्यादाय ३० औपासने शृतेन चरुणा “अग्नये पथिकृते स्वाहा” इति जुहुयात् पूर्णाहुतिं वेति । पुनःसंस्कारपर्यतं अग्निहोत्रं जुहुयात् । अथ यद्याहिताग्मिरन्यत्र प्रेयाद् दीप्यमानैहूंयमानैरग्निभिरासीरन् यावदेवास्याग्निभिः समां- गमयेरन आसंस्कारादग्निं जुहुयात् । अग्निसंरक्षणार्थम् " इति बोधायनापस्तंवस्मरणात् । ७३ २५ .

·५७४ आहिताग्नेर्दशातरमरणे। . तत्र होमद्रव्यमुक्तं स्मृत्यंतरे- अन्यदीयेन वत्सेन पेया गौस्तु न पयोधरा । आ शरीराहुतेस्तस्याः पयसा होम इष्यते। अन्यस्या अपि होतव्यं पयसा तदभावतः" ॥ इति । पारिजाते तु- "दूरे सामिः पतिः पत्नी मृता स्यादुत साग्निका। दूरे पतिर्मृतस्तत्राप्युत्कर्षः सति चात्मजाः ॥इति । ५ साग्निरौपासनसहितः पिता दूरस्थः माता मृता अथवा साग्निकामा ता स्थिता दूरे पिता मृतः तदौरसपुत्रः अग्न्यानयनपर्यंत संस्कारं न कुर्यात् । तदसंभवेऽस्थ्यानयनहृतिपर्यतं न कुर्यादित्यर्थः । अस्थ्याहरणासंभवे गृहे विद्यमानेनाग्निहोत्रेण प्रतिकृतिदाहमाह बोधायन: "अस्थीनि यद्यलब्धानि पर्णैस्तत्पुरुषाकृतिम् । कृत्वा तद्गतदिग्भागे दहेयुः पितृमेधतः । इति । स्मृत्यंतरेऽपि- १० “देशांतरे प्रमीतस्य नरस्यास्थि पुनर्दहेत् । अस्थ्यभावे पलाशोत्थैः वृतैः प्रतिकृतिं दहेत् ॥ " तदभावे कुशैस्तेषां षष्टया च त्रिशतैरपि । चत्वारिंशच्छिरक्लृप्तौ दशकंठेऽथ वक्षसि ॥ "विंशतिस्त्रिंशदुदरे शतार्ध भुजयोः पृथक् । ऊरुद्वये सप्ततिश्च पृथक् पृथगुदीरिताः ॥ बालंगुलीषु च तथा दश पादांगुलीषु च । मेढ़े द्वादश शिश्नेऽष्टावूर्णासूत्रेण बंधनम् " ॥ इति । आपस्तंव:-" यद्याहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो न ज्ञायेत यां दिशमभिप्रस्थितः स्यात्तामस्या- १५ मिभिः कक्षं दहेयुरपि वा त्रीणि षष्टिशतानि पलाशवंतानां तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कुर्वति । पलाशवल्कलैः कुशैर्वा संधिषु संवेष्टय पूर्ववत् शरीरक्लप्तिश्च । एवं शौनकादयः चत्वारिंशता शिरः कल्पयते दशभिर्गीवां विशत्योरस्त्रिंशतोदरं पंचाशता पंचाशतकैकं वाहुं ताभ्यामेव पंचभि- रंगुलीरुपकल्पयते । सप्तत्या सप्तत्यैकैकं पादम् । ताभ्यामेव पंचभिः पंचभिरंगुलीरुपकल्पयते अष्टाभिः शिश्नं द्वादशभिवृषणम्" इति । जयंतकारिकायास्- २. “शरीराणि न विदेरन्देशांतरमृतस्य चेत् । दद्याच्छिरस्यशीत्यर्ध ग्रीवायां तु दशैव तु || " उरसि त्रिशतिं दद्याविंशतं जठरे तथा । वाव्होर्द्वयोः शतं दद्याद्दश बाह्रगुलीषु च ॥ "दादशार्धं वृषणयोरष्टार्ध शिश्न एव तु । उर्वोयोः शतं दधात्वष्टयधू जानुजेंघयोः । दश पादांगुलीषु स्युरूर्णासूत्रेण बंधयेत् । स्नाप्यालंकृत्य तद्रूपं कुर्यात्तस्याभिमर्षणम् ” ॥ इति । शौनकः-"कृष्णाजिने तु पालाशवृतैः कृत्वा नराकृतिम् । चत्वारिंशंच्छिरो ग्रीव दशविंशत्युरस्यपि । २५“ पंचचत्वारिंशद्वाह्वोः पंचपंचभिरंगुलौ । त्रिंशत्संख्योदरे शिश्ने वीजेऽष्टौ द्वादशक्रमात् ।। “पंचषष्टीद्विपदयोगुलौ पंचपंचभिः । त्रिंशतानि च षष्टिश्च पालाशं वृतमाहरेत् ॥ " अलाभे यज्ञवृक्षाणां बृतान्यपि समाहरेत् " ॥ इति । स्मृत्यन्तरेऽपि-"तावद्भिः पलाशपर्णैः शरीराकृतिरित्येके । कुशैरित्यन्ये। पर्णशरैरित्यपरे" इति । पराशरोऽपि- 30 “ आहिताग्निर्द्विजः कश्चित्प्रवसन् कालचोदितः । देहनाशमनुप्राप्तस्तस्याग्निवर्तते गृहे ॥ "प्रेताग्निहोत्रसंस्कारः श्रूयतामृषिपुंगवाः । कृष्णाजिनं समस्तीर्य कुशैस्तु पुरुषाकृतिम् ।। षट् शतानि शतं चैव पालाशानां च वृंततः । चत्वारिंशच्छिरो दद्याच्छतं कंठे तु विन्यसेत् ॥ वाहुभ्यां दशकं दद्यादंगुलीषु दशैव च । शतं तु जघने दद्यादिशतीरुदरे तथा ॥

·विच्छिन्नाग्नेः। ५७५ '५ in " A - " दद्यादष्टौ वृषणयोः पंच मेढ़े तु विन्यसेत् । एकविंशतिमूरुभ्यां द्विशतं जानुजंघयोः ॥ " पादांगुलीषु षड् दद्याद्यज्ञपात्रं ततो न्यसेत् । शम्यां शिश्ने विनिक्षिप्य अरणीमुष्कयोरपि । जुहं तु दक्षिणे हस्ते वामे तूपभृतं न्यसेत् । पृष्ठे तूलूखलं दद्यात्पृष्ठे च मुसलं न्यसेत् ॥ उरसि क्षिप्य दृषदं तंडुलाज्यतिलान् मुखे । श्रोत्रे च प्रोक्षणीं दद्यादाज्यस्थाली च चक्षुषोः ॥ “कर्णे नेत्रे मुखे घ्राणे हिरण्यशकलं न्यसेत् । अग्निहोत्रोपकरणमशेषं तत्र निक्षिपेत् ॥ "असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्येकाहुतिं सकृत् । दद्यात्पुत्रोऽथ वा भ्राताऽप्यन्यो वाऽपि च बांधवः॥ यथा दहनसंस्कारं तथा कार्य विचक्षणैः। ईदृशं तु विधिं कुर्याद्ब्रह्मलोकगतिर्बुवा ।। दहति ये द्विजास्तं तु ते यांति परमां गतिम् । अन्यथा कुरुते कर्म त्वात्मबुद्ध्या प्रचोदितः। भवंत्यल्पायुषस्ते वै पतंति नरकेऽशुचौ” ॥ इति । यदा प्रोषित आहिताग्निः देशांतरे म्रियते अग्निश्च स्वगृहे वसति तदानीमास्तीर्णे कृष्णाजिने १० पलाशतैर्देहाकृतिं कुशबंधान्निर्माय तदवयवेषु यज्ञपात्राणि निक्षिप्य 'असौ स्वर्गीय लोकाय स्वाहा' इत्याहुतिं जुहुयात् । ततः कल्पसूत्रोक्तप्रकारेण कृत्स्नं संस्कारं समापयेत् । तत्र संस्कार्यस्या- हिताग्नेब्रह्मलोकप्राप्तिः संस्कर्तुः परमा गतिः । अयथोक्तकारिणः पंडितमन्यस्य नरकप्राप्तिरित्यर्थः। आपस्तंबस्तु--"आहिताग्निं विजनें प्रमीतं तैलद्रोण्यामवधाय शकटेनाहरंति तानि ग्राममर्यादायां प्रतिष्ठाप्याग्नीन्पितृमेधभांडं च निर्हरंति” इति । गृहे अग्न्यभावे देशांतरे आहिताग्निमरणे १५ प्रेताधानं कृत्वा दहेत् । प्रेताधानासंभवे लौकिकानलदग्धस्याहिताग्नेः प्रेताधानाहिताग्नित्रयेण पुनर्दहनं न तमन्येन त्रेताग्निभ्यो दहंतीति नियमात् । एवं विच्छिन्नौपासनस्यानाहिताग्नेर्मरणे प्रेताग्निसंधानं देशांतरे तस्य मरणे लौकिकाग्निना विधिवद्दग्धस्यापि प्रेताग्निसंधानेन पुनर्दाहः । औपासनेनाहिताग्निं दहंतीति नियमात् । औपासनेन विना कृतस्याकिंचित्करत्वात् गृहे सति असति वोपासने प्रेताग्निसंधानेन औपासनमुत्पाद्य तेन दाहे कृते सति न पुनर्दाहः । २० अग्नेर्देशांतरप्राप्तिर्दूरस्थोऽपि च पुत्रकः । अग्निमुत्पाद्य कर्तव्यं दाहकर्म स्वबंधुभिः" ॥ इति स्मरणात्। गृहे अग्नौ विद्यमाने देशांतरे मृतस्य लौकिकाग्निना दग्धस्य अस्थीन्याहृत्य पुनरौपासनेन दाहः।अस्थ्यसंभवे प्रतिकृतिदाहः। निकटदेशे मृतस्य गृहे विद्यमानमौपासनं नीत्वा तेन दाहः कार्यः। औपासनानयनासंभवे लौकिकाग्निना दग्ध्वा औपासनेन पुनर्दहेत् । अस्थिसंस्कारपर्यंतं अन्यदीयेन द्रव्येणौपासने हावयेत् । विच्छिन्नौपासनस्य देशांतरमरणे पुत्रासंनिधानविषये लौकिकाग्निं २५ केचिदिच्छंति । तथा च पारिजाते- " पुत्रो दूरगतः पित्रोः मृतिरत्र भवेद्यदि । लौकिकाग्निं भवेत्तत्र केचिदाहुर्मनीषिणः " ॥ इति । पूर्वमौपासनाग्निना दाहे केनापि निमित्तेन पुनर्दाहप्राप्तौ प्रेताग्निसंधानं पुनर्दाहनिमित्तमो वक्ष्यते । यत्तूच्यते- “ अग्नौ सति स्यादथ देहक्लृप्तिरस्थ्यस्ति चेदग्निरपेक्षणीयः। अनस्थिकस्याप्यशरीरकस्य विनष्टवन्हेरुदकक्रियैव " ॥ इति । अस्यार्थः केचिदाहुः-अग्नौ गृहे विद्यमाने सति देशांतरे मृतस्य लौकिकाग्निना दग्धस्यास्थिसंभवे गृहे विद्यमानेनौपासनेन पुनरस्थि- दाहः । अस्थ्यसंभवे प्रतिकृतिकल्पनेन पुनर्दाहः । विनष्टवन्हेर्विच्छिन्नामेस्तु देशांतरे मृतस्य प्रेताग्नि संधानाहितोपासनेन दग्धस्यात एवानस्थिकस्य अस्थिसंस्काररहितस्याशरीरकस्य प्रतिकृतिसंस्कार- रहितस्य केवलमुदकक्रियैव इति । " - ३० ·५७६ प्रेताग्निसंधानविधिः । १५ अन्ये तु इमं श्लोकमन्यथा व्याचक्षते । प्रोषितस्यानग्नेरलब्धास्थिकस्य केवलमुदकदान मात्रं न प्रतिकृतिदाहः । अग्न्यस्थिशरीराणामन्यतमस्य सद्भाव एव दाह इति तत् अस्थीनि यद्यलब्धानि पर्णैस्तत्पुरुषाकृतिम् । कृत्वा तद्गतदिग्भागे दहेयुः पितृमेधतः" ॥ इति पूर्वोक्तबोधायनादिबहुस्मृतिविरोधात् 'अनाकर्णितवार्तस्य पित्रादेः प्रोषितस्य च पंचदश- द्वादशवर्षानंतरमग्न्यस्थिशरीरासंभवेऽपि ‘कृत्वा तत्प्रतिरूपकम् ' इति प्रतिकृतिदाहविधानात् । पुरुषाहुतिर्यस्य प्रियतमामृतसंस्कारेणामुं लोकमभिजयतीति दहनस्यावश्यकत्वस्मरणाच्चोपेक्ष्य मित्याहुः । यथोचितमत्र ग्राह्यम् । अतो विच्छिन्नत्रेताग्नेरस्थ्यलाभे प्रेताधानेन प्रतिकृतिदाहः । अनाहिताग्नेः प्रेताग्निसंधानेन तद्दाहः । प्रेताग्निसंधानविधिः। तत्र प्रेताधानस्वरूपमाह गृह्यसंग्रहकारः--" अथातः प्रेता- धानविधि व्याख्यास्यामो विच्छिन्नाग्न्यादिपरणे प्राचीनावीत्यग्न्यायतनान्युद्धृत्यावोक्ष्य विहारं कल्पयित्वा प्रेतस्य दक्षिणं हस्तमरण्योरन्वारंभयित्वा यस्याग्नयो जुव्हतो मां सकामाः संकम्पयंते यजमानं मां संजानंतु ते हविषे सादिताय स्वर्ग लोकं प्रेतं नयंत्विति मथित्वा गार्हपत्यायतने निधाय तूष्णीं विहृत्य दक्षिणाग्निं तत आहवनीयं प्रणीय द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा प्रजापति मनसा ध्यायन्नाहवनीये जुहुयात्ततः संस्कारोपक्रमः। आत्मारूढेष्वनिषु दक्षिणं पाणिं लौकिकेऽनौ विधायाध्वर्युरुपावरोहेत्यवरोहयेत् । तंत्रेधाकृत्वा दाहयेत् । अरण्यारूढेषु तु मृतस्य दक्षिणेन पाणिना अरणिं स्पर्शयित्वा मथित्वाऽवरोहयेत् । आत्मसमारूढेष्वग्निषु पत्नीमरणे स्वयमेवाव- रोहयेत् । तंत्रेधा कृत्वा दाहयेत् । शरीरनाशे पलाशपर्णैः समूलैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कुशै- वेष्टयित्वा विधिवदहेत् । देशांतरमरणश्रवणे आसंस्कारादग्निसंरक्षणार्थमग्निहोत्रं जुहुयात् । मृति- श्रवणानंतरं पाथिकृतीमिष्टिं पूर्णाहुति वा जुहुयात्तदर्थ विहृत्याजस्रान्कुर्यात् । या गौर्मुतवत्सा वत्सांतरेण दुह्यते तां दोहयित्वा प्राचीनावीती परिस्तरणदर्भान्प्रागग्रान्दक्षिणायांस्तृणीयात् । गार्हपत्यस्य दक्षिणार्धे शीते भस्मन्यधिश्रित्य दक्षिणत उद्दास्य सकृदेव सर्वे परिषेचनादिवयं तूष्णी जुहुयात् । प्रेतं तैलद्रोण्यामवधाय शकटेन ग्राममर्यादामानयेन्निर्मथ्येन वा दग्ध्वाऽस्थीनि कृष्णाजिने संना ब्रह्मचारी नियतभोज्यधाशायी नयेत् । त्रेताग्निं नीत्वा दहेत्" इति । प्रेताग्निसंधानमाहापस्तंबा--"द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा तूष्णीं हुत्वा प्रेतेमात्या इत्यादि कर्म प्रतिपद्यत" इति । तद्व्याख्याने तु द्वादशगृहीतेनाज्येन व्याहृतिभिः अग्यश्च इति मंत्रेण अनाज्ञातत्रयेण चाग्निसिद्धिः भूर्भुवः सुवरिति सर्वप्रायश्चित्तमिदं सर्वप्रायश्चित्तं सर्वत्र क्रियत इत्याश्मरथ्य इति च अनुगतेऽपि वोत्तरया जुहुयादिति च । अनाज्ञातमिति तिम्रोऽनाज्ञातति जुहुयादिति चापस्तंबनोक्तत्वादिति । “ अग्नौ नष्टे त्रयः कृच्छ्राः कर्तव्या वत्सरं प्रति " उक्तकृच्छ्राचरणं च तत्तदतीतकालानुगुणं कार्यम् । बौधायनस्तु-“अथ यदि यदि गृहस्थ- स्यौपासनाग्निविच्छियेत प्राणेषुकांतेषु श्रोत्रियवचनादुद्धरेत् । श्रोत्रियागारादाइत्याग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्यूय नुक्नुवं निष्टप्य संमृज्य मुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा 'सप्त ते अग्न' इति सप्त व्याहृतिभिश्च हुत्वा पूर्व देवा अपरेण प्राणापानाविति द्वाभ्यां “ मा त्वा वृक्षौ संबाधिष्टां मा त्वा वृक्षौ संबाधेयाम्" इति च द्वाभ्याम् अग्नेभ्यावर्तिनग्ने अंगिरः इति द्वाभ्यामकैकं प्रति चतुर्गृहीतं गृहीत्वा जुहोति । न ब्रह्मा न प्रणीता न चरुः न स्विष्टकृत् । अत ऊर्ध्व पैतृमधिकं २५ ३५ कर्म प्रतिपद्यते " इति ।

·रजस्वलायग्निसंधानम् । ५७ १५ आश्वलायनानां तु शौनकोक्तप्रकारेण अयाश्चामेरतो देवा इति द्वाभ्यां मनोज्योति- रिति व्याहृतीभिश्चतसृभिः पृथक् हुत्वाग्निसिद्धिः पंचभिमत्रैरग्निसिद्धिः । आश्वलायनीयकारिकायां तु अनाहितामेः प्रेतस्य संस्कारविधिरुच्यते- स्नातः पवित्रपाणिः सन्नुपलिप्य यथाविधि । प्राणानायम्य संस्कर्ता प्राचीनावीत्यनंतरः॥ 'प्रेतनाम तु षष्ठयोक्ता विच्छिनौपासनेन तु । करोमि संधानमिति होमद्रव्यं विधाय च ॥ "आग्नोलिख्य याम्यांतमवोक्ष्याग्निं निधाय च । विपरीतं परिस्तीर्य दक्षिणे पात्रसादनम् ॥ "दर्भेषु दक्षिणाग्रेषु सादयेदेकशः क्रमात् । प्रोक्षणी सुक्खुवौ चैवमाज्यस्थाली यथाक्रमम् ।। उत्पूय प्रोक्षणीं प्रोक्ष्य पात्राणि च ततः परम् । संस्कृत्य तूष्णीमाज्यं च संमृज्य मुक्खुवौ ततः॥ प्रसव्यं परिषिच्याथ जुहुयाज्जातवेदसि । चतुर्गृहीतेनाज्येन ह्ययाश्चेत्यनया ऋचा ॥ "अतो देवा इति द्वाभ्यां मनोज्योति ऋचा ततः । स्रवेणाथ व्याहृतिभिर्जुहुयाच्च पृथक् पृथक् ॥ १० ततोऽपसव्यं पर्युक्ष्य नमस्कृत्य हुताशनम् । औपासनाहुतिः सायं प्रातश्च जुहुयाद्वृतैः॥ "प्रेतस्य नामगोत्रादि द्वितीयांतमुदीर्य तु । पितृमेधेन विधिना तथैवौपासनवन्हिना ।। “संकल्प्य संस्करिष्यामीत्यथैनं स्नापयेच्छवम् । 'केवलं विद्यमानाने स्नात्वा संकल्पयेद् बुधः । अस्ति चेदहुतः काले तं हुत्वैव गुरुं वदेत् "॥ इति । अत्र पत्न्यसंनिधाने प्रतिकृतिमाह त्रिकांडी- 'यस्य भार्या विदूरस्था पतिता व्याधिताऽपि वा। अनिच्छुः प्रतिकूला वा तस्याः प्रतिनिधौ क्रिया'।इति । दर्भादिना भार्याप्रतिनिधि कृत्वा अग्निसंधानं कुर्यादिति । व्याहृतयः पूर्व देवा अपरेण प्राणापानौ मा त्वा वृक्षाविति द्वाभ्यामग्नेवभ्यावर्तिन्निति चतस्र इत्यतैः षोडशाज्याहुतीर्जुहुयादिति । रजस्वलाद्यग्निसंधानमाह बोधायन:- "म्रियमाणस्य चेद्भार्या सूतिकर्तुमती तु वा । दुर्गा मनस्विनी हुत्वा ततस्तंतुमतीमृचम् ॥ उद्बुध्यस्व त्रयस्त्रिंशद्व्याहृत्या च समस्तया । व्याहृत्या विरनाज्ञातं महाव्याहृतिभिस्तथा। हुत्वा चतुर्गृहीतेन सर्पिषा यास्य संस्क्रिया" ॥ इति । दुर्गा जातवेदसे सुनवामेत्यृक् । मनस्वती मनो ज्योतिर्जुषताम् इत्यृक् । तंतुमती तंतुं तन्वन्निति त्रयस्त्रिशत्तंतव इति । महा- व्याहृतयः भूरमये च पृथिव्यै च इत्याद्याश्चतस्रः। अत्र 'जुहुयात्तद्यमो द्वाभ्यां वरं दत्वाऽथ संस्क्रि- येति' केचित्पठति । तत्पक्षे तद्यमो राजा भगवान्यस्मिन्नेनमिति द्वाभ्यां हुत्वा वरं धेनुं दत्वा संस्क्रिया कार्या । पूर्वोक्तमन्त्रेणाग्निं संधाय प्रेतेमा त्वा इत्यादि कुर्यात् । असंनिधाने विशेष उक्तः पितृमेधसारे-“दूरभार्ये प्रेते प्रोषितभर्तृकायां चतुर्ग्रहीतेनाज्येन सप्त ते अग्ने सप्त व्याहृतयः । ननु “बव्हल्पं वापि यत्कर्म स्वगृह्ये प्रतिपादितम् । तावन्मात्रे कृते सर्वः शास्त्रस्यार्थः कृतो भवेत्। इति स्मरणात् स्वगृह्ये यावदुक्तं तावदेवानुष्ठेयं अतो बोधायनीयानामेव एतदेवानुष्ठानं न सर्वेषामिति चेन्न । स्वगृह्यानुक्तौ गृह्यांतरोक्तमपेक्षितमविरुद्धमनुष्ठेयमेव । सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन साकांक्षाणामाकांक्षापूरणस्य कर्तुमुचितत्वात्सर्वश्रुत्युपसंहारात् औतेषूक्ते यथाविधिः सर्वस्मृत्युप- संहारात्स्मार्तेषूक्तेस्तथा विधिरिति कात्यायनस्मरणात्- - . २५ 30 - ·५७८ असन्निधाने विशेषः। " " १५ . अतो 'न जातु परशाखोक्तं बुधः कर्म समाचरेत् ' इत्यादिनिषेधः स्वसूत्राननुष्ठानेन परसूत्रोक्तानुष्ठानविषयः । यदाह कात्यायनः-- "स्वशाखाविधिमुत्सृज्य परशाखाश्रयं च यत् । कर्तुमिच्छति दुर्मेधाः मोघं तस्य तु तत्फलम् ।। यन्नाम्नातं स्वशाखायां यथोक्तमविरोधि च। विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकर्मवत् " ॥ इति ५ अत एवोपनिष्क्रमणमुपनीतानामुपवीतधारणानुपाकर्मणि ब्रह्मचारिणां क्षौरं उपवीतधारणं संध्या- वंदनगायत्रीजपादीनि आपस्तंवाद्यनुक्तानि बोधायनादिभिरुक्तानि सर्वे शिष्टा आचरंति । स्वसूत्राभावे परसूत्रेण दाहादिस्वसूत्रोक्ता अपि दाहायेकोद्दिष्टपर्यंताः पूर्वक्रियानुष्ठापकस्वसूत्रविद- लाभे परसूत्रेणापि कर्तव्याः । तदाह भरद्वाजः- "अलब्धात्मीयसूत्रस्य श्राद्धान्तं परसूत्रतः । कुर्यात् सपिंडीकरणं स्वसूत्रेणैव नान्यतः ॥ इति। १. अंगिरा अपि- सूत्रांतरेण यद्दग्धं प्रेतं तस्योत्तराः क्रियाः । स्वसूत्रेणैव कर्तव्याः सापिडी तु विशेषत." ॥ इति । उत्तरा दाहायेकोद्दिष्टपर्यताभ्यः क्रियाभ्यः परा इत्यर्थः । याजुषिकाणां स्वशाखाविषयबोधायनसूत्र- सद्भावे तदेव ग्राह्यम् । तथाहांगिरा:- स्वसूत्रे विद्यमाने तु परसूत्रेण वर्तते । बोधायनमतं कृत्वा स्वसूत्रफलभाग्भवेत् ” ॥ इति । एवं स्वस्वशाखाविषयसूत्रांतरसंभवे तदेव ग्राह्यम् । अन्यथा 'यः स्वशाखां परित्यज्य' इति पूर्वोक्त- दोषप्रसंगात् । स्वशाखाविषयसूत्रालाभे 'धमिलोपाद्वरं धर्मलोपः' इति न्यायात् शाखान्तरेणापि दहनं कर्तव्यम् । तत्र विशेषमाह भरद्वाजः यस्मिन्सूत्रे विवाहः स्यात्तेन प्रेतस्य च क्रिया। पिडसंसर्जनादाक्सपिंडी तु स्वसूत्रतः॥ इति । विवाहसमये स्वसूत्रालाभे येन सूत्रेण विवाहः कृतः तेनैव सूत्रेण स्वसूत्रालाभेऽपि सपिण्डीकरणाद-: वाक् तेन प्रेतक्रिया कार्येति कैश्चित् व्याख्यातम् । स्वसूत्रेण दाहादिश्राद्धकाणि कार्याणीति पितृमेधसारे व्याख्यातम् । यथोचितमत्र ग्राह्यम् । " उपात्ते तु प्रतिनिधौ मुख्याओं यदि लभ्यते । तत्र मुख्यमनादृत्य गौणेनैव समापयेत् " ॥ इति स्मृत्यर्थसारवचनस्यात्रापि तुल्यत्वेनान्यसूत्रेण दाहे कृते न मध्ये स्वसूत्रप्रक्रियावकाशः । यत्तु कात्यायनवचनम् " आक्रिया त्रिविधा प्रोक्ता विद्भिः कार्यकारिभिः । अक्रिया च परोक्ता च तृतीया च यथाक्रिया ॥ "प्रधानस्याक्रियायां तु सांग तक्रियते पुनः । तदंगाकरणे कुर्यात्प्रायश्चित्तं न कर्मत:" ॥ इति तत्प्रतिपदविहितव्यतिरिक्तविषयम् । यत्तु चंद्रिकायां परसूत्रेण दाहे पुनर्दहनमुक्तम् “अनात्मीयेन शास्त्रेण यो दग्धस्तं च शास्त्रतः” इति तत्पूर्वोक्तानेकस्मृतिविरोधाच्छिष्टाचारविरोधाच्चोपेक्षणीयम् । यत्तु चंद्रिकायां “ कर्तुरन्येषां च संध्याकणि दहनसंकल्पात्प्राक् स्नानाच्छुद्धिः "आरंभात्याग्यदि स्नायात्तस्य शुद्धिर्भविष्यति।आरब्धे तु च संस्कारे शुद्धिस्तु दहनात्परम्" ॥इति स्मरणात् संकल्पात् प्राक् शुद्धिः उपवीतादिनियमश्च । स्नानाचमनप्रदक्षिणनमस्कारप्राणा- यामानुपवीती कुर्यात् । " प्राणायामे नमस्कारे स्नाने चैव प्रदक्षिणे । पैतृके प्रेतकृत्येऽपि ह्युपवीतं विधीयते " ॥ इति स्मरणात्। २५ ·संकल्पप्रकारः। ५७९ 1 - प्रेतकर्मादौ शुध्यर्थाचमनप्राणायामावश्यककार्यो "कर्मावसाने कर्मादौ मृतावाचमनं पुनः । कुर्यात्स्वकर्मसिध्द्यर्थं सर्वदा सर्वकर्मसु ॥ " ततोऽभ्यंतरशुध्द्यर्थ प्राणायामान्समाचरेत् " ॥ इति भरद्वाजस्मरणात् । संकल्पप्रभृति दशाहहोमात्प्राचीनेषु कर्मसु कर्ता प्राचीनावीती दक्षिणामुखश्च भवेत् । तथा शुनःपुछः- "पैतृके प्रेतकृत्येषु प्राचीनावीतमिष्यते । दक्षिणायाश्च दर्भाः स्युः स च वै दक्षिणामुखः"॥ १ मनुरपि ( ३२२७९)- "प्राचीनावीतिना सर्वमपसव्यमतंद्रिणा । पिव्यमा निधनात्कार्य विधिवदर्भपाणिना"॥ आ निधनात् मरणमारभ्येत्यर्थः । तथा च बोधायनेन श्रुत्यर्थोऽभिहितः “प्राचीनावीतं पितृणामिति ” । मृतानामेवेदमुक्तं भवतीति बोधायनीये- "प्राचीनावीतिना कार्य प्रेतकर्म च पैतृकम् । निवीतिनो वहेयुस्ते ज्ञातिनोऽन्ये च वाहकाः॥ इति । १९ संकल्पप्रभृति प्राचीनावीतं कार्यमिति तव्याख्यानेऽभिहितम् । संकल्पादौ नियमः स्मृत्यंतरेऽभिहितः- "आवाहनेऽध्ये संकल्पे पिंडदाने तिलोदके । अक्षतासनयोः पाद्ये गोत्रं नाम च कीर्तयेत् ॥ इति । स्मृत्यंतरे- स्नात्वा स्वशक्तया द्रविणं दत्वा सभ्यान्प्रदक्षिणम्। परीत्य तैरनुज्ञातः कर्म संकल्पयेत्ततः॥ इति । पितृमेधसारे संकल्पप्रकारोऽभिहितः- अमुकगोत्रममुकशर्माणं प्रेतं अमुकगोत्रममुं प्रेतमिति वा १५ अमुनामिना पेतृमेधिकेन विधिना संस्करिष्यामीति । ब्रह्ममेधे तु ब्रह्ममेधविधिनेति । ब्रह्ममेधसंस्कारो मोक्षकांक्षिणां श्रोत्रियाणामेव । तथा चापस्तंवः-"उत्तरं पितृमधं व्याख्यास्यामो यं ब्रह्ममेध " इत्याचक्षते । अथाप्युदाहरंति द्विजातीनामपवर्गार्थोऽर्थतस्तत्त्वदर्शिभिः । ऋषिभिस्तपसो योगाद्वेष्टितं पुरुषोत्तमम् ॥ "होतुंश्च पितृमेधं च संसृज्य विधिरुत्तरः । विहितस्तु समासेन क्रतूनामुत्तमः क्रतुः" ।। इति । २. अत्र कपर्दिभाष्यम् ब्रह्मविद्भ्यः कर्तव्यो ब्रह्ममेध इत्याचक्षते । अथवा ब्रह्मनिष्ठानामिति केचित् । ब्रह्म पिधीयत इति । अथाप्युदाहरंति श्रुति द्विजातीनामित्यारभ्य क्रतूनामुत्तमः क्रतुरित्यंता श्रुति- रानीयते। द्विजातयो ब्राह्मणा एव। इह तेषामपवर्गो मोक्षः। न पुनर्जन्म । एतद्विधानं एभ्यः प्रयुज्यते। केचिदपवर्ग स्वर्ग इति वदंति तद्युक्तं पूर्वेणैव स्वर्गसिद्धेः । कैदृष्टम् इति संदिग्धे उच्यते । अर्थतस्तत्त्वदर्शिभिरिति । केनोपयेनेति केचित् तपसो योगात् । किमर्थ एतद्विधानमिति चेद्वेष्टितुं २५ वेष्टनं प्रवेशनं प्राप्तिः सायुज्यं इत्यर्थातरं किं वेष्टितुमिति चेत् पुरुषोत्तमं पुरुषाणामुत्तमं नारायणं तत्प्राप्त्यर्थ तत्र पिण्डितार्थ उच्यते । द्विजातीनां मोक्षार्थ वेदशास्त्रतत्त्वज्ञैः ऋषिभिस्तपसः प्राधान्यादेतत् विधीयत इति । किं तदिति चेत् होतृन्पितृमेधं च संसृज्य विधीयत इति । भाष्यांतरे तु-ब्रह्मशब्देन चतुर्होतार उच्यते । 'ब्रह्म वै चतुर्होतारः एतदै देवानां परमं गुह्यं ब्रह्म यच्चतुर्होतार' इत्यादि श्रुतेः। (तै. २।२।१) मेधो यज्ञः । ब्रह्मसंयुक्तो मेधः चतुर्होतृसंयुक्तो।। दहनकल्प इति यावत् । तत्र “ अपूर्वमंते स्यात् " इति न्यायेन होतृपितृमेधसमावेशे होतृकांडेऽ- न्ततो भवति । स एष विधिः क्रतूनां मध्ये श्रेष्ठः । उत्तमः क्रतुरिति गौणनिर्दशः अश्वमेधादिवत् । विशिष्टपारलौकिकफलमाधन इत्यर्थः । पितृमधेनापि प्रेतस्य पारलौकिकसुखावाप्तिमाहापस्तंबः (ध. सू. २।९।२३।११)- “यत्तु श्मशानमुच्यते ननु कर्मणामेषोंऽते पुरुषसंस्कारो विधीयते ततः परमनंतफलं स्वर्गशब्दः श्रूयते" इति । “ "१५ ·प्रेतालंकरणम् । " ॥ - श्रुतिरपि (ते. ५।२-३)-" स एष यज्ञायुधीयजमानोंजसा स्वर्ग लोकमेति" इति । बोधायनोऽपि-'मृतसंस्कारेणामुं लोकम् ' इति । संग्रहे- खननं दहनं त्याग इति या त्रिविधोच्यते । शरीरसंस्क्रिया सा स्यात् परलोकजयावहा ।। “विधिः श्मशानसंयुक्तो योऽन्यः संचयनादिकः । कर्मोपयुक्त देहस्य प्रतिपत्त्यर्थ एव सः ॥ इति। ५ मनुरपि ( २।२६ )- "वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकाद्यैर्द्विजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः फलवान्प्रेत्य चेह च" ॥ इति । निषेकायैः श्मशानपर्यतैरित्यर्थः । हारीतोऽपि-"द्विविध एव संस्कारो भवति । ब्राझो दैवश्व । गर्भाधानादि स्मा” ब्राह्मः। पाकयज्ञाः हविर्यज्ञाः सोमयज्ञाश्चेति दैवः । ब्राह्मसंस्कारसंस्कृतः ऋषीणां समानतां सायुज्यं १० गच्छति । देवेनोत्तरेण संस्कृतो देवानां समानतां सालोक्यं सायुज्यं गच्छति" इति । एवं च संस्कारस्य मृतातिशयाधायतकतया संस्कारफलस्य संस्कर्तृगामित्वाभावाद संस्करिष्यामीति परस्मैपदप्रयोग एवात्र साधुरित्याहुः । प्रेतालंकरणम्----पुत्रादयः प्रेतं संस्नाप्य वस्त्रगंधमाल्याबैरलंकुर्युः । तथा च कात्यायनः- घृतेनाभ्यक्तमाप्लुत्य सवस्त्रं चोपवीतिनम् । चंदनोक्षितसर्वांगं सुमनोभिश्च भूषयेत् " ॥ १५ प्रचेताः- " स्नानं प्रेतस्य पुत्रायैवस्त्रायैः पूजनं तथा। प्रेतं दहेच्छुभैगंधैश्चचितस्रग्विभूषितम् " ॥ इति । स्मृत्यंतरे-"पुष्पैस्तु गंधमाल्यावैधिवांघिसमर्पितैः। यदि प्रेतमलकुर्यात्स याति परमां गतिम्॥इति। गौतमः--"स्नापयित्वाऽलंकृत्य च दक्षिणाग्रान्दर्भान्संस्तीर्य तेषु यज्ञियैः काष्ठैदक्षिणायै रुचिति चित्वा प्रेतस्य केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा स्नापयित्वा च " ॥ इति । २"आपस्तंबः-“अथास्य दक्षिणेन विहारं परिश्रिते केशश्मश्नुलोमनखानि वापयित्वाऽलंकृत्य" इति । बोधायनेनापि-“प्रेताहुत्यनंतरं वपनमुक्तम् । अत्र केचिदाहुः । आहिताग्निसंस्कारस्योपक्रमा दाहिताग्नेरेव वपनं अनाहिताग्नेः प्रेतस्य वपनं न विद्यते “अस्वा ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्र- स्पर्शनदूषिता" इति शूद्रस्पृष्टस्य शवहविषो दुष्टत्वस्मरणादिति । अपरे तु सोऽयमेवं विहित एवानाहिताग्नेः पात्रचयेनेष्टकावर्जमित्यापस्तंबादिभिरनाहिताः प्रेतस्य पात्रचयनेष्टकावर्जितस्य २५ संभावितस्यातिदेशात् शूद्रस्पृष्टशरीरहविषो दुष्टत्वस्मरणस्य विहितव्यतिरिक्तविषयत्वात् वपना- नंतरं स्नानेन तच्छुद्धेश्चानाहितामेरपि प्रेतस्य वपनमावश्यकमिति वदन्ति । तथा च गोपालभाष्ये--"औपासनं हि सर्वस्यानाहितामहमधिनो भवति। दक्षिणतोऽनेः परिश्रिते देशे पात्रचयनेष्टकावर्जितस्य संभावितस्य कर्मज्ञानातिदेशाच्छूद्रस्पृष्टहविषो दुष्टत्वस्मरणस्याविहितव्यति- रिक्तविषयत्वादपनानां केशश्मश्रुवापनादिसमानमिति । अत्र शिष्टानुचारानुसारेण यथोचितं ग्राह्यम्। प्रेतनिहरणप्रकारः। अहतेन वाससा मुखाच्छादनमाह कात्यायनः " मुखे वस्त्रं पिधायैनं निःसरेयुः सुतादयः" इति । शाखाभेदेन शवाच्छादनवस्त्रभेदमाह मनु:- बङ्घचः खंडवस्त्रेण शवं प्रच्छादयेन्नरः। अखंडितेन वस्त्रेण यजुःशाखाशवं तथा ॥ इति। स्मृत्यंतरे तु- ३५ “पादमात्रमवच्छाद्य मूलतोऽहतवाससा। कर्ता तदेकदेशं तु कुर्याद्वासस्तथोत्तरम् " ॥ इति । १ क्ष-स् । २ क्ष-शे। ३० " .

·आतुरव्यंजनम् । ५८१ “ " " १० - आपस्तंबः-“औदुंबर्यामासंद्यां कृष्णाजिनं दक्षिणाग्रीवमधरलोममास्तीर्य तस्मिन्नेनमुत्तानं निपात्य पत्तोदशेनाहतेन वाससा प्रोर्णोति" इति। पत्तोदशेन पत्तः पादप्रदेशे दशावसानं समाप्तिदेशो यस्य वाससः तत् पत्तोदशं तेनेत्यर्थः । अत्र कृष्णाजिनमाहिताग्निविषयम् । अन्यस्यासंदीमात्रमेव "औदुंबर्यामासंद्यां दक्षिणाशिरसमुत्तानं संवेश्योदग्दशेन वाससा प्रच्छाद्य” इति स्मरणादाचाराच्च । आसंघलाभे बोधायनः-"आसंद्या तल्पेन शकटेन वा संवेष्टय वाससा प्रवयसो वा वहेयुः" इति। ५ ते च निवीतिनो वहेयुः । तथा च स एव- अथ निवीतिकार्याणि व्यवायः स्त्रीप्रजासंस्कारः प्रेतोद्वहनानि मनुष्यकार्याणि" इति । आश्वलायनोऽपि (४।२।९-१०)—“ अन्वंचोऽमात्या अधोनिवीताः प्रवृत्तशिखाः ज्येष्ठप्रथमाः कनिष्ठजघन्याःप्राप्यै भूमिभागं कर्तोदकेन शमीशाखया त्रिः प्रसव्यमायतनं परिव्रजन प्रोक्षत्यपेत- वीत इति । स्मृत्यंतरे-“ निवीतिनो वहेयुस्ते ज्ञातयोऽन्ये च वाहकाः वसिष्ठः औदुंबर्यामथासंद्यां वहेदूर्ध्वमुखं शवम् । न ग्रामाभिमुखं नाधो नयेयुर्याम्यशीर्षकम् ॥ वृद्धाः प्रेतस्य पुरतः स्त्रियो बालाश्च पृष्ठतः। अधः कृतोत्तरीयाः स्युः प्रविमुक्तशिरोरुहाः ॥ "गच्छेयुर्बाधवाः पश्चान्नाग्नेः प्रेतस्य चान्तराम्” इति । बोधायनविधौ तु क्षीरं दधीत्युपक्रम्य पुर- स्तादग्निसंस्कर्ता मुक्तशिखो मध्यतः शवमिति अग्निशवयोर्मध्ये कर्ता गच्छेदित्यर्थः । स्मृत्यंतरे- " प्रेतस्य पार्श्वयोरये न गच्छेयुः कदाचन । यस्मादग्रे तु गंतृणामायुः क्षीणं पदेपदे ” ॥ इति । १५ अग्रे तु संभारा · नेतव्याः । तथा चापस्तंबः " अग्नीनग्निभांडमग्निहोत्रोच्छेषणं येन चान्येनार्थी भवति न हीनमन्वाहरेयुरथ तमाददते” इति । हीनं कर्मण्यनुपयुक्तं न किंचिदपि अन्वाहरेयुः । किं तु येन साधनेन कर्मण्यर्थं भवति तदेवान्वाहरेयुरित्यर्थः । बोधायनोऽपि “ अथाग्मयोऽथ पात्राणि दध्याज्यं दर्भान राजगवीयं चान्यदप्येवं युक्तम्" इति । आश्वलायनीये (४।२।१-३) “अथैतों दिशमग्निं नयंति यज्ञपात्राणि चान्वंचं प्रेतमयुजो मिथुनाः३० प्रवयसः पीठचक्रेऽण गोयुक्तेनेत्येके” इति । पितृमेधसारे “ अग्रोग्निमथसंभारांस्तिलांस्तंडुलां- श्वकै पलाशशाखां हिरण्यशकलान्याज्यं पात्राणि दर्भाश्मसिकताश्च प्रस्थाप्याथ प्रेतं निहेरेयुः” इति। न ग्रामाभिमुखं प्रेतं निहेरेयुः” इति । अत्र हारीतः- न ग्रामाभिमुखं प्रेतं निर्हरेयुः कथंचन। निहींरे शवदृष्टया तु ग्रामे नश्यति वीक्षितः" ॥ इतिा मनुः ( ५।९१)- ३५ " दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् । पश्चिमोत्तरपूर्वैस्तु यथासायं द्विजातयः” ॥ पुरःश्रवणान्न ग्रामे नियमः । निर्हरणे शूद्रनिषेधः स्मर्यते- "न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण हारयेत् । अस्वर्या ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसंस्पर्शदूषिता"।इति । विज्ञानेश्वरः- यस्यानयति शूद्रोऽनिं तृणं काष्ठं हवींषि च । प्रेतत्वं हि सदा तस्य स चाधर्मेण लिप्यते” ॥ इति । आतुरव्यञ्जनस् । आतुरव्यञ्जनप्रकारमाह बोधायनः अथास्य भायाः कनिष्ठ- प्रथमाः प्रकीर्णकेश्यो व्रजेयुः पांसूनावपमानाः" ॥ इति । स एव–“ एतस्मिन् कालेऽस्यामात्याः तिसृभिरङ्गुलीभिरुपहत्य पांसूनसेष्वावपन्त " । इति । अमात्याः ज्ञातयः। आपस्तम्बश्च- "हवीषि च । प्रेतत्वं हि सदा तस्य स चाधर्मेण लिप्यत" इति । १ क्षग-मुक्त । २ क्ष-पि । ३ क्ष-नं। क्ष-चीचक्रेण । gray “ " ·५८२ पथि बलिविधिः। आतुरव्यंजनप्रकारमाह बोधायनः--"सर्वत एव सहसा प्रज्वालयेत् । ब्रह्मलोकमजैषी- दित्येनं जनयात् " इति । वृष्टयादिना चिताग्निनाशे यमः-- " यजमाने चितारूढे पात्रणासे तथा कृते। वृष्टयाद्यभिहते चाग्नी ततं प्रच्छिन्नयानिकाः ।। यदि प्रति प्रेतेऽमात्याः प्राचीनावीतिनः केशान्प्रकीर्य पांसूनावपंत" इति । ५ पासूनामावपनस्थानमुक्तं भाष्यकारेण “ स्वमूर्धं स्वं सेषुव" इति । पथि बलिविधिः । अनंतरं कर्तव्यमाह कात्यायनः " आमपात्रेऽन्नमादाय प्रेतममिपुरःसरम् । एकोऽनुगच्छन् तस्यार्थमर्ध पर्युत्सृजेद्भुवि ॥ "अर्धमा दहनं प्राप्तमासीनो दक्षिणामुखः। सव्यंजान वाच्य शनकैः सतिलं पिंडदानवत्" इति । पिडदानाविधिना आदहनं श्मशानपर्यंतं स्वगृह्योक्तविधिना अग्नौ प्रक्षिपेदित्यर्थः । १० शवाग्निपतनप्रायश्चित्तम् । अत्र शवाग्निपतने प्रायश्चित्तमुक्तं संग्रहे- ग्रामश्मशानयोर्मध्ये पतिते तु शवानले । पुनः कर्म प्रकुर्वीत प्रेताहुतिपुरःसरम् ” ॥ प्रायश्चित्तपुरः- सरमिति पाठांतरम् । तदा प्रायश्चित्तं कृच्छ्रद्रव्यं दत्वा प्रेताहुतिपूर्वकं कर्म कुर्यात् । इदं च कृत्स्नाग्निपतने । प्रणीताय॑सोमस्कन्नादौ दृष्टन्यायस्यात्रापि तुल्यत्वात् । एकदेशपतने तु तद्धृत्य योजयेत् । १५ दहनदेशनिरूपणम् । दहनदेशमाह गौतमः- "आग्नेय्यां वाऽथ नैर्ऋत्यां दाहदेशं प्रकल्पयेत् । उद्दास्य कण्टकान वृक्षान्वनस्पत्यौषधीरपि ॥ "ऊर्वबाहुमितं याम्यं घातं प्राक् दक्षिणायनम् । पंचारनिमितं कुर्युरधस्तात् द्वादशांगुलम् ॥ "दक्षिणायान्कुशांस्ती| तिलान्क्षिप्त्वा यथाशिकः । काष्ठेरूर्ध्वमुखं दह्यान्न नग्नं तु यथा हविः” इति। आग्नेयां नैर्ऋत्यामिति ग्रामापेक्षयाऽभिहितम् । आश्वलायनः (४।१।६)--“भूमिभागं खानयेत्। दक्षिणपूर्वस्यां दिशि दक्षिणापरस्यां वा दक्षिणाप्रवणं प्राक्दक्षिणाप्रवणं दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणमित्येके यावानुद्दाहुकः पुरुषस्तावदायाम व्याममात्रं तिर्यग्वितास्त्यागभिहित आकाशं स्मशानम्" इति । आपस्तंव:--" दहनदेशं जोषयते दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणमनिरिणमसुषिरमनूषरमभंगुरमनुषहतम- विसृद्दार्यनवछिन्नप्रवणं यस्माद्दक्षिणाप्रतीच्य आपो निःसृत्य उदीच्य एत्य महानदीमेत्य प्राच्यः संपद्यते समं वा सुभूमि वहुलौषधिं यस्मादारात्क्षीरिणो वृक्षाः कण्टकिनश्च" इति । यत्र तृणानि २५ नोत्पद्यते तत् इरिणं ततोऽन्यदनिरिणम् । यत्र मूषिकादिकृतसुषिरं न विद्यते तदसुषिरम् । ऊषराः मृद्विशेषाः । ते यत्र न विद्यते तदनूषरम् । शैथिल्यरहितमभंगुरम् । यत् पुरुषांतरदहन- चंडालनिवासादिभिरुपहतं न भवति तदनुपहतम् । यत्र विविधं दरणं प्रदरादिकं न विद्यते तदवि- सद्दारि । एवं लक्षणं देशं दहनाय परिगृह्णीयात् । यस्माद्देशादापो दक्षिणाप्रतीच्यो निःसरंति दक्षिणा- प्रत्यक्प्रवणत्वाद्देशस्य तास्तथा निःसृत्य उदग् गत्वा महानदीमनुप्रविश्य तदुदकेन सह प्राग्गामिन्यो ३० भवंति तथाभूतं वा देशं गृह्णीयात् । समं वा देशं जोषयते । शोभना भूमिर्यस्य स सुभूमिः । समं वेत्यत्रापरं विशेषणम् । बहुलौषधिमिति आरादिति दूरार्थमव्ययं यतो देशारे क्षीरिणः वटो- दुंबरादयो वृक्षाः कंटकिनश्च खादिरादयः क्षीरिणः कंटकिनश्च समीपे यस्य न संति तं देशं परिगृह्णीयादित्यर्थः ।आश्वलायनस्तु तद्रहितदेशालाभे तेषां समूलोद्वारेण देशक्तृप्तिमाह 'कंटकि- क्षिरिणस्तु ' ( ४।१।१३) इत्यादिना। पितृमेधलारे-“ उद्धत्यावोक्ष्य हिरण्यशकलमवधाय १क्ष-कौ । २. क्ष-दक्षिणस्य । ३ कखगक्ष-वितस्तिसागत्रिहित । - ·दहनदेशः। ५८३ ५ ॥ तु दर्भान्संस्तीर्य दक्षिणार्याशिकः काष्ठेरवंशकेयेस्तृणति ज्ञापनात् शकेयेर्वा ब्राह्मणानीतैः तुलसी- काष्ठयुक्तां दक्षिणाप्राची चितिं कुर्यात्” । बोधायनः-"दारुचितिं कुर्वति दक्षिणाप्राचीमेपा हि पितॄणां प्राची दिगिति विज्ञायते वायव्यमोपासनं पुरस्तादा" इति । तुलसीकाठप्रशंसा कृता प्रल्हादसंहितायाम्- शरीरं दह्यते यस्य तुलसीकाष्ठवन्हिनां । नरो यत्करते पापं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ " तीर्थ यदि न संप्राप्तं स्मरणं कीर्तनं हरेः । तुलसीकाष्ठदग्धस्य नरस्य न पुनर्जनिः ॥ यदेतत्तुलसीकाष्ठं मध्ये वाऽपि चितो कृतम् । दाहकाले भवेन्मुक्तिः पापकोटिकृतस्तथा । तुलसीकाष्ठमिश्रा तु यावत्प्रज्वलिता चितिः । दाते तस्य पापानि कल्पकोटिकृतान्यपि" ॥ तंत्रप्रोक्तत्वादेतत्तांत्रिकविषयम् । न तु वैदिकविषयम् । न दह्यात्कुणपं विप्रस्तुलसीकाप्टवन्हिना। यदि दह्याद्विमोहेन स विष्णोदीहको भवेत् " ॥ इति १० विष्णुधर्मोत्तरे निषिद्वत्वादित्याहुः । व्याघ्रपादः नाधोमुखं न नग्नं च दहेरन्मूलपितैः । अयज्ञीयसमिद्भिश्च चंडालपतिताहृतः ॥ "क्रिमिकीटादिदुष्टेश्च न दहेत्तु चिरंतनेः । वस्त्रं परित्यजेदर्धमर्ध तु परिधापयेत् " ॥ इति । प्रचेताश्च-"न ननं तु दहेदसं किंच्चिद्देय परित्यजेत् " इति । अत्र चंद्रिकाकार:-'अर्ध श्मशानवासिने देय परित्यजेदित्यर्थः' इति । एवमेव विज्ञानेश्वरः । स्मृतिरत्ने तु व्याख्यातं १५ 'किंचिद्देयमिति प्रेताच्छादनवस्रादुत्कृत्तं किचिवस्त्रखंडनं म्लेंछचंडालादिभ्यो दद्यादित्यर्थः' इति । आपस्तंव: " अथेनं चितावुपर्यव्यूहत्यथास्य प्राणायतनेषु हिरण्यशकलान्प्रत्यस्यत्याज्य- बिद्वन्वा" इति गौतमोऽपि—"आस्ये चक्षुपो सिकयोः श्रोत्रयोश्च सप्त हिरण्यशकलानाज्य- बिंदून्वा सप्तव्याहतीर्मनसा ध्यायन्निरस्यति" इति । कात्यायनः- "दक्षिणाशिरसं चित्यामत्तानं तं निवेशयेत् । हिरण्यशकलान्न्यस्य क्षिपेच्छिद्रेषु सप्तसु" इति । २० वौधायनीये-“दध्याज्यतंडलतिलान्प्रेतस्यास्ये विनिक्षिपेत् ” इति । आश्वलायनीये च- "सतिलं तंडुलं चास्ये वक्षस्यग्निं निधाय च” इति । पितृमेधसारे-"आदित्याभिमुखः स्थित्वा ज्वलदुल्केनोरसि दहेत् " इति । वैखानससूत्रे-“ अग्निर्यजुर्भिः सेनेंद्रस्येति द्वाभ्यामुज्ज्वलित प्राड्रमुखस्तस्य वक्षसि निक्षिपेत् ” इति । स्मृत्यंतरे- " पश्चिमाभिमुखो भूत्वा गृहीत्वा त्वनलं बुधः । तत्तन्मन्त्रं समुच्चार्य शववक्षसि विन्यसेत् ॥ इति २५ आपस्तंबः-" अथैनमुपोपति मैनमग्ने विदह इति पुरस्तादाहवनीयेन शृतं यदेति पश्चाद्गार्ह- पत्येन तूष्णीं दक्षिणतोन्वाहार्यपचनेन पुरस्तात्सभ्यावसथ्याभ्यामौपासनेन च कदिभाष्यम्-अथैनमुपोपति दहति चितेः पुरस्तादाहवनीयेन पश्चान्मैनमग्नेविदह इति पश्चाद्गार्हपत्येन शृतं यदेति तूष्णीं दक्षिणतोन्वाहार्यपचनेन पुरस्तात्सभ्यावसथ्याभ्यामौपासनेन चेति । गोपालभाष्येऽपि----उपोषणं दहनं दारुचितेरेवात्र साक्षादग्निसंयोगः कार्य इति । ३० स्मृतिसारसुधानिधौ- “ अग्निभिर्वाऽग्निना वाऽपि शववत्यां चितौ दहेत् । शावं चोद्दाहनं तस्य गतिनैत्यब्रवीन्मनुः" ॥ वसिष्ठः-- अग्निक्षेपो नातिशवं श्रुतावाहुतिदर्शनात् । आहुत्य परिविक्षेपात्तत्कर्म विफलं भवेत् " ॥ शातातपोऽपि- १ क्ष-दमलदूषितं । २ क्ष-इति । " इति । अत्र - ·चिताग्निनाशप्रायश्चित्तम् । दहनानन्तरकृत्यम् । - “चितौ दहनमेतेषां द्विजानां सर्वसूत्रिणाम् । तद्दशादहनं लब्ध्वा मृता ब्रह्म समाप्नुयुः " ॥ इति । अत्र शिष्टाचाराव्यवस्था। आदित्याभिमुख एव स्थित्वा दहेत् “सावित्र्यादिक्रियाः सर्वा आदित्याभि- मुखश्चरेत् " इति सर्वकर्मसाधारण्येनादित्याभिमुसत्वस्मृतेः । स्थितिराचारसिध्द्यर्थसिद्धा च । सूर्य ते चक्षुः इत्युपस्थानं प्रेताभिमुखः कुर्यात् । अपरेण चितिं प्राङ्मुखः स्थित्वा य एतस्य पथ ५ इत्यादिभिर्जुहुयात् । प्रेतस्यापरे स्थित्वेतिबोधायनीयादौ दर्शनादेवं मंत्रवदग्ध्वा निरवशेषमग्निं चितौ प्रागादिक्रमेण प्रक्षिपेत् । तथा वोधायन:-" सर्वत एव सहसा प्रज्वलयेत् । ब्रह्मलोक- मजैषीदित्येवं जानीयात् ” इति । चिताग्निनाशप्रायश्चित्तम् । वृष्टयादिना चिताग्निनाशे यमः " यजमाने चितारुढे पात्राण्यासे तथाकृते । वृष्टयाद्यभिहते चाग्नौ ततः पृच्छंति याज्ञिकाः ।। १०" शेषं दग्ध्वार्धदग्धेन निर्मथ्यं तत्र कारयेत् । शेषालाभे तदा कुर्याद्दग्धशेषस्य वा पुनः । "अप्सु प्रास्यन्ति शेषं तदाग्नेयास्ताः स्मृता बुधैः " ॥ इति । आग्नेयत्वमपां 'वायोरग्निरनेराप' इति *श्रुत्यावगम्यते । स्मृत्यंतरेऽपि--- " दह्यमाने शवे वन्हिर्नष्टो वर्षात् भवेद्यदि । चितिकाष्ठं तु निर्मथ्य तेन प्रेतं पुनर्दहेत् ॥ " अभावे चितिकाष्ठानां शेषमप्सु विनिक्षिपेत् " । प्रायश्चित्ते कृतेऽग्मिनेति पाठांतरम् । १५ प्रायश्चित्तमनुगतप्रायश्चित्तम् । तच्च दादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वेत्यापस्तंवोक्तमित्याहुः । दहनानन्तरकृत्यमाह कात्यायन:- "वस्त्रं संशोधयेदादौ ततः स्नानं समाचरेत् । सबै तु पुनः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ॥ इति । ज्ञात्यादिविषयेऽपि स एव- “अथानवेक्षमेत्यापः सर्व एव शवस्पृशः । स्नात्वा सचैलमाचम्य दारस्योदकं स्थले "॥ इति । आश्वलायन " अनवेक्षमाणा यत्रोदकमवहं भवति तत्प्राप्य" इति । अवहं प्रवाहरहितं स्थिरमिति यावत् । आपस्तंवोऽपि अनवेक्षमाणा अपोऽवगाहंते धाता पुनातु सविता पुनातु इति केशान्प्रकीर्य पांसूनोप्य" इति । अत्र क्रममाह बोधायनः- " यवीयान्यवीयोन्पूर्व पूर्व संगाहते” इति । आपस्तंकः-"धून्वने अन्वारंभणे संगाहने संसर्पण उदकोस्पर्शन इति सर्वत्र कनिष्ठप्रथमा अनुपूर्वा इतरे स्त्रियोऽये " इति । धून्वनं सिरिभरवधूननं अन्वारभणं राज- २५ गव्याः संगाहनं कर्तृणां संसर्पणं शाखाद्वयमध्येन उदकोपस्पर्शनं धाता पुनात्विति स्नानं एतेषु पंचसु कर्मसु कनिष्ठप्रथमाः स्युः कनिष्ठः सर्वेभ्योऽवरवयाः स प्रथमो एषां ते तथोक्ताः । इतरे अस्मादन्ये सकुल्याः आनुपूर्व्याः तत आनुपूर्व्यतः स्युः प्रथमापेक्षया वृद्धवृद्धतरवृद्धतमानुपूर्वेण स्युरित्यर्थः । स्त्रियोऽग्र इति मृतस्य कुल्यानां च भार्या गृह्यते । मृतस्यैव भार्या इत्यपरे । तासामपि कनिष्ठप्राथम्यं वेदितव्यम् । “अथास्य भार्याः कनिष्ठप्रथमा" इतिवोधायनस्मरणात् । ३. पितृमेधसारे तु “ आनुपूर्व्यात् यथावृद्धम् ” इति भाष्यानुसरेण व्याख्यातम् । धुन्चनादिषु सर्वत्र कनिष्टप्रथमा इतरे कनिष्ठव्यतिरिक्ता यथावृद्धकर्ता पश्चादिति । अस्यार्थः । कनिष्ठः प्रथम ज्येष्ठो वा कनिष्ठो वा कर्ता सर्वेषां पश्चात्तयोर्मध्ये ज्येष्ठानुक्रमेण ज्ञातयः कल्प्या इति । आभ्वलायनस्तु (४।२।९) 'ज्येष्ठप्रथमा:कनिष्ठजघन्या' इति सर्वतुरीयाध्वगमने तथा प्रविशेयुः 'कनिष्ठप्रथमा ज्येष्ठजघन्या इति। २० । ३५ ग्रामप्रवेश इति । १ क्ष-स्मृति । * तैत्तिरीयारण्यके ब्रह्मवल्याम् ।

·ज्ञातिवपनविधिः। ५८५ १० बृहद्विष्णुः- "संस्कृत्य वन्ही पितरं दृष्ट्वा ज्योतिस्ततो रविम् । स्त्रीबालान स्वपुरः कृत्वा वृद्धो गच्छेज्जलाशयम्" ।। स्मृत्यन्तरे- "शवंदग्ध्वा यथान्यायं दृष्ट्वा ज्योतिर्दिशःकमात्।वालान् दारान् पुरस्कृत्य गच्छेत् प्रेतमनीक्षकः॥” इति। यथास्वगृह्यं यथाचारमत्र व्यवस्था । अब सपिंडाश्च वस्त्रसंशोधनपूर्वकं त्रयोदशनिमज्जनं कुर्युः । ५ "अस्पृश्यस्पर्शने चैव त्रयोदश निमज्ज्य च । आचम्य प्रयतः पश्चात् स्नानं विधिवदाचरेत् ॥ इति भरद्वाजस्मरणात् । उशना:- अनुगम्य मृतं प्रेतं ज्ञातीनप्यनुसृत्य च। स्नात्वा घृतं च भक्षित्वा पुनः स्नानं समाचरेत्" ॥ इति। स्मृत्यन्तरे-"शवानुगमने क्षौरं पुनः स्नानं विधीयते । आर्द्रवस्त्रं परित्यज्य शुष्कवस्त्रेण मार्जनम्॥ सप्तवाताहतं वस्त्रं शुष्कवत्प्रतिपादितम् । आर्द्र वाऽपि विजातीनामाहतं गौतमादिभिः । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं स्नानमुच्यते । तर्पणं त्रिविधस्यापि ह्यंगत्वेन प्रकीर्तितम् "॥ इति । अत्र कचिदपवादश्चंद्रिकायामुक्तः "अजीर्णेऽभ्युदिते वांते त्वश्रुपाते क्षुरे भवेत् । स्नानं नैमित्तिकं ज्ञेयं देवर्षिपितृवर्जितम्" ॥ इति । पुनःस्नाने तु तर्पणमुक्तं स्मृत्यर्थसारे- अस्पृश्यस्पर्शनस्नाने नाघमर्पणतर्पणे । अजीर्णेऽभ्युदिते क्षौरे पुनःस्नाने तु ते स्मृताः” ॥ इति । १५ पितृमेधसारे-“ योपित्सु स्नात्वा ग्रामं प्रविष्टासु ज्ञातयोऽन्ये च त्रयोदशवारं निमज्ज्याग्निं स्पृष्ट्वा घृतं प्राश्य पुनः स्नायुः” ॥ इति । अत्र कवपः- “प्रवेशनादिकं कार्य दाहकेनेव न कचित् । अनुगंता च वोढा च पुनः स्नात्वा च योषिताम् ।। "अनुगम्य शैवं वुध्या स्नात्वा स्पृष्ट्वा हुताशनम्। सर्पिः प्राश्य पुनः स्नात्वा प्राणायामैर्विशुध्यति" इति। कथंचिद्घतायभावे " अग्न्यभावे घृताभावे सचेलं स्नानमाचरेत् । अभिमंता तु गायत्र्या दशकृत्वो यथाविधि ॥ अर्धाजलिमपः पीत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । वर्जनीयं त्वहोरात्रं जपहोमार्चनादिकम्" ॥ इति स्मृत्यंतरे प्रतिपादितं द्रष्टव्यम् । अस्नात्वा ग्रामं न प्रविशेयुः "अस्नात्वा चेदिशेद् ग्रामं श्मशानाद्बुद्धिपूर्वकम् । विरात्रेण विशुद्धिः स्यादमत्याऽन्हाद्विशुध्यति"॥ इति स्मरणात् । ज्ञातिवपनविधिः- शुध्द्यर्थ स्नानानंतरं ज्ञातीनां वपनं विदधाति बोधायनः- “सचैला दक्षिणाभिमुखाः समृतिका आप्लवंते। एकस्मिन्कालेऽस्यामात्याः केशश्मश्रूणि वापयेयुः" इति। अत्र स्नानानंतरं वपनविधानात् "अशुद्धान्स्वयमप्यैतान् अशुद्धस्तु यदि स्पृशेत् । विशुध्यत्युपवासेन तथा कृच्छ्रेण वा पुनः" ॥ इति ३० अशुद्धस्य शूद्रादिस्पर्शे प्रायश्चित्तस्मरणाच्च न स्नानात्पूर्व वपनं कुर्युः । आपस्तंवः (१।३।१०।५)-"तेषु चोदकोपस्पर्शनं तावंतं कालमनुभाविना च परिवापनम् ॥ इति । काश्यपः-"संत्यज्य विधिवत्प्रेतं यज्ञेषु तु हविर्या । केशश्मा,वादि वपनं कुर्युरत्रानुभाविनः।इति स्मृतिरत्नमाधवीयादौ व्याख्यातम् । अनु पश्चाद्भवंति जायंत इति पुत्राः कनिष्ठभ्रातरश्च । १ क्ष-क्षित । २ क्ष-शियं । ३ क्ष-ध्वा । २० २५ ·रात्रौ वपनविचारः। " अथवा अनुभाविन इति पुत्रा एव निर्दिश्यते गयायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोर्गुरोम॒तौ । आधानकाले सोमे च वपनं सप्तसु स्मृतम्" ॥ इति स्मरणादिति।गृह्यपरिशिष्टेऽपि-"एतद्पनं संस्कर्तृव्यतिरिक्तज्ञात्यादीनामनित्यम् ॥ इति। विज्ञानेश्वरस्तु अनुभाविशब्दार्थमाह-"अनु पश्चाज्जायते शावदुःखमनुभवंतीति वा । अनुभाविनः ५ कनिष्ठभ्रातरः सपिंडाश्च" इति । तथा स्मृत्यंतरे-- “ ज्येष्ठानां तु सपिंडानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा । ज्येष्ठस्वसुश्च तद्भर्तुः वपनं मरणे भवेत् ॥ प्रथमगर्भजाता स्वसा तच्छेब्देनोच्यते । तद्भर्तृमरणे वपनमितरत्र नेति व्याख्यातारः । अन्यत्रापि- "कनिष्ठो ज्ञातिराबाहे केशश्मश्रूणि वापयेत् । सनखानि सरोमाणि दशमेऽहनि वापयेत् " ॥ इति । १. संग्रहेऽपि- भ्रातरस्त्वनुजाः पुत्रा ज्ञातयश्च सपिंडंकाः। विद्यया सह जाताश्च वापयेयुः परस्परम् ॥ इति अत्र केचिदाहुः। वपनं दिविधं दहनांगं शुध्यर्थ च । दहनांगं दाहकस्यैव प्रथमदिने भवति । दाहदिने वपनविधानं च संस्कर्तृज्ञात्यादिविषयम् । शुध्यर्थं तु सर्वसाधारणं दशमदिने एव ज्ञातीनां कर्तुश्च भवति। तथा च 'नापितकर्माणि च कारयंत एष प्रथमोऽलंकार' इति दशमेऽहन्येव आप- ३५ स्तंवेन ज्ञातीनां वपनमुक्तमिति । अन्ये तु “यावदशौचमुदकम्” इति विष्णुस्मरणात् (१९।१४) “भुरकर्मपूर्वकत्वाञ्चोदकक्रियायाः “ एतस्मिन्कालेऽमात्या अस्य केशश्मश्रूणि वापयंत" इति बोधायनेन दहनकालोत्तरं स्नानानंतरमेव मृतज्ञातीनां वपनविधानात् प्रथमदिनेऽपि सर्वज्ञातीनां क्षुरकर्मेत्याहुः । अत्र यथास्वगृह्यं यथादेशाचारं व्यवस्था । चंद्रिकायाम् - “पौत्राभावे प्रपौत्रो वा तत्पुत्रः पुत्रिकासुतः । केशाना वपनं कृत्वा पैतृमेधिकमाचरेत् " ॥ इति । २० एतदुदकक्रियाद्यौर्ध्वदेहिकोपलक्षणम् अकृत्वा वपनं मूढः प्रेतकर्म प्रवर्तते । उदकं पिंडदानं च श्राद्धं चैव हि निष्फलम् ॥ “ पवनं दहनात्पूर्व कुर्याच्चेत् पितृघातकः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वपनं दहनात्परम् " ॥ इति स्मरणात् । श्रीधरीये च- "रात्रावपि च दाहांतं कृत्वा चैवोदकक्रियाम् । श्वोभूते वपनं कार्यमेष धर्मः सनातनः" ।। इति । २५ गार्योऽपि-“शौके वारे निशायां च प्रेतक्षौरं विवर्जयेत् " ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- “वीजानां वापनं क्षौरं वास्तुकर्म कृषि तथा । रात्रौ तु न प्रकुर्वीत कुर्वन्क्षिप्रं विनश्यति ॥ " वपनं नेष्यते रात्रौ श्वः कार्या वपनक्रिया" ॥ इति । चंद्रिकायाम्-~- दग्ध्वा रात्रौ तु पिंडांतं कुर्याद्वपनवर्जितम् । अदाहकानामन्येषां श्वोभूते वपनं भवेत् " ॥ ३० संग्रहेऽपि- भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिंडाः शिष्य एव वा । कनिष्ठो दहनं कुर्वन्केशश्मभूणि वापयेत् ॥ "रात्रावपि च दग्धानां कार्या चैवोदकक्रिया । वपनं नेष्यते रात्रौ श्वस्तथा वपनक्रिया"। १ क्ष-यो । २ क्ष-त्रिरात्रेपि ।

·पुत्रस्य रात्रौ वपनविधिः। ५८७ १० ॥ - बृहस्पतिः- "शुक्रवर्गा विवाः स्युः तस्य लग्नग्रहेक्षणाः। कालहोरादिशुक्रस्य शावेऽवश्यं विवर्जयेत् ॥ इति। पद्धतौ- "श्राद्धे च शावक्षौरे च शुभाः काला अशोभनाः। वर्जयेच्छौक्रजन्मानि श्राद्ध स्त्रीसुतयोरपि” ॥ इत्यादीनि शुक्रवार रात्रौ च वपननिषेधपराणि वचनानि पुत्रव्यतिरिक्तसंस्कर्तृविषयाणि ज्ञाति- ५ विषयाणि च। "मातापित्रो रोश्चैव दाहकस्य विशेषतः। तदैव वपनं कार्य रात्रावपि विधेर्बलात्"॥ इति स्मरणात्। पुत्रस्य रात्रौ वपनविधिः स्मृत्यंतरे- "शुक्रवारे च रात्रौ च शावे च दशमे दिने।रात्रिदाहे तदा कुर्यात् क्षौरं पिंडोदकक्रियाम् ॥ मातापित्रोरथान्येषां श्वोभूते वपनं भवेत् ” ॥ इति । अन्यत्रापि- "रात्रौ दग्ध्वा प्रमीतानां वपनं न कदाचन । रात्रावपि च कर्तव्यं मातापित्रोर्गुरोम॒तौ” ॥ तथा “शुक्रवारे च रात्रौ च दशैं संक्रमणे तथा । क्षौरं कुर्वीत पुत्रस्तु ज्ञातीनामपरेऽहनि ” ॥ इति । तथा—“शौक्रे च वारे निशि वा मृतिः स्यात् क्षौरं न कुर्यात्तनयस्तु कुर्यात् कुर्युः सपिंडाश्च तथा परेधुर्यद्वा तृतीयेऽप्यथ सप्तमे वा "॥ अन्यत्रापि- "शौके वा निशि वा दाहे पुत्रस्यैव तु वापनम् । सपिंडानां परेधुर्वा तृतीये सप्तमेऽन्हि वा” ॥ इति । १५ तथा—“प्रथमेऽहनि कर्तव्यं शुरकर्म प्रयत्नतः। तृतीये पंचमे वाऽपि सप्तमे वाऽप्रदानतः” ॥ आ प्रदानतः एकोद्दिष्टात्मागित्यर्थः । गौतमश्च (१४।३७)-"प्रथमतृतीयपंचमसप्तमनवमेषूदक- क्रिया” इति । क्षुरकर्म पूर्व कृत्वा उदकक्रियाया अयुक्षु दिनेषु वपनानंतरमुदकक्रिया कार्येत्यर्थः । अखण्डादशैं च- अनुप्तकेशो यः पूर्व स द्वितीयतृतीययोः। पंचमे सप्तमे वाऽन्हि दशाहे वाऽपि वापयेत्”॥ इति । २० एवं च पुत्रस्य शुक्रवारे रात्रावपि वपनं इतरेषां तु संस्कर्तृणां पूर्वदिनस्य दुष्टत्वे तत्रालस्यादिना असंभवे वा द्वितीयाबुक्तदिनेषु वपनपूर्वकमुदकदानं संस्कर्तृव्यतिरिक्तज्ञातीनां दशमदिनात्पूर्व वपनमुदकदानं च वैकल्पिकं सर्वेषां दशमदिने नित्यमिति विवेकः । रात्रौ यामद्वयानन्तरं पुत्रस्यापि वपननिषेधः । पुत्रस्य रात्रौ वपनं यामद्वयमध्य एव न तु यामद्वयात्परम् । तदुक्तं श्रीधरीये- रात्रौ यामद्वयादाक्कतुर्व वपनं भवेत् । अन्येषां तु सपिंडानां श्वोभूते वपनक्रिया" ॥ इति । अत्र कर्तृग्रहणं पुत्रव्यतिरिक्तस्यापि दाहकस्य वपनप्राप्त्यर्थ न पुत्रांतरव्यावृत्त्यर्थमिति पितृमेध- सारकृता व्याख्यातं तदुक्तम्-“ शौक्रे च वारे निशि वा मृतिः स्यात् क्षौरं न कुर्यात्तनयरतु कुर्यात् " इत्यादिपूर्वोक्तवचननिचयेन तनयव्यतिरिक्तस्य संस्कर्तुः निशि वपनस्य कंठरवेण निषिद्धत्वाद्रात्रावपि विधेर्बलादिति निशि पुत्रस्य वपनविधानवदितरस्यापि तद्विधानाभावाच्च यामद्वयमध्ये सर्वपुत्राणां गर्भवतामपि वपनं समानम् । तत ऊर्व निषेधोऽपि स्मर्यते-“ रात्री यामदयादूर्ध्व पुत्रोऽपि न वपेत्ततः” इति । शुक्रवारे निशि वा प्रोषितपितृमृतिः श्रवणे यामद्दय. मध्येऽपि पुत्रोऽपि वपनमतिकांतप्रेतकृत्यं च न कुर्यात् । तथा वृद्धहारीतः- “शुक्रवारेऽप्यतिक्रांते मातापित्रोस्तथैव च। संध्याराव्योस्तथा क्षौरं प्रेतकार्य च नाचरेत्" ॥ इति। २० १ क्ष-ता। २ क्ष-अयगेप।

·५८८ विवाहदीक्षामध्ये मातृपितृमरणे। । १५ ५ C । स्मृत्यंतरेऽपि- "प्रत्यक्षमरणे पित्रोर्न पश्येत्तिथिवारभम् । परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येन्मृतौ तु तिथिवारभम् " ॥ इति । ज्ञातीनां सन्निधाने वपनमितरत्र विकल्पः । संनिधाने सपिंडमरणे वपनं इतरत्र विकल्प इत्याह बोधायनः-"एतस्मिन्कालेऽस्यामात्याः केशश्मश्रूणि वापयंते ये संनिधाने भवंति । विकल्प ५ इतरेषु । वापयेरन्निवर्तयेरन्वा" इति । स्मृत्यंतरे- " संनिधाने सपिंडानां वपनं स्याद्गुरोम॒तौ। महागुरूणां सर्वत्र दाहकस्यागुरोरपि" ॥ असंनिधाने निषेधः स्मर्यते- “ संनिधाने सपिंडानां वपनं तु विधीयते । असंनिधाने सर्वत्र वपनं न विधीयते" ॥ इति। असंनिधाने यदाकदाचिद्दरस्थज्ञातिमृतिश्रवणे वपनं न कुर्यात् । किंतु तिलोदकमेव कुर्यादिति १० केचिद्व्याचक्षते । अन्ये तु असंनिधाने निषेधवचनं ज्ञातीनां प्रथमदिनक्षौरविषयम् । दशमदिने क्षौरमस्त्येव । दशमदिनादूर्वं श्रवणेऽपि वपनं तर्पणं चास्त्येवेति । अपरे तु संनिधाने दशमदिन- क्षौरे वारादिदोषो नास्ति । असन्निधाने तु अनिषिद्धदिने पूर्व कर्तव्यं न तु दुष्टे दशमदिन इत्याहुः । शिष्टाचारादिह व्यवस्था । मातृपितृविषये तु स्मृत्यंतरम्- "देशांतरे स्थितः पुत्रः श्रुत्वा पितृविपर्ययम् । कृत्वा तु वपनं दत्वा दशाहांतं तिलोदकम् ।। " सपिंडीकरणश्राद्धं कुर्यादेकादशेऽहनि”। संग्रहे- दारकर्मणि मृतौ च सूतके यागदीक्षितविधी नृपेष्टतः । कन्यकाकटककुंभधन्वगे भास्करे च वपनं विधीयते ॥ विवाहदीक्षामध्ये तु ज्ञातीनां मरणे सति । त्रिंशत्तिलोदकं कार्य क्षुरकर्म न विद्यते" ॥ विवाहदीक्षामध्ये मातृपितृमरणे तु संस्कर्तुर्वयनमस्ति । “मातुर्दशाहमध्ये पितृमरणे संस्कर्तुपनं न" २० इत्युक्तम् । स्सृत्यंतरे- पितुर्दशाहमध्ये तु माता च निधनं गता। तत्रैव वपनं कार्य विपरीते न कारयेत् " ॥ संग्रहे- पितुर्दीक्षांतरे सूनोर्माता यदि विपद्यते । वपनं चापि कुर्वीत मातुः कुत्कियां ततः ॥ "मातुर्दीक्षांतरे चैव पिता मरणमाप्नुयात् । दहनादिक्रियाः कुर्यादपनं नैव कारयेत् " २५ अत्र दीक्षांतर इत्युक्तत्वाद्दशाहानंतरमपि पितृमरणे संस्कर्तुर्वपनं न मातृमरणे तु वपनमस्तीत्युक्तं भवति । अन्यविषयेऽपि तत्रेवोक्तस्- " मातापित्रोद॒ताब्दे तु यदन्योऽपि विपद्यते । वपनं नैव कुर्वीत तस्य दाहादिकं चरेत् " ॥ इति । स्मृत्यंतरे- "पितृदीक्षांतराले तु मात्रर्थ वपनं भवेत् । मात्रंतरे तु पित्र) अन्यार्थमपि नाचरेत् " ॥ इति ३० पितृमेधसारे-"पित्रोद॒ताब्दे पितृव्यादिमरणे न वपेत्” इति । यत्तु कैश्चिदुक्तम्- स्वपुत्रमरणे चैव स्वभार्यामरणे तथा । स्वयं यदि दहेत्तत्र केशश्मभूणि वापयेत् "॥ इति तद्बहुस्मृतिविरुद्धत्वात् शिष्टाचारविरोधाच्चोपेक्षणीयम् । यदाह वृद्धमनु:- भार्यापुत्रकनिष्ठानां शिष्याणां च यवीयसाम् । संस्कर्तुर्वपनं नैव यदि कुर्यात् कुलक्षयः” ॥ कात्यायनश्च “मृतावनुपनीतानां वपनं न कदाचन । मृतावपि कनिष्ठानां वपनं न विधीयते" ॥ ३५ अनुपनीतानां पितृव्यादीनामिति शेषः । A ॥ " १क्ष-दि।

·गर्भिणीपतिविषये। (५८९ ५ “ १५ उपनीतानां तेषां मृतौ वपनं स्मर्यते- " यवीयसां पितृव्याणां संस्कर्तुर्वपनं भवेत् ” इति । पितृव्यग्रहणं मातुलश्वशुरतत्पत्नीनामप्युपलक्षणम् । एतच्च पितृव्यादीनां संस्कर्तुरेव वपनम् । संस्काराभावे तु वयोऽधिकपितृव्यादिमरणे वपनं तेषां पत्नीनां यवीयसीनामपि मरणे वपनम् । वयोऽधिकज्ञातीनां याः पत्न्यः तासां कनीयसीनामपि मरणे वपनम्- " पतिवयसः स्त्रियः स्युः पतीनामिव वापनम् । पूर्वजावरजा वापि क्षौरं साधारणं स्मृतम् " ॥ इति वपनविधानात् आपस्तंबन च “पतिवयसस्त्रिय” इति (१।१४।२१)। नमस्कारादौ विधाना- दिति केचिदाहुः । अन्ये तु पितृव्यादिमरणे वयोधिकानां वपनं नास्ति । न्यूनवयस्कतत्पत्नी- मरणेऽपि वपनं नास्तीत्याहुः । तदुक्तं प्रयोगसारे- मातुलस्य पितृव्यस्य श्वशुरस्यावरायुषः । वपनं नैव कर्तव्यमाशौचं तु विधीयते "॥ इति । १० बार्हस्पत्येऽपि- मातुलानां पितृव्याणां श्वशुराणां पितृष्वसुः । मातृणामनुजातानां तथैव ज्येष्ठयोषिताम् ॥ " वपनं नैव कर्तव्यमाह पाराशरो मुनिः" इति । स्मृत्यंतरेऽपि- “यवीयसां पितृव्याणां श्वशुराणां च तस्त्रियाम् । न कुर्यात्क्षुरकर्माणि कुर्याच्चेत्कुलनाशनम् ॥ इति। एतानि वपननिषेधवचनानि संस्कर्तृव्यतिरिक्तविषयाणि ज्यायानपि पितुः पत्न्या यदि संस्कारमाचरेत् । शुरकर्म तथा कार्य ह्यथान्य ख़ुदकक्रियाम् ॥ “यवीयसां पितृव्याणा संस्कर्तुर्वपनं भवेत्॥ इति विशेषस्मरणात्। यथाशिष्टाचारमत्र व्यवस्था। गर्भिणीपतिविषये वपनविधिः । अंतर्वद्विषये यमः अंतर्वताऽपि कर्तव्यं पित्रोर्मरण एव तु । नान्येषां वपनं कार्य भ्रूणहत्यासमं भवेत् ”॥ इति । पित्रोर्मरणे संस्कर्तुर्व्यतिरिक्तेनापि अंतर्वताऽपि पुत्रेण वपनं कर्तव्यम् । अन्येषां मरणे अंतर्वता २० वपनं न कार्यमित्यर्थः। 'पित्रोर्मरण एव तु' इत्युपलक्षणम् “ गयायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोगुरोम॒तौ । आधाने सोमयागे च गर्भवानपि वापयेत् " ॥ इति स्मरणात् । स्मृत्यन्तरे- “ आधाने यज्ञदीक्षायां मातापित्रोर्गुरोम॒तौ । गर्भवान्वपनं कुर्यान्नान्यत्रेति व्यवस्थितिः" ॥ इति । गर्भवतो मातामहादीनां संस्कर्तृत्वे वपनमाहात्रिः- मातामहपितृव्याणां मातुलाग्रजयोम॒तौ । श्वशुराचार्ययोरेषां पत्नीनां च पितृष्वसुः ।। मातृष्वसुभगिन्याश्च गर्भवानपि वापयेत् " ॥ इति । गौतमः- मातामहे च तत्पत्न्याः मातुले पूर्वजे मृते । गुरौ च गुरुपत्नीषु गर्भवानपि वापयेत् ॥ “दाहको वपनं कुर्यान्नान्यथेति व्यवस्थितिः "॥ इति । स एव- "अपुत्रस्य पितृव्यस्य ज्येष्ठस्याप्यसुतस्य च। अंतर्वान् दहनं कुर्वन्केशश्मश्रूणि वापयेत्” ॥ इति । ३० स्मृत्यंतरेऽपि- मातामहस्य तत्पत्न्याः मातृणां मरणे सति । पितृष्वसुभगिन्याश्च दहने गर्भवान्वपेत् ॥ मातरं पितरं ज्येष्ठमाचार्य श्वशुरं विना । न कुर्यादपनं तत्र गर्भवान्सस्थितस्य तु" ॥ इति । वृद्धमनु:- दहनं वपनं वाऽपि प्रेतस्यान्यस्य गर्भवान् । न कुर्यादुभयं तत्र कुर्यादेव पितुः सदा ॥ १ क्ष-तु। २५ ·५९० दशाहवपनविधिः। " " - "ज्येष्ठस्य चानपत्यस्य मातुलस्यासुतस्य च ॥ इति । मातुलग्रहणं मातामहादेरुपलक्षणम् । एवं च मातापितृमरणे अंतर्वतामनंतर्वतामपि संस्कर्तृणामसंस्कर्तृणां च वपनं समानम् । माता- महादिदहने गर्भवतो दौहित्रादेपनं संस्कारायकरणे तु गर्भवतो वपनं नास्ति । आशौच- मात्रमेव भवति अनंतवतो दौहित्रादेर्मातामहादिसंस्काराकरणेऽपि वपनमस्तीति निर्णयः । ५ अत्र स्मृत्यंतरम्-“ज्येष्ठत्वसणां जनकस्वसृणां मातृस्वसूणामपि तत्पतीनाम् । मातामहस्यैव पितामहस्य तदीयपत्न्योर्वपनं हि वेधम्"।। इति । अत्र तत्पतीनामित्येतत् शिष्टसमाचाराभावात् उपेक्ष्यमित्याहुः । अन्यत्रापि- "ज्येष्ठानां तु सपिंडानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा । ज्येष्ठस्वसुश्च तद्भर्तुमरणे वपनं भवेत् ॥ श्वश्रूश्वशुरयोन शे पूर्व भार्या मृता यदि । आशौचं दिनमात्रं स्यादपनं नैव विद्यते ॥ "तत्संततेः स्यात्यहं वपनं च विधीयते" ॥ इति । तथा- "मातामहपितुः पित्रोस्तत्पत्न्या ऋत्विजस्तथा । एतेषां वपनं कुर्यान्न चेत्स ब्रह्मघातकः" ॥ इति । स्मृत्यंतर- भ्रातरः पितरः पुत्राः ज्ञातयश्च सपिंडकाः । विद्यया सह जाताश्च वापयेयुः परस्परम् " ॥ इति । दशाहवपनविधिः । प्रसंगादशाहवपनमुच्यते । तत्र वसिष्ठः- १५ “ज्ञातयः सत्तमादाक कनिष्ठा दशमेऽहनि । वापयेयुश्च ते सर्वे कर्ता तु सह सर्वदा" ॥ इति । सप्तमादगित्युक्तत्वात्तदूर्वभाविनां समानोदकानां वपनाभावोऽर्थसिद्धः। समानोदकानां संस्कर्तृत्वे तु वपनमस्त्येव । “सपिंडो वाऽसपिंडो वा संस्कर्ता वापयेत् दिजः" इति स्मरणात् । देवलः- दशमेऽहनि संप्राप्ते स्नानं ग्रामाद्वहिर्भवेत् । तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च ॥ इति। वृद्धशातातपः- शावे च सूतके चैव द्वितीये दशमे दिने । शौरं चेन्न प्रकुर्वीत तस्माकेशेषु लीयते " ॥ चंद्रिकायाम्- "जनने मरणे चैव वपनं दशमेऽहनि । आतस्मान्नाधिकारी स्यादाशौचं सर्वदा भवेत् " ॥ जनने दशमदिने पितुरेव नान्येषां वपनम् "प्रथमेऽहनि कर्तव्यं वपनं मृतबंधुभिः।दशाहे वपनं कार्य सूतके च तथा पितुः ॥ इति स्मरणात् । २५ अखंडादशैं- “ दंपती शिशुना सार्धं सूतके दशमेहनि । क्षौरं कुर्युस्ततः पूताः स्नानदानादिकर्मसु ॥” अत्र लोके समाचाराभावान्न मातुर्वपनं नापि शिशोः किंतु पितुरेव वपनं कैमुतिकन्यायेन प्रतिपादितम् । व्याघ्रपादा- " वपनं यो न कुस्ते सूतके दशमेहनि । मृतौ वा पितरस्तस्य मज्जति नरकेऽशुचौ" ॥ आज्ञया नरपतेदिजन्मनां दारकर्म मृतसूतकेषु च । " बंधमोक्षमसदीक्षणष्वेपि क्षौरमिष्टमखिलेषु चोडुषु " ॥ स्मृत्यंतरे-"केशानाश्रित्य तिष्ठति मृतौ सूतौ च किल्बिषाः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दशाहे वपनं स्मृतम् ।। सूतके मृतके चैव वपनं दशमेऽहनि । यो न कारयते मोहादनहः सर्वकर्मसु । कूले चतुष्पयो वापि महावृक्षस्य संनिधौ । केशश्मवादिवपनं कुर्युरत्रानुभाविनः " ॥ इति । क्ष-दशना। - " ३. श्रीपतिः ·L सर्वांगवपनम् । ५९१ १० दशमेऽहन्यानंदहोममभिधायाहापस्तंबः-"नापितकर्माणि च कारयंत एष प्रथमोऽलंकारः" इति । अत्र शांतिकर्मानंतरं वपन विधानेऽपि क्रमस्याविवक्षितत्वात् पूर्वमेव कर्तव्यमित्युक्तं पितृमेधसारे । वपनस्य शुध्द्यर्थत्वाच्छुद्धस्यैव शांतिकर्मण्यधिकारात् शांतिकर्मानंतर भोजनखट्वाशयनोपदेशा- ढुक्तस्य वपननिषेधाद्वोधायनाश्वलायनादिषु तथा दर्शनाच्च शांतिकर्मणः प्रागेव वपनं कर्तव्यमित्युक्तम् । अन्ये तु अभिधानक्रमेणापस्तंबिनां शांतिहोमकर्मानंतरमेव वपनमित्याहुः । ५ भाष्यकारेण कपर्दिना व्याख्यातम् “अधोभागस्य वपनमलंकारः" इति । तथा श्रीधरीये- "मृताहे केशवपनं दशाहे शेषवापनम् । अशोभनमनायुष्यं मृताहे शेषवापनम् " ॥ इति । अत्र शुद्धिनिर्णयकारः-"इह केचिदनभिज्ञा दशाहे अशेषवापनमिति पदच्छेदं कृत्वा सर्वांगक्षौरं दशमदिने वदंति तन्न युक्तम् । भाष्यकारेण 'अधोभागस्य वपनमलंकार' इत्युक्तत्वात्" ॥ इति । तथा च स्मृत्यंतरम्- "प्रथमेऽहनि यः कुर्याच्छिरोवपनमेव तु । अतीते दशरात्रे तु ह्यधोवपनमाचरेत्" ॥ इति । दशरात्रे दशरात्रकर्मण्यतीत इत्यर्थः। अन्यत्रापि शावे क्षौरं सपिंडानामुदकाप्लुतिपूर्वकम् । कर्तव्यं केशवपनं शेष स्याद्दशमेऽहनि " ॥ दशमेऽहन्येव शेषवपनस्य विधानात् ततः पूर्व विषमदिनेषु केशश्मश्रुमात्रवपनं कर्तव्यम् । यैस्तु ज्ञातिभिः प्रथमाहादिषु नवमदिनपर्यतेषु आलस्यादिना वपनं न कृतं तैर्दशमाहे सर्वागवपनं १५ कर्तव्यमिति केचित् । अन्ये तु प्रथमं केशवपनं कृत्वा स्नात्वा तिलोदकं दत्वा पश्चात्क; सह शेषवपनं कर्तव्यमिति व्याचक्षते । वर्णविशेषे तु अङ्गविशेषवपनं स्मयते- "आ कंठाद्वापयदि आ नाभे राजवैश्ययोः । श्मश्रुमात्रं हि शूद्रस्य वपनं प्रथमेऽहनि" ॥ इति । स्मृत्यंतरे कंठादूर्ध्व वपेदाये शेषं तु दशमेऽहनि” ॥ इति । तथा- " रात्रौ दग्ध्वा तु पिंडांतं कुर्यादपनवर्जितम् । श्वस्तदा केशवपनं शेषस्य दशमेऽहनि" ॥ इति । २० सर्वांगवपनं दशमदिन उक्तं स्मृत्यंतरे- "आशौचान्ते तु सर्वागवपनं श्रुतिचोदितम् । ब्रह्मचारिकुमाराणां कंठादूर्वेण शुध्यति ॥ यस्य केशाः शिरोजाता दशमेहऽन्यवापिताः । आशौचं तस्य केशेषु लीयते नात्र संशयः” ॥ अन्यत्रापि- दशाहेऽश्मानमुत्थाप्य शांतिहोमं समाचरेत् । सर्वागवपनं चात्र कर्तव्यं स्नानतः परम्" ॥ इति । २५ पुत्रविषयेऽविशेषोऽपि स्मयते- "कारयेद्वपनं पित्रोम॒तौ पुत्रः समस्तकम् । दशमेऽहनि सर्वांगमधोवपनमेव वा॥ कनिष्ठो ज्ञातिराद्याहे केशश्मश्रूणि वापयेत् । सनखानि सरोमाणि दशमेऽहनि वापयेत् ” ॥ इति । तथा- तु कुर्युः पुत्राः सपिंडाश्च सर्वांगं दशमे दिने । अशुचित्वान्न पूर्वद्यु परेयुः कथंचन" ॥ इति । ३ एवं च प्रथमदिने केशश्मश्रुमात्रवपनं दशमदिने सर्वांगं वपनं अधोवपनं वा विकल्पेन भवतीति दशमदिने वपने कालादिदोषो न विचारणीयः "दशाहे वपनं कुर्याच्छु व्यर्थ मृतसूतके । मासर्फतिथिवाराणां दोषो नास्तीति शाकलः"॥ इति स्मरणात् । व्याघ्रपादोऽपि- "शावे च सूतके चैव दशाहे वपनं स्मृतम् । तिथिवारह्मदोषाणामनवेक्षेति गौतमः"॥ इति । ३५ १ क्ष-चिना तु।

·५९२ गर्भिण्योार्ययोः एकस्याः प्रसवे । 4 1 वसिष्ठोऽपि- "वैधे कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिंतयेत् । सद्यः क्षौरं प्रकुर्वीत मातापित्रोम॒तौ तथा ॥ " जाते सोमे तथा तीथें व्रते चांद्रायणेष्विति" ॥ पितृमेधसारे-"मृतिजन्मनो- र्दशाहे ज्ञातीनां पुत्रस्य वपने तत्कालमासर्मतिथिवारादि न किंचिच्चित्यम्" ॥ इति । ५ अत्र केचिदाहुः–दशमदिने क्षौरे ज्ञातीनां शुक्रवारमात्रं वयं तदा नवमदिने कर्तव्यम् ।। शुक्रस्य वासरे क्षौरं शावे चेद्दशमे दिने । कुलक्षयकरं ज्ञेयं ततः पूर्व समाचरेत् " ॥ इति स्मरणात् । पुत्रस्य शुक्रवारेऽप्यस्ति वपनम् "शुक्रवारे च वपनं कर्तव्यं दशमेऽहनि । मातापित्रोरथान्येषां वपनं स्यादिनांतरे ॥ "शुक्रवारे च रात्रौ च दशैं संक्रमणे यदि । क्षौरं कुर्वीत पुत्रस्तु ज्ञातीनामपरेऽहनि " ॥ इत्यादि १० स्मरणात् । असंनिधाने दशाहानंतरश्रवणे तु “अतिक्रांते दशाहे तु विषमाहः प्रशस्यते " इत्यायुक्ते अनिषिद्धे काले कर्तव्यम् । “परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येन्मृतौ तु तिथिवारभम् " ॥ इति । स्मरणात्- पुत्रजनने पित्रा दशाहात्प्राक् न कार्य तदूर्ध्व चनघार्थम् । "अशुचित्वान्न पूर्वयु परेवुः कदाचन । दशमेऽहनि वै क्षौरं कुर्यादेवाविचारयन् " ॥ इति १५ मासतिथिवाराबविचारेण दशमाह एव वपनविधानात् । यत्तु "पितृमासेषु चतुर्पु स्त्री प्रसूता भवेबादि । वपनं नैव कुर्वीत पुसि जाते तु वापनम्" ॥ इति तत् " जनने मरणे चैव वपनं दशमेऽहनि ” इत्यादिपूर्वोक्तवचनजातेन जननमात्रावलंबनेन दशाहे वपनविधानाच्छिष्टाचाराभावाच्चोपेक्ष्यमित्याहुः। गर्भिण्योार्ययोरेकस्याः प्रतवे । २०॥ गर्भिण्योः पत्न्योः ययेका प्रासविष्ट भर्ती क्षौरं न कुर्यात् जातकर्मादि तु कुर्यात् । "भार्ये यस्य तु गर्भिण्यौ एका भार्या प्रसूयते । वपनं नैव कुर्वीत जातकर्मादि कारयेत् " ॥ इति स्मरणात् । सवर्णज्येष्ठभार्याप्रसवे तु वपनमुक्तं पधर्मीये गर्भिणीष्वसवर्णासु सवर्णा चेत्प्रसूयते । तदा तु वपनं कार्य न कुर्याच्चत्पतत्यधः ॥ “वे यस्य भायें गर्भिण्यौ ज्येष्ठा भार्या प्रसूयते । तदा तु वपनं कार्यमन्यथा भ्रूणहा भवेत्" ॥ इति । २५ अपरार्केपि- " गर्भिण्यौ यस्य भार्ये द्वे एका चेत्संप्रसूयते । वपनं नैव कुर्वीत कुच्चिभ्रूणहा भवेत् ॥ इत्येतदसवर्णासु प्रसूतासु विधीयते । “ सवर्णविषये कुर्यादन्तर्वानपि वापनम् " इति । मातृपितृदीक्षामध्ये पत्नीप्रसवे । मातापितृदक्षिामध्ये पत्न्योः प्रसवे वपनम् । ततो वत्सरशेष केशधारणं च स्मयते-- ३." मध्ये तु पितृदीक्षाया गर्भिणी स्त्री प्रसूयते । क्षुरकर्म तदा कुर्यात्तच्छेषं केशधारणम् " ॥ इति । पद्धतौ- "मातापित्रोट्टिजः कुर्याद्धर्भवानपि वापनम् । पश्चात्प्रसूतौ पल्याश्च तच्छेषं केशधारणम्" ॥ इति । स्मृत्यंतरे- " स्वमातृपितृदीक्षायां मध्ये भार्या प्रसूयते । दशाहे वपनं कृत्वा पुनर्दीक्षां च कारयेत् "॥ इति । १ क्ष-पितुश्य ।

·मातृपितृदीक्षामध्ये। " १० । ॥ अत्र केचिदाहुः-सपिंडीकरणानंतरं दीक्षामध्ये पत्न्याः प्रसवे वपनं ततः पूर्व प्रसवे वपनं नास्ति ॥ " सपिंडीकरणादूर्ध्व पित्रोः संवत्सरादधः । कर्तव्यं वपनं पुत्रे जाते संवत्सरेऽपि वा ॥ इति स्मरणात् । पितृमरणाब्दे केशधारणादिनियमः-“पत्नीप्रसवाभावे प्रथमाब्दिकपर्यंतं पुत्रस्य केशधारणं कर्तव्यम्" । यदाह व्यास:- "षण्मासान्वर्जयेत्क्षौरं तैलतांबूलयोपितः । ज्येष्ठादीनां मृतिप्राप्तौ मातापित्रोस्तु वत्सरम्"॥ इति । ५ अत्रादिशब्देन पितृव्यमातामहादयो गुरवो गृह्यते । अत्रिः-'षोडशोदाहगर्भाब्दे पित्रन्त्याब्दे धुरं त्यजेत् " ॥ इति । श्रीधराये- षष्ठाब्दे द्वादशाब्दे च विवाहाब्दे तथैव । च मातापित्रोताब्दे च वपनं नैव कारयेत् " ॥ स्मृत्यंतरेपि- "चौलाब्दे च विवाहाब्दे ह्यौपनायनिके तथा । मातापित्रोद॒ताब्दे च क्षौरं नैव समाचरेत् ॥ इति । अन्यत्रापि- " मातापित्रोप॑ति प्राप्तौ वत्सरं केशधारणम् । वापयेयदि मूढात्मा रौरवं नरकं व्रजेत् " ॥ इति । संग्रहेऽपि- "मातापित्रोzताब्दे च विवाहाब्दे तथैव च । न केशवपनं कार्य गर्भिण्यां च कुलस्त्रियाम् ॥ इति । अत्र केचिदाहुः-एतानि मातापितृमृताब्दे वपननिषेधवचनानि संवत्सरसापडीकरणाभिप्रायाणि । १५ तच्च केशधारणं ब्रह्मचर्यादिनियमेन सह कर्तव्यम् । द्वादशाहादिसापिंड्ये तदूर्ध्वं न केशधारण- नियमः । अभ्युदयेच्छायां तु नियमेन सह कर्तव्यम् । तथा च बृहस्पतिः- पित्रोम॒तौ तदारभ्य सपिंडीकरणात्पुरा । योषितं तैलतांबूलं क्षौरं च लवणं मधु ॥ कांस्यं परान्नमध्वानं वर्जयेदंतधावनम् । कालभेजी च दर्भेषु अधःशाय्यप्रतिग्रहः ॥ गंधपुष्पादिहीनश्च अल्पाशी च व्रतं चरेत् । प्राक्सपिंडीकृतेर्गच्छेत् स्त्रियं प्रेतस्य दाहकः ॥ २० " रेतसः कर्दमाब्धौ तु पितॄन्प्रेतं च मज्जयेत्॥ इति । शुद्धिनिर्णयेऽपि “महागुरुमरणे संवत्सरांत नित्यं तिलोदकं नियमेन मासिकं च कृत्वा व्रती केशधारणं च संवत्सरांते सपिंडीकरणं कुर्यात्" इति। स्मृत्यंतरेऽपि- सपिंडीकरणादूर्ध्वं न केशं धारयेत् द्विजः। यदि धारयते विद्वान्ब्रह्मचर्येण धारयेत् " ॥ इति । : अन्यथा हृदये तेषां तत्केशः शंकुवद्भवेत् । रेतांसि तस्य पित्रादीन् पितॄन्प्राशयते यमः"॥ इति । २५ अत्र ब्रह्मचर्य ऋतावप्यगमनम् “ मातापित्रोम॒तौ सूनुरोक संवत्सरायदि । मैथुनं तु समासाद्य प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ “यदि शुक्लांतसंयोगः कृच्छ्रे चांद्रायणं चरेत् । आहितो यदि गर्भः स्याद्ब्रह्महत्यावतं चरेत् "॥ इति स्मरणात् । स्मृत्यंतरेऽपि- " अवर्जयित्वा तैलादन्केिशमात्रं तु धारयेत् । तस्य वैवस्वतो राजा केशान्प्राशयते पितॄन् ॥ " केशधारणमध्ये तु पत्नीगर्भ दधाति चेत् । रेतसा तत्पितॄणां तु तृप्तिर्भवति सर्वदा " ॥ शुद्धिनिर्णये- "व्रतांते विधिवत्पित्रोः कृत्वाऽब्दिकमथो द्विजः । क्षौरं कुर्याच्छुभे तारे कृत ऊनाब्दिकेऽपि वा"। , ग-पोडपाब्दे। OG ३० ·५९४ आहितामिविषये। - - " अत्रि:- "यदि कर्ता व्रतस्थः स्यादब्दांते चाब्दिके कृते । अनुकूले दिने क्षौरं कृत्वा तत्तु विसर्जयेत् ॥ इति स्मृत्यंतरे च ततः समाप्ते व्रतबंधकल्पे कृत्वा तु सांवत्सरिकं यथावत् । ततः सुपुण्ये शुभदे मुहूर्ते क्षौरं यथावद्विदधीत विद्वान् ” ॥ इति । ब्रह्मचर्यादिनियमेन सह ५ केशधारणं कृत्वा वत्सरांते सपिंडीकरणानंतरमाब्दिकं कृत्वा अनिषिद्धकाले वापयेत् । द्वादशाहादि- सापिंडयेऽपि सत्यामभ्युदयेच्छायां नियमेन सह केशधारणं कुर्वन सांवत्सरिकमाब्दिकं यथावत्कृत्वा "पित्रोर्मृत्यब्ददीक्षांते त्याज्यं मासचतुष्टयम् । कन्याकर्कटकुंभेषु चापमासि चतुष्टये । केशखंडं गृहस्थस्य पितॄन्प्राशयते यमः ॥ इत्युक्त- प्रत्यवायरहिते शुभे काले क्षोरं कुर्यादिति व्याचक्षते । अन्ये तु संवत्सरसपिंडीकरणे ब्रह्मचर्यादि नियमेन सहैव केशधारणमवश्यं कर्तव्यम् । ततः पूर्व सापिंड्ये सपिंडीकरणानंतरं न ब्रह्म- चर्यादिनियम आवश्यकः । सति तु ब्रह्मचर्यादौ अभ्युदयः । केशमाधारणं तु आब्दिकपर्यंत- मित्याहुः । तथा च स्मृत्यंतरे- वत्सरांतेऽथ मध्ये वा सपिंडीकरणं यदा। क्षौरं कृत्वा ततः कुर्यात्तच्छेषं धारयेत् द्विजः । इति । द्वादशाहव्यतिरिक्तकालेषु क्षौरपूर्वकं सपिंडीकरणं कृत्वा ततो वत्सरशेष केशं धारयेदित्यर्थः ॥ १५ तत्रैव-" कृते सपिंडीकरणे तु पित्रोर्न ब्रह्मचर्य परिरक्षणीयम् । तद्रक्षणे चापि महत्फलं स्यान्निवर्तने च स्खलनेऽपि न दोषः" ॥ इति ब्रह्मचर्यनिवर्तने स्खलनेऽपि न दोषः । 'मातापित्रोस्तु वत्सरम्' इत्यादिवचनानुसारेण केशमात्रधारणमिति व्याचक्षते । अत्र पितृमेधसारकृता मातापित्रोरित्यविशेषस्मरणात् पुत्रत्वाविशेषात्संकोचस्या- भावाच्च सर्वेषामपि पुत्राणां पित्रोमरणे संवत्सरं केशधारणादिवतं भवतीत्युक्तम् । अपरे तु- “सर्वैरनुमतिं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन सवरेव कृतं भवेत् ।। " नवश्राद्धं सपिंडत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि "। इत्यादिवचनैर्नवश्राद्धादिसोदकुंभश्राद्धांतप्रथमाब्दिकपूर्वकदिनावसानकृत्येषु ज्येष्ठस्यैव कर्तृत्व- विधानात् तन्न्यायेन वत्सरांतकेशधारणादिनियमेष्वपि तथैवोचितत्वात् “यदि कर्ता व्रतस्थः स्यात् कृत्वाब्दिकमधो द्विजः। कृत्वा तु सांवत्सरिकं यथावत् २५ इत्यादिभिः मुख्यकर्तुरेव वत्सरांते वपनविधानाच्च केशधारणनियमोऽपि तस्यैवेत्याहुः । आहिताग्निविषये।आहिताग्नेर्विशेषमाहापस्तंवः-“पर्वणि केशश्मश्रूणि वापयतेऽप्यल्पशो लोमानि वापयत इति वाजसनेयकम् " ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- "पित्रोर्मताब्दे गर्भाब्दे सदा पर्वणि पणि । आहिताग्निर्वपत्केशान्न वपेदितरस्तयोः" ॥ आहिताग्निः पर्वणि पर्वणि वपेत् । इतरः अनाहिताग्निः तयोः पितृमृताब्दगर्भाब्दयोर्न वपेदित्यर्थः । ३० श्रीधरीयेऽपि- " केशान मासत्रयादूर्ध्व गर्भवान्धारयेत् द्विजः। यज्वा तु पर्वणि क्षौरं कारयेदाहिताहते"॥ इति । आहिताहते आधानाहते । आधाने तु पर्वव्यतिरिक्तकालेऽपि गर्भवान्क्षौरं कारयेदित्यर्थः । केचित्तु कारयद्विहिताहते' इति पठित्वा व्याचक्षते-विहितं गर्भनिमित्तकेशधारणं मातृपितृमृतिनिमित्त- केशधारणं च । तन्निमित्तद्वयं विना यज्वा पर्वणि क्षौरं कारयेदिति । एवं व्याख्याने पूर्वोक्तवचन- ३५ विरोधः स्यात् । यथोचितमत्र ग्राह्यम् । , १ग-धारणमात्र।

·सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरम् । ५९५ - ។។ सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरम् । सपिण्डीकरणनिमित्तक्षौरमुक्तं स्मृत्यंतरे- " द्वादशाहे यदा पित्रोः सपिण्डीकरणं भवेत् । तत्र क्षौरं न कर्तव्यं त्रिपक्षादिषु कारयेत् ॥ त्रिकाण्ड्यामपि- " सपिंढीकरणार्थ च भुरकर्म विधीयते । शुरकर्म न कर्तव्यं द्वादशाहसपिंडने । द्वादशाहात्परं क्षौरं शुभकाले समाचरेत् । वत्सरांतेऽथ मध्ये वा सपिंडीकरणं यदि ॥ ५ "क्षौरं कृत्वा तु तत्कुर्यात्तच्छेपं धारयेत् द्विजः" ॥ इति । पितामहश्च- अकृत्वा वपनं यस्तु वत्सरांते सपिंडनम् । कुर्यायदि पुनः कार्यमित्युवाच पितामहः" ॥ इति । अत्र गर्भवतो वपननिषेधः स्मर्यते- पित्रोः संवत्सरादर्शक सपिंडीकरणं यदि । गर्मिण्यां न तु भार्यायां तच्छेषं धारयेविजः"॥ इति। भार्यायां गर्भिण्यां सापिण्ड्यनिमित्तं क्षार न कुर्यात् । किंतु सापिंड्यं कृत्वा वत्सरशेपं धारयेदित्यर्थः। १० प्रसंगात् क्षौरविषयमन्यदप्युच्यते । पद्धती- “षष्ठ्यष्टमीप्रतिपदस्तिथयश्च रिक्ता वाः शशांकगुरुसोमजभार्गवाणाम् ॥ “वारांशकोदयविलोकनमिष्टमाहुः क्षौरे तु कर्मणि न शौक्रमुशंति शावे" ॥ इति । स्मृत्यन्तरे-“श्राद्धे च भान्वर्कसुतारवारे मासाधिके शुक्रगुरोश्च मौढ्ये " चन्द्रक्षये विष्टिविपोदिनान्ते क्षौर यदि स्यात् कुलनाशहेतुः" ॥ इति । प्रातर्मुहूर्तादर्वाग्यः धुरकर्म समाचरेत् । स पितॄन् पातयत्याशु नरके रोमदण्डके । आद्यन्तयोरामिणोर्वपने सर्वदा विधिः । मध्यमाश्रमिणोतोविना कर्तनमुच्यते ॥ " यन्मास्येवाब्दिकश्राद्धं यदि पित्रोवेदिह । प्रापिंडदानात्तन्मासि वपनं म समाचरेत् " ॥ इत्याश्वलायनः । संग्रहेऽपि- " मासेषु कन्याकटककुंभचापेषु वर्जयेत् । अशुभः कृते क्षौरे क्षिप्रं कुर्यात्पुनः शुभे ॥ दग्धान केशान्पंचगव्यक्षालितानथ वापयेत् । तथैव वपनं मूनि कृकलासः पतेद्यदि ॥ यस्मिन्मासि मृताहः स्यात्तन्मासं पक्षमेव वा । क्षौरकर्म न कुर्वीत परान्ने च रतिं त्यजेत् ॥ " वापयेन्न कृतोद्दाहो वर्ष वर्षार्धमेव वा । भुंजीत पार्वणं नैव दर्शश्राद्धं च वर्जयेत् ॥ न विवाहदिने क्षौरं प्रशस्तं निशि काम्यया । अन्तर्वता न कर्तव्यं पूर्व वा पंचमेऽन्हि वा ।। एकोदराणां पुत्राणां पितुश्चैकदिने तथा । क्षुरकर्म न कर्तव्यं तथैवं श्राद्धभोजनम् ॥ क्षुरकर्म न कुर्वीत चौलादूर्ध्वमृतुत्रयम् । तथैवोपनयादूर्ध्वमुपाकर्म विना क्वचित् ॥ केशान्मासत्रायदूर्ध्व गर्भवान्वापयेद्यदि । गर्भध्वंसेन तत्तुल्यं ब्रह्महत्यासमं भवेत् ॥ आहितामेयं पर्व द्वादशी च प्रशस्यते । भूप्रकोष्ठौ विना सर्वकेशलोमानि वापयेत् ॥ "द्विमुंडने तु संप्राप्ते कथं क्षौरं विधीयते । मंत्रेण विधिवत्कुर्यात्पश्चात्क्षौरं समाचरेत् " ॥ इति । इति वपनविधिः । नग्नप्रच्छादनश्राद्धम् । मृतदिने वपनस्नानानंतरं ग्रामं प्रविश्य गृहद्वारे संकल्प्य नग्नप्रच्छादनश्राद्धं दद्यात् । तथा च स्मृत्यंतरे- ज्ञातिभिश्चावासोभिः सह बालपुरःसरे । नग्नप्रच्छादनं कृत्वा सप्रदीपं विशेद्गृहम् ” ॥ इति । १ कखगं-सदैव । २० " २५ " । 30 ·५९६ नमप्रच्छादनश्राद्धम्। अखंडादर्शेऽपि-" सोदकवाससो ग्रामं प्रविश्य नग्नप्रच्छादनार्थ कास्यपात्रं वखं घृततंडुलपर्ण- पात्राणि ब्राह्मणाय दयात् " इति । चंद्रिकायाम्- नग्नप्रच्छादनश्राद्धं स्नानान्ते तु मृतेऽहनि । घटे तंडुलसंपूर्णे वाससा परिवेष्टिते ।। विधाय कांस्यपात्रेण तस्मिन्नाज्यं विनिक्षिपेत् । हिरण्यं तत्र निक्षिप्य यथाविभवसारतः ।। ५ “ कुलीनाय दरिद्राय विष्णुं च मनसा स्मरन् । प्रेतमुद्दिश्य संपूज्य ब्राह्मणं तु विसर्जयेत्" इति । व्यासः- - - "वासस्तंडुलमप्पात्रं प्रदीपं कांस्यभाजनम् । दहनानंतरं दद्यान्नमप्रच्छादनं हि तत्"।। इति । शुद्धिनिर्णये-“दशदिनपर्याप्ततंडुलपूरितं कुम्भं कांस्यपात्रेण पिधाय तण्डुलार्धपरिमाणतिल माषमुद्गलवणघृतव्यञ्जनसहितं दीपपात्रं हिरण्यनववस्त्रसहितं प्रेतमुद्दिश्य नवश्राद्धविधिना सोदकुंभ कार्यम्" ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे- “वासस्तंडुलमप्पात्रं कांस्यमुद्दीपनं घृतम् । दहनानंतरं दद्यात्स तु नग्नपरिच्छदः ॥ इति । अत्र दहनानंतरमेव नग्नप्रच्छादनविधानात् तदनंतरमुदकदानमिति गम्यते। तथा च स्मृत्यंतरे- " नग्नप्रच्छादनं कर्म कृत्वैवमथ वेश्मनः। प्रवेशनादि कुर्याच्च ततो गर्त गृहादहिः” ॥ इति । गते जलाशयमुदकदानार्थं गच्छेदित्यर्थः । यत्तु नारदेन कर्मवैपरीत्यमुक्तम् १५ “स्नात्वा दग्ध्वा पुनः स्नात्वा तोयं दद्याद्यथोचितम् । नग्नप्रच्छादनं दद्याद्भोजनेन सह द्विजः॥ इति न तथेह शिष्टाचारोऽस्ति । देशविशेषे तथैव चरति । श्रीधरीये- नग्नप्रच्छादनं दद्याद्भोजनेन सह द्विजः । सुवर्ण सोदकुंभं च सवस्त्रं वेदपारगे । " तदैव देयं तद्विप्रे न द्वितीयेऽह्नि कारयेत् " । भोजनेन सह तंडुलैः सहेत्यर्थः । रात्रिशेषमाह जातुकर्णि:- २. “ तिलोदकं तथा पिंडं नग्नप्रच्छादनं नवम् । रात्रौ न कुर्यात्संध्यायां यदि कुर्यान्निरर्थकम्" ॥ इति नवं नवश्राद्धम् । रात्रौ दहनानंतरं नग्नप्रच्छादनादिकं न कार्य किंतु परेऽहनि कर्तव्यमित्यर्थः । यत्तु कात्यायनवचनम्- " रात्रौ दग्ध्वा तु पिंडांतं कुर्याद्वपनवर्जितम् । श्वो भूते वपनं तत्र केशमात्रं विधीयते " ॥ इति एतच्च दिवारब्धसंस्क्रियाविषयम् । “यदि वा स्याद्दिवारंभः शेषं संसाधयेन्निशि" इति स्मरणात् । २५ पुत्राणां तु राज्यारब्धसंस्कारेऽपि तदैव कर्तव्यम् । " रात्रिदाहे तदा कुर्यात्क्षौरं पिंडोदकक्रियाम् । मातापित्रोरथान्येषां श्वोभूते वपनं भवेत्" ॥ इति स्मरणात्- उदकदानविधिः । नग्नप्रच्छादनश्राद्धानंतरकृत्यमुक्तं पितृमेधसारे- " नवं वासस्तिलान्दर्भानुदकुंममिति संभृत्य तीर्थ गत्वा स्नात्वा तीरकृते कुंडे कर्ता संकल्प्य प्रेतमावाह्य आयाहि प्रेत इति शिलां स्थापयेत् । अथ ज्ञातयो दक्षिणामुखाः स्नात्वोक्त- क्रमेण संकल्प्य सव्यं जान्वाच्यामुकगोत्रायामुकशर्मणे प्रेतायैतद्वास उदकं ददामीति त्रिगुणभुग्नं नवं वासः सदशं सकृत्पीडयेयुः । एवं स्नात्वा स्नात्वा त्रिः पीड्येयुः। अशक्तौ त्रिर्निमज्ज्य संकल्य त्रिर्वासोदकं तिलोदकांजलींश्च दद्यात्" इति । - . १ क्ष-मसानं।

·तोयाञ्जलिदानम् । ५९७ . - ॥ -- . - अत्रापस्तंव: " केशान्प्रकीर्य पांसूनोप्य एकवाससी दक्षिणामुखाः सकृदुन्मज्ज्योत्तीर्य सव्यं जान्वाच्य वाससः पीडयित्वोपविशंत्येवं विस्तत्प्रत्ययं तिलमिश्रमुदकमुत्सृज्य तूष्णीमेत्याकाल- मभोजनं कर्तुः" इति । उपविशति उपविश्य पीड्येयुः। न प्रव्हीभूय स्थित्वा वा तत्प्रत्ययं गोत्रनामग्रहणपूर्वमित्यर्थः । आश्वलायनः “ सकृन्निमज्ज्य त्रीनुदकाञ्जलीन् दद्यात् " इति । बोधायनः- केशानोप्य ततः स्नात्वा त्रिर्दयुरुदकाञ्जलिम् । दर्भेषु तिलसंमिश्रं एतत्ते उदकं त्विति व्यासोऽपि- " शवं दग्ध्वा यथान्यायं दृष्ट्वा ज्योतिर्दिशस्तथा । बालान दारान्पुरस्कृत्य गच्छेत्प्रेतमनीक्षकः । शुद्धमस्फुटितं श्लक्ष्णं श्यामं लोहितमेव वा । पाषाणं तत आदाय गत्वा तत्र महाजलम् ॥ " सचैलं दंडवत्स्नात्वा मलं प्रक्षाल्य वर्मजम् । पुनः सचैल स्नात्वाऽथ वाग्यताः सुसमाहिताः ॥ १. वृद्धपूर्वाः सगोत्राश्च बांधवाश्च सहोदकाः । सपिंडाश्च क्रमात्पूर्वाः प्राचीनावीतिनस्तथा ॥ दक्षिणाभिमुखा भूत्वा दक्षिणायकुशेषु हि । पाषाणं तत्र निक्षिप्य कृत्वा तु पुरतोऽवटम् ॥ " नामगोत्रे समुच्चार्य प्रेतस्तृप्यत्विति ब्रुवन् । गर्ने सकृत्पसिंचेयुस्तिलपूर्णजलाञ्जलिम् । पित्रोस्तु यावदाशौचं तावत्कुर्याजलाञ्जलिम्" ॥ इति । कात्यायनोऽपि- तथानवेक्षमेत्यापः सर्व एव शवस्पृशः । स्नात्वा सचैलमाचम्य दारस्योदकं स्थले ॥ "गोत्रनामपदांते च तर्पयामीत्यनन्तरम् । दक्षिणाग्रान् कुशान् कृत्वा सलिलं तु पृथक् पृथक"॥ इति॥ पैठीनसिरपि-“ प्रेतं मनसा ध्यायन्दाक्षिणामुखस्त्रीनञ्जलीन्निनयेत्” इति । प्रचेताः--"नदीकूलं ततो गत्वा शौचं कृत्वा यथार्थवत् । वस्त्रं संशोधयेदादौ ततः स्नानं समाचरेत् ॥ " सचैलं तु पुनः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः । पाषाणं तत आधाय विप्रो दद्याज्जलाञ्जलीन् ॥ द्वादश क्षत्रिये दद्याद्वैश्ये पंचदश स्मृताः । त्रिंशच्छूद्राय दातव्याः ततः संप्रविशेद् गृहम् ।। ततः स्नानं पुनः कार्य गृहशौचं च कारयेत् " ॥ इति । स्मृतिरत्ने-“अपसव्ये ततः कृत्वा वस्त्रयज्ञोपवीतके । दक्षिणाभिमुखैर्विप्रैर्देयं तोयाञ्जलित्रयम् ॥इति। वस्त्रं निष्पीडनवस्त्रमिति व्याचक्षते। वसिष्ठः-"सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यामुदकक्रियां कुरिन् इति। प्रचेताश्च-"प्रेतस्य बांधवा यथावृद्ध मुदकमवतीर्य नोत्कर्षेयुरुदकांते प्रसिञ्चेयुः। अपसव्ययज्ञोपवीत- वाससो दक्षिणामुखा ब्राह्मणस्योदङ्मुखाः प्राङ्मुखाश्च राजवैश्ययोः” इति । ज्ञातिभिर्वपन- २५ पूर्वकमेवोदकं देयम् । “प्रदद्युतियः सर्वे क्षौरं कृत्वा तिलोदकम् ” इति स्मरणात् । प्रचेताश्च- "वपनं कृत्वा स्नात्वैकवस्त्राः प्राचीनावीतिनो दक्षिणामुखाः अवटे संदर्भ जलाञ्जलीन्दयुः" इति। अंगिराः—“सतिलं दर्भेष्वसावेतत् इति जलाञ्जलीन् दयुर्बालपुरःसराः सपिंडाः" इति । यथावृद्धं बालपुरःसरा इत्येतयोर्यथास्वगृह्यं यथाशिष्टाचारं व्यवस्था । एतच्चोदकदानं यावदाशौचं कार्यम् । तथा च व्यासः- " प्राचीनावीतिनो नामगोत्राभ्यां दक्षिणामुखाः । जलं प्रेताय मध्याह्न दार्यावदशुद्धता"। यावदाशौचमित्यर्थः । विष्णुश्च (१९।२३)-“यावदाशौचं तावत्प्रेतस्य उदकं पिंडं च दद्युः” इति । अत्र विशेषमाहापस्तंवः-" एवमहरहरञ्जलिनैकोत्तरवृद्धिरैकादशाहात् " इति । कर्ता ज्ञातयश्च " २० . . ७६-७ ·प १५ ५९८ दशमदिनपर्यन्तम् । प्रथमदिने त्रीनञ्जलीन् दद्युदितीये चतुस्तृतीये पंच एवं दशमदिनपर्यंतमेकोत्तरवृध्या दद्युः। संभूय पंचसप्तत्यञ्जलयो भवन्ति । अञ्जलेरेव एकोत्तरवृध्यभिधानात् वास उदके नास्त्येकोत्तर- वृद्धिः । तत्तु प्रत्यहमा दशाहात् विरेव दयुः । प्रचेताश्च- "दिने दिनेऽञ्जलीन पूर्णान प्रदद्यात्प्रेतकारणात् । तावद् वृद्धिश्च कर्तव्या यावत् पिण्डः समाप्यते"॥इति। ५' यावत् दशमपिण्डः समाप्यते तावदञ्जलिवृद्धिः कार्येत्यर्थः । यत्तु “प्रथमतृतीयपंचमसप्तमनवमेधू- दकक्रिया” इति गौतमस्मरणात् (१४।३६ ) तदापद्विषयमित्युक्तं पितृमेधसारे संकटेष्वयुग्माहेषु दशमाहे वा द्युः” इति स्मृतिरत्नमाधवीयादिषु व्यवस्थांतरं दर्शितम् अयुग्मेषु दिनेषु त्रीस्त्रीनञ्जलीन् दद्यात् । “ प्रथमतृतीयपंचमसप्तमनवमेषु उदकक्रियेति' गौतमस्मरणात्- १. “प्रथमेऽह्नि तृतीये पंचमे सप्तमेऽपि वा। नवमे चांबुनि स्नानं कृत्वा दद्यात्तिलोदकम् " ॥ इति विष्णुपुराणे वचनाच्च-प्रेतस्य तापोपशांतिविशेषापेक्षया तु प्रतिदिनमप्येकोत्तरवृध्या उदक- दानं कार्यम् । “दिने दिनेऽञ्जलीन्पूर्णान् ” इति प्रचेतःस्मरणादिति । एकोत्तरवृद्धया श्राद्धमपि कर्तव्यमित्युक्तं श्रीधरीये- श्राद्धमेकोत्तरं वृध्द्या कर्तव्यं तु दिने दिने । अवसानादलीनां तु द्विगुणं प्रत्यहं परे" ॥ इति । एकोत्तरं यथा भवति तथा बलीनामवसानपर्यतं दशमदिनपर्यंतं श्राद्धं कर्तव्यम् । परे अन्ये प्रत्यहं द्विगुणं जलाञ्जलिभ्यो देयमित्याहुरिति शेषः । स्मृत्यंतरे च- "एकोत्तरं यथाशक्ति भुक्तिं दद्यादिने दिने । दशकं वा शतं वापि सहस्रं वासहेमकम् ॥ "देयं विप्रस्य तत्पुत्रैर्यथालाभं यथाविधिः" ॥ इति । अत्र पुत्रैरिति संस्कर्तृणामुपलक्षणम् । यः संस्कर्ता स एवैकोत्तरवृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । अशक्तौ स्मृत्यंतरोक्तं पक्षांतरं द्रष्टव्यम् । एतच्च २० एकोत्तरवृद्धिश्राद्धं पिंडबलिप्रदानानंतरं कर्तव्यम् । यावदाशौचं प्रत्यहमेकमेव तिलाञ्जलिं दद्यादित्याह याज्ञवल्क्यः (प्रा. ३-४ )- सप्तमाद्दशमाद्वाऽपि ज्ञातयोभ्युपयन्त्यपः । अप नः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः । “ सकृत्प्रसिञ्चत्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः” इति ब्राह्मपुराणेऽपि- " नामगोत्रे समुच्चार्य प्रेतस्तृप्यत्विति ब्रुवन् । गर्ने सकृत्पसिंचेयुस्तिलपूर्ण जलाञ्जलिम्" ॥ इति । २५ पक्षांतरमप्युक्तं तत्रैव- यदा शताञ्जलीन दद्यात्प्रथमे ह्येकमञ्जलिम् । द्वितीये व्यञ्जलींश्चैव तृतीये पंच सप्त च ॥ " चतुर्थे पंचमदिने नव दद्याच्च षष्ठके । सप्तमे चाऽष्टमे चापि दद्यादेकादशाञ्जलीन् ॥ " त्रयोदशाञ्जलिं दद्यान्नवमे तु तथा दिने । दद्याच्च सप्तदशकान्दशमे टेकविंशकान् ॥ “सातत्यञ्जलयः केचित्रीणि सप्त च पंच च"॥इति। आश्वलायनः (४।४।९)-“सकृदुन्मज्ज्य ३० तिलोदकाञ्जलीन्दत्वा तस्य गोत्रनाम गृहीत्वोत्तीर्य" इति । संग्रहेऽपि- “ सपिंडा ज्ञातयस्त्रिस्बिरैकैकोत्तरमग्निदः । समानोदास्तर्पयंति नित्यमेकैकमञ्जलिम्" ॥ इति । पैठीनसिः- "दक्षिणामुखस्त्रीनुदकाञ्जलीन्निनयेत् । शवदाहाहःप्रभृत्येकादशेऽह्नि विरमेत् ” इति । अत्र तिलोदकसंख्या यथास्वगृह्यं यथाकुलाचारं व्यवस्थापनीया। सपिंडानां व्यहात्तिलोदकसमा- “ - .

·उदकसंख्या। “ पने प्रथमदिनाद्यष्टमदिनपर्यन्तोदकमष्टमे दिने कृत्वा नवमदशमदिनयोस्तत्तदिनोदकं दद्यात् । तथैवाष्टमदिनपर्यन्तं वासोदकं पिण्डं चाष्टमदिने कृत्वा नवमदशमयोस्तत्तद्दिनवासउदकं पिंडं च दद्यात् । पितृमेधसारे-“दशाहांतस्यहतपणेऽष्टमे द्विपंचाशत् नवमेऽह्येकादश दशमे द्वादशाञ्जली- नष्टमेऽष्टौ पिंडान नवमदशमयोरेकैकं दद्यात् " इति । अतिक्रांते दशाहे ज्ञातीनां व्यहादुदकदाने व्यवस्था दर्शिता तत्रैव-"द्वादशायदिवसे द्वितीये त्रिंशत् तृतीये त्रयस्त्रिंशदुदकाञ्जलीन् दद्यात्।। आयेऽह्नि कर्ता त्रीन्पिंडान्द्वितीये चतुरः तृतीये त्रीन्द्वयोर्द्व द्वे नव श्राद्धे तृतीयेऽह्नि एकोद्दिष्टाहे चैकैकं नवश्राद्धं दद्यात् " इति । श्रीधरीयेऽपि- " दशाहांतः सपिंडानां व्यहात्तु तिलतर्पणे। अष्टमादिद्विपंचाशत् एकादशद्वादशाञ्जलीन् । द्वादशप्रथमेऽत्येव द्वितीये त्रिंशदुच्यते। त्रयस्त्रिंशत्तृतीयेऽन्हि निर्गते दशमेऽहनि ” ॥ इति । संग्रहेऽपि- "अग्निवेदास्त्रयः पिंडास्तथा वासोदकं दश। आदित्यस्त्रिंशदित्येवं त्रयस्त्रिंशत्तिलोदकम्" ॥ इति । पारस्करः प्रथमे दिवसे देयास्त्रयः पिंडाः समाहितैः । द्वितीये चतुरों दद्यादस्थिसंचयनं ततः ॥ "तृतीये तूदकं दत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् । एकोद्दिष्टं चतुर्थेऽह्नि सापिण्ड्यं च ततः परम् ॥ इति । अखण्डादशैंऽपि १५ " असपिण्डो यदि दहेत् द्वितीये त्वस्थिसंचयः । तृतीये तूदकं दत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् ॥ एकोद्दिष्टं चतुर्थेऽह्नि मरणात्तु विधीयते । " सपिंडीकरणं यत्तु द्वादशेऽह्नि विधीयते । तत्पंचमदिने कुर्यादसपिंड इति स्थितिः एतच्च पक्षिण्याशौचिकर्तृकसंस्कारे वेदितव्यम् । व्यहं योनिबंधूनामाशौचं दहनादिष्विति । एतेषां संस्कर्तृत्वे त्रिरात्रशौचस्मरणात् । “ यावदाशौचं तावत्प्रेतस्योदकं पिंडं च दद्युः" इति विष्णु-२० अत्र चोदकसंख्या आदितस्त्रिंशदित्येवं त्रयस्त्रिंशत्तिलोदकमित्युक्तप्रकारेणैव कर्तव्यः । यत्तु- "असपिंडो यदि दहेत् द्वितीये त्वस्थिसंचयम् । एकोद्दिष्टं तृतीयेऽन्हि मरणात्तु विधीयते"॥ इत्येतत् बंधुकर्तृकसंस्कारविषयम् । संचयनमुदकस्याप्युपलक्षणम् । तच्च द्वितीये दिने पंच. सप्तत्यात्मकम् । मातामहादिसंस्कारे दौहित्रादीनां दशाहमाशौचं क्रिया च । “पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नास्ति धर्मतः" इत्यादिस्मरणादसंस्कर्तृणां समानोदकानां त्रिरात्राशोचिनां व्यहादेव उदकसमापनम् । तच्च स्वाशौचकाल एव कर्तव्यम् । स्वाशौचकाल अकृतोदकस्य समानोदकस्य पश्चादुद्कदानेऽपि आशौचमनुष्ठेयमित्याहुः । उदकसंख्या च आदितस्त्रिंशदित्युक्तप्रकारेण सपिंडवदेवेति केचित् । स्मृत्यंतरे-“ सकृत्प्रसिञ्चत्युदकं सप्तत्यञ्जलयः क्वचित् । यद्वा शताञ्जलीन दद्यात् " ॥ इति ।. पक्षत्रयमाश्रित्य सोदकानामुदकदानमुक्तम्- "त्रिरात्राशौचिनो दधुः प्रथमेह्नयञ्जलित्रयम् । द्वितीये चतुरो दद्यात्तृतीये व्यञ्जलींस्तथा"॥ " सप्तत्यञ्जलिपक्षे तु प्रथमे च द्वितीयके । एकैकविंशतिं दद्यात्तृतीये शेषतः शुचिः ॥ ॥ इति । . स्मरणाच्च । । २५ .

·६०० पिण्डदानाविधिः। 4 - "त्रिरात्राशौचिनः कुर्युः प्रथमे त्रिंशदञ्जलीन् । चत्वारिंशत् द्वितीयेऽह्नि त्रिंशद्दयुस्ततः शुचिः" इति । समानोदकानां प्रेतनिहींरे विशेष उक्तो भृगुणा- "शावे च सूतके शुद्धिस्त्रयहादुदकदायिनाम् । शववाहं च कुर्याच्चेद्दशाहांता भवेक्रिया" ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- ५“समानोदता कुर्वीरन्संस्कारं दशरात्रतः । दशाहांतेन शुद्धिः स्यादित्याह भगवान् भृगुः"॥ इति । मांडव्यः- " सपिडो वाऽसपिंडो वा कर्ता चेदपनं स्मृतम् । आशौचं दशरात्रं स्यात्पंचसप्तति तर्पणम् ॥ आशौचं तु त्रिरात्रं स्यादन्यथा वपनं न हि" ॥ इति । "त्रिंशत्तिलोदकं कुर्यात्समानोदकसंस्थितौ” इति । असपिंडः समानोदकः । अन्यथा संस्काराकरण १० इत्यर्थः । तिलपरिमाणमुक्तं विष्णुपुराणे- "तिलैः सप्ताष्टभिर्वाऽपि समवेतं जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्य भूत्यस्माकं प्रदास्यति"॥ इति । अज्ञातिभिरपि क्वचिदुदकदानकर्तव्यम् । तदाह याज्ञवल्क्यः (प्रा. ४)- " एवं मातामहाचार्यप्रेतानामुदकक्रिया । काम्योदकं सखिपत्तास्वत्रीयश्वशुरार्विजाम् " ॥ इति । प्रत्ता परिणीता दुहितृभगिन्यादिः । अपुत्राणां मातामहादीनां सपिंडंबदुदकदानं नित्यं कार्य सख्या- १५ दीनां तु कामतः । न नित्यतया । अकरणे प्रत्यवायाभावात् । स्मृत्यन्तरेऽपि-"पतितस्योदकं कार्य सपिडैवधिवैर्वहिः" इति ग्रामादहिरेकदिने कार्यम् । पिण्डदानविधिः। संकटविषये तीरकुंडतर्पणानंतरकृत्यमुक्तं पितृमेधसारे " अथोदकुंभमाहत्य कर्ता गृहद्वारे कुंडेऽश्मानं विधाय प्रेतमावाह्य संकल्प्य सव्यं जान्वाच्य दक्षिणामुखस्त्रिास उदकं दत्वा दीप प्रज्वाल्य संकल्प्य कुंडसन्निधौ दर्भेषु मार्जयतां मम प्रेते इति सकृदपो मार्जयित्वा २० कुक्कुटांडप्रमाणं मुष्टिप्रमाणं वा फलमूलशाकयुक्तं तिलमिश्रं पिंडं 'अमुकगोत्रामुकशर्मन्प्रेत इदं पिंडमुपतिष्ठस्व' इति प्रेताय पिंडबलिं च दत्वा पूर्ववन्माजयित्वा पात्रसंक्षालनतोयेन त्रिः प्रसव्यं परिषिच्य तमप्सु विसर्जयेत् । अपि वा संकटेषु तीरकुंडतर्पणांते पिंडं दद्यादेवमन्वहं पिंडमेकैकं दद्यादाश्राद्धतीरकुंडपाषाणे वा पिंडं यादिति केचित् । अत्र सांख्यायनः “गृहद्वारे वामपार्वे कुंडं तदुपर्यश्मानं च निधाय कनिष्ठपूर्वाः स्त्रीप्रथमा वास उदकं पिंडयेयुरिति । अत्र निर्वास २५ उदकं देयं न तिलोदकं विध्यभावात्तथा शिष्टाचाराच्च । यद्यपि 'नित्यं मृतस्य पुत्रैस्तु भार्यया च यथाविधि । दशाहान्तं द्विरावृत्त्या कर्तव्या चोदकक्रिया। इत्याश्वलायनस्मृतिरस्ति तथापि शिष्टाचाराभावादुपेक्ष्यम् । अखंडादशैं- " ततो गृहं समागम्य चळं कुर्यात्स्वयं ततः । द्विः प्रक्षाल्य तु तद्रव्यं कर्तव्यं श्रपणं ततः ॥ आदाय दक्षिणानागांस्तु दर्भान संस्तीर्य विन्यसेत् " १. शंख:-"दूर्वी प्रवालमग्निं वृषभं चालभ्य गृहद्वारे प्रेताय पिंडं दत्वा पश्चात्प्रविशेयुः" ॥ इति । श्रीधरीये- " वामपार्चे गृहद्वारे शिलास्तिस्रो निधाय च । तासु वस्त्राणि संपीड्य सायं प्रातलि हरेत् ॥ इति । वामपाधै गृहामुखंगतस्येति कैश्चिव्याख्यातम् । तथा च स्मृत्यंतरे- द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे वहिः कुर्याद्यथावटम् । एकमश्मानमादध्यादिष्टकां वाऽयजन्मनाम् ॥” इति । - ·जलदानमन्त्रा। ६०१ ५ - १० गृहाबहिः अंकण इति यावत् । गृहद्वारवामपार्श्वदक्षिणपार्श्वयोर्विकल्प इत्यन्ये। शिलात्रयस्थापनं बोधायनानां नियतम् । तेषां शिलात्रयस्थापनस्य सायंप्रातर्बलिदानस्य च विधानादितरेषां "एकमश्मानमादध्यात् शिलास्तिस्रो निधाय च" इत्यनयोर्विकल्पः । अंगिराः- बहिः पिंडप्रदानं स्यात्कषू खात्वा विधानतः । गंधमाल्योदकेनाय॑ दद्याद्दर्भेष्ववाङ्मुखः" ॥ ब्रह्मपुराणेऽपि 15827. ग्रामाद्वहिः शुचौ देशे गोमयेनोपलेपिते। लौकिकाग्निं प्रतिष्ठाप्य स्नात्वा पात्रेण तैजसा ॥ “ मृन्मयेनापि कर्तव्यं श्रपणं पितृयज्ञवत् । अभिघार्य तदुद्दास्य पुनरप्यभिघार्य च ॥ " पाषाणं पुरतः स्थाप्य वाग्यतो दक्षिणामुखः । दक्षिणाग्रान्कुशांस्तीर्य दद्यात्तेषूदकं सकृत् ॥ " नामगोत्रे समुच्चार्य पिंडं दद्यादमंत्रकम् । पुनस्तत्रोदकं दद्याद्धपुष्पैरथार्चयेत् ॥ धूपदीपौ तथा दद्यादेवं दशदिनेषु तु । अशक्तौ प्रथमेऽह्नि स्यात्पंचमे दशमेऽपि वा ॥ "त्रिराबाशौच उत्पन्ने त्रयः पिंडा दशैव तु । उदकं पिंडदानं च पुनरप्युदकं नयेत् ॥ "वायसेभ्यो बलिं दद्याद्वैवस्वतवरं स्मरम् । अग्नौ जले वा निक्षिप्य स्नात्वा शश्वद् गृहं व्रजेत् ॥इति । प्रेतपिंडव्यतिरिक्तं बलिं वायसेभ्यो दत्वा तं प्रेतपिंडं च रूपाकाग्नौ जले वा निक्षिप्य स्नायादित्यर्थः। वैवस्वतवरश्च उत्तररामायणे महाभारते चोक्तः- "ये च मद्विषया नाम मानवाः क्षुधिता भृशम् । त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबांधवाः" ॥इति । १५ विष्णुः ( १९७)-"प्रेतस्योदकनिपिं कृत्वा एकं पिंडं च कुशेषु दयुः । यावदाशौचं तावत्प्रेतस्य उदकं पिंडं च दद्युः" इति । विज्ञानेश्वरीये- नवभिर्दिवसैद्यान्नव पिंडान्समाहितः। दशमं पिंडमुत्सृज्य रात्रिशेषे शुचिर्भवेत् " ॥ इति । प्रत्यहमेकैकपिंडाभिप्रायेण पारस्करोऽपि- "ब्राह्मणे दशपिंडास्तु क्षत्रिये द्वादश स्मृताः। वैश्ये पंचदश प्रोक्ता शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्तिताः" इति। २० स्मृतिरत्ने-"प्रेतेभ्यस्तु स्वर्णेभ्यः पिंडान् दद्युर्दशैव तु" इति दशपिंडस्मरणात्प्रत्यहमेकपिंडविधा- नाच्च एकस्मिन्नेव काले पिंडदानं 'सायंप्रातर्बलिं हरेत् ' इति वचनेन सायंबल्यर्थ द्वितीयमपि पिंडं शिष्टा आचारन्ति। प्रचेताः- " दक्षिणाग्राश्च दर्भाः स्युः स च वै दक्षिणामुखः । द्वारदेशे प्रदातव्यो न देवायतने क्वचित् ॥ 'वाग्यतः प्रयतश्चैव संतिष्ठेपिंडसंनिधौ । ततोऽवशिष्टं पिंडस्य नद्यां तु प्रक्षिपेच्च तत् " ॥ इति । २५ शंखश्च—भूमौ माल्यं पिंडं पानीयमुपले वा दद्युः" इति । यत्तु-“प्रेतपिंडं बहिर्दद्याद्दर्भमंत्र- विवर्जितम्" इति तदनुपनीतविषयम् । “ असंस्कृतानां भूमौ पिंडं दद्यात्संस्कृतानां कुशेषु " इति प्रचेतःस्मरणात् । स्मृत्यर्थसारे- "कुक्कुटांडप्रमाणं तु पिंड इत्यभिधीयते । अंगुष्ठपर्वमात्रं स्यादवदानमिति स्थितिः" ।।इति । - आश्वलायन:-- यत्र स्युर्बहवः पिंडास्तत्र बिल्वफलोपमाः। यत्र चैको भवेपिंडस्तत्राश्वखुरसंमितः" ॥ स्मृत्यंतरे- प्रायः पित्र्येषु पिंडाः स्युर्मानेन बदरोपमाः । सर्वत्र सुदृढा हि स्युर्वर्तुलाः श्राद्धकर्मसु ॥

·६०२ पिण्डद्रव्यादिनियमः। "प्रेतापिंडस्तु दैर्येण द्वादशांगुल उच्यते । स्थेल्येन चैकपिंडस्य सदृशः स्याद् दृढः शुभः” ॥ इति । एकपिंडस्य सदृशः अश्वखुरसदृश इत्यर्थः । पराशरः-" पिंडं प्रदीयते साग्रदर्भेषु तु गुडेन वा । पयसा फलमूलैश्च मिश्रितं दक्षिणामुखः ॥ " प्रेताय नामगोत्राभ्यां प्रदद्यान्मुष्टिसंमितम् । तूष्णीं प्रसेकं पुष्पं च धूपदीपं तथैव च "॥ इति । ५ स्मृत्यंतरेऽपि- कपित्थफलवच्चाब्दे पिंडं दद्याच्च पार्वणे । धात्रीफलप्रमाणेन गयाश्राद्धे महालये ।। " नारिकेलप्रमाणेन एकोद्दिष्टे सपिंडने । अन्यश्राद्धेषु सर्वेषु कुक्कुटांडप्रमाणतः” ॥ इति । व्यास:- "विहायनस्य वत्सस्य विशत्यास्ये यथा सुखम् । तथा कुर्यात्प्रमाणं तु पिंडानां व्यासभाषितम्" ॥ इति बोधायनश्च- " कक्कुटांडप्रमाणं मुष्टिप्रमाणं वा तिलमिश्रिपिंडं प्रदाय गंधपुष्पधूपदीपान दत्वा संक्षालनेनापसव्यं परिषच्य प्रेतपिंडमप्सु विसर्जयेत् " ॥ इति । विसर्जनप्रकार- माहापस्तंबः- "आकाशं गमयेत्पिडं जलस्थो दक्षिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक तथैव च ॥ इति । आशौच हासेऽपि दश पिंडानाह शातातपः- १५ “आशौचस्यापि च हासे पिंडान् दद्याद्दशैवतु। प्रथमे त्रीन्द्वितीयेऽह्नि चतुरस्त्रींस्तृतीयके " ॥ इति। उदकदानवपिंडदानं न सर्वैः कार्य अपि तु संस्कत्रैव । तदाह संवतः पूर्वाह्ने वाऽपराह्ने वा तोयमाशौचगामिभिः । संस्कत्रैव बलिर्देयः स हि प्रेतस्य बांधवः ॥ इति। पिण्डद्रव्यादिनियमः । पिंडद्रव्यनियममाह शुनःपुछः- "शालिना सक्तुभिर्वाऽपि शाकेनाप्यथ निर्वपेत् । प्रथमेऽहनि यद् द्रव्यं तदेव स्याद्दशाह्निकम् ॥ इति। २० कर्तृनियमो गृह्यपरिशिष्टेऽभिहितः- "असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान्। प्रथमेऽहनि यः कुर्यात्स दशाहं समापयेत् ॥ इति । स्थाननियम उक्तः स्मृत्यंतरे- एकत्र निक्षिपेत् कर्ता दश पिंडान्समाहितः । स्थानभेदे महान् दोषः पिंडभुक् नरकं व्रजेत् "॥ पिंडभुक्प्रेतः । अन्यत्रापि- २५ " द्रव्यभेदे महान् हानिः कर्तृभेदे त्वनर्थता । स्थानभेदे महादोषस्त्रिभेदं न तु कारयेत् ॥ इति । शिलादिविपर्यासे स्मृत्यंतरे- वस्त्रपाषाणकुंभानां स्थाल्याः कर्तुर्विपर्यये। पूर्वदत्तोदकं कुर्यात्पुनरित्याह देवलः " ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे---- " उत्तरीयशिलापात्रकर्तृद्रव्यविपर्यये । पूर्वदत्ताजलान्पिंडान्पुनरित्याह गौतमः" । उत्तरीय- । वास उदकार्थ नववस्त्रं पात्रं वा स उदकादिदानाय जलाहरणार्थ नवघटश्चरुस्थाली वा॥ तत्रैव- आद्यदेशादन्यदेशे प्रेतपिंडं क्षिपेद्यदि। पूर्वदत्तान्प्रेतपिंडान्पुनरित्याह शाकलः स्मृत्यन्तरे- "आशौचमध्ये पाषाणं यदि नश्यच्छिलान्तरे। पूर्वदत्ताञ्जलीन पिण्डान पुनरित्याह कुंडिनः" ॥इति । -- " ॥

·शिलादिविपर्यासे। ६०३ अन्यत्रापि " स्थापितं प्रेतपाषाणं आ दशाहान्न चालयेत् । "देशक्षोभे महापत्तौ स्थापितं चोद्धरेद्यदि । प्राणायामत्रयं कृत्वा संस्पृश्य व्याहृतीर्जपेत् ॥ "यदि नष्टं हृतं वापि पाषाणं प्रथमाह्निकम् । पाषाणमन्यमादाय पूर्वदत्तांबु निक्षिपेत् " ॥ इति । संग्रहेऽपि-"शिलाविनाशे सति वा ततोऽन्यामायातु मंत्रेण निधाय कुंडे ॥ यमाय सोमं सुनुतेति मंत्रादाज्याहुतिलौकिक एव वन्हौ" शिलाविनाशे अन्यां शिलाम् ‘आयातु देवः सुमनोभिः' इति वाक्यद्वयात्मकमंत्रण स्थापयित्वा ' यमाय सोमम्' इति लौकिकाग्नौ जुहुयादित्यर्थः । तत्रैव-- "शिलान्तरे स्थापिते तु दृष्टा नष्टशिला यदि । यमे इवेति मंत्रेण तां च न्यस्याथ तर्पयेत् " ॥इति । %E ५ H अगस्त्यः- १० " “ राजकार्यनियुक्तानां वैश्यानां चातिपत्तिषु । पाषाणमुद्धरेन्मध्ये बलिकर्म समापयेत् " ॥ इति । पारस्करः- " गृहीत्वा प्रेतपाषाणं गच्छेत् देशविपर्यये । अपकृष्यापि कुर्वीत न त्वेतदवशेषयेत् ॥ " उदकं पिंडदानं च दशाहाभ्यंतरं तु यत् । समापयेद्दशाहे तत्सर्वं पूर्ववदाचरेत् ॥ "अस्थिसंचयनादूर्ध्वं विच्छिन्ने तर्पणादिके । आरब्धे यदि पित्रोश्च पुनः संक्षिप्यते व्यहात्" ॥ इति।१५ स्मृत्यंतरे- यदि नष्टो मृतो वापि कर्ता ह्यन्यं समाश्रयेत् । तेनैव कारयेत्सर्वं उदकाद्याः सपिंडनम् ॥ "प्रथमेऽहनि यः कर्त्ता नारी वा पुरुषोऽथ वा। आ दशाहं प्रकुर्वीत पिंडदानोदकक्रियाम्" इति ॥ स्मृत्यर्थसारे- "वायसैः सेविते पिंडे शुना शूद्रेण दूषितः । पुनः कर्म प्रकुर्वीत तस्यावृत्तिं विपर्ययेत् " ॥ इति । २० विपर्यये उत्तरीयादिविपर्यये। अंगिरास्तु-- "पिंडं काकादिपक्षिभ्यो जंतुरन्यः स्पृशेयदि । कृच्छ्रत्रयं चरित्वाथ पुनः पिंडं च निर्वपेत्” ॥ इति । जंतुः श्वादिः । काकादिस्पर्शने कृच्छ्रभावः । पुनः पिंडनिर्वाणमेवेत्यर्थः । स्मृतिरत्ने- श्वचंडालादिभिः स्पृष्टः पिंडो यापहन्यते । प्राजापत्यत्रयं कृत्वा पुनः पिंडं समाचरेत् ॥ मार्जारमूषकस्पृष्टे पिंडे च विदलीकृते । पुनः पिंडः प्रदातव्यस्तेन पाको न तत्क्षणात्" ॥ इति । २५ गृहद्वारपार्वे कुंडविदलादिभिः प्रावृत्य प्रत्यक्बारां दक्षिणद्वारां वा कुटीरां कृत्वा माल्यारिलंकृत्य पृथक्पृथक् मृन्मये पात्रे प्रेतात्र स्नाहीति जलं पिबेति क्षीरं कुंडोपरि शिक्ये स्थापयेत् । तथा चाश्वलायनकारिका- “आधायाश्मानमेकं तु भूषयेदथ वेष्टयेत् । “ तस्योपरि निधातव्यं क्षीरं नीरं च पात्रयोः । यावद्दशाहमाकाशे पथि श्रमनिवृत्तये " ॥ इति । पारस्करश्च (३।१०) "प्रेतात्र स्नाहीत्युदकं पिबेति क्षीरमिति” । याज्ञवल्क्योऽपि (प्रा.१७)- ३० " जलमेकाहमाकाशे स्थाप्यं क्षीरं च मृन्मये” इति अत्र विज्ञानेश्वरः (पृ. १७० पं. १८-१९) 'जलं क्षीरं च पात्रद्वये पृथक् पृथक् आकाशे शिक्यादावेकाहं स्थापनीयम् । विशेषानुपादानात् प्रथमेऽहनि कार्यम्” इति । माधवीयेऽपि-प्रथमेऽहनि प्रेतमुद्दिश्य जलं क्षीरं चाकाशे शिक्यादौ पात्रद्वये स्थापनीयमिति। अन्ये तु प्रथमदिनमारभ्य क्षीरं जलं चैकैकाहमेगावस्थितं यथा भवति " ·६०४ प्रेतशरीरोत्पत्तिकमः। -- तथा प्रत्यहं नवं नवं जलं क्षीरं च स्थापनीयम् । शिष्टाचारश्चैवमिति व्याचक्षते । एवमेतस्मिन्कुंडे आ दशाहं वास उदकत्रयमेतत्समीपे दर्भास्तृते पिंडबलिप्रदानं च कार्यम् । प्रेतशरीरोत्पत्तिकमः । दशाहपिंडदानेन प्रेतस्य शरीरोत्पत्तिर्भवति । यदाह ऋष्यशृंगः- "प्रथमेऽहनि यत् पिंडः तेन मूर्चाऽभिजायते । चनुः श्रोत्रे नासिके च द्वितीयेऽहनि जायते ॥ ५ “भुजौ वक्षस्तथा ग्रीवा तृतीयेऽहनि जायते । नाभिस्थानं गुदं लिंगं चतुर्थेऽहनि जायते ॥ "ऊरूं तु पंचमे जेयौ षष्ठं चर्म प्रजायते । सप्तमे तु सिराः सर्वा जायंते नात्र संशयः ॥ "अष्टमे तु कृते पिंडे सर्वरोमाण्यनंतरम् । नवमे वीर्यसंपत्तिर्दशमे क्षुत्परिक्षयः ।। दशमेन तु पिडेन तृत्तिः प्रेतस्य जायते । आशौचांते तपः सम्यक् पिंडदानं समाप्यते ॥ ततः श्राद्धं प्रदातव्यं सर्ववर्णेष्वयं विधिः । एकोद्दिष्टात्पिशाचत्वं पितृत्वं पिंडयोगतः" ॥ इति । १० आतुराश्वासनविधिः। पिंडोदकदानानंतरं बांधवैराश्वासनं कार्यम् । तया च याज्ञवल्क्यः (प्रा.७). "कृतोदकान्समुत्तीर्णान मृदुशाङ्कलसंस्थितान् । स्नातानपवदेयुस्तानितिहासेः पुरातनैः" ॥ इति । इतिहासस्तु तेनैव दर्शितः (प्रा. ८-१०)- " मानुष्ये कदलीस्तंभे निःसारे सारमार्गणम् । करोति यः स मूढो वै जलबुद्बुदसन्निभे ॥ "पंचधा संभृतः कायो यदि पंचत्वमागतः । कर्मभिः स्वशरीरोत्यैस्तत्र का परिदेवना ॥ १५ “गंत्री वसुमती नाशं उदधिदेवतानि च । फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति" ॥ इति । कात्यायनोऽपि- "एवं कृतोदकान्सम्यक् सर्वान्शाइलसंस्थितान् । आप्लुतान्पुनराचांतान्वदेयुस्तेऽनुशायिनः ॥ मा शोकं कुरुतानित्ये सर्वस्मिन्प्राणघाणि । धर्म कुरुत यत्नेन यो वः सह करिष्यति" रामायणेऽपि- २० " सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांता समुच्छ्याः। संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम् । यया फलानां पकानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम् । " यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्ण भूत्वाऽवसीदति । तथाऽवसीदति नरा जन्ममृत्युवशं गताः ।। अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह । आयूंषि क्षपयंत्याशु ग्रीष्मे जलमिवाशयात् ॥ यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे । समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन ॥ २५“ एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विना भवः" ॥ इति । भारतेऽपि ( शां. प. अ. भ. गी.)- जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्यऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि " ॥ इति । शोके दोषोऽपि याज्ञवल्क्येन दर्शितः (प्रा. ११)- "श्लेष्माश्रुबांधवैर्मुक्तं प्रेतो भुंक्त यतोऽवशः । अतो न रोदितव्यं हि क्रिया कार्याः प्रयत्नतः"॥ इति । ३० आतुराश्वासनानंतरकृत्यं तेनैवोक्तम् (प्रा. १२-१३ )- " इति संश्रित्य गच्छेयुगैहं बालपुरःसराः । विदस्य निवपत्राणि नियता दारिश्मनः ॥ "आचम्याग्न्यादिसलिलं गोमयं गौरसर्षपान् । प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाऽश्मनि पदं शनैः" ।। इति। अपरो विशेषः शंखेन दर्शितः--" दूर्वी प्रवालमग्निं वृषभं चालभ्य गृहद्वारे प्रेताय पिंडं दत्वा पश्चात्पविशेयुः" ॥ इति । सांख्यायनः--"यस्मिन्देशे प्राणा उत्क्रान्ताः तस्मिन्देशे गोमयेनोप·r “ एकोत्तरवृद्धिनवश्राद्धानि। ६०५ लिप्य दूर्वी तंडुलानुदकमिश्रान्कीर्य स्वस्ति वोऽस्तु गृहाणां शेषे शिवं चास्त्विति फलं समभिमृशन्ति" ॥ इति । पैठीनसिः- गृहं गत्वा स्थिता द्वारि सपिरगन्यश्मगोमयान् । प्रविशेगुहं स्पृष्ट्वा संविशेयुः कटोपरि" ॥ इति । एकोत्तरवृद्धिनवश्राद्धानि । अथैकोत्तरवृद्धिश्राद्धं पूर्वोक्तं दद्यात् । यस्मिन्दिने यावन्त्युदकाञ्जलि- दानानि तावंति श्राद्धानि आमरूपेण प्रत्यहं देयानि । अथ संकल्प्य आमरूपेण सदक्षिणं ५ नवश्राद्धमेकं दद्यात् । एवमेकादशाहात् विषमेषु दिनेषु षण्णवश्राद्धानि दद्यात् । तदाहांगिराः "प्रथमेऽह्नि तृतीयेऽह्नि पंचमे सप्तमे तथा। नवमैकादशे चैव षण्णवश्राद्धमुच्यते" ॥ इति । वसिष्ठोऽपि- " सप्तमेऽह्नि तृतीये च प्रथमे नवमे तथा । एकादशे पंचमे च नव श्राद्धानि षड् दिशेत्” ॥ यत्तु देवलवचनम्- "तृतीये पंचमे वाऽपि सप्तमे नवमे तथा । अहन्येकादशे चैव नवश्राद्धानि पंच वै” ॥ इति तदाश्वलायनविषयम् । तथा च शिवस्वामी नव श्राद्धानि पंचाहुराश्वलायनशाखिनः । आपस्तंबाः षडित्याहुर्विभाषामैतरेयिणः" ॥ विभाषां पंचषड्वेति विकल्पमैतरेयिण आहुरिति शेषः । बोधायनः-"मरणादिविषमेषु दिनेषु एकैकं नव श्राद्धानि कुर्यात् । आ नवमाछत्र नवमं विच्छिद्यते एकादशेऽहनि तत्कुर्यात्' इति ॥ १५ श्रीधरीये-तृतीये पञ्चमे चैव नवमैकादशे तया । यदव दीयते जंतोस्तन्नवश्राद्धमुच्यते”। भविष्यत्पुराणे नवसप्तविशां राज्ञां नव श्राद्धान्यनुक्रमात । आयतयोर्वर्णयोस्तु षडित्याहुमहर्षयः " ॥ इति । कालादर्शे- आ द्वादशाहान्मरणात् विषमेषु दिनेषु षट् । नवश्राद्धान्यनुतिष्ठेदेकोद्दिष्टविधानतः ॥ “ केचित्पंचैव नवमं भवेदंतरितं च यत् । एकादशेऽन्हि तत्कुर्यादिति स्मृतिकृतो विदुः ॥ दैवादन्तरितं पूर्व उत्तरेण सहाचरेत् " ॥ इति । एवं च क्षत्रियाणां नव श्राद्धानि सप्त वैश्यानां नव विप्राणां शूद्राणां च षट् । तत्रप्याश्वलायनीयानां बोधायनीयानां च पञ्च । आपस्तंबिनां षट् । ऐतरेयिणां पंच षड्वेति विकल्पः । इतरेषां सर्वेषां चत्वारि पंच षड्वेति व्यवस्था । अत्रांतराये कण्वः-~" नवश्राद्धे मासिके च यद्यदंतरितं भवेत् । तदुत्तरत्र स्वातंत्र्यादनुष्ठेयं प्रचक्षते ॥ " नवश्राद्धममंत्रं तु पिंडोदकविवर्जितम् " ॥ इति । स्मृत्यंतरे च- नवश्राद्धं तु यत्रोक्तं दिने स्यान्न कृतं यदि । एकोद्दिष्टदिने कार्यमत्र दोषो न विद्यते "॥ इति । अखंडादशैं च- न तिथिर्न च नक्षत्रं न ग्रहो न च चंद्रमाः । कुर्यादेव नवश्राद्धं प्राप्तमेकादशेऽहनि ॥ इति । नवश्राद्धे वय॑नक्षत्राण्याह वसिष्ठः- ३० विशाखारोहिणीयाम्यपौष्णादित्योत्तरात्रयम् । अष्टौ वा नवश्राद्धे पुनर्मरणदा यतः ॥ इति । गार्ग्य:- नंदायां भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु । यदि कुर्यान्नवश्राद्धं कुलक्षयकरं भवेत् " ॥ सुबोधे च- स्वातीजन्मसुनंदायां चतुर्दश्यां भृगोर्दिने । यदि कुर्यान्नवश्राद्धं कर्ता यमपुरं व्रजेत् ” ॥ ३५ १ स-अव । २ ग-पाठः, क्ष-तन्तव । ३ क्ष-आहुति । १ स-पंचमे नवमे चैव तृतीयै । ५ ग-यदि । ६ गख-यिनः । ७ गक्ष-स्वत्रि । " २० २५ " 1 ·६०६ आशौचिनां नियमः। ॥ १० LN गार्ग्यश्च- "शौक्रे च बुधवारे च गुरोः सोमस्य वारयोः। एतेपु कुर्वतः श्राद्धं कर्तुर्मरणमादिशेत् ॥ स्वजन्मक्षत्रिपदर्तेषु नंदायां भृगुवासरे । धातृपौष्णुभयोः श्राद्धं न कर्तव्यं कुलक्षयात् ॥ " प्रत्यरंवधनक्षत्रं कर्तुस्तु विपदं तथा । चंद्राष्टमं च शंसति जन्मादीनि विवर्जयेत् ॥ ५ इत्यादि सर्व मातृपितृव्यतिरिक्तविषयं कालातिक्रमविषयं च "परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येत्प्रत्यक्षे तु न किंचन । वैधे कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिंतयेत् " ॥ इति स्मरणात् । अत्रायं क्रमः-दाहानंतरं स्नात्वा केशानुप्त्वाऽऽप्लुत्य गृहं समेत्य नग्नप्रछादनं दत्वा निमज्ज्योदकं तीरकुंडे प्रदाय उद्कुंभमाहृत्य गृहद्वारकुंडे वास उदकपिंडबलीन्प्रदाय स्नात्वा गृहं समेत्य निवपत्रं विदश्याश्मादीन्स्पृष्ट्वा एकोत्तरवृद्धिश्राद्धं नवश्राद्धं च दद्यात् । इति । आशौचिनां नियमाः । आशीचिनां नियमो मनुना दर्शितः (१७३)- "अक्षारलवणान्नाः स्युनिमज्जेयुश्च तेऽन्वहम् । मांसाशनं च नाश्नीयुः शयीरंश्च पृथक् क्षितो" ॥ इति सार्कडेयः- क्रीतलब्ध्वाशनाश्चैव भवेयुः सुसमाहिताः । न चैव मांसमश्नीयुर्वजेयुश्च न योषितम्" ॥ इति । गौतमोऽपि (१४।३४-३९)-" अधःशय्यासना ब्रह्मचारिणः सर्वे ने मार्जयीरन् । न मांसं १५ भक्षेयुः । आ प्रदानान्नवमे वाससां त्यागोऽन्त्ये त्वन्त्यानाम्" इति । माधवीये व्याख्यातम्- प्रदानमिहैकोद्दिष्टश्राद्धं वाससां त्यागस्तु प्रक्षालनार्थ रजकार्पणं अंत्यं दशममहः । तत्रान्त्या- नामत्यन्तपरित्याज्यानां वाससा त्याग इति । तथा च वृहस्पतिः " नवमे वाससां त्यागो नखरोम्णां तथाऽन्तिमे" ॥ इति । देवलोऽपि- "दशमेऽहनि संप्राप्ते स्नातुं ग्रामावहिजेत् । तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च ॥ इति। २० याज्ञवल्क्यः (प्रा. १६)- “क्रीतलब्धाशना भूमौ स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् । पिंडयज्ञाता देयं प्रेतायानं दिनत्रयम्" ॥ इति । मरीचिः- "प्रथमेऽन्हि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा । ज्ञातिभिः सह भोक्तव्यं एतत्प्रेतेषु दुर्लभम् " ॥ इति । विष्णुपुराणे ( ३६१३३११-१२)-"दिवा च नक्तं भोक्तव्यं अमांसं मनुजर्षभ । २५ " दिनानि तावदिच्छातः कर्त्तव्यं ज्ञातिभोजनम् । प्रेतस्तृप्तिं तथा याति बंधुवर्गेण भुंजता" ॥इति। अंगिराः-" नाश्नीयुस्तहिने सर्वे औरसाद्याः सपिंडंकाः। दशरात्रं भवत्येते लवणक्षारवर्जिताः । तैलतांवूलहीनाश्च एकभुक्ता जितेंद्रियाः" ॥ इति । वसिष्ठश्च (४।१४-१५)- "गृहात्प्रव्रजित्वा अघप्रस्तरे व्यहमननंत आसीरन क्रीतेनोत्पन्नेन वा वर्तेरन्" ॥ इति । अधप्रस्तर आशौचिनां शयनासनार्थ कृतस्तृणमयः करः । उत्पन्नमयाचितलब्धम् । आश्वलायनोऽपि ३० (४।४।१४.१६)- "नैतस्यां राज्यामन्नं पचेरन्कीतेनोपलब्धेन वा वर्तेरन् । त्रिरात्रमझारलवणाः स्युदशरात्रं वा महागुरौ " ॥ इति । आपस्तंवः अनशनानध्ययनाधःशय्योदकोपस्पर्शनान्याकालिका- १ ख-वपनं। २ क्ष+ हातञ्च । खग-न्ते । ग-समासीरन् । ६ ख-दिवा निशि भवेच्छान्तः, क्ष-दशानि दश वेच्छातः । - ५ कख-यज्ञव- ·अस्थिसंचयनम् । ६०७ न्यनूचानेषु च व्यहं व्यहं षडहं द्वादशाहं वा महागुरुष्वनशनवर्ज संवत्सरं मातरि पित-- चार्य इत्येके न अशयनानध्यनवर्ज यावज्जीवं प्रेतपत्न्युदकोपस्पर्शनमेकभक्तमधःशय्यां ब्रह्मचर्य क्षारलवणमधुमांसवर्जनं च " ॥ इति । बोधायनश्च- संवत्सरं मातरि पिताँचाये"। इति । “त्रिरात्मक्षारलवणानभोजनमधःशयनं ब्रह्मचर्य व्यहं षडहं द्वादशाहं वा संवत्सरं गुरुष्वेवमघोदकमितरेषु त्रिरात्रं यावज्जीवं प्रेतपत्नी” इति । ५ अस्थिसंचयनम् । तत्र पारस्करः- चतुर्थेऽहनि विप्रस्य पष्ठे वैक्षितिपस्य तु । अष्टमे दशमे वाऽस्थिसंचयः शूद्रवैश्ययोः" ॥ इति। श्रीधरीये तु-"चतुर्थे पंचमे चैव नवमैकादशे तथा । अस्थिसंचयनं कार्य वर्णानामनुपूर्वशः" ॥ स्मृत्यंतरेऽपि- चतुर्थे पंचमे चैव सप्तमे नवमे तथा । अस्थिसंचयनं कार्यमित्येवं विष्णुरब्रवीत् " ॥१० संग्रहेऽपि- " चतुर्थे संचयः कार्यों ब्राह्मणस्याथ पंचमे । राज्ञो वैश्यस्य सप्ताहे शूद्रस्य नवमे दिने” ॥ इति । विष्णुरपि (१९।१०-११)-"चतुर्थे दिवसे अस्थिसंचयनं कुर्युः । तेषां गंगांभसि प्रक्षेपः॥ इति । स्मृतिरत्नेऽपि- एकाहमुपवासः स्यादनीयुर्लब्धमेव वा । गत्वाऽरण्ये चतुर्थेऽन्हि पूर्वाह्ने त्वस्थिसंचयः"॥ इति । १५ स्मृतिरत्नेऽपि- "दिवैव तर्पणं कुर्यान्नापराह्नेऽस्थिसंचयः । न रात्रौ न च संध्यायां तस्मात्पूर्वाह्न एव सः ॥ इति । संग्रहे- " चतुर्थेऽहनि विप्राणामस्थिसंचयनं मतम् । पूर्वाह्नः शुभदः प्रोक्तो मध्यान्हे मध्यमः स्मृतः॥ अपराण्हं च रात्रिं च वर्जयेदस्थिसंचये"॥ अन्यत्रापि वर्णाशौचं विधा कृत्वा प्रथमे संचयः स्मृतः। द्वितीयभागे विप्राणां संचयो मध्यमः स्मृतः ॥ तृतीयभागे हीनं स्यादस्थिसंचयनं तथा ॥ श्रीधरीये- " अस्थिसंचयनं कार्य पूर्वाह्ने तु शुभावहम् । मध्यान्हे मध्यमं प्रोक्तमपराह्ने विनाशनम् " ॥ इति । विष्णुपुराणे (३।१३।१४)-" चतुर्थेऽह्नि च कर्तव्यं भस्मास्थिचयनं नृप ॥ इति । आपस्तंबः-“ अपरेयुस्तृतीयस्यां पंचम्यां सप्तम्यां वाऽस्थीनि संचिन्वति" इति । अपरेयुः २५ परस्मिन्दिवस इत्यर्थः । तृतीयस्यामित्यादि चानन्तरोक्तद्वितीयदिवसापेक्षया वेदितव्यम् । न त्वाद्य- दिवसापेक्षया । अत एव भाष्यकारेण तृतीयस्यामित्यादिषु व्युष्टायामित्यध्याहारः कृतः। तथा बोधायनः (गृ. सू. १।१४।१)- संचयनमेकस्यां व्युष्टायां तिसुषु वा पंचसु वा सप्तसु वा” इति । एवं बहुस्मृतिविहितत्वात् ब्राह्मणस्य चतुर्थेऽहन्येव संचयो युक्तः । कथंचित्तदसंभवे कात्यायन:- ३० " अपरेयुस्तृतीये वा चतुर्थे पंचमेऽपि वा। अस्थिसंचयनं कुर्यादिने तद्गोत्रजैः सह ॥ इति । " चतुर्थे पंचमे वाऽस्थिसंचयः सप्तमेऽन्हि वा ॥ इति । संग्रहे-"अस्थिसंचयनं युग्मे दिने प्राक्नवमाद्भवेत् । केचिद्विषम एवात्र व्युष्टे तत्रेत्यनुक्तितः ॥ व्यासः-~-"बुधसोमौ शुभौ ज्ञेयौ मध्यमौ गुरुभार्गवौ । अकारमंदा निंद्याः स्युः प्रशस्तं विषमेऽहनि॥ १ ख-वचनान्तरोक्त । “ " आश्वलायन:- ॥

·६०८ पुनःसंस्कारः । तत्र संचयनिषेधः । "द्वितीयश्च चतुर्थश्च शुभदौ युग्मवासरौ । प्रशस्ततिथिवाराणां नक्षत्राणामसंभवे । अस्थिसंचयनं कार्य द्विजवाक्यानुशासनात् ।। “ यस्मिन्कस्मिन्दिने वाऽपि नैवाशौचं विलंघयेत् । आशौचादूर्ध्वभावी चेत्पुर्नदहनमाचरेत् ॥ इति। स्मृत्यंतरे- ५“ अस्थिसंचयनं कर्म दशाहादूर्वभावि चेत् । अस्थीनि पुनराहृत्य दाहयेद्याज्ञिकैः पुनः ।। " पिंडोदकं नवश्राद्धं पुनः कुर्यायथाविधि "॥ इति । एतत्पुनर्दहनविधानं द्वादशाहसपिंडी- करणाभिप्रायम् । द्वादशाहादिव्यतिरिक्तकालांतरसापिंड्ये तु दशाहादूर्ध्वमपि सपिंढीकरणात् प्राशुभदिने संचयः कार्यः । “ सपिंडीकरणात्पूर्वमस्थिसंचयनं भवेत् ” इति स्मरणात् । तथा चाश्वलायनः (४।५।१)-“संचयनमूर्ध दशम्यां कृष्णपक्षस्यायुजास्वैकनक्षत्रे” इति । "बोधायनोऽपि (१।१४।१)- " एकस्यां व्युष्टायां त्रिषु पंचसु वा सप्तसु वा नवसु वैकादशमु वा युग्मा रात्रीरर्धमासान्मासा- वृतून्संवत्सरं वा संपाचास्थि संचिनुयुः" ॥ इति । गृहपरिशिष्टे ( ३२७.)- अस्थिसंचयनं संवत्सरांते चेत्सापिंड्यमूर्ध्वं दशम्या अयुजासु तिथिष्वपि वा द्वादशाहे सापिंड्यं चेदंतर्दशाहे चतुर्थषष्ठाष्टमदशमाहेष्वेकनक्षत्रे” इति । अत्र दाहादिदिनसंख्याऽहिताः । अन्येषां १५ मरणादि दाहादि वा । तथा च ब्राह्मपुराणे- "अनाहिताग्नेमरणादाहिताग्नेस्तु दाहतः । अस्थिसंचयनं कुर्युः स्वशाखोक्तविधानतः” ॥ इति । "अनग्निमत उत्क्रान्तेः साग्नेः संस्कारकर्मणः। शुद्धिः संचयनं दाहान्मृताहस्तु तिथिः स्मृता॥इति । स्मृत्यंतरे च- " अनग्नेर्मरणात्साग्नेराशौचं दाहतः परम् । तयोः संचयनं दाहान्मृताहस्तु तिथिः स्मृता "॥ इति । २. अस्थिदाहे प्रतिकृतिदाहे वा सद्यः संचयः कार्यः चतुर्थेऽहनि विप्राणामस्थिसंचयनं भवेत् । अस्थ्नां प्रतिकृतेर्दाहे सद्यः संचय इष्यते ॥ “यदा पलाशवल्कायैः कृत्वा प्रतिकृति दहेत्। भस्मास्थिवत्संचिनुयात् सद्योमंत्रान् जपेत्तु वा"। इति स्मरणात् । विष्णु:-" पलाशशरीरं दग्ध्वा समूह्यांभसि क्षिपेत् " इति । सद्य एव मंत्रजपं कृत्वा भस्मोद्धृत्यांभसि क्षिपेदित्यर्थः । ३५ पुनःसंस्कारविषयविशेषे संचयनिषेध उक्तः स्मृत्यंतरे- "अतीते द्वे तु संस्कारे एकाहात्पिडमर्पयेत् । श्राद्धं दद्यात् द्वितीयेऽह्नि तृतीयेऽह्नि सपिंडनम् ॥ " नास्थिसंचयनं कुर्यान्न च चर्माधिरोहणम् । पुत्रादीनां तु कर्तव्यं पुनःसंस्कारकर्मणि" ॥इति । अत्र आदिशब्देन दौहित्रादयो गृह्यते । तव्यतिरिक्तसंस्कर्तृविषये अब्दात्परतः पुनःसंस्कारे सति संचयनमंत्रजपोऽपि न कार्य इति गम्यते । स्मृत्यंतरे- "त्रिवर्षादि दहेदेनमेकर्चाव्रतबंधनात् । पंचमाद्यस्थिचयनं श्राद्धं कुर्याच्चतुर्दिने " ॥ इति । पंचमान्दात्पूर्व नास्थिसंचयनमित्यार्थिकोऽर्थः । गर्गः-..." अंतर्दशाहे संप्राप्ते दर्शे पिंडान्समापयेत् । अस्थिसंचयनं चैव दर्शात्पूर्व समाचरेत् ॥ "प्रथमेऽन्हि द्वितीयेऽन्हि यदि दर्शस्तदैव हि । अस्थिसंचयनं कुर्यादित्येषा वैष्णवी स्मृतिः" इति । दर्शग्रहणं संगतेरप्युपलक्षणम् । १ खग-युग्मामु । २ दशमाहवयंमेकनक्षत्रेषु' इति मुद्रितपाठ । ३ क्ष-यथातिथि। क्ष-दीनां । ५ ग-त्य । .

·अस्थिनिक्षेपः। ६०९ - अत्र श्वादिदूषणे स्मृत्यंतरम्- श्वसूकरशृगालाधै मसूकरकुक्कुटैः । शवास्थिभस्मदेहानां स्पर्शनं चेत्प्रमादतः ॥ " गव्यैः प्रक्षाल्य कृच्छ्राणां त्रितयं च समाचरेत् " ॥ इति । अन्यत्र तु- "श्वेभिर्गर्दभचंडालैः शवास्थि स्पृश्यते यदि । पंच पंच चतुःपंच कृच्छ्राणां त्रितयं चरेत् ॥ इति । पंचपंचेति पंचविंशतिः । चतुःपंचेति विंशतिः। पंचविंशतिं विंशतिं त्रीन्प्राजापत्यकृच्छ्रान्वादि- ५ स्पर्शे यथाक्रममाचरेदित्यर्थः । अन्यत्राशौचिस्पर्शे कृच्छ्रवयं “ अस्थ्नामाशौचिसंस्पर्शे कृच्छ्राणां त्रितयं चरेत् ” इति स्मरणात् । अस्थिनिक्षेपः । खननप्रकारमाह बोधायन:-"पुरुषसंमितं गजसंमितं वा गर्ने खात्वा तस्मिन्न- स्थिकुंभमवधाय पुनरभ्यर्च्य पुरीषमृत्तिकाभिः प्रच्छादयेत् । तद्यावदसति तावत्स्वर्गे महीयते” इति। कात्यायन:- शमीपलाशशाखाभ्यां उद्धृत्यास्थि तु भस्मतः । आज्येनाभ्यज्य गव्येन सेचयेत् गंधवारिणा ॥ मृत्पात्रसंपुटे कृत्वा वस्त्रेण परिवेष्टय वा । देशे तु कुशदर्भाट्ये निखनेद्दक्षिणामुखः"॥ इति । वैखानसे-"चिताया दक्षिणे पाइँ जानुदघ्नं खात्वा गर्ने कुम्भं निदध्यात्” इति । स्मृत्यन्तरे च- "प्रेतस्यास्थीनि संचित्य कुम्भे तानि निधाय च । घृतेन गंधतोयैश्च सिक्त्वा कुंभ निधापयेत् ॥ इति। ब्राह्मे-“ अस्थीन्यादाय कुंभे तु स्थाप्य गर्ने विनिक्षिपेत् । :१५ आविकाजिनवस्त्रैश्च क्षौमकौशेयपट्टकैः । कुशरज्वा दृढं बध्वा गंगांभसि विनिक्षिपेत् ॥ अघमर्षणसूक्तं तु यावन्मज्जति तज्जपेत् ॥ यावदस्थि मनुष्याणां गंगातोयेषु तिष्ठति । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते" ॥ इति । पाझे च- अस्थ्नां कृत्वाऽथ च संशुद्धिं केशवायैश्च नामभिः। पंचगव्येषु निक्षिप्य गंधाथैः संप्रपूजयेत् ॥ २० द्विजानुज्ञामवाप्यैव गंगायां सुसमाहितः । संकल्प्य प्रयतस्तस्य चोच्चरन्गोत्रनामनी ॥ अघमर्षणसूक्तेन धर्मायैव नमोऽस्त्विति । विसर्जयेत्ततोऽस्थीनि यावन्मज्जति तज्जपेत्" ॥ इति । ब्राह्मपुराणे-“अस्थीनि मातापितृमातुलादेर्दशाश्वमेधे तु नरो नभस्ये। कृष्णाष्टम्यां पंचगव्यैर्निषिच्य हिरण्यमध्वाज्यतिलैविकीर्य । "पुण्ये तु मृत्पिंडपुटे निधाय नमोऽस्तु धर्माय इति ब्रुवंश्च । “क्षिपेज्जले पितृतीर्थे निमज्य स्नात्वाऽथ सूर्य प्रयतः प्रपश्येत् ॥ यथाशक्तया दक्षिणां चापि दत्वा पितॄन्सर्वान्ब्रह्मलोकं नयेत्सः" ॥ इति । मात्स्ये-- "गृहीत्वाऽस्थीनि गंगायां निक्षिपेत् भुवि वा क्षिपेत्। तीर्थांतरे कुरुक्षेत्रे देशे वा सकुशे शुचौ" ॥इति। योगयाज्ञवल्क्या "गंगायां यमुनायां च कावेर्यो वा शुतद्रुतौ । सरस्वत्यां विशेषेण अस्थीनि विसृजेत्सुतः" ॥ इति। ३० ब्रह्मवैवर्ते- "कावेरीतीरवासी च तत्र दग्धो मृतोऽपि वा । कृतांबुसिंचितास्थिर्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत् ॥इति। शांडिल्यः- "द्वारवत्यां सेतुबंधे गोदावर्यां च पुष्करे । अस्थीनि विसृजेद्यस्य स मृतो मुक्तिमाप्नुयात् ।। इति। संग्रहे " स्त्रिया अनाहितामेश्च कुंभांतस्थोऽस्थिसंचयः। निवापांतो हविर्यज्ञयाजिनः सोमयाजिनः॥ १ क्ष-बहि । २ ग त्यादि। ३ क-पुरीषेण । ' ग-तीर्थेन भक्त्या । ५ क्ष-संचिता । ३५ ·६१० अस्थिसंचयने वारादिदोपः। N - -- - - “पुनर्दाहावधिोष्टचितेरैग्निचितेः पुनः । निवापो न पुनर्दाहो' लोष्ठचित्यां न चोभयम् ॥ 'केचिन्निवापमिच्छति ह्युभयत्राविरोधि तत्" इति । अयमर्थः। अनाहिताः आहिताग्न्या- हिताग्निपत्नीनां च पलाशमूले वा कुंभं निधायेत्येवमंतमेव कर्तव्यम् । कादि तदंगत्वात्क्रियत एव । हविर्यज्ञयाजिनो निवपनांतं सोमयाजिनः पुनर्दहनांतं कर्तव्यम् । महाग्निचितः काटकाग्नि- ५ चितश्च लोष्ठचयनांतमिति। अस्थिसंचयने वारादिदोषः । अस्थिसंचयने वारनक्षत्रनिषेधो यमेनोक्तः "आरंभौमार्कवारेषु तिथियुग्मेषु वर्जयेत् । वर्जयेदेकपाक्षे द्विपादृक्षेऽस्थिसंचयम् ॥ प्रदातृजन्मनक्षत्रे त्रिपाक्षे विशेषतः" ॥ स्मृतिरत्ने-“नन्दायां भार्गवेऽर्के च चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु । बार्हस्पत्ये तया श्रेष्ठे पुष्ये हस्ते तथैव च ।। १० “ नास्थिसंचयनं कुर्यात्कुलक्षयकरं हि तत् ॥ फल्गुनीद्वयमाषाढवयं प्रोष्ठपदद्वयम् । षड्भ्योऽन्यत्र तु नक्षत्रे ह्यस्थिसंचयनं भवेत् "॥ इति । गार्ग्य:- " भद्रे त्रिपदनक्षत्रे भृग्वंगारबृहस्पतौ । दहनं मरणं चास्थिचयनं त्रिगुणं भवेत् " स्मृत्यंतरे- १५ " गुरुशुक्रारशन्य नंदायां च त्रिजन्मसु । उत्तराहस्तचित्रासु पुष्ये नैवास्थिसंचयः" ॥ इति । श्रीधरीये- "अस्थिसंचयनं कार्य जन्मत्रयविवर्जितम् । पूर्णायां च विशेषेण नंदायां च विवर्जयेत् "॥ इति । प्रतिष्ठियेकादश्यो नंदाः । आत्रेयः-" कालेऽल्पदोषे कुर्वीत त्याज्यं दोषाधिके शुभम्" इति । श्रीधरीये च- २० " दिवसं गुणदोषाभ्यां संपृक्तं हि परस्परम् । केवलं गुणयोगो हि देवानामपि दुर्लभः " ॥ हातिः- " कुर्वीत सर्वकर्माणि ब्राह्मणानामनुज्ञया । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञानात् दोषो नश्येदसंशयम्" ॥ इति । गार्ग्य:- "शुक्रादिशुभवाराश्च नंदाश्चैव चतुर्दशी । उत्तरात्रयरोहिण्यः पूर्णचंदँश्च जन्म च ॥ २५ " एतेष्वपि च कर्तव्यं मातापित्रोविशेषतः। अन्येषां नातिदोषः स्यात् प्रत्यक्षमरणे नृणाम् ॥ इति। स्मृत्यंतरे- "जन्मत्रयं संचयने श्राद्धे च दहने गुरोः। नैव दोषावहं प्रोक्तं अन्येषामपि सर्वदा"॥ इति । प्रत्यक्षं तु मातापितृव्यतिरिक्तविषये शौकं वर्ण्यमेव । “ शौकं पित्रोर्न दोषाय" इति पित्रोरेवा- वर्जनीयत्वस्मरणात् । “सर्वदा शुक्रवारस्तु वर्जनीयः प्रयत्नतः" इति स्मरणाच्च । ३० स्मशानाग्न्यनुगतौ प्रायश्चित्तम् । स्मशानाग्न्यनुगातिप्रायश्चित्तमाह संग्रहकारः- "नष्टे शावानले भस्म संस्पृष्टारणिमन्थनम् । लौकिकाग्न्याहुतिः स्मार्ते सर्वचित्तं द्वयोःसमम् ॥ इति । आहितामेर्मथिताग्निरनाहिताग्नेलौकिकाग्निः। उभयत्र सर्वप्रायश्चित्तं सममित्यर्थः । अत्र विशेषमाह बोधायनः-" अथ यापनयनाग्निर्विवाहामिर्जातकर्मानिः श्मशानाग्निरा चतुर्थीदा पंचमादा दशाहादास्थिसंचयनारुवासि तस्य 'अपहता असुरा' इति प्रोक्ष्य क्षिप्रं भस्म- १ ग-ति । २ ग-तः। 3 ग-हे। ' ग-धतः । ५ ग-ग्न्यनाहिता । ६ खग-भीमार्कमन्द । ७ ग-द्राच । क्ष-शोक्रियम् । ९ क्ष-ष्ट्रवारणिबंधनम् । १० क्ष-द्विधा ।

·No text on this page.

·६१२ अन्तर्दशाहे दर्शादिसंभवे । यत्तु कैश्चिदुच्यते-“ मंदारगुरुवारेषु दशाहे समुपस्थिते । बलिं प्रभूतं दद्याच्चेत्कुलक्षयकर भवेत् " ॥ इति तन्मातापितृव्यतिरिक्तविषयमित्येके । पितृमेधसारे विशेष:-"नात्र वारादिदोष- चिंताबले क्षुन्निवृत्त्यर्थत्वाद्दशाह एव तद्भावात्तत्पूर्व प्रभूतबलिप्रदानस्य निरर्थकत्वापिंडोदकदानाद- दोषात स्मृतिष्वनिषेधाच्च सर्वेषां दशाहे एव प्रभूतबलिर्दयः । प्रेतस्य सुन्निवृत्त्या कुलं वर्धते ५ अतः प्रत्यक्षविषये शुक्रादिवासरेऽपि पिण्डोदकदानवत् सर्वेषां दशाहे प्रभूतबलिदेय एव । 'वैधे कर्मणि तु प्राप्ते कालदोषं न चिंतयेत् ' इति वसिष्ठस्मरणात् ॥ इति । यत्तु कीलदापेऽभिहितम् आरवारे च सौरे च गुरुवारे च भार्गवे । पाषाणस्थापनोत्थानं संचयश्च कुलक्षयः" ॥ इति तन्मातापितृव्यतिरिक्तविषयमिति । अतिक्रांतोदेहिकविषयं च " पाषाणस्थापने श्रेष्ठा मन्दागुरुवासराः । उत्थापने न शौक्रीया मातापित्रोणुरोः शुभाः ॥ १०. “ परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येत्प्रत्यक्षे न विचारयेत् " इति ॥ स्मरणात् । अन्तर्दशाहे दर्शादिसंभवे । यदा दशाहमध्ये दर्शापातः तदा दर्श एवोत्तरतंत्रं पिंडोदक- दानादिरूपं समापयेत् । तदाह ऋष्यशृंगः- " आशौचमंतरा दर्शो यदि स्यात्सर्ववर्णिनः। समाप्तिं प्रेततंत्रस्य कुर्युरित्याह गौतमः" ॥ पैठीनसिरपि- १५." आयंतावेव कर्तव्याः प्रेतपिंडोदकक्रियाः। द्विरंदवे तु कुर्वाणः पुनःशावं समश्नुते” ॥ इति । भविष्यत्पुराणे च- "प्रवृत्ताशौचतंत्रस्तु यदि दशै प्रपद्यते । समाप्य चोदकं पिंडं स्नानमात्रं समाचरेत् ” ॥ इति । एतत्सूर्यसंक्रांतेरप्युपलक्षणम् । तथा च श्रीधरीये- "त्यजेत्संक्रमणं भानोः मध्यतः प्रेतकार्यतः । नो चेतकर्तृनाशः स्याद्दर्शश्चेत्तत्कुलक्षयः" ॥ इति । २७:स्मृतिरत्ने- दर्शः संक्रमणं वापि दशाहांतर्यदा भवेत् । तावदेवोत्तरं तंत्रं समाप्यमिति निश्चयः" ॥ इति । स्मृत्यन्तरे च- "दशाहमध्ये दर्शश्वेत्तत्र सर्व समापयेत् । द्विचंद्रदर्शने दोषो महानित्यवधार्यताम् ॥ ".चंद्रद्वये यदाऽज्ञानात्प्रेतकर्म समापयेत् । नोपतिष्ठति तत्सर्वं दातुः कुलविनाशनम् ” ॥ इति । २५ अन्यत्रापि- "चंद्रद्वये बलि व देयः प्रेतस्य तृप्तये । यदि दद्यात् द्विचंद्रे तत् दातुः कुलविनाशनम् "॥इति । पद्धतौ- “ अंतर्दशाहे संप्राप्ते दर्श पिंडान्समापयेत् । अस्थिसंचयनं तत्र दर्शात्पूर्व विधीयते” ॥ इति । स्मृत्यंतरे च- ॐ “अथोर्ध्वं कृष्णपक्षस्य दशम्यां संस्थिते सति । तदानीं संचयेदस्श्नां न चतुर्थेऽन्हि संचयः ।। त्रयोदशी कलामात्रतिथौ यस्य मृतिर्भवेत् । नातिक्रम्य सिनीवाली कुत्यिंडोदकक्रियाम् " ॥ चतुर्दशीयुक्तामावास्यादिने चतुर्दशीसमयमरणेऽपि अमावास्यायां दाहसंचयोदकादि समापनीयम् । तदुक्तम्- चतुर्दशीक्षणमृतिस्तदा दर्शो भवेद्यदि । पिण्डोदकं दशाहान्नं तस्मिन्नेव दिने क्षिपेत् " ॥ इति । - ·संक्रमदशैं। ६१३ । - . - - स्मृत्यंतरे च- उदयं याति चादित्ये पर्वमिश्रां चतुर्दशीम् । संप्राप्य संस्थिते विप्रे कृष्णपक्षस्य तं दहेत् ॥ "अमायों वा मृतिर्यस्य तस्यां संस्कारकल्पना। तस्यां संचयनं कुर्यात् शेषं चैव यथायथम्" ॥इति । स्मृतिरत्ने- " चतुर्दशीमृतः कश्चित्ततः प्राप्नोत्यमातिथिः । पिंडोदकं दशाहांतं तस्मिन्नेवाहनि क्षिपेत् " ॥ इति। ५ स्मृत्यंतरेऽपि- इंदुक्षये यदा मृत्युः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । उदकं पिंडदानं च तदा सर्व समापयेत् " ॥ इति । प्रचेताः- प्रथमेऽहन्यमावास्या तत्रोदकबलिं हरेत् । अथवा तत्प्रभृत्येव जलं पिंडांस्तु दापयेत् " ॥इति । दर्शमरणे तदुत्तरदिनमारभ्य वा पिंडोदकदानं कुर्यात् । दर्शसंक्रमयोर्दुष्टत्वादिति व्याख्यातारः । १० अन्ये तु अंतर्दशाहे यदा कदाचिद्दर्शसंभवे उदकादि समापनीयं तदुत्तरदिनमारभ्य वा कार्य- मिति व्याचक्षते । तदयुक्तम् । 'प्रथमेऽहन्यमावास्या' इति प्रकृतत्वादमावास्यामरणविषयस्यैव विकल्पस्य प्रतीतेः 'प्रथमेऽन्यंजलित्रयम्' इत्यादिना प्रथमदिनप्रभृति अविशेषेण उदकदानादि- विधानादर्शादः पूर्वमेवारभ्य दर्शादौ समापनीयम् । तत्रालस्यादिनारब्धे सति दर्शसंक्रान्त्यनंतर- दिनमारभ्य दिनत्रयेणैकेन वा दिनेन समापनीयमित्याहुः । दर्शसंक्रमयोस्तु संचयनं कृत्वैव १५ समापनीयम् । तथा कात्यायनः- "प्रथमेऽन्हि तृतीये वा यदा दर्शो भवेत्तदा। अस्थिसंचयनं कुर्यादिति विष्णुस्मृतौ स्मृतम्"॥इति । दशाहमध्ये संक्रांतिरित्यादिभिः संक्रमणस्यापि त्याज्यत्वस्मरणेन दर्शतुल्ययोगक्षेमत्वात् संक्रमणेऽप्येवमेव ग्राह्यम् । दशाहमध्ये तयोर्योगपद्ये दर्श समापयेत् “प्राप्ते दशैं संक्रमे च दर्श एव समापयेत् " इति स्मरणात् । संग्रहेऽपि- “ यदि संक्रमदर्शी तु दशाहाभ्यंतरे यदा । मातापित्रोविनाऽन्येषां दर्शेनैव समापयेत् " ॥ इति । स्मृत्यंतरे- अमाया च मृतिर्यस्य तदिने दहनं भवेत् । चंद्रस्य दर्शनात्पूर्व दशैं पिंडान्समापयेत् ॥ अमायां च मृतं देहं प्रथमायां दहेद्यदि । उदकं पिंडादानं च सदशाहं समापयेत् ” ॥ यत्तु- "अमायां मरणं यस्य तस्य पिंडोदकक्रिया । आ दशाहात्प्रतिदिनं कारयेत्स्मृतिशासनात्" ॥ इति २५ तदपि प्रथमाहनाभिप्रायं अन्यथा पूर्वोक्तवचनविरोधापत्तेः । उशना अपि- "द्विचंद्रदर्शनं यावदलिपिंडक्रिया भवेत् । विचंद्रदशने दोषो महानित्यवधार्यताम् " ॥ त । अखंडादशैं- " अष्टमांशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चंद्रमाः । अमावास्याष्टमांशे च पुनः क्षीणों भवेदणुः " ॥ तेन अमावास्याष्टमांशात्प्रागेव पिंडोदकापकर्षः कार्यः । अन्यथा द्विचंद्रत्वप्रसंगात् । दिनद्वयेऽ- ३० प्यमावास्यासद्भावे मध्यान्हव्यापिन्यां तस्यां श्राद्धदिने वा अष्टमांशात्प्राक्कर्त्तव्यः । संक्रांतावपि तत्समयात्पूर्व मध्यान्हे वा समापनीयम् । अनार्थविषयेऽपि स्मृत्यंतरे- " चंद्रक्षये मृतोऽनाथो दग्धश्चेदुदकार्थिनः । संचयोदकदानानि तस्मिन्नन्हि समापयेत् " ॥ इति । एतानि वचनानि मातापितृव्यातरिक्तविषयाणि । १क्ष-वास्या । २ ग-वा, क्ष-वर्ज। ३ क्ष-स्यैव । ' ग-कीलो । ५ ग-अस्मिन् । ७८-९ २० - ·११४ मातापितृविषये। - - १० “ दशाहमध्ये दर्शादिसंभवे मातापितृविषये- " मातापितृविषये तु पितुर्मातुर्गुरोम॒तौ । पिण्डं दद्यात् दशाहान्तं इतरेषां समापयेत् " श्रीधरीयेऽपि-"द्विचन्द्रदर्शने दोषो मातापित्रोन विद्यते” | श्लोकगौतमः " अंतर्दशाहे दर्शश्चेत्तत्र सर्व समापयेत् । पित्रोस्तु यावदाशौचं दद्यापिंडान जलाञ्जलीन" ॥इति। ५ यमोऽपि- “अग्दिशाहात्पित्रास्तु कुहूर्यदि तदा भवेत्। विचंद्रदोषो नास्त्यत्र कर्तव्या तु क्रिया सुतैः" इति। स्मृतिरत्ने- "दशाहाभ्यन्तरे पित्रोः सिनीवाली यदा भवेत् । अतीत्यैव च कर्तव्यं पुत्रेणान्येन नेष्यते "॥ बृहस्पतिः- “ अन्तर्दशाहे दर्शश्चेपितुर्मातुर्गुरोर्मुतौ। पिण्डं दद्यात् दशाहान्तमितरेषां समापयेत् " ॥ श्रीधरीये- द्विचन्द्रदर्शने दोषो मातापित्रोर्न विद्यते । मध्ये पिंडं समाप्तिश्चेत्कुलक्षयकरी भवेत् " ॥ अन्यत्रापि- दशाहमध्ये संक्रांतिदर्शो वाऽथ भवेद्यदि । तोयं पिंडं समाप्यैव तद्दिने नौरसेतरैः ॥ बलि िचंद्रदृष्टश्चेद्धिनस्ति शवदाहकम् । चंद्रवयेऽपि कर्तव्या मातापित्रोर्बलिक्रिया" ॥ वरदराजीये-" दर्शे प्रेतदिनेषु सत्यपि तथा दद्याद्दशाहं सुतः” इति । स्मृत्यंतरे- " अंतर्दशाहे दर्शश्चत्पिंडनिर्वापणादिकम् । सपिंडो वर्जयेत्पुत्रः कुर्यात्पिडोदकक्रियाम् " ॥ इति संग्रहे-- " अंतर्दशाहे दर्शश्चेच्छिष्टं पिंडोदकादिकम् । मातापित्रोर्विनाऽन्येषां दर्श एव समापयेत् " ॥ २० अन्यदपि- दशाहाभ्यंतरे दर्शः संक्रमो वा भवेद्यदि । मातापित्रोदशाहांतं यथाविधि समापयेत् " ॥ विश्वादशैं-" आशौचमध्ये विधुसंक्षयश्चेत् दयुर्दशाहं तिलवारिपिंडंम् । पुत्रीसुतो दत्तक औरसश्च शेषाः सुतास्तत्र समापयेयुः” ॥ इति । मातापितृविषये विशेषो गालवेनोक्तः- "पित्रोराशौचमध्ये तु यदि दर्शः समापयेत् । तावदेवोत्तरं तंत्रं पर्यवस्येच्यहात्परम् " ॥ इति । पित्रोराशौचमध्ये तु त्रिरात्रात् परम् यदि दर्शः समापतेत् तदैवोत्तरं तंत्रदर्श समापयेत् नार्वाक् दर्शापात इत्यर्थः । स्मृतिरत्ने कालादर्शेऽपि- " दर्शो दशाहमध्ये स्यादूर्ध्वं तंत्रं समापयेत् । त्रिरात्रादुत्तरं पित्रोद॒ताविति विनिश्चयः" ॥ इति । तथा “दशाहमध्ये दर्शश्चेत्तत्र सर्व समापयेत् । अस्थिसंचयनादूर्ध्वं पित्रोरपि समापयेत् ॥ इति । १. अत्र चंद्रिकास्मृतिरत्नमाधवीयकालादर्शादिषु प्रौढनिबंधनेषु व्यवस्था कृता- मातापितृव्यति- रिक्तविषये यदा कदा वा दर्शापाते ऊर्ध्वतंत्रं समापयेत् । मातापितृविषये तु त्रिरात्रादुत्तरं दर्शापाते ऊर्ध्वतंत्रं समापयेत् “पित्रोस्तु यावदाशौचं दद्यात्पिडं जलांजलीन्" इत्यादीनि दशाहसमापन- प्रतिपादकवचनानि त्रिरात्रात् पूर्व दर्शापाते वेदितव्यानि । व्यहात्परमिति गालवादिभिर्विशेषि- तत्वादिति । अत्र चंद्रिकादौ औरसादिसर्वपुत्रसाधारण्येन अविशेषेण व्यवस्थोक्ता । अन्यैस्तु ३५ पितृमेधसारकृदादिभिर्नवीनैर्व्यवस्थान्तरमुक्तम् । पर्यवस्येत्र्यहात्परमित्यादीनि मातापितृविषयेऽपि “ ·पुत्रव्यतिरिक्तकर्तृविषये। ६१५ 1 ५ त्रिरात्रादुत्तर दर्शसंभवे समाप्तिप्रतिपादकानि गालवादिवचनानि दत्तौरसपुत्रिकापुत्रव्यतिरिक्त- गौणपुत्रकर्तृकोदकसमाप्तिपराणि । "तोयं पिंडं समाप्येतत्तद्दिने नौरसेतरैः” “शेषाः स्तुः तास्तन्न समापयेयुः” इत्यादिभिस्त्यहमध्ये दर्श- संभवे तेषामपि पिंडोदकसमापने प्राप्ते “पर्यवस्येत् यहात्परम्" इत्यादीनि तद्विषयाण्येवावतिष्ठते । एवं च “द्विचंद्रदर्शने दोषो मातापित्रोर्न विद्यते । मध्ये पिंडसमाप्तिश्चेत्कुलक्षयकरी भवेत् ॥ " पित्रोस्तु यावदाशौचं दद्यापिंडं जलांजलीन्" ॥ इत्यादीनि त्रिरात्रादर्वाग्विषयाणीति संकोचोऽपि न कर्तव्यः । तेन दशाहमध्ये त्रिरात्रादर्वागूज़ वा दर्शसंक्रमणसंभवे पुत्रव्यतिरिक्तस्य कर्तुः ज्ञातीनां च दर्शसंक्रमणयोरेव समापनम् । दत्तौरसपुत्रिकापुत्रव्यतिरिक्तपुत्राणां त्रिरात्रादूर्व दर्शादौ सति समापनं त्रिरात्रादर्वाक् दर्शापाते तु तेषां न समापनम् । दत्तौरसपुत्रिकापुत्राणां तु यदाकदाचिदर्शादौ सति न तत्र समापनं किंतु दशाह एव पिंडोदकादिसमापनमिति यथो-१. चितमिह द्रष्टव्यम् । ज्ञातीनां पुत्रेण सह समापनमुक्तं रत्नावल्याम् "संक्रातिर्वाऽथ दर्शो वा मध्ये चेत् ज्ञातिभिः सुतः। उदकं पिंडदानं च दशाहांते समापयेत्” ॥ इति । तथाऽन्यदपि-- "कर्ता यदा समाप्नोति तदानीं तु सपिंडकाः । ज्ञातिभिस्तत्समाप्तिश्चेन्मध्ये तेषां कुलक्षयः" ॥इति । सपिंडकाः समाप्नुयुरिति शेषः । पुत्रव्यतिरिक्तकर्तृविषये ज्ञातीनां समापनमाह शंख:-"प्रथमेऽहन्यनारभ्य का सह तिलोदकम् । यदि पश्चाच्च कर्तारस्तेऽन्तर्दशे तु संक्रमे। कुर्युर्नान्तर्गते दशैं संक्रमे दशमेऽहनि " ॥ इति । अयमर्थः-प्रथमेऽहन्यनारभ्य कुर्वता का सह यदा ज्ञातयः क्रियारंभं न कुर्वति यदा च कर्तारः दर्शादेवं क्रियारंभं कुर्वति तत्र उभयत्र ज्ञातयः अंतर्दशाहे दर्शे संक्रमे वा समापनं कुर्युः । दर्शादूर्ध्वमारभ्य कुर्वता क; सह न दशमेऽहनीति स्मृत्यंतरे- "प्रथमेऽहनि का ये न कुर्वन्ति तिलोदकम् । तैातिभिश्च दर्शादौ समाप्येतौरसेतरः"॥ औरसेतरैः कर्तृभिः सह ज्ञातीनां समापनमित्यर्थः । संग्रहेऽपि- दशाहमध्ये संक्रांतौ प्रेतकर्म समापनम् । सहैव ज्ञातिभिः कुर्यादौरसाऽन्यैश्च कर्तृभिः"॥ इति । प्रेतकर्मसमापनमित्युक्तत्वादेकोत्तरवृद्धिश्राद्धं नवश्राद्धमपि दशैं अपकृष्य समापनीयमिति केचित् । अन्ये तु " तोयं पिंडं समाप्येतत्तद्दिने नौरसेतरैः” इत्यादिभिः पिंडोदकयोरेवापकर्षणस्मरणा-२५ नास्ति नवश्राद्धापकर्षः। तत्तद्दिनेष्वेकादशे वा दिने नवश्राद्धानि कर्तव्यानि । एकोत्तरवृद्धि- श्राद्धानि तु अपकृष्य समापनीयानि । "श्राद्धमेकोत्तरं वृध्या कर्तव्यं तु दिने दिने । अवसानाद्वलीनां तु द्विगुणं प्रत्यहं परे पिंडोदकोपक्रमावसानविशिष्टत्वात्संनियोगशिष्टन्यायाच्चेत्याहुः । शिष्टाचारादिह व्यवस्था । किंच प्रथमेऽहनि कर्जा ये न कुर्वति तिलोदकम् । तैर्जातिभिश्च दर्शादौ समाप्येतौरसेतरैः" ॥ इति . कर्तृभिः सह ज्ञातीनां समापनमित्यर्थश्च ज्ञायते । पाषाणोत्थापनम् । पाषाणोत्थापनं दशाह एव कुर्यादित्याह शंख:- “आदौ मध्ये तथाऽन्ते य उदकादि समापयेत् । स एव दशमे कुर्यात्पाषाणोत्थापनादिकम् " ॥ पत्रिंशन्मते- "प्रेतकार्याणि सर्वाणि मध्ये यदि समापयेत् । तथापि दशमेऽन्येव पाषाणोत्थापनं स्मृतम् ॥ इति।१५ १. " - ·पाषाणोत्थापनम् । “ प्रचेता:- “ उदकं पिंडदानं च प्रतिकृष्य समापयेत् । उत्थापनं दशाहे स्यादन्यथा कुलनाशनम् " ॥ इति । उत्थापनं प्रभूतबलेरप्युपलक्षणम् । यदाह संग्रहकारः- "दशाहमध्ये त्वथ दर्श आगते समापिते कर्मणि पारलौकिके । “ उत्थापनं भूतबलिर्दशाहे मध्ये कृतं चेत्कुलनाशहेतुः” ॥ इति । स्मृत्यंतरे- " अंतर्दशाहे दर्शश्चेपिंडशेष समापयेत् । उत्थापनं शांतिहोमं दशमेऽन्हि समाचरेत् " ॥ इति । जाबालि:- अंतर्दशाहे दर्शे वा संक्रमे वा समाप्य तु । वपनं शांतिहोमं च दशाहांते समाचरेत् ॥ " तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दशाहे वपनं विदुः" इति । ज्ञातीनामपि वपनमाह प्रचेता:- 5:" ज्ञातयः सप्तमादाक्कनिष्ठा दशमेऽहनि । वापयेयुश्च ते सर्वे कर्तृभिः सह सर्वदा "॥ इति । शांतिहोमकाले वपनमाहापस्तंबः ( )-"नापितकाणि च कारयंत एष प्रथमोऽलंकारः" इति। अंतर्दशाहे समापने केशवपनपूर्वमेवोदकं देयम् । “प्रद्युतियः सर्वे क्षौरं कृत्वा तिलोदकम्” इति स्मरणात् । “वपनं कृत्वा स्नात्वैकवस्त्रा जलांजलीन् दद्युः" इति प्रचेतःस्मरणात् । अकृत्वा वपनं मूढः प्रेतकर्म प्रवर्तते । उदकं पिंडदानं च श्राद्धं चैव च निष्फलम् " ॥ इति स्मरणाच्च । एवं चांतर्दशाहसमापने ज्ञातीनां प्रयमदिने कंठादुपरि वपनाकरणे तर्पणात्पूर्व कर्तव्य- मेव । दशमदिनेऽपि शांतिहोमकाले शेषवपनं सर्वांगवपनं कार्यम् । बालादेः संस्कारादिप्रेतकृत्यं बालाद्याशौचनिरूपणे सविस्तरं प्रतिपादितम् । अन्तर्दशाहागतपुत्रविषये । पारस्करः “पुत्रस्यासंनिधाने यः पिंडदाने प्रवर्तते । तत्संनिधौ प्रवृत्तोऽपि संत्याज्यः पिंडदस्ततः "॥ इति । अत्र पिंडशब्दः नवश्राद्धैकोत्तरवृद्धिश्राद्धोपलक्षकः । तथा च स्मृत्यंतरेऽपि- " मुख्यक गमेऽन्यस्तु प्रवृत्तोऽपि क्रियां त्यजेत् । ततस्तु कर्म कुर्वीत संस्कर्ता विसृजेत्ततः ॥ पुनस्तिलोदकं पिंडं नग्मप्रच्छादनं तथा । नवश्राद्धप्रदानादि सर्वं कर्म समाचरेत् " ॥ इति । श्रीधरीये- "दशाहकर्मण्यारब्धे संस्कारादौ कनीयसा । ज्येष्ठोऽथ त्वंतरागच्छेत्सोऽस्य शेष समापयेत् ॥ इति । कनिष्ठेन सोदरेण भिन्नोदरेण वा दाहादिप्रेतकृत्ये आरब्धे संचयात्पूर्वं परं वा आगतो ज्येष्ठः पुत्रः २५ कनिष्ठकृतस्य प्रेतकृत्यस्य शेषं समापयोदत्यर्थः । तत्र संचयात्पूर्वमागतश्चदुप्तकेशः संचयनमतीत- कालोदकपिंडांश्च एकदा कृत्वा ततस्तात्कालिकपिंडोदकनवश्राद्धायेकोद्दिष्टांतं स्वकाले कृत्वा द्वादशाहे सापिंड्यं च कुर्यात् । संचयात्परमागतश्चेदततिकालापिंडादकमात्रमेकदा कृत्वा तत्काल. पिंडोदकायेकोद्दिष्टांतं स्वस्वकाले कृत्वा श्रवणादिनमारभ्य दशाहाशौचमनुष्ठायानंतरमावृत्ताद्य- मासिकादीन्युक्तकाले कृत्वा त्रिपक्षादौ सापिंड्यं कुर्यात् । न द्वादशाहे । तत्र तस्याशौचसंभवात् । तथा च स्मृत्यंतरे-- " श्रुणोत्यनिर्दशं पुत्रः पित्रोस्तु मरणं यदि । मृताहात्प्रेतकार्य स्यात्तस्य शुद्धिर्दशाहतः” ॥ इति । दशाहमध्ये संचयादूर्ध्वं यदि पितृमरणं शृणोति तद्विषयमिदं दशाहाशौचम् । पित्रोम॒तौ चेदरस्थः श्रुत्वा पितृविपर्ययम् । पुत्रः शुध्येद्दशाहेन संचयात्प्राक्तु शेषतः "॥ इति स्मरणात् । अन्येन संस्कारे कृते संचयात्पूर्वमागतः पुत्रः पुनर्दहनादि सर्व कृत्वा दशाहशेषेण १ ग सुतः । २ क्षय । + ३० - ·अन्तर्दशाहागतपुत्रविषये। ६१७ - “ शुध्येत् । कनिष्ठेन कृते दाहे न पुनर्दाहः किं तु संचयादि सर्वं कृत्वा शेषेणैव शुध्येत् । तदुक्तं स्मृतिरत्ने- "अन्येन यस्य संस्कारः कृतस्तस्यात्मजः पुनः।कुर्यादेव यथाशास्त्रमन्यथा किल्बिषी भवेत्"॥ इति । देवलश्च- पुनर्दहनमारभ्य श्राद्धांतं पैतृमेधिकम् । कृत्वांते प्रेतरूपस्य सपिंडीकरणं चरेत् " ॥ इति । ५ अत्र पुनर्दाहे चिताग्निनाशे तदनुगतप्रायश्चित्तविधिनानिमुत्पाद्य पुनर्दहनविधिनास्थ्याऽदि संस्कृत्य एकादशाहे एकोद्दिष्टं द्वादशाहे सपिंडीकरणं च कुर्यादित्यर्थः । स्मृत्यंतरे च- “ मंत्रवत्संस्कृतस्यापि ह्यसमाप्तोदकस्य तु । अस्थिसंचयनादर्वाक्पुनाहो विधीयते ॥ “अस्थिसंचयनादूर्ध्वमसमाप्तोदकस्य तु । पुनर्दाहं विना तत्र पिंडदानोदकक्रिया " ॥ इति । अन्यत्रापि- " अस्थिसंचयनादर्वागागतो यदि पुत्रकः । ततस्तु कर्म कुर्वीत संस्कर्ता विसृजेत्तदा ॥ “विसृष्टो भोजयित्वांऽते ब्राह्मणांश्च विशुध्यति” ॥ इति । कर्म पुनर्दहनादिकर्म । अंते संस्कर्तुः स्वाशौचांते विसृष्टः शुध्यर्थं ब्राह्मणान्भोजयेदित्यर्थः । अर्थादन्येन संस्कारे संचयने च कृते संचयनात्परमागतेन पुत्रेण दाहादि न कार्यम् । अतीतपिंडोदकदानं नग्नप्रच्छादनादिकं अवशिष्टदिनप्रेतकृत्यं चेत्युक्तं भवति । अन्येन कृते दाहे संचयात्पूर्वमागतोऽपि पुत्रव्यतिरिक्त- १५ मुख्यकर्ता पुनहिं न कुर्यात् । संचयनोदकायेव कुर्यात् । पुनर्दाहक्रियाः सर्वा मातापित्रोविशेषतः । इतरेषां तु सर्वेषां पुनर्दाहस्तु नेष्यते "॥ इति पराशरस्मरणात् । असपिण्डाविदाहकानां मुख्यकर्तृसमागमे विधिः । असपिंडश्चेद्दाहकर्ता तस्य संचयनात्पूर्व मुख्यकर्तृसमागमे सत्यनंतरमाशौचमुदकदानं च नास्ति। संचयनात्परं मुख्यकर्तृदर्शने प्रेतान्नभोजने २० च दशाहाशौचमुदकदानं च कार्यम् । पक्षिण्याशौचिनस्तु असपिंडदाहे संचयात्पूर्व मुख्यकर्तृदर्शने त्रिरात्रमाशौचम् । संचयनानंतरं तदर्शने दशरात्रमाशौचमुदकदानं चास्ति । समानोदकादिषु त्रिरात्राशौचिषु सपिंडेषु वा दहनं कर्तृषु सत्सु संचयनात्पूर्व परं वा मुख्यकर्तृदर्शने दशाहमाशौच- मुदकदानं च भवति । अन्यत्सर्वं निवर्तते । अत्र संवादवचनानि । मनुः (५।१०१-१०२)- असपिंडं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हत्य बंधुवत् । अनदन्नन्नमदैव न चेत्तस्मिन्गृहे वसन् ॥ “यद्यन्नमत्यघवतः स दशाहेन शुध्यति"॥ इति । शंखः-"त्रियहं योनिबंधूनामाशौचं दहनादिषु" आशौचमुदकस्याप्युपलक्षणम् । यावदाशौचमुदकमिति संस्कर्तुदकस्मरणात् । स्मृत्यंतरे च- "अज्ञातं च नरं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । ज्ञातीनां दर्शनाच्छुद्धिः संचिते दशरात्रकम् ॥ इति। मांडव्यः- " शावे च सूतके चैव व्यहादुदकदायिनः । शवदाहं तु कुर्याच्चेद्दशाहांता भवेत् क्रिया " ॥ ३० भरद्वाज यः समानोदकं प्रेतं वहेद्वाऽथ दहेत्तु वा। तस्याशौचं दशाहं स्यादन्येषां च व्यहं विदुः" ॥ अन्येषां योनिबंधूनामित्यर्थः । " ·६१८ दशमदिनागते मुख्यकर्तरि । - गृह्यपरिशिष्टे- "असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री वा यदि पुमान् ।प्रयमेऽहनि यः कर्ता स दशाह समापयेत् ॥ इति दशाहमध्ये मुख्य कर्तर्यागतेऽपि दौहित्रः समानोदकादिः सपिंडो वा संस्कर्ती दशाहमुदकमात्र समापयेत् । पिंडादिकमन्यत् सर्वं विसृजेदित्ययः । अतः संस्कती विसृजेत्तत इत्यनेनास्य न ५ विरोधः। तथा च पारस्करः पुत्रो भ्राताऽथ शिष्यो वा अन्यो वा ब्राह्मणः सदा । प्रयमेऽहनि यः कर्ता कुर्यादेवाप्रदानतः ॥ " एतैरारब्धपिंडस्य यद्यागच्छंति वै सुताः । तेऽपि कुर्युस्तु पूर्वोक्तपिंडदानं जलं तया ॥ इति। पुत्रः कनिष्ठपुत्रः । अन्यो वा सपिंडः समानोदकादिः । अपां प्रदानं अप्प्रदानम् । आ अप्प्रदानादाऽ- प्रदानतः । अभिविधावाकारः । दशमदिने देयोदकदानपर्यंतमिति यावत् । पूर्वोक्तपिंडदानं संस्कर्ता पूर्वदत्तानां पिंडानां दानं तथा जलं तिलवारीति । एतदुक्तं भवति । कनिष्ठपुत्रभ्रात्रादिः संस्कर्ता स्वस्वाशौचपर्यंत मुख्यकत्रीगमेऽप्युदकदानमात्रं दद्यात् । अंतरासमागतो मुख्यकर्ता तु अतीतदिन- विहितपिंडोदकान्येकदा दत्वा तात्कालिकानि शेषाणि प्रेतकार्याणि च तत्काले कुर्यादिति । ननु " तेऽपि कुर्युस्तु पूर्वोक्तपिंडदानं जलं तथा " इति पारस्करवचनस्य ज्येष्ठोऽथ वांतरा गच्छेत् सोऽस्य शेषं समापयेत् ' इति श्रीधरीयवचनेन विरोध इति चेन्मैवम् । श्रीधरीयवचन- १५ प्राप्तातीतपिंडोदकदाननिषेधस्य आर्थिकत्वेन दौर्बल्यांतेऽपि कुर्युरिति पिंडोदकदानस्य कंठोक्त- त्वेन प्रावल्यात् । "उत्तरीयशिलापात्रद्रव्यकर्तृविपर्यये । पूर्वदत्तांजलीन्पिंडान्पुनरित्याह गौतमः" ॥ इति कर्तृविपर्यये दत्तपिंडोदकानां पुनर्विधानाच्च । यत्तु शातातपः " अन्यगोत्रोऽप्यसंबंधः प्रेतस्याग्निं ददाति यः। उदकं पिंडदानं च स दशाहं समापयेत् " ॥ इति । २० तस्यार्थः-दशाहनिर्वर्तनीयं पंचसप्ततिसंख्याकं उदकं पिंडदशकं च मुख्यकर्बभावे स्वाशौचान्ते समापयदिति । यद्वा प्रेतान्नभोजने सति दशाहेन उदकादि समापयेदिति । अत एव स्मृत्यन्तरम्- "असपिंडो यदि दहेत् द्वितीये त्वस्थिसंचयः। एकोद्दिष्टं तृतीयेऽन्हि मरणात्तु विधीयते" ॥ इति । अस्थिसंचयग्रहणं तिलोदकादेरप्युपलक्षणम् । एतच्च प्रेतान्नभोजनरहितासपिंडविषयम् यः प्रमीतमलंकुर्याद्वहेबाथ दहेत् द्विजम् । स शुद्धयत्येककालेन कालशेषं बहिर्वसेत् ॥ २५ "ग्रामे वसन दिनाच्छुध्येत् व्यहात्प्रेतगृहे वसन् । निहत्य यो मृतानं च भुक्ते स तु दशाहतः । इति स्मरणात्-'ग्रामे वसन् दिनाच्छुध्येत्' इत्येतद्दहनानंतरं मुख्यकर्तृसमागमे सति संचयनादि- प्रेतक्रियाया अकरणे वेदितव्यम् । मुख्यकर्तुरभावे प्रेतक्रियाया करणे तृतीयदिनविहितैकोद्दिष्टेन शुद्धिः । “ एकोद्दिष्टांत एव स्यात्संस्कर्तुः शुद्धता त्वघात् " इति बोधायनेन संस्कर्तुरकोद्दिष्टां- तेनैव शुद्धिस्मरणात् । प्रेतान्नभोजनेन तु दशाहतः शुद्धिः क्रिया चेति ज्ञेयम् । दशमदिनागतमुख्यकर्तृविषयः । कनिष्ठादिना संस्कारादिनवदिनपर्यंतप्रेतकृत्ये कृते सति दशमदिनेवागते मुख्यकर्ता उप्तकेशो नवभिर्दिवसैर्देयांस्तिलोदकपिंडानेकदैव दत्वा प्रभूतबलि दत्वा तत्कालोदकं दशमपिंडं च दत्वा सर्वांगवपनं शेषवपनं वा कृत्वा शांतिहोमं परिसमापयेत् । ततः श्रवणदिनमारभ्य दशाहाशौचस्य सत्त्वेऽपि मरणदिनमारभ्य एकादशदिने आयश्राद्धं कृत्वा आशौचानंतरमुक्तकाले आवृत्ताद्यश्राद्धादीनि कृत्वा त्रिपक्षे सपिंडनं कुर्यात् । १ क-दिने दिवगतो। 1 ·एकादशेऽन्हि अपराण्हादायनपुत्रविषये । ५ तथा च स्मृत्यंतरम्- "नवभिर्दिवसर्दद्यान्नवपिंडान्समागतः । दशमं पिंडमुत्सृज्य रात्रिशेषेण शुध्यति" ॥ इति । दशमदिने समागतो मुख्यकर्ता नवनिर्दिवसैयान्नवपिंडान् दत्वा दशमं च पिडं दत्वा रात्रि- शेषेण पुत्रव्यतिरिक्तकर्ता विशुध्यतीति । पुत्रोऽपि आशौचस्य सत्वेऽपि एकोद्दिष्टाधिकारी भव- तीत्यर्थः । यदाह शंखः- आयश्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि। कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्धः पुनरेव सः ॥ इति । राविशेषेण शुध्यतीत्यन्यथा कैश्विव्याख्यातम् । रात्रिशेषेण शुद्धिस्मरणादिदं संचयात्प्रागागतज्येष्ठ- पुत्रविषयं 'संचयात्प्राक्तु शेषतः' इति दशाहशेषेण तस्यैव शुद्धिस्मरणादिति । तदसाधु 1 संचया त्पागागतज्येष्ठपुत्रविषयत्वरूपविशेषस्य तत्राप्रतीतेः। संचयात्पूर्व परं वा दशमदिने आगतमुख्य- कर्तृमात्रस्याविशेषेण पिंडोदकसमापनप्रतीतेः । ' रात्रिशेषेण शुध्यतीति' एतस्य च दशमदिना- १० गतस्य मुख्यकर्तुः पुत्रव्यतिरिक्तस्य " विगतं तु विदेशस्थं शृणुयाद्यो ह्यर्निदशम् । यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् " ॥ इति दशमदिनोत्तरकालमाशौचाभावेन मुख्यार्थत्वसंभवात्पुत्रस्य श्रवणादिदशाहाशौचसत्वेऽपि दशाह- पिंडोदकसमापनेन एकोद्दिष्टार्थे शुद्धिप्रतिपादनपरत्वेनाप्युपपत्तेः । अतः सर्वोऽपि दशमदिनागतो मुख्यकर्ता स्वोचितं प्रेतकर्म तस्मिन्नहनि कृत्वा मरणायेकादशदिने आद्यैकोद्दिष्टमाशौचापगमा- १५ नंतरं विहितकालेषु आवृत्ताद्यमासिकादीनि च कुर्यात् । ननु श्रुत्वा तद्दिनमारभ्य दशाहं सूतकी भवेत् । पुत्रः शुध्येद्दशाहेन संचयात् प्राक् तु शेषतः" ॥ इत्यादिना संचयात्परं मृतिश्रवणे पुत्रस्य दशाहमाशौचविधानाद्यावदाशौचं पिंडोदकविधानाच्च दशमदिनश्रवणे तदादिदशाहोदकदानप्रसंगः। ततश्च 'नवभिर्दिवसैर्दद्यात्' इति दशाहे पिंडसमा- पनवचनं पुत्रव्यतिरिक्तमुख्यकर्तृविषयं वा अकृतास्थिसंचयनविषयं वा स्यात् सपिंडीकरणात्पूर्वमस्थिसंचयनं भवेत् । एकादशाहे मासांते वाऽस्थिसंचयनं भवेत् " ॥ इत्यादिभिः सपिंडीकरणात्पूर्वमस्थिसंचयनस्य विहित्वादिति चेन्न "शृणोत्यनिर्दशं पुत्रः पित्रोस्तु मरणं यदि। मृताहात्प्रेतकार्य स्यात्तस्य शुद्धिर्दशाहतः॥ इति वचनेन अंतर्दशाहश्रवणे तदादिदशदिनाशौचस्य सत्त्वेऽपि मृतदिनादिदशाहत एव प्रेतकार्यसमापनस्य कंठतः प्रतिपादनात् । अपवादभूतेन “ यावदाशौचं प्रेतस्योदकम् " इति ( १९१३) विष्णु-२५ वचनस्य दशाहानंतरश्रवणादिविषयांतरसंभवादुत्सर्गस्य बाधनात् । एकादशेऽह्नि अपराह्नात्पूर्वमागतपुत्रविषये । पैठीनसिः- "दशरात्रे व्यतीते तु पित्रोश्चेदोर्ध्वदेहिकम् । पुत्रः कुर्यात्तदाशौचं दशरात्रमिति स्मृतम्" ॥ इति । अत्र पितृमेधसारकृत्-"कृते दशाहकृत्ये श्रुत्वैकादशाहे त्वागतः पुत्रः उप्तकेशः एकोद्दिष्टं कृत्वा दशाहतिलोदकं दद्यात् । अकृते दशाहकृत्येऽनिर्दशाहे पित्रोप॑तिश्रुतौ श्रुताहादिदशाहांतमुदकादि ३० कृत्वा एकादशाहे एकोद्दिष्टं कृत्वा त्रिपक्षे सपिंड्यं कुर्यात् ” इति। अकृते दशाहकृत्ये दशदिनरात्रावागतोऽपि "शुक्रवारेऽप्यतिक्रांते मातापित्रोस्तथैव च । संध्याराव्योस्तथा क्षौरं प्रेतकार्य च नाचरेत्" ॥ इति। दिवैव तर्पणं कुर्यान्नापराह्ने तु संचयः" इति दाहदिनव्यतिरिक्तदिने रात्रौ उदकदानादिनिषेधा- तत उत्तरं दशाहकृत्यं परिसमाप्य एकादशाहे आद्यश्राद्धं कुर्यात् । ३५ २० - ·६२० कनिष्ठादिकृतसापिंड्यस्य ज्येष्ठेन पुनःकरणम् । ५ १५ अयमत्र पितृमेधसारकृतोऽभिमतः पैठीनसिवचनार्थनिष्कर्षः-अन्येन सपिंडादिना कृते दहनादिदशाहकृत्ये संचयात् प्रागेकादशाहे पितृमृतिं श्रुत्वा समागतः पुत्रः पुनर्दहनादि सर्व तदा कृत्वा एकोद्दिष्टं च कृत्वा तदारभ्य दशरात्राशौचानुष्ठानमुदकं च कुर्यात् । संचयनात्परमे- कादशाहे आगतः वृपोत्सर्जनपूर्वकायैकोद्दिष्टं कृत्वा तदारभ्याशौचमुदकमात्रं च कुर्यात् । कनिष्ठेन तु दशाहकृत्ये कृते संचयात्पूर्व परं वा आगतो ज्येष्ठपुत्रः "प्रेतकृत्ये तु निर्वृत्ते पुत्र एकादशेऽहनि। आगते तहिने त्वाद्यं पिंढोदकसमापनात्" ॥ इति वचनेन वृषोत्सर्जनमेकोद्दिष्टं च कृत्वा तत् आरभ्य दशाहाशौचानुष्ठानमुदकमात्रं च कुर्यान्न पिंडदानम् । मुख्यकर्ता विदेशस्थः काले काले श्रुतो यदि । तिलवारि प्रकुर्वीत पिंडदानं विवर्जयेत् " ॥ इति स्मरणात् । काले एकोद्दिष्टकाले एकादशाह इति यावत् । अकाले एकादशाहानंतरकाल इत्यर्थः । १० अत्र सर्वत्र त्रिपक्षादौ सपिंडीकरणम् । अकृते दशाहकृत्ये आगतदिनमारभ्य दशाहकृत्यं परिसमाप्य एकादशाहे एकोद्दिष्टं त्रिपक्षादौ सापिंड्यं कुर्यादिति । अन्ये तु पैठीनसिवचन- मन्यथा व्याचक्षते-दशरात्रे व्यतीते एकादशदिने पित्रोप॑तिश्रवणे पुत्रः तदा तस्मिन्नेवाहनि और्वदेहिकं वपनपूर्वकं परिसमाप्य एकोद्दिष्टं कृत्वा एकादशाहमारभ्याशौचमात्रमनुतिष्ठेन्न तिलोदकमिति । तन्मंद' " कनीयसा कर्मसमापितं चेच्छ्राद्धात्पुरो ज्येष्ठसमागतिश्चेत् । " तस्मिन्दिने श्राद्धमे समाप्य पश्चाद्दशाहात्तु तिलोदकं च ॥ "कृतक्रियेऽपि पितरि दशाहं सूतकी भवेत् । दद्यात्तिलोदकं पुत्रः सपिंडीकरणं पुनः ॥ "मुख्यकर्ता विदेशस्थः काले काले श्रुतो यदि " इत्यादिभिः षट्त्रिंशन्मतादिवचनैरेकोद्दिष्टा- नंतरमप्युदकदानविधानात् । " कनिष्ठादिकृतसापिंडस्य ज्येष्ठेन पुनःकरणम् । यद्येकोद्दिष्टांतं पुत्रोऽन्यो वा १० कुर्यात् विदेशस्थः पुत्रः श्रुत्वा वपनं कृत्वा दशाहमुदकमानं दद्यात् । सपिंडीकरणं चान्यकृतं कनिष्ठकृतं वा पुनः कुर्यात् । अत्र गार्ग्यः- "कृतक्रियेऽपि पितरि दशाहं सूतकी भवेत् । दद्यात् तिलोदकं पुत्रः सपिंडीकरणं पुनः" ॥ वृद्धशातातपः- " अग्रजो वाऽनुजो वाऽपि पित्रोरवगतो मृतिम् । वापयित्वाऽथ केशादीन्सचैलमवगाहयेत् ॥ आ दशाहं ब्रह्मचारी दत्वा चैव तिलोदकम् । सपिंडीकरणं कुर्यादन्येन च कृतं यदि"॥इति । अग्रजस्तिलोदकं दशाहं दत्वा अन्यकृतमपि सपिंडीकरणमेकादशाहे पुनः कुर्यात् । अनुजस्तु दशाहं तिलोदकमात्रं दद्यादित्यर्थः । माधवीये- "देशांतरे स्थितः पुत्रः श्रुत्वा पितृविपर्ययम् । कृत्वा तु वपनं दत्वा दशाहांतं तिलोदकम् ।। " सपिंडीकरणश्राद्धं कुर्यादेकादशेऽहनि "॥ इति । एकोद्दिष्टस्य पूर्वमन्येन कृतत्वादेका- ३० दशाहे पुनस्तस्य विधानाभावात्तत्र सपिंडीकरणमेव कुर्यात् । न पुनः षोडशश्राद्धानीत्यर्थः । एतच्च एकादशाहे सपिंडनं पुनःकरणविषयम् । अन्यथा त्रिपक्षादावेव कुर्यात् । षत्रिंशन्मते- “आगतो ज्येष्ठपुत्रस्तु प्रेतकृत्ये समापिते । एकादशेऽह्नि सापिंड्यमुक्तकालव्यतिक्रमे” ॥ इति प्रेतकृत्ये सपिंडीकरणांतकृत्य इत्यर्थः । चंद्रिकायाम्- “ज्येष्ठेन वा कनिष्ठेन सपिंडीकरणे कृते । देशांतरगतानां तु पुत्राणांहि कथं भवेत् ।। ३५ “श्रुत्वा तु वपनं कृत्वा दशाहांतं तिलोदकम् । ततः सपिंडीकरणं कुर्यादेकादशेऽहनि । १ क्ष-मतं । २ ग-पिण्डदानं । २५ ॥

·वत्सरांते मातापितृमृतिश्रवणम् । १ ५ १० बादशाहेन कर्तव्यमिति शातातपोऽब्रवीत् " । सर्वज्येष्ठः पुनः कुर्यादित्यर्थः । शातातपः- " श्रवणाहे न कुर्वीत भोजनं मैथुनं तथा । दशाहांतेऽनुजः कुर्यात्पार्वणश्राद्धमादरात् ॥ ज्येष्ठः सपिंडीकरणं पुनः कुर्यात् कृतं यदा" ॥ इति । अन्येन कृते एकोद्दिष्टांतकृत्ये अनंतर- मागतोऽनुजः दशाहमुदकं दत्वा दशाहांते एकादशाहे अग्रजासंनिधाने पार्वणं सपिंडीकरणं कुर्यात् । तत्कृतमपि सापिंड्यमग्रजः पुनः कुर्यादित्यर्थः । स्मृत्यंतरे- "कृते श्राद्धे ज्येष्ठपुत्र आगच्छेत्तु कथं भवेत् । तिलोदकं तु निवर्त्य त्रिपक्षे तु सपिंडनम् ॥ "कनिष्ठेनैव विधिवत् सपिण्डीकरणे कृते । ज्येष्ठेनापि च कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पुनः ।। "विभक्तो वाऽविभक्तो वा मातापित्रोः सपिंडनम् । कथंचिदनुजः कुर्याद्भूयः कुर्यात्तदग्रजः” ॥ इति । ज्ञात्यादिना सापिण्ड्यान्ते कृते ज्येष्ठासंनिधाने सर्वे विभक्ताः पुत्राः एकादशाहे सापिड्यं पुनः कुर्युः । पश्चादागतो ज्येष्ठोऽपि पुनः कुर्यात् इत्याह बृहस्पतिः- सपिण्डीकरणं पित्रोः पितृयज्ञविधानतः । पुत्राः सर्वे पृथक्कुर्युर्यदा ज्येष्ठो न कारयेत् । "अग्रजेन कृतं कर्म नानुजेन पुनः कृति" इति । सर्वे ज्येष्ठसंनिधाने विभक्ता अपि पृथक् न कुर्युः । ज्येष्ठ एक एव कनिष्ठानुमत्या संपृक्तद्रव्येण सापिंड्यं पुनः कुर्यात् " नवश्राद्धं सपिंडत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि" ॥ इति स्मरणात् । अविभक्तविषये तु अन्यकृते सपिंडीकरणे सर्वज्येष्ठासंनिधाने विद्यमानेषु ज्येष्ठ १५ एव पुनः कुर्यान्न सर्वे । ज्येष्ठोऽपि श्रुत्वा पुनः कुर्यात् " ज्येष्ठे संनिहिते वार्ते वर्तमाने क्रियांतरे । पित्रोः पुत्रेण कर्तव्यं द्वितीयेनानुजेन वा ॥ " सर्वैरनुमतिं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन सर्वेरेव कृतं भवेत् ॥ "ज्येष्ठः सपिंडीकरणं पुनः कुर्यात्कृतं यदा" ॥ इत्यादिस्मरणात् । वत्सरान्ते मातापितृमृतिश्रवणम् । स्मृत्यंतरम् पितरि प्रोषिते प्रेते पुत्रः कुर्यात्क्रियादिकम् । संवत्सरेऽप्यतीतेऽपि दशरात्रं यथाविधि "॥ इति । पुराणे- "पितरौ चेन्मृतौ स्यातां दूरस्थोऽपि हि पुत्रकः । श्रुत्वा तद्दिनमारभ्य दशाहं सूतकी भवेत् ॥ इति । विज्ञानेश्वरीये च (पृ. १७९ पं. १२-१३)- "महागुरुनिपाते तु आर्द्रवस्त्रोपवासिना । अतीतेऽब्देऽपि कर्तव्यं प्रेतकार्य दशाहतः स्मृत्यर्थसारे च-“मातापितृमरणे दूरदेशेऽपि वत्सरादूर्ध्वमपि पुत्रः श्रुत्वा श्रवणदिनादि स्वजात्युक्त- दशाहाद्याशौचं कुर्यात् । अतीतवत्सरप्रेतस्य प्रथमवत्सरविहितसोदकुंभानुमासिककेशधारणादीनां द्वितीयवत्सरे कर्तव्यताविधानादर्शनात्तानि न कार्याणि । मृतमासे मृततिथौ वाऽऽब्दिकश्राद्धमेव । मृतमासाद्यज्ञाने तत्तत्काले कार्यम् । अनतीतवत्सरप्रेतकृत्ये त्वाब्दिकपर्यतं स्वे स्वे काले शिष्टानि ऊर्ध्वभावीनि सोदकुंभानुमासिकानि कृत्वा मृतमासतिथावाब्दिकं कुर्यात् । " अस्थ्नापलाशतैर्वा दग्ध्वा तु विधिपूर्वकम् । एकादशे द्वादशे वा मासिकानि सपिंडनम् ॥ "कृत्वा तु पुनरावृत्त्या मासिकानि तु तहिने । यावदाब्दिकपर्यंतमिति शातातपोऽब्रवीत् ॥ इति । शतकेऽपि- दशरात्रं सदा पित्रोः परोक्षमरणश्रुतौ । व्यहं मातृसपत्न्यास्तु दशाहं वत्सराधः ।। कृतौलदहिकेऽत्यब्दे दिनं तस्यारुयहं तयोः " " । इति। २५ ३५ ७९-१० ·६२२ सपत्नीमातुरौरसपुत्रासंनिधाने । शतककृतैवैतत् व्याख्यातम्-वत्सरमध्ये तत्परं वा मातापित्रोरसंनिधानमरणे सर्वेषामपि पुत्राणां दशाहमाशौचम् । सपत्नीमातुस्तु असमक्षमृती श्रुतायां वर्षात्परं व्यहमेव । तत्पूर्व तु दशाहम् । अत्र विशेषः । ज्येष्ठेन कृते और्बदेहिके अब्दे चातिकांते तस्याः सपत्नीमातुः परोक्षमरणश्रवणे दिनम् । तयोर्मातापित्रोस्तच्छ्रुतौ कनिष्ठस्य व्यहम् । ५"पितरि प्रोषिते प्रेते पुत्रो देशांतरं गतः कृतक्रिये त्रिरात्रं स्याद्दशाहमकृतक्रिये" ॥ इति वत्सरा- दूर्ध्वश्रवणे कृतक्रिये त्रिरात्रविधिः कनिष्ठविषय एव । ज्येष्ठस्य तु “ कृतक्रियेऽपि पितरि दशाहं सूतकी भवेत् । दयात्तिलोदकं पिंडं सपिंडीकरणं पुनः ॥ इति दशाहविधानात् कृतस्यापि सपिंडीकरणस्य पुनःकरणविधान सामाज्ज्येष्ठविषयत्वमस्यावगम्यते। तथा च पैठीनासि:- "प्रोषितभ्रातृमरणे दत्तपिंडोदककिये । त्रिरात्रं सूतकं तत्र दशाहं पुत्रभार्ययोः" ॥ इति । कृतक्रियेऽपि पितरि भर्तरि च ज्येष्ठपुत्रभार्ययोर्दशाहमित्यर्थः । एवं च वत्सरादूर्ध्व पितृमृतिश्रवणे ज्येष्ठपुत्रः दशाहमाशौचमुदकं चानुठाय कृतमपि सपिंडीकरण पुनः कुर्यात् । कनिष्ठपुत्रस्तु कृतक्रिये त्रिरात्रमाशौचं उदकमात्रं च कुर्यादिति । अत्र केचिदाहुः-'संवत्सरे व्यतीतेऽपि दशरात्रं यथाविधि" इत्यादीनि वत्सरादूर्व श्रवणे दशाह- १५ प्रतिपादकवचनानि अकृतक्रियपितृविषयाणि । 'कृतक्रिये त्रिरात्रं स्यात् ' इति वचनं वत्सरादूर्ध्व पितृमरणश्रवणे कृतक्रिये पितरि ज्येष्ठादीनां सर्वेषामपि पुत्राणामविशेषेण त्रिरात्राशौचोदकदान- प्रतिपादनपरम् । “कृतक्रियेऽपि पितरि दशाहं सूतकी भवेत् । अग्रजो वाऽनुजो वाऽपि" इत्यादीनि कृतक्रियविषये दशाहाशौचप्रतिपादकानि वत्सरात्पूर्व पितृमरणश्रवणविषयाणि । यच्चोक्तम्-“सपिंडीकरणं पुनः" इति पुनःकरणविधानसामर्थ्येन कृतक्रियेऽपि पितरीति दशाहाशौचज्येष्ठपुत्रविषयत्वमवगम्यत इति तदपि न । अन्येन कृतक्रियपितृविषये पुत्रमात्रस्य पुनः- सपिंडीकरणविधानोपपत्तेः । सामर्थ्याभावेन ज्येष्ठकविषयत्वाप्रतीतेः । एवं च वत्सरादूर्व कृतक्रिय- पितृमरणश्रवणे ज्येष्ठपुत्रोऽपि त्रिरात्राशौचमुदकं चानुष्ठाय चतुर्थदिने सापिंड्यं कुर्यात् । वत्सराद 'पूर्व मृतिश्रवणे सर्वेऽपि पुत्रा दशाहाशौचमुदकं च कुर्युः । ज्येष्ठपुत्रस्तु कृतमपि सापिंड्यं एका- दशाहे पुनः कुर्यादिति यथोचितमत्र द्रष्टव्यम् । सपत्नीमातृविषये । सपत्नीमातुर्वर्षात्पूर्व मृतिश्रवणे सर्वेऽपि पुत्रा दशाहमाशौचमुदकं च कुर्युः । वर्षात्परं मृतिश्रवणे व्यहम् । तथा वरदराजीये- प्रागब्दाज्जननीसमं दिशतु तत्प्रेतोदकादिक्रियाम् । "तस्मात्तूपरि गौणमातृमरणं श्रुत्वा सदाचं व्यहम्।।इति। विज्ञानेश्वरीये च (पृ.१७९५.१५-१६)- पितृपत्न्यामतीतायां मातृवच्च द्विजोत्तमः । संवत्सरेऽप्यतीतेऽपि त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्” ॥ इति । ३० सपत्नीमातुरौरसपुत्रासंनिधाने भिन्नोदरेण कृते दाहादौ तदागतौरसपुत्रः स्वकनिष्ठकृते याव- दत्तावदेव कुर्यात् । "बव्हीनामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण पुत्रिणीमनुरब्रवीत् " ॥ इति तेन तस्याः पुत्रित्वाभिधानात् । संग्रहेऽपि- भिन्नोदरकृते कृत्ये दाहाये त्वागतौरसः । स्वकनिष्ठकृते यावत्तावदेवाचरेत्तदा" ॥ इति । ३५ सपिंडीकरणं भिन्नोदरज्येष्ठकृतमपि कनिष्ठोऽप्यौरसः पुनः कुर्यात् स्वकनिष्ठकृते यावदित्युक्तत्वात् । २५ ·प्रोषितभ्रातृ, अपुत्रसपिण्डविषये। ६२३ २ - १० प्रोषितभ्रातृविषये। भ्रातृविषये पैठीनसिः "प्रोषितभ्रातृमरणे दत्तपिंडोदकक्रिये। त्रिरात्रं सूतकं तत्र दशाहं पुत्रभार्ययोः” ॥ इति । अत्र विशेषमाह गालवः- "कृतोदके तु षण्मासात्पक्षिण्याशौचमिष्यते। अघं' च त्रिदिनं ग्राह्यं अकृतोदे दशाहिकम्"॥ इति। ५ षण्मासादूर्ध्व भ्रातुरघं पक्षिणीत्यर्थः । तथा च स्मृत्यंतरे- भ्रातुर्देशांतरमृतौ षण्मासाद्वत्सरादघः । दशरात्रं त्रिरात्रं स्याद्दशाहं दाहकस्य तु" ॥ इति । दाहकस्य भ्रातुः । अन्यत्रापि- " देशांतरमृतिर्यत्र त्वनुजायजयोः श्रुता । षण्मासाद्वत्सरादर्वाग्दशाहं व्यहमाचरेत् " ॥ इति । ज्ञात्यादिविषये 'मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्' इत्युक्तमाशौचमुदकं च ज्ञेयम् । अपुत्रसपिण्डमरणविषये । अपुत्रस्य सपिंडस्योकृतसंस्कारस्यैकादशाहात्परं मरण- श्रवणे पुनर्दहनं कृत्वा यावत् स्वाशौचं उदकं च पिंडं च दत्वा आशौचान्तेएकोद्दिष्टं परदिने सापिंड्यं च कुर्यात् । अब्दात्परं श्रवणे एकाहेन पुनर्दहनपिंडोदकानि समाप्य द्वितीये श्राद्धं तृतीये सपिंडनं च कुर्यात् "अतीतेऽब्दे तु संस्कारे एकाहास्पिंडमर्पयेत्। श्राद्धं दद्यात् द्वितीयेऽन्हि तृतीयऽन्हि सपिंडनम्" ॥इति १५ स्मरणात्- कृतप्रेतकृत्यविषये पिण्डनिषेधः । कृतप्रेतकृत्यस्य सपिंडस्य मरणश्रवणे उदकमात्रं दद्यात् । न तु पिंडान् । एकोद्दिष्टसापिंड्ये व कुर्यात् । कृतैकोद्दिष्टस्य सपिंडादेर्मरणश्रवणे उदकं सापिंडयं च कुर्यात् । अन्येन कृतमपि सपिंडीकरणं सपिंडदौहित्रादिः पुनः कुर्यात् । कनिष्ठादिना निर्वृत्तपिंडोदकादिदशाहकृत्यस्य पित्रादेरेकादशदिनादौ मरणश्रवणे ज्येष्ठादिर्मुख्यकर्ता यावत्स्वा-२० शौचमुदकमात्रं दद्यात् । न तु कनिष्ठादिकृतपिडादिदशाहकृत्यं पुनः कुर्यात् मुख्यकर्ता विदेशस्थः काले काले श्रुतौ यदि । तिलवारि प्रकुर्वीत पिंडदानं विसर्जयेत् ॥ कृतक्रियेऽपि पितरि दशाहं सूतकी भवेत् । दद्यात्तिलोदकं पुत्रः सपिंडीकरणं पुनः" ॥ इत्यादि- पूर्वोदाहृतवचनैरुदकमात्रस्य पुनर्विधानात् पिंडदानस्य च निषेधात् । ननु “मुख्यकर्ता विदेशस्थो मातापित्रोम॒तौ यदि। संवत्सरे व्यतीतेऽपि कुर्यात्प्रेतक्रिया तदा ॥ इति २५ वचनात् दाहादि सर्व मुख्यकत्री कर्त्तव्यमिति चेन्न । अन्यकृतस्यात्र पुनःकर्तव्यत्वाप्रतीतेः । चिरकालातिक्रमेऽपि पित्रोदशाहोदकक्रियाविधिपरत्वात् " देशान्तरस्थौ पितरौ मृतौ चेदन्योऽपि कुर्यादखिलं च पित्र्यम् । " दाहं विना तानि पुनस्तु पित्रोयेष्ठस्तु कुर्यादनुजैः सपिण्डम् ” इति वचनात्दाह- व्यतिरिक्तं सर्व पुनःकरणीयमिति चेन्न। अस्यातिक्रांतविषयत्वाप्रतीतेर्दशाहमध्यागतमुख्यकर्तृ-३० विषयत्वेन चरितार्थत्वात् । तथा च स्मृत्यंतरे- मुख्यक गमेऽन्यस्तु प्रवृत्तोऽपि क्रियां त्यजेत् । ततस्तु कर्म कुर्वीत संस्कर्ता विसृजेत्ततः ॥ पुनस्तिलोदकं पिंडं नग्नप्रच्छादनं तथा । नवश्राद्धप्रदानानि सर्व कर्म समाचरेत् " ॥ इति । पारस्करोऽपि- एतैरारब्धपिंडंस्य यद्यागच्छंति वै सुताः । तेऽपि कुर्युस्तु पूर्वोक्तपिंडदानं जलं तथा" ॥ इति । ३५ १ गख-अघश्येत् । २ ख-स्य । ३ क्ष-यत् । - ·६२४ ज्येष्ठ आगते। - अतो दशाहमध्ये मुख्यक गमे वचनबलाहाहव्यतिरिक्तं पूर्वकृतं सर्व कृतं तेन पुनः कार्यम् । संचयनं तु न पुनः कार्यम् । कृतेनैवास्थिसंचयनेन उत्तिष्ठ प्रेत प्रेहीत्यादिमंत्रार्थसिद्धेः पुनःकर- णस्य निरर्थकत्वात् । पिण्डादिवत्तस्य पुनःकरणे वचनाभावाच्च । दशाहमध्ये कनीयसा कृतस्यापि पिण्डोदकव्यतिरिक्तनग्नप्रच्छादनादेर्न पुनःकरणम् '५ “दशाहकर्मण्यारब्धे संस्कारादौ कनीयसा । ज्येष्ठोऽथ त्वंतरागच्छेत्सोऽस्य शेषं समापयेत्" ।। इति स्मरणात् । दशाहानंतरमागतेन तु मुख्यकर्ता पिंडदानादि वज्यमुदकमात्रं यावदाशौचं देयम् । एकोद्दिष्टादिकमूर्ध्वकृत्यं च तेन कार्यम् । तथा पितृमेधसारे-"प्रारब्धे केनचित्प्रेतकृत्ये मुख्यकर्ता- तरागतो दाहं विना सर्व कुर्यात् । कृतं नास्थिसंचयनं पूर्वप्रवृत्तश्चोदकमात्रं अन्योऽपि दद्यात् । यद्येकोद्दिष्टांतं पुत्रोऽन्यो वा कुर्यादिदेशस्थः पुत्रः श्रुत्वा वपनं कृत्वा दशाहमुदकमात्रं दद्यात् । १० ज्येष्ठः कृतमपि सापिंड्यमेकादशाह एव पुनः कुर्यात् " इति । स्मृत्यंतरे- " कनिष्ठेन कृतं सर्व श्राद्धांतं च यथाक्रमम् । ज्येष्ठपुत्रः समायातः तद्दिनानि दशाहतः ॥ “पाषाणस्थापनं पिंड विनैवोदकमाचरेत् " ॥ इति । विश्वादशैं-" यः कुर्यात्प्रथमेऽन्हि संस्कृतिविधिं ज्ञातेस्तदन्यस्य वा । श्राद्धांतं सकलं स एव चरतु ज्ञात्यादिकेऽप्यागतेः । "ज्येष्ठासंनिधितः कनीयास पितुः कुर्वाण एव क्रियाः । श्रुत्वोपस्थित एव चेदथ चरेज्ज्यायांस्तदूर्ध्वक्रियाः ।। " यत्पित्रोमरणादिकं दशदिने तस्मिन् गते ज्यायसः। पश्चात्तच्छ्रवणप्रभृत्युपरताशौचप्रवृत्तावपि । "ज्यायानेव तदूर्ध्वमाचरतु तच्छ्राद्धादिमिश्रांतकं । तत्तत्कर्मणि शुद्धिमस्मरदसौ तात्कालिकी देवलः ॥ इति । मिश्रं सपिण्डीकरणम् । उक्तेषु सर्वेषु वचनेषु दशमदिनादूर्ध्वं कृत- दशाहकृत्यस्य पित्रादेर्मरणश्रवणे पिण्डदानादेरविधानादुदकदानमात्रमेकोद्दिष्टादूर्ध्वकृत्यं चेति बहुस्मृतिसंमतम् । शतकव्याख्यानादौ तु देशांतरस्थो पितरौ मृतौ चेदिति वचनमन्यथा व्याख्यातम् । पुत्रव्यतिरिक्तेनान्येन सपिंडादिना दाहादिसापिंड्यान्तकृत्ये कृते अनंतरमागतः पुत्रः दाहं संचयनं च विना पाषाणस्थापनं नग्नप्रच्छादनं प्रेतशब्दनवश्राद्धकोत्तरवृद्धिश्राद्धवास- उदकतिलोदकपिंडबलिप्रदानषोडशसपिंडादीनि पुनश्च कुर्यात् २५ ' दाहं विना तानि पुनश्च सर्वम्' इत्यविशेषेणाभिधानात् । कृतक्रियेऽपि पितरि दशाहं सूतकी भवेत् । दद्यात्तिलोदकं पिंडं. सपिण्डीकरणं पुनः" ॥ इति पुनःपिण्डदानस्य विधानाच्च अनुजैः कृते सपिण्डीकरणान्तकृत्ये ज्येष्ठपुत्रः उदकमात्रं सपिण्डनं च पुनः कुर्यात् । न तु सपिंडादीनि। कनिष्ठकृतदशाहकृत्यादिविषये उदकदान- सपिंडीकरणव्यतिरिक्त पिडादिकं न कर्तव्यमिति । अत्रैवार्थे ३० " मुख्यकर्ता विदेशस्थः काले काले श्रुतो यदि। तिलवारि प्रकुर्वीत पिण्डदानं विवर्जयेत् " ॥ कृतक्रियेऽपि पितरि' इत्यादीनि पूर्वोक्तानि वचनानि योजितानि । स्मृत्यंतरे च- "न शिला न मृदा स्नानं न प्रेतं न च वासकम् । नग्नं पिडं न दातव्यं दर्भस्तंबे तिलोदकम् ॥ इति । प्रेतं प्रेतशब्दोच्चारणम् । वासकं वास उदकम् । नग्नं नग्नच्छादनम् । दर्भस्तंबे तिलोदकं न कार्यम् । दर्भस्तंबास्तरणरहितस्थले कर्तव्यमित्यर्थः । तथा चंद्रिकायाम्- ३५," ज्येष्ठेन वा कनिष्ठेन सपिंडीकरणे कृते । देशांतरगतानां तु पिंडदानं कथं भवेत् ॥ १ खग-आदशाहं। " २० . - ·दायभागागते। ६५ H श्रुत्वा तु वपनं कृत्वा दशाहांतं तिलोदकम् । ततः सपिंडीकरणं कुर्यादेकादशेऽहनि” ॥ इति । पिंडदानं सपिंडीकरणं ज्येष्ठेन पितुः सपिंडीकरणांतप्रेतकृत्ये कृते कनिष्ठः पितृमृतिं श्रुत्वा दशाहांतं तिलोदकं दद्यात् । कनिष्ठकृते तु तस्मिन् ज्येष्ठः श्रुत्वा वपनं कृत्वा दशाहांतं तिलोदकमात्रं दद्यात् । न तु पिंडान् । तत एकादशाहे सपिंडीकरणमेव कुर्यात् । न त्वेकोद्दिष्टमित्यर्थः । एवं स्मृत्यर्थविप्रतिपत्तौ शिष्टाचाराव्यवस्था,। अयमत्र निष्कर्षः--अन्येन संस्कारादौ कृते अंतर्दशाहे संचयात्पूर्वमागतः पुत्रः पुनर्दाह- विधिनाऽस्थ्यादि दग्ध्वा शिरोवपनं कारयित्वा संचयननग्नप्रच्छादनातीतदिनकृतवास उदक- तिलोदकपिंडदानैकोत्तरवृद्धिनवश्राद्धानि तदानीमेव पुनः कृत्वा तात्कालिकमुदकपिंडायेकोद्दिष्टांतं तत्तत्काले कृत्वा स्वकाले पंचदश श्राद्धानि सपिडीकरणं च कुर्यात् । संस्कर्ता तु यावत्स्वा- शौचमाशौचांत्यदिने वा दशाहशेषे देयं तिलोदकमानं दत्वा आत्मशुध्यर्थ ब्राह्मणान्भोजयेत् । ५. संचयात्परमागतश्चेद्दाहसंचयनवयं नग्नप्रच्छादनातीतपिंडोदकनवश्राद्धादि कृत्वा .तात्कालिको- दकायेकोद्दिष्टांतं कृत्वा श्रवणदिनमारभ्य दशाहाशौचमनुष्ठायावृत्ताचमासिकादीनि उक्तकाले कृत्वा त्रिपक्षादौ सापिंड्यं कुर्यात् । संस्कर्ता तु पूर्ववदेव कुर्यात् । कनिष्ठेन तु दाहादिप्रेतकृत्ये कृते संचयनात्पूर्व परं वा आगतो ज्येष्ठपुत्रः अतीतकाली नोदकपिंडमात्रमेकदा दत्वा तात्कालिकोदकायेकोद्दिष्टांतं कुर्यात् । संचयनात्पूर्वमागतश्चेत् द्वादशाहेसापिंड्यं कुर्यात् । १५ तत्परमागतश्वेच्छ्रवणदिनमारभ्य दशाहाशौचमनुष्ठाय त्रिपक्षादौ सापिंड्यं कुर्यात् । संस्कर्ता कनिष्ठस्तु पक्षद्वयेऽपि तिलवारिमानं दशाहांतं कुर्यात् । कनिष्ठेन कृते दशाहकृत्ये दशमदिन- रात्रावेकादशाहे वाऽपराण्हात्पूर्वमागतो ज्येष्ठपुत्रः सर्वांगवपनं कृत्वा वृषोत्सर्जनायेकोद्दिष्टं च कृत्वा तदारभ्य दशाहाशौचमनुष्ठाय उदकमात्रं च दत्वा त्रिपक्षादौ सापिंडयं कुर्यात् । कनिष्ठेनासमापिते तु दशाहकृत्ये गतदिनमारभ्य दशाहकृत्यं सर्व परिसमाप्य एकादशे एकोद्दिष्टं त्रिपक्षादौ २० सापिंड्यं कुर्यात्। अन्येन सपिंडादिना दशाहकृत्ये कृते संचयात्पूर्व दशमदिनरात्रौ एकादशदिने वा समागतः पुत्रः पुनर्दहनवपनायेकोद्दिष्टांतान्येकादशाहे कृत्वा दशाहाशौचानंतरं उक्तकाले आवृत्ताद्य- मासिकादीनि कृत्वा त्रिपक्षादौ सापिंड्यं च कुर्यात् । संचयात्परमागतश्चेद्वपनं कारयित्वा वृषोत्सर्जनायेकोद्दिष्टं च कृत्वा दशाहाशौचमुदकमात्रं चानुष्ठाय त्रिपक्षादौ सापिंड्यं कुर्यात् । अपुत्रस्य कृतसंस्कारस्य अंतर्दशाहे संचयात्पूर्व परं वा समागतो दायभाग् मुख्यकर्ता अतीत-२५ कालीनोदकपिंडमात्रमेकदा पुनर्दत्वा तात्कालिकोदकपिंडदानसंचयननवश्राद्धानि सप्पिंडीकरणां- तानि उक्तकाले कुर्यात् । अत्र संचयनात्पूर्वमागतस्य मुख्यकर्तुः दहनव्यतिरिक्तस्य नग्नप्रच्छादनादेः कृतस्य पुनःकरणमस्तीति केचित् । अत्र पक्षद्वयेऽपि संस्कर्ता दशाहांते तदेयं तिलोदकमात्रं स्वाशौचांते कृत्वा शुध्यर्थ ब्राह्मणभोजनं कारयेत् । स च दायभागेकादशाहे आगतः अन्येन दशाह- कृत्ये कृते तात्कालिकैकोद्दिष्टं वृषोत्सर्गपूर्वकं कृत्वा अत्याशौचविधिना आशौचमुदकं चानुष्ठाय ३.. त्रिपक्षादौ सापिंड्यं कुर्यात् । अत्रापि संचयात्पूर्वमागतविषये नग्नप्रच्छादनादि पूर्वकमेकोद्दिष्टमिति केचित् । अकृते तु दशाहकृते दाहव्यतिरिक्तं सर्वं तदैव कृत्वा तात्कालिकवृषोत्सगैकोद्दिष्टे च कृत्वा स्वाशौचमनुष्ठाय उक्तकाले सापिंड्यं कुर्यात् । अकृतेऽप्यस्थिसंचयने यत्र पुनर्दाहाभावः तद्विषये संनिहिते पूर्वचितिदेशे तं समीक्ष्यांतर्दशाह आगतो मुख्यकर्ता तसंचयनमंत्रान्स्रोतोऽप- हतास्थिन्यायेन पठेत् । यद्येकोद्दिष्टांतं पुत्रोऽन्यो वा कुर्याद्विदेशस्थः पुत्रः श्रुत्वा वपनं कृत्वा दशाह- ३५ ·६२६ पुनर्दाहविधिः। . - मुदकमानं दद्यात्सपिंडीकरणं चान्यकृतं कनिष्ठकृतं वा एकादशाहे पुनः कुर्यात् । संचयात्परमागत- श्वेत् वपनं कारयित्वा वृषोत्सर्जनायेकोद्दिष्टं च कृत्वा दशाहाशौचमुदकदानं चानुष्ठाय त्रिपक्षादौ सपिण्डनं कुर्यात् । अग्रजासंनिधाने अनुजः सपिंडीकरणं कुर्यात् । अग्रजः कृतमपि पुनः कुर्यात् । अग्रजासंनिधाने विभक्ताः कनिष्ठाः पृथक्कुर्युः । अग्रजोऽपि पुनः कुर्यात् । अविभक्ताश्चे विद्यमानेषु ज्येष्ठः कुर्यात् । सर्वज्येष्ठः पुनः कुर्यात् । वत्सरानंतरं मातृपितृमरणश्रावणे पुत्रवत् दशाहं सपत्नीमातुर्दाहे कृतक्रिये पितरि पुत्राणां त्रिरात्रं अकृतक्रिये तु दशरात्रं कृतक्रिये ज्येष्ठस्य दशरात्रं कनिष्ठानां दशरात्रमिति केचित् । पत्न्या भर्तृमरणश्रवणेऽपि पुत्रवद्दशाहं सपत्नीमातुर्दाहादि- कृत्ये भिन्नोदरेण कृते अंतर्दशाहागतोरसपुत्रः स्वकनिष्ठकृते यावद्विहितं तावदेव कुर्यात् । सपत्नीमातुः वर्षात्पूर्व मृतिश्रवणे दशाहमाशौचमुदकं च वर्षात्परं तु श्रवणं व्यहं भिन्नोदरज्येष्ठ- कृतं सपिंडीकरणं च औरसः पुनः कुर्यात् । भ्रातुर्देशांतरमरणश्रवणे षण्मासात्पूर्व दशरात्रं ततः परं त्रिरात्रं कृतोदके तु तस्मिन्षण्मासात्पूर्व त्रिरात्रं ततः पक्षिणी उदकं च वर्षात्परं तु श्रवणे दाहकस्य तु भ्रातुर्दशाहं कनिष्ठादिना कृतक्रियस्य पित्रादेरेकादशदिनादौ मरणश्रवणे मुख्यकर्तु- रुदकमात्रमेव अतीतप्रेतकृत्यं कार्य न पिंडादिकं सर्वमिति केचित् कनिष्ठकृतपिंडादेनिवृत्तिः दहनसंचयव्यतिरिक्तस्यान्यकृतस्य प्रेतकृत्यस्य पुनः करणमस्तीत्याहुः । १५ पुनहविधिः । अथ पुनर्दाहविषयः । अपरा- "मंत्रवत्संस्कृतस्यापि असमाप्तोदकस्य तु। अर्वाग्दशदिनादूर्ध्व पुनहो विधीयते"। दशदिनादा- गसमाप्तोदकस्येत्यन्वयः । शातातपः-- एकोद्दिष्टं सुतः कुर्यान्मृतस्यैकादशेऽहनि । तत्र श्राद्धं न कुर्याच्चेत्पुनः संस्कारमर्हति" ॥ इति । बृहस्पतिः- २. “ एकादशेऽन्हि यच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं समाचरेत् । यदि कार्यान्न कुर्वीत पुनः संस्कारमर्हति" ॥ इति । वसिष्ठः- “यत्कृतं प्रेतमुद्दिश्य नवश्राद्धादिकं क्वचित् । अकृतं तद्विजानीयादेकोद्दिष्टं विना कृतम् ॥ इति । एतत्सर्वमकृतास्थिसंचयनविषयम् । तथा च स्मृत्यंतरे- " मन्त्रवत्संस्कृतस्यापि ह्यसमाप्तोदकस्य तु । अस्थिसंचयनादर्वाक्पुनहो विधीयते ॥ २५" अस्थिसंचयनादूर्ध्वमसमाप्तोदकस्य तु । पुनर्दाहं विना तत्र पिडदानोदकक्रिया " ॥ इति । संग्रहेऽपि- मंत्रवत्संस्कृतस्यापि ह्यकृतास्थिचयस्य तु । आयश्राद्धस्य विच्छेदे पुनर्दाहो विधीयते ॥ इति । निमित्तांतरमुक्तं स्मृत्यंतरे- अमन्त्रपूर्व दग्धानामङ्गवैकल्यशेषिणाम् । चण्डालादिहतानां च पुनर्दहनमाचरेत् "॥ इति । ३० आदिशब्दान्नाखिदंष्ट्रिस्वेच्छादयो गृह्यन्ते । नारदश्च- मंत्रं विना तु यद्दग्धं प्रेतं तस्य पुनःक्रिया । मन्त्रसंस्कारयुक्तस्य न कुर्यात् दहनं पुनः" ।। न कुर्यादित्येतत्कृतास्थिसंचयनविषयम् । पितृमेधसारे-" विधिवत्संस्कारेऽप्यनस्थिसंचये ययुदकक्रिया विच्छिद्युतकोद्दिष्टं वा तदा पुनर्दाहः। यद्यस्थिसंचयः कृतः स्यान्न पुनर्दाहः। अन्यत्सर्वं कुर्यात् । तथांगदाहवैकल्पेऽपि पुनर्दाहः । यदि गृह्याग्निनाऽप्यमंत्रवद्दाहोऽन्यामिना वा १ क्ष-त्रि । २ क्ष-ना। ३ क्ष-कु । ४ क-यसमाप्तोदकस्य । " ·तंत्रप्रविष्टस्य तंत्रमार्गेण संस्कारः। ॥ इति “ " विधिवत्पुनर्दाहोऽस्थीन्याहृत्य कार्य इति । अस्थिसंचयने कृते उदकाक्रियाया एकोद्दिष्टस्य च स्वस्वकाले अकरणेऽपि न पुनर्दाह इत्यर्थः । तथा सुधीलोचने-“ अनाहितामेर्दाहस्य कुंभ- निधानांतत्त्वादुत्तिष्ठ प्रेहि प्रद्रवौकः कृणुष्व परमे व्योमन्निति मंत्रार्थसिद्धेविधिवत्कृतस्य पुनर्दाहा- योगाच्च अनस्थिसंचय एव पुनर्दाहः । अत एव कृतेऽस्थिसंचये व्यहात्प्रेतक्रिया स्मयते- "अस्थिसंचयनादूर्ध्व विच्छिन्ने तर्पणादिके। आरब्धे' यदि पित्रोश्च पुनः संक्षिप्यते त्र्यहात्" ॥ इति ५ गृह्याग्निना अमंत्रवद्दाहे पूर्वोदाहतवचनेन अयथाकृतमकृतमिति न्यायेन च पुनर्दाहः सिद्धः । औपासनेनाहिताग्निं दहेदिति नियमात् “अनोपास्येन यो दग्धः तं दहेदन्हिना पुनः वचनाच्च लौकिकाग्निना विधिवद्दाहेऽपि तस्याकिंचित्करत्वात् सत्यौपासने तेन पुनर्दाहः कार्यः । असति तस्मिन्विधिवदग्निं संधाय पुनर्दाहः कार्यः । अथ यद्याहिताग्निरन्यत्र प्रेयाद् दीप्यमानै- हूयमानैरग्निभिरासरिन्यावदेवास्याग्निभिः समागमयेरन्ना संस्कारादग्निं जुहुयात् । अग्निसंरक्षणार्थम् ” १० इति बोधायनापस्तंबादिभिर्दाहांतमग्निसंरक्षणस्मरणेन पुनर्दाहसिद्धेः । शरीरदायादाहाय वाऽग्नयो भवंति' इति श्रुतेर्विनियोगांतराभावाच्च स्वाध्यायाग्नित्यागस्य चोपपातकत्वोक्तेश्च तेनैव दाहः कर्तव्यः । यच्चान्यद्वक्तव्यं तदग्निनिरूपणावसरे प्रतिपादितमधस्तात् । “अनात्मीयेन शास्त्रेण यो दग्धस्तं च शास्त्रतः" इति वचनं अलब्धात्मीयसूत्रस्य श्राद्धांतं परसूत्रतः । कुर्यात् सपिंडीकरणं स्वसूत्रेणैव नान्यतः " ॥ इति १५ भरद्वाजादिबहुस्मृतिविरोधादुपेक्ष्यमिति पूर्वमेवोक्तम् । तंत्रप्रविष्टस्य तंत्रमार्गेण पुनः संस्कार उक्तः आगमे- सर्वेषामेव वर्णानामाशौचांतं यथाक्रमम् । अन्त्येष्टिं विधिवत्कुर्युः तत्पुत्राश्चौरसादयः"॥ इति । तत्रैव- "वैदिकं तु पुरा कृत्वा पश्चाच्छेषं समाचरेत् । ये मृता दीक्षितास्तेषां श्राद्वद्वयमुदाहृतम् ॥ पूर्व तु वैदिकं श्राद्धं कुर्यात्तांत्रं ततः परम् " ॥ इति । आहिताग्नेमैत्रबद्दाहाभावे पुत्रा- दीनामाशौचमुदकादिकं च नास्ति । किं तु पुनहिसमय एव तेषामाशौचमुदकादि च उक्तं चंद्रिकायाम्-- "आहिताग्नेस्तु विधिवद्दाहांतं नास्ति चेत्तदा । आशौचग्रहणं नास्ति दाहाद्याशौचमिष्यते"॥ इति । दाहायाशौचं पुनर्दाहाद्याशौचम् । तच्च दशाहम् । तथा पारस्करः- " आहिताग्नेस्तु दहनाद्दशाहाशौचमिष्यते । अनाहिताग्नेर्मरणात्पुनाहो यदा भवेत् " ॥ पैठीनसिः--" आहिताग्निश्चेत्प्रवसन्धियते पुनःसंस्कारं कृत्वा शाववच्छौचमिष्यते” ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि-- "दशाहांतं सपिंडानां मृतौ प्रेतक्रिया भवेत् । पुनदीहे त्रिरात्रं स्याद् यष्टुः पित्रोदशाहतः "॥इति । अनाहिताग्नेः पुन.संस्कारे सपिंडानां त्रिरात्रम् । यष्टुः आहिताग्नेः पुनःसंस्कारे सपिंडानां दशाह ३. पित्रोश्च पुनःसंस्कारे पुत्राणां दशाहतः क्रियेत्यर्थः । स्मृत्यर्थसारेऽपि-" आहिताग्नेविधिदहना- भावे आशौचग्रहणं नास्त्येव । पुनःसंस्कारे दाहायाशौचमपि पूर्णम् । यावद्विधिना न संस्कारः तावत्पुत्रादीनां मुख्यकर्तृणां संध्यादिकर्मलोपो नास्ति । शुभं कर्म न कर्तव्यम् । मुख्यकर्बसंभवे शेषदिनाच्छुद्धिः । अतोते सूतके पुनःसंस्कारश्चेत् तदितरज्ञातीनां शुभं कर्म च कर्तव्यम् १ क-व्यब्दे, क्ष-अब्दे । २ क-हरण । ३ क-दशाहा । २५ ·६२८ आहितानाहिताग्न्योः। वाहमंतरेणाप्याशौचम् । - - अनाहिताग्नेविधिबद्दहनाभावे तदानीमागौचग्रहणं कृताकृतं दशाहानंतरमरणश्रवणे दाहापूर्व व्यहायाशौचं नास्ति । पुनःसंस्कारः सूतकमध्ये चेच्छेषदिनाच्छुद्धिः । अतीते सूतके पुन: संस्कारश्चेत्पूर्वमगृहीताशौचस्य पुत्रस्य पल्याश्च दशाहमाशौचम् । गृहीताशोचयोः पुत्रपत्न्योत्रि- रात्रम् । पत्न्योः पुनःसंस्कारे पत्युश्चैवं सपत्न्योर्मियश्चैवं गृहीताशौचानां कृतोदकानां सपिदानां ५ पुनराशौचं नास्ति । अकृतोदकानां पुनरेकाहमिति । चंद्रिकायाम् “ विदेशस्थो गृही यावद्विधिना नैव संस्कृतः । पुत्रादीनां तु संध्यादि कर्मलोपो न विद्यते "॥इति । यत्तु- अकृत्वा प्रेतकार्याणि नित्यनैमित्तिकान्यपि । न कुर्यात्तावदाशौचं यावत्प्रेतस्य मोक्षणम्" ॥इति तत् नित्यनैमित्तिकशुभकर्मव्यतिरिक्तविषयम् १० “ अकृते ज्ञातिसंस्कारे न कुर्यादात्मनः शुभम् । कुर्यादेव शुभं कर्म मुख्यसंस्कर्तृसंभवे " ॥ इति स्मरणात् । दाहमंतरेणाप्याशौचाचरणमुक्तं स्मृत्यंतरे- पुत्रः पित्रोस्तु संस्कारं प्रमादान करोति चेत् । ज्ञातीनां दशरात्रं स्यात्तदूर्व सूतकं न हि ॥ " नित्यकर्माणि कुर्वीत स्मृत्युक्तानि तथैव च” । इति । अन्यच्च- " वंशजानामसंस्कारे सूतकं तु कथं भवेत् । दशाहात्परतः शुद्धिीतीनां च विशेषतः" ॥ इति । १५ एतत् द्वयं दत्ततिलोदकज्ञातिविषयम् । पुत्रविषये वतिष्ठः- प्रमीतपितृकः पित्रोरौलदेहिकमाचरेत् । यदि कर्तुमशक्तश्चेदाशौचनियमान्वितः ॥ आदशाहादथोर्ध्व वा यदा कार्यक्षमस्तदा । त्रिरात्रं समतिक्रम्य श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि ॥ दाहकस्य तदाशौचमितरेषां न विद्यते ॥ इति । इतरेषां दत्तोदकसपिंडानामित्यर्थः । गृहीताशौचानां अदत्तोदकानां सपिंडानामुदकदाननिबंधनमाशौचमुक्तं स्मृत्यंतरे- पूर्वगृहीताशौचानां पुनर्दहने त्वघम् । तस्मिन्नुदकदातॄणामाशौचं मनुरब्रवीत् " ॥ इति । "मरणादिगृहीतस्य त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते॥” इति पुत्रस्य त्रिरात्राशौचविधानात् ज्ञातीनामेकरात्रमिति न्यायतः सिद्धमिति व्याख्यातारः । कृते तु मन्त्रसंस्कारे आरब्धे चोदके कर्ता दैवादसमापित सति तदानीं ज्ञातिभिरुदकाशौचयोर्गृहीतयोः पुनर्दहनसमये ज्ञातीनामाशौचं नास्ति । पुनस्तर्पण- मात्रमस्तीति केचित् । पारस्करः “ आशौचे वर्तमाने तु तच्छेषेण विशुध्यति ॥ " गते त्वाशौचदिवसे पुनर्दाहो यदा भवेत् । मरणादिगृहीतस्य त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥ " अगृहीतस्य पुत्रस्य संपूर्णाशौचमेव हि " ॥ इति । संग्रहे-" अशौचांतः कीकसादेः प्रदाहे शेषाच्छुद्धिस्तदहिश्चेत्रिरात्रम् । पुत्रस्यापि प्रागघस्य ग्रहश्चेन्नो चेत्तस्याप्यत्र संपूर्णमाहुः" ॥ इति । कीकसमस्थि । आदिशब्देन पर्णादिप्रकृतिर्गृह्यते । तथा अस्ना पलाशवृन्तैर्वा दग्ध्वा तु प्रतिरूपकम्। पित्रोदशाहमाशौचमन्येषां तु त्रिरात्रकम् ॥ इति । अन्यच्च-"नरं पर्णमयं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । मातापित्रोदशाह स्यादस्थिदाहे तथैव च ॥ इति। संस्कृताग्नौ दहेत्पश्चाद्दशरात्रं तु सूतकम् । इतरेषां त्रिरात्रं स्यात् ज्ञातीनामपि सूतकम् ॥ इति । देवल:- "दग्ध्वास्थि पित्रोः पुत्रस्तु दशाहमशुचिर्भवेत् । तयोः प्रतिकृति दग्ध्वा शाववच्छौचमिष्यते। १ क-वृन्दे। २५ 30 “ ·अनेकसपिण्डपुनर्वाहविधिः। ६२९ ॥ १० शाववद्दशाहाशौचमित्यर्थः । पुत्रस्य दशाहविधानं अगृहीताशौचविषयम् । गृहीताशौचस्य पुत्रस्य मरणादिगृहीतस्य 'त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते' इति त्रिरावस्मरणात् । स्मृत्यंतरे- "दग्ध्वाऽस्थि पित्रोः पुत्रस्तु दशाहं सूतकी भवेत् । तयोः प्रतिकृतिं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् " ॥ अस्थिदाहे पुत्रस्य दशाहविधानमगृहीताशौचविषयम् । प्रतिकृतिदाहे त्रिरात्रविधानं गृहीता- शौचविषयम् । अन्ये तु पुत्रस्य गृहीताशौचस्यास्थिदाहे दशाहं प्रतिकृतिदाहे त्रिरात्रमिति ५ व्याचक्षते । पुराणेऽपि- "अस्थ्यभावे पलाशोत्थैः पर्णेः कार्य शरीरकम् । एवं पूर्णमयं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् " ॥ पडशीतौ- अंतर्दशाहे दाहे तु शेषतः शुचयोऽखिलाः । बहिर्दशाहदाहे तु दाहादित्रिदिनं मतम् ॥ प्रागाशौचग्रहाभावे ज्ञातीनां त्रिदिनं समम् । प्राग्ग्रहे तु व्यहं कर्तुरन्येषां तु न विद्यते ॥ "कर्ता च तनयः पूर्व ग्रहे पूर्ण तथोदितम्" इति । अयमत्र निष्कर्षः-आहिताग्नेः पुनाहायेव पुत्रस्य सपिंडानां चाशौचग्रहणमुदकदानादि प्रेतकृत्यं च भवति । दाहात्पूर्व नास्त्येव । अनाहिताग्नेस्तु पुनहात्पूर्वमाशौचग्रहणमुदकदानं च विकल्पितम् । दशाहमध्ये आहिताग्न्यनाहिताग्न्योः पुनः संस्कारे सति संस्कारदिनादूर्ध्व दशरात्रावशिष्टमेवाशौचमुदकादिकं च भवति । न पुनहादि- दशाहम् । यदि दशाहात्परं पुनर्दाहः स्यात्तत्राहिताग्नेः पुनहादिदशाहमाशौचमुदकं च पुत्रस्य १५ सपिंडानां च समानम् । अनाहिताग्नेस्तु पुनर्दाहे पूर्वमगृहीताशौचस्य पुत्रस्य दशाहमाशौचं उदकादिक्रिया च भवति । गृहीताशौचस्य पुत्रस्यास्थिदाहे प्रतिकृतिदाहे च त्रिरात्रमाशौच- मुदकक्रिया च अगृहीताशोचानां सपिंडानामस्थिदाहे प्रतिकृतिदाहे च त्रिरात्राशौचमुदकं च भवति । गृहीताशौचानांमदत्तोदकानां सपिंडानामुदकदाननिमित्तमेकाहमाशौचं दत्तोदकानां तु न पुनराशोचोदकदाने भवतः । कर्ता पश्चादुदकसमापने क्रियमाणे पूर्वमगृहीताशौचानां अदत्तो- २० दकानां सपिंडानामुदकदानमात्रं भवति । नाशौचमिति केचित् । अन्ये तु दशाहादूर्ध्वमस्थिदाहे अगृहीताशौचानां सपिंडानां दशाहं गृहीताशौचानां त्रिरात्रं प्रतिकृतिदाहे अगृहीताशौचानां त्रिरात्रम् । गृहीताशौचानां नाशौचं अस्थिदाहे पुत्राणां गृहीताशौचानामगृहीताशौचानां च दशरात्रमित्याहुः । तथा च संग्रहकारः- यज्वायज्वपुर्नदाहे शिष्टाहं यद्यपाहिः । दशाहं व्यहमाशौचं पूर्ण प्राक्चेदघाग्रहः ॥ २५ आस्थिदाहे प्रतिकृतिदाहे तु व्यहमित्यघम् । सपिंडानां सुतानां तु दशरात्रमिहेष्यते "॥ इति भ्रातुर्देशांतरमृतौ षण्मासाद्वत्सरादयः । दशरात्रं त्रिरात्रं स्याद्दशाहं दाहकस्य तत्" ॥ इति दाहकस्य भ्रातुः दशाहाशौचविधानात् द्वादशाहे सापिंड्यम् । अनेकसपिण्डपुनर्दाहविधिः । संग्रहकारः- मृतानां तु सपिंडानां काले बहुतिथे गतौ । तान्सर्वान्सह संस्कुर्यात् त्रिरात्रेण यथाविधि ॥ एकोद्दिष्टं चतुर्थेऽन्हि तेषां पिंडं पृथक् पृथक् । सपिंडीकरणं तेषां सहैव पृथगेव वा ॥ इति । संघातमृतानां कालभेदेन वा मृतानां सपिंडानां एकचित्यां समानतंत्रेण पुनःसंस्कारः कार्यः । सापिण्ड्यं तु उद्देश्यभेदे पृथक् कुर्यात् । अन्यथा सह कुर्यादित्यर्थः । एतच्च पितृव्यतिरिक्त- विषयम् । त्रिरात्रेण समापनविधानात्पित्रोः सपिंडानां च देशांतरमरणश्रवणे पूर्व पित्रोः सापिंड्यांतं कृत्वा अनंतरमन्येषां पुनर्दाहारंभं क्रमेण कुर्यात् । १ ग-र्वा । २ ग-नां । ३ ग-मगृ । क्ष-दत्तो। ३० ३५ ८०-११ ·६३० दुर्भुतपुनःसंस्कारः। स्मृतिचंद्रिकायाम्- " यद्येककर्तृकं श्राद्धमनेकं चैकवासरे । दैवं पित्र्यं च तंत्रं स्यानिमित्तं प्रतिपूरुषम् " ॥ इति । स्मृत्यंतरे- बहूनामेकवंश्यानामेको यदि च दाहकः । एकस्मिन्दिवसे कुर्यादेकतंत्रमिहेष्यते " ॥ इति । " ५तथा- - - १० - - २० “ भिन्नकाले मृता ये च वंश्याः पूर्वमसंस्कृताः। एकस्मिन्नन्हि चैतेषां सह संस्कारमाचरेत् " ॥ पूर्वमसंस्कृताः अनुपनीताः । दुर्मृतपुनःसंस्कारः । संघातदुर्मृतपुनःसंस्कारविषये स्मृत्यंतरे- "दुर्घतानां च वंश्यानां काले बहुतिथे गते । तान्सर्वान्सह संस्कुर्यादेकचित्यां पुनः सुधीः" ।। इति। दुर्मुतस्य पुनःसंस्कारकालमाह देवलः- "ये मृताः पापमार्गेण तेषां संवत्सरात्परम् । नारायणबलिं कृत्वा कुर्यात्तत्रौर्ध्वदेहिकम् ।। "अब्दान्ते वाथ षण्मासे पुनः कृत्वा तु संस्कृतिम्।त्रिरात्रमशुचिर्भूत्वा श्राद्धं कुर्याच्चतुर्दिने ॥ इति । एतत् दुर्घतपुनर्दाहे त्रिरात्रविधानं मातापितृविषयम् । अन्येषां दुर्घतानां पुनर्दाहे एकरात्रम् । तदाह गर्गः- वर्षातीतपुनर्दाहे एकाहात्पिडमर्पयेत् । श्राद्धं दद्याट्वितीयेऽन्हि तृतीयेऽन्हि सपिंडनम् ॥ "नास्थिसंचयनं कुर्यान्न च चर्माधिरोहणम् । पुत्रादीनां तु कर्तव्यं पुनः संस्कारकर्मणि "॥ संग्रहे- " असंस्कारे कुलीनस्य पुनरन्यस्य चेन्मृतिः। यस्य स्यात्तस्य संस्कारायेकोद्दिष्टांतमाचरेत् ॥ ततः पूर्व मृतस्यात्र कुर्याद्वै संस्क्रियादिकम् । सपिंडीकरणं तत्र पूर्वशेषं तु कारयेत् ॥ "दुर्मतस्य क्रियाहीनकाले पुंसवनं चरेत् । पित्रोराब्दिककालस्तु यदा वाऽपि भवेत्तदा ।। "तयोस्तदेव कुर्वीत नान्येषां पुरतो भवेत्" ॥ इति । दुर्घतिमध्ये मृतस्यैकोद्दिष्टांतं कृत्वा दुर्मुतस्य सपिण्डनं कृत्वा पश्चादेतस्य सपिण्डनं कुर्यात् । संस्कारात्पूर्व पुंसवनं पित्रोराब्दिकं च कर्तव्य- मित्यर्थः । दुर्घतिलक्षणं पुनःसंस्कारकालस्तत्प्रायश्चित्तं च दुर्घताशौचनिरूपणे प्रतिपादितम् । प्रोषितस्य द्वादशाब्दादूर्ध्वं संस्कारविधिः । यस्य प्रोषितस्य वृत्तान्तो न श्रूयते तस्य द्वादशाब्दादूर्ध्व प्रतिकृतिदाहपूर्वकं विधिवदौर्ध्वदेहिक २५ कुर्यात् । प्रतिकृतिस्वरूपमधस्तात्प्रतिपादितम् । अत्र बृहस्पतिः-- यस्य न श्रूयते वार्ता याववादशवत्सरम् । कुशपुत्रकदाहेन तस्य स्यादवधारणम्" ॥ इति । तच्च नारायणबलिपूर्वकं कर्तव्यम् । स्मृत्यंतरे- " द्वादशाब्दात्परं तेषां तृतीयादब्दतोऽपि वा । नारायणबलिं कृत्वा कृप्तदेहेऽथ संस्कृतिम् " ॥ कुर्यादिति शेषः । व्यहादेव सा क्रिया कार्या । “ नरं पर्णमयं दग्ध्वा त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् " ॥ इति ३० स्मरणात् । पितृविषये विशेषमाह जातुकार्ण:- पितरि प्रोषिते यस्य न वार्ता नैव चागतिः । ऊर्व पंचदशादर्षात्कृत्वा तत्प्रतिरूपकम् ॥ कुर्यात्तस्य च संस्कारं यथोक्तविधिना ततः । तदानीमेव सर्वाणि प्रेतकार्याणि संचरेत्" ॥ इति । प्रतिरूपकं पलाशवृतादिनिर्मितप्रतिकृतिः । यथोक्तविधिना दशरात्रं पिंडोदकदानादिविधिपरशास्त्र- क्रमेण तदानीमेव पंचदशसु वर्षेषु गतेषु षोडशे वर्षे उक्तकाल एव प्रेतकार्याणि कुर्यात् । न ३५ कालविलंबः कार्य इति केचिद्व्याचक्षते । १ क-संस्कृता-उपनीता । २ ग-गायः। ३ ग-पत्रक । -- ·मासाधज्ञाने। ५ १० तथा च स्मृत्यंतरम्- " पितरि प्रोपिते प्रेते पुत्रः कुर्यात्क्रियादिकम् । संवत्सरे व्यतीतेऽपि दशरात्रं यथाविधि” ॥ इति । तथा च--" अतीतेऽन्देऽपि कर्तव्यं प्रेतकार्य दशाहतः" इति । पितृमेधसारेऽपि–'पित्रोस्तु पंचदशादूर्ध्व दशाहाद्विधिवदोलदोहकं कुर्यात् ' इति । अन्ये तु " कुर्यात्तस्य च संस्कारं यथोक्तविधिना ततः । तदानीमेव सर्वाणि प्रेतकार्याणि संचरेत् " ॥ इति जातकर्णिवचनमन्यथा व्याकुर्वते । यथोक्तविधिना पितृमेधविधिना प्रतिकृतिसंस्कारं कुर्यात् । सर्वाणि प्रेतकार्याणि नग्नप्रच्छादनादीनि प्रभूतबलिपाषाणोत्थापनान्तानि तदानीमेव तस्मिन्नेव दिने संचरेत् । कुर्यादिति 'संवत्सरे व्यतीतेऽपि दशरात्रं यथाविधि' इत्यादिवचनं अनाकर्णित- वार्ताव्यतिरिक्तपितृमृतिविषयं तस्मिन्नेव दिने सर्वाणि प्रेतकार्याणि कुर्यादित्येतत्पितृव्यतिरिक्त- विषयेऽपि समानमिति वदन्ति तदयुक्तं 'कृतक्रिये त्रिरात्रं स्याद्दशाहमकृतक्रिये' इत्यादिदशाह- प्रतिपादकपूर्वोक्तवचनविरोधात् । अतः पितृविषये दशाहं इतरविषये त्रिरात्रमित्येव युक्तम् । पितृविषयेऽपि नारायणबलिपूर्व औलदेहिकं कार्यम् । कालादर्शे- " अनाकर्णितवार्तस्य प्रोपितस्य पितुः सुतः । ऊर्ध्व पंचदशावर्षावौदैहिकमाचरेत् ॥ "अन्येषां द्वादशाददात्पूर्वमुक्तेव या तिथिः ॥ इति । अनाकर्णितवार्तस्य अश्रुतकुशल- वार्त्तस्य प्रोपितस्य देशांतरगतस्य पितुः औलदेहिकं सुतः पंचदशादर्षादूर्ध्व पंचदशसंवत्सरेषु १५ गतेषु कर्यात् । अन्येषां पितृव्यतिरिक्तानां पितृव्यभ्रातृपुत्रादीनां द्वादशाब्दादूर्ध्व पैतृमेधिकमा- चरेत् । पूर्वमुक्तेव या तिथिरिति प्रोषितस्य प्रत्याब्दिकश्राद्धे या तिथिः पूर्वमुक्ता पैतृमेधिका- नुष्ठानेऽपि तस्य सेव ग्राह्येत्यर्थः । मासाद्यज्ञाने विधिः । तथा च कालादर्शे- मासाज्ञाने दिनज्ञाने कार्यमाषाढमाघयोः । मृताहे तद्दिनाज्ञाने मासांज्ञाने तु तत्कुहूः ॥ २० कृष्णा चैकादशी ग्राह्या त्वज्ञाने ह्युभयोरपि । प्रवासमासदिवसौ ग्राह्यावेकैकशस्तयोः ॥ अज्ञानेनंतरो न्यायः सर्वाज्ञानं यदा भवेत् । श्रवणाहे तदा कुर्यात्तन्मासेंदुक्षयेऽपि वा" ।। इति । यदा मरणमासो न ज्ञातः मरणदिनं तु ज्ञातं तदा आपाढे माघमासि वा मृताहे प्रत्याब्दिक कुर्यात् । तदाह वृहस्पतिः- यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव तु । तदा ह्यापाढके मासि माघे वा तद्दिनं भवेत् ॥ इति। भविष्यत्पुराणे तु- "दिनमेव विजानाति मासं नैव तु यो नरः । मार्गशीर्षेऽथ वा भाद्रे माघे वाऽथ समाचरेत् " ॥ इति । आश्वलायन:- " मासे त्वज्ञायमाने तु माघः कार्यो मनीषिभिः। पक्षे त्वज्ञायमाने तु दैवें पित्र्ये सितासितौ” ॥इति। यदा मासो विज्ञातः मरणदिनं तु न ज्ञातं तदा तत्कुहूः तन्माससंबंधिन्यमावास्या वा कृष्णैकादशी वा ग्राह्या । तदाह बृहस्पतिः- अज्ञातो हि मृताहश्चेत्प्रोषिते संस्थिते सति।मासश्चेत्पतिविज्ञातः तद्दर्श स्यात्तदाऽब्दिकम्" इति स्मृत्यंतरे- प्रत्यब्दं प्रतिमासं च मृतेऽहनि तु या क्रिया। तदहर्विस्मृतिप्राप्तौ दर्शे वा श्रवणेऽपि वा "॥ इति अत्र श्रवणनक्षत्रविधानं क्षत्रियविषयं 'नक्षत्रे क्षत्रियाणां स्यात् ' इत्याश्वलायनस्मरणात् क्ष-ना। २ ग-सा । ३ ग-ध । - २५ 30 - - 13५ ·६३२ कृतौदेहिकस्य पुनरागमने। मरीचिरपि-“श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने अविज्ञाते मृतेऽहनि । एकादश्यां तु कर्तव्यं कृष्णपक्षे मृतेऽ- हनि" ॥ इति । मृतेऽहनि यत् कर्तव्यं तत्कृष्णैकादश्यां कर्तव्यमित्यर्थः । उभयोमरणमासदिनयो- रप्यज्ञाने प्रवासमासदिवसौ ग्राह्यौ । तदाह बृहस्पतिः- “ दिनमासौ न विज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः। प्रवासमासदिवसौ ग्राह्यौ पूर्वोक्तया दिशा” ॥ इति । ५ पूर्वोक्तयेति तयोरेकैकशः अज्ञाने अनंतरोक्तन्यायः स्वीकार्यः। अयमर्थः-यदा प्रवासमासो न विज्ञातः दिवसस्तु ज्ञातः तदाषाढादौ मृताहे कार्यम् । यदा प्रवासमासो विज्ञातः दिवसस्तु न विज्ञातः तदा प्रवासमाससंबंधिनि दर्शे तत्कृष्णैकादश्यां वा कुर्यात् । यदा सर्वाज्ञानं भवेन्मरण- मासो मरणदिवसः प्रवासमासः प्रवासदिवसश्च न ज्ञातो भवेत् तदा मरणश्रवणदिने कुर्यात् । तत्रासंभवे श्रवणमाससंबंधिनि दर्शे कुर्यात् तथा प्रचेताः-“ अपरिज्ञाते अमावास्यायां श्रवण- दिने वा” इति । स एव--" अपरिज्ञातेम॒ताहे श्रवणतिथौ तिथिविस्मरणे तन्मासवर्तिन्याममा- वास्यायां सांवत्सरिकं कुर्यात् । श्रवणतिथिस्मरणे मासास्मरणे च मार्गशीर्षे माघे वा तस्यामेव तिथौ कुर्यात् । यत्र श्रवणमपि नास्ति अनाकर्णितवार्तस्य द्वादशाब्दात्पञ्चदशाब्दाद्वापरं क्रियमाणे दाहादिप्रेतकृत्ये तद्विषये उक्तं चंद्रिकायाम्- "मासस्थितिर्वा प्रस्थानदिनं वा श्रवणेन चेत् । यस्मिन्दिने तु संस्कारः क्षयाहस्तद्दिनं भवेत्॥ इति। १५ सर्वाज्ञाने संस्कारकालीनमासपक्षतिथयो ग्राह्या इत्यर्थः । तत्राषाढादीनामन्यतममासो ग्राह्यः । तिथिश्चामावास्या कृष्णैकादशी च पूर्वोक्ता ग्राह्या । कृष्णाष्टम्यामपि दहनं प्रत्याब्दिकं च कार्यमित्याह पराशरः ( २१४)- "देशांतरगतो विप्रः प्रवासात्कालकारितात् । देहनाशमनुप्राप्तस्तिथिर्न ज्ञायते यदि ॥ "कृष्णाष्टमी त्वमावास्या कृष्णा चैकादशी च या। उदकं पिंडदानं च तत्र श्राद्धं च कारयेत् ॥ इति । २० तीर्थयात्रादिना केनचिन्निमित्तेन देशांतरगतस्य विप्रस्य चिरकालं बहुदेशपर्यटनादि संपादितायास- बाहुल्याद्यत्र क्वापि देहनाशो भवति । अत एव तन्मरणतिथिर्न ज्ञायते मरणवार्ता यदाकदाचि- च्छ्रुता भवति । तत्र तदीयाशौचस्वीकारो दहनतिलोदकापिंडदानोपक्रमादिकं चेत्येतदुभयं कृष्णाष्टम्यादितिथिषु तिसृष्विच्छया कस्यांचित्तिथौ कर्तव्यम् । तस्यामेव तिथौ प्रत्याब्दिक च कर्तव्यम् । द्वादशाहोत्यं च दशाब्दादूर्वं क्रियमाणेऽप्येता एव तिथय इत्यर्थः । कृतोदैहिकस्य पुनरागममने पंचदशाब्दं द्वादशाब्दं वा वार्तानाकर्णने मरणनिश्चया- दौर्ध्वदोहिके कृते जीवन्यदि समागच्छेत्तदा कर्तव्यमाह वृद्धमनुः- जीवन्यदि समागच्छेघृतकुंभे नियोज्य तम् । उद्धृत्य स्नापयित्वाऽस्य जातकर्मादि कारयेत् ॥ "द्वादशाहं व्रतं च स्यात्रिरात्रमथवाऽस्य तु । स्नात्वोदहेत तां भार्यामन्यां वा तदभावतः ॥ " अग्नीनाधाय विधिवद्रात्यस्तोमेन याँजयेत् ॥ 3. “ तथैद्रामेन पशुना गिरिं गत्वा च तत्र तु । इष्टिमायुष्मती कुर्यादीप्सितांश्च क्रतूंस्ततः” ॥ इति। जातकर्मादीत्यादिशब्देन नामकरणान्नप्राशनचौलानि गृह्यते । व्रतं ब्रह्मचर्य स्नानं समावर्तनं आयुष्मतीष्टिः 'अग्नय आयुष्मते पुरोडाशमष्टकपालम्' इत्याम्नायते । पितृमेधसारे यदि प्रेतकृत्यसंस्कृतः कश्चिदागच्छेत्तं घृतपूर्णकुंभे त्रिरात्रमेकरात्रं वा निधाय शुभे लग्ने समुत्थाप्य जातकर्माद्यैर्विधिवत्संस्कृत्य मेखलाजिनदंडभिक्षाचर्याव्रतवयं १ ग-णं । २ ग-हं त । ३ ख-ब्दा । ग-याजयेत् । २५ “ + ·. पुनःसंस्कारकालः। यथावदुपनीतः कस्मिंश्चिद्गिरौ द्वादशाहं व्यहं वा नियत उपोष्यागत्य पूर्वभार्या तदभावेऽन्या- मुद्हेत् । अथास्मच्चरुणाऽनाहिताग्निमायुष्मत्येष्टया आहिताग्निं, संस्कुर्यात् ” इति । गृहपरिशिष्टे- य एवाहिताग्नेः पुरोडाशास्त एवानाहिताग्नेश्वरवः" इति । कालादशेऽपि- यद्यागच्छेत्पुमान्जीवन्पैतृमेधिकसंस्कृतः । घृतकुंभे स्थापयित्वा तमुत्थाप्य शुभक्षणे ॥ संस्कृतं जातकर्मायैरुपनीतं विधानतः। द्वादशाहं त्रिरात्रं वा विहितोपोषणव्रतम् ॥ "गिरावागत्य पूर्वी वा तदभावेऽपरां स्त्रियम् । ऊढ्वं तं च संस्कुर्याच्चरुणायुष्मतन च” ॥ इति । आयुष्मदग्निदेवताकेन चरुणा अनाहिताग्निं संस्कुर्यादित्यर्थः । स्मृत्यंतरेऽपि- घृतकुंभे निषाद्यैनं व्यहमेकाहमेव वा । समुत्थाप्य शुभे लग्ने जातकर्मादि कारयेत् " ॥ इति । आपस्तंबः “ यद्येतस्मिन्कृते पुनरागच्छेद्धृतकुंभादुन्मनस्य जातकर्मप्रभृति द्वादशरात्रवतं १० चरित्वा तयैव जाययाग्निनाधाय पूर्वभुक्ताया भार्याया पाणिग्रहणं विधीयते अग्न्याधेयं कुर्वन्ति वात्यपशुना वा यजेत गिरिं वा गत्वा अग्नये कामायेष्टिं निर्वपेदीप्सितैः क्रतुभिर्यजेत् " इति । शौनकः- दहनादिसपिंड्यंते कृते सत्यागते पुनः । यज्ञकाष्ठान्मथित्वाऽग्निं कृत्वा चाग्निमुखं तथा ॥ विष्णुर्यानिमिति द्वाभ्यां चरुं हुत्वा यथाविधि । हुत्वा पुरुषसूक्तेन सुवेणाज्येन प्रत्युचम् ॥ आश्वलायनगृह्येण कृत्वा पुंसवनादिकम् । विवाहमपि कुर्वीत पूर्वया भार्ययो सह ॥ "आधानं पूर्ववत्कृत्वा सायंप्रातर्हतं तथा । सदर्शपूर्णमासाभ्यामिष्टा विष्णुं सदा स्मरेत्" ॥ इति । उपेतपूर्वस्य कृताकृतं केशवपनं मेधाजननं चानिरुक्तं परिदानं कालश्च तत्सवितुर्वृणीमह इति सावित्री" इति । बोधायन:- " वपनं मेखलादंडौ भैक्षाचर्यव्रतानि च । निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि" पुनःसंस्कारः पुनरुपनयनम् । पुनर्विवाहविषये स्मृत्यंतरम्- न दानं नैव वरणं न प्रतिग्रहणं तथा । त्रिरात्रं च व्रतं न स्यात्पुनरुद्वाहकर्मणि " ॥ इति । एकस्मिन्नेव दिने शेषहोमांतं कर्तव्यमित्यर्थः । पुनःसंस्कारकालः । नारदः “ मृत्यनंतरतो नृणां बलिदातुं न शक्यते । “यैः कैश्चित्कारणैर्विद्वान्दद्यात्तत्र बलिंक्रमात् । प्रोष्ठपैन्मासि माघे वा बलिं दद्याद्यथोदितम्" ॥इति । २५ - १५ आश्वलायन ॥ इति । २० स्मृत्यंतरे तु- अकालमरणे मुक्त्वा पाण्मासात्कुंभकार्मुको । कन्याकुलीरप्राप्तेऽर्के पुनःसंस्कार इष्यते” ॥ इति । अकालमरणं दुर्मरणम् । अन्यत्रापि-- " आषाढप्रोष्ठपान्माघामार्गशीर्षा विशेषतः । चत्वार ईरिता मासाः पुनःसंस्कारकर्मणि" ॥ इति । चापमासस्य निषेधमाह गार्ग्य:- " रवौ चापगते नृणां पुनःसंस्कारकर्म चेत् । पितरो नरकं यान्ति कर्ता तु क्षयमश्नुते" ॥ इति । ३० अन्यच्च-- " ॥ इति दुष्टेष्वेतेषु मासेषु पुनःसंस्कारकर्म चेत् । आत्मस्त्रीपुत्रवित्तानां हानिर्भवति हि ध्रुवम् एतेषु कर्कटकन्याकुंभमासव्यतिरिक्तमासेष्वित्यर्थः । नक्षत्रादीन्याह गार्ग्य:- १ ग-दश । २ ग-सह भार्यया। ३ ग-पा । क्ष-घान् ।

·६३४ अतीतपिंडोदकास्थिसंचयनादौ । 10 "अनुराधे च मूले च श्रविष्ठावारुणे तथा । हस्ते च त्वाष्ट्रनक्षत्रे पुनःसंस्कारमाचरेत् ॥ 'कुजवारे च सौरे च जीववारे च भार्गवे । नंदायां चैव भद्रायां रिक्तायां पर्वणोस्तथा ॥ न कुर्यात्पुनःसंस्कारं कुर्याच्चेत्कुलनाशनम् " ॥ इति । नृसिंहश्श ५ “कन्यां कुंभगते सूर्य कृष्णपक्षे विशेषतः । पंचम्याः परतः श्रेष्ठा आ पंचम्याः सितेऽपि च"॥इति। बृहस्पतिः-- कृष्णपक्षः शुभः प्रोक्तः पंचम्यापरतस्तथा । अंत्यत्रिविभागः शस्तः स्याद्विशेषात्प्रेतकर्माण ॥ " आयभागे च कर्तव्यं सितपक्षे च संकटे" ॥ इति । संकटो विहितकालालाभः ।। स्मृत्यंतरे- अब्दादुपरि संस्कार उत्तरायणमिष्यते । सर्वदा कृष्णपक्षः स्यात्पुनःसंस्कारकर्माण " ॥ इति । गार्यः-- चित्रा अविष्ठा हस्तश्च स्वाती श्रवणमश्वयुक् । मघा मैत्रं च तिष्यं च वारुणं सोमदेवतम् ।। "एकादशैताः कथिताः प्रशस्ताः प्रेतकर्मणि । प्रेताधिपतिदेवत्वाद्भरणी कैश्चिदिष्यते ॥ " ज्येष्ठा च मंगलाभावात् संकटेषु तयोः क्रिया" ॥ इति । १५ श्रीधरीये- “ भरणी यमदेवत्वात्प्रशस्तात्तकमणि । अमंगलसमग्रत्वाज्येष्ठाऽप्यत्र विधीयते ॥ " नंदायां भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु । कुर्वतः प्रेतकार्याणि कुलक्षयकराणि तु”॥ वसिष्ठश्च- “आग्नेयमार्दा सार्प च त्रयः पूर्वाश्च नैर्ऋतम् । ज्येष्ठा च भरणी चैव निंदितास्तत्त्वदर्शिभिः ।। एतत्सर्वमतिक्रांते तत्काले न तु दोषकृत् " ॥ इति । पद्धतौ- २. “ नंदां भद्रां कलितिथिमिलापुत्रशुक्रार्यवारानक्षत्रं च त्रिपदममराचार्यशुक्रन्दुलग्नम् ।। "त्यक्त्वा पापग्रहबलवशात्प्रेतकार्याणि सर्वाण्याहुर्दोषो न हि बहुमतः प्राप्तकाले मृतस्य "॥ इति । कलितिथिः चतुर्दशी । इलापुत्र: भौमः । आर्यः बृहस्पतिः । तत्रैव-" नक्षत्राण्यमृतान्याहुरास्थिताः शुभैहैः । शुक्रवीक्षितराश्यादि किंचित्सर्व विगर्हितम् " “सर्वदा शुक्रवारगुरुवारश्च गर्हितः" । इति अतीतपिंडोदकास्थिसंचयनादौ प्रातिस्विकनिषेधोऽपि २५ तत्र तत्रोक्तः । स्मृत्यंतरे- प्रत्यक्षमरणे पित्रोर्न पश्यतिथिवारभम् । परोक्षे सूक्ष्मतः पश्येत्स्वजन्मतिथिवारभम् ॥ “अन्येषां नातिदोषः स्यात्प्रत्यक्षमरणे नृणाम् " ॥ इति । अन्यत्रापि- “जन्मत्रयं संचयने श्राद्धे च दहने पितुः । नैव दोषावहं प्रोक्तमन्येषामपि सर्वदा" ॥ इति । अन्येषां पिवृव्यतिरिक्तानामपि तत्काले दहनादिप्रेतकृत्येषु न दोष इत्यर्थः । यदि कालादिक्रमे ३.प्रेतकृत्यं चिकीर्पत्तत्र तिथिवारादिकं सूक्ष्मतः पश्येत् । तदाह गार्य: "प्राप्तकालमतिक्रम्य कुर्याद्यदि बलिक्रियाम् । तस्यैव वारनक्षत्रातथिराश्यंशकादयः” ॥ इति । संग्रहेऽपि- " अधिमासे हरेः सुप्तौ मौढ्ये च गुरुशुक्रयोः । नातीतपितृमेधः स्यात् गंगां गोदावरी विना" ॥ %D ·-- दशाहमध्ये ज्ञातिमरणे। - अन्यच्च- - ५ १५ - "सुरासुरगुरोर्मोढे कृष्णस्वापे मलिम्लुचे । नातीतपितृमेधः स्यात्तत्काले न तु दोषकृत्" ॥ कृष्णस्वाप इति कन्याकर्कटव्यतिरिक्तविषयम् । कन्या कुलीरे प्राप्तेऽर्के पुनःसंस्कार इष्यते " इति शृंगग्राहितया तत्रातीतप्रेतकार्यविधानात् । सर्वोऽपि निषेधस्त्रिपक्षादूर्ध्वविषयः । संग्रहकारः- "अर्वाक् त्रिपक्षात् प्रेतस्य पुनर्दहनकर्मणि । न कालनियमो ज्ञेयो न मौढ्यं गुरुशुक्रयोः"॥ इति । ततश्च त्रिपक्षादक्पुनर्दहनकर्म मृतिश्रवणदिने कार्यमिति सिद्धम् । यत्तु स्मृत्यंतरवचनम्-- प्रेतस्य वत्सरादर्वाग्यदा संस्कारमिच्छति । न कालनियमो ज्ञेयो न मौढ्यं गुरुशुक्रयोः" ॥ इति । अत्र संस्कारशब्दः सपिण्डीकरणविषयः न पुनःसंस्कारवाचीति व्याख्यातारः । स्मृतिसंग्रहे-“पुनर्दाहे दिनं शोध्यमाशौचात्परतो बुधैः। नन्दात्रयोदशी शुक्रशनिवारौ च वर्जयेत् ॥ "पांतान्त्यपरिधान घोरान विष्टि चैव विवर्जयेत्" ॥ इति । पुनः संस्कारादौ विहितकालातिक्रमे प्रायश्चित्तमुक्तं स्मृत्यंतरे-- "संस्काराणां तु सर्वेषां कालो यद्यतिपद्यते । प्राजापत्यं चरेन्मासे ततोऽप्येव प्रकल्पयेत् ॥ इति । मासद्वये प्राजापत्यद्वयम् । एवं मासत्रयादौ कल्प्यम् । मासाभ्यन्तरेऽपि प्राजापत्य कर्तव्यम् । तथा स्मृत्यर्थसारे-"निमित्तश्राद्धे हीने संस्कारकालातिक्रमे च प्राजापत्यं कुर्यात् ” इति। दशाहमध्ये ज्ञातिमरणे संस्कर्तुर्विशेषः । दशाहमध्ये पुनर्जातिमरणे संस्कर्तुर्विशेषमाह नारदः- “अन्तर्दशाहे चेत्कर्तुः पुनःप्रेतस्य संस्कृतिः। तस्माच्छुद्धिः पूर्वशेषादेकाद्दिष्टं यथोदितम् " ॥ इति अंतर्दशाहे चेत्कर्तुरिति स्मरणात् व्यहाद्याशौचमध्ये दशाहाशौचिदाहे पूर्वेण न समाप्तिरिति गम्यते। हारीतोऽपि- दाहकार्यद्वयं स्याच्चेत्कर्तुरैक्ये विशेषतः । तोयं पिंडं समाप्येत पूर्वेणैव द्वितीयकम् "॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- अंतर्दशाहे तत्कर्तुः पुनः प्रेतस्य कणि । पूर्वणैव समाप्तिः स्यादेकोद्दिष्टं यथोदितम्" ॥ इति । तत्तदेकादशदिने एकोद्दिष्टमित्यर्थः । अन्यत्रापि-- "कर्ता दशाहे प्रेतस्य शवदाहं चरेत्पुनः । पूर्वेण शुद्धिः स्यादेव पित्रोरन्यत्र तद्भवेत् " ॥ इति । २५ तथा चांगिराः- दाहकस्त्वा दशाहात्तु शवदाहं चरेद्यदि। पूर्वेणैव विशुद्धिः स्यात्पित्रोस्तदिवसाद्भवेत् " ॥ संग्रहे च- "पित्रान्यनंतरानेकान्दग्ध्वा पूर्वाघतः शुचिः। पितरौ च दहेत्तत्र दशाहाच्छुद्धिरग्निदे" ॥ इति। दक्षः-" मृताशौचनिमित्ते द्वे दहनं मरणं तथा । ज्ञातीनां मरणादेव दहनाद्दाहकस्य तु " अन्यं दग्ध्वा दशाहांतः शुद्धिः पूर्वाधशेषतः ” ॥ इति । संवर्तः- पूर्वकर्ता दशाह तु पितरौ चेद्दहेत्पुनः । पूर्वेण शुद्धि व स्यात्पित्रोस्तदिवसाद्भवेत् " ॥ इति । एवं च ज्ञात्यघमध्ये ज्ञातिदाहे कृते सति दाहकस्य दाहादिदशाहेन उदकपिंडदानसमाप्तिः । १ क्ष-कर्कटविषयम् । २ क- पुनः। ३ खग-अतिर्दशाहे । २० - ३० ·अन्तर्दशाहे मातापितृमरणसन्निपाते। . दाहादिदशाहमाशौचं च । दाहकव्यतिरिक्तसपिंडानां पूर्वाद्यशेषत एव शुद्धिरुदकसमाप्तिश्च । दाहकस्य पुनर्जात्यंतरदाहे पूर्वदाहादिदशाहशेषेण एव शुद्धिः। दशमदिने तदन्त्ययामे वा दाहे सति अहःशेषे द्वाभ्यां प्रभाते तिसृभिः” इति स्मरणात् पूर्वदशाहानंतरं द्वित्रिदिनाशौचस्य सत्वेन तदाशौचान्ते उदकादिसमाप्तिः । “ अशौचांते ततः सम्यक् पिंडदानं समाप्यते " इति ५ मरीचिस्मरणात् । एकोद्दिष्टं तत्तदेकादशाहे ‘एकोद्दिष्टमशुद्धोऽपि ' इति स्मरणात् । सपिंडी- करणं तु त्रिपक्षे कार्यम् । दशाहात्पूर्वमृतौ दाहकस्य सपिंडस्य द्वादशदिने आशौचाभावेऽपि आद्यश्राद्धपर्यन्तस्य एककर्मत्वात् पश्चान्मृतैकोद्दिष्टात्पूर्वं पूर्वमृतस्य द्वादशाहे सपिंड्यं न कार्यम् । पित्रोस्तु दाहे दाहकस्यान्येषामपि पुत्राणां पितृमरणादिदशाहेनैव शुद्धिरुदकदानादिसमाप्तिश्च न पूर्वदाहकदशाहशेषेणेति । दीपिकायां तु- जनकस्य जनन्याश्च भार्याया भर्तुरेव च । पुत्रस्य दुहितुश्चैव जनने मरणेऽपि च ॥ " स्वकालेनैव शुद्धिः स्यात् शेष न्यायो न विद्यते" ॥ इति । ज्ञात्यघमध्ये पुत्रजनने पित्रोदशाहत एव शुद्धिः । भार्यादिमरणे तत्प्रतियोगिनामपि । स्वकालत एव शुद्धिः । न पूर्व- शेषेणेत्यर्थः। अन्तर्दशाहे मातापितृमरणसंनिपाते । मातापितृमरणयोरन्यदिनात् पूर्व अन्त्यदिने १५ वा मिथः संनिपाते विशेषमाह शंखः- "मातर्यग्रे प्रमीतायामशुद्धे म्रियते पिता । पितुः शेषेण शुद्धिः स्यान्मातुः कुर्यात्तु पक्षिणीम्" || मात्राशौचमध्ये पितृमरणे सति पितृदशाहेन शुद्धिः पित्राशौचमध्ये मात्राशौचसंनिपाते पूर्वा- शौचानन्तरं मात्राशौचं पक्षिणीमात्रमुदकादिकं च कुर्यादित्यर्थः । तथा च स्मृत्यंतरे- मात्राशौचस्य मध्ये तु पिता च म्रियते यदि । पितुर्मरणमारभ्य पुत्राणां दशरात्रकम् ॥ २० “ पित्राशौचस्य मध्ये तु यदि माता प्रमीयते । दशाहात्पैतृकादूर्ध्व मात्रचं पक्षिणी भवेत्" ।। इति । मातर्यग्रे प्रमीतायां तदाशौचमध्ये यदि पित्रा म्रियेत तदा पितृमरणदिनमारभ्य दशाहत एव उदकदानादिप्रेतकृत्यं पित्र्यं निवर्त्य पितृमरणायेकादशदिने आद्यश्राद्धं कुर्यात् । पित्राशौचमध्ये मातृमरणायेकादशदिने मातुराद्यश्राद्धं अशुद्धोऽपि कुर्यात् आद्यश्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि । कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्धः पुनरेव सः २५ देवलंस्मरणात् । पितर्यग्रे मृते सति तदाशौचमध्ये यदि माता म्रियते तदा "जनकस्य मृतेमध्ये जननी मरणं यदि। पित्राशौचं समाप्तिः स्यान्मात्राशौचं तु पक्षिणीम्" ॥इति पित्राशौचांत्यदिन एव मातुरपि पिंडोदकसमाप्तिस्मरणात् । पित्राशौचमध्ये मातुरपि दशाहकृत्यं परिसमाप्य पितुरेकादशदिने आद्यश्राद्धं निवर्त्य पित्राशौचानंतरमपि मातुः पक्षिण्याशौचमनु- छाय मातृमरणायेकादशदिने तस्या आद्यश्राद्धं कुर्यात् । ननु 30 “ आशौचांते ततः सम्यक्पिंडदानं समाप्यते । ततः श्राद्धं प्रदातव्यं सर्ववर्णेष्वयं विधिः" ॥ इति मरीचिस्मरणात् । तथा आशौचापगमे एकोद्दिष्टम् ” इति विष्णुवचनाच्च मातुः पक्षिण्या- शौचानंतरदिने एकोद्दिष्टं कर्तव्यमिति चेन्न “ एकोद्दिष्टं यथोदितम्" इति स्मरणात् । तथा च माधवीयकालाददौ ततः आशौचानंतरमेकादशेऽहनि ब्राह्मण एकोद्दिष्टश्राद्धं कुर्या- दिति मरांच्यादिवचनार्थोऽभिहितः । तथा च पैठीनसिः- ३५ “एकादशेऽन्हि यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम्। चतुर्णामपि वर्णानां सूतकं तु पृथक्पृथक्" ॥ इति। १ ग-पुनः । २ कखग-शङ्ख । ३ ग-दर्शटीकादौ । "॥ इति - ·अनुमरणे सापिण्ड्यकालः। -- . याज्ञवल्क्यश्च ( आ. २५६ )- " मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि" ॥ इति । अतः पितृमृतिदशाहमध्ये मातृमरणे पितृदशाहानंतरं पक्षिण्याशौचमनुष्ठाय मातृमरणाघेकादशाहे मातुरेकोद्दिष्टमिति निर्णयः । पूर्वमृतयोः पित्रोः त्रिपक्षे सपिण्डीकरणविधिः । सपिंडीकरणं तु पूर्वमृतयोईयोरपि त्रिपक्षे कार्यम् । तथा च द्वादशाहे सापिंड्यं निषेधति लौगाक्षिः- पितर्युपरते पुत्रो मातुः श्राद्धं निवर्तयेत् । मातुर्यपि च वृत्तायां पितुः श्राद्धं निवर्तयेत् " ॥ मात्राशौचमध्ये पितरि मृते मातुः श्राद्धं सपिंडीकरणं द्वादशाहे ने कुर्यात्। पितुस्तु तद्द्वादशाहे कुर्यात्। मातुर्दशाहमध्ये तु पिता यस्य प्रमीयते । पैतृकं तु यथाकालं पितुः सर्व समापयेत् ॥ "ततो मातुस्त्रिपक्षादौ शेषं कर्म समाचरेत्” इति स्मरणात् । तथा पितॄदशाहमध्ये मातृमृतौ पितुः सापिण्ड्यं निवर्तयेत् । द्वादशाहे न कुर्यात् । किंतु त्रिपक्ष एव मातुः सापिंडयं पक्षिण्याशौचाप-१० गमे द्वादशाहे कुर्यादित्यर्थः । देवलोऽपि- "एकाग्रमरणे पित्रोरन्यस्यान्यदिने मृतौ । सपिंडनं त्रिपक्षे स्यादनुयानमृति विना" ॥ इति । पित्रोरेकस्याग्रे मृतौ अन्यस्यान्यदिने मृतौ पूर्वमृतस्य पूर्वमृताया वा सापिंड्यं त्रिपक्षे कुर्यात् । अनुयानमृतिं विना अनुमरणं विनेत्यर्थः । अनुमरणे सापिण्ड्यकालः । अनुमरणे तु पतिमरणदिनादुत्तरदिनमरणे तबादशाह एव १५ सापिंडयं कुर्यात् । तथा च कालादर्शे- पित्रोः संघातमरणे मातुरन्यत्र वा दिने । अनुयानमृतौ श्राद्धं यथाकालं समाचरेत् " ॥ इति । दिनांतरे मातुरनुमरणे दादशाहं सापिंड्यं कुर्यादित्यर्थः । पितृमेधसारेऽपि—“ संघातानुमृत्यो- रन्यत्र न पित्रोस्तंत्रतः कुर्यान्नान्यैः सह वा पित्राशौचे माता मात्राशौचे पिता वा संस्थितः सन्मृतिः पूर्वं स्यात्तत्सापिंड्यं त्रिपक्ष एवेति देवल" इति । तथैवैकाग्रमरणे पित्रोरिति देवलवचनं २० तेन व्याख्यातम् । पित्रोरन्यतरदशाहमध्येऽन्यतरमृतौ पूर्वमृतस्य पूर्वमृताया वा सपिण्डनं त्रिपक्ष एव भवति । अनुमरणे तु पितुदशाहे सहैवेत्यर्थः । इति । दम्पत्योः सहमृतौ क्रमः। यदि दंपत्योः सह मृतिः स्यात्प्राक्दाहाद्वाऽन्यतरमृतिः स्यात्तदा सहैव दाहादिक्रियाः कुर्यात् । यदाह हारीतः- "दंपत्योः सह मृत्यौ तु सह दाहादिकाः क्रियाः। प्राग्दाहाद्याग्निनाशे च तदूर्वतु पृथक् क्रिया"॥इति। २५ त्रिकांडी च- "मृते भर्तरि दाहात्प्राक् तत्पत्नी च मृता यदि । पत्न्यां वा प्राक् प्रमीतायां दाहादापतिम॑तः । " तत्र तंत्रेण दाहः स्यात् तन्मंत्रे द्वित्वमूहयेत् ” ॥ पुलस्त्यः- "दुर्मृतः सुमृतो वापि पिताये यद्यसंस्कृतः । कालांतरे मृता माता तस्या दाहादिकाः क्रियाः ॥ पत्या सहैकचित्यां तु दहेदौपासनादुभौ” ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- "दम्पत्योः सह मृत्यौ तु पितृमेधक्रिया सह । कुंडमेकं पृथपिंडे जलांजलिशिला मता ॥ इति। 'संग्रहेऽपि- एककाले मृतौ पित्रोः पितृमेधक्रिया सह । उदकं पिंडदानं च श्राद्धं कुर्यात्पृथक् पृथक् ॥ सपिंडीकरणं चैव सहैव पृथगेव वा । एकगर्ते जले दद्याच्छ्राद्धं चैकेदिने द्वयोः । १ क्ष-कुर्यात् । २ क-मातृ । 3 क-पितृ । ' कख-पितृ । - 1 3. " I ८१-१२ ·संघातमरणे दाहादिक्रमः । " सह चर्माधिरोहश्च शांतिहोमं समा चरेत् । तंत्रेण श्रवणं कुर्यात् श्राद्धं कुर्यात्पृथक् पृथक् ॥ तत्र द्वयोर्निमित्तौ दो ब्राह्मणावितरैः सह" ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि दंपत्योः सह संस्कारो मृतावनुमृतावपि । " उदकादिसपिडांतं प्रेतकार्याणि यान्यपि । कुर्यात्समानतंत्रेण सांवत्सरिकमेव च" ॥ इति । ५ संग्रहे च सांवत्सरिकस्य समानतंत्रत्वस्मरणमापद्विषयम् । तदने वक्ष्यते । अन्यत्रापि- " प्रदक्षिणमुपस्थानं चरुकार्य चितिस्तथा । संचयस्तर्पणं गतः सपिंडीकरणं सह " ॥ इति संग्रहे च- पित्रा सहैव मातुश्च मात्रा सह पितुस्तथा। सापिंड्यं तनयैः कार्य निमित्तार्थ पृथग्भवेत् " ॥ इति । तथा- . १० “ समानपिंडयोगानां सपिंडीकरणं सह । तत्रेण पितृवर्गस्य निमित्तं प्रतिपूरुषम् " ॥ इति बहुस्मृतिसंमतत्वात्सपिंडीकरणमपि सहैव कर्तव्यम् । अतः पृथगेवेत्येदनादरणीयम् । निमित्तो- देशेन क्रियमाणं प्रेतैकप्रयोजननिमित्तभोजनं पृथग्भवति । एतच्चोपलक्षणम् । क्षुत्तृष्णानिवर्तकं जलांजलिपिंडप्रदानसोदककुंभश्राद्धनवश्राद्धकोत्तरवृद्धिश्राद्धषोडशश्राद्धवृषोत्सादिकं प्रेतवृप्तिकर प्रेतहोमाय॑भोजनपिण्डदानदक्षिणादिकं च पृथक् कर्तव्यम् । तंत्रोपकारकं चितिकुंडशांतिहोम-' १५ पाकवैश्वदेवपितृविष्णुवरणादिकं पृथक् न कर्तव्यम् । तथा चांगिराः- "दंपत्योः सह मृत्यौ तु सह स्याइहनक्रिया । पृथक्पिडोदकादीनि यथाविधि समाचरेत् ॥ " चरकुंडचिताशांतिसंचयान तंत्रतश्चरेत् । अग्निं श्रवणहोमौ चेत्युपस्थानं च तंत्रतः " ॥ इति । पितृमेधसारेऽपि—" हिरण्यकलशनग्नप्रच्छादनवासस्तिलोदकपिंडैकोत्तरवृद्धिनवश्राद्धसोदकुंभ- वृषोत्सर्गषोडशश्राद्धानीति पृथक्पृथक्भवन्ति। चरुकुंटें चितिः कुंडमस्थिसंचयनं शांतिहोमश्च २० तंत्रम् । एकोद्दिष्टसपिंडीकरणादिषु निमित्तवरणहोमौ पृथग्भवतः। पाकहोमवैश्वदेवतादि तंत्रम्" इति। यमः-"अस्थिसंचयनादर्वाग्भर्तुः पत्नी मृता यदि। तस्मिन्नेवानले दाह्या यदि चाग्निर्न शाम्यति । "उदकादि सपिंड्यंतं तयोः कार्य सहैव तु । शांतेऽसौ पुनरेवास्याः पृथक् चित्यादि कारयेत्" ॥इति। पितामहपितामोमरणेऽपि सह संस्कारादिकमाह संवतः- "पितामहो यस्य मृतः चिरकालमसंस्कृतः । पितामही च प्रमीता तयोर्दाहादिकं सह" ॥ इति । २५ हिरण्यशकलनिधानादिकं सर्व पितुः पूर्व कृत्वा प्राक्मृताया अपि मातुः पश्चात् कुर्यात् । तथा च काष्र्णाजिनिः- "पित्रोः श्राद्धे समं प्राप्ते नवे पर्युषितेऽपि वा। पितुः पूर्व सुतः कुर्यादन्यत्रासत्तियोगतः" ॥ इति । अत्रासंत्तिग्रहणं दाहाद्युपलक्षणम् । तत्पूर्वकत्वाच्छ्राद्धस्य अन्यत्रासत्तियोगतः पितृभ्यामन्यत्र ज्ञात्यादिषु आसत्तियोगतः प्रत्यासत्तिकमात्कुर्यादित्यर्थः । पितृव्यतिरिक्तानां संघातमरणे दाहादिक्रमः । अत्र ऋष्यशृंगश्च- भवेद्यदि सपिंडानां युगपन्मरणं तदा । संबंधासक्तिमालोच्य तत्क्रमाच्छ्राद्धमाचरेत् " ॥ इति । स्मृतिरत्नेऽपि- सकृन्नियंते बहवः कर्ता चैकस्तथैव च । अंतरंगक्रमणैषामुदकादि समाचरेत् " ॥ इति । १ क्ष-निमित्तं पृथगेव वा । २ ग-नं। ३ कग-कार्य । कग-दह्यात् । ५ क्षखग-श्राद्ध । 30 “ ।

·मरणानुक्रमापरिज्ञाने। ६३९ ५ कालादर्श- पत्नीभ्रातृसुतादीनां सपिंडानां यदि क्रमात् । संघातमरणं तत्र तत्क्रमाच्छ्राद्धमाचरेत् ॥ "युगपन्मरणं तत्र संबंधासात्तयोगत:" ॥ इति । आदिशब्देन पुत्रपौत्रभ्रातृपुत्रस्नुषास्वसृणां ग्रहणम् । पत्न्यादीनां मध्ये बहूनां द्वयोर्वा एकस्मिन्दिने संघातमरणं यदि स्यात् तत्र तत्क्रमान्मरणक्रमा- दाहादिकं कुर्यात् । "कृत्वा पूर्वमृतस्यादी द्वितीयस्य ततः पुनः । तृतीयस्य ततः कुर्यात् संनिपाते त्वयं क्रमः"॥ इति ऋष्यशृंगस्मरणात । पत्न्यादीनां सपिंडानां युगपन्मरणं यदि स्यात्तत्र संबंधस्यासत्तिवशात्क्रमेण श्राद्धं कुर्यात् । पत्नीपतिलक्षणसंबंधस्यासन्नत्वात्पत्न्याः प्रथमं कुर्यात् । अनंतरमुर्भयप्रतियोगिकसंबन्धभाजः पुत्रस्य अनंतरं पितृव्यवहितसंबंधभाजः पौत्रस्य तदनंतरं भ्रातुः। अत्र पौत्रभ्रात्रोर्यद्यपि पितृव्यवधानं १० समानं तथापि पोत्रस्य स्वशरीरावयवान्वयस्य विद्यमानत्वाद्भातृतोऽपि प्रत्यासत्तिः । ततो भ्रातृ- पुत्रस्य ततः पुत्रदारासंबंधभाजः स्नुषायाः । तदनुगोत्रान्तरप्रवेशेन व्यवधानभाजः स्वसुः । एवं च एकास्मिन्दिने क्रमणतेषां संघातमरणे मृतिक्रमेण दाहादिकाः क्रियाः पृथक्कुर्यात् । युगपन्मरणे तु उक्तसंबंधक्रमेण दाहादिक पृथक्कुर्यादिति कालादर्शटीकायां व्याख्यातम् । स्मृतिरत्ने मरणानु- क्रमपरिज्ञाने मृतिक्रमेण तदपरिज्ञान संबंधासत्तिक्रमणेति व्यवस्था दर्शिता । तथा च तत्रैव- १५ अंतरंगक्रमेणेपामुदकादि समाचरेत् । मरणं क्रमशो दृष्ट्वा मरणानुक्रमेण तु ॥ समानमिदमुद्दिष्टमन्येषामग्रज विना । अन्येपामग्रजस्यापि समवायेऽग्रजः प्रभुः ॥ " अग्रजस्यापि पित्रोश्च सपाते पितरौ प्रभू " ॥ इति । मृतिक्रमापरिज्ञाने संबधासत्त्यपरिज्ञाने च वयोधिकसपिढादेहादिक्रियाः प्रथमतः कार्याः "योक्काले पुरतः संस्कार्यास्तु वयोऽधिकाः । वहुत्वेऽप्येवमेव स्यादुदकं च दिने दिने " ॥ इति २० स्मरणात् । अनेन पुरतः संस्कारविधानात् मातापितृव्यतिरिक्तानां सर्वेषां दाहादिकृत्य सपिंडी- करणं च सर्व पृथक्पृथगेवेत्युक्तं भवति । तथा च देवलः-- पित्रोरुपरतो पुत्रः श्राद्धं कुर्यात् द्वयोरपि । अनुवृत्तौ च नान्येषां संघातमरणेऽपि च "॥ इति। पित्रोर्मरण अनुमग्णविषये संघातमरणे च दाहादिक सहैव कुर्यात् । अन्येषां संघातमरणे सह न कुर्यादित्यर्थः । अन्ये तु ज्ञात्यादिसंघातमृतिविषये सहेव दाहादिक्रियां वदन्तः स्मृत्यंतर- २५ मुदाहरन्ति- "स्मृतानामेकवंश्यानामेको यदि च दाहकः । एकस्मिन् दिवसे कुर्यादेकचित्यां समाहितः॥ इति । अन्यच्च- एककाले गतासूनां बहूनामथवा द्वयोः। एककुण्डे शिलाभेदे तेषां पिण्डं पृथक् पृथक् ॥ " सपिण्डीकरण तेपां सहेव पृथगेव वा । निमित्तार्थ पृथक्कुर्यादन्यत्सर्व सह क्रिया" ॥ इति । ३० सहसापिण्ड्यमेकोद्देश्यत्वविषयम् समानपिण्डयोगानां सपिण्डीकरणं सह । निमित्तपिण्डमेकैकं दत्वा तैः संसृजेत्क्रमात् "॥ इति स्मरणात् । पितृमेधसारे-“यद्यनेकेषामेकदिने मृतिः स्यात्पत्नीपुत्रपौत्रभ्रातृतत्पुत्रस्नुषास्वसृणां संख्यातक्रमाद्दाहादिक्रियाः पृथक् पृथक् कुर्यादन्येषां मृतिकमात्" इति । १क्ष-भुः।

·६४० पित्रोः संघातमरणे। तत्रैव- "पत्न्यादीनामन्येषां च संघातमरणे पत्न्यादिपूर्वमन्येषामुभयेषामपि पितृपूर्व पित्रोम॑ताब्दे पत्न्यादि- सापिण्ड्यं त्रिपक्षे” इति । लोकाक्षिः पित्रोईयोर्दशाह एव सापिण्ड्यमन्येषामेकोद्दिष्टान्तं कृत्वा तत्तद्वत्सरान्ते मासिकैः सह सापिण्ड्यं कुर्यात् इति भृगुः”। पत्न्यादीनां तब्यति- ५ रिक्तानां च मृतौ पूर्वोक्तन्यायेन पत्न्यादीनां पूर्व कृत्वा तद्व्यतिरिक्तानां पश्चान्मृतिक्रमेण कुर्यात् । पित्रोः पत्न्यादीनां तब्यतिरिक्तानां च संघातमरणे पितृपूर्व पत्न्यादीनां कुर्यात् । 'पितृपूर्व सुतः कुर्यादन्यत्रासत्तियोगतः' इति । लोकाक्षिः-'पत्नीपुत्रस्नुषापौत्रभ्रातृतत्पुत्रका अपि । “पितरौ च यदैकस्मिन्नियेरन् वासरे तदा। आद्यमेकादशे कुर्यात् त्रिपक्षे तु सपिण्डनम्" ॥ इति । अत्र व्यवस्थामाह वृद्धहारीतः- १. “संघातमरणे पित्रोदशाहे सपिण्डनम् । कुर्यात्पुत्रस्तदन्येषां त्रिपक्षे कारयेद्बुधः ॥ अन्येषां पत्न्या- दीनामित्यर्थः । तेषामेव मातापितृमृतिवत्सरमध्ये त्रिपक्षादौ सापिण्ड्यं विदधाति ऋष्यशृङ्गः- पत्न्याः पुत्रस्य तत्पुत्रभ्रात्रोस्तत्तनयस्य च । स्नुषास्वस्रोश्च पित्रोश्च संघातमरणं यदि ॥ “ अगिब्दान्मातृपितृपूर्व सापिण्ड्यमाचरेत् ” ॥ इति । भूगुरपि- "माता भ्राता च तत्पुत्र: पत्नी पुत्रः स्नुषा स्वसा । एषां मृतौ चरेच्छ्राद्धमन्येषां न पुनः पितुः"॥ इति । १५ पितुर्पताब्दे एषामेव श्राद्धं सपिंडीकरणं कुर्यात् । नान्येषामित्यर्थः । ऋष्यशृंगोक्तपत्न्यादिसप्त- व्यतिरिक्तानां पित्रोद॒ताब्दे पितृभ्यां सहकदिने वा मृतानां दाहायेकोद्दिष्टांतं तत्तत्काले मृतिक्रमा- त्कृत्वा तत्तद्वत्सरांतदिने मासिकैः सह सापिंडयं कुर्यात् । अत्र भृगुः- पित्रोद॒ताब्दे श्राद्धांतं कृत्वाऽन्येषां यथाविधि । मासिकैः सह सापिंड्यं वत्सरांते समाचरेत् " ॥ वत्सरांत इति नियमात्ततोऽर्वाक् न मासिकानुष्ठानम् । कालादर्शे- "पत्न्यादीनां च पित्रोश्च संघातमरणं यदि । अक्सिंवत्सरात्पित्रोः सापिंड्यं न समाचरेत् ॥ “संघातमरणेऽन्येषां पित्रोश्च दहनादिकम् । कृत्वा संवत्सरस्यांते कुर्वीत सह पिंडनम् ” ॥ इति । तथा देवल:- महागुरुनिपाते तु प्रेतकार्य यथाविधि । कुर्यात्संवत्सरादर्वाग् नैकोद्दिष्टं न पार्वणम्" ॥ पित्रोम॒तौ संवत्सरादर्वापत्न्यादिव्यतिरिक्तानां प्रेतकार्य दाहायेकोद्दिष्टांताः पूर्वाः क्रियाः २८ यथाविधि कुर्यात् । एकोद्दिष्टमासिकानि पार्वणं सपिडीकरणं च न कुर्यादित्यर्थः । एतदेवाभि- प्रेत्य स्मृत्यंतरे- " पितरौ प्रमीतौ यस्य देहस्तस्यांशुचिर्भवेत् । न दैवं नापि पित्र्यं च यावत्पूर्णो न वत्सरः” ॥ लौकाक्षिरपि- “अन्येषां प्रेतकार्याणि महागुरुनिपातने । कुर्यात्संवत्सरादक श्राद्धमेकं तु वर्जयेत् " ॥ श्राद्धं ३० मासिकं सपिडीकरणम् । ननु " पत्नी चैव सुतो भ्राता स्नुषा चैव विपद्यते । तत्र श्राद्धानि कुर्वीत न पित्रोद॒तयोरपि" ॥ इति जावालिस्मरणात् पत्न्यादीनामपि सापिड्यनिषेध इति चेन्न । द्वादशाहे तन्निषेधपरत्वात्संवत्सरा- दकिनिषेधपरत्वे त्रिपक्षे तु सपिंडनमिति लौकाक्ष्यादिवचनविरोधापत्तिः । अतः पत्न्यादीनां पित्रोद॒ताब्दे पितृसपिंडनानंतरमरणे तत्तद्वादशाहे सपिंडीकरणम् । पत्न्यादीनां पित्रोश्च संघात- १ कखग-पूर्व सापिण्ड्यमाचरेत् । २ ग-स्य । . ॥ - ·अनुमरणविधिः। ६४१ मरणे पल्यादीनां त्रिपक्षे। पित्रोस्तु द्वादशाहे । अन्येषां पित्रोताब्दे मरणे तत्तद्वत्सरांते मासिकानि सपिंडीकरणं चेति निर्णयः । अनुमरणविधिः । अनुमरणविषये विष्णुः ( अ. २५ सू. ४)- “ भर्तरि प्रेते ब्रह्मचर्य तदन्वारोहणं वा” इति ॥ स्मृत्यंतरे च- " साध्वीनामेव नारीणामग्निप्रपतनाहते । नान्यो धर्मोऽस्ति विज्ञेयो मृते भर्तरि कर्हिचित् "॥ इति। ५ हारीतोऽपि "मातृतः पितृतश्चैव यत्र चेषा प्रदीयते । कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं याऽनुगच्छति ॥ स्मृत्यंतरे- " सातवा सूतिका वाऽपि भानुमरणोत्सुका । सद्यः शुद्धिमवामोति भर्तुः पापापहारिणी " ॥ - ॥ अन्यच्च- "बालापत्या तु या नारी सूतिका वा रजस्वला । सर्वासामपि च स्त्रीणां एष साधारणो विधिः ॥ इति । १० यत्त्वौर्वचनम् "बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टार्तव एव च । रजस्वला राजसुते नारोहंति चितां शुभे"॥ इति । यदपि "वालापत्या तु या नारी भर्ना सह न सा व्रजेत् । रजस्वला न गच्छेत्तु गर्भ तु गर्भिणी इति ॥ अत्र पितृमेधसारकृता व्यवस्थापितं षोडशीग्रहणाग्रहणवत् विधिनिषेधदर्शनात् यद्यपि तुल्य- विकल्पः प्रामोति तथापि भानुमरणोत्सुकेति वचनात् पुत्रक्षेत्रधनधान्यादिमनस्कायाः पातिव्रत्य-१५ धर्महीनाया: संसारदुःखबन्धुनियोगाद्युपाधितो विषण्णाया वा प्रतिषेधो द्रष्टव्यः इति । अन्ये तु भर्तानुमरणोत्सुका “ नमस्कृत्य चितारूढं भर्तारं तु प्रसन्नधीः” “आरुह्य पत्नी निधनं गता चेदेकां चिति निर्मलधीः स्वभा " इत्यादिवचनेषूपात्तेर्मरणोत्सुका प्रसन्नधीनिर्मलधी- रित्यादिपदेहादिवियोगकलकरहिताया एवानुमरणाधिकारप्रतिपादनात् बालापत्या रजस्वलेत्यादि- विशेषणोपादानवैय्यप्रसंगाच्च पितृमेधसारोक्तं न युक्तं निषेधवचनं तु भिन्नचित्या- २० रोहणविषयं तच्च क्षत्रियादिविषयम् । तथा च क्षत्रियादिस्त्रीणां रजस्वलादीनामनुमरणनिषेधः रजस्वला राजसुता" इति राजसुतां प्रत्येव तनिषेधादित्याहुः। अपरे तु बालापत्यारजस्वलादेः सामान्येन विधानात्प्रतिषेधाच्च रजस्वलायाः तुल्य- विकल्पः । भिन्नचित्यारोहणविषयत्वे प्रमाणाभावाद्रजस्वला राजसुता इति राजसुतासंबोधन- मात्रेण विषयविशेषात्प्रतीतेरित्याहुः । गर्भिण्यास्तु निषेध एव । ततश्च गर्भिणी विना बालापत्या २५ सूतिका रजस्वला दृष्टार्तवाश्च ब्राह्मण्य एकचित्यारोहणं कुर्युः । सूतिका रजस्वला च तत्तदुक्त- शुद्धिप्रकारेण शुद्धाः कुर्यात् । यत्तु चंद्रिकायामुक्तम्- भर्तारमनुगच्छंत्या रज उत्पद्यते यदि । तैलद्रोण्यां विनिक्षिप्य लवणे वा मृतं पतिम् ॥ विराबादहनं कुर्युधिवास्तु तया सह । श्राद्धं चैकदिने कुर्यात् द्वयोरपि हि निर्णयः" ॥ इति । तद्वांधवा इत्यभिधानादपत्यहीनसंस्कर्तृविषयमित्येके । अपरे तु- भर्तारमनुगच्छन्ती पत्नी चेत्सातवा यदि । तैलद्रोण्यां विनिक्षिप्य लवणे वा मृतं पतिम् ॥ चतुर्थेऽहनि संस्कुर्यात्पुत्रादिस्तं सहैतया। शवः पर्युषितस्तस्य प्रायश्चित्तं तदा भवेत्" । अस्मिन्पक्षेऽप्यघं भर्तुर्दशाहेनापि गच्छन्तीति पुत्रवत्त्वेऽपि चतुर्थेऽहनि पित्रोः संस्कारविधानात्सम- विकल्प इत्याहुः । स्मृत्यंतरे-- मृतं पतिमनुवज्य पत्नी चेत् ज्वलनं गता । न तत्र पक्षिणी कार्या पैतृकादेव शुध्यति॥ ॥ 30 C 4- ·६४२ एकचित्यारोहणक्रमः। ५ “ सातवा सूतिका चैव भानुमरणोत्सुका । पूर्ववस्त्रं परित्यज्य शवकर्माणि कारयेत् ॥ “सपत्न्योरनुगच्छन्त्योरेका यदि रजस्वला । चतुर्थेऽह्नि सहैवाभ्यां तस्य दाहो विधीयते॥ एकचित्यां समारूढा यदि भार्या दिनान्तरे। भर्तुर्पताहे कर्तव्यमभिन्नं मनुरब्रवीत् "॥ इति । वसिष्ठः- "दह्यमानं तु भर्तारं या नारी त्वनुगच्छति । मरणादि भवेच्छ्राद्धं दहनादि तयोर्न तु॥ "भा सहैव शुद्धिः स्याच्छ्राद्धं चैकदिने भवेत् " ॥ यत्तु या स्त्री ब्राह्मणजातीया मृतं पतिमनुव्रजेत् । सा स्वर्गमात्मघातेन नात्मानं न पतिं नयेत् ॥ इति यदपि- “ मृतानुगमनं नास्ति ब्राह्मण्या अनुशासनात्" इत्यादि तत्सर्वमपि ब्राह्मण्या अनुगमन- निषेधप्रतिपादकवचनं पृथचित्यारोहणविषयम् । “पृथक् चितिं समारुह्य न विप्रा गंतुमर्हति" १० इति विशेषस्मरणात् । तथा च हारीत:- "भा सहानुमरणमा चंडालं विधीयते । पृथक् चितिर्वा राजादेर्न विप्रायाः पृथक् चितिः ॥ इति । क्षत्रियादीनां पृथचित्यारोहणं देशांतरविषयम् । संनिधौ तु एकचित्यारोहणमेव देशांतरमृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्वयम् । निधायोरसि सश्रद्धा प्रविशेज्जातवेदसम् " ॥ इति १५ स्मरणात् । इदं च मुमुक्षुविषये त्याज्यमेव । तथा च श्रुतिः-"तस्माद्धेयो न प्रागायुषः स्वः कामी प्रेयात् " इति । अस्यार्थो विज्ञानेश्वरेणाभिहितः (पृ. २४ पं. १६)-" स्वर्गफलोदेशेनायुषः प्रागायुःक्षयो न कर्तव्यो मोक्षार्थिना इति । अतः मोक्षमनिच्छंत्या स्वर्गार्थिन्या अनुगमनं युक्तम् । इतरकाम्यानुष्ठानवत् " इति । सर्वमेतत्स्त्रीधर्मनिरूपणे सविस्तरमधस्तात्प्रतिपादितम् । एकचित्यारोहणक्रमः । एकचित्यारोहणप्राकारस्तु हेमाद्रादावुक्तः- अथानुमरणे पत्नी स्नात्वा भ; सहैव तु । पयस्तुरीयमासाद्य सिग्वातैरुपवीज्य च ॥ नमस्कृत्य चितारूढं भर्तारं तु प्रसन्नधीः । प्रदक्षिणं परीत्याथ भर्तुर्दक्षिणमाविशेत् ।। " इयं नारीति मंत्रेण शाययेन्मातरं सुतः । अहेन वा दहेदूर्ध्वमास्नानात्पतिना समम् ॥ यद्वा पत्नी तु संकल्य प्रयोगे त्वखिले कृते । दह्यमाने पतौ मंत्रान्जपेदध्वर्युणा सह ॥ "पावकं प्रविशेत्तत्र भर्तुश्चोर्ध्व पृथग्विधिः । उभयोः सह संकल्पः कुंडमेकं पृथक् शिला ॥ २५ " वासस्तिलोदकं पिडं नग्नप्रच्छादनं नवम् । षोडशं च वृषोत्सर्गः सोदकुंभं पृथक् पृथक्, “ सहचर्माधिरोहश्च सपिंडीकरणं तथा । निमित्तहोमवरणे श्राद्धमेकोत्तरं पृथक् ॥ " वैश्वदेवं च पाकश्च होमोऽन्नायैः सहेष्यते " इति ॥ स्मृत्यंतरे च-" आरुह्य पत्नी निधनं गता चेदेकां चितिं निर्मलधीः स्वभनी । "दशाहहोमं श्रपणं च तंत्रात्पिडोदकादीन्पृथगेव कुर्यात्" ॥ पितृमेधसारे-" स्नात्वा शक्तितो ३० दत्वा वाह्मणैरभ्यनुज्ञाता प्रीता पथस्तुरीयमासाद्य सिग्वातैरुपवीज्य चितिगतं भर्तारं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य चितिमारुह्य भर्तुर्दक्षिणपार्वे शयीतात्र कर्ता पत्नीमुपनिपातयति इयं नारीति समानमत ऊर्व सद्यः पापं निर्धूय दंपती विहरत” ॥ इति । स्मृतिरत्ने- " अनुयाने मृतौ पित्रोरेकशय्याचितिस्तथा । प्रत्येकमञ्जले दो नग्नप्रच्छादनादिकम् । एकमेवाग्निदानं स्यादेकनावा तिलाञ्जलिः" ॥ इति । एकस्यां शिलायां तिलोदकमित्यर्थः । ३५ तिलाञ्जल्या शिला द्वयोरेकेति यावत् । कुंडमेकं पृथक् शिलेत्यनेनास्य विकल्पः । १ स-द्वयोः; ग-व्ययोः। २० " ·अन्येधुः। ६४३ - - ५ - " " १० तत्रैव- अस्थिसंचयनं चैव नवश्राद्धं पृथक् पृथक् । वृषोत्सर्जनभेदश्च मासिकानां पृथक् क्रिया ॥ सपिंडीकरणं चैवे सुतः सर्व समाचरेत् " ॥ स्मृत्यंतरे-“ सहैव भर्ना मरणं स्त्रियाश्चेत्सहैव कुर्यात्पितृमेधकृत्यम् ॥ पिंडोदकादीन्पृथगेव कुर्यापिंडस्य संयोजनमत्र भर्ना ॥ मृते भर्तरि या पूर्व परेऽहन्यनुगच्छति । तस्याः पतिदिने श्राद्धं शालभेदं न कारयेत् ॥ " अग्निकार्ये न भेदोऽस्ति अस्थिसंचयने तथा । एकगर्ने जलं दद्यापिंडांश्चैकदिने द्वयोः॥ एकोद्दिष्टं पृथक्कुर्यात्सपिंडीकरणं सह । तत्र द्वयोनिर्मितौ द्वौ बाह्मणावितरैः सह देवल:-" परेारनुयाने तु मरणाहःक्रमेण तु । दहनादिसपिंड्यंतं श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि" ॥ क्रियाकल्पकारिकायाम् पतिव्रता त्वन्यदिनेऽनुगच्छेद्या स्त्री पतिं चित्यधिरोहणेन । "दशाहकै भर्तुरघस्य शुद्धिः श्राद्धद्वयं स्यात्पृथगेककाले ॥ “ मृते भर्तरि पूर्वेयुपरेयुरनुगच्छति । तस्याः पतिदिने श्राद्धं मृताहस्तु यथातिथि " ॥ स्मृत्यंतरे-“अस्थिसंचयनं चैकं नवश्राद्धं पृथक्पृथक् । वृषोत्सर्जनभेदश्च मासिकानां पृथक क्रिया। उपस्थानं तदेकं स्यात्परं तस्याः पृथक् क्रिया। पृथक् श्राद्धं तयोः कुर्यात् गोदानंच पृथक् पृथक् ॥ सपिण्डीकरणे प्राप्ते सर्व तद्दिवसे चरेत् ॥ बहुपत्नीकपक्षे तु मन्त्रावृत्तिः पुनः पुनः। विभज्य पिण्डं दद्यात्तु गाय॑स्य वचनं यथा" ॥ इति । अन्यत्रापि—" दिनान्तरे यानि सहैव भर्तु : कुर्यान्मृताहे सति कर्म कार्यम् । हिरण्यशल्काः पृथगेव कार्याः पात्राणि भेदद्वयभाञ्जि कुर्यात् " ॥ इति । अन्यत्रापि- अन्येयुरप्यनुगतौ शुद्धिः पतिदशाहतः । सहास्थिसंचितिं चैव काले श्राद्धद्वयं भवेत् ॥ "पृथक् पिंडोदकादि स्यात्पत्या पिंडस्य योजनम् । तच्च पिंडं द्विधा कृत्वा पितृपिंडेषु योजयेत्" ॥ २० वसिष्ठः- अनुयाने च पत्या च सपिंडीकरणं सह । अंतर्धाय तृणं मध्ये भर्तुः श्वशुरयोरपि ॥ स्त्रीपिंडं भर्तृपिंडेन संयोज्ये च पुनः सुतः । पितामहादिभिः सार्धं पितृपिंडं तु योजयेत्” ॥ १५ “ " ॥ यमः- पत्या चैकेन कर्तव्यं सपिंडीकरणं स्त्रियाः। सा मृतापि हि तेनैक्यं गता मंत्राहुतिव्रतैः" ॥ २५ शातातपः- या मृता सुभगा नाथं सा तेन सह पिंडताम् । अर्हति स्वर्गवासेऽपि यावदा भूतसंप्लवम् " ॥ यत्तु सुमन्तुवचनम्- "चित्यारोहणकाले तु षोडशानि पृथक्पृथक् । सपिंडीकरणं तस्या नैव भर्तुः कृते सति" ॥ इति तस्त्रियाः पृथक्सपिंडीकरणनिषेधपरम् । देवलः-- " तद्दिने वा परदिने भर्तारमनुगच्छति । नवश्राद्धं षोडशं च सपिंडीकरणं तथा॥ " यथाकाले तु कर्तव्यं प्रतिसंवत्सरं तथा ॥ इति । यथाकाले भर्तुविहिते काले कर्तव्यम् । स्त्रिया अपि कर्तव्यमित्यर्थः । यत्तु गौतमवचनं " एकचित्यां समारूढौ दंपती निधनं गतौ । मासिकानि नवश्राद्धं सपिंडीकरणं पृथक्” ॥ इति १ ग-कं। २ क-काम । ३ क-शवदाहके ग-तो। ग-तृ । 30 " ·६४४ गर्मिणीसंस्कारः। " - १० यदपि व्याघ्रवचन- पतिव्रता तु या नारी भर्तारमनुगच्छति । पिंडदानादिकं श्राद्धं सपिंडीकरणं पृथक् " ॥ इति एतादृशं वचनं निमित्तभेदप्रतिपादनपरम् । अन्यथा सपिंडीकरणं चैकं तत्र द्वयोनिमित्तौ दौ ब्राह्मणावितरैः सह सपिंडीकरणं सहेत्यादिपूर्वोक्तबहुस्मृतिविरोधप्रसंगात् । दुर्मरणायुपाधिवशेन ५ काष्ठबदमंत्रकदाहेनानुमृतिः कार्या । दह्यमानतंत्रेण “ नानुराहेत्पतिव्रता" इति स्मरणात् । तथा च कल्पकारिकायाम्- " पत्युर्वेदाग्निसंस्कारे पत्न्या अनुगमो मतः । अन्यथा त्वात्मघातः स्यादिति वेदविदो विदुः" ।। इति । चितिभ्रष्टायाः प्रायश्चित्तमुक्तं स्मृत्यंतरे- "चितिभ्रष्टा यदा नारी मोहाच्चलति वा तदा। प्राजापत्यं भवेत्कृच्छ्रे शुद्धा भवति नान्यथा" ॥ इति । अथ गर्भिणीसंस्कारः । अत्र बोधायन: अथ गर्भिण्यंतर्वत्नी म्रियेतात ऊर्व म्रियेत स्मशानं नीत्वा दहनदेशं जोषयेत्तु सम्यक् चितामपरेण सव्येन प्रेताया उदरं विलिखेत् । 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र' इत्यनुलेखनदृष्टं कुमारमनुमंत्रयते 'जीवतु मम पुत्रो दीर्घायुत्वाय वर्चस' इति । अथ बालं संस्नापयेयुर्हिरण्यमंतर्धाय जीवंतं ग्राममानयन्ती 'यस्ते स्तनः शशय' इति स्तनं प्रदाय तस्मिन्नुदरे आज्यानि जुहोति । 'शतायुधाय शतवीर्याय' इति पंचभिः 'प्रयासाय स्वाहा- यासाय स्वाहेत्यनुवाकेन प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहा इत्यनुवाकेन पूष्णे स्वाहा पूष्णे शिरसे स्वाहा' इत्यनुवाकेन सूच्या जठरमवणं कुर्यात् । प्रेतां चितिमध्यारोप्य विधिना दाहयेत् । अष्टौ धेनुर्भूमिं धेनुमिति च दद्यादिति । संग्रहे- षण्मासादूर्ध्वमासूते म्रियते यदि गर्भिणी । चितैः पश्चान्निधायैनां सव्योदरमथालिखेत् ॥ हिरण्यगर्भमंत्रेण समुल्लिख्य तमुद्धरेत् ।। २० “ मृतश्चेदुद्धृतो गर्भो घृताक्तं निखनेद्भुवि । जीवेच्चेज्जीवतु मम पुत्र इत्यनुमंत्रयेत् ।। " अंतर्धाय हिरण्यं तमभिषिच्य जलैः शिशुम् । ग्रामं गत्वा शिशोर्दद्याद्यस्ते स्तन इति स्तनम् । सुरक्षितं कुमारं तं कृत्वा गत्वा शवादिकम् । शतायुधाय इत्याज्यानि जुहुयादुदरे ततः ॥ • प्रयासाय स्वाहेति हुत्वा च प्राणायेत्यनुवाकतः । पूष्णे स्वाहेति हुत्वा च संधायोदरमवणम् ॥ " चितिमारोप्य तां प्रेतां शेषं पूर्ववदाचरेत् ” ॥ इति । २५ शौनकः--"गर्भिणीमरणे प्राप्ते गोमूत्रेण जलैः सह।आपोहिष्ठाभिरब्लिंगैः प्रोक्ष्य भर्ती समाहितः ॥ “ प्रेतां श्मशाने नीत्वाथोल्लिख्येत्सव्योदरे ततः । पुत्रमादाय जीवंत्स्यान्स्तनं दत्वा सुताय तु “ यस्ते स्तन इत्येतया ग्रामं नीत्वा निधाय च । उदरं चावणं कुर्यात्पृषदाज्येन पूर्य च ॥ "मृद्भस्मकुशगोमूत्रैरापोहिष्ठादिभिस्त्रिभिः । स्नात्वाऽऽच्छाद्यैव वासांसि पितृमेधेन दाहयेत् । “ मृतो यदि तु पुत्रः स्याब्याहृत्या निखनेत्ततः” ॥ इति । चंद्रिकायाम्- मृता चेद्गर्भिणी नारी तस्याः संस्कार उच्यते । बोधायनभरद्वाजशौनकायैर्यथोदितः ॥ " संकल्प्य पितृमेधं तु कृत्वा दारुचितेः क्रियाम् । पश्चाद्दारुचितेः प्रेतां दक्षिणे वाऽथ गर्भिणी॥ “निधाय वाऽग्रतंत्राणि कृत्वा दादिमार्जनम् । हिरण्यगर्भमंत्रेण विलिखेदसिनोदरम् ॥ " आग दर्शनादामे मृतः स्याच्चरणे क्षिपेत् । दृष्ट्वा जीवतु मम पुत्र इति जीवन्तमभिमंत्रयेत् ॥ " अंतर्धाय हिरण्यं तदभिषिच्य जलैः पुनः । नीत्वा ग्रामं शिशोर्दयाद्यस्ते स्तन इति स्तनम् ।। १ ग-णेरि । २ ग-अष्टकाधेनुं नीलधेनुं भूमि- । -- , ·दशाहान्तरकृत्यम्। ६४५ " सुरक्षितं कुमारं तं कृत्वा गत्वा शवान्तिकम् । शतायुधाय स्योनांतैः पंचभिरुदरे घृतम् ॥ "यजुर्भिस्तु प्रयासाय स्वाहेती द्वादशाहुतीः । प्राणायेत्यादिभिः पंच चक्षुषेत्यादि पंचभिः॥ इति। दशाहानन्तरकृत्यम् । अथ दशाहानंतरकृत्यम् । तत्र संवर्तः- "आशौचे निर्गते कुर्याद्हमार्जनलेपने । वाससा जलमाप्लुत्य शुध्येत्पुण्याहवाचनैः” ॥ आप्लुतिश्चैकादशाहे संगवे कार्या । 'अघांते संगवे स्नायात् ' इति स्मरणात् ॥ वसिष्ठः—" आशौचांते तु कर्तव्यं ब्राह्मणैरभिषेचनम् ॥ ऋग्भिर्यजुर्भिश्छंदोभिरब्लिंगैः पावमानिकैः । आशिषं च गृहीत्वाथ श्राद्धकर्म समाचरेत् " . مه ॥ व्यासः-- २० संपूज्य गंधपुष्पायैः ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयेत् । धर्मकर्मणि संकल्पे संग्रामेऽद्भुतदर्शने ॥ “ यज्ञार्थेऽपि प्रतिष्ठादौ सर्वसंस्कारकर्मसु । शुद्धिकामस्तुष्टिकामः श्रेयस्कामश्च नित्यशः" ॥ इति १० अथ वृषोत्सर्गः । चंद्रिकायास्- उत्सृजेत् वृषभं नीलं लोहितं कृष्णमेव वा । मृतो न पश्येन्नरकं गोघाती ब्रह्महा ह्यपि ॥ पुत्रो वा भ्रातृपुत्रो वा मृतस्यैकादशेऽहनि । उत्सृज्येत् वृषभं नीलं यथावर्णमसंभवे ॥ प्रेतत्वात्प्रतिमुच्यते महापातकिनो नराः" ॥ व्यासः- एकादशेऽन्हि संप्राप्ते प्रेतस्य स्वर्गसाधनम् । वृषमेकं समुत्सृज्य श्राद्धे विप्रांस्तु भोजयेत् ” ॥ १५ काश्यपः-" नीलं वाऽप्यथ वा कृष्णं मृतस्यैकादशेऽहनि । " वृषं पापविशुध्द्यर्थ रुद्राणामनुशासनात् । होमकर्मसमायुक्तं रुद्रप्रीतिकरं त्यजेत् ॥ एकादशेऽन्हि संप्राप्ते यस्य नोत्सृज्यते वृषः । प्रेतत्वान्न विमुच्यत दत्तैः श्राद्धशतैरपि ।। “ विप्रो वा क्षत्रियो वाऽपि वैश्यः शूद्रोऽपि वा तथा । वृषहीनो मृतो याति रौरवं तमसावृतम् ॥ सप्तजन्मकृतं पापं यद्वाल्ये यच्च वार्धके । तत्क्षणादेव नश्येत वृषोत्सर्गे पितुः कृते ॥ " पितॄनुद्दिश्य रुद्राय होमकर्मसमन्वितम् । उत्सर्गमात्रे रुद्रस्य लोकं यात्यत्र मानवः स्मृतिरत्ने- एकादशेऽन्हि संप्राप्ते स्नात्वा पुण्याहवाचनम् । कृत्वा चरेद्वोत्सर्ग कुर्याच्छ्राद्धं ततः परम् ॥ शूलं चक्रमथान्यद्वा लांछनं कारयेत्ततः । यस्य देवस्य यो भक्तस्तस्य चिन्हें समालिखेत् " ॥ हेमाद्रौ—“ स्वस्वेष्टदेवताचिन्हं पश्चिमदक्षिणपादमूले तप्तेनायसेन विलिखेत् " ॥ इति । २५ बोधायन:-“अथ वृषोत्सर्जनम्। तच्च द्विविधं काम्यं नैमित्तिकमिति। नैमित्तिकमेकादशाह्निकमिति। काम्यं कार्तिक्यां वैशाख्यां ग्रहणे संक्रमे वा” इति । स्मृत्यर्थसारे-“सपिंडीकरणात्यागेवोक्त- काले नैमित्तिकवृषोत्सर्गस्तत्र न मासादिदोषः” इति । स्मृत्यंतरे च- "एकादशाहे षण्मासे त्रिपक्षेऽब्दे तथैव च । वृषोत्सर्ग तु कुर्वीत परस्तादुक्तकालिकः" ॥ इति कालश्च पद्धतावुक्तः पूर्वभागेऽथवा मध्ये दिनस्य वृषमुत्सृजेत् । कार्तिक्यां पौर्णमास्यां वा वैशाख्या वाऽपि वा वृषम् । उत्सृजेल्लक्षणैर्युक्तं देवर्षिपितृतृप्तये "॥ आश्वलायनपरिशिष्टे ( ३११८)-" अथ वृषोत्सर्गः । कार्तियां पौर्णमास्यां वैशाख्यां वा जीववत्सायाः पयस्विन्याः पुत्रं द्विहायनमेकहायनं वा नीलं बधं पिंगलं वा"॥ इति । ॥ “ 30 " १ क्ष-स्मृतम् । २ खग-चामेत् । ८२-१३ ·६४६ वृषोत्सर्गः। “ १५ " स्मृत्यंतरे- " उत्सृजेद् वृषभं नीलं पौर्णमास्यां तु वत्सकम् । कार्तिक्यामाश्वयुज्यां वा वैशाख्यां प्रातरेव तु ॥ एकादशाहादन्यत्र प्रोक्तकालेषु यत्नतः। वृषोत्सर्गे तदा शुक्रबाल्यमौड्यं न दोषकृत् "॥ तथा- "प्रेतस्य वत्सरादुर्वाग्यदा संस्कारमिच्छति । न कालनियमो शेयो न मौढ्यं गुरुशुक्रयोः" ॥ इति । ५ यत्तु- " पतिपुत्रवती नारी म्रियते चोभयाग्रतः । वृषं नैवोत्सृजेत्पुत्रो यावत्स्वपितृजीवितम् " ॥ इति तत्केवलवृषोत्सर्गनिषेधपरम् । अत एव जाबालि:- " पतिव्रता सुशीला च पुत्रिणी सुभगा मृता । नोत्सृजेद् वृषमेकं तु सह गामुत्सृजेदृषम् ।। "पुत्रादन्यो यदा तस्याः श्राद्धकर्ता भवेद्यदि । तदैव वृषमुत्सृज्य पश्चाच्छ्राद्धं समाचरेत् " ॥ इति । १० अत एव स्मृत्यंतरम्- या नारी भर्तृसुतयोरग्रे तु प्रमितिं गता । तस्या अपि वृषोत्सर्गः कर्तव्यस्तु यथाविधि । अपुत्रा तु यदा नारी म्रियते भर्तुरग्रतः । वृषोत्सर्गो न कर्तव्यः एका गौर्दीयते तदा" ॥ अन्यत्रापि- पतिपुत्रवती नारी मृता चेज्जीवभर्तृका । पातिव्रत्येन तल्लोकं वृषहीना न गच्छति ॥ "जीवभास्तु कर्तव्यं संकल्पश्राद्धमेव हि। पार्वणं च वृषोत्सर्ग कुर्यादायुःक्षयो भवेत्” ॥ जीवभाः अपुत्राया इति शेषः । लोकाक्षिः- न स्त्रियाश्च वृक्षोत्सर्गः भर्ता कुर्यात्कदाचन । वृषं रुद्रान्वसूस्त्यक्त्वा सपिडीकरणावधि"॥ इति । वृषं रुद्रार्थब्राह्मणभोजनं वस्वर्थब्राह्मणभोजनं च त्यक्त्वा अन्यत्सर्वं सपिंडीकरणावधि कुर्या- दित्यर्थः । अनुमृतिविषये तु पितुरूप्रविधि सम्यक् कृत्वा मातुस्तु पुत्रकः । वृषमुत्सृज्य पश्चाद्धि पित्रा सह सपिडनम् "॥ इति । प्रेतत्वविमोचकवृषोत्सर्गे नांदीश्राद्धनिषेधमाह शातातपः- " स्वर्गकामो वृषोत्सर्गे नांदीमुखविधानतः । श्राद्धं कुर्यात्तदन्यस्तु न कुर्यात्प्रेतमोचकः ॥ इति । विज्ञानेश्वरः- "एकादशेऽन्हि संप्राप्ते यस्य नोत्सृज्यते वृषः । पिशाञ्चत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि "॥ इति । २५ स्मृत्यंतरे- वृषहीनो मृतो याति रौरवं तमसा वृतम् । उत्सर्गमात्रे रुद्रस्य लोकं यात्यत्र मानवः बृहस्पतिः—" कांक्षति पितरः पुत्रा नरके पातभीरवः । "गयां यास्यति यः कश्चित्सोऽस्मान् संतारयष्यति। करिष्यति वृषोत्सर्गमिष्टापूर्त तथैव च ॥ इति । पितृगाथा च- ३० “ एष्टव्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयां व्रजेत् । यजेत वाऽश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् " ॥ नीलवृषलक्षणमुक्तं स्मृतिरत्ने- " लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पृष्ठे च पांडरः । श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स वृषो नील उच्यते अत्र वृषालाभे प्रचेताः- ॥ विहिते च वृषोत्सर्गे त्वलाभे शक्त्यसंभवे । प्रेतत्वस्य विमोकार्थ रुद्रानेकादशाशयेत् ” । १ क्ष-यदि । २ क्ष-कर्ता । ३ ग-पुच्छे । २० - " %3D " ·एकोद्दिष्टम् । ६४७ " १. ॥ १५ " अगस्त्यः- बोधायनश्च (३।१७।११) “तासां पयसि पायसं अपयित्वा पृथगेकादश ब्राह्मणान्भोजयेत्” इति । व्यासोऽपि- " एकादशभ्यो विप्रेभ्यो दद्यादेकादशेऽहनि । रुद्रानुद्दिश्य कर्तव्यं रुद्रप्रीतिकरं हि तत् " शातातपः-- एकादशसु विप्रेषु रुद्रानुद्दिश्य भोजयेत् । प्रेतत्वस्य विमोकार्थं मधुक्षीरघृताशनैः” ॥ इति । ५ स्मृत्यंतरे तु- "प्रेतत्वस्य विमोक्षार्थ रुद्रान्वा विधिरूपतः । ब्राह्मणान्भोजयेदष्टौ हिरण्येनौदनेन वा"॥ इति अथैकोद्दिष्टम् । तत्र याज्ञवल्क्यः (आचारे २५५।२५६)- “ मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं च वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि "॥ इति । पैठिनसिरपि एकादशेऽन्हि यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम्” इति । बृहन्मनुः—“ एकादशेऽन्हि कर्तव्यमेकोद्दिष्टं सदा द्विजैः” । व्याघ्रः- एकादशेऽन्हि संप्राप्ते श्राद्धं दद्याद्यथाविधि । कुर्यादेवात्र वारादितिथिभान्यनिरीक्ष्य वै " स्मृत्यंतरे—“एकादशेऽहनि श्राद्धं कुर्यादेवाविचारयन् ” । इति क्षत्रियादीनामप्याद्यश्राद्धमेका- दशेऽहन्येवेति माधवीयादौ व्यवस्थापितम् । चंद्रिकायां तु- " आशौचांते ततः सम्यक् पिंडदानं समापयेत् । तत्र श्राद्धं प्रदातव्यं सर्ववर्णेष्वयं विधिः" ।। वसिष्ठसंहितायां च अथातः संप्रवक्ष्यामि श्राद्धं गाय॑मतेन वै "एकादशेऽन्हि विप्राणां नृपाणां षोडशेऽहनि । वैश्यानां विंशतिदिने शूद्राणां मासि पूरिते"॥इति । "एकादशेऽन्हि संप्राप्ते द्विजानामुत्तमं विदुः । एकोद्दिष्टं प्रकुर्वीत भूपतिर्दादशात्परे ॥ षोडशाहात्परे वैश्यः शूद्रस्त्रिशदिनात्परे” ॥ इति । सर्वेष्वेषु वचनेषु ब्राह्मणानामेका- दशदिने एकोद्दिष्टविधानात् तेषामेकादशदिन एवेकोद्दिष्ट क्षत्रियाणां तु विकल्पः । अत्राहिताग्नेर्विशेषो जातुकर्णिनोक्तः "ऊर्ध्व त्रिपक्षाघच्छ्राद्धं मृतेऽहन्येव कीर्तितम् । अतस्तु कारयेद्दाहादाहितामेदिजन्मनः" ॥ त्रिपक्षादीक् यत् प्रेतकर्म तदाहदिवसादारभ्याहिताग्नेः कार्यम् । त्रिपक्षादूर्ध्वं यच्छ्राद्धं तन्मरण- दिवस एव कार्यमित्यर्थः । अतः दशाहकृत्यमेकोद्दिष्टमूनमासिकं च दाहदिनादि कुर्यात् । द्वितीय- मासिकं च दाहदिने कुर्यात् । कालादर्शेऽपि- "त्रिपक्षात् पूर्वतः साग्नेर्भवेत्संस्कारवासरे । ऊर्ध्व मृतदिनेऽनाग्नेः सर्वाण्येव मृताहतः पूर्वतः पूर्वत्र कर्तव्यं संस्कारवासरे दाहदिनादि भवेदित्यर्थः । सूतकांते नरः कुर्यादेकोद्दिष्टद्वयं बुधः । सूतके पतिते चापि स्वतंत्र नातिलंघयेत् " एकोद्दिष्टद्वयमिति महैकोद्दिष्टमावृत्ताद्यं च तवयं सूतकांते एकादशाहे कुर्यात् । मध्ये सूतकांतरा- पातेऽपि स्वतंत्रं महैकोद्दिष्टं नातिलंघयेत्तदैव कुर्यादित्यर्थः । अत एवाह विष्णु:- आद्यश्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि” इति । तदाह बृहस्पतिः- एकादशाहे यच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं समाचरेत् । यदि कार्य न कुर्वीत पुनःसंस्कारमर्हति" ॥ इति । अत एव च तत्राकरणे पुनःसंस्कारमाह । एतच्चास्थिसंचयाभावविषयम् । कृते त्वस्थिसंचयने पुनःपिंडोदकमात्रमधस्तात्प्रतिपादितम् । आवृत्ताद्यं तु आशौचसंनिपाते रोगादिना आयस्य विघ्ने सति द्वादशाहादि कालांतरे कार्यम् । १ खग-रुद्र । २ ग-दीना। क्ष-सानेः। - २५ " %D व्यासः ॥ ३. ३५ ·६४८ एकोद्दिष्टस्वरूपम् । तथा च व्यासः- " ॥ "एकादशाहे त्वाद्यस्य संकटं तु यदा भवेत् । द्वादशाहेऽपि कर्तव्यं त्रयोविंशदिनेऽपि वा" ॥ इति । चंद्रिकायाम्- “ आशौचनिर्गमात्कार्यमाबमेकादशेऽहनि । त्रयोविंशदिने वाऽपि सप्तविंशदिनेऽपि वा ५ स्मृत्यर्थसारे-"आवश्राद्धस्य विघ्ने तु भार्गववारनंदाचतुर्दशी त्रिजन्मानि त्यक्त्वा ऊनमासिका- त्पूर्वमनुष्ठेयम्" इति । बृहन्मनु:- "एकादशेऽन्हि संप्राप्ते यदि चन्द्रस्तु रोहिणीम् । आवसेदुत्तराख्यां वा कुर्यात्तत् द्वादशेऽहनि" ॥ स्मृत्यंतरे–“एकादशाहे यदि शुक्रवारो रोहिण्यथाप्यर्यमतारका वा । " भवेच्च कृत्वोदकपिंडदानं श्राद्धं प्रकुर्यादपरेयुरेव” इति । एवं च एकादशाहे आवृत्ताद्य- १० विघ्ने सति द्वादशाहादावुक्तकाले तत्कृत्वोनमासिकादीनि पंचदश कृत्वा सापिड्यं कुर्यात् । पितृमेधसारे—“ सर्ववर्णानां मृताहादेकादशेऽन्हि मध्यान्हे एकोद्दिष्टं कुर्यात् । साग्नेः संस्काराहा- देकादशाहे व्यहतपणे चतुर्थेऽहन्येकोद्दिष्टं पंचमे सापिंड्यं एकादशाहे तर्पणे द्वितीयेऽहन्येकोद्दिष्ट तृतीये सापिंडयं दशाहाभ्यंतरमनेकेषां मरणे तत्तन्मृताहादेकादशाहतिथिभेदेऽपि संघातानुभृत्योः पत्न्या भāकादशाह एव सहश्राद्धं कुर्यात् । अत्र संवादवचनानि पूर्वमेवोक्तानि । स्मृत्यंतरे- १५“ एकादशाहे संप्राप्ते त्रीणि कर्माणि कारयेत् । नवश्राद्वं तु पूर्वाण्हे हेम्ना वामेन वा भवेत् ।। " प्रेतत्वस्य विमोकार्थं वृषभं विसृजेत्ततः । स्नात्वा मध्यान्हवेलायां विप्रानेकादशावरान् ।। " अशक्तश्चैकविप्रं वा श्रोत्रियं गुणशालिनम् । आमंत्र्य विप्रमाहूय दद्यादभ्यंजनादिकम् ॥ " पादप्रक्षालनं कुर्यात्कुंडे वा मंडले शुभे । गोत्रं नाम च निर्दिश्यासनादीनि कल्पयेत् " ॥ देवलः-- २. “पूर्वाण्हे दैविकं कार्य अपराण्हे तु पैतृकम् । एकोद्दिष्टं तु मध्यान्हे प्रातर्वृद्धिनिमित्तिकम्" ॥ इति । अत्र व्यासः- " ॥ - " आद्यमासिकमेकश्चेढुंक्ते ब्राह्मात् स हीयते । तदेकादशधा भित्वा विप्रेष्वनावथापि वा तदाह सत्यव्रतः--" एकादशेऽन्हि प्रेतार्थ ब्राह्मणानेकादशामंत्र्य मध्यान्हे नानाभक्ष्यान्नरस- विन्यासैराशयित्वा विधिवपिंडदानवासोहिरण्यदास्युपाच्छनोदकुम्भदक्षिणा गुणवति विगै पात्रे २५ दद्याच्छय्यां च । तस्य स्वस्त्ययनादिधर्माः प्रवर्तते” इति । एवं च दशब्राह्मणान्प्रेतत्वविमोकार्थ गुण- वंतमेकमाद्यश्राद्धं निमित्तार्थ भोजयित्वा गुणवति तस्मिन्दक्षिणां दद्यात्। अशक्तौ एकं वा भोजयेत् । तथा च आत्रिः- "प्रेतार्थ सूतकांते तु ब्राह्मणान्भोजयेद्दश । आद्यश्राद्धनिमित्तं तु एकमेकादशेऽहनि ।। “ वस्त्रालंकारशय्यादि पितुर्यद्वाहनादिकम् । गंधमाल्यैः समभ्यर्च्य श्राद्धभोक्त्रे प्रदापयेत् ॥ अशक्त एकं संभोज्य शक्तन्या दद्याच्च दक्षिणाम्" ॥ इति । ३. एकोद्दिष्टस्वरूपनिरूपणम् । एकोद्दिष्टस्वरूपमाह याज्ञवल्क्यः (आचारे २५१।२५२)- एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकाध्यकपवित्रकम् । आवाहनानौकरणरहितं ह्यपसव्यवत् ॥ " उत्तिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने विप्रविसर्जने । अभिरम्यतामिति वदेत् ब्रूयुस्तेऽभिरताः स्म ह"॥ इति। एक उद्दिष्टो यस्मिन्श्राद्धे तदेकोद्दिष्टमिति कर्मनामधेयम् । दैवहीनं विश्वदेवेरहितम् । एकार्य- पात्रं एकदर्भपवित्रं च आवाहनेनाग्नौकरणेन होमेन च समंत्रकेण रहितं अपसव्यवत् प्राचीनावीत- १ ग-एकाह । २ ग-रण्यदारयु । ३ क्ष-ब्राह्मणे। ग-विश्व । ।

·अग्नौकरणादि। ६४९ - ब्रह्मसूत्रवदक्षय्योदकस्थाने उत्तिष्ठतामिति वदेविप्रविसर्जने अभिरम्यतामिति ब्रूयात् । ते च अभिरतास्महे इति ब्रूयुरित्यर्थः । पराशरः " आवाहनक्रियादेवनियोगरहितं हि यत् । एकोऽय॑स्तत्र दातव्यस्तथैवैकं पवित्रकम् ॥ प्रेताय पिंडो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु । प्रश्नश्च तत्राभिरतिर्यजमानद्विजन्मनाम् ” ॥ इति । पद्धतौ- "एकमुद्दिश्य यच्छ्राद्धं एकोद्दिष्टं प्रकीर्त्यते। एकादशेन्हि मध्यान्हे तत्कर्तव्यं विधाय च ॥ " पिंडमकं प्रदातव्यमाऽऽशौचं च प्रदानतः । एकादशेऽह्नि कुर्वीत दानं होमादिकं तपः॥ इति । स्मृत्यंतरे- " आद्यश्राद्धं निमित्तं तु एकमेकादशेऽहनि । प्रेतार्थ सूतकान्ते तु ब्राह्मणान्भोजयेद्दश ॥ "अशक्त एकं संभोज्य शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । हिरण्यं मेदिनी गां च वस्त्राणि विविधानि च ॥ १० " यद्यदिष्टतमं लोके गंधाश्च कुसुमानि च । शय्याप्युपानहो छत्रं यद्भुक्तं मृत्युकालतः ॥ “ यदिष्टं जीवितस्य स्यात्तद् दद्यात्तस्य यत्नतः । तं विसृज्य द्विजं भुक्तं स्नायादनवलोकितः ॥ " श्राद्धं कुर्याद्यथाकालं सपिंडीकरणं तथा" ॥ इति । बोधायन:-" अथैकोद्दिष्टेषु नाग्नौकरणं नाभिश्रवणं न पूर्व न दैवं न धूपं न दीपं न स्वधा न नमस्कारौं”॥ इति रत्नावल्यां- अनुज्ञाद्विगुणौ दी जपादिस्वस्तिवाचनम् । पितृशब्दः ससंबंधः शर्मशब्दस्तथैव च ॥ १५ “ पात्रालंभोपपात्रं च उल्मुखोल्लेखनादिकम् । पितृप्रश्नः सविकिरः शेषप्रश्नस्तथैव च ॥ प्रदक्षिणं विसर्गश्च सीमांतगमनं तथा । अष्टादशपदार्थाश्च प्रेतश्राद्धे विवर्जयेत् " ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे- " श्रोत्रियं वेदविद्विप्रं अहरेव नियोजयेत् । तस्यैव श्मश्रुकर्माणि स्नानमभ्यज्य कारयेत् ॥ एकोद्दिष्टे भवेदेक उद्देश्यो ब्राह्मणस्तथा । अर्घ्यपात्रं भवेदेकं पाणावेकाहुतिर्भवेत् " एकपिंडो भवेत्तस्मिंस्तदहरेव निमंत्रणम् । दैवं धूपं तथा दीपं स्वधाशब्दं च वर्जयेत् "॥ इति । तदहरेव तस्मिन्नेवाहनि निमंत्रणं कुर्यात् । स्मृत्यन्तरे- प्रेतकार्येषु सर्वत्र सब एव निमंत्रणम् । पितृकार्येषु सर्वेषु पूर्वेयुः स्यान्निमंत्रणम् ॥ इति स्मृतेः। पाणावेकाहुतिरिति पाणिहोमविधानादावाहनाग्नौकरणरहितमिति । अग्नौ होमनिषेधः । तथा चाश्वलायनीयकारिका- चरुमुद्धृत्याज्यसिक्तमन्नं मेक्षणदारुणा । हस्तेऽवदानमात्रेण तूष्णीं हुत्वाऽऽहुतिद्वयम् " ॥ इति। प्रेताविप्रहस्ते तूष्णीं जुहुयात् । पित्रर्थविप्रहस्ते तु समंत्रकमेव पितृयज्ञाहुति पाणौ जुहुयान्मंत्र- पूर्वकमिति वृद्धमनुस्मरणात्तत्रैकोद्दिष्टे पाणौ हुतमन्नं न प्राश्नीयात् । किंतु लौकिकानौ प्रक्षिपेत् । तथा पारिजाते- हस्ते हुतं तु नाश्नीयादब्दं भुक्तानुमासिकम् । अग्नौ प्रक्षेपणं कार्य सपिंडीप्रेतकर्मसु " ॥ इति । 3. अत्र बोधायनेन तु विशेषेण लौकिकेन होम उक्तः-“अथैकोद्दिष्टेष्वादित एव प्राचीनावीतं कृत्वा दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणे स्थंडिलं कृत्वाऽद्भिरवोक्ष्याग्निं प्रतिष्ठापयति तत्रैवाथैनं पृच्छति करिष्यामीति कुरुष्वेति इतरः प्राहाभ्यनुज्ञातो दामुपस्तीर्य सर्वस्मात्सकृदवदायाभिधार्य दक्षिणतो भस्ममियां- गारान्निरूह्य तेषु जुहुयात् । प्रेतायामुष्मै यमाय च स्वाहेति तद्भुतमहुतं च भवति" इति । १ ग-पनं । २ कख-न्मु । ३ ग-त्रै। खग-धर्मेण । २५ + ·६५० आवृत्ताद्यमासिकम् । - १५ स्मृत्यंतरे- "एकादशेऽन्हि मध्यान्हे एकोद्दिष्टं कृतं च यत् । प्रेतस्य च यमस्यापि द्वयोः प्रीतिकरं भवेत् ॥ इति । एकोद्दिष्टप्रयोगस्तु स्वस्वगृह्योक्तप्रकारो द्रष्टव्यः। आपस्तंवादिभिरनुक्ते प्रयोगे तु बोधायनोक्त आश्रयणीयः। " स्वसूत्रेऽविद्यमाने तु परसूत्रेण वर्तते । बोधायनमतं कृत्वा स्वसूत्रफलभागभवेत् " ॥ इति नियमात् । अत्र नूतनभांडेषु पाकमाह वैखानलः सूतकप्रेतयोपियित्वा मृन्मयानि भांडानि पुराणानि त्यक्त्वा नवानि परिगृह्य पाचयित्वा श्राद्धं कुर्यात् " इति । अादिसत्कारे भोजने च प्रेतार्थब्राह्मणः प्रत्यङ्मुखो निवेशनीयः । तथा गौतमः-"दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु प्रेतार्थमकं विप्रं प्रत्यङ्मुखमासादयेत्” इति । वैखानसः-"तिलदर्भास्तृते विष्टरे प्रत्यङ्मुखमासादयेदेकोद्दिष्टः" १० इति । सुंदरराजीये—“ प्राङ्मुखौ विश्वेदेवावुदङ्मुखौ प्रागंतान्पितन्तं प्रत्यङ्मुखमासादयेत् " इति । 'प्रत्यड्मुखनिमित्तं निवेश्य' इति सरण्यादौ च दर्शनात् प्रत्यङ्मुखत्वमेव तस्य सिद्धम् । एकोद्दिष्टे तु यद्भोक्तुरभोज्यं शिष्टभोजनम् । चंद्रसूर्योपरागे वा शिष्टमन्नं च वर्जयेत् " इत्यादिना एकोद्दिष्टान्ननिषेधात् नात्र शेषाभ्यनुज्ञा कार्या । मनुः- " असपिंडक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य तु । अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिंडमकं च निर्वपेत्” ॥ इति । असपिंडक्रियाकर्म सपिडीकरणात्प्राक् आद्धकर्मेति यावत् । तदेकोद्दिष्टविधिना कृत्वा एकं पिंडं च दत्वा तदप्सु विसर्जयेत् । पितृमेधसारे-" भुक्तशिष्टमन्नं पिंडं सर्वाणि दर्भहोमपात्राणि चाप्सु प्रक्षिप्य स्नात्वा गृहमेत्य पुण्याहं वाचयत्" इति । बोधायन:- "एकोद्दिष्टान्त एव स्यात्संस्कर्तुः शुद्धता त्वघात्। पिंडोदकप्रदानेन पुण्याहोक्त्या विशुध्यति । इति । अत्र त ब्राह्मणालाभे लौकिकानिं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणामुखो यमाय सोमं सुनतेति ऋचा घृतमिश्रेण १. पायसेन ग्राससंमिता द्वात्रिंशदाहुतीर्हस्तेन जुहुयात् ” । आवृत्ताधमासिकम् एवमिदमाद्यस्वतंत्रैकोद्दिष्टं ब्राह्मणेऽशौ वा कृत्वा पुनरपि ब्राह्मणे कर्तव्यम् । तथा च स्मृत्यंतरे- “एकादशेऽन्हि संप्राप्ते विप्राभावे कथं भवेत् ।। "पायसं घृतसंमिश्र हस्तेन ग्राससंमितम् । यमाय सोममित्येव द्वात्रिंशज्जुहुयाच्चरुम् ॥ अध्वर्यु ग्यतो भूत्वा प्रसव्यं दक्षिणामुखः । श्राद्धसिद्धिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा" ॥इति । कास्यपः एकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते विप्राभावे कथं भवेत् । आवाह्य सुसमिद्धेऽसौ पायसं जुहुयाद्धविः ॥ " पौरुषेण तु सूक्तेन त्वावृत्या ग्राससंमितम् । अभ्यर्च्य गंधवस्त्राद्यैरुदकुंभं च दक्षिणाम् । ततः स्नात्वा पुनश्चायं कुर्यात्तु ब्राह्मणो बुधः" ॥ इति । परितोऽग्नि गन्धादिभिरभ्यर्च्य दक्षिणा- ३ • मुकुंभं चाग्निसमीपे निधाय तानि ब्राह्मणेभ्यो दयादित्यर्थः । चंद्रिकायां तु-- एकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते विप्राभावे कथं भवेत् । उदीरतामितिमंत्रेण जुहुयाघृतपायसम् ।। " स्वगृह्योक्तविधानेन सूक्तेन पुरुषस्य च" ॥ इति । 'उदीरतामवर उत्परास' इत्यादीनामष्टानामृचां चतुरावृत्त्या हात्रिंशदाहुतयो भवति । पुरुषसूक्तस्य षोडशर्चस्य द्विरावृत्त्या तथा भवति । यथा- स्वकुलाचारमिह मंत्रव्यवस्था । अत्र पिंडदानमुक्तं श्रीधरीये- १५ " एकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते विप्राभावे हुते सति । पिडम प्रदातव्यं आशौचं चाप्रदानतः" ।। इति । २५ ·अक्सिंवत्सरात्सपिण्डीकृते। १० अत्र गोभिल:-"ब्राह्मणं भोजयेदाये होमः कार्योऽथ वाऽनले। पुनश्च भोजयेद्विप्रं द्विरावृत्तिर्भवेदिति"। व्यासोऽपि-" सूतकांते नरः कुर्यात् एकोद्दिष्टद्वयं बुधः । ब्राह्मणं भोजयेदाये होमः कार्योऽथवाऽनले । पुनश्च भोजयेद्विप्रं आवृत्तिद्वयसिद्धये " ॥ इति । कालादशेऽपि-" आद्यश्राद्धं द्विजेऽसौ वा कुर्यात्पुनरपि द्विजः" ॥ इति । ननु 'सापिंड्यात्प्राङ्मासिकानि स्वस्वकाले कृतानि तु। न पुनस्तानि वै कुर्यादकृतानि पुनश्चरेत् ॥ इति ५ गर्गस्मरणात्कथमायैकोद्दिष्टस्यावृत्तिरिति चेन्न तद्वचनस्य द्वादशाहव्यतिरिक्तकाले कर्तव्यसापिंड्य- विषयत्वात् । ननु द्वादशाहे सापिंड्येऽपि तस्य पूर्वभावित्वे न सदोषस्तदवस्थ इति चेन्न । तस्य सर्वदा सापिंड्यात्पूर्वभावित्वेऽपि अक्सिंवत्सरायस्य सपिंढीकरणं कृतम् । षोडशानां द्विरावृत्तिं कुर्यादित्याह गौतमः" ॥ इत्याद्यावृत्तिस्मरणात् । एकादशे कृतानां तु मासिकानां पुनः कृतिः । सूतिकांते पुनः कुर्यादेकोद्दिष्टद्वयं बुधः ।। पुनश्च भोजयेद्विप्रं द्विरावृत्तिर्भवेत् इति ॥ " सपिढीकरणश्राद्धं द्वादशाहे यदा भवेत् । तदापकृष्य रुद्राहे आद्धान्येव तु षोडश" ॥ इत्यादिस्मरणात् । आर्थिकात् कण्ठोक्तस्य बलीयस्त्वाच्च । यत्तु आवृत्तिरन्यमास्यानां द्वादशाहे सपिंडने । तथा नावर्त्तयेदाद्यं मले त्वावृत्तिरिष्यते" ॥ इति १५ तस्यायमर्थः । द्वादशाहसपिंड्ये अन्यमास्यानां ऊनमासिकादिपंचदशमासिकानां पुनः सपिंड्या. नंतरं स्वे स्वे काले यथावृत्तिः क्रियते तथा आद्यमेकोद्दिष्टं सापिंड्यानंतरं नावर्तयेत् । किंतु मल- मासमृतिश्चेत् द्वादशाहसापिड्यानंतरं शुद्धमासे मृततिथौ तदावर्तयेदिति । तच्चाग्रे वक्ष्यते । यदपि जाबालिवचनं—“ श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्राद्धं न तद्दिने ” इति । यच्चान्यत्-" नेकादद्वयं कुर्यात् समानेऽहनि करयचित्" इति तदेकोद्दिष्टव्यतिरिक्तविषयम् । २० तस्य एकस्मिन्दिने आवृत्तिविधानात् । द्वादशाहेतरकाले सापिंड्ये अद्यैकोद्दिष्टमेकमेव न तु द्वयमिति त्रिपक्षादी सापिंड्ये स्वकाले कृतस्य ऊनमासिकादेर्न पुनःकरणम् "सापिड्यात् प्राक् मासिकानि स्वस्वकाले कृतानि तु। न पुनस्तानि वै कुर्यादकृतानि पुनश्चरेत्" इति गर्गस्मरणात् । " अर्वागब्दाद्यत्र यत्र सपिंडीकरणं कृतम् । तदूर्वमासिकानां तु यथाकालमनुष्ठितिः " ॥ इति २५ कार्णाजिनिस्मरणात् । " वत्सरांते तु सापिंड्यं यश्चिकीर्षति स द्विजः । मासिकानि यथाकालं कुर्यादेव यथाविधि ॥ त्रिपक्षायेपु कालेषु सापिंड्यं यश्चिकीर्षति । अब्दावशिष्टमास्यानामपकर्षस्तदा भवेत् ॥ अपकृष्य कृतानां च यथाकालं पुनः कृतिः " ॥ इति स्मृतिरत्ने अभिधानाच्च । यत्तु "द्वादशाहे कृतानां तु यथाकालं पुनः कृतिः” इति तस्यार्थः । द्वादशाहे कृतानामूनमासिका-3 दीनां पुनः कृतिरिति । एवं च द्वादशाहे सापिंड्ये आद्यश्राद्धादिषोडशमासिकानामप्यावृत्तिः । आद्यस्य तु एकादशाह एवावृत्तिः । इतरेषां तु एकादशाहे द्वादशाहे वा कृतानामूनमासिकादीनां स्वस्वकाले पुनः करणम् । त्रिपक्षे तु सापिंड्ये ऊनद्वितीययोः स्वस्वकाले कृतयोः न पुनः करणम् । तदुत्तरभाविनि तु मासिकानि अपकृष्य कृत्वा सपिंडीकरणात् परमपि स्वस्वकाले पुनः १ कखग-गौतमः । २ क-होमः कार्योऽथ वाऽनले । - ८ ·६५२ षोडशश्राद्धानि। “ ॥ कुर्यात् । एवं त्रिमासादौ सापिंडयेऽपि तत्पूर्वकृतानां नावृत्तिः । तदुत्तरभाविनामेव पुनःकरणम् । एवं वत्सरांतसपिंडीकरणे आद्यश्राद्धादीनां षोडशानामपि मासिकाना स्वस्वकाले कृतानां न पुनः कृतिः । एतदेवाभिप्रेत्य गालवः- "त्रिपक्षादिषु कालेषु सापिंडयं यश्चिकीर्षति। शिष्टानां मासिकानां च यथाकालं पुनः क्रिया "॥ इति । ५गोभिल:- यस्य संवत्सरादग विहिता तु सपिंडता। विधिवत्तानि कुर्वीत पुनः श्राद्धानि षोडश" ॥ अंगिराः- यस्य संवत्सरादक्सिपिंडीकरणं कृतम् । मास्यानि सोदकुंभं च देयं तस्यापि वत्सरम् विज्ञानेश्वरीये- १० "श्राद्धानि षोडशाकृत्वा न तु कुर्यात्सापिंडता। श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिंडनम् ॥ इति । "प्रेतसंस्कारकार्याणि यानि श्राद्धानि षोडश । यथाकाले तु कार्याणि नान्यथा मुच्यते तु सः" इति। स्मृत्यंतरेऽपि- यदा संवत्सरादर्वाक्सापिंडयं कर्तुमिष्यते । आवत षोडशादीनां तदा कर्तव्यमेव हि" । संग्रहे- १५ “स्वकाले तानि कुर्वीत सपिंडीकरणादधः । सापिंडयेऽब्दादधस्तानि कुर्यात्काले स्वके पुनः" ॥इति। पैठीनसिः-" अक्सिपिंडीकरणात्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश" । इति ॥ षोडशश्राद्धानि । षोडशश्राद्धान्याह विज्ञानेश्वरः- "एकादशे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिकाब्दिके । षोडशैतानि श्राद्धानि संस्मृतानि मनीषिभिः॥ इति । एकादशाहे विहितमाद्यश्राद्धम् । एतच्च ऊनमासिकस्याप्युपलक्षकम् । षण्मासे ऊनषाण्मासे विहित- मूनषाण्मासिकम् । मासिकं प्रतिमासं विहितम् । आब्दिकशब्दः ऊनाब्दिकपरः । तथा च जातुकर्णि:- "दादशप्रतिमास्यानि आद्यषाण्मासिके तथा । त्रैपक्षिकाब्दिके चेति श्राद्धान्येतानि षोडश" ॥ इति । आयषण्मासिकाब्दिकशब्दा उनमासिकोनषाण्मासिकोनाब्दिकपराः। एकादशेन्हिकेनायेन सह द्वादश प्रतिमास्यानि । गालव:- २५ " ऊनषाण्मासिकं षष्ठे मास्यूने तूनमासिकम् । त्रैपक्षिकं त्रिपक्षे स्यादूनाब्दं द्वादशे तथा" ॥ इति । कालादर्शे- "एकादशेऽन्हि मास्यूने आये षष्ठे तथांतिमे। प्रतिमासं मृतेऽन्ह्यब्दं स्युस्त्रिपक्षं च षोडश" । एकादशेऽन्हि मरणादेकादशेऽन्हि ।अब्दशब्दसमभिव्यहारादंतिमशब्देन संवत्सरांतिमो मास उच्यते। आये मास्यूने षष्ठे मास्यूने संवत्सरांतिमे मासि द्वादशे मासि ऊने अब्दमिति “कालाध्वनोरत्यंत- ३० संयोगः" इति द्वितीया संवत्सरपूर्तिपर्यतम् । प्रतिमासं मासे मासे मृतेऽहनि मरणदिने त्रिपक्षे च मरणदिनतृतीयपक्षे च षोडशमासिकाख्यानि श्राद्धानि स्युः । एतेषु षोडशेषु कालेषु षोडशमासिकानि कार्याणीत्यर्थः । स्मृत्यंतरे-“एकादशे भवेदाचं मास्यूने यूनमासिकम् । " त्रैपक्षिकं त्रिपक्षे स्यादूनषाण्मासिकं तथा । प्रतिमासं मृताहेषु ऊनाब्दं चेति षोडशम् " । १ ग-तनं । २ क्ष-तुह्यूनमाये । । - ·अपकण्य कार्याणि। ६५३ - " .- - - a स्मृत्यन्तरे- "दादशाहे यदा कुर्यात्सपिंडीकरणं सुतः । मध्यान्हे चैव सर्वाणि कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश॥ " सपिंडीकरणात्पूर्व मासिकेषु कृतेषु च। अपकृष्यैकोद्दिष्टेन पिंडमेकं विधीयते" ॥ एकमिति, प्रतिमासिकमेकैकमित्यर्थः । तथा च स्मृत्यंतरे- मासिकानां तु सापिंड्यात् पूर्वं तु युगपत्कृतौ । प्रत्येकं पिंडदानं स्यादनौ प्रेताहुतिः सकृत् "॥ ५ पंचदशावदानं कृत्वा एकां प्रेताहुतिं कुर्यादित्यर्थः । पैठीनसिः- "पाण्मासिकाब्दिकश्राद्धे स्यातां पूर्वेयुरेव ते.। मासिकानि मृताहे स्युर्दिवसे द्वादशेऽपि वा ॥ "त्रिपक्षादौ तु सापिंडये मासिकानि मृताहनि ॥ त्रिपक्षादौ सापिंडये तत्पूर्वमृततिथौ तदुत्तरमासिकान्यपकृष्य कृत्वा सापिंड्यं कुर्यान त्वेकादशाहे द्वादशाहे वा । द्वादशाहे सापिंड्ये तस्मिन्नेव दिने मध्यान्हे : पंचदश श्राद्धानि कृत्वा अनंतरं सपिंडीकरणं कुर्यात् । संवत्सरांत- १० सापिंडये तत्तन्मासमृततिथौ तत्तन्मासिकानि कुर्यात् । ऊनमासिकादीनि च मृततिथेः पूर्व यथोक्तकाले कुर्यादित्यर्थः । द्वादश इत्येकादशदिनस्याप्युपलक्षणम् । नवश्राद्धं च तत्रैव षोडशश्राद्धमेव च । न कृतं चेत् परे कुर्यात् सपिंडीकरणाहनि ॥ इति स्मरणादेकादशदिने षोड़शश्राद्धाकरणे द्वादशदिने कुर्यादित्यर्थः । यत्तु- " एकोद्दिष्टं नवश्राद्धं श्राद्धान्यपि च षोडश । एकस्मिन्दिवसे कुर्यादेकोद्दिष्टं तु निष्फलम् ॥ इति १५ द्वादशाहसपिंडीकरणे एकोद्दिष्टादीन्येकादशाहे कुर्यात् । अन्यथा एकोद्दिष्टं निष्फलमिति । सथा च प्रचेताः " षोडशानीह सर्वाणि कुर्यादेकादशाहनि । सपिंडीकरणं चापि कुर्यादा द्वादशेऽहनि " ॥ इति। गौतमोऽपि- " देशकालादिवैषम्यान्मृत्युरोगादिशंकया । एकादशेऽन्हि कार्याणि ह्यपकृष्यापि षोडश "॥ इति ।२० गालवोऽपि-“एकचित्यां समारूढौ दंपती निधनं गतौ । " एकोद्दिष्टं षोडशं च भर्तुरेकादशेऽहनि । द्वादशाहे तु संप्राप्ते पिंडमेकं द्वयोः क्षिपेत् " ॥ इति । स्मृतिरत्नेऽपि- " एकादशेऽन्हि कुर्वाणः पूर्वाण्हे सर्वमाचरेत् । अपराण्हे तु सापिंड्यं कुर्यादित्याह शालंकः ॥ ." अन्यस्मिंस्तु दिने कुर्वन्पूर्वपूर्वदिने चरेत् । अथवा यदि तत्रापि सर्वं चैकदिने भवेत् " ॥ इति । २५ अन्यस्मिन्निति द्वादशाहादौ सापिंड्यं कुर्वन् ततः पूर्वदिने षोडशश्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । " एकादशे कृतानां तु मासिकानां पुनः कृतिः । सपिंडीकरणश्राद्धं द्वादशाहे यदा भवेत् ॥ "तदापकृष्य रुद्राहे श्राद्धान्येव तु षोडश"॥ इत्यादि बहुस्मृतिसंमतत्वात् शिष्टाचाराच्च द्वादशाहे सपिंडीकरणे एकादशे वा द्वादशे वाऽहनि षोडशश्राद्धकरणं युज्यते । यत्तु संग्रहवचनम्- एकोद्दिष्टस्य दिवसे सपिंडीकरणं विना । श्राद्धं कुर्यात्पितृक्रोधात्क्षयमामोति संततिः” ॥ इति ३० अत्र सांगं सपिंडीकरणं गृह्यते। षोडशश्राद्धं सपिंडीकरणं नवश्राद्धं च विना एकोद्दिष्टदिने कर्तव्यं श्राद्धांतरमंतरितं स्वदेयं च श्राद्धं तत्र न कुर्यादित्यर्थः। एतच्चैकोद्दिष्टदिने सपिंडीकरणमाहिताग्नि- विषयम् । तदने वक्ष्यते। यत्तु जाबालिवचनं-"श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनःश्राद्धं न तद्दिने” इति यदपि दक्षवचनम्-निकः श्राद्धद्वयं कुर्यात्समानेऽहनि कस्यचित् ” इति तदेकोद्दिष्टषोडश- क-शाण्डिल; स्व-शक्तयः ।२ क्ष-त्य ।- ८३-१४ - ·६५४ अन्तरितमासिकानि। -- श्राद्धव्यतिरिक्तविषयम् । तयोस्तत्र विधानादुद्देश्यैक्येऽपि नवश्राद्धैकोद्दिष्टश्राद्धसमुच्चयवदेकोद्दिष्ट- द्वयवच्च न दोषः । तदेवमेकादशाहे द्वादशाहे वा मासिकानि सर्वाण्यपक्वष्य कृत्वा द्वादशाहे सापिंड्यं कुर्यात् । सापिंड्योत्तरकालभावीनि स्वस्वकाले पुनश्च कुर्यात् । आशौचाधन्तरितमासिकादिविषयम् । आशौचायतरितं मासिकमुत्तरमासिकाह एव ५ तंत्रतः कुर्यात् । न पृथक् । पाकहोमादिः पिंडदानं तु पृथगेव । कालादर्शे- “आपदाद्यकृतं यत्तु कुर्यादूर्ध्व मृताहतः। न पृथक् पाकहोमादिः पिण्डदानं पृथक्पृथक् ॥ इति । आदिशब्देनाशौचोपसंग्रहः । आपदादिनाकृतमंतरितं यन्मासिकं तदूर्ध्वमृताहतः उत्तरमासमृत- दिने कुर्यादित्यर्थः । उत्तरमासमृततिथौ विधानादंतरितमासिकमूनमासिकदिने न कार्यम् ! ऊन- दिनमतिक्रम्य मृततिथावेव कार्यम् । ऋष्यशृंगोऽपि- १० "एकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । मासेऽन्यस्मिंस्तियौ तस्यां कुर्यादतरितं च तत्" इति। कालादर्शटीकायामिदं व्याख्यातम्- एकोद्दिष्टपदमुभयविधमासिकोपलक्षणम् । अंतरितं तदुत्तर- माससंबंधि च मासिकमुत्तरमृताहे कुर्यादिति । एतच्चाद्या व्यतिरिक्तविषयम् । आद्यश्राद्धांतराये तु अकृतसंचयस्य दहनादिदशमदिनपर्यंतं प्रेतकार्याणि पुनरप्येकाहे न कर्तव्यानि । कृत- संचयस्य दहनसंचयव्यतिरिक्तनवश्राद्धादि पुनः कर्तव्यमिति पूर्वमेवोक्तम् । कण्वः " नवश्राद्धं मासिकं च यद्यदंतरितं भवेत् । तदुत्तरत्र सातंत्र्याइनुष्ठेयं प्रचक्षते" ॥ इति । माधवीये चंद्रिकायां च विशेषोऽभिहितः-अंतरितं मासिकमुत्तरमासतिथौ सांतव्येण कर्तव्यमित्येतत्सूतकव्यतिरिक्त निमित्तांतरेण विघ्ने समुत्पन्ने सपिंडीकरणात्पूर्व प्रतिमासं मृताहे विहितैकोद्दिष्टमासिकश्राद्धविषयम् । आशौचनिमित्तविघ्ने तु एकोद्दिष्टमासिकश्राद्धमपि सूतका- नंतरमेव 'तान्येव तु पुनः कुर्यात्' इति विहितोनमासिकश्राद्धं च सूतकेनांतरितं सूतकानंतरमेव । २० सूतकव्यतिरिक्तनिमित्तांतरेण विघ्ने सति उत्तरमासमृततिथौ कर्तव्यम् । यत्तु स्मृत्यंतरम् - " तदहश्चेत्प्रदुष्येत केनचित्सूतकादिना । सूतकानंतरं कुर्यात्पुनस्तदहरेव वा ॥ इति। अत्र श्राद्धाहे सूतकेन दुष्टे सति सूतकानंतरं कुर्यादिति पक्षः । पुनस्तदहरेव वेति पक्षस्तु आदि- शब्दोक्तनिमित्तांतरेण दुष्टमासिश्राद्धविषयः । तथा षट्त्रिंशन्मतम्- " मासिकाब्दे तु संप्राप्ते झंतरामृतसूतके । वदंति शुद्धौ तत्कार्य दर्शे वापि विचक्षणा:" ॥ इति । २५ एतदुक्तं भवति-आशौचमनंतरकालो मुख्यकालः संनिकृष्टत्वाच्छ्रेष्ठः । दर्शकालस्तु मुख्यकालप्रत्या- सत्यभावात्ततो जघन्य इति । दर्शग्रहणं शुक्लकृष्णैकादश्योरुपलक्षणार्थम् । अत एव मरीचिः- "श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने न विज्ञाते मृतेऽहनि । एकादश्यां तु कर्तव्यं कृष्णपक्षे विशेषतः"॥ देवस्वामिनाऽप्येवं विषयव्यवस्था कृता-एकोद्दिष्टे तु संप्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायत' इत्यादिवचनं सूतकाशौचव्यतिरिक्तनिमित्तांतरतस्तदहर्विधाते सूतकाशौचविधाते तु सूतकानंतरं कुर्याद्वदंति 3. शुद्धौ तत्कार्यमित्यावगंतव्यमिति । अन्ये तु उत्तरमासमृततिथौ कर्तव्यताप्रतिपादकवचनमेकोद्दिष्ट- मासिकविषयं सूतकानंतरदिने दर्शादौ वा कर्तव्यताप्रतिपादकवचनं सपिंडीकरणानंतरभाव्यनु- मासिकविषयमित्याहुः । यथोचितमिह द्रष्टव्यम् । आशौचाद्यन्तरितोनमासिकविधिः।ऊनमासिकान्यतिक्रांतानि. 'मासिकाब्दे तु संप्राप्ते' -इति षट्त्रिंशन्मतवचनानुसारेण परमासे, दर्शादौ कार्याणीति केचिदाहुः । १क्ष-वि । २ क्ष-श्रातिपयम् । क्ष-तानु । ग-नटे।

·मनमासिककालः । उनमासिकवर्यकालः । ६५५ अपरे- “त्रैपक्षिकोनषाण्मास्ये ऊनाब्दिकमथाचरेत् । एतेषामेव काले तु न पुनःकरणं भवेत् ॥ "ऊनानां नापकर्षः स्यात्पुनरप्यपकर्षणे। उत्कर्षश्चापि न भवेत्प्रमादांतरितेषु तु”। इति वचनमात्रमुदा- हरंत ऊनानां स्वस्वकाले अकृतानामुत्कर्षों नास्ति किंतु लोप एवेत्याहुः । ऊनान्यूनेषु कुतितिवचन- मपि व्याकुर्वते। द्वित्रिदिनरूनेषु कालेषु ऊनानि कुर्यात् । अंतरितमूनमूनांतरे योजयदिति नार्थ इति। ५ ऊनमासिककालः । ऊनानां कालमाह गालवः "ऊनषाण्मासिकं षष्ठे मासार्धे तूनमासिकम् । त्रैपक्षिकं त्रिपक्षे स्यादूनाब्दं द्वादशे तथा" ॥ इति । - स एव- १० " त्रिभिर्वा दिवसैरून एकेन द्वितयेन वा । आयादिषु च मासेषु कुर्यादूनानि वै द्विजः॥ इति । गौतमश्च- "एकद्वित्रिदिनरूने त्रिभागेनोन एव वा । श्राद्धान्यूनाब्दिकादीनि कुर्यादित्याह गौतमः" ॥ इति । काष्णाजिनिः- ऊनान्यूनेषु मासेषु विषमेषु दिनेषु च । त्रैपक्षिकं त्रिपक्षे स्यान्मृताहेष्वितराणि तु" ॥ इति । भविष्यत्पुराणे- “षष्ठे पाण्मासिकं कार्य द्वादशे मासि चाब्दिकम् । त्रैपक्षिकं भवेद्वत्ते त्रिपक्षे विषमे दिने "॥ इति । १५ वृत्ते प्रवृत्त इत्यर्थः । पितृमेधसारे-"प्रथमषष्ठद्वादशमासेषु द्वित्रिदिनैरूनेषूनमासिकानि कुर्यात् । त्रिभागशेषेष्वित्येके । द्वादशाहे वाऽर्धमासे वा ऊनमासिकमित्यपरे" इति । कालादर्शे-“ त्रिभिभ्यामुतैकेन मास्यूनेषूनमासिकम् । ऊनपाण्मासमूनाब्दमन्नेनैव समाचरेत् ॥ त्रिभागशेषमासे तु कुर्यादिति हि केचन । त्रैपक्षिकं त्रिपक्षे तु प्रवृत्ते विषमे दिने । "मासिकान्यपि चोनानि चाष्टाविंशतिमे दिने" इति।अन्नेनैवेति अन्नेनैव मासिकानि कुर्यात् नामेन। २० “श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतं माससांवत्सराहते" ॥ इति हारीतस्मरणात् । मासं मासिकं सांवत्सरं मृताहे प्रत्याब्दिकम् । पद्धतौ- “ सप्तविंशदिनादूर्ध्व व्यहःसूनमासिकम् । चत्वारिंशंद्दिनादूर्व पंचाहःसु त्रिपक्षिकम् ॥ तथा दशसु पाण्मासं सप्तत्यतिशतात्परम् । ऊर्ध्व पंचादशाहःसु चत्वारिंशच्छतत्रयात् ॥ ऊनाब्दिकं प्रकुर्वीत तथा चाब्दिकमाचरेत् " ॥ ऊनमासिकवर्यकालः । अत्र वय॑माह गार्ग्य:- "नंदायां भार्गवदिने चतुर्दश्यां त्रिपुष्करे । ऊनश्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात् " ॥ मरीचिः-"द्विपुष्करेषु नंदासु सीनिवाल्यां भृगोर्दिने। चतुर्दश्यां च नोनानि कृत्तिकासु त्रिपुष्करे"। इति । त्रिपुष्करं नाम- "यदा भद्रातिथीनां स्यात्पापवारेण संयुतिः । खण्डक्षितीशयोगश्चेत् स त्रियोगस्त्रिपुष्करः"॥ द्वयोर्मेलने द्विपुष्करम् । द्वितीयासप्तमीद्वादशीनां भतिथीनां पुनर्वसूत्तरफल्गुनीविशाखो- तराषाढपूर्वाभाद्रपदनक्षत्राणां भानुभौमशनैश्चरवाराणां च त्रयाणां मेलने त्रिपुष्करम् । भद्रा त्रिपदनक्षत्रं भानुभौमार्किवासराः। त्रिपुष्करा इति ख्यातास्तत्र नूनं न कारयेत्" ॥ इति स्मरणात् । द्वयोर्मेलनं द्विपुष्करम् । प्रतिपत्षष्ठयेकादश्यो नंदाः । कालादर्शे- "त्रिपुष्करे च नंदासु दशैं भार्गववासरे। चतुर्दश्यां न कुर्वीत ऊनानि त्रीणि वन्हिभे" ॥ इति । ३५ वन्हिभं कृत्तिकानक्षत्रम् । स्मृत्यंतरे- 'ग-त्र। २ खग-न्यासः । ३ क्ष-मैत्रे । २५ - ३० , म ·६५६ वत्सरान्तसापिण्डये। " आग्नेयमैन्द्रं साईं च तिस्रः पूर्वाश्च नैर्ऋतम् । यद्येवूनत्रयं कुर्याज्ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति ॥ इति वत्सरान्तसापिण्ड्ये अत्यब्दसापिण्ड्ये च निर्णयः । वत्सरांतसापिण्ड्ये उपाधिवशात्प्रागकृतान्यूनादीनि सर्वाणि मासिकानि द्वादशमासिकाहे ऊनाब्दिकाहे वा आब्दिकात्पूर्वदिने सपिंडीकरणाहे वा कुर्यात् । एवं पित्रोः पत्ल्यादिव्यति "५ रिक्तानां च संघातमरणे एकोद्दिष्टांतकृत्यव्यतिरेकेण मासिकसापिंड्यादिनिषेधावत्सरांते सापिंडय- विधानाच्चाब्दिकात्पूर्व सापिंड्याहे मासिकानि कुर्यात् । अत्यब्दसापिण्डये कृतान्यकृतानि च मासिकादीनि कृष्णैकादश्यां दर्शे मृताहे सपिंडीकरणाहे वा कुर्यात् श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिंडताम्" इति लोकाक्षिवचनात् "कृतेषु मासिकेष्वेषु सपिंडीकरणं विना । संवत्सरे व्यतीते तुं पुनस्तानि समाचरेत् "॥ इति शंखस्मरणाच्च । मासिकानां सपिंडीकरणांगत्वात्स्वकाले सपिंडीकरणाकरणे कालान्तरे तत्करणे कृतैरप्यंगभूतैर्मासिकैः सह सापिंड्यं कुर्यात् । तथा च कात्यायनः- "प्रधानस्याक्रियायां तु सांग तत्क्रियते पुनः। तदंगस्याक्रियायां तु नावृत्ति व तत्क्रिया"॥ इति । ननु तर्हि प्रधानभूतसापिंड्यमात्रानुष्ठानेन कृतं मासिकानुष्ठानमिति चेन्मैवम् " यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश । पिशाच्यत्वं स्थिरं तस्य दत्तः श्राद्धशतैरपि "॥ इति १५ तदकरणे प्रत्यवायस्मरणात् । कालं विदधाति गर्गः- "कृष्णपक्षे तु पंचम्यामष्टम्यां दर्श एव वा । एकादश्यां तु कर्तव्यं स्वकालाकरणे सति"॥ इति। वत्सरांतसापिंडयेऽत्यब्दसापिंड्ये च मासिकानामावृत्तिर्नास्ति । किं तु सपिंडीकरणात्पूर्व सकृदेव कुर्याद्यस्य संवत्सरादक्सिपिंडीकरणमित्यादिभिर्वत्सरात्प्रागेव सपिंडीकरणे तदूर्ध्वमासिकानां पुनः- करणविधानाद्विज्ञानेश्वरेण तु वत्सराक्सिपिंड्येऽपि मासिकानां पुनःकरणं नांगीकृतम् । तथा हि २० यदा प्राकू संवत्सरात्सपिंडीकरणं तदा षोडशश्राद्धानि कृत्वा सपिंडीकरणं कार्यमिति वा सपिंडी. करणं कृत्वा स्वकालेषु वा तानि कर्तव्यानीति संशयः । उभयथावचनदर्शनात् "श्राद्धानि षोडशाकृत्वा न तु कुर्यात्सपिंडताम् । श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिंडताम्"॥इति । तथा- " यस्य संवत्सरादक्सिपिंडीकरणं भवेत् । मासिकं सोदकुंभं च देयं तस्यापि वत्सरात् ॥ इति । २५ तत्र सपिंडीकरणं कृत्वा स्वकाल एव तानि कर्तव्यानीति प्रथमः कल्पः । अप्राप्तकालत्वेन प्राग- नधिकारात् । यदपि वचनं षोडशश्राद्धानि कृत्वैव सपिंडीकरणं संवत्सरात्प्रागपि कर्तव्यमिति सोऽयमापत्कल्पः । एतद्विज्ञानेश्वरेणोक्तम्- यदा संवत्सरादक्सिपिडकितुमिच्छति । आवर्तनं षोडशानां तदा कर्तव्यमेव हि " ॥ इत्यादिपूर्वोक्तबहुस्मृतिविरोधात् शिष्टाचारीविरोधाच्चोप्रेक्षणीयम् । . शुभागमे मासिकापकर्षणम् । सपिंडीकरणात्पूर्व कृतान्यपि मासिकानि शुभागमे तत्पूर्वमेव तदुत्तरभावीनि पुनरपकृष्य कुर्यात् । न स्वकाले पुनः कुर्यात् । यदाह शाट्यायनि- “सपिंडीकरणादगिपकृष्य कृतान्यपि । पुनरप्यपकृष्यंते वृध्युत्तरनिषेधनात् ॥ "जन्मत्रयेनापकर्षो न नंदासु भृगोर्दिने । न भानुभौमदिवसे न दोषोऽस्ति मृतेऽहनि" ॥ इति । मृतेऽहनि जन्मत्रयादावपि अपकर्षदोषो नास्तीत्यर्थः । स एव- "प्रेतश्राद्धानि शिष्टानि सपिंडीकरणं तथा। अपकृष्यापि कुर्वीत कर्ता नांदीमुखे द्विजः" ॥ इति । १ क्ष-प्रत्याब्दि । २ क्ष-काले। ३ क्ष-+ करणं। -- 1 ·-- शुभागमे कार्याणि। ६२७ - ॥ ५ कालाव*-"वृद्धी तान्यण्कृष्यापि कुर्यात्तन्मृतिवासरे” इति । वृद्धिः शुभं तत्तस्मिन्नुपस्थिते आगामिमासिकान्यपकृष्या वृद्धेः पूर्व मरणदिने कुर्यादित्यर्थः । कात्यायन:- "निर्वर्त्य वृद्वितंत्रं तु मासिकानि न तंत्रयेत् । अयातयामं मरणं न भवेत्पुनरप्यनु" ॥ अयातयाम नवम् । "प्रेतसंस्कारकार्याणि यानि श्राद्धानि पोडश । यथाकाले तु कार्याणि नान्यथा मुच्यते ततः इत्यादीनि वचनानि द्वादशाहादो सापिंडयार्थमपकृष्टमासिकानां स्वे स्वे काले पुनः करणपराणि त्रिपक्षादी सापिइये उत्सवार्थमपकृष्टानां न पुनःकरणं उत्सवार्थान्येव सापिंड्या- थानि च भवंतीति च वचनादावृत्तिर्वाध्यते । सपिंडीकरणात्परं तु शुभागमे सापिंड्यार्थमप- कृष्टानां शुभार्थ पुनरप्यपकर्पः । न स्वकाले पुनःकरणमिति शेयम् । मातापितृविषये तु शुभा- गमे अपकृप्य पुनः कृतान्यपि मासिकानि पुनः स्वकाले त्रिरावृत्त्या पुत्रः कुर्यात् 1१० तथा च विश्वादशे- शुभकर्म न कुर्वीत मासिकान्यसमाप्य तु । समाप्य च पुनः कुर्यात्पित्रोः सांवत्सरं' ततः ॥ मृतस्य तृप्तये कुर्यात दिसिरावृत्तिभेदतः । द्विस्रिरावृत्तिदोषोऽत्र नास्ति मासिककर्मणि" ॥ इति । अत्र मातापितृविषये “निर्वर्त्य वृद्वितंत्रं तु मासिकानि न तंत्रयेत् " इति निषेधो नास्तीत्यर्थः । शिवस्वामिमतेऽपि-" न मासिकश्राद्धविधिः पुनः स्यात् नांदीमुखानंतरमुक्तकाले । १५ समाप्य पित्रोस्तु पुनश्च कुर्यात् सांवत्सरं मासिककर्मकाले ॥ प्राप्तेऽवश्ये मासिकं कर्म चेष्टं कुर्यात्पूर्व शोभने शोभनात्तु । "पश्चात्पित्रोः शेषकार्याणि कुर्यान्मासि श्राद्वान्यब्दपूर्तेर्न चान्यः" ॥ इति । पारिजातेऽपि- "मासिकान्यसमाप्येव नांदीश्राद्धं न कारयेत्। समाप्य च पुनः काले पित्रोर्मासिकमाचरेत्" ॥ इति । स्मृत्यंतरे- "शुभागमेऽपकृष्टानां न पुनः कृतिरिष्यते । द्वित्रिरावृत्तिदोषस्तु मातापित्रोर्न विद्यते " ॥ अन्यत्रापि- "व्रतसीमंतचौलेपु विवाहे च द्वितीयके । अलभ्ययोगयज्ञेषु प्राप्तेषु यदि मध्यतः ॥ अपकृष्य तदा कुर्यान्मासिकानि मृतेऽहनि । मासिकानि पुनः कुर्यात्पित्रोरेव विचक्षणः" ॥ इति। तथा-- २५ “ । अपकृष्य यदा कुर्यान्मासिकानि शुभागमे । तदा मृतेऽन्हि कर्तव्यं शुभात्पूर्वदिनेऽपि वा" ॥इति। प्रयोगपारिजाते तु- "ऊनानां नापकर्षः स्यात्पुनरप्यपकर्षणे । उत्कर्षश्चापि न भवेत्प्रमादांतरितस्य तु॥ मासिकान्यचशिष्टानि मातापित्रोः परस्य वा। वृद्धिपूर्वदिने कुर्यात्पित्रोः काले पुनः कृतिः ॥इति । हेमाद्रौ- "जातके नामकरणे तथानप्राशनेऽपि च । आयौ दयितानां च मासिकं नापकर्षयेत् " ॥ इति । एतच्च ज्ञातिविषयम्- "गर्भादिप्राशनांतानि प्राप्तकालं न लंघयेत् । ज्ञातीनां प्रेतकार्य तु कुर्वन्नपि च कारयेत् ॥ ॥ इति स्मरणात्.] १क्ष-रांतता। M ·मासिकानां पार्वणैकोहिटव्यवस्था । गर्भादिव्यतिरिक्तविषये तु चतुर्विंशतिमते- भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिंडः शिष्य एव वा । सपिंडीकरणं कृत्वा कुर्यादभ्युदयं ततः" ॥ इति । मातापितृमातामहवर्गाणां त्वभ्युदयोद्देश्यत्वे प्रेतकार्य पूर्वमेव कर्तव्यम् " पित्रादीनां प्रमीतानां त्रयाणां तु सपिंडनम् । कृत्वा तु मंगलं कुर्यान्तरेषां कथंचन " ॥ इति ५स्मृतेः । एवं च जातकर्मादिव्यतिरिक्तपुंसवनाद्यावश्यकशुभागमे मुख्यकर्तुर्मासिकापकर्षः स्वकाले नास्ति पुनःकरणम् ।मातापित्रोस्तु पुनःकरणमिति निर्णयः । शुभागममंतरेण मासिकापकर्षे दोषमाह गाायणिः- " अंतरेणैव यो वृद्धि प्रेतश्राद्धानि कर्षति । स श्राद्धी नरके घोरे पितृभिः सह मज्नति" ॥ इति । अनेन मासिकोत्सवयोः कर्तुरेकस्यैव शुभागममंतरेण मासिकापकर्षे प्रत्यवायविधानात् अपकृष्यापि कुर्वीत कर्ता नांदीमुखे द्विजः" ॥ इति " नांदीश्राद्धे तु संप्राप्ते मासिकान्यकृतानि तु । शुभकतापकृष्य कुर्यान्नान्य इति स्थितिः" ॥ इति मासिकानि यथाकालं कुर्वाणस्य यथाविधि । यदि वृद्धिस्तथा भूयः शिष्टमप्यपकर्षतः" ॥ इति च कर्तुरेवाभ्युदये मासिकापकर्षविधानात् “निर्त्य वृद्धितंत्रं तु मासिकानि न तन्त्रयेत्" इति वृद्धितन्त्रमासिकयोरेककर्तृकत्वस्मरणाच्च य एव मासिककर्ता स एवोत्सवकर्ता चेत्तदा मासिका १५ पकर्षः । न तु भ्रात्रादेः पुंसवनादिशुभागमे मासिकापकर्षः । यत्त्विदं वचनं नांदीमुखे देवतात्वं येषां पितृगणस्य तु । मासिकान्यपकृष्यैव कृत्वा तेषां शुभं भवेत् ॥ इति । अत्र बहुवचनं द्वादशविधपुत्राभिप्रायं येषामौरसादीनां संस्कर्तृणां पितृगणस्य नांदीश्राद्धे देवतात्वं तेषां शुभागमे मासिकापकर्ष इत्यर्थः । तथा हि पितृमेधसारे-" तच्चैतेदेके भ्रात्राद्युत्सवेऽ स्यपकृष्य कुर्वते । तन्न तथा कुर्यात् । मासिककर्तुरेवोत्सवे मासिकापकर्षवचनात्समानकर्तृकत्व- २० स्मरणाच्च कर्तुरेवाभ्युदये मासिकापकर्षः" इति । मासिकानां पार्वणैकोद्दिष्टविधानव्यवस्था । मासिकानि सपिंडीकरणात् प्रागेकोद्दिष्टविधानेनें कुर्यात् । सपिंडनात्परमनुमासिकानि यो यथा प्रत्याब्दिकश्राद्धं करोति पार्वणमेकोद्दिष्टं वा स तथा कुर्यात् । यदाह पैठीनसिः- सपिंडीकरणादर्वाक् कुर्वन् श्राद्धानि षोडश । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वाणि तानि तु ।। २५ “सपिंडीकरणादूर्ध्व यदा कुर्यात्तदा पुनः । प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स्वतान्यपि"॥ इति । स्मृतिरत्नेऽपि- यस्य संवत्सरादक्सिपिंडीकरणं कृतम् । प्रतिमासं तथा तस्य प्रतिसंवत्सरं तथा प्रत्यादिके पार्वणविधिः । प्रत्याब्दिके पार्वणविधानमाह जमदग्निः आपाय सह पिंडत्वमौरसो विधिवत्सुतः । कुर्वीत दर्शवच्छ्राद्धं मातापित्रोः क्षयेऽहनि" ॥ इति । ३. शातातपोऽपि- "सपिंडीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा । प्रतिसंवत्सरं विद्वान् शाकलेयोदितो विधिः " ॥ इति । त्रिपुरुषोद्देशेन क्रियमाणं पार्वणम् । " एकमुद्दिश्य यच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं प्रकीर्तितम् । त्रीनुद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वणं मुनयो विदुः" ॥ इति कण्वस्मरणात् । १ क्ष-पु । २ क्ष-पित्रा । ६ कखग-शाच्यावणिः । क्ष-सत्यै । ५ क्ष-पितॄणां । ॥ इति । . ॥

·प्रत्याधिक पार्वणविधिः। ६५९ जातकर्णि:-"अत ऊर्ध्व न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन । सपिंडीकरणांतं च तत्प्रोक्तमिति मुगलः । "प्रेतत्वाच्चैवमुत्तीर्णः प्राप्तः पितृगणं तु सः । च्यवते पितृलोकात्तु पृथक्पिडेन योजितः ।। " सपिंडीकरणादूर्ध्व पृथक्त्वं नोपपद्यते । पृथक्त्वे तु कृते पश्चात्पुनः कार्या सपिंडता"॥ इति। ॥ - पितुः पितृगणस्थस्य कुर्यात्पार्वणवत्सुतः। प्रत्यब्दं प्रतिमासं च विधिज्ञेयः सनातनः" ॥ इति ।५ पितृगणस्थस्य सपिंढीकृतस्येत्यर्थः । कार्णाजिनिरपि- अत ऊर्ध्व न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन । सपिंडीकरणांतं च प्रेतस्यैतदमंगलम् " ॥ इतिः । यमः- यः सपिंडीकृतं प्रेतं पृथपिंडेन योजयेत् । विधिघ्नस्तेन भवति पितृहा चोपजायते"॥ इति । माधवीये- प्रदानं यत्र यत्रैषां सपिंडीकरणात्परम् । तत्र पार्वणवच्छ्राद्धं एकोद्दिष्टं त्यजेद्बुधः " ॥ इति । मनुरपि ( २४७-२४८)- आ सपिंडक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य तु । अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिंडमकं च निर्वपेत् सहपिंडक्रियायां तु क्रियायामस्य धर्मतः । अनयैवावृता कार्य पिंडं निर्वापणं सुतैः" ॥ इति । असपिंडक्रियाकर्म सपिंडीकरणात्प्राक्श्राद्धकर्म अदैवमेकोद्दिष्टविधानेनेति यावत् । सहपिंडक्रियायां. १५ सपिंडीकरणे कृते अनयेवावृता उक्तेन मासिकश्राद्धप्रकारेण पार्वणविधानेनेत्यर्थः। स्मृतिरत्नेऽपि- " एकोद्दिष्टं तु कर्तव्यं प्रतिमासं मृतेऽहनि । सपिंडीकरणादूर्व मातापित्रोस्तु पार्वणम् ॥ ." यत्र यत्र प्रदातव्यं सपिढीकरणात्परम् । तत्र पार्वणवच्छ्राद्धं कार्यमभ्युदयाहते" ॥ इति । एवमादीन्यन्यान्यपि वचनान्यूनमासिकेष्वाब्दिके प्रत्यान्दिके च पार्वणप्रतिपादकानि संति । याज्ञवल्क्यस्तु मासिकाब्दिकप्रत्यान्दिकेषु एकोद्दिष्टविधानमाह ( आचारे २५५-२५६)- २० मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि ” ॥ इति । एकोद्दिष्टपदं पूर्वस्मादिहानुवर्तते । तथा च विज्ञानेश्वरेण व्याख्यातम्-(पृ. ७७ पं. १) "मृतेऽहनि प्रतिमासं यावत्संवत्सरमेकोद्दिष्टं कार्य सपिंढीकरणादूर्ध्व प्रतिसंवत्सरं एकोद्दिष्टं कार्यम् । आयं सर्वैकोद्दिष्टं प्रकृतिभूतमेकोद्दिष्टमेकादशेऽहनि कार्यम्” इति । स्मृत्यंतरमपि तेनोदाहृतम्- "वर्षे वर्षे तु कर्तव्या मातापित्रोस्तु सक्रिया। अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिंडमेकं च निर्वपेत् ” ॥ इति। २५ यमोऽप्याह- " सपिंडीकरणादूर्व प्रतिसंवत्सरं सुतैः। मातापित्रोः पृथक्कार्यमेकोद्दिष्टं कृतेऽहनि" ॥ इति । व्यासस्तु, पार्वणं प्रतिषेधति- एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते तु यः। अकृतं तद्विजानीयाद्भवेच्च पितृघातकः" ॥ इति । एवमेकोद्दिष्टविधिवचनानि बहूनि सन्ति । इत्येवं वचनविप्रतिपत्तौ मतांतरनिरासपूर्वकं व्यवस्थापित ३० विज्ञानेश्वरेणं (पृ.७७ पं. २०-२४) तथा हि “ दाक्षिणात्या व्यवस्थामाहुः-' औरसक्षेत्र- जाभ्यां मातापित्रोः क्षयाहे पार्वणमेव, कर्तव्यम्। दत्तादिभिरेकोद्दिष्टम् ' इति जातुकर्ण्यवचनात् । " प्रत्यब्दं पार्वणेनैव विधिना क्षेत्रजौरसौ । कुर्यातां इतरे, कुयुरेकोद्दिष्टं सुतादयः " ॥ इति तदसत् । न ह्यत्र क्षयाहवचनमस्ति अपि। तु प्रत्यब्दमिति सन्ति। च क्षयाहव्यतिरिक्तानि-प्रत्यब्द- श्राद्धानि अक्षयतृतीयावैशाखीप्रभृतिषु । अतो न क्षयाहविषयपार्वणैकोद्दिष्टव्यवस्थापना। क्ष-स्त । २ पृ. ७७ पं. २०-३३, पृ. ७८ पं. १-९। ३५ ·६६० पितामहादीनां पार्वणविधिः। तथा च-"एकोद्दिष्ट हि कर्तव्यमौरसेन मृतेऽहनि । सपिंडीकरणादूर्ध्व मातापित्रोन पार्वणम्" ॥ इति पैठीनसिना “औरसेनाप्येकोद्दिष्टमेव कर्तव्यम्" इत्युक्तम् । उदीच्याः पुनरेवं व्यवस्थापयन्ति अमावास्यायां भाद्रपदकृष्णपक्षे मृताहे पार्वणमन्यत्र मृताहे एकोद्दिष्टमेवेति अमायां वा क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथ वा पुनः । पार्वणं तत्र कर्तव्यं नैकोद्दिष्टं कदाचन ॥ इति ५स्मरणात्। एतदपि नाद्रियंते वृद्धाः ।अनिश्चितमूलेनानेन वचनेन निश्चितमूलानां बहूनां क्षयाहमात्र- पार्वणविषयाणां वचनानाममावास्याप्रेतपक्षमृताहविषयत्वेन संकोचस्यायुक्तत्वात् । सामान्यवच- नानर्थक्याच्च । अतोऽत्र पाक्षिकैकोद्दिष्टनिवृत्तिफलतया 'अमायां वा क्षयो यस्य' इति नियमविधानं युक्तम् । न चैकोद्दिष्टविधिवचनानां मातापितृक्षयाहविषयत्वेनातिसंकोचस्यायुक्तत्वात् सामान्य- वचनानर्थक्याच्च पार्वणवचनानां च तदन्यक्षयाहविषयत्वेन व्यवस्था युक्तो । उभयत्रापि माता- १० पितृसुतग्रहणस्य विद्यमानत्वात् । "मातापित्रोः पृथकार्यमेकोद्दिष्टं मृतेऽहनि । कुर्वीत दर्शवच्छ्राद्धं मातापित्रोः क्षयेऽहनि "॥ इति । यदपि कैश्चिदुच्यते मातापित्रोः क्षयाहे साग्निः पार्वणं कुर्यान्निरगिरेकोद्दिष्टम् वर्षे वर्षे सुतः कुर्यात्पार्वणं योऽग्निमाव द्विजः । पित्रोरनग्निमान धीर एकोद्दिष्टं मृतेऽहनि" ॥ इति सुमंतस्मरणादिति तदपि सत्पतिपक्षत्वादुपेक्षणीयम् । १५:" बव्हमयस्तु ये विप्रा ये चैकामय एवं वा । तेषां सपिंडनादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं न पार्वणम्" ॥ इति स्मरणात्तत्रैव निर्णयः । संन्यासिनां क्षयाहे सुतेन पार्वणमेव कर्तव्यम् । तच्चाग्रे वक्ष्यते । अमावास्यायां क्षयाहे च पार्वणमेव । 'अमायां वा क्षयो यस्य' इत्यादिवचनस्योक्तरीत्या नियमपरत्वादन्यत्र क्षयाहे पार्वणकोद्दिष्टयोवीहियववद्वद्र्र्थतरवद्विकल्प एव । तत्र वंशसमाचार- व्यवस्थायां न विकल्पः । अव्यवस्थायां सत्यां ऐच्छिको विकल्प" इति । अयं विज्ञानेश्वरोक्त- २० प्रकारः। अन्यैस्तु व्यवस्थापितम्--एकोद्दिष्टवचनानि बोधायनीयविषयाणि “ वर्षे वर्षे तु कर्तव्या मातापित्रोस्तु सत्क्रिया । अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिंडमेकं च निर्वपेत् ॥ इति बोधायनस्मरणात्पार्वणवचनानि तदितरविषयाणीति सामान्येन प्रवृत्तानामुभयविधवचनानामवं व्यवस्था प्रमाणं वेत्युक्तम् । अपरैः अत्र शिष्टाचारबाहुल्यादनुमासिकाब्दिकप्रत्याब्दिकेषु पित्रोः पार्वणमेव । सपिंढीकरणात्प्राक्तनेषु एकोद्दिष्टमेवेति निर्णयः । अत एव सुमंतुः- २५“ कर्तव्यं पार्वणं राजन्नेकोद्दिष्टं कथंचन । सुबहून्यत्र वाक्यानि मुनिगीतानि चक्षते । अल्पेतराणि राजेंद्र एकोद्दिष्टं प्रचक्षते " ॥ इति । अत्र पार्वणपक्षे सुबहूनि बहुतराणि वाक्यानि प्रचक्षते धर्मशास्त्रज्ञाः । अल्पेतराणि कतिपयानि वाक्यान्येव एकोद्दिष्टं प्रचक्षत इत्यर्थः । तेनैकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणपक्ष एव परिग्राह्य इत्याह . 3. “ तस्माद्वचनसामर्थ्यात्सपिंडीकरणात्परम् । मासिकाब्दिकवृध्यादि कुर्यात्पार्वणधर्मतः” ॥ इति । पितामहादीनां पार्वणविधिः । एवं सपिंडीकरणात्परं पौत्रादयश्च पार्वणं कुर्युः पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रश्च दौहित्रो दुहिता स्नुषा । दंपती चक्रमादेते श्राद्धं कुर्युः त्रिपूरुषम् ॥ इति स्मरणात् । अपुत्रपितृव्यादीनामपि पार्वणमेव अपुत्रस्य पितृव्यस्य भ्रातुश्चैवाग्रजन्मनः। मातामहस्य तत्पत्न्याः श्राद्धं पितृवदाचरेत् " ॥ इति :३५स्मरणात् । पृ.५८ पं. १-१८।। - ·संबंधिबांधवादीनाम्। ६६१ कात्यायनः- १५ तथा चंद्रिकायाम्-"पितृमात्रग्रजादीनां पार्वणेन पुनः क्रिया" इति । पार्वणविधानेन मासिकानां पुनःकरणमित्यर्थः । स्मृत्यंतरे च–“पत्न्यग्रजपितृव्याणां पितृवत्कल्प इष्यते। "स्त्रीश्राद्ध वृणुयात् भर्ता पत्नीमातृपितामहीः। पितृव्याग्रजयोः श्राद्ध तत्तत्पितृपितामहान्" इति। भगिन्यादीनां सापिण्ड्यात्परमेकोद्दिष्टविधानेन मासिकादिः । उक्तव्यतिरिक्तानामेकोद्दिष्टमाह संबंधिबांधवादीनामेकोद्दिष्टं तु सर्वदा " इति । गाग्योऽपि- "अपुत्रा ये मृताः केचित्स्त्रियो वा पुरुषास्तथा । तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्॥ इति। स्त्रियो भगिन्यादयः । पुरुपाः कनिष्ठभ्रात्रादयः । तथा च सुमंतु:- " सपिंडीकरणादूर्ध्व यत्र यत्र प्रदीयते । भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च ॥ " मित्राय गुरवे श्राद्धमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् " इति । शातातपः- " अनाद्यगर्भो न ज्येष्ठो भ्राता सद्भिर्निगद्यते । ऋते सपिंडनात्तस्य नैव पार्वणमाचरेत् ” ॥ १० वृद्धगार्ग्य:- मातुः सहोदरो यश्च मातुः सहभवा च या। तयोश्च नैव कुर्वीत पार्वणं पिंडनाहते " ॥ इति । पिठनात्सपिंडनात् । कालादर्श-- “गुरोरज्येष्ठभ्रातुश्च मित्रस्य स्वामिनः स्वसुः । पुत्रस्य मातुलस्यापि नैव कुर्वीत पार्वणम् ॥ इति । पराशरः- "पितुर्गतस्य देवत्वमौरसस्य त्रिपूरुषम् । सर्वत्रानेकगोत्राणामेकस्यैव मृतेऽहनि" ॥ विज्ञानेश्वरेणेदं व्याख्यातम्-“देवत्वं गतस्य सपिडीकृतस्य पितुः सर्वत्र औरसेन पार्वणं कार्यम् । अनेकगोत्राणां भिन्नगोत्राणां मातुलादीनां क्षयेऽहनि यच्छ्राद्धं तदेकस्यैव एकोद्दिष्टमेव" इति । स्मृत्यंतरेऽपि- " मातुलानुजपुत्राणामेकोद्दिष्टं । स्वसुर्गुरोः । मित्रस्य स्वामिनश्चैव बंधुसंबंधिनां तथा " ॥ इति । चंद्रिकायाम्- " पत्नीभ्रातृसुतादीनां सपिंडीकरणात्परम् । एकोद्दिष्टविधानेन मासिकानां पुनः क्रिया "॥ इति । अत्र पत्न्या एकोद्दिष्टविधानात् “पत्न्यग्रजपितृव्याणां पितृवत्कल्प इष्यते । "स्त्रीश्राद्धे वृणुयाद्भः पत्नीमातृपितामहीः । दंपती च क्रमादेते श्राद्धं कुर्यस्त्रिपूरुषम्"॥ इत्यादिना पार्वणविधानाच्च यथाशिष्टाचारमिह व्यवस्था द्रष्टव्या । सापिण्ड्यात्परमेकोद्दिष्टे देववरणनियमः स्मृत्यंतरे- एकोद्दिष्टं यत्र यत्र सपिडीकरणात्परम् । दैवयुक्तं तु तत्कार्य दैवहीनं न तद्भवेत् । " सपिंडीकरणादूर्ध्व दैवहीनं करोति यः । मातापितृगुरुघ्नः स्यादात्मघाती च जायते ॥ विप्रलुपंति रक्षांसि श्राद्धमा रक्षवर्जितम् । तत्पालनाय विहिता विश्वेदेवाः स्वयंभुवा"॥ इति । स्मृत्यर्थसारे तु " नवमिश्रपुराणानि त्रिविधान्येकोद्दिष्टानि । सवैकोद्दिष्टेषु दैवं नास्ति ” । नवादिस्वरूपमाह प्रजापतिः--" नवश्राद्धं दशाहांतं मिश्र संवत्सरावधि । एकादशाहमारभ्य कार्यमेकस्य तृप्तये । अब्दादुपरि यच्छ्राद्धं पुराणं तत्प्रकीर्तितम् " ॥ इति । माधवीये "एकोद्दिष्टं त्रिविधं नवं नवमिश्रं पुराणं च" इति । अत्र प्रथमाहायेकादशाहान्तं विषमदिनेषु षट्सु विहितं नवश्राद्धं नवम् । षण्णवश्राद्धानामुपरिकर्तव्यं मासिकं नवमिश्रम् । तथाऽश्वलायनः-“नवमिश्रं षडत्तरम्" इति। मासिकानामुपरि कर्तव्यं प्रत्याब्दिकादि पुराणम् । १ ग-दधः । २ ग-प्रेतस्य । २० 30 तु ८४-१५ ·८ - " - ६६२ शस्त्रादिहतानामेकोद्दिष्टम्। अत एव हारीतेन प्रायश्चित्तकाण्डे नवश्राद्धं मासिकयोः प्रायश्चित्तमभिधाय उत्तरकालीनं श्राद्ध पुराणशब्देन व्यवहृत्य प्रायश्चित्तमभिहितम् । चांद्रायणं नवश्राद्धे प्राजापत्यं तु मासिके । एकाहस्तु पुराणेषु प्रायश्चित्तं विधीयते” ॥ इति । चंद्रिकायाम् “ एतेषु सर्वेष एकोद्दिष्टेषु आदावते च दैवं नास्तीति शिष्टाचारादिह व्यवस्था शस्त्रादिहतानां महालयचतुर्दश्यामेकोद्दिष्टम् । अत्र विशेषः स्मृत्यंतरे दर्शितः- "प्रेतपक्षे चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टविधानतः । दैवयुक्तं तु तच्छ्राद्धं पितॄणामक्षयं भवेत् " ॥ प्रेतपक्षः भाद्रपदकृष्णपक्षः । तत्रैकोद्दिष्टविधानमाह सुमंतु:- समत्वमागतस्यापि पितुः शस्त्रहतस्य तु । एकोद्दिष्टं सुतैः कार्य चतुर्दश्यां महालये" ॥ इति । १. समत्वमागतस्य सपिंडीकृतस्येत्यर्थः । शस्त्रेति विषाद्यपमृत्यूपलक्षणम् । तदाह मरीचिः- "विषशस्त्रश्वापदादितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगर्हिता" ।। इति । स्मृत्यंतरे- "प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां एकोद्दिष्टविधानतः । दैवयुक्तं तु तच्छ्राद्धं पितॄणामक्षयं भवेत् " प्रचेता अपि--- " वृक्षारोहणलोहायैर्विद्युदग्निविषादिभिः। नखिदष्ट्रिविपन्नानामेषां शस्ता चतुर्दशी ॥ तच्छ्राद्धं दैवहीनं चेत्पुत्रदारधनक्षयः" ॥ इति । यस्य पिता पितामहोऽपि शस्त्रादिना हतः तेन द्वयोरपि चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टश्राद्धं कार्यम्। तथा स्मृत्यंतरम्-“एकस्मिन्द्वयोर्वेकोद्दिष्टविधिः" इति। अयमर्थः । एकस्मिन्पितरि शस्त्रादिना हते द्वयोश्च हतयोः पुत्रेण तयोः प्रत्येकमेकोद्दिष्टश्राद्धं कार्यम् । अन्यत्रापि- मृते शस्त्रादिनैकस्मिन् द्वयोर्वापि महालये । एकोद्दिष्टं विधातव्यं चतुर्दश्यां सदैवतम् " ॥ इति। यस्य पितृपितामहप्रपितामहास्त्रयोऽपि शस्त्रहतास्तेन चतुर्दश्यां पार्वणेनैव विधिना श्राद्धं कार्यम् । एकस्मिन् द्वयोर्वा एकोद्दिष्टविधिरिति विशेषोपादानादिति चंद्रिकाकारापरार्कयोर्मतम् । त्रिध्वपि पित्रादिषु शस्त्रहतेषु त्रयाणामपि पृथगेकोदिष्टं कार्यमिति देवस्वामिमतम् । अत्र त्रयाणां शस्त्रहतत्वे पार्वणश्राद्धस्य साक्षाद्विधायकवचनाभावादेकस्मिन् द्वयोर्वेत्यस्योपलक्षणार्थत्वेनाप्युप- २५ पत्तेरेकोद्दिष्टत्रयमेव कार्यमिति देवस्वामिमतं युक्तमिति माधवीये व्यवस्थापितम् । “शस्त्रहतस्य पितुर्महालये चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टश्राद्धे कृतेऽपि दिनादनंतरे पितामहादितृप्त्यर्थं पार्वणविधिना महा- लयश्राद्धं कर्तव्यम्। एकोद्दिष्टश्राद्धे पितामहादितृप्तेरभावात् 'तस्मिंस्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु' इति पितामहादेरपि तर्पणीयत्वस्मरणात्तत्तृप्तये दिनांतरे पार्वणश्राद्धं कार्यमेवेति चंद्रिका- माधवीयादौ निर्णीतम् । शस्त्रादिहतानामपि मृताहादौ यच्छ्राद्धं तत्पार्वणविधानेनैव कर्तव्यम् । १५ २० ३. तथा च गर्गः- चतुर्दश्यां तु यच्छ्राद्धं सपिंडीकरणात्परम् । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्याच्छ्राद्धं तदौरसः” ॥ कालादर्श-" न तत्संन्यासिनां कुर्यात् पार्वणं द्वादशेऽहनि” इति । तत्सपिंडीकरणं न । किंतु पार्वणमित्यर्थः । शातातपः "एकोद्दिष्टं जलं पिण्डमाशौचं प्रेतसंस्क्रियाम् । न कुर्यात्पार्वणादन्यत् तत्कार्य शस्त्रघातिनः ॥ ३५ शस्त्रघातिनो यदाऽपरपक्षिकाद्धं चतुर्दश्यां क्रियते तत्रैवेकोद्दिष्टविधानं नान्यदेत्यर्थः । - १ खग-जल। - *- ·संन्यासिविषये पार्वणव्यवस्था । ५ संन्यासिविषये पार्वणव्यवस्था- संन्यासिनां नवश्राद्धानि एकोद्दिष्टं सपिंडीकरणं च नास्ति । एकादशेऽन्हि द्वादशेऽन्हि वा पार्वणमेव सुतेन कर्तव्यं क्षयाहे दर्शमहालयादावपि पार्वणं कर्तव्यम् । तथा प्रचेताः एकोद्दिष्टं यते स्ति त्रिदंडग्रहणादिह । सपिंडीकरणाभावात्पार्वणं तस्य सर्वदा" ॥ इति । सुमंतुरपि- " दंडग्रहणमात्रेण नैव प्रेतो भवेद्यतिः । अतः सुतेन कर्तव्यं पार्वणं तस्य सर्वदा ॥ इति । वृद्धवसिष्ठः- " यतीनां तु न संसर्गः कर्तव्योऽत्र सुतैः सदा । त्रिदंडग्रहणादेव प्रेतत्वं नोपपद्यते " ॥ इति । संसर्गः पिंडसंसर्गः । सपिंडीकरणमिति यावत् । प्रजापतिरपि- सपिंडीकरणं न स्यावतीनां चैव सर्वदा । अहन्येकादशे प्राप्ते कुर्यात्तेषां तु पार्वणम् " ॥ इति । १० उशना अपि " यमः " १५ " एकोद्दिष्टं न कुर्वीत यतीनां चैव सर्वदा । अहन्येकादशे प्राप्ते पार्वणश्राद्धमाचरेत् " ॥ इति । " सपिण्डीकरणं नैव कुर्यादेवौरसः सुतः । एकोद्दिष्टं न कुर्वीत यतीनां चैव सर्वदा । अहन्येकादशे प्राप्ते पार्वणश्राद्धमचरेत् " ॥ इति । वसिष्ठः- "चतुर्विधानां भिक्षूणां ज्ञातिबंधुसुतादिभिः । द्वादशेऽहनि कर्तव्यं तेषां श्राद्धं तु पार्वणम्"॥ इति । पुलस्त्यः कुटीचको बहूदश्च हंसः परमहंसकः । चतुर्विधानां भिक्षूणां एकदंडित्रिदंडिनाम् ॥ षोडशानि नवश्राद्धं सपिंडीकरणं न च। एकादशेऽहनि प्राप्ते यदि वा द्वादशेऽहनि॥ "पार्वणेन विधानेन श्राद्धं कुर्यात्तदौरसः" ॥ इति । कालादर्श—“न तत्संन्यासिनां कुर्यात्पार्वणं २० द्वादशेऽहनि" इति । तत् सपिण्डीकरणं न । किंतु पार्वणमित्यर्थः । शातातपः "एकोद्दिष्टं जलं पिण्डमाशौचं प्रेतसंस्क्रियाम् । न कुर्यात् पार्वणादन्यद्ब्रह्मीभूताय भिक्षवे" ॥ इति । प्रेतसंस्क्रिया दहनम् । ब्रह्मांडपुराणे- "त्रयाणामाश्रमाणां च कुर्याद्दाहादिकाः क्रियाः। यतेः किंचिन्न कर्तव्यं यच्चान्येषां करोति तत ॥ २५ एकादशे द्वादशे वा पार्वणश्राद्धमाचरेत् । प्रत्यव्दे दार्शिकश्राद्ध तीर्थे चैव महालये" ॥ इति । वसुरुद्रादित्यस्वरूपाः पित्रादयः “ वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः" ( आ. २६९ ) इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । आश्वलायनश्च- देवपूर्व तु यच्छ्राद्धमक्षय्यं तत्फलं भवेत् । देवपूर्वास्तु पितरो वसुरुद्रादयः स्मृताः ॥ इति । हरिब्रह्ममहेश्वरात्मकाः पित्रादयो दर्शिताः नंदिपुराणे महेश्वरेण- विष्णुः पिताऽस्य जगतो दिव्यो यज्ञः सदैव च । ब्रह्मा पितामहो जेयो ह्यहं च प्रपितामहः ॥ उद्दिश्य विष्णुरिष्टः पितरस्तैस्तु तर्पिताः । ब्रह्मासमिष्टः प्रीणाति पुंसः सर्वान्पिता महान ॥ "प्रपितामहान्समुद्दिश्य विष्टोऽहं यैर्महामुने । न यांति नरके घोरे तेषां वै प्रपितामहाः। इति । वराहपुराणे पितॄन्प्रति यमः- ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च भवतामादिपूरुषाः । आदित्या वसवो रुद्राः भवतां मूर्नयस्चिमे" | दति । ३५ " 30 ·६६४ सपिण्डीकरणविधिः। G . --- अत्र ब्रह्माविष्णुमहेश्वरस्थाने केचिदात्मांतरात्मपरमात्मेति त्रिपुरुषोद्देशं कुर्वन्ति । तथा च पाझे- " अंतरात्मा भवेद्विष्णुः परमात्मा महेश्वरः। सर्वेषामपि भूतानामात्मा ब्रह्मा चतुर्मुखः” ॥ इति । विश्वदेवविषये शंखः पुरूरवाईवौ चैव पार्वणे सुरसत्तमौ । नैमित्तिके कालकामावेवं सर्वत्र कीर्तयेत् " ॥ इति । ५ नैमित्तिकं सपिंडीकरणादिसंस्कारं गृह्योक्तप्रकारेण प्राचीनावीती पार्वणं कुर्यात् । यत्तु वचनं- एकादशे द्वादशेऽन्हि नारायणबलिक्रिया । प्रतिसंवत्सरं चैव मृततिथ्यादिकं भवेत् " ॥ इति तच्छिष्यकर्तृकविषयम् । पुत्रकर्तृकत्वेऽपि विकल्प इत्यन्ये । 'मृततिथ्यामिदं भवेत्' इति विशेष- स्मरणात् । अन्यत्रामावास्यादौ पार्वणमेव । सुमंतुस्तु- कुटीचके तु दर्शादौ पार्वणश्राद्धमाचरेत् । नारायणबलिं चैव पार्वणं तु बहूदके ॥ १० “ हंसे मृते सुतः कुर्यात् पार्वणं पितृयज्ञवत् । नारायणबलिं चैव तथा परमहंसके ” ॥ इति । स्मृत्यंतरे- " वृत्ते पितरि संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः"॥ इति। संन्यासात्पूर्व स येभ्य एव पित्रादिभ्यः करोति तस्मिन्मृते तत्पुत्रोऽपि तेभ्य एव दद्यादित्यर्थः । तथा पारिजाते- १५ “ चंडालादिहते ताते पतिते संगवर्जिते । व्युत्क्रमाच्च मृते देयं येभ्य एव ददात्यसा "॥ इति । संगवर्जितः संन्यासी अस्य च प्रेतत्वाभावात्केशधारणब्रह्मचार्यादिनियमो नास्ति। वत्सरांते पार्वण- मेवेति निर्णयः । सपिंडीकरणविधिः । अथ सपिंडीकरणम् । तस्य कालमाहाश्वलायनः (गृ.प. ३२११) "अथ सपिंडीकरणं संवत्सरे पूर्णे द्वादशाहे वा” इति। कात्यायनः-“अथ सपिंडीकरणं संवत्सरे २० पूर्णे त्रिपक्षे वा यदहवृद्धिरापद्यते " इति । बोधायनश्च " संवत्सरे सपिंडीकरणं एकादशे मासि षष्ठे चतुर्थे द्वादशेऽन्हि वा” इति । खंडान्तरेऽपि स एव अथ संवत्सरे पूर्णे सपिंडीकरणं त्रिपक्षके तृतीये मासि षष्ठे वैकादशे वा मासि द्वादशाहे"॥ इति । गृह्यपरिशिष्टेऽपि—“अथ संवत्सरे सपिडीकरणम्” इति । कात्यायनस्मृतौ च- ततः संवत्सरे पूर्णे सपिंडीकरणं भवेत् । द्वादशाहे त्रिपक्षे वा यदा वा वृद्धिरापतेत्" ॥ इति । २५ यदा संवत्सरांते तु सपिंडीकरणं तदा "प्रेतसंस्कारकार्याणि यानि श्राद्धानि षोडश । यथाकाले तु कार्याणि नान्यथा मुच्यते ततः हारीतस्मरणात् तत्तत्काले एकोद्दिष्टविधानेन मासिकानि कृत्वा सोदकुंभश्राद्धान्यनुष्ठाय ऊनाब्दिकात्परमाब्दिकात्पूर्वदिने तत्कुर्यात् । संवत्सरान्ते सपिंडीकरणमनाहिताग्नेर्मुख्यम् "सपिंडीकरणं कुर्याद्यजमानस्त्वनग्निमान् । अनाहिताग्नेः प्रेतस्य पूर्णेऽब्दे भरतर्षभ"॥ इति भविष्य- 3 ° त्पुराणवचनात् । “वत्सरांते ततः प्रेतः पितृत्वमुपपद्यते” इति बोधायनस्मरणाच्च संवत्सरे पूर्ण इत्यभिधानात् । द्वित्रिदिनरूनेन कर्तव्यं वत्सरस्य तदा अपूर्णत्वात् । न चात्र वारादिदोषः " सपिडीकरणं कुर्याद्वत्सरान्ते यदा पुनः । ऊनाब्दिकात्परं कुर्यादाब्दिकात्पूर्ववासरे ॥ "वत्सरांते यदा कुर्यात्सपिंडीकरणं सुतः । तदा तु तिथिवारादीन्कुर्यादेवाविचारयन् ” ॥ इति स्मरणात् । १ क्ष-ध्रुवश्चैव । २ क्ष-काम्य (म) काम्यौ । " ॥ इति ·-- न तत्र वारादिदोषः। वै . -- १० ॥ १५ । - आब्दिकात्पूर्ववासरे सपिंडीकरणासंभवे आब्दिकदिनेऽपि कुर्यात् । तदा न पृथगाब्दिकं कुर्यात् सापिंडयं यदि वर्षांते मृतमासे मृतेऽहनि । कुर्वीत विधिवत्पुत्रः तदेव प्रथमाब्दिकम् " ॥ इति स्मरणात् । द्वादशाहे सपिंडीकरणं षोडशश्राद्धपूर्वकं कर्तव्यम् । तदेव प्रशस्तम् । 'संवत्सरप्रतिमा द्वादशरात्रयः' इति श्रुतेः (तै. ब्रा. I. i. 9 )- " आनंत्यात्कुलधर्माणां पुंसां चैवायुषः क्षयात् । अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते” ॥ इति ५ स्मरणात् । एकपुत्रस्य द्वादशाह एव मुख्यः । 'कः संवत्सरं जीविष्यति इति श्रुतेः (तै. ब्रा. I. viii. 5)। एकपुत्रोऽग्निमांश्चैव कुर्वीत द्वादशेऽहनि । सपिंडीकरणश्राद्धं तयोरेक इति स्थितिः ॥ सपिंडीकरणं पित्रोः कुर्यादेको हि यः सुतः। अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते" ॥ इत्यादि स्मरणाच्च । न चात्र वारादिदोषः । तथा च सायणीये- श्राद्धं सपिंडनं कुर्यात्तिथिवारं न चिंतयेत् । वर्षाते द्वादशाहे वा सपिंडीकरणं यदि " ॥ इति । मातापितृव्यतिरिक्तविषये स्मृत्यंतरम्- "द्वादशेऽहनि संप्राप्ते यदि शुक्रदिनं भवेत् । मातापितृभ्यामन्यस्य नैव कुर्यात्सपिंडनम्" ॥ अन्यत्रापि- नांगारे च चतुर्दश्यां भृगुवारे गुरोदिने । सपिंडीकरणं कुर्यात्कुलक्षयकरं भवेत् ॥ श्वोभूते तत्तु कुर्वीत सापिंड्यं षोडशेऽथ वा । त्रयोविंशदिने वाऽपि त्रिपक्षादावनंतरे" ॥ इति । द्वादशाहे सपिंडीकरणासंभवे त्रिपक्षादिषु वारादिकं परीक्ष्य कुर्यात् । तदुक्तं स्मृतिरत्ने- एकादशातीतदिने वर्षाते वापि यश्चरेत् । संलग्नग्रहतारादि बलं न प्रतिशोधयेत् ॥ "त्रिपक्षादिषु कालेषु सपिंडीकरणं यदि। तत्र प्रशस्तं नक्षत्रं प्रविशोध्य समाचरेत् " "॥ हारीतः- "एकादशे द्वादशे वा यदि न स्यात्सपिंडनम् । उत्तरोत्तरकालेषु यथासंभवमाचरेत् " ॥ इति । ते चांगिरसा दर्शिताः- "द्वादशाहे त्रिपक्षे च तृतीये मासि षष्ठके । एकादशे वा मास्यब्दे वृद्धौ कुर्यात्सपिण्डताम्" इति। पद्धतौ च-" अथ द्वादशाहे तृतीये चतुर्थे षष्ठे वा एकादशे मासि सपिण्डीकरणम् " ॥ इति । कालादर्शेऽपि-“एकादशे द्वादशेऽब्दि त्रिपक्षे वा त्रिमासिके । षष्ठे वैकादशे वाऽब्दे संपूर्णे वा शुभागमे । सपिंडीकरणस्येत्थमष्टौ कालाः प्रकीर्तिताः "॥इति । अष्टौ काला इत्युपलक्षणम् । तथा च स्मृतिरत्ने- एकादशे द्वादशेऽन्हि त्रयोदशदिनेऽथ वा । त्रिपक्षे वा त्रिमासे वा षष्ठे वैकादशेऽपि वा ॥ " संवत्सरांतेऽपि वा कुर्यात्रयोदशदिनेऽपि वा । वृद्धिपूर्वदिने वैति दशकालाः सपिंडने"॥ इति । गर्गश्च- ३० अथवा त्वकृतं यत्तु द्वादशाहे सपिंडनम् । त्रयोदशदिने कुर्यात्रयोविंशद्दिनेऽथ वा"॥ इति । । । श्रीधरीये- एकादशाहमारभ्य वा यदा षोडशात् दिनात् । सपिंडीकरणं कार्य ततः सप्तदशेऽहनि"॥ इति । बृहस्पतिः—“दादशाहादिकालेषु सपिंडीकरणं न चेत् । तदा प्रशस्तनक्षत्रे त्रिपक्षादिषु कारयेत् ॥ १ ग-दित्य । २ ग-वा। ३ ग- विशदिने । २० २५ " ·प्रमादादकृते । वत्सरात्यये। । ॥ - १० व्यासः---"प्रमादादकृते तस्मिन् द्वादशैकादशेऽहनि । त्रयोविंशदिने वापि त्रिपक्षाद्युत्तरेषु वा ॥ तत्र प्रशस्तनक्षत्रं परिशोध्य समाचरेत् । त्रिपद विना जन्म भानुभौमशनैश्चरात् । शुक्रवारं तदंशं च विनाऽन्यत्र समाचरेत् " ॥ इति । शंख:-"चतुर्दश्यां तु यत्पूर्व सपिंडीकरणं स्मृतम् । एकोद्दिष्टविधानेन तत्कार्य शस्त्रघातिनः" । ५ यदेतत्सपिण्डीकरणं तच्छत्रहतस्य एकोद्दिष्टं चतुर्दश्यां कार्य न सपिंडीकरणमित्यर्थः । स्मृतिरत्ने- " सपिण्डीकरणे त्रीणि ऋक्षाण्याहुर्मनीषिणः । प्राजापत्यं तथा रौद्रं नक्षत्रं त्दैिवतम् " ॥ ऋष्यशृंगः- "सपिंडीकरणं येन प्रमादादकृतं तदा । अनुराधा हस्तेषु रोहिण्यां वा समाचरेत् ॥ गालवश्च- सपिंडीकरणश्राद्धमुक्तकाले न चेत्कृतम् । रौद्रे हस्ते च रोहिण्यां मैत्रभे वा समाचरेत् ॥ इति । वत्सरातिक्रमे सपिण्डीकरणप्रकारः। संवत्सरात्यये तु पुनः षोडशश्राद्धानुष्ठानपूर्वकं कर्तव्यम् । " कृतेऽपि षोडशश्राद्धे सपिंडीकरणं विना । संवत्सरे व्यतीते तु पुनः षोडशमर्हति " ॥ इति स्मरणात् । अत्र कालमाह बृहस्पतिः अकृते प्राप्तकाले तु श्राद्धकालोऽत्र वक्ष्यते । कन्याकुंभगते भानौ कृष्णपक्षे विधीयते "॥ इति । १५ गर्गश्च- कृष्णपक्षे तु पंचम्यामष्टम्यां दर्श एव च । एकादश्यां च कर्तव्यं स्वकालाकरणे सति ॥ इति । स्मृतिरत्ने- “ अमायां च क्षयाहे च प्रेतपक्षे तथैव च । सपिंडीकरणं कुर्यात्तिथिवारान् न शोधयेत् ॥ इति । श्रीधरीये- कन्याकुंभगते सहस्रकिरणे तामिस्रपक्षे भृगोरिर्मोदयमंगनातनययोर्जन्मत्रयं चात्मनः ॥ “हित्वानंदकरी चतुर्दशतिथिं श्राद्धं विदध्यासुत्वाष्ट्राकविसमीरमंत्रिमखमित्राख्यद्रुविष्ण्वम्बुषु"। नृसिंहः- कन्याकुंभगते सूर्ये कृष्णपक्षे विशेषतः । पंचम्याः परतः श्रेष्ठ आपंचम्या:सितेऽपि च" ॥ बृहस्पतिः- २५ “अंत्यत्रिभागः शस्तः स्यात्कृष्णपक्षे सपिंडने । आबभागे च कर्तव्यं सिते पक्षे च संकटे" ॥ इति । "प्रेतस्य वत्सरादर्वाग्यदा संस्कारमच्छति । न कालनियमो ज्ञेयो न मौड्यं गुरुशुक्रयोः । इति वत्सरादगिव कालदोषाभावविधानादर्थाद्वत्सरात्परमधिमासमौट्यदोषाश्च परिहार्याः । वर्णभेदेन सापिण्ड्यकालनियमः । वर्णभेदेन कालव्यवस्थामाह वृद्धभनुः "द्वादशेऽहनि विप्राणामाशौचांते तु भूभृताम् । वैश्यानां च त्रिपक्षादावथवा स्यात्सपिडनम् ॥ ३० " शूद्राणां दादशाहे तु कर्ता तत्कालतः शुचिः " ॥ इति । अथवा स्यादिति विप्रक्षत्रियविशां त्रिपक्षादिषु कालेघु वा सपिडनमित्यर्थः । विष्णुश्च (२११२०)-" मंत्रवर्ज हि शूद्राणां द्वादशाहे सपिंडनम्" इति । एतत् सच्द्रविषयम् । अत एव प्रजापतिः "शूद्राणां द्वादशाहे वा आशौचातेऽथ वा भवेत् । कुर्यादाशौचमध्येऽपि सच्छूद्राणां सपिंडनम् ॥ इति। १ ख-नि: ग-श । २-ग-वावरि । - - ·वर्णभेदेन सापिण्ड्यकाला। ६६७ IC ܕܰܐ सैच्छूद्रलक्षणमीह व्याघ्रपाद:- संस्कृतायां तु शूद्रायां ब्रह्मबीजसमुद्भवः । स्वकर्मनिरतश्चैव सच्छूद्रः स प्रकीर्तितः " ॥ इति । संस्कृतायां ब्राह्मणेन विधिवढायामित्यर्थः । असवर्णाविवाहस्य कलौ निषेधाबुगांतरविषयम् । शूद्राणां द्वादशाहे सपिंडनम् । आपस्तंबश्च- “शूद्राणां हीनजातीनामाशौचांते सपिंडनम् । पक्वान्नेन न कर्तव्यमामेन श्राद्धमाचरेत् ” ॥ ५ । कात्यायन:- " सर्वेषामेव वर्णानामाशौचांते सपिंडनम् । न पक्कं भोजयेद्विप्रान् सच्छूद्रोऽपि कदाचन । " भोजने त्वश्नतां पापं तस्यापि प्रभवेत्सताम् "॥ इति । सतां शूद्रान्नभोक्तृणां शूद्रस्य चेत्यर्थः । एवं च ब्राह्मणानां महागुरुपितृविषये त्रयोदशदिने सापिंडयम् “उत्पाद्य पुत्रं संस्कृत्य वेदमध्याप्य यः पिता। कुर्यादृत्तिं मृते तस्मिन् द्वादशाहं महागुरौ॥ इत्यादि-१० द्वादशाहाशौचविधानात् । दर्शापाते एकादशाहे आहिताशिकर्तृकसापिण्डयम् । “ यत्तु द्वादशाहे वैकादशाहे वा" इति बोधायनादिभिरेकादशाहे सपिंडीकरणमुक्तं तदेकादशाहे दर्शापाते सत्याहिताग्नि- कर्तृकविषयम् । तथा च हारीतः- "या तु पूर्वममावास्या मृताहाद्दशमी भवेत् । सपिंडीकरणं तस्यां कुर्यादेव सुतोऽग्निमान् "॥ इति । १५ वृद्धवसिष्ठोऽपि- प्रथमा स्यादमावास्या मृताहात् दशमेऽहनि । सपिण्डीकरणं तत्र कुर्यादेव सुतोऽग्निमान्" इति । मृताहादिति मर्यादायां पंचमी मृताहादूर्ध्वदिनमारभ्येत्यर्थः । ‘या तु पूर्वममावास्या' इति विशेषण- सामर्थ्यादेकादशदिने प्राथमिकदर्शापाते सपिंडनं न द्वितीयादाविति कैश्चिव्याख्यातम् । माधवीयादौ विशेषानंभिधानादृषिवाक्ये लाघवानादरात् तदुपेक्ष्यम् । अत एव कार्णाजिनिः-- २० " सपिंडीकरणं कुर्यात्पूर्ववच्चाग्निमान्सुतः । परतो दशरात्राच्चेत्कुहूरब्दोपरीतरः" ॥ इति । दशरात्रात्परतः कुहूश्चेत् एकादशेऽन्हि अमावास्या चेदित्यर्थः । इतरः अनग्निः । एवं च एकादशा- न्यमावास्यागमे मध्यान्हे आद्यमासिकादि अपराण्हे सपिंडीकरणमपराण्हे सायान्हे वा पिंड- पितृयज्ञ इति विवेकः। सपिंडीकरणं विना पिंडपितृयज्ञासिद्धेरेकादशदिन एव सपिंडनं कुर्यात् । तथा स्मृत्यंतरे- सपिंडनं विना पुत्रः पितृयज्ञ न चाश्रयेत् । न पार्वणं नाभ्युदयं कुर्वन्न लभते फलम्"॥ इति । गालवः- सपिंडीकरणात्प्रेते पैतृकं पदमास्थिते । आहितामेः सिनीवाल्यां पितृयज्ञः प्रवर्तते " जाबालिः सपिंडीकरणं कुर्यात्पूर्वदशेऽग्निमान्सुतः । पेरतो दशरात्रस्य पूर्णेऽब्दे तु तथापरः ॥ " नासपिंड्यग्निमान्विप्रः पितृयज्ञं समाचरेत् । पापी स्यादसपिंडी तु पितृहा चोपजायते ॥ इति । व्यासोऽपि- अतीते दशरात्रे तु पूर्वामासाग्निकस्य तु । तत्रैव च सपिंडत्वं कृत्वा पार्वणमाचरेत् " ॥ पार्वणं पिंडपितृयज्ञः । एकादशदिने एकाग्निना सपिंढीकरणं न कर्तव्यम् । १ क्ष-भिप्राता। २५ ॥ -- 3.

·६६८ सानिमत्त्वानग्निमत्त्वभेदात् । । "कचिद्विप्रक्षत्रिययो कोद्दिष्टस्य वासरे । सपिंडीकरणं कुर्यादन्येवामिति रोमशः" इति स्मरणात् । क्वचित्कचिदपि अन्येषामनाहिताग्मीनामित्यर्थः । आपदि तु न दोषः एकादशदिनेऽप्येतान्येकोद्दिष्टानि षोडश । सपिंडीकरणं चापि कुर्यादापदि नान्यदा ॥ इति स्मरणात् । ५ एवं चानापदि एकाग्निना द्वादशाहादिष्वेव सपिंडीकरणं कार्यम्। आहिताग्निना एकादशदिने दी- गमे सति तत्रैव सपिंडीकरणं कर्तव्यम्। आपदि तु तत्रासंभवे द्वादशाहादौ सपिंडीकरणं कार्यम् । तथा च कर्मप्रदीपिकायाम्- “ अनंतरममावास्या दशरात्रस्य या भवेत् । सपिंडीकरणं तस्यां कुर्यादेवाग्निमान्सुतः ॥ “ अभावे द्वादशाहादौ सपिण्डीकरणं स्मृतम् " दर्शानागमे तु सानिदशाहे सपिण्डनं कुर्यात् । तदुक्तं भविष्यत्पुराणे- "यजमानोऽग्निमान् राजन् प्रेतश्चानग्निमान् भवेत् । द्वादशाहे भवेत् कार्य सपिंडीकरणं सुतैः ॥ इति । गोभिलः साग्निकस्तु यदा कर्ता प्रेतश्चाननिमान्भवेत् । द्वादशाहे तदा कार्य सपिंडीकरणं सुतैः" ॥ इति। पितुरग्निमत्त्वेऽपि पुत्रस्याग्निमत्वं पितुर्वैधुर्यादिना अग्न्याधानासंभवे वेदितव्यम् । तच्च यजमान- १५ प्रकरणे निरूपितम् । प्रेतश्चाग्निमान्भवेदिति कैश्चित्पठितं तन्माधवीयादिविरोधादुपेक्ष्यम् । तथाहि तत्र कर्तुः साग्नित्वे वचनद्वयमिदमुदाहृत्य उभयोः साग्नित्वे वचनान्तरमुदाहृतं तच्च वक्ष्यते । १० 4 कात्यायन:- एकादशाहं निवर्त्य पूर्व दर्शाद्यथाविधि । प्रकुर्वीताग्निमान्विप्रो मातापित्रोः सपिंडनम्”॥ इति । पैठीनसिः- २० " सपिंडीकरणं पुत्रः पितुः कुर्वीत योऽग्निमान् । अनग्नेस्तु विजानीयादेकोद्दिष्टात्परेऽहनि "॥ इति प्रेतस्य साग्निकत्वे कर्तुरनग्निकत्वे तृतीये पक्षे सपिंडीकरणं कार्यम् । तदाह सुमंतु:- " प्रेतश्चेदाहिताग्निः स्यात्कर्ताऽनग्निर्यदा भवेत् । सपिंडीकरणं तस्य कुर्यात्पक्षे तृतीयके"॥ इति । अत्र विशेषः । द्वादशाहेऽपि विहितम् । भविष्यत्पुराणे- अनग्निस्तु यदा वीर भवेत्कुर्यात्तदा गृही । प्रेतश्चेदग्निमांस्तत्र द्वादशाहे सपिंडनम् " ॥ इति । २५ उभयोः साग्निकत्वे द्वादशाहे सपिंडी कार्या । तदुक्तं विज्ञानेश्वरीये- "सामिकस्तु यदा कर्ता प्रेतश्चाप्यग्निमान्भवेत् । द्वादशाहे तदा कार्य सपिंडीकरणं पितुः"॥ इते । उभयोरग्मित्वे द्वादशाहादयः काला विकल्प्यते । तदुक्तं भविष्यत्पुराणे- सपिंडीकरणं कुर्याद्यजमानस्त्वनग्निमान् । अनाहिताग्नेः प्रेतस्य पूर्णेऽब्दे भरतर्षभ ॥ द्वादशेऽहनि षष्ठे वा त्रिपक्षे वा त्रिमासि वा। एकादशेऽपि वा मासि मंगलं स्यादुपस्थितम् ॥ इति ३० कालादशैं- " साग्नौ कर्तर्युभावादौ प्रेते सामावनंतरः। अनग्नेस्तु द्वितीयाद्याः सप्त काला उदीरिताः" इति । कर्तरि पुत्रे साग्नौ आहिताग्नौ सति "एकादशे द्वादशेच त्रिपक्षे वा त्रिमासिके। षष्ठे वैकादशे वाऽब्दे संपूर्णेवा शुभागमे "॥ इति उक्तेष्वष्टसु कालेषु मध्ये आयौ एकादशाहो द्वादशाहश्चेति द्वौ कालौ स्याताम् । एकादशाहे दर्शागमे सत्येकादशाह ३५ अन्यथा द्वादशाहः । अनग्नौ कतरि आहिताग्नौ प्रेते सत्यनंतरः कालः त्रिपक्षः। अनाहिताग्नेस्तु द्वितीयांद्वादशाहाद्याः सप्त काला इत्यर्थः । सप्तकाला इति पूर्वोक्तत्रयोदशाहादिकालानामुपलक्षणम् । १ ख-सामित्वे । २ ग-+या ·सापिंड्यकरणे शुभानधिकारः। - “ सामिः कर्ता चेत् द्वादशाह एव सापिंडयं कुर्यान्नान्यत्र । अनमिः कर्ता चेत्साग्नौ प्रेते त्रिपक्ष- द्वादशाहयोरेव नान्यत्र । अनग्नौ तु प्रेते अनग्निः कर्ता द्वादशादिषूक्तेषु कालेष्वेव नान्यत्रेति कर्तृनियमोऽभिप्रेतः । द्वादशाहे यदि कुर्यात्साग्निरेवेत्येवंविधः कालनियमो नाभिप्रेतः । "द्वादशाहादिकालेषु सपिंडीकरणेष्विमे । सारन्यनग्नित्वविधयः कर्तुरेव नियामकः" ॥ इति स्मरणात् । एवं सत्यपि नियमे दैवात् द्वादशाहे त्रिपक्षे वा सापिंड्ये अकृते सति न तस्य लोपः । ५ किंतु तदुत्तरकाले कर्तव्यम् । तदुक्तं कालादर्श " प्रमादादकृते तस्मिन् त्रिपक्षे द्वादशेऽह्नि' वा । उत्तरोत्तरकालेषु यथा संभवमाचरेत्” ॥ इति । उत्तरोत्तरकालेषु यत्र संभवति तत्र कुर्यादित्यर्थः । प्रचेताः-- "एकादशेऽन्हि कुर्वीत साग्निकस्तु सपिंडनम् । द्वादशाहादिकालेषु साग्निकोऽनग्निकाऽपि वा"॥ इति। गोभिल:- द्वादशाहादिकालेषु प्रमादादननुष्ठितम् । सपिंडीकरणं कुर्यात्कालेषूत्तरभाविषु" ॥ इति । पितृमेधसारे साग्निः कर्ता द्वादशाह एव सापिंडयं कुर्यात् । तद्विना पिंडपितृयज्ञासिद्धेः पुत्रोऽनग्निः पिता चेत्साग्निस्त्रिपक्ष एव सापिंडयं कुर्यात् । तयोर्दादशाहादौ प्रमादादकृते कालेधू- त्तरभाविषु सापिंडयं कुर्यात् " इति । तयोराहिताग्न्यनाहिग्न्योरित्यर्थः । सापिण्ड्याकरणे शुभानधिकारः-सपिंडीकरणकर्तुः शुभागमे सपिंडीकरणं कृत्वैव १५ शुभकर्म कर्तव्यम् । तदाह शाट्यायनिः- प्रेतश्राद्धानि शिष्टानि सपिंडीकरणं तथा । अपकृष्यापि कुर्वीत कर्ता नांदीमुखे द्विजः ॥ " सपिंडीकरणश्राद्धमकृत्वा शुभकर्मकृत् । ध्रुवमाप्नोति नरकं सपिंडानां मृतौ क्रमात् ” ॥ इति । स्मृत्यंतरे- " सपिंडीकरणात्पूर्वं शोभनं न विधीयते। यदि चेत्तत्कृतं कर्म कर्तृनाशाय कल्पते" ॥ २० चतुर्विंशतिमते- "भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिंडः सोदकोऽपि वा। सपिंडीकरणं कृत्वा कुर्यादभ्युदयं ततः॥ इति । गौतमः- " अग्रजो वाऽनुजो वाऽपि सपिंडः सोदकोऽपि वा। सपिंडीकरणं कुर्यात्पुत्रो वा वृध्यपस्थितौ ॥ " सपिंडीकरणं हित्वा वृद्धिश्राद्धमुपक्रमेत् । अयातयाममरणं भवेत्तस्य न संशयः"॥ इति । २५ मुख्यकर्तुरेवायं दोषः । नेतरेषाम् “ कुर्यादेव शुभं कर्म मुख्यकर्तुश्च संनिधौ ” इति स्मरणात् । सापिण्ड्याधिकारिनिरूपणम् । सपिंडीकरणे अधिकारी निरूपितः स्मृत्यन्तरे- "औरसो दत्तको वापि सपिंडीकरणं चरेत् । परित्यज्यैव जीवन्तं पुत्रं नान्यैस्तु कारयेत् ॥ अथ शिष्यब्रह्मचारिबंधुभृत्यपुरोहितैः । कारयीत दशाहांतं सपिंडीकरणं विना ॥ " सपिंडीकरणं श्राद्धं पुत्रैः कार्य प्रयत्नतः "॥ प्रजापतिः- " दाहाबैकादशाहांतं गौणपुत्रः समाचरेत् । पित्रोः सपिंडीकरणं प्रकुर्यादौरसः सुतः ॥ भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिंडः शिष्य एव वा । सपिंडीकरणं कुर्यात् पुत्रहीनस्य सर्वदा ॥ अथवा प्रेतभूतस्य पत्नी कुर्यादमन्त्रकम् । ऋत्विजा कारयेत् यद्दा सपिंडीकरणं तथा ॥ १ क्ष-पि । २ क्ष-पि भवेदिति । ३ क-शिष्य एव वा। क्ष-सीमन्त । ८५-१६ - " ३० " ·६७० सापिंड्याधिकारिणः। ॥ इति । " "ऋत्विगादिर्यदा कुर्यात् होमं श्राद्धक्रियां कचित् । उपदीत्येव कुर्वीत कर्तुः स्यादपसव्यकम् ॥ इति । आदिशब्देन सगोत्रादि गृह्यते । विष्णु:- "ज्येष्ठो वाऽप्यनुजो वापि सपिंडः शिष्य एव वा । यत्तु संनिहितस्तस्य त्वधिकारः सपिंडने ॥ इति । शंखश्च- ५ “ अपुत्रायाः पतिर्दधात्सपुत्राया न तु कचित् । पत्युः पिंडं तथा भार्या भर्तृभार्ये परस्परम्" ।। इति । लोकाक्षिः " सर्वाभावे स्वयं पत्न्यः स्वभर्तृणाममंत्रकम् । सपिंडीकरणं कुर्युस्ततः पार्वणमेव च पार्वणं दर्शमहालयादि। सर्वाभावे स्वयं पत्न्यः इत्येतदासुरादिविवाहोदाविषयम् । ब्राह्मादि- विवाहोढा तु पुत्रपौत्राभावे स्वयं कुर्यात् । तथा माधवीये- १. " पुत्रः कुर्यापितुः श्राद्धं पत्नी तु तदसंन्निधौ । धनहार्यय दौहित्रः ततो भ्राता च तत्सुतः”॥इति । शंखोऽपि- "पितुः पुत्रेण कर्तव्यं पौत्रेणापि सपिंडनम् । तदभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे तु सोदरः" ॥ इति । पत्न्यभावे तु सोदर इत्ययं क्रमः पल्या दायहरत्वे द्रष्टव्यः अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयंती व्रते स्थिता । पत्न्येव दद्यात्तत्पिंडं कृत्स्नमंशं लभेत च ॥ इति १५ वृद्धमनुस्मरणात् । अन्यथा यो दायहरः स तत्कुर्यात् । अत एवापस्तंव:-"यश्वार्थहरः स पिंडदायी” इति । सर्वमेतदधस्थान्निरूपितम् । विवाहाद्यनंतरम्। "विवाहोपनयादूर्ध्व वर्ष वर्षार्धमेव वा। न कुर्यापिंडनिपिं न कुर्यात्करकाणि च" ॥ इति पिंडनिर्वापनिषेधः सपिंडिव्यतिरिक्तविषयः । मौजीबंधाद्विवाहाच्च वर्ष वर्षार्धमेव वा । पिंडान्सपिंडा नो दधुः सपिंडीकरणाहते" ॥ इति कार्णाजिलिस्मरणात् । कालादर्श- मौजीबंधावत्सरार्ध वत्सरं पाणिपीडनात् । पिंडनिर्वापकरणविहीनं श्राद्धमाचरेत् ॥ नैमित्तिकमहालयप्रत्योदिकाहते” इति । नैमित्तिकं सपिंडीकरणम् । स्मृत्यंतरेऽपि- " महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोदृतेऽहनि । द्वादशाहेऽपि कुर्वीत पिंडनिर्वापणं सुतः २५ यत्तु स्मृत्यंतरे अपुत्रस्य परेतस्य नैव कुर्यात्सपिंडनम् । आशौचमुदकं पिंडमेकोद्दिष्ट न पार्वणम्" ॥ इति । यद्यपि वचनांतरम्- अपुत्रा ये मृताः केचित्स्त्रियो वा पुरुषोऽपि वा । तेषां सपिंडनाभावादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्" ॥ इति तत्पुत्रोत्पादानप्रशंसापरामिति कालादर्शमाधवीयादौ व्याख्यातम् । तथा च पूर्वोक्तशंखादि- ३. वचनान्युपपन्नानि भवति । पैठीनसिरपि—“ अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिंडनम्" इति। सुमंतुरपि- "अपुत्रे संस्थिते कर्ता न भवेच्छ्राद्धकर्मणि । तत्र पत्न्यपि कुर्वीत सापिंड्यं पार्वणं तथा" ॥ इति। अपुत्रगृहस्थब्रह्मचारिणोः तापिण्ड्यम् । तथा चापुत्रस्य गृहस्थस्य ब्रह्मचारिणश्च सापिंड्यमाह यमः- १५" अष्टमात् द्वादशादूर्ध्व गृहस्थब्रह्मचारिणोः । सपिंढीकरणं कुर्यान्न प्रागिति यमोदितम् " ॥ इति । १ क-टुपवीतकम् । २ कग-गया। प " ॥ इति । - ·पतितादीनाम् । ६७१ - 1 अष्टमादिति 'अष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुपनयेत्' (१।१९।१) इत्याश्वलायनोक्तत्वात्ततः पूर्वमुपनयाभावेन विवाहस्याभाव इत्यभिप्रायेण उक्तम् । 'गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीत' इत्यापस्तंबादिवचनानुसारेण गर्भषष्ठादौ कृतोपनयनस्य एकदेशाध्ययनानंतरं कृतविवाहस्याष्टमात्प्रागपि सापिंड्यं कार्यम् । तथा च स्मृत्यर्थसारे–“ वयोवस्थाविशेषमनादृत्य सर्वत्र पुरुषाणां स्त्रीणां च विवाहादूर्व्व सपिंडीकरणं कार्यमेव" इति । स्मृत्यंतरे- "ऊनद्विवत्सरादर्वागूढायाः खननं ततः । उत्थाप्य संदहेत्तस्याः सापिंड्यांतं समाचरेत् ॥ द्वादशाब्दादधश्चोर्ध्वं कन्यकायाः सपिंडनम् । स्वाम्यभावाद्धि नास्त्येव नारायणबलिं चरेत् " ॥ एवंमसंपूर्णद्वादशवर्षाणां ब्रह्मचारिणां नारायणबलिरेव कार्यः। निषिद्धसपिंडानां तद्विधानात् । पतितादीनां सापिण्ड्यनिषेधः । तथा च वृद्धवसिष्ठः- " सपिंडीकरणं नैव मृतानां ब्रह्मचारिणाम् । क्लीबानां पतिताना च दुष्टस्त्रीणां तथैव च ।। " नैष्टिकाना यतीनां च श्राद्धं नारायणार्पणम् । उपकुर्वाणकस्यैव सपिंडीकरणं विदुः” ॥ इति । नारायणार्पणं नारायणबलिः । स्मृत्यंतरे- अपूर्णद्वादशाब्दानां मृतानां ब्रह्मचारिणाम् । दाहादिषोडशांतं तु निर्वत्यैव यथाविधि ॥ द्वादशेऽहनि संप्राप्ते नैव कुर्यात्सपिंडनम् । नारायणं समुद्दिश्य विप्रानष्टौ तु भोजयेत् ॥ एकोद्दिष्टविधानेन श्राद्धं वा कारयेत् द्विजः "॥ इति । अस्य प्रत्याब्दिकादिश्राद्धमपि नास्ति । १५ नासपिंडीकृते प्रेते पितृकार्य प्रवर्तते” इति स्मरणात्- व्युत्क्रममृतसापिण्ड्यविधिः । अपुत्रायाः पत्न्याः पतिः सापिंड्यं कुर्यात् “ अपुत्राया मृतायास्तु पतिः कुर्यात्सपिंडनम्” इति स्मृतेः। ननु “ व्युत्क्रमेण प्रमीतानां नैव कार्या सपिंडता" इति निषेधात् पत्न्याः कथं भर्ता सपिंढीकरणं कुर्यादिति चेन्न तस्य मातापितृभर्तृ- पत्नीव्यतिरिक्तविषयत्वात् । तथा च स्कांदे- "अक्रमेण मृतानां नै सपिंडीकृतिरिष्यते । यदि माता यदि पिता भी नैष विधिः स्मृतः ॥ इति । यदि माता व्युत्क्रममृता यदि पिता व्युत्क्रममृतः यदि भर्ती वा व्युत्क्रममृतः तदा एष निषेधो न किंतु विधिः स्मृतः । सपिंडीकरणविधिरेव मन्वादिभिः स्मृतः इत्यर्थः । तथा च मनुः ( २२२०-२२१)—“ प्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् । "पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्जीवेच्चापि पितामहः । पितुः स्वनाम संकीर्त्य कीर्तयेत्प्रपितामहम् ” ॥ २५ इति । जीवेच्चापि पितामह इत्यस्यापि पूर्वेषामेव निर्वपेदित्यन्वयः । कथं निर्वपेदित्याह 'पितुः. ' स्वनाम संकीर्त्य' इति । एवं च ध्रियमाणे पितरि जीवत्पितृकर्तृकवृद्ध्यादिषु श्राद्धेषु पितुः सापिड्ये च पितुः पितृभ्यः पितुः पितामहेभ्यः पितुः प्रपितामहेभ्यः पितृभ्यः इति वा । पितामहे ध्रियमाणे पितामहस्य पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यः पितामहेभ्यः पितृपितामहप्रपितामहेभ्य इति वा कीर्तयेदित्यर्थः । सुमंतुश्च- त्रयाणामपि पिंडानामेकेनापि सपिंडने । पितृत्वमश्नुते प्रेत इति धर्मव्यवस्थितिः ॥ इति । ब्राह्मेऽपि- “ मृते पितरि यस्याथ विद्यते च पितामहः । तेन देयास्त्रयः पिंडाः प्रपितामहपूर्वकाः ॥ " तेभ्यश्च पैतृकः पिंडो नियोक्तव्यश्च पूर्ववत् " ॥ २० 30 " १क्ष-एवं संपूर्ण । २ ग-तु। - ·- ६७१ व्युत्क्रममृतानाम् । १५ कात्यायनः-"व्युत्क्रमाच्च मृते देयं येभ्य एव ददात्यसौ” इति। असौ व्युत्क्रममृतो जीवद्दशायां येभ्यो ददाति तेभ्य एव तत्सपिंडीकरणे व्युत्क्रममृतपितृको ददातीत्यर्थः । यत्तु विष्णुवचनम् (७५-४)-" यस्य पिता प्रेतः स्यात्स पितृपिंडं निधाय पितामहान् दाभ्यां पराभ्यां दद्यात् ” इति । तस्यायमर्थः-पितामहे ध्रियमाणे प्रेते च पितरि पितुरेक ५ पिंडमेकोद्दिष्टविधानेन विधाय पितुर्यः पितामहः ततः पराभ्यां दाभ्यां दद्यात । पितुः पिता- महस्त्वात्मनः प्रपितामहः संप्रदानभूत एवेति प्रपितामहाय ततः पराभ्यां द्वाभ्यां च दद्यादिति । तथा विज्ञानेश्वरे (पृ. ७४ पं. ४)- चतुर्णा निर्वपत्पिंडान्पूर्व तेषु समापयेत् । ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते " ॥ इति । एवं च व्युत्क्रममृतस्य पितुः सपिंडीकरणं तत्पितृपितामहप्रपितामहेष्वन्यतमस्य जीवने यो जीवनेऽपि प्रेतोद्देशेन जीवञ्चतिरिक्तत्रिपुरुषोद्देशेन पार्वणैकोद्दिष्टसमुच्चयात्मकं सपिण्डीकरणं कर्तव्यम् । तथा च कालादर्शे- "पितुर्मतस्य सापिंडयं मृतयोरूर्ध्वयोर्द्वयोः । एकस्मिन्वा द्वयोर्वाऽपि जीवतः सुत आचरेत् ॥ इति। एकस्मिन् द्वयोर्वेत्यभिधानात्पितामहादिषु त्रिषु जीवत्सु न सापिंड्यं 'पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्जीवे- च्चापि पितामहः' इति त्रयाणामपि पिंडानामेकेनापि सपिडनम्' इति पूर्वोक्तमन्वादिवचनै योरेकस्य वा जीवने सापिंड्यप्रतिपादनात् । वत्सरांते प्रेताय तत्पित्रे तत्पितामहाय तत्प्रपितामहाय च ब्राह्मणान्भोजयेत् 'त्रिषु पिडः प्रवर्तते' इति पितुः पित्रादीनां त्रयाणां श्राद्धे पिंडदानस्मरणात् । तेषु त्रिषु जीवत्सु तदयोगाच्च । तथा च दक्षः- " पितामहं च जीवंतमतिक्रम्य तदा सुतः । अतिक्रम्य द्वयं वापि सपिंडीकरणं चरेत् ॥ इति । तथा पिंडपितृयज्ञं प्रकृत्याह सुमंतुः- " येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यः कुर्वीत सामिकः । पितामहेऽप्येवमेव कुर्याज्जीवति साग्निकः॥ इति । यत्तु-"ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् । पूर्वेषु त्रिषु दातव्यं जीवेच्चेत्रितयं यदि" ॥इति। तज्जीवपितृकश्राद्धविषयमिति व्याख्यातारः । यच्च- “जीवमानेऽपि पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् । विप्रवद्दापितं श्राद्धे स्वकं पितरमाशयेत् ॥ "उभौ यस्य व्यतीतौ तु जीवेच्च प्रपितामहः । द्वौ पिंडौ निर्वपेत्तत्र भोजयेत्प्रपितामहम् " ॥इति २५ पिंडद्वयमुक्तं तज्जीवपित्रादिमरणविषयं ततश्च ‘पूर्वेषामेव निर्वपेत्' 'चतुरो निर्वपेपिंडान त्रिभिः पिंडैनियोजयेत् ' इति मन्वादिवचनविरोधादुपेक्ष्यमित्याहुः । यच्च सपितुः पितृकृत्येषु ह्यधिकारो न विद्यते । न जीवंतमतिक्रम्य किंचित् दद्यादिति श्रुतिः"॥ इति तत् “पिज्येष्टयां पितृयज्ञे च वृद्धौ मातुर्मृतेऽहनि । विप्रसंपादितार्थेषु सोऽपि श्राद्धं समाचरेत् ॥ पितुर्या देवताः प्रोक्तास्ता एवात्रापि देवताः। षडन्ते जीवतः पितुः" इति जीवपितृकस्य ३० श्राद्धविधानात् तब्यतिरिक्तदर्शादिश्राद्धविषयम् । तथा च लोकाक्षिः "अमाश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपक्षिकम् । न जीवपितृकः कुत्तिलैः कृष्णैश्च तर्पणम् इति । ततः पितुः व्युत्क्रममरणे जीवद्यतिरिक्तानां त्रयाणां वरणं तेषां पिंडदानं तपिंडैः सह प्रेतपिंडसंसर्ग इति निर्णयः। १ ग-परं। २० - ·कमसापिण्ड्यम् । ३७५ १ " " - १५ V ननु-"लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्रायाः पिंडभागिनः" इति स्मरणात् । प्रपितामहात्परेषां पिंडभाक्त्वमनुपपन्नमिति चेन्मैवम् । पित्रादिजीवने तेषां पिंडभाक्त्वात्पूर्वपूर्वात्रये क्रमेणोत्तरोत्तरस्य लेपभाक्तात् । अन्यथा व्युत्क्रममरणाभावे पितुः सपिंडीकरणे लेपभाजश्चतुर्थस्य पिंडभाक्त्वं न स्यात्ततश्च 'त्रिभिः पिंडैस्तु संसृजेत्' इत्यादिबहुस्मृतिव्याकोपप्रसंगः । एवं मातरि मृतायां पितामह्यादिष्वन्यतमत्यये मातुः सापिड्यं कर्तव्यम् । तथा च ब्रह्मा- "मातर्यपि च वृत्तायां विद्यते च पितामही। प्रपितामहिपूर्वं तु कार्यस्तत्राप्ययं विधिः स्मृतः॥ इति । भर्तुर्युत्क्रममरणेऽपि पत्नीसपिंडनं कुर्यात् व्युत्क्रमेण मृतानां च सपिंडीकृतिरिष्यते । यदि माता यदि पिता भर्त्ता चैष विधिः ॥ इति स्मरणाद्भार्यामरणेऽपि पतिः कुर्यात् "अपुत्राया मृतायास्तु पतिः कुर्यात्सपिंडनम् । श्वश्वादिभिः सहैवास्याः सपिंडीकरणं भवेत्” ॥ इति १० स्मरणात् । अतः व्युत्क्रममरणे पुत्रः पत्नी पतिश्च अन्नेन सापिंड्यं कुर्यात् । तद्व्यतिरिक्तानां व्युत्क्रममरणे सापिंड्यं न कुर्यात् । आमेन हेम्ना वा कुर्यात् । तदाह गोभिल:- "अनुक्तकालेष्वपितुर्युत्क्रमेण मृतावपि । आमेन वाऽपि सापिंड्यं हेम्ना वाऽपि प्रकल्पयेत्” ॥ इति सपिंडीकरणस्य द्वादशाहादयो वत्सरांताः काला उक्ताः । तेषु प्रमादादकृते सपिंडीकरणे व्युत्क्रम- मृतावपि पुत्रव्यतिरिक्तः कर्त्ता आमेन हेम्ना वा कुर्यादित्यर्थः । स्मृत्यन्तरे- व्युत्क्रमाच्च प्रमीतानां नैव कार्या सपिंडता । अथवाऽऽमेन कर्त्तव्या हेम्ना वा तदसंभवे ॥ गृहादाहृत्य पक्वान्नं पिंड दयात्तिलैः सह । पिंडं दत्वा यथान्यायं पिंडं संयोजनं चरेत् " "॥ यथान्यायं जीववंतमतिक्रम्य । अत्र सपिंडीकरणमात्रस्यामादिविधानेऽपि तन्नांतरीयकतया श्राद्धांतं पिण्डमिति केचित् । अन्ये तु व्युत्क्रममृतौ सपिंडीकरणमात्रस्यामादिविधानात्तत्पूर्ववर्ति- श्रद्धानां सत्यां शक्तौ नामादिनियम इत्याहुः । एवं च मातापितृव्यतिरिक्तव्युत्क्रममृतौ २० सापिंड्यनिषेधः पाक्षिकः । पक्षे आमेन हेम्ना वा विधानादेवं विहितामश्राद्धाभिप्रायेण " ज्येष्ठो वाऽप्यनुजो वाऽपि कुर्याद्धातुः सपिंडनम्। न पुत्रस्य पिता कुर्यान्नानुजस्य तथाऽग्रजः ॥ यदि स्नेहेन कुर्याता सपिडीकरणं विना । अन्याभावे पिता माता ज्येष्ठो वाऽपि सपिंडनम् ॥ कुर्याज्जीवंतमाक्रम्य पिंडभागं नियोजयेत् । सर्वाभावे पिता वाऽपि कुर्याद्भाताऽथ वाऽग्रजः इत्यादीनि व्युत्क्रमसापिंड्यप्रतिपादकानि द्रष्टव्यानि । क्रमसापिण्डयनिरूपणम् । अत्र व्युत्क्रममृतानां मातापितृभर्तृपत्नीनामन्नेन सापिंड्ये कृते इतरेषामामेन हेम्ना वा कृतेऽपि तदंतर्हिते मरणे तत्सपिंडनानंतरमेतेषां पुनरन्येन सपिंडीकरणं विदधाति काश्यपः “ व्युत्क्रमेण प्रमीतानां सपिंडीकृतिरिष्यते । अंतर्हिते मृते पश्चात्पुनः कुर्यात्सपिंडनम् ॥ इति । दक्षश्च- पितामहं च जीवंतमतिक्रम्य यदा सुतः । अतिक्रम्य द्वयं वाऽपि सपिंडीकरणं चरेत् ॥ " तयोरापन्नयोः काले पुनः कुर्यात्सपिंडनम् " ॥ वसिष्ठश्च-" व्युत्क्रमेणापि सापिंड्यं कर्त्तव्यमृषिसंमतम् । "ततोऽप्यूज़ तु सापिंडये कृतेऽस्य पुनराचरेत् । भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिंडः शिष्य एव वा। १ ग-सिद्ध । - " २५ - ·६७४ पतितैः सह सापिण्ड्यनिषेधः । " ॥ इति । ॥ “ अथवा प्रेतभूतस्य पत्नी कुर्यादमंत्रकम् । ऋत्विजा कारयेद्यद्वा सपिंडीकरणं पुनः अत्र अमंत्रकविधानं मंत्रोच्चारणाशक्तपत्नीविषयमिति अधस्तान्निरूपितम् । पतितैः सह सापिण्ड्यनिषेधः । पतितैः साह सापिंड्यनिषेधमाह शातातपः- क्लीबैर्न पतितैश्चैव दुष्टाभिस्त्रीभिरेव च । सपिंडीकरणं कुर्यादेकोद्दिष्टं समाचरेत् ” ॥ पतितमतिक्रम्य तदूर्ध्वगतैः सापिंड्यं कृत्वा अनुमासिकादावेकोद्दिष्टं ममाचरेदित्यर्थः । पारिजात च-"पितुर्न नाम निर्देश्यं महापातकदोषिणः। आवाहनादिकार्येषु किंतु तत्परभाविनाम् ॥ " पितामहपुरोगाणां त्रयाणां नाम निर्दिशेत् । पितामहेऽपि दुष्टश्चेत्प्रपितामहपूर्वकः ॥ निर्देष्टव्यास्त्रयो मास्तस्मिन्नपि विदूषिते । प्रपितामहपित्राधास्त्रयो वाच्या यथाक्रमम् ॥ दुष्टश्चेन्मध्यमः कश्चित्तद्वनि पूर्वपश्चिमान् । त्रीनेव निर्दिशेन्मान्किं त्वत्रैतद्विशिष्यते ॥ १. “ चण्डालादिहते ताते पतिते संगवर्जिते । व्युत्क्रमाच्च मृते देयं येभ्य एव ददात्यसौ "॥ इति । स्मृत्यंतरे च- " वृद्धे पितरि संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुतः ॥ इति। तथा “येभ्यो ददाति पित्रादिस्तेभ्यः पित्रादिजीवने। दद्यात्तथा सुतः ताते पतिते व्युत्क्रमान्मृते"॥ इति पितृव्यतिरिक्तस्य पतितस्य सपिंडनं नास्ति । १५ “ सपिंडीकरणं नैव मृतानां ब्रह्मचारिणाम् । क्लीबानां पतितानां च दुष्टस्त्रीणां तथैव च । “ नैष्टिकानां यतीनां च श्राद्धं नारायणार्पणम् " ॥ इति वृद्धवसिष्ठस्मणात् । सपिण्डीकरणप्रकारः। सपिंडीकरणे इतिकर्तव्यतामाह याज्ञवल्क्यः (आ.२५३पृ. २५४)- गंधोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम् । अाथै पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥ ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् "॥ इति । विज्ञानेश्वरेणास्यार्थोऽभिहितः (पृ. ७३ पं. १३-१६) “ गंधोदकतिलैर्युक्तं पात्रचतुष्टयं अार्थ अर्घ्यसिध्यर्थं कुर्यात् । तिर्युक्तं पात्र- चतुष्टयं वदता पितृवर्गे चत्वारो ब्राह्मणा दर्शिताः । वैश्वदेवे द्वौ स्थितास्तावेव तत्र प्रेतपात्रोदकं किचिदवशिष्टं त्रिधा विभज्य पितृपात्रेषु सेचयेत्। 'ये समाना' इति द्वाभ्यां शेषं विश्वेदेवावाहनादि- विसर्जनांतं पूर्ववत् पार्वणवदेवाचरेत् । प्रेतार्घ्यपात्रावशिष्टेनोदकेन प्रेतस्थानब्राह्मणहस्ते अर्घ्य दत्वा शेषमेकोद्दिष्टवत्समापयेत् । “पित्र्येषु त्रिषु पार्वणम्” इति । कात्यायनः---"चत्वारि पात्राणि २५ सतिलगंधोदकैः पूरयित्वा त्रिस्त्रिः पितृपात्रेष्वासिंचति ‘ये समाना' इति द्वाभ्यां एतेन पिंडा व्याख्याता" इति । विष्णुः--वत्सरांते प्रेताय तत्पित्रे तत्पितामहाय च ब्राह्मणान् देवपूर्व भोजयेत्” इति । गालवश्च- " सपिंडीकरणं कुर्यापितुः प्रेतत्वमुक्तये । विश्वान देवान्नियोज्यादौ कामकोलकसंज्ञकान् ॥ "प्रेतं पितामहादींश्च मंत्रैरादिभिः श्रयेत् । अनुसंधीयते पूर्वः परो विच्छिद्यते ततः ॥ इति । ३० उक्तेष्वेतेषु प्रथमतो विश्वेदेववरणं ततः प्रेतवरणं ततः पितृपितामहप्रपितामहवरणमिति क्रमः प्रतीयते । क्रमान्तरं तु स्मृत्यन्तरेऽभिहितम् श्राद्धद्वयमुपक्रम्य सपिण्डीकरणं भवेत् । पार्वणं तत्र पूर्व स्यादेकोद्दिष्टं तथा चरेत् " ॥ “ २० । " तथा- ॥ " सपिंढीकरणश्राद्धे दैवं पूर्व नियोजयेत् । पितॄन नियोजयेत्पश्चात्ततः प्रेतं विनिर्दिशेत् " ॥ इति । १ क्ष-दृ । २ ग-कालकामुक । ३ ग-पितामहादि। " ·सपिण्डीकरमविधिः। ६७५ " “ “ 1 " १५ “ चंद्रिकायामपि- "कामकालौ वैश्वदेवे निर्दिष्टौ तु सपिंडने । पितामहादीनिर्दिश्य पितुरुच्चारणं ततः” ॥ इति । बृहद्विष्णु:- पितुर्मरणमारभ्य द्वादशे दिवसे चरेत् । प्रेतभावविनिर्मोकद्वारा प्रेतस्य वै पितुः ॥ " पितामहादिभिः सार्धं सापिंड्यस्य प्रसिद्धये । समानोदकभावस्य सिध्यर्थं च पितुः सुतः ॥ एषां पितामहादीनां विधिना पावर्णेन तु । स्वपितुः प्रेतभूतस्य एकोद्दिष्टविधानतः” ॥ इत्थं च पार्वणात्मकैकोद्दिष्टात्मकोभयरूपकम् । पितामहादीन्निर्दिश्य पितुरुच्चारणं ततः । संबंधगोत्रनामानि वस्वादित्यं च कीर्तयेत् ।। दद्यात्कृसरतांबूलं गंधायभ्यंजनादिकम्। ततः स्नातान समाहूय स्नातस्तानुपवेश्य च ॥ "दर्भ विप्रकरे दत्वा वृणुयाद्देवपूर्वकम् । सपिंडीकरणादर्वागजुदभैः पितुः क्रियाः ॥ परतो द्विगुणैरेव दैवकर्म सदर्जुभिः । पित्रे ह्येकपवित्रादौ द्वौ दी देवकर्मणि ॥ द्वौ निमंत्रयते दी वेश्चदेवार्थमादितः । कामकालौ वैश्वदेवे देवते हि प्रकीर्तिते ॥ पितामहादिसंबंधांच्यवरान्श्रोत्रियान्दिजान् । प्रेतस्थाने त्वेकविप्रं यद्वा पैतामहादिषु ॥ एवं वा प्रेतमेकं वा दैवेऽप्येकं निमंत्रयेत् । पितामहादीनभ्यर्च्य ततः प्रेतं समर्चयेत् ॥ " सपिंडीकरणश्राद्धं पितृपूर्वमुदीरितम् । प्रेतपूर्व वदंत्येके तदसांप्रतमीरितम् ॥ वैश्वदेवार्चनं कृत्वानंतरं प्रेतपूजनम् । पार्वणस्य हि तंत्रस्य मध्ये तंत्रांतरं भवेत् ॥ पार्वणैकोद्दिष्टयोश्च पार्वणं पूर्वभाग्भवेत् ॥ पादान्प्रक्षालये स्तिलानोप्यावटत्रये । देवार्थानामुत्तरे तु पित्रर्थानां तु मध्यमे ॥ " दक्षिणे तु निमित्तस्य पादप्रक्षालनक्रमः । “कुंडानि निखनेच्छ्राद्धे येन केनापि शंकुना। आयसेन खनेद्यस्तु निराशाः पितरो गताः ॥२० श्राद्धस्य चैककुंडं स्याद्गजपादसुसंमितम् । सापिड्येषु त्रिकुंडं स्याद् वृत्ताकारं तु दक्षिणे॥ "त्रिकोणं मध्यमं कुंडमुत्तरं चतुरश्रकम् । आयामस्तस्य विस्तारस्तदर्थं खननं भवेत् ॥ न्यूनातिरिक्तं तु यः कुर्याद्भवेत्स पितृघातकः । पादान वा जानु वाजंघमपि वा चरणद्वयम् । कूपरान्तं करौ सम्यक् क्षालयेत् प्रथमं बुधः ॥ “ आचांतान्वैश्वदेवार्थान् प्राङ्मुखानुपवेशयेत् । आसनेषु च क्लृप्तेषु ततः पैतामहान्दिजान्॥ २५ उदङ्मुखान्निवेश्यैव ततः प्रेतार्थमुत्तमम् । प्रत्यङ्मुखं निवेश्यैनं सर्वं पित्र्यवदाचरेत् ॥ "एकोद्दिष्टानिषेधं तु यद्यदावाहनादिकम् । तत्सपिंडीकृतौ प्रेते सर्व पित्र्यवदाचरेत् ॥ “ करिष्ये पिंडसंयोगमिति पृष्ट्वा तदाज्ञया । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु अर्घ्यपात्रचतुष्टयम् । “ सादयेत्प्रथमं तत्र पिज्यं पैतामहं ततः । प्रपितामहदैवत्यं ततः प्रेतार्थमुत्तमम् ॥ “पात्रेषु त्रिदलान्कूर्चानंतर्धाय तिलोदकम् । शं न इत्यादिभिर्मत्रैर्निनयेत्तेषु च क्रमात् ॥ ३० "प्रेतशब्दं पितृस्थाने यथालिंग स्त्रिया अपि । पित्रयं पितृहस्तेषु दत्वा प्रेतार्थमुत्तमम् ॥ प्रेतविप्रकरे दत्वा या दिव्या इति मंत्रतः । देवपूर्व तु गंधायैर्विप्राणां पूजनं परम् ॥ प्रेतोद्दिष्टे विशेषेण दद्यादाच्छादनादिकम् । अग्नौकरणहोमं च यथाशास्त्रं समाचरेत् ॥ " यथेष्टं भोजयेद्विप्रानन्नव्यंजनसंयुतम् । राक्षोघ्नाड्रावयेन्मंत्रान्वैष्णवान्पैतृकानपि ॥ १ ग-दीश्य । २ ग-त्रं तु । ३ ग-भोजनम् । ' क-पितृश्यैव । ५ ग-षिद्धं । ६ ग-मन्तिमम् । “ “ - ·६७६ ७ तृप्तिप्रश्नादि। तृप्ताः स्थेति च पृष्टास्ते तृप्ताः स्मो ब्रुवते विजाः । अन्नं तु विकिरेब्रूमौ दद्यादाचमनं ततः॥ होमभोजनशेषाभ्यां पिंडान्कृत्वा तिलान्वितान् । पितामहादिपिंडांस्त्रीन्दद्यात्तु पितृयज्ञवत् ॥ "प्रेताय दक्षिणे दद्यापिंडं चोभययोदकम् । ये समाना इति द्वाभ्यां पितृपिंडेषु योजयेत् ॥ पिंडसंयोजनादू प्रेतत्वस्य निवृत्तितः । मार्जनादिषु कृत्येषु चतुर्थ विनिवर्तयेत् ॥ ५“ अभ्यर्थयेत् द्विजांस्तेऽपि प्रतिबयूर्यथोचितम् । अन्नशेषमनुज्ञाप्य नमस्कृत्य निवर्तयेत्” ॥ इति स्मृतिरत्ने-"इति बोधायनः प्राह सपिंडीकरणं ब्रवन । अयॊपस्थानमात्रं तु प्रेतपूर्व महामुनिः ॥ आवाहनादावन्यत्र पितृपूर्वत्वमूचिवान् । प्रेतपूर्वत्वशास्त्राणामयसर्थो व्यवस्थितः ॥ " एक प्रेतस्य हि त्रीणि पितॄणां चैकमेव वा । इत्यापस्तंबवाक्यं च न विरोधीति दृश्यते ॥ भुंजानानाभिमुख्येन पुण्यसूक्तानि कीर्तयेत् । तदभिश्रवणं नाम तदप्यत्रोचिवान्मुनिः" ।। इति । १० पुण्यसूक्तानि पुरुषसूक्तादीनि । पितृसूक्तमत्र वर्जयेत् नांदीमुखे गयाश्राद्धे नित्यश्राद्धे च मासिके । सपिंडीकरणश्राद्धे न जपेत्पितृसूक्तकम् ” इति । स्मृतेः । याज्ञवल्क्यः (आ. ३२८)-" द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्ये उदगेकैकमेव वा स्मृतिसारसमुच्चये तु- पूर्व निमंत्र्य देवे द्वौ त्रीन् विप्रान्पितृकर्मणि । दैवे पित्र्येऽपि वैकैकं सपिंडीकरणं विना"॥ इति १५ ततश्च 'द्वौ देवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा' इत्यादौ एकैकवचनं सापिंड्यव्यतिरिक्तपार्वण विषयम् । सायणीये- “ सपिंडीकरणेऽवश्यं विष्णुमभ्यर्चयेत् द्विजे । सप्तकं तु तदा स्यातां विना विष्णुः कथं तथा" ॥ इति । विष्णुवरणाभावे सापिंड्यस्य सप्तकत्वख्यातिभज्येतेत्यर्थः । तत्रैव- इति वै देवलः प्राह शाण्डिल्यश्च महामुनिः । यत्किंचित्पार्वणश्राद्धं तत्र सर्वत्र वै द्विजे ॥ २० “ पूजयेद्विष्णुमित्येवं श्राद्धं सिध्यति नान्यथा ॥ इति । एवं विष्णुवरणाभावे दोषमाह मनुः ( ३२०५ )- “दैवाद्यतं भवेच्छ्राद्धं पित्राद्यतं न तद्भवेत् । पित्राद्यतं तदीहानः श्राद्धमामोति निष्फलम् ॥ इति चंद्रिकायाम्- स्वधाशब्दं धूपदीपौ नमः शब्द प्रयोजयेत् । नैवं प्रेते नमः शब्द उपतिष्ठपदं भवेत् ॥ २५ “ विप्रपाणावथानौ वा जुहुयादाहुतिद्वयम् । निरुह्य वर्गोंरंगारान्प्रेतस्य च यमस्य च ।। स्वाहेति जुहुयादन्नमुक्तैतद्गोत्रनामनी । प्रेतहस्तेऽपि वा हुत्वा भोजयेच्च यथाक्रमम् ॥ संबुध्यानिर्दिशेन्नाम पित्रादीनामसाविति । यज्ञशर्मन्निमं पिंडमुपतिष्ठेति चांततः ॥ " पिंडं चतुर्थ प्रेताय दद्याद्दक्षिणहस्ततः । प्रेतपात्रस्थमुदकं पित्राद्यर्थेष्वथानयेत् ॥ समानो मंत्र इत्याभ्यामृग्भ्यां चैव यथाक्रमम् । मधुत्रयेण चादाय प्रेतपिंडं त्रिधा कृतम् ॥ “ संगच्छध्वमिति द्वाभ्यां पितृपिंडेषु योजयेत् । ये समाना इति द्वाभ्यां पिंडोपस्थानमिष्यते ॥ " पिंडसंयोजनादूर्ध्व प्रेतत्वस्य निवृत्तितः । मार्जनादिषु सर्वत्र चतुर्थो विनिवर्तते ॥ " केवलः पितृशब्दस्तु पितृसामान्यवाचकः । पितामहादिसंबंध तत्तन्मंत्रादिषूहयेत् ” । वोधायन: मधुत्रयेण संगच्छध्वं समानो मंत्र इति त्रिभिभ्यां वा अर्घ्यसंसर्गः संगच्छध्वं १ ग-तस्यो। । " " “ ·संसर्जनविधिः। ६७७ - “ ये समानो मंत्र इति द्वाभ्यां पिंडसंसर्गः" इति। आश्वलायन:-“समानो मन्त्रः समानीव इति दाभ्या- मर्थ्यसंसर्गो मधुमती त्रिः संगच्छध्वं समानो मन्त्र इति त्रिभिः पिण्डसंसर्गः" इति । गौतमः-"ये समाना इत्यय॑संसर्गो ये सजाता इति पिंडसंसर्गः” इति । वैखानसः-"समानो मन्त्रः समानीव इति द्वाभ्यामर्थ्यसंसर्गः संगच्छध्वं समानो मन्त्र इति द्वाभ्यां पिण्डसंसर्गः" इति । शातातपः निर्वपेच्चतुरः पिंडान्श्रद्धया पितृनामतः । पिंडान्दत्वा पितॄणां तु पश्चात्प्रेतस्य पार्वतः ॥ ५ "तं च पिडं त्रिधा कृत्वा आनुपूर्व्यात्तु सत्तमः । निदध्यात् त्रिषु पिंडषु एष संसर्जने विधिः।।इति । संसृज्यमानपिंडाभिप्रायेण चतुरः पिंडानित्युक्तम् । यथास्वसूत्रं पिंडसंख्या द्रष्टव्या। “वैधा दक्षिणामान्" इत्यादिना आपस्तंबेन पितृमातृवर्गयोरुभयोरपि पिडदानविधानादापस्तंबिनः प्रेत- पिंडेन सह सप्तपिंडान्दयुः । तथा पितृमेधसारे हुतशेषमित्रैरन्नैस्तिलयुक्तैः सप्तपिण्डाननु- मरणेऽष्टौ पिण्डाननेकसापिण्ड्ये तावतो निमित्तपिण्डान् कृत्वोच्छिष्टसन्निधावग्ने दक्षिणतस्त्रेधा १० दक्षिणायान दर्भान संस्तीर्य दक्षिणामुखः सव्यं जान्वाच्य तेषु मध्यमदर्भेषु मार्जयन्तां मम पितुः पितरः पश्चिमदर्भेषु मार्जयन्तां मम पितुर्मातर इत्याभिर्दक्षिणापवर्ग मार्जयेत् । अत्र पूर्व मातृमृतौ मार्जयन्तां मम मातर इति मार्जयित्वा मार्जनक्रमेण एतत्ते पितुस्ततेत्यादिभिः षट् पिण्डान् दत्वा च त्वामनु याश्च त्वामन्विति प्रतिपिण्डं दर्भमूलेषु लेपं निमृज्य मार्जयतां मम प्रेतः मार्जयतां मम प्रेतेत्यपो दत्वा अमुकगोत्रामुकशर्मन् प्रेतैतं पिण्डमुपतिष्ठेति प्रेतपिण्डं प्रदाय अमुकगोत्रे १५ अमुकनाम्नि प्रेते इति स्त्रियाः ब्राह्मणाभ्यनुज्ञातः समानो मन्त्रः समानीव इति द्वाभ्यां प्रेतार्घ्य पित्राद्यर्घ्यपात्रेषु निनीय तूष्णीं प्रेतपिण्डमादाय त्रेधा विभज्य तद्भागत्रयं पित्रादिपिण्डानां पुरस्ता- निधाय वैतरणीगोदानं कृत्वाऽनुज्ञप्तो मधुमतीभिः सङ्गच्छध्वं समानो मन्त्रः समानीव इति चतुर्भिस्तत्पिण्डैःसह त्रयं हस्ताभ्यां युगपत्संसृजेत् । एवं प्रेतपिण्डं पित्रादिपिण्डैः संसृज्य ये समाना ये सजाता इति द्वाभ्यां पिण्डानुपस्थाय संसृष्टेनार्योदकेन मन्त्रानूहेन पूर्ववन्मार्जयेत्x" इति ॥+२. “ सव्यंजनैः सप्तपिंडाननुमरणेऽष्टौ पिंडान्दद्युः” इति । अत्र याज्ञवल्क्यः ( आ. ३४२)- “ सर्वमन्नं समादाय सतिलं दक्षिणामुखः । उच्छिष्टसंनिधौ पिंडान्दद्यात् वै पितृयज्ञवत् " ॥ इति । सर्वमन्नमिति पायसापूपफलादीत्यर्थः । बोधायनः " सर्वोपकरणैर्यथोपपादनं संपूज्याक्षय्यं वाचयित्वा स्वधां वाचयित्वोत्थाप्योपसंगृह्य प्रसाद्य प्रदक्षिणीकृत्यानुव्रज्य यथेतमेत्य दक्षिणेनाग्निं दर्भान्संस्तीर्य तेष्वन्नशेषैः पिंडान् ददाति नोच्छिष्टं परिसमूहत्यत्र पिंडान्ददाति" इति । आपस्तंबः-" भुक्तवतोऽनुव्रज्य प्रदक्षिणीकृत्य द्वेधा दक्षिणायान्दर्भान्संस्तीर्येत्यादि "॥ आश्वलायन: भुक्तवत्स्वनाचांतेषु पिण्डं निदध्यात् । आचान्तेष्वित्येके” इति । जमदग्निः नदी वैतरणी नाम दुर्गन्धरुधिरावंहा । कृष्णतोयवहा वेगिन्यस्थिकेशतरङ्गिणी ॥ 'दत्ता गौर्यैन सापिंडये स तां तरति नेतरः । अकृते तत्र पच्यन्ते प्रायश्चित्ते तु पापिनः ॥ “ विभक्तं प्रेतपिंडं तु पितृपिंडेषु योजयेत् । तॄचेन मधुवातेति संगच्छध्वं तृचेन तु"॥ इति । ३० स्मृत्यर्थसारे- “ सपिंडीकरणेष्वेतान्पिंडानप्स्वेव निक्षिपेत् । अन्यथा करणे तेषां पितृदेवा रुदंति हि" ॥ आश्वलायनोऽपि- " पत्न्यां रजस्वलायां च व्याधितायामथापि वा। प्रक्षिपेन्मध्यमं पिंडं जले गव्यथवानले ॥ ४ क्ष- + अत्र याज्ञवल्क्यः । १ क्ष-तं । २ ग-त्रि। ०६-१७ २५ ·६७८ मातृसापिण्ड्यविधिः। C ५ " ॥ “ पतितायां च वा पत्न्यां मृतायां च तथा द्विजः । सपिण्डीकरणे चैव मध्यं पिण्डं तथाचरेत् ॥ वृद्धिश्राद्धे सपिण्ड्यां च प्रेतश्राद्धेऽनुमासिके । संवत्सरविमोके च न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ "नवश्राद्धानि मिश्राणि सपिंडीकरणं तथा। कृत्वा तु विधिवत्स्नायान्नैव स्नायान्मृतेऽहनि"॥ इति । मिश्राणि सपिंडीकरणात्पूर्वभावीनि षोडशश्राद्धानीति व्याख्यातारः । मातृसापिण्ड्यविधिः । मातुः सपिंडीकरणमाह शंख: मातुः सपिंडीकरणं कथं कार्य भवेत्सुतैः । पितामह्यादिभिः सार्थ सपिंडीकरणं स्मृतम् "॥ इति । विज्ञानेश्वरोऽपि (पृ. ७५ पं. १२)- "पितामह्यादिभिः सार्द्ध सपिंडीकरणं सुतः। मातुः कुर्वीत पित्राद्यैः पितुः कुर्याद्यथाविधि"॥ इति । मातुः पितामह्यादिभिः सार्धमिति संबंधः । काश्यपः- १. “योजयेन्मातुरयं च ऋग्भ्यां मात्रादिषु त्रिषु । एवं त्रिधा कृतं पिंडं त्रिषु पिंडेषु योजयेत् ॥ इति । मात्रादिषु पितामह्यादिषु । प्रमीतपितृकस्य विकल्पमाह यमः " जीवत्पिता पितामह्या मातुः कुर्यात्सपिंडताम् । प्रमीतपितृकः पित्रा पितामह्याऽथ वा सुतः लोकाक्षिरपि- पितामह्यादिभिः सार्धं मातरं तु सपिंडयेत् । पितरि ध्रियमाणे तु तेन वोपरते सति" ॥ इति । १५ अन्वारोहणे तु भāव सापिंडयं नियतम् । तदाह शातातपः- मृता याऽनुगता नाथं सा तेन सह पिण्डताम् । अर्हति स्वर्गवासेऽपि यावदाभूतसंप्लवम् " ॥ इति । यमः- पत्या चैकेन कर्तव्यं सपिंडीकरणं स्त्रियाः । सा मृताऽपि हि तेनैक्यं गता मंत्राहुतिव्रतैः॥ इति । अत्रैकशब्दः पितामह्यादिविकल्प्य व्यावृत्यर्थः । षट्त्रिंशन्मतेऽपि- मातुः सपिडीकरणं पत्या सार्ध विधीयते । यस्मात्पतिव्रतानां तु सैव संततिरिष्यते "॥ इति । शंखश्च_" अन्वारोहे तु भव मातुः सह सपिंडनम् " । स्मृतिसारसमुच्चये- पद्युरनुयाने तु मरणाहःक्रमेण तु । दहनादिसपिंड्यंत सह कुर्याद्यथाविधि ॥ " पिडं दत्वा स्वधां तस्या भर्तृपात्रे निनीय तु । मंत्रेणैव तु तत्पात्रं पितृपात्रेषु सेचयेत् ॥ भर्तृपिंडेन संसृज्य पितृपिडैस्तु संसृजेत् " ॥ इति ॥ २५ विश्वादशैं-"स्त्रीपिंडे पतिपिंडगे तदनु तं पित्रादिभिर्मिश्रयेत्” इति। चंद्रिकायां विशेषोऽभिहितः- दशाष्टद्वादशान्विप्रानिमंत्र्य द्वादशेऽहनि । द्विधास्तृतेषु दर्भेषु त्वय॑पात्रं प्रकल्पयेत् ॥ " पित्रादेश्च पुनश्चैव मात्रादेस्तदनंतरम् । पित्रर्घ्यपात्रमुदकं कमात्पैतामहादिषु ॥ “ ये समाना इति द्वाभ्यां मंत्राभ्यां योजयेत्क्रमात् । योजयेन्मातुरय॑ च ऋग्भ्यां मात्रादिषु त्रिपु.H " एवं त्रिधा कृतं पिंडं पिंडेषु त्रिषु योजयेत् । पित्रोः संघातमरणे त्वनुयानविधिः स्मृतः" । इति । ३० एतत् “ दैवं पित्र्यं च तंत्रं स्यानिमित्तं प्रतिपूरुषम् । पिंडं दत्वा स्वधां तस्या भर्तृपात्रे निनीय च। इत्यादि वचनविरोधाच्छिष्टाचाराभावाचानारणीयम् । एकचित्यां समारूढौ दंपती निधनं गतौ । एकोद्दिष्टं षोडशं च भर्तुरेकादशेऽहनि ॥ द्वादशेऽहनि संप्राप्ते पिंडमेकं द्वयोः क्षिपेत् । पितृपिंडेन संयोज्यं मातृपिडं पुनस्त्रिधा ॥ “ पितामहादिपिडेषु विभज्य विनियोजयेत् " ॥ इति । वसिष्ठस्तु- ३५" अनुयाने तु पतिना सपिडीकरणं सह । अंतर्धाय तृणं मध्ये भर्तुः श्वशुरयोरपि " ॥ इति । १ क्ष-मातामह्यादिक । २० गालवः C ·बहुपत्नीकपक्षे। ६७९ १५ यमोऽपि- तूष्णीं दंपतिपिंडाभ्यां कुशैरंतरयेत्पितॄन् । "श्वशुरस्याग्रतो यस्माच्छिरः प्रच्छादनकिया। पुत्रैर्दभैण सा कार्या मातुरभ्युद्यार्थिभिः" ॥ इति । बहुपत्न्यनुमरणे तु “निमित्तपिण्डमकैकं दत्वा तैः संसृजेत्क्रमात् ” इति स्मरणात् प्रति- पत्न्येकैकं पिंडं दत्वा ज्येष्ठक्रमाद्विभज्य मंत्रावृत्त्या संसृजेत् । बहुपत्नीकपक्षे तु मंत्रावृत्तिः पुनःपुनः । विभज्य पिंडें दद्यात्तु गाय॑स्य वचनं तथा " ॥ इति ५ स्मरणात् । मातापित्रोः सहमरणेऽपि मातृपिंड पितृापेंडेन संयोज्य तं पिंडं त्रिधा विभज्य पिता- महादिपिंडेषु त्रिषु संसृजेत् "पित्रोः संघातमरणे त्वनुयानविधिः स्मृतः । पृथगेवान्यथा कुर्यादिति प्राह पितामहः” ॥ इति स्मरणात् । तथा स्मृत्यर्थसारे--" अनुमरणे सहमरणे च तस्या अर्घ्यपिंडौ पत्युरय॑पिंडाभ्यां पूर्व संसृज्य पश्चादयपिंडौ त्रिधा विभज्य पित्राद्यय॑डैिः पूर्ववत्संसृजेत् ” इति विवेकः। एवं च १० पितुः सपिंडीकरणे प्रेतायपिंडं त्रिया विभज्य पित्राद्यय॑पिंडैः संसृजेत् । मातुः सपिंडीकरणे प्रेताऱ्या पित्राद्ययैः संसृज्य प्रेतपिंड पितामद्यादिपिंडैः संसृजेत् । प्रमीतपितृकस्तु पित्रादिपिंडैः पितामह्यादि- पिंडैर्वा संसृजेत् । पितामद्यादिपिंडसंसर्गः शिष्टाचारानुगुणः । अनुमरणे सहमरणे च तस्या अर्घ्यपिंडौ पत्युरलँपिडाभ्यां संसृज्य त्रिधा विभज्य पित्राद्ययंपिंडैः संसृजेदिति विवेकः। तथा च पितामह्यादिभिः सार्ध सपिंडीकरणं स्मृतम्" इति पूर्वोक्तशंखादिवचनानि तत्तत्सपिंड्यसंसर्गा- भिप्रायाणि । न तु श्राद्धदेवताप्रतिपादनपराणि । श्राद्धदेवतास्तु सर्वत्र पित्रादय एव भोजनीयाः । तथा विज्ञानेश्वरः (पृ. ७३ पं. १९)- " सपिंडीकरणश्राद्धं दैवपूर्व नियोजयेत् । पितृनेवाशयेत्तत्र पुनः प्रेतं च निर्दिशेत् " ॥ इति । स्मृत्यतरे च- "मातुः पितुश्च सापिंड्ये पित्रादीनेव भोजयेत् । पितामह्यादिभिः सार्ध मातुः कुर्यान्मृतेऽहनि"॥ इति। २० अन्यत्रापि- "सापिंड्ये ह्युभयत्रापि पितरश्चैव देवताः।स्त्रीणामयं तु पित्रादौनयेत्पिडान स्त्रियादिषु॥इति । पित्रा- दीनां भोजनविधानात्तेषामेवाय॑सद्भावात्स्त्रीमृतौ प्रेतार्घ्य पित्राबध्यैः संसृजेत् । पितामह्यादेोजना- भावेऽपि पिंडदानविधानात्स्त्रीपिंडं पितामह्यादिपिंडेष्वेव योजयेदित्यर्थः । तथा च स्मृत्यंतरे- "स्त्रीमृताहे स्त्रियो भोज्याः पितरस्त्रीसपिंडने । पित्रादेरेव होमः स्यात्पंडदानं तु वर्गयोः "॥ इति । ३५ पितरः जीवपितृकस्य पितामहादयस्त्रयः प्रमीतपितृकस्य पित्रादयस्त्रयः श्राद्धदेवताः । तेषां भोजनं होमश्च होममंत्रेषु चोहोस्ति । पिंडदानं तु पित्रादीनां पितामह्यादीनां तिसृणां चेत्यर्थः। रुद्रस्कंदे च- स्त्रीणां सापिंड्ये भर्तु पित्रादिभ्यः पिंडं दद्यात् । तथैव तेषां स्त्रीभ्यः" इति। अतः पिता- मह्यादीनां भोजनाभावे पिंडदानसद्भावात्पितामयादिपिंडैर्मातृपिंडसंयोगो युज्यते । तथा च पितृमेधसारे-"पुंसः स्त्रिया वा सापिंडये पित्रादीनेव वृणुयात्पुंसः पिंडं पित्रादिपिंडैः संसृजे- 3. स्त्रियाः पिंड श्वश्वादिपिंडेरेवानुमृतौ पत्या" इति । अत्र केचिदाहुः-" पितामह्यादिभिः सार्ध सपिंडीकरणं स्मृतम्" इति शं शदिवचनानि मातृसापेंडचे पितामह्यादिभोजनपराणि न तु पिंडसंसर्गमात्राभिप्रायाणि 'पितृनेवाशयेत्तत्र' इत्यादीनि त्वनुमृतिविषयाणि । अनुयाने पित्रादि- पिंडष्वेव तपिंडसंयोगविधानाद्भोजनमपि तेषां तत्र युज्यत इति । - " ·६८० पक्षान्तराणि । अपरे पुनराहु ॥ " सपिंडीकरणं पित्रोः पितृयज्ञविधानतः” इति स्मरणापिंडपितृयज्ञे पिंडत्रयविधानात् "तिलयुक्तेन चान्नेन पिंडांस्त्रीनेव पुत्रकः । पितृनुदिश्य दर्भेषु कुर्यादुच्छिष्टसंनिधौ” ॥ इति स्मरणात्कात्यायनाश्वलायनादिभिश्च पिण्डपितृयज्ञप्रकारेण पार्वणपिंडविधानात्तत्र पित्रादीनां ५ भोजने पितामह्यादीनां पिंडदानस्यानौचित्यापिंडपितृयज्ञविधानेनानुष्ठातृणां मातृसापिंड्ये पिता- मह्यादीनामेव भोजनम् । पितामह्यादिपिंडैरेव मातृपिंडसंसर्गः । “पितामह्यादिभिः सार्धं संपिंडी- करणं स्मृतम्' इत्यादीनि च पिंडत्रयवतां पितामह्यादिभोजनपिंडदानतत्संसर्गपराणि 'पितृ- नेवाशयेत्तत्र' इत्यादीनि तु पिंडषटूवतां पित्रादिभोजनपराणि । ' पितामह्यादिभिः सार्धम् ' इति वचनापितामह्यादिभिः सह पिंडसंसर्ग इति । यथाकुलाचारमिह व्यवस्था यत्र शास्त्रगतिर्भिन्ना सर्वकर्मसु भारत । उदितेऽनुदिते चैव होमभेदो यथा भवेत् ॥ तस्मात् कुलक्रमायातमाचारं त्वाचरेद्बुधः । स गरीयान्महाबाहो सर्वशास्त्रोदितादपि " ॥ इति सुमंतुस्मरणात् । पुत्रिकासुतो मातृसपिंडनं मातामहादिभिः सह कुर्यात् । तया च बोधायन आदिशेत्प्रथमे पिंडे मातरं पुत्रिकासुतः । द्वितीये पितरं तस्यास्तृतीये च पितामहः " ॥ इति । व्याघ्रः- १५ "मातुः प्रथमतः पिंडं निर्वपेत्पुत्रिकासुतः। द्वितीयं तु पितुस्तस्यास्तृतीयं तु पितुः पितुः" ॥ इति । सुमंतुरपि "पिता पितामहे योज्यः पूर्णे संवत्सरे सुतैः । माता मातामहे तददित्याह भगवान्छिवः "॥ इति । “ उशना अपि- पितुः पितामहे यत्पूर्ण संवत्सरे सुतैः । मातुर्मातामहे तद्देषा कार्या सपिंडता" ॥ इति । २०व्याघ्रः- पत्या सहैकता तावत् यावत्पुत्रोऽनुजायते । पुत्रिकासुत उत्पन्ने पत्न्येकवं निवर्तते”। वोधायनः- " कोकिलस्य यया पुत्रा अन्यसंबंधजीविनः । पुष्टास्ते स्वकुलं यांति सपुत्रा पुत्रिका तथा ॥ मातुर्मातुः पितुर्नित्यं तस्याश्चैव पितुःपितुः। प्रदद्यात्पुत्रिकापुत्रः पिंडदाने त्वयं विधिः" ॥ इति । २५ एतत्सर्व ब्राह्मादिविवाहेषु द्रष्टव्यम् । आसुरादिविवाहेषु विकल्पमाह शातातपः- "तन्मात्रा तत्पितामह्या तच्छ्श्वा वा सपिंडनम् । आसुरादिविवाहेषु वर्णानां योषितां भवेत्” ॥ इति । तद्भवेद्योषितामिति । स्मृत्यंतरे- मातुः सपिंडीकरणं मातामह्यादिभिः स्मृतम् । मातामह्यादिभिर्वाऽपि ह्यासुराद्यागतः सुतः " ॥ विज्ञानेश्वरः (पृ.७५. पं.२७-३२)-" मातामहेन मातुः सापिंडये मातामहश्राद्धं पितृश्राद्ध- वन्नित्यमेव । पत्न्या वा पितामह्या वा मातुः सापिंडये मातामहश्राद्धमनित्यम् । कृते त्वभ्युदयः। अकृते न प्रत्यवायः" इति । यमश्च- मातुः सपिंडीकरणं पित्रैकेन त्रिभिश्च वा । आसुराद्यागतः पुत्रः पितामह्यादिभिस्तु वा" ॥ इति पित्रैकेनेत्यनुमृतिविषयम् । तच्चोक्तप्रकारं द्रष्टव्यं चंद्रिकायाम्- "पितामह्यादिभिर्म्यविवाहोदस्त्रियाः सुतः । पितृपक्षैर्मातृपौरासुरायागंतः सुतः ।। ३५“ विवाहपुत्रभेदेन तनोत्रं च व्यवस्थितम् ” इति । १ क्ष-पितृयज्ञ । २ खग-ज्याघ्रपादः । कखग-योज्या । कखग-मार्गदः । ५ क-वेधाः । ६ क्ष-हानां तदमवेद्योपितामिति । ७ ग-ता। - ·मातुः सापिंड्ये गोत्रनियमः। ६८१ - पितृमेधसारे तु–“ आसुरादिविवाहेऽपि पितामह्यादिभिरेव वचनादाचाराद्विकल्पस्मरणाच्चेति पितामह्यादिपिंडैरेव मातृपिंडं शिष्टाः संयोजयंति । किं चापस्तंबेन-" दुहितृमते अधिरथं गवां शतं देयम्" इति कन्याधिगमार्थद्रव्यदानविधानाद्भिक्षणे निमित्तमाचार्यो विवाह इति द्रव्यार्जन- निमित्तेषु विवाहस्य परिगणनाद्गौतमेन च ( ४.१३) ' षडित्येक ' इति पंचमविवाहस्यासुरस्य धर्म्यत्वस्मरणात् “ पितामह्यादिभिर्धर्म्यविवाहोढस्त्रियाः सुतः” इति वचनात्पितामह्यादिपिंडैरेव ५ मातृपिंडसंयोगः । “पितृपक्षैर्मातृपक्षैरासुराधागतः सुतः” इति विकल्पस्मरणेऽपि वैकल्पिकधर्मे- ध्वाचारस्यैव व्यवस्थापकत्वात्पितृपक्षैः पितामह्यादिभिरेव पिंडसंयोग इत्याहुः । मातु. सापिण्डये गोत्रनियमः । मातुः सापिंड्ये गोत्रनियममाह मार्कडेयः- "ब्राह्मादिषु विवाहेषु या तूढा कन्यका भवेत् । भर्तृगोत्रेण कर्त्तव्यास्तस्याः पिंडोदकक्रियाः ॥ " आसुरादिविवाहेषु पितृगोत्रेण धर्मवित्" ॥ इति । ब्राह्मादिविवाहाभिप्रायेणाह शातातपः- "स्वगोत्राद्भश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे। स्वामिगोत्रेण कर्त्तव्यास्तस्याः पिंडोदकक्रियाः॥ इति । बृहस्पतिरपि- पाणिग्रहणका मंत्राः पितृगोत्रापहारकाः। तस्याः स्वभर्तृगोत्रेण देयं पिंडोदकं तथा ॥ इति । मनु:-"पितृगोत्रं कुमारीणामूढानां भर्तृगोत्रतः" । इति आसुरादिविवाहाभिप्रायेण विज्ञानेश्वरीये (पृ. ७५ पं. ५) १५ "पितृगोत्रं समुत्सृज्य न कुर्याद्भर्तृगोत्रतः । जन्मन्यपि विपत्तौ च नारीणां पैतृकं कुलम्"॥ इति । लोकाक्षिः-"मातामहस्य गोत्रेण मातुः पिंडोदकक्रियाम् । कुर्वीत पुत्रिकापुत्र एवमाह प्रजापतिः" कालादर्श—“ विवाहपुत्रभेदेन तद्गोत्रं च व्यवस्थितम्" इति । ब्राह्मादिविवाहभेदेन औरसपुत्रिकापुत्रभेदेन च तद्गोत्रं स्त्रीगोत्रव्यवस्थितम् । ब्राह्मादिविवाहचतुष्टयो- ढायाः स्त्रियाः भर्तृगोत्रेणौवंदैहिकं कार्यम् । आसुरादिविवाहचतुष्टयोढायाः स्त्रियाः पितृगोत्रेण २० औरसपुत्रो भर्तृगात्रेण पुत्रिकापुत्रो मातामहगोत्रेण कुर्यादित्यर्थः । एतच्च " अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकृताम् । अस्यां यो जायते पुत्रः स मे पुत्रो भविष्यति"॥ इति (१७१७) वसिष्ठोक्तप्रकारेण दाने मातामहगोत्रत्वम् " अपुत्रोऽहं प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यां भवानपि । पुत्रार्थी चेदिहोत्पन्नः स नौ पुत्रो भवेदिति । कात्यायनोक्तप्रकारेण ऊढाया मातुः मातामहगोत्रेण पितृगोत्रेण वा कुर्यात् । एवं पुत्रिकापुत्रस्यापि २५ मातामहसंबंधे तद्गोत्रत्वमुभयसंबंधे गोत्रविकल्पश्च सिद्धः । तथा कालादर्शे- कुर्यान्मातामहश्राद्धं नियमात्पुत्रिकासुतः । उभयोरपि संबंधे कुर्यात्स उभयोरपि " ॥ वृद्धहारीतश्च "मातामहपितृभ्यां च प्रदद्यात्पुत्रिकासुतः । उभयोरपि संबंधे यस्मादुभयगोत्रताम् " ॥ इति दत्तस्य प्रतिगृहीतृगोत्रमेव। "गोत्रांतरप्रविष्टानां दायमाशौचमेव च । ज्ञातित्वं च निवर्तन्ते तत्कुले सर्वमिष्यते" ॥ इति स्मरणात् । यत्तु पैठीनसिवचनं “अथ दत्तकृतकृत्रिमपुत्रिकापुत्रक्षेत्रजाः परिग्रहेणार्षेण जाता ब्यामुष्यायणका भवंतीति ” तदुपनयनांतरं गोत्रांतरे यो दत्तस्तद्विषयमित्यधस्तान्निरूपितम् । ॥ ३० , ग-ता।

·. C १० ia ६८२ अनेकभर्तृकायाः । अपुत्रायाः । धारापूर्व दत्ताया विवाहात्पूर्व मृताया भर्तृगोत्रेण पितृगोत्रेण वा क्रिया कार्या दत्ताऽनूढा च या कन्या संस्कार्या भर्तृगोत्रतः" इति । " स्वगोत्राद्भश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे” इति उभयथा स्मरणात् । अनेकभर्तृकाया आधभर्तृगोत्रेण कर्तव्यम् । तदाह ऋष्यशृङ्ग:---- ५" बीणामाद्यस्य वै भर्तुर्यगोत्रं तेन निर्वपेत् । यदि त्वक्षतयोनिः स्यात् पतिमन्यं समाश्रिता"। तद्गोत्रेण तदा देयं पिण्डं श्राद्धं तथोदकम् । स्मृत्यंतरे- गोत्रस्य त्वपरिज्ञाने काश्यप गोत्रमिष्यते । यस्मादाह श्रुतिः सर्वाः प्रजाः काश्यपसंभवाः ।। "पित्रादीनां यदा नाम पुत्रैर्न ज्ञायते तदा । पृथिवीषत्पिता वाच्यस्तत्पिता चांतरिक्षसत् ।। " अभिधानापरिज्ञाने दिविषत्प्रपितामहः” ॥ इति । राजविशोः पुरोहितगोत्रेण कार्यम् । तथा च कात्यायन: "पुरोहितस्य गोत्रेण कार्या राजविशोः क्रियाः।दद्यापिंडोदके श्राद्धं तुष्टिं शूद्रस्य नामतः" इति । तञ्च नाम शूद्रस्य दासांतमित्याह बोधायनः "शर्मातं ब्राह्मणस्योक्तं वर्मातं क्षत्रियस्य तु । पोषांतं चैव वैश्यस्य दासांत शूद्रजन्मनः ॥ इति । १५ सपिंडीकरणं स्वसूत्रेणैव कार्यम् अलब्धात्मीयसूत्रस्य श्राद्धांतं परसूत्रतः । कुर्यात्सापेडीकरणं स्वसूत्रेणैव नान्यथा ॥” इति भरद्वाजस्मरणात् । अपुत्रायाः पत्न्याः सापिंड्ये भर्ता स्वपित्रादीन्भोजयित्वा स्वमात्रादिपिडैः सह तत्पिडं योजयेत् स्त्रीमृताहे स्त्रियो भोज्याः पितरस्त्रीसपिंडने । पित्रादेरेव होमः स्यात्पिंडदानं तु वर्गयोः । २० " अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात्सपिडनम् । श्वश्वादिभिः सहैवास्याः सपिंडीकरणं भवेत् ॥ : पत्न्याः कुर्यादपुत्रायाः पतिर्मात्रादिभिः सह ॥ इति स्मरणात् । पत्नीमृताहश्राद्धे तु. पत्नीमातृपितामहीभोजयेत् स्त्रीश्राद्धे वृणुयाद्भर्ती पत्नीमातृपितामहीः । पितृव्यायजयोः श्राद्धे तत्तात्पतृपितामहान " ॥ इति स्मरणात् । स्मृतिरत्ने- २५“ अभर्तुर्योषितः पिंडं भर्तृपिंडेन योजयेत् । यदि जीवति भत्ता तु श्वश्वादिषु नियोजयेत् ॥ " पत्यो जीवति संसर्ग स्वीपिंडेषु स्त्रिया भवेत् । मृते भर्तरि पत्यौ' च सर्वत्रेति विनिर्णयः ॥ अनपत्या यदा नारी पतिपिंडेन योजयेत् । यदा पुत्रवती नारी पितामह्यादिभिः सह ॥” इति । संग्रहेऽपि-" मृतप्रियायाश्च तथैव लोके पठंति संतः पतिपिंडयोगम् । " जीवप्रियायांश्च तथैव पिंड श्वश्वादिापेंडैः सह संसृजेद्वि"॥ इति । पतिपिण्डं संसृष्टं ३० पुनस्त्रेधा कृत्वा तत्रैकमंशमवस्थाप्यावशिष्टमंशद्वयं पितृपितामहपिंडाभ्यां योजयेदिति पूर्णसंग्रहे । एवं च भोजनं होमश्च पतिपितृपितामहानाम् । पित्रोः सपिंडीकरणं ज्येष्ठेनैव कार्यम् सर्वैरनुमतिं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम् । द्रव्येण चाविभक्तेन सर्वेरेव कृतं भवेत् ॥ " सपिंडीकरणं पित्रोर्न कार्यमखिलैः सुतैः । एकेनापि कृते सम्यक्पुत्रत्वगुणसंभवात् ॥ १ ग-हो । २ ख-ल्यां । - " " ·बहुपुत्रसद्भाव पुनः सपिण्डीकरणप्रकार।। ६८३ ७५ ॥ १० ८ १५ " ज्येष्ठपुत्रस्य सद्भावे कनिष्ठः कुरुते क्रियाम् । प्रेतत्वान्न विमुच्येत पितृत्वं च न गच्छति॥ " ज्येष्ठपुत्रे तु दूरस्थे कनिष्ठश्च यथोदितम् । कुर्यात् पित्रोस्तु संस्कार सपिंडीकरणं न तु ॥ यवीयसा कृतं कर्म प्रेतशब्दं विहाय तु । तदग्रजेन कर्त्तव्यं सपिंडीकरणं पुनः ॥ नवश्राद्धं सपिंडत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश । एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि" ॥ इत्यादिवचनान्यत्रावगंतव्यानि । स्मृत्यन्तरे तु- “ मासिकं सोदकुम्भं च सपिण्डीकरणं तथा । पृथाविभक्ताः कुर्वीरन् मिलित्वा वा ह्यशक्तितः॥ एतच्चाधस्तात्प्रतिपादितम् । ज्येष्ठस्यापत्नीकत्वे कनिष्ठ एव सपिंडनं कुर्यात् । तस्यैव साग्निकत्वात् । तथा पैठीनसिः- " सपिंडीकरणं पुत्रः पितुः कुर्वीत योऽग्निमान् । अनग्नेस्तु किया नान्या एकोद्दिष्टाहते क्वचित्" ॥ स्मृत्यंतरे च- “ यद्यग्निदूरतो विप्रः सापिंड्ये समुपस्थिते। भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैविधिवत्ततः ॥ "औपासनाग्नौ दूरस्थे समीपे भ्रातरि स्थिते । यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी॥ "ज्येष्ठपुत्रोऽग्निमान्न स्यात्कनिष्ठस्त्वाग्निमान्यदि। कनिष्ठ एव कुर्वीत सपिंडीकरणं पितुः” ॥ इति । उद्दाहानंतरं पुनःसपिंडीकरणं कर्त्तव्यम्- "ज्यायस्यनमावन्यस्तु साग्निः पित्रोः सपिंडनम्। कुर्यात् त्यक्त्वा प्रेतशब्दं सत्यनावग्रजः पुनः" इति।' पुनःसपिंडीकरणप्रकारश्चंद्रिकायामाभहितः " यवीयसा कृते श्राद्धे प्रेतशब्दं विहाय च । तदग्रजेन कर्तव्यं सपिंडकिरणं पुनः ॥ “ सपिंडीकरणं नाम पुनः पार्वणवद्भवेत् । अय॑संयोजनं कुर्यापिंडसंयोजनं तथा ॥ प्रेतत्वात्तु विनिर्मुक्तः पुनस्तेन न निर्दिशेत् । प्रेतशब्दं विना सर्व कार्यमित्याह गौतमः ॥ इति । हेमाद्रौ तु “ सपिंडीकरणं नाम पुनः पार्वणधर्मवत् । पितृशब्देन कर्तव्यं प्रेतशब्दं विहाय च । अर्घ्यसंयोजनं नास्ति पिंडसंयोजनं तथा ॥ एकादंशेऽन्हि कर्त्तव्यं सपिंडींकरणं पुनः । द्वादशाहे न कर्त्तव्यमिति शातातपोऽब्रवीत् ॥ यः सपिंडीकृतं प्रेतं पुनः पिंडेन योजयेत् । विधिघ्नस्तेन भवति पितृहा चोपजायते" इति ॥ एवं चार्घ्यपिंडसंयोगतदभावयोर्विकल्पः । अत्र केचिदाहुः पुनः पिंडसंयोगनिषेधश्रवणात् “ सपिंडीकरणे वृत्ते पृथक्त्वं नोपपद्यते । पृथक्त्वे तु कृते पश्चात्पुनः पित्रोः सपिंडनम्" ॥ इति एकोद्दिष्टानिषेधस्मरणाञ्च पुनः पार्वणधर्मवदिति पार्वणधर्ममात्रस्मरणाच्च पुनःसपिंडीकरणं पार्वण-२५ विधानेन कर्त्तव्यमिति । अत्र पुनःसपिंडीकरणे ततः पूर्व न मासिकानि पुनः कर्त्तव्यानि सपिंडी- करणमात्रस्य पुनःकरणविधानात् " सपिंडीकरणादूर्ध्व नैकोद्दिष्टं समाचरेत् " इति एकोद्दिष्ट- रूपमासिकनिषेधस्मरणाच्च । सपिण्डीकरणादावाग्निनिर्णयः। अथ सपिंडीकरणादिश्राद्धेष्वग्निनिर्णयः। तत्र याज्ञवल्क्यः ( आ. ९७ )-“ कर्म स्मार्त विवाहाग्नौ कुर्वीत प्रत्यहं गृही"। इति ।' श्रीधरीये-"द्वादशाहे त्रिपक्षे वा षण्मासे मासिकाब्दिके । सपिंडीकरणं कुर्यापित्रोरौपासने सुत्तः"। विष्णु:-“सपिंडीकरणं पित्रोः कुर्यादौपासने सुतः। अभावे लौकिके ह्यग्नौ सर्व संपादयेद् बुधः ॥इति। लौकिकेऽनाविति विधुरादिविषयम् । १ग-शब्दात् । २ ग-चा। २० ३० ·- ६८० अग्निनिर्णयः। तथा च स्मृत्यंतरे- " औपासनानौ कर्त्तव्यं मातापित्रोर्गुरोरपि । अन्येषां लौकिकानौ तु विधुरस्य च लौकिके || बटुश्चेत् समिदग्नौ वा कुत्पित्रोः सपिंडनम् ” ॥ इति । अन्यत्रापि- “ कुर्यादौपासने श्राद्धं मातापित्रोर्यथाविधि । अन्येषां लौकिके तद्ब्रह्मचार्यप्यनग्निकः" ।। इति । तथा- %E “ . “ सपिंडीकरणं कुर्यादनाचौपासने द्विजः । मातापित्रोर्गुराश्चैवमितरेषां तु लौकिके " ॥इति । अखंडादशैं- " पित्रोः सपिडीकरणं कुर्यादौपासनाग्निना । इतरेषां सपिंडानां लौकिकानाविति स्थितिः" ॥ इति । सायणीये- सपिंडीकरणं कुर्यात्पित्रोरौपासनेऽनले । तथा मातामहस्यापि मातामह्याश्च निर्णयः ।। तथा सीमंतजातस्य ज्येष्ठस्यापि सपिंडनम् । औपासनानौ कर्त्तव्यं जनकस्य समो हि सः ॥ " पितामहस्य तत्पल्याः कार्यमौपासनेऽनले " ॥ इति । स्मृत्यंतरे मातुः पित्रोर्मातुलादेर्मरणे तु स्ववन्हिना । सापिंड्यं मासिकादश्चि तत्तत्सूत्रेण कारयेत् ॥ अपुत्रस्य पितृव्यस्य ज्येष्ठस्याप्यसुतस्य च । सपिंडीकरणं कुर्यात्स्वस्वौपासनवन्हिना" ॥ इति १५ अन्यत्रापि- "मातुः पित्रोमांसिकादीन दौहित्रः स्वीयवढिना। तथा महालयादींश्च कुर्यात्पार्वणतः शुचिः ॥ इति । तदेवं मातापित्रोर्मातामहमातामह्योः पितामहपितामह्योर्मातुलस्यापुत्रस्य ज्येष्ठधातुः पितॄन्यस्या चार्यस्य च स्वौपासने सापिंड्यादिपार्वणश्राद्धं कुर्यादिति स्थितम् । यत्तु कैश्चिदुक्तम् पित्रोमातामहयोश्च श्राद्धमौपासने इतरेषां श्रोत्रियागारादाहृते लौकिकानौ २० कर्त्तव्यमिति तत्पूर्वोक्तस्मृत्यनभिज्ञानविलसितत्वादुपेक्ष्यम् । अग्नौकरणं द्विविधम् । कात्यायनाश्वलायनायुक्तं पितृयज्ञधर्मकं एकम् । आपस्तंबायुक्त- तद्रहितमन्यत् । तत्स्वरूपं चाग्रे वक्ष्यते । उभयविधमप्यनौकरणमनाहिताग्नेरौपासनवत एव । आहितानेरप्यांधानेन औपासनवत औपासन एव । सर्वाधानेन औपासनवत्त्वासंभवे त्वोप- स्तंबोक्तानौकरणस्य लोपः । न तु वैतानिकानावनुष्ठानम् । 'श्रौतं वैतानिकाग्निषु' इत्यभिधा. ३५ नात् । लौकिकामौ देवतादेरिवानेरपि प्रतिनिध्यभावादत एव सर्वाधानेनौपासनाभावविषये धूर्त- स्वामिना भाष्यकारेणोक्तं श्राद्धं ऊर्ध्वं होमात्कर्तव्यम् । ब्राह्मणा आहवीनायास्तस्यापि.प्रधान- त्वादिति । तस्यापि होमादूर्ध्वं क्रियमाणस्यानाशनलक्षणस्य श्राद्धस्यापीत्यर्थः । पितृयज्ञधर्मकानौ- करणस्य तु सर्वाधानेनौपासनाभावेऽपि न निवृत्तिः । 'कर्म स्मात विवाहानौ' इत्यादिनोपदिष्टौ. पासनाग्न्यभावेऽपि पितृयज्ञवदित्यतिदेशतः प्राप्तदक्षिणानेः संभवदक्षिणानावनुष्ठानम् । अनेनैवाभि- प्रायेण मार्कण्डेयेनोक्तम् “ आहिताग्निस्तु जुहुयादाक्षणाग्नौ समाहितः" इति । आपस्तंबो. क्तानौकरणे तु पिंडपितृयज्ञौतिदेशभिावान्न दक्षिणाग्निप्राप्तिरिति सर्वाधाने धूर्तस्वाम्युक्तामौकरणा- भाव एव युक्तः । पूर्वोक्ताभिप्रायेण वायुपुराणेऽप्युक्तम्- "आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः। अग्न्यर्थ लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये।इति। अस्या- यमर्थः-अग्नौकरणहोमार्थ गृह्याग्न्यभावे दक्षिणाग्निं लौकिकाग्निं वा आहृत्य होमकर्मसिद्धये जुहुया- १५ दिति । अत्रं दक्षिणाग्निपक्षस्य प्रवासादिना असंभवे लौकिकानिपक्षः तस्योपदेशातिरूपशातिदेशरूप- १ क-परा, ख-विधुरश्येल्लौकिकामो; ग-बटुयेल्लौकिकानौ । रक्ष-औपासना- ३ग-+न । ४ ग-यज्ञपदित्यति- ·अग्न्यभावे। ६८५ १५ प्रमाणद्वयावगतदक्षिणाग्न्यबाधकत्वेनागत्याश्रयणीयत्वादत एव प्रयत्नतो दक्षिणाग्निमाहत्येत्युक्तम् । दक्षिणाग्न्यसंनिधाने पाणी वा होमः कर्त्तव्यः । तथा हि स्मृत्यंतरम्- "हस्तेऽग्नौकरणं कुर्यादनौ वा साग्निको द्विजः" इति । साग्निकः सर्वाधानाहिताग्निदक्षिणा- ग्न्यसंनिधाने हस्ते वा लौकिकाग्नौ वा अग्नौकरणं कुर्यादित्यर्थः । अत्रापि प्रवासादिना दाक्षिणा- ग्न्यसंभवे लौकिकाग्न्यादिपझै पूर्वोक्तन्यायावगंतव्यौ । लौकिकाग्नेस्तु तादृशविशेषानवगमा- ५ त्पाणिना सह समविकल्प एव । यद्यपि न्यायतोग्नेः प्रतिनिध्यभावः तथापि प्रतिनिधिन्यायेनात्र दक्षिणाग्न्यादेरुपादानं किंतु गृह्याग्न्यभावेन तत्साध्यकर्मणोऽननुष्ठाने प्राप्ते वचनेन अगृह्या- ग्न्यादावपि गृह्याग्निसाध्यं कर्म विधीयते इति न कश्चिद्दोषः । तथा नारदीये " अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते । यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ तु वा द्विजः"॥ इति । यत्तु स्मृत्यंतरे- " हस्तेऽनौकरणं कुर्यात्सर्वाधानी न लौकिके। अर्धाधानी तु गृयामो जुहुयात्पितृयज्ञवत्" ॥ अत्र न लौकिक इति विधुरादिविषयम् । तथा स्मृत्यंतरम्- "साग्निरग्नावनग्निस्तु द्विजपाणावथाप्सु वा । कुर्यादग्नौ क्रियां नित्यं लौकिकेनेति निश्चितम्"॥ इति । अस्यायमर्थः-अग्निमान्पुरुषः औपासाग्नौ दक्षिणाग्नौ लौकिकाग्नौ वा पूर्वोक्तव्यवस्थया अग्नौकरणं कुर्यात् । भार्याविधुरतयां दायात् प्रागस्वीकृतोपासनतया वा योऽग्निरहितः स तु द्विजपाणावप्सु वाग्नौकरणं कुर्यात् । न जातु लौकिकानौ कुर्यादिति । यत्तु मनुनोक्तम् (३।२१२)-"अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत्” इति तद्ब्रह्मचारिविषयम् । तदाह जातुकर्णिः- "अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ दद्यात्तु दक्षिणे । अग्न्यभावः स्मृतस्तावद्यावद्भार्या न विंदनि" ॥ इति । “ अन्येषां लौकिके तद्वत् ब्रह्मचार्यप्यनग्निकः ॥ इति वचनं सपिंडीकरणविषयम् । तत्पूर्व- २० मुक्तमापस्तंबादिविषयं वा । तथा वक्ष्यते वृद्धमनुः- कुर्यादनुपनीतोऽपि श्राद्वमेको हि यः सुतः । पितृयज्ञाहुतिं पाणौ जुहुयान्मंत्रपूर्वकम् " ॥ इति । विद्यमानेऽप्यग्नौ काम्यादिषु चतुर्षु श्राद्धेषु पाणावेव होमः । तदाहुह्यकाराः- " अन्वष्टक्यं च पूर्वेार्मासिमास्यथ पार्वणम् । काम्यमभ्युदयेऽप्रम्यामेकोद्दिष्टमयाप्टमम् ॥ चतु येषु साग्नीनां वन्हो होमो विधीयते। पित्र्यं ब्राह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुलपि " ॥ इति । २५ अष्टकाश्राद्वदिनादुत्तरदिने क्रियमाणं श्राद्धमन्वष्टकं पूर्वदिने सप्तम्यां क्रियमाणं श्राद्धं पूर्वयुरिति पदेनोक्तं मासि मासीत्यनेन मासिश्राद्धमुक्तं पार्वगं त्रिपुरुपोद्देशेन क्रियमाणं अमावास्यादिश्राद्धं काम्यं फलकामनया क्रियमाणं अभ्युदय इत्यनेन अभ्युदयिकमुक्तम् । अष्टम्यामिति पदेनाष्टकाख्यं श्राद्वमुक्तम् । एकमुद्दिश्य क्रियमाणमेकोद्दिष्टम् । एतेषामष्टविधानां श्राद्धानां आयेषु चतुर्षु साग्नीनां बह्वग्नीनामेकाग्नीनां च पूर्वोक्तव्यवस्थयाऽनो होमो विधीयते । ३० उत्तरेषु चतुर्पु स होमः पित्र्यब्राह्मणहस्ते स्यादित्यर्थः । आयेषु चतुर्पु विप्रवासादिना औपासनाग्नी औपासनान्यसंनिधाने द्विजपाणावप्सु वा कर्त्तव्यम् । तदाहुर्विष्णुधर्मोत्तरे मार्कडेयः- " अनाहितानिश्चौपंसदेऽग्न्यभावे द्विजेऽप्सु वा” इति । औपसदो गृह्याग्निः । विज्ञानेश्वरे (पृ ६८ पं. २०-२१)- "आहिताग्निस्तु जुहुयाइक्षिणानो समाहितः । अनाहिताग्निरोपासने अग्न्यभावे विजेप्सु वा" ॥ इति । १ क्ष-अन्यत्रापि । २ क्ष-स्युरु । । खग-पानने । “ । ८७-१८ ·६८६ आहितानाहितान्यो। - अप्स्वनौकरणं जलसमीपे श्राद्धकरणे वेदितव्यम् । तदाह कात्यायनः- "विष्णुधर्मोत्तरे चाप्सु मार्कंडेयेन यः स्मृतः । स यदापां समीपे स्याच्छ्राद्धे शेयो विधिस्तदा"॥इति । यदा तु पाणिहोमपक्षः तदैकस्यैव विप्रस्य पाणी होमे न तु सर्वविप्राणामिति कात्यायनः- "पिव्ये यः पक्तिमूर्धन्यस्तस्य पाणावनग्निकः। हुत्वा मंत्रवदन्येषां तूष्णीं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ इति । ५ मनुः- (३२२१२) " अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । पर्युक्ष्य दीनास्तीर्य यतो ह्यग्निसमो द्विजः" ॥ इति । अग्निसमत्वात्पित्र्यं ब्राह्मणं पर्युक्ष्य परिस्तीर्य जुहुयादित्यर्थः । यत्तु यमेनोक्तम्- दैविप्रकरेऽनग्निः कृत्वाऽग्नौकरणं द्विजः" इति तत्र विकल्पेन व्यवस्था द्रष्टव्या । अत्रापत्नीककर्तृकपाणिहोमे विशेषमाह कात्यायनः- १०" अपत्नीको यदा विप्रः श्राद्धं कुर्वीत पार्वणम् । पित्र्यविगैरनुज्ञातो विश्वेदेवेषु हूयते" ॥ इति । वायुपुराणे च- "अभार्यो दैविके कुर्याच्छेषं पिये निवेदयेत् । न हि स्मृताः शेषभाजो विश्वेदेवाः पुराणगैः" ।। इति। विश्वेदेवकरहोमपक्षे हुतशेषं पित्रर्थभोजनपात्रेष्वेव निक्षिपेदित्यर्थः । स्मृत्यंतरे च-" दैवविप्रकरेऽभार्यः कृत्वाऽनौकरणं द्विजः । १५" शेषयेत्पितृविप्रेभ्यः पिंडार्थे शेषयेत्तथा । अग्नौकरणशेषं तु न दद्याद्वैवश्वदेविके " ॥ इति । यमः-“अग्नौकरणवत्तत्र होमो देवकरे भवेत् । पर्युक्ष्य दर्भानास्तीर्य यतो ह्यग्निसमो हि सः यदा दैवविप्रकरे होमस्तदा महालयादौ पितृमातामहश्राद्धार्थ वैश्वदेवविप्रभेदेऽपि सकृदेवानुष्ठेयम्। यदा ब्राह्मणकरे होमस्तदा मातामहब्राह्मणकरेऽपि पृथगनुष्ठेयम् वैश्वदेवे यदेकस्मिन्भवेयुादयो द्विजाः । तदेकपाणौ होतव्यं स्याविधिर्विहितस्तथा ॥ मातामहस्य भेदन कुर्यादिति विनिर्णयः "॥ इति स्मरणात् । पाणौ यत्कर्त्तव्यं तदाह शौनकः-"अनग्निश्चेदाचं गृहीत्वा भवत्स्वेवाग्नौकरणमिति पूर्व तथास्त्विति” । अयमर्थः-आद्यं घृताक्तमन्नं गृहीत्वा भवत्स्वेवाग्नौकरणहोमं करिष्य इति पूर्व पृष्ट्वा तथास्त्विति तैरनुज्ञातो जुहु- यादिति । पाणितले हुतस्यान्नस्य विनियोगमाह गृह्मपरिशिष्टकारः यच्च पाणितले दत्तं यच्चान्यदुपकल्पितम् । एकीभावेन भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यते ॥ " अन्नं पाणितले दत्तं पूर्वमनन्त्यबुद्धयः । पितरस्तेन तृप्यंति शेषान्नं न लभंति ते" ॥ इति । यत्तु शौनकवचनम् ---" तेषु तद्भुक्तवत्स्वन्नमन्यदन्नं च भोजयेत् " इति पात्रस्थापितं पाणिहुतं पूर्व भुक्तवत्सु ब्राह्मणेविति तस्यार्थः । कालादर्शेऽपि- “दैवार्थे पाणौ जुहुयादभार्योऽन्यो यथार्हतः । पाणौ हुतं यदन्नं तत् पृथङ्गा नाति कुत्रचित्” ॥ इति । अनेनैवाभिप्रायेण कात्यायनः ३. "हस्ते हुतं यदश्नीयात् ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । नष्टं भवति तच्छ्राद्धमिति शातातयोऽब्रवीत् ॥इति । पारिजाते तु- "हस्ते हुतं तु नाश्नीयादब्दं मुक्त्वाऽनुनासिकम् । अग्नौ प्रक्षेपणं कार्य सपिंडीप्रेतकर्मसु" ॥ इति । १ क्ष-दया? वैश्व- २० २५ ·सर्वाधानार्धाधानयोः। ६८७ तदेवमनाहितानेरौपासनवत आहिताग्नेरप्यर्धाधानेनौपासनवत औपासन एव सपिंडीकरणादि- श्राद्धं कर्त्तव्यम्। सर्वाधानेनौपासनासंभवे त्वापस्तंबोक्तामाकरणस्य लोपः । पितृयज्ञधर्मकानौ- करणस्य न निवृत्तिः । किंतु दक्षिणानावनुष्ठानम् । दक्षिणाम्यसंनिधाने लौकिकानौ पाणौ वा जले वा होमः कर्त्तव्यः । एवमनाहिताग्निरप्यौपासनासंनिधाने पितृयज्ञधर्मकानोकरणं लौकिकाग्नौ द्विजेऽप्सु वा कुर्यात् । दायात्प्रागंगृहीताग्निः ब्रह्मचारी विधुरश्च पाणौ कुर्यात् । न लौकिकानौ । काम्यादि- ५ चतुष्टयेऽपि पाणावेव होमः ।आपस्तंबोक्तमग्नौकरणं त्वनाहितानिर्दूरस्थाग्निश्चेत् लौकिकाग्नौ कुर्यात् । ब्रह्मचारी विधुरश्च लौकिकामो कुर्यात् " औपासनामो दूरस्थे केचिदिच्छंति सत्तमाः । पाणावेव तु होतव्यमिति नैतत् समंजसम् ॥ प्राचीनावीतिना होमः कार्योऽनौ द्विजसत्तमाः। तच्छेपं विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरेन्द्धरिम् ।। " अभार्यो दूरभार्यश्च ब्रह्मचारी च लौकिके । अनौकरणमेतेषां वन्हावेवोचितं भवेत् ॥ "देशान्तरगते विप्रे प्रमादाल्लप्यतेऽनलः । असंनिहितभार्योऽपि संदधीतानलं पुनः"॥ इति वचनात् । संधाय विसृजेदित्यपरे “अग्निमुखा वे देवा पाणिमुखा वै पितरः" इति अविशेषेण स्मरणादापस्तंबोक्त- मनोकरणमपि विधुरादयः पाणी वा कुर्युरिति अपरे । तच्च पित्र्यं ब्राह्मणकरे वैश्वदेविकब्राह्मण- करे वा विकल्पेन भवति । अभार्यकर्तृकं तु वैश्वदेविकब्राह्मणकर एव कर्त्तव्यमिति माधवीयस्मृति- चंद्रिकायुक्तार्थनिष्कर्षः । सर्वाधानेनौपासनासंभवे आपस्तंबोक्तानीकरणास्यापि न निवृत्तिः । १५ कितु लौकिकानावनुष्ठानमिति मतांतरमन्यत्सर्वमत्रापि समानम् । पत्न्या रजस्वलायां सत्यामौपासनेन तामनादृत्य सपिंडीकरणादिश्राद्धं कुर्यात् "ऋतुमत्स्वपि दारेषु विदेशस्थोऽप्यनग्निकः । अन्नेनैवाब्दिकं कुर्या-द्धेम्ना वामेन न कचित्" ॥ इति स्मरणात् । प्रत्याब्दिके पत्न्य मध्यमपिण्डदानविधाने तामनादृत्य श्राद्धं कुर्यात् । किमुत सापिंडे पत्न्ये पिंडदानाभावात् निषेधाभावाच्च । अग्निविच्छेदे तु 'योः साधारणो वन्हि. सह संस्कारसंस्कृतः । विशोध्य कायं विविधैश्च कृन्,द्रव्यप्रदानं कुरुते यथार्थम् । "अतः परस्तात्सह भार्यया च यतासुरनोकरणं वदेत्सः" ॥ इत्यादिवचनैः संधाने पत्न्याः सापेक्षत्वा- वगमात् कालांतरे अग्निं संधाय औपासनानौ सापिंडयं कुर्यात् । तस्य कालांतरे सावकाशत्वात् । " सावकाशं तु यत्कार्य न तत्कुर्याद्विदूपिते” इति स्मरणात् । तथा च गृह्यपरिशिष्टे- ऋतुमत्स्वपि दारेषु धार्याग्निस्तु भवेद्यदि । सपिंडीकरणश्राद्धं कुर्यादेवाविचारयन् "॥ इति । स्मृत्यंतरे-- "सपिंडीकरणे प्राप्ते भार्या यदि रजस्वला । सपिंडीकरणं न स्यादग्नावनुगते सति " ॥ इति । अन्यत्रापि- " श्राद्धकर्तुर्यदा भार्या आशौचान्ते रजस्वला ।श्राद्धशेषं प्रकुर्वीत वर्जयित्वा सपिडनम् ” ॥ इति । ३० श्लोकगौतमोऽपि- "श्राद्धीयेऽहनि संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला । आद्धं तत्र न कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं पंचमेऽहनि" ॥ इति। आद्धमत्र सपिंडीकरणम् । मृतपत्न्यां रजस्वलायामपि पंचमदिने भर्तृसपिंडीकरणमुक्तं स्मृत्यंतरे-“सपिंडीकरणे प्राप्ते प्रेतपत्नी रजस्वला । सपिंडीकरणं न स्यात्पंचमेऽहनि कारयेत्” ॥इति। १ क्ष-गाहिता । २ खग-पैतृके । 3 आश्वला. गृ. सु. १८२ । । ग-तत्वयं । ५ क्ष-सदा- सिरायः। ६ क-भायर्यायां । २० -- २५ ॥

·६८८ पत्न्या रजस्वलायाम् " ५ । एतद्पुत्रेभर्तरि प्रेतपत्नीकर्तृकसपिंडनविषयमित्येकापुत्रादिकर्तृकविषयमपीत्यन्याशिष्टाचाराब्यवस्था तत्रैव- "मृते भर्तरि या नारी आशौचांते रजस्वला । श्राद्धशेषं प्रकुर्वीत स्नाता सूत्रं विसर्जयेत्” ॥ इति । यत्तु नारदीयवचनम् नष्टामिर्दूरभार्यश्च पार्वणे समुपस्थिते । अग्निं संधाय विधिवच्छ्राद्धं कृत्वा विसर्जयेत् ॥ यच्च त्रिकांडीयवचनम् “यस्य भार्या विदूरस्था पतिता व्याधिताऽपि वा । अनिच्छुः प्रतिकूला वा तस्याः प्रतिनिधिक्रिया।।इति "श्राद्धेऽहनि तु संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला । अग्निं संधाय विधिवच्छ्राद्धं कृत्वा विसर्जयेत्” ॥ इति तन्निरवकाशमृताहश्राद्धविषयम् "पुष्पवत्स्वपि दारेषु विदेशस्थोऽप्यनग्निकः । अन्नेनैवाब्दिकं कुर्याद्धेम्ना वामेन न क्वचित् ।। मृताहं समतिक्रम्य चंडालः कोटिजन्मसु" ॥ इति लोकाक्ष्यादिस्मरणात् । " आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला । "अपत्नीकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । सिद्धान्नेन न कर्त्तव्यं आमं तस्य विधीयते" ॥ इति कात्यायनादिवचनं सपिंडीकरणादिव्यतिरिक्तविषयम् । १५ “सपिंडीकरणश्राद्धमन्नेनैव समाचरेत् । नैवामेन न हेम्ना वा मातापित्रोविशेषतः” ॥ इति स्मरणात् । यस्य द्वादशाहे एव सपिंडीकरणं विहितम् " सपिंडीकरणं पित्रोः कुर्यादेको हि यः सुतः । अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते। "एकपुत्रोऽग्निमांश्चैव कुर्वीत द्वादशेऽहनि "॥ इत्यादिना तस्यापि “ यस्य भार्या विदूरस्था” इति न्यायेनाग्निसंधानपूर्वकं कर्तव्यम् । एवं वत्सरांते सापिंड्ये पत्न्यां रजस्वलायां पत्न्याः २० प्रतिनिधिं विधाय "श्राद्धीयेऽहनि संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला । अग्निं संधाय विधिवच्छ्राद्धं कृत्वा विसर्जयेत् ॥ इति न्यायात्तस्य निरवकाशत्वेनामिं संधाय सापिंड्यं कुर्यात् । तत्र सापिंड्याकरणे पुनः षोडशप्रसक्तेः “ कुर्यान्निरवकाशं तु नित्यं नैमित्तिकं तथा ” इति शंखस्मरणात् । तदेवं पल्यां रजस्वलायां औपासने विद्यमाने तामनादृत्य द्वादशाहादौ सपिंडीकरणं कुर्यात् । २५ अग्निविच्छेदे त्वेकोद्दिष्टांतं स्वकाले कृत्वा पंचदशदिनादावुक्तकाले अग्निं संधाय सापिण्ड्यं कुर्यात् । एक पुत्रोऽग्निमांश्च कुशादिना पत्न्याः प्रतिनिधिं कृत्वाऽग्निं संधाय द्वादशाहे सपिंडनं कृत्वा तमग्निं विसर्जयेत् । वत्सरांतसापिंड्यमग्निसंधानपूर्वकं कालांतराभावाद्रजस्वलायामपि पत्न्यां कुर्यान्मासिकाब्दिकादिकं चाग्निं संधाय स्वकाले कृत्वा तमग्निं विसृजेत् । प्रेतपत्ल्यां रजस्वलायां सापिंड्यं पंचमदिने कुर्यात् । अपुत्रे भर्तरि प्रेते यदि पत्नी कुर्यात् तदैव 3. पंचमेऽहनि अन्यश्चेत्कुर्यात् । प्रेतपत्न्यां रजस्वलायामपि स्वकाले कुर्यादित्यपरे । अयमत्र निष्कर्षः । अनाहितामिदशाहे त्रिपक्षे वा तृतीये वा मासे षष्ठे वैकादशे वा मासे संवत्सरांते वा पुंसवनाद्यावश्यकशुभागमे वा सपिडीकरणं कुर्यात् । द्वादशाहप्रभृतिषु षट्सु दिनेषु सप्तदशदिन- पर्यतेषु त्रयोविंशदिने वा कुर्यात् । आहिताग्निश्चेत्कर्ता आहिताग्नेरनाहिताग्नेर्वा मृतस्य सापिंड्यं १ ग-धौ।

·सपिंडीकरणनिर्णयः। ६८९ द्वादशाह एव कुर्यात् । एकादशदिने दीपाते सति एकादशदिने सापिंडयं कृत्वा पिंडपितृयज्ञ कुर्यात् । अनग्निः कर्ती साग्नेः प्रेतस्य त्रिपक्षे द्वादशाहे वा कुर्यात् । महागुरुपितृमरणे त्रयोदशदिने कुर्यात् । साग्निरनग्निश्च द्वादशाहादौ प्रमादादकृतं सापिंड्यमुत्तरभाविषु कालेषु कुर्यात् । द्वादशाह- सापिंड्ये वत्सरांतसापिंडये च न वारादिदोषः । तत्रापि द्वादशाहसापिंडये पितृव्यतिरिक्तानां शुक्रदिनमेकं वय॑म् । वत्सरात्यये तु पुनः पोडशश्राद्धपूर्वकं कन्याकुंभयोरन्यतरमासस्य कृष्ण- ५ पक्षे पंचम्यामष्टम्यामेकादश्यां दर्शे वा कर्त्तव्यम् । पितामहादिषु त्रिषु जीवत्सु न सापिंडयं अन्य- तमात्यये पुत्रः कुर्यात् । एवं मातुः पितुः भर्तुः पत्न्याश्च व्युत्क्रममरणे पत्नी पतिश्चै कुर्यात् । नान्येषां व्युत्क्रममरणे सापिड्यं कुर्यात् । आमेन हेम्ना वा कुर्याध्यत्वममृतानां मातापितृभर्तृ- पत्नीनामन्नेन सापिड्यम् । इतरेषामामेन हेम्ना वा कृत्येऽपि तदंतर्हितमरणे तत्सपिंड्यनंतरमेतेषां पुनरन्नेन सपिंडीकरणं कर्त्तव्यम् । पुंसः स्त्रिया वा सापिंडये पित्रादीनामेव वरणम् । वैश्वदेवार्थे १० दौ पितृपितामहप्रपितामहार्थ त्रीनिमित्तार्थे एकं विष्ण्वर्थमेकमनेन क्रमेण वृणुयादैश्वदेवार्थे पित्रा- द्यर्थे चाशक्त एकमेकं वा वृणुयात् । पुंसः पिंडं पित्रादिपिडैः सह संसृजेत् । स्त्रियाः पिंड श्वश्वादिपिंडैः संसृजेत् । अनपत्यायाः पतिपिडेनेत्येके। अनमृतौ सह मृतौ च पतिपिंडेन संसृज्य पुनस्तत्पित्रादिपिडैः संसृजेत् । पिंडवयवतामाश्वलायनादिसूत्रानुसारिणां स्त्रीसापिड्ये श्वश्वादी- नामेव वरणं तपिंडैरेव संसर्गः । समानपिढयोगानां क.क्ये तंत्रतः कुर्यात् । निमित्तवरणं १५ पृथक् पृथक् कुर्यात् । मरणक्रमापरिज्ञाने तु ज्येष्ठक्रमेण पिंडसंसर्ग कुर्यात् । पित्रोः पत्नीपुत्रपौवभ्रातृतत्पुत्रस्नुपास्वसृणा च संघातमरणे पित्रोदशाहे सपिंडीकरणं पत्न्यादीनां त्रिपक्षे पित्रोताब्दे पत्न्यादिव्यतिरिक्तानामन्येषां मरणे पितृवत्सराते तेषां सपिंडीकरणं समानोदक- दौहित्रादित्रिराबाशीचिकर्त्तकसंस्कारद्वादशाहे सपिंडीकरणम् । पक्षिण्याशौचिककदाहे तु चतुर्थदिन एकोद्दिष्टं पंचमे दिने सापिंड्यं कुर्यादधुकर्तृके तु चतुर्थेऽन्हि सपिंडनं कुर्यात् । २० दुर्घतयोः पित्रोः पुनःसंस्कारे पंचमे दिने सापिंडयं कुर्यात् मृताः पापमार्गेण तेषां संवत्सरात्परम् । नारायणबलिं कृत्वा कुर्यात्तत्रौर्ध्वदेहिकम् ॥ अन्दांते वाऽथ षण्मासे पुनः कृत्वा तु संस्कृतिम् । त्रिरात्रमशुचिर्भूत्वा श्राद्धं कृत्वा चतुर्दिने । “सापिंडयं पंचमदिने मातापित्रोः समाचरेत् " ॥ इति स्मरणात् । मातापितृव्यतिरिक्तदुर्मुत- पुनर्दाहे तृतीयदिने सपिडनं कुर्यात् । केवलपुनःसंस्कारविषयेऽकृतक्रिययोर्मातापित्रोदशेऽह्नि २५ सपिंडनं भ्रातुः पुनःसंस्कारे षण्मासमध्ये द्वादशेऽह्नि सपिंडनं षण्मासात्परं वत्सरात्पूर्व पंचमदिने सपिंडनं कुर्यात् । ततः परं तृतीयदिने सपिंडनं कुर्यादन्येषां पुनःसंस्कारे यस्य यावदाशौचं तस्य तदाशौचानंतरदिने एकोद्दिष्टं तदुत्तरदिने सापिंड्यं च कार्यम् । मातापित्रोर्मातामहमाता- मह्योर्मातुलस्यापुत्रस्य ज्येष्ठभ्रातुः पितृव्यस्याचार्यस्य च स्वौपासने सापिंड्यं कुर्यात् । आहिताग्नि- रप्यर्धाधानेनौपासनवानौपासने कुर्यात् । सर्वाधानेन तदसंभवे आपस्तंबोक्ताग्नौकरणस्य ३० लोपः। लौकिकानाविति मतांतरम् । पितृयज्ञधर्मकस्य तु दक्षिणानौ तदसंभवे लौकिकानौ पाणौ जले वा होमः । रजस्वलायां पत्न्यामौपासने विद्यमाने सापिंडयं तदैव कुर्यात् । औपासनविच्छेदे कालांतरे कुर्यात् । संवत्सरांतसापिंडयं तु तत्काल एव कुर्यादिति सपिंडीकरणनिर्णयः । इति । वैद्यनाथदीक्षितविरचिते स्मृतिमुक्ताफले श्राद्धकांडे सपिंडीकरणं समाप्तम् ॥ १ग-सापिण्ड्यं। 'ये ·- ६९० सोदकुंभश्राद्धम् । सपिण्डनात्परेधुश्च यतो ब्रह्मणतर्पणात् । अष्टौदेवाश्च पितरः कर्तुः कुर्वन्तु संपदः" अथ सोदकुंभश्राद्धम् । अत्र गौतमः "अदैवं पार्वणश्राद्धं सोदकुंभमधर्मकम् । कुर्यात्प्रत्याब्दिकश्राद्धं संकल्पविधिनाऽन्वहम् ” ॥ इति । अदैवं विश्वेदेव विष्णुरहितं पार्वणं त्रिपुरुषात्मकं सोदकुंभमुदकुंभसहितं अधर्मकं दंतधावनतांबूलादि- ५ वर्जनपुन जनादिवर्जनरूपकर्तृभोक्तधर्मरहितं संकल्पविधिना आवाहनानौकरणं स्वधानिनयनं तथा। विकिरं पिंडदानं च संकल्पे पंचे वर्जयेत् ॥ इति उक्तप्रकारेण आब्दिकश्राद्धात्पूर्व प्रत्यहं कुर्यादित्यर्थः । एतच्च अक्सिंवत्सरात्सपिंडीकरणे । ततः परं पार्वणविधानेन कर्तव्यम् । ततः पूर्वमेकोद्दिष्टविधानेन कार्यम् । संवत्सरांतसापिंड्ये तु एकोद्दिष्टविधानेनैव कार्यम् १. "कृते सपिंडीकरणे पार्वणं तु विधीयते । सपिडीकरणादर्वागेकोद्दिष्टं विधीयते" ।। इति सामान्येन सोदकुंभं च कर्तव्यं नवश्राद्धानि षोडश । एकोद्दिष्टविधानेन सपिडीकरणादधः” ॥ इति विशेषतश्च स्मरणात् । तद्द्वादशदिनमारभ्य कार्यम् । तदुक्तं श्रीधरीये द्वादशाहप्रभृत्यस्य तृप्तये चान्नसंयुतम् । दद्यादहरहः कुंभ जलपूर्ण तु वत्सरम् ” ॥ इति । कारिकारत्ने तु १५ “आयाहात् द्वादशाहादा तत्पूर्वाहादथापि वा। विप्रायान्नं सोदकुंभं दद्यादन्वहमाब्दिकात्" ॥ इति । मृतदिवसमेकादशाहं द्वादशाहं वारभ्येत्यर्थः । मार्कडेयः यस्य संवत्सरादक्सिपिडीकरणं कृतम् । मासिकं सोदकुंभं च देयं तस्यापि वत्सरम् "॥ इति । स्मृत्यंतरे- "आब्दमंबुघटं दद्यादन्नमाज्येन संयुतम् । संवत्सरे प्रवृद्धे तु प्रतिमासं च मासिकम् " ॥ इति । २० कालादर्शेऽपि- द्वादशाहत्रिपक्षादौ कृतं यस्य सपिंडनम् । कुर्वीत पार्वणश्राद्धं सोदकुंभमदैवतम् ।। " संकल्पनास्य नियमं प्रत्यहं त्वाब्दिकावधिः" ॥ इति । व्यासः- " अतिथि भोजयेद्विद्वान्सोदकुंभविशेषतः । अभ्यागतं भोजयेद्दा नियतं न तु भोजयेत् ॥ " नियतं भोजयेद्यस्तु लोभान्मोहाद्विमूढधीः । त्रयस्ते नरकं यांति कर्ता भोक्ता तथा पिता" ॥ - २५ संग्रहे- "कर्तुः सगोत्रिणश्चैव भोक्तृणां च सगोत्रिणः । न निमन्व्याः किल श्राद्धे सोदकुम्भं विनैव तु" ॥ स्मृत्यन्तरे भोक्तृणामुद्देश्य पितृणाम् । याज्ञवल्क्यः (आ. २५५)- "अक्सिपिंडीकरणं यस्य संवत्सराद्भवेत् । तस्याप्यन्नं सोदकुंभं दद्यात्संवत्सरं द्विजः” ॥ इति । अत्र विज्ञानेश्वरः (पृ.७६ पं. १-२)-"संवत्सरादर्वाग्यस्य सपिंडीकरणं कृतं तस्य कृतेऽपि तस्मि- ३० प्रतिदिवसं प्रतिमासं वा यावत्संवत्सरं शक्त्यनुसारेणान्नमुदकुंभसहितं ब्राह्मणाय दद्यात्" इति ॥ पितृमेधसारे न द्वादशाहादौ सापिंड्ये सोदकुंभश्राद्धान्याहत्य दद्याविध्यभावात्प्रत्यहमाब्द तविधिवैयर्थ्यापत्तेः। मासिकवविरेनुष्ठाने प्रमाणाभावाच्च प्रागब्दात्कृतान्यब्दसापिंड्येन पुनः कुर्यात् । अकृतानि कृत्वा सापिंड्यं कुर्यात् । शक्तविषये द्वादशाहप्रभृत्या संवत्सरात्प्रत्यहमकं त्रिपुरुषोद्देशेन अदैवकमधर्मकं सदक्षिणं संकल्पविधिना सोदकुंभश्राद्धं दद्यात् । प्रतिमासं दर्शादौ वा मासिकाहान्य- १ क्ष-परि । २ ग-धर्म । ३ क्ष-विधिसु ।

·प्रेतकार्य उक्तकाले कर्तव्यमेव । ६३१ " दिने वातीतसोदकुंभश्राद्धान्याहत्य दद्यात्माक्सपिंडीकरणादेकोद्दिष्टबन्न सांवत्सरिकाहे तानि दद्यात् । कालातीतत्वात् "अकाले चेत्कृतं कर्म कालं प्राप्य पुनः क्रिया। कालातीतंतु यः कुर्यादकृतं तद्विनिर्दिशेत्" ॥ इति कात्यायनः । न सांवत्सरिकाह इति "प्रेतलोके तु वसतिर्नृणां वर्ष प्रकीर्तितम् । श्रुत्तृष्णे प्रत्यहं तस्य भवेतां भृगुनंदन" ।। इति ५ स्मरणात् । वर्षांते प्रेतलोके वासं क्षुत्तृष्णे च विहाय स्वकर्मफलं प्राप्तस्य सांवत्सरिकाहस्य द्वितीयवत्सरादित्वात्तत्र क्षुत्तृष्णाशांत्यर्थं सोदकुंभश्राद्धं निष्प्रयोजनमित्यर्थः । ननु सपिंडीकरणात्प्रेते पैतृकं पदमास्थिते। चतुरो निर्वपत्पिंडान्पूर्व तेषु समापयेत् ।। "ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते" ॥ इत्यादिभिः कृते सापिंड्ये पितृत्वप्राप्त्यवगमात् द्वादशाहादौ सापिंडये कथं प्रेतलोकवासः । प्रत्यहं तस्य कथं भुत्तृष्णे च भवेतामिति चेत्सत्यम् । १० तस्य प्रेतलोकवासाभावेऽपि प्रथमाब्दिकपूर्वदिनपर्यतं श्रुत्तृष्णाविनाभूतस्य प्रेतभावस्यात्मन्यहं ब्राह्मण इत्यादिभाववद्विद्यमानत्वात् । अत एव स्मृत्यंतरम् श्राद्धानि क्रमशो लब्ध्वा सपिंडीकरणे कृते । प्रेतभावादिनिर्मुक्तः स्वकर्मफलभाग्भवेत्” ॥ इति । ततश्च कृतेऽपि सपिंडीकरणे प्रेतभावयुक्तस्य क्षुत्तृष्णाशांत्यर्थमनुष्ठेयम् “यस्य संवत्सरादाक् सपिंडीकरणं कृतम्। मासिकं सोदकुंभं च देयं तस्यापि वत्सरम्"॥ १५ इत्यादिपूर्वोक्तवचनबलाच्च सोदकुंभश्राद्धं प्रत्यहमाब्दिकपूर्वदिनावधि कार्यमिति सिद्धम् । अत्र सोदकुंभश्राद्धेषु यद्यदंतरितं तदुत्तरादिनसोदकुंभश्राद्धेन सह नवश्राद्धमासिकांतरायन्यायेन समानतंत्रतया कार्यम् । अस्यावश्यकर्त्तव्यत्वान्मध्ये कर्तरि मृतेऽपि पौत्रादिनाऽप्यवशिष्टं सोदकुंभ- श्राद्धमवशिष्टं मासिकं अनुष्ठेयम् "प्रेतसंस्कारकार्याणि यानि श्राद्धानि षोडश । यथाकाले तु कार्याणि नान्यथा मुच्यते ततः"॥ इति २० स्मरणात् । पितृमेधसारकृत्-" एकोत्तरवृद्धिश्राद्धोदकदानैर्दाहजनितक्षुत्तृष्णानिवृत्तिः । पिडैराकारावाप्तिः । एकोद्दिष्टेन पिशाचत्वनिवृत्तिः । सोदकुंभश्राद्धैः प्रेतलोकवासजनितक्षुत्तृष्णा- शांतिः।वृषोत्सर्गनवश्राद्धैः प्रेतत्वनिवृत्तिः। सपिंडीकरणात्पितृत्वप्राप्तिः । क्षुत्तृष्णाजनितात्यंतदुःखा- नुभवावस्था प्रेतत्वं वस्वादिश्राद्धदेवतासंबंधः पितृत्वप्राप्तिः । अतस्तन्निवृत्तये तत्प्राप्तये च यथा- कालमविलंबेन प्रेतकार्य कार्यम् । अन्यथा महान् दोषः । नास्य किंचित्कर्मण्यधिकारः" इति । २५ शतकेऽपि- मुख्यकर्तुरघं तावद्यावत्प्रेतत्वमोचनम् । पुत्राणामप्यघं तावन्मुख्यकर्त्तर्यपि स्थिते " ॥ इति । प्रेतत्वमोचनं सपिंडीकरणम् । अत्र मुख्यकर्तुः दशाहात्परमघविधानं सूतिकाया इव कर्मानहत्वमात्राभिप्रायम् "अकृत्वा प्रेतकार्याणि नित्यनैमित्तिकान्यपि । न कुर्यात्तावदाशौचं यावत्प्रेतत्वमोक्षणम् "॥ इति ३० स्मरणात् । मुख्यकर्तृव्यतिरिक्तज्ञातीनां दशाहात्परं कर्मानहता नास्ति पुत्रैः पित्रोस्तु संस्कारः प्रमादादकृतो यदि । ज्ञातीनां दशरात्रं स्यात्तदूर्ध्व सूतकं न हि ॥ नित्यकर्माणि कुर्वीत स्मृत्युक्तानि तथैव च ॥ इति स्मरणात् । संग्रहे-- अकृते प्रेतकार्ये तु न कुर्यादात्मनः शुभम् । कुर्यादेव शुभं कर्म मुख्यकर्तुश्च संनिधौ” ॥ इति । " “ ॥ १ ग-ह । २ क्ष-तर।

·न तेषु कालदोषः। - यदा पुत्रायभावे भ्रात्रादिः करोति तथा चतुर्विंशतिमते भ्राता वा भातृपुत्रो वा सपिंडः शिष्य एव वा। सपिंडीकरणं कृत्वा कुर्याइभ्युदयं ततः" ॥ इति । अत्रापवादः स्मृत्यंतरेऽभिहितः गर्भादिप्राशनांतानि प्राप्तकालं न लंघयेत् । ज्ञातीनां प्रेतकार्याणि कुर्वन्नपि च कारयेत् ॥ इति । ५ पुंसवनसीमंतोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनानि ज्ञातिसापिंड्यात्पूर्वमपि कर्त्ता कुर्यादित्यर्थः । मातापितृमातामहमातामहीनां तु सापिंडयं कृत्वैव गर्भादिप्राशनांतानि कार्याणि " पित्रादीनां प्रमीतानां त्रयाणां तु सपिंडनम् । कृत्वा तु मंगलं कुर्यान्तरेषां कथंचन" ॥ इति स्मरणात् । मंगलं पुंसवनाद्यावश्यकं शुभकर्म । तथा च शंखः- "सावकाशं तु यत्कार्य न कुर्यान्मासि दूषिते । कुर्यान्निरवकाशं तु नित्यं नैमित्तिकं तथा" ॥इति । १. अत्रिश्च- " मासप्रोक्तेषु कार्येषु मूढत्वं गुरुशुक्रयोः । अघिमासादिदोषाश्च न स्युः कालविधेबलात् ॥ ऋष्यशृंगः- “जातकर्माणि जातेष्टिं यथाकालं समाचरेत्” इति । ऋतुशांतिश्च कालांतरा- भावात्कर्तव्या "जातके नामकरणे तथानप्राशनेऽपि च । आयतॊ दयितानां च मासिकं नापकर्षयेत् " ॥ इति १५ मासिकापकर्षनिषेधेन तद्विधानात्- “यो यदीच्छेद्दिजन्मत्वमष्टमाब्दं न लंघयेत् । अतिक्रांते तु सावित्र्याः कालकतुं विद्यकं ब्रह्मचर्य चरेत् ” इत्यादि स्मरणात् पुंसवनादिवत्सपिंडीकरणानंतरं पित्रोर्मताब्दे मासिकापकर्षणपूर्वक पुत्रादीनां यापनयनं कर्त्तव्यं तथापि “ तमसो वा एष तमः प्रविशति यमविद्वानुपनयते यश्चाविद्वान् ” इति ब्राह्मणम् । “ तस्मिन्नभिजनविद्यासमुतं समाहितं संस्करिमीप्सेत् ” इति स्मरणादन्यकर्तृकत्वसंभवादन्येन कारयितव्यम् । मृतपितृकस्य “अष्टमे अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत" इति श्रुतिबलाच्छ्रतिस्मृत्योर्विरोधे श्रुतेर्बलीयस्त्वादुपनयनं कर्त्तव्यमेव । तथा च यदनन्यकर्त- कमनवकाशं पुंसवनादिकं यत्सपिंडीकरणमासिकापकर्षणपूर्वकं प्रथमाब्देऽपि कर्तव्यम् । यत्तु कालांतरे कर्तुं शक्यं स्नानविवाहादि तत्तु तत्र न कर्तव्यम् । अनवकाशं यदन्यसाध्यं तत्र तदन्येन कारयितव्यम् । एतदेवाभिप्रेत्य देवलः "प्रमीतो पितरौ यस्य देहस्तस्याशुचिर्भवेत् । न दैवं नापि पिज्यं च यावत्पूर्णो न वत्सरः॥ " स्नानं चैव महादानं स्वाध्यायश्चाग्निपूजनम् । प्रथमेऽब्दे न कर्तव्यं महागुरुनिपातनम् " ॥ इति । देवं देवतास्थापनादि। पित्र्यं अन्येषां सापिंड्यम् । “पित्रोर्मुतादे चान्येषां वत्सरांते सपिंडनम्" इति स्मरणात् । एवं च पितृमृताब्दे ज्ञातिसंस्कारे कृते सति अकृत्वाऽपि ज्ञातिसापिंडयमावश्यक शुभकर्म ३० कर्त्तव्यम् । स्नानं समावर्तनम् । महादानं कनकाश्वादिप्रसिद्धम् । स्वाध्याय उपनयनम् । तदर्थत्वा- दुपनयनस्य 'उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितः' संस्कारः इत्यापस्तंवस्मृतेः (१।१।११)। " उपाकर्मेत्यन्ये । अग्निपूजनमग्न्याधानादि । ततश्च वत्सरांते ततः प्रेतः पितृत्वमुपपद्यते" इति बोधायनस्मरणात् । प्रेतलोके तु वसतिर्नृणां वर्ष प्रकीर्तिता" इति विज्ञानेश्वरे- णोक्तत्वात् । ३५ “ सपिंडीकरणादूर्ध्व प्रेतत्वस्य निवृत्तितः । तावद्भस्म न धार्य स्याद्यावदब्दो न पूर्यते " ॥ इति लोकाक्षिणा प्रेतत्वानिवृत्तिनिबंधनभस्मधारणनिषेधस्योक्तत्वाच्च । अशुचित्वेन मातापित्रो- २५ ॥

·पित्रोर्मरणाब्दे दर्शश्राद्धादिनिषेधः । - दिशाहादौ कृते सपिंडीकरणे प्रथमाब्दिकपर्यंतं पुंसवनाद्यनवकाशकर्मव्यतिरिक्तशुभकर्म न कर्तव्यमित्याहुः । अन्ये त्वाहुः- आनंत्यात्कुलधर्माणां पुंसां चैवायुषः क्षयात् । अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते" ॥ इति व्याघ्रपादवचनेन कुलधर्माणामानंत्यादित्यनेन द्वादशाहसापिंड्यानंतरं कर्मानुष्ठानप्रतिपादनात्प्रेत- भावनिवृत्तावपि "प्रेतश्राद्धानि शिष्टानि सपिंडीकरणं तथा । अपकृष्यापि कुर्वीत कर्ता नांदीमुखे द्विजः" ॥ इति । नांदीमुखमात्र उपस्थिते मासिकापकर्षविधानानिषेधाभावाच्च 'प्रमीतौ पितरौ यस्य' इति श्लोक- द्वयोक्तकर्मव्यतिरिक्तानि सर्वाणि शुभकर्माणि विवाहादीन्यपि कर्तव्यानीति शिष्टाचारादिह ५ व्यवस्था। १५ - २० पित्रोर्मरणाब्दे दर्शादिश्राद्धनिषेधः । पित्रोद॒ताब्दे दर्शादिश्राद्धनिषेध उक्तः १० षत्रिंशन्मते- 'सपिंढीकरणादूर्ध्व वर्ष वर्षार्धमेव वा । न कुर्यात्पार्वणश्राद्धमष्टका न विहन्यते" ॥ इति । अष्टकाव्यतिरिक्तदर्शमहालयमन्वादिश्राद्धं न कार्यमित्यर्थः । तथा च स्मृत्यंतरे- “ अमाश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपक्षिकम् । प्रथमाब्दे न कुर्वीत केशानां वपनं तथा"॥इति । 'प्रमीतपितृकः कुर्यान्न कुर्यादाब्दिकावधि' इति पाठांतरम् । आश्वलायनस्तु- “यन्मास्येवाब्दिकं श्राद्धं यस्य पुत्रो भवेदिह । प्राक् पिंडदानात्तन्मासि पार्वणं न समाचरेत् ॥इति। यस्मिन्मासे प्रथमाब्दिकं तत्राब्दिकात्पूर्व पार्वणं दर्शादिश्राद्धं न कुर्यादित्यर्थः । स्मृत्यंतरे- सपिंडीकरणादूर्ध्व षण्मासाभ्यंतरेऽपि च । न कुर्यात्पार्वणश्राद्धमष्टका न विहन्यते” ॥ इति । पार्वणं दर्शादि । अत्र केचिदाहुः-एतानि वचनानि भोजनपर्यंतश्राद्धनिषेधपराण । संवत्सराषण्मासाद्वा अर्वागपि तिलोदकमात्रं कर्तव्यम् "सपिंडीकरणादूर्ध्वममासंक्रमणादिषु । पुत्रस्तिलोदकं दद्यात्क्षेत्रपिंडांस्तदाचरेत् " ॥ इति तिलोदकमात्रविधानादिति । अन्ये तु सपिंडीकरणादूर्ध्वमिति वत्सरांतसापिंड्यपरं तिलोदक- मिति श्राद्धस्याप्युपलक्षणं तेन संवत्सरात्परं दर्शश्राद्धादिकं कुर्यादिति व्याचक्षते । शतकव्याख्याकारस्तु दर्शादिश्राद्धं सपिंडीकरणात्प्राङ् नास्त्येव " नासपिंडीकृते प्रेते पितृकार्य प्रवर्त्तते । सपिंडीकरणं कृत्वा कुर्यात्पिञ्यं शुभानि च" ॥ इति स्मृतेरिति । एतदपि सपिंडीकरणात्परं दर्शादिश्राद्धविधानं वत्सरांतसापिंड्याभिप्रायम् । अन्यथा "सपिंडीकरणादूर्ध्वं वर्ष वर्षार्धमेव वा” इति पूर्वोक्तवचनविरोधः स्यादित्याहुः “सपिंडीकरणात्प्रेते पैतृकं पदमास्थिते । आहिताग्नेः सिनीवाल्यां पितृयज्ञः प्रवर्तते " ॥ इत्यादि- स्मरणादाहिताग्नेरेकादशदिनादिसापिंड्यानंतरदर्शश्राद्धेन विवादः । अन्येषां शिष्टाचारानुसारेण ३० व्यवस्था द्रष्टव्या । एकस्मिन् दिने एककर्तृकैकोद्देश्यकश्राद्धद्वयनिषेधः । एकः कर्त्ता एकस्मिन्दिने श्राद्ध- द्वयमेकोद्देश्यं न कुर्यात् । नैमित्तिकश्राद्धयोः संनिपाते तु तवयमेकदिने कुर्यात् । तदाह दक्षः- "नैकः श्राद्धद्वयं कुर्यात् समानेऽहनि कस्यचित् । न यज्ञं न बलिं नैव देवर्षिपितृतर्पणम्" ॥ इति । १ क्ष-वा । २ क्ष-आम । ३ क्ष-पि । ८८-१९ २५ ·६९४ एकम्मिन्दिन एककर्तृकश्रानं । - - जावालि:- " श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्रान्, न तहिना नमित्तिकं तु व्यं निमितानुकाटयम नि। ऋतुरपि- " श्राद्धं कृत्वा पुनः श्राद्धं न कुदिकया मंग। यदि नामानि न स्यादि का भवेदि" ॥ नि ५ एकदैवत्यं श्राद्धदयं ने कदिने कुर्यादित्यस्य निवस्य विषया तिः पिटमधमार--नकआन्द. द्वयमेकोद्देश्यमेकबासरे कुर्यात् । देवतवयात । तथा नित्येन दानिय सादगन मानिमय दार्शिकेन मन्त्रादियुगादिगणादिनाद्वानां संनिपात प्रगंगान पूर्वमिसमन्दर्शिकादिश्राद्धमत कुर्यादनियतस्य बलीयत्वात्" इति। "एकमप्याशयेन्नित्यं पिवयं पांचयाशिकन्युक्तंन निन्यान सा: "न निर्वपति यः श्राद्ध प्रमीतपितृको द्विजः । क्षये मामि मानिन प्राधिनीयत निः"। इत्युक्तदर्शश्राद्धस्य सन्निपाते संमेलने तथा मोदकुंगवारेन नामाभिधम्य संनिशनं दर्शवादन मन्वादियुगादिग्रहणादिश्राद्वानां संनिपात मत्युत्तरदशादिवान नानियतन नियतीन व्यवाहादि- सिद्धेर्न नित्याद्वादिपृथगनुप्रेयम् । प्रत्यहं क्रियमाणनित्यत्रान्दाप.च्या दाबामनियता । सोदकुंभात्प्रत्यहं विहितान्मासिमामि मृताहे विहितं मासिकमनियतम् । एवं प्रधान प्रतिमा १५ नियतं मन्वादिकं तु कचित्कचिन्मासे भावादनियतम् । अस्य बलीयात्यानंद्रयानुध्यमित्यर्थः । दर्श- संक्रातिश्राद्धयोः संनिपाते तु योस्तुल्यत्वाद्देवताभेदाभावाच्च दर्शश्राद्धं मंशांतित्राद्धं या अन्य- तरद्नुष्ठेयम् । कालादर्शऽपि- नित्यदार्शिकयोः सोदकुंभमासिकयोरपि । दार्शिकस्य युगादेश दार्शिकालभ्ययोगयो: "। दार्शकस्य मन्वादेः संपाते श्राद्धकर्मणः प्रसंगादितस्यापि सिंद्वात्तग्माचरदिति । अलभ्ययांग- २० शब्देन चंद्रसूर्यग्रहादियादीनामुपसग्रहः । ग्रहणादिययोरमावास्याकालि कन्वाहाविन संपात: । तत्रैव-“नेकः श्रादद्वयं कुर्यादेकस्यवेकवासरे । नैमित्तिक त्वन केषां निमिनानां च मंगे। "नैमित्तिकानि तुल्यत्वात् देवतैक्येऽपि कृत्स्नशः ॥ इति पकः कः एकदिने एकमेव पित्रादिकमुद्दिश्य आद्वद्वयं न कुर्यात् । नैमित्तिकश्राद्धद्वयं तु कुर्यात् । अनकेषां निमित्तानां च सन्निपाते सति बहूनि नैमित्तिकानि श्रद्धानि देवतैक्येऽपि कृत्स्नानि कुर्यात् । निमित्तानां २५ तुल्यत्वादित्यर्थः । तदाह कात्यायनः "द्वे बहूनि निमित्तानि जायेरन्नेकवासरे। नैमित्तिकानि कार्याणि निमित्तोपत्यनुक्रमात्" ॥ इति । देवताभेदे एकस्मिन दिने श्राद्धद्वयानुष्ठानम् । “नेकः श्रादद्वयं कुर्यादकस्यवेकवासरे" इति उद्देश्यैक्ये श्राद्यनिषेधाद्देवताभेदे श्राद्वयं कुर्यात् । पितृमेधसारे तदादतं तयथा- “नित्यदार्शिकाभ्यां सोदकुंभमासिकाब्दिकानां संयोगे आब्दिकेन संकांतिमासिकसोदकुंभानां 56 संयोगे सोदकुंभादि पूर्वमनुष्ठेयम् । अनियतत्वात् । ततो दर्शादीति नित्यनाद्धेन दर्शश्राद्धेन च सोदकुंभश्राद्धं मासिकं मातुःपितुर्वा क्षयाहश्राद्धं च यदा संयुक्त तदा आन्दद्वयं कुर्यादेव । तत्रा- नियतनिमित्तं सोदकुंभमासिकाब्दिकादि पूर्व कृत्वा नित्यदर्शश्राद्धे कुर्यात् । एवं मातुः पितुर्वा क्षयाहश्राद्धेन संक्रांत्यादिनौमत्तिकश्राद्धसांनपाते श्राद्धद्वयं कुर्यात् । तत्र संक्रात्यादीनि अनियत- ·- नित्यनैमित्तिकयोः मातृपित्रोः। सनिपाते। ६९५ निमित्तानि पूर्व कृत्वा आब्दिकं कुर्यादित्यर्थः । एवं च देवताभेदे सति नित्ययोर्नित्यनैमित्तिकयो संनिपाते श्राद्धयमवश्यं कर्तव्यम् । तत्र चानियतनिमित्तं पूर्व कर्त्तव्यम् । तथा च कालादर्शकारः- नित्यस्य सोदकुंभस्य नित्यमासिकयोरपि । दर्शस्य सोदकुम्भस्य दर्शमासिकयोरपि ॥ "नित्यस्य चाब्दिकस्यापि दार्शिकाब्दिकयोरपि । युगाद्याब्दिकयोश्चापि मन्वाद्याब्दिकयोरपि ॥ “प्रत्याब्दिकस्य चालभ्य योगेषु विहितस्य तु । संपाते देवताभेदाच्छ्राद्धयुग्मं समाचरेत् ॥ " निमित्तानियतिश्चात्र पूर्वानुष्ठानकारणम् " ॥ इति । एषु द्वंद्वेषु यस्य श्राद्धस्य निमित्तम- नियतं तत्पूर्वमनुष्ठेयम् । अनियतनिमित्तस्य बलीयस्त्वात्तेनोदकुंभमासिकाब्दिकादि पूर्व कृत्वा नित्यश्राद्धदार्शिके कुर्यात् । दार्शिकाब्दिकयोः संनिपाते आब्दिकं क्षयाहश्राद्धं पूर्व कृत्वा दर्शश्राद्धं कुर्यादेतेषु द्वंद्वेषु पश्चाद्यदुक्तं तत्पूर्वमनुष्ठेयमित्युक्तं भवति । तथा स्मृत्यंतरे- "दर्श क्षयाह आपन्ने श्राद्धं तत्र कथं भवेत् । क्षयाहं तु विनिवर्त्य दर्शश्राद्धं समाचरेत्" ॥ इति। आश्वलायनस्तु- " यन्मास्यवाब्दिकं श्राद्धं यस्य पित्रोर्भवेदिह । प्रापिंडदानात्तन्मासि पार्वणं न समाचरेत् "॥इति। पिंडदानादाब्दिकश्राद्धीयपिंडदानात् प्राक्पार्वणं दर्शादिश्राद्धं न समाचरेदित्यर्थः । मातृपितृश्राद्धद्वयसंनिपाते विधिः । मातृपितृश्राद्धद्वयसंपाते पितृश्राद्धं पूर्व कुर्यात् । " मातापित्रोद॒ताहैक्यं कालेनापि भवेद्यदि । पितृश्राद्धं पुरा कृत्वा कुर्यान्मातुरनंतरम् " ॥ इति १५ स्मरणात् । तथा च कालादर्शे-“पित्रोस्तु पितृपूर्वत्वं सर्वत्र श्राद्धकर्मणि" इति । सर्वत्र सपिंडीकरणांते । तदुत्तरभाविनि प्रत्याब्दिकादौ च कार्णाजिनिः- " पित्रोः श्राद्धे समं प्राप्ते नवे पर्युषितेऽपि वा । पितृपूर्व सदा कुर्यादन्यत्रासक्तियोगतः ॥ इति । अन्यत्र मातापितृव्यतिरिक्तश्राद्धे । स्मृत्यंतरे- " मातापित्रोद॒ताहैक्ये पाकादीन्सह कारयेत् । कुर्यादने पितृश्राद्धं पश्चान्मातुर्यथाविधि" ॥ इति । २० सायणीये- श्राद्धद्वये च युगपत्प्राप्ते पित्रोम॑तेऽहनि । एकपाकेन तत्कुर्यादिति स्मृतिकृतो विदुः" ॥ इति । हेमाद्रौ- “ मातापित्रोरेकदिने श्राद्धं च प्रकृतं भवेत् । एकपाकेन तत्कुर्याद्वरणादि पृथक् पृथक् ॥ " नान्नादिशेषदोषोऽत्र कालैक्यात्तु पृथग्विधौ । रोहिणांते पितुः कृत्वा वैरिंचे मातुरारभेत्" ॥इति । २५ आश्वलायनोऽत्र विशेषमाह- " एकत्रैव दिने श्राद्धद्वय प्राप्तं यदा तदा । चरेदेव पुरा वर्षात्पित्रोरेकस्तु तत्सुतः ॥ "तावत्पूर्व मृतस्यादौ कृत्वा स्नात्वा यथाविधि । पश्चात्पश्चान्मृतस्यैव पृथक्पाकैः समाचरेत्" ॥ इति। एकस्यां तिथौ संघातानुमरणसंबंधव्यतिरिक्तं पित्रोः श्राद्धद्वयं यदा प्राप्तं तदा बहुषु विभक्तेष्वपि पुत्रेषु सत्सु एको ज्येष्ठ एव पुरा वर्षानवश्राद्धायूनाब्दिकपर्यंत मरणक्रमेण कुर्यादित्यर्थः । एवं च 30 वर्षात्पूर्व कर्तव्यं श्राद्धं पृथक्पाकेन पितृपूर्व वा मरणक्रमेण वा कुर्यात् । आब्दिकादीनि सह पाकेन पितृपूर्वमेव कुर्यादिति स्थितम् । मासिकाब्दिकयोर्युगपत्प्राप्तौ तु मातुः पितुर्वा आब्दिकं प्रथमं कर्तव्यम् । मासिकं तु पृथक्पाकेन पश्चात्कार्यम् "एकाहे मासिकाब्दौ चेत्पूर्व प्रत्याब्दिकं भवेत् । पश्चात्तु मासिकं कार्य पृथक्पाकपरिक्रिया"॥इति स्मरणात् । १क्ष-स्मृत्यर्थसारे। - - ३५ ·अनेकान्दमभिपाते। - १५ - अनेकान्द्रमनिपाने विधिः । पित्रोन्याच श्रावयगंगाने आम्बलायन:- "नेकवादियरो बान्द्रनयं जात्यपि विगते । एTयांनया प्राण आन्या मानापा चला "भातर्यविद्यमाने तु तत्परन्ति गमाचंन्त । पत्राद्वागतयोलायमित्रो fif स्यंत ।। एवं विमृश्य कर्तव्यं मंशाप्ने धीमता तथा अन्यथा यातायामागं ति। ५ एककर्तृकं श्राइवयोमरिमन्दियो न वि । एको माता पित्रीः प्राप्त श्रान्कयांन । अन्यो आता शातिश्रान्झं चरेदविद्यमाने तु भातरि मणमा पायानं पित्राः श्रादयं पटियन मृततिथी कति । पर्व मृतम्यापि जात्यादेः बाई मृततिषः पर्गदग कयादिन्यर्थः । अागली. रन्यतरआन्द्रस्य ज्ञात्यादिवान्दम्य च गनिपात श्राद्यं शिपक तस्यां रिया यांत्रियनं भवनि। स्मृत्यंतरे- आब्दिकं प्रथम कर्यानमानि तु ततः परम । दर्शातीय ग्यान्वयनमाालय." नि ! महालये कारुणिकवरणस्य मत्वामाालयांवतागंदात् ATTR अनुमरणाब्दिकविपये भुगु:- या समारोहणं कुर्यादचित्यां पतिवता । तन्मृतानि समाप्ने प्रयास नियोगंगा" नि । पृथविपटनियोजनं पृथा श्राद्धकरणम् । तथा च स्मृत्यंतरे- "एकचित्यां समानही दंपती निधनं गती । पृया तयोः कुर्यात्रोदनं ध्याय " ति। लोकाक्षिस्तु- "मृतेशानि समासेन पिंटनिपिणं पृथा। नपत्राएं तु दंपन्याग्न्वागीण परत"नि । मृतेऽहनि पिंढनिपिणं मृताहयाद्धं समान पाकेश्येन प्रथम पृथयादित्यर्थः । मानिएकचित्या. मन्वारोहणे कृते पाक्येन प्रथमं पितुः तदनंतर साक्षान्मातुः तनी ज्यादिगण मपत्नी- २. मातृणां कुर्यात । तदाह भृगुः- एककाले गतासूनां बहूनामथवा द्वयोः । तंत्रेण आपणं कृत्वा कुर्यान्हाई प्रयाशथक ।। पूर्वकस्य मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः परम् । तृतीयस्य तत. कुर्यात्मनिपातप्वयं क्रमः" ॥ इति । माधवीये व्याख्यातमेतत्-“पूर्वकस्य मरयस्य पितुः द्वितीयस्य ततो जयन्याया. साक्षान्मातुः तृतीयस्य ततो जघन्यायाः सपत्नीमातुरिति। एवं च “नेकत्र दिवमे श्रावयं जात्वपि वियते " इति २५ निषेधः मातापितृव्यतिरिक्तश्राद्धसंपातविषयः । “ दंपत्योः साह संस्कागे मृतावनुमृतावपि । उदकादिसपिढ्यंतप्रेतकार्याणि यान्यपि । कुर्यात समानतत्रेण सांवत्सरिकमेव च ॥ इति संघातानुमरणविषये सांवत्सरिकस्य समानतंत्रत्वस्मरणमापदिपयम् एकचित्यां समारुह्य मृतयोरेकबहिपि । पित्रोः पिंडान्यग्दद्यापिंडं वाऽपत्सु तत्सुतः अग्निस्मरणात् । पिंढमित्येकोद्दिष्टाभिप्रायम् । अनापदि तु पृथगेव कार्यम् । अन्यथा “पृथक् श्राद्धं तयोः कुर्यात् " इति पूर्वोक्तस्मृतिविरोधः स्यात् । एवं च पित्रोः संघातमरणे अनुमरणे च सपिंढीकरणांतं सह कुर्यात् । तदुत्तरभाविआन्द्धं सर्वपाकैक्येन पृथकर्यादिति निर्णयः । सपिण्डानां श्राद्धसंनिपाते विधिः । सपिंडानां सह मरणे श्राद्धसंपाते ऋष्यशृंगः "भवेद्यदि सपिंडानां युगपन्मरणं तथा । संबन्धासत्तिमालोच्य तत्क्रमाच्छ्राद्धमाचरेत् " ॥ इति। । " इति 30 १क्ष-पुनः।

·संपाते मरणक्रमेण । ६९७ " ५ मरणक्रमपरिज्ञाने तु तत्क्रमादेव कुर्यात् " पत्नीभ्रातृसुतादीनां सपिंडानां यदि क्रमात् । संघातमरणं तत्र तत्क्रमाच्छ्राद्धमाचरेत् " ॥ इति स्मरणात् । ऋष्यशृंगश्च- कृत्वा पूर्व मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः परम् । पुनस्तृतीयस्य तथा संनिपाते त्वयं क्रमः" ॥ इति। पार्वणैकोद्दिष्टयोः संनिपाते जाबालिः- “योकत्र भवेतां वै एकोद्दिष्टं च पार्वणम् । पार्वणं त्वभिनिवर्त्य एकोद्दिष्टं समाचरेत् " ॥ इति । "भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च । मित्राय गुरवे श्राद्धमेकोद्दिष्टं न पार्वणम् " ॥ इत्यादिभिर्विहितस्यैकोद्दिष्टस्य पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रश्च दौहित्रो दुहिता स्नुषा । दंपती च क्रमादेते श्राद्धं कुर्युस्त्रिपूरुषम् " ॥ इत्यादिभिर्विहितस्य पार्वणस्य च संनिपाते पार्वणं कृत्वा तत एकोद्दिष्टं कुर्यादित्यर्थः । आचैकोद्दिष्ट- १० दिवसे कर्ता स्वदेयश्राद्धमागतमंतरितं च न कुर्यात् 'एकोद्दिष्टस्य दिवसे सपिंडीकरणं विना । श्राद्धं कुर्यात्पितॄक्रोधात्क्षयमामोति संततिः " ॥ इति स्मरणात् । एकादशदिने एकोद्दिष्टव्यतिरिक्तश्राद्धांतरं यदि कुर्यात्तदा दोषः । विषयविशेषेण एकादशाहविहितं सपिण्डीकरणं तत्पूर्वभावि च षोडशश्राद्धमेकोद्दिष्टदिवसे कुर्यादित्यर्थः । अत्र केचिदाहुः-" एकोद्दिष्टांत एव स्यात्संस्कर्तुः शुद्धता त्वघात् " इति संस्कर्तुरेकोद्दिष्टानंतरं १५ शुद्धिस्मरणात् "कार्ये प्रत्याब्दिके श्राद्धे त्वंतरा मृतसूतके । आशौचानंतरं कार्यमिति वासिष्ठभाषितम्" ॥ इत्या- शौचानंतरमेव तत्करणविधानादेकोद्दिष्टं कृत्वा तस्मिन्नेव दिने कुर्यादिति तदसाधु । एकोद्दिष्टस्य दिवसे सपिण्डीकरणं विनेत्यनेन पूर्वोक्तेन एकोद्दिष्टदिनमात्रे श्राद्धांतरनिषेधप्रतीतेः । यत्तु- "एकादशेऽन्हि संप्राप्ते एकोद्दिष्टे च पार्वणे । कृत्वा तु पार्वणश्राद्धमेकोद्दिष्टं समाचरेत् " ॥ इति २० तदपि 'एकोद्दिष्टांत एव स्यात्' इत्युक्तानेकस्मृतिविरोधात् शिष्टाचाराभावाच्चोपेक्ष्यम् । तत एव पितृमेधसारकृत्-" दाहकस्तु स्वदेयं श्राद्धमंतरितं द्वादशाह एव कुर्यात् नैकादशाहे" तत्र शुध्यभावान्निषेधाच्चेति तेनैव तव्याख्यातम्–“अंतरितमागतं च स्वदेयं श्राद्धं द्वादशाहे एव कुर्यात् । सपिण्डीकरणं तु सावकाशत्वात् त्रयोदशाहादौ कुर्यात् " इति । यत्तु- द्वादशेऽहनि संप्राप्ते पार्वणे च सपिण्डने । पार्वणं प्रथमं कृत्वा पश्चात्कुर्यात्सपिण्डनम् "॥ इति २५ एतदेवं व्याचक्षते-पार्वणं प्रथमं पूर्वदिने कृत्वा पश्चात्रयोदशदिने सपिण्डनं कुर्यादिति । अन्ये त्वाहुः-द्वादशाहे सपिण्डनं कृत्वा त्रयोदशदिनेऽन्हि अंतरितं द्वादशाहप्राप्तं च प्रत्या- ब्दिकं कर्तव्यम् "नासपिण्डीकृते प्रेते पितृकार्य प्रवर्तते । सपिण्डीकरणं कृत्वा कुत्पिन्यं शुभानि च" ॥ इति स्मरणादिति । स्मृत्यंतरेऽपि- अकृत्वा प्रेतकार्याणि नित्यनैमित्तिकान्यपि । न कुर्यात्तावदाशौचं यावत्प्रेतत्वमोक्षणम् ॥ इति। ३० " तथा- - "ग्रहणे तु द्वितीयेऽन्हि रजोदृष्टौ तु पंचमे । त्रयोदशेऽन्हि मृतके जन्मन्येकादशेऽहनि "॥ इति । १ क्ष-एकं । २ ख-तृ।

·६९८ नित्यनैमित्तिकयोः संपाते। ग्रहणे तु द्वितीयेऽन्हि रजो दृष्टो तु पंचमे " इत्यनयोपियोऽये वक्ष्यते । मृतके मरणागोचे अंतरितं त्रयोदशेऽन्हि कुर्यात् । जननाशोचे त्वेकादशे कुर्यादित्यर्थः । न च वाच्यं त्रयोदशेऽन्हि मृतके इत्येतन्महागुरुपितृसंस्कविषयम् "उत्पाद्य पुत्रं संस्कृत्य वेदमध्याप्य यः पिता । कुर्यादत्तिं च नटेऽरिमन्दादशाहं महागुरो" ॥ इति ५वचनेन तत्र दादशाहमाशोचस्मरणादिति । केचित्तु पूर्वापरपर्यालोचनया मृतके च त्रयोदश इत्यंशस्याप्यंतरितश्राद्धमात्रविषयत्वप्रतीतेः । महागुरुविषये त्रयोदशेऽनित सापिंड्ये सत्युक्तन्यायेन चतुर्दशदिन एवांतरितश्राद्धकरणस्य युक्तत्वाच्च । एवं च द्वादशाहसपिडीकरणविषयेऽतन्तिं श्राद्ध- मेकोद्दिष्टदिने सपिण्डीकरणदिने वा प्राप्तं च त्रयोदशेऽन्हि कर्तव्यम् । एतदेवाऽभिप्रेत्य स्मृत्यंतरम्- "आशौचं द्वादशाहांतं न कुर्याद्देवतार्चनम् । न कुर्यापितृकार्याणि दानं होमं जपं तथा"॥ इति । 3 ० त्रिपक्षादौ सपिण्डीकरणविपये तु अंतरितं श्राद्धं द्वादशाहे कार्यम् । द्वादशाहादिषु सपिण्डीकरण- पर्यंतं तद्दिनेषु च प्राप्तं पित्रोः प्रत्याब्दिकं यथातिथ्येव कर्तव्यम् । ननु- अकृत्वा प्रेतकार्याणि नित्यनैमित्तिकान्यपि । न कुर्यात्ताबदाशीच यावत्प्रेतत्वमोक्षणम्" इति सपिण्डीकरणपर्यतं कर्मानधिकारित्वस्मरणात् कथं तत्र पितृश्राद्धमिति चेन्न । तम्य पितृश्राद्ध- व्यतिरिक्तकर्मनिषेधपरत्वात् । तथा च स्मृत्यंतरम् १५ " नासपिण्टीकृतेः पित्रोरन्येषां श्राद्धमाचरेत् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यभिष्टापूर्तादिकं च न ॥ "मासिकान्याब्दिकं पित्रोरशुद्धोऽप्यौरसः सुतः । कुर्यादेव तिथिप्राप्तमिति शातातपोऽब्रवीत्" इति। आऽसपिण्डीकृतेरित्याभिविधावाकारः । पित्रोः सपिण्डीकरणपर्यंतमन्येषां प्रत्याब्दिकं न कुर्यात् । मातापित्रोरन्यतरस्य प्रत्याव्दिकमन्यतरसापिंड्यात्पूर्व कुर्यादित्यर्थः । एवं च पितृसापिड्यानंतर- मन्येषां प्रत्याब्दिकश्राद्धं कर्त्तव्ययित्यर्थादुक्तं भवति । यत्तु देवलवचनम् २० "पितरौ प्रमीतौ यस्य देहस्तस्याशुचिर्भवेत् । न देवे नापि पित्र्यं च यावत्पूर्णो न वत्सरः" ॥ इति । अत्र पित्र्यशब्देनान्येषां सापिंड्यमुच्यते । “ पित्रोम॒ताब्दे चान्येषां वत्सरांते सपिंडनम् " इति स्मरणात् । एतच्चाधस्तान्निरूपितम् । पूर्वपक्षेऽप्येवमेव अनयोः श्लोकयोरर्थ इति तस्मात्पूर्वपक्ष एव युक्तः । यत्र देवतैक्यं तत्र काम्यानुष्ठानान्नित्यं च आवं प्रसंगासिध्यति “काम्यं तंत्रेण नित्यस्य तंत्रं श्राद्धस्य सिध्यति । स्यादेकत्वं तु निर्देशाद्देवतेक्यं भवेद्यदि " ॥ २५ इति स्मरणात् तथा च कालदर्शे-“ देवतैक्ये काम्यानुष्ठानान्नित्यत्वं च सिध्यति" इति । आदिकनिरूपणम् । अथाब्दिकं निरूप्यते । तत्र याज्ञवल्क्यः ( आ. २५६ ) "मृतेऽहनि तु कर्त्तव्यं प्रतिमासं च वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि" ॥ इति । ३० लोकाक्षिः- " श्राद्धं कुर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृकः स्वयम् । इंदुक्षये मासि मासि वृद्धौ प्रत्यब्दमेव च ॥ इति । जातुकर्णिः पितुः पितृगणस्थस्य कुर्यात्पार्वणवत्सुतः । प्रत्यब्द प्रतिमासं च विधिज्ञेयः सनातनः ॥ इति । पितृगणस्थस्य कृतसपिंडीकरणस्य पितुः प्रत्यब्दं प्रतिमासामाब्दिकं मासिकं च श्राद्धं पार्वणव- ३५त्पितृपितामहप्रपितामहात्मकत्रिपुरुषोद्देशेन सुतो मृताहे कुर्यादित्यर्थः । १ ख-तृ । २ ग-यः । ॥

·आब्दिकश्राद्धम् । मासनिरूपणम् । ६९९ - ५ - कात्यायन:- "प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्पुत्रः पित्रोः सदा द्विजः । तथैव मातुः कर्त्तव्यं पावर्ण तु विधीयते ॥ इति । स्मृतिचिंतामणौ- " मृताहे मासिकं कार्य ब्यहोने तूनमासिकम् । आब्दिकं प्रथमं कुर्यान्मृतमासे मृतेऽहनि"॥ इति । सुधानिधी- “यस्मिन्मासे मृतिः पक्षे यस्य यस्यां तिथौ भवेत् । तस्यामेव तिथौ कुर्यादाब्दिकं तु विचक्षणः॥ इति। स्मृत्यंतरे- “यस्मिन्मासि मृतिः पूर्व तस्मिन्मासि च तद्दिने । प्रथमाब्दिकमारभ्य कुर्यादामरणांतिकम् ॥ इति । नारद:- “यस्यां तिथौ मृतिः प्राप्ता तस्यामेवाब्दिकं भवेत् । तिथिनक्षत्रवाराणां तिथिरेव बलीयसी" इति । १० चंद्रिकायाम्- "मासपक्षतिथिस्पृष्टे यो यस्मिन्नियतेऽहनि । प्रत्यब्दं तु तथाभूतं क्षयाहं तस्य तं विदुः"॥ इति । अत्र सर्वत्र मृताहस्य मासनिरूप्यत्वं प्रतीयते । मासश्च सौरचान्द्रसावनभेदेन त्रिविधो भवति । 'मसी परिमाणे' इत्यस्माद्धातोर्निष्पन्नोऽयं मासशब्दः । सूर्यस्य राशिगतिर्यत्र परिमीयते स सौरः। यस्येते परिमीयेते यावता कालेन चंद्रवृद्धिक्षयौ स चांद्रो मासः । अहोरात्राणां त्रिंशत्संख्या यत्र १५ परिमीयते स सावनः । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धांते- "चांद्रः शुक्लादिदर्शान्तः सावनस्त्रिंशता दिनैः । एकराशौ रविर्यावत्कालं मासः स भास्वतः"॥ इति। शुक्लादिः शुक्ल प्रतिपदादिः दर्शातश्चांद्रः । तथा स्मृत्यंतरे- मेषादिस्थे सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्तते । चांद्रमासास्तत्तदंताश्चैत्राया द्वादश स्मृताः" ॥ इति । चंद्रिकायाम्- " दर्शादर्शश्चांद्रस्त्रिंशद्दिवसस्तु सावनो मासः । रविसंक्रमचिन्हः सौरो मासो निगयते तज्ज्ञैः" ॥ इति । चांद्रस्तु द्विविधः दर्शातः पौर्णमासान्त इति । तथा च श्रूयते-(तै. सं. ७।५।६) अमावास्यया हि मासान् संपाबाह उत्सृजन्ति । अमावास्यया हि मासान् संपश्यन्ति । पौर्ण- मास्या मासान् संपाबाह उत्सृजन्ति। पौर्णमास्या हि मासान्संपश्यति" इति। तत्र प्रथमपक्षे चांद्रः शुक्लादिदर्शात इत्यादि स्मृतय उदाहार्याः। शिष्टाचारबाहुल्यं च तत्र प्रसिद्धम् । द्वितीयपक्षस्यो- २५ पोदलकं स्मृतिलिंगं च । तथाहि महालयप्रकरणे पठ्यते-“आश्वयुक् कृष्णपक्षे तु श्राद्धं कार्य दिने दिने" इति । तत्र यदि दर्शातो मासो विवक्ष्येत तदा भाद्रपदकृष्णपक्ष इत्युच्येत । न त्वेवमुक्तम् । आश्वयुजमासांतर्गतं त्विहोच्यते । तत्र कृष्णपक्षप्रतिपदादिपूर्णमांतत्वे संभवति । तथा जयंतीप्रकरणे स्मर्यते- मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां कृष्णपक्षेऽर्धरात्रके । भवेत् प्रोष्ठपदे मासि जयंती नामः सा स्मृता"। इति। ३० अत्रापि जयंत्या भाद्रपदांतर्गतत्वं मासस्य पूर्णिमांततां गमयति । यतिधर्मप्रकरणे च स्मर्यते- संधिषु वापयेत् " इति । तत्र यदि दर्शान्तविवक्षा स्यात् तदा दर्शस्यैव संधित्वात्तत्रैव वपनं कुर्युः । कुर्वति च पूर्णमायां तस्माद्दर्शातत्वपूर्णमांतत्ववचोर्व्यवस्थितो विकल्पः । तथा च ब्रह्मसिद्धांते- "अमावास्यापरिछिन्नो मासः स्यात् ब्राह्मणस्य तु। संक्रातिपौर्णमासिभ्यां तथैव नृपवैश्ययोः ॥ इति । ३५ १० - ·G00 निर्णयः। 3 ज्योतिःशास्त्रे---- दीतः पृर्णिमांतभ चांद्रमासो दिया. गतः । जातिभेदाभदा) 1 मागा व्यवस्थिता ।। नादादक्षिण भागे पीतो भाग प्यत । श्रीनमान jिirst EAR:" ॥ इति । चंद्रिकायामपि-~-शुप्रतिपदा विदशीतनांनी मास न्यनामाप प्राय उमगाये तु ५ कृष्णपक्षप्रतिपदादि पर्णिमास्यांगनांदी मारा ति प्रात्यमिति । तदेवं गचांदगानगंदन माससिविधः । तत्र चांद्रो गास पीतापूर्णमांतो वा दिन नदिन चयारियन. । नाक्षत्रमपि मासं कचिदिन्छिन्ति " सर्वदापमिस्त नाही माग ज्या" ति विष्णुधर्मा- त्तरेऽभिधानात् । ऋतुनिर्णय.--प्रसंगातुनिर्णय । तुसंतादि. याशिषः । स य परि.: “पट्टा १० "मातब" इति श्रुतेः (ते. बा. १।३३१०) । यत्त शासगासापंचनि श्रुतं (ते. बा. ३८९) । तत्र मतशिशिरयोकीकरण विति । तथा ३ पाचवानणं पश्यंत दादशमासाः पंचर्नयः गंतशिभिग्योः समान पनि । तथा च पंगमप्रयानान मंत्रणमंत्रः श्रूयत (ते. नं. १।५।२)-ताशयातना प्राणानि च स्वरूपण ऋतवः पोहा भियते॥ तत्र वर्जनियामा दम्पदधाति । तम्मान दमृतब " न्युप. १५ धानबाहाणे श्रवणात (ते. सं. ५४२ ) । शमिन ना होसियो मातिव्यमित्या. कांक्षायां वसतायतुषु क्रमेण चैत्रमासादिक ग्रामिति श्रुतिरवार--(ते.नं.१।०२) " मधुश्न माधवश्च वासंतिकायतू । शुरुमा चिनात् । नमन नभस्यका वार्षिकोतु । श्रीश्री शारदावृतू । साश्च सास्यश्च मंतिकावृत् । तपश्च तपस्या मशिगात " ॥ इति ! च या ये ऋतू इतिद्विवचनमृत्ववयमासाभिप्रायं अन्यथा " ति यमाणा पटसंख्या २० बाध्येत । अवयविनः ऋतोर्वसंतादरककात्मकत्वमाधानबामणे (ते. बा. १०१२) वचनेन व्यवहारादवगंतव्यम् । “वसंतो वे बाह्मणस्यतु । ग्रीष्मो व राज्यन्यस्यनः । मद वभ्यम्यतु.' इति । संवत्सरोपक्रमरूपत्वेन वसंतस्य प्राधान्यं द्रष्टव्यम् । “ मुसं वा पदहतूनां यहमंतः" इति श्रुतेः (१।१।२)। ते च वसंतादय ऋतबो द्विविधाभाद्राः सारा । बादयनांद्राग्ने चोदाहताः । मधुश्च माधवश्वेत्यादिना । न च तत्र चत्रादयां नोक्ता इति शंकनीयं मध्यादिशाब्दादीनां २५ चैत्रादिपर्यायत्वात् । अत एवाहु: " चैत्रो मासो मधुः प्रोक्तो वैशाखो माधवो भवेत् ।ज्येष्ठो मासस्तु शुकः स्यादापाः शुचिरुच्यते ॥ " नभो मासः श्रावणः स्यान्नभस्यो भाद्र उच्यते । इपश्चाश्वयुजो मासो कार्तिको संज्ञकः॥ "सहो मासो मार्गशीर्षः सहस्यः पुष्यनामकः । माघमासस्तपःप्रोक्तस्तपस्यः फालगुनः स्मृतः" इति। चांद्रमासानां चैत्रादिसंज्ञा नक्षत्रप्रयुक्ता । यस्मिन्मासे पूर्णिमा चित्रानक्षत्रेण युज्यते स चैत्रः । एवं वैशाखादिपून्नेयम् । चित्रविशाखादियोगस्योपलक्षणत्वात्कचित्त्वित्रादिप्रत्यासनस्वात्यनूराधादि- योगेऽपि चैत्रवैशाखादिसंज्ञा न विरुध्यते । एतेषां चैत्रायात्मकानां वसंतादीनां चंद्रपरिकल्प्य- त्वाच्चांद्रत्वम् । अत एवाम्नायते (ते. आ. ३३३१७ )-" चंद्रमाः पडोता । स ऋतून्कल्प- याति" इति । ननु अस्त्वेवं मध्वादीनां द्वादशानां चांद्रमासानां वसंताय॒तुत्वं मलमासस्य तु त्रयोश- दशस्य चांद्रमासस्य कथमृतुषु निर्वाहः । उच्यते । ययोर्मासयोर्मध्ये मलमासो दृश्यते तयोरुत्तर- स्मिस्तस्यांतर्भावः। ३५ १ क्ष-एकस्मिन् । पट वा स्तव 30 - - ·अयननिरूपणम् । ७०१ ५ " तथा च-असौ षष्टिदिनात्मको मलिनशुद्धभागद्वयात्मक इति मध्वादिशब्दवाच्यत्वेन उक्ते- ग्वंतर्भावात् न काऽप्यनुपपत्तिः । सौरे त्वृतुषु बोधायनेन मीनमेषयोर्मेषवृषभयोर्वा वसंत इत्यभिधानान्मीनादित्वं मेषादित्वं च वैकल्पिकं वसंतस्यांगीकृतम् । वृद्धगाग्र्योऽपि-"मीनमेषौ रविर्यावद्वसंतस्तावदिष्यते” इति । वृद्धवसिष्ठः---"यावन्मेषर्षभौ भानुर्वसंतस्तावदुच्यते” इति । कालनिर्णये- वसंतादतवो दे॒धा चांद्राः सौराश्च चांद्रगाः । चैत्राया अथ मीनाद्या मेषाद्या वा विवस्वतः" इति। तदेवं “ वसंते बाह्मणोऽग्निनादधीत ग्रीष्मे राजन्य आदधीत शरदि वैश्य आदधीत । वसंते ब्राह्मणमुपनयीत ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यं वसंते ज्योतिष्ठोमेन यजेत" इत्यादि श्रुतिस्मृति- पुराणविहितेषु कर्मसु चांद्रः सौरो वा ऋतुः देशाचारानुसारेण विकल्पितो द्रष्टव्यः । अयननिरूपणम् ॥ अथायनम् । यात्यनेन ऋतुत्रयेण सूर्यो दक्षिणाशामुत्तराशां वेत्युतु-१० त्रयमयनम् । तथा च श्रुतिः (तै सं. ६।५।२)—" तस्मादादित्यः षण्मासो दक्षिणेनैति षडुत्तरणेति” । अत्र कालनिर्णयकारः-"आदित्यगतिमुपजीव्यायननिष्पत्तेः सौरमेवैतत् " ॥ अत एव विष्णुधर्मोत्तरे—सौरमासमधिकृत्योक्तमृतुत्रयं चायनं स्यादिति । केचित्तु चांद्रमासे- नायनद्वयमभ्युपगच्छति । मार्गशीर्षमासादिकैस्त्रिभिः क्रतुभिः कल्पितः कालः षण्मासात्मक उत्तरायणम् । ज्येष्ठमासादिको दक्षिणायनमिति। तत्र प्रमाणं ज्योतिःशास्त्रादौ मृग्यम् । श्रौतस्मात- १५ कर्मानुष्ठाने तु मकरकर्कटसंक्रात्यादिक एवायनद्वयकाल इति । संवत्सरनिरूपणम् । अथ संवत्सरः। संवत्सरो नाम अयनाद्यवयवयुक्तोऽवयवी काल- विशेषः । सम्यग्वसंत्यस्मिन्नयनर्तुमासादय इति व्युत्पत्तेः । स च द्वादशमासात्मकः “दादशमासाः संवत्सर ” (तै. ब्रा. ३।८।९) इति श्रुतेः । चांद्रसावनसौरमासभेदेन संवत्सरस्त्रिविधः । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धांते- चांद्रसावनसौराणां मासानां तु प्रभेदतः। चांद्रसावनसौरास्तु त्रिधा संवत्सरा अपि" ॥ इति । तत्र चांद्रः सांवत्सरश्चैत्रशुक्लप्रतिपदादिकः फाल्गुनदर्शीतः । सौरस्तु मेषादिसनांतः । सावनः षष्टयुत्तरशतत्रयाहोरात्रात्मकः । पंचविधात्मकं संवत्सरस्योक्तमायुर्वेदे- "सौरबृहस्पतिसावनशशधरनाक्षत्रिकाः क्रमेण स्युः ।मातुलपातालातुलविमलवरांगां वत्सराः पंच"॥ इति । अस्यायमर्थः-गणकप्रसिद्धयाक्षरसंख्यया मातुलशब्दः पचषष्टयधिकशतत्रयमाचष्टे । २५ तावदिवसपरिमितः सौरः संवत्सरः पातालशब्दः एकषष्ट्यधिकशतत्रयमाचष्टे । तावदिवसपरिमितः काल्पे बृहस्पतेः संवत्सरः । अतुलशब्दः षष्ठ्यधिकशतत्रयमाह । तावदिवसपरिमितः सावनः संवत्सरः । विमलशब्दः चतुःपंचाशदधिकशतत्रयमाचष्टे । तावद्दिवसपरिमितः चांद्रसंवत्सरः । वरांगशब्दश्चतुर्विंशत्यधिकशतत्रयमाह । तावदिवसपरितो नाक्षत्रिकसंवत्सर इति तत्र नाक्षत्रि- कस्य ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धः आयुर्दायादावुपयोगः । बार्हस्पत्यस्तु सिंहबृहस्पतिरित्यादिविशेषमुप-३० जीव्यगोदावर्यादिस्नानादौ विनियुक्तः सौरः संवत्सरः मेषादिराशिपुरस्कारेण प्रवृत्तेः सांवत्सरिके व्रतादौ द्रष्टव्यः । तथा च व्रतं विष्णुधर्मोत्तरे अभिहितम्- "भगवन् कर्मणा केन तिर्यग्योनौ न जायते । म्लेंछदेशे च पुरुषस्तमाचक्ष्व च वै मुने"। १ ग-धत्वं । २ ग-गैस्तु । २० । ८९-२० ·७०२ संवत्मनिरूपणमा -- मादयः- "पगंकमणे मानोः सोपवामी नगनमः। प्रगया गाना गाया ययाति व्याग्थ्य "पनि संक्रमण मत्स्यं बागदेव पाया" त्यनेन गगन नामांत नटानं कुत्या वत वत्मगीतादिराति नाम गाय" ft विनवयमस्याक- ५ दिननित्य गवामयनायो गायना प्रायः । पानि निविशेर का प्रनिगानं यक तत्र चान्द्र, संवन्य प्रायः । नगा न निरपव प्रकरण श्रयं “जन मंत्रमा संवत्सरे यत" :ति । आपम्तंब. . " गालामा नया-नयन तन यःमाणी: भावारयायां पार्णिमास्यां - " ति। न चांनी सां: . नमितानविनात । तदा पास्तिययो प्रयोः " ( १११ ) गमार्गमन तिथिगटान गामनात १० ' पक्षपरिमाः यरमाहाता: चांदण्य पानांना ami : या या परि- गृायते म पक्ष पनि निर्वचनान्यापादिप-: पकांगे पाने का नाटक दृष्टव्यः । तथा शुकृपक्षेऽनंतात विहित नमणि परमारय नानापनीयते । तत्र चांद्रः सवतारः । या गाना शिायनाय नयां मनामन. । मानहानं नंत" इत्यादी नियाम नास्ति । तत्र चांद्रादीनागन्यता : या गीतव्य, । प्रकृतमनसरामः "यस्मिन्मास मृति पो यस्य यम्या तियो भवन। तम्याच नियों दयावालि त विचाणः"। इत्यादिभिः पूर्वोक्तवचनः पक्षतिथिमवानाधिस्य दिनानान्चादम्याटम्य पान प्रतीयते । १५ अत्र गार्ग्यः . साध्ययजः "विवाहादी स्मृतः सौरो यजादा सावनःम्मत (आभिपिकायें णि चाट्री मामः प्रगम्यने ।। इति। २० चंद्रिकायामिदं व्याख्यातम्-यजादा मागवलग्ना-ययनवनप्रायशिना यात्रों तत्र मास- मास वैश्वदेवन ' इत्यानिवारयति । माममाव्यतानि मामापधामादीनि मास- साध्यप्रायश्चित्तक्रियास्तु " गोष्टे वसन्ब्रह्मचारी मासमं पयांवनः । गायत्रीजाप्यनितो मुच्यन मन्प्रतिमहात् ॥ इत्यादिवाक्यविहिताः संवत्सरसाध्ययजा. गवामयनादयः । मंवत्मामाध्यवनानि 'नंबन्सभेततं २५ चरेत् ' इत्यादिविहितानि संवत्सरसाध्या प्रायश्चिनक्रियाः द्वादशवापिकाया द्रव्याः । आन्टिके सांवत्सरिक श्राद्धे पितृकार्य मासिकादी। अपिशब्दान्मासमवत्सरसा ये यजयतिरिक्त सर्वस्मिन् देवकार्ये चांद्रो मासः प्रास्यते इति । उक्त च पितामहेन-“ देवे कणि पिये च मासांठ- मसः स्मृतः " इति । आत्रेये- “ अभिपेकेऽपि नाक्षत्रं सावनं वेतनादिपु । पिव्ये चांद्रमसं शस्तं सौरं स्मार्तपु कर्मसु " ॥ इति । ३० अभिपेके राज्याभिषेके । स्मातेपु विवाहादिष्वित्यर्थ. । लघुहारीतः- "प्रत्यब्दं द्वादशे मासि कार्या पिढक्रिया सुतेः। कचित्रयोदशेऽपि स्यादायं मुक्त्वा तु वत्सरम् ॥ इति। द्वादशे मासि अतीत इति शेषः । अत्र त्रयोदशग्रहणसामर्थ्याच्चांद्रो मास इति ज्ञेयम् । सौर- वत्सरे त्रयोदशमासासंभवात् । हारीतोऽपि-"असंक्रांतेऽपि कर्त्तव्यमाब्दिकं प्रथमं द्विजैः” इति । अत्रापि संक्रांतिरहितसौरमासासंभवाच्चांद्र एव गृहीतः । वृद्धगाग्योऽत्र विशेषमाह- १ ग-ज । २ याज्ञवल्कीये प्रा. २९० । ३ ग-प्वनिन्दितम् । - ·चांद्रसौरमासौ। ७०३ । अन्वष्टक्यं च पूर्वयुरप्टकामायुगादयः । मन्वादयोऽक्षया पंचम्यादौ चांद्रौ प्रकीर्तितौ ॥ "मासिके चाब्दिके वस्त्रधान्यस्वर्णादिवृद्धिषु । भृत्योपकल्पनादौ च मासाब्दौ सौरसावनौ” ॥इति । मासिके आब्दिके च मासा द्वौ सौरौ धान्यस्वर्णादिवृद्धिषु भृत्योपकल्पनादौ च मासाब्दौ सावनाविति व्याख्यातारः। कालादर्श- अष्टकापरपक्षामावास्यादी चांद्रमानतः। मासिकाब्दिकवृध्यादौ मासाब्दो सौरसावनौ" ॥ इति । ५ अपरपक्षो भाद्रपदकृष्णपक्षः। आदिशब्दात्पूर्वेद्युरन्वष्टक्याक्षयतृतीयामन्वादियुगादिपचम्यादीनामुप- संग्रहः । वृद्धिः ऋणीकृतसुवर्णादेवृद्धिः । आदिशब्देन भृत्युपकल्पनाद्युपसंग्रहः । त्रिकांडी च- "चांद्रो मासः श्रुतिस्मृत्योः कर्मणोर्मासिकाब्दिके । विहाय भृतिवृध्यादौ इतरौ परिकीर्तितौ" ॥इति । मासिकाब्दिकव्यरिक्तश्रोत्तस्मातकर्मणोश्चांद्रो मासः । मासिकाब्दिकया तिवृध्यादौ च इतरौ सोरसावनावित्यर्थः । स एव- “यस्मिनराशौ स्थित सूर्ये यो मृति प्रतिपद्यत । पुनस्तद्राशिमापन्ने भानावाब्दिकमाचरेत् ॥ इति । हेमाद्री- "यस्मिन्राशी स्थिती सूर्ये विपत्ति याति मानवः । तद्राशावेव कर्त्तव्यं पितृकार्य मृतेऽहनि" ॥इति । स्मृत्यंतरे- "व्रते चांद्रमासं शस्तं न श्रद्वेषु प्रशस्यते ।अस्थिरश्चान्द्रमासः स्यात्स्थिरः सौरोऽत्र कारणम्।।इति। १५ चांद्रो मासोऽधिमाससंभवादस्थिरः । तदसंभवात्सौरः स्थिरः । अत्र सौरपरिग्रहे स्थिरत्वं कारण- मित्यर्थः । अत्र केचिदमूलं श्लोकमिमं वर्णयंतो व्याचक्षते " चांद्रमानविधानेन मामले दिवसे सति । आद्याब्दिकं प्रकुर्वीत सोरेण पुनराब्दिकम् " ॥ इति । सौरमानानुवर्त्यपि चाद्रमानविधानेन मृतदिवसान्मामले दिवसे पंचपंचाशदुत्तरशतत्रयदिवसे प्रथमाब्दिकं कुर्वीत । द्वितीयाब्दिकं सौरमानेन प्रकुति । प्रथमाब्दिकस्य चांद्रमानेन कर्त्तव्यत्व-२० विधानसामर्थ्यान्मासिकान्यपि तेनैव मानेन कर्त्तव्यानीति । तत्तु “ मासिके चाब्दिके वस्त्रधान्य- स्वर्णादिवृद्धिषु ” इति पूर्वोक्तवृद्धगार्यादिवचनविरोधादुपेक्ष्यम् । तदेवं मासिकाब्दिकविषये सौरविधिपराणां चांद्रविधिपराणां तत्तत्प्रशंसापराणां च बहूनां वचनानां सत्त्वात् “ तुल्यबल- विरोधे विकल्प " इति ( ११५ ) गौतमस्मरणाद्रीहियववद्विकल्पः । स च देशकुलाचारानुरोधेन व्यवस्थितो विज्ञेयः । तथा च मनुः (१।१७८-१७९) " येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सतां मार्ग तेन गच्छन्न रिष्यति ॥ " सद्भिराचरितं यस्माद्यार्मिकैश्च द्विजातिभिः । तद्देशकुलजातीनामविरुद्धं प्रकल्पयेत् " ॥ इति । सुमंतुरपि-“यत्र शास्त्रगतिर्भिन्ना सर्वकर्मसु भारत। उदितेऽनुदिते चैव होमभेदो यथा भवेत् ॥ तस्मात्कुलकमायातमाचारं त्वाचरेद्बुधः । स गरीयान्महाबाहो सर्वशास्त्रोदितादपि " ॥ इति । सौरमासे तिथिद्वयसंभवे मासिकाब्दिकयोः परा तिथि ह्या । यदाह बृहस्पतिः- "मासे संवत्सरे चैव तिथिद्वैधं यदा भवेत् । तत्रोत्तरोत्तमा ज्ञेया पूर्वा स्यात्तु मलिम्लुचा"॥ इति । मासे मासिके संवत्सरे सांवत्सरिके इत्यर्थः । तथा च संवतः- " उत्तरे दिवसे कुर्यादाब्दिकं मासिकं तथा । प्रत्याब्दिकं तथा कुर्यात्च्छ्रेयस्कामो भवेद्यदि " ॥ १ क्ष-योः क्षयः । २ क्ष-सा। कखग-वृद्धवसिष्ठः । २५ “ ॥ ३.

·७०४ तिथिद्वैधे। " " ॥ इति । " स्मृत्यंतरे- "मासे संवत्सरे चैव तिथिद्वैधं यदा भवेत । तत्रोत्तरा तिथिह्या न पूर्वा तु मलिम्लुचा" ॥ इति । आपस्तंवः आब्दिके मासिके चापि पूर्वस्मिन्दिवसे कृते । तदानीं कुलहानिः स्यादुत्तरे गोत्रवर्धनम् ॥ इति । ५ वृहस्पतिः- मासिकाब्दिककृत्ये तु तिथिद्वैधं यदा भवेत् । पूर्वत्र दोपजननमुत्तरे भाग्यसाधनम् स्मृत्यंतरे-- एकमासि तिथिद्वैधे परत्राब्दिकमासिके । तद्वत्प्रत्याब्दिकं कुर्यादित्याह भगवान्मनुः ॥ “ यदि पूर्वदिने कुर्यात्कुलक्षयकरं भवेत् " ॥इति । १० नारदः-" पितृकार्य तु सर्वेपामृद्धिभाजनमुत्तरे । दिवसद्वितय प्राप्त पूर्वत्र तु कुलक्षयः ॥ इति। तत्र परतिथेः संक्रांत्युपरागढुष्टत्वे पूर्वा ग्राह्या । उभयत्र तथात्वे तु परातिथिह्या । यदाह संग्रहकारः-" मास्येकस्मिन् दो तिथी चेत्परा स्यात् पूर्वस्तस्मिन्सूर्यसंक्रांतियुक्ते । " द्वावप्येवं संगतौ चेत्परा स्यात्सर्व चैवं चंद्रसूर्योपरागे” ॥ इति । स्मृत्यंतरे विशेषोऽभिहितः- यस्मिन्नहनि संक्रांतेः परं मध्यं दिनं भवेत् । आब्दिकं तत्र कुर्वीत अन्यथा ग्राह्यमुत्तरम् ॥ इति । १५ उभयत्रापि संक्रांतिदोषे आवर्तनादर्वाग्यदि संक्रांतिस्तदा पूर्वत्र आवर्तनात्परं चेत्परत्रेत्यर्थः। अस्त- मयात् परं नास्ति संक्रांतिदोष इति केचित् । अर्धरात्रात्परं चेत्संक्रांतिदोषो नास्तीत्यपरे । एतदेव युक्तम् । उपरागसाहचर्यात् । उपाकर्मणि " अर्धरात्रादधस्ताच्चेत्संक्रान्त्यां ग्रहणेऽपि वा । न कर्तव्यमुपाकर्म परतश्चेन्न दोषभाक् " ॥ इति । पूर्वापरदिने यत्र याऽधिका सा मता इत्यादि । तथा मास्येकस्मिन् तिथिद्वयेऽपि तुल्यद्वयोरपि २० तुल्यबलत्वे परिग्राह्यम् । उभयोः कर्मकालस्य दुष्टत्वे यत्र तन्माससंबंधभूयस्त्वं तत्र कुर्यात् । तदुक्तं संग्रहे- "सौरमासे तिथिद्वैधे मासिकाव्दिकयो. परा । सा चोपरागसंक्रांतिर्दुष्टा चेत्पूर्विका मता ॥ "इयोर्दोषेऽर्कसंक्रातिरागावर्त्तनाद्यदि । पूर्वापरान्यथा ग्राह्या कर्मकाले द्वयोरपि ॥ " दुष्टे तन्माससंबंधभूयस्त्वं यत्र सा मता ॥ इति । संक्रमदोषनिर्णयः । हेमाद्रौ- " रवेरस्तमयात्पूर्व यदि संक्रमणं भवेत् । सा तिथिः सक्रमाद्दुष्टा परतश्चेन्न दोषभाक्" किञ्च" सौरमासे तिथिद्वैधे मासिकाब्दिकयोः परा । सा चोपरागसंक्रान्तिर्दृष्टा चेत्पूर्विका मता ॥ द्वयोर्दोषेऽर्कसंक्रान्तिरर्वागावर्तनाबदि । पूर्वापरान्यथा ग्राह्या कर्मकाले द्वयोयदि ॥ " दुष्टे तन्माससंबन्धभूयस्त्वं यत्र सा मता" ॥ आवर्तनात्पूर्व चेदेवमावर्तनात्परं चेदेवं कर्मकाले पराह्ने चेदेवमिति वचनैर्दिवा संक्रमण एव दोषप्रतीतेन रात्रौ दिवासंक्रमणरहिततिथावेव श्राद्धं कर्तव्यम् । ॥ " - ॥ 30 १ कखग-यमः। २ ग-त्याज्यं ।

·संक्रमणे। ७०५ ५ " माधवीये-- “या तिथिः संक्रमाद्दष्टा निशीथात्पूर्वमेव तु। आब्दिके मासिके त्याज्या सा तिथिः कव्यकर्मणि । " मास्येकस्मिन् तिथौ पित्रोर्दिवा संक्रमणे सति । अपराह्नात्परं दोषो न भवेच्छ्राद्धकर्मणि" ॥इति। अखण्डादशैं-'एकस्मिन् मासे एकस्मिन् दिने तिथौ संक्रमदुष्टायां सत्यामपराह्णात्परं न संक्र- मदोषः ' इत्यर्थः । किञ्च" उभयोः कर्मकाले च संक्रमो न भवेद्यदि। परत्रैव तु कर्तव्यमाब्दिकं मासिकं तथा"। ब्रह्मयामके विशेषः । ऋषीन् प्रति व्यासः- " उत्तरे षडशीत्यां च प्रातश्चेदपि संक्रम. । पश्चात्पुण्यतया दोषः सायाह्ने तु न दूष्यति" ॥ इति । अयमर्थः--मकरसंक्रान्तो षडशीतिसंक्रान्तौ च प्रातःकाले संक्रमेऽपि आवर्तनात्पूर्व संक्रम इति दोषाभावशंका न कार्या। किन्तु अनयोः संक्रान्त्योः पश्चादेव पुण्यकालतया १० यदहः पुण्यकालः स्यात्तदहषि इष्यते” इति परिभाषामनुस्मृत्य तदहः प्रत्याब्दिकं न कर्तव्यम् । अपि तूत्तरसंक्रान्तिः सायाह्ने चेत्तत्र यथोक्तदोषाभावात्तत्रैव कर्तव्यमिति । एवं च प्रकृते चाप- संक्रान्तेः षडशीतित्वेन पूर्वाह्नसंक्रमेऽपि दोष एव । मकरसंक्रान्ते षडशीतित्वेन पूर्वाह्नसंक्रमेऽपि दोष एव । मकरसंक्रान्तः सायन्तनत्वेन दोषाभावात्तत्रैव श्राद्ध कर्तव्यमिति निर्णयः । सौरतिथ्यलाभे चान्द्रतिथिग्रहणम् । सोरमासे मृततिथ्यभावे चांद्रमासमृततिथि ह्या । १५ तदाह हारीतः "सौरे यदि दिनं शुन्य तदा चांद्रविधानतः। पूर्वमासे कृतं चेत्स्यात्पितॄणां तृप्तिकारणम् "॥ इति । पराशर:- “ सौरालाभे ततः पूर्व कृतं चेत्सफलं भवेत् । उत्तरस्मिन्कृते मासि तच्छ्राद्धमसुरालयम् " ॥ इति । संवतः- " सौरमानविधाने तु मृतमासे तिथिर्न चेत् । पूर्वमासे तदा कुर्यादुत्तरे मासि दुःखदम् ” ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- वृश्चिकादित्रिमासेषु मृताहो न भवेद्यदि । पूर्वमासि तिथौ कुर्यान्मासिकं चाब्दिकं तथा॥ इति। वसिष्ठोऽपि- "आदिकं सौरमासे स्यात्संक्रांतिरहिते तिथौ। सौरमासे यदि तिथिर्न स्याच्चांद्रमसे स्मृता" ॥इति । २५ पितृमेधसारे-"सौरमास्येकस्मिस्तिथिद्वयसंभवे परस्यामेव श्राद्धं कुर्यात् । तत्र संक्रांत्युपरागदोषे पूर्वस्यां तत्रैवं चेत्परस्याम् । उभयत्राप्येवं चेत्परस्यां क्वचित्सौरे तिथ्यभावे चांद्रे मासि कुर्यात्” इति। तस्मिन् चाद्रे क्षयं गते सति तदुत्तरमासतिथिह्या । तदुक्तं स्मृत्यंतरे- “ सौरमासे तिथ्यभावे मासिकाब्दिकयोरपि । चांद्रो मासो भवेद्राह्यस्तस्मिंश्चांद्रे क्षयं गते ॥ "तदुत्तरे मासि तिथि ह्या पूर्वत्र नेष्यते" ॥ इति। यदा शुक्ल प्रतिपदि धनुःसंक्रांतिदर्शमध्ये मकर- ३० संक्रांतिश्च तदा धनुस्थे रवौ दर्शस्यासमाप्त्या न तस्य मार्गशीर्घत्वं मकरस्थे रवौ तत्समाप्त्या तस्य पौषत्वमेव मार्गशीर्षस्तु लुप्त इत्येवं कदाचित्संभाविते क्षयमासे सति धनुर्मासामावास्या मृततिथि- स्तदुत्तरमासे ग्राह्येत्यर्थः । २० १ग-स।

·आदिकप्रत्यवाये परित्यागः । - ॥ आब्दिकपरित्यागे प्रत्यवायः । आब्दिकश्राद्धपरित्यागे प्रत्यवायमाह मरीचिः- पंडिता ज्ञानिनो मूर्खाः स्त्रियोऽथ ब्रह्मचारिणः । मृताहं समतिक्रम्य चंडालाः कोटिजन्मसु"।। इति । देवलः- मृताहं समतिक्रम्य चण्डालः कोटिजन्मसु । अतो विप्रैर्न तत् त्याज्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि " ॥ ५ भविष्यत्पुराणे प्रभासखंडयोश्च-- "मृताहं समतिक्रम्य चण्डालाः कोटिजन्मसु । अतो विप्रेर्न तत् त्याज्यं प्राणेः कण्ठगतैरपि ॥ "मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् । मातुश्चैव वरारोहे वत्सरांते मृतेऽहनि ॥ नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः” ॥ इति । आश्वलायनः- मन्वादिभ्यो युगादिस्तु सहस्रगुणतोऽधिकः । युगादेश्वायनद्वन्दं चायनात विषुवव्यम् ॥ १ ० "विषुवद्वयात् व्यतीपातौव्यतीपातात्तु द्वादशी।द्वादश्याश्च तथा दर्शो दर्शात् पित्रीस्तु वार्षिकम् इति। अन्यत्रापि-" भोजको यस्तु वै श्राद्धं न करोति खगाधिप । " मातापितृभ्यां सततं वर्षे वर्षे मृतेऽहनि । स याति नरकं घोरं तामिस्र नाम नामतः "॥ इति । काष्णाजिनिः- ऊपरे तु यथा क्षिप्तं बीजं न प्रतिरोहति । तथा च तद्भवेत्तेषां यन्न दत्तं मृतेऽहनि ” ॥ इति । १५ मृताहे यन्न दत्तमन्यत्र दत्तं निष्फलं भवेत् । अतो मृताहेऽवश्यं दातव्यमित्यभिप्रायः । तथा-" पंडिता ज्ञानिनो वाऽपि मूर्खा योषित एव वा । मृताहं समतिक्रम्य चंडालेष्वभिजायते ॥ अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वा द्विजसत्तमः ॥ द्रव्याभावे द्विजाभावे अन्नमात्रं तु पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ अत्यन्तद्रव्यशून्यश्चेत् शक्त्या दद्यात् गवां तृणम् । स्नाता च विधिवद्विप्रः कुर्याद्दा तिलतर्पणम् ॥ अथवा रोदनं कुर्यात् अत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः” ॥ इति । कौर्मेऽपि "नैमित्तिकं तु कर्तव्यं ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । बांधवानां च मरणे नरकं स्यादतोऽन्यथा" ॥ इति । श्राद्धीयतिथ्यादिनिरूपणम्। कर्मकालव्यापिनी तिथिरत्र ग्राह्या । यदाह वृद्धयाज्ञवल्क्यः- "कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः। तया कर्माणि कुर्वीत हासवृद्धिर्न कारणम्" इति । २५ गाग्र्योऽपि-"यो यस्य विहितः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः”॥ इति। कर्मकालश्च सपिडीकरणा- त्पूर्वविन्येकोद्दिष्टे तु मध्यान्हः । तदुत्तरभाविनि मासिकादौ अपराह्नस्तथा च वृद्धगौतमः- "मध्यान्हव्यापिनी या स्यात्सैकोद्दिष्टे तिथिर्भवेत् । अपराण्हव्यापिनी या स्यात्पार्वणे सा तिथिर्भवेत"। व्यासः “एकमुद्दिश्य यच्छ्राद्धं दैवहीनं विधीयते। एकोद्दिष्टं तु तत्प्रोक्तं मध्यान्हे तत्प्रकीर्तितम् इति। कालादर्शेऽपि-" एकोद्दिष्टं तु मध्यान्हे नवश्राद्धादिकं चरेत्" इति। मध्यान्हश्च सप्तमाष्टमनवम- मुहूर्तात्मकः । ते च मुहूर्ता. गांधर्वकुतपरौहिणसंज्ञकाः । तथा चान्हः पंचदशमुहूर्ताः स्मर्यते- रौद्रः श्वेतश्च मैत्रश्च तथा सारंगदः स्मृतः । सावित्रो वैश्वदेवश्च गांधर्वः कुतपस्तथा ।। “रोहिणस्तिलकश्चैव विभवो निक्रतिस्तथा । शंवरो विजयश्चैव बोधः पंचदश स्मृताः” ॥ इति । एते पंचदश सूर्योदयादारभ्य क्रमाद्दिवा मुहूर्ताः क्रमशो निश्यपि । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे- त्रिशन्मुहूर्ताश्च तथा अहोरात्रेण कीर्तिताः । तत्र पंचदश प्रोक्ता राम सत्रौ दिवा तथा ॥ १ ख-विदः, ग-पालविंदः। - . " ·श्राद्धीयातिथ्यादि। ७०७ " " दिवसश्च यथा राम वृद्धिं समधिगच्छति । तदाश्रितमुहूर्तानां तथा वृद्धिः प्रकीर्त्तिता ॥ " दिनवृद्धिर्यथा राम दोषहानिस्तथा भवेत् । तदाश्रितमुहूर्तानां हानिहूया तदा तदा ॥ इति । यथोक्तनानात्मकत्रिंशन्मुहूर्तोपेतस्य सावनाहोरात्रस्य यदहः पंचदशमुहूर्तात्मकं तस्यान्हो भागा मतभेदेन पंचधा विकल्ल्यते । द्वेधा त्रेधा चतुर्धा पंचधा पंचदशधा इति पंच मतभेदाः। तत्र देधा विभागः स्कांदपुराणे दर्शितः—“ आवर्तनातु पूर्वाण्हो ह्यपराण्हस्ततः परः" इति । ५ एतदेवाभिप्रेत्य मनुराह ( ३२२७८)- यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाण्हादपराण्हो विशिष्यते" ॥ इति । त्रेधा विभागः शातातपेन दर्शितः “ तस्मादहरहः पूर्वाण्हे देवा अशनमभ्यवहरंति । मध्यंदिने मनुष्या अपराण्हे पितरः ” इति । एतमेव विभागमभिप्रेत्य समाम्नायते ऋग्भिः पूर्वाण्हे दिवि देव ईयते । यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अन्हः । सामवेदे नास्तमये महीयते । वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति १० सूर्यः” इति । श्रुत्यंतरेऽपि—“ पूर्वाण्हो वै देवानां मध्यंदिनो मनुष्याणामपराण्हः पितॄणाम् इति । चतुर्धा विभागमाह गोभिलः "पूर्वाण्हः प्रहरः पूर्वो मध्यान्हः प्रहरस्ततः । अपराण्हस्तृतीयः स्यात्सायान्हश्च ततः परम् ॥ इति । पंचधाविभागं व्यास आह- मुहूर्तत्रितयं प्रातस्तावानेव तु संगवः । मध्यान्हस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराण्होऽपि तादृशः । सायान्हस्त्रिमुहूर्तस्तु सर्वकर्मबहिष्कृतः" ॥ इति । १५ वृद्धपराशरः- लेखाप्रभृतिसूर्यस्य मुहूर्तास्त्रय एव तु । प्रातस्तु संस्मृतः कालो भागश्चान्हः स पंचमः ॥ संगवस्त्रिमुहूर्तोऽथ मध्यान्हस्तत्समः स्मृतः । ततस्त्रयो मुहूर्ताश्च अपराण्होऽभिधीयते ॥ "पंचमोऽथ दिनांशो यः सायान्ह इति स स्मृतः" ॥ इति । साधिष्ठातृदेवताः पंचभागाः समाम्नायंते च- "देवस्य सवितुः प्रातः मित्रस्य संगवः बृहस्पतेमध्यंदिनम्। भगस्यापराण्हः वरुणस्य सायम्" ॥ इति। पंचदशधा विभागः शंखेन दर्शितः- " रौद्रश्चैत्रस्तथा मैत्रस्तथा सालकटः स्मृतः । सावित्रश्च जयंतश्च गांधर्वः कुतपस्तथा ॥ रौहिणश्च विरिचश्च विजयो नैर्ऋतस्तथा । महेंद्रो वरुणश्चैव बोधः पंचदश स्मृतः ॥ इति। अत्र कालनिर्णयकारः-"तत्र पंचधा विभागपक्षस्य बहुश्रुतिस्मृतिसदृब्धत्वात्प्रायेणैतमेव २५ पक्षमाश्रित्य विधिनिषेधशास्त्राणि प्रवर्तते। त्रेधा विभागस्तु सोमयागे सवनत्रये उपयुज्यते । यथोक्तेषु पंचसु कालेषु यानि विहितानि कर्माणि तानि दैवपित्र्यरूपेण राशिद्वयं कृत्वा तयोर्गौणकालाभ्यनुज्ञया देधा विभागो दर्शितः । चतुर्धा विभागस्तु प्रकरणबलाद्गोभिलस्मृत्युक्तकर्मविशेषेषु द्रष्टव्यः । पंचदशधा विभागो मुहूर्तकर्मविशेषोपजीवनेन विधिनिषेधप्रवृत्तेः ज्योतिःशास्त्रे द्रष्टव्यः” इति । " ॥ २० " कालादर्श तु- 30 "पंचधा पंचदशधा त्रेधा धा च वासरम् । विभक्तं मुनयः प्राहुस्तत्राद्यौ संमतौ मम" ॥ इति । तत्र तेषु पक्षेषु आयौ पंचधा पंचदशधा पक्षौ मम संमतौ इत्यर्थः । यस्तु नवधा विभाग आत्रेयो प्रदर्शितः प्रातरातः संगवश्व रुग्णो मध्यान्हसंतपौ । अपराण्हः खनिः सायं नवधा भिद्यते त्वहः ॥ इति तत्रातरुग्णसंतापखनीनां स्मृतिषु विनियोगादर्शनान्नवधा विभाग उपेक्ष्यः । एवं च सति प्रकृतेषु ३५ १कत्वत्वा।

·आरंभसमाप्तिकालौः। पंचस्वन्हो भागेषु तृतीयो मध्यान्हो भागः एकोहिष्टे ग्राह्यः । तत्रैकोद्दिष्टस्योपक्रमे कृतपस्य पूर्वो- चरभागाविच्छया विझल्पितः । तदाह व्यासः- कुतप्रथमे भागे एकोदिष्टमुपन मेत् । आवर्जनसमीपे वा तव नियतात्मवान् । इति । समाप्तिकालमाह श्लोकगौतमः- ५“आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादा रोहिणं बुवः । विधिज्ञो विधिमास्थाय गहिणं तु न लंघयेत् ।' रोहिणं लंघयेवस्तु जानादज्ञानतोऽपि वा । आतुरं तद्भवेच्छाई पितृणां नोपतिष्ठते ॥ इति । यद्यपि पार्वणश्राद्धस्यापि कुतपे प्रारंभः समानस्तथापि समापनं तस्य कालांतर एव । तदुक्तं मत्स्यपुराणे- अन्हो मुहूर्ता विख्याता दश पंच व सदा । तत्राष्टमो मुहूर्तों यः स कालः कुतपः स्मृतः ।। १८ " अष्टमे भास्करो यस्मान्मन्दभिवति सर्वदा । तस्मादनंतफलदस्तत्रारंभो विशिष्यते ॥ जर्व मुहूर्तामृतपाचन्मुहूर्तचतुष्टयम् ! मुहूर्तपंचकं वेतन स्वधाहवनमिष्यते ॥ इति । एवं ३ रोहिणतमापनप्रतिपादक यहचनमस्ति तत्सर्वनेकोटिविषयं बेदितव्यम् । तदेवमेकोदिष्टवाद्धे मध्यान्हस्य कर्मकालत्वात् “मध्यान्हव्यापिनी या स्यालकोष्टेि तिथिर्भवत" इति स्मरणात् मुहूर्चव्यापिनी तिथिहीतव्योति स्थितम् । अत्र निर्णतव्यो बिषय: जेता भिद्यते । पूर्वअरेव १५ मध्यान्हव्याणिवं अपरेखुरेख तयाण्विं उभयत्र तयापितं उभयत्र तव्यापित्वं उभयत्र साम्येन तदेकदेवव्यापित्वं वैषम्येण तदेकदेशव्यापित्वं चेति । तत्र पूर्वेयुरेव चा परेधुरेव वा मध्यान्हव्याप्तिरित्येतो. पक्षयोर्मध्यान्हव्याण्विस्यैव निर्णायकत्वान्न कोऽपि संदेहः "मध्यान्हल्यापिनी या त्यात्तिथिः पूर्वा प्रापि वा। तत्र कर्माणि कुर्वीत ह्रासबुद्दीन कारणम् । इति स्मरणात् । उभयत्र तव्यापित्वतव्यापित्वल्पयोः पक्षयोः पूर्वेरेवानुष्ठानम् । २० तथा च तति “ अपराण्हस्तथा शेयः पित्र्येषु तु शुभावहः । दिनांते पंचनाच्यस्तु पुण्याः प्रोता मनीषिभिः । उद्ये च तथा पित्र्ये देने चैव तु कर्मणि ॥ "देवायें तिथिया यत्यामभ्युदितो रविः । पितृकार्ये तिथिया यस्यामस्तमितो रविः इत्यादीन्यपाण्हलायान्हातनयव्याणिविषयाणि पियसामान्यवचनान्यनुगृहीतानि भवति । उभ- यत्र सामान्य देशव्याप्तौ दिवाक्यं द्रष्टव्यम् । तत्र पार्वणप्रस्ताचे योजयिष्यते । वैम्ये- २५ देशब्याप्तौ तु यदा पूर्वयुर्मही तदा महत्वानुग्रहासामान्यानुग्रहाच पूर्वेत्येवानुधानम् । यदा तु परेड्युरेख महती तदा सामान्यज्ञानमुपेक्ष्यापि महत्वमेवादरणीयम् । यशह मरीचिः- " अपराण्हव्यापिनी चेदादिनस्य यदा तिथिः। महती तत्र तदिद्धां प्रशंसति महर्षयः ॥ इति । अनेनैव न्यायेनात्रापि परेयुरेवानुष्ठानं ऋटव्यमिति कालनिर्णयादातोऽयमेकोइिष्टनिर्णयः । एतच "सपिंडीकरणात्पूर्व दैवहीन विधीयते इति सपिंडीमरणात्पूर्व यदेशोष्टिं तत्रैव माध्यान्ह- व्यापिनी तिथिः । न तु अपुत्रस्य पितृभ्यस्य मातुश्चैवाग्रज इत्यादिना सपिंडी- करणात्परनपि विहिते एकोष्टिाद्धे पितृणानपराण्हे स्यादित्यादिना सपिंडीभरणेन पिनृत्वं प्राप्तस्य सर्वस्याप्यविशेषेणापराण्हविधानादित्याहुः । अत्र कश्चित्तंग्रहकारः- "ग्राह्या वर्तनकालिकोहिदिवसे यद्येवमत्राविना शास्ता तत्र समा भये यदि तथा पूर्वा तु वृद्धौ परा। वृद्धि हात्तवियुक्तमापि व परा मध्यान्हयोः सा न चेयूक्वेति तिथिः सपिहनकृते प्राङ्मातिरे ५.नित्यनाः ॥ इति। क्ष-प्यु। . ग्रजन्मनः ।

·पार्वणश्राद्धकालनिर्णयः। ७०९ " इति । - ५ - पार्वणश्राद्धकालनिर्णयः । अथ पार्वण श्रादकालस्य निर्णयः । तस्यापगण्हः कर्मकालः । तथा च गातातपः-" अपगण्हे पितॄणां तु तत्प्रटानं विशिष्यते मनुरपि—(३।२७८) “ तथा श्राद्धस्य पूर्वाण्हादपराण्हो विशिष्यते " इति । शंखोऽपि- "पूर्वाण्हे दैविकं कृत्यमपराण्हे पितृक्रिया । ग्रणे निशि वा कार्या न रात्री पैतृकं पुनः"॥ इति । हारितोऽपि- "अपराण्हः पितॄणां तु याऽपराणहानुयायिनी । सा ग्राह्या पितृकार्य तु न पूर्वाहानुयायिनी"॥ इति । बृहन्मनुरपि- " यस्यामस्तं रविर्याति पितरस्तामुपासते । तिथिस्तेभ्यो यतो दत्तो ह्यपगण्हः स्वयंभुवा" ॥ इति । स्मृत्यंतरे-"अपराण्हे तु पैतृकम्” इति । श्रुतिरपि-"अपराण्हः पितृणाम्” इति । कालादर्गे- चोदनादपराण्हस्य गजच्छायोपदेशनात् ” इति श्रुत्या स्मृत्या चापगण्हस्य पार्वण- १० श्राद्धांगत्वेन विधानात् तथा स्मृत्या गजच्छायायाः पार्बणांगत्वेन विधानात् सा चापगण्हे. भवतीति अपराण्हादर इत्यर्थः । तदुक्तं भरद्वाजेन- "वनस्पतिगते सोमे या छाया पूर्वतोमुखी । गजलाया हि सा प्रोक्ता पितॄणां दत्तमक्षयम" ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि-- "दिगुणा यामनश्छाया दर्श स्यादपगहिकी। गजच्छाया हि सा प्रोक्ता पितणां तृप्तिकारिणी" ॥ इति । १५ देवल:- पूर्वाण्हे देविकं कर्म अपराण्हे तु पैतृकम्। एकोद्दिष्टं तु मध्यान्हे प्रातदिनिमित्तकम् ॥ इति । ननु । सायान्हव्यापिनः मकालत्वं चित्स्मर्यते- "दिनाते पंचनाड्यस्तु पुण्या. प्रोक्ता मनीपिभिः । उदये च तया पित्र्य देवे चैव हि कमणि" ॥इति । मैवम् । यमेन प्रतिषिद्धत्वात् सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यात् श्राद्धं तत्र न कान्येत । गक्षसी ताममी वेला गर्हिता मर्वकम मु" नि । तथाहि पंचनाढीवचन निविषय स्यादिति केनापि निमिनेनापगण्हासंभवे गौणकालत्वाभ्यनुजा- परत्वात् । अत एव व्यास'-"स्वकालातिकमे क्वांद्रात्रः पूर्व तया विधि: इति । व्याघ्रपादोऽपि- विधिज्ञः श्रद्वयोपेतः सम्यक्पात्रे नियोजन ः। गत्रेग्न्यत्र कुर्वाणः श्रेयः प्रामोन्यनुनमः" इति । २० ननु सायान्हेऽपि यथाकथंचित्प्रत्यूर । तदा कि अदम्य नप एव कि वा गावपि कर्न शस्यते । तत्र लोप एवेति तावन्यात' । क्तः? नामकाजमारवयोभयं निधन । मख्यकालत्वं प्रतिषेधति मनुः (३२८.)- “गत्रा श्राद्धं न कुर्वीत गलती कीनिंता विमानध्य भयावनयं गिदिन', इति । न च नति ग्रहणादनपि तत्र निषियने तकनीकन : दानानंदन विवाद "गी श्राद्वं न क्वीन गोग्न्यत्र दनात मदद क मायभनय: गोगकालवमपि व्यासव्यापादाभ्यां दमः । मंत्र :- १ ग-धि । बग-3 : - - - ·७१० सायप्रांताध्यान्हादि। . ५ - तस्मादन्हि श्राद्धासंभवे लोप एवेति प्राप्ते ब्रूमः । न तावद्रात्री श्राद्धस्य सर्वात्मना निषेधो वक्तुं शक्यः ।आपस्तंबेन रात्रौ श्राद्धसमाप्त्यभ्युपगमात् । न च नक्तं श्राद्धं कुर्वीतारब्धे चाभोजनमास- मापनात् । इति । ननु संध्यासमीपे प्रारब्धस्य रात्री समाप्तिः प्रसक्ता । तादृशस्तु प्रारंभस्कंदे न निषिद्धः। " उपसंध्यं न कुर्वीत पितृपूजां कथंचन । स काल आसुरः प्रोक्तः श्राद्धं तत्र विसर्जयेत्” ॥ इति । मैवम् । संध्यासामीप्यस्य मुख्यकालत्वस्य निषेधात्।गोणकालन्वं तु पूर्वमभिहितम् । तत्र प्रारब्धस्य रात्रौ समाप्तिः संभाव्यते । नन्वेवमपि रात्रो समाप्तिरेवाभ्यनुज्ञायते न त्वारंभ इति चेन्मेवम् । आरंभस्यापि समाप्त्या उपलक्षणीयत्वादाब्दिकश्राद्धपरित्यागे प्रत्यवायबाहुल्यस्मरणात् । तथा जावालिः- ." "रात्रावपि च शंसति श्राद्धं केचन सूरयः। पितॄणां दिनभागित्वात्त्यागे दोष इति स्मृतः ॥ इति । देवलश्च- "पितृकर्माणि सर्वाणि प्रेतकर्माणि यानि च । रात्रावपि च कर्त्तव्यान्यत्र भुक्त्यादिनाचरेत्" ॥ इति । मनुस्तु- पितॄणां तु दिवाभावे यदि रात्रावपीरितम् । पैतृकं कर्म मुनिभिद्यमेतच्च संकटे ॥ १५ “श्राद्धकर्म निशाकाले कर्तव्यं मनुजैर्भुवि । मध्यपिंडाशनं पत्न्या स्वभुक्तिं च न कारयेत् ॥ “ यथाकथंचित्कर्त्तव्यं नित्यं कर्म विजानता। न प्राप्तस्य विलोपोऽस्ति पैतृकस्य विशेषतः" ॥ इति । अन्यत्रापि- दिवोदितानि कर्माणि प्रमादादकृतानि वै। यामिन्याः प्रथमे यामे तानि सर्वाणि कारयेत् " ॥ इति । "दिवा श्राद्धक्रियाया असंभवे रात्रावारंभसमापने कार्ये" इति कालनिर्णयकृन्मतम् । अन्ये तु २० रात्रिश्राद्धवचनानि सर्वाणि दिवारब्धविषयाणि । आपस्तंबेन रात्रिश्राद्धं प्रतिषिध्य तत्समापनमात्रस्य विधानादित्याहुः । अपरे तु-" संध्याराज्योर्न कर्त्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणैः ” इत्यादिभिः रात्रिश्राद्धमात्रस्य निषेधात् दिवारब्धस्यापि श्राद्धस्य रात्रौ समापनं नास्ति । अपरेयुर्दिवैव श्राद्धशेषकरणमिति वदंति । तथैव आपस्तंववचनं हरदत्तेनान्यथा व्याख्यातम् । न च नक्तं श्राद्धं कुर्वीत श्राद्धकर्मरण्यारब्धे करणविलम्बेन मध्ये यद्यादित्योऽस्तं विद्यात्तदा श्राद्धशेषं न कुर्वीत २५ अपरेयुर्दिवैव कुर्वीतेति। आरब्धे चाभोजनमासमासमाप्तेरन्यत्र राहुदर्शनादिति। पूर्वयुर्निवेदनप्रभृति आपिंडनिधानान्मध्ये कर्भोिजनप्रतिषेधः । अन्यत्र राहुदर्शनादिति । न च नक्तमित्यस्यापवादः । राहुदर्शने नक्तमपि कुर्वीतेति । केचित्तु- श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने अविज्ञाते मृतेऽहनि । एकादश्यां तु कर्तव्यं कृष्णपक्षे विधुक्षये" ॥ इति मरीचिस्मरणादिवा श्राद्वारम्भासंभवे तद्दिने श्राद्धप्रतिनिधीनामन्यतमं कृत्वा तन्मासि १० कृष्णैकादश्याममावास्यायां वा श्राद्ध कर्त्तव्यमित्याहुः । यथोचितमत्र ग्राह्यम् । ननु “ रात्रेरन्यत्र कुर्वाणः श्रेयः प्रामोत्यनुत्तमम्" इति स्मरणादपराण्हवन्मुख्यत्वेन वा सायान्हवद्गौणत्वेन वा प्रातःसंगवावपि कर्मकालौ प्रसज्येयाताम् । नायं दोषः। शिवराघवसंवादे प्रातःकालस्य निषिद्धत्वात् " प्रातःकाले तु न श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजोत्तमः । नैमित्तिकेषु श्राद्धेषु न कालानेयमः स्मृतः" ॥ इति । ।

·कुतपः। ७११ " " यद्यपि संगवो न साक्षानिषिद्धः तथापि कुतपमुहूर्ते मुख्योपक्रमस्य गांधर्वमुहूर्ते गौणोपक्रम- स्याभिधाने सति अर्थानिषेधः परिशिष्यते । तथा शिवराघवसंवाद एव " ग्रहादिव्यतिरिक्तस्य प्रक्रमे कुतपः स्मृतः । कुतपादथवाऽप्यर्वाग्भासनं कुतपे भवेत् " ॥ इति ग्रहो ग्रहणं आदिशब्देन संक्रान्त्यादिनिमित्तमुच्यते । तस्य च निमित्ताधीनत्वान्न कुतपे' नियंतु शक्यते । इतरस्य तु सांवत्सरादिकादेरस्ति कुतपनियमः । स च मुख्य उपक्रमकालः कदाचि- ५ कार्यवशाच्छ्राद्धस्य सहसा करणीयत्वे सति कुतपादर्वाचीनो गांधर्वोऽप्युपक्रमकालतयाऽभ्य- नुज्ञायते । कुतपस्य मुख्यत्वमनेकवचनविहितत्वादवगन्तव्यम् । तत्र कुतपस्वरूपं भविष्यत्पुराणेऽभिहितम् "प्रविश्य भानुः स्वां छायां शकुंवद्यत्र तिष्ठति। स कालः कुतपो नाम मंदीभूतस्य संज्ञया" ॥ इति । नारदः- " संत्यज्य सप्तमं भागमष्टमं क्रमते यदा । स कालः कुतपो ज्ञेयो मंदीभूतस्य संज्ञया" ॥ इति । आपस्तंव.- सप्तमात्परतो यस्तु नवमात्पूर्वतः स्थितः । उभयोरपि मध्यस्थः कुतपः समुदाहृतः ॥ इति । स च कुतपो मुख्यत्वाद्वायुपुराणे प्रशस्यते- दिवसस्याप्टमे भागे मंदीभवति भास्करः । स कालः कुतपो नाम पितॄणां दत्तमक्षयम्" ॥ इति । १५ कुतपात्पूर्वोक्तयोः गान्धर्वरोहिणयोः गौणोपक्रमकालत्वं सूचयितुं छत्रिन्यायेन मुहूर्तत्रयं कुतपशब्देन व्याजहार नारदः- मध्यान्हे त्रिमुहूर्त तु यदा चलति भास्करः । स कालः कुतपो नाम पितृणां दत्तमक्षयम्" ॥ इति। कुतपे प्रक्रांतस्य सायान्हादर्वाचीनः सर्वोऽपि मुख्यानुष्ठानकालः । तदुक्तं मत्स्यपुराणे- “अन्हो मुहूर्ता विख्याता दश पंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः ॥ अष्टमे भास्करो यस्मान्मंदीभवति सर्वदा । तस्मादनंतफलदस्तत्रारंभो विशिष्यते ॥ "ऊर्ध्व मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपंचकं ह्येतत्स्वधाहवनमिष्यते” ॥ इति । ननु अपराण्हस्यांतिमो भागो निषिद्धः । तथा च यमः- चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यच्छ्राद्धं कुरुते नरः । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं दाता च नरकं व्रजेत्" ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते यच्छ्राद्धं कुरुते द्विजः । तदन्नं राक्षसो भुक्ते निराशाः पितरो गताः ॥ इति। अपराण्हस्यांतिमेन पादन्यूनमुहूर्तेन सह सायान्हश्चतुर्थप्रहरो भवति । सत्यम् । तत्र सायान्ह. भागकटाक्षणायं निषेधः । न त्वपराण्हभागकटाक्षेण । तामेतां विवक्षां विशदीकर्तुं यमो वचनांतरेण सायान्हं निराचकार-" सायान्हस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् " ॥ इति । ननु अपराण्हस्य मुख्यकालत्वं न प्रतिनियतम् । शुक्लपक्षे व्यभिचारात् । तथा च मार्कडेयः- “शुक्लपक्षे तु पूर्वाण्हे श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षेऽपराण्हे तु रौहिणं तु न लंघयेत्” ॥ इति । नेष दोषः । अत्र शुक्लकृष्णपक्षशब्दयोर्दैवपित्र्यपरत्वाद्देवानुद्दिश्य क्रियमाणं श्राद्धं दैवं तत्तु फल- कामिन उत्साहहेतुतया चित्तप्रसादं जनयतीति शुक्लशब्देनाभिधीयते । पित्र्यं तु पितृमरणादि- स्मारकतया चित्तकालुश्यं जनयतीति कृष्णशब्देनाभिधीयते । शुक्लस्य देवस्य कर्मणः पक्षः १ ग-पे । २ क-पगु । ३ ग-भ । - - २५ " ·- ७१२ पूर्वापराण्डव्यापित्वे । शुक्लपक्षः । यदा दैवं आद्धं करिष्यामीति बुद्धिस्तदेत्यर्थः । एवमितरत्रापि योजनीयम् । एवं च सत्यपराण्हेन पार्वणं श्राद्धं व्यभिचरति। 'रोहिणं तु न लंघयेत्' इत्येकोद्दिष्टविषयम् । यद्यापात- प्रतीत एवार्थो वचनस्यास्य परिगृह्येत तदा पूर्वोदाहृतं वचनजातं निखिलमपि व्याकुलीभवेदिति कालनिर्णये व्याख्यातम् । अन्येः त्वाहुः मार्कडेयवचनमिदं युगादिश्राद्धविषयम् । ५ तदाह बृहस्पतिः "दौ शुक्लौ द्वौ तथा कृष्णौ युगादीन्मुनयो विदुः। शुक्ल पौर्वाण्डिकी ग्राह्या कृष्णे चैवापराण्हिकी।इति । तस्माद्युगादिश्राद्धं पूर्वपक्षे विहितम् । पूर्वाण्हे संगवात्परं पंचदशनाड्यभ्यंतरे कुर्यात् । अपरपक्ष विहितमपराण्हे आवर्तनात् परं सार्धमुहूर्ताभ्यंतरे कुर्याद्रौहिणं तु न लंघयेदित्युक्तत्वादनेनैव न्यायेन पूर्वपक्षविहितश्राद्धस्य सर्वस्यापि पूर्वाण्हे सार्धमुहूर्तः काल इति । तदेवं पार्वणश्राद्धस्य १० ग्रहणादिश्राद्धवर्जितस्य अपराण्हः कर्मकालः कुतपः प्रारंभकाल इति स्थितम् । आब्दिकादौ किंपूर्वविद्धा तिथिह्या उतोत्तरविद्वेति विवक्षायां देवस्वामी ब्रूते- " यस्मिन्काले यद्विहितं कर्मोपक्रमोपसंहारयुक्तं तस्मिन्काले तस्यां तिथौ यस्मिन्नहनि संभावयितुं शक्यते तदुत्तरं पूर्व वा ग्रहीतव्यम्" इति । एवं च कुतपापराण्होभयव्यापिनी तिथिह्येत्युक्तं भवति । यदा तदुभयव्यापिनी न १५ संभवति तदा केवलापराण्हव्यापिन्यपि ग्रहीतव्या । “ पित्रर्थे चापराण्डिकी । अपराण्हः पितॄणां तु याऽपराण्हानुयायिनी" इत्यादि स्मरणात् । ननु केवलापराण्हव्याप्तिवत्केवलकुतपव्यापिन्यपि स्मृत्यंतरे प्रतीयते "मध्यान्हव्यापिनी या स्यात्तिथिः पूर्वाऽपरापि वा । तत्र कर्माणि कुर्वीत हासवृद्धी न कारणम्"।इति। मैवम् । वचनांतरसंवादेनास्यैकोद्दिष्टविषयत्वेनोपपत्तेः । अपराण्हव्याप्तिरपि एकोद्दिष्टन्यायेन घोढा २० भिद्यते । तत्र पूर्वेचुरेवापराण्हव्याप्तौ यथोक्तवचनेन "क्षयाहस्य तिथिर्विप्रा यदि खंडतिथिर्भवेत् । व्याप्तापराण्हिकायां तु श्राद्ध कार्य विजानता"॥ इति नारदवचनेन सा ग्राह्या । अपरेयुरेवापराण्हव्याप्तौ यथोक्तवचनात्प्रारंभकालसंभवाच्च प्रशस्ततरः। उभयत्रापराण्हव्यापित्वे बोधायन आह- "अपराण्हद्वयव्यापिन्यतीतस्य च या तिथिः । क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा"। इति । अतीतस्य मृतस्य अत्र ग्राह्यतिथेः वृद्विक्षयाभ्यां न निर्णयः । किंतु तदुत्तरतिथिवृद्धिक्षयाभ्यां कुतः अपराण्हद्वयव्यापित्वाभिधानात्पूर्वेयुरा मध्यान्हावसानं पूर्वतिथिः प्रवृत्ता । ततोऽपराण्होप- क्रममारभ्यापरेयुरपराण्हावसानपर्यंतत्वे सति मृताहतिथेः व्यपराण्हव्यापित्वं भवति । तच्च त्रिमुहूर्तवृद्धया संपद्यते । न तु क्षयेण । तथा सति 'क्षये पूर्वा तु कर्तव्या ' इत्येतन्नोपपद्यते । उत्तरतिथिगतवृद्धिक्षयस्वीकारे त्विदं वचनमुपपद्यते । यदोत्तरतिथिः सायान्हं प्रविशति तथा ३० तिथिवृद्धिः । तत्रापरेयुरनुष्ठानं न्याय्यम् । कुतपमारभ्य त्वविशेषमुख्यकालव्यापित्वायदा उत्तर- तिथिरपराण्हेऽपि अपक्षीयते कियती क्षियते तदा मृततिथिः पूर्वविद्धा कर्तव्या । उत्तरविद्धायास्तस्या ज्योतिशास्त्रप्रक्रियया अपराण्हव्यापित्वेऽपि पारिभाषिक्या स्मार्तप्रक्रियया तदव्यापित्वात् । २५ तथा च स्मर्यते- "तिथ्यादौ तु भवेद्यावदासो वृद्धिः परेऽहनि । तावद्धासश्च पूर्वेयुरदृष्टोऽपि स्वकर्मणि"॥ इति ·द्यपराव्यापिन्यां तिथौ। तिथ्यादावित्यादिशब्देन नक्षत्रयोगौ गृह्यते । तिथिनक्षत्रयोगेषु क्षीयमाणेषु क्षयो यावद् घटिका- परिमितो भवति तावद् घटिकापरिमितः क्षयः तेभ्यः पूर्वेषु तिथिनक्षत्रयोगेषु ज्योतिःशास्त्रेऽदृष्टोऽपि स्मार्तपरिभाषया ग्रहीतव्यः । एवं वृद्धिरपि द्रष्टव्या । तथा सति प्रकृते उत्तरतिथेरपराण्हे यावान् क्षयः तावान्पूर्वयुाह्यतिथौ योजनीयः। तथा सत्युत्तरविद्धा मृततिथिः नापराण्हव्यापिनी पूर्वविद्धा तु तद्व्यापिनीति सैव ग्रहीतव्या भवति । उत्तरतिथेः साम्ये तु देवस्वामिवचनादुत्तरविद्वैव ५ प्राोति तिथिनिर्णयः। यदा दिनद्वयेऽप्यपराण्हस्पर्शाभावः तदा पूर्वविद्धा ग्राह्या । तदाह मनुः- "या व्यापिनी चेत्स्यान्मृताहे तु यदा तिथिः । पूर्वे विद्धैव कर्तव्या त्रिमुहूर्ता भवेद्यदि ॥ इति । सुमंतरपि- "न व्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य च या तिथिः। पूर्वेऽस्यां निर्वपत्पिंडानित्यांगिरसभाषितम्" इति। १० ननु अपराण्हस्पर्शाभाव उभयोः समानः । प्रारंभकाले तु कुतपेऽपरेछुस्तिथिसद्भावो विशिष्यते। तत्र परविद्वैव कुतो न ग्राह्येति चेद्गुणाधिक्यात् पूर्वविद्वैव ग्राह्या । परेयुः कुतपव्याप्तिरेको गुणः पूर्वेद्युस्तिथिमूलसंबंधः त्रिमुहूर्तमस्तमयव्याप्तिश्चेति गुणद्वयम् । तिथिमूलसंबंध्यस्य प्राशस्त्यं नारदीयपुराणे दर्शितम्- " पित्र्ये मूलं तिथेः प्रोक्तं शास्त्रज्ञैः कालकोविदैः । तथैव देवकार्येषु तिथेरंत्यं प्रशस्यते" ॥ इति । १५ सौरपुराणे—“मूलं हि पितृतृप्त्यर्थं तिथेरुक्तं मनीषिभिः” इति । अस्तमयव्याप्तेः प्राशस्त्यमाह मनुः यस्यामस्तं रविर्याति पितरस्तामुपासते । सा पितृभ्यो यतो दत्ता ह्यपराण्हः स्वयंभुवा" ॥ इति । व्यास:- - २५ अन्यस्तमयवेलायां कलामात्राऽपि या तिथिः । सैव प्रत्याब्दिके श्राद्धे नेतरा पुत्रहानिदा" ॥ इति । २. न चापराण्हवेलायामविद्यमानतया कर्मकालव्याप्तिरहितायाः तिथेरनुपादेयत्वं शंकनीयम् । आयापायास्तब्याप्तेर्विद्यमानत्वात् । अत एव वसिष्ठः—“पित्र्येऽस्तमयवेलायां स्पृष्टा पूर्णा निगयते” इति । नारदीयपुराणेऽपि- “पारणे मरणे नृणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । पित्र्येऽस्तमयवेलायां स्पृष्टा पूर्वा निगद्यते" ॥ इति । सुमंतुः- “ उदिते दैवतं भानौ पित्र्यं चास्तमिते रवौ । द्विमुहूर्त्तस्त्रिरन्हो या सा तिथिहव्यकव्ययोः ॥ इति । यथाक्रमं उदये द्विमुहूर्त्ता तिथिर्दैवकर्माण ग्राह्या । सायं त्रिमुहूर्त्ता कव्ये ग्राह्येत्यर्थः । एवं च सति "दर्श च पूर्णमासं च पितुः संवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धामकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते" ॥ इति नारदवचनं “ यस्यामस्तं रविर्याति" इत्यादिपूर्वोक्तमन्वादिवचनजातं च अपराण्हद्वयस्पर्शाभावे सायं त्रिमुहूर्तव्यापितिथिग्रहणपरं द्रष्टव्यम् । त्रिमुहूर्तव्यापित्वाभावे तु गोभल:-. त्रिमुहूर्त्ता न चेद् ग्राह्या परैव कुतपे हि सा । कुर्वीत कुतपे श्राद्धं सायान्हव्यापिनी न च ॥ इति । यदा तु दिनद्वयेऽप्यपराण्हैकदेशव्यापिनी तदाऽपि वैषम्येण तव्याप्तौ महत्त्वेन निर्णतव्यम् । ३० “ तदाह मरीचिः- ब्यपराण्हव्यापिनी चेदाब्दिकस्य यदा तिथिः । महतीं तत्र तद्विद्धां प्रशंसंति महर्षयः" ॥ इति । क्ष-गो गृह्यते । २ ग-र्णा ।

·७११ विगोगनपानमा - मायामयः पाणिय 3ffaint Affaif गाभार:- "iffffarstiniuminilattraft "। अपराम। पगारय न्यापि गाना fift: Amit गयी। न तिथिगोला या नियम। मान.infatir at नि, नयं सगा प्रादायानी 14 mi-fir firint. I., कालनिर्णयमंप.- कुतपापगणातत्यागिदिमा amri Hitri "क्षय पानगा च्याति•i urf fairliftो ।' " साम्ये तर्बतिया पवित्र Firgintainया 'वषयणदिशस्य न्यासा II ARTH: I माग यम: । वृद्धिसाम्यया निगिना int ११ विपदधीय- "सायतन्यपत्र जन्मतिथि पन्धि मा मासयम RATI "तुल्या चाये पराणामाये पान मा Trimइति । कालादोऽपि- १५. “ प्रत्यादिकोऽप्येव तिथिहापगणित की। नगरपान नगः । " समत्वे पूर्व विधाययात्वेऽपि यदि मिना माय मtifift. " नि। इत्यादिकतिथिनिर्णयः। प्रथमाब्दिकादीनां विभक्त. पृथगनुष्ठानम । प्राधियानि नामानि विभ: पुत्रः सर्वेरपि पृथगेव कार्याणि " नवश्राद्धं सपिटन्य आन्दान्यपि न मारताना ताणिजिसनेजति "। इत्येवकारण ऊनादिक्पयंतन्यच नायतपत्व न्यानिप्रतीनः । ताकि "मासिकं सोदकममं च सपिण्टीकरणं तया । विना काग्न मिलिना या यानिन "। इनि गाणत्वोक्तेः। " एक्पाके निवसता पितृदेवदिगार्चनम् । । भहिमनाना नदेव म्याट गरे ।' २५ " विभक्ता भ्रातरः सर्वे स्वस्यानितधनागनः । ददिकादि पितः भाद नर्यः प्रयाय"।' इत्यादि स्मरणाच्च । अत एव पठीनसिः- विभक्तेस्तु पृथक्कार्य प्रतिसांवत्सगदिकम् । एनवाविभक्तप कृत मन्तु तकृतम् "॥ इति । स्मृत्यंतरे- “भिन्नस्थानगतेः पुत्ररविभक्तधनरपि । प्रत्यान्दिकं पृथकार्यगन्याद्वानि संभव " ॥ इति । अनेनेवादिकादिविधिः । एतच्च सांवत्सरिकन्दमन्नव कार्यम् । तदाह लोकाक्षिः- "पुष्पवत्स्वपि दारेषु विदेशस्थोऽप्यनग्निकः । अन्नेनैवाब्दिकं कुर्याद्धम्ना बाऽऽमेन न कचित्" ॥इति। मरीचिरपि- अनग्निश्च प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत न तत्कुर्यान्मृतेऽहनि" ॥ इति । केचिन्मातापित्रोः क्षयाहत इति चतुर्थपादं पठित्वा पितृग्रहणादन्येपामाब्दिकमामेन कुर्यादिति ७५ व्याचक्षते । १ खग-गाह्मतिथिगतः । २ ग-प। २० ·आमश्राद्धम् । ७१५ " -- १० " ॥ इति । हारीतोऽपि- श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतं माससंवत्सराहते" ॥ इति । माधवीये वचनमिदं व्याख्यातम्-मासं मासिकं संवत्सरं सांवत्सरिकम् । एतब्यतिरिक्तं यद- मावास्यादिनियतमस्ति तत्र भार्यारजोदर्शादिना श्राद्धविघ्ने सति आमश्राद्धं प्रकीर्तितमिति । अन्यैस्तु व्याख्याततम्-नियतं अमावास्यादिश्राद्धं मासिकं सांवत्सरिकं च वर्जयित्वा अन्यत्र ५ श्राद्धे आपदादिना विघ्ने' सति तत्रामश्राद्धं कर्त्तव्यमिति । तथा च कालादर्श- "रजस्वलांगनोऽनग्निः विदेशस्थोऽपि वाब्दिके । दर्शादावपि नामेन त्वन्नेन श्राद्धमाचरेत् ॥ इति । रजस्वला अंगना यस्य स तथाविधः। अनग्निरौपासनाग्निरहितः। विदेशस्थः प्रवासी । एवंविधोऽपि, वा द्विजः मृताहे दर्शादावपि नामेन श्राद्धमाचरेत् । किंतु अन्नेनैव कुर्यादित्यर्थः । संग्रहे- विदेशगो वाऽपि गताग्निको वा रजस्वलायामपि धर्मपत्न्याम् । " श्राद्धं मृताहे विदधीत पक्कैर्न चामदाने न च पंचमेऽहनि" ॥ इति ॥ मृताहव्यतिरिक्तश्राद्धस्य विघ्ने त्वामश्राद्धमाह उशनाः- "अपत्नीकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । सिद्धान्नेन न कुर्यात्स आमं तत्र विधीयते"॥ इति । गालव: "तीर्थेऽनग्नावापदि च देशभ्रंशे रजस्यपि । हेमश्राद्धं द्विजैः कार्य शूद्रैः कार्य सदैव हि" ॥ इति । १५ कात्यायनोऽपि- "आपद्यनग्नौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला व्याघ्रपाद: "आर्तवे देशकालानां विप्लवे समुपस्थिते । आमश्राद्धं द्विजैः कार्य शूद्रः कुर्यात्सदैव हि" ॥ इति। न चैतादृशवचनैर्मासिकाब्दिकयोरप्यामश्राद्धत्वं प्रामोतीति वाच्यम् । “माससंवत्सराहते न तत्कुर्या- २० न्मृतेऽहनि" इति विशेषवचनैरामश्राद्धस्य तव्यतिरिक्तविषयतावगमात् । यत्तु स्मृत्यंतरे भार्यायां रजस्वलायां मृतेऽहनि श्राद्धनिषेधवचनम् "मृतेऽहनि तु संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला । श्राद्धं तदा न कर्तव्यं कर्तव्यं पंचमेऽहनिया इति । यदपि मरीचिवचनम्- " आब्दिके समनुप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला। पंचमेऽहनि तच्छ्राद्धं न तत्कुर्यान्मृतेऽहनि” ॥ इति २५ एतादृशस्य वचनस्यायं विषयः। अपुत्रायाः पत्न्या एव पत्युम॒ताहश्राद्धेऽधिकाराद्यदा सा रजस्वला स्यात्तदा मृतेऽहनि श्राद्धं न कर्तव्यं किंतु पंचमेऽहनि कर्तव्यमिति । तथा च श्लोकगौतमः- अपुत्रा तु यदा भार्या संप्राप्ते भर्तुराब्दिके । रजस्वला भवेत्सा तु तत्कुर्यात्पंचमेऽहनि ” ॥ इति। प्रभासखंडेऽपि- साशुद्धा स्याच्चतुर्थेऽन्हि स्नानान्नारी रजस्वला । दैवे कर्माण पित्र्ये च पंचमेऽहनि शुध्यति" ॥ इति ३० माधवीयादौ विशेषोऽभिहितः । अन्ये तु- श्राद्धीयेऽहनि संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला । श्राद्धं तत्र न कर्तव्यं कर्तव्यं पंचमेऽहनि" ॥ इति। श्लोकगौतमवचनमन्यथा पठित्वा श्राद्धादौ कर्मणि भार्यायाः सहैवाधिकारश्रवणात्तस्यां रजोदर्शन- दूषितायामधिकारे निवृत्ते मुख्यकालमतिक्रम्य पंचमेऽहनि श्राद्धं कर्तव्यमिति मन्यते। तत्रैक- भार्येण मृताहश्राद्धं रजोदर्शनरूपविघ्नोपरमकाल एव कर्तव्यम् । भार्यातरयुक्तेन त्वधिकारान- ३५ पायान्मुख्य एव काले कर्तव्यमिति । यदत्र युक्तं तद्राह्यमिति। १ ग-विनिते । २ क-वते । ३ क्ष-द्रं । । ग-र्यया । आश ।

·७१६ आगीनांतरिते। - - रजस्वलायां गार्यायां क्षया यः परित्याग । ग नगरमामाति यावदा भूतगंवा ।। पिनो क्षयदिने प्राय यस्य भार्या जपला । अणि गंधाय विनिया मिर्जयेत् ।। त्यादि स्मरणादेवपत्नी विनायर्यायां वालायां पिताना पावन मावा गांधिनि युक्तमित्याः । आपदादिना विमति विषमा मचिः ५" श्राद्धधित समुत्पन्नं चाविज्ञान मन:नि। दिन मायाम गदा या विजय" || नि । विधाये अमावास्यायाम । कापणानिनिरपि- " आपन्नोऽप्याब्दिक ना मर्यादामेन काचित । अमन नदमाया नाविना कालागंऽपि- आपपपि च नामेन तन्मासिग्विारे । रुष्णय पारिदिन्न माणिकर "॥। आशौचान्तरितचाई विगेप. । आगाचन विर मनि विशेषमा बल... "देये प्रत्यादि आई त्वन्तग मृतगना । माशीचानंतर या मनमानापिया" नि। आशींचानतरपणामभवे दर्श वा र्यादित्यर्थः । अत एप प्यागः “शु भूतेन दातव्यं या तिथिः प्रतिपयने । गा तिथि-नन्य निंया ननन्या वाचन""नि । शुचिना तावच्छादं कर्तव्यम् । तत्र मुग्यान गुममा मानन्नर या निधिः प्रतिपयले १५ लभ्यते सा ग्रागा । आगोचमा त न गायव्यर्थः । एनटे गाभिमन्य व्यामोऽपि---- “श्रादवि समुत्पने त्वन्तग मृतामृता । अगाया या प्रहरीन गुजारमनीषिणः "। अनि । अमायामिति कृष्णकादश्या अप्युपाणम। तथा च आस मायने पनि पान- मरीचिवचनं द्रष्टव्यम् । ऋप्यशंगः- "आदिके चैव संप्राप्त आगाचं जायते यदि। आगीचे तुन्यविज्ञनितेभ्यः आपदीयनामानि । आदिके चैव संप्राप्त प्रति विगंपणादादिश्राहस्य निन्यव निकालात विकानाभावेन लंपा। यत्तु--- " वर्षश्राद्धे तु मप्राप्ते पित्रोगशाच भवे । तदानीमचिर्न म्यात्स्यालाई मुनेशानि " । इनि तच्छाद्वोपक्रमानंतग्मागतागोचविषयम् "निमंत्रितेपु विप्रेषु प्रारब्ध आदममणि। दो पिप तियन नागौवं विपते सचिन " ॥ इति २५ स्मरणात् । श्राद्धोपकमश्च कृतपफाले द्वितीयवरणम "प्रारंभी बग्ण यजे संकल्पो व्रतमत्रयोः । नांदीमुसं विज्ञहादी श्राद्ध पारपगिक्रिया " ॥ इति वचनं कुतपकालवरणादृ मारब्धपाकविषयमित्यतत्सर्वमधस्तान्चिापितम् । विस्मृतिविषये अज्ञानाद्दा प्रमादादा मोहादा न क्गेति यः। कींत पश्चात् स्वपित प्रतिज्ञानागने मुतः" इति वचनस्यापि स्मरणे सति पश्चादिहिते काले कृष्णकादम्यादावित्यर्थः । १० ग्रहणादिसंभवे सांवत्सरिकश्राद्धविधिः। सांवत्सरिकाद्वे चंद्रग्रहणादिसंभवे संग्रहकारः- "चंद्रसूर्योपरागे तु पित्रोः श्राद् उपस्थिते । हेम्ना बाऽऽमेन वा कृत्वा श्राद्धं कुर्यात्परेशानि" इति। स्मृत्यंतरे तु- “आन्दिके समनुप्राप्ते ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । उपोप्य तदिन सम्यक परेऽन्हि श्राद्वमाचरेत् ॥ इति। - " १ ग-२ ।

·ग्रहणादियोगे। ७१७ " । ५ १० वसिष्ठश्च- दर्शे रविग्रहे पित्रोः प्रत्याब्दिकमुपस्थितम् । आमश्राद्धं तु कर्तव्यं हेमश्राद्धमथापि वा स्मृत्यंतरे-“ग्रहणे तु द्वितीयेऽन्हि रजोदृष्टौ तु पंचमे” इति । तथा- " श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने सूतकान्मृतकादपि । सोमसूर्योपरागाभ्यां श्राद्धं कुर्यात्परेऽहनि” ॥ इति । अत्र विशेषमाह संग्रहकारः भुजेनिषेधकाले तु श्राद्धकालो भवेत्तदा । आमश्राद्धं तु कर्तव्यं हेमश्राद्धमथापि वा" ॥ इति । भोजननिषेधकालश्च वृद्धवसिष्ठोक्तः- सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्पूर्वयामचतुष्टयम् । चंद्रग्रहे तु यामांस्त्रीन्बालवृद्धातुरैर्विना ॥ संध्याकाले यदा राहुर्घसते शशिभास्करौ । तदहर्नैव भुंजीत रात्रावपि कदाचन" ॥ इति । एतच्च सविस्तरं प्रतिपादितमधस्तात् । यत्तु स्मृत्यन्तरवचनम्- "दर्शे रविग्रहे पित्रोः प्रत्याब्दिकमुपस्थितम् । अन्नेनासंभवे हेम्ना कुर्यादामेन वा सुतः” ॥ इति तस्याप्ययमर्थः-निषेधादन्नेनासंभवे सति हेम्ना आमेन वा कुर्यादिति । एवं च कर्मकाला- प्रागेवमुक्ते सूर्यग्रहे अपराण्हे श्राद्धमन्नेन कार्यमित्युक्तं भवति । एतमेव विषयमाभिप्रेत्य कालादर्शकार:- "प्रत्याब्दिकस्य चालभ्य योगेषु विहितस्य च । संपाते देवताभेदात् श्राद्धयुग्मं समाचरेत् ॥ इति । १५ ग्रहणार्धोदयादिरलभ्ययोगः रात्रौ यामद्वयादूर्ध्व चन्द्रग्रहे पितृश्राद्धं कर्तव्यं द्वितीययामे ग्रहणेऽपि यामत्रयात्पूर्वं गान्धर्व उपक्रम्य दिवा पञ्चदश नाड्याः पूर्व कर्तव्यम् । तत्र भुजेरनिषेधादित्याहुः । ग्रहणनिमित्तं श्राद्धमाह मनुः- "संध्याराव्योर्न कर्त्तव्यं श्राद्धं खलु विचक्षणैः । तयोरपि च कर्तव्यं यदि स्याद्राहुदर्शनम्"। इति। महाभारतेऽपि- "सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने । अकुर्वाणस्तु नास्तिक्यात्पंके गौरिव सीदति” ॥ इति । आश्वमेधिके—“ उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च श्राद्धस्य कालो ह्ययनद्वये च । “पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात् पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ॥ इति । अंगिराः- “ सर्वो वर्णः सूतके च मृतके राहुदर्शने । स्नात्वा श्राद्धं प्रकुर्वीत वित्तशाठ्यविवर्जितम्" ॥ इति । अत्र राहुदर्शनग्रहणात्संक्रांत्यादिष्वाशौचे श्राद्धं न कर्त्तव्यमित्युक्तं भवति । इदं ग्रहणादिश्राद्ध-२५ मामेनैव कार्यम् । तथा वोधायनः- " संक्रमेऽन्नद्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमश्राद्धं संग्रहे च द्विजः शूद्रवदाचरेत् " ॥ इति । संक्रमे चान्नाभावे द्विजाभावे च प्रवासादौ संग्रहे ग्रहणे चेत्यर्थ. । “हिरण्ये तूदकं पश्चान्मृतेऽहनि परेऽहनि" इति वचनात् तदनन्तरमेव तर्पणं कार्यम् । प्रतिनिधित्वेन तिलतर्पणमात्रे क्रियमाणेऽपि तर्पणानन्तरं क्षेत्रपिण्डदानमिति पूर्णसंग्रहे । श्राद्धोद्देश्यनिरूपणम् । पितुर्मृताहे पितृपितामहप्रपितामहात्रय एवोद्देश्याः । मातुर्मृताहे मातृ- पितामहीप्रपितामह्य एव देवताः । तदुक्तं सायणीये- पितुः प्रत्याब्दिकं कार्यमुद्दिश्यैव त्रिपूरुषम् । वर्गान्तरं न वृणुयाद्वृत्तं चेन्निष्फलं भवेत् ।। "पुंसां मृताहे पुरुषा एव भोज्या न तु त्रियः । एवं स्त्रीणां मृताहेऽपि स्त्रिय एव न चापरे । २० " - 3. T ·५१८ श्राद्धे उद्देश्याः। - ॥ प्रयोगसारे- "पितुरेव पितुः कुर्यान्मातुरेव मृतेऽहनि । मोहाच्चेदन्यथा कुर्याद्रौरवं नरकं व्रजेत् " ॥ इति । पाझेऽपि- पितुरेव पितुः कुर्यान्मातुरेव मृतेऽहनि । यदि कुर्यात्सपत्नीकं तच्छ्राद्धमसुरालयम् " ॥ इति । ५ पितुर्पताहे पित्रादीनामेव कुर्यान्न सपत्नीकानाम् । मातुर्मृताहे मात्रादीनामेव कुर्यादित्यर्थः । तथा च शंखः- पित्रादित्रयपत्नीनां भोज्या मातृः प्रति द्विजाः। स्त्रीणामेव तु तस्मात्तु मातृश्राद्धमिहोच्यते" ।। इति । मातृः प्रति मातृपितामहप्रिपितामहीरुद्दिश्य भोज्या द्विजाः । पित्रादित्रयपत्नीनां स्त्रीणामिह पृथगेवैत- च्छ्राद्धं यस्मात्तस्मान्मातृश्राद्धमुच्यत इत्यन्वयः । शातातपः-“ सपिंडीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा ॥ " प्रतिसंवत्सरं विद्वान् शाकैलेयोदितो विधिः। सपिण्डीकरणादूर्व पितामह्यादिभिः सह ॥ इति । हारीतः- अनुयानेन सापिण्ड्यंजनकेन सहात्मजः । पितामह्यादिभिः सार्ध आब्दिकश्राद्धमाचरेत्” ॥ इति। स्मृत्यन्तरे- १५" नांदीमुखेऽष्टकाश्राद्धे गयायां च मृतेऽहनि । पितामह्यादिभिः सार्द्ध मातुःश्राद्धं समाचरेत् ॥ इति । १०॥ " “ यमः- “ २० - मातुर्मृताहे पित्रादीन्पूजयेद्यदि नाशयेत् । तथा पितुर्मृताहेऽपि न पूज्या मातरः स्मृताः" ॥ इति । अन्यत्रापि- मातुम॒ताहे पित्रादीन्नाशयेट्विजसत्तमः । तथा पितुर्मृताहेऽपि न भोज्याः तत्स्त्रियः स्मृताः" ॥ इति । नाशयेन्न भोजयेदित्यर्थः । पारिजाते- " पित्रोः श्राद्धे समायाते तत्तर्ग निमंत्रयेत् । वर्गातरं न वृणुयाद्वृत्तं चेन्निष्फलं भवेत् ॥ मातुः श्राद्धं मातृवर्गवरणेनैव कारयेत् । तत्र पित्रादिवर्गस्य वरणे मातृहा भवेत् ” ॥ इति । स्मृत्यंतरे- प्रत्यब्दाङ्गं तिलं दद्यानिषिद्धेऽपि परेऽहनि । वगैंकस्य वचो येषामन्येषां तु विवर्जयेत् ॥ इति । २५ येषां पितृपितामहप्रपितामहानां मातृपितामहीप्रपितामहीनां वा वचः उद्देश्यत्वोक्तिः तेषामेकस्य वर्गस्य निषिद्धेऽपि परदिने तिलोदकं दद्यादनुद्दिष्टानां वर्जयेदित्यर्थः । ततश्चैकस्य वर्गस्य तिलोदक विधानात् “ यानुद्दिश्य भवेच्छ्राद्धं तेभ्यस्तर्पयति द्विजः ” इति विष्णुस्मरणाच्च । "कबूंसमन्वितं मुक्त्वा तथाद्यश्राद्धषोडशम् । प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिंडाः स्युः षडिति स्थितिः"॥इति कात्यायनेन प्रत्याब्दिकपर्युदासेन षपिंडविधानाच्चैकस्य वर्गस्योद्देश्यत्वम् । अत्र पितृमेधसारकृत्-'मातृमृताहे मात्रादय एव भोज्याः न पित्रादयो निषेधादयुग्मत्व- विरोधात्पार्वणत्वभंगादाचाराभावाच्च' इति । “निमंत्रयेत ब्यवरान्समविप्रान्यथोदितान् । अयुग्मांख्यवरानैर्थापेक्षो भोजयेत्” । इति मन्वापस्तंबादिभिरयुग्मब्राह्मणभोजनं विहितम् । तत्र पित्रादीनामपि भोजने अयुग्मत्वविरोध इत्यर्थः। अत्र विज्ञानेश्वरः-येनकेनापि मातुः सापिण्ड्ये यत्राष्टकादिषु मातुः श्राद्धं पृथग्विहितम्। १ क्ष-मातुः श्राद्रं । २ क्ष-तु । ३ ग-छाग । ग-म्यग्वि । ५ ग-ननर्था । ।

·स्त्रीणां पृथक्श्राद्धविचारः। ७१९ " %D अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां च मृतेऽहनि । मातृश्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र पतिना सह"॥ इति । तत्र पितामह्यादिभिरेव पार्वणश्राद्धं कर्तव्यमिति । एवं पितृश्राद्धे पित्रादय एव भोज्याः । न मात्रादयः। अब तात्पर्यदर्शनम्-अत्र यद्यपि मात्रादिभ्यः पृथगेव पिंडदानदर्शनं तथापि तासां पृथग् ब्राह्मणभोजनं न भवति । होमाभिमर्शनयोः पृथकादर्शनात्पितृमात्रर्थब्राह्मणसंख्या- संकलने सत्ययुग्मत्वविरोधादाचाराभावाच्च । अपि च-“अष्टकासु च वृद्धौ च” इति वचनादृष्ट- ५ कादिभ्योऽन्यत्र मासिश्राद्धौ पृथक्त्वाभावः स्पृष्ट एवावगम्यत इति पृथगुद्देशाभावेऽपि मातृवर्गस्यापि तत्र तृप्तिर्भवतीत्युक्तं चंद्रिकायाम् । बृहस्पतिरपि- " स्वेन भर्ना समं श्राद्धं माता भुंक्ते सदैवतम् । पितामही तथा स्वेन स्वेनैव प्रपितामही" ॥ इति । सदैवतं पार्वणश्राद्धमित्यर्थः । शातातपः एकमूर्तित्वमायाति सपिंडीकरणे कृते । पत्नीपतिपितॄणां तु तस्मादंशेषु भागिनी" ॥ इति । १० स्मृत्यंतरेऽपि- " सपिंडीकरणादूर्ध्व यत्पितृभ्यः प्रदीयते । सर्वत्रांशहरा माता इति धर्मेषु निश्चयः" ॥ इति । मनु:- स्नेहाद्भर्ना समं श्राद्धं माता भुंक्ते स्वधाशनम् । पितामही स्वधां स्वेन तथैव प्रपितामही"॥ इति। चंद्रिकायाम्-एभिर्वचनैः सपिंडीकरणोत्तरकालं पत्यादिदैवत्ये श्राद्धे पृथगुद्देशाभावेऽपि मातृणां १५ सहभावेन देवतात्वं भवतीत्येतावन्मात्रमभिधीयते । न तु येन सह सपिंडीकरणं कृतं तदैवत्ये श्राद्धे सह भावेन देवतात्वमिति । एषु वचनेषु तथाविधविशेषानवगमात्ततश्च पितामह्यादिभिः * सह सपिडीकृतायामप्यष्टकादिभ्योऽन्यत्र मातुर्न पृथक्श्राद्धमिति । पितृमेधसारेऽपि-श्वश्वादि- सापिंडयेऽपि दर्शमासिश्राद्धादौ पित्रादिभिरेव सह मात्रादयो भुंजते । अर्घ्यसंसर्गेण भर्तृ- साहित्यात्स्नेहाच्च । तदर्थ हि पित्रर्येषु मात्रय॑संसर्ग कुर्वीतेति । एवं चाष्टकादिष्वेव पृथक्त्व- २० विधानात्तव्यतिरिक्तेषु युगादिमन्वादिदर्शमासिश्राद्धादिषु पृथगुद्देशाभावोऽवगम्यते । यत्तु चतुर्विंशतिमतेऽभिहितम्---" केचिदिच्छन्ति नारीणां पृथक्श्राद्धं महर्षयः इति तदष्टकाश्राद्धविषयम् । अत्राष्टकासु च वृद्धौ चेतिवचनं पूर्वमुक्तम् । तथा जातुकर्णिः- 'अन्वष्टक्यं तथा वृद्धिं मातुः श्राद्धं मृतेऽहनि। एकोद्दिष्टं तथा मुक्त्वा स्त्रीणां नास्ति पृथक् क्रियाः॥इति। चंद्रिकायामू- अन्वष्टकासु वृद्धौ च प्रतिसंवत्सरे तथा। अत्र मातुः पृथक्श्राद्धमन्यत्र पतिना सह ॥ इति । तत्रैव- "क्षयाहं वर्जयित्वैकं स्त्रीणां नास्ति पृथक् क्रिया। केचिदिच्छन्ति नारीणामन्यत्रापि महर्षयः" इति । अन्यत्राष्टकादिषु । पारिजातेऽपि-" अन्वष्टकासु वृद्धौ च प्रतिसंवत्सरे तथा । महालये गयायां च सपिण्डीकरणात्पुरा । एषु मातुः पृथक् कुर्यादन्यत्र पतिना सह” । ३० स्मृत्यन्तरे- अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां च महालये । चन्द्रसूर्योपरागे च व्यतीपाते मृतेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र पतिना सह ॥ इति । अन्वष्टकादौ मातृपितामहीप्रपितामह्यः पृथक् तत्र विहितदेवताभिः सहोद्देश्याः । मातृश्राद्धे तु ता एवोद्देश्याः । अष्टकावृद्धिगयामहालयोपरागव्यतीपातव्यतिरिक्तेषु पतिभोजनेन तासां सह तृप्ति- रित्यर्थः । शातातपोऽपि--" मासिके चाब्दिके आद्धे मातुः कुर्यात्पृथग्विधिम् " ॥ इति । ,ग-वन्ती। २५ - ३५ ·७२० मातुम॒ताह । - - यत्तु “सपत्नीकत्वहानेऽपि पितुर्दार्श समाचरेत् । पितामहादिषु तथा सपत्नीकत्वसंभवात्" ॥ इति तस्यार्थः । मातरि स्थितायामपि पितामायादीनां दार्ग पिट तिलोदकं च समाचदिति । एवं च पितुम॒ताह पितृपितामहप्रपितामहानामेवाद्दश्यत्वं । मातृमृताहे मातृपितामीप्रपितामहीनामुद्देश्यत्वं न पित्रादीनामिति स्थितम् । ननु मा भूत । पितुर्मुताहे मातुमध्यता तदिवायकवचनाभावात् । ५ मातृमताहे तु "मातुर्मुताहे संप्राप्ते पितरं तत्र पूजयेत् । अपूजिते तु पितरि मात्रा पिंडी न गृह्यते " ॥ इति । विधिबलेन पितुरप्युद्देश्यता स्यादिति चेदव केचिदाहः । वचनांतदापस्तबिना मातृमृताह पित्राद- हामपिढदानविधिपरम् । अत्र एव 'मात्रा पिटो न गृह्यते' टत्युक्तम् । तथा च स्मृत्यंतरे- "स्त्रीमृताहे स्त्रियो भोज्याः पितरः स्त्रीसपिढने। पित्रादरव हामः स्यात्पिडदानं तु वर्गयोः ॥ इति । १. मातुर्पताहे पित्रादेरेव होमो मात्रादेरेव भोजनम् । स्रीसपिटने पित्रादेव भोजनं उभयत्र वर्गद्यस्यापि पिंडदानमित्यर्थः । एतच्चापस्तंविनाम् । अन्ययां तु यथासूत्रं द्रष्टव्यम् । विष्णु:--" मातुर्मुताहे पित्रादीन्होमपिंडेः प्रपूजयेत् " ॥ इति । संग्रहेऽपि-“ मातुः श्राद्धे तु पित्रादीन्होमपिढेः प्रपूजयेत् । पिंडहोमो परित्यज्य श्राद्धं च कुरुते यदि । संततेश्च विनाशाय संपदा हरणाय च " ॥ इति । १५ अन्यत्रापि- पिता जीवेन्मृता माता तद्दिने होमदेवताः । पितामहादयो गयेव तदुद्देशात्कृतार्थता ॥ " मंत्रे अमुष्मा इति बलात्पितरो होमदेवताः । ये च त्यामनुयाचेति बलात्पिढास्तु वर्गयोः ॥ " पत्नीपतीनां श्रुत्युक्तभेदराहित्यवैभवात् । सप्ताहुतीना पित्रादः उद्देशाच्चरितार्थता ॥ " पित्रोः श्राद्धे समायाते पार्थक्येनाथवा सह । सप्ताहुतीश्च जुहुयान्नोद्देशो मातुरिष्यते" ॥ इति । १० अपरे पुनराहुः मातुर्पताहे संप्राप्ते पितरं तत्र पूजयेत् " इति वचनं होमपिडदानमात्र- विधिपरं न भवति कितु पित्राद्यद्देशेन भोजनमपि तेन विधीयते । तथा च स्मृत्यंतरे- मातुर्मृतेऽन्हि संप्राप्ते पितरं भोजयेत्पुरा । मातरं भोजयेत्पश्चात् द्वयोः पिंडान्पृथक्पृथक् "॥ इति । शिवधर्मोत्तरे- " मासिके चाब्दिके वाऽपि मातुर्मरणसंभवे । पित्रा सहेब यद्भुक्तं तस्यास्तृप्तिकरं भवेत् ॥ २५ “पित्राहीनान् जनन्यास्तु मासिकादीन्करोति यः। तत्कुलस्य विनाशः स्यात् तस्यास्तृप्तिर्न जायते"। हारीतः- "पित्र्यं तूभयसामान्यं मातुर्मृतदिने सति । भर्तुराधिक्यभावेन ह्युभौ च परिपूजयेत् ॥ “ गरीयसी तु पुत्रस्य माता संभरणाद्यथा। पालनाद्भरणाद्भर्ता गरीयान् सर्वदा तथा" ॥ नारदः-- भर्तृराधिक्यभावेन तस्यास्तृप्तिर्हि शाश्वती। मातृप्रीतिं समन्विच्छन्पितृप्रीति तथाचरेत् " ॥ " व्यास:- " मातरं पितरं चैव समत्वेनैव पूजयेत् । न्यूनातिरेक कुर्वाणः तामसी गतिमाश्रयेत् " ॥ इति । संग्रहेऽपि-" पितुर्मुताहे पितरो हि भोज्याः पिंडप्रदानं तु सहैव मात्रा ॥ मातुर्पताहे पितृवर्गपूर्व भोज्याः स्त्रियः पिडविधौ षडत्र" इति । .

·- जीवपितृकस्य मातृश्राद्ध विशेषः । ७२१ जीवपितृकस्य मातृश्राद्धे विशेषमाहतुः शंखलिखितौ " घ्रियमाणे तु पितरि माता चेन्निधनं गता। पितृस्थाने स्वपितरं तत्स्थानेऽन्यन्नियोजयेत्” ॥इति । अस्यार्थः- “वर्गादिर्यदि जीवेत्तु तं वर्ग परिवर्जयेत्” इति वचनात्पितरि जीवति सति मातृश्राद्ध पितृवरणमकृत्वा तत्स्थाने स्वपितरं तूष्णीं भोजयेत् । मातृस्थाने च वरणपूर्वकमन्यं भोजयेदिति । चंद्रिकायाम्- “ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् । विप्रवद्दापितं श्राद्धे स्वकं पितरमाशयेत् ॥ "पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्जीवेच्चापि पितामहः । पितामहो वा तच्छ्राद्धं भुंजीतेत्यब्रवीन्मनुः" । तथा च स्मृत्यंतरे- जीवतस्तु पिता यस्य माता चेन्निधनं गता । तूष्णीं निवेश्य पितरं वरयेन्मातृवर्गजाः ॥ होमकार्य तदा तासां नास्त्येव पितृवर्गतः। पिंडप्रदानमूहेन वर्गयोरुभयोरपि "॥ इति । होमकार्य १० तासां नास्ति पितृवर्गस्यैव होमः । पिता जीवेन्मृता माता तद्दिने होमदेवताः। पितामहादयो ह्येव तदुद्देशात् कृतार्थता" ॥ इति स्मरणात् । निगमेऽपि-“यो जीवति पितॄणां तं न भोजयेत्पितृस्थाने इत्येके । जीवतामजीवतां वा देयमेवेति हिरण्यकेतुः” इति । एतदेवाभिप्रेत्योक्तं पाझे- मातुर्मताहे संप्राप्ते पितरं तत्र पूजयेत् । न जीवंतमिति प्राहर्गार्यगौतमभार्गवाः" ॥ इति । १५ जीवंतं पितरं वरणपूर्वकं न पूजयेदित्यर्थः । यत्तु कैश्चिदुक्तम्-जीवपितृकस्य श्राद्धे पितुः पित्रादिभ्यो होमवर्गद्वयस्य पिंडदानं कार्य पित्रादीनां होमपिंडदाननिषेधपरमेतदिति तत्पिता जीवेन्मृता माता पिंडप्रदानमूहेनेति पूर्वोक्तवचनविरोधादुपेक्ष्यम् । तथा च पितृमेधसारकृत् जीवपितृकस्य मातुः श्राद्धे पितुः पित्रादिभ्यो होमो वर्गद्वयस्य पिंडदानं कार्यम्" । इति । अपरे तु-पितरं तत्र पूजयेदित्यादिवचनानामजीवपितृकमातृश्राद्धविषयत्वाद्योनिगोत्रमंत्रान्ते- २० वास्यसंबंधानिति सगोत्रस्य निमंत्रणनिषेधादनिमंत्रस्य श्राद्धपंक्तौ भोजनदाने श्राद्धकर्ता आवृत्तानां त्वित्यादिना दोषाभिधानात् न जीवन्तमिति प्राहुर्गार्यगौतमभार्गवाः" इति पाद्मपुराण- वचनात् “ प्रत्यक्षमर्चनं श्राद्धे निषिद्धं मनुरब्रवीत् ” इति भविष्यत्पुराणवचनात् पितृस्थाने स्वपितरमित्यादेः शिष्टाचाराभावेनोपेक्ष्यत्वात् जीवपितृकस्य मातृश्राद्धमातृपितामहीप्रपिता- महीनामेव भोजनम् । होमः पितामहादेः । पितृवर्गस्य पिंडदानमुभयोरित्याहुः । सामसूत्रप्रयोगवृत्तौ तु- मातुर्मुताहे संप्राप्ते सामतित्तिरिशाखिनाम् । पितरं भोजयेदये सह तंत्रेण मातरम् ॥ इति । एवं च “पितुरेव पितुः कुर्यान्मातुरेव मृतेऽहनि" इत्याश्वलायनस्मरणादाश्वलायनानां मातृ- श्राद्ध मात्रादीनामेवोद्देश्यत्वं “ मातुर्मताहे संप्राप्ते पितरं तत्र पूजयेत् ” इति भरद्वाजस्मरणात यजुःशाखिनां भरद्वाजीयानां पित्रादीनां मात्रादीनां चोद्देश्यत्वं तथा सामशाखिनामपि । इतरेषां ३० स्वकुलाचाराब्यवस्था । अनुमरणाब्दिकविषये भृगुः- "या समारोहणं कुर्याद्भर्तृचित्यां पतिव्रता। तां मृतेऽहनि संप्राप्ते पृथपिढे नियोजयेत् "॥ इति पृथपिडनियोजनं पृथक्श्राद्धकरणम् । ग-जीव । “ २५ ·७२२ अनुमरणाब्दिक । " १० अत एव स्मृत्यंतरम-~- एकचित्या समारूढा दपती निधन गती पृयवश्राद्धं तयोः कुर्यादेोदनं च पृयश्यक" ॥ इति । ओदनमत्र पिंडदानं सहपाकस्य पर्वगृतत्वात । "कर्यात्समानतंत्रण गावत्मरिकमब च" इति संघातानमृत्योः सावत्सरिकस्य समानतंत्रत्वस्मरणमापदिषयमिति पूर्वमवोक्तम। यनु वचनम- ५ “ पत्या सह सपिंढत्वं तन्मृताह सहत्वभाक ' इति तम्यायः भिन्नतिथ्यनुमग्णविषय पितुरा- ब्दिकं पूर्वदिने कृत्वा परदिन पितृवरणपूर्ववं मातृश्राद्धं कुर्यादिति । स्मृत्यंतर-- पितृव्याग्रजयोः श्राद्वं तत्तत्पितृपितामहान । म्रीश्राद्धे वृणुयाद्र्ता पन्नीमातृपितामही" ॥ इति । एव यस्य मृताह पार्वण मुक्तं तत्तत्पितृपितामही च तत्र वृणुयात । कारिकारत्ने- मातुः पित्रोर्मासिकादीनं दोहित्रं वीयवादिना । तथा महालयाद्रीश्र कुर्यान्पार्वणतः शुचिः। सपिडनस्य पश्चात्तु दोहित्रः स्वीयवग्निना । तत्सत्राद्वत्सगदक्कुिर्यात्पश्रात्स्वमवतः "॥ इति । यत्त मातामहस्य सूत्रंण मपिडीकरणात्पुरा । सत्रांतंग्ण यः कुर्याच्छना योनि स गच्छति "॥ इति तद्वत्सरांतसपिडीकरणाभिप्रायम् । संग्रह- "कर्तुः सगोत्रिणश्चैव भोक्तणा च सगोत्रिणः। न निमंत्र्याः किल आटे सोदकुंभं बिनव तत"। इति । १५ अत्र भोक्नृपटं भातृदेवतापग्म । आन्द्रे निमंत्रयविदान्यितणामसगोत्रिणः । कर्तुस्त गोत्रिणव विशेषण विवर्जयेत ॥ इति स्मरणात् । पत्रिकापुत्रस्य धनहारिणां टोहित्रस्य च मातामहमृताहबाद नित्यं तच प्रतिपादितं विज्ञानेश्वर । मातामहेन मातः सापिड्यं मातामहाद्वं पितृश्रा द्ववन्निन्यमंत्र पत्न्या पितामद्या वा मातः सापिड्ये मातामहाद्धं तदनित्यं कृतं त्वभ्युदयः अकृते न प्रत्य- २. वायः" इति । न च वाच्यम्- " पितरो यत्र पूज्यंते तत्र मातामहा अपि । अविशेषेण पूज्याः स्यु. विशेषान्नरकं बजत ॥ " पार्वणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुतः । मातामहान्न कुन्त पितृहा चोपजायते " इत्यादि- वचनापितृमृताहे मातामहादीनामपि श्राद्धं कार्यमिति। "पितुर्गतस्य देवत्वान्सम्य त्रिपूरुषम् । इति विशेषस्मरणात । तथा चंद्रिकायाम्-" याज्ञवल्क्येन कालस्तु अमावास्यादिनोदितः ॥ अविशेषेण पिव्यस्य तथा मातामहस्य च । युगपच्च स विज्ञेयो वचनाध्यमाणकात् ॥ कालभेदेन तंत्रं स्याडेशभेदेन चैव हि । तस्मात् तंत्रविधानात्तु योगपद्यं विधीयते ॥ अमावास्यादिकालेषु कालकत्वात्सहक्रिया । मृतेऽहनि तु तद्भेदान्न युज्येत सह क्रिया" ॥ इति । अस्यार्थः । अमावास्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोयनद्व्यम् ” इत्यादिवचनेन आद्धकाल: सामान्येन पितृश्राद्वस्य मातामहश्राद्धस्य च याज्ञवल्क्येनोदितः 30 स च कालः । पितृयजश्राद्वयारिव न भागक्रमण किंतु “ मातामहानामप्येवं तंत्र वा वश्व- देविकम् इति वक्ष्यमाणाद्दचनायुगपदेवावगंतव्यः । यौगपद्यमेव समर्थयते कालभेद इत्यादिना । समानतंत्रतया विधानात् पैतृकस्य मातामहाद्वस्य च योगपा प्रतीतम् । तच्च समानतंत्रत्वममावास्यादिकाले एव न पुनर्मुताहे इति। एवं च पितुर्पताहे पित्रादीनामेवोद्देश्यत्वमिति स्थितम् । संकल्पविधानेन पितृश्राद्धं न कार्यम् १ ग-न्या । २ क्ष-दि। ३ खग-प्रती । क-मृताहस्य । -- २५ " ।

·No text on this page.

·तलक्षणम् । नारदः-“नप्टेंदुपर्वकालः स्यात्सर्थसंक्रमणं यदि । तस्मिन्मामि पुनः पर्व म मामोऽधिकमासकः" ।। नप्टेंदुकलायुक्तदर्शकाले दशीतकाल इत्यर्थः । दर्मातयुक्त तस्मिन्नेव मामि पुनरपि दतिश्चेत्मोऽ- धिकमास इत्यर्थः । वसिमसिद्धांते- द्वात्रिंशद्भिर्गतैर्मासेर्दिनैः पोढगभिस्तथा । घटिकानां चतुष्केण पतत्यधिकमासकम् " ॥ इति । ५ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि- “ सौरसंवत्सरस्यांते मासेन शशिजेन तु । एकादशातिरिच्यते दिनानि भृगुनंदन ॥ “समाये साप्टमासे तस्मान्मासोऽतिरुच्यते । स चाधिमासकः प्रोक्तः काम्यकर्मम गर्हितः"॥ इति । सोरसंवत्सरं चान्द्रात वत्सरादेकादशदिनरधिकम् । तथा च सति चान्द्रवत्सरद्वयात सौरवत्सरद्वयं दाविशत्यादिनैरधिकं भवति । तत ऊर्ध्व सौरमासाष्टकं चान्द्रमामाष्टकः सार्धेः सप्तदशाभिर्दिनरति १० रिच्यते । अवशिष्टदिनार्थ च यथाकालादूर्व पूक्तियोढशभिर्दिनैः संपद्यते । तया च मिलित्वा मौसो भवति । सोऽयमधिको मास इत्यर्थः । स्मृत्यंतरेऽपि-" सोरे वर्षे पंचमे पंचभिः स्यान्मासैर्युक्ते चाविमासदयं हि ॥ द्वात्रिंशद्भिर्मासकैस्तत्र चेकः शिष्टेर्मासैः स्यात्तथैवापरोऽपि " ॥ इति । ज्योतिःशास्त्रेऽपि- १५ “अब्दद्वयं चाप्टमासा. पोडशाहं बिनाटिका । विनाड्यः पंचपंचाशदधिमासान्तरं स्फुटम्" इति। न च कालाधिक्यमात्रेण तिथ्यादिवृद्धरपि मलत्वं प्रसज्यतेति शंकनीयम् । कालाविक्ये सति नपुंसकत्वेन मलत्वांगीकारात् । नपुंसकत्वं च ज्योतिःशास्त्रेऽभिहितम्- " असंक्रो हि यो मासः कदाचित्तिथिवृद्धितः। कालांतरात्समायाति स नपुंसक इप्यते"॥ इति । पुरुषस्य सूर्यस्य तत्राभावान्नपुंसकत्वम् । तदपि तत्रैवोक्तम्- अरुणः सूर्यो भानुस्तपनश्चंद्रो रविर्गभस्तिश्च । अर्यमा हिरण्यरेता दिवाकगे मित्रविष्णू च ॥ एते द्वादशसूर्या माघायेषूदयंति मासेपु । निःसूर्योऽधिकमासो मलिम्लुचाख्यस्ततः पापः ॥ मासेषु द्वादशादित्यास्तपति हि यथाक्रमम् । नपुंसकेऽधिको मासि मंडलं तपते रविः" ॥ इति। संक्रातिरहितमासवत् संक्रातिद्वययुक्तोऽपि चांद्रो मलमासः । तथा च काठकगृह्यम्- “ यस्मिन्मासे न संक्रांतिः संक्रांतिद्वयमेव वा । मलमासः स विज्ञेयो मासे त्रिशत्तमे भवेत् ॥ इति । २५ द्वात्रिंशद्भिर्गतैः मासैः' इति पूर्वोक्तेन मासे त्रिंशत्तमे भवेदित्यस्य विरोधे सति समाहितं माधवीये- ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धं मध्यमं मानमाश्रित्य द्वात्रिंशद्भिरिति वचनं प्रवृत्तम् । यस्मिन्मास इति त स्फुटमानमाश्रित्य प्रवृत्तमिति । चंद्रिकायां तु ‘मासे त्रिंशत्तम' इत्येतत् त्रिशन्मासादर्वा न संभवतीत्येवंपरमिति । महाभारते- " पंचके पंचके वर्षे द्वौ मासावधिमासको । तेषां कालातिरेकेण ग्रहाणामधिचारतः" ॥इति। ३० माधवीये त्वाक्षिप्य परिहृतम् । नन्वधिकमासः क्वचित्रिशत्तमत्वं व्यभिचरति । न्यूनाधिक- संख्याया अपि दर्शनात् । नायं दोषः त्रिशत्तमत्वस्य लक्षणत्वेनानंगीकारादुदाहरणप्रदर्शनार्थमेतदुक्त- मित्यविरोधः" इति । सत्यव्रतः- “ राशिद्वयं यत्र मासे संक्रमेत दिवाकरः। नाधिमासो भवेद्दोषो मलमासस्तु केवलम्" ॥इति। ज्योतिःसिद्धांते असंक्रांतिमासोऽधिमासः स्फुटः स्याद्विसंक्रांतिमासः क्षयाख्यः कदाचित् । "कार्तिकादित्रये यो नान्यदा स्यात्तदा वर्वमध्येऽधिमासद्वयं च "॥ इति । - २० " ·अवमामः। । १. अयमर्थ:- साटमानेन योऽयमगंक्रांत' म स्फुटोऽधिमासः । नत्र मानेन यो दिनक्रांतियक. मनम: । स च कार्तिकमार्गशीर्षपापमानावेव त्रिप्वन्यतमेऽवतिने। नान्येषु भाषादिनवन । मागयुक्त वर्ष अयमामात्पूर्व हिविमानेषु मध्ये कभिविमानो भवति । अयमासादविमान- त्रयमध्ये पगेऽचिमामः । तंदवविधमकबर्षस्यं मलमानत्रयं चिरेण कालेन यदादानिहाया ।। ५ न त्वेमाधिकमासवत्पुनः पुनः सहमा समायाति । द्विगंक्रांतियुनोऽयं अयमान. | मानन्यायान. पापस्य पतिरिति व्युत्पत्त्याहस्पतिनंजयापि व्यवयिते । तथा च बाईन्रत्ये- "यस्मिन्मासेन गंक्रांतिः नंक्रातियमेव वा । नमहिन्पनी मामावविनाम निदिन. " ति। तत्र क्षयमानात्प्राचीनो योऽमंत्रांतः म संगर्षः। अगंकातयेनेतगधिमानवकर्मानानाया प्राताया तदपादेन कर्माई. सन् गम्यम्ममर्पतीति नगर्पः । मासदयेऽब्दमध्ये तु मंक्रांतिर्न यदा भवेत् । प्राकृतस्तम्य पूर्वः स्यादविमा सम्न योनाः " ॥ नि स्मरणात् । संगतिरहितयोर्मानयोर्मध्ये यः पूर्वः न प्राकृत. शुद्धः सर्वका प्रत्यर्थः । अस्मिन्नेवार्थ जाबालिः- "एकासिन्नपि वर्षे चेत दो मासावधिमासको । प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादविमागम्नयोत्तः" ॥ नि । ब्रमसिद्धांतेऽपि- "मानत्रये गिय मंकांतिर्न यदा भवेत् । प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादधिमासम्न योना." ॥ :नि । चंद्रिकायामिद व्याख्यातम-त्रिगन्मामादृश्य योऽमंक्रांती मानः नोऽभिमानस्नतोऽयायकानो मामः । प्राकृतः । नाधिमाग रति । ततः मनमर्पयं तस्योपपन्ना। अगंकातिमानदयाच्य- चर्तिनः क्षयमानम्यांहस्पतित्यानात्तग्माविनोऽकांतस्य शालावियनानिमान यानामध्य- निंदितम् । त एतं त्रयोऽपि ज्योति.माग्ने विवाहाटा इचिनिदिनाः। नपाना-... स्पतीमामावधिमारा निदिताः" इति। या तु मंझानिययनः अयमाना जान- मे एक वाभिमानी भवति तदा तदमय चमिन्यनं फेगीये "यभिभन्मानिन हानि कान्निहया वापती मा. " ! नारदा-"मंतिगीता माता मोर कनियार । "मनाम. न्यायनिन्यापरः । मनाने ॥ १५ - ·७२६ मलमासा। इत्युत्तरो दुष्टः । तत्पूर्वो मासः शुभावह इत्यर्थः । संक्रांतिद्वययुक्तस्य क्षयमासस्य पष्टिदिनात्म- कत्वाभावेन दिनाधिक्याभावेऽपि संक्रांतेरपि मासव्यपदेशकप्रयोजकतया तदाधिक्येनावाधि- मासत्वव्यपदेशः । पितृमेधसारे--" चांद्रात् सौरातिरेकेण संवत्सरः कदाचित्रयोदशमासः स्यात्सोऽधिमासः । तत्र दो मासावेकनामानी पष्टिदिनात्मकी । तत्रायः कर्मसु निदितः । उत्तरस्तु ५'शुद्धश्वांद्रे मास्यकस्मिन् द्वेधा संक्रमश्चेदंहस्पतिरोत्तरो दुष्टः । सोरे चेत् दो दशौं संसो मलिम्लुच- श्वायो दुष्टः । तान्मलमासानाचक्षते । वर्षऽप्येकस्मिन्यदि वो मलमासों पूर्वोऽसंक्रांतोऽपि कर्मण्यः परो मलमासः इति । नन्वेकाधिकमासोपेतसंवत्सरस्य त्रयोदशमासात्मकत्वं यथा तथा अधिमासद्वयोपेतसंवत्सरस्य चतुर्दशमासात्मकत्वं प्राप्तम् । न च तद्युक्तम् । अस्ति त्रयो- दशो मास इत्याहुरितिवञ्चतुर्दशमासस्याश्रूयमाणत्वान्नेप दोषः। अमंक्रांतित्वेनाधिकप्रसक्ति- १० युक्तयोर्मध्ये पूर्वस्याधिकमासत्वनिषेधात् । उक्तं ज्योतिःसिद्धान्ते- “येदा कन्यागते सूर्ये वृश्चिके वाथ धन्वनि । मकरे वाथ कुंभो वा नाधिमासो विधीयते” ॥ इति । अयमर्थः-वृश्चिकादिपु चतुर्मासेषु यदा मलमास. प्रामोति तदा सूर्य तुलाकन्ययार्वर्तमाने सत्यसंक्रांतेऽपि नाधिमास इति । यदा कन्यागत इत्युपलक्षणम् । पूर्वेषु प्रसक्तोऽसंक्रांतो नाधिमासः । तदुक्तं ब्रह्मसिद्धांते चेत्रादर्वाक नाधिमासः परतस्त्वधिको भवेत "। चैत्रा- १५ दारभ्य उपरितनेषु मासेषु यदा यो को चित् दो मासावसंक्रान्ती तदा तयोरर्वाचीनः पुर्वो नाधिमासः । उत्तरस्तु भवत्यधिमास इत्यर्थः । स्मृत्यंतरे च-" एकत्र मासद्वितयं यदि स्यादर्पऽधिकं तत्र परोधिमासः । " त्रयोदशं तु श्रुतिराह मासं चतुर्दशः कापि न चैव दृष्टम् " ॥ इति । नन्वेवमपि द्विसंक्रांतियुक्तक्षयमासोपेतवत्सरस्य एकादशमासत्त्वं प्रसज्येत । तच्च द्वादश- २० मासाः संवत्सरः । अस्ति त्रयोदशो मास इत्याहुः" इत्यादि श्रुत्या विरुद्धमिति चेत् द्विसंक्रांति- युक्तस्य क्षयस्य मासदयत्वेन परिगणनात् । तथा च कालनिर्णये- " तिथ्यधै प्रथमे पूर्वो द्वितीयेऽर्धे तदुत्तरः । मासाविति बुधैश्चिंत्यो क्षयमासस्य मध्यगो" ॥ इति । क्षयमासस्य स्वतंत्रत्वेऽपि “ परपूर्वी शुभावहो" इति वचनान्मासप्रयुक्तं कर्म पूर्वत्रमासे कर्त्त- व्यम् । शुद्धमासवत्स्वतंत्रत्वात्तत्रैव कर्त्तव्यमिति केचित् । तदसाधु । “ संसाहस्पतीमासी सर्वकर्म- २५ बहिष्कृतौ इति स्मरणात् । असंक्रांतेरधिमासस्य तु एवं पष्टिदिनो मासः पूर्वार्ध तु मलिम्लुचः" इति स्मरणेन उत्तरशेषत्वात् उत्तरमास एव कर्त्तव्यमिति चंद्रिकाकालादर्शकाल- निर्णयपितृमेधसारादौ निरूपितम् । मलमासस्वरूपमभिहितम् । अत्र परस्परविरुद्धानि वचनानि संति तान्यप्यत्रैवार्थे कथं- चिद्योजनीयानि । दुर्योजनानि च त्याज्यानि । ननु श्रीधरीयादौ पूर्णिमाद्ययोगे तदयोगे च • मलमासत्वमुक्तम् । तथा हि- अमा च पूर्णिमा चैव यन्मासि युगलं भवेत् । यस्मिन्न दृश्यते वापि चौलकर्मादि वर्जयेत् ॥ द्वितीयपूर्णिमायुक्तं विषमासं वदंति हि । पूर्णिमा च न दृश्यत मलमासः प्रकीर्तितः ॥ "एकमासे वे च पूर्णे दर्शस्यैकस्य संभवे । अग्निज्वालेति विख्याता शुभकर्मविनाशिनी" ॥ इति । १ख-घट ख-माय ·मलमासे कर्तव्यानि। ५ अत्र व्यवस्थाभिहिता ज्योतिःशास्त्रे "दर्शातः पूर्णिमांतश्च चांद्रो मासो द्विधा मतः । जातिभेदाद्देशभेदात्तौ च मासौ व्यवस्थितौ ॥ दर्शातमासौ यद्देशे तत्र दर्शप्रयुक्तितः । मलमासादिदोषः स्यान्नान्यदेश इति स्थितिः ॥ "पौर्णमास्यंतमासोऽपि यस्मिन् देशे प्रवर्तते । तत्र तन्मलमासादिदोषो नान्यत्र विद्यते ॥ " नर्मदादक्षिणे भागे दर्शातो मास इष्यते । नर्मदोत्तरभागे तु पूर्णिमांत इति स्थितिः॥ "अमावास्यापरिछिन्नो मासः स्याद् ब्राह्मणस्य तु। संक्रांतिपौर्णमासाभ्यां तथैव नृपवैश्ययोः" इति। यत्तु “अंहस्पतिरवंतीषु संसर्पः कोसलेषु च । अधिमासस्तु पांचाले समदृष्टिस्तु भारते” ॥ इति तत् “ तस्मादाहिताग्निर्नानृतं वदेत् " इतिवद्दोषाधिक्यप्रदर्शनपरम् । उक्तं च कालदीपे- " सर्वत्रदोषा दोषाः स्युर्दोषकालव्यवस्थिताः । तेषां तु तत्र तत्रैषा दोषाधिक्याय केवलम्" ॥ इति । दर्शीतचांद्रमासानुष्ठातृणामेव श्राद्धादौ मलमासदोषः । न तु सौरानुवादिनां तत्रैकसंज्ञमासद्वयाभावात्। १० मलमासे कर्तव्यानि । मलमासे कर्तव्यान्याह यमः- “गर्भ वाधुपिके भृत्ये श्राद्धकर्मणि मासिके । सपिंडीकरणे नित्ये नाधिमासं विसर्जयेत् ॥ " तीर्थस्नानं जपो होमो यवव्रीहितिलादिभिः । जातकर्मान्त्यकर्माणि नवश्राद्धं तथैव च ।। “ मघात्रयोदशीश्राद्धं श्राद्धान्यपि च षोडश । चंद्रसूर्यग्रहे स्नानं श्राद्धदानजपादिकम् ॥ "कार्याणि मलमासेऽपि नित्यं नैमित्तिकं तथा ॥ इति । गर्भे गर्भयुक्त पुंसवनसीमंत इति १५ यावत् । वाधुषिके " अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासिमासि सबंधके " इत्यादिवचनोक्तवृद्धिग्रहणे। भृत्ये संवत्सरादिपर्यतकालकृते भृत्ये । नित्ये नित्यदाने । होमोऽत्रौपासनहोमः । अंत्यकर्माणि दहनोदकपिंडदानास्थिसंचयनादीनि । गौतमः- "जातकणि यच्छ्राद्धं नवश्राद्धं तथैव च । ग्रहणे पुंसुवादौ च तत्पूर्वत्रपरत्र च"॥इति । निमित्तवशादिति वाक्यशेषः। कालनिर्णये- " जातकर्म च पुंसूतिसीमंतोन्नयनव्रतम् । मलिम्लुचेऽपि कुर्वीत निमित्तं यदि जायते " ॥ इति । मरीचिः- “रोगे चालभ्ययोगे च सीमंते पूंसुवेऽपि च । यद्ददाति समुद्दिष्टं पूर्वत्रापि न दुष्यति” । इति । रोगे रोगशांतौ । अलभ्ययोगे अर्धोदयादिविहितश्राद्धादौ । मत्स्यपुराणे- " चंद्रसूर्यग्रहे चैव मरणे पुत्रजन्मनि । मलमासेऽपि देयं स्याहत्तमक्षयकारकम् " ॥ इति । २५ " । २० । - सत्यतपा:- मलिम्लुचाव्हये मासे विपत्तिर्यदि जायते । तस्मिन्नपि च कर्तव्या पिंडदानोदकक्रिया" ॥ इति । चंद्रिकायाम्- “ जातकर्माणि यच्छ्राद्धं दर्शश्राद्धं तथैव च । प्रतिसंवत्सरं यच्च पूर्वमासे प्रकीर्तितम्" ॥ इति । तत्रैव- ३० श्राद्धजातकनामानि ये च संस्कारसद्वैताः । रोगशान्तिरलभ्यैश्च योगैः श्राद्धं व्रतानि च ॥ मलिम्लुचेऽपि कर्तव्या इष्टीः काम्याश्च वर्जयेत् "॥ इति । संस्काराः अन्नप्राशनादयः । सद्रूता- श्चातुर्मास्यव्रतादयः । कालादर्शे- द्वादशाहसपिंड्यंतं कर्मग्रहणजन्मनोः । सीमंते पुंसुवे श्राद्धं द्वावेतौ जातकर्म च ॥ "रोगशांतिरलभ्ये च योगो आव्रतानि च । प्रायश्चित्तनिमित्तस्य वशात्पूर्वे परत्र च" ॥ इति । ३५ “ १ ख-माघ । २ ख-काम्य ३ ग-सप्रताः ।

·७२८ वानि। १५ द्वादशाहस पिंड्यंत कर्म द्वादशाहकालीनम् । यत्सपिंढीकरणं तदंतं यस्यति विग्रहः । मरणादारभ्य दहननमप्रच्छादनतिलोदकपिंटंदाननवश्राद्धदशाहहोमपोटशश्राद्धसपिंढीकरणात्मकं कर्मति यावत । ग्रहणे पुत्रादिजन्मनि सीमंते पुंसुवे च विहितं श्राद्धं एता द्वौ पुंसवनगीमंती जातकर्म च आस्तिान- रिष्टिः अनाहितामेोमः प्रायश्चित्तं संध्यातिकमादा प्रायश्चित्तं तन्निमित्तस्य वशायदा पूर्वमास ५ निमित्तमुत्पद्यते तदा पूर्वमासे कुर्यात् । यदा परमासे निमित्तमुत्पद्यते तदा पग्त्र । यदा मासद्ये निमित्तमुत्पयते तदोभयत्रेत्यर्थः । अत्र द्वादशाहग्रहणं वत्सरांतसपिढीकरणस्याप्युपलक्षणम श्राद्धं सपिंडनं कुर्यात्कालदोपं न चितयेत । वीते हादशाह वा सपिढीकरणं यदि ॥ "गुरुभार्गवयोढिये बाल्ये वा वार्धकेऽपि वा । मलमासेऽपि कर्तव्याः क्रियाः पूर्वाश्च मध्यमाः" ॥ इत्यादि स्मरणात् । अन्ये तु १० “ प्रेतस्य वत्सरादर्वाक यदा संस्कारमिच्छति । न कालनियमो मेयो न मांड्यं गुरुगुकयोः"॥इति स्मरणात् । प्रागेवोक्तकाले त्रिपक्षादिसापिंढयेऽपि न कालनियम इत्याहु. । एवं च वत्सरात्पूर्व यत्कर्त्तव्यं तत्र नाधिमासदोष इति गम्यते । स्मृत्यर्थसारे-सपिडीकरणात्मागेवोक्तकाले नैमित्तिक- वृपोत्सर्गस्तत्र न मासादिदोष इति । यत्तु वसिष्ठवचनम्-- " अग्न्याधेयं प्रतिष्ठां च यज्ञदानवतानि च । वेदवतवृपोत्सर्गचूडाकरणमेसलाः ॥ “ मांगल्यमभिपेकं च मलमासे विसर्जयेत् " ॥ इति तत् “ कार्तिक्यां वैशारयां ग्रहणे संक्रमे वा” इति बोधायनोक्तकाम्यवृपोत्सर्गविषयम् । तथा च तत्र वर्जनीयेषु मध्ये कालादर्ग- कारण संग्रहीतम्-" आश्रमस्वीकृतिः काम्यवृपोत्सर्गश्च निष्कमः " इति । तथा आयेकोहिष्ट मलमासे कुर्यादाद्यमेकादशेऽहनि । "एकादशेऽन्हि यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहृतम् । एकादशेऽहनि श्राद्धं कुर्यादेवाविचारयन् ॥ इत्यादिभिः मृताहादेकादशाह एवायेकोद्दिष्टविधानात् । तथा च जाबालिः- " एकराशौ स्थिते सूर्ये यदि मासो द्विधा भवेत् । एकोद्दिष्टं तु पूर्वत्र न परब कदाचन" ॥ इति । कालादर्शकारेणेदं व्याख्यातम्-" पूर्वमासस्थनिमित्ताधीनमेकोद्दिष्टं तत्र कृत्वा उत्तरत्र न कुर्यात् " इति । एवं च सूतकांते नरः कुर्यादेकोद्दिष्टद्वयं बुधः । सूतके पतिते चापि स्वतंत्रं नातिलंघयेत् " ॥ इति २५ व्यासस्मरणात् । मध्ये सूतकांतरापाते स्वतंत्र महकोद्दिष्टमेकादशे कृत्वा आशौचापगमानंतर- मावृत्ताद्यं यथा क्रियते तद्वन्मलमासेऽप्येकादशाहे आद्यश्राद्धं कृत्वा शुद्धमासे त्वावृत्तायमून- मासिकात्पूर्व कुर्यात् । तथा च स्मृत्यर्थसारे-" आद्यश्राद्धविघ्ने तु भार्गववारनंदाचतुर्दशीत्रि- जन्मानि त्यक्त्वा उनमासिकात्पूर्वमनुष्ठेयम्" इति । तथा च पराशरः " अधिमासमृतानां तु आद्यमेकं समाचरेत् । शुद्धमासे तदावृत्तं शुद्धे चैवोनमासिकम्" ॥ इति । • एवं च षष्ठिदिनात्मकमृतमासस्थद्वितीयतिथौ द्वितीयमासिकं कर्त्तव्यम् । तदा मृतमासात्पूर्वमासे प्रथमाब्दिकं भविष्यति “बुधश्चांद्रमासस्यैवमामलेदिवसे सति । आद्याब्दिकं प्रकुर्वीत " इति स्मरणात् । स्मृत्यंतरे- " आवृत्तिरन्यमास्यानां द्वादशाहे सपिंडने । तथा नावर्त्तयेदाचं मले त्वावृत्तिरिष्यते " ॥ इति । ॥ - ·तस्मिन् देयानि। ૭૨૬ " " वत्सरात्प्रथमाहत १. गभस्तिरपि- एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते। तत्कार्यं पर्वमासे च कालाधिक्येऽपि धर्मतः "॥ इति । अस्यार्थः चंद्रिकायामुक्तः—“ एतत्सपिंडीकरणात्प्राक्तनमासिकविषयं च शब्दादुत्तरमासेऽपि कार्यम्” इति । एवं सपिडीकरणादुत्तरभावीनि मासिकान्युभयत्र कार्याणि । तथा च हारीतः- अधिमासे न कर्त्तव्यं श्राद्धमभ्युदयं तथा । तथैव काम्यं यत्कर्म वत्सरात्प्रथमादृते ॥ सपिंडीकरणादूर्ध्वं यत्किंचिच्छ्राद्धिकं भवेत् । इष्टं वाऽप्यथवा पूर्त तन्न कुर्यान्मलिम्लुचे"॥इति । अस्यार्थः चंद्रिकायामुक्तः--" सपिंडीकरणादूर्ध्वं यत्प्रथमवत्सरे प्रतिमासं क्रियमाणं त्रैपुरुषकं मासिकं श्राद्धं तन्मलिम्लुचेऽपि मासे कार्यमितिवक्तुं इत्युक्तम् इति। अस्मिन्विषये वसिष्ठोऽपि—“ संवत्सरमध्ये यद्यधिकमासो भवेन्मासिकार्थ दिनमेकं वृद्धि नयेत्” इति । सत्यव्रतः- " आब्दमंबुघटं दद्यादन्नमाज्येन संयुतम् । संवत्सरे विवृद्धेऽपि प्रतिमासं च मासिकम् " ॥ इति । गभस्तिः न कुर्यान्मलमासे तु कर्म किंचित्कथंचन।मुक्त्वा नैमित्तिकश्राद्धं तद्भि तत्रैव कीर्तितम् ॥ इति। मरीचिरपि- "प्रतिमासं मृताहे च यच्छ्राद्धं प्रतिवत्सरम् । मन्वादौ च युगादौ च तच्छ्राद्धमुभयत्र च” ॥ इति । १५ संग्रहेऽपि- "यौगादिकं मासिकं च श्राद्धं चापरपक्षिकम् । मन्वादिकं तैर्थिकं च कुर्यान्मासदयेऽपि च" ॥ इति । तैर्थिकमिति पूर्वदृष्टतीर्थविषयम् । अपूर्वदर्शनस्य निषिद्धत्वात् । तथा " मासिके समनुक्रांते चांद्रमाने तिथिद्वयम् । यदि स्यात्तत्र कुर्वीत मासिकद्वितयं कमात्" ॥इति । एकमेव मासिकं पूर्वत्र च परत्र च कुर्यादित्यर्थः । तथा च स्मृत्यंतरे- " अन्यमासे प्रमीतानां मलमासे समागमे । एकनाम्ना तु कर्त्तव्यं मासिकद्वयमीरितम्" ॥ इति । अन्यमासे अधिमासव्यतिरिक्तमासे । वृद्धवसिष्ठः श्राद्धीयेऽहनि संप्राप्ते अधिमासो भवेयदि । मासद्वयेऽपि कुर्वीत श्राद्धमेकं न दुष्यति” ॥ इति । व्यास:- षष्ठिभिर्दिवसैर्मासः कथितो बादरायणैः । उत्तरे देवकार्याणि पितृकार्याणि चोभयोः”॥ इति । २५ श्लोकगौतमश्च- " द्वौ मासावेकनामानावेकास्मिन्वत्सरे यदि । उत्तरे देवकार्याणि पितृकार्याणि चोभयोः "॥ इति । एषु श्राद्धपितृकार्यशब्दो मासिकादिश्राद्धपरः । चैपक्षिकोनमासिकविषये पितृमेधसारे आभिहितम्-" तत्तन्मासवृद्धौ त्रैपक्षिकमूनानि च पूर्वत्रैव परत्र न पुनः कुर्यात् ” इति । सुधीवीलोचने व्याख्यातमेतत्-द्वितीयमासवृद्धौ मृताहास्त्रिपक्ष एव त्रैपक्षिकं कुर्यात् । न च ३० परत्रमासे आत्रिपक्षत्वादेवं षष्ठमासवृद्धौ ऊनपाण्मासिकं षष्ठमास एव कुर्यात् । न च परमासे तस्य सप्तमत्वात् । एवं द्वादशमासवृद्धावूनाब्दिकं द्वादशमास एव कुर्यात् । न त्रयोदशमासे । मृतेऽहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु मासिकम्” इति मृताहविहितमासिकस्यैव प्रतिमासं कर्तव्यत्वविधानात् ।

·प्रथमादिकं त कतव्यमेव । ॥ - . "पक्षिकोनपाण्मास्ये ऊनादिकमथाचरत । एतेषामेव कालेतु न पुनःकरणं भवेत" ॥ इति ऊनाना पुनःकरणनिषेधात । इति । अन्य त परिगिर्दिवर्ग:ति परिदिनानामकमागत्यस्मग्णन उत्तरमासानामपि आघपछद्वादशमासत्याहित्रिदिनेम्न तु ऊनानां करणगंभवान " संवत्सरे प्रवृद्धे च प्रतिमासं तु मासिकग ” इति मासिकमात्रस्य प्रतिमासं कर्नव्यविधानान ५ “माघत्रयोदशीश्राद्धं श्राद्धान्यपि च पदमा । कार्याणि मलमागेऽपि नित्यं नैमिनिकं तया" दति पोढशानामपि मासिकानामुमयत्र कर्तव्यत्वविधानात "एकादशेऽन्ति मास्यून आधे पष्टे तथांतिमे । प्रतिमामं मृतेऽनयान्न म्यन्त्रिपणे च गोडमा उति पक्षिकोनमासिकानामपि पाटशमध्यपातित्वात "आई दर्शेऽप्यारहः श्राद्धमुनादिमासिका । तर्पणं च निमिनग्य नियत्या भयत्र च "नि कालादर्शकारेण ऊनादीनामभयत्र विधानापक्षिनिपाण्मास्य प्रति पुनः करणनिषधस्य ऊनानां नापकर्षः स्यात्पुनरप्यपकपणे ति वचनेन उत्तवार्थापकर्मविषयत्वप्रनीतः पुनःकरणमात्र विषयत्वे अक्सिंवत्सगयस्य सपिढीकरणं कृतम । पोटगानां द्विगनि कुर्यादिन्या गौतमः " इत्यादिवचनविरोधप्रसंगात् । अत: आयश्रा-दादीनि पोदामामिकानि मलमा तात्तग्मास चावृत्य कार्याणीत्याहुः । १५ प्रथमाब्दिकविषये हारीत:--"असंक्रांतऽपि कर्त्तव्यमाब्दिकं प्रथम दिजैः" इति । स एव- "असंक्रमे तु कर्त्तव्यमाब्दिकं मासिकं तथा । एवं सपिढनांतं च बल्लगेऽथ घटाटिकम् "॥ ति। लघु हारीतोऽपि- "प्रत्यब्दंद्वादशे मासि कार्या पिण्डक्रिया मुतैः। कचित त्रयोदशऽपि स्यात् आयं मुक्त्वा तु बन्सुरम् ।। इति । पिण्डक्रिया मृताहश्राद्धे क्रिया । द्वादशे मासि पूर्णे सति त्रयोदो मामीति यावत ! २० कचिदधिमासयुक्तवत्सरे त्रयोदशे मासि परिपूर्णे सति चतुर्दशमासीति यावत । आद्यमान्दिक त्वधिमासवत्यपि संवत्सरे द्वादशे मासि पूणे मति कार्य बयोदशे मासि कार्यमित्यर्थः । चंद्रिकायाम्- " आब्दिकं प्रथमं यत्स्यात्तत्कुर्वीत मलिम्लुचे । त्रयोदशे च संप्राप्ते कुर्वीत पुनगब्दिकम् ॥ इति । पुनराब्दिकं प्रत्याब्दिकम् । उत्तरे मासि संप्राप्ते कुर्वीतत्यर्थः । अतः शुद्धमासमृतानां प्रथमाब्दिकं २५ मलमासागमे सति तब कर्तव्यम् । द्वितीयाद्याब्दिकं तु तदुत्तरे शुद्धमासे कर्तव्यम् । न पूर्वत्र मलमासे । तथा च सत्यव्रतः- "वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोम॑तेऽहनि । मलमासे न कर्तव्यं व्याघस्य वचनं यथा" ॥ इति । स्मृत्यंतरे- " मासे संवत्सरे चैव तिथिद्वैधं यदा भवेत् । तत्रोत्तरा तिथि ह्या न पूर्वा तु मलिम्लुचा "॥ इति । ३० एवं च “ मलिम्लुचस्तु यो मासः स मासः पापसंजकः । त्यक्त्वा तमुत्तरे कुत्पितृदेवादिकाः क्रियाः। वर्जितः पितृदेवाभ्यां स मासः पापसंज्ञितः" ॥ इत्यादीनि वचनानि शुद्धमासमृतानां प्रत्याब्दिकविषयतया योजनीयानि । मलमासमृतानां तु प्रत्याब्दिकं मलमासागमे सति तत्रैव कर्तव्यम् । तथा च भृगुः- "मलमासे मृतानां तु यच्छ्राद्धं प्रतिवत्सरम् । मलमासे तु तत्कुर्यान्नान्येषां तु कथंचन" ॥ इति । अन्येषां शुद्धमासमृतानां मलमासे न कार्यम् । किंतु शुद्धमास एवेत्यर्थः । - ·अन्यानि वावया॑णि । ७३१ " ५ - " - - सत्यतपाश्च वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद्धं मृताहे तु मलिम्लुचे । कुर्यात्तत्र प्रमीतानामन्येषामुत्तरत्र तु" ॥ इति । पैठीनसिरपि- मलमासमृतानां तु श्राद्धं यत्प्रतिवत्सरम् । मलमासे तु कर्तव्यमन्येषां तु कदाचन ॥ इति । एवं च “गर्भ वार्धषिके भृत्ये प्रेते नित्येऽनुमासिके । आब्दिके च तथा श्राद्धे नाधिमासं विसर्जयेत् ॥ प्रतिसंवत्सरश्राद्धं मलमासे न वर्जयेत् । नित्यानि यानि कर्माणि निमित्तार्थानि यानि च ॥ "एकसंज्ञौ यदा मासौ स्यातां संवत्सरे क्वचित् । तत्राये पितृकार्याणि देवकार्याणि चोत्तरे ॥ द्वौ मासावेकनामानौ स्यातां संवत्सरे यदि । पूर्वत्र पितृकार्याणि देवकार्याणि चोत्तरे" ॥ इति । कात्यायनप्रचेतःशातातपपैठीनसिवचनानि मलमासमृतविषयाणि । यत्तु गालववचनम्- वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोम॑तेऽहनि । मासद्वयेऽपि तत्कुर्याध्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ इति । यदपि मरीचिवचनम्- "प्रतिमासं मृताहे यच्छ्राद्धं च प्रतिवत्सरम् । मन्वादौ च युगादौ च मासयोरुभयत्र च ॥ इति । यदपि कालादर्शे वचनम्- "मलिम्लुचान्यमासेषु मृतानां श्राद्धमाब्दिकम् । तर्पणं च निमित्तस्य नित्यत्वादुभयत्र च॥ इति । १५ एवमादीन्युभयत्र सांवत्सरिकाद्धप्रतिपादकवचनानि मलमासे मृतानां प्रत्याब्दिकं मलमास एव कर्त्तव्यम् । शुद्धमासमृतानां प्रथमाब्दिकं मलमासे द्वितीयाद्यादिकं तु शुद्धमासे इत्येत- निर्णयमभिप्रेत्य पितृकार्याणि चोभयोरित्यादिवचनानि प्रवृत्तानि । अपरा:- अधिमासमृतानां तु मृताहं तत्र नोत्तरे । अन्येषामुत्तरे कुर्यात्प्रथमं त्वधिके चरेत् " ॥ इति । अन्यान्यपि वावय॑कार्याणि कालादर्शकारः संग्रह्योदाजहार आब्दोदकुंभमन्वादि महालययुगादिषु । श्राद्धं दर्शेऽप्यहरहः श्राद्धमूनादिमासिकम् ॥ मलिम्लुचान्यमासेषु मृतानां श्राद्धमाब्दिकम् । श्राद्धं च पूर्वदुष्टेषु तीर्थेषु च युगादिषु ॥ " मन्वादिषु च यदानं दानं दैनंदिनं च यत् । तिलगोभूहिरण्यानां संध्योपासनयोः क्रियाः ॥ पर्वहोमाश्चाग्रयणं साग्नेरिष्टिश्च पर्वणोः । नित्याग्निहोत्रहोमश्च देवतातिथिभोजनम् ॥ स्नानं च स्नानविधिना चाभक्ष्यापेयवर्जनम् । तर्पणं च निमित्तस्य नित्यत्वादुभयत्र च ॥ अनित्यमनिमित्तं च दानं च महदादिकम् । अग्न्याधानाध्वरापूर्वतीर्थयात्रामरेक्षणम् ॥ देवारामतटाकादिप्रतिष्ठामौंजिबंधनम् । आश्रमः स्वीकृतिः काम्यवृषोत्सर्गश्च निर्गमः ॥ राज्ञोभिषेकप्रथमचूडाकर्मवतानि च । अन्नप्राशनमारंभो ग्रहाणां च प्रवेशनम् ॥ " स्नानं विवाहो नामातिपन्नदेवमहोत्सवः । व्रतारंभसमाप्ती च काम्यं कर्म च पाप्मनः ।। "प्रायश्चित्तं च सर्वस्य मलमासे विसर्जयेत् ॥ उपाकर्मोत्सर्जने च पवित्रदमनार्पणम् । अवरोहश्च हैमंतः सणां बलिरिष्टकाः ॥ "ईशानस्य बलिर्विष्णोः शयनं परिवर्तनम् । दुर्गंद्रस्वापनोत्थाने ध्वजोत्थानं च वज्रिणः ॥ पूर्वत्र प्रतिषिद्धानि परवान्यच्च दैविकम्” इति । अत्र नित्यत्वादुभयत्र च इत्यंतेन ग्रंथेन कर्त्तव्यं संगृहीतम् । अनित्यमनिमित्तं च इत्यारभ्य वर्जयेत् इत्यंतेन वर्जनीयसंग्रहः । उपाकर्मेत्यारभ्य परवान्यच्च दैविकम् इत्यंतेन मलमासे नानां शुदमासेऽवश्यकर्त्तव्यत्वेन संग्रहः । अत्र केषुचित्साक्षिवचनान्युक्तानि अवशिष्टेष्वप २० " २५ 30 “ ३५ ।

·नित्यादिक्रिया। -- -- ननूदाइते संगहवचने भाद्रपदापरपक्षश्राद्धस्याप्युभयत्र कर्तव्यता प्रतीयते । महालय यगा- दिध्विति तत्र पठितत्वात । अन्यत्रापि “ यांगादिक मासिकं च श्राद्धं चापपक्षिकम" इति उभयत्र कर्त्तव्यता प्रतीयते । मा च स्मृतिविरुद्रा । तथा च काठकगृही- " महालयाप्टकानाद्वोपक्रमायपि कर्म यत । स्पटमासधिशेषाग्यविहिन वर्जयमले " ॥ नि । ५ भृगुरपि- "वृद्धिश्राद्धं तथा सोममग्न्याधेयं महालयम् । गज्याभिषेक काम्यं च न कुर्यादानुनधित।। इति ! पराशरः- "यातुधानप्रियो मासः कन्या: जायते यदि । पित्र्यं देवं तया कर्मधुनो मामि यन्यते" ॥ नि । यातुधानप्रियः अधिमास इत्यर्थः । पितामहत्र्य- १०" सोमयागादिकाणि पछीष्टयाग्रयणं तया। माालयाएकावाटे मलमामे विसर्जयेत् " ॥ इनि । पष्ठीष्टिः काठकशासादी प्रसिद्धा । ज्योतिःपराशर.- "सिनीवालीमतिकम्य यदा कन्यां बद्रविः । तदा कालम्य वृद्धत्वादतीतेव पिक्रिया" || इति । अतीतेव पंचमपक्षातिकांतेवेत्यर्थः । नागरखंडे- " नभो वाथ नभस्यो वा मलमासो यदा भवेत । सप्तमे पितृपक्षः स्यादन्यत्रैव तु पंचमः" ॥इति । १५ एवं चोभयत्रानुष्ठानमयुक्तम् । कालनिर्णयादी परिहतमेतत । मंग्रहवाक्ये महालयापम्पक्षिक- शब्देन मघात्रयोदश्याविवक्षितत्वान्न दोष इति । 'मघात्रयोदशीश्राद्धं श्राद्धान्यपि च पोहा' इति । तस्योभयत्रानुष्ठानमभिहितम् । यत्तु परागरवचनम्- "मासः कन्यागते भानावसंक्रांतो यदा भवेत् । पित्र्यं देवं तदा कर्म तुलास्ये कर्तुग्क्षयम्" ।। इति तत्पूर्वोक्तकाले श्राद्धानुष्ठानासंभवे द्रष्टव्यं तस्य गोणकालन्यात् । दर्शश्राद्धमधिमासेऽपि कर्तव्यम् २० “ जातकर्माण यच्छ्राद्धं दर्शश्राद्धं तथैव च । प्रतिसंवत्सरं यच्च पूर्वमामे प्रकीर्तितम् "॥ इति स्मरणात् । यत्तु ऋष्यशृंगवचनम्- "संवत्सरातिरेकेण मासो यः स्यान्मलिम्लुचः । तस्मिन् त्रयोदशे श्राद्धं न कुर्यादिंदुसंशये"॥ इति। अत्र विरोधः परिहतः कालादर्श नास्ति विरोधः काम्यादविषयत्वादस्य निषेधस्य । संभवति हि दर्शे काम्यश्राद्धं 'कन्यां कन्यादिन' इत्यादिना तिथिवारनक्षत्रविहितम् । तेन काम्यश्राद्ध- २५ विषयोऽयमृष्यशंगनिषेध इति। चंद्रिकायां तु ऋष्यशृंगवचनमन्यथापठितम् “ तस्मिंस्रयोदशे श्राद्धं न कुर्यान्नोपतिष्ठते” इति । मत्स्यपुराणे- " दर्शे चाहरहःश्राद्धं दानं च प्रतिवत्सरम् । गोभूतिलहिरण्यानां मासे च स्यान्मलिम्लुचे "॥इति। मैत्रेयसूत्रे "मासदये यद्येकराशिं संक्रमेतादित्यस्तवाद्यो मलिम्लुचः शुद्धोऽन्यः पार्वणेप्टिरग्नि- होमः अग्निहोत्राग्रयणं संध्योपासनं पार्वणस्थालीपाकश्च यान्यन्यानि नित्यानि इहापि यत्नेन ३० क्रियते" ॥ इति । यत्तु पैठीनसिवचनम्- "श्रौतस्मार्तक्रियाः सर्वा द्वादशे मासि कीर्तिताः । त्रयोदशे तु सर्वास्ता निष्फला इति विश्रुताः ॥ तस्मात् त्रयोदशे मासि कुर्यात्तान्न कथंचन। कुर्वन्ननर्थमेवाशु कुर्यादात्मविनाशनम् " ॥ इति अत्र निष्फला इत्यभिधानात्फलकामनया प्रवृत्तं कर्म निषिद्धं इति गम्यते । तथा च स्मृत्यंतरम्- " इष्टयादि सर्व काम्यं तु मलमासे विसर्जयेत् ” ॥ इति । न च सर्वास्ता इत्यभिधानात् - ·अनन्यगतिकानि कर्तव्यानि । ७३३ “ नित्यनैमित्तिकयोरपि निषेधः शंकनीयः-" नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रयतः स मलिम्लुचे " इति बृहस्पतिवचनात् । जाबालिनापि तथैवोक्तम्- नित्यं नैमित्तिकं चैव श्राद्धं कुर्यान्मलिम्लुचे । तिथिनक्षत्रवारोक्तं काम्यं नैव कदाचन" ॥ इति । योऽयं मलमासे काम्यनिषेधः असावारंभसमाप्तिविषयः असूर्या नाम ये मासा न तेषु मम संमता। व्रतानां चैव यज्ञानां आरंभश्च समाप्तये"॥ ५ इत्यारंभसमाप्त्योरेवाधिमासे प्रतिषेधादारंभसमाप्त्योर्मध्यपातिन्यधिमासेऽपि तदारब्धं काम्यमनुष्ठेयम्। “ अधिमासे निपतितेऽप्येष एव विधिः स्मृतः" इति स्मरणात् । यत्तु काठकगृह्ये समाप्तिप्रतिपादकवचनम्--- " प्रवृत्तं मलमासात्प्राक्काम्यं कर्म समापितम् । आगते मलमासेऽपि तत्समाप्यं न संशयः" ॥ इति तत्सावनमासप्रवृत्तकृच्छ्रचांद्रायणादिविषयं तत्रावश्यकं तु यत्काम्यं कर्म तन्मलमासेऽप्यनुष्ठेयम् । १० तद्यथा-"प्रक्रांते मलमासे यदि कश्चिद्वालग्रहब्रह्मराक्षसादिना गृह्यते तदा ' अग्नये रक्षोने पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्' इति विहिता रक्षोनेष्टिः सद्य एव कर्तव्या। मलमाससमाप्ति- प्रतीक्षायां वालादिमरणप्रसंगात् । यदा वृष्ट्यभावात्सस्यानि शुष्यति मलमासश्चागतः तदा 'कारीर्या वृष्टिकामो यजेत' इति विहितेप्टिर्न कालविलंब सहते । एवमन्या इष्टयः स्मार्तान्य- प्यावश्यकान्युदाहरणीयानि। नित्यनैमित्तिकयोरपि यदनन्यगतिकं यस्यातिक्रमे प्रायश्चित्त- १५ प्राप्तिर्यस्य च मासांतरे विहितकालालाभः तदेव मलमासे कार्यम् “अनन्यगतिकं नित्यं कुर्या- नैमित्तिकं तथा" इति स्मरणात् । काठकगृह्येऽपि " मलेऽनन्यगतिं नित्यां कुर्यान्नैमित्तिकी क्रियाम् " इति। चंद्रिकायाम्- मलं वदंति कालस्य कालं कालविदोऽधिकम् । नेह कुर्यादशेषेज्यामन्यत्रावश्यकद्विधे." ॥ इति । अनन्यगतिकानि च नित्यानि गृह्यपरिशिष्टे उदाहृतानि अवषट्रारहोमश्च पर्व चाग्रयणं तथा । मलमासे तु कर्त्तव्यं काम्या इष्टीस्तु वर्जयेत् " ॥ इति । अवषद्वारहोमः अग्निहोत्रौपासनवैश्वदेवादयः । पर्व दर्शपूर्णमासौ पार्वणस्थालीपाकश्च । दर्शादीनां नित्यत्वं अकरणे प्रत्यवायश्रवणात् । कालांतरनिमित्तप्रायश्चित्ताम्नादवगंतव्यम् । तथा चाथर्व- णिका आमनंति “ यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमनाग्रयणं न तिथिवर्जितं चाहुतं वैश्वदेवम् । विधिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान् हिनस्ति" ॥इति । तैत्तिरीयकेऽपि- “ अग्नये पथिकृते पुरोडशमष्टाकपालं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां पौर्णमासीं वाति- पादयेत्” इति । गत्यतरयुक्तानि तु नित्यानि तत्र वानि। तदुक्तं काठकगृह्यपरिशिष्टे- सोमयागादिकर्माणि नित्यान्यपि मलिम्लुचे । षष्ठीष्टयाग्रयणाधानचातुर्मास्यादिकान्यपि ॥ महालयाष्टकाश्राद्धोपाकर्माद्यपि कर्म यत् । स्पष्टमासविशेषाख्यविहितं वर्जयेन्मले" ॥ इति । न चाग्रयणस्य सगतिकागतिकयोरुदाहरणं विरुद्धमिति शंकनीयम्। तस्य मलमासे विकल्पितत्त्वात्। ३० तदाह पैठीनसिः-“संक्रांतिरहिते मासि कुर्यादाग्रयणं न वा” इति । अनन्यगतिकानि नैमित्तिकानि ग्रहणस्नानादीनि । तेषां मलमासेऽपि कर्त्तव्यतामाह यमः- चंद्रसूर्यग्रहे स्नानं श्राद्धं दानं जपादिकम् । कार्याणि मलमासेऽपि नित्यं नैमित्तिकं तथा" ॥इति। सगतिकानि नैमित्तिकानि जातेष्ट्यादीनि ‘वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते' इति १ क-नित्य। २० २५ " ९३-२ ·७३४ सावकातुन कार्यमा . - विस्ताया इमारऽवगित ययानपान तन-मननपान - HI शंखोऽपि-. " सावकारांत यत्कार्य न नयां-मामिति । किननि ft. Pr"h site वृद्धगाग्यापि " नामाप्रागन बाल विमा गाबिनम full if ना । “अस्तगे च गर्ग शुक गई बाल, मरिन । मनमा iii . 1} : जातकर्मादीनां चोलात्पूर्वभाविनां निवः पालापा-१५, नया गायः " नामकर्म च जाततिं यथाकालं, गमाग्न। आनन - in अत्रि:- १० “मासप्रोक्ता कार्य महत्वं गमकायाः । विमान ।' "गर्भादिप्राशनांतानि प्राप्तकालं न लश्या "॥ स्पतिः "बाले वा यदि वानव शुक्र चास्नंगते गगे । मनात " गाय:-- "अनादिदेवतादृष्टयाशुचि त्यानाभार्ग । मायना नया " । १५ मात्स्येऽपि- " आधानं यज्ञकर्मापि प्रायश्चिनं बतानि च । न कर्यानमारमामपि का" नि । दर्शपूर्णमामाग्रिहोत्राणा यज्ञत्वेऽपि प्रथमानुपानमेव नेश निमिता नया च मुत्यंतर ---- “ आरंभदर्शपणंटचौरमिहोत्रम्य चोदितम् । प्रतिप्रापन का मदिर" ॥ नि ! ज्योतिःशास्त्र- तत्र दत्तमदनं स्याद्भुतं न तमंच च । मुजप्तमप्यनात स्यानोपयाम. i भवन ॥ न यात्रा न विवाहं च न च वास्तुनिवेशनम् । न प्रनिया दवाना प्रामागम न हिरण्यं मुवामांसि धारयेदिति निश्रयः " ॥ नि । बमिट- " वापीकूपतटाकानां प्रतिष्ठा यज्ञकर्म च । न कर्यान्मलमा तु माता-बानानि न ।। इति। महादानानि तुलापुरुषादीनि घाटा कनकादीनि दश । एतन्न पूर्व निलपिनम् । रीत.--- " उपक्रम नपोत्सर्ग काम्यमतावमष्टकाः । मानि न हो पा. कार्या वयित्वा तपा॥ इति । मरीचिः- “गृहप्रवेशगोदानस्नानाश्रममहोत्सवान । न कुर्यान्मलमागे तु गरी शुके तथास्नगे। शुक्रबृहस्पत्योर्मोन्यादिप्रतिपादनपूर्वक मलमासवानि । तत्रातिदिशनि कालादर्शकारः- " मिहिरेण समात्यंतं संनिकदहस्पते' । कवेभादर्शन यत्तन्मोडामार्गापय ॥ “ततोऽग्विार्धकं मोठ्यादूर्ध्व बाल्य प्रकीर्तितम् । पक्ष. प्राक दिशि वृहत्वं पात् पचदिन कवे. ॥ शैशवं प्राक्त पंचाहं पश्चाद्दशदिन स्मृतम् । शैशवं वार्धक पक्ष प्रानभान्च बृहस्पते. ॥ “मलिम्लुचे निषिद्धानि कर्माण्यत्रापि वर्जयेत्" । इति : मिहिर. पूर्यः । कवे शुक्रस्य । प्राग्दिशि- वृद्धत्वं पक्षः पंचदशदिनानि पश्चात् प्रतीच्या दिशि पनदिन द्वत्वं स्मृतम् । शेशवं बाल्य प्राक प्राच्यां दिशि पचदिनं स्मृतम् । पश्चात् प्रतीच्या दिशि दगदिन स्मृतम् । प्रान्या प्रतीच्या दिशि च वार्धकं शैशव च बृहरपतेः पक्षः । “मलिम्लचे निषिद्वानि कर्माणि गुरुशुक्रयो.” मोहये ૨ ૭ ૮૮ २५ 30 ·दर्शश्राद्धनिर्णयः। ७३५ - ५ १० वार्धकशेशवयोरपि वर्जयेदित्यर्थः । “दशाहं शुक्रवार्धक्ये सप्ताहं वार्धकं भवेत् । शुक्रः पञ्चदिनं वृद्धः” इत्यादिभेदस्तु गणितभेदापेक्षया । वाक्यकरणं गणितसारं परहितस्फुटं दृग्गणितं चति गणितभेदाः । तेषु भेदेषु दश दिनानि पौर्वापर्येणास्तमयानि भवन्ति क्रमेण दिनत्रयतारतम्यम् । मलमासस्येव द्विराषाढासंज्ञकं विशेषमाह वृद्धमिहरः- " माधवायेषु षट्रस्वेकमासि दर्शद्वयं यदा । द्विराषाढः स विज्ञेयः शेते कर्कटकेऽच्युतः ॥ मेषादिमिथुनातेषु यदा दर्शद्वयं भवेत् । अब्दांतरे तदाऽवश्यं मिथुनार्थे हरिः स्वपेत् ॥ कर्कटादित्रिके वापि यदा दर्शद्वयं भवेत् । अब्दान्तरे तदावश्यं कर्कटाके हरिः स्वपेत् ॥ इति । आधिमासे क्षयमासेऽपि वावय॑विवेकसमान इत्युक्तं काठकगृह्ये- रविसंक्रमहीने यो वया॑वयं विधिः स्मृतः । स एव तद्दिसंक्रांती मलमासेऽप्युदीरितः” ॥ इति । कालादर्शेऽपि- “ मलमासे द्विसंक्रांती संक्रांतिरहिते तथा । कार्यवय॑विवेकः स्यादिति शास्त्रविदो विदु: "॥ इति । तदेवं कार्याकार्यविवेकः पंचधा संपन्नः । तत्र किंचिन्मलमास एव कर्त्तव्यम् । तद्यथा मलमास- मृतानां यदाकदाचित्प्रत्याब्दिकमन्यमासमृतानां प्रथमाब्दिकं च किंचित्तु शुद्धमास एव कर्त्तव्यं तद्यथोपाकर्मादि । किंचिदुभयत्रापि कर्तव्यं तद्यथाब्दोदकुंभादि । किंचिदुभयोरन्यत्तरस्मिन्निमित्त- वशात्कर्त्तव्यं तद्यथा द्वादशाहादिसपिंडादि । किंचिन्मलमासे वयं तद्यथा नित्यमनित्यं चेत्यादि १५ अनित्यमनिमित्तम् । इति मलमासनिर्णयः ॥ दर्शश्राद्धनिर्णयः । अथामावास्याश्राद्धम् । तत्र लोकाक्षिः "श्राद्धं कुर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृको द्विजः । इंदुझये मासि मासि वृद्धौ प्रत्यब्दमेव च" ॥ इति । मनुः ( ३११२७)- "प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुझये। तस्मिन्युक्तस्यैति नित्यं प्रेतकृत्या हि लौकिकी"॥ इति । २० विधुक्षये अमावास्यायां यत्पिश्यं नाम कर्म क्रियते सैषा प्रेतकृत्येति प्रथिता लोके । प्रेताः पितृपितामहादयः तदर्था क्रिया प्रेतकृत्या लौकिकी लोकविदिता प्रेतकृत्या तस्मि- न्विधुक्षये युक्तस्य श्रद्दधानस्य नित्यं प्रतिमासमेति आगच्छति कर्त्तव्यत्वेनोपतिष्ठते इत्यर्थः । गौतमोऽपि (१४।१०२)-“अथ श्राद्धममावास्यायां पितृभ्यो दद्यात् " हाते । हारीतोऽपि- " यथाकथंचिन्नित्यानि कर्यादिंदुक्षयादिषु” इति । विष्णुपुराण- “श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं हि तत् । मासि मास्यसिते पक्षे पंचदश्यां नरश्वर"॥ इति । स्मृत्यंतरे- प्रमीतपितृकः कुर्याद्दर्शाब्दिकमहालयान् । जनन्यामपि जीवंत्यामेष धर्मः सनातनः व्याघ्रोऽपि न निर्वपति यः श्राद्धं प्रमीतपितृको द्विजः । इंदुक्षये मासि मासि प्रायश्चित्तीयते हि सः "॥ इति । ७० काजिनिः- " दर्शे स्नात्वा पितृभ्यस्तु दद्यात्कृष्णतिलोदकम् । अन्नं च विधिवद्दयात्संततिस्तेन वर्धते ॥ “दर्शश्राद्धमतिक्रम्य यो भुक्ते तु नराधमः । चंडालत्वमवाप्नोति जन्मानि नव पंच च ॥ इति। पितामहोऽपि- १ कखग-कर्तव्यम् । २५ A " ॥ , ·७३६ त्यतीपातः। “ ॥ " अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकानु च । विद्वान् श्राहमकुर्वाणः प्रायश्चिनीयते त मः "॥ इति । व्यतीपातलक्षणमुक्तं माधवीये- "श्रवणाश्विधनिष्टानागदेवतमस्तकः । यथमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ इति । नागदेवतमाश्लेपानक्षत्रम् । मस्तकं मृगशिरः । यद्यमावास्या श्रवणादीनामन्यतमनक्षत्रेण रविवागण ५ च युक्ता स व्यतीपात इत्यर्थः । एतेषु वचनेषु नित्यत्वसाधकनित्यादिपदश्रवणाप्टिकाटि- श्राद्धं नित्यम् । नित्यत्वसाधकानि च कालनिर्णये दर्शितानि- " नित्यं सदा यावदायुर्न कदाचिदतिक्रमेत् । इत्युक्त्यातिक्रमे दोपश्रुतेरत्यागीदनात् ।। "फलश्रुतेर्वीप्सया च तन्नित्यमिति कीर्तितम् " ॥ इति। अत्र चम्यिदेवताः पितृपितामहाप्रपिता महाः । मातामहमातृपितामहमातृप्रपितामहाश्च १. “ दर्शश्राद्धं तु यत्प्रोक्तं पार्वणं तत्प्रकीर्तितम् । सपिडीकरणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा"॥ इति शातातपस्मरणात् । “त्रीनुद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वणं मुनयो विदुः" इति कण्वस्मग्णाच्च दर्शश्राद्धस्य पार्वत्वेन तत्र पित्रादीनां त्रयाणामुद्देश्यत्वम् । पितृन्मातामहांश्चैव द्विजः श्राद्धेन तर्पयेत् । अनृणः स्यात्पितॄणां तु ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ कृत्वा तु पैतृकं श्राद्धं पितृप्रभृतिषु त्रिषु । कुर्यान्मातामहानां च तथैवानृण्यकारणात् ॥ १५ “ पितरो यत्र पूज्यंते तत्र मातामहा अपि । अविशेषेण पूज्याः स्युर्विशेषान्नरकं ब्रजेत ॥ “पार्वणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुतः। मातामहान्न कुरुते पितृहा स प्रजायते" याज्ञवल्क्येन कालास्तु अमावास्यादिनोदितः " अविशेषेण पित्र्यस्य तथा मातामहस्य च । अमावास्यादिकालेषु तद् नेयं न मृतेऽहनि ।। अमावास्यादिकालेषु कालैकत्वात्सह क्रिया । मृताहनि तु तद्भेदान्न युज्येत्तु तह क्रिया ॥ २० " कसमन्वितं मुक्त्वा तथाद्यश्राद्धषोडश । प्रत्याब्दिकं च शेषेषु पिडाः स्युः पडिति स्थिति: "। इत्यादिस्मरणादर्शमहालयादिषु मातामहादीनां त्रयाणामप्युद्देश्यत्वं सिद्धम् । न चात्र मात्रादीनां मातामह्यादीनां च पृथगुद्देश्यत्वमस्ति । 'अष्टकासु च वृद्धौ च' इत्यादिना अष्टकादिभ्योऽन्यत्र दर्शादिश्राद्धे तन्निषेधस्योक्तत्वात् । न च अन्यत्र पतिना सह इति वचनात्सपत्नीकानां वरणं कार्यमिति वाच्यम् । तासामुद्देश्यत्वाभावेऽपि पतिभोजनेन सह तासामपि तृप्तिर्भवतीति चंद्रिकादौ २५ तस्य व्याख्यातत्वात् । अतोऽष्टकादिभ्योऽन्यत्र दर्शादौ पृथगुद्देश्यत्वं सपत्नीकत्वेनोद्देश्यत्वं च नास्तीति निबंधनेषु निर्णीतम् । यत्तु " सपलीकत्वहानेऽपि पितुर्दार्श समाचरेत् । पितामहादिषु तथा सपत्नीकत्वसंभवात् ॥ इति तन्मातरि जीवंत्यामपि पित्रादीनां पितामह्यादीनां तिसृणां च दशैं पिडतिलोदकदानं कामित्येवं परम् । तदुक्तं चंद्रिकायाम्- न मातृषु पृथक्श्राद्धं मुनिभिर्यत्र कीर्तितम् । पत्युः पिंडोदकं साध्वी भुक्ते याऽनपकारिणी" ॥ यत्तु विष्णुवचनम् --" यानुद्दिश्य भवेच्छ्राद्धं तेभ्यस्तर्पयति हिजः ” इति तत्प्रत्याब्दिक- विषयम् । " प्रत्यब्दांग तिलं दद्यानिषिद्धेऽपि परेऽहनि । वगैकस्य वचो येषामन्येषां तु विसर्जयेत् ॥ इति स्मरणात् । येषां वच उद्देश्यत्वोक्तिरित्यर्थः। एवं चामावास्यायां मात्रादीनामुद्देश्यत्वं नास्ति । 300 ·ওই ५ कात्यायनः श्राद्धात्पूर्व तिलोदकम् । पित्रादीनां भोजने सपत्नीकत्वेन वरणमपि नास्ति । तिलोदकं पिंडदानं च अस्ति मात्रादीनां मातामह्यादीनां च । शिष्टाचारोऽपि तथैवेत्याहुः । स्मृत्यंतरे- "स्वभर्तृप्रभृतित्रिभ्यः स्वपित्रादिभ्य एव च । विधवा कारयेच्छ्राद्धं नित्यं नैमित्तिकं तथा" ॥ इति । तिलोदकं दर्शे श्राद्धात्पूर्व कार्यम् अमाष्टकासु संक्रांतौ पातादौ ग्रहणेषु च । स्नात्वा तिलोदकं दत्वा ततः श्राद्धं समाचरेत् ।। “दशैं तिलोदकं पूर्व पश्चाद्दयान्महालये । प्रत्यब्दे तु कृते श्राद्धे परेऽहनि तिलोदकम् " || इत्यादि स्मरणात् । दर्शप्रत्याब्दिके सति विशेष उक्तः स्मृत्यन्तरे-- " आब्दिके समनुप्राप्ते दर्शश्चत्तर्पणं न हि । ब्राह्मणान्भोजयेत्पूर्व पिंडात्पूर्व तु तर्पणम् " ॥ इति । हारीत.- " वसित्वा वसनं शुक्लं स्थल आस्तीर्णबर्हिषि । विधिज्ञस्तर्पणं कुर्यात्सर्वान्पितृगणांस्तथा" ॥ इति। १० स्मृत्यंतरे- “दशैं तिलोदकं दद्याच्छुष्कवासा जलाद्वहिः । तर्पयेदावासाश्चेत् त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् " || मरीचिः-"उपरागे पितृश्राद्ध तीर्थेऽमायां च संक्रमे। निषिद्धेऽपि हि सर्वत्र साक्षतैस्तर्पयेत्तिलैः" ।। " सव्यान्वारब्धेन पाणिना तर्पयेत्तिलाभावे सुवर्णेन दभैर्वा यत्राशुचिस्थलं वा दर्भहीनं वा काममप्सु तर्पयेत् । तिलग्रहणे तर्जन्यंगुष्ठयोगं वर्जयेत् । सा राक्षसी मुद्रा । १५ दक्षिणांगुष्ठेनैवांजलौ तिलान्प्रक्षिपेत् " । इति । योगयाज्ञवल्क्यः आवाह्य पूर्व तन्मत्रैरास्तीर्य च कुशाञ्छुभान् । गोत्रनामस्वधाकारैस्तर्पयेदनुपूर्वशः " ॥ इति आयात पितरः” इति पितॄनावाह्य “ सकृदाच्छिन्नम्” इति दर्भानास्तीर्य तेषु वत्सगोत्रान यज्ञशर्मणः पितॄन्स्वधा नमस्तर्पयामि इति तर्पयेदित्यर्थः । चन्द्रिकायाम्- “सव्यं जानु ततोऽन्वाच्य पाणिभ्यां दक्षिणामुखः । तल्लिङ्गैस्तर्पयेन्मन्त्रैः सर्वान् पितृगणांस्तथा ॥ २० "उदीरतामंगिरस आयंत्वित्यूर्जम् इत्यपि । पितृभ्य इति ये चेह मधुवाता इतित्यृचम् ॥ "पितॄन्ध्यायन्प्रसिँचदै जपेन्मंत्रान्यथाक्रमम् । तृप्यध्वमिति च पठेत्ततः प्रांजलिरानतः ॥ " नमो व इति जप्त्वा वै ततो मातामहानपि । तर्पयेदानृशंस्यार्थ परमं धर्ममास्थितः ।। गोत्रनामस्वधाकारैस्तर्पयेदनुपूर्वशः" ॥ इति । स्मृत्यन्तरे-- "तर्पयेत् तिलसंमिश्रं पितॄनुदिश्य वाग्यतः। आसीनः प्राडमुखः कुर्यादक्षिणाभिमुखोऽजलिम्॥इति। २५ अत्र प्राड्रमुखत्वदक्षिणाभिमुखत्वयोर्विकल्पः । सर्वमेतन्निरूपितमधस्तात् । जीवपितृको मातरि मृतायामपि दर्शादिश्राद्धं तर्पणं च न कुर्यात् । प्रमीतपितृकस्तु जीवंत्यामपि मातरि कुर्यात् । तत्र लोकाक्षिः-- अमाश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपक्षिकम् । न जीवपितृकः कर्यात्तिलैः कृष्णैश्च तर्पणम् ।। "प्रमीतपितृकः कुर्याद्दर्शाब्दिकमहालयान् । जनन्यामपि जीवंत्यामेष धर्मः सनातनः" ॥ क्रतुश्च-"अन्वष्टकासु संक्रांती मन्वादिषु युगादिषु । चंद्रसूर्यग्रहे पाते स्वेच्छया पूज्ययोगतः ।। जीवत्पिता नैव कुर्याच्छ्राद्धं काम्यं तथाखिलम्" ॥ इति । कात्यायनः- सपितुः पितृकृत्येषु ह्यधिकारो न विद्यते । न जीवन्तमतिक्रम्य किचिद्दद्यादिति श्रुति. "॥ इति । कालादर्शेऽपि-"न जीवपितृकः कुर्यात् श्राद्धं दर्शादि चोदितम् ॥ इति । अस्यापवाद उक्तस्तत्रैव- “ है ॥ ३. १ क-कथम् । २ क्ष-अमाष्टकासु ।

·७३० दर्शनान्दकालनिर्णयः। ॥ ॥ पित्रेष्ट्यां पितृयज्ञे च वृद्धी मातुर्मृतेऽहनि । विप्रसंपदि तीर्थप मोऽपि श्राद्धं समाचरेत ।। पितुर्या देवता प्रोक्तास्ता एवात्र च देवताः । मृताहे मातरःशप सर्वा एव प्रकीर्तिताः ॥ इति । पिव्येप्टव्यां चातुर्मास्येषु पिव्येष्टि मास्ति। तस्यां पितृयज्ञ पिंडपितृयज्ञे । वृद्धो विवाहादिनिमिनाया मातृमृताहे । विप्रसंपदि त्रिमधुत्रिसुपर्ण इत्यादिगुणयुक्तविप्रसभव । तीर्थपु महानदीस्नानप च ५ गयास्थानस्य तीर्थत्वेऽपि निषेधान्न तत्र कुर्यात् । सोऽपि जीवत्पिता पितृश्राद्धं कुर्यात । पितृकर्तृक श्राद्धे या देवताः प्रोक्तास्ता एवात्र पुत्रकर्त्तकेऽपि श्राद्धं देवता.। मातम॒ताह मातगे देवताः । शेषे पित्र्येष्टयादिश्राद्धकर्मणि सर्वा देवता इत्यर्थः । तदुक्तं मैत्रयगृह्यपरिशिष्ट- “ उद्दाहे पुत्रजनने पित्र्येष्टयां सोभिके मरखे । तीर्थे ब्राह्मण आयात पढेते जीवत. पित् ॥ " महानदीषु तीर्थषु सर्वासु च गयामृते । जीवत्पिताऽपि कुर्वीत श्राद्धं पार्वणधर्मवत " || इति । १० हातिः- "येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यः कुर्वीत साग्निकः । अनग्निकोऽपि कुर्वीत जन्मादो वृद्विकर्मणि" || इति । व्याध्यादिनिमित्ताशक्त्या सर्वागयुक्तं श्राद्धं कर्तुमक्षमो दर्शाटी संकल्पनाद्वं कुर्यात । कालादर्शे- अशक्त्या पावर्ण श्राद्वं यथावत्कर्त्तमक्षमः। पिडाादिविहीनं तु संकल्पश्रान्हमाचरत" ॥ इति । १५ स्मृत्यंतरेऽपि- "अङ्गानि यस्तु दर्शादेर्यदा कर्तुं न शक्नुयात् । संकल्पश्रा द्वमेवासो कर्यादादिवर्जितम"|| इति । आपस्तंवेऽपि--" संकल्पश्राद्धे अावाहनाग्निकरणपिडदानानि वर्जयेत" ॥ इति । संग्रहे- संकल्पं तु यदा कुर्यान्न कुर्यात्पात्रपूरणम् । विकिरश्च न दातव्यः पिंडांश्चैव न निर्वपेत"॥ इति। शातातपः-- “पिंडनिर्वापरहितं यत्तु श्राद्धं विधीयते । स्वधानयनलोपोऽत्र विकिरश्च विलुप्यते। अक्षय्यदक्षिणास्वस्ति सौमनस्यं यथास्थितम् ॥ ॥ इति । स्मृत्यंतरे- आवाहनाग्नौकरणं स्वधानिनयनं तथा । विकिरं पिडदानं च संकल्पे पंच वर्जयेत " ॥ इति । अज्ञश्वेदप्यवेलायामापदि ब्रह्मवित्तमः । संकल्पेन विधानेन कुर्याच्ट्राद्वं न पार्वणम " ॥ इति आवाहनशब्देन मंत्रावाहनमुच्यते । मानसावाहनस्य न निषेधः । स्वधानिनयनमर्घ्यदानम् । शेष व्यक्तम् । दर्शश्राद्धकालनिर्णयः । अथ दर्शश्राद्धकालः । पार्वणत्वात्तस्य कर्मकालत्वमपराह्नस्य कुतपस्य प्रारंभकालत्वमित्येतदाब्दिके निर्णये प्रपंचितम् । तथा सत्यपराह्नस्य मुख्यकर्मकालत्वा- त्पूर्वेयुरेव वापरेयरेव वाऽपराण्हव्यापिन्यमावास्या ग्रहीतव्या । पूर्वेयुरेवापराण्हव्याप्तौ जाबालि:- पूर्वाण्हे चेदमावास्या नापराण्हे भवेद्यदि । भूतविद्वैव सा ग्राह्या पितृकार्येषु सर्वदा" ॥ इति । प्रतिपदि पूर्वाण्हे भवेच्चेदपराण्हे यदि न भवेदित्यर्थः । तथा- ३० “ प्रतिपद्यप्यमावास्या पूर्वाण्हव्यापिनी यदि। भूतविद्वैव सा ग्राह्या पित्र्ये कर्माण सर्वदा"॥ इति । हारीतोऽपि "सस्यां संध्यागतः सोमो मृणाल इव दृश्यते । अपराण्हे तदा तस्यां पिंडानां करणं ध्रुवम् ॥इति । याज्ञवल्क्यः -“यो यस्य विहितः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः " ॥ इति ।

·सिनीवालीकुहूः। ७३९ " ॥ १५ यत्तु कार्णाजिनिनोक्तम्- भूतविद्धाममावास्या मोहादज्ञानतोऽपि वा । श्राद्धकर्माण ये कुर्युस्तेषामायुः प्रहीयते” ॥ इति । तदपराण्हव्याप्त्यभावविषय द्रष्टव्यम् । अपराण्हव्यापिन्या उत्तरतिथेग्राह्यतामाह हारीतः अपराण्हः पितॄणां तु याऽपराण्हानुयायिनी । सा ग्राह्या पितृकार्ये तु न पूर्वाण्हानुयायिनी" ॥ अस्तमयकालव्यापिनी पूर्वा न ग्राह्येत्यर्थः । उभयत्रापराण्हव्यापित्वं देधा भिद्यते । एकदेशेन ५ कार्येन वेति । एकदेशव्याप्तिश्च इंधा भिद्यते । वैषम्येण साम्येन चेति । तत्र वैषम्येणैकदेश- व्याप्तौ महत्त्वेन निर्णयः “अपराण्हद्वयव्यापिन्यमावास्या यदा भवेत् । तत्राल्पत्वमहत्वाभ्या निर्णयः पितृकर्मणि" ॥ इति स्मरणान्महत्येव ग्राह्येत्यभिप्रायः । तथा च शिवराघवसंवादे- "अल्पापराण्हे त्याज्याऽमा ग्राह्या स्यादधिका भवेत्"॥ इति । साम्येनोभयत्रैकदेशव्याप्ति- १० स्तत्तिथिगतैर्वृद्धिक्षयसाम्यस्त्रिधा भियते । तत्र खर्वादिशास्त्रेण निर्णय. । खादिवाक्यं च पूर्व- मुक्तम् । तच्च सर्वतिथिसाधारण्येन प्रवृत्तत्वादमावास्यायामपि वत्तते । तथाऽमावास्यायामेव विशेषेण शिवराघवसंवादे स एवार्थो दार्शतः- "अमावास्या तु या हि स्यादपराण्हवये समा। क्षये पूर्वा परा वृद्धो साम्येऽपि च परा स्मृता"॥ इति। स्मृत्यंतरेऽपि- "तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धो कुहूर्मता । साम्येऽपि च कुहूर्जेया वेदवेदांगवेदिभि.” ॥ इति । चतुर्दशीमिश्रा सिनीवाली प्रतिपन्मिश्रा कुहूः । तथा च व्यास. दृष्टचद्रा सिनीवालो नष्टचद्रा कुहूर्मता" ॥ इति । नारदोऽपि- "अपराण्हद्वयव्यापिन्यमावास्या यदा भवेत् । क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ साम्ये तथोत्तरा"॥ इति। कात्स्न्येनोभयत्रापराण्हव्याप्तावपि तिथिवृद्धित्वात्कुहूरेव ग्राह्या । यदा दिनद्वयेऽप्यपराण्हं न २० स्पृशति तदा साग्न्यनग्निभेदेन व्यवस्था द्रष्टव्या । तथाह जाबालिः- “अपराण्हद्वयव्यापी यदि दर्शः तिथिक्षये । आहिताग्नेः सिनीवाली निरग्न्यादे. कुहूर्मता" ।। इति । आदिशब्दात्स्त्रीशूद्रयोहणम् । तथा च लोकाक्षि. "सिनीवाली द्विजै. कार्या साग्निकैः पितृकर्मणि । स्त्रीशूदैश्च कुहूया तथा चानग्निकैर्द्विजै.'॥ इति । एवं शास्त्रार्थे व्यवस्थित सति अन्यानि बहुविधानि सर्वाणि वचनानि प्रोक्तेषु अमावास्याभेदे- २५ वन्यतमविषयत्वेन यथायोग्य योजनीयानि । तथा हि तत्र तावबोधायन आह- मध्यान्हात्परतो यत्र चतुर्दश्यनुवर्त्तते । सिनीवाली तु सा ज्ञेया पितृकार्यधु निष्फला" || बृहस्पतिरपि- "मध्यान्हाया त्वमावास्या परस्तात्सप्रवर्तते। भूतविद्धा तु सा ज्ञेया न सा पचदशी भवेत"॥ इति अत्र मध्यान्हादूर्ध्वमपराण्हमतिक्रम्य परस्तादमावास्या प्रवर्तत इति व्याख्येयम् । तदेतद्वचनद्वयं ३० परेचुरेवापराण्हव्याप्तौ योजनीयम् । यत्तु बोधायनवचनम् " घटिकैकाऽप्यमावास्या प्रतिपत्सु न चेत्तदा । भूतविद्वैव सा ग्राह्या दैवे पिव्ये च कमाणे"।इति । प्रतिपत्सु घटिकेकापि कर्मकालसबंधिनी यदि न स्यादित्यर्थः । तदेतद्वचनं पूर्वबुरेवापराण्हव्याप्तौ द्रष्टव्यम् । यच्च हारीतेनोक्तम् "पूर्वाण्हे चेदमावास्या अपराण्हे न चेत्तु सा । प्रतिपद्यपि कर्त्तव्य श्राद्ध आद्धविदो विदु. "॥ इति । . - ॥

·७४० दिनद्वयव्यापिन्याममावास्यायाम् । " ५ C दिनद्वयेऽप्यपराण्हव्यापित्वाभावे सति कुतपकालव्यापित्वेन अनग्निकेन परदिने कर्तव्यमित्येवं- परम् । तथा च तैनेवोक्तम्- "भूतविद्धा त्वमावास्या प्रतिपन्मिश्रिताऽपि वा। पित्र्ये कर्मणि विद्वद्भिर्याह्या कुतपकालिकी"॥ इति । श्लोकगौतमोऽपि- पूर्वाण्हे चेत्प्रतिपदो भूते सायममा यदि । आरभ्य कुतपे श्राद्धं रौहिणं नैव लंघयेत्” ॥ इति । भृगुरपि- " मध्यंदिनं पितॄणां यदमावास्यांत्यलिप्तिका । तस्माद्यदन्हि पर्वातस्तत्र श्राद्धं समाचरेत् ॥ इति । यत्र मध्यान्हे दर्शावसानं तत्र श्राद्धमित्यर्थः । यत्तु भरद्वाजवचनम्- यदि संगवकालस्मृगमावास्यांत्यनाडिका । तदा तस्मिन्दिने श्राद्धं कुर्यात्पूर्वेद्युरन्यथा"॥ इति । १० यदपि नारदवचनम्- संगवस्मृगमावास्या चेदहन्येव पार्वणम् । ऊना चेटिकाष्टाद्भवेत् पूर्वदिने विधिः” ॥ इति । तदमाश्राद्धविषयम् । तच्च वक्ष्यते । यत्तु हारीतवचनम्- कन्यामकरमीनेषु तुलायां मिथुने तथा । भूतविद्वैव सर्वेषां पूज्या भवति यत्नतः" ॥ इति । तद्तविषयम् । तथा च जाबालि:- १५ “ तुलायां मकरे मीने कन्यायां मिथुनेऽप्यमा । भूतविद्धा व्रते ग्राह्या शेषेषु प्रतिपद्युता” ॥ इति । सर्वमेतत्संगृहीतं कालनिर्णये- श्राद्धेऽपराण्हकालीनो दर्श आब्दिकवन्मतः । दिनद्वयेऽप्येकदेशवृद्धौ ग्राह्यौ महत्त्वतः ॥ " तुल्यत्वं चेदेकदेशे क्षये पूर्वोऽन्यथोत्तरः । कृत्स्नव्याप्तौ द्वयोरन्होरुत्तरस्तिथिवृद्धितः ॥ "साग्न्यनग्निव्यवस्था स्यान्न स्याच्चेदपराण्हयोः । पूर्वेद्यः साग्निकः कुर्यादुत्तरेयुरनग्निकः" ।। इति । २० अत्र दिनदयेऽप्यपराण्हे स्पर्शाभावपक्षे साग्न्यनग्निव्यवस्था कृता षड्धर्मीये " दर्शो यत्रापराण्हं स्पृशति स दिवसः श्राद्धकालो द्वयोश्चेत् यत्रानल्पः स तु स्यायदि भवति समः क्षीयमाणे तु पूर्वः । वृद्धौ साम्येऽप्यनगेर्युवतिवृषलयोश्च श्व एवाहिताग्नेः पूर्वो न त्वापराण्हं स्पृशति स कुतपः श्राद्धकालः प्रशस्तः ॥ इति । पूर्वदिने परदिने २५ वाऽपराण्हस्पर्शे तदेव दर्शस्पर्शयुक्तं दिनं ग्राह्यम् । उभयत्र स्पर्शे यत्रापराण्हे दर्शस्पर्शोऽनल्पः आधिकः तदेव दिनं ग्राह्यम् । द्वयोरपराण्हयोः स्पर्शसाम्ये क्षयपक्षे सर्वैः पूर्वदिनं ग्राह्यम् । वृद्धौ साम्ये च साग्नेः पूर्व निरग्नेस्त्रीशूद्रयोश्च परदिनं ग्राह्यमित्यर्थः । प्रकारान्तरमुक्तं कालादर्शे- अमावास्या द्विधा शुद्धा भूतविद्धा च सा पुनः। चतुर्थी प्रतिपद्येव भूत एवापराण्हिकी । तथा विद्धोभयत्र स्यादुभयत्र तथाविधा । शुद्धा निःसंशया विद्धा प्रथमा परकालिकी ॥ 3 ० " द्वितीया तु भवेत्पूर्वा तृतीया तु तिथेः क्षये । साग्न्यनग्निस्त्रीशूद्राणां पौर्वापर्यात् व्यवस्थिता ॥ वृद्धौ परैव सर्वेषां सैव साम्येऽपि संमता । चतुर्थ्यपि परा ग्राह्या यत्सा कुतपकालिकी'। इति । उभयत्रापराण्हिकी तृतीया सा अमावास्याक्षये आहिताग्नेः पूर्वा अनग्न्यादीनां परा तिथि वृद्धौ साम्ये च परैवेत्यर्थः । अत्र कृत्स्नापराण्हव्यापित्वे तदेकदेशव्यापित्वेऽप्ययमेव निर्णय इति स्पर्शाधिक्यमनादृत्योक्तम् । एतत् “ तत्राल्पत्वमहत्त्वाभ्यां निर्णयः पितृकर्मणि " इत्यादि ३५ स्मरणादुपेक्ष्यम् । । “ " " " १ क-यात्वमा ।

·आहिताग्नेर्दर्शश्राद्धमेव । ७४१ ५ एवं च पूर्वत्र वा परत्र वैकस्मिन्दिने अमावास्यास्पर्श अपराण्हे सति तदेव ग्राह्यम् । दिनद्दयेऽ- प्येकदेशवैषम्यणापराण्हव्याप्तौ यत्राधिकव्याप्तिस्तदेव ग्राह्यम् । साम्येनैकदेशव्याप्तो अमावास्या- क्षये पूर्वदिनं वृद्धौ उत्तरदिनं दिनद्येऽपि कृत्स्नापराण्हव्याप्तावुत्तरदिनं दिनद्येऽप्यपरागह- स्पर्शाभावे आहितानेः पूर्वदिनमनाहिताग्नेः स्त्रीशूद्राणां परदिनमिति कालनिर्णयोक्तदर्शनिर्णयः शिष्टसंमतः । आहिताग्नेर्दर्शश्राद्धमेव मासिश्राद्धं नापरमित्याह सनुः (३२१२२)- पितृयशं तु निवर्त्य विप्रश्चंद्रक्षयेऽग्निमान् । पिंडान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥ " पिंडानां मासिकं श्राद्धमन्वाहार्य विदुर्बुधाः । न दर्शन विना श्राद्वमाहितामेजिन्ननः" ।। इति । आनिमान्विप्रः आहिताग्निः द्विजश्चंद्रक्षये अमावास्यायां पितृयज्ञं श्रोतं पिंडपितृयनं नित्य पिंडान्वाहार्यकं पिण्डपितृयज्ञांगभूतानां पिंडानामनु पश्चाबाहार्य प्रयोज्यम् । आहार्यमेवाहार्यकं मासानुमासिकं प्रतिमासं कुर्यान्मासिकं श्राद्धं मासिश्रामेव पिंडानामन्वाहार्य प्रधान्यान्य विदुर्बुधाः । दर्शश्राद्धेन बिना मासिआद्धं नापरमित्यर्थः । अन्य कालमाह कात्यायन:- " पिंडान्वाहार्यकं श्राद्धं श्री राजनि शस्यो । वात्सल्य तृतीयेने नातिसंव्यसनीपतः ॥ " अष्टमेंऽशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चंबनाः । अनावास्याटनांगेत्र पुनले भवाः । इति । अत्र 'नातिसंध्यासमीपतः इति चायंकालस्य निवाड्यापहः ऋन्त्राल उनि कालनिर्णय व्याख्यातम् । यत्तु गौतमवचार- "अमावास्योदये यत्र वियते तत्र वासरे। ति कुन मान ति" इति । यच्च बृहत्पतिवचनम्- ·७४२ पिंटपितृयज्ञः। - विप्रवन्निमंत्रितविप्रवद्वृत्तः मृतपितुः पितामहस्य वा भोजनपक्षे द्वयोरेव पिंडदानम् । पिंडदानस्थाने भोजनविधानात् जीवमानेन देयं स्याधस्मात् भरतसत्तम । तस्माज्जीवपिता कुर्यात द्वाभ्यामेव न संशयः" ॥ इति सविष्यत्पुराणवचनाच्च । “पितु. स्वनाम संकीर्त्य कीर्तयत्प्रपितामहम्' इत्यस्मिन्यले प्रपितामह- ५ पितुरपि पिंडं दद्यात् । 'त्रिपु पिंडः प्रवर्त्तते' इति नियमात् । “कामं वा तदनुजात" इत्यनेन पक्षांतरमुक्तम् । तदनुज्ञातः युक्तसमाचरणं चात्र पितामहस्यापि पिंडदानं समस्तपिढविलोपी वा कुतः पक्षांतरस्यासंभवादिति मानवे व्याख्यानेऽभिहितम् । तथा निगमे-“ यो वा जीवति पितॄणां तं भोजयेत्पितृस्थान इत्येके जीवतामजीवतां वा देयमेवेति हिरण्यकेनुः" इति । ततश्च सपितुः पितृकृत्येपु ह्यधिकारो न विद्यते। न जीवन्तमतिक्रम्य किचिद् दयादिति श्रुति. ” इति १० कात्यायनवचनं आहिताग्निकर्तृकपिंडान्वाहार्यकाद्धे न प्रवर्त्तते । तथा च सुमंतुः- न जीवपितृकः कुर्याच्छ्राद्धमिष्टिमृते द्विजः । येभ्य एव पिता दद्यात तेभ्यः कुर्वीत साग्निकः ॥ " सानिकोऽपि न कुर्वीत जीवति प्रपितामहे " ॥ इति प्रपितामहग्रहणं पितृपितामहोपेत- प्रपितामहप्रदर्शनार्थम् । अत एव विष्णुः (७५।२)-"पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति नैव दद्यात्” इति । स एव (७१।१)-" पितरि जीवति श्राद्धं कुर्यात् । स येषां पिता कुर्या- १५ त्तेषां कुर्यात्पितरि पितामहे च येषां पितामहः" । इति पित्रादिपु योगेकस्य वा मरणेऽपि तेने- वोक्तम् (७५।४-७)-" यस्य पिता प्रेतः स्यात्स पित्रे पिढं निधाय प्रपितामहात्परं दाभ्यां दद्यात् । यस्य पितामहः प्रेतः स्यात्स तस्मै पिंडं निधाय प्रपितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात् । यस्य पितामहः प्रपितामहश्च प्रेतो स्यातां स पित्रे पिंडं निधाय पितामहात्परं द्वाभ्यां दद्यात् पिंडपितृयज्ञेऽप्याह । यज्ञपार्श्व:- २० " होमांतः पितृयज्ञः स्याज्जीवे पितरि जानतः । पितरं भोजयित्वाऽपि पिंडी निर्वृणुयात्परौ ॥ "उभौ यस्य व्यतीतो तु जीवेच्च प्रपितामहः । पिंडी निर्वृणुयात्पूर्वो भोजयेत्प्रपितामहम् ॥ इति यमो विशेषमाह- " पित्र्यं जीवपितु!क्तमग्नो होमोऽपि पाक्षिकः । येभ्यो वाऽपि पिता तेभ्यो दद्याद्वैतानकर्माण ॥ "दयात्तेभ्यः परेभ्यस्तु जीवेच्च त्रितयं यदि"॥ इति । पित्र्यं पिंडदानम् । वैतानकर्मणि पिंडपितृ- २५ यज्ञे इत्यर्थः । भविष्यत्पुराणे तु निषेधः कृतः- “प्रत्यक्षमर्चनं श्राद्धे निषिद्धं मनुरब्रवीत् । पिंडनिर्वापणं चापि महापातकसंमितम् " ॥ इति । मनुरत्र ज्ञानवान् । मनुना प्रत्यक्षार्चनस्योक्तत्वात् । आपस्तंबः- " यदि जीवपिता न दद्यादा होमात्कृत्वा विरमेत् ” ॥ इति । आश्वलायनस्तु-" पिडानिवृणुयात्पराचनिपाणिः पित्रे पितामहाय प्रपितामहायैतत्तेऽसौ ये च त्वामन्विति तस्मै ययेषां प्रेताः स्युः ॥ इति। • ३० गणकारिकः- प्रत्यक्षमितरानर्चयेत्तदर्थत्वात्सर्वेभ्य एव निर्वृणुयात् " इति । तौल्वलिः क्रियागुणत्वादपि जीवान्त आदिभ्यः प्रेतेभ्य एव वृणुयात् " इति । गौतमः--" क्रिया शर्यकारिता उपाय- विशेषो जीवमृतानां न परेभ्योऽनधिकारात् पिंडं दद्यादितरांस्तु जीवतः प्रत्यक्षं न जीवेभ्यो वृणुयान्न जीवांतर्हितेभ्यो जुहुयाज्जीवेभ्यः सर्वहुतं सर्वजीवनः ” इति । एषां पित्रादीनां १ कखग-गौणकारिक । " इति । - " ·अमायां योगविशेषः। ७४३ . १५ त्रयाणां मध्ये यो यः प्रेतस्तस्मै तस्मै निर्वृणुयात्पिडं दद्यादितरांस्तु जीवतः प्रत्यक्षमर्चयेत्तर्पयेत् । तदर्थत्वात्पित्रादितृप्तिकरपिंडार्थत्वात्प्रत्यक्षार्चनस्येति गौणकारिमतम् । सर्वेभ्यः पित्रादिभ्यस्त्रिभ्या जीवेभ्य: प्रेतेभ्यश्च निवृणुयात् । क्रियां प्रति तेषां पित्रादीनां गुणभूतत्वादिति तौल्वलिमतम् । अपि जीवान्ते पित्रादिषु त्रिषु मध्ये यो जीवति तदंते आ त्रिभ्यः प्रेतेभ्यः जीवाव्यवहितेभ्यः निर्वृणुयात्। क्रिया ह्यर्थकारिता। अर्थो मरणं तत्प्रवर्तिता यतः क्रियेति गौतममतम्। उपायेत्यादि। ५ जीवतां मृतानां च पिंडदाने उपायशेषो वक्ष्यत इत्यर्थः । अत्रोपन्यस्तेषु पक्षेषु तावद्गीतममतं दूषयति 'न परेभ्यः' इति । पित्रादिभ्यस्त्रिभ्यः परेभ्यो न निर्वृणुयादनधिकारात्पित्रे ददाति पितामहाय ददाति प्रपितामहाय ददाति इति श्रुतेः । तेभ्यः परेषां पिंडदानेऽनधिकार आहिताग्ने- रित्यर्थः । सर्वप्रतिषेधेऽप्यनधिकारादित्ययमेव हेतुः गौणकारिमतं दूषयति । न प्रत्यक्षमिति । प्रेतेभ्यो दद्यादिति श्रुतेः । 'प्रत्यक्षमर्चनं श्राद्ध निषिद्धं मनुरब्रवीत्' इति स्मृतेश्च । तौल्वाल— १० मतं दूषयति न जीवेभ्य इति । सर्वपक्षानुगतं दूषणमाह 'न जीवांतर्हितेभ्य' इति । अथोपाय- विशेष उच्यते । 'जुहुयाज्जीवेभ्य' इति । पिंडनिर्वापमन्त्रेण स्वाहांतेन जीवेभ्यो जुहुयात् । प्रेतेभ्यो निर्वृणुयात् । सर्वे जीवनश्चेत्सर्वेषां पिंडानां हवनमित्यर्थः । यथास्वसूत्रमिह व्यवस्था । अमायां योगविशेषः । अथान्यान्यप्यमावास्याविषयाणि वचनानि लिख्यते । विष्णुपुराणे- अमावास्या यदा मैत्रविशाखास्वातियोगिनी । श्राद्धे पितृगणस्तृप्तिमवामोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ अमावास्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथर्के पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्ति प्रयांति पितरेऽर्चिताः॥ वासवाजैकपादक्षै पितृणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ।। " न वस्वर्भेष्वमावास्या यदेतेष्ववनीपते "॥ इति । मैत्रमनूराधानक्षत्रं रौद्रमानक्षत्रं वासवं धनिष्ठा अजैकपादृक्षं पूर्वाभाद्रपदा वारुणं शतभिषक्नक्षत्रम् । तत्रैव- माघासिते पंचदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । “ऋक्षेण कालः स वरः पितॄणां न ह्यल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ ॥ " गायति चैतत्पितरः कदानु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । " माघासितांते शुभतीर्थतोयैः यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥ " काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन्भवेत्तु भूपाल तदा पितृभ्यः । "दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्ति वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः” ॥ इति । तस्मिन्काले माघासित- पंचदश्यामित्यर्थः । महाभारतेऽपि- " तत्रैव चेद्भाद्रपदस्तु पूर्वः काले तदा यत्क्रियते पितृभ्यः । "श्राद्धं परां तृप्तिमुपेत्य तेन युगान्सहस्रं पितरः पिबति" ॥ इति । तत्रैव माघासितपंचदश्या- मित्यर्थः । महाभारत एव- ३० " श्रवणाश्विधनिष्ठार्दा नागदैवतमापतेत् । रविवारयुतामायां व्यतीपातः स उच्यते ॥ " व्यतीपाताख्ययोगोऽयं शतार्कग्रहसंनिभः॥ “ अमार्कपातश्रवणैर्युक्ता चेत्पुष्यमाघयोः । अर्थोदयः स विज्ञेय. कोटिसूर्यग्रहः समः ॥ बुधवारेण योगोऽयं महोदय इति स्मृतः” । इति । अर्कः आदित्यवारः । पातः व्यतीपातः । २० ॥ १ ग-स्वपन्ति ।

·७४४ अर्धादयमहोदयो । अष्टका। " - संग्रह-" पातस्यान्ते पूर्वभागस्त्यमायाः श्रोणामध्यं भारकरस्योदयश्च । "भानोवारे त्वेप चादयः स्यात्सोम्ये बारे तमन्हा पूर्वमाहुः" इति । एवं भानुवारः । एपा अमातिथिर्वा न तु भास्करोदयमानं पूर्वोक्तभारतवचनात । भारकगेदयसमये एतादृग्योग- श्वेद्विशेषः । उदयानन्तरममा चेदपि भारतवचनानुरोधेन योग अदिय एव । व्यानः- ५ “अमा वे सोमवारेण रविवारेण सप्तमी । चतुर्थी भौमवारण विवः सदृशं फलम्" इति। शंग्योऽपि- अमावास्या तु सोमेन सप्तमी भानुना सह । चतुर्थी भूमिपुत्रेण सोमपुत्रंण चाष्टमी । चतस्ररितथयस्त्वेताः सूर्यग्रहणसंनिभाः" ॥ इति । कालादणे संगृत्येतदुक्तम्-- मैनेंद्राग्निस्वातियुक्ते दरों श्राद्धं करोति यः । प्रीतिं पितणामादध्यात्सोऽलभ्यामष्टवार्षिकीम् ॥ आदित्यपुष्यरौद्रर्भयुक्तो दर्शो यदा तदा । श्राद्वदः प्रीतिमादध्यापितॄणा द्वादशाब्दिकम् ।। " वारुणाजैकपादृक्षवासबेर्यद्यमा युता । तदा श्राद्धदादध्यापितॄणां तृप्तिमुन्नमाम् ॥ पूर्वभाद्रपदं प्राप्तामाध्यमाश्राद्धदो नरः । योगसाहसिकी तृप्तिं पितृणामुपकल्पयेत् ॥ “वासवेन यदा युक्ता सेवास्यामन्नमंबु वा । दत्तं वर्षायुतं तृप्तिं पितॄणां जनयेत ध्रुवम् ॥ " रविवारसमेतायाममायां यदि वासवम् । वैष्णवं रोदमाहेयमाश्विनं च भवेदुडु ॥ " यस्माद्व्यतीपातयोगः शतार्कग्रहसंनिभः । अर्कश्रुतिव्यतीपातयुक्तामापुष्यमाघयोः ॥ " असाव|दयो योगः कोट्यर्कग्रहसंनिभः । सोमवारयुतो दर्शः सूर्यग्रहणसंनिभः" ॥ इति । स्मृत्यंतरे- अमा सोमेन भौमेन गुरुणा वा युता यदि । सा तिथिः पुष्कला नाम सूर्यग्रहणसंनिभा" ।। इति । इत्यमावास्यानिर्णयः। अष्टकाश्राद्धनिरूपणम् । अथाष्टकाः। ताश्चतस्रः मार्गशीर्पादिमासचतुष्टयापरपक्षाप्टम्यः । २० तथा च शौनकः-"हेमंतशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीप्वष्टकाः" इति । अत्र विशेषमाह विष्णुः ( ७४ )--" अष्टकास्तिस्रः अष्टम्योऽन्वष्टक्याः पूर्वद्युः प्रोष्ठपदे हेमंतशिशिरयो- रपरपक्षेषु” इति । अन्वष्टक्या नवम्यः पूर्वेयुः सप्तम्यः । कालादर्श च- “ मार्गशीर्षे च पौषे च माधे प्रोप्ठे च फाल्गुने । कृष्णपक्षेपु पूर्वद्युरन्वष्टक्यं तथाष्टमी" ॥ इति तिस्त्रोष्टकास्तासु श्राद्धं कुर्वीत पार्वणम्॥ इति। अत्र पार्वणोक्त्या पित्रादीनां त्रयाणा- २५ मुद्देश्यत्वम् । 'अष्टकासु च वृद्धौ च' इति पूर्वोक्तवचनेन मात्रादीनामपि तिसृणामुद्देश्यत्वम् । तथा च पितृमेधसारे-“ अष्टकास्वप्टौ विप्रा दो विप्रो विश्वेदेवी पित्रादयस्त्रयो मात्रादयस्त्रयः इति । पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि” इति वचनात् मातामहादीनामपि त्रय एको वेति केचित् । तन्न। अष्टानामेव विधानात् । आपस्तंबः-" तमष्टधा कृत्वा ब्राह्मणेभ्य उपहरति" इति । तात्पर्यदर्शने व्याख्यातमेतत् - अष्टधा कृत्वेति अष्टभ्यो ब्राह्मणेभ्य इति विधानम् । तेनेह ब्राह्मणैकत्वबाध इति । यत्त्वापस्तंबेनोक्तम्---" या माध्याः पौर्णमास्या उपरिष्टाब्यष्टका तस्यामष्टमी ज्येष्ठ्या संपद्यते तामेकाष्टकेत्याचक्षते” इति । बष्टकाकृष्णपक्ष इत्यर्थः । 'एतदपूपं चतुःशरावम् इति इत्यादेवक्ष्यमाणप्रयोगस्य माघकृष्णाष्टम्यामेव प्रापणार्थम् । न त्वष्टकांतरान्वष्टक्यादिनिरासार्थम् । तथा च तेनैवोक्तं-" श्वोभूतेन्वष्टकां तस्या मासि श्राद्धेन कल्पो व्याख्यातः” इति। आश्वलायनः- ३५ “ हेमन्तशिशिरतॊस्तु चतुर्णामपि सत्तमः । समथैरष्टका कार्या कृष्णानामष्टमीषु च" ॥ १ ग-न्तः । २ क-शिवोऽपि । " ·महालयश्राद्धम् । ७४५ ५ ५० ॥ - " १५ " एकस्यां ह्यशक्तेन कार्या गृह्यस्य वर्त्मना" ॥ बोधायनोऽपि-" उपरिष्टान्माघ्याः पौर्णमास्या अपरपक्षस्य सप्तम्यामष्टम्यां नवम्यामिति क्रियेतापि वाष्टम्यामेव” इति । एतच्चाष्टकाश्राद्धं नित्यम्। “ अमावास्याव्यतीपातपौर्णमास्यष्टकासु च । विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणः प्रायश्चित्तीयते हि सः" ॥इति पितामहस्मरणात् । तथा चानुकल्पमाहाश्वलायन: " अप्यनुडुहो यवसमाहरेदग्निना वा कक्षमुपोषेदेषाष्टकेति न त्वेवानष्टकः स्यात् " इति । स्मृत्यंतरेऽपि- "अपि वानूचानेभ्य उदकुंभमाहरेदपि वा श्राद्धमंत्रानधीयीत न त्वेवानष्टकः स्यात् " ॥ इति । आश्वलायनस्मृतौ- " तिलोदकं प्रदातव्यं निर्धनेनातिभक्तितः । अष्टकाश्राद्धसिद्धयर्थं प्रोष्टपन्माघमासयोः । "अष्टका ये न कुर्वन्ति स्वशक्त्या मासयोस्तयोः । अन्त्यायां मध्यमायां वा सिताष्टम्यां यतात्मना। " ते विरूपा दरिद्राश्च भविष्यन्ति भवे भवे " अथ महालयश्राद्धं निलप्यते ॥ तत्र वृद्धमनुः- नभस्यस्यापरः पक्षो यत्र कन्यां बजेद्रविः । स महालयसंज्ञः स्याद्गजछायाव्हयस्तथा" ॥ इति । मार्कडेयः- "कन्यागते सवितरि दिनानि दशपंच च । पार्वणेनैव विधिना तत्र श्राद्धं विधीयते ॥ "प्रतिपद्धनलाभाय द्वितीया हि प्रजाप्रदा । वरार्थिनां तृतीया च चतुर्थी शत्रुनाशिनी ॥ श्रियं प्रामोति पंचम्यां षष्ठयां पूज्यो भवेन्नरः । गणाधिपत्यं सप्तम्यामष्टम्यां वृद्धिमुत्तमम् ॥ "स्त्रियो नवम्यां प्राप्नोति दशम्यां पूर्णकामताम् । वेदांस्तथाप्नुयात्सर्वानेकादश्यां क्रियापरः ॥ द्वादश्यां हेमलाभं च प्राप्नोति पितृपूजकः । प्रजा मेधां पशून्पुष्टिं स्वातंत्र्यं बुद्धिमुत्तमाम् ॥ दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् । अवाप्नोति न संदेहः श्राद्धं श्राद्धपरो नरः ॥ युवानः पितरो यस्य स्मृताः शस्त्रेण वै हताः । तेन कार्य चतुर्दश्यां तेषामृद्धिमभीप्सता ॥ श्राद्धं कुर्वन्नमावास्यामन्नेन पुरुषः शुचिः । सर्वान्कामानवाप्नोति स्वर्गे चात्यंतमश्नुते” ॥ इति । यत्तु शाटयायनिनोक्तम्- "नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिषोडशकं च तत् । कन्यास्था/न्वितं चेत्स्यात्स कालः श्राद्धकर्मणः॥इति । तदाश्वयुक्शुक्ल प्रतिपदा सह नभस्यापरपक्षस्य षोडशत्वाभिप्रायेण तस्यापि क्षीणचंद्रत्वाविशेषेणा- परपक्षानुप्रवेशसंभवात् । तदाह देवलः- अहः षोडशकं यत्तु शुक्ल प्रतिपदा सह । चंद्रक्षयाविशेषेण सापि दर्शात्मिका स्मृता ॥ इति । कालादर्शेऽपि- नभस्यस्यापरः पक्षः शुक्लप्रतिपदा सह । महालय इति प्रोक्तो गजछायाव्हयस्तथा" ॥ इति । श्लोकगौतमः- “ कन्यागते सवितरि यान्यहानि तु षोडश । क्रतुभिस्तानि तुल्यानि संपूर्णवरदक्षिणैः” ॥ इति ।। अत्र पंचदशदिवसषोडशदिवसविध्यो व्रीहियववद्विकल्प इति माधवीये अभिहितम् । नभस्यापर- पक्षस्य कन्यारथार्यान्वितत्वेन प्रशस्ततरत्वमुच्यते । तदभावेऽपि प्रशस्तत्वात् । तदाह जाबालिः आगतेऽपि रवौ कन्यां श्राद्धं कुर्वीत सर्वथा । आषाच्याः पंचमः पक्षः प्रशस्तः पितृकर्मसु ॥ १ ख-मानन्त्य। २० २५ " ·७४६ कन्यागते संवितरि। " पुत्रानायुस्तथारोग्यमैश्वर्यमतुलं तथा । प्रामोति पंचमे दत्वा श्राद्धं कामांस्तथा वरान् ॥ इति बृहन्मनु: " आषाढीमवधिं कृत्वा पंचमं पक्षमाश्रिताः । कांक्षंति पितरः क्लिष्टा अन्नमप्यन्वहं जलम् । तस्मात्तत्रैव दातव्यं दनमन्यत्र निष्फलम् ॥ "आषाढीमवधिं कृत्वा यः पक्षः पंचमो भवेत् । तत्र श्राद्धं प्रकुति कन्यास्थार्को भवेन्न वा"॥ इति। ५ जातुकर्णिश्च- "नयोगिकी तिथिर्येषा पक्षो वै पंचमः स्मृतः । तस्मिन् हुतं हविदर्त पितॄणामक्षयं भवेत्॥” इति । कौत्सः-- " उत्तराहस्तचित्रासु कन्यायां भास्वति स्थिते । कृष्णपक्षे गजच्छायासमानः पितृकर्मसु ॥ पार्वणस्यावृता कुर्यादक्रोधः श्राद्धमत्वरः" ॥ इति । आवृता प्रकारेण । आदित्यपुराणे- “ पक्षांतरेऽपि कन्यास्थे रवी श्राद्धं प्रशस्यते । कन्यागते पंचमे तु विशेषेणेव कारयेत् " ॥ इति । शाट्यायनिः "पुण्यः कन्यागतः सूर्यः पुण्यः पक्षश्च पंचमः। कन्यास्थाकौन्वितः पक्षः सोऽत्यंतं पुण्यमुच्यते" ॥ आदिमध्यावसानेषु यत्र वचन कन्यार्कास्थार्कान्वितत्वेन कृत्स्नः पक्षः पूज्य इत्यर्थः । अत एव कार्णाजिनिः- १५“आदौ मध्येऽवसाने वा यत्र कन्यां व्रजेद्रविः । स पक्षः सकलः पूज्यः श्राद्धघोडशकं प्रति " ॥ इति । कालादर्शऽपि- “रवेः कन्यागतत्वेन पक्षोऽयं पूज्य इष्यते । आदावेवान्तरान्ते वा शस्तः कन्यागते रवौ” ॥ इति। पितृमेधसारे-“ सिंहांतं कृष्णपक्षस्यादो मध्येऽते वा कन्यार्कसंक्रमे तु कृत्स्नः पक्षो महालये प्रशस्तः। पंचम्यादि दशम्यादि अष्टम्यादि वा दर्शातं कचिदिने वा यथाशक्ति महालयश्राद्धं २० कुर्यात् " ॥ इति । प्रतिपदादिदर्शातं शुक्लप्रतिपदन्तं वा श्राद्धं कर्तुमशक्तश्चेत्पंचम्यादिदर्शात- मष्टम्यादिदतिं दशम्यादिदर्शान्तं वा चतुर्थ्या ऊर्ध्वमनिषिद्धे एकस्मिन् दिने वा यथाशक्ति कुर्यादित्यर्थः । तदाह गौतमः अपरपक्षे श्राद्धं पितृभ्यो दद्यात्पंचम्यादिदर्शातमष्टम्यादि- सर्वस्मिन्वा" इति । ब्रह्मांडपुराणे नभस्य कृष्णपक्षे तु श्राद्धं कुर्याद्दिने दिने। त्रिभागपक्षहीनं वा त्रिभागं चार्धमेव वा ॥ इति । २५ पंचम्यादिदशम्यायष्टम्यादि वेत्यर्थः । तथा कालादशे- पक्षाद्यादि च दर्शातं पंचम्यादि दिगादि च । अष्टम्यादि यथाशक्ति कुर्यादापरपक्षिकम् ॥ इति। पक्षादिः प्रतिपद्दिगादि दशम्यादि । अत्र सर्वत्र दर्शीतमिति संवध्यते । कात्यायन:- "अपरपक्षे श्राद्धं कुर्वीत ऊर्ध्वं चतुर्थ्यां च यदहः संपद्यते सप्तम्या ऊर्ध्वं यदहः संपद्यते ऋते चतुर्दशी शाकेनापि अपरपक्षं नातिक्रमेत्” इति। चतुर्थ्याः सप्तम्या वा ऊर्ध्व यस्मिन्नहनि द्रव्यादि संपद्यते तस्मिन्वा कुर्यादित्यर्थः । अनेन एकस्मिन्नहनि श्राद्धं कुर्यादित्युक्तं भवति। तथा च गौतमः- " सर्वस्मिन्वा द्रव्यदेशब्राह्मणसंनिधाने वा कालनियमः शक्तितः” इति । नागरखंडेऽपि- आषाढ्याः पंचमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे । यो वै श्राद्धं नरः कुर्यादेकस्मिन्नपि वासरे ॥ तस्य संवत्सरं यावत्तृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम् ॥ इति । वसिष्ठः। " ऊर्ध्व चतुर्थ्याः पितृभ्यो दद्यात् " इति । " ·महालयकालः। ७४७ मनुरपि ( ३२७६ )- "कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । श्राद्धे प्रशस्ताः तिथयो यथैता न तथेतराः॥ इति । पक्षमहालये नैव चतुर्दश्यादि वज्यम् "नभस्य कृष्णपक्षे तु श्राद्धं कुर्याद्दिने दिने । नैव नंदादि वर्ज स्यान्नैव वा चतुर्दशी" ॥ इति कार्णाजिनिः स्मरणादत एव च माधवीये अभिहितम् प्रतिपत्प्रभृतिण्वेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । शस्त्रेण तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते" ॥ इति याज्ञवल्क्यवचनं (आ. २६४) पंचम्यादिपक्षविषयम् । अन्यथा कार्णाजिनिवचनस्यानर्थक्यं प्रसज्येतेति । तथा कालादर्श-" मुक्त्वाद्यपक्षं नंदादिवय॑माहुर्महालयः” इति । प्रतिपदादिः दर्शान्तः पक्ष आद्यः । तं मुक्त्वाऽन्येषु पक्षेषु नंदा शुक्रवारचतुर्दश्यादि वय॑माहुरित्यर्थः । अपरपक्षे यदहः संपद्यते ताममावास्यायां विशेषेणेति वचनात् यदामावास्यायां सकृन्महालयः १० क्रियते यदा च पक्षमहालयादि क्रियते तदा अमावास्याश्राद्धं पृथगेव कार्यम् । "आब्दिकं प्रथमं कुर्यान्मासिकं तु ततः परम् । दर्शश्राद्धं तृतीयं स्याच्चतुर्थ तु महालयः" ॥इति । एकस्मिन्दिने दर्शमहालयश्राद्धयोः पौर्वापर्यविधानाद्देवताभेदाच्च । तच्च वक्ष्यते चंद्रिकायाम्- यदेकस्मिन्नहनि तथा पृथगेवामावास्याश्राद्धं अमावास्याप्टकावृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् इति पृथगुपा- दानादतो यकैश्चिदुक्तं अमावास्याश्राद्धमापरपक्षिकेन श्राद्धेन विकल्पित इति तदपास्तमिति । १५ तदेवं कृत्स्नः पंचमः पशः पंचम्यादिदर्शातमष्टम्यादिदर्शातदशम्यादिदर्शातपंचमीदर्शयोर्मध्ये अनिषिद्धमेक वा दिनं महालयश्राद्धकालः । अत्राप्यसामर्थ्य पंचमपक्षस्य पंचमीमारभ्यानंतरपक्ष- पंचमीपर्यंतासु तिथिषु अनिषिद्धायामेकस्यां तिथौ यथासंभवं गृही श्राद्धं कुर्यात् । तदाह यमः- " हंसे वर्षासु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन् । पंचम्योरंतरे दद्यादुभयोरपि पक्षयोः " ॥ इति । अत्राप्यशक्तया श्राद्वाकरणे यावत्कन्याराशौ सूर्यस्तिष्ठति तावच्छ्राद्धं कुर्यात् । तत्राप्यकरणे २० यावद्वृश्चिकदर्शनमिति । तदाह सुमंतुः- “ कन्याराशौ महाराज यावत्तिष्ठेद्विभावसुः । तस्मात्कालात् भवेद्देयं वृश्चिकं यावदागतः ॥ “ येयं दीपावली राजन्ख्याता पंचदशी भुवि । तस्यां दद्यान्न चेद्दत्तं पितॄणां वै महालये "॥ इति । पुराणेऽपि “ पितृपक्षं प्रतीक्षते गुरुवांछासमन्विताः । "प्रेतपक्षे व्यतिक्रांते यावत्कन्यागतो रविः । ततस्तुलागतेऽप्येते सूर्ये वांछंति मानव ॥ "तस्मिन्नपि व्यतिक्रांते काले वृश्चिकगे रवौ । निराशाः पितरो दीनास्ततो यांति निजालयम् ॥ इति। माधवीये- " कन्यागते सवितरि पितरो यांति वै सुतान् । शून्या प्रेतपुरी सर्वा यावदृश्चिकदर्शनम् ॥ "ततो वृश्चिकसंप्राप्तो निराशाः पितरो गताः । पुनः स्वभवनं यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम्"॥ इति । काजिनिः- " हस्तक्षस्थे दिनकरे प्रेतराजस्य शासनात् । तावत्प्रेतपुरी शून्या यावदृश्चिकदर्शनम् ॥ वृश्चिके समनुप्राप्ते पितरो दैवतैः सह । निश्वस्य प्रतिगच्छंति शापं दत्वा सुदारुणम् ” ॥इति । आदित्यपुराणे- प्रावृद्धृतौ यम: प्रेतान् पितॄश्चाथ यमालयात् । विसर्जयित्वा मानुष्ये कृत्वा शून्यं स्वकं पुरम् ॥ क्षुधातः संस्मरंतश्च दुष्कृतं तु स्वयं कृतम् । कांक्षतः पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् ॥ ३५ १ क्ष-प्रेत । २ ग-पार्थिव । २५ - 30 ·गायनाणि। ... . - . । . - ४. तमासानाविना ये पागल..:- "मा: 1. Mr.Pi... 1 ritain. 'मी 11ini ...। Nitin in Hi" '५. ५ गत पिता in in fam: मालाकाम: . मा "जयादशी गाया गया .......... अमिनार, गर्म या मरयागणे " भणी : पEि 5.! ::; ", १. नागपुगणं आपदा पनप याय" हेमाद्री- "पान माया नमारायां पाया तयायन तत्र वान्गाः गाय:--- १५" नन्दाया भावदिन नयाटम्यां गिनाम "। || त्रयाणां जन्मनि श्रानन्याय नम: मना। तथा च स्मृत्यंत कार्नु परगणा बनाया। विपदि प्रन्यो चायने मद्राष्टम नमान: मी "सी। संग्रहऽपि--" व पांगमयांगनाननयोजना..."। नवलगायतवि-- २० "प्राजापत्यं च पाण च पिना नया HTTP:"::: प्राजापत्यं गपिणी । पाणपती । पित्रमा राममनुचनम- " रेवन्यादिप पु न्यान्यं यदा माशी । मायामा ":" :नि तदिशेपवचनेन बावितत्वांद्रानीगरिणीमाननिमिया । काला न नंटामु भृगोवार गारण्या च निजाम पन्यां च मयांक । इति । २५नदायां भार्गवटिने त्रयोदयां जिगनाम् । श्रा:: नवी मायान"।" हेमाद्री- " दर्शपाते भरण्यां च द्वादश्यां पक्षाध्यो । तया नियि च नः वा च न विशपया " ॥ स्मृत्यंतरे- “ अपुत्रोऽनग्निकश्चैव विधवाबाह्मचारिणः । दर्गे मालयं कुर्युः पुनयान्वयन सी" ॥ इति । ३० गार्ग्यः-" मघामु कुर्वत श्राद्धं ज्येषपुत्री विनश्यति " । कार्णाजिनिस्तु- "ऋते नैमित्तिकं काम्यं श्राद्धं यस्तु मवादिने । कुर्यात्तज्येष्ठपुत्रस्य नाश. स्यादिति निश्चितम् । इति अगिराश्च- "त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे यः श्राद्धं कुरुते नरः । पञ्चत्वं तस्य जानीयात् ज्येष्ठपुत्रस्य निश्चितम् "॥ अन त्रयोदश्या निषेधः केवलपितृवर्गादविषयः । 1 -- ·मघात्रयोदश्याम् । ७४९ १५ तथा च कार्णाजिनिः- " श्राद्धं तु नैकवर्गस्य त्रयोदश्यामुपक्रमेत् । अतृप्तास्तत्र ये च स्युः प्रजां हिंसंति तेऽग्रजान्"॥ इति । इच्छेत्रयोदशीश्राद्धं पुत्रवान्यः सुतायुषोः । एकस्यैव तु नो दद्यात्पार्वणं स समाचरेत्"॥ इति । यः पुत्रवान्सुतायुषोरभिवृद्धिमिच्छेत्स एकस्य एकवर्गस्य श्राद्धं नो दद्यात् । अपि तु मातामहवर्गो- देशेनापि पार्वणं समाचरेदित्यर्थः । अत्राक्षिप्य समाहितं माधवीये-" ननु केवलपितृवर्गाद्देशेन ५ श्राद्धप्राप्तौ सत्यां तन्निषेधो युक्तः पितरो यत्र पूज्यंते तत्र मातामहा ध्रुवम् " इति धौम्य- वचनेन केवलैकवर्गोद्देशेन श्राद्धनिषेधात्प्राप्तिरेव नास्ति । अतो नैवं व्यवस्था युक्ता । मैवम् । सत्यामपि धौम्यस्मृतौ व्यामोहादिना प्राप्तस्यैकवर्गश्राद्धस्य निषेधायथारागप्राप्तस्य कलंज- भक्षणस्य न कलंजं भक्षयेत् इति निषेधः । तस्मादेकवर्गोद्देशेन मघात्रयोदश्यां श्राद्धनिषेधः । न तु श्राद्धस्यैव तत्र श्राद्धस्य प्रशस्तत्वात् " इति । मघायुक्तत्रयोदश्यामेकवर्णोद्देशेन श्राद्धं १० कर्तव्यम् । वर्गद्वयोद्देशेन तु श्राद्धं तत्र प्रशस्तम् । वर्गद्वयोद्देशेनापि केवलत्रयोदश्यां केवल- मघायां वा श्राद्धं न कर्तव्यमिति चंद्रिकामाधवीयादौ निर्णीतम् । कालादर्शपितृमेधसारयोस्तु केवलत्रयोदश्यामपि वर्गद्वयोद्देशेन श्राद्धं प्रशस्तमित्युक्तम् । तथा च वृद्धगायः- नभस्यापरपक्षे या तिथिः स्यात्तु त्रयोदशी । गजच्छायेति सा प्रोक्ता पितॄणां तृप्तिकारिणी" ॥ महाभारतेऽपि- "ज्ञातीनां तु भवेच्छ्रेष्ठः कुर्वच्छ्राद्धं त्रयोदशीम् । नावश्यं तु युवानोऽस्य प्रमीयंते नरा गृहे" ॥ इति । शंखः-"प्रोष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् । प्राप्य श्राद्धं तु कर्तव्यं मधुना पायसेन च । "प्रजामिष्टां यशः स्वर्गमारोग्यं च धनंतथा । नृणां श्राद्धे सदा प्रीताः प्रयच्छंति पितामहाः"॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि( आ. २६१)- “ यद्ददाति गयास्थश्च सर्वमानंत्यमश्नुते । तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च विशेषतः " ॥ इति । २. अत्र विज्ञानेश्वरः (पृ. ७९ पं. २१-२२)—“ तथा वर्षात्रयोदश्यां भाद्रपदकृष्णपक्षत्रयोदश्यां विशेषतो मघायुक्तायां यत्किंचिद्दीयते तत्सर्वमानंत्यमश्नुते इति गतेन संबंधः ” इति । मनुरपि ( ३१२७४)- "अपि नः सकुले भूयायो नो दद्यात्त्रयोदशीम् । पायसं मधुसर्पिा छायायां कुंजरस्य च ॥ इति। स्मृत्यंतरे- " यदेंदुः पितृदेवत्ये हंसश्चैव करे स्थितः। याम्या तिथिर्भवेत्सा हि गजच्छाया प्रकीर्तिता" ॥ इति । पितृदेवत्यं मघा । हंसः सूर्यः । करो हस्तनक्षत्रम् । याम्या त्रयोदशी । चंद्रिकायामपि- हंसे हस्तस्थिते या तु मघायुक्ता त्रयोदशी। तिथिवैवस्वती नाम सा छाया कुंजरस्य तु" ॥इति । तत्रैव- त्रयोदशी भाद्रपदी कृष्णा मुख्या पितृप्रिया । तृप्यंति पितरस्तस्यां वदंति च शतं समाः ॥ ३० मघायुतायां तस्यां तु जलायेरपि तोषिताः । कृष्णायां पितरस्तद्दद्दर्पणामयुतायुतम्" ॥ इति । हेमाद्री- "विभक्ता वाऽविभक्ता वा कुर्युः श्राद्धं पृथक्सुताः ।मघायुक्तत्रयोदश्यां विभना एव चान्यदा" । इति । अब मघात्रयोदश्यां श्राद्धे पिण्डनिर्वापणं न कुर्यात् । तम्या युगादिवन पिण्डदाननिषेधान । १ ख-म्पर्ग। ६५-२६ - २५ १ ·पिडामामामा 1. + . मी पुरस्न्यः- गतिमान।। Man '' Fin. मिन्यायालय । ममाकिनकि नानि । तगा नागि iriतापमानन पागण HTimi ... [rit ५ स्मृतिरत्न "मानयात्रामा यो नि. नि: य." RITERATUR माम न न गमिति गरिदिया rinitी::Hai ! मृग नानां त सादग्या मार.mins 2 समन समयमागतम्यापि पिन. समस्या: "। समत्यमागतस्य नाविनम्म नियनिन मेव शमादितानि २ मारामार AR : मृतााटी ययातिथि पार्षण कार्य । Aail "विपसमध्यापटाटितिर्यमाण गनिनाग नायिका aft मरीचिम्मग्णान । यत्न गार्यवचनम~ १५ " चतुर्दश्यां त यन्लाई गपिटीमा ! म नि ।। अस्यायंटिकायामन. "मामालिनी याया: हि विधानेन नान्यदत्यर्थः" || नि । सुमंतु एपिटतानां त था नापपरने । नविकीन एतका सदेवतं कार्यम्- "प्रेतपटी चतर्दम्यामको गवना । नापी गया भारत स्मरणात् । माधवीये दिनांतरपि पिटियागमनमा श्राद्धस्य एकोशिष्टयेन विहिनयानन तब पितामानिमालिनि । पर दिग्निामा दिना महानयोऽपि गन्नादिना 'नाः तमामय हाँगा नमानिने बयां प्रत्येककोधि- श्राद्धं कार्यमिति पूर्व प्रतिपादितम् । विटंटिन पाटनी र गरियां सादायाने पार्वणविधानेन कुर्यान्न तिभ्यंतरे । तदनं वागा- "मंन्यासिनोऽप्यान्टिकादि पुत्र. गर्यायथाविधि । मान्यत यन्तावादश्या पानि । इति । संग्रहेऽपि- "दादश्यां पार्वणे व श्राद्ध क्यानमालय । नतः संन्यामिनीऽन्यर यथातिथि समाचरेत"॥ इति । संन्यासिनो दादम्यामेव महालयाद्वमिति नियमः । न तु हादस्या मंन्यासिन एवेति । तेन दादण्यामन्येपामपि महालय श्राद्धं भवति तथा च "अमापात भरण्यां च हादस्यां पक्षमध्य" इति वचनं पूर्वमुदायतम् । इममेवार्थ मभिप्रेत्य कालादर्शकार:- " आद्धं शत्रहतस्यैव चतुईभ्यां महालये । द्वादश्यामेव कुवात योगिने विनिश्चय ॥ इति। तिथिविशेषात्फलविशेषमाह याज्ञवल्क्यः ( आ. २६२-२६४ )- "कन्यां कन्यावेदिनश्च पशून्यै सत्सुतानपि । यूतं कृषि वणिज्यां च द्विगफै गफास्तथा ॥ " ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान्स्वर्णरूप्ये सकप्यके । जातिश्रेष्ठचं सर्वकामानामोति श्राद' सदा ॥ - - २५ r -- ३५ १ ग-त्य।

·मासिश्राद्धे उद्देश्या ७५ - . - 'प्रतिपत्प्रभृतिष्वेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । शन्त्रेण तु हता ये व तभ्यस्तत्र प्रदीयते ॥ नि । कन्यावेदिनः जामातारः । कुप्यं त्रपुसीसादि । एतन्न नित्यचनिगनणा किंतु का विशेषा- कलविशेषो भवतीत्येवंपरम् । अयं कृष्णप्रतिपादितिथि अविदि. बापमान भाद्रपदापरपक्ष एव । अत एव शौनकः- "प्रोग्य मानि नामि द" इनि: नाम- मासीति वीप्तया मासिश्राद्धस्य नित्यत्वमगम्यने । आपत्तंव:-" मालि नाम आय- मपरपक्षस्यापराण्हः श्रेयांस्तयाऽपरपक्षस्य जन्यन्न कहा कि पितॄन्त्रीणानि । कर्तुः कालनियमात्कलविका प्रयन समाळ : द्वितीये स्तेनाः । तृतीये मसिनश्तुर्य अत्रम् प्रमीयते । पठे जम्बनीले अक्षनीलम - गदिः। अलकन्तुः । दशमे व्यहाराधिकाइकृष्णाय र इन्ज हुई है। दर्शनीयात्यं युवनाग्णिस्तु भवति । अनुया है. कि ? "अमावस्याटका वृद्धि ऋष्यारो बन्न नदिन :- स्तंबोता.-"नितिनधिका हन पित्रमा नयनित अकृत्रिमं कालाइटो- "यमुनाइन्कर या हवंद । वर्गदर नि --हळ, ई ईन्छ ॐ गर्म "ऋ ने नि ऋत नेत्र और उन नक वृद्धं कि हत्या समय मन्दः स्कृष्ट न लन्डन नईत निनट-तिहार बदनात त्रि ऋच. - कतईट ऋन्द्र जलन या बंटवतन्हें । दिन कट चन-- -- नल कनकिचन वाईनन्- "तिन-मान बननं या तन्ह. लक. टिळ ल ! ह पितर यी नन्द तन हिन न । वह केवल कर्नरच्या -- 13 अगुवा वयं विन विंग ल. ގައި ފ އީޓީ ކޮ=== बान्द्रमा यंदावन त्या- ސަޒާއަކީ ·७५२ अपुत्रादयः। चतुर्विंशतिमतेऽपि-- " आचार्यगुरुशिष्येभ्यः सखिज्ञातिभ्य एव च । तत्पत्नीभ्यश्च सर्वाभ्यस्तथव च जलांजलीन् ॥ एतेभ्यस्तु सदा पिंडान्दद्याद्भाद्रपदे नरः । एकस्मिन्ब्राह्मणे सर्वानाचार्यादीन्प्रपूजयेत" ॥ इति । स्वयमकृत्वा परमहालये नाश्नीयात- ५“अकृत्वाऽन्यत्र नाश्नीयाच्छ्राद्धं चापरपक्षिकम् ।पश्चात्कृतेऽपि श्राद्वेऽस्मिंस्तच्छाद्धं निष्फल भवेत"|| इति स्मृतेः । स्मृत्यंतरे- " पित्रोर्मृतदिनात्पूर्व न तन्मासे महालयम् । पित्राः श्राद्ध तु निर्वर्त्य महालयमथाचंरत"॥ इति । एतच्च महालयश्राद्धं नित्यम् । शाकेनाप्यपरपक्षं नातिकामेत सूर्ये कन्यागते श्राद्धं यो न कुर्याद् गृहाश्रमी। धनं पुत्राः कुतस्तस्य पितृनिश्वासपीढनात " ॥ १० इत्यादि स्मृतेः । तथा च काष्र्णाजिनिः- " मृताहेऽहरहर्दर्श श्राद्धं यच्च महालये । तन्नित्यमुदितं सद्भिर्नित्यवत्तद्विधानतः " ॥ इति । अहरहः अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तदपि नित्यमित्यर्थः । तत्र भास्करः "अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तन्नित्यमिति कीर्तितम् । वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु" ॥ इति । अस्य पार्वणत्वेन प्राप्तं वैश्वदेवं निरस्यति वेश्वदेवविहीनमिति । अहन्यहनीत्येतदत्यन्तश्रद्वाल १५ विषयं सुसमृद्धविषयं वा । यदाह देवल:- " एतेन विधिना श्राद्धं कुर्यात्संवत्सरं सकृत् । त्रिश्चतुर्वा यथा श्राद्धं मासे मासे दिने दिने" ॥ इति। एतेन विधिना पार्वणविधिना प्रतिसंवत्सरमेकवारं विशिष्टेऽन्ति प्रतिसंवत्सरं त्रिवार वा चतुर्यु चतुर्ष मासेषु विशिष्टेऽन्हि प्रतिसंवत्सरं चतुर्वारं वा त्रिपु त्रिघु मासेषु विशिष्टेऽन्हि मासे मासे वा विशिष्टेऽन्हि दिने दिने वा यथाश्रद्धं श्रद्धानुसारेण शक्त्यनुसारेण च नित्यश्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । २० अस्य च नित्यश्राद्धस्य कल्पः सम्यगान्हिकेऽस्माभिः प्रपंचितः । वृद्धिश्राद्धनिरूपणम् । अथ वृद्धिश्राद्धम् । तच्च नौमत्तिकम् " प्रेतश्राद्धं सपिंड्यंतं संक्रांतिग्रहणेषु च । संवत्सरोदकुंभं च वृद्धिश्राद्धं निमित्ततः " ॥ इति गालवस्मरणात् । कात्यायनः- स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु । पिंडानोराहनात्तेषां तस्याभावे तु तत्क्रमत् "॥ इति । अयमर्थः-सुतसंस्कारकर्मसु जातकर्मादिषु तेषां सुतानामोद्दाहनाद्विवाहपर्यतेषु पार्वणेषु पिता स्वपितृभ्यः पिंडान्दद्याद्धृद्धिश्राद्धं दद्यात्तस्याभावे तु तत्क्रमात् “ असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः"इत्यादि वचनात्तेषु जातकर्मादिषु यो गम्यमानः कर्तुः क्रमस्तेन क्रमेण ज्येष्ठभ्रात्रादिः कुर्यात्पूर्वसंस्कृतमात्रायसंभवे व्रतसमावर्त्तनादौ स्वयं कुर्यादिति । " असगोत्रः सगोत्रो वा य आचार्य उपायने । तदोपनेयपित्रादीनुद्दिश्याभ्युदयं चरेत् ॥ "कन्यकानामयं मार्गो मुनिभिः परिकीर्तितः । उपनीतस्तु पित्रादरेभावेऽन्यं नियोजयेत् । "आचार्यपितरस्तत्र वृद्धिश्राद्धे तु देवताः" ॥ इति । विष्णुपुराणेऽपि- जातस्य जातकर्मादिक्रियाकांडमशेषतः । पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम् ॥इति । १ कख-क्वचित् । २ याज्ञ ध्य. १२४ २५ ३० ·वृद्धिश्राद्धम् । ७५३ ។ ॥ १० वसिष्ठोऽपि- "जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकस्य च । पितॄन्नांदीमुसान्नाम तर्पयेत् विधिपूर्वकम् " ॥ इति । सायणीये-- " नांदीश्राद्धं पिता कुर्यादाद्यपाणिग्रहावधि । अत ऊर्च प्रकुर्वीत स्वयमेव तु नांदिकम्” ॥ इति । आयपाणिग्रहावधि प्रथमविवाहपर्यन्तमित्यर्थः । " नान्दीआद्धं पिता कुर्यात्पुत्रीपुत्र विवाहयोः । उत्तरेषु विवाहेषु स्वयं कुर्यात्तु नान्दिकम्" ॥ इति । द्वितीयादिविवाहे तु जीवत्पितापि स्वयमेव कुर्यात उद्दाहे पुत्रजनने पित्र्येष्टयां सीमिके मसे । तीर्थे ब्राह्मण आयाते पढेते जीवतः पितुः " ॥ इति स्मरणात् । नांदीमुखश्रावस्यानुष्ठानं क्वचिद्विपये तंत्रेण कार्य न त्वावृत्येत्याह कात्यायनः- गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं सकृत् । सकृदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिपु" अस्यार्थः-उपनयनात्याक स्वकाले कथचिदकृतचौलपर्यतसंस्कारस्य यानि जातकर्मादीनि उप- नयनात्पूर्व संभूय क्रियते तथा व्रतानि यदा संभूय क्रियते तथा देशातरगतस्य मृत इति बुद्ध्या कृतप्रेतकार्यस्य कालांतरे आगतस्य यानि जातकर्मादीनि पुनः संभूय क्रियते तथा पतितस्य कृतप्रायश्चित्तस्य यानि जातादीनि पुनः संभृय क्रियते तेषु गणश. संभूय क्रियमाणेषु जात- कर्मादिषु संस्कारेषु प्रथम क्रियमाणस्य संस्कारक्रमेण आदी मातृपूजायां नांदीश्राद्धस्य सकृत् १५ तंत्रेणानुष्ठानं न पृथगादिपु संस्कारकर्मणामादिषु न पृथगनुष्ठानम् " इति । स्मृत्यंतरेऽपि- एकदा क्रियमाणानामनेकशुभकर्मणाम् । वृध्यंकुरप्रतिसरान्सकृदेव समाचरेत् ॥ इति । आश्वलायन.-"सहेवाभ्युदयश्राद्धं स्वस्तिवाचनमेव च । सहकर्माणि कुर्यादा पृथग्वा क्रमतश्चरेत् ॥ नामनिष्कामणी कार्या सहापदि विजानता । तथा पुंसवसीमन्तो बलिसीमन्तकौ च वा ।। जातकृत्ये त्वतीते तु नाम्ना वा सह संचरेत् । अकृतानामतीतानां निष्कृतिः स्याद्धि कर्मणाम् ॥ २० " चौलोपनयने चैव समावर्तविवाहको । सह कर्मवयं जातु सामस्वपि समाचरेत् ॥ " एतेभ्योऽन्यानि कर्माणि दावकार्यों सहेव तु" ॥ यत्तु कात्यायनोक्तम- मातृयागक्रियापूर्व कार्य आद्वं तु मंगले । ऋतुत्रयेऽपि कर्तव्यं न चान्यल्लघुमंगलम्" ॥ इति तद्यथाकालं क्रियमाणसंस्कारविषयम् । मातृपूजाऽपि तेनोक्ता- कर्मादिषु च सर्वेषु मातरः सगणाधिपाः । पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयंति ताः । प्रतिमासु च शुद्धासु लिखिता वा पटादिषु । गंधपुष्पाक्षतैश्चैव नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः । " गौरी पद्मा गची मेधा सावित्री विजया जया । देवसेनाः स्वधा स्वाहा मातरौ लोकमातरः ।। धृतिः पुष्टिस्तथा तुष्टिः आत्मदेवतया सह । आभ्योऽर्घ्य गंधपुष्पं च धूपदीपं निवेदयेत् । "आयुष्याणि च शांत्यर्थ जप्त्वा तत्र समाहितः । षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत्” ॥इति । आत्मदेवता आत्मनोऽभीष्टदेवताः आयुष्याणि च 'आ नो भद्राः क्रतव' इत्यादिसूक्तानि। षड्भ्यः ३० पितृभ्यः पित्रादिभ्यः मातामहादिभ्यश्च मातृश्राद्धपूर्वकं श्राद्धदानमुपक्रमेदित्यर्थः।तत्र शातातपः- मातृश्राद्धं तु पूर्व स्यात्पितॄणां तदनंतरम् । ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम् । "नानिष्ट्वा तु पितृश्राद्ध कर्म वैदिकमाचरेत् " ॥ इति । मातुः मामृपितामहीप्रपितामहीनां पितॄणां पिसृपितामहप्रपितामहानां मातामहानां मातामहमातृपितामहमातृप्रपितामहानां क्रमेण पार्वणविधिना त्रयं कुर्यादित्यर्थः । २५ - ·1 ७५४ श्राद्धत्रयस्य कालभेदाः। 4 %D तथा चंद्रिकायाम्- वृद्धो समर्चयेद्विद्वान्नित्यं नांदीमुखान् पितॄन् । संपादितो विशेषस्तु शेपं पार्वणवद्भवेत" ॥ इति । वृद्धिश्राद्धे नांदीमुखसंज्ञान समर्चयेदिति विशेषः । नांदीमुखसंज्ञारूपो वैशेषिको धर्मः संपादितः प्रतिपादितः । शेषं वैशेषिकधर्मादन्यद्धर्मजातं पार्वणवदित्यर्थः । ५ उक्तश्राद्धत्रयस्य कालभेदमाह गार्ग्य:- मातृश्राद्धं तु पूर्वयुः कर्माहन्येव पैतृकम् । मातामा चौतरेयुः वृद्धी श्राद्ववय स्मृतम्" ॥ इति । अत्र विशेषमाह शातातपः पूर्वाण्हे मातृकं श्राद्धं मध्यान्हे पैतृकं तथा। ततो मातामहाना तु वृद्धा श्रादत्रयं स्मृतम्" | इति । एवं दिनत्रयपक्षो यदा दुष्करः तदा त्वाह गातातपः पृथक् दिने त्वशक्तश्चेदेकस्मिन्पूर्ववासरे । श्राद्ववयं तु कुर्वीत वश्वदेव तु तांत्रिकम्" || इति । फलदेशकालद्रव्यदेवतासाधारण्याइत्र वैश्वदेविकं तंत्रणेव कार्यमित्यर्थः । एतच्च पूर्वाण्हे कर्त्तव्यम् पूर्वाण्हे देविकं कार्यमपराण्हे च पैतृकम् । एकोद्दिष्टं तु मध्यान्हे प्रातद्धिनिमिनकम्" ॥ इति प्रचेतःस्मृतेः । प्रातः शब्देनात्र पूर्वाह उच्यते “पूर्वाण्हे वै भवेद्दादः बिना जन्मनिमित्तकम् " इति स्मरणात् । तथा च गार्य:- १५“ललाटसंमिते भानौ प्रहरः प्रथमः स्मृतः। स एवाध्यर्धसंयुक्तः प्रातरित्यभिधीयते "॥ भरद्वाजोऽपि पूर्वाह एव नांदी स्यादपराण्हे तु पैतृकम्" ॥ इति । अग्न्याधानानिमित्तं त्वपराण्हे कार्यम्- "आमश्राद्धं तु पूर्वाण्हे सिद्धान्नेन तु मध्यतः। पार्वणं चापराण्हे तु वृद्धिश्राद्धं तथाग्निकम् " ॥ इति गालवस्मरणात्तत्र । नियतकालसीमन्तान्नप्राशनचौलोपनयनादिनिमित्तं ब्राह्मणभोजनमुपनयनवद्- ब्राह्मणान्भोजयित्वेत्यादिना कर्मादिषु विहितं श्राद्धं तस्मिन्नेव दिने पूर्वाण्हे अनुष्ठेयं विवाहादावंते २० विहितमभ्युदयश्राद्धं पूर्वाण्हे विवाहादौ सति तस्मिन्नेव दिने पूर्वाण्हे कर्त्तव्यम् । रात्रौ विवाहादौ सति श्वः प्रातः कर्त्तव्यम् । अनियतनिमित्तं पुत्रजन्मग्रहणादिश्राद्धं निमित्तानंतरं कुर्यात् । यदाह लोकाक्षिः- नियतेषु निमित्तेषु प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् । पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं तात्कालिकं बुधः तथा कार्णाजिनिः- २५ “ प्रादुर्भावे पुत्रपुब्योर्ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । स्नात्वाऽनंतरमात्मीयान्पितॄन श्राद्धेन तर्पयेत् ॥ इति । उक्तमर्थमभिप्रेत्य कालादर्शकारः- “ नैमित्तिकं तु यच्छ्राद्धं निमित्तानंतरं भवेत् । नांदीमुखाह्वयं प्रातः आन्हिकं त्वपराह्नके"॥इति । नांदिमुखनिमित्तान्याह स एव- “ सीमंतव्रतचौलनामकरणान्नप्राशनोपायनस्नानाधानविवाहयज्ञतयोत्पत्तिप्रतिष्ठासु च । ३० “पुंसूत्यावसथप्रवेशनसुताद्यास्यावलोकाश्रमस्वीकारक्षितिपाभिषेकदयितायत्तौ च नांदीमुखम्" इति। व्रतानि प्राजापत्यादीनि । उपायनमुपनयनं स्नानं समावर्तनं प्रतिष्ठा देवताप्रतिष्ठा वापीकूपतटाकादि प्रतिष्ठा च । पुंसूतिः पुंसवनम् । आवसथप्रवेशनं गृहप्रवेशनं । सुताद्यास्यावलोकः सुतस्य सुता- याश्च आद्यः प्रथमः आस्यावलोको मुखप्रेक्षणं दयितायाः भार्यायाः आयर्तुः प्रथमरजः प्रादुर्भावः। एतेषु निमित्तेषु नांदीमुख कार्यमित्यर्थः । तत्र लोकाक्षिः- ३५ “नामानचौलगोदानसोपानयनपुंसवे । स्नानाधानविवाहेषु नांदीश्राद्धं विधीयते”। " || इति ।

·तत्र ब्राह्मणाः। ७५५ . १० - " कार्णाजिनिः- कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः । नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा ॥ "सीमंतोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने।नांदीमुखान्पितृगणान्पूजयेत्प्रयतो गृही"॥ इति। कात्यायनः- पुत्रोत्पत्तिप्रतिष्ठासु तन्मौंजीत्यागबंधयोः । चूडायां च विवाहे च वृद्धिश्राद्धं समाचरेत् ॥ इति । वृद्धगार्य:- " अग्न्याधानाभिषेकादाविष्टापूर्ते स्त्रिया ऋतौ । वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत आश्रमग्रहणे तथा" ॥ इति । पारस्करः- निषेककाले सोमे च सीमंतोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्ध कर्मागं वृद्धिवत्कृतम्" ॥ इति । निषेककाले गर्भाधानकाले सोमशब्दोऽत्राधानाग्निहोत्रादिकर्मणामुपलक्षणार्थः । " गर्भाधाने विवाहे च सुवने जातकर्मणि । नामोपाकर्मस्नानेषु व्रतेषु च समापने ॥ ब्राह्मणान् भोजयेदादौ " इति । तत्रैव- “ सामन्तोन्नयने चैव अन्नप्राशनचौलयोः । उपायने च गोदाने चादावेव समाचरेत् " ॥ इति । एतच्च कर्मागश्राद्धमसकृत्क्रियमाणे अग्निहोत्रादिषु कर्मसु प्रथमप्रयोग एव कर्त्तव्यम् । यदाह कात्यायन:- नानिष्ट्वा तु पितृन् श्राद्ध कर्म वैदिकमाचरेत् । असकृद्यानि कर्माणि क्रियेरन्कर्मकारिभिः ॥ १५ 'प्रतिप्रयोग नैताः स्युर्मातरः श्राद्धमेव च ॥ इति स एव- आधाने होमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च । बलिकर्मणि दर्शे च पौर्णमासे तथैव च ॥ "नवयज्ञे च यज्ञादौ वदन्त्येव मनीषिणः । एकमेव भवेच्छ्राद्धमतेषु न पृथक्पृथक् ॥ इति । होमयोरित्यनेनाधानसमभिव्याहारात् द्विवचनाच्च सायंप्रातरग्निहोत्रहोमावुक्तौ अष्टकादिश्राद्धेषु पृथक्प्रयोगेऽपि कर्मागश्राद्धं न कर्त्तव्यं यतोऽनंतरमाह स एव “ नाष्टकादौ भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे २० श्राद्धमिष्यते"। वृद्धशातातपोऽत्र विशेषमाह- विष्वप्येतेषु युग्मांस्तु ब्राह्मणानियतः शुचिः । प्रदक्षिणं तु सव्येन पूजयेद्देवपूर्वकम् " ॥ इति । अयमर्थः- देवे द्वौ ब्राह्मणौ मातृश्राद्धे द्वौ पितृश्राद्धे द्वौ सपत्नीकमातामहश्राद्धे द्वौ एवमष्टावरा- ब्राह्मणान्निमंत्रणादिविसर्जनांतं सर्वमुपचारजातं प्रदक्षिणं यथा भवति तथा कुर्वन्सव्येन सव्यां- सगतेनैव यज्ञसूत्रेणोत्तरवाससा चान्वितः श्राद्धकर्ता भोजयेत्” इति । याज्ञवल्क्य-(आ.२५) २५ “एवं प्रदक्षिणावृत्को वृद्धौ नांदीमुखान्पितॄन् । यजेत दधिकर्कधुमिश्रान्पिढान्यवेः क्रियाः” ॥ इति । कर्कधुः बदरीफलम् । प्रचेताः- न जपेत्पैतृकं जप्यं न मांसं तत्र दापयेत् । प्राड्मुखो दैवतीर्थेन क्षितं देशविमार्जनम् " ॥ इति । आश्वलायनः अथाभ्युदयिके युग्मा ब्राह्मणा अमूला दर्भा. प्रामुखो यज्ञोपवीती स्यात् । प्रदक्षिणमुपचारो यवास्तिलार्था गंधादिदानं च ऋजुदर्भा वासने दद्यात्' । "यवोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः । प्रत्तवभ्यः प्रत्तः पुनर्नादीमुखान्प्रीणयाहि नः स्वाहा" इति।। यववापनमिति । मुद्गलः-" देवेषु दावेको वा पित्रेग्वेको हो वा ब्राह्मणो श्राद्धे कल्पयेत" इति कात्यायनः- यवस्तिलार्थः । तत्र यवोसीऽति अहो न स्वधां प्रयुंजीत । सदा परिचरेद्भक्त्या पितृनप्यत्र देववत् । निपातो हि न सव्यस्य जानुनो विद्यते क्वचित "॥ इति । १ क्ष-आब्दिकादि । २ क्तग-थम । ३ स-मघु । - 30 ३५ - ·७५६ अगतो आमश्राद्धम् । - - स एव-"नांदीमुखान्पितृनावाहयिष्य ' इति पृच्छति' । अस्तु स्ववेत्यस्य स्थाने नांदीमुसः पितरः प्रीयंतामिति संपन्नमिति तृप्तिप्रश्ने दधिवदराक्षतमिश्राः पिंडाः" || इति । वृद्धवसिष्ठोऽपि- "दधिकर्कधुसंमिश्राः पिण्डा. कार्या यथाक्रमम । प्राइ मुसी देवतीर्थन प्राकलेपु कुशेषु च" || "दत्वा पिंडान्न कुर्वीत पिंडपात्रमधोमुरसम्” ॥ इति । पिंडदानमत्र भाजनशालाया: बति:- कार्यम् । यदा प्रचेताः “ बहिस्तु प्राकूलेषु च दध्यक्षतकधमिश्रान्डिान निर्वापयेत " इति । चतुर्विंशतिमते-- “ एकं नाम्नापर तूष्णी दद्यापिंडान्गृथक्श्यक " इति । पृथक्ष्यगे स्मिन्दी दो पिंढी दद्यात् । तत्र प्रथमपिंड नाम्ना गोत्रसहितेन दद्यात । द्वितीयं तणी दयादित्यर्थः । आश्वलायनोऽपि- “ प्राचीनागान्दीन्संस्तीर्य तेषु पृपलान्यमिश्रण भुक्तषणक्कम्य १० द्वौ दो पिंडो दद्यात् " इति । पिंडदानं वैकल्पि लमित्युक्तं भविष्यत्पुराणे - " पिंडनिर्वापणं कुर्यान्न बा कुर्यान्नराधिप । वृद्धिाहे महाबाहो कुलधर्मानवेक्ष्य तु" ॥ति । एतच्चाभ्युदयश्राद्धमापदादिनिमित्तेपु आमेन हेम्ना वा कुर्यात् । तत्र मरीचिः- " अनग्निश्च प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत मातापित्रोः क्षयाते"॥ इति । व्याघ्रपादः- "आर्त्तवेऽनदिजाभावे ग्रहणे देशविप्लवे । आमश्राद्धं द्विजः कुर्याच्छूद्रः कुर्यात्सदेव हि " ॥ इति । -- - १५ गालचः- - तीर्थेऽनग्नावापदि च देशभ्रंशे रजस्यपि । हेमश्राद्धं द्विजैः कार्य शूद्वैः कार्य सदेव हि " ॥ इति । पराशरः- "असमर्थोऽन्नदानस्य धान्यमाम स्वशक्तितः ।प्रदास्यति विजाग्रेभ्यःस्वल्पामपि च दक्षिणाम"। इति । पुराणेऽपि- "आमं ददातु कौंतेय दद्यादन्नाच्चतुर्गुणम् । सिद्धाने तु विधिर्यः स्यादामश्राद्धेऽप्ययं विधिः ॥ इति । अत्र विज्ञानेश्वरः- "यद्यद्ददाति विप्रेभ्यः श्रुतं वा यदि वाऽश्रुतम् । तेनानो करणं कुर्यात्पिडास्तेनैव निर्वपत्" ॥ इति । चतुर्विंशतिमते- आमश्राद्धं यदा कुर्यात्पिंडदानं कथं भवेत् । गृहादाहृत्य पक्वान्नं पिडं दद्यात्तिलैः सह । " येनाग्नौकरणं कुर्यापिंडांस्तेनैव निर्वपेत् " ॥ इति । हेमपिंडदानयोः संनियोगशिष्टत्वा- दवधारणत्वाच्च । संकल्पविधानेन त्वमोहोमाभावे पिडदानं नास्ति इति गम्यते । तथा पितृमेधसारे-“यद्यद्विप्रेभ्यो दद्यात्तेनेव होमस्तेन वा गृहादाहृतान्नेन वा पिंडान दद्यायदा होमस्तदा पिंडदानं होमाभावे पिडदानाभावः । आमश्राद्धे चरोरभावात्तद्धर्माणामभावे भोजनाभावात्तत्संबधिनां चाभावः । संकल्पो वरणं पादप्रक्षालनं गंधपुष्पादिदानतंडुलादिप्रदानं दक्षिणेत्यामश्राद्ध कार्यम्" इति । तद्धर्माणामुपस्तरणावदानादीनां तत्संबंधिनां पात्राभिमंत्रणादीनामित्यर्थः । " हिरण्ये तूदकं पश्चान्मृतेऽहनिपरेऽहनि ” इति वचनात् तर्पणं तदैव कार्यम् । इति वृद्धिश्राद्धं निरूपितम् । २५ 30 १क्ष-व।

·प्राद्धभेदार। ७५७ - " " श्राद्धमेदाः ॥अथ श्राद्धभेदाः । प्रेतोद्देशेन पित्रुद्देशेन वा द्रव्यत्यागः श्राद्धम् । तदाह मरीचिः- "प्रेतं पितूंश्च निर्दिश्य भोज्यं यत्प्रियमात्मनः । श्रद्धया क्रियते यत्तु तच्छ्राद्धं परिकीर्तितम्" इति। ब्रह्मांडपुराणेऽपि "देशे काले च पात्रे च श्रद्धया विधिना च यत् । पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्धमुदाहृतम्।।इति। तच्च पुनः पार्वणैकोद्दिष्टभेदेन द्विविधम् । त्रिपुरुषोद्देशेन यत्क्रियते तत्पार्वणम् । एकपुरुषोद्देशेन ५ क्रियमाणमेकोद्दिष्टम् । तदाह कण्वः- एकमुद्दिश्य यच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं प्रकीर्तितम् । त्रीनुद्दिश्य तु यत्ताद्ध पार्वणं मुनयो विदुः" ॥ इति । एतविविधमपि श्राद्धं नित्यनैमित्तिककाम्यभेदेन त्रिधा भिद्यते । तदुक्तं कालादर्शे- श्राद्धद्वयं तथोद्दिष्टमकोद्दिष्टं च पार्वणम् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यमिति तच्च पुनस्त्रिधा" ॥ इति । तत्र नियतोपाधौ चोदितं नित्यम्। यथा अमावास्यादौ विहितं श्राद्धम् । अनियतनिमित्त १० हि न नैमित्तिकम् । यथा उपरागादौ कामनोपाधिकं काम्यम् । यथा तिथिनक्षत्रादिषु ।' तदुद्दाहरति कार्णाजिनिः- मृताहेऽहरहर्दशैं श्राद्धं यच्च महालये । तन्नित्यमुदितं सद्भिनित्यवत्तद्विधानतः ॥ " प्रेतश्राद्धं सपिंडत्वं संक्रांतिग्रहणेषु च । संवत्सरोदकुंभं च वृद्धिश्राद्धं निमित्ततः ।। "तिथ्यादिषु च यच्छ्राद्धं मन्वादिषु युगादिषु । अलभ्येषु च योगेषु तत्काम्यं समुदाहृतम् ॥ इति IM यत्तु विश्वामित्रेण द्वादशविधत्वमुक्तम् नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं सपिंडनम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं गौष्ठव्यं शुध्यर्थमष्टम ॥ "कर्मागं नवमं प्रोक्तं दैविकं दशमं स्मृतम् । यात्रास्वेकादशं प्रोक्तं पुष्टयर्थ द्वादशं स्मृतम्" ॥ इति तत् नित्यनैमित्तिककाम्यावांतरविवक्षयैव न तु ततः पार्थक्यविवक्षया । तथा च वृद्धवसिष्ठः- अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तन्नित्यमिति कीर्तितम् । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते ॥ “ अभिप्रेतार्थसिध्यर्थ काम्यं पार्वणवत्स्मृतम् । पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्राद्धमुदाहृतम् ॥ नवानीताय॑पात्रं च पिंडं च परिकीर्त्यते । पितृपात्रेषु पिण्डेषु सपिंडीकरणं तु तत् ॥ " प्रतिपर्व भवेद्यस्मात्प्रोच्यते पार्वणं तु तत् । गोष्ठयां यत्क्रियते श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तदुच्यते॥ बहूनां विदुषां प्राप्तौ सुखार्थ पितृतृप्तये। क्रियते शुद्धये यत्तु ब्राह्मणानां तु भोजनम् ॥ २५ "ध्यर्थमिति तत्प्रोक्तं श्राद्धं पार्वणवत्कृतम् । " निषेककाले सोमे च सीमंतोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने श्राद्ध कर्मागं विधिवत्कृतम् ॥ " देवानुद्देश्य क्रियते यत्तदैविकमुच्यते । तन्नित्यश्राद्धवत्कुर्यात् द्वादश्यादिषु यत्नतः ॥ "गच्छन् देशांतरं यद्धि श्राद्धं कुर्यात्तु सर्पिषी । तयात्रार्थमिति प्रोक्तं प्रवेशे च न संशयः" ॥ इति । श्राद्धदेशाः । अथ श्राद्धदेशाः । रत्नावल्याम्- "देशः कालस्तथा पात्रं द्रव्यं कर्ता पितामहाः । निष्पत्तिकारणान्याहुः कर्मणोस्य विपश्चितः" इति। विष्णुः-- "दक्षिणाप्रवणे देशे तीर्थादौ वा गृहेऽपि वा । भूसंस्कारादिसंयुक्ते श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः”॥ इति । तीर्थ देवर्षिसेवितं जलम् । आदिशब्देन पुण्याश्रमादि गृह्यते । भूसंस्कारो गोमयादिनोप- लेपः। आदिशब्देन अशुचिद्रव्यापसरणम् । १ क्ष-तीर्था । २ क-मुत्तमम् । ३ क्ष-वर्षे । १६-२७ " " ·श्राद्धदेशाः। अस्वामिकानि । “ + “गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च । कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि " ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि-(आ. २२७) " परिश्रिते शुचौ देशे दक्षिणाप्रवणेतथा" इति। परिश्रिते परितः प्रच्छादिते दक्षिणावनते देशे श्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । स्वतो दक्षिणाप्रवणत्वासंभवे ५देशस्य यत्नतो दक्षिणाप्रवणत्वं कार्यम् । तथा च मनुः- (२०६ ) “शुचिदेशं विवक्तं तु गोमयेनोपलिप्य च। दक्षिणाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् " ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे- " तस्माच्छ्राद्धानि देयानि पुण्येष्वायतनेषु च । नदीतीर्थेषु तीर्थेषु स्वभूमौ च प्रयत्नतः "॥ इति । देवल:- स्थलीषु गिरिपृष्ठेषु तीर्थेष्वायतनेषु च। विविक्तेषु च तुष्यंति श्राद्धेषु पितरः सदा" ॥इति । स्थलीषु अकृत्रिमभूमिष्वित्यर्थः। तथा च शंखः- "गोगजाश्वादिपृष्ठेषु कृत्रिमायां तथा भुवि । न कुर्याच्छ्राद्धमेतेषु पारक्यासु च भूमिषु" ॥ इति । कृत्रिमायां भुवि वेदिकादावित्यर्थः । यमः- परकीयप्रदेशेषु पितृणां निर्वपेत्तु यः । तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते" ॥ इति। ५भारते च- “पारक्ये भूमिदेशे च पितॄणां निर्वपेत्तु यः। तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते॥ "तस्मात् क्रीत्वा महीं दत्वा स्वल्पामपि विचक्षणः।पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः" इति। परकीयप्रदेशाः परपरिगृहीतगृहगोष्ठारामादायः । न पुनस्तीर्थादीनि । तथा चादित्यपुराणे- " अटवी पर्वताः पुण्या नदीतीराणि यानि च। सर्वाण्यस्वामिकान्याहुन हि तेषु परिग्रहः ॥ “ वनानि गिरयो नद्यस्तीर्थान्यायतनानि च। देवखाताश्च गर्ताश्च न स्वामी तेषु विद्यते” ॥इति । “ कृमिकीटाद्युपहतं देशं श्राद्धे विवर्जयेत्” । तदाह यमः- रुक्षं कृमिहतं क्लिन्नं संकीर्णानिष्टगंधिकम् । देशं त्वनिष्टशब्दं च वर्जयेच्छ्राद्धकर्माण" ॥ इति । क्लिन्नं सकर्दमम् । संकीर्णमन्येनाकीर्णम् । मार्कडेयः- “ वा जंतुमया रुक्षा क्षितिः प्लुष्टा तथाग्निना । अनिष्टदुष्टशब्दोया दुर्गधा श्राद्धकर्माण"॥इति । तीर्थक्षेत्रविशेषेषु कृतं श्राद्धं फलातिशयप्रदं भवति । तदाह देवल:- श्राद्धस्य पूजितो देशो गया गंगा सरस्वती । कुरुक्षेत्रं प्रयागच्च नैमिशं पुष्कराणि च ॥ नदीतीरेषु तीर्थेषु शैलेषु पुलिनेषु च । विविधेष्वेव तुष्यंति दत्तेनेह पितामहाः" ॥ इति । २५ - आश्वलायन:- गङ्गा गोदावरी वेण्णा गौतमी कौशिकी तथा। नर्मदा शरयूश्चैव कावेरी च सरस्वती ॥ गया प्रयागः श्रीशैलं गोकर्ण पुष्करं शुभम् । नैमिशं च कुरुक्षेत्र केदारं सेतुबन्धनम् ॥ "द्वारका बदरी कौब्जं मुख्या वाराणसी तथा। पुरुषोत्तमस्वामिवेश्म सर्वोत्कृष्टमहोदधिः। "एतेषु तीर्थमुख्येषु क्षेत्रेषु च शुभाशुभम् । कृतमक्षयमामोति मनुष्याणां न संशयः ॥

·पुण्यक्षेत्राण। ७५९ " ५ । स एव १५ व्यास:- पुष्करष्वक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च । महोदधौ प्रयागे च काश्यां च कुरुजांगले" ॥ इति । शंखोऽपि- “ वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे भृगुतुंगे हिमालये । गंगाद्वारे प्रयागे च नैमिशे पुष्करे तथा । संनिहत्यां गयायां च दत्तमक्षयतां व्रजेत् ॥ नदीसमुद्रतीरे वा हदे गोठे च पर्वते । समुद्रगानदीतीरे सिंधुसागरसंगमे ॥ “ नद्यो; संगमे राजन्सालग्रामशिलांतिके । शालग्रामे च गोकर्णे गयायां च विशेषतः ॥ क्षेत्रेष्वेषु तु यः श्राद्धं पितृभक्तिसमन्वितः । करोति विधिवन्मर्त्यः कृतकृत्यो विधीयते” ॥ इति । यत्रक्कचन नर्मदातीरे यमुनातीरे गंगायां विशेषतो गंगाद्वारे प्रयागे गंगासागरसंगमे कुशावर्ते बिल्चके नीलपर्वते । कुब्जाहे भृगुवृन्दे केदारे लिङ्गायां सुगन्धायां फल्गुतीर्थे महागङ्गायां तण्डुलिकाश्रमे कुमारधारायां प्रभासे यत्रक्कचन सरस्वत्यां विशेषतो नैमिषारण्ये वाराणस्यामगस्त्या- १० अमे कण्वाश्रमे कौशिक्यां सरयूतीरे शोणायां भागीरथ्याश्च संगमे श्रीपर्वते कल्पोदके उत्तर- मानसे वडवायां सप्तर्चे विष्णुपदे स्वर्गप्रदेशे गोदावर्या गोमत्यां वेत्रवत्यां विपाशायां वितस्तायां मरुद्धायां शतद्रुति चंद्रभागायां ऐरावत्यां सिधोस्तीरे दक्षिणे पंचनदे औजसे चैवमादिध्वन्येषु तीर्थेषु सरिद्वरासु पुष्करेषु प्रस्रवणेषु पर्वतेषु निकुंजेषु वनेषूपवनेषु च गोमयेनोपलिप्तेषु मनोज्ञेषु चेति” । अत्र पितृगाथा- कुलेऽस्माकं स जंतुः स्यायो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् । नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः ॥ अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिन्नरोत्तमः । गयाशीर्षे वटे श्राद्धं यो नो दद्यात्समाहितः ॥ "एष्टव्या बहवः पुत्राः यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् । यजेत वाऽश्वमेधं वा नीलं वा वृषमुत्सृजेत्" ॥इति । ब्रह्मकैवर्ते- गयाशीर्षे यदा पिंडं नाम्ना येषां प्रकुर्वते। नरकस्था दिवं यांति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः ॥ २० "तत्राक्षय्यवटो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः। पितॄणां तत्र वै दत्तमक्षय्यं भवति प्रभो ॥ " वटवृक्षं समासाद्य शाकेनाप्युदकेन वा । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिताः ॥ आत्मनस्तु महाबुद्धे गयाया तु तिलैर्विना । पिंडनिर्वापणं कार्य मृतानां तु तिलैःसह" नद्यादिषु तीर्थश्राद्धमुक्तं मत्स्यपुराणे- स्नात्वा नदीषु सर्वासु पितृदेवांश्च तर्पयेत् । तत्र तत्र यथावित्तं कुर्याच्छ्राद्धादिकं तथा "अकालेऽप्यथ काले वा तीर्थश्राद्धं तथा नरः। श्राद्धं कृत्वा तदा तीर्थे कर्त्तव्यं पितृतर्पणम्" ॥ इति । पाझेऽपि- "तीर्थे तु ब्राह्मणं नैव परीक्षेत कथंचन । अनर्थिनमनुप्राप्तं भोजयेन्मनुशासनात् ॥ सक्तुभिः पिंडदानं स्यात्संयावैः पायसेन वा । कर्त्तव्यमृषिभिदृष्टं पिण्याकेगुदेन वा ॥ “पिण्याकेन तिलानां वा. भक्तिमद्भिर्नरैः सदा। श्राद्धं तत्र तु कर्त्तव्यमावाहनवर्जितम् ॥ १० "श्वध्वांक्षदृष्टाः काका वा नंति दृष्टा न तैः क्रियाः" ॥ इति । 'तीर्थेऽनग्नावापदि इति । 'तीर्थेऽनग्नावापदि च' इति पूर्वोक्तं हिरण्यश्राद्धं कर्तव्यम्। क्षेत्रे स्नात्वा शुष्कवासाः प्रदाय तिलवार्यथ। भोजयेद्दाह्मणान् श्राद्धे हिरण्यश्राद्धमेव वा ॥ कृत्वा समविधानेन पिण्डान्ते क्षेत्रपिण्डनात् । अन्नेनामेन मांसेन सक्तुभिर्दिन आचरेत् ॥ गयाव्यतिरिक्तस्थानेषु जीवपितृकेनापि तीर्थ श्राद्धं कर्तव्यं इत्यधस्तात्प्रतिपादितम्। १ खग-पुलिनेषु । ॥ २५ . ३५ ·७६० श्राद्धकाला। गजच्छायां। " श्राद्धकालाः ॥ अथ श्राद्धकालाः । तत्र याज्ञवल्क्यः- ( आ. २१७-२१८) अमावास्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् । द्रव्यब्राह्मणसंपत्तिः विषुवत्सूर्यसंक्रमः ॥ “व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चंद्रसूर्ययोः । श्राद्धं प्रतिरुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः" इति । द्रव्यं कृसरमांसादि। ब्राह्मणः श्रुताध्ययनसंपन्नस्तयोः संपत्तिाभो यस्मिन्काले स तयोक्तः ५ अत्र हारीत:- " तीर्थद्रव्योपपत्तौतुन कालमवधारयेत् । पात्रं च ब्राह्मणं प्राप्य सद्यः श्राद्धं विधीयते"॥ इति । तीर्थ गंगादि। विघुवं मेषतुलासंक्रांतिः । अयनविषुवयोः संकांतित्वे सिद्धेऽपि पृथगुपादानं फलातिशयज्ञापनार्थम् । गजच्छायालक्षणं " यथेंदुः पितृदेवत्य" इत्यादिना पूर्वमुक्तं ग्रहणमुपरामः । अत्र विशेषमाह वृद्धवसिष्ठः- १. “त्रिदशाः स्पर्शसमये तृप्यंति पितरः सदा । मनुष्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसाः” ॥ इति श्राद्धं प्रति रुचिः यदा श्राद्धं प्रतीच्छा तदैव कर्त्तव्यमिति । चकारणान्येऽपि श्राद्धकाला: संगृह्यते । अत एव यमः- "आषाढ्यामथ कार्तिक्या माध्यां त्रीन्पंच वा द्विजान् । तर्पयेत्पितृपूर्व तु तदस्याक्षयमुच्यते" ॥इति । जातुकार्णि: “ग्रहोपरागे विषुवे च जाते कृष्णे मघायामयनवये च । "नित्यं च शंखे च तथैव पद्मे दत्तं भवेन्निष्कसहस्रतुल्यम् ॥ इति । शंखादिस्वरूपमपि तेनैवोक्तम्- शंख प्राहुरमावास्यां क्षीणसोमा द्विजोत्तमः। अष्टका तु भवेत्पमं तत्र दत्तं तथाक्षयम्" ॥ इति । यदा विष्टिव्यतीपातो भानुवारस्तथैव च । पद्मकं नाम तत्प्रोक्तमयनाच्च चतुर्गुणम्" ॥ इति शंखोक्तमपि पद्मं ग्राह्यम्।काठकीश्रुतिः एतद्धिदेवपितृणामयनं यद्धास्तच्छायायां श्राद्धंदद्यात्'।इति। शंखोऽपि- २० " हस्तिच्छायासु यद्दत्तं यद्दत्तं राहुदर्शने। विषुवत्ययने चैव सर्वमानंत्यमश्नुते सर्वमानंत्यमश्नुते" ॥ इति। अनेकविधा गजच्छायाः स्मृतिषु प्रतिपाद्यते- " हंसे हस्तस्थिते या तु मघायुक्ता त्रयोदशी । तिथिर्वैवस्वती नाम सा छाया कुंजरस्य तु ॥ हंसे करस्थिते या तु अमावास्या करान्विता । सा ज्ञेया कुंजरछाया इति बोधायनोऽब्रवीत् " ॥ करो हस्तनक्षत्रम् । २५ “वनस्पतिगते सोमे या च्छाया प्राङ्मुखी भवेत् । गजच्छाया तु सा प्रोक्ता तस्यां श्राद्धं प्रकल्पयेत् ।। अमावास्यायामपराह्न इत्यर्थः । “सौंहकेयो यदा सूर्य ग्रसते पर्वसंधिषु । गजच्छाया तु सा प्रोक्तां तस्यां श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ संहिकेयो राहुः । धृतेन भोजयेद्विप्रान्तं भूमौ समुत्सृजेत् । ग्रहणाख्ये गजच्छाये श्राद्धं दत्वा न शोचति"।। भोक्तुरपि दोषस्तेनैव दर्शितः । युगादिकालं सूचयति "वैशाखे कार्तिके माघे शुद्धाग्निग्रहपूर्णिमाः । नभस्यकृष्णपाटूरोमामा वा तु युगादयः" । अग्निः तृतीया । ग्रहाः नवमी । पाटूरः त्रयोदशी । मामावा माघामावास्या । “ -- " +- ·- ५ १५ युगादिश्राद्धानि । मन्वन्तरादयः। ७६१ "कृष्णाजिनप्रतिग्राही विक्रयी वा हरेत यः । गजच्छायाश्रितो भुक्त्वा न भूयः पुरुषो भवेत्” इति ॥ देवल:- " तृतीया रोहिणीयुक्ता वैशाखस्य सिता तु या । मघाभिः सहिता कृष्णा नभस्ये तु त्रयोदशी ॥ तया शतभिषग्युक्ता कार्तिके नवमी तथा । इंदुक्षये गजच्छाया वैधृतेषु युगादिषु ॥ " एते कालाः समुद्दिष्टाः पितृणां प्रीतिवर्धनाः " ॥ इति । युगादिश्राद्धनिरूपणम् । युगादयो मत्स्यपुराणे दर्शिताः-“वैशाखस्य तृतीया तु नवमी कार्तिकस्य तु । "माघे पंचदशी चैव नभस्ये च त्रयोदशी । युगादयः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारकाः" ॥ इति । विष्णुपुराणेऽपि- "वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्यसौ कार्तिक शुक्लपक्षे नभस्य मासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पंचदशी च माघे ॥ “पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यापितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । " श्राद्धं कृतं तेन समासहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदंति ” ॥ इति । अत्र शुक्लपक्षे या तृतीया पंचदशी कृष्णपक्ष इत्यन्वयः । अत एव नारदीयपुराणम्- “ द्वे तु शुक्ले द्वे तु कृष्णे युगाद्याः कवयो विदुः" ॥ इति । ब्राह्मपुराणे तु माघस्य पौर्णमासी युगादिरित्युक्तम्- “ वैशाखशुक्लपक्षस्य तृतीयायां कृतं युगम् । कार्तिक शुक्लपक्षे च त्रेता तु नवमेऽहनि ॥ "अथ भाद्रपदे कृष्णे त्रयोदश्यां द्वापर युगम् । माघे तु पौर्णमास्यां तु घोरं कलियुगं तथा ॥ युगारंभास्तु तिथयो युगाद्यास्तेन मिश्रितान् " ॥ इति । अत्र कल्पभेदेन व्यवस्थेति चंद्रिकायाम् । पुलस्त्यो विशेषमाह अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा । युगादिषु च सर्वासु पिंडनिर्वापणाहते" ॥ इति । स्मृत्यंतरे- सूर्यस्य सिंहसंक्रांत्यामंतः कलियुगस्य तु । तथा वृश्चिकसंक्रांत्यामतस्त्रेतायुगस्य तु ॥ ज्ञेयस्तु वृषसंक्रांत्या वापरान्तश्च संख्यया । तथा च कुंभसंक्रांत्यामंतः कलियुगस्य च ॥ युगादिषु युगांते तु श्राद्धमक्षय्यमश्नुते” ॥ मन्वादिश्राद्धनिरूपणम् । मन्वादयोऽपि श्राद्धकालाः ॥ तथा मन्वंतरादौ च देयं श्राद्धं विजानता" ॥ इति स्मरणात् । मन्वंतरादयो मत्स्यपुराणे दर्शिताः- आश्वयुक्शुक्लनवमी कार्तिकी द्वादशी सिता। तृतीया चैत्रमासस्य सिता भाद्रपदस्य च ॥ फाल्गुनस्याप्यमावास्या पुष्यस्यैकादशी सिता । आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । "श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तदाषाढी च पूर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठी पंचदशी सिता ॥ “ मन्वंतरादयश्चैते दत्तस्याक्षयकारकाः" ॥ इति । तत्रैव- कृतं श्राद्धं विधानेन मन्वादिषु युगादिषु । हायनानि द्विसाहस्रं पितॄणां तृप्तिदं भवेत् ॥ आसु स्नानं जपो होमः पुण्यानंत्याय कल्पते" ॥ इति । - २० “ २५ । " ·भर मन्यादिमाखानि। ५ - । - १५ महाभारतेऽपि--- "या मन्वाया युगायाश्च तिययस्तासु मानवाः ।ग्नात्वा हत्त्वा च दत्त्वा च तदनंतफल भयेर। इति । कालादशेऽपि- मन्वाधासु युगायास प्रदत्त. सलिलांगतिः । गायवानिकी नि पितृणामागम " द्विसहस्राब्दिकी नृति कृतं श्रान्ई यथाविधि । म्नानं दानं नाम:पण्यानन्याय हलने नि । संग्रहकारः- "तिथ्यग्रीनतिथिस्तिथ्याशे कृष्णाभोऽनलो गालियन विलोमानिधी मन्यारया मना.नि चैत्रमासमारभ्य द्वादशमासानाम कस्य एक पटं योजनीयग । नियि पानिमा मिनाया । चैत्रे पोर्णिमा शुक्लतृतीया चैत्यर्थः । वैशासे नारित । ज्योट निधिः पार्णमासी । आगाह किया १० पौर्णमासी । शुक्दशमी च। श्रावणे कृष्णभः कृष्णाटणी । अत्र कृष्णानि शिरणादिन मक शुक्लतिथेहणम् । भाद्रपदे अनलः तृतीया । आश्वयंगे ा नवमी | TIया यो प्रणा द्वादशी च । मार्गशीर्ष पूर्णाद्वादशी न नास्ति । पुण्य शिनः एकादशी । माये . । फाल्गुने अमातिथी अमावास्या पौर्णमामी चैत्यर्थः । स्मृत्यंतर- अमापातन संक्रातिस्तथा वैधृतिरेव च । अE का चैव मन्यादि युगादिश माालय । "चंद्रसूर्योपरागश्च गजच्छाया तथैव च। द्रव्यवाहाणसपनि श्राकाला. प्रशनिताः" इति। “ अमाप्टकाव्यतीपातमन्वादिषु युगादिषु । विद्वान् श्राद्धमवर्वाणः प्रायमिनीयंन हिंगः" । इनि वचनान्मन्वादियुगादिव्यतिपातेपु श्राद्धं नित्यम् । तिथ्यादिषु च यच्छ्राद्धं मन्वादिषु यगादिषु । अलभ्येषु च योगा तत्काम्यं समुदादतम्" । इनि गालवः । वचनं तु न नित्यत्वापाकग्णार्थ वचनद्यनामितोत्रादिवन्नित्यवहाम्यन्वयोगविरोधादिव्या- २० हुः । एवमेव-"प्रेतश्राद्वं सापटत्वं संक्रांतिग्रहणषु च" इति । प्रतिपादितस्य नमित्तिकस्य संक्रांतिर्विपुवञ्चैव विशेषेणायनद्वयम् । व्यतीपातोऽथ जन्मी चंद्रसूर्यास्तथा ॥ " इत्येतान् श्राद्धकालांस्तु काम्यानाह प्रजापतिः । श्राद्धमेतेषु यहत्तं तदानंत्याय कल्पने" ॥इति । विष्णूक्तस्य काम्यत्वस्य च न विरोधः । अत एव कृर्मपुराणे- “ नैमित्तिकं तु कर्त्तव्यं ग्रहणे चंद्रसूर्ययो. । वाधवानां च मरणे नरकी स्यादतोऽन्यथा ॥ “ काम्यानि चैव श्राद्धानि शस्यंते ग्रहणादिपु" । तथा च शातातपः- “ सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने । अकुर्वाणस्तु यः श्राद्ध पंके गौरिवसीदिति"। " राहुदर्शनदत्तं हि श्राद्धमा चंद्रतारकम् । गुणवत्सर्वकामीयं पितृणामुपतिष्ठते" ॥इति मार्कडेयोऽपि- “विशिष्टबाह्मणप्राप्तौ सूर्यदुग्रहणेऽयने । विषुवे रविसंक्रांती व्यतीपाते च पुत्रक ॥ श्राद्धार्हद्रव्यसंप्राप्तौ तथा दुस्वमदर्शने ।जन्मर्भग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वीत चेच्छया"॥इति । यदापि इच्छा कामः तदापि श्राद्धं कुर्वीतेत्यर्थः । एयं च नित्यनैमित्तिकयोः फलेच्छायां सत्यां काम्यत्वं न विरुध्यते। - २५ ·काम्यश्रादकाला। १५ काम्यश्राद्धकालः । कृत्तिकादिनक्षत्राणि काम्यश्राद्धकालः । तदाह याज्ञवल्क्यः (आ. २६५-२६८) " स्वर्ग ह्यपत्यमोजश्च शौर्य क्षेत्रं बलं तथा। पुत्रं श्रेष्ठ्यं च सौभाग्यं समृद्धिं मुख्यतां शुभम् ॥ "प्रवृत्तचक्रतां चैव वाणिज्यप्रभृतीनपि । अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमां गतिम् ॥ धनं वेदान्भिषक्सिद्धिं कुप्यं गामप्यजाविकम् । अश्वानायुश्च विधिवद्यः श्राद्धं संप्रयच्छति ॥ ५ कृत्तिकादिभरण्यंतं स कामानाप्नुयादिमान् । आस्तिकः अद्दधानश्च व्यपेतमदमत्सरः" ॥ इति । प्रवृत्तचक्रता अप्रतिहताज्ञता । कुप्यं सुवर्णरजतव्यतिरिक्तताम्रादि । विष्णुरपि (७८१८) “ स्वर्ग कृत्तिकासु अपत्यं रोहिणीपु ब्रह्मवर्चसं सौम्ये कर्मणां सिद्धिं रौद्रे भुवं पुनर्वसौ पुष्टिं पुष्ये साईं सर्वान्कामान्श्रेष्ठ्यं पिये सौभाग्यं फाल्गुनीपु धनमर्यम्णे ज्ञातिश्रेष्ठयं हस्ते रूपवतः सुतान् त्वाष्ट्रे वाणिज्यवृद्धि स्वातौ कनकं विशाखासु मित्राणि मैत्रे शाके राज्यं कृषिमूले समुद्रयानसिद्धिमाप्ये १० सर्वान्कामान्वेश्वदेवे वेदश्रेष्ठ यमभिजिति सर्वान्कामान् वणे बलं वासवे आरोग्यं वारुणे रूपद्रव्यमाजे गृहमहिर्बुध्न्ये गाः पोष्णे तुरंगानाश्विने जीवितं याम्ये” इति । आदित्यादयो वाराश्च काम्यश्राद्धकालाः । तदाह विष्णुः~~ (७८।१ ) " सततमादित्येऽन्हि श्राद्धं कुर्वन्नारोग्यमवाप्नोति । सौभाग्यश्चांद्रे समरविजयं कोजे सर्वान्कामान्बौधे विद्यामभीष्टां जीवे धनं शोक्ते जीवितं शनैश्चरः" इति । कूर्मपुराणेऽपि - " आदित्यवारे त्वारोग्यं चान्द्रे सौभाग्यमेव च । कुजे सर्वत्र विजयं सर्वान्कामान् बुधस्य तु । “विद्यामभीष्टां च गुरौ धनं वै भार्गवे पुनः । शनैश्चरे भवेदायुरारोग्यं च सुदुर्लभम् ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे- “अथ काम्यानि वक्ष्यामि श्राद्धानि तव पार्थिव । "आरोग्यमथ सौभाग्यं समरे विजयं तथा । सर्वान्कामांस्तथा विद्यां धनं जीवितमेव च ॥ आदित्यादिदिनेष्वेवं श्राद्धं कुर्वन्सदा नरः । क्रमेणेतान्यवानोति नात्र कार्या विचारणा" ॥ इति । अत्र विशेषमाह मनुः ( ३२७७)- "युक्षु कुर्वन् दिनःषु सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।अयुक्षु तु पितृनय॑ प्रजां प्रामोति पुष्कलाम्" ॥ इति । युक्षु युग्मेषु दिनेषु सूर्यादिवारेषु । ऋक्षेषु कृत्तिकादिनक्षत्रेषु । कुर्वन्श्राद्धमिति शेषः। प्रतिपदादि- तिथयोऽपि काम्यश्राद्धकालाः । तदाह मनु:--- "कुर्वन्प्रतिपदि श्राद्धं सुरूपान्विंदते सुतान् । कन्यकां तु द्वितीयायां तृतीयायां तु वंदिनः ॥ “पशून्क्षुद्रां चतुर्थ्यां च पंचम्यां शोभनान सुतान् । षष्ठ्यां द्यूतं कृषि चापि सप्तम्यां लभते नरः ॥ अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदो नरः । स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु ॥ एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चसिनः सुतान् । द्वादश्यां जातरूपं च रजतं रूप्यमेव च। 'ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु सुप्रजाः। प्रीयंते पितरश्चास्य ये शस्त्रेण रणे हताः॥ ३० "श्राद्धदः पंचदश्यां तु सर्वान्कामानवाप्नुयात्"॥ इति । कात्यायनोऽपि- “सुरूपाः सुताः प्रतिपदि स्त्रियोऽप्रतिरूपा द्वितीयायां वंदिनस्तृतीयायां चतुर्थ्या क्षुद्रपशवः पुत्राः पंचम्यां यूतं षष्ठयां कृषिः सप्तम्यां वाणिज्यमष्टम्यामेकश] नवम्यां दशम्यां वा गावः परिचारकाः एकादश्यां द्वादश्यां धनधान्यरूप्यं ज्ञातिश्रेष्ठयं हिरण्यानि त्रयोदश्यां युवानस्तत्र नियंते शस्त्रहतस्य चतु- दश्याममावास्यायां सर्वम् " ॥ इति ।

·७६४ कालान्तराणि। " - एतच्च तिथिश्राद्धं कृष्णपक्षे कर्तव्यम्- पिव्यं श्राद्धं कृष्णदिनेऽस्तमययोगिनि” इति स्मरणात्। तथा च मनुः (३२२७८)- " यथैव चापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाण्हादपराण्हो विशिष्यते "॥ इति । कामश्राद्धं प्रकृत्य स्मृत्यंतरेऽपि “ कृष्णपक्षेऽपराण्हे तु गेहिणं तु न लंघयेत्” इति । ५ अपराण्हः दे॒धा विभक्तस्यान्हो द्वितीयभागः । रौहिणोऽन्हो नवमो मुहूर्तः । एवं कुतपादिघटिका- त्रययुक्तायां प्रतिपदादितिथी काम्यश्राद्धं कार्य न तु कुतपाद्यसंयुक्तायामिति मंतव्यमिति । चंद्रिकायाम्-काम्यश्राद्धं काम्यसिद्धिपर्यन्तमेकसंवत्सरपर्यंतं वा यथाकोममुक्तहिनेऽवश्यमनुष्ठेयम् । तथा देवस्वामिना नक्षत्रश्राद्धमुदाहृत्योक्तम्-"नक्षत्रेषु तु काम्यश्राद्धेषु तत्कामप्रदनक्षत्रप्राप्ती आ तत्कामप्राप्तेरब्दमेकं वा तस्मिन् ऋक्षे श्राद्धं कुर्यात् " इति । हारीतः 1. “काम्यश्राद्धानि काम्यार्थ सम्यग्यत्नेन साधयेत् । शरीरारंभहेतुत्वान्न मुहुस्तानि कारयेत् ॥ “यथाकथंचिन्नित्यानि कुर्यादिंदुक्षयादिषु । पात्रद्रव्यादिसंपत्सु सत्सु काम्यफलं भवेत् " || इति । विष्कंभादियोगाश्च काम्यश्राद्धकालाः । तत्र कृत्तिकादिनक्षत्रेपूक्तं फलं क्रमात् ज्ञेयम् । तदाह मरीचिः- कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु श्राद्धे यत्फलमीरितम् । विष्कंभादिषु योगेषु तदेव फलमिष्यते " ॥ इति । १५ रव्यादिवारश्राद्धफलं बवादिकरणेषु श्राद्धकरणेऽपि द्रष्टव्यम् । तदाह बृहस्पतिः- "सूर्यादिवासरेष्वेतत् श्राद्धकृल्लभते परम् । बवादिकरणेष्वेतच्छ्राद्धकृच्चाश्नुते फलम् " ॥ इति । संगृह्य दर्शयति कालादर्शकारः- पक्षाद्याद्यासु तिथिषु वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । कन्यादिकामिनः कुर्युः श्राद्धं पार्वणरूपवत् ॥ कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु भरण्यंतेषु पार्वणम् । कुर्युः श्राद्धं श्रद्दधानाः स्वर्गादिफलगामिनः ॥ २० “विष्कंभादिषु योगेषु फलं नक्षत्रवत्स्मृतम् । श्राद्धं रव्यादिवारेषु ह्यारोग्यादिफलेप्सवः । कुर्युः फलमिदं ज्ञेयं बवादिकरणेष्वपि "॥ इति । काम्यश्राद्धस्य कालांतरमप्याह गार्ग्य:- :" माससंज्ञे यथा ऋक्षे चंद्रः संपूर्णमंडलः । गुरुणा यदि संयुक्तः सा तिथिमहती स्मृता" ॥ इति । पौर्णमास्यां चंद्रस्तन्मासनक्षत्रे चित्रादौ गुरुणा युक्तश्चेत्सा पौर्णमासी महाचैव्यादिसंज्ञेत्यर्थः । - . २५ स एव- " मेषराशौ यदा सौरिः सिंहे चन्द्रबृहस्पती । भास्करः श्रवणरूं च महामाधी च सा स्मृता" ॥ सौरिः शनैश्वरः मेषे यदि स्याद्गुरुश्चंद्रश्च सिंहे यदि स्याद्भास्करः श्रवणनक्षत्रे यदि स्यात्तदा पूर्णिमा माहामाघीत्यर्थः । स एव- "वृषे वा मिथुने भानौ जीवचंद्रौ तथेंदुभे । पौर्णमासी गुरोर्वारे महाज्यैष्ठी प्रकीर्तिता ॥ " महाचैयादिषु कृतं दानं श्राद्धमुपोषणम् । अनंतफलदं प्राहुर्मुनयो धर्मवेदिनः" ॥ इति श्राद्धकालः। ३० 6 १क्ष-क्र ·ब्राह्मणपरीक्षा। ७६५ - १ ० १५ अथ श्राद्धे भोजनीयवर्जनीयब्राह्मणनिरूपणम् । तत्र मनुः- (२२१२४) "तब ये भोजनीयाः स्युर्ये च वा द्विजोत्तमाः । यावंतश्चैव यैश्चान्नैस्तांश्च वक्ष्याम्यशेषतः” ॥इति । द्विजोत्तमा द्विजेषु त्रैवर्णिकेषूत्तमाः ब्राह्मणा इति यावत् । भोजनीयानभोजनीयांश्च ब्राह्मणान्वेत्तुं गुणदोषपरीक्षणं कार्यमित्याह स एव—(१००) दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् । तीर्थ तद्धव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथि स्मृतः” ॥ इति । ५ पात्रपरिग्रहकालात्पूर्वमेतत्पितृपितामहपरीक्षा कार्या । तीर्थमुत्तमं पात्रमतिथितुल्यश्चेत्यर्थः । वेदपारगग्रहणमुपादेयगुणानामुपलक्षणार्थम् । अत एव छागलेयः । “ सर्वलक्षणसंयुक्तैर्विद्याशीलगुणान्वितैः । पुरुषत्रयविख्यातैः सर्वं श्राद्धं प्रकल्पयेत्” ॥ इति । यमोऽपि- पूर्वमेव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान्। शरीरप्रभवैर्दोषैः शुद्धांश्च चरित्रव्रतान्" ॥ इति। शरीरप्रभवा दोषाः कुष्ठापस्मारकादयः । तद्रहितान्पितामहादारभ्य भोजनीयब्राह्मणपर्यतं परीक्षेते- त्यर्थः । अत एव पितुः श्रोत्रियत्वेन पुत्रस्य श्रेष्ठयमाह मनुः ( ३।१३६)- अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः स्याद्वेदपारगः । अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात्पिता स्याद्वेदपारगः ॥ " ज्यायांसमनयोविद्यस्य स्याच्छ्रोत्रियः पिता । मंत्रसंपूजनार्थं तु सत्कारमितरोऽर्हति" ॥ इति । इतरः अश्रोत्रयपितृकः ओत्रिय इत्यर्थः । स एव-( ३१४९) न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् । पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः ॥ इति । प्रयत्नत इति दैवेऽप्यपकृष्य योजनीयम् । दैवे कर्मणि प्रयत्नतो न परीक्षेत । अनेन किंचित्परीक्षणं कार्यमित्युक्तं भवति । तथा च स एव-(२०१२८) " श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः । अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महत्फलम् ॥ “एकैकमपि विद्वांसं दैवे पिव्ये च भोजयेत् । पुष्कलं फलमानोति नामंत्रज्ञान्बहूनपि ॥ (१२९) २० “ सहस्राणि सहस्राणामनृचां यत्र भुञ्जते । एकस्तान्मंत्रविविप्रः सर्वानहति धर्मतः ॥(१३१) "ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि कव्यानि च हवीषि च । न हि हस्तावसृदिग्धौ धाव्येते रुधिरेण वै॥(१३२) " यत्नेन भोजयेच्छ्राद्धे बहृचं वेदपारगम् । शाखांतगं वाऽप्यध्वर्यु छंदोगं वा समाप्तिकम् ॥ (१४५) एषामन्यतमो यस्य भुंजीत श्राद्धमर्चितः । पितॄणां तस्य तृप्तिस्याच्छाश्वती सप्तपौरुपी ॥ (१४६) "ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्नृणाग्निरिव शाम्यति। तस्मै व्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते" ॥ (१६८) २५ बृहस्पतिः- "यद्येकं भोजयेच्छा द्वे छंदोगं तत्र भोजयेत् । ऋचो यपि सामानि त्रयं तत्र तु विद्यते॥ "अटेत पृथिवीं सर्वी सशेलवनकाननाम् । यदि लभ्येत पिव्यर्थे साम्नामक्षरचिंतकः " ॥ "ऋचा तु तृप्यति पिता यजुषा तु पितामहाः। पितुः पितामह. साम्ना छंदोगो द्यविकस्ततः" ॥ इति। शातातपः- " भोजयेद्यस्त्वथर्वाणं देवे पिव्ये च कर्मणि। अनंतमक्षयं चंव फल तस्यति वै श्रुतिः " । यमः-" वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगा.। स्वकर्मनिरताः शांताः कियावंतस्तपस्विनः || " तेभ्यो हव्यं च कव्यं च प्रसन्नेभ्य. प्रदीयते" ॥ "येसोमपा विरजसो ब्रह्मज्ञा. शांतबुद्धयः । बलि नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः ॥ " पंचाग्निरप्यधीयानो यजुवेंदविदेव ३५ ९७-२८ ·} ·। सावित्रीजाप्यनिरताः केतनक्षमाः । यतिनश्च । ७६७ که "कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाः पंचाग्निब्रह्मचारिणः । पितृमातृपराश्चैव ब्राह्मणाः श्राद्धसंपदा" ॥ इति । मनुः ( ३११८३-१८६ )- "अपक्तियोपहता पंक्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः । तान्निबोधत कात्स्न्येन द्विजाय्यान्पंक्तिपावनान् ॥ अय्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । श्रोत्रियान्वयजाश्चैव विज्ञेयाः पंक्तिपावनाः ॥ त्रिणाचिकेतः पंचाग्निस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । ब्रह्मदेयानुसंतानः छंदोगो ज्येष्ठसामगः ॥ "वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । शतायुश्चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पंक्तिपावनाः" ॥ इति । सहस्रदः गवां सुवर्णानां वा । व्यासोऽपि- अग्निहोत्रपरो विद्वान् न्यायविच्च षडंगवित् । मंत्रब्राह्मणविच्चैव यश्च धर्मस्य पालकः ॥ गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः। महादेवार्चनरतो वैष्णवः पंक्तिपावनः " ॥ इति । मनुः (२।११८)- " गायत्रीमात्रसारोऽपि वरं विप्रः सुयंत्रितः । नायंत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी" ॥ १० मत्स्य:- १५ " गायत्रीजप्यनिरतं हव्यकव्ये नियोजयेत् । पापं तिष्ठति नो तस्मिन्न बिंदुरिव पुष्करे" ॥ इति । पुष्करं पद्मपत्रम् । आश्वलायनः- अविप्लुतब्रह्मचौँ पितरौ यस्य तिष्ठतः । सन्ध्याग्निहोत्रनिष्ठश्चेत् श्राद्धे सोझै न वेदवित् ॥ त्यक्ताग्निस्त्यक्तसन्ध्यो यो वेदविच्चापि सविजः । स्वपित्रोरात्मनःशुद्धिविहीनस्तं च वर्जयेत्” । व्यासोऽपि- " चीर्णवता गुणैर्युक्ता भवेयुर्ये च कर्षकाः । सावित्रीज्ञाः क्रियावंतस्ते राजन्वचनक्षमाः ॥ सावित्री तु जपन्यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ । भैक्षवृत्तिः क्रियावांश्च स राजन्केतनक्षमः" ॥ इति । केतनं निमंत्रणम् । क्षमो योग्य इत्यर्थः । यमः- गृहस्थो ब्रह्मचारी च यजुर्वेदविदेव च । वेदविद्याव्रतस्नाता ब्राह्मणाः पंक्तिपावनाः" ॥ इति । चशब्दायतिरप्युक्तः । उक्तं च साक्षाद्वसिष्ठेन-" यतीन्साधून्वेति "। भोजयेदिति शेषः । ब्रह्मांडपुराणे-" शिखिभ्यो धातुरक्तेभ्यः त्रिदंडिभ्यश्च दापयेत् ॥ इति । शिखिनो ब्रह्मचारिणः । धातुरक्तः धातुरक्तवस्त्रधारिणो वानप्रस्थाः। त्रिदंडिनो वाक्कायमनोदंडैरुपेता यतयः । अत्र परः परः श्रेष्ठः । अत एव नारदः- “यो वै यतीननादृत्य भोजयेदितरान्द्विजान् । विजानन्वसतो ग्रामे कव्यं तद्याति राक्षसान्" इति। नागरखंडे- आमंत्रयेद्यतीन्पूर्व वनस्थान्वा त्रिकर्मणः । तदभावे गृहस्थांश्च ब्रह्मज्ञानपरायणान् " ॥ इति । त्रिकर्मणः ब्रह्मचारिणः । ब्रह्मपुराणे- “अलाभे ध्यानिभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणः । तदलाभे युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् " ॥ इति । ३० ध्यानी वानप्रस्थः । उदासीनो दातुरसंबंधी । तथा चापस्तंबः-" ब्राह्मणान्भोजयेद्ब्रह्मविदो योनिगोत्रमंत्रांतेवास्यसंबंधान् ” इति । योनिसंबंधः मातुलादयः । गोत्रसंबंधाः सपिंडाः । मंत्रसंबंधा वेदाध्यापकादयः । अंतेवासिसंबंधाः शिल्पिशास्त्रोपाध्यायाः । एवंविधसंबंधव्यतिरिक्ता- ब्राह्मणान् गृहस्थादीन्भोजयेदित्यर्थः । २५ ·योगिनं भाजयत। । .. चंद्रिकायाम्-- गृहस्थानां सहरण वानप्रर यातन च । वाचारिगामण वानप्रस्थान च ॥ "ब्राह्मचारिसहस्रण यो यागी स विभिप्यते ॥ पद्मपुराणेऽपि--- सांगान्यश्चतुगे वेदानधीत संरकृताध्यचित । कर्गवानकगंशुन्छ. ग श्रा, प्रयागत. ॥ ५ " तादृशादयुताच्छ्यानको योगसमाश्रयः ॥ " वृद्धगातातपः- ज्ञानी यरय सदाभाति उदक वा पिंच पदि । कृत तनेह तकृत्य ताग्निच त्रयः ।। योगिनं समतिक्रम्य गृहस्थ यदि जयंत । न तत्फलमवाप्रति वर्गम्यमपि पानयन । " योगिनं तु व्यतिक्रम्य पूजयंति पर परम । भाक्तारम्त नदातागे नगरे रय गायना" || नि एतत्सर्व वृत्तस्यदृष्टतत्वयोनिविषयम् । तथा च गातानप. १० “ योगिनं भोजयेन्नित्य दृष्टतत्वं मनीषिणम् । तपांत दनःपयं भवाति न मंगय. चंद्रिकायामपि भोजनीयास्तया नित्यं जानिना यानिनम्नया ॥ ति। एवं च “ यथाकथंचिदपि यो योगवर्म समाश्रित. । सम्यग्वाश्रमन्येभ्यस्त राना परम मतम इत्युशनसो वचन योगिप्रगंगापग्म । तथा चाम्बलायन.- " त्यक्तसंग मुनि शांतं मुनिर्विष्णममत्सग्म् । शुद्धोकाकिनं भियं मद्रं च निगभिषा ॥ १५ “ ईपणाचयनिर्मुक्तं लोकवाविट्टप कम । यतिमेतादृश यन्नात आई सम्यासपूजयेन ॥ आहुतं वाप्यनाहूतं सिद्ध वा ब्राह्मणाजया । आत्मना विदित विन यनि सिहं च योगिनम || पूजयेदेव मतिमान्धावेनाविदित बुधः ॥ "ये चाप्यविदिताः काले सिद्धाद्या. स्वयमागता.। शिवदयाऽयदतान मिहाविमानमोटितान "॥ हेमाद्री- “ भिक्षार्थमागतांश्चापि काले सयमिनो यतीन् । मजिये प्रणिपाता पं. प्रताप यतमानम . ॥ २० यमः- भिक्षुको ब्रह्मचारी च भोजनार्थमुपस्थितः । उपविटेवनप्राप्त. कामं तमपि भोजयेत वरणानंतरं प्राप्तमतिथिवद्दोजयेदित्यर्थः । छागलेयः-- पूजयेच्छ्राद्धकालेऽपि यति च ब्रह्मचारिणम् । विधानद्धन्तं पापापितृमागणानपि " ॥ इति । २५ उपवेशनस्थानविशेपमाह बृहस्पति. “ अभावे स्नातकानां तु वतिनं श्राद्वकर्मणि । देवार्थ केतयपोग्यं न पिवयं कदाचन ॥ " श्राद्धकाले यति प्राप्तं पितृस्थाने तु भोजयेत् । देवस्थानेन वृणुयात्प्रथमं परिवेषयेत् " ॥ इति । व्रतिनं ब्रह्मचारिणमित्यर्थः । यत्तु ब्रह्मकैवर्तवचनम्-" मुंडान जटिल कापायान् श्राद्वकाले विवर्जयेत् " इति तदाश्रमाचाररहितव्यर्थमुंडिविषयम् । " वर्णाश्रमविरुद्वानां धर्माणां ये तु सेवकाः । मुंढान् वसनकापायांस्तांस्तु बाद्धे विवर्जयेत् ॥ "अनाश्रमी तु यो विप्रो जटी मुडी वृथाचयः । वृथाकापायधारी च आढे त दृरतस्न्यजेत्” ॥ इति स्मरणात् । ब्रह्मचारिणः श्राद्धे एकान्नभोजनमनुजानाति मनुः ( २।१८९ )- व्रतवद्देवदैवत्ये पिव्ये कर्मण्यथर्पिवत् । काममभ्यर्थितोऽश्रीयाद्रतमस्य न लुप्यते " ॥ इति । देवदैवत्ये दैविके कर्मण्यभ्यर्थितो ब्रह्मचारी व्रतवद्रताविरोधेन मधुवर्ज भुंजी न । पिव्ये पितृकणि ३५ ऋषिवत् ऋषिरिव मधुमांसादि वर्जयन कामं इच्छया मुंजीत । एवमस्य ब्रह्मचर्यव्रतं न लुप्यते । अन्यथा लुप्यत इत्यर्थः ।

·कल्पानुकल्पी। ७६९ ५ “ । याज्ञवल्क्योऽपि ( आ. ३२)- " ब्रह्मचर्ये स्थितो नैकमन्नमद्यादनापदि । ब्राह्मणः कामश्नीयाच्छ्राद्धे व्रतमपीडयन् " ॥ इति । व्रतपीडाकरं मधुमांसादिवर्जयन्भुंजीतेत्यर्थः। परानुग्रहार्थ यतेः एकान्नभोजनमनुजज्ञे कार्णा- जिनिः-" अशक्तानुग्रहार्थ वा यतिरेकान्नभुग्भवेत् " ॥ इति । वसिष्ठोऽपि- ब्राह्मणकुलेऽभ्यर्थितो यतिर्भुजीत ” इति । स्मृत्यंतरे- मधुमांसं न दातव्यं यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । गंधं माल्यं च तांबूलमनुज्ञाप्यान्यतो दिशेत्" ॥इति । मनुः-( ३११४७-१४८) एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः । अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः ॥ "मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम् । दौहित्रं विट्पतिं बंधुमृत्विग्याज्यौ च भोजयेत्” ॥ इति। एष इति त्रिणाचिकेतः पंचाग्निरित्याभिरुक्तस्य परामर्शः । अयमिति मातामहं मातुलं चेति १० वक्ष्यमाणस्य प्रथमः श्रेष्ठ: कल्पः । अनुकल्पः प्रथमकल्पादधमः । मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पो ह्यनुकल्पस्ततोऽधमः” ( २१७४०) इत्यमरसिंहेनाभिधानात् । प्रथमकल्पाभावे अनुकल्पोऽ- प्यनुष्ठेय इत्युक्तम् । सदा सद्भिरनुष्ठेत इति। विट्पतिर्जामाता भोजयितुर्मातामहादय इह गृह्यते । न तु भोक्तुः पित्रादेः तेषां संबंधिशब्दत्वात् । आश्वलायन:- सत्पात्राणामलाभे तु पात्रभूतान् स्वबान्धवान् । कृतोपकारिणश्चापि श्राद्ध पूजितुमर्हति ॥ १५, नियतेर्दोषनिर्मुक्ता गुणैश्चोक्तैः समन्विताः । अनुकल्पेऽर्चनीयाः स्युः बान्धवाश्चोपकारिणः ॥ "एतान्मोहात्तु यः श्राद्धे निर्गुणान् बान्धवान् द्विजान । कृतोपकारिणश्चार्चेत् श्राद्धहा स भवेन्नरः ॥ दौहित्रस्तु गुणैर्युक्तो विद्वान्प्रेतस्य संस्कृतः । अर्यः प्रथमकल्पेऽपि निर्गुणो न तु गृह्यते” ॥ संभवति मुख्यकल्पे अनुकल्पो नानुष्ठेयः । प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेऽनुवर्तते । न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् " ॥ इति । २० मनुस्मरणात् ( ११।३०)—सांपरायिकमुत्तरकालीनं स्वर्गादिफलमित्यर्थः । याज्ञवल्क्येनाप्यनुकल्पो दर्शितः ( आ. २२० )- स्वतीयऋत्विग्जामातृयाज्यश्वशुरमातुलाः । त्रिणाचिकेतदौहित्रशिष्यसंबंधिबांधवाः” ॥ इति । बोधायन: " तदभावे रहस्यविदो यजूंषि सामानीति श्राद्धस्य महिमा तस्मादेवंविधं सपिंड- मप्याशयेत् " इति । त्रिभ्य ऊर्ध्वं यः सपिंडस्तद्विषयमेतत् । तथा च सपिंड इत्यनुवृत्तौ गौतमः २५ (१५।२१-२२)-" भोजयेदूर्ध्व त्रिभ्यो गुणवंतम्” इति । अत्रिस्तु- 'घनिस्तु परतो भोज्याः श्राद्धेस्युर्गोत्रजा अपि। षड्भ्यस्तु पुरुषेभ्योऽर्वाक् अश्राद्धेयाः सगोत्रिणः॥ इति। यत्तु- पितृव्यगुरुदौहित्रानृत्विकस्वस्त्रीयमातुलान् । पूजयेद्धव्यकव्येन वृद्धानतिथिबांधवान् ” ॥ इति । विष्णुपुराणे-पितृव्यस्य भोजनीयत्वमुक्तं तत्तस्य गुणवत्तरत्वे वैश्वदेविकस्थाने भोजनीयत्वाभि-३० प्रायेण । तथा चात्रिः-- पिता पितामहो भ्राता पुत्रो वाऽथ सपिंडकः । न परस्परमाः स्युन श्राद्धे ऋत्विजस्तथा ।। "ऋत्विक्पुत्रादयो ह्येते सकुल्या ब्राह्मणा द्विजाः । वैश्वदेवे नियोक्तव्या यद्येते गुणवत्तराः" ॥ इति एवं च- “ ·विद्धासमंत्र निमन्त्रयीन । - । "आत्मानं वा नियुंजीत पुत्रं वाऽपि गुणान्वितम् । गोदर्यमेव वा श्राद्धे भोजयन विजानमः॥ इति । पराशरवचनं " योनिगोत्रसंबंधानामपि कामं श्रुतनयं हि स्वधानिधीयते " :ति बोधायनवचनं -"भीजये. द्वालणान्ब्रामविदो योनिगोत्रमंत्रांतेवास्यसंबंधान, गुणान्यां तु पंपां गमुदत. गायोपि ५ भोजयितव्य एतेनांतेवासिनो व्याख्याता" प्रत्यापम्ववचनमपि वैश्वंदविम्यानाभिणायम । अंतेवासिनामपि तत्स्थान एव निबंशः । तथा चामंत्रयतित्यानी कात्यायनः-- " अभावे शिष्यान्स्वाचारान्वैश्वदेवार्थम् ” ति । सगणानागनकल्पानां मानामहादीनाममा निर्गुणानामनुकल्पतया ग्रहणमुक्तं चंद्रिकायाम- यस्त्वासन्नमतिक्रम्य बामणं पतितादृते । दृग्स्यं भोजयेगा गणान्यं न बगेन ॥ १. “ तस्मात्संपूजयेदेनं गुणं तस्य न चितयेत् । केवलं चितयेजाति न गुगान्धिततां दिजः ॥ सन्निकृष्टं द्विजं यस्तु युक्तजाति प्रियंवदम् । मर्स वा पटिनं वापि वृनहीनमयापि वा । " नातिक्रमेनरो विद्वान्दारिद्राभिहतं तथा ॥ :ति । मनिकृष्टं शरीरतः संनिकटं दोमित्रादि- मित्यर्थः । तथा च पुराणे- संवधिनस्तथा सीन्दौहित्रं विदपतिं तथा । भागिनेयं विशेषेण तथा बंधु सगाविप ॥ १५ “ नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्न मूर्सानपि गोपते । अतिक्रम्य मार्ग, गेग्ब नगर वजेत् " ॥ इति । मनुरपि ( २२३४)-" व्रतस्थमपि दीक्षित्रं श्राद्ध यत्नेन भाजयन् " ॥ इति । बनम्यं देवन- व्रतस्थमध्ययनादिरहितमित्यर्थः । " दौहित्रस्तु गुणैर्युक्तो विद्वान् प्रयतसयतः । अय॑प्रथमकल्पेऽपि निगणो न तु गृपने इत्याश्वलायनः । शरीरतः सनिकृष्टदौहित्रायभावे तु चंडिकायामुक्तम् गायत्रीमात्रसारोऽपि ब्राह्मणः पूज्यता गतः । गृासन्नी विशेषण न भवेन्पतितः स चेत" इति। विविधसंनिकृष्टविपयेऽपि गुणादिभि. श्रेष्ठेऽतिकात सति भवत्येव दीपातिगया । तदप्युनं तत्रैव- “ सप्तपूर्वान्सप्तपरान्पुरुपानात्मना सह । अतिक्रम्य दिनबरं नरके पातयेन्सग ॥ " तस्मान्नातिक्रमेत्प्राज्ञो ब्राह्मणान्प्रातिबेशिकान्। सबधिनस्तया सर्वान्द्राहिन विट्पति तथा" ॥ इति । षट्त्रिंशन्मते- “ संनिकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत । भोजने चंब दाने च हन्यात् त्रिपुरुपं कुलम्" । इति। यस्तु संनिकृष्टोऽनधीयानस्तस्यातिकामे न दोषः । तथा च तत्रैवोक्तम्- “यस्य त्वेकगृहे मूर्यो दूरस्थश्च गुणान्वितः । गुणान्विताय दातव्यं न हि मूर्से व्यतिक्रमः" ॥ इति। व्यतिक्रमदोषो नास्तीत्यर्थः । भविष्यत्पुराणेऽपि "ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति मूर्खे मंत्रविवर्जिते । ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते " ॥ इति । ३० मूर्खग्रहणं निर्गुणमात्रोपलक्षणार्थम् । अत एवोक्तं तत्रैव-"व्यतिक्रांते न दोषोऽस्ति निर्गुणं प्रति कहिचित् ” इति। आसन्नस्यैवातिथेरपि गुणपरीक्षणं न कार्यमित्याह शातातपः " अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे न परीक्षेत्सदा बुधः । सिद्धा हि विप्ररूपेण चरंतीह महीतले । अतिथिर्यस्य नाश्नाति तच्छ्राद्धं न प्रशस्यते"॥ इति। "अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम्" इत्युक्तलक्षणातिथिः । ॥ २५ - ·'वर्जनीया ब्राह्मणाः। ७७१ C १० - अनुकल्पांतरमाह वसिष्ठः- आनृशंस्यं परो धर्मः याचते यत्प्रदीयते । अयाचतः सीदमानान्सर्वोपायैर्निमंत्रयेत् " ॥ इति । आनृशंस्यमुत्कृष्टो धर्मः । तेन सगुणानामनुकल्पानामभावे याचनशीलान् निर्गुणानपि सर्वोपायैर्नि- मन्त्रयीत यथा ते निमन्त्रणमङ्गीकुर्वन्ति तादृशैरुपायैर्निमन्त्रयीत । अयाचनशीलानामभावे याचमानाय निर्गुणायापि दीय इत्यर्थः । अनुकल्पांतरमाह मनुः ( ३२१४४ )- कामं श्राद्धेऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् । द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्" ॥इति। अभिरूपं विद्वांसमपीत्यर्थः । अयं त्वनुकल्पः पूर्वोक्तानामप्यलाभे द्रष्टव्यः । स्वेनैव निषिद्धस्य काममर्चयेदिति सानुशयमेवाभ्यनुज्ञानात् । तथाहि श्राद्धे मित्रं निषेधति मनुः (३११३८)- "न श्राद्ध भोजयन्मित्रं धनैः कार्योऽस्य संग्रहः। नारिं न मित्रं यं विद्यात्तं श्राद्धे भोजयेत् द्विजम्" इति। धनैः कार्य इति वचनाद्गुणवत्तामात्रहेतुकस्य मित्रभोजनस्यानुज्ञानमर्थात् सिद्धम् । यदाह स एव ( ३३१३९-१४१)- यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च । तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हवींषि च ॥ "यः संगतानि कुरुते मोहात् श्राद्धेन मानवः । स स्वर्गाच्च्यवते लोकात् श्राद्धमित्रो विनश्यति ॥ " संभोजनी साभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः । इहैवास्ते तु सा लोके गौरंधे वैकवेश्मनि" ॥इति। सा दक्षिणा तन्मित्रश्राद्धं संभोजनी बहूनामेकत्र भोजनम् । तद्रूपा पैशाची पिशाचैरुपभोग्येति १५ द्विजैरभिहिता इहैवास्ते इह लोके मित्रमेव संगृण्हाति नामुत्र पितॄन् । अन्यत्र गमनाशक्तौ दृष्टांत उक्तः गौरंधे वैकवेश्मनीति । स्मृत्यंतरेऽपि- " संभोजनी नाम पिशाचभिक्षा नैषा पितॄन् गच्छति नोत देवान् ॥ इहैव सा चरति क्षीणपुण्या शालांतरे गौरिव नष्टवत्सा" ॥ इति । अथ भोजनीयतयोक्तश्रोत्रियादिषु ये वर्जनीयास्ते निरूप्यते । तत्र क्रमदीपिकायाम्- "रजस्वला च या नारी प्रसूता याश्च योषितः । देवे कर्मणि पित्र्ये च तासां भर्तुरशुद्धता ॥ "पूर्वेयुः श्राद्धकर्तारं तत्कर्तारं परेऽहनि । शवानुगामिनं चैव वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि" ॥ इति । श्राद्धे निमन्त्रयेद्विद्वान् पितॄणां न सगोत्रिणः । कर्तुस्तु गोत्रिणश्चैव विशेषेण विवर्जयेत् । “सहोदराणां पुत्राणां पितुरेकदिने तथा । श्राद्धे निमन्त्रणं वज्यं क्षुरकर्म तथैव च" ॥ इति । शंखः मातामहादेीतींश्च स्वस्य ज्ञातींश्च वर्जयेत् । " गृह्येत यदि कर्ता च भोक्ता च नरकं व्रजेत् । तच्छ्राद्धमासुरं प्राक्तं पितॄणां नोपतिष्ठते" ॥ वृद्धमनु:-"मासिके आब्दिके प्राप्ते वरणे परिवर्जयेत् । योनिजान गोत्रजांश्चैव ह्युभयोवंशजांस्तथा। वर्जयेत्पितृकृत्येषु देवकार्ये यथामति । मातामहादेर्वरणादूर्वं ज्ञातीन्नियोजयेत्”॥ इति । नारदः- " श्राद्धं दद्यात्सगोत्रे चेत्समानप्रवरे तथा । दातुः प्रतिग्रहीतुश्च कुलक्षयकरं तु तत् ” ॥ इति । कारिकारत्ने-“अनग्निं गर्भिणीनाथं पितरं पुत्रमेव च । श्राद्धे निमंत्रयेन्नैको भ्रातृनपि च सोदरान ॥ " नित्यश्राद्धे गयाश्राद्धे सोदकुंभे तथैव च । सगोत्रं भोजयेत्प्राज्ञ इत्युवाच बृहस्पतिः" ॥ इति । " आब्दिके त्वघमेकाहं मासिकेषु च षड्दिनम् । पाण्मासिके सपिण्डे च एकोद्दिष्टे च वत्सरम्"॥इति। " २५ ॥ ॥ । , ·७७२ निन्याः। अबकी। ५ याज्ञवल्क्यः (आ २२२) --- " रोगी हीनातिरिक्तागः काणः पीनभवरतया । अवकोणी नलगोला कनमा व्यावतरः ।। भृतकाध्यापकः कविः कन्याटप्यभिधरतकः । मिनाविपशुन: गामविजयी पनिवेदकः ॥ "मातापितृपरित्यागी कुंडाशी पलात्मजः । परपर्वापतिः रतन. L: निश्मिा' ॥ नि। रोगी उन्मादादिरोगवान् । उन्मादादिरोगाश्च देवलन वज्ञिता:--- " उन्माद चा गज यक्ष्मा कासो मधुमेहो भगंदा। महादडारीत्या पापगेगा." नि निमलिन बाग यस्यासी हीनातिरिक्तांगः । एकोनाक्ष्णा यः पश्यति न काणः । तन व बचिमा पादयो न..! विरूढा पुनर्भूः । तस्य जातः पीनर्भवः । अवाणी स्पलिनवायचों का मान । "प्रती यः नियमभ्येति सोऽवकीणी निमच्यते । गृहलिग्यवीण स्यात यवनालया" नि । स्रीगूढं यवकीर्णः स्यावश्च गिन्न बतस्तथा" दबलग्मग्णात । गोली परदारेषु जायेते व नुता कुंटगोटको । पत्या नामनि कटात मृन गनी गोल.क: "। इत्येवमुक्तलक्षणौ । कुनसी दुष्प्टनसः । श्यावदतः स्वभावकृष्णदत. । " स्वर्णचास्तु सनी सुरापः श्यावदंतकः” इति पूर्वजन्मनि महापातमित्यानयो. प्रतिपयः । वननं गन्या योय.. पयति स भृतकाध्यापकः । तेन भूतकाव्यापितोऽपि लभ्यते । तावपातरिना १५ "भृतकाध्यापको यश्च भूतकाध्यापितच यः । उपपातक्निा दो चम्बा व्यायन्यधिक्यान" | नि । देवलस्मरणात् । मता असता वा दोपेण कन्यां दृायिता कन्यादी । माताभिमानी शस्तकः । मित्रद्रोही मित्रर्धक । पग्दोषसंकीर्तनशीलः पिशुनः । पनिटरः पग्विना । वंटल्यान्न योऽनाति स कुंडाशी । एव गोलकस्यापि 'यस्नयोग्नमनाति म टामी प्रतीनिंतः" इति वचनात् । विहितकर्मपरित्यागी वृपलः । तत्सुता कृपल्लामा । परापूर्वापति पुन पतिः । अदत्ता- २. दायी स्तेनः । कर्मदुप्टाः शास्त्रविरुद्धकारिण. । एते आई निदिता वा इत्यर्थः । मनुरपि ( ३१५०-१६७ )- " ये स्तेनाः पतिता विधी ये च नास्तिकवृत्तयः । तानव्यकव्ययोधिप्राननगिनुग्ववीत ॥ जटिलं चानधीयानं दुर्वालं कितव तया । याचयंति च ये पूगांस्तान्तान् श्राद्धे न भोजयेत । " चिकित्सका देवलका मांसविक्रयिणस्तथा । विपणेन च जीवंती वाः स्युहव्यकव्ययो । " प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी झ्यावदंतक. । प्रतिरोद्धा गरोवेव त्यक्ताग्निर्वापिस्तथा ॥ " यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मादिष्ट परिविनिश्च गणाभ्यतर एव च ॥ कुशीलवोऽवकीर्णी च वृपलीपतिरेव च । पौनर्भवश्न काणश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ।। " भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितस्तथा । शशिष्यो गुरुश्चैषां वाग्दुष्टः कुंडगोलको ।। अकारणे परित्यक्ता मातापित्रोगरोस्तथा । ब्राह्मयनिश्च संबंधै. संयोगं पतितर्गतः ॥ " अगारदाही गरदः कुंडाशी सोमविक्रयी । समुद्रयायी वंदी च तैलिकः कूटकारक. ॥ पित्रान् विवादमानश्च केकरो मद्यपस्तथा । पापरोग्यभिशस्तश्च डांभिको रसविक्रयी। धनुःशराणां कर्त्ता च यश्चाग्रेदिधिषूपतिः । मित्रध्रुक् द्यूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥ “ अमरी गंडमाली च श्विव्यथो पिशुनस्तथा । उन्मत्तोऽन्धश्च वर्जाः स्युर्वेदनिदक एव च ॥ हस्तिगोश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति । पक्षिणां पोपको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ॥ " स्रोतसां भेदकश्चैव तेषामावरणे रतः । गृहसंवेशको दृतो वृक्षारोहक एव च ॥ १ ग-कीबा। २ क्ष-त्यह । २५ . " ३५ , ·देवलकः। परिवित्त्यादयः। ७७३ " श्वक्रीडी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च । हिस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः॥ आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाचनकस्तथा । कृषिजीवी शिल्पजीवी सद्भिनिदित एव च ॥ " औरभ्रको माहिषिकः परपूर्वापतिस्तया । प्रेतनिर्यातकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ।। एतान्विगर्हिताचारानपाड़ेयान् नराधमान् । द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् " ॥ इति । एतब्याख्यायते पारलौकिकफलदं कर्म नास्तीति मन्यमाना नास्तिकाः तेभ्यो वृत्ति विका ५ येषां श्रोत्रियादीनां ते नास्तिकवृत्तयः । जटिलो ब्रह्मचारी । अनधीयानः इति तस्य विशेषणम् । न चाध्ययनरहितस्य ब्रह्मचारिणोऽश्रोत्रियत्वेन श्राद्धे प्रसक्त्यभावात्प्रतिषेधोऽनुपपन्न इति मंतव्यम् । यतो “व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ” इति । अनधीयानस्यापि दौहित्रस्य ब्रह्म- चारिणो भोजनीयत्वप्रसक्तौ प्रतिषेध इति। दुर्वालः खल्वाटः कपिलकेशः । अत्यंतकोपनो वा । तदुक्तं संग्रहे—“ खल्वाटकश्च दुर्वालः कपिलश्चंड एव च” इति। कितवो द्यूतसक्तः । पूगयाजकः १० गणयाजकः । चिकित्सकाः जीवनार्थं दृष्टार्थ च भैषज्यकारिणः । तस्माद् ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यम् 'अपूतो ह्येषोऽमेध्यो यो भिषक् ' इति निंदार्थवाददर्शनात् । देवलकस्वरूपं देवलेन दर्शितम्--- “ देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थ वत्सरस्त्रयम् । असौ देवलको नाम हव्यकव्येषु वर्जितः ॥ " देवकोशोपजीवी च नाम्ना देवलको भवेत् । अपांक्तेयः स विज्ञेयः सर्वकर्मसु सर्वदा" ॥ इति । १५ अनापदि वाणिज्येन जीवंतो विपणजीवनः । न त्वापद्यपि “क्षात्रेण कर्मणा जीवदिशां वाऽप्यापदि द्विजः” इति वाणिज्यस्यापत्कल्पतया विहितत्वात् गुरोः प्रतिरोद्धा गुरुस्पर्धी । त्यक्ताग्निः विहितत्यागकारणं विना श्रौतस्मा मिपरित्यक्ता । अल्पवृध्या धनं स्वीकृत्य आधिकवृध्या धन- प्रयोजको वावुषिः । तथा च यमः- “समा धनमुद्धृत्य महाघ यः प्रयच्छति । स वै वार्धषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः” यक्ष्मी क्षयरोगी 'ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात्' इति तस्य पूर्वजन्मनि ब्रह्महन्तृत्वात्प्रतिषेधः । अनापदि वृत्त्यर्थं यः पशून्पालयति स पशुपालः। परिवेत्तृपरिवत्तिस्वरूपमुक्तं मनुनैव (३।१७१।१७२)- दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥ " परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते। सर्वे ते नरकं याति दातृयाजकपंचमाः” ॥इति । परिवित्त्यादयः पंच वर्जनीया इत्यर्थः । अधीतविस्मृतवेदो निराकृतिः । तथा च देवल:- " अधीतविस्मृते वेदे भवेद्विप्रो निराकृतिः ॥ इति । कात्यायनस्तु यस्त्वाधायाग्निमालस्याद्देवादीन्यस्तु नेष्टवान् । निराकर्ताऽमरादीनां स विज्ञेयो निराकृतिः” ॥ इति । गणाभ्यंतरो गणस्य नेता । कुशीलवो गायकादिः । वृषलीपतिस्तु रजस्वलायाः कन्यायाः पतिः । तदुक्तं देवलेन- " वंध्या तु वृषली ज्ञेया वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली ज्ञेया कुमारी या रजस्वला॥ ३० यस्त्वेनामुद्हेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । अश्राद्धेयमपक्तियं तं विद्यात् वृपलीपतिम्"॥ इति । उपपतिस्वरूपमुक्तं देवलेन- परदाराभिगो मोहात्पुरुषो जार उच्यते । स एवोपपति यो यः सदा संवसेद्गहे " ॥ इति । वाग्दुष्टो निष्ठुरवाक् । अगारदाही द्वेधा देवलेन दार्शत:- १ १ खग-भ्लीपदी। २ क्ष-भक्तार्थी । ॥ १० २५ " - ९८-२९ ·७७४ अग्रेदिधिपूपतिः। " "अगारदाही स ज्ञेयः प्रेतदग्धा धनेन यः। स चाप्यगारदाही स्यात् द्वेषाद्यो वेश्मदाहकः" ॥ इति । तैलिकश्चक्री । कूटकारकः तुलामानादिषु वंचनाकारकः । केकरोऽध्यर्धदृष्टिः । अग्रेदिधिष्वाः पति- रग्रेदिधिषूपतिः । ज्येष्ठायामूनूढायामूढा या कनिष्ठिका साऽयेदिधिपुः । तदुक्तं देवलेन-~- " ज्येष्ठायां यद्यनूढायां कन्यायामूह्यतेऽनुजा । सा चादिधिपूर्जेया पूर्वा तु दिधिपूर्मता" ॥ इति । ५ पुत्राचार्योक्षरपाठकः पुत्राद्गहीतविद्यो वा । तथा चंद्रिकायाम्- “पुत्राचार्यः स विज्ञेयो ग्रामे योऽक्षरपाठकः । पुत्रादवाप्तविद्यो वा पुत्राचार्यो निगद्यते" || इति । भ्रामरी वृत्त्यर्थमेव भ्रमरवदर्थार्जकः । अपस्मारीत्यन्ये । गंडमाली गंडमालाख्यरोगवान् । श्वित्री श्वतत्वक् ।हस्त्यादिदमकः शिक्षकः। गृहसंवेशकः गृहाणां निर्माता। नानाजातीया अनियतवृत्तयः । संहता गणाः । तेषां यांजकः योजयिता । औरभ्रिकः अवीनां पालकः । माहिपिको व्यभिचारिणी- १० पुत्रः । तदाह देवलः- “महिषीत्युच्यते भार्या सा चैव व्यभिचारिणी। तस्यां यो जायते पुत्रः सवै माहिपिक. स्मृतः" ।। इति । एतान्पूर्वोक्तानुभयत्र दैवे पित्र्ये च वर्जयेदित्यर्थः । मनुरेव ( २१६९-१७०)- “अपांत्यदाने यो दातुर्भवत्यूर्ध्वफलोदयः । दैवे कमणि पित्र्ये च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ अवृतैयैर्द्विजैर्भुक्तं परिवेत्तादिभिस्तथा । अपांक्तेयैर्यदन्यैश्च तदै रक्षांसि भुंजते ॥ १५ “अपांक्त्यो यावतः पांक्त्यान्मुंजानाननुपश्यति । तावता न फलं तत्र प्रदाताप्नोति बालिशः ॥ १७६ "वीक्ष्यांधो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य तु । पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ॥ १७७ यावतः संस्पृशेदंगैः ब्राह्मणान् शूद्रयाजकः। तावतां न भवेत् दातुः फलं दानस्य पौर्तिकम् ॥ १७८ " सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम् । अप्रतिष्ठं वार्धषिके नष्टं देवलके भवेत् ॥ १८० यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद्भवेत् । भस्मनीव हुतं हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे ॥ १८१ २० “इतरेषु त्वपांक्तेषु यथोद्दिष्टेष्वसाधुषु । मेदोऽसृङ्मांसमज्जास्थि बंदत्यन्नं मनीषिणः” १८२ ॥ इति । वीक्ष्यांधो दृश्यमानांधः नवर्ते जानानां दातुर्दानं फलं नाशयते । पौर्तिकं पूर्तश्राद्धादि । तंत्र भवतीत्यर्थः । यमः "काणाः कुब्जाश्च कुणपाः कृतघ्ना गुरुतल्पगाः । ब्रह्मघ्नाश्च सुरापाश्च स्तेना गोघ्नाश्चिकित्सकाः॥ "राष्ट्रकामास्तथोन्मत्ताः पशुविक्रायणश्च ते । मानकूटास्तुलाकूटाः शिल्पिनो ग्रामयाजकाः॥ राजभृत्यांधबधिरमूकाः खल्वाटपंकवः । वृषलीफेनपीताश्च खञ्जाश्च श्रेणियाजकाः ॥ "कालोपजीविनश्चैव ब्रह्मविक्रयिणस्तथा । दग्धपूजाश्च ये विप्रा ग्रामकृत्यकराश्च " अगारदाहिनश्चैव गरदाः शवदाहकाः । कुंडाशिनो देवलकाः परदाराभिमर्शकाः ॥ “श्यावदंताः कुनखिनः शिल्पिनः कुष्टिनश्च ये। वणिजो मधुहर्तारो हस्त्यश्वदमका द्विजाः ॥ "कन्यानां दूषकाश्चैव ब्राह्मणानां च दूषकाः । सूचकाः प्रेषकाश्चैव कितवाश्च कुशीलवाः ॥ "समयानां च भेत्तारः प्रदाने ये च बंधकाः । अजाविका माहिषिकाः सर्वविक्रयिणश्च ये ॥ “धनुःकर्ता द्यूतवृत्तिमित्रध्रुक् शस्त्रविक्रयी । गंडमाली च यक्ष्मी च दीर्घरोगी वृथाश्रमी॥ " प्रप्रज्योपनिवृत्तश्च वृथाप्रबजितश्च यः । तथा प्रव्रजिताजातः प्रव्रज्यावसितश्च यः ॥ तावुभौ ब्रह्मचंडालौ प्राह वैवस्वतो यमः । राज्ञः प्रेव्यकरो यश्च ग्रामस्य नगरस्य च । समुद्रयायी वाताशी केशविक्रयिणश्च ये ॥ १ ग-यो । २ क्ष-बांधवाः । “ " २५ ३० " ·नमादयः। ७७५ - अवकीर्णी च वीरघ्नो गुरुघ्नः पितृदूषकः । गोविक्रयी च दुर्वालः पूगानां चैव याजकः ॥ मद्यपश्च कदर्यश्च सह पित्रा विवादकृत् । दाम्भिको वर्धकीभर्ता त्यक्तात्मा दारदूषकः । " सद्भिश्च निंदिताचारः स्वकर्मपरिवर्जकः । परिवित्तिः परिवेत्ता भृत्याचारो निराकृतिः ॥ शूद्राचार्यः सुताचार्यः शूद्रशिष्यस्तु नास्तिकः । इष्वस्त्रदारकाचार्यो मानकृत्तैलिकस्तथा ॥ “चोरा वार्धषिका दुष्टाः परस्वानां च दूषकाः । चतुराश्रमबाह्यश्च सर्वे ते पंक्तिदूषकाः" ॥ ५ इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तान तान् द्विजान न निमंत्रयेदिति । ब्रह्मपुराणेऽपि- "पंढो मूकश्च कुनखी खल्वाटो दंतरोगवान् । श्यावदंतः पूतिनासो हीनांगश्चाधिकांगुलिः॥ " गलरोगी गंडमाली स्फुटितांगश्च सज्वरः । खजंतूबरमंदाश्च गंडमान् दीर्घरोगवान् " ॥ इति । तूबरः श्मश्रुरहितः । यमोऽपि- "न खरैरुपयातस्य न रक्तोल्बणवाससः । ब्यंगुलातीतकर्णस्य भुंजते पितरो हविः" ॥ इति । १० कर्णवेधस्थाने तालपत्रादिप्रवेशेन विवर्धनं यंगुलाधिकं निषिद्धम् । अतः व्यंगुलातीतकर्णः श्राद्धानह इत्यर्थः । शंखोऽपि- " अनध्यायेष्वधीयानाः शौचाचाराविवर्जिताः। शूद्रान्नरसपुष्टांगा ब्राह्मणाः पंक्तिदूषकाः" ॥ इति । आपस्तंबः- नीलकर्षणकारी तु नीलवस्त्रोपधारकः । किंचित्तस्मै न दातव्यं चंडालसदृशो हि सः"॥ इति १५ नीलीसंसर्गजदोषवान्वय॑ इत्यर्थः। स्मृत्यंतरे- " स्तेनाभिशस्तननाखुषंढमार्जारकुक्कुटाः । कुंडगोलौ देवलको काणांधाः शिष्टगर्हिताः ।। न वार्यपि प्रयच्छेत्तु बैडालवतिके द्विजे । न बकवृत्तिके चैव नावेदविदि धर्मवित् ॥ न भ्रातरं नियुंजीत श्राद्ध पितृसुतानपि । विधुरं गर्भवंतं च विशिष्टमपि वर्जयेत् ॥ “विद्याचोरो गुरुद्रोही नास्तिको वेदनिंदकः । एते ब्राह्मणचंडाला जातिचंडालपंचमाः ॥ २० प्रतिगृह्य तु धर्मार्थ संचयं कुरुते तु यः।धर्मार्थ नोपयुंजीत तस्करं तं विवर्जयेत्” ॥ इति । नग्नादीनां लक्षणं निरूपितमधस्तात् । मनुः—(४।३०) “ पाषंडिनो विकर्मस्थान्बैडालव्रतिकान शठान् । हैतुकान्बकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् " ॥ न केवलं भौजयित्रैव ज्ञानहीनो वर्जनीयः। किंतु स्वयमेव तेन वर्जनीया इत्याह स एव (३॥३१३) "यावतो ग्रसते पिंडान् हव्यकव्येष्वमंत्रवित् । तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्ताच्छूलीनयोहळान्॥” इति । २५ दीप्तानग्निमयान हुळविफलपत्राग्रम् । ब्रह्माण्डपुराणे- "अस्मान् वृणीष्व श्राद्धार्थ यो वदेत्स द्विजाधमः । तं वृते श्राद्धकर्ता चेत् तावुभौ नरकालये । "एतावदक्षिणां देहि श्राद्धार्थमिति यो वदेत् । तं वृक्ते श्राद्धकर्ता चेत् तावुभौ नरकालयो" ॥ उक्तानामेतेषां विद्यादिगुणयोगेऽपि वर्जनीयत्वमुक्तं ब्रह्मांडपुराणे- "श्राद्धार्हगुणयोगेऽपि नैतान जातु कथंचन । निमंत्रयेत श्राद्धेषु सम्यक्फलमभीप्सता” ॥ इति । ३० आपत्स्वगत्या स्वीकृताः काणादयः सर्ववेदाग्न्यादिभिः पंक्तिपावनैर्यथा मिश्रिता भवंति तथा नियोक्तव्या इत्याह सुमंतुः "काणाः कुब्जाश्च खंजाश्च शिपिविष्टाः खलैर्विना । सर्वे श्राद्धे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः । इति। अत एवोक्तं मनुनापिः ( ३११८३) अपांक्त्योपहता पंक्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः” ॥ इति । १ क्ष-कूपर- ! २ क्ष-दीप्तशूलीयोगुडान् इति मुद्रितपाठः। 3 क-दिपलपत्रा। ग-तंत्रव । " " ·७७६ निमंत्रण प्रकारः। मिश्रणे विशेषः उक्तः चंद्रिकायाम् --"काणादीन्भोजयेदेवे श्राद्धे पित्र्ये तु वर्जयेत् " ॥ इति । पैठीनसिरपि-"त्रिमधुस्त्रिसुपर्णस्त्रिणाचिकेतच्छंदोगो ज्येष्ठ सामगो ब्रह्मदेयानुमंतानः सहस्रदो रुद्राध्यायी चतुर्वेदः षडंगविदथर्वशिरसोऽध्यायी पंचाग्निर्वेदजापीति पंक्तिपावनाः । तेषामेकैकः पुनाति युक्तः पंक्तिमूनि सहरप्युपहताम्" इति । गयाश्राद्धे तु जातिमात्रोपजीविनोऽपि तत्रत्या ५ एव ब्राह्मणार्थे परिग्राह्याः । तदुक्तं चंद्रिकायाम्- यदि पुत्रो गयां गच्छेत्कदाचित्कालपर्ययात् । तानेव भोजयेद्विप्रान् ब्राह्मणा ये प्रकल्पिताः ॥ ब्रह्मकारितसंस्थाना विप्रा ब्रह्मसमाः स्मृताः । अमानुपा गयाविप्रा ब्राह्मणा ये प्रकल्पिताः॥ " तेषु तुष्टेषु संतुष्टाः पितृभिः सह देवताः " ॥ इति । श्राद्धदिनात्पूर्वदिनकृत्यमुक्तम् वराहपुराणे- १. “ वस्त्रशौचादि कर्त्तव्यं श्वः कर्ताऽस्मीति जानता । स्थानोपलेपनं कृत्वा भूमिं विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ "दंतकाष्ठं च विसृजेत् ब्रह्मचारी शुचिर्भवेत् " ॥ इति । श्राद्धभूमि परिगृह्य गोमयादिना तत्स्थाने लेपनं कृत्वा वस्त्रशुध्यादिकमन्हि कृत्वा रात्री विप्रान्निमंत्रयेदित्यर्थः । माधवीयेऽपि- पूर्वोऽह्नि रात्रौ विप्राग्यान्कृतसायंतनाशनान् । गत्वा निमंत्रयेद्देवपित्रुद्देशसमान्वितः" ॥ इति । चंद्रिकायाम्- १५ “ निमंत्रयीत पूर्वेयुः पूर्वोक्तं द्विजसत्तमान् । दैवे नियोगे पित्र्ये च तांस्तथैवोपकल्पयेत्” ॥ इति। हातिः-“यतेतैवंविधं श्राद्धमाहरिष्यन्पूर्वेयुनिमंत्रयेत्” ॥ इति । देवलः- "श्वः कर्ताऽस्मीति निश्चित्य दाता विप्रान निमंत्रयेत् । निरामिषं सकृद्भुक्त्वा सर्वभुक्तजने गृहे"॥ इति। स्वगृहे यज्जनजातमास्ति तस्मिन्सर्वस्मिन्मुक्तवति सति पश्चान्निमंत्रयेदित्यर्थ. । यमोऽपि- जातिक्रियावबोधार्थैर्गुणैर्युक्तानलोलुपान्। प्रार्थयेत प्रदोषांते भुक्तानशयितान् द्विजान्" ॥ इति । २० निमंत्रणप्रकारः प्रचेतसा दर्शितः कृतापसव्यः पूर्वेयुः पितृन्पूर्व निमंत्रयेत् "॥ भवद्भिः पितृकार्य नः संपाद्यं च प्रसीदत ॥ “सव्येन वैश्वदेवार्थ प्रणिपत्य निमंत्रयेत् " ॥ अत्र पूर्वशब्दस्य वैश्वदेवार्थ निमंत्रयेदिति व्यवहितेनान्वयः। “ उपवीती ततो भूत्वा देवार्थ हि द्विजोत्तमान् । अपसव्येन पित्र्येऽथ स्वयं शिष्योऽथवा सुतः” ॥ इति २५ बृहस्पतिस्मरणात् । अत्र “शिष्योऽथ वा सुत" इत्युक्तत्वात् “सवर्ण प्रेषयेदाप्तं द्विजानामुपमंत्रणे"। इति प्रचेतःस्मरणाच्च कदाचिन्निमंत्रणमन्येनापि कारयेत् । प्रणतिपूर्व निमंत्रणं शूद्रविषयम् । तथा च पुराणम्- " दक्षिणं चरणं विप्रः सव्यं वै क्षत्रियस्तथा । पादावादाय वैश्यो द्वौ शूद्रः प्रणतिपूर्वकम्"॥ इति । दक्षिणचरणस्पर्शो जानुप्रदेशे कर्त्तव्यः । तथा च मत्स्यः- " दक्षिणं जानुमालभ्य त्वं मयाऽत्र निमंत्रितः” इति । स्मृत्यंतरे- "पितृकार्येषु सर्वेषु पूर्वेयुः स्यान्निमंत्रणम् । प्रेतकार्येषु सर्वत्र सद्य एव निमंत्रणम् "॥ इति । आश्वलायनः- कृतसायमग्निकार्यः कृतसायमाशेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ” इति । आपस्तंवोऽपि (२।७।१७।११-१२) “ पूर्वयुनिवेदनं परेशुदितीयं तृतीयमामंत्रणम् ॥ इति। - ३० ·ब्राह्मणसंख्या। ७७७ ५ " “ पिये त्रय " इत्यंगिरस्मरणात् । याज्ञवल्क्योऽपि—(आ. ३२५) निमंत्रयीत पूर्वेयुर्ब्राह्मणानात्मवानुछुचिः । तैश्चापि संयतैर्भाव्यं मनोवाकायकर्मभिः" ॥ इति । पूर्वेयुः कथंचिनिमंत्रणासंभवे परेयुर्निमंत्रयेत् । तथा च देवलः-"असंभवे परेछुर्वा ब्राह्मणांस्त- निमंत्रयेत् " इति। चंद्रिकायाम्-" निमंत्रयीत पूर्वेयुस्तदहर्वा द्विजोत्तमान् " ॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि । तस्मात्तु प्रथमं कार्य प्राज्ञेनोपनिमंत्रणम् । अप्राप्तौ तद्दिने वापि वा योषित्प्रसंगिनः" ॥इति । मनुरपिः ( १८७ )- पूर्वेयुपरेधुर्वा श्राद्धकर्मण्युपस्थिते । निमंत्रयेत ब्यवरान्सम्यग्विप्रान्यथोदितान्"॥ इति । याज्ञवल्क्यः ( आ. २२७ )- "युग्मान्देवे यथाशक्तिः पिव्येऽयुग्मांस्तथैव च । परिश्रते शुचौ देशे दक्षिणाप्रवणे तथा ॥ इति । १० पैठनिसिः ब्राह्मणान्सप्त पंच वा श्रोत्रियान्निमंत्रयेत्” इति। यदा पंच ब्राह्मणास्तदा “ द्वौ दैवे " इति विभागः । “द्वौ देवे पितृकार्ये त्रीन्” इति मनुरमरणात् । यदा सप्त तदा दैवे चत्वारः पित्र्ये त्रयः । “ अयुजो भोजयेच्छ्राद्धे न समान् दैविके समान नन्वेतद्वचनं देवे हो पिज्ये पंचेति विभागेऽप्युपपद्यते इति चेत् । मैवं त्रिषु पंचानामयुग्मसंख्यया विभागानुपपत्तेः । “दैवे युग्मान् यथाशक्ति पित्र्ये एकैकस्य " इति । कात्यायनेन पितृपिता- महप्रपितामहानां प्रत्येकम् युग्म ब्राह्मणविधानात् । न चैकत्र त्रयः इतरत्रैकैक इति विभाग उपपद्यत इति वाच्यम् । 'समं स्यादश्रुतत्वात् ' इति न्यायेन विषमविभागस्यान्याय्यत्वात् तस्मादयुग्मसंख्यया समविभागार्थ पित्र्ये त्रय इत्युक्तम् । पित्र्यादिस्थानेषु सति सामर्थ्य एकैकस्य त्रीन्विप्रान्भोजयेत् । तथा च शौनकः-“एकैकस्य द्वौ द्वौ त्रीस्त्रीन्” इति । अत्र द्वौ द्वाविति वृद्धिश्राद्धाभिप्रायम् । पार्वणश्राद्धे त्वयुजो भोजयेत् श्राद्धे न समान् इति समसंख्याया निषे- २. ।अत्यंतविभवे सत्येकैकस्य पंच सप्त वा ब्राह्मणान्नान्भोजयेत् । तथा च गौतमः (१५।७-८)- " नवावरान्भोजयेदयुजो यथोत्साहम् " ॥ इति । अस्यार्थः-यथोत्साहं यथाविभवं पित्रादि- स्थानेषु प्रत्येकमयुजः पंच सप्त वा ब्राह्मणान्भोजयेदिति । अयुजो भोजयेदिति सामान्योक्तावपि पिव्ये सप्तस्वेव पर्यवसानम्- "सामर्थेऽपि नवभ्योऽर्वाग्भोजयीत सति द्विजान् ।नो कर्त्तव्यमित्याहुः केचित्तद्दोषदर्शिनः॥इति २५ वचनात् । एवं शौनकगौतमाभ्यामुक्तोऽयं श्राद्धविस्तारः । मनुना तु संकोच आश्रितः- ( ३११२५-१२६) "दौ देवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्जेत विस्तरे । "सक्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् । पंचैतान्विस्तरो हंति तस्मान्नेहेत विस्तरम्" ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽपि ( आ. २२८) ३० द्वौ दैवे प्राक् त्रयः पित्र्ये उत एकैकमेव वा । मातामहानामप्येवं तंत्रं वा वैश्वदेविकम्" ॥इति । प्राक् प्राङ्मुखौ उदगुदङ्मुखा उपवेश्योः । एकैकमेव वा वैश्वदेवे पित्र्ये च एकैकमुपवेशयेत् ।। मातामहश्राद्धमपि एवं पितृश्राद्धवत्कर्त्तव्यम् । पितृपितामहदैवत्ये तु श्राद्धे पृथक् तंत्रेण वा वैश्व- देविकं कर्त्तव्यमित्यर्थः । बृहस्पतिरपि- “एकैकमथ वा द्वौ त्रीन्दैवे पित्र्ये च भोजयेत् । सत्क्रियाकालपात्रादि न संपद्येत विस्तरे" ॥ इति ॥ ३५ धात्।

·५७८ न प्रसज्यते विस्तरः। निमन्त्रितबामणकृत्यम् । १० " ॥ १५ चंदिकायाम्- देशकालबलाभावादेकेकमभयत्र वा। शेषान्वित्तानुसारेण भोजयेदन्यवेश्मनि ।। यस्माद्राह्मणबाहुल्याद्दोषो बहुतरो भवेत । श्राद्धनाशी मोननाशःश्राद्धतंत्ररय विस्मृतिः ॥ "उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्शी निंदाचाप्यन्यभोक्तपु । वितंडा च परीवादो जल्पास्ते ते पृथग्विधाः"॥ इति । ५ अत्र व्यवस्था कृता चंद्रिकायाम्---समृध्द्यापि यस्य ब्राह्मणबाहुल्ये सक्रियादिसंपादनासामर्थ तद्विषयं मन्वादिवचनं यस्य तु संपादनसामर्थ्यमस्ति तद्विपयं गौनकादिवचनमिति । यत्नु शंखेनोक्तम्-" भोजयेदथ वाऽप्येकं ब्राह्मणं पंक्तिपावनम्” इति तद्राह्मणालाभविषयम् । पिशाचा राक्षसा यक्षा भूता नानाविधास्तथा । विप्रलुपंति सहसा श्राद्धमा ग्क्षवर्जितम् ॥ "तत्पालनाय विहिता विश्वेदेवाः स्वयंभुवा । महालये चाब्दिके च सापिंड्ये मासिके तथा॥ " व्यर्थ भवति तच्छ्राद्धं वासुदेवविना कृतम्" । इति स्मृतेः । यदा त्वेक एव भोक्ता तदैवमाह वसिष्ठः (८.३०-३१) “योकं भोजयेच्छाद्वे देवं तत्र कथं भवेत । " अन्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु । देवतायतने कृत्वा तत्र श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्यादा ब्रह्मचारिणे" ॥ स्मृत्यंतरे- एकश्चेद्राह्मणो लब्धः श्राद्धं च प्रकृतं भवेत् । पितरश्च त्रयः प्रोक्ताः कथं तृप्यंति ते त्रयः॥ "उरस्यश्नंति पितरो वामभागे पितामहाः। प्रपितामहा दक्षिणतः पृष्ठतस्त्वनुयायिनः॥ इति । निमंत्रणे नियमांतरमाह मत्स्यः। एव निमन्त्र्य नियमान्वयेत्पैतृकान्बुधः । " अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः । भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणा" अत्रिरपि- "प्रथमेऽन्हि निवासस्थान छोत्रियादीनिमंत्रयेत् । कथयेत्तु तदैवेषां नियमं पितृदेविकम् ॥ सर्वायासविनिर्मुक्तैः क्रामक्रोधविवर्जितैः । भवितव्यं भवद्भिर्नः श्वोभूते श्राद्धकर्मणि" ॥ इति । प्रथमेऽन्हि पूर्वेयुर्निवासस्थान्स्वीयनिवासस्थितानित्यर्थः । निमंत्रितब्राह्मणकृत्यम् । निमंत्रितैर्यत्कर्त्तव्यं "ते तं तथेत्यविघ्नेन गतेयं रजनी यदि । यथाश्रुतं प्रतीक्षेरन्द्राद्धकालमतंद्रिताः"॥ इति । ते निमंत्रिता विप्राः तं निमंत्रिणकर्तारं तथास्तु यद्यविघ्नेनेयं रजनी गतेत्युक्त्वा धर्मशास्त्रादौ यथा नियमजातं श्रुतं तथैव तं नियमजातं प्रतीक्षरेन परिपालयेयुः श्राद्धकालस्वादितानपरिणाम- पर्यतम् इत्यर्थः । तथा च प्रचेताः- “स्यादन्नपरिणामात्तु ब्रह्मचर्य तयोः स्मृतम् । निमंत्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते । वसेरन्नियताहारा ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥ अहिसासत्यमक्रोधो दूरे च गमनक्रिया" ॥ वृद्धमनुः- “निमंत्र्य विप्रास्तदहर्वर्जयेन्मैथुनक्षुरे । ३० “ प्रमत्ततां च स्वाध्यायं क्रोधं शोकं तथाऽनृतम् । अभारोदहनं क्षांतिः श्राद्धस्यौपयिको विधिः ॥ "ऋतुकाले नियुक्तोऽपि नैव गछेत्स्त्रियं वचित् । तत्र गच्छन्समाप्नेति ह्यनिष्टं फलमेव तु"॥ इति । नारदः- पूर्वाश्चापरेयश्च वर्जयेत् स्त्रीनिषेवणम् । व्यवायी रेतसो गर्तेन्मज्जयेदात्मनः पितॄन् । श्राद्धे निमंत्रितो यश्च भैथुनं कुरुते यदि । ब्रह्महत्यामवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा"। १ क्ष-पठन्निमत्रणनियमा। २० तदाह अत्रिः-- २५ ·अंगीकृतश्राद्धातिकमे दोषः। ७७९ -- १० ॥ वृषलीगमने दोषाधिक्यमाह मनुः ( २१९१ )- निमंत्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । दातुर्यत् दुष्कृतं किंचित्तत्सर्व प्रतिपद्यते"। यमस्तु "आमंत्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । भवंति पितरस्तस्य मांसासृक् शुक्लभोजनाः”॥ इति गौतमः (१५।२३)—“ सद्यःश्राद्वीशूद्रातल्पगस्तत्पुरीषे मासं नयति पितॄन् ” इति । ५ श्राद्धी श्राद्धकर्ता । सद्यस्तत्क्षणमारभ्येत्यर्थः । यमः आमंत्रितस्तु यः श्राद्धे अध्वानं प्रतिपद्यते । भवंति पितरस्तस्य तन्मासं पांसुभोजनाः । आमंत्रितस्तु यः श्राद्ध कलहं कुरुते द्विजः । भवंति पितरस्तस्य तन्मासं त्वश्रुभोजनाः । आमंत्रितस्तु यः आद्धे भारमदहते द्विजः । भवंति पितरस्तस्य तन्मासं स्वेदभोजना. ॥ आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे हिंसां वै कुरुते द्विजः । भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं रक्तभोजनाः " उशना:--"आमंत्रितस्तु यः श्राद्धे द्यूतं संसेवते द्विजः । भवंति पितरस्तस्य तन्मासं मलभोजनाः” इति ॥ मनुः (१८८)- " निमंत्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा । न च च्छंदांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत्" इति । स्मृत्यंतरे- “श्राद्धे निमंत्रितो विप्रो मंत्रमुच्चारयेद्यदि । त्रयस्ते नरकं यांति दाता भोक्ता पिता तथा इति । कात्यायन: “अनियेनामंत्रितो नापकामेच्छक्तेन न प्रत्याख्यानं कर्तव्यम्" इति। अनेनार्थानिंद्यामंत्रणे भोक्तुमसामर्थ्य च प्रत्याख्यानं कर्त्तव्यमेवेत्यवगम्यते । निमंत्रणानंतरं भोक्तुमसामर्थ्ये सति प्रत्याख्याने न दोष इत्याह स एव विधिवत्केतनं प्रतिगृह्य शक्तः सन्नापक्रमेत् ” इति । केतनं प्रतिगृह्य आमंत्रणमंगीकृत्येत्यर्थ. । अनियेनामंत्रितस्य शक्तस्यांगीकृतश्राद्धातिक्रमे दोषमाह मनुः ( ३२१९०) केतितस्तु यथान्यायं हव्यकव्ये द्विजोत्तमः । कथंचिदप्यतिक्रामन् पापी सूकरतां व्रजेत्" इति। ॥ " ॥ १५ “ “ यमः- - "आमंत्रितस्यु यो विप्रो भोक्तुमन्यत्र गच्छति । नरकाणां शतं गत्वा चंडालेष्वभिजायते” ॥ इति । नारायणः- "आमंत्रितस्तु यः श्राद्धे कुर्वीतान्यस्य तु क्षणम् । संवत्सरकृतं पुण्यं तत्र नश्यति दुर्मतेः"॥ इति । २५ स्मृत्यंतरेऽपि- “ विद्यमानधनो विद्वान् भोज्यान्नेन निमंत्रितः । कथंचिदप्यतिक्रामन्पापः सूकरतां व्रजेत् " ॥इति । विद्यमानधनविशेषणादाढ्याविषयमेतदिति केचिद्वर्णयंति । तदसाधु “निमंत्रितास्तु गुणिना निर्धनेनापि सट्विजाः । नान्यमृष्टान्नलोभेन तमतिकामयंति हि ॥ "निमंत्रितास्तु येनादौ तस्माद्गृण्हंतु नान्यत.”॥ इति मत्स्यपुराणात् । कात्यायनः- "आमंत्रितोऽन्यन्न प्रतिगृण्हीयात्"इति । पूर्वमन्येन निमंत्रितः तदीयादन्नादन्यदन्नं पश्चानिमंत्रितस्य तंडुलादिरूपमपि न प्रतिगृण्हीयादित्यर्थः । यः पुनः प्रतिगृण्हाति तस्य दोषमाह देवलः आमश्राद्धं गृहीत्वा तु योऽन्यश्राद्धेऽतिमोहतः । पतंति पितरस्तस्य लुप्तपिंडोदकक्रियाः ॥ "पूर्व निमंत्रितोऽन्येन कुर्यादन्यप्रतिगृहम् । भुक्ताहारोऽथ वा भुक्ते सुकृतं तस्य न दश्यति" ॥ ॥ ३.

·७८० निमन्त्रितव्राह्मणपरित्यागे । श्राद्वदिनकृत्यम् । || १० ॥ स्मृत्यंतरे- श्राद्धे निमंत्रितो यस्तु यदि कुर्यात्प्रतिग्रहम् । भक्षयेत् किचिटप्यन्यत्सुकृतं तस्य नभ्यति " एवं च “इथूनपः फलं मूलं तांबूलं पय औषधम् । भक्षयित्वाऽपि कर्तव्या स्नानदानाटकक्रिया"। इति वचनं श्राद्धव्यतिरिक्तविषयम् । यस्त्वामंत्रितो विप्र आहूतोऽपि श्राद्वोपक्रमकालातिपनि ५ करोति तस्य प्रत्यवाय आदित्यपुराणेऽभिहितः- " आमंत्रितश्चिरन्नैव कुर्यादिप्र. कदाचन । देवतानां पितॄणां च दातुग्न्यस्य चत्र हि ॥ "चिरकारी भवेद्रोगी पच्यते नरकाग्निना” |॥ इति । निमंत्रितत्राह्मणपरित्यागे प्रत्यवायमाह नारायणः- “केतनं कारयित्वा तु निवारयति दुर्मतिः। ब्रह्महत्यामवाप्नोति योनी च जायते ॥ "निवार्यामंत्रितं कर्ता ब्राह्मणं नियतं शुचिम् । यतिचाद्रायणं कृत्वा तस्मात्यापात्प्रमुच्यते " ॥ यतिचांद्रायणं चांद्रायणविशेषः । यम.- ब्राह्मणं तु मुखं कृत्वा देवताः पितृभिः सह। तदन्नं समुपानंनि तस्मात्तं न व्यतिक्रमेत "॥ इति । मनुरपि ( ३११८९ )- “निमंत्रिता हि पितर उपतिष्ठति तान्दिजान् । वायुभूतास्तु गच्छंति तथासीनानुपासते" ॥ इति । १५ श्राद्धदिनकृत्यम् । अथ श्राद्धदिनकृत्यम् । प्रचेताः-- आर्द्धभुक् प्रातरुत्थाय प्रकुर्यातधावनम् । श्राद्धकर्ता न कुर्वीत इंतानां धावनं बुधः" ॥ इति । देवल: " तथैव यंत्रितो दाता प्रातः स्नात्वा सहांवरः । आरभेत नवं. पात्ररन्नारंभं च बांधवैः" इति । तथैव श्राद्धकर्तुंरुक्तनियमातिक्रमेणेव यत्रितः नवैः अनुपहतैः पाकयोग्य. पात्रः अन्नारंभ श्राद्धार्थान्नस्य पाकारंभ पाकोपयोगिभिर्वाधवैरुपेतः कुर्यादित्यर्थः । स्मृत्यंतरे च- पुराणपात्रपक्क यद्धविस्तु श्राद्धकर्माण । भुंजत नैव पितरो न देवाश्चासुरं भवेत" ॥ इति । तत्रैव- "पचेदन्नानि सुस्नातः पात्रषु शुचिषु स्वयम् । स्वर्णादिधानुजातेपु मृन्मयेष्वपि वा पुनः॥ नायसेषु न भिन्नेषु दूषितेष्वपि कर्हिचित । पूर्व कृतोपयोगेषु मृन्मयेषु न तु क्वचित् ॥ पचमानस्तु भांडेषु भक्त्या ताम्रमयेषु तु । समुद्वरति वै घोरात् पितृन्दुःखमहार्णवात् ।। न कदाचित पचेदन्नमयःस्थालीपु पैतृकम् । अयसो दर्शनादेव पितरो विद्रवांत हि ॥ “घण्टानादं च लोहं च विभूति च विशेषकम् । रुद्राक्षमालां मुद्रां च निराशाः पितरो गताः"॥ इति। स्मृत्यन्तरे- "क"भोक्ता च सर्वत्र नैकवस्त्रो द्विजो भवेत् । तस्माद्वस्त्रादिनााद्वे सोत्तरीयः सदा भवेत् ॥इति । "दंतधावनतांबूलक्षौराभ्यंगमभोजनम् । रत्योपधिपरान्नं च आद्वकर्ता विवर्जयेत्” ॥ इति । पितृशेषाशनान् पूर्व आद्धकर्तुश्च कर्तृता । प्रत्याब्दिके मासिके च परेऽह्नि स्यात् तिलोदकम् ॥ 3 . “कर्ता वा स्यादर्ता वा पुनर्भोजनमैथुने । वर्जयेत् कर्मसिद्धयर्थ पितृद्रोह्यन्यथा भवेत् " ॥ न केवलं तद्दिने क्षौरनिषेधः कितु पूर्वमपि पक्षाभ्यंतरे न कार्यम्- "यस्मिन्मासि मृताहुः स्यात्तन्मास पक्षमेव वा । शुरकर्म न कुर्वीत परान्ने च रति त्यजेत्” ॥ इति स्मरणात् । अशक्तौ दिनत्रयं परान्नं वर्जयेत्- पूर्वेद्युश्च परेशुश्च कर्ता श्राद्धदिनेऽपि च । परस्यान्न तु नाश्नीयादश्नीयात्पितृघातकः "॥ इति । १ क-श्राद्धेतु । २ करख-रुन्छ्रतः । २०० - . " - ·श्राद्धद्रव्याणि। ॥ १५ अत्यंताशक्तौ सुहृदायन्नभक्षणेऽपि न दोषः । तथा चात्रिः- सुहृदन्नं गुरोरनं यदन्नं मातुलस्य च । स्वसृश्वशुरयोरेन्नं परान्नं न विदुर्बुधाः" ॥ इति । श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे नाश्नीयात्- "श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे यस्तु मुंजीत लोलुपः । पतंति पितरस्तस्य लुप्तपिंडोदकक्रियः” ॥ इति स्मरणात् । गोमयलेपनेन महानसादिभूमिशुद्धिमुदकेन भाजनभांडशुद्धिं च कुर्यादित्याह ५ उशना:-“गोमयोदकैर्भूमिभाजनभांडशौचं कुर्यात्" इति । महानसादिभूमिसंस्कारानंतरकृत्यमाह देवलः-“तिलानवकिरेत्तत्र सर्वतो बंधयेच्च तान् । असुरोपहतं सर्व तिलैः शुध्येज्जलेन च ॥ " ततोऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यंजनभक्ष्यवत् । चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्ति प्रकल्पयेत् ” ॥ इति । श्राद्धद्रव्याणि । अत्र द्रव्याण्याह प्रचेताः- "कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठाः स्युर्यवशालयः । महायवा व्रीहियवा गोधूमा मुद्गसर्षपाः ॥ १० "कृष्णश्वेता लोहिताश्च ग्राह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि" ॥इति । यवाः सितशूकाः । शालयः कडमाद्याः। महायवाः व्रीहियवाश्च लोहिता यवविशेषाः।कृष्णाः स्थलजाः रक्तशालयः । कृष्णवर्णा व्रीहियवाः। मार्कडयोऽपि- “यव्रीहिसगोधूमास्तिलमुद्गाः ससर्षपाः। प्रियंगवः कोविदारा निष्पावाश्चात्र शोभनाः" ॥ इति । अत्र निष्पावः कृष्णेतरः । चतुर्विंशतिमते तु- कोद्रवान्राजमाषांश्च कुलुत्थांश्चणकांस्तथा । निष्पावांस्तु विशेषेण पंचैतांस्तु विवर्जयेत्” इति । अत्र निष्पावः कृष्णनिष्पावः कृष्णधान्यानि सर्वाणि वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि । न वर्जयेत्तिलांश्चैव मुद्गमाषांस्तथैव च ॥ इति स्मरणात् । अत्रिः- अगोधूमं च यच्छ्राद्धं कृतमप्यकृतं भवेत् । विना माषेण यच्छ्राद्धं कृतमप्यकृतं भवेत् ॥ क्रव्यादाः पितरो यस्मादभावे पायसादिनः" ॥ इति । वायुपुराणे- बिल्वामलकमृद्दीकाः पनसाम्रकडाडिमाः । चव्यपालेयकाक्षोटखजूराणां फलानि च ॥ कशरुः कोविदारश्च तालकंदस्तथा बिसम् । कालेयं कालशाकं च सुनिषण्णं सुवर्चला ॥ खट्रफलं कौंकिणी द्राक्षा लकुचं मोचमेव च । कर्कधूग्रावकं चारुतिंदुकं मधुसाव्हयम् ॥ वैकंकतं नालिकेरं शृंगाटकपरूषकम् । पिप्पली च मरीचं च पटोलं बृहतीफलम् ॥ " सुगंधिमत्स्यमांसं च कालेयाः सर्व एव च ॥ एवमादीनि चान्यानि स्वादूनि मधुराणि च । नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेव च ॥ इति । मृद्दीका द्राक्षा। लकुचो लिकुचः ।मोचं कदलीफलम् । कर्कधूः बदरी। बृहती कंटकारिका "निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री बृहतीकण्टकारिका” (२।४।९३) इत्यमरसिंहेनाभिधानात् । नागरं शुंठी। दीर्घमूलफलं तुंडिकेरफलम् । बिल्वामलकादीनि प्रसिद्धानि । इतराण्यप्रसद्धानि । शंखः- " आम्रांश्च कदलीभेदान्मृद्वीकांचन्यडाडिमे। बर्दयाश्च सुरंडांश्च श्राद्धकालेऽपि दापयेत् ॥ "लाक्षां मधु घृतं दद्यात्सक्तून् शर्करया सह । दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन शृंगाटककशेरुकान्" ॥ आदित्यपुराणे मधुकं रामठं चैव कर्पूरं मरिचं गुडम् । श्राद्धकर्मणि शस्तानि सैंधवं त्रापुषं तथा" ॥ इति । १ क-म्य । २ ग-कट्फलं । ३ ग-किंकिणो। ४ ग-व । ५ खग-विदा । “ २० " २५ । " ३० ९९-३० .

·७८२ धान्यादीनि। " ५ " । " - १५ वायु:- चंद्रिकायाम्- " उर्वारुकं कारवल्ली पटोलं कालपत्रिका । कदाली कन्दली चैव श्राद्धे यत्यंतशोभनाः ॥ "गवां क्षीरं घृतं शाकं क्षौद्रमिक्षुरसो गुडम् । कालिंग द्रोणपुष्पी च तंढीली चक्रवर्तिका ॥ वालुका चर्मवलयं कोशातकिफलं शिशुः । श्राद्धे ह्येतानि देयानि तथा पितृरुचीनि च ॥ नागरं वै सदा देयं दीर्घमूलकमेव च । घृतेन भोजयेद्विप्रान्वृतं भूमी समुत्सृजेत ।। “ शर्कराक्षीरसंयुक्ता पृथुका नित्यमक्षयाः । सर्पिः स्नातानि सर्वाणि पाके संस्कृत्य योजयेत ॥ "मुन्यन्नानि च सर्वाणि वन्यमूलफलानि च । श्राद्धे ह्येतानि यो दद्यापितरः प्रीणयंति तम्" ॥ इति । स्मृत्यंतरे " निर्माल्यमाप गंगाभं उच्छिष्टमपि माक्षिकम् । निर्यासमपि वा हिगुं गुग्गुलुं न परित्यजेत् ॥ १० " उत्तमं चैव गोक्षीरं माहिषं चैव मध्यमम् । औष्ट्रमजाविकं चैव सर्वथा पग्विर्जयेत" ॥ इति । विष्णुपुराणेऽपि ( १६.५-६ )- "प्रशातिकोः सनीवाराः श्यामाका विविधास्तथा । वन्योपधिप्रधानास्तु श्राद्धार्हाः पुरुषर्षभ । यवाः प्रियंगवो मुद्गाः गोधूमा व्रीहयस्तिला. । निष्पावाः कोविदाराश्च सर्पपाश्चात्र शोभनाः ॥ सकण्टकं च वार्ताकं पितृभ्यो दत्तमक्षयम्" ॥ जीरकं मरिचं श्राद्धे पटोलं बृहती शिशुः । कशेरुः कोविदारश्च पनसोर्वारुदाडिमाः ॥ कूष्मांडं रक्तनालं च प्रदेयं श्राद्धकर्मणि" ॥ इति । मनुः ( २२२६-२२७ )- गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयोदधिघृतं मधु । विन्यसेत्प्रयतः सर्व भूमावेव समाहितः ॥ भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च । हृयानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥ यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यो तत्तद्द्यादमत्सरः" ॥इति । विज्ञानेश्वरः-(पृ.६९५२६-२७) श्राद्धयोग्य २० बीहियवशालिगोधूममुद्गमाषमुन्यन्नकालशाकशुंठीमरीचहिगुकर्पूरगुडसैंधवसागरपनसनालिकेरबदर- गव्यपयोदधिघृतपायसमधुप्रभृति" ॥ इति । स्मृत्यन्तरे- कदलीजातयः पंच चूतं च पनसद्वयम् । उर्वारुकं च जंबीरं पटोलद्रोणपत्रकम् ॥ कारवल्लीफलं चैव श्राद्धे चात्यंतमुन्नतम् । अलर्कस्य फलं पुष्पमाकं सूरणद्वयम् ॥ "धात्रीफलं चाच्युतं च श्राद्धे चात्यंतमुन्नतम्" ॥इति। पितृमेधसारे-कादलीजातिभेदकारवल्ली- २५त्रयपनसोरिकनिष्पावपटोलमुद्गत्रयनालिकेरफलानि हिंगुकालशाकमहाशाकक्षुद्रीकंदानि मुन्य. नानि च प्रशस्यते इति । सनुः-( ३२६७, २७१-२७२ ) तिलैबीहियवैरिद्भिर्मूलफलेन वा। दत्तेन मासं प्रीयंते पितरो विधिवन्नृणाम् " ॥इति । "संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा । कालशाकं महाशाकं खडंलोहामिषं मधु ॥ " आनंत्यायैव कल्पते मुन्यन्नानि च सर्वशः" ॥ इति । स्मृत्यंतरे- “अन्नेन मासं तृप्तिः स्यान्मांसैः षण्मासमेव च । आज्येन वत्सरं तृप्तिर्गोधूमाद्दत्सरत्रयम् " ॥ इति। याज्ञवल्क्यः (आ. २५८,२६०-२६१)—“हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरम् । खड्गामिषं महाशल्कं मधु मुन्यन्नमेव च । लोहामिषं महाशाकं मासं वाघाणसस्य च । "यद्ददाति गयास्थश्च सर्वमानंत्यमश्नुते" ॥ इति । मत्स्यपुराणे- अन्नं तु सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितम् । मासंप्रीणाति सर्वान्चै पितृनित्याह केशवः" ॥ इति १ क्ष-मा। २ ग-धि 'प्रसातिभाः' इति मुद्रितपाठः। 3 ग- डॉ । क-मभावे । " ३५ .

·अन्यानि भक्ष्यभोज्यानि। ७८३ ५ १५ कात्यायन:-" ग्राम्याभिरोषधीभिर्मासतृप्तिस्तदलाभे मूलफलैराद्भिर्वा सहान्नेनोत्तरस्तिर्पयंति"॥इति। उत्तराः मूलफलादयः । ते सहैव किंचिदन्नेन मासं तर्पयंति न केवला इत्यर्थः । मार्कडयोऽपि-“ गोधूमैरिक्षुभिर्मुरैः सतिलैश्चणकैरपि । श्राद्धेषु दत्तैः प्रीयंते मासमेकं पितामहाः । विदार्या चैव चूतैश्च बिसैः शृंगाटकैस्तथा । केबुकैश्च तथा कंदैः कर्कधुबदरैपि ॥ “पालेवतैरारुचिकैचाक्षौदैः पनसैस्तथा। काकोल्याक्षीरकाकोल्या तथा पिंडालकैः शुभैः ॥ " लाक्षाभिश्च शलाभिश्च पुरुषो रुचिद्भिलैः । सर्षपाराजशाकाभ्यामिंगुदैराजजंबुभिः ॥ "प्रियालामलकैर्मुख्यैः फल्गुभिश्च तिलंबुकैः । वेत्रांकुरैस्तालकंदैश्चक्रिकाक्षीरिकाचवैः ॥ “वोवैः समोचैर्लिकुचैस्तथा वै बीजपूरकैः । मुंजातकैः पद्मफलैर्भक्ष्यभोज्यैः सुसंस्कृतैः ॥ रागपाडबचाष्यैश्च त्रिजातकसमन्वितैः । दत्तैस्तु मासं प्रियंते श्राद्धेषु पितरो नृणाम् " ॥ इति । विदारी कृष्णपर्णभूकूष्मांडफलम् । केबुकं खजूराँख्यं शाकम् । कंदः सूरणः। उवारुः १० स्वादुकर्कटी ।चिद्भिलॅस्तिक्तकर्कटी। सर्षपा इति दीर्घछांदसः । राजशाकं कृष्णसर्षपः । इंगुदी तापस- तरुः । प्रियालं राजादनम्। चक्रिका चिंचा। क्षीरिका फलाध्यक्षः । मोचा कदली । लिकुचो जंबीरफलतुल्यखर्वफलवान्गुल्मविशेषः । रागषाडबः पानविशेषः । त्रिजातकमेलालवंगगंधपत्राणि। प्रचेताः-" हारितमुद्गकृष्णमाषश्यामाकप्रियंगुगोधूमेचविकारांश्च दद्यात् ” ॥ इति । विष्णुरपि ( ८०१)- शाकश्यामाकप्रियंगुनीवारमुद्र्मासं प्रीयंते संवत्सरं तु पयसा तद्विकारैश्च "॥ इति । पयसा गव्यपयसा। यत्तु प्रीणातीत्यनुवृत्तौ पैठीनसिनोक्तम्-“पायसेन षण्मासानि" इति तन्नीरसपयःसिद्धपायसविषयमिति चंद्रिकायाम् । तत्रैव- कालशाकं महाशाकं मांसं वाघ्राणसस्य च। विषाणवर्जये खड़ा आसूर्य तांस्तु भुंजते"॥इति। उक्तानां तृप्तितारतम्याभिधायकस्मृतीनां तत्तारतम्यानुसारेण श्राद्धकर्तुः फलेऽपि तारतम्यं भवती-२० त्येवं तात्पर्यमवगंतव्यम् । अत एव हारीतेनैकमुदाह्यत्योक्तम्- “ मधुना परमप्रीताः सर्वा- न्कामान्दिशति च” इति । अत्र व्यवस्थामाह पुलस्त्यः- मुन्यन्नं ब्राह्मणस्योक्तं मांसं क्षत्रियवैश्ययोः। मधुप्रधानं शूद्रस्य सर्वेषां चाविरोधि यत्" ॥ इति। मुन्यन्नं नीवारादि। मधु माक्षिकं प्रधानं समग्रफलदम् । एतत्रितयव्यतिरिक्तं यदविरोधि अप्रतिसिद्धं तत्सर्वेषामित्यर्थः । श्राद्धे मांसस्य कलौ निषिद्धत्वान्नेह तदभिधीयते । तच्च युगधर्मप्रकरणे २५ प्रतिपादितम् । श्राद्धे वर्णद्रव्याणि । अथ श्राद्धे वर्जद्रव्याणि महाभारते मदालसावाक्यम् " यच्चोत्कोचादिना प्राप्तं पतिताबदुपार्जितम् । अन्यायकन्याशुल्कोत्थं द्रव्यं चात्र विगर्हितम् ॥ "पित्रर्थ मे प्रयच्छेति युक्त्वा यच्चाप्युपाहृतम्। वर्जनीयं सदा सद्भिः तत्तदै श्राद्धकर्माण"॥इति। वेदव्यासोऽपि- वेदविक्रयजं दुष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम् । न देयं पितृदेवेभ्यो यच्चक्रीवदुपार्जितम् ॥ "अश्राद्धयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा। हिंगुद्रव्येषु शाकेषु कालानलशुभास्तथा" ॥इति। कोद्रवः कोलंदूषकः । पुलकः पुलाकः । छांदसो हस्वः। संस्कारद्रव्येषु हिंग्वाख्यद्रव्यम- श्राद्धेयम् । कालः कृष्णार्जकः अनलश्चित्रकः । शुभः शुभाशुभाख्यः शाकविशेषः । शाकेषु एतानि शाकान्यश्राद्धेयानीत्यर्थः । हिंगुद्रव्यस्य विधिप्रतिषेधयोर्दर्शनाद्विकल्पः । एवमन्यत्रापि । ३५ १ क-कालयकैः। ग-पारेवतः। २ ग-च। ३ ग-श्याक्षोटः । । ग-त्रपु। ५ ग-त्फ । ६ क-ज्योः खग-वोः। ७ ग-थी। ८ ग-त्फ । ९ ग-र। ३० ·वाणि। - - १५ पत्र विधिप्रतिपधावकरय यस नयीकामा धीमा मा. रथापितग । भरतानोऽपि-" मन 11 मन पाया या (if a.iiia'ify: ,DIESELith मापी राजमाप: । अलमानामा अमित - माग "जयंनी ५ निघंदुः । एतचिना दिला पादियः । "कुलल्यावर का आम नया | hiffitififai । "यवनालानपि तया वर्गात पिजिन. "कायाम "श्राद्ध न दया पालस्यात्नया नियान वाम-11-11 Fintr: " ! पालक्या गंधद्रव्यावसः । साग यागनिः। If . पान IFTHE Efri ख्यवस्तीफलास्किीच स्थानमा विष्णुरपि--(७)"Simri 41-23 वार्ताकपालंक्यातंटुलीयर कुसंगतिय '' II II . मा. निर्गुडी । मत्स्योऽपि- "कुसंभं वीजपुरं च कपिन्यं मध फातमी । श्रानान यानि कि T" । बीजपुरो मातुलुगकः । कपित्यं कपिथफलमा : य:विष्णुपुगण(११) अकृताग्रयणं यन्च धान्य नातं नवा नवमia अलाब गूजनं चव लेगुन रिमणि नजान्योपनिन "आरक्ताश्चैव निर्यासाः प्रत्यक्षालवणानि चापागनागिन आर यम का नाम । "क्षीरमेक गफाना यदाष्ट्रमाविका व च । लिंग rif; चाय Arier" for शंख:- २० “ शीतपाकीमपि श्राद्धे कृष्णगीरकमेव च । वयश्यण नो नाम "|| नि । लवणं कृतलवणम् । सैधव लवणं चव तथा मानसमाया । पनि प-गमपि नित्यशः। कृतं तु लवणं सर्व बंगा च वियागयत " ॥ ति तनभियानात । सुमंतुः- "वाश्चाभिपवा नित्य शतपुष्णं गवैधता। नवी वन्य कोविदारं च नित्यशः ।। २५ अभिपवाः शुष्काः सतः क्लिन्नाः । स्मृत्यंतरे- “गाधारिकापटालानि श्रादणि वर्जयेत् । " औपरं लवणं श्राद्ध कूष्मांडं बृहतीफलम् । लण्मातां च शिाच प्रन्यनलवणं त्यजेत् ॥ " ताम्रपात्रे स्थितं गव्यं क्षीर च लवणान्वितम् । घृतं लपणमयुक्तं सर्वदा परिवर्जयेत् ॥ "पायसे लवणैर्योगे न दोपस्तपतं पचेत् " ॥ इति । पाझेऽपि-“ पयसा पाचयेदन्नं लवण तत्र योजयेत" ॥ इति । १. पायसे लवणसंयोगः शिष्टाचारविरोधादुपेक्ष्य इत्याहुः । उगना:--- " नालिकाशणछत्राककुसुंभालालविभवान् । कुंभीकंबुकवृताकोविंदागश्च वर्जयेत् ॥ "वर्जयेच्च गृही श्राद्धे कांजिकां पिंडमूलकम् । करंज येऽपि चान्ये वे रसगंधोत्कटास्तथा ॥ इति। पुराणे- वांशं करीरं सुरसासर्फकं भूतृणानि च । अवेदोक्ताश्च निर्यासा लवणान्यौपराण च । १ ग-द्वि । २ ग-सा । ३ ग-मार्ग इतिमुद्रितपाः ।

·अन्यानि वाणि ७८५ ५ “ १. - "श्राद्धकर्मणि वानि याश्च नार्यो रजस्वला"।। इति । वांशं करीरं वंशांकुरम् । अवेदोक्ता निर्यासाः वेदे ग्राह्यत्वेनोक्तनिर्यासव्यातरिक्तनिर्यासाः लोहितनिर्यासाः । वश्चनप्रभवाश्चेति यावत् । “अथो खलु य एव लोहितो यो वा व्रश्चनानिर्येषति तस्य नाश्यं काममन्यस्य" इति श्रुतेः। लवणान्यौपराणि कृतलवणानीति यावत् । याश्च नार्यों रजस्वलाः । या नार्यस्त्रिरात्रादूर्ध्वमप्य- निवृत्तरजस्कास्ताश्च वा इत्यर्थः । भरद्वाजोऽपि- नक्तोद्धृतं तु यत्तोयं पल्वलांबु तथैव च । स्थलीकूश्मांडफलकं बहुकंदं च पिप्पली ॥ तंडुलीयकशाकं च माहिषं च पयोदधि । शिंबुकानि करीराणि कोविदारं गवेधुकम् ॥ कुलत्थशणजंबीरकरंबाणि तथैव च । कूश्मांडमार्द्रपुष्पं च शिक्षारं तथैव च ॥ " नीरसानि च सर्वाणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च । एतानि नैव देयानि सर्वस्मिन्छ्राद्धकर्मणि" ॥ माहिषं तु घृतं देय पयोदधीति विशेषितत्वादिति चंद्रिकायाम् । स्मृत्यंतरे- अतिशुंक्तोग्रलवणं विरसं भावदूषितम् । राजसं तामसं चैव हव्यकव्येषु वर्जयेत्” । ब्रह्मांडपुराणे- आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च । अमेध्यादागतैः स्पृष्टं शुक्तं पर्युषितं च यत् ॥ दिः स्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्रेऽवलेहितम् । शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्युपद्रुतम् ॥ “ पिण्याकं मथितं चैव तथातिलवणं च यत् । सिद्धाः कृताश्च ये भक्षाः प्रत्यक्षलवणीकृताः ॥ दग्धावदुष्टाश्च तथा दुष्टैश्चोपहतास्तथा । वाससा चावधूतानि वानि श्राद्धकर्मणि" ॥ इति । यदन्नमास्रावणांतया पचिक्रियया सिद्धं मार्दवार्थ पुनरुदकं निनीयावस्राणांतं पच्यते तद् द्विस्विन्नं न तु यत्सिद्धमौष्ण्यार्थमग्नावधिश्रियते 'अत्युष्णं सर्वमन्ने स्यात्' इति वचनादौष्ण्यार्थ पुनराधि- श्रवणाभ्यनुज्ञानात् । अग्रावलेहितं यदर्थमुत्पादितं तन्निवृत्तेः प्रागन्येनास्वादितम् । सिद्धाः कृता इति अभक्ष्यतया सिद्धाः आमलकादयः। वटकादिरूपेण भक्षतया कृताः प्रत्यक्षलवणेन लवणीकृताः। २० 'एतत्कृतभक्षविशेषणम् । प्रत्यक्षग्रहणाद्दध्यादिना वस्त्वंतरेण प्रच्छादितलवणेन लवणीकृता ग्राह्या इति गम्यते । श्राद्धे कूष्मांडादिनिषिद्धद्रव्योपादाने प्रत्यवाय उक्तः स्मृत्यंतरे- कूष्मांडं माहिषं क्षीरमाढक्यो राजसर्षपाः । चणका राजमाषाश्च नंति श्राद्धमसंशयम्"॥ इति । चंद्रिकायाम्- पिंडालुकं च तुंडीरं करमर्दीश्च नालिकम् । कूश्मांडं बहुबीजानि श्राद्धे दत्वा बजत्यधः"॥इति । १५ बहुबीजानि मातुलुङ्गफलानि । पत्रिंशन्मते- क्षीरादिमाहिषं वयं अभक्ष्यं यच्च कीर्तितम्" ॥ इति। आदिशब्देन महिषीदधि गृह्यते। अभक्ष्यं यच्च कीर्त्तितं नित्यभोजने यदभक्ष्यं प्रकीर्तितं तच्च सर्व श्राद्धकर्माण न देयमित्यर्थः । नित्यभोजने यद्वयं तन्नित्यभोजनप्रकरणे प्रतिपादितम् " पित्रोः श्राद्धे तु संप्राप्ते दद्यात्तनं समूढधीः । तत्तनं रक्तमित्याहुर्गर्गकाश्यपगौतमाः" ॥ इति । ३० देवल:- “इष्टापूर्तमृताहेषु दर्शवृध्यष्टकासु च । पात्रेभ्यस्तेषु कालेषु देयं नैव कुभोजनम् ॥ इति । चशब्दान्महालयादिविशिष्टकालेष्वपि कुभोजनं न देयमिति समुच्चीयते । एवं च नित्यश्राद्धादौ दरिद्रकर्तृके कुभोजनाभ्यनुज्ञा गम्यते । यमः- भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं यत्किंचित्पच्यते गृहे । न भोक्तव्यं पितृणां तदनिवेद्य कथंचन"॥इति। १ ग-बह्म। २ ग-शू । ३ ग-मवना । - “ - - ·पाकस्थानात वहिकार्याणि । 1- -- पहनापतिपय पायillt :: {{ -1fi..यांना म तय गणपः स्वरिणी या च परावस्तिथा ।। श्रा, नि1ि4-40" HER आवापः पाकत संतुलादाना पिटा: । अति fffMATTA अन्यत्रावस्थितान भी ज्यादान - पाना या सायनामिकामा ५ दूरत एवापसरणीया इत्यर्थः । मनुपि----(१२:१-२१. ) चटाला बगाट तथा : - Mini | होम प्रदान गोज्यं च यदगिवलहितमा किये If -mit-m"}। उगना अपि-"विटबगरमागरम करा। चंद्रिकायाम्- "कुछटो विश्वराज काफः श्याच विटा..नि - पीना 12|| एते तु श्रान्द्रकाले चे वर्गीया. प्रयन्नन " - व्यासः- "कापायवासाः कुछी वा पनिती गणानि को 1 में योनिमी गति 1. ! " वर्जनीयास्तथैवते निवापि समपस्थिता. 11 इति । नि.प. पिया बिदा nि: १५ स्यादि' त्यमरेणाभिधानात् उपरि यतगद्रात (112) पाRift मा । स्मृत्यंतरे- उदक्यासतिकाशीचमृतान वीसिन । यो सुगन दिन || " आदी माहिपकं दृष्टवा मध्य तु वृधीपतिम् । अंत नाम: निना... " नीचैप्टास्तथा स्पृष्टान पतितः प्रतिलोमनः । यानि शान २० “ शूद्रैः स्पृष्टं च दृष्टं च तद्भुतं तनिमंत्रितमातन च ताधि दान पनि गुना " ॥ नि। यमः- -- " खंजः काण. कुणिः श्वित्री दात. प्रत्यको भवन न्यूनांगा यानिम्मिनायपनया: "ति। देवलोऽपि- बीभत्सुमशुचिं नग्नं मत्तं धृत रजस्वलाम । नील पायवगनं छिनार्ण च वर्मयत "॥ इति । २५ ब्रह्मांडपुराणेऽपि-- ननादयो न पश्येयुः आह्वमेतत्कदाचन । आई गच्छति तदृष्टि पितरोऽथ पितामहाः " ॥ इति । नग्नो वेदपरित्यागी । आदिशब्देन वैदिक्कर्मानुष्ठानत्यागिनो गावंत । तथा च तत्रैवोक्तम्--- “सर्वेषामेव वर्णानां त्रयी संवरणं यतः । यचं त्यजति तां मोहात्ते वै नमा इति स्मृताः ॥ "वृथाजटी वृथामुंडी वृथाचारश्च यो नरः।महापातक्निो ये च ते वै नगादय. स्मृताः" इति। ३. यदि तु ननादयः श्राद्धार्थ सपादितमन्नादिकं पश्येयुः तदा कि कार्यमित्यपेक्षायां तत्रैवोक्तम्- "अन्नं पश्येयुरेते तु यदि वै हव्यकव्ययोः । उत्सप्टव्यं प्रधानार्थ संस्कारस्त्वापदि स्मृतः" ॥ इति । प्रधानार्थमग्नौकारणब्राह्मणभोजनपिङप्रदानात्मकप्रधानसंपत्त्यर्थमन्नमतैवक्षितमुत्सृज्यान्यदन्नं संपा- यम् । अन्नांतरसंपादनासामर्थ्य तु नोत्स्रष्टव्यम् । कि तु ननादिदर्शनजनितदोषापाकरणार्थ स्मृतः संस्कारः कर्चव्य इत्यर्थः।

·निमंत्रितेभ्यो देयान। - १० - १५ संस्कारोऽपि तत्रैवोक्तः- हविषामथ पक्कानां शक्तौ स्यादपवर्जनम् । मृत्संपृक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं तु विधीयते ॥ " सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्य चाप्यवकीरणम् । गुरुसूर्याग्निबस्तानां दर्शनं तु प्रयत्नतः ॥ इति। शुध्यंतरमाह जमदग्निः- शुवत्योऽथ कूष्मांड्यः पावमान्यस्तरत्समाः । पूतेन वारिणा दभैरन्नदोषानपानुदेत् " ॥ इति। ५ 'एतोऽन्विन्द्रस्तावाम' इत्याचाः ऋचः शुद्धवत्यः। 'यदेवा देवहेळणम्' इत्याद्याः कूष्मांड्यः। पवमानः सुवर्जन' इत्याद्याः पावमान्यः । 'तरत्समंदी धावती' इत्याद्यास्तरत्समाः । शुद्धवत्यादिमंत्राभिमन्त्रित- मुदकं दभैरुपादायान्नदोषापनोदनार्थमवोक्षणं कुर्यादित्यर्थः । सुमंतुरपि-" चंडालाद्यवेक्षितमन्न- मभोज्यमन्यत्र मृगस्मभिरस्योदकस्पर्शनात् " ॥ इति । केशायुपहतौ तु नित्यभोजनप्रकरणोक्ता शुद्धिर्द्रप्टव्या । अलं प्रसक्तयानुप्रसक्तया । निमन्त्रितेभ्यो देयद्रव्याणि । निमंत्रितेभ्यो यद्देयं तदाह कात्यायनः- तैलमुर्त्तनं स्नानं दंतधावनमेव च । कृत्तरोमनखेभ्यस्तु दद्यात्तेभ्यः परेऽहनि ” ॥ इति । उत्तरेयुः पूर्वाह्ने कृत्तरोमनखेभ्यो निमंत्रितेभ्यः स्नानसाधनं तैलादिकं दंतकाष्ठं च दद्यादि- त्यर्थः । बोधायनोऽपि-" श्वः करिष्यामीति ब्राह्मणानिमंत्रयेत् तान्छोभूते श्मश्रुकभ्यिंजन- स्नानेर्यथोपपातं संपूज्य स्वयमाप्लुत्य शुचौ देशे” ॥ इति । यत्तु प्रचेतसोक्तम् - तैलमुर्त्त स्नानं दद्यात्पूर्वाह एव तु । श्राद्ध ग्भ्यो नखश्मश्रुछेदनं तु न कारयेत् " ॥ इति तन्निषिद्धक्षुरकर्मतिथिविषयमिति चंद्रिकामाधवीयादौ व्यवस्थापितम् । सुधीविलोचने तु श्मश्रुकमैकोद्दिष्टविषयमित्येके । अष्टकायामित्यपरे । विहितमपि शिष्टाचाराभावान्नान्यश्राद्धेषु वपन- मिति वृद्धाः। अनेन निमंत्रितः स्वयमेव क्षौरी चेच्छ्राद्धार्ह एव "मृता वा एषा त्वगमेध्या यत्केश- श्मश्रुमृतामेव त्वचममेध्यामपहत्य यज्ञियो भूत्वा मेधमुपैति ” इति श्रुतेः त्रयोदशवारं तूष्णीं निमज्ज्य शुष्कवस्त्र परिधाय विधिवत्पुनः स्नात्वा शुद्धो भवति इति । आश्वलायनः-"तांबूल- कृसरादीन दत्वा अभ्यज्य स्नातेष्वेतेषु स्नातः" इति । अभ्यज्य स्नापयित्वा एतेषु निमंत्रितेषु स्नातेषु कर्त्ता स्नात इत्यर्थः । अभ्यगस्यावश्यकत्वमुक्तं पुराणेऽपि- " पादशौचं विनाभ्यंग मुद्गमाषं विनाकृतम् । तत्सर्वं त्रिजटेतुस्यं यत्तु श्राद्धमदक्षिणम्" ॥ इति । मार्कडेयः अह्नःषट्सु मुहूर्तेषु गतेषु त्वथ तान्द्विजान् । प्रत्येकं प्रेषयेत्प्रेष्यान्प्रदायामलकोदकम् "॥इति। द्वादशघटिकाभ्य ऊर्ध्व निमंत्रितब्राह्मणानां स्नानार्थ परिचारकाणां हस्तेष्वामलककल्कं प्रदाय निमंत्रितब्राह्मणेभ्यः प्रत्येकं दीयतामिति तान्दिजान्प्रति परिचारकान्प्रेषयदित्यर्थः । चंद्रिकामाधवीययोरत्र व्यवस्था कृता-एतदामलककल्कदानं प्रतिषिद्धतैलासु तिथिषु द्रष्टव्यम् । तास्वप्यमावास्याव्यतिरिक्तासु देयम् । 'धात्रीफलैरमावास्यायां न स्नायात्' इत्यामलकोदकस्नानस्या- प्यमावास्यायां निषेधादनिषिद्धतैलायां तिथौ तैलादिदानामिति । तथा च स्मृत्यंतरे- "निमंत्रितानां श्राद्धेषु निषिद्धदिवसेषु तु । अभ्यंजनं नैव दद्याद्दद्यात् धात्रीफलोदकम् ।। तच्चामायां भानुवारे सप्तम्यां परिवर्जयेत् " ॥ इति । अत्र केचित्- अष्टकायामथाष्टम्याममायां श्राद्धकर्मणि । पित्र्यस्य तु विकारेषु तैलाभ्यंगो विधीयते " ॥ इति वचनमनुसरंतः श्राद्धेषु निषिद्धदिनेऽपि तैलाभ्यंगमाचरंति । यथोचितमत्र. - २५ “ " -- " ३५ ·८८ श्रादी प्राप्य इत्यानि। -- + -- - तेलदाने विशेषी देवलेन दर्णित:-~- " तलमहर्तनं स्नानं ग्नानायं 4 MINS IPL: Amit "111 उद्धन तामग। श्राद्धदेवो प्रकल्ल्यव्याणि । तयाण पग-- ५“ उपमूलं, मफल्लनान मयाबी गया । यnिtit: , :...! . . " पार्णगनततामाणि पाणिण स्य. मलिशान ..... । :: वसीः निमंत्रितानामपंवेशनाधीन्याम नि । ... यमंगणा भिहितत्वात् । कांग्यं कांग्याय मानना .. :: कार्यम् । सुगंवादीत्यादिशाणा दानदीपा - 2:1ft :: : १. स्तदसंभवे ग्राम्या गागा । जनिराणम नव्यतिन-- बनेभवाः " ॥ इति । म्नृत्यंतर-निला ..., यत्वापस्तंवनोक्तम-- "अटव्यां ये समुत्पन्ना अपमानिनाम्नया । श्राप ? " !' तदपशवो वा अन्ये गाडमेभ्यः पनामा ! १५ अत एव ब्रह्मांडपुराणे- यतिसिदडी करणारजनं पात्रय च । दामित्र सरकार Tima यः ।' “गोगः कृष्णास्तथागण्यास्तथैव विविधानियः। पित्रमा नया। दाहिवलक्षणमुक्तं यानवल्क्येन-- " वनस्पतिगते सोम या गाः गचतंनगा ! AMITRA'' अनि । २० बृसीपु विशेषमाह मनुः (३२३2)-"प नाम पान" । पाटेक. प्रभवरोमादिनिर्मितः कंबलः । ततं स्नृत्यंतरे-- मध्यान्हः खड्गपात्रं च तथा नेपाल पचन. | प्यं निरवानिमाम मान. ॥ “पापं कुत्सितमित्याहस्तस्य संतापमागणम । अनिने या जम्मानमा निशिता चंद्रिकायाम्--नेपालकंबलाभाव मंपादिलोमानानानानापि पीटायझया पमनन । २५ आसनोपकल्पन भोजनार्थोपवेगनस्थान' कार्यम् । उपसामने दस्तिग्णं च कार्यमिति । तथा च मनुः (३३२०८)- आसने पक्लप्तेषु बहिष्मत्सु पृथक पृथक । उपप्रष्टोदकान्सम्या विप्रास्ने पवेशयेत " ॥ इति । बर्हिष्मत्सु दर्भवत्सु । स्मृत्यंतरेऽपि-" आमना मदर्भप विविक्तपूपवेशयेत् "॥ इति । हेमाद्री- “ यस्त्वासनोपभोगार्थ प्रदद्यात्कवलं नवम् । अष्टांगयोगससिद्विस्तस्य पुंमोऽभिजायते ॥ यस्तृणैर्मुटुभिः श्लक्ष्णं निर्माय शुभमासनम् । दद्याच्छ्राद्धेषु तस्यापि मुस्थिरा सर्वत श्रियः" इति। कांस्यपार्णराजतताम्रपात्राणि भोजनार्थमध्ययि चोपकल्प्यानि । अत्र राजतस्य रजतमिश्रस्य च वैशिष्ट्यमाह मनुः ( ३३२०२ )- " राजते जनेरेषामपि वा रजतान्वितैः। वार्यपि अद्वया दत्तमभयायोपकल्प्यते" ॥ इति । १ क्ष-बाह्मणाः । २ क्ष-ने। 30 - ·श्राद्धविहितानि पर्णपपात्रपुष्पाणि । ७८९ ॥ १० “ ॥ " १५ बेजावप:- “राजतानि प्रशस्तानि पिव्ये हेमानि देविके । अथवा ताम्रपात्राणि पित्र्ये हमानि देविके" ॥ इति । राजतमधिकृत्य मत्स्यः- “शिवनेत्रोद्भवं यस्मादतस्तत्पितृवल्लभम् । अमंगलं तयत्नेन देवकार्येषु वर्जयेत् " || इति । अमंगलं रुद्रनेत्रजलप्रभवत्वादिति भावः । पार्णपु भोजनार्थ पलाशपत्रपात्राण्येवोपकल्यानि न ५ त्वन्यानि पर्णपात्राणि । तथा चात्रि:--- "न मृन्मयानि कुर्वीत भोजने देवपित्र्ययोः। पालाशेभ्यो विना न रयुः पर्णपात्राणि भाजन" ॥ ति । एवं च “ पालाशपद्मपत्रेषु गृही भुक्त्वैवं चरेत् ” इति पलाशपत्रनिपधवचनं श्राद्धव्यतिरिक्त- भोजनविषयम् । " सदंढं कदलीपत्रं वामभागाग्रमायतम् । अयं चदन्यदिग्भागे निराशाः पितरो गताः ॥ निर्दण्डं च निरग्रं च पशुचर्मसमं रमृतम् । तरमादयं च दण्डं च श्राद्धेषु न निकृन्तयेत् ॥ श्रान्देऽहनि तु संप्राप्ते रम्भाषष्ठं न कृन्तयत् । कृन्तयंगदि मूढात्मा निराशाः पितरां गताः इत्यादिवचनेः श्राद्धे कदलीपत्रं भाजनाभ्यनुज्ञानां न जातिकुसुमानि न कदलीपत्रम्” इति प्रचेतसा निषेधाच्च कदलीपत्रभोजनं श्राद्धे वैकल्पिकमित्याहुः । अध्यार्थ त्वन्यपर्णपात्राण्यपि अनिपिन्द्वानि । अत एव बैजावापः- "खादिरोदुंबराण्यय॑पात्राणि श्राद्धकर्मणि । अप्यश्ममृन्मयानि रयुरपि पर्णपुटास्तथा" ॥ इति । कात्यायनः " सावर्णराजतोदुंबरखगमणिमयानां पात्राणामन्यतमेषु यानि वा विद्युत पर्ण- पुटेपु वा” इति । यानि तेजसादीनि तेषु वेत्यर्थः । अत्रोपकल्पनीयानि पुष्पाणि ब्रह्माण्डपुराणे दर्शितानि-- शुक्काः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पोत्पलानि च।गंधरूपोपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्नगः॥ इति । २० जातीचंपकलोधांश्च मल्लिकाबाणबर्बरीः । चूताशोका अम्पं च तुलसी तिलकं तथा ॥ “पारती शत्रपत्रं च भृगराजं च केतकीम् । यथिकामतिमुक्तं च दद्यात्पुप्पाण्यमुनि च" ॥ इति । मार्कडेयः- "जात्यश्च सर्वा दातव्या मल्लिकाश्वेतयूथिकाः । जलोद्भवानि सर्वाणि कुमुमानि च चंपकम" इति। जात्यः मालत्यः । यत्त्वंगिरगोक्तम् “ न जातिकुसुमानि ” इति यच्च कतुनोक्तम- २५ असुराणां कुले जाता जातिः पूर्वपरिग्रह । तस्यादर्शनमात्रेण निगशाः पितरो गताः ॥ इति अब जातिकुसुमनिपेधों बकल्पिकः । सायणीये- "तुलसी शतपत्रं च भुंगगजं तथव च । मरुक मलिकाश्चैव पितॄणामक्षय भंवत ॥ इति । संग्रहे- "तुलसी श्राद्वकाले तु यदा शिरमि धारिता । दाता भोक्ता पिता तम्य विष्णलोके महीयते"।। ति 30 स्मृत्यर्थसार तुलरया वय॑त्वमुक्तं तत्र मूलं चिंत्यमिति चन्द्रिकायाम् । श्राद्धे वर्जनीयानि पुप्पाण्याह शंखः- उग्रगंधीन्यगंधीनि चल्यवृक्षोद्वानि च । पुण्याणि वर्जनीयानि रक्तवर्णानि यानि च ॥ "जलोद्भवानि देयानि ग्नान्यपि विगंपतः" ॥ इति । चैत्यवृक्षः ममानवृक्षः । १ ख-कोशाटर । २ ग-न्नी । “ - “ " - - १००-:1 ·७९० श्रान्डे वर्णनीयानि पापाण। " - विष्णु: (६६७)-" न मि. गा.गि पर सन यम: ri दयाद्रनामपि कर्म ज, चानि । मत्स्य..... " पाविल्याचापागदा| नया: Rgil kar" पारिभद्रो गंदारः । ब्रानांडपुगणेऽपि... ५ "जपादिकग मंटीपिका ftiiaft infor one." हा आदिग्रहणन जपारागनद्रनीहिमपान नीयानि विष्णुधर्मात्तरे दार्शनानि-- . धूपो गुग्गलजी दयस्तया पदनमा । मगन EPIt "| नि। तुमकः राष्ट्रकविक्षः । त्वक लगा। मरीचिप-"नागमणी मा":" १० इति । वर्जनीय धूपद्रव्यमाः विष्णु: ( ७९१)-" frani.f111; कस्तृर्यादि । अनुलेपनार्थगप कल्पनीय दया: मरीचिः- कर्पूरकुंकुपितं सुगंधि शिनगंदना । पिप्पथ किये को "।।। विष्णुरपि (७९।११)-" बदन कामगापागलायम " नि । मदिर- १५ " चंदनागरुकपरकुंकुमानि प्रदापयंत । अवाप्नोति बिमामान न " । अनि । ब्रह्मांदपुराणेऽपि- श्वेतचंदनकर्पग्कुंकुमानि शुभानि च । बिलाना दान iffan " । इति । वज्यांनाह मरीचिः-" श्राद्धषु विनियोन या न मादागा. । “ कल्कीभावं समासाय न च पर्यपिता कानिन । नाम द्वारा पिना: । २० "पूर्ति च मृगनाभिं च रांचनं रक्तचंदनम् । शालेयं गांगे या नादि वर्गगन" । अनि । पूती तृणविशेषः । मृगनाभी कस्तरी । गननं गागचना । बीपासना या उपमनीयमार मरीचिः--" घृतादा तिलतलाहा नान्यद्न्यान दीपा"। आ नान्यामानानी वादी- रूपद्रव्यविशेष विपयो न पुनः कुसुभादित विषयः । यन. दांप:- घृतेन दीपो दातव्यस्त्वथवाप्योगधीनमः । बमामंदोदा दीपं प्रयत्नेन पियेत् ॥ अति। २५ आच्छादनार्थमुपकल्पनीयानि चंद्रिकायां दर्शितानि आच्छादन तु यो दद्यादहतं श्राद्धर्मणि । आयः प्रताम्योश्वर्य रूपं च लभते शुभम् ॥ " कोशेयं क्षीमकार्पासं टुकूलमहतं तथा ! श्रादप्येतानि यो दयाकामानामोति पुष्कलान् "॥ इति । अहतलक्षणमाह प्रचेताः- ईपत् धौतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारितम् । अहतं तु विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥ " स्वयं धौतं च देयं स्यात्सवर्णःक्षालितं च यत् । प्रदेयं पितृकार्येषु कारुधातं न जातुचित्" ॥इति। स्मृत्यंतरे- " वासांसि वाससी वासो यो न दद्यान्मृतेऽडनि । सप्तजन्मसु नग्नः स्याहरिद्रश्च प्रजायते" ॥ इति। १ क-चोग कं, क्ष-फालेयाजकं । 30 ·वस्त्राणि यज्ञोपवीतम् । श्राद्धप्रकार: ७९१ ५ शंख:--" यथाविभवसारेण वस्त्रं दद्यात्तु पैतृके । उत्तरीयमभावे तु शोभनं दर्भनिर्मितम्" ॥ इति । शातातपः “युवा सुवासा इति वस्त्रं तदभावे यज्ञोपवीतम्" इति । पुराणेऽपि-“यज्ञोपवीतं दातव्यं वस्त्राभावे विजानता । पितॄणां वस्त्रदानस्य फलं तेनाप्नुतेऽखिलम् यज्ञोपवीतदानेन विना श्राद्धं तु निष्फलम् । तस्मायज्ञोपवीतस्य दानमावश्यकं स्मृतम्" ॥ इति । एवंदर्भादिमेक्षणांतं द्रव्यमुपकल्प्य स्नात्वा शुक्लं वासः परिदध्यात् । "स्नातोऽधिकारी भवति देवे पित्र्ये च कर्मणि । श्राद्धकृच्छुक्लवासा स्यात् ” । इति च स्मरणात्- श्राद्धप्रकारः-स्नानानंतरं यत्कर्त्तव्यं तदाह मार्कडेयः-"स्नातः स्नातान्समाहूतान्स्वागतेनार्चये- त्पृथक् ” इति । पृथक्पृथक्स्वागतमिति ब्रूयादित्यार्थः । शंखश्च । “ प्रयतोऽपराण्हे शुचिः शुक्ल- वासा दर्भहस्तः स्वागतमिति ब्रुयात् " इति । अपराण्हशब्दोऽत्रावर्त्तनादुपरितनभागे प्रयुक्तः "ऊर्ध्व मुहुर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्त्तचतुष्टयम् ।मुहूर्त्तपंचकं वाऽपि स्वधाहवनमिष्यते” ॥ इति स्मरणात् । १० यमोऽपि-“ततःस्नात्वा निवृत्तेभ्यःप्रत्युत्थाय कृतांजलिःपाद्यमाचमनीयं च संप्रयच्छेद्यथाक्रमम्'इति। स्वागतमित्युक्त्वा मार्गकृतोपहतिशुध्यर्थं पादप्रक्षालनार्थमुदकमाचमनार्थमुदकं च क्रमेण प्रयच्छे- दित्यर्थः । तत आसनं दत्वा पुननिमंत्रयीत । तदुक्तं माधवीये-"पुनरपो दत्वा निमंत्रयेत् दैवे क्षणः क्रियतां ॐ तथेऽति विप्रो ब्रूयात् । प्राप्नोतु भवान इति कर्ता ब्रूयात् । 'प्राप्नुवानि' इति पुनविप्रो ब्रूयात्" इति। निमंत्रणं च निरंगुष्ठहस्तं गृहीत्वा कर्तव्यम् । “ निरंगुष्ठं गृहीत्वा तु विश्वान्दे- १५ वान्समाव्हयेत् " इति स्मरणात्- मण्डलकरणम् । तदनंतरं गृहांकणे मंडलद्वयं कार्यम् । तथा च स्मृत्यंतरे- " संमार्जितोपलिप्तेषु द्वारि कुर्वीत मंडले । प्रांकणे मंडले कुर्यादैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥ अंतरेण प्रकर्त्तव्यं तयोर्मध्ये षडंगुलंम् । पादोदकस्य संयोगापितृघाती प्रजायते” ॥ अत्रिः एकोद्दिष्टे सपिंडे च कुंडं कुर्यायथाविधि । अन्नश्राद्धेषु सर्वत्र मंडलं तु विधीयते " ॥ २० दक्षः " सपिंडीकरणादूर्व मंडलं तु विधीयते । यावत्कालं प्रेतनाम तावत्कुंडं प्रकीर्तितम् ॥ " सपिंडीकरणादूर्ध्व कुंडेषु क्षालितं यदि । कुलक्षयकरं तस्मान्नरके पातयेत् ध्रुवम् ॥ "तदूर्ध्व क्षालनं कुंडे स्त्रीपुत्रगृहनाशनम् ” ॥ इति । मत्स्यः-"गृहद्वारसमीपे तु भवनस्याग्रतो भुवि । गोमयेनोपलिप्तायां गोमूत्रेण तु मंडले" ॥ इति । गोमयसहितेन गोमूत्रेण मंडले कार्ये इत्यर्थः । स्मृत्यंतरे- प्रांकणे मंडले कुर्याद्देवानां चतुरश्रकम् । वितस्तिमानं पित्रर्थ वर्तुलं दक्षिणं भवेत् ॥ "नांतः प्रक्षालयेत्पादौ दैवे पित्र्ये च कर्मणि । नोत्तरे दक्षिणेनैव पश्चिमे न गृहांतरे ॥ द्वारस्य पूर्वतः कुर्याद्गोमयैर्मडलद्वयम्” ॥ इति । स्मृत्यर्थसारे- "प्रादेशमात्रं देवानां मंडलं चतुरश्रकम् । वितस्तिमात्रं पित्रर्थ मंडलं वर्तुलं भवेत् ॥ "देवानामुत्तरे कार्य पित्र) दक्षिणे तथा । अंतरालं तु कर्तव्यं तयोर्मध्ये षडंगुलम् " ॥ इति । ३० अत्र विशेषमाह शंभुः-" उदवप्लवमुदीच्यं स्याद्दक्षिणं दक्षिणाप्लवम्" इति । उदीच्यां वैश्व- दैविकं चतुरनं मंडलमुदक्पवणं दक्षिणं पित्र्यं वर्तुलमंडलं दक्षिणाप्रवणं कुर्यादित्यर्थः । मंडलकरणानंतरं यत्कर्तव्यं तदाह शंभुः-- २५ - ·७९६ पादप्रक्षालनम्। “ " ॥ "उत्तरे क्षतसंयुक्तान्पूर्वाग्रान्विन्यसेत्कुशान् । दक्षिणे दक्षिणाग्रांस्तु सतिलान्विन्यसेत् द्विजः॥ इति । पादप्रक्षालनम् । मत्स्योऽपि- अक्षताभिः सपुष्पाभिस्तदभ्यापसव्यतः । विप्राणां क्षालयेत्पादानभिवंद्य पुनः पुनः" ॥ इति । अपसव्यतः पूर्वमुदङ्मंडलं पश्चादक्षिणमंडलमभ्यर्चेत्यर्थः । एवं च मंडलकरणं तदर्चनं च पदार्थानु- ५ समयेन कार्यम् । न तु कांडानुसमयेनेत्युक्तं भवति । व्यासः अक्षताभिः सपुष्पाभिर्द ग्रैरद्भिरेव च । विप्राणां क्षालयेत्पादान्देवे चैव पुरोमुखः ॥ "तिलैर्दभैस्तथा पुष्पैरद्भिर्गधादिमिश्रितैः । पितॄणां क्षालयेत्पादांस्तथा प्रत्यड्रमुखः शुचिः पुरोमुखः प्राङ्मुख इत्यर्थः । अत्र केचित् “ अप्रवाहोदकस्नानं विप्रपादावनेजनम् । गायत्र्या जपमर्थ्य च ह्यादित्याभिमुखं भवेत” ॥ इति १० वचनाद्देवपित्रोरुभयोरपि पादप्रक्षालनमादित्याभिमुखः कुर्यादित्याहुः । अपरे तु- "दिवा वा यदि वा रात्रौ न कुर्यात्प्राङ्मुखः शुचिः । प्रत्यङ्मुखस्तु कुर्वीत विप्रः पादावनेजनम्" ॥ इति वचनात् । आदित्याभिमुखयोर्दैवपित्रोः पादक्षालनं तदभिमुखः कुर्यादिति । शिष्टाचारादिह व्यवस्था। घृतयुक्तेन गोमयेनालिप्य पादशौचं विशिष्यते "आज्यं गोमयसंयुक्तं पादयोर्लेपयेद्यदि। पितरस्तस्य कल्पांतममृतेनाभिषेचिता." ॥ इति स्मरणात् । १५ न पवित्रपाणिः प्रक्षालयेत् " सर्वदा दर्भपाणिः स्याईवे पिव्ये च कर्मणि । पादशौचं गंधलेपं न कुर्याद्दर्भपाणिना ॥ " सपवित्रेण हस्तेन विप्रपादावनेजनात् । तया वज्रहतो वृत्रस्तथैव पितृदेवताः । " ग्रंथिर्यस्य पवित्रस्य विप्रपादाभिषेचने। यया वज्रहतो वृक्षो देवताः पितरस्तथा" ॥ इत्यादि स्मरणात् । अत्र भरद्वाजः पादावाजानु वा जंघमपि वा चरणद्वयम् । कूपरांतं करौ सम्यक्क्षालयेत्प्रथमं बुधः” ॥ इति । २० " पारिजाते तु- नान्तः प्रक्षालयेत्पादौ कर्ता पित्र्यादिकर्मसु । अज्ञानायदि कुर्वीत पातयेदुभयं कुलम् ॥ पादप्रक्षालनं श्राद्धे परं गुल्फयाद्यदि । कुर्वीत रोमसंस्पर्शात्तत्तोयं रुधिरं भवेत् ॥ "तिष्ठन्न क्षालयेत्पादौ क्षालयेत्तु तथा यदि । नरश्चंडालयोनिः स्याद्यदि गंगां न पश्यति ॥ इति । २५ देवपूर्वकं पादप्रक्षालनं कुर्यात् । तथा च बृहन्निरुक्ते- “पाद्यं चैव तथैवार्घ्य दैवमादौ प्रपूजयेत् । शंनोदेवीति मंत्रेण पाद्यं चैव प्रपूजयेत् " ॥ इति । पायार्थ्ययोर्देवपूर्वानुष्ठानं निमंत्रणादीनां सर्वेषां प्रदर्शनार्थ- सदैवं भोजयेच्छ्राद्धं तत्पूर्व च प्रवर्तयेत् । अन्यथा यवलुपति सहैवासुरराक्षसाः ॥ "देवकार्यात् द्विजातीनां पितृकार्य विशिष्यते । दैवं हि पितृकार्यस्य पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् ॥ ३० " तेषामारक्षभूतं तु दैवं पूर्व नियोजयेत् । उपचारानपि तथा दैवान्पूर्व प्रयोजयेत् ” ॥ इति क्रतुस्मरणात् । पादप्रक्षालनं कर्ता स्वयमेव कुर्यात् “पादप्रक्षालनं कुर्यात् स्वयमेव विनीत- वत् ” इति यमस्मरणात्। शं नो देवीरिति मंत्रांते पुरूरवाईवसंज्ञका विश्वेदेवा इदं वः पायमिति ·विश्वेदेवाः। ७९३ " “ " - । ५ १५ - सामान्यनाम्ना विशेषनाम्ना च निर्दिश्य वैश्वदेविकब्राह्मणपादयोः पाद्योदकं प्रक्षिप्य समस्त- संपत्समवाप्तिहेतव इत्यादिभिर्मन्त्रैः पादप्रक्षालनं कुर्यात् । विश्वेदेवा इति सामान्यनामनिर्देशः । विशषेनामानि बृहस्पतिना दर्शितानि- क्रतुर्दक्षो वसुः सत्यः कालः काम्यस्तथैव च । धुरिश्च रोचनश्चैव तथा चैव पुरूरवाः ॥ आर्द्रवश्च दशैते तु विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः ॥ इति । विभज्य दर्शयति शंखः- इष्टिश्राद्धे ऋतुर्दक्षः संकीत्यौँ वैश्वदेविके । नांदीमुखे सत्यवसू काम्ये च धुरिरौचनौ । पुरूरवार्द्रवौ चैव पार्वणे समुदाहृतौ । नैमित्तिके कालकाम्यावेवं सर्वत्र कीर्तयेत् " ॥ इति इष्टिश्राद्धं यागादिकांगश्राद्धमित्यर्थः। एवं पित्रर्थब्राह्मणपादप्रक्षालनम् । शंनोदेवीरिति मंत्रांते 'पित- रमुकगोत्र देवदत्तशर्म इदं ते पाद्यं पितामहामुकगोत्र यज्ञदत्तशर्मन्निदं ते पाचं प्रपितामहामुक- गोत्र विष्णुमित्रशर्मन्निदं ते पाद्यम्' इति एकब्राह्मणपक्षे तु पितृपितामहप्रपितामहा अमुक- १० गोत्रा अमुकशर्मण इदं वः पायमिति वा विशेषः । पाद्यादिसमर्पणे पितॄणां नामगोत्रं च वक्तव्यम् । तथा च मत्स्यः-" नामगोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः” इति । हव्यकव्यग्रहणं पाद्यादीनामपि प्रदर्शनार्थम् " आवाहनेऽये संकल्पे पिंडदाने तिलोदके। अक्षतासनयोः पाये गोत्रं नाम प्रकीर्तर्येत् " ॥ इति स्मरणात् । स्मृत्यंतरे- आवाहनासने पाये ह्यन्नदाने तथैव च । अक्षय्ये पिंडदाने च गोत्रं नाम च कीर्तयेत् " ॥ इति । हेमाद्रौ- वसुरुद्रा दितिसुताः पितरः श्राद्धदैवताः। वस्वादिनामभिः सार्धं ये कुर्वति समाहिताः ॥ " श्राद्धे पितॄन्समभ्यर्च्य ते यांति फलमक्षयम् ” ॥ इति । पैठीनसिः वसवः पितरो रुद्राः पितामहा आदित्याः प्रपितामहाः य एवं विद्वान्पितॄन्यजते २० वसवो रुद्रा आदित्याश्चास्य प्रीता भवंति" इति । अवश्यं नामगोत्रमंत्राद्युच्चारणवद्वस्वादिरूपेण पित्रादयो ध्यातव्या इत्युक्तं भवति । निमंत्रणप्रभृत्या श्राद्धपरिसमाप्तेर्वैश्वदोविकं प्रदक्षिणं यज्ञोप- वीतिना कार्य पित्र्यमपसव्य प्राचीनावीतिना कार्यम् यज्ञोपवीती देवानां कुर्यात्सर्व प्रदक्षिणम् । अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणामप्रदक्षिणम् ॥ दक्षिणाग्राश्च दर्भाः स्युः स च वै दक्षिणामुखः "॥ इति स्मरणात् । पितृमेधसार- २५ कृत्सर्वं देवार्थमुपचारमुपवीती प्राङ्मुखः प्रदक्षिणं प्रागौर्दभैर्देवतीर्थपूर्व कृत्वा पितृभ्यः सर्व दक्षिणामुखः कुर्यात् । पित्रनंतरं देववत्सर्वं विष्णोः कुर्यात् " ॥ इति । स्मृत्यंतरे- “ उदङ्मुखस्तु देवानां पितॄणां दक्षिणामुखः । प्रदद्यात्पार्वणे सर्व देवपूर्व विधानतः" ॥ इति । बोधायनः-“आचमने चाग्निमुखे चाभिश्रवणे चानुव्रजनप्रदक्षिणेषु च पश्चाद्धोमेषु यज्ञोपवीत- मन्यत्र प्राचीनावीतम्" ॥ इति । पश्चाद्धोमः प्रायश्चित्तहोमः । अत्र कपर्दी- आधारदाग्निमुखाज्यभागौ प्रदक्षिणानुव्रजनेषु तद्वत् । " आधारयोः स्विष्टकृति प्रसिद्धं यज्ञोपवीतं हि कपर्दिनः स्यात्" । पितृमेधसारेऽपि “आ समाप्तैः प्राचीनावीतमन्यत्र प्राणायामाघारहोमाज्यभागाग्निमुखस्विष्टकृद्धोमप्रायश्चित्ताहुत्यभि- श्रवणाचमनप्रदक्षिणनमस्कारानुवजनेभ्यः” इति । भाष्यकारः “निरूहोद्वासनपरिध्याधानलेखोले- खनादिकं पित्र्येऽपि समानम् " इति दैवसमानमित्यर्थः । " " 30 “ १ क-नि।

·७९४ आचमनविधिः । - रमृत्यंतरे- सूक्तस्तोत्रजपं त्यक्त्वा विना च परिचषणम् । विसर्जन सोमनस्यं स्वागतं प्रार्थनां तथा ॥ विप्रप्रदक्षिणं चैव स्वस्तिवाचनकं विना । पिटाघाण दक्षिणा च प्रत्ययानादिकं विना ॥ पिच्यमन्यत्प्रकर्त्तव्यं प्राचीनावीतिना सदा ॥ इति । मनुः (३१२७९ )- ५ “प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यमतंद्रिणा । पित्र्यमा निवना कार्य विधिवट पाणिना" ॥ ति आ निधनादाश्राद्धपरिसमाप्तरित्यर्थः । विशेषांतरमाह कात्यायन:- "दक्षिणं पातयेज्जानु देवान्परिचरन्सदा । पातयेदिता जानृ पितृनारिचन सदा ॥ ति। बोधायनः- " प्रदक्षिणं तु देवानां पितृणामप्रदक्षिणम् । देवानामृगया टीः पितृणां दिगणा. म्मृताः"|| नि । १० द्विगुणाः मध्यभंगेन द्विगुणीकृता इत्यर्थः ॥ शानक:--" दर्मान दिगणभमानासनं प्रदाय" नि । आसनग्रहणं दर्भसाध्यपितृकर्मापलक्षणार्थम् । आचमनविधिः- पादप्रक्षालनानंतरं कर्ता मंडलस्योत्तरभागे ईशानदिमाग वा पूर्वमाचामेत । ततो निमंत्रित आचामेत् १५ “ मंडलस्योत्तरे भागे विप्रस्याचमनं भवेत् । अमृतं स्यौन्द्धि तत्तोयमन्यत्र रुधिरं भवेत् ॥ कुंडस्योत्तरपूर्वे वा द्विजस्याचमनं भवेत् । दक्षिणे तु सुरातुल्यं पश्रिमे मविरं भवेत् ॥ कर्तृराचमनात्पूर्व भोक्तुराचमनं यदि । शुनो मूत्रसमं तोयमित्येवं मनुरबबीत ।। "कर्तृराचमनं पूर्व कुंडस्योत्तरतो भवेत् । अपि वेशानदिग्भागे कार्यमाचनं तदा।। इति स्मरणाद- आचमनानन्तरं कर्तव्यम् । आचमनानंतरं कर्त्तव्यमाह कतु:- २० “दर्भपाणिदिराचम्य शुक्लवासा जितेंद्रियः । परिश्रिते शुची देशे गोमयेनोपलेपिते ॥ "दक्षिणाप्रवणे सम्यगाचातान्प्रयतान्छुचीन् । आसनेषु सदर्भपु विविक्तपूपवेशयेत् " ॥ इति । याज्ञवल्क्यः (आ. २२६-२२८)- “अपराण्हे समभ्यर्च्य स्वागतेनागतांस्तु तान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेपूपवेशयेत् ॥ "द्वौ देवे प्राक् त्रयः पित्र्ये उदगेकैकमेव वा" इति । देवे वैश्वदेवे दो प्राइमुसो ब्राह्मणाबुपवेश्यौ । २५ पित्र्ये पित्र्यादिस्थाने त्रय उदङ्मुखा उपवेश्याः । वैश्वदेवे पिव्ये च एकैकं वा उपवेशयेदित्यर्थः चंद्रिकायाम्- "विप्रौ तु प्राङ्मुखे दैवे द्वौ तु पूर्व निवेशयेत् । उत्तराभिमुखान्विप्रान् बीन् पितृभ्यश्च सर्वदा ॥ इति। विज्ञानेश्वरः-'पित्रादीनां त्रयाणामयुग्मान्कुशान्दिगुणभुग्नानप्रदक्षिणं वामतो विष्टरार्थमास- नेदकपूर्व दत्वा पुनरुदकं दद्यात् । अपः प्रदाय द्विगुणभुनान् कुशान्दत्वा 'अपः प्रदाय २० इत्याश्वलायनस्मरणात् । “एतच्चायंतयोरुदकदानं वैश्वदेवे पित्र्येच प्रतिपादनार्थ द्रष्टव्यम्" इति। पितृमेधसारेऽपि-“प्राङ्मुखावुदगपवर्गों वैश्वदेवे पिव्ये तु उदङ्मुखान्प्रागपवर्गान्प्राइमुखान्वा दक्षिणापवर्गान्विप्रान्वा सदर्भोपक्लुप्तेष्वासने दकदानपूर्व द्विगुणदर्भान्वामतो विष्टरार्थ दत्वा निवेश्यापः प्रदाय ॥ इति । - १ क्ष-भवति ।

·उपवेशनम् तत्र क्रमः प्रकाराश्च । ७९५ बोधायनोऽपि- अयुग्मान्ब्राह्मणान्सुप्रक्षालितपाणिपादानप आचमय्य सदर्भोपक्लुप्तेष्वासनेषु प्राङ्मुखानुपवेशय- त्युदङ्मुखान्वा यदि प्राङ्मुखान् दक्षिणापवर्गययुदङ्मुखान्प्रागपवर्गम्” इति । स एव- "प्रदक्षिणं तु देवानाम्" इति । देवानां ब्राह्मणाः प्रदक्षिणं दक्षिणदिगुपक्रममुदपवर्ग यथा भवति तथा आसीरन्नित्यर्थः । यमः-- “दक्षिणासंस्था आसीरन्नस्पृशंतः परस्परम्" इति । “दक्षिणा- संस्थता ह्येषां पितॄणां श्राद्वकर्मणि" इति । निष्ठा समाप्तिः । असंस्पृशंत इति अनुन्छिष्टदशायामपि परस्परस्पर्शो यथा न भवति तथा आसीरन्नित्यर्थः ॥ तथा च गार्य:- स्पर्शे स्पर्शे भवेत्पापमेकपंक्तिनियोगतः। हीनवृत्तादिपंक्तौ तु युक्तं तस्माद्विवेचनम् " ॥ इति । चंद्रिकायाम्-- "आसनेष्वासनं दद्यान्न तु हस्ते कदाचन। दीयते यदि मूढात्मा निराशाः पितरो गताः" ॥ इति । १० प्रचेताः--" दर्भाश्चैवासने दद्यान्न तु पाणौ कदाचन" इति । पुराणेऽपि- आसने चासनं दद्याद्वामे वा दक्षिणेऽपि वा । पितृकर्मणि वामे वै दक्षिणे देवकर्माण " ॥ उपवेशनकमः । उपवेशनक्रममाह विष्णु:-" विप्रान् स्वागतान्स्वाचांतान्यथाभूयो- विद्यंकुशोत्तरेष्वासनेषूपवेशयेत् ” इति । यथाभूयोविद्यं विद्यातारतम्यानुसारेण वैश्वदेविक- १५ ब्राह्मणपंक्तौ पैतृकब्राह्मणपंक्तौ च प्रथमद्वितीयादिक्रमेणोपवेशयेदित्यर्थः । पैठीनसिरपि-"विद्यातपोधिकानां वै प्रथमासनमुच्यते । "एकपङ्क्त्युपविष्टानां भोजनादि समं स्मृतम् । अयुक्तोऽग्रासनं गच्छन् पंक्त्या हरति दुष्कृतम्" इति। नियुक्त एव गच्छेदित्यर्थः । हारीतोऽपि- “ संतिष्ठमानेष्वहसु योऽनोऽग्रासनं श्रयेत् । गृण्हाति स मलं पंक्तरायुषा च वियुज्यते” ॥ इति । २० तस्माम्मान्यानतिक्रमणैवाग्रासनं समश्रयेदित्यभिप्रायः । चन्द्रिकायाम्- पाणिपादमुखाश्चि स्वाचान्ताः सुसमाहिताः। तेष्वासनेषु संस्थाप्य विप्रास्ते क्रमेण तु"॥इति। येन क्रमेणोपवेशने कृते मान्यानतिक्रमः तेन क्रमेणेत्यर्थः । पूर्वमासनोपक्लप्त्यभावे स्मृत्यंतरेऽभिहितम्--- " तत्रासनानि देयानि तिलाश्चापि कुशैः सह । पृथक्पृथक्च्चासनेषु तिलतैलेन दीपिका" ॥ इति । २५ स्थापनीया इति शेषः उपवेशनप्रकारः। उपवेशनप्रकारमाह यमः-"आसनं संस्पृशन्सव्येन पाणिना दक्षिणेन ब्राह्मण- मुपसंगृह्य समाध्वमिति चोक्त्वोपवेशयेत् " । इति । आस्यतामित्युक्त्वा वोपवेशयेत् । “आस्थता- मिति तान्ब्रूयात् आसनं संस्पृशन्नपि” इति स्मृत्यंतरे विधानात् । यम:- जान्वालभ्य ततो देवानुपवेश्य ततः पितॄन् । समस्तान्निाहृतिभिरासनपूपेवशयेत् " ॥ इति ॥ ३० उपविष्टनियमाः । उपविष्टब्राह्मणनियमाश्च स्मृत्यंतरे दर्शिता.- पवित्रपाणयः सर्वे ते च मौनव्रतान्विताः । उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्श वर्जयंतः परस्परम्" ॥ इति । मौनित्वं च ब्रह्मोद्यकथाव्यतिरिक्तविपम् । -- “ - । १ क-यथावियं।

·७९६ आसनात्पूर्वकृत्यं, तदनंतरं च । -- १० - अत एव यमः ब्रह्मोयाश्च कथा: कुर्युः पितणागतदीप्पिता" | प्रति दर्भासनदानात्पूर्वकृत्यम् । कनाला प्रारानपपवेशनानंतर दीरानदानानपूर्वकृत्यमनं स्मृत्यंतरे- "श्राद्धामि गयां ध्यात्वा ध्यात्वा देवगदाधरमाता यां चैव नमस्कृत्य ततः श्राद्धं प्रवर्तयत" इति । श्राद्धं करिष्ये इत्येवगुपविष्टान्त्रामणान्छदित्यर्थः । अत एव तंत्रंब ५ "उभी हस्ती समां कृत्वा जानुभ्यामतो रियता । सप्रश्रयापविष्टान्गर्वान्छेन द्विजानमान" ति। कुरुष्वेति तैरनुज्ञातो देवताभ्यः पितृभ्यवेति मत्रं त्रिः पठेन । तनं वागांठपुराण- " श्राद्धं करिष्य इत्येव पृन्छेदिप्रान्समाहितः । कुमावति स तेको मत्रोतं त्रिकच्चन्त ।। देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वधाये स्वाहाये नित्यमेव नमो नमः ।। " आयेऽवसाने श्राद्धंस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदा । पठ्यमानमिम श्रुत्वा श्राद्धकाल उपस्थिते । पितर: प्रिमायांति क्षमाः प्रद्रवति च" || दति ! अब कर्त्तव्यांतरमाह निगम:-~-'अपहता' इति 'तिलान्विकिंगत' इति । 'अपना अमुग रक्षामि पिशाचा ये क्षयंति' इति मंत्रण तिलानिनकीर्य बामपणासनेषु पूर्वक्तिप्रकारण दीमनं दद्यात् । कुरुष्वेति स तेरुक्त। दयाद्दर्भासनं ततः " इति स्मरणात् । दर्भासनं च ब्रामणहस्ते अप आसिच्य कार्यम् १५ " पाणिप्रक्षालन दत्वा विष्टगर्थान्कुगानपि । आवाहयनुजातो 'विश्वे देवास' इत्यूचा ॥ इति याज्ञवक्यस्मृतेः (आ. २२९) । देवकर्मणि यवसहितं दर्भासनं दद्यात् 'देवानां सयवा दर्भाः' इति काटकगृह्येऽभिधानात् । कंबलायासनत्य दक्षिणभागे पुरुग्वावसंजकानां विश्वेषां देवाना- मिदमासनमिति वामे तु पितृपितामहप्रपितामहानामिदमासनमिति दर्भासनं दद्यात् । तथा चंद्रिकायाम्- २० “अक्षय्यासनयोः षष्ठी द्वितीयावाहने स्मृता । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेपां संबुद्वयः स्मृताः ॥ इति। आसनदानानन्तरकृत्यम् । अनंतरकृत्यमाह यमः- यवहस्तस्ततो देवान् विज्ञाप्यावाहनं प्रति । आवाहयेदनुज्ञातो विश्वेदेवा स इत्युचा “विश्वेदेवासः शृणुतेति मंत्रं जपित्वा ततोऽक्षतान्॥ओषधय इति मंत्रेण विकिरेत्तु प्रदक्षिणम् ॥ इति । अस्यार्थः चंद्रिकायामुक्त:-"श्राद्धकर्ता गृहीतयवः पुरूरवावसंज्ञकान् विश्वान देवानावाहयामीति २५ विज्ञाप्य तैरावाहयेत्यनुज्ञातो विश्वे देवास आगतेत्यनया ऋचा विश्वान देवान्ब्राह्मणेष्वावाह्य यवान्ब्राह्मणस्य दक्षिणपादे सव्यपादे च दक्षिणजानुनि सव्यजानुनि च दक्षिणांसे वामांसे च शिरसि च समारोप्य विश्वेदेवाः शृणुतेतेमं हवं म इति मंत्रं जपित्वा प्रदक्षिणं दक्षिणपादादि मस्तकांतमोषधयः प्रतिमोदध्वमिति मंत्रेणाक्षतानारोपयेत् " ॥ इति । तथा च हेमाद्रौ- “देवार्चा दक्षिणादिः स्यात्पादजान्वंसमूर्धसु । शिरोंसजानुपादेषु वामांगादिषु पैतृके" ॥ इति । ३० स्मृत्यंतरेऽपि- "देवेभ्यो निखिलं दद्यात्पादजान्वंसमूर्धसु । शिरोंसजानुपादेषु वामांगादिषु पैतृक ॥ " पितृभ्यो निखिलं दद्यात्स्वधाकारेण सर्वदा । अक्षय्यमासनं चैव वर्जयित्वाऽर्घ्यमेव च ॥ इति। %D ·विश्वेदेवाऽवाहनमंत्राः पितृनावाहनमंत्राध। ७९७ - . कात्यायनस्तु- विश्वान देवानावाहयिष्यामीति पृच्छत्यावाहयेत्यनुजानाति " ॥ इति । अत्र ऋतुदक्षसत्यादीनां च दक्षप्रजापते१हितरि विश्वाख्यायां लोकविश्रुतायामुत्पत्तिः समभूदिति उत्पत्तिमपि ज्ञात्वाऽवाहनं कर्तव्यम् । उत्पत्तिश्च तेषां पुराणेऽभिहिता- "दक्षस्य दुहिता साध्वी विश्वा नाम परिश्रुता । तस्याः पुत्रा महाभागाः विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः” ॥ इति उक्त्वोत्पत्तिरावाहनसमये ज्ञातव्या । अत एव क्रतुदक्षादिसंज्ञां दक्षदुहितर्युत्पत्तिचयेन विदुरावाहा- ५ नकर्तारः । तेषामनुकल्पमाह शंख:- नाम चैव तथोत्पत्ति न विदुर्ये द्विजातयः । श्लोकमेतं पठेयुस्ते ब्राह्मणानां समीपगाः ॥ आगच्छंतु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः । ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवंतु ते"॥ इति। विश्वेदेवाः शृणुतेमं हवं मे' इति मंत्रजपानंतरमेतं श्लोकं जपेयुरित्यर्थः । तथा च बोधायनेन विश्वेदेवाः शृणुत आगच्छंतु' इति मंत्रद्वयं विश्वेदेवावाहने विहितम् । आपस्तंबिनामपि १० बोधायनोक्तमेव ग्राह्यम् । “ बोधायनमतं कृत्वा स्वसूत्रफलभाग्भवेत् " इति स्मरणात् । . यत्त्विदं वचनम् " ततो मंत्र जपेन्मौनी विश्वेदेवास आगत । विश्वेदेवाः शृणुतेति द्वितीयं तदनंतरम् ॥ " तृतीयं तु जपेन्मंत्रं आगच्छंत्वित्यतः परम् "॥ इति तदाश्वलायनादिविषयम् । यद्यपि न वापि दश विश्वेदेवा देवतात्वेनोक्ताः किंतु द्वौ दावेकस्मिन्श्राद्धे देवतात्वेनोक्तौ तथाप्यावाहनादौ १५ पुरूरवावसंज्ञकान्विश्वेदेवानावाहयामीत्येवं बहुवचनांततयैव प्रयोगः कार्यः । “विश्वान्देवा- नावाहायष्यामीति पृच्छति । निरंगुष्ठं गृहीत्वा तु विश्वान्देवान्समाव्हयेत्” इति बहुनचनांततयैव प्रयोगदर्शनात् । एवं पित्रादिषु पितरः पितामहाः प्रपितामहा इति सर्वोपचारेषु बहुवचनांतप्रयोगो युज्यते। चंद्रिकायाम्-वैश्वदेविकब्राह्मणानेकत्वेऽपि न प्रतिब्राह्मणमावाहनावृत्तिः। सकृदावाहनेनै- वानेकाधिष्ठानदेवताध्याससंभवात् । यद्यद्देवताराधनार्थ यवारोपणादि तत्प्रतिब्राह्मणमावर्तनीयं २० संनिपत्योपकारकेष्वावृत्तिं विना ब्राह्मणांतरे कार्यासिद्धेः । 'विश्वेदेवाः शृणुते'ति मंत्रजपस्तु नाव- र्तते सकृज्जपेनैव जपसाध्यादृष्टसिद्धेरिति । पैतृकावाहनमाहाश्वलायनः—“पितृनावाहयिष्येति ब्राह्मणान्पृष्टावाहयेति तैरनुज्ञात उशंतस्त्वेति मंत्रेणावाह्य नमो वः पितर इति मंत्रेणोपतिष्ठते " इति प्रचेताश्च-" शिरःप्रभृति पादांतं नमो व इति पैतृकम्" इति । याज्ञवल्क्यः (आ.२३३)- २५ "द्विगुणांस्तु कुशान दत्वा घुशंतस्त्वेत्यूचा पितॄन् । आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायतु नस्ततः" ॥इति। पुराणे- " जपेदायतु न इति मंत्रं सम्यगशेषतः । शुद्धयर्थ पितृसत्रस्य त्रिः कृत्वा सर्वतो दिशम् ” । "तिलांस्तु प्रक्षिपेन्मंत्रमुच्चार्यापहता इति" । बोधायनादिभिरायात पितर इति पित्रावाहनं ऊर्ज वहंतीरिति तिलोदकप्रक्षेपणं च विहितम् । अर्घ्यपरिकल्पनम् । अनंतरकृत्यमाह याज्ञवल्क्यः (आ. २३०)- "यवरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके । शन्नो देव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस्तथा" ॥ इति। मत्स्यपुराणे- विश्वान देवान्यवैः पुष्पैरभ्यासनपूर्वकम् । पूरयेत्पात्रयुग्मं तु स्थाप्यं दर्भपवित्रके " ॥ इति। १क्ष-ज्ञाना ! २ करख-सयवैरन्वकीयां : ३० १०१-३२ ·अध्यपरिकपनमा पवित्रकरणम । -- प्रताः एन.. 124 1 [स्य मानिन न गवानीमा : मतिम" ॥ इति । 51 या प्रतिपादन शाम चाधिनतिमत----- "यान दवाना पाय:f प्रतिपात्रं मागीदाँ निधाय ५ जातं, लिपिडित्यर्थः । कात्यायनीय --~-fami यानामध्यपात्र पितणां श्रीणि" नि । पवित्रकरणप्रकारमा योगयानवान्श्य.. " पवित्र स्यति मरण पनि यत । अनम शनि काँग प्रादामिनइति । कुशान्छिने गातर्धाय उिने कामयययः । तया च यशपाच.-- " ओषधीमंत हत्या अंगधागरिरणाः । प्रदेशमा त पवित्रं विष्णदेवतम् ।। न नसेन न मान न लोमन मनायान । मन त मंगचि. कानाय न मियति ॥ " आयगेन भवेन्मृत्यनाय लिपी व " ॥ अनि । अनंत वाहाय' ति मंत्रेण देवतार्य- बामणसमीपं अर्ध्वपात्र स्थापय । तया च गाये....'' यानि च देवाना होमकर्मण्यु- दारित" ॥ इति चंद्रिकामाधवीययोन्दि च्यान्यानाम --"वाना हामफर्माण अयंदानकर्म- ण्युपस्थिते अयपात्र स्थापयितुं ग्यास प्रति मन्त्राचाग्येदिति प्रग्णाट्यगम्यते " इति । १५ पैतृकार्यविधिमाह विष्णु:-“दक्षिणापवर्गप नगए पवित्रातानिए अप आमिचति शन्नोदेवी- रिति" । प्रचंता अपि---" यजीयाममा पवित्रान्नतिगरिमन्नप आसिचंत" इति । शौनकोऽपि-"तेजसाममयमृन्मयेषु पात्रेषु एकद्रव्येषु अनेकद्रव्येष बा दर्मान्तरितेषु गन्ना- देवीरितिमंत्रणापो निनीय तासु तिलानावपति · तिलोमि मोमबत्य ' इति । अत्र पात्रेष्विति बहुवचनं विष्ववावतिष्टत 'वीण्यवादपात्राणि ' इति प्रचंताः स्मरणात् । तया च वैजावापः २० " की पितणावीण्येव कुर्यात्पात्राणि धर्मवित् । एतस्मिन्चा बहुपु वा ब्राह्मणेषु यथाविधि" ॥इति । पित्रादीनां त्रयणामेकैकस्याने ब्राह्मणनिमंत्रण मर्वेषामेब्राह्मणनिमंत्रणेऽपि त्रीण्येवार्घ्यपात्राणि तिलान की प्रक्षिप्य कुर्यान्न तु ब्राह्मणसंख्ययत्यर्थः । “ मृत्पात्रेणाऱ्यातोयं च मृद्गन्धनानुलेपनम् । घृतधूप तु यहत्तं निराशाः पितरो गताः स्मृत्यंतरम् । स्मृत्यर्थसारे- " द्रव्याभावे द्विजाभावे यधेको ब्राह्मणो भवेत् । पात्राणि सादयेत्रीणि न तु ब्राह्मणसंख्यया"॥ इति। अत्र विशेषमाह बोधायनः " त्रीणि पितृणामेकमथवा" इति । अर्घ्यपात्राणि विवृतानि न कुर्यात् । न पुनः पूरयेत् । तानि नोद्धरेत् । दा आदाय अर्घ्यं दद्यात् । तथा च शौनकः- यदा चैवोदृतं पात्रं निवृतं वा यदा भवेत् । अभोज्यं तद्भवेच्छ्राद्धं क्रुद्धः पितृगणैर्गतैः ॥ “नोद्धरेत्प्रथमं पात्रं पितॄणामय॑पूरितम् । अवृतास्तत्र गछंति पितरः शौनकोऽब्रवीत् ॥ " आपोशनं करे कृत्वा पात्रे कृत्वा तिलोदकम् । पूरणं तु पुनः कृत्वा सुरापानसमं भवेत्" ॥ इति। पितृमेधसारे-“कृत्स्नस्कंदने प्रणीतावन्मत्रवत्पुनरय॑ गृण्हीयात्" इति । एकदेशस्कंदने न दोष इत्यर्थः । पैतृकार्यपवित्रे विशेषोऽभिहितश्चतुर्विंशतिमते- “तिस्रस्तिस्रः शलाकास्तु पितृपात्रेषु " ॥ इति । २५ १ क्ष-क्रीत्वा । २ ग-आ।

·पैतृकार्यदानम् । ७९९ - - पार्वणे"॥इति । शलाकाः अभिन्माया दर्भा इति यावत् ।अर्घ्यपात्रेषु तिलप्रक्षेपणानंतरं कर्त्तव्यमुक्तं ब्रह्मपुराणे-“अर्ध्याः पुष्पैश्च गंधैश्च ताः प्रपूज्याश्च शास्त्रवत्” इति । तिलमिश्रा या अर्ध्या आप- स्तासु गंधपुष्पाणि प्रक्षिपेदित्यर्थः।अनंतरं कर्तव्यमाह शौनकः-"ताः प्रतिग्राहयिष्यन्स्वधार्ष्या"इति। ता आपो ब्राह्मणैः प्रतिग्राहयिष्यन्स्वधार्घ्यमंत्रेण स्थापयेदित्यर्थः । कात्यायन:- “पैतृकं प्रथमं पात्रं ततः पैतामहं न्यसेत् । प्रपैतामहं ततोऽन्यस्य नोद्धरेन च चालयेत् ॥ इति । ५ अर्घ्यदानम् । अर्घ्यपात्रं स्थापयित्वा विप्रहस्तेऽर्घ्य दद्यात् । तदाह गार्ग्यः-" दत्वा हस्ते पवित्रं तु हस्तेष्वर्घ्य विनिक्षिपेत्" इति । याज्ञवल्क्योऽपि (आ. २३१ )- ““या दिव्या' इति मंत्रेण हस्तेष्वर्घ्य विनिक्षिपेत्” इति। या दिव्या आपः पयसा संबभूवुः' इति मंत्रांते 'पुरूरवाईवसंज्ञका विश्वेदेवा इदं वोऽय॑म्' इत्युक्त्वा वैश्वदेविकब्राह्मणस्यैकैकस्य दक्षिणहस्ते पवित्रेणांतर्हिते एकैकपात्रस्थमुदकं दद्यादित्यर्थः । पैतृकार्घ्यदानमाह कात्यायनः-“ सपवित्रेषु १० हस्तेषु 'या दिव्या' इति पितरेतत्तेऽयं पितामहैतत्ते अर्घ्य प्रपितामहैतत्ते अर्ध्यमिति ब्राह्मणांजलिषु पात्राणि निनीय पितृभ्योऽक्षयमस्त्विति शेषं दर्भेष्ववनेजयति" इति। पात्राणि पात्रस्थोदकानीत्यर्थः । पैठीनसिः-"ततो ब्राह्मणहस्तेषूदकपूर्व दर्भान्प्रादायोदकपूर्वमोदकं ददाति" ॥ इति । या दिव्या इत्युक्त्वाऽसावेतत्ते अयॊदकमिति अपस्पृश्यैवमेवेतरयोरिति । अत्र विशेषमाह यमः “या दिव्या आप इति पात्रं पाणिभ्यामुद्धृत्य नामगोत्रं च गृहीत्वा सपवित्रमऱ्या हस्ते दद्यात्" ॥ इति। १५ पात्रं पात्रस्थं जलमिति यावत् स्पृष्टमुद्धृतमन्यत्र नीतमुद्घाटितं तथा । पात्रं दृष्ट्वा व्रजंत्याशु पितरः प्रशपंति च ॥ इति कात्यायनस्मरणात् । प्रचेता अपि- अप्रदक्षिणमेतेषामेकैकं तु पितृक्रमात् । संबोध्य नाम गोत्राभ्यामेष तेऽयं इतीरयेत् " ॥ इति । ब्राह्मणहस्ते प्रथममपो निनीयार्घ्य पवित्रं दक्षिणाग्रतया क्षिप्त्वा या दिव्या इति मंत्रांते २० अमुकगोत्र अमुक शर्मन्वसुरूप अस्मत्पितुः इदं ते अर्घ्य रुद्ररूपास्मत्पितामह आदित्यरूपा- स्मत्प्रपितामह इदं ते अर्ध्यमिति दक्षिणहस्ते पितृतीर्थेनार्घ्य दत्वा अप उपस्पृशेदित्यर्थः । श्लोकगौतमः पूर्ववत्पृथगैकैकमेकैकेनाय॑येत्क्रमात् ” इति । अनंतरं कर्त्तव्यमाह याज्ञवल्क्यः (आ. २३५)-- "दत्वार्घ्य संस्रवांस्तेषां पात्रे कृत्वा विधानतः । पितृभ्यस्थानमसीति न्युजं पात्रं करोत्यधः" ॥ इति। २५ एवमर्घ्य दत्वा तेषामाणां संस्रवान्बाह्मणहस्तगलितार्योदकानि पितृपात्रे संगृह्य पितृभ्यः स्थानमसीत्यनेन मंत्रेण तत्पात्रं न्युब्जमधोमुखं कुर्यादित्यर्थः । तथा च प्रचेताः- "प्रथमे पितृपात्रे तु सर्वान्संभृत्य संस्रवान् । पितृभ्यः स्थानमसीति कुर्याद्भूमावधोमुखम्" ॥ इति । गोभिलस्तु- “ न्युजं कुर्यात्पवित्रवत् ” इति अर्घ्यपवित्राण्यादाय पितृपात्रे निधाय तैः सह भूमौ न्युजं कुर्यादित्यर्थः । कात्यायनः " कुशवत्यां भूमावधोमुखं कुर्यात्तस्योपरि च ३० कुशम् ” इति । निदध्यादिति शेषः। कुशग्रहणं गंधादेरपि प्रदर्शनार्थम् । न्युजं पात्रं प्रकृत्य 'गंधमाल्यैः पात्रमभ्यर्च्य' इति शौनकस्मृतेः । न्युब्जीकरणस्य कालांतरमाहात्रिः- "अपसव्यं ततः कृत्वा पिंडपार्वे समाहितः। क्षिप्त्वा'दर्भपवित्राणि मोचयेत्संस्रवांस्ततः "॥ इति। " १ ग-थ । २ क्ष-त्युक्त्वा ! ३ क्ष-पितृवत् ।

·No text on this page.

·भूशुद्धिः। अग्नौकरणम् । ८०१ १० " १५ " स्मृत्यंतरे--- " पाददशे तु यद्दीपं धूपं च मुखदेशतः । यो ददाति च मूढात्मा सोऽधे तमास मज्जति "॥ हेमाद्रिः- “ प्रतिपात्रं द्विजे दीपाः स्थापनीयाः प्रयत्नतः । पितृयानेषु मार्गेषु सदा लोकः प्रजायते"॥ इति । व्यासोऽपि- स्थाप्याः प्रतिद्विजं दीपाः श्वेतसूत्रजवर्त्तयः । गव्येण माहिषेणापि घृतेन कृततेजनाः ॥ अथवा तिलतैलेन पूरिता विमलार्चिनः । पितॄनुदिश्य दातव्याः प्रत्येकं च यथाविधि ॥ " तेन लोकेन पितरो दीप्यंते दिवि सर्वतः । श्राद्धभोजनकाले तु दीपो यदि विनश्यति।पुनरन्नं न भोक्तव्यं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ कर्तुरायुष्यहानिः स्यात्पुनः श्राद्धं समाचरेत् ” ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे- “यथा विहंति ध्वांतानि दीपः प्रज्वलितोऽभितः । तथैव सर्वपापानि श्राद्धदत्तो निहंति सः" ॥ इति । संग्रह-"आसनेष्वासनं ब्रूयादर्येष्वर्घ्य द्विजो वदेत् । सुगंधश्च सुपुष्पाणि सुमाल्यानि सुधूपकः"। सुज्योतिश्च सुदीपश्च स्वाध्यापनमिति क्रमात् ॥ इति । इदं व आसनमिदं वोऽर्थ्य- मित्येवमासनादिषु क; दत्तेषु स्वासनमित्यादि निमंत्रितो ब्रूयादित्यर्थः । स्मृत्यंतरे- अर्घयेद् ब्राह्मणान्पूर्व प्रतिसंवत्सरादिके । भूमिशुद्धिं ततः कुर्यात्पश्चात्पात्रं तु निक्षिपेत् ॥ पूर्व पात्रं तु निक्षिप्य पश्चादभ्यर्चने कृते । यदन्नं पात्रनिक्षिप्तं सुरामांससमं हि तत् " ॥ इति। गंधादिभिर्ब्राह्मणानभ्याग्नौकरणं कृत्वा भूशुद्धिं कृत्वा पश्चाद्भोजनपात्रं निक्षिपेदित्यर्थः । अपेत- वीतति मंत्रेण भूमिशुद्धिमाचरंति शिष्टाः । अन्ये तु अपेतवीतेति मंत्रेण भूशुद्धोधायनादिभि- रत्रानुक्तत्वात् 'अपहता असुरा रक्षांसि ' इति तिलप्रक्षेप एव भूशुद्धिरित्याहुः । अग्नौकरणम्-गंधपुष्पादिभिर्बाह्मणानभ्याग्नौकरणाख्यं कर्म कुर्यात् । तदाह कात्यायनः- २० गंधान ब्राह्मणसात्कृत्वा पुष्पाण्यूतुभवानि च । धूपं चैवानुपूर्वेण अग्नौ कुर्यादतः परम् "॥इति। ऋतुभवानि स्वोद्भवकालत्वेन प्रसिद्धवसंतादिकालभवानि पुष्पाणि चशब्देन दीपादिकं गृह्यते । हारीतः- “ अथोद्धृत्यानं पंक्तिमूर्धन्यं सर्वान्वा पृच्छत्याग्नौकरिष्ये” इति । पारस्करः- दत्वा गंधादिधूपांश्च सर्पिष्मद्धविरुद्धरेत् । पैतृकैरभ्यनुज्ञातो जुहोति पितृयज्ञवत् " ॥ इति । पैतृकैर्ब्राह्मणैरिति शेषः । तथा च मनुः--(२२१०) " तेषामुदकमानीय सपवित्रं तिलोदकम् । अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह ॥ इति । सहपैतृकैर्बाह्मणैः सर्वैर्युगपदनुज्ञात इत्यर्थः । आश्वलायनः (४।७।२-५)--"उद्धृत्य घृताक्तमन्नं पृच्छत्यनौ करिष्ये करवै करवाणीति वा । प्रत्यनुज्ञा क्रियतां कुरुष्व कुर्विति । अथानौ जुहोति यथोक्तं पुरस्तात् ॥ इति । कात्यायनः--"उद्धृत्य घृताक्तमन्नं पृच्छत्यनौ करिष्य इति कुरुष्वे- त्यनुज्ञातः पिंडपितृयज्ञवद्धुत्वा" इति । प्रचेताः-“ओं कुरुष्वेत्यनुज्ञातो हुतागौ पितृयज्ञवत्" इति । ३० 'उध्द्रियताममौ च क्रियताम्' इत्यामंत्रयते । 'काममुष्ट्रियतांकामग्नौ च क्रियताम् ' इत्यतिसृष्ट उद्धरेज्जुहुयाच्चेत्येवं बोधायनोऽपि । याज्ञवल्क्यः (आ. २३६-३७)- " अग्नौकरिष्यन्नादाय पृच्छेदन्नं घृतप्लुतम् । कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो हुत्वानौ पितृयज्ञवत् ॥ " हुतशेषं प्रदद्यात्तु भोजनेषु समाहितः । यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु त विशेषतः " ॥ इति ।. - २५ " ·तत्रातुतित्रयम् । हितगेपानन्यवर अत्र विज्ञानश्वरः-(पृ. ६८) " अनों करिष्यन्यताप्लुतमन्नमादायानाकरिष्य” इति ब्राह्मगान्यच्छेन । वृतग्रहणं गुपशाका- दिनिवृत्त्यर्थम् । ततस्तैः कुरुप्यन्यनजातः ममियमुपसमाधाय मणनादायावदानसंपदा 'मामाय पितृमते स्वधा नमोऽप्रय कव्यवाहनाय स्वधा नम' ति पिंडपितृयजकलंगनानी हुयानचो ५ मेक्षणमनी प्रत्य हुतोष मृन्मयत्र म यथालाभापपन्ना विशेषनी गप्येष पित्रादिभाजनेषु दद्यात् । न वैश्वदेवभाजनेवित्यर्थः” इति । हारीत:-“कुनबत्यनुजान: पृा दृतम्रो महाच्छिन्नरूपमूल- टुनः परिस्तीर्ण समिनन्त्रण प्रामुखो मागेना तिट्टयं हत्वा मेशगमनात्रंब कुर्यात" इति । पर्वादृते परिस्तग्णात्मवादाचिने समिनंत्रेण आरतियार्थमकांमत्र समिबमाधान्यर्थः । वजावापः १० " आज्यमासिच्योद्दास्य यनापीती दू आहुती जुहोत्यग्नय रति पूर्वी मीमायन्युत्तगम् ॥ ॥ इति । आम्बलायन.--प्राचीनाबीतीध्ममुपसमाधाय मेक्षणेनावदायावदानसंपदा जुहुयात । सोमाय पितृपते स्वधा नमोऽप्रय कव्यवाहनाय स्वधा नम" इति । अत्र पितृयनधर्म मानीकरणे प्राचीनावी- वोपरीतितित्वयोर्यथास्वसूत्रं व्यवस्था द्रष्टव्या । अत्राइतित्रयमाह मनुः-(२२११) "अग्निसोमयमानां च कृत्वा बाप्यायनं हिज. । हविदानेन विधिवत्पश्चात्सतर्पयेत पितॄन् ” ॥ इति । आप्यायनहोममिति यावत् । स्मृत्यंतरेऽपि-" अन्नं निधाय समिधं जुहुयानातवेदसि । " अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति ब्रुवन् । मोमाय पितृमते स्त्रया नम इनि हुवन् । " इत्येते होममंत्रास्तु त्रयाणामनुपूर्वग. । जहयाध्यंजनान्वर्जमन्नं तनो द्विजः ॥ अनुज्ञातो दिजस्तैस्तु त्रिः कृत्वो भन्तर्षभ" ॥ इति । अत्र व्यवस्थामाह कात्यायन:- "स्वाहा स्वधा नमः सव्यमपसव्यं तथैव च । आहुतीनां च या संख्या मावगम्या स्वमूत्रतः ॥ इति । २० पराशरोऽपि- "अनौकरिष्य इत्युक्त्वा तनतः क्रियतामिति । गृह्योक्तेनैव विचिना हुत्वा पात्रे प्रदापयेत ॥ इति । हुत्वा हुतशेष पितृब्राह्मणभोजनपात्रेषु दद्यान्न वैश्वदेविकब्राह्मणपात्रेष्वित्ययः। तथा च पुराणे- "हुताबशिष्टमल्पाल्यं विप्रपात्रेषु निक्षिपेत् । अाकरणशेषं तु न यावदेविके" ॥ इति । गृह्योक्तेनैव विधिनेत्युक्तत्वादापस्तंबेन णर्वणप्रकृतिभूते मासिश्राद्धे यन्मे मातेल्यादिमंत्राणामाम्नात- २५ त्वादन्नस्योत्तगभिर्जुहोत्याज्याहुतीरुत्तरा इति चोदित्वाच्चापस्तंवमूत्रिणामन्यसूत्रिणामिव पितृयज्ञ- धर्मकानौकरणहोमो न युक्तः । तथा च संग्रहकारः- " अग्नीन्धनादि प्रतिपद्य कर्म कृत्वाज्यभागांतमयावदाय यन्मेति मंत्रः प्रतिमंत्रमनौ कार्य- स्तथा सप्तभिरेव होमः । स्वाहादिमंत्रैरपि सर्पिषा स्युहोमास्ततः स्विष्टकृतं तु हुत्वा । भस्मव्यपो- योत्तरतोऽनहोमो लेपे तु दर्भस्य संमार्जनादि शेषं च हुत्वा पग्धेिचनांतं पात्रेषु दयाद्भुतशेष- ३० मन्नमिति । सप्तभिरनहोम इत्येवोद्देशपार्वणाभिप्रायेणोक्तम् । दर्शमहालयादौ तु उहितमंत्र- साहित्यात्रयोदशसंख्यासंपत्तेः । तत्र च यन्मे मातामही प्रलुलोभ तन्मे रेतो मातामहो वृत्तम् । अंतरन्यं मातामहाद्दथे । यन्मे मातुः पितामही इत्येवमूहः कार्यः । आमुष्मान इत्यत्र मातामहादे- चतुर्थ्यततया नामग्रहणं कर्त्तव्यम् । मातामहमातामह्योर्मृताहश्राद्धे चोहेन होमः कर्त्तव्यः । १ कखक्ष-दोहित्र । - - ·परिवेषणादिकम् । ८०३ -- ॥ “ तथा च संग्रहकारः- " योज्यः पित्रादिशब्दानां स्थाने मातामहादिकः । अन्नाहुतौ तथा स्पर्शे जलपिंडादिदानके" " यन्मे मातामहीत्यादि तत्रोदाहरणं भवेत् " ॥ इति । स्पर्शे एष ते तमधुमाऊर्मिरित्या- दिभिरन्नस्पर्शे मार्जयतामितिजलदाने एतत्ते ततेति पिंडदाने च पित्रादिशब्दस्थाने मातामहादि- शब्द ऊह्य इत्यर्थः । पितृसपिंडीकरणे जीवपितृकर्त्तकश्राद्धे च यन्मे पितामही प्रलुलोभ पिता- ५ महो वृक्ताम् । यन्मे पितुः पितामही पितुः प्रपितामहीत्येवमूहः । तस्मादृचं नोहेदित्यूहप्रतिषेधः प्रकृतिभूतमासिश्राद्धविषयः । 'न प्रकृतावूहो विद्यते' इति प्रकृतावूहनिषेधात् मासिश्राद्धव्यति- रिक्तेषु द्विपितृकेणोहः कार्य इत्येके । एतदग्नौकरणं च प्राचीना वीतिना कार्य पैतृकत्वात् । तथा आपस्तंबः-"अपरपक्षे पित्र्याणि प्राचीनावीतिना प्रसव्यं दक्षिणतोऽपवर्ग:" ॥ इति ।स्मृत्यंतरे- "अकृत्वा पार्वणं होमं श्राद्धं कुर्यात् द्विजोत्तमः । तच्छ्राद्धमासुरं ज्ञेयं कर्ता च नरक व्रजेत् ॥ इति । १० अथ परिवेषणादिविधिः । तत्र तावदमत्राणि देयानि सति संभवे । भोजने हैमरूप्याणि दैवे पित्र्ये यथाक्रमम् "॥ इति । प्रतिपादितानि श्रेष्ठानि संपाद्यानि । तेषामलाभे तैजसानीति उपकल्पनिरूपणे प्रतिपादितम् । तानि पात्राणि द्विः प्रक्षालयेत् । तथा च ब्रह्मांडपुराणे- 'प्रक्षाल्य हस्तपात्रादि पश्चादद्भिविधानवित् । प्रक्षालनजलं दीस्तिलैमिश्रं क्षिपेच्छुचौ” ॥ इति । १५ हस्तनिर्मुष्टपात्रादीति मध्यमपदलोपि समासः । प्रथममपो निनीय हस्तेन निर्मृज्ज्यानंतरं जलेनैव प्रक्षालयेदित्यर्थः । आदिशब्देन घृतादिधारणार्थानि गृह्यते । एवं प्रक्षालितेषु पात्रेषु चतुरश्र- मंडलस्थापितेषु हुतशेष किंचित्प्राचीनावीतिना पितृपात्रेषु निधाय संपादितान्पदार्थान्परिवेषयेत् । तथा च शौनकः- हुत्वाग्नौ परिशिष्टं तु पितृपात्रेष्वनंतरम् । निवेथैवापसव्येन परिवेषणमाचरेत् " ॥ इति । २० अपसव्येनेति हुतशेषनिवेशनेनान्वेति न परिवेषणेन । तथा च काष्र्णाजिनिः- "अपसव्येन कर्त्तव्यं पित्र्यं कर्म विशेषतः । अन्नदानाहते सर्वमेवं मातामहेष्वपि" ॥ इति । अन्नदानं परिवेषणमित्यर्थः । स्मृत्यंतरे- “ अपसव्येन यस्त्वन्नं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । विष्ठामश्नंति पितरो दाता च नरकं व्रजेतु "॥ इति । २५ होमाद्यशेषेण नोपस्तरणाभिधारणे कुर्यात् “अग्नौकरणशेषेण यदन्नमभिधारितम् । निरंगुष्ठं च यद्दत्तं न तत्प्रीणाति वै पितॄन्” ॥ इति। स्मरणात् । परिवेषणप्रकारो मनुना ( ३।२२४ ) दर्शितः-- पाणिभ्यामुपसंगृह्य स्वयमन्नस्य वर्धितम् । विप्रान्तिके पितॄन ध्यायन शनकैरुपनिक्षिपेत् ॥ " एकेनैव तु हस्तेन यदनमुपनीयते । तद्विप्रलुम्पन्त्यसुराः सहसा दुष्टचेतसः” ॥ इति । ३० अन्नस्य वर्धितमन्नस्य पूर्ण परिवेषणार्थं पात्रमित्यर्थः । स्वयमिति वचनात्स्वयं परिवेषणं मुख्यम् । अत एव वायुपुराणे “ फलस्यानंतता प्रोक्ता स्वयं तु परिवेषणे” इति । यत्तु तत्रैवोक्तम् " परिवेषणं प्रशस्तं हि भार्यया पितृतृप्तये । पितृदेवमनुष्याणां स्त्री सहाया यतः स्मृता" ॥ इति । तदितरापेक्षया वेदितव्यम् । भार्ययापि सवर्णयैव परिवेषणं कार्यम् । तथा च नारायणः- "यद्रव्यं यत्पवित्रं च यत्पित्र्यं यत्सुखावहम् । द्विजातिभ्यः सवर्णाया हस्तेनैव तु दीयते"॥ इति। -

·No text on this page.

·पात्रालंभनम् । परिविष्ट मन्नदानम् - . “ १५ अपरे तु होमानंतरमेष ते ततेत्यादिभिः सर्वान्नाभिमर्शनमाहुः। 'सर्वमुत्तरैरभिमृशेत् क्लप्तान्वा' प्रति- पुरुषमित्यापस्तंबस्मरणात् । तत उपवीती दक्षिणं जान्वाच्य उदङ्मुखः प्रथमं देवार्थमन्नमभ्यु- क्षणेन अवोक्ष्य पात्रमालभ्य 'पृथिवी ते पात्रम्' इत्यभिमन्व्य 'इदं विष्णुर्विचक्रम' इत्यूचा 'विष्णो हव्यं रक्षस्व' इति यजुषा च द्विजाङ्गुष्ठं निवेश्य च प्राचीनावीती जान्वाच्य सव्यं दक्षिणामुखः पित्र्यं परिविष्टमन्नमभ्युक्षणेनावोक्ष्य पात्रमालभ्य जपायंगुष्ठनिवेशनांतं कुर्यात् । एतच्च दैवे पित्र्ये च ५ ब्राह्मणानेकत्वे प्रतिब्राह्मणपात्रं "कार्यम् एकैकविप्रस्य गृहीत्वांगुष्ठमादरात्" इति स्मृतेः । अनंतरं कर्त्तव्यमाह विष्णुः-नमो विश्वेभ्यो देवेभ्यो इत्यन्नमादौ प्राङ्मुखयोर्निवेदयेत् । पित्र्ये पितामहाय च प्रपितामहाय नामगोत्राभ्यामुदङ्मुखेष्विति । चतुर्विंशतिमतेऽपि- पात्रालंमं द्विजः कुर्यादिदं वोऽन्नमितीरयेत्” इति । पात्रालंभनं वामहस्तेन कृत्वा अन्नत्यागात्पात्रमनुसृजन्नेव विश्वेदेवा इदं वोऽन्नमित्युच्चारयन्नन्नत्यागं कुर्यादित्यर्थः। वैश्वदेविकान्न १० त्यागप्रकारमाहात्रिः- हस्तेन मुक्तमन्नाद्यमिदमन्नमुदीरयेत् । स्वाहेति च ततः कुर्यात्स्वसत्ताविनिवर्त्तनम् ॥ इति । परिवेषकहस्तेन मुक्तं परिविष्टमन्नाद्यमिदमन्नमिति विश्वेभ्यो देवेभ्य इति देवतोद्देशकशब्दोच्चारणा- नंतरमुच्चारयेत् । इदमन्नमित्युदीरणानंतरं हविर्दानप्रकाशकं स्वाहेति मंत्रमुञ्चारयेत् । ततो न ममेति सत्वपरित्यागं कुर्यादित्यर्थः । पित्रादिभ्योन्नत्यागप्रकारमपि स एवाह- " गोत्रसंबंधनामानि इदमन्नं नमः स्वधा । पितृक्रमादुदीर्येति स्वसत्तां विनिवर्तयेत् " ॥ इति । पित्रादिक्रमाद्गोत्रसंबंधनामोच्चारणपूर्वकं देवताद्देशं कृत्वा इदमन्नमिति प्रदेयद्रव्यं निर्दिश्य स्वधेति कव्यदानप्रकाशकं मंत्रमुच्चार्य न ममेति स्वत्वपरित्यागं कुर्यादित्यर्थः । संग्रहे- अन्नब्रह्मात्मकं ध्यात्वा द्विजमात्मानमेव च । श्राद्धभूमिं गयां ध्वात्वा भोक्तार च गदाधरम् ।। उदीर्य गोत्रसंबंधनामानि च ततः परम् । इदमन्नं ततः स्वाहा स्वधाशद्वौ यथोचितम् ॥ "उदीर्य च नमःशब्दं न ममेति ततो वदेत् ॥ इति । अत्र प्रयोगश्चंद्रिकायामुक्तः-अन्नमंगुष्ठनिवेशना- नंतरं दक्षिणहस्तेन यवसहितमुदकमादाय सव्यहस्तेन पात्रमालभ्य इदमन्नं हविर्ब्राह्मण आहवनीयार्थे इदं भूगया अयं भोक्ता ब्राह्मणो गदाधरः पुरुरवावसंज्ञकविश्वेभ्यो देवेभ्य इदं परिविष्टमन्न- मातृप्तेः परिवेक्ष्यमाणं च स्वाहा नमो न ममेत्युक्त्वा भाजनसमीपे यवसहितमुदकं निनीय भक्त्या प्रणामं कुर्यात् । ततः पैतृकब्राह्मणसंनिधौ दक्षिणामुखे उपविश्य दक्षिणहस्तेन तिलानुदकं २५ चादाय वामहस्तेन पात्रमालभ्य ब्राह्मणो गदाधर इत्यंतमुक्त्वा अस्मत्पित्रे अमुकगोत्रायामुकशर्मणे वसुरूपाय इदं परिविष्टमन्नमातृप्तेः परिवेक्ष्यमाणं च स्वधा नमो न ममेतीत्युक्तभाजनसमीपं तिलसहितं सलिलं निनीय प्रणामं कुर्यात् । पितामहायामुकशर्मणे रुद्ररूपाय प्रपितामहायामुक- शर्मणे आदित्यरूपायेति विशेषतः इति । अदत्तमन्नं विप्रस्तु पाणिना स्पृशते यदि। त्रयस्ते नरकं यान्ति दाता भोक्ता तथा पिता"।। इति । ३० स्मृत्यन्तरम् । अत्र विष्णुपुराणे (३।१५।३४,३६)- पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्ति प्रयांतु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् । यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्यभोक्ताऽव्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्संनिधानादपयांतु सद्यो रक्षास्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे" ॥ इति । पुराणांतरे- " २० १०२-३३

·No text on this page.

·अभिश्रवणम् । ८०७ पारस्करः " संकल्प्य पितृदेवेभ्यः सावित्रीमधुमज्जपः। श्राद्धं निवेद्यापोशनं जुषप्रैषोऽथ भोजनम् "॥ इति । अभिश्रवणम् । भोजनोपक्रमानंतरं कर्त्तव्यमाह कात्यायन:-"अश्नत्सु जपेत् व्याहृतिपूर्वा गायत्री सप्रणवां सकृत्रिर्वा रक्षोघ्नीः पित्र्यमंत्रान्पुरुषसूक्तमप्रातरथमन्यानि च पवित्राणि " इति । रक्षोनी: “कृणुष्वपाजः प्रसितिं न पृथ्वीम्" इत्याद्या ऋचः। पित्र्यमंत्राः 'उदीरतामवर ५ उत्परास' इत्यायाः । अप्रतिरथम् 'आशुः शिशान ' इति सूक्तम् । मनुरपि ( ३२२२३)- "स्वाध्यायं श्रावयेत्पिव्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि।आख्यानानीतिहासांश्च पुराणान्यखिलानि च ॥इति। याज्ञवल्क्यः ( आ. २४०)- अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्यादक्रोधनोऽत्वरः । आतृप्तेस्तु पवित्राणि जप्त्वा पूर्वजपं तथा" ॥ इति । अत्र विज्ञानेश्वरः (पृ. ७० पं. ३)—“पवित्राणि श्रीपुरुषसूक्तपवमानप्रभृतीनि जपित्वा १० तृप्तान्ज्ञात्वा पूर्वोक्तजपं च सव्याहृतिकां गायत्री मधुवाता इति तृचमित्युक्तं जपेत् ” इति । सायणीये- " श्राद्धभोजनकाले तु कर्त्ता भ्राता सुतोऽपि वा । दौहित्रो वाऽथ पौत्रो वा सपिंडो वा विचक्षणः ॥ “यस्त्वभिभावयेद्भोक्तृन् तच्छ्राद्धं पावनं भवेत् । अन्यं वाहूय तं वृत्त्या श्रावयेत्तं निरीक्षयेत् ॥ श्राद्धक्रियासमाप्तौ तु प्रदद्याज्जपदक्षिणाम् । अत्युच्चैरतिशीघ्रं च हित्वैव श्रावयेद्वधः ॥ १५ " रक्षोन्नं पैतृकं चैव दिवाकीर्त्ययुतं तथा । वैष्णवं त्रिसुपर्ण च नाचिकेतं तथा पठेत् ॥ " रक्षोनादिजपाशक्तो जपेत्पुरुषसूक्तकम् । तत्राप्यशक्तो गायत्रीमा तृप्ते रसकृज्जपेत् ॥ " एकोद्दिष्टे च सापिंड्ये षोडशेष्वनुमासिके । एषु श्रावयेत्सूक्तमन्यत्र श्रावयेद्बुधः” ॥ इति । "अभिश्रवणहीनो यः श्राद्धं कुर्वीत मूढधीः । तदन्नं मांसतुल्यं स्यात् तद्नेहमसुरालयम् ॥ इति स्मृत्यन्तरम् । स्मृत्यर्थसारे- " नांदीमुखे गयाश्राद्धे नवश्राद्धे च मासिके । सपिंडीकरणश्राद्धे न जपेपितृसूक्तकम् " ॥ इति । जपोऽयमुपवीतिना कर्त्तव्यः । अत एव जमदग्निः- "अपसव्येन कर्त्तव्यं सर्व श्राद्धं यथाविधि । सूक्तस्तोत्रजपं मुक्त्वा विप्राणां च विसर्जनम्" ॥ इति । दातृभोक्तृनियममाह वृद्धशातातपः- अपेक्षितं यो न दद्याच्छ्राद्धार्थमुपकल्पितम् ।कृपणो मंदबुद्धिस्तु न च श्राद्वफलं लभेत् । २५ अपेक्षितं याचितव्यं श्राद्धार्थमुपकल्पितम् । न याचते द्विजो मूढः स भवेत्पितृघातकः "॥ इति । स्मृत्यंतरेऽपि- "अपेक्षितं द्विजो मोहाटुंजानो यो न याचते । अपेक्षितं यो न दद्यात्तावुभो पितृघातको " ॥ इति । निगमेऽपि- अवश्यमर्थयेच्छ्राद्धे पित्रर्थमुपकल्पितम् । न याचते द्विजो मूढः स भवेत् पितृघातकः ॥ " अपेक्षितं यो न दद्यात् श्राद्धार्थमुपकल्पितम् । अथ कृच्छ्रासु घोरासु तिर्यग्योनिपु जायते"॥इति । यत्तु यमेनोक्तम्-- कृच्छ्रद्दादशरात्रेण मुच्यते कर्मणस्ततः । तस्माद्विद्वान्नैव दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् " ॥ इति । १ ग-पि । २ क-धः। ३ क्ष-त् । " २० “ 3.

·अपेक्षितदानम् । श्राद्धकर्तृनियमाः। - " यदप्युक्तं वायुपुराणे- “ याचते यदि दातारं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । पितरस्तस्य कुप्यंति दातु क्तुर्न संशयः" ॥ इति । तच्छ्राद्धार्थमकल्पितविषयम् । सामान्येनाभिधानात् । श्राद्धार्थमुपकल्पितवस्तुविषयेऽपि अत्य- न्ताधिकं दाता न दद्यात् । भोक्ता च न प्रतिगृण्हीयात् । तथा च शवलिखितावपि- "नात्यधिकं दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात् ” इति । अनपेक्षितवस्तुनो निवारणप्रकारमाह निगमः- नानपानादिकं श्राद्धे वारयेन्मुखतः क्वचित् । अनिष्टत्वादहुत्वाद्दा वरणं हस्तसंशये " ॥ इति । शंखलिखितावपि-"अन्नपान्नं प्रभूतमिति न युरन्यत्र हस्तसंज्ञया” इति। एवं याचमानोऽपि न मुखतः कुर्यात् “याचनप्रतिषेधश्च कर्त्तव्यो हस्तसंज्ञया" इति स्मृतेः । मौनभंगप्रसंगाच्च अपेक्षित वस्तु ददामीत्युक्त्वा नो यात् । तथा च यमः- यावद्धविष्यं भवति यावदिष्टं प्रमीयते। तावदनंति पितरो यावन्नाह ददाम्यहम् " ॥ इति । परिविष्टवस्तुषु यन्निरवशेषतया भुक्तं यच्च भोक्तुं पुनर्गृह्यते तत्तस्येष्टमित्यनुमाय तस्य प्रतिषेधसूचनाभावे देयम् । तथा च स एव " यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यः तद्द्यादविमत्सरी " देवल:- अन्नपानकशीतोदं दद्यादेवगविलोकितम् । वक्तव्ये कारणे संज्ञा कुर्वन्मुंजीत पाणिना" ॥ इति । १५ ब्रह्मांडपुराणे- "निराशो नित्यभुग्विप्रः श्राद्वकर्ताऽथ याचितः। विष्णुः सर्वात्मको भुक्ते इति मत्वा न दोपभाक् । न चाश्रु पातयेज्जातु न शुक्तां गिरमीरयेत् । न चोदीक्षेत भुंजानं न च कुर्वीत मत्सरम् ॥ न दीनो नापि वा क्रु दोन चैवान्यमना नरः । एकाग्रमाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्सदा बुधः ॥ इति । शुक्तां निष्टुराम् । मनुः (३२२९-२३०)- नास्रमा पातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत । न पादेन स्पृशेटन्नं न चैनमवधूनयेत् ॥ " आमं गमयति प्रोतान्कोपोरीननृतं शुनः। पादस्पर्श तु रक्षांसि दुष्कृतीरवधूननम् " ॥ इति । आलं बाप्पः । तदन्नं प्रोतान्पिशाचान् गमयति पितृनित्यर्थः । व्यासः- "क्रोधेनैव च यदत्तं यइत्तं त्वरया पुनः । यातुधाना विलुपंति जल्प्यवाचोपपादितम् ।। " खिन्नगात्रो न तिष्ठेत्तु संनिधौ च द्विजन्मनाम् " ॥ इति । कार्णाजिनिः- २५ “ मध्यभोज्यानि चोष्यानि पेयलेद्ययुतानि च। सर्वश्रेष्ठानि यो दद्यात्सर्वश्रेष्ठो भवेन्नरः" ॥ इति । स्मृत्यंतरे " अदत्तमन्नं विप्रस्तु पाणिना स्पृशते यदि । यस्ते नरकं यांति दाता भोक्ता तथा पिता ॥ मृत्पात्रगतमय॑ च मृनिकागंधलेपनम् । मार्जारोच्छिष्टशेषं च निराशाः पितरो गताः ।। " न वडेन्मानुपी वाचं न चैवाश्रूणि पातयेत् ॥ "तर्जन्यां रजतं धृत्वा यत्पितृभ्यः प्रदीयते । अन्तोस्ति पग्माणूनामस्यांतो न हि विद्यते ॥ "श्रादकर्त्ता वृतानां चेत्पंक्तावन्यं तु भोजयेत् । पितरस्तस्य षण्मासं चंडालोच्छिष्टभोजिनः" ॥इति । यत्त मनुवचनम (३०४३) " ब्राह्मणं भिक्षुकं वापि भोजनार्थमुपस्थितम् । ब्राह्मणेरभ्यनुजातः शनितः पतिपूजयेत् ॥ इति ·भोक्तृनियमाः। ८०९ - - " - " " “ यदपि स्मृत्यंतरवचनम्- उपविष्टेषु विप्रेषु यद्यागच्छेत् द्विजोऽतिथिः । निमंत्रितैरनुज्ञातः कामं तमपि भोजयेत् ॥ इति। तत्पंक्तयंतरे तदैव भोज्यत्वपरम् । अत एव चंद्रिकायाम्-" यदा अतिथिर्भोजनार्थमुपविष्टः तदा तं गंधपुष्पादिभिरर्चयित्वा पितृभ्योऽन्नत्यागानंतरमस्मै ब्राह्मणाय विष्णुरूपाय शिवरूपाये- दमन्नं परिविष्टमातृप्तेः परिवेक्ष्यमाणं च न ममेति तदर्थं परिवष्टमन्नं त्यजेत्” इति । अन्नपानदाता ५ लवणादिन्यूनत्वाधिक्याभावेन हविषः साद्ण्यं पुनः प्रदानार्थ न गच्छेदित्याह शंखः- "श्राद्धे नियुक्तान भुंजानान्न पृच्छल्लवणादिषु । उच्छिष्टाः पितरो यांति पृच्छतो नात्र संशयः ॥ बाहुः पतति दातुर्वै जिव्हा भोक्तुश्च भिद्यते ॥ इति । भोक्तृनियमाः । भोक्तृनियममाह प्रचेता- " पीत्वापोशनमश्नीयात्पात्रे दत्तमगर्हितम् । सर्वेन्द्रियाणां चापल्यं न कुर्यात्पाणिपादयोः” ॥ इति । १० भोजनार्थव्यापारादधिकव्यापारः इंद्रियाणां चापल्यम् । तत्र दोषमाह हारीतः- "उद्धृत्य पाणिं विहरन् सक्रोधा विस्मयान्वितः। श्राद्धकाले तु यद्भुक्ते न तत्प्रीणाति वै पितृन्”॥ इति बोधायन:- पादेन'पादमाक्रम्य यो भुक्तेऽनापदि द्विजः । नैवासौ भोज्यते श्राद्धे निराशाः पितरो गताः” इति । निगमेपि-“तुष्णीं भुंजीरन्नविलोकयमाना अनुहृत्य पात्रम्” इति । तूष्णीं वाग्व्यापारमंतरेण १५ अविलोकयमाना दिश इत्यर्थः । मनुरपि ( ३३२३६-२३७)- अभ्युष्णमन्नं सर्व स्याटुंजीरश्चैव वाग्यताः । न च द्विजातयो ब्रुयुर्दात्रा पृष्टा हविर्गुणान् ॥ यावदुष्णं भवत्यन्नं यावदनंति वाग्यताः । तावद्धि पितरोऽश्नंति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः”॥ इति वाग्यमनविधानादेव हविर्गुणावचने सिद्धे पुनर्निषेधो हस्तसंकेतेनापि हविर्गुणसूचननिषेधार्थः । यदाहात्रिः-- हुंकारेणापि यो ब्रूयात् हस्ताद्वापि गुणान्वदेत् । भूतलाच्चोद्धरेत्पात्रं मुंचेद्धस्तेन वाऽपि तत् ॥ प्रौढपादो बहिःकक्षो बहिर्जानुकरोऽथ वा । अंगुष्ठेन विनाश्नाति मुखशब्देन वा पुनः ॥ पीतावशिष्टं तोयादि पुनरुद्धृत्य वा पिबेत् । खादितार्धं पुनः खादेन्मोदकादि फलादि वा ॥ "मुखेन वाधमेदन्नं निष्ठीवेद्भोजनेऽपि वा । इत्यन्नं तु द्विजः श्राद्धे भुक्त्वा गच्छत्यधोगतिम्"।। इति भूतलात्पात्रोद्भरणे दोषोऽन्नाधारमाह भाजनविषयः। प्रौढपाद आसनाद्यारोपितपादः । बहिः २५ कक्षः उत्तरवासो बहिभूतकक्ष इत्यर्थः । वृद्धशातातपः- "आसने पादमारोप्य यो भुंक्ते तु द्विजोत्तमः । हंति दैवं च पित्र्यं च तदन्नं च प्रजां पशून"॥ इति । प्रचेता:- "न स्पृशेद्दामहस्तेन भुंजानोऽन्नं कदाचन । न पादौ न शिरे वस्ति न पदा भाजनं स्पृशेत् ॥इति । निगमेऽपि- मांसापूपफलेवादि दंतच्छेदैर्न भक्षयेत् । ग्रासशेषं नो निरस्येत्पीतशेषं तु नो पिवेत्" ॥ इति । ग्रासशेषं अस्यार्पितग्रासशेष भोजनपात्रे न निक्षिपेदित्यर्थः । सुमंतुः-- "अक्रोधनो रसान् सम्यगद्यायत्स्वस्य रोचते। आतृप्ति भोजनं तेषां कामतोऽनवशेषणम्" ॥ इति । १ग-न पानस्य । - " 30 ·असंस्कृतप्रमीतानामुच्छिभागः । भोजने परस्परस्पर्शदोषः । स्मृत्यंतरे-- "श्राद्धे भुंजन दिजो यस्तु बहुभाषी मिताशनः। स पापी नरकं याति श्राद्धहता भवर्धवम्" इति। “भोक्ता भोजयिता श्राद्धे मौनी स्याच्चासमातितः। न युक्तपाणिरुक्त्वा तु शनैर्दोषो न विद्यते" ॥ इत्याश्वलायन: 1 व्यास:- ५ "न किंचिद्दर्जयेत् श्राद्धे नियुक्तस्तु हिजोत्तमः । न मांसं प्रतिषेयेत न चान्यस्यान्नमक्षियेत् ॥ इति । प्रचेता:-"दंतछेदं हस्तपानं वर्जयेच्चातिभोजनम्" इति । हस्तपानं हस्तेन पेयादिपानं वर्जयेत् । अपि तु लघुपात्रेणैव कुर्यात । अतिभोजनं वृत्तौ सत्यामपि भोजनमित्यर्थः ॥ उशना:- 'भोजनं तु न निःशेषं कुर्यात् प्राज्ञः कथंचन। अन्यत्र दनः क्षीराहा क्षौद्रात् सत्तुभ्य एवच ॥ इति। यत्तु जमदग्निनोक्तम्-'न निदेयुनविशेषयेयुः इति तदधिकावशेषविषयम् । यतोऽनंतरमाह स एव १ : "अल्पं पुनरुत्सष्टव्यं तस्यासंस्कृतप्रमीतानां भागयत्वात् ॥ इति । असंस्कृतप्रमीतानामनुपनीतमृ. तानामित्यर्थः । उच्छिष्टत्यासंस्कृतप्रमीतादिभागधेयत्वं च मनुराह-( ३२४५) " असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् । उच्छिष्टं भागधेयं स्याइर्भेषु विकिरेञ्च यत्" । इति । त्यागिनां संन्यासिनाम् किंचिनुच्छिदासवर्गवृत्तये भूमिगतं कुर्यात् । यत आह त एवं--(३३२४६) " उच्छेधणं भूमिगतमजिह्रस्याशठस्य च । दासवर्गस्य तत्पिन्ये भागधेयं प्रचक्षते"॥ इति । १५ आभ्वलायन:- "शेषयेद्भोजने भुक्त्वा सर्वान्किचित्ततस्ततः । यत्तु शिष्टं भोजनेषु तदनंत्यति हर्पिताः ॥ "दाता मृतस्य योनादि तस्मात्तत्परिशेषयेत् " ॥ इति । प्रमादाभोक्तृणां परस्परस्पर्श उच्छिष्टस्पर्शेऽपि भोजनोपरमो न कार्य इत्याह शंखः- “श्राद्धपक्ती तु मुंजानो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृशेत । तदन्नमत्यजन् भुक्त्वा गायव्यष्टशतं जपेत् ।। २० "उच्छिष्टलेपनस्पर्शे प्रक्षाल्यान्येन वारिणा । भोजनांते दिन. म्नात्वा गायत्रीत्रिशतं जपेत् ॥ इति । पात्रेऽन्योच्छिष्टपतनेऽपि त एव- “ उच्छिष्टस्पर्शनं ज्ञात्वा तत्पात्रं परिहत्य च । अस्पृष्ट्वा पाणिना पात्रं भूमि समनुलिप्य च ।। "अन्यत्पात्रं निधायात्र सर्वान्नं परिवषयेत् । परिपत्र्य तत. पश्चागोजयेच्च न दोषकृत्" ॥ इति । व्यासोऽपि- २५ "उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्श स्पृष्टपात्रं विमृज्य च । सर्वान्नपूर्ववत दवा भोजयेत्तु द्विजोत्तमः" ॥ इति । उच्छिष्टस्पर्श पात्रयं परित्यज्य पात्रांतरयोद्दीवपि भोजयेदित्यर्थः । अत्र भोक्तरुच्छिष्टस्पर्शाभावे उच्छिष्टपात्रं परित्यज्य पात्रांतरे भोजयेत्स्पों भोजनांते द्विजाः स्नात्वा गायच्याः त्रिशतं जपे- दिव्युक्तं प्रायश्चित्तमपि कुर्यात् । स्मृत्यंतरे- "श्राद्धपी तु मुंजानो विभूत्रोत्सर्जनं प्रति। बजेद्यदि हि मूहात्मा श्राद्धयाती भवेटुवम् ।। " उपोप्य तहिने कर्त्तापरेयुः श्राद्धमाचरेत् " ॥ इति । पितृस्थानीयव्यातरितस्य वमने स्मृत्यंतरे- “विश्वेदेवाद्वितीयो वा तृतीयो वांतिकद्भवेत् । प्राणादिपंचभिर्मत्रवत् द्वात्रिंशसंख्यकम् ।।

·छदितब्राह्मणभोजने । पितृस्थानीयवमने। ८६१ ॥ होमशेष समाप्याथ श्राद्धशेषं समापयेत् " ॥ इति । अन्यत्रापि- " एक एव यदा विप्रो भोजने छर्दितो यदि । तदैवाग्निं समाधाय होमं कुर्याद्यथाविधि ।। तत्स्थाननामगोत्रेण चासनादिभिरर्चयेत् । अन्नत्यागं प्रकुर्वीत ततोऽनौ जुहुयाच्चरुम् ॥ प्राणादिपंचकैमैत्रैर्यावत् द्वात्रिंशसंख्यकम् । होमशेषं समाप्याथ श्राद्धशेषं समापयेत् " ॥ इति । छर्दितब्राह्मणभोजने पात्रं त्यक्त्वा लौकिकामिं समाधाय तत्स्थाननामगोत्रोच्चारणपूर्वकमासनादिभि- ५ रभ्यर्च्य हुतशेषं चरुं प्राणादिपंचभिर्मत्रैः षडावृत्तैः पुनरुपादानसमानाभ्यां च हुत्वा श्राद्धशेषं समापयेदिति व्याख्यातारः । संग्रहे- "श्राद्धपङ्तौ तु भुंजानो ब्राह्मणो वमयेद्यदि । लौकिकाग्निं प्रतिष्ठाप्य त्वर्चयेच्च हुताशनम् ॥इति। पितृस्थानायस्य वमने त्रयाणां वमने पुनःश्राद्धमुक्तं तत्रैव- पितॄणां तत्र सर्वेषां पितुर्वा वमनं यदि । तद्दिनो' चोपवासश्च पितुः श्राद्धं परेऽहनि" ॥ इति । १० एतच्च पिंडदानात्प्राग वमने वेदितव्यम् । " अकृते पिंडदाने तु पिता यदि वमेत्तदा । पुनः पाकं प्रकुर्वीत श्राद्धं कुर्यायथाविधि ” ॥ इति स्मरणात् । यत्तु वचनम्- "अकृते पिडदाने तु भुंजानो ब्राह्मणो वमेत् । पुनः पाकात्तु कर्तव्यं पिंडदानं यथाविधि " ॥ इति । अत्र द्वितीयः पिंडदानशब्दः श्राद्धपरः । तस्मिन्नहनि पुनःपाकेन श्राद्धविधायकमिदं वचनद्वयं १५ दर्शादिश्राद्धविषयम् । क्षयाहश्राद्धस्य परदिने विहितत्वात् । दर्शादौ पुनःपाकेन श्राद्धकरणा- संभवे आमेन वा कार्यम् । "श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्त्तितम् । अमावास्यादिनियतं माससंवत्सराहते "॥ इति मरीचिस्मरणात् । संकल्पश्राद्धेऽपि त्रयाणां वमने पितुरेकस्य वा वमने पुनः श्राद्धमुक्तं स्मृत्यंतरे- भुक्तिक्रियायाः प्राधान्यं श्राद्धे संकल्पसंज्ञके । अत्रैव पितृविप्राणां उपघाते पुनःक्रिया " ॥ इति । २. यत्तु वचनम्- प्राधान्यं पिंडदानस्य भोजनस्य तदंगताम् । अतो भुक्तिक्रियाहानौ श्राद्धवृत्तिं न मन्यते "॥ इति तत्संकल्पव्यतिरिक्तपार्वणश्राद्धे पितृस्थानीयव्यतिरिक्तब्राह्मणभुक्तिक्रियाहानिविषयम् । ऋग्विधाने तु- इंद्राय सोमसूक्तेन श्राद्धविघ्नो यदा भवेत् । अग्न्यादिभिर्भोजनेन श्राद्धं सपूर्णमेव वा ॥” इति । २५ अत्र इंद्राय त्रयसोमसूक्तजपेन होमेन भोजने न चेति विधानमुक्तम् । तत्र व्यवस्था व्याख्यातृभिर्दर्शिता- पिंडदानात्परं वमनेन श्राद्धविघ्ने सूक्तजपेन श्राद्धं संपूर्णतामेति । पिंडदानात्प्राक्तु पितृव्यातिरिक्तस्यै- कस्य वमनेन श्राद्धविघ्ने होमेन अनेकस्य वमनेन तद्विघ्ने होमसूक्तजपाभ्यां पितृस्थानोपवेशितस्य वमनेन तद्विघ्ने तु परदिने पुनः श्राद्धभोजनेन नेति । तथा च शौनकः भोजनोपरमात्पूर्व प्रक्रमात्परतो यदि । श्राद्धविघ्ने पुनः कार्य जपहोमौ न तृप्तिदौ " ॥ इति । ३० " अग्निनाशे यदा श्राद्धे ज्योतिर्यत्र विनश्यति । तद्दिने चोपवासश्च पुनः श्राद्धं परेऽहनि ” ॥ अथ विकिरणविधिः । तत्र प्रचेताः- तृप्तिं बुध्वाऽन्नमादाय सतिलं पूर्ववज्जपेत् । तृप्तिं पृच्छेत्ततः पृष्टा ब्रूयुस्तृप्ताः स्म इत्यपि "॥ इति । १ ग-णादि । क्ष-नो। - ·४१६ विकिरः । तृप्तिप्रश्नः । - १०० पूर्ववज्जपोदित्यस्यार्थः कात्यायनेन प्रपंचितः “ गायत्री मधुमती मधु मध्विति जप्त्वा तृप्ताः स्थं इति पृच्छति" इति । व्यासः- तृप्ताः स्थ इति पृष्टास्ते ब्रूयुस्तृप्ताः स्म इत्यर्थः " ॥ इति । अनंतरकर्त्तव्यमाह मनुः (३०२४४)- " सार्ववर्णिकमन्नाचं संनीयाप्लाव्य वारिणा । समुत्सृजेद्भुक्तवतां अग्रतो विकिरन् भुवि" ॥ इति । ५ संनीय व्यंजनैः सह संयोज्य सार्ववर्णिकं सर्ववर्णिहितार्थमुत्सृजेदित्यर्थः । मत्स्यपुराणे- भुक्तवत्सु ततस्तेषु भोजनोपांतिके नृप । प्रोक्ष्य भूमिमथाद्भिस्तु भूमौ पितृपरायणः । “ ततो विकिरणं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा" इति । मार्कडेयः उड्मुखानां विप्राणां पुरतः सोदकं ततः । अन्नं तु विकिरेद्भक्त्या पुनर्दद्यात्तिलोदकम् " ॥ इति विष्णुपुराणे ( ३१५।१७)- तृप्तेष्वेतेषु विकिरदन्नं विप्रेषु भूतले । दद्याच्चाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् " ॥ इति । आचमनार्थाय नित्यभोजननियमपूक्तं अमृतापिधानमसीति मन्त्रपूर्वकं यत् गण्डूषं तदर्थं वैश्वदेविक- विप्रपूवर्क प्रतिविप्रं सकृत् सकृत् जलं दद्यादित्यर्थः । याज्ञवल्क्यः ( २४१)- अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवानुमान्य च। तदनं प्रकिरेझूमौ दद्याच्चापि सकृत्सकृत् ॥ इति । व्याख्यातमेतद्विज्ञानेश्वरेण (पृ.७० पं ७)- सर्वमन्नमादाय तृप्ताः स्थति पृष्टास्तृप्ताः स्म इति तैः १५ प्रत्युक्तः शेषमस्ति किं क्रियतामिति पृष्ट्वा इष्टैः सह भुज्यतामित्यभ्युपगमय्य तदन्नं पितृस्थानीयस्य बाह्मणस्य पुरस्तादृच्छिष्टसंनिधौ दक्षिणाग्रदर्भातर्हितायां भूमौ तिलोदकप्रक्षेपपूर्व ये अग्निदग्धा हत्यनयर्चा निक्षिप्य पुनस्तिलोदकं प्रक्षिपेत् । तदनंतरं ब्राह्मणहस्तेषु गंडूषार्थ सकृदपो दद्यात्" इति। बोधायनस्तु- उत्तरापोशनानंतरं विकिरदानमाह- “स्वधायुक्तानि ब्राह्मणान्यभिश्रावयिष्यन् रक्षोन्नानि च नैर्ऋतानि च तृप्तानप आचमय्याशनेष्वन्नशेषान्प्रकिरति “ ये अग्निदग्धा येऽनग्नि- २० दग्धा " इति । प्रचेताश्च-"ये अग्निदग्धेति भुवि क्षिपेत् " । स्मृत्यंतरे- " पितृदेवतयोमध्ये भुवं प्रोक्ष्य तिलान्क्षिपेत् । ततो दर्भान्समास्तीर्य तूष्णीं दत्वा तिलोदकम् ॥ "उच्छिष्टं तिलमिश्रेण पिडं दद्यात्समाहितः । ये अग्निदग्धा येऽनेति दद्यादृच्छिष्टसंनिधौ” ॥ इति । अत्र केचिदाहुः मनुयाज्ञवल्क्यबोधायनचंद्रिकामाधवीयविज्ञानेश्वरादिपु 'ये अग्नि- दग्धा' इत्यनेन विकिरदानविधानादन्यस्यानुक्तेस्तावन्मात्रमेव विकिरदान कार्यमिति । एतदुन्छिष्ट- २५ पिण्डं काकेभ्यो विशस्तिकाकपिण्डमिति च व्यवहरन्ति । काकस्वीकारे च यत्नं कुर्वन्ति । वायसा स्वीकृते पिण्डे शुनां शूद्रेन दूपिते । तद्दिने चोपवासश्च पुनः श्राद्धं परहनि ॥ इति पठन्ति । अन्ये तु–प्रतिब्राह्मणमुच्छिष्टसंनिधी मंत्रांतरेण विकिरदानं कृत्वा ये अनिदग्धा येऽनग्नि- दग्धा इत्यनेनोच्छिष्टपिंडदानं च कार्यमित्याहः । तदाह आश्वलायन.-"श्रावयित्वा च पृष्ट्वा च देवानां विकिरं चरेत" इति । मधुमती अक्षन्नमीमदंत इति च श्रावयित्वा संपन्नं पृष्ट्वाऽनंतरं बंव- • देविकं विकिरं चरेदित्यर्थः । स्मृत्यंतरे “मंत्रण विकिरं कुर्यान्मुख्यब्राह्मणसंनिधी ॥ "असोमपाश्च ये देवा यजभागविवर्जिताः । तेषामन्नं प्रदास्यामि, विकिरं वैश्वदेविकम् ॥ इति विश्वेदेवार्थब्राह्मणयोमुख्यः प्रथमं वृत इत्यर्थ. । " ·उच्छिष्टैर्विकिरदानम् । " , - १५ रत्नावल्याम् "उच्छिष्टैरेव विकिरं सदैवं प्रतिपादयेत् । अन्यथा कुरुते यस्तु निराशास्तस्य देवताः॥ इति। स्मृत्यंतरे तु “ पात्रे यवकुशास्तीर्णे देवानां विकिरं चरेत् ” इति प्राप्ते- " अनंतरं सुतृप्तेषु तेषु विप्रेषु भक्तितः । अन्नशेषं प्रविकिरद्दर्भेषु विधिवन्नृप ॥ " असोमपेति मंत्रेण विकिरं वैश्वदेविकम् । असंस्कृतेति मंत्रेण पैतृकं विकिरं क्षिपेत् ॥ " असंशयो भवेद्विष्णुमनुना वैष्णवं क्षिपेत् " ॥ इति । स्मृत्यंतरे- असंस्कृतप्रमीता ये त्यागिन्यो याः कुलस्त्रियः । दास्यामि तेभ्यो विकिरमन्नं ताभ्यश्च पैतृकम् ॥ "एतेन विकिरेत्पिञ्ये मुख्यब्राह्मणसन्निधौ” ॥ इति । तथा विकिरभागिनो दर्शयति मनुः (१२४५) असस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् । उच्छिष्टं भागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरे च ये" ॥इति। मार्कडेयस्तु-ये चापमृत्युना केचिन्मृत्युं प्रातः स्ववंशजाः।विकिरण प्रदानेन तृप्तिं यांति च तेऽखिलाः'। "ये चादताः कुले बालाः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः। सपिंडास्ते तु विकिरे संमार्जनजलाशिनः॥इति। विकिरदानानंतरमुपवीती भूत्वा आचामेत् । अत एव मरीचिः- "श्राद्धेषु विकिरं दत्वा यो नाचामेन्मतिभ्रमात् । पितरस्तस्य पाण्मासं भवत्युच्छिष्टभोजिनः॥ इति । अनंतरमुत्तरापोशनार्थमुदकं दद्यात् । तथा च मदालसावाक्यम्-- तदन्वाचमनार्थाय दद्याच्चापः सकृत्सकृत् ” इति । अत्र मरीचिः-- "हस्तं प्रक्षाल्य गंडूषं यः पिबेदविचक्षणः । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठते " ॥ इति । गंडूषं यः पिबेद्भोजनांते अमृतापिधानमसीति मंत्रेणापो यः पिबेदित्यर्थः । गंडूषकरणात्पूर्व हस्तलेपनिमार्जनं तत्क्षालनं आसनादुत्थानं च न कार्यमित्याह आश्वलायनः "प्राग्गंडूषजलाद्भुक्त्वाऽन्नहस्तं निमृजेदुधः । प्रक्षालयेच्च नोत्तिष्ठेत्पीठाविप्रः सदैव हि ॥ “यो भुक्त्वोत्थायाचामति पीठाद्विप्रः सदाऽशुचिः। स्नात्वा शुचिर्भवेच्छ्राद्धे श्राद्धहा च नराधमः" इति। अस्यार्थः प्रयोगसारकृताभिहितः यो भुक्त्वा पीठादुत्थायोत्तरापोशनार्था अप आचामति तदा अशुचिर्भवेत् । स्नात्वैव श्राद्धे शुचिर्भवेदिति । गंडूषकरणप्रकारश्च तेनैवोक्तः- "अर्ध पिबति गंडूषं अर्धं त्यजति भूतले । प्रीणंति पितरः सर्वे ये चान्ये भूमिदेवताः ॥ इति । उच्छिष्टपिंडं वायसेभ्यो दद्यात् " बलिं बलिभुजो यत्र प्रदत्तं नैव भुंजते। नैव तृप्तः प्रयास्यति पितरस्तस्य सानुगाः शंखलिखितस्मरणात् । हस्तप्रक्षालने विशेषमाह शातातपः विश्वदेवनिविष्टानां चरमं हस्तधावनम् । विसर्जनं च निर्दिष्टं तेषु रक्षा यतः स्थिता ॥ "दैवपूर्व तु यो दद्याद्धस्तप्रक्षालनोदकम् । निराशाः पितरो यांति देवरक्षाविवर्जिताः" ॥ इति । विष्णुरपि (७३।२४-२५)-"उदड्मुखेष्वाचमनमादौ दद्यात् । ततः प्राङ्मुखेषु ततः सुप्रोक्षितमिति श्राद्धदेशं प्रोक्ष्य दर्भपाणिः सर्व कुर्यात्" ॥ इति । अस्यार्थश्चंद्रिकायामुक्तः-पैतृकब्राह्मणेषु प्रथम-३० हस्तप्रक्षालनपूर्वकाचमनार्थमपो दत्वा पश्चादैश्वदेविकब्राह्मणमेषु दत्वा सुप्रोक्षितमिति मंत्रेण श्राद्ध- देशं प्रोक्ष्य दर्भपाणिः सर्वमुपरितनं कर्मजातं कुर्यादिति । हस्तप्रक्षालनानन्तरविधिः । अनंतरकर्त्तव्यमाह अगस्त्य.-"अथाचांतेषु चाचम्य वारि दद्यात्सकृत्सकृत् " ॥ इति । मार्कडेयः- पितॄणां नामगोत्रेण जलं देयमनंतरम् । ब्राह्मणानां द्विजैर्वाच्यमिदमक्षय्यमस्त्विति" || ३५ " " ॥ इति २५ " १०3-3 ·८१४ , स्वस्तिवाचनकम् । ब्राह्मणेभ्यो हिरण्यदानं च । “ “ स्मृत्यंतरे-"रोचत इति वैश्वदेवान्वाचयित्वा पितॄन्स्वदितमिति वाचयेत् " ॥ इति । मत्स्यः- स्वस्तिवाचनकं दद्यादक्षय्योदकमेव च । सलिलं नामगोत्रेण दद्याच्छक्तया च दक्षिणाम् ॥ गोभूहिरण्यवासांसि नवानि शयनानिव । दद्याद्यदिष्टं विप्राणामात्मनः पितुरेव हि ॥ वित्तशाठ्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिमाचरन्निति" ॥ इति । जमदग्निः- ५ “सलिलं नामगात्रेण दद्याच्छक्तया च दक्षिणाम् । हिरण्यधनवासांसि हाणि शयनानि च "॥ इति । चंद्रिकायाम्-"ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु दद्याच्छक्तया च दक्षिणम् ॥ यद्यद्दिष्टतमं लोके यच्चास्य दायितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षय्यमिच्छता ॥ इति । पारस्करः-"हिरण्यं विश्वेभ्यो देवेभ्यो रजतं पितृभ्यः अन्यच्च गोकृष्णाजिनादिकं यावच्छक्नुयात् एकपंक्तयुपविष्टानां विप्राणां श्राद्धकर्मणि । भक्ष्यभोज्यं समं देयं दक्षिणा त्वनुसारतः ॥ इति । १. निमंत्रितब्राह्मणविद्यागुणतारतम्येनेत्यर्थः । अनिमंत्रितविप्रेभ्योऽपि दाक्षिणादानमाह बृहस्पतिः- ज्ञातयो बांधवा निःस्वास्तथैवाथ च येऽपरे । प्रदद्याद्दक्षिणां तेषां सर्वेषामनुरूपतः " ॥ इति । देवल:-" आचांतेभ्यो द्विजेभ्यस्तु प्रयच्छेदथ दक्षिणाम् " ॥ इति । स एव- दक्षिणां पितृविप्रेभ्यो दद्यात्पूर्व ततो द्वयोः । सर्व कर्मापसव्येन दक्षिणादानवर्जितम् " ॥ इति । जमदग्निस्तु अपसव्यं तु तत्रापित्स्योऽपि भगवान्यमः " ॥ इति । अत्र व्यवस्था दर्शिता १५ माधवीये ब्राह्मणोद्देशेन दक्षिणादाने पितृपूर्वक्रमः । उपवीतं च पित्रुद्देशेन दक्षिणादानं प्राचीना- वीतिना कार्यम् । तच्च वैश्वदेविकब्राह्मणपूर्वकमिति । ब्रह्माण्डपुराणे- "श्राद्धभुग्दक्षिणां नेच्छेत् कर्ता दद्यात्तु दक्षिणाम् । तावुभौ पूर्णकर्माणौ श्राद्धभुङ् न तु दोषभाक् ॥ श्राद्धभुक् श्राद्धमध्ये यो नालं मे दक्षिणेति च । तस्मिंस्तन्न प्रदातव्यं दत्ते तो नरकालयौ ॥ अदत्वा दक्षिणां श्राद्धे श्वो दास्यामीति यो वदेत् । दिने दिने भवेदृद्धिदक्षिणापरिमाणतः ॥ २. “ तस्मादवश्यं दातव्यमदाता रौरवं व्रजेत् । श्राद्धभुक् श्राद्धकर्तारं सवृद्धिं दक्षिणां ततः ॥ " एकवारं त्रिवारं वा पृच्छेच्च दिनपञ्चकम् । ततः परं न पृच्छेत्तु कर्तारं हन्ति दक्षिणा ॥ पुनः श्राद्धं चरेत्कर्ता पप्ठेऽद्यायुर्विवृद्धये । अथवायुष्यहोमं वा चरेत्प्रोक्तं महर्षिभिः ॥ " यत्किचिदक्षिणाकाले स्वस्वशक्त्यनुसारतः । तदक्षयं भवेत्तृप्तिं ददाति स्वपितृन प्रति ॥ " लक्षं लक्षपतिर्दधात् दरिद्रस्तु वराटिकाम् । वित्तगाठ्यं न कुर्वीत श्राद्धकाले समाहितः ।। " सत्यां संपदि लोभायः श्राद्धं न कुरुते द्विजः । स विजेयो नरपशुर्दिभी योनिमाविशेत् ।। तस्य पङ्गो न भोक्तव्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्" ॥ इति । अनंतरं कर्तव्यमाह याज्ञवल्क्यः ( आ. २४४-२४९)- दत्वा तु दाक्षिणां शतन्या स्वधाकारमुदाहरेत् । वाच्यतामित्यनुजातः प्रकृतेभ्यः स्वधोच्यताम् ॥ ब्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिचेत्ततो जलम् । विश्वेदेवाश्च प्रियंतां विप्रैश्चोक्ते इदं जपेत् ।। २५ १क्ष-मल्यो भगवान्हि मेने ।

·पटपिंडदानावधिः। ८१५ th दातारो नोभिवर्धतां वेदाः संततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यपगादह देयं च नोऽस्त्विति ।। इत्युक्त्वा च प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत । वाजे वाज इति प्रीतः पितृपूर्व विसर्जयत ॥ प्रदक्षिणमनुव्रज्य भुंजीत पितृसेवितम् । ब्रह्मचारी भवेत्तां तु रजनी ब्राह्मणः सह ॥ इति । " मत्स्य:- " दक्षिणां दिशमाकांक्षन्पितॄन्याचेत मानवः । दातारो नोभिवर्धतां नाभिदेयं च नाऽस्त्विति ॥ “ अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि । याचिताश्च नः संतु मा च याचिष्म कंचन ।। एवमस्त्विति तैर्वाच्यं मूर्ना ग्राह्यं च तेन तत् । पश्चादिसर्जयेदे॒वान् पूर्व पैतामहान्द्रिजान्" । इति । षट्रपिण्डदानविधिः । विप्रविसर्जनानंतरं पिंडदानमाह आपस्तंबः ( ८२९)- "भुक्तवतोऽनुव्रज्य प्रदक्षिणीकृत्य वैधं दक्षिणायान्दर्भान्संस्तीर्य तेपूत्तरेरपो दत्वोत्तदक्षिणापवर्गा- पिडान्दत्वा पूर्ववदुत्तरैरपो दत्वोत्तरैरुपस्थायोदपात्रेण त्रिः प्रसव्यं परिपिच्य न्युजपात्राण्युन १० यजुरनवानं व्यवरार्धमावर्तयित्वा प्रोक्ष्य पात्राणि द्वन्दमभ्युदाहृत्य सर्वतः समवदायोत्तरेण यजुषा शेषस्य ग्रासावरार्धं प्राश्नीयात् " । इति । भुक्तवतो व्रजतो ब्राह्मणान् यज्ञोपवीती आग्रहसीमान- मनुव्रज्य प्रदक्षिणीकरोति । अथ प्रत्येत्य प्राचीनाबीती । पिंडप्रदानदेशे दक्षिणायान्दन्धिा संस्तृणाति । तत्र पुरस्तात्पित्राद्यर्थ पश्चान्मात्राद्यर्थ ततस्तेषु मार्जयंतां मम पितर इत्यादिभित्रिभि- मर्जियंतां मम मातर इत्यादिभिश्च यथादर्भ दक्षिणापवर्गमपो दत्वा अनंतरमुत्ततिले ततासावि- १५ त्यादिभिः घनिः पपिंडान ददाति । अथ पूर्ववन्मानयंतामित्यादिभिरवापो ददाति । अत्तय च वोत्रेत्यादिभिः पद्धिमत्रैर्यथालिग पितॄन्मातृश्च त्रिरूपतिष्ठते । तृप्यतत्यनेन बिगवावृननाभयां- स्तंत्रेण । तत उत्तरया पुत्रान्पात्रानभितर्पयंतीरित्युभयेषां पिंडान्युगपद्रुदपांत्रण त्रिः प्रयव्यमविछिन्नं परिषचति । अनंतरं पात्राणि होमार्थानि च पिण्वार्थानि च न्युज अघोबिलानि कृत्वा उन यजुः तृप्यत तृप्यतेत्याम्नान एव त्रिस्भ्यस्तमनवानं अनुच्छसं व्यवगय निरभ्यावृनिग्वमामात्रा, यत्यावर्तनस्य तव्यवरायं यथा भवति तथा आवर्तयति ततभावमयापि मात्रया तृप्यतनि नव कृत्वोभ्यमितव्यं भवति । एवमनवानं यावच्छच्यावन्यं ततः पत्राणि न्याभूतानि प्रोक्ष्य इंदमम्युबाहरति । अथ शेषल्यान्नस्य ग्रानावगर्व सर्वतः सुर्वेभ्योऽन्नभेदभ्यः सुमदाय उचंग्ण यजुण प्राणे निविष्ट इत्यनेन प्राश्नीयात् । इदं प्रागनं भोजनेच्छायाममन्यामपि कार्यम् । कमीगत्वादिति । तात्पर्यजानेऽत्यार्थोमिहिनः । काव्यायनादीनां त्रिपिण्ज्ञादिवानविधिः । पिंडवानमत्राणं चाह मनुः (१२१:-२१३, २१८) त्रीस्तु तस्माविशन विद्वान्कृत माहितः । वन विधिना निमंसिनः । न्युन्ज ग्विांस्तनस्तास्तु यतो विकिन ने कह निलनिन । "तु निनयेच्छन न्हिांनि पुनः अर्ज ""नि याचमनात्य पिंडवानगाह यान्वयः (३.०४ मनमगवार निलं गन्ना लिन हिंन्द्रका "नानन्द्रानान्कन्न । ॥ न ·त्रिपिण्डादिदानविधिः। “ अत्र विज्ञानेश्वरः (पृ. ७० पं. १३)-पिडपितृयजकल्पातिदेशेन चरुश्रपणसद्भावे अग्नौ- करणशिष्टचरुशेषेण सह सर्वमन्नमुपादायाग्निसंन्निधौ पिंडान्दद्यात् । तदभावे ब्राह्मणार्थसाधित- मन्नमुपादाय तिलमित्रं दक्षिणामुख उच्छिष्टसंनिधौ पिंडपितृयज्ञकल्पेन पिडान् दद्यात् । मातामहानामपि तच्छ्राद्धे वैश्वदेवावाहनादि पिंडंप्रदानपर्यंत कर्मैवमेव कर्त्तव्यम् । अनंत ५ ब्राह्मणानामप्याचमनं ददाति । आश्वलायन:- भुक्तवत्स्वाचांतेषु पिंडान्निध्यादनाचांतेष्वित्येके " ॥ इति मनुस्तु ( ३२६१)- "पिडनिर्वापणं केचित्पुरस्तादेव कुर्वते” इति । चंद्रिकामाधवीययोरिदं व्याख्यातम्-भोजना- त्पुरस्ताद्राह्मणानामर्चनानंतरं अनौकरणानतरं वा पिंडनिर्वापणं केचिदिच्छंति । केचिदिति वचनादपरे ब्राह्मणभोजनानंतरमाचमनादग्विा ब्राह्मणविसर्जनात् पश्चाद्दा पिंडनिर्वापणं कुर्वत १० इत्यवगम्यते इति । अत्र यथास्वशाखं व्यवस्था । तथा च स्मृत्यंतरम्- मुनिभिभिन्नकालेषु पिडदानं तु यत्स्मृतम् । तत्तु शाखामतं यत्र तत्र कुर्याद्विचक्षणः" ॥ इति । लोकाक्षित्तु-"अप्रशस्तेषु श्राद्धेषु भोजनात्पूर्व पिडनिर्वापणं सपिंडीकरणादिषु प्रशस्तश्राद्धेषु पश्चादेवोकल्पयेत् " ॥ इति । अप्रशस्तेषु सपिडीकरणात्प्राग्विहितेषु श्राद्धेषु भोजनात्पूर्व पिंडनिर्वापणं सपिडीकरणादिषु १५ प्रशस्तश्राद्धेषु पश्चादेव पिंडनिर्वापणमित्यर्थः । एतच्च येषां स्वगृह्येषु पिडदानकालो नोक्तस्त- विषयमित्याहुः । पराशरः- सुतृप्तैस्तैरनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सतिलेन ततः पिंडान् सम्यक् कृत्वा समाहितः ॥ " पितृतीर्थेन सलिलं तत्र सिचेद्यथाक्रमम् । दक्षिणायेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजितम् ॥ " स्वपित्रे प्रथम पिडं दद्यादुच्छिष्टसंनिधौ । पितामहाय चंबान्यत्तत्पित्रे च तथापरम् ॥ २.“ दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपकर्षणम् " ॥ इति स्मृत्यंतरे- "उपमलान्समास्तीर्य दर्भानुच्छिष्टसंनिधौ । कृत्वाबनेजनं दद्यात् त्रीस्त्रीन्पिढान्यथाक्रमम् ॥ इति । भारतेऽपि- " सतिलेन ततोऽनेन पिंडान्त्रीनेव पुत्रकः । पितृनुद्दिश्य दर्भेषु दद्यादृच्छिष्टसंनिधो” ॥ इति । देवल:- २५ " तत. सर्वाशनं पात्रे गृहीत्वा विधिवत्स्वयम् । तेपामुच्छेवणस्थाने तेन पात्रंण निक्षिपेत् ॥ " पात्राणां खड्गपात्रेण पिडदानं विधीयते । राजतोढुंबगभ्यां वा हस्तेनैवाथवा पुनः ॥ "मधुसर्पिस्तिलयुतांस्त्रीन्पिडान् निर्वपेद्बुधः । जानु कृत्वा तथा सव्यं भृमा पितृपरायणः" ॥ इति । यथास्वगृह्यं पिटसंख्या अवगंतव्या । आपस्तबसूत्रिणां तु मासिकश्राद्धकल्पनानुष्टातॄणां पिढ- पूर्टी पिण्डपितृयज्ञकल्पेनानुष्टातॄणां पिंडत्रयमिति विवेकः । ३० ननु उच्छिष्टसंनिधिरशुचिदेशो भवति तत्र कथं पिदानं विधीयत इत्यागक्याहात्रिः- पितॄणामासवस्थानादग्रतन्त्रिप्वन्निए । उच्छिष्टसन्निधानं तनोच्छिष्टासनमनियों " ॥ नि । त्रिप्वरलिप्वित्युच्छिष्टसंपर्कहितासन्नदशोपलक्षणार्थम् । अत एव जानुकणिः-- " व्याममात्रं समुन्मृज्य पिडांस्तत्र प्रदापयेत् " इति ॥ ॥

·पिंडप्राशनविधिः । ८१७ व्याघ्रः- ५ “ भास्करोऽपि पात्राणां बाहुमात्रे वा पिंडदानं विधीयते” इति ॥ व्यासोऽपि- " अरनिमात्रमुत्सृज्य पिंडांस्तत्र प्रदापयेत् । यत्रोपस्पर्शनं वापि प्राप्नोति न हि पिंडदः" ॥ इति । गंधपुष्पाणि धूपं च दीपं चैव निवेदयेत् ।। “ यत्किंचित्पच्यते गेहे भक्ष्यं भोज्यमगर्हितम् । अनिवेद्य न भोक्तव्यं पिंडमूले कथंचन" ॥ इति । द्वितीयावनेजनमध्यमपिण्डप्राशनादिविधिः । अनंतरकृत्यमाह बृहस्पतिः समभ्यर्योदपात्रं तु तेषामुपरि निक्षिपेत् " इति । विष्णुः पिंटानां निर्वपणं कृत्वा अर्घ्यपुष्पधूपानुपलेपनान्नादिभक्ष्यान्निवेदयेदुपपात्रमासिंचेत् ” इति । एतच्च द्वितीयावनेजनं पिंडपात्रप्रक्षालनोदकेन कार्यम् । " पात्रनिर्णजनेनैव पुनः प्रत्यवनेजयेत्” ॥ इति स्मरणात् । पुत्रार्थी मध्यमं पिंडं पत्न्यै दद्यात् । तथा च वायुपुराणे-“पल्यै प्रजार्थ दद्यात्तु मध्यमं मंत्रपूर्वकम् " इति । मध्यमं पिंडमित्यर्थः । मंत्रस्तु मत्स्येन दर्शितः आधत्त पितरो गर्भमत्र संतानवर्धनम्" इति । मनुः ( ३२२६२-२६३)- पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा । मध्यमं तु ततः पिंडमद्यात्सम्यक्सुतार्थिनी ।। आयुष्मंतं सुतं विदेयशोमेधासमन्वितम् । बनवंतं प्रजावंतं धार्मिकं सात्विकं तथा" ॥ इति । यमः- यत्तथा मध्यमं पिंडं पत्नी प्राश्नाति वाग्यता । पुत्रकामा सपुत्रां तां कुर्वति प्रपितामहाः" || इति । १५ शंखलिखितौ—“ पत्नी मध्यमं पिंडमश्नीयादातवस्नाता" इति । अगृहीतगर्भा अवार्तवस्नाने- त्युच्यते । ततश्च गृहीतगर्भा पत्नी नाश्नीयात् । अत एवैवविध विषये मव्यमपिडस्य प्रतिपत्त्यन्ततरमाह बृहस्पतिः अन्यदेशगता पत्नी गर्भिणी रोगिणी तया । तदा तं जीर्णवृषमः छागा वा भानुमनि ॥ इति । जीणों गतरेताः । अत एव वायुपुराणे- गतवीर्यश्च यो ह्यश्वोऽनवांश्चैव त्याविषः । तोचिंड: प्रवातव्यो यथावी न हति" इनि प्रतिपत्त्यंतरमाहापस्तंवः "यदि पत्नी विदेशस्थ उच्छिा गई जा रानजनक ३ नम दुिन्य कामत: "आकाशं गन्येवि जलस्योकणानुनातिनांना वडिग वितंत्र - यत्तु देवलेनोच- ततः नणि निने कि नगन * तत्पत्रार्थिवानाबरियन टेन्शनी = नानवे प्रक्षेपः । बु विशुन्चरे- "नाद्धे नाडिदिन: މި ވިހަ= ·५ ~ उच्छिष्टसंमार्जनादि। उच्छिष्टसंमार्जनादि । अनंतरं उच्छिष्टदेशं संमार्जयेत् । अत एव याज्ञवल्क्यः (आ. २२५)---- "पिंडांस्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा । प्रक्षिपेत्सत्सु विप्रेषु द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् ॥ इति। अयमर्थः । सत्सु विप्रेषु विप्रविसर्जनात्प्रागुच्छिष्टं न मार्जयेत् । कितु तेषु विसर्जितेषु पिंडप्रतिपत्तौ च कृतायां शोधयेदिति । यत्तु व्यालेनोक्तम्- " उच्छिष्टं न प्रमृज्यात्तु यावन्नास्तमितो रविः” इति यच्च वसिष्ठेनोक्तम्- "श्राद्धे नोदासनीयानि उच्छिष्टान्या दिनक्षयात्।श्योतंते वै स्वधाकारास्तान पिबत्यकृतोदकाः । इति तद्गहासंभवविषयम् । अत एव प्रचेताः- भुक्तवत्सु ततो भुक्ते कव्यशेषं स्वगोत्रजैः। आ सायं श्राद्धशालायां द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् ॥ इति । बंधुभिः सह पितृसेवितशेषभोजनार्थं गृहांतरसद्भावे आसायमुच्छिष्टदेशशोधनं न कार्यम् । गृहां- १. तराभावे ब्राह्मणेषु विसर्जितेषु पिंडप्रतिपत्तौ च कृतायां कर्तव्यमित्युक्तं भवति । पात्रचालनादि । पात्रचालनमात्रं सत्सु विप्रेषु स्वस्तिवाचनात्पूर्वमवश्यं कर्तव्यम् । अन्यथा दोषस्मरणात् । तथा च नारायणः- "अचालयित्वा तत्प्रात्रं स्वस्ति कुर्वति ये द्विजाः । निराशाः पितरस्तेषां शप्त्वा यांति यथागतम् ॥ इति । बृहस्पतिरपि- १५ “ भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्ति कुर्वति ये द्विजाः । तद्दत्तमसुरैर्भुक्तं निराशैः पितृभिर्गतैः” ॥ इति । पात्रचालने विशेषमाह जातुकर्णि:- "पात्राणि चालयेच्छाद्धे स्वयं शिष्योऽथ वा सुतः। न स्त्रीभिर्न च बालेन नासजात्या कथंचन" ॥इति भुक्तिपात्राणि निखनेत् भुक्तिपात्रं समुद्धृत्य निखनेत्तु प्रयत्नतः । अलब्धप्रेतकार्येषु तस्य त्यागो विधीयते" ॥ इति २. स्मरणात् । यत्नत इति यथा श्वादिभिः स्पर्शाभावः तथा निखनेदित्यर्थः । श्राद्धे तूच्छिष्टपात्राणि गर्ने निक्षिप्य गोपयेत् । मृद्भिराच्छादयेत् । श्वादि “ यथा न स्पृशते तथा ” इति स्मरणात् । न शूद्राय आद्धशेष दद्यात्- श्राद्धं दत्वा य उच्छिष्टं वृषलाय प्रयच्छति । पितरस्तय षण्मासं भवंत्युच्छिष्टभोजनाः "॥ इति स्मृतेः । स्मृत्यंतरेऽपि- २५ “भुक्तिपात्रस्थमुच्छिष्टं वालेभ्यो यः प्रयच्छति। भृत्येभ्यो वृपलेभ्यो वा स श्राद्धं हत्यसंशयम् ॥ इति । "भुक्तिपात्रस्थमुच्छिष्टं पशुभ्यो यः प्रयच्छति। अजेभ्यो महिषीभ्यो वा स श्राद्धं हन्त्यसंशयम्"॥इति। आश्वलायन: न शूद्र भोजयेत्तस्मिन् गृहे यत्नेन तद्दिने । श्राद्धशेषं न शुद्रेभ्यो ददाति च खलेष्वपि " श्राद्धदिने नित्यश्राद्धमधिकृत्यं मार्कडेयेनोक्तम्-'पृथक्पाक्न नेत्यन्ये' इति । पृथक्पाकेन नित्य- ३० श्राद्धं कार्य नेत्यन्ये न पृथक्पाकेन कार्य किंतु श्राद्धशेषेणैव कार्यमित्यन्ये मन्यन्त इत्यर्थः । एतच्च नित्यश्राद्धं श्राद्धांतो कृते सत्यनियतम् । यदाह स एव- "नित्यक्रियां पितॄणां च केचिदिच्छंति मानवाः । न पितॄणां तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरंत" ॥ इति । पितृणां नित्यक्रियां नित्यश्राद्धं केचिदिच्छंति । अन्ये नेच्छंति । शेषे वैश्वदेवादिकं पूर्ववदाचरंत नियमेनैव कुर्यादित्यर्थः । -

·No text on this page.

·भोजनस्यावश्यत्वम् । एकादश्यादौ प्रत्याम्नायः। -- - यदापि क्षुन्न विद्यते तदापि शेषभोजनस्यावश्यकत्वात्सर्वमेव पितृसेवितं लेशतो भोक्तव्यम् । अत एवापस्तंवः-(२२७१७१६) “ सर्वतः समवदात्तरेण यजुषा शेषस्य ग्रासवरार्य प्राश्नी- यात् ॥ इति । असति तु पितृशेषे पाकांतरं कृत्वा भोक्तव्यम् “भुंजीतेव कृते श्राद्धे पुत्री नोपवसेद्गृही" ।। इति । स्मरणात् । अत एवैकादश्यादी भोजनप्रत्याम्नायः स्मर्यते- ५“ उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् । उपवासं तदा कुर्यादाघ्राय पितृसेवितम्"॥इति। एतदाघ्राणं च कर्तृव्यतिरिक्तविषयम् । “ कर्तृभ्योन्यैर्न भोक्तव्यं श्राद्ध प्राप्ते हरेर्दिने । पितृशेषं तथाघ्राय उपवासफलाप्तये " ॥ इति । "कर्ता नोपवसेच्छ्राद्धे पिन्येऽप्येकादशीदिने । तयोरप्यधिकं ब्रूयुः पितृशेषं महर्षयः" ॥ इति । एकादशीव्यतिरिक्तदिने ज्ञातिभिरपि अवश्यं पितृशेष भोक्तव्यमित्याह- १. “ पितृशेषं न यो भुक्ते को वा ज्ञातिकुलोद्भवः । पितृद्रोही स विज्ञेयः पुत्रपौत्रविना कृतः ॥ " अकिंचनोऽपि कर्ता स्यात् स्वान्नमादाय तद्गृहे। भोक्तव्यमेव सत्पुंभिः पुत्रपौत्रादिवृद्धये ॥ इति। पितृशेषं तु यो मुझे कर्ता तु ज्ञातिभिर्विना । यमस्य शमलं भुङ्क्ते दाता प्राशयते पितृन् " ॥ पितृसेवितभोजननियमोऽनुज्ञापेक्षा एव । अत एव शातातापः- " शेषमन्नमनुज्ञातं भुंजीत तदनंतरम् । इष्टैः श्राद्धं तु विधिवद्धिमान्सुसमाहितः " ॥ इति । १५ निगमोऽपि-" अनुज्ञातो गृह्यान् बालवृद्धांश्च परितोष्य भुंजीत" । श्राद्धदिने दातृभोक्तृनियमाः । दातृभोक्तृनियममाह बृहस्पतिः- "तां निशां ब्रह्मचारी स्याच्छ्राद्धकृच्छ्राधिकैः सह । अन्यथा वर्तमानौ तु स्यातां निरयगामिनी"।इति। मत्स्य:- - पुनर्भोजनमध्वानं यानमायासमैथुने । श्राद्धकृच्छ्राद्धभुक् चैव सर्वमेतद्विवर्जयेत् ॥ २०" स्वाध्यायं कलहं चैव दिवा स्वापं च स्वेच्छया " इति । यमः-" पुन जनमध्वानं भाराध्ययनसंगमम् । संध्या प्रतिग्रहं होमं श्राद्धभुक् त्वष्ट वर्जयेत् ।। "दंतधावनतांबूलं क्षौराभ्यंगमभोजनम् । रत्यौषधपरान्नानि श्राद्धकर्ता विवर्जयेत्” ॥ इति । संध्याहोमयोः प्रतिषेधस्त्वकृतप्रायश्चित्तस्य कृते तु प्रायश्चित्ते कुर्यात् । अत एव भविष्यत्पुराणम्- दशकृत्वः पिवेबापो गायच्या श्राद्ध क्विजः । ततः संध्यामुपासीत जपेच्च जुहुयादपि" ॥ इति । २५ जुहुयादित्येतदन्यस्य होतुरलाभे द्रष्टव्यम् । तल्लाभे तु तेनैव हावयेत । यदाह कात्यायनः-- " सूतके च प्रवासे च अशक्ती श्रादभोजने । एवमादिनिमित्तेषु हावयेहा नियोजयेत" ॥ इति । हावयेदेति यद्गोभिलादिभिरुक्तं तदेवमादिनिमित्तेषु योजयेदित्यर्थः । यथाशक्ति श्राद्धानुष्ठानम् । यथाशक्ति श्राद्धानुष्ठानमाह गातातपः- "यथाकथंचिनित्य यत्कुर्यादिंद्रुक्षयादिषु । पात्रद्रव्यादिसंपत्सु निन्ये काम्यफलं लभेत" ॥ इति । अमावास्यादिषु चोदितं श्राद्धं पात्रद्रव्यादिसंपत्त्यभावेऽपि यथाशक्ति कुर्यादिति पूर्वार्धस्यार्थः । देवल:- " पात्रालाभेऽपरं कृत्वा पितृयज्ञविधि नः । निर्दिव्याप्यन्नमुद्धृत्य यत्र पात्रं ततो गतिः ॥ "पात्राभावे चिपेना गवे दद्यादयाप्सु वा । न तु प्राप्तम्य लोपोऽस्ति पैतृकस्य विशेषत." ॥ इति । १ ग-दृतिः, क्ष-नि। - ·"आमश्राद्धं यदा कृयातिदिन. पादस्तदा ।हले कई । -- -- ។ "माससंवत्सराहते न तत्कान्मृतेऽहनि । आपचपिच ननद- "कृष्ण इंदुक्षये वापि कर्यादनेन वापिकम् । इ बहुतांकना। चतर्थस्यैव पायेय सपिंडीकरणात्पनम् । आमेनेव तुक नं- "आमं ददातु कौतय दद्यादन्नं चार्गणम् । सिद्धाने त विविधः स्वावल 6 आवाहनादिसर्वः स्यापिंडदानंद भारत । दशावन दिनानिन्य " तेनागौकरणं कुर्याविष्ठांस्तेनैव निर्बपन् । संकल्पश्राद्धविधिः । आमश्राद्धम् । अस्यार्थ:-" पात्राभावे अनुकल्पतयाऽप्युक्तपात्रस्याप्यलाभे पितृयज्ञविधिं अग्नौकरणे कृत्वा अन् भाजने उद्धृत्य निश्यि चतुर्युतशब्देन देवान्वितश्चोद्दिश्य उद्धृतमन्नं त्यक्त्वा अदूरे विप्रोऽस्ति चेत्तत्र नीत्वा तस्मै तदन्नं समर्पयेत् । दूरस्थे तु पात्रे निर्दिष्टमन्नमनौ क्षिपेत् । अथवा गवे भक्षणार्थ प्रयच्छेन्नयायुदके वा क्षिपेत् । न तु पात्राभावमात्रेण कर्मणो लोपः कार्यः इति" संकल्पश्राद्धविधिः । विस्मृतपार्वणानुष्ठानासंभवे तु व्यासेनोक्तम्- 'त्यक्तानेः पार्वणं नैव नैकोद्दिष्टं सपिंडनम् । अत्यक्तानेस्तु पिंडोक्तिस्तस्मात्संकल्प्य भोजयेत्॥ इति । त्यक्ताम्मे: अविधानेनोत्सृष्टानेः पार्वणकोद्दिष्टसपिडीकरणात्मकश्राद्धकर्मणि नैवाधिकारः । पिंडोक्तिः श्राद्ध कर्त्तव्यमित्युक्तिः । अत्यक्तानेरेव श्राद्धाधिकारः इति यावत् । तस्मादत्यक्ताभिरेवाशक्ती संकल्पविधानेन श्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । तत्स्वरूपमधस्तात्प्रतिपादितम् । आमश्राद्धविधिः-पक्कद्रव्यसंपादनासंभवे तु सुमंतुः- "पाकाभावेऽधिकारः स्याविषादीना नराधिप । अपत्नीनां महाबाहो विदेशगमनादिभिः ॥ सदा चैव तु शूद्राणामामश्राद्धं विदुर्बुधाः । आत्मनो देशकालाभ्यां विप्लवे समुपागते ॥ " आपद्यनग्नौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रजन्मनि । चंद्रसूर्यग्रहे चैव दद्यादामं विशेषतः ” ॥ इति । विप्रादीनां त्रैवर्णिकानां पत्नीराहताना विदेशगमनादिभिश्च कारणैः पाकसंपादनासंभवे आमश्राद्ध अधिकारः स्यात् । चंद्रसूर्यग्रहेऽपि यस्य पाकासंभवः भोक्तुर्बाह्मणस्य वा अलाभः स आम १० दद्यादित्यर्थः । उशना:-- "अपत्नीका प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । सिद्वान्नेन न कुर्वीत आमं तस्य यि ।। इति । सिद्धान्नेन लन्धक्रीतादिपक्कान्नेन न कुर्वीतेति चंद्रिकायां व्याख्यातम् । जमदहि- न भवेद्यस्य सामग्री दारा वा गृहमेव च । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत वदोन्न। "यावत्स्यान्नानिसंयुक्त उत्सन्नाग्निरथापि वा । आमश्राद्धं सदा कुर्याद्धस्तेऽमोइन हारीतः-- 'श्राद्धविने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतं मलाई । अनेन मासिकमाब्दिकं च श्राद्धमवश्यं पक्केन कार्यमित्युक्तं भवति । एक दिन। यत्तु जमदग्निनोक्तम्- २५ "आदिकं श्रद्धया श्राद्धं श्राहकाले यथाविधि। पकेन वा शतेनानि तच्छूद्ध्यावश्यं कार्यमित्येवंपरम् । अन्यथा 1 7 -- पूर्व आमश्राद्धे विशघमाह व्यास:--- -- १ ग-वन्दी।

·हिरण्यश्राद्धादिविधिः। श्राद्धप्रशंसा । . - १५ ॥ इति पटिंत्रशन्मते तु- आमश्राद्धं यदा कुर्यापिंडदानं कथं भवेत् । पिंडपाकात्समुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन वा ॥” इति। हिरण्यश्राद्धादिविधिः । “आमश्राद्धासंभवे तु हेमश्राद्धमाह व्यासः- "द्रव्याभावे विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि । हेमश्राद्धं प्रकुर्वीत यस्य भार्या रजस्वला "॥ इति । ५ अत्राप्यामश्राद्धोक्ता विशेषा यथासंभवमनुसंधेयाः। हेमद्रव्यालाभेऽप्युक्तं स्मृत्यंतरे- तृणानि वा गवे दद्यात्पिडान्वापि च निर्वपेत् । तिलोदकैः पितॄन्वापि तर्पयेत्स्नानपूर्वकम् ॥ अग्निना वा दहेकक्षं श्राद्धकाले समागते। तस्मिश्चोपवसेदन्हि जपेद्दा श्राद्धसंयुतान् । अंगानि पितृयज्ञस्य यदा कर्तुमशक्नुयात् । स तदा वाचयेद्दिमान सकला सिद्धिरत्स्विति ॥ एवमनुकल्पानुष्ठानेऽपि शाड्याभावे सति मुख्यकल्पानुष्ठानफलं भवति "श्राद्धानुकल्पं यः कुर्याज्जात्यवस्थाद्यपेक्षया ।श्राद्धांगांशेऽप्यवाप्नोति मुख्यश्राद्धफलं नरः"। इति स्मरणात् । श्राद्धांगांशे यथाशक्ति कतिपयांगानुष्ठानेऽपि कृत इत्यर्थः । श्राद्धप्रशंसा । श्राद्धं प्रशंसति सुमंतु:- " श्राद्धात्परतरं नान्यच्छ्रेयस्करमुदाहृतम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यादिचक्षणः" ॥ इति देवल:- अगेगः प्रकृतिस्थश्च चिगयः पुत्रपौत्रवान् । अर्थबानर्थकामी च श्राद्धकामो भवेदिह ॥ परत्र च पगं तुष्टिं लोकांश्च विविधालुभान् ।श्राद्धकृत्समबानोति यशश्च विपुलं नरः यमोऽपि- "ये यति पितृन्देवान्ब्राह्मणान्सहुताशनान्न । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजंति ते॥ "आयु: पुत्रान्पशूस्वर्ग कीर्तिः पुष्टि बलं श्रियम् । पशन्सुखं धनं धान्यं प्राप्नुयात्पितृपूजनात् ॥ इति। २८ बृहस्पतिः- य एवं वेत्ति मतिमांस्तस्य श्राद्धफलं भवेत् । उपदेष्टाऽनुमंता च लोके तुल्यफलौ स्मृती" ॥ हारीतोऽपि- " टमं श्राद्धविधिं पुण्यं कुर्यादाऽपि पठेत्तु यः । सर्वकामः स मृन्नोति अमृतत्वं च गच्छति " ॥ इति । अकरणेऽपि दोष स्तेनैव दर्शितः- २५ “न तत्र बीग जायंते नारोगा न शतायुषः । न च श्रेयोऽधिगच्छति यत्र श्राद्धं विवर्जितम्" ॥ इति । आदित्यपुराणेऽपि- "वसंति पितरश्चेति कृत्वा मनसि यो नरः । श्रआई न कुत्ते तत्र तस्य रक्तं पिबति ते"॥ मार्कडेयः- अन्यायोपार्जितद्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः। तृप्यांत तेन चंडालाः पुल्कसायाध योनयः ।इति । 3 ननु प्रातिस्विकशुभाशुभकर्मवंशेन स्वर्गनकादिगनानां दस्थकच्यभातृत्वसामर्थ्यरहितानां मनुष्याणां पुत्रादिभिर्दत्तनपानादिभिस्तृन्यसंभवात संभवेऽपि स्वयमात्मनामप्यनीमानाः कथं स्वर्गादिफलं प्रयच्छंतीत्यत्राह । यानवल्ल्यः (आ. २६९-२७० )- बमुन्द्रादितिनुताः पिन श्राद्ददेवताः। प्रीणयंति मनुष्याणां पितृन आवेन तर्पिताः "आयुः प्रज्ञां धनं धान्यं स्वर्ग माझं सुत्तानि च । प्रयच्छंति तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः" ॥८ति -- करग-गृह ·- - -- -- " व्यासः 1 छिटाडा विदुनिया -- संस्कन.सनियाला कमाल श्राद्धं पितृणां फलप्रापकम् । अत्र विज्ञानेश्वरः-- न ह्यत्र देवदत्तादय एव श्राद्धं कर्मणि संप्रदानभताः पित्रादिशब्द- रुच्यते। किंतु अधिष्ठातृवस्वादिदेवतासहिता एवं यथा देवदनादिशब्दन गरीरमा प्या-{. मानं किंतु शरीरविशिष्ठ आत्मान उच्यते एवमधिष्ठातृदेवतामहिता एव देवदनादय. पित्रादि. शब्दैरुच्यते । अतश्च अधिष्ठातृदेवतावस्वादयः पुत्रादिभिर्दनानपानादितुष्टा: 111f4 देवदत्तादीस्तर्पयंति कर्तृश्च पुत्रादीन्फलेन संयोजयंतीति । गातातपः~~ “वसवः पितरो ज्ञेया रुद्रा ज्ञेयाः पितामहाः। प्रपितामहास्तथादित्या इत्यप वैदिकी अनिः" । । पैठीनसिः वसवः पितरो रुद्राः पितामहा आदित्या प्रपितामहा य एवं विद्यापिनुमान वसवो रुद्रा आदित्याश्वास्य प्रीता भवंति” ॥ इति । मनुरपि-(३२.८2) वसून्वदंति तु पितृन्रुद्रानेव पितामहान् । प्रपितामहांस्तथादित्यान्श्रुतिंग्या मनातनी" || नि ! यथा गोषु प्रनष्टो वै वत्सो विदंति मातरम् । एवं श्राद्धं नमृद्दिष्टं मंत्रः प्रापयन पिन्द्र मत्स्योऽपि- “ नामं गोत्रं पितृणां तु प्रापकं हव्यकव्ययाः । " नाममंत्रास्तथा देशा भावांतरंगतानपि । प्राणिनः प्रणयंत नद्राकारतमागत न । "देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुयोगतः। तस्यान्तंभन देव गछ। देवे भोग्यष्ण प्युः तु दृगं नन बृदयध: "पानं ति झले मलेकिन : ऋन्त्र नं. मानुग्ननादिननन् र नया "जाननादिः नविन केन्द्र ब नामानि केचनशाइनि । नं. *का भववित्येवादिनिर्देशः । पुनलं कम ऋतं. हारीत:- "झालेल्या नंपात्रे चिनि किन न कन्न मन नरेद्रकइन पारपि जाये गाद जनक' ॥ इति वैद्यनाथानितहिन्नितिनु वंका। हनिय -- कृष्णपक्षे नवम्ब नदिने कुरामा " तैलाना बन श्रीकालभग्वान: . ra स्त्र जन : .