·श्री जेन विविध साहित्य शास्त्रमाला में छपी हुई पुस्तकों की सूची। (i) सुरसुन्दरी-चरिअं-(फर्ता धनेश्वरसूरि ) यह ४००० गाथा प्रमाण प्राकृतभाषा का वडा हो मनोहर सुंदर महाकाव्य है। यही विस्तृत प्रस्तावना सरत सस्कृत में दी गई है, जिससे ग्रन्थकार तथा और २ आचार्य संवन्धी अनेक ज्ञातव्य इतिवृत्तका शान होगा। मूल्य साधारण संस्करण रु.२-०-०, राजसंस्करण रु. ३-०-० (२) हरिभवसरि-चरित्रम्-यह १४४४ प्रथके प्रणेता सुप्रसिद्ध विद्वान् जैनाचार्य हरिभद्रसरिजीका सुललित गद्य में लिखा मुमा सपूर्ण जीयन चरित्र है । जो कि अनेक प्रन्योका अवलोकन कर पड़े ही परिश्रम से लिखा गया है। मूल्य रु ०-४-० मात्र। (३) सससंधान-महाकाव्यम्-(फर्ता महोपाध्याय धीमेघविजयजी गणि ) इसमे ऋषभनाथ, शान्तिनाथ, नेमिनाथ, पार्श्व- नाप, महावीरस्वामी, श्रीरण और रामचन्द्र ये सातों महापुरुषों के जीवन चरित्र पर्णित हैं। आश्चर्य की बात तो यह है कि इसके प्रत्येक श्लोफसे सातों का जीवन चरित्र का वृत्तान्त निकलता है। वड़ाही आश्चर्योत्पादक ग्रन्थ है। ऐसा एक भी दुसरा काव्य सस्थत साहित्यमे नहीं है। कठिन स्थलोमें टिप्पण भी दिया गया है । मूल्य मात्र र. ०-८-०। (४) सुपासनाह-चरिअं-प्रथम भाग। (फर्ता थीरक्ष्मणगणि) प्राकृत भाषा का यह एक मनोहर व बोधप्रद महाकाच्य है । स्थल स्थन में अनेक मनोरअफ फयाओंसे भरपूर है । पाठ करने में सुगम हो, इस लिये प्रत्येक श्लोक की छाया भी साथ मे दी गई है। पेसा मनोरम व मुहत्प्रारत काव्य अभी तक अन्यत्र फहीं नही छपा । पत्राकारका मूल्य रु. २-८-२, पुस्तकाकार फा २-०-० । (4) First Principles of Jaina Philosophy (second Edition) A succint Summary of Jaina metaphysics and Logic, Price 10 As ·(६) सुपासनाह-चरिअ-दूसरा भाग । पुस्तकाकार का मूल्य २-०-०, पत्राकारका मूल्य २-८-० (७) शान्तिनाथ-चरित्रम्-(कर्ता महोपाध्याय धीमेघविजयजी गणि ) सस्कृत साहित्य में "नेपयीय चरित्र' एक बड़ा ही सुरम्य रोचक महाकाव्य है। जिसकी कीर्ति सवत्र फैली हुई है। यह काव्य उसी काव्य की पादपूर्तिरूप से लिखा गया है। शान्तिनाथ भगवान् का चरित्र वर्णित है । वडा ही मनोहर काव्य है । मूल्य १-०-० । (८) जैन लेख संग्रह-(प्रथम भाग ) सग्राहक वायू प्रणचन्दजी नाहर एम ए, यी. एल , यकील, हाई कार्ट, फलफत्ता। इस में प्राचीन जैन मूर्तियों तथा शिलाओं पर लिखे हुए १००० लेखों का सग्रह है। इस से इतिहास सम्बन्धी बहुत सी बातें जानी जा सकती हैं । वड़ परिश्रम से तय्यार किया यया है। मूल्य ५-०-० (९) विवेकमञ्जरी-(प्रथम भाग) मूल प्रारत, कर्ता प्रासड कवि । सस्कृत टीकाकार थी वालचन्द्र सूरि । मूल्य रु २-०-० । (१०) रयणसेहर-कहा-कर्ता श्री जिनहर्प गणि। सस्कृत छाया से युक्त । मूल्प ०-८-०। (डाक सर्च सवका प्रजग) छप रहे हैं। (१) सुपासनाह चरिअं-(तृतीय भाग) (२) प्राकृतसूक्तरत्नमाला-इस ग्रन्थ में भिन्न भिन्न विषय के अनेक प्राचीन प्राकृत सुभापितों का संग्रह किया गया है। सस्कृत छाया दी गई है । और साथ ही म अंग्रेजी भाषान्तर भी दिया गया है। (३) विवेकमञ्जरी (द्वितीय भाग) पत्र व्यवहार इस पते से करना चाहिए- जैन विविध साहित्य शास्त्रमाला कार्यालय, बनारस सिटी।

·॥ अहम् ॥ श्रीवालचन्द्रमरिविरचितहत्निसमुपेता श्रीथासमकविकृता विवेकमञ्जरी। थीनाभिनन्दनविमोर्वदन मुदेऽस्तु श्रीशारदासदनमक्षिगवातरम्यम् । स्कन्धाचलोपरिकलश्रुतिदोलयोर्यत्पर्यन्तयोरुपवनीयति कुन्तलाली ॥१॥ देवाधिदैवतमतीव ततानि शान्ति श्रेयासि वो दिशतु संहृतविश्वतान्ति.. यत्पादयोर्नखरुच प्रणतेषु शान्तितोयच्छदात्वमरणच्छवय प्रयान्ति ॥ २ ॥ मर्यादयापि कलित. प्रियनिम्नगोऽसौ कुमाहवानतिगभीरपयोऽन्वितोऽपि । हित्या समुद्रमिति कम्बुरगाद् यदङ्कस श्रीजिनो जिनमस्यतु शहलमा ॥३॥ निर्मधमेधपथमेचकदेहधामा वामासुत स भवताद् भवता विभूत्यै । यन्मौलिसीम्नि अपिमण्डलसप्तसते. सप्तापि सप्तय चाहिफणा स्फुरन्ति । ७६

·LAANA
सटीका।
क
॥१॥
तेवः शिवनियमपश्चिमतीर्थनायपादारविन्दनखचन्द्रमसो दिशन्तु ।
कामं कलङ्कषिकलाः सकलाङ्कसिंहभीमोपितोद्रमृगा इच ये विभान्ति ॥ ५ ॥
नम्रासुरत्रिदशकोटिकिरीटकोटिशाणानिशातपदपद्मनखेन्दुकान्ता.।
कान्तानि व शिवसुखानि दिशन्तु शश्वदन्येऽपि तीर्थपतयोऽजितनाथमुख्याः॥ ६ ॥
मोहान्धकारधिकारदीपिका मुक्तिवर्मनि । विवेकमजरीवृत्तिरिय निवय॑ते मया ॥७॥
इह हि महितगुगमहिमकुमुदहिमकरस्य मकरकेतुवाणविनस्तसमस्तजनपरित्राणवज्रपञरस्य गूर्जरवसुन्धरावदनमण्डलमण्डली-
नगरमण्डनश्रीमहावीरचैत्यप्रतिष्ठाकृतः सुकृतचरितचमत्कृतदेवेन्द्रस्य श्रीदेवेन्द्रगुरुस्वहस्तस्पदविनिवेशितस्य भुवनभद्रंकरस्य श्रीभद्रेश्य-
रसुरिगुरो पट्टनमस्तलालकरणकिरणमालिना प्रतिनादिदैत्यदमनसौरिणा श्रीमदभयदेवसुरिणा समुपदिप्रसकलसर्वशसिद्धान्तसारः संसार-
वैराग्यरसासरपुष्टचेताः शिष्टसमयसरसिअवनीविकाशनैकरविधीमदासडकवि कविसभागृङ्गार इत्यपरनामधेयः श्रेय.प्रवृत्तिसुभगंभावुक
भविकजनचक्रप्रमोदसपादनच्छेकरुचिविवेकमञ्जरीप्रकरणकरणमभीएदेवतानमस्कारपुरस्सरं प्रतिजानीते, यथा-
सिद्धिपुरसत्यवाई वीरं नमिऊण चरिमजिणनाई । सवणसुहारससरिज कुन्छामि विवेगमंजारों ॥१॥
[सिद्धिपुरसार्थवाह वीरं नत्वा चरमजिननाथम् । श्रवणसुधारससरितं वक्ष्यामि विवेकमञ्जरीम् ॥]
व्याख्या । अहं विवेकमञ्जरी पक्ष्यामीति संबन्ध । किंविशिष्टाम् । 'सवणसुहारससरिअं' श्रवणयोः कर्णयोपियवातांविषम-
विपसमुच्छलितातुच्छमूच्छाविच्छेदकत्वात् सुधारससरिद् अमृतनदो ताम् । किं कृत्वा । 'नमिऊण' नत्वा । कम् । चरिमजिणनाई'
चरमचासौ जिननायश्च चरमजिननाथश्चतुर्विशतितमस्तीर्थनाथस्तम् । किविशिष्टम् । 'सिद्धिपुरसत्यवाह ' सिद्धिरेव पुरं मुक्तिरेव नगर
॥१॥

·तत्र सार्थो भन्यसत्वसघातस्तं वाहयति प्रापयतीति सिद्धिपुरसार्थवाहस्तम् । भगवतः सार्थवाहत्वे निरूपणमिदमतिविशदमागमानुगामि, यदाह श्रीभगवाहस्वामिपादा- "पाविति निव्वुहपुर जियोवाडेण चेव मग्गेण । अडवीइ देसियत्तं एप नेयं जिणिंदाणं ॥ सार्थपाहत्वे चास्य सामर्थ्य नाम्नैव प्रकाशयति । किनामानम् । वीरम् 'ईर गतौ कम्पने च' इत्यनेन विपूर्वेण विशेषेण ईरयति कम्पयति भावशनिति वीरस्तम् । भगवत सत्स्वपि वर्धमानेतिप्रभृतिषु नामसु 'वीरम्' इत्यत साभिप्राया कवेरुक्तिरिति । अत्राभिधेयं विवेकमारीप्रकरणम् । संवन्धो याच्यवाचकरूप', वाच्या उपदेशाः, वाचको ग्रन्थ । प्रयोजनं च कर्तुरिह महती कीर्तिः, श्रोतुश्च तत्वपरि- शानम् । उभयोरपि परम्पराफल मुक्तिरिति ॥१॥ अय प्रतिशातावतारणाय परमार्थसपत्तायौपयिकमेक विवेक व्यतिरेकतः प्रस्तुवन्नाह,-- दुदृढकम्मवसगा भमंति भीमे भाम्मि निस्सीमे । भट्ठविवेगपईवा जीवा न मुणंति परमत्थं ॥ २ ॥ [ दुष्टाष्टकर्मवशगा भ्रमन्ति भीमे भवे नि सीमे । भ्रष्टविवेकप्रदीपा जीवा न जानन्ति परमार्थम् ।। ] व्याख्या । जीवा. प्राणिनो भ्रमन्ति भ्राम्यन्ति पादावर्तवदूर्वाधः कुलालचक्रवञ्च तिर्यगनवस्थिता भवन्ति । क 'भवम्मि' भवे चतुर्ग- तिरूपे संसारे । किविशिष्टे । 'निस्सीमे' न विद्यते सीमा पर्यन्तो यस्यासायसीमा तस्मिन् । अत एव भीमे भयंकरे । भ्रमणे च तत्र तेपां विशेपणेन पारतन्यमाह 'दुदृढकम्मवसगा' दुष्टानि निष्पाणि च तान्यष्टौ कर्माणि ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयमोहनीयायुप्फनामगोत्रान्तरा- पनामानि, तेषां वशगा आयत्ता.। न केवल भ्राम्यन्तीति तेषां शोच्यम्, किन्तु 'न मुणंति' न जानन्तीत्यपि । कम् । 'परमत्थं' परमः पूज्य. शाश्यतानन्दमयमुतिपुरीपथरूपोऽर्थ परमार्थस्तम् । तदशाने च तेषा विशेषणेन कारणमाह 'भट्ठविवेगपईवा' भ्रष्टो विवेको रागद्वेपमोहादि- १ प्राप्नुवन्ति निर्वृतिपुरं निनोपदिष्टेनैव मार्गेण । अटव्या देशिकत्वमेव ज्ञेयं जिनेन्द्राणाम् ॥ - ८

·MAR
विका
सटीका।
॥२॥
दोपेभ्यः पृथग्भावरूपो निरन्तरान्तरतिमिरभरसंहरणप्रवणः प्रदीपो येणं ते तथा । भ्रंशश्वेह विश्लेपः । स च द्विविधः, असंपत्तौ प्रथमः,
द्वितीयध करायविषयविनिर्मितविहस्ततया विधस्तत्वलत्तण इति ॥२॥
अधुना विवेकस्येवान्ययेन माहात्म्यमुन्मीलयंस्तस्यैव हेतमाह-
इह जीवाण विवेगो परमं चक्खू अकारणो बंधू । जइ कहमवि पाविज्जइ असरिसकम्मक्खओवसमा ।। ३ ॥
[ इह लीवाना विवेकः परमं चक्षुरकारणो बन्धु । यदि कथमपि प्राप्यतेऽसदृशकर्मक्षयोपशमात् ॥ ]
ग्याल्या । इहास्मिन् जगति जीवानां विवेकः परमं चतुः प्रकृष्टं लोचनम्, यदुक्तम्:-
"एकं हि चतुरमल सहजो विवेकस्तद्विद्भिरेव सह संवसतिद्धितीयम् ।
एतद्द्वयं भुवि न यस्य स तत्त्वतोऽन्धस्तस्याप्यमार्गचलने वद कोऽपराधः ?॥"
तथा, अकारणो यन्धुः कारणनिरपेतः स्वजनः । बन्धुहि कारणमन्तरेण न कोऽपि सौजन्यभगीमङ्गीकरोति, यदुक्तमस्माभिः
सूनपरतो-
"पनाश्रय इति पान धिनोति कुमुदं न यदजवन्धुरपि । अञ्जत्वे तुल्येऽपि हि तज्शातिः कारणात्मैव ॥"
एवंविधो विवेकः 'जा कमवि पाविज्जई'यदि कथमपि प्राप्यते, तदानीं 'असरिसकम्मक्खोवसमा' असदृशोऽनन्यसामान्यः
कर्मणां मिथ्यान्यमोहनीयादीनामुदीर्णानां तय', अनुदीर्णानांचोपशमः, नयेण युक्त उपशम. क्षयोपशमस्तस्मात् । विवेको हि श्रुतज्ञानभाषना-
समुत्थः । तब श्रुतशानं क्षायोपशमिकमावनासंभवम् । यदाहु ;-
॥२॥

·. "भाये खओवसमिए दुवालसगंपि होइ सुयनाणं । केवलियनाणलंभो ननस्थ खए फसायाणं ॥” इति ॥ ३ ॥ इह निसर्गमधुरमपि वस्तु कियतापि विभूपणेन विना न चमत्करोतीति, अतस्तस्य विभूषणमाह:- तस्स विभूसणमेगं मणसुद्धी मंजरीव रुखस्स । तीइ समिद्धो एसो सुइफलरिद्धि पयच्छेइ ॥ ४ ॥ [तस्य विभूषण मेकं मन शुद्धिर्मञ्जरीव वृक्षस्य । तया समृद्ध एप सुख(शुभ)फलार्दै प्रयच्छति ॥] घ्याख्या । 'तस्य विवेकस्य एकमसाधारणं विभूषणमलंफरणम् । का । 'मणसुद्धी' मनसः शुद्धिमनःशुद्धिः कृष्णनीलकापोतलेश्या- त्रितयकलकपङ्करहितात्मसमुत्थमतिशयतश्चेतसो नैमल्यमिति भावः । केव । मञ्जरीव पुष्पगुच्छ इच । कस्य । रुक्खम्स' वृक्षस्य । न केव- लमिय मनःशुद्धिर्विवेकस्य वृक्षस्येव मञ्जरी विभूषणमात्रम्, किन्तु 'तीइ समिद्धो पसो' तया मनःशुद्धग एप विवेकः समृद्धः सन् 'सुह- फलरिद्धि' सुखानि राज्यस्वर्गापर्गसंभवानि, तान्येव फलानि तेपामृद्धिःसंपत् सुखफलर्दिस्ता 'पयच्छेद' प्रयच्छति । वृत्तस्तु मजर्या समृ. द्धःशुभफलड़ि परिपाकपेशलफलस्फातिं मयच्छतीति गतम् ॥ ४॥ अप सर्वोपदेशसंग्रहकारिकामाह- तम्हा खलु आयहियं चिंततेणं विवेगिणा एसा । कायव्वा मणसोही न होइ जह दुल्लहा वोही ॥५॥ [ तस्मात् खल्वात्महित चिन्तयता विवेकिनैषा । कर्तव्या मनःशुद्धिर्न भवति यथा दुर्लभो बोधिः ॥] घ्याश्या । तस्मात् पूर्वोपदिष्टाद् हेतोः खलु निश्चितं 'पायहियं आत्महितं स्वपथ्यम्, यद्वा, आयो शानादीनां लाभम्तस्मै हित आयहितं 'चितंतेणं' चिन्तयता विमृशता विवेफिना विवेको रागद्वेपादिदोपेभ्यः पृथग्भावरूपो गुणो विद्यते यस्य स विवेकी तेन 'एसा' १ भावे सायोपशमिके द्वादशाङ्गमपि भवति श्रुतज्ञानम् । कैवल्यज्ञानलाभो नान्यत्र क्षयात् कपायाणाम् ।। .

·1-
IIAN
विका
सटीका
॥गा
ST
एषा 'फायना मग्णसोही' मन शुद्धिः कार्या, तपःश्रुतयमनायैः किमन्यैः कायदण्डनरिति भावः । यथा किम् । 'न होइ जह दुल्लहा वोही'
यथा वोधिर्जिनधर्माचाप्तिन दुर्लभा भवतीति ॥ ५ ॥
अथ मनःशुद्धिफारणान्याह-
चउसरणे पडिवत्ती सम्म अणुमोअणा गुणाण तहा । दुक्कडगरिहा तह भावणा य मणसुद्धिवीआई ॥ ६ ॥
[ चतुःशरणस्य प्रतिपत्तिः सम्यगनुमोदना गुणानां तथा । दुष्कृतगर्दा तथा भावना च मनःशुद्धि जानि ॥]
व्याख्या । चतुर्णामर्हत्सिद्धसाधुकेवलिप्राप्तधर्माणां शरणं चतुःशरणं, तस्य प्रतिपत्तिः स्वीकारः । प्राकृतत्वात् सप्तमी पप्ठ्यर्थे ।
'सम्म अणुमोप्रणा गुणाण तहा' तथा सम्यग् मनोवाकायकर्मभिरिति भावः, अनुमोदना अनुस्मरणम् । केपाम् । गुणानां सत्यशौच.
तपस्त्यागाकिञ्चन्यब्रह्मचर्यादीनाम् । तथा 'दुकडगरिहा' दुष्कृतानां पापानां गर्दा निन्दा सा । तथा 'भावणा य' भावना द्वादशधा सा । चः
समुधये। पतानि चत्वार्यपि 'मणसुद्धिवीयाई' मनःशुद्धवीजानि कारणानीति भाव इति ॥ ६ ॥
चत्वार्येतानि प्रकरणेऽत्र द्वाराणि, तत्रादौ चतुःशरणप्रतिपत्तिद्वारं गाथाचतुष्केणाह-
निवियअट्टकम्मा देसियदुल्लक्खमुक्खपुरमग्गा । तेलुकपरमबंधू अरहंता मंगलं पढमं ॥ ७ ॥
सिद्धा य मंगलं सव्वे साहू मंगलमुत्तमं । धम्मो केवलिपन्नत्तो सव्वजीवाण मंगलं ॥ ८॥
अरईता लोगुत्तमा सिद्धा लोगुत्तमा तहा । साहू लोगुत्तमा एसो धम्मो लोगाणमुत्तमो ॥९॥
अरहंता मम सरणं सरणं सिद्धा य साहुणो सरणं । धम्मो करुणारम्मो सरणं जिणनाहनिदिहो ॥ १० ॥
[निष्ठापिताष्टकर्माणो देशितदुर्लक्षमोक्षपुरमार्गाः । त्रैलोक्यपरमबन्धवोईन्तो मगलं प्रथमम् ॥
.
॥३॥

·सिद्धाश्च मङ्गल सर्वे साघवो मङ्गलमुत्तमम् । धर्म केवलिप्रज्ञप्त सर्वजीवानां मङ्गलम् ॥
अर्हन्तो लोकोचमा सिद्धा लोकोतमास्तथा । साधवो रोकोचमा एप धर्मो लोकानामुत्तमः ॥
अर्हन्तो मम शरण शरण सिद्धाश्च साधव शरणम् । धर्मः फरणारम्य' शरणं जिननाथनिर्दिष्टः ॥]
सुगमाः॥ ७॥ ८॥६॥ १०॥
प्रयेह भरतभुषो वर्तमानान, प्रतीतान, अनागताच जिनान् गाथाचतुष्टयेन शरण्यत्वेन प्रतिपद्यते, यथा-
सिरिरिसहअजियसंभवअभिनंदणसुमइपउमपहनाहा । जिणवरसुपासचंदपहसुविहिसीअलसिज्जंसा ॥ ११ ॥
वासुपुज्जविमलसामिअअणंतपहुधम्मसंतिकुंथुजिणा । अरमल्लिसुव्वयनमी नेमी पासो अ वद्धमाणो अ॥१२॥
इअ चवीस तिहुपणनमंसिआ चट्टमाणतित्थयरा । केवलनाणदिणेसा हरंतु मम मोहतिमिरोह ॥ १३॥
केरलनाणिपमुहा अईअतित्थंकरा य चवीसं । तह पउमनाहपमुहा मम सरणमणागया अरिहा ॥ १४ ॥
[ श्रीनपभाजितसभयाभिनन्दनसुमतिपयमभनाथा । जिनवरसुपार्श्वचन्द्रप्रभसुविधिशीतलश्रेयामा "
वासुपूज्यविमलस्वाम्यनन्तप्रमुधर्मशान्तिकुन्थुजिना । अरमल्लिसुव्रतनमयो नेमि पाचश्च वर्धमानश्च ॥
इति चतुर्विंशतिस्त्रिभुवननमस्यिता वर्तमानतीर्थकरा । केवलज्ञानदिनेशा हरन्तु मम मोहतिमिरौघम् ।।
केवलज्ञानिप्रमुखा अतीततीर्थङ्कराश्च चतुर्विशति । तथा पद्मनाभप्रमुखा मम शरणमनागता अर्हन्त ॥]
इमा अपि सुगमाः ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४॥

·सटीका।
॥४॥
सिरिउमभवद्धमाणयचंदाणणयारिसेणनामाणो । सासयजिणालयेसु चंदे हे सासए जिणिदे ॥ १५॥
[श्रीमपभवर्धमानचन्द्राननवारिपेणनाम्नः । शाश्वतजिनालयेषु वन्देऽह शाश्वताजिनेन्द्रान् ॥
स्पटा १५॥
प्रय गाथायुगेन विहरमाणानईतः स्तौति;-
पुचविदेहे सीमंघरसामी विहरमाणतित्यपरो । अवरविदेहे जुगमंधरसामी मम सिवं दिसउ ॥ १६ ॥
मुक्खपई पयर्डतो वाहुजिणिदो तहा सुवाहू य । अन्नेवि अरहंता इरंतु दुरिआई विहरंता ॥ १७ ॥
[ पूर्वविदेहे सीमन्धरस्वामी विहरमाणतीर्थकर । अपराविदेहे युगमन्धरस्वामी मम शिवं दिशतु ॥
मोक्षपयं प्रकटयन् बाहुजिनेन्द्रास्तथा सुबाहुश्च । अन्येऽप्यहन्तो हरन्तु दुरितानि विहरन्तः ॥ ]
इमे अपि सुगमे ॥ १६ ॥ १७॥
भय तीर्यानि शाध्यतान्यशाश्वतान्यपि गाथाद्वयेन वन्दते-
नंदीसरअट्ठावयसत्तुजयउज्जयंतसम्मेअ-पमुहाई अहं वंदे तित्याई परमभत्तीए ॥ १८ ॥
सासयनिणालयाई असासयाइंपि जाइं सव्वाई। उड्ढमहतिरियलोए तेसिं पणमामि भावणं ।। १९ ।।
[ नन्दीश्वराष्टापदशत्रुञ्जयोजयन्तसम्मेत-प्रमुखान्यह वन्दे तीर्थानि परमभक्त्या ।।
शाश्वतजिनालयान्यशाश्वतान्यपि यानि सर्वाणि । ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्लोके तानि प्रणमामि भावेन ॥]
स्पटे ॥१८॥१६॥
॥४॥

·अथ गाथायुगलेन साधूनुपश्लोकयति-- अड्ढाइज्जा दीवा पन्नरस तेसु कम्मभूमीओ । जे केवि तत्थ साहू पंचमहन्वयधरा धीरा ॥२०॥ अट्ठारससीलंगसहस्सधुराधरणलद्धमाइप्पा । कंदप्पदप्पदलणा तेसिं चलणा सुहं दितु ॥२१॥ [ अर्धतृतीयौ द्वीपो पञ्चदश तयोः फर्मभूमयः । ये केऽपि तत्र साधवः पञ्चमहाव्रतधरा धीराः ॥ अष्टादशशीलाइसहसधुराधरणलब्धमाहात्म्याः। कन्दर्पदर्पदलनास्तेषां चरणाः सुखं ददतु ॥] व्याख्या। 'अड्ढाइज्जा दीवा' "द्विवचनस्य बहुवचनम्" (हे० प्रा० ३१३०.) इति प्राकृतलक्षणात्, अर्ध तृतीयः पुष्करवरनामा द्वी. पो ययोस्तावर्धतृतीयौ द्वीपौ धातकीखण्डजम्बूनामानौ 'पन्नरस तेसु कम्ममूमीओं' कर्मणां शुभानामशुभानामपि भूमयो जन्मस्थानानि कर्म- मुमयः । तत्र जनितानि किमुच्यन्ते, अन्यत्रोपार्जितान्यपि कर्माणि तासूत्पद्य जीवैर्भोगभूमिगतैरुपभुज्यन्त इति । क सन्ति ताः । तेसु' त- योरर्धतृतीययो:पयोः । कति । 'पन्नरस' पञ्चपञ्चभरतैरवतमहाविदेहसंशिताश्च ताः पञ्चदश। 'जे केवि तत्य साहू' ये केऽप्यनिर्वचनीयमहिमा नस्तत्र साधयो मुनयः सन्ति। किविशिष्टाः । 'पंचमहव्वयधरा' पञ्चमहावतधराः । अत एव धीरा धिया बुद्ध्या राजन्त इति धीराः । पुनश्च फिरूपाः । 'प्रहारससलिंगसहस्सधुराधरणलद्धमाहप्पा' शीलानि सचरितानि तेपामङ्गान्यवयवाः शीलाङ्गानि, तेषां सहस्राः शीलासह- प्राः, प्रप्टादश ते च शीलाङ्गसहस्राश्च अष्टादशशीलाङ्गसहस्राः । तथाच वाचक:- "धर्माद् मूम्यादीन्द्रियसंशाभ्यः करणतश्च योगाच्च । शीलाङ्गसहस्राणामप्टादशकस्य निपत्तिः" । प्रति । तेषां धर्मारोऽष्टादशशीलाङ्गसहनधुरा, तस्या धरणं यावज्जीवमुद्वहनम्, यदा- १ प्रशमरतिप्रकरणे गाथा २४४ ।

·विका सटीका 1५ "युम्भंति नाम भारा तच्चिय घुम्भंति वीसमंतेहिं । सीलभरो वोढव्वो जावज्जीवं अविसामो ॥" तेन लग्धं माहात्म्यं महिमा येस्ते तथा अत एव 'कंदप्पदप्पदलणा' कन्दर्पस्य सुरासुरविजयिनो मन्मथस्य दर्प गर्व दलयन्ति चूर्णयन्तीति कन्दर्पदर्पदलनाः । 'तेसिं चलणा' तेषामेवंविधानां गुणरत्नसिन्धूनां साधूनां चलनाः पादा 'सुई दितु' सुखं समाधान ददत्विति ॥ २० ॥२१॥ अथासनोपकारिणः श्रीवर्धमानविभोः प्रथमगणधरमुपश्लोकयन्नाह- सिद्धंतसुचहारो पयडियवरचरणकरणववहारो । भवियाण भवभयहरो सिरिगोयमगणहरो जयइ।।२२॥ [ सिद्धान्तसूत्रधारः प्रकटितवरचरणकरणव्यवहारः । भविकानां भवभयहरः श्रीगौतमगणधरो जयति ॥] व्याख्या । श्रिया मानलदम्या उपलक्षितो गौतमो गोतमगोत्रसंभवश्वासाविन्द्रभूतिनामा श्रीगौतमगणधरः, जयति सर्वोत्कर्पण पर्तते । किविशिष्टः । 'सिद्धतसुत्तहारो' सिद्धान्तो द्वादशाझं गणिपिटकं तस्य सूत्रं त्रिपदी तां धारयति विस्तारयतीति सिद्धान्तसूत्रधा- र यदुकमस्माभिर्गणधरावल्याम् - "श्रीमाननेकपभटैकपतिनवीनः पायादपायगहनाज्जगदिन्द्रभूतिः । विस्तार्य मन्जुलपदस्त्रीपदीमदीनजातिर्न जातु वत यः शिथिलीचकार ।। पुनः किंविशिष्ट । पयडियवरचरणकरणयवहारो' प्रकटित. प्रकाशितो वरः शुद्धश्चरणकरणयोर्व्यवहारः क्रिया येन स तथा। चरण- करणे च प्रत्येक सप्ततिधा, यथा;- १ उद्यन्ते नाम भारास्त एवोहन्ते विश्राम्यद्भिः । शीलभरो वोढव्यो यावन्जीवमविश्रामः ॥ " ·" " "यसमणधम्मसंजमवेयावचं च भगुत्तीयो । नाणाइतियं तवकोहनिग्गहा इइ चरणमेयं ॥ तत्र व्रतानि अहिंसाननास्तेयतमचर्यापरिग्रहनामानि पञ्च | श्रमणधर्मस्तु क्षान्तिमार्दवार्जवमुक्तितप संयमसत्यशौचाकिञ्चन्यत्र- मर्यादिभेदर्दशधा । अन्यश्च पञ्चाश्रवाद चिरमणम् , पञ्चन्द्रियनिग्रहः, कपायजय., दण्डत्रयविरतिश्चेति संयमःसप्तदशमेदः । वैयावृत्त्यं त्याचार्योपाध्यायतपस्विशैक्षकग्लानकुलगणसंघसाधुसमानाक्षेषु शुश्रूपाभेदैर्दशधा । अपरं च घंसहिकहनिसिजिदियकुद्दुतरपुब्वकीलियपणीए । अइमायाहारविमूसणाई नव वैभचेरगुत्तीभो॥ शानादित्रिकं तु विदितम् । तपस्तु दाह्याभ्यन्तरपट्प दैादशधा, यथा;- "णसणमूणोयरिया वित्तिसंखेवणं रसायो । फायकिलेसो संलीणया य वज्को तवो होइ॥ पायच्छित्तं विणओ यावच्चं तहेव सज्झायो । झाणं उस्सग्गोवि य अभितरओ तयो हो । अपि च क्रोधादीनां चतुर्णी कपायाणां निग्रहः क्रोधनिग्रहः । अत्र शाकपार्थिवादिदर्शनाद् मध्यमपदलोपी समास इति संपिण्डितं चरणं सप्ततिधा। " "" १ व्रतश्रमणधर्मसंयमवैयाकृत्यं च ब्रह्मर्चयगुप्ती । ज्ञानादिन्त्रिकं तपःक्रोधनिग्रहाविति चरणमेतत् ।। २ वसतिस्थानिपद्येन्द्रियकुड्यान्तरपूर्वक्रीडितप्रणीतम् । आतिमायाहारविभूषणानि नव ब्रह्मचर्यगुप्तयः ॥ ३ अनशनमूनोदरिता वृत्तिसंक्षेपणं सत्यागः । कायक्लेशः संलीनता च बाह्य तपो भवति । प्रायश्चित्तं विनयो वैयावृत्त्यं तथैव स्वाध्यायः । ध्यानमुत्सगोऽपि चाभ्यन्तरं तपो भवति ।

·सटीका। 11. सिका पिंडेपिसोही समिई भावण पडिमा य दियनिरोहो । पडिल इणगुत्तीओ अभिगगहा चेव करणं तु ॥ तत्र पिण्डादीनां चतुणी पिण्डवनशय्यापात्राणां विशिष्टा शुद्धिः पिण्डविशुद्धिः, यदाहु- "पिंड यार्थ च सेनंच चउत्यं पायमेव य । अकप्पियं न गिव्हिज्जा पडिगाहिन्न फप्पियं ॥" अपि चर्यामापेपणादाननितेपोत्सर्गसंहिताः पञ्च समितयः । भावनाश्चानित्यतादयो द्वादश वक्ष्यन्ते । प्रतिमाश्च भिचूणां द्वा- दश । तर स्वनामसहशार्था प्रशमा एकमासिकी, द्वितीया द्विमासिकी,तृतीया त्रिमासिकी, चतुर्थी चतुर्मासिकी, पञ्चमी पञ्चमासिकी, पष्ठी पाप्मासिकी, सप्तमी सप्तमामिकी, अष्टमी नवमी दशमी व सप्तसप्ताहोरात्रिकी, एकादशी तु अहोरात्रिकी, द्वादशी चैकरात्रिकी; यदाहुः "मांसाई सत्ता पढमा दु तईय सत्तरादी। प्रहराई एगराई, भिक्खुपडिमाण धारसगं॥" इन्द्रियनिरोधस्तु पञ्चविधा स्पष्टः । प्रतिलेखनाच पञ्चविंशतिर्वस्त्रस्य वपुषः पात्रस्य च , तद्यथा- "ईग दिही छप्पुरिमा मय अखोड पखोड पत्थपणधीसा। भुयजुसिरमुहहियए तिय तिय चर पुहिछ पय पणवीसा॥ पारस पाहि वारस ठाणा य हुंति मज्झम्मि । पत्तपडिलेहणाप पणचीसयमो करप्फसो॥" १ पिग्डपिशुद्धिः समितिर्भावना प्रविमा चेन्द्रियनिरोधः । प्रतिलेखनगुप्ती अभिग्रहाश्चैव करणं तु ।। २ पिण्डं वनं च शय्यां च चतुर्थ पात्रमेव च । अकल्पितं न गृह्णीयात् परिगृह्णीयात् कल्पितम् ॥ ३ मासादयः समान्ताःप्रथमा द्वितीया तृतीया सप्तत्रिदिवसिकी । अहोरात्रियकरात्रिकी, भिक्षुप्रतिमानां द्वादशकम् ॥ ४ एकादृष्टिः षट् पूर्वभागा नवतस्ततो वस्त्रपञ्चविंशतिः। मुनयुगशिरोमुखहृदयस्य त्रयस्त्रयश्चत्वारः पृष्ठस्य पट् पादस्य पञ्चविंशतिः ॥ द्वादश बहिः स्थानानि द्वादश स्थानानि च भवन्ति मध्ये । पात्रप्रतिलेखनायां पञ्चविंशतितमः करस्पर्शः ॥ - ·तिम्रो गुप्तयस्तु विश्रुताः । अपि चाभिग्रहा द्रव्यक्षेत्रकालभावभेदैश्चत्वार इत्येकत्र समीलितं करणमपि सप्ततिधा । पुनः कि- विशिष्टो भगवान गौतमः । 'भयभयहरो' भयात् संसाराद् भयं भवभयं तद् हरत्यपनयतीति भवभयहरः । केपाम् । 'भवियाणं' भवि- फानामिति ॥ १२॥ अथ वाहुल्येन सर्वानपि गणभृतः स्तौति-- सिरिपुंडरीयगोयमपमुद्दा गणहारिणो महामुणिणो । तिहुयणपणमिपचरणा सरणं मम मोहनिट्ठवणा ॥२३॥ [ श्रीपुण्डरीकगौतमप्रमुखा गणधारिणो महामुनयः । त्रिभुवनप्रणतचरणाः शरणं मम मोहनिष्ठापनाः ।। ] स्पष्टा।। २३॥ अयेह भरते द्वादश चक्रिणोऽभूवन, तेषु च प्रयः शान्तिकुन्युअरनाथास्तीर्यनाथा अपि वभूवुः । ते तु जिनाधिनाथवीथीपु शरणी- कृतपूर्वाः । द्वौ व सुभूमब्रह्मदत्तनामानौ दुर्गतिगतत्वादयोग्यौ । शेषांश्चक्रिराजर्षी शरणीकुर्वनाह- भरहो सणंकुमारो सगरो मघवं जओ य इरिसेणो । तह सुपज्मो य सत्तवि चक्कबईमुणिवई सरणं ॥२४॥ [ भरतः सनत्कुमारः सगरो मघवा जयश्च हरिपेणः । तथा सुपद्मश्च सप्तापि चक्रवर्तिमुनिपतयः शरणम् ।।] इयमपि सुगमैव ॥ २४ ॥ अथ बलभद्रमुनीन् शरणीकुर्वन्नाइ- तिव्वतबखग्गखंडियभवपायववियडपयडियपहावा । सरणं नव वलदेवा घरगुणरयणायरा मज्झ ॥२५॥ १ ग. घ. मीलने ।

·सटीका।
वियफ
॥७॥
[तीवतप खड्गसण्डितभवपादपविक्टप्रकटितप्रभावा । शरण नव बलदेवा वरगुणरत्नाकरा मम ॥]
प्यारया । नव च ते वलदेवा नववलदेवा अचल विजयभद्रसुप्रभसुदर्शनप्रानन्दनन्दनपमरामनामानो वलदेवा राजर्पयो 'मझ' मम
शरण 'मरन्तु' इति शेषः । किविशिष्टा' ! 'वरगुणरयणायरा' वराणि निर्दूपणानि च तानि तपोदमजपोद्यमसयमस्वाध्याय यानरूपा गुणा एच
रत्नानि तेगमारा प्रभवमूमय । पुन किविशिष्टा । तिव्वतव'-इति पूर्वार्धम्, तीव्र तीक्ष्ण च तत् तपश्च तीव्रतपस्तदेव खड्नस्तरवारिस्तेन
पण्डितधासौ भवपादप ससारतमश्च स तथा तेन विकट विपुल प्रकटित प्रकाशित प्रभावी महिमा यैस्ते तथा ॥ २५ ॥
इत्याचार्यश्रीवालचन्द्रविरचितायां विवेकमञ्जरीवृत्तौ चतुःशरणप्रतिपत्ति-
दारविवरणं नाम प्रथमः परिमल: समाप्तः ॥
शेषाहिमूलकलित सुरशैलशाखी ताराप्रसूनकलितोगदिगन्तशाख ।
सूर्येन्दुमण्डलफल स्फुटमेप यावत् तावजय कलयतादिह जैत्रसिंह ॥१॥

·अथ गुणानुमोदनाद्वारमाह- भरहाईण मुणीणं गुणगारखवण्णणेण पावमलं । पक्खालेमि य सव्वं पविततित्थोदएणव ॥१॥ [ मरतादीनां मुनीनां गुणगौरववर्णनेन पापमलम् । प्रक्षालयामि च सर्व पवित्रतीर्थोंदकेनेव ॥ ] व्याख्या । न केवलमर्हदादीन् चतु:शरणं प्रपद्ये, किन्तु 'पक्खालेमि य' प्रक्षालयाम्यपनयामि च । किं तत् । पापं, अलमतिशयेन । नैहिकमवमेवेत्याह 'सव्यं' सर्व पूर्वभवसंततिविततमपीति भावः । केन । 'गुणगारववण्णणेण' गुणानां गौरव महिमा गुणगौरवं तस्य वर्ण- नमुत्कीर्तनं तेन । केपाम् । 'मुखीण' मुनीनाम् । किविशिष्टानाम् । 'भरहाईण' भरतः श्रीयुगादिजिनसूनुरादौ येषां ते तथा तेपाम् । केन । 'पवित्ततित्योदएणं' पवित्र पङ्कपटलपिच्छलतारहितं च तत् तीर्थ नद्यादेरवतारस्थानं च पवित्रतीर्थे तस्य उदकं जलं तत्तथा तेनेव । कोऽत्र भावः । यथा पवित्रतीर्थोदकेन पापमलो निन्द्यमलः सर्वोऽपि वस्त्रदेहादेः प्रताल्यते केनचित्, तथाहं भरतादिमुनिगणगौरववर्णनेन पापमधर्य फर्म अलमतिशयेनापनयामीति ॥१॥ अधुना भरतगुणान् गाथायुगेनाह- विहियं पेपावचं विहिणा साहूण सुद्धसीलाण । सिरिरिसहसुमो भरहो जाओ भरहादिवो तेणं ॥२॥ [विहित वैयावृत्त्यं विधिना साधूनां शुद्धशीलानाम् | श्रीऋषभसुतो भरतो जातो भरताधिपस्तेन ।] व्याख्या । श्रीमपभसुतो भरतो भरताधिपः पट्खण्डभरतक्षेत्रभूमण्डनाखण्डलस्तेन जातः संवृत्तः। यत्तदोनित्यसंवन्धित्वाद् येन

·FATO
विवेका
सटीका।
॥८॥
साधूनां यतीनां शुद्धशीलानामजिह्मब्रह्मचारिणां वेयावृत्यं भक्तपानीयादिसंपादनरूपं विदितं निर्मितम् । केन । 'विहिणा' विधिना पिण्डे-
पणाध्ययनप्रणीताचारेण, यदुक्तम् “दाणेणं हुंति उत्तमा भोगा" इति ॥२॥
सो पढमचकवट्टी भरहो भवियाण कुणउ कल्लाणं । आयरिसघरे केवललच्छीए जो सयं वरिओ ॥३॥
[स प्रथमचक्रवर्ती भरतो मविकानां करोतु कल्याणम् | आदर्शगृहे केवललक्ष्म्या यः स्वयं वृतः ॥]
व्याख्या । सोऽनन्यसामान्यगुणगरिम्णा जगद्विख्यातः प्रथमचक्रवर्ती भरतो भयिकानां कल्याणं शिवं फरोतु । यः किम् । यः
स्वयमात्मना रुच्येति भाव , 'वरिओ' वृतोऽङ्गीकृतः । कया। 'केरललच्छीए' केवलज्ञानलदम्या । किमुपशमस्थाने क्यापीत्याह-'पायरि-
सघरे' प्रादर्शगृहे । तच्च मोहस्यैकं निकेतनम् । यतोऽत्र विनश्नराशुचिकृतघ्नविमिन्नस्वरूपेऽपि वपुषि वैपरीत्येनाभिमानो भृशमुज्जृम्भते ।
अत एव स्वयं वृतोऽसौ, न तु तेन सा वृता । एतावता किमुक्तम् । पूर्वस्मिन् भवे शुद्धशीलसाधुवयावृत्त्यं यथाविधि वितन्वताऽनेन तत्पु.
ण्यमगण्यमुपायंत, येन त्रिलोकीतिलकैरभिगम्ययापि केवललक्ष्म्या स स्वयमभिस्त इति ॥३॥
प्रथात्मभाषाविमूपाय याहुवलिगुणविलय कलयन्नाह-
वालाण तवस्सीण य थपिरगिलाणाण जेण साहूणं । वीसामणयं काही वाहुवली तेण याहुबली ॥ ४॥
[बालानां तपस्विना च स्थविरग्लानानां येन साधूनाम् । विश्रामणामकापदि बाहुबलिस्तेन बाहुबली ॥]
व्याख्या। वाहुबलिर्भरतेश्वरलघुम्राता बाहुवली वाहोर्यलमतीव श्रेष्ठं यस्येति वाहुवली, तेन हेतुना, येन 'घोसामणयं काही विधा.
१ दानेन भवन्त्युत्तमा भोगाः । २ क, ग. आयंस ।
॥८॥

·मणामकापीत् 'पूर्वजन्मनि' इति शेष । केपाम् । 'साहणं' साधूनाम् । किविशिष्टानाम् । 'पालाण' घालानां शैतकाणाम् । न केवलमेपाम,
'तरस्सीण य तपा विद्यते येषां ते तपस्विनस्तेषां च । न केवलममीयां 'थविरगिलाणाण' स्थविरा वयोवृद्धाः, ग्लाना. स्वाध्यायाध्ययना-
गुष्ठानखिमा रोगपीडिता वा ते तथा तेषामिति संक्षेपार्थः । व्यासार्थस्तु कथानकादवसेय, तच्चैतत्-
प्रस्त्ययोध्येति सपद्भिरीकृतजना पुरी। यद्वधूमुखलाधण्यहन्तकारिनिशाकरम् ॥ १॥ तारकाः प्रतिरूपन्ते नक्तं यन्मणिवेश्मस्तु ।
सगीतलन्धचन्द्रेणमुपलन्धुमिवागता. ॥२॥ जिनधर्मक्रियासूरान् पौरान सौराद्यदर्पितान् । कामार्थावनुयतेते यत्रैतो किङ्कराविव ॥ ३॥
यत्र कल्पद्रुमानेयोपादानीकृत्य निर्मिताः । पौरास्ते दानिनस्तेन दृश्यन्ते च द्रुमा न ते ॥४॥ भोगिनस्तरुणा यत्र प्रियासंगमलालसाः । मुन-
योऽपि महात्मानः प्रियासङ्ग मलाऽलसाः॥५॥ सदा समदयापूर्णाशयाऽत्र बहुशो भया । देदीप्यते मुनिश्रेणी क्षीणीन्दोरपि संसदा ॥ ६ ॥
(उक्तानुक्तकर्तृपदः श्लोक.) परितः परिखाम्भोधिवेलाशेल इयोशकैः । गुहागृहायितैः शालः शालते यत्र गोपुरैः ॥ ७ ॥ पचनोल्लासितेः
पापगलग्रहभुजैर्वजैः । प्रानयन्तीव वैत्यानि यत्र दिग्भ्योऽपि संपदः ॥ ८ ॥ एकसत्येकमित्त्रैकवुधैफपुरुषोत्तमा | धौजितेकधनाध्यक्षा तदने-
फजुपा यया ॥ ६ ॥ तस्यामिक्ष्याकुवंशादिकन्द श्रीऋषम प्रभुः। भासीज्जिनोऽवसर्पिण्यास्तृतीयारे नरेश्वरः ॥ १० ॥ समस्ताचारचातुर्य
शिष्याचार्यतया तया । स्रष्टेत्यरुपि पुरुषोतमनाभिप्रसूरसौ॥११॥ मरुदेवा नृदेवानामपि वन्द्या कथं न सा । ययाऽऽदिक्षोणिमानाऽऽदिजिन-
श्वायमजन्यत ॥ १२॥ निरागसो निराता निराशङ्का निरीतयः। सुप्रजाः सुप्रजास्तत्र प्रजापाले वभुः प्रजाः ॥ १३॥ नरव्यन्तरविधाहे
घदानयभानवः । यदाशामवहन् दत्ता रतामिव शिर स्थिताम् ॥ १४ ॥ मारिम्सारिफलं वन्धः स्नज रोधश्च निम्नगाम् । फलियन चिना
ऽन्यत्र तस्मिन् नाजनि राजनि ॥ १५ ॥ दुरेऽन्ये धन्वितः सन्तु धूमावाद् यत्र शास्तरि । इन्द्रस्तमुप्रधन्वापि नत्वाऽयत्त निजं धनुः ॥ १६ ॥

·-
विवेका
सटीका।
॥९॥
शोभेव शेषकोलेन्द्रकुलाद्रिकमठादिभि । धरेय धार्यतेऽद्यापि प्रभावेणैव तस्य तु ॥ १७ ॥ तारापुप्पोपहारेण मण्डितेऽम्वरमण्डपे । यत्की-
तिनतंकीरङ्गविटरदू भाति चन्द्रमा ॥ १८ ॥ सुमङ्गला सुनन्दा च तस्य पल्ल्यावुभे शुभे । विरिश्चनस्येर सावित्री गायत्री च वमूवतुः ॥१६॥
ताभ्यां सोऽयमनासक्तमना वेषयिकं सुखम् । भेजे भोगफल कमौदासीन्येनैव सादयन् ॥ २० ॥
इता वाहु सुबाहुश्च भक्तविश्रामणे क्रमात् । यतिपञ्चशतीवैयाऋत्य नित्य वितेनतु. ॥ २१ ॥ शुभेन विधिना तेन वाहुश्चक्रिपदप्रदम् ।
सुवाहुस्तु वलाधायि कर्म निर्मितवान् मुनि ॥ २२ ॥ प्रशसां च तयोश्चके वज्रनाममुनीश्वर । तेन पीठमहापीठौ जातौ दुर्मनसौ मुनी ॥२३॥
तदीाजनित कर्म ताभ्यामालाचन विना । स्त्रीभावफलद चक्रे मायामिथ्यात्वयोगत. ॥ २४ ॥ वज्रनाभमुनीन्द्रोऽईद्गश्त्यादिस्थानकैः पुनः।
विंशत्याऽऽराधयामास तीर्थनामकर्म स ॥२५॥ क्रमात् पञ्चापि ते पूर्वलतान् दीनां चतुर्दश। पालयित्वाऽय सर्वार्थसिथियमशिथियन्
॥२६॥ ततोऽसौ वज्रनाभात्मा च्युत्वाऽऽत्मा जगतामयम् । श्रीनाभिमरुदेवाङ्गजन्मा श्रीमृपभोऽभवत् ॥२७॥ सुमद्गलामुनन्दे ते नन्दत.स्मसवि-
स्मयम् । प्रियात्य तस्य विश्वकप्रभो प्राप्य कथचन ।। २८ ॥ अधादपूर्णपट्पूर्वलक्षा गर्भे सुमङ्गला । तौ वाहुपीठयोर्जीवौ व्युतौ सर्वार्थ-
सिद्धत ॥ २६ ॥ सुनन्दापि कृतानन्दा तदानीमुदरे दधौ । तौ सुवाहुमहापीठौ तत एव दिवश्च्युतौ ॥ ३० ॥ दृष्ट्वा चतुर्दश स्वप्नानय देवी
सुमङ्गला । स्वाम्युकचक्रिमातृत्वप्रीता युग्ममसूत सा ॥ ३१ ॥ सुतो भरत इत्यस्या ब्राह्मीति च सुताऽभवत् । सुनन्दा याहुदलिन सुन्दरी-
मप्यजीजनत् ॥ ३२ ॥ पुनरेकोनपञ्चाशःपुनयुग्मानि जीवसू । असुत सुकृताहूतमङ्गलानि सुमङ्गला ॥ ३३ ॥ काश्मीरकीरकायेरकाम्बोज-
फमलोत्कला । करहाटकुरुकाणाकथकेशिककोशला |॥ ३४ ॥ केशकारुतकारूपकच्छकर्णाटकाकटा । केककोल्लगिरी कामरूपकङ्कणकुन्त.
लाः ॥ ३५ ॥ कलिङ्गकलकूटौ च करकण्ठश्च केरल । खसखर्खरखेटाश्च गौडाङ्गो गोप्यगाङ्गको ॥ ३६ ॥ चौडचिल्लरचेयाध जालन्धरक-
॥९॥

·रङ्कणौ।टको डियाण्डाहालतङ्गतायकतोसलाः ॥ ३७॥ दशार्णदण्डको देवसभनेपालनर्तका 1 पञ्चालपल्लयौ पौण्डूपाण्डयप्रत्यप्रथाव॒दाः ॥३८॥ वर्यराभीरभट्टीयमाहिष्मकमहोदयाः । मेरण्डमरुलो भेदभरुमुद्गरमर्नाः ॥ ३६॥ मल्लवर्तमहाराष्ट्रयवनारामगढकाः । नाटब्रह्मोत्तरबह्मावर्त प्राह्मणवाहकाः ॥ ४० ॥ विदेहयद्गवैराटवनयासयनायुजाः । चाहीरुवल्लवायन्तिवय. शकसिंहलौ ॥ ४१ ॥ सुह्मसूर्परसौवीरसुराष्ट्रसुइ- डास्मकाः । हणहरफहम्योजहंसा हुडुकहरकौ ॥ ४२ ॥ इत्यष्टानवतिः सर्वेऽप्यभ्यधीयन्त ते सुताः । स्यामिना कृततजन्मोत्सवेनोत्सवपूर्व- फम् ॥ ४३ ॥ स्वामिनस्तान्यपत्यानि धानीभि पञ्चपञ्चभिः। पाल्पमानान्यवर्धन्त भावनाभित्रतानि वा ॥४४॥ विभोर्धर्मशताङ्गस्याला- नीय शतमङ्गजा । रेजिरे ते च ते च द्वे वैजयन्त्याविवाहजे ॥४५॥ भरताय कला बाहुवलयेऽश्यादिलक्षणम् । ब्राह्मयै लिपीरपीक्ष्वाकुः सुन्दर्य गणितं ददौ ॥ ४६॥ सदानतरोचिगु कटरुश्रेणिशोभिताः। विराजन्ति विभाः पुत्रा. पादा इव गिरीशितु ॥ ४७ ॥ अथैकदा समुन्मील्य चतुरान्तरमात्मनः । विभुळभाषयद् दुखवेष्टितं भवचेष्टितम् ॥ ४८ ॥ गतसारेऽत्र संसारे सुखम्रान्तिः शगे. रिणाम् । लालापानमिवाङ्गुष्ठे वालानां स्तन्यविभ्रम ॥ ४६॥ उत्पद्यन्ते विपद्यन्ते तद्रसास्वादसादराः। शरीरिणोऽन संसारे कमयो गोमये यथा ॥ ५० ॥ लोकः परिचितद्वेपी नवेच्छश्चत्यहो ! मृषा । यद् भवे न धिरज्येत न रज्येतापुनर्भवे ॥ ५१ ॥ दुःखात्मनि भवे सक्ताः शलभा इव दोपके । न कल्याणे तु वैकल्यादङ्गिनोऽमी सुखात्मनि ॥५२॥ सरस्तोयमिवास्थास्तु भवसौख्यमुपाधिजम् । निरुपाधि शिरानीरमिव मुक्तिसुखं स्थिरम् ॥४३॥ तदाश्रित्य व्रत पारवमेव भवनीरधे । मोतं यामि जनोऽप्येष यथा मामनुवर्तते ॥५४॥ अत्रान्तरेऽन्तरुद्भूतालोको लोकान्तिकै सुरैः । व्यशप्यतेति कल्पझैः समयशोऽपि स प्रभुः ॥५५॥ वसर्पिण्यामिहाज्ञानतमःप्रकरभास्कर !! राज्ययत् प्रथमं नाथ! धर्म तीर्थ प्रवर्तप ।x६॥ इति विशम्य यातेषु तदा तेषु जगत्पतिः। भरतं वाहुवल्यादियुत सुतमजूहवत् ॥५७॥ प्रणम्याने निविष्टाय तस्मै स्वामी

·सटीका।
वेका
॥१०॥
दमादिशत् । वत्स ! राज्यमिदं धत्स्व प्रविवाजिपवो वयम् ॥५८॥ माह वाणीमिमा पाणी संपुटीकृत्य सोऽप्यथ । राज्यं त्वत्सेवनादन्यत्
तातेच्छामि न किञ्चन ॥५६॥ त्वदने प्लवमानस्य स्वेदाम्भोऽभिमतं यथा। तथा तात! न मे राज्याभिषेकापर्जितं पयः॥६॥ तात ! त्वचरणा-
म्भोजरजसा मे यथा मुदः । न तथा पट्टवन्धेन मूनि साम्राज्यशंसिना ॥६१॥ यथा तुप्यामि ते तात ! सुप्रसादविलोकितेः। तथा न यार-
वनितोल्लासितैः सितचामरैः ॥६२॥ छायां पुरो निविष्टस्ते हस्तेन स्पृशता शिरः । यथा भजे तथा नाहमातपत्रेण फर्हिचित् ॥६३॥ त्वदीय-
शासनगिरा प्रीयेते मे यथा श्रुती । न तथा तात ! संभ्रान्तवन्दिवृन्दसुभापितैः ॥६४॥ सेवारम्भरतं प्राह भरतं प्रभुरप्यथ । वत्स ! सेवा
पितुः सेयमाशाऽवज्ञायते न यत् ॥६५॥ अन्वर्था नन्दनास्ते ये सितासितकृत पितुः । परेऽङ्गजत्वमात्रेण द्वेष्याः खलु मला इव ॥६६॥ नि-
श्चिन्ता मुक्तिहेतूनि कुर्वन्ती न पतन्ति यत् । पूर्वजा वत्स ! तनयस्तेनापत्यमितीप्यते ॥६॥ पुरुषार्थवयोभारमाद्रियस्व तदद्य मे।निश्चिन्तो-
ऽहं चतुर्थाय पुमर्थाय यते यतः ॥६८॥ प्राशा सुरासुरैर्मान्यां निशम्येति निशातधी। द्विधाऽप्यवाड्मुखस्तस्थौ भरतः पुरतः प्रभोः ॥६९॥
साम्यादिष्टास्ततो हृष्टाः सचिवाः शुविवारिभिः । भरतं परतन्वेच्छमभ्यपिञ्चन पितुः पदे ॥७०॥ तद्वाहुवलिमस्यानामपि वाहुवलिस्पृशाम् ।
विभुर्विभज्य भूभागानगजानामदाद् मुदा ॥७१॥ दत्तवार्षिकदानोऽथ चैत्रश्यामाप्टमीतियौ। दिवाचन्द्रोत्तरापाढायोगे यामे च पश्चिमे ॥७२॥
सुरासुरनरैः सेन्द्रः कृतनिष्कमणोत्सवः । व्रतकामी वनं स्वामी सिद्धार्थाभिधमभ्यगात् ॥७३॥ युग्मम् ॥ शिविकायास्तदोत्तीर्य तले किङ्किः
लिमूरुहः । स्वयं जगदलङ्कारोऽलङ्कारानमुचद् विभुः ॥४॥ शृङ्गे सुवर्णशेलस्य सिद्धसिन्धुप्रवाहवत । यासवोंसेऽथ देवस्य देवदूप्यं न्यवे.
शयत् ॥७॥ दशमद्वाररोधेन सापराधानिव प्रभुः । ततश्चतसृभिः केशानुश्चखानैप मुटिभिः ॥७६ स्कन्धकल्याणकुम्भारपल्लवाः सन्त्वमी
कचाः । इत्यसौ पञ्चमी मुष्टिममोचि वृत्रविद्विपा ॥७॥ ततः क्षीरार्णवे तिप्त्वा केशमुष्टिचतुष्टयम् । तुमुले कुलिशानेण सफले मुकुरीकृते
॥१०॥

·१७ चीर्णाष्टमतपाः स्वामी कृत्या सिद्धनमस्त्रियाम् । सर्वसांवद्ययोगानां प्रत्याख्यानमुदीरयन् ॥७६॥ अङ्गीचकार चारित्रं वहिनं भवनी-
रधः । तम्मन पर्यशानमरित्रमिव चाददे ॥८॥ विशेषकम् ॥ चतुःसहनसंख्यैश्च समं भर्चा समन्ततः । भूपैः कच्छमहाकच्छमुख्यैदीक्षा तदा-
ददे ॥१॥ स्तुत्वा नत्वा च यातेषु सुतेषु त्रिदशेषपि । मौनेन जगदाधारो विजदारोर्वरातले ॥२॥ विभुना भ्रमता प्रापि भिक्षा न क्वापि
पारणे । भिक्षानभिशः स्वर्णादि तदा लोको बदौफयत् ॥५३॥ तथाप्यनार्तः क्षुत्तृष्णाघातैः कच्छादिभिः प्रभुः । पालोच्याऽमोचि तस्थे च
गङ्गाप्रस्थे फलाशनैः ॥४॥
-
अथ कच्छमहाकच्छसुतौ पूर्वनियोजितौ । तदा नमिविनम्याख्यौ पित्रोः पादान्तमीयतुः ॥८५॥ अथैतो प्रेषितौ ताभ्यां सेवि-
वितुं भरतेश्वरम् । अभ्यधत्ता गिरं गर्वगिरिस्रोतस्थिनीमिति १८६॥ विभुं विहाय नाभेयं नावां सेवावहे परम् । धनाद् विनाऽन्यतस्तोयं
किं वप्पीह समीहते ? ॥८७॥ संधामिति विधायाथ पित्रोरापृच्छय व क्रमान् । प्रभुं गत्वा च नत्वा च तौ व्यजिशपतामिति ॥८॥ क्षेत्रमात्रापि
किं तात ! भागेऽस्माकं न मूरभूत् ? विज्ञप्तोऽपोत्यदाद् घाचं ताभ्यां वाचंयमो न सः ||८६ अथ भक्तिमतन्वाता तौ भर्तर्यवक्तर्यपि । नेत्रैः
कक्षापट स्वर्गवासो वेति कृताग्रहे 101 तत्कृपाणद्वयीमध्यगतो विभुरशोभत । जलकान्त झ्यापास्तपापनीरो भवाम्बुधौ ॥१॥ प्रभुं प्रण-
न्तुमायातोऽन्यदाऽहोन्दुरुयाच तौ। कौ युवां संश्रितो किंवा मौनध्यानधनं जिनम् ? ॥१२॥ पृष्टाविति फणीन्द्रेण हृष्टावेतस्य तावपि ।
एकस्वामिवतावात्मवित्ताग्रहमशंसताम् ॥३॥ तयोः फणिपतिः प्रीतः प्राप्तिप्रमुखां ददौ । पाठसंसिद्धविद्याप्टचत्वारिंशत्सहरिकाम् ॥६॥
विधाः किर्जता वैताढ्यं दक्षिणोत्तरपक्षयोः । प्राभयं प्रथयिष्यन्ति भवतोरित्युवाच च ॥६५॥ प्रभुप्रभावसंप्राप्तविद्यौ हृद्योजसाधिमौ । गतौ
घेताब्यमावेद्य पितृभ्यां भरताय च ॥६६॥ वर्षान्तेऽथ विभुः श्रेयान् श्रेयांसेनाद्भुतश्रिया । अकार्यतेनुसारेण पारणं पुण्यकारणम् ॥१७॥

·amam
विवेका
सटीका।
अथ वर्षसहस्रान्ते विश्रान्तेषु विकर्मसु । फाल्गुने मासि कृष्णायां प्रहरेकादशीतियो | चन्द्रे च सोत्तरापाढे न्यग्रोधस्य तरोस्तले ।
प्रयाप केवलशानं शुक्लप्यानधनो जिनः ॥६६॥ युग्मम् ॥ तदैत्य वासवा भक्तिफलिताश्चलितासनाः । स्वामिनः केवलोत्पत्तिमहिमानं विते.
॥११॥
निरे ॥१०॥
-
इतश्च भक्तिभरतो भरतो मातरं पितुः । तदागमद् नमस्कर्तुं कुलदेगीमिवात्मनः ॥ १०१ ॥ तां च पुत्रवियोगा| कुर्वन्तीमश्रु-
वर्षणम् । नीलीलुप्तदशं मेघच्छन्नान्दुं यथा दिवम् ।। १०२ ॥ पौनोऽद्याऽऽयानयं मातस्त्वत्पादानभिवन्दते। विज्ञप्येवं प्रणम्यास्या न्यविक्षद्
भरतः पुरः॥ १०३ ॥ अथ तेनात्मपुत्रेग समं प्रोषितसंमदा । तदा सा निजगादेति शोकगद्गदया गिरा ॥ १०४ - अवनं श्रितवान वत्स !
त्वमतुच्छपरिच्छदः । मदीयपुत्रको गात्रमावस्तु वनमासदत् ॥१०॥ शरीरे सुकुमारे यत् तपस्तेन निवेशितम् । पनपत्रपुटीपाने तत् प्रदीपः
प्रधर्तित ॥१०६॥ व तास्तस्याद्भुताभोगभोगमुख्याः सुखश्रियः ? । क्वेदानी शीतवातादिपुया. कष्टास्तप.श्रियः ? ॥१०७॥ नाशनं नासनं
नैव प्रच्छदं न परिच्छदम्। अरगच्छामि यासस्य जीवाम्यद्यापि पापिनी ॥१०॥ भरतस्तामयावादीदनादीनवया गिरा। मातः । प्रसीद तस्य
त्वं मत्तातस्य जनन्यसि । १०६ ॥ विज्ञापि किमविज्ञेव पुत्रवात्सल्यमोहिता । विचिन्तयसि तातेऽपि मातमानवमात्रताम् ? ॥ ११० ॥ स
हित्या लोफिी लक्ष्मी लिप्सुलोकोत्तरां श्रियम् । यद् विधत्तेऽधुना मातस्त्वं फलं तस्य पश्यसि ॥ १११ । पवित्रामिति पौत्रस्य समासाद्य
सरस्वतीम् । सा विषादनिपादस्य मालिन्यं यावदत्यजत् ॥११२॥ शापितौ वेत्रिणा तावत् पुरुषौ द्वावथेयतुः । तयोरेकोऽवदत् प्रोतिरोचितो
रचिताअलि ॥ ११३ ३ दिष्ट्याऽद्य वर्धसे देव ! कानने शकटानने । उत्पेदे केवलज्ञानं युगादिजगदीशितुः॥११४ ॥ अथायदद् द्वितीयस्तम-
द्वितीयगुणं नृपम् । आविरासीत् प्रभो ! चक्ररत्नमायुधवेश्मनि ॥ ११५ ॥ पूर्व तातस्य कुर्वेऽहं महं चक्रस्य याऽथवा । क्व परत्र हितस्तात.
॥१२॥

·मैहिकमयायेति नुपिदानेन हटरन्तौ यिएन्य नौ । मदेवामिति प्रीतिभरतो भरतोभ्यधात् ॥११७॥ मातः ! सारांगेन पिता रयं पुरा विरम् । सताक्षरं समादिक्षः परं पश्य मुतश्रियम् । ११८ ॥ पितामही महीन्द्रोऽभिधायेत्यारोप्य च द्विपम् । आमनापिगमारोह एमालः ॥११॥ सान्तःपुरपरीवारो नगराद् निरगादयम् । हास्तिशाश्वीयपादातसैन्यसंचलितावनिः॥१२०॥ प्रामान गाउटी मगदेयामुगाच सः । मातराकर्ण्यतामात्मसुतयेभयमद्भुतम् ॥ १२१ ॥ रूप्यकल्याणमाणिक्यमयशालत्रयं सुराः । इदै गगनापन गफिर शानामनात् ॥१२२॥ अथ यन्दायभियन्दारकैवन्दियररिव । त्वत्पुत्रस्य पुरो मातः । फियते विजयध्वनिः ॥१२३॥ अयं भिकारो धापन य म्यनन् । मानस्वत्पुरमेगर्थमिराहयति दिफ्पतीन् ॥१२४॥ श्रुत्वेति मरुदेवाया हर्षवाप्पामृतेस्तदा । नेप्रयोनी निकाप मासात् प्रशानिनः दसगात् ॥१२॥ स्थयमेराय पश्यन्तीसा तामिभुवैभवम् । प्रानन्दविस्मपस्मेरलोचनेदमचिन्तयत् ॥१२६।। भाभयमस्तीय मद्भुग भुपनाद्भुतम् । भरतस्य घराकस्य वृथा दोपमदामहम् ॥१२७॥ शयिनो यावदुत्सङ्गे सुतास्तावत् किलात्मनः। यसीयमपः पुत्रो मण्योदासीन्यानयम् ॥१२८॥ मुधा सदहमप्यासं पुत्रमोहकदार्थता । स्वार्थ विनाऽत्र संसारे न स्वः कस्यापि कोऽपि था ॥१२॥ यस्याः मा मोदन रिलीनं चित्तमप्यय । तद्विप्रतारकस्थानभरदानभयादिव ॥१३०॥ परमे परमेश्वर्यास्तस्या ज्ञानेविजू. मिसे। माग्मा शरीरमप्यौग्मद् न स्यमेतदपीति या ॥१३१॥ अस्यामस्यावसर्पिण्या प्राच्यसिद्धस्य तद् वपुः । अभ्यर्च्य निदधुस्तुणे पियुधाः शीरनीरपौ ११३२॥ भरतः शोकहर्शम्यां कयोप्याथुविभिधहक् । स्वामिनो देशनासा प्रविवेश यथाविधि ॥१३३॥ त्रिः परीय जगन्नाथं प्रणिपत्य च भूपतिः । निषसाद यथास्थानं पनकोशीकृताञ्जलिः ५१३४॥ आयोजनविसर्पिण्या सर्वमापानुरूपया । भारत्या भगवान् धर्मदेशनामिति निर्ममे १३५॥ असायपारसंसारपारावारान्तरा तरी। धर्मप्रवृत्तिरेकव युज्यते कर्तुमात्मसात् ॥१३६॥ सर्वदेशविरस्यात्म- -

·ववेका
सटीका।
॥१२॥
भेदाभ्यां सा द्विरूपभाम् । शीघ्राद्यभेदा व्यस्तान्यभेदा मोताय गच्छति ॥१३७॥ दानशीलतपोभावफलकैः परिकल्पिता ।सुसम्यक्त्वप्रतिष्ठाना-
सदा चारित्रशोभिता ॥१३८॥ गुरूपदेशनिर्यामवाचा संचारिता जनैः । फर्मावाटकं हित्वा परं पारं प्रयात्यसौ ॥१३६॥ युग्मम् ॥ तद्
मोक्ष इति विख्यातमनन्तमपुनर्भवम् । अनामयमनावाधमचलं शिवमक्षयम् ॥ १४० ॥ श्रुत्वेति स्वामिनः शर्मदेशिनीमिति देशनाम् । यति-
धर्ममधुः केऽपि श्राद्धधर्म च केचन ॥ १४१ ॥ मतिनः पुण्डरीकाद्याः सान्यो ब्राह्मीपुरस्सराः । श्राद्धाः श्रेयांसमुख्याश्च श्राविकाः मुन्दरी-
मुखाः ॥ १५२ ॥ इत्यं चतुर्विधः संघः स्थापितः प्रभुणा तदा। पूज्यतेऽद्यापि लोकेषु देवदानवमानवैः ॥ १४३॥ तदोत्पत्तिव्ययध्रौव्यत्रिपदीतो
विनिर्ममे । द्वादशाङ्गी गणधरैः पुण्डरीकादिभिःप्रभोः ॥ १४४ ॥
अथ स्वामी चामीकरगिरिवरो जगम इवासुरेन्द्रेदेवेन्द्रर्मुनिभिरपि तैस्तैः परिवृतः।
त्यहापीदुत्कर्षी प्रमदभरतः किंच भरतः, क्षमाचन्द्रोऽतन्द्रोदयनिधिरयोध्यामधिययौ ॥ १४ ॥
॥ इति भरतभूपणनामनि महाकाव्ये प्रथमः सर्गः ॥
॥१२॥

·अयायुधागारमुपेत्य चाररत्न नभोरत्नमिवापतीर्थम् । युक्तं सहस्रेण करैरियारैर्ननाम भूमान् भरतोऽभितुष्टः ॥ १॥ नैवेद्यजातैनव- मिर्पितन्यन् पूमामयं पारिपूजनीयः । तस्याहितदमाभृदनिष्टमष्टाहिकोत्सयं सारमतिश्चकार ॥ २ ॥ अथानुचक्रं दिशि जृम्भजेतुर्महेभ- परनेन महीमादेन्द्र प्रास्यानि जम्नदिने स जातप्रस्थानकल्याणविधिः प्रतस्थे ॥ छत्राश्वसेनान्यसिदण्डचर्मपुरोधसः काकिणिवधी घामणि पुडुम्बीत्यरराणि रत्नान्यनेकशोऽमूनि तमन्वगुश्च ॥४॥ प्रयाणदका भरताग्रसैन्यनरैरताड्यन्त भृशं रसन्त्यः। तदा रिपूर्णा हृदयानि चिन्त्यापर्य व्यवीर्यन्त दिगन्तरेषु ॥ ॥ सेनाशततोदितमूमिगोलप्रेसोलधूलीस्थगितस्तदाऽर्फः । भेरीरपत्रस्ततुरङ्गकप्टरयः पपातेव कुहा- रिपुन्जे । ६॥ प्रस्मत्प्रमो सैन्यमरेण भग्नफणः फणीन्द्रो मियते पराकः । इतीय तत्तन्त इला किलाश्ययराः खुराप्रैस्तलिमा वितेनुः ॥ 10॥रया रयानभ्यनिर्मिमहेमा गाभिप्या अपि हेपितेन । जनो जनः शब्दपरम्पराभिरलक्ष्यत क्षोणिरजोऽन्धकारे ॥ ८ ॥ ध्वस्तालकेच गापितर्यनान्तः पुरेहंगगां सनसक्षतेय । प्रम्लागमाल्येय जलैर्विदून(फ्तोज्झिता मू: कटकैस्तदाऽऽसीत् ॥ ६ ॥ अथानुचक्रं भरतेश्वरस्य पान्ती दिगम्यूतिमितः प्रयाणे । सा वाहिनी पूर्वपयोधिकान्तोपकण्ठसंश्लेपयती बभूव ॥ १०॥ तत्कालमाद्वादशयोजनान्तं समन्ततो वर्धकि- निर्मितेषु । समायसन्नाशु निवासकेपु तत्सैनिकाः स्वेस्यिय मन्दिरेषु ॥ ११ ॥ तत्रादधात् पौषधशालिकां चरत्नोश्वयैर्वार्धकिरत्नमुचैः । ममगेलादपतीर्य तस्यां देयो य मास्वान् भरतो विषेश ॥ १२ ॥ कुशीलशास्ता फुशसंस्तरेस कृतोपवासत्रितयोऽसि तुर्ये । स्नात्याऽथ छरया पनिधर्म शस्त्रपूर्ण रथं सौर्यमिवाररोह ॥१३॥ स धीरघण्टायुगयुग्मरम्यं द्वीन्दु द्विभास्वन्तमिगमराद्रिम् । महारथः सारथिना प्रणुन- एपं समुद्रऽथ रथं निनाय ॥१४॥ नामेयसूरम्भसि नाभिदध्ने रयं समुद्रान्तरयो निघेश्य ।अधिज्यकोदण्डगुणप्रणादाद् यादांसि चक्रे चकि- सधपांसि ॥१॥ पयोनिधैांगधतीर्थनायदेवं यशोफर्तुमसौ नृदेवः । स्वनामचिढं किल धूतवाणमुद्भूतरुग्दूतमियोत्ससर्ज ॥१६॥ स पक्ष-

·REME
विवेक
मटीका।
॥१३॥
सूत्कारभरेण भीमः शरो गरुत्मानिव चण्डवेगः । गत्वा सभां मागधतीर्थभर्तुमर्तुर्जयस्तम्भ इवोल्ललास १७॥ उद्वीक्ष्य तं फोपकडारच.
चरित्यावीत् पूर्वपयोधिपाता । अरे! सभायां मम कः ससर्ज शर करं मौलिमणाविवाहेः ? ॥१८॥ इति ग्रुवाणः स्वयमेव दाणमुत्थाय तं
पाणितले चकार । प्रकोपफम्प्राधरपल्लवस्तत्पुल्ताक्षरश्रेणिमवाचयश्च ॥१६॥ नाभेयजन्मा भरताभिधानः समेत्य शास्ता दिशतीति चक्री।
पच्छन्तु दण्डं मम रत्नराज्या राज्यानि कर्तु यदि योऽस्ति वाञ्छा ॥२०॥ इत्यत्तगलीमवलोक्य मन्नमिवोरगस्तत्तणमाप्य शान्तिम् ।रत्नो-
घमादाय च मागधेशस्तमादिचक्रायुधमाजगाम ॥२१॥ तत्काण्डदण्डेन समं स दण्ड समर्प्य तं प्राञ्जलिरित्युवाच । प्रद्याद्यहं देव ! तय
प्रसाददशाद् घसामोह निदेशकारी ॥२२॥ श्रुत्वेति तद्भकिवचः प्रसन्नचेताः स चमी तमथो विसृज्य । निवर्तयामास रथं पयोधेः संरम्भता
स्वस्य मनोरथ च ॥ २३ ॥ निष्कण्टकोऽसौ कटकं समेत्य द्विड्वारणो निर्मितपारणोऽथ । अष्टाहिका मागधतीर्थनाथमुद्दिश्य चक्री रचया.
चकार ॥ २५ ॥ क्रमादपाच्यां वरदामतीर्थाधिपं प्रभासाधिपति प्रतीच्याम् । सिन्धुनयन्तीपतिमप्यजैपीत् प्राग्वद् मनीपी भरतो नृपेन्द्र
॥ २५ ॥ सैन्यैरदैन्यैरनुचक्ररत्नं गन्ता दिगन्तानपि गाहमानः । वैताढ्यशैलं भरतार्धफालीद्वयान्तरासीयनिकामगात् सः ॥ २६ ॥ सैन्यं
निवेश्यास्य च दक्षिणस्यामुपत्यकायामथ पार्थिवेन्द्रः । विशिष्टभासा तपसाऽष्टमेनाचकर्ष वेतादपकुमारदेवम् ॥ २७ ॥ आगत्य सद्यश्चजिता.
सनोऽस्मै प्रौढानि कृत्वापि च ढौकनानिः अद्यादि दासोऽस्मि तवेत्युदित्वा यथागतं सोऽपि जगाम धाम ॥२८॥ कृत्वा नृपः पारणमाहिताया-
हिकोऽथ सेनापतिरत्नमूचे । सख्खे! सुषेणाभिध! शाधि सिन्धुवैताढ्ययोर्दतिणनिष्फुटं त्यम् ॥२६॥ उत्तीर्य सिन्धुं कृतचर्मरततेतुं सुषे-
पोऽपि ततः सुखेन । म्लेच्छान् विजित्यैत्य च सर्वदण्डं दण्डाधिपो ढोकयति स्म तस्मै ॥३०॥ दिष्टः पुनश्चमभृता तमिस्रां गुहामथोदायितुं
सुपेणः । उद्दिश्य चके कृतमालयतमष्टाहिकां तत्र कृताप्टमान्ते ॥३१॥ ततोऽश्वरताधिगतः कपाटे त्रिदण्डरत्नेन जघान तस्याः । भिन्ने च ते
॥१३॥

·प्रपिदले पर्षमाग फर्ण करपन चूर्णम् ॥३२॥ अथ प्रतीपत्वरिता वरनेनस्येत्यनेनात्मरिमार्यवेदि । चक्री त्वचालीद् मणिरतमम्य निवेश्य फुम्भेऽधिगतो मंहभम् ॥३३॥ गुहां तमिन्नामपिशत् तमिनापली पिल्लुम्पन् मणिरतभासा । स्वसैनिकैः साकमयं शशाङ्क इचोडुभिः मांगनियामरस्य ॥३४. अनुप्रयाता पतिनीजनानामालोकहेतोः पधिकापिणीतः । एकोनपञ्चाशतमर्कभांसि चक्री चकारापि च मण्ड- कानि ३४॥ पालनायो रयमीपणां चोन्मनामदीनानुचरोन सः। अलहुयद् वार्धकिवद्धसेतुमतूलतार्यामिह निन्नगां च ॥३६॥ उदग्गुहा. वारकरावापिनिर्गमोऽसौ विलसत्प्रतापः । चमेन्य राजन् दिवसोऽशुनेयोत्तरं विजेतुं भरतार्धमाटत् ॥३७॥ संपातसहरिद मिल्लभूपैरदृष्ट- Tiनिभपैरदान्तः । तस्यातिपोरोऽशनि सारस्तत्तातस्य दुऐरिय कर्मवीरः ॥३८॥ तैरप्रसैन्ये तरलीकृतेऽस्याश्वरत्नमारुह्य धृतासिरतः । पचाल मेनापतिरत्नमेतान् हन्तुं सितध्यानमिवान्तरारीन् ॥३६॥ तेन व्यधीयन्त गतप्रपञ्चाः पञ्चाननेनेव गजा द्विपन्तः। गत्वा च ते सिन्धुतटा. समारादाराधयानात्मकुलाधिदेयान् ॥४०॥ तदा तदाराधनतोऽभ्युपेत्येत्याहुः सुरा मेघमुखाभिधास्तान्। हहो ! महोत्साहभरेण वत्सा विधानमा- पगि गुपा किमेतत् ॥४१॥ दूरे पयं जेतुमयं न शक्य. पुरन्दरेणापि कृतादरेण। तथापि युप्मननिताग्निरोधाद् विधास्यते फश्चिदुपल्लयोऽस्प n४२n पुरा प्रतिश्रुत्य तदेतदेणं ते न्यन्तरा मेघमुसाभिधानाः । विरुत्य मेघान् नवचक्रिसैन्योपरि व्यधुर्वृष्टिमतीव घोराम् ॥४३॥ पर्पनिक गलप्रमापधारामिरन्धातमसं एजनिः । प्रराणि मेधैः श्रुविकोटराणि विदारयद्भिस्तडितो वमद्भिः॥४४॥ जाते तदानीं फटकस्य कण्टयाने घनाम्मस्यभित: तणेन । चक्री स्पहस्तेन स चर्मरतं व्यस्तारयद् द्वादश योजनानि ॥ ४५ ॥ तस्योपरिधात् फटकेऽधिरूढे सच्छ- वरसां च ततान तन्न् । तदण्डमौलौ मणिरतमात्मलोकावलोकाय ततान देवः ॥४६॥ उत्तानि धान्यानि कुडुम्विरत्नेनाहो मुखेऽन्ते च गतानि सिदिम् । प्राप्तानि शश्यत् प्रतिवेश्म सैन्यजनस्य दैन्यप्रसरं ममन्धुः ॥ ४॥ चर्मातपत्रद्वयसंपुटं तचोयान्तरालेतरदण्डतुल्यम् ।

·ऋMAT
THD
विका
सटीका।
॥१४॥
प्राण्डसंज्ञा भुवनेऽत्र शके रिलोक्य लोकेन तदादि चक्रे ॥४॥ सप्ताश्वतेजा. किल सप्तमेऽद्वि चकार चिन्तामिति चक्रवर्ती । यत्प्रत्यनीक
प्रपते ममापि कः प्रत्यनीकोऽजनि धूमयोने ? ॥ ४६॥ इत्यस्य चिन्तामयधार्य चित्तानुवर्तनध्यानपरारतदैवाः ! सुराः सहनाः खलु
पोडशापि वमापिरे मेघमुसानुपेत्य ॥ ५० ॥ रे रे शठा.! केने हठाशयेन देवेन दत्ता मतिरीदृशी व. ? । चक्री भवद्भियदि नेक्षितोऽय
तत् किं समाकर्ण्यत नास्ययापि ? ॥ ५१॥ तद् यात ,तद्देवहताः सुदूरमरे ! नरेन्द्रो नहि यावदेषः । चक्रेण शक्रायुधदुःसहेन
भिनत्ति भीमो भवतां शिरासि ॥ २ ॥ श्रुत्वेत्यमी यक्षवांसि फाक्नाश प्रणेशुद्धतमेव देवा. । घनौधमुक्तः प्रतताप चार्कस्तदार्पभेर्मूर्त
य प्रतापः॥१३॥ म्लेच्छाधिपास्ते सह याजिहस्तिप्रष्टै कनिष्टाइगुलिमात्रदानात् । एत्यार्पभिं कुद्धमतीव दक्षा निजोत्तमाङ्गानि ततो ररतुः
Nxn अथोसरं सिन्धुतट सुनेन सुपेणसेनापतिना विजित्य । अक्षुद्धी. तुद्राहिमालय स चक्री गुणक्रीतयशा जगाम nxxn गिरेनितम्वे
फिल पतिणेऽस्य निवेश्य विप्य शिविर नरेशः । प्रत्याप्टम स्यन्दनसस्थितोऽथ ससर्ज वाणं हिमवत्कुमारे ॥५६॥ द्वासप्तति तं योज-
नानि गत्या पतन्तं हिमवत्कुमारः । दृष्ट्वान नामापि निरीक्ष्य शान्तकोपो नृपं प्राप समं शरेण ॥४७॥ विनिर्मितोपायनमा भिस्त विसृज्य
अपमफूटफूटे । जयप्रशस्ति निजनामचिहामहाय चके दिल कारिणीतः ॥ ५८ ॥ अष्टाहिकां तन समाप्य चक्री चक्रानुगो दिग्विजयाद
निवृत्त । उदग्नितम्मे फटकानि फान्याद्वैतानि घेताढयगिरेरनेपीत् ॥ ५९॥ तस्मिन् विजेतुं घिनमि नमि चोदग्दक्षिणश्रेणिखगाधिनायौ
भन्यतिपन झाणिभृतां प्रतीत. क्षणादभमप्रमरं शर स.॥६०॥ क्रुद्धारथ द्वापि वीक्ष्य सधस्त सायकं भूपतिनायरस्य । विद्याधरानी.
फयुतौ समीकमाधातुमेतेन समीयतुस्तौ ॥ ६१ ॥ दलान्ययुध्यन्त समत्सराणि तेषां मिथो द्वादश वत्सराणि । एकानि भूमौ दिवि चापराणि
नारायतीरीशरचापराणि ॥२॥ प्रथामि सङ्गरतर्षभिन्नमनाः पुनानः स्वयमात्मसन्यम् । कोदण्डमुदण्डपराममोऽरीजेतु भुजे तुझरथो
-
}
॥१४॥

·पगार १३॥ मूरयों नमास्थानमितोऽपि राधायेधं वितन्यग्निर चक्रवती । विव्याध विद्याधरसैन्यवीरान् धीराशयो व्योमसदा समक्षम् ६४ ॥ स्यस्मिन् सगेसो वियोऽय सैन्ये प्रदौ सुबहौजसिकायपीमौ । एत्यार्पमि तं विनमिन मिश्च प्रणम्य साष्टाङ्गमसान्त्वयेताम् ॥ ६५ ॥ नाभेगजन्मग्निदमाययोस्त्वं क्षमापते ! दुर्ललितं समस्य । सतां हि भूयानपि गाढरूढाटोपः प्रणामायधिरेष कोपः ॥६६॥ अथ प्रसनस्य नमि- धिरनान्यमुप्प रत्नान्युपदीचकार । स्त्रीरत्नमेकं यिनमिः सुभद्रा पुत्री तु मूर्तामिय चमिलक्ष्मीम् ॥ ६७ ॥ तुष्टाशयेनापभिणा विस्टाविमौ पिशिराजयको स्यराज्ये । सुतौ निपेश्य प्रतमादिषातां युगादिनाथस्य विभोः समीपे ॥ ६८ ॥ चक्री पुनः सिन्धुवदात्मवश्यां विधाय गतामगुरागसात् । समासहस्रं युभुजे सुपेणजितै दीयोत्तरतीरदेशः।। ६६॥ सण्डप्रपाताख्यगुहाधिनाथं प्राग्वद् व्यजैपीद (१) थ नाट्य- माजम् । गुहामतिकम्य च तो नियास्य गङ्गातटे प्राप निधीन नवापि ॥ ७० ॥ जित्या सुपेणेन जयैकतागीभागीरथीदक्षिणनिप्फुटं सः । मृगाधिपः स्यीयगुहामियकभूमानयोग्यां प्रति संचचाल ।। ७१॥ अस्मत्प्रभोस्तेजसि जृम्भमाणे तमोपहे कोऽयमनात्मवेदी?। इतीव सद्यस्तिर- योगभूरिस्पो पति पादरजोभिरभ्याः ॥ ७२ ॥ करेणयो दानभरेण दत्तच्छटामियोवीं विदधुस्तदाऽस्य । खलीनखिमाननपातिभिश्च फेनैः सपुष्पप्रकरामियाभ्याः ।। ७३ ॥ हहिनिस्तक्षणकर्पितोयी सुसथवामात्मभुजप्रशस्तिम् । शृण्वन भुजहीगणगीयमानामियाय मानी निजरा. जधानीम् ।। ७४ ॥ तदागमे पौरफ्तायचूलदुक्लयद्धपोमनि हट्टमार्गे । तन्मञ्चरत्नेषु करं न चके व्यलीकभीत्येव दिवाकरोऽपि 19 भूपं स्थफान्तप्रतिमन्जरूपं विलोकितुं पौरवधूमिषेण । मञ्चेषु पञ्चेपुवधूरियास्थादेकाप्यनेकाः परिकल्प्य मूर्तीः ॥ ७६ ॥ नरेन्द्रवीक्षाकुतुकी ममोवादमानियान्तनगरं जनौयः । अधकारागारशिखाधिरूढश्चतुर्थनोकायितमाततान ॥ ७ ॥ श्रुत्वादशम्दानिव पञ्चशम्दान् नृत्यनिरुत्त- मितपिच्छभारी । तदा मयूरैस्तरयोऽपि चक्रधरा यासन् भरतानुपङ्गात् ॥ ७८ ॥ पुरीमथ प्राविशदेप योपिविक्षिप्तलाजैरवकीर्यमाणः । 7

·.
सटीका।
रक
१५||
दिविस्तृनैरिन्दुरियोडुभिर्धा घनीमिवेमश्च लताप्रसूनैः ॥ ७॥ स मालिक्यान् प्रतिमञ्चमुचैहन विधीन पौरविधीयमानान् । पूर्वाचलं
भानुरिवारमसौधमसौ धरावजधरो जगाम ५ ८० ॥ अन्येत्य चाभ्येत्य महोत्सवेन विधीयमान विधिषद् नरेन्द्रः । स वारतित्यपदाभिषेकं
भेजे भूश द्वादश घरसराणि ॥८॥ कशां शशाङ्कस्य कलामिवाथ स सुन्दरी सादरमीक्षमाणः । तत्कायहेतूनि (3) नियोगिन. स्वान्यपृच्छ-
तेऽपोति शशंसुरस्मै ॥३२॥ स्वामिन् ! भवदिग्विजयादिधनात पष्टिं सहस्राणि समा. समाधात् । वतमहाभिप्रहसचयाचामाम्लान्यसौ म्लानि-
करापघस्य ।। ८३॥ श्रुत्वेति भूमीपतिना विस्था नष्टापदष्टापदपर्वतेऽथ । युगादिदेवस्य पितुः करेण जग्राह दीक्षा गृहनि स्पृहा सा ।। ८४ ॥
भनागतान द्वादशवार्षिके साम्राज्याभिषेक भरतेश्वरोऽथ। आह्वातुमष्टानपति निजानुभुत्र. प्रभूतान् प्रजियाय दूतान् ॥८॥राज्यानि कर्तु
पदि योऽस्ति घाछा तदेत्य नाथ भरत धययम् । निशम्य दूतोदितमित्यमी स्वरुक्षाक्षर मच वभापिरेऽदः ॥८६॥ अस्माकमस्यापि भवत्प्र-
भोभो ! प्रादायि तातेन विभज्य राज्यम् । अस्मच्छकाशात् स किमिच्छतीदमाच्छेत्तमन्छेतरजोमपुटः ॥ ८७ ॥ नास्माफमस्मादधिकेन
कार्य संरक्षितुं च स्वयमेव शताः । तद् दूत ! भर्ता भवतामयोगक्षेमकर स्यात् कथमेप नाथ. १.८८ ॥ अयं च यद्यस्ति समस्तचीराव-
जीवलीयानऽनलोकमेव । तदेतु युद्धेन पय पराम्यास्तस्यैव सातस्य यतः सुताः स्म.|| ८६ ॥ स्वच्छन्दस. किन्तु न विद्यमाने ताते नितान्तेन
घयं भवामः । तत् त समापृच्छच सहाग्रजेन योत्स्यामहे तेन युयुत्सुनापि ॥ १०॥ उक्त्वेत्यथाप्टापदपर्वतेऽमी गत्वा जिनं निर्वृजिनं प्रणम्प ।
सर्प तमस्मै भरताभियोग विधाय ते विज्ञपयांदभूवुः ॥ ३१॥ सिञ्चन्निवैतानमृताम्बुदृष्ट्या दृष्ट्या प्रसादाञ्चितया च वाचा । तत्कालमु-
मीलितकोपवढेरद्वाय शान्त्यै भगवानुवाच ॥१२॥ वत्साः । किमिच्छाऽसुरुतैकलक्ष्मीभूतेहलक्ष्मीमधिगन्तुमेताम् । चलाचलेय कपिफामि-
नीय स्वा स्याद् न कस्यापि भवातिरेऽपि ॥ १३ ॥ कृत्या क्षयं स्नेहदशागुणानां प्रदीपलेखेव पलायते श्री. ! अवश्यमेकं त्वशिष्यते तन्मा.
॥१५॥

·जिन्यमश्मिम्मनित तया यत् ५५ सुप्ताः ममत्ता निपुणा प्रपीह यया तथा या बहु कि प्रवीमः । भिया पुमांसश्चनयाऽनुपेनं न वञ्चिताः कगठपोपेर।।१५॥दयपुमें मम राज्यमेतत् पुधा ममते मम योपितोऽमू । रत्नभ्रमाद् मन्दधियामिहात्मीकारो मुधाऽयं भवद्य- देश होनेयिनीनेरसनातन संसारमोगः परहन्तकारी । तुप्यन्ति रखा इव देहिनोऽमी न मोतसाम्राज्यमुपार्जयन्ति ॥ ६॥ समिपणा काारको परिभिपयाससस्तृप्यति नापि मृभिः । ससारभोगेर्न तथा जडात्माऽनुजन्म तिष्ठेत च मृत्यवेऽसौ ॥ ८ ॥ परोपमानः पुरुषः पुम चतुर्थमम्पार्यविमोहितात्मा । उत्पद्यते पापि विलीयते च जले यथा पूतरको भवेऽत्र || ६६ ॥ अनेकशो ये कित डा भोगास्तदर्थ यिमुसाभिलागः | मोक्षाय दक्षा भृशमुत्सहन्ते सोऽनन्तसुज्ञानमयो हपूर्वः ॥ १०० ॥ इच्छामशेषां समपास्य परसा मांसाप तद् ययमपि त्यरजम् । असगतौ शभ्यदुपस्थितायां क्येर पुन' क्षयकुलादिलाम.? ॥ १०१ ॥ श्रुत्वेत्यमी स्वामिवचः मलाः गुजारापाः संयममाद्रियन्त । विवृत्य दूता अपि विस्मयेन स्वस्वामिने तत् प्रथयांवभूवु. ॥ १०२ ॥ माज्यानि राज्यानि ततः समृ घाऽरापाणि सर्यायपि सार्वभौमः । स जमसे पहिरिवन्धनानि मूयांसि भोज्यानि च भस्मकीच ॥ १०३ ॥ अथैकदा दिक्पतिमौलिमाल्य- गदासातपदारविन्दम् । संसगतं श्रीभरतं सुषेणः सेनापतिः प्राञ्जलिरित्युवाच ॥ १०४ ॥ स्वामिन्नसामान्यमई प्रतिष्ठानितकाष्ठावि- अपेऽपि फ्लो । नेतद् पिशत्यायुधयेश्म चक्रमद्यापि मतः करटीव शाराम् ॥ १० ॥ अथावद युद्धिनिधि सुवृद्धिरमात्यनाथो भरता. धिनायम् । कोऽद्यापि नाय ! त्वयि विश्वजत्रे तिष्ठेत पूष्णीव तमिनलेशः ॥ १०६ ॥ प्रा शातमेको न वशंवदोऽस्ति तवैव देव ! प्रथमोऽनु- गमावालार्यली यादुदली रसापामसायसामान्यपराक्रमो यत् ॥१०॥ राज्यागसप्ताचिरहो! महासिपिलासिधूमान्धितवैरिवर्गः । अमर्पवायू- यासितः कथंचिदय दिगन्तानपि दग्धुमीश' || १०८ : निस्तेजयित्यापि दिगन्तभर्तृनमुं धरित्रीधरमुच्चरङ्गम् । स्वामिन्ननाक्रम्य तय प्रताप-

·सटीका।
पका
परस्य दूरप्रसर कप स्यात् । ॥ १०९ ॥ अण्डीरदोर्दण्डममु स्वजित्वा दिग्जेवयानाक्रमकेतवेन । त्वयैकराज्याय विभी! वणिज्याकृतेव
पेशान्तर पर चक्रे ॥ ११० ॥ तत् तुल्यसंवन्धपराक्रमस्ते नोपेक्षितु युज्यत एव देव ! ! आलानदण्डे किमुभौ मदेभौ स्यातां किमेकत्र धने
च सिंहौ ? ॥ १११ ॥ अथादितस्त्व यदि योद्धमोहसे न वान्धवं त किल वन्धुवत्सल । तथापि दूतोऽस्य मनस्विनीतिभिः परीक्षितुं
फधिदपि प्रहीयते ।। ११२ ॥ दूताहत सामदानादिभिस्यां चीरमन्यो मन्यते नो यदा तत् । गौरव्योऽपि द्विष्टदन्तीव यन्तुर्दैवस्यास्ते स क्षणं
शिक्षणीय ॥ ११३॥
२६॥
इति सचिवचयेन्दोमन्त्रमुत्साहफन्दीपममानिसुधाशु प्राप्य तस्मादुपांशु. ।
घवनरचनपूत शिक्षयित्वाऽथ दत तमभि च वसुवेग प्रैपयत् तायवेगम् ।। ११४ ॥
१ इति भरतभूपणनामनि महाकाव्ये द्वितीय सर्गः ॥
॥१६॥

·प्रपतपुमानशोभनैः शकुनैः सोऽभ्यनि पारितोऽप्यगात् । निजनाथनियोगकारितापरतन्या हि सदाऽनुजीविनः ॥ १॥ व्यति. पारण नदीनगारजीनगरप्रामधरा पसुंधराम् । बहुलं बहुलम्पटै टेर्वहनीदेशमसावयासदत् ।। २ ।। सुषमानृपतेरिध स्थलैरथया फ्रीडन- गरिय लियः । अनुगोठमझो महानतः फलितं धान्यकदम्यराशिमिः ॥ ३ ॥ अनुशालिवनं च गोपिकानिवहेरिनुतले निपादिभिः । बलिवा- पजितितीगिनुधारतोनानपरे परिष्टतम् ॥ ४॥ प्रतिशाजमनाविलादिगुणगीतिप्रवणः सुरीगणैः । फनकाचलतोऽभ्युपागतैरपि- शुन्यमाजिराजितम् ॥ ५॥ मणिभूगणकान्तिमञ्जरीवितमिनासु तमस्विनीप्यपि । दिवसेप्विव पान्थवाणिनीगणपाणिधमयमधोर. पिम् ॥ ६ ॥ समुपेत्य सरोजलोचनातलावण्यदित्तिया दिय: । निदशैरतिशायिभोगतो मुदितैर्युपरिहार्यभूतलम् ॥ ७ ॥ पञ्चभिः कुल- कम् ॥ अछातभयान्वितं पहलीदेशमसाययाप्य तम् । स्वमिहैव भवे अवाद् भयान्तरमायातमियोदमन्यत ॥ ८॥ अथ तक्षशिलाभि- पामसो पसुधारारशाजशोभिताम् । दयाहुवनस्य संपदा बहुला बाहुवले. पुरीमगात् ॥ ६॥ परितोऽपि निमालयन्नयं वचनागोचरमत्र पैगयम् । पुरयासिभिरन्मुसो निरक्ष्यत विफ्रीतजनादियोद्धृतः ॥ १० घटिकागृहमेत्य भूपतेः क्षणमुत्तीर्य रथादथास्थित । स निजेश्वर- पाचिकं तपासतपीक्षापिगतं स्मराग्नेिय - ११॥ अथ संसदि स प्रवेशितः प्रतिहारेण नृपस्य शासनात् । मणिकुट्टिमसंभृताम्भसंभ्रमसंको- चितवीरपट्टयः ॥ १२ ॥ तरणरिव तेजसा हरेरिय लक्ष्म्याऽहिपतेरिवौजसा । इह वाहुवलेः तितीशितुः प्रणिपत्यैप पुरो निषिष्टयान ॥ १३ ॥ मुरापानियिएभारतीकरपीणावणकलिवान्धवीम् । इति वाचमुवाच विस्मितधुतिसञ्चामरवीजितां नृपः ॥ १४ ॥ अयि शंस सुवेग ! वेगतः कुरानी सांगतमप्रजो मम | अपि तेन च शासिताः प्रजाः कुशजिन्यो गुयसंपदश्च ताः ? ॥ १५॥ अजितस्य च राज्यमुन्नतिं भजतेऽङ्गेषु सदेष सप्तम् । प्रयि भारतभूमिमगडलं कुशलेनेप जिगाय धाऽसिलम् ? ॥ १६ ॥ अयि भूमिभुजोऽग्रजेन मे विजितावर्जितदासिताः क्रमात् ।

·सटीका।
॥१७॥
म मपन्ति पिपावभाजनं दधतोऽप्यस्य सदैव शासनम् ? ॥ १७ ॥ समशीपिफया प्रधार्धिसद्भुवनानामनुरागवैभवैः । प्रयि तस्य न बाधते
पवित् पुरुगत्रितयं परस्परम् ॥ १८ ॥ इति याचमुदीर्य भूपतौ स्थितिमासेदुपि सोऽब्रवीत् पुनः । कुशलं क्व नु तस्य पृच्च्यते कुशलं
इन्त भूयोऽपि यः स्ययम् ॥ १६॥ अपि चाकुशलं प्रजासु तास्वय राज्ये क्व नुतत्र संभवेत् ।। ननु यत्र समस्ति शास्तिकृद् द्विपदाक्रान्तिग-
नस्तयाजा ॥ २० ॥ ननु तिष्ठतु योरमगडनीजयिनो दिपिजये पुरोऽस्य कः। क्रमते तिमिरस्य विक्रमः कुत पव प्रतपस्यहर्पतौ ? ॥ २१ ॥
ननु तस्य दिगन्तपार्यिः सममारुतमाप्यनेफश. । शिरसा नियतेर जन्मिभि शमिच्छा नियतेरिवोह्यते ॥२२॥ अविवाधितवृत्तिभिर्मियः
पुरागस्त्रिभिरेप सेव्यते । भुपनैरिव हेमभूधरो दिवसः साध्यविभागकैरिय ॥ २३ ॥ अपरैः परितो नृपः परःशतसंख्यैः परिपेवितोऽप्ययम्।
अनुजानतिदुरगान निजानविपश्यन् न कदापि मोदते ॥ २४ ॥ जगतीमवजित्य भारती भरतस्यात्मपुरीमुपेयुपः । नृपराजपदोत्सव नृपाः
समुदो द्वादशवार्षिक व्यधुः ॥ २५ ॥ प्रयगुष्य निजाननागताननुजास्तत्र महे महीयसि । अयमेकनृपः स्वपूरुपान् द्रुतमासातुममूननोदयत्
॥ २६ ॥ अथ ते तु महाधियोऽन्तरा सविकल्पाः परिकल्प्य किञ्चन । वत तातपदद्वयान्तिके द्रुतमेत्य व्रतमेव भेजिरे ॥ २७ ॥ तदपारवियोग-
विलम्पसनावर्तविरर्तगर्तत । तदमुंतव देव !सांप्रत द्रुतमुर्तुमुपेत्य सांप्रतम् ॥२८॥ ननु यद्यपि तत्र वन्धुताविवशस्त्वं न पुरा समागमः।
परिवनि तथापि तेऽन्यया सहजादेव दुराशयो जनः ॥ २६ ॥ महतोऽप्यपये यथा तथाप्युपरागादपचीयते महः। तपनो हि तुलाविशुद्धिमानपि
कन्यां गत इत्यतारशः३० ॥ तदहं नृप ! यमि ते हितं भरताधीश्वरलोचनाञ्चलैः । जनवादरजःप्रमार्जनं कुरु संप्रत्यपि नापराभ्यसि
॥ ३१ ॥ स्वयमेव सदाऽनुजीरिनामसमानार्थविसर्जनापरः 1 अभिमानधनप्रियस्तय प्रगते न्यदयं समीहते ॥ ३२ ॥ द्रविणाय न किन्तु
तेजमे किल धीराः कलयन्ति रिक्रमम् । विनिहन्ति पतपिशनः फणिनः किं फणरत्नपाच्या ? ॥ ३३ ॥ मम वन्धुरसाविति नमाझ
॥१७॥

·पस्व फ्पचनापि मा स्म मः । विजिगीपुमतेषु राजतु व नु सवधयोपयुज्यते ॥ ३४ ॥ अथवा यदि वीरमानिताग्रहिलो वीरममुं न मन्यसे । स्खलनेऽत्र हविभुजीव तल्लभसे त्वं शलभत्वमासा ॥ ३५ ॥ अथ जीवितराज्ययो स्पृहा यदि काचित् तव विद्यते हृदि । भर- रोश्वरशासनं तदा परभूपरिव मूनि धार्यताम् ॥ ३६॥ ननु या विधीयतेऽन्वह परिवस्या त्रिदशारेरपि । तदिह प्रणति वितन्वतो नर- मात्रस्य तथास्तु का प्रपा ?॥३७॥ इति दूतगिरामनन्तरं स्वभुजौ पाहुवलिर्विलोकयन् । अघरधुतिकैतवात् धारणितां पाचमुवाच निश्चल' ॥ ३८॥ प्रथि दुत ! स मे समागमं यदि वन्धु प्रथमः समोहते । उपपन्नमिदं यदेष नः परिपूज्पः खलु तातसंनिमः ॥ ३९ ॥ इदमप्यतिसुन्दर सप प्रभुरावास्त यदेप वाधयान । महतां न हि कृत्यमस्तुपु स्मृतिवैकल्पमिहोपजायते ॥ ४०॥ यत तातपदानुगामिपु स्वयमेतेषु तदीयसंपदः । यस्य गिलति स्म वान्यय प्रतिवन्धोऽस्य स दूत ! नूतन ॥४१॥ भरतक्षितिरूपमामिपं यदवाप्यैप तिरोदधेऽनुजान् । तदहं भवदीय- भूपतेरिद गृवस्य च येभि नान्तरम् ।। ४२ ॥ किल मूदिह मा म निर्जितो लघुभिज्येष्ठ इति प्रजारयः । यदि तातमशिनियतमी जित. फाशी किमय तय प्रभु ? ॥४३॥ सकलामपजित्य मेदिनीमचनीशस्तव मां विरोधयन् । बहुगर्भितशस्यमात्मन. कृषिकर्माऽद्य मजीकरोत्य- यम् ॥ ४० ॥ अयि दूत ! जनो विभाषचे वत मस्येव तव प्रभोर्न किम् ? । लघुवान्धयवैभवानि योऽप्रसदुद्वान्तमिवाशु कुक्कुरः ॥४५॥ मम दूत । युगादितीर्थरुद् परिवस्य. प्रभुरेफ एव नु । किमनेन स लप्स्यते यदि प्रणति ज्येष्ठतयाऽन्यथा तु न ॥ ४६ है यदि वैप महोऽभिनायते यदि मत्तोऽपि तवावनीपतिः । निशि दीपविकी: फणीशितुः शिरसस्तन्मणिमात्तुमीहते ॥ ४॥ विजिगीषुमतेषु राजसु क्व न संवन्धक- धोपयुज्यते । इति ते वचनं वृथा, यतो मयि सत्येप कुतो विजृम्भते १ ॥४८॥ ज्वलनेऽत्र हविर्भुजीव ये शजभत्वं कजयन्ति परे।

·सटीका।
1८11
मदमस तु मान्तये शरापलियषी सधनुर्घनाधनः ॥ ४ ॥ भुवनाधिपसेवितक्रमः सविता यस्य युगादितीर्थरुत् । भुजविक्रमतस्तृणीकृत-
विगतोऽनुज पर मविध. ॥ ५० ॥ स सुरैरसुरैरनारतं वरियस्य कियदेतदभ्यधाः ? । इति दुत! वदास्य दास्यरत् । यदसामान्यपराक्रमो
पुषा ॥ ५५ ॥ युग्मम् । तदमुन्य न सेयने प्रपा करुणा किन्तु ममाता हदि । अवलोक्य यदेप मां पुरा खुरलोकेलिजितं छुपेष्यति ॥ ५२ ॥
उदजानि पुरा ततो दियः स पतन फन्दुफपद् धृतो मया । तदमुप्य किमय विस्मृतं स्मयमानस्य चटुअचाटुभिः? ॥ ५३॥ अथवा तव दूत
भूपतिः रमयते चारलेन संप्रति । तदितोऽपि यहत्वहंयुतां शकटं वक्रयुगं विभर्ति यत् ॥ ४ ॥ मज तत् त्वमहातिरहसा स समायातु तव
स्वयं पिभुः । करयाणि यथा स्वसायकः स्मयगम्भीरगडोश्चिकित्सनाम् ॥ ५५ ॥ सभयः स सभागृहादथार्षभिदूतस्त्वरित पिनिर्ययो ।
भरतणमोसिनश्चिरं बलिमिटुवलेः पदातिभिः ॥ ५६ ॥ विविधायुधमीपणान् भटान् यमदूतप्रतिमान् विलोक्यन् । नृपतेः सदनाद्
निरीय तमगरोतोऽपि निरीयते स्म सः॥ ७ ॥ मनसासमरंहसा प्रजन पहलीदेशमतीय रुच्छ्रतः । निजनायकदेशमाप्य च स्वमयं मानित-
पान पुन यम् । ५८ ॥ अथ दाहुवजेभयाकुजान परतोऽप्युत्तरकोशलानयम् । रचयन् निजरंहसाऽऽगतो भरतायेति चरो व्यजिशपत् ॥५६॥
पदि नाय! कशिशलेरपि धोयेत सहनदीधितिः । वनवद्विरपद्नुतेन्धनो यदि गृह्येत च मुष्टिना क्वचित् ।। ६० ॥ न तथापि तथानुज-
सपोरतविश्ववितया स्वदोषनात् । विगृ [?] होतुमही महस्विभिः परिशक्येत सुरासुरैरपि ।। ६१ ॥ समरैकरतेरमुप्य दोर्ध्वनिकोलाहल-
काहजारयैः। श्रुतिमार्गमुपैति नापः सुभट स्थगिनयसुरेप्वपि ॥६२ ॥ परिवस्पति मामयं पुरेत्यथ कुर्या मनसापि मा भ्रमम् । भरतोऽप्य-
भिनामनक्रियातरलो पनपया निधार्यते ।। (३॥ इति मनु निशम्य चारतो भरतः क्षोणिपति क्रुधा ज्वलन् । अभियातिममि प्रयाणकाह-
तहकाभिरयोजदुत्तरम् ॥ ६४ ॥ रपचीत्कृतियाजिपितः करमनन्दितइस्तिहितः । पटुचेटरमिथस्तदा निनदाद्वैतमभूत् प्रयाणके ॥६५॥
॥१८॥

·फरमः क्यच पाजिभिः क्व च द्विरदैः क्यापि रथैरय क्व च। तदनेहसि पादचारिणां निगमा दुर्गमतां प्रपेदिरे ॥६६ ॥ परितोऽपि तदाऽश्वदारितापनिधुलीमयधूमधोरणेः । भरतेशमहोहविर्भुजः किल कीलाः करिकेतवो वभुः ॥ ६७ ॥ क्षितिरेणुतमस्सु दुन्दुभिमतिनादै. परितोऽपि यान्त्यपि । फटकानि बहुत्वतोऽत्यजन्नवियोग भरताग्रसेनया ६८॥ अविलम्वकृतैः प्रयाणकैनिजदेशं व्यतिलध्य फैश्चन। भरता- धिपतिः समासदद पहलीमण्डलमेदिनीमुखम् ॥ ६ ॥ अथ वाहुबलिमहावलस्तरसाऽऽकर्ण्य तदा तदागमम् । जयडिण्डिमघोपडम्बरैरभियानाय वलान्यतत्वरत् ॥७०॥ अतिधोर्यतया चतु: र्भुजश्चतुरम्भोधितटीपु विश्रुतः । अचलश्चतुरसेनया स चतस्रोऽपि दिशो विलोडयन् ॥ ७१ ॥ प्रविशन्तु भृशं कुहाप्यमी रिपयो वाहुवले प्रणश्य मा । शुपिराणि रजोमिवद्धतैस्तिरयामासुरितीव वाजिनः ॥ ७२ ॥ करिकेतुसमन्वितं रजःपटलं व्योमतले तदा वभौ । मणिलोक- युता मही महावलसंमर्दमयादिवोद्गता ॥ ७३ ॥ द्विषतां यदनानि तद्वधूनयनानीह विहाय सर्वतः । तृणमन्यु च नान्यतो नरैर्ददृशे वाहुवले. प्रयाण ॥७॥ अथ चक्रिवपकण्ठभूघलये बाहुवलेः पताकिनी । समुपेत्य निवासमनही विगृहीतेरिय मूलमात्रिका |॥ ७ ॥ अनयोगदादि- पीरयोः समरः प्रातरदो भविष्यति । इति वक्तुमिवागतस्तदा वरुणस्यारुणसारपिर्ययौ । ७६ ४ बजतोऽस्तमहर्षतेमहापटलैः पादलि. तानि तान्यथ । करकाम्युमयान्यपि कुधा ज्वलितानीव मिथो विरेजिरे ॥ ७७ ॥ परिसंवृतवत्यहो महःपटमास्फोस्य दिचातनं रयौ । तमसो. छलित पुराचलदलमालारजसेव तद्युता ॥ ७ ॥ उडुभिः सममिन्दुरद्ययौ परितो द्रष्टुमिवाथ कौतुकात् । असिजागरणानि दो तामु- भयोराभिसैन्यथोस्तयोः ॥ ७ ॥ असिजागरवानिःस्वनश्रुतिवित्रस्तमिवणमीक्षितुम् । निरगाद् मृगलाञ्छनो निशाविगमेऽस्ताचल- चुलिकावनम् ।। ८० ॥ सफलो रजनी स्थितः कचिद् निजमन्त्राणि निमन्वयन्निव । रणवीक्षणहेतवे तयोगदयाद्रावधिरूढवान रविः ।। ८१ ॥ मा उभयोरपि यो कामयोदश्यास्ताद्रिगतौ खगानिजौ। क्षणमार्पभिसैन्ययोस्तयोः करदण्डादू दधनुस्तदाऽन्तरा ॥ ८२॥ - ·PORamta सटीका। रेका 11१९॥ भय मस्तिमरेण तावुभापमस्वामिनमाभी नृपौ । परिपूज्य रणोद्यताववीवदतां दुन्दुभिमात्मसैन्ययो' ॥ ८३॥ रणदुन्दुभिनाद- संभपा समनतान्त तयोलान्यथ । अमिनध युगान्तमत्तयोरिय पाांसि मिथः समुद्रयोः ॥ ८४ " सुभदैः सुभटा रथै रथास्तुरगैश्चापि नुजनास्तदा । परिभिः फरिणो रणोत्सरं किल तुल्यप्रतिपन्थिनो व्यधुः ॥ ८ ॥ प्रथमं रणतूर्यगर्जितेस्तदुनु तोणिरजोभिरुद्धतेः । शरधो- रलिभिस्ततोऽपि च पतिलेशं पिदधे नभस्तदा ।। ८६ ॥ द्विपतां निधनाय धन्विभिः पहिताः प्रोतधृतोडुदीपकाः । निजवध्यजनं रजस्तम- स्पमिपश्यन्त इयेषयोऽनमन् ॥ ८७ ॥ सुभदततजनवन्तिका विलसन्त्यो वसुधातले वभुः । रणरेणुतमोऽन्धले शरैरवलूना इव सूर्यरश्मयः ॥८॥ प्रहतेभरदामनेटिं समवाप्योच्चलिता भटासयः । रणरेणुपयोदमण्डले धुरुद्दण्डतडिल्लतायितम् ॥ ८६ ॥ द्विपदाहितकुन्त- पष्टिभिः परिणः शल्यकशूलिता वभुः । उपरूढकुमारिकौषधीसमुदण्डप्रचिता इवादयः ॥ १० ॥ हतयुग्यहयाः कथंचनाप्यतिदुरे रथिनः पुर स्थितान् । तरलाननीतरद्रयाः समुपेत्यात्मरिपून न्यपातयन् ॥ ११ ॥ फरभद्वयसासृगापगातरदुत्तुगतरङ्गशालिनाम् । गजमौलिगतै- निपादिभिः समकत्ताजनि सादिनामपि ॥ १२ : विकरालकरहिपङ्कजे युधि कोलालचराचरे तदा । भटमस्तकनालिकेरके यमदूता निभृनोन्मयं व्यधुः ॥ ०३ ॥ अथ वाहुयलिचमूचरा मरताधीशपताफिनीभटान् । तरणेः किरणाप्रपल्लवास्तिमिराणीव तिरोदधुः क्षणात् ॥१४॥ अथ भाग्नमियासया स्वयमाटोपमवाप कोपजम् । प्रचचाल युधे चलचमूभरनिप्पीडितपन्नगेश्वरः ॥ ६५ ॥ अवधार्य निजार्य- मारमना दिलसरसहरकर्मसद्गरम् । समकालमहर्षहर्पयोरभवद् वाहुवलिः पदं तदा ॥ १६ ॥ अथ सोऽपि महाभुजः स्वयं रणदीक्षामधि- गम्य रंहसा । उदयाद्रिमिनार्यमा क्षमापतिरारोहदिभेन्द्रमुचकः ॥ ७ ॥ ॥१९॥ स्वयमेर महामुजागिमो समसयातिनिरीक्ष्य सोद्यमौ । गुसदोऽपि चकम्पिरे तदा प्रमभं हन्त ! युगान्नशङ्कया ॥ १८ ॥ भरतं ·समुपेत्य रहसा वितरन्तोऽस्य जयाशिप सुराः । इदमुथुरथोचितीचितं रचितप्रासलय. प्रशान्तये || EEN तप साधयतोऽखिलामिला यदि कचिद् नहि समुखोऽभवत् । भुजखर्जुभिदे स्थगन्धुना रणकाम. किमु लजसे न तत् ? ॥ १०० ॥ अथ भूपतिराह भारत- निदशान युक्तमिद भवद्वचः । अधुना रणकारण पुनर्वत जानीथ न यूयमावयोः ॥ १०१ ॥ भुजखर्जुभिदा निवन्धनं न युधः किन्तु ! मे । न हि शरमगृहे विशत्यदः शिशुस्त्यन्तशठो यथा मठे ॥ १०२॥ अचिरात् तदनुग्रविश्य मामिदमप्यत्रगृहं प्रवेश्य च । सालस्य किलास्य काश्यपीपलयस्यास्तु ममानुजः पतिः । १०३ ॥ वत वोधयताऽमुना मनाए क्वसा बाहुबलि महावलम् । यदि युद्धनिषेधहेतवे भयतामस्ति मनस्युपक्रमः ॥ १-४॥ अथ से पुनरुचुरेप चेद् गहि युध्येत तथापि ग त्वया । रणर्म विधे- यमायुधै शपथाः श्रीमपभमभोरिह ॥ १० ॥ ननु दृष्टिश्च सुसृष्टिदोविलसन्मुष्टिसुयष्टियुद्धतः । युवयोरमर लावलं परिभाव्यं, निशितः किमायुधैः ? ॥ १० ॥ इति भूमिभृता प्रतिश्रुते पचने वाहुवलि ययुः सुराः । समुदीर्य जयाशिषं पुरस्तमभापन्त गिरा सुधाफिरा ॥ १०७ नयनिष्ठ ! तप पान्धवः प्रथमः सक्रियते न किं त्वया ? । भरतं प्रति देव ! संमति प्रधनारम्भमपोढुमईसि ॥१०॥ ऋषमस्य विभोर्न संमता नियतं तावदमी कुधादयः । तदमीपु तदङ्गजस्य ते परिपोपः किमयं वतीचितः ? ॥ १० ॥ नतमात्रतया तपेप या परितोपं भगते किलाग्नज । प्रणिपत्य तमहमानते कुरुषे किं न महीमिहात्मसात् ? ॥ ११ ॥ अथ वाढुवलिगभोरया गिरया प्राह स तानभी रयात् । कथमित्थमहो ! भवाहशेरपरिशातकथैरियोच्यते ? ॥ १११ ॥ वत बन्धुतया ममान्तिकाद् यदि सत्कारमयं समीहते। उप- पन्नमिदं तदेव यद् मम तातप्रतिमोऽयमग्रजः ॥ ११२ ॥ जितकाशितया परं महस्वितया मामवरत्य नामयेत् । न तदेतदहं सहे, सतां धन- मेकं भुवि मान एव यत् ॥ ११३ ॥ नविनष्टममुन्य किंचन स्फुटमद्यापि महौजसोऽथवा । अपसर्पतु सद्धरादसावहमप्येप निवृत्त पव तत्

·॥ ११४ ॥ निवशासनमन्यमेदिनीपतिसामान्यचिकीरसौ मयि । समुपेत्य गिराविवास्फरन् रदभङ्गं करटीव लप्स्यते ॥ ११५ ॥ न भवेत्र
का
भवे परत्र च ममुरन्यो मम तातमन्तरा । अभिगम्य रुचामधीश्वरं न विधीयेत बुधैः प्रदीपक. ॥ ११६ ॥ अथ बाहुवलिं जगु. सुरा जगती-
॥२011 मण्डलमौलिमण्डन ! विशदापि सदापि शेमुषी नहि कार्ये भवतीह समुखी ॥ ११७ ॥ भरतेश्वरचक्रमेकतो भवदीयप्रणतेः समीहया । न
गुहामिव केशरी विशत्यकृतार्थ ध्रुवमायुधालयम् ॥ ११८ ॥ विनये वयमन्यतस्तवातिशयं वीक्ष्य न वक्तुमीमहे । पुनरेकमिहार्थयामहे नहि
योसच्यममुव्ययायुधैः ॥ ११६ ॥ नयनादिरणैर्वलावलं प्रसमीक्ष्याशु जयव्यवस्थिति । युवयोः प्रविधास्यते, ध्रुवं वयमेवात्र भवाम साक्षिणः
.१२० ॥ प्रतिपनपतीदमत्र ते त्रिदशाः श्रीसपमाशया भटान् । विनिषिध्य युध शुचिं व्यधु वमङ्गाहिरणार्थमेतयोः ॥ १२१ ॥ उभयोरपि
सैन्ययोर्मटा विनिषिद्धा प्रभुपूरुपैरपि । समरादवलम्मरोपिता इव मुष्टा इच लज्जना इव ॥ ११२॥ अथ मड्नु मिथो जयेपिसौ स्मयपाथो-
धितमीशमीपतुः । नमसीय विभाविभावरीरमणौ तौ रणमार्पभी नृपो ॥१२३॥ स्फुटदृष्टिविगदसादौ चिरमेतौ समतिष्टता (?) स्थिरौ।
घटितापिय वित्रिताविवाहितयोगाधिय विस्मिताविय॥१२४॥ अतिकौतुकतोऽनिमेपिभिस्तदनुध्यानवशादिवाथ तौ। अमनभसि स्थितर्भुवि ।
स्थितिविधि नरैर्निरीक्षितौ ॥१२५॥ अथ चाहुवले रपेरिव प्रसरदीधितिदशनादिते । भरतः स्व शौ निमीलयन् विजमायाऽऽदित तोयम-
भूमिः ॥१२६॥ अवितर्कमहो जितं जितं वलिना वाहुवलिक्षितीन्दुना । नमसीति दिवौकसो व्यधु स्तुतिघोष जयसाक्षिणस्तदा ॥१२७॥
अथ दष्टिजितेन चक्रिणा सह तेनासहनीयविक्रमः । सुरसार्थसमक्षमाधित क्षितिपस्ताक्षशिलः स्वमाहवम् ॥१२८॥ भरतस्य मृगेन्द्रगर्जित-
यनितेन प्रसमं विसर्पता । फणिनां च नृणां च नाकिनामपि बाधिर्यमजायत क्षणम् ॥१२६॥ अथ तक्षशिलापतिम॑गाधिपतिध्वानमसूत्रयत्
तपा। वनितं घरया यथाऽचलैः पतितं दिकरिमिश्च मूछितम् ॥१३०॥ प्रलयाम्बुदशब्दवन्धुना परितः सुन्धपयोधिनाऽमुना । भरतः
॥२०॥

·पुनरेव निर्जितो पवसा बाहुवलेवलीयसा ॥ १३१ ॥ अथ मुष्टिरणाय सोधमावपस्त्याशु नराधिपाधिमौ । भयदौ भुवनेऽभ्यधावतां करमु. पाट्य यनद्विपाविव । १३२ ॥ अनयोः पदपीडितस्थिराभरपेपेण फणः सहस्रधा फणिनः स्फुटितः, करेर्मुख विनत, सकुचितश्च फच्छपः । १३३ ५ भरतस्य करप्रहारत. पुरतस्तक्षशिलानरेश्वरः । क्षणमेकममूर्च्छदन्तरा जयलाभौपयिक मृशानिय ॥ १३४ ॥ अथ तामवधूय तत्क- राहतिमूच्ची, भरत स मुटिना । निजधान तथाऽपतद् यथा सममेपोऽथ भटाश्रुविन्दुभिः ११३५॥ अथ चन्दनवारिसेफतः प्रगुणं वाहुपलि. बधादमुम् । हदि मत्सरप्रितेऽप्यहो ! न हि नाभि. प्रतिबन्धचौरिका ॥ १३६ ॥ अथ संभृतदण्डसनरार्थितया निर्मितसङ्गराविमौ । एददण्डकरावधावां जगतां श्रासकरौ यमाविव ॥ १३७ ॥ बहलीपतिराशु ताडित शिरसि श्रीभरतेन दण्डतः । धनधातितधनरत् तदा ऽमुडदाजानु घसुन्धरोपरि ॥१३८॥ अथ पटिलत किल क्षमातलतः स्थाववष्य च क्रमौ। भरत दृदण्डघाततस्तरसाऽऽकण्ठमसायमजयत् ॥ १३६ ५ नृपरत्नमर्थप रोहणादिव हा देव !' गिरादिताननै।। प्रविदार्य महीमकन्यताऽऽयतकुद्दालकरै स किंकरैः ॥ १४० ॥ किमु नाह- मिलातले त्वयं वत चफीति विषादमीयुषः। भरतस्य करे समाययावथ चा ज्वलदर्कविम्ववत् ॥ १४१ ॥ अनुजस्य बधाय तत्क्षणात्विदशा- प्रासयदम्बरस्थितान् । प्रविशङ्कमसौ मुमोच तत् प्रलयाम्भोद इवाशनि नदन् ।। १४२ ॥ तदनेकभटासिपहिसप्रकरमासनिराधमप्यथ । बदजीपतिमापतद् भृशं भरतस्येप जयाशयोऽङ्गसन् ॥१४॥ स्वकुले प्रभवेद् न चक्रमित्यभित्तो वाहुबलि परीय तत् । भरतेशकरे पुनर्ययौ निशि पत्तीव कुलाय पादपे । १४४ ॥ अयमेष करोमि भस्मसात् सहसादय सचक्रमप्यमुम् । अथ वाहुबलिः कुधा कर समुदस्याचलग्रज प्रति ॥ १४५ ॥ गत एव निकेतनान्तिक हहहाऽसौ प्रतिचक्रवर्त्यसौ । इति नागमनुप्यनाकिनां तुमुलो व्योमतल व्यगाहत ॥ १४६ ॥ अघा. म्तरे विनसितोगवियेकसूरः शाम्यत्तमा विमृशति स्म स चोरमानी। क्रोधादिभिर्विजितमेनमिहामशं मे जेतुं हहा ! विफल एव मनोऽभि fot

·सटीका।
संग
1२१॥
तारः ॥ १५ ॥ एतान् वियत्रयविवयिनो यद्य? जेतुमोशे तत्तातस्य त्रिभुवनगुरोरस्मि तस्याङ्गजन्मा । इत्युन्मीलन्मतिरयमपाकर्तुमन्त-
दिपन्त नूलानीचोदखनदखिलान् पाणिना तेन केशान् ॥ १४८ ॥ वन्याः केवलिनः कथं नु लघयः स्वे बन्धवस्ते मया, तत्तेषां समता.
मप्राप्य नियतं यास्यामि तावान्तिकम् । इत्यालोऽय समाधिसाधितशमानन्दः सुनन्दाङ्गजः संज्ञान प्रतिपालयन्निव समागच्छत् तदोवं
स्थितः ॥ १४६ ॥ मानन्दं गादयन्तस्तदनु तनुमतां घस्तकरूपान्तशकैः शक्रेणनासकृद्ध्वनिभिरभिनभो दुन्दुभीरिन्दुभीमा.। देवाः के वा
न सेवानुलदलिकलितस्फीतसंगीतबन्धां गन्धाम्भ.पुप्पवृष्टिं विदधुरिह सुनन्दासुतस्योपरिधात् ? ॥ १५० ॥
। वि भरतभूपणनामनि महाकाव्ये तृतीयः सर्गः ॥
॥२१॥

·तं तयाविधमालोक्य वान्धवं वाप्पमुनिरन् । विषण्णफर्मणा स्वेन चक्री चेतस्यचिन्तयत् ॥ १॥ धिर धिर मे चक्रवर्तित्वं बन्धु-
भियिरहो यतः । फलयत्त्वं मधूफद्रोः पत्रद्रोहि स्तवीति कः १ ॥२॥ धुनबन्धुरहं निन्धः कालकुक्कुटयोपप । यो प्रासमुफ्भुनाते सममेय
स्वाधुभिः॥३॥ स्वपतमद्विपस्तेजस्ख्यपि राजति नान्यथा । सूर्याचन्द्रमसोश्चन्द्र एव राजा प्रहेषु यत् ॥ ४॥ ध्यात्वेति चिरमध्यात्म-
पन्धुरं वन्धुमात्मनः । निपत्य पदयोधको निजगाद सगद्गदम् ॥ ५ ॥ भ्रातस्तातसुतोऽसि त्वं नैवाहमधमाधमः । यध्येऽपि मयि यः कुर्वन
हां शममशिथिय. ॥ ६ ॥ हतकोऽहं पुरा त्यक्तः समप्रैरपि वन्धुभिः । त्यस्त्वमपि मामेकाकिनं संप्रति मा कृथाः ॥ ७॥ तातराज्यमिदं
ताततुल्यस्त्यं पातुमर्हसि । चक्रवर्त्यपि यतिष्ये तयाहं दासलेशवत् ॥ ८॥ तात ! तात ! स्वकर्मानुशयाशनिहविर्भुजा । मह्यं प्रदह्यमानाय
देहि धागमृतच्छटाम् ॥ ६ ॥ भरतो विलपन्नेयममात्येरित्यवोध्यत । नाथ ! वाहुबलिर्नाऽथ वक्तासौ निश्चितक्तः ॥ १० ॥ इति तद्वचनैश्चक्री
आनन् वान्धवनिधयम् । उन्मुखः साश्रुद्दक पादन्यस्तहस्तोऽयदत् पुनः ॥११॥ न चेद् दास्यसि तद् मा दा वाचं वाचंयमोत्तम! प्रसाददृष्टि-
दानेऽपि कि कापि स्याद् मतक्षिति. १ ॥ १२ ॥ अथ दृष्ट्या मुनीन्द्रेण सुधावृष्ट्येय किञ्चन । मूभृत् संभावितः सोऽयं जातरोमाकुरोऽभवत्
॥ १३ ॥ ततो वाहुग्लेः पादौ प्रताल्याश्रुजलप्लवैः । धम्मिल्लेन व संमार्य निर्ययौ भरतेश्वरः ॥ १४ ॥ अथ सोमयशा वाहुयले: सूनुरनून-
एफ् । स्वयं तक्षशिलाराज्ये भरतेन न्यपिच्यत ॥ १५ ॥ ततः सफटकः कुर्वजलस्थलविपर्ययम् । ययावयोध्यामध्यास्त चक्रमप्यायुधालयम्
॥ १६॥ चतु पष्टिः सहस्राणि तस्यासन शासितुः प्रियाः । द्वात्रिंशश सहस्रा मूभुजो मुकुटवर्धनाः ॥ १७ ॥ प्रत्येकं च रथाश्वेमं लक्षाश्च-
तुरशीतयः । पटपञ्चाशत् कोटयश्वामूवंस्तस्य पदातयः ॥ १८॥ निधयो नव रत्नानि चतुर्दश च जज्ञिरे। तस्य विश्वजयस्फातिसुमगं-
फरणौजसः ॥ १६ ॥ अनन्यशासनामधिमेखलामखिलामपि । स शशास महीमेतामहीनभुजविक्रमः ॥ २० ॥

·. शिका सटीका। ॥२॥ ॥२२॥ | योन्यतिरयमपाकर्तमन्त- तथ भगान् बाहुवलिः फलितनिश्चयः । तस्थौ स्तम्ममिवारोप्य जेतुमान्तरवैरिणः ॥ २१ ॥ जयतस्तस्य पड्वर्ग दृढासनपरिप्र. हान् । ऋतपस्नेनिरे पाणिघातं पडपि दुःसहम् ॥ २२ ॥ हिमाद्रिवाणयन्त्रोत्यैराशुगैः स तथाऽऽशुगैः । हेमन्तः कायस्थीन्युल्ललास दि. पानिशम् ॥ २३ ॥ यायव्यास्प्रेरणान् सालेषु-दलमालिकाम् । शिशिरः प्रासरत् सूरमण्डलं रजसा गिलन् ॥ २४ ॥ प्रावर्तत वसन्तोऽथ निसरपल्तयच्छनात् । ग्राहयग्नेय संन्यस्तशस्नानप्यररमहिपान् ॥ २५ ॥ ग्रीमो भीष्मोल्लसल्लूकापावफास्त्रविसर्जनैः । चूर्णयन भूभृतस्तू- समय प्रादुरमद् भुपि ॥ २६ ॥ स रोहितधनुर्मुञ्चन् धारानारावधोरणिम् । तर्जयन् विद्युदगुल्या प्रावृट्कालस्ततोऽभवत् ॥ २७ ॥ यत्राप घरभृण्मममोघमपि मोघताम् । शरासारः कथंकारमत्र मे प्रभयत्वयम् ! ॥ २८ ॥ प्रावृडेतद् विमृश्येव तं मुनि विस्पावनैः । नागपाशैरिवा. बमा सितियन्धाद् पिनि मृतैः । २६ ॥ युग्मम् ॥ चाहिनीलपयन् वाणासनन्यस्तशिलीमुखः । राजहंसपरीतोऽथ शरत्काल समाययौ ॥ ३० मृतोऽयेत्य सर्वेऽपि कमेण कृतचित्रमाः। तत्र न प्राभवन् मत्तद्विपा व नगोत्तमे ॥ ३१ ॥ घनशनयोगेन मत्वा तमथ निर्म- रजम् । तपथ्यदेतये प्रामीसुन्दयों मेपयत् प्रभुः ॥ ३२ ॥ युवाभ्यामिति याच्योऽयं 'मत्तेभाद् भ्रातरुत्तर'। इत्यादाय प्रभोः शिक्षा प्रतिन्यौ ते निरीयताम् ॥ ३३ ॥ स्थानं तदय ते याते न त मुनिमपश्यताम् । दृष्टो गुल्मस्तु घल्लीनां सोच्छ्वास. पुरुषाकृतिः ॥ ३४ ॥ तत्र संभाव्य त ताम्या करना हरिमन्त्ररत् । उक्त निगम्य तां याचं मुनिः सोऽपीत्यचिन्तयत् ॥ ३५ ॥ शब्दोऽयं नियतं ब्रामीसुन्दर्योः श्रुतिसुन्दरः । भा. पते नानृतं चैते न चारदोऽस्मि हस्तिनम् ॥ ३६॥ विकल्पात् कल्पयन्नेयं दध्यौ वन्दे लघून न यत् । मानोऽयमेव मे हस्ती तमारुढोऽस्मि अधिः ॥ ३७॥ सत्यं मत्येति तातेन मय्यतीव दयालुना । प्रेपित प्रतिबोधाय महासत्याविमे उभे ॥ ३८ ॥ लघूनपि गुणज्येष्ठान् बन्धून पेयजयभुपन् । सिमापांनिय तान् मूर्ध्नि करिष्ये सिदिहेतवे ॥ ३९ ॥ इत्यमानोऽपलद् यायज्ज्ञानेनापि स तत्तणात् । समानशीलयोः - ·सत्यमित्यमानेन सस्थजे ॥ ४० ॥ दियि दुन्दुभयो नेदुरासेदुः पुप्पदृष्टयः । प्रापुरतं च तदा भक्तिभासुरा वन्दितुं सुगः ॥४१॥ अथैप सुरसान स्तूयमानो मुनीश्वरः । जगाम देशनाधाम युगादिजगदीशितुः ॥ ४२ ॥ प्रभु प्रदक्षिणीकृस्य गत्वा केवलिपर्षदि । केवली निपसा- दोडमपहजे सित्तरश्मिवत् ।। ४३ ॥ अन्यदा समवासापीदष्टापदगिरी विमुः। सम समीयतुश्चात्र भरतेश्वरवासयौ ।। ४४॥ देशनान्ते तत- थकी पन्धूनालोक्य वत्सलः । तेषां भोगविभागाय जिनराज व्यजिज्ञपत् ॥ ४५ ॥ अथादिदेश भगवान् भूपते ! धन्धयस्तथ । भोगान् रोगा- निरापास्य किं भूयोऽभिलपन्त्यमी १ ॥ ४६ ॥ पानाय्य भोज्यमथ भूनाथो नाथं व्यजिशपत् । भोजनायादिश स्वामिन् ! तर्हि मे धान्धवा- ममून ॥ १७ ॥ प्रथायादीज्जिनो नेदं मकारैः फल्पते त्रिभिः । कारिताभ्याइतत्वाभ्यां राजपिण्डत्वतोऽपि च ॥ ४८ ॥ स्वामिनेति निषिद्ध- ऽस्मिन् सर्वथा तखिदाभिदे । अवनभिदाः पृष्टः शकणाख्यजगद्गुरुः ॥ ४६ ॥ शक्रस्य चक्रिणो राक्षः स्थानेशस्य गुरोरपि । पञ्चधाऽच- महो, भावात् पश्चानामपि पुण्यकृत् ॥ ५० ॥ अथ शकः प्रणम्याह प्रभो ! क्षेत्रेऽत्र भारते। मया वासाय साधूनां प्रदत्तोऽयमवग्रहः ॥५१॥ माफर्य भरतोऽपीति प्रीतो नत्वा जगद्गुरुम् । अनुजशे निवासाय साधूनां भारती भुवम् ॥ ५२ ॥ अथापृच्छत् घुभर्तारं महीभर्ता ससं. मदः । देयं कस्यानमानीतमिदमेवं निवेधताम् ॥ ५३ ४ गुणाधिकेषु कर्तव्या पूजेत्युक्ते विडोजसा । साधून विना गुणी कोऽस्ति मत्तोऽपीति विचिन्तयन् ॥ ५४॥ शातं सन्तितमा मत्तः श्रावकाः सद्गुणाधिकाः । तेषां पूजा विधेयेति भरतो निश्चयं व्यधात् ॥ ५५ ॥ युग्मम् ॥ अथ गत्या जिन शझो धामयोध्यामिलापतिः। भगवानपि चान्यत्र जगामाटापदाचलात् ।। ५६ ॥ भरतोऽपि रतो धर्म धाडानाय भूयसादं जगाद भोक्तव्यं भवद्भिर्मम मन्दिरे ॥ ७ ॥ क्रियासु कपिमुख्यासु कार्य चेतोऽपि न फ्यचित् । भवद्भिः केवलं भाव्य धर्मकर्मसु कर्मठः 1५८॥ पाठयमेतच निश्राव्यं भोजनान्ते मदनतः । जितो भवान् भयं चास्ति तस्माद् मा हन मा हन ॥ ५ ॥ मत्वेदमय ते थाधा भवने PIL

·-
सिंकलन
नटीका।
॥२३॥
नस्य भुजते । पठन्ति च वचस्तत् तव्यामोहगरगारुडम् ॥ ६० ॥ सोऽपि श्रुत्वा प्रमादीदं व्यमृतद् विजितोऽस्मि कैः । कार्यभयमेतेभ्य-
स्तद् घात्याः प्रापिनो न मे ॥६१ ॥ प्रमादजाड्ययुक्तस्य नित्यं भरतमूरते. । तद्वाफ्यैरमवद् धर्मध्यानानलहसन्तिका ॥ ६२॥ श्राद्धाश्राद्ध-
विवेकित्ये तनियोगिनिवेदिते। चक्री चो परीक्षा तदणवतगुणवतैः ॥ ६३ ॥ श्रावकाणां तदा चक्रे नियूढानां परीक्षणे । रेखात्रयं
स फाकिराया नानादिप्रयसूचकम् ॥ ६५ ॥ तत्स्वाध्यायकृते वेदान् यान् निश्चिक्ये स चक्रभृत् । तीर्थच्छेदे त्वनार्यत्वं मिथ्यात्वं चा-
मजन्त
इतच तीर्थमृण्मसेनादिमुनिसिद्धितः । स्वपादस्पर्शनाचापि प्रकाश्य विमलाचलम् ॥ ६६ ।। स्वामी मत्वा स्वनिर्वाणसमय समया-
पनम् । प्ररयोनमियोप्णांनुगदोऽष्टापदाचलम् ॥ १७ ॥ प्रत्यपद्यत साधूनां सहस्रर्दशभिः सह । चतुर्दशतपोयोगात् पादपोपगमासनम्
n६८ विशेषफम् ॥ तथायस्थितमद्रीशपालो व्यालोक्य तं प्रभुम् । गत्वा विशपयामास भूमिवासवमार्पमिम् ।। ६६ ॥ श्रुत्वा चतुर्दशाहार-
परिहारं जगद्गुरोः । न चतुर्दशभिर्भेजे रत्नैरपि नृपो मुदम् ॥ ७० ॥ ततश्चरणचारेण चचाल भरतेश्वरः । परितो हरितो रुन्धन्नष्टावष्टापदं
प्रति ॥ ७१. गादयमथारुढस्तं तथापस्थिनं प्रभुम् । अपश्यत् प्रसभोन्मीलद्वाप्पावलिविलोचनः ॥ ७२ ॥ स प्रणम्याभवद् याव-
उपास्तिप्रस्तुताशयः । अपश्यत् तापदायातान् सर्वान् गीर्वाणनायकान् ॥ ७३ ॥ भक्तिशोकभरस्तोमभड्गुरैः कृतफन्धरैः । तैः समं
शामिनामीशमुपासामासियानसौ ॥ ४ ॥ माघकृपणत्रयोदश्यां पूर्वाहेऽभीविगे विधौ । विध्वस्तकल्मपो मोक्षं स्वाम्येकसमयादयात् ॥७॥
अपकणिमायरा वाहुवल्यादयोऽपि च । मुक्ति दश सहस्राणि मुनयः प्रभुयद् ययुः ॥ ७६ ॥ प्रभोर्मोतक्षणे तत्र नारयेप्यपि सौख्यदे।
महातदितयकी छिनः ६मातलेऽप्रतत् ॥ ७७ ॥ शोकमान्यविभेदाय रदितं शिक्षयन् हरि: । नस्य कण्ठमथालम्म्य पूत्कारं तारमात.
॥२३॥

·नोत् । ७८ ॥ लम्धसोऽथ राजापि रुदन्नु स्वर चिरम् । विह्वलं शोकपूरेण विलापानकरोदिति ॥ ७ ॥ नाथ ! त्यक्तः कुतो दोषाद- नायोऽयं जनस्वया । युष्मद् विना कथं भावी भयारण्येऽशरण्यक. १ ॥ ८० ॥ वियोग सह्यते भानो. पुनरुद्मनाशया । अनावृत्तिपदस्थस्य भयतस्तु सुदु सहः ॥ ८१ ॥ मूलतोऽपि न येईपस्तेऽस्मत्तोऽतियर प्रभो! । अदृऐऽर्थे न तद् दुःख दृष्टनष्टे हि यद् भवेत् ५२॥ वन्धवो ऽप्यनुगन्तारस्त्याममी मम सर्वथा । एफ एवाहमनास्मि त्वया पड्क्तिवहिष्कृतः ॥ ८३ । भूत्वापि तत्सुतश्च किमिति शोकवशंवदः । अपि मुक्तिपदप्राप्त किं नीडयसि तं प्रभुम् ? ॥ ८४॥ नृपः प्रलापान कुर्वाणः स्वयं गीर्वाणभूभुजा । इत्थ प्रवोधितः स्तोकशोफराङ्कुर्वभूव स. ॥ ५॥ युग्मम् ॥ अयादिनाथतजातीतरसिद्धासस्मृतिम् । यथाविधि विधायेन्द्रास्तत्र स्तूपत्रय व्यधुः ॥ ८६ ॥ ततश्चाष्टाहिका नन्दीश्वरे कृत्वाऽऽश्रयं गता । न्यस्य माणयफ्स्तम्भे विभुदयामपूपुजन् ॥ ८७ ॥ भरतोऽपि विभोरङ्गसस्कारासन्नमूतले । विगव्यूतोन्नतं चेत्य चक्रे योजनविस्तृ. तम् ॥ ८८ ॥ तत्र चैत्ये चर्तुद्वारे प्रतिद्वार स मण्डपान् । विचित्रान् सूत्रयामास मणिमिर्माललप्रभैः ॥ ८६॥ प्रत्येकं तत्पुर प्रेक्षामण्डपांश्च तुरो ध्यधात् । अक्षपाटकचैत्यद्रुपीठपुष्करणीयुतान् ॥ ६० ॥ त गिरिं दण्डरत्नेन समीकृत्य स तेनिवान् । सोपानर्योजनोच्छायेरष्टाभिः परियेपितम् ॥ ९१ ॥ लोहयन्नमयानेप्यजनाशातनशड्वया । रतकानार्पभिस्तत्राकापीदुद्गीर्णमुद्गरान् ॥ १२ ॥ तस्य सिंहनिषद्याख्यप्रासादस्य च मध्यतः । देवच्छन्नं व्यधायकी रत्नपीठप्रतिष्ठितम् ॥ १३ ॥ प्रभूपदिष्टपूर्वेस्तद्वर्णचिह्नप्रसादिभिः। विम्वानि ऋपभादीनां चतुर्विशतिमात- नोत् ॥ ९४ ॥ कृत्या रत्नमयीः सर्वभ्रातॄणां प्रतिमा अपि । तत्रोपास्तिपरां चको स्वमूर्तिमपि निर्ममे ॥ १५ ॥ बहिश्चैत्यं चितास्थाने प्रभोः स्तूपमपि व्यधात् । भ्रातॄणामपि च स्तूपान् नवति स नवाधिकाम् ॥ ६६ ॥ प्रतिष्ठाप्य च विम्वानि तत्र चैत्ये यथाविधि । चक्रभृत् पूजया-

·---
विका
सटीका।
||२४||
मास पूजया त्रिप्रकारया ॥ ७॥ स चक्री चैत्यमुत्पश्यन् मुहुर्वलितकन्धरः। वस्त्रान्तमार्जितोन्मजद्वाप्पाविलविलोचनः ॥८॥ निभृतं मौनि-
भिमतोऽप्येक इय प्रजन् । मन्दं मन्दाहिसंचारमुत्ततार गिरेस्ततः ॥ ६ ॥ युग्मम् ॥ असौ सेन्यजने. स्वस्ववाहनन्वरणालसै. । शोक-
प्रच्छादितोत्साहमयोध्यामागमत् पुरीम् ॥ १०० ॥ नाभेयप्रभुपादानां दिवानिशमसौ स्मरन् । त्यक्तान्यव्यापृतिरतत्र तस्थावस्वस्थमानसः
॥ १० ॥ तममात्यजनो घीय सर्वश्त्यपराइमुखम् । इति प्रयोधयामास पितृभ्रातृशुचाकुलम् ॥१०॥ जगतोऽपि कृतालोकं लोकानपदसं.
स्थितम् । तातं हृतविपत्पातं शोचितुं तव नोचितम् ॥ १०३ ॥ मृत्युनापहृते वधुजने रोदिति वालिशः । कृती तु तद्विघाताय धममादाय
धारति । १०४ ॥ त्यमप्याफ्रान्तलोकेन शोफेन यदि जीयसे । शौण्डीर्यगर्जितं तत्ते न धत्ते ध्रुवमूर्जितम् ॥ १०५ ॥ शक्रोऽप्यक्रीडयत् पीडा-
पिस्मारणविधित्सया । एन प्रतिदिनं नानाविनोदैरात्तसंमदम् ॥ १०६ ॥ सांसारिक्सुखाम्भोधिमग्नो भरतभूपतिः । विभोर्मोक्षदिनात्
पञ्च पूर्वलक्षापयवाहयत् ॥ १०७॥
-
अन्येषुः स्नात्रनिर्णिक्तगात्रयप्टिरिजापति । अन्तरन्तःपुरावासं भूरिभूपणभूपितः ॥ १०८ ॥ रत्नादर्शगृहं प्राप वारस्त्रीपरिवारितः ।
वारिवानिकरोगासी शशीव गगनाङ्गणम् ॥ १०६ ॥ युग्मम् ।। तदा विलोकमानस्य नृपस्य मणिदर्पणम् । रूपादप्रतिरूपस्य प्रतिरूपमजायत
॥ १० ॥ न्यस्त मोहेन हिजीरमिव तस्य महीशितुः । तदा लोलालुलत्पाणेनिर्जगामाङ्गुलीयकम् ॥ १११ ॥ विना तेनागुलीयेग तदादर्श
कनिष्ठिका । नि श्रीका निष्कलेवेन्दुमूर्तिस्तेन विलोकिता ॥ ११२ ॥ सौभाग्यं भूषणेरेव विभर्ति यपुरङ्गिनाम् । निश्चेतुमिति मोक्तुं स
) प्रारमे भूग्यावलीम् ॥ ११३ ॥ विमुच्य मुकुटं हैममयं मौलि व्यलोफयत् । च्युताकविम्वमुदयगिरिशृङ्गमिवास्तरुक् ॥ ११४ ॥ मुक्ते मौ.
फितफताडयुगे च मुखमाभिः । अहंसमिथुनोद्भासिपार्यमन्जमिचैतत ॥ ११५ ॥ व्यलोकयत् परित्यक्तहारा स हृदयावनीम् । घामिवो.
॥२४॥

·Hirmin यी ११ गिगुनमाणिक्यनेयाममतत । शलाकामिर चेत्यस्य गलितामनसारिकाम् ॥ ११७ ॥ मिशिष्ट निगा विमानयिनिगुगौ दन्तीदानापिय ॥११॥ हस्तावपास्तमाणिक्यफराणी पश्यति स्म सः। पारिपरि निसिरुन्दजी १५६॥ शेग प्रप्यालीमुलामुलीयाः स व्यलोकयत् । अपुगाधरपकतरोः शासा व गतविपः १.१२.४ एपिगुणा सो पश्यद् पपुरणमम् । फाल्गुने मासि पिस्तालाशमिव पादपम् ॥ १२१ ५ अचिन्तयध देहोऽयं भूपणैरेष मारिना परवरित गदिमा १ १२२ ॥ शरीरं मनमजूषा पहिर्गन्धर्भीरभिः। मूः कपूरकस्तूरीचन्दनरधिवास्यते १९२३ ॥ पादमले पूनांदतोऽमाहीमन्तरा । पोधिज सानमादेयं सरसो जलनं यथा ॥ १२५ ॥ स्वकीयान् यान्धपानेच मन्ये मानिनन् । वैरियं रायमुत्रास लेभे लोकोतरं पदम् ॥ १२५ ४ प्रहं तु विषयास्यादपद्धनिःशुकशूकरः। गणयामिन नामैवमात्मानं मानुष्यपि ॥ १२ ॥ चिन्तयनिरययं धीमानपूर्वकरणमात् । भावनां भवनाशाय भाषयामास भूपतिः ॥ १२७ ॥ प्रयोथैः सिद्धिसौधानस- रमोदिती सजीनिमारोह सः ॥१२॥ मुनिस्तदानीमानीतफेवजीकरग्रहः । उत्सवोत्सुफचित्तेन सुरेन्द्रेणा- भगाया : १२६ । स्पापिना क्लीपरल्पं प्यपहारनयस्य सः । शरणाभिदधे दोलालिगाइरावेतवे ॥ १३०॥ केशसंभारमुत्पाटप मुष्टिभिः पशमिश: ए देखा मुनिषेपमुददे ॥ १३१ ॥ सममेघ महीगानां सहवैशभिस्तदा । सापगृहें दीक्षा दतैः स्वाभ्यनुकृत्यते ॥ १३२ तवानी फेपलमागमहिमानं महामनाः । व्यत्ति तस्य गाभेयप्रमोरिर तुप्रभुः ॥ १३३ ॥ भरतोऽपि ततस्तातवर्तनीमनुवर्तयन् । गतिशद देगनासारसुधाभिरपनीपनीम् ॥ १३४ ॥ अतिक्रम्प ततः पूजतं दीक्षादिनादसौ। आरोहद् मुपिताशेषकष्टमष्टापदाचनम् । ११३५ रासनपमं विधाय शैलेशिफापांगपरायणोऽय । जगाम सिदि सुरसार्थनाथनिवृत्तनिर्याणमहोत्सवीः ।। १३६ । । इति भरतमुपपनामनि महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः ।

·विका सटीका। ॥२५॥ अथ सनत्कुमारगुणसारमसमानमनुमोदनाह- सुच्चिय सणकुमारो सलहिज्जइ जो तहा समत्योवि । मोचूण दन्वरोगे चिगिच्छगो भावरोगाणं ॥ ३० ॥ [ स एव सनत्कुमारः श्याध्यते यस्तथा समर्थोऽपि । मुक्ता द्रव्यरोगांश्चिकित्सको भावरोगाणाम् ॥ ] ध्याख्या-'मुधिय' स एव 'सणंकुमारो' सनत्कुमारनामा राजर्पिः 'सलहिजई' श्लाघ्यते स्तूयते । 'जो तहा समत्थोवि' यस्तथा तेन जयविजयवैमानिकसुरपुरतः करकनिष्ठाजुलीपुनर्नवीकरणरूपिणा प्रकारेण समर्थोऽपि खेलौषधीप्रभृतिलब्धिरत्नाधिरपि 'मुतूण दयरोगे' दन्यरोगान् कासकुष्ठादीननेकशी मुक्त्याऽवधीर्य 'चिगिच्छगो' विचिकित्सकः । केपाम् । 'भावरोगाणं' भावरोगाणां दुष्कर्मणा- मिति संक्षेपार्थः । ध्यासार्थस्तु कथानकादयसेयः। तचैतत्- स्वस्तिभागस्ति फनकपुरं पुरमिवामरम् । विक्रमी विकमयशास्तत्राजनि रसापतिः ॥ १॥ शतानि पञ्च तस्यासन राश्या स्त्रीरसि- फागनः । तथाप्यतृप्तस्ताभ्योऽग्निः समिद्य इव सोऽभवत् ॥ २॥ एकदाऽसौ व्रजन राजपाटिकायामलोकत । विष्णुश्रियं गवातस्था नागदम्पयन्लभाम् ३. धीधाम्नोऽस्य प्रविश्यान्तः सा मोहतिमिरोदये । प्राणेन पञ्चवाणस्य चित्तरत्नमचूचुरत् ॥ ४॥ कामादात्मसना- भेस्तां विदित्वा चित्तचौरिकाम् । वृत्तातेपेण चिक्षेपान्तःपुरे पृथिधीपतिः ॥ ५ ॥ अलङ्कारान्वितां याहुपाशवद्वामिमामयम् । चकार विलस- दमूर्ति महरटाश्रयात् ततः ॥ ६ ॥ लमामाया वियोगेऽस्य राकाया इव चन्द्रमाः। तमसा स्कन्दितो नागदत्तोऽभूद् विकलः किल ।।७।। हर इंसगमने चन्द्रवदने पद्मलोचने! प्रिये ! विपाधि ! विष्णुना ! क्यासि मे देहि दर्शनम् ।।5। क्रोशनिति वृतो वालमशकैरिव गौरसौ । संत्रमी यंभ्रमीति स्म चतुरके चत्वरे पिके !! ६१ युग्मम् ॥ राजा पुनस्तदासक्तस्तत्याजान्तःपुरं परम् । नेहलोकं न च परं लोकं ·fromमि च ॥ १०॥ स फार्म फरणाचार मुक्त्यान्यमविचारकः । सकामं करपाचारं तयैव सह तेनिवान् ॥ ११॥ एवं विमाश्रिया माय मग रतिमागरे । जगाम क्षणपए चोगिपतेः कालः कियानपि ॥१२॥ अन्याभिरथ राशीभिस्तस्याः कार्मणमादधे । सपल्येकापि मार तापयः किं पुनःध ताः ॥ १३॥ ततः प्रदालनेयास्यामन्तफेनापि सा हता। राजा नु तच्छवं कृत्योत्सने मूढोऽयवोदिति ॥ १४ ॥ freमकोऽपि कोपने ! विहितो मया । यद्य योगिनीव त्वं कृतमौना न भाषसे ।। १५ । निज स्मरामि येनागस्तद् मनोऽने त्वया साम् । प्रादेयं देहि मे देशि किंकरःमि फरोमि तत् ॥ १६ ॥ इत्यनेकमका स प्रणमन् मानिनीमिव । सान्त्वयामास तां मोहपहिलो गदिमां नः ॥ १७ ॥ तं नया मिजं पोक्ष्य मन्त्रव्यागेन मनिणः । अनयमन्यतो मन्त्रिनरास्तय शवं पहिः ॥ १८ ॥ नृपतिर्यायदायासीदा- लोप वि. सदा पासोकस्तायनद्राक्षोद मृगाक्षीशून्यमन्जसा ॥१६॥ अथ मोशन्नमस्तेषामधावत बधाय सः । उत्जपठोलण्ठबद् दूर गुणगे सचिस्वयम् ॥ २०॥ विदिनः समागत्यानात्या पात्यायितं नृपम् । प्रहासगर्भितेर्भस्तियुक्तिवाक्पैरसान्त्ययन् ॥ २१ ॥ किमर्थ पेर कोपोऽयं एतफोपशमे त्यपि । फच ते मनसी मोहः परमोहमिदाभृतः । ॥ २२ ॥ जितविश्वकलाकेले ! कलाकेलिप्यं रिमु । वाधते या निगाप्रसंशतोविशारद ! ॥२३॥ देव ! त्वमसि नो नाथः सयादेशं तान्यहम् । चयं विदध्महे तस्मात् प्रसीद किमु सीदसि ?॥२४॥ धरति पचनं तेग स्थाप्रदादिलो नृपः। विष्णश्रीदश्यतां महामुवाच सचिवानिति ॥ २५ ॥ प्रोचुस्ते देव ! सा चण्डकोपाऽध्यास्ते पुराद पदिः । मानिनी मानयामस्तो समय चलताऽधुना ॥ २६ ॥ इत्युक्त्वा नृपतिनीती विनीतैरिव मन्त्रिभिः । तन, राशीशवं यत्रारौ रक्षित- मस्ति तत् ॥ २७ ॥ तत्र दुर्गन्धमाप्राय सर्वे नाशापुटं व्यधुः । हा ! किमेतदिति प्रोक्ता मन्त्रिणोऽप्यूचिरे नृपम् ॥ २८ ॥ देव ! शंपेन पिता देवी कुञ्जन पर्तते । गन्धोऽयं दुस्सहोऽन्येषां तस्य गन्धकरेरिय ॥ २६ ॥ तद् यूयमेव गत्वा तां पुरः सान्त्वयत क्षणम् ।

·निक
॥२६॥
सटीका।
उपरोस्यामहे पश्चादागत्य घयमप्यमूम् ॥ ३० ॥ मन्निभिः प्रेरितो राजा तत् कुजं यावदभ्यगात् । पवनापूर्णभस्रावदुच्छूनं तावदप्रतः
॥ ३१ ॥ चलकृमिकुगकीर्ण फनमौदुम्बर यथा । नवश्रोप्रमुखोद्वान्तमिन्नपूयाम्नकिल्विषम् ।। ३२ ॥ फेरुण्डखण्डितोपाई शकुन्यासटलोच-
नम् । भद्रातीदेप वीभत्सतमं विप्राश्रियः शवम् ॥ ३३ ॥ विशेषकम् ।। स दृष्ट्वेदं सनिदं चिन्तयामासिवानिति । पराकीयं मृता हन्त!
नाकामिपमिदं हहा ! ॥ ३४ ॥ अहं कदाग्रही वाल इय मूर्ख इवान्धयत् । शुचिमिः सचिवैरस्मि साधु साधु वियोधितः ।। ३५ ।। रे जीव !
यारते जातिलंजाशीलं कुलं यश । त्वया त्यक्तं तया त्यक्तो भवानेकपदेऽपि हि ॥३६ । त्यस्तोऽनया यथाऽस्मादायुपापि भवांस्तथा।
त्यदयतेऽसौ यथा स्यफ्ता तज्जीर! सुरुतं फुरु ।। ३७ ।। विचिन्त्येति निवाघ स्वमनोऽश्वं च चञ्चलम् । सौधमागत्य सामन्तचक्रे चक्रे-
ऽपि
सुतम् ॥ ३८ ॥ सुयताचार्यतः प्राप्य स तं संवृतेन्द्रियः । मृत्या कल्पेन कल्पेऽभूत् तृतीये निदशस्ततः ॥ ३६॥
इतथास्ति पुरं रत्नपुरं तत्राभवद् नृप । नरवाहन इत्येष भिक्षुकाणां गते रतः ॥४०॥ तन पुत्वा स देवत्वाजिनधर्मदृढाशयः।
जिगधमांभिधानोऽमृद् महेभ्यतनयो नयी ॥ ४२ ॥ संसारसागरे मर्त्यरत्नद्वीपमुपागतः । स दौर्गत्यच्छिदे रत्नत्रयार्जनपरोऽभवत् ॥ ४२ ॥
इतन्य नागदत्तः स्त्रीयियोगातों मृतस्ततः। ब्रान्त्वा तिर्यतु विनोऽग्निशर्मा सिंहपुरेऽभवत् ।। ४३॥ चिदण्डिव्रतमासाद्य द्विमासत्तपणादित्
स रत्नपुरमायासीदमासीद् नृपतिश्च तम् ॥ ४॥ स राजपूजितः पूजां लोकतो लमते पुरे । श्रावस्तु जिनधर्मोऽस्य धूमात्रेणापि नानमत्
॥ ४५ ॥ बिदगढी पूर्ववैरात् तमनमन्तं विशेषतः । रक्ताक्षो रोषतः सैप विकटादकटात्तयत् ।। ४६ ।। अन्यदा पारणे भूपामन्तितः सोनची-
दिति । मां भोजयसि चेस् तन्मेऽभिग्रहं भूपते ! णु ॥ ४७ ॥ जिनधर्माभिधष्ठिपृष्टाविन्यस्तभोजनः । पारये परमान्नेनावसथे तय
नान्यया ॥४८॥ रामोचेऽन्यस्य पृष्ठेऽस्तु निदण्डी नेति सोऽमदत् । द्विधापि जिनधर्मस्य नामन्यपि पहन रुपम् ॥ ४६ ॥ तदा तदाप्राई
00000000
॥२६॥

·IAN सत्रयानपम । सरमदेपिणे तस्मै प्रठः पृष्ठमदाद् मुदा ॥ १०॥ स तप्तपायसोत्ततपात्रप्लोपितपुद्रजः। सत्यकाष्ठ पर गुपगंल पपिताम् ॥ १॥ अचिन्तयश रे जोय ! पूर्वजन्मनि जन्मिनाम् । चापकारिन् । किं पृष्ठतापं न सहसेऽधुना ? ॥ ५२ ।। मगिर निा फर्म पर्मरोगस्य किरपृशेत् ।।रे जीय! तप यस्य कयं याऽऽर्जवसंमषः ॥ ५३॥ इत्यदीनेन लीनेन सरधे सत्त्वव. गा:गु पुरिणतोस्थितं पायत् परिमाजकमांजनम् ॥ १४ ॥ कल्याणपात्रं कल्याणपात्रस्यास्य त्वचेतनम् । भागीय भागमादाय पृथग जज्ञे पाम प्रयागरय निजागारमाय स्वजनानयम् । दीक्षां गृहीत्याऽभ्यारोहद् विवेकमिघ पर्वतम् ॥ ५६ ॥ साक्षादिवाप्रमत्तत्व- शिरा गुनिगेगरा । तपारख किलामुरानसारनशनं प्यधात् । अन्यर्धमासं प्रत्याशं परां काष्टां चकार सः । लोकपालेः समं सरर्प मापीन्द्रो घटगप्रिय । ५८ ॥ तस्योत्सर्गजुपो गृध्रा. पृष्ठमांसादनं च्यधुः। अतः सत्यं चकाशे यद् मुनेरपि वनेऽरयः ॥ ५६॥ तत्रेयं एषयारो मते पारमिय म्याः । महात्मा सोऽधिसेहे तु निनदेहेऽपि निस्पृहः ॥६०॥ पहिं दिनान्यनाहारः प्राप्यायु पारमात्मनः । इन्द्रो पग सौप मिनधर्मो महामुनिः ॥६॥ त्रिदळपप्याभियोग्येन फमणोपार्जितेन सः। मृत्वाऽस्य घाइनस्पेन तत्राभूदम्रपतिः ॥२॥ कदा. नित कर्मया जीपस्तेन कर्म कदाचन । यथाऽध क्रियतेऽभूतो तो भयान्तरितो तथा ॥ ६३ ॥ गजश्च्युस्या भयं मान्या मत्र्ये चाचानकष्टतः । यशोऽसितात त्यासीदसौ केलासमूधरे। ६५० इतथ मारते क्षेत्रे कुरुमाजमण्डनम् । शास्ति हास्तिनपुरं पुरं सुरपुरोपमम् ॥ ६५ ॥ शुनासीरनिभस्तत्रारिभूभृत्पत्तशातन । विश्वग्याप्ययसेनोग्मद विभ्यसेनो नरेभ्यरः ॥ १६ ॥ सहदेयोति तस्यासीद् देवी देवीव रूपतः। दासो यदाननस्येन्दुरङ्कितः शद्वितो जनैः ॥६७ ॥ व्युत्याऽप जिनधर्मेन्द्रस्तस्याः कुतिकुशेशये । चतुर्दशमहास्वमसूचितः समयातरम् ॥ ६८।। जिनो या चक्रवती वाऽवतीर्णोऽय-

·सटीका।
का
1२७॥
मिति स्वयम् । मिथः स्वप्नान् विचार्याऽन्यौदेतां राजदम्पती ।। ६६ ॥ अधो नवसु मासेपु पूर्णेषु नृपवल्लभा । विश्वजैत्रमियं पुत्रमसूत
भीरिय स्मरम् ॥ ७० ॥ जन्मोत्सवं विधायोश्चैः पितरौ दुस्तरौजसः । सनत्कुमार इत्यस्य व्यधातामभिधामथ ।। ७१ ॥ पञ्चोञ्चग्रहजन्माऽसौ
पुमः पञ्चजनेशितुः । धानीभिः पञ्चभिः पाल्यमानोऽभूत् पञ्चवार्षिकः ॥७२॥ शस्त्रशास्त्रकलापात्रं वर्धमानः क्रमादयम् । रमारामाभिरामा-
मोऽभवद् यौचनमाथितः ॥ ७३ ॥ महेन्द्रसिंहनामाऽस्य सपांशुक्रीडितः सुहृत् । बभूव शूरकालिन्दीसुतः सत्प्रीतिविश्रुतः ।। ७४ ॥ अन्यदा
पन्यदानाग्निव्यंशुकानिह किंशुकान् । तन्वंस्तापयितुं पान्यान् वसन्तर्तुरवर्तत ।। ७ ।। समं सनत्कुमारेण समहेन्द्रेण भूपतिः। उद्यानमगमत्
पीडाविधौ तन मधूत्सवे ॥ ७ । कुमारः सारवीक्षार्थ निजाभ्यस्य फशामदात् । यावत् तावदसौ भेजे मनसोऽपि नवं जवम् ॥ ७७ ।।
तस्मिनदर्शनीमूते वृत्तान्तं विश्वसेनराट् । सात्वाऽनुयान् महेन्द्रेण निपिद्धः स्वपदग्रहम् ।। ७८ ।। देव ! प्रसादमाधाय निवर्तस्त्र पुरं प्रति ।
मदं शुदि कुमारस्यानेग्ये कतिपयैर्दिने १७६॥ एवमुफ्त्या नृपं म्लानमुखानं शूरनन्दनः । जगाम मित्रमन्वेष्टुं सध्याराग इव क्षणात् ।।८०॥
सम्राम्यन्मन्युहत्पूरपरितः परितोऽपि हि । सनत्कुमारमप्रस्थं जातरूपमथैक्षत ॥ ८१ । प्रतिग्राम प्रतिपुरं प्रत्यद्रि प्रतिपत्तनम् । पर्यट-
पटवीं चापि विश्राम न नाम सः ॥ २२ ॥ यावत् संवत्सरं भ्राम्यन सनत्कुमारदिक्षया । प्रवृत्तिमपि न प्राप क्वापि दुःस्थ इव थियम्
1८३|| सदा मनमरण्यानी सदागतिरिवान्यदा। क्षीरार्णवमिवादाक्षीदनतो विपुलं सरः ॥८४॥ स हंसवयस स्वच्छं प्रकृत्या विपुलाशयम् ।
स्वैर मुमुदे सारं कासारं तं कुमारवत् ।।८।। तत्प्रविश्य सरो यावजलकेलिं चकार सः। तावदस्याभवत् कर्णसङ्गी संगीतकध्वनि ६||
ततस्तदनुसारेण प्रजण योद्यकैः । शिविरं सरस. सेतुसृष्टरेशु स एवान् NG! उदलत्युच्छ कलोल वाजिन्दं समुद्रवत् । तत्रैकतो
ददशेष गजानपि धनानि ॥८६॥ शिविरदक्षिणेनैशि तेनाशोकवनीतले । आस्थानी च सुधर्मेव शस्या कस्यापि भूपतेः ॥८६॥ परितस्ता
--
-
॥२७॥

·TATERTAR गतिनः। गुलिताल्लोकालोफफूटानियोगटान् ॥on कारयन्तं च संगीतं तदन्तः स्फीतयेभयम् । पारस्त्री- पानजीमा सानन्यमानसम् Atnा शौरिस्ताकारं सर्यया पृथिवीपतिम् । किं कुमारोऽयमित्यन्तश्चिन्तयामास पिस्मितः १२ युग्नम् । पाकिमोऽस्य गुरगापालस्य पुती पदः । साम्राज्यमयया फश्चिद् नृपोऽन्योऽयं तदारुतिः ॥ १३ ॥ इत्ययं संशयानोऽन पणे परिपस्यात् । सलतुमार ! नन्द वियसेगनुपालन ! ॥ १५ ॥ श्रुत्येति मुदितः शौरि नर्त विलसद्धजः । धन्योऽहमध पायमिरगुपयरन पा ॥ १५ ॥ भुल्येति वं च द्वीपलक्ष्य चैपोऽभ्यधारत । परिराधु कुमारोऽधिरिव राकानिशांफरम् ॥ २६॥ मिया नौ सौ पापायुभिः रनेदमाहीयम् । चनानुपिरप्लष्टं रोमाशः पत्रलं किल ।। ६७ ॥ अन्तः प्रवेष्टुमनसौ फिल तौ मिलितो मिशः । मुभानजापिनो न प्यप्रटेता कपाटात् ॥ ६ ॥ शूरसूनुरनूनेन विनयेन नृपागजम् । अथो ननाम रजसा रघ ललाम ललामयन् ६५ पचासनमयामीनौ तामावय भूपः । उयाच शौरि कच्चित् ते शुभं ताताम्ययोरपि ॥ १० ॥ सोऽप्यूचे देव ! विश्वस्य विश्व. रमाणप पियो । गुरे त्यपि भगतीये दिष्टया रप्ट्या पिलोकिते ॥ १०१ ॥ इति मेण कथिताशेपवार्तोडरमादरात् । कुमारादेशतो पार- सीमित मागमारपत् । १०२ ॥ भुफ्तोत्तरमयायोचत् कुमारमिति शूरसूः । स्वामितश्यापहारोर्य यथावत् कथयस्व मे ॥ १०३॥ स्वयं पतमारपातुं गोचित मदतामिति । तुमारो वकुनमती दयितामादिशद् दशा ॥ १०४ ॥ सा तु प्रशप्तिविद्यायाः प्रभावात् परिभाष्य तत् । सुमारे किरा निद्राणेऽरमै गदत्तमचीकथत् ॥ १० ॥ गुण देवर ! देयोऽयमपट्टत्यार्पणा तदा। क्षिप्तः पापा-मनाऽरण्यं भयो भवमिवासखः ॥ १०६॥ कर्ष कामयं पन्गा यिमुः लिमकरोऽमुचत् । अभ्योऽपि सोऽन्यथाशितस्तैरेव चरणैः स्थितः ॥ १०७ ॥ ततोऽवतीय पर्याण- समोर सुना तप । ययाऽमोचि तदा प्राणरपि स्वामिविपमिति ॥ १०८ ॥ आर्यपुप्रस्ततस्तृप्णातुरोऽनातजलः क्वचित् । गच्छन् सप्त.

·finiti 'पका ॥२८॥ - सधायां मूधितो न्यपतद् भुवि ॥ १० ॥ तवृक्षयासिना यक्षेपोक्षितोऽयं ततोऽम्भसा । लन्धसंशो जलं पोत्वाऽपृच्छत् कस्त्वं फुतो सटीका। जलम् ? ॥ ११० ॥ निष्कारणोपकारी स कुमारेणोदितोऽवदत् । अहं यक्ष. समानैप मानसात् त्वत्कृते जलम् ॥ १११ ॥ ऊचे कुमारस्तापो मे शाम्यस्तत्रय मजनात् । यतध तथाऽमजदयं सज्जच जातवान् ॥ ११२ ॥ तत्रासिताक्षयक्षेण वीतितः पूर्ववैरिणा । खलीकृतश्च, य- प्रेमपौ जम्मानुगामिनी ॥ ११३ ॥ कुमारयतौ तौ करपाम्भोदसोदरगर्जितौ । युध्यन्तौ मल्लयुद्धेन ददृशाते सुरेरपि ।। ११४॥ यतो मुष्टि- प्रहारेण कुमारेण हतोऽनशत् । हष्टाधास्योपरिष्टाच पुष्पवृष्टिं व्यधु सुरा ॥ ११५ 1 मानसादयतीर्णोऽयमय स्त्रीपदपद्धतिम् । अद्राक्षीत् पधि पोपुतगालीमिय सर्जिताम् ॥१६॥ विस्मितोऽप्रे गतोऽपश्यदसावष्टौ कुमारिकाः। प्रासामाशाधिदेवीनामिनामजश मानसे ।। ११७॥ अतिमृत्य कुमारस्ता नन्दनोपानमध्यगाः । अपृच्छद नाम का य्यं किमरण्येऽत्र तिष्ठय ? ॥ ११८ ॥ ताः प्रोवुरित एवास्ति पुरी नः प्रियः । संगमा : विद्याधरपतिर्मानुयेगोऽस्या त यो ययम् ॥ ११६ ॥ अस्त रविरुपेत्येष भद्र ! तस्माद् भवानपि । विद्यामं कुरुतामेत्य नगर्या ना, फ्य यास्यति ? ॥ १२० ।। इत्युक्त्वा ताभियत्मीयकिंकरैर्दर्शिता ततः। नीतो नगर्या चण्डांशुरपि द्वीपान्तरं ययौ ॥ १२१ ॥ ततः कञ्. किना तामिनायितो राजमन्दिरम् । असावम्युरियतो भानुवेगेनापि महीभुजा ॥ १२२ ॥ विहितोचितसन्मानो राक्षाऽसौ भणितस्ततः । तुमार ! विफमाधार! ममाष्टौ कन्यका इमाः ॥ १२३ ॥ जेता तदसिताक्षस्य तामसस्येव भानुमान् । पतिदिशामिवैतासां व दिष्टोऽस्यचि. मालिना ।। १२४ ॥ मास्तदुरत्युतः कुमारस्तत् तथाऽकरोत् । तामिः सहकपल्यके वासवेश्मन्यशेत च ॥ १२५ ॥ अत्रान्तरे छलान्वेषी निद्राणं तं परिश्रमात् । असितादः समुत्पाट्यातिपद् गिरिसरित्तटे । १२६ ॥ यावजागर्ति वयसां विरावैर्विगमे निशः कुमारस्तावदात्मानं रापितं मुपि दृष्टवान् ॥ १२ ॥ न ताः कन्या न तद् वेश्म न तद् राज्यं न सा पुरी । किमेदित्यसावन्तर्विस्मितोऽथ व्यचिन्तयत् ।।१२।। ॥२८॥ - .

·पाणिप्रहस्सा किसानोऽभूदयराऽस्ययम् । यद्वाऽयं न यतोऽश्यनाएहतोऽस्येक एव हि ॥ १२६ ॥ पाणिग्रहस्यरूपस्तद् नूनं स्वप्नोऽभ- पद् गम । मप पर पुनः पाणिकरणेनामुना मनार ॥ १३० ।। कुमारधिन्तयित्वैरमविखिन्नमनास्ततः । धम्मिल परिधानं च एढीसत्याग्न- ताजा ॥ १३१॥ यावत् किचिदसौ चर्म ययौ तावत् पुरो यने । दिव्यं भवनमद्रातीदेकद्रितटीगतम् ॥ १३२ ॥ इन्द्रजाल किमप्येत- दपि स्यादिति जामियान् । यावत् तापदिहाौषीदेप नीदितम्पनिम् ॥ १३३ ॥ अथ याग्य कारुण्यात् केयं कि रोवितीत्ययम् । ध्यौ सायद ग्यतापीय सेति दीनतरातरम ।। १३५ ।। कुरवंशनभश्चन्द्र ! विश्वसेननुपागज । सनत्कुमार चेद् नेह भर्ताऽभूमें कथचन ११३५॥ तत् परर भरित्यमुदीति स्थिता तत' । कुमारो विस्मितोऽधावत् तत्स्वरूपं निरूपितुम् ।। १३६ ।। उत्कालश्चन्द्रशालायां गतश्यायमलो- फत । उदधनगतामेतामनिमेष मुरीमिय ।। १३७ ।। आर्यपुत्रस्तु तत्पाशमन्धि तुरिफया रयात् । हित्वा तामङ्कमारोप्य वीजयामास पाससा ॥ १३८ ॥ विलोक्य सापि मच्छन्तेि कुमारमिति सापसात् । प्रहाद् नोत्यातुमशकत् पङ्कादिव जरगयी ।। १३६ ॥ आर्यपुत्रोऽनवीदेतां स्मितविन्दुरिताधरः। किं ते सनरकुमारः स्यादिति यस्य कृतेऽस्थाः १ ॥१४० ॥ साऽभ्यधत्त स मे भर्ता मनोरथनिवेशितः । पितृभ्यां यह रास्योदरपूर्वमवायिपि ॥ १५१ ५ असंवृत्तपियाहां तु मामेकः खेचराङ्गन । कुटिमादपहत्येहानीय शून्याधयेऽमुचत् । १४२ । प्रा- Imना तु गतः फ्यापीत्युफ्तमात्रेऽनया तदा । कुमारः ग्नेचरेणैत्योलालितः कन्टुको यथा ॥ १४३ ॥ हाहारवपरा सा तु मूञ्छिता पतिता भुपि । पनणेष कुमारेण पतता स तु मारितः ॥ १४४ ॥ प्रार्यपुत्रः समाश्वस्य तामय स्वं न्यवेदयत् । स्त्रीरत्नं पर्यणैपीच सुनन्दाख्यामि- मा मुदा ।। १४५ ।। कुमारमारितस्यास्य स्यसा संध्यावलीत्यथ । प्राप्ताऽद्वात्तीद् निजं विशुद्धगाख्यं मृतमप्रजम् ॥ १४६ ॥ अशा साऽऽदौ सतोऽस्मादिति नैमित्तिकोदितम् । यद् प्रात्यधकोऽमुष्या. परिणेता भविष्यति ।। १४७ ॥ विमृश्येति विवाहार्थमार्यपुत्रमुपास्थित ।

·रिवेश
सटीका।
॥२९॥
सुनन्दानुमतेनेयमप्युदुखत चामुना ॥१४८॥ अत्रान्तरे समायातौ खेचरी द्वौ सुराविव । आर्यपुत्रं प्रणम्येति प्राञ्जली समभापताम् ॥१४॥
हरिचन्द्रनन्द्रसेनौ देवाऽऽपाममिधानतः । चन्द्रवेगभानुवेगखेचराधिपयोः सुतौ ॥ १५० ॥ तातावपि समायान्तौ तिष्ठतस्त्वामुपासितुम् ।
स्यदर्य प्रहिते ताभ्यामेते व रयरमणी ॥ १५१ ॥ यस्मादशनिवेगाख्यः खेवरेन्द्रस्तवोपरि । प्रागच्छन् सवलोऽस्त्यात्मसुतं श्रुत्वा त्वया
दतम् ॥ १५२ ॥ इति यावत् कुमाराने शुद्धिमावेध तौ स्थितौ । चन्द्रवेगभानुवेगौ तावत् तावप्युपागतौ ॥ १५३ ।। प्राप्तिमार्यपुत्राय तदा
संघ्यायली स्वदात् । घेगादशनिवेगध परिपन्थी समागमत् ॥ १५४ ॥ चन्द्रवेगमानुवेगौ ससैन्यावतिदुर्धरौ । वलेनाशनिवेगस्य सह योदु-
मौकताम् ॥ १५५ ॥ सैन्ययोरुभयोः शस्त्राशस्त्रिवह्निकणच्छलात् । तदा संग्रामभीत्येव तत्रसुस्तारका दिवि ।। १५६ । महणा घुरणेने-
पाग विप्रेण युज्यताम् । पाणिपादाननैः परिव रेजे तदाजिभूः।। १५७ ।। कुमागेऽशनिवेगेनाङ्गाङ्गिशस्त्रास्त्रदारुणम् । रणं चकार परितो
धीक्ष्यमाणः सुयमुरैः ।। १५८ । अत्रान्तरे कुमारस्य पूर्वपुण्यमिवाङ्गवत् । चक्रमागात् करे तेन लून वैरिशिरोऽमुना ॥ १५६ ॥ चक्री सन-
कुमारोऽयं चतुर्थो जयतादिह । इति देवाः स्तुवन्तोऽस्मिन् पुष्पवृष्टिं व्यधुस्तदा ॥ १६० ॥ ततः कुमारमशनिवेगविद्याधरेशितुः । राज्य-
जमीरुपेयाय वालादित्यमिव पुतिः।। १६१ ॥ ततो घेताव्यमगमश्चक्री विद्याधरैः सह । तत्र विद्याधराधीशपदे तैरभ्यपिच्यत ।। १६२।।
नन्दिनीयद्रगस्य शतमन्याः सहस्रशः । पर्यणैषीदसौ विद्याभृतां हृद्याः कुमारिकाः ॥ १६३ ॥ वैतादयगिरिकूटेपु जिनायतनकोटिषु ।
कुमारः कारयामास ततोऽष्टाहोमहोत्सवान् ॥ १६४ ॥ स्पैर क्रीडन् कुमारोऽयमिहायातोऽध विद्यते । भांश्च दत्तसंकेत इवास्य
मिलितः पुम. ॥ १५॥
उसे यकुन्जमत्येति स्थचरित्रेऽखिलेऽपि हि । मुक्तनिद इयोदस्थात् कुमारस्तलासस्तदा । १६६ ॥ ततश्चमूसमूहेन घेताय गत-
॥२९॥

·पानम् । प्रस्ताव क्यापि पिशोरिपेति ससोएपम् ॥ १६७ । तव देव ! पियोगेन पितरापतिदुःखितौ । तत् तयोर्दर्शनं कर्तु प्रसाद कि मपि ॥ ११॥ भुपेति तपादेश पिमान दादपन नमः । प्रातः सनाकुमारोऽय हस्तिनाप्रपुरं पुरम् ॥१६६॥ प्रजाः पुरप्रवेशेऽस्य मुरा पूर्णमपिप्पपः । प्रसंमान्य श्यामा पेन्मनामारहनं शिखाः ॥ १७० ॥ कुमारं पितरताऽभजतां परमां मुदम् । दिमस्य विलो. क्येतो न वियो यहतुः ।। १७१ ॥ भयासौ साधयामास निखिपण्डामपि क्षितिम् । असण्डितप्रताप साम्राज्यं समपालयर ॥१७२।। भास परिणी भोगान् भुवानरयान्पदा भुवि । सौधर्मेन्द्रसमा प्रापेशानतः संगमः सुरः ।। १७३ ॥ सौधर्मवासिनो देयाः प्रभया हरनिगाः । गहिरे मास्यतो मासा मसितास्तारकाप ॥ १७४ । पृटोऽप निसिलदेवदेवेन्द्रः सान्द्रविस्मयैः । कथं संगमदेयस्य पामिररोजोऽतिपुरसदम् ! ॥१७॥ शकोऽम्यधत विदधे तपोऽनेनातिदुस्तपम् । प्राचाम्लयर्धमानाख्यं तेजस्तेनौजसायते ॥ १७६ ।। सपेति पुनरुनुरते कोऽप्यन्योऽपि क्यविद् पिभो । विद्यते दृघवेजोभिर्मासुरोऽयं सुरो यथा १ ॥ १७७ ॥ ततः शक्रोऽप्रवीदस्ति दस्तिनापुरेभ्यरा । शिती समारोऽस्मादपि रूपमहोमहान् ॥ १७८ ॥ जयन्ध विजयधाथ देवो शकस्य तवचः । अश्रदधानी से प्रष्ट स्थलोकादयतेरतुः ॥ १७ ॥ पिपेपधरावेतो प्रतीहारनिवेदितौ । प्रविशै स्नानशालायां तदोवींशमपश्यताम् ॥ १८० ।। प्रयो मियोऽपि सौ तस्य अपातिशयरन्जिती । रोमाचोमुपितो मौलि धुन्यानाविदमूचतुः ॥ १८२ ॥ अहो ! तैलाभिषक्तस्या- पपणभृतोऽपि हि । पराशिपरिधानस्याप्यस्य रूपं निमप्यते ॥ १८२ ॥ रूपं सनत्कुमारे यत् तद् न धैमानिकप्वपि । इति रागपचो नूनमपोपमजायत ॥ १८३॥ प्रयाद चक्री है विप्रो ! किमागमनकारणम् ? । तावूचतुर्नुपान्यद् न तव रूपमिकर- पार । १४॥ तद् भूप ! उपयुक्तस्योतार्य वेधास्तवोपरि । प्रक्षिपल्लपणं दिनु तेन क्षारपयोधयः ॥ १८॥ रूपगदियो- -- • In

·विक
स्टीका।
-
॥३०॥
पीशः स्मित्वाऽयोवद् द्विजोत्तमौ ! । युवामसमये रूपं निरुपितुमुपागतौ ॥ १८६ ॥ अतः तणं प्रतीक्षेथां स्नात्वा यावदहं तनूम् ।
अजकुर्वे समां चापि प्रतिहारादिनोद्भटाम् ॥ १८७ 1 ततस्तौ पट्टशालैकदेशे राक्षोदितौ स्थितौ । स्नात्वा भूमानपि स्फारं चक्रे ङ्गार
मादरात् ॥ १८८ ॥ चामींज्यमानश्च स्तूयमानश्च वन्दिभिः । वन्द्यमानश्च भूपाद्यैरथासावासदत् सदः ॥ १८६ | फनकस्थालमारोप्य
कणिकादीपिकास्ततः । चक्रे घारवधूमुख्यास्तस्य नीराजनाविधिम् ॥ १०॥ अथाहताविमौ विप्रौ चक्रिणं वीक्ष्य तरक्षणात् । जातो
दुःखानिधूम्यामिरिय कृष्णमुखच्छवी ॥ १६ ॥ अथाह विस्मितश्चक्री युवां किं विमुखाविव ? । तावूचतुरमित्यत्वं दृष्ट्वा काश्रियस्तव
॥ १२॥ यतो देय ! यदाऽभ्यम्यमानोऽभूस्त्वं तदा तव । मासीदप्रतिरूपस्य रूपलक्ष्मीरनश्वरी ॥ १६३ ॥ अधुना तु धुनात्येषा मनसो
मुदमाययोः । कुष्ठेनोतिष्ठमानेन लुप्यमाना शनैः शनैः ॥ १६४ ॥ नृपोऽनधीद् युवां विनौ ! जानीयः कथमप्यहो ! । तावूचतुः सुरावावां
जानीयो दिव्यचतुपा ॥ १६ ॥ तव रूपधियं शनादाकरर्यावां समागतौ । विप्रवेपधरावेतौ कौतुकेन पिलोकितुम् ॥ १६ ॥ दृष्टा चेयं
विनष्टा च घिर नृणामस्थिरं पपुः । इत्युक्त्या तौ सुरीमूय मचूदपतनां दिवि ।। १६७ ।।
-
-
ततो नरपतिः पश्यन् विस्मयेन निजं वपुः । दर्शायं गतच्छायं भूपितं भूपणैरपि ॥ १६८ ।। अथैप जातवेराग्यश्चिन्तयामासिवा-
निति । सरमैत्रीव देहोऽयमहो ! क्षणयिनभ्यरः ॥ १६६ ।। यत् प्रातः सिद्धमहायापराहणेऽनं विनश्यति । तदाधारं वपुर्नृणां किल स्थैर्य ।
कुतोऽनुताम् ? ॥ २० ॥ नवश्रोत्रविलेऽमुस्मिन् कलेवरगृहे फिल । जीवस्य वसत कालव्याजतः कुशलं कियत् ? ॥ २०१ ।। योगा- ।
दग्नमुच्छिष्टं पिनटं द्रव्यमुच्यते । मलिनं च पयोऽप्यस्य वपुषः केव शोचना ? ॥ २०२ ॥ यो देवसाधुवन्धुभ्योऽप्यधिकं वीक्ष्यते जनः । दृष्टः
पचिरियानिटे स देहो नारमनः ससा ।। २०३ ॥ तदस्य नश्यतो लामं ग्रहीष्ये धर्मकर्मणा । अवक्रयकुटीवायं दह्यता किमनेन मे ॥२-४ ।।
॥३०॥

·गगुलगिरगनपानमना TTIसो विहाय साम्राज्य पटप्रान्तपरागपत् ॥ २०५ ।। सत्वरं प्रतमादाय सुस्थितानार्यसंनियो।
गुगराज काफी दिनार नाद गनम् ॥२०६॥ युग्मम् ।। चतुःषष्टिसम्रान्तःपुरस्त्रीपरिवारिता । निरानन्दा सुनन्दा लोरलं चाटूनि
तो : २०७॥ स्तुरम्तो दिम्पको माया निधपो गय । वार्षिशय सहस्राणि भूपा मुकुटवर्धनाः ॥ २० ॥ रत्नान्यपि चिरतानि
पकावीविपनुदंग प्रापण्मामी पसिन तमन्यगुः प्रतिकाननम् ॥ २० ॥ विशेषकम् । पुण्यकर्मणि तं राज्यमिति प्राज्यमनुयजस् । सिंहा-
पाक्तिगाललोक स्तोस तु प्रभुः ॥ २१॥ असो कोद्रयरेण च्छगीतप्रेण पारणम् । चतुर्यतपसो लेभे ततः पष्ठापोऽकरोत् ॥२१॥
भूति नातिकमः फरगनरपि । रोगास्तस्याभयन् काशफन्श्लेमज्यराश्यः ॥ २१२ ॥ शिरोऽक्षिकर्णहृत्कुक्षिनखपृष्टेषु जशिरे ।
गम्प गूजानि सति पूर्णकर्मपिपास्ता । २१३५ सप्तपर्षशतीमस्य सइतः शूलघेदनाः। फफविपुण्मलामर्शादयोऽजायन्त जम्धयः ॥२१४ ॥
समांगी निःस्पृहा देहे विहे रोगविष्टयम् । लम्धिमानपि दुप्फर्मविजयायानतन्मनाः ॥ २१॥
अस्मिनासरे मा सुधमायामपस्थितः । माशंसत् तं शिरो धुन्यन् पुरतः स्वर्गिणामिति ॥ २१६ ॥ सनत्कुमारयोगीन्दोरहो!
माहमममुतम् । चिकित्सपति नो रोगान् पार्थितस्त्रिदशैरपि ॥ २१७ ॥ जयध विजयश्चेति श्रुत्या तायेव नाकिनौ । सत्त्वं सनत्कुमारस्य
सदगुरतुदिपः ॥ २१ ॥ वैधयेषधरौ गत्या नरया तमिदम्चतुः। त्वामुल्लाधं मुने ! कुर्वोऽनुजानीहि चिकित्सितुम् ॥ २१६ ॥ एवं पुनः
पुनस्ताामर्पितः स महामुनिः। समाधि पारयित्याह भापासमितिसंमितः ॥ २२० । धर्मशीलौ ! युगं वैयौ मम रोगांश्चिकित्सथः ।
पुनः कयपतं पूर्व द्रव्यतो भावतोऽथवा ? ॥ २२१ ॥ फाशकुष्ठादयश्चैते द्रव्यात, कर्माणि भावतः । तद् द्रव्यरोगानहमप्यलंभू
पधिकित्सितुम् ॥ २२२ ॥ तथाहि पश्पतमिति पायः स्याङ्गुलीमय । श्लेष्मणा मर्दपित्याऽयं चके दीपशिखासखीम् ॥ २२३ ॥

·विवेक
सटीफा।
॥३१॥
ततधमत्कृतायेतो चलकुण्डलधारिणौ । प्रत्यक्षीभूय तं योगिनाथमस्तुवतामिति ॥ २२४ ॥ ययाऽसि द्रव्यरोगाणामतिशायी चिकित्सकः।
तथैव भावरोगाणामपि त्व योगिनां वर 1 ॥ २२५ ॥ धन्यस्त्व सुकृती सत्त्वलायां यस्य पुरन्दर'। चक्रे, त्वां द्रष्टुमायावस्तेनावामपि
कौतुकात् ॥ २२६ ॥ लौकिका योगिनः कायस्थैर्योपायशिलाञ्छिन । रड्डा इव न कर्मारिमारिमाधातुमीशते ॥ २२७ ॥ भवांस्तु लब्धिमाने-
पमपि देहानुपेक्षया । समितावुद्यमन् कर्मानीकमर्माणि भेत्स्यति ॥ २२८ ॥ तदुनमतिशोर्यन्ती तनू स्वामपि योऽन्वहम् । उपेक्षतेऽन्तरङ्गारी-
म्जेतुं तस्मै नमोऽस्तु ते ॥ २२६ ॥
तो स्तुत्वेति सनत्कुमारममरौ नत्वा च सत्त्वात्मतां तत्वा चास्य तथा यथागतमगच्छातां सुधर्मामभि ।
सोऽपि स्वं शमिराट् समाप्य शरदां लक्षैस्त्रिभिः सभृत सर्वायुः समये विपद्य च सुरः कल्पे तृतीयेऽभवत् ॥ २३० ॥
॥ इति सनत्कुमारकथा ॥ ३० ॥
प्रय भवभ्रमणोपजातखेदविच्छेदनिवन्धन गजसुकुमालच्छायाशालममिश्रयन्नाह,-
जस्स जलणेण सीसं झाणेण य झत्ति कम्म नीसेसं । पन्जलिय समकालं गयसुकुमालं च तं नमिमो ॥३१॥
[यस्य ज्वलनेन शीर्ष ध्यानेन च झटिति कर्म नि शेषम् । प्रज्वलितं समकाल गजसुकुमाल च त नमाम ॥ ]
संक्षेपार्थोऽस्या व्यक्त एव, व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः, तश्चतत्,-
पुरीद्वारवतीत्यस्ति पश्चिमाम्मोधिरोधसिाहेमहा हरिहयोहरिदेतोय॑धत्त याम् ॥१॥ दशारोदशमस्तत्र वसुदेवोवसूपमः। आसीत्
उत्वशिरोरल पिता पिताम्बरस्यय ॥२॥ देवकी सेवकीभूतभूर्भुव स्वर्वधूजना।तत्प्रियाऽजनि यत्कुतावास गरुडध्वजः॥सान्यदा यदुरत्न-
) ॥३॥

·स्य नेमिनाजिनेगितामाया पादौ समायान्ती याप्ययानमधिष्ठिता या निजसोधतले काश्चित् पुत्रं पुत्रवतीं निजम् । चुम्वन्ती लालयन्ती चो.
शापयन्तीमलोकतायुग्मम् ततोऽसौ चिन्तयामास वाप्पाविलविलोचना। धन्येयंया स्वयं स्वीयमेवं लालयते सुतम् ॥६॥ धिक्पुनः पुण्य-
विकलां किल मां कोकिलामिव । यदपत्यान्यपाल्यन्त यदन्यैधिरजीविभिः ॥ ७॥ युग्मम् ॥ मत्या मातुरभिप्रायं श्रीकृष्णो नैगमेपिणम् ।
देयमाराधयामास तुएः सोऽप्येरमप्रवीत् ॥ ८ ॥ भावी तवानुजः किन्तु यौचने प्रप्रजिष्यति । तस्मिन् गते ततः कृष्णः प्रातर्मातुर्यवेदयत्
MEAN प देवकीकुतौ देयः कोऽपि दियश्च्युतः । अयतीणों गजस्वप्नचिताद्भुतवैभवः ॥ १० ॥ वभूव समये विश्वरूपरूपस्ततः
सुतः । नाम्ना गजमुकुमानो देवक्या लाजितः स्वयम् ॥ ११ ॥ उपयेमे हमापसुतामेप नाम्ना प्रभावतीम् । सोमां च तत्त्रियाजातां सोमश-
मंदिजारमाम् ॥ १२ ॥ उचौवनः समं ताभ्यां प्रियाभ्यामन्यदा गजः । श्रीनेमिव्याख्यया जातवैराग्यो प्रतमग्रहीत् ॥ १३ ॥ पृष्ठा प्रभु स्मशाने
समतिमान प्रतिमा पधात् । हएः पशुरणात्र ब्रह्मणा सोमशर्मणा ॥ १४ सैप प्रयज्य मापुत्री व्यडम्वयदिति कुधा । तन्मूनि विदधे
पाली मृदाऽमृदुमना दिजः ॥ १५ ॥ चिताङ्गारचितां चक्रे तामसौ तामसौजसा । गजस्तया ज्वलन्त्याऽऽसीदोषध्येव नगो निशि ॥ १६ ॥
उपमारे ज्यवारयुधैर्गजो गजनिमीलिकाम् । चक्रे शरीरं मन्यानः सर्वथा पृथगात्मनः ॥१७॥ वहिर्यथा यथा तस्याऽज्वलद् मूर्ध्नि तथा तथा ।
पाताजयन्वरयेतः शमामूतमजीजनत् ॥ १८ ॥ अन्यत्र कारणं कार्यमन्यत्रास्य तदाऽभवत् । जज्वालास्थ शिरस्यग्निः कर्माऽदह्यत चेतसि
॥ १९ ॥ अन्यय कारणं पधात् कार्य विनममूत्पुरः । तमो विलीनमोऽस्य पश्चाज्ञानेन्दुरुद्ययौ ॥ २० ॥
उदमानधीमयुयरसनिर्वासितरजा गजारमा शैलेशीविधिमयवधूप्रोपितवपुः।
फपाले दीमाग्नौ त्रुटदिति विभिन्ने किल तदा मुदा ब्रह्मद्वारादविशदपुनर्जन्मभवनम् ॥ २१ ॥
॥ इति श्रीगजसुकुमालकथा ॥३१॥

·शिका
सटीका।
॥३२॥
प्रय दोगत्यदलनदृढसारदण्दणकुमारगुणरतभारमुदाहरमाह-
घोरंतरायफम्माणुसएणं सोवि द्वंदणकुमारो । उम्मूलइ उज्जुत्तो सव्वाई चैव कम्माई ॥ ३२ ॥
[ घोरान्तरायफर्मानुशयेन सोऽपि दण्दणकुमार । उन्मूलयत्युद्युक्त सर्वाण्येव कर्माणि ॥]
ध्याख्या । प्रपोति संभावनायाम् । यस्य यदुवंशनभोरत्नं नवमोऽर्धचको पिता, द्वाविंशतितमश्च जिनेश्वरो गुरु , अतः सुप्रसिद्धो
दपदणकुमार. 'उज्नुत्तो' उद्युक्तोऽङ्गीकृताभियोगभङ्गीका, 'सव्वाइ चेय' सर्वाण्येव कर्माणि शानावरणादीनि 'उम्मूलइ' उन्मूलयति समूल-
काप कपति, गुम्फनकाले कविमनसि वर्तमानावादस्येति वर्तमाना । केन हेतुना । 'घोरतरायकम्माणुसपण' घोरे भयंकरे अन्तरायकर्मणि
योऽनुशयो रढमत्सरः स तथा तेन, यदुक्तमस्माभिः,-
"एकापराधे तनोत्रं निर्मूलं कुरुते जयो । निहन्ति यत्तमोजातं तमसार्क. खजीकृत. "
इति संक्षेपार्थो, न्यासार्थस्तु फथानकादवसेयः, तश्चैतत्,-
द्वारात्यस्ति नगरी गरीय श्रीनिकेतनम् । स्कारहारायिताम्भोधि निकषा नाभिवद् भुवः ॥१॥ तत्रार्धचक्री नवम. कृष्णनामाऽभवद् नृपः।
यत्यतापप्रदीपस्य कन्नल मण्डलं दिव.सदाशिव सहस्राणि तस्यासन् शासितु प्रिया । तापमूढण्ढणा नाम राश्येकाऽनेकसद्गुणा ॥३॥
तत्कुत्तिगुक्तिकारत्नं तस्य प्रासविवर्जितः । पुत्रोवभूवढण्ढणकुमार इति विश्रुतः ॥ उद्यौवन क्रमेणार्यकरिणीभिरिव द्विप । कन्याभिरवनी-
शाना हरिणा परिणापितः । श्रीनेमिरेकदा विश्व बोधयन् रैवताचले ।समेत्य समवासापटपोन्द्रपरिचारित.n६॥ श्रुत्वेति द्वारकानाथः
सनायः संमधिया । सान्तःपुरपरिवारो विभुं वन्दितुमाययो । ७॥ यथाविधि नमस्कृत्य निविऐपु नृपादिषु । स्वामी मुक्तिपुरीमार्गदर्शिनी
-
॥३२॥

·देगा पाम् देशनाने गतौ पुर्यामागच्च पितरायय । कुमागे दणः स्यामिसपिधे प्रतमग्राहीत् ॥ ६ || तप्यमानस्तपस्तीनं
सदमान पान । पटं सोयट सिमान्त स्थापिरेम्पा स्पिराशयः ॥१०॥ अन्यदा कर्म तस्योञ्चेरान्तरायफमुघयौ । हन्ताऽयं लाभहन्ता-
पर पेन मारनायोऽय जगनाथमपन्छन् निदरहणः कुत्रापि लभते किञ्चिन्नगर्यामृद्धिमाज्यपि ॥१शा अयावद् विभुः
प्रांमे भागभी पुरात पियो मगधदेशेऽभूदयं नाम्ना परासरः ॥ १३ ॥ ग्रामे राजनियुक्तोऽसौ प्रायः क्षेत्राणि यापयन् । सीतामाकर्ष-
पोप्रति पपपा । १४ शुभुक्षितानपि धान्तानपि कृष्णातुरानपि । घृपान् दासांश्च स फूरो न मुमोच कधचन ॥ १५ ॥ इत्य-
नगरिया में ग्रात्या निरं मये । दण्डको विनोऽभूत् पूर्षकमोदितं च तत् ॥ १६ ॥ समाफयेति संविग्नः कृष्णसूनुः पुरा प्रभोः।
प्रमोदित गा नो भोट्याई परलम्पिभिः ॥ १७॥ परलग्धं न तद् मुदके लभते न स्वयं कचित् । फालतेपमसावित्थं चफे दुष्करफारकः
॥१८॥ वासुदेवोऽन्यापर नेमिनाएं समास्थितम् । मुनीनामन्तर होप कोतु दुष्करकारकः? ॥१६॥ स्याम्याह दुष्करफराः सर्वेऽमी दगढ-
पानिपल पोरपगाकालं सोढा जामपरीपहम् ॥ २०॥ नत्याय स्वामिनं कृष्णः पुरी द्वारवती विशन् । मुनि ढगढणमालोक्याउनम-
Tी कुम्मारान् ॥ २॥ पिनापि पान्देऽसापिति फेनापि मोदफैः । दण्डको गृहमायातः श्रेष्ठिना प्रत्यलाभ्यत : २२ ॥ ढण्ढणोऽभ्येत्य
गर्ग गरया पेयं पजिमपत् । कि मेऽस्तरायक कर्म क्षीणं भिता यदाप्नवम् ? ॥२३॥ जिनो जगाद नो कर्म तीणं लब्धिश्च नैय ते । बन्द-
गानं हरि वा यस्यां स प्ररपजाभप १२ रागादिरहितः सोऽय परलन्धिरसाविति । परिप्ठापयितुं भित्ता प्रारेमे स्थण्डिलावनौ ॥२५॥
मोएकानिएकादाणेन सह चुणयन्। सशम्दमयमारमारिगाप्रभरगमिवातनोत् ।। २६ ॥ फराभ्यां मोदकानेप कणशः कणशो बहिः। कर्माणि
गर्णयामास शुक्लायानेन चान्तरा ॥२७॥ किमन्यदध स पाप छान मोदकमद्भुतम् । एकोऽपि मण्डकः पञ्च पलानि किमु या बहु ॥२८॥

·विका सटीका। ॥३३॥ - कृतालिमहिमा सुरसाय: श्रीनेमिना समं विहरन् । कालक्रमेण मोक्षं गतवान् दण्ढणकुमारोऽयम् ॥ २६ ॥ ॥ इति दण्ढणकुमारकथा ॥३२॥ प्रय स्थूलभद्रमुनिसुभटचारभटौं प्रकटीकुर्वन्नाह,- उम्भडयेसा वेसा सा कोसा तस्स थूलभहस । किं कुणइ जस्स न मण मणपि धीरत्तणं मुअइ ? ॥ ३३ ॥ [ उद्भटवेषा वेश्या मा कोशा तस्य स्थूलभद्रस्य । किं करोति यस्य मनो मनागपि धीरत्वं न मुञ्चति ॥] प्यारय्या-तस्य जगद्विदितमहिम्नः स्थूलभद्रस्य शकटालसुतमहामुनेः साकोसा' कोशानाम्नी 'वेसा' धेश्या 'उम्मडवेसा' उद्भटः सारः कोटीरहारफेयूरकर्णपूरतिलफताडचीरमजीरमेखलाकनकसलावलयाङ्गुलीयकाद्यशेषो पो मण्डनं यस्याः सा तथा, "कि कुणा' किं करोति, न किमपीति भावः । यस्य किम् । 'जस्स मणं' यस्य मनश्चित्तं 'मणपि' मनागपि लेशमात्रमपि 'न धीरत्तणं मुयइन धीरत्वं न धैर्य मुञ्चति । यता, "विषयगणः कापुरुष करोति वशवतिनं न सत्पुरुषम् । वध्नाति मशकमेव हि लूतातन्तुर्न मत्तेभम्" ॥ ३३ ॥ भय तमेव भकिमरतरलतया पुरस्थमिव पश्यन्नुपश्लोकयति,- ज दुक्करदुकरकारउत्ति भणिओ सि धूलभद ! तुम । मयणमडवायभंजण ! तं छज्जइ तुज्झ गुरुवयण ।। ३ । [ यद् दुष्करदुष्कर कारक इति भणितोऽसि स्थूलमद्र ! त्वम् । मदनमटवादमन्जन ! तद् राजते। व्याख्या। हे स्थूदमद्र जयन् 'तुम' व 'मणिमसि'मणितोऽसि। किम् ।'

·गापमंजग' मदनस्य मन्मयस्य मदनादः सुरामुरनदेपरविजयरूपा चारमटी मदनभटवादात मनक्ति विसूचयतीति स तथा तस्य संबोधन हे मदनगदपारमन्जना'त तद 'गुस्वयम् गुरोःश्रीविजयसंमृतिनाम्नो पवन गुरुवचन पूर्वोक्तम्, यद्वा, गुरु सिंहगुहाटग्विपाहिपोपकण्ठकृ- परिगति पतित गुफरारतिस्थागतराश्यातिरेकेण गरीयो पचनं गुरुवचनं 'तुह' तव 'इज्जई राजते इति संक्षेपार्यः । ध्यासार्यस्तु कथामाश्यमेशः । वच्चैतवा- देपसोधमणिग्योनापटले- पाटलीकृतम्।पाटलीपुत्रमित्यस्तिपुरंपुरमिवामरम्॥१॥ त्रिखण्डशासिता चण्डवैरिमुण्डविखण्डनः।गुण- पिंगानादो नन्दोऽभूविध भूपतिः ॥ २॥ प्रकटर सेयधिः श्रीणां धियां कुहिम संकटम् । शकटाल इति ख्यातस्तस्यामात्यवरोऽभवत् ॥३॥ एतापनिपाता गौ तस्यान्दू इय विपण। स्थलमद्वस्तयोज्येष्ठः कनिष्ठः श्रीयकः पुनः ॥ ४ ॥ यता यत्तदत्ता मूता मूतदत्ता तथैव च । मेगा पेणा तया रोगा प्रासाः पुत्र्योऽस्य मन्भिणः ॥ ५ ॥ उर्चशीयावतीणोयो घशीकृतजगन्मनाः । वेश्याऽऽसीत् तत्न कोशेतिरतिकोशो मनो- मुपः६॥ प्रत्यहं स्कूलमद्रोऽनुरुलभोगपरायणः । यसति स्म तदायासे समा द्वादश तन्मनाः ॥ ७॥ श्रीयकस्त्वरक्षोऽभूदक्षो नन्दस्य भूपतेः । जम्भमाणोरविश्यम्भस्तस्य स्वान्तमिवायत् ॥ ८॥ अमृच तत्र कवितारुचिर्वररुचिर्द्विजः। नन्दमानन्दयत्काव्यैर्नयैरयमहर्निशम् MEM मन्त्री त्येकादिसंरपाभिः स्यपुत्रीभिस्तमन्यदा ! पराभूय प्रभोस्तुष्टिदानापात्रमसूत्रयत् ॥ १० ॥ ततो घररुचिश्चक्रे गङ्गान्तर्यन्त्रमत्र च । वस्त्रे बमा म्यवाद् यष्टौ दीनारगतमष्टयुक् ॥ ११ ॥ प्रगे गङ्गामयं स्तुत्वा यन्त्रमाक्रमदंद्रिणा । दीनारास्ते च तस्यास्मादुत्पत्य न्यपतन करे॥१२॥ पपं स विदधेऽस्माद् विस्मापितजनोऽन्यहम् । राजा तच्च समाकर्ण्य कथयामास मन्त्रिणे ॥ १३ ॥ इदं यद्यस्ति सत्यं तत् प्रातीक्षामहे स्ययम् । इत्युक्तो मन्त्रिया राजा तथेति प्रत्यपधत म १४ ॥ दत्त्वा शितां वरः सायं प्रेपितस्तत्र मन्त्रिणा । शरस्तम्वनिलीनोऽस्थात् पत्ती. .TV

·पिता
॥३४॥
सटीका।
-
पानुपलशितः ॥ १७ ॥ तदा यररुचिर्गत्या मन्दं मन्दाकिनीजले । दीनाराष्टोत्तरशतनन्यि न्यस्य ययौ गृहे ॥ १६ ॥ दीनारग्रन्थिमादाय तजी-
रितमियर तु । चरः समर्पयामास गरया तां लघु मन्त्रिणे ॥ १७ ॥ स्वयं गुप्तात्तदीनारस्ततोऽमात्यो निशात्यये । ययौ राज्ञा समं गङ्गामागाद्
परचिय मः॥ १८ ॥ द्रप्टुकामं नृपं दृष्ट्वोत्कृष्टमानो विकृष्टयाक् । गद्गामढौकत स्तोतुं मूढो वररुचिस्ततः ॥ १६ ॥ स्तोत्रान्तेऽचालयद् यन्त्र-
मंदिग्णासो परन्तु न । दीनारयित्पत्य पपात करकोटरे।। २० ॥ तत्ततोऽन्वेषयनेप मन्त्रिणाऽभापि किं न ते । दत्ते न्यस्तमपिद्रव्यं गङ्गा
पन्मुहुरीक्षमे १ ॥२१॥ उपलक्ष्य गृहाणेदं निजद्रव्यमिति बुधन् । तस्मै दीनाय दीनारग्रन्थिमर्पयति स्म सः॥२२॥ निशि विन्यस्य विप्रोऽयं
पिमतारयितुं प्रजाः । दन्यं प्रातरसौ गृहातीति च प्राह भूपतिम् ॥ २३॥ छद्मेदं साधु विशातमिति मन्त्रिणमालपन् । आययौ विस्मयस्मेरः
स्पेग्म पधाधयः ॥ २४ ॥ अमर्पणो घररुचिः प्रतिकाराय मन्त्रिणः । पृच्छन् गृहकथामित्यमशासीथेटिकामुखात् ॥ २५ ॥ श्रीश्रीयकवि-
पाहेऽप नृपामन्त्रणतस्परः । मन्त्री प्रगुणयन्नस्ति शस्त्रादि प्राभृताय च ॥ २६ ॥ छलशस्तच्छलं प्राप्य वरं वररुचिस्ततः । चणकादि प्रदा-
गति दिग्भपाययपाठयत् ॥ २७ ॥ न वेत्ति राजा यदसौ शकटालः करिष्यति । नन्दं व्यापाद्य राज्येऽस्य श्रीयकं स्थापयिष्यति॥ २८ ॥ एवं
दिने दिने डिम्भान पठतःप्रतिचत्यरम्। जनश्रुत्या ततोऽश्रोपोदिति चाचिन्तयद् नृपः ॥२६॥ बालका यञ्च भाषन्ते भाषन्ते यच्च योपितः। प्रौत्पा-
निकी च या भाग मृग भपति सा न हि ॥ ३० ॥ तत्प्रत्ययाय राक्षाथ प्रेपिनो मन्त्रिवेश्मनि । पुरुषः सर्वमागत्य यथादृष्टं व्यजिज्ञपत् ॥
३१ । नमतो मन्धिपोऽयाभूद भूपः कोपात्पराहमुखः। तद्भाववेदी वेश्मैत्याऽमात्यः श्रीयकमब्रवीत् ॥ ३२ ॥ राशेऽस्मि कथितः केनाप्य-
मकोऽहं विनिय । असायकस्मादस्माकमुथयो तत्कुलक्षयः ॥ ३३ ॥ रक्षस्तं नमतो राक्षे शिरश्छिद्या ममासिना । अभक्तः स्वामिनो वध्यः
१६. स. यमः श्रीयकोद्वाहे मोत्यते मन्त्रिवेश्मानि । तौकनाय शस्त्रादि सज्ज्यमानमिहास्ति च ॥२६॥
-
॥३४॥

·Proriनिदेगा: सरसापिपिपासो मरयेयं याते पगमुनाम् । मरकुजगृहस्तम्भो नन्दिप्यसि चिरं ततः ॥ ३५ ॥ धीयाऽपि
धेपनाह गयण गिरा। तात ! चारदिपमं कुरीत भ्यानोऽपि किम् ? ॥ ३६॥ अमात्योऽयानवीदेवमेयं कुन् विचारणाम् । मनार-
पर रणपिरिमारपसम् ॥ ३७॥ पित्यापि ते नातपितं मां हिंसतस्तदा । पिपैयं योधितोऽसौ तत् प्रतिपेदे वफार च ॥ १८ ॥
रिमरित्या मागुमा पीयको पदत् । प्रमको यत्प्रभोस्तेन पितापि निहतो मया ॥ ३६॥ कृतौदेहिकं नन्दस्ततः श्रीयकम-
मी । गारसहिता मुदयं गृहातामिति पजिसपदिति मापं श्रीपरोऽस्ति ममानजः । स्थूलभद्रः समः पित्रोपांश भोग-
HTTRE४१ पागप पूनमद्रलमर्य मूमुजादित । पर्यालोच्यामुमादेश करियामात्यभापत ॥ ४२ ॥ अर्धवालोचयेत्युक्त स्न-
मग ममुर कपनि गत्या विममति चेतसा ॥ ४३ । प्रशनं शयनं स्लानमन्यव सुखहेतुकम् । कालेऽपि नानुभूयंत दुर्ग-
गरिय पाल निजामत्यर्थ राजार्थ पुर्वतामपि । उपद्रयन्ति पिशुना उद्घद्धानामिव द्विका. ॥ ४५ ॥ यथा म्पदेहसर्वस्व-
पारि प्रपाते। मार्य यत्यते किं न धीमता ? ॥ ४६॥ विमृश्यवं व्यधाकेशोत्पाटनं पञ्चमुष्टिभिः । दत्तं देवतया शेषमुनि.
पेयमार रात स महासरी गायर्यापनृपति मुरन् । पालोचितमिदं धर्मलाभः स्तादिति निर्ययौ ।। ४८ ॥ तिमेप कपटं कृत्वा
पागद पेश्याग पुनः । इत्यपरययतः दमाः सौधामस्थस्तमैतत ॥ ४६॥ प्रदेशे शवदुर्गन्धेऽप्यणितविकूणिकम् । यान्तं दृष्ट्वा यतीन्द्र तं
मेरेमोऽपूर्णपरिडर: axon भगवान् यीतरागोसायस्मिन् धिग्मे कुचिन्तितम् । इत्यात्मानं निनिन्दोच्चैनन्दस्तमभिनन्दयन् ॥४१॥ स्थलभ-
प्रोऽपि गाया धीसंभूतिविजयान्ति ॥ वीता सामायिकोच्चारपूर्विको प्रत्यपद्यत ॥५२॥ उपमध्य नृपेणापि कृत. श्रीकरणाधिपः । चकार श्री.
पफी गम्पचिन्तामवाहिता सदा ॥३॥ कोशापा नित्यमायासे विनीतः श्रीयको ययौ । स्थूलभद्रवियोगार्ता सापि त चीत्य चारुदत् ॥४॥

·सटीका।
विका
॥३५॥
तेनोचेऽसौ पररचित पापो नस्तातघातकः । स्थूलभद्रवियोग ते विदधे दावदारणम् ॥५५॥ त्वद्याम्यामुपकोशायामासक्तो यावदस्त्ययम् ।
तावरप्रतिक्रियां काचिद् विचिन्तय मनस्विनि ! ॥ ६ ॥ तदादिशोपकोशां यत् प्रतार्य कथमप्यसौ। विधीयतां वररुचिर्मद्यपानरुचिस्त्वया
॥ ५७ ।। प्रेयोवियोगजाद दु.खादातिगणद्देवरस्य च । तत्प्रतिशाय सा सद्यस्तत्तथा सर्वमातनोत् ॥ ५८ ॥ अथ कोशामुखान्मत्वा श्रीय-
कस्तं सुरारतम् । लेभे जनकवेरस्य विदित प्रतियातनम् ॥ ५६ ॥ शकटालमहामात्यात्ययात्प्रभृति सोऽप्यमूत् । भट्टो वररुचिर्भूपसेवाघमर-
तत्परः ॥ ६०॥ अन्यदा नन्दभूपालः शकटालस्य संस्मरन् । सदसि श्रीयफामात्यमिन्युवाच सगद्गदम् ॥ ६१ ॥ भक्तिमान् शक्तिमान्मन्त्री
शफटालो ममाभवत् । दिवस्पतेरिय प्राज्यप्रझोपेतो बृहस्पतिः ॥ ६२॥ एवमेव विपन्नोऽसौ दैवादथ करोमि किम् ? । मन्ये शून्यमिवास्थान-
माई तेन विनात्मनः ।। ६३ ॥ उवाच श्रीयकोऽप्येवमिह किं देव ! फुर्महे ? । इदं वररुविः सर्व पापं व्यधित मद्यप. ॥ ६४ ॥ सत्यमेप सुरां
भट्टः पिवतीति नृपोदिते । योऽमुं दर्शयितास्मीति श्रीयकः प्रत्यवोचत ॥ ६५ ॥ प्रातः सोऽथ सदस्यानां पद्ममेकैकमार्पयत् । तस्मै भट्टाय
मदनफलाम्मोभारित पुनः ॥ ६६ : भट्टः सोप्यनयद् प्रातु प्राणाने पङ्कजं निजम् । चन्द्रहाससुरां रात्रिपीतां सद्यो वयाम च ॥ ६७ ॥
सर्वयकुश्यमाणोऽय निर्ययौ सदसो द्विजः। विप्रेभ्यश्च सुरापानमायश्चित्तमयाचत ॥ ६८ ॥ तापितनपुणः पानमेतस्मै ते न्यवेदयन् । तदाचर्य
विपेदेसायमोधास्त्रं हि धी. सताम् ।। ६६ ॥
स्थूग्भद्रोऽपि संभूतिविजयाचार्यसन्निधौ । अपालयद् व्रतं पारदृश्या विश्वागमाम्बुधेः ॥ ७० ॥ प्रावृष्यथ गुरूं नत्वाऽभ्यगृह्णन् यतयः
प्रमात् । मिहम्पिएसपीक पेघनशनां स्थितिम् ॥७१॥ योग्यान् मत्या गुरुः साधून यावत्तानन्वमन्यत । स्थूलभद्रः पुरोभूय नत्वैव तावद-
प्रयोत् ॥ ७२ । कोशाभिधाया वेश्याया गृहे या चित्रशालिका। तत्रारततप.मविशेषः परसाशनः ॥ ७३ ॥ स्थास्यामि चतुरो मासानिति
॥३५॥

·मेऽभिग्रहः प्रमो! । सात्योपयोगा योग्यं तं गुरुस्तवान्वमन्यत ७४॥ साधयोऽथ ययुः सर्व स्वं स्वं स्थानं प्रतिश्रुतम् । स्थूलभद्रोऽपि च प्राए कोशावेभ्यानिकेतनम् ॥ ७ ॥ तमभ्युदस्थाकोशापि विकोशाममुखी ततः । ऊचे च स्वागतं स्वामिन् ! किङ्करी किं करोमि ते ? ॥ ७६ ॥ चतुर्मासीवसत्य मे चित्रशालेयमय॑ताम् । इत्याह स्थूलभद्रस्तां सा तूचे गृह्यतामिति ॥ ७७ ॥ तया प्रगणिते सद्यो वासवेश्मन्यु- यास सः । मुनिरूप इवोग्निस्तन कामरसाणवे ॥ ७८ ॥ अथ सा पसाहार भोजनस्यापि नाशकत् । मनः क्षोभयितुं तस्य विश्वचेतोह- रापि हि ॥ ७ ॥ मुनेस्तस्येन्द्रियजयप्रकर्षेण चमत्कृता । प्रपेदे श्रावकत्वं सा गृहीत्वैवमभिग्रहम् ॥ ५० ॥ तुष्टः कदापि कस्मैचिद्ददाति यदि मां नृपः । यिना पुमासमेकं तमन्यन नियमो मम ॥ १ ॥ नियूंढाभिप्रहास्त्रीस्तान् प्रावृषोऽतिक्रमाद् यतीन् । स्थागतं दुष्करकरा इत्यूचे गुरुरागतान् ॥ ८२ ॥ अथायान्तं स्थूलभद्रमुत्थाय गुरुरवीत् । दुष्करदुष्करकर! स्वागतं ते महामुने ! ॥ ३ ॥ सासूयाः साधवस्तेऽथा- चिन्तयनित्यहो ! गुरोः । इदमामन्त्रण मन्त्रिपुत्रताहेतुकं खलु ॥८४॥ यद्यसौ तत्तथा वृत्त्या कृतदुष्करदुष्करः । इदं वर्षान्तरे तर्हि प्रतिज्ञा. स्थामदे ययम् ।। ८५ ॥ मादथाटमासान्ते प्रणिपत्य पुरो गुरोः । साधुः सिंहगुहायासी चकारेति प्रतिश्रवम् ॥ ८६ ॥ कोशावेश्यागृहे नित्य पहरसाहारभाजनः । भगवन् ! समवस्थास्ये चतुर्मासीमिमामहम् ॥ ८७ ॥ स्थूलभद्रस्य मात्सर्यादेतदङ्गीकरोत्ययम् । विचार्येत्युपयोगेन शारया व गुरुरवयीत् ॥८॥ यत्स! माभिप्रहं कारितिदुष्करदुष्करम् । क्षमा कर्तुममुं स्थूलभद्र एवाद्रिनिश्चलः MREN न हि मे दुप्फरोऽप्येप कथं दुष्करदुष्करः । तदवश्यं करिष्यामीत्युक्त्वा कोशामगाद् मुनिः ॥ १० ॥ स्पर्धया स्थूलभद्रस्यायाति मन्ये तपस्यसौ । भवे पतन् रक्ष- रणीय इत्युत्थाय ननाम सा ॥ ६१ ॥ वसत्यै याचितां वित्रशालां तस्य समय॑ सा । चक्रे भुक्योधमागत्य तणं सत्त्वपरीक्षणम् ॥१२॥ चुक्षोभ स मुनिः प्रेक्ष्य तत्क्षणं तां मृगेक्षणाम् । स्मरसंधुक्षणं साहर भोज्यं हि स्त्री च तादृशो ॥ ६३॥ स्मराा याचमानं तं कोशाह ·किन सटीका। ॥३६॥ भगरनीययम्। श्याधनस्य वश्याः स्मो मन्मथस्यापि नान्यथा॥६॥ स मुनिः प्राह लोजाक्षिाप्रसोद मयि सीदति । अस्ति द्रव्यं किमस्मासु तेलं च चणप्विर ॥ ६ ॥ नेपालमूधवोऽपूर्वसाधव रत्नकम्बलम् । दत्ते तमानयेत्यूचे सापि खेदयितुं मुनिम् ॥ ६ ॥ तनाफालेऽपि गत्वा भूपालात्कम्बलमाप्य च । स मुनिर्ववले तत्र वर्मन्यासंश्च तस्करा ॥ १७ ॥ प्रायाति लक्षामित्याख्यात्तपां सिद्धाञ्जन. शुकः । तेरप्युपेक्षिते मितो याति यातीति चायदत् ॥ ८ ॥ मुनि चौरपतिः प्राह सत्यं वद किमस्ति ते?। तेन वंशान्तरस्तीति ख्याते सोऽमुच्यताऽमुना ॥२६॥ समागत्य च कोशाय स ददौ रनकम्बलम् । साऽक्षिपत् तालपड़े तं सोऽब्रवीत् किमिदं शुभे ! ॥१०॥ सोचे शोचसि मूढेदं न स्व नरकया- विनम् । सोऽप्रदद् वोधितः साधु साध्वहं रतितो भवात् ॥ १०१ ॥ शुद्धथै गुरुं प्रयास्यामि धर्मलाभोऽस्तु तेऽनघे !। साह क्षमेथा बाधाय मया यदसि खेदित ॥ १०२॥ इच्छामीति भणित्वा स गुर्वन्तिकमुपेत्य च । गृहीत्वालोचनां तीव्रमाचचार पुनस्तपः ॥ १०३ ॥ राबादीयत कोशापि तुष्टेन रथिनेऽन्यदा । नृपायत्तेति सा रागं विनापि तमुपाचरत् ॥ १०४ ॥ स्थूलभद्रगुणस्तोत्रपरायै शयितो रथी । वागाल्यानीत. माकन्दलुम्याऽस्यै स्वमरोचयत् ।। १० ।। सापि सर्पपराभ्युप्तसूचीन्यस्तसुमोपरि । नरिनति स्म नो सूच्या विद्धाराशिश्च न क्षतः॥ १०६॥ स ततः प्राह तुप्पोऽस्मि दुष्करणामुना तव । सोवाच विस्मयेथा मा किमभ्यासस्य दुष्करम् ? ॥ १०७॥ माकन्दलुम्पीछेदस्ते नृत्य मे बन दुष्करम् । अशिक्षितं स्थूलभद्रश्चके यत्तत् तु दुष्करम् ॥ १०८ ॥ द्वादशान्दानि बुभुजे यत्र भोगान् मया सह । तत्रैव चिनशालायां तस्थौ सोऽखण्डितमतः ॥ १०६ । स्थूलभद्रं गिनान्येषां मनो मध्नाति मन्मथः । न सुरा नासुराः केचिदत्र भग्ना महारथ ! ॥ ११ ॥ श्रीनेमितोऽपि शकटालसुतं विचार्य मन्येत को न भुवने भटमेकमेव । देयोऽद्विदुर्गमधिरहा जिगाय मोहं यन्मोहनालयमयं त्वधिगम्य धीर: ? ॥ १११ ॥ ?

·जगदेकमुनेस्तस्य संमोण ममाप्यही । । नृपादिष्टं पिनाऽन्यस्य पुंसोऽस्ति नियमः पलु ॥११२॥ श्रुत्येति सोऽरदद् भद्रं स्थूलभद्राय साधा। गारगति तस्य पन्या भवत्येय निषेवितम् ॥ १३ ॥ भद्रमस्तु च ते भद्रे ! पालय स्वमभिग्रहम् । उत्यय सुगुरो पायें स माया मामाई ॥१५॥ द्वादशाग्दीयदुष्कारासंकटे गलितं श्रुतम् । समूयाऽमोमिलस्सघ पाटलीपुत्रपत्तने ॥११॥ संधेन महितो गत्या मेरा पतिनापुभो । इष्टियाइभृतं भद्रबाहुमाहयतामय ॥११६॥ सोऽप्युगव महामाणध्यानसिद्धौ समेप्यते । तद्ववस्ती मुनी संघस्यागत्या- सनामय ॥११७ मा प्रतिसामन्यौ शिक्षयित्येत्ययो मुनी । संघाझालोपिनो दण्डः फ. स्यादिति स वाच्यताम् ॥११८॥ संघाद वहिः स फलंग्य इति पति पदा तु सः। तर्हि तदण्डयोग्योऽसीत्याचार्यों वाच्य एय सः ॥११॥ ताभ्यां गत्या तथैवोक्तो भद्रवाहुरथावदत् । मैनं करोतु भगवान रघ. किंतु फरीत्यदः ॥१२० मयि प्रसाद कुर्याणः थ्रीसंघः प्रहिणीविह । शिष्यान् मेधाधिनस्तेभ्यो दास्यामि खलु पाचनाः ॥११॥ नान्यामेत्य तयाऽऽस्याते श्रीसंघोऽपि प्रमोदभा।प्राहिणोत् स्थूलभद्रादिमुनिपञ्चशतीमथ ॥१२॥ सूरिस्तान् वाचयामास रोऽप्यानस्यात् धुताम्पुधैः । उनग्येयुनिज स्थानं स्थूलभद्स्यनास्थित ॥१२३॥ उगज्यसे किमित्युक्तः सरिणा सोऽपीदिदम् । नोदज्ये भगयन । किन्तु ममालपा एप याचना. ॥१२५॥ सूरिरूचे मम ध्यानं पूर्णप्रायमिदं ततः। तदन्ते वाचनास्तुभ्यं प्रदास्यामि त्यदिच्छया ॥१२५॥ प्रय म्याने ततः सपिरिशस्तमपाटयत् । विवस्तूनानि पूर्वाणि दश यावत्पपाठ सः ॥१२६॥ सूरयः पाटलीपुत्रमथाजग्मुः सहामुना। तस्थुधापरने प्रापुधार पदारयो अनाः ॥१२७॥ मतिन्या स्थूलभद्रस्य भगिन्यो वन्दनागताः । गुरु प्रणम्य पप्रच्छुः स्थूलभद्र ! कनु प्रभो ! ॥१२८ ह यतालयेऽस्तोति गुरुक्के ता उपेयुपीः । दृष्ट्वा वित्रयितुं स्थूलभद्र. शार्दूलतामधात् ॥१२॥ वीक्ष्य सिंहं तु भीतास्ताः गरिमत्य पजिसपन् । ज्येष्ठार्य जपसे सिंहस्तत्र सोऽयापि विद्यते ॥१३०॥ शात्वोपयोगादाचार्योऽप्याह सिंहो न सोऽस्ति तु । अथोपेताश्च

·विक
सटीका
॥३७॥
ता स्थूलभद्रं पोस्य वयन्दिरे ॥१३॥ यक्षोचे श्रीयको दीक्षां मया सह समाददे । तुधालुः कारितवायं तपः पर्युपणादिने ॥१३२॥ पौरुप्या
सापौरप्याऽपानानशन फ्रमात् । वालवत्कवलैोज्यं पारितोऽसौ मया मुनिः ॥१३३॥ निशीथे स ततो धर्मध्यानान्मृत्वा दिवं गतः।
मया च याचितः संघः प्रायश्चित्तं तदेनसः ॥१३५ अदुष्टभावात्वं शुद्धत्युक्ताऽनेन तथाप्यहम् । ताम्यन्ती प्रापिता देवंतया सीमन्धरं जिनम्
॥१३५॥ भरतादागताऽऽयं निशेपेत्यवदजिनः । कृपया मन्निमित्तं च व्याचक्र चूलिकाद्वयम् ॥१३६॥ ततोऽहं चिनसंदेहा देव्यात्र प्रापिता
पुनः । थ्रीसंघस्यार्पितपती चूलिकाद्वितयं च तत् ॥१३७॥ उत्तवेति स्थूलभद्राय ययुस्ताः सोऽप्यगाद गुरुम । न ददौ वाचनां तस्यायोग्यो-
ऽसीति गुर्जगो ॥१३८॥ दीक्षादिनात्मभृत्येषोऽन्यपराधानचिन्तयत् । ऊचे च न स्मराम्यागो गुर्वादिष्टोऽस्मरञ्च तत् ॥१३६॥ न करिष्यामि
भूयोऽद इत्युदित्वा नमान्नयम् । गुरुणोऽथ ते दास्ये न पुगे याचनामहम् ॥१४०॥ स्थूलभद्रार्थितेनाथ संघेन भणितो गुरुः । अगौ
पया विचक्रेऽनेनान्योऽपि विकरिष्यति ॥१४१॥ स संघेनानहादुक्तो विवेदेत्युपयोगतः । न मचः शेपपूर्वाणामुच्छेदो भाव्यतोऽस्तु तत्
॥१४२५ अन्यस्मै शेषाणि प्रदेयानि त्वया न हि । इत्यभिग्राह्य भगवान् स्थूलभद्रमवाचयत् ॥१४३॥ सर्वपूर्वधरमथ स्थूलभद्रमहामुनिम् ।
अमाचार्यपदे श्रीमान् मद्रयाहुरतिष्ठपत् ॥१४४३ गते वर्षशते पीरमोदात्सप्ततिकाधिके । भद्रवाहुरथ स्वामी ययौ स्वर्ग समाधिना ॥१४॥
प्राचार्यः स्थूलभद्रस्तु धावस्त्यामन्यदा ययौ । उद्यानेऽस्थाच तं नन्तुमागमञ्च पुरीजनः ॥१४६॥ नत्वा पुरो निविष्षु भव्येषु भगवानपि ।
चिरं चकार संसारासिनी धर्मदेशनाम् ॥१४०० देशनान्ते स्वसुदं श्रावस्तीवासिनं विभुः। धनदेवमनायातं विक्षायैवमचिन्तयत् ॥१८॥
सनः प्रियः सुहन्नूनमिह नास्ति कुतोऽन्यया। पुलोकः सकलोऽप्यागान पुनः स्नेहलोऽपि सः ॥१४६ गतो देशान्तरं या स्याद् रोगीवा
स्थाविति स्ययम् । गच्छामस्तद्ग्रहमपि सोऽनुप्रासो पिशेषतः ॥१५०॥ इति निश्चिस्य भगवान् संघलोकसमन्वितः । वन्दिमिः स्तूयमानः
॥३७॥

·- श्रीगीयमानतपोगुणः ॥१५१|| नगरीमध्यचैत्यानि चन्दमानः पदे पदे । जगाम पूर्वसुहृदो धनदेवस्य धामनि ॥१५२॥ युग्मम् ॥ घिस्तित्र धनेश्वर्या धनदेवगृहस्थया । अभ्युत्थाय यवन्देऽसावासितध महासने ॥१५३॥ भगवानप्यथो धर्मवार्ताभिरनुग्रह ताम्। पप्रच्छधर्मशीले ! किं धनदेवो न दृश्यते ॥१५४॥ धनेश्वर्यप्यदोऽयादीत् भगवन् । श्रावको धनम् । व्ययते स्म, निधि पश्चादपश्यद न च पेतृकम् ॥१५॥ ततोऽर्य- होनणवलघुम्मन्योऽत्र पत्तने । ययौ देशान्तरमसौ द्रपिणार्जनहेतघे ॥१५६॥ प्रात्योपयोगाधर्मोपदेशव्याजादथ प्रभुः । अधःस्थितनिधि- स्तम्भं दर्शयन् हस्तसंमया ॥१५७॥ याहादियि ! संसारस्वरूपं पश्य कीरशम् । गृहमीदग्भवतुर्वाणिज्य तस्य तादृशम् ॥१५८|| युग्मम्॥ भगवानेयमारयाय धनेश्वर्य मुहुर्मुहुः । ययौ विहर्तुमन्यत्र जिनधर्म प्रभावयन् ॥१५९॥ यथागतागतस्याख्यद् धनदेयस्य तस्प्रिया । धयों स्तम्भं समुदिश्य स्थूलभद्रकां तथा ५१६०॥ व्यमृशदनदेवोऽपि स्तम्भमुद्दिश्य देशनाम् । चके यद्भगवान्नूनमिह भाव्यो निधिस्ततः ॥२६१॥ युग्वेति तत्तणासेन स्तम्भमूलमखन्यत । निधिश्वाविरमूत्तत्र कन्द पुण्यतरोरिव १६२॥ धनदेयोऽभवत्तेन धनेनातिधनेश्वरः । स्थूलभद्रप्रसादोऽयमिति व व्यस्मरद न हि ॥१६॥ धनदेवोऽन्यदा गत्वा पाटलीपुत्रपत्तनम् । स्थूलभद्रमयन्दिष्ट तमूचे च कृताञ्जलिः ॥१६॥ त्वत्प्रसादेन दारिदयसमुद्र तीर्णवानहम् । स्व गुरुत्वं च मे स्वामी तदादिश करोमि किम् १ ॥१६५॥ भूयास्त्वमाईत इति स्थूज- भद्रस्य भाषितम् । धनदेयोऽभिगृह्याय स्वस्थानमगमत्पुनः ॥१६६॥ स्थूलभद्रोऽथ शिष्यौ द्वौ महागिरिसुहस्तिनौ । यतार्यापालितावेता- यित्यायोपपदी व्यधात् ॥१६७५ तौ स्थूलभद्रहेमाद्रिसूर्याचन्द्रमसाविध । साङ्गानि दश पूर्वाणि महाप्रशावधीयतुः ११६८॥ विश्वदर्शितया ने बहुश्रुततया श्रुती । जनोखारतया हस्तौ तौ श्रुतस्य विरेजतुः ॥१६॥ तपोनिधी तो समधोतविद्यौ शान्तौ व दालो गुरुनधिमन्तौ । -

·- -
--
विरेका
कमादथाचार्यपदे नियेश्य श्रीस्थूलभद्रस्त्रिदिवं जगाम १७०॥
॥ इति श्रीस्थूलभद्रकथा समासा ॥३॥
रटीका।
॥३८॥॥
अघ रदमहारिमुनिपरिदृढतामभिौति-
छम्मासनिराहारो तवसोसियघोरकम्मपन्भारो । सिद्धिसुहं संपत्तो दढप्पहारी महासत्तो ॥३५॥
[पण्मासानिराहारस्तपःशोपितघोरकर्मप्राम्भारः । सिद्धिसुखं संप्राप्तो दृढप्रहारी महासत्त्वः ।।]
अस्याः पदार्यः पयः, व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः । तच्चैतत् -
पुरा मुसोमनि प्रामे मूतशर्माऽभवद् द्विजः । तस्यासीत्कपिला विद्युदिय वारिमुचः प्रिया ॥१॥ छायार्कयोरिय शनिस्तयोरजनि
नन्दनः । पिङ्गलः पिपत्कीडाकम्पितासिलवालकः ॥२॥ तद् दुष्कर्मोपतप्ताभ्यां पितृभ्यामयमन्यदा । गृहाद निर्वासितश्चौरपलीमेकां
समासदत् ॥३॥ नृशंसचरितस्तैस्तरात्मनस्तुल्य इत्यसौ । चौरसेनाधिपतिना पुत्रत्वेनाऽन्धमन्यत ॥ ४ ॥ चौरपल्लोपतौ तस्मिन् यातेऽथ
यमधामनि । तत्पुत्र इति चौरस्तत्पदेऽसौ विनिवेशितः ॥५॥ निस्त्रिंशघातैरुद्दण्डेगण्डशैलानपि क्षिपन् । असौ दृढप्रहारीति नाम्ना
निजगदै जनैः ॥६॥ अग्यदा विश्वपटाका स लुण्टाकत्रमूवृतः। प्रामं कुशस्थलं लुण्टालम्पटो लुण्टितुं ययौ ॥७॥ ब्राह्मणो देवशति
तपासीत् तस्य मन्दिरे । धेनोनयरसूताया राद्धं दुग्धेन पायसम् ॥८॥ भाजनेषु शिशूनां तद् गेहिनी पर्यवेपयत् । यावत्तावदमी चौरास्तत्रैव
समुपायगुः ॥ युग्नम् ॥ चर्डिम्मरूपाणां भुजता माजनानि ते । तरपायसं वसादुश्च दुश्चरित्रा द्विका इव ॥१०॥ श्वेति डिम्मरूपाणि
॥३८॥

·विलपन्ति निशम्य च । देवशर्मा बुधा घोर. परिधण जघान तान् ॥११॥ शस्थानीय खले तेन कुश्यमानान् विलोक्य तान् । प्रस्थतश्व स्थिरीकुपन प्राप चौरचमूपति. १२॥ तत्रागत्यासिदण्डेन द्विजमुण्डमखगडयत् । तदनगन्धविभ्रान्ता त्रोटयामास दाम गौः ॥ १३ ॥ शालिसन्तो सा दस्यून पूकारभीषणा । उल्ललाल खुरोदना पताकीकृत्य बालधिम् ॥ १४ ॥ तामप्येपोऽर्जुनी विश्वदुर्जनीभाव- दुर्मद । विधा एस्याऽसिघातेन पातयामास पातकी ॥ १६ ॥ पा पाप! निकपत किमेतदिति वादिनी । वेलामासवती तेनान्या- याती प्राणी हा ॥ १६ ॥ ततो जरायुमध्यस्थ तस्या गर्भ द्विधा कृतम् । विस्फुरन्तमुदैक्षिष्ट स पापिष्ठशिरोमणि ॥ १७ ॥ दृष्ट्वेति विहलस्यास्य निनिशी न्यपतस्करात् । तन्मूलेव मन स्थानेऽशुप्यन्निस्त्रिंशतापि सा ॥१८॥ तत प्रोभूतकारुण्यपरिवाहैरिवाशुभिः । पूर्य- मागतण सोऽय चिन्तयामासिवानिति ॥१॥ आस्तदेतद् मयाऽकारि कुर्यान्न श्यपचोऽपि यत् । दशयिष्ये च कस्याहमद्रष्टव्यमुखो मुखम् ? ॥ २० ॥ अस्यकस्यारमजीवस्य कृते कि किं कृतं मया । इद तु तस्कृतं यस्य फलं दुर्गतिरप्यणु ॥ २१ ॥ सगीभ्रूणौ हतौ हनन ! मयैतौ द्विजदम्पती । अमन्येतदपत्यानि जीवन्त्यपि हतानि हा! ॥ २२ ॥ वराकाणाममीपां का पालकी हा! भविष्यति ? । ममापि फः शरण्यः स्याद् धारदुर्गतिपातिन ? ॥२३॥ ध्रुवमेतप्न मे कोऽपि प्रायश्चित्त प्रदास्यति । ज्यजन्तमग्निमात्मीयगेहे तिपति कः किन ? ॥२४॥ पापरत. प्राय प्रायश्चित्त न में भवेत् । श्येतिमा कापि जायेत नीलीरकस्य वाससः? ॥ २५ ॥ तदद भेरचं पात करिष्यामि गिरेरत । शरीरं पापकारीति सण्डशी येन जायते ॥ २६ ॥ ढहारी सुदृढ़ चित्तयनिति यातवान् । प्रत्यासन्ने गिरौ तत्र मुनीन् । हा ननाम च ॥ २७ ॥ धर्मलाभाशिष दत्त्वा समभापन्त तेऽपि तम् । परिम्लानमुखो भद्र ! भग्नमान इवासि किम् ? ॥ २८ । स तूगचेत्यई पापी भाष्यमाणोऽपि पाप्मने । मलिन स्पृश्यमानोऽपि मलिनीकुरुते परम् ॥ २६ ॥ येषामेकतममपि ध्यभपाताय तान्यहम् । me

·निक
सटीका।
॥३९॥
प्रहनीमूगगोधातपातकान्यरुपोऽश्लपम् ॥३०॥ मामीटशमपि त्रातुं साधयो यूयमहथ । किमपि स्थानमस्थानं भानोर्भासयतो भुवम्
॥३६॥ अथ ते यतयस्तस्मै यतिधर्ममुपादिशन् । सर्वपापक्षयोपायमखिलापायतायिनम् ॥३२॥ भो भद्र ! कियदेवैतदैहिक तव पातकम् ? ।
तपसा हन्यतेऽनन्तभघसंभृतमप्यदः ॥३३॥ नीचोऽपि क्रियते मूनि पात्रीभूय कृतग्रतः । विपोढानलसंपर्कः पडू पव निरूपणम् ॥३४॥ तपः
संपलतामूलं प्रतिकूलं शुचर्चा तपः । तपो भवाम्बुधेः फूलं कुकूलं कर्मणां तपः ॥३५॥ मनाक्षेत्रे शुभयानकृषिमोक्षफला तदा । पधते
ऽघतृणोघ चेत् क्षेत्रहो ननु निन्दति ॥३६॥ इति श्रुत्वा श्रुतिसुधाकिरस्तेपामयं गिरः । व्रतं निर्वृतिकामोऽथ समादत्त समाहितः ॥३७॥
न भोदये तत्र यत्राहि स्मरिप्याम्यस्य पाप्मनः । करिष्ये सर्वथा शान्ति सोऽग्रहीदित्यभिग्रहौ ॥३८॥ पूर्वावस्कन्दिते तस्मिन्नेव प्रामे
कुरास्थले । विवेकी विनहारात्मकर्मक्षयचिकीरसौ ॥३६॥ स एवायं वक-यानी पापः पापीयसामपि । इत्यभन्स्यंत लोकेन स तस्मिन्
बिहरन मुनिः ॥४०॥ ब्रह्मस्त्रीगगोघातपातकी वत कीदृशः। निरपो दर्शयत्यास्यमूर्धस्फोटं न याति किम् ? ॥४१॥ परतः स्फिट पापिष्ठ !
मती केनासि निर्मितः । दूप्यते प्रतमप्येतद् गरेणेव पयस्त्वया ॥४२॥ जल्पतेति जनेनोचैः श्वेव लोप्टैरकुट्यत । विशन् गृहेषु भिक्षार्थ
सिमितो मुनिः ४३. विशेषकम् ।। स्मार्यमाणो जनेनेति तत्पापमयमन्यहम् । शान्तस्वान्तो न भुङ्क्ते स्म तादृशां किमु दुष्करम् ? ॥४४॥
मेष्टुभिमुष्टिमिः पांशुवृष्टिभिर्यष्टिभिर्जनाः । यजप्नुः सोऽधिसेहे तत् सम्यक् चैवमभावयत् ॥१५॥ प्रात्मन् ! मा खेदमायासीरमी कर्म-
प्रदीपनम् । शमयन्तीति कुर्याणास्त्वयि तेनोपकारिणः ॥in शापाभिवारमन्त्रेण कर्मदो तवोत्कटम् । अमी स्वयं निगृह्णन्तः किं न
स्युपकारिणः ? ३४sin दूये तु कर्मदोषोऽयं मां विमुच्य कथचन । निष्कारणोपकर्तृणाममीषां यल्लगिष्यति ॥४८॥ एवं मैत्रीपवित्रेण
मुश्तिामोदशामिना ! उपेक्षापदमलेनाऽन्तःकरणाशरणात्मना RE हुन्नुषालाभशीतोष्णवधाक्रोशपरीपहान् । सहता तेन पण्मासी
निकपदलप्यत ॥५०
स
॥३९॥

·स्यं तेन दाहारिमुनिना कमैधचके तपोषहिना भवभीतिशीतजनिता त्रातुं स्वमुत्कम्पतः। जोकालोकतमोऽपहेन महसा वकालमुन्मीलता वैवैष पुरो विमुकिवनितामाकृष्य भेजेऽपि च ॥१॥ ॥ इति दृढमहारिकथा ॥३॥ मप स्कन्दकाचार्यशिप्यवरिपवित्रीयमाणचित्तः प्रवक्ति- खंदगसीसेहिं तहा पीलिज्जतेहिं अहह जतेहिं । ज तेहिं पीलियाई नियकम्माई तमच्छरं ॥३६॥ [स्कन्दरशिष्यैस्तथा पीच्यमानरहह ! यन्त्रैः । यत् तैः पीडितानि निजकर्माणि तदाश्चर्यम् ॥ ] व्यापा-स्कन्दकाचार्यशिष्यैस्तथा तेन प्रकारेण घोरणेत्यर्थः, "पीलिजंतेहिं" पीज्यमानः, अहहेत्यनेकार्थत्वात् ताग्निरपरा. धमुनिविनाशविडम्बनानुस्मरणात् खेदे अद्भुते च, वक्ष्यमाणमाह-"जतेहि 'द्वितीयातृतीययोः सप्तमी" हैप्रा० ३३१३) पति प्राकृतजक्षणाद् यन्त्रेषु पीलनोपकरणेषु 'जं तेहिं ' यतैः पीलितानि पेपितानि नियकम्माई' निजानि च तानि कर्माणि च निजकर्माणि, 'तमन्छे' तदाधर्यम् । अपि चोक्तमस्माभिः- कल्याणवर्णिकावृद्धचै गरीयान् सहजानरीन् । क्लिश्यमानोऽपि क्लिभाति नागो धातूनिवाखिलान् ।" पति संक्षेपार्थः। व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः। तचैतवा- श्रावस्ती नाम भरतमूमावस्तीह पूर्वरा । जितशत्रुरिति ख्यातस्तत्र धात्रीधवोऽभवत् ॥१॥ धारिणीति कलामालभारिणी तस्य - mar- IT

·यीका।
विशेक०
~
॥४॥
चलमा । तस्यां च स्कन्दकः पुनः पुरन्दरयशा. सुता ॥२॥ कुम्भकारस्ताभिख्यपुरक्षोणीभृता वृता । राज्ञा दण्डफिसंज्ञेन नीता च परिणीय
सा ॥३एकदा पालको नाम मन्त्री दण्डकिभूपतेः । श्रावस्त्यामाययावात्मराज्यकार्येण केनचित् ॥४॥ जितशत्रुमहीभर्तुः प्रतीहारनिवेदितः।
स रिपेश सदापन कासामिय कासरः ॥ तदा तु राजा सर्वोपक्षतत्त्वविशारदः । प्रासीत् कुर्वन् सम सभ्यधर्माधर्मविचारणाम् ॥६॥
पालक स तु चार्वाकचातुरी तत्र सूत्रयन् । विभजित इवाकारि स्कन्दकेन निरुत्तरः ॥७॥ तत. सभाजनेः सधैरपि गर्वस्य पाततः ! हसितो
म्याड्मुखीमय विलक्षः स्यपुरं ययौ ॥८॥ श्रावस्त्यामन्यदा स्वामी सुव्रतः समयासरत् । स्कन्दकेन समं राजाऽभ्येत्य तं प्रणनाम च ॥६॥
प्रणम्योचितमपीठप्रतिष्ठेषु नृपादिपु । भगवान् भववैराग्यजननी देशनां व्यधात् ॥१०॥ श्रुत्वाथ भगवद्व्याख्या स्कन्दको नृपनन्दनः ।
राजपुत्रः समं पञ्चशत्या मतमुपाददे ॥११॥ भगवानथ सद्भव्यराजीराजीवभास्करः । विज्ञहार भुवं प्रामनगराकरमण्डिताम् ॥१२॥ तप्यमान-
स्तपस्तीयमधीयान. शृतं महत् । कालक्रमेण गणभृत्पदस्थः स्कन्दकोऽभवत् ॥१३॥ स राजपुत्रमुनिभिस्तेरेय सह दीक्षितैः । पञ्चशत्या
वृतोऽदीपि यूथाधिप इव द्विपः ॥१४॥ अन्येपुः प्रतिवोधाय पुरन्दरयशःस्वसुः । स्कन्दको नाथमापृच्छत् कुम्भकारकृतं प्रति ॥१५॥
स्वाम्यूने पत्स ! भावी तेऽनर्धस्तत्र व्ययात्मक. । त्वां विनाऽऽराधकाः सर्वे भवितारश्च संयताः ॥१६॥ यदमी साधकाः सर्वे तदा प्राप्तं न कि
मया? | चिन्तयित्येति चलितः स्कन्दफस्तरपुरं प्रति ॥१७॥ पालकस्तु समाकण्यं समायान्तं स्फुरत्तमाः । प्रायुधानि न्यधाच्छन्नं प्रासुको
पानभूमिषु ॥१८॥ एत्य च स्कन्दकाचार्यों मुनिपञ्चशतीवृतः । तत्रैव समवासापर्षीत् तं नन्तुं चाययौ नृपः ॥१६॥ श्रुत्वा तद्देशनां क्षीराश्रय-
लम्यातिवन्धुराम् । प्रशंसन् दण्डको राजा प्रविषेश पुरं ततः ॥२०॥ याचित्वैकान्तमेकान्ते मत्सरी पालको नृपम् । जगाद स्कन्दकोऽयं ते
राज्याध्यस्ति समागतः ॥२१॥ अनेन सह योद्धारः सर्वे पाखड्यारिणः । शस्त्राणि गोपयित्वोयो सर्वे त्वां हन्तुमुपताः ॥२२॥ समनाकृतयः
-
-
॥४०॥

·फुयुदुर्जना जनयातनाम् । हरेर्दष्ट्राइकुराः किं न निघ्नन्तीन्दुमलाकला ? ॥२३॥ प्रत्येपि यदि मे न त्व स्वयं तदवधारय । सन्त्यायुधानि पयेषां तत्प्रमाण वचो मम ॥२५॥ श्रुत्वेति तद्विरं राजा शङ्कितस्तत् तथाऽकरोत् । दृष्ट्वा च भुवि शस्त्राणि युप्यति स्माविचारफः ॥२५॥ ऊचे च पालकं साधु साधु जातमिद त्वया । अतः परं त्वमेवैतान् निगृहाण यथारूचि ॥२६॥ संसिद्धेप्सितमानी स कीनाश इव निघृणः । मुनीनां पालनायाथ पने यन्त्रमसूत्रयत् ॥२७॥ प्रत्येकं पीलयामासातीयदुष्टो यतीनयम् । तेषां तु स्कन्दराचार्यः पर्यन्ताराधना व्यधात् ॥२८॥ अथैकं तुलकं दृष्ट्वा पर्यन्ताराधनोद्यतम् । जगाद स्कन्दकाचार्यः शिष्यवात्सल्यमोहित १२६॥ वालकस्यास्य पुरतो यन्त्रे मां क्षिप पालक! 1 यात्मलोचनरस्य पश्यामि मरणं न हि ॥३०॥ श्रुत्वेति पालकस्तस्य विशेषार्तिकृते शठ । तमेव जुलकं यन्त्रे क्षिप्त्या पूर्वमपी- लयत् ॥३१॥ यतीनां पील्यमानानां कपालैः साकमत्रुटन् । कर्माणि सर्वथा शुद्धभावनाभावितात्मनाम् ॥३२॥ संप्राप्य केवलालोकं लोकंप- णगुणश्रियः । ते सर्वेऽपि सदानन्द महानन्दं प्रपेदिरे ॥३३॥ अधोत्पन्नमहाकोपो निदानं स्कन्दकोऽकरोत् । पालकेऽस्मिन् वधाय स्यां दुष्टे राष्ट्रे च राजनि ॥३४॥ इत्यं कृतनिदानोऽसौ सद्यो यन्त्रातिथीकृतः । स्कन्दवस्तु विपद्याग्निकुमारेपूदपद्यत ॥३५॥ नयन्त्यमाविलं तस्य रजोहरणमम्वरे । पुरन्दरयश सौधे शकुनी समपातयत् ॥३६॥ पुर दरयशा वीक्ष्योपलक्ष्य च तदप्रतः । सरोव रोदयन्ती सा प्रासाद प्रतिनि स्वनः ॥३७॥ विलपत्याह भर्तारं हा पाप ! किमिद कृतम् । रजोहरणमेतन्मे बन्धोस्तविक हत्तस्त्वया ? ॥३८॥ त्वां धिना तय समेतं विना पार पत्तने । को हन्ति हन्त ! धैरीति निरीहस्यास्य कः पुन. १ ॥३६॥ बहुधा विजपन्तीति रुदती सातिदु खतः। सद्यो निहन्तु- मात्मानं भूम्यां चास्फोटयन्दिरः ॥३०॥ अत्रान्तरे समागत्य स्कन्दकोऽग्निकुमारकः । नीत्वा सुव्रतपादान्ते प्रतिनी तामकारयत्॥४१॥ तत सदेशं सपुरं च समजं सपालक दण्डकिन प्रकोपवान् । पाच्छाध संवर्तकमारुताहृतः काष्ठैः स देव कुरुते स्म भस्मसात् ॥४२॥ ॥ इति स्कन्दककथा !| ३४ MP

·विवेक
सटीका।
॥४१॥
.
प्रय गायायुगेन चिलातीपुषचरित्रसद्भावमुद्भावयन्नाहा-
सोणियगंधविणिन्गय पिवीलिया वज्जकीलियाउन्च । जस्स पविट्ठा चलणेहि णिग्गया सीसदेसम्मि ॥३७॥
अहह ! मह पावदुन्विलसियाणमेयं कियत्ति चिंततो । पत्तो चिलाइपुत्तो सुरलो निचउज्जोयं ॥३८||
[शोणितगन्धविनिर्गतपिपीलिका वनकीलिका इव । यस्य प्रविष्टाधरणपु निर्गता. शीर्षदेशे ।।
[ अहह ! मम पापदुर्विलसितानामेतत् कियदिति चिन्तयन् । प्राप्तश्चिलातोपुत्रः सुरलोके नित्योद्योतम ॥ ]
प्याख्या-गोणितगन्धेन कृत्तसुसुमाशिर प्रसरदूधिरपरिमलेन विनिर्गता नि सृताश्च ताः पिपीलिकाः कीटिकाश्च शोणितगन्ध.
पिनिर्गतपिपीलिकाः पर्यः । का इव । वजकीलियाउच' वज्रकीलिका इव 'जस्स पविद्वा' यस्य प्रविष्टाः । केपु ।' चलणेहि ' चरणेपु
न केवलं प्रविष्याः किन्तु 'निग्गया' निर्गता निःसृताः। क्य। 'सीसदेसम्मि' शीपस्य देशः प्रदेशस्तन ॥ 'यत्तदोनित्यसंवन्ध.
ति पाफ्यात् स चिलातीपुरः सुरलोकं देवलोकं नित्योद्योतं सततप्रकाशभासमानं 'पत्तो' प्राप्तः । किं दुर्धन् । 'चिंततो' चिन्तयन् ।
किम् । अहह' इति खेदे, 'मइ पावदुन्धिलसियाणमेयं कियत्ति' मम पापदुर्विलसितानामेतत् पिपीलिकोपसर्गवेदनारूपं कियत् । न
कियदेवेति संक्षेपार्थः । प्यासार्यस्तु कथानकादवसेयः। तञ्चतत्:-
नितिप्रतिष्ठितपुरे यशदेयो विजः पुरा । विजित्य पण्डितंमन्यो सूरिणकेन दीक्षितः ॥१॥ ततः शासनदेव्याऽसौ चित्ताहादकिरा
गिरा। दोकृतो प्रते दिल्यानीतो गज यानिशम् ॥२॥ ततः प्रभृति चारित्रं विपुलं पालयन्नयम् । दीनः प्राचीनसंस्काराद् हीनदेहमलो-
ऽभवत् ॥३॥ तस्य प्रियाऽनुरागामिनुज्झन्त्यन्यदापुनः।वश्यो मेऽस्त्विति मूढाऽस्मै पारणे कार्मणं ददौ ॥४॥क्षीयमाणोऽमुना मृत्वा स मुनिः
-
॥४१॥

·स्वर्गमासदत् । तत्प्रियाय परिमज्य तदनालोच्य देव्यभूत् ॥k यशदेवस्य जीवोऽय च्युत्या राजगृहे पुरे । धनसार्थपतेश्चेदयाश्चिलात्या. स्तनयोऽभयत् ॥६॥ यादेवप्रिया जीवश्च्युत्वाऽनुसुतपञ्चकम् । भद्राया धनभार्यायाः सुसुमेति सुताऽजनि ॥ा धनो नियोजयामास चिला. तीतनय च तम् । सुसुमाया स्वदुहितुर्वाजग्राहककर्मणि ॥ शेशवे वर्तमानामप्यसौ प्राग्भवसस्कृतः । नीलीरागो पभाजेता रोलम्व इय मालतीम् ॥ तदन्यायरतो दासः श्रेष्ठिना निरवासि सः । गर्वा स्तनानमिलिहनिव दूरेण कुक्कुर. ॥१०॥ सोऽय सिंहगुहां चौरपल्ली गत्या तदीशितुः । पुषकोऽभूपुत्रस्य चौरमुख्यो वमूव च ॥११॥ यौवनं सुसुमाऽप्यापदसमा रूपसपदा । दूरस्थोऽपि स तां दध्यौ मत्तेम इप नर्मदाम् ॥१२॥ चलातेयोऽन्यदोचे स्वानस्ति राजगृहे पुरे । अन्तर्धनो धनः श्रेष्ठो दुहिता चास्य सुसुमा ॥१३॥ तस्कराः । तत्र गच्छामो धन पा सुसुमा च मे।प्रास्थायेति व्यवस्था सोऽपतचनगृहे निशि ॥१४॥ क्लप्त्वाऽवस्थापिनी विद्यां चौरैरग्राहयद्धनम् । भापयित्वा स्वमा- यातं सुसमा स्ययमाहीत् ॥१५॥ हृदि स्मरावभिन्नेऽथ स हत्या सुसुमौपधीम् । चलातेय. पलायिष्ट सलोप्त्रैः सह दस्युभिः ॥१६॥ मा- हयारतपुयपान धनश्रेष्ठीत्यभाषत । वित्तं यस्तस्करोपात्त समानयत मे सुताम् ॥१७॥ ततो धन सहार. पुत्रेश्वायुधपाणिभिः । पुरोगः स्थमनःपद्धयेव त्वरितमन्यगात ॥१८॥ इतः पातमितो भुक्तमितः स्थितमितो गतम् । एवं वदद्भिः पदिकैः स वस्यून समया ययौ ३१६॥ दो ! हत हताहाय गृहीतेति च भापिणः । मलिम्लुचानाममिलनारतपुरुपास्तत ॥२०॥ काफनाशं ननाशुस्ते हित्वा लोप्नं मलिम्लुचाः। सुसुमा स तु नामुञ्चत् पुरश्वयातपूपिकाम् ॥२१॥ आरतपुरुषास्ते तु तद्धन प्राप्य पुष्कलम् । व्यावर्तन्त कतार्थो हि सर्व स्यादन्यथामतिः ॥२२॥ कृपाण पाणिनफेन द्वितीयेन च मुंसुमाम् । उदहनविशत्पल्ली चिलातीतनयः पुनः ॥२३॥ धनस्तु तदनु पाप सूनुभिः सह पञ्चभिः । मोचयिष्यन् सुता तस्माद् मृगीमिह मृगादिव ॥२४॥ धने सविधमायाते रागान्धोऽथ मलिम्लुचा । सारमाही भवामीति तत्क्षणोत्पन्नया धिया

·विक
सटीका।
॥४२॥
| २॥ शिर प्रधान गात्रस्येत्युसरयाऽऽदत्त त मुखम् ।धीक्षमाणस्ततस्तूर्ण पलायिट प्लवङ्गवत् ॥२६॥ युग्मन् ॥ सुसुमाया क्यन्धस्यान्तिके
रियल्या रुदन धन । पारीय वाप्पदम्भेन नयनाञ्जलिभिर्ददौ ॥२७॥ तच सस्कार्य तत्रैव पुरे गत्वौध्वदेहिकम् । कृत्वा वैराग्यतो धीर
पादास्ते मतमाहीत् ॥२८॥ चैरातेयोऽपि सतापहर छायातरु यथा । मुनिमेक ददर्शाने कायोत्सर्गस्थित पथि ॥२६ । स स्वेन फमणा तेन
किश्चिद्वद्विप्नमानस । तमुवाच समाख्याहि धर्म मोपतो मम ॥३०॥ अन्यथा सुसुमाशीपच्छेदोत्कर्षवताऽसिना । शिरस्ते पातयिष्यामि
पलं तालतरोरिय ॥३१॥ स झानाद् मुनिरमासीद घोधिवीजमिहाहितम् । सरजस्केऽपि सत्क्षेत्र इव स्फाति गमिप्यति ॥३२॥ विधेयुपशम
की पियेफमथ सयरम् । इत्युक्त्वा स मुनियॊम्न्युत्पपाताकाशचारण ॥३३॥ पदानि मन्नवत्तानि परावर्तयतस्तत । जले चिलातीपुत्रम्य
पदार्थोल्लेख TV ॥३॥ भवेदुपगम क्रोधे क्षयमीयुपि तत्करे। तन्मूल शस्त्रमेतद् मे यत्त्याज्यमितिसोऽत्यजत् ॥३५॥ भवेद् विवेको रागस्य
विनये तरकोऽस्ति मे । तत्याज्यमङ्गनासक्नमिति तचापि सोऽमुचत् ॥ ३६ ।। भवेश्च सयर सर्वेन्द्रियाणामिह सवृतौ । सा तु योगनिरोधे
स्यादिरयुरसर्गेण सोऽस्थित ॥३७॥ ततोऽस्य विनगन्धाम्नमित्रे वपुपि कोटिका । न्वाणि पापनिस्सारद्वाराणीव वितेतिरे ॥३८॥
सकीटिक क्षीणविकर्म नाजयप्रशस्ति परितो दधानः । चारित्रभूपालपवित्रकीर्तिस्तम्भो यथाऽराजत सुप्रतिष्ठ ॥३६॥
, दत्ता सुरगा इव कोटिकाभिः कृष्पश्चिलातीतनयस्य जीव. । पुरान्तरायुर्विधृतोऽपि सार्धाहोरात्रयुग्मेन ययावय द्याम् ॥४०॥
इति चिलातीपुत्रकथा ॥३७॥३८॥
--
1
प्रयायन्तीसुकुमार मुलालमकिभरसिद्धाजनोन्जम्भमाणान्तश्चतुपा पुररस्थमिव पश्यन्नाह --
1॥४२॥

·. नं दुदृसिगालीए वासिअमसमंजसं तए सहियं । तं मह सुअपि सामिय ! अवंतिसुउमाल! भयजणयं ॥३९॥ [ यद् दुष्टशृगाल्या व्यवसितमसमजसं त्वया.सहितम् । तद् मम श्रुतमपि स्वामिन् ! अवन्तिसुकुमाल ! भयजनम् ॥] व्याख्या-हे स्वामिन् ! अयन्तीसुकुमाल ! 'जं दुइसिगालीए ववलिय' यद् दुष्टटगाल्या सुधा परिक्षीणतया निष्करुणफेरुण्डर- गडया व्यवसितं कृतं पापादान्ताङ्गोपाङ्गभक्षणमिति भावः । किंविशिष्टम् । असमञ्जसमरीतिकम् । शृगाला हि जीवतो वपुपि न लग- न्तीत्यमीणं नीतिः, तया तु जीपतोऽपि तप चपुरुपाजीव्यतेत्यतोऽसमन्जसम्, 'तए सहिये ' त्वयासहितं मर्पितम्, 'तंमह सुर्यपि तद् मम श्रुतमप्याकर्णितमपि 'भयजणयं ' भयजनकमातङ्कहेतुरित्यक्षयर्थः । व्यासार्थस्तु कानकादवसेयः, तश्चैतत् ; अरत्ययन्तिपु विख्यातोचयिनीति पुरी घरा। पुरन्दरपुरोदारसंपदुजयिनी श्रिया॥१॥ विखण्डभोक्ता भक्ताऽरिभूविभूप्रभुजोष्मणः। संप्रतिस्तम नाम्नाऽभूद् गुणैरप्रतिमो नृपः ॥२॥ इभ्यपुत्रोऽभवत्तत्र सुत्रामसुतसन्निभः । अवन्तीसुकुमालाख्यः सुकुमालः प्रसूनवत् ॥३॥ यस्य कोटिघजच्छायाः कामं मायामशिश्रियन् । वेश्मनि द्रविणद्रोहरक्षादक्षाऽहिंसंततेः ॥४॥ भाग्यलक्ष्मीरिवामुष्य प्राचीनभयसंभवा। माता भद्रेति सर्वाणि गृहकार्याण्यचिन्तयत् ॥५॥ स्वदेहलतणश्रीभिरिव मूर्ताभिरेप तु । द्वात्रिंशता स्त्रीभिः प्रेमपतीभिः सुखमन्वभूत् ॥६॥ सूरिरायसुहस्त्यागादन्यदा तन पत्तने । जीवन्तस्वामिनं नन्तुं मुनिपञ्चशतीयुतः ॥७॥ वाह्योद्याने च भगवान् सुहस्ती समवासरत् । मध्ये पुरि च स प्रैपीवसतिं याचितुं मुनी ॥८॥ तौ तु भद्राभिधानायाः श्रेष्ठिन्या जग्मतुहे । पप्रच्छ सापि तौ नत्वा किं नामाऽऽदिशता युवाम् ॥ ॥६॥ तावप्यूचतुरावां हि शिप्यावार्यसुहस्तिनः । तदादेशेन कल्याणि ! वसति प्रार्थयायहे ॥१०॥ अथैका सार्पयामास यसत्यै विकटी फुटीम् । चारित्रनृपइस्तीति सुहस्ती तामशिश्चियत् ॥११॥ परावर्तितुमारेभे स्थाध्यायसमयेऽन्यदा । आचार्येनलिनीगुल्माभिधमध्ययनं

·A"
hिol
सटीका।
.
निशि ॥१२० यधूमिः सह भाद्रेयः सप्तभूमगृहोपरि । मोडंस्तदा ददौ कर्ण तर कर्णरसायने ॥१३॥ प्रयन्तीसुकुमालस्तत् श्रुत्वा गीतमिवो-
रसुः । कतरिकामृगः मूरिघसतिद्वारमाययौ ॥१४॥ अनुभूतं मया क्वेदमिति चिन्तापरः स तु । जातजातिस्मृतिशानो ययावाचार्यस.
निधौ ॥१५॥नया चोगच भगवन् ! मद्रायास्तनयोऽस्यहम्। पुराचनलिनीगुल्मविमाने त्रिदशोऽभवम् ॥१६॥ कदाचिद् यूयमप्यत्र तपादेव
समागताः। जानीय नलिनीगुल्मेतिहत्तं फथमन्यथा ॥ १७॥ सूरिनचे महाभाग! न तस्माद् वयमागताः। लोकालोकः समग्रोऽपि साक्षात् स्वा.
म्यायिनां पुनः॥१८॥ध्रुत्युराच भागेयो यदीदं चूत तत्प्रभो ! विमानं नलिनीगुल्मे पथा केन प्रयाम्यहम् ?॥१६॥ सरिराह व्रतं वत्सोपात्तमेक-
दिनेऽपि हि । अन्यमनसो मोक्षं न चेदत्ते दिवं ध्रुवम् ॥२०॥ सोऽप्याह नलिनीगुल्मं जातिस्मृत्याऽहमस्मरम् । तनैव गन्तुं भूयोऽपि
परिचिमनिगम्यतः ॥२१॥ प्रमाजयत मामेरमार्थयत् तममुं गुरुः । जगादेदं वरं किन्तु सुकुमालोऽसि वालक ! ॥२२॥ सुचळ लोहचणकाः
मुऐया पतिपः । दुष्करं तु जिनोपसमतीचारोज्झितं यतम् ।।२शा भाद्रयोऽभिदधे भूम्ना प्रनयोत्कण्ठितोऽस्यहम् । सामाचारी चिरं
फालं न च पालयितुं समः ॥२४॥ आदावेव परिग्रज्यां तस्मादनशनान्विताम् । प्रादास्ये सत्त्वमालम्ब्य स्तोकखेदमिद खलु ॥२५॥ गुरुरूचे
महाभाग ! जिपक्षसि यदि प्रतम् । अनुसापय तद् बन्धूनन्धूनियान्धकारिणः ॥२६॥ सोऽप्याह किमनुशातैरेतैर्विघ्नविधायिभिः । एप
मती मान्नस्मीत्युच्चरान शिरोमहान् ॥२७॥ स्वनेयोपात्तलिङ्गोऽसौ मा भूदिति सुहस्त्यपि । तं परिव्राजयामास प्रव्रज्याधि-
पिगुचरन् ॥२८॥
रिपालं तप कष्टनिर्जरा कर्तुमक्षमः । गुरुनापृज्य सोऽन्यत्र ययापनशनंचिकीः ॥२९॥ श्रयन्तीसुकुमालस्य पादयो सुकुमारयोः।
अगायिभरपूर शोगिः गोगाम्मालभारिणी ॥३०॥ शृगालाष्टकालमृदङ्गरवडम्वरम् । नृत्यद्वेतालमुत्तालशिवारुदितगीति-
॥४३॥

·14 \ uttin कोरिडरकोप्ट्रीदशनदारणम् ॥५० ॥ हा वत्स ! यदि निर्मोहस्त्वमत्याक्षीः कुटुम्बकम् । तद् गुरुप्पपि नि- कम् ।। ३२ ।। प्रतिस्थानं चितावहिवालापल्लवितं ततः । सोऽगापितवनं क्रीडावनं पितृपतेरिव ॥ ३२ ॥ युग्मम् ॥ फल्यारिकाकुडमा न्तस्तस्थावनशनेन सः। समाहितः स्मरन् पञ्चपरमेष्ठिनमस्कृतिम् ॥ ३३ ॥ तत्पदान्यनविनाणि लिहन्ती सह वालकेः। शुगाली कापि तनागात् ताकुडहं विवेश च ॥ ३४ ॥ शोधयन्ती च सा प्राप तत्पदं चासगास्पदम् । तं च खादितुमारेभे कृतान्तस्येव किङ्करा ॥ ३५ ॥ प्रोटं बोटं पलं पायं पायं रुधिरमन्तरा । तं भझं भअमस्थ्यश्न त् पादं सा कर्कटीमिव ॥ ३६ ॥ तस्येकं भक्षयन्ती सा तं पदं निरशेपयत्। तविम्मपाण्यपरं प्रथमे प्रहरे निशः ॥ ३७॥ तथापि न चकम्पे स दध्यौ प्रत्युत सात्त्विकः । शरीरं जोर काराभं भन्यते यदि भज्यताम् १ ३८ ॥ एवं द्वितीययामे तदूरू झुरा चसाद सा । जीयोऽयं क्षुधितस्तृप्यत्विति चक्रे कृपां स तु ॥ ३६॥ तत्तुन्दं भक्षयामास तृतीये प्रहरे च सा। स तु दयौ तुदत्यहोवुन्दं तुन्दमियं न मे ॥ ४० ॥ यामे तुर्य च यामिन्या महासत्त्वो विपद्य सः । विमाने नलिनीगुल्मे महद्धिरम- रोऽभवत् ॥४१॥ महानती महापुगयो महासत्त्वोऽयमित्यथ । तत्कालभूमौ तत्कालं विद्ध महिमाऽमरैः ।।४२ ॥ तत्प्रियास्तमपश्यन्त्यः पृच्छन्ति स्म सुहस्तिनम् । आख्याहि भगवन्नस्मत्पतिः कथमभूदिति १॥ ४३ ॥ उपयोगेन विज्ञाय सुहस्त्यपि च तत्तथा । तवृत्तं सर्वमा- गल्यौ ताभ्यो मधुकिरा गिरा ॥ ४॥ अवन्तीसुकुमालस्य वयो गत्वाथ धामनि । भद्रायाः पुरतः सर्वास्तं वृत्तान्तं न्यवीविदन ॥ ४५ ॥ पोपमं भाला तं निशम्य निशात्यये । स्मशाने प्रययौ तन कन्यारिवनभारिते ॥४६॥ आकृष्टं दिशि पूर्वस्यां दृष्ट्वा सूनो कलेवरम् । र समापि भवति दिललाप च ॥४७॥ हा वत्स ! यदि वैराग्यादस्मांस्तृणवदत्यजः । शरीरं तत्किमत्याक्षोर्यदाद्य धर्मसाधनम् ? HAWAN KER तितोऽपि त्वमेकस्लिापि यासरे । किं नाऽलमकथाः स्वस्य विहारेण गृहाङ्गणम् ? ॥४६॥ हा वत्स! शयने पुष्पपत्र- परानिवासित PLA ·का सटीका। ४४॥ मोहः किममूस्ते यदुज्झिताः ? ॥ ५१ ॥ हा वत्स ! रात्रिः कल्याणी का भविष्यत्यतः परम् ।। स्वप्ने या दर्शयित्वा त्यामस्मान संजीवयि- प्यति ? ॥ ५२ ॥ अनेकशी विलप्येति भद्रा सिप्रानदीतटे । तस्यौदेहिकं चक्रे रुदती समयोचितम् ॥ ५३॥ भद्रासूनोहिण्योऽपि विलप्य च विलप्य च । सिप्रायां चक्रिरे शटोद्धरणं क्लिन्नवाससः ॥५४ा सुतमृत्युसमुद्भूतशोकानलकरालिता। भद्रातदैच्छत्प्रव्रज्यां शमामृततरङ्गि- णीम् ॥१५॥ समेत्य सदने साथ मुक्त्यैकां गुर्विणी वधूम् । सवधूका परिव्रज्य व्यहरद् गुरुभिः समम् ॥५६॥ गुपिण्यास्तनुभूः क्रमाश्य जनतः श्रुत्वेति यन्मे पिता चक्रे कालमहो महान्तमिह तन्मूर्त्या सनायं ततः। प्रासादं तटिनीतटेऽतिविकटं निर्मापयामासिधानद्याप्यस्ति स विश्रुतः किल महाकालाख्ययाऽवन्तिपु ॥५॥ ॥ इत्यवन्तिसुकुमालकथा ।। ३६ ॥ अथ सुकोशलमुनेर्वधपरीपहसहनकौशलकलाकिसलयेनात्मघाणी वसन्तयन्नाह;- जणणी जाया वग्घी तीए तह दारिओवि मुणिवसहो । अहियासितो अहिअं सुकोसलो निबुई पत्तो ॥ ४० ॥ [जननी जाता व्याघी तया तथा दारितोऽपि मुनिवृषभः । अधिसहमानोऽधिकं सुकोशलो निर्वृति प्राप्तः ॥] व्याख्या-जननी माता व्याघ्री सिंही जाता, तया तथा तेन प्रकारेण दारुणेनेत्यर्थः, दारितोऽपि खण्डशः कृतोऽपि 'मुणिवसहो' मुनिवृषभो मुनिपु प्रतिपनपरिपहोपसर्गनिर्वहणतया वृषभो धवलः स तथा, यद्वा, मुनिश्रेष्ठः, 'सुकोसलो' सुकोशलनामा 'निव्वुई पत्तो' निर्वृति सुसं प्राप्तः । यः किल विदार्यते स कथं सुखमाप्नोति ? इति व्यतिरेकोऽयम् । अन्वयस्तु निवृतिं निर्वाणं प्राप्तः । किं कुर्वाणः । 'अहियासंतो' अधिसहमानः । किं तत् । 'अहिय' अहितं वपुर्विदारणस्वरूपं, यद्वा, अधिक - ॥४४॥ - ·"सह कोयरदमचिन्तयन् स्वयशतापि पुनस्तव दुर्लभा । चिरतरं च सहिप्यसि जीव हे परवशो न च तत्र गुणोऽस्ति ते ॥" पति मायनातिरित्वं यथा भवतीति संक्षेपार्यः । व्यासार्थस्तु कथानकादयसेयः । तचैतत्,- मस्ति श्रीदचसंकेत साकेतमिति पत्तनम् । तयासीदिन्दुविशदकीर्तिः कीर्तिधरो नृपः॥१॥ सहदेव्या महादेव्या सह वैषयिक सुग्गम् । असतहदयोऽभुत हपीकेशः श्रियेय सः॥२॥ कालक्रमेण तनयः सहदेव्या सुकोशलः । प्रसूयत सुधाम्भोधिवेलयेव सुधा- फरः ॥ ३॥ अथान्यसंयताभावादास्मानं भयचारकात् । मोचयियन नृपस्तत्र मुदितः पुत्रजन्मनि ॥ ४॥ मोतार्यकुशलो बालमपि राज्ये गुगलम्। यिन्यस्य विजयाचार्यपादान्ते मतमाहीत् ॥ ५ ॥ युग्मम् ॥ धात्रीभिः पञ्चलिः पाल्यमानो पृद्धि सुकोशलः । भेजे समि- सिनिमोऽनिश कीर्तिपरस्प तु ॥ ६ ॥ सुकोशलः क्रमेणाप पर्धमानः स यौवनम् । मुनिः कीर्तिधरो गुर्वनुशया तु ययौ वनम् ॥७॥ उधोगपान रिलून जिग्ये बहिरगान मुकोशलः । मुनि कीर्तिधरस्तूऔरन्तरङ्गानिरन्तरम् ।। ८ ।।एको गुणान् परो जीवनिकायान पडपाल- यत् । उपायांधतुरीका सयानाशान् परोऽश्रयत् ॥ ६ ॥ एका शक्तित्रयं चान्यो गुप्तित्रयमपालयत् । राज्यचिहान्यधादेकोऽपरः पञ्च प्रतानि च ॥१०॥ सातनगरे मासोपवासी पारणेच्छया । भितार्थमाजगामासौ मध्याह्ने तत्र चाभ्रमत् ।। ११ ॥ सहदेवी गवाक्षस्था तं च यचिन्तयत् । पत्यो प्रमजितेऽमुस्मिन् पतिहीना पुराभयम् ॥१२॥ सुकोशलोऽपि दृष्ट्वैनं दैवतः प्रमजेद् यदि । निर्वीरायास्तदा मेऽघ भुपि हस्तायुमायपि ॥ १३ ॥ तस्मानिरपराधोऽपि भापि प्रतधार्यपि । राज्यस्थेमझते सूनोर्निर्वास्योऽयं पुराद् मया ॥ १४ ॥ इत्यन्यलि- निभिः सार्ध राखी तं निरयासयत् । किमेकमिय कुर्वीत नात्य जन्तुरात्मने ? ॥१५॥ धात्री सुकोशलस्याय स्वामिनं व्रतधारिणम् । पुराग्निासितं मत्या रोदिति स्म दिवानिशम् ॥१क्षा सुकोशलोऽथ तामूचे मातः ! किमिति रोदिपि ? सापीति कथयामास तस्मै गद्दया ·सटीका। क० ४५॥ गिरा ॥२७॥ राज्य त्या बालक न्यस्य तव कातिधरः पिता । प्रावाजादद्य साऽभवत्तद् भिक्षामिह पत्तने ॥१८॥ तदर्शनात् तवाप्यद्य प्रत. ग्रहणशङ्कया । निर्वासितः स ते मात्रा दुःखेनानेन रोदिमि ॥१६॥ श्रुत्वा सुकोशलोऽप्येतद् गत्वा च पितुरन्तिके । प्रणम्य प्राञ्जली राज्यविरक्तोऽयाचत व्रतम् ॥२०।। तत्प्रिया चित्रमालाथ गुब्येत्य सह मन्त्रिभिः । उवाचाऽस्वामिक स्वामिन् ! न राज्यं त्यक्तुमर्हसि ॥२१|| नृपोऽप्युवाच गर्भस्ते गोपताविह नन्दने । त्यक्तगुर्यद्यहं यामि राजा तत्रोचितं न किम् ? ॥२२॥ इत्युक्त्याऽमात्यसात् कृत्वा राज्यं स्वपितुर- न्तिके । मुफौशलः प्रथमाज कुशलो धर्मकर्मसु ।। २३ ।। तप्यमानौ तपस्तीनं सहमानौ परीपहान् । महीतले महर्षी तौ पितापुत्रौ विजहतुः ॥२४॥ तनुजस्य वियोगेन खेदभार सहदेव्यपि । आध्यानपरा मृत्वा व्याध्यंभूद् गिरिगहरे ।। २५ ।। रतन्ध तावपि मुनी कुत्रापि गिरिकन्दरे । स्थितौ वर्षाचतुर्मासीमासीनो ध्यानवमनि ॥२६॥ प्रावृडन्ते प्रयान्तौ तौ पारणाय महामुनी। दृष्टौ मार्ग तया व्याघ्रया कालरात्र्येव घोरया ॥ २७ ॥ व्यात्तवक्त्रान्तरा लोलजिह्वासौ दीप्रलोचना । धुर्घरामुखरा घ्नन्ती पुच्छनोर्वीमधा- वत ॥२८॥ एतस्यामापतन्त्यां तायतिमात्रनमाधरौ । क्षमाधगै यथाऽस्थातां कायोत्सर्गेण निश्चलौ ॥२६॥ सा तु व्याघ्री समुत्प्लुत्य पपा- तादी सुकोगले । दुरापातप्रहारेण पृथ्व्यां च तमपातयत् ॥ ३० ॥ दारं दारं वपुस्तस्य रकं पापा पपावियम् । त्रोटं बोटं पलं चाभाद् भजं मनमथास्थ्यपि ॥ ३१ ॥ मर्माणि न हि कर्माणि सहायेयं भिनत्ति मे । इति भेजे मुदं मम्लौ स मुनिर्न मनागपि ॥ ३२ ॥ व्याघ्येति भक्ष्यमाणोऽपि शुद्धध्यानपरायणः । उत्पन्नकेचलो मोक्षं सुकोशलमुनिर्ययौ ।। ३३ ॥ मुनिः कीर्तिधरोऽप्युश्चैस्तदा व्याघ्रीभयादिप । क्षपक- धेणिमारुदः कंवलज्ञानमासदत् ॥ ३४ ॥ सापि व्याघ्री तदङ्गानि खादं खादमशेषतः । तृप्ता सुकोशलस्यास्यं विलोक्येदमचिन्तयत् ॥ ३५ ॥ ईडग्मुख मया कापि विलोकितचरं किल । इत्यूहापोहतो जातिस्मृति शिवाय सा क्षणात् ॥ ३६॥ अहं पूर्वभवे कीर्तिधरस्य - ·एपिपीभृतः । महदेवीति कान्ताऽऽसं मम पुनः सुशोशलः ॥ ३७॥ तौ व्रतं प्रतिपेदाते तद्वियोगादहं पुन । प्रातभ्यानाद् विपद्याऽस्मि जाता प्यात्री यनान्तरे ॥ ३८ ॥ तदिदं मुसमेतद्धि सुकोशलमुसोपमम् । प्राः! स्वपुनो मया प्राज्यपापया मारितः स्वयम् ॥ ३६॥ अय कीर्तिधरः साधुर्यों मया मन्दमाग्यया । पारणाये नमन् भितां नगराद् निरवास्यत ॥ ४० ॥ अधिकाधिकपापिष्ठां धिर धिग्मां पूर्वजन्मतः । धन्यावेतौ पितापुत्रौ पुनः सकनिर्मलो ॥ ४ ॥ अधमा पापिनी दुष्टा तदहं करपाणि किम् ? । पतामि पर्वताद् येन प्रयामि विशरारुताम् ॥ ४२ ॥ रिशामि ज्वलति पापि यद्वा दबहुताशने । भस्मीभवामि येनेति चिन्तयन्ती लुलोठ सा ।। ४३ ।। चक्रन्द दीनवदना स्वनखैर्विलिलेख च । दन्तः पाणो चापादोचा क्षिनावास्कोटयच्छिरः ॥४४॥ अथाह केरली कीर्तिधरस्तां करुणापर । शुभे! संसारललितमीटगेव शरीरिणाम् ॥ ४५ ॥ अविचारितरम्योऽयं भयोऽनर्धपदं पुनः । तृपणा तस्यापि चूलेयं देवासुरविडम्विनी ॥ ४६ ॥ जन्तवोऽपशवोऽप्येतद्वशाः स्युरविवे- ग्निः। पशुजन्मनि जातायाः शुभे ! तप किमुच्यते ? ॥ ४७ ॥ ययं चिन्तयसे पातं गिरेवह्रौ प्रवेशनम् । तन्न भद्रे ! समीचीनं धर्मध्यानं तु संजय ॥४८॥ दाशीततपोभायभेदैस्तथ चतुर्विधम् । पशोस्ते तु तपशीलभावस्त्रैध विशुद्धिदम् ॥ ४६॥ तत्रापि भावनाशुद्ध तप पसायमर्षणम् । यदाराध्य दिवं प्रापुः पत्र पातकिनोऽपि हि ॥५०॥ श्रुत्वा कीर्तिधरादिति व्यतिकरं धर्मस्य निर्माय च व्याघ्री सानशनं रिपद्य च पदं वैमानिकानामगात् । राजर्षिः स तु पितान्तररिपुस्तव शेले स्थित शेलेशीकरणं विधाय करणं मुक्त्वा च मुक्तिं ययौ ।। ५१ ।। ॥ इति सुकोशलमुनिकथा ॥ ४०॥ .

·का
सटीका।
प्रय तद्गुणानुष्यानरसैकतानमानसतया पुरो द्रष्टेवानुत्तरविमानमणिफिद्विणीकणलयपरायणं शालिभद्रमुभिद्रयन्नाह;-
तह सुकुमालो तह भोगलालसो सालिभद्द ! कह णु तुमे । दुद्धरनियमधुरं पडिवन्नो नमिऊण वीरजिणं १ ।। ४१ ।।
[ तथा मुकमालस्तथा भोगलालसः शालिभद्र ! कथं नु त्वम् । दुर्धरनियमधुरां प्रतिपन्नो नत्वा वीरजिनम् ।
व्याथ्या-देशालिमद्र। 'कह रणु नुमं' ' ' इति चित, कयं त्वं दुर्धरनियमधुरां दुर्वहाभिग्रहधुरां पादपोपगमानशनरूपा 'पडिवनो'
प्रतिपनः । कि त्या निमिऊण वीरजिणं' वीरजिनमपश्चिमतीर्धनायं नत्वा, तदाक्षामादायेति भावः । किंविशिष्टस्त्वम् । 'तह सुकुमालो'
तथा तेन प्रकारेण सुकुमारो यया महाराजश्रेणिकस्यापि यपुरुप्मणा त्वं व्यथां प्राप्तः । 'तह भोगलालसो' तथा तेन प्रकारेण भोगा विपया.
स्तेषु गलसो लम्पट , यया सातादात्मवपुलत्तखलक्ष्मीभिरिव द्वात्रिंशता वधूभिरसूर्यपश्यामिः सह सुरलोकादागतं गन्धमाल्यवसनमण्ड-
नागनरसमनुदियसमवशमानसस्त्वं विलसनात्मनः स्वामिसत्तामपि नाशासीरिति संक्षेपार्थः । व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः । तश्चेतत्-
प्रस्ति राजगृहं हस्तिविराजद्रोपुरं पुरम् । धराहारसमाकारप्राकारपरिवारितम् ॥ १॥ चतुरङ्गरणक्रीडास्वजेयो घूतकारवत् ।
पशीभूतानचारोऽम नृपः श्रेणिक इत्यमत् । २॥ प्रिया तस्य प्रियालापचणाऽभूचिल्लणाभिधा । यस्या मुखस्य खण्डाभमचण्डद्युतिमण्ड-
रम् ॥ ३॥ पुरे तत्र सुरेन्द्रनीकोशागारिकवैमवः । पुण्यैः पट्खण्डगो भद्रः श्रेष्ठी गोभद्र इत्यभूत् ॥ ४ ॥ गेहिनी गेहिनीतिशा तस्य श्रीरिव
उमा। निष्फलकूमहाशीलमद्रा भद्राभिधाऽभवत् ॥ ५ ॥ शालिक्षेत्रमहास्वमसूचितं गर्भमन्यदा। विभरामास सा रत्नं रत्नमूधरमूरिव॥६॥
उदामदानसरममतिसंदोहदानय । दोदवान् भद्रधीरस्या गोभद्रः पर्यपूरयत् ॥ ७ ॥ पूर्णे काले ततः पुत्रः पूर्णेन्दुरिव पूर्वया । तयाऽस्यत,
मुयेष्ठं श्रेष्ठो जन्मोत्सवं व्यधात् ॥ ८॥ दृष्टस्वप्नानुसारेण चक्रतुः पितरावया सूनोः श्रीशालिनः शालिभद्र इत्यभिधां ततः ॥ ६॥ धारणा.
-
॥४६॥

·गिर्यमा पानं तपः समितिभिर्यथा । वये पाल्यमानोऽसौ धानीभिरय पञ्चभिः ॥ १०॥ स पञ्चवर्षदेशीयोऽध्यापकानां समर्पितः । मियोगा गस्यो निम्पपो साला कलाः ॥ ११ ॥ प्रनगोहत्य पञ्चेपुं तदङ्गेनेर निर्मितः । स प्राप यौवनं स्त्रैणनेत्रालिलवलीवनम् । ॥ १२ ॥ धन्या दायितं फन्याः पिना सुनामसनिभः । अधेष लक्ष्मीसंवासहरिणा परिणायितः ॥ १३ ॥ शालिभद्रः समं ताभिस्ताराभि- रिव चन्द्रमाः। पितृभ्यां पूर्वमाणेटभीगो भोगानभुत सः ॥ १४ ॥ दान्तः श्रीधीरपादान्ते गोभद्रो व्रतमग्रहीत् । कृत्या चानशनं मृत्वाऽम- त्यभूमि जगाम सः ॥१५॥ पूरयामास तत्पुण्याद् दिव्यभोगानधान्यहम् । आगत्य सवधूफाय शालिभद्राय सोऽमरः ॥ १६ ॥ कार्य मयोचिन् यद् भद्रा तत्तदताधयत् । पूर्वपुण्यप्रभावेण भोगानेष भुतान् ॥ १७ ॥ वणिजोऽन्येशुराजग्मुहीत्वा रत्नकम्वलान् । महा_- निति नारा नृपी भद्राऽग्रहीतु तान् ॥ १८ ॥ चिलणाम्रार्थितेनाथ राऊं रत्नकम्बलम् । याचिता पणिजोऽशंसन् भद्रा तानग्रहीदिति ॥ १६॥ प्रधागपुरुषेणाथ भूपिमू रत्नकम्बलम् । महामूल्यं यथामूल्यमेकं भद्रामयाचयत् ॥ २० ॥ भद्रोचे तान् वधूपादपोन्छनीकृतवत्यहम् । सन्त्येतानि तु जोगांनीत्यती विज्ञप्यतां विभुः ॥ २१ ॥ स गत्वैतजगौ राज्ञे राश्यूचे चिल्लणा त्यदः । पश्याऽस्मद्वणिजां काचपैडूर्याणामिवा- नरम् ॥ २२ ॥ तमेव पुरुष नेप्य श्रेणिकनातिकौतुकात् । शालिभद्रे समाहूते गत्वा भद्रेदमत्रवीत्॥ २३ ॥ वहिर्न हि महीनाथ ! जातु निर्याति मेऽाजः । प्रसादः क्रियतां देव! तद्गृहागमनेन मे ॥ २४ ॥ कौतुकात् प्रतिपेदे तद् भूभुजा श्रेष्ठिनी ततः । प्राराजसौधं स्वगृहादतिशोभा- मकारयत् ॥ २४ ॥ तयाहूतस्ततो राजा पुप्पेराजानुराजिताम् । जलधूपघटीधूमां क्षौमांशुफसमुच्छ्रयाम् ॥ २६ ॥ रम्भासमूहसंरम्भामति- जम्भारिपत्तनाम् । चन्द्रोदयचमूहद्यामतियां च पुरः पुरः ॥ २७ ॥ विपञ्च्यमानसंगीतां प्रतिमञ्च पदे पदे । स्थाने स्थाने च निष्पाद्यमान- नीरानोत्सयाम् ॥ २८ ॥ परिस्फूर्जत्पुरतोभा हटशोभा निभालयन् । प्राप संपत्कलाशानिशालिभद्रनिकेतनम् ॥ २६ ॥ कलापकम् ॥

·सटीका।
का
४७॥
गोपुरोभयतः क्लसेन्द्रनीलकदलीवनम् । मणिमयप्रतीहारस्तम्भितेक्षणमङ्गिनाम् ॥ ३० ॥ परःसहस्रमाणिक्यस्तम्भं कनकभित्तिमत् । सुजा-
त्यसप्यालमि फुरुविन्दाश्मकुटिमम् ॥ ३१ ॥ सप्तभूमितया सप्तलोक्या मण्डनिकामिव । साहस्राक्षमिवाझं वा गवाक्षर्गणनातिगैः ॥ ३२॥
नानादिन्यांशुकोल्लोचरोचमानं समन्ततः । प्रतिकोणं ज्वलधूपघटीधूमाधिवासितम् ॥ ३३ ॥ कृतकस्तूरिकालेपं स्वस्तिकन्यस्तमौक्तिकम् ।
स्वर्णपिप्पलस्नादामश्रेणिविश्राणितोत्सवम् ॥ ३४ ॥ विमानमिव जित्वेदं नृत्यकोटिधजाभुजैः । विलसद्विस्मयावेशस्तद्विवेश विशां पतिः
॥ ३५ ॥ पभिः कुलकम् ॥ तस्याधस्त्रीन् क्षणान् धात्रीविभुरालोक्य विस्मयात् । तुरीयं क्षणमारुह्य सिंहासनमुपाविशत् ॥ ३५ ॥ सप्तम्यां
भुनि भदैत्य शालिभद्रमजूहवत् । आयातः श्रेणिकोऽस्तीह वत्स! तं द्रष्टुमेह्यधः ॥ ३७॥ अम्ब ! त्वमेव यद् वेरिस तत् मूल्यं तस्य कारय ।
किं मया तर कर्तव्यमिति भद्रामुवाच सः॥ ३८ ॥ प्रधाह भद्रा हे वत्स ! क्रेतव्यं वस्तु न ह्यदः । किन्त्वसौ सर्वलोकानां युष्माकमपि च
प्रमुः ॥३६॥ श्रुत्वेति शालिभद्रोऽन्तः सविपादमचिन्तयत् । धिक्सांसारिकमैश्वर्यं यद् ममाप्यपर. प्रभुः ॥४०॥ रोगैरिवाहिभोग भोगैरल-
सतः परम् । करिष्यामि तथा स्वामी यथा नान्यो भवेद् मम ॥ ४१ ॥ अथोपरुद्धो मात्राऽयमुत्ततार शिरोगृहात् । समं वधूमिराकाशादप्सरो-
भिरियामरः ॥ ४२ ॥ वेणीभुजगमन्जीरभृङ्गसज्जितसंयुना. । कर्पूरवृत्तं निरुपा श्रीखण्डलतिका इव ॥ ४३ ॥ अन्वायान्तोर्वधू' शालिभद्रमै-
शिष्ट भूपति. । अभ्येत्य सोऽपि राजानमनमद् विनयान्वितः ॥४४॥ युग्मम् ।। सस्बजे शालिभद्रोऽथ स्वाङ्के सुत इवासितः । राज्ञा शिरसि
चाप्रातः सिन्नी म्लानोऽभवत् क्षणात् ॥ ४५ ॥ ततो भद्रा जगादेवं देवायं मुच्यतां यतः । मनुप्यमाल्यगन्धेन मनुष्योऽप्येप बाध्यते ॥ ४६॥
देवभूमि गतः श्रेष्ठी सभार्यस्यास्य यच्छति । दिव्यनेपथ्यवस्त्राङ्गरागादि प्रतिगासरम् ॥ ४७ ॥ ततो राज्ञा विसृष्टेऽस्मिश्चन्द्रशालामुपेयुपि ।
भोक्तुं भद्रार्थित सस्नौ राजा मुद्राऽस्य चापतत् ॥ ४८ ॥ गवेषयति राशीमां भद्रादेशेन दासिका । चाप्यम्भोऽन्यत्र निन्युः सोऽपश्यत्तन
॥४७॥

·मही मदन ॥४६॥ तामध्ये मुद्रिका चन्द्रमा कलिकामिर १ दृष्ट्वा स फुलनयनो विस्मयादुधारयत् ॥ ५० ॥ किमेतदिति राज्ञोक्ता दारयाददिहान्यहम् । निमात्यं शालिभद्रस्य सभार्यस्यापि धीयते ॥ ५१ ॥ सर्वथा धन्य एवायं धन्योऽहमपि यस्य मे । राज्ये येनेदृशाः गन्तीत्यन्तरा मुमुदे नृपः ॥५२॥ राजाघ युभुजे जातसंमदः सपरिच्छदः । स्वालयं च ययौ वस्त्ररत्नालङ्कारपूजितः ॥ ५३॥ शालिभद्रोपि संसारविरत मुहदाऽन्यदा। पर्धितो धर्मघोषस्य प्रमोरागतिवार्तया ॥५६॥ प्रारुह्य रथमभ्येत्याचार्यपादान प्रणम्य या निरिष्टो देशनाश्तेऽसौ पान्दति कृताञ्जलिः ॥७॥ प्रभो ! के ते महापुण्या येषां स्वामी न विद्यते? | भगवानप्युवाचैवं दीक्षा गृह्णन्ति से जनाः ॥ प्रापयाम्या मतमहं प्रहीप्यामीत्युदीरयन् । गुरुन्नत्या गृहं गत्या सावित्रीमित्ययं जगौ ॥ ५६ ॥ अम्वाऽद्याशणयं धर्म धर्मघारभारहम् । भदाऽवादीद्वरं यरस ! पितुस्तस्यासि नन्दनः ॥ ५६ ॥ नत्योचे शालिभद्रश्चेद मातरेवं प्रसीद तत् । ग्रहोप्यामि परि- मायां पितुस्तस्य गुनोऽस्म्यहम् ॥६०॥ भद्राभ्यधत ते योग्यो नास्ति साधुवतोद्यमः। किचान पुन ! पेयाग्निज्वालामाला निरन्तरम् ॥६१॥ पुमार गुरुमारस्वं दिव्यभोगेध लालितः । रम्भास्तम्भो गजालानमिव किं वाञ्छसि व्रतम् ? ॥६२॥ शालिभद्रोऽपधाद् मातः! सत्त्वस्य, किगु सुर्घटम् । मृणालमृदुलः शेषः क्षमाभारं दधाति यत् ? ॥ ६३ ॥ भद्राऽयादीत् पुरो वत्स ! भोगाननुदिनं त्यज । सहस्व त्वं मनुष्याणां गन्धान स्याद् यतं भर ॥ ६४ ॥ शालिभद्रस्ततो भद्रावचनं प्रतिपद्य तत् । भार्या च तूलिकामेकां मुञ्चति स्म दिने दिने ॥ ६ ॥ इतधामीरपुरे तस्मिन् धन्यः सत्कर्मधन्यधीः । सुभगंभायुकः श्रीभिः शालिभद्रस्य भावुकः ॥६६॥ शालिभद्रस्वसा साश्रु स्लपयन्ती तुतं तदा । किं रोदिपीति नेनोक्ता जगादेति सगद्गदम् ॥६७॥ प्रतग्रहीता मे भ्राता मुञ्चत्येकां दिने दिने ।भार्या च तूलिकां चाहं तेन रोदिमि तुना ॥ ६८ ॥ धन्यः सनम तामूचे वरामः फेरपातयत् । होनसत्त्वस्तब भ्राता य एवं कुरुते फिल ॥ ६६ ॥ अन्याभिरिति च प्रोचे स ·रेका सटीका। ४९॥ प्रतिलाभितः ॥ १० ॥ श्रुत्वेति पारणं कृत्वाऽनुशाप्य व जिनाधिपम् । सधन्यः शालिभद्रोऽद्रो वेभारेऽनशनं व्यधात् ॥ १० ॥ तदा तदम्बा भद्रा च श्रेणिकश्च महीपतिः । भक्तियुक्तावुपेयातां श्रीवीरचरणान्तिके ॥ ११० ॥ नत्वा भद्राऽभ्यधाद् धन्यशालिभद्रौ र तौ मुनी। मिता नागतौ कस्मादस्माकं भवने विभो !? ॥ १११ ॥ सर्वशोऽभिदधे भद्रे भवद्वेश्मागताविमौ । ज्ञातौ त्यया तु नैवेहागमनव्यप्रचित्तया ॥ ११२ ॥ प्राग्जन्ममाता सूनोस्ते धन्या यान्ती पुरं प्रति । ददौ दधि तयोस्तेन तो व्यधां च पारणम् ॥ ११३ ॥ उभावपि शुभावेतौ भवत्या- गाय सत्वरौ। पादपोपगनं कृत्वा चैभारादौ स्थितावय ॥ ११४ ॥ वैभारादि ययौ भद्रा थेणि केन समं ततः । तथास्थितावपश्यय पतितो तो द्रुमाविव ॥ ११५ ॥ तदुःखमिति पश्यन्ति स्मरन्त्यपि च तत्सुखम् । सरोद रोदयन्ती सा कन्दराः प्रतिनिःस्वनैः ॥ ११६ ॥ हा वत्स! गृहमायातोऽप्यद्य निप्पुण्यया मया । न झातोऽसि प्रमादेन प्रसीद मयि मा रुपः ॥ ११७ ॥ हा वत्स! यद्यपि त्वं नोऽत्याक्षीः पूर्व तथाप्यमूत् । मनोरथो यदागत्य शिशिरीफुरुषे दृशौ ॥ ११८॥ हा वत्स! यपुपस्त्यागहेतुनाऽनेन कर्मणा । मनोरथं तमपि मे भऋतुमुद्यतवानसि ॥११॥ हा वत्स ! हंसतूलीपु वपुस्ते सुखलालितम् । कथं विपहते हि कठोराश्मतलव्यथाम् ? ॥ १२० ॥ हा वत्स ! श्रेणिकस्यापि यदम्लायि वपूष्मणा । तत्कथं फर्कशां मूर्मि सहते शंस ते वपुः ? ॥ १२१ ॥ हा वत्स ! मृदुसंगीतपानदुर्ललितौ तव । सहिध्येते कथंकारं कर्णो फेस- "उफूत्कृतिम् ॥ १२२ ॥ अथोचे श्रेणिको हस्थाने रोदिपि कि शुभे!। ईदृग् यस्याः सुत. स्त्रीपु स्वमेका पुत्रवत्यसि ॥ १२३ ॥ असौ तृणमियात्यातील्लदमी भोगांश्च रोगात् । मुक्तिसंपत्प्रदान् पादान प्रपेदे स्वामिनः पुनः ॥ १२४ ॥ असौ श्रीवीरशिष्यत्वानुरूपं तप्यते तपः । त्वया तु स्त्रीस्वभावेन मुधा मुग्धेऽभितप्यते ।। १२५ ॥ इत्यं श्रेणिकभूभुजा निजकरैरालुम्पताशूदकश्रेणिं पङ्कजवन्धुनेव नलिनीवालम्ब्य संघोधिता। ॥४९॥ - ·मदा घाम जगान सा निजमयो मूमानपि स्वामिनः धौवीरस्य पदौ प्रणम्य विमनाः स्वां राजधानीमगात् ॥ १२६ । प्रय जगति सधन्यः शाजिभद्रः स धन्यः मुरुतनिकृतकमा भिन्नसंसारमर्मा। अनशनमिति कृत्वा भावशुद्धं च मृत्वा वितुपसुखसमृद्धि प्राप सर्वार्थसिद्धिम् ॥ १२७॥ ॥ति थोशालिभद्रकथा समाप्ता । ४१ ॥ । माधीपत्रस्यामिनं तदपूर्वगुणग्रहणपूर्व प्रणमन्नाह;- तरुणीजणेण धणसंचएण तह गुरुमबंधुनेहेण । न विलुद्धं जस्स मणो तस्स नमो वयरसामिस्स ।। ४२ ।। [ तरणीजनेन धनसंचयेन तथा गुरुवन्धुस्नेहेन । न विलुब्धं यस्य मनस्तस्मै नमो वनस्वामिने ॥] प्पाग्या--तस्मै पत्रस्यामिने नमः, 'जस्स मणो' यस्य मनः 'न विलुद्धं न विमूढम् । केन । 'तरुणीजणेण' प्रार्थनापरवशाभिनव- पोषणयुपतीजनेन । न फेयलमनेन, किन्तु धनसंचयेन धनानां गणिमधरिममेयपारिच्छेद्यानां संचयः समूहस्तेन । न केवलममुना, 'तह' सया 'गुरुमधुनदण' गुरुरेय गुरुकः स चासौ वन्धुस्नेहोऽत्र मातृवात्सल्यं गुरुकवन्धुस्नेहस्तेन । यदुक्तमः भिरपि गणधरावल्पाम् :- "बाल्ये न मातृवचनैरतिदीनदीनः स्निग्धापनार्थनगिरा न हि यौवनेऽपि । श्रीसंचयैरपि ववाल मनो न यस्य तस्मै नमोऽस्तु पशपूर्वभृतेऽन्तिमाय ।।" रति संक्षेपापी, व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः, तश्चैतत्-

·नफा
वा५011
सटीका।
अस्त्यन्तिपु विख्यातं पुरं तुम्ववनाभिधम् । श्रेष्ठी धनगिरि म तस्मिन् गुरुधनोऽभवत् ॥ १॥ स वाल्यादपि संसारविरक्तात्मा
सुनन्दया । धनपालेभ्यनन्दिन्याऽऽमहतः पर्यणोयत ॥२॥ अन्यदा तु ऋतुस्नातां सुनन्दां ब्रह्मधारपि। भेजे धनगिरिभोगफलं कर्म हि नान्यथा
॥३॥ इतवाशापदगिरौ गौतमेन गणेन्दुना । प्रयितं पुण्डरीकाख्याध्ययनं या पुराऽशृणोत् ॥टा स हि वैश्रवणाभिख्यः यक्षसामानिकः सुरः।
प्रच्युल्यायतरतस्याः सुनन्दायास्तदोदरे ॥५॥ युग्मम् ॥ अन्तर्वलीमथो पत्नी मत्या धनगिरिजंगौ। एप गर्भो द्वितीयस्ते भविता प्रवजाम्यहम्
। अमनीपित एवाभूत् संवन्धोऽपि त्यया सह । प्रवज्यैव प्रिया मेऽतः पर स्वस्त्यस्तु ते पुनः ॥ ७॥ उक्त्वेत्युझांचकारतामवक्रय-
कुटीमिय । गुरोः सिंहगिरेः पाय गत्या च यतमाददे ॥ ८॥ सुनन्दासोदरोऽनेत्राभूदार्यसमितो व्रती। समं तेन तपस्तेपे स विपोढपरी-
पहः ॥ ६ ॥ नवमास्यां व्यतीतायां सुनन्दापि हि नन्दनम् । अजीजनजनानन्दकन्दमिन्दुमिवेन्द्रदिक् ॥ १० ॥
सुनन्दामोतिपात्राणि संख्यो याः सूतिकागृहे । प्रतिजागरणायातास्ता वालमिदमूधिरे ॥ ११ ॥ यदि जात ! न ते तातः प्रायजि-
प्यत्तदोत्सुक । तय जन्मोत्सवः श्रेयानभविष्यत्तदा सलु ॥ १२॥ विना पुमांस नायान्ति नार्यः कार्योपयोगिताम् । अमुल्यो मुष्टिवन्धाय
पिनामुष्ठं भयन्ति किम् ? ॥ १३ ॥ स तु वालोऽपि संशावान् शानापरणलाघवात् । तासामाकर्णयामास तं संलापं समाहित. ॥ १४ ॥
भचिन्तयण मे तातः परिप्रज्यामुपाददे। एवं स चिन्तयन्नेव जातिस्मरणमासदत् ॥ १५ ॥ जातजातिस्मृतिज्ञानः संसारासारतां विदन् ।
प्रतुण्ठा तीरकण्ठोऽपि तातमार्गमियेप सः ॥ १६ ॥ कयमुद्विज्य मां माता त्यक्ष्यतीति विचिन्त्य स' । मातुरुत्सद्लीनोऽपि रोदिति स्म
दिवानिगम् ॥ १७ ॥ गानैर्न फ्रीडमैनाङ्कनृत्यै च न चाटुभिः । वान चुम्वनैर्नापि विरराम स रोटनात् ॥ १८॥ एवं च रुदतस्तस्य शिशो-
१. फ. स. नायिका ।
-
॥५०॥

·in mr | TTM मोहिम्नाऽजनि तेन तन्नु ॥ १६॥ तत्र सिंहगिरिस्त्यागादन्यदा सग्निवेशने । विनेयेर्धनगिर्यार्यसमितादिभिः पा॥२. गुरु धागिसमितायिन्यपृष्दताम् । प्रमो ! नौ स्वजना हात्र तान् विवन्दयिपावहे ॥ २१ ॥ निमित्ततः कुतोऽप्याह frreो गुगः । नारी नामो महान् प्राहां मचित्ताचित्तमघ तत् ॥२२॥ सदनेऽय सुनन्दाया जग्मतुस्तो महामुनी । तस्याः सखीभिः माना गरिदिगो ॥ २३॥ मोग्रामचिरे सख्य' सुनन्दे । नन्दनस्त्वया । अर्पणीयो धनगिरेफ नेप्यत्येप दृश्यताम् ॥ २४ ॥ गापि निशामा मादाप ग्ताधयम् । तेन निदितीदस्थादचे धनगिरि च सा ॥ २५ ॥ इयन्त कालमात्मेव वारकः पालितो मया। गरिनेनापनि लता भृशम् ॥ २६ ॥ यदि प्रमजितोऽसि त्य तथाप्येनं स्वमगजम् । गृहाण मामिव त्यातीर्मा स्मेनमपि संप्रति ...या पागिरिम्याद यिनलमुग्पयस्त्रिकः । पल्याण्येपं करिष्यामि पश्चाताप तु यास्यसि ॥ २८ ॥ ॥ मा कृयाः सर्वथेटतं कुरुपे का ममतं मामिला भरे ! पुनर्नेनं हि लप्स्यसे ॥ २६ ॥ ततश्च साक्षिण कृत्या सनिवेद सुनन्दया । तस्मै स मुनये सूनुरर्पित. पर पार ॥ ३० ॥ पालं धनगिरिः पाप्रपन्धने तं न्यधत च । रोदनाद् दत्तसंकेत इपासौ विरराम च ॥ ३१ ॥ ततः सुनन्दासदनाद् मुनी तापराव गुपांशपालको भूगोऽपोयतुर्मुरसंनिधौ ॥३२॥ तद्भारेण नमद्वाएं दृष्ट्वा धनगिरिगुरुः । अभापतामुना भिक्षाभारेणायासितो गपार । ३३ तदेनमपंगस्माक पियाम्यतु भुजस्तय । इत्यार्पयद धनगिरिगुरोर्यत्नेन तं सुतम् ॥ ३४ ॥ यालाई मिव तं वालं भासमानं समारो गण फरयुगेगारिसंशा गोणनभोरचा ॥३५॥ तदारभङ्गुरफरो गुरुराह सविस्मयः । प्रदो पुंरूपवमिद धर्तु न शक्यते ॥३६॥ भागी प्रपसाधारो महापुरायः पुमानयम् । साध्वीनामिति तं यालं पालनापाऽऽपद् गुरुः ॥ ३७॥ तं वालं गुरुणा गुप्तवननामानमार्यिकाः । गप्यारो मने पाजनापायंस्ततः ॥ ३८ ॥ दताः कुमारपोपाय शय्यातयोंऽपि तं शिशुम् । स्वस्वपुत्राधिकप्रीत्या पश्यन्त्यः पर्यपाल-

·सेकश
सटीका।
1५२॥
यन् ॥ ३६॥ ययोसपरिणामो यजः समानयत्तया । वालोऽपि नाप चापल्यं किंचित्तासामसौख्यदम् ॥ ४० ॥ ज्ञानोपकरणादानालकेलि
सकल्पयन् । यता प्रमोदयामास प्रतिवासरमार्थिकाः ॥४१॥ वनं दृष्ट्वा सुनन्दोद्यन्मोहा शय्यातरानथ । अयाचिएतरां ते तु गुरुस्वमिति
मार्पयन् ॥ ४२ ॥ महता तूपरोधेन सा तेषामेव वेश्मनि । धाधीव लालयामास स्तन्यपानादिना सुतम् ॥ ४३ ॥ पाल्यमानोऽभवद् वनः
प्रमेयाय निहायनः । साधवो धनगिर्याधास्ते च तनाययुस्तदा ॥४४॥ प्राप्ते घनगिरावत्र ग्रहीष्यामि स्वमङ्गलम् । चितयन्ती सुनन्दैवमाया-
नेऽस्मिनमोदत ॥ ४५ ॥ सुनन्दाय महर्पिग्यः स्यनन्दनमयाचत । ते पुनर्नार्पयामासुः प्रत्यभाषन्त चेदृशम् ।। ४६ ॥ अयाचितस्त्वया सुझे !
पत्तोऽस्मभ्यमयं शिशुः । निक्रोधिय दत्तेपु स्वामित्यमपराध्यति ।। ४७ ॥ पक्षयोगमयोरेवमुर्विवदमानयोः। लोकोऽवादीदमुं वादं राजा
निधारयिष्यति ॥४८॥ ततः सुनन्दा लोकेन सहिता नृपसंसदि । जगाम संघसहिताः श्रमणा अपि ते ययुः ॥ ४६॥ राशो
न्यपीदवामन मुनन्दा दक्षिणेन तु । श्रीमान् संघः समस्तोऽपि यथास्थानमथापरे ॥५०॥ प्रात्तवजी जगौ श्रुत्वा द्वयोर्भापो.
तरं नृपः । येनाहूतः समायाति बालस्तस्य भवत्वसौ ॥ १ ॥ कृपयानुमता साथ जनेन जननी शिशोः। विविधैः क्रीडनैर्भोज्यैश्चाटु-
भिध तमाहयत् । ५२ ॥ न मातुरुपकाराणां कोऽपि स्यादनृणः पुमान् । एवं विदग्नपि सुधीर्यन एवमचिन्तयत् ॥ ५३॥ यदि संघमुपे-
शिप्ये हत्या मातुः रुपामहम् । तदा स्याद् मम संसारोऽसारो दीर्घतरः खलु ॥ ५४॥ धन्येयं च सवित्री मेऽल्पकर्मा प्रवजिष्यति । प्राय-
नि:समानाय ततः स्यां भेषजादिवत् ॥ ५५ ॥ दीर्घदशी विमृश्येवं यज्रो वज्रदृद्वाशयः । प्रतिमास्थ इव स्थानाद न चचाल मनागपि ॥ ५६ ॥
ततो राश धनगिरिः प्रासारसरमीरितः। रजोहरणमुरिक्षप्य जगादेवं मिताक्षरम् ॥ ५७ व्रते चेद् व्यवसायस्ते तत्त्वज्ञोऽसि यदि स्वयम् ।
तद् रजोदरयं धर्मयजमादरस्य मेऽनघ! ॥ वस्तममि धावित्वा वर्षपयितधुर्युरः । रजोहरणमादत्त लीलाम्भोज प्रतश्रियः ॥५६॥
॥५१॥

·सपो म्लानमुखाम्भोजा पमिनीव दिनात्यये । हस्तपिन्यस्तचिका सुनन्दैवमचिन्तयत् ॥ ६० ॥ माता प्रयजितो भापि च प्रवजितो मम । प्रातिप्पति पुरोऽपि प्रमजाम्यहमप्यतः ॥ ६॥ विनिधित्यात्मनैवेति सुनन्दा सदनं ययौ । यजमादाय वसति प्रययुमुनयोऽपि ते ॥ ६२॥ प्रतेनं पपो स्तन्यं यजस्तापापा अपि । इत्याचार्यः परित्राज्य साम्योभ्यः पुनरर्पितः ॥ ६३ ॥ सुनन्दापि यतं भेजे वस्त्वेकादशापि हि । पटामुखान्ण्यमयटास्मानि सन्मतिः ॥ ६४॥ अष्टयोऽभवद् वनो यावदार्याप्रतिश्रये । ततो वसत्यामानिन्ये हर्पितैस्तैमहर्षिभिः॥६५॥ मायदा पागुरया प्रत्यान्ति प्रतस्थिरे । अन्तय घनदृष्यै च तस्थुर्यतमठे कचित् ॥६६॥ प्राग्जन्मसुहृदो वजस्यामरा जम्भकास्तदा । सत्त्व- पीसारते तत्र पपिजीमय चायसन् ॥ ६७ ॥ यारिदे विरतप्राये गुरुन्नत्वाथ ते सुराः । मितार्थमभणन् घजू गुरवस्त्यनुजक्षिरे ॥ ६८॥ पजोऽप्यापरयकी प्रत्येयांपरोऽपरसाधुयु । गच्छन्नप्कायकणिकास्पर्शभीतो न्यवर्तत ॥ ६६ ॥ तुपमात्रामपि ततो वृष्टिं देवा निरुध्य ताम् । पितुमनपन पचं तत्सायें सोऽपि यातवान् ॥ ७० ॥ ससनमेषु देयेषु तेषु भक्तादिदित्सया । द्रव्यक्षेत्रकालभावैरुपयोगमदत्त सः ॥ ७१॥ रुप्माण्डकादिकं दयं पुतो राधमसंमयि । इदं तूजयिनीक्षेत्र स्वभावादेव कर्कशम् ॥ ७२ ॥ प्रापि प्रथमायां च द्रव्यस्यास्य कथापि का? । दातारोऽप्यनिमेषाक्षाः सातारपदभ्यामभूस्पृशः ॥ ७३ ॥ तद् ध्रुयं देरपिण्डोऽयमकल्प्यो यतिनामिति । यलितोऽसौ प्रणम्योचे प्रत्यक्षीभूय तेः सुरेः । ७४ ॥ ययं हि जम्ममा देवाः प्राग्जन्मसुदस्तय । त्वां द्रष्टुं चागमामेह कष्टाः स्नेहगुणेन ते ॥ ७५ ॥ अथ वैनियलभ्याख्या पिया पगाप तेऽमरा: । समन्तत. फ्लप्तमाया व दत्वा तिरोऽभवन् ।। ७६ ॥ ज्येष्ठे मास्यन्यदा तव परीक्ष्य बहुरूपिणीम् । विद्यां बजाय पायामी ययागतमगुः सुरा. ॥ ७॥ यतोऽय सुस्थिरीभूतेफादशाहो महामतिः । अधीयमानमादत्त श्रुत्वा पूर्वगताधपि ॥ ७८ ॥ स्थविरा- वाभाभीय शक्ति स्वामप्रकाशयन् । पठन् स्यपाठमव्यकं सोऽभौधोत्पठतोऽपरान् ॥ ७९ ॥ अन्यस्मिन्नहि मध्याह्न विहर्तु प्रतिनो ययुः ।

·वेयरु०
सटीका।
॥५२॥
यहिभूमौ च गुरवो वज्रोऽस्थाद् वसतौ पुनः ॥ ८० ॥ साधूनां मण्डलेवेप वेष्टिकाः स न्यवीविशत् । प्राचार्य इव साधूनां तासां चादत्त
पाचनाः ॥ ८१ ॥ वसतिद्वारमायाता दूरादेवातिगर्जितम् । श्रुत्वा तद्वाचनावानं गुरवोऽचिन्तयन्निति ॥ २२ ॥ अस्मदागमन त्वेते पालयन्तो
महर्षयः । स्वाध्यायं कुर्वते भिक्षां समादाय समागताः ॥८३॥ इत्याचार्याः क्षणं स्थित्वा विदाञ्चक्षुर्विमृश्य च । यथेप वज्रवालवाचनां
ददतो ध्वनिः ॥ ८४ ॥ असौ पूर्वगतस्यैकादशाङ्ग्या अपि वाचनाम् । यद् दत्ते तत्किमध्यैप्ट गर्भस्थो विस्मयामहे ॥ ४५ ॥ स्थविरैः पाठ्य-
मानोऽयमत पवाजसायते । वाल्यारपाठालस इति झात्वा त प्रेरयामहे ॥८६॥ अस्मदाकर्णनाशकी लतितो मा स्म भूटयम् । रोमाञ्चिताः
शिष्यगुणैरित्याचार्या अपासरन् ॥ ८७ ॥ शब्देन महताऽऽचार्याश्चभुनैपेधिकीमय । गुरूणां शब्दमाकर्योदस्थाद् वज्रोऽपि विष्टरात् ॥८॥
समुपेत्य मन्दगतिर्न यावत्माविशद् गुरु । तावत्ता वेटिकाः सर्वाः स्थाने बजो मुमोच च ॥ ६ ॥
गुरोर्दण्डं समादाय तस्य चांही ममा च । धौतवांश्वासनस्थस्य ववन्दे च पदोदकम् ।। ६. गुरवोऽचिन्तयन्नस्य प्रतिनः श्रुत-
सेवधेः । यथा जानन्ति माहात्म्यं प्रयतिप्यामहे तथा ॥ ६१॥ इत्याचार्या विभावयाँ शिष्येभ्योऽकथयनिति । यास्यामो प्रामममुकं द्विवाहं
तन ना स्थितिः ॥ १२ ॥ वज़ो वो वाचनाचार्यो भवितेति गुरोर्वचः । भक्तत्वादग्विायैव प्रत्यपद्यन्त ते तथा ॥ १३ ॥ प्रातःकृत्ये कृते वज्रं
निपधायां न्यपादयन् । प्राचार्यस्येव विनयं तस्याकार्पश्च साधवः ॥ १४ ॥ सर्वेषामपि साधूनामानुपूर्व्या परिस्फुटान् । संक्रान्त्या वज्रले-
पाभान पन्नोऽप्यालापकान् ददौ ॥ ६ ॥ अमोधवचनो वज्रो वभूवातिजडेष्वपि । तद् नव्यमद्भुतं दृष्ट्वा गच्छ सर्वो विसिमिये ॥ ६ ॥
पालापान साधः पूर्वमधीतान् सुस्फुरानपि । संवादार्थमपृच्छंश्च वज्रोऽप्याख्यत्तथैव तान् ॥ १७॥ एकवाचनया वज्रात् तावत् पेठुर्म-
हर्षयः । यावद् न गुरुतोऽमूभिरनेकाभिरपि श्रुतम् ॥ ८ ॥ तेऽभ्यधुः साधवोऽन्योन्यं गुरुयदि विलम्बते। वज्रपार्श्वे तदा शीघ्रं श्रुतस्कन्धः
--
॥५२॥

·- समर्थ्यते ॥ १६ ॥ गुरुभ्योऽप्यधिकं वजं मेनिरे मुनयो गुणैः । तद्भूतमपि किं पुष्पं वृक्षेभ्यो नातिरिच्यते ? ॥ १०० ॥ एतावता गणो भावी शातयज्रगुणः सलु । इत्यायातान् गुरुन् बन्नसहिता मुनयोऽनमन् ॥ १०१ ॥ पृष्टं स्वाध्यायनिर्धाहे गुरुणा मुनयोऽभ्यधुः । पूज्यप्रसादाद् वजेणाऽज्ञानशैलो व्यभेदि नः ॥ १०२॥ वजोऽस्माभिरवशातो ह्यशाततद्गुणैश्चिरम् । इदानीमयमस्माकं वालोऽपि भगवत्समः ॥ १०३ ॥ वालोऽप्यस्त्येप गच्छस्य तदतुच्छगुणो गुरुः । ज्योतिश्चक्रस्य नेतास्ति भुवोऽणुरपि किं न हि ? ॥ १०४ ॥ गुरवोऽभ्यधुर्युप्माकमस्य ज्ञाप- यितुं गुणान् । अगमाम वयं ग्राममाचार्योऽयं च वोऽर्पितः ॥ १०५ ॥ अन्यथा वाचनाचार्यपदवी नायमर्हति । गुर्वदत्तं यतोऽनेन कर्णश्रु. स्याददे श्रुतम् ॥ १०६ ॥ संक्षेपविधिरूपोऽस्योत्सारकल्पो महाशयाः । । कार्यः पूर्वमिहाचार्यपदयोग्यस्ततो भवेत् ॥ १०७ ॥ ततश्च मागपठितं श्रुतमर्यसमन्वितम् । वज्रमध्यापयामासानायासादजसा गुरुः ॥ १०८ ॥ हृद्यभूद् दृष्टिवादोऽपि यावानेतस्य तावतः । सातिमात्रीभयन् पात्रीचके वज्रमुनि गुरुः ॥ १०६ ॥ अन्यदा विहरन्तोऽमी पुरं दशपुरं ययुः । भद्रगुप्तस्तदावन्त्यां दशपूर्वधरो. भियत् ॥ ११० ॥ तदादिशनमी बजू त्वं वत्सोजयिनी व्रज । दशपूर्वीमिहाधीप्य भद्रगुप्तगुरोर्मुखात् ॥ १११ ॥ इत्यात्मना तृतीयोऽयं प्रेपितो गुरुणा तणात् । वज्रोऽगाद् भद्रगुप्ताहिपूतामुजयिनी पुरीम् ॥ ११२ ॥ तदैशिष्ट गुरुः स्वप्नं यदादाय कराद् मम । पतग्रह पय पूर्ण कश्चिदागन्तुकोऽपिवत् ॥ ११३ ॥ स्वप्नादिति स्वशिष्येभ्यो भद्रगुप्तः प्रगे जगौ । यदेष्यत्यतिथिः कोऽपि स ममाध्येष्यते श्रतम् ॥ ११४ ॥ वनोऽपि नगरीद्वारे शर्वरीमतिवाह्य ताम् । प्रभाते भद्रगुप्तस्याचार्यस्य वमतिं ययौ ॥ ११ ॥ प्रसिद्धिसदी वज्रस्यारुति परिभाव्य च । वज्रोऽयमिति निश्चिक्ये भद्रगुप्तो जहर्ष च ॥ ११६ ॥ वन्दनामिमुखं वनं भद्रगुप्तोऽथ सस्वजे । अङ्कमारोप्य चोवाच तन्मुखन्यस्तलोचनः ॥ ११७ ॥ कश्चित्सुखविहारस्ते कश्चित्तेऽगमनामयम् । कश्चित्तपस्ते निर्विघ्नं कश्चित्ते कुशली गुरुः ॥ ११८ ॥ ७७७७७७

·सटीका।
1५३॥
किं किञ्चित्कार्यमुद्दिश्य पिहारफमतोऽथवा । इहागतोऽसि वर्षे ! कथयास्मान् प्रमोदय ॥११॥ वन्दित्वा भद्रगुप्तर्षि वनो विरचिता-
अलि । उवाच बदनद्वारविन्यस्तमुसपत्रिकः ॥१२०॥ यद्यत् सुखविहारादि पूज्यपादैरपृच्च्यत । तत्तत् तथैव देवानां गुरुणां च प्रसादतः
॥१२१॥ अध्येतुं दश पूर्वाणि त्वामागां गुर्वनुक्षया । तद्वाचनाप्रदानेन प्रसीद भगवन् ! मयि ॥१२२॥ ततश्च दशपूर्वी तं भद्रगुप्तोऽध्यजी-
गपत् । गुरोरजनितम्लेशो वज्रश्च दशपूर्व्यमूत् ॥ १२३ ।। भद्रगुप्तमथापृच्छय वज्रो दशपुरं ययौ । पूर्वानुशा कृता सिंहगिरिणा गुरणाऽस्य
तु ॥ १२४ ॥ तदनुशादिने तस्य विधे जृम्भकामरैः। गन्धाम्बुवृष्टिकुसुमप्रकरैर्महिमाऽभुतैः ॥ १२५ ॥ गणं वजमुने सिंहगिर्याचार्यः सम-
प्य सः । प्रत्याख्यायानपानादि कालं कृत्वा ययौ दिवि ॥ १२६ ॥ वज्रस्वामी व्यहार्षीय मुनिपञ्चशतीवृतः । महीमहीनसौभाग्यश्रुतशीला-
दिविथुतः ।। १२७ ॥
इतथ पाटलीपुत्रे धनिश्रेष्ठोऽभवद् धन । तत्कन्या रूपधन्याऽभूदभिधानेन रुक्मिणी ॥१२८|| सा च तद्यानशालास्थसाध्वीभ्यो
गुणसंस्तपम् । श्रीववस्वामिनो नित्यमणोद् मसृणाशया ॥१२६॥ ततोऽसौ भाग्यसौभाग्यभासुर तद्गुणश्रयात् । वनमेव पतीयन्ती न्यपै-
रसीदपरान् परान् ॥१३०॥ तिन्यो जगदुश्चैतामयि! मुग्धाऽसि रुक्मिणि ।। वनं प्रबजितं वीतरागं यत् त्वं धुवूर्पसि ॥१३१॥ रुक्मिण्यभि-
दधे यत्रो यदि प्रबजितस्तदा । प्रमजिप्याम्यहमपि या गतिस्तस्य सैव मे ॥१३२॥ इतश्च विहरन् वजः पाटलीपुत्रपत्तने । प्रागत्योद्यान
एकस्मिन् समयान् समवासरत् ॥१३३॥ तदागमनसंम्रान्त. पाटलीपुत्रपार्थिवः । एत्य श्रीवज्रचरणानचयित्वा नमोऽकरोत् ॥१३४॥ वज्रोऽपि
पिधे तीरानपतम्याऽय देशनाम् । निशम्य तामतिप्रीतो राजा स्वं सौधमाययौ ॥१३५॥ ततोऽन्तःपुरनारीभ्यो हर्षोद्गारं चकार सः।
पथाऽध पन्दितो यजस्थामी चामीकरच्छविः ५१३६॥ तं वन्दित्वा च दृष्ट्वा च तद्धर्म निशमय्य च । मम गात्रं च नेत्रे च श्रोत्रे चागुः
॥५३॥

·एतार्थताम् ॥१३७तद् य्यमपि पवार है देश्यो ! द्रष्टुमर्हथ । त्वरित यात, नैकत्रस्थायिनो यतयो यतः ॥१३८॥ इति वैद्योपदिष्टेटतुल्य- याऽय नृपामया। नन्तुं ग्लिोकितुं धातुं राज्यों यजमुपाययुः ॥ १३६ ॥ भगवानपि वजस्ता मत्वाऽऽयाता नृपागनाः । कुरूपीमूय विदधे देशनामतिपेगलाम् ॥१४० ॥ रामो राश्योऽपि गत्याऽय शशंसुरिति सस्मितम् । देव ! गीरेच रम्याऽस्य वृथा रूपकथा पुनः ॥ १४१ ॥ पजा स्यघटमानं तत् श्रुत्वा द्रष्टुं स्वयं च तत् । विस्मयेन द्वितीयेऽद्वि धनं वन्दितुमागमत् ।। १४२ ॥ अनेकलब्धिमान् वज्रो विकृत्य फनकाम्बुजम् । निषसादाममुक्तोऽर्फ इय स्वं रुपमुद्वहन् ॥१४३॥ ऊचे च लोको यज्रस्य रूपं स्वाभाविक हदः । गुणानामारुतेश्चाद्य सदृशो. ऽभून समागमः ॥ १४४ ॥ राजापिय्याजहारैवं विस्मयस्मेरमानसः । यथेष्टरूपनिर्माणलन्धिर्वजमुनिः खलु ॥ १४५ ॥ मा भूवं प्रार्थनीयोऽहं पोषितामिनि शवया । सामान्य बस्तनं रूप व्यक्तं शक्यैप निर्ममे ॥ १६ ॥ - तधापान्तरे रश्मियुगच पितरं निजम् । वनस्वाम्यागतोऽस्तीह यं युवूम्यहं सदा ॥१४७॥ तन्मां वज्रकुमाराय संप्रदत्ताऽन्यथा तु मे। मरणं शरणं तात ! पल्लेरोव गीरियम् ॥१४८ प्राभिजातसखी लज्जां विहायैवं ब्रवीमि यत् । तत्रेदं कारणं वज्रो मत्पुण्यरय- मागतः ॥१५६५ एप प्रायेण न स्यास्नुयद्यद्येव हि गच्छति । किं शायते कदाप्येति भूयोऽप्युट्टीनपक्षिवत् ॥१५०॥ तस्मादलं विलम्वेन देहि पनाय तात! माम् । विरकौमारदीनां मां कथं पश्यन् न दुयसे ? ॥१५१॥ नोद्वक्ष्यत्यंनगारोऽयमिति शङ्कां च मा कृथाः। व्रतस्थोऽपि न कि गौरीमुपायंस्त महेश्वरः ? ॥१५२एवं धनोऽतिनिर्वधामुपवलं निनाय ताम् | सधः कृत्वा विवाहाईसर्वालंकारभूपिताम् ॥१५३॥ पुध्या सममनपीय धनकोटीरनेकशः । प्रलोभनं परयितुर्यथा स्यादिति जातधीः ॥१५४॥ उपवखं गतः श्रेष्ठी रूपं तस्य निरूपयन् । प्राश- सदात्मनः पुत्री सामहा तत्स्वयंपरे ॥१५॥ धनस्य हृदये स्वार्थप्रार्थना कर्तुमिच्छतः । न वज्रदेशनार्थोऽस्थात् तौमे लाक्षानुरागवत्

·टीका।
॥१५६॥ देशनान्तेऽयदद पा धनश्रेष्ठी कृताञ्जलि । कृत्वा प्रसाद मत्पुत्रीमिमामुद्रह मानद ! ॥२७॥ क्य भवानिन्दुतुल्य क्व चेय
नरंका
जदमशिखोपमा । तथाप्येना स इव तामाद्रियस्व रुपा कुरु ॥१५८॥ विवाहानन्तर वज्र हस्तमोचनपर्वणि । द्रव्यकोटीरसंख्यातास्तुभ्यं
१५४|| दास्ये भवत्वद ॥ १५॥ वनस्तमश विज्ञाय स्मित्वोचे करुणापर । पर्याप्त द्रव्यकोटीभि कन्यया च तवानया ॥१६॥ संध्यारागसहा-
घ्यायी शम्पासंपातसोदर । स्वप्नाभिनयशेलूपस्त्याज्योऽर्थोऽनर्थभूरयम् ॥१६१॥ नितम्विन्यश्च तुम्यिन्यस्त्याज्या दूरेण घश्वरै । यकाभ्यो
यागिना योगरसवन्धो पिलीयते ॥१६२॥ शचीशचापचपला जन्तूना यौवनश्रिय । किम्पाकफलपर्यन्तविषमा विषया अपि ॥१६॥ पकै
कगोऽपि विषयाः तयाय खलु देहिनाम् । पतङ्गभृङ्गपाठीनकुरङ्गकरिणामिव ॥१६॥ न कामविषयादन्य कोऽपि नीचपदप्रदः । द्विपदो-
। पोह जायेत यस्मादङ्गी चतुष्पद १६५|| अहत्या विषयान् मोहयामिकान् न मुमुक्षुभि । जरामग्णजन्मादिशुशला खलु मोट्यते ॥१६६॥
महानुमाय ! धन्याया कन्याया अपि ते धन!। युज्यते विषयत्यागोऽस्मासु यद्येकतानता ।१६७। इत्थ भगवतस्तस्य सुधालाकिरा गिरा।
सक्मिणी शातविषयविषवेगाऽऽदित व्रतम् ॥१६॥ धर्मोऽयमेव हि श्रेयान् यत्र निर्लोभतेदशी । पच विमृश्य वहव प्रतिवोध जना ययुः
॥१६॥ तेनाइधेऽन्यदा विद्या पदानुसूतिलम्धिना । महापरिक्षाचाराङ्गान्तरस्थाकाशगामिनी ॥१७०॥ ऊचे च भगवानेवमनया विद्यया मम ।
जम्बूद्वीपाद् गतापस्ति शक्तिरामानुपोत्तरम् ॥१७१ धार्यवेय महाविद्या हन्त ! देया न कस्यचित् । अल्पद्धयोऽल्पसत्वाश्च भाविनोऽन्ये
धनः परम् ॥१७२॥
-
जगाम बिहरन् यत्र पूर्वस्या दिशमुत्तराम् । रारालकरालोऽमूद दुष्कालोऽने तदा पुन १७३॥ ततस्तदर्चित सघ पटे कृत्वा
विदायसा । पुरी नागपुरी निन्ये सुमितसुभगामयम् ॥१७॥ तस्यां जैनाच बौद्धाश्च स्पर्धमाना परस्परम् । चक्रिरे देवपूजादि जेनवौं-
॥५४॥

·साप सिपिरे ॥१७॥ तेऽय योनिपिद्धेभ्यो मालारुदयो नृशाशया । नासमन्तातुलि नान्यगस्तिकुसुनान्यपि ॥१७॥ तदा पर्युपग्याप- पंण्यागतेऽहंदुषणामकाः। तत्तथाऽकथयन् वज्रस्वामिनेऽश्रुमुसास्ततः ॥१७॥ समाश्वसित हे थाद्धाः ! यतिष्ये वः सुतेजसे । इत्युक्तचो. त्पत्य भगवान् ययौ माहेश्वरी पुरीम् ॥१७॥ हुताशनाभिधानस्य देवस्योपपने स्थितः । योऽभूदारामिफरतत्र मित्त्रं धनगिरेः स तु ॥१७॥ अफरमादागतं यमं विष तडिताभिधः । उवाच दिष्ट्याऽतियये किमातिथ्यं करोमि ते ? ॥ १८० ॥ वज्रोऽभ्यधत्त कुसुमेः कार्य मे प्रत्युवाच सः ।ह संपादयिष्यामि पुष्पलताणि विंशतिम् ॥ १८१ ॥ तर्हि त्वं प्रगुणीकुर्या इत्युक्त्वा भगवानपि । उत्प्लुत्य ताक्ष्यंवद व्योम्नाऽगात् महिमयनिरिम् ॥ १५२ ॥ धीदेव्या भक्तितस्तत्र दत्तमादाय पङ्कजम् । वैश्वानरवनं प्रत्याययौ पञोऽतिरहसा ॥ १३ ॥ विद्याशक्या विच- केऽय विमानं भगवानिह । न्यधाय पुष्पलतांस्तान् विंशतिं पङ्कजं च तत् ॥ १८४ ॥ छनस्येवाम्बुजस्याधो निपद्य भगवानथ । चिन्तितो. पनतेः फ्लप्तप्रेतणो जम्मकामरः ॥ १८५ ।। पुरी नागपुरीमेत्याईन्मतस्य प्रभावनाम् । चक्रेऽतिशापिनी बौद्धशासनं न्यञ्चकार च ॥ १८६ ।। युग्मम् ।। श्रीयनयिहितां वीदयाईन्मतस्य प्रभावनाम् । वौद्धभक्तिं विहायाय भूपोऽभूत् परमार्हतः ॥ १८७॥ इतन्धोद्रायणों राजा जसे दशपुरे पुरे । सोमदेवश्च विमोऽस्य रुद्रसोमाईती प्रिया ॥ १८८ ॥ तयोः सुतावभूताः द्वौ बुद्धया गुरु- सुतायिर । नाम्नाऽऽर्यरक्षितो ज्यायान् कनीयान् फल्गुरतितः ॥ १६ ॥ तत्रार्यरतितो विद्यास्थानान्याप्तुं चतुर्दश | जगाम पाटलीपुत्रं कृतार्यः पुनराययो । १९० ॥ प्रवेशितः पुरे राजा गजमारोप्य गौरवात् । विविधोपायनैः पौरैरपि तेनैप पूजितः ॥ १६१॥ स बन्धुसहितो विधाधीहधारुतिरानमन् । मात्राशीदितः प्रातिश्मिक्येप निरादरम् ॥ १९२ ॥ व्यजिक्षपदथ स्याम्वां सोऽपि मातर्विलोक्य माम् । भधीतविघमायातमिह किं.:माघ माघसि ? ॥ १९३ ॥ साह (पत्स! त्वया हिंसोपदेशकमधीयत । ततस्त्यां नरकाध्यन्यं दृष्ट्वा हृष्याम्यहं

·विका
सटीका।
॥५५॥
कयम् ॥ १४॥ यदि त्वं मयि 'भकोऽसि यदि मां मन्यसे हिताम् । अधीन दृष्टिवाद तद् हेतुं स्वर्गापवर्गयोः ॥ १६५ ॥ अथार्यरतितः
प्राह स्वाधीते विशवाशयः। दृष्टिवादं पठिप्यामि मातराख्याहि तद्गुरुम् ॥१६॥ रुद्रसोमापि तनयविनयोच्छ्वसिता सती । भ्रमयन्त्यश्चलं
तरमै निजगार प्रसादमाक् ॥ १७ ॥ इदानीं नहि जिहेमि त्वयाऽहं तनुजन्मना । मदादेशमनुष्ठातुं यदकामिनोरथम् ॥१६॥ सन्ति तोस.
लिपुभास्थया प्राचार्या प्रार्यरतित! तुवाटे ममैवेता प्रतिपन्नप्रतिश्रयाः ॥ १९ ॥ तत्पादपङ्कजोपास्तिभृङ्गतामङ्ग ! तां भज । ते त्वामध्या-
पयिष्यन्ति दृष्टिपादं जिनागमम् ॥ २० ॥ एवं प्रातः करिष्यामीत्यभिधायार्यरतितः । दृष्टिवादाभिधां ध्यायन् नाऽशेत रजनायपि ॥ २०१॥
रटिशादमपाध्येतुमायुच्चय जननी प्रगे । दृष्टिपादार्णवागस्त्यमियाय चार्यरक्षितः ॥ २०२॥ अथकं द्विजमायान्तं साधंतुनवयष्टिकम् ।
कोऽसि त्यमिति सोऽपृच्छदालिग्यप तमनमीत् ॥२०३॥ अहं छुपतटग्रामात् त्यां द्रष्टुं त्वपितुः सखा । प्रापं कल्ये, मया कार्यव्यग्नेणासि न
योक्षितः ।। २०५ । गृहान्तामितयश्चैते मयाऽऽनीताः कृते तय । गुरूणां दातुमुचिता लघुभ्यो हि सुखादिका ॥ २० ॥ उवाच सोमभूरि-
सूस्तात ! मन्मातुरर्पयेः । अहं शरीरचिन्तार्थ गच्छन्नस्मि बहिर्भुवि ।। २०६ ॥ इदं च कथयेस्तस्यै यद्गच्छन्नार्यरक्षितः । अधुनेचुलतापाणि-
मद्राप्तीदादितोऽपि माम् ॥ २०७ ॥ तयेति तत्कृते दघ्यो रुद्रसोमा निमित्तवित् । पूर्वाणि. नव खण्डं च पुत्रो मेऽध्येप्यते ह्यतः ॥ २०८ ॥
नपाई राष्टिवादस्य पूर्याण्याध्ययनानि या । दशमं खण्डमध्येप्ये दप्यौ यानिति सोमभूः ॥ २०६ ॥ गत्वा चेनुगृहद्वारे चतुरोऽयमचिन्तयत् ।
करमन्तर्षिगाम्यहंसाचाराविशारदः? ॥ २१०॥ प्रातर्वन्दनकायातश्रमणोपासकैः सह । वसत्यन्तः प्रवेदयामि प्रतीचे क्षणमन तत् ॥२११॥
स्यार्यरक्षितस्तस्यौ दापि द्वारपालयत् । शृण्यन सुधीरधीयानसाधूनां मधुरा गिरः ॥२१२॥ तत्रागाड्ढड्ढरो नाम श्रमणोपासक प्रगे।
पन्दनाय मीणां हपोत्कर्पिताशयः ॥ २१३ ।। नैपेधिकी विधायैप प्रविवेश प्रतिश्रयम् । अथेर्यापथिकी प्रत्यक्रामदुश्चस्तरस्वरः ॥२१४॥
॥५५॥

·तदनन्तरमागन साधूनपि ययाविधि । पन्दित्या निषसादाप्रे विष्टरं प्रतिलिख्य स' ॥ २१५ ॥ तदेतदवधायिंरक्षितोऽपि यथारमम् । प्रमिनीय गुरुराते निरसाद एनालिः ॥२१॥ थापक नूनन मस्या दड्दरायन्दनेन तम् । अपृच्छन् गुरचो वत्स! कुतो धर्मागमस्तव ? १२१७ रोना धायकाइस्मादृचिरे मुनयः प्रभो! रुद्रमामामुन. सोऽयं विद्वान् मान्यो महीपतेः ॥२१८॥ अयमाद्यगुणस्थानस्थितानां धुरि गप्पा मार्य प्रारका गरं परिस्पृशति किं वद.? ॥२१६॥ अथाह सोमः संप्रत्यस्ति श्रायकता ममा रत्नता सलिलस्येव लोहस्येव सुवर्णता १२२०॥ तिरिसपयामास चाचायांनार्यरतितः । प्रसीद भगवन् ! हटियादस्याच्यापनेन मे ।। २२१ ॥ मया विवेकहीनेनोन्मत्तेनेव हता- ग्मना । दिसोपदेशक सयंमधीतं नरफायहम् ॥ २२२ ॥ आचार्या अपि त शान्तं योग्यं मत्येवमूचिरे । यदि त्य दृष्टियादाधिजिगांसुस्तत् परिमज । २१३ ॥ सोऽप्युवाच परियज्यामिदानीमपि दत्त मे । किन्तु पूज्यैरतः स्थानादस्ति गन्तव्यमन्यतः ॥ २२४ ॥ मामन स्थितवन्तं दि राजा पुरजनाऽपि च । प्रत्यतमनुरागेण प्रमज्या त्याजयेदपि ।। २२५॥ प्राचार्या अपि तस्योपरोधेन सपरिच्छदाः । गत्याऽन्यत्र तमुत्स- प्रजिनं पर्यपिग्रजन् । २२६ ॥ अधीतकादशागन प्रमेणाचार्यसंनिधौ । दृष्टिपादोऽभवद् यायांम्तायांस्तेन समाददे ॥ २२७ ॥ अथार्यरक्षि- तापात्पर गुरपी गौरयोचितम् । यद् भूयान् रष्टियादोऽस्ति यज्रः संप्रति स्फुटः॥ २२८ ।। धीरजम्यामिनमय प्रति यानार्यरतितः । अयन्या भद्रगुप्तस्य प्रभोः पादानवन्दत ॥ २२६ । गुगवन्तं तपोराशि पूर्वावस्थाकुतीथि पम् । उपलष्ट्रय समाचार्याः परिपस्वजिरे मुदा ।। २३०॥ ऊचुश्च वत्स धन्योऽसि कृतार्थोऽसि सुधीरसि । ब्राह्मण्यं योऽधिगम्यापि भामण्यं प्रत्यपपयाः ॥२३१ ॥ प्रचाई क्षीणशेपायुष्कर्मा त्यामध्येऽनघ! । फर्तुफामोऽस्म्यनशनं मम निर्यामको भव ॥ २३२ ॥ तथेति प्रतिपेदानं तमयो विशात् । मा यत्रेण समं यत्स! वसेरेफप्रतिश्रये ॥ २३३ ॥ पृथस्थितिरधोयेथा यदेकामपि यामिनीम् । यो वसेत् ·पिका ॥५६॥ सटीका। सह वज्रेण तमनु नियते हि सः ॥ २३४ ॥ एवं करिप्येऽहमिति प्रतिपद्यार्यरक्षितः । तेषां निर्यमणां कृत्वा पुरीं वज्राश्रितां ययौ ॥ २३ ॥ नगर्या पहिरेवास्यात् तां निशामार्यरक्षितः । निशाशेपे स्वप्नममुं वनस्लामी ददर्श च ॥ २३६ ॥ यदद्य पयसा पूर्णः केनाप्यस्मत्पतद्ग्रहः । अपाय्यागन्तुना भूरि फिजिदस्थाश्च तत्पय ॥ २३७ ॥ वज्रस्वामी महपीणां स्वप्नार्थ व्याकरोत् प्रगे । वहुपूर्वश्रुतग्राही कोऽप्येप्यत्यति- थिमम ॥ २३८ प्रातरेत्य शतोपास्ति स्वाम्युवाचार्यरतितम् । कुतः समागा, सोऽप्याह गुरोस्तोसलिपुनतः ॥ २३६ ॥ वज्रस्वाम्यव्र- पोदार्यरतितस्त्वं फिमाख्यया?। सोऽप्याख्यदेवमिति च पुनर्वन्दनपूर्वकम् । ॥२४०॥ वज्रस्याम्यपि त ज्ञात्वा सप्रसादमदोऽवदत् । स्वागतं तर, कुन वं प्रतिश्रयमशिश्रियः ? ॥ २४१ ॥ यहिरापासितोऽस्मीति तेनोक्त स्वाम्यभापत । महात्मन् ! किं न जानासि दूरस्थोऽध्येप्यसे कथम् ? ॥ २४२ ॥ तेनोचेऽहं पृथग्यासी भद्रगुप्तगुरोगिरा। यत्रोऽप्याहोपयोगात् त्वां युक्त पूज्या वभापिरे ॥ २४३ ।। बज्रोऽथ पृथगावा- सस्थितमप्यायंरक्षितम् । अपूर्वप्रतिभ पूर्वाण्यध्यापयदमु नव ।। २४४ ॥ ततो दशमपूर्वस्य यमकानि गुरोगिरा। अध्येतुं विषमाण्यार्य- रतितर्षिः प्रचक्रमे ।। २४५ ।। मातापितृभ्यामाहातुमयनं फल्गुरक्षितः । प्राणप्रियोऽनुजस्तस्य प्रेप्यागत्य स तं जगौ ॥ २४६ ।। किमेयं कटिनाऽभूस्त्वमनुत्कण्ठः कुटुम्बके । भ्रातः ! पदयपि दिश्चक भ्रान्त्वाऽभ्येति भुन निजाम् ॥ २४७ ।। वैराग्यपशुना छिन्नं यद्यपि प्रेमवन्ध- नम् । तथापि तव फारुण्यमस्ति पुण्यनिवन्धनम् ।। २४८ ॥ शोकसकटमग्नोऽस्ति बन्धुवर्गश्च सांप्रतम् । तदागत्य ( तमुर्तु भगवंस्तव सांप्रतम् ॥ २४६ ॥ इत्युक्तो कधुना वजमापप्रच्छाऽऽयंरक्षितः । पठेत्युक्तोऽमुना भूयः पठन्नूचे च वन्धुना ॥ २५० ॥ वान्धवास्ते परिवज्यामनारगरपस्थिता ।न कुत्रापि प्रवर्तन्ते त्वया सारथिना विना ॥२५१॥ तदेहि देहि बन्धूनां व्रत सुव्रत रम । श्रेयस्यपि सकोंऽपि किमद्यापि प्रमाद्यसि ? ॥२५२ ॥ अधार्यरक्षित. स्मात गरि -- ! सत्व ·दरस्य सर्वविश्वहितं व्रतम् ॥ २५३ ॥ श्रुत्वेत्युवेऽमुना देहि तदानीमार्यरक्षितः । स्वयं तमनुजग्राह दीक्षया शितयापि च ॥ २५४ ॥ पातुमुत्कोऽन्यदा फरगुरतितेनार्यरक्षित । अधीतानेकयमको गन्तुमचे पुनर्गुरुम् ॥ २५५ ॥ तन्निपिद्धस्त्वधीयानो यमकेभ्यः पराजितः । सोऽपृच्छद् गुरुमद्यापि शिष्यतेऽदः श्रुतं कियत् १ ॥ २५६ । सस्मितं गुरुरप्याह मेतद् तयाग्रिमम् । विन्दुमात्रं त्वयाऽधीतमधितुल्यं तु शिप्यते ॥ २५७३ शेपमध्यचिरेणापि त्वमागमयसि श्रुतम् । धोमधीप धोरोऽसि किमकागडे विपीदसि १ ॥ २५८ ॥ एवमाश्यसित- स्तेन गुरुणा करणावता । पुन प्रवृत्त सोऽध्येतुं मग्नोत्साहोऽपि भक्तिभाक् ॥ २५६ ॥ फल्गुरक्षितमन्येशुमूर्तिमद्वन्धुयाचिकम् । दर्शयन्नु- सुको गन्तुं श्रीवत्र स पुनर्जगौ ॥ २६० ॥ अयमुत्साह्यमानोऽपि हन्त ! गन्तुमनाः कथम् ? । एवं विचिन्तयन् वनस्वाम्यभूदुपयोगभाक् ॥ २६१॥ सोऽथामस्तेत्यतो यातो नायमायास्यति ध्रुवम् । स्तोकमायुश्च मे पूर्व मन्येव दशम स्थितम् ॥२६२॥ अनुशातस्ततस्तेन गमनायाय- रतित । सफगुरत्तितः शीघ्र पुरं दशपुर ययौ ॥ २६३ ॥ तत्राभ्युपेत्य भूभा मात्रा पिना च बन्धुभिः। पोरेश्च वन्दितश्चक्रे देशना- मार्यरक्षित. ॥ २६४ ॥ प्रबुध्य तद्विरा राजा सम्यक्त्वमपरे पुनः । पित्राद्या वन्धवश्चास्य प्रवज्यां प्रतिपेदिरे ।। २६५ ॥ - इतश्च बिहरन पत्र प्रययौ दक्षिणापथम् । धनागमेऽत्र केकीच विवेकी मुमुदे जनः ॥ २६ ॥ श्लेष्मवाधोदयेज्येधुः मुण्ठीमानाय्य साधुना । भुक्त्वैतां भतयिष्यामीति स्वामी श्रवसि न्यधात् ॥ २६७ ॥ भतितुं विस्मृता सा च स्वामिनोऽध्ययनादिना । मुखस्त्रिकया काय प्रत्युपेक्षयतोऽपतत् ।। ३६८ ४ पतितां तां च खात्यास्मरद धो मुनीश्वरः । हाहा धिर धिक प्रमादोऽयं ममेति स्थं निनिन्द च ।। २६६ ॥ प्रमादे संयमो न स्याद् निष्कलङ्कः कथंचन । तं विना मानुपं जन्म जीवित च निरर्थकम् ॥ २७० ॥ कुर्मस्ततो यपुस्त्यागं बन. स्वामीत्यचिन्तयत् । अजायत समन्ताध दुर्भित वादशादिकम् ॥ २७१ ॥ वज्रसेनाभिधं शिष्यं साम्यथ श्रुतपारगम् । इत्यादिदेश स्पं

·वेरेक
नटीका।
॥७||
।
पत्स! सांगतं विहरान्यतः ॥ २७२ ॥ लतमूल्यौदनाद् मिता यत्राहि त्वमवाप्नुयाः । सुभितमवबुध्येयास्तदुत्तरदिनोपसि ॥ २७३ ॥ सोपा.
रकपुरे श्रेष्ठी जिनदत्तो महाधन । भार्यया सममीश्वर्या चतुर्भिश्च सहागः ॥२७४॥ स्वरसुभिक्षोपदेशेन निवृत्त्यापमृतेः कृती। प्रादास्यते
मतं त्यत्ती मर्त्यजन्मतरो फलम् ।। २७५ ॥ युग्मम् ॥ चत्वारो भवितारस्त सुता गच्छादिकन्दलाः । नागेन्द्रचन्द्रौ विद्याभूनिर्वृती नामतश्च
ते ॥ २७६ ॥ परमादि समादिश्य स्वामिना प्रेषितस्ततः । विहर्तु वज्रसेनोऽपि प्रावृतद् नीवृतोऽभितः ॥ २७७ ॥ भिक्षामलभमानास्तु
दुर्भिक्षे वज्रसाधवः । अन्वहं गुरुभिदत्तं विद्यापिण्डमभुजत ॥ २७८ ॥ द्वादशान्दानि भोक्तव्यः पिण्डोऽयं यस्ततो यदि । संयमस्य न
वाधास्ति तमाहृत्य ददाम्यहम् ॥२७॥ नो वा तदा सहान्नेन तनोस्त्यागं विदमहे । इत्युक्ता गुरुभिर्धर्ममतयो यतयोऽभ्यधु ॥२८०n युग्मम् ।
धिक पापाणमिम पियडं पिण्डपोध्यमिद च धिन । प्रभो ! प्रलोद येनैतत् त्यजामो द्वितयं वयम् ॥ २८१ ॥ अथादाय मुनीन् वना वालि-
। खिल्यानिवार्यमा । गिरि प्रत्यवतल्लोकान्तरं द्योतयितुं जवात् ।। २८२ ॥ तत्रेकः क्षुल्लको नास्था वार्यमाणो यदा तदा । क्यापि प्रतार्य तं
प्रामे समारोहद् गिरि गुरु ॥ २८३ ॥ तुलकश्चानुपदिकीभूयागात् तद्विरेरधः । मा मूद् गुरूणामप्रीतिरिति तत्रैव चास्थित ॥ २८४ ॥
मध्याहारसूरांशुनापाद् म्रक्षणपिण्डयत् । विलीय विमलामाऽसौ तत्क्षणाद् दिवमीयिवान् ॥ २८५ ॥ तदीयसत्वसंभारचमत्कारवशंवदाः ।
) त्रिदशा पूजयामासुराशु तस्य कलेपरम् ॥ २८६ ॥ श्रीवज्र यतयोऽप्यूचुः प्रेक्ष्यावतरतः सुरान् । किमत्रावतरन्त्येते देवाः सर्वचयः,प्रभो! ?
॥ २८७ ॥ सोऽप्यूवे तुल्लका कार्यमिदानी समसाधयत् । महिमानं ततस्तस्य सुपर्वाणः प्रकुर्वते ॥ २८८॥ श्रुत्वैवं मुनयो दध्युः शिशुनाप्य-
मुना यदि । सकार्य साधितं वृद्धा साधयामो न किं वयम् ? ॥ २६ ॥ इति संवेगिनः साधूंचारित्रज्ञानयोगिनः । श्रावकोभूय तत्रैवं
मिथ्याग देवताऽप्रदत् ॥ २६० । पारणं भवतामय भगवन्तः ! प्रसीदत । गृहीत शर्कराक्षोदमोदकान् पानकं च नः ॥ २६१ ॥ अवग्रहोम्यं
-
॥५७॥

·नेतस्याः नीतिहेतुस्ततोऽन्यतः । यामो घ्यावेति जग्मुस्ते तदास नगान्तरम् ॥ २२ ॥ कृत्या मनसि तप्रत्यदेवतां साधवो व्यधु. । कायो- (सर्गमयागत्य नत्वा तानिरयुगच सा ॥ २६३ ॥ अनुग्रहोऽयमस्माकमिह यूयं यदागताः । असंभवो हि मलयतरूणां मरमगडले । २६५ ॥ त एतद्विरा प्रीता श्रीवास्यामिना समम् । कृतानशनकर्माण सत्कर्माणो दिव ययु ॥२६॥ म वैतद् गोत्रभिद् गोत्र तमागत्य रथस्थितः। प्रमोदात् पूजयामास पम्रादीनां पप्यय ॥ २६६ ॥ शका प्रदत्तिणोचके तं गिरि सरयस्तदा । शाखिनो नमयन्नुश्चै स्वदेहमिव भक्तितः ॥ २९७ ॥ विनम्रा पर तेऽद्यापि विद्यन्ते तत्र पर्वते । ततस्तस्यामिधा जसे रथावर्त इति तितौ ॥ २६८ ॥ याते दिव मुनिपतायिह वजनाम्नि दुष्कर्मपर्वतघटादलनेकवजे । विच्छेवमाप दशमं किल पूर्वमूया दुःखादिवास्य वत संहनन च तुर्यम् ॥ २६ ॥ ॥ इति वज्रस्वामिकथा ॥४२॥ भय सविस्मयं मुनिजनार्यमेतार्यगुणचर्यामाह,- दिसिरवेदनिपीडणनिग्गयनयणोवि जन परिकुविओ । मेअजखमासमणो मे अजवि तं चमक्केइ ।। ४३॥ [ दृढशिरोवेष्टनिपीडननिर्गतनयनोऽपि यद् न परिकुपित । मेतार्यक्षमाश्रमणो मेऽद्यापि तच्चमत्करोति || ] व्याख्या-'मेप्रजखमासमणो' मेतार्यनामा तमाश्रमणो महामुनि 'दिदत्ति' दृढचासौ शिरमो वेष्ट प्रावधवन्धनं दृढशिरोपेष्ट, रोन निपीडन तन्निपीडनं तेन निर्गते निःसृते नयने नेत्रे यस्य स तथा, अपीत्यतिशये, इत्थंभूतोऽप्यसौ 'जन परिकुपिनो' यन्न परिकुपित, ·-- 'मे अजवि तं चमकेई' ममाद्यापि तचमत्करोतीति संक्षेपार्थः । व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः । तचैतत;- सटीका। ववेका अस्ति राज़गृहं नाम पुरं तिलकवद्भुवः । यत्र मुक्तापरीवेपः शालवेपः प्रकाशते ॥१॥ तत्र वित्रासितारातिश्रेणिः श्रेणिक इत्यभूत् । ॥२८॥ राजा सुकृतसंदर्भगजितः परमार्हतः ॥२॥ त्रिसंध्यमर्चयित्वाईदर्चा तस्याः पुरोऽन्वहम् । स्वस्तिकं कुरुते स्वर्णयवैरप्टशतेन सः॥३॥ पुरेऽस्मिन्नेकदैकाकिविहारप्रतिमास्थितः । मेतार्यो दशपूर्यागादर्यमेव तमोऽपहः ॥ ४ ॥ वैभारभूधरे कृत्वा स मासतपणं प्रभुः । सही पृत्तिं प्रपेदानः पारणायाऽविशत्पुरीम् ॥ ५॥ स्वामीर्यासमितो भ्राम्यन्नेपणावीतणापरः । राशः सुवर्णकारस्य गृहागणमयं गतः ॥ ६ ॥ ' दरिदस्येव कल्पद्रुरुधस्येव सुधाकरः । मेतार्यपादास्तिष्ठन्तो रेजिरेऽस्य गृहाङ्गणे ॥७॥ देवतावसरायोर्वीपतेः स्वर्णयवान् कृतान् । विमुच्य स्वर्णकारोऽयं गृहान्तरविशत्तदा ।। ८॥ भ्राम्यन्नभ्येत्य तत्क्रीडाक्रौञ्चः पक्षी कमिभ्रमात् । जवादेव यवानतानपत्रणमचूनयत् ॥ ६ ॥ याव- सुवर्णकारोऽपि गृहमध्यादुपाययौ । नालुलोके यवांस्तावद् दध्यौ चेति चमत्कृतः ॥ १० ॥ एतावन्मात्रकाले हा! ययुः क नु यवा मम ? | देवार्चासमयश्चायं नान्यान घटयितुं सहे ॥११॥ इहापराधे हा हन्त राजान्तक व क्रुधा । मां विमुच्यापरं दण्डं नवखण्डं विधास्यति ॥१२॥ तदेनं सत्यवचनं मुनिं पृच्छामि तत्कथाम् । असौ तन्नाशसाक्षी सत् कर्मसाक्षीय भूवरः ॥१३॥ ध्यात्वेति दीनवदनोऽभिसृत्य वीत्।। यवाः केन गृहीता मे प्रसीद कथय प्रभो ! ॥१४॥ शृण्वन्नपि मुनिश्रेयानशृण्वन्निव तद्विरम् स क्रौञ्चकृपया भेजे मौनं सर्वार्थसाधनम् ॥१५॥ क्रियासमभिहारेण पृच्छयमानोऽपि नावदत् । यदा तदामुनाऽशति खल्वयं यवतस्करः ॥१६॥ गृहान्तय दुरात्मासौ ततःसौवर्णिको मुनिम् । नीत्वा सताक्षराक्षेपपूर्व पप्रच्छ तत्कथाम् ॥ १७ ॥ यावत्तथापि नाशंसद् महात्मासौ कृपापरः । तावत्कुद्दयितुं तेन प्रारेभे यष्टिमुष्टिभिः ||५८॥ ॥ १८॥ घटी हरति तोयानि ताज्यने मन्जरी यथा । दीपालिकाऽति पिवति सूपों वा कुश्यते यथा ॥ १६ ॥ तथा क्रौञ्चो यवानश्नाद ܢܐܐ

·जुन महगुलानिय । विरद स तु मेतायः फ्लादस्य कथनम् ॥२०॥ स यावनात्यहेमेर ताज्यमानोऽपि नारफुटत् । कलादेनामुना तावत्
मारा गुपचाप । २१ ॥ पंथपिन्वाभितो य_ नीरन्ध्र नि स कुधा कीलो मुनिवृपस्यास्य निवखान विपाणपत् ॥ २२ ॥ यथा यथा
जो मुनिष तथा तथा । प्रमोदमस्त्रीकारुपयोपेतापुण्योऽभयद् भृशम् ॥ २३ ॥ कर्मकीलानपाकर्तुमाहरय प्रतिकोलिकाः । वरं कार्या
ठीतोऽस्मि एप्यमागो मुधाऽमुना ॥ २५ ॥ निनिमित्तोपकायेंप निशेपदुरितापहम् । कथञ्चनापि कल्याणीवोधिरत्नमयाप्नुयात्
॥ २४ ॥ में तार्य सकलो लोको पराकोऽयं तु मजति । वृथा मेतायनामाइमेतस्मिनभयं हहा ! ॥ २६ ॥ देहोऽयं याति तद यातु यधस्त्येष
गदरतु था। शिनस्य चिन्ता हास्माकं स्थित्याऽध: श्योऽपि यास्यति ॥ २७ ॥ इत्यस्य ध्यायतः पतपुटतो निःसृते दशौ । पतरसमोऽस्ति
कोऽपय तोप पहिरोतिनुम् । २८ ॥ सपकणिनि श्रेणिमथारोहनयं मुनिः। केवल गुणमासाथ सद्यो लोकाप्रमीयिवान् ॥२६॥
तदानीं स्वपरवाहणे कचिदक्षिपत् । इन्धनं तटरकत्या भीत: फ्रौञ्चोऽयमद् ययान् ॥ ३० ॥ तान् विलोक्य जन. कोशन निनिन्द
मुनिपातरम्। निगेन कर्मणा सोऽपि मालिप्त इवाभयत् ॥ ३१ ॥ राज्ञा विज्ञाय तनूर्ण स्वर्णकारं निशुम्भितुम्। मेपिताः पुरुषाः प्रापु.
ग्यांगन्त पारयः ॥३२॥
संसारस्य नृपस्य च प्रतिभयादुत्पनधीः स्वर्णरुत् श्रामण्यं सकुटुम्वकोऽपि स निजायासे समासेदिवान् ।
मुक्तः शोणिभुजा तर्दय यतिरित्येतद् वयं मन्महे संसारेण तु मोक्ष्यते कचिदसौ जानाति तत्केवली ॥ ३३ ॥
अय सीमशीलगुणयानप्रधानमानस संजातपुरोदर्शनमिव सुदर्शनमभिनन्दयन्नाहा -
भाभमणनिम्भयाए अभपाए पाडिओवि तह विसमे | निमूटो सि सुदंसण ! तुह कित्ती तेण महमहइ ॥४४॥

·वेक०
मटीका।
.
॥५९॥
.
[ भवभ्रमणनिर्भययाऽभयया पातितोऽपि तथा विनमे । नियूंटोऽसि सुदर्शन ! तव कीर्तिस्तेन मामहीति ॥]
व्याख्या-हे सुदर्शन ! भवम्रमणनिर्भयया अभयया 'तह विसमे' तथा तेन निरपायचतुरुपायसारेण प्रकारेण विषमे संकटे
वहाधिव कनकपिण्ड 'पडिप्रोवि' पातितोऽपि, यत्तदोनित्यसंपन्धत्यात्, येन 'निम्बूढो सि' नियूढोऽसि तस्माद् विपमादिति भावः
विशेषमहिमानमादाय निःसृतोऽसि । 'तुह कित्ती तेण महमहा' तय कीर्तिस्तेन हेतुना बहुलपरिमला प्रसरतीति संक्षेपार्थः । व्यासा-
र्थस्तु कथानकादवसेयः। तचैतत्,-
प्रस्त्यगदेशे दत्तारिकम्पा चम्पाभिधा पुरी। दुग्धोदधियशास्तस्यां नृपोऽभूद् दधिवाहनः ॥१॥ अभया विभया स्मास्यदासितेन्दुः प्रिया-
स्य तु । रूपलावण्यकलिता कैटभारेरिवेन्दिरा ॥२॥ इतस्तस्यां पुरि श्रेष्ठी गरिष्ठो धर्मशालिनाम् । प्रभूद वृषभदासोऽस्याहदासीति मिया
सती ॥ ३ ॥ श्रेष्ठिनस्तस्य महिपीपालः सुभग इत्यमूत् । निनाय महिपोनित्यं स तु चारयितुं वने ॥ ४॥ माघमासे यनादेप निवृत्तः साय-
मन्यदा । अप्रावरणमद्राक्षीत् कायोत्सर्गस्थितं मुनिम् ॥ ५ ॥ अस्यां हेमन्तरानौ यः स्थाता स्थाणरिव स्थिरः । असौ धन्यो महात्मेति
चिन्तयन् स गृहं ययौ ॥ ६ ॥ महर्षि हर्पितमहाहिमानीवर्षवेदनम् । तमेवाईमना ध्यायन यामिनी तामनीनयत् ॥ ७॥ निशायामविभाताया-
मादाय महिषीस्ततः । स ययौ तन यनास्ति स मुनि प्रतिमास्थित. ॥ ८ ॥ नतिमानतिमानं तमुपासामासिवानसौ । तदास्यस्पर्धयेगार्क
उद्ययौ तदुपास्तये ॥ ६ ॥ स 'नमो अरिहंताण' इत्युक्त्योदपतद् मुनिः । तत्पदं खेचरीविद्याधियान्त' सुभगस्त्वधात् ॥ १० ॥ स्वपञ्चामन-
दस्तिष्ठन्नक्तमाहि गृहे वहिः । तदेवापठदुन्सिप्टोऽप्येकग्राहा हि तादृशः ॥ ११ ॥ पप्रच्छ विस्मितः श्रेष्ठी तत्प्रवृत्तिमयं ततः । शशंस तत्तथो.
भृतां श्रेष्ठी पुनरुवाच तम् ॥ १२ ॥ अाकाशगमने हेतुरसौ विद्या न केवलम् । किन्तु हेतुरसावेच गतौ स्वर्गापवर्गयोः ॥ १३ ॥ किमेक-
-
॥५९॥

·मुच्यते पञ्चपरमेष्ठिनमस्कृतेः । अस्या यस्या' प्रभावेण किड्रीक्रियते जगत् ॥ १४॥ विद्येयं साधु यस्माता पट फिन्वसिलामिमाम् । उच्छिष्टो मा जपेःश्रेयः परत्रेह च ते यथा ॥ १५ ॥ सोऽथ शेषनमस्कारमधीत्य श्रेप्ठिनो मुखात् । परावर्तयताजनं धनं प्राप्येव निधन: ॥ १६ ॥ एवं तस्य नमस्कारजापव्यापारिणः सतः । कियत्यपि गते काले वर्षाकालः समाययौ ॥ १७ ॥ नीचेतराण्यथो नीचरसच्चस्त- राण्यथ । तदानीमेकदानीव धनः स्वीयश्रियाऽधिनोत् ॥ १८ ॥ गृहाद् गृहीत्वा महिपीर्जगाम सुभगो धनम् । नदी तीत्वा महिप्यस्तु परक्षेत्र सदाविशन् ॥ १६ ॥ दृष्ट्वा ताः सुभगः शीघ्रं नमस्कारपरायणः । दत्तझम्पो नदीपूरे विद्धः कीलेन कनचित् ॥ २० ॥ तथैवावर्तयन् पञ्चपर- मेष्ठिं पिपप सः । श्रेष्ठिपल्यास्ततः फुत्तौ तत्प्रभावादयातरत् ॥ २१ ॥ तस्मिन् गर्भगते श्रेष्ठी देवसंघाचनादिकान् । पत्न्या अपभदासोऽथ पुरयामास वोदयन् ॥ २२ ॥ साईदासी ततः पुत्रमसूत शुभलक्षणम् । पुनजन्मोत्सवं श्रेष्ठी यथायेमयमातनोत् ॥ २३ ॥ पितृभ्यां सोत्सवं सागागा सप सुपर्शनः । पर्धमानः क्रमेणेन्दुरियाप सफलाः कलाः ॥ २४ ॥ कन्यां मनोरमां नाम्ना मनोरमयुलोद्भवाम् । रतिं स्मरमिव anit तमको पर्यणाययत् ॥ २५ ॥ पित्रोन फेयलं ने फुमुदानन्दमिन्दुयत् । चक्रे राशोऽपि लोफस्य सर्वस्यापि सुदर्शनः ॥ २६ ॥ इतो नगयों NITE विमानभूपतेः । पुरोधा कपिलः सोऽधात् सौहदं अधिसूनुना ॥ २७ ॥ अर्जुनस्य विधुः पन्चशरस्य च विधुर्यथा । सुदर्शनस्य MHIRHARMirrn n ॥ कपिल फपिणानामा भार्या:पृच्छत् तमन्या विस्मरन् नित्यकृत्यानि क्येयत्कालं पिलम्बसे ? ॥२६॥ पाच Astrent fawnfa र । कोऽसौ पनि ति तयोक्तः प्रत्युवाच सः ॥ ३० ॥ मम मित्तं सतां धुर्य विश्वकप्रियदर्शनम् । Uttaraitra in TOTHRAMAYनापीति तयोक्ता कपिलोऽवदत् । असादृपभदत्तस्य श्रेष्ठिनस्तनयो नयी

·~
विका
नटीका।
-
॥६॥
-
सुतोपमाः । नखाश्चिन्तामणिसखारत्वक् कल्पद्रुमवालरुक् ॥ ३४॥ अस्मिन् गुणमये प्राप्तलीलः शीलगुणो महान् । मुक्तास्थाले यथा रत्न-
मिन्दुकान्तममूल्यकम् ॥ ३५ ॥ श्रुत्वेति कपिला कामविह्वला तद्गुणश्रवात् । सुदर्शनेऽभिसतु सा चके चिन्तामहर्निशम् ॥ ३६ ॥ अन्यदा
नृपतेगूंढादेशाद् ग्रामान्तरं गते । कपिले कपिलेयाय सुदर्शनमुवाच च ॥ ३७॥ अद्य ते सुहृदो देहापाटवं तेन ते गृहम् । नाययौ त्वां समा-
हातुमातुरो मां न्ययोजयत् ॥३८॥ हा! न वेनीदमित्युक्त्वा तं गृहं द्रुतमागतम् । नीत्वैकान्ते वृपस्यन्ती कपिला प्रार्थयत् किल ॥३६॥ पतितः ।
संकटे तस्याः स्मित्वोवाच सुदर्शनः । भद्रे ! युक्तमिदं यूनां भवस्यापि फलं हादः ॥ ४० ॥ पण्ढः परमहं मूढे ! पुंरूपेण ममामुना । फलेन ।
शाल्मलितरोः शुकत्रीवाऽसि वञ्चिता ॥४१॥ ततो विरक्तासा सद्यो याहि याहीति भाषिणी । द्वारमुद्घाटयामास निर्ययौ च सुदर्शनः ॥४२॥
स्तोकेन दुर्गाराच्छुटितोऽस्मीति चिन्तयन् । कल्याणीशीलवृत्तिः स्वं धाम धीमानयं गतः ॥ ४३ ॥ नार्योऽनायौँचितीगीलाः कीला इव
हविर्भुजः। भस्मता मेलयन्त्यात्मपराश्रयमसंस्तुताः ॥४४॥ एताभ्यो भीररस्मीति विमृश्याथ सुदर्शनः। प्रत्यज्ञासीत् परगृहे नैको यास्याम्यतः
परम्॥ ४५ ॥ देहबद्ध इव न्यायो विवेक इय मूर्तिमान् । प्रत्यक्ष इव धर्मोऽसौ नावा फिश्चिदाचरत् ॥४६॥ यथाकालमथायाते तत्र चेन्द्रमहो- (
त्सवे । सुदर्शनपुरोधाभ्यां सहोद्यानं ययौ नृपः ॥ ४७ ॥ इतो नरविमानस्थाऽभया कपिलयान्विता । शरलक्ष्मीरिवोत्फुल्लनयना नृपमन्यगात्
॥४८॥ सुदर्शनप्रिया पड्भिः समं पुत्रैमनोरमा। तत्रागाद्यानमारुहा धर्मसंपद् गुणैरिव ४ा अभयां कपिलाऽपृच्छत् पट्पुत्रा केयमङ्गना?।
महादेवीव देहैफ्यात् किमत्र पण्मुखान्विता ? ॥ ५० ॥ राज्यलक्ष्मीरिव गुणः सुतैः पड्भिरियं युता । सुदर्शनप्रियाऽशायि न त्व.
येत्यभयाऽवदत् ।। ५१॥ श्रुत्वेति विस्मिता स्माह कपिला देवि ! यद्यसौ । सुदर्शनस्य गृहिणी तदस्यास्तनयाः कुतः ? ॥५२॥ अथ
॥ ३२ ॥ सैप रूपेण पञ्चेपुस्तेजसा तेजसां पतिः । सौन्दर्येण शरचन्द्रो गाम्भीर्येण तु वारिधिः ॥ ३३ ॥ दानिनोऽस्य करेऽङ्गल्यः कामधेनु-
॥६॥

·स्मित्याऽभयाऽयोवत् पुमान् किं न सुदर्शनः । साऽवादीद् नैवरायचे चतुरे ! वेत्स्यदः कथम् ॥५३॥ इत्युक्ता स्थानुभूतं साऽभयायै कपिला ततः। सुदर्शनस्य पगढस्यवृत्तान्तं तत्तथा जगौ ॥ ५४॥ अभयाव्यप्रयोदेयं यद्येयं यञ्चिताऽसि तस् । मूढे ! पण्डोऽयमन्यस्त्रीजने नाम- मृगीडशि ॥ ५५ ॥ अतो विजता कपिलाऽप्यमयीदित्यस्यया । वञ्चिता चेदई मूढा प्रौदायाः किं तपाधिकम् ? ॥ ६ ॥ अभयोचे मया चन्द्रकलयेय कराश्चितः । प्रसंशोऽपि वेद् माया ससंकिं पुनः पुमान ? ॥५७॥ सेय॑म्वेऽय कपिलाऽप्येयं मा गर्यमुबह । गर्व वहसि चेद् देवि ! रम्यतां तत्सुदर्शनः ॥८॥ व्याजहाराभया देवी साहंकारमिदं ततः । हले ! रमितमेयैनं मया यिदि सुवर्शनम् ॥५६॥ योपाभिः पशु- घेपाभिरपि ते मुनयो बने । नीरसा अप्यरम्यन्त क्वासो स्मरवशो गृही ?॥६०॥ विलसामि न यधेनं तद् विशामि हुताशनम् । इत्यालपन्त्या. घुपानं प्रपेदाते क्षणेन ते ॥ ६१॥ विरं चिक्रीडतुस्तत्रोद्याने वानेयसंपदा । अभयाकपिले प्रान्ते निशान्ते जग्मतुस्ततः ॥ ६२ ॥ अभयात्म- प्रतिशतमय मग्मथजीवितम्। उपायपण्डिताय तत्पण्डितायै न्ययेदयः ॥६३॥ अयैतां पण्डिता माह खण्डिताननदीधितिः। पात्रापानमनालीच्य धिक प्रतिक्षामिमा तव ६४ ॥ अन्योऽपि परनारीपु सोदर: भावको भवेत् । असो किं नु महासत्वशिरोरत्नं सुदर्शनः १६५ ॥ सदा गुरुकुलासेषी ध्यानमौनरतः सदा । पानेतुममिस या स कथं नाम युज्यते ? ॥६६॥वर सिंहसटासर्पफणारलग्रहाप्रहः । न तु शील- पिलोपाय प्रतिज्ञातः सुदर्शनः । ६७ ।। जिनाधिषासितोऽप्यन्तर्गभीरोऽपि सरित्पतिः । क्षये त्यजति मर्यादा न तथापि सुदर्शनः ॥६॥ सदैन्यमभयाऽवादीदेकवेनं कथम्चन । आनयैनं ततः सर्व भलिप्यामि म ते म्छलम् ॥६६॥ अयो तथोदयत्प्रसामण्डिता प्राह पण्डिता। निधयधेतवाय तदस्त्युपायो मया स्मृतः । ७०४ पर्वाह शून्यगेहादौ कायोत्सर्ग करोति सः। प्रानेतन्यो यदि परं तथास्थो नान्यथा पुनः १७१० उपायः साधु साम्यस्मिन् यतितन्यं स्वयानिशम् । स्युकवायो तात्पर्याद देन्यामामेत्युवाच सा H७२॥ सुदर्शनसमा कामप्रतिमा

·विका
सटीका।
॥६१॥
।
तत्र कामपि । पूजायै पण्डिता प्रर्वशर्वरीपु समानयत् ॥७३॥ तस्यामानीयमानायां प्रतिपर्वनिशं भृगम् । तया विश्वासनानीताः सर्वेऽन्त.
पुरयामिकाः ॥ ७३ ॥ एवंकारं व्यतीतेषु दिवसेषु कियस्मपि । विश्वानन्दी समागच्छत् कौमुदीयो महोत्सवः ॥ ७५ ।। तदुत्सवाय राजाथ
पटहोद्घोपपूर्वकम् । सर्वद्धचोंद्यानमाहास्त समस्तमपि पूर्जनम् ॥ ७६ ॥ प्रातरेप्यञ्चतुर्मासधर्मकर्मरते कृती । सोपायनो नृप गत्वा पृच्छ-
ति स्म सुदर्शनः ॥७७ ॥ अनुशातो नृपेणाहि द्वितीये श्रीमदहताम् । अची विरचयंश्चैत्यपरिपाटी चकार सः॥ ७ ॥ ततो रात्रौ गृहीत्वैप
पौषधं दुरितौषधम् । कायोत्सर्गेण कुत्रापि स्थितः शून्यगृहान्तरे ॥ ७९ ॥ इतोऽभयापि विहितशिरोऽतिच्छद्मना तदा । तस्यौ नृपतिमा-
पृच्छय यदुत्पन्नधियः स्त्रियः । ८० ॥ अथो सुदर्शन याने,न्यस्याच्छाद्य चपाससा।द्वास्थरस्खलिता नीत्याऽभयाय पण्डिताऽऽपयत् १६२॥
तमस्पष्टाक्षरोल्लापा सा पाणिप्रणयीकृतम् । स्विद्यन्ती कम्पमानाथ प्रार्थयत्पार्थिवप्रिया ॥ ८२॥ मामकीनमनोमीनं यसन्तं रागसागरे ।
अग्रहीद् गुणजालेन धृतस्तेनासि धीवर ! ॥ ८३ ॥ क्षिप्तो हश्चत्वरे वाढं शाहुपाशेन वन्धनम् । मत्ती नवनवस्फारं मारकर्न च'लप्स्यसे
॥ ८४ ॥ पुंनागस्यास्य सुमन-कृष्टिमाधातुमुश्चकैः । गिरं व्यापारन्तीति, कुटिलामकुटीमिव ॥ ८२ || स्कन्ये ललम्बे बाहुभ्यां मृदुलाभ्यां
मृणालवत् । रम्मास्तम्भाभिरामाभ्यामरुभ्यां मायमग्रहीत् ।। ८६ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ।। ततः सुदर्शनोऽत्यर्थ समाधिस्तिमितोऽभवत् ।
वर्षासरित्परीरब्धः किमन्धिस्तरलायते ? ॥ ८७ ॥ पुनरप्यमयाऽवादीदनादीनत्वभावयुक् । प्रसीद नाय ! सीदन्तीमिति मां किमु.
पेतसे ?।। ८८ ॥ मन्मथो हन्ति मां हन्त दुर्वारप्रसरैः शरैः। सनाभिरसि तस्यातः पाहि मां शरणागताम् ॥८६॥ प्रानीतश्छमनासीति
कोपं मा स्म वृया कृथाः। वद्ध्याऽऽनीतो नदीपूरः प्रजाशाः किं न पूरयेत् ? ॥ २० ॥ व्रतकष्टमिद मुश्च मत्प्राप्त्या फलितं ह्यदः ।
स्वर्गापवर्गयोर्वार्ता स्मातानां गल्लझल्लरी ॥ ६ ॥ ताम्यन्ती याचमानां मां नम्रा मानय मानद ! देवात् करमुपायातां सुधां पिबसि
॥६॥

·किं नहि ? ॥ १२ ॥ कियदद्यापि सौभाग्यगर्वमुन्नाटयिष्यसि ? । इत्यालपन्ती सा पीनस्तनाभ्यां तमताडयत् ॥ १३ । इत्थं यथा यथा चक्रे सोपसर्गमनर्गला । सुदर्शनः शुभध्यानमारोह तथा तथा ।। ६४ ॥ स दध्यौ चेति चेद् मुच्ये कथञ्चिदहमेतया । पारयामि तदुत्सर्गमन्यथा- नशनं मम || ६ || प्रमानिताथ घटितभ्रुकुटिः कुटिलाशया । तं भापयितुमारेमे भपन्ती निर्भयाऽभया ॥ १६ ॥ त्ययोदमूपरे नर्व मूर्ख ! रे वर्पितं मया । न वेरिस मानिनो तुधाऽमृतं रणा विपं पुन: ॥ १७ ॥ चापस्येवाधुना जीवाधानं ते नमतो मयि । अन्यथा त्यघरे जात एया- सीम हविर्भुज ॥ १८ ॥ इत्थं यथा यथाऽभैपीदभया पातकाभया । तथा तथासौ सद्धचानमान निजमानसे ॥ ६ ॥ विचकामाभया कामं विकला सकलां निशाम् । न चुक्षोभ लयादात्मदर्शनस्तु सुदर्शनः ॥ १०० ॥ ततः प्राभातिकी वोदय रजर्नी राजवल्लभा । पिलता स्वं विलिरयाशु नखैः पूत्कारमातनोत् ।। १०१॥ प्रायान्ति स्म ततो यावद् यामिकास्तत्र संभ्रमात् । कायोत्सर्गस्थितं तावद् ददृशुस्ते सुदर्शनम् १ १०२ ॥ अस्मिन्न संभवत्येतदिति द्रुतमुपेत्य तैः । विज्ञतो भूपतिस्तत्राययौ पप्रच्छ चाभयाम् ॥ १०३ ॥ सोचेऽनुशाप्य देव ! त्वामहं यापदिह स्थिता । प्राविर्भूतः पुरो भूत इवायं तावदीक्षितः ॥ १०४ ॥ ततः पनि चाटूनि कुर्माणः स्मरघस्मरः । असौ परिवोन्मत्तो मां रिरंसुरयाचत ॥ १० ॥ अनिच्छन्त्यां मयि ततो वलात्कारमयं व्यधात् । मया च पूत्कृतं नान्यदवलानां पलं यतः ॥१०॥ अस्मिन्निदमसं- भाव्यमिति मत्वा महीपतिः । किमेतदिति पप्रच्छ सुदर्शनमनेकधा ५१०७॥ पृष्टोऽपि राशीकृपया किञ्चिद् नोचे सुदर्शनः । येनापकारिका- भ्योऽपि सन्तो हन्तोपकारिणः ॥ १०८ ॥ ततः संभावयामास दोष तस्यैव भूपतिः । पारदारिकदस्यूनां तूप्णीकत्वं हि लक्षणम् ॥ १६ ॥ इति क्रुद्धः समादित्तदखिलेऽप्यत्र पत्तने । दोपप्रख्यापनां कृत्वा दुष्ट एप निगृह्यताम् ॥११०॥ अथारतैस्तती धृत्वा केशेप्पयमप्यत । यथा तथापि जायन्ते यौवने हि निगोपकाः ॥१११॥ स मुखे चर्चितो माया देहे चूर्णेन चिविता विल्वैरलतो मूर्टिन कण्ठे निम्वदलबजा।।१२।।

·विका सटीका ॥६२॥ रासभारोपितः स्पतिपत्रस्तन पत्तने । घाधमानेन पायेनारे भ्रमयितुं भटेः ॥ ११३ ॥ कृतापराधः शुद्धान्ते यायतेऽसौ सुदर्शनः । नात्र दोषो नृपस्येति चाराघोषणां च ते ॥ ११४ ॥ न युक्तं कृतवानप नेह संभवतीदशम् । अस्मिन् राजापि नेता कुपितोऽत्र विधिः सलु ॥ १५ ॥ धर्मो धिगस्य किं शेते पुराकर्म किमप्यदः । अयं मुच्येत ना सर्वव्यनों जीवितरपि ॥ ११६ ॥ मिथो विचारयत्येय हाहाकार च कुर्षति । पूजने रोदिति नाम्यनगादले स्ययेश्मनः ॥ ११७ त विशेषकम् ॥ प्ररश्यत महासत्या स मनोरमया ततः । प्रचिन्ति च सदा- चारो मत्पतिः किमिदं हहा ! ॥ १९८ ॥ इत्यन्तर्षियशा पेश्ममध्यमस्यास्य सत्यरम् । अर्चयित्या जिनं कायोत्सर्गस्थेदमचिन्तयत् ॥ ११ ॥ ण्यन्तु भगवत्या श्रीजिनशासनदेवताः! वन्ने लाग्नमस्तीदं सर्वथा मस्पती तु न ॥१२०॥ परमापकस्पास्य सानिध्य घेरकरिष्यथ । तदाहं पारयिष्यामि कायोत्सर्गमिमं खलु ॥ १२१ ॥ अन्यथैवं स्थितिजुपोऽनशनं धुयमेय मे । धर्मध्यंसे पतिवसे किं जीयन्ति कुजस्त्रिया? ॥ १२२ ॥ मा कृथाः पुत्रि ! निर्येदं भलिप्यामोऽखिलं घयम् । सा समाधिस्थिताऽीपीद् गिर दिव्या कुतोऽप्यथ ॥ १२३ ॥ ततध न्यधुरारक्षा निकायां मुदर्शनम् । स्वर्णाभोजासनमभूदियं तस्य महात्मनः ॥ १२४ ॥ अथारझर्यधायास्य इदं व्यापारिता अपि । कण्ठ. पीठेऽसिदण्डानां महारा हारतामगुः ॥ १२ ॥ मौलो मुकुटतां भेजुः कुण्डलायं च कर्णयोः । वाहोः केयूरता भेजुः पादे कटकर्ता च ते ॥१२६ ॥ तद् डा चकितरेतैषिक्षप्तो यसुधापति । आहा करिणी सोऽगाद् धेगावधिसुदर्शनम् ॥ १२७ ।। मीडामुकुलितास्येन्तु- स्तमाजिम्प नूपोऽयदत् । दिष्ट्या न हि विनष्टोऽसि श्रेष्ठिन् । आत्मप्रभावतः ॥ १२८ ॥ भवान् विनाश्यते कापि माइशेरपिवेकिभिः । धर्मो यस्याङ्गरतोऽस्ति जागरूका सनातना ॥ १२६ ॥ स्त्रीणां विवेकशस्त्रीणां घचनारय निक्षन्ति यः । प्रयिमृश्यकपापी नापरो दधिपादनात् ॥ १३० ॥ सुपंशजोऽप्यकृत्यानि कुरुते प्रेरितः स्त्रिया । स्नेहल दधि मध्नाति पश्य मन्यानको न किम् ? ॥ १३१ ॥ मया 1t.

·मायाप्रधानायाः स्त्रियो वाक्येन यत्त्वयि । अपराधमशेपं तत् सन्तासि त्वं सुदर्शन!॥ १३२॥ एवमालपता राज्ञा करिण्यामधिरोप्य
सः । नीत्वा स्वहम्य स्नपितश्चन्दनैश्च विलेपितः ॥ १३३ ॥ वस्त्रालंकारजातं च परिधाप्य सुदर्शनः । राज्ञा पृष्टो निशावृत्तं यथातथम-
चीकथत् ॥ १३४ ॥ राजोचे भवतैवाहमकृत्यं कारितोऽस्मि हा! । तदा यत्त्वं महासाधो ! मया पृष्टोऽपि नावदः ॥ १३॥ अथाभयां
प्रति कुद्धो भूपतिनिग्रहोन्मुस । न्यपेधि श्रेष्ठिना तेन शिरः प्रक्षिप्य पादयोः ॥ १३६४ श्रेष्ठो करिबमारोप्य महोतरणिना ततः । नायितो
न्यायिना गेहं गौरवेण गरीयसा ॥ १३७ ॥ अभयापि तदाकोद्वध्यात्मानं व्यपद्यत । पण्डिता पाटलीपुत्रे देवदत्तान्तिके ययौ ॥१३८॥
सुदर्शनोऽपि संसारविरक्तो व्रतमग्रहीत् । तपःकशाङ्गो विहरन् पाटलीपुत्रमागमत् ।।१३६॥ भजन्माधुकरी वृत्तिं दृष्टः पण्डितयात्र सः ।
कथितो देवदत्ताया' सोऽपि तस्या गृहं ययौ ॥१४०॥ गृहस्य कुमुदस्येव वद्ध्वास्यं देवदत्तया। धृतो लक्ष्म्येव दिवसं यावच्चुक्षोभ नैप
तु ॥ १४१ ॥ ततो मुक्तस्तया सायमुद्यानं गतवानयम् । तत्रापि दृष्टोऽभयया व्यन्तरीभूतया तया ॥ १४२ ॥ स्मरन्त्या प्राक्तनं कर्म तस्य
मर्माविधोऽनया । स्वामिनः संगमेनेवोपसर्गास्तेनिरे निशि ॥ १४३ ॥ क्लिश्यमानो वहु तया महासत्वः सुदर्शनः । क्षपकोणिमारोहद.
पूर्वकरणक्रमात् ॥ १४४ ॥ तस्यापि केवलज्ञानमुन्मिमील समुज्ज्वलम् । समेत्य महितश्चायं देवदानवमानवैः ॥ १४५ ॥ देवनिर्मितहे-
माजमासितो भगवानयम् । दिदेश कर्मणां मर्माविधं धर्म चतुर्विधम् ॥१४६॥ तस्य देशनया तत्रान्येऽयुध्यन्त न केवलम् । पण्डिता देव-
दत्ता चाभया चापि व्यवुध्यत ॥ १४७ ।।
इत्यं स भास्वानिव कान्तिशाली नालीकयोधं विरचय्य गोभिः । सुदर्शनः केवलमूर्तिरायुर्दिनावसानेऽजनि निघृतात्मा ॥ १४८ ॥
॥ इति सुदर्शनकथा ॥४४॥

·वका टीका ॥६॥ व्याख्या- अथ दशार्णभद्रश्लाघामुल्लाघयन्नाह;- वंदे दसन्नभई समसीसीए अहो सुरिंदस्स । चित्तूण तहा विरई जेण पइन्ना सुनिन्बूढा ।। ४५ ।। [वन्दे दशार्णभद्रं स्पर्धया अहो ! सुरेन्द्रस्य । गृहीत्वा तथा विरतिं येन प्रतिज्ञा सुनियूंढा ] --'दसम्ममई' दशार्णभद्रनामानं मुनि 'वंदे' नमस्करोमि, 'जेण' येन 'पइन्ना' प्रतिक्षा तथा श्रीवीरस्वामिनं चन्दिप्ये, यथासो न केनापि धन्दितः' इति संघा, 'सुनिलूदा' सुष्छु अतिशयेन नियूंढा निर्वाहमनीयत । कया । 'समसौसीप' समशोर्षिफया स्प- र्धया। 'अहो' इति विस्मये । कस्य । 'सुरिंदस्स' सुरेन्द्रस्य शक्रस्य । किं कृत्वा । 'घितूण' गृहीत्वा । काम् । विरई विरतिं प्रवज्याम् । कथम् । 'तहा' तथा तेन प्रकारेण सेन्ट्रैरपि सुरैरसाध्येनेत्यर्थः । अविरता हि देवा देशविरतिमप्याप्तुमनलंभूष्णयः, फ्व पुनः सर्वविरति- मिति संक्षेपार्यः । व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः । ततत्- दशाणदेशभूसुमकिरीटप्रतिमं पुरम् । दशाणपुरमित्यस्ति नेकरत्नविराजितम् ॥ १॥ दशाणभद्र इत्यासीत् तत्रासीमयशा नृपः । संपदामेकरिता सरितामिव सागरः ॥ २ ॥ एकदा तं सभासीनं सायमित्यूचिरे चराः । देव ! देवाधिदेवः श्रीवीरः प्रातरिहैष्यति ॥३॥ पयोदगर्जयेवामूत् तद्विरा मूविमू रयात् । धाराकदम्बवत्फुल्लपुलकाङ्कुरदन्तुरः ॥ ४॥ सभासमतमूचे च प्रगे ऋद्धया तया प्रभुम् । वन्दिप्ये न यया कश्चिद् ववन्दे त्रिजगत्यपि ॥ ५ ॥ इत्यमात्यादिकान् सर्वान् समुदीर्य विराज्य च । मीतचेता जगामान्तःपुरं पृथ्वीपुरन्दरः ॥६॥ वन्दिप्ये भकिभागेर स्तोप्ये चैवं प्रगे प्रभुम् । कथञ्चिदिति चिन्तावान् यामिनी तामनीनयत् ॥ ७ ॥ रवावनुदितेऽप्येप समाहूय च भूयसः । अदिशनगराध्यत्तप्रभृतीनिति भूपतिः ॥ ८ ॥ मदीयसदनस्वामिसदसोरन्तरा चिरात् । कार्य यानाय मे मुक्तदूपर्ण मार्गमूपणम् - ॥६३॥ - ·॥६॥ इतश्च तत्र भगवानाययौ नगराद् वहिः प्रयेऽपि च सुराश्चकुर्विशालं देशनासदः ॥ १० ॥ शासनं नृपतेस्तेऽपि तेनिरे तनियोगिन'। राज्ञां हि वचसा सिद्धिर्मनसा मरुतामिव ॥ ११ ॥ कलिता कुड्डुमाम्भोभिः सुमनोभिश्च तत्र भूः। संध्यारागयती ज्योतिप्मतीय चौर- राजत ॥ १२ ॥ मुक्तायचूलरुल्लोचा स्वर्णस्तम्भैपिरेजिरे । सवलाका सगाङ्गेयधारा धाराधरा इव ॥ १३ ॥ सुप्रपञ्चा विरेजुश्च मञ्चा- स्तोरणदामभिः । शत्रुभगा इयोस्तुगाहकारभरतो मियः ॥ १४॥ पदे पदे स्वर्णकुम्भेरशोभन्त च मण्डपा. । स्थिरभाननि सानूनि लोकालोकगिरेरिव ॥ १५ ॥ घण्टापथेषु हट्टानि चञ्चलेः केतनाञ्चले। मश्वस्थशालमजीनां न्युञ्छनानीय तेनिरे ॥ १६ ॥ शुभेपु ताडि- तोल्लोचपटेषु प्रतिमण्डपम् । दधुधूपघटीधूमावर्ताः पन्चमपत्रताम् ॥१७॥ परित कदलोस्तम्भा दलैरुल्लासिभिर्वभु । अङ्गरता इव श्रीणा- मुल्लासितरवारयः ॥१८५ वस्त्र घन्दनमालाश्च पुटापुटिकया वभुः। सफेना गगनाम्भोधे कुटिलाइव वीचयः ॥१६॥ रचित् क्वचिच भान्ति स्म तोरणे चित्रकत्वचः । मणिस्तम्भप्रभाम्भोधाववतीर्णा घना इय ॥ २० ॥ एव मार्गमतिस्वर्ग विरचय्य नियोगिन । राशे व्यजिशपन् स्थामिदर्शनोत्सुक्यधारिणे ॥ २१ ॥ स्नात्वा राजापि दिव्याङ्गरागः सर्वाङ्गभूपणः । चारचीरधर नग्यो गजमारोहदुत्तमम् ॥ २२ ॥ स रराजातपत्रेण पूर्वाचल इवेन्दुना । चलाभ्यां चामराम्या च रवीन्दु-यामिवोदधिः ॥२३|| चामरीज्यमानाश्च वर्यपङ्किफासनाः । साचीकृत- शचीरूपा अन्त पुर्यस्तमन्यगु ॥ २४ ॥ नरेन्द्र प्राचलत्माज्यमणिभूपणभासुरः । असावनुगतो मूपै रूपे स्वैरिव क्रिये. ॥ २५ ॥ हरिसेरा- हखुगाहनीलपाटलरोवियम् । राजा राजिभिरश्वानां यथावणे पृथक्पृथक् ॥ २६ ॥ वन्दिभि स्तूयमानश्च गीयमानश्च गायनेः । दय॑मानात्मविज्ञानो मार्गालङ्कारकारिभिः ॥ २७ ॥ उपर्युपरि नीरन्ध्रमिलितस्त्रीमुखाम्बुजैः। पश्यन् मञ्चेपु मञ्चेपु शतचन्द्रं नभस्तरम् ॥ २८ ॥ मेरीताम्रानकरीझलरीकम्युकूजिते । विभप्त्यर्थ विदन् सेवाकारिणां हस्तसशया ॥ २६ ॥ जगमाद्यानलेखावत्सामन्तश्रीकरीभरे ! CCC

·विरेका
सटीका ।
॥६४॥
फमेण प्राप समवसरण स महीपति ॥ ३० ॥ पञ्चमि कुलकम् ॥ स त्रि प्रदतिणीकृत्य वचन्दे परमेश्वरम् । आसावके यथास्थानमास्थाने
मृद्धिगति ॥ ३१॥ तमृद्धिगर्वित बोधपाक शासितुमात्मना । अम्भोमय विकृतवान् विमान पाकशासन ॥ ३२ ॥ स्फटिकाच्छपयोमित्ति
प्रान्तकान्तमृणालिकम् । तदालविचालस्थमरालमिथुनामृतम् ॥ ३३ ॥ शिरस्थानीभवत्पमतप्नाजस्तम्भशाभितम् 1 नीलघल्लीतुल पद्म
परागोल्लोचराचितम् ॥ ३४ ॥ उन्नोरशिखरप्रान्तकुम्भीभूताजकुड्मलम् । वीचिदण्डोपरिप्रेक्षत्फेनकेतुपटोत्तरम् ॥ ३५ ॥ उपात्तोदारमन्दार
पतत्कुसुमपूजितम् । मत्वैराम्भसिकैरामान धुरिवोद्धतेः ॥ ३६ ॥ जलका तविमान तत् शक्रोभ्यास्त सहामरे । चामरेरमरस्त्रीभिव:-
ज्यमान सहस्रश ॥ ३७ ॥ पञ्चमि कुलकम् ।। गन्धर्वारन्धसङ्गीतदत्तकणों मनाग मनाक् । मत्यलोकभवातारीदमाधिपतिस्तत ॥३८॥
जाम्बूनदाम्बुजन्यस्तपादमप्टापदान्नतम् । विभ्राण पार्श्वयोर्घण्टे सूर्याचद्रमसाविव ॥ ३६ ॥ देवदूप्यकुयच्छन्नपृष्ठ प्रष्ठ धुकुम्भिनम् । मर्य-
लोकावतीर्णोऽथाच्यासरोह पुरन्दर ॥४०॥ युग्मम् ॥ गजापदन्तीमाणिक्ययाप्यम्भोजेपु भूरिश । द्वारिंशत्पानवन्धेन सद्गीतमवधारयन् ॥४१॥
आगादथोपसमवसरण भक्तिभावित । जिनेन्द्रपादान् धन्दारुवृन्दारकशिरोमणि ॥४२॥ युग्मम् ॥ गजस्थ एव सूत्रामा विमानेनानुगा-
मिना । प्रत्यम्बुज सुरस्त्रैणसगीताद्वेतशालिना ॥ ४३ ॥ स प्रि प्रदक्षिणीकृत्य स्वामिनो देशनासद् । उत्तीर्य च गजात् तत्र प्राविशत्सपरि-
च्छद ॥४४॥ तत्र स्थित सुरनरेविस्मितैक्षिता हरिः । प्रभु ननाम हारेण स्वस्तिक रचयन् भुवि ॥ ४५ ॥ दशार्णभद्र इन्द्रस्य तया
मुखचाथ दृष्टया । पुर-मृद्धया ग्राम्य इव स्तम्भिताङ्गोऽभवत्तणम् ॥ ४६॥ दयौ चेति दशाणेशो विस्मयस्मेरलोचन । अहो ! शमविमा
नस्य शाभेय भुवनाद्भुता ॥ ४७ ॥ अहो ! रुचिरगाव सुरेन्द्रकरियोऽस्य तु । अहो ! समृद्धिविस्तारः कोऽपि वास्तोप्पतेरयम् ॥ ४८ ॥
स्वसपदभिमानोऽय व्यधायि धिगहो! मया । गोप्पदाभ्योरिवैतद्धि मम शकस्य बान्तरम् ॥ ४६ ॥ऋद्धिगर्यादय स्वारमा हहा !तु
॥६॥

·च्छीतो मया । कूपकच्छपकेनेव प्रागदृष्टेदशद्धिना ॥ ५० ॥ एवं भाषयतस्तस्य वैराग्यं गच्छतः शनैः। परिणामः शुभतरो बभूवेत्यल्प- फर्मणः ॥ ५१ ॥ मृद्धया यद्यप्यनेनाह विजितोऽस्मि विडोजसा । प्रमज्याग्रहणेनाध पराजेप्ये तथाप्यमुम् ॥ ५२॥ न केवल विजेप्येऽमुं ग्रतादानेन संप्रति । कारीनपि जेष्यामि भवनमणकारिणः ॥ ५३ ॥ विवेकी चिन्तयन्नेव दशार्णपुरपार्थिवः । तत्रस्थ एव व्यमुचत् किरी. टकटकादिकम् ॥ ५४॥ दशाणेन्द्रोऽथ कर्मद्रोमूलानीव समन्ततः । पञ्चभिर्मुष्टिभिः केशानुग्धखानोत्तमागतः ॥ ५५ ॥ शके निरीक्षमाणेऽथ विस्मयस्मेरचक्षुपि । स गत्वा गणभृत्पा— यतिलिङ्गमुपाददे ।। ५६ ॥ गत्वा प्रदक्षिणापूर्वमपूर्वोत्साहसाहसः । दशार्णभद्र. श्रमणो जगन्ना• थमवन्दत ॥ ५७ ॥ तमिन्द्रः प्राई धन्यात्मन् ! अहो ! पौरुपमद्भुतम् । तवेदममुनाऽजेपीर्मामन्यस्य कथैव का ? ॥८॥ स्तुत्वेति नत्वा च सुरेश्वरस्त जगाम धाम स्वमनश्वरधीः । दशार्णभद्रोऽपि तपोऽभितप्य निधूय कर्माणि च मोक्षमाप ॥६॥ ॥ इति दशार्णभद्रकथा ॥४॥ अथ प्रसन्नचन्द्रमुनिचन्द्रचरित्र चित्रीयमाण प्राहा-- तह सत्तमीए वद्धं कम्ममसेसपि जेण तह खवियं। कह न कुणइ अच्छरिअ पसन्नचंदस्स सचारियं ? ॥४६॥ [ तथा सप्तम्या बद्ध कर्माशेषमपि येन तथा क्षपितम् । कथ न करोत्याश्चर्य प्रसन्नचन्द्रस्य सच्चरितम् ! ॥] व्याख्या-तथा तेन दुर्मुखवचनश्रयणोपजातरौद्र पानावेशवशमनोवृत्तिसमृद्धन कपेप्नुभयेफसायेन का निरिवलजनप्रसिद्धिसारेण प्रकारेण सप्तम्यां नरफभुपि बंद्ध दृढीकृतं कर्म प्रशेषमपि, तथा तेन शिरस्मस्वीकारप्रगुणीरुतकरस्पृष्टलुञ्चितशिर.स्मृतात्मानुशयनिवर्त- मानकपायपरिणामातिशयजागरुकवैराग्यपरभागतारेण प्रकारेण येन क्षपितमुन्मूलितं, कैश्चिच्चिरकालवधमचिरेग्य, कैश्चिश्वाचिरकालवद्धं ·विवेका सटीय ॥६॥ . चिरेण कर्म क्षपितम्, अनेन तु महात्मना तत्कालं पद्धं तपितं चेतिरूपं सक्षरितं प्रसन्नचन्द्रस्य राजयः कथमार्य न करोति ? अपितु करोतीति संक्षेपार्यः । ब्यासार्थस्तु कथानकायसेयः । तश्चैतत्-- इहास्ति पोतनपुरं पुरं तत्र महीपतिः । प्रसन्नचन्द्र इत्यासीत् प्रसन्नश्चन्द्रवद् गुणैः ॥ १॥ तकदा पुरप्रामाफरदोणमुखादिपु । विहरनाजगाम श्रीवीरो देवासुरवृतः ॥२॥ नगराद् वहिरीशान्यां दिशि देवा वितेनिरे । देशनासदनं स्वामी तदन्तनिषसाद च ॥३॥ श्रुत्वा स्वामिनमायातं पोतनाधिपतिर्नृपः । प्रणन्तुमाययौ पौरसामन्तामात्यसंयुतः॥४॥ प्रणम्योचितभूपीठप्रतिष्ठेपु नृपादिषु। स्वामी चकार वैराग्य. देशिनी देशनामिति ॥ ५ ॥ जन्तुभिः पतितैरस्मिन्नगाधे भवनीरघौ । कथंचिद् मानुषं जन्म प्राप्यते यानपात्रवत् ॥ ६॥ प्राप्यापि तरकाण्ड तद् गुरुं निर्यामकं विना | विना चारित्रमीहन्ते नानुकलं किमप्यमी ॥ ७ ॥ इदं वारितदन्तादिभारमप्यगवाहनम् । मृत्युष्टिं समारोप्य जरा- वात्या विनाशयेत् ॥ ८॥ तद् यावद् न जरावात्या मृत्युभ्रष्टिश्च न क्वचित् । तावचारित्रमादाय परं पारं प्रयात भोः !n En श्रुत्वेति देश- नां सद्यो जातवैराग्यवैभवः । राजा व्रतमयाचिष्ट धीरं विरचिताञ्जलिः ॥ १०॥ प्रतिबन्धं कृथा मेति नाथादेशादसावथ । गत्वा पुरे सुतं वालमपि राज्ये न्यवेशयत् ॥ ११ ॥ सुतेन सह साम्राज्यधुरामारोप्य मन्त्रिपु । स्वयं व्रतधुरां धीरो वोरोपशां वमार सः ॥ १२॥ तस्माद- थ महावीरस्तेन राजर्पिणा सह । विहरनन्यदा प्राप पुरं राजगृहाभिधम् ॥१३॥ वैभारोदयशैले श्रीजिनेश्वरदिनेश्वरः । जगतां जनितश्रेयो- वासरः समवासरत् ॥ १४ ॥ शेलपालात् तदाकर्ण्य राजा राजगृहेश्वरः । प्रचचाल प्रभुं नन्तुं सर्वर्या सपरिच्छदः ॥ १५ ॥ रङ्गदुत्तुगमा- तहमदामोदेन मेदिनीम् । वासयन् वासवः क्षोणेनगराद् निरगादयम् ॥ १६ ॥ राशोऽग्रसैनिकौ तस्य नाम्ना सुमुखदुर्मुखौ । एकांहिणा त- स्थिवांस मुक्तौ गन्तुमिवोत्सुकम् ॥१७॥ लम्बितकभुजं जन्तूनुद्धर्तुमिव दुर्गतेः । उदञ्चितेकपाणिं चोत्लेप्तुं तानेव सद्गतौ ॥ १८॥ दिवा- - ·3GEORG करेंडपि मुकुर इव न्यस्तविलोचनम् । तन्मण्डलभिदा मार्ग मार्गन्तमिव मुक्तये ॥ १६ ॥ घमाम्भोविन्दुभिश्चनं स्वर्णाचलमिवोडुमिः। सदचानमुद्रया कान्तं शान्तं दहशतुर्मुनिम् ॥ २० ॥ कलापकम् ॥ तयोरेकतमोऽयादीदहो! मुनिमतगजः । चन्दनीयो महात्मार्य य एवं त- प्यते तपः ॥ २१ ॥ एकपादेन कस्तिछेत् का पश्येच खरस्थिपम् । एवं मुहूर्तमप्यम्महो ! दुष्करकारिता ॥ २२॥ स्वर्गों वाप्यपवर्गो वा नास्य दुरे महात्मनः । तपोभिर्दुस्तपैः किं किं नासाध्यमपि साध्यते ? ॥ २३ ॥ द्वितीयोऽपि जगादेवं वयस्य ! न हि वेरिस किम् ? | राजा प्रसन्नचन्द्रोऽयं न धर्मोऽस्य मुधा तपः ॥ २५ ॥ चक्रेऽसौ हि सुतं वालं राज्ये तस्मात् स मन्त्रिभिः । प्रच्याययिष्यते दुग्धात् तस्पिधान- मियोतुमिः ॥ २५ ॥ तस्मिन्नुच्छेदिते वाले शो नास्त्यस्य सर्वथा । स्यपूर्वजन्मिनां नामनाशनादेप पातकी ॥ २६ ॥ दुर्लभाः सुतपोभ्योऽपि लम्धा होतेन याः स्त्रियः । ता पियुज्य प्रबजितस्यास्य किं न तपो वृथा ? ॥२७॥ समाधिपादपे तद्वाग्वात्ययोन्मूलिते तदा । पिच्छायश्चि- न्तयामास राजपिरिति चेतसि ॥२८॥ अहो ! तेषां मयाऽकारि सन्मानो यः कुमन्त्रिणाम् । स भस्मनि हुतं नूनमुपरे च प्रथर्पितम् ॥२६॥ मत्सूनोः क्षीरकण्ठस्य तैः सर्वेः पापकर्मभिः । राज्यमाच्छेत्तुमारेभे धिकू तान् विश्वस्तघातकान् ॥ ३० ॥ जीवितेनामुना कि मे तपसा भूय- सा च किम् । कतिधिरभूदात्मानभुयो यत्पराभवः ? ॥३१॥ तत्राहमभविष्यं चेत् तदा तेषां दुरात्मनाम् । अकरिष्य नघनधैर्निग्रहेरनुशा- सनम् ॥ ३२ ॥ चरणस्खलनादेवमन्तःसंसारचत्वरम् । राजर्पिश्चलितः क्रोधभूतेनामूदनीदृशः ॥ ३३ ॥ इहान्तरे नरेन्द्रोऽपि समायातः शमीश्वरम् । दृष्ट्वा तं सहसोत्तीर्य गजाद् भक्त्या नमोऽकरोत् ॥ ३४ ॥ उद्वाछमेकपादस्थं तं दृष्ट्वाऽऽतापनापरम् । अन्वमोदिष्ट शुद्धारमा राजा राजगृहेश्वरः ॥ ३५ ॥ राजस्तस्य तपसामुत्कर्ष तमनुस्मरन् । पर्पदि स्वामिनः प्राप पञ्चाभिगमनेन सः ॥ ३६॥ प्रभुं प्रणम्य पञ्चाई यथास्थानं निपच च । प्राप्य चायसरं राजा पप्रच्छेति कृताञ्जलिः ॥ ३७ ॥ ध्यानस्थः समये यत्र प्रसामियक्ष्यत । तत्रैव चेट्

·विका
टीक
॥६६॥
विपद्येत तत्कामासादयेद् गतिम् ? ॥३८॥ स्वाम्यूचे समये तत्राप्रतिष्ठाने ब्रजेवयम् । राजा दम्यौ गतिः केयमस्योग्रतपसोऽपि हा ! ? ॥३६॥
नृपोभूयोऽपि पप्रच्छ समयेऽस्मिन्महामुनिः। स कालं यदि कुर्वीत कां लभेत ततो गतिम् ? ॥४०॥ प्रभुरूचेऽस्ति योग्योऽयमनुत्तरगतेप!।
राजापीति जगौ नाय ! किमियं व्याकृतिद्विधा ? ॥ ४१ ॥ स्वाम्याचख्यौ यदा राजन् ! राजर्विन्दितस्त्वया । रौद्रध्यानी तदा सोऽभूत्
शुक्लन्यानी तु संप्रति ॥ ४२ ॥ राजा प्राह पुनः स्वामिन् ! ममानस्य निवेदय । रौद्रध्यानी कथमभूत् शुक्लायानी कथं च स.१॥ ४३ ॥
प्रभुरुचे च राजंस्त्वदनसैनिकवार्तया । शुश्रावामिभवं सूनोमन्त्रिभ्यः स्वेभ्य एव सः ॥ ४४ ॥ स्पृष्टः सुतममत्वेन प्रसन्नो विस्मुतवतः ।
मनसा योसुमारेभे तैः समं क्रूरकर्मभिः ॥ ४५ ॥ प्रत्यक्षैरिव तैः साताद युध्यमानोऽधिकाधिकम् । निष्ठितास्त्रः प्रसन्नोऽभूदप्रसामनाः क्रुधा
॥ ४६॥ स संनद्धं स्वमशासीदिति चाचिन्तयत् क्रुधा । शिरकेणापि हन्म्येतान् सर्व शत्रं हि दोमताम् ॥ ४७ ॥ ततश्च शिरसि न्यास्थ-
छिरस्कादित्सया करम् । तल्लुञ्चितं स्पृशश्नात्तव्रतमात्मानमस्मरत् ॥ ४८ ॥ अचिन्तयश्च धिर धिग्मा रौद्रध्यानानुबन्धिनम् । किं तेन
सूनुना कि तैरमात्यैर्निर्ममस्य मे ? ॥ ४६॥ इति चिन्तयतस्तस्य विलीने मोहदुर्दिने । विवेकभास्करः प्रादुरभूद् भूयोऽपि भासुरः ॥ ५० ॥
भक्या तत्रैव पन्दित्वा सोऽस्मानग्ने स्थितानिव। आलोच्याथ प्रतिक्रम्य प्रशस्तं ध्यानमास्थित ॥ ५१ ॥ प्रसन्नचन्द्रश्चिच्छेद शुक्लध्यानेन
दुष्कृतम् । प्रदोषसंभवं ध्वान्तमुदयाद्रिरिवेन्दुना ।। ५२ ॥ पप्रच्छ श्रेणिको भूयः प्रणम्य परमेश्वरम् । किमेप देवसंपातो दृश्यते द्योतिता-
म्वरः १ ॥५३॥ स्वाम्यप्याख्यत्प्रसन्नरुत्पन्नमिह केवलम् । कर्तु च तन्महिमानममराः संपतन्यमी ॥ ५४॥ व्यापारेषु ध्रुवं चित्सव्यापारो
बलवत्तरः । प्रापय्य सप्तमी यावज्जीयं नयति यः शिवम् ॥ ५५ ॥
श्रुत्वैवं मगधपतिः प्रमोदशाली व्याख्यान्ते स्वपुरमगाजिनं प्रणम्य । राजर्षिः स तु भगवान् प्रसन्नचन्द्रो निर्निद्रोदयमपुनर्भव जगाम ॥५६॥
अति प्रसन्नचन्द्रराजर्षिकथा ॥४६॥

·प्रय फ्रगड्डुकमहर्षिगुणोत्कर्षमुद्घोपयन्नाहा- सा कावि खमा तं किंपि महवं अजवं च तं किंपि । जह कूरगड्डुयमहेसिणो समचाई कज्जाइं ॥४७|| [ सा कापि क्षमा तत् किमपि मार्दवमानवं च तकिमपि । यथा कूरगड्डुकमहर्षेः समाप्तानि कार्याणि ॥ ] व्याख्या-इह हि पचनगोचरातीता अपि क्रगड्डुफमुनेः क्षमामार्दवार्जवादयो गुणास्तदीयतात्कालिकलोकोत्तरफलसंपसिस्मृति- पाप्रस्य कवेरनुभवैकसाध्यसदर्थेन प्रसिद्धार्थेन तच्छब्देनैघोकाः। अतः पदार्थः स्पष्टः । व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः । तथैतन:- तितिप्रतिष्ठितं नाम्ना क्षतानीतिप्रतिष्ठितम् । पुरमेत्य पुरा प्रावृप्याचार्याः केऽपि तस्थिरे ॥ १॥ तदीयः सपका कश्चित् क्षुल्लकेनानु- गामिना । बहिर्ममौ प्रजन भेकी प्रमादेनांहिणाशृणात् ॥ २॥ इयं भेकी विवेकीश! त्वया हन्त ! हता मुने ।। इत्युक्तः क्षुल्लकेनायं दर्शयन् गणशोऽपराः ॥३॥ जनलजावशादचे दुष्ट रे शिष्यपांशन !1 किमेपापि किमेपापि किमेपापि मया हता? ॥४॥ युग्मम् । प्रतिक्रमणवेलाया- मयमालोचयिष्यति । विमृश्येति स्थितस्तूष्णी चुल्लोऽपि विनयी नयी ॥ ५॥ स तमावश्यकेऽप्याह तदनालोचनाकृतम् । महर्षे! धर्पितां भेकीमालोचयसि किं नहि ? ॥६॥ अहो ! विगोपयत्यन्तः साधूनामपि मामयम् । तदेनमात्मना हन्मि यथा वूत्कुरुतेऽपि न ॥७॥ध्यात्वेति तुलकं हन्तुं धावन्नुद्यम्य विष्टरम् । सोऽन्तरा मर्मणि स्तम्भास्फालितो न्यपतद् भुवि ॥ ८ ॥ हा! जीयेहैव कोपद्रुफलं भुवाधमाधम !! पति स्यं गईयन् सोऽथ मृत्वा ज्योतिप्कदेव्यभूत् ॥ ६॥ इतश्च पुरमस्त्येकं घसन्तपुरसंशितम् । तत्रारिदमनोऽन्वर्थाभिधानः पार्थियोऽभवत् ॥ १० ॥ पुत्रस्तस्यैकपुत्रस्य स्वगृहोपयनेऽन्यदा । पुष्पाणि पाणिना विन्यन् दटो दुष्टेन भोगिना ॥ ११ ॥ तन्मत्वा दुःखितो राजा पटहेने- स्ययोपयत् । संजीययति या पुत्रं स मे राज्यार्धमर्हति ॥ १२॥ ततो गाडिकः कश्चिद् नृपमेत्याशु मण्डलम् । साटिकतेऽलेखीद् जलजल ·सटीका Aur गन्धनागन्धनाभिधम् ॥ १३ ॥ पर्यङ्कासनवन्धेन कृतनिर्दम्भकुम्भकः। स सर्पाकर्पिणी विद्यां सभृकुटिकमस्मरत् ॥१४॥ तया मुस्फुरयायाः विका फणिनः पुरवासिनः । गन्धनागन्धनकुलाः स्वं स्वं मण्डलमापतन् ॥ १५॥ अथाह मान्निकः सानाक्षिप्याक्षतमुष्टिना । मुक्यापराधिनमरे ! ॥६७|| परे यान्तु निरागसः ॥ १६ ॥ यथागतमगुः सस्तितस्ते ये निरागसः। स एवैक. स्थितो येन राजसूनुरदश्यत ॥ १७॥ मान्त्रिकोऽग्नि- चितां कृत्वा तर चाहिं तमग्रवीत् । स्वमादत्स्व विषं दंशादहे ! वा दहने विश ।। १८ ॥ अगन्धनकुजीनस्वाद न वान्तमपिवद् विषम् । सोऽय त्यविशद्वहिमेकरूपा हि मानिनः ॥ १६ ॥ मृते पुत्रेऽय राजापि सर्पजातौ समत्सरः । ददौ दीनारमै सर्पतुण्डच्छिदं प्रति ॥२०॥ जामदग्न्य इव तत्वानहीनुत्यातुमुद्यतः। असपा कर्तुमारेमे स एवमवनीं नृपः ॥ २१ ॥ इतश्च क्षपकात्मा स ज्योतिप्फेभ्यश्च्युतस्तदा। दृन्धिपाहिकुले सो देवताधिष्ठितोऽभवत् ।। २२ ।। सैप नातिस्मृतिशानो मददृष्ट्या मा स्म भस्मसात् । सवन्तु जन्तय इति भ्राम्यति स्म दिवा न हि ॥ २३ ॥ दयालुन प्रसानश्नाद् निशायां नि स्तोऽपि सः । पायं पायं तु पवनान् प्रातः प्रातविलेऽविशत् ।। २४ ॥ अन्यदा राजदीनारलुब्धः पन्नगलुब्धकः । विलोक्य घर्षणं तस्य विवेद विपिने विलम् ॥ २५ ॥ तेनौषधी दिलद्वारे मुक्का द्रागहिकर्पिणी । तयाफ- प्यत सपोऽयमयकान्तेन लोहयत् ॥२६॥ मटष्ट्या मास्म दह्यन्तां जीवा इति कृपावशात् । निस्ससार महात्माऽसौ पुच्छपक्षण पन्नगः॥७॥ यावान् यावान् निराविष्ट तायांस्ताघानयं जवात् । खण्डशः क्रियते स्माहितुण्डिकेन दुरात्मना ॥ २८ ॥ खण्डवमानमिदं नागमस्ति किन्तु विकर्म ते । शुभोदकामिमां पीडां रे ! जीवाधिसहस्व तत् ।। २६ ॥ इति ध्यायनमस्कारपरः पञ्चत्वमाप्य सः । तस्यैव भूपतेः पल्यां पुरत्वेनोदपद्यत ।।३०॥ तदाच तदधिष्ठात्री स्वप्ने धात्रीशमनचीत्। राजन् ! मा स्म वधीः सर्पान पुनस्ते भविताऽचिरात् ।।३१॥ पुत्रस्य नाम १ ख. नाहिकम्।

·दातव्यं नागदत्त इति त्वया। इत्यारुवाय महीशाय देवता सा तिरोदधे ॥३२॥ राजापि द्वैधमप्याप प्रबोधं तमसोऽत्यये । राशी तुपूर्यमाणेष्टदोहदा गर्भमारहत् ॥ ३३॥ अमृत च फ्रमात्पुत्रमसौ प्राचीव भास्करम् । नागदत्तं च तं राजाऽभ्यधत्तोत्सवपूर्वकम् ॥ ३४ ॥ धानीभिगुणपा- वीभिः पात्यमानोऽयमकः । पञ्चभिर्विषयेच्दाभिरिव कामो व्यवर्धत १३५॥ स पञ्चवार्षिक पित्रा पण्डितेभ्यः समर्पित । दालेन्दुरिव पधिपपुरग्रहीदुज्यला. कला ॥ ३६॥ एकदा वहिरुद्याने गतेन शिशुनामुना । वन्दिता. सूरयस्तेभ्यः शुश्रुवे धर्मदेशनाम् ॥ ३७ ॥ प्रकृत्यो- पशमी सोऽय श्रुत्वीपशमदेशनाम् । सविनमानसो दीक्षामयाचिष्ट गुमनथ ॥ ३८ ॥ गुरुरूचेऽस्ति चेद् वत्स ! व्रतेच्छा पृच्छ तन्निजो । पितरौ तन्मतायाशु तुभ्य दास्यामहे व्रतम् ॥ ३६॥ ततो नत्वा गुरून गत्या सोऽपृच्छत्पितराविति। तात ! मातरहं किञ्चिद् याचे वां पुत्र- वासलौ ॥ ४० ॥ तायूचतुरिदं सर्व तवैव किमु याचसे ? । राज्यादपि पर किञ्चिदस्ति चेद् ब्रूहि वत्स ! तत् ।।४१॥ सोऽभ्यवत्त प्रणम्यैतौ दीता दापयताऽद्य मे । तौ तु वामदलमात्मीय निन्दन्ताविदसूचतुः ॥ ४२ ॥ व तात ! नतकष्ट तत् क च ते कोमल वपुः ? | रम्भास्तम्भो गृहस्तम्भः क्रियते धापि पुत्रक ! १ ॥ ४३ ॥ स्मित्वाऽवादीदयं केयं दयाऽङ्गस्य प्रयास्यत । दयां कुरुत मे मुक्तिफलं दापयत व्रतम् ॥ ४४ ॥ अर्थतो निग्रहस्थानपतिताधिय बालिनौ । त व्रतायान्वमन्येतां तर प्रत्युत्तरासहौ ॥ ४५ ॥ नागदत्तस्ततः पिना कृतनिष्क्रमणोत्सवः । मुदा- इत्त परिमज्या सुमाधुगुरुतनिधौ ॥४६॥ सिंहत्वेन चिनिष्फम्य विस्मापितजगत्त्रयः । सिंहत्त्वेनैव गुरुभिः सहोा चिजहार सः ॥४७॥ स तु प्राक्तनतिर्यवानुभावन चुघालुकः । कूरगड्डु इत्यन्यनामा जेमन्नभूर मुहुः ॥ ४८ ॥ शानदर्शनचारिनाण्यस्योदीयु. सुधा समम् । इन्दोरिष सहान कन्यदेशप्रदेशाः ॥४॥ चत्वारो देवतायन्या गच्छेन तपकोत्तमा । एफद्वित्रिचतुर्मासान् तपन्ति स्म क्रमेण ते ॥ १०॥ यायजीव तद्वयात्याभिग्रहमग्रहीत् । मत्वा तत्पुण्यमक्षय्यं वालर्षि कूरगड्डुरुः ॥५१॥ बुभुत्तत्येकदा तेषां मुनीनां खेलमल्लकाः ।

·विवेक सटीका ॥६८॥ - परिष्ठापयितुं तस्य व्यस्मर्यन्त महात्मनः ॥५२ । विहत्य शीतले भानूदये चायमुपागतः । मुनीनिमन्त्रयामास मासक्षपणिनस्तदा॥५३॥ ते तु खुकत्य जगदुः कोपिनस्तं प्रमद्वरम् । भोजनकस्मृते ! खेलं क्षिपामः केति शंसिनः ॥५४॥ ततो निमन्त्रणायाविष्कृते तत्पात्र एव ते। तपकार खेलममुचन् गरलं पन्नगा इव ॥ ५५ ॥ तन्मुखाजच्युतं खेलं मन्वानो मकरन्दयत् । स तमापदमलस्यान्तश्चिन्तयामासिवानिति ॥५६॥ परिष्ठापयितुं खेलमल्लकान् व्यस्मर हहा! | निष्ठेवितुं न कल्पेतां वासिते खेलमल्लके ।। ५७ ॥ मया प्रमद्वरेणैपामन्यमक्तिरपि तता। यददातुः प्रियालापोऽन्यत्र लाभान्तरायिकम् ॥ ५८ ॥ अशनव्यसन धिम्मा पशुवद् प्रासलालसम् । जुत्परीपहसोढारस्त्वमी धन्यास्तपो. धना. ॥६॥ सिध्यमानो रसैरात्मा सातुम्वमिव छुडेत् । तेनैते शोपयन्ति स्वं तितारयिपवो भवात् ॥६०॥ क्षान्त्या तितउनेवैयं चालयन् प्राक्तन रजः । स लेभे केवलं रत्नं लोकालोकप्रकाशकम् ॥६१ ॥ तदा शासनदेव्यागाद् नमश्चक्रे व तं मुनिम् । तपफास्तद् विलोक्यैता. मभाषन्तोन्मिपत्क्रुधः ।। ६२॥ हित्वा तपोधनानस्मानध त्वं कटपूतने ! । अमुं कथमन्दिष्ठा रे रे! फरगड्डुकम् ॥ ६३ ॥ सोचे पवि- प्रमस्थामूझानमप्रतिपातिकम् । अवन्दिपमहं तेन वन्दध्वं यूयमप्यमुम् ॥ ६४ ॥ ततस्ते विस्मयानन्दविपादभरभाविताः । तस्य केयलिनः पादाम्बुजेऽभूवन्मधुग्रताः ५ ६५ ॥ तेषामपि तदात्मानं निन्दतामभिगईताम् । विलिलियरे विकर्माणि प्रादुरासीय केवलम् ॥ ६६ ॥ देवा दुन्दुभिनादपूर्वमवनी गन्धोदकोपस्कृतां कुर्वन्तः समुपेत्य केवलमहं कृत्वा व जग्मुर्दिवम् । कालात् केवलिनः अपश्चितचो धर्मस्य पञ्चापि ते साम्राज्याय शुभप्रहा इव जगत्युः स्थिता जक्षिरे ॥ ६७ ॥ ॥ इति करगड्डुकमुनिकया ॥४७॥ ॥६८ ·प्रगतिपूर्वमभयकुमारानगारगुणभारमय विस्तारयन्नाह - संडियमोहपगारं अभयकुमार नमामि अणगारं । अज्जवि जस्स मईओ जणस्स चित्ते चमफंति ॥ १८ ॥ [ सण्डितमोहप्राकारमभयकुमारं नमाम्यनगारम् । अद्यापि यस्य मतयो जनस्य चित्त चमतुर्वन्ति ॥ ] अभयकुमारनामानमनगार महर्षि नमामि नमस्करोमि । किविशिष्टम् । 'खडियमोहपगारं' खण्डितश्चूर्णीकृतो मोही मूढतैय मुक्ति- पुरीप्रवेशे प्रत्यूहकारः प्राकार गालो येन, यद्वा, ग्वण्डितोऽवगणिती मोहस्य प्रकृष्टो महतामप्यलध्य प्राकारो घाट' साम्राज्यलोभमयो येन स तथा तम् । यस्य किम् । मतय औत्पातिकीवैनयिकीकर्मजापारिणामिकीतिसंशाश्चतस्रो वुदय , तथाहि सिद्धान्त " उप्पत्तिया घेणइया फम्मया परिणामिया । बुद्धी चउव्यिहा घुत्ता पचमा णोवलब्भा ॥१॥ पुष्वमदिहमसुयमवेइप्रतक्षणविसुद्धगहियट्ठा । अव्याहयफलजोगा बुद्धी उप्पत्तिया नाम ॥ २ ॥ भनित्यरणसमत्या तिवग्गसुत्तत्यगहियपेयाला । उभउलोगफलपई विणयसमुत्था हया बुद्धी ॥३॥ उपयोगदिवसारा फम्मपसंगपरिघोलणविसाला । साहुकारफलवई कम्मसमुत्था हया बुद्धी ॥४॥ १ ओत्पातिकी वैनयिकी कर्मना पारिणामिकी । बुद्धिश्चतुर्विधोक्ता पञ्चमी नोपलभ्यते ॥ १ ॥ पूर्वादृष्टाश्रुतापिदिततत्क्षणविशुद्धगृहीतार्था । अव्याहतफलयोगा बुद्धिरौत्पातिकी नाम ॥२॥ मरनिस्तरणसमर्था त्रिवर्गसूत्रार्थगृहीतप्रमाणा । उभयलोकफलवती विनयसमुत्था भवति बुद्धि ॥ ३ ॥ उपयोगहएसारा कर्मप्रसङ्गपरिघोलनाविशाला । साधुकारफलवती कर्मसमुत्था भवति बुद्धि. ।। १ ।। SAY ·विवेका सटीका। ॥६९॥ - श्रेणुमाणउदिदंतसाहिया वयविधागपरिणामा । हियनिस्सेयसफलघई बुद्धी परिणामिया नाम ॥५॥ इत्येताः 'अनधि' अद्यापि बहुधा श्रुता अपीति भावः, जनस्य लोकस्य चित्ते' मनसि 'चमकंति' चमत्कुर्वन्त्याश्चर्य जनयन्तीति सक्षेपार्थ । व्यासार्थस्तु कथानकादवसेयः । तच्चैतत् :- अस्ति राजगृह नाम पुरं तत्राभवद् नृपः ।प्रसेनजिदिति ख्यातः प्रतापी भानुमानिन॥१॥ तस्यासन सूनयो नैक श्रेणिकाचा महौ. जसः । पयोधेरिय भास्वन्तो मणयः कौस्तुभादयः ॥ २॥ अन्यदा तु स्वयुवाणा राज्याईत्वं परीक्षितुम् । भोयाय पायसस्थालाने- फगदीदपद नृपः ॥ ३॥ प्रवृत्तेपु ततो भोक्तुं कुमारेषु कुशाप्रधीः । सारमेयानयं सिंहसारमेयानमूमुचत् ॥ ४॥ कुमारा द्रुतमुत्तस्थुः कुरकुरेवा रेवापतत्स्यथ । वथैव श्रेणिकस्त्वस्थाश्चलितोडुष्विय भूयः ॥५॥ स्तोकं स्तोक ददौ सोऽन्यस्थालेभ्यः पायस शुनाम् । यापलिलिहिरे ते तत् तावच भुजे स्वयम् ॥ ६ ॥ येन केनाप्युपायेन परानेप निरोत्स्यति । भोल्यते च स्वयं राज्यं राजा तेनेति रक्षितः॥७॥राज्याहमा- निनो मैन महान्तं शासिपुः परे । इत्यवशाय तं देशान् कुमारेभ्यो ददौ नृपः ॥ ८॥ ततोऽभिमानी स्वपुराद् निःसृत्य श्रेणिको गतः। बेना- तटपुरे भद्रश्रेष्ठिनोऽमुपाविशत् ॥ ६॥ प्रभूतझायकैः श्रेष्ठी सोऽभवद् व्याकुलस्तदा । कुमारोऽप्यार्पयद् वद्ध्या तत्पुटापुटिकादिकम् ॥१०॥ द्रव्य माहात्म्यतस्तस्य श्रेष्ठी भूयिष्ठमार्जयत् । भानोः प्रभावतः किं न लभते मुफुरःप्रभाम् ॥११॥ अद्यावितयपुण्यस्य कस्यातिथिरसीत्यय- म् । श्रेणिकः श्रेष्ठिना पृष्टो भवतामित्यभाषत ॥ १२ ॥ नन्दायोग्यो घरो दृष्ट. स्वप्ने योऽयं स एव सः। इति श्रेष्ठी हृदि घ्यायन् धन्योऽह. मिति चाब्रवीत् ॥ १३॥ संवृत्याट्टमथ श्रेष्ठो तं नीत्याच स्ववेश्मनि । सपयित्वा परिधाप्य सगौरवमभोजयत् ॥ १४ ॥ पाणिग्रहं च नन्दा. १ अनुमानहेतुदृष्टान्तसाधिका क्योविपाकपरिणामा। हितनि श्रेयसफलवती बुद्धि. पारिणामिको नाम ॥ ५ ॥ H ॥६॥ .

·या स्वनन्दिन्याः परेचति । श्रेष्ठिना कारितो भोगानमुइन्क स तया सह ।। १५ ।। इतश्चाकस्मिक रोगं प्राप्य राजा प्रसेनजित् । तज्ज्ञः थे- पिकमासातुं शीघ्रमादिक्षदौष्ट्रिकान् १६ ॥ ौष्ट्रिकेभ्यः परिज्ञाय पितुरत्यर्तिमुत्सुकः । नन्दा संवोध्य सस्नेहं प्रतस्थे श्रेणिफस्ततः ॥१७॥ वयं पाण्डुरकुट्यां गोपाला राजगृहे पुरे । आह्वानमन्त्रप्रतिभान्यतराणीति चार्पयत् ॥१८ १ गत्वा च श्रेणिको राजगृहे राजानमानमत् । सा- प्राज्यदीक्षितं प्रत्त्वा तं राजापि ययौ दिवि ॥ १६ ॥ विश्वं विश्यभराभार वभार श्रेणिकस्ततः। तेन गर्भवती मुक्ता गर्भ नन्दा च दुर्वहम् ॥ २० ॥ तस्यां दोहर इत्यासीद् गजारूढा शरीरिणाम् । महाभून्योपकुर्वाणा भवाम्यभयदा यदि ॥ २१ ॥ विज्ञपय्याथ राजानं तत्पित्राऽपूरि दोहदः । पूर्ण काले च सासूत सुतं चन्द्रमिवेन्द्रदिक ॥ २२ ॥ दोहदार्थानुसारेण तस्याथ दिवसे शुमे । चकारामयकुमार इति मातामहो- ऽभिधाम् ॥ २३ ॥ क्रमादधीतविद्योऽश्वर्षोऽमर्पण केनचित् । प्रतज्यतैप कोऽसि त्वं पिता यस्य न विद्यते ॥ २४ ॥ ऊचेऽभयकुमारस्तं ननु भद्रः पिता मम । त्वन्मातुः स पिता तेनोदिते नन्दा जगाद सः ॥ २५ ॥ भद्रम्तव जनको मातर्मदीय जनक चद । पुत्रेणेत्युदिते नन्दा नि. रानन्देदमप्रवीत् ॥ २६ ॥ देशान्तरादुपेतेन परिणीतास्मि केनचित् । मम च त्वयि गर्भस्थे तमीयुः केचिदौष्ट्रिकाः ॥ २७ ॥ रहः स कि- चिदुत्वा तैः सहैव कविप्यगात् । अद्यापि त न जानामि कुतस्त्यः कश्चिदित्यहम् ॥ २८ ॥ स यानुवाच किञ्चित्त्यामिति पृटाभयेन सा। अत्तराण्यर्पितान्येतानीति पनमदर्शयत् ॥ २६ ॥ तद्विभाव्याभय प्रीतोऽप्रवीद् मम पिता नृपः । पुरे राजगृहे तत्र गच्छायो ननु सप्रति ॥ ३० ॥ आपृच्छ्य श्रेष्ठिनं भद्रं सामग्रीसंयुतस्ततः । नान्देयो नन्दया साधं ययौ राजगृहं पुरम ॥ ३ ॥ मातरं बहिरुद्याने विमुच्य सप. रिच्छदाम् । प्रात्मनात्मपरीवारः प्रविवेशामयः पुरे ॥ ३२ ॥ इतश्च मन्त्रिणां फ्लप्तमेकोनशतपञ्चकम् । तत्पूर्ती श्रेणिकः कश्चिदुत्कृष्टमग- घेपयत् ॥ ३३ ॥ ततश्च तत्परीतार्थ शुष्ककूपे निजोर्मिकाम् । नृपश्चिक्षेप लोकांश्च पटहेनेदमादिशत् ॥ ३४ ॥ श्रादास्यते करेणैतामूमिका

·7
विका
सटीका।
11७11
यस्तटस्थितः । तस्य धीकौशलकीता मदीया मन्त्रिधुर्यता ॥ ३५ ॥ तदाकार्य जना प्रोचुः कूपकण्ठगता इति । पाणिनेन्दु य आदत्ते स इमा-
मूमिकामपि ॥३६॥ ततोऽभयकुमारोऽपि संप्राप्तस्तत्र सस्मितम् । ऊचे किं गृह्यते नेपा किमेतदतिदुष्करम् ? ॥३७॥ तं दृष्ट्वा च जनादप्युः को-
ऽप्यसावतिशायिधी ।समये मुखरागोहि नृणामाख्याति पौरुषम् ॥३८॥ऊचुस्ते तं गृहाणेमाभूमिमां तत्पणीकृताम् । यदीच्छसि श्रियं राक्षो
धुर्यतां चास्य मन्त्रिषु ॥ ३९ ॥ ततोऽभयकुमारोऽपि मुद्रिकां कूपमध्यगाम् । भाद्रगोमयपिण्डेन निजधानोपरिस्थितः ॥ ४० ॥ स निजौ-
पातिकीवुद्धन्युन्छनीमूतमुश्चकैः । तोयचक्रभ्रमायात गोमय पाणिनाऽऽददे ॥४१॥ तत्परिमाय चारक्षेराजुहापाभयं नृपः । प्रालिलिङ्ग च
तं पुत्रप्रतिपत्त्या प्रमोदभाक् ॥ ४२ ॥ कुतस्त्वमागतोऽसीति पृष्ट श्रेणिकमभुजा। अभयः प्राह संप्राप्तो वेन्नातदपुरादहम् ॥ ४३ ॥ राजा-
ऽभ्यधत्त भद्रास्य ! तब भद्र इति श्रुतः । श्रेष्ठी किमस्ति किं चास्य नन्दानाम्नी च नन्दिनी ? ४४ ॥ अस्तीत्युक्तोऽमुना राजा प्राह नन्दोद-
रिण्यभूत् । किं जातं, सोऽभ्यधात्पुत्रं सासूताभयसंक्षितम् ॥ ४५ ॥ किंरूपः किंगुणः सोऽस्तीत्युदिते सति भूभुजा । ऊचे हसौ स एवाई
स्वामिन्नस्मीति चिन्त्यताम् ॥ ४६॥ राजा तममारोप्यालिझ्याघ्राय शिरस्यथ । माहानन्दाशुमान् वत्स ! माता कुशलिनी तव? ॥४७॥
अमयोऽप्याह भृङ्गीव त्वत्पादाम्भोजकाशक्षिणी । स्वामित्रायुष्मती मेऽम्बा वाह्योधानेऽस्ति संप्रति ॥४८॥ ततो नन्दा समानेतुमानन्दादमयं
पुरम् । प्रस्थाप्य स्वयमुत्करटोत्सुकोऽथागाद् महीपतिः ॥४६॥ अनअनाक्षी शिधिलवलयां लुलितालकाम् । ददर्श राजा सानन्दो नन्दामुद्यान-
वासिनीम् ॥ ५० ॥ नन्दामानन्ध नगरं प्रविश्य च महीपतिः । यदराज्ञीपदे चक्रे जानकोमिव राधवः ॥ ५१ ॥ पुत्री स्वसुः सुसेनाया मुख्या
चापि मन्धिषु । राज्याधसंपदा साकमभयाय ददौ नृपः ॥५२॥ भर्तृभक्त्याऽभयः स्वस्मिन् पदातिपरमाणुताम् । मन्वानः साधयामास
दुःसाध्यानपि ममतः ॥ ५३॥

·॥ इत्यभयकुमारकथायामौत्पातिकीवुद्धिनिवधनं नाम प्रथम. प्रकाशः॥ इतश्च श्रीविशालास्ति वैशालीति पुरी वरा । तन चेटीकृतारातिनृपोऽभूञ्चेटको नृपः॥ १॥ पृथग्राशीभवास्तस्य वभूवुः सप्त कन्यका । तत्प्रतापोच्छलत्सप्ताचिषो ज्वाला इबोज्ज्वलाः ॥ २॥ प्रभावती पद्मावती मृगावती शिवापि च । तथैव ज्येष्ठा सुज्येष्ठा चिल्लणा चेति ताः क्रमात् ॥ ३॥ प्रभावती वीतभयेश्वरोदायनभूपतेः । पद्मावती तु चम्पेशदधिवाहनमूभुज ॥ ४॥ कौशाम्दीशशतानीक- नृपस्य तु मृगावती । शिया तूजयिनीशस्य प्रद्योतपृथिवीपतेः ॥ ५॥ कुण्डग्रामाधिनाथस्य नन्दिवर्धनभूभुजः । श्रीवीरनाथज्येष्ठस्य ज्येष्ठा दत्ता यथाक्रमम् ॥ ६ ॥ सुज्येष्ठा चिल्लणा चापि कुमार्यावेव तस्थतुः । रूपश्रियोपमाभूते ते मिथो विम्बिते इव ॥ ७॥ कलाकलापकु- शले भुतार्थोपनिषद्विदौ । मूर्ती व सरस्वत्यास्ते रेमाते परस्परम् ॥ ८॥ अपरेतुश्च सुज्येष्ठाचिरलणाभ्यामलंकृतम् । फन्यान्तःपुरम- भ्यागादेका स्थविरतापसी ॥ ६ ॥ सा च व्याचप्र धर्म स्व मिथ्यात्वमसारणिः । उत्फुल्लगल्लमशानपर्पदीव तयो पुरः॥ १० ॥ सुज्येष्ठा तु गुणधेष्ठा तस्या धर्म निराकरोत् । श्रुतकूपनिपानाभैर्वचोभियुक्तियमिते ॥ ११ ॥ स्वस्वामिनीजयोन्मत्तास्तामन्तःपुरचेटिकाः । उत्ता- लतुमुला कण्ठे गृहीत्या निरवासयन् ॥ १२ ॥ उपादातुं गता दातुं पतितेवाथ तापसी । पूजार्थिन्यागता सैवं प्रत्युतानर्थमासदत् ॥ १३ ॥ यान्ती च तापसी दध्याविमां वैदुष्यगर्विताम् । भूयसीपु सपत्नीपु दु खपात्रीकरोम्यहम् ॥ १४॥ सुज्येष्ठारूपमित्येपा लिखित्या चित्र- पट्टके । श्रेणिकायोपनिन्येऽथ गत्वा राजगृहे पुरे ॥ १५ ॥ तां दृष्ट्वा लिखितां रूपमुषितामरनायिकाम् । राजा राजगृहाधीशः प्राशसद् धून- यन् शिरः ॥ १६ ॥ अपृच्छश्च शुभे! केय किंकुला फस्य नन्दिनी । कुमारी परिणीता वा कां पुरीमधितिष्ठति ? ॥ १७ ॥ तापसी कथया- मास सुज्येप्ठेयं फलानिधिः । विशालेशसुता कन्याद्वोदुमेतां स्वमईसि ॥ १८ ॥ विसृज्य तापसी तस्थौ कथश्विदथ पार्थिवः। पत्तो विधाय

·-----
विवेक
सटीका।
॥७॥
All
वैशाल्यां यियासुरिव तां स्मरन् ॥ १६ ॥ दूतेन प्रार्थयामास सुज्येष्ठां चेटकादयम् । न दास्ये श्रेणिकायेमां चेटकोऽपीति चावदत् ॥ २० ॥
दूतेनाथ तथाख्याते श्रेणिकं खिन्नमभ्यधात् । अभयस्तात ! मा शोचीः करिष्ये यः समीहितम् ॥ २१ ॥ इति वैनयिफीवुद्धयाऽभिधायैत्य
गृहेऽभयः । चिद्रूपो रूपमलिखत फलके मगधेशितुः ॥२२॥ ततोगुटिकया वर्णस्वरभेद विधाय सः। वणिग्वेपं गृहीत्वा च वेशाली नगरी ययो
॥ २३ ॥ उपचेटकराजान्त पुरं चापणमग्रहीत् । तत्रान्त पुरचेटीनां क्रेतव्यमधिकं ददौ ॥ २४ ॥ अभयश्चार्चयन्नित्यं श्रेणिकं लिखिते पटे ।
दासीपृष्टोऽयमाचख्यौ देवो मे श्रेणिको नृपः ॥ २५ ॥ दास्यश्च कथयामासुः सुज्येष्टायै सविस्मयाः । रूप तादृग्यथादृष्टं श्रेणिकस्यातिदे-
पतम् ॥ २६ ॥ ज्येष्ठदास्या समानाय्य पटकं कौतुकेन तत् । ध्यायन्त्यासीच निश्चेष्टा सुज्येष्ठा योगिनीय सा ॥ २७ ॥ जगाद च तणं
स्थित्वा गत्वा रहसि सत्वरम्। गूढाभिप्रायसर्वस्वनिधानवसुधां सखीम् ॥ २८ ॥ यस्येदं फलके रूपं धीमतीच्छामि तं पतिम् । तत्संघ-
दृयितुं त्वेनं विधिभट्टारकोऽस्तु कः ? ॥ २६ ॥ यद्ययं मे पतिर्न स्यात् तदानी हृदयं सखि ! | द्विधा भविप्यति नूनं दाडिमं व पचेलिमम
॥ ३० ॥ तन्नद्रे ! क इहोपाय उपायो यदिवाऽस्त्ययम् । शरणं वणिगेवैप य एतद्रूपमर्चति ॥३१॥ सुज्येष्ठादाम्यथावादीदभयं सोऽपि तां
जगौ । अचिरात्पूरयिष्यामि स्वामिन्यास्ते मनोरथम ॥ ३२ ॥ सुरङ्गां खानयिष्यामि तमानेष्ये नया रयात् । अधिष्ठेयश्च तत्कालं त्वत्सामि-
न्यापि तद्रथः ॥ ३३ ॥ म्यानेऽमुप्मिन् दिनेऽमुग्मिन् क्षणेऽमुग्मिन् सुरगया। राजप्यतीति संकेत तन्मुखेनाभयो ददौ ॥ ३४॥ दासी
तस्य तदाख्यायागत्य चाभयमब्रवीत् । प्रमाणं त्वद्वच इति पुनश्चान्त पुरं ययौ ॥ ३५ ॥ अभयोऽपि हि संकेतकथाख्यापनपूर्षकम् । पितृ.
प्रयोजनप्रद प्रात् पितरमाश्वपि ॥ ३६॥ सुज्येष्ठा तत्प्रभृत्येव स्मरन्ती श्रेणिकं नृपम् । प्रभूतां प्रापदरति रतिनाथवशंवदा ॥ ३७॥ अन्यदा
१, ग. घ. पचेलिममिवैर्वारु द्विघा नूनं भविष्यति ।
॥७२॥

·स्वति निर्णीते श्रेणिक सुलमासुते । सब्रह्मचारिभिर्दिव्यानुभावादेफनालजे' ॥ ३८ ॥ प्रसेनजित्सुहागरथिकस्य सुतै श्रुतै । द्वात्रि शता सम प्राप सुरङ्गात्मा सुरगया ॥३९॥ युग्मम् ॥ सुरङ्गानिर्गत प्रेक्ष्य सुज्येष्ठा मगधेश्वरम् । चिनदृष्टानुसारेणोपलक्ष्य मुमुदेनराम् ॥४०॥ साख्याय सर्घवृत्तान्तमापप्रच्छाथ चिलणाम् । प्रत्यशासीच्चिल्लणापि स्थास्यामि त्यहते न हि ॥ ४१ ॥ रथमारोपयदथ सुज्येष्ठा चेल्लो पुर ! स्वय चागात्समानेतु द्रुत रत्नफरण्डिफाम् ॥ ४२ ॥ न स्थातुमुचित वैरिगृहे चिरमितीरिभिः । प्रेरितोऽनुचरैनात्वा चेल्लणां ययले नृप ।। ४३ ॥ सुज्येष्ठाऽऽगावितो यावत् तावत् त मगधेश्वरम् । न ददर्श घनच्छन्नमिव चन्द्रचकोरिका ॥ ४४ ॥ तदा चाऽपूर्णकाम- त्पाद मगिनीहरणादपि । साऽरटद् मुमुणाऽस्मि हियते हन्त ! चेल्लया ॥ ४५ ॥ ततश्चेटकमुद्यान्त रथी वैरङ्गिको स्यात् । उवाच कोऽयमा- क्षेपा मयि सत्यपि नाथ ! ते १॥४६॥ कन्याप्रत्याहृतावन्वागता यातः सुरङ्गया। सौतसेयानय सवानेकेनैवेपुणाऽयधीत् ॥ १७ ॥ तथै रखमार्गोऽस्थादथ धैरनिको रथी । सुरगान्तमगात् तूर्णं श्रेणिफस्तु सचेटणः ॥ ४८ ॥ सुज्येष्ठा विपयाकाश्ताविरक्ताऽऽपृच्छय चेटकम् । समीपे चन्दनार्याया' परिप्रज्यामुपाददे ॥ ४६॥ मुज्येष्ठे ! इति जल्पन्त श्रेणिक त्वाह चेल्लणा | सुज्येष्ठा नागता देव ! तत्कनिष्ठाऽस्मि चेरणा ॥ ५० ॥ श्रेणिको व्याजहारता नायासोऽभूद् मुधा मम । सुन्नु ! त्यमसि सुज्येष्ठा तरया न खलु हीयसे ।। ५१ ॥ चेल्लणा पतिलाभेन भगिनीयम्चनेन च । श्रेणिकस्तु तदावाप्त्या सौलसेयव्ययेन च ॥५२॥ कलितो हर्पशोकाभ्यां तो ग्थप्रजयादथ । ईयतुनगरं पश्चात् पृतकार्योऽभपाऽपि हि ॥ ५३॥ युग्मम् । गान्धर्वेण विवाहेन परिणीयाथ चेल्जणाम् । सुनसानागयोगत्वा राजाऽऽख्यत् तत्सुतान् मृतान् ॥ ४ ॥ नृपात् तौ दम्पती श्रुत्वा सुतोदन्तममङ्गलम् । मुक्तकण्ठमकुण्ठातिदीनो रुरुदतुश्चिरम् ॥ ५५ ॥ अथानित्यकथाभिस्तावाचार्य इय तत्त्वयित् । अभयो वोधयामास श्रेणिकेन सहागत ॥५६॥ ततश्च चेल्लणादेव्या सम मगधभूपति' । निर्विघ्न बुभुजे भोगान् पोलो

·विका
.
-
सटीका।
॥७२॥
म्येव पुरन्दरः ॥ ५७ ॥ त्रयोऽस्यास्तनवोऽशोकचन्द्राख्यस्तेषु कूणिकः । ज्यायान् हल्लो द्वितीयस्तु विहल्लोऽभूत् कनिष्ठकः ॥ ८ ॥
इतश्च नगरे तत्र सार्थवाहो धनावहः । आसीदसीमविभवो द्वितीय इव यक्षराट् ॥ १६ ॥ भद्रेति दयिता तस्य ततो गर्भमधारयत् ।
कृतपुण्य इति प्रोत्या व्याख्यातमखिलेजनेः ॥ ६० ॥ असूत सा सुतं काले कालेयच्छविभासुरम् । सार्थवाहो महोत्साहस्तदा चक्रे महो.
त्सवम् ॥ ६१ ॥ पुरस्कृत्य जनस्योक्ति पूज्यपूजापुरस्सरम् । कृतपुण्यक इत्यस्य पितृभ्यां नाम निर्ममे ॥ ६२ n क्रमेण वर्धमानोऽसौ स्पर्ध-
मानो नवेन्दुना । कलाकलापं जग्राह चित्रं दोपाकरस्तु न ॥६३॥ धन्यमन्यां तदीयाप्त्या कन्यांसुकुलसंमयाम् । पितृभ्यामुत्सपेनैप तरुणः
परिणायितः ॥ ६४ ॥ तमथो साधुमंसर्गाद् विषयेषु पराङ्मुखम् । न्ययुक्त शठगोष्ठीषु श्रेष्ठी तद्भोगकौतुकी ॥ ६५ ॥ अथ ताइक्सुहवर्ग-
संसर्गेण निरर्गलः । स पण्यकामिनीदर्श यथाकाममकामयत् ॥ ६६ ॥ स क्षणात् तैरुपाध्यायैः किञ्चिदध्यापितस्तथा । यथा यातुं पितुर्मा-
तुर्न सस्मार स्मरातुरः ॥ ६७ ॥ अन्यदाऽनङ्गसेनाख्यां विख्यातां पण्ययोपितम् । सरसां कामयामास पीयूषसरसीमिव ॥ ६८ ॥ आनन्द-
मकरन्देः स दूरमन्यातिशायिभिः । तृप्यति स्म न तां प्राप्य रोलम्द इव मालतीम् ॥ ६६ ॥ कोटिशः कुट्टिनीफूटपादावर्तेरवर्तत । रसातल-
तलस्थानां तद्धनानामुदञ्चनम् ॥ ७० ॥ तस्य द्वादश वर्षाणि दिनानीवातिचक्रमुः । कालः स्यादतिजालस्तन्वद्गीसगिरगिणाम् ॥ ७१ ॥
अक्षीयत ततो लदम्या चिरसंचितयापि च । दु खिताभ्यां पितृभ्यां च देवभूयमभूयत ॥७२॥ कुटिनी तदपि कुरा पुनरेव धनाशया। प्रेषयामा-
ससा चेटी चतुरोक्तिपटीयसीम् ।। ७३ ॥ निकेतं कृतपुण्यस्य सातिवेगादुपाययौ । भित्तिगोपुरसोपान शाख्यातधनक्षयम् ॥ ७४ ॥ प्राणे-
शमङ्गलाशंसिस्थौलकौसुम्भवाससम् । नव्यावतीर्णतारुण्यां साऽपश्यत् तत्र योपितम् ॥ ७५ ॥ कृतपुण्यस्य पत्नीति तां निश्चित्य फुतश्चन ।
अयोचत नता चेटी वाचं शिक्षाकमोचिताम् ।। ७६ ॥ कल्याणि ! तव कान्तेन प्रहिता स्मि त्वदन्तिकम् । विज्ञातुं कुशलोदन्तं धनं चानेत-
॥७२॥

·मासा ॥ ७७ ॥ अतिप्रसन्नवावाजा सा चकोरविलोचना । जगाद दयितादेशविलसत्पुलकाड्कुरा । ७८ || सखि ! कान्तस्य तस्याशा मम सीमन्तखेलिनी । किमाचते पुनः क्षेमं दैवे प्रातीपिके सति ? ॥ ७६ || तथातिवत्सलस्तातस्तादृक् श्वश्रूः प्रियंवदा । जग्मतुर्दावपि दिनं धिर धिर मे मन्दभाग्यताम् ॥ ८० ॥ श्वशुराभ्यां श्रियोऽप्येताः प्रेषं प्रेपमशेपिताः । प्रियस्य तनयस्यार्थे धन को हि धनापति? ॥ ८१॥ अस्ति पित्रा वितीर्ण मे किञ्चिदङ्गविभूषणम् । तत् त्वं गृहाण गूयाद् मे शीलमेघाङ्गभूपणम् ॥ ८२॥ इत्युदीर्य समुत्तार्य तनोरा- भरणानि सा । अर्पयामास तान्येतत् प्रीत्यै कुलमृगीदृशाम् ॥ ८३ ॥ भुजिप्या तान्युपादाय विस्मयस्मेरमानसा । चिन्तयन्ती तदौचित्यं गिजमन्दिरमाययौ ॥ ८४॥ अनङ्गसेनया साध कृतपुण्यस्य पश्यतः । उपनिन्ये च कुहिन्या यथादृष्टं जगाद च ॥ ५५ ॥ अङ्गस्य यदलङ्कारः प्रेषितः कुलयापिता। उदफ्तस्योदपानस्य तदेपा तलमृत्तिका ॥८६॥ अलमेतेन कौसुम्भरसनिर्यासरूपिणा । चिन्तयित्वेति तत्पन्यां कृपालुरथ कुहिनी ।। ८७ ॥. तदलंकारसर्वस्वमेकावल्यादिसंयुतम् । दीनाराणां सहस्रेण सह प्रोत्याऽऽर्पयत् पुनः ॥ ८॥ विशेपकम् ॥ फुदिन्या कामिनां मान्या दुहिताऽभिहिता रहः । पुत्रि ! पण्यपुरन्ध्रीणां निर्धनेन जनेन किम् ? ॥८६॥ गण्यतां कृतपुण्योऽपि निधनैक- शिरोमणिः । इत्युक्ताऽनगसेनापि प्रत्युवाच वचस्विनी ॥ १० ॥ मातात: परं माता मदीया नितरामसि । अप्रगल्भं प्रगल्भापि यदेवं खलु जल्पसि ॥ ११ ॥ ऊढौदिभिरेतस्य वताढ्यंकरणैर्धनैः । परकोटिभिरायातेः सौहित्यं किं न तेऽभवत् १ ॥ ६२ ॥ गुणैरेतस्य मे चेतः केतकोदरसोदरैः । यासित यत् तदन्यन गन्तुमुत्सहते नहि ॥ १३ ॥ इति निवन्धमेतस्याः सम्यग् मनसि कुवती । जशेऽसौ जरती जाग्रत्तपणा कृष्णानना ततः ॥ ६४ ॥ सावज्ञां कारयामास तन दासीमिरवहम् । नार्य ददाति यत्कोऽपि नि:श्रीके सवितयपि ॥६॥ तदा तासामवज्ञानां निदानमय चिन्तयन् । अक्काकर्तृकमेवेति वुबुधे स बुध. स्वयम् ॥ १६ ॥ अनुक्तहुताशनेन हदि दंदलते स्म च ।

·विवेका
मटीका।
॥७३॥
स्मरोन्मादपरीणामं जनो जानाति पृष्ठतः ॥ ७ ॥ अथ मानी विनिःसृत्य जगाम निजधामनि । स प्रियां च परिम्नानां वीतते स्म तदन्तरे
॥ ६८ || स्वं तस्य पश्यतो धाम श्यामायितमुखत्विषः । धीरस्यापि पदं प्रापुर्नेत्रयोप्पिविन्दवः || ६ || सापि दुरात् तमायान्तमवलोक्य
विकस्वरा । विकल्पान्कल्पयामास सरोमाञ्च सुलोचना ॥ १०० ॥ दिष्ट्याऽयं किं ममाभ्येति पाणिपीडनपण्डितः । यद्वा भाग्यपरीपाको
मारशामीदृशः कुतः ? ॥१०१ ॥ अथ निश्चित्य प्रथम मनसा परतो दृशा । उत्सेकेन ततोऽङ्गेन प्रत्युद्यातः पतिस्तया ॥ १०२ ॥ तम्य
तेनोपचारेण विहितेन तया समम् । अमृतेनेव निर्वाणः पूर्वः परिभवानलः ॥ १०३ ॥ विनीता तेन सा रात्रौ पाठिता भोगमात्रिकाम् ।
गर्भरत्नं बभारान्तः प्रवोधमिव देहिनाम् ॥ १०४॥ स कदाचित् प्रियामूचे मदन्यो नास्ति मूढधीः । निष्फला मयि शास्त्रार्थदृष्टिधिरिवोपरे
॥ १० ॥ पितरौ यद् मयाऽगाधे क्षिप्तौ दुःखमहार्णवे। धनं निधनमानीतं पितृपर्यायसंचितम् ॥ १०६ ॥ अलमालप्य लोलाति ! यत्तवो-
पकृत पुनः । किमन्यत् त्वं सुधासिन्धुः कालकूटार्णवस्त्वहम् ॥ १०७ ॥ अधुना तु धुनात्येष दुष्टदौर्गत्यकुञ्जरः । च्युतो हस्तात् प्रशस्तास्ये!
यतो मे विभवाङ्कुशः ॥ १०८ ॥ कुर्वे सुवाणि । वाणिज्यं धनं यद्यस्ति किञ्चन । इति पृष्टा प्रिया दृष्टा जगाद, दयितं ततः ॥ १०६ ॥ अन-
पोऽय समाकल्पः सुस्वाधीनं धनं हि वः । दीनाराणां सहस्रश्च गृह्यतामनुगृह्यताम् ॥ ११० ॥ तदादाय स लाभाय क्रीत्वा वस्तु यथो-
चितम् । प्राचीप्रस्थितमन्विप्य स्फीतार्थ सार्थमाययौ ॥ १११ ९ तत्रानुयायिनी पत्नी निवर्त्य प्रीतमानसः । असौ विनिद्र एवास्ते सुप्तो
देवकुले क्वचित् ॥ ११२॥
इतोऽस्ति तत्र वास्तव्या काचिदिभ्यकुटुम्विनी । स्थविरा स्थेयसी तस्याः सूनु सूनुविवर्जितः ॥ ११३ ॥ उदन्वति विप.
मोऽभूदुत्पातः पोतभङ्गतः । मा गाद् राजकुले लक्ष्मीरतो वार्ता निगोप्य ताम् ॥ ११४ ॥ सार्थ तमेत्य सा किनिमितता
॥७३॥

·स्ववेतसि । रतपुण्यकमुत्याप्यानिनाय निजमन्दिरम ॥ ११५ ॥ विशेषक्म ॥ स्नुषाचतुष्टयस्यापि पश्यतस्तत्र निस्रपा । तदीयं कण्ठ मालम्ब्य रुदत्येवमोचत ॥ ११६ ॥ हा वत्स! बहुवात्सल्य ! विहाय निजमातरम् । एतापन्ति दिनानि त्यं क्व यातोऽसि क्व च स्थितः ? ॥ ११७ ॥ निरालम्या घरालम्ब ! तवाम्बाऽस्मि न सशय । त्वं पुत्र ! जातमात्रोऽपि हत- केनापि पाप्मना ॥ ११ ॥ नामत. श्रीनिवासो- ऽसि त्यद्वियोगदवानले । पतिता प य तापमसौ कस्यापि मा स्म भूत् ॥ ११६ ॥ सगमोऽचैव देवः सदैव फलशालिना | रामौ कल्पां हिपालोकस्यप्नेन च तयादित ॥ १२० ॥ अमासेदुषी सार्थ लेभे त्वामतिदुर्लभम् । भाग्येकजागरैर्जन्तूनभ्यागच्छति वाञ्छितम् ॥९२१॥ इदानी तायफीनस्य ज्येष्ठबन्धोर्विपत्तित । तव सपत्तितश्चास्मि शोकहर्पसमाकुला ॥१२२॥ बन्धुवध्वश्वतम्रोऽमूरमूश्च विपुलाः श्रिय.। एता नय श्याम्भोधिमगाध त्यामुपस्थिता. ॥१२३॥ तदेतासामसामान्यतारुण्यमहिमाजुपाम् । श्रीणां स्त्रीणां च भोगेन सुभगकरणो भव ॥१२४॥ इति श्रुग्याक्तिवैचि यमेतस्याः कृतपुण्यकः। विस्फुरद्विस्मयस्मेरचेतोवृत्तिरचिन्तयत् ॥१२५॥ श्रीयोगः सुदृशां योगः स्वयवरमिदं द्वयम् । उपस्थितमतो व्योममसूनैः किं विकल्पन.१ ॥१२६॥ ततस्तामरदद् मातर्न स्मरामि किमप्यदः । स्थविराऽसि त्वमेवेत्थमितिहासे प्रगल्भमे ॥१२॥ मया तु मातुरादेशश्चके सैप शिखामणि । सर्पक्पा हि गुर्वाशा दृश्यते चेदवया ॥१२८॥ यथेष ताश्चतस्रोऽपि परिणेतरि भर्तरि । अवर्तन्त तथा तस्मिन् प्रेमस्थेमवशवदा ॥ १२६ ॥ पुत्रा गोत्रजनकोडक्रीडावनकुरणकाः । उदपद्यन्त चत्वारस्तासां चतसृणामपि ॥१३०॥ भोगे तणमिव क्षीणा तस्य द्वादशवत्सरी । कालो हि सुखनिमग्नैर्गन्धमपि न लक्ष्यते ॥ १३१ ॥ स्थविरा स्वार्थसपत्तिकृतार्थमन्चमा- नसा । एकान्तयम्यमेकान्ते पधूर्गमभाषत ॥ १३२ ॥ सजाता सुतसपत्तिरिदानी मुच्यतामयम् । नादर, सहकारेऽपि पुसामात्तफलोत्करे ॥ १३३ ॥ अभ्यधुस्तास्त्वया दत्त कान्त कान्तगुणैकः । मुक्तश्चास्माभिरप्येष मातनं त्यागमर्हति ॥ १३४ ॥ वभाषे स्थविरा रोपभ्रक

·का
सटीका।
७॥
-
टिस्यपुढानना । ममादेशविपर्यासी हलाः ! कोऽप्येप वो गवः ॥ १३५ ॥ भाऽऽदत्तां. वित्तमस्माकं भूपाल इति भीतया । कश्चिदप्यय-
मानीतो मया मंतानहेतये ॥ १३६ ॥ इदानीं सूनवोऽभूपलक्ष्मीरक्षणयामिकाः। तत् किमेतेन निप्पीतरससारेतुबन्धुना ? ॥ १३७ ॥
ज्ञात्या नदामहं ताभिर्वद्धा याससि मोदकाः । क्षिप्त्याऽन्तमणयो मुक्तास्तदीयोच्छीर्षके तदा ॥ १३८ ॥ सुखसुप्तः सशय्योऽपि तत्र देवकुले
निशि । ममाव्यत स चेटीभिर्दुष्टस्थायरया रयात् ॥ १३६ ॥ स एव तत्क्षणात् तत्र प्राच्याः सार्थः समाययौ । अनेदीयोऽपि नेदीयः कुरुते
भवितव्यता ॥ १४० ॥ निद्राविरामे समात्या वृद्धाव्यापारमीदृशम् । अनुपार्जनमात्मानं यावज्जुगुप्सते मुहुः ॥ १४१ ॥ प्राच्याः सार्थः
समायात इत्युपश्रुत्य तुटया | शुद्धये प्रहितः पल्या पदातिस्तावदागमत् ॥ १४२ ॥ भो भद्र ! कुशलं तस्याः किं च गर्भेऽभवत् तदा ।
पृष्टाऽनेनेति होऽस्मै पत्तिः पुत्रमचीकयत् ।। १४३॥ मोदकांस्तानुपादाय द्रव्यानर्जनदुर्मनाः । स पश्चात्पातिभिः पादैराययौ निजमन्दिरम्
॥ १४॥ अभ्युत्थानादि सा तस्मै चकारोचितमञ्जसा । सपद्यापदि वा पत्यो समा खलु कुलस्त्रियः ॥ १४५ ॥ सा भक्ता भर्तुरभ्यङ्गं
मननाय चकार च । सुतोऽध्ययनशालाया भोजनायाजगाम च ॥ १४६ । एकमाइप्य सा तम्मै ददौ शम्वलमोदकम् । स तं कवलयन्नेव
जगाम च्याप्रमण्डलीम् ॥ १४७ ।। पादत्त दन्तसंपर्काद मणि पाणौ स भास्वरम् । चित्रीयमाणश्छात्रेभ्यो दर्शयामास चोत्सुक ॥ १४८ ॥
प्रत्येक स मणिपस्तु फिमेतदिति जल्पताम् । तेषां पापाणसचारं संचचार फरास्करे । १४६ ॥ वाला कन्दलितानन्द पाणिनाऽऽन्दो.
लयन् मणिम् । रममाणः फमेणागादेकं कान्दविकापणम् ॥ १५० ॥ तत्र तस्य मणिः पाणेरन्तुपाने , पपात च । तदन्तुकं. तु धवलं द्वेधा-
भायमाप च ॥ ११ ॥ फन्दुवित्तस्तमालोक्य जलकान्तोऽयमित्यमुम् । निश्चित्य चेतसा धूर्तस्तमेवं वालमत्रवीत् ॥१५२॥ नित्यं दास्यामि
ते पूगनेतस्मादरमनः प्रति । इति पिपताम्य वं वाल पन्दुवित्तस्तमाददे ॥ १५३ ॥ हस्तिरलमयो नद्यां सिञ्चन्सेचनको घपुः । तदानी पाद-
न
॥७४॥

·नंदनानुना जमनग्नुना ० ११५ : गम्यर्गाऽप संभ्रातः समावस्यो क्षितीशितुः । निशातयुनिवर्धिष्णोरय चाभयमन्त्रिणः ॥ १५ ॥ Sangमांग माण्डागारे गरितः। जलकान्तः पर नाप्ती नानारतोधनिनुतः ॥ १५६ मा भूदन्याहित हस्तिरतस्येति कृतत्वरः । पटोन महीना परमयोगपत् ॥ १५७ ॥ जलशन्तमपि येगाद् यः कश्चिदुपढौकयेत् । परिणेता सुतामर्धराज्योपेतां स भूपतेः .१८ प्रमोदादेन कम्नुयित्तेन डिपिडमः । स्पृटः सरयरमागत्य जलकान्तध दौकितः ॥ १५६ ॥ मणिपिघटयाञ्चक जलमूर्ज: स्पा मग्नुरिपानेन्त तन्तुः स्थलभयातुरः ॥ १६० : रेमे स्तम्यरम' स्वैर कुशली नृपयेश्मनि । कन्दुवित्तस्य चित्तेऽथ स्फार! Tarनारय... ११ ॥ मापूपिशाप दातम्या कप कग्या मनोरमा । ति चिन्ता महोभर्तुजागर्ति स्म पदे पदे ।। १६२ ॥ ज्ञात्वा भूभर्तुराक- बममपेन भयंकरे । पगंभिरताडितस्तथ्य कषपामास पौपिकः ॥ १६३ ॥ अभ्यधादभयः सत्यं स एवास्पदमोदृशाम् । कल्पणा पुपरी सो समयः परम् ॥ १५४ ॥ परिणिन्ये ततः कन्या सुपुण्यः कृतपुण्यक भज्यं राज्यं च तल्लेभे भाग्यैः किं नाम दुर्घटम् ? . १५ ॥ गुमन शानिनस्तस्य मुरम सुरसगुणः । सदाभयकुमारस्य प्रीतिरासीत् फलायतः ॥ १६ ॥ सोऽभ्यधादभयं जातु सखें। पानीगनुपम् । ममास्तिपुरमत्रारित पर येग्नि न मन्दिरम् ॥ १६७ ॥ प्रभयः प्राह चित्र भो ! गृहिणीवेरिस नो गृहम् । ततः सोऽपि प्रगतमेन पूर्ण नियेदितः ॥१८प्रसादं कारयामास विशारमभयस्ततः । द्वारमेकं प्रयेशाय निर्गमाय तथाऽपरम् ॥ १६९ ॥ यक्षस्य मातिमा रतपुपममाछति । तदन्तः स्थापिता को हि प्रशापारंगमः सताम् ? ॥ १७० ॥ यो यतस्य नमस्याय ने मनुष्यो यतिभ्यते । मायाप तस्याधि सम्पाधि स निधास्यति ।। १७१ ॥ स्युतिमभयोपा परिशाय पुरीजनः । तमुपास्ते समस्तोऽपि निप्पर्यायसपर्यया १ विभत्यन्तमतिश्पकाम्ययस्पेन मस्ति= विद्यन्ते पुत्रा यस्य पत्नीचतुष्टयस्येत्यस्तिपुत्रमिति समास. ।

·विका
सटीका।
॥७॥
1
. १७२ ॥ द्वारेणायान्तमेकेन निर्यान्तमपरेण च । कृतपुण्याभयौ दक्षौ जनं वीक्षांबभूवतुः ॥१७३॥ लीलावचालभूतालवालालम्वितपाणयः।
पूर्वपत्म्य' समाजग्मु कृतपुण्यस्य ता अपि ॥ १७४॥ पत्युः सदृत्तं तं यत दृष्ट्वा स्मृत्वा च सास्रव सवेपथु सरोमाञ्चमवोचन्त स्मरातुराः
॥ १७५ ॥ भकर्तृकमस्माक तश्चेत् स्यारिकलकिञ्चितम् । मोदकांस्तत्परोलक्षान् दास्यामो यक्ष ! ते मुदा ॥ १७६ ॥ दिनु चतुः क्षिपन्ती-
मिस्ताभिध पातमः । समधत्त व पञ्चापि सम पञ्चशरः शरान् ॥१७७॥ तात तातेति जल्पन्त प्रमोदात् फुललोचना । यताकपालीप
त्यामध्यपुस्तनयास्तदा ॥ १७८ ॥ कृतपुरयस्ततः प्राह दिष्ट्येता मम वल्लभा । इमे रम्या कुलव्योमभानवः सूनवश्व मे ॥ १७६ ॥ देशत्यागे
समाविश्य स्थविर स्थाषिराशयः। अभयस्तास्तदायत्ता रमा रामाश्च निर्ममे ॥१८० ॥ श्रागादनङ्गसेनापि प्रियसब्रह्मचारिणम् । यक्ष वीक्ष्य
स्मरोम्मादगदगदं निजगाद च ॥ १८१ ॥ शुमानां शकुनस्वप्नप्रभृतीनामिद प्रभो !। त्वदोक्षणमभूत् पुष्पं फलमस्तु तदीक्षणम् ॥ १२ ॥
इएस्तयाऽएमीचन्द्रभालयाऽथ निभाजितः । अतिप्रगल्भमन्येत्य प्रीत्या चैवमभाषत ॥ १८३ ॥ जीवितेश बहुक्लेशं देशे देशे पुरे पुरै।
भया गयेषित. किन्तु माप्तोऽसि स्वल्पभाम्यया ॥ १८४ ॥ परं, पुरुषमाथिस्य योऽभवद् न कदाचन । घेणीदण्डस्य वद्धस्य मोतः सोऽस्तु
त्ययाऽधुना ॥ १८५ ॥ अभयानुहया सोऽय प्रेयसीः प्रेमभूयसीः । ताः समादाय पञ्चापि निज मन्दिरमाययौ : १८६ ॥ सप्ताचिरिष रोचि-
पगुर्जघु प्रायद्वियोगतः । प्रिया. कुर्वन् प्रियाः सप्त दीप्यते स्म स तेजसा ॥ १८७ ॥ मोहान्धतमसध्वंसी वैभारगिरिमूर्धनि । उदेति स्म
तदा वीरजिनेश्वरदिनेश्वरः ॥ १८८ व प्रागाद् गुणमणिश्रेणिक्षोणिः श्रेणिकभूपतिः । अभयः कृतपुण्यश्च तत्र वन्दारय सुराः ॥ १८६॥
सोंपलम्भसिदार्य सिद्धाकुलकौस्तुम.स दम्भगैलदम्भोलिदेशनां तत्र निर्ममे ॥१०॥ अथावसरमासाद्य विवस्तवृजिन जिनम् । विक्षो
विशपयामास छतपुण्यः कृताञ्जलिः ॥ १६१ ॥ जगनाथ ! कथकारमुपकारपरोऽपि सन् । निमन्तुरपि संग्रापं सपदो विपदन्तराः ॥१२॥
-
-
॥७॥

·अगाव दरानज्योत्स्नापूरपूर्णसमं प्रभुः । पूर्व जन्मन्यमूर्पत्स ! वत्सपालकबालकः..॥ १३॥ नित्यदौर्गत्यनिर्वित्ता, परमानमयं महम् । पुरे निरीश्य झरेयीमयाचश्तय मातरम् ॥१६॥ अम्बा तथ निराजम्या सर्वसंपत्तिदुःखिता । रोद, प्रतियेशिन्या तीरादि छपया ददुः ॥१५॥ संस्थत्य पायस पात्रे परिपेक्ष्य तयाम्बिका । पहिर्ययो मुनिधागाद् मासत्तपणपारणे ॥ १६ ॥ स्थानादुस्थाय हर्षायुरोमाञ्चकवचाञ्चितः । भाजनात् पायसस्यास्मै भागमेकमदात्तदा ॥ १९७ ॥ अल्पं मासोषितस्यैतदित्यंशं प्यतरः, परम् । घृतादिश्लाध्यमाय तस्मै पाश्चात्य- मध्यदाः १८ ॥ निनिदानं मुनेनं दत्त भागेलिभिस्तदा ।, मागास्तेन तवेदानी समजायन्त, सान्तराः ॥ १९६ ॥ आफयेयं शुभाः कणिसकर्णः प्रभुदेशनाम् । उग्मीलशिपयोगः ससंवेगमुपागमत् ॥ २०० ॥ गृहमारं सुते ज्येष्ठे नियेश्य कृतपुण्यकः । धीधीराद मतमा दाय वपया सरतिभागभूत् ॥ २०१॥ १.५ ॥ इत्यभयकुमारकथायां धैनयिकीवुद्धिनिवन्धनं द्वितीयः प्रकाशः । ''इतमाकनामास्ति देशो मध्येपयोनिधि । तत्राकपुरस्वामी भूमानाईक इत्यभूत् ॥ १॥ अजनिष्टकादेवीकुक्षिकासारकैरयम् । तपाईककुमारारूप: कुमारो मारसंनिमः ॥२॥ तस्य चाकराजस्य बभूव |णिकस्य च । पारम्पर्यगता प्रीतिश्चन्द्रकैरवयोरिव ॥३॥ अन्यमा भेणिकः प्रेमीद निजामात्यमुपाकम् । समर्प प्राभृतं प्राज्यं सौहदुमदौहंदम् ॥ ४॥ स्वप्रभुप्राभृतं निम्वकम्बलप्रभृति द्रुतम् । मात्री गरयोपनिन्ये तदाददे चाईको नुपः॥ ५ ॥ महत्या प्रतिपत्त्या तं संभाव्याकभूविभुः । पप्रच्छ कश्चित् कुशलं मदन्धोर्मगधेशितुः ? ॥६॥ स्यस्यामिकुशलोदन्तैमन्त्री पीयूषपेगलैः । तद्गात्रयष्टिमतनोजातरोमाञ्चपल्लयाम् ॥७॥ अपृच्छदाकिस्तात ! को नाम मगधाधिपः। वप येनेडशी प्रीतिमधोरिप मनोभुया ? ॥ ८॥ राजाचे श्रेणिको नाम राजास्ति मगधेश्वरः । पारम्पर्यागता मैत्त्री तस्कुले मत्कुलेऽपि च --

·14
सटीका:
॥७३॥
n Enागुन्मीलितमुत् प्राहाकिमन्त्रिणमस्तिते । प्रभोः कोऽपि सुतप्रष्ठस्तेन. मैत्रीचिकीरहम् ॥ १० ॥-मन्यूचेऽस्ति-धियां पात्रं
पञ्चमन्त्रिशताधिपः । प्रभयो नाम तनयः श्रेणिकस्य महीपतेः ॥ ११॥ दाक्ष्यदाक्षिण्यनैपुण्यपुण्यपण्यकलामयम् । नाभयं निर्भय विश्ववित्तं
पेरिस कुमार! किम् ? ॥ १२॥ प्राकेन्द्रोऽपि पुत्रं स्वमभये सौदार्थिनम् । ऊचे सन्मार्गसंलग्नः कुलीनोऽसि ममाङ्गज! ॥१३॥ अवाप्य
पितुपदेशं स्वमनोरथसंनिमम् । जनान्तिकेन सचिषं तमुषाचार्द्रकासुतः ॥ १४ ॥ मामनापश्च्य मा 'यासी श्रोतव्यं गच्छता त्वया ।
अभय प्रति में स्नेहसोमसूत्रसमं धवः ॥ १४ मध्यप्येवमिति प्रोचे कुमारं सुकुमारगोः । ययौ राक्षा विस्टश्च वेत्रिदर्शितमाश्रयम् ॥१६॥
परेघुमंणिमाणिक्यप्रभृति प्राभृतं नृपः । अर्पयित्वा स्वपुरुषं व्यनाक्षीद · मन्त्रिणं च । तम् ॥ १७ ॥ अथाकिः कुमारोऽपि हस्ते तस्यैव
मन्त्रिणः । प्रेपीद् यिद्यममुक्तादिवस्तून्यभयहेतवे ॥ १८ ॥ स पुमान मन्त्रिणा सत्रा गत्वा राजगृहे पुरे। प्राभृतान्यर्पयामास श्रेणिकायाभयाय
च ॥ १६ ॥ किम्चामयकुमाराय मन्त्रिणेऽवाचि वाचिकम् । यदाककुमारस्ते सख्यसौम्रात्रमिच्छति ॥ २०॥ अथ कर्मजया बुद्धयाऽभ-
यचिन्तितयानिति । विराधितवतत्वेन जातोऽनायेंषु स ध्रुवम् ॥२१॥ नूनमासन्नभव्यः स महात्मा, राजपुत्रकः । अभव्यदूरभव्यानां न
मया सत्यकामना ।। २२ । तदुपायेन केनापि कृत्वा तं परमाईतम् । आप्तो भयामि स हाप्तो योऽग्रिमो धर्मवमनि ॥ २३ ॥ तस्याककुमा-
रस्य तीर्थदिम्वदर्शनात् । उत्पद्यते यदि पुनर्जातिस्मरणमुत्तमम् ॥ २४ ॥ तत् प्राभृतच्छलेनाईत्प्रतिमा प्रेषयाम्यहम् । चिर तत्नघटितां
महाचार्यप्रतिष्ठिताम् ॥ २५ ॥ इत्यादिनाथदेवस्याप्रतिमा प्रतिमा म्यधात् । पेटामध्ये समुद्रस्थां श्रेय कामगवीमयम् ॥ २६ ॥ ततश्च धूपद-
हनयष्टिकादीनि तत्पुरः । मुमोच देवपूजोपकरणान्यखिलान्यपि ॥ २७ ॥ ददौ च तालकं द्वारे मुद्रयित्वाऽभयः स्वयम् । श्रेणिकोऽथा-
केन्द्रस्य मन्त्रिणं तं ध्यसर्जपत् ॥ २६॥ अभयोऽपि हि तां पेटा तस्य हस्ते समार्पयत् । तं चोवाचेति सत्कृत्य वाचा स्वादुसुधामुचा
॥७६॥

·, ॥२९॥ पराककुमारस्य पुरः पेटोपनौश्यताम् । मदीयं तस्य मदन्धोर्याच्यमेतच वाचिकम् ॥३०॥ रहस्येकाफिना भूत्वोन्मुद्रय पेटामिमां स्वयम् । तदातर्यस्तु सप्रेक्ष्य दर्शनीयं न कस्यचित् ॥ ३१ ॥ इति कर्तव्यमित्युक्त्वा स पुमान स्वपुरं ययौ। उपायनान्यापंयंञ्च स्वस्वामि- स्यामिपुषयोः ॥ ३२ ॥ तमादककुमारायावख्यायभययाचिकम् । ततो रहसि स स्थित्या तां पेटामुद्घाटयत्। ॥ ३३ ॥ ददर्श च तदन्तस्थं तमसुद्योतकारकम् । विम्यं तदादिनाथस्य योगीय ज्योतिरान्तरम् ॥ ३४ ॥ दल्यो व किमिदं किञ्चिदङ्गामरणमुत्तमम् । मूर्ध्नि कण्ठे किमारोप्यं हृदयेऽन्यत्र या क्वैचित् । ॥ ३५ ॥ दृष्टपूर्वमिवेदं मे क्यापीति प्रतिभासते । न तु स्मृतिपथं याति मन्दाभ्यासस्य शास्त्रवत् .३६ त्याककुमारस्य चिरं चिन्तपतः सतः । मूळ ज्ञातिस्मृतिभानजनन्पानि, भूपसी ॥ ३७॥ उत्पनजातिस्मरणः स्वयमे- पासचेतनः । स एवं चिन्तयामास पूर्वजन्मको निजाम् ॥ ३८॥ इत्ती भवात् तृतीयस्मिन् भधे मगधनीतिः। कुटुम्भ्यास घसन्ताख्ये पुरे सामापिकाभिधः ॥ ३६॥ भार्या वन्धुमती मेऽभूदोपं च तया सह । यथावदाईतं धर्म सुस्थिताचार्यसंनिधौ ॥ ४० ॥ प्रादिपि घप्रतं यः कदाचन विलोक्य ताम् । अन्यरातमिद मत्वा सा कृत्वाऽनशन मृता ॥४१॥ तथामृतां च तां श्रुत्वा मयाप्ये. तद् विचिन्तितम् । महानुभावा मृता सा मतभागभयात् खलु ॥ ४२ ॥ भग्नवत. पुनरहं तदल: जीवितेन मे । कृत्वेत्यनश. नमई विषय विपशोऽभषम् ॥४३॥ तताच्युत्याऽहमुत्पन्नोऽस्म्यनार्यो धर्मर्जितः । प्रतियोयिता यो मां स बन्धुः स गुरुश्च मे ॥४४॥ तदनुसाप्य पितरमननुशाप्य पाप्यहम् । प्रार्यदेशं गमिष्यामि यत्र मेऽस्त्यभयो गुरुः ॥ ४ ॥धं मनोरथं कुर्वमादि. नायार्चनापर। आपच्चदन्यदा तातं स यातुमभयान्तिकम् ॥ ४६॥ अवादीदाशस्तं न गन्तव्यं खलु त्वया । वत्स ! स्थान- स्थिताना हि सौहदं श्रेणिकन, न. ॥ ४७ ॥ पिनाक्षया निषिद्धधारकण्ठितश्चाभयं प्रति । श्रवद्भुः कुमारोऽस्थाद् वारीवर इव

·विवेक०
मटीका
॥७७॥
द्विप, ४८ ।। श्रासने शयने याने भोजनेऽन्यक्रियास्वपि । अभयालंकृतामाशां शामने चकार सा ॥ ४६॥ कीटम् मगधदेशोऽस्ति
कोटा राजगृहं पुरम् । कस्कोऽध्वा तत्र गमनेऽपृच्छदेवं चा पार्श्वगान् ॥ ५० ॥ दयावादकराजोऽपि कुमारो मम निश्चितम् । यास्य.
त्यकथयित्वैव कदाप्यमयसंनिधौ ॥ ५५ ॥ ततश्च पञ्च सामन्तशतान्यादिशदाईकः । युप्माभिर्यत्कुमारोऽयं रक्ष्या देशान्तरं प्रजन्
॥ ५२ ।। देहच्छायेव तत्पार्श्व सामन्तास्तेऽत्यजन् नहि । क्न्धे धृतमिवारमानमाईकेयोऽप्यमन्यत । ५३ ॥ अयर हृदये कृत्वाऽमयो-
पगमनं सुधीः ।। प्रत्यह, कर्तुमारेमे वाहात्यां वाहवाहनम् ॥ ५४ ॥ अश्वारूढाश्च पायेऽस्थः, सामन्तास्तेऽरतकाः । कुमारो वाह-
यन्न किञ्चिद् गत्वा न्यवर्तत. ॥ ५५ ॥ एवं च घाहयन् पाई स ययावधिकाधिकम् । पुनः पुनश्च व्याघुट्याययो ते च पिश.
श्वसुः ॥ ५६ ॥ प्रार्द्रकसूनुरन्ये. पुंभिः प्रत्यायितैनिज । याने सजीकृते रत्नपूर्णे तां प्रतिमा न्यधात् । ५७ ॥ तदेयं पाइयन्नश्वमदृश्यी-
भूय पूर्ववत् । तथ यान समारुह्य स ययावार्यनीवृतम् ॥ ८ ॥ यानादुत्तीर्य संप्रेष्य प्रतिमामभयाय ताम् । सप्ततेत्यां धनान्युप्त्वा यति-
लिङ्गमुपाददे ॥ ५६ ॥ उच्चारयितुमारेभे यावत् सामायिकं च सः। आकाशस्थितया तावदूचे देवतयोचकः । ६० ॥ यद्यपि त्वं महास-
त्वोऽग्रहीदक्षिा तथापि मा । कुर्भभोगफल तेऽद्याप्यास्ते गमय तेन तत् ॥६१ ॥ भुक्त्वा भोगफलं कर्माददीथाः समये मतम् । भयभ्यमेव
हि भोक्तव्यं भोग्यं तीर्थकृतामपि ॥ ६२ ॥ महात्मंस्तद् व्रतेनालं यदात्तमपि हास्यते । मानेन तेन किं हस्तिस्नानायेत पुरेव यत् ? ॥३॥
प्रथादककुमारोऽपि स्वमूरीकृत्य पौरुषम् । दैवीं वाचमनादृत्य प्रवज्यां स्वयमाददे ॥ ६४ ॥ प्रत्येकबुद्धः स मुनि पालयन् निशितं
प्रतम्।
विहरनेकदा पाप वसन्तपुरपत्तनम् ॥ ६५ ॥ वाह्यदेवकुले क्यापि तस्थौ प्रतिमया च सः। सर्वाधिपरिहारेण समाधिमधिजम्मिवान् ॥६६॥
इतोऽत्र धनदत्तस्य सुता धनपतीभवा ! श्रीमतीत्यभवद् बन्धुमतीजीयो दियश्च्युतः ॥ ६७ ॥ तत्र देवकुलेऽन्येयुः पौरबालाभिर-
॥७७॥

·न्विता । श्रीमती पतिरमणमीडया रन्तुमाययौ ॥ ६८ ॥ मर्तारं वृणुतेत्यूचुस्तत्र सर्वाश्च वालिका. । फयापि कोऽपि सर्वाभिवराः स्वरुचि पमिरे ॥६॥ धीमत्युपाच सख्योऽसौ वृतो भट्टारको मया । तत साधु घृतं साधु घृतमित्याह देवता ॥ ७० ॥ रत्नवृष्टिं च तन्याना देयता गर्जितं प्यधात् । तद्गीताऽलीयत मुनेः श्रीमती तस्य पादयोः ॥ ७१ ॥ उपसर्गोऽनुकूलोऽय मतापथ्यमत्र धिक् । इति ध्यात्वा. ऽन्यतः सोऽगादनगारशिरोमणिः ॥७२॥ आदित्सू रत्नवृष्टिं तां राजा देव्या न्यवार्यत । अस्ये वरणके दत्तं द्रव्यमेतद् ग्रुवाणया ॥७३॥ सतय तद् धनं सर्यमावदे श्रीमतीपिता । सर्वस्य स्यं ययुः स्थानं तदा सायमिवायडजाः ॥७४॥ प्रथोद्वादुमढौकन्त श्रीमती वहयो घराः। श्रीमती स्याद पितरं महर्षिः स वृतो मया ५ ७५ ॥ मम तद्वरणेऽदाय द्रव्यं तद्गृह्यदेवता । तद् द्रव्यमावदानेन त्वयाऽप्यनुमत हि तत् ॥ ६ ॥ तत् तस्मै कल्पयित्या मा नान्यस्मै यातुमईसि । सकृत् कन्याः प्रदीयन्ते इति तात ! न कि श्रुतम् ॥ ७७ ॥ श्रेष्ठ्यूचे स कर्य प्राप्यो न होकत्रायतिष्ठते। अलि पुप्पमिव स्थानमातिष्ठति नयं धयः ॥ ७८॥ स किमायास्यति नवा प्राप्तोऽपि ज्ञायते कथम् ? । किं नाम तस्यामिशानं कति नायाम्ति मितयः ? ॥ ७॥ श्रीमत्यूचे मया तात ! तदा गर्जितमीतया | एट लक्ष्मास्ति तत्पादे पानयेव विलग्नया 1 ८० ॥ तस्मावत' परं तात ! तथा कुरु ययाऽखिलान् ।। यातायातपरान साधून पश्यामि प्रतिवासरम् ॥ ८॥ तातादिष्टा स्वयं तेम्या सपा भिक्षां ददत्यय । विद्यक्षमाणा तल्लक्ष्मांही मुनीनामयन्दत ॥ २॥ द्वादशाब्दे च दिङ्मूढः स महामुनिरन्यदा। उपालक्षि तया तथागतस्तल्लक्ष्मयीक्षणात् ॥ ८३॥ तमृर्षि धीमती माह तत्र देवकुले तदा । त्वं घृतोऽसि मया नाथ ! स्वमेव हि घरो मम ॥८४ ॥ तदा गताऽसि मां मुग्धां निर्गय स्वेददिन्दुयत् । पच यास्यसि मया प्राप्तस्त्वमृणं धारयन्निव ॥ ८ ॥ दृष्टनष्टो यदाऽभूस्त्य तदाधपि हि नाथ ! मे। परासोरिय कालोऽगात् तत् प्रसीद भजस्य माम् ॥८६॥ एवं स्थितेऽपि नैष्ठुर्याद् यदि मामयमन्यसे । भूत्वा तदग्निसाद दास्ये तय

·विवेक।
सटीका।
॥७८॥
खोघातपातकम् ।। ८७ ॥ राज्ञा,महाजनेनान्यैरथोद्वाहाय सोऽर्थितः । तां स्मरन देवीं वाचं श्रीमती परिणीतवान् ॥ ८८ ॥ भुजानस्या-
निशं भोगान् श्रीमत्या,सह तस्य तु । गार्हस्थ्याकीर्तनं सूनुरुत्पेदे क्रमयोगतः ॥ ८६ वर्धमानः क्रमेणाथ क्षीरकण्ठावमुत्सृजन् । स वक्तुः
मुल्जसजिलो राजकीर स्वाभवत् ॥ १० ॥ पुत्र तावति स प्रोचे श्रीमती मतिमद्वरः । अत. परं सहायस्ते पुत्रोऽस्तु प्रव्रजाम्यहम् ॥ ६ ॥
श्रीमती धीमती, तत्रान्तरे शापयितुं सुतम् । सतूलपलिकां तकुमादाय समुपाविशत् ॥ १२ ॥ प्रारमे कर्तनमिय पप्रच्छ च स
वालकः । मात ! किमेतदारब्धं. कर्म कारुजनोचितम् ? ॥ १३॥ साऽब्रवीजात ! ते तात. प्रत्यार्थ गमिष्यति । गतेऽस्मिन् पति-
मुक्तायाः
याः शरणं तर्कुरेव मे ॥ १४॥ बालकोऽपि जगादेवमनरैर्लल्लमन्मनैः । वयाऽहं धारयिष्यामि कथं यास्यति मे पिता ॥
६५ ॥ इत्युक्त्वा तर्कुस्त्रेण लालयेवोर्णनाभकः । अवेष्टयत् पितुः पादौ स मुग्धमधुराननः ॥ ६ ॥ जगादाम्बरं. च माभैपीः
स्वस्था, भव मया,यतः । वद्धपादः करीवासौ प्रयातु कयमातुरः ? ।। ६७ । श्रीमतीपतिरप्येवमचिन्तयदडो शिशोः कोऽपि स्नेहानुबन्धोऽयं
मन्मनापक्षिपाध्यमूत् ॥ ६८ ॥ मत्पदोस्तत्कृताः सन्ति यावन्तः सूत्रवेष्टकाः, तावन्त्यम्दानि धास्यामि पुत्रप्रेम्णा गृहस्थताम् ॥६६॥ पादयोः
स्तन्तुबन्धाश्च गणिता द्वादशाभवन् । गाईस्थ्ये द्वादशाब्दानि ततः सोऽप्यत्यवाहयत् ॥ १०० ॥ संधावधौ च संपूर्ण वैराग्येणोर.
रीकृतः । यामिन्याः पश्चिमे, यामे स, धीमानित्यचिन्तयत् ॥ १०१ ॥ भवकूपाद् विनिर्गन्तुं व्रतमालम्बरज्जवत् । मया प्राप्तं च मुक्तं
च मग्नस्तत्रास्म्यहं पुनः ॥ १०२ ॥ मनसैव, व्रतं भग्नं प्राग्जन्मनि तथाप्यहम् । अनार्यत्वं प्रपन्नोऽस्मि का गतिः स्यादतः परम् १ ॥१०३ ॥
भयविदानीमप्याप्तपरिवज्यस्तपोऽग्निना ! साक्षात् प्रक्षालयामि स्वं मलिनीमूतहेमवत् ॥ १०४ ॥ प्रातच श्रीमती पत्नी सासभाष्यानुमान्य
च, यतिलिङ्गमुपादाप निर्ममा निर्ययौ गृहात् ॥ १० ॥ सोऽभि राजगृह गच्छन्नन्तराले ददर्श तत् । चौर्यवृत्तिपर स्वस्य सामन्तशतपञ्च-
-
॥७८॥

·कम् ॥ २०६ ।। उपलक्ष्य स तैर्भक्रया यवन्दे सोऽवदध तान् । किमेषा जीविका पापहेतुयुष्माभिरास्ता॥१७॥ तेऽयोचन वञ्चाय- स्वाऽस्मान् पलायिष्ठा यदा प्रभो ! न तदा दर्शयाम स्मात्मानं भूमिभुजो हिया ॥ १० ॥ तदेवान्वेषणे लग्नानमन्त. सागराम्वराम् । चौर्यवृत्त्यैव जीवाम. किमन्यद् नि स्यशास्त्रणाम ? ॥ १० ॥ मुनिरप्यभ्यधाद् भद्रा ! करमापतित यदि । धर्मानुयन्धि तत्कार्य सफलं लोकयोध्यो. ॥ ११० ॥ नापि पुण्ययोगेन मानुप्यकमवाप्यते । प्रातस्य तस्य च फल धर्म. स्वर्गापवर्गद ॥११॥ दया जीयेषु सत्यो. क्तिरस्तेयं ब्रह्मचारिता । श्राफिन्चन्यं च धर्मोऽयमाईतोऽभिमतोऽस्तु वः ॥ ११२ ।। स्वामिनकाः स्थ हे भताः ! राजेव स्वाम्यह च यः। तन्ममेनमध्यान प्रपद्यभ्य समाहिता ॥ ११३ ॥ तेऽप्यूचुस्त्य पुर. स्वामी सांप्रत गुरुरप्यसि । त्वया शापितधर्मा, रमा दीक्षयाऽनुशहाग्य नः॥ ११४ ॥ इत्यादफकुमारस्तान् प्रमाज्य सहितश्च तैः । वन्दितुं श्रीमहावीरमथ राजगृह ययौ ॥११५ ॥ तद्वाहोपयने हस्तितापसाः सन्ति भूरिशः । ते हस्तिमांसमनन्तो दिवसानत्यवाहयन् ॥ ११६ ॥ ऊचुस्ते चेति हन्तव्यो घरमेको मतमः । यस्यैकस्यापि मांसेन भूयान् कालोऽतियायते ॥ ११७ ॥ एकेन्द्रियस्य धान्यस्य जायन्ते पञ्चभिः कणैः । पञ्चेन्द्रियत्वं तत्तृप्ति रिपञ्चेन्द्रियव्ययात् ॥ ११८ ॥ एवं च ते क्याभासधर्मनिष्ठास्तपस्थिनः । करिण मारणायक ववन्धुस्तरुणा सह ॥ ११६ ॥ मभारशृङ्खलावद्धो यत्र चासीद् मतद्गज । तेनाईकि' पया प्राप महर्षिः करणाधी. ॥ १२० ॥ महर्पिदर्शनात् तस्य वन्दनोत्सुकचेतसः । अयस्पाशा व्यशीर्यन्त फर्मपाशा इवाभितः ॥ १२१ ॥ निरगल करी सोऽथ वन्दितुं तं महामुनिम् । अन्यसा(जनस्तूचे मुनिरेप हतो हतः ॥ १२२ ५ पलायांचक्रिरे लोका मुनिस्तस्यौ तथैव सः । इतोऽप्ययनमत्कुम्मस्थलः प्रणमति स्म तम् ॥ १२३ ॥ स हस्ती पुनरुत्थाय भक्तिमन्यरया दशा । पश्यन् महर्षि प्रावितदरण्यानी. मनाकुलः ॥ १२४ ॥ तत्मभावाद्भुतं घोक्ष्य प्रणतास्तापसाच ते । मुनिमा प्रत्यवोध्यन्त जीवतत्त्वोपदेशतः ॥ १२५ ॥ तत्र धेणिकराजोऽपि

·LE
.
।
-
विवेक
सटीका
॥७९॥
तत्तथा गजमोतणम् । तापसप्रतियोधं च श्रुत्वाऽऽगादभयान्वितः । १२६ ॥ भक्त्या वन्दितवन्त चानन्दयामास पार्थियम् । सर्वकल्याण-
फारिण्या धर्मलाभाशिपा मुनिः ॥ १२७ ॥ राजापि मुनिमुत्फुल्लनेश्रो विरचिताञ्जलिः । भक्त्याऽच्छद ममाश्चर्य भगवन् ! हस्तिमो-
तणात् ॥ १२८ ॥ मुनिरूचे न भूपाल ! दुष्करं करिमोत्क्षणम् । श्रामतकुलतातन्तुपाशमोक्षस्तु दुष्करः ॥ १२६ ॥ राक्षा पृष्टश्च म मुनिस्त-
कुंतन्तुकथां तथा । कथयामास राजापि सलोकोऽपि विसिभिये ॥ १३० ॥ मुनीन्दुरादयोऽयाभयमेवमभापत । नियारणोपकारी त्वं
ममान्तर्धर्मवान्धवः ॥ १३१ ॥ त्वया हि प्रेपिता राजपुत्राईत्प्रतिमा मम । नदर्शनादई जातिस्मरोम्याईतोऽभवम् ॥ १३२ ॥ अना-
यत्वमहापङ्के निमग्नोऽह त्वयोवृतः । त्वबुद्धया योधवानार्यदेशायातोऽभवं प्रती ॥ १.३ ॥ किं किं त्यया न दत्तं मे वोधिरत्न
प्रयच्छता ? । ततोऽभयकुमार! त्य लभस्वानुत्तरा श्रियम् ।। १३४ ॥ श्रेणिकश्चाभयश्चतं नत्याऽयातां स्चमाश्रयम् । पाकिः श्रीमहावीर
पट्टा शिवपदं ययौ ॥ १३ ॥
॥ इत्यभयकुमारकथायां कर्मजबुद्धिनिवन्धन तृतीयः प्रकाश ॥
अथैकदा ससदि वीरभर्तुष्वाऽभयो मट्जु महर्षिमेकम् । पप्रच्छ नाथ भगवान् ! क एर मुनीश्वरी योग इवाङ्गयुक्त ? ॥१॥
अथाह नाथ शृणु वत्स ! गीतभयाख्यमास्ते नगरं प्रतीच्याम् । राजा तदीयोऽयमुदायनोऽस्मगिरा भवोद्विग्नमना बभूव ४२॥ प्रभापती-
कुक्षिभा व राज्ये नियेश्य केशाख्यमय स्वपुरम् । अस्मत्करेण पतमाप मोक्षमिहैव गन्ताऽखिलकमहन्ता |॥ ३ ॥ सत्पारिणामिक्यभिधान-
बुद्धिरथाभय प्राञ्जलिरित्युवाच । राजपिरल्या भविता प्रभो ! क. स्वामी जगावत्र युगेऽयमेव ॥ ४ ॥ नत्याऽथ नाथ नगरे व गत्याऽमयो
भवावर्नभयोपगूढ । प्रापृच्छते स्म प्रयतो प्रताय गुणेरगाधो मगधाधिनाथम् ॥२॥ न धेणिक प्राह विहस्य यत्म ! त्वं युक्तमेवाभिदधामि
॥७९॥

·किन्तु । साम्राज्यदातां पुरतो गृहाण दीक्षा ग्रहीतु समयो ममायम् ॥ ६॥ अथाभय श्रेणिकमित्युवाच देव ! त्वदाज्ञां शिरसा यहानि । राजपिमन्त्यं परमादिशद् मे धोरो विभुतिभयाधिनाथम् ॥ ७॥ स्वत्पुरतां प्राप्य पुराणपुण्याजगद्गुर वीरजिन च देवम् नि चेद् भवनसि- विधि विधास्ये मत्तोऽयमस्तत् क इवापरोऽस्तु ? ॥८॥ नाम्नेव नामाऽस्म्यभयो भवात्तु मूम्नो भुयो भतरह विभेमि । प्रसीद तद् मां प्रहिण प्रयामि श्रीवीरमधाभयदं त्रिलाक्या ॥६॥ अथोपगृह्यनमुवाच पृथ्वीपति सुतस्नेहविमोहितात्मा। यदा घेवे त्वां परतो प्रजेति ननं तदा यत्स ! समाददीया ॥ १० ॥ वज्रेण यन तु यया तथास्ति वेध्या स्वबुद्धया नृपबुद्धिरेषा । ध्यात्वेति धीमानभयोऽथ भूप व्यजिशपद् देव ! तदेयमस्तु ॥ ११ ॥ अथान्यदा हन्त हिमतुरासीदूप्मा खरांशोरपि यद्भयेन। निलीयते स्मारटकोटरेषु नारीस्तनाद्विपधिरोहति स्म ।। १२ ।। कथर का देहयतां वृतास्मिन्नमोऽपि सकाचमियाय शीतात् । इत्थ न चेत् तत् कथमस्य पारमहाय याति प्रभवोऽयमहाम् ? ॥ १३ ॥ यया. नुगोसर्गमनर्गनेन शीतेन दूयेत दिवाकरोऽपि । तेनेष पूर्दामपहाय तप्तु दिशं कृशानोभृशमभ्युपेति ॥ १४ ॥ प्रियानुरागैघुसणाङ्गरागेाजि. परागर्मरमृणांशुकैच । ध्यानेरियास्मि ध्वनिन कडारे शीतार्तिगाले घशयन् सुखानि ॥ १५ ॥ निशासु सध्यासु दिनेषु यस्मिन्नुरपुर पृष्ठ- नियेशितेन । रोरैर्नरैर्जानुकशानुभानुनयेण शीत क्रमतो विनीतम् ॥ १६ ॥ श्रीवीरनाथो भगवांस्तदानीं नानामुनिश्रेष्ठनिपेव्यमाण । बन्दाम पृन्दारकवन्दिवृन्दसंस्तूयमान समुपाजगाम १७ ॥ श्रीश्रेणिकश्चेल्लणया समेतस्तदाऽपराहे परमेश्वरं तम् । नन्तुं विनीतोऽभिजगाम धर्म शुधाय च धायकपुङ्गवोऽस्मात् ॥ १८ ॥ ततो नमस्कृत्य विभु निवृत्तौ तौ दम्पती कापि नदोपकण्ठे । अपश्यतामेकमनुत्तरीयं शीतेऽपि कप्तप्रतिमं महर्षिम् ॥ १६ ॥ अथो रथात् ताववतीर्य जायापती यतीन्द्र तमयन्दिपाताम् । शताङ्गमारा च पुण्यवार्ताः प्रवर्त- यन्तो परमीयतश्च ॥२०॥ - 21

·विका
सटीका
॥८॥
इतस्तदानीं हिमसंनिपाते संध्याघ्रकन्यापिहितोऽपि सधः । प्रौाग्नितापे विभृतोऽपि धाया दिनायुपोऽन्तेऽस्तमियाय भानुः
॥ २१ ॥ अस्त गते भास्वति भतरीव दिर पश्चिमेयं विधवेव नारी। विलापिनी वार्धिजलेपु सन्ध्यारागं तदा घट्टमिवास्यति स्म ॥ २२ ॥
तारामयोदारशिखामणीकैस्तमोमयै. श्यामलददशूकै । द जगज्जीययति स्म वेगादगादुपेत्य स्वयमोपधीश. ॥ २३ ॥ दिग्योषितामानन·
कालिमा य म स्वैरिणीनामगमद् मुख्नेषु । तदाननौज्ज्वल्यमगादभूषां मुखेपु शीतत्विपि जुम्भमाणे ॥ २४ ॥ रोद.पुटीयं कनशी तदन्त-
ज्योत्स्ना समन्तादपि तकपूरः । तत्राथयन् वुवुदतामुनि चन्द्रोऽप्यधान्म्रक्षणपिगडशोभाम् ॥ २५ ॥ अत्रान्तरे निर्मितसवंरागकृत्यः कृती
श्रेणिकभूमिपालः । देव्या समं चेलणयाऽभ्युवास विलासवेश्मागरुधूपधूप्रम् ॥ २६ ॥ एफेकबाहौ विहितोपधानापन्योन्यदो ग्जिटतनू रतान्ते ।
चूलीतले यदुकजस्तृतावगुण्टनावस्वपितामुभौ तौ ॥ २७ ॥ निद्राजथाश्लेषतयाथ देव्या वभूव हम्तो बहिरुत्तरीयात् । दुनश्च शीतेन स
कोमलाङ्गाऽजि. कण्टकेनेच सुदु सहेन ॥ २८ ॥ ततः प्रबुद्धा सहसैघ देवी शीतार्तित सीरतिमादधाना । करेण तेनाम्बुजसंनिभेन नरेन्द्र-
पक्ष श्रियमर्चति स्म ॥ २६ ॥ निरुत्तरीय तमृषि तदानीं स्मृत्वा च सोयाच कृपालुरेतत् । शीतेऽतिधोरे पततीरशे हा महानुभायो भयिता
फथ सः १ ॥३०॥ उपत्वेति सेय सरलस्वभावा निद्रामथावाप तथैव देवी । प्रायेण निद्रा सुलभैव तेषां येषां विकल्पा हदये न केऽपि ॥३१॥
सीत्कारमात्रेण तदा च तस्या नृपोऽल्पनिद्रः सहसा प्रयुद्धः। तद्वाक्यमाकर्ण्य तथास्वरूपं प्ररूपयामास विकल्पमेयम् ॥ ३२॥ रिसितो
निश्चितमस्ति कश्चिदन्य प्रियोऽस्या इदि भावलग्नः । शीतात्तिसंभावनयाऽयमित्थं सकेतभूमायनुशोचतीयम् ॥ ३३ ॥ ताम्यत्तितिक्षावशगो
निशां तां स गोपतिर्जानदयो निनाय । सचेतनो हि प्रियजामिरुवेरनीयॆफ रयाद् न कदाचिदेव ॥ ३४ ॥ अत्रान्तरे मङ्गलतूर्यनादादनन्तरं
मालपाठकास्तम् । प्रायोधयन् पञ्चमरागमुचः प्रपञ्चयन्त श्रुतिशुक्तिपेयम् ॥ ३५ ॥ विभावरीयं नपते ! विभाता विभावरीशोऽस्तमय
॥८॥

·अपाति दिमायरीणमययध सेप विमारीयानरणेऽभ्युदेति ॥ ३६॥ हताधिकारेभघटानशोणमायान्तमालोक्य हरि पुरस्तात् । तारामृगी. मिसममिन्दुरप्यमार प्रतीची पिधुरा प्रयाति ॥ ३७ । ध्यातादिदै संप्रति गर्भयामादियाविरासाऽखिलमेव विश्वम् । तेनार्कतेजोऽरुण- मंगोऽस्य पक्षांतिथिः कास्यरयः पियेत ॥ ३८ ॥ दिशोऽन्धकारेण मिलन्ति नीलीरागा मृगारेण समं हसन्ति । ततोऽनुरज्यन्ति दिवा- कांग पिट गन्यजतणानाम् ॥ ३६ ॥ श्रुत्येति राजा रमणीविरको विएज्य देवी स्थानिकतनाय । पाहूय चामात्यमथामयाख्यमि- पादिदेगाभिनिवेशभीमः ॥ ४० ॥ पात मयाऽन्तःपुरमय सातादरे दुराचारमशेषमेतत् । प्रज्वाल्यतां तद् द्रुतमेव मा भूरनीटशस्त्वं गित मातृमोदात् ॥ ४१॥ प्रादिश्य तपाभयमित्यमीदणमभीस्तदा मोधयशाद् भयस्य । नन्तुं जिनेन्द्राय जगाम राजा विराजमानोद्भुतराज- पदम्या ॥ ४२ प्रय स्यभागादमयो विमृश्यकारीति दप्यो समयः स्यताते । सतोपु धुर्या मम मातरोऽमू रक्ष्यास्तश स्यामहमेक्तातः । ४३॥ यसमाम्यतम विकल्प्य तातेन दिष्ट किमह फरोमि ? । कापो हि फोऽपीह महीपतीनां पुरो नदीपूर इवाविपाः ॥ ४४ ॥ पगागुपाधि परिपन्य कालोपो मया शेमविधौ विधेयः प्रभार विद्याऽन्तमुपैति फाल्क्षेपाट् यदि शोधभर प्रशान्तिम् ॥४५॥ ध्यात्येति धीमानमयस्तदीयाग्यणें मुजीगंभटीमपातीत् । चकार चोच्चैर्नृपतेनिदेशाद् ददाह शुद्धान्त इति प्रघोषम् ॥ ४६ ॥ तापीरं नृपतिस्तदानी मानी समानीय करायपृच्छत् । फिमेरुपत्नी किमने पत्नी स्वामिन् ! ममावेदय चेल्लणेति ? ॥४७॥ गामी गौधेणिक ! गायकीना मस्य समस्ता अपि धमपत्न्यः । जगाद शीते निशि चेल्लणा तु स्मृत्वा मुनि तं भविता कथ सः ?' ४८ मुग्येति सपा प्रगतानुतापदाइग्यरो डामरितान्तरात्मा । श्रीचीरनाथ प्रणिपत्य राजधानी प्रति क्षोणीपतिदधावे ॥ ४६॥ प्रदीपनं गर विधाय पंगादम्यागत देगनसमनोऽने । जगाद राजाऽभयमादरेण चया निदेशः किमनुष्ठितां मे? ॥ ५० ॥ भयात्तफम्पस्वभय' प्रणम्य

·विवेक
सटीका।
11८१॥
कृताञ्जलिः क्षमापतिमित्युवाच ! पाशा परेषामपि तावकोना तात! प्रमाणं वत किं पुनमें ? ॥ ५१ ॥ राजापि कोपारुणलोचनस्तं जगाद
पापिन् । परतो व्रजाशु । रे दर्शयस्यात्ममुख स्वमार्दग्धा त्वमग्नौ पतितोऽसि किं न ? ॥ ५२ ॥ अथाभयः प्राह पतगमृत्युर्युक्तः श्रुताईद-
चनस्य मे न । तात! प्रसादाद् भवतो प्रहीष्ये व्रत तु दिष्ट्या भगवत्पदान्ते ॥ ५३॥ नृपोऽप्यनाकर्णितकेन तूर्ण पुरं गतोऽन्तःपुरमततं
तत् । जीर्णभशालां चलितां च दृष्ट्वा विमृश्यकारिण्यभये जहर्ष ॥ ५४॥ ततोऽभये यत् 'परतो बजे' ति कोपात् तदाभाष्यत तद् विमृश्य।
तैरेय पादैः प्रभुपर्पदि क्षमापतिः सुत सान्त्वयितुं जगाम ॥ ५५ ॥ तप तं दीक्षितमालुलोके श्रीवीरनाथस्य पुरो निषण्णम् । विषण्णमेनं
त्यभयो मुनीन्दु मावोधयद् वोधयितव्यमेवम् ॥ ५६ ॥ तदात्मसंधावचनं विचिन्त्य राजन् ! विपादं हदि मा दधीथा. । मया गृहीतं भगव-
त्पदान्ते व्रतं भवानप्यनुमोदतां तत् ॥ ५७ ॥ श्रुत्वेति राजा प्रणिपत्य नाथ मुनीनथान्यानभयं च भक्त्या । तं तामयित्वाऽथुमुखः स्वनि-
म्दापरः कथंचित् पुरमाजगाम ॥५८|| श्रीवीरपादमूले तप्त्वा चिरमायुषोऽन्तमधिगम्य । अभयकुमारमुनीन्दुर्गतिमूहेऽनुत्तरां क्रमतः ॥५॥
॥ इत्यभयकुमारकथायां पारिणामिकीवुद्धिनिवन्धनं चतुर्थः प्रकाशः ॥
मथ जम्बूस्वामिसत्त्वमहिमानमनुमोदयन्नाह-
नवनवइकणयकोडी चइऊण तह य अट्ट रमणीउ । गहिऊण संजमं जंबूसामिणा साहिअं कज्ज ॥ ४९ ॥
[ नवनवतिकनककोटीस्त्यक्त्वा तथा चाष्ट रमणी । गृहीत्वा सयम जम्बूस्वामिना साधित कार्यम् ।।]
सुगमेवेयम्, पर 'साहिन फज' साधितं सिद्धिमानीत कार्य कृत्यं केवलज्ञानावाप्तिमुक्तिप्राप्तिरूपमिति संक्षेपार्थः । दयासार्थस्तु कथा-
नकायसेयः । तदम् :-
-
॥८॥

·श्रीरानिराजितं राजगृहमित्यस्ति पत्तनम् । यत्पौराणां वणिकपुत्र इव सोऽपि धनेश्वरः ॥ १॥ नृपत्तत्र ततारिनीश्रेणिः थेणिक त्पभून् । धर्मी यो मार्गणक्षेपं विदन्नपि विवेद न ॥ २ ॥ श्रीमान् वीरः शुनासीरप्रमुखामरसेवितः । तत्रैत्य समवासाद् विभुईभार- परते ॥ ३ ॥ निशम्य स्वामिनं प्राप्तं राजा राजगृहेश्वरः । सपोरान्तःपुरामात्यः प्रीतो नन्तुं समाययौ ॥ ४ ॥ प्रणम्योचितभूपीठे निविष्टेषु गृपादिए। स्वामी संसारधिकारदायिनी देशनां व्यधात् ॥५॥ अवान्तरे समायासीद् दासीकृतरविस्त्विपा। चतुर्भार्यः प्रभु नन्तु कश्चिदिन्द्र श्यामरः ॥ ६॥ प्रदक्षिणायीपूर्व प्रणम्य परमेश्वरम् । निपसाद यथास्थानं सोऽपि रोपितविस्मयः ॥ ७॥ शकादिसुरचक्रेपु ज्वलन् रगिरिबांडुपु । प्रकरोद् दुप्फरं किं किं देयोऽयं पूर्वजन्मनि ? ॥८॥श्रेणिकक्षोणिकान्तेन पृष्टः स्पष्टमिति प्रभुः। देवस्य तस्य वृत्तान्तं कथया- मासिवानिति ॥ ६ ॥ युग्मम् ॥ राजन् ! मगधदेशेऽत्र ग्रामे सुग्रामनामनि । राष्ट्रकूटान्वयी श्रीमानार्योवानार्यवागभूत् ॥ १०॥ रेवती- पुतिजो तस्य सुतौ भुवनविभुतौ । अभूतां भवदत्तश्च भवदेवश्च नामतः ॥ ११ ॥ भवदत्तोऽग्रहीद दीक्षां सुस्थिताचार्यसन्निधौ । भाव- देवमपि माष्टुं भवाद् प्राहयति स्म तम् ॥१२॥ भावदेवः प्रियां दध्यौ दामितोऽपि तपस्यया । लज्जया धारितः क्षुद्रः स्मरत्येव मरुस्थलीम् ॥ १३॥ गते भवदत्तेऽथ भायदेवः प्रियामगात् । भग्नालानः करी विन्याटवीमेवाभिधावति ॥ १४ ॥ अथ श्लथगुणग्रामः सुप्रामग्राम- सोमनि । चैत्यसमेतयेत्युक्तः स शमी कान्तया तया ॥ १५॥ मूढाशय! नवामूढामिव मां मनुपे हदि । जराजर्जरितां पश्य संसारस्य कुसा- रनाम् ॥ १६ ॥ अस्मिन् पवित्रयस्तूनामपावियनिवन्धने । देहे जरापरायते विमुह्यस्यधुना मुधा ॥१७॥ विषं माममृतं दीक्षामन्यथा मा स्म मन्यथाः । तद व्याघुश्य झटित्येव गुरुं बज कुरु यतम् ॥ १८ ॥ इति प्रबोधितः प्रीतो नागिलाया गिरा चिरात् । साधु साध्विति तां स्तुत्या साधुः सरि रयादयात् ॥ १६ ॥ आलोच्य तद् गुरोरने तदुक्तं स व्रतं व्यधात् । येनाजनिष्ट सौधर्मे प्रमातिभासुरः सुरः ॥२०॥ क्षेत्रे महा.

·विवेका
सटीका।
||८२॥
विदेहेऽथ विजये पुष्कलाऽभिधे । नगर्या चीतशोकायां भवदेवो दिवश्व्युतः ॥२१॥ पुत्र. पारपस्यासीद् कामालासंभवः । नाम्ना
शिवकुमारोऽय पितृभ्यां परिणायितः ॥२२॥ युग्मम् ॥ अन्यदाऽसौ गवातस्थ: सार्थवाहस्य कस्यचित् । वेश्मन्युपात्तसनिक्ष मुनिमेकमलो.
फत ॥२३॥ प्रयास्थानगर्न पापवारण कृतपारणम् । गत्वा नत्या मुनिं राजाइजोऽन्ते समुपाविशत् ॥२४॥ ततोऽसौ शानयामूचे भयदत्तो.
ऽस्म्यहं पुरा । भवांश्च भवदेयोऽभूदावामात्तवतौ तथा ॥२५॥ दिवश्च्युस्याहमभवं विजयेऽत्रैव विश्रुते । नगर्या पुण्डरीकिरायां यज्ञदत्तस्य
चक्रिणः ॥२६॥ परन्यां यशोधराख्यायां सुतः सागरसंक्षित । पित्रा धात्रीशपुत्रीभिस्तरुणः परिणायितः ॥२७॥ युग्मम् ॥ एकदाऽनेकदारान्त-
पती मन्दिरमूर्द्धनि । दृष्टनष्टधनालोकात् प्रवुद्धो प्रतमादिपि ॥२८॥ गृहीततीर्थरुद्दीतो गुरोरमृतसागरात् । तप्यमानोऽयधिज्ञानी
चाभवं प्रधिषन् भवम् ॥ २६ ॥ श्रुत्वा शिवकुमारोऽद. प्रबुद्धः शुद्धमानसः । नत्वा यति गत प्रष्टुं पितरौ निश्चिततः ॥ ३०॥ पितृभ्या.
मननुज्ञातस्ततश्चाकृतभोजनः । गत्या पौषधशालायां तस्थावस्थानमंहसाम् ॥ ३१ ॥ प्रथेप जगतीभर्तुरादेशाद् दृढधर्मणा । श्राद्धन
वोधितो भुङ्क्ते पष्ठादाचाम्लपारणः ॥ ३२ ॥ ईक्तप प्रकाशी च प्राशुकाशी व्रतीव सः । तत्र शुश्रूपितत्स्ट्यत्कर्मणा दृढ-
धर्मणा ॥ ३३ ॥ अथ द्वादशवर्षान्ते भावनियूंढसंयमः । विद्युन्मालोति देवोऽभूद् ग्रह्मलोकेऽद्भुतधुतिः ॥ ३४ ॥ राजन् सो.
ऽयमिति श्रुत्वा श्रेणिकः पुनरब्रवीत् । भविष्यति भुवि स्वामिन् कीडशोऽयमतश्च्युतः ? ॥ ३५ ॥ विभुराद पुरेऽत्रैच पभश्रेटिसूरसौ।
जम्यूनामावसर्पिण्या भावी चरमकेवली ॥ ३६॥ तद् विद्युन्मालिनः कान्ताचतनो विनयाऽऽनताः। तीर्थशमिति पप्रच्छुः कास्माकं
भाविनी गतिः ? ॥ ३७॥ श्रेष्ठिनां तनुजीभूय यूयमप्यस्य योषितः । भविष्यथ पुरेऽत्रैय तदिदं विभुरभ्यधात् ॥ ३८ ॥ अथ तद् दिवसादेय
स देव. सप्तमेऽहनि । धारिण्या ऋषभश्रेष्ठिपन्याः कुक्षावधातरत् ॥ ३६॥ पूर्णरथ दिनैः श्रेष्ठिप्रिया सा सुपुवे सुतम् । प्रानन्दामृतरोचिj
-
॥८२॥

·. सरसीर सरोयहम् ॥ ४० ॥ इतध श्रेष्ठिनो भ्राता जिनदास इति श्रुतः। मृत्वा शाश्वतजम्बूद्रौ जातवानस्ति देवतम् ॥४१॥ तस्योपया- चितादेप प्रस्तः सूनुरित्यथ । पितृभ्यां विहितो जम्बूकुमार इति नामतः ॥ ४२ ॥ समुद्रश्रीरिति तथा पद्मश्रीरिति च श्रुता । पद्मसेनेति कनकमेनेति च समायया ॥ ४३ ॥ विद्युन्मालिसुरस्यताश्वतनश्चित्तवल्लभाः । गृहेषु श्रेष्ठिमुख्यानामवतेर्दियश्च्युताः ॥४४ ।। युग्मम् ॥ नममेगा व कनफयाश्य कनकवत्यय ! जयश्रीरिति चाभूयश्चतम्रोऽन्याः कुमारिकाः ॥४५॥ अष्टौ मूर्त्यन्तराणीच महिषीणां बिडौजसः। ताः पुरेऽत्र वभुर्यालाः सिद्धयोऽष्टाविवाथवा ॥४६॥ दातुं ताः पितृभिः जम्बूस्वामिने ऋपभोऽर्थितः । सर्वे मेने न फस्तुल्यगुणसङ्गाय कौतुकी ? ॥४७॥ तदानीं च महामोहतमोहतिदियाफरः । श्रीसुधर्मा समायासीद वैभारगिरिफाननम् ॥४८॥ श्रुते तस्मिन् समायाते निर्यात नगरादय । जनेरियाम्भोजादाजायितपिराजितः ॥ ४६॥ श्रीसुधर्मगणाधीशं नमस्कतुं समागमत् । तदा जम्वूकुमारोपि समारोपितसंमदः ।।५० ॥ संसारसागरोत्तारतरीविरमरीणया। गिरा गुरुश्चकारास्य पुरस्ताद धर्मदेशनाम् ॥ ५१ ॥ जम्वूरम्बूज्ज्वलां वाचं गुरो संघरदात्तदा । पीत्या रोमान्चरूपेणाभितः पल्लवितोऽभवत् ॥ ५२ । नत्वा मुनीन्द्रमन्निद्रवतग्रहमहोघमः । जगामाऽयममायः सन् सदनं मदनं विपन ॥ ५३॥ सत्वरः पितरौ नत्या जम्वूः कम्यूज्वलस्मितः । निजगादाऽयमादाय प्रतं प्रीतो भवाम्यहम् ॥ ५४॥ इत्याकर्ण्य ततः कर्णकालकूटोत्कटं पचः। मुतं यतनिषेधाय पितरावूचतुस्तराम् ॥ ५५ ॥ एकस्त्वमावयोर्दीपो भानुर्भुनभसोरिव । त्वां विना यत्स ! नितमा तमास्यभिभवन्ति नौ ॥ ४६॥ मनोरथशताइतप्रसूतव्रतकर्मभिः । दुर्लभस्तात लन्धोऽसि त्यमुदुम्बरपुप्पयत् ॥ ५७॥ तनश्चिरेण संपूर्णमनोरथमहारयम्। किमीहग्याग्यनाघातैर्युक्तं भऋतुं तवानघ !! n८॥ ययाचिरे चिरेणैता रूपाद्वैतागयष्टयः । अष्ट याः कन्यकारतुभ्यं स्यजस्येताः कुतः मुत! १॥ ४६ | स्वसङ्गसुभगंमन्याः कन्याः परिणयनिमाः । कुतूहलं श्रुतोल्लराययोः पूरयाऽऽवयोः ॥ ६० ॥ आशाना-

·विवेक
मटीका।
11८३॥
मिव चैतासामन्तश्चन्द्र इव स्फुरन् । कलायन्नावयोनेत्रकुमुदानां मुदं कुरु ॥६१५ श्रुत्वा पित्रोरिमां वाचमचलव्रतनिश्चयः । उचितमः कुमारी-
ऽयमभ्यधाद् मधुरं वचः ॥६२|| तावदाचर्यत ब्रह्मग्रताय नियमो मया । कुतूहलाय यां कार्य पाणिग्रहणमप्यदः ॥६३॥ वियाहस्य द्वितीयेऽहि
प्रहीप्यामि पुनयंतम् । क्षेपं मूर्धन्यवात्सल्याद नाहं भवदयानले ॥ ६४ ॥ माता मृगीदृशां प्रेमस्थेमसंवन्धवन्धने । पतित्वेन पतित्वाऽसौ
क मोक्षाय यतिथ्यते ? ॥ ६५ ॥ इत्यालोच्य मिथस्ताभ्यां पितृभ्यां तन्मतं वचः । प्रकारि च मुदा पाणिपीडनोपक्रमामः ॥ ६६ ॥ युग्मम् ॥
प्रथ जम्बूकुमारेण शापिते स्ववतोद्यमे । पितॄन् किकार्यतामूदानाहुस्तानिति कन्यकाः ॥ ६७ ॥ इहापि परलोकेऽपि जग्घुस्यामी गतिः स
नः । पद्मश्रियामियोप्णांशुर्विगुतामिव घाम्बुदः ॥६॥ मनोऽभिमते मागें मोऽस्माभिस्तेन वा चयम् । नेनच्या. सत्यमित्यस्तु स्पर्धायन्धः
परस्परम् ॥६६॥ महासतीषु धन्यानां फन्यानां यचनैरिति । तेऽप्युद्दिश्य विवाहस्य दिनमानन्दिनः स्थिताः ॥७०॥ प्रथाननेन्दुनिर्गदतुलमु.
धया तया । स्त्रीपु संजीययन्तीपु भवदग्धं मनोभयम् ॥७१॥ बन्धूनामुपरोधेन विरोधेन तु चेतसः । लग्ने जम्बूकुमारोऽयमुपयेमे कुमारिकाः
॥ ७२ ॥ युग्मम् ॥ सह ताभिः स्मरशरैः सहिताभिस्तदा वदन् । गतस्पृहो गृहावासे घासधेश्मन्यवास्थित ॥ ७३ ॥ इतब्ध चिन्यो धिण्याद्रौ
व्यधाज्जयपुरेश्वरम् । पुत्र प्रभुमथ ज्येष्ठः प्रभवो निरगान् कुधा ॥ ७४ ॥ चौरपञ्चशतीयुक्तः कुर्वन्नुा स चोरिकाम् । जज्ञेऽयस्यापिनीता-
लोदाटिनीविद्ययोः पदम् ॥ ७५ 1 गृहं तदा तदागत्य जम्बूस्वामिनिपेवितम् । विद्ये प्रयुज्य तन्वानश्चौर्य स्तम्भमवाप सः ॥७॥ नाह
स्तम्भितो भृत्यैः सहितोऽपोति चिन्तयन् । दृशं प्रतिदिश चौरमामणीरतिपत्ततः ॥ ७७ ॥ अथ मुप्तेऽखिले लोके कुमारं स्त्रीभिरावृतम् ।
अपश्यजानतं सोऽजखण्डकैरवखण्डवत् ।।७८॥ प्रभवस्तमुवाचाथ जम्बूनामानमानतः। स्तम्भनी देहि मे विद्या गृह्णन विद्याद्वयं मम ॥७९॥
जम्बूस्वापी ततो घाचमाचष्टे स्म शमैकभूः। नास्ति मे स्तम्भनी विद्या लद्विद्याभ्यां च किं मम ? ॥ ८० ॥ काङ्क्षामि यदहं गेहविरहं निर.
॥८३॥

·-- हरति । प्रतं प्रातहीप्यामि सुधर्मस्वामिसंनिधौ ॥१॥ प्रधाह प्रभव धीमग्निति प्राभवभाग्भयान् । मुनक्ति नेर किंभोगान् प्रताय यतसे कुनः ।। ६२॥ वरेणेदमयागादि तथावादिनि तस्करे । सकर्ण ! यमुमाफर्णि समाकर्णय मदिरम् ॥३॥रसवीर्यविपाकेन किम्पाभ्योऽपि दामणात् । अभिय कोऽनुभुशीत विषयान् मुखपेशलान् ? ।। ८४ ॥ विरसा अपि रोचन्ते विपया विकृतात्मसु । कपायिणि मुखे तारमपि क्षीपयने जलम् ॥ ८॥ ॥ विषयेच्छायशः प्राणी परिभूयेत फर्मभिः । प्राशापद्धो रसः किं न क्रियते भस्म वार्तिकः ।। ८६ ॥ तदलं विषयातासाः मुगुरुसगमात् । तिष्ठामहे महानन्दसौख्यायान-तसपदे ।। ८७ ॥ अथाह प्रभव' स्वास्मिंस्त्व वन्धुपु पराइमुखः। पितरौ दुष्प्रतीकारी कथंकारं विमञ्चसि ? ॥८८|| अथ जम्पूरुषाचनमहो माह शरीरिणाम् । वान्धवो बन्यवः केऽत्र पितरौ पितरश्च के cel पितृमातृमहनाणि भ्रातूपुत्रायुतानि च। जातौ जातेर्व्यतीतानि कस्याह कस्य ते पुनः॥१०॥ अहमेको न मे कोऽपिनाहमन्यस्य कस्यचित्। न त पश्यामि यस्याहं दृश्यते न स यो मम ॥२१॥ मातृभूय पितृमय पुत्रादीभूय भूरिश । प्राणिनोऽत्र विवर्तन्तेशातेयं क्योपयुज्यताम् ॥२॥ वन्धूना प्रतिबन्धस्य सलूपत्वा यातयापि तत् । धर्म एवाङ्गिनां शर्म दत्ते माता पिता सुहृत् ।। ६३॥ अथाह प्रभयः पुत्रमुत्पाद्य प्रघ्रजेस्ततः । अपुत्रस्यास्ति न स्वों न च सृप्तिरमुत्र यत् ॥६॥ विहस्याय जगौ जम्यूगिरा शम्बूकगौरया । स्वर्गः पुत्रेण चेत् पुंसां वृथा धमक्रिया ततः HEII श्यानशूकरसाधा हश्यन्ते बहुसूनयः । तत् ते दिव प्रयास्यन्ति न वालग्रह्मचारिण. ?॥६६पुरावर्जितं पिण्ड लभन्ते पितरौ यदि। तृप्तास्तत् किमु भुक्तन कस्यापि पितरो घयम् ॥१७। विषयप्रोतयालं तत्पुत्रोत्पादनवार्तया। इत्युक्ते जम्वुना जज्ञे प्रभवः पिहितोत्तरः ॥१८॥ प्रयोयाच समुनधीनधेियं श्रीरनर्गला । प्राप्ता त्यया कथमिमां हित्वा भिक्षुत्वमीहसे ?।। ६६ ॥ जम्बूरुषाच हे कम्बूपमकम्बि! निशम्यताम् । को विभ्यास थियोऽमुन्याश्चश्वला चपलेव या १ ॥१०॥ यात्मनो जनकं धर्म हन्ति नित्योपकारिणम् । निलपाया श्रियस्तस्याः पतिद्रोहे- ·विवेक सटीका। 11८४|| ऽपि का पा १०१।। तदेनां स्वयमुत्सृज्य प्रयजियामि भामिनि! त्यज्यमानं प्रतीक्षिप्ये नात्मानमनया एनः ॥ १२॥ यमनीरित्ययावा. दीदनादीनव! नाथ ! ते । गार्हस्थ्यादपरो धर्मः शर्मदो नोपयुज्यते ॥ १०३ ॥ गृहस्थाधारतो धर्म यतन्ते यतयोऽपि हि । पतपाताद् विना मातुर्जीवन्ति फ्व नु जन्तवः? ॥१०४॥ यथा सरोऽभि गच्छन्ति क्षमावराः खेचरा अपि। तृप्णाच्छिदै तथा यान्ति गृहस्थं धार्मिकाः परे।।१०।। गृहिधर्म दुराधेयं सुरैरप्यमुरैरपि । पालयन्ति नराः शूरा दूरादुज्झन्ति चापरे' ॥ १०६ ॥ अथ जम्बूरुवावेशमुपकुर्वन्ति सेवकाः । प्रधानत्यं तदीशस्य सेवकेपूपयुज्यते ॥१०७॥ मानुषत्वच्युतेः पान्ति दिशन्ति च परं पदम् । क्षेमयोगकता नाथा लिड्दिनस्तेन गेहिनाम।।१०८॥ न ध्यायन्ति न जल्पन्ति न चलन्ति न भुजते । सावा यतयो ये ते गृहिभ्यो नोत्तमाः कथम् ? ॥१०॥ मेरुसर्पपयोर्यवदन्तरं रविकोटयोः । धार्धिगोप्पदयोर्यद्वत्तद्वद् यतिगृहस्थयोः ।। ११० ॥ खण्डनी पीपणी चुल्ली पय.कुम्भी प्रमार्जनी। पञ्चशूना गृहे तेन दूना गृहीमहि व्रतम् ।। १११॥ जगाद पनसेनाथ नाथ ! ते सुन्दरं वपुः । व्रतकप्टोचितं नैव कदलीगर्भकोमलम् ।।११।। श्रथ जम्बूरुवाउँदमशुचेः कृतघातिनः। का. पेक्षा वपुपः प्रेक्षावतां शश्वद्विनाशिनः ? ॥ ११३ ॥ स्वतन्त्रः परतन्त्रेण निर्मलः ममलेन च । देहेन चेदुपाज्येंत धर्मग्ताक्षुणमन किम् ? ।। १२॥ जगाद जयसेनाथ नाथ ! तीर्थकरैरपि । कृत्वा राज्य परिव्रज्याददे तत्त्वं किमुत्सुकः?॥११५॥ जम्बूरथाह ते ज्ञानादविदम् कालमात्मानः स्पर्धा तैर्नोऽस्तु फाऽऽतङ्के प्रजानामिव राजभिः ? ॥ ११६ ।। कृतान्तस्य करोऽकरमादेत्यकस्मादजतितः। कहिं चालयिता सार्थ संवलेन वदागिनाम् ।। ११७ ॥ दुष्कर्मचौरहन्तारः सहायाः साधवोऽध मे । कुर्वन्पथ्यदनं धर्म यामि तन्मुक्तिपत्तनम् ॥ ११६ ॥ नभःसेना विहस्याथ जगौ नाथ तव भ्रमः । मानसे वासितः केन वद स्वर्गापवर्गयोः ? ॥ ११६ ॥ भवोऽयमेव दौगत्यवतां दुर्गतिरिप्यते । स एव श्रीमता स्वर्गा- ऽपवर्गो रतिशालिनाम् ॥१२०॥ अथ जम्दूर्जगादेति वदन्ती नापराध्यसि । तैलमेवामृतं तस्य येनाज्यं नैक्षि कहिचित् ॥१२१॥ स्वर्गापर्यायो ·सौख्यममाऽगुनमसारिप । यत्र तत्र मिये ! मयं सुखाभासस्य का कथा ? ॥१२२० सुषुप्तितुत्तुपामतिरतिर्मूषपुरीपयोः । प्रतिभोंगे वियो- गेच क नातिमार्यजन्मनि ॥१२॥ तद् विमुच्यासुखमयान् भोगान रोगानिवैहिकान् । मोत्तसौख्यलतावीज ग्रहीप्ये प्रहिणि ! यतम् ।।१२।। फनकश्रीरयायाच न कः प्रार्थयते सुखम् । परं प्रत्यत्तमेवैतत्परोक्षस्य कथा वृथा ।। १२५ ।। तपः कियेत भोगेभ्यस्तेषु लम्धेषु तद् वृथा। प्रमालयति को यहिमन्ते पाकमुपेयुपि ॥ १२६ ॥ अथ जम्बूजगौ प्रत्युत्पन्नदृष्टिस्त्वमीदशी । प्रत्युत्पन्नदृशां दीर्घद्दश्वरास्त्ववनीश्यरा' ।। १२७ । स्वर्गापवर्गद प्राप्य मानुष्यं तत्सुसश्पृशः । विनश्यन्त्यायती मूढा बीजभोजिकुटुम्बिवत् ।। १२८ ॥ तमिदं राज्यवल्लब्ध्वा मानुष्यं दिनपञ्चकम् । तत् करिप्याम्यहं यद् न कृतं जन्मशतैरपि ॥ १२६ ॥ अथो कनकवत्यूचे त्वमपूर्घ करिष्यसि । हित्वा हस्तगतं भोज्यं कूपरान्तं विलेदयसि ॥ १३० ॥ कुमारोऽथ जगौ गौरिकान्या लोकै शुकैरिव । त्रुट्यमाना भ्रम भोगाः स्यन्ति शाल्मलिकोशयत् ॥ १३१ ॥ भयशेनेऽत्र पुंयोनिविनराद् विषयान्धलाः । क्षिप्यन्ते दुर्गती प्राप्ता अपि सिद्धरसाप्तये ॥ १३२ ॥ तदहं युवतीलोभं व्यतीत्य सुगुरोगिरा। कल्याणसिदये सियरसाययास्मि सादरः ॥ १३३ ॥ जयश्रीरित्यथावादीद् नाथ ! साधूदित त्वया । परं परोपकारो यः स पुण्यखनिरिप्यते ५ १३५ ॥ त्यं विपन्नपि तद् भोगान् भजास्मत्कृतये कियत् । घनो जनोपकाराय क्षाराम्भोऽपि न कि पिवेत् । ॥ १३ ॥ विपं तदपि तत्प्रतं सुधायेत ययाऽगिनाम् । तथा न श्रेयसे भोगास्तेऽपि योगात्तय प्रभो! ॥ १३६ ॥ तत् कृपालो ! कृपां कृत्वा स्वसंगमसुखामृतैः । संजीय- याऽस्मान्कामार्ता पल्लरीरिव नीरदः ॥१३७॥ जम्बूरथाह तां कामहतां स महतां वरः । असन्निवन्धमाधातुमल कमललोचने ! ५१३८५ भोगा युमाकमस्माकमुभयेपाममी विपम् । यचतुर्गतिकस्तेभ्यो भयो भयति भीपण' ॥१३६॥ तिर्यग्नारकदुर्देवनृतादु.खस्य का कथा ?। एकशोऽपि विपद् घोरा गर्भवासे निशम्यताम् ।।१४०॥ सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिद्यमानस्य लोमसु। यथा दुख भवेनन्तोर्गर्भेऽष्टाणितं तथा ॥१४१॥ इन्त

·विवेक
मटीका
॥८५॥
नाल इवामध्ये कोट इव वसन् भवी।नव मासोऽहानि चत्वारि नयत्यसमदुःखभाक् ॥१४२॥ तवस्थश्चिन्तयत्येप निसृतोऽतः कथंचनातकरिये
यथा नात्र भूयोऽपि निपताम्यहम् ॥ १५३ ॥ ततोऽपि जायमानस्य यद् दुःखं योनिसंकटे । मूर्छितस्येव जाल्मोऽयं न स्मरेद् घातमात्मनः ।
॥ १४४ ॥ स्मारितोऽहं तु तत्पूज्येरपुनर्भवनायकैः । स्मृत्वा तच भवत्योऽपि भवताऽपनि मामके ॥ १४५ ॥ प्रथोत्तरगावैराग्यरसाङ्गी.
कृतचेतसः। अधावपि समं जम्बूकुमारमिदमभ्यधुः ॥ १४६ ॥ प्राधितो यस्त्वया पन्थाः सोऽस्मामिरपि संश्रितः । ततः सहव नेतासि
तेनास्मान् शिवपत्तनम् ॥१४७उवाच प्रभयोऽप्युञ्चैर्महासत्त्व! भवद्गुणैः । कष्टस्वामनुयास्यामि पुत्राचापृच्छय सत्वरम् ॥१४॥ मा प्रमादी-
महाभाग! विवेकोचितमाचरेः । इत्युक्तो जम्बुना यात. प्रभवो भवनं निजम् ॥ १४६ ॥ ज्ञात्वा जम्बूकुमारस्य सदारस्यापि निश्चयम् ।
श्वशुराः पितरौ वाऽऽसंस्तमेगानुयियासवः ।। १५० ॥ अथ जम्बूकुमारोऽपि विधाय जिनपूजनम् । संघं विधिवदभ्यर्च्य संमान्य स्वजनादि.
कान् ॥ १५१ ॥ स्नानीयगन्धपानीयकृतमजनमगजः । चन्दनेन सितध्यानेनेव सर्वाङ्गभासुरः॥ १५२ ॥ रत्नाभरणसंभारैः सत्वसारैरिया.
चितः । असमः कुसुमै. स्वस्थ यशोभिरिव शोभितः ॥ १५३ ।। संवीतः सितपासोभिः पुण्येन्दुकिरणैरिव । घाह्यान्तरसहस्रेण शिवि-
कामधिरूढवान् ॥ १५४ ॥ कलापकम् ॥ ततो जन्मान्तरस्नेहरसेन सहचारिणा। अनाहतेन देवेन कृतनिष्कामणोत्सवः ॥१५॥प्रवेशिताभि.
राकम्य सेन्यचारित्रमूभृतः । सेनाभिरिव पन्चेषोः प्रियामिस्ताभिरावृतः ॥ १५६॥ दानेरावर्जयन् दोनांस्तूर्यमुखरयन् नभः । मायूरच्छ
पदण्डेन मण्डलं तिरयन् रवेः ॥ १५७ ॥ आलोक्यमानो लोकेन विस्मयालोलमौलिना । पौरीभिर्दीयमानाशीरततक्षेपपूर्वकम् ॥ १५८ ॥
वन्दिवृन्दजयध्वानमुखरीकृतदिड्मुखः । सुधर्मस्वामिपादाजपावनं वनमीयिवान् ॥ १५६ ॥ पञ्चभिः कुलकम् ॥ याप्ययानादथोत्तीर्य
प्रतीपाचाग्मद्गलः । मध्ये प्रविश्य नत्या च गुरुपादान व्यजिशपत् ॥ १६० ॥ संसारसागरोत्तारकर्णधारमुनीश्वर ।। मां सकुटुम्ब चारित्रया-
॥८५॥

·नपाप्रेण तारय ॥ १६१ ॥ ततः स्वपाणिपनेन गणधारिधुरन्धरः । सजनैरन्वितं जम्यूकुमारं तमदीतयत् ॥ १६२ ॥ प्रभवोऽप्यन्यदाs येत्य सुधर्मस्यामिसनिधौ। भावशत्रुप्रतिक्षेपदक्षो दीक्षामुपाददौ ॥ १६३ ॥ गणधारिधुगेणेन तदानीं प्रभवो मुनिः । कृतः सुकृतवान जम्बूपा- दाम्युजमधुमतः ॥ १६४॥ ततः धीयीरनिर्वाणाद् व्यतीत्य दशहायनीम् । सुधर्मस्वामिना जम्बूस्वामी स्वामी गणे कृतः ॥१६५॥ श्रीसुध. मंगणाधीने भिते निःश्रेयसश्रियम् । जम्बूः प्रावधियद् विश्वं सरोजमिव भास्करः ॥ १६६ ॥ अथ धर्पचतुःपष्टौ गतायां पीरनिवृतेः । श्रीजम्यूस्यामिना चक्रे गच्छेशः प्रभवः प्रभुः ॥ १६७ ।। आजन्मनीलकलनादिह जम्युनाम्नि सौभाग्यमद्भुतमिहैव विभौ वभूव । यस्मादमुं समधिगम्य गतेऽपि तस्मिन्नचापि नान्यमधिगच्छति केवलश्रीः ॥ १४ ॥ ॥ इति जम्बूस्वामिकथा MER अथ चतराभिर्गायाभिमुनिमतल्लिकानिकायं नामतः प्रस्तुवन्नाह- धन्नो तह कयपुन्नो विण्हुकुमारो य अन्त्रियाउत्तो । जसभदभदवाहू अइमुत्तो नागदत्तो य ।। ५० ।। सिज्जभवो अपभवो सिरिओ उंदायणो अ मासतुसो । केसी इलाइपुत्तो मेहकुमारो अ पुंडरीओ ॥५१॥ अद्दयकुमारसाहू कित्तिथरो नंदिसेणकरकंडू । हल्लविहल्लमुर्णिदा सालमहासालसीहगिरी ।। ५२ ॥ अज्जमहागिरि अज्जसुहस्थी तह अज्जरक्खिो संयो । पज्जुन्नमुणी कुम्मापुचो तह भगुत्तो य ।। ५३ ।। १ ग. घ. उद्दाय ।

·"
विवेका
सटीका।
॥८६॥
[धन्यस्तथा कृतपुण्यो विष्णुकुमारश्चानिकापुत्रः । यशोभद्रो भद्रबाहुरतिमुक्तो नागदत्तश्च ।।
शय्यमवश्य प्रभवः श्रीयक उदायनश्च माषतुप. । केशीलातिपुत्रो मेघकुमारश्च पुण्डरीकः ॥
आर्द्रकुमारसाधु कीर्तिघरो नन्दिपेणकरकण्डू । हल्लविहल्लमुनीन्द्रौ शालमहाशालसिंहगिरयः ॥
आर्यमहागिर्यार्यसुहस्ती तथाऽऽर्यरक्षितः शाम्वः । प्रद्युम्नमुनिः कूर्मापुत्रस्तथा भद्रगुप्तश्च ॥]
व्याख्या--प्रासां पदार्थः स्पष्टः । ब्यासार्थस्तु कथानकेभ्योऽवसेयः॥ तत्र धन्यः शालिभद्रकथायाम्, एतपुण्यः पुनरभयकुमारफया-
यामुद्दिष्टः । संप्रति विष्णुकुमारकथा यथा;-
कुरुपु स्वस्तिभागस्ति हस्तिानागपुरं पुरम् । तत्रेक्ष्वाकुरमूत् क्षोणीपतिः पन्नोत्तराभिधः ॥ १॥ वालादेवी च लक्ष्मीधामूर्ताद्व तस्य
वल्लभे । सम्यग्दृष्टिस्तयोराद्या मिथ्यादृष्टिः परा पुनः ॥ २॥ प्रासूत द्वौ सुतौ ज्वाला सिंहस्वप्नेन सूचितः । तयोराद्योऽभवद् विपाकुमार
इति विश्रुतः ॥ ३॥ चतुर्दशमहास्वप्नसूचितः क्षमावसूचितः। द्वितीयस्तु महापद्म इत्यभूत्पद्मलोचनः॥ ४॥ उभावपि शुभाकारौ तौ नरेन्द्र-
कुमारकौ । अवर्धेतामभकत्वं चन्द्रादित्याविवाश्रितौ ॥ ५॥ कलाकलापकलितौ तौ क्रमेण कुमारको । युवतीपिकीचूतयनं यौवनमीयतुः
॥ ६ ॥ प्रन्याऽगृनुना विष्णुकुमारेण निराकृते । राज्ञाथ युवराजत्ये महापद्मो न्यवेश्यत || इतश्चोज्जयिनीपुर्या श्रीधर्मा पार्थिवोऽभवत् ।
मिथ्यात्वरुचिरासीच मन्त्री नमुचिसंशितः ॥ ८॥ तत्पुरोपवनेऽन्येयुः शिष्यः श्रीसुव्रतप्रभोः । समेत्य सुवताचार्यः शमयान् समवासरत्
॥ ६॥ तद्वन्दनाय नियन्तिं वीक्ष्य राजा पुरीजनम् । पप्रच्छ नमुचिं लोकोऽस्तोकोऽयं क नु गच्छति ? ॥ १० ॥ नमुचिः प्राह देवात्रोपवने
केऽपि सूरयः। सन्त्यायाताः प्रणन्तुं तांस्तद्गत्या यान्त्यमू प्रजाः ॥ ११ ॥ राजोवे यावस्तीवामपि मन्न्याह तत्र च । मध्यस्येन त्वया
-
॥८६॥

·- माग गरि निगरारान् ॥ १२॥ ओमित्युस्या नुपरतेन सह सूरीनुपाययो । धर्मतत्यं च नमुचिः पप्रच्छातिप्य तानय ॥ १३ ॥ मान पुन नारि गुरपः । तदा परामयन्ते स्म पादिना प्रतिवादिनम् ॥ १४ ॥ सोऽथ यातः समं राशा रजन्यां तु समत्सरः । Harit गुनीन हन्तुं पनदेश्या पायत ॥ १५ ॥ मातोंकन रामा घशातो मुनिपु मत्सरी । असामान्यं धिमान्याथ नमुचिर्निरयास्थत .११.गिनापुरमायाः स पिजता शिजाधमा । महापत्रस्य तथापि युपराजस्य मध्यभूत् । १७॥ इता सिंहवलोऽन्यनामा सीमा- पण म मापन तुगे विगत्यसौ ॥ १८ ॥ महापदेन राप्टेन ततो गमुचिरोच्यत । मन्धिन ! सिंहवलयंसोपायं कमपि गि!ि.१९ पायोति प्रशिप सोऽपि सिंहपलं गतः । भहनया तदुर्गमचिरात्त वद्ध्या च समानयत् ॥ २० ॥ वरं पृण्वि. रमारि महापमा प्रमप तम् । यदा याचे तदा देय इत्यने नमुचिच तम् ॥ २१॥ योयराज्यं महापन पालयत्येतदम्बया । ज्यालया. रियो मेगानाममगारपः ॥ २२॥ लक्ष्मीपरि सपान्यस्याः स्पर्धया ब्राह्मणो रथः । कारयित्वा भ्रमयितुं तत्पूर्वमुपचक्रमे ॥ २३ ॥ तन्म- मातारपाजा रामभं भूपतेरिति । गाऽदययात्रा घेत तत्परप्र ममाशनम् ॥ २४ ॥ रथयात्रं नृपेणाथ न्यपेत्सातामुभे अपि । यो गनिमीमी गायिका यतः १२॥ इति प्रेदप महापमा स्याम्यापरिभप ग्रुधा मनापृच्छयैव पितर ययौ देशान्तरं निशि ॥२६॥ वीमिधीनि Krisमिपतप पदे पदे । फो पिदेशः स्यदेशो या पूर्योपात्तसुषमणाम् ? ॥ २७ ॥ ततो नवमचरित्वपदलघमीमुपार्य mगपुरं पुनरागप्पानेक्नुपमेयितः ॥ २८॥ पिया सहमभ्येत्य तत्र तेनादरावसौ। प्रावेभ्यत पुरं पौरवमयन्दनमाजिकम् ॥ २६ ॥ Preranोपण्यगुणो स्यगनी नमन् । तयाऽनस्पत सानन्दमयन्त्या कराचलम् ॥ ३० ॥ यतः सुपताचार्यः पुराद पहिरिहा. it प्रापपापमपाम्यो हरामोहतमीगरः ॥ ३१ ॥ पोतरनृपः सान्तःपुरपौरपरिच्छदः । एत्यायन्दिए तत्पादान निकपा निपसाद -

·विवेका
सटीका।
॥८७॥
च ॥ ३२ ॥ सूरिः संसारवैराग्यकन्दकादम्बिनीं तदा । चकार देशनामुप्रक्लेशनाशपटीयसीम् ॥ ३३ ॥ देशनान्तेऽथ भूपालो भयरा.
ग्यमुदइन् । गत्या पुर जगौ विष्णुकुमार राज्यहेतये ॥ ३४ ॥ स त्वाह तात ! राज्येऽस्मिन् महापभो निवेश्यताम् । युप्मामिरेय सत्राई
प्रविवजिपुरस्मि तु ॥ ३५ ॥ ततो राज्ये महापनं कृत्वा पद्मोत्तरो नृपः । व्रतं विष्णुकुमारेण सहाऽऽदत्त महामतिः ॥ ३६॥ चक्रपतिपदे
किचाभिषेको द्वादशाब्दिकः । अभ्येत्याभ्येत्य भूपालैर्महापभस्य निर्ममे ॥ ३७॥ तावन्त कालमस्थाता रयो पादे तथैव तो। मियो.
ऽप्याशाग्रहाधीने रणे सैन्ये इवेशयोः ॥ ३८ ॥ लक्ष्मीरथं निराकृत्य मिथ्यात्वमिति मूर्तिमान् । महापा' स्वजननीरथयात्रामसूत्रयत् ॥३६॥
किश्च कुक्कुटसपातप्रमाणान्तरभूमिका । अकार्यन्त जिनेन्द्राणां विहारास्तेन कोटिश. ॥४०॥ जिनशासनभकेऽस्मिन् जनोऽपि जिनभक्ति-
मान् । सर्वोऽप्यभवदुक्तं हि यथा राजा तथा प्रजाः ॥४१॥
इत पनोत्तरस्तीव्रतरव्रतमहासिना । हतकर्मरिपुः सिद्धि जयश्रियमिवानयत् ॥ ४२ ॥ मुनेविष्णुकुमारस्य तपतो दुस्तपं तपः ।
लन्धयो क्रियाकाशगामिन्याधा जजृम्भिरे ॥ ४३ ॥ इतश्च सुयताचार्या वर्षास्था हस्तिनापुरे । शाता नमुचिना पूर्व घिरटेन दुरात्मना ।
Helt ततोऽनेन महापद्मश्चकी पूर्वप्रतिश्रुतम् । वरं यशक्रियाहेतो राज्यं देहीत्ययाध्यत ॥ ४५ ॥ अस्मै राज्य प्रदायान्त पुरान्तरपिशद् नप'।
सयामूत् कैतवाद् यशदीक्षितो राज्यदीक्षितः ॥४६॥ मुक्त्वा जेनमुनीनेन घर्धापयितुमाययुः । अन्यदर्शनिनो विप्राः पौरा प्रकृतयोऽपिच ॥esn
न श्वेतभिक्षयोऽन्येयुरिति सप्राप्य सच्छलम् । आहूय सुप्रताचार्यानित्यूचे नमुची रुपा ॥४८॥ यदा य कुरुते राज्यं यथावर्ण सलिनिभिः ।
द्रष्टव्यो नियतं राजरतिता हि तपोधनाः ॥ ४६ ॥ यूय तु गर्घकठिना! सर्वपाखण्डदूपिणः । विप्रनिन्दापराः क्षिप्रमिदं राज्यं तदुज्झत
॥ ५० ॥ तमूचुः सूरयो नास्मकल्पोऽयं तेन नागताः । न निन्दामश्च कमपि समभावा हि साधवः ॥५१॥ वचसा शीतलेनापि तप्ततेलमि.
॥८७॥

·पाम्युना । प्रज्ज्वलन नमुचिः माह सूरीनूरीकृतः फुधा ॥२॥ दत्ता सप्ताहिकाऽहाय यात यूय यथारुचि । तदूर्व तु यथादृष्टं हस्यामि जिन-
लिशिनम् ॥ ५३॥ अत्येति घसतापेत्य जगदुः सूरयो यतीन् । किं विधेयं महासत्वाः ! संकटेऽस्मिन्नुपस्थिते? ॥ ५४॥ प्रथैका माह
भगवन् ! महापनस्य सोदर । अनेकजन्धिमान् विष्णुकुमारोऽस्ति महातपाः ॥ ५५ ॥ तद्वाक्यानमुचिनमसावुपशमिप्यति । विना भानु-
प्रभा नै तमो नश्यति कहिंचित् ? ॥ ५६ ॥ परं मन्दरशैलेऽस्ति तप्यमानः स सांप्रतम् । यो विद्यालम्धिमान साधुस्तमाह्वातुं प्रयातु सः
॥५७ ॥ अथान्यः प्राह गमने शक्ति गमने तु मे । गुरुस्त्वाह भवान् विष्णुकुमारणागमिप्यते ? ॥ ५८ || गुर्वाशातः समुत्पत्य गरुत्मानिव
सतणात् । ययौ विष्णुकुमारेण शालमानं शिलोचयम् ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा विष्णुकुमाररत निश्चिकायेति चेतसि । सघकार्य ध्रुव किञ्चित्
प्राप्येव यदागतः ॥ ६०॥ ततो नतोऽमुना विष्णुकुमारस्तत्तथा कथाम् । श्रुत्वाऽस्मात्सह तेनैवोत्पत्यागाद् गुरसनिधौ ॥११० गुरुन नत्वा
तदासातो गतध नमुचेः सदा । तं विनाऽन्यैपर्नत्वोपायेश्यत महासने ॥ ६२ ॥ तत्र विपणुकुमारोऽथ धर्माख्यानपुरस्सरम् । नमचिं प्राह
समयेते यापी महर्षयः ॥ ६३ ॥ नमुचिस्तूचियान राज्य हित्वा मेऽथ पसरवमी। मुनिरूचे पुरे चेन सन्तूद्याने पुराद् वहिः ॥ ६ ॥
कोपाद् नमुचिमचेऽथ पुरोधानस्य का कया ?। राज्येऽपि मम न स्थेयं कार्य चेज्जीवितेन च ॥६५॥ समहाग्य मुनि प्राह राज्यमम्भोधि-
सीम ते । तस्याग्यं कथमेतेषां देहि स्थानं पदत्रयम् ।। ६६ ॥ नमुचिः प्राह दत्त चेत् प्रेक्षिष्येऽहमती वहि: । त करिष्ये शिरशिछत्त्वा धका-
रातरसोदरम् ॥ ६७ ॥ तन्तो विष्णु शरीरान्त कोपेनेव प्रसर्पता । पवृधे हिमवन्मुख्यान् पर्वतानपि खर्वयन् ॥ ६८ ॥ नेमुचि पाणिपातेन
पातितस्तेन चासनात् । परासु प्रययौ शीघ्रं सप्तमी नरकावनिम् ॥६॥ त्रस्त चीत्रत्य दिग्नागैस्त वीक्ष्याथ भयंकरम् । धिष्ण्यैस्तुपयदु।
१ क. ग. प. पाददर्दरिकापातैश्चकम्पे तस्य मेदिनी । वदात्वमस्तनमुचिविषभ्रमिभरादिव ॥ ६९ ॥

·. विका सटीका। ॥८॥ हीनं तद्माणाकोणमारुतैः ॥ ४० ॥ ताटङ्कितेन्दुमार्तण्डं ललामितसुरापगम् । तं धोक्ष्यादिदरीमिन्द्रोऽविशद् मुत्त्या कृशोदरीम् ॥ ७१॥ वि. शायावधिनेन्द्रस्तं मुनीन्द्र कुपित ततः । प्रैपीदस्य प्रबोधाय गान्धर्वानीकगायनी ॥ ७२ ॥ कर्णाभ्यर्ण समेत्यैतास्तस्य गीतानि तेनिरे। उत्फ- यस्य महामन्त्रवादिन्य इव भोगिनः॥७३॥ क्रोधं प्रभो सहर यनिमित्तमयं कृतोऽसौ नमुचिनिरस्त कृतेऽनपाक स्वयमात्मनीने किं स्वाश्रयाग्नि प्रशम न नेयः ? ॥ ७४॥ मोघः प्रसूतत्रिजगद्विरोधः क्रोध कृतापत्प्रकरप्रवाध' । क्रोधः शिवाम्वन्यजनैकरोधः क्रोधःप्रणेय कृतिभिस्ततोऽधः ॥ ७ ॥ इत्यम्बरे शम्वधराङ्गनामिः पृथ्न्यां च सपेन महीभुजा च ।'कथकथञ्चित्प्रतिवोध्यमानः सस्मार स स्वं कुपितः कुमारः ॥ ७६ ॥ संहृत्य चाशु स्वतनो. प्रवृद्धिं रुपः प्रवृद्धिं च विधूय मूलात् । प्राप्तः स्वभावं क्षमितो लगित्या पादे महापद्मनरेश्वरेण ॥ ७ ॥ श्रीसंघदौ स्थ्यमिति विष्णुकुमार पप भित्वा क्रमेण निजकर्मवलं च जित्वा । उत्पन्न केवलकलाकलितः प्रवोच्य विश्वभरां शिवगति विभरांवमूव ॥ ७ ॥ ॥ इति श्रीविष्णुकुमारकथा ॥ अथानिकापुनकथा यथा,- उमे स्ता मथुरानाम्नी नगर्यो दक्षिणोत्तरे । मुख्याजनेन विनाणे श्रियं क्षोणीदंशोरिव ॥१॥ मथुरायामुदीच्यां च देवदत्तोऽभवद् वणिक । दक्षिणस्यां धनावाप्त्यै मथुरायामियाय सः ॥ २॥ वणिजा जयसिंहेन तत्रासीत्तस्य सौहृदम् । स्वसाऽऽसीजयसिंहस्य चानि- क. कीत्यै समर्म्य स्व। २ ग, नक्शावित। - -- ·का नाम कन्या ॥ ३॥ जयसिंहोऽन्यदा जामिमनिकामादिशद् निजाम् । समित्योऽप्यद्य भोक्येऽहं रम्या रसवर्ती कुरु ॥ ४॥ इत्युक्त्या जय- सिंहेन देवदत्तो निमन्त्रितः । प्रागाच तद्गृहे भोक्तुं तौ द्वावपि निपेदतुः॥ ५॥ भक्ष्य मेदानथो मिष्टानष्टादश महारसान् । छयोरप्यन्निका सा तु सुवेषण पर्यपेपयत् ॥६॥ तयोर्यातात्मियाकर्तु निराकर्तुं च मतिफाः । धुन्वती व्यजनं चके कमैकं व्यर्थकारि सा ७ ॥ योजनालोलदो सिनत्कणां तां मृगेक्षणाम् । देवदत्तो भृशं पश्यन्नमृत्कामयशंवद. ॥ ६॥ तद्रूपरसनिस्यन्दपागनिस्पन्दलो- चनः । सोऽपिदन भोजनस्थादं युभुजे गजलीलया ॥ ॥ देवदत्तो द्वितीयेऽहि जयसिंहादथानिकाम् । स्वमिस्र्याचयामास सोऽपि सानेयम्चियान ॥ १०॥ पुतीनोऽयं फलामोऽयं सधीकोऽय सुधीरयम् । युवाऽयं किं बहु घूमः सर्वे वरगुणा इह ॥ ११ ॥ किन्तु यामि प्रदास्यामि तस्मै यो मे गृहात कचित् । न याता वीक्ष्यते प्रातरुस्थितै. स हि सज्जनः ॥ १२॥ पप संभाव्यते यास्य- प्रय श्यो पापि सुन्दरः । किं न भुतं हि यद् प्रामा यसन्ति प्राधुणैः किम् ॥ १३ ॥ प्राणप्रिया स्वसेय मे जंगमा थीरिवौकसि । तदिमा संप्रद्देप्यामि न भर्तुरपि पेश्मनि ॥ १४॥ प्रसौ फतु तमोऽपरपजम्माधि यदीरशम् । तदुवदतु मे जामि देवदत्तोऽनिकामिमाम् ॥ १५ ॥ देवदत्तानुमत्यैते प्रोमिति प्रतिपेदिरे । देवदत्तोऽपि तो फन्या परिणिन्ये शुभेऽहनि ॥१६॥ तत्र तस्यानिकाप्रेमपाशवद्धस्य तस्पः । प्युदग्मधुरास्थाभ्यां पितृभ्यां लेख इंदशः॥ १७ ॥ मायामन्धौ जराजीणों जीयन्तौ यदि धीतसे । तदुद्वापय नौ नेत्र रुदतोरिह पुत्रnin॥ पित्यात्सल्पवद् मूर्त स तं लेखमयाचयत् । पथिधान्तोऽयमित्यश्रुसलिलः स्नपयन्निव ॥ १६ ॥ अचिन्तयश्च धिर धिमा पित विस्मृतौ हि मे। आई विषयलग्नोऽस्मि पित्रोः पुनरिय दशा ॥ २० ॥ किं करोमि कथं यामि पतितोऽई महापदि । स्वजियाथ पदस्य गतिः का मे भविष्यति ॥ २१॥ अनिशा तस्कराल्लेखमादाय तमयावयत् । तद् खफारणं सद्यो विवेद व जगाद च ॥ २२ ॥ - ·मटीका। विपेका 11८९॥ A सर्वथा मा कृथाः खेदमार्यपुत्राचिरादहम् । भ्रातरं बोधयिष्यामि करिप्यामि त्वदीप्सितम् ॥२शा गत्वा भ्रातरमूचे च नितरां कुपितेव सा। विवेकिन् ! किमिदं प्रातर्भवतानुष्ठित घद् ॥ २४ ॥ स्वकुटुम्ववियोगेन. क्लिश्यते तव भावुकः । श्वश्रूश्वशुरपादानामहमुत्कण्ठिताऽस्मि च ।। २५ ॥ अनुमन्यस्व मे नाथं स्वस्थानगमनं प्रति । तमन्वेप्याम्यहमपि तस्याऽऽयत्ता न ते यतः ॥ २६ ॥ स्थास्यत्ययप वाग्पद्धः प्रणन्तुं श्वशुरौ त्यहम् । एकाकिन्यपि यास्यामि कि कार्य तदनेन ते ? ॥ २७ ॥ इति साग्रहमुक्तस्तु जयसिंहो व्यसर्जयत् । तावुदग्मथुरां प्रत्या- गन्तुं लग्नौ च तो द्रुतम् ॥ २८॥ अग्निकाऽभूत्तदा गुर्वी नेदीय प्रसनापि च । इति मार्गेऽपि साऽस्त सुतं लक्षणविश्रुतम् ।। २६ ।। नादत्तामस्य तौ नाम पितरौ तत्करिष्यतः । अन्निकापुत्र इत्येनं तजनस्तूदलापयत् ॥ ३० ॥ उत्तरामन्निकानायो जगाम मधुरामथ । तो ववन्दे च पितरौ ताभ्यां मूर्धन्यचुम्वि च ॥३१॥ देशान्तरोपार्जनेयं ममोपादीयतामिति । घुघाणः सोऽर्भकं पित्रोरर्पयामास हष्टयोः ॥३२॥ यं पर्वः पुत्रोऽयं ममैतत्कुतिसंभवः । इत्याचख्यौ च संवन्धं भक्तिवन्धुरया गिरा ॥३३॥ स्थविरौ चक्रतुस्तस्य शिशो' संधारणाभिधाम् । अनिकापुत्र इति तु लोकनाम्ना स पप्रथे ॥ ३४॥ वधमानाऽनिकासूनुः स्पर्धमानो नवेन्दुना । चतुर्वर्गाजनोजस्वि प्रपेदे मध्यम ययः ॥३५॥ भोगान् रोगानिवापास्य यौयनेऽपि स धीधनः । जयसिंहगुरो पार्श्व परिव्रज्यामुपाददे ॥३६॥ स क्रमेण परिक्रान्तचारित्रशानदर्शनः । यमूर गणभृद् गच्छकमलाकरभास्करः ॥ ३७ ॥ स सूरिः सपरीवारो वृद्धत्वे विहरन् ययौ । नगरं पुष्पभद्राख्यं गङ्गातट विभूषणम् ॥ ३८ ॥ तनाभूद् भूपति. पुष्पकेतुस्तस्य तु वल्लभा । वकुलस्येर घासन्ती पुष्पयत्यभिधानतः ।। ३६ ।। अभूतां युग्मजौ तस्याः पुनः पुत्री च सुन्दरौ । प्रभूत्तयोः पुष्पचूलः पुष्पचूलेति चाभिधा ॥ ४० ॥ वर्धमानौ सहैवेतौ रममाणौ सहैव तौ । प्रीतिमन्तौ मिथोऽभूतां मराल- पृथुकाविव ।। ४१ ॥ राजा दध्यौ च यद्येतौ दारको स्नेहलौ मिथ । वियुज्येते तदा नूनं मनागपि न जीरतः ॥४२॥ वियोग सोदु ॥८९ ·मदमप्यनलमूपपुरेतयोः । मिथस्तदेतयोरेय युक्तमुद्राहमङ्गलम् ॥४३॥ मित्नाणि मन्विणः पौरानथ पप्रच्छ पार्थिवः । अन्तःपुरे यदुत्पन्नं रानं तस्य कश्वरः । ॥४४॥ ते प्रोचुर्देशमध्येऽपि रत्न किमपि यद्भवेत् । तस्यापीशो महीनाथ' का कथाऽन्त पुरे पुनः ? ।। ४५ ॥ यद् यदुपयते रत्न स्वदेशे तविशापतिः । यथाकामं नियुओत वाधकस्तस्य कोऽपि न ॥ ४६॥ तेषां भावानभिज्ञानामालम्ब्याथ वचो नृपः। युळे फने यापत्ये ते मिय' पर्यणाययत् ।। ४७ ॥ राशी पुष्पवतो तस्य धाविकाऽभूत्तया नृप । अवार्यत तथा कुर्वस्तामवाजीगणत्पुनः १४८ ॥ ममेग पुप्पफेतौ तु कयागेपत्यमीयुषि । पुप्पचूलोऽभवद् भूपः पुप्पचूला महिष्यमृत् ॥ ४६॥ अकृत्य वारयन्ती तत्तदापत्या पमानिता। राशो पुप्परती जात्या बतं तप्त्या ययौ दियि ॥ ५० ॥ स देवोऽधिनाऽपश्यत्तामकृत्यनियोजिताम् । निजां दुहितर स्नेहात पुनरपमचिन्तयन् ॥ ११ ॥ मम प्राव्यभये प्राणप्रियेयं दुहिताऽभवत् । करोमि तत्तथा घोरे नरके न पतेद्यथा । ५२ ।। इति स्वप्नान्तरे सस्या नरकानतिदारणान् । दर्शयामास निर्दीयमाणसांराविनारकान् ॥ ५३ ॥ वर्तिका श्येनमुक्केव मृगीय दवनिर्गता। सा दृष्टनारका भीत्या प्रयुद्धापि व्यकम्पत ॥ ५४॥ तचथाऽकथयद्भीतभीता सा पत्युरेप तु । शिवेच्छुः पुप्पचूजायाः कारयामास शान्तिकम् ॥ ५५ ॥ स नु पुप्परतीजीवदेपस्तद्धितकाम्यया । तादृशानेच नरकाननुरात्रमदर्शयत् ॥ ५६ ॥ प्रधाख्यन् नरकान् राज्ञे पृष्टाः पाखण्डिनो यथा । तथा मन्यत रामी न स्वप्नपविलक्षणान् ॥ ५७ ॥ प्राहयचाग्निकापुत्रं राजाऽपृच्छत्तदेव हि । नरफान् स तथैवाख्यद् दृष्टाः स्वप्ने यथा तया ॥ ५८ " राश्यप्युगाच भगवन् ! कि मदिरपोश । मयेव घोत्तितः स्वप्नो वित्थेथ कथमन्यथा ? ॥ ६ ॥ सूरिः प्रोवाच हे वत्से ! पिनापि स्वप्नदर्शनम् । संसारे नास्ति तद् यद् न विज्ञायेत जिनागमात् ॥ ६० ॥ पुष्पचूनाथ पप्रच्छ भगवन् ! केन कर्मणा । ईदृशान्नरकान् घोपन प्राप्नुपन्ति गरीरिण ? ॥६१॥ याख्याति स्मान्निकापुत्रो महारम्भपरिप्रहै. । मांसाशनेगुरुमत्यनीकत्वेनाङ्गिनां वधैः ॥ ६२॥ ततश्च ·विवेक। नटीका ॥९॥ - जननीजीवदेवस्तस्यास्तदादि तु । स्वप्ने पूर्वमिघ प्राज्यसुखान स्वर्गानदर्शयत् ॥६३॥ प्रबुद्धा कथयामास सा पत्ये स्वर्गदर्शनम् । सोऽय पाखण्डिनोऽपृच्छत् ब्रूथ किं स्वर्गलक्षणम् ! ॥ ६४ ॥ तेष्वेके प्रोचिरे स्वर्गस्वरूपं प्रियसंगमः । पुष्पचूना न तत् स्वप्नदृष्टस्वर्गाऽन्य- मन्यत ॥ ६५ ॥ राज्ञा पृष्टोऽग्निकापुत्रः स्वर्गान् द्वादश तत्तथा । नव ग्रैवेयकांचाप्यनुत्तरानाख्यदुत्तरान् ॥६६॥ प्रमाणं वचनं जैनमिति निश्चित्य राज्यथ । गुरुं पप्रच्छ भगवन् ! स्वर्गाप्तिः केन कर्मणा ॥ ६७ ॥ सरिराह जिने देवे सुसाधौ च गुरौ मतिः। यस्य तस्यानिनः स्वर्गपदयी न दवीयसी ॥ ६८ ॥ पुनश्चारित्रधर्म च गुरुणा कथिते सति । सा राशी लघुकर्मत्वाद्भवोदिग्नेवमभ्यधात् ॥ ६६ ॥ भगवन् ! पतिमापृच्छ्य पादमूले तवैव हि । उपादास्ये परिवज्यां मयंजन्मतरोः फलम् ॥ ७० ॥ इत्युक्त्वा पुष्पचूलाथ गुरुश्नत्वा विसृज्य च । आपप्रच्छ महीनाथं सोऽपि तामिदमूचिवान् ॥ ७१ ॥ तदा त्वामनुमन्येऽहं ब्राय वरवणिनि ! 1 ममैवौकसि चेद्दिामादरसे प्रतिनी सती ॥ ७२ ॥ तथेति प्रतिपेदाना दत्तदानार्तिपु व्रतम् । पुष्पचूलाददे भूपकृतनिष्कमणोत्सवा ॥ ७३ ॥ सा शिक्षामाददे सर्वो गुर्वादेशपथानुगा। तपश्चचार चातीव तोवकर्मारिकृन्तनम् ॥४॥ विशाय भाविदुर्भितं प्रैपि देशान्तरे गणः । जड्यावलपरिक्षीणेस्तस्थे चात्रैव सूरिभिः ॥७५॥ आनीयान्तःपुरानपानादि प्रतिवासरम् । गुरवे पुष्पचूलाऽदात् पित्रे पुत्रीव भक्तिभाक् ॥ ७६ ॥ अनन्यमनसस्तस्या गुरुग्णां पर्युपासनात् । भावयन्याः स्यमुत्पेदे केवलशानमन्यदा ॥ ७७ ॥ पुरा ह्यमूत् प्रयुखान• कृत्यं यो यस्य तस्य सः केवल्यपि च कुर्षीत स यावद् वेति त नहि ॥ ७८ ॥ पुष्पचूलाऽथ विज्ञाय केवलज्ञानवतुपा । सर्व संपादयांचक्रे सूरियेद् यदचिन्तयत् ॥ ७८ ॥ सूरिः पप्रच्छ ता साधी घत्से ! वेरिस कथं ननु । ममाभिमायमेवं यत् संपादयसि चिन्तितम् ? ॥ ८० ॥ उवाच पुष्पचूलापि प्रकृति घेभि पः खलु । यो यस्य शश्यदासम्ना प्रकृतिको हि तस्य सः ॥ ८१ ॥ सार्यिका पिण्डमानिन्येऽन्यदा वर्षति यारिदै । सूरिणोचे श्रुतमाऽसि वृौ किमिदमईति ? ॥ ८२ ॥ ।

·साऽप्रयोदं यत्र मार्गेऽभूदप्कायोऽचित्त एव हि । प्रायासिपमहं तेन प्रायश्चित्तागमोऽत्र न ॥ ३ ॥ अचित्ताप्कायमध्वानं कथं पेरसीति सूरिया । उदिते पुष्पचूलाऽऽख्यदुत्पन्न मेऽस्ति केवलम् ॥ ८४ ॥५ मिथ्या मे दुष्कृतं केवल्याशातित इति युवन् । आचार्य प्रयया दायौ सेत्स्यामि किमहं न या ? ॥ ५५ ॥ केवल्यूचे मुनिश्रेष्ठाः !,मा रुपीध्यमनिवृतिम् । गङ्गामुत्तरतां योऽपि भविष्यत्येव केवलम् ॥८६॥ उत्तरीतुं ततो गगां लोकेन सह सूरयः । तदैवारुहुर्ना को हि स्वार्थमुपेक्षते ? ॥ ८७ ॥ स सूरि पुण्यसारत्वाद् निप. साद यतो यत. । ततस्ततोऽनमद् वेडा तद्भारेणाऽधरीकृता ॥८॥ ततो नौस्थितलोकेन सूरिः सोऽपि वारिणि । शूले न्यधात् प्रवचन- प्रायनीकामरी व तम् ॥८६॥ अप्कायादिदयासारं स सरिर्भावयस्तदा । आपकणिमारूढोऽन्तककेचल्यजायत ॥३०॥ तुरीयशुक्ल- ध्यानस्थः सधो निर्वाणमाप सः। निवाणमहिमान च तदासन्ना व्यधुः सुराः ॥ ११॥ यस्मिन् शिवगतिमहिमा चक्र सुमनोभिरभिकासूनोः। तीर्थ प्रयाग इति तद्भवति स्म भुवीह विख्यातम् ॥ १२ ॥ ॥ इत्यन्निकापुत्रकथा यशोभद्रः शय्यम्भयकथायां वक्ष्यते । भद्रवाहुर्वजस्यामिफथायामुक्तः । अथातिमुक्तको यथा-- पोलासपुरमित्यस्ति पुरं पुष्कलवैभवम् । तपासीद् विजयोर्जस्वी विजयो नाम पार्थिवः ॥ १ ॥ श्रीदेवीति प्रिया तस्य सिंहस्वप्नेन सूचिंतम् । अस्त सुतमुधुक्तमतिमुक्तकसंज्ञितम् ॥ २॥ तत्रान्यदा पुरेऽभ्येत्य श्रीचीर समकासरत् । गौतमस्तु विषेशान्तर्विहर्तु गणभृद्वरः ॥ ३॥ फ्रीडन्नासीत्चदा दासीदासैरनुगतः पथि । ममाष्टवर्षदेशीयो राजपुत्रोऽतिमुक्तकः ॥ ४॥ स गौतमं समायान्तं वीक्ष्य चन्द्रं चको- रचत् । ष्टोऽलिस्त्य नत्या च जगादेति कृताअलि. ॥ ५॥ के यूय भगवन्तत्र कथं विचरथोच्यताम् । अथ स्वामी जगौ स्मित्या कुमार सुकुमारगी. ॥ ६ ॥ देवानुप्रिय! निमन्या पयं श्रमणलिशिनः। भिनार्य विवरामोऽत्र पुरे पोलासनामनि ॥ ७ ॥ ततोऽतिमुक्तक माह -

·विवेक
टीका।
॥९॥
मितां वो दापयाम्यहम् । इति स्वाम्यद्गुलीलनः स्वमगारमगाश्च सः ॥ ८॥ श्रीदेवी गौतमं वीदयातिमुक्तकसमन्वितम् । दृष्टाऽभ्येत्य
प्रणम्यानपानीयैः प्रत्यजामयत् ॥ ६ ॥ निर्यान्तमय साकूतं कुमारः प्राह गौतमम् । भगधन्! वसतौ कस्यां यूयं घसत कथ्यताम् ॥ १० ॥
स्वामी जगाद देवानुप्रिय! धर्मगुरुर्मम । श्रीवीरो यत्र समवसृतोऽस्ति नगराद् वहि११॥ ततो विसृष्टस्तेन श्रीगौतमोऽभ्येत्य भक्तिभाक् ।
उपासामासिवान वीरस्यामिनं भवनामिनम् ॥ १२ ॥ अथातिमुकका प्रीत्या मातापितृसमन्वितः । अभ्येत्य भगवत्पादानवन्दत समाहितः
॥ १३ ॥ भगवानपि संसारसुखधिक्कारदायिनीम् । चक्रे पीयूपदेशीयां देशनां वशिनां घरः ॥ १४ ॥ अथ प्रभुं प्रणम्याचे राजपुत्रोऽतिमु.
तमः । श्रादित्सामि प्रभो ! दीक्षां वीक्ष्यातिविरसं भवम् ॥ १५ ॥ मा कृथाः प्रतिबन्धं त्वमित्यूचे भगवानपि । सोऽपि गत्वा स्वमावास-
मुवाच पितराविति ॥ १६ ॥ पितरौ दुस्तरादस्माद् विभेमि भयसागरात् । तन्मे दापयितुं दीक्षामगिनी यूयमहंथ ॥ १७ ॥ ततस्तो सा.
नमूचाते पुत्र ! त्वमसि कोमलः । व्रतभारं कथं वोढा सोढासि च परोपहान् ? ॥ १८ ॥ राजपुत्रोऽभ्यधादात्मवशो धर्मालसो जनः ।
संकटेऽन्यवशः सर्प सोढा वामत्वमस्य धिक् ॥१६॥ तमातृहृदयं कृत्वा नापथ्यं भावरोगिणः। मम वाच्यं किमप्युचैः पितरौवां वल्लमोऽस्मि
चेत् ॥२०॥ इत्युक्तियुक्तिभिः कृत्वा पितरौ स निरुत्तरौजिग्राह साग्रहो दीक्षां श्रीवीरचरणान्तिके ॥२१॥ स्वामिना दीक्षयित्वाऽसौ स्थविरेभ्यः
समर्पितः । क्रमेणाधीयमानश्चैकादशाङ्गधरोऽभवत् ॥ २२ ॥ वर्षाकालेऽन्यदा पृष्टौ जातायां वाल्यकौतुकात् । पतद्ग्रहं समादाय ययायेष
वहिर्भुवि ॥ २३ ॥ स्फारीरुत्य पयःकुल्यां मृत्पालीवन्धतोऽभितः । चिक्रीड स चिरं तत्र बेडीकृत्य पतद्ग्रहम् ॥२४॥ दृट्वेति सयमाऽऽवा-
धां कुर्माणमतिमुक्तकम् । पप्रच्छुरुत्सुका वीरमृषयोऽस्मिन् कृपालवः ॥ २५ ॥ प्रसीद सुकृतश्रीद ! निवेदय महोदय ! । कुत्र या.
ता भये मुक्ति वालपिरतिमुक्तकः ? ॥ २६ ॥ स्वाम्युवाच भवेऽत्रैव सेत्स्यत्येष महामनाः । कुर्वीच्यं वालमित्येनं गर्हित मा स्म कर्हिचित् ॥
।
॥९॥

·। २७ । स्याम्याशातमिति भुत्वा स्थविरा यावता स्थिताः । आकारसंवृति कृत्वा तावत्प्रापातिमुक्तका ॥ २८ ॥ प्रतिश्रयान्तरविशत् कृत्वा नैपेधिकीमयम् । गुर्वनुशामयाविष्ट नत्वेर्यापथिकौविधौ ॥ २९ ॥ तत्ममादानधिपतयैव गुरथोऽपि तम् । तदाऽनुशापयामासुरीर्यापथप्रति- क्रमम् ॥ ३० ॥ ततोऽयमिच्छामोत्युक्त्वा प्रतिकामन् समाहितः । 'दगमट्टी' पदस्याथै स्मरन् संपेगमित्यगात् ॥ ३१ ॥ अहो 'दग' हाप्कायो ये तल्लेशेऽपि जन्तयः। चेते सर्षपमानाः स्युर्जम्बूद्वीपे न मान्ति तत् ॥ ३२ ॥ 'मट्टी' च मृत्तिका क्षेया ये तल्लेशेऽपि जन्तवः । चेचे पारा. पताङ्गा स्युर्जम्बूद्वीपे न मान्ति तत् ॥ ३३ ॥ तद् मया चिन्मयालोकचिकलेन दुरात्मना । विराद्धास्तच्चये जीवाः सामायिकविरोधिना ॥ ३४ ॥ अनालोच्यात्मनो वीक्षामनालोच्य जिनागमम् । अनालोच्य गुरोः शिक्षामनालोच्य तु दुर्गतिम् ॥ ३५॥ हहा! मयातिमूढेन तकृतं किल दुष्कृतम् । स्मरतोऽपि न यद् माति हदि मे निर्दयादिमे ॥३६॥ एवं जातलयः क्षिप्र क्षपकणिमाश्रयन् । धातिकर्म विधात्यैप लेमे केवलमुत्तमम् ॥ ३७ ॥ दुन्दुभीस्ताडयन्तोऽथ वपन्त. कुसुमादकम् । स्तुपन्तोऽभ्येत्य ते देश सेवामस्य वितेनिरे ॥३८५ इत्यतिमुक्त- फनामा वालर्षि सपदि धर्पितविकर्मा । भन्यान् विवोध्य भुवने चिरमथ मुक्तिश्रिय भेजे ॥ ३६ ॥ ॥ इत्यतिमुक्तकमुनिकथा॥ प्रय नागदत्तो यथा- अस्ति वाराणसी नाम नगरी श्रीगरीयसी । जितशत्रुनृपस्तत्र तत्वधर्मधनोऽभवत् ॥ १॥राजप्रसादपात्र च श्रेष्ठी तन महाधनः । धनदत्तोऽभवत्तस्य धनश्रीरिति गहिनी ॥२॥ साऽपश्यदन्यदा स्वप्ने नागदेव्या स्वकण्ठतः। उत्तार्य सादरं हारं निजकण्ठे निवेशितम् ॥ ३॥ तदैत्य पत्युराचख्यौ मातः प्रीतिमरेण सा । सोऽभ्यधाद् नागदेवी नः सा प्रिये ! कुलदेवता ॥ ४ ॥ तस्याः प्रसादत. पुत्रोऽचिरेण ·विवेका सटी ॥९२॥ भविता तव । इत्युक्ता तेन सा गर्भ वभार क्रमयोगतः ॥ ५ दोहदेपु ततः संघपूजादेवार्चनादिषु । श्रेष्ठिना पूर्यमाणेषु पूर्णेषु च दिनेषु सा ॥ ६ ॥ असूत किरणस्यूतदेहद्योतितदिङ्मुखम् । सुतं रूपयुतं देवी पद्मवासेव मन्मथम् ॥ ७ ॥ जन्मोत्सवं विधायास्य श्रेष्ठी स्वप्नानुसा- रतः । नागदत्त इति ख्यातनामानं तनयं व्यधात् ॥ ८॥ धात्रीभिः पाल्यमानोऽयं ववृधे प्रतिवासरम् । भानोरमृतनाडीभिरिव चालः सु- धाकर. ॥ ६ ॥ स पञ्चवर्षदेशीयो जगृहे सकलाः कला.। प्रारुरोह च सौन्दर्यभवनं यौवनं कमात् ॥ १० ॥ पिना सार्धं व्रजन् देवगुरुणा- माश्रये सदा । गुण्यन् धर्मममूच्चैप विषयेषु पराइमुखः ॥ ११ ॥ तद्रूपमोहिताः कन्याः समाजग्मुरनेकशः । चिद्रूपचन्द्रमाः किन्तु नोवोढुममन्यत ।। १२ ॥ इत्थं विषयवैमुख्यं ज्ञात्वाऽस्य पितरावथ । दुर्दान्तमित्वगोष्ठीपु निरतं कुरुतः स्म तम् ॥ १३ ॥ अनिच्छन्नप्यसौ चित्ते मित्राणामुपरोधतः । कूपारामविहारेषु विजहार दिवानिशम् ॥ १४ ॥ सहस्राम्रयणोद्यानं वयस्यैरयमन्यदा 1 नीतः कन्दर्पशिविरमिवा- प्रस्तवकाचितम् ॥१५॥ क्रीडाघाप्या कृतस्नानोऽवचित्य कुसुमान्यथ। विवेश तत्र तीर्थेशभवनं सह तैरथ ॥१६॥ कयाचित् कन्यया तत्र कृतां पूर्वप्रविष्टया । जिनपूजामयालोक्य नागदत्तो विसिमिये ॥ १७ ॥. नागदत्तं च सा नागकुमारमिव रूपत । स्वभावं स्वसखीभ्योऽपि गोपयन्ती निरक्षत ॥१८॥ तस्य रूपसुधाम्भोधेर्नारङ्गीवसनान्तरम् । लावण्याम्भः पपौ नेत्राञ्जलिमिः सा विकिनी ॥१६॥ अथ तत्रानुरक्ता सा लजमाना सखीवृता । निर्ययौ जिनगेहात्तं निध्यायन्ती मुहुर्मुहुः ॥२०॥ नागदत्तस्तु तीर्थेशं पूजयित्वाऽभिवन्द्य च । वयस्यानाह केयं भोः ! कन्या कस्या च नन्दनी? ॥२१॥ तैरुचे प्रियमित्वस्य सार्थवाहस्य नन्दनी । जाता नागश्रिया नागवसुनाम्नी कुमारिका ॥२२॥ इयं विश्ववधूस- टिशलाका विश्वकर्मणः। षष्ठमस्त्रं च पञ्चेपोजेंतु कमपि दुर्जयम् ॥२३॥ अनुरूपवराप्राप्तिदोंपोऽस्यामक एव हि । त्वया विलोकितायां तु सोऽपि १ ग घ. वानस्थलमालितम् । - ॥९ ·संगति मार्जित. ॥२४॥ अथाह नागदत्तस्तान् वृथाय विस्तरो गिराम् । प्रास्तूयत भवद्भिर्मे मनोभावयहिर्मुखेः ॥२५॥ मनागपि न रागोऽस्यां कारण प्रच्छने त्यदः । अस्या जिनेशपूजायां कौशले कौतुफ मम ॥२६॥ सक्योभिः सम त्वेतैरालापानिति कल्पयन् । चैत्याद् निर्गत्य गत- पान नागवत्ता निज गृहम् ॥ २७ ॥ इतश्च सापि सहिता सखीभिः स्वनिकेतनम् । तं ध्यायन्ती ययौ नागवसुर्वसुमिय थियाः ॥ २८ ॥ तत्र नाशेत नामुक्त नापिवद् नालपच सा । भापितापि सखीभिर्नादत्त हुङ्कारमप्यहो! ॥ २६॥ मात्रा मत्येति सातवं सा सवाष्पमधोदिता। नियेऽह शंस हा यत्से ! देहे किं तय बाधते १ ॥ ३० ॥ अथ नागवसुः प्राह मात ! किमपि घेमि न । परं विजृम्भते वाढ देहे दाइज्वरो मम ॥ ३१ ॥ ततोऽसो परिहासेन सखीभिरिति भापिता । किं न दाहज्वरः प्रात. पीत्वा सलवण सखि ! ॥ ३२ ॥ स्मित्वा मन्दाक्षमन्दाता उध्यो नागयसुस्तत । हन्त दताभिरेताभिर्माताह किं करोमि तत् १ ॥ ३३ ॥ ततो रहसि पृष्टाभ्यस्तत्सखीभ्यस्तदाशयम् । मत्वा नागधि- याऽशसि प्रियमित्राय तत्तथा ॥ ३४ ॥ प्रियमित्यस्ततोऽवादीत तामय प्रीतिमानिति । स्थाने तु रागमाधत्त प्रिये ! पुत्रीयमाघयोः ॥ ३५ ॥ नागधीस्त्यरयामास त हर्षेण पदन्त्यद । त्वरस्य प्रिय ! मत्पुच्या नागदत्तं पतीकुरु ॥ ३६ ॥ तथेति प्रियमित्रोऽपि गतांस्तनिकेतनम् । धनदत्तेन पृष्टश्च स्मितपूर्वमिदं जगौ ॥३७॥ थेप्टिन ! यानीह रत्नानि स्थलेषु च जलेषु च । उत्पधन्ते पदं तेषां भवतो भवनं किल ॥३८॥ तनागयसुनामास्ति सुतारत्नं गृहे मम । तद् दातुं नागदत्ताय प्राप्तोऽहं तव सूनवे ॥ ३९ ॥ अथाह धनदत्तोऽपि युक्तमुक्तं त्वया सखे । पर मे विपयोद्विग्नः स्वभावादेव नन्दनः ॥ ४० ॥ प्रियमित्यस्ततोऽवादीद् यद्यप्येव तथापि मे । सा सुता नागदत्तकमानसा नान्यमिच्छति ॥४१॥ धनदेवोभ्यधाद् भद्र ! यद्येवं तनिज सुतम् । बोधयित्वा तदुक्त ते कथयिष्यामि निर्णयम् ॥४२॥ इत्युदीय विस्टेऽस्मिस्तदर्थ मार्थितः स्वयम् । श्रेष्ठिना नागदत्तो न पाणिप्रहममन्यत ॥ ४३ ॥ इतम्वासीत् तनारक्षाधिकारी तन पत्तने । वसुदत्त इति ख्यातो जित-

·सटीका।
परेका
१९३॥
शघुनृपप्रियः ॥४४॥ दृष्टा नागवसुस्तेन वातायनतले तदा।श्रागत्य गृहमुखोद्धं प्रियमित्रादयाचत ॥४५॥ तेनोचे नागदत्ताय धनदत्तात्मजन्मने।
दत्तय किं प्रदीयन्ते कापि कन्याः पुनः पुनः? ॥ ४६॥ वसुदत्तः पुनः माह मोहात्कन्यां प्रयच्छ मे। द्रव्यं समीहसे यावत् तावद दास्यामि ते
ध्रुवम् ॥ ४७ ॥ प्रियमित्लो हसन्नाह कथं कन्याट्टमस्ति मे । व्यैर्विक्रीयमाणां ते येन यच्छामि कन्यकाम् ॥४८॥ इत्युक्तः प्रियमित्वेण विल-
तवदनस्ततः । वसुदत्तो निजं धाम स गत्वेदमचिन्तयत् ।। ४६ ॥ हतको नागदत्तोऽय यावत्तायदियं न मे। तच्छले पातयित्वैन मारयामि
नृपाशया॥ ५० ॥ चिन्तयित्वेत्यसौ दुष्टो नागदत्तं निशुम्भितुम् । छलानि मृगयामास स्वयमेव दिवानिशम् ॥ ५१ ॥ वाह्यालीता निवृत्तस्या-
न्यगुरुद्यानयम॑नि । पपात नृपतेः कर्णात् कुण्डलं घाजिवल्गनात् ॥ ५२ ॥ तद् विवेद न भूपालस्तदाश्वक्रोडयाकुलः । सेनारजोऽन्धितेरन्य-
रपि तन्न विलोकितम् ॥५३॥ प्रासादमागतो भाण्डागारिकाय समपंयन् । भूषणानि नृपोऽशासीत् पतितं कापि कुण्डलम् ॥५४॥ वसुदत्तमथा-
दिक्षत् कुण्डलं येन केन मे। गृहीतं तत्परिशाय मत्पुनमपि शिक्षयेः॥ ५५ ॥ देव ! प्रमाणमादेश इत्युदीर्य निरीय च । असौ गवेषयामास
स्वयमन्यैश्च कुण्डलम् ॥ ५६ ॥ इतश्च नागदत्तोऽपि कायोत्सर्गविधित्सया । नगर्या निर्ययौ सायं सहनाप्रवणं प्रति ॥ ५७ ॥ अग्रेऽगाद्
नागदत्तश्च वसुदत्तश्च पृष्ठतः । खल्लिविल्वसमायोगः सोऽयं विधिकृतो हहा ! ।। ५८ ॥ दृष्ट्वैलाशकुनं मार्गाद् नागदत्तो न्यरर्तत । दृष्टोऽय
यसुदत्तेन वृक्षान्तरितवर्मणा ॥ ५६ II नागदत्तः पथान्येन सहस्राम्रवण गतः । तस्थौ प्रतिमया चित्ते धर्मध्यानपरायणः ॥६०॥ वसुदत्तच
दध्यौ किं नागदत्तोऽयमम्वनः। एतस्माद् ववले शीघ्रं तय पश्यामि कारणम् ॥६१॥ ध्यात्वेति दुष्टधीः सोऽयमगमद् यावदप्रतः । तावत्पति-
तमद्राक्षात्कुण्डल रविविम्ववत् ॥ ६२॥ दृष्ट्वा तचिन्तयामास हर्षलोत्कर्षमानसः । छलमेतदहो! लब्धं नागदत्तं निशुम्भितुम् ।। ६३ ।।
वयले कुण्डलं दृष्ट्वा पुरः कुण्डलिनं यथा। तथापि पातयाम्यद्य साधुतामस्य मूर्धनि ।। ६४ ॥ चिन्तयित्वेदमादाय कुण्डलं त्वरितक्रमः ।
॥९३॥

·सहनाम्रवणं सोऽपि गत्वा चैत्यान्तराविशत् ॥६५॥ कायोत्सर्गस्थितं तत्र नागदत्त चलान । स ददर्श कुधीदर्श इव राहुदि- वाकरम् ॥६६॥ गुणेन प्रोतयित्वाय कुण्डलं कण्ठलम्वितम् । विधाय नागदत्तस्य पार्वे पत्तीन् न्ययुक्त सः ॥ ६७ ॥ सरा. वेणेव शुशुभे तेनासौ कण्ठलम्विना । मार्गनिव जगन्नाथात् कल्याणं निजमुक्तये ॥ ६॥ गत्वाथ मायिकः पृथ्वीनायकाय शशंस स । देव ! किं क्रियते तत्र यत्र स्यादमृतं विपम् ? ॥६६॥ य एव नगरस्तम्भो धनदत्तो महाधनः । तस्यैर सूनुना नागदत्तेना- ऽदारि कुण्डलम् ॥ ७० ॥ सवाद्याभ्यन्तरं देवादेशतः पश्यता पुरम् । स्थगयन् कुण्डलं दृष्टः स माकन्दवने मया ॥ ७२ ॥ ततोऽसौ धारि- तस्तत्र चैत्य एनास्ति पत्तिभिः । यदादिशति देवोऽतः परं तत्क्रियते द्रुतम् ॥ ७२ ॥ अथाह नृपतिः बुद्धो धनदत्तस्य मन्दिरे । मुच्यन्तां पचयः शीघ्र कारायां क्रियतामयम् ॥ ७३ ॥ स च कुण्डलचौरस्तु तर देवकुले धृत' । प्रातः पौरसमक्ष तं महादण्डेन दण्डयेः ॥ ७ ॥ स्वामिन् ! प्रमाणमादेश इत्युक्त्वा तत्क्षणादयम् । पत्तीन् गृहे विमुच्यास्य धनदत्तमधारयत् ॥७५॥ तवृत्तान्तमजानाना प्रातनांगवसु' पुनः । सहसाम्रयणे चैत्ये ययौ नन्तुं जिनाधिपम् ॥ ७६ ॥ पूजयन्ती जिन यावत्तप्रास्ते सा सखीवृता । राजतन्त्रयुतस्तावद्वसुदत्त समाययौ ॥७७॥ अरे ! गृहीत वनीत राक्ष कुण्डलतस्करम् । मण्डपस्थी जगर्जेति वसुदत्तो मृगेन्द्रवत् ॥ ७८ ॥ नागदत्त पुनस्तस्मिन्नपि कारण्यपुण्यधीः । दयौ प्रकटितो हा ! धिग्वराकोऽयं मरिष्यति ॥ ७९ ॥ तदिदं प्राकृतं किञ्चिद दुष्कृतं सहतां यपुः । उपेक्षवास्य युज्येत कृतघ्नस्य विना- शिनः ॥ ८० ॥ वसुदत्तगिरा दण्डपाशिकर्यटिमुष्टिभिः । ताडयित्वा हद नागदत्तोऽवभ्यत घिविधिम् ॥ ८१ ॥ ततो नागवसुष्वा नागदत्तं तथापदि । हा ! हतास्मीति जत्पन्ती भूञ्छिता न्यपतद् भुवि ।। ८२ ॥ सपूत्कारं सखीभिस्तु चन्दनव्यजनादिभिः । हृतमूळ व्यलापीत् सा रुदती सुदती भृशम् ॥ ८३ ॥ हा सर्वश! मदीयं किं दुष्कर्मोदयमागतम् । येनाय साधुमूर्धन्योऽभीष्टो मे कष्टभागमूत् ? ॥८४ ॥ जिन- ·विवेका ॥१४॥ शासनदेव्यः ! स्थ क्वापि हा ! यदि मातर 11 तदागच्छत शी मे पतिभित्तां प्रयच्छत ॥५॥ देव ! रे केव रेखा ते निष्टुरेषु निवेदय । सटीका। यदस्य मृदुलाङ्गेषु वन्धवैशसमाहितम् ॥८६॥ यदि मे कुपितो दैव! तदा मामेव मारय । कल्याणपात्रमेनं तु रक्ष रक्ष मम प्रियम् ॥ ८७० तस्या निष्कारणप्रेमग्रहिलाया इतीरितम् । निशम्य नागदत्तोऽथ चिन्तयामास चेतसि ॥ ८८ ॥ यदि शासनदेवीनां प्रभावेण छुटिप्यते । तदा निरुपमप्रेमवतीयं परिणेप्यते ॥ ८६ ॥ नो चेदाहारदेहादि व्युत्सृष्ट सिद्धसाक्षिकम् । नाहं कस्यापि मे कोऽपि न च मुक्त्वा जिनेश्वरम् ॥६०॥ हठात्कण्ठेऽथ धृत्वा ते चकर्पुर्दण्डपाशिकाः । हन्यमानाश्च नानार्जिनशासनदैवते. ॥१॥ अथ ते परितः पेतुर्वमन्तो रुधिरं मुसैः। नागदत्तयशोवृक्षं सिञ्चन्तः कलशैरिव १९२॥ कन्धाश्च नागदत्तस्य तुटुस्तत्तणादपि । हर्पाद् नागवसोश्चापि फन्चुकान्तरसेवका ॥३॥ किमेतदिति साकूते नागदत्ते पुरोऽभवन् । जिनशासनदेव्योऽस्य वर्षन्त्यः कुसुमोत्करम् ॥ १४ ॥ जय जीवामिनन्देति ददत्योऽस्मै महाशिपः । तास्तदाऽप्रतिचक्राचा नागदत्तं वभापिरे ॥ ६ ॥ विस्मयं यत्स ! मा कार्वियं शासनदेवताः । पुण्यात्तव कुमार्याश्च कारुण्यादित्यकामहि । ।। ६६ ॥ अथोचे नागदत्तस्ता भगवत्यो वरं कृतम् । एतान् लम्भितशिक्षास्तु सजीकुरुत वालिशान् । ६७ ॥ अथो तदुपरोधेन प्रगुणीकृत्य तानमूः । सत्त्वं च नागदत्तस्य सर्वाः स्तुत्या तिरोऽभवन् ॥ १८ ॥ अथेति ज्ञातवृत्तान्त. पौरामात्यान्वितो नृपः । तनागत्य समालिङ्गय नागदत्तमभापत ॥ १६ ॥ श्रेष्ठिपुन ! तव धूमः किं ययं महिमाद्भुतम् । धन्योऽहमपि यत्पुर्या पुण्यपात्रं भवादृशाः ।। १०० ॥ यत्र त्वं । तस्कुलं पुण्यं यस्य त्वं स पिताऽद्भुतः। यस्याः कुक्षाघवात्सीस्त्वं सा श्लाघ्या जननी खल्लु ॥ १०१ ॥ अज्ञानादपराद्धं यद् मया त्ययि महात्मनि । सर्वथा मपणीयं तदेप बद्धोऽञ्जलिस्तव ॥ १०२ ।। संभाप्येति महीपालस्तमारोप्य फरीश्वरम् । पुर्या प्रवेशयामास गौरवेण । ॥९४॥ गरीयसा ॥१०३॥ सहैत धनदत्तन नीत्वावासं निजं नृपः । भोजयित्या नवीनानि चीनानि परिधाप्य च ॥ १०४ ॥ भूपणैर्भूपयित्वा च स्वा- ·सनार्धे निवेश्य च। पप्रच्छ फुण्डलका दत्वा शपथमारमन. ३१०५॥ युग्मम् ॥ असूनां वसुदत्तस्य मार्गयित्वाभय ततः । नृपाय नागदत्तोऽपि यधात्तमशंसत ॥१०६॥ अतिप्रीतस्ततो राजाऽऽरोप्य भूयोऽपि तं गजम् । सौधाय व्यसृजद् वीक्ष्यमाण पौरवधूजनैः ॥१०७॥ वसुदसंच नुपतिस्तत्क्षणाच्चूर्णचित्रितम् । धृतसूर्प शिखावद्धविल्यमारोप्य रासभम् ॥१०८|| नागदत्तापकार्यप इति घुष्टागसं भृशम् । पुर्यन्तं भ्रामयित्या तं विदधे देशतो पहिः ११०६ युग्मम् ॥ इत्तश्च प्रियमित्रेण पुनरागत्य मन्दिरे । पु-या नागवसोरघे धनदत्तोऽभ्यधीयत ॥ ११० ॥ ततस्ता. तगिरा नागदत्तोऽपि तदमन्यत । मनसा प्रतिपन्नं हि नान्यथा जायते सताम् ॥ १११ ॥ अथ नागयसुर्नागदत्तेनात्मानुरागिणी । द्रव्यानुरूप- सामप्रथा तेन सा पर्यणीयत ॥ ११२ ॥ असको विपयानेप ततोऽभुक्त तया सह । पयसीवाम्बुज प्रेम्णि निमग्नोऽप्यलिप्तोऽमुना ॥ ११३ ॥ अधेकदा सम पत्या सूक्तिगोटी वितन्वती । गवाक्षस्थाऽशृणोद् नागवसुराकन्दितं कचित् ॥ ११४ ॥ पप्रच्छ नागदत्त सा किमिद श्रूयते प्रिय ! । नागदत्तोऽग्रवीत्कान्ते ! भवनाटकमीदृशम् ॥ ११५ ॥ विद्वगोष्ठी कचित् कापि कलहः कापि गीतयः । कचिदाफन्दितं यत्र तत्र रज्येत कः सुधीः १ ॥ ११६ ।। ततो नागवसुः प्राह धिम्भवं त्यज्यतामयम् । नागदत्तोऽभ्यधादीग् मनो मेऽपि त्वरस्व तत् ।। ११७ ॥ पर- स्परमथापृच्छय पितरौ तौ व्रतार्थिनौ । संघपूजार्थिसत्काराभयदानादि तेनतु ॥ ११८ ।। तौ सुस्थितौ सुस्थितसूरिपाचे मतं गृहीत्वा महतोत्सवेन । तप्त्वा तपो दुस्तपमायुषोऽन्ते सौधर्मकल्पे त्रिदशावभूताम् ॥ ११६ ॥ ॥ इति श्रीनागदत्तकथा । प्रथ शय्यम्भवो यथा- अस्ति श्रीमोचितस्वर्गस्पृहं राजगृहं पुरम् । तत्र शय्यम्भयो नाम याशिकोऽभूद् द्विजोत्तमः ॥ १॥ पुरोपान्तसर.पालौ विलसद्यश-

·सटीका।
मण्डपः । श्राहूतानेकवेदान्ती स यष्टुमुपचक्रमे ॥ २ ॥ इतश्च प्रभवस्वामी तदाऽऽगात्तत्र पत्तने । मत्वा श्रुतोपयोगेन त योग्य बोधसंपदः
विक०।
॥३॥ प्राविशव द्वयामुन्योर्यशौकसि युवां जवात् । गत्वा भिक्षार्थिनौ चूत धर्मलाभाशिष सुखम् ॥ ४॥ प्रदातुमिच्छुभिस्तत्र यशपाटद्वि-
जातिभिः । अपि प्रस्थाप्यमानाभ्यां युवाभ्यां वाच्यमीदशम् ॥ ५॥ अहो! कष्टमहो! कष्ट तत्त्व विज्ञायते न हि । अहो! फष्टमहो! कष्टं
॥९५॥
तत् विज्ञायते न हि ॥ ६ ॥ अथ चन्दनमालाङ्कद्वारमुत्तम्भितध्वजम् । द्वार्मुक्ताचामनाहावं समिळ्यापृतमाणवम् ॥ ७॥ स्तूपायवद्धछगलं
दिमध्येद्धपावकम् । होमद्रव्यभूतानेकपानमृत्विम्भिरञ्चितम् ॥ ८ ॥ समिदाद्यर्पणव्यमाध्ययमवरवाटरम् । तौ मुनी जग्मतुर्भिक्षासमये
गुर्यनुशया ॥ ६ ॥ विशेषकम् ॥ भिक्षामदित्सुभिर्विप्रेर्विसृष्टायथ नौ मुनी । गुर्वादिष्टमहो! कपमित्याधुचतुरचकैः ॥१०॥ अघरे दीतितस्त-
स्मिन् सैप शय्यभयो द्विजः । यशबाटान्तरद्वारस्थितोऽश्रौषीद वचस्तयो ॥ ११ ॥ ध्यौ चोपशमस्फातिप्रधानाः साधयो ह्यमी । न मृषा-
। वादिनस्तेन तत्त्वे संदेग्धि मे मनः ।। १२॥ इत्यपृच्छदुपाध्याय कि तत्वं मड्नु कथ्यताम् । उपाध्यायाऽवदत्तत्त्व वेदाः स्वर्गापवर्गदाः ॥१३॥
शय्यम्भवाऽभ्यधाद् नून प्रतारयसि मादृशान् । यज्ञादिदक्षिणालोभावेदास्तत्त्वमिति ग्रुपन् ॥ १४ ॥ मुनयो निर्ममा वीतरागद्वेषपरिग्रहाः।
सर्वशपुत्रका नेते पदन्ति वितथ कचित् ॥ १५॥ न गुरुस्त्वं त्वया यस्माद्विश्वमाजन्म पञ्चितम् । नितान्तं शिक्षणीयोऽसि प्रत्युताद्य दुराशयः
॥१६॥ यथावस्थितमाख्याहि तत्त्यमेवमपि स्थिते । न चेच्छेत्स्यामि ते मौलिमित्यसि कोशतोऽकृपत् ॥ १७ ॥ उपाध्यायोऽप्यदी दयौ
मिमारयिपुरेप माम् । यथार्थतत्त्यकथने समयोऽयमुपस्थितः॥ १८ ॥ इद च पव्यते वेदेप्याम्नायोऽप्येप न. सदा । कथ्य यथास्थित तत्त्व
| शिरश्छेदे हि नान्यथा ॥ १६ ॥ तस्मात्प्रकाशयाम्याशु तत्त्वमस्मै यथातथम् । यथा जीवामि जीयन हि नरो भद्राणि पश्यति ॥ २० ॥
त्याचश्यावृपाध्यायो ध्यायन् कुशलमात्मनः । अधस्तादस्य यूपस्य न्यस्तास्ति प्रतिमाहत ॥ २१॥ पूज्यतेऽत्र स्थितेथेपा सिद्धपुत्रोऽन्य-
॥९५॥

·थाऽपरम् । हन्ति मौदतपा हन्त! नारदः परमाईतः ॥ २२॥ इति यूपमुपाध्यायस्त मुत्पाठ्य यथास्थिताम् । तामहत्प्रतिमा पुण्यां दर्शयित्दै- धमप्रवीत् ॥ २३ ॥ इयं हि प्रतिमा यस्य देवस्य धीमदईतः। तत्त्वं तदुदितो धर्मोऽभ्यरादि तु विडम्वनम् ॥ २४॥ विरं प्रतारितोऽसि त्वं मया स्वोदरपूर्तये । नातः परमुपाध्यायस्तवास्मि स्वस्ति तेऽनध! ॥ २५ ॥ शय्यम्भवोऽपि तं नत्वा यज्ञोपाध्यायममवीत् । त्वमुध्याय पवासि सत्यतत्यप्रकाशनात् ॥ २६ ॥ इति घरयाऽस्य यक्षोपफरणं सर्वमप्यसौ। ययौ मुनिपदैरेव प्रभयस्यामिसंनिधौ ॥ २७ ॥ वन्दित्या सपरीयारं गुरुमने निविण्यान् । पप्रच्छ धर्मतत्त्वं स मुक्तिमार्गमनर्गलम् ॥ २८ ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्माकिञ्चन्यमित्यथ । धर्मतत्वं विदेशास्मै प्रभयोऽपि भयोग्झनम् ॥ २६ ॥ श्रुत्वेति विलसद्वोधः प्रभवस्यामिनोऽन्तिके । शय्यम्भयो भवोदिन्नः परिव्रज्यामुपाददे ॥ ३०॥ तप्यमानस्तपस्तीयमधीयानो महामतिः । गुरुपादप्रसादेन स चतुर्दशपूर्वभूत् ॥ ३१ ॥ श्रुतशानादिना तुल्यं मूर्त्यन्तरमिवात्मनः । प्रभवस्तं पदे न्यस्य परलोकमसाधयत् । ३२ ॥ शय्यम्भवो यदा पर्यम्राजील्लोकस्तदाखिलः । तद्भार्या रुदतीं दृष्ट्वा शोचयनिदमभ्यधात् ॥ ३३ ॥ भट्टः शय्यम्भवः फट निष्ठुरेभ्योऽपि निष्ठुरः । स्वप्रियां तरुणोमेतां सुशीलामपि योऽत्यजत् ॥ ३४ ॥ पुत्राशयैव जीवन्ति योपितो हि पति विना । प्रभूत्पुत्रोऽपि नैतस्याः कथमेपा भविष्यति ॥३५॥ पृच्छन्ति स्म च लोकास्तामयि ! शय्यम्भवप्रिये ! गर्भसंभावना कापि किं नामा- स्ति तयोदरे १ ॥३६॥ मनागित्यभिधातव्ये सापि प्राकृतभापया । ऊचे मणपमित्यत्पमात्रगर्मा हाभूत्तदा ॥३७॥ तस्याश्च ववृधे गर्भः प्रत्याशेव शनैः शनैः । समयेऽपि सुतो जसे तन्मनोऽम्भोधिचन्द्रमाः ॥३८॥ तदा मणयमित्यासीद् ब्राह्मण्या कृतमुत्तरम् । अतस्तस्यापि वालस्याभिधा मणक इत्यभूत् ॥ ३६ ॥ पाल्यमानोऽर्भकः सोऽष्टयपीभूतो जगाद ताम् । क्य नाम तातो मे मातपेयाविधवासि यत् ? ॥ ४० ॥ सोचे यश- रतस्तातस्तष शय्यम्भयोऽभवत् । प्रतार्य प्रतिभिधूर्तीतो गर्भगते त्वयि ॥ ४१ ॥ पितुः शय्यभ्भवस्यमिलनायोत्सुकः स तु। निरियाय

·विवेका
मटीका।
॥९६॥
गृहादालो वञ्चयित्वात्ममातरम् ॥ ४२ ॥ तदा शय्यम्मवाचार्यश्चम्पायां विहरनभूत् । ययौ वालोऽपि तय स्थर्ण पातालमधिव ।। ४३॥
फायचिन्तादिना सूरिः पुरीपरिसरे व्रजन् । वालमिन्दुमिवायान्तं दृष्ट्वाऽमोदत वार्धियत् ॥ ४४ ॥ दृष्ट्वा वालोऽपि तंरि सूरं कमलकोश-
पत् । विकसवदनो जझे स्फुटरोमाञ्चकपटक ॥४५॥ अथापृच्छत् तमाचार्या वालमुत्फालहर्पभाक् । कस्त्व कुतस्तथाऽयासीवत्स! पुत्रोऽसि
कस्य च ॥ ४६॥ सोऽर्भकोऽभिदधे राजगृहादवाइमागमम् । सूनुः शय्यम्भवस्यास्मि वत्सगोत्रद्विजन्मनः ॥ ४७ ॥ मम गर्भगतस्यापि
प्रवज्यामाददे पिता । पुरात्पुरं तमन्येष्टु संम्रमीय भ्रमाम्यहम् ॥ ४८ ॥ जानते यदि मे तातं वत शय्यम्भवं ततः । पूज्यपादाः प्रसीदन्तु
फ सोऽस्तीति वदन्तु च ॥ ४६॥ पितरं यदि पश्यामि तदा तत्पादसंनिधौ । प्रबजाम्यहमप्यङ्ग या गतिस्तस्य सैव मे ॥ ५० ॥ सूरिरप्याह
तात ते जानामि स सुहम्मम । शरीरेणाप्यभिन्नश्चायुप्मंस्तमिव विद्धि माम् ॥ ५१ ॥ तन्ममैव सफाशे त्वं परिव्रज स ते पिता । शेयो
मिलित एपात्रास्माकमेवातिथिभव ॥ ५२ ॥ सूरिस्तं वालमादायादीक्षयद्वसतौ गत' । सर्वसावद्यविरतिप्रतिपादनपूर्वकम् ॥ ५३ ॥ उपयोग
ददौ योगी कियदस्यायुरित्यथ । पगमासान् यावदस्तीति तच सद्यो विवेद सः ॥ ५४ ।। अत्यल्पायुरयं वालो भावी श्रुतधरः कथम् । इत्यु-
दधार सिद्धान्तसारं सरिवरस्ततः ॥ ५५ ॥ कृतं पिकालवेलायां दशाध्ययनगर्भितम् । दशकालिकं तेन नाम्ना शास्नं बभूव तत् ॥ ५६ ॥
गुरूपदेशात्तं ग्रन्थं पठित्वा विधिना सुधीः । षण्मासान्ते तु मणक कालं कृत्वा ययौ दिवि ॥५७ ॥ मणकेऽत्र विपेदाने सूरीनथूणि
मुञ्चतः । यशोभद्रादयो नत्वाऽभ्यधु किमिदमर्हति ॥५८॥ ततो मणकवृत्तान्तं सुतसंवन्धवन्धुरम् । सूरय. कथयामासुस्तजन्ममरणाधि
॥५९ ॥ ऊचुः शिप्या नमग्रीया यशोभद्रादयस्तत. 1 पूज्यैरपत्यसंवन्ध किमादौ शापितो न नः ? ॥ ६॥ गुरुवद् गुरुपुत्रेऽपि वर्तेतेति
पचो वयम् । अकरिप्यामहि तदा सत्यं तत्पर्युपासनात् ॥ ६१ ॥ सूरिकचे तदा नास्याभविष्यत्सुगतिप्रदम् । वयोवृद्धेषु युप्मासु वैयावृत्त्यो-
॥९६॥

·समं तपः ॥६२. पातास्मत्पुषसंग्धा यूयं हि मणकाद् मुनेः । नाकारयिष्यतोपास्ति स्वार्थ सोऽथ व्यमोक्ष्यत ॥ ६३ ॥ अमुमत्पायुपं माग गर्नु भुवधरं मया। सिवान्तसारमुत्य दशवकालिक कृतम् ॥६५॥ यथास्थानं नयाम्येतदिति अल्पन गुरुस्ततः । शिष्यसोपरोधेन शास्त्रं समीद न हि ॥ ६ ॥ अप भयम्भयः सूरियशोभद्रं महामुनिम् । श्रुतसागरपारीणं पदे स्वस्मिन् न्यवेशयत् ॥ ६॥ अनादार्यप्ययमद्वारी गुपैरपूर्योऽपि सपूर्व एव । शरयम्भवो वृम्भित कीर्तिपूरः पूर्णायुरुच्चे पदमाससाद ॥ ६७ ॥ ॥ इति धीशय्यम्भवकथा ॥ प्रभया न्यूम्यामिफयायाम, धोयकः स्थूलमफयायाम, उदायनस्त्वभयकुमारकथायामुपदिष्टः । सांप्रतं तु मापतुपो यथा- पुरे रत्नपुर शरिरासीद् गुणनिधिः पुरा । संघमुख्यः श्रुतनिधिर्धर्मव्याख्पाविशारदः ॥ १ ॥ ययावृत्यकरस्तस्य भवशातेयवान्धवः । मुनिः प्रसमामासी मुरांतकनिम्तनम् ॥२॥ स सुरिरेकदा धान्तो भूरिशो धर्मकर्मभिः । प्रागत्य भोजनादूर्व श्राद्धाख्यामकार्यत ॥ ३ ॥ ततो पिधान्तमालोक्य प्रसुप्तं पार्य एय सः । अप्रसन्नमनाः सूरिश्चिन्तयामासिवानिति ॥ ४ ॥ धन्योऽय पुण्यवानस्मभ्राता मौर्य- वालेन य. निदिचन्त सुसमेवास्ते स्वरशायी वियानिशम् ॥३॥ ययं तु पाठवैगुण्यातू कोडाशुकवदन्यहम् । प्रावाधास्थास्त एके लापयामो गपर्नः ॥ ६ ॥ दुर्यानेनामुना कर्म शानावरयमार्जतम् । अनालोच्याप्रतिक्रम्य मृत्वा रिः सुगेऽभवत् ॥ ७॥ धन्योऽयं पुण्यवान सूरिः प्रकाशयति यः वाम् । इति ध्यानतरामानापरणोऽस्य तु वान्धयः ॥ ८॥ मृत्या स्वर्गमगाद् भोगान् भुक्तमा तस्मादपि च्युतः । नगरे श्रीपुरे जसे धीपतेरगिजः सुतः ॥ " युग्मम् ।। धन्य इत्याख्यया सैप प्रतेच्छुः शैशवादपि । क्रमेण सयम प्राप्य त्रि. श्रुतधरोऽभवत् ॥ १० ॥ मुरिदेयोऽपि स च्युरया सञनारयो पणिसुतः । भूत्या भेजे भयुदः सन् धन्याचायांन्तिके प्रतम् ॥ २१ ॥ तस्य पूर्वकृत कर्म ज्ञानावरण- -

·विवेका
॥९७॥
सटीका।
मुघयौ । तत्प्रभावाच नागच्छत् पठतोऽप्येकमतरम् ॥ १२ ॥ प्रक्षापात्र परे शिष्याः खेदयन्तस्तमूचिरे । कुरु गाढं स्वरं येनायाति पाठो-
ऽतिदूरगः ॥ १३ ॥ इत्यस्य खिद्यतः सूरियोंधायेदमलेखयेत् । जीव ! मा रुप्य मा तुष्य यतो दोपणः स्वयंकृताः ॥ १४ ॥ घोपयन्नित्यसो
नित्य स्वशक्ते सारमग्रहीत् । जीव ! मापतुपेत्यादि पदमन्यद् मुमोच च ॥१॥ ततोऽसावतियोपेण शश्वत्कौतुकिनो जनात् । नेमे मापतु
पाभिख्यां मासाहसपतत्रिवत् ।। १६ । झानावरणखेदेनाभ्यग्रहीदित्यय गुरो । आचाम्लानि तदा मोत्ये पाठोऽयं मे यदप्यति ॥ १७ ॥
मुनेर्मापतुपस्यैवमाचाम्नानि वितन्वत । द्वादशाब्दी व्यतीयाय सोऽस्य पाठस्त्वियाय न ॥ १८ ॥ स्वपाठपट्टिकामग्ने मुवैकान्तस्थितोऽन्य-
दा । निनिन्द मूर्खताकन्दमात्मान स महातपा ॥ १६ ॥रे जीव ! भवता पूर्वभवे शाम व्यराध्यत । यथा तथा तवाभ्य% फ्लिश्यतोऽपि
समेति न ॥ ५० ॥ द्विमस्या धेकसस्थास्ते पदानुसूतिलब्धयः । भवन्ति कवयो धन्या स्वाराद्ध ये श्रुतं पुरा ॥२१॥ पुरा विराधित.
शान धिर धिग्मामधमाधमम । श्लोकार्धमपि यस्येयवर्पतोऽपि समेति न ॥ २२॥ इत्थ विविधमात्मानं निन्दतोऽपि च गईतः। आपकथेणि-
लीनस्य केवलज्ञानमुद्ययौ ॥ २३ ॥ उत्पन्न कवलोऽन्येषामनुग्रहयिधित्सया। मोहाहिगारुडमिव श्लोकाधं तदयापठत् । २४ ॥ तनिशम्या-
गमेनास्य यानस्येव प्रवासिनः । अवर्धयन् गुरु तुल्ला हर्पफुल्लाननास्ततः ॥ २५ ॥ जगुमापतुष पूज्या कय पाठस्तवागतः १ । मानेनाह स
तेनोक्त केनोचेऽप्रतिपातिना ॥ २६७ परित सपरीवारा सूरयो भक्तिभूरयः। नेमुस्तं निस्तुपशानमय मापतुषं मुनिम् ॥ २७ ॥ सुरा
समेत्य सद्भक्तिमलिताश्चलितासना । तदा कवलिनस्तस्य महिमान वितेनिरे ॥ २८ ॥ सेप मापतुपकेवली ततो गोभिज्ज्यलतराभिरि-
न्दुवत्। लोकसंहतितमोहतिक्रमात् को मुदं किल विकास्य निवृत ॥२६॥
॥ इति श्रीमापतुपमुनिकथा
॥९७॥

·अप कशी पधा- भायस्ती भरतक्षोणावस्तीह नगरी परा । तत्र तत्वशिरोरलं जितशत्रुरभूद नृपः॥ १॥ तत्र श्रीपार्श्वनाथस्य गणद् गुणसंभृतः । शिनामा चतुर्शनी बादशायरोऽभयत् ॥ २॥ इतः श्वेताम्बीति ख्याता पुरी पोरगरपाञ्चिता । प्रदेशी नाम राजाऽऽसीत् तत्रासीमभु- जावजः ॥ ३॥ चियनामा च तन्मन्त्री राजकार्येण केनचित् । धावस्त्यामाययौ तस्यां जितशत्रुनृपान्तिके ॥४॥ केशी गणधरस्तत्र जग- ग्मोदतमोऽपदः । तेनति गोभिर्जस्वी जन्मान्धेनेव भास्करः॥५॥ गत्या नत्याच तं भच्या निपसादैप तत्पुरः । चके व केशिनाप्यस्य वोधाय धर्मदेशना ॥ ६॥ प्रयुद्धस्तरतणादेष केशिदेशनया तया । मन्त्री पवित्रसम्यत्वंथावकत्वमशिश्रियत् ॥ ७॥ सिद्धकार्योऽन्यदा मन्त्री गच्छ- निजपुरी प्रति । धोकेशिगणभृत्पादान पन्दित्यैवं व्यजिसपत् ॥ ८॥ पूज्यपादैरनुग्राह्यः श्वेताम्ध्यागमनादहम् । धर्म चेत्मतिपत प्रदेश्यपि नरेश्वरः ॥ १० सूरयोऽप्यूचिरे मन्धिन् ! स राजा नास्तिकस्तव । यास्यो धर्मेण किं कापि कर्पूरेणेव रामठः ? ॥ १०॥ मन्त्री प्राहोपकार्या पस्तथान्ये सन्ति भूरिश । पौरा भकिविधौ शूरा दूरादास्तामयं नृपः ॥ ११ ॥ धर्तमानेन योगेन तश्रेष्यामः कदाचन । इत्युक्त सूरिभिर्म- श्री स्यां पुरीमगमततः ॥ १२ ॥ सूरयोऽप्येकदा पृथ्व्या विहरन्तो यथागमम् । समेत्य श्वेताम्दीपुर्यामुद्याने समयासरन् ॥ १३॥ चरैर्वर्धा- पितो मन्त्री तदागमनवार्तया । स्थानस्य एवं सद्भक्या गुरुपादानवन्दत : १४ ॥ अचिन्तयच्च मिथ्यात्वमहग्रस्तो नृपो मम । याताहा! दुर्गति धोरां सति मन्धिणि मय्यपि ॥ १५ ॥ तदेन गुरुपादान्ते कथंचन नयाम्यहम् । तदीप्रवणतोऽस्यापि यदि मोहो विलीयते ॥१६॥ तिथ पाइनव्याजाद् राजानं यदिएनयत् । परिश्रमविनोदायोद्याने प्राचीपिशच्च सः ॥ १७॥ धर्मव्याख्यापरं तर केशिन वीक्ष्य भूपतिः । सोमासमयदद मलिन् ! मुण्डोऽयं रारटीति फिम् । ॥ १८ ॥ चित्रोऽप्युषाच नो विनोऽभ्यर्णीभूय निशम्यते । इत्युभावुपसर्पाते फेशिनं

·দ্বিারা
टीका।
॥९८॥
राजमन्त्रिणौ ।। १९ ।। स्वरूपे तर देवानां जीवानां च गणेन्दुना। दिश्यमाने जगादेति रिहस्य वसुधापतिः ॥ २० । मुने ! ते भापित
समसंयमसत्त्वतः । असत्वं च तत्प्रत्यतागोचरत्वात् खपुष्पवत् ॥ २१ ॥ सत्प्रत्यक्षागोचरं न यथा भूतचतुष्टयम् । इति स्थितिमुपन्यस्य
तमूचुः सूरयोऽप्यथ ॥२२॥ मद ! किं भवतोऽन्यत्तविषयातीतमेष तत् । उतान्यदेहिनामाद्यपने स्तम्भादिवस्तुनः ॥ २३ ॥ प्रभावताप्रसङ्गः
स्याचामध्यपरभागयोः । प्राविभागमात्राप्त्यै व्यापारात्तव चतुषः ॥ २४ ॥ अन्यपक्षोऽथना तस्यासिद्धत्वाद्वेसि तत्कथम् ? । तत्सिद्धौ
तु तपेयेह सिद्धा सर्पराजीवता ॥ २५ ॥ तस्मादनुपपत्तिस्ते देवजीवादिनिष्कृतौ । जीवे च सूपपादत्वाद् वेद्यादीनामिति स्थितम् ॥ २६ ॥
ततो राजाद भगवन् ! परलोकोऽस्ति चेत्कचित् । धार्मिका मे सवित्री तत् पापीयान् जनकोऽभवत् ॥२७॥ त्यन्मते नियत स्वर्गदुर्गतिव्य
तिपरियो । प्रतियोधयतस्तन्मां फथमागत्य तौ न हि ? ॥ २८ ॥ अथाह भगवान् राजन् ! यथा कारागृहस्थित । ईप्टे न वान्धवान् द्रष्टुमेवं
जीयोऽपि नारफः ।। २६ ॥ अन्यच्च विषयासक्ता दिव्यप्रेमपराः सुरा' । समाप्तकृत्या नो मत्यलोक दुर्गन्धमियूति ॥ ३० ॥राजोचे द्वौ पुरा
चौरी संग्रटीफस्तयोर्मया । खपिडतो न तथाप्यात्मा तत्तनौ कापि वीक्षित. ॥ ३१ ॥ तिप्तः कुम्भ्यां द्वितीयस्तु तद्द्वारं च नियन्त्रितम् ।
कयं तदात्मा निरगात् सभ्यात्मानोऽविशन् कथम् ॥ ३२ ॥ सुरिराह यथा नीजनालिकेरात्पयोधनि । नि सरत्ययसि ध्माते यथा विशति
चानज ॥ ३३ ॥ अन्यच दारितादग्निररणे फापि दृश्यते । तद्वदात्मा न वीयेत देहात् सण्टीकृतादपि ॥ ३४ ॥ राजोचे तोलितश्चैक-
स्वारे सामा मया पुरा । निरात्मा च ततो भारस्तत्तनौ तागेव किम् ? ॥ ३५ ॥ सूरि प्राह रतिः पूर्व रिक्ताथो वायुपूरिता । तोल्यतां
ताएगेपास्यां मारो हि नाधिको भवेत् ॥ ३६॥ राजस्तहिनामात्मा गन्ध. सुमनसामिर । देहाद् भिन्नोऽपि चिद्रूपचेष्टालिङ्गो मरुल्लघु ॥
• ३७ ॥ पोत्येत्यमाचार्यगयीप्रसूतोपदेशदुग्धं मधुरं सितायत् । प्रदेशिनो भूमिपतेर्विजिल्ये मिथ्यात्वहृत्पूरविपस्य पूरः ॥ ३८ ॥ गुरोरथो
॥९८॥

·मापभिरग्यपरामपाप्य सम्यपवमहोपधीमप। विमुच्य नास्तिफ्यमयं फमागतामयः क्रमेणाजनि निर्जरो नृपः ॥ ३९ ॥ रिस्तु पूरितजगधशसा रसायां धर्मोघमार्थमखिलानि खलानि भित्वा । फर्मतयं ममतया च विधाय मोक्षमुत्पनफेघलफलः फलयाम्चकार ॥४०॥ ॥ इति श्रीफेशिकथा ॥ प्रधेलातीपुत्रो यथा- पसन्तपुरमित्यस्ति पुरं तत्रामयत् पुरा । अग्निशमॆति विप्रोऽस्य महिला सोमिनेति च ॥१॥ सोऽन्यदा साधुसंसर्गात् प्रवुद्धो व्रत- माहीत् । तस्मियापि तथा देहच्चायेव हि समिणी ॥२॥ पूर्वाभ्यासयशादेतायनुरागं परस्परम् । तथा जातिमदं नामुञ्चतामात्तयतायपि ॥३॥ ततोऽनशनमाधाय तदनालोच्य दुष्कृतम् । मृत्वा वायपि सौधर्मकल्पे देवौ वभूवतुः ॥ ४ ॥ इलावर्धनमित्यस्ति पुरमस्मिमिलातले । तत्र श्रेष्ठी धनाख्योऽमृद् धारिणी चास्य गेहिनो n ku तायपुनावमन्येतां पुत्रार्थमुपयाचिते । पुरदेव्या इलायत्या यात्रां पुत्रस्य नाम च ॥६॥ इतथ सोनिशर्मात्मा व्युत्या सौधर्मकल्पतः । प्राययो धरिणीकुक्षौ शुक्तौ स्वातिपयो यथा ॥ ७ ॥ फालेनाजायत सुतः शुमेऽति शुभलक्षणः । ईलातीपुत्र इत्याख्या पितरौ तस्य चक्रतुः ॥ ८ ॥ ततोऽनैर्मृदुलैः कान्तिकन्दलैरिय चन्द्रमाः । स विश्वनयनानन्दी क्रमेण पधेतमाम् ॥१॥ युत्या सौधर्मतस्तस्य प्रिया जातिमवादभूत् । नटस्य नन्दिनी रूपलावण्यरसदीर्घिका ॥ १०॥ तथा ननर्त सा चंश- प्रान्तरणतरनिता । यथा कि मानया देवदानवा अपि विस्मिताः ॥ ११ ॥ एतामिलावतीपुत्रो मित्नवर्गयुतोऽन्यदा । खेचरीमिव नृत्यन्ती चत्वरेप प्यलोफयत् ॥ १२॥ अथास्यां ऊपलावण्यविज्ञानातिशयेक्षणात् । प्रसौ भयान्तरप्रेमाभ्यासादप्यन्वरज्यत ॥ १३ ॥ एतस्यां ·विरेका सटीका। - ॥९९|| मोहितचित्रन्यस्तवलेप्यफ्लप्तवत् । पाषाणोत्कीर्णवद्यास्थाद् यन्त्रकीलितवञ्च स. ॥१|| दृष्ट्वेति जल्पितो मित्रोंचे किञ्चन लजया । भूयो ऽप्यमिहितोऽघादीदय मुक्ततपो द्रुतम् ॥ १५ ॥ भो वयस्या इमामेव परिणेप्यामि नर्तकीम् । नो चेत्याणपरित्यागं करिष्यामि हुताशने ॥१६॥ ततो नीतो गृहं मित्रः प्रतिवोध्य कथचन । तत्रास्थाद् मदनावस्थाव्याकुलो मौनभागयम् ॥१७॥ पितृभ्यामय पृष्टोऽय लजमानो जगाद न । ताभ्यां पृोस्तु तन्मित्त्रैस्तदीप्सितमकथ्यत ॥ १८ ॥ श्रुत्वा तदीहित श्रेष्ठी मर्माहत इवाकुल । पुत्रं रहसि कृत्वेति सानुतापमभापत ॥ १६ ॥ कुलीनानुचितं वत्सार्थयमे त्वं किमीदृशम् । चाण्डालकूपिका कापि गम्यते तृपितेरपि ? ॥ २० ॥ निष्ठिताः किं वणिकपुन्यः पात्रं सौन्द- यसंपदाम् । अवाच्यामपि साधूनां यन्नटीमनुरज्यसे ? ॥२१॥ इलातीसूनुरप्याह ताताहमिति वेम्यदः । किं करोमि परं कामो चामो मथना- ति मन्मन. ॥२२॥ महान्तोऽपि न निन्दन्ति कृत्याकृत्यं स्मरातुरा. । जानन्तोऽपीति किं तात ! यूय त्याजयथ त्रपाम् ? ॥ २३॥ असाध्य इति पित्राथोपेक्षितोऽयं दुरीहितः । नटेभ्य स्वर्णतुलितामुखोदु तामयाचत ॥ २४ ॥ ऊचुस्ते नोऽततं रत्ननिधानमियमङ्गजा । विक्रीणामो वयं नैतां वसुमिः प्रचुरैरपि ॥ २५ ॥ अथ ते प्रतिवन्धोऽस्यां तदागच्छ मिलाशु नः । शिल्प शिक्षस्व चास्माकं तवैवेयं प्रिया ततः ॥२६॥ इति स्वस्यावधीयोंच्चैः फुलं शीलमथो यशः 1 नटानाममिलत्तेपामहो कामग्रहो बली ॥ २७ ॥ अहो! नटीकृते नृत्यपटीयानप्यभूदयम् । यद्वा योपित्रुते शम्भुरपि जझे महानटः ॥ २७ ॥ ततो वेन्नातटपुरं नटपेटकसंयुतः । ययाविलातीपुत्रोऽपि द्रविणार्जनहेतवे ॥ २६ ॥ प्रेक्षाकृते तमादितत्तत्र राजारिमर्दन । तद्वर्या राजसौधाग्रेऽवसरप्रसर व्यधुः ॥ ३० ॥ तदा नान्दीरवाहूताः स्यूताः कौतुकरंहसा । उपयुपरि नीरन्ध्रममिलन परितः प्रजाः ॥ ३१ ॥ सान्त पुरपरीवारः पौरामात्यादिभिर्तृत । कुट्टिमाग्रसभावेदीमलंचक्रे च भूपतिः ॥ ३२ ॥ रङ्गभूमौ नटा पंश तदा प्रांशुममण्डयन् । वरत्राभिश्चतसृभिर्भववद् गतिभिर्युतम् ॥ ३३ ॥ उभयप्रान्तविश्रान्तकीलिकं फलकं च ते । वंशोपरि न्यधुः ॥९९|| ·सिसिसिलामिर भयोपरि ॥ ३५ सहनेदकहस्तो द्रिविलसत्पादुकाद्वय । इलासूनुरथारोहवंशं विश्वमनोऽपि च ॥३॥ स्थितां वंशमय- एभ्य शालमजीमियाप्रतः । नटीमालोकयन राजा तदानीमित्यचिन्तयत् ॥ ३६॥ यं वंशाद् निपत्योचैनटोऽयं नियत्ते यदि । नटीमेतां तदाऽक्नेशात तिपाम्यन्त पुरे निजे ॥ ३७॥ इतश्च वोक्ष्यमाणः खे खेवरभूचरेरपि । जासूनुः फिलाऽधत्त करणानि चतुर्दश ॥३८॥ सप्त पश्चापुर सप्त तान्ययो फलकोपरि । अघोंऽस्थाकीलकान् कृत्या पादुकारन्ध्रगोचरान् ॥ ३६॥ पौरामात्यादयस्तस्य नाट्यातिशयरञ्जिताः । दप्युदाति राजा चेदस्मै दम्रो ययं तत ॥४०॥ राजापि मृत्युमामाइसंस्तस्यान्तर्विस्मितोऽपि हि । ऊचे म किञ्चिदालोकि मयैतत्तत्पुनः पुरु॥४१॥ विलक्षीय कृष्णास्यै पौरामात्यरथ स्थितम् । स तु लोमात्पुनस्तेने करणानि चतुर्दश ॥ ४२ ॥ नृपस्त पतनाकाती जगार पुनरप्यदः । यलोकि न तथा सम्यक् करणानि पुनः कुरु ।। ४३ ।। नृपायिवेकविमनाः सर्वोऽप्यासीजनस्ततः । इलासूनुः पुनर्लो- भात्तथा कष्टमातनोत् ॥ ४४ ॥ राजा तथैव चाचख्याविलातीतनयः पुनः । शङ्कितधिन्तयामास किमयं प्रहिलो नृपः ? ॥४५॥ प्रधानो पाप विद्वेषी यदेय पकि मां मुहुः । चिन्तयन्निति त दृष्टिविकाराद शातचानयम् ॥४६॥ तदा च प्रांशुवंशानाधिरूढोऽयमलोकत । इभ्यगेहे एचिमिताकृते प्राप्तं मुनिद्वयम् ॥ ४७ ॥ ईयपणेक्षगाभ्यस्तमीक्षणं क्षणमप्यहो! । अददान पुरो दानं ददत्यामपि योपिति ॥४८॥ दृष्ट्वा तद् प्रतिनोदन्दमन्दरामभाजनम् । इलासूनुस्योत्सनभायोगी व्यभावयत् ॥ ४६ अहो ! मोदस्य विहितद्रोहस्यान्वेश्च तुल्यता । स्ताघो यस्य महायंशेरपि न प्राप्यते पचित् ॥ ५० ॥ यदुधकुलसंभूतोऽप्यहमुचकुलोद्भवाः । सुकन्या लभमानोऽपि ध्यलगं नीचयोपिति ।। ५१ ॥ मन्मुखं को नु पीनेत गृहोयाद मेऽभिधां च कः । भापते कोऽपि मां को नु पदेनापि स्पृशेच्च माम् ? ॥५२॥येन मोहमहान्धेनाऽकार्यसजेन पातितम् । अमुखे हा ! मनः पित्रोनिनिमित्तोपकारिणी ॥ ५३॥ मानिता न सुहद्वाचो गणितं नात्मलाघवम् । जनवादाश्च नो भीवं कुला- - ·विरु० 1१001 सारेण हा मया ven ही! नीरवाहवन्नीवैर्गामिना यत्कृतं मया । रुष्टे राशीह तजातमत्यमपि निष्फलम् ॥ ५५ ॥ अयं च रमणी राजयंगमुक्तामणीपः । भुञ्जानोऽपि यदेतस्यां रज्यते नटयोपिति ॥ ५६ ॥ तन्मन्ये मोहराजस्याविषयः कोऽपि न कचित् । मुक्त्या सटीका। जिनमुनीनेतान् महाप्रतधुरन्धरान् ।। ५७ ॥ विषयीकुर्यते ये स्वदशामेणीदशोऽपि न । ईर्याय न्यङ्मुखा धारासारसिक्ता घृषा इव ॥ ५ ॥ तदेत पय धन्या ये रिमलं ब्रह्म विनति । यत्र चामी प्रवर्तन्ते मार्गः सोऽस्तु ममापि हि ॥ ६ ॥ इति भावयतस्तस्य विगलत्पापकर्मणः । विपेदे मोहसंतानमुत्पेदे केवलं महः ॥ ६० ॥ तत्कालं तन्महाज्ञानमहिमानं वितेनिरे । देवा जयजयेत्युश्थैरुच्चरन्तश्चतुर्विधाः ॥ ६१॥ द्रव्य- लिनं समादत्स्य नमस्फुमो यथा पयम् । त्रिदशैरिति विशप्तः केवली तत्तथाऽकरोत् ॥ ६२ ॥ वंशः स एव फनककमलं तत्क्षणादमूत् । विमानिमिः स्थितोऽत्रैव नतोऽसौ देशनां व्यधात् ॥ ६३ ॥ उन्मुखै चरै राजादिभिविस्मितमानसैः । चातकैरिय मेघाम्भः पपे तद्देशना- ) पचः ॥ ६४ । प्रबुद्धा वहयो जीवास्तस्य देशनया तदा । केचिदिग्विरतिं सर्यविरति केचनाश्रयन् ।। ६५ ॥ राजा स्वेङ्गितवैराग्यादात्मवै- राग्यतो नटी । राशी व राजवैराग्यात्तरपार्थे जगृहुर्घतम् ॥ ६६ ॥ तदानीमेव तस्योचैस्तस्थुपः कमलासने । सर्वे ते तपश्रेणिमारुह्यासन् - समासनाः॥६७॥ क्रमादिलातीतनयो मुनीन्दुस्तैः साकमुत्पाकसमृद्धिपात्रम् । निर्धूय निधूतभवो भयोपग्राहीणि फर्माणि शिवं प्रपेदे ॥६॥ ॥ इतीलातीपुत्रकथा ॥ अय मेघकुमारो यथा- भस्ति स्वस्तिकमाणिक्यराजि राजगृहं पुरम् । आसीत्तत्र गुणश्रेणिकलितः थेणिको नुपः ॥ १॥ तस्प्रिया धारिणी नाम साम- १०० ·अस्यप्नचितम् । सुरनं रलगर्भव गर्ने सुतमधारयत् ॥ २॥ तस्यास्तृतीयमासेऽन्दवृष्टिखेलनदोहदम् । प्रकाले पूरयामास राजा दिव्या- नुमापत: ॥ ३॥ अस्यत तया सूनुः समये निम्समातिः । दोहदान्धयतो मेघकुमार इति विश्रुतः ॥ ४॥ पाल्यमान कमेणाप वृद्धि नृपतिनन्दनः । असौ धात्रीमियपानपानीभिरिप चन्दनः ॥ ॥ अष्टादश लिपीस्ततो द्विगुणान्यायुधानि स । ततोऽपि द्विगुणा पिभ्रत् । फला मेजेऽप योयनम् ॥ ६॥ इतधान्येपुरधाने पने गुणशिलाभिधे । यथाविहारं श्रीवीरः समेत्य समवासरत् ॥७॥ श्रेणिकः सपरी- पारी निरीय नगरादय । प्रयन्तुमाययो नाथं स्वर्गादिव पुरन्दरः ॥ ८॥ प्रणम्योचितभूपीठप्रतिष्ठेपु नृपादिपु । स्वामी संसारधिकारदा पिनी वेगनां पधात् ॥ ६ ॥ देशनान्ते प्रयुगात्मा पि, मेघो व्यजितपत् । नाय! संसारपाोधित दीक्षां प्रयच्छ मे ॥ १० ॥ जगादाथ जगन्नापा प्रमाद परस 1 मा एथा । ततधानेन पितरावापृष्टौ नम्रमौलिना ॥ ११ ॥ राष्ट्रादनुमवस्ताभ्यामथ मेघो महोत्सवात् । जग्राह साप्रदा पीता करण परमेशितः ॥ १२ ॥ स्वामिना दीक्षयित्वाय स्थविरेन्यः समर्पितः। रात्रौ संस्तारकस्तस्य स्थानद्वारि क्रमादभूत् । १३॥ ततः शरीरचिन्तायै गच्छदागच्छता तदा । स्थविराणां पदैर्मय. सर्वाङ्गीणमघयत ॥ १४ ॥ कदलीकोमलाङ्गस्य बदरीविदपोपमैः । तत्पादर्घट्यमानस्य निदाऽऽयासीदमुप्य न ॥ १५ ॥ अचिन्तयश्च खिप्नात्मा मेघोऽमी प्रतिन. पुरा। गृहस्थं मां मृदूलापैरालपन निखिला भपि ॥ १६ ॥ घयन्तस्त्यिवानी मां पदैरमृदुपातिमिः । कुम्भकारगृहद्वारपद्धतामनयन् हहा 1 ॥ १७ ॥ तत्प्रभाते विभुं नत्वा यास्यामि निजमन्दिरम् । प्यलोकि माजयः स्पष्टं भतिताश्चापि मण्डकाः ॥ १८ ॥ ततः प्रगे तथा कर्तु तमुपेतं प्रभुजंगौ । वत्स! ते जाग्रतो रात्री चिता या समजायत ॥ १६ ॥ महासत्वया मेघ ! त्यादृशां नोचितेव सा। दाहे चमैव दुर्गन्धं सुगन्धस्त्वगर्यतः ॥ २०॥ अपरं च भपादस्माहतीये पं भवान्तरे । सुमेरुप्रभ इत्याप्सीपिल्पे यथाधिपा करी ॥ २१ ॥ सुखं स्वीयपरीवारस्त्वमस्था. प्रतिकाननम् । सल- ·सटीका। विवेक ११०१।। कोदुलाः खादन पिवन रेयाम्बु निर्मलम् ॥ २२ ॥ ग्रीष्मे भीष्मेऽन्यदा वन्यदायधूमाकुली कृतः । अगास्तृष्णातुरस्तूर्ण पावलं प्रतनूद- कम् ॥ २३ ॥ तत्र पातुं प्रविष्टोऽम्बु निमग्नः पङ्कसंकटे । प्राणं कुर्वन् स्थमाकष्टुं निमग्नोऽमि विशेषतः ॥ २४ ॥ ततः पूर्वापरा मयूना व्यूढेन हस्तिना । तत्रागतेन दन्ताभ्यां विद्धस्त्वं कटु चारटः ॥ २५ ॥ सप्तमोर्यामिव प्राप्त सप्तरात्रमिति व्यथाम् । विपा पालयित्वायुः समा विंशोत्तरं शतम् ॥ २६ ॥ आर्तध्यानेन मृत्वात्र भारते विध्यपर्वते । चतुर्दन्तः करी मेरुप्रभो यूथाधिपोऽभवः ॥ २७ ॥ युग्मम् ।। ततो प्रीप्मे दवं दृष्ट्वा संभ्रान्तः समचिन्तयः । मयेदृग्दृष्टपूर्वोऽग्निसंभ्रमः कचिदप्यहो!॥२८॥ चिन्तयन्निति संजातजातिस्मृतितया व्यधाः। प्रावृप्युत्पाट्य विटपिविटपान स्थण्डिलनयम ॥ २६ ॥ ग्रीष्मकाले तथैवाथ दीप्यमाने दवानले । भीतो दहनतस्त्वं तु प्रथम स्थण्डिलं गतः ॥ ३० ॥ तदने परितोऽभ्येत्य निकुळेभ्योऽग्निभीरुभिः । उपर्युपरि संलीनै रन्ध्र श्वापदैर्वृतम् ॥३१॥ मुक्त्वा तत्कृपया तेषां द्वितीयं स्थण्डिलं गतः । तत्तथैव ततोऽयासीस्तृतीयं सपरिच्छदः ॥ ३२ ॥ अस्थास्तत्र निरावाधे प्रविश्य करिणीयुतः । तारिकासहितः सायं नभसीव निशाफरः ॥ ३३ ॥ कण्डूयितुं ततः स्याङ्गमेकोऽहिस्त्वयकोद्धृतः । स्थानेऽत्र शशकोऽभ्येत्य तस्थौ दावभयातुरः ॥ ३४ ॥ कृतक- एडूयनो यावद्यथास्थानेऽमुचः पदम् । स्पृष्टश्च तावदेतेन शनकैः शशकस्त्वया ॥३५॥ सहसैप त्वयाऽऽकुञ्च्य धृतो जीवानुकम्पया।विभि- रेव स्थितं पादैः कृपाहो ! ते पशोरपि ॥ ३६ ॥ मनुप्यायुस्त्वया वद्धं तया सत्त्वानुकम्पया । संसारश्च सुपुण्यात्मन् ! अतनुः प्रतनुः कृतः । ३७ ॥ दिनद्वयेन सार्धेन दग्ध्या वनमशेषतः । स्वयमेव तदा दावपावकः प्रशमं ययौ ॥ ३८॥ ययुस्तद्भीतितो मुक्ताः शान्तेऽग्नौ श्वापदाः समे । स्थण्डिलेभ्यो विनिःसत्य कुटुम्बेभ्यो यथा जनाः ॥ ३६॥ मेघ ! त्वमपि खिन्नात्मा तदानीं जुत्तृपातुरः । तूर्ण निर्यातुकामोऽद्रिर्व- वाहत श्वापतः ॥ ४२ ॥ मृतावस्थस्ततः काकोलूकजम्वुफभक्षणम् । दुःसहं सहमानोऽस्था महासत्त्व । दिनत्रयम ॥ ५१... 11१०१ ·मत पर्वागायुत्या ततोऽपि च । घोर ! त्यं धारिणीकुत्तो पुप्रत्वेन समागमः ॥ ४२ : गजो येनाभवस्तेन स्वप्ने सा गजमेतत । गुग येन पागास्नं तेन सा पृष्टिदोहदा ॥ ४३॥ तत्तियापि भवता पुरा जीवानुकम्पया । सोदं दृढतया कएमिदानीं तु किमुच्यते ॥ ४४ पदस्पन साधूनां पूज्यः पांगुफणोऽपि हि । जायते यत्स ! तेनायं विपोदुमुचितस्तव ॥ ४५ ॥ श्रुत्वेति जातिस्मृतिमान् मेघः प्रम- पापा ! Yि नया दयौ मिथ्यादुष्प्रतं स्यपिकल्पिते ॥ ४६॥ तपोऽऽमितप्य तमया प्रधान विपद्य भेजे विजयं विमानम् । व्युत्वा ततोऽपर मदायिदेवमनः शिवं यास्यति मुकदेहः ॥४७॥ ॥ इति श्रीमेधकुमारकथा । भय पुगहरीको यथा- सम्पूर्वीपे विदेहेऽस्ति विजयः पुरकलावती । नृपुण्डरीकिणी तत्रास्ते पुरी पुगडरीकिणी ॥ १॥ महापद्म इति श्रीणां सा तत्रा. भयर नृपः । राशी तस्य यिनिर्धूतच्छमा पन्नावतीत्यभूत् ॥ २॥ तयोश्च पुण्डरीकश्च कण्डरीकच विश्रुतौ । सुताबजनिपातां द्वौ क्षत्वधर्म- गुनापिय ॥३॥ इत्याच पुण्डरीकाय राज्यं भूमिपतिस्ततः । स्थविराचार्यतः प्राप्य नतं तप्त्वा शिवं ययौ ॥ ४॥ त एव स्थविराचार्या विहरतोऽयनीतने । पुयों कालान्तरेणान समेत्य समयासरन् ॥ ॥ श्रुत्वा तदागमं राजा कण्डरीकसमन्वितः । पुण्डरीको महाभूत्या- ध्येय चेतानपन्दत ॥ ६ ॥ गुस्पस्ते मुखारविन्यस्तमुखपस्त्रिकाः । धर्मलाभाशिष दत्त्वा तस्मै धर्ममुपादिशन् ॥ ७॥ यौवन वनजातीणा- मपाप्रतिहस्तकम् । प्रेमापि पग्मिनीपस्थितोदकणसोदरम् ॥ ८॥विपयाः फिञ्च किम्पाकविपकफलसोदराः । वपुःश्रियोऽपि संध्याभरा- गाभिनयनाटिका संपातदा सदा शेया संपदामपि संहतिः। तदपि प्राणिनामायुर्वायुसब्रह्मचारि च ॥ १० ॥ मत्वेति धर्म एवैको ·विका सटीका। २०२१ विकिभिरापास्यते । स्वर्गापवर्गसंपत्तिकारण या सनातनः ॥ ११॥ प्रात्मासौ पञ्चभिरपीन्द्रियै रागमुपागतः। मोहतीक्ष्णैनिहन्येत स्वस्थ कृष्णासिधेनुमि ॥ १२ ॥ तपोहुताशनोझासिहानायन्वयचेतितः । आत्मा सजोमवत्येप हतोऽपीन्द्रियघातकैः ॥ १३ ॥ विषयांस्त्याजयित्व. तानीदिपाणि रिपूनिय । तदा दासीकरत्यारमा पैराग्यास्त्रं यदाप्नुयात् ॥ १४ ॥ अन्नपानादिरोधेनात्मनः सेनापतिस्तपः । बद्धमूलान् पुरेऽमुमिन् मारयत्यान्तरान् रिपून् ॥ १५ ५ स्थापितोऽय मनोऽमात्यः करणेष्वेषु पञ्चसु । पुरेऽस्मिन्नात्मनो राज्यं विप्जावयति पिप्लुतः ॥१६॥ विवेक उपरिस्थायी न्यायो यद्यस्य योज्यते । आत्मभूपालहस्ते स्युस्तदा सर्वा अपि श्रियः ॥ १७॥ ज्ञात्या विवेकतोऽनेन परवाचारपञ्चुना । कल्याण प्रस्तमप्यात्माऽऽदत्त संयमयन्मनः ॥१८॥ श्रुत्वेति देशनां नत्वा गुरुपादानयो नृपः। जगाम नगरीमन्तर्भववैरा- ग्यमुखदन ॥ १९ मन्त्रिभिमंत्रयित्वाय फण्डरीकं जगौ नृपः । वत्स ! राज्यं गृहाणेदं पालयेथा यथाक्रमम् ।। २०॥ परिव्रज्यां प्रहीप्यामि पिरतोऽदं भवात्पुनः । यार्धके मुनिवृत्तित्वं कुलाचारादपोति नौ ॥ २१ ॥ उवाच फण्डरीकस्ते भ्रातः ! का भ्रातृता मयि। क्षिप्त्वा संसार- गुप्तो मामात्मानं मोचपिप्यसि ? ॥ २२ ॥ भात्मनः स्वदते यचद् दीयते लघवे पुर। तदार्य ! मा स्वमत व्रतं दापयसे न किम् ? ॥२३॥ प्रयाद पुण्डरीकस्तं वत्स! युक्तं त्वमनवीः । भृते प्रतं मनुष्यत्वे नान्यत्किमपि सुन्दरम् ॥ २४ ॥ यौवने मुकिवमिदं परं न यहते यतः। स्वस्थानेऽत्र स्थितारकामचरटाट् भयमुत्कटात् ॥ २५ ॥ स्मरस्य विषयानस्य भञ्जयन्ती समन्ततः । मुख्ने शिविरदन्तांश्च पातयन्ती निरन्तरान् ॥ २६ पञ्च यलमवाजीन्द्रान सञ्जयन्तीद्रियाणि च । भस्मयन्ती च कारीगरीयोवनजालिकाम् ॥ २७ ॥ जरा यदा तु चारित्र- मेनानीरामपाहिनी । दिग्जयं कुरुते मोतमागोऽयं सुवहस्तदा ॥ २८॥ विशेषकम् । तन्ममेयं जरा वत्स ! तसाहाय्यकारणम् । तेन त्वां परिम तारण्यं यावत्तायद् गृहे पस ॥ २६ ॥ जाते राज्यधरे पुत्रे वारुण्ये चात्र जीयति । स्वकुलाचारत पश्चाद् गृहोयास्त्वमपि प्रतम् ॥ 1१०२।

·-
३०॥ प्रयाह कण्डरीकोऽपि युक्तमार्य ! त्योदितम् । परं तत्पौरुषं मन्ये यत्तारुण्येऽपि संयमः ॥ ३१ ॥ महापद्ममुतः किं न त्यत्कनिष्ठश्च
किन हि । अहं तदाप्रहं फत्या यद् गृहामि न संयमम् ॥ ३२ ॥ संसारो दुस्त्यजस्तापद् व्रतं तावश दुष्करम् । दुष्पापंच शिवं तायद्धीरा
पारदुपासते ॥ ३३ ॥ प्रतिझामिति निर्माय पार्यमाणोऽपि वन्धुना । सोरस फण्डरीकोऽथ व्रतं जग्राह साग्रहः ॥ ३४ ॥ कोऽपि राज्यधरो
यायदेवते तायदुन्मना । पुराउरीकः पुना राज्येऽप्यस्थाभावेन संयमी ॥ ३५ ॥ तप्यमानस्तपस्तीमं सहमानः परीपहान् । कण्डरीकमुनिः
साकं गुरुभिय्यहरद भुवि ॥ ३६॥ यथा कालं यसन्त रथ प्रावर्तताऽन्यदा । कूजितैः फलकण्ठीनामकुण्ठीकृतमन्मथः ॥ ३७ ॥ पलाशपु-
प्पदीपालिमालितेऽवनिमण्डले । पुप्पाणि प्रयत्युर्मधावुत्तरसाधक ॥३८॥ भृङ्गजितहीङ्कारमन्त्रजापपरायणः । कण्डरीकं वशीचक्रे तदा
मन्मथमान्त्रिक १६ ॥ युग्मम् । चारित्रावरणे फर्मण्युदितेऽचिन्तयत् ततः।कण्डरीकमुनि. कोऽयमपस्मारो व्रतं मर ॥ ४० ॥ दुर्विधानां च
पचानामुमये मतं मतम् । येषां भोगेप्यसंपत्तिरशक्तिश्च फिल फ्रमात् ॥४१॥ हहा! तदाहमार्येण वारितोऽप्यम व्रतम्। अथवाऽद्यापि किं
नाम विनष्टं मे त्यजाम्यदः ॥ ४२ ॥ प्रजामि विगुणोंगेः पूरयामि सुखक्षतिम् । तदायदित्सितं राज्यमादायात्मक्रमागतम् ।। ४३ ॥ चिन्त.
यित्येति शयितान मुच्या गुरुपदाम्बुजान् । प्रकृत्या मलिनः सोऽगाद् भृङ्गवत्पुण्डरीरिणीम् ॥४४॥ स तत्रोपवने गत्वोपधिमालम्ब्य
शाखिनि । कण्डरीको विशिधाम श्रान्तः शायलमूतने ॥ ४५ ॥ उद्यानपालकनाथ झापयामास भूपतिम् । भूमानपि तदाकर्ण्य पिस्म-
यादित्यचिन्तयत् ॥ ४ ॥ मते भग्नप्रतिशोऽयमेकाकी यदिहागतः। महासत्योऽथवेकाकिप्रतिमास्थो भविष्यति ॥४७॥ तथाप्यल्पपरियार
पर यामि तदन्तिके । कपश्चनाय भग्नः स्याद्विचित्रा फर्मणां गतिः ॥४८॥ चिन्तयिरवेति राजापि प्रधानः कैश्चिदन्धितः । उद्यानमाग-
तोऽपश्यत्कपडरीक तथास्थितम् ॥ ४ ॥ तदालोक्य महीपाला शोकेनाद्गीकृती हदि । व्यमृशचातपुत्रोऽयं हा! कर्मवशगोऽभवत् ॥ ५॥

·सटीका। भारोपयामि लम्रायां तदेनं विधिवन्दनात् । चेततेऽसौ यदि पुनः प्रच्युतः स्वप्रतिश्रवात् ॥५१॥ चिन्तयित्वेति निर्मायोत्तरासङ्गं यथाविधि। विका पन्दित्वा तं नृपोऽपृच्छत् प्राञ्जलिः सुखसंयमम् ॥ ५२ प्र ततोऽसौ प्राह विहितमियत्काल मया तपः। राज्यार्थी सांप्रतं राजन् ! भवन्त- महमागमम् ॥ १३ ॥ स्वबन्धोबतखिन्नस्य वचः श्रुत्वा व्रतार्थ्यसौ । शोकहर्षाश्रुमानूचे प्रधानानिति भूपतिः ॥ ५४॥ भोः ! भोः ! ११०३१ सचिवसामन्ताः ! वधुर्म वोदुमतमः । व्रतं वत्सतरो भारमिव तेनागतो मयि ।। ५५ ॥ फारणीयस्ततो राज्यमयं प्राज्यमहं यथा। युप्माभिरनुमन्तव्योऽस्मि च संयमहेतवे ॥ ५६ ॥ प्रापृच्छयेति प्रधानांस्तयतिलिङ्गमुपाददे । निजं च कण्डरीकाय राज्यलिङ्गं नृपो । ददौ ०५७ ॥ फण्डरीफस्ततः साकं प्रधानः पुरमाविशत् । भद्रासनं च स्वपितुः काफश्चैत्यमिवाश्रयन् ॥ ८ ॥ माङ्गलिस्यं व्यधुस्तस्य सामन्तसचियादय. 1 वहिरन्तश्च तेनोशः शल्येनेवातिदुःखिताः ॥ ५६ ॥ अयं सूदानथादिक्षद् दुष्कालादिव निःसृतः । प्रगुणं मत्कृते सर्वमशनं कुरुताशु रे ॥६०॥ तथा ते चक्रिरे सोऽपि स्वोदरं समपूरयत् । भोज्य , फौतुपिकः पांशुविसरैः कुतुपं यथा ॥ ६१ ॥ विष्यातजठराग्नित्वाचस्याहारव्यया निशि । बभूप वेल्लतो भूमौ शय्यायां च प्रतिक्षणम् ॥ ६२ ॥ हुङ्काराङ्कारसूत्कारपुरस्सरमथारटत् । मातरं पितरं देवं सस्मार च मुहुर्मुहुः ॥ ६३ ॥ परित्राणं न कोऽप्यस्य चकार सचिनादिपु । औषधेन विना व्याधिरिव शाम्यवसाविति ।। ६४ ॥ ततोऽसौ कुपितस्तेभ्यश्चिन्तयामासिवानिति । प्रातरेतान् पोलयिष्ये सपुत्रपशुवान्धवान् ॥ ६५ ।। कांश्चित्कांश्विञ्च सामन्तम- त्रिणः कण्ठमर्दतः । चूयिष्येऽसिना ये मेऽप्युपेक्षामिति कुते ॥ ६६ ॥ कृपणलेश्यापरिणाम इत्यसाधारटन् भृशम् । अप्रनिष्ठो विपद्या- गादप्रतिष्ठानकावनिम् ॥ ६७ ॥ राजर्पिः पुण्डरीकस्तु धन्यंमन्योपनि व्रजन् । दम्यो व्रतं ग्रहीष्यामि गत्वाह गुरुसाक्षिकम् ॥ ६८ ॥ सुनृपातोऽपि धर्मातोऽप्युरी वंक्रमणक्रमात् । पाषाणकण्टकाविद्धांहिगलद्रुधिरोऽपि हि ॥ ६ ॥ शुभध्यानपरः शस्तलेश्यापरिणताशयः । (१०३।

·गपग्रान्तो ययौ प्रामे स मुनिप्रामणीः कचित् ॥ ७० ॥ याचित्योपाश्रयं तत्र सायं संस्तारके स्थितः । भावितात्मा स राजर्षिः प्रीतिमानित्यचिन्तयत् ॥७१ ॥ धन्योऽहं पुण्यवान यानमिव यस्यावतीथितम् । अकस्माद् अवमायातं गृहीतं च मया नयात् ॥ ७२ ॥ पदा गुरुपादान्ते दान्तेन मनसा गतः । प्रमज्या पालयिष्यामि यथाविधि समीरिताम् ॥७३॥ कदाई भवदाई च स्वरसप्रशमोर्मिभिः। गुरुपदेशतः सम्पर शमयिप्यामि सर्वथा ॥ ७॥ चिन्तयनिति निर्माय शिरसि प्राजलोऽञ्जलिम् । स्तुवन् पञ्चापि पञ्चाङ्गं ननाम परमेष्ठिन. ॥ ७॥ माहारीपधिदेहमोहरहितः श्रीपुण्डरीको मुनिश्रेष्ठः क्षामितसर्वजन्तुनियहो लीनः परे ब्रह्मणि । तत्पूर्वाधपरियमेण महता सिनोऽपि नास्थाद् महश्चित्रं दीर्घपदप्रयाणविधिना सर्वार्थसिद्धि ययौ । ७६ ॥ ॥ इति श्रीपुण्डरीककथा ।। भाद्रकुमारोऽभगकुमारकथायाम , फोतिधरस्तु सुकोशलकथायामुक्तः । नन्दिषेणस्तूच्यते, यथा- अस्ति स्वस्तिधियोरेकगृहं राजगृहं पुरम् । नृपस्तत्र जितारातिश्रेणिः श्रेणिक इत्यभूत् ॥ १॥ कुमारमण्डलीमौलिमण्डनं तस्य भूपतेः । नन्दिपेण इति ख्यातः सुतरत्नमजायत ॥२॥ अन्यदा विहरन वीरः पुरनामाकरादिषु । समेत्य समवासात् तत्र(न्दुसमन्वितः ॥३॥ तनिशम्प समागातं प्रयन्तुमय पार्थिवः । सोमः सौम्येन वा नन्दिपेणेन सहिती ययौ ॥ ४॥ प्रणम्योचितभूपीडप्रतिष्ठे सति पार्थिये । चकार भयनिफारदेशिनी देशनां विभुः ॥ ५ ॥ अस्मिन्नसारे संसारे सारमेकं तपः खलु । यतः स्वर्गापवर्गोऽपि देहिनां फरगो. घरा॥६॥ भुत्येति देशना प्रासे नृपे निजनिकेतनम् । तं मनजितुमापृच्छद् नन्दिपेणो भवं विपन् ॥७॥ कृच्छादनुमतः पित्रा स दीक्षार्थी ·विका १०४॥ सटीका प्रजन् पथि। ऊचे शासनदेव्येदमन्तरिक्षतलस्थया ॥ ८ ॥ किमुत्सुकायसे वत्स ! प्रमज्याग्रहणं प्रति। चारित्रावारकंभोगफलं कर्मास्ति यत्तव Enकश्चित्काल प्रतीक्षस्व गृहे तत्कर्मणः क्षये । प्रवज्या प्रतिपधेयाः सर्व काले फलेग्रहि ॥ १० ॥ चारित्रावारकं कर्म साधुसगजुषो ममाकरिष्यति किमित्युपत्या सययौ स्वामिनोऽन्तिक ॥११॥ निपिद्धः स्वामिनापीति रभसेन भृशायितः।प्रपेदे स परिवज्यां तत्पादकमला- न्तिफे ॥ १२॥ अयपष्टाष्टमादीनि तप्यमानस्तपांसि सा व्यहात्प्रिभुणा साकं द्रोणाकरपुरादिपु ॥१३॥ जपन् सिद्धान्तमनिशं सिद्धाकर्पण- मन्ययत् । विमीपिका यासहान् सैप सेहे परीपहान् ॥१४॥ संकटादिव निःस स भोग्यफलकर्मणा तपोभिः प्रतनूचक्रे स्वतनूमतनूद्यमः॥ १५ ॥ महर्षिः सोऽन्यदेकाकी चिफीपुः पष्ठपारणम् । ययौ वेश्यागृहे धर्मलाभवाचमुवाच च ॥ १६॥ न नोऽथों धर्मलामेन द्रव्यलाभोऽस्तु फेयलम् । इति प्रत्याह तं वेश्या सोपहासविकारयुक् ॥ १७ ॥ किं मां हन्त वराकीयं हसतीति विचिन्त्य सः । कृष्ट्वा नीव्रतृणं लब्ध्या रत्न राशिमपातयत् ॥ १८ ॥ द्रव्यलाभोऽयमित्युक्त्वा स तस्मादयले गृहात् । ससंभ्रमं तमभ्येत्य सापि वेश्येदमभ्यधात् ॥ १६ ॥ अवक्रयाध- माँ मामाधाय त्यफ यास्यसि ? । नदीव रसपूर्णा यदलश्याहं पुरस्तव ॥ २० ॥ तपःकष्टमिदं मुञ्च भुइक्ष्व भोगान् मया सह । त्यक्ष्यामि मर्यया प्राणान् प्राणनापाहमन्यथा ॥ २१ ॥ भूयो भूयस्तयेत्युको भोगाभोगाग्विदन्नपि । भोग्यकर्मवशात्तस्याः सोऽनुमेने घचस्ततः ॥२२॥ शवदशाधिकान् वापि वोधयिप्यामि नो यदि । तदादास्ये पुनर्दीतां प्रतिशामिति चाहत ॥ २३ ॥ मुक्तर्पिलिङ्गः सोऽवात्सीद्वेश्यावेश्मनि चिन्तयन् । दीक्षानिधिफायाचं देवताया जिनस्य च ॥ २४॥ भोगान् सह तयाऽभुत सोऽन्वहं च जनान् दश । प्रबोध्य भव्यान् दोनार्य पोदुपजिनेश्वरम् ॥ २५ ॥ क्षीणेऽन्यदा भोगफले तस्य योधयतः सतः । नवावुधन जनाष्टकजातीयो दशमो न तु ॥ २६ ॥ तस्मिन्नगुग्यमाने सा पेश्या रसपती राताम् । प्राचण्यौ नन्दिपेणाय समयमा मुहुर्मुहुः ॥ २७ ॥ सोऽपूर्णामिनही भोक्तुं नोत्तस्थौ किन्तु ।१०४॥

·सादरम् । तं दकं वोधयनस्थाद् गोभिर्विविधानिभिः ॥ २८ ॥ तदा चोयाच तं वेश्या प्रापिसद्धानं यिरस्यभूत् । भूयो निष्पन्नमस्त्यानं कि विलम्पयसि प्रभो ! ॥२६ नन्दिपेणोऽप्युवाचतां बोधितो दशमो नहि दशमोऽधाहमेयात: प्रवजिप्यामि भामिनि ॥ ३०॥ इत्युक्त्वा नन्दिपेणः स्यं भुकमोगफलं विदन् । निर्गत्य स्वामिनः पार्श्व प्रमज्यां पुनराददे ॥ ३१॥ पालोच्य दुष्कर्म तदेतदुधैः शमी समीपे जिनपुगयस्य । समन्दिपेयो मुनिरायुषोऽन्ते समाधिना देवभुपं जगाम ॥ ३२ ॥ ॥ इति श्रीनन्दिपेणकथा । अप करकण्डर्यपा- आस्ते फलिङ्गदेशेषु पुरी चपेति विश्रुता । पच्छायेय लोकानां यत्रार्थ्याप्तिमनोरथाः ॥ १॥ तत्र नक्षभनाथांशुगुणोज्ज्वलगुणो- दधिः । राजाऽऽसीदपनीतारियाहनो दधिवाहनः ॥ २॥ चेटको(शदुहिता सहिता रूपसंपदा। राशी तस्यापरिक्षातच्छमा पद्मायतीत्य- भूत् ॥ ३ ॥ संसारसुससर्वस्थानुपगिफलमन्यदा। गर्भ कादम्बिनीयाआद् दधौ सा दधिवाहनात् ॥ ४॥ प्रासीत्तस्याः फरिस्कन्धगताई नृपपेपभृत् । विश्वराजधृतच्छा विचरामीति दोहदः ॥ ५ ॥ पतिभक्ता न पत्ये तं दोहदं सा न्यवेदयत् । कृष्णपक्षेन्दुलेखापत् क्षीय- ते स्म तु फेयलम् ॥ ६ ॥ नृपः शपथपूर्ण तामपृच्छत् खेदकारणम् । तदाशाभङ्गभीरुश्च साऽप्यपाऽकधयत्तथा ॥ ७॥ हर्षसंदोहदे तस्या वोददेश्य महीभुजा । पूर्यमाणे घवर्षाप्दो मुदश्रुभिरिवाम्बुभिः ॥ धनसिक्तमहोगन्धान विभ्याद्रिस्मृतिदुर्धरः। सिन्धुरः क्षमापदम्पत्योरय- पाल विशेकया साहित्या परिजनं सर्वमुत्पथेनाय विप्लुतः। नामन्यतैप मातङ्गो गुरुशिक्षामियाड्कुशम् ॥१०॥ दूरस्थं पार्श्व एवाशु पार्श्वस्थं दूरतः पुनः । गजयेगेन संम्रान्तौ दम्पती तावपश्यताम् ॥ ११ ॥ इति कर्तव्यतामूढो रामा न्यग्रोधमप्रतः । एकमालोक्य दयितां जगादोत्पन्न- ·-- सिका सटीका। धोरिति ॥ १२ ॥ देन्यस्य वटशालस्याधस्ताद् हस्ती यदा वजेत् । तदा चमाशु पालम्वमालम्वेथा मया सह ॥ १३ ॥ इत्यमन्त्रयतां याव- दिमौ नृपतिदम्पती । तावदटस्य तस्याधः सिन्धुरः प्रापदेव सः ॥ १४ ॥ लब्धलक्षो जालम्वे च तत्वालम्वमिलापतिः । राशी तूद्यमते यायत्ताबदेगयजन् गजः ॥ १५ ॥ न्यग्रोधादुचतारोशः प्रमोदाश्च महीपतिः। प्रापश्च पृष्ठतः सैन्यं शोकस्तस्यानतः पुन' ॥ १६ ॥ विलपन् रिपुलापालोऽरोदोदालो यथा ततः। वियोगकारणं देव्या निःश्वासैपियन् दृढम् ॥ १७ ॥ हा पद्मवदने ! पद्मनेत्रे ! पद्मकरकमे ! । क मया सामे ! पद्मापति ! विलोक्यसे ॥१८ || नात्मम्भरिरपासीत्त्वां द्वियमाणामिभेन यः । स कथं पास्यति क्षोणीमधमो दधिगहनः १ ॥ १६ ॥ अन्तर्वनी प्रवास्य त्यामेमपत्नी प्रियेऽधुना। स्वमुखं दर्शयिष्यामि कथं कथमहं उने ? ॥ २० ॥ प्रवासितप्रिया- शोकपतितं रघुराजपत् । अनात्यास्तमुपेत्यारा सानुरोधमयोधयन् ॥ २१ ॥ मा मा देव ! न्दनेवमवलाकृत्यमाश्रय । वैधुर्य यदि धीरेषु धैर्य फुयोपयुज्यताम् १ ॥ २२ ॥ तद्धैर्यमवनम्वस्थ केतनं पुंषतस्य यत् । पुरीमेहि निजां देची विलोक्यानेप्यते ततः ॥ २३ ॥ प्रधानपुरुरेवं वोधं वोधमनेकधा । कथंकयमपि क्षमापो राजधानीमनीयत ॥ २४ ॥ पद्मावती तु करिणा कर्मणेर पुराभुवा । प्रावेश्यत महाभीमामथा- पदमिवाटवीम् ॥ २६ ॥ करी खेदपरीतोऽत्राविशदेकं महासरः । वायुयेगागतस्तोयमिवादातुं धनोऽर्णवम् ॥ २६ ॥ निममज गजस्तत्र साहसीर सरोऽम्युनि । देवी तु पेतसं पुण्यमियाप्योदतरत्तवः ॥ २७ ॥ सरःपालीमथारुह्याटवीं वीक्ष्य बिमानुपाम् । रुरोद रोदयन्ती सा प्रत्यनः पर्वतानपि ॥ २८ ॥ हा! तात! हहहा! मातः! सुतेयं वामभागिनी । कैवर्तेनेव शफरी कृता धात्राऽमृताद् वहिः । २६ ॥ धातनिरपराधाहं कथं भर्या वियोजिता ? | मालम्बाशाप्रमादिन्या ममागो व्यक्कमेव वा ॥ ३० ॥ स्वशीलरत्नरक्षार्थमसयो दुस्त्यजा न मे। गर्मरनमयो न्यासस्त्वार्यपुत्रेण दुस्त्यतः ॥ ३१ ॥ तदहं देव ! रेशंस क यामि करवाणि किम् ? । इहानयार्यपुत्रं मे तं वा प्रापय मां ·लघु ॥ ३२ ॥ अथ प्रार्थनादैन्यादलं मे वीरयोषितः । सत्वैकमनसो यस्माद् दुर्दैवमपि नश्यति ॥ ३३ ॥ इति धैर्यमथालम्ब्य प्रक्षालप मुखमम्भसा । प्रत्याख्याय च सागार सिंहीवासौ पनेऽचरत् ॥ ३४ ॥ यावदिशैकया दूरं सा जगाम महासती । तायत्तापसमद्राक्षीविश्वासमिव देहिनम् ॥ ३५ ॥ नीता तेनाथमेऽनंसीदियं कुलपति ततः । पृष्टा तेनापि पित्रेयातु- व्यवात्सल्यया गिरा ॥ ३६ ॥ वत्से ! कासि किमेकासि कस्यासि खलु नन्दिनी । 'ममरी किसरी विद्याधरी किया सरीसृपी ? ॥ ३७॥ सोचेऽहं चेटकोींशसुता चम्पेशगेहिनी । मत्तेभेनापत्येह पातिता विजने वने ॥ ३८ ॥ ततः कुलपतिः प्राह चेटमस्यास्म्यहं सुहद् । तत्प्राप्ता पितृगेहे त्वं यत्से ! मा स्म विखिद्यथाः ॥ ३६ ॥ तेनेति गदिता चन्यवृत्तिः मा तापसीप्वथ । भवामन्धिता वाचातुर्मासीमिह स्थिता ॥ ४० ॥ अन्यदाऽचिन्तयदिय काहं सम्यक्त्वनिर्मला । क च मिथ्यात्वपकेऽस्मिन् पातो धिकर्मवैवशम् ।। ४१ ॥ वरं वनं यरं भक्ष्य परं प्राणविमोचनम् । मिथ्यात्विपु न तु स्थातुमाहत्याया ममोचितम् ॥ ४२ ॥ इत्यसौ व्यवहारेण नत्वा कुलपति जगौ । अस्थां वर्षाच- तुर्मासीमाश्रमे भवतामहम् ॥ ४३ । नागात्स्वनुपदं कश्चिदगम्येऽत्र चने मुने ! । तद्वसन्ती भुवं यामि यदि कोऽपि मिलेद् मम ।। ४४ ॥ तन्मार्गदर्शकं कश्चिद् मुनिमादिशताध मे । तयेति मदितः सोऽस्यै शिप्यमेकमथार्पयत् ॥४५॥ सोऽप्येत्य कियी भूमि जगौ पद्मावतीमिति। अतः परमगम्या नः पृथ्वी हलविलेखिता ॥४६॥ ऋजुरेप प्रयातीतः पन्था दन्तपुरं प्रति । भद्रे । तद्याहि पन्थानः शिवास्ते याम्यह || गुरुम् ॥ ४७ ४ विटज्य तमधो पद्मावती यान्ती शनैः शनैः । सायं दन्तपुरोपान्ते पाप प्रेतयनं महत् ॥ ४८ ॥ प्रत्याख्यायान सागारं लता. गारे कचिद्रता । स्मृत्वा देवान् गुरुन् गुर्विण्यशेत श्रमवत्यसौ॥ ४६ नृत्यदुत्तालवेतालमालाकिलकिलारयैः । शृगालादिस्तैर्भातेवास्या निद्राऽनशद् निशि ॥ ५० ॥ तत्तविभीषिकाभीतेराकुला सा फुलाङ्गना । कृष्णाष्टमीव शीतांशुं निशीथेऽसूत नन्दनम् ॥ ५१ ॥ तदेह- ·का 12०६॥ ) सटीका विमयरतं पश्यन्ती स तमस्यपि । आशशासाष्टुमारोप्य नपयन्त्यश्रृवारिभिः ॥ ५२ ॥ जात! त्यमाजनेरेवारण्यभूत इव स्वयम् । वर्धया मन्दमाग्यायास्त्वयि मे न हि योग्यता ॥ ३ ॥ विभातायां विभावयाँ विभायर्यशुकावृतम् । विधाय सास्य कण्ठेऽधार्मिकां दाधिवा- हिनीम् ॥ ५४॥ तमयो धनदेवीनां भलयित्वा जतागृहे । वपुः क्षालयितु साऽगात्तडागान्तस्तडिच्चविः ।। ५५ ॥ सालयित्वाङ्गमभ्येति यायदेपा लतागृहम् । श्मशानपालश्चाण्डालस्तावदने समाययौ ॥ १६ ॥ वालस्तेन लतागेहे देहेनार्क इवापर. । दृष्टः प्रहएमनसा फरा- भ्यामुदपाटि सः ॥ १७ ॥ ममापुत्रस्य पुत्रोऽयं वनदेवीमिरर्पितः । इत्युत्तालः म चाण्डालश्चचाल स्वगृह प्रति ॥ ५८ ॥ लतान्तरितया देव्या तन्निरूप्य व्यचिन्त्यथ । यदुत्तरति शृङ्गाभ्यां शृङ्खला तद्वर खलु ॥ ५६ ॥ निर्विण्णाहमतीवाम्माद् नानादुःखभुवो भवात् । छित्त्वा केशारछुटिप्ये तदीक्षाप्रहणकर्मणा ॥ ६०॥ घिमृशनीति तत्पृष्ठे जग्ना साऽपनि धेनुयत् । चाण्डाजस्त्वविशद् घाटधानकाख्यं स्वपाटकम् ॥ ६१ ॥ प्रिये ! ते निरपत्यायाः सुतरामुपायनम् । पाण इति पाणस्तं स्वपल्यै वालमार्पयत् ॥ ६२॥ इदं पद्मावती दृष्ट्वौदासीन्यादित्यचिन्तयत् । अहो विचित्रता कापि फर्मग्यामवलोक्यते । ६३॥ क संभवः शिशोरस्य भूभुजां विमले कुले । क च श्वपचगेहेऽस्मिन् विश्रामश्च कलङ्कदः ? ।। ६४ ॥ इत्युत्तेजितपैराग्या सा प्रविश्य पुरान्तरा । व्रतं निवृत्तकामादात् प्रयातिन्या. पदान्तिके ॥ ६५ || गुरूपास्तिमुरीकृत्य नित्यमेवोत्तमं तपः । तन्यती मोनसाधीयः साऽधीयायोचितं श्रुतम् ॥६६॥ दुस्त्यजापत्यमोहेन मोदकादि कदाचन । पुत्रायोपनयन्ती सा चक्रे तामन्त्यजा सपीम् ॥ ६७ ॥ पालकः स तु पूर्वस्मिन् भवेऽभूत्तपकापणीः । प्रादाय स्वांशुकाद् यूकाः परपरेपु चातिपत् ॥ ६८ ॥ तप.प्रभाषा- अने भूपतेस्तनुभयस्ततः । चाण्डालपुत्रकथामूदुत्तमोऽहमिति स्मयात् ॥ ६६ परवलेपु चारमीययकाक्षेपविपाकत ·यायास्य कण्डूरुदण्डवेदना ॥ ७० ॥ स पञ्चवर्षदेशीयः कोडंचाण्डालदारकान् । नृपीभूय करे कण्डूकराडूयनमयाचत ॥ ७१॥ अमीभि- स्तच कुर्वाणैडिम्सोऽयं दाधिवाहनिः । करकण्डुरिति स्वैरमभ्यधीयत दारकैः ॥ ७२ ॥ नाम्नाऽमुनैव विख्यातो वर्धमानः क्रमादसौ। प्रपेदे यौवनं नागपोत: कलभतामिव ।। ७३ ॥ अन्यदा तदने कायचिन्तार्थ वतिनावुभौ । पागतौ लघुमाचष्ट स्थिरधीः स्थविरस्तयो। ॥ ७४ ॥ धीमन् ! वंश. प्रवर्धिष्णुनवपर्वाऽस्ति योऽग्रतः । स्वग्राहकस्य भविता दशपर्वा स राज्यदः ॥ ७५ ॥ तद्वाक्यं शुश्रुवे वृक्षान्तरेण करकण्डुना । बटुनैकेन चीत्खन्य मूलाद् वंशस्त्वखन्यत ॥ ७६ ॥ दृष्ट्वाच करकण्डस्तमाच्छिद्याऽऽदत्त तत्करात्। मभूमेवेशमादाय फ गन्तासीति विठ्ठयन् ? ॥ ७७ ॥ राजाशादानपूर्व तं धृत्वाथ करणेऽनयत् । विप्रोऽधिकारिणामन्यायिनं चाकथयत्तथा ॥ ७८ ॥ 'साते. पमूचिरे ते तं कथं रे मलिन ! त्वया । विप्रादाच्छेदि वंशोऽयमस्मै प्रत्यर्प्यतां द्रुतम् ।। ७६ ॥ सोऽब्रवीत् किं मुघा दानी स्मशानस्य ददाम्यहम् । तदेनं तद्भवं वंशं विप्रचौराय नार्पये ॥८०॥ अथाधिकारिणः प्रोचुस्तथाप्यस्मदिराऽर्पय । स प्राहान्यान् प्रयच्छामि म्रिय- माणोऽप्यमुं न तु ॥ २१॥ ते प्रोचुरमुना राज्यं किं ते शट! भविष्यति । सोऽब्रवीदेवमेवैतद् नान्यथा महतां गिरः ॥ २॥ हसन्तस्ते पुनः प्रोचुर्यदा ते राज्यमेधते । यटेरस्याः पदे ग्राममस्मै देया द्विजाय तत् ॥ ८३ ॥ श्रोमित्युदीर्य करणात् फरकगड्डू रयादयात् । विलक्षस्तु दिजः स्थानं तद्वधार्थ समुद्यतः ॥ ८४ ॥ करकण्डस्तु तज्ज्ञात्वा पितृभ्यां सहितो निशि। निरीय काञ्चनपुर ययौ श्रान्तस्त्विहाऽस्वपीत् । .८५ ॥ इतश्च तन्नृपोऽकस्मादपुत्रः पञ्चतां गतः । दिव्यानि पञ्च तत्कालमध्यवास्यन्त मन्त्रिभिः ॥८६॥ भ्रान्त्या पुरान्तराऽमूनि वहिस्त पार्श्वमाययुः । असौ गजेन गर्जित्वा पुण्येनेवाभ्यपिच्यत ॥ ८७॥ अश्योऽथाहेपत च्छत्रं व्यकसत् कीर्तिवाहिपि । पुरोधा मन्त्र- १ ग. घ. ममीमिलत् ।

·सटीका वियेक 1१०७ । मपठञ्चामरे चापि चेलतुः ॥ ८॥ पुरप्रवेशं तस्याथ फरफराहोर्महीपतेः । तदा संभूय नायच्छंश्चाण्डालोऽयमिति द्विजाः ॥८६॥ करकण्दुस्ततो वंशरत्नं पस्पर्श पाणिना । तत्र ज्वलति नेशुश्च प्रात्यहा इव ते द्विजाः ॥ ६ ॥ सुपासनमथासीनः पौरप्रकृतिभिर्नतः । त्राधः स्थापयित्वा स पितरौ तावचोत्तयत् ॥ ११ ॥ दधिवाहनपुत्रेण राक्षाथ करकण्डुना । वाटधानकवास्तव्याश्चाण्डाला ब्राह्मणी- कृता ।। १२ ।। कगइनकाख्यमेतेभ्यो महास्थानमयं ददौ । ईश्वरेच्छा हि यत्कृत्यविधावस्खलिता खलु ॥ ६३ ॥ तेनैत्य वटुना चम्पासनं प्राममधार्धितः । स्पग्रामव्यत्ययेनैप लेख चम्पेन्दवे ददौ ।। ६४ ॥ अनात्मनीनश्चागडालोऽस्मालेलेखेनैप भाषते । इति चम्पेन्दुराक्रोश- लसं त्वस्फाटयकुधा ॥ ६५ ।। करफण्डुरपि शात्वा तत्कोपाटोपभीषणः । दधिवाहनमुच्छेत्तुं तदानीमभ्यपेणयत् ॥ ९६ ॥ देशदाहो- बर्तधूम परागैश्च वनोद्धतः । द्विपता द्वैधमप्याशा रुन्धश्चम्पामयं ययौ ॥ १७ ॥ वार्यामिन गजं क्षिप्त्वा नगर्या दधिवाहनम् । तदहि पटमाधाय करकगडुरथ स्थितः ॥८॥ पद्मावत्यपि मत्येति मिथ. संधिकृते तयोः । प्रतिनी तथाख्यानादाच्यागात् तदन्तिकम् ॥६६॥ नता तेनाभ्यधावत्स ! कस्ते तातेन विग्रहः ? । कथ तातोऽयमित्युक्ताऽमुना तां युकिमाह सा । १०० ॥ सोऽपृच्छत् पितरौ प्रतिस्ताव- प्येवमशंसताम् । मुद्रिकाकारलीरत्नाभिक्षादर्शनपूर्वकम् ॥ १०१ ॥ पद्मावती नृपोऽथाह यद्यप्यस्तीदमम्विके ! । तथापि नाभिमानेनाप- सर्तुमधुना सहे ॥ १०२ १ ततः पद्मावती चम्पामध्येऽगापतिमन्दिरे । रुदतीभिर्नताऽभ्येत्य दासीभिरुपलक्ष्य सा ॥ १०३ ॥ मत्वा राजापि तामेत्य साधु नत्या निवेश्य च । पप्रच्छ किं तदा जातं साह यद् वहिरागतम् ॥ १४॥ निर्ययावथ चम्पेन्द्रः प्रीत्या पुर्या द्रुतं तदा। करकण्डस्यनंसीचमन्येत्य लुठदङ्गफैः ॥ १०५ ॥ चम्पेन्द्रोऽप्यालिलिङ्गनमभिपिच्य मुदश्रुमिः । चम्पाराज्यं च दत्त्वा स्मै प्रावजद् वृजिन द्विपन् । १०६ ॥ फरकराहुरपि क्षोणी प्रशासन प्रियगोकुलः । विलोक्य गोकुले श्वेतं नृपमेकमपुपत् ॥ १०७. स्वर्णशङ्गघुरो रलकि- - । १०७॥

·द्विणीमानयं महान । वृषभानपरानात्तदिकान हिकारवैय॑धात्॥१८॥ राजा दिविजयं कृत्वाऽन्यदाऽऽयातो ददर्श तम् । घट्यमान परैः शृङ्ख पमस्त जरद्रयम् ॥१०६॥ तन्मूला भूपतेरात्मवैभवादावपि क्षणात् । जले तैलमिवानित्यभावना प्रासरत्तदा ॥११०॥ विभवो वैभव बन्धुयुव- तीयौवनादिकम् । सर्वमेतचल चण्डानिलाद्धृतार्कतूलवत् ॥ १११ ॥ स्वय बुद्ध्वेति साम्राज्यमुत्सृज्य तृणखण्डवत् । परिवज्यामुपादत्त सिद्धसाक्षिकमेव स .. ११२ ॥ देवतार्पितलिङ्गोऽयं द्वादशाहीधर स्वयम् । विजहार धरापीठे कर्मसामजकेसरी ॥ ११३॥ पतत्ततो अगदनित्यतयाभिनाट्यमान विलाकितुमिवाश्रितकवलथी । प्रत्येकयुद्धमुनिराट् करकण्डुनामा धामाध्यरोहदपुनर्भवनामधेयम् मे ११४ ॥ ॥ इति श्रीकरफण्डुकथा । हल्लविदल्लौ श्रणिकसुतौ श्रीवीरशिष्यीभूय निर्वृतौ, शालमहाशालौ तु पृष्ठचम्पाया राजयुवराजौ श्रीवीरात्प्रवुध्य प्रवज्य च मात गताविति विदितम्, सिंहगिरिस्तु श्रीवज्रस्वामिकथायामुपदिष्ट एव, प्रार्यमहागिरि-आर्यसुहस्तिनौ स्थूलभद्कथायां तच्छिप्यौ कथितपूर्ती, पार्य्यरक्षितस्तु पवस्वामिकथायामुक्त , शाम्बप्रद्युम्नौ तु कृष्णसुतौ श्रीनेमे शिष्योभूय शत्रुजये सिद्धौ, प्रसिद्धमेतत् । सप्रति कूर्मापुत्रो यथा,- पुरासीद् दुर्गमपुरे द्रोणो नाम नरेश्वर । द्रुमादेवीभवश्चास्य सुतोऽभूद् दुर्लभाभिध ॥ १॥ स तु दुर्ललितः प्राप्तान् गृहे सेवा- दिकर्मणे । लोठयन् कन्दुकीकृत्य चेटाश्चिक्रीड सर्वदा ॥ २॥ अन्यदा दुर्गिलोद्यानेऽभिधानेन सुलोचनः । तत्रैत्य समवासात् केवली सूरिरुत्तम. ॥३॥ तत्र भद्रमुखी नाम यक्षिण्येकाऽभवद् वने । बहुशालवटस्याधोभूमिभवनवासिनी ॥ ४ ॥ केवलालोकभास्वन्त स समेत्य सुलोचनम् । भक्या प्रणम्य पप्रच्छ पनकोशीकृताञ्जलि ॥ ५ ॥ अहं मानवती नाम मानुष्यपि पुरा प्रभो ! । लन्धरसुरस्याऽऽस ·विका सटीका। 1१०८ सुपेलाख्यस्य यलमा ६ ॥ तादृक्पुण्यक्षये स्वस्यायु.क्षये चागते समम् । मृत्वा भद्रमुखी नाम यत्तिण्यहमिहाऽभवम् ॥ ७॥ सुवेल. पधमास्ते स स्यामिन्निति निवेदय । प्रथाख्यत् केवली भद्रे ! च्युत्या स तदनन्तरम् ॥ ८ ॥ सुतो द्रोणनृपस्यास्ते जातस्ते वल्लभः खलु । पास्यया दुर्लभोऽप्येष सुलभोऽव पत्तने ॥ ६॥ श्रुत्वेति यक्षिणी हृष्टा नत्वा केवलिन ततः। कृत्वा मानवतीरूपं सा ययौ दुर्लभान्तिकम् ॥१०॥मानुपौद्रायणक्रीडापरं तं वीक्ष्य सा जगौ । नि सत्वैः किममीभिश्चेच्चित्रं मामनुधाव तत् ॥ ११ ॥ दुर्लभोऽपि निशम्येति द्रुतं तामन्यधावत । धावन्ती तत्पुरः सापि व्यामोह्यान्यान् वने ययौ ॥ १२ ॥ तत्र सा वहुशालाख्यवटकोटरवर्मना। गता पातालमन्वायि रेन सूचीय तन्तुना ॥ १३ ॥ भूपभूर्भुवनं तत्र मणीमयमलोकत । आदाय सारमर्केन्दुरोचिपामिव निर्मितम् ॥ १४ ॥ अथास्मै विस्मयस्मेरलो- चनाय सुलोचना । निवेशिताय पल्यड्ढे सार्घ्यपाद्यादि निर्ममे ॥ १५ ॥ ततो भद्रमुखी स्मेरमुखी प्राञ्जलिराह तम् । दीपालीदिनवद् नाथ! पीतितोऽसि चिराद् मया ॥ १६ ॥ तामालोक्य कुमारोऽपि कापीयं घीक्षिता मया। विमृशन्निति संस्मृत्य जाति तामन्वरज्यत ॥ १७ ॥ पुद्गलानशुभान हृत्वा प्रत्या च शुभपुद्गलम् । तमथारंस्त सा मेहाद् गुणस्यूतेव तत्तनौ ॥ १८ ॥ इत. कुमारपितरौ ज्ञात्वा तद्मनं शुचा। विश्वगप्यगयेपिष्टां नालभेतां च त क्वचित् ॥ १६ ॥ तयो पुरवियोगार्तिविमुक्ताशनपानयोः। तदैव मन्त्रिणा प्रोक्त केवल्यागमन मुदा ॥२०॥ ततस्तौ प्रावृषेण्यादाविवाश्रुजल्यर्पिणौ । गत्वा केवलिन नत्वोपविश्य तमपृच्छताम् ॥ २१ ॥ भगवन् ! कुलदीपो नौ भानुभूनभसोरिव । कुमारो दुर्लभः फागात् कृपां कृत्वा निवेदय ? ॥ २२ ॥ केवली प्राह यत्तिण्याऽपहृतो वांकुमारकः । कथ तावूचतुः केवल्याख्यञ्चाखिल- मेतयो' ॥ २३ ॥ ऊचाते तो फदा नौ स मिलिप्यत्याह केपली । यदेहैप्याम्यहं भूयस्तदा वां स मिलिप्यति ॥ २४ ॥ श्रुत्वेत्यथैतौ संविग्नौ दुर्लभानुजमजम् । राज्ये निवेश्य भेजाते व्रत विलिसंनिधौ ॥ २५ ॥ समं केवलिना देशानुदेशं तो विजहतुः। तप्यमानावधीयानो ।१०८॥

·सहमानौ परीपहान् ॥ २६ ॥ विहारक्रमयोगेण कदाचिद् दुर्गमं पुरम् । केवली पुनरप्येत्य दुर्गिलोद्यानमास्थित ॥ २७ ॥ यतिण्यवधिना
मत्या कुमारस्यायुरल्पफम् । साऽऽगत्य सादर नत्वाऽपृच्छत्केवलिनं तदा ॥ २८ ॥ प्रभो! वर्धयितुं शक्य स्वमल्पायु. कथंचन । केवली
प्राह नाईन्तोऽप्यायुः सधातुमीशते ॥ २६ ॥ निरुत्साहा करनस्तसर्वस्वाथ यक्षिणी । गता स्वं भवनं पृष्टा सा कुमारेण सादरम् ॥ ३० ॥
प्रिये । किमसि खिन्नेर साऽनवीदेवमेव हि । ततोऽपि साग्रह पृष्टा साऽऽख्यत्केवलिभाषितम् ॥ ३१ ॥ संविग्नोऽसावथ प्राह द्रष्टयः
कयली स मे । इत्याग्रही स नीतश्च यक्षिण्यापि तदन्तिके ॥ ३२ ॥ नत्वा केवलिन सोऽपि न्यपीदत्तत्पदान्तिके । तं वीक्ष्य पितरावस्याऽरो.
दिपातां च मोहतः ॥३३॥ केवली प्राह त वत्स ! वन्दस्व पितराविमौ । किमेतदिति स प्रोचे केवल्याख्यश्च तत् तथा ॥३४॥ तत. कुमार।
सोत्कण्ठं प्राग्यदालिङ्ग्य तौ रयात् । प्रवृत्ती रोदितु कृच्छ्राद् यक्षिण्याऽयमवायंत ॥ ३५ ॥ देवदृष्याञ्चलेनास्य संप्रमाय॑ दृशौ तदा ।
न्यवेश्यत स पादान्जमूले केवलिनोऽनया ॥ ३६ ॥ केवल्यपि हि संसारविपनाशसुधारसम् । विदधे प्रतिबोधानाशनं धर्मदेशनम् ।। ३७॥
तद् निशम्य चिर सम्यग् यक्षिणी धाविकाऽभवत् । तामापृच्छय कुमारस्तु भेजे गुर्वन्तिके प्रतम् ॥ ३८ ॥ तप्यमानस्तपस्तीवं सहमान.
परीपहान् । अधीयानः कुमारपिः स चतुर्दशपूर्यमूत् ॥ ३६ n कालं कृत्वा यथाकालममी पितृकुमारका. । महाशुक्रेऽभवन् देवा विमाने
मन्दिराभिधे ॥ ४० ॥ यक्षिणी सापि वैशाल्यां भूत्वा स्त्री कमलाभिधा । तत्राभूत्तद्भवेटेन भ्रमरेण सम सुरः॥४१॥
इतवास्ति पुरं राजगृहं लीलागृहं श्रियः । राजा महेन्द्रसिंहोऽभूत्तत्र सिंह इवौजसा ॥ ४२ ॥ फूर्मादेवीति राश्यस्य तस्याः
कुत्तापपातरत् । व्युत्वा कुमारदेवोऽथ भवनस्वप्नसूचितः । ४३ ॥ स्वप्नं त भतुराचख्यौ कूमादेवी निशात्यये । राजा व्याख्यञ्च
ते देघि ! भाषी श्रीमवनं सुतः । ततोऽस्या हटमनसो वहन्त्या गर्ममुत्तमम् । धर्मागमश्रुतौ जातसौहृदो दोहदोऽभवत् ॥ ४५ ॥

·विवेक सटीका। ११०९। - प्रत्येक महमुख्यांश्चाहूय दर्शनिनोऽन्वहम् । तत्तद्धर्मागर्म राशी श्रावयामास भूपतिः ॥ ४६॥ स्वं स्वं धर्मागर्म ते तु पञ्चाप्युञ्चै- ग्रंपञ्चयन् । तं तु हिंसात्मकं राशी धावं श्रावमखिद्यत ॥४७॥ ततो जैनान्मुनीन् भक्याऽऽहूय तद्धर्मदेशनाम् । श्रावयामास वसुधावासवस्तां क्षमाशचीम् ॥ ४८ ॥ जन्तुजातदयारूपं शृण्वन्ती सा जिनागमम् । संसारस्थापि मेने स्वं महानन्दपदे गतम् ॥४६॥ अथो नवसु मासेषु दिनेष्वर्धाष्टमेषु च । राश्यसूत सुतं कल्पद्रुमवद् मेरुचूलिका ॥ ५० ॥ राज्याङ्गानि विमुच्यान्यत् पूर्णपानं वितन्वता । तस्य जन्मोत्सवश्चक्रे सुमहीयान् महीभुजा ॥ ५१॥ ततः सूनुरसौ राशा महोत्सवपुरस्सरम् । दोहदानुगुणं धर्मदेय इत्यभ्यधीयत ॥ ५२ ॥ कूर्मापुन इति ख्यातः पुनरुल्लापनैरयम् । धात्रीभिः पञ्चभिः पाल्यमानः शिशुरवर्धत ॥ ५३॥ जनवन्धनखेलातः पुरौपायंत कर्म यत् । खर्वनाम्नाऽमुना जज्ञे द्विहस्तोच्चवपुस्तु स ॥ ५४॥ कला. चार्याधयादेव स कलाः सकला अपि । स्वत एवाऽऽपदादर्शो मृजामात्रादिव प्रभाम् ॥ ५५ ॥ श्रासनमुक्तचारित्रवशादेप वशी भृतम् । निकटे पल्पलादीनां शाड्वलाः स्युन किं द्रुमाः ? ॥५६॥ विमुखो विषयेच्छायां यौवनस्थोऽप्यभूदयम् । कल्पते पशुधर्माय पशुरेव न तारशाः ।। ५७ ॥ ही सैद्धान्तिकपीणां सविधं न मुमोच सः । किं चित्रमथवा योऽभूद् गर्भस्थोऽप्यागमस्पृहः ॥ ५८ ॥ शृण्वानोऽन्वह- मेवासौ यतिभ्यो जैनमागमम् । श्रुतपूर्वमिदं कापीत्यूहया जातिमस्मरत् ॥ ५६ || ततश्च तपकश्रेणीरूढोऽज्ञानतमोव्ययात् । स जातकेवलालोको लोकालोकमलोकत ॥ ६०॥ व्यवहारमलंकर्तु ग्रहीप्यामि यदि व्रतम् । तदिमौ पितरौ वत्तः स्फुटित्वा हि मरिप्यतः ॥ ६१ ॥ अमातवृत्त्या तिष्ठे तदेतयोः प्रतिबोधये । इत्यस्थाद् भगवान् कूर्मापुनः सदन एव सः ॥ ६२ ॥ इतो महाविदेहोया॑मस्ति स्वस्तिनिकेतनम् । विजये मङ्गलावत्यां नगरी रत्नसंचया ॥ ६३।। देवादित्योऽभवत्तस्यामादित्य ·लसा! योनि विदित काम विजयेन महीभुसाम् ॥ ६४ ॥ जगत्यां विहरनहन् जगदुत्तमसंशित । तदैत्य समवासापीत् पुरीपरि- पर पने ॥६॥ त धर्मचक्रिण चापती वन्दितुमाययौ । तद्विधाय यथास्थानं निषसाद कृताञ्जलि ॥६६॥ इतो द्रोणदुमादेव्यौ कमलाभ्रमरौ गरो । युग भतरतासेऽभयन् विद्याधरागजाः ।। ६७॥ चारणश्रमणीभूय चत्वारोऽपि समाहिताः । जगदुत्तमतीर्थेश तेऽपीयुर्षन्दितुं तदा ॥ ६॥ नया गि, निषण्णेषु तेगु पमच्छ चक्रभृत् । कुतोऽमी नाथ! चत्वारो धर्माशा इव चारणाः ? ॥६६॥ अमी भारत पैतानाद नापोले याभृगौ । भरते तीर्घकञ्चकी फेवली वास्ति संप्रति ? ॥ ७० ॥ स्वाम्यूचे तीर्थकृञ्चक्री केवली चात्र कोऽपि गापितु पनगृहे फर्मापुत्रोऽस्ति फेली एही ॥७॥ चमयूचे स प्रती किं न साम्यूचेऽवद्यर्जितः । गृहेऽस्ति प्रतिवोधाय पित्रोर्नुपतिकारयो । ७२० श्रुति चारणाः प्रोनुः स्वामिन् ! केवलिनो घयम् । भविष्यामो न वा स्वामी प्रोचे भद्राः ! भविष्यथ ॥७३॥ ते तु प्राद कदा नाय ! नायोऽध्याह महाशयाः! | रुर्मापुत्राद् यदा वित्य तन्मन्दिरकथानकम् ॥ ७० ॥ ततस्ते विस्मिता नत्वा स्वामिनं चारयः फर्मापुत्रं गता पारतं नत्या मौनमासिरे ॥ ७५ तावच तेन ते प्रोक्ता महासरचाः जिनेन च । नेदं मन्दिर- मायापि महागुरगतं हि तत् ॥ ७६ ॥ अत्येति तेऽपि संजातजातिस्मरणवर्मना । तपकश्रेणिमासाद्य केवलशानिनोऽभवन् ॥ ७७ ॥ भूगस्तीकरं गत्या तेऽस्थः केयलिपदि । ततो जिनं जगादेन्द्रोऽधुना कि नानमममी ? ॥ ७ ॥ स्याम्यूचे केवलं कूर्मापुत्रादेपामजायत । गोऽशाह पदाफूर्मापुत्रोऽसौ प्रगमिष्यति ? ॥ ७ ॥ स्याम्यूचे सप्तमे घस्मादहि यामे तृतीयके । भविष्यति हरे ! कूर्मापुत्रः श्रमण- कंपनी ॥ ८ ॥ तय भगवान् फर्मापुत्र स्थपितरौ फ्रमात् । प्रवोध्य प्रावजत्तौ च प्रव्रज्यानुत्तरं गतौ ॥ ८१ ॥ कूर्मापुनो भगवानपि मुरसंवाहपूभितो भुग्नम् । परितः प्रयोज्य कैरपमिव शिरमूर्धानमिन्दुवत्प्राप ।। २२॥

·विसंक० सटीका १११० इति श्रीमापुत्रकथा । भद्रगुप्तस्तु वनस्वामिकथायामुपदिष्टः ॥ १३ ॥ अथ वाहुल्येन मुनिमुपश्लोकयति-- विसमभाभमणनासणजिणसासणगयणमडणपियंका । अन्नेवि महामुणिणो गुणिणो मम दितु सिद्धिसुई ॥ ५४॥ [विषममवभ्रमणनाशनजिनशासनगगनमण्डनमृगाका । अन्येऽपि महामुनयो गुणिनो मा ददतु सिद्धिमुखम् ॥] व्याख्या-धन्याद्या मुनयस्तायस्केचनापि नामतोऽभिहिताः, अन्येऽपि 'संमणह कोडिसहस्सदुध थुणिजिय निच विहाणि' इति याफ्यात्पञ्चदशकर्मभूमिषु ये केचनापि वर्त्तन्त इत्यपरेऽपि, गुणिनः गुणा क्षमाद्या' सन्ति येषां ते तथा, महामुनयो महर्पयः 'मम दिन्तु सिद्धिसुह' महां ददतु सिद्धिसुखम् । किं विशिष्टास्ते ? । 'विसमत्ति' विषमः स्थपुट उचनीचजातिकुलाचारोहावरोहक्रमेण विसंस्थुलो योऽसौ भवस्तत्र भ्रमणं तत्तया, तन्नाशयति निराकरोति तत्तथा तच तज्जिनशासनमहन्मतं तदेव निर्मलत्वाद् महत्त्वाच गगनमाकाशं तस्य मण्डनाय मृगाङ्का दुष्कर्मसंतप्तजन्तुजाताहानत्वाचन्द्रा इति ॥ ५४॥ अथ महासतीगुणानुमोदनां कर्तुकामः पुरस्तीर्थकरजननीरभिष्टुवन्नाह-- जणविम्हयजणणीओ जयंति तित्थंकराण जणणीओ । पसवति पुत्तरयणं जाओ तेलुक्कसिरितिलयं ॥५५॥ [जनविस्मयजनन्यो जयन्ति तीर्थकराणा जनन्य । प्रसवन्ति पुत्ररत्नं यात्रैलोक्यनीतिलकम् ॥] १ श्रमणाना कोटिसहसद्विकं स्तूयेत नित्यं विधानेन 1970 ·व्याख्या-तीर्थ भवाम्बुधेरवतारमार्ग, यद्वा, चतुर्वर्ण श्रीश्रमणसंघम अथवा, प्रथमगणधर कुर्वन्तीति तीर्थकरा अर्हन्तस्तेषा- मतीतानागतवर्तमानविहरमाणानां जनन्यो मातरस्तीर्थकरजनन्यस्ता जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते। किविशिष्टाः। 'जणविम्हयत्ति' जनानां त्रिलोकीलोकानां विस्मयमाश्चर्य जनयन्ति यास्तास्तथा । विस्मयकारणमुत्तरार्धेनाह–'पसवंतित्ति' या पुत्ररत्नं सुतरत्नं जातावेकवचनं सुतमाणिक्यानीति, प्रसवन्ति जनयन्ति । किविशिष्टम् । 'तेलुक्कत्ति' त्रैलोक्यस्य स्वर्भूर्भुवोरूपस्य श्रीलक्ष्मीस्तस्याः शिरस्तत्तथा सिद्धिपदमिति भावः तत्र तिलकं मण्डनं यदुकमागमे-"नमो त्यु ते रयणकुक्खिधारिए 'नमोत्थु ते जगपईयदाइए।" इत्यादि ॥५५॥ अथ गाथात्रयेण सतीनाममन्त्रातरैरात्मान पवित्रयन्नाह- सीयाएवी सुलसा राइमई मयणरेह दमयंती । अज्जा चंदणपाला मणोरमा तह विलासचई ॥५६॥ अजणासुंदरी चेव नम्मयासुंदरी सिवा । धारिणी चिलणादेवी पभावई कलाचई ॥ ५७ ॥ रेवई देवई जिट्टा सुजिहा पउमावई । नंदा भद्दा सुभदा य रिसिदत्ता मिगावई ॥ ५८ ॥ [सीतादेवी सुलसा राजीमती मदनरेखा दमयन्ती । आर्या चन्दनवाला मनोरमा तथा विलासवती ।। अञ्जनासुन्दरी चैव नर्मदासुन्दरी शिवा । धारिणी चिल्लणादेवी प्रभावती कलावती ॥ रेवती देवकी ज्येष्ठा सुज्येष्ठा पद्मावती । नन्दा भद्रा सुभद्रा च ऋषिदत्ता मृगावती ॥ ] १ नमोस्तु ते रत्नकुक्षिधारिके ! नमोस्तु ते जगत्प्रदीपदायिके !!

·विक सटीका १९१०11 . इति श्रीमापुत्रकथा । भद्रगुप्तस्तु बनस्वामिकयायामुपदिष्टः ॥ ३ ॥ अथ वाहुल्येन मुनिमुपश्नोकयति-- विसमभवभमणनासणजिणसासणगयणमंडणमियंका । अन्नेवि महामुणिणो गुणिणो मम दितु सिद्धि सुई ॥ ५४ ॥ [विषमभवभ्रमणनाशनजिनशासनगगनमण्डनमृगाका । अन्येऽपि महामुनयो गुणिनो मयं ददतु सिद्धिमुखम् ॥] प्यारख्या-धन्याद्या मुनयस्तावरकेचनापि नामतोऽभिहिताः, अन्येऽपि 'संमणह फोडिसहस्सदुध थुणिजिय निच विहाणि' इति याश्यात्पञ्चदशकर्मभूमिपु ये केचनापि वर्त्तन्त इत्यपरेऽपि, गुणिनः गुणा. क्षमाद्या' सन्ति येषां ते तथा, महामुनयो महर्षयः 'मम दिन्तु सिद्धिसुह' महां ददतु सिद्धिसुसम् । किं विशिष्टास्ते ? । 'विसमत्ति' विषमः स्थपुट उच्चनीचजातिकुलाद्यारोहावरोहकमेण विसंस्थुलो योऽसौ भवस्तत्र भ्रमणं तत्तया, तन्नाशयति निराकरोति तत्तथा तच्च तज्जिनशासनमहन्मतं तदेव निर्मलत्वाद् महत्त्वाच गगनमाकाशं तस्य मण्डनाय मृगाङ्का दुष्कर्मसंतप्तजन्तुजाताडादनत्वाचन्द्रा इति ॥ ५४॥ प्रय महासतीगुणानुमोदनां कर्तुकामः पुरस्तीथंकरजननीरभिष्टुवनाह- जणनिम्हयजणणीओ जयंति तित्थंकराण जणणीओ । पसवति पुत्तरयणं जाओ तेलुकसिरितिलयं ॥५५॥ [जनविस्मयजनन्यो जयन्ति तीर्थकराणां जनन्य । प्रसवन्ति पुत्ररत्नं यास्त्रैलोक्यनीतिलकम् ॥] १ श्रमणानां कोटिसहसद्विक स्तूयेत नित्यं विधानेन । 1971 ·. व्याख्या-तीर्थ भवाम्बुधेरवतारमार्ग, यद्वा, चतुर्वर्ण श्रीश्रमणसंघम्, अथवा, प्रथमगणधरं कुर्वन्तीति तीर्थकरा अर्हन्तस्तेपा- मतीतानागतवर्तमानविहरमाणानां जनन्यो मातरस्तीर्थकरजनन्यस्ता जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते। किविशिष्टाः। 'जणविम्हयत्ति' जनानां प्रिलोकीलोकानां विस्मयमाश्चर्य जनयन्ति यास्तास्तथा । विस्मयकारणमुत्तरार्धेनाह–'पसर्वतित्ति' या. पुत्ररत्नं सुतरत्नं जातावेकवचनं सुतमाणिक्यानीति, प्रसवन्ति जनयन्ति । किंविशिष्टम् । 'तेलुकत्ति' प्रैलोक्यस्य स्वर्भूर्भुवोरूपस्य श्रीलक्ष्मीस्तस्याः शिरस्तत्तथा सिद्धिपदमिति भावः, तत्र तिलकं मण्डनं यदुक्तमागमे-"नमो त्थु ते रयणकुक्खिधारिए ! नमोत्थु ते जगपईवदाइए।" इत्यादि ॥५५॥ प्रय गाथात्रयेण सतीनाममन्त्राक्षरैरात्मान पवित्रयम्नाह- सीयाएवी सुलसा राइमई मयणरेह दमयंती । अजा चंदणवाला मणोरमा तह विलासई ॥ ५६ !! अजणासुंदरी वेव नम्मयासुंदरी सिवा । धारिणी चिलणादेवी पभावई कलावई ॥ ५७ ।। रेवई देवई जिट्ठा सुजिट्ठा पउमावई । नंदा भद्दा सुभदा य रिसिदत्ता मिगावई ॥ ५८ ॥ [सीतादेवी सुलसा राजीमती मदनरेखा दमयन्ती । आर्या चन्दनवाला मनोरमा तथा विलासवती ॥ अञ्जनासुन्दरी चैव नर्मदासुन्दरी शिवा । धारिणी चिल्लणादेवी प्रभावती कलावती ॥ रेवती देवकी ज्येष्ठा सुन्येष्ठा पद्मावती । नन्दा भद्रा सुभद्रा च ऋपिदत्ता मृगावती ॥] १ नमोस्तु ते रत्नकुक्षिधारिके ! नमोऽस्तु ते जगत्प्रदीपदायिके ! ।

·मटीका। विरेक० २११॥ प्रासां पदार्थों व्यक्त एप। व्यासार्यस्तु कथानकेभ्योऽवमेयस्ता-येतानि,- अस्तीह मिथिला नाम पुरी देवपुरीनिमा । तस्यां जनक इत्यासोदसीमसुनो नृपः ॥ १॥ मिया श्रद्धेव धर्मस्य तस्यानन्देक- मन्दिरम् । विदेहा भुवि देहाभिरामा लक्ष्मीरिवाभवत् ॥ २॥ सरस्वतीय सद्बोधकविते विश्वविश्रुते । साऽसूत समयेऽन्यत्र युगपत्पुत्र- दारिफ ॥ ३॥ जातमायादती युग्माजहार किल कधन । देवस्तत्पूर्ववरेण दारफ दारणाशय ॥ ४॥ वैताळ्यशिरसि व्योम्नस्तं वालं विदशोऽमुचत् । घोतयन् दिङ्मुसान्यत्र नत्तत्रमिव सोऽपतत् ॥ ५॥ पतन्त च तमद्राक्षीत् तदा चन्द्रगतिः स्वयम् । दत्तिणश्रेणिनगर- रथनूपुरनायकः ॥ ६॥ किमेतदिति सभ्रान्तः सैप विद्याधरेश्वरः । तन्निपातानुसारेण नन्धनोद्यानमाययौ ॥ ७॥ ददर्श तन त बालं पतितं पुष्परेणुपु । पुत्रीयन्नाददे चायमपुत्रः खेचरेश्वर ॥ ८॥ पुष्पवत्याः स्वकान्तायास्तं समाय सोऽमकम् । देव्यसूत सुत गूढगर्भ- त्याधोपयत् पुरे ॥ ६ ॥ जन्मोत्सवं विधायाथ हृद्यं विद्याधरानणी । तं भामण्डलसवन्धाद् नाम्ना भामण्डलं व्यधात् ॥ १०॥ धात्रीमि पञ्चभिः पाल्यमानोऽसौ यवृधे क्रमात् । नन्दाद्यामिर्यया शुक्लतिथिभिर्वालचन्द्रमा. ॥ ११ ॥ इतम्यापहते तय विदेहा रोदिति स्म हा । जनकोऽन्वेषयन्नाप तत्प्रवृत्तिं च न चित् ॥ १२ ॥ एते सुते सितेयं तदअसेतीच नामतः । पितृभ्यां युग्मजा पुनी सा सीतेति निरौव्यत ॥ १३ ॥ पुनापहारभीताभ्यां पितृभ्यां साथ भूमये । कल्पिता लोठयित्वाऽस्यां भूसुतेति स्मृता तत ॥ १४ ॥ कालेन भूयसा शोकम्तयोः स्तोफत्वमीयिवान् । शोकहो हि जन्तूनामरघट्टघटीभ्रमौ ॥ १५ ॥ व्यव- हारव्यतीर्णेच लक्ष्मीरय क्लान्तरैः । सीता विधे धात्रीपञ्चकेनोपलालिता ॥ १६॥ नितम्यस्थलमुल्लासिभ्रूवल्लि कुचपर्वतम् । ।१११॥

·साग पधेपुषश्चास्ययनं यौवनमासरत् ॥ १७ ॥ अनुरूपो परः कः स्यादस्या इति दिवानिशम् । चिन्तयामास चित्ते तजनको जनको नृ. १८॥ राशोऽस्य मण्डलं राहुरिव म्लेच्छमहीपतिः। तदाऽग्रसद् बलै रङ्गनातरगतमाभिधः ॥ १६ ॥ इतधादिमहीमनुरादिनाथस्य हेतये । स्वस्तिमत्यस्त्ययाभ्येति पुरन्दरकृता पुरी ॥२॥ तत्रादिभूमिभृनप्त्रादित्यगोत्राधिचन्द्रमाः । अमूधनकमगाजगहद दशरथो नृपः ॥ २१ ॥ दुःशासनस्य तस्यासंश्थतनः प्राणवल्लभाः । कौशल्या च सुमित्वा च फैकेयी किञ्च मुममा ॥ २२ ॥ रामोऽस्य तासु चत्वार समस्तनूभुयः । रामो लश्न गभरतौ शत्रुघ्न क्रमशोऽप्यमी ॥ २३ ॥ पद्मनामा हली तेषु रामो गम्यगुणास्पदम् । नारायणाश: किशार्धचाभृलक्ष्मणोऽष्टम' ॥ २४ ॥ अथास्थानस्थितस्यास्य राशो पेनी व्यजिज्ञपत् । स्वामिन् ! जागफनोऽस्ति सिंहशारि निपारितः ॥ २५ ॥ 'प्रवेशय' नृपेणोक्त वेषिणासौ प्रवेशितः । ऐदवाकं प्रणनामेव पुरस्ताद् निपसार च ॥ २६॥ नृपोऽपि इतनुभूतहपोक जगाद तम् । मैथिलस्य सराष्ट्रस्य कुशलं सुहृदो मम ? ॥ २७ ॥ जानामि प्रेपितोऽसि त्वं मनिर्वृत्ति- योऽमुना । विगंपेण पुनहि किमागमनफारणम् ? ॥ २८ ॥ दूतोऽप्यक्त गणशः सन्त्याप्ताः स्वामिनो मम । देव ! त्वमेव किन्वेकः मुद्रसारमा रकिबहु ! ॥ २६ ॥ जनकस्य मुसर्दुःसरिन्दोरिन्दीपरं यथा । गृहसे त्वं ततस्तेन स्मृतोऽसि रिपुस कटे ॥ ३० ॥ अस्ति पंतालाशनगयोरन्तरालगः । देशोऽर्धारो नाम जन्मभूरिव पाप्मनः ॥ ३१ ॥ मायरमालनगरे तस्य देशस्य मण्डने । प्रातरङ्गतमो गाम लेखाजोऽस्ति वागणः ॥ ३२ ॥ सुनाः सहनशस्तस्य नृपीमूयोपभुञ्जते । देशान् काम्योजवाल्हीकशुफमङ्कनकादिकान् ॥ ३३ ॥ इदानीमातरमस्तैस्तरित पारिधिः । भीषणोऽक्षौहिणीनाधैरभातीज्जनकक्षितिम् ॥ ३४ ॥ प्रतिस्थानं च मातगास्ते चैत्यानि न्यपात- यन् । मागीय मुनुलानि धर्मविश्वम्भराभृतः ॥ ३४ ॥ तरकुरुप परिमाणं धर्मस्य जनकस्य च । अतिमात्रनभीष्टौ ते यदेतो जीविता- ·विवेका सटीका। ११२ दपि ॥ ३८ ॥ श्रुत्वेति तत्क्षणात्पक्तिरयो म्लेच्छजिगीपया। सुहृत्वाणप्रयाणाय जयढक्कामदापयत् ॥ ३७ ॥ अथो दशरथं प्राह रामो नत्या छतालिः । म्लेच्छमाग्रजये यूयं तात मा यात, याम्यहम् ॥ ३८ ॥ मयापि सानुजेनाय जेतव्यो युष्मदाशया । इक्ष्वाकवो यदाजन्मवि- फमा भरतादयः ॥ ३६॥ स्थ कथञ्चिदासाद्य पितुराक्षां सलमणः । रामश्चमूसमूहेन वृतोऽगाद् मिथिलामथ । ४० ॥ म्लेच्छभूपां- स्तमोमपान् रामचन्द्रः सलक्ष्मण । तत्र वित्रासयामास करेरिव शरैः क्षणात् ॥४१॥ दृष्टोऽथ जनकोऽभ्येत्य रामचन्द्र सलक्ष्मणम् । पुर्ण प्रपेशयामास स्वयं त्वेष मनोऽविशत् ॥ ४२ ॥ रामेणागत्य जनको म्लेच्छातङ्काद् न केवलम् । स्वसुताया वरावाप्तिचिन्ताया अपि मोचित ॥४३॥ जनेभ्यो जानकीरूपं श्रुत्या द्रष्टुं तदागमत् । कौतुको नारद कन्यान्तःपुरे प्रविवेश च ॥ ४४ ॥ श्रापीनं धृतकौपीनं पिनकेशशं भृशम् । तुन्दिलं इत्रिकादण्डकमण्डलुवृषीधरम् ॥ ४५ ॥ भयंकरं तमालोक्य सीता भीता सवेपथुः । पारटन्ती हहा मातरिति गेहान्तराविशत् ॥ ४६॥ धृत्वा पाहुशिखाकण्ठकच्छकणेपु दासिकाः । रुरुधुस्तं धोत्ताला द्वारपाला अपि द्रुतम् ॥ ४७ ॥ श्वभ्य स्व कीरयत्तेभ्यो मोचयित्या कथञ्चन । ययावुत्पत्य घेताढ्यं तत्र कोपादचिन्तयत् ॥ ४८ ॥ अस्तीह दक्षिणश्रेणीभर्तुश्चन्द्रगते सुतः। युवा भामण्डलो दोप्मान् विद्याधरघुराधरः ॥ ४६ ॥ सीतां चित्रपटे कृत्वा दर्शयाम्यस्य येन ताम् । हठादपहरत्येप तते प्रतिकरोम्यदः ॥ ५० ॥ चिन्तयिस्येति विदधे तचया नारदो मुनिः । भामण्डलोऽपि तां दृष्ट्वा मन्मयप्रहिलोऽभवत् ॥ ५१ ॥ वुवुधे नारदानीतचित्रालिखितयोपिति । फामं मामगडलस्येतद्वयस्येभ्योऽय तत्पिता ॥ ४२ ॥ पाहूय नारदं चन्द्रगतिभक्तिपुरस्सरम् । काऽसौ कस्यात्मजेत्यादि पप्रच्छ पटयोपिति ॥ ५३॥ भावख्यो नारदोऽप्येताममुष्मै पटयोपितम् । यथानाम ययाधाम यथारूपं यथागुणम् ॥ ५४॥ विराज्य नारदं राजा भामण्डलमया- ।११२।

·परन् । त्यो तपोमाइपिप्यामि तवी पास ! विषीद मा ॥ ५॥ सतधपलगत्याख्यो विद्याभृत् तदनुज्ञया । वद्घा जनकमानीयाऽऽर्पयश- प्रगनिनि प्रयाभूत्वाय जनकं रयनपुरपार्थिवः । आश्लिप्योधर्निवेश्यापि सगौरवमदोऽवदत् ॥ १७ ॥ लोकोत्तरगुणगीता मीता ने विद्यते सुता। भामण्डजध मे सूनुरनूनो रूपसंपदा ।। ५८ योगस्तदेतयोर्जात्यरलहेम्नोरिवोचितः । मिथो भवतु संवन्धादाय. पारमि सोहरम् ॥ १४ जनोऽय जगादेति दत्ता रामाय सा मया । सकृत् फन्याः प्रदीयन्ते तदन्यस्मै ददे कथम् ? ॥ ६॥ अथ गन्दगतिः प्राह मया सौदददेतये । प्रार्थितोऽसि त्यमानीय तमस्तां हर्तुमप्यहम् ॥ ६१ ॥ रामाय कल्पिता सीता स्वसुता यद्यपि त्वया । सापि नः पराजित्य परिणेप्यति तामयम् ॥ ६२॥ इत्यं सत्यपि सामयेऽथवा कार्य द्वयं मया। रतणीयापकीर्तिश्च प्राहा च तव कन्यका ॥ १३॥ यमायत्तर्णियानते धनुपी देयतासया । पृथग्यत्तसहस्रेणाधिष्ठिते दुःसहौजसी ।। ६५ ॥ पूज्येते प्रत्यहं गोपदेवतावद् गृहे पुनः । एते मयिप्यतो बारिशाहिंगोरतद् गृहाण ते ॥६५॥ प्राभ्यामारोपयत्येकमपि दाशरथिः स चेत् । तदा वयं जितास्तेनोद्वहतां ते सुतामयम् ६९. एकं मेयफसोजन्यादपरं भुजविक्रमात् । मगुरुभययाप्येतन भयं नाम पश्यति ॥ ६७ ॥ श्रुत्वेति मैथिलो दध्यौ हा! वैपम्यमुप- स्थितम् । मया रामाय देया सा विप्रस्त्वयमुपस्थितः ॥ ६८ ॥ अभीष्टः मायरो रामोऽनभीष्टः खेचरस्वयम् । न येद्मि विकटं फर्म हा सीते! किमपिप्यति ? n६॥ चिन्तयित्येति जनकः कालक्षयरुते कृती। विहस्य खेचराधीशमनवीदेवमस्त्यिति ॥ ७० ॥ ततो वजार्ण- पापः अपित्या स ते धन । मिपिलो प्रापयामास मैथिलं खचरेश्वरः ।। ७१ ॥ प्रात्मनापि नभश्चारिसभा-मण्डलनन्दनः । तत्र चन्द्रगतिः माप स-मामपडल-नन्दनः । ७२ ॥ मिधिनां परितो विद्याधरसैन्यैरनुदुतः। श्रावासानग्रहीदेप दत्तस्वर्गममान् भुवि ॥ ७३ ॥ अथो कथितयुतान्ती विदेहाये पिदेहपट् । प्रातदर्यवत्त सीतायाः स्वयंचरणमण्डपम् ॥ ७॥ तत्र ते धनुषी चोरलक्ष्मीमूलतिके इव ।

·वर्षका सटीका। दपि ॥ ३८॥ श्रुत्येति तत्क्षणात्पक्तिरयो म्लेच्छजिगीपया । सुहृत्त्राणमयाणाय जयढकामदापयत् ॥ ३७॥ अथो दशरथं प्राह रामो नत्या कृताञ्जलिः । म्लेच्छमाप्रजये य्यं तात मा यात, याम्यहम् ॥ ३८ ॥ मयापि सानुजेनाय जेतव्यो युष्मदाशया । इक्ष्वाकचो यदाजन्मवि- ममा भरतादयः ॥ ३६॥ इत्थं कथञ्चिदासाद्य पितुराशा सलक्ष्मणः । रामश्चमूसमूहेन वृतोऽगाद् मिथिलामथ ४० ॥ म्लेच्छभूपां- स्तमोरगन् रामचन्द्रः सलक्ष्मणः । तत्र वित्रासयामास करेरिव शरैः क्षणात् ॥४१॥ हृष्टोऽथ जनकोऽभ्येत्य रामचन्द्र सलक्ष्मणम् । पुर्ण प्रवेशयामास स्वयं त्येष मनोऽविशत् ॥ ४२ ॥ रामेणागत्य जनको म्लेच्छातकाद् न केवलम् । स्वसुताया वरावाप्तिचिन्ताया अपि मोचित. ॥४३॥ जनेभ्यो जानकीरूपं श्रुत्वा द्रष्टुं तदागमत् । कौतुको नारदः कन्यान्तःपुरे प्रविवेश च ॥ ४४ ॥ प्रापीनं धृतकौपीनं पिङ्गकेशश भृशम् । तुन्दिलं उत्रिकादण्डकमण्डलुपीधरम् ॥ ४५ ॥ भयंकर तमालोक्य सीता भीता सवेपथुः । पारटन्ती हहा मातरिति गेहान्तरापिगत् ॥ ४६॥ धृत्या वाहुशिखाकण्ठकच्छकणेपु दासिकाः । रुरुधुस्तं धोत्ताला द्वारपाला अपि द्रुतम् ॥ ४७ ॥ श्वभ्य स्वं कीरयत्तेभ्यो मोचयित्या कथम्चन । ययायुत्पत्य घेताव्यं तत्र कोपादचिन्तयत् ॥४८॥ अस्तीद दक्षिणश्रेणीभर्तुश्चन्द्रगते सुतः। युवा मामण्डली दोमान् विद्याधरधुरन्धरः ॥ ४ ॥ सीतां चित्रपटे कृत्वा दर्शयाम्यस्य येन ताम् । हठादपहरत्येप तते प्रतिकरोम्यदः ॥ ५० ॥ चिन्तयिरयेति विदधे तत्तथा नारदो मुनिः । भामण्डलोऽपि तां दृष्ट्वा मन्मथपहिलोऽभवत् ॥ १॥ वुवुये नारदानीतचित्रालिखितयोपिति कामं भामण्डलस्येतदपस्येभ्योऽय तत्पिता ॥ ४२ ॥ पाहूय मारदं चन्द्रगतिर्भक्तिपुरस्सरम् । फाऽसौ कस्यात्मजेत्यादि पप्रच्छ पटयोपिति ॥ ५३॥ भावख्यो नारदोऽप्येताममुष्मै पटयोपितम् । यथानाम यथाधाम यथारूपं यथागुणम् ॥ ५४ ॥ पिएज्य नारदं राजा भामण्डलमथा- 1११२।

·पात् । त्यो तपोबाइपिप्यामि ततो यत्स! विपीद मा ॥ ५५ ॥ ततधपलगत्याख्यो विद्याभृत् तदनुज्ञया । वमा जनकमानीयाऽऽर्पयश्य- 'दगानिंगि ॥ भयाभूत्याय जनकं रयनपुरपार्थिवः । आरिलम्योचनियेश्यापि सगौरवमदोऽवदत् ॥ ७ ॥ लोकोत्तरगुणगीता मनाते विपते मुता। मामण्डलथ मे सूनुरनूनी रूपसंपदा ॥ ५८ ॥ योगस्तदेतयोर्जात्यरत्नहेम्नोरियोचितः । मियो भवतु संवन्धादाय- पारपि तोहरम् ॥ १४ ॥ जनकोऽय जगादेति दचा रामाय सा मया । सरुत् फन्याः प्रदीयन्ते तदन्यस्मै ददे कथम् ? ॥६॥ अथ गावगतिः प्राह मया सोडदेतपे । प्रार्थितोऽसि लमानीय तमस्तां हर्तुमप्यहम् ॥ ६ ॥ रामाय फल्पिता सीता स्वसुता यद्यपि त्वया । गापिना पराजित्य परिणेप्पति तामयम् ॥ ३२॥ इत्यं सत्यपि सामर्थेऽथरा कार्य द्वयं मया । रतणीयापकीर्तिश्च प्राहा च तय कन्यका । ६३ ॥ पायगिरते धनुषी देयतामया। पृथग्यतमहस्रेणाधिष्ठिते दुःसहौजसी ॥६५॥ पूज्येते प्रत्यहं गोपदेवतावद् गृहे पुनः । इसे भयिप्यतो शारिशानियोस्तद् गृहाण ते ॥६५॥ प्राभ्यामारोपयत्येकमपि दाशरथिः स चेत् । तदा ययं जितास्तेनोद्वहतां ते सुतामयम् ॥६६॥ एकं मेपफसौजन्यादपरं मुसायिक्रमात् । मद्भयथाप्येतन भय नाम पश्यति ॥ ६७ ॥ श्रुत्वेति मैथिलो दध्यौ हा ! वैषम्यमुप- स्थितम् । मपा रामाय देया सा पिरस्त्ययमुपस्थितः ॥ ६८ ॥ अभीष्टः माचरो रामोऽनभीष्टः खेवरस्वयम् । न पेन्द्मि विकटं कर्म हा सीते! कि भविष्यति ॥ ६९: चिन्तयित्येति जनकः फालतयरुते कृती । विहस्य खेचराधीशमनवीदेवमस्त्यिति ॥ ७० ॥ ततो वज्रार्ण- पापा प्रापित्या स ते धनु । मिथिला प्रापयामास मैथिलं खचरेभ्यरः ॥ ७१ ॥ श्रारमनापि नभश्चारिसभा-मण्डलनन्दनः । तत्र चन्द्रगतिः प्राप स-मामपडन गन्दनः ॥ ७२ ॥ मिथिला परितो विद्याधरसैन्यैग्नुतः। श्रावासानग्रहीदेष दत्तस्वर्गभ्रमान भुधि ॥ ७३ ॥ अथी फपितवृत्तान्ती पिोदायै विदेहराट् । प्रातय॑धत सीतायाः स्वयंवरणमण्डपम् ॥ ७४ ॥ तत्र ते धनुषी चोरलक्ष्मीपूलतिके इव । ॥

·चौफन सटीका। ११.३। चर्चयित्याऽचयित्या च मण्डपान्तरमण्डयत् ॥७॥ सीतास्वयंवररुते जनकेन निमन्त्रिताः । तत्रेयु कौतुकोत्तालभूपाला भूचरा अपि ॥७६॥ मूलराः खेचरास्तत्र भुसदण्डोन्मदिष्णवः । पत्य मञ्चेषु पञ्चपुरूणा भूपा उपाविशन् ॥ ७७ ॥ रामश्च लक्ष्मणश्च द्वावपि तौ पितुरात्मनः । पुष्पदन्तौ पदोपान्ते मेरोरिव निषेदतुः ॥ ७८ ॥ सखीभिः सहिता सीता रत्नाभरणभारिणी । अथागात् तन मूर्त्ताभि. फलाभिरिव शारदा ॥७॥ धनुषी पूजयित्या सा रामं मनसि विनती। जनकस्य पदोपान्तेऽम्युओर्लक्ष्मीरिव स्थिता ॥ ८० ॥ सर्वेषामपि भूपानां निपेतुस्तत्र दृष्टयः। प्रत्यप्रविफसजातीकलिकायामियालय. ॥ ८१॥ अथाह जनकद्वाःस्थ. दमाचराः खेचरा अपि । भो भोः शृण्वन्तु भूपाला मविमुर्वेदयत्यदः ॥२॥ आरोपयति यः कश्चिदेकमप्येतयोर्धनुः । जयलक्मीरिवावन्यां कन्या मुद्वहतां स मे ॥ ८३॥ एकैकशोऽथ दोप्मन्तः प्रेयरा माचरा अपि । उपधनुः समागच्छस्तदारोपणकाम्यया ॥४॥ नाशकन द्रष्टुमप्येके नेके स्प्रष्टुमपि क्षमाः। प्रारोपयन्तो न्यपतन् फेऽपि कऽप्यनमंध ते ne अथो दशरथानुशामाप्य रामो महाभुजः । यज्रावर्ताभिधानस्य धनुपः सविधे ययौ ॥ ८६ ॥ सोत्प्रासं प्रेचौरंटः साशळू जनकन च । लक्ष्मणेन च सोत्कर्ष सहर्ष चापि सीतया ॥ ८७ ० युग्मम् ॥ पितुः पुलकदण्डेन सहोद्धृतमथो धनु । रामेण नामितं चैतद् भूपानामाननेः समम् ॥ ८८ ॥ कोटिमारोप्य तत् कीर्त्या सार्धमध्यनयद् धनुः । पैदेहीमनसा साकमाचकर्ष च राघवः ॥८९ संशयेन समं राशी जनकस्योदतार्यत । रामेण तद् धनुश्चक्रे पाणौ च सह सीतया ॥ १० ॥ द्वितीयमर्णवावर्त धनुरारोप्य तरतणात् । पन्या विद्याभृतामष्टादशोपायंस्त लक्ष्मणः ॥३१॥ अथ सीताकृते ताम्यन्मना भामण्डलस्तदा । युग्मजेय तयेत्युक्त्या मुनिनैकेन बोधितः ॥ १२ ॥ ततो भामण्डलेनोः सानुतापेन जानकी। नताभिनन्दितश्चायं जनकेन प्रमोदिना ॥ १३ ॥ धरती प्रसनं हर्षवाप्पाम्भश्च समं तदा । नता भामण्डलेनाथ पिदेहा जननी निजा १४॥ स्थानं स्वं स्वमथो यथागतमगुः क्षोणीचराः खेचरा राजानो जनकेन वाजि- - ।११३ ·पमनेमांनासनः सटताः। पेयाकोऽपि वधूवरेण सहितो मित्प्रेण भूमीभृता संपूज्यानुगतो निपलं तमय स्वां राजधानीमगात् ॥ १४ ॥ ॥ इति सीतावरितनामनि महाकाव्ये सीतोत्पत्तिविवाहवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः॥ प्रया नृपः पतिरथी महात्मा तपोयनेषु प्रयया यियासुः । रामं निजे राज्यपदेऽभिषेक्तुमुश्चरुपास्त शुभे आहेऽहि ॥ १॥ कैपेयी मन्धरया तमाह न्यासीरतो योऽस्ति परस्त्यया मे । तेनाय भर्तर्भरतस्य राज्यं प्रयच्छ सत्य यदि राघवेपु ॥२॥ भुति यायं नृपतिः सदम्भ दम्भोलिनेय प्रहतो गिरीन्द्रः । पपात मूळकुलितो नृसिंहः सिंहासनाद मोलितलोचनान्तः .३॥ धीगण्डतोयेव्यंजनानिलेध मूपिनीतास्य परिच्छदेन । आस्थाय सिंहासनमन्तरेति नरेश्वरश्चिन्तितवान् वियेक्ता ॥ ४॥ स्त्री. पावया चेद् भरतं स्यराज्ये तिपेगये स्यादयशस्तदा मे । प्रतिश्रुतं चेच न पालये स्वं तदा कलङ्कः प्रथमः फुजेऽस्मिन् ॥ ५ ॥ गदपकीतिर्मम, किन्तु मा भूदभूतपूर्वोऽम फुले फलकः । स्यात्येति निःश्वस्य च दीर्घमुप्णमाकारयामास नृपोऽथ रामम् ॥ ६ ॥ माइतमात्रः समुपेत्य रामः प्रणम्य तातस्य पुरो म्ययितत् । स्नेहस्पृशा साश्रुदशाऽभिपश्यन् पितापि तं गद्गदयागुवाच ॥ ७ ॥ स्वयंपरे परस ! पुरा मयाऽस्याः सारथ्यतुष्टेन परः प्रदत्तः । तं याचते केकयराजपुत्री स्यपुत्रराज्येन किमत्र युक्तम् ? ॥ ८॥ रामो- ऽप्पमापिष्ट मुहाचेतास्तातापिर्त युक्तमिदं जनन्या । यद् बन्धये मे भरताय राज्यं धिमोति योऽस्मान् विधुनोति शघून् ॥ ६ ॥ समापि तातः मुनपत्सतस्यादतिप्रसादादिति मामपृच्छत् । रघुप्रसूतेविनयातिपातसंसूचकं तनु मनो दुनोति ॥ १० ॥ यस्मै च कस्मैचन राज्यमेतत् तातः प्रसादीकुटरोऽधिनेऽपि । कश्चिद् निषेधेऽनुमतौ च तत्र त्वत्पत्तिमात्रस्य न मे विकारः ॥ ११ ॥ सुतावुभौ ते भरतो. ऽप्यहं च शायियायां तुलितानुभायो । निवेश्यतां तद् भरतोऽत्र राज्ये प्रमोदसंपदरतो मतं मे ॥ १२ ॥ श्रुत्वेति रामाद् मुदितोऽथ - ·- कि सटीका। यापदादिनदिक्ष्याकुपतिनियुक्तान् । तायद् वमापे भरतोऽस्तु राज्यं तातानुयास्यामि तपोवनं त्वाम् ॥ १३ ॥ उवाच राजा मम व प्रतिक्षां स्पमातुराक्षां च मनुष्य घास ! । प्रसौ घरं दत्वरं मयाद्य त्वद्राज्यदानेन यतो ययाचे ॥ १४ ॥ अथाह रामो भरतं विभि- सं सतिशोमस्तय चेन्न जोमः । सुसत्त्व ! सत्यापयितुं तथापि तातं गृहाणेदमनिग्धराज्यम् ॥ १५ ॥ अथो समाप्पं भरतः प्रणम्य सगढ़दं राममिदं जगाद । तातार्ययोर्युक्तमिह प्रदातुं साम्राज्यमादातुमिदं तु मे न ॥ १६ ॥ तातस्य सूनुः किमहं न हन्त ! किमार्य ! ते नायरजोऽस्मि शंस । सत्येन तन्मातृमुखोऽस्मि सिद्धः समृद्धिमर्थ यदि चिन्तयामि ॥ १७॥ अथाह रामो नृपति मयीह सत्येप राज्यं न प्रहीप्यते तत् । पनं प्रयामीति पदंश्च नत्या विनिययौ तूणधनुःसहायः ॥ १८ ॥ वनं प्रयान्तं तनयं पिलोक्य राजा सुतस्नेह- निमोहितात्मा । भूयोऽपि भूयोऽपि जगाम मूमुिद्रीज्यमानो व्यजनैजनेन ॥ १६ ॥ नत्वा निजाम्बामपराजिताख्यां जगाद रामो- अनिवन्धर्यम् । मातः ! सुतस्ते भरतो यथाहं पश्येस्ततस्त्वं ननु मामिवतम् ॥ २० ॥ यतोऽद्य सत्यापयितुं स्वसंधामदत्त राज्यं भरताय तातः । मण्यत्र सत्येप न तद् विभर्ति यनाय तद् यातुमहं यतिप्ये ॥ २१॥ श्रुत्वेति रामस्य वचांसि मूच्छभिराद् धरायां निपपात देयो । महाधिरामे विहिते सखीभिरत्याय वाढ रुदतीत्युवाच ॥ २२ ॥ आः केन मूर्छा व्यपरोपिता मे येनेयमासीद् सुखमृत्युहेतुः । फर्य कपं रामपियोगसं जीवत्यहं दैवहता सहिये ? ॥ २३ ॥ रामोऽग्नवीत् कातरता तयेयं मातः ! कथं पत्न्यसि मत्पितुर्यत् ? । सिंहीतो याति न कि यनान्तं सिंही तु किं ताम्यति लेशतोऽपि ?॥ २४ ॥ समस्ति तातेन मृणं प्रदेयं यतो घरः केकयनन्दनायै । मप्यम सत्यम्ब ! पवित्रसरयातस्य तस्यानृणता कयं स्यात् १ ॥ २५ ॥ युक्त्याऽनया तां प्रतिवोध्य रामः पराश्च प्रणिपत्य सोनापि नरया नृपमेत्य देवी रामानुयानाय रपारपृच्छन् ॥ २६ ॥ देन्यथमारोप्य सगद्दं तो सीतामशीताश्रुजला जगाद । पितुर्नियोगेन मात यातः। ।११४॥

·वनाय वत्से ! याता नृसिंहोऽस्य न दुष्करं तत् ॥ २७ ॥ त्वं वानजातीकलिकेव वत्से ! म्लानि कठोराद् मरुतोऽपि यासि । पनयां सम यातुमपारयन्ती स्वभर्तुरप्यातनुषे च खेदम ॥ २८ ॥ वत्से । निजस्यानुगमेन भतुरनिएकागमनेन वापि । तव प्रयान्त्याः प्रतिषेधमद्य विधिं च फर्तु न हि पारयामि ॥२६॥ अथाह सीता त्यपराजितां तां नितान्तसंफुल्लमुखी प्रणम्य । त्वमक्तिरेवास्तु शुभकरा मे पपि स्वभर्तारमनुप्रयास्ये ॥ ३० ॥ सन्माननं तत् किल कामनं मे स्वर्गाभिरामा ननु ते च मार्गाः । ते सानुम तोऽनुमताश्च यत्र स्वरपुत्रपादा नियसन्ति मातः ! ॥ ३१ ॥ उक्रति नत्वा च निजप्रियाम्वां सीता ततो राममनुप्रयाता। सतीशिरोरत्नमुदश्रुपौरनारी- भिरयन्ययलोक्यमाना ॥ ३२ ॥ निर्यान्तमाकर्य धनाय रामं सौमित्तिरुत्तम्भितकोपकम्प । विश्रान्तराष्टिः किल चापदृष्टौ दध्यौ सबै- लक्ष्यमिद दन्तः ॥ ३३ ॥ प्रायः पुमांसः सरजस्वभावा रगडास्तु कौटिल्यकताफरगडाः । ताताद् ययाचे फथमायथाऽस्मिन् काले पर केकयसभषेयम् ? ॥ ३४ ॥ ततो ददौ यद्भरताय राज्यमेतावताऽसावनृणीवभूव । प्रहं विदं मातृमुग्वादमुष्मादाच्छिय सद्यो रचयामि रामे ॥ ३५ ॥ आर्योऽथया यत् तृणन्द् विमुच्य नावास्यते राज्यमिदं सुसत्व । तातस्य दुःख भविता तु तस्मात् पदातिपद् राममनु- प्रजामि ॥ ३६ ॥ श्यात्वेति धीमान प्रणिपत्य तातमम्यां सुमित्लामपराजितां च । सौमिस्त्रिरप्यात्तधनुर्निपन सीतावित राममथान्धियाय ॥ ३७॥ त्रयोऽपि ते फुल्लमुखारविन्दा घिनिर्ययुः कोशलराज्यपुर्याः । प्राकारसौधाप्रतलप्रतिष्टै पौरैरपाराश्रुभिरीक्ष्यमाणाः ॥ ३८ ॥ सौमित्रिसीतानुमतोऽथ राम. फ्रामन् धरित्रीयलयं फ्रमेण । यनीमपाच्यां दिशि दण्डकाख्यां गत्या गृहे या गिरिगहरेऽस्थाए ॥ ३ ॥ तत्र दिमासानशितौ परेगुरुपागतौ द्वौ नभसा महषीं । रघूवहाभ्यां नतयोरदत्त सीता तयो. प्रासुकयस्तुभिक्षाम् ॥ ४० ॥ गन्धाम्वुवर्ष विवधुस्तदानी तस्मिन् सुरा बुन्दुमिनादपूर्वम् । तद्न्धतोऽभ्येत्य मुनी ननाम रोगी खगो गृध्र इति प्रसन्न. ॥४१॥ तयोः पदस्पर्श- MODE ·विषक सटीका। पशादरोगो सुवर्णपक्षश्च सुचारचन्चुः । रत्नाकुरच्छायजटामिरासीद ततः प्रसिद्धः स जटायुनाम्ना ॥ ४२ ॥ रामोऽब्रवीत् तौ यतिनौ प्रतोद कन्यादयं दुष्टमतिध पक्षी। पूज्यौ भवत्पादसमीपवर्ती स्थित्वा कथं शान्त इवाजनिष्ट ? ॥४३॥ तौ शंसतः स्माजनि कुम्भकारकृता रुयमस्मिन् नगरं गरीयः । तत्राभवद् दण्डकनामधेयो राजा द्विपदण्डनचण्डशक्तिः ॥४४॥ तन्मन्त्रिणा पालकसंहितेन मिथ्यादृशैतन्मत- माप्य दम्मात् । निपीलित स्कन्दकसूरिरासीद् निदानतो यह्रिकुमारदेवः ॥४५॥ तेन क्रुधाऽदह्यत सर्वमेतत् पुरं सराष्ट्रं सह दण्डकेन । पनं ततो दरडकभूमिपालनाम्नाऽभयद् दण्डकसंझमेतत् ॥४६॥ भ्रान्त्वा भवं दण्डकभूपतिस्तु वनेऽत्र पक्षी समभूदय सः। कुष्ठी परं पूर्व- विकमंगाऽस्मानालोक्य जातिस्मरणादिहागात् ॥४७॥ अस्मत्पदस्पर्शवशादभूच संप्रत्ययं रोगविमुफ्तदेहः। श्रुत्वेति पक्ष्यप्यजनिष्ट सोऽर्हद्ध- मेंकतानः फरुणाप्रधानः । ४८ ॥ प्रशंसतां चाय तयोमहर्षी साधर्मिकोऽयं युवयोः पतत्त्री । तं राघवौ बन्धुपदेऽनयेतां यथागतं चापि गतो मुनी तो ॥४॥ सोतान्वितौ दाशरथी जटायुनिषेवितौ पञ्चवटी प्रयान्तौ । कृताश्रयौ तत्र लतागृहेषु स्थितौ मृगन्द्राविव दुष्प्रधर्षों ॥५०॥ अयादा दाशरथिः कनिष्ठः क्रीस्तटे कौरवात् तटिन्याः। ययौ ददर्शात्र च वंशजालीमालीनमस्यां च रूपाणमेकम् ॥५१॥ साश्च यंमादाय तमाशु कोशादाकृष्य घेणीमिव कालरात्रिम् । विधूय चानेन स वंशजाली मृणालमालामिय तं जुलाच ॥ ५२॥ ददर्श तस्यामथ धूपकुण्डं मुण्डं च तत्र स्फुरदोष्ठमेकम् । तदा कबन्धं नवदनमेष वंशान्तरे वल्गुलिकासनस्थम् ॥ ५३॥ अचिन्तयश्चैप विषण्णचेता मया हती हा हतकेन कश्चित् । पुमानशस्त्रोऽयमयुष्यमानः संसाधयन् किश्चिदवार मुधापि ॥ ५४॥ स्वं शोचयित्वेति चिराय गत्वा रामाय सर्व तदशंसताऽयम् । संदर्शयामास च मण्डलाग्रं निर्वर्ण्य तं चेदमुवाच रामः ॥ ५५ ॥ वत्सैष मासा कृतसूर्यहासः खड्गोऽभिधानन च सूर्यदासः । त्वया हतो यासतु साधकोऽस्य संभाव्यते वोत्तरसाधकोऽपि nk६॥ अनान्तरे चन्द्रणखेति कान्ता पाताललाधिपतः खरस्य । , ११५॥

·स्यसा च लङ्काधिपतेरियाय द्रष्टु स्वपुत्रं किल दण्ड कायाम् ॥ ५७ ॥ सा दिन्नवंशेपु शिरः स्वसूनोलुंठद् विलोस्यातिशुचा व्यलापीत् । हा यत्स ! मातुः कशय स्वकायाः सम्बूक सम्वूक! हतोऽसि केन? ॥४८॥ दृष्टा तत पादलिपि सुमित्प्रासूनोरनूनोत्तमलक्षणां सा। ययौ पथा तेन ददर्श चान सीतान्घितो दाशरथी मनोशौ ॥ ६ ॥ विलोक्य रामं त्रिदशाभिराम सा विस्मृतस्याङ्गजमृत्युशोका । समेत्य कन्याकृति- रात्मपाणिग्रह ययाचे प्रहिला स्मरण । ६० ॥ रामेण साऽवादि ममास्ति भार्या निर्मार्यमङ्गीकुरु मे कनिष्ठम् । सौमित्तिरप्येतदवोचदेना- मार्याश्रयाद में भवसि त्वमार्या ॥ ६१ ॥ ततोऽर्थनाखण्डनत स्वपुत्रवधाच जातद्विगुणप्रकोपा । ताभ्यां कृतं सा तरसा प्रजित्वा खराय सम्यूकवध शशंस ॥ ६२ ॥ तत. सहस्राणि चतुर्दशैष रक्षोभटानुद्भटवाहुवीर्यान् । प्रादाय हन्तु रघुनन्दनौ तौ जुधा खरः प्राप स्वरस्मदेव ॥ ६३ ॥ कि योत्स्यते सत्यपि मय्यमीभिरायः प्रयन्धोऽपि मया कृतोऽयम् । इति प्रणम्यार्थयति स्म रामं सौमित्तिरेतान कुतुकेन हन्तुम् ॥ ६४ ॥ यमोऽभ्यधाद् वत्स ! रणाय गच्छ यदा तु ते संकटमेति किश्चित् । तदा त्वमक्षेपकृतेन सिंहनादेन मां शापयितुं यतेथाः ॥६५॥ प्रादाय सातादिति रामशितां गत्या च सौमित्तिरमूनमित्तान् । प्रायर्तताहीनिव हन्तुमेकोऽप्येतान् गरुत्मानिव चापचञ्चुः । ६६ ॥ प्रवर्त- माने च रणे तमेक्ष्य तथा प्रवृत्तं त्वरया त्रिफ्टे । गत्या स्वयं चन्द्रणखा दशास्यं विश्वनयीकन्दकमित्युवाच ॥६७॥ देवागतौसप्रति दण्डकायां पीरायुभौ दाशरथी मदोनो। सखित्यहेतोरिव तावकीनं यमाय यामेयमिमावदत्ताम् ॥६८॥ श्रुत्वेति कोपात् तव यामिभर्ता सौमित्त्रिणा- ऽऽस्ते सह युध्यमानः । स्वभ्रातृषीर्याद् निजवीर्यतश्च रामस्तु वेलन् सह सीतयाऽस्ति ॥६६॥ मातजितं किं भवतात्र विश्वदासीकरौ दाशरथी यदि स्त' । राज्येन किं ते वद यन्न सीता स्त्रीरत्नमास्ते भुवनाभिरामम् ? ॥ ७० ॥ श्रुत्वेति लड्वाधिपतिर्यिशङ्को वेगाद् निजं पुष्पकमादिदेश । विमानराज त्वरित प्रयाहि तत्राद्य यत्रास्ति विदेहपुत्री ७१॥ इत्युक्तमात्रोऽप्यतिमात्रवेगाव दशास्यचेतः समसीर्षयेय ।

·विका सटीका। अमानशक्तिः स विमानराजः सीतोपकण्ठं गत एव दृष्टः ॥७२॥ दृष्ट्वापि सीताममरीमिवाऽशकद् न हतु दशकन्धरोऽपि । तस्थौ च दरे रघुवंशकेतोर्विभ्यद् हुताशादिव चित्रकायः ॥ ७३ ॥ सीतां स्वयं हर्तुमथावलोऽनुसस्मार विद्यामवलोकिनी सः । तत्कालमेयोपगता वास्यं सोचे प्रभो ! मां दिश किं करोमि ? ॥७॥ अथादिशत् तां मुदितो दशास्यः सदाप्यमोघाऽस्यवलोकिनि! त्वम् । हरिप्यतो दाशरथे। कलत्रं ममाप साहाय्यमुरीकुरुष्व ॥ ७ ॥ सा संकुचन्ती प्रभुशङ्कयाऽऽद स्वामिन् ! महाहेरपि मौलिरत्नम् । तवाशयाऽऽहत्य समानयामि सीता तु नो रामसमीपतोऽहम् ॥७६॥ किन्त्वस्त्युपायो ननु येन यायादयं मुमित्नातनयं प्रधीरः । तस्यैव सिंहध्वनिना तयोः श्रीनिकेत- मदूतयचो यदेतत ॥७७॥ एवं विधेहीति दशाननस्य निदेशतः साऽकृत सिंहनादम् । श्रुत्वा च त दाशरथिः सशङ्कमनङ्कदोःशक्तिरदो ध्यमूक्षत् ॥ ७८ ॥ ममानुजोऽय जगदेकवीरः प्राप्येत केनापि पराभवं न आकर्ण्यते किन्तु पराभवाप्तिसकेतसिंहध्वनिराः किमेतत् ? ॥७॥ रचयितान् बिततान रामो यावअधात तावदवाप्तकम्पा । अतुल्ययात्सल्यवती सुमित्रापुत्रे तदा त निजगाद सीता ॥८०॥ विलम्बसे । मूहि किमार्यपुर ! बरसे महासंकटमभ्युपेते ? । प्रयाहि विश्वोपकृतिप्रवीण ! यायस्व मे रक्ष्मणमद्य सद्यः ॥ ११ ॥ इत्यादिसीतावचनेन सिंहनादेन चापि त्वरित प्रगुन्न । अमन्यमानोऽशकुनानपि ज्यामारोपयन् धन्वनि राघवोऽगात् ॥ ८ अभ्रादयोगर्यदशाननोऽपि व्यग्रा. शयां जामणसंकटात्यां। विमानमारोपयितु रटन्ती सीतामतीवारभतीपगृह्य ॥ ८३॥ अत्रान्तरेऽस्या रुदितोपहूतः साटोपमभ्येत्य पुरो उद्यायुः । प्रोयाच सीतामहमागतोऽस्मि पतिव्रते! मा स्म भयं दधीयाः ॥ ८४ ॥ साक्षेपमूचे च दशाननं स रे रे क्य दारान् रघुनन्दनस्य । हरस्यहं ते पुरतो जटायुरायुर्षिकमि नखाकुटीमिः ॥ ८५ ॥ इत्थ बदन्नन्मदपक्षघातरमु चपेटाभिरिवाजधान । वक्षोऽस्य चम्चूनखरे- पलेसीत् क्षेत्र हलाप्रेरिव पतिपीरः । ८६ ॥ ऋद्धोऽथ लदाधिपतिस्तमुप्रकृपाणघाताद् भुवि पातयित्या । सीतामथाराप्य विमानमश्चै- ।११६।

·श्चचाल पूर्णाश इवाम्वरेण ॥ ८७ ॥ श्येनेन चिल्लीव दशाननेन सा नीयमाना विजलाप सीता । भामण्डल नातरह पव नीये हा राम ! हा देवर ! तात ! मात ! ॥ ८८ ॥ श्रुत्वेति सीतादित धुमार्ग भामण्डलस्याथ पदातिरेक । उपागतो योद्धमखेचरत्व नीतो दशास्येन पपात भूमौ ॥ ६॥ गन्छन् समुद्रोपरियमनाऽथ दशानन सान्त्वयति स्म सीताम् । विश्वैकमर्तुमहिणीपदं मे प्राप्तासि कि रोदिपि देवि! सीते ! १ ॥६०ll त्यां याजयन् देवि ! यनेचरेण चक्रे विधाता खल्लु नानुरूपम् । तन्यूनमुन्मूलितमद्य तस्य मया तु दासीभवता भवत्या ॥६१ मन्यस्य तद् मा दयित मृगाति ! कुरुष्व दास निजसंनिभं च । इत्य कृतेऽन्ये पतयत्रिलोक्या दासानुदासास्तव वासवाद्या. ॥ १२ ॥ चटु घुवाणे पटुरावणेऽद सीता स्थिता द्वैधमवाड्मुखी सा। श्रीराम रामेति हदि स्मरन्ती पञ्चाक्षरीमन्त्रमरीणशीला ||६|| चाटूनि तन्वन् मदनातुरोऽस्या मुहुर्दशास्य. फमयो. पपात । सा तु स्वपादौ परतश्चकार सीताऽन्यपुंस्पर्शभयेन भूम्ना ॥ १४ ॥ अत्यर्थमभ्यर्थनयाऽस्य दूना सीता शशापेति पुलस्त्यपुत्रम् । निर्लज ! मृत्यु लघु रप्स्यसे त्व फल परस्त्रीजनकामनाया ॥६५॥ असावमात्यरथ सारणाधैरनेपशो राक्षसराजलोके । अभ्यागते सार्धमतीय हुए पुरीमकीर्तिं च परा प्रविष्ट ॥ ६६ ॥ श्रीरामचन्द्रस्य सलक्ष्मणस्य लप्स्ये न यावत्कुशल- प्रवृत्तिम । तायद् न मोक्ष्ये शुचिशीलगीता सीताऽग्रहीदेघमभिग्रह सा ॥ १७ ॥ लहानगर्युपवने दशकन्धरोऽथाहानेन देवरमणे रमणीयमासि । गुप्ता सदा त्रिजटयाऽपि च यामिकेस्ता सीतामशोकतरखण्डतले मुमोच ॥ १८ ॥ ॥ इति सीताचरितनाम्नि महाकाव्ये रामप्रवास सीतापहारवर्णनो नाम द्वितीय.सर्ग । रवेतश्च सुमित्यापुत्रो राम जगाद सभ्रान्त | आर्य ! किमार्यामेकाकिनी विहाय त्वमप्यागा ?॥१॥ रामोऽभ्यधत्त भवतः श्रुत्या ·सटीका। सकल वेडामिहाहमायातः । सोमिस्त्रियह न मम श्वेडा, केनापि वञ्चितोऽसि त्वम् ॥ २॥ प्रार्यामपहर्तुमार्यामुपायतस्त्वमसि नूनमपनीतः। सिंहध्वनितविधाने गले स्तोक न कारणं किमपि ॥३॥ तद् व्यावृत्त्य जवेन त्रायस्वार्या प्रजार्य ! निजमुटजम् । अहमपि निहत्य रिपुकुल- मायातः पृष्ठतो भयतः ॥ ४ ॥ सौमित्रिणेति गदितो रामः स्वस्थानमागतः सपदि । तत्रादृष्ट्वा सीतां तितिपीठे मूञ्छित पतितः ॥ ५ ॥ पयनेन लन्धसंक्षः पश्यश्चतस्ततः प्रियां मोहात् । दृष्ट्वा जटायुमसिहतमिति रामश्चिन्तयामास ॥ ६ ॥ केनापि कपटपटुना जई जानामि जानकी सा मे । तेनैवेष महात्मा निदितस्तदपहृतिकुपितः ॥ ७ ॥ परमाईतोऽस्य रामः प्रत्युपकृतये ददौ नमस्कारम् । मृत्वा जटायुरपि स त्रिदशो माहेन्द्रकल्पेऽभूत् ॥ ८ ॥ रामस्तु दण्डकाया गिरितरुनटिनीनिकुञ्जपुजेषु । दर्श दर्शमपश्यन् सीतां निपपात मूच्छितो भूयः ॥ ६॥ अत्रान्तरे मुमित्रासूनुः संहत्य रिपुवलं सकलम् । गममवाप विराधेनानुगतः पौरुषेणेव ॥ १० ॥ दृष्ट्वा मूच्छितमने रामं सौमित्रि- राकुलीभूतः । सिञ्चनवजलैस्तलनीलदलैवीजयामास ११ ॥ मून्तेिऽथ सुमित्नातनयमपश्यन् पुर स्थमपि रामः । सीतापियो- गदप्रहिलोऽवददन्तरिनेऽदः ॥ १२ ॥ भ्रान्तं यनमिदमखिलं तथापि दृष्टा न जानको मयका । सा दृष्टा युष्माभिः किमिति नहि बूथ पनदेयः ! १ ॥१३॥ विपिने श्यापदरतोयक्षोरगभूतभीपणेऽमुप्मिन् । एकाकिनी विहाय प्रियामहं लक्ष्मणायाऽगाम् ॥ १४ ॥ रतः- सहस्रधारे संपत्येकं च जमणं मुस्त्या । भूयोऽप्यहमधागां धिर धिक् कुधियो धियं तद् मे ॥ १५ ॥ हा ! वैदेहि ! मयाऽस्मिन् कान्ते ! फयमुग्मिताऽसि कान्तारे । हा घत्स ! लक्ष्मण ! कयं मुक्तोऽसि च संकटे द्विपताम् ? ॥ १६ ॥ एवं विलपन रामो न्यपतत् पुनरपि मच्छितो भूमौ । फन्दभिः करणतरं पतिभिरपि वीक्ष्यमाणोऽयम् ॥ १७ ॥ सौमित्रिरपि गद्दमवोचदार्याय ! कथय ननु किमिदम् ? । मातास्मि सदमयस्ते जित्वाऽरीनागतः पुरतः ॥ १८॥ सुधयेर तेन वचसा सिक्तः संजातचेतनो रामः । दृष्ट्वाऽग्रे निजमनुज सहर्ष. DD100 १११७ ·वाप्पः समालिङ्गत् ॥ ११ ॥ सौमित्रिरपि सवाप्पं जगाद कस्यापि मायिनो नियतम् । ननु सिंहनादकारणमिह सीताहरणमिदमजनि ॥ २०॥ तस्य प्राणैः सममहमिहाहरिष्यामि जानकीमधुना । तत्प्रवृत्युपलम्भारम्भाय यतावहे तावत् ॥ २१॥ एष विराधः प्रणमत्यार्यपदान् राज्यमघटलङ्कायाम् । पैञ्यममुष्य निवेश्यस्तत्र मयाऽङ्गीकृतं यस्मात् ॥ २२ ॥ सौमित्धिणेति रामो विशप्तस्तूर्णमवटलङ्कायाम् । गत्वा पिराधमेनं न्यवेशयत् पैतृके राज्ये ॥ २३ ॥ सुन्दः खरस्य सूनुश्चन्द्रणखा चाप्यवटलङ्कायाः । नंष्टा रामभयेनागमत् तदा रावणं शरणम् ३ २४ ॥ किष्किन्धायां दुर्धरशक्त्यभिरामः परेशुरथ रामः । पिटसुग्रीवं हत्या सुप्रीयं स्थापयामास ॥ २५ ॥ अष्टादशाथ कन्या धन्या रूपेण दातुमात्मीयाः। सुप्रीयः फपिनायो दाशरथिं प्रार्थयामास ॥ २६ ॥ स्मित्या जगाद राम. सखे ! तवेच्छामि सस्कृति नान्याम् । सीताप्रवृत्तिमेकामानेतुं संपति यतस्व ॥ २७ ॥ इति रामेण फपीन्द्रः स्वयमादिष्टः स्नसैन्यकपिवीरान् । सीताप्रवृत्तिहेतोर्दिशि दिशि गपशा प्रवर्तयामास ॥ २८ ॥ दाशरथेरिव मूर्ता मनोरथाः सर्वतोऽपि ते कपयः । नगनगरविपिनवाधिपु पश्यन्तो जानी चेरुः ॥ २६ ॥ सुग्रीयः स्वयमगमत् कम्बुद्वीपं दिशैकया गच्छन् । रत्नजटी विद्याभृद् भूपतिना तेन दृष्टोऽत्र ॥ ३० ॥ सुप्रीवस्तमपृच्छद् विद्याभृत् स्वमसि रलजटिनामा । तद् व्योमपानविपयेऽलस इव किमु दृश्यसे कथय ? ॥ ३१ ॥ सोऽभाषिए समस्ता विद्या मे संहता दशास्येन । समुदस्थायिपि यदहं सीतां हरतोऽस्य युद्धाय ॥ ३२ ॥ कपिकेतुनाऽथ नीतो रत्नजटी रामभद्रपादाने । विज्ञापित इति चैप व्यजिशप- जानकीशुद्धिम् ॥ ३३ ॥ हा राम ! राम ! लक्ष्मण ! भामण्डल ! जनक ! तान ! हा मातः ! । इति विलपन्ती देवीमहर दशकन्धरः स्थामिन् ! ॥ ३४ ॥ सीतोदन्तमिम तं दाशरथिः समधिगम्य मुदितोऽस्मात् । तं रत्नजटिनमुश्चैर्भूयो भूयः समालिगत् ॥ ३५ ॥ भूयो भूयः सीतोदन्तं पप्रच्छ राघवो जटिनम् । सोऽपि तत्प्रीतिहेतोभूयो भूयस्तमावख्यौ ॥ ३६ ॥ सौत्सुक्यं दाशरथिः सुग्रीवादीनथेति पप्रच्छ ·- विका सटीका १२२८ दूरे कियतीतः सा कथयत रत.पुरी लङ्का ? ॥ ३७॥ तेऽप्यूचु किं नु तया पुर्या दूरस्थया निकटयापि । सर्वे तृणपद् यद्वयमिह विश्व- जितो दशमुसस्य ॥ ३८ ॥ रामोऽभ्यधत्त कृतमिह जेयाजेयत्वचिन्तया तस्य । दशयत केवलं त सौमित्त्रास्यते पश्चात् ॥ ३६॥ सौमि. रित्रराह कः किल स रावण पौरुप फचन तस्य । कान्दविक्शुनक इव यश्चलेन पापी चकारेवम् ॥ ४०॥ तत्वाचारणाह तरय शिरः समिति पातयिष्यामि । सभ्यीभूय भवद्भी रणनाटकमीक्षणीयं तु ॥ ४१ ॥ अथ जाम्बवानवोचद् भवत्सु हन्तोपयुज्यते सर्वम् । किन्तु दरायदनकदनः स य करे करति कोटिशिलाम् ॥ ४२ ॥ अस्त्येयमिति वदन्तं निन्युः कपयोऽथ लक्ष्मणं तन ! यत्रास्ते कोटिशिलोदपाटि चानेन सा तरसा ॥ ४३ ॥ प्राशासन्तो देवाः सौमित्निं विचिकिरस्तदा कुसुमैः । कपय. पुनरानिन्यु सजातप्रत्ययाः स्वपुरीम् ॥ ४४ ॥ फपिया जगदुरिदं युप्मत्तो रायणस्य खलु मरणम् । दूत प्रेप्यस्त्वादौ द्विपत्सु महतामियं नीतिः ॥ ४५ ॥ संदेशहारकैरपि सिध्यति पदि कार्यमहितमभि विहितः । उद्योगेन तदानीमुछेगो मूभुजां क ? ॥ ४६॥ तद् दृतोऽद्भुतवचनः प्रस्थाप्यस्तन कश्चन समर्थः । सा दुष्प्रवेशविगमा लङ्का हि श्रूयते विहिता ॥ ४७ ॥ दूतेन कार्यसिद्धय गत्वा याच्यो विभीपणस्तर । कोणपकुले किलास्मिन् निखिलेऽपि सनीतिमानेकः ॥ ४८ ॥ लघु मोचयितुं सीतां घोधयिता रहसि रावण सोऽपि । तेनापज्ञातोऽय देव ! त्वां नियतमभिसर्ता ॥ ४६॥ रामेणानुमतेऽस्मिंस्तेषां मन्त्रेऽथ कपिमहीनाथः । प्रेप्यादित्यपुरे श्रीभूति हनुमन्तमाह्वास्त ॥ ५० ॥ राम लक्ष्मणकपिपतिभामण्डलमुख्य- 'परिवृतं सदसि । हनुमानुपेत्य भानुप्रतिमरुचिः प्रणमति स्माथ ॥ ५१ ॥ देवायमाञ्जनेयः पवनञ्जयसूनुरतुलवलकलितः । विधुरे परमो मधुर्विनयी मम जीवितं राज्ये ॥५२॥ अपरोऽस्य नास्ति तुल्यस्तदभु सीताप्रवृत्तिलाभार्थम् । प्रहिण स्वामिनिति च प्रोवाच फपीश्वरो रामम ॥ ५३॥ युग्मम् ॥ रामोऽभ्यधत्त हनुमन् ! संप्रत्यप्रविम ! याहि लङ्कायाम् । सीतां गवेषयेरिह मदुर्मिकामर्पयेस्त- 1११८॥

·स्यै ॥ ४ ॥ तच्चूडानमभिक्षानं प्रत्यानयेः पुनश्चात्र । महाचिकमपि चैतञ्जनकभुवे संदिशेस्तस्ये ॥ ५५ ॥ देवि ! त्यया वियुक्तो ध्यायं स्वामेव वर्तते रामः । सुभगां त्वदधिष्ठानादुत्पश्यन् नैऋती च दिशम् ॥५६॥ मद्विरहकातरा त्वं प्राणान् ! प्राणेशि मा! परित्यातीः । सौमिरिमनिहतं त्यं द्रक्ष्यसि रक्षपति सपदि ॥ ५७ ॥ हनुमानपीदमूचे स्वामिनाशां विधाय ते यावत् ! एमि त्रिकूटपुर्यास्तिष्ठेस्तावत् त्य- मंत्रय ।। ५८ ॥ इत्युक्त्या नत्वापि च रामं सद्यो विमानमधिरुह्य । लङ्कां गतो हनूमान् प्रविवेश विभीपणायासे ॥५६॥ सत्कृत्यागमकारण- मपृच्छयताभीविमीषणेनायम् । हनुमानिति च वभापे स्मितपुष्पाभ्यचिता चाचाम् ॥ ६० ॥ दशवदनस्य यदि त्वं भ्रातेच्छसि चास्य यदि शुभोदकम् । तत् पत्नी दाशरथेरेतस्माद् मोचयापहृताम् ॥ ६१ ॥ त्वद्भातुर्वलिनोऽपि हि नूनं फाराधृतान्तकस्यापि । रघुपुप्रपत्नीहरणं मरणं दशमस्तकस्यापि ।। ६२ ॥ दशवदनवन्धुरूचे हनुमन् ! ननुसाधु भाषितं भवता। सीतां मोचयितुं स्वाग्रजोऽयम मयाभिहितः ॥६॥ भूयोऽपि सनिर्वन्धं निजवन्धुं नियतमर्पयिष्यामि।सीता मुञ्चति यदि पुनरधुनापि गतं न नः किमपि ॥६॥ श्रुत्वति पायनायित्पत्य जगाम देवरमणयने । तमाशोकानोफहस्तले स सीतामलोकत च १६५॥ रुदती चामफरस्थं लम्बालकपिहितमाननं दधतीम् । निश्वासान् मुञ्च- ती विरहकशां मलिनतरवसनाम् ॥ ६६ ॥ निरपेक्षा देहेऽपि ध्यायन्तीमपि च राम रामेति । निष्कम्पा परमलयं पश्यन्ती योगिनीमिय ताम् । ६७ ॥ विशेषकम् ॥ दयौ चैवं हनुमानये ! पुरस्ताद् महासती सीता । अस्या दर्शनमात्रात् पावित्र्यं कस्य नो भवति ? ॥ ६८ ॥ अस्या वियोगविधुर स्थानेऽन्यहमेव विद्यते रामः। ईटक कस्य कलनं सुरूपमनुरुपशीलगुणम् ? ॥ ६६ ॥ लड्वेश्वरो वराकः स्फुटमिह निपतिप्यते विधाप्येपः । रामप्रतापमहसा स्वपापनीलायितेनापि ॥ ७० ॥ विद्यातिरोहितवपुः सीतोत्सङ्गेऽथ मुद्रिका हनुमान् । मुमुचे तां दृष्ट्वा साऽस्न- पयत् प्रमदाभुतोयेन ॥ ७९ ॥ अपि तो जगाद ननु सखि ! मुद्रे ! कुशली सलक्ष्मणो रामः ? । आविर्भूय हनूमानूचे मातस्तदस्ति यद् 0000000000000000 ·रोक सटीका। ११९) पदसि ॥७२॥ प्रादिष्टः प्रभुणाई रामेण तव प्रवृत्तिमधिगन्तुम् । तत्र गते मयि देवः समप्यतीह च्छिदे द्विपतः ॥ ७३ ॥रोमाञ्चिता सवा. प्पा सीता निजगाद पास ! कोऽसि त्वम् ? । पारावारमपारं लइघितयानसि च कथय कथम् ? ॥७४॥ कश्चित् प्राणहितो मे प्राणिति वत्सेन लक्ष्मणेन सह । एस्त्वया च कुत्र स्थाने काल च नयति कथम् ? ॥ ७५ हनुमानथाह पवनाञ्जनयोरहमस्मि नन्दनो देवि! । कपिखे- घरवियोऽधिमनवयं गगनयानेन ॥ ७६ ॥ सुप्रीयं तदरिवधात् पत्तीकृत्यात्मनोऽधिकिष्किन्धम् । तव विरहधाम रामः सलक्ष्मणोऽस्त्येव फुगलेन ॥ ७७ ॥ विद्याधरैर्महेन्द्रप्रमुखैः सममेत्य तायको भ्राता । भामण्डलोऽपि तद्वद् दुःखी तमुपासमानोऽस्ति ॥ ७८ ॥ रामेण प्रहितो. ऽहं कपिपतिसुग्रीपदनितो देवि! । त्यत्प्रत्ययाय मुद्रा समयं शुद्धि तयानेतुम् ॥ ७९ ॥ त्वत्तश्चूडारनं त्यानायितमस्ति देवि ! देपेन । मामत्र समायात प्रत्येप्पति तेन येनायम् ॥ ८० ॥ सकरुणयात्सल्यं सा जगाद चूडामणि ममादाय ! बज यत्स ! तूर्णमत्र स्थितस्य कश्चित् तपानः ॥८१ मा शद्विष्टा मातस्त्यं मयि घात्सरयकातराऽनर्यम् । अस्येह रामलक्ष्मणपत्तित्वं दर्शयिप्यामि ॥ ८२ ॥ इत्युक्त्या नत्वापि यहनुमान महाया पनं च तदशेषम् । रतांस्यतादीनि प्रहत्य लक्षागृहाणि विनिपात्य ॥ ८३ ॥ निधूय चात्मवन्धान् दशवदनकिरीट- कुहनं प्रत्या। राम समेत्य सोताचूडामणिमार्पयत् तस्मै ॥ ८४ ॥ विशेषकम् । सीताचूडारलं सीतामिव तत्वतः समायातम् । रामा म्पधत पक्षसि भूयो भूपस्तदस्माक्षीत् ॥ ८५ : आलिङ्ग्य दागरथिना पृष्टः सीताप्रवृत्तिमय हनुमान् । तस्मै शशंस निखिला दशपदन- पिमाननां चापि ॥ ८६ . ग्रीनोऽय रामभद्रः सुग्रीवायेरनुदुनः सपदि । लष्वामभि नि शङ्काशयोऽचलद् व्योमयानेन ॥ ८७ ॥ भामण्डल. नागदपपनविराधजाम्बयामुख्याः । विद्याधराः स्वसैन्यः समन्विता राममनुचेरुः ॥८८ नानायानविमानर्यात्राायस्पनेस्तदद्वनम् । रचय- म्ती रामचमनभमाऽगा यारिधेगपरि । अधिजलधि येनन्धरपेलन्धरनगरनायको तत्र । नाम्ना समुद्रमेतू नलनोलाभ्यां ममितिवद्धौ 1११९।

·॥ १० ॥ सेवापतितावेतौ गमः पुनरेव तर विनिवश्य । गत्वा सुवेलमजयद् नृपं सुवेलादिशिरसि गतम् ॥ ३१ ॥ उपलङ्कमनवीजा
इसद्वीपेऽथ हसरथनृपतिम् । जित्वा तत्रैवास्थाद् दाशरथिमोचितावास' ॥ १२ ॥ रामोद्दीपिततेज काष्ठाकीर्णत्रिकूटचुल्लीस्था । लङ्का-
स्थाली कलकलमचकलदथ जातुधानाद्या ॥ १३ ॥ समनीनहस्तयोथैः सामन्ता रावणस्य रणकरणे । हस्ताहन्तसारणमारीचमयादयो
गणश. ॥६॥ अत्रान्तरे दशास्यं नत्या प्रोचे विमीपण सदसि । देव! प्रसीद विमृश तणमिति पचनं शुभोदकम् ॥ ९५ ॥ लोकद्वित
यविरुद्ध परदायपहरण यदविमृश्य। चक्रे पूर्व भवता कुलमखिलं लजित तेन ॥६६॥ आदातुमात्मदयितामुपलङमुपस्थितोऽद्य काकुत्स्थः ।
तत्कान्ताप्रत्यर्पणमातिथ्यं विधेहि तदमुष्मै ॥ १७ ॥ नूनं ग्रहीप्यति निजां गृहिणी त्वत्तोऽन्यथापि काकुत्स्थः । निग्रहीप्यति च कुल ते
सकलं सकलङ्क ! सह भवता ॥ ६८ ॥ दूरे स्तां दाशरथी त्रिशिर.खरदूषणान्तकावेतौ । देवेन किं न हनुमान दृष्टस्तत्पत्तिरेकोऽपि ? ॥६६॥
झुद्धो हितोपदेशाद् दशाननोऽधावताथ तं हन्तुम् । सोऽप्युत्तस्थौ योद्ध सदसः स्तम्भं समुत्पाट्य ।। १०० ।। कुम्भकर्णेन्द्रजिन्द्यां भूत्वा
द्रुतमन्तरा तदानी तौ। युद्धाद निपिन्य नीतौ करिणाविव निजनिज स्थानम् ॥ १०१ ॥ मत्पुर्या निर्याहि स्वाश्रयधातिन्नरे कुलाहार ।।
त्वं दशाश्यगदितो मेजेऽथ विभीषणो रामम् ॥ १०२ ॥ रिपुवन्धवेऽपि तस्मै रामोऽनुसृताय विश्रुतविवेकः । लद्वाराज्यममन्यत सन्तो
नतवत्सला यस्मात् ॥ १०३ ४ हंसीपादुदचरदथ बलसंदोहपूरितदिगन्तः । रामोऽकलङ्कजयनिधिरधिलङ्कमियाय चास्खलितः॥ १०४॥
पशकन्धरसेनान्य. शुकसारणसंशितास्तदा सर्वे। लङ्काया निःसृत्यायुध्यन्त मदोद्धराः कपिभिः ॥१०॥ कपिभि वेडापूरितककुम्भिरभितो-
ऽपि युध्यमानेस्तैः । मृगयूथमिव मृगेन्द्रैरतोबलमखिलमक्षोभि १०६॥ भग्नेऽरिभिः स्वसैन्ये सामर्षों दशमुखस्य सेनान्यौ । हस्तमहस्तसज्ञो
नलनोलाभ्यामयुध्येताम् ॥१०॥ कुन्ताकुन्ति गदागदि विधाय चिरममरवीतित समरम् । हस्ती नलेन निहतो नीलेन पुनः प्रहस्तोऽथ ॥१०॥

·चरेका सटीका। 1१२01 म्ययमय चचाल योद्धं संनद्धो दशाननी वलसमुद्रः। रणतूर्यनादतर्जितघनर्जितभीषणः सपदि ॥ १० ॥ रामोऽभ्यपेणयदमुं दुर्दम- भुजदण्डचण्डिमारोपम् । निस्वानशसभेरीरघोपहूतारिजयलक्ष्मीः ॥ ११० ॥ तुल्यं मिलितयोस्तयोरथो रणः सैन्ययोरभूदुभयोः । सभ्यी भूय विदर्शनिरीक्ष्यमाणो धुतलस्थैः ।। १११ ॥ रामोऽथ कुम्भकर्ण रावणमय लक्ष्मणो नलः शम्भुम् । कुम्भं च पचनतनयः किष्किन्धेशः सुमालाख्यम् ॥ ११२॥ भामण्डलश्च केतुं नीलः सिंहाख्यमङ्गदश्च मयम् । इत्यपरानप्यसुरान् कपयोऽरौत्सुः परे परितः ॥ ११३ ॥ शस्त्र- रन सुचिरं यो, यो मटाः प्रतिभटांस्तान् । जीवनाहं धृत्वा निन्यू रामाशया शिविरम् ॥११४॥ दृष्ट्वा तद् दशवदनः क्रुद्धः शूलं विभीपणे- ऽमुशत् । तत् कणोऽकृत विशिखैः सौमित्रिस्त्वन्तरालेऽपि ॥११५॥ सौमित्त्रये दशास्यः शक्रया प्रौढमत्सरो मुमुचे । तेनाय- मुरसि मिश्विनः शालीव भुवि पतितः ॥ ११६ ॥ सौमित्रौ शक्तिहते रामानीकं सशोकमजनिष्ट । तदनीश इच विलोकितुमगमद् द्वी- पान्तरं तरणिः ॥१९७५ जितकाशीव दशास्यो विवेश लङ्कां निशम्य सीतेति। वजाहतेवमूछानिमीलिताक्षी पपातोाम् ॥११८॥ विद्याधरी- भिन्दकः सिका संजातचेतनात्थाय । रदती पिललापेत्यं जनकसुता कुट्टयन्ती रघम् ॥ ११६ ॥ हा वत्स! विनयलक्षण ! लक्ष्मण ! मुक्त्वा- प्रजं निजं क्याऽगाः । पटते मुहूर्तमपि न प्राणानेप तमो धर्तुम् ॥ १२० ॥ अहमहह मन्दभाग्या यस्याः कार्येऽमिताम्यतारधुना । देवेभ्योऽप्यतियरयोः पतिदेवरयोदयमापतितम् ॥ १२१ ॥ तद् मे प्रसीद पृथिवि ! द्विधाशु भव येन यामि पातालम् । प्राणप्रयाणहेतो. स्त्वमेय भव या विधा हृदय ! ॥ १२२ । पतिदेवरनिधनकरी जातैव किमस्मि देव ! रे। कथय । किं न मृता वाल्ये वा यद्वा किं न स्थली- भूता ॥ १२ ॥ यदतीमिति मुदतीं तां काचिद् विद्याधरीति निजगाद । अततदेहः प्रातर्मविता तव देवरी देवि! ॥ १२४ । स्वस्थावस्था साऽस्यात् पाकुरस्यप्रेयसीतिरचनेन । ज्यायन्ती सूर्योदयमिधारय चायाकीच ॥ १२५ ॥ सौमित्रिशक्तिभेदाद् वान्धयवधाश हर्षशोका. १२० ·भ्याम् । नक्तं नक्तंचरपरिराक्रान्तमनाः समजनिष्ट ॥ १२६ शक्त्याहते सुमित्रापुत्रे रामोऽप्यनाहतोऽमूर्च्छत् । सुग्रीवाशुपचरितो मूच्छन्तेि लक्ष्मणं च जगौ ॥१२७॥ तूपणी स्थितोऽसि किं त्वं प्रसीद यद वत्स! वाधते किं ते ?। पाख्याहि संशयाभिप्राणय निजमन देव ! ॥१२॥ पते त्वन्मुखवीक्षा सुग्रीवाद्या वितन्वते वत्स!। तदमूननुगान् वचसा दशापि किं नानुगृह्णासि ? ॥ १२६ ॥ प्रतिपन्नमस्ति भवता लङ्कारा- ज्यं विभोपवायास्मै । हा वत्स ! यद किमेवं तत् त्वं निश्चिन्त इव शेपे ? ॥ १३० ॥ हा वत्स! गच्छ मा मामनुपालय तावदासा यावत् । हत्या दगास्यमस्मै लङ्काराज्यं प्रयच्छामि ॥ १३१ ।। इत्युक्त्वाऽऽस्फाल्य धनुर्यावद् रामोऽभि रावणं चलितः । तावद् विभीषणेन प्रोचे नत्या सवाष्पेन ॥ १३२ ॥ संगम्भ त्यज नायक ! मा भज सौमित्रिशक्तिहतिखेदम् । शक्त्याहतोपि जीवति यावद् भानूदयं पुरुषः ॥१३३॥ तद् मन्नतन्त्रविधिना प्रतिकाराय प्रयत्यतां नाथ ! । यावद् विभावरीयं विगलत्याशेव नास्माकम् ॥ १३४ ॥ रामेणामेत्युक्ते सुग्रीवाद्यास्तु राघवोपरितः। संनद्धाः सप्त चमूवमांस्तेनुश्चतुारान् ॥१३५॥ अत्रान्तरे समेत्य प्रतिचन्द्रः खेचरः समाचख्यौ । स्वयमनुभूतं निर्गममुच्चैः शस्तविंशल्यातः ॥ १३६ ॥ श्रुत्वेत्थं रामगिरा भामण्डलहनुमदगदाः सपदि । गत्वाऽऽनिन्युगोंणक्षोणीधरतो विशत्यां ताम् ॥ १३७ ॥ तस्याः स्नानजलौघैरुक्षणतस्तत्क्षणाज्ज्वजन्त्युच्चैः । शक्तिनिरगाल्लक्ष्मणहृदयादुदगाच मार्तण्डः ॥ १३८ ॥ मगलतूर्यनिनादप्रमदः दवे. डाकरम्वितः प्रातः । समजायत कपिसैन्ये रावणवधनाट्यनान्दीव ॥ १३६ ॥ इत्यं राघवकटके पौलस्त्यः प्रमदफलकलं श्रुत्वा । युद्धो योचुमवालीदपशकुनै र्यमाणोऽपि ॥ १४० ॥ भूयोऽपि रामरावणबलयोरजनिष्ट समरसंरम्भः । उद्भटसुभटभुजाहतिरवचकितदिगन्तद- न्तीन्द्रः ॥ १४ ॥ कुर्वन्तो जयकेलि कपिवीराः समरकानने तस्मिन् । रक्षःशीर्पाण्युचैरपातयंस्तूलफलानीय ॥१४२॥ कृतोडीना ज्याला. पती रजस्तमसि वैरिवदनाली । दीपालयपालिरिवाराजत राम जयश्रियो द्रष्टुम् ॥ १४३॥ उत्तिप्ठमानमग्रजमुमजयेनाहवाय सौमित्तिः । .

·सटीका। १२१ नत्या निषिध्य युद्धश्रद्धालुः स्वयमयोत्तस्थे ॥ १४४ ॥ शक्तिविगमादपीद्धं सौमित्रः समितिशौर्यमालोक्य । सस्मार विजयरूपां बहुरूपी रायणी विद्याम् ॥ १५५ ॥ स्मृतमात्रायां तस्यामुपस्थितायां निजानि रूपाणि । बहुधा विचकारायुधवन्ति दशास्योऽतिमीमानि ॥ १४६ ॥ भूमौ नभसि पुरस्तात् पृष्ठे पार्यद्वयेऽपि सौमित्तिः । अदातीत् पौलस्त्यानेवायुधवर्षिणो निविडम् ॥ १४७॥ एकोऽप्यनेक इव तांस्ताक्ष्य- स्यो लक्ष्मणः शरैनिशितैः । लघुसंधानी दूरापातीव निपातयामास ॥ १४८ सौमित्त्रिणा विधुरीकृतोऽथ दशकन्धरोऽर्धचक्री सः । सस्मार वसमस्त्रं तयागात् तत्करे सपदि ।। १४६ । भ्रमयित्वा शिरसि रुपाऽरुणेक्षण पश्चिमाद्रिरिव भानुम् । पौलस्त्यस्तद् मुमुचे लक्ष्मणमभि पूर्वरालमिय ॥ १०॥ चक्रं परीय लक्ष्मयमस्य करे दत्तिणे समारोहत् । नारायणोऽयमष्टमहरिरिति घुष्टं च दिवि देवैः ॥ १५१ ।। निहन्यतेऽसौ जगतां समक्षमतत्त्रकारी युधि जल्पतेति । तेनैव मूर्धा दशकन्धरस्य सौमित्त्रिणाऽलूयत लीलयेव ।। १५२ ॥ हुप्यद्भिस्त्रिदशगणैः प्रसूनवृष्टिः सौमित्रेः शिरसि तदा व्यधीयतोच्चै । साऽऽयान्ती गगनतलादलिप्रणादैस्तद्दोप्योरिव गुणगीतमाततान ॥ १५३ ।। ॥ इति सीताचरितनाम्नि महाकाव्ये रामसीताविप्रलम्भरारणवधवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥ प्रतो दाशरथी जद्वाराज्ये न्यस्य विभीषणम् । प्रात्मदर्शनसुप्रीतां कर्तुं सीतामगच्छताम् ॥ १॥ सा देवरमणोधाने रामं वीक्ष्य सलमणम् । जुगोप लजितात्मानं तन्वी वेण्यातिकतया ॥२॥ प्रीतिफुल्लतनोरस्या भिन्नक्र्णवैतगात्। स्पर्धमानस्तदास्येन तदेन्दुः 1१२१

·शटितोऽपतत् ॥ ३॥ इयं महासती सीता जयत्यिति नभोऽगणे । तदानीं सिद्धगन्धर्वाः स्फुरत्तोपमघोषयन् ॥४॥ लक्ष्मणोऽश्रुजलैः प्रीत-
मानसः क्षालयन्निव । सीतादेव्या नमश्चक्रे क्रमाम्भोजद्वयीं तदा ॥ ॥ चिरंजय चिरं जीव चिरं नन्द मदाशिपा । इति युवाणा चैदेही जघौ
शिरसि लक्ष्मणम् ॥ ६ ॥ भामण्डलो नमश्चक्रे सीतां सापि तमअसा । आशिषा नन्दयामास महासाध्वीशिरोमणिः ॥ ७ ॥ स्वनामाख्या-
नपूर्व च लड्केश्वरकपीश्यग। हनुमानगदोऽन्येऽपि नेमुर्जनकनन्दिनीम् ॥ ८॥ पार्वणेन शशाङ्केन चिरात् कुमुदिनीव सा। रामेण जानकी
रेजे विकस्वरमुसी तदा ॥ ६ ॥ धर्मार्थाविव सत्कीर्त्या सीतयाऽथ समन्वितौ । प्रारुह्य पुष्पकं प्रीतौ प्रतस्थाते रघूनहौ ॥ १० ॥ समदोद्-
ग्रीवसुप्रीयभामण्डलविभीषणः । अन्वीयमानौ नगरीमयोध्यामीयतुश्च तौ ॥ ११॥ अभ्येत्य भरतः प्रीतः सानुजोऽप्यतिरंहसा । ननाम
राममुद्दामभक्त्या स न्यस्तमस्तका ॥ १२॥ पादयोः पतितं रामो भरतं साश्रुलोचनम् । परिरेभे समुत्थाय मूनि चुम्वन मुहुर्मुहुः ॥ १३ ॥
शत्रुघ्नमपि पादान्ते लुठन्तं रघुपुङ्गवः । उत्थाप्य परिमृज्य स्वांशुकेन परिपस्वजे ॥ १४ ॥ ततो भरतशत्रुघ्नौ नमन्तौ लक्ष्मणोऽपि हि।
प्रसारितभुजो गाढमालिलिङ्ग ससंभ्रमम् ॥ १५॥ अथो भरतशत्रुघ्नौ सानौ सीतां प्रणेमतुः । सापि तौ प्रीणयामास सर्वसंपज्जुषा-
शिषा ॥ १६ ॥ तूर्येषु व्योम्नि भूमौ च वाघमानेषु भूरिशः । अयोध्या रामसौमित्त्री प्रीतौ प्राविशतामथ ॥ १७॥ सोत्कण्ठमुन्मुखैः पौरैर्म-
यूगर्मुदिराविय । वीक्ष्यमाणापनिमिषैः स्तूयमानौ च साश्रुभिः ॥१८॥ पौरीभिर्दीयमानार्थी क्रियमाणनिरुञ्छनौ। स्वं प्रासादं प्रसन्नास्यौ
अग्मत् रामलक्ष्मणौ ॥ १६ ॥ रामोऽपराजितां देवी मातृवर्गमथापरम् । नमश्चक्रे ससौमित्प्रिस्ताभिराशीभिरैध्यत ॥ २०॥ अथ सीता
नता श्वश्रूजनायाभूणि मुचते । तेनामिनन्दिता यत्से ! भूया वीरप्रसूरिति ॥ २१ ॥ सौमित्रधंचक्रित्वाभिषेकेऽथ कृते इली । रामो व्यसृज.
दात्मात्मदेशेभ्यः सुहृदो नृपान् ॥ २२ ॥

·सटीका। २२॥ सीतेकदा मृतुस्नाता स्वप्ने दृष्टवती निशि । व्युतौ विमानाच्छरमौ प्रविशन्तौ निजानने ॥ २३ ॥ रामोऽप्याख्यत् तयाऽऽख्याते पोरी ते भाविनौ मुतौ । व्युतौ विमानाच्छरभौ यत्तु तद् न मुदे मम ॥ २४ ॥ धर्मस्य ते च माहात्म्यात् सर्व भावि शुभं प्रभो! । इत्यूने जानकी देवी तदा गर्भ वभार च ॥ २५ ॥ सम्मेतशैलयातायै जातं दोहदमात्मनः । रामाय सा तदाचख्यौ सोऽपि तत्पू. चिनिष्ान् ॥ २६ ॥ अत्रान्तरे च सीताया दक्षिणं चतुरस्फुरत् । आचचक्षे व सद्योऽपि साशङ्का राघवाय सा ॥२७॥ नेदं साध्विति रामेणाख्याते सी- ताऽप्रचोदिति। कि रसोतीपयासाद् मे संतुष्टोऽद्यापि नो विधिः? ॥२८॥ त्वद्वियोगभवाद् दुःखाद् दुःखमद्यापि मेऽधिकम् । किमसौ दास्यति विधिनिमित्तं नैतदन्यथा ॥ २६॥ रामोऽपि तामुवाचैवं देवि! मा खेदमुद्रह । अवश्यमेव भोक्तव्ये कर्माधीने सुखासुखे ॥ ३० ॥ तद् गछ मन्दिर स्थस्मिन् देवानामर्चनां कुरु । प्रयच्छ दानं पात्रेभ्यो धर्मः शरणमापदि ॥ ३१ ॥ सीतापि सदने गत्वा संयमेन महीयसा । अर्हतो. पूजयद् दानमयदातयती ददौ ॥ ३२ ॥ रघुनाथमयाजम्मू राजधानीमहत्तराः । यथाभूतपुरीवृत्तकीर्तनैकाधिकारिणः ॥ ३३॥ नत्वा रामाय ते तस्युः फम्पमानागपष्टयः। न तद् विज्ञपयामासु राजतेजो हि दुस्सहम् ॥ ३४ ॥ तानूचे रामभद्रोऽपि श्री भोः पुरमहत्तराः ।। अभयं वो घुयागानामेकान्तहितवादिनाम् ॥ ३५ ॥ तेप्वाधः सर्घसंवित्त्या विजयाख्यो महत्तरः । इति विशपयामास सावटम्भः प्रभोगिरा ।। ३६ ॥ स्यामिनास्ययिसप्यं यदि विक्षप्यते नहि । यश्चित्त: स्यात् तदा स्वामी विज्ञप्तं चातिदु:धवम् ॥३७॥ देव ! देव्यां प्रवादोऽस्ति घटते दुर्घटो. ऽपि हि । युपत्यापि यद् घटामेति श्रद्धेयं तद् मनीषिणा ॥ ३८ ॥ तथा हि जानकी हत्या रावणेन रिम्सुना । पकैव निन्ये तद्वेश्म न्यवात्सीय चिरं प्रभो ! ३n सीता रफ्ता विरफ्ता या संचिस्या था प्रसह्य या नीलोलेन दशास्येन नूनं स्याद् भोगदूषिता ॥४०॥ लोकोऽपि प्रवद. ( 1१२ ·त्येवं प्रवदामो वयं तथा । युक्तियुक्त प्रवाद तद् मा सहस्व रघूवह ! ॥४१॥ प्राजन्मोपार्जितां कीर्ति निजं कुलमियामलम् । प्रवादसहनेन त्वं मा देव ! मलिनीकथाः ॥४२॥ कलङ्कस्यातिथीभूतां सीतां निश्चित्य राधन. | सद्योऽभूद दु खतूष्णीका प्रायः प्रेमातिदुस्त्यजम् ॥४३॥ धर्यमालय काकुत्स्थस्तानुवाच महत्तरान् । साधु व्यापि युष्माभिर्न भक्ताः क्वाप्युपेतकाः ॥ ४४ ॥ न स्त्रीमात्रकृते जातु सहिप्येऽहमि- हायशः । इति रामः प्रतिक्षाय विससर्ज महत्तरान् ॥ ४५ ॥ निशायामथ काकुत्स्थः प्रच्छन्नोऽसिलतासखः । जनापवादं जानक्याः स्वयं श्रोतुं पुरेऽनमत् ॥ ४६ ॥ यावधर्मकृतः शालासमीपे कस्यचिद् ययौ । तावदस्याङ्गना प्राप विरेण प्रतिवेश्मनः ॥४७॥ युग्मम् ॥ पादयो- Zङ्गकेनैता हत्या चर्मकृदूचिवान् । अरे ! त्वं कियती वेलामस्था रण्डे ! निवेदय ॥ ४८ ॥ सोचे कीदर वराकस्त्वं रामेण रमणी निजा । परमास्या रावणगृहादानीयान्त'पुरी कृता ॥ ४६॥ मुहूर्त्तमात्रमपि न क्षमते तु भवान् मम । सोऽप्यूचे क्षमतां रामः स्त्रीजितोऽहं तु नेटशः ॥ ५० ॥ श्रुत्येति जानकीजानि. सतापी हृद्यचिन्तयत् । स्त्रीकृते धिक्कृत नीचेभ्योऽपि रामः शृणोति हा ॥५१॥ जाने महासती सीता स्त्रीलोलः स च रावणः । कुल च निष्कलङ्क मे हा रामः किं करोत्वसौ ? ॥ ५२ ॥ ध्यात्वेति गृहमागत्य सीतां त्यक्तुमना वलः । मन्त्र- यामास सौमित्तिं तत्तथाख्यानपूर्वकम् ॥ ५३ ॥ ऊचे च लक्ष्मणों लोकगिरा सीतां स्म मा त्यज । यथा तथापवदिता यदवद्धमुखो जनः ॥ ५४ ॥ लोकः सौराज्यस्वस्थोऽपि राजदोपपरो भवेत् । शिक्षणीयो न चेत् तन्नोपेक्षणीयः स मूभुजाम् ? ॥ ५५ ॥ रामोऽप्यूचे सत्यमेत- दीटग्लोक सदापि हि । सर्वलोकविरुद्धं तु त्याज्यमेव यशस्विना ॥५६॥ इत्युक्त्वोवाच सेनान्यं कृतान्तवदनं वलः । अरण्ये त्यज्यतां फ्यापि सीतेयं गर्भवत्यपि ॥ ५७ ॥ पतित्या रामपादेषु वभापे लक्ष्मणो रुदन् । सीतादेव्या महासत्यासत्यागोऽयमुचितो नहि ॥ ५ ॥ नातः परं त्यया वाच्यमिति रामेण भाषिते । लक्ष्मणोऽगाद निजावासं वासश्छन्नमुखो रुदन् ॥ ५E || रामोऽन्यशाच्च सेनान्यमरे सीतां बने नय ।

·बोका सटीका। ११२३॥ काया सम्मेतयाधायाश्वा तस्या. स दोहदः ॥ ६०॥ गङ्गापरतटे रामस्त्वामस्ति प्रतिपालयन् । इति वाच्य पुरस्तस्या यथैतीयं बया सह ॥ ६॥ सेनानीरपि सम्मेतयात्रादि स्वाभिशासनम् । आख्याय सीतामारोप्य रथे रथ्यानतत्वरस् ॥ ६२॥ गङ्गासागरमुत्तीर्यारण्ये सिंहनिनादक । गत्वा स्तान्तमदनस्तस्थौ किञ्चिद् विचिन्तयन् ॥ ६३॥ सासं म्लानमुख तं च वीक्ष्य सीताऽब्रवीदिति । कथमित्थं स्थितोऽसि त्वं सशोक र दुमंनाः ॥ ६॥ कृतान्तः कथमप्यूचे दुर्घच घच्म्यहं कथम् ? । दुप्फरं कृतवांश्चैतत् प्रेयभावेन पितः ॥६५॥ रातसाराससंयासनिर्यादाल्लोकजन्मनः भीतेन देवि ! देवेन वनेऽस्मिरत्याजितासि हा ! ॥६६ ॥ जनापवादमाकर्ण्य रामं त्वत्त्याजनो- पतम् । न्यधील्जदमणो देवि! निपस्य पदयोश्चिरम् ।। ६७ ॥ सिद्धाज्ञया निपिद्धश्च रामेण स रुदन्नगात् । अहं तु हन्त ! कार्यऽस्मिन् दतमः प्रेरितोऽस्मि हा ! ॥६॥ यनेऽस्मिन् भ्वापदाकीण मृत्योरेकनिकेतने । जीवियसि मया त्यक्ता स्वप्रभावेण केवलम् ॥ ६ ॥ शुयेति रयतः सीता मन्तिा न्यपतद् भुवि । मृतेति बुद्धया सेनानीः पापम्मन्यो रुरोद सः ॥ ७० ॥ सीतापि वनवातेन कथञ्चित् प्राप चेतनाम् । भूयो भूयोऽध्यमून्दंय चेतनामाससाद च ॥ ७ ॥ महत्यामथ वेलायां सुस्थीमृत्युवाच सा । इतोऽयोध्या कियदूरे राम- स्तिष्टति फुध पा? ॥७२ ॥ सेनानीरवदद् दूरेऽयोध्या किं पृष्टया तया ?। उग्राशस्य च रामस्य पर्याप्तं देवि! वार्तया ॥ ७३ ॥ इति श्रुत्वापि सा रामभाता भूयोऽप्यभाषत । भद्र! मद्वाचिकमिदं शंसे रामस्य सर्वथा ॥ ७४ ॥ यदि निर्वादभीतस्त्वं परीक्षा नाकृथाः कथम् ? 1 शङ्का- स्थाने दिसोंऽपि दियादि लभते जनः ॥ ७॥ अनुभोश्ये स्वकर्माणि मन्दभाग्या बनेऽप्यहम् । नानुरूपं त्यकास्त्वं विवेकस्य कुलस्य च ॥७॥ इत्युपरा मच्छिना भूमौ पतितोत्साय चाबवीत् । मया विना कथं रामो जीविष्यति हतास्मि हा? ॥ ७७ ॥ रामाय स्वस्त्यथा. गंगेरागिष लक्ष्मणाय च । गिगास्ते सन्तु पन्यानो वत्स ! गदोपराधयम् ॥ ७८० इयमेव सतीधुर्या भक्ता येदृश्यपि प्रभौ । चिन्तय- ।१२३ ·निति सेनानीनत्वनां ववले बलात् ॥ ७६ ॥ अथ सीता भयोद्धान्ता बनामेतस्ततो वने । आत्मानमेव निन्दन्ती पूर्वदुष्कर्मदूषितम् ॥ ८० ॥ भूयो भूयश्च रुदती स्खलन्ती च पदे पदे । गच्छन्ती पुरतोऽपश्यद महासैन्यं समापतत् ॥ ८१ ॥ मृत्युजीवितयोस्तुल्याशया वीक्ष्यापि तद्वलम् । सीता तस्थावभीतेव नम- स्कारपरायणा ॥ ८२ ॥ तां दृष्ट्वा विभयांचः सैनिका प्रत्युतापि ते। का नाम दिव्यरूपेयं भूस्थितेत्यभिभाषिणः । ८३ ॥ सीताया रुदितं श्रुत्वा स्वरधित् तचमूनृपः । इय महासती कापि गुर्विणी चेत्यवोचत ॥ ८४ ॥ कृपालुः स महीपाल सीतोपान्तं जगाम च । सीताप्या. शङ्किता तस्य स्वं नेपथ्यमढोफयत् ॥ ८५ ॥ राजाप्येयमभापिष्ट मा भैपीरत्वं मनागपि । तवैव भूषणान्येतान्य) तिष्ठन्तु हे स्वसः ! ॥८६॥ का व कस्त्वामिहात्यातीद निघणेभ्योऽपि निर्पणः । आख्याहि मा स्म शङ्किठास्त्वत्कटेनास्मि करितः ॥ ७ ॥ तनमन्त्री सुमतिर्नाम सीतामेत्यातचीदिति । गजवाहनराजस्य वन्धुदेव्याश्च नन्दनः ॥ ८८ ॥ नृपतिर्वज्रजद्धोऽयं पुण्डरीकपुरेश्वरः। महाईतो महासत्त्व परनारी- सहोदरः ॥ ६ ॥ गजान् ग्रहीतुमत्रैत्य कृतार्थीभूय च मजन् । त्वद्दु खदु खितोऽत्रागाद् दुखमाख्याहि तद् निजम् ॥ १० ॥ सीतापि स्वस्य वृत्तान्तं विश्वस्याभिदधेऽखिलम । रुदती रोदयन्ती तौ कृपालु राजमन्त्रिणौ ॥ ११ ॥ निर्व्याजो व्याजहारे राजा धर्मस्वसासि मे । एफध प्रपन्नाः स्युमियो वन्धव एव यत् ॥ १२ ॥ मम भामण्डलस्येव भ्रातुरेहि तदौकसि । स्त्रीणां पतिगृहादन्यत् पदं भ्रातृनिके- तनम् ॥ १३ ॥ रामोऽपि लोकवादेन त्वामत्याक्षीद् न तु स्वयम् । पश्चात्तापेन सोऽप्यद्य मन्ये त्वमिव फष्टभाक् ॥ २४ ॥ गवेषयिष्यत्य- विरात् त्वां सोऽपि विरहातुरः। चक्रवाक इकाफी ताम्यन् दशरथात्मजः ॥ ६५ ॥ इत्युक्त्या निर्षिकारेण तेनामेत्यभिधायिनी । सीता. रोह शिविका सयस्तदुपनायिताम् ॥ ९६ ॥ पुण्डरीकपुरं चागाद् मिथिलामपरामिर । अस्थाच सततं धर्मशीला तद्दत्तवेश्मनि ।। ६७ ॥ ।

·सटीका। १२॥ - इतथ राम. सेनान्यस्तत् तथाकर्ण्य मूछितः । संभ्रमाल्लदमणेनैत्य सिपिचे चन्दनाम्भसा ॥८॥ उत्याय वितलापैवं कर सा सीता महासती । सदा खलानां लोकानां वचसा हा ! मयोज्झिता ॥ ६ ॥ अथोचे लक्ष्मण. स्वामिस्तस्मिन्नद्यापि सा बने । सती निजप्रभावेण पाता नूनं भविष्यति ॥१०॥ गत्वा गवेपयित्वा च स्वयमानीयतां प्रभो! 1 सीतादेवी वियोगार्ता नैव यावद् विपद्यते ॥१०१॥ श्रुत्वैवं सह तेनेय सेनान्याऽन्यैश्च रोचरैः । रामोऽगाद् व्योमयानेन तत्रारण्येऽतिदारुणे ॥ १०२ ॥ प्रतिस्थलं प्रतिजलं प्रतिशैलं प्रतिदुमम् । रामो गवेरयामास ददर्श न तु जानकीम् ॥ १३० ॥ सीताप्राप्तौ विमुक्ताशो निवृत्य स्वपुरी ययौ । प्रेतकार्य च सीताया रामोऽकाीदुदश्रुहक् । १०४ : सेका हरिशोरने तस्थौ रामस्य वाचि च । क्यापि तिष्ठति सीतेति तथापि न विवेद सः ॥ १० ॥ इतश्च तप धैदेही सुपुये युग्मिनौ सुतौ । नामतोऽनगलवणं मदनामुशमप्यथ ।। १०६ ॥ वज्रजघस्तयोश्चके जन्मनाममहोत्सवौ स्थपुप्रलाभादधिकं मोदमानो महामनाः ॥ १०७॥ तावुल्लापनसंज्ञाभ्यां ख्यातौ कुशलवाविति । सीतासुतायजायेतामैफयोक्त्या कुसी- लौ ॥ १० ॥धानीभिः पञ्चभिः पाल्यमानौ पाल्पययोऽतिगौ। कलाग्रहणयोग्यौ तावजायेतां महाभुजौ ॥ १० ॥ तावधीताखिलकलौ प्रपेदाते च योयनम् । नूतनायिर चन्द्राळविन्द्रोपेन्द्राविवाथया । ११० ॥ वज्रजयः शक्तिचूलां पुत्री लक्ष्मीवतीभवाम् । कन्या द्वापिंगतं चान्या लवणेनोदयाहयत् ॥१११५ सोऽङ्गुशाय ययाचे तु पृथ्वीपुरपतेः पृथोः । जाताममृतयत्यायो कन्यां कनकमालिकाम् ॥११२॥ यंगो न भायते यस्य तस्मै स्वदुहिता कथम् ? । दीयतामित्यमापिष्ट पृथु. पृथुपराक्रम ॥ ११३ ॥ वनजधस्तदाकर्य तं क्रोधादभ्य- पेपयत् । परेरतिपलब्रजश्वसैन्यं त्यमण्यत ॥ ११४ ॥ संकुद्धौ मातुलचमूभनेन लवणाङ्कुशौ । निरङ्कुशाविव गौ प्रणिनन्तावधा- पताम् ॥ ५५ ॥ तयोरोजस्विनो रंदो मनागपि न सेहिरे । प्रतिकूला भुजभृतो दुमा भिद्योध्ययोरिव ॥ ११६ ॥ प्रभज्यत ससैन्योऽपि - ११२४॥

·- पृथुर्यावद् नरेश्वर । ऊचतुस्तायदेव तौ विस्मेरौ रामनन्दनौ ॥ ११७ ॥ अपरिज्ञातवंशाभ्यामप्यावाभ्यामिहाहवे । विशातयशजा यूय पलायचे कथ नु भो ? ॥ ११ ॥ इति तद्वचन श्रुत्वा वलित्वा पृथुरववीत् । व्यज्ञायि यशो युप्माकं दिक्रमेणामुना मया ॥ ११६॥ सधान वज्रजघेन समक्ष भूभुजा तत । चक्र पृथुनृप पुया स्पृहयनङ्कुश परम् ॥ १२० ।। शिविर न्यस्य तत्रास्थाद् वज्रजइघनरेश्वर । मागाच नारदमुनि सयके तेन चोचकै ॥ १२१ ॥ वज्रजयो निपगणेषु राजसूवाच नारदम् । अङ्कुशाय पृथुर्दास्यत्यसौ कन्या निजा मुने ! ॥ १२२ ॥ लपणाङ्कुशयोर्वशमस्मत्सवन्धिनोऽस्य तत् । पाख्याहि ज्ञातजामातृवशो येनैप तुष्यति ॥ १२३ ॥ अथोचे नारद स्मित्या घश को वेत्ति नानयो १ । यस्योत्पत्त्यादिकन्दः स भगवान् वृपभध्वज. ॥ १२४ ॥ पौलस्त्यवधनाट्येकसूत्रधारी धरातले । को येत्ति नानयोस्तातौ दक्षिणौ रामलक्ष्मणौ । ॥ १२५ ॥ गर्भस्थयोरप्यनयोरयोध्यालोकजन्मन । निर्वादाश्चकितेनोचेस्त्यक्ता रामेण जानकी ॥ १२६ ॥ अथाङ्कुशा हसित्वोचे ब्रह्मन् ! न खलु साधु तत् । चक्रे रामेण वैदेही त्यजता दारणे वने ॥ १२७ ॥ भूयासि हप- पादस्य कारणानि निराकृतौ । भवन्ति तत्र कि त्वेतद् विद्वानपि चकार स ॥ १२ ॥ पप्रच्छ लवणोऽथैव दूरे फियति सा पुरी। यस्या वसति मे तात सानुज सपरिच्छर ? ॥ १२६ ॥ मुनिरूचे तप पिता यस्या विश्वेकनिर्मल । साऽयोध्या पूरित पष्टियुग्योजनशतं खलु ॥ १३० ॥ वज्रजइघमथोवाच लवण प्रश्रय श्रयन् । इच्छापस्तत्र गत्वावां प्रेक्षितु रामलक्ष्मणौ ॥ १३१ ॥ प्रतिपद्य स तद्वाचमङ्कुश पर्यणाययत् । महात्सयात् पृथो राक्ष पुज्या कनफमालया ॥ १३२ ॥ वज्रजघपृथुभ्या तायन्वितौ लयणाङ्कुशौ । साधयन्तो वहून देशान् पुण्डरीफपुर गतौ ॥ १३३ ॥ जग्मतु स्वगृहं वीरौ भूपवीरैर्वृताविमौ । प्रणेमतुश्च जानफ्याश्चरणौ विश्वपावनौ ॥ १३४ ॥ चुचुम्ब मूर्ध्नि तौ सीता रूपयती मुदश्रुभि । रामलक्ष्मणयोस्तुल्यौ भूयास्तमिति चावदत् ॥ १३५ ॥ ऊचतुर्वघ्रजघं तौ मातुल ! प्रार त्वयाऽऽषयोः । ? - ·विका सटीका। मेने यानमयोभ्यायामिदानीमनुतिष्ठ तत् ॥ १३६ ॥ प्रयाणभम्भा चायन्तां छाद्यन्तां च दिशो वलैः । त्यक्ता येनावयोर्माता वीक्ष्यस्तस्याद्य विषमः ॥ १३७ ॥ सीतापि सद्यो रुदती जगादेदं सगद्गदम् । परसौ ! केयमनर्थेच्छा युययोः कर्मणाऽमुना १ ॥ १३८ ॥ वीरौ पितृपितृव्यौ या दुजयो गुसदामपि । यकाभ्यां निहतो रक्ष पतिस्प्रेजोश्यकण्टकः ॥ १३६ ॥ उत्कण्टा पितरं द्रष्टुं युवयोर्यदि बालकौ ! । विनीती- भूय तद् यातं पूज्ये हि विनयोऽईति ॥ १४० ॥ ततस्तायेवमूचाते विनय. क्रियते कथम् ? । तस्मिन् पैरिपदं प्राप्ते त्वत्त्याजिनि पित- पि? ॥ १४१ ॥ पुत्रौ तयायामायाताविति तस्य पुरः कथम् । गत्या स्वयं पदिप्यावस्तस्याप्येतत् प्रपाकरम् ॥ १४२ ॥ आनन्दजनक तस्य जनकस्यापि दोप्मतः । युद्धाहानं तु युज्येत कुर द्वययशस्करम् ॥ १४३ ॥ अभिधायेति सीतायां रुदत्यामपि चेलतुः । महोत्साहौ मदासन्यौ तौ रामनगरी प्रति ॥ १४४ ॥ क्रमेण गत्या सेनाभी रुग्धानौ सर्घतो दिशः । तावूपतुरुपायोध्यं योद्धकामौ महाभुजौ ॥ १४५ ॥ भुस्याऽकस्मात् पुरोपान्ते तत्पारफ्यमुपागतम् । संगरायोदतिष्ठेतां ससैन्यौ रामलक्ष्मणौ ॥ १४६ ॥ इतश्च तौ तणेनापि दोमन्तौ लव- पालुगौ । रामसैन्यमगाइतामिन्द्रोपेन्द्राविवार्णयम् ॥ १४७ ॥ पेततुर्यत्र यौतौ वने मताविव द्विपौ। रथी सादी निपादी वा न तना- स्थात् पृतायुधः ॥ १४८॥ हतविद्रुतमेवं च रामसैन्यं विधाय तौ। राममस्खलितो गत्वाऽयोधिपातां सलक्ष्मणम् ॥ १४६ ॥ भ्राम्यवर्क- धमकरं प्रमयित्याऽय जदमणः । मुमोच फुषितश्चक्रमङ्कुशाय जयेच्छया ॥ १५० ॥ आपतत् ताडयामासानेकशोऽस्तवकुशः । लवणो- ऽपि तधेपोर्न तु तर प्रत्यहन्यत ॥१५१ ॥ येगेनापरय तथफमधुशस्य प्रदक्षिणाम् । कृत्वा लक्ष्मणहस्तेऽगात् पुनर्विधुदिवाम्बुदे ॥ १५२ ॥ चिन्तयामासतुधियं विषयणौ रामलदमणौ । किं बोरिशाहिणावेतौ न त्वामिह भूतले ? ॥ १५३ ॥ नारदोऽनान्तरे तत्राभ्येत्य भाम- पपलायितः । विदस्य निजगादेति निम्नं रामं सलक्ष्मणम् ॥ १४ ॥ हर्पस्याने विषादोऽयं युषयोः किं रघूद्वहौ ? । पुत्रात् पराजयो १२५॥

·पंशोधोतनाय न कस्य हि १ ॥ १५५ ॥ सीताकुक्षिभवौ पुत्रौ तवेमौ लयणाङ्कुशौ । त्वां द्रष्टुमागतापत्र युद्धव्याजाद् द्विषो तु न ॥ १५६ ॥ अभिज्ञानमिदं तेऽत्र यथकं प्रवमूव न । मुधाऽभूद भारतं चक्र पुरा बाहुवलायपि ॥ १७ ॥ त्यागात् प्रभृति सीताया वृत्तान्त नारदो- ऽपिलम् । पुप्रयुद्धान्तमाचख्यो विश्वविस्मयदायकम् ॥ १५८ ॥ रामोऽथ विस्मयत्रीडाखेदहर्षसमाकुलः । मुमूच्र्छ चन्दनाम्भोभि सिक्तः संज्ञामवाप च ॥ १५९ ॥ लक्ष्मणेन सहोदश्रु. पुत्रवात्सल्यप्रितः । जगाम रामो लवणाङ्कुशयोः संनिधौ जवात् ॥ १६० ॥ स्यन्दनादव- तीर्याशु विनीतौ लवणाखुशौ । रामलक्ष्मणपादेषु मुक्तास्त्रौ पेततु. क्रमात ॥ १६१ ॥ तावानिय निजोत्सङ्गे निवेश्य च रघूद्वह' । मूर्ध्नि चुम्बन गरोदोथै शोफस्नेहवशंवदः ॥ १६२ ॥ रामोत्सगाद निजोत्सङ्गं तावारोप्याथ लक्ष्मणः । चुम्बन शिरसि बाहुभ्यां परिरेभेऽथुपूर्ण- एफ् ॥ १३ ॥ अपरेऽपि हि भूपालाः सैन्ययोरुभयोरपि । प्रमोदन्ते स्म संभूय विवाहमिलिता इव ॥ १६४ ॥ भामण्डलनृपाख्यातो पनजड्यनृपोऽपि हि । ननाम रामसौमित्त्री विनीतश्चिरपत्तियत् ॥ १६ ॥ रामस्तमाललापैवं त्वं भामण्डलसंनिभः। पुत्रौ यो वर्धय- स्त्यं मेऽनपीः काष्ठामिमां च यः ॥ १६६ ॥ इत्युक्त्या पुष्पकारूढ पद्मनाभः सलक्ष्मणः । अर्धासनोपविष्टाभ्यां पुत्राभ्यां प्राविशत् पुरीम् ॥ १६७ ॥ पौरैरालोक्यमानश्च स्तूयमानश्च साङ्गजः । जगाम रामः स्यं धाम पुष्पकादुत्ततार च ॥ १६८ ॥ अथ रामं सुमित्याभूः कपीश्वरविभीषणौ । हनुमानङ्गदश्चान्ये संभूयैवं व्यजिशपन् ॥ १६९ ॥ परदेशे स्थिता देवी त्वयेव रहिता- ऽधुना। विनामूभ्यां कुमाराभ्यामतिकऐन तिष्ठति ॥ १७२ ॥ यद्यादिशसि तद् भर्तरानयामोऽध तामिह । विपत्स्यतेऽन्यथा सा तु पतिपुधोग्मिता सती ॥ १७१ ॥ रामः किञ्चिद् विचिन्त्योचे सीतेहानीयते कथम् ? । लोकापवादोऽलीकोऽपि वलयानन्तरायकृत् ॥२७२॥ प्रत्यक्ष सर्वलोकानां दिव्यं देवी करोतु सा । शुद्धया च तया साध गृहवासोऽस्तु मे पुन. ॥ १७३ ॥ एवमरित्वत्युदित्या से पुर्या वहिर- ·पेका सटीका। २६) फारयन् । विशालान् मण्डपानुस्तदन्तमञ्चधोरणीः ॥ १७४ ॥ तेषु चौपाविशन् भूपाः पौरामात्यादयोऽपि च । ते विभीषणसुग्रीध- प्रमुसा खेचरा अपि ॥ १७५ ॥ ततो रामाशयोत्याय पुण्डरीकपुरे रयात् । गत्वा नत्वा च वैदेहीमित्युवाच कपीश्वरः ॥ १७६ ॥ त्वत्कृते प्रेषि रामेण पिमानं देवि ! पुष्पकम् । इदानीमिदमध्यास्स्व रामोपान्तमुपेहि च ॥ १७७ ॥ साप्यूचेऽद्यापि मेऽरण्यत्यागदुःखं न शाम्यति । तत् कथं राममायामि भूयो दुःखान्तरप्रदम् ? ॥ १७८ ॥ नत्वा भूयोऽपि स प्राह मा कुपस्तव शुद्धये । समं पौरे पैः सर्मचारदोऽस्ति राघवः ॥ १७६ ॥ तेनेत्युके पुराप्येपा जानकी शुद्धिकाइक्षिणी । आरुरोह विमानं तदयोध्यामाजगाम च ।। १८० ॥ महेन्द्रोदयमुघानं समुपेत्योत्ततार सा। दत्तार्धा लक्ष्मणेनैत्य नमश्चक्रे नृपैरपि ॥ ११ ॥ अग्रे निषद्य सौमित्रि पैः सममदोऽवदत् । निजां पुरी निजं वेश्म प्रवेशाद् देवि! पायय ॥ १८२ ॥ सीताप्यूचे प्राप्तशुद्धि. प्रवेक्ष्यामि पुरीमिमाम् । गृहं च नान्यथा वत्स ! निदो यदि शाम्यति ॥ ॥ १८३ ॥ श्रुत्येति राघोऽन्येत्य मेथिलीमय शुद्धये। अन्वशाद् नन्वसावेन स्मितपूर्वमदोऽवदत् ॥ १८४ ॥ एमादो विधायाद्य कुरुषे मत्परीक्षणम् । विचरणोऽसि काकुत्स्थ ! सजा तत्रापि नन्यहम् ॥ १८५ ॥ ऊचे विलक्षो रामोऽपि जाने दोषस्तास्ति न 1 जनोत्पादितदोपस्योतारणावमुच्यते ॥ १८६ ।। जगाद जानकी दिव्यपञ्चकं स्वीकृतं मया । विशामि वह्नौ व्यलिते भत्तयाम्यय तन्दुलान् ॥ १८७ ॥ तुला समधिरोहामि तप्तं कोशं पिवामि च । गृह्णामि जिया फालं किं तुभ्यं रोचते वद ? ॥ १८ ॥ युग्मम् ॥ अनान्तरेऽभ्यधुः पौरा दृपदम्येत्य राघवम् । इयं महासती सीता देव! कि दिव्यकर्मणा ? ॥ १८६ ॥ रामोऽप्युवाच हे लोकाः ! मर्यादा कापि नास्ति यः। संफरय दोपं युप्माभिरवेयं दृपिता पुरा ॥ १६० ॥ भूयोऽपि गृह्णतां दोपमर्गला कापि नास्ति वा १ मत्र 'जातु' इति हेमचन्द्रकृतरामायणोक्त पाठ मुयुक्त प्रतिभाति । - 1१२६।

·प्रत्ययाय तत सीता विशतु ज्वलितेऽनले ॥ ११ ॥ इत्युक्त्वाऽखानयद् रामो गत हस्तशतत्रयम् । पुरुषद्वयदघ्न चापूरयसन्द- नेन्धने || १२॥ तं दीपदहन मृत्यै कारयित्वैप भीषणम् । दध्यौ मनसि हा कप किं ममेदमुपस्थितम् ॥ १६३ ॥ श्य महासती नून नि शवाग्नौ प्रवेक्ष्यति । देवस्येव हि दिव्यस्य प्रायेण विपमा गति ॥ १६४ ॥ मया सहास्या निर्वासो हरण रावणेन च । वने स्यागो मया भूयो भूयोऽप्येतच मत्कृतम् ॥ १६ ॥ एव सोऽचिन्तयद् यावत् तावत् सीतोपपायकम् । स्थित्वा स्मृत्या च सर्वश चके सत्यापनामिति ॥ १६ ॥ हे लाकपाला लोकाश्च सर्वे शृणत यद्यहम । अन्यमभ्यसप रामात् तदाग्निर्मा दहत्ययम् ॥ १६७ ।। पन्यथा तु सुसस्पों धारीवास्थितिवादिनी । झम्पा स्मृतनमस्कारा ददो तस्मिन् हुताशने ॥ १६८ ॥ सा यावत् प्राविशत् तावद विध्यातोऽग्नि स च तणात् । गत स्वच्छपय पूण क्रोडावापीत्वमाययौ ॥ १६ ॥ सीता त्यधिजल पनोपरिसिंहासनस्थिता । तस्थौ पव सद्भायपुष्टशीलानुभावत ॥ २०० ॥ ननृतुर्नारदाद्या खे सीताशीलप्रशसिन । सोतोपरिशत् तुष्टाश्च पुष्पवृष्टि व्यधुः सुरा ॥२०१ । अहो शीलमहो शील रामपल्या यशस्करम् । इति लाकप्रघापोऽमूद् रोद कुतिम्मरि. क्षणात् ।। २०२।। मातु प्रभाव तं दृष्ट्वा मुदितौ जवणाङ्कुशौ। हंसाविय तरन्तौ तौ गत्वा सीतां प्रणेमतु ॥ २०३ ।। गत्या सौमित्रिशत्रुघ्नभामण्डल विमीपणा । सुग्रीवाद्याश्च धैदेही नमश्चक सभक्तय ॥ २०४॥ सीता समेत्य रामाऽपि गीतां निभुवनेरपि । पश्चात्तापमपापूर्ण इस्यूचे रचिताजलि ॥ २० ॥ त्यक्तोप्रश्वापदेऽरगयेऽजीपस्त्वं स्वप्रभावत एक दिव्य तदप्यासीद् नाशासिपमह पुन ॥ २०६ ॥ क्षान्त्या सर्वे ममेदानीमिदमध्यारस्य पुष्पकम । चल स्वयेश्मने प्राग्वत् कुरु राज्य मया सह ॥ २७ ॥ सीताप्यूचे न ते दोपो न च लोकस्य कश्चन । न चान्यस्यापि कस्यापि फिन्तु मत्पूर्वकर्मणाम् ॥ २० ॥ निर्विराणा कर्मणामीहन्दु खावतमदायिनाम् । उत्तमार्थ ·वरेसका सटीका। ११२७१ धयिष्यामि तदुच्छेदनिवन्धनम् ॥ २०६ ॥ इन्युफ्त्याऽथ तमाएं किल जनझभुवः प्रवजन्त्याः स केशानाधत्तपापि तप्त्वा चिरममरपतिः प्रान्तक्ल्पे बभूव । तस्माकूलेन रेनाप्यसमतमशमध्याननिर्धेतकर्मा शर्माद्वतं प्रपेदे कृतविषयविपल्लाघवो राघवोऽपि ॥ २१० ॥ ॥ इति सीताचरितनामनि महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः ॥ ॥ इति सीताकथा॥ मुलसा तु महासती धीमहापौरपरमधाविका तायिकसम्यक्त्वधारिणी नागरथकारगेहिनो राजगृहराजश्रेणिकमित्रद्वात्रिंशत्पुत्रमा- ताऽभमुमारकथायामुपदिष्टर । संप्रति नु राजीमतीकथा,-- स्यताधी गिरिपुर नामास्ति पुरमद्भुतम् । यत्रासिरेर निस्त्रिंशो वाण एर च मार्गणः ॥ १॥ भोजवृष्णिकुलाम्भोजनभोमणिनिभी नमः। उप्रमेनोऽभयन् तस्मिन्नुप्रतेजोऽरिमूभुजाम् ॥२॥ राजीमतीति राजीववदना तम्य नन्दना । वभूप धारिणीकुक्षिसरसी फलहंसिका ॥ ३॥ यदझे युगरूपं यत् तद् नियः प्रथितोपमम् । एफपं तु यत् तस्योपमानं मुकुरे यदि ॥ ४ ॥ अनुरूपो वरोऽमुध्याः क. स्यादित्यु. प्रचिन्तया । उग्रसेनोऽभयद् ध्यप्रमानसोऽनिशमेय सः ॥ ५॥ तश द्वारकानापो नेमिनायान्वितस्तदा । ग्रीष्मे सान्त पुरो स्तुं यतोधानमागमत् ॥ ६ ॥ चन्द्रा0विध ताराभिस्तत्र तो ।१२७ ·स्त्रीभिरावृतौ । सरो विविशतु स्नातु विरच्य कुसुमोचयम् ॥ ७॥ स्त्रीणां नितम्वसंवन्धवृद्धेऽम्युनि तदाम्बुजे. | श्रमज्जिलजयेगासा मुखलक्ष्मीविलोकनात् ॥ ८ ॥ जले गर्जति पर्जन्य इवासां करताडने । नृत्ता ग्रीष्ममपि प्रावृड्कालयन्ति स्म केकिन ॥ ९॥ गौरीपु तासु खेलन्तौ कृष्णौ तौ विष्णुनेमिनौ । चारुचम्पकमालासु रोजम्वाविन रेनतु ॥ १०॥ मनोनुदे वर सिक्या देवरं प्रति नेमिनम् । तास्ततश्चक्रिरे नीरप्रपञ्च नर्मकर्मठा. ॥ ११ ॥ समन्तत. समं ताभिः करिणीभिरिव द्विपः । चिकोड नेमिनाथोऽपि पाथोभिः करलालितः ॥ ॥ १२॥ इति खेलन्तमालोक्य तदानी नेमिन मुदा । कृतार्थीकृतहक् तस्थौ चिरं पयसि केशयः ॥ १३ ॥ निर्गत्य सरसस्तीरे तस्थुस्ता जिप्रायोपितः । तासु प्रभुरभात पुण्डूमुफ्तास्विव हरिन्मणिः ॥ १४ ॥ तदा पूर्जल त्याऽरोदीय प्रभुशोज्झितेः । अङ्गीकृतरपूर्वश्चा- हासीय महसाशुकै ॥ १५ ॥ अथ तत्रोत्सुकस्नैणन्यस्ते हेमासने हरिः। निवेश्य नेमिनं प्राह सुमाहात्म्यकिरा गिरा ॥ १६ ॥ बाध्य देन ! त्वदग्ने यत् तद् वार्धी वृष्टिसनिभम् । नापराध्यामि तजल्पन मान्यश्वास्मि त्यया कियत् ॥ १७ ॥ पित्रोर्मनोरथौ स्यातां दुप्पूरावादि- मस्तयोः । जातस्यास्येतणं सूनो. परिणीतस्य चापरः ॥ १८ ॥ ततः समुद्रविजयशिवादेव्योः स्थपूज्ययोः । जाते त्वयि जगहीपे पूर्व पूर्णो मनोरथः ॥ १९ ॥ राजकन्यां तदुद्वाह्य धन्यां काञ्चन संप्रति । पिनोमनोरथं देव ! द्वितीयमपि पूरय ॥ २०॥ श्रीनाभेयादयस्तीर्थकराः के न मुमुत्तर। परिणीय समुत्पन्नसुनयो दधिरे व्रतम् ? ॥ २१ ॥ त्वमप्यतो विवाहेन पितृम्रातृसुहम्जनम् । प्रानन्दय दयासार! दयास्थानमिदं महत् ॥ २२ ॥ इत्थं कृष्णः सतृष्णोऽस्य पाणिग्रहमहं प्रति । कुर्वन्नभ्यर्थनां नेमेः पाणौ दीन इवालगत् ॥ ३३ ॥ रुक्मिणी. सत्यभामाद्या सर्चा अपि हरिप्रियाः । तदेवाभ्यर्थयन्योऽस्य पादयो पेतुरातुराः ॥ २४ ॥ अन्येऽपि यदरः सर्व विवाहे विहितादराः । बभूवुर्नेमिनायस्य पुरः पटुचटूक्तय ॥ २९ ॥ अमी मूढा' स्नियश्वेतास्तदेतदसदामहे । कालनिर्गमनं फतु युक्तं वचनमाननम् ॥ २६ ॥ ।

·शिंका -- सटीका। 1१२८ कदाचिदपि जप्स्येऽहमिहाथै संघिदूषणम् । ध्यायेदमोमिति प्रोच्य श्रीनेमिस्तानमोदयत् ॥ २७ ॥ युगमम् ॥ शिवासमुद्रविजयौ तत्कथाकथके नरे । दातुं नापश्यतां वस्तु राज्येऽप्यानन्दमानतः ॥ २८ ॥ स्ववन्धोरुचितां कन्यामन्विप्यन्नथ केशवः । अभापि भामयाऽऽस्ते यद् मम राजीमती ध्वमा ॥२६॥ हरिः स्मृत्वाथतां स्मित्या ययौ यदुभिरन्वितः। निवासमुग्रसेनस्य ग्रहाधीशो ग्रहैरिव ॥३०॥ अभ्युत्थायोग्नसे. नोऽपि विश्वसेनं ससंभ्रमः । भद्रपीठे निघण्याने तस्थावादेशलालसः ॥३१॥ याचितो नेमये राजीमतीमेतेन स स्वयम् । तथेति प्रतिपद्याथ सबके चमिणं मुदा ॥ ३२ ॥ ततः कृष्णेन विशप्तः समुद्रविजयो नृपः । विवाहलग्नमासनं पृष्टवान् 'क्रोष्टुकिं तदा ॥ ३३ ॥ दत्तेऽथ श्रायणश्वेतपष्टयां फोप्टुकिना दिने । उग्रसेनसमुद्रो/नायौ तूर्णमसज्जताम् ॥ ३४॥ अथ पाणिग्रहासन्नदिने नेमि यदुस्त्रियः । प्राङ्मुखं स्थापयामासुर्भासुरारब्धगीतयः ॥ ३५ ॥ तमस्नपयतां प्रीत्या रामदामोदरौ स्वयम् । वद्धप्रतिसरं नेमिनाथ नाराचधारिणम् ॥ ३६॥ आगादयोग्रसेनस्य निकतं तायकेतनः । स्वयं तद्विधिनाराजीमतीमप्यध्यवासयत् ॥३७॥ शर्वरी सर्वरीतिशो निर्वायतां गृहागतः । हरिः संगाहयामास विवाहाय विभुं मुदा॥ ३८ ॥ अथ श्वतांवत्कान्तश्वेतच्छनविराजितः । श्रीनेमिः श्वेतगृङ्गार: श्वेताश्वं रथमास्थितः ॥ ३६ ॥ तूर्गनिर्घोपसंहृत्या पुराहतवधूजनः । बन्दियन्दमुखोन्मुक्तैः सूक्तर्मुखरिताम्बरः ॥ ४० ॥ गीर्यमाणगुणग्रामो हृवन्धुवधूजनः । फार्मयामिसम्देन क्रियमाणावतारणः ॥ ४१ ॥ परीतो यदुभिः सधैः पार्वणेन्दुरियोडुभिः । उग्रसेनगृहासन्नो जगाम जगदीश्वरः ॥ ४२ ॥ फलापकम् ॥ ययस्याभिरभिप्रायविद्भिः सा प्रेरिता ततः । उत्थाय संभ्रमाद् मातृगृहादुञ्जम्भितस्पृहा ॥ ४३ ॥ हारफेयूरफोटोरकर्ण पूराद्य- लहता । पासोभिः शोभितानलगः कल्पवल्लीच जङ्गमा ॥ ४४ ॥ हर्षपीयूपयणोनिन्नरोमारोत्करा । पामरोह घरारोहा गया घोशितुं विमुन् । ४५ ॥ विशेषकम् ॥ तस्यातिशायि जायण्यं पिबन्ती सा दशा भृशम् । अनिमेपतया पूर्ण सा देवीभूयमन्यमूत् ॥४६॥ conorro 1१२८।

·-
विनोदुम प्युपायान्त सा तं पीक्ष्य व्यचिन्तयत् । एतत्पाणिनहे योग्यं भाग्यं किं मे भवेदिति ॥ ४७ ॥
इतश्चाकर्णयन् नानाजीवानां करणं स्वरम् । जाननपि जिनोऽपृच्छरिकमेनदिति सारथिम् ॥ ४८ ॥ अथ सारथिनाऽभापि देवाति-
ध्यरते तर । उग्रसेमोऽमहीजीवाजलस्थलनमश्चरान् ॥ ४६॥ तत्सर्वेऽपि कृपाकान्त ! वाट कान्न स्थिता अमी । तन्वते तुमुलं
प्राणभयं येन महाभयम् ॥ ५० ॥ अथोवाच यदुस्वामी यत्रामी सन्ति जन्तवः । स्यन्दनं नय तत्रैतं तदकाच सारथिः ॥ ५१ ॥
प्रय व्यलोकि दीनास्यैः प्राणिभि. स्वस्वभापया । रक्ष रक्षति जल्पद्भिः पिनेर तनुजे' प्रभुः ॥५२॥ करुणाकदलीमूलकन्देन
विभुना ततः । अमी सर्वेऽप्यमोच्यन्त जवादादिश्य सारथिम् ।। ५३ ॥ मुस्तेपु तेपु. जीवेपु शमेने वपुष्मता। स्यन्दनो 'जगतां पत्या
प्रत्यायासमराल्यत || ५४ ॥ शिवासनद्रविजयकृष्णरामादयोऽप्यथ । स्वं स्यं यानं समुत्सृज्य वेगाद् नेमिनमन्यगुः ॥ ५५ ॥ तं चाय
नाथभूचाते पितरौ सानुलोचनौ । त्वया जात ! किमारब्धमिर नः प्रातिलोमिकम् ? ॥ ५६ ॥ प्रभुः माह मयारब्धमेतद् विश्वानुकूलिकम् ।
पशुयद मोचयिष्यामि यद् युष्मान् स्वं च वन्धनात् ॥ १७ ॥ तदाकाथ मूछालौ पितरी पेततु तितौ । चन्दनादिभिराश्यास्य
कृष्णस्तौ, प्रभुमभ्यधात् ॥ ८ ॥ धिर ते विवेकितामेतान् पशूनप्यनुकम्पसे । दोयसे पुनर्मातृपितृभ्रातृनुहृजनान् ॥ ५६ ॥ ततोऽभ्यधात्
प्रभुः कृष्ण! नोक्तं युक्तमिद त्वया विचारय चिरं वन्धो निर्यधस्यायति मम ॥ ६० ॥ संसारमुखमापातमधुर स्यादपथ्यवत् । मुखा-
प्रीतिः प्रियाकारी शमस्तु कटजायुक्त् ॥ ६१ ॥ सर्वेषां तत् प्रियाकर्तु प्रशमोऽयं श्रितो मया । हित यत् परिणामे हि हितं तत्
पारमार्थिकम् ॥ ६२ ॥ इत्युक्त्या स्वजनेप्वश्रुगद्देषु वदत्स्वपि । श्रीनेमिराययावामगेहमुद्वाहनिःस्पृह ॥ ६३ ॥ तीर्थ प्रवचयेत्युक्तस्तदा
लोकान्तिकामरैः। दत्वैप वापिकं दानं रैयते प्रायजत् ततः ॥ ६४॥

·का सटीका। ११२९॥ लय दर्शनं दत्त्वाऽन्यत्रास्मिन् गोपतौ गते । तदा राजीमती मूछों भेजे राजीविनीव सा ॥६५॥ चन्द्रपारिवाशाभिरा- लोभिचन्दनयः। सिका कुमुद्वतीयाप्तवोधेति व्यलपीच सा ॥ ६६ ॥ रे देव ! यदि भाले मेन नेमिलिखितः पतिः। ततः किमियतीं भूमि त्ययाऽइमधिरोपिता ? ॥ ६७ ॥ यदि नेमिन मे भावी भर्त्ता किं दौकितस्ततः । तद् नालब्धनिधेर्दुःखं दृष्टनष्टनिधेहि यत् ॥६८॥ क्या क्य नेमिरित्यासीत् त्वत्पत्तित्ये मनोऽपि ना त्वहिरैव विवाहाथै स्वामिन्नस्मि प्रतारिता ॥६६॥ त्वयारोपि ममो- वाइमनोरपतयः स्वयम् । उन्मूलयन्नमुं स्यामिमात्मनोऽपि न लजसे ॥ ७० ॥ स्वामिन् ! मामपहायैवमात्मैकशरणामपि । सर्वसाधारणां सिरिलिप्सारते कीरशी मतिः ॥ ७९ ॥ विजपन्तीति धारिण्या धृत्योत्सनेऽथ सा स्वयम् । वभाषे वसनान्तेन मार्जयन्त्यशु तद्- जोः ॥ ४२ ॥ प्रिये यासे ! स्म मा रोदीलभ्यः फ्य फ्वेदशः पतिः । किं करे किङ्करेन्द्रस्य तिष्ठेचिन्तामणिः क्वचित् ? ॥ ७३ ॥ निजमानमतिप्रम्य चलता सिद्धिरस्ति न । राहोराहारितोऽपीन्दुर्गलादपि पलायते ॥७४॥ तद् वत्से ! त्वत्समं राजकुमारं कश्चन सपा । अहापोहाइपिप्यामि मनो पालय नेमितः ॥ ७ ॥ अथ राजीमती प्राह त्वं मातमैदमभ्यधाः । पति, नेमिरेवात्र पङ्कजिन्या यार्यमा ॥ ७६ ॥ माता दाता च.पाता च ततो नान्योऽस्ति कश्चन । यादृशस्तादृशो पास्तु स एव शरणं मम ॥ ७७ ॥ इति चेतो दृढीकृत्य यापन्ती प्रभुपादुकाम् । तस्यौ राजीमती भाययतीमय पितुगृहे ॥ ७ ॥ रएनेभिरय माता कनीयाजगदीगिनुः । राजीमतीमियायेतत्पाणिग्रहमनाः सना ॥ ७ ॥ अहो प्रजावतीमोहाद् मामुपासि नुमेयसी । ति राजीमतो मत्या तमायान्तमुपाचरत् ॥ ८॥ स पुनः संम्रमाद् मत्वा तामारमन्यनुरागिणीम् । भाणयामास दासी. मिरामावादार दुर्मतिः ॥८१ . राजीमत्यपि तद् घुमाऽचिन्वपद् धुम्वती शिक्षा प्रभोरस्य च सौदर्येऽन्यहो ! सत्त्वान्तरं कियत् ? ११२९॥

·॥ २ ॥ दिटया तत्याज मां राज्यधियं चोच्छिष्टवत् प्रभु । असौ त्वशौचः श्वेवैतद्वय काश्तति धिर विधिम् ॥ ३॥ वदेन स्नेहल
स्नेहोपायेनैव प्रवोधये । निमित्तीकृत्य मा मनत्वसौ मा भवसागरे । ८४ ॥ध्यात्वेति सा पयः पीत्वा चामयित्वोपधाच तत् । ददौ
प्रातरुपेताय स्थालस्थ रथनेमये ॥ ८५ । सोऽब्रवीद् किमिद मुग्धे ! वान्त पाययसेऽद्य माम् । वस्तुना रुचिरेणापि किमुच्छिष्टेन
धीमताम् ? ॥ ८६ ॥ सोचे यद्यपि वेत्सीद त्यममुग्ध ! महामते ! । वान्तां श्रीनेमिना तद् मां परिणेतु किमिच्छसि ? ॥ ७ ॥
रथनेमि पतित्वाथ तत्पदोरिदमभ्यधात् । वियाह बोधितो 'मुह्यन् साधु साधु महासति !॥ ८८ ॥ अथैतौ शुधसवेगौ जाते केवलिनि
प्रभौ । आददातेऽस्य पादान्ते दान्तेन मनसा यतम् ॥ ८६ ॥ रथनेमिरथान्येधुरध्यास्ताध्यात्मलालस । गुहां काञ्चिदिहागाध दृष्टिदूनो.
प्रसेनजा ॥ १० ॥ रथनेमिमजानन्ती तमस्तामतिरोहितम् । उद्वापयितुमत्रासौ वस्त्राण्यूाप्यमुञ्चत ॥ ११ ॥ कामस्येर विकोशासिज-
तामालाक्य ता मुनि । गतधैर्य पुरोभूय स्सलद्वागिदमभ्यधात् ॥ १२ ॥ पुरापि प्रार्थितासि त्वमद्य मे कुरु याञ्छितम् । सर्वेषामर्थि
नामर्थ पूरयेत्क्ल्पवल्ल्यपि ॥ १३ ॥ रथनेमिमयो मत्या लज्जित्या भोजनम्दनी । सवृताङ्गी जपाद् बोधमङ्गीभिस्तमवोधयत् ॥ १४ ॥
स्वदशा दूषित पूर्व धृतो याऽर्थस्त्वयोदरे । अद्यापि तदजीर्णस्य क्षाराद्वारा स्फुरन्त्यमी ॥ १५ ॥ स्कन्देयुर्चलित ज्योतिधूमकेतुदुरासदम् ।
नेच्छन्ति वान्तमापातु कुले जाता अगन्धने ।। ६६ ॥ धिगस्तु ते यश काम्या यस्त्व जीवितकारणात् । वान्तमि
यहो! पातु भविता
ऽन्तेऽपि ते मृति ॥ १७ ॥ अह च भोजराजस्य त्वं चास्यन्धकवृष्णजः । मा कुले गन्धने भूत्वाऽसयमं निभृतश्चर ॥ १८ ॥ यदि त्व
कुरुपे भाव या या द्रक्ष्यसि नायिका । वात्याधूतो हठ इवानियतात्मा भविष्यसि || ६ || तस्या स वचन श्रुत्वा सयत्याश्च सुभापितम् ।
अकुशेन यथा नागा धर्म सप्रतिपन्नवान् ॥ १० ॥

·का सटीका। नेमि विजेतुमस्जद मदनी महात्रं राजीमतीमयमनेन तु नायकेन । तेने सैप रथनेमिरथाविरुदो जिग्येतरां विहितमोक्षगुणोदयेन । १०९ ॥ ॥ इति राजीमतीकथा ॥ ३०) . प्रथमदनरेखा यथा;- प्रस्त्ययन्ति पिरयातं सुदर्शनपुरं पुरम् । यत्र देन्या न भारत्या कमला कलहायते ॥ १ ॥ अपनीतद्विपञ्चूडामणिमणिरथो नृपः। तपासीष्ट यदसियोनि यिललास यशःशशी ॥ २॥ बभूव युवराजोऽस्य तापवाहुवलोत्कटः । युगवाहुरिति ख्यातः क्षात्रतेज गङ्गयुक् ॥ ३ ॥ तस्यामीग्जिनधर्मकरतानेकगुणान्विता । निया मदनरेखेति रूपरेखावती सती ॥ ४॥ मम देवेन पत्यापि स्वरूपेण जित. स्मरः । इतीय सापि तत्कान्तामणोद् धीरयासिता ॥ ५ ॥ तयोश्चन्द्रयशाः कीर्त्या तारकेशविजिन्वरः । सुतोऽभूच्छक्ति- दुरि. कुमारः शिवयोरिय ॥ ६ ॥ कदाचिदेतां श्वेतांशुमुखी पातायनस्थिताम् । दृष्ट्वा' मणिरथचक्रे कामकेलिमनोरथम् ॥ ७ ॥ ततोऽस्य गन्धमाल्यादि प्रेषयामास भूपतिः। निर्विकारा तु सा सर्वमग्रही ज्येष्ठभक्तितः ॥ ८॥ ततो मानितमात्मानं मन्यमानः स मंतिः । दूती मुखेन ता रन्तुमर्थयामास पार्थियः ॥ ६ ॥ सापि दूतीमुखेनैवं पार्थिवाय घ्यजिशपत् । युज्यते नेदृशं वक्तुमपि. देव ! भगशाम् ॥ १० ॥ कुललज्जा न चेल्लोकजस्ता च तव भूपते ! । यदन्ने कयं नैव स्ववन्धोरपि लज्जसे ? ॥ ११ ॥ श्रुत्वेति भूपतिश्चित्ते चिन्तयामासिवानिति । इयं मग्यनुरकैव पनितार्थ पदत्यदः ॥ १२॥ यावत् ते बन्धुरस्त्येष तायाह नोचितमोशम् । एनं केनाप्युपायेन 1१३०॥

·हन्मि तत् किमनेन मे ? ॥ १३ ॥ इति दुष्टमतेरस्य युगवाहुं निशुम्भितुम् । छलं मृगयमाणस्य ययौ कालः फियानपि ॥ १४ ॥ तो
मदनरेखा तु चन्द्रस्वप्नेन सूचितम् । गर्भ कादम्बिनीवाधाद् युगयाहो रवेरिय ॥ १५॥ जिनान संघसम्मानरूपान भूपानुजो वहन् ।
तस्याश्च पूरयामास तृतीये मासि दोहदान् ॥ १६ ॥ युगवाहुर्यमाहूत इव चैत्रोत्सवेऽन्यवा । जगाम रन्तुमुघाने समं मदनरेखया ॥ १७ ॥
फोडतः कान्तया साकं तया साफम्पया स्मरात् । दिनान्तेऽस्तमगात् तस्य प्राच्यपुण्यमियांशुमान् ॥ १८ ॥ तणं स्थित्वा व सल्या-
स्यलक्ष्मीरिय तिरोदधे । करोध च तमस्तस्य दशा इच दिशो दश ॥ १९ ॥ युगवाहुरसौ तस्मिन्नेवोवास निशां घने । येन संजायते पुंसां घुद्धिः
फर्मानुसारिणी ॥ २० ॥ उद्दामयुद्धान् विमुच्येप यामिकान् परितो धनम् । रम्भाकेलिगृहेऽशेत समं मदनरेखया ॥ २१ ॥ अयो
मगिरयो दयावसाववसरो वरः। सुप्रसन्नाद् विधेः प्राप्तः सुचिरं वाञ्छता मया ॥ २२॥ एफं तावत्प्रसङ्गेन युगवाहुर्यहिने। द्विती.
यमेष फतिचित्पादातपरिवारितः ॥ २३ ॥ तृतीयं सांप्रतं रात्रिश्चतुर्थ वनमस्ति तत् । हन्मि गत्वा प्रियासगविघ्नं भूतमिवाशुभम्
॥ २४ ॥ चिन्तयित्वेत्यसौ दुष्टो मुटिना कलयन्नसिम् । गतो पहिर्यनेऽपृच्छद् यामिका नित्यनामिकः ॥ २५ ॥ भो भोः शंसत मे
पन्धुर्युगवाहुः क्य वर्तते । श्रुत्येति तद्वचस्तेऽपि शशंसुः कदलीगृहे ॥ २६ ॥ मैनं कश्चिन्छलाम्येपी द्वेषी हत्यादिवस्थितम् ।
इत्यागामित्यसौ जल्पन्नथ केलिगृहेऽविशत् ॥ २७ ॥ ससंभ्रममयोत्थाय युगवाहुस्तमानमत् । अलमत्रोपितेनैहि पुरमित्यनुमोविता
॥ २८ ॥ तदादेशादसौ गन्तुं पुराय प्रगुणीभवन् । हतो हतारमना तेन फन्धरायां शितासिना ॥ २६ ॥ युगवाहुस्ततो मू_मीलि.
ताक्षोऽपतद् भुपि । तारं तारं च पूचके शुचा मदनरेखया ॥ ३० ॥ किमेतदिति संभ्रान्ताः पत्तयः परितोऽमिलन् । ऊचे राशा
च्युत पाणेवैवादसिरसौ मम ॥ ३१ ॥ नूनमेतद् नृपस्यैव चेष्टितं पापवेष्टितम् । विमृश्येति बलादेनं त्तपयः पत्तनेऽनयन् ॥ ३२ ॥

·101 सटीका। १३१॥ ते चद्रयशसोऽप्याख्यन् युगवादास्तयाकथाम् । सोऽपि वैद्यानुदायोयान तूर्णमुपाययौ ॥ ३३ ॥ व्रणकर्माणि वेद्या वितन्यत्सु प्रयत्नतः । युगवाहास्तदा तारायनभङ्गोऽभवत् पुनः ॥ ३४ ॥ ततो मदनरेखाऽस्मै परलोकाध्वयायिने । धृत्वा विकिनी धैर्य विदधे धर्मगम्बलम् ॥ ३५ ॥ महासच! न ते कश्चित् त्व च स्यापि न ध्वम् । फुटुम्वे देहिना योग पक्षिणामिव शाखिनि ॥ ३६ ॥ सपं. स्वफर्मणा पूर्वरूतानामश्नुते फलम् । परो निमित्तमान स्यात् तद्दोपेषु गुणेषु च ॥ ३७ ॥ तद् दधीधा मन साम्ये सुगतेमुंग्यकारणम् । शरण च तर चत्वारोऽहन्मुख्यास्ते च मङ्गलम् ॥ ३८ ॥ अशानाञ्च कुसनाञ्च यत् त्वयाऽकारि कर्दिचित् । पुण्याई ! दुष्टत गई तद् मङ्गलनिवहणम् ॥ ३६ ॥ सुगृहीतां च पुनीथा सुगतिद्वारकुञ्चिकाम् । अप्रपञ्चमते ! पञ्चपरमे- छिनमस्फियाम ॥ ४० ॥ इत्येतया शुभध्यानसोपानमधिरापित । युगवाहुर्ययात्रुचै पद प्राणविनाकृत ॥४१॥ तत. पितृशुचा चन्द्रयशा सहपरिच्छदः । रुदनमन्दं प्रधान रोदसीमप्यरोदयत् ॥४२॥ दम्यौ मदनरेखा तु धिग् धिग् मे रूपप्तपदम् । ययास्मि गमिता हन्त हताशानर्थमीरगम् ॥ ४३ ॥ असौ च शीलयिघसमशौचो मे करिष्यति । निहस्यति च मे पुत्रमपि कान्तो यथा हतः ॥ ॥४४॥ सामतं साप्रतं तद् मे स्थातुमय लवाऽपि न । गत्वा विदेशमाधास्ये परलासहित व्रतम् ॥ ४५ ॥ चिन्तयित्वेति सा पुषमप्यनापृच्च सत्वरा । नि मृत्योद्यानतस्तस्मात् प्रचचाल दिशैकया ॥ ४६ ॥ पादयो फण्टकैर्वाढ हृदये शोकशड्कना । पीड्यमाना ययो मार्गे निशीथेऽद्रीय सा जगात् || ४७ ॥ प्रमात् प्रापाटवीमेका सानेकतरुगहराम् । तत्र मार्गमिवादेष्टुमुदियाय च भास्कर ॥४८॥ प्रारीमुसो प्रयान्ता सा गनेराहयती सती । मध्याह्ने क्षीरनीरेशमिवैकं पाप्य परवलम् ॥ ४६ ॥ प्रक्षाल्य मुखहस्ताहि तत्र स्मृत्वा मिनमान् । व्यधाद् घनफले प्राणवृत्ति स्वापतित स्वयम् ॥ ५० ॥ प्रत्याख्यायाय सागार लतागारगता क्वचित् । एपा मदनरेखापति- - १३॥

·प्रा शयनमातनात् ।।५१ ॥ प्रस्तगत विमारा. मिया नमस्काराअपन्तो सा निशान्तरे । असूत मूर्तिमत्पुण्यमिव लोकस्तुत सुतम् ॥ ५३॥ प्रातः कम्बलरत्नेन वेष्टयित्वा तमभक्म् । फरठेऽस्य मुद्रिका यौगवाहवीमवलम्य च ॥ ५४॥ सरो मदनरेखाऽगात् सातयित्वात्र वाससी । स्नातुं विषेश तोयान्तस्तोयदेवीय सा तदा ॥ ५५ ॥ युग्मम् ॥ ततो जलगजेनासौ लीलयोस्तिप्य शुण्डया । तिप्त्वा नभस्यरुन्धत्या द्वराज्य विदधे तणम् ॥ २६ ॥ याता नन्दीश्वरं विद्याभृता कनापि सा दिव. । पतन्ती चातकेनेच तोयधारा प्रतीपिता ॥ ५७ ॥ मन्दन्ती करुणं तेन नीता घेताव्यपर्वते । सोपरोधममुं दीना सा जगाद सगरम् ॥ ५८ || अद्याई भो महासत्य ! प्रसूता निशि कानने । सुत लतागृहे मुक्त्या हताशाऽगां सरोवरे ॥ १६ ॥ ततो जलगजेनाहमक्षेप्सि नभसि क्षणात् । निपतन्ती ततो देवादासादयिपि च त्वया ॥ ६० ॥ तदेको बालकः सोऽयं इंस्यते श्वापदेन हा! । आहाररहितो मृत्यु लप्स्यते स्वयमेव वा ॥ ६१ ॥ तदक्षेपाद् महासत्व ! पुनभिक्षां प्रयच्छ मे। तत्र मां नय त पाउन कृपापात्र समानय ॥४२॥ विद्याधरोऽब्रवीत् फान्तं यदिमां प्रतिपद्यसे । पर्ता तदा त्वदादेशमस्मि सारगलोचने! ॥६३) अन्यच सुच गान्धारदेशे रत्नायहे पुरे । खगेन्दुर्मणिचूडोऽभूत् प्रियास्य कमलावती ॥ ६४,॥ तयोर्मणिप्रभाख्योऽहमस्मि सूनु शुचिस्मिते ! । तद् मां श्रेणीद्वयाधीशं कृत्या तातोऽग्रहीद् मतम् ॥६५॥ ममेण विहरन सैप ध एवात्रागतोऽभवत् । सांप्रतं तु गतो नन्दीश्वरं चैत्यानि यन्दितुम् ॥ ६६ ॥ मयापि गच्छता तत्र नभस्याऽऽसादि सुन्दरि ! । तद् मां पतिमुरीकृत्य भव विद्याधरेश्वरी ॥६७॥ अन्यच्च ते सुतं प्राप्य विपिनाद् मिथिलानृप । प्रीत्याऽऽर्पयद् महादेव्ये पाल्यमानोऽस्ति शोभने ! ॥ ६८ ॥ प्रशप्त्येदं मयाऽशायि विद्यया तत् प्रसीद मे। भुइक्ष्य भोगान् मया साफ पौलोमीय मरुत्वता ॥६६॥ श्रुत्वेत्यचिन्तयदसावहो ! मे फर्मणां , दशा । यद् भवामि हहान्यान्यतरव्यसन- ·विका सटीका। 1.३मा भागिनी ॥ ७० ॥ विभूतयोऽपि मा भूयशीजम्नानिपचेलिमा. । गेहदाइसमुद्भूतमुधोतं कः समीहते ? ॥ ७१ ।। ते पति सुशीलानां दारिद्रयमपि मगढनम् । न्याय एष सरोजिन्या संकोचस्तपनं विना ॥ ७२ ॥ तत् किमत्र विधेयं मे हुँ कालहरणं किल । मिथ्यापि सरपसन्धाया यत् तथ्याद् नातिरिच्यते ॥ ७॥ निर्धाति जगादैनं युगवाहुपतिव्रता । नय नन्दीश्वरं मां तत् प्रियं तेऽपि विधास्यते ।। ७४ ॥ ततः श्रुत्येति विद्याभृग्रामणीः स मणीमये । विमाने तां समारोप्यानन्दी नन्दीश्यां ययौ ॥ ७ ॥ तत्रं प्रीता विपचारार्थत्यानां शाभ्यताईतः । ननामानचं तुष्टाय सा भावरसिताशया ॥ ७६ || मणिप्रभेण साकं सा मणिचूडमुनीश्वरम् । गत्वा नया पुरोऽमुष्य निषसाद यथाविधि ॥ ७७ ॥ ततो मदनरेखाया मत्या व्यतिकर मुनि । ज्ञानालोकाश्चतुर्शानी मणिप्रभमवोधयत ॥ ७ ॥ अपो मणिप्रभेणे प्रदेन महात्मना । क्षामिता यामिता नीता प्रोक्ता किं तेऽधुना प्रियम् १ ॥ ७६ ॥ सोचे नातः परं किञ्चित् वियं वापर ! यत् त्वया । इद नन्दीश्वरं तीर्थ समानेपि सुदुर्लभम् ॥ ८० ॥ विमानमेकमायासीदसमानमिहान्तरे । तन्मणीकिङ्किणी- पगाडामरं चलचामरम् ॥ ३१ ॥ तस्माद् विनिर्ययायेक प्रभया भामुरः सुरः। हारकेयूरकोटीरकुण्डलादिविभूपण ८२ ॥तां सती त्रिः परीयामा पुरी नत्यातिभक्तितः । ततोऽनमद् मुनि तस्य पुरतो निषसाद च ॥ ८३ ॥ अथ 'विद्याधरेणैव विस्मितेनेति भापितः । देव ! कोऽय स्यया चके विनयातिकमः प्रमः ? ॥८४ ॥ अथ देवोऽप्रयोदेवं युगवाहुरहं पुरा । भ्राधा मणिरथेनोर्वीभृताऽसिलतया हतः ॥ ८५ ॥ ततः कण्टगतमायोऽनया मदनरपया। प्रियया प्रीणितो जैनधर्माख्यामृतधारया ॥ ८६ ॥ ततः समाधियोगेन मुक्तमत्यंफलेवर' । प्रबलोरेऽमय सोऽहमिन्द्रसामानिक सुरा ॥ ८७॥ धर्माचार्या ममेय यत् तेनादौ प्रणता मया । श्रुत्वेति खेचरो धर्ममहिमानममोदत ८८ ॥ मुदा मदनरेग्यां च युगवाहुसुरो जगौ । साधर्मिक ! प्रियं किं ते क्रियतामद्य शाधि माम् ॥८६॥ मापि त निजगादेति प्रियं ·मुक्तिपदं मम । तद् नान्तरेण संशमपणे दातुमीवरः ॥ १० ॥ तथापि मिथिलापुर्या नय मां त्रिदशोत्तम ! । तत्र पुत्रमुखं दृष्ट्वा यतिप्ये यतिकर्मणि ॥ ३१ ॥ ततोऽसौ तत्तणादेव देवेन मिथिलापुरीम् । नीता नत्यात चैत्यानि ययौ साध्योप्रतिश्रये ॥ १२ ॥ तन प्रतिनीपा- दानसौ नत्योपविश्य च । शुश्राव देशनां मोहतमःकदनकौमुदीम् ॥ ३३॥ ततः पुत्रमुखं द्रष्टुं देवेन भणितांहसा । किं मोहहेतुनाऽने- नेत्युकः सोऽपि दिवं ययौ ॥ १४ ॥ श्रादाय मदनरेखा बतमथ तत्र प्रवर्तिनीपाश्र्थे । तपसा कर्मविनाशादासादयति स्म मुक्ति सा || ६५ ॥ ॥ इति मदनरेखाकथा । अय दवदन्तीकथा:- प्रास्ते पुरं कुण्डनमित्यपाचीदिगहनाभालविभूपणाभम् । यत्रोरमुक्तापरिवेपवेषं प्राकारसानूनि समाश्रयन्ति ॥ १॥ विहाय रम्यं पुरमेतदक्षा. किमत्र यूयं वसथेति यस्य । चैत्यानि लेगुदिवि दण्डवाहूनुदस्य संदेष्टुमिवामरेभ्य' ॥२॥ प्रक्रीडमानाः स्वगृहाजणे कुमारिकास्तारफतारमासि । रत्नान्यहो ! खेलनकर्फरत्वं फर्केतनादीनि नयन्ति यत्र॥ ३॥ सुतम्बकीभावकलामनावस्तनावनम्रान्तर- मुष्टिकराम (१) । गुणप्रवीणां रचयन्ति वीणां प्रियां च पौरा नहि यत्र दूरात् ॥ ४॥ त्रिवर्गसारेऽत्र विदर्भदेशे विकस्वराम्भोरुहकर्णिकामे । राजाऽभवद् भीम इति प्रसिद्धः सिद्धाङ्गनागीतगुणप्रशक्तिः ॥ ५ ॥ यस्य द्विपत्तत्वकुलापकीर्तिभृङ्गीभृतो दिग्वनितावतंसान् । यश प्रसू- नोपचितानकार्षीत् करालवाले करवालयल्ली ॥ ६ ॥ गङ्गेव सिन्धो रुगिवाजवन्धोः शचीय जिप्णोः कमलेष विष्णोः। तस्य प्रशस्या फिल पुष्पदन्ती दन्तीश्वरस्यानमुवत् प्रियाऽऽसीत् ॥ ७॥ तस्यां च तस्याङ्गभवा दवार्तदन्त्यागमस्वप्ननिवेदितद्धिः। धमूव नाम्ना दय- ·मटीका। ११३३ - दायभिशा कटासु सास्रपि शारदेव ॥ ८॥ प्रामाग्यसचिसरासनं तद्गालेऽतिभास्वास्तिल कश्चकाशे। भ्रूचीनचारूणि जगन्ति जेतु- माविष्यवं चयामिर स्मरेण ॥ ६ ॥ प्रारपुरयत शासनदेवताऽऽविभूयेकदा तामिदमत्रवोच्च । श्रीशान्तिनाथस्य भक्षिप्यतीर्थकृतस्त्वमेतां प्रतिमा यजेथाः ॥१०॥ इत्तीरयित्या करपाकोशे तस्या जिना,मपि तां निवेश्य । तिरोदधे शासनदेवता सा भेजे च भैमी शिरसा तदाज्ञाम् ॥ १५ ॥ सा पूजयन्ती जिनमार्यिकाभ्यो जेनं च धर्मातरमाददाना । द्वधापि वाल्यं परिहत्य भेजे धयो मनश्चापि समं प्रबुद्धम् ॥ १२ ॥ तदी- पहार्दिकलानुरूप विदर्भगाये वरमोक्षमारो । बभूव साष्टादशवपंदेश्या विज्ञानलेश्यानिकपो विधातुः ॥ १३ ॥ पर विदग्धा नृवरेपु वीक्ष्य भृतीन पोतु नगारविन्दम् । गृहावसापित्यथ पार्थिवेन्द्रः स्वयंवरामण्डपमाततान ॥ १४ ॥ विदर्भराजार्थितया दिगन्तभूपाललोक सक- लोऽपि तप । संप्रापदेतां परिणेतुकामः श्रिय यथा स्पर्गिगणः पयोधौ ॥ १५ ॥ एकैकशस्तानभियानपूर्व सम्मान्य सर्वान् नृपतीनुपेतान् । निवासयामास नृवासयोऽयं स्वपत्तनोपान्तपनायनीपु ॥ १६॥ गर्जन्तमूर्जस्वलतूर्यनादैऋत्यन्तमुच्चर्यजधोरणीभिः । उद्धृपधूमेः पुलकं वधान सन्तमुल्लोचमणिप्रभाभिः ॥ १७ ॥ यायल्लसद्वन्दनमालिकाभिक्षेपनर्माणि विपञ्चयन्तम् । तं मूर्तमानन्दमिवाथ भूपा. स्वयं- परामण्डपमन्युपेयुः ॥ १८॥ युग्मम् ॥ तस्मिानमी दत्तमहासनेषु मञ्चेपु पञ्चपुरसोत्तरङ्गाः । कारभाजो विविधेशितेन वैदग्ध्यभङ्गीम- पतारयन्तः ॥ १६ ॥ कश्चित् तदा स्वप्रतिविम्बलक्ष्मी तिर्यग्मणिस्तम्भगतां दिवतुः । निकं विवर्यफभुजाभिषङ्गी सुहृज्जनालापमिय सिपेवे ॥ २० ॥ कश्चित्तु रानाम्चितमुष्टिरम्यां तुरी परेपामभिदर्शयिप्यन् । दृष्ट्या च मुट्यावधृतां तदानीमनीनृतद् व्योमनिवचलतः ॥ २१॥ कश्चित् तदा गुम्फितपुष्पगुच्चमुच्चालयामास मुहुः करेण । भैमीकरप्राहकदाग्रहेण दिव क्लानाथमिसापतन्तम् ॥ २२ ॥ पम्पिय सिंहासनमंनिविएस्तरस्थमामीयफराहम् । तत्कन्धरान्यस्तभुजस्तदानीं स्मरप्रहारात घालतम्ये ॥ २३ ॥ कश्चित् तदा 1१३३ ·TET गुयानामिपिन्यम् । हारनपदलतः धियोऽधिभुयोऽभितः धोत्रजलं निरास्थत् ॥ २४ ॥ कश्चित् कराहुछ- Hinारशिपाम् । भीमामलायोत्तपनमयोऽयासरयानिर सोच्दयसितान्तरायान् ॥ २५ ॥ अमान्तरेऽधिष्ठि- TIREMin मगररणा । उपमानायसरैगदारता ससीमियधृतातपना ॥ २६ ॥ चीननयोग्नणीयसीभिप्रणीतयेपा परिमी antriमी दयाना पादाम पाणौ स्वयंवरामयदपमाजगाम ॥ २७ ॥ युग्मम् ॥ ततोऽखिलानां समकालमेर तस्यां दृशः पेतु. Pिarine | पुपा परितापि ममा नयोदितायामिर हेमजात्याम् ॥ २८॥ प्रत्येकनामप्रहपूर्वमूर्वीभुजो भुजोरसमितयेप्रयष्टिः । Home प्रगल्भपाति भृशं गगस ॥ २९ ॥ देवि ! प्रसादं फुरु राष्टिदानादितोऽरिसिंहो जितशत्रुसूनुः । रूपेण मार. fra गुसुमार दधिरगनामा ॥ ३०॥ असारपीक्षाकुलावतंसश्चन्द्राशजन्मा ननु चन्द्रराजः । चम्पेश्वरोऽयं च सुबाहुनामा गरपी धरलंदगः ॥३१॥ अयं परोहीतफदेशनायरचन्द्रानने ! चन्द्रकिरीटनामा । निर्लान्छनोऽसौ शशलान्छनाख्योऽरिकेसरि- समिरा ॥ ३२ ॥ राम्यागयेऽसौ भृगुकच्छनायो नृदेवरत्नं ननु यादेवः । सौराष्ट्रभूमीपतिरत्युदारः तोणितटेऽसौ मुकुटेश्व- Trigun HiT पस्मिन् मनसो रसस्ते पतिपरे । तं पतिमाद्रियस्य । इति युयाणां प्रतिहाररतीं भूसंशया प्रेरयति स्म भैमी * ३५ोरीयोगुणी प्रान्ती यं यं प्यनीयाय पतीयती सा । स स तमाभृत् तिमिरेनिमीलदारयो गुण्ठितमाततान ॥ ३५ ॥ माग मशागरमंतिगुर्गा जगौ तामिति येत्रधारी । प्रदधीपात्रि! विदर्भपुषि! दृष्टिप्रसादाइरधारयेस्त्वम् ॥ ३६॥ युगादिनाथा- imingina णभूमिः । यस्तायं तपनीयरण ! विषां निषेधो निषधाभिधान ॥ ३७॥ जानूपवर्ती प्रवलो नलोऽयं भी पारणियाः । अय च पानी गिरता द्वितीयोऽयमूरधीः पूरनामवेय. ॥ ३८ ॥ तदेतयो. कामरतंसयोर्वा चन्द्रायो ·सटीका। ३४॥ हरिचकियो । युपसे यं यरवणिनि ! त्व तत्कण्ठपीठे वरदाम धेहि ॥ ३६ ॥ नलस्य भैमी गलकन्दलेऽथ न्यास्थत प्रमोदाद् घरदाम सवः । अग्रे गुरुणां प्रपया स्ववाहुगाढीपगृहप्रतिहस्तकोहम् ॥ ४० ॥ तदा व्यज़म्भन्त च साधु साधु वृतं विदर्भागभुवेति वाचः । । वद्धा धोऽपि तितिपा नलेऽन्येऽशाम्यश्च तस्याः सुकृतप्रभावात् ।। ४१ ॥ अथाशु भीमेन महीभुजस्ते सम्मान्य सम्मान्य महोपदाभिः । निजार्थ. संसिदिमता विस्टा स्यमण्डला मन्त्रविदेव चेटाः ॥४२॥ ततः शुभेऽह्नि स्मरमीशदग्धमुज्जीवयन्तीपु वधू' गीत्या । क्लप्तातिदृप्तोत्सवतः स्यपुत्रीमुदाइयामास नलेन भीमः ॥ ४३ ॥ नजाय तेजोविजितानलाय भीमः स्वपुत्रीकरमोचनेऽथ । ददौ सदौचित्यविदेष हस्तियादिहे. मादिकमात्मशक्त्या ॥ १४ ॥ तो फणोद्भासिकरौ कुलार्यागीतौ गृहे चैत्यमवन्दिपाताम् । ततश्च भीमो निपधश्च भूपौ तत्कङ्कणोच्छोट- नमाचरेताम् प्र ४५ ॥ अथ प्रयान्तं निपधं सपुत्रमपि स्वदेशाय विदर्भराजः । अनुप्रयातो विधिवद् निवृत्म्यन् कृतप्रणामामशिपत् स्वपुत्रीम् ॥ ४६ ॥ यत्सेऽनुशास्तिस्त्वयि पूणि दीपस्तथापि मोहात् कियदादिशामि । त्याक्षीनलं मा व्यसनेऽपि यस्मात् कुलाङ्गनानां पतिरेय देयः ॥४७॥ भीमेऽनुशास्येति मुतां निवृत्तेऽधिरोप्य तामात्मरय नलोऽपि । चचाज सेनाश्वखुरततदमारजोभिराशास्तिरयन् दशापि ॥ ४८ ॥ ततः स्वपुर्या निपधाधिपस्य यातोऽन्तराऽस्तं तरणिः प्रपेदे । ब्रह्माण्डमाण्डं परितोऽप्यपूरि नीलीरसेनेव च तामसेन ॥ ४६ ॥ तथापि नासो गमनाद ध्यरंसीद पलीयसी हि स्वभुयो दिक्षा । निजाङ्कपल्यङ्कतले शयाना नलेन भैमीति ततो वभाषे ॥ ५० ॥ देवि ! प्रबुध्यस्व पलं न यातुमीटे यतान्यकरणस्तमीभिः । प्रकाशय स्यं तिलकं तदुचैः सहस्रमानोर्युवराजकल्पम् ॥ ५१ ॥ देव्या ललाटं परिमृज्य पलते तमःमतीपे तिलकमदीपे । ततोऽचल तस्य चमूस्तमिन्नामध्येऽपि सा चक्रिरूथिनीय ॥ ५२॥ नलो महात्मा तमलोफताथ मुनीन्द्रमेक ।१३४॥

·प्रमियम पनेमागविरादान नेपालीले सहनाक्षमिर विरफैः ॥ ५३ ॥ भक्त्या सभार्योऽपि नलोऽयतीय रथादधामुं मुनिमाननाम । माना निरस्नग्यि मंचोरेव्यरियायमानं भ्रमर रणनिः४॥ ततः पुनस्तद्गुणकीर्तनेन निरुत्तपापः सपरिग्रहोऽपि । रथं समारुह्य महारगोडमापरीयसन्यः सरपुरीमिपाय ॥ ५५ ॥ विवेश तस्यामय कोशलायां पुरस्कृतोऽसौ निपधेन पिना । भैम्या समं स्वं पुरमा- मिनीच्या ध्याग्यापयन पूर्णिमयेर याः ॥ ५६ ॥ नलं तथा कुवरमात्मपुत्रं निवेश्य राज्येऽपि च यौवराज्ये । निपिद्धकल्को निपधः फ्रमेण संकराग्राममुरीयगर । ५७ ॥ ततोऽदिग्गोपुरशालमानपिशालधेलायनशैलशालाम् । पयोधिलेखापरिखा सुखेन नलः शशासकपुरी- मिiff || Nen नाजिम्मा पारेण धनुर्जतायाः फरकम्पितायाः । शिलीमुसैराशुगतिप्रयातैर्वशा व्यकीर्यन्त महीधराणाम् ॥ ५६ ॥ गहरा परमगार एनसः मुपसल छूतपये निनाय । भैम्या निपिद्धोऽपि हि नैपधिस्तन्नैप व्यरंसीदिह शीणबुद्धिः ॥ ६० ॥ मोहाफुलः देशमा कमेन मीउमानः सह पूवरेण । अहारयत् प्राज्यमपीह राज्यमहो ! विधातुर्विपमं चरित्रम् ॥ ६१ ॥ कालेन साक्षादिव कूव- रंण पानि मागयपनीय मुका । नतोऽय शीतांशुरिक एर फ्रन्दत्सु पतिप्रिय नागरेषु ॥ ६२॥ देशान्तरं याति नलेऽय भैर्मी छाया• निवारणामु प्रपाती । नतानुजः माह मृगाक्षि ! मा गा नलेन यस्मादसि हारिता त्वम् ।। ६३ ॥ वदन्निदं सोऽभिदधे प्रधानः कि हारपूरमते ! करोपि । यद् भ्रातृजाया जननीय मान्याऽस्याः शापती वा भवितासि भस्म ॥ ६४ ॥ तैरेवमुक्तः स जयेन भैमी रथे मियानुनलं पदस्त । नलोऽध्यप स्यतरयः सभार्यश्चचाल पादेः पृथिवीं पुनानः || ६५ ॥ हा हा हताः स्मो हतवेधसेति विलापिनीनां परितः प्रमानाम् । या पाम्युभिस्तन्निगमस्तदानीमाजानुजम्वालसमामुलोऽभूत् ॥ ६६ ॥ पुरोपकण्ठेऽथ नलानुयातानमात्यपौरप्रभृतीन् निपर। एतो पुरस्कृत्य च सयमेव भैम्याऽनुयातोऽभि यन मास्ये ॥ ३७॥ मार्गः सदर्भो मसूण प्रयाहि धर्मः कठोरश्च शिरः पियहि ।

·किन सटीका। १३.1 भेमोति साश्रुः पथिकाङ्गनाभिः मा शिक्षिता वर्मनि वीनिता च ॥६८॥ अशिश्चयत् पद्ममपीप्यदम्भो व्यशिश्रमत् प्रीतिकलो नलोऽपि । दत्त्वा च पाहां यत मन्दमन्दमचीचलचन्चललोचनां ताम्॥६६॥ उपेयतुस्तावटवीमथैकामेकान्तभीमा तरुमालिकाभिः। भागोत्रजन्माविदि- तेन्दुम्यः पातालयासीन जनो यदीयः ॥ ७० ॥ विनीतवाक् तन विदर्भपुत्री नलं निपत्य क्रमयोरवादीत्। प्रसीद संपादय नाथ! पादन्यासेन मत्तातपुरं पवित्रम् ॥ ७९ ॥ नलोऽथ तामाह यदात्य देवि! करिप्यते श्वस्तनवासरे तत्।सापि प्रियेण प्रतिपन्नमेतद् निशम्य सम्यग् हृदि पिप्रिये प ॥७२॥ इहान्तरे न्यस्तसमस्तवैभवो नवोदिते राजनिसन्जलान्छने। नलो यथा भीमभुवा दिनश्रिया श्रितोऽभि देशान्तरमंशुमानगात् ॥७३॥ तमो नीलीनीलं यदशितमनेनामिषतस्तदन्तःस्थं काचात्मक इव करीरः प्रफटयन् । ततोऽशुप्रस्तारैर्नलसहचरीशीलविशदैर्दिशश्चक्रे चन्द्रः समदकुमुदामोदमुदिताः ॥ ७४ ॥ ॥ इति दवदन्तीललितनामनि महाकाव्ये प्रथमः सर्गः ॥ प्रयोसरीयमाधाय पल्याई पार्थिवाप्रणीः । भुजोपधानमेवाप स्थापमङ्गनया सह ॥१॥ निशीथे पृथिवीनाथो निद्रास्पृशि मृगीशि । अचिन्तयपि चिचे नियरया निहतोद्यमः ॥२॥ आकारयिष्यति प्रातः प्रिया गिजपितुऍहे । श्रयन्ते श्वशुरं नीचास्तत् क्व यामि करोमि किम् ? ॥ ३ ॥ परिप्यामि यद् देवि! पक्तासीति प्रतिधुतम् । वाश्यं दाक्षिण्यसंमूतं तद् मनोऽतिदुनोति मे ॥ ४॥ यदि सुप्तां त्यजाम्येतां तदिशापति दुर्यशः । अन्यथा मामियं प्रातः प्रापयत्येव कुण्डिनम् ॥ ५॥ स्वशीलरक्षितामेतां वरं मुञ्चामि भामिनीम् । न कुण्डिनीगतो देश्यमन्दो मन्दातमुव्हे ॥६॥ निश्चित्येति नलः कान्ताफपोलतलतः फरम् । मन्दं चर्प निर्यातुमवाञ्छन्तमिव प्रियाम् ॥ ७॥ उत्तरीयस्य ।१३।

·।
पर्यवीरतस्य प्रणेच्दया । माचकर्ष ततः शस्त्री निस्प्रिंशत्वेन सत्रपः ॥ ॥ पाप्पोमिदम्पार्मा शुचा गजितचेतनः। वसनाय कर व्योम्नि
म्पयुक्त प्याकुजो नलः ॥ ९॥ तस्य ग्यात्या तणेनाणी परिमाकपाणिना । चेलं चिकतिपोः कम्पाद् निपपात तुरी करात् ॥ १० ॥
पुनः छातिको पापो गृहीत्या दुर्मनायितः । मन्दस्यां जगौ दुखोत्सेधरुद्धगजो नलः ॥ ११ ॥ दमयन्त्या धनत्यागे स्वपल्या मत्करग्रहात् ।
मगि निस्त्रिंशपुप्रीयं पात भुवि घिग नलम् ॥ १२ ॥ धाराधिकढविज्ञाने ! सर्वशे ! स्निग्धवानिधे! निष्कृपस्य कुकार्येऽपि कृपाणि!
कुरु मे छपाम् ॥ १३ ॥ इत्युपत्या तणमुद्धृत्य धैर्य वैक्लव्यतो नलः । चकतं चीवर प्रेमवन्धनेन समं तदा ॥ १४ ॥ अथ देव्या मुखाम्भो-
समालोकपितुमुन्मनाः । ममाज पाणिना भाजमुन्मोलत्तिलकप्रभम् ॥ १५ ॥ प्रथाच्यायद् नलो मुग्धामुखस्याहो महो महान् । येन जागति
ते पा नेति निधिनुते मतिः ॥ १६ ॥ उवाच देवि ! त्वद्वपमालोके भाग्य न मे हशोः । नच त्वत्परिचर्यायां योग्यतापि हतात्मनः ॥ १७ ॥
प्रियाननोरिल्यस्तरियं पदन नजः । दधौ हस्तेन वाप्पाम्भस्तत्प्रवोधभया मुहुः ॥ १८॥ अरुपः सकृपे ! गोत्रकलङ्क. कुलदीपिके!।
दुराचार सदाचारे ! कुनै नतिमपश्चिमाम् ॥ १९ ॥ देवि ! त्यश्चरितेनेन्दुरकल किलाभवत् । अन्वधायगुरुः किन्तु मवृत्तेन फललितः
॥ २० ॥ महो! अमीरवनयान् यद् भीरुमवलो नलः । मुक्त्वा यनान्तरे याति स्वयं वसति पत्तने ॥ २१ ॥ युवन्निति क्षतस्वागतरत्क्षत-
जरेसपा । प्रतराण्यलिसद् दीनो देव्याश्चेलाचले नलः ॥ २२ ॥ विदर्भेषु घटेनाध्या चामे ! यामेन गच्छति । दक्षिणे ! दक्षिणैरेतैः कोश-
जापां तु किंशुकैः ॥ २३ ॥ यत्र ते प्रतिभात्येय तत्र देवि! स्वयं प्रजेः । आत्मानं दर्शयियेऽहमुत्तमे ! न तवाधमः ॥ २४ ॥ लिखित्वेति नलो
मायपदपातमधाचनत् । पिदन मुसाग्युजं देव्या दम्यां पलितकन्धरः ॥ २५ ॥ रक्षामि शयितां यावद् यामिनी स्वामिनीमिति। नलः
पस्पन मियां पल्लीमण्डनान्तरितः स्थितः ॥ २६ ॥ विमातायां विभावर्या देव्या जागरणक्षणे । मृदुद्भुतपदापातमचलद् नलभूपतिः ॥ २७ ॥

·विरमा 1३६॥ सटीका। 1 प्रयो हदयसंतापं स्फुटीभूतमियात्मनः । नलो व्यलोकयद् दावानलं ज्वलितमग्रतः ॥ २८ ॥ सूर्यवंशनरोत्तंस ! निषधक्षमापनन्दन!। महादल ! नत ! पाणदत्त ! सरत मां दयात् ॥ २६ ॥ इत्याफर्ण्य गिरं दावानलमध्ये स्थितां नलः । अचिन्तयदिदं वेत्ति कोऽन मां निर्जने पने । ॥ ३०॥ प्रयोवाच नृपः पस्त्यं मा परिक्षाय भाषसे ? । इत्युक्ते पुनरुद्भूता भारती दावपावकात् ॥ ३१ ॥ भुजगोऽहमदग्धाया घल्लो संरचितः स्थितः । निग.तुं भूमितापेन न शक्नोमि दधानलात् ॥ ३२ ॥ उपकारं फरिप्यामि महान्तं ते महीपते ।। मूर्त्तादिव यमक्रोधा- दग्नेस्तत् कर फर्ष माम् ॥ ३३ ॥ इत्यामण्यं विलोक्याथ पटप्रान्तं नृपोऽक्षिपत् । सर्प तदनमारुढे क्षणेन पुनरारुपत् ॥ ३४ ॥ अथ निएन पयास्य भुजान भुजगोऽदशत् । तदात्वमेव कुम्जत्वमाससाद ततो नतः ॥ ३५ ॥ दृष्ट्वाऽथ भूप' स्वं रूपं दप्यौ दृष्टं मया रयात् । धिर देयीत्यागपापटुफलोत्पतिप्रसूनकम् ॥ ३६ ॥ अधुना वनमायान्त्या देव्या या कृतो मया । उपकारोऽमुना तार दवाकृप्टेन मे एतः ॥ ३७॥ सलक्ष्य हसनाह सरीरूपमयो नृपः । उपकाररत्ययाऽकारि स्वस्ति ते गम्यतामिति ॥ ३८ ॥ अथ कोऽप्यनतो भूत्वा प्रीत. माह न नृपम् । यत्स ! जानीहि मां देवीमूनं पितरमात्मनः ॥ ३९ ॥ भास्वन्तं दुर्दिनेऽपि त्वां तेजसा मा स्म शनवः । जानन्तु हन्त तेन त्यं मया नीतोऽसि पुजताम् ॥ ४ ॥ करण्डकं च विल्य चादत्त्वैतत् प्रयतोऽशुके । कुण्डले परिधाय त्वं निजं रूपमिवाप्स्यति ॥ ४१.त्यं समर्पयग्नेव देवः प्राह पुनः सुनम् । क्य भवन्तं चिमुचामि पादचारो हि दुःसदः ॥ ४२ ॥ सुंसुमारपुरे मुञ्च नलेनेरथम- पादित । देयः परचिट् ययौ संच तमापश्यदसौ नृपः । ४३ ॥ अकस्माद् विस्मयस्मेरस्तत् पश्यन् पुरतः पुरम् । यावचलति सोऽश्री- पीत् तापत् कलफलं पुरः ॥ ४४ ॥ ततः किमेतदित्यन्तश्चिन्तयत्याफुले नले । नभ्यतां नश्यतामित्थमूचुरुचैस्तुरनिणः ॥ ४५ ॥ स्पर्धयेय प्रधायन्ती मन्तं दायामपि स्यकाम् । मुहुः एतारतस्पर्श घायुनापि भयादिव ॥ ४६॥ उदस्तशुण्डमुट्टीनानपि परयितुं पगान् । तयोरिक्ष ११३६।

·. नमादगदमिय दगडधा धा । ४७ ॥ धर्मपुमानिवान्दस्य स्वशन्दस्पर्धिनोऽधनि । भिन्दन्तं दन्तघातेन पादपांश्च पदे पदे ॥४८॥ सुधांतिधून गंगडमातीनारिधुलच्दलात् । क्षिपन्तं सगडशः कृत्या व्योमागणमपि क्षणात् ।। ४६ ॥ क्वचित् कुञ्चितभूखण्डमुदण्डगति- उम्मीः। प्यासं विलोकयामास नलः प्रबलविक्रमम् ॥ ५० ॥ पञ्चभिः कुलकम् ।। कपीरुत्य भुजामु भुजा वायुजा ततः । व्याहृतं दधिषगन भगव्याकुलचेतसा ॥ १ ॥ यः फोऽपि कोपिनममुं करिणं फुरते पशे । लक्ष्मी तनोमि तद्रोहोत्सहरङ्गकनत्तकीम् ॥ ४२ ॥ भधाकण्येति पुतुफात् सत्यरं प्राचलद् नलः । कालपायमपि व्यालं मन्यमानः शृगालवत् ५ ५३ ॥ भो कुज कुब्ज ! कीनाशमुखे मा पिस मा विग । इत्युकोऽपि जनधीरः केशरीय ययौ गजम् ॥५४ा रे रे शुण्डाल ! मा वालविप्रधेनुवधूपंधीः । एह्येहि मददुर्दान्त ! दान्तता दयामि ते ॥ ५५ ॥ चलन्तमिति घाचालं कोपादनुवचाल तम् । फरी फराप्रवितेपप्राप्ता (प्रा ?) प्तशिरोरुहम् ॥५६॥ पतन्नुघन मिलन् नश्यन् निनन् घातं च पश्चयन् । अङ्गुष्ठागुलिसमदरर्दयन् पुष्करं छलात् ॥ ५७ ॥ भ्रान्त्वा दक्षिणपक्षण चक्रवद् भ्रामयन् मुहुः । घनुगमपि पादानां प्रविश्याधी विनि.सरन् ॥८॥ निमेपार्धात् पुरः पश्चात् पतयोश्च स्फुरन् नलः । खेदयामासिवानेकोऽप्यनेकवदने. फरम् ॥१॥ विशेषकम् । सोऽथ सिन्नमपि फ्रोधाद् धावन्तं द्विपमुन्मदम् । वशीकर्तु पटी भू मिच प्रशां पुरेऽक्षिपत् ॥६०॥ रूपबु. चाऽय तां हन्तुं विजसन्तं मतरजम् । दन्तन्यस्तपदः शैले केशरीवारुरोह सः ॥ ६१ ॥ कलापकान्तरन्यस्तपदस्तदनु दन्तिनम् । गृणिमादाय रोमान्चकवयो तमधीवतत् ॥६२॥ पुरस्य कृपया कोऽपि किमसावाययौ सुरः । स्वयम्भूरथवा पौरपुण्यपुरैरसावभूत् ।। ६३ ॥ अम्रम्पल्नमस्पर्धियतिद्विपराक्रमः। ययौ भुवनभीमोऽपि गजोऽयं यस्य वश्यताम् ॥६॥ इत्थं परस्परं पौरैः प्रीतिगौरः पदे पदे । तुम्जोऽपि स्तूयमानश्च योदयमाराध रेजिवान् ॥ ६५ ॥ विशेषकम् ॥ प्रजात्मा स्वयमारुहा गोपुरं पुरनायकः । तस्याधो गच्छतः कण्ठे ·nिel सटीका। 12.३७ दाम रतनयं न्य पात् ॥६६॥ अथोपनीय शालायां गजमाफलयन्नलः । लीलाविलोलशुण्डाग्रग्राहिताहारपिण्डकम् ॥ ६७ ॥ प्रीतः प्रदाय स्लानि वसनामरणानि च । श्रय मित्वगिरोर्वीशः पुरः कुछ न्यबीविशत् ॥ ६८ ॥ कुतस्तव कलाभ्यासः कस्त्वं वससि कुत्र च । पृष्टो राक्षेति हऐन नलभूपतिरभ्यधात् ॥ ६६ ॥ सूपकारो नलस्याहं प्रियो हुण्डिफसंशकः । [शिक्षितास्तत्समीपे च कलाः कतिपया मया ।। ७. नलो माया फूतरेण जितो छूतेऽसिला महिम् । दवदन्तीमुपादाय प्रपेदेऽरण्यवासिताम् ॥ ७९ ॥ सभार्यः स मृतस्तत्र ततोऽहं समुपागमम् । मायादिनमपाशं श्रितोऽस्मि न तु कूवरम् ॥७२॥ ? ] इति श्रुत्वा नलक्ष्मापवार्तामारिवोऽरुदत् । दधिपर्णोऽशुकच्छ- नपदनः सपरिच्छाः ॥ ७३ ॥ कृत्या नलस्य पर्यन्तकृत्यानि कृतिनां वरः । अधारयच्चिरं चित्ते दधिपर्णनृपः शुचम् ।। ७४ ॥ रस- पत्या नलः सूर्यपाकया नृपमन्यदा । अप्रीणयद् यथायुक्तरसपसरपुष्टया ॥ ७५ ॥ अथ वासांसि रत्नानि तस्मै भूरीणि भूपतिः । ग्रामपञ्च. गती दलक्षं च नृपतिर्ददौ ॥ ७६ ॥ राज्यं ययौ नलस्यापि ग्रामैाम करोमि किम् ? । तं कुजमिति जल्पन्तं प्रीतः प्राह पुनर्नृपः ॥७॥ प्रोतोऽस्मि ता सत्येन सत्ताधिकशिरोमणे ! । याच्यता रचितं किञ्चिदित्युक्तेऽभिदधे नलः ॥ ७८ ॥ मृगव्यमदिराङ्तव्यसनानि तर सीमनि। यायतीयं निपेयानि, श्रुत्वेदं तद् व्यधाद् नृपः ॥ ७९ ॥ दधिपयमदीमुजा नलः एतसौहार्दसुशीतलो वहिः । चिरमस्थित भीमनन्दिनीविरहात्तिज्वलितोऽन्तरा पुनः ॥ ८० ॥ ॥ इति दमयन्तीललितनामनि महाकाव्ये द्वितीयः सर्गः ॥ 12३७॥

·प्रयागता संसदि मुमुमारम्पं द्विजन्मेति जगाद कश्चन । उपेतभैमीवचसा ससर्ज मां विदर्भराजो नलशुद्धये त्वयि ॥ १॥ विदर्भजा जीपति परिकलोत्तमा नलोऽपि ताजीयति निश्यजीवितम् । इति प्रमोदाद् दधिपर्णपार्थिवस्तमाह विमं स्मितवन्धुराधरः ॥ २॥ ममैव साये नजानुपरुद्ध गुणी किनास्ति कुम्जोऽस्य गिरा मया श्रुतम् । कनीयसा हारितवैभवो नलः प्रियान्वितो यद् विपिने व्यपद्यत ॥३॥ ततया तु बरसो सुधाकिरा गिरा द्विजाते ! मुदितोऽस्मि तद् धद । कथं वियोगोऽभवदेतयोः पितु,हे कथं वा दवदन्त्युपाययौ ? ॥ ४ ॥ अपाद विप्राणु देय ! नेपर्धियन प्रपेदे सह कान्तया तया । निशि प्रसुप्तां च विमुच्य तामयं कुतोऽपि देवोपहतः प्रयातवान् ॥ ५ ॥ निनादिरामेश्य रोदरी तु सा ततधमा स्वप्नमिमं निरक्षत । रसालमारोहमसादिपं फलान्यतोऽपतं व्यालविलोडिताच यत् ॥ ६ ॥ मग ममुनाए मृगेतणा क्षणादयोदय कान्तं विधुरेत्यचिन्तयत् । हतः प्रियो देवतया कयापि मे विभातरुत्याय गतः स्वयं स वा ॥ ७ ॥ स्थितोऽथया नमशते कुतोऽप्य, गरेपयामीति ययौ यतो यतः। ततस्ततोऽप्यप्रसमीक्ष्य सा नलं विलक्षभावेन भृशं व्यदूयत ॥८॥ व गाती पिटपांच पांसुलारयोस्थितान् वीक्ष्य मृगान् मृगेक्षणा । पतिश्रमेणाममुजानिगामिनी मुनोद तन्निश्चयतो सरोद च ॥ ६॥ उपर बानु दादरस्यापदत प्रिय मिपोहि नु देहि दर्शनम् । न शर्म नर्माप्यतिनिर्मितं फरोन्यतिहि सर्वन जनेन गीते ॥१०॥ इति प्रतिपानमिय गर मिया निजोदितस्यैव निशम्य हर्षिता । प्रियो नु मामाहयतीति सत्वरकमा जगामाद्रिगुहागक्षरम् ॥ ११ ॥ तत्राप्यना- लोग पति निशात्यये विलोकितं स्वप्नमियं व्यचारयत् । नले रसाले फलमृद्धिमाप्नवं ततोऽस्मि दैवेभपिलोडिता च्युता ॥ १२ ॥ तदर्थतः स्यननियेदितादतः सुदुलमी यल्लमसंगमो मम । इति प्रधार्य प्रदत्यगानपि व्यरोदयद् वजहदोऽप्यदारयत् ॥ १३ ॥ धिगत्र मामाश्रित. पराजोऽपि यो मुमोच ताहग दयितो दयानिधिः । मनस्विनं नेतुममुं पितुहे कदाग्रहं यो मम तं च धिग् हहा ! ॥ १४ ॥ प्रगन्तुकामः ·विक सटीका। ११३८ भ्यशुरस्य मन्दिरे ममाग्रहं मानधनोऽयधार्य स । मुमीच मां प्राणसमामपि त्यजन्त्यसन न मानं हि मनस्विनः क्वचित् ॥ १५ ॥ दहा महासत्व ! महामते ! महायशोनिधे ! कान्त ! महातमाम्बुधे ! । स्वदासिकायाः कथमेक एवं नाजन्मापराधोऽयमसात त्वया ? ॥ १६ ॥ कदाप्यम् हृदयेश! दूरतः सितासितादेशगिरामहं तय । यदुज्झिता भाद्रपदस्य गोमयं यथा निपिद्धा न कदाग्रहात् ततः १ ॥ १७ ॥ मयाऽथया सातमिदं भवान् व्यधाद् ममान्यथा न विचनापि भापितम् । ततोऽहमस्मि त्वयकोज्झितेह वाऽवमाननातो न कृता विमा- निता ॥ १८ ॥ ममेहशी दे! कथं कदाग्रहे कृता नलस्येव दुरोदरे मतिः ? । विलापिनीति प्रसभं पपात सा वियुक्तवृक्षा लतिकेव मूर्छिता ॥ १६ ॥ प्रशोज्झिता शङ्कितयेव मूर्छया प्रयाहि मा नायक नायकेतिवाक् । वियोगवैक्लव्यवती रुरोद साऽनुरोदयन्ती वन- देवता अपि ॥ २० ॥ नलप्रियाया अनलस्य मिलमप्युदस्य वासः कृपयेव मारुतः । प्रदीशत् ता सुदृशोऽक्षरावली विलोक्य सापि प्रिययट् दधे हृदि ॥ २१ ॥ अचिन्तयच प्रमदादसावहो ! विद्येऽहमद्यापि नलस्य चेतसि । यदादिशद् मे पितृवेश्मवर्तनीमिमैनिजासूम्- लिपितैरिहाक्षरैः ।। २२ ॥ सह प्रियेणापि यियासितं पितुहं प्रयास्यामि विशेषतोऽधुना । कुलाङ्गनानां हि शिवाय पालितं भवेदिहामुत्र च भर्तुशासनम् ॥ २३ ॥ इयं विचिन्त्येति वटाध्वनाऽचलद् निजाहिवीड्खाध्यनितेऽपि विभ्यती । भुवः सपल्या अपि सूनुपु स्थिति वितन्वती स्निग्धतरेषु शाखिपु ॥ २४ ॥ मृगद्विपोऽस्याः सुललामदीधितेर्धगहवाग्नेरिव दूरतोऽभवन् । उपाद्रवंश्चापि वनेचरा न तां परामयन् फरापि न कोणपा अपि ॥ २५ ॥ अर्थततासौ पुरतो निवासितं सुसार्थमेकं शकटालिमालितम् । अनेन साकं गहनस्य गस्यते मयाऽन्तमित्यन्तरधत्त नोद्भयम् ॥ २६ ॥ जगाम तं यावदियं महासतो मलिम्लुचस्तापदसावरुध्यत । स्वशीलसत्यापनयाऽनया पुनर्निराकृतास्ते निभिराशु हुकृतेः ॥ २७ ॥ ।१३८ ·सातोकोश यसलमार्यभृत् ननाम देवी पुजदेयतामिव । तुष्टाय कोशीकुतहस्तपङ्कजोऽच्चन्च काऽसि त्वममाघदर्शने ! ॥ २८ ॥ प्रयाय मर मिजदुगसबिदा विदाग्यन्ती हृदयं शशस सा। अनीयतानेन च भक्तितो निजं गुरु दरं सद्गुरबच्च पूजिता ॥ २६ ॥ मुग स्थितायामिद तम पयतारलीनिचोलीभयदम्युदावलिः। घनागमोऽजायत वारिवृष्टिभिनितान्तमोजायितयरलगवन. ॥ ३० ॥ नल- प्रिया पहिलतः किलागुतो निम्त्य सार्धादय शुद्धभूमये। पधि प्रयाती पललादमग्रतो ददर्श पाधादमिव च्युतं दिवः ॥ ३१ ॥ तामाद गनयमरियमूण्यापलीवलाको रसनातडिल्जतः। स्थिरीभव त्वं मृदुलाशि! मेऽशनं जातासि राहोरिव चैधवी कला ॥ ३२ ॥ उवाच मी भयलिताप तं विरूपमस्मिन् विपये किमस्ति भोः। विनाशिनाऽमेध्यमयेन साध्यते परोपकारो यदि वर्मणाऽमुना ? ॥ ३३ ॥ ततः स तामा तयामुना गुभे! तुटोऽस्मि सत्त्वेन वृणोप्य तद् वरम् । तुष्टोऽसि चेत् तद् यद मे नलः कदा मिलिष्यतीत्येनमपीयम- प्रवीत् ॥ ३३ ॥ दिनादितो द्वादश एव वत्सरे तथोपनेता मिलिता पितुहे। तस्यै निवेद्यारधिनेति तगिरा तिरोदधेऽकारणको- बासुरः३६॥ प्रधाददे भीमसुतेरयभिमहान् न मेऽप यायद् भवितेप्टसंगमः । तावद् न भोक्ष्ये विकृतीन वारुणं वासो न ताम्बूलमहं कदाचन तोऽभिगृोति नगस्य कस्यचिद् गुहागृहे सिंहवधरिवास्थित । अामियं शान्तजिनस्य मृण्मयी कृत्वाचंयन्ती गलितः स्वयं पुमैः ॥ ३७॥ यं चतुर्यादितपांसि तन्वती सतीवरेण्या विततान पारणम् । शुकादिनिष्कोषितवीजसंपुटैचनस्पतीनां पतितः वयं फजेः । ३६ ॥ तय तां सार्थपतिः समन्ततोऽन्धिप्यन् पसन्तोऽनुपदं समागतः । दृष्ट्वाऽर्चयाती जिनमानम मुदाऽपृच्छय हे अम्य ! फ पर पता ? ॥ ३१ ॥ विदर्भजाऽस्मै, निज़गाद पोडशः श्रीशान्तिनामैप जिनोऽध्यंते मया । समस्तदुःखार्णवपारगामिनी यदर्चनेच्छा- ·पियक०) सटीका। ।१३९। पि सुदुर्लभाऽहिनाम् ॥ ४० ॥ श्रुताधिदेव्यामिव धर्ममाहतं ततो दिशन्त्यामिह तस्य वोधये । उपेत्य साश्चयमुपान्तवासिनस्तपस्विनोऽ पि न्यपदन् मृगा इव ॥ ४१ ॥ इमां गुरुकृत्य तपस्थिभिः समं सुश्रावकोऽभूदय सार्थपार्थिव । समाख्यया तत्र च तापसादियुक्पुर तदारयास्थितये चकार स ॥ ४२ ॥ तदन्तर तेन च भीमनन्दिनीनिदेशतः शान्तिजिनेन्द्रमन्दिरम् । अकारि यत्केतुमिपादलम्वयत् प्रमा. पपत्रं कुलपर्वतेपपि । ४३ ॥ दृष्ट्वा सुरानापततोऽन्यदा नगे समं समस्तैर्नलकान्तया तया । अयायि तति च सिंहकेशरी तदात्वमु. मीनितफेवलो मुनिः॥ ४४ ॥ प्रणम्य तं केवलिन सुरार्चितं पुरोऽस्य देवी निपसाद सादरम् । तदाप्युपेतो मुनिरप्युपाविशत् कश्चित् परीयारयुतः परीय तम् ॥ ४५ ॥ केवल्यथो निर्मितधर्मदेशनोऽभ्यधाद् प्रतीयतमिमं तपस्थिनम् । भोः । कूवरोऽस्या' सुदृशोऽस्ति देवरस्तस्याङ्गजोऽह किल सिंहफेशरी ॥ ४६ ॥ सङ्गापुरीन्द्रस्य विवाह्य नन्दनीं मया निवृत्तेन निजायुरध्वनि । पृष्टो यशोभद्रगुरुय॑वेद- पर दिनानि पश्चैव तपायुरित्ययम् ॥ १७ ॥ ततो निशम्येति विरागवानहं प्रत गृहीत्वाऽकरवं तपस्तथा। यथोघयौ केयलमद्य मे शिवं मतं तु ते सरियं प्रदास्यति ।। ४८ ।। इदं गदित्वा शिवमाप वेचली शिवोत्सव चास्त्र सुरा वितेनिरे । तपस्विमुख्य. सपरिच्छदश्च स- मतं यशोभद्रगुरोरुपाददे ॥ १६ ॥ देवी तु साधेशपुरस्कृता पुरे प्रान्तर्यशोभद्रगुरुन् व्यजीहरत् । गातिष्ठपत्तजिनराजमन्दिरं स्वयं च स म्पपत्यमुपाददे तत ॥ ५० ॥ तत्र स्थिताया इति सप्तवत्सरी नलप्रियायाः पुर एत्य कश्चन । प्राचष्ट तुभ्य पथि तिष्ठते नलो यास्यामि सा- पों यदयं प्रयाति मे ॥ ५१ | अथाशु नि सत्य च साऽन्वधावत प्रियो मम क्वेति रव वितवती । पपात चेपा गहने पिशाचिकामेकां पुर- साद गिरतां ददर्श च ।। ५२ ॥ इयं च तामाह कपालमेफत करे दधानां परतश्च कर्तरीम् । मयाऽसिकृष्टाऽशितुमद्य जीवितेश्वरान्तिक यो गमयामि मा मज । ५३ ॥ अनाकुजा देव्यय विग्नशान्तये सस्मार शान्ते. परमेशितु. ममान् । तत पिशाच्याऽपस्त हताशया त 1१३९ ·निभवादपतो विपश्यत ॥ ५४॥ ततः कुतश्विद् यनदेषसक्षित कुत्रापि यान् सार्थपतिः पितर ताम् । नीत्वा मुमोचाचलपत्तने तृ. पातुरा तु सा कामपि पापिका ययौ । ५५ ॥ दियापि तामिन्दुमुखी चकोरोकाजेलिहामानास्यदिशामिहागता । विलोक्य याता ऋतुप- भूलिकायै न्यगदम् महल्जिकाः ॥ ६ ॥ सा पुष्पदन्ती भगिनी कनीयसी समाख्यया चन्द्रयशास्तदेव ताम् । ताभिः समानाय्य जगाद मद्भुषवं चन्द्रमत्याः सघशासि फासि तत् १ ।। ५७१ तां मातृजामि दमयन्त्यपि स्वकामविन्दती प्राह कुलादिगोपनात् । पणि- पाऽद गलितारिम सातः परया नियुक्ता च निशीय कोकिका 1५८) अथाह तां चन्द्रयशा विपीद मा तिष्ठान नन्दन्यपरेव मेऽसि यत्। तीरिता साऽस्थित सुस्थिता ननप्रवृत्तयेऽस्याः किल सप्रमन्दिरे ।। ५६ ।। तत्रैकदा तां शरण प्रपन्नवान् मां रक्ष देवीति वदन् मलिम्लुघ । गगनये चेयमुपाच रत्तांस्ते चामुर्चस्तं न भयाद् महीपते. ॥ ६० ॥ अथ मिरम्मश्चुलुकाभिषेकतो विभेद वधानिह मृण्मयानिय । ततः प्रभाधान सनो यिसिरिमये नृपोऽपि तामेत्य जगाद संमदी ॥ ६१ ॥ पुत्रि ! त्वयाचन्द्रयशोविभूषणस्तेयापराधी किमसावमुच्यत ।। साप्याद चोरोऽपि मृ)येत नो पितरो विशिष्टाईतया(१) मया खलु ॥ ६२ ॥ तस्याः स्वपुज्या व तादृशाग्रहाद् मुनोच भूमानपि तं म. जिम्लुम् । देया च सेवानिस्तोऽयमन्वह पृष्टोऽन्यदेति स्वकथामचीकधत् ।। ६३॥ दासोऽस्म्यहं तापसपत्तनप्रमोर्वसन्तनाम्नः किल पिरजामिय' । तद्यमादाय निशि प्रणश्यन पिलुण्ठितोऽन्यैरिह भूपमागमम् ॥ ६४ ॥ इहापि चौर्यव्यसनप्रभावतो वद्धस्त्वयाऽमोचयिपि पनीलया। अन्यप मातस्तय निर्गमे तदा स सार्थवाहस्त्यजति स्म भोजनम् ॥ ६५ ॥ असौ यशोभद्रगुरुपयोधितः कथञ्चनाऽश्नाद्य सामेऽनि । सोरापनः परपाधिय गतः कृतश्च राट् तापसपत्तनेऽमुना ।। ६६ ॥ श्रुत्वेति साऽस्याऽदित पारितोषिके महाव्रतेच्छां जिन- धमंशात् । प्रतं तदादेशयशादसारपि प्रपच तेपे गुरुसंनिधौ तपः ।। ६७ ॥

·विका १४० सटीका। भपाययो कुण्डिनतोऽत्र सश्रुतस्तत्र विजन्मा हरिमित्वसंक्षितः । स वीक्ष्य वेगातुपर्णपार्थिवं विनिद्रवार चन्द्रयशोऽन्तिक गत ८ पप्रच्छते चन्द्रपशा भृशायितप्रमोदभाक् क्षेममसावचीकथत् । ऊचे च जानीथ विदर्भजानलप्रवृत्तिमस्यै समुपागतोऽस्मि पन् ॥६६॥ भुत्येति तस्माद् नलभीमजावनप्रवासवार्तामियमार्तमानसा । रुरोद सर्वानुचरीवृता तथा यथा किलारोदि गृहाण्डजैरपि ॥७०॥ तथाकुने गजकुने ऽप स दिनः क्षुधातुरः समियाय जेमितुम् । दृष्ट्वाऽथ भैमी मुदितः प्रणम्य तामागत्य राइये त्वरित न्यवेदयत् ॥७॥ कर्णामृत सापि निशम्य तचया तस्मै प्रदायाभरणानि भूरिशः । क्व सा क्च सेति प्रयदन्त्युपाययौ पद्यां प्रमोदाद् निजसबसद्मनि ॥७२।। गणामि दुःख तप पुत्रि ! यन्चिताऽस्म्यहं त्वया कि निजनामगोपनात्. १ । मातृष्वसा मातुरपि प्रशस्यते जने त्वयैतद् वितथं प्पयायि च ॥ ७३ ॥ ति युवाणा परिरम्य संभ्रमादाघाय मौलौ शिविकां निवेश्य च । निनाय 'तां चन्द्रयशा गृहे मुदा विभूप्य च घोषिपतेवीहशत् ।। ७४ ।। प्रणम्य तं तातमियोपविष्टया तत्पृष्टयाऽऽख्यायि कथा तयात्मनः । तदा स्ववंशस्य नलस्य धिक्कृति शुषेय गाः प्रययौ रसातजम् ॥ ७५ विधापि तस्मिंस्तमसि प्रसर्पति स्वमातृजामेर्वचसा विदर्भजा । प्रमृज्य भालं तिलक तमोऽन्तकं व्यकामयत् तेन नृपो विसिप्मिये ७६॥ इहा-तरे कोऽपि सुर. समेत्य तां प्रणम्य वद्धाञ्जलिरेवमूचिवान् । यस्तस्करोऽग्राह्यत पमं पपा म सगामिन्यहमस्मि पिगसः ।।७७ ।। उपत्वेति कोटीः कनकस्य सप्त स प्रवृप्य देवस्त्रिदियाय यातवान् । नृपोऽपि राश्या पतया सम तदा रम्दनि रप्टान्तमजायताईतः ॥७८ प्रयो नृपः सैन्यभरेण भीमजामघाय भेत्ता प्रजिघाय कुण्डिनम् । वर्धापितो तपय मिनामना प्रमोदतोऽस्याः पितरावभीयतुः ॥७६ ॥ विलोक्य सानेपितरौ म्यवाहनादुत्तीर्य साम्रो रुदतो नमोऽकरोत् । समस्तलोकन नता च तामिमौ प्रमेशपामासतुररसात् पुरे ||८०11 सपूत्रताम्भ:सममथुपपणं ज्याप्तद्वियोगानलतो पितम्थसी । भैमीति 1११ ·रिस पानीका मया युतेयं ग तपादिता पुरः ॥ १॥ तस्त्विदानीं तय कोऽपि कुण्डिनेश्वरंजगो यद् दधिपर्णसंनिधौ मन्ति पुजा गज गारुद् गुणी स सूर्यतः पाययते यया नजर ।। ६२॥ भरपद दयदन्युपाच मुरिता यत्तात ! जामातृतो नान्यः कोऽपि च सूर्यपाकरसवत्याम्नायवेदी खल । वाति नृपोऽपि पोतिनुममुं तत्संनिधौ प्रैपयद् मामाः कुम्जक एप कुछ स नलः कन्दर्परुपः क्यच ? ॥३॥ इति दपदन्तीललितनाम्नि महाकाव्ये तृतीयः सर्गः। गुमाय दधिषोऽयमिति विस्तरतः कथाम् । श्रुतां कुम्जेन सारेण यथोक्तरसनादिना ॥ १॥ शरीराभरणस्तोमदानेनानन्ध जगदीशीर त प्रालणं राजा कुम्जस्तु जगृहे गृहे ।। २॥ अभोजयत् स कुब्जेन रसवत्याऽर्फपाकया। स्वर्णादिकं नृपात्लग्ध दवा मोतिन मम्मितः ॥ ३॥ प्रयायं कुम्जमापृच्छय गतः फुण्डिनपत्तनम् । तदीयदानमोज्यादि सर्वमुभुजेऽन्यधात् ॥ ४ ॥ तद् निशम्या- पार भनी मुदिता मेदिनीपतिम् । नन एवं स कुम्जावं ययौ केनापि हेतुना ॥ ५॥ तद् दानं सा मतिः सूयंपाका रसवती च सा । सन्ति नापन प्रापि युप्मनामातरं चिना ॥ ६ ॥ तामालोच्य ततस्तात ! समुन्मेपय शेमुपीम् । नलो यया रयादेय प्रकटोभवति स्वयम् ॥ ७॥ पामादमाइ भूपता चरं संप्राय फसन । 'प्राकार्यो दधिपर्णोऽयं त्वत्स्वयंवरणच्छलात् ।। ८ । गत्वा दूतो यथादिष्टं कथयिष्यति तं प्रति । भास्ता या दिने भाषी पदन्त्याः स्वयंवर ।। ६ ॥ तत्पार्थे यदि कुञ्जोऽयं नलः स्यादवनीधयः । तदश्वहृदयाभिशस्तमानेप्यति स दुतम् ॥१॥ इति निश्चित्य भोमेन भूभुजा प्रेपितश्चरः । सुसुमारपुरं गत्या दधिपर्णमदोऽवदत् ।। ११ ।। न प्रापि नलया पि फ्यापि ·कि सटीका। 1१४१॥ नेन फरिष्यति । भूयः स्वयंयरो भैमी प्रभुगा प्रेपितोऽस्मि तत् ॥ १२ ॥ किन्तु मार्गविलम्वोऽभूद् देहस्यापाटवाद् मम । प्रत्यासन्नतरं जात तल्लग्नं श्वस्तने दिने ॥ १३ ॥ तूर्ण देव ! तदेतव्यमित्युक्त्वास्मिन् गते चरे । अचिन्तयद् नलश्चित्ते किमेतदिति विस्मयात् ॥ १४ ॥ पपिप्यति विप चन्द्रः पूषा पान्तं वमिष्यति । किमन्यमपि भतारं दवदन्ती करिष्यनि ? ॥ १५ ॥ विवोढुं प्रौढिमा कस्य मत्पत्नी मयि जीवति ? । फणामणिं समादित्सेत् को हि जाग्रति पन्नगे ?॥ १६ ॥ इति ध्यात्वा चिरं चित्ते दधिपर्ण जगाद सः । प्रासग्नलग्नदूरोवींगति- चिन्तापरायणम् ॥ १७॥ समर्पय हयाजात्यान् रथं गाढं च कञ्चन । यथाहमश्वदृद्वेदी नये झटिति कुण्डिने ॥ १८ ॥ इति प्रीतमथाकये दधिपणेन भूभुजा। उफ्तोऽनहीच्चतुर्वाही रथ चाहीनमोजसा ॥ १६ ॥ अथ चामरभृद्युग्मच्छत्रभृद्भपभासुरम् । नियुक्तवाजिन कुम्जी रथं तूर्णमवाहयत् ॥ २० ॥ नुन्नै रथ रथेवाहैर्जवनैः पवनैरिव । अपतद् भूभृतः स्कन्धात् पटी शृङ्गादिवापगा ॥ २१ ॥ गजा तदव- दत् फुझं स्थिरीकुरु हयानिमान् । एतदादीयते यावद् वासो वसुमतीगतम् ॥ २२ ॥ जगाद कुब्जको राजन् ! न्यपतत् पत्रं तंऽशुकम् । पञ्चविंशतियोजन्याः साऽमुच्यत वसुन्धरा ॥ २३ ॥ अक्षवृत्तमथो वीक्ष्य कलां दयितुं निजाम् । कियन्त्यत्र फलानीति राजा कुञ्जफम- प्रवीत् ॥ २५ ॥ अज्ञानति ततः कुब्जे फलसंख्यां धराधयः। आख्यदस्मै परिस्पष्टमष्टादशसहनिकाम् ॥ २५ ॥ मुष्टिघातेन दन्तीन्द्र घातघारण तन्नल' अपातयदशेपाणि फलानि फलपादपात् ॥ २६ ॥ यावद् गणयते तावत् तावन्त्येवाभवंस्ततः। अश्वहृद्विद्यया संपापियां कुन्ज. समाददे ॥ २७ । कुन्जेन कुण्डिनोपान्ते रथोऽनायि निमेषतः । भीमश्चाभ्येत्य तत् तूर्ण दधिपर्ण गृहेऽनयत् ॥२८॥ ऊचे मियःकथागोष्ठयां दधिपर्ण विदर्भराट् । कुब्जाद् रसवती सूर्यपाका कारय मन्मुदे ॥ २६ ॥ तदुक्तो दधिपणेन दुजो रसयती व्यधात् । इन्दुपुष्टिकराफौशुसंपर्क सुरभीरता ॥ ३० ॥ लोकः साकं रसवती भुजे भूभुजाऽथ सा | विचारा- 1१४१ ·सामवामिग पश्यनिराननम् ॥ ३१ ॥ धानाप्य तां परीतार्थमर्थतां भीमनन्दनी । स्वादयित्वा रसवती फुज निरचिनो नलम् ॥ ३२॥ तद्गमी विदर्भ प्रत्याइ प्रीतिपूरिता । प्रास्ता कुम्जोऽपि खनोऽपि निश्चितः सैप नैषधिः ॥ ३३ ॥ अभिज्ञानान्तरं तात ! पुनरेक समम्नि मे । नजान विपुलपुलकं यद् भवेद् वपुः ॥ ३४ ॥ तद् मदनमयं कुब्जः स्तोकं स्पृशतु पाणिना । इत्युक्ते भीमवचसा ताम- गुल्या नलोऽस्पृशम् ॥ ३५ ॥ यपुः सपुजकं तस्यास्तन्नलस्पर्शतः क्षणात् । अानन्देन्दुवहिःक्षिप्ततम पुअमिवाभवत् ॥ ३६ ॥ अन्तभैमी नतं निन्ये तारादवलाप्यसौ । अनुरत् तथा चाटुप्रेमामृतकिरा गिरा ॥ ३७॥ नाथ ! निलुतरूपोऽपि मया त्वमनुभाव्यसे । घनच्छन्नोऽपि मापन्या यमनियर भास्करः ॥ ३८ ॥ फियदद्यापि दु सात्तों दैवतो मामुपेक्षसे । अवमहादिवाम्भोदी भीष्मग्रीमद्रुतां लताम् ? ॥ ३६॥ गा! प्रमीद सीदन्तमारमेरशरण जनम् । संजीवय यथावस्पस्वदर्शनसुधारसः ॥ ४० ॥ इति भैम्युपरोधेन नलश्छन्न श्वानलः । जशे वित्वकरण्डाभ्यामारियतनिजामतिः ॥४१॥ धृतस्वरूपं तद्रूपं योदय के कं रसं न सा । भेजे भीमसुताधार्यत्रपासपातकातरा ॥ ४२ ॥ शामली पोज्यमानाही नलेनेयाश्चलेश्चलेः । सय. स्वेदोदकस्नाता सा चकम्पे चकोरदृक् ॥ ४३ ॥ प्रदर्शि दर्शनीयधीरथायातो बहिर्जनः । पाधिस्त्यक्ताजयो राहुमुफ्त इयार्यमा ॥४४॥ अपरावं यदशानाद् मया नाय ! क्षमस्व तत् । दधिपणों वदन्नेयमपतद् नलपादयो ॥४५॥ सायं पेत्रीभवन भीमो भद्रपीठ निरभ्य तम् । अभ्यपिञ्चद नल नाथस्त्वमस्माकमिति गन् ॥ ४६॥ मृतुपर्णः प्रियायुक्त साधंभृत् । सुगदु ग्यमदायादापाहतो नलकान्तया ॥ ४७ ॥ वसन्तदधिपर्णतुपर्णभीमैः समं नल | चिकीड लोकपालेः स चतुर्मिरिव पशन ॥ धनदेयोऽपि साशः कुतोऽपि प्राप कुण्डिनम् । तस्य प्रत्युपकार सा कारयामास भीमजा ॥ ४६ ।। करिनदेय दियाऽन्येदेयः पश्यरसु राजसु । भैमी नत्याऽवदद् देवि त्याप्रसादोऽयमीटशः ॥ ५० ॥ संबोध्य तापसेन्द्रोऽहं पुराप्रमा- वसन्तश्च ·विवेक सटीका। 1१४२॥ जितस्त्वया। विमाने केशरेऽभूवं सौधर्म केशरः सुरः ॥ ५१ ॥ इत्युक्त्वा सप्त कल्याणकोटोवनि पुरः सुरः । विशुदगड घोद्दण्टो झागित्यथ तिरोधे ॥ ४२ ॥ नलादेशेन देशेभ्यः स्येभ्यः स्वेभ्यस्ततो नृपाः । ऋतुपर्णादय. स्वं स्वं सैन्यमानाययक्षवात् ॥ २३ ॥ नलस्तटेच देवाद- सेऽहि प्रतिकोरालम् । प्रयाण फारयामास यासवोपमवैभवः ॥ ५४ ॥ कम्पयन सैन्यचारेण स्थावरानपि भूभृतः । कैश्चित् प्रयाणः स प्राप फोरालोपपनानीम् ॥ ५५ . पुनर्लक्ष्मी पणीकृत्य द्यूतार्थे दूतभापया। नलः कूवरमाकार्य दीव्यजित्वाऽग्रहीद महीम् ॥ ५६ ॥ अथानन्दी गरी मन्दीकृतक्रोधो निजानुजम् । अपि क्रूर व्यधाद् यौवराज्ये प्राज्यमहोत्सवात् ॥ ५७ ॥ अथ संप्रेष्य निःशेप राजकं राजकुञ्जरः । दव- दयाऽन्धितो राज्यं चक्रे जदम्येय केशवः ॥ ५८॥ जिनसेनाभिधं सूरि रिक्षातागममेकदा । ययो नलो नमस्कर्तु तया दयितया सह ॥ ५६ ॥ प्रणम्य नैषधि. सरि निविष्टः क्षितिविष्टरे । पप्रच्छ स्वस्य देव्याश्च कारणं सुखदुःखयोः ६०॥ निरस्तमन्मथो वाचमथोवाच मुनीश्वर । राजन्नष्टापदोपान्तेऽस्ति सगरपुर पुरम्॥६१॥ तमासीद् मम्मणो राजा तस्य धोरमती प्रिया । अन्यदा खेटके गच्छन् भूपोऽपश्यत् पुरो मुनिम् ॥ ६२ ॥ मन्वन्नशकुनं सोऽथ धारयामास तंकुधातं मादशघटीप्रान्ते कृपयाऽमूमुचत् पुनः॥६३॥ तदहिंसामयोधर्मःसाधुनास्मै निवेदितः।राशाप्यङ्गीकृतोचीरमत्या दयितया समम्॥६४१ ताभ्यां राजसमायेन तद् प्रतो प्रतिलामितः । अपराधं तमस्वेतमुफ्त्वा जगाम सः ॥६५॥ सेवाप्रसाधिता वीरमती शासनदेवता । धर्मस्थैर्य- रते न्येऽन्येचुरयापदोपरि ॥६६॥ अकृत प्रतितीर्थेशं विंशति विशति ततः। प्राचाम्लानि तथैकैकमम्लानरुचि पुण्डूकम् ॥ ६७ ॥ तदु. पापनकं कृत्वा प्रीता कान्ता महीपतेः । मुनीनानन्द्य दानेन चारणान् पारणं व्यधात् ॥ ६८ ॥ तत्तीर्थेशपदान् नत्वा राजधानीमियाय सा। यो पत्या समं चाहंदम निर्मलमानसा ॥ ६ ॥ ततः पूर्णायुपायेतौ देवीमय वमूवतुः । प्राभारदम्पती धन्यधूसर्याख्यौ सुधार्मिकौ ॥७०॥ - -- ।१४२।

·माया पागधने मुनौ । दया च पायसं तस्मै धन्यो धर्ममुपार्जयत् ॥ ७१ दम्पती हिमवच्दैने भूत्वा तौ युग्म- पनिंगी। प्रभूता दीदिगडीराभिधानो विदशायय ॥ ७२ ॥ ततश्च्युत्वा क्षीरडिपडीरजीवोऽमूद नैपधिर्भवान् । प्रिया ते तीरडिण्डीरा- देगी भीमना ॥७३॥ यत् सादर घटीदं मम्मणेन त्वया मुनिः । तत् प्रियाविरही राज्यभ्रंशश्च द्वादशाब्दिकः ।।७४ यच्छत्र- धार तारांग मुनेः छतम् पया धनेन धन्येन तेन राज्यस्य संपदः ॥ ७ ॥ भैमी त्यदल्लभा वीरमतीजन्मनि यद् ददौ । FOपना माने नास्पास्तिनकोऽभुतः ॥ ७६ ॥ शुरयं नृपदम्पती स्वचरितं तौ जातजातिस्मृती रुत्वा पुष्कलपुप्रसाद यसुमती तप्त्वा ततोऽन्येतयोः । जसे यमपतिनंजः कनकपापाख्या दशारानुजस्त्री भूत्वाऽप्यगृहस्थकेयलिकलां भैमी तु भेजे शिवम् ।।७७॥ ॥ इति दयदन्तीललितनामनि महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः ।। ॥ इति दवदन्ती कथा समाप्ता, मायां पदनाला तु गायतीकथायामुपदेयते, मनोरमा च श्रेटिसुदर्शनकथायाँ तत्प्रियात्वन पूर्वकथितैव । अथ विला. गरतीकपा- भरती मनिप्तीनि पुरी सोसता धिया । इसन्तीवाऽमरपुरी या चैत्यविशदभ्यः ॥९॥ तस्यामीशानचन्द्रः इमामगडलाखण्डलः frज पासवानीरयोगसिजलप्लारितशामयः ॥२॥ गृहारमञ्जरीयाम्य प्रिया शृङ्गारमारी। भृगश्रेणीय यन्मूलि वेणीदगडी व्यराजत । ममीजानवादस्प रामचन्द्रसमानना श्रीविलासपती तस्यासीद् विलासक्ती सुता ॥४॥ यथाकालमथामुप्यां पुरि शुङ्गारजीवि.

·विवेक सटीका। ११४२ जितस्त्वया । विमाने केशरेऽमूवं सौधर्मे केशरः सुरः ॥ ५१ ॥ इत्युक्त्वा सप्त कल्याणकोटोवप्न पुरः सुरः । विशुइण्ड इयोहण्डो झगित्यय तिरोदधे ॥ ५२ ॥ नलादेशेन देशेभ्यः स्वेभ्यः स्वेभ्यस्ततो नृपाः । ऋतुपर्णादय. स्वं स्वं सैन्यमानाययक्षवात् ॥ २३ ॥ नलस्तव देवाद- तेऽह्नि प्रतिकोशलम् । प्रयाणं फारयामास वासवोपमवैभवः ।। ५४ ॥ कम्पयन सैन्यचारेण स्थावरानपि भूभृतः । कैश्चित् प्रयाणैः स प्राप कोशलोपवनावनीम् ॥ ५५ ॥ पुनर्लक्ष्मी पणीकृत्य द्यूतार्थे दूतभाषया । नलः कूवरमाकार्य दीव्यञ्जित्वाऽमहोद महीम् ॥ ५६ ॥ अथानन्दी गलो मन्दीकृतक्रोधो निजानुजम् । अपि दूरं व्यधाद् यौवराज्ये प्राज्यमहोत्सवात् ॥ ५७ ॥ अथ संप्रेष्य निःशेपं राजकं राजकुअरः । दव- दन्त्याऽन्विता राज्यं चक्रे लक्ष्म्येव केशवः ॥ ५ ॥ जिनसेनाभिधं सूरि विशातागममेकदा । ययौ नलो नमस्कर्तु तया दयितया सह ॥ ५६ ॥ प्रणम्य नैपधिः सूरि निविष्टः क्षितिपिष्टरे । पप्रच्छ स्यस्य देव्याश्च कारणं सुखदुःखयोः ॥६॥ निरस्तमन्मथो वाचमथोवाच मुनीश्वरः । राजन्नष्टापदोपान्तेऽस्ति सहरपुरं पुरम्॥६१॥ तत्रासीद् मम्मणो राजा तस्य वीरमती प्रिया । अन्यदा खेटके गच्छन् भूपोऽपश्यत् पुरो मुनिम् ॥ ६२ ॥ मन्वन्नशकुनं सोऽथ धारयामास तंकुधातंद्वादशघटीप्रान्ते कृपयाऽमूमुचत् पुनः॥६३॥ तदहिंसामयोधर्मःसाधुनास्मै निवेदितः। राक्षाप्यङ्गीकृतोचीरमत्या दयितया समम्॥६४। ताभ्यां राजसभावेन तद् व्रती प्रतिलामितः । अपराध क्षमस्वैतमुक्त्वा जगाम सः ॥६५॥ सेवाप्रसाधिता वीरमती शासनदेवता । धर्मस्थैर्य- रुते गिन्येऽन्येधुरष्टापदोपरि ॥६६॥ अकृत प्रतितीर्थशं विंशति विंशति ततः। प्राचाम्लानि तथैकैकमम्लानरूचि पुण्ड्रकम् ॥ ६७ ।। तदु. धापनकं कृत्वा प्रीता कान्ता महीपतेः । मुनीनानन्द्य दानेन चारणान् पारणं व्यधात् ॥ ६८ ॥ तत्तीर्थेशपदान् नत्या राजधानीमियाय सा। चक्रे पत्या समं चाईद्धर्म निर्मलमानसा ॥ ६ ॥ ततः पूर्णायुपावेतो देवीभूय यभूवतुः । प्राभारदम्पती धन्यधूसर्याख्यौ सुधार्मिकौ ॥७०॥ ।१४२।

·गाभारिपा पागधने मुनौ । दरराय पायसं तस्मै धन्यो धर्ममुपाजयत् ॥ ७१ ॥ दम्पती हिमयदैले भूत्वा तौ युग्म- पनि प्रधारिणीभिधानौ विदगापय ॥ ७२ ॥ ततश्च्युत्या क्षीरडिगडीरजीयोऽभूद् नेपधिर्भवान् । प्रिया ते तीरडिण्डीरा- भाजीपय मामना ७३ ॥ यत् दादरा घटीदधे मम्मणेन त्वया मुनिः। तत् प्रियाविरहो राज्यभ्रंशश्च द्वादशाब्दिकः ॥ ७४ ॥ यच्छन. पार सौरपारपंच मुनेः छतम् । त्यया धनेन धन्येन तेन राज्यस्य संपदः ॥ ७ ॥ भैमी त्वदल्लभा पीरमतीजन्मनि यद् ददौ । पिना भात रोनास्पास्तिजफोऽभुतः ॥ ७ ॥ भरपेयं नृपदम्पती स्वचरितं तो जातजातिस्मृती सत्या पुष्कलपुप्रसाद् यसुमती तप्त्वा ततोऽन्येतयोः असे यापतिनंजः कनकपायाख्या दशारानुजस्त्री भूरगाऽप्यगृहस्थकेयलिकलां भैमी तु भेजे शियम् ॥७॥ ति दयदन्तीलजितनामनि महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः॥ ॥ इति दयदन्ती कथा समाप्ता ।। प्रायां चन्दनपाला तु मृगापतीकथायामुपदेयते, मनोरमा च श्रेष्ठिसुदर्शनकथायां तत्प्रियात्वन पूर्वकथितैव । अथ विला. मयतीकपा- अरतीह तामलिप्तीति पुरी हप्तीस्ता धिया। हसन्तीयाऽमरपुरी या चैत्यविशदध्वजैः ॥१॥ तस्यामीशानचन्द्रः मामण्डलाखण्डलः जि । प्रासीमासारयोरासिजलप्लायितशावयः ॥२॥ मारमजरीधाम्य प्रिया शृङ्गारमारी। भृङ्गश्रेणीय यन्मूनि वेणीदण्डो व्यराजत ॥ ३॥ अस्यामीशानदस्य रामचन्द्रसमानना । श्रीपिलासपती तस्यासीद् पिलासवती सुता ॥४॥ यथाकालमथामुप्यां पुरि शृङ्गारजीवि.

·वेवेका १४३॥ सरीका। । । तम् ।मावर्तत वसन्ततुर्नर्तयन् कामिना मनः॥५॥ मञ्जरीभिरनुस्यूताश्चताः पल्लविता दभुः। तूणा शोणाजिनमयाः पुप्पेपोरिघ परिताः n६. नेमुरारुह्य धाताश्वानङ्गीकृतशिलीमुखाः । तदा मलयजामोदाः स्मरस्येव चमूचराः ॥ ७ ॥ किअल्कादकुरचन्द्रालित्तिमिविश्वमानशे । पीतरक्तसितश्यामध्यनिरिख तदा स्मरः ॥ ८॥ प्रमाणोत्तरमातेनुः कुहकाठीरवास्तदा । अनित्यतां कुरङ्गे या द्वैतं शयरसूदने ॥ En यस. न्तेऽत्र जगन्नेत्रनिर्माणैकफलं विधेः । सा विलासक्ती वातायनस्थानमशिधियत् ॥ १० ॥ शुभंयुदकुलस्यान्तः सुमनोरन्दमात्मना । वेधं घेधं गुणेनोपर्दामयन्ती सुलोचना ॥ ११ ॥ मूर्ति स्मरमिव स्वीयपरिवारमियं तदा । फञ्चिद् युवानमुद्यानमभियान्तमुदैवत ॥ १२ ॥ युग्मम् ॥ तदात्वसात्विकोन्मेपा पश्यन्त्येपाऽनिमेषदृक् । अनङ्गसुन्दरीमाह सखि ! कोऽयं पुमानिति ॥ १३ ॥ तयेति सादरं पृष्टा यभाषेऽनङ्गसुन्दरी। देव्यस्ति श्वेतवी नाम पुरी देवपुरीनिभा ॥ १४ ॥ राजा तस्यां यशोवर्माऽयशोवर्मास्ति विश्रुतः । सनत्कुमार इत्यस्य सुतो विश्वश्रुतो. दयः ॥१५॥ नृपाशातोऽन्यदा चौराः केऽप्यनीयन्त हिसितुम । बाह्यालीगतमेनं ते कुमारं शरणं श्रिताः ॥१६॥ मोचिताः शोचितारा अप्येतेऽनेन महात्मना । तद् निशम्य नृपेणैते गर्तापूरीकताः पुन ॥ १७ ॥ तज्ज्ञात्वाऽय कुमारोऽपि रुष्टः सह महीभुजा । रात्रौ मितपरीवारो नगर्या निरगादयम् ॥ १८ ॥ आक्रामन् क्रमतः पृथ्वीमाजगामेह पत्तने । त्वत्तातेनातियानादिप्रतिपत्याऽयमचितः ॥ १६ ॥ देशप्रामादिकं दीयमा- ममघापि नेच्छति । सोऽयं देवि ! नृदेवाङ्गजन्माभ्येति पुरस्तव ॥ २० ॥ तयोरिति वितन्पत्योः किंवदन्ती परस्परम् । यावद् यातायन- स्याधः कुमारोऽयं समागमत् ॥ २१ ॥ कुमारी ताघदेतस्य कण्ठे तां वकुलनजम् । व्यधत्तात्मभुजाश्लेपसत्यंकामिव तणार ।। २२ ॥ क्षिप्ता केनेयमित्यूय यावदैतत विस्मितः । कुमारस्तावद्रातीद् मृगानीमुखपङ्कजम् ॥ २३ ॥ ततोऽमौ हर्षसोत्कर्षश्चकोर इव तर्षितः । पपो मुख शशिज्योत्स्ना तस्यास्तस्यापि सा पुनः ॥ २४ ॥ विधाय सुस्थितां कण्ठे भुजाभ्यामुपगृय च । कराभ्यामय संगृह्याचुम्मत् तामिव 10 ·स प्रजम् ॥ २५ ॥ जातु मा यातु निस्सृत्य प्रियोऽयं मे हुदोऽन्तरात् । स्वाङ्गे वृतिमितीवाधात् कुमारी स्फुटकण्टकैः ॥२६॥ कुमारस्त्वाक्षिकः साथै पुमा सारितम्रता । हारयर स्वं सुहविश्वभूतिना प्रेरितोऽग्रतः ॥ २७ ॥ ततः स्वं हारितमपि मतिमानप्रकाशयन् । अनगनन्दनो- पान सपोमिः समं ययौ ॥ २८ ॥ उष्ट्रयजजया धृत्वा धैर्य गत्वरमप्यसो । तत्र चिकीड स ध्यायन सनीडमिव तन्मुखम् ॥ २६ ॥ अत्रा- म्तरेऽनुरतामा प्रतीची मोक्तुमतमः । दिनेन प्रेरितो भानुरपि द्वीपान्तरं ययौ ।। ३०॥ आजगाम निजं धाम स्मरेशाग्नेयसायकैः । भियमानः कुमारोऽपि समारोपितधायना ॥ ३१ ॥ विसृज्य सुहृदस्तेन साध्यकृत्यं विधाय च । शयनीयमलंचक्रे चक्रेणेवाथ सैकतम् ॥३२॥ पत्याचन्द्रिकायापीपहिरैयाहिराहतः । तस्य कामाभितप्तस्य सा निशा कयमप्यगात् ॥ ३३ ॥ विभातायां विमावयाँ प्रातःकृत्यं विधाय मः । उन्मना भयनाराम सहारस्त मुहज्जनैः ॥ ३४ ॥ माधवीमण्डपे नीत्वा ततोऽसौ वसुभूतिना । पृष्टः किं वाधते तेऽच मित्ध ! येनासि दुमनाः ॥ ३४ ॥ न किश्चिदिति तेनोक्ते होरामालोक्य फैतवात् । वसुभतिजंगौ ज्ञातं ज्ञानात्ते दुःखकारणम् ॥ ३६ ॥ पुष्पसकपाशमाधाय फरठे यत्त मनस्तया । इतं नृपतिनन्दन्या तद् दुनोति मनोम्यहम् ॥ ३७ ॥ मा विपीद पर श्रीद ! करिष्यामि तथा यथा । झटित्येव घटायेश वित्तचौरी करे तय ॥ ३८ ॥ इतश्च राजदुहितुः कृते सानङ्गसुन्दरी । कुमारस्य कृते सौवयसुमूतिरुभाविमौ ॥ ३६॥ ताम्यन्ता- पयतापय मियः संघटितौ दुतम् । द्वयोहि तप्तयोरेव संधिः स्यादयसोरिव ॥ ४० ॥ स्वस्य फामपरौ द्वधा निकामं तावुभावपि । विलग्नी नध्ययुःपेता स्वामिभक्तौ दिवानिशम् ॥ ४१ ॥ दतः सनत्कुमारोऽस्ति यारद् मृत्यौ कृतोधमः । एत्य स्मेरमुखस्तावद् वसुमृतिरदोऽवदत् ॥ ४२ ॥ वयसे देव ! सिद्ध ते सतां हितसमीरितम् । यद् विलासवतीयाधीसुताऽऽस्तेऽनासुन्दरी ॥ ४३ ।। रुदती मिलिता साऽघ मयोचे किमु गेदिपि ? । स्वामिनी ·सेका सटीका। ११४४॥ नियते साह मयोचे कथमाह सा ॥ १४ ॥ मम रूपे सपत्नो यस्तत्कण्ठे केसरजम् । न्यधादियमिति क्रोधादिव कामो निहन्ति ताम् ॥४५॥ पातायनाश पल्याङ्क पल्यवादपि कानने । फाननाद भवनेऽन्येति विभ्यती सा स्मरादिव ॥ ४६ ॥ मनुते हारमङ्गारं नालं व्यालं विधु वधम् । उलागी हुतभुग्मुद्रां स्मरतापग्रहेण सा॥४७॥ अवादिपं ततोऽहं तां किं ते स्वामिनि ! वाधते ? । सोचे तस्य यशोवर्मसुतस्यादर्शनं ससि ! ॥४८॥ ततो मया तदाधारकृतेऽलीकमपीरितम् । यद् देवि ! भव धीरा ते मेलयिष्यामि द्रुतम् ॥ ४६ ॥ इति मद्वचसा जीवातुनेपोन्मीलितेतणा । ददौ मे रसनादाम तुष्टिदानेऽप्रवीच सा ॥ ५० ॥ इदमङ्गीकृतं साधु त्वया त्वय्युपपद्यते । सुहृदां हि सुहत्त्वस्य कपो यिपमर्मणि ॥ ५१ ॥ लेखः सखि ! शिखयटी स्यादन्तरङ्गे नियोगिनि । तथापि मदवस्थाया लेखं तस्मै समर्पयेः ॥ ५२॥ इत्युक्त्या स्मरलेसाय यायत्कथयते सखी । वृद्धया तावदुत्थाय न्यपेधि फुललजया ॥ ५३॥ अथोत्पन्नमतिः सैपा समुत्तार्य ममार्पयत् । साना- धाम्बुजम्बाललिपि ताहळूयोर्युगम् ॥ ५४ ॥ अनान्तरे समायाता माता शृङ्गारमअरी । उवाच वल्ली वत्स ! विलासवति ! सज्जय ॥ ५५ ॥ यतो घीया विनोदार्थ त्यामादिशति ते पिता । धीणाकार्यपि साकार्य समानीतैव संप्रति ॥ ५६ ॥ इत्याकल्यं वचो मातुस्त्रपया संवृतेगिता। पित्रोः प्रमाणमादेश इत्याह स्वामिनी ततः ॥ ५७ ॥ इतिकर्तव्यतामूढाऽहं तु भूपभुवा तया । अविसृष्टापि निर्गत्य निजमन्दिरमागमम् ॥५८॥ अपृष्यं तं कयं यामि कुमारं किमु या पुनः । देवी विसपयिष्यामीत्यतश्चिन्तापरास्मि तत् ॥५९॥ श्रुत्वेत्यनहसुन्दर्या गदित मुदितोऽवदम् । अतः परं शुमे ! चिन्तां फतु नाईसि कामपि ॥ ६० ॥ प्रभुं तमात्मनो मित्रं गुणशं गुणशालिनम् । तथा विक्षपयिष्यामि यथा ते सिध्यति प्रियम् ॥ ६१॥ श्रुत्येति सा पुनः प्राह स ते पज्रमयः प्रभुः । दृष्टापि स्वामिनीभावं यस्तथा ही निरुद्यमः ॥ ६२ ॥ मयोचे नैप वज्रात्मा नेय देयो निराधमः । निरपचं प्रियाप्राप्त्यै किन्तूपायं विमागंति ॥ ६३ ॥ साह साहसिकानां किं सापद्यमिति विद्यते ? । मयोचे युक्तमा- ।१४४॥

·स्थैतन्मेनः कुर फरिष्यते ॥ ६४ ॥ सोचेऽहं मन्दिरोयान नयिष्ये स्वामिनी निजाम् । पानयेथाः पुनस्तत्र त्वमपि स्वामिनं निजम् ॥ ६ ॥ इत्युक्त्वाऽममसीकामले मम समर्प्य च । सा ययावहमप्यागामिह लेखस्त्वयं विभी!॥६६ ॥ फुमारोऽपि समादाय तस्यास्ताङ्क- योगम् । निधाय हदि रोमाञ्चलिपेस्तन्मयतामयात् ॥ ६७ ॥ फुमार्यनङ्गसुन्दर्यं ददौ काधीमहं पुनः । यसुभूते! दरे तुभ्यं कल्याणकटका- पंचम ॥ ६८ हसन्निति एमाऽस्मै प्रदाय कटकवयम् । ययौ नेन सहोद्यानं घसन्तेनेव मन्मथः ॥६६॥ युग्मम् ॥ सर्वतुमयमुद्यानमयमा- जोकयन् प्रमात् । लालीमण्डपान्तस्थां ससखी तामलोकत ॥ ७ ॥ तद्दर्शनपशोत्पन्नप्रमोदरसमज्जनात् । रोमाञ्चपथू भेजे कुमार किमिहागुतम् । ॥ ७१ ॥ पनितस्मलितस्निग्धमुग्धमन्थरतारकैः । तयापि सैप सद्भावरोचनैरक्षि लोचनैः ॥ ७२ ॥ अथाभ्युदस्थादेनं सा मस्येना समभारत। गतधु! संभ्रमेणाल जोऽस्मिन् दुःसदायिनि १७३|| कुमारोऽनङ्गसुन्दर्या दर्शिते कनकासने निषसाद कुमारीचानुमता रोन सादरम् ॥७॥ उसो बस्यनुरागेण तयोः सत्प्रेमपादपः । तदा स्पेदाम्युभिः सिक्तोऽङ्कुरितः कण्टकाङ्कुरैः १७५ ताम्वूले पत्रितोऽन्यो- ग्यालापमुजितस्ततः । स्मितः कुसुमितो यापफजयाऽस्य चीक्ष्यते ॥ ७६ ॥ तावद् दुर्यातयत् प्राप मित्वभूतिमहल्लकः । उपचोरणयितुं तेनोवस्थाप्यन नृपाजा । ७७ ॥ विशेषकम् । मनः प्रतीतमाणेर स्थायं स्थायमियं ययौ। इटालोके बलग्रीवारकाय वितन्यती n७८ हस्तपिम्नस्तसपस्य इय शून्यमनास्ततः । तस्यां गतापामामापि कुमारो विश्वभूतिना ॥ ७ . आवामपि न कि यावस्ता विनाऽत्र स्थितेन किमदेव ! देवाले देवशून्ये फ व जागरः १८०॥ इति मित्त्रगिरोत्थाय कुमारः स्यगृह प्रजन् । दृष्टो नृपनितम्विन्या- माययाऽतिसस्थरम् ॥ ८॥ चेटीमुसार तयाहूतो यामाक्षिस्पदभागपि । गत्या दाक्षिण्यतः पुण्यचिनय प्रणनाम ताम् ॥८२ ॥ मोट्टा- पितयपुतग्गापितास्या स्पलितोदिता । अयायत कुमारं सार सारङ्गजोवना ||८३॥ कुमारस्त्याह तां त्वं मे माता मा भैवमादिश ।

·का सटीका। ।१४५1 । योपिस्द्धमेखि लोकयोः कुलयोरपि ॥ ८४॥ इत्युक्ते सा सवैलक्ष्यकैतवोचे तपोत्तम!। मया परीक्षितं सत्वं साधु साधु विवेक्यसि १८५ युदीयं तदा वीर्यमाणयेवान्तरा बुधा । विसृष्टस्तां प्रणम्याशु निजं धाम जगाम सः॥८६॥ निय मायमायाता ताम्बूलनम्पिलेपनम् । कुमारायाऽऽर्पयत् तं च वभाषेऽनहसुन्दरी ॥ ८७ ॥ स्वामिनी मन्मुखेन त्वां देव ! विज्ञ- पपत्यदः । यद् माल्यमार्य सुवेद स्वकृते गुम्फितं मया ॥ ८ ॥ कुमारस्तद् निशम्येतस्करादादाय सादरम् । माल्यं मूनि दधौ प्रीतः प्रियाशामिर देदिनीम् ॥ ८६ ॥ प्रियायामिन मूर्तेनानुरागेण निजं यपुः । विलिलेपागरागेणात्युद्गतेनेप रोमभिः ॥ ९० ॥ प्रियानीतमियो- दाम रागपुष्टिका मुपे । सनाकुमारस्ताम्बूलमनुकूलस्मरोऽकरोत् ॥ ११ ॥ अनङ्गसुन्दरीमूचे विश्वमूतिर्जनान्तिकात् । कुमारविनयं पश्य माह कि न्यूनमस्ति यः ॥ १२॥ अथ स्मित्या कुमारोऽपि वभाषेऽनङ्गसुन्दरि!। यकृयादेशकदेव्या निखिलोऽय जनो ननु ॥ ९३ ॥ इहैतव्यं वा सायद् शिवमूतिमयोऽपि यत्। मा शविष्ठास्तवायमापासोऽनङ्गसुन्दरि ! ॥ १४ ॥ भवती घट्यन्त्यन्यत् कण्ठाभरणमस्ति नः । तदनगमादरस्य नेमा पोदं वयं वयम् ॥६५॥ सहास्यमिति संभाग्य दत्चास्यै कण्ठभूपणम् । ततो विसर्जयामास कुमारोऽनङ्गसुन्दरीम् ॥६६॥ अवान्तरे समागत्य विनयन्धरसंहितः । तलारत्तः फुमारस्य नत्योपाविशदग्रतः ॥ १७ ॥ कारयित्वैष विजनं कुमारमिदमभ्यधात् । अनि स्वस्तिमती नाम ग्रामस्परिपतृमण्डले ॥ ९८ पोरसेनाभिधस्तर राजपुत्रशिरोमणिः । शरण्यः सकृपस्त्यागी भोगीश्वरश्च मान्यभून् । ६ : आपनमत्त्वामादायान्यदा स त्यात्मगेहिनीम् । तस्याः पितुर्गृहस्थाने पुरे गच्छअयस्थले ॥ १०॥ श्रावासानग्रहीद यावद् निजग नाती पुरोम् । शरणं कधिदप्यागात् तावत् तं सत्वरः पुरः ॥ १॥ युग्मम् ॥ तस्यानुपदमेयाचराकटतरवारयः । यमदुता इवा- गगनप. गृपियोरते ॥२॥रेर क्य यासि फेकण्ड र वित्रस्य गोपतेः । मण्डयत् सण्डयिष्यामः रुद्वा स्वामयादपि ॥३इत्यद्धत ११४५१

·पुक्लस्ते पारमेनेन भापिताः । स्थयन्तु स्थिर्गभूय किमनेन विनाशितम् ? ॥ ४ ॥ ऊचुस्ते ननु चौरोऽय यध्य', कस्त्वमितो भव । सो.
प्याहा गरण्योऽहमेन रतामि सर्वथा ॥ ५ ॥ तदेवं शापितस्याथ नृपस्यादेशतस्त्वमी । यावत् प्रधनसंरम्भमारभन्तामुना समम् ॥६॥
पाहातीमागतस्तार यशोरर्मा पिता तर तन्मात्यांऽऽह शरण्यं कः शृणाति मयि जीवति ? ॥ ७॥ युग्मम् ॥ प्रतिपिद्धमथो युद्धं राज्ञा
जियर्मणा विपित्रा वीरसेनोऽपि सरतोऽगाजयस्थलम् ॥८॥ सूता च गृहिणी तस्य जात पुत्रः स चास्म्यहम् । कुमार ! तेन ते तातो
मनातस्योपकारक ॥ ६ ॥ ममापि च मदम्बाया अपि चेति श्रुत मया । पितृभ्यां, तेन तेऽस्माफ जीवलोकोऽपि किं बहु ? ॥१०॥ किञ्चाय
नृपतिः प्रापानयत्या निकेतनम् । हया च रदतो तेन सा नखोल्लिखिता हदि ॥ ११ ॥ राशा पृष्टा वलात्कारकारिणं त्वां शशस सा । ततः
पुर समादित्तदिति मामधनं नृपः ॥ १२ ॥ सनत्कुमारकं पापं तमरे ! कुलपांसनम् । निगृहाण तथा शीघ्रं यथा कोऽपि न विन्दति ॥ १३॥
त्यादिष्टी नृपेणाई नि सूतोऽतीय दुर्मना । हाफिमेतदिति ध्यायस्तोरणेऽशृणव जुतम् ॥ १४ ॥ विलम्बमानं तत् श्रुत्वा प्राह नैमित्तिको
ऽप माम् । तुतं सोमास्यमेतत्ते विनयन्धर ! शोभनम् ॥ १५ ॥ ततो गतो गृह माना पृष्ट. कालुष्यकारणम् । तत् तथाऽकथयं तस्या रुदती
सायदोऽपदत् ॥ १३ ॥ हा यत्स ! मा वीरेनमुपकारिसुतो हायम् । इत्यागतोऽहमतः परं यत् कृत्यमादिश ॥ १७॥ ततः सनत्कुमारोऽपि
चिन्तयामास चेतसि । अहो मायाविता स्रोणामहो यिलसित विधेः ॥ १८॥ स्वभावः कथ्यते राक्षश्चेत् तदा सा निहन्यते । चेन्न तत् कुल-
मालिन्यं परं तद् मा परन्यथा ॥१॥ तलारक्षोऽपदद् देशाधि मां फरयाणि किम् ।। कुमार प्राह मां हिन्धि जनिकवंशपांसनम् ॥२०॥
समान्तरे तुतं मार्गे मजनि कश्चिदोच्यत । किं वहफ्तेन निर्दोष सेप गङ्गाजल यथा ॥ २१॥ इत्याकर्ण्य तलारक्षः प्राह निर्दूषणो भवान् ।
पत्नुतोषश्रुती प्यातमेव त्यां शुशमाहतुः ॥ २२॥ सलूपत्वाऽन्यप्रलापेन तत्कुमार! निवेदय । कोटगेतदमूद् येन भूपं विशपयाम्यहम् ॥२३॥

·संकलन
सटीका।
११४६॥
फुमार प्राह किं पन्मि प्रमाणं सैय मेऽम्विका । तेनोचे सैय दुऐति गत्वा शंसामि भूपतिम् ॥ २४ ॥ इत्युदित्योत्थितो रुद्धः कुमारेणेति
जलता । संरम्मेणालमेतस्यां गुरुभ्यः को नु मत्सरः १ ॥२५॥ तेनोचे त्यं यशोवर्मसुतोऽसि कियदुच्यते । कोपस्तनैष ते तस्यां तत् प्रसीद
रिमुश माम् ॥ २६ ५ फुमारः प्राह संरम्भं त्यज, स त्याह मा वद । कुमारः प्राह चेन्न स्वं घातयिप्यामि तद् व्रज ॥ २७ ॥ निशम्येति
तलारतो रुदन् प्रोपाच घिद नृपम् । कुमारः प्राह को दोपस्तस्य, मे फर्मवैशसम् ॥२८॥ तलारक्षस्ततोऽवादीत् तदादिश करोमि किम् ? ।
कुमारोऽभिदधे तूर्ण पिधेहि नृपशासनम् ॥ २६ ॥ तेनोचे कः प्रलापोऽयमसंबद्धः पुनः पुनः । कुमार ! जगदाधार ! सुतारगुणगौरव !
॥३० : पदि रक्षसि तां रक्ष देय ! किन्तु ममादिश । उपायं येन ते न स्यामपराधी कथञ्चन ॥ ३१॥ कुमारोऽचिन्तयश्चित्ते मार्योऽयं मय्य-
मारिते। मारयनपराधी मे तद् परं विषयान्तरम् ॥ ३२ ॥ पाख्यदेतत् कुमारोऽस्मै सोऽपि हो जगाविति । स्वर्णभूमि प्रति ततो यान-
मंघय यास्यति ॥ ३३॥ सविभ्यभूतिविनयंधरः सद्गुणयन्धुरः। ययौ छन्नं कुमारोऽथ वेलाकूल पयोनिधेः ॥३४॥ ततः समुद्रदत्तस्यार्पयत्
प्रपहणेगितुः । विश्वभूतिद्वितीयं तं कुमार विनयंधरः ॥ ३५ ॥ कुमार ! खेदितोऽसि त्वं क्षन्तव्यमिति सानदृक् । संभाप्यैनं प्रणम्याथ तला-
रक्षा न्यरर्तन ।। ३६ ॥ उदितेऽय विधौ वाधिवेलापयसि धल्गति । सविश्वभूतिरारोहद् यानमुर्वीशनन्दनः ॥ ३७॥ नावर्गलान् समुत्क्षिप्य
गृहीत्यांगुझमयमा कर्णधारे समुधुक्ते नौरपूर्यत नाविकः ॥ ३८ ॥ यानेन जाविधकेनाथ पायापथमतीत्य तौ। दिनैः कतिपयैरेव स्वर्ण-
भूमि समीयतुः ॥ ६ ॥ समुद्रदत्तमापृच्छयोत्तीय प्रयहणात् ततः । सविश्वभूतिरविशत् कुमारः श्रीपुरं पुरम् ॥ ४० ॥ श्वेतधीतः लमायातं
मिरदत्तयतिसुतम् । समनोरथदत्तास्यं वालमित्यमितत ॥ ११ ॥ असंभाव्यागमः सोऽपि बीक्षितोऽनेन संभ्रमात् । विहसंश्च प्रण-
गरमागमेऽनीयत भपिततः ॥ ४२ ॥ भुक्तोत्तरं ततः पृष्टः समागमनकारणम् । कुमारः प्राह यास्मि तातरोपेण सिंहजम् ॥ ४३ ॥ तत्र
-
॥१४६॥

·मे मानुजी राजा तं द्रष्टुमहमुत्मुफ । तत्त्वं में सिंहलद्वीपगामि यान निवेदये । ४४ ॥ ततः कतिपयरेय घासरैः स न्यवेदयत् । पानमेक कुमाराय प्रस्थास्तु प्रति सिंहलम् ॥ ४५ ॥ गच्छतेऽस्मै वणियपुत्रपटमेकमढौकयत् । अाश्चर्यकारी देवाय गृह्यतामिति रोनयन् ॥ ४६॥ किमाश्चय करोत्येप कुमारेणेति भाषिते । स प्राह पुरुषं कुर्याददृश्यमवगुण्ठिन ॥४७॥ कुमारः प्राह लाभो. उम्प पुनम्ने सोऽप्रीदिति । अस्त्यासन्नमिहानन्दपुरं तत्रास्ति मे सुहृत् ॥ ४८ ॥ सिद्धसेनाभिधः सिद्धविद्यस्तेनैकदा मम । भानीय मपरजे यतकन्याऽयतीरता पुरा ॥ ४६॥ तयाऽभितुष्टया दृष्टिममोघीफर्तुमात्मनः। कुमार ! मम दत्तोऽयं पटो नयनमो हनः ॥ ५ ॥ ततः प्रीतः कुमारस्तमादायानुमतोऽमुना । सविश्वमूतिरगमद् वेलाकूल पयोनिधेः॥ ५१ ॥ प्राह सांयानिक तवेश्वरदत्तं मनाः । कुमारोऽयं मम स्वामी सर्वस्वं या किमुच्यते ? ॥ ५२॥ द्रष्टव्यस्तत् त्ययात्मेवेत्युक्ते सोऽभिदधे ततः। मित्र ! किं वहुना यादक तप तारण ममाप्यसो ॥ ५३॥ मानयित्वेति भूपालभयं नत्वा च सोऽगमत् । कुमारोऽथ समारोहद् यानमेतदपूर्यत ॥ ५४ ॥ अथेद सिंहaaपाभियान पानमन्यदा । कालमेघमयः कालः अधोत्तालोऽकटातयत् ॥ ५५ ॥ तदा वर्षानिलोल्लोलकल्लोलकिलिकिचितैः । यानं वरीयय योग्न्यारधायद्यापतह मुहुः ॥५६॥ कातरा व्यलपन धीरा यानत्राणोधमं व्यधुः । धार्मिकाश्च तदा स्वस्थकुलदैवतमस्मरन् 1930 मागहा फुधचिद् धार्धिनगमूनि निरङ्कुशम् । तदा दुर्दैवसंरम्भाद् यानमेतदभज्यत ॥ ५८ ॥ धीरचेताः कुमारस्तु प्राप्य फलकं रातानिहोरा तरंस्तायं गतोऽयं तीरमम्युधेः ॥५६ततोऽसौ पुलिने गत्या वासांसि निरपीडयत् । तदवस्थामिवालोक्य मुञ्चन्ती- पाथुनिर्भम् ।.मोहनपटः स्यानुभावात् तीमित एव न । यद्वा कुमारदु खान्तचिकीर्जाड्यं किमेतु स ? ॥ ६१ ॥ कुमारस्तदभेदेन पिस्मिताकपा दिशा । गाया किञ्चिद् यिशधाम श्रान्तो जम्मूतलायनौ । ६२ ॥ अचिन्तयच्च तत्रायमहो! विधिविजृम्भितम् । अश्रद्धे- ·DIA ववेका सटीका। ११४७ यामवाप्यापि दशा यजीव्यते मया ॥३॥ विश्वभूति विना तेन जीवितेनापि किं मम ।। यद्वा कृत विपादेन विचित्रा कर्मणां गतिः ॥ ॥६४॥ यथाऽहमुधृतो जीवस्तथा सोऽपि क्यचिद् भवेत् । तच्चन्द्रार्काविव क्वापि जीवातौ संघटावहे ॥ ६५ ॥ विचिन्त्येत्यचलत् तृष्णा. सुधात्तोऽयमुदन्मुख । अपश्यञ्च नदीमेकां वनराजिपिराजिताम् ॥ ६६ ॥ कृत्वा फलजलाहार तत्र तिष्ठन्नलोकत । एक निजस्त्रिया युक्त सारसं भ्रमसभृतम् ॥ ६७ ॥ स विलासवती स्मृत्वा चिन्तयामासिवानिति । पक्षिणोऽमी वरं येषामभीष्टविरहो नहि ॥ ६॥ अत्रान्तरे निशानायो भङ्गाद् मग्नान्यतारकम् । भास्वानपि नभोऽम्भोधि ती| तत्प्रान्तमीयिवान् ॥ ६६ सान्ध्यकृत्यं विधायाथ स्मृत्वा देवगुरूनयम् । शिलाशयामवष्टभ्याशेत वन्य इच द्विप• ॥ ७० ॥ निशान्ते वन्दिभिरिव घनद्भिः श्रुतिपेशलम् । पाजिभिस्त्याजितो निद्रां विचचार यने वने ॥ ७९ ॥ यावद् गिरिसरित्तीरमेक चोरो जगाम सः । नूतनां तावदद्राक्षीद् मृगाक्षीपदपद्धतिम् ॥ ७२ ॥ ततस्तद. नुसारेण कौतुकोत्तानमानस । किश्चिदने गतोऽपश्यदेकां तापसकन्यकाम् ॥ ७३ ॥ पल्कसंवर्मितां धर्मनृपतेः सुभटीमिव । शस्त्रागारमि वोद्यात लुण्टन्ती पुप्पधन्वन. ॥ ७४ ॥ नागकन्यामिवोवृत्तामुत्तीर्णाममरीमिव । लतान्तरितदेहम्तां पश्यन्नयमचिन्तयत् ॥ ७५ ॥ युग्मम् ।। अस्या जितो मुखेनोग्रजटावनसरित्तटे । पादान्तकृनभालातकुकूलस्तप्यते विधुः ॥ ७६ ॥ मुखाइखलकेऽमुप्या खेलतो. लोचनाङ्कयोः । नासावंशनिभाद् वेगा व्यधाद् दण्डमिवान्तरे ॥ ७७ ॥ लावण्यामृतकुल्यायाः स्तनावस्या मृगीदृशः। दोालकरपायोजविशकन्दाविवो ज्यलौ ॥ ७८ ॥ रोमलेखामिपादस्याः पोत्या नाभिसरोरुहम्। वक्त्रराजीवपानाय भृङ्गराजीव गच्छति ॥ ७९ ॥ योषिदेतत्समानाऽऽसीद नास्ति न भविष्यति । इति रेखात्रय धातुरेषा धत्ते बलियम् ॥ ८० ॥ यौवनस्य स्मगरोहयाजिनो वेल्लनोचिता। अस्या विभाति जबनस्थली पुलिनपुष्कली ॥ ८१ ॥ स्वर्भुव सुनुवां रूपजयस्तम्भसखिभ्रमौ । ऊरू सुवर्णकदलीगर्भगौरौ विमर्त्यसौ ॥ ८२ ॥ निपत्य म -- ।२४७ ·पादयोरना नापरवापदेशत । चन्द्रार्धमयन्तीव तारिफादौत्यकारिकाः ॥८३॥ इयं निसर्गमधुरा वल्कलैरपि राजते । सुवर्ण केतकीपुष्पफलि- कंय महिंदल ८४ा तदिय नूनमन्यूनरूपा भूपालनन्दनी । सा विलासपती यद्वा पचासौ क्य च धनस्थितिः। ॥ ८ ॥ इति चिन्तयतस्तस्य मा हत्या पुसुमोशयम् । यायद् पाजा चचालात्मतपोविपिनसंमुखी ॥ ८६ ॥ तायदेप स्मरोन्मादं गोपयित्वाऽभिसज्य च । नमस्कृत्य च तामूचे तपस्ते वर्धा शुभे! || ८७ ॥ येतीयास्यहं तामलिप्त्या यान प्रति सिंहलम् । अन्तराभानपानत्यादेफाकीह समागमम् ॥ ८ ॥ तद् मे भगयती सविद किं जलधेस्तटम् ।। द्वीपो पा का प्रदेशश्च कुत्राश्रमपदं तय? ॥८६॥ ततो विलोक्य तं सापि विकश्चिन- पिजोचना । दिग्मुखानीय पश्यन्ती तणं तस्थौ ससाघसा ॥ १० ॥ प्रदत्तप्रतिवागेपा ययावमि तपोरनम् । कुमारस्तु स्थितस्तत्र चिन्तया- मासियानिति ॥ १॥ युपतिस्तापसी पैकाकिनी तस्किमेतया ? । अन्य प्रदयाम्यहं फश्चिदिति ध्यात्याऽविशद् धनम् ॥ १२ ॥ पृच्छाम्ये- तामिति पुनर्याहत्तोऽयमसायपि। विशेषमपरं गत्या स्तोकं भूभागमस्थित ॥ ६३ ॥ मुक्तता करण्ड के पल्क विसस्तमिव पर्यधात् । इम्भमाणा वभयानमयभात् करी पुनः ॥६४ा तद्विशारमय दृष्ट्वाऽचिन्तयत् किमिदं पुनः । विरुद्धवस्तुविषयालोकेन किमु चाऽमुना ? E५॥ इति ग्यापुष गतवानयं गिरिनदीं ततः । प्राणवृत्ति व्यधारपाकपेशलैमूहहाँ फलैः ॥६॥ प्रशान्तरे नभोवृत्तात्फल तरणिमण्डलम् । निरनेन फिरतापाय पाजेन पयलीरुतम् ॥ १७ ॥ साल्पकृत्य विधायाय पूर्येण विधिना ततः । अशेत शेपयामिन्यामसौ स्वप्नमलोस्त ॥ १८ ॥ आगामि काशनतरोरासनस्थस्प में ददौ । मज सपेन्द्रियमनोहरा कापि घराङ्गना । REN ऊचे च पूर्वश्लप्तेयं नग मया ते समर्प्यते । कुमार शामित्थमादा फण्ठे घ तामधाम् ।। २०० ॥ अान्तरे विभावशागमडिण्डिमचण्डिमा । सारसमौञ्चनिनदम्तस्य निद्रामनीनशत् .१ प्रबुद्धोऽचिन्तयदयं मम स्थप्नोऽयमीदृशः। कन्यालाभाय यवेदमरण्य कुत एव सः १॥२॥ अप्रान्तरे च पुस्फोर भुजा दृष्टिय ·पिका १४८ मटीका . दक्षिणा ! सोऽपि दध्याविद भावि ध्रुवं न श्रुतमन्यथा ॥ ३ ॥ तां विलासवती हित्वा नान्यां कन्यामहं भजे । स्वप्नोऽपि पूर्वलिप्तेयं अगिति स्पष्ट एव मे ॥ ४ ॥ तापसी सापि सितांशुमुखीमनुकरोति ताम् । देवतः सैव वा सा यत् ते तापस्याः क्व निम्रमाः ? ॥ ५॥ इति चिन्तय. तस्तस्य मूर्त पुण्यमिवोद्ययौ । रविस्तमांसि भिन्दानो विनानिव घनानपि ॥ ६॥ ततः कामज्वरातस्तामोपीमिय तापसीम् । चोक्षमाणः कुमारोऽयं वभ्राम प्रतिकामनम् ॥ ७ ॥ माधवीश्लिष्टचूतद्रुतलेऽन्येचुरसौ स्थितः । तामेव चिन्तयन् मुग्धामटणोद् मर्मरप्पनिम् ॥ ८॥ ततो विवलितग्रीवः समायान्तीमलोकत । जरतीं तापसीमेकां तप कृशतमामयम् ॥ ६॥ अथोत्याय विनीतात्मा ननामायमियं पुनः । राजपुत्र! चिरं जीवेत्याशशास सवाप्पदृक् ॥ १० ॥ कुमारोऽचिन्तयदियं कथं मामुपलक्षते ।। अथवा शानवानेव मयेद् मुनिजनोऽखिलः ॥ ११ ॥ उपविश्य कुमारेण मार्जितावनिमण्डले । तस्मै पुरो निषण्णायेत्यादिशद् वृद्धतापसी ॥ १२ ॥ कुमार! श्रूयतामस्ति चैताढ्य इति पर्वतः । तत्र गन्धसमृद्धाख्ये पुरे विद्याधरेश्वरः ॥ १३ ॥ सहन्नवल इत्यासीत् तत्प्रिया तु शुभाभिधा । तयोरेकामभवं सुता मदनमञ्जरी ॥ १४॥ विलासपुरनाथेन पर्यणायिपि यौधने । श्रह पवनगत्याख्यविद्याधरमहीभृता ॥ १५ ॥ अन्यदाऽऽवामगच्छाव दम्पती नन्दनं वनम् । नानाविधाभिः क्रीडाभिश्चिरं चाक्रीडतामिह ॥ १६ ॥ अवान्तर मम भोगान्तराये समुपस्थिते । क्षीणे तदायुपि व्यध्यात् प्रदीप इव मे पतिः ॥ १७ ॥ ततोऽह तमसाक्रान्ता सारसीव समन्ततः । क्रन्दन्ती च भ्रमन्ती च भूतले सहसा- ऽपतम् ॥ १८ ॥ उत्पतन्तीव मून्तेि चेतिता पुनरस्मरम् । प्राकाशगामिनी विद्यां तथाप्युदपतं नहि ॥ १६ ॥ अपराधमात्मीयं च स्मरन्ती यायदस्म्यहम् । द्वितीयं हृदयं तायद् देवानन्दः समाययौ ॥ २० ॥ विद्याधरोऽयं वैराग्याद् विलसत्तापसवतः । मामाह किमिद यत्से' मयोचे दैवचेरितम् ॥ २१ ॥ तेनोक्तं किं मयाऽप्युक्तमार्यपुत्रो व्यपद्यत । आकाशगामिनी विद्या सागर