·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम्। विजयिनी काव्य-रचयित- थोथीवर-विद्यालङ्कार-विरचितम् । Lamshedmin मूल्यम्-तिस्रो मुद्राः।

·CALCUTTA
er
PRINTED BY
SAŚIBH FSHANA KRITIRATNA BHATTÁCHÁRYYA
AT THE GIRISA VIDYÁRATNA PRESS,
24, GIRIŠA-VIDYA RATNA'S LANE,

·NIVERSITY LIBRARY
RECEIVED ON
13 DEC 192302
ELALABAD.
उत्सर्ग-पबम्
DEDICATED
RAJA SHAMBHU CHANDRA RAT CHAUDHI RI
KAKINA
AS AN HUMELE TRIBUTE
PROFOUYD GRATITUDE AND DEEP RESPECT,
கலகல
75

·विज्ञप्तिः । अथ खल्वित: पूर्व रगपुरेऽस्मिन् वङ्गाङ्ग काकिनाख्यराज्यखण्ड- महाराजो, दानमानादिभिः प्रसन्नीक तसत्समाजश्चात्मराज्ये सम्मादितसार्व- जनीनसस्कारो, महोदारो, हृद्यया चाप्यर्थविद्यया शिक्षया चाप्यतिविनीतः, शम्भुचन्द्रनामगीतः, सद्दिवेको राजैकः प्रादुरासीत् । यश्च पुनर्धातुरनन्तरं हस्तन्यस्तराज्यभारः, समुज्जृम्भितनवरत्नसभा- सारः, सम्प्रवर्तितविक्रमाख्यभारतारम्मयशास्तम्भः, सतामग्रगण्यैरगण्यै/र- वरैः प्राचौरैरिव वेष्टितः, कायस्थ कुलनभश्चन्द्रो, ज्ञानध्याननष्टतन्द्रो, नव- नियमैरुपद्वंहितयश:किणां नगरीमिव काकिनामलञ्चकार। काशीलाभादात्ममृत्योरभीतस्य जनैरुपगीतस्य तस्यादोषस्य पश्यता- मस्माकम् एकदिनमिव दुःखैरेकचत्वारिंशदव्दाः समतोताः । उपजातविहत्सन्तोषस्य तस्यासाधारणबुद्धेः पुत्वः, तुल्यः पितुरधिको वा, साम्प्रतं महिमारञ्जन*नामधरः, भूपतिप्रवरः, सज्जनैरुपगीतः, साधु- चरितलेनोपनीतः, स्वयमयं राजा, यशोराशिगुणभाजामग्रेसरः, कुलोज्ज्वल- करच, काकिनायां निवसति । महिना पा सम्यक् रञ्जयतीति व्युत्पत्त्या ।

·[ २ ] यश्च पुन. खैरेव सहामात्यैः सत्यवादिभि: सिंहादिभिरुपचीयमानः, काव्यादिकतनामगानः, स्वानुगतजनरतो, राजभक्तश्चात्ममुखात् क्षरिते राजचरितैः प्रत्यहमेव दिवसस्थाईमतिवाहयतीति । येन च पुननिष्करुणविस्मरणरक्षस: कालान्तर भाविभक्षणक्षति- विनिवारणाय राजकृतदिल्लुपत्सवस्य,-श्रवणाय च पुनरद्याप्यविलुप्तगौरक- गाथाया भारतीयपुण्य कथायाः,-तमेव महोत्सवमधिकृत्य काव्यमेतद्रच- यितु कविरस्यादिष्टः। स्वयमयं दिल्लयामनागतोऽपि, निजानुरक्त्या राजभक्त्या समानाय्यः च दिलिप्रत्तिं, भाविकीर्तिप्रेरित इव यन्त्राध्यक्षाय च प्रेषयबादेश, परि- तोषयंश्च राजादेः प्रतिमूर्तिकर्तारं, कतत्वरो, दिल्लीपर्वगीतिकाव्यसृष्टितत्- परो, व्यादिदेश च कवये तद्यापारम् । अहो अस्य राजभक्तिः! अहो अस्य फ्टिवकाव्यानुरक्तिर्भारत- प्रीतिश्च! एवञ्च खलु सुचरितख तस्य कुमारीऽपि, जनचित्तरजनो महेन्द्र- रचनो, यश:सितलाध्यचरितः, वौर इव त्वरितमेव सम्पादितसर्बारम्भः, साधुसंरम्भश्च जयतीति । सोऽयं भूरिणा भाग्येन, भीग्येन च पुनरारोग्येण सम्बलितः, पुना- रनलसश्चिरमिह जीवतादित्यलमतिविस्तरेण । काकिनायाम् भाद्रे, १३१० साले श्रीश्रीश्वर-शमणः ·TABLE OF CONTENTS. CANTO I. CORONATION-ASSEMBLAGE AT DELHI STATE-ENTRY. his Ora Introduction - The Delhi Durbar ats date and object-Praise of King-Emperor- Praise of Lord Curzon hıs illimitable resources, his practical energy, ganizing power-Conception and organization by him of Delhi-Durbar to proclaim King Edward VII as Emperor of India, preparations, invitations issued Gathering of marvellous crowd at Delhi to witness the Durbar Enumeration of chief places from which people came to Delhi, description of people of different nationalities assembled-The north-western frontier chiefs, The Mehter of Chitral, The Khan of Kalat, The Siamese, The Afgans and Patháns, The Burmese and Shan Chiefs, The Manipuris, The Baluchis and others-Reputed Palwans and wrestlers who displayed their skill in Indian chiefs' camps · their wonderful athletic skill-Gathering of various Indian army corps-Splendour and activity of Delhi during the period-Arrival and reception of Viceroy at Delhi railway station - Arrival of Duke of Connaught-Guards-of-Honour, band, salute, exchange of greetings with Govt High Officials and Ruling Chiefs --Viceroy with Lady Curzon mounts an elephant from the Maharaja of Benares, Duke with Duchess of Connaught mounts an elephant from the Maharaja of Jeypur, Indian Ruling Chiefs mount their respective elephants-Commencement of State-Entry-Formation and order of elephant procession, disposition of procession on either side of Queen's road-Lining of route by troops-March of the procession, its magnificence, gorgeous dresses of Ruling Chiefs, decoration of elephants, brilliant colours, dazzling scene-Extraordinary gathering of spectators and conveyances-Close of the Processior.. From Page i to Page 22.

·CANTO II. THE CAMPS THEIR SITES AND DESCRIPTION. Area where camps were laid-The Historic Ridge, the Alipur Road and Grand Trunk Road - Great Bawan Plain to the north and west of the Ridge-Central Camps. descuiption of Viceregal Camp-Camps on south of the Viceregal Camp Commander in chief's Camp, Camps of generals of Four Commands, Camps of Foreign Consuls and Representatives, Press-camps-Camps on north of the Viceregal Camp Camps of Provincial Governors, Camps of Heads of Local Administiations, Camps of Residents, Central Telegraph and Cential Post-office, Camps of Mutiny Veterans, Camp of Imperial Cadet Corps-Camps on northuest of Central Camps Military Camps---The Durbar Road, The Amphitheatre, Polo-ground, Review-ground-Description of Camps of Indian Ruling Chiefs, their site--Hyderabad Camp-Baroda Camp-Mysore Camp-Kásmır Camp- The Punjab Group Kapurthala Camp, Patiala Camp, Bhawalpur Camp- Central India Group Saindhia Camp, Datia, Indore and Bhupal Camps-Rajputana Group Jeypui Camp, Udaipur Camp, Bıkanır Camp, Ulwar Camp- Bombay Group Idar, Kolhapur and Cutch Camps, Bhavnagar Camp-Burma Camp-Baluch Camp-Bengal Group Sıkım Camp, Cooch Behar Camp, Morbhanj and Tipperah Camps-Benares Camp-Other Camps From Page 23 to Page 55. CANTO III. AMPHITHEATRE THE CORONATION-DURBAR THE PROCLAMATION. Amphitheatre where erected—Full description of Amphitheatre its size, its vastness and proportion, its white roof with domes, cupolas, minarets and towers, its floor, decoration and ariangement, The Centre of Amphitheatre arena, dais, throne, Royal Flag-stair-Arrangement of seats, blocks-Dazzling splendour and beauty-Massing of troops, Guards-of Honour and massed band within the Amphitheatre, guards at separate entrances—The Durbar Road, crowding of equipages and people on road, arrangements in respect of entry- Entry into the Durbar - Entry of Veterans of Mutiny fame their reception- Entry of Indian Ruling Chiefs their dresses--Entry of Lord Kitchener-Entry of Foreign Representa uves and Govt, Officials-Entry of spectatois-European ·111 1 and Indian ladies at the Durbır, their dresses, Mahárání of Cooch Behar and the Begum of Bhupal, Purdah arrangement for other Indian princesses and ladies-Entry of Grand Duke of Hesse-Entry of Duke and Duchess of Connaught escort, salute of 31 guns, presenting of arms by Guards of-Honour, bands play National Anthem, spectators rise, seat on throne-Entry of Viceroy and Lady Curzon escort, Imperial Cadet Corps, enter arena, all present nise, Guards of-Honour present arms, National Anthem, seat on throne--Lady Curzon and Duchess of Connaught-Opening of Duibar The Herald, Trumpeteis, The Proclamation, National Anthem, hoisting of Royal Standard on flag-staff, Imperial Salute of 101 guns, cheers-Presentation of Indian Ruling Chiefs- Viceroy's Speech, its contents. From Page 56 to Page 844 CANTO IV THE ARTS EXHIBITION THE EXHIBITS. copper, silve Exhibition building its site, Kudsia Bágh near Káśmír-gate-Opening of Artsexhibition by Viceroy, his speech, its full contents-Sir George Watt, director of Exhibition, his energy and labour collection of exhibits and classification Exhibits divided into ten main classes— "Jewellery Court," Jewellers from different provinces-Enumeration and description of chief rooms and exhibits-Stone-wares maible idols and figures, cow and calf, cups and saucers, figure of Buddha, Taj of Agra, flower-vase, chess-table-Metal-wares tinned and gold plates, enamelled and nello works, Damascened works, copper rapousse-Clay-wares and pottery-Gold and silver articles necklace, diadem, hookah, cart-Cut steel and mail-carving-Hide-wares-Glass-wares Shrine of coloured glass-mosaic-Wood wales and wood-carving doors, Punjab wood-carving, Bharatpur facade, Nepal model house, Travancore house, Kathiwar house, Burmese wood-carving, wood furniture, Mysore sandal wood-caiving, anlaid boxes, Mysore house upon lions, Burma wood figuies--Shell-works- Káémír shawls - Baroda peail caipet-Fabnc and textiles, embroidery and braiding-Ivory-carving-Antic weapons and arms--Fine arts pictuies, ancient books Gulistan fiom Ulwai, pictures of the Ra'ma'yan from Pandit Janakı- Horn-wares-Chief places from which exhibits came From Page 85 to Page 109.

·[ v CANTO V. MISCELLANEOUS DIRB4R-FUNCTIONS CLOSE OF DURBAR State Church Service-Illumination of Delhi and Fire work Display-Military Assault at-Arms-Investiture Review of Retainers of Ruling Chefs full details of the Review, splendid spectacle--Review of Troops some Ruling Chiefs at the head of their own troops-Polo toui naments and Athletic Contests Chitral is Gilgit, Alwar team, Vanipuri and Baluchi teams, description of the play, interest. ing sight-Viceroy's evening party to the Indian Chiefs, the Investiture-ceremony ---Close of Durbar State Departure from Delhi Fiom Page 11o to Page 141 CANTO VI PIST BRIEF HISTORY OF DELTII NATION'S PRAYER TO THE CROTTN. Delly, its situztion ---Past history of Delhi-I'ie-historic Period battle of Kuru- Kshetra, Emperor Yudhishthir, ruins of Hastinapur-Hindu Period Rajput hings , King Prithwiraj, his iron-pillar, his battle with Mahammad Ghori, his fall- Mahammadan Period the Afgan kings, Slare kings, Kutubuddin, Houses of Khilji, Tughlak and Lodı-Vogal Period The Mogal emperors and their buildings-Bahar, Akbar his conciliatory policy, his tomb, Jahangir his empress Nur Jahan , Shah Jahan Jumma Masjid, Delhi Fort, The Taj of Agra its description, Peacock Throne , Aurangzeb Splendour and magnificence of Delhi in the palmy days of Mogal rule, condition of the country under Mogal rule, Aurangzeb's bigotry, rising of the Marhattas, Sivaji, decline and fall of Mogal Dinasty, Mahammad Bahadur Shah, last nominal emperor his complıcity in the Sepoy Mutiny-British Period Queen Elizabeth, Queen Victoria, King Edward VII -Cardinal features of British rule-Nation's prayer to the Crown to further the parmanent interests of the people enumeration of some of those interests-Author's benediction, and end of the poem From Page 142 to Page 163 ·CHRONOLOGICAL ORDER OF THE DURBAR CEREMONIES .. . 5.0 Inauguration of the Darbar ceremonies by State- Entry 29th December, 1902. Opening of Exhibition of Indian Arts · 30th December, 1902, Durbar and Proclamation 1st January, 1903. State-Dinner given by Vices oy to Official Guests 1st January, 1903, evening- Viceroy's Evening Party to the Indian Official Guests at the Kudsa Gardens) 2nd January, 1903, afternoon. Illumination of Delhi and Display of Fire-works 2nd January, 1903. Investiture held in the Dewan-l-Am : 3rd January, 1903. Celebration of State Divine Service 4th January, 1903. Military Assault-at-Arms. 3rd and 5th January, 1903. State-Ball : 6th January, 1903. Review of the Retainers of Indian Ruling Chiefs 7th January, 1903. Grand Review of 34,000 Troops 8th January, 1903. Viceroy's Evening Party to the Chiefs and Investiture (at the Viceroy's Camp). 9th January, 1903. Athletic Contests- Pelo, Football, Hockey On most days, specially on... 9th January, 1903. State-Departure 10th January, 1903. ... ... . ..

·No text on this page.

·संशोधनी। पतौ अशुद्धम् शुद्धम् मारी मारीम् कामयन्ती कामयन्वे गुण गुणे १ १२ मुदगु" १५ ५ जाज्जन्यमान जाज्वल्यमान १८ "तत्करोतीति" णिचि पाचारार्थ क्य डि ४२ क्याम्प केम्प क्याम्प कम्प ५० नामार्थम् magnificient वासार्थम् magnificent ५१ १ दडप दण्ड पे ४ बमञ्ज . मदिनी बभञ्ज मेदिनी सवें my फलका फलका प्रारभ्यते प्रारभते मुद्रव १५१ तगी ताडी १५८ माश्य्य मामयं कुशल कुशलै

·No text on this page.

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम्। प्रथमः सर्गः। महाचित्तो भिन्नामपि पुनरभिन्नां कुहकिनौं घटादिं पश्यन्तौं घटपटमठादिं खयमपि । स्थिरामर्थातौतामपि च पुरुषार्थाय चपलां नुमस्तां निर्लिङ्गामपि सदबलां चेतनकलाम् * ॥ १ ॥ मडलाचरण करीति । महाचित्त-पञ्चम्यन्तस्तसिन् , विश्वयापकचैतन्यादित्यर्थ । स्थिराम -निष्क्रियाम् । पुरुषार्थाय चपलाम्-भोगापवर्गों पुरुषार्थ , तत्क ते चपला क्रियाशीलाम् । (Vide Sankhya-darsanam, Ch III., 58), प्रकृति पुरुषच एकीकृत्य स्तौति । तामिति प्रसिद्धार्थे।

·२ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । के दा शेषयितुं भवन्त्यलमहो पाश्चात्ताजातेगुणान् ? यस्यां सम्मति कार्जनप्रभृतयो लञ्चोदया: पार्थिवाः । तुङ्गाङ्गी प्रतिपादिता नरपतेय कन्मवप्रक्रिया, यत्माक्षिण्यधुनापि दिल्लिनगरे जागर्ति शेषच्छटा ॥२॥ अहो रातः कौतिः ! कतिपयदिनैर्दिल्लिनगरी बभौ मुक्तायुक्ता कनकमणिमाणिक्यखचिता। टणाच्छन्ना पर्च जटिलगहना गोक्षुरवना वरा स्वर्गाकारा नृपतिशतदारासनवती ॥३॥ खमेके घृष्टीये जगति वितते विंशशतमे परानन्दागारं किमपि भुवि पर्बेदमुदभूत् । धनुष्य याते, दशदिवसमायुः परिवहन्- न यद्गच्छेत् कस्मिन्नपि हृदि नृणां विस्मृतिपदम् * ॥४॥ अनयदिदमपवं भतपर्वच सर्व- मजनि यदतिमाचं दिग्दिनस्थायि पर्च। दिल्लिमहोत्सव प्रस्तौति । तबादौ दिल्लौ सम्पादितस्य राज्याभिषेकपर्वण प्रस्तावना करीति (२-७)। इलाधिपते. राज्याभिषेक घोषणार्थं दिल्लया दशदिवस व्याप्य महोत्सव आसीत् । यस्याम्-पाश्चात्त्यजातौ। कार्जन:-Lord Curzon यैः-काजनादिभि । दिल्लिनगरे- In the city of Delhi gfaqıfear-Effected, produced. + Compare --"A month ago there was little to be seen from the "Ridge," but a sandy, bouldered waste, interspersed here and there with rice-fields and an occasional canal.' गोक्षुरवनेति-उपसर्जनलात् न ङीष् , पाणिनि ४।१।१४ । + स्वमेके-सवत्सरे, “यव्यो मास, खमेक सवत्सरम्" इत्यनुशासनात् । पर्व-राज्याभिषेक- महोत्सव,। दरिखसम्-From the 1st to the 10th of January 1903.

·प्रथम सर्गः। ३ मृदुदिनमथ मासं दोपयद् जानुयारौं सुखकरहिमपातै ईरयलोकमारौं * ॥ ५ ॥ खुष्टौयवर्षे सशते च विशे राजप्रभावोइतलोकहिंसे अपबपञ्चेदमनुष्ठितं प्राक् तज्जानुयार: । प्रथमेऽनि भाभाक् ॥ ६ ॥ दशमितदिवसं संव्याप्य सत्कोतिरेषा दशदिशि परिभाता कार्जनौयं मुवेशा । दशशतकरधारी या साहाय्यकारी दशनियुतस हवैर्लोचनैर्याऽभ्यधारि ॥ ७ ॥ दुर्बारारिनिवारि यस्व चरितं जेगौयते नातले यस्यांच्चै महिमाद्यधिष्ठितजन: श्रेयः प्रसूते नृणाम् । यन्नामस्मतये चिराभिलषितं पर्चेदमुक्मभूत सोऽयं भारतलण्डनाद्यधिपति याच्चिरं भूतले ॥८॥ योऽसौ भारतवर्षसर्चनगरे राजीकृतो वेधसा राज्यं तच्च विशौर्णकण्टकदलं यत्तेजसाऽस्त्युज्वलम् । नानुयारी मासम्-१. e. January 1903. दिग्दिनस्थायि-दशदिनस्थायि । पूर्व भूतमिति भूतपूर्वम् । “भूतपूर्वे चरट” इति सूत्रे दर्शनात् पूर्वशब्दस्य परनिफात , सुपसुपति समासस । अजयदिति-अभिभवार्थे सकर्मक । मृदुदिनम्-इति पद 'प' त्यस्य विशेषणम् । + January 1903. उद्धृता-... Eradicated. * काजनी-कार्जनसम्पादितेत्यर्थ । कार्जन-Lord Curzon. ६ भादौ श्री श्री मनवराजीयस्तुति. (The King-Emperon) गौ यो। यत्राममलये यारि- ·दिनिमहोत्सव-काव्यम्। MERMAN . दिल्लौ यत्कृतपर्ध्वगौरववती नारीव रत्नोज्ज्वला यत्कौतिस्तुतिकीर्तनातिमुखरा जागर्त्ति पर्चस्मरा ॥६॥ गायन्तो यच्च सबै प्रकृतिगण मनोमन्दिर राजराज के वा तं विस्मरिष्यन्त्यखिलजनपतिं, यातमप्यात्मदेशे ? | लण्डेशस्थाभिषेकप्रभृतिभिरसकृत् येन संशोभिता भः । सोऽयं सस्नेहध्या स्थिरयतु सकलं कार्जनः कार्जनौ च ॥१०॥ सोऽयं जीवतु दुर्जनव्यसनदो नाम्ना च यः काजन: प्रानो लण्डनभपतेः प्रतिनिधिः प्रेयांश्च यः सज्जनः। अत्यामर्थनृवयं चारुचरितैराहादिनामिलिशा राजनाकप्युच्चयशःप्रसन्नमनसा यो भारते प्रेषितः ॥ ११ ॥ (विशेषकम्)। "अस्मिन् पर्वणि सर्वपळनृपतौ तस्य प्रयत्नोत्थिते दिल्लवामन्यतरत् विशेषविधिना द्रव्यैर्जगन्निर्मितम् । i e. The event being the prorlamation of Edward the Seventh as Em peror of India, तदनन्तरमधुना राजप्रतिनिधे (Lord Curzon) स्तुति गीयते (८-११)। "The day of Lord Curzon's entry into the city of the Moguls, in full state, will be marked in the annals of British Indiy as the day of a most impressive pageant " तत् राज्य-re भारतम् । पर्व उत्सव स्मरतीति पचाद्यच, तत स्त्रियामाप् । पचे स्मरी मदन । + "No previous representative of the crown has been called upon to play a part in so superb a display of the wealth, diversity and unity of the Indian empire" #1071-. e. Lady Curzon स्थिरयतु --'बहुलग्रहणात् स्थिरयत्यपौ"ति वईमान । । राजमा-विमयिन्या इत्यर्थ (Queen Victonia). [Vide Author's “विजयिनी-काव्यम्" ।] निशाम्-गनभातरित्यर्थ । तेषा राज्या-2.. विनायिन्या ।

·प्रथमः सर्गः । ५ एहि भाटसमूह ! चारुमहिमन् ! भूत्वा मिथः सङ्गताः सृष्टां मिष्टरसैरसालरचनामेतां समनाम ताम् ॥ १२ ॥ अानन्दामृतधारया प्रवरया राज्ञाञ्च म योदया धौता द्राक् जनसागरप्रथितवाक् दिल्लाद्य हिल्लोलभाक् । एकत्रैव विलोकयन्ति मनुजा यां वीक्ष्य सच जगत् । तैस्तै व्यबरैनरैः सहचरै पैच रूपैरपि” ॥ १३ ॥ इत्येवञ्च कुतहलध्वनिरभत् श्रद्धा तथात्मम्भरिः काम्यां कार्जनकौर्तिमच महतौं द्रष्टुं समुहोषिताम् । उद्यौवश्रुतयो वयं खलु गतास्तां दिल्लिमात्मेच्छ या ये राज्ञः सचिवैः स्मृता न च हताः पञ्चा न सम्भाषिताः॥१४ (विशेषकम्) । राज्ञीसनुकतेऽत्र नूतनमहाराज्याभिषेकोत्सवे राजानश्च निमन्विताः पुलकितास्तदर्शनाम्युत्थिताः । लोकानामपि हर्षवर्षणगिरा नासौद्धरा सुस्थिरा, हस्त्यावोष्ट्रगणैर्जनैरगणनैर्या प्रेक्षितुं दुष्करा ॥ १५ ॥ + सम्प्रति दिल्लि महोत्सव प्रस्तू य ते (१२-१४)। “The procession which traversed the historic city has probably never been equillet in Indian history तस्य-कार्जनस्येति यावत् । वय तामता मिष्टरसरचिता रचना समश्राम इत्यथ । या दिल्ली वीक्ष्य सर्व जगदेक वे वानौतमिव पश्यन्ति लीका इति तात्पर्य्यार्थ । + श्लोकहयोक्तो ननमुखत प्रादुर्भूत कुतूहलध्वनि प्रभूत् प्रादुर्बभूवैति भाव , तथा आमम्भरि श्रद्धापि दिल्लुप्रत्सवदशने अनुराग बासौत्, मम मनसौति शेष । वय राज पुरुषैरनिमन्त्रिता अपि उत्सवदर्शनार्थमात्मेच्छयैव दिल्ली गता इति कवि स्वय वदति । ६ अधुना दिल्लिप्रवेशं (The State Entry) वर्षयितु प्रस्तूयते। तबादौ दिग्नयामुत्सवमुहिग्य मनुष्यसमागम, जनताडम्बरादिश्व प्रथम कथ्यते (१५ --- ४२)।

·दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । यादृक शब्दो रघुपतिकते संक्रमे क्षारसिन्धोः ख्यातो रामायणत इह यः पर्वतोत्पाटनादोः । ताहक रावो * दिशि दिशि गतो दिल्लिसांयाचिकानां व्यस्तं लौहं शकटमुदभत्कम्पिता तेन धात्रौ ॥ १६ ॥ प्रेक्षाधे भमिभागां नृपति नरपतेः पर्वणः सर्वकान्त- रैश्वर्याणां पराइँरतिशयमुखरा भरभूदिल्लिरुच्चैः । तेषामुत्तुङ्गमानात् व्ययितबहुधनात् सर्वतः पर्वताभात जातास्तेऽस्मिन्निवोच्चैरपिच कशधनाः, दुर्बला राजलक्ष्मौः ॥१७ नापश्यन् यांच जन्मावधि भुवि मनुजा लोलया तानपश्यन् ते भूपा वाप्यभूपाः परिचितिमुदग राजराजोमवेऽस्मिन् । थड्वावन्तोऽच्युपेयुईयगजसहिताः सैन्यवन्तोऽन्यवन्तो हारे हारे लसन्तो तटिकिट घटा दित्सवो मानदानम् ॥१८॥ मित्रायन्ते विषन्तः क्षितिनगरभुजो मङ्गलं कामयन्तो बहाः पर्वोपकारनरपतिसुहृदो योधयन्तो विपक्षान। "In spirit रव एव गाव , प्रज्ञादिभ्योऽण् । लौह शकट-The Railway carriage धात्री-पृथिवी। सायात्रिकानामिति प्रयोजनार्थे उज । + भानाप्रदेशभ्यो दिल्जयामुत्स वदर्शनार्थं लीका उपस्थिता इति तदेव कथयति त्रिभि । therefore, and one may almost say through their rulers and deputies in person, there is represented in this arena nearly one-fifth of the entire human race.” - Extract from the Viceroy's Speech. नृपतिनरपते.-कार्जनस्थ, पर्वष -उत्सवस्य प्रेक्षार्थमित्यन्वय । ते भूमिभाज. अशधना इव नाता. , तेषा राजखमी दुर्बला जाता। f fzíez-The Admission-tickets, ·प्रथमः मर्गः -n.Me दुःखाटुःखे सहायास्तनुमपि समरे हातुमिच्छन्ति चान्ये जागत्यं प्रभावी जगति नरपतेर्लण्डनच्छत्रभाजः ॥ १६ ॥ ते नास्मिन् सन्ति भूपा बृटिशनरपतेरुन्मवे ये न दृष्टा: इंलण्डात् हाइलण्डात् पुषरुषपदतस्तत्र पातालराज्यात् । अाब्रह्मस्तम्बतो द्राक् जनगणसहिताष्ट्रान्सभाल प्रदेशा. दाजग्मुस्ते बुयारा: परिणतशिरसो वैरमुत्सृज्य दूरे * ॥२०॥ केचिद्रानो विवाहभम इव पतिता: सन्मवौत्सुक्यवन्तः पत्रमा वामन्त्रिता: केऽप्यतिथय इव केऽभ्यागताः केचिदन्ये । ईयुर्नाम्नैव केचिज्जयजयवचसा पर्वणः सर्चकान्ते- रिच्छासंक्रामिताः केप्यभिमतरुचयस्तर्णमर्थव्ययौधैः ॥ २१॥ अङ्गाइङ्गात्कलिङ्गान्मलयगिरिपथाहाक्षिणात्यप्रदेशात केचिन्मान्द्राजराज्यात सिकिमजनपदात् चौनहूनाच्च केचित्। प्रोटान्तःपातिभमेर्मणिपुरनगराद्ब्रह्मदेशाच्च गौड़ात् पर्वण्यप्युत्मवेऽस्मिन् निखिलनृपतयश्चक्रिरे योगदानम् ॥२२॥ समागता । अनेन लोकेन सम्प्रति विदेशीय प्रदेश विशेषाना कतिपय नामानि उल्लिख्यन्ते, येभ्य दिल्लया लोका "The representatives of Foreign Powers, the Foreign Consular Officers were also present". इलण्डात्- England. हाइलण्डात्-The Highlands (in Scotland). पाताल राज्यात् - १. 8. From America 3; पुषरुषपदत - Baron Speck von Sternburg (Consul-general for Germany), M W. de Klemme (Consul for Russia). ट्रान्सभालप्रदेशात् बुयारा-The Boers from Transvaal. (For an account of the Boers and the Boer War, see Author's *Vijayıní-Kávyam," Canto V) + अधुना येभ्य भारतीय-प्रदेशेभ्य उत्सवाथै दिल्लया लोकाः समागताः, तेषा भारतीय प्रदेशविशेषाणां कतिपयनामानि समुनिख्यन्ते (२२-२४)। “All India welcomed Lond Curzon, ·दिमिमहोत्सव काव्यम् । केचित् शौताद्रिमौलेजलनिधितटतः सेतुबन्धातिदूरात् विन्धवास्तुङ्गटङ्गात् शिखनृपतिभुवः कान्यकुजात्तथान्ये । स्वर्गात्कामोरनाम्नो जवनजनपते: काबुला सिन्धुदेशा- दाजग्मुक त धान्ये भुवननृपतयस्तच तुच्छोकृतार्थाः ॥२३॥ बिकानेबुन्दौतः पुनरपि च टङ्का कतिपये जना अालोयाराः, शिवजिकुलजाश्चापि धनिनः । तथा जापानाख्यादपि जलनिधेः पूर्वतटतः परास्तासीनाद्याः समरभुवि येषां भुजबल: । ॥ २४ ॥ भपाला बलवज्जनैः परिवृताः श्यामात्प्रदेशावभु- मौरयोत्तरपश्चिमाद्धिमगिरेः सर्मर-दौराधिपाः । क , - . not merely those states and provinces which are presided over and administered by Englishmen, but those also which have remained in a varying measure independent.” 11 - Bengal propei, including Bhagalpur , वङ्ग - Eastern part of the modern province , कलिङ्ग'-Extending from below Cuttack to the vicinity of Madras , मलयगिरि -The Western Ghats , मान्द्रान Madras , fafa#. - Sıkım , sla-China , हनः ~~~-A Hun , भोढ़-Orissa , ब्रह्मदेश --Burma , गौड - Central part of Bengal, from Banga to Bhuvaneswar in Orissa कान्यकल -Modern Kanouy, काश्मीर -Kashmir , काबुल - Kabul (Afganistan), सिन्धुदेश.-The Sindh शिखनृपतिभुव 2. e. The chiefs fiom the Cis Satley states, such as, Patiala, Jhind, Nava, Maler-kotla + The first two lines mention various Indian states in Rajputana and the Marhatta provinces बिकाने.-The Bikanir state, बुन्दीत -The Bundi state , टनात्-The Mahomedan state of Tonk ; आलोयारा:-Alwar state. fuaferna -1. e, The Marhatta chiefs, descendants of Sivaji, the great Marhatta chief. 91919 –Japan, "Lieut General Barow Jamkata Oku iepresented the Japanese Government," + श्यामात्-The Stam state, ·प्रथमः मर्गः । यस्मिन कोऽपि न चाप भप पदवौं रक्तस्य पातं विना तस्माच्चित्रलनौटतो हिममृतो मेहर् तथाऽस्यागत: * ॥२५॥ तथा दृष्टश्चास्मिन निधिपतिसमः पश्चिमदिशः खिलातख्यातः खा, न यदनुगजना भैरवदृशः । स्वयं भौमो भौमाकृतिभिरपि पाठाननिकर- हत्मस्तन्यस्तस्फुटमुकुटभौमद्युतिधरैः ॥ २६ ॥ खायौबारगिरेः पथाप्यवित घालापैः स्तुवन्तः सभा सहरा पुन: शताईविमिता: पाठानटन्दैः समम् । बोलाना: करमाञ्च पश्चिमदिश: सचै च ते भरिशो वेशैर्वस्त्र विशेषमाविलसितैरौयुः सुभीमा इव ॥ ॥ २७ ॥ किरीटं विधाणाः करहरणकालेषु च यथा तथैव ब्रह्मौकोमगनृपतिवर्गा रुरुचिरे। प्रदेश विशेषानु मिल्य, सम्प्रति मौरेत्यादिना दिया समागताना कतिपयजातीना (Nationalities) विशेषेणील्लेख क्रियते (२५-३३)। तबादौ पश्चिमोत्तर-सामन्त पतीना चित्रलाधिपतेश्च कथा- मुल्लिखति । मौर --Mir of Nagar and of Hunza (North-western frontier), सर्पर - Raja of Sirmur (Punjab), दौर-Nawab of Dir , मेहर्- e. The Mehtai of Chitral (N W frontier) + खिलाताधिपते कथामुल्लिखत्यनेन (Khan of Kalat in Beluchistan), + अनेन आफगानप्रदेशौया वर्ण्यन्ते (The Afgan and Pathan chiefs). खायौबार बोलानौ- Two mountain passes in the North-western fiontiei , The Khybei and Bolan *passes, Hetti.-The Chiefs, 913191 -The Pathans , समाम्- 2. e. The Proclamation-Amphitheatre Vade also notes on stanza.30. ई-कभाविधायामकर्मक. , अथवा ईयुर्दिनौमिति शेष. । करमा , -Kuram pess.

·१० दिनिमहोत्सव-काव्यम् । गलहणौथेणौरचितकचबन्धा मृगहशो बभुर्वेषां पार्वे वरमगरमण्योऽपि शतशः * ॥ २८ ॥ वराङ्गे गौराङ्गा मणिपुरभुवो ह्रखवपुषो वहन्तो भूयिष्ठं धवलगुलिकान् हारनिकरान् । विचित्रा वाहाव्याः कति च शबलैः प्रच्छदपटै- भमन्तः सोष्णीषा: पधि विरलगुस्मा ददृशिरे । ॥२६॥ बिलोचौस्थानस्थाः कतिपयजनास्तुन्दिलधना- दृशा कृष्णास्तृष्णा दृशि दृशि नयन्तो भुवि नृणाम् । इहाजग्मुर्य नृपतिरचिते पण नवे वृहत्कायाश्छायाच्छुरितवदना नष्टकदना: ॥ ३० ॥ वृहन्ममा वौरा इव वरवलप्रांशुवपुषो- वरांशुप्रच्छन्नाः कति कति वरोणोषशिरसः । - , ” बनेन ब्रह्मदेशीया वर्षन्ते (The Burmese chiefs). 'ब्रह्मौक' इत्यादि-ब्रह्मदेश श्रीक निवासस्थान येषामित्यर्थः । भग is the Bengalı designation of the Burmese people. Vide also Canto II, 73. + अनेन मणिपुरदेशीया वर्ण्यन्ते (The Manipuris). शवले - रक्तासितवर्णभूषित, of variegated colours. प्रच्छदषटै - गात्रय स्त्र , Wrappers, cloaks. वाहाव्या'. 2. e. With horses. "The Manipuris rode pigmy ponies without saddle of any sort" गुम्फ:-Mustachio, whisker. है त्रिभिर्विलीचौस्थानदेशीया वर्ण्यन्ते (The Baluchis) (३०-३२)। “The most attractive and striking feature was the bands of Baluch and Pathan chiefs Their dark faces, long hair and twisted beards gave them a wild look that was certainly romantic."-Englashmane तृष्णा - दर्शनोत्सुक्यानी त्यर्थः । छाया-कान्तिः। $ "The Baluchis wore long flowing garments," ·प्रथमः सर्गः । यश:स्तम्भाः सम्भावितनृपचतुहि जयकथाः पथा ये धावन्तो नृपतिहितवन्तोऽद्धतरचः ॥ ३१ ॥ त एवागत्यास्यां जनखचितदिल्लयां विषयिनो- ध्वजयेणौदौर्धाः पथि पथि सुशौघाटनपराः। विघूर्णन्तः सन्तो धननिकरवन्तो रुचिरे गुण राख्याकारा नवकिरणधाराम्बरधराः ॥ ३२ ॥ (विशेषकम् ।) कुजत्कोकिलकोकिलाशुकशुकौश्यामाभिरामः के चान्येऽप्यरुणैस्तथैव तरुणैर्टकखञ्जनौरञ्जनः । कैः कैरन्य हिरण्यकाररचितः कः पिचरैः पिचरैः शोभा वयता जनेन महता साई समभ्यागताः ॥ ३३ ॥ भुवि ख्याताः सिंहा व कटियु बद्धांशुकचया: प्रकाण्डा वक्षोभिः कति कति च नग्नावपुषः । प्रदेशव्यस्तेभ्यः परिचितबला लम्वितकचा: स्फुटोल्लासा दिल्लवां द्रुतमुपययुमल्लनिचयाः ॥ ३४ ॥ * त पिञ्जरै शोभा वईयता जर्मन साई केऽप्यन्ये तत्र भागता इत्वन्नवरीति । पिञ्जरै-पिञ्जन (Reddish yellow) ká: , faxi.--Cages, **-Parrot , 1--Turdus Macrourus. । अस्मिन् महोत्सवे दिल्लमा समागताना विविधाना मल्लाना वहना, तेषा क्रीडादिकञ्च सहि रयते (8-9)! The four following stanzas describe hundreds of reputed Palwins (wiestlers and athlets) from various provinces of India, who met and showed their skill in many of the noted Indian chieſs' teuts (34-37), ·दिल्लीमहोत्सव-काव्यम् । त एवागत्यास्मिन् नृपसदसि शिक्षाकुशलतां पटुत्वं क्रीड़ायां, प्रकटबलवत्ताञ्च भुजयोः । मिथोव्यायामेषु ० स्फुटनिपुणतामऔतवलाः प्रदोच्चैश्चक्रुर्नपतिनिवहान् विस्मितधियः ॥ ३५ ॥ भुजानामास्फोटनितककुभस्ते दिशि दिशि क्षितावल्पं, दौवं वियति समवस्तुत्य सहसा। दृशा रक्ता व्यक्तप्रभदशनदष्टोष्ठयुगलाः समन्ताद्वावन्तो विकटबलवन्तो ददृशिरे ॥ ३६॥ बलोन्नत्या तत्र क्षितिपभवने मल्लनिच या न मुदा निन्यु णां मनसि बहुशो विस्मयरसान् । परं तुष्टास्तेषां विपुलकरतालोभिकरुभिः पुरस्कारैर्भानः कति कति च सत्कारसुदगुः ॥ ३७ ॥ (कलापकम् ।) उष्ट्रगजेच बहुभिः प्रविलोकनौयः सेनागमोऽपि ददृशोऽत्र च राजकीयः । तत्तत्प्रदेशविहितैरपि चारवेशै- स्तुङ्गस्तुरङ्गमशतैर्जटिलच केशः ॥ ३८॥ मिथ व्यायामा:-Wrestling matches, + चितिपभवने-जावावेकवचन, भवनेषु इत्यर्थ । + अस्मिन्नुत्मवे भारतीयनृपतिमि. प्रेषिताना सेनाना समागमकथापि हाम्या कथयति (२८-२९) । The two stanzas speak of the Indran army coaps sent to Delhi on this occasions ·प्रथम. सर्गः। RN VIN- ब्रह्माण्डमाण्डपरिकम्पनदेरिवास्त्र: प्राचीनकालवरवीरकर स्थशस्त्रैः :। शत्रोमैदामिषचयेष्विव लेजिहान- भोमो जनैरभिनुतश्च तदेकतानः ॥ ३८ ॥ (युग्मकम् ।) अङ्गैः सुचौतरङ्गैबरगजवपुषां रत्नभूषाङ्कितानां मार्गाग्रे पर्वतानामित्र परिचलतां राजसंक्रामकाणाम् शोभादर्श प्रलोभैः कल कन्नरववन्म ङ्गिसङ्गैः स्म सौम्य- छायाभिः पावनीभिर्नरनिकरवती कल्लते दिल्लिभमिः॥४॥ लुप्तोपमा च सुषमा नृपजातसाता दिल्लौप्रदक्षिणदिने भुवि कापि भाता। स्वर्गादपि द्युतिगणा: खलु यस्य मन्ये नैवान्ततामुपययुः-पुनरस्य केन्ये ? * ॥ ४१ ॥ तदेवैतत् स्थानं तदपि यमुनानौलसलिलं तदेवासौत् गोपान्मधुरमुरलौवाद्यमपि च । , Some of the troops wie ancient armours and were armed with weapons of a by-gone age , ende note on stanza 69, Canto II. अस्त्र शस्त्रैश्च भीम सेनागमः दिल्लया ददृश इत्यन्वयरौति । अस्त्रम् -Weapon in general , शस्त्रम्-Sword + अधुना अस्मिन् महोत्सवे दिल्ली नगया महती शोभा विभूतिश्चासीत्, तामेव च कथयति त्रिभिः (४०-४२)। कल्लते-कल्ल अव्य ते शब्दे इति सिद्धान्तकौमुदी। म-अतीते। # प्रदक्षिणदिवसे दिल्लया: कापि अनिर्वचनीया सुषमा शीमा भुवि भाता आसौदिति शेष.। "शर्म- सातसुखानि च” इति कोष, ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । - अभूत् सास्मिन् गोपौवसनलतिका वृक्षकलिका- जटाजूटे लग्ना, गतिरपि च भग्ना चरणयोः * ॥४२॥ तस्मिन् कोणे जनौधैः प्रविलसति वृहद्भुमिखण्डाधिराजे साहेबाद्यैश्च सैन्यै नयनकुसुमिते दिल्लरलङ्कारकारः। लक्ष्मीमादाय वामे प्रतिनिधिरुदगात् लण्डनस्याधिभर्तुः स्रष्टा पद्धेन्दुमतैर्दलबलसहितः कार्जनः ख्यातनामा ॥४३॥ अायान् किञ्चिविलम्बो लसति जनगणे जायया तत्र हृष्टो राज्ञो माता गरौयान् कनट् इति सहसा सर्वलोकैश्च दृष्टः। काग्यं राजासनं प्राक् विरचितमुदभत् सज्जितं हस्तिन्द लोकालोके समन्ताच्छशिनिभसुमुखज्योत्स्नया कत्नयाये॥ ४४ * अभिषेकीत्सवानन्दममये दिल्ली नगर्य! वन्दावन साम्य नाटयति कविरनन । अस्मिन् समये पुरव गोपात् पृथिवीपाल कात् राजपुरुषात् मुरलीध्वनि महोत्सवानन्दवशीध्वनि प्रादुबभूव, तथाधुनाषि होतस्तती विचरणात रमणोना वसनानि वृक्षाादलग्नानि छिन्नानि च बभूव । यमुनासलिलम्- "Delhi occupies a bioad plum, bounded by the invel Jumque on the East." + सम्प्रति राजप्रतिनिधे (Viceroy) राजमातुश्च (Duke of Connaught) दिल्लयामागमन (Arnival at the Rulway station) वर्ण्यते (४३-०६)। "His Excellency the Viceroy and Governor-general arrived at Delhi at 11 30 A. M , Dec. 29, 1932. The Salute of 31 guns was filed announcing the Viceroy's arrival. कार्जन - Lord Cuizon. भूमिखण्डाधिराज-दिल्लिनगरे। दलबलसहिवः -With staff. I "At 11-45 A M., Their Royal Highnesses, the Duke and Duchess of Connaught arrived by special train from Bombay and were received by His Excellency. A royal salute of 31 guns was fired fiom the Fort." कनट - Duke of Connaught लोकालोके-लोकाना नवागताना मनुष्याणाम् पालीके दर्शनपर्थ पूर्वमेव इम्ति बन्द सज्जितमुदभूत इत्यर्थ, ।

·प्रथमः सर्गः। १५ एकत्रिंशड्ढनिक् नलमुखकुहरात्तस्य सम्मानताया- माग्नयः थोषपेयः करितुरगनृणां व्यानशे व्योनि सौमित्र । राजभातुश्च तहत, दिनकरकिरणादस्त्रसम्यातभाता * - देकं तहासरं सत् दिनशतविनिभं सच्छटं प्रादुरासौत्॥४५॥ तस्मिन् काले झुतीनां किमपि विकिरणं यच्च जाज्जल्यमानं यदृष्टं व्याम्नि देवैरिव रथगतिभिः सर्वगन्धर्ववर्गः । राजभातु पाणां परिचयभणिति ईर्षदो:स्पर्शनन्तत्, कर्णे पौयूषधारेव च मम गलिताद्यापि या नैति दूरम् ॥४६॥ तत्रानन्दवनाधिनाथ थकरिणि प्रोद्धृतरत्नप्रभे तुङ्गे रञ्जितहममञ्च फलके दृष्टो बभौ कार्जनः । तत्पश्चाच्च तथा पथा विरुरुचे कुम्भे वहन् चारुणा राजमातरमुच्चकैर्जयपुरव्याक्रौड़भमिः करी ॥४७॥ "A guard of honour was drawn up and presented arms, as Ilis Excellency accompanied by their Royal Highnesses emerged from the Station." अतएव “अस्त्र सम्पातभाता"दित्युतम् । तस्य- का जनस्य इत्यथ । नलम्- नालीकास्त्रम् । + "The Principal chiefs and officials were then presented to His Royal Highness." * अधुना राजप्रतिनिधे' रानभातुश्च हस्तिपृष्ठारोहण वर्ण्यते (४७-४८)। "The Viceroy in court dress and Lady Curzon were seated on an elephant from Benaies, followed by the Duke of Connaught's from Jaipur.” आनन्दवनाधिनाथ.- काशीपतिः। फलकम्-Bench (Prof. Wilson), ·दिल्लिमहोत्मव-काव्यम् । : आरूढ़ौ च मतङ्गजोपरि तदा कम्पन मौलेस्तथा : प्रीतिस्निग्धदृशा भृशं पथि गतान सम्भावयन्तौ जनान् । शुण्डोत्तोलनकण्ठवर्धररवानन्दैः करीन्द्रा मुहुः प्रातिष्ठन्त किमु प्रसादसुमुखावेतौ प्रणामादर: ? ॥४८॥ आरूढ़ेष्व थ तेषु राजसु तथा एष्ठे तदा दन्तिनां पार्षे राजपथस्य काचिदुदियायोच्चैः प्रभा मेचका । सङ्कतेन च तेन तेन चलिता मातङ्गवर्गा द्रुतं रेजुर्नृत्यपरायणा गललगघण्टासमान्दोलनैः । ॥ ४६ ॥ मार्गाग्रेऽस्मिन्नदृष्टे मरकतखचिते मत्तमातङ्गपृष्ठे खटामुत्तोल्य हैमौं तदुपरि परितो राजिता राजराजिः। राज्ञां मध्ये निजामो जवनजनपती राज्यसत्कार्यशौथ्य- बैंशैः येष्ठः मुदृश्यः सहचरसहितस्तत्र कारमौरभ ॥३०॥ "Lord Curzon incessently acknowledged the plaudits of the crowd by bowing and touching his white helmet.” प्रातिष्ठन्त-'समव- प्रविभ्य स्थ' दुयनेनात्मनेपदम् । + तदनन्तरमिदानी भारतीय नृपाणा हस्तिपृष्ठारोहण वर्खते (४६-५३)। "A signal was given for the Escort to start, and the Ruling chrefs moved forward two by two behind their Royal Highnesses, the Duke and Duchess of Connaught, in the order in which they were placed on the Road." "Then came the gorgeous animals of the ruling chiefs, 54 in number." "Outside were drawn up in an imposing array the gaily caparisoned lines of state elephants, that of the Nazam being at the head of those of the Native chiefs." aşi-Houdas, ·प्रथमः सर्गः । + कारमौरमण्डलपतिः करितुङ्गएष्ठे सर्वाग्रएव सनिजामपतिनदृष्टे । जे निकाममहिमाद्यतिरञ्जितस्य तस्मिन्ननागमतया वरदेश्वरस्य * ॥ ११ ॥ एवं दिल्लिप्रवेशे करिशिरसि समाकृष्टदेवेन्द्र लोला- राजानोऽन्येऽपि रेजुः शतरुचिरुचिरे युग्मयुग्मक्रमेण । कचित्तत्रोष्ट्रएष्ठे गतिरभसचलत्किङ्किणीनादरम्ये केचित्कृष्णे तुरङ्गे, द्युतिति शकटे केचिदुत्माहवन्तः ॥५२॥ तत्राध्वन्येव हर्षादुपरि निपतितं रिङ्गणादङ्गमङ्गे नृणामेका थिया स्त्री कनकविकिरणा भारतीया विरेजे। मन्ये सा पर्वकतः प्रणयशतभृतः कार्जनस्य प्रियायाः प्रेम्णा सौन्दर्यमतः परमसहचरी प्रादुरासीत्तदानौम्॥५३॥ - "The Maharaja of Barudi uung to a fimly bereavement and the Maharaua of Udaipur owing to indisposto nele unable in attend the State- Entry." सनिनामपति ---निजामतिना मह पा वर्तमान । t "The (antages of His Royal Highuess the Grand Duke of Hesse, of the Heads of Local Governments & 8o and the Horses of His Excellency the Commander-11-chiet, of the Khan of Kalat &c &c. were arranged in order along the Queen's Road" "The Camel coups froin Bikanu &c. with riders in chain mail were most effective,' शर्षाव्यघि दर्शकानाम् अङ्गम् अन्धेषामड़े निपतितमासीत , रिङ्गणात् सरभमचलनात् दिदृचार्य- मिति भाव । तस्मिन् पथि काचिहारतीया नारी करिपृष्ठे ददृशे । “One solitary Indian Lady rode on an elephant."-Bengalee, January 2, 1908.

·दिलिमहोत्सव-काव्यम । VAN हेतिज्वालीग्रदृश्याः परिपतनरयादुद्यदुषणीषकम्पा- रण्यामार्गे विचित्रा विविधगतिरसोदगारिसच्चारलौलाः। सेनामाला मणौनां किरणशतघटाधौतमौलिस्थलौना- मुच्चैःखच्छाभिराभावलिभिरिव तदा रेजिरे पार्खयोस्ता:॥५४ सेनानां काष्यभिख्या द्रुततरमुदियायैवमुन्मत्तरूपा विद्युद्दामामिवोचैरपि च घनरसा वाससामुज्ज्वलचौः । रेखाकारा च तासां वदनशशिकलाश्वतधाम्नां हि धारा याचे प्रस्थापयन्ती - जनगणमभितः प्रादुरासीत्तदानीम् ॥५५॥ चाचीयं हस्तिसज्जा विलसितपथयोः पार्खयोर्वर्यते का गङ्गाम्भोभङ्गरूपेव च कलकलवत्यम्बुधारकतुङ्गा । सैन्यमत्स्यप्रकारैरिव मकरवीरकुम्भीररावे- दोभियॊभिरेषां नगरवरनृणां दर्शनीयाविरासौत् * ॥५६॥ * तस्मिन् पथि प्रा सेनानिवेश हाम्या कथयति (५४-५५)। *The route of the Procession was lined throughout by troops "The lining of part of the route with native Regiments, particularly the Imperial Service Corps was most effective." "Flashing in the sun-light the white and blue of the Imperial Cadet Curps caught the fancy of the eager multitude” + "प्रलापयन्तीति सोपसर्गान मानुबन्ध । 'प्रमापयामास सुख निदाघ' इति किराते” (मनोरमा।) + सन्षा इस्ति पृष्ठारोहण मुल्लिख्य सम्प्रति साधार पाभावेन तामेव चखनौं हतिसज्जा (Elephant- Procession and the State-Entry) दिलिप्रवेशक्रियाञ्च वर्णयति (५६-६१)। "They passed at an even rapid pace, so quickly that every spectator could feel a vague, dazzled impression of gold and silver in barbaric splendour and fantastic design.* रन एव राव , प्रजादित्वादण।

·प्रथमः सर्गः। १८ ते मातङ्गाः सरङ्गं धमरशतकतं झङ्कतं गण्डपिण्डे क गैः पक्षैरिव द्राक् पथि भुवि मिलिता वारयन्तो विरेनुः । भाखन्मुक्तामणीनां द्युतिभिरतितरां मण्डिताः शुण्डवन्तो- मन्दं मन्दं तदानौं विरचितगतयः पृष्ठगांस्तान् समहः॥५॥ तस्मिन् कान्तिच्छटाभिर्नुनयनमुकुरे विम्बिते इस्तिसः स्तश्चमायं चलटेिहदचलवरचान्तिदैलोकनेत्रम् । भूषालौनाञ्च तद्वत्परिगतकिरणैरप्युदारैः सदारै- झङ्कारैःपादचारैरवनिरवनता, कापिभा तत्स्थलानाम् ॥५८॥ किन्तत् हस्तिप्रयाणं कुसुमिततरभिः किञ्च वा गोत्रयानम् ? रत्नं का मूलदेशात् किमपि जलनिधेरूई मुत्क्षिष्यमाणम् ?। नानाकारजनौधैः किमपि नरफ्तेर्वाद्यवयम्प्रयाणम् ? किंवा विद्यु दिलासैजलधरगमनम् ? पङ्गुवन्मेऽनुमानम् !॥५८ ॥ * सदाहस्तिभि पादचारैश्च भवनिरवनता बभूव, तहत् भूषाचीना किरणैकारैश्च वत्स्थलानां कापि भा समुदितासौदित्यर्थ । “Two long rows of elephants with trappings of cloth of gold and howdas of seemingly solid silver and gold and carrying a perfect blaze of brilliant colour." "Every form of ornamentation has been lavished upon these beasts.” “Their necks are encircled with silver jingling bells, their legs are swathed with thick silver bands and their trunks are painted with gay patterns of vermillion and blue and yellow + "The whole procession was, to the European spectator specially, a dream of glory, and a feast for the eye, a progression of beautiful and. exciting surprises" गोषयानम्-पर्वतामा चलनं किम् । गोवधानम्-पर्वताना चलन किम् ? योत्र नाम्नि कुलेऽम्यद्रादिति अनुमान में पङ्गवत्-~-नावानुमान मे प्रसरति , केनापि उपमातुमन ई मेलदिन्यर्थ । " यादव, ·दिझिमहोत्सव-काव्यम् । मुक्तादामायमानं नरपतिमुकुटं यत्र रत्नायमानं शोभापुञ्जायमानं किमपि दशदिशाऽभ्यागतं भासमानम् !। शून्यं तारायमाणं किमपि भुवि गतं, तन्नृणां सम्प्रयाणं राज्यान्तर्भूपतौनां किमिति सहचरैराजितं सन्निधानम्॥६॥ मागें मातङ्गसङ्घच्छुरितधनघटारंहसनौले तणं हारिद्रमुक्तामणिशतरुचिभिलोहितायत्य योच्चैः लोकः सञ्चारमतं मनुजपदचल ट्रेणदग्धायमाने मेने लौहित्यगङ्गाजलकलितमहायामुनाम्भः प्रवाहम् ॥६ १॥ बह्वध्वा बहुमन्दिरो बहुगजी बह्वश्वयानादिको बहार्यो बहुगोधनो बहुनरो बन्नपानाशनः । बढुवर्यघटो बहुतजनभाक बहिन्द्रजालद्युतिः वह्वक्षो बहुलाननो बहु बभौ मार्गे महाडम्बर: । ॥ ६२॥ एतेन मार्ग समुदिता धवल-नील लोहित-चिविश्ववना मिश्रणीत्यशोभा वर्ण्यते। हारिद्रमुक्ता- मणि:-The Topaz, पद्मरागमणिरत्यर्थ । सञ्चारम्-The Procession. लौहत्य. ब्रह्मपुत्र , लौहित्यनदस्य नामसादृश्यातस्मिन् लोहितवारीपी द्रष्टव्यः । पा सनसमाते, दिल्लौप्रवेशव्यापारदर्शनाथिना (spectators) सङ्गुलनाजनतादिक कोतयति । "There was an extraordinary gathering of the people in the streets, on balconies and on the roofs." "There was a continuous stream of conveyances of every imaginable pattern. The brilliant uniforms and smart dresses were strikingly incongruous with the quaint vehicles" बहक्ष'-पचाणि इन्द्रियाणि (senses)। सास्येव समासबद्धपदानि "महाडम्बर." इत्यस्य विशेष वानि।

·प्रथमः सर्गः। AAR AVM तुल्याकारमभौक्ष्य तत्र कमलभान्त्या दिरेफस्तदा स्त्रीणामास्वसरोरुहे स्म चपलो मध्विच्छ या चायति । नावेदौत् स कटाक्षवत्सु वचनं, राचौ न तन्मुद्रितं, मर्खाणां गतिरोदशी, मतिरपि प्रायो हि मन्दायने ॥६॥ सङ्कीर्णा पधि मनुजोष्ट्रयानवाहै - रुत्थी जपटवासतोरणश्च । विक्षुब्धा चरणभरच दिल्लिरच्चै- रुन्मत्ता नृपनगरीव तत्र रेजे ॥६४ ॥ मत्तभैः पथिषु चलाचलेन्द्रलौला- मासाद्य च्छुरितकुथच्छटाघटाभिः । भपानां वपुषि किरीटहीरहार- र्जातीच्चैर्युतिशतसङ्कलेव दिल्लिः ॥ ६५ ॥ (युग्मकम् ।) सत्शोभाया नरपतियुता सा तदा हस्तिसज्जा कौणं लोकैर्विपुलपुलकैर्मोरिगेटं विशन्ती। - "The roofs of the houses were filled with women, too eager to keep their faces veiled." स भ्रमर', कटाक्षवत्सु यह धनमस्ति तत्र प्रवेदीत् , रावी एतनारी- मुखपन न मुद्रितं भवति, तदपि नासौ अवेदौत् इत्यर्थः । मन्दायते-भृशादिगणेऽस्य पाठ । + बना.-Flage; पटवासा.~-Tents , तोरणानि-Tiumphal arches.

·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । तुङ्गावधिमणमुखरा वेगिता वाहिनौव खं खं पञ्चात् शिविरमुदगारिकोत्तैि वहन्तौ ॥ ६६ ॥ इति श्रीश्रीवरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये दिलिप्रवेशो नाम प्रथमः सर्गः । " "On reaching the corner of Rajpur Road outside the Morigate, His Excellency and Their Royal Highnesses bade farewell to the Chiefs. c. शिविरम् -Camp (पटवासभवनमित्यथ ) । तुङ्गावधिमणमुखरा--The official route has been arranged from the Ry station, viz. Queen's Road, Elgin Road, to the Jamma and , then 1ound by the eastein, southern, western and northern sides ·द्वितीयः सर्गः। अाश्चर्या: पटमण्डपा विरचिताः कत्येव तस्मिन सिताः केन्ये नौलरुचा तथा विलसिता: केपौन्दुशालान्विताः । ते भूत्वा मशकारयः समुदितास्तहासमाजां नृणां छायाच्छनचया इव दातिधरा रेजुर्य शोभाखराः * ॥ १ ॥ यः शीतात्पबिभेति गात्रवसनं तस्यैव ते सात वाताध्वानमदर्शयन्निजतनौ ग्रीष्मे कपाटादिभिः । दिल्लौनगरे सस्थापिताना पटनिर्मितवासभव नाना (Camps) वर्णना आरभ्यते । एतानि किल पटभवनानि दरबार निमन्विताना राज्ञा दर्शकादीनाच दशदियसवासार्थ रचितानि । आदी विभिः सान्धेव सामान्यत वणयति (१-३)। “The circult of the Durbar Camps measures some 24 miles This great aiea has been transformed into & ser of tents As one stood upon the "Hustore Ridge," the eye sees literally nothing towards the noi th-west, but a bewildering multitude of tents shut in towards the horizon by a girdle of wooded hills." इन्दुशाला-An upper room on the housetop, ·दिनिमहोत्सव काव्यम् । तहस्त्रालयवासिनामपि नृणां हग्यं न रग्यं बभा- वाची बरशिल्पिकीर्तिरचनामैक्षन्त दिल्लयां न के ? ॥२॥ येषामेव भयाहिनैकमपि वा नाभ्यागतं प्राषा, शौतेनेव पुननि युद्धमभवत् येषां कदाचित्तदा । का वार्ता तपनप्रतापविषये ? दिल्लयां समान्दोलिता- स्ते जित्वा नितरां बभुर्दशदिनं सर्वानृतूनोजसा ॥ ३ ॥ (विशेषकम् ।) आलिपुर-नामधर-सुन्निकरसम्भवः सर्वजनसिद्ध इह वृद्ध इव यो नवः । यस्तरुभिरन्नतिमृदकिरणाङ्कितो रञ्जयति भमितलमौशघटनान्वितः ॥४॥ यः सरगिराज इह सर्चपदधारणं सञ्चयति, यश्च कुरुने न विनिवारणम् । साधयति दौर्ववपुषा च मलधावनं कारयति यश्च मरुतै व निजपावनम् + ॥५॥ (युग्मकम् ।) 0 प्रथमत पटभननाना स्थान निर्देश: प्रस्तूयते । सवालिपुर-नामक-पथस्य (Alhpur Road) अपना क्रियते दाम्याम् (४-५)। सर्वजनसिद्ध-प्रसिद्ध इत्यर्थ । योऽय पन्था होऽपि पुरावबीऽपि मव इव भूतननिमित इव भासौदिस्यर्थ । रचयतीत्यत्र-मगरमणााभावात् मखीपी व। . सरथि -पन्था । सञ्चयति-लोकाना पदधारण करोति, अमुनेन पथा लोक गतायात निम्बा- इयतीत्यर्थ. , कल्पद्रुमकार. भ्वादावपोम पठति । कारबतीत्यादि-"पन्या बातेन शुध्यती"ति खरचात् । मखधावन बाधयति-निर्मलोऽयं पन्या इत्यर्थः ।

·द्वितीयः भगः। २५ RA कारमौरहारदेशात् स च सरणिवरी दक्षिणादुत्तराखो धावन् धावंच दूरे भुजग व ततः कोण मेकं वितन्वन् । पुष्पाच्छन्नैर्दुमाद्यैरविरलविलसत्काकलौकै मनोज्ञः मा.कक्रोशटूरे वरुणदिशमटन ट्राङ्करोडं छिनत्ति * ॥६॥ वरुणदिशि च कोणतस्तदालौ- पुरमवलम्ब्य मनाजमार्गमस्मात् । परिरचितानि हि सव्यतश्च वामे पटभवनानि महान्ति तानि तानि ॥७॥ तदध्वनः सन्निकटे प्रतौया- मदूरभाखयमुनाम्बुवौच्याम् । दौलिकं धाम बभूव तस्य श्रीश्रीमतः सज्जनकार्जनस्य ॥८॥ अय पूर्व श्लोक इवेनीत आलीपुर-रोड (Alipur-10ad), काश्मीरहारादारभ्य, पश्चिमोत्तरदिशं कियगत्वा तत्र की गमेक वितन्वन्, तस्मादेव पश्चिममुखीभूय, साईंक क्रोशदूर ट्राइरीड (Grand Trunk Road) छिनत्ति । "The Alipur-road comes out of the Kashmirgate and it crosses the Ridge about a mile and a half from its southern end. From this crossing pont (1017), it deflects due west and continues its westerly course until it meets the Grand Trunk Road two males further west” सरणि --पन्था. । सरणि -पन्था,। काकलौकरित्यत्र नद्युतश्चेति वहुव्रीही क । + तस्मात् कोणत (a.e. the point where the Alipur-lond crosses the Ridge) वरुण- दिशि पूर्वोक्तमालीपुररीडमव लम्बा, तस्यैव मार्गस्थ दक्षिणस्यामुत्तरस्याच दिशि पटभवनानि निर्मि- तानि इत्यर्थः । “The Central Camp is divided into two by the Alipur-10ad." --Guide to the Durbar + अधुना श्रीमतः कार्जनस्य पटभवनवर्णनं (Viceregal Camp) क्रियते (८-१.)। "About two miles out of Delhi and just beyond the 'Ridge' lies the Viceroy's ·दिनिमहोत्सव काव्यम् । --- शोभासमुद्रस्य वृहत्तरले पदे पदे दर्शितरत्नरङ्गे। तडिशिविण्यामतिरञ्जिता थी: प्रपश्यतां यत्र जड़ीकता धी: * ॥ ९ ॥ (युग्मकम् ।) शास्ता योऽद्य भुवो नृपप्रतिनिधिः प्रख्यातकीर्तिश्च यः क्याम्यं तस्य महर्विमविजयते स्मेन्द्रालयस्यर्द्धया पश्चाद्यस्य विहङ्गाङ्गचिरैस्तुङ्गश्च पृङ्गादिभि- छायाक्षशतैः प्रसनविततेरेको गिरिोतते ॥ १० ॥ लम्बाकारमहाध्वपार्श्वयुगयोरभ्यन्तरे सुन्दर पुष्पाणां तरवो न चातिगुरवो राजन्ति येद्यापि च । पश्चात् प्रान्तरतः खतः समुदितालोका इवास्युत्थिता- नानापत्रकदम्बपल्लवनवच्छायादिकायादयः ॥ ११ ॥ Camp" "Lord Curzon's Camp occupies the centre, on the south of the Alipur-road." वदध्वन -आलीपुरमार्यम्य । दोकूलिक धाम-पटभवनम् । "The Viceroy's camp has been a inaivel and wonder, a thing of beauty, carried out to the last detail of perfection "-Englishman. fnet अग्नि । श्री-अ'सौदिति शेष । "अम्ति भवति पर प्रथमपुरुषेऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ती"ति भाष्य- कार। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । यत्र-दौकूलि के धामि । + गिरि गिरि -2.e. The Flag-staff Hill. क्याम्पम्-Camp यस्य पश्चात्-यस्य क्याम्पस्य (पटभवनस्य) पश्चात् इत्यर्थ । + “From the base of ute Flag staff Hill, a fifty-feet wide beautifully levelled road runs straight for three-quarters of a mile" "Either side of this road, is bordered by well-laid lawns, 100ft. wide, decked out with flower-beds and rare palms and tree-ferns in pots, "--The Gurde.

·द्वितीय सर्गः। अत्याचयॆमतन्द्रचन्द्ररुचिरा: यौभूषिता भूषिताः तस्मिन् साईसहसमानमयिता दिव्या: पटीमण्डपाः । शोभाया बलिभिः क्रियाकुशलिभिर्ये पूजिताः शिल्पिभि- लॊकाह्वानकरा वराम्बरधरास्ते दीयताकादिभिः * ॥१२॥ तत्रैकमेवं धृतभीज्यभाण्ड रराज तुङ्गं भवनं प्रकाण्डम् । ततोऽपर दर्शनदानवेश्म समागतानाञ्च विराजते स्म ॥ १३ ॥ ध्वजच तत्प्रान्तरभविभात: पताकयोद्यत्मभया च जातः । तडिद्युतेस्तारतरश्च तार- स्तस्मिन् दिदौपे धृतकार्यभारः ॥ १४ ॥ तहस्त्रावासवामे धवलितकवले म्यदिराजभट्टै- रुच्चानन्दा?हास्यैर्वलिभिरुपचितो मूल्यवभूरिभाण्डः । "Behind these lawns, is the great avenue of tents on either side draped in white and gold, placed in one unbroken view" मानमयिता:-सानं परिमाणम् अयिता प्राप्ता', परिमिता इति यावत् । भूषिता - भूम्बामुषिता, प्रतिष्ठिता । श्रिया लच्या भूषिता रचिता.। साईसहस्र मित्यादि-"The Camp contains in itself 1450 tents."-Ibnd. + तभीज्यभाण्ड भवनम्-Refers to the "Dining-room," 130ft. by 40ft समागताना दर्शनदानवैश्म-Refers to the "Reception-room,” 88ft. by 36ft. # "In front of this, is a large level well-turfed lawn, on the centre of which the Flag-staff is placed, 46ft. high" afeggae-Electric wire (नार इति भाषाशब्द.)। तारतर,-दीर्धतर, ।

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । किचनार-सेनाधिनाथप्रभृतिजनगण : मुथिया भाजमान- चित्र तत्रैव दिल्लीसरिदपरतटे वेपमहटो दिदौपे * ॥ १५ ॥ उपत्यकासन्नभवौह रम्य कोणाच्च तस्मात् कियदेव याम्ये उदन्तसङ्कीर्तनपाटवानां बभुश्च समान्य थ भारतानाम् ॥ १६ ॥ इंराजिवा लिपिपगिडतानां । तथाऽन्यराज्यस्य च पालकानाम् । वस्त्रालयाचारुतराः, नृहंसा- गायन्त्य थाद्यापि च यत्प्रशंसाः ॥ १७॥ तस्यैव पद्यात् कियदुत्तरच वङ्गाधिभतर्भवनं हि तत्र। सम्प्रति कार्जनौयपटभवनस्य दक्षिणस्यां दिशि सस्थापिताना पटभवनाना विवरणं ददाति (१५-१७)। तबादावनेन श्रीमकिचनारस्य सेनापते , प्रादेशिकसेनापतीनाञ्च पटभवनानि que "The Viceregal camp was flanked on the south by the camps of Lord Kitchener and the Generals of four commands." दिल्लीत्याद- दिल्ली नदीव , तथा अपरतटे,i. e. two miles out of Delhi-city कवल -मुख, वदनम् (लक्षणया)। + हान्या वैदेशिकप्रतिनिधीना सम्पादकानाञ्च पटभवनानि वर्यन्ते (१६-१७)। “The Camps for the accomodation of Foreign consuls and Representatives and the Press Camps lie immediately to the left of the Viceroy's and the Commander-in-Chief's camps." तस्मात् कोणात्-Vide stanza 6 above. मारतानाम्-भारतवासिनाम् ; “जनपदै लुम्” इति तद्धितप्रत्ययस्य लोप. । The Ridge. याम्ये-दक्षिो । - बस्नालया:-पासबिति शेष, वृहमा. - नर श्रेष्ठा, यत्प्रशसाः येषा वस्त्रालयाना म्बुतिगीतो; अद्यापि गायन्ति। उपत्यका- woma- ++ ·द्वितीयः सर्गः २८ तथाधिपानां नृपराज्यगानां नानानना वस्त्रगृहा जनानाम् ॥१८॥ पञ्जाबमान्द्राजजनाधिपानां द्युतिं वितन्वन् पटकेतनानाम् । आदर्श विम्बे प्रतिविम्बितं सत् टुकूलधाम व्यरुचच्च तत्तत् । ॥ १६ ॥ नानाप्रदेशाधिपशासकानाम् अत्रैव सद्म स्थितमुन्नतानाम् । तड़िबृहं तल्लिपिदानधाम चन्द्रोपमं यद्धतशुभधाम * ॥ २०॥ पोक्तकोणादिह चारवेश कियच्च पर्वोत्तरभप्रदेशे। , अधुना काजनीयक्याम्पस्य उत्तरस्यां दिशि सस्थापिताना पटभवनाना वर्णना क्रियते (१८-२१)। "All the camps of the Chief Provinces on the north side are in squares of nearly equal size." वनाधिभर्नु ---Lieutenant-Covernor of Bengal नृप- राज्यगानामधिपानाम्-१ e. The Residents (as those of Mysore, Baroda &c), and Agents to the Governor-general. + The first line refers to the Camps of the L G. of the Punjab and the Governor of Madras दुकूलधाम-पटभवनं, नावावेकवचनम् (धाम = रहम)। I "On the north of the Viceroy's camp are the camps of the Lieutenant- Governors, Chief Commissioners, Residents &c. &c." तडिद्नुहम्-Central Telegraph Office लिपिदानधाम-Central Post Office. उतशुभ्रघाम-धाम द्युतिरित्यर्थः । "घाम रसौ रहे देहे स्थाने जन्म-प्रभावयो.” इति हैम...

·दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । कता पराचीनभटाधिपानां गृहा नरेन्द्रात्मजसैनिकानाम् * ॥२१॥ आलोपराध्वोत्थितसन्निवेशे किञ्चित् प्रतौयुत्तरतः प्रदेशे। सेनाधिवासो रुचिरप्रकाश: सेनागमस्तत्र शुभावकाशः । ॥ २२ ॥ অল্প বৃত্ত কবি জানান। सेनानिवासमधिगम्य ततो विभातः । तस्मादुदङ्मुखगतो वियदिन्द्र चाप- च्छायाकृतिः कुसुमितः स सभामवाप ॥ २३ ॥ सभागृहं गन्तुमुपात्तवेश: पश्चात्कृतालोपुरमार्ग एषः। Now the poet specifies the camps of the Inperral Cadet Corps and the camps of the Muttry-veterans lying on the east and north respectively of the angle mentioned in stanza 6 above + प्रथाधुना सैन्याना शिविरभवनान्यप्यु नियन्ते । “Occupying the open space to the north-west of the Central Camp, on both the northern and southern sides of the Alipur-road, was placed the ‘Military Camp' (Artillery, infantry, cavalry, sappers, miners &c. &c )" + अधुना हान्ग नवनिर्मित दार-रोड उल्लिखति , दरवारमपञ्च निर्दिशति । “The Durbar-road commencing from the Viceroy's Camp runs due north ; and passing through the Military Camp and crossing the Alipur-road goes straight on to the Amphitheatre.” इन्द्र चाप.-इन्द्रधनु , तस्य छाया शोभा। सभाम्-The Amphitheatre, कार्जनसम-Viceregal Camp.

·हितोय. सर्गः1 रराज नानाकुसुमैधितश्री- निरौक्ष्य त कस्य न विस्मिता धौः ? * ॥ २४ ॥ (युग्मकम् ) निकृत्य चालोपुरवर्त्म यत्र गतः स पन्या जगतः पदवः । तखैव किंचित किल दक्षिणश्याम् आक्रीड़नस्थानमच्च तस्याम् + ॥ २५ ॥ रानो घोषणमण्डपस्थ रुचिराटूरे प्रतीचौमुखे सैन्याभौक्षणभूमिरत्र रचिता चित्रा पताकादिभिः । तत्वाकाख्यपथस्य पश्चिमदिशि थौमढुजालङ्कृता- भावन्तः पटमण्डपाः क्षितिभुजां नानानना निर्मिताः॥२६॥ एष -१.e. The Durbar-10ad mentioned above. पश्चादित्यादि-१.e. This road after passing through the Military Camp, crosses the Alipur road and then it goes to the Amphitheatre. कुमुमैधित श्री -"Gardens with flowering shi ubs now line the roadway." + अनेन आक्रौडनस्थान (Polo-ground) निर्दिश्यते । “Leaving behind the western boundary of the Central Camp, we come to the stretch of country divided in two by the Alipur-road To the south of this road is the Camp of Viceroy's escort Between the camp of the Viceroy's escort and the Grand Trunk Road, the Polo-ground is situated."-The Delhr Gunde This ground is divided into 3 fields, each 300 x 200 yds. + श्लोकार्द्धन सैन्यदर्शनस्थलम् (Review-ground) निर्दिशति। "On the right of the Grand Trunk Road beyond where it is juined by the Alipur road is the Review-giound" ६ अपरार्द्धन भारतीयनृपाण पटभवनानि वक्तुमुपक्रमले । “The Ruling Chiefs fron] different Provinces are housed at various points on the western road, running from the Labore-gate, or the south-western road which connects - ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । क्याम्पाख्यमन्दिरमभूद्धृतराजचिङ्गं वासान्निजामनगराधिप विभिन्नम् । राज्यानुरूपधनदानविनिर्मितं यत् रत्नच्छटाखचितयानगजाश्वभाखत् * ॥२७॥ विद्युददातिस्फुरितदीपकदम्बशाल मूल्यायसंस्तरणवस्त्रशतैर्विशालम् । पानाशनोपकरणेश्च तथा रसालं सेनानिवासगृहजातसितत्विषाऽलम् ॥ २८॥ (युग्मकम् ।) पीताम्बरद्युतिभिरुच्चपताकिकाभिः पीताम्बरेण खचितामलमालिकाभिः the Ajmir-gate with the Kutib' राजी धीषणमण्डपस्य-re The Amphithentre mentioned in stanza 23 abovo * स्थाननिर्देश कृत्वा सम्प्रति कतिपयनृपाणा प्राधान्यन पटभवनवीना आरम्यते । तत्रादौ निजामा- धिपते पटभवन (Camp of His Highness the Nizam of Hyderabad) वर्ण्यते (२७-३०)। The Nizam's temporary residence at Ludlow Castle was fuinished in mignificient style “The Nizam's carriage and escort of regal splendour was one of the sights of Delhi." "200 horses and 18 state elephants were taken from Hyderabad."--The Empress, 13. 1903. वासात्-निवासार्थम् , हेतौ पञ्चमी । t The Camp was illuminated by acetylene Iight" "The private apartments contained the most costly carpets, hangings and shawls." "To the west, a large plot of ground was obtained for the purpose of a military camp to accomodate the Nizam's body guard.” दीपकदम्बशाला दीपमालामा भवनान। अलम्- भूषितम् ।

·हितीयः मर्ग: । आमन्त्रिता सरुचिरे जनताश्च यस्मिन् सौवर्ण राजतघटामभिवौक्ष्य तस्मिन् * ॥ २६ ॥ मुक्तामाणिक्यभाखातिरतिजटिली हौरहारैरुदारै- हेम्ना भाजिष्णुदाम्ना निगड़ित इव यत्कञ्चको धामचुचुः । नानारत्नच्छटाभिः प्रतिफलितरुचोपानहा चारुकान्त्या रेने तस्मिन्निजामो जवनजनपतिः सत्वभावो नबाबः ॥३०॥ दूराच्च यन्निशि नभ:परिणीततार दौपत्विषेव भुवि खेलितरत्नसारम् । लोकायमानमसकच्च विलोकनेन शोभाशतेन च पुन: एथुमञ्जुलेन ॥ ३१ ॥ एतद्गृहं परममुच्चतरार्ध्यभाण्डम् अद्यापि यच्च वरदाधिपते: प्रकाण्डम् । भूमिस्थलादुदितमिन्द्रपुरञ्च किन्तत् नृणाञ्च दर्शनपथे पतितं नु शश्वत् ? ॥ ३२ ॥ (युग्मकम् ।) “The grounds of the Castle were gaily decorated yellow, the Royal colour at Hyderabad predominating." "There was also a maguificient display of gold plate." + यस्य कञ्चुक. (armour) हेना निगडित इव रेजे , स्वयञ्च धाम्ना तेजसा चुच्च , “तेन वित्त वञ्च- चणपौ"। मुक्ता-Pearl , माणिक्यम् - Ruby, होरम्-Diamond , हेम- Gold ; रवम्-Gem. नबाब इति-यवनसम्राज साधारण सज्ञा। * वरदाधिपस्य पटवासभवन (Camp of H. H. The Maharaja Gaekwar of Baroda) वर्ण्य ते (३१-३८) । "The most gorgeous of all the camps was that of Baroda 3 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । कामानवाणमपि हेमतनुं दधानम् एकं, परन्तु रजतेन च दृश्यमानम् । गावो दधुः कनकश्टङ्गविराजमाना रत्नावलौद्युतिशतैः कृतसन्निधाना: * ॥ ३३ ॥ गवाञ्च चरणं रणत् कनकचारुमचौरत- स्तदुई मपि चोल्लसत् शकटगामिकामानतः । वृषाश्च शकटावहा विविधभषया भषिता वृहद्बलभृतः पुनः कतिपये च तेऽस्मिन् सिताः। ॥ ३४ ॥ कण्ठे मुक्तामणिखक, नखकुसुमकलावगुरौयं विचित्र, नानारत्नद्युतीनां ततिभिरुपचितः कञ्चुकश्चापि गाने । an elegant bungalow of transcendental beauty was built at Baroda, the panels of which were richly carved. Its framework was gathered together and carried to Dehli. The whole was surmounted by a huge dome, 50ft. high, from which projected a gilt spire carrying 2000 candle-power arc-lamps Over the cential arch, in letters of gold in white ground, was inscribed 'Long live the King-Emperor'." खेलित- रवसारम्-“The most striking feature of the Gaekwai's Camp was the magnificient display of jewels.” लोकायमानम्- लोकवरशब्दात् “करीतीति" णिचि मतुब्लोपे रूपम् । लीकविशिष्टमिव लोकपूर्ण मिवेति यावत् । पृथुमञ्जुलेन-एकम्य विशेष्यत्वकल्पनया समास । “H H. brought with him his celebrated golden gun 5ft. long with 24 bore, drawn by bullocks" The other gun was of silzer upon a gilded carriage. “The oxen had heavy gold anklets on their legs, with their harness of beaten gold.” कामानवाणम्-कामानास्त्रमित्यर्थ , वाणमिति लक्षण या अस्त्रम् । + कनकमञऔरण गवा चरण रणत् शब्दायमानमासौदिति शेष । तदूर्ध्वं चरणानामूर्द्धदेश , गवां गाचो भाग इति यावत्, कामानत. कामानेन (१.e. by the guns) उल्लसत् विराजमानमा सौन् इति शेष ।

·द्वितीयः सर्गः। उष्णीषे चापि विद्य किरणनिभविभा होरकोत्कृष्टशोभा, माजिष्णुर्विद्रुमाख्यद्रुम इव वरदाराज्यराजोऽत्र रेजे * ॥३५॥ राञी च राज्ञोऽस्य बभौ निशान्ते हिन्दोरलङ्कारशतेन शान्ते । सिन्दूरबिन्दोररुणस्य भात्या प्रजावती सा किल दाक्षिणात्या। ॥ ३६ ॥ स्फुरत्पभाभिः परिचारिकाभि- निषेविता कङ्कतिकेक्षिताभिः । विराजमानेव महेन्द्रलचौः वयं नरेन्ट्रेण च या व्यलक्षि ॥ ३७ ।। जातीयसिंहासनमञ्चकास्था स्फुरकिरौटाङ्कितचारुमस्ता। * H H. wore a breast-plate of diamond worth nearly a quarter of a million sterling, and the private apartments were ablaze with jewels, The pearl necklace was valued at 36 lacs of rupees and considered one of the finest in the world. विद्रुमाख्यद्रुम -A tree bearing precious jewels. + ** A special group of tents was arranged for Her Highness the Maharani and her ladies" हिन्दोरिति भाषा, १.e. of the Hindus. दाक्षिणात्या-दाक्षिणात्य- प्रदेशोडवा । प्रजावती-पुचादिवतौ। निशान्त-हे। “निशान्त वस्त्यसदन भवनागारमन्दिरम।" I famife—“The Maharani's gold mirrors, gold harr-brushes, gold hand-glasses, studded with gems, added to the splendour of the apatments," महेन्द्रलमो.-मचे भाचीव विराजमाना ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । गेहेऽत्र रक्तांशुकशोभमाने जलस्य यन्त्रेण च दृश्यमाने * ॥ ३८ ॥ (विशेषकम् ।) अयःप्रभालङ्कतमञ्चमस्त: पटालयोऽह भरणैः प्रशस्तः। महान्महौशूरपतेर्यशस्वः शतश्रियासौभवि पश्यपश्य ॥ ३८ ॥ मुक्तावलौभिर्मणिरत्नमाला दोलायमानां हिरदे विशालाम् । अतैलपरातिदीपनीप मुवाह योऽन्तःस्थिततत्म होपः ॥ ४॥ (युग्मकम् ) * नातीयसिहासनेत्यादि-"The historic golden chairs were brought from Baroda for the use of Her Highness.” मस्त-मस्त कम् । रताकेत्यादि-“The Maharant's quarters were draped with pink silk, and the carpets were magnificient." नलयन्त्रम् --"In the centhe of the main lawn was a large fountam illuminated by electric lights of ever-changing colour," t महीशूरपतेः पटभवन (Camp of H. H The Maharaja of Mysore) वर्ण्यते (pé-82)"Near to the Baroda-camp was that of the young ruler of Mysore, which contained steel and plastei residences for the Maharaja and the Dewan." मञ्चमस्तम्-मञ्चस्य मस्तम् अग्रभाग , steel residence. पश्य- पश्यैत्य व्ययशब्दः, “पश्यपश्य तथाश्वर्य' इति कीष । यशस्य -'यशस्'शब्दस्य स्वर्गादिगणे पाठोऽस्ति । I "VI.co.e had long been famous for its elephants and the one H H. rode Bu the State-Enuy was a truly regal animal ” अतैलपूरद्युतिदौपनौप-te. विद्युद्दौ प , नौप.-कदम्ब., समूह इति यावत् । य - पूर्व झोकोत. पटालय. ।

·हितीयः सर्गः। AurANAMAMAT : सुश्रीमत्कचुके सत्कुसुमकलिकुलोत्फुल्लभामाजमाने गात्र तत्रोत्तमानां हिगुणतररुचां वाससामुज्ज्वलथीः। नानालङ्कारहारानुगमुकुटमणांभिरुत्कृष्टशोभ- स्तस्मिन्नच्चप्रभावो मणिभिरथ महौशूरराजो रराज * ॥४१॥ योऽसौ हिन्दोरिवेन्दो: कुलमतिविमलं जन्मनैव प्रकुर्वन् योग्यविरमात्यैरपि नृपविषयज्ञानविद्ववरिष्ठैः। राज्यं पश्चात् सुशान्तेरभिनयविधिना जातिराजोऽवतीह प्रायस्तुष्टः प्रजादिः क्षितिपतिचरितं गायतौति प्रवादः ॥४२॥ राज्याख्ये बहुमतिभिः सह फटोग्राफ्-दर्पणे विम्बिता यस्यैका वचनान्विता नृपहिते श्रीकृष्ण मूर्तिः शुभा। तेनाद्य द्रविणचुटेरथ महोशरी हि दूरोषितः श्रीरुक्मिण्यपि सुन्दरी हलधरादेः प्रक्रियाऽप्यद्भुता ॥ ४३ ॥ "The Maharaja woie à dress of gold brocade with magnificient diamonds, sprigs of pearls and a pendant of rubies." गावे वाससामुज्ज्वल श्रीरासीद- यस्येति शेषः । + महौशूरराजमव वर्णयति। हिन्दी कुलम् -Hindu Prince सुशान्तेरभिनयविधिना- राज्ये सदाविराजमानशान्ति सम्पदत्यर्थ । अवति-पालयति । * अनेन महीशूरनृपतेमन्विण श्रीकृष्णमूर्तिनामधेय (Sir P. N. Krishnamurti K C. I. E) वर्णयति रूपकैण , राज्यस्य समृद्धयादिकमपि उद्दीषयति। फटीयाफ् दर्पणे (Photographic-plate) यथा नानाविधा मूर्तय. प्रतिविम्बिता भवन्ति तथा महीशूरराज्ये बहुमूर्तिभिर्विविधा- मात्यवगै सह एकः कृष्णमूर्त्तिनामक नृपहिते रत' मन्त्री भत्तीति शेषः। फटीग्राफ्-दर्पण स्थ- मूर्तय निर्वचना भवन्ति इयन्तु मूर्ति कृष्णाख्या सव चना । किञ्च, श्रीकपणे वर्तमाने सति, बलरामरुक्मिण्यादौनामपि समागम. पूर्वमासीत् इति भारती कथा प्रसिद्धा , अत्रापि महौशूर. राज्ये रुक्मिणी श्री. काञ्चनरनादौना लक्ष्मौरस्ति, समृद्धिमान् ननपदोऽयमित्यर्थ. , तथास्मिन् हल- धरादरपि प्रक्रिया कृषिकार्योन्नतिरित्यर्थ,, सापि अस्ति । इति शेष, ।

·३८ दिग्निमहोत्सव-काव्यम् । अत्रैव काश्मीरपतेश्च चारु महावस्त्रास्तरणं मुकारु। रौप्यौयदण्डप निविष्टदेहं सुवर्ष डिम्बाथिततुङ्गगहम् ॥ ४४ ॥ गृहे गृहे चेलचयाः प्रशस्ता- लसत्-सुविहवरकारहस्ताः । तडित्विषालोकनदानवल्या चतु:शतं गेहमदौमि सत्या' ॥ ४५ ॥ विरचितपदं शुण्डादण्डे प्रबालमणिद्वे- ललितरचनारागः पादे कतः खलु धातुभिः । द्युतिशतवता पालम्बेन प्रवेष्टितकन्वरो विपुलवपुषा दृष्टश्चैकस्त धात्र महागजः। ॥ ४६॥ काश्मीराधिपते पटभवन (Camp of H. H. The Mahalaja of Kashmir) वर्ण्यत (४४-४७)। "The beautifully diaped tent-roofs were supported by 80 solid silver poles each surmounted with a gold ball.” तुगगेहम्-आसौदिति शेष.। पास्तरणम्-Carpet † "Durbar halls were draped with the choicest Kashmir fabrics and Carpets. A large modern installation of electric light was established, giving a total illuminating power of 120,000 candles." "The Camp contained 400 tents" आलोकदानवत्या तडिविषा विद्युद्दी पेन अदीपि । चेलचयाः-Carpets and rugs. | "State-elephants have arrived including the celebrated Jamna Pershad whose ears, head and trunk had been tattooed in gold, blue and crimson designs, and whose tasks carried heavy golden ornaments मालम्बन-गलविलम्बिन्या मालया। वपुषेति उपलक्षणे तौया। अत्रकारमौरपतेर्भवने । " ·द्वितीयः सर्गः । चञ्चच्चूड़ाकिरौटः शतरुचिरचिर: होरकाकारकौरः कण्ठे जाम्बूनदाख्याभरणसुकिरणसक तथैकाथुदारा। गन्धैर्नीरन्धसंसत्पदमिब रचयन कुश्माख्यैः प्रसून: राजन् राजा विरेजेऽनुजसुतसहितस्तत्र काश्मीरराज्यात* गृहञ्च कर्परतलाधिभत्त- माहात्म्यवत् यद्धवि शिल्पकर्तुः । करौन्द्रमक विदधत्मधानं सवाङ्गशोभापरिदृश्यमानम् ॥४८॥ एकादशाव्दञ्च जयन्तरूप- मादाय भाति स्म सुतं स भपः । समुद्रपाराच्च तथाऽत्र यानं शोभाकितं सत्तुरगायमानम् ॥ ४६॥ "H. H. and his brother appeared in splendid, yet simple costumes, with the beautiful plume waving from their turbans.' कौर'-पक्षी, विहगाकारहीरालकरणमिति भाव । जाम्बूनदम्-Gold , कुङ्कुमम्-Saffron. अनुजसुतofta —“The jewellery of the son of Raja Amar Singh included a superb necklace of pearls" + सम्प्रति पञ्जाबप्रदेशभूपतीना (the Punjab chiefs) पटवासभवनवर्णना कर्तुमुपक्रमते (४८- 47), “Between the Grand Trunk Road and the Canal are placed the Camps of the Madias, Kashmir and the Punjab chiefs.” aaret कर्पूरतलाधिपस्य पटभवन (Camp of H. H. The Maharaja of Kapurthala) वर्ण्यते (४८-५०)। “The Raja of Kapurthala brought an elephant with a howda specially made for the Durbar."-Bengalee गृहम्-आसौदिति शेष' । # "His Highness and his eleven years old son wore magnificient costumes ; the former had a magnificient thara of costly gems,” स भूपः जयन्त तुल्यम् ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । शुक्लच नौलेर्वसनैविभातैः सञ्चालितं सर्चजनाक्षिपातः । दोधयमानं नयनाभिरामं चलत्यताकच्च विना विरामम् * ॥ ५० ॥ (युग्मकम् ।) मौलावष्णौषमेकं शतरुचिरुचिरं कङ्कपत्रप्रभाब्यं वक्षो हारण दाम्ना दधदपि घटिकायन्त्रमेकं स्वतन्त्रम् । साङ्गे स्वर्ण पत्रद्रुमकुसुमलसत्क चुकं श्रीपस्तं बिभद्राजाऽत्र रेजे सदसि नववयाः पातियालाधिपोऽपि ॥५१॥ क्याम्यं किञ्चिच्च गोलं नवनवमरुता यस्य लोलं निचोलं भरिद्रव्यायमुच्चैः सति दिवसकरे कोष्णमन्यत्र शौतम् । दृष्टाविन्दोवरामं ध्वजपटसहितं रत्ननामं सुभातं तुङ्गच्छत्रायमाणं गृहमणिविलसत्स्वर्णवर्णञ्च रात्रौ ॥५२॥ (युग्मकम् ।) एकादशाब्द वयस्क मुत तबादाय, समुद्रपारात् यानञ्चादाय भाति स्म इत्यन्वयरीति.। जयन्तेत्यादि कथनेन भूपस्य इन्द्र रूपता ध्वन्य ते । * पूर्व श्लोकाईचरणेन कथित यानमेव वर्ण यत्त्य नेन । “He rode in a coach impoited from Europe for the occasion escoited by a fine body of men in smart blue and arhete uniforms."-Tbnd. + हाम्या पातियालाधिपस्य पटभवन (Camp of H. E The Maharaja of Patiala) वयेते (५१-५२)। कड्नपत्र- कस-(heron)-पक्ष.। घटिकायन्त्रम्-Watch. $ "It was the most profusely furnished camp and beautifully illuminated with lamps within फुकीशिशि 2.e. small talc-made covers" ग्रहमणि,-प्रदीप. ।

·द्वितीयः सर्गः । भायोलपुराधिपतिनिर्मितवस्त्रवासी विद्युत्मदीपकुसुमाकतिमत्प्रकाशः । रोषञ्चकौत्यभिहितैरिह वाद्यभाण्डे. दिववान् मधुरशब्दधरैः प्रकाण्डः ॥५३॥ अथ विखण्डीकतहंसडिम्ब- वृत्ताईवदृश्यनितम्बविम्बः। वस्त्रालयो वामजदीपभातः प्रपश्यतां नेत्रपथं प्रयातः। ॥ ५४ ॥ तस्मिन् निवासे सति सिन्धियेन्द्र महाघटा-चाररुचाच केन्द्र। साष्टकसंख्यहिरदायमाने कान्त्येकता का भुवि, तां न जाने ॥ ५५ ॥ - भायोलपपते पटभवन (Camp of H. H The Maharaj's of Bhawalpur) वर्ण्यत अनेन । “That big gate next to Kashmir was Bhawalpuri's with one of the best रोसन् चौकी for music विद्युत्प्रदीप कुसुमाक्रतीत्यादि-कुसुमा कारण रञ्जितविद्युद्दीपन शोभित (fancy electric lights) इत्यर्थ वस्त्रवास अत्र पासौदिति शेष । + मध्यभारतप्रदेशीय-(Central India Camps)-नृपतीना पटभवनवर्णनामुपनमते , तवादी सिन्धियाराजस्य पटवासभवन (Camp of H. H The Mahalaja Scindhia of Gwalior) वयेते (५४-५५) । The camp is laid out in à semicuicle and is lighted by gas." Among the most popular piinces here is Scindhi? No less than 18 elephants were brought, H. H.'s costumes have been much admned.” तस्मिन्निवासे सिन्धियापतौ वसति सति, कान्त्ये कता युतीनानकच सम्मिलन छटा भुवि का इति न नाने । इह या तेजसाम् एकत्रसम्मिलनशीमा समुदियाय, तस्या मादृग्य कुत्रापि नास्तीति शेषः इति भाव,। महती घटा= महाघटा , “करिणा घटना घटा' इत्यमर ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । अत्रैव मध्यभुवि भारतमण्डलस्य वस्त्रालया बहुविधाः सकलोत्तमस्य । भूपालभूपतिपतेरथ दातियाया इन्दोरकादिनृपतेः प्रबभुच कायाः ॥ ५६ ॥ तत्पर्वती जयपुराधिपतेश्च क्याम्प यदृश्यते स्म कृतघोटकराजिझम्यम् । चिक्रौड़ चात्र भुवि साईशताश्ववाह- सम्यक्प्रवाहसहितो वृहदुष्ट्रवाहा ॥ ५७ ॥ पटालयेऽस्मिन् विरदाश्च पञ्च भाजिष्णुरकोऽधिपतेश्च मञ्चः । " "The Central India chiefs are a long way from the centre of things, four miles to the west of the city "The Central India states, of which there were eleven representatives, made altogether the most wonderful show of the lot." भूपालभूपतिपते -भूपालराज्यस्य यो भूपति पविर्भर्त्ता यस्यास्त स्याः, भूपालवेगमस्येत्यर्थ.। दातिया - Datia , इन्दोर-38. The Holkar of Indore अत्रैव भारतस्य मध्यभुवि (स्थिता. ये इन्दीराद्याधिपतय', तेषा) वस्त्रालया पासन् इति अन्वयरोति, सीकस्य । अधुना राजपुतानाप्रदेशीय-(Rajputana chiefs)-नृपतीना पटभवनवर्घनामुपक्रमते (५७- तत्रादौ जयपुराधिपस्य पटभवन (Camp of H_H The Maharaja of Jeypur) वर्ण्यते (५७-५८)। “The Rajputana Chiefs are placed about half way between the Central India groups and the city" “Although unmarked by any great display of wealth, the camps of the Rajpat chiefs were well worthy of notice." सार्द्धशताश्ववाहेत्यादि- "The animals including 5 elephants (see next stanza) and 150 horses and camels marched all the way from Jeypur," वत्पूर्वव.--१, ९, मध्यभारतीयऋपभवनाना पूर्वस्या दिशि " ·हितीयः सर्गः । ४३ लौहस्य दण्डे तिजातशोभा प्रबर्त्तिताऽभन्नयनप्रलोभा * ॥ १८ ॥ हयस्त या साईशतः, सहवं सैन्यं, सहस्रञ्च नृणामजखम् । स्फुटप्रभं पञ्चशतञ्च यानं व्यलोकि लोकैरिह लञ्चमानम् ॥ ६ ॥ उदयपुरनृपः पश्रीस्तव वेश्सप्रकारा रुचिभिरिव रुचां या चोद्बभौ दुर्निवारा। बहुनरबहुवाहा नागपुन्नागयोगै- रपि सकलवरेयं खाद्यतो योच्चभोगैः ॥ ६ ॥ उद्यानशोभारचिताग्रभागं गृहं बिकानौरपते: सरागम् । "The Cánáts, which surrounded the camp, were supported by nonrails » * “The Jeypur corps of 1000 and 500 carts took a prominent part in the Delhi-maneuvres. The retainers of the Maharaja number 1,197.." नृणाम्-१.e. of the retainers. अजस्रम्-क्रियाविशेषणमैतत् । * अनेन उदयपुराधिपते. पटभवन (Camp of HH. The Maharana of Udaipur) वर्ण्यते । "The charming Udaipur Camp was laid out under the personal direction of the Maharana. Two special trains brought the 1000: retainers to Delhi, and the magnificient elephants came by ro d," नागा-करिणः। पुनाग,-वृक्ष. (Rottleria tinctoria).

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । पुराधिवक्षःस्थितपोत जात- मालम्ब्य यो लण्डभुवं प्रयात: * ॥ ६१ ॥ गृहं सुतुङ्गं रुचिरं शतहयं मणिप्रभोद्भासितसज्जनाथ यम् । गजाश्च पञ्च प्रथितप्रतिष्ठा वाघ्यप्रदौपद्युतयोऽपि दृष्टाः। ॥ ६२ ॥ हारोस्य तस्येन्द्रधनु:प्रकारा कापि प्रभा चारुतराऽभ्युदारा । राजा महेन्द्रो गृह मध्यवर्ती, गृहं किमस्य स्म धनुर्बिभर्ति ? ॥ ६३ ॥ (विशेषकम्।) राजव सर्वपटमण्डपमण्डलस्य तत्रालयारनृपवंशसमुद्भवस्य । त्रिभिः बिकानौरपते पटभवन (Camp of H. H. The Maharaja of Bikanir) वर्ण्यने (६१-६३)। गृहम् - मासीत्, अथवा दृष्टमित्यनेन सहान्वय । A beautifully laidout garden adorned the front of this camp. + "A handsome arch marked the entrance to the Bıkanır Camp of 200 tents. 5 elephants accompanied the Maharaj2 and a collection of jewels dazzled the eyes of those privileged to see it." वाष्पप्रदीपद्यति -Gaslight. मणिप्रभेत्यादी बहुद्रौहिसमास ट्रष्टव्य., तत्पुरुषे पुलिङ्गतापचे। "ह"मित्यत्र विभक्तिविपरि- गामेन “दृष्टा" इत्यनेनान्वया। * इन्द्रधनुःप्रकारा प्रभा-Refers to the beautiful corch leading to the entranee. विकानौरपवेरिन्द्रेण सह साम्य नाटय त्यनेन । अस्य धनु - महेन्द्रस्य धनु., इन्द्रधनुरिति यावत् ।

·द्वितीय मर्गः। PAammar.nn उष्ट्रप्रवाहिकटकैरभिवीच्यमाणं तुङ्गं गृहं समभवत् विकृतोष्टयानम् ॥ ६४ ॥ बम्बाख्यातमहौभुजां शमनदिग्भागे कियहरतो वाणइन्दुमितञ्च वस्त्रभवनं तवैकतोऽभूत् स्थितम् । सैन्यानाञ्च सहसमुन्नततरं यानानि तावङ्गजा- विद्युद्दाममरीचिदौपगहनैर्जाज्वल्यमानच्च यत् ॥ ६५ ॥ आसोदन पुनश्च मकशकटं वाहान्वितं यन्न तत् हट्टश्चापि नृणाञ्च गोपुरपुरोभागे सशब्दो वृहत् । यस्मिन्नौदर-मौर-भूपसहिताः कोलापुराद्याधिपा- स्तस्थुर्दिग्दिवसं कुतहलमृतः संव्याप्य तेस्तैर्जनैः ॥६६॥ (युग्मकम् ।) १ अनेन आलयारनृपते पटवासभवन वण्यंते (Camp of HH The Maharaja of Ulwar) Ulwar was almost the best of the Rjputana Camps. The peculiar feature was the camel corps guards and team of camels of the Maharaja's unique carriage. + अधुना बीम्बाइप्रदेशीय नृपतीना (Bombay Chiefs) पटभवनवर्णनामुपक्रमते (६५-६६) । "The Bombay Chiefs are to the south of the city, about 10 miles from the Amphitheatre." "The Bombay Provincial Camp consisted of 25 separate and distinct camps. Upwards of 1000 horses, carriages, an assortment of elephants and many motor-cars presented some of the features of interest. Electric light stations were established and a large native bazzar » वापहन्दमितम्-पञ्चविशतिमितम् । + मूकशकटम्-Motor car 'हट्ट - Native bazzar. ईदर मौर-भूपसहिता - The Maharaja Sir Pertab Singh of Idar, A.-D.-C. to the King-Emperor , and H. H. The Marr of Khairpore. कोलापुराधिपः-H. H. The Maharaja of Kollaspore पत्र-पटभवनस्थले इत्यर्थ । दिग्दिवस-दशदिनं व्याप्येत्यर्थः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । कच्छन्द्रस्यात्र रेजे पटभवनमथाहापिचिङ्गायमानं यत्तत् षटकैः शतैस्तैरपि नरनिकरैश्यमानं सुमानम् । नानामुक्तामणीनां द्युतिभिरपि लसत्केतनाड़म्बरस्तै- र्दूरादृश्यं सुनौलं नभ इव महसा भाखदृक्षं सुकक्षम् ॥६॥ भवनगरनरेन्द्रस्याप्यभहस्त्र वासो ललितकिरणजालैः स्खश्रिया चन्द्रहासः । ध्वजपटतरुणाभे यत्र तेस्तैः मुनामे नरनयनसहखं बदमासौदजखम् ॥ ६८।। प्राचीनवीरैरथ धारितं यत् तदेव शस्त्रादि विगृह्य भाखत् । विलोकितं सैन्यमभन्म हत्या नृपातया यत्र सुचारुगत्या ॥६६॥ (युग्मकम् ।) * अनेन कच्छाधिपस्य पटमण्डप (Camp of H HThe Rao of Cutch) वय॑ते । “The Rio of Cutch with his 600 retainers is located in an attiactive camp. The collection of jewels is very fine and the tent is of velvet of great expense." ऋक्ष - नचत्रम् । + दाभ्या भवनगराधिपते. पटवासभवन (Camp of H H. The Thakur Sahib of Bhavnagar) वर्ण्यते (६८-६८)। “One of the most interesting of the camps was that of the Maharaja of Bhavnagar A central drive led to a reception Shamrand, the entrance to which was by an elegant archway, decorated with flags &c. The tents were lighted by electricity and the main road by Kitson light" ध्वजपटतरुणाभ-ध्वजेषु दत्त पटै पताकादिभि. तरुणाभे तरुणा आमा यस्य तस्मिन् । तैस्वैर्वस्तु विशेषै सुनाभ-१.८. वस्त्रभवनस्य नाभिस्थाने (मध्यभागे इति यावत्) तानि तानि प्रसिद्धानि द्रव्याण्यास नित्यर्थ. । # H, H, had with him an escort of 40 troops, which, by the Viceroy's .

·वित्तीयः सर्गः1 ब्रह्मप्रदेशधनिनामपि चागतानां हेमजा खचितसर्वपरिच्छदानाम् । कापि प्रभा समुदिता मुदितात्मनां प्राक् तस्मिन्, यदीक्षणविधावटनं नृणां द्राक् ॥ ७० ॥ अङ्गे सहममुकुटोज्ज्वलदुत्तमाओं सन्नवासिबौद्धवदलङ्कतिभातरङ्गे । क्याम्यं प्रचक्रुरुरुचारुनिजथियाऽलं नक्तं लसत्कदलिकावनदीपमालम् ॥ ७१ ॥ (युग्मकम् ।) ब्रह्मान्तर्गतसान-साह्वयभुवान्तत्रैव राजोन्मवे धन्येको जनदृष्टितामुपगतः क्याम्मे स्वकीये नवे । मुद्राणां क्रयविक्रयस्य च पुनर्भपस्य राज्यस्य वा मूलाना, वसनैश्च शोभितकटिर्भारं मनुष्येऽर्पयन् ॥ ७२ ॥ -- special request, were di essed in ancient ai mour and armed with weapons of a by-gone age.” नृपाज्ञया-श्री काजनादेशन । सुनाम-समासान्ताच,पा ५१४।७५॥ अधुना ब्रह्म प्रदेशीय-धनिना पटभवनानि (Burma Camps) वर्ण्यन्ते (७० - ७४)। “The Durbar was attended by the following Shin chiefs fiom Burma - The Myoza of Gantarawadı, the Myoza of Hsa Mong Hkam, the Sawbwa of Hsenwı, the Sawbwa of Keng Tung &c. &c." "The most pictui esque figures in the Durbar ('amp are the men from the Shan states. To reach Delhi, they started in November and rode 500 miles to the rail-road." † “The strange head-dress of gold, and the ropes with gold wings after the fashion of Buddhist saints are very curious."-Bengalee मस्तकम्। प्रचक्रु:-ब्रह्म प्रदेशधनिन इति शेष' । अड़े इत्यत्र भावलक्षणा सप्तमी। * Vade notes on stanza.70 above, सान साहयः- आह्वय,-संज्ञा । सान-The Shan उत्तमान- - ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । पञ्चाशत्सुन्दरीणां स च पतिरूदगादास्यपद्मदिरफो वने यह कलौनः कुलकमलभवा नायकः पद्मिनौनाम् । तासां प्रेम्णा च कामं निगड़ितचरण: सोऽथ लावण्यदाम्ना हातुं ताः क्वापि नालं धनपतिसदृश: शोभयामास दिल्लिम् ॥७३ कामानैला हवाणहयचयशकटैर्लोककोलाहलौधैः शिञ्जानां कामिनौनांग करचरणभुवां झञ्झनोत्यैश्च शब्दैः। लोकारण्यं तदानौं वनकुसुमयुतं गन्धसम्बन्धवत् तत् देशीर्वाद्यभाण्डै दशदिनमभितः कम्पयामास क्याम्पम् ॥७४॥ (युग्मकम् ।) विलोचीस्थानानां कृतिकरकृतं वस्त्र सदनं नृपाणामावासस्य च वितनुते स्मेव कदनम् । विहङ्र्मातङ्गः खचिततरमेवञ्च मुखरं वहिहीरे चञ्चत्शतशतपताकाातिधरम् ॥ ७५ ॥ . stries क्रयविक्रयम्य, भूपम्य, राज्यस्थ च-रतेषा सञषा मूलीभूताना मुद्राणा भार मनुष्यस्कन्धे Allan 5211 These men rode all the way in order to reach Delhi, *Youth Hsenwi from the northern states, who has 50 wives and goes by the title of 'The flower jound whom butterflies flutter'."-Bengalee + कामिनौनाम---Such as the sister of Keng Tung Sawbwa, Top Htilda Yawghwe, the only lady with title from the Burmese court. fl- Tukling of oi naments, + अधना बिलोची स्थानीय-प्रधान पुरुषाणा (Camps of Baluch chiefs) पटभवनानि वर्ण्यन्ते (94--5)! “On the 1st na Laltenen Rond are the chiefs of the Nath-mst F. it. Baglustan." विन्नी चौम्यानानाविलोचौ. स्थानमासिनाम जनक" इति नइत्ययस्य लोप । कदनम् --तिरस्कारमिति थावत्। नृपभवनेगऽपि सुदृश्यतरमित्यर्थ ।

·हितीयः सर्गः । .. नृणां भीमाः सौमानमपि परिलवयव वपुषा सितोष्णोषाः कोशानुसूतिमिव कर्तुं व्यवसिताः । खभिर्दण्डैश्चण्डैरपि च फलहन्तारमसात् कृतज्ञा निन्दन्ति व्रतमिदमुपेता ध्रुवममौ ॥ ७६ ॥ (युग्मकम् ।) अायानधासौमिकिमाख्यराज्यात् पुत्ती नरेन्द्रस्य निजान्निकाय्यात् । वादे नियुक्तोऽतिथिरस्य सङ्ग- मुद्द्योतयन् भोटसुतो ररङ्ग ॥७७॥ प्रकाण्डदण्डोपरि नौललोहिता- वरा: पताकाः शतशोऽभिरञ्जिताः । पथिहिपाखें खलु तासु सुस्थिरे शुभस्तुतौनां निचया विरेजिरे ॥ ७८॥ अनेन श्लोकेन तानेव बेलुचौस्थानवासिन वर्ण यन्ति । नृणा सौमान परिला-साईविहस्तादपि उच्चतराकृतय इत्यर्थ । कौशानुमृति-मर्कटताडनमिव दण्डादिभि. श्वभिश्च कर्तुमुद्युक्ता इवेत्यर्थः । ते फलहन्तार कार्यफलविघात कञ्च निन्दन्ति, इत्येव तेषा व्रतमिति तात्पर्यायः । + सम्प्रति बङ्गदेशीय-नृपतीना पटभवन (Camp of Bengal Chiefs) वर्णयितुमुपक्रमते (७७-८८)। तत्रादौ सिकि मनृपति पुत्वस्य पटभवन वर्ण्यते (७७-८४)। "In the absence of the Maharaja of Sikkim through illness, his son and heir, Sikhyong Tulk, represented him” निकाय्यम्-गृहम् । "Ujen Kazi, the vakıl of the independent state of Bhutan is a guest,” are fagpl.- i.e. The Vakıl, lawyer, "A row of tall masts, with prayers printed on red, green and blue cloth, led to the entrance to a large courtyard."--The Empress. 7 .

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । JNP मार्गाग्रतश्चत्वरभूविभागे तिब्बटुकूलेन कृताङ्गरागे। पताकिकाविद्रुमपुष्मितानि सौभाग्यचिङ्गानि च तानि तानि * ॥ ७६ ॥ चतुर्यु कुद्येषु तथाऽत्र मध्ये बुद्धादिसिद्धच्छ वयोऽपि मध्ये।। ततः परं श्रौसिकिमाधिभतः सुकीर्तिममझ मुशिल्पक ः ॥८॥ पुरश्च पञ्चात्प्रतिमर्त्तयोऽष्टा- विहेव शान्त्या वरदेहयध्याः । शरीररक्षासु तथा प्रशस्त दैत्यस्य तई सकरच मस्तम् ॥ ८१॥ १० "The courtyard was formed of Thibetan cloth emblazoned with em. blems of good luck, while the centre was occupied by the same signs worked in flowering plants."-Ibnd पताकिकासु अङ्कितानि यानि द्रुमाथा पुष्पाणि, सयुक्तानि इत्यर्थ , “तारकादिम्य इतच्”। सौभाग्यचिङ्गानि आसन्निति शेष । + "The walls (of the courtyard) were adorned with ancient portraits of saints, painted on large banners." अत्र-चत्वरे। कुद्ये षु-ne In the walls छवय-श्राविति शेष. + अमादेव चत्वरात्परत एव पटभवन तस्य नामार्थम् आसीत् । § "The roof of the main-room was covered with signs, the head and hands of the protective demons being conspicuous, while the 8 emblems of happiness (fr.) were worked on colours, four on the front and four on the back of the tent."-Ibad. इहैव-पत्र भवने। शान्त्याः पति- मूर्तयः, दैत्यस्य च मस्तकम् अत्र भवने अङ्कितमासौदित्यर्थ । उच्च-समतः देश (roof).

·द्वितीयः सर्गः। ५१ HAWAL सुवर्णभाण्डै रजतस्य पात्र- रधिष्ठितञ्चापि मनुष्यगाः। मध्ये च लामागणहमवेदिः तत्सम राज्ञो वियदभभेदि * ॥८२॥ सुचारुहेमाङ्गुलिवेष्टनाये- स्तिब्ब प्रदेशप्रभवैश्च वाद्यैः। ढक्कादिकानामपि ताड़ितानां विषाटतं यत् तरवारिकाणाम् ॥८३॥ (विशेषकम् ।) तिब्बप्रदेशोभववस्तुजातं गृहे यथेष्टं परितोऽत्र भातम् । आकर्षयन्ती प्रथमा नृदृष्टी- दिल्लामियं नतनिकेव सृष्टिः ॥८४ ॥ . *The interior displayed a complete Lama Altar with magnificient specimens of ecclesiastical work in gold and silver plate. On the walls were ancient eniblems of embroidered priestly robes surmounted by aprons of carrved humare bones." वियति नभसि यत् अध मेघ. बहिनत्तीति सधीतम् । + "Scattered about were quaint swords, handsome rings, enormous trumpets and various curios from Thibet." अङ्गुलिवेष्टनम् - अङ्गुरीयम् (rings). "The Camp was one of the brightest and most interesting in Delhi. This was the first occasion on which a complete Thibetan Camp had been seen in the plains of India," ·५२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । वस्त्रालयस्मिन गुणराजिभाजा- मभन्महान कोचपतिहि राजा। स्वाधीनतायामयमेक भपः सर्वाग्रतो यः प्रथमः स्वरूपः ॥ ८५ ॥ अचेष्टकाशुभ इवातिपन्या गृहाग्रतो यस्य च दुःखहन्ता । अद्यापि योऽसौ चलतां सुखाय प्रादर्भवत्येव सुदीर्घकायः ॥८६॥ वंशावतंसो भुवि यस्य वंशो गिरीशवंशस्य स कश्चिदंशः । योऽद्यापि लोकैरिति गौयमानः राजाऽत्र लण्डेश्वरतुल्यमानः ॥ ८७॥ यस्य पुरा पुरारिरचिते नीलाचले निम्मले जातेनैकमठो नृपेण महताऽकारि थिया कर्मठः वंश 66 पञ्चभिः कोचविहारपते षटभवन (Camp of HH The Maharajr of Cooch- Behar) वर्ण्यते (८५-८६)। अम्मिन्-~-प्रदेश इति यावत् । + अतिपन्या.-"न पूजनात्' इत्यनेन समासान्ती न । "अतितिक्रमणे च” इत्यनेन 'ते' पूज- नार्थकत्वम् । अतिपन्था -A good 10ad अभ्रम्-Talc. इष्ट का चून्यभचूर्णे सह मिश्री क्लत्य पुरीवर्तिनि मागे प्रदत्तान्यासन् इत्यर्थ । + गिरौशवोत्यादि- शिवप्रभवोऽय राजा इति पुराणी कथानुसन्धया ।

·हितीयः सर्गः AAMANARMAN AMARA -- प्राक् स्पर्शाश्ममयो मनोभवगुहागुप्ताऽप्यगुप्तेव सा कामाख्या स्वयमस्ति यत्र परमाराध्या शिलान्यासने * ॥८॥ शुभे योऽसौ मनोने किरणमुखरितैरुबरक्षेत्रकल्प मुक्तादाम्ना च होरैरिह पटभवने लोचनानन्दभूमौ । केशैर्वेशप्रवेशैर्मरकतखचिरिन्दुवन्मिन्धुरूपे लोकारण्ये ससैन्ये नरपतिमहसा दिद्युते कोचभपः ॥८॥ गेहं यदीयं करिणां हि देहः प्रियाभिरासादितगात्रले है। पीतं सितं रक्तिमभापरीतं नौलं तथा चारुनिभं करीतम् ॥१०॥ आसौद यतहमध्ये नयनमधुविलाऽने कमातङ्गलीला, धूलौ बासन्तहोलोवदरुणवसना मूर्तिमत्यागतेव । स्तम्भे स्तम्भे च तस्मिन रजततरुघटाकारकान्तिं दधाने शोभाराजिन नष्टा नववसनकता भाभिराकाशगाभिः ॥२१॥ - अस्यैव राज्ञ वशे पूर्व जातेन केनचिन्नृपेगा नौलाचले देव्या कामाख्याया मठ निर्मत प्रतिष्ठित इति कथा श्रूयते । यस्य वशे जतिन नृपेण पुरा मठ अकारि- इत्यन्वय । + “The Maharaja of Cooch-Behar displayed gorgeous dresses and jewels." - Bengrilee. + अधुना काशीनरेशस्य पटभवनं (Camp of H. H The Maharaja of Benares) वर्ण्यते (८०-२)। ६ नयनाना सम्बन्धे मधुमयविलस्वरूपा अनेकगनलीला आसीत् । वसन्त कालीयहोलीवत् रक्तवसना धूनी तत्र गेहे आसीत् । तस्मिन् गेहे रक्तवर्णेट काचूर्णधूलीना प्रादुर्भावे सत्यपि स्तम्भाना धवल- ·५४ दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । खद्योतीरकौरैः सति दिनकिरण यत्र खेलायमानैः साई वैयाघ्रचस्तिमिव विदधत्कञ्चुकच्चापि गात्रे। मुक्तानक्षत्रसङ्घर्भुजगमिव पुनमस्तकस्यापि वेष्टम्, राजा रेजे च तस्मिन शिवव स शिवानन्दनामाटवीस्थ:४२ (विशेषकम् ।) वस्त्रालयेनैव मयूरभञ्जो विभतिमन्यस्य नृपो बभञ्ज । तेनैव चाध:कृततद्विवादी रराज चास्मिन् त्रिपुरेश्वरादि: ॥१३॥ इत्यं तत्तत्प्रदेशे करकमलनलव्यक्तसौन्दर्यभानां राजीनां पद्मिनीनां कनककलिकास्तम्भसम्भावितानाम् । वक्त्रैः क्षुभ्यत्ययोजेन यनशफरिकाखेलनः सद्म तत्तत् पादन्यासप्रवाहं सितसिचयपयःफेनपुजं सरोऽभूत् ॥ २४ ॥ छटा न नया इति चित्रमिति तात्पर्य्यार्थ । वासन्तेति–'सन्धिवले त्यादिना अण् अन्यथा कालात ठञ् स्यात् । हालीति-हीलाकाशब्दस्य प्रतिरूपक शब्द । प्रानन्दाटवी-आनन्दवनम् । शिवस्थानन्दवनम्-काशोत्यथ । काशी नरपति शिवरूपैम वर्णयति । वेष्ट विददित्यन्वय । + मयूरभञ्जनृपते (Camp of H. H. The Maharaja of Morbhanj), त्रिपुरेश्वरस्य च (Camp of H. H. The Maharaja of Hill-Tipperat) पटभवनान्युल्लिख्यन्ते । तेनैव-वस्त्रालयेन । अध कृततद्विवादी-तिरस्कृत निन्दक । अधुना तत्तत्पटभवने निवसन्तीना राज्ञीना किञ्चिवर्णना क्रियते । सरोवररूपेण च नृपतिपटभवन समूह वर्णयित्वा, पटभवन विवरणं समाप्यते । कमलनल -मृणालदण्ड । तत्तत्सम सरोवरक्त अभूदिव्यन्वयरोति। पभिनौति नारीणा जातिभेदविशेष। सितसिचय:-धवलवसनम् ।

·हितीयः सर्ग: । ५५ सहपत: प्रकटिता थवणादिदानी- मित्येव वस्त्रभवनस्य समाप्तिवाणी। काव्याङ्गद्विभयतो न निवेदितं यत् क्षन्तव्यमेव विदुषा सदयेन तत्तत् ॥ ५ ॥ इति श्रीश्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्ड काव्ये पटवासभवनवर्णनी नाम द्वितीयः सर्गः ।

·तृतीयः सर्गः। साईक्रिोशदूरे प्रकटपटघटावासतो दर्शनीया सैन्यप्राचीरशोभा शतशतवसना पञ्चवर्णा दिदौपे । सैन्यैर्या युग्मषटकैर्देशशतसहितैर्वेष्टिता भौमरूपै- स्तन्मध्ये कान्तिकान्ता गृहगतमहसा लक्षिता सा सभासीत् ॥१ गङ्गारामाभिरामाकतिरजनि सभा लज्जिताकारहा तुङ्गा शुक्लप्रभाभिर्ध्व जपटकलसैः सर्वशिल्पैकरम्या। सभाग्रह- Durbar-Amphitheatre) वर्णना आरभ्यते (१-२२)। "The Amphetheatre is on the site of that constructed for Lord Lytton in 1877, and closely resembles it in its hor se-shoe shape The Imperial Dais has been placed in the upper end instead of at the centre" faza कै- रित्यादि-Twenty-six thousand soldiers along the Durbar Road and round the Amphitheatre (Vade note on stanza. 25).

·वृतीय सर्गः । स्तम्भारम्भैरनेकैस्तदुपरिनिहित : केतनाड़म्बरैः खैः शत्रोरुत्कृत्य ग, पतपतवचसा साह्वयन्तीव सर्वम् : द्वितीयेन्दुर्यइत् त्रिदिशि करजालैः सितनिभ- स्तदाकारा स्फारा समजनि सभा दिव्यविनिभा । चतुर्थस्तत्कोणः किमपि न दधौ, केवलनभो- बहिस्वेकः स्तम्भो ध्वजपटपताकाातिधरः ॥३॥ दिपञ्चाशच्चूड़ा लघुलघुशरीरां विदधती तथा गुज्व/मुवा कनककिरणां बमबतिकाम् । शतस्तम्भ षच्याधिकमपि च लौहझुविधरं सभा सा तुङ्गासौत् नवशशिकलाकान्तिधवला ॥४॥ ढणेश्छन्ता चायःफलकवसनैमर्द्धनि यथा तथा सर्वाङ्गेऽपि द्युतिशतवती या च महतो 28. “In spite of the huge circumference of the structure, its accoustic properties are admirable.” गङ्गाराम.-Ram Bahadoor Gungaram, C.I.E., Executive Engineer. + सभायाश्चतुर्थ कोण मध्यभाग इति यावत् किमपि न दधौ अपि तु केवल-नभ दधौ, शून्यता दधौ। द्वितीयाचन्द्र वत् अवताकारप्रभा सभाया भासौदिति भाव । स्तम्भ -2.0 The Royal Flag staff I “This gigantic structure with its zuhite roof and its golden-ciested dome and its cupolas, has been a conspicuous landmark foi many a mile around." लौहमयास्तम्भा काष्ठाच्छादिता भासन् इति द्रष्टव्यमत्र । ६ तो म्छना इति-निने भूतले इति द्रष्टव्यम् । सनाग लोहफलकावतमपि च श्वेतवसनाच्छादित- मासीत्। ar ·५८ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । खयं गङ्गारामी जगति कृतनामध्वनिरसौ यदीयाध्यक्षोभत्कथमपि न सा दृष्टिसरसा ? ॥ ५ ॥ दिशि प्रायां हारं शतमितकरणायततरं, सयुग्मं दिग्हारं दधदपि च पश्चात ातिधरम् । परं स्तम्भाहाद्यं, तदपि च सहसवयमितै- नृणां हस्तैर्यत्र ध्वनिरजनि संग्रामरवजित् ॥ ६ ॥ संसङ्गेहान्तरुद्यल्लघुगृहमुदभुदर्शनीयं तदैकं शोभासामाज्यमध्ये प्रथममिव, न यत्तुल्यमन्यन्न मेने। गङ्गारामस्य कर्तुमतिभिरुपचिते तत्र लावण्यकुण्डे कै: कौंतं न गात्रं तरुणमरुणभाद्योतमानार्घ्यपात्रे ? ॥७॥ इयं हि नृपते: सभा रजतशुक्लवर्णप्रभा दशदिविमिताध्वना स्फुटकपाटरूपानना । इयं प्रवरशिल्पिना रुचिरहेमरत्नासना विभक्तरघवत्वरी बहुतरश्रिया भाखरी॥८॥ * पूर्वदिमागे पुरत. शतकरायत हार राजप्रतिनिधे प्रवेशार्थम् । पशाच्च बादशसख्यकानि हाराणि दर्शकादीनां प्रवेशार्थम् । स्तम्भात्पर-टतीयश्लाकोतस्तम्भस्य पश्चात् । वाद्यामति- “The massed bands within the Amphitheatre were stationed round the Flag-staff in the centre of the arena." ध्वनिरजनि-घोषणासमये इत्यर्थः । + लघुग्रहम् - 2.e. The arena, under a canopy of cupolas. "The great cupola surmounting the Dais, with its vast dome in white and its golden spire is distinctly conspicuous.” अस्मिन्नेव “लघुग्रहे" रानप्रतिनिधेः रानधातुस उपवेशनस्थानं रचितम् ।

·तृतीयः सर्गः। इयं सुविषदाकृतिः प्रवरकारुणा स्तम्भिता विलोक्य भुवि यां जना हृतधियः परं स्तम्भिताः । इयं लवणवारिधे वि कला(चन्द्रप्रभा हयक्षुर इवोत्तमा किमपि चारुकारुर्नवा * ॥६॥ इयं नृपगणोज्ज्वला स्फुटितहमखण्डोत्पला भ्रमभ्रमरगुनिता कुसुमचित्रभापुन्जिता। जयध्वनिशुभखना वसनरागभावज्जना महाधनजनाटता रुचिभृता थिया सत्कृता ॥ १० ॥ इयं सकनकावलौद्युतिमुखट्या राजितं वरासनमुपेयुषो नृपशरौरविभाजितम् सदच्छमुकुरत्विषा परिगृहौतलोकानना विभाशतवती सती विहितसर्बसम्मानना ॥११॥ इयं किल महोदधिहयगजादियादोऽङ्किता वृहज्जनकथाजला द्युतिकदम्बकेलौक्षिता । गजादिरदकाकिनी मनुजवेगवातायिता सुवर्णरजतच्छटाबहुलरत्नभषान्विता ॥ १२ ॥ कारू:-Artist स्तम्भिता-स्तम्भविशिष्टा कृता। तम्भिता:-विस्मयात् जडोकताः, paralysed, vol. astonished हयक्षुर इव-ade note on stanza 1. + धनिकभवनस्थितीद्यानरूपेण सभा वर्षयति। + नृपाणामासनानि हिरण्मयान्यासन्निति द्रष्टव्यम् । , समुद्ररूपेण सभा वर्षयति चतुर्भि, मोकै.। काकिनी-Cowri or shell, कौडीति भाषा। किलेत्य चौके।

·दिल्लिमहोत्सव काव्यम् । - नृणां शिरसि शोभिते मुकुटचन्द्रविम्बोज्ज्वला वृहत्कलकलध्वनिध्वनितसर्चदिमण्डला । कषायवसनाचभृत् नरखराश्वशोभासरित् : नरेन्द्रमुखपङ्कजा विविधसर्पमत्स्यध्वजा ॥ १३ ॥ क्वचित्कलकलावली सघनवारिवाह.ध्वनि: पदोत्थितरजःखनियनिकराग्निवाणाशनिः । वपुःस्थवरकञ्चकस्फुरितशुक्तिमुक्तान्विता महामुदस्तायता शकटयानवेगातता ॥ १४ ॥ लसत्शयनमन्दिरद्युतिविला च शय्याशिला नृणां चरणचारणोत्थितरज:समहाविला। अहो नयनदर्शने मनुजक्षवेलावनी मुभीमकलनादिनी मरकतथिया पावनौ ॥ १५ ॥ नृणां हृदयकन्दरे सुचिरलग्नवा बजा भविष्यति दिनेऽपि या, समदहस्तिदृन्दध्वजाक । नरादीनां शोभा एव सरित्स्थानीया , समुद्रे नद्य पतन्तीति प्रसिद्दे । नरेन्द्र मुखान्येव पड़ज- स्थानौयानि, सागरे पद्मवर्णन कविसमय प्रसिद्धमिति द्रष्टव्यम् । ध्वजा एव सर्पमत्स्य स्थानीया., उपमितसमासोऽत्र पदे द्रष्टव्यः । सागराचन्द्राइव इत्यपि द्रष्टव्य । + समुद्र वज्रनिर्घोष , अत्र च अग्निवाणाना (= Canons) ध्वनि । + समुद्रादमृतमुङ्गतम् , अत्र मुदेवामृत तेनायता विस्ता। वैगेरातता व्याप्ता इत्यर्थ । $ सटे विलमस्ति, पत्र शयनमन्दिरद्युतिरेव विलस्थानीया । भय्या एव शिलास्थानीया । समुद्रे शेला. सन्तीति प्रसिद्धम्। वेना-तट । मनुजा एव तटस्थत क्षमय वनस्थानी या. । वेलावनी- त्यत्र तत्पुरुषसमास. द्रष्टव्य , अन्यथा बहुव्रीही कृतेऽनुपसर्जनात् डौषभावापत्ते तन इय समा वेलावनखपिणीत्यर्थ । का इय भविष्यात कालेऽपि वृणा हृदये चिरलग्नवाविना, एककथा न मनुष्या विमरिष्यन्तीत्यर्थ । , ·हतीय. मर्गः। mAh इयं ध्वजपटाङ्किता विविधरत्नभषान्विता निरस्त विपदागमा झुतिसहस्त्रनाकोपमा ॥ १६ ॥ विर्णितमहाभटा सनरराजकान्तिच्छटा वृहज्जयकथागमा रुचिरवेणुवाहोदामा । प्रवेशपथरनर्मनुजदुर्धियां भक्षक- महोत्मवरवैर्घना स्फुरितरागरक्तासना * ॥ १७॥ अलङ्कृतमहाप या तदुपरि पियानोरथान चतुर्दिशि शशिच्छटाघटितचारुशाखाप था । नृणां भुवनमण्डलेऽनिमिषचक्षुषां यत्कथा क साम्प्रतमुपागता ? न च विभाति नष्टव्य था ! ॥१८॥ (एकादशभि. कुलकम् ।) नृपेऽप्यगसि दण्डपं विलसितेऽत्र भूखण्डपे पुन: पुनरभौक्षिते सदसि तत्र सन्मण्डपे । नृपानृपघने जने स्थितिरभन्मुदैकासने न कोऽपि नियमो यतः पदमगात्तदानन्दतः ॥ १६ ॥ राग- अनुराग । T71891-The blocks were covered with red cloth + अनस्-Cart , रथ.-Any vehicle in general * विस्मयादनिमिषचक्षुषा, यत्कथा यस्या सभाया कथा आसीत्, अद्यापि चास्तीति शेष । ६ अगसि अपराधे दण्डपे (दण्ड पाति रक्षतीति) दण्ड विधातरि, “यथापराधदण्डे” इत्यर्थ । भूखण्ड भूविभाग पाति पालयतीति भूखण्डप । ईदृशे नृप तत्र सभाया पुन, पुनः दर्शकै. रभौचिते सतीति शेष। भानन्दत, कोऽपि नियम. मर्यादा पद न पगात् , नास्ति" इति भाव।

·६२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । यथाविहितमादरं सकलमेवमौयुर्जना: प्रसन्नवदनाः मुखं परममापुरुच्चासनाः । मियो विलसदाग्रहाः, विलसिताच पाणिग्रहाः, जनेषु न च निग्रहाः, मुखिनराः स्फुरद्विग्रहा: ॥२०॥ अस्मिन् सद्मनि कर्मपृष्ठसदृशे चन्द्रातपालते माल्यग्रीवसुवर्णकुम्भनिकरा मले च रम्भातरोः। आनिन्युर्मुदमद्भतां भुवि नृणां पार्खये वमनोः स्तम्भाः सर्थमरौचिभाखरबिभा, यत्तोरणं शौचनम् ॥२१॥ अग्रेस्तम्भमदीपयद्विमरुचिः सूर्यश्च नक्तन्दिनं, यं राजध्वजमब्रुवन् जनगणास्तुङ्गं पताकाश्रितम् । योऽयं वायुविघटनात् ठनठनहण्टो न वण्टश्च यः सिंहाक्रान्तमुपान्त्यमस्य च पुनर्धत्ते स्म तारापथम् ॥ २२ ॥ विषट्सहरधिकैच सैन्यः सभागृहहारमशोभि चान्यैः - . सर्वत्र “भासन्" इति शेष' । आग्रहः-औत्सुक्यमासनपरिग्रह इत्यर्थ । पाणिग्रहा.- परस्पर हस्तमर्दनम् (Hand-shaking)। निग्रह -Aversion, dishking. विग्रह:-देह । + स्तम्भा-यखेति शेष: * रानध्वज:-The Flag-staff (ande stanza 3 above). उनठनहट:-ठनठनशब्दकारिणी घण्टा यस्मिन् इति तथोक्तः । यश्च न वण्ट -2.. न क्षुद्रः, दीर्घ इत्यर्थः। उपान्त्यम्- Vicinity. अग्रे स्तम्भ-यस्य ध्वजस्येति शेषः । भग्रेस्तम्भमित्यत्र अलुक्समासः, अग्रे स्थित सम्भमित्यर्थ । .

·तृतीयः सर्गः। क्रोशा दूरे खपुरोव शोभा तेस्तैरभून्ने चशतप्रलोभा * ॥ २३ ॥ अहो किमपि भावली समधिका च तत्रावतां बभनरिह ये पुनर्धनवतां हगवताम् । न च स्म परिलक्ष्यते नृशि तेषु किञ्चित् चणः तदा विपुलकान्तिमृत्किमपि चारुहेम्ना वपुः ॥ २४ ॥ सैन्यस्यानन्तरं भस्तदुपरि शतशो दर्शकाः प्रादुरासन् गोलन्दाजाख्यसैन्यः पदकृतगतिभिर्वाहनावाहनैश्च । तत्पश्चात्कुञ्जरथौरवनजनयुता वर्णरौप्यास्तृतासौत् बुद्धेः कौशल्यवौर्ध्वनितगललसहण्टया कुण्ठया च ॥२५॥ अध्यकः किल केम्पनामनगरात् लम्बीदरः सुन्दर: प्रागाद्दारमपर्चपळसदसो यो दोषपृष्ठश्रिया । राजप्रतिनिधे. सभाग्रहप्रवेशात्प्रागेव सैन्यसज्जा, दर्शकमण्डलीनाच प्रवेश पासीत् , तदैव सम्पति व मारभ्यते । “The troops numbering about 37,000 men assembled at Delhi were drawn up on the plane opposite the entrance to the Amphitheatre and along the road from the Viceregal Camp to the Durbar." "The ruling chiefs present sent their troops and retinues to the place of the Durbar" + "The elephants and the bulk of the retinues were disposed on the plane to the South-west of the Amphitheatre, while the mounted men lined the Prince's Road and the Review Road leading to the Durbar" "दर्शका" इत्यादि-“The Amphitheatre was filled with 12,000 spectators." भवनजनाः-पाधीरचा।

·स्तेनैव पूर्णः दिलिमहोत्सव-काव्यम् । लोकानां तरणिय पर्वजलधेरक्षौहिणीसंख्यक शोभापर्वसमग्रमात्मवपुषा यो धारयन संस्थितः ॥ २६ ॥ यहत्याक भुवि सिन्धुराजदलने वोरैः कृतास्फालनै: सैन्यानां रथचक्रवर्धररवैराधमानिता मेदिनी। तइत्तत्र तदध्वनि ध्वनिरभूत् निर्घातजिद्दारुणो यानैर्यानमलङ्घयच्च सहसा दिक्चक्रमाक्रम्य सः ॥ २७ ॥ (युग्मकम् ।) रात्यश्चिमदिश्यनेकमुषमान्येकाधिकैकादश- द्वारान्यद्भुतदर्शनानि विवभुनणां प्रवेशे तदा। तैस्तै रेव महोदया विविशुरप्युच्चैः सभामण्डपंग पाश्चात्तवा मनुजाच खाणभृतयश्चीनाश्च जापानतः ॥ २८॥ वहिर्गुणान्तन सभा प्रवेश निवारयामास विना नरेशम् । एकैकमौयुर्नरराज्यभाज- : स च सत्समाजः ॥२६॥ .. अधुना सर्वेषा सभाग्रहप्रवेशतर्णना प्रस्तू यत , तत्रादौ प्रवेशमार्ग निर्दिशति, प्रवेशार्थिनाञ्च पथि याना कलरवा द कञ्च वर्णाति (२६-२८) । The Durbar-Road (Vade Chinto II 23 - 2-4) अक्षौहिणी स य क शोभासमग्र धारयन् स्थित.- "Along either side of the Durbar Road will be massed the troops of the Imperial service cavalıy, mounted infantiy, corps cavalry, Royal Horse Artillery &c. &c." ,+ "Spectators reached their places at the back of the Amphitheatre leading to the Blocks." (Vade stanza 6, note.) + सभाग्रहप्रवेशनियम पासनग्रहण प्रणाली च कथ्यते (२६-३४)। "Guards were post- ·हतीयः सर्गः। लसत्विषा दारदृशा ततो जनं विलोकयामास कृताभिवन्दनम् । प्रवेशयामास तदाशु सैन्यकान् * सितस्मितामा परिनष्टदैन्यकान् ॥३०॥ (युग्मकम् ।) सभा बभौ मण्डपमध्यगामिनी सुवर्णभषाकलितेव कामिनी। कुपक्षदृष्टरभितो विरोधिनी कवीश्वरस्तावकवाक्यबोधिनी ॥ ३१ ॥ ते ते जनाः काञ्चनकान्तिमन्तः प्रदक्षिणेनैव सभां विशन्तः । प्रसनवत्कञ्चुलिकाभिरामा विरेजिरे तां प्रति दृष्टिकामाः ॥ ३२ ॥ गजेन्द्रएष्ठेषु निधाय खटाः केचिदबभुः पौवरवीरपट्टाः। १ ed at the separate entrances at the back of the Amphitheatre leading to the various blocks of seats for high officers and Ruling chiefs" aftur – į e. Outsiders who could not secure admission tickets, "affe- पवन मिविवत्प्रयोग । सभेति कत्तं पदम्। सैन्धकान्-सेनाया समवेता इति सैन्या' 29. Soldiers an array (मतएव पुंलिने प्रयोगः, एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्)। सभे ति कर्तृपदम् । 9 १ ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । L ययुः समेत्याथ पुनः सहटुं लौहाध्वना यामुनतौरघट्टम् * ॥ ३३ ॥ किञ्चिच्च दूरोपि तथा नदूरे प्रभा च शोभा च समं पुपरे। सर्वञ्च तत्तन्न मिथो विरोधि, वाघ्योजसा यन्निकटे व्यबोधित ॥ ३४ ॥ विद्रोहाइटनिर्मितादिह पुरा येऽरक्षयन्निलिश- स्तेष्वद्यापि च भतले कतिपये जीवन्ति दृट्वा जनाः । तेषामद्य सभाप्रवेशसमये जाग्रहिषादस्मृतिः सद्यः कर्षितलोकदृष्टिरभवत् ज्यायांश्च वंशीध्वनि: ॥३५॥ श्लोकहयेम प्रसङ्गत उत्सवार्थ निर्मिताना लघु-लौहश कटाना (Light Durbar Railway) कथामपि किश्चित्कथयति । "The Delhi-Durbar-Light Railway opened for traffic on the 1st December, the first station being the Kashmir-gate and the last within a few yards of the Polo-ground” "It carried 102,098 passengers from first to last "--Govea nment Despatch. + नदूरे-भत्र नअर्थ म्य 'न' शब्दस्य सुसुपेति समास नममासे तु नलीप. स्यात् । वाष्पशकट- प्रसादान् दूरता सामीप्यञ्च तुल्याकार बभूवेति भाव । यत्-यस्माद्धेती । अधुना सभाप्रवेशादिक कथयितुमुपक्रमते। तत्रादौ सिपाही-विद्रोह-निवारकाणा सेनाना (Veterans of the Mutiny) प्रवंशोपवेशनादिक कथयति (३५-३८)। "At 11-15 A. M., the Surviving Veterans of the Mutmy, both European and Native, marched into the Amphitheatre by the front door, to the block alloted to them, the massed bands within the arena playing a suitable marcho इलिश -४.e. इरानान्, The English. नायविषादस्मृति -"Imperial India felt the thrill of proud eye moistening pity in that straggling band of survivois of those who kept India in its evil day"-Englishmane.

·वतीयः सर्गः । ६७ ये चत्वारिंशज्जनानां परिणतवयसां मध्यतः संविभातं सैन्यं तत्तत्महखवयमथ बधिरं हन्त ! काणञ्च खञ्जम् । केचित्तस्मिन सकन्याः स्खलितपदगतेरन्यमवाथयन्तः खासन्यासैश्च कण्ठे घरघरवचना: पङ्गकः कालतोऽन्ये * ॥३६॥ ये पव्वं नृपमान्यसैन्यजलधौ यादोघटाः संस्थिता- दस्युनामपि दस्यवो, विपदि सन्नृणां सहायाच ते चामौ वत ! नष्टयौवनमदा जाग्रहदा नौरदाः काले शुक्लकचौकता रुचिरे यध्यां दधन्मुष्टयः। ॥ ३७ ॥ ते सञ्चकर्नवमिव सदस्तत्मरागं विरागं सद्यो बाद्यैः पलितचिकुरा नापि हर्षेन दुःखैः । श्रुत्वा गोतं तदतिमधुरं धारयन्तोऽश्रु नेत्र संसारस्याघटनमसकृत्मस्मरुस्ते सदःस्थाः ॥ ३८॥ (कलापकम् ।) अथ प्रवेशोचितवंशराशी- राज्ञां शुभाङ्गे प्रभया व्यभासि । *The entrance of the Veterans, some of them limping and feeble, but proudly erect and be-medalled, produced an immense impression, the great assembly cheering them to the echo." "An old sepoy was carried in by British officers because he was feeble + बादीघटा इव संस्थिता जलधी इत्युत्प्रेचा। मौरदा.-निर्दशना., मलितदला ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । गतच तस्मिन् वरदाधिराजः काश्मीरराजोऽपि तथा रराज * ॥ ३६॥ आसौन्यहोरपतेः प्रदर्श: समस्तरातां समनःप्रहर्षः। निजामराज्यस्य नरेन्द्रराजो- ऽप्यभत थिया रञ्जिततममाजः ॥ ४०॥ आसीत् त्रिवाकरपतेः सदसि प्रवेश: खर्गेऽमरेष्विव लसत्सु च यो धनेशः । यो वराङ्कुरचयैरिव चारुरेख सत्कञ्चुकञ्च विदधे विकसर सन्मयूखम् ॥ ४१॥ वस्त्रेहता प्रेक्षितनेचमाचा सभादिदृक्षारचिताङ्गयात्रा। प्रौढ़ापि भपालनरेन्द्रनारी बभौ नराणां नयने कुमारी॥४२॥ सुवर्ण चन्द्रार्द्धकलाळ्यपाची- मेकां वहस्ते दधती मुगाची । अधुना भारतीयनृपतौना प्रवेशी पवेशनादिक कथयात (३६-४५)! "Ruling Chiefs, as they arrived, were met on alighting by officers of the foreign department and the military officers on duty, who conducted them to their seats "The Ruling Chiefs, Heads of Local Governments &c. reached their seats by the steps at the back of their Blocks," + बडुर:-वनि कौटिल्ये इत्यस्य प्रौद्यादिकम् उरच्प्रत्ययान्त रूपम् ।

·हतीयः सर्ग:। * ददौ नृपायैव च योपहारं तामेव, कृत्वा चरणप्रचारम् * ॥ ४३ ॥ (युग्मकम् इत्यादयोऽन्येऽपि नरेन्द्रवाः तेस्तेच वेर्विहिताङ्गचUः। उहौपयामास सदो विशाल शिरःसु तेषां नवरत्नजालम् ॥ ४४ ॥ इत्यं भषाच्छटाभिः कलितसुवपुषो लक्षलक्ष्मौविलासे- रन्येऽप्येवं नरेन्द्राः प्रमुदितमनसो रेजिरे संसदन्तः । अन्योऽन्यस्पर्द्धयव द्रविणशतघटासज्जिता रज्ज्विताङ्गो खर्गादभ्यत्य दुर्गात्किमु किरणसरिद्राजसंसत्पविष्टा ? ॥४५॥ मध्ये क्षीणास्तुहिनधवलाश्चारुधम्पिल्लवत्यः पाखें भर्तुः सदसि विपुले लुप्तहे मासनेषु । "Amongst them was a dainty little figure, veiled heavilr in blue, which, passed and bowed the Viceroy and when it reached the Duke of Connaught bent and touched the feet of England's Royal Prince : It was the Begum of Bhupcal." या सुवर्णपात्रमेकम् उपहारं ददावित्यर्थः । “She presented a richly jewelled gold-box as "Nuzzar." + विहिताच-.'-बभूवरिति शेष । 1 "The cost umes of the Chiefs were marvels of richness in material and colour. Their jewels were priceless, consisting of diamonds, pearls and emeralds," - Englishman, ·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । अम्भोजानां सरसि वदनैः कान्तकान्तिं दधानाः ज्योत्स्नास्माता व शुशुभिरे तत्र पाश्चात्ताना: * ॥४६॥ तासां खेतविशुद्धमारशिलापट्टप्रभाभासुर भाले चन्द्रकलेव चारूमुकुटज्योतिःकदम्बद्युतिः । कण्ठे लम्बितकाञ्चनाञ्चितचमत्कारस्य हारस्य च खेतानादुदिता प्रभा धवलितं चक्रे पटीमण्डपम् ॥४॥ संस्थाप्येषत्स्फुरितनयना काञ्चनौं देहयष्टिं हैमे पौठे ज्वलितमुकुटां लक्षनेत्रैकलक्ष्या । प्रावारणाचरणकमलं भयसा संताङ्गी रेजे राजौ सदसि कमला तत्र भूपालराज्यात् ॥४८॥ यामासाद्य पुरा धराविजयिनी चासिने सादरं मानाभ्यर्थनसम्पदा सहचरोवोच्चैः समाप्रौणयत् । सम्पति पाश्चात्त्य नारौणा भारतीय नारीणाञ्च (The European and Indian Ladies) उपवेशनादिक कथयति (४६-५०)। For some of the European ladies present at the Durbar, see note under stanza 51. ** - Braided and ornamented hair, tied round the head, and intermixed with flowers, pearls &c. (Prof. Wilson.) चारुधम्मिल वत्य -पत्र 'सर्वधनौति'वत्समासी द्रष्टव्यः, "हसचिह्नदुकूलवान्" इत्यादिवत् । + मर्मरशिला-Marble slab , श्वेतशिलापट्टवत् उज्ज्वलधवले भाले इत्यर्थ । कदम्बाकारज्योतिष द्युतिरित्यर्थः । हारख प्रभा, शेवाडाच्च समुदिता प्रभा-इत्यन्वयरोति । मुकुटम्---Trera. + भूपाख नामकराज्यस्य महिष्यात्तत्र सदसि उपवेशनप्रसालीमुलिखति । , “The Begum of Bhupal took her seat amongst the Indian Princes with her veil on, and this was a very noticeable feature," पाचरणकमलम्-इत्यत्राव्ययीभावस मासी द्रष्टव्यः। प्रावार-पलवस्त्रेण ।

·तृतीयः सर्गः। ७२ या जग्राह जनिञ्च केशवकुले ख्याते भुवो मण्डले सा चास्मिन् ददृशे प्रियेण सहिता राक्षी विहारेश्वरी ॥४॥ अन्या भारतवर्षभूपवनिताश्चान्यैरदृश्यानना- नानारत्नशतच्छ टाभिरुरुभिर्या दुर्निरीक्ष्याः खतः । पश्चात्तत्र सदोऽन्तरे जवनिकामध्ये सुखोच्चासने- वासौना ददृशुर्नुपप्रतिनिधे राज्याभिषेकक्रियाम् ॥ ५० ॥ सार किस्सार शुशुभेऽत्र सूदनजयी तवैव सेनापतिः ते चान्ये परराष्ट्रगश्च सचिवः साईडच्चेशादयः । नासौत्तत्र च मानरिक्थगरिमा, नौचैस्तथैकासना- स्तस्मिन राजमहोत्सवे नवभवे तहममाना जनाः ॥५१॥ एतेन कीविहारवा. तत्र सदसि उपवेशनञ्च कथयति । Her Highness the Maharanı of Cooch Beher took her seat with her husband aniong the Indian Princes. धराविजयिनी-2. Queen Victoria, केशव कुले-The Maharani of Cooch Behar is the daughter of the famous Keshab Chandra Sen अन्यासा रानरमणीना नवनिकान्तराल उपवेशनादिकच्च कथयति। "The most notable ladies present behind the Purdah (Screen) were H. H. The Maharanı Gaikwar, H H. The Maharani of Mysore and some other Royal ladies from Travancore, Bhawalpur &c." नृपप्रतिनिधेः कार्जनस्य पथात् विलम्बिया नवनिकाया मध्ये इत्यर्थ । $ par ganga (Lord Kitchener), ufafaatat (Representatives of Foriegn Powers), राजपुरुषाणाञ्च (English Officers) प्रवेशोपवेशनादिक कथयति (५१) । सार किनार = Lord Kitchener. डचेशादय. = Duchesses , some of the European Ladhes, who were present at the Durbar, were these - Duchess of Malborough, Miss Lieter, Lady Law, Lady Dickson, Mrs Copleston, Duchess of Portland, Lady Ibbetson, Lady Elliot, Miss Atherton and others.

·टिलिमहोत्सव-काव्यम् । राजखसा भुवि पुरा सुषुवेोत्र यच्च सोऽमन्मुदा गतिविदौपितराजमञ्चः। मान्यान ननाम नमनाहजनान स तच्चैः संवेष्टितच जनदृक्कुसुमैः सगुच्छः ॥५२॥ भाता नरेन्द्रस्य ततः समागात् सैन्यं ससज्ज बहुभविभागात् । तस्मिन् प्रविष्टे धृतवत्प्रणाम लेडी च तस्यैव रराज वामे ॥५३॥ तत्यथादुदगान्नृपप्रतिनिधिम्त द्राजसिंहासन गालोत्थानमथाकरोच्च जनता दृष्ट्वा च तं पार्थिवम् । तत्वाभत्करतालिकाध्वनिरपि ज्यायांश्च तन्मानतो नालौकाग्रमदर्शयंश्च सहसाऽगण्यानि सैन्यान्यपि ॥ ५४ ॥ 7 * एतेन राजम्बसृपुत्वस्थ (His Royal Highnes, the Grand Duke of Hesse) प्रवेशोष- वेशनादिकं कथयति (५२)। + अथाधुना श्रीमतो राजप्रतिनिधे (Lord Curzon) रानभातुश्च (Duke of Connaught) सस्त्रीकरण प्रवेशोपवेशनादिक कथयति (५३-६३)। “Their Royal Highnesses the Duke and Duchess of Connaught left the Viceregal Camp with an escort of one squadron of British and one squadron of Native Cavalry at 11–15 A. M. As the Royal Carriage reached the point where the road turns into the Amphitheatre, their Royal Highnesses were received with a salute of 31 guns. As their Royal Highnesses drove into the arena and approached the dais, the guard of Honour in front of dais presented arms and the bands within the arena played the National Anthem," ·हतीय सर्गः । ७३ एकविंशङनिरपि तदा सानलेभ्यो नलेथ्यो रातोऽप्यासौज्जयजयरवैर्दुन्दुभिस्ताड़ितश्च । पारम्भे जलनिधिजले यादृशः स्यात्तरङ्ग- स्तादृमन्ये सदसि परित: शब्दराशेः प्रसङ्गः ॐ ॥ ५५ ॥ तस्मिन् गौतमजागरौत् सुमधुरैरिंराजिवाद्यादिभि- यस्मिन् प्राञ्जलयो नृपाः प्रमुदितास्तच्छोतुमग्रेसराः। यावत्तद्भुवि तावदेव परितो दण्डायमानाच ते नानावर्णविकखरामतितरां प्राचौरशोभा दधुः ॥५६॥ विवेश च प्राकृतमण्डपाध्वना वाद्यैरगनिवडिण्डिमखना। शब्देन मुग्धोकतसर्वसज्जना नरेन्द्र सेना मुखरा सुशोभना ॥ ५७ ॥ *His Excellency the Viceroy left the Viceregal Camp at 11-30 A. M. with an escort of one British Cavalry Regiment, the Imperial Cadet Corps, Body-Guard and a Regiment of Native Cavalıy. All piesent rose as the Viceroy entered the arena and remained standing until he had taken his seat As His Excellency approached the dais, the Guards-of-Honour in front of dus presented arms, the massed bands played the National Anthem and a Ryyal salute of 31 guns were fired.” + "pan"—The National Anthem. “All present rose, as the National Anthem was played." (Vode notes above) + नरेन्द्रसेना-The Imperial Cadet Corps. "His Excellency drove Into the Amphitheatre accompanied by the Cadet Corps and the Body-Guard, the remainder of the escort formed outside the a1e113 प्राकका तमण्डपाध्वना- By the front-door. 10 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । -- पुरञ्च पश्चान्नृपपुत्रसेना दण्डायमानाऽत्र बभौ सुमाना। इंराजिवाद्यान्यपि तेन तेन नेदः सहसहयवादकेन ॥ ५८॥ दृष्ट्वात्रैव च राजपुत्रपृतनामुच्चैः प्रफुल्लानना ज्योतिःस्फुर्तिकदम्बितामसिलतामङ्गे दधानां चलाम् । सर्वं हर्षजयध्वनि विदधिरे तस्मिन् सदःस्था जनाः। साहेबा अपि यत्र सुष्ठुवदना जाता: सहर्षा व ॥ ५६ ॥ सर्वे कृष्णातुरङ्गमे धवलितव्याघ्रत्वगाड्यासने ते ते राजकुमारसैनिकगणा मानात् खतन्वासनाः । खेताङ्गावरणे सुवर्णकुसुमं, मौलौ नभोवर्णजित्- सूष्णीषञ्च, तथा हिरण्यकवचं रेजुर्दधानास्तदा ॥ ६ ॥ (युग्मकम् ।) - "The massed military bands, European and Nitive, exceed 2,000 performers." † "The Imperial Cadets received an ovation as they swung into-their places behend. the Viceregal and Boyal party." "This beautifully mounted Corps with picturesque uniforms and blue turbans made a splendid picture, every trooper was of the Royal blood of India and they rode like princes * खतन्वासना:--They were provided with seats just behind the Viceroy and the Duke. व्याघ्रत्वगाब्यासने-i.e. Ther Saddle-cloth of snow-leopard skin. " ·हतीयः सर्गः। ७५ RAMANANA अधिष्ठिते राति सभान्तराले * नरेन्द्रटन्देन समं विशाले। सैन्यैरशून्यं प्रबभव सर्व भिन्दद्रिपणां हृदयस्य गर्वम् ॥ ६१॥ हे तच विद्युल्लतिकानुमाने सुवर्ण वेणीपरिदृश्यमाने । भातुर्नरेन्द्रस्य च, कार्जनस्य लेयौ निषसे दृशि ते न कस्य ? ॥ ६२॥ प्रतिप्रणाम रचिते प्रणाम लेडोदयं भर्तुरभूच्च वामे। पुनश्च तोपध्वनिरुज्जगञ्ज नैक नृणां कर्ण मसौ ववर्ज॥ ६३॥ सार् बार्णस् परकीयराष्ट्रसचिवो राजानुमत्या ततः सङ्कतं स चकार कर्णमधुरैर्वाद्यैर्नकौवं प्रति । श्रीमती रानप्रतिनिधे. सिहासनीपवेशनमिदानीमुल्लिख्यते । (Vade also note under stanza 54.) "His Excellency, then, ascended the steps and took his seat on the throne, and the spectators resumed their seats.* † "A guard-of-Honour of British troops was drawn up within the Amphitheatre, in front of dais » + लेद्यो-नायर्यावित्यर्थः , i.e. Lady Curzon and Duchess of Connaught 8 "Lady Curzon courtesied to the Duchess before taking her seat." बनी बर्बने, रौधादिकोऽयम्।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । तद्वाद्यञ्च निशम्य वादकगणो वाद्येन तस्योत्तरं दत्त्वा चैव जगज वाद्यमुखरः कुर्वन् प्रतीक्षाच स: * ॥६४॥ सङ्कतेन च तेन सोऽपि च नको तत्कालवेशोज्ज्वल: षडभिलण्ड नभारतीयमनुलत्रागतो द्रागभूत् । आश्चर्या खलु सा प्रवेशघटना तबादकानां नृणा. मेको दक्षिणतो दिशस्तदितरो भागोऽविशहामत:" ॥ ६५ ॥ (युग्मकम् ।) तस्मिन् वाद्यमगद्यमुच्छितमभयद्योगपद्यं पुन- ब्रह्माण्ड समकम्पयत्, तदिव तत्, कुत्रोपमा तस्य वै ? । एकत्रिंशदभूद्ध्वनिर्नलमुखात्, दिङ्मेदिनी कम्पिता लोकानाञ्च कुलहलं कलकलस्तैस्तै रवैभैरवैः ॥६६॥ अधुना दरबारस्य कार्यारम्भ (Opening of Durbar) कथ्यते (६४-६८)। "At the conclusion of the salute, the Foreign Secretary, with His Excellency's permission, opened the Durbar. The bands within the arena then sounded a summons to the Herald. The Herald with the Trumpeters a epfred with a flourish of trumpets." नकोब्-इति भाषा , १.९. the Herald (Major Maxwell) वादकगण -ere 'The Trumpeters (onde next stanza). सार् बार्णस्- Sir Hugh Barness. स-सभाट हवाहवार स्थित वादकगण इति यावत् । + "The Herald, with the Trumpeteis accompanying him, repled with a flourish of trumpets and 2 ode up to the Amphitheatre. "The Trumpeters were 6 European and 6 Indian." तहादकाना नृणाम् (a.e. of the Trumpeters) एको भाग अश दक्षिण दिशा, अपर वामदिशा सभास्थल विवेश इत्यर्थः । "They then rode to the front of the Viceregal dais, formed up and sounded another flourish." "The proud fünfire of trumpets sounded clearly and sharply." , " .

·वतीयः समः। - "हिप हिप हुरे"ध्वनिरिति तदानन्दतः प्रादुरासौर- देकत्रिंशद्रवसहचरो वाद्यभाण्डेरतौव । जातश्चोच्चै निरपि नृणाम् – “एडयाई-राज्यमेतत्"- वंशप्रोथादिकमपि तथा राजकत्यञ्च वृत्तम् ॥ ६७॥ कर्ण वर्णायमाना सकलजनमन.शान्तिरूपायमाणा सर्वस्यारावराशेरुपरि सुमधुराध्वानवौणायमाना। तापे धारायमाणाऽस्टतरसनिचयै राजभिः स्तूयमान कण्ठगीयमाना स्म जयति नृपते!षणा पश्यमाना ॥६॥ उत्तोल्य हस्तं नरराजराजे दत्ते शुभाशीर्वचनं समाज तोपध्वनिक पुनरेव जात: पुनर्बभौ सैन्यगणोऽपि भात: ॥ ६६ ॥ " "The rattle of musketry from the troops outside, the fine rendering by the massed bands of the National Anthem, and the cheering of the troops were effective points in the magnificient ceremonial." + "The Proclamation rang out so that it could be heard in every part of the arena. It announced the coronation of the King-Emperoi, that the event should be made known to India and celebrated at the present Durbar." + राजकीयघोषणासमये ध्वजीतीलनादिक कृत्याल चतुर्भि. कथयति (६९-७२)। "When the Proclamation has been read, the Royal Standard was hoisted on the flag-staff in the centre of the Amphitheatre, the massed bands within the arena played the National Anthem, and all the spectators instantly g'ose from their seats "And after this, an Imperial salute of 101 guns was fired."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । w ANNw पर तस्मिन पञ्चात् सदसि रचिते लोकखचिते बभौ वंशौनादो मधुरमधुरं नादितपुरः। निनादे सव्वेषां श्रवणपुटगे तत्र च मह- त्यभन्नृत्यं कृत्यं नरचरणयोस्तत्क्षणदृशे * ॥ ७० ॥ तस्मिन्नेव सदस्यधिष्ठितनृणामारात्ममागात शनैः श्रोत्रे सूत्तमवाद्यमेकमपरं नेत्राज्जलं पातयत् । पश्चात्तत्र जने च संसदि पुरा सम्माननास्युत्यिते कुर्चच्चोन्मनसं जनं घनम च्छितः ॥७॥ नृपस्तम्भश्चासौ ध्वजपटपताकादिखचितो यदने दाम्पत्यप्रणयमिलितौ हौ मृगपती। नमन्त: सचे तं प्रतिनिधिरयञ्चापि नृपते- विमृष्येनं भक्तत्रा नयनकुसुमैरागतजनाः ॥ ७२ ॥ निषौ सर्वेषामुपरि कनकाङ्कासनवरे पृथक् लेडौयान्तौ कनडथ स राजप्रतिनिधिः । प्रसन्नाभ्यां दृग्भ्यां कृतनृपतिमानाववचनौ स्फुरन्मानोन्नत्या नमितनृपतीन् नेमतुरिमौ ॥७३॥ नमभद्राजध्वजयो क्षण:-उत्सव. । तरक्षणदृशे–तन्महोत्सवदर्शनार्थम् । + अधुना चतुर्भि. भारतीयनृपतीनामभ्यर्थनप्रथा कथ्यते (७३-७६)। "The Foreign Secretary having asked permission to present the Ruling Chiefs present at the Durbar, the Chiefs in the order previously arranged, advanced to the ·हतीयः सर्गः । प्रणामाय॑न्यासैर्नृपतिसुदृगौक्षाम्बुजदलैः कथापाद्यैर्वाद्यैर्मनुजकरतालौध्वनिशतैः। कनट माता राना, प्रतिनिधिरयं कार्जन इह, प्रकष्टा_तुष्टौ सदसि मुमुदाते नरपतौन् ॥ ७४ ॥ दत्ताय॑सत्कातिवरे च नृपाध्यवंशे का खखसम्भवकथा सकलावतंसे ?। सिंहः स एव गजमईि विहारकारी तत्राक्षमः खरपतिः कटुशब्दधारोन ॥ ७५ ॥ त एते मानार्थी: क्षितिपतिपतेर्मानमुदगुः पृथक् क्लृप्तं चार्वासनमुपययुर्भपतिगणाः । अहो साहेबानां प्रकृतिरुपकारप्रसविनी न याऽन्येषां तुल्या जनकुशलकुल्या विजयते ॥ ७६ ॥ तस्मिन् सद्मनि गद्यवाग्भिरुदभूत्मा वक्तृतारूपिणी कणे कर्णरसायनं मधुमयौ धारा ततः कार्जनौ। front of the dais in turn and briefly offered their congratulations to His Majesty the King-Emperor, through His Excellency the Viceroy who, with His Royal Highness the Duke of Connaught received them standing." "The total number of Chiefs presented was 98" • समुदाते-बिजन्तगर्भोऽय धातुः । “अकर्मकोऽपि क्रियान्तरान्तर्भावे सकर्मक' स्यात्" इति क्रमदीशरः। + तत्र-गनमूड़ि विहारव्यापार इत्यर्थ । * साहेबानाम् - भाषाशब्दोऽव, eOf the English. या-प्रकतिरिति यावत् ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । यां श्रोतुञ्च मुदूरतोऽपि सहसा नावानिताहानिता दूरादेत्य पिपौलिकेव जनता लग्ना च मग्ना बभौ ॥७॥ सारांगो नृयोगिरामयमभूत् शूटणन्तु सव्व जनाः सत्यं मङ्गलप- तत्प्रतिनिधेरद्याप्यगद्यं ब्रुवे । अस्मिन् पर्चणि राजभक्तिविदुषां काले जनानां मुदा हर्षयोतनकृत् जगत्युपकृतिर्भव्येति नाच विधान ॥ ७८ ॥ "लब्ध्वाज्ञां वणिजां गणा: कतिपये प्रागेलिजाबेथ्-मुखाद। बाणिज्योन्नतितो धनार्थमधिकं चेमुश्च भभारतम् । इंराजा मिलिता मनोरथरथे सच्चेष्टया सत्पथे लक्ष्मीमेकनृपाङ्गगां विदधिरे कृत्वान्यहस्ताच्चुत्रताम् ॥ ७९ ॥ "लक्ष्यौहत्य वने वने गपथं मुश्च ये रेमिरे सर्लाङ्ग तिलकं तथा वनलतां कर्णं वहन्तः प्रियाम् । अधुना दरबारट है प्रदत्ता नृपप्रतिनिधैर्वतता उल्लिख्यते (७७-८८)। “As the flourish concluded, His Excellency the Viceroy rose and addressed the Durbar” “The Viceroy's speech was a magnificient effort and was listened to with attention throughout, broken only by cheers and applause In the course of it he read a gracious message from His Majesty, declaring the King- Emperor's intention to follow in the footsteps of the Late Queen." नाह्वानितेत्यादि-जअर्थ स्य 'न' शब्दस्य सुभुपति समासः, नसमासे तु नलीप स्यात् । + भव्या-"भव्यगेये त्यादिना कर्तरि निपात. । ब्रुवे-अह वच्मि इत्यर्थ. + एलिजाबेथ्-Queen Elizabeth (Vode author's “Vijayini-kavyam.") § “To be Emperor of India is a noble title, for powerful empires extended and flourished here, while Englishmen were still wandering painted in the woods anl when the British colonies were in the wilderness and jangles." (This extract has been taken from the Viceroy s speech at the State-Banquet at Delhi.)

·बतीयः सर्गः। ८१ दैवादेव च किच्चिदुन्नतिमुपालथ्याईसम्यास्ततः साहेबा: क्रमशः सुसभ्यपदयौमूर्ड्सि खिता: साम्प्रतम् ॥ ८० ॥ "सभ्यत्वस्य च तस्य दिग्दिशि गतं मूलं न विज्ञायते, स्थूलं यच्च पुनः पुनः परिचितं दिध्याद्य तन्मामितम् । किं तत् ? भारत "मित्यधिठितनृणां कर्णेऽईमाचध्वनौ हर्षादाकुलिता सभा समभवत् दत्त्वा करे तालिकाम्॥८॥ "द्रव्यैर्दिग्विजयं तनोति विविधै स्तस्तैर्दुरापैञ्च यत् सम्म त्यस्ति च कः क्षितौ बलधरस्तज्जेतुमग्रेसरः ? | तस्यैवास्य च भारतस्य भुवने सर्वोत्तमे गौरवे किं कुर्य्याटुपकारमस्य नृपतिर्नास्त्येकता चेन्नृणाम् ? ॥२॥ (युग्मकम् ।) “याचन्ते भुवि यादृशं नरपतिं राज्ये प्रजा दिग्गजा: सर्वेषामयमस्ति तादृश इति व्याख्यायते कैर्न सः ? । भारतमेव तस्य सम्यत्वस्य मूल, यदिदमद्यास्मत्कराय नमित्यर्थ । "Amid the crowd of noble suitors who through all the centuries have sought the hand of India, she his given it only to the one who has also gained her trust." 'यत्'-भारतमिति यावत् । # "It is difficult to give to them more than they already enjoy and add to a security whose inviolability is beyond dispute.” gishitae fafa- धानि हितानि सम्पादितान्धव, नास्ति कियदवभिटम्। यूय सम्प्रति मिया मिलिता भवन्तु इति तात्यार्थ । “एकता नास्ति चेन्नृणाम्"-Compare what the Viceroy said on another occasion —"The one thing that holds us together is loyalty to a common head, membership of the same body-politic and fellow-cetizenship of the same empre." 11 ·८२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । MARALA दस्योस्तस्करतञ्च शत्रुपटलात् यूयं समारक्षिता * यं सम्प्राप्य बिभेति कोऽपि न पुनः कुत्रापि कस्मादपि ॥३॥ "इंराजा मित्रमेते, तदिदमपि च वः साम्प्रतं भाग्यचिन्हं, नेराजेभ्योऽपि चान्ये ध्रुवमिति वचनं लालका: पालका वाद। अन्ये जानन्ति किन्तत् परनृपकरगा: साम्प्रतं ये न सन्तः ? ते ते जानन्ति तत्तत्कुजननृपकरे भुक्तभोगाश्च ये ये ॥८४॥ “नरेन्द्रभक्ता भुवि भारतौकसो विसारि येषां परितोऽस्ति तद्यश: :। सदोव्वरा शस्यवती च मृत्तिका महेशिययमुदग्रकीर्तिका ॥८५ ॥ "धन्यः स एव भुवने किल भाग्यभाजां शक्तो भवेत् स्थिरयितुं स च राजलक्ष्मीम् "To the majority of these millions, the King's government has given freedom from invasion and anarchy." + "Under no other conditions can this future be realised than the unchallenged supremacy of the Paramount Power, and under 90 other controlling authority is this capable of being maintained than that of the British Crown." *Rich in her ancient traditions, India is also rich in the loyalty which has been kindled anew in ber by the West " ·हतीयः सर्गः । भः यस्यानुरागवशगा भुवि भारती यस्य प्रजा: समुदिता मुदिताश्च यूयम् ॥८६॥ "हितेभ्यो वर्तन्ते यदि च भवतां राजपुरुषा- स्तथाप्युच्चैरन्यडितमिह समुधुष्यत इति । चटणत्वेनादत्तं दृधुषविधिना यन्नृपकुलै- नं गृहौमस्तेभ्यो धुषमथ तत् निर्वत समाः। ॥ ८७ ॥ "अद्यानन्दमयौलते च विधिवच्छान्त्यादिकान्युज्वले मौराज्यायति भारत मुनियमैः सद्राजयोगेन च। काले चाभ्युदयः समुन्नततरो युस्माकमुद्दोच्यते भूयादेव च राजकीतिरमला नित्यं चिरस्थायिनौ” ॥ ८८ ॥ "To have won such a dominion is a great achievement, to wield it by prudent statesmanshup into a single and compact whole will be and is the greatest of all." * "It is difficult to give to the princes of India more than they already enjoy, nevertheless it has been a pleasure to us to proposethat Government shall cease to exact any interest for a period of three years upon all loans that have been made to the Native States,» वृष-ie. Interest. पादत्तम्-दीतमित्यर्थः । + "If we turn our gaze to the future, a great developement appears with little doubt to lie before this country." "The India of the future will under Providence be one of expanding industry, of awakened faculties, of increasing prosperity." -- Extracts from the Viceroy's Address to the Durbar.

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ए एषा कार्जनवक्तृता जनमन:संलग्नभावं गता यामेनां न च विस्मरिष्यति जनो यावद्वयस्तिष्ठति । कृत्वैतन्मधुष्टिमुन्नतमतौ भपे स्थिते कार्जने धन्यं धन्यमिति प्रहृष्टमनसां स प्रादुरासोद्ध्वनिः ॥८६॥ इति मुदेश्वरतो जयमङ्गलं नरपतेश्चक्रमे विलसबलम् । অনাস্থ সুলতল निजनिवासमियाय सुखाकरम् ॥१०॥ इति श्रीश्रीवरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्ड काव्ये सभामण्डप-राजघोषणादिवर्णनी नाम द्वतीयः सर्गः । # "The Viceroy's speech was dignified, full of significance and worthy of the great occasion."

·चतुर्थः सर्ग: एषा दिल्ली खचरनगरौवोपलप्रावराच्या वाह्ये तस्याः स्थपतिकुशलैर्निर्मिताहालिकैका। कक्षाणां या दश विदधतौ कुसियोद्यानभूम्यां दिग्दाराच्या स्फुरति मुवि खे द्रव्यराज्युज्ज्वलाङ्गी ॥१॥ काश्मीरदारशोभा रचयति वपुषाऽद्यापि योद्यानभमि- ईरादाकाशनौचैः कुसुमशतवतौ नन्दनोद्यानभेव । यामेनां राजराज्ये भणति जनगणो कुदसिया कुसियेति द्राक्षामाबातकाद्यैस्तरुभिरतिगुरुहक्षवाटीव भाति ॥२॥ * प्रदर्शनौविवरण प्रस्तूयते ; तबादौ प्रदर्शनीग्टहवर्णना क्रियते (१-३)। “The Exhibition of Indian Art Manufactures stands in the Kudsia Bagh, 200 yards from the Kaśmír gate, and it is a large, white, oblong building measuring 250ft. by 190ft." प्रावर:-प्राचौर:, Enclosure. + ट्राचा-Grape , पामावक-The hog-plum (spondias mangifera).

·टिलिमहोत्सव-काव्यम् । प्रपश्यतामियमिति शिल्पदर्शनी धनुष्यवौ दशदिवसे पुरातनौ। निरीक्षिता विपदि च हर्षवर्षणी नृणामभूत स्मृतिविषयप्रकर्षणी ॥३॥ धनुःषोड़शारे घटीयन्त्रवादी तदैकादशे मानुषथोलखाये। अगात् कार्जनोऽसौ खयं शिल्पगेहूं पुरासादितद्रव्यसम्पूर्णदेहम् ॥ ४ ॥ अयाट्-नाम-डातर तदा तं सुदक्षं ययाचे च शिल्पालयद्दारमोक्षम् । नृणां हस्तताल्या करः सञ्चमम्ये वृहत्तोपशब्दैर्धरित्री चकम्प ॥ ५ ॥ तदागारं पश्यन् प्रतिनिधिरयं लण्डनपते- जगादेमां वाणौमिति भरतराज्योपकृतये । तत राजप्रतिनिधिना प्रदर्शनीहारीबाटनक्रिया (Opening of the Art Exhibition) वर्ण्यते (४-५)। "The Viceroy accompanied by His Royal Highness the Duke of Connaught arrived at 11-30, December 30th, and opened the Art Exhibition." घटीयन्त्रम्-घटिका, Clock. † “The exhibits have been got together after infinite pains by the Director Dr. George Watt, who has rightly devoted his energy and care to the essentials of the Exhibition.” तोप इति भाषा, नालीकास्त्रम् ।

·चतुर्थः सर्गः। कियत्तत्मारांशं मम भणितिरेषा कथयितुं प्रत्ता, बुध्यध्वं नरपतिमन: कौगपि च * ॥ ६॥ "दृष्ट्वा हृष्टोऽस्मि यादृक विविधमिमिदं भारतं द्रव्य जातं तादृङ्नाहं कदापि ध्रुवमिति वचनं भूतपूर्वश्च ननम् । आगन्तुर्भारतं मे हृदि च कुसुमिता शिल्पद्धेः पुरा या चिन्ता, सैवात्र तौवा रचयति सदिदं पश्यतां शिल्पवेश्म ॥७॥ "अद्याप्याश्चर्यविद्या जयति, न च गता, शिल्पवित्पण्डितानाम् उन्माहादेरभावेऽपि च समयभवे सूबरे भारतेऽस्मिन् । शिल्यानां रङ्गमञ्चः पतितजवनिको दृश्यते कारुकाणां सत्युत्माहे प्रदत्ते किमधिकवचसा नान्यजेया भवेयुः ॥८॥ "यावत्याप्ता भरतपरिषत् तावदेवान्तरे मे सङ्कल्पोऽभूदि परित: शिल्पविद्योन्नतिभ्यः । * प्रदर्शनीहारीबाटनकाले राजप्रतिनिधिप्रदत्ता वक्तृता समुल्लिख्यते (6-१९)। + भारतवर्षमागतस्य मे हदि अस्य शिल्पोनत्यै या चिन्ता समुदिता पुरा, सैवेतत् शिल्पभवननिर्माणस्य सूखमित्यर्थः । पादौ कुसुमीगम , पशात्फलप्रसव इति नियम । I “In most Indian towns and in many Indian villages, there still exist the artificers who can satisfy the artistic as well as the utilitarian taste of then countı ymen, and for the beautification of an Indian house or the furniture there is no need to rush into the European shows." नान्यजेत्यादि-ते कारुका (Artificers) अन्यदेशीय शिल्पिभिविजेतुमशक्या- भवेयुरित्यर्थः । रङ्गमञ्च इत्यादि-The figure is taken fi om the theatrical stage. न च गता-न विनष्टेत्यर्थ । ६ प्राप्ता-अधिगता, मयंति यावत् ।

·टिनिमहोत्सव-काव्यम् । येषां नष्टं न नवरचने खण्डपाण्डित्यमुच्चै- स्तेऽद्याप्यस्मिन् कतिसुनिपुणा: सर्वदेशं जयन्ति ॥६॥ "प्रायः सबै समयसलिलस्रोतसा नीयमाना- धावन्तः सन्त्यनुकृतिपधे शिल्पिनी लण्डनादेः । यन्त्रावल्या रय इह पुनः साम्प्रतं दुर्निवार्यो नास्त्युन्माहः प्रतिदिनमतः क्षीयते हस्तकार्यम्। ॥ १० ॥ "अनुकृतिरुपकारं के विधत्त परेषां ? तुदति विघटयेया गौरवं देशजातम् ! | अपि कियदुपकारे द्रव्यसन्दर्शनौयं यदि भवति, तदा मच्चेष्टितं मोदयेन्माम् ॥ ११ ॥ "अन्यस्मान्नौरतोऽस्मिन्न पुनरुपहृतं द्रव्यजातं गिरा मे द्रव्येणोच्चप्रयत्नैः कृतमधिकमलं भारतीयेन बेम । Ever since I have been in India, I have made a careful study of the industries and handicrafts of this country and I have lamented their progressive deterioration and de. luue » ते कृति-सुनि पुरणा-ले भारतीयशिल्पिन. इत्यथ । विशेषणे नैवाथ प्रतिपत्तो न विश्य प्रयोग । अस्मिन्-भारत इति यावत् । t यन्त्रावल्या रय -- यन्त्रममूहस्य धेग प्रसर इति यावत, दुर्निवाथ्य सम्पति । यन्नावली-Machinery , हस्तक टीम् -Janual Industhles. † "No national ait is capible of continued existence, unless it satisfies and expresses the wants of the nation tivut has produced et” "Indian 226 will never be revived by borrowing foreign ideals, but only by fiul.ty wo its own या-अनुविरिति यावत् । og I 13d Gown that I wanted only the work that represented India, and Its tiuditions, and the instincts and beliefs of the people." शिल्पागारम् । - ·चतुर्थः सर्गः । ८ सचे पश्यन्तु शोभा पुनरपि महतौं भारतीयाच कौतिक यामिच्छामो वयञ्च स्थिरयितुमसकृत्वार्थतोऽन्यार्थतो वा॥१२ “सार् ओयाट अपहच्च हयमिह निपुणं यत्प्रयोगेष्वतिष्ठत्। पर्चण्यस्मिन् सुयोगे बहुलनरपतौ दर्शिता दर्शनीयम् । उत्साहायाल्पमस्मिन् स्फुरति नवनवं भारतीयं सुशिल्पक बध्नन्तन्यैश्च साई परिकरमसकृत्तत्स्थिरत्वे क्षितीशाः ! ॥१३॥ “यन्वैर्हस्तः परास्त: कतिपयशरदः स्थास्यतीत्येव यन्त्र कालोपंतञ्च यत्स्यात् विरमति न च तत्, कः क्षमस्तन्निरोधे? जापाना भारताद्या यदनुकृतिविधौ साम्प्रत सन्निषणा: प्रोमित्यात्मप्रदेशोभवनवरचनामन्यसृष्टिं भजन्ते ! ॥ १४ ॥ " - "To show to the world of what India is still capable and, if possible, to arrest the process of decay." "It is meant to show what India can still imagine, create or do." + "I accordmgły sent for Dr Watt and I appointed him my right hand for the purpose. यत्प्रयोगेषु-शिल्प कौर्तिप्रयोमेषु, शिल्प कौतिमरक्षणार्थमित्यर्थः । “अतिष्ठत्" इत्येतरिक्रयापदस्थ कर्तपद “इय"मित्येतत्पदम् । इयम् = १.e. Dr. Watt and myself. "When it was settled that we were to hold this great gathering at Delhi, at which there would be assembled representatives of every province and state in India, it struck me that here at least was the long sought opportunity of doing something to resuscitate these threatened handicrafts." दर्शनी-2e. प्रदर्शनी । § “We are witnessing in India only one aspect of a process that rapidly extinguishing the manual industries of China and Japan. Nothing can stop it. The power-loom will drive out the hanıl-loom." कतिपयशरदः- कतिपयवर्षान् व्याप्य इत्यर्थः। अन्यसृष्टि-परदेशीयद्रव्यजातमित्यर्थ. । ...is 12 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । NNN "विद्युत्यक्षो जयति समये हस्तसम्भूतपक्ष दोस्तन्वञ्चानमति शिरसा यन्त्रतन्वं समन्तात् । विद्युद्यानैस्तुरगशकटं जीयते हीयते वा कालस्रोतः शतमुखमिदं कः क्षमस्तदिजेतुम् ? * ॥ १५ ॥ "पाश्चात्ते शिल्पजाते रचयति हृदयान्युत्तमे न्यस्तदृष्टि. मन्दामन्देषु नेत्र रचयति न, पुनर्वाचते चाल्पमूल्यम् । द्रव्याणां फलाकानां भरतभुवि जनो मोहितश्चाकचिक्यः कस्मात्माचौनशिल्यं नवभवसमये प्राप्नुयाहीर्घमायुः ? ॥१६॥ "इंलण्डानामिदानौं नवनवविधिना वर्द्धिते यन्त्रकायें दो स्तम्भी जात एव ध्रुवमिति गणितं तैस्तु तन्नेति मन्येक तादृश्यां तहशायामहह ! समयतः का कथा भारतानां ? वैलास्यं येषु सम्यक् विलसति सततं,हा ! दरिद्रा च मुद्रा ॥१७ "The hand-pulled punkha is being replaced by the electric fan and the steam-car is advancing.” “All that is inevitable.” दोस्तन्त्रम्-Hand-loom ; तन्व-ताँत् इति भाषा। विद्युत्पच-Electric fan, + "And in an age which wants things cheap and does not mind their being ugly and which is never happy unless it is deserting its own models and running about in quest of something foreogn and strange, we may be certain that a great many of the old 'arts and handicrafts are doomed." फल्गु कानाम्-तुच्छानाम् । + इलखानाम्-इलण्डदेशीयजनानाम्। दी.स्तम्भी जात.-Handicrafts have been doomed, ते.-भारतवर्षवासिभिरित्यर्थ, ।

·चतुर्थ. सर्गः। “हा! लोका बहवो विदेशमचयस्ते ते नृपा बालिशाः क्रौणन्त्येव धनव्ययात्मरकरात् द्रव्यञ्च येऽभ्यागतम् । अस्थाने वत ! हापयन्ति धनिनो मुद्रां व्ययस्रोतसा यस्याः सञ्चयने, विदन्ति न च तत्, किं दुर्लभं भतले * ॥१८॥ "क्षीणापि प्रबलायते बहुगुणा सध्या च भुरुर्बरा नानाजातिविजातिजातमनुजान् पुष्णाति या लीलया। उन्माहं यदि किञ्चिदद्य लभते सा छिन्नभिन्ना, पुन- ननं पूर्ववदेव चाशु भविता, सत्योक्तिरेषा हि न:"1" ॥१६॥ इत्युक्त्वा विरते नरेन्द्रमुकुटे राज्योषधे कार्जन धन्यो धन्य इति ध्वनिः करयुगात्तालो मुदाऽप्युट्बभौक 'चित्तं यस्य विभाति भारतहिते तहतता तादृशी' त्याभाष्यैव जनाः स्थिताः कतिपये केचिच्च गेहं गताः ॥२०॥ आश्चर्या गेहशोभा स्थपतिमतिकता दन्तिदन्तादिजाते- ट्रॅव्यस्तैस्तैस्दारैर्विरचितरचना दारवैः कारवैश्च । । । " "If Indian art is to flourish, it can only be if the Indian chiefs and aristocracy undertake to patronise it. So long as they prefer to fill their palaces with flaming Brussels-carpets, with Tottenham Court Road-furniture, ....I fear there is not much hope" + “All they want a little stimulus and encouragement." सभ्या च भूः-दूयं भारतभूमिरिति यावत् । + "The speech was punctuated at intervals by bursts of applause, specially when Lord Curzon spoke of .the folly of the wealthy Indians neglecting arts of their own people." गेह गता. --प्रदर्शनौग्रहाभ्यन्तरं गता इत्यर्थ ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । धातुद्रव्यं पुरस्तात् तदनु गुरुतरा होरहारादिभूषा काचानां स्मृत्तिकानां पुनरपि दृषदा भाण्डजातानि तानि* ॥२१ त्वम्भाण्डं शष्टङ्गप्रभृति बहुविध गिल्टिकाख्यातमन्यतु सौजी चैवापि नानाकुसुमितलतिकास्पर्द्धया चिचितेव । गेहं वा पर्वतो वा किमिदमिति तदा पश्यतां भान्तिरासौत् विभल्लावण्यमन्यत् फलकुसुमयुतः किं नु कल्पद्रुमो वा ! ॥२२ बभुश्चेष्टावन्तो मणिगणपरीक्षासु कुशला- गणेशा लालान्ता इह परशुरामप्रभृतयः । तथा ताराचन्द्रोऽपि च जहरिसंतः सहचरै- रमौषां सबैषां भुवनविदिताग्रेव वसतिः ॥ २३ ॥ सम्प्रति प्रदर्शनौरहे स्थापिताना विविघाना शिल्पद्रव्याणा वर्मन प्रस्नु यते। तत्रादौ चान्ग द्रव्यागाई श्रेणौविभाग नामोल्लेख क्रियते (२१-२२)। “The division Is ito 10 nsn Classes - We have in Class I. Metal-wares and Ornaments , Class II. Stone, Glass, Earthenwares , Class III. Wood-work , Class IV. Animal Products -Ivory, Horn, Shell, Leather , Class V. Lac, Lacquer Class VI. Textiles ; Class VII. Dying and Printing, Class VIII. Embroidery, Braiding and Lace, Class IX. Carpets, Rugs, &c. , Class X Fine Arts, e. g. Sculpture, Painting, Book-illustration Each class has numerous subdivisions." -- Watt's Delhi Echibition. + These three stanzas (23-25) speak of the "Jewellery-Court" arranged to allow of a selection of Indian Jewllers to display in person specimens of their best work." नहुरि-इति भाषा, Jewellers. The list of selected Jewellers is --Messrs. Ganeshlál and Sons of Agra, Messrs. Táráchánd Parashrám, Messrs. P. Orr and Sons of Madras, Badareedas Rai Bahadoor of Calcutta, Messrs. Motilal Dayabhai & Co. of Bombay, Sugamchand and Subhagachánd of Jeypur, and others, 1911--Agra.

·चतुर्थ सर्गः। । ८३ पि. यर्. व्याण्ड् सन्साद्या विपणिनिपुणास्ते जहुरयो जगत्यस्मिन् ख्याता जनसदसि राजप्रतिनिधेः । जना बाहादूरा: कति च बदरीदाससहिताः समेता मान्द्राजात् नवविपणिसज्जामरचयन् ॥ २४ ॥ अभूत्तस्मिन् गेहे सुमतिमतिलालच जहरि- दयाभायौ ख्याती विपणिभुवि बम्बानगरतः । अभतां रत्नानां सुगमसुभगौ हौ च जहरी निषेवाते पण्यं कृतमिदमरण्यं जयपुरात् * ॥ २५ ॥ तदागारे द्वार विलसदुपचारे निशि दिवा दृषड्जौरीमतिः परमरमणीया विरुरुचे । न तादृक्सौन्दयं नृशि मुकुरे विम्बितमभत् शिरोरत्नं कौतेर्जयति यदिदं शिल्पविदुषाम् ॥२६॥ एका तत्र च बालवन्मसहिता मर्तिर्गवौ सुन्दरी शुक्ला सा च दृषत्मयौ च ददृशे तन्मन्दिरान्तर्जनैः । वम्बा---Bombay, नयपुर-Jeypur. + पाषाणनिर्मितट्रव्याणा विवरण ददाति (२६-३२)। These stanzas (26-32) refer to the Stone-ware Exhibits that are found preserved in the Main or Sales Gallary and in the Loan Collection Gallery नयतीति कालनिरपेक्ष- तया वर्षमान प्रयोगः। * "The Jeypur and Jodhpur marble idols, figures &c. are worthy of study, and amongst the latter a large model of a cow and calf is specially commendable."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । वाटी -थाल-रिकाबमित्यभिहितान्यन्यानि चित्राणि च* द्रव्याणौक्षणतच यानि सहसा निघ्नन्ति चक्षुर्गतिम् ॥ २७ ॥ अस्मिन् प्रस्तरबुवमतिरपरा, सा प्रेक्षणीया पुनः तैस्तै व्यवरैषविरचितैः सा वीक्षिता सम्बभौ । मर्मर्-प्रस्तरमूर्तिचारुघटने विख्यातमुख्यातिका नान्ये सन्ति सुशिल्पिनो जयपुरात्ते यादृशास्तादृशाः ॥२८॥ आश्चर्या भुवि बुद्धमूर्त्तिरियमप्यत्युत्तमाऽमानवौ शिल्पागारमलङ्कतं खलु यया तज्जातया सुश्रिया । ईषड्यानपरायणा सवसना क्लृप्ते च पद्मासने यां संवौच्य च केत्र शुष्कहृदया भक्तबाऽगमन्ना ताम् ? ॥२९ (युग्मकम् ।) भम्यां ताजमहालमित्यभिधयायुद्ग्रौवकर्णञ्च यत पाषाणेन तदन निर्मितमभूत सत्मन्दिर मन्दिरे। यत्सौन्दर्यविलोकनेन जनता जाता पुरा स्तम्भिता तहत्तत्र समौक्ष्य विस्मयरसाक्रान्ता न के वाऽभवन् ? ॥३०॥ "In the section devoted to jade and pubec marble will be found a series of cups and saucers of exquisite workmanship and finish." a101-110- रिकाबेत्यादय. भाषाशब्दा'-Cups, plates, saucers &c. &c. + दृषनिर्मिता बुद्धमूर्तिर्वर्णिता हाभ्याम् (२८-२८)। # "The alabaster model of the Taj of Agra is much admired." This was made by a Delhi artist, ·चतुर्थः सर्गः । ८५ PALAMANA . R पौष्पं भाण्डमदर्शि तत्र च पुनर्गोयालियमितो वर्णेचित्रविचित्रितं मुकुरवत्स्वच्छं प्रभाभासुरम् । नानाधातुविभक्तिभाण्डरचनातात्पर्य चड़ामणे- स्तदेहस्य कधैव कैकमुखतो वक्तर्विनिध्पद्यते ? ॥३१॥ अाग्रातचतुरङ्गखेलनगृहं वात्रिंशता कोष्ठके- याप्तं तप्तसुवर्णभादिघटितैः सर्वाङ्गगौरास्तति। बालक्रीड़नपुत्तलानि च पुनर्नानाविधैवर्णकै- रानौतानि च तत्र चारसदने कोष्ठच यैर्दीपित: ॥ ३२ ॥ काश्मौराद्भरिभाण्डं प्रकटितमभवत् ताम्बधातोस्त्रपोच प्राज्येस्तचैव तुम्बौसदृशगलधरैस्तत्फलस्थलगभैः । कुम्भः संख्यामतीतैरपि लसदमृतप्राशनारम्भपात्र- व्यस्तैस्तैर्विचित्ररथ नवरचितैः सोऽथ पूर्णः प्रकोछः ॥३३॥ "The Gwalior flower vases and other articles made of Sand stone are very excellent." तदेहस्य-प्रदर्शनीग्रहस्य । + This stanza speaks of the Chess-table from Agra, 32 compartments of which were all of white stone कीठ -प्रकोष्ठ , room. + विविध-धातव-पाषाणा विवरण ददाति (३३-४०)। These stanzas refer to the metal-wares preserved in the Sales Gallery and the Loan Collectien Gallery "There will be found three well-marked forms of ornamentation in the tenned. coppon of Kasmit and Peshwar, such as the designs of osettes spirally arranged on a black back-ground Of enamelled and immello-wares, fiom Kasmir has come a large assortment of copper and brass enamels and a smaller and finer series of silver, The designs are the Shawl and the modern plane-leaf and ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । ब्रह्मत्याख्यातदेशाज्जनपदजनतो राजतं पात्रमेक वाटोत्याख्याप्रसिद्ध लसितजनगणे सङ्गतं तत्र गेहे। यस्मिन् नानाविचित्राः कुशलकृतिकता मूर्तयः सन्निविष्टा काठां यच्चारुकारो: स्पृशति गुणगुरोर्वाग्वयं नान कृत्वा ॥३४ थालादिनाम्नी कनकस्य पाली शय्येव सा किं स्वपतां सुगाली ? । यत्नोपधानं रजतादिपा लौहं कटाहादि त यातिमात्रम् ॥ ३५ ॥ चूड़ामणेरुत्तमपुरुषस्य भहंसवंशप्रभवस्य तस्य। जन्मादित्तान्तशतश्च चित्रं व्यलोकि पात्लेषु च तत्पवित्रम् ॥ ३६ ॥ rosette.” gat -Long gourd (cucurbita lagenaris), 98 sfa 1791 तत्फल- स्थूलगर्भे -तुम्बी फल सत् पृथुमरित्यर्थ । "A splendid display of gold and silver will be found in the Main Gallery The series from Burma are of specially high merit and bflut}," 2181–97151817, Excellence, superio1 ity. #18 - Artist, + "The cupper and brass wares are engraved, etched, rapoussed or otherwise ornamented. Copper rapousse of Jey pur are better finished and cheaper." अतिवदारुतित्वात् "खपता शय्येव सा कनकस्य पात्रौ"ति उत्प्रेषिता। थाल- स्थालम्, Caldron &e. # The six stanzas give examples of the ornamented and apousse works upon the metal-wares mentioned above षडभि. झोकै स्थालादिपात्राणा गात्रेषु यानि चित्राणि आसन्, तान्येव कथयतीवि द्रष्टव्यम् । उत्तमपूरुषस्येत्यादि-श्रीरामचन्द्रस्येत्यर्थः ।

·चतुर्थः सर्गः। रामं वौक्ष्य दधाव वनविकटा सा ताड़का राक्षसो हत्वा तां, स्मरवैरिणो दृढ़तरं रामेण भन्न धनुः । वैदेहीकरपौडनात् परतरं रामेण रामानं सर्व तत्र विचित्रमर्तिभिरभन्मन्दर्शितं शिल्पिना ॥ ३७॥ रामो दण्डकमभ्यगाच्च विपिनं ताताज़या सौतया यस्मिन् सूर्पणखा बभावभिमुखौ रामे सकामाकृतिः । निष्प्राणे खरदूषणे, खभगिनौं संवीक्ष्य निर्नासिकां चुक्रोधाथ दशाननो निरशनस्तच्चिन्तयाऽभन्निशि ॥ ३८ ॥ वैदेहौहरणे जटायुमरण तेनैव सम्पादित रामश्चापि वने वनेऽभमदवाक् सौता समन्वेषयन् । क्षाराब्धेनिंगडं ततः समभवत् लङ्गेश्वरस्यागसा योसौ पर्वतसंक्रमं हृदि वहत्यद्यापि सोद्यद्ध्वनिः ॥३६॥ सौतोहारमथाकरोत् स भगवान वंशेन हंसोपमः कृत्वा रावणकुम्भकर्णनिधनं योऽगादयोध्यां ततः। एतत्सर्वमदर्शयत्यतिमया रामस्य रामायणं तस्मिन् शिल्पिवरो नृविस्मयकर स्थालौस्थले निर्मले ॥४०॥ एवञ्च चित्राण्य थ सर्वगात्रे पात्राणि धृत्वा सदने सुपात्रे * तब-पूर्बोल्लिखिताना स्थालादिपात्राना गात्र इत्यर्थः । परशुरामाईनम् । रामेण रामाईनम्-श्रीरामचन्द्रेण 13 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । रेजुः पवित्राणि च तानि तानि खया श्रियानौतनवप्रभाणि ॥ ४१ ॥ (षभिः कुलकम् ।) बुलन्दनगरादभूत् वरगला सुतुङ्गोदरी घटी घटघटान्विता द्युतिमतौ मृदां पौवरौ। अलावुसदृशी पुनर्विविधकुण्डभाण्डान्विता नरेन्द्रविहिताजया वरगृहं तदेकं श्रिता * ॥ ४२ ॥ आसौना गड़गड़ेका विमलनलयुता धमपानस्य पात्रो रत्नश्रेण्येव भक्तमा प्रणमितचरणा स्वर्णरौप्यैः सहासौत् । यन्मल्यं लक्षमुद्रा दिशि दिशि विकिरच्चारुभाभासमाना नान्या यस्या: समाना वियति गृहभुवस्तत्र कोठे स्फुरन्तौ ॥४३ निगुम्फितेका कनकस्य रज्ज्वा खजातये स्मार्पयतीव लज्जाः । मुक्तामणिखक युगलप्रकारा त्विषः स्म सम्पुष्यति याऽथुदारा ॥ ४४ ॥ मृनिर्मित द्रव्याचा विकृति. क्रियतेऽनेन। This stanza. refers to the pottery and clary models. "The best known styles of Indian pottery are Bulandshahar, Rampur, Peshwar, Multan and Vellore. The Lukhnow models are of highest artistic value.” + सुवर्णादिनिर्मितद्रव्याणा साधारण वर्णना क्रियते (४३-४६) । These stanzas describe some special jewellery articles displayed in the "Jewellery Court" alluded to in stanzas 23, 24 and 25 above. गडगडा-भाषाशब्दोऽयम, P.er Hooka. नलम्-१e Pipe + मुनीराचता माखा (Necklace) वर्मयत्यनेन ।

·चतुर्थः सर्गः। हिरण्यैः सङ्गि खचित्रमिव तत्रैकमुकुट जितञ्चक्रे सर्व, नृपतिधनगवं स्म तुदति । यदीवाने होरं त्वसितमणिकौरं किल जयत् विषा डिम्बाकारं नरनयनमुद्रां वितनुते * ॥ ४५ ॥ हिरण्यशकटं वनात्प्रकटभावमानन्दनः। रातमिदं स्थले करिणि चारुदन्तोज्वले तथैव तरवारिकाप्रभृतिरस्त्रशस्त्रावली बभौ जयपुरादितो विविधवीरहर्षस्थलौ ॥४६ ॥ लौहवर्मा च तथा समागतं वोरदेहसदने यदायतम् । यच्च धारयितुमक्षमोऽधुना यत्र भान्ति पुरुषे न तगुणाः ॥ ४७ ॥ * सुवर्णनिर्मित मुकुट (Diadem) वर्षयत्यनेन । असितमणिकौर-विहगाकारण निर्मितमसित- माण (Sapphire) नयत् इत्यर्थ । निज तेजमा चक्षुर्गति हन्ति तत्सर्वदैव इति भाव.। + The first two lines refer to the golden Howdah firom Benares. वनादान- न्दत --भानन्द काननात्, काशीप्रदेशादित्यर्थ । Price-Rs.5,000. + प्राचीनानां युद्धोपकरणानां विवरण ददाति (४६-४७)। The cut steel and nart of Jeypur, Jodhpur, Udaipur and Hyderabad are referred to by the two stanzas (46, 47) “The art of steel carving has all but disappeared from India." "In the Loan Gallery are to be seen admirable series of examples of this art."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । दृढ़ा च नानाविधचर्मपादुका यादिभषा च समुन्नतांशुका । समेत्य लोका ददृशुर्मुदाबहे सुसज्जितां तामथ तन्महामहे ॥४८॥ तस्मिन् सन्मणिरत्नपानमधिकं विद्युल्लतागाववत नेत्रोन्मीलनतां विडम्बयति यत् तत्तच्च सम्पश्यताम् । काचैराचरितानि तानि च पुनर्नक्तं प्रदौपार्चिषा- मासनाच्छतदीप्तिमन्ति परितः सञज्ज्वलुज्योतिषा+ ॥४६॥ अबकः प्रतिविम्वधारिमुकुरः कोण चतुर्भिर्युतः दृष्टः खच्छतरः स चारुरचनैः काचैः सुतुङ्गाकृतिः। यं तचाप्यथ पश्यतां मुखशतच्छाया भवेत्केवला ब्रूते किन्तु गिरं न तब मुखरे नणां मुखेऽपि स्थिते ॥ ५० ॥ अनैवैका गृहभुवि पुनः सर्वदक्षप्रकोष्ठे बौद्वौ मतितिशतरुचिर्द्रव्यगोयथगोष्ठे। - चर्मनिर्मितद्रव्याण्युल्लिख्यन्ते । "In Ahmedabad, Suret and Baroda, a remarkable industry exists in carving rhinoceros hides. Shields, caskets and other subjects are made in hide half-an-inch in thickness." * काचनिर्भिनद्रव्याणा विवरणं ददाति (४६-५१)। These stanzas (49-51) refer to the collection of glass-war es and mosaics 'वानि'-प्रसिद्धानि द्रव्याणीत्यर्थ ।

·चतुर्थः मर्गः। स वर्णाश्चिना: समुकुरदृषन्मन्दिरे मन्दिरान्तः सम्यक्काचैर्मनुजनयने तत्र कामं विभान्त: * ॥५१॥ सज्जाऽशनानां खलु बौद्धमत्ते- रासन्नदेशे जठरप्रपतः। मेमाख्यनार्यो विदधुः प्रयत्ना- नत्रैव काश्चिद्दतचारुरत्नाः ॥ ५२ ॥ बेल्लारेबहुधा कपाटनिचयास्तद्वन्म हौशूरतः पञ्जाबाच्च तथा विचित्रफलका काष्ठक्रियामूर्तयः । छादो गेहवरस्य तैरपि जनैः कोष्ठे कृतः शिल्पिभि- यत्मादृश्यकथा न चास्ति जगतीत्येवानुमानं मम ॥ ५३ ॥ "In the alcove of the room is a perfect exemple of pure Burmese work in the shape of a shrine of curious-coloured glass music, copied from apagoda in Rangoon.” दक्ष प्रकोष्ठे-दक्षिणस्या टिशि वर्तमान प्रकोष्ठ । * Thiş refers to the alcove of the room which served the purpose of a refreshment-room, the walls of which have been panelled with a series of steering charrs, taken from river buuts. 29191 fle. Chairs &c. t काष्ठनिर्मितद्रव्याचा विवरणं ददानि (५३-५६)| These stanzas give description of the splendid display of articles under Wood-u'ork which might be divided into two sections, viz., Architecture and Furniture. “Dispersed throughout the Exhibition-building will be found cei tain small rooms, balconies &c. which are the reproductions of work in wood from the Punjab, Bombay, Burma and Madras." "The Bellary door, the Mysore door, the Punjab-room are referred to by this sloka." "The outer windows and facade of the Punjab-room are modelled upon the Sikh-patterns of wood-carving,” छाद.--Roof , कद एव छादः ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । HARMA चतुःसिंहोपर्थक्षतमधिकमात्मद्युतितति खयं संविभयो जनदृशि महाविस्मयकरः। समायातो ग्रीष्मालय * इह तथैकश्च रुचिरो मठस्यांशस्तहत् भरतपुरती गुर्जरभुवः। ॥ ५४ ॥ नेपालाद्गृहरत्नमेकमुदभूत तइत्तिवाङ्करत: कायौहारभुवश्च दारुरचितो दृष्टो गृहांशः पुन: । ब्रह्माख्यादपि काठकारुपुरुषैर्नानाविधा मूर्त्तयणा- स्तबद्योधपुराभवाख्यनगरात् खटादयो दर्शिताः ॥ ५५ ॥ This summer residence came from Mysore, price--Rs 437. + “Passing round the gallery to the extreme right, there is found a sandstone facade. This was intended as the residence of the court-barbai, some 80 years ago With the permission of H. H the Maharaja of Bharatpur, portions of this home have been conveyed to Delhi." “Gusrat ioum is designed to exemplify the Jaina style of architecture and ornamentation.” $ “Nepal model House will be found against the westein wall of the mainhall It is a faithful copy of one of the palaces in Nepal. The style zs Chiese." "Alongside of the Jodhpur Jharoka is a section of a house given by the Maharja of Travancore which is identical with the houses of the people of the state." § "It has been specially contributed by the Maharajı of Bhavnagar and is intended to demonstiate all the best features of an 18th century Rajput Chief's house in Kathawarus पा “It is not until the Bur mese 10om is reached that the quintessence of fragile and delicate wood-caiving stands revealed. The numerous articles of furniture are selected to exemplity the best features of Burmese art." । खट्वादय.-te. Articles of furniture, such as cabinets, book-cases, escriptoires &c. collected in Madras-room, ·चतुर्थः सर्गः। १०३ mmmm त महौशूराव्यं विविधममलं चन्दनवन- द्रुमोद्भूतं वाक्मप्रभृतिनवनाम्ना परिचितम् । तथा सिन्दूरादेरधिकरणजातञ्च शतश: * कलायाश्चातुयं प्रथयति च यत् शिल्पविदुषाम् ॥ ५६ ॥ आनौता नरकामिनीप्रतिकृतिचित्रा मगर्निर्मिता काठानाञ्च तथा बभावविकलं नाना फलं कृत्रिमम् ।। यदृष्ट्वा प्रकृतं कृतं फलमिति व्याख्यातमासौन्नृणां वक्तं नैव हि शक्यते च तदिदं नाद्यापि यहिस्मृतम् ॥ ५७ ॥ ढक्कातः खलु शङ्खनिर्मितमभूत् शङ्खादिकं भूषण नानालङ्कतयो निबद्धरुचयो वङ्गादिभूयोषिताम् । काकिन्यादिकतञ्च चारमुकुराकारादि नानाविधं द्रव्यं तत्र विभासि कश्च कुशल: संख्यातुमेतत्तुनः ॥ ८॥ तरुणमरुणवर्ण, धावितानेककर्ण नवनवमतिरम्यं, भभूतां गात्रगम्यम् । * *Samples of the finest collection of Sanilul wood have come from Mys01e &c. The idols from Mysore and two or three cabmets are of a most exceptional high order * "Frum Vizigapatam have come horn veneered over Sandal wood boxes वाकस-Boxes “Mysore stands pre-eminent for inlaid wood-carving and sandalwood," + Refers to the wooden figures and wood-made fruits from Burma , Rutlam and Ratnagiri and other places. HTI --The Burmese. * शङ्खनिर्मितव्यापि वर्ण्यन्ते । Refers to the Shell-works of Dacca, ·१०४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । बहुविधनिभयासीत्तत्र काश्मीरमलं जनदृशि परिभातं शालनाम्ना दुकूलम् * ॥ ५ ॥ कमलकुसुमलेखानिर्मितं चारुवर्ण किमपि च परिभाखत्युष्पवदृक्षपर्णम् । कृतिषु सुनिपुणैर्यन्मूत्रकार्येण नौत तदपि वसनमुच्चैः शालनाम्ना परौतम् ॥ ६० ॥ धवलमरुणमेवं, किमपि च खलु पीतं, शालशब्दं भुवीतम् । यदभिखचितगात्रो गौरवान्यः समाज: तदिह किल दुकूलं शिल्पगेहे रराज ॥६१ ॥ न केवलं शीतमिदं निवारयेत् कृतं जनानां बहुमानमानयेत् । निषेव्यते यद्गुणिनां प्रहर्षण- धनव्ययैश्चापि धनोन्नतैर्जनैः ॥ ६२ ॥ यत्नवद्भपसेवं काश्मीर-शालवस्त्राणा वर्णना क्रियते (५१-६४) | These 6 stanzas refer to the superb series of Kásmér Shawls, lent by the Maharaja of Káśmír "The walls and ceilings of the Hall are covered with beautiful specimens of Carpets, of which one of the largest in blue and gold, have been specially made in Kasmir." + शालेति शब्दम् तं तहुकूल रराज इत्यन्वयरीति.।

·चतुर्थः सर्गः। कामोरदेशोऽस्य जने विधाता रोमावली पाशविकाऽस्य माता। भाता पितुस्तस्य तथान्यदेशः खयञ्च वस्त्रात् सकलाविशेष: * ॥ ६३॥ नानाविधाकारमभिप्रयातं यदेव भाखद्भवने विभातम् । सञ्चषु वस्त्रेषु च यदिशालं तदेव भाति स्म गृहेऽत्र शालम् ॥ ६४ ॥ (षडभिः कुलकम् ।) रत्नाड्या मणिहौरकाञ्चनचमत्काराकतिर्गालिचा- ख्याता लौकिकतल्पपट्टमहिषौवैकापि या भतले । साप्यस्मिन् वरदेखरस्य नृपतेः कोषान्ममभ्यागता यन्मल्यं कृतिभिस्त्रिलक्षगणिता मुद्रेति सङ्कीर्तते ॥६५॥ कौषेयाणि च राङ्कवाणि च तथा क्षौमाणि पट्टानि च प्रादुर्भुतसुवर्णबिन्दुखचितान्यन्यानि वस्त्राणि च । पस शालनामकदुकूलस्य जने प्रसवस्य विधाता कर्ता काश्मीरदेश'; काश्मीरदेशप्रभवमिदमित्यर्थः । पाशविका पशुसम्बन्धिनी रीमावली अस्य माता , पशुलीच: जातमिद, पशुचीमनिर्मितमित्यर्थः । पन्धदेश अस पितुः काश्मीरस्येति यावत् भाता भवति सम्बन्धेन । + "On the walls of the Loan Collection Gallery will be seen the famous Pearl Carpet of Baroda. This is woven on a field of Pearls, the pattern being in turquois, emeralds, rubies and diamonds. Its cost is about Rs 3,00,000 (or £20,000)" गालिचेति ख्याता, भाषाशब्दोऽयम्- Carpeth 14 ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ईयुर्मालदहादितोऽमृतसरात्कामं महौशूरतो मुल्तानादविमुक्ततो मुरशिदाबादाच्च बम्बास्थलात् ॥६६॥ पारङ्गाबाद मेविलसितमभवत् "साहि"संत्रं टुकूलं कार्पासानां तथोच्चैरपि च मणिपुरात् मूल्यवद्भरि तहत् । ठानादिः क्षोमवस्त्रादिषु च कुशलतां दर्शयामास गुर्ची तहदयुक्त प्रदेशादपि च सुनिपुणा ये पुनावासिनश्च * ॥६७॥ (युग्मकम् ।) दृष्टाऽस्मिन् रुचिराकतिः किल जगदाव्याश्च शुभ्धा नवा मूर्त्तिश्चारुतरेभदन्तरचिता तदर्शनीमण्डपे । काली पूजयतस्तथा मुरशिदाबादात् समभ्यागता तत्रैका खलु चित्रकार्थविदुषा मूर्तिश्च सन्दर्शिता ॥ ६८ ॥ - * नानाविधक्षौमवस्त्रादीनां वर्णना करोति (६६-६७)| These two stanzas describe the collection of silk and other Fabrics, Muslins and Embroidery and Braiding works "The most important centres of the Indian art silk manufactures may be said to be, Amritasar, Multán, Máldah, Mursidabad, Aurungabad, Benares in the United Provinces (युक्तप्रदेश), Mysore, Tháná (ziaife), Poona, Bombay, Manipur &c. &c." sragan:- Fittyệarai "Of the mixed fabrics, the most curious are the applique -of Manipur" "Gold wire and embroidery is largely made in India." “साहि"सजमिति-साहौति कौषयवस्त्र विशेषाणा प्रसिद्धा सज्ञा । This priceless piece of solid gold embroidery was placed in the Loan Collection Gallery, कौषेयाणि-Silken , रामवाणि--Woollen ; क्षौमाणि - Limen + गनदन्तनिर्मितद्रव्याणा विहति करोति (६८-७१) । "Tew articles are handled with greater skill and neatness in India than Ivory There are numerous important centres in each of which the carvers have attained high proficieney." The more important are Mursidabad, Moulmin, Travancore, Delhi and Mysore, ·चतुर्थः सर्गः । १०७ ध्मः सर्जरसस्य गन्धगरिमण्युज्जम्भमाणे * त्वरा तत्रासौबलिकर्म यपनिकटे तत्पश्यतां दर्शने । छागच्छेदम थाकरोत्यकृतवच्छेत्ता पशूनां पुन: साद्याथस्ति ममान्तरे स्मृतिपथे मतिश्चमत्कारिणी ॥ ६ ॥ (युग्मकम् ।) धवलकिरणजालं तत्पुनस्ताजमहालं पुनरपि ददृशेऽस्मिन् पार्श्वगद्रव्यमालम् । गजदशनकतैका संस्कृता पाटिनाम्नौ हिमकिरणसवर्णा संस्थिता तत्र धानि ॥ ७० ॥ शय्यानामपि मार्जनौ च धवला मातङ्गदन्तोत्थिता नवासौदय दर्शकस्य हृदयं विस्माययन्ती रुचा। त्वम्भाण्डं विविधं हयोपकरणं तच्चर्मवादिक बौराणामपि गावभूषणशतं तस्मिन्नभन्मज्जितम् ॥ ७१ ॥ नानाचित्रपटौ-तथात्र शवरौवेशान्विता पार्वती हस्ते चारुधनुः शरांच दधतौ बम्बा-पुना-भमितः । गन्धगरिमणौति-तत्र (मन्दिर) इत्यस्य विशेषणम् । उज्जृम्भमाणे इति-“यूपनिकटे” इत्यस्य विशेषणम्। + एकत्ताजमहालमन्दिरमपि गजदन्तनिर्मितमासीत्। पाटिनामी-2.e. The beautiful ivory Sítal-pátr. + इत पर्यन्त मनदशनकृतद्रव्यविवरण प्रदत्तम् । For the last two lines, Vide notes on stanzas 46-47. “Baroda stands out prominent for its carved rhinor ceros hede shaelds and Tanjore for its carved steel weapong" ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । अन्या मन्दिरगामिनी करतले गन्धाब्यपाषं वह- न्त्येकं दृष्टिपथे बभौ समुदिता या शिल्पकौतिः परा ॥७॥ आलोयारनृपेण दत्तमुदभूत् पुस्तं गुलिस्ताभिध मल्यं यस्य च पञ्चसप्तसहिता मुद्रा च लक्षाभिधा । तहत्पण्डितजानकी समददात् मीच रामायणौर- राग्रातः शिशुखेलनानि च पुनदृष्टानि सृष्टानि व ॥ ७३ ॥ विख्याता भुवि भारते मुरशिदाबादस्य चान्तर्गता वैषाणोत्थितकारुकार्यकुशला खाण्डादिनाम्नौ च भः । पल्लौ च त्रिचिना, त्रिवाङ्गुरमपि ब्रह्मप्रदेश: पुन- मुंङ्गेर् श्रीनगरं जलन्धरधरा तद्दच्च मान्द्राजभः ॥ ७४॥ f994zifa queima I The poet now gives a description of the Fine Arts "Fine Arts may be referred to two sections (0) Statuary and castings in marble, brass, bronze &c. and (6) Flat decoration, as pictures, binding &c.” “On the left is exhibited for the first time and represents Parvati as Shabarı, the forest or Bhil-woman. That on the right is a Hindu Lady walking to the temple." "This was shown at the Paris Exhibition." † Perhaps one of the most attractive features of the Exhibition may be said to be the collection of ancient boohs. Of these, special mention may be made of the Gulistán from Alwai, kindly lent by the Maharaja. This copy is valued at Rs. 1,75,000." "A single page was written in a fortnight and the whole work in 12 years. The borders were painted by Natha Sha and the illustrations by Gulám Al Khán." I "Rái Báhádur Jánakínáth Pandit of Delhi has contributed a most interesting series of 72 pictures illustrative of the scenes in the Ramayana." These extracts have been tuhen from Dr, Watt's Handbook of Delhi-Exchabition. - ·चतुर्थः सर्गः। एतस्मादपि देशतोऽपि विजनग्रामादितो वान्यतो वैषाणानि भवन्ति शिल्पविदुषां व्याणि भोग्यान्यहो। इत्यादि प्रचुरं तथा रतलमादृष्टं बभवाद्भुतं निःसादृश्यवचोऽथ रत्नगिरितो द्रव्यञ्च काष्ठोद्भवम् ॥७५ (युग्मकम् ।) न जात एतादृश उत्सवोऽन्य- स्तद्दर्शको यश्च स एव धन्यः। न लोकयिष्यन्ति पुनश्च सन्तः यत्तादृशं सर्वभुवं धमन्तः ॥ ७६ ॥ द्रव्यं तथेत्यादिकमन्यदन्य- दन्यप्रदेशादपि यत्तदन्यत् । निवेदितं किञ्चिदिदं समाप्तं ममाप्यभूदृष्टिपथं यदाप्तम् ॥ ७७ ॥ इति श्रीधोखरौवे दिलिमहोत्सवे खण्डकाव्ये शिल्पप्रदर्शनीविवरणी नाम चतुर्थः सर्गः । * वैषाणद्रव्याणा वाना क्रियते (७३-७४) | These two refer to the Hom. wares (73-74). "In Ratnagir Bison born is carved in candelabra, table ornaments, Card-trays &c. Peacock-feathers are worked up into fans, boxes and other articles." रतलमात्-Rutlam, विजनग्रामात्-Vizianagram. खाग्डा-Khāgra in Mursidabad ; पल्लौ च त्रिचिना-Trichinapally.

·NECD पञ्चमः सर्गः इत्यं दिल्ली नृपकतमहव्यक्तशोभासहस्रा पर्चप्रेक्षाप्रमुदितजनक्षिप्तदिसंख्यवस्वा । नानादेशात् जनपदगतेलृप्तजम्बालमाला सर्वोत्कृष्टा समजनि रुचा सुन्दरी श्रीविशाला * ॥ १ ॥ तत्काऱ्याणां कियदपि पुरात्तमात्रोत्सुकाना- मस्माकं नो वचनगरिमा केवलोत्साहगानाम् । येषां दिल्लौ न नयनगता, तेन येषां विषाद- स्तेषां मोदादियमपि कथा, याच्यते सत्प्रसादः ॥ २ ॥ (युग्मकम् ।। महः-उत्सव । दिक सख्येत्यादि-दशदिवसमित्यर्थ । जनपदगते.-लोकाना दिल्या समा- गताना धरणचारणादित्यर्थः । नम्बाल.-कर्दम (mud, clay) | + राज्याभिषेकानीभूताना विविधाना कृत्याना (Durbar Functions) किञ्चिहिवरम दातुमुप- क्रमते। तत्काऱ्याणाम्-दिल्लमा सम्पादिताना विविधतत्यानाम् (Functions)। पुरातत्तेत्यादि -ऐतिहासिक विवरणं लिपिबद्धं कर्तुमुत्युकानाममाकमित्यर्थ । अस्माक (ive, कवे.) वचन ·पञ्चमः सर्गः। आक्रौड़नख भुवि, रम्यतरे सुवारे वादोः सहस्रशतसैन्यगणप्रचारे। इंराजराजपुरुषैः कृतसन्निवेशे ब्राह्मी स्तुतिः समुदियाय च तत्प्रदेशे * ॥ ३ ॥ विध्यत् सर्यस्तुहिन किरणो धावत: प्रत्यहं खे विश्वप्राणः पवति पवनः सन्ततं यदयेन । दूरं सर्वं प्रणत शिरसा तं स्मरन्तः प्रणेमु- गीतिस्तस्य स्तुतिमुखरिता सा वियत्युत्पपात ॥ ४॥ अड्वं तन प्रणतपुरुषेणरितं, चापरावं सैन्यश्रेणीमिलितवदनैः स्निग्धमुहीयमानम् । इंधं भिन्ना परिणतफला पतसक्तिः पुराणी प्रादुर्भूता मधुरमधुरं वाद्यदौर्चीकताङ्गा ॥ ५ ॥ - गरिमा वाक्पटुत्व नास्येव इत्यर्थ । इयं कथा--कोयते इति शेष. । याच्यते--अस्माभिरिति शेष । तत्काऱ्याणाम् इयं कथा इति सम्बन्ध । दिल्लयां सम्पादिताना विविधाना कृत्याना मध्ये, पादौ परमेश्वराराधनरूप शुभकृत्यम् (State Church Service) afara (-6) "His Excellency the Viceroy attended DIVINE SERVICE to-day (Jan. 4 Sunday) at 11 A. M. The service was held on the western Polo-ground. There was a large attendance, and the scene was most impressive." वाद्यैरित्यादि-“The Massed Bands-British only-were on the grand Band's stand.” सैन्यगणेत्यादि- "The troops were drawn up on the north and south sides of the Pologround." + वं-परमेश्वरमित्यर्थः । गौविस्तस्येत्यादि-The effect of the prayers and responses that rolled across the plain was most effective." "The service was opened by the Psalm “Dominus Regnavit," very finely ·दिलिमहोत्सव-काव्यम् । सम्पाद्यैवं प्रणतशिरसा कृत्यमेशं विधितो दारैः साई प्रतिनिधिरयं लण्डनेशस्य भर्तुः । कल्याणाशीर्वचनरचनैस्तत्र गम्भीरघोषैक रानन्दोत्यै यजयरवैः पूजितोऽभ्यर्थितश्च ॥ ६ ॥ महोत्सवेऽस्मिन् पुनरप्यभन्नवो हविर्भुजो नक्तमहो ! महोत्सवः । हिरण्यशुक्रद्युतिभाखरान्तरे विसंख्यकाहऽप्यथ सौरवासरे ॥ ७ ॥ दिल्ला वहि: प्रान्तरभूप्रदेशे नृपाज्ञयाविष्कृत-तविशेषे। अपरि लोक सहसा स्थलन्तत् अभौक्षयाऽनेकशताननं यत् ॥८॥ rendered by the choir of soldiers." "A hymn was sung and the words were taken up by the standing congregation." प्रणतपुरुषेण-One of the Ministers, पुराणो सूक्ति -The Psalm. वैध भिन्ना-अस्या अझैं यानकेनीचारितम, अपराई मिलितै सैनिक पुरुषै , अतएव हिचा भिन्ना । वैधमिति विधाशब्दात्स्वार्थिकः पञ्। * पाशीरित्यादि-Refers to the Sermon delivered by Bishop Copleston and to the Thanksgiving pronounced by him, + अग्निक्रीडीत्सव (PY ROTECHNIC DISPLAY) किञ्चित्कथयति (७-१३)। "There was a superb display of Fire-works this night (Jan. 2) on the Maidan in front of the Jumma Masjid." नतम्-रात्रौ। हिरण्षशुक्रेत्यादि-This line refers to the grand illumination of Delhi on the same evening, ·पञ्चमः सर्गः। ११३ सन्ये हिरण्यं कुसुमं पवित्र कचिदमद्भातमतीव चित्रम् । कचिच्च चन्द्रातपवत्प्रकाशे नानाननो वह्निरलञ्चकासे * ॥६॥ ततः खधपस्य च सम्प्रसारणं वियनमाक्षकदम्बकाननम् । उड़ोरुड़ो: सृष्टिरुडोरुडोः पुनः प्रदर्शित: कारनृणां । महान् गुणः ॥१०॥ महोत्सवेऽस्मिन् ज्वलिते खधूपे तारावतारे सति चैकरूपे । विदुर्न ताराः स्म वियत्प्रचारा- स्ताराच तस्मिन् ज्वलनावतारा: ॥ ११ ॥ लसंस्तरुस्तत्र सुवर्णवर्णः फलत्फलैयसमलैः सपर्णः मुहर्त्तमात्रं स वियहिहारी समापतकर्मरशब्दकारी॥१३॥ “डलयो रजयोथैव शसयोर्वबयोस्त था । वदन्त्येषा हि सावखंमलद्वारविदी जना" इति 'मलोदयकाव्य-व्याख्याने श्रीमद्भिक्षुपूज्यपादभास्करानन्दतवचनम् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । + TIETTA - Messrs. Brock & Co, of the Crystal Palace were in executive charge of the Fire-work-display. * विदुः सम-लीका इति शेषः । 15 ·११४ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । शून्ये च षड्मतिरधिष्ठिताऽभूत् ह्रिया परास्तेव च तत्र विद्युत् । नारीभिरेषोज्वलितोज्वलाभिः सुवर्णचन्द्रप्रतिमेव भाभि: * ॥ १३ ॥ गाबावनववरवर्मलसन्मणीनां संक्रौड़नं रणरसायमनौकिनीनाम् । संसदगृहे समजनि चिमिते शुभाहे तद्दर्शनोन्मवसमाहृतनृप्रवाहे ॥ १४ ॥ निषादिनो भटपतिसम्भृताजया प्रतस्थिरे रणभुवि संयदिच्छया। कृते तथेङ्गित इह सुप्तये, हया. क्षणाच्च ते भुवि सुषुपुर्गलभयाः ॥ १५ ॥ * षडमूर्ति -Refers to the collosal fire-portraits of the Duke and Duchess of Connaught, Lord and Lady Curzon, the King and Lord Kitchener. नारीभि.-अग्रिमयौभि स्त्रीमूर्त्तिभिः । अधुना सैन्यक्रीडाप्रदर्शनं (ASSAULT-AT-ARMS) कथ्यते (१४-३३) । "The Assaultat-Arms took place in the Durbar Amphitheatre (on the 3rd and 5th), where some 8,000 spectators assembled. The Viceroy and the Lady Curzon being among those present." त्रिमिते-~"इनिविषये सख्यावाचकशब्दस्य पुरणार्थत्वम्" इत्यनेन पदसिद्धि., त्रिभागवत् । * "The 8th Bengal cavalry gave a really grand cavalrry display, their final charge at the gallop, their lances in the rest, being magnificient," संयत्-युद्धम् ।

·घञ्चमः सर्गः। हयाश्च ते भुवि शयनं समाश्रिता- काशिरे हतगतयो यथा हताः । तिरोहिता हयवपुषा च ते जना- नलध्वनि बहु विदधुर्गतखनाः * ॥ १६ ॥ जनोऽपि कस्तुरगघटां ततः शनैरुपानयन् द्रुतं ययौ स एकल: स्मितमकलो मुटु स्मयनन । खपृष्ठग विना जनं द्रुतगतयोऽव॑तां वरा: प्रदुद्रुवुर्विलचितद्रुमढणगर्तसङ्कराः ॥१७॥ (विशेषकम् । मृदान्तलाइटोद्दतिः कथमिव सम्भवेच्च ? तत्- परीक्षणं ददुर्भटा निजकृतविक्रमर्महत् । चतुहलै रणस्थले समरबुधैर्जनस्ततः परीक्षण सति च हृदां बभौ मुदा चयस्ततः ॥१८॥ इमे भटाः सुदूरतः सुजवनवाजिराजिता रणस्थलं विविशुरहो खविक्रमैः समन्विताः । ? • नखध्वनि-बन्दुक ध्वनिम् । + एकल.-एकाकी। मृदु मितं मयन्-Cognate verb. अकल:-Silent, trciturn. # "The Tent-pegging match was won by the 15th Bengal Lancers. ** चतुईलै.-Regiment from each of the four commands. "The 3rd Bengal cavalry captured the second place."

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । सदान्तलात्ततः शनैर्वहिरलमानयन् घटी: ववाशिरे रयाद्वयाः, तनुरपि नाभवत् त्रुटि: * ॥१६॥ इइंध्वनिस्तदाऽभवत् जयजयरावमिथितः कृते परीक्षणे ततो जननिकरोऽपि विस्मितः । अमी भटा रणोत्कटा रजतपरिच्छदानगुः तदा नृपान्मुदान्वितादिति सकला जना जगुः ॥ २०॥ (विशेषकम् ।) ततः शिखा लसच्छिखाः थुतिगतवाद्यसङ्गमा: शनैः शनैः पदे पदे विलसितपादचंक्रमाः। करदये च मुद्गरं सितमथ पौतमप्यलं दधु शं सितस्मिताः पुनरपि चोत्तमं बलम् ॥२१॥ चम्पतेरथेगिताद्वयमपि तन्नृणां ततो हठादभन्नगाकतिः, स्मयोऽपि तत्मभाङ्गतः । तर्यथा शिरस्तनुर्गुरुः शनैश्च मलती, युगं युगं भटस्तथा तदा बभव सन्ततः ॥ २२ ॥ * तनुरपि-क्षुद्रापि, स्वल्पापि। ववाशिरे-वाट शब्द । † "The cup presented by the viceroy for the riding and jumping competition among the mounted branches of the service was won in fine form by the 5th Dragoons” रजतपरिच्छदम्-Silver-cups. रवएव राव., प्रज्ञादियोऽण् । 1 "The Club-swinging of the 15th Sohhs was much admired. The whiterobed Sikhs in huge diamond-shaped formation did clever and pretty work and were warmly applauded ए ममावतिः- वृक्षाकारण शिखा, सज्जिता अभवन, "शैलचौ नमावगौ” इत्यमर, !

·पञ्चमः सर्गः। ते ते लोकाः सपदि परितो मुगरं घूर्णयन्तो मम्परुव सुदृढ़वपुषो विस्मितास्तेन सधैं । तेषां शिक्षा समरसदने नन्दयन्तो जनौघाः के के नास्मिन् जहसु रधिकं भारते जन्मभाजाम् ॥२॥ (विशेषकम् ।) अनश्चयोऽथ षड़मितोऽप्यनडुहि सङ्गतोऽगमत रणस्थलेषु यः पुरानलं विषन्मुखेऽवमत् । भटेङ्गितैस्तुलोपमः कृतश्च संसदीक्षया मरुञ्चलस्तृणवजो यथा तथा सुशिक्षया ॥ २४ ॥ जलैस्तथाग्निभिर्यचा प्रकटितधुमकेतना मरगतेरपि त्वरा ततिरनसामयोऽध्वना है। अनांसि षट् रणस्थले सदस्वतां दिदृक्षया ययुः पलादपि द्रुतं भटगणचारुशिक्षया ॥ २५ ॥ जहसुः-आनन्देन इत्यर्थ । + “The Musical Drive by “J” Battery Horse Artillery, was warmly received." "The graceful evolutions and clevei manipulations were most effective." "First at a walk, then at a trot and canter, the gun's teams circled right and left, in and out, performing most intricate movements.* तुखीपमः कृता-अतिलघु तत्र सञ्चचार इत्यथ । ससदीक्षया----सद खित- मनानां दर्शनार्थम्। * यथा लौहाध्वना धूमध्वजविशिष्टा अनसान्तति: (he. the Railway Carriages) वायुवत् चलति, तथा प्रचापि पनासि ययुः इति भाव.।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । प्रदुद्रुवुः सभास्थलादृषनिचयास्ततो बलात् यथा भवेदुडोर्गतिः क्वचिदपि शून्यतः स्थलात् । क्वचित्तदा चन्द्रवत् क्वचिदपि गोलडिम्बवत् कचित्ततस्ततो भ्रमत्यरशकटं व्यलवयत् ॥२६॥ (विशेषकम् ।) ततो भटा जम्भिर परिषदि लण्डनस्थलात् जनाश्च तान तदागताः परिददृशुः कुतूहलात् । कचित्तदैकघोटकः क्वचित्तयो दश क्वचित् ननर्त तत्र वाद्यतः, समुत् बभौ नृणाञ्च चित् * ॥२७॥ ततः पुनानिवासिनो निषादिनः समागताः परीक्षयाश्वचालनं प्रचक्रिरे तदा तताः । समुद्बभौ कुतूहलान्तरमुखत: स्मयच्छटा ततोऽजनि क्षणान्नणां करतलतालिकाघटा। ॥२८॥ ययुश्च रङ्गमण्डपं हयकतवेगिनो भटाः प्रतोदकं जिहीर्षवः स्खशिक्षया बलोत्कटाः। "This describes the musical and graceful evolutions of the 15th Hussars. and 4th Dragoons," "They mounted alternately on grey and then on bay Arabs." मुदा पानन्देन सह वर्तमाना इति समुत्, चित् बभौ इत्यर्थ । + “The Poona horse gave a remarkable display of equestrian skıll. The sowars galloping in hanging down from the saddle, picking up things off the ground, others standing on horses' backs doing sword exercise, ·पञ्चमः सर्गः । 1 चलन्यु तेषु वाजिषु प्रसुप्तिभावमन्विता जनास्ततोऽर्चतः परे निषेदुरुत्थिताः स्थिताः ॥ २४ ॥ भटोऽपि कः खवाहने निजपदमेकमुन्नयन परं पदं परतुरगे ततो दृढं समर्पयन् । ययौ, जगौ च कोऽपि वा रणजयगौतमुत्तमं चकार तत्सदोऽन्तरे तडिल्लतासमं क्रमम् ॥ ३० ॥ अधावपटोऽपि कः खतुरगटष्ठमन्दिरे न चापतत्, ततो जनास्तमपि च संववन्दिरे। सुशिक्षितसतोऽपि कोढ़तरशिक्षित ईयै- मुंदा तलादुपानयत् निपतितयष्टिका रयैः ॥ ३१ ॥ (कलापकम् ।) अथेन्द्रजालिका क्रियां करपदनिर्मितां भटाः व्यदर्शयन् सभाग्रतो निजतनुमुल्लसत्पटाः । समुद्रपश्चिमे तटे विरचितौन्दरान् जना- नभीच्य केऽथ नाभवन्न च न च विस्मिताननाः ? * ॥३२॥ इत्यं कृत्रिममप्यकृत्रिममिव प्रेक्षावतामग्रतो नौतं युद्धमनामिषं भटचयैः कः कैश्च धावयः। : "Colonel Hill's Gymnastic staff astonished the vast assembly with an admirably executed series of physical feats, ·१२० दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । आश्चयां पुनरिन्द्रजालरचनामिलण्डमल्लोत्थितां नापश्यन् खलु ये त एव च जना व्यथैक्षणा भूतले ॥३३॥ देयानियाम इति नामधरे च गेहे वस्त्रादिधारणमियःक्रियया स्फुटहे। अनि त्रिमे, ध्रुवमुपाधिविहापनाद्यैः शब्दो बभूव मधुरः किल गौतवाद्यैः ॥ ३४ ॥ तत्रैव सर्वजनगावलसत्सुवर्णे गेहे च रक्तसरसोरुहचारुवर्ण । विद्युद्द्युतिस्फुरणभिन्नमरीचिलोके लेभे नरो वरमुपाधिशतं विलोके ॥ ३५॥ (युग्मकम् ।) उपाधिवित्तरणमपि (THE INVESTITURE CEREMONY) किचिर्ण यति (३४-३६) । "The Dewan-1-Am last mght (Jan 3) was the scene of almost as historical an event as the great Durbar. In the stately hall of the Mogal Kings, a Viceroy of India with a Royal Duke by his side conferred decorations on a large number of European and Indian subjects of the King Emperon.” ईहा-चेष्टा। त्रिम-तृतीयपरिमिते, "हत्तिविषये सख्यावाचकशब्दस्य पूरणार्थत्व," विभागवत् । वस्त्रादिधारण त्यादि-Refers to the blue and white robes of the Star of India which the Duke of Connaught wore and the dress of the Viceroy with the great star of the Master of the Order shining upon his breast and also to the gorgeous uniform and dresses of the kings. गौतवाद्यैः-Refers to the blasts of trumpets and the rattle of kettledrums of the Heralds. * रक्तसरसोरहेत्यादि-“The red-pollared. walls and roofs were illuminated with thousands of electric lights which hung in clusters from the above." नर-नातावेकवचनम् ।

·पञ्चमः सर्गः। mymarwaina बाहादूराश्च राया: कति कति मनुजाः कोपि राजीभवन्तः सौयायौत्यादिवाचां स्थलमपरजनाः स्युमहाराजसंज्ञाः । आपु: टारादिसम्मानितपदमुचितं भतिभाग्यानुकूल्यात् श्रीश्रीराजप्रसादात्कति कति च जना निर्गताधौनुपाधौन॥३६ मासे च पूर्वकथिते विधिवत्तदानौं तस्यैव सप्तमदिनस्य निगृह्य पाणिम् । दत्त्वेव युद्धविदुषां हृदयेषु लज्जा: प्रादुर्बभौ नृपतिसैनिकयुद्धसज्जा ॥ ३७॥ गेहञ्च तत्क्षणत एवमपरि लोक- राश्चर्यभा समुदिता मनुजावलोकैः राजः सहोदरसमागमनात्परत्र दृष्टं नृपप्रतिनिधेरपि यानमत्र ॥ ३८ ॥ तेषामेवीपाधीनां कतिपयस ज्ञां निर्दिशति। श्रीश्रौरानप्रसादादिति-"The Viceroy invested them in the mome of the King-Emperor with the insignia." "Among those who were honomed were the Chiefs of Charkhari, Coch'n, Miraj, Nabha, Sha'puia Sırmur, Sirohi, Tehri and Travancore, the Khan of Dır, the Mirs of Hanza and Nagar and the Mehtar of Chitral."--Indra Govt Despatch of 12th June, 1903 + भारतीयनृपाणां किञ्चित् रणसनाप्रदर्शन (REVIEW OF INDIAN RETAINERS) वर्णयति (१७-८७)| This review took place on Jan. 7. "None of the Durbar-functions has been held under more ideal conditions. The show itself could hardly have been more fascinating or mure admirably arranged." "Some 40 states sent contingents." # "Their Excellencies and their Rrsyal Highnesses arrived at 11-30 A. M." वहम्-The Amphitheatre. 16 ·१२२ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । ANS सर्बाग्र एव सहयाः पृतनाः प्रवीणा: रङ्गस्थलं द्रुतमगुर्वपुषा च पौनाः । कोलापुरस्थ, शिवजे वि तुङ्गवंश- जातञ्च यन्त्ररपतिं जनता शशंस * ॥ ३८ ॥ एकः करौ गिरिवई मुखौं पताकां पृष्ठेऽवहत् स इह गैरिकवर्णराकाम् । यैषा पुरा शिवजिसं यति निर्मिताऽभूत साऽद्यापि भाति तदनौकपतेमहामुत् ॥ ४० ॥ रेजुश्च विंशतिमिता: सुनिषादिनस्ते शस्त्रं निगृह्य रविभोज्ज्वलमेव हस्ते । पश्चात् शतञ्च विततं भुवि सैकमानं नृणां सविंशमुदभच्च सुदृश्ययानम् ॥ ४१ ॥ प्रथमत' जनविशतिश्लोकै वम्बाख्यप्रदेशीय-(Bombay-states)-रणसनाप्रदर्शनी कथ्यते । तत्रादौ कोलापुरनृपते रणसज्जा वर्णयति (२६-४२)। “The procession began with the Bombay states, Kolhapur coming first.” यनरपति- यस्य कोलापुरस्य नृपति शिवजे (The Great Sivaji) वशधरमिति जनता प्राह स्म। कोलापुरस्य वर्तमान' भूपाल' शिवजवंशधर इति ट्रष्टव्यम्। जनता-“ग्राम-जन-बन्धु सहायेभ्यस्तल। शशसति शसु स्तुता- वित्यस्य लिटि। + चैषा-पताकैति यावत् । सा पताका तस्यानीकस्य पत्यु कोलाधिपतेर्म हामुत् आनन्दस्वरूपिणी- त्यर्थः। शिवजिसयति-शिवजिकृतयुद्धे निर्मिता याभूत् इत्यर्थ. , “स्त्रिय स यत्समित्यानिसमिद- युध." इत्यमर. । + सुनिषादिन:-अश्वारीहिसेना रेजुरित्यर्थः । पश्चादित्यादि-सुदृश्य यानं गमन यस्य तन्नणा सविश सैकमानं शतम् उदभूत् , पदातिसेना एकविशतिसख्यका उदभूदिति तात्पयार्थ. ।

·पञ्चमः सर्गः । १२३ अन्यः करौ च ददृशे पुनरुद्यतारिः खतपत्रसहितो रणवेशधारी। शौर्यच्छटा न तु भटेषु च तेषु सन्ति, कालेन कपि लघवो न जना भवन्ति ?॥ ४२ ॥ भपं भटस्य निचयः स च लेडिजानि रातः सहोदरमपि प्रणमन् तदानीम् * । अन्तर्हितो नयनतो नयनाभिरामः संसत्पदात् खशिविरं त्वरितं जगाम ॥ ४३ ॥ कच्छेन्द्रस्यापि सैन्यात्म यममथ ससारैक एव विदन्त- स्तत्रैव हे पताके नरपतिकुलसच्चिन्नयुक्त विचित्रे । एका व्याघेण, मत्स्येन च पुनरपरा वर्णदेहेन दृष्टा, शोभाश्चर्या च कापि द्युतिशतमुखरा,तां न शक्तोऽस्मि वक्तुमा 11४४॥ तस्मिन्त्रिराजिवाद्यं नवतिमितनृणां वादकानां प्रवृत्तम्, हो-हो-हो-शब्दवन्तः प्रबभुरतितरामिलिशस्तनिशम्य । लेडिनानि-लेडि जाया यख तं, नायाशब्दम्य नानिरादेश । भूपम्-te. Lord Curzon : राज सहोदरम्-te. The Duke of Connaught. + तत: कच्छ-नृपते रणसनां कथयति (४४-५०)। "Kolhapur was followed by a varned gathering from Coutch." कुलचित्रम्-1e. National emblem , एका- पताके ति यावत्। * इलिश.-., दरेजदर्शकाः, ie. The English spectators , जमुरित्यर्थः ।

·१२४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । Phar उष्ट्राणां द्वादशानामुपरि सुमधुरं श्रोत्रपेयञ्च पश्चात् श्रुत्वा वंशौनिनादं परिषदथ ततो मोहितेवाविरासौत् ॥४५॥ उष्ट्रष्येतेषु रेजुः कति कति व नलास्त्राणि, तहत्पताकाः, संख्यावन्तश्चतुर्दिशभिरपि बभुहिनौरक्षितारः । तत्पश्चाद्रङ्गभूमिं विविशुरथ तथा सादिनो वाजिपृष्ठे राजश्चिङ्गेन युक्तां मरकतखचिते धारयन्तः पताकाम् ॥४६॥ रेजुस्तेषामनु द्राक्सुदृढ़मथ लसल्लौहवर्मप्रयोगा मौलावृष्णौषमेवं ध्वजमपि च तथा सैनिकाः सन्दधानाः । स्कन्धे भाखान् चतुणों सुहदनडुहां रत्नराज्यङ्किताना- मासौदेको रथोऽपि क्षितिपतिविपुलेवयंसज्जासमृद्धः ॥४७॥ तस्मिन् दण्डायमानाः कतिपयपुरुषा रक्तवस्त्रास्ताङ्गाः केऽप्युच्चैवंशदण्डोपरि च निजतनुं न्यस्य सन्दश्यमानाः । चम्मैकस्मिंश्च हस्ते कठिनमसिलतामन्यदोयमाणां धृत्वा चत्वार उच्चैः स्फुरितमुखरुचः सैनिकाः संविरेजु:४८ हाशिसंख्ययाऽगुर्विलसितगणनास्तत्परं मध्यरङ्ग वीरा द्राग प्रारबौयाः समरभुवि नृणामङ्गरक्षानिमग्नाः । नलास्त्राणि-बन्दुक् इति भाषा । चतुर्भिदेशभि. सख्यावन्त -१.e. चतुर्दशसख्यका देहरक्षक- पुरुषा इत्यर्थः । रङ्गभूमि-सभामण्डपम् । तेषामनु-तेषा पश्चात् , “पश्चात्सादृश्ययोरनु" इत्यमरः । अन्यत्सुगमम्। t वशदण्डीपरीत्यादि-"Two men armed with sword and shield, striding aloft on stilts some ten tect high," चर्म-Shield. तस्मिन् दण्डायमाना. -वामान्- पूर्वश्नोकाको रथे इत्यर्थः ।

·पञ्चमः सर्गः। १२५ - तेषामेषां कराल विकृतमथ तथा प्रेक्षणं प्रेक्ष्य सवें के के नासंश्च भौता यदनु गिरिसमं हस्तिमल्लत्रयच्च * ॥४९॥ तस्मिन् वाद्यं प्रकाण्डं दशमितपुरुषैस्ताड़ितं यस्य भाण्डं सृष्ट्राणां धावितानां शतमपि च नृणां संख्यया सप्ततिश्च । तत्पश्चात् हस्तिमल्ले कतिपयपुरुषास्तेऽपि मल्लाः समासन् इत्येषा कच्छभूषस्य च समरकथा या च दृष्टा मया प्राक् ॥५० एक "सेरे"ति नाम्ना प्रथितमथ तथा राज्यमन्यत्"मुकाल्ला" ते वे क्षुद्रे च राज्ये जगति निवसतामारबान्त:प्रदेशे। तत्सैन्यान्यखसबैरेनलनलघराण्येत्य रङ्गप्रदेश चक्रुर्दपेण सर्प, पुनरपि ननृतुर्वादातालैरुदारैः। ॥ ५१ ॥ चतुःषष्टीर्यष्टीः एथगिह भटानामथ वराः भमन्तो घूर्णन्तः पुनरपि पतन्तो विदधिरे। रणे निग्रोवाद्येन च रणकथा, केवलममी जनाङ्गे विन्यस्तं सुखमुखमकार्षुश्च हसितैः ॥ ५२ ॥ दाविदित्यादि-हाविशाख्य का प्रारबदेशीयवौरा. (The Arabs) अगुस्तत्र । यदनु इत्यादि -येषामनु पश्चात् हस्तित्रयम् बासौदिति शेष । + सेर-मुकालादेशाना (Sher and Mukalla) रणसजा कथयति (५१-५२)। भारबान्त.. प्रदेशे-Sher and Mukalla are two provinces in Arabia. अनलनलानि कामानानि, guns and canons. निवसताम्-जनानामित्यर्थः, सम्बन्ध षष्ठी। + निग्रोवाद्यैः- The African Negroes. सुखस्य मुख जनाङ्गे विन्यस्तम् अकार्षु., बहुधा सर्व सुखिन, हास्यरतयश्च बभूवुरित्यर्थ, (Humorously said) 1 -- ·१२६ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । महौशरराज्यात् ददर्शाथ सैन्यं प्रदृष्टं रणे यस्य किञ्चिन्न दैन्यम् । वृतं नौलवस्त्रैस्तुरङ्गासनन्तत् विजेतुं महौमण्डलं किं समुद्यत् ? * ॥ ५३ ॥ जुनागड़नबाबतो विविधसैन्यमासोन्मुखं यदौयविकृतं मुखं भयमदात् जनायोन्मुखम् । ततश्च वरदेश्वरान्नृपवराच्च सेनाघटा गतिं व्यरचयद्रणे परिविभातशौर्यच्छटा ॥ ५४॥ सुवर्णरजतौकृतं तदपि तस्य यानवयं विनापि वचनव्ययं वदति राजरिक्थव्ययम् । न यानमपरं पुनः कचिदभच्च यानोपम सुवर्णमयमद्भुतं प्रथयति स्म चित्तभमम् ॥ ५५ ॥ यहाहितं बलधरैरनडुत्मतङ्गे- राजादरण विलसन्मणिरत्नसङ्गैः। महौशूरनृपते (Mysone) रणसज्जाप्युल्लिख्यते अनेन। ददर्श-लोक इति शेष । + नीकाईन जुनागडीयनृपतेः (Junagarh) रणसज्जा कथयति । 1 अपरार्द्धादारभ्य वरदाधिपते (Baroda) रणसज्जा वर्षयति (५४-५७)। "The Barodar section was noteworthy for the gold and silver guns on gilded and silvered carts drawn by bullocks." 8 वयानम् उपमा यस्य , ईदृशम पर यान कुत्रापि नासौदित्यर्थः ।

·पञ्चमः सर्गः । यस्मिन सुवर्णरचितञ्च नलस्य शस्त्रं * यहाहकोपि विलसत्परमञ्च वस्त्रम् ॥५६॥ (युग्मकम् ।) कामानसंज्ञकनल: कनकावदात- स्तस्मिन् प्रसुप्त इव चारुतरो विभातः। मानञ्च सर्वनृपतेर्मुखतः प्रपद्य. योऽभौक्षितो रणमुखे प्रबभव सद्यः ॥ ५७ ॥ बोम्बाख्यप्रेसिडेनसेनॅपतिगणभटावेक्षणात् द्रागधस्ता- दासौत्मध्यप्रदेशस्य च मनुजपतेः सैन्यसन्दर्शनं प्राक् । सर्वाग्रे सिन्धियायाः समजनि नृपतेरागम: सैनिकानां रौप्यैर्वस्त्रैस्तुरङ्गाः परिषदि च गता वाहका नौलवस्त्रैः। ॥५८ तत्पश्चात् होलकारात् युगलशरमितैर्वाजिभिः सज्जिताङ्गै- रिंलिश्वाद्यैरनेकर्मुखरितमभवत्तत्मदास्थानमुच्चैः । दोला स्कन्धे च लोला कनकविरचिता सज्जिता वाहकानां गात्रोऽप्युच्चैर्भटानां हरिगतवपुषां चर्मवर्गच्छटा च ॥ १८ ॥ रेवाख्यान्नौरतोऽगात्कटकशतमथ भाजमानं सुवर्ण- स्तस्मादेको रथोऽपि वितलपरिचितो, यस्य चूड़ाऽष्टसंख्या। नलस्य शस्त्रम्-नालिकास्त्रम् (Canon)। t मध्यप्रदेशीय-(Central India)-रणसजाप्रदर्शनी सप्तदशनी के. कथ्यते। तत्रादौ सिन्धियायाः (Scindhia of Gwalior) नृपते रणसज्जावर्णन करोति । * होलकारनृपते (The Holkar of Indore) रणसज्जा वर्णयति धनेन लोकेन। हरिगतवपुषा -अश्वारोहिणामित्यर्थ । दोला छटा च-दूत्युभयत्र प्रादुर्बभूवैवि शेष. ।

·१२८ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । दोलाथेणी च तस्यां समरभुवि बभौ वेष्टिता वाद्यभाण्ड: शोभाया बह्वरण्यं जनमुखकुसुमं कार्जनस्खाग्रतोऽभूत् ॥६० तस्मिन् तुङ्गे तरङ्गे खनिजमणिरुचां, हस्तिपृष्ठे नृदृष्टे सैकासीत् खणखटा गरुड़मणिरिव, व्याघ एकञ्च मट्टि यस्मिन् मेरी पताका ध्वजमपि च तथा वाद्यकदाद्यभाण्डं तत्पश्चादन्यसैन्यं, तदनु तनुतरास्ते पुनर्हस्तिवर्गाः॥ ६१ ॥ पश्चादेको रथोऽपि हितलपथगतचित्रशय्यादिसज्जः, खांब्या यगवाक्षाः कुसुमकलिकुलैः कोणवन्तो महान्तः । पटगतवपुषां मेखलाशोभितानां सादृश्यं प्रोद्दहन्त: कविभणितिमुखाइरतो ये विभान्ति ॥६२ विचित्रभूषाऽद्भुतभासमुच्चयः शतं शतं सैन्य गणाः पदातयः । जजृम्भिरेऽस्मिन् भटरत्नसङ्गरे पुनः पुनश्चैव नवप्रभाधरे ॥ ६३ ॥ इयं रथस्थाद्भुतचारुदर्शनं चकार पश्चात्महसा पदार्पणम् । मर्तीनां मानदीनां रेवाधिपते. (Rewa) रणसज्जा कथयति (६०-६६) । + मरुडमणि:-Emerald है कविभपिवीत्यादि-2e. Which defies description ये-गवाचा इति यावत् । वपुषाम्-वस्त्रीपरि सूचकायेच विरचितानामित्वर्थ, । पटगत- ·पञ्चमः सर्गः। १२९ उदीरितं यच्छकटेति संजया सुकारुणाऽकारि च यत्सुशिक्षया ॥६४॥ ततोऽप्यधावत खलु दन्तिनां दश श्रुतं पुरैषाञ्च जनहद्यशः। बहुप्रकारं तुरगप्रदर्शन हठादभन्मर्वनृनेत्रकर्षणम् ॥६५॥ एकत्र तस्मिन् लघुहस्तिपठे कुमार एकः शुशुभे नृदृष्ट। निरीक्ष्य तं वाकुसुमस्य वर्ष सबै प्रचक्रुः सहसा सहर्षम् * ॥ ६ ॥ अचेति नाम्नाऽस्त्ययमल्यदेश- स्तद्राजतस्तादृशयुद्धवेशः। 'आश्चर्यमाञ्चर्यमिदं जनानां जातो रखोऽभच्च ससैनिकानाम् ॥६७॥ बिभञ्च रत्नकवचं करिराजराज: कुच्चे नृणां मरकतास्तरणो रराज। *The baby elephant which made its little sensation the State-Entry, repeated its success amid loud plaudits." + अधिरानस्य (Orcha) रण सन्नां वर्षयति (६७७२) । 17 ·१३० दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । कर्णेऽस्य कुण्डलमलङ्कुरुते स्म गात्रं यो दन्तिनां विजयते स्म सुभाग्यपाचम् ॥६८॥ दृष्टो बभौ समरसौम्नि गिरेः समान: खर्गेश्वरस्य स करीव विराजमानः । अ धिराजवरकुञ्जरकुञ्जरस्य * भषा तुलां न भजते भुवनेषु यस्य ॥ ६ ॥ सौवर्णालमुपास्य च तस्य पादं लोकान्तिकं पतदियाय जनो विषादम् । सौवर्णनपुरघटाऽस्य पदे सरावा यस्मिंस्तता रजतमण्डलजाश्च भावा ॥ ७०॥ अत्रैव लोकशशिनां मिलिते च हट्टे कुम्भौर एक उदियाय सुवर्ण खट। अर्चाधिराजकुलचिङ्गमिदं गनेऽस्मिन् जिह्वा च यस्य चपला ज्वलति स्म तस्मिन् ॥७१ * अन्तिमकुचरशब्द प्राशस्य वाचक । “थुरुत्तरपद व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः। सिस्शाईलनागाद्याः पुसिष्टार्थवाधका ॥"ति कोषः । + बस्य पूर्वोनगमस्थ पादमुपास्य सौवर्णजल कर्त, लोकान्त्रिक पतत् बभूव ; सद स्थजनानां समौपे हलधारी गन. उपससार इत्यर्थ. । सतो हि मन विषादम् इयाय प्राप, भयादिति शेषः । रव एव राव:, स्वार्थिक. पण् । यस्मिन्-पद इत्यर्थः । + "Orcha's fish-head emblem with wagging crimson tongue being a great success. .

·पञ्चमः सर्गः । १२१ दोलान्तरे करिवरे नवजातरूपे रेजे कवियमपि ज्वलनखरूपे। रङ्गाङ्गनेऽपि रणरङ्गकरा न चार्ता विख्याप्यते स्म भुवि येन शुभेति वार्ता * ॥ ७२ ॥ ततो दातिया-धार-साम्थार-राज्यात् नथा चारखारेगड़ान्नारसिंहात् । गड़ाद्राजपूर्बादहो सैन्यराजित पृथग्वेशभूषावलौभिर्व्यराजि ॥ ७३ ॥ एको गजश्च रुरुचे किल दातियातः भयं ननाम शिरसा, वपुषा विभातः । उत्तोल्य पादयुगलं स ततश्च शुण्ड रत्नच्छटाशतविदौपितनौलतुण्डम् ॥ ७ ॥ राजगड़हस्तिवरपृष्ठशकटीपरि- खर्णतसौनि शतधाम्नि करिसुन्दरौ। क्षोभयति सा म भवि दन्तिगणकामदा हस्तिनिकरानिव सुरूपशतसम्पदा ॥ ७५ ॥ कविश्यम्-Two Royal Bards. येन-कवियेने ति यावत् । शुभति वार्ता-रणनगीतिः । + Dátií, Dhár, Sámthár, Chárkhári, Rájgar, Narasınhgarlı --these are all Central Inebra States which participated in the procession. # "Datia had a dancing elephant whose performance in front of the dáis gave immense delight.* भूपम् --he. कार्जनम् ।

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । है । एकस्ततो जयपुराइदृशऽथ दन्तौ, स्कन्धे वहन स रुरुचे रणवैजयन्तीः पश्चाच्च वाजि-गज-वर्मितसैन्यशोभा प्रादुर्बभव परितो नयनप्रलोभा * ॥ ७६ ॥ शिरोदेशे कृष्णायसरुचिकिरीटानि विदधत तथाङ्गे बर्माणि च्छुरितशतरसोनि युगपत् । सदपं संसर्वत्परिषदि, बिकानौरनृपते- बभौ दृष्टं सर्वैस्तदिह नितरामुष्टकटकम् ॥ ७७॥ आलोयारनृपस्य चित्रमुदसिंहासनस्यास्तिके वानिक्रीड़नमविभङ्गिरुचिरं तन्मण्डपाभ्यन्तरे। एकश्चैव रथोऽपि तत्र ददृशे, यो नुद्यमानः शनै- मातङ्गैर्बलदृप्तनौलवपुषा विस्माययनिर्जनान ॥ ७८॥ सम्प्रति षड़भि श्लोकै. राजपुतनाख्यप्रदेशीय-(Rajpntanā states)-रण सन्ना कथयति , तत्रादौ जयपुराधिपते. रणसज्जामतेन वर्गति। वाजिगजेत्यादि--64 men in chain-armour, 5 horses and 3 elephants were most conspicuous from Jeypur. + अनेन विकानौरनृपतेः (Bikaner) रसमजां वर्णयति । "50 Camel sowers in armour from Bakoner were vastly admired.” तत्-प्रसिद्धार्थे । परिषदि-तत्र सभामण्डपे । तथा अपि वर्माणि विदधत् इत्यन्वयः । "पिण्ड कालायसायसी"त्यमर.. + आलीयारनृपते रणसज्जा कथयति (७८-७८)। "Alwar's elephant car (रथ) was an enormous affair, drawn by four huge animals in chain armour." "Two of Alwar-horses gave a cunning exhibition of hind-leg performances before the Viceregal chairs," विस्मायनि-Yade पापिनि, १३३६६८ ।

·पञ्चमः समः। लौहः कृतं तत्करिणाञ्च वर्मा प्रपश्यतां हृद्मभूच्च शर्मा। इंराजिवादोन च तेन तेन न विस्मिताः कत्र बभुस्ततेन ? ॥९६ ॥ (युग्मकम् । बुन्दौतो ददृशुर्भटान् बहुविधैरुष्ट्रगंजैर्घोटके- र्वाद्यैश्चापि जना वृहहनघटारावखभावध्वनौन । गङ्गाम्भःकलसौं वहंश्च पुरुषो गन्धर्चपृष्ठासने कश्चित् सैन्यगणे रराज वपुषा विद्योतयन् वाहिनीम् ॥८०॥ कोटा कोटिरुचिं ततान सदसि स्कटलण्डवाद्यादिभिः साहेबा अपि यां निरौक्ष्य जहसु: सच्चे च तेऽन्ये जनाः। नागासैन्यमनन्यविक्रमतया ख्यातच भूमण्डले दृष्टं तत्र निरातपत्रमभयं स्कन्धे वहत्केतनम् ॥८१॥ ब्रह्माख्याद्ददृशुर्मगेन्द्रकटकान् भषादिविद्योतितान् वंशोष्णीषधरानय:शकटगान् स्वर्णादिदोलान्वितान् । तस्मिन्नुच्चकुतूहले करिगले सैन्यस्थले चोज्वले घण्टाठन्ठनमुबभौ च मधुरं कुत्रापि यन्नेदृशम् ॥८२॥ This refers to the horsemen of Bund, with the Chief s Ganges water, † "In the Kotá-section the most remarkable feature was half-a-dozen Nágás or military ascetics." खटलण्डवाद्यादिभि:--The famous Scottish Bag-pipes. * ब्रह्मदेशीयरणसज्जा कथयत्यनेन ! The Sharm3 (in Burma) provided a fascinatino ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । काशीराजभटास्तत: समगमन, चित्रो यदाडम्बरो- बहखो बहुकेतनो बहुजनो बह्वासनप्रेक्षणः । वंशीवाद्यघटा च, सापि मधुरा न क्वापि चैतादृशी याता थोत्रपुटे, निपौय भुवि या सव्वं सदो विस्मितम् ॥८॥ टेरौतोऽयय वौरभूमिबलयात्पञ्जाबभूभूभृतां शौताटेरनुगह्वरात् ददृशिरे सैन्यान्यगण्यानि च । सैन्यानि प्रबभुर्बभौ च रणभूमिन्दोरनाभादितः कामं योधपुराच्च युद्धकुशला रेजः शिखानां मणा: ॥ ८४॥ लोहारोश्च तथा ततो ददृशिरे टङ्कात् गड़ात् कृष्णतो. झालोयारमहापुरात्प वलिता: केचित् फरिदकोटतः । शोभा हेमरुचा बभव करिणां हारैरुदारैर्वरै- रखानामपि तइदेव महतो हेमादिरज्जूभवा ॥ ८५ ॥ (युग्मकम् । काठां तत्र रणथियां भटचयस्तै र्दन्तिभिस्तैहयः पस्पर्शार्थबलैर्विजित्य सकलं द्राक् पातियालेखरः। variation with their extraordinary head-dress and sun-shades and the richly blended colours of their dresses ठन्ठन मिति-Onomatopceic word. काशीनरपते. (Benares) रणसज्जा वर्णयत्यनेन । निपौष-श्रुत्वा । + शोकाइँन ततः पञ्चावप्रदेशीय-(The Punjab-states)-रणसन्न किश्चित्कथयति । टेरी- Tehri. शिर-जनै इति शेषः । * शोकस्यापराॉन शिखप्रदेशीय-(The Sikh-states) रणसज्जा वक्तुम् आरभते । मिन्दीर- नामादित.~i.e. Jhind and Nabha. योधपुरात्-ie. Jodhpur. ६ सामेव शिखप्रदेशीयरएसज्जामनेनापि श्लोकेन स्फुटयति | Loharu, Tonk, Kishengarh, Jhalwar and Faridkot-these are all Sukh-states, ·पञ्चमः सर्गः। कानौरख नृपोऽपि कृतिममुखभाजिष्णुलामादिभिः केशयाहमकारयत् रणभुवो नृत्यादिवेगव्रजः ॥८६॥ एते। मिथः सुमधुरैश्च तथा विशालै- रङ्गस्थले ननृतुरेव च वाद्यतालैः। उल्लङ्घन रज्जुमपि दीर्घतरां सुवर्णा- नत्वा नृपं खशिविरं ययुरुच्चकर्णाः ॥८७॥ (युग्मकम् ।) एषैव तव खलु भारतभूप्रभूणां सज्जा रणस्य कथिता विलसदसूनाम् । इंराजराजरणखेलनपर्व सवं सङ्कीर्तये दमितशत्रुसमूहगम् ॥८८॥ सज्जाख्या राजकीर्तिः समररसघटां नाटयन्तौ नवग्याम् अष्टाहे जानुयारेरजनि गुरुदिने प्रान्तरे दिल्लिभम्याम् । -- हाम्या पातियालेश्वरस्य (Pathala), कारमौररामस्य (Kasmir) च रण सब्बा वर्णयति । "The Shkh-states were remarkable for the perfect condition of their men and animals, this is still more true of Patiala ; Patrala's contingent was almost the finest of the entire show." "Indescribable figures of Kashmir ee dancing musicians wearmg mass of demonic design were remarkable.” काष्ठाम् -- पराकाष्ठाम्, अतिशयिता शोभाम् । + एते-पूर्वश्लोकोक्ता कृत्रिममुखधारिस: लामादय इत्यथ । + अधुना राजसैन्याना रणसज्जा (THE REVIEW OF TROOPS) कथयति (८७-१२) । "On the 8th January, a Grand Review of the whole body of troops assembled was held on a level plain in the vicinity of th Camps. There were present about 34,000 troops of all ranks under H, E, The Commander-in-chief," ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । यत्वाभत् स्तम्भ एको नरपतिरचितः केतनाड़म्बरौतो* दाम्ना भूषावलौनां रथ इव चमरौपुच्छतन्तपवीतः ॥८॥ घण्टानृत्यञ्च तस्मिन् व्यरचयदभितोऽवेतनो विश्ववायु- ईसेनेबाजुहाब क्षितिनगरजनं वैजयन्तीपटेन । सर्वाः सेनाश्च तत्र प्रतिनिधिमभितोऽभ्यन्तरे भक्तिभावा- दागत्यागत्य शश्वत्परिणतशिरसा बेमुरेनं प्रणेमुः ॥१०॥ चञ्चच्चूड़ाकिरौटद्रुतगतिरभसोद्रिक्तरक्तच्छवौना- मेकापातवेगध्वनितदशदिशामखपृष्ठे चमनाम् । कामानानाञ्च तहषगतवपुषां, तब पादातनृणां पश्यन्तो दर्पसानपि च जनगणा विस्मिता. के न जाता:? ॥११॥ राजादेरर्थयोगात् बृटिशपदनता: सैनिकाः केचिदन्ये येषामग्रे प्रतस्थे रसनटनपटुः पातियालेखरादिः। स्तम्भ एक --Refers to the Flag-post or the Grand-stand on which the Royal Standard hung, before which, line after line of horse, foot, artillery filed. 0172-.. On the Review-ground (vide Stanza 26, Canto II). † All the troops while marched past, saluted the flag, and His Excellency the Viceroy भाजुहाव - स्पर्द्धार्थाभावान्नाचात्मनेपदम् । “Those who saw the review will never forget the Gallery of picturesque and starring pictures It presented. 'दर्पस नित्यस्य पदस्य-अश्वपृष्ठस्थ- चमूना, कामानाना, पादातनाम्-~-इवि प्रत्येकमन्वयः । आपात.-परिपतन, धावनमित्यर्थः । बषगलवपुषा-वृषपृष्ठे स्थापितानाम् ।

·पञ्चमः सर्गः। येषां संख्यैव नासौत्, समरभुवि पुनः साहसोज्जम्भितानां तेषां कैवान वार्ता? विलिखितमपि किं? का कथा वर्णनौया?" ॥१२॥ "पलो"नाम्नी क्रीड़ा समरसदृशौ कौतुकमयौ सदा विख्याता या मुखशतमुपेता निजगुणैः। समारधा साऽभन्नवमहनवाहेऽद्भुततरा यदीक्षायामस्यामहमहमिकां नेयुरथ के ? ॥१३॥ ससज्जं तत्पबद्दयमिह मनोमोदमदधात्- पुरालोयारास्ते धृतपरिकरा योधपुरिभिः । मणिपुरभटेनैव सहिता विलोचीस्थानस्था दृढ़वसनकच्छा भुवि बभुः ॥ १४ ॥ परः पक्षस्तस्या - • This stanza describes the review of the "Imperial Service Troops," who filed past in alphabetical order. "The contingents from Alwar, "Bhupal, Bıkanir, Gwalior, Jhind, Nabba. Patiala and Sirmur were led pasti by their chiefs or other members of the ruling family.” पातियालेश्वरादि:- Compare "At their head their boy chief, the eleven years old Maharaja, clothed in samite and pearls of great price, bearing himself with surprising dignity."-Englashman रानादेः-भारतीयकृपाणाम् । सैनिका:- समवेवाईद्योतनत्वात्पुलिाता । + शेषदिवसे सम्पादिता "पली नाबौं क्रीडा (THE POLO-TOURNAMENTS) किञ्चि- दपि कथयवि (१३-१.३)। "Enormous crowds of spectators assembled this afternoon (Jan.9) to witness the last series of Games on the Polo-ground." "For the first time m Indian history might be seen on the same ground the Game of Polo, as still played in the remote mountain states of Hanza and Nagar on one side of India and Manipur on the other, and as borrowed from them and developed by the English."- Despatch of 12th June 1903. सत्रादौ हाम्यां क्रीडाया, परापरपक्षान् निदिति (८४-८५)। "Four games were in 18 ·दिल्लिमहोसव-काव्यम् । m इह क्षेत्रे भूयः प्रणयनिरत: कुइनपर: पुरा गिलिगदवासी हयशिरसि पक्षोज्यमपरः। जनानामानन्दं मनसि सृजता चित्रलभुवा नृणा सावं, येनाविरभवदसौ क्रौड़नयुवा * ॥ ५ ॥ अहो धावन् घूर्णन् दिशि दिशि सरङ्गं खयमटन् तदालोयाराणामधिपतिरपि श्रीमति हये। विपक्षे सङ्क्षोभ, महति निजपक्षे जयमुदं, जनानामौत्सुक्यं हृदि च, जनयामास युगपत् ॥ १६ ॥ जयादालोयारा मिलितवपुषो योधपुरिभिः समाजग्मुहर्षवनिमथ चलल्लोहगुटिकाः । द्य क्रीड़ा बौड़ामनयदपरेषां हृदि पुरा विपक्षाणां पक्षः स च समरदक्षोऽपि न जयौन ॥१७॥ (युग्मकम्।) - - progress, namely -(1) Polo, between Manipuri teams and Baluch teams; (2) Polo, Chitral vs. Gilgit , and (3) the final in the international Polo between Alwar and Jodhpur, and (4) Football." Englishman. अय क्रीडनयुवा युवकजनीचिसकोडेति यावत् भाविरभवत्प्रादुभावित्यर्थ. चित्रलभुवा- चित्रतप्रदेश. भूजन्मस्थान यस्य तैन । नृणेति नासावेकवचनम् । + पचान् निद्दिश्याधुमा सामेव क्रीडा वर्णयति। तचादी हास्यामालीयारीयपुरुषाणां क्रीडा वर्ण्यते । The International Polo-tournament was won by the Alwar-team, "Alwar won easily by 7 Goals and 5 Subsidiaries, the Maharaja of Alwar playing brilliantly."-Englushman. विपचाणां पक्ष.-ie योधपुरोयः ·पञ्चमः सर्गः। १३२ अहो ! हखा वौरा मणिपुरभुवः कुईनबुधा निषङ्गाद्यैर्युक्ता लघुलघुतुरङ्गाल्पतनवः । तुरङ्गास्तद्दाहा इयमपि पुनर्वामनवपुः कृतास्फालं स सालङ्कृतमनयदाक्रीड़नपदम् * ॥१८॥ पलोक्रीड़ाष्टिं प्रथममिव ते संव्यरचयन् 'जनाः केऽमौ'त्येवं ध्वनिमुपगता विस्मयपरैः जनानन्दं चक्रुः परबलजयं ते च विधु- भ्रमन्तः खैगेर्धवलतरधूलोधवलिता: ॥ ६ ॥ साहाय्यं वावलम्ब समरभुवि हयारोहणादिक्रिया ने मे सम्प्रार्थयन्ते रणमुखमुखराः सिंहदपं दधानाः । हखा देहेन सत्यं रणशिरसि पुनर्विक्रमैदीर्घदौर्चा: खाकार व काय्यं फलति, फलति तत्केवलं विक्रमेण॥१०॥ (विशेषकम् ।) * विभिः मणिपुरौयपुरुषाय क्रीडा वर्षात "The Manipuris played the game 6 a side. The players made a pretty sight and played a good fast. game in spite of the small size of ther ponies." वहाहा:-अचारोहिण, कर्मण्यम् । + "The Manipuris may be said to be the originators of the game of polo. They are awfully smart and swift players." Virle also the extract from the Govt. of India's Despatch given under stanza 93. The peculiarity of the Manipuri game was the pigmy ponies and their pigmy riders in Dhoti riding without saddle of any sort, ·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । विलेखाचित्राङ्गैः सिचयनिचयैश्छन्नवपुषो मुदा येऽल्पीयस्यां भुवि तुरगरणे द्रुतरयाः । विलोचौस्थानस्था उड़व व शुक्लद्युतिधरा नरा वौरा धौराकतय इह ते ते रुरुचिर* ॥ १०१॥ शौष तेषाञ्च तुङ्ग शिखरिशिखरवत् डिम्बवञ्चापि गोलं केशा हस्तहयादप्युपरि ददृशिरे व्यायता लम्बिताश्च । तेषष्णोषाश्च तावत्कतिपयशिरसि स्थानमासाद्य तुङ्गे ग्रावणां चित्रामभिख्यामिव परिविदधुर्दीर्घवल्लौघटाभिः ॥१२॥ (युग्मकम् ।) एतत्सर्चमदर्शि सर्वमनुजः श्रीकाजनानुग्रहात् तदृष्टं, भुवि यन्त्र दृष्टमभवत् कुत्रापि केनापि च । जातं प्राक् च निवेदनं प्रतिजनं, दत्तं समामन्त्रणं, सिद्धं तेन परस्परप्रणयभाक् सम्मेलनं खेलनम् ॥ १०३ ॥ हान्यो विलोचौस्थानीय पुरुषाणां चित्रलपुरीयाणाञ्च क्रीडा वर्ण्यते 1 The Beluchis, in their long flowing garments, with their wild looks, riding unkempt Beluch ponies which rivalled in speed and dash any of the panies used by the Europeans, were really a sight to see. अल्पीयस्यां भुवि- "Chitral and Gilgit teams played a match on a curious narrow ground. The players 6 on each side showed great skill, their ponies galloped well and showed wonderful staying power » + This line speaks of the combined magnificence and variety of display which brought together, in their national dresses or garbs of state, figures widely separated by race and residence.

·पञ्चमः सर्गः। एवं सान्धासभास्थले कतिपये मानादयाह्वानिता राजानो विविध, सुवर्णफलकैलब्धप्रसादा वभुः । लेभे काममुपाधिरत्नममलं यस्मिन् निजामखरः कै: कैस्तैरपि साईसवविभवैः शेष दिने शोभने * ॥ १०४ ॥ पति दिल्लवामिह सर्वतोमुखं सुखं वितन्वत् पुनरप्यवाङ्मुखम् । चन्द्रो यथा हेमगिरेविभागतः समाप्तिविश्रान्तिसुखं समागतः ॥ १०५ ॥ एतद्दिल्लिमहोत्सवस्य चरितं प्रव्याहृतं स्थलतो दिङ्मात्रं, न हि शक्यते खलु मया वक्तञ्च सम्यक्तया । यच्चोक्तं यदि तत्र सम्भवति मे दोषस्त थाऽसङ्गति- स्तत्क्षन्तव्यमनुग्रहर्बुधवरैः प्रव्रजेत् स स्खलेत् ॥ १०६ ॥ इति श्रीश्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्डकाव्ये अग्निक्रीड़ादि- विविधमहोत्सवाङ्गकत्यवर्णनो नाम पञ्चमः समः । This stanza refers to the EVENING PARTY given by His Excellency to the Ruling Chiefs on the evening of the 9th January, at the Viceroy's Camp. "On this occasion an investiture was held at which H, R. H. the Duke of Connaught invested the Nizam of Hyderabad with the grand cross of the order of the Bath and the Maharaja of Kolhapur with the grand cross of the Royal Victorian order." सुवर्णफलकै:- H R. I also presented gold-medals to various Chiefs, who had attended His Majesty's coronation in England, + पुनरप्रि पवा खमभवदिति शेष। पर्व-दिल्लिमहोत्सवः ।

·षष्ठः सर्गः। पासीत्यूप्रमियं हि भारतधरा सम्लेच्छहनाकरा प्रायास्तां प्रतिपेदिरे विदधिरे प्रागार्यवंश्या नराः। वंशे चापि युधिष्ठिरस्य नृपतेध्वंसते कालत. सा हिन्दोः करगा, ततश्च परगा, किञ्चित्तटुक्तिं ब्रुवे * ॥१॥ भारावलौशिखरिशिखरं पश्चिमे दिग्विभागे पूर्वे यस्याः शमनभगिनी निम्नगा सूर्यपुत्री। दिल्लिनग•. प्राचीनेतिहास (Past brief history of Delhi) प्रस्तौति । म्लेच्छइनाकरा:- Refer to the earliest inhabitants of the country, called the aborigines, as well as to the Scythians or Tartars who had also begun to move into India before the dawn of history. प्राच्या पार्यवश्या -१.e. The Aryan race who came into India in pre-historic times. हिन्दी:-१.e. of the Hindus, such as the Rájputs, wat 9001-Refers to the Musalmáns and the English, ·षष्ठः सर्गः। १४३ हिन्दूनां या चिरपरिचिता सर्वभूसार्वभौमा या पासौत्माक् नृपतिनगरौ प्रेमदा रानराजो ॥२॥ सैषा दिल्ली दृढ़तरदृषन्मेखलावेष्टनाच्या गुवा यस्या भुवि सुषमया विस्मयन्ते धनाड्याः । भपानां या द्रविणमहतामुत्मवादेविधात्री शोभास्वग्भिः खचितवपुषो मन्दिरादेश्च पात्रौ ॥ ३ ॥ आसीत् यस्यां विजितभवनं पाण्डवं राजमयं भूषा यस्मिन् विटतबलयो बारिता हारि तस्थुः । यस्यासन्ने विलसितमभत् भारतं युद्धकाण्ड शून्यौभतं नृपतिनगरं यत्र भपैरकाण्डम् ॥ ४॥ आसृष्टेरियमुत्तमेव वनिता नित्यं पुराणी नवा या पूर्व मणिरत्नकाञ्चनवतौ राज्ञां स्म राजायते । इन्द्रप्रस्थमुखे च राजनगरे काले विलुप्तिं गते तत्कङ्कालमयेष्टकां विदधती या शोचनीयाऽभवत् ॥५॥ * दिल्लिनगा' सञ्चितिहत्तं कथयित तस्या अवस्थान सूचयति । “Delhi occupies a broad plain bounded by the river Jumna on the east, the northernmost spur of the great Aravelli range of mountains on the west." नृपतिनगरौ- राजधानीत्यर्थ । + प्राचीनकालादारभ्य वर्तमानकालपर्यन्त दिल्लया इतिहास सद्धेपेच वर्णयितुम् भारभ्यते (३-४६) । "This historic plain (1.6. Delhi) since Hindu-times has been thought to be peculiarly favourable for the erection of a great city." * हाभ्यां कुरु-पाण्डवयुद्धादिक कथयति । ३ राजायते-राजीव भाचरवि इति क्यङ्, “क्यक मानिन्धीच" इत्यनेन वहावन, नलीपश्च। तत्- ·१४४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । बौद्यानां या स्मृतिशतमयौं भभूतां स्तम्भशीभा- मद्याप्युच्चैर्वहति तिमिरग्रस्तपूर्वेतिहासा । काले पश्चादियमधिगता राजपुत्राख्यभूपान् कौत्ति तेषां प्रथयति चिरं मन्दिरैचिङ्गशेषैः ॥६॥ स्तम्भो यस्यां लसति यमुनावेगदृष्टस्त धैको हिन्दुद्भुतः स, कुतुब-मिनर्-ख्यातिमानप्यधस्तात् । चूड़ा यस्य स्पशति गगनं, यश्च दौर्षोऽप्यनयः, पृथ्वीराजक्षितिपरचितः किंवदन्तौति यस्य ॥ ७॥ - #leafe-"The ruins of Hastinapur are pointed out 57 miles northeast of Delhi, at this day."--W. W. Hunter. दिल्लिनगर्यो शिषहिन्दुनृपतीना किञ्चिहिवरख ददाति । “The authentic history of Delhi can hardly he said to begin before the end of the 12th Century A. D." "It is supposed by Cunningham and others that the original Delhi was built by Ananga Pál II. of Tamar Rajput tribe, which was overthrown by another Rajput tribe, the Chauhans, in the middle of the 12th century."-Keene's Handboole of Delhe. बौद्धानामित्यादि- There are still an Edict of Asoka at Delhi and other Buddhist temples, राजपुचास्यभूपान्-The Rajputs + “The Chauhan Rajputs, after a reign of 40 years, were overthrown by the Musalmáns under Mahammad of Ghor and his general Kutabud-dın in 1193 Prithviraj was the last of the Chauhan Dynasty." 4.- Refers to the Iron-pillar that stands in the quadrangle of the Mosque, which is the oldest relic of Hndu Dynasty. अधस्तात्-परवर्तिनि काले, दासनृपतीना राजत्वकाले। कुतुब-मिनर-One of the lofthest manarets of the world. Here lies the remains of Prithviráj. For this "Iron-pillars and its Hindu Origin, ude "Journal of the Asiatic Society for Bengal," Vol. 33, 1864, and also the letter written by Sir Syed Ahmed of Aligarh to Col. Cunningham in “Cunningham's Archaeological Survey of India," Vol. IV.

·षष्ठः सर्ग:। १४५ अन्तमेदव्यसनपतिते भारतीय नृपौधे यासौत्पश्चादहह ! जवनस्रोतसा प्लाविताङ्गा । राज्ञां घोरीकृतरणमखे दत्तदेहाहुतीनां याऽद्याप्युच्चैः पतनकलुषां शेषकोत्ति वहन्तौ * ॥८॥ एवं दिल्लौ जवनकरगा विच्युता हिन्दुहस्ता- दन्तद्रोहरविनयशतैः पौद्यमाना समन्तात् । अासन् यस्यां त्रिशतशरदं व्याप्य लब्धप्रवेशा आफ्गानाख्याः खिलिजि-तुगलाद्याश्च भपाः क्रमेण ॥ (अष्टाभिः कुलकम् ।। खुष्टाब्देऽङ्गयुगाधिके च विमले पञ्चैकमाने शते बाबारस्य समागमादय पुरा वर्षे ततो भारते । स्कन्धावारनिवेशदुर्गधवला सा राजधान्युज्ज्वला दिल्लौयं नवरत्नविग्रहवती देदीप्यमानाऽभवत् ॥ १० ॥ हिन्दुनृपकराहिल्या विच्युति नवननृप करगतत्वञ्च (Mahomedan Conquest of Delhi) कथ्यते। घोरीकृतरणमखे-This refers to the battle of 1193 where Pluthriráj was defeated by Mahammud Chori and slain, By this battle, Delhi passed to the hands of the Musalmans + After the conquest of Mahammad Ghori, Kutubuddin, his Viceroy, founded a line at Delhi which lasted from 1206 to 1290, then followed up to the year 1526 the Houses of Khilliji, Tugluck and Lodi, when Babar, the first of Mogul Dynasty, invaded India त्रिशतशरदम् -विशत- सख्य कवर्षम् (From 1206 to 1526)। + अधुना दिल्लया मोगलनरपतौनां (The Mogul Dynasty) विवरणं ददाति किञ्चित् (१०-४०)। “A number of capitals and fortresses had been built in this plain before the advent of Babar in 1526 A. D. and their runs are still visible,"_Káyastha Samáchár. - ·१४६ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । प्रादुर्भूतयश:कलङ्ककलनामाक्षिण दिल्लयामभद- बादशावेशमहोदधौन्दुरिव योऽहिन्दुः स नाम्नागबर: 1 योऽसावात्मनि हिन्वहिन्दुसमतादृष्टिं सदाऽध्यानयन् आनन्दैकनिकेतनं जगदिदं विख्यातनामाऽकरोत् ॥ ११ ॥ 'मुद्रा यस्य सुवर्णखण्डरचिता यन्नामविद्योतिता तस्य श्रौनियतेति' भारतनृणामेषा प्रतौतिहढ़ा। सर्वः प्रोतिमवाप शासति नृपे राज्यं प्रजादिग्गजो यस्यानेककथा नृणां मुखशतान्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ १२ ॥ नासीत् शत्रुरथापि शत्रुदलनं सैन्यं बभौ सज्जितं सर्व राज्यमरक्षयत् पतमुखैरागत्य यं श्रीरपि । यस्यास्थामपि सञ्जयं विद्धती भाजिष्णुरालिका भूमि द्योतयते, जगद्दिजयते, नेगौयते सज्जनः ॥ १३ ॥ (विशेषकम् ।) "Akbar the great, the real founder of the Mogul Empire succeeded his father Humayun, and his reign lasted from 1556 to 1605." "He enlisted the Rajput princes by marriage and by a sympathetic policy in the support of his throne." "He removed the seat of government from Delhi to Agra."-7. W. Hunter. + पूर्वश्नोकोक तमेव आवराख्यनृपति पुनरपि वर्णयति हास्याम् । # "In 1605, Akbar died and was buried in the noble Mausoleum at Sekandra whose mingled architecture of Buddhist design and Saracenic tracery bears witness to the composite faith of the founder of the Mogul Dynasty" द्योतयते--अचित्तवल्ककात् आत्मनेपदम् (पाणिनिः २।३८८)। नासीत् शत्रुरिल्यादि-"On his accession in 1556, he found India. split into petty kingdoms , on his death in 1605, he begueathed at an emgnrest.

·षष्ठः सर्गः । १४७ जेहाङ्गोरेति नाम्ना जगति परिचितस्तस्य पुत्री नरेन्द्रो योऽभूत्पञ्चे हि दिल्लयां जवननरपतिर्नुजिहान्-जानिरेकः । आग्रोद्याने विशाला जयति विजयिनी यस्य कौर्तिजगत्यां याद्याप्याह्वानदात्री क्षितिनगरनृणां स्तम्भचूड़ाकरण • ॥१४॥ खुष्टाब्दे शतषोडशाष्टयुगमे तत्रैव दुगौकसः साजेहाननरेन्द्रतः पुनरियं राजन्वतौ मृत्तिका। दिल्लौनाम समेत्य धामधवला, देश तथाग्राभिधे प्राचौरैश्च मठैव तैरपि भटेराकीर्यमाणाऽभवत्। ॥ १५ ॥ दिल्लयां सुन्दरमेकमन्दिरमहो ! जुम्मा-मजिद्-संजया शोभा खेतसमेत लोहितरुचिग्रावणा वहच्चारुणा । अद्यापि प्रतिपन्नगौरवरवेरारावलीप्रान्तरे सय्यन्दोः किरणं बलादिव हरभाति विषोऽतिथिया॥१६॥ "Salım, the favourite son of Akbar ruled until 1627 under the title of Jahangir. The principal figure in Jahangir's reign is his Empress Nur-Jahán, otherwise known as Nur-Mahál." 477-ie Agra. 1977 शब्दस्य बहुतौहाँ जानिराश। † “Shá Jáhán proclaimed himself Emperor at Agra in Fan. 1628.* "Modern Delhi, also called Shajahanabad, was founded by this monarch who built the immaculate Tajmahal of Agra.* दिल्लीनाम समय-"Shayahan retransferred the seat of government to Delhi and adorned that eity with buildings of unrivalled magnificence."-Hunter, * अधुना कतिपयैः श्लोकः सानहानपतिविनिर्मितानाम् अट्टालिकानां विवरण दातुमपक्रमते , ववादी दिलमा विनिर्मिवस्य दुर्गस्य जुम्मा-मविदस्य च वर्णन करीति हाम्याम् । “The Royal palace with the Fort was built between 1638 and 1648 and the citywalls with the great Mosque in front known as Jumma Masjud came ·१४९ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । आसीत्माक् यदिदन्तु मोगलनृपस्योपासनामन्दिर दुर्गाग्रे मुवि यच्च संस्थितिमितं तस्य, श्रियाधिष्ठितम् । यदृश्यं वृहदुच्चचूड़ममलं पाई स्त्रिभिर्दूरतः पश्चात् रामपुरस्य संस्कृतमभूत् यत् सन्नबावादिति ॥ १७ ॥ (युग्मकम् ।) दिल्लयां दुर्ग प्रथयति यश: साजहानस्य यहत् साग्राभम्यां जयति च तथाऽटालिकामतिरन्या । चारूद्याने नवशशिकलां हृपयन्तौव धाम्ना नाना चापि क्षितितलनृणां श्रोत्रयो दिनौवां ॥१८॥ तभूपालविशालकीर्त्तिकुमुदिन्येषा चिरस्थायिनी ताजेति प्रथिता थियं विदधती साइट्टालिकाचन्द्रिका। यां द्रष्टुं मनुजाः प्रयान्ति सततं चाद्यापि लौहाध्वना दर्पस्पर्शविमर्षहर्षकलुषा वागत्र धात्रा कता ॥ १६ ॥ into existence immediately after." safe-"It is a building of ned. sandstone inlaid with marble, and some portion is built exclusively of white marble," * sagênife-Refers to its tall and graceful minarets. The Mosque has lately been repaired by the Nawab of Rámpur and that of Bhawalpur, + भाग्रायां विनिर्मित ताजमहालाख्यमन्दिर (The Tajmahal of Agra) प्रसङ्गत, वर्णयति (१८-२८)। दिल्लया दुर्गम्-"The palace at DELHI, now the Fort, covered a vast parallelogram, 1600 ft by 3200, with exquisite and sumptuous buildings in marble and fine stone." "At AGRA, he raised the exqulsite mausoleum of the Tajmahál, a dream in marble, 'desigued by १ Titans and finished by Jewellers'."-W. W. Hunter, Ja .

·षष्ठः सर्गः १४५ सौधोपर्थसमाप्तयौवनकथा भावहषत्पौवरी विक्रौड़न्मणिरत्नजाललहरौ यैषा पुरा सुन्दरी। नारोणामिव चन्द्रविम्बधवला विद्याधरौ खेचरी किंवा भूतलवासिनौ धुनगरौ कारक्रियाडम्बरो ॥ २० ॥ यैषा गन्तु: मुखयति पदं पौनसोपान जाले स्तुङ्गानन्दान् जनयति तथा वृत्तचूड़ावतंसैः । रत्नद्दारा दृषदि कुमुमैः क्षोदितैरङ्गनाङ्गे नानाच्छायाग्रधितवलभिार्या च जाज्वल्यमाना ॥ २१॥ भूमौमूलादिमलसलिलैः प्रार्थनाकाललञ्चै- रुच्चैः स्तम्भोपरि परिगतः पार्श्वयोहर्षदात्री। मुक्तायेण्या प्रकटितवलिश्चारुसङ्गिशोभा दिव्याकारा जयति भुवने येयमबंलिहाया ॥ २२ ॥ बढी मुद्रा रथमिव तनुं सम्यगालब्य हेमौष याग्रोद्याने हसति मुषमामन्यदौयां विजित्य। ܀ नारीणामिवेत्यादि-Compare - The Taj was meant to be femanane. The whole conception, and every line and detail of it, express the intention of the designers. It is Mumtajmahal herself, radiant in her youthful beauty, who still lingers on the banks of the shining Jumna, at early morn, in the glowing mid-day sun, or in the silvery moon-light"-E. B. Flavell, in the "NINETEENTH CENTURY, June 1903. + वलभि.-2e. The Turret. + बहुधन व्ययेन निर्मिताऽसौ, अतएव हेमी मुद्रव तनुमालम्बा स्थिता, विग्रहवनी तत्र स्थितेत्युत्प्रेक्षा।

·१५० दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । तर्थस्तम्भ चिरशशिसिता पार्श्वयोरुज्ज्वलाङ्गौ सौधार्या शिरसि शशिभृत् मतिमत्कारुकौतिः ॥ २३ ॥ भमौकम्यं गणयति न या ग्रावलेखाढ़ाना विद्युत् यस्याः प्रणमति पदं दूरतो गर्जमाना। नेयं यस्मात् मृदुलकदली, नापि वंशादिभाण्ड, मानादने जगति महतां के न नमा भवन्ति ? ॥ २४ ॥ कांसे कांस्खध्वनिरपि यथा दीर्घकालावलम्बी नणां कण्ठध्वनिरपि तथा यत्र बदो विलम्बी छाया भावन्मुकुरपतिता यत्र चैकापि नणां कायव्यूहैरिव बहुतरा कारूबुद्धेः प्रयोगात् ॥ २५ ॥ प्राचौरस्य प्रथितयशसो गौरवं लङ्घयन्ती चौने पौनद्युतिशतवतो दीर्घमायुः प्रविष्टा है तुर्य स्तम्भ.-चतुर्भि. मम्मै । + गजमाना- बाच्छील्बक्योव चनशक्तिषु चान” इति सूत्रछ बाच्छील्ये चानश्प्रत्ययः। नाफि वशादिभाण्ड–वशनिर्मितभाण्डवत् इय न मृदुदहा इत्यर्थः । + मन्दिराभ्यन्तरे नृणामालापन नितः शब्द प्रतिध्वनिवशादीर्घतर' प्रतीयते इति तत्र ताजमन्दिर गत्वा परीक्षितमस्माभिः, तदेव कविः कथयति । This phenomenon reminds one of the "Whispering Gallery of St. Paul's Cathedral of London. Qafq छाया-मुकुरेषु पतिता नणाम् एकैका प्रतिकृति, प्रतिविम्ब इति यावत्, बहुतरा दृश्यते यत्र इति भावः । 8 चौने प्रथितयशसः प्राचीरस्य-ie. The famous China-wall. “Every one who has seen the Táj must have felt that there is something in it, difficult to define or analyse which differentrates at from all other buildings in the world,* --Neneteently Century, June 1903.

·षष्ठः सर्गः। १५१ चूड़ां यस्या हिमकरकरेणाश्रितां सर्वकाले केशावेशैरटति नितरां द्रष्टुकामा चकोरी॥२६ । नौतो यस्या मरकतबलिहन्त ! नग्नेव सास्ते शोभा तस्याः द्युतिततिमतौ सा न नष्टा तथापि । मुद्राश्रेणी- जगति दधतौ सौधमत्ति सुवर्णा- मुद्याने वा दा पुरयुवतिः सौधसिंहासनस्था ॥२७॥ दूरादृष्टोत्तमाङ्गा गरुडमणिरिवालिङ्गित ङ्गोन्दुकान्त्या पाच यस्यास्त थोच्चैर्धवलितकिरणा भाजतोडालिकाली। पादं यस्था विभातः स्पृशति गुणगुरुर्दिल्लिमार्गः सवातो भङ्गः कालिन्दनद्या निकटप यमटन् सोऽप्यमुष्यां विभाति २८ केने यं,कस्ख कौतिः,कथमियमुदभुत्,किन्नु वा, का च नाना, का वाऽखाः किंवदन्ती,कतिकतिदिनतः कारिता, कच कामी इत्येवास्याच शश्वन्नमरनगरतः काकली कीर्तवमाना स्थाने स्थाने समन्तानृविहमनिबहात् श्रूयतेऽद्यापि यस्याः॥२८ (हादशभिः कुलकम् ।) नौत:-नादौरसाहादिमि (Nadir Shah) नौत. लखितः । मुगाणीत्यादि-Vade notes on stan za 23 above. मरुडमणि-Emerald. कालिन्दनद्या -यमुनायाः, मङ्ग-वरङ्ग । | “The artistic history of the period and the style and workmanship of the Táj all testify to the falseness of the theory that Europeans directed the design of the building."-The Nineteenth century, June 1908.

·दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । साजेहानाख्यसबाट तदिदमरचयत् नामतो यत्मयर रत्नग्राममहार्हासनमतिरुचिरं विस्मितं येन विश्वम् । पक्षे पक्षे च मुक्तां समधिककिरणास्ते मयूरा दधाना नानाज्योत्स्नाहिताङ्गा इव विरुरुचिरे रत्नराजिं वहन्तः ॥३० अाञ्चव्यं तत्मयूरासनमिह विदितं सर्वरत्नप्रधानं यत्तद्रनच्छटाभिर्दिशि निशि तिमिरे दौपा विधुन्वत् । चत्वारो यन्मयरा विकसितगरुतो रत्नसारैरुदारैः सम्यक तत्पश्यतां ये खकिरणरजसा चक्रिरे नेत्रमुद्राम् ॥३१ सम्बार तस्मिन् मयूरासनशिरसि लसद्रक्तगुञानिकुञ्ज पुजे नक्षत्रभासां समधिकदृषदां सन्निषण्णः पुरासीत् । हर्षज्योत्स्नाच्छटाभिः कुसुमविपिनभाक् सुन्दरौभिर्नरौभि- बह्वानन्दं प्रपेदे नृनयनमधुभिर्वेष्टितो हास्यलायैः ॥ ३२॥ (विशेषकम् ।) वे तस्मिन्नथ नृपवर साजहाने तदानी- मारञ्जवं स्खकरकमलं ग्राहयामास दिल्लिः । सोऽयं सम्बाट भुवनविदित: प्राप्य तां राजलक्ष्मौं शोभासम्पत्स्फुटगुरुरुचिर्दुन्निरोच्यो बभूव ॥३३॥ प्रसङ्गत साजेहाननिर्मितं मयूरासनमपि (The Peacock Throne) वर्ण यति त्रिभि.(३०-३२)। “His Peacock Throne, with its tail blazing in the shifting natural colours of rubies, sapphu es, and emaralds, was valued by the Jeweller Tavernier at 61 millions sterling."-Hunter † Aurangzeb lived at Delhi for nearly 20 years, holding his court with oriental magnificence in the palmiest days of the Mogul rule, ·षष्ठः सर्गः। १५३ भूगोले मोगलानां तदवधि परमा वृद्धिरव्याहतासौ- दासौत् दिल्लयादिकौतिर्नवभवनघटाभूषिता चापि धात्री। येषामद्यापि लोके वहिरनुसरणं गौयते दुर्गमध्यात् राजन्यानामरण्यैर्ध्वजसहितगरग्रग जमानम् * ॥ ३४ ॥ ऐश्वर्थयातिशय्यात्पतितमपि तदा लोकसङ्घर्षणाद्यैः खण्डं हेम्नां न केनाप्यभिहृतमुदभुत्केवलावतयैव । यादृक् तत्सम्प्रयाणं दलबलसहितं मोगलानां नृपाणां तादृक् कस्यापि नाभूत् भुवनजनपते रते दृष्टपूर्वम् ॥ ३५ ॥ दोलारत्नं व्यवहदमलं वाहकानाञ्च रत्वं समारत्नं यदुदरगतं रत्नराज्यंशुकौः नारोरत्नैः कचिदपि च तद्भूभृतां यानरत्नंग भाखयत्नं समधिकमभन्मर्वभपालकग्यः ॥ ३६॥ (विशेषकम् ।) येषां वंथे कुसौदग्रहणमपि सदा शास्त्रतः स्थान्त्रिषिड्वं प्राप्यो भूग्या: कर: पर्युषितकुसुमवत्प्राभवद्वत्मरान्ते । । The poet now describes by three stanzas the magnificence and splendour of Delhi under the Mogul rule and speaks of the Royal Prucession of the Mogul Emperors from the Fort to the Jumma Maşıd. gaia वहिरनुसरणम्-ie The Royal Procession on & Friday. ध्वज सहितमरित्यादि --"The Emperor was seated in a palanquin with one of the princes riding a-breast on horseback preceded by four elephants bearing the Royal Standard. Behind followed the nobles on foot with their silla, satins and brocades. --Káyastha Sumáchár, + यानरवम्-ie, The Grand Royal Procession. तरंभताम्-मोगलनरपतीनामिव्यर्थः - ·१५४ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । राज्ये तहवनानां चुटिरणुरपि वा न, प्रजानां जनानां- दिग्द्रोणं धान्यमासीत् क्रयभुवि विपणावेकमुद्रार्पणेन * ॥३७॥ आरञ्जबे ततोऽदः समधिक मभवत् मोगलानाञ्च राज्य निर्वाणारूढ़दीपस्फुरणमिव वृथाद्देषणेनैव हिन्दोः । अभ्युत्थानं समन्तात्, -पतनमपि तथा राज्यनामेन्दिराया हिन्दोविद्वेषमलं, जबननरपते हन्त ! भभारतेऽस्मिन् ॥३८॥ आरञ्जबापमानं शिवजिनृपभवं विथुतं चेतिहासात् सैन्यावासप्रवासक्षपितबहुदिनं निर्जितं ह्रखसैन्यैः । क्वाल्पीयः शैवसैन्यं, क च जवनपतेर्वाहिनौ भजयन्ती? येऽत्यन्तं वृद्धिमाप्ता ध्रुवमिति वचनन्ते स्खलन्तः पतन्ति ! ॥३८ बाहादूरः स शेषो जवनकुलभुवां राज्यभाजां नृपाणां यस्मिन् विद्रोहवगिर्भटजनमरुता प्राज्वलहेशमध्ये । * चिभिः श्लोकैर्मोगलनरपतौना वहिनिष्कमणं (Royal Procession) उह्निख्य, अनेन श्लोकैन तेषा करग्रहणप्रथा ट्रव्याणा सौलभ्यं कुसौदग्रहणादिकमपि प्रदर्शयति । येषाम् - मोगलनरपतौना- मित्यर्थः । + अधुना बिभि मोगलसामाज्यस्य पतने तिहास कीर्तयति । “Akbar had rendered a great empire possible in India by conciliating the native Hindu race. Under Aurangzeb and his miserable successors this policy of concılration was given up"—W. W. Hunter. I "In 1670, the Marhatta leader Sivaji levied chauth as tribute from the Mogul Provinces in Southern India and crowned himself as independent Sovereign.“ Aurangzeb prepared an expedition on an unrivalled scale for the conquest of the Deccan, the fate of which is well-known in history. भैवसैन्य-शिवजे, सैन्यम् ।

·षष्ठः सर्गः। १५५ निःयीका राज्यलक्ष्मौविचलित हृदयाऽपश्यदिराजवळ, निर्वाणा मोगलानामपि नृपविभुता हन्त ! साऽस्तं जगाम शोभाकोटिकदम्बिता भुवि सिता दिल्लौ च तत्माक्षिणी या धत्ते जवनेन्द्रकौर्तिमतुलां नामाङ्किताट्टालिकाम् । नष्टे खामिनि कालत: पुनरियं घूर्णायमाणा यया- विलण्डेश कुटुम्बिनौमभिमुखौं प्रागेलिजाबे य-सखौम्। ॥४॥ पश्चात्प्रादुरभूत्मखौ विजयिनीय सेवायिताऽस्याः पुनः काले तल्पगतामतोलयदिमां भत्वा करग्राहिणी। पादांश्चापि ममाज चार्जवगुणालङ्कारचूड़ामणि: सेवायै समकल्पयत् जगदिदं सा किं पुनर्वर्ण्यते ? ॥ ४२ ॥ एडोयाई इह सप्तमो नियुयुजे राज्ञवाजया पालकः राशौजः प्रथमो यदीयमभवत्पर्वेदमत्य इतम् । "The subsequent history of the Empire is a mere record of runn. Mahammad Báhadur Shah was the last of the race of Moguls. For his complicity in the Mutiny of 1857, he was banished to Rangoon, where he died in 1862," + अधुना इरानाधिकार (India under British Crown) वर्णयति (४१-४५)। एलिजावट - Queen Elizabeth, who granted a fresh charter to the East India Company in 1600, who eventually paved the way for the conquest of India. Ifaaf-Queen Victoria, during whose reign the administration of India was transferred directly to the Crown, For Queen's life, mde author's “Vijayiní-Kávyama ·१५६ दिल्लिमहोत्सव-काव्यम् । नियुद्धा निरुपद्रवेयमवनिः सद्भपपाणिं गता निर्धतामदसौ कलेव शशिनो नष्टेन्दुपाऽधुना * ॥ ४३ ॥ इंराजस्य करङ्गतेयमवनौतीत्यप्रकारा शनै- र्भाग्यं भारतवासिनां कुनृपतेर्हस्ताहिमुक्तिङ्गतम् । कान्तो नास्ति वताद्य सन्ति न तथा ला(इ)वादयो वा जना यस्तैरेव कृता सुखोन्मुखवतो भूभारतौ भूतले ॥ १४ ॥ श्रीमान् लर्ड लिटनस्तथैव सुमना डक्रिन तथाऽन्ये नृपा- स्तन्वावापविदो ययुः कतिपये संस्थाप्य कीर्तीरितः । नैषां कोऽलमलङ्कतं समकरोत्यर्चेदमानन्ददं यज्जातं भुवि कार्जनस्य समये पश्यास्य भाग्यं महत् ॥ ४५ ॥ इंराजे: परिपालिते सुनियमै राज्येऽत्र तैर्भारते नित्यं नाम च सद्विचारपदवी लोकैन किं लभ्यते । PETO13--King Edward VII, in commemoration of whose accession, the Coronation-Durbar (पर्व) was held at Delhi. इन्दुपर्च-चन्द्रग्रहणम् । + For Lord Clive and Kánta, unde author's “Virayiní-Kávyam," Canto IX, 1757, the date on which the battle of Plassy was won by Clive in Bengal, was adopted by history as the beginning of the British Empire in the East, * खर्ड लिटन:-Lord Lytton. During his Viceroyalty Queen Victoria was proclaimed Empress of India at a Durbar held on the historic fridge" overlooking the Mogul capital of Delhi उरिन्-Earl of Dufferin. During his time, the Jubilee of H. M. Queen-Empress Victoria was held throughout India. इदं पर्च-2e. The Present Coronation-Durbar. "सन्नः खराष्ट्रचिन्तायाम् पावाप. परचिन्तने ।

·षष्ठः सर्गः। राज्यं प्राज्यमराज्यभागपि जनो यस्मिन्नृपानुग्रहात् सम्प्राप्य प्रियमातनोति व पुनर्भपायते किं न सः ? * ॥ ४६ ॥ भाग्यन्त्यत्र सदैव राजपुरुषा नित्यं प्रजानां हिते ग्राम्याणां सुखदुःखदर्शनतया, दुष्टांश्च शासन्ति ये। शूटणुन्त्येव निवेदितं जनगणैः पत्रान्तरे व्याहृतं किं किं नाम सुखं प्रयाति न जन: ? क: पौद्यते दुर्जनैः॥४७ विहाय विषमपास्य भिन्नतां नृणां समानौय मिथस्तथैकताम् । विराजते भारतभर्महीयसौ तदौयपाणिं दधतीव भूयसौ ॥४८॥ स्मृत्वा दिल्लेविगतगुरुतां ये वयं शोकवन्त- स्तेमौ दृष्ट्वा नवनरपतिं मोदमाना वसन्तः । * चिभिरधुना इंराजशासनस्य महिमा कौते (४६-४८)। The three following stanzas speak of the Cardinal Features of British Administration in India, uz. Equal justice, immunity from oppression, blessing of enlightment and peace, dispensation of mercy in the hour of suffering. 'न किं लभ्यते'-पत्र नञ् काक!.. + This stanza speaks of the consolidation and unity of the empire under British rule. Compare -The state has succeeded in moulding into a single whole the scattered and often warring atoms which hitherto formed the congeries of countries and peoples-Extract from the Voceroy's Speech सदीयपापिम्-दुराजमाते. पाशिमित्यर्थः ।

·१५८ दिलिमहोत्सव-काव्यम् । आशारङ्गे भवि निवसतां नित्यमिराजजाते. कस्मादस्यां नवजवनिकापातसम्भावना न: ?* ॥ ४६॥ दौना रिक्थत्रुटिषु पतिता दुर्बलाः क्षोणकोषा ये पौड्यन्ते व्यसननिकरैरेकतो दैवजातैः । तेषत्यातो यदि च विचरेदन्यतो वाऽपि कस्मात् तेऽस्मिन्नुच्चैः कथमतिसुखे राजराज्ये वसेयुः ? ॥५०॥ प्राप्यराज वयमिह पदे शान्तिसिंहासनस्था भूपानां यः सुजनगणने भाति सर्वाग्रगण्यः दिल्लवादीनां भुवनजयिनौं सम्पदं भूतपूर्वा- माञ्चय्य वा मणिमयमयूरासनं न स्मरामः ॥ ५१ ॥ इंराजा नो विहितकुशला बान्धवा जागरूका- स्तनास्माकं जगति मुखराकारिणौ चित्तत्तिः । तत्मन्दिष्टाध्वनि विचरतां, तत्प्रसादे स्थितानां बाणिज्यादौ चिरशिथिलतां हन्त ! विस्मर्तुमाशा ॥ ५२ ॥ अधुना इत आरम्यासर्गसमाप्ते , सझेपेण भारतीय प्रजाना सम्राट-समीप किञ्चिदात्मनिवेदन (Prayer of the Indian subjects to the Crown) कथ्यते । ते वय दीना' दुर्बला: प्रजा. सौभाग्यवशती भारते इराजराज प्राप्य शान्ति स्था' सन्तः अद्य दिल्लया- दौना भूतपूर्वगौरव न स्मराम इत्य न्वयरीति । य-इराज इत्यर्थ । भूतपूवा सम्पदम् इत्यादि-This line refers to the Hindu Period of Delhi. मयूरासनमित्यादि- This line refers to the Mogul Period of Delhi. सम्मेव ईरामजाति प्राप्य भारतीयप्रजाना कल्याणं भविष्यतीवि पाशसते । मुखराकारिणीत्यादि- Free ventilation of thoughts and wants through the medium of Public -- ·षष्ठः सर्गः । १५८ भूराज्येऽस्मिन् विविधनियमः शल्यमुद्दत्य यत्नै- र्योऽस्मान् दूरादवति सदयो माटवत्तातवहा । सोऽद्य प्रेक्षां न भनति सखा भूमिसख्याः प्रजानां शून्यं तस्यासनमिह चिरं दुःखमन्यत्ततः किम् ? * ॥ ५३ ॥ एते कामं प्रकृतिनिचया राजभक्ताः कृतज्ञाः मोघामोदे प्रकटितहृदः केवले नो रमन्ते। राजोन्नत्या सममिह सदैवोन्नतौरात्मनिष्ठा याचन्ते, यत्परिणतिफलं कर्षयेद्राजभक्तिम्। ॥ ५४ ॥ प्रजातन्त्र राज्यं प्रभवति न चास्मत्प्रणयभाक् प्रदृश्यन्ते दोषा इह परिचिताः सर्वविदिताः । न लिख्यन्ते तेऽस्मिन्नधिकभयतः काव्यवपुषो न तत्-श्रद्धावन्तः कचिदपि जनाः सन्तु भुवने ॥ ५५ ॥ ईहन्ते नृपतेः श्रियं प्रकृतयस्तरकोषदृद्धिं पुन:, कः कल्याणपरम्परां वितनुयात् राज्याधिराज विना ? Press तत्सन्दिष्टे त्यादि -बाणिज्यादिक्रियाकुशलानामिरानाना दृष्टान्तमनुसत्य प्रजानामपि बाणिज्यादौ श्रोधिभविष्यतीति पाशा नागर्ति । कृतज्ञा भारतीय प्रना नवनरपते दर्शन काम यन्ते इत्याह । + Indians are naturally loyal in their hearts, nothing is therefore needed for the outward manifestation of that loyalty. # Indian subjects are naturally averse to the Democratic form of Government, अधिकभयतः= आधिक्यमयत, ; भावप्रधाननिर्देशः।

·दिनिमहोत्सव-काव्यम् । • इच्छन्त्येव च राजकीर्तिममला नित्यं चिरस्थायिनों वापीकूपतड़ागपल्बलवतौं शान्तां धरित्रीमपि * ॥ ५६ ॥ उज्जीवत्वथ भारतस्य च पुन: प्रायो हतं गौरवं, शिल्पश्चापि, कृषिर्वणिविषयिणी देशोन्नतिश्चैकता। एषा सम्प्रति संस्कृतोक्तिरस्ता या रोगिणीवेक्ष्यते मा भूयादिह राजशासनबलाल्लब्धोन्नति: सत्फला ॥१७॥ त्याज्यो नैवात्र धर्मो न च पुनरपलायात्र जातिः खकीया देशादत्मात् स दूरीभवतु किल मिथस्तद्भवो देष एषः । इत्ये कच्चाच सबै जननगरहितं कामयन्ते प्रजौघाः, किं नास्मिन्सम्पतिष्यत्यहह ! करुणया राजकीया सुदृष्टिः? ॥१८॥ अर्थानर्थप्रयोगे सुफलमथ तथा दुष्फलं संविदन्तो विज्ञाश्चारित्ररत्नैः खचितनिधियः पारगाः सर्वकार्थे । * Indian subjects respectfully solicit some blessings of a permanent nature from their Emperor which will contribute to the material and moral improvement of the country. Some of those permanent blessings are now enumerated in the following stanzas, + शिल्पम्-Arts and Manufactures कृषि -Agriculture and Industrial Arts देशोन्नति ---Material prosperity of the country. एकता-Organised consolidation and unity. सस्कृतोक्ति:-Cultivation of the national language of the country. I unat în:-Dissension and disunion among different sects of religion and people of different castes, ·षष्ठः सर्गः। १६१ लोका यस्याः प्रभावात् विकसितनयना वेद्यरत्तान्वविद्या- खिंराजानां प्रसादात्प्रसरतु सततं भारतेषञ्चशिक्षा * ॥ ५६ ॥ धर्मद्वारे विचारे न खलु मलिनयत्वासनं पक्षपातो वातोद्धृतांशुकाग्रध्वन इव पुरुषैर्व्यस्तदिनीयमानः । शास्थानां शासकानामपि पिटसुतवत्प्रेम सम्पूर्णमास्तां तेनानेनानपायि प्रभवतु सुफलं मङ्गलं राज्यबन्धोः ॥६॥ मात्स्यन्यायः कदापि प्रकृतिषु न पुनाददात्वात्मवावं राज्ये शस्यप्रपूर्तिः प्रथयतु चरणं सर्चसंस्कारचेष्टे । भूयान्नृणां थमाणां फलमपि पठने, शासने चाधिकारी- राजना:प्रान्नाः मुनामध्वनिरपि च नवैः संस्कृतग्रन्थपद्यैः॥६१ भूयात्यक्षपातो भृतिभूति मनुजे वेतनादौ च साक्ष्ये कार्य राज्ञश्च तहत् नवपदरचने, दण्डदानेऽप्यग:सु। उच्च शिक्षा-Spread of High Education and popular instruction. + विचार-Impartial Justice in the British Courts. शास्थानामित्यादि-Love and ffection between the Ruler and the Ruled which will make the British throne stable in India. * मान्य न्याय.-"परस्पर मक्षयन्ती दुर्बलान् बलवत्तरा" इत्यादि । शस्य प्रपूर्ति:-Improvement of agricultural arts. शासने चाधिकारः-Extension of Local Self- Government. रायाः प्राज्ञयाः इत्यादि-The poet implores by this line the Indian Universities to select his "Vijayıní-Kávyam" as a Text-book so that the revered name of Queen Victoria muy be daily recited by the Indian Students. प्राजधा:-प्रज्ञ एव प्राज्ञः, प्रज्ञादिभ्यश्चेत्यण ; तत. 'टिड्ढाणञ्' इत्यादिना डोप (See सिद्धान्तकौमुदी ५४५३८)। $ 17: F—Larger employment of Indian officers in the higher branches of the administration, 21 ·दिह्निमहोत्सव-काव्यम् । इलण्डनौतिहेतोः पुनरपि बलबद्धारतोहतो वा याज्ञेषा भारतौनां क्षितिपतिपुरतः साचलौनां प्रजानाम् इत्येवास्तां, न पुनरधिकं, बर्द्धते काव्यकायः, साहेबानां मधयतु सदा राजलक्ष्मीः कुलक्ष्मीम् दौर्गत्यं नः व्यपनयतु सा रोगशोकैश्च सार्द्ध दौ/भूयादपि च सततं भारते सम्प्रदायः ॥ ६३ ॥ एतत्काव्यमिषेण नैष विनयः प्रत्याशया ख्याप्यते, येषां शक्तिरिहाश्मनोऽपि सुदृढ़ा तेष्वेव नोऽभ्यर्थना । शक्तिस्थाः खलु ये त एव वचनं टणन्तु नान्ये जनाः, किं वृक्ष मधुवर्जितं मधुधिया गच्छन्ति भृङ्गादयः ? ॥ ६ ॥ सौराज्योकतमस्ति भारतभिदं, यस्मिन्त्र काचित् चुटि: सम्प्रत्यस्ति, तथा भविष्यति दिने स्यादुत्तमं यत्पुनः । तस्मादेतदुदौरितं खलु मया यत्नेन काव्योत्र मे, कृष्णानामपि सर्वशुलवसने बिन्दुहरेत् तद्यशः ॥६५॥ सारस्भगूरुत्रिनेत्रडमरुप्राया पुराणा नवा यैषा चन्द्रकलेव भाति धवला जाज्वल्य माना त्विषा । द एतत्काव्यभिषेप-~एतकाव्य च्छ लेन,ne. अम काव्य हारीकत्य। पुराणशब्दस्य 'वह्वादिगणे' पाठात् वा डौष । t ·षष्ठः सर्गः। १६३ www.anna लोकानां मनसस्तमोव्यतिकरं सन्धुक्षयन्तौ सदा सा जौबाच्चिरजीविनी हितकरी औराजलक्ष्मी: क्षितौ॥६६ राजा* जीवतु पुत्रपौत्रसहितस्तन्वन् प्रजानां श्रियं जौयाच्चैव चिरं नृपप्रतिनिधिः श्रीकाजनो जायया । दृष्टिस्तस्य सुमङ्गला नरपते याच भभारते वर्द्वन्तां कुशलैः प्रभूतफलदाः शिल्यादिशिक्षाः पुन: ॥ ६७॥ इति श्रीश्रीखरीये दिल्लिमहोत्सवे खण्ड काव्ये दिल्लीतिहासवर्णन-प्रजाप्रार्थनविनिवेदनो नाम षष्ठः सर्गः । समाप्तमिदं काव्यम् । राजा-King Edward VII.

·THE UNIVERSITY LIBRARY
RECEIVED ON
13 DEC 1923
ALLAPAD.

·*** कवेः प्रणतिः। यो ब्राह्मया विलसहिलासनिलयो यः प्रेमचन्द्राद्वयो*- हा ! नास्त्यद्य गुरुः स मे प्रियकरो यस्यास्माहं किङ्करः । योऽसौ संस्कृतसंस्कृतः प्रणमितश्छात्रश्च विदहरै- र्वाचा संस्कृतया निनाय दिवसान् विद्यालये संस्कृते ॥ १॥ योऽलद्वारमहोदधावधिगतस्तैरन्यरमहा- नेकेनैव निमज्जनेन समगादिन्दोर्दुरापं मणिम् । तेनैवात्मकुलं गुणरपि तथाऽलतत्य योऽलङ्कतः शिष्यादीन् समलञ्चकार कृपया, तस्मै नमः श्रेयसे ॥ २ ॥ बन्धादेरुपदेशदर्शनविधी जाग्रमहासङ्कटेगी बुद्धया कौशलतच वा पथि मतिनात्यादिगाविले । छात्रा यस्य गुरोर्गुरावतितरां सकाव्यशास्त्राम्बुधौ रत्नं यत्नशतैरलभ्यमपि च प्रालेभिरे भक्तितः ॥ ३॥ (विशेषकम।) प्रेमचन्द्र.-Pandit Premachandra Tarkabagisa, the famous Professor of Literature and Rhetoric, Government Sanskrit College, Calcutta, बन्धादः-पम-गोमूत्र-सर्वतीमद्रादिकाव्यवधानाम् ।

·[ १६६ ] तमद्य वन्दे वजनाथमाख्यया*- गुरुं, बभौ यः स्मृतिवेदविद्यया । ज्वलन्नवदीपपदे प्रदीपवत् यशो व्यवस्थादिषु यस्य तन्महत् ॥ ४ ॥ जाग्रयुक्तितरडगौरवमहो ! गम्भीरमभ्युत्थित- व्याख्यावर्त्तसहस्रनतितमिवोत्तुङ्ग व्यवस्थामणिम् । अम्भोधिं यमुपास्य रत्नमभजत् श्रेणी बुधानां ग्रह तञ्चाहं गुरुमद्य पण्डितसरिद्राजं नमाम्यानतः ॥ ५॥ (युग्मकम् ।) व्रजनाथ'- Pandit Brajanātha Vidyaratna, the famous Professor of Law of Navadvipa. + ग्रहम-ज्ञानमित्यर्थः ।