·No text on this page.

·NARY OURN AVAY श्रीजैन-आत्मानन्द-ग्रन्थरत्नमाला-द्वाषष्टितमं रत्नम् (६२) नवानिवृत्तिकारश्रीमदभयदेवसूरिरचिते पञ्चनिन्थी-प्रज्ञापनोपाङ्गतृतीयपदसंग्रहणीप्रकरणे (साचचूणिके.) न्यायाम्भोनिधि-श्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरशिष्य-प्रवर्तकश्रीसत्कान्तिविजय-मुनिपुङ्गवशिष्य- मुनिचतुरविजयेन संशोधिते । ािनमन्दिष "सुसाध्वी श्रीमती-चतुरश्री-उपदिष्ट-पत्तनवास्तव्यश्रीमालिज्ञातीयश्रेष्ठिवर्य-झवेरचन्द्रात्मज- सुरजमल्ल-भायो-मणिबेनद्रव्यसाहाय्येन प्रकाशयित्री-भावनगरस्था श्रीजैन-आत्मानन्द-समा। इदं पुस्तकं मोहमय्यां वल्लभदास-त्रिभुवनदास गांधी सेक्रेटरी श्रीजैन-आत्मानन्दसभा भावनगर इत्यनेन निर्णयसागरमुद्रणालये कोलभाटवीथ्या २३ तमे गृहे, रामचंद्र येसू शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । वीरसंवत् २४४४. आत्मसंवत् २२. विक्रमसंवत् १९७४. NIMM ·Printed by Ramchandia Yosu Shodgo, at the Nirnaya sagar P1055, 23, Kolbhat Inno, Bombay Published by Vallabhadas Tribhuvandas Gandhi, Secretary, Jina Atmanandr Sabha, Bhavanngar.

·। प्रस्तावना। इह हिअतिभीषणपञ्चमारकस्य प्रबलप्रभावत्वेनानवरतहीयमानबुद्धिबलानामतिगम्भीरजैनागममध्यवर्तिसूक्ष्मपदार्थविचारजिज्ञासूनां संक्षिप्तरुचीनां भव्य- प्राणिनां जिज्ञासापरिपूर्तये सदयहृदयैः परोपकारपरायणैर्नवाशिवृत्त्याद्यनेकग्रन्थरचयितृभिश्चन्द्रकुलाम्बराहर्मणिभिः श्रीमद्भिरभयदेवसूरिशक्रः पञ्चमाङ्गस्य पञ्चविशतिशतकस्य संग्रहणीरूपं प्रज्ञापनादिषटूत्रिंशदारैः पुलाक-बकुश-कुशील-निम्रन्थ-सातकानां स्वरूपाविर्भावक षडुत्तरशतगाथानिबद्धं पञ्चनिम्रन्थी- नामकं प्रकरणरत्न गुम्फितम् , तञ्च- "श्रीअभयदेवसूरिकृता पञ्चनिन्थी समाप्ता ॥" इत्येतस्य पञ्चनिम्रन्थीप्रकरणस्थावसानेऽनेकेष्वादशेष्वेतद्वाक्यस्यावलोकनात्प्राचीनपुस्तकसूचीपनेष्वप्येतेषामेव सूरिशेखराणां नामदर्शनाच्च श्रीमदभय- देवसूरिभिरेतत्कृतमिति संभाव्यते । अस्योपरि सुखावबोधाय परोपकृतिरसिकेन केनचिद्विद्वद्वर्येणावचूर्णिरपि कृतास्ति । परं कि नामधेयेनैषा कृतेति निर्णेतुं न शक्यते स्वकीयाभिधा- नानभिधानात् । द्वितीयप्रकरणं तु प्रज्ञापनोपाङ्गस्य बहुवक्तव्याभिधानतृतीयपदात्संगृह्य दिग्विभागादिसप्तविंशतिद्वारै. पृथिव्यादीनामल्पबहुत्वस्वरूपनिरूपकं अगस्त्रिश- दधिकशततमगाथाभिः सुनिबद्धं प्रज्ञापनोपाङ्गतृतीयपदसंग्रहणीरूपं प्रकरणरत्नमनन्तरोपदर्शितैरेवाचार्यवयैर्विरचितम्, तच्च---- "इय अट्ठाणउइपयं सहजियप्पबहुमिइ पयं तइयं । पण्णवणाए सिरिअभयदेवसूरीहि संगहियं ॥" इत्येतस्याः संग्रहण्या अन्तिमगाथानिर्वर्णनेन श्रीमदभयदेवसूरीणामेतत्प्रकरणकर्तृत्वं प्रकटमेव । अस्य प्रकरणद्वयस्य प्रणेतारः श्रीमन्तोऽभयदेवसूरयः कदाऽभूवन् ? इत्येतद्विषयस्य निर्णयस्तु-विक्रमार्कीयैकादशशताब्दया उत्तरार्दो द्वादशशताब्दयाः पूर्वार्द्ध एवैतेषां सत्तासमय इति नवतत्त्वभाष्यविवरणप्रस्तावनायां सुनिर्णीतः । एतेषामभिजनादि जिज्ञासुना तु प्रभावकचरित्राद्या ग्रन्था अवलोकनीयाः। ?

·पञ्चनि- ग्रंन्थी- प्रस्तावना. ॥२॥ असा प्रज्ञापनोपाजनीगादसंग्रहण्या याऽवचूर्णिमुत्रयित्वा प्रकाशं प्रापितास्ति सा केन विदुपा कृता ? इत्यभिधानाभावान सम्यग् निर्णतुं शताः, परं नापोगच्छभट्टारकप्रीमहासुन्दरसुरिशिप्यश्रीमत्कुलमण्डनसूरिविरचितावचूर्यवसानगतस्य---- "श्रीदेवसुन्दरगुरोः प्रसादतोऽवगतजिनवचोऽर्थलवः । कुलमण्डनगणिरलिसदवचूर्णिमेकाब्धिभुवनाव्दे ॥" इत्येतस पयगनर विकमार्कीय १४४१ संवरसरतः पश्चात्कालभाविनीति श्रीमाकुलमण्डनसूरिकृतायाः समनाया अप्यवचूपयो अस्यां प्राय आदर्श- रूपेण दर्शनात्मतीयते । गपाऽवर्णिमन्दमतिभव्यजनपरोपकृतये केनचिन्मुनिपुङ्गवेन प्रज्ञापनोपायहद्भुत्तिमनुसृत्य श्रीमरकुलमण्डनसूरिकतावचूर्णिरेव निम्नरवती पिहिना । अस्माभिरपि सैर विशेपत उपकारिणीति मुद्रिता । एतयोमध्ये पनिर्गन्धीप्रारणसंशोधनसमये पुन्तकत्रितयं समासादितम् । तत्र कमिश्चित्संक्षेपतः कस्मिंश्चिद्विस्तरतोऽवचूर्णिलिपिता बत्तने, परमम्सा- मिरिगरपाठ एवादनः । प्रज्ञापनोपाजतृतीयपदसंग्रहण्याः संशोधनावसरे तु पुस्तकचतुष्टयं समुपलव्यम् । तत्राद्यं 'संवत् १४५३ वर्षे पैशाससुद. १३ भौमे' लिखितं पउपनात्मक शुद्धप्रायम् । द्वित्तीयं पुनः पञ्चपत्रात्मक शुन्द्रप्रायम् । तृतीयं तु 'संवत्-१६६३ वर्षे भादरवावद. २ वाघमार जावड भरथणी लिख. तम्' लिषितं त्रयोदशपत्रात्मकमशुद्धिबहुलम् । एतत्पुस्तकत्रयं पत्तनीयतपागच्छीयभाण्डागारसत्कं श्रेठिहालाभाइ-तनुज-लेहेरचन्द्र-द्वारा संप्राप्तम् । एते अगोऽयायशाः श्रीकुलमाउनसूरिकताचचूर्णिसरकाः । चतुर्थ च 'संवत् १४९० च पोपशुदि १५ पुण्यार्के' लिखितं पदपत्रात्मकं नातिशुद्धं पन्यासीदान- विजयमुनिद्वारा संप्राप्तम् । एतदेव विस्तरावचूर्णिवत् । एतत्पुस्तकाधारेण संशोधनकर्मणि साहाय्यमुपलभमानः पुस्तकप्रपेथितॄणां महाशयानामुपकार न विस्मरामः। एतत्प्रकरणद्वये पूर्वोक्तपुस्तकाधारेण संशोधितेऽपि यस्मिन् कस्मिंश्चिरस्थानेऽशुदिष्टिपथमवतरेत्तत्र संशोधयन्तु सदयहृदयाः सहृदया इति प्रार्थयते-- संवत् १९७४ वर्षे कार्तिशुरूसप्तम्यां प्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयचरणचञ्चरीका प्रस्तावनेयं मोहमय्यामलेखि चतुरविजयो मुनिः। ॥२॥ Prepeaker } ·॥ अहम् ॥ ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरपादपझेभ्यो नमः॥ नवाङ्गीवृत्तिकारश्रीमद्भयदेवसूरिविरचितं सावचूरिक पञ्चनिर्ग्रन्थीप्रकरणम् । 1-56-19 पन्नवण १ वेय २ रागे ३, कप्प ४ चरित्त ५ पडिसेवणा ६ नाणे ७। तित्थे ८ लिंग ९ सरीरे १०, खित्ते ११ काल १२ गइ १३ संजम १४ निगासे १५ ॥१॥ जोगु १६ वओग १७ कसाए १८, लेसा १९ परिणाम २० बंधणे २१ वेए २२ । कम्मोदीरण २३ उपसंपजहण २४ सन्ना २५ य आहारे २६ ॥ २॥ १ "गइठिइ १३ संजम १४" इत्यपि पाठः ॥ स ·पञ्चनि- प्रकरणसा- वचूरिकम्। ग्रन्थी- ॥ १॥ -- - भव २७ आगरिसे २८ कालं २९ तरे ३० य समुघाय ३१ खित्त ३२ फुसणा ३३ य । भावे ३४ परिमाणं ३५ खलु, अप्पावहुयं ३६ नियंठाणं ॥ ३ ॥ 'पन्नवण' इति (इत्यादि) द्वारगाथात्रयम् । प्रज्ञापना-प्रकर्षण संशीत्यपनोदेन स्वरूपसायाभेदादिप्रकारेण ज्ञापना १ । वेदः स्त्री-पु-नपुंसकभेदात्रेधा २। रागः कामराग-स्नेहराग-दृष्टिरागभेदात्रिविधोऽप्यत्र भेदाविवक्षयक एवं गृहीतः ३। कल्पः स्थविरकल्प-जिनकल्परूपो द्विधा, शेषाः परिहारविशुद्धिक-प्रतिमा-यथालन्दककल्पास्त्वे- तयोरेवान्तर्भाविताः ४ । चारित्रं सामायिक-च्छेदोपस्थापनीय-परिहारविशुद्धिक-सूक्ष्मसंपराय-यथाख्यातभेदात्प- श्वधा ५ । प्रातिकूल्येन सेवना प्रतिसेवना-विराधनेत्यर्थः । सा च मूलगुणोत्तरगुणविपया दशधा । सहसाकार- अनाभोग-आतुरत्व-आपत्-शङ्का-प्रद्वेष-विमर्श-भय-दर्प-प्रमादभेदाद् द-अकल्प-निरालम्बनत्व-प्रीतिकरत्व- अप्रशस्तत्व-विश्वस्तत्व-अप्रतीप्सित-अकृतयोगित्व-निरुपतापित्व-निःशङ्कत्वभेदाद्वा दशधा ६। ज्ञानं मति-श्रुत-अव- धि-मनःपर्याय-केवलभेदात्पञ्चधा ७ । तीर्थ तीर्थकरप्रवर्तितम् ८ । लिङ्ग स्व-अन्य-गृहिलिङ्गभेदात्रेधा ९ । शरीरं औदा- रिक-वैक्रिय-आहारक-तैजस-कार्मणभेदात्पञ्चधा १० । क्षेत्रं कर्मभूमि-अकर्मभूमिरूपं द्विधा ११ । काल उत्सर्पिणी- अवसर्पिणी-तदुभयव्यतिरिक्तरूपत्रिधा १२ । गतिर्देवगूत्यादिः । स्थितिः पुलाकादीनां तत्रैव पल्योपमपृथक्त्वादिः १३ । संयमः संयमस्थानान्यसङ्ख्यातानि १४ । निकर्षः संनिकर्षः, पञ्चानामपि निर्ग्रन्थानां स्वस्थानपरस्थानापेक्षया हीनाधिक- १ "निरनुतापित्व-" इत्यपि ।

·स्वतुल्यत्वविचारः १५ । योगो मनोयोगादिः । उत्तरभेदापेक्षया पञ्चदशविधोऽपि मूलभेदापेक्षया त्रिविधः १६ । उप- योगो द्वादशभेदोऽपि साकार-अनाकारतया द्विधा १७ । कषायाः संज्वलनरूपाश्चत्वारः, शेषेषु निर्ग्रन्थत्वाभावात् १८ । लेश्याः षट् प्रसिद्धाः १९ । परिणामो वर्द्धमान-हीयमान-अवस्थितरूपस्त्रिधा २० । कर्मवन्धः कस्य कियत्प्रकृतीनां वन्धः? इत्येवम् २१ । एवं वेदनोदीरणे अपि भाव्ये २२-२३ । 'उवसंपजहण' इति उपसंपच्चारित्रस्य प्राप्तिः, हानमपि तस्यैव, 'उपसंपद्धानं' पुलाकत्वं मुक्त्वा कषायकुशीलादित्वं प्रतिपद्यत इत्यादि २४ । संज्ञा आहार-भय-परिग्रह-मैथुन-क्रोध- मान-माया-लोभ-लोक-ओघसंज्ञाभेदादशधा २५ । आहारः प्रसिद्धः २६ । भवः कस्य कियन्तो भवाः? इत्येवम् २७ । आकर्षाः पुलाकत्वादिग्रहणपरिणामाः २८ । कालः कियत्कालं पुलाकादित्वं स्यात् ? इति २९ । अन्तरं पुलाकः पुला- कत्वं विहाय पुनः कियताऽन्तरेण पुलाकः स्यात् ? इत्यादि ३० । समुद्घाता वेदना-कषाय-मरण-वैक्रिय-आहारक- तैजस-केवलिसमुद्धातरूपाः सप्त ३१ । क्षेत्रं क्षेत्रावगाहना ३२ । स्पर्शना क्षेत्रस्पर्शना ३३ । भावः क्षायोपशमिक- औपशमिक-क्षायिकरूपस्त्रेधा ३४ । परिमाणं सङ्ख्या ३५ । अल्पबहुत्वं मिथो न्यूनाधिकभावः ३६ । एवं ३६ द्वाराणि निम्रन्थानां वाच्यानि ॥ १ ॥२॥३॥ इह पञ्चापि निर्ग्रन्था ज्ञानदर्शनचारित्रपरिणामे कियत्यपि यथायोगं सत्येव निर्ग्रन्थव्यपदेशं लभन्ते, ज्ञानादिपरिणा- १ प्रदेशोदयाद्यपेक्षया शेषेष्वपीत्याशयः श्रीशान्तिसूरीणाम् ।२ सड्डो असंजओवेति वक्ष्यमाणवचनादुपलक्षणम् ।३ औदायिकपारिणा- मिकयोः जीवस्वरूपत्वात् मोक्षमार्गत्वाभावात् अप्राशस्त्याच न ग्रहणम् सान्निपातिकस्य तु संयोगरूपत्वान्न ग्रहणम् ॥ 7 क

·पनि-
ग्रेन्थी-
प्रकरणंसा-
वचूरिकम्।
॥२॥
माभावे निर्ग्रन्थशब्दार्थसंगत्यभावात् । ननु मूलनिर्गन्ध-प्रभेदनिम्रन्थयोः कः प्रतिविशेषः ?, उच्यते, मूलनिर्घन्धत्वं
मोहनीयकर्मणः क्षयोपशमादिप्रकारेण [ उदय] सद्भावेऽपि स्यात् । प्रभेदनिर्ग्रन्थत्वं तु मोहनीयस्योपशमनया क्षपणया
वा सर्वथोदयाभावे एव स्यादिति महान् विशेषः । लब्धिपुलाको लब्ध्युपजीवनेन चारित्रस्यासारीकरणाद्भवति । आसे-
वनापुलाकस्तु ईपदीपदतिचारासेवनेन सर्वाविराधकत्वाचारित्रस्याल्पतरविराधकः । वकुशोऽतिचारानाश्रित्य तु किंचिद-
धिकतरविराधकः । पुलाकात्तु वकुश उपलक्षणादेहविभूपादिप्रसक्तोऽप्यतिचारलाघवेन विशुद्धः । कुशीलस्तु द्विविधोऽपि
ज्ञानाद्युपजीवनेन कपायासेवनेन च स्फुटमेव भेदमापन्नोऽस्ति । संयमस्थानान्याश्रित्य पुनरादौ पुलाकेन मध्ये बकुशेन
तुल्योऽपि अग्रतस्तौ व्यतीत्य तिष्ठन् विशुद्धतरः । इत्येतेपां पञ्चानामपि प्रतिविशेषस्वरूपमिति । एतेषां च पञ्चानामपि
निर्ग्रन्थानामयं क्रमोपन्यासो विशुद्धिक्रमापेक्षः संभवति । यथा-सर्वस्तोका विशुद्धिः पुलाके १ । ततोऽधिका वकुशे २।
ततोऽधिका कुशीले ३ । ततोऽप्यधिका निर्ग्रन्थस्नातकयोः ४-५ । स्नातकस्य तु संशुद्धज्ञानदर्शनादिगुणप्राप्त्या मोहनी-
यादिकघातिकर्मक्षयेण चाधिकत्वं निर्ग्रन्थात् । इह च क्षेत्रेऽधुना वकुश-कुशीलावेव स्तः। शेषत्रयं तु व्यवच्छिन्नम् ।
तदुक्तम्-“नग्गंथसिणायाणं, पुलायसहियाण तिण्ह वुच्छेओ। वउसकुसीला दो पुण, जा तित्थं ताव होहंति ॥१॥"
पंच नियंठा भणिया, पुलायवउसा कुसीलनिग्गंथा।होइ सिणाओ य तहा, इकिको सो भवे दुविहो ॥४॥
निर्गता बाह्याभ्यन्तराद् ग्रन्थादिति निम्रन्थाः-साधवो भणिताः । तेषु 'पुलाय' इति पुलाकः-निःसारो धान्यकणः,
॥२॥

·पुलाक इव पुलाकः संयमसारागेक्षया । स च संयमवानपि मनाक् तमसारं कुर्वन् पुलाक उच्यते १। वकुशः-वकुशं शवलं करं वकुशसंयमयोगाद् बकुशः २ । कुशील:-कुत्सितं शीलं-चरणं यस्येति कुशीलः ३ । निर्गन्धः-निर्गतो ग्रन्थात्- मोहनीयकर्माख्यादिति निम्रन्थः ४ । स्नातका-सात इव घातिकर्ममलक्षालनात् ५ । एकैकोऽसौ द्विधा भवेत् ॥ ४ ॥ गंथो मिच्छत्तधणाइओ मओ जे य निग्गया तत्तो । ते निग्गंथा वुत्ता, तेसि पुलाओ भवे पढमो ॥५॥ धन्नमसारं भन्नइ, पुलायसदेण तेण जस्स समं । चरणं सो उ पुलाओ, लद्धीसेवाहि सो य दुहा॥६॥ संघाइयाण कजे, चुन्निज्जा चक्रवद्दिमवि जीए । तीए लद्वीइ जुओ, लद्धिपुलाओ मुणेयवो ॥७॥ आसेवणापुलाओ, पंचविहो नाणदंसणचरित्ते । लिंगंमि अहासुहुमे, य होइ आसेवणानिरओ ॥ ८॥ नाणे दंसणचरणे, ईसीसि विराहयं असारो जो । सो नाणाइपुलाओ, भन्नइ नाणाइ जं सारो ॥९॥ खलियाइदूसणेहिं, नाणं संकाइएहिँ सम्मत्तं । मूलुत्तरगुणपडिसेवणाइ चरणं विराहेइ ॥ १० ॥ लिंगपुलाओ अन्नं, निकारणओ करेइ जो लिंगं । मणसा अकप्पियाणं, निसेवओ होअहासुहुमो ॥११॥ ग्रन्थो मिथ्यात्वधनादिको मतः । मिथ्यात्वादिकः-मिथ्यात्व १ कपाय ४ नोकपाय ९ एवं चतुर्दशात्मकः, धनादिक:- १ "-कवत् पुला-" इत्यपि । “सो दुविहो" इत्यपि । HLES

·पञ्चनि-
न्धी-
प्रकरणंसा-
वचूरिकम्।
धन १ धान्य २ हिरण्य ३ सुवर्ण ४ क्षेत्र ५ वास्तु ६ कुप्य ७ द्विपद ८ चतुष्पद ९ रूपः, ये च ततो निर्गतास्ते निर्म-
न्था उक्ताः । तेगां' निर्ग्रन्थानां पुलाकः प्रथमः ॥ ५॥ पुलाकशब्देनासारं धान्यं भण्यते । तेन धान्येन यस्य चरणं
समं स्यात् स पुलाकः । स च द्विधा-लब्धिपुलाकः प्रतिसेवनापुलाकश्च । लब्धिपुलाको लब्धिविशेपवान् तस्य देवे-
न्द्रसदृशा ऋद्धिः स्यात् । प्रतिसेवनापुलाको ज्ञानादीनां मनाए विराधकः ॥ ६ ॥ सङ्घादिकानां कार्ये उत्पन्ने चक्रवर्ति-
नमपि यया लब्ध्या चूर्णयति तया लब्ध्या युतो लब्धिपुलाको ज्ञातव्यः ॥ ७॥ आसेवनापुलाकः पञ्चधा-ज्ञानदर्शन-
चारिने लिङ्गे चासेवनानिरतः, यथासूक्ष्मश्च (श्मे च) ॥ ८॥ ज्ञानदर्शनचरणवीपदीपद्विराधयन् योऽसारोऽसौ
ज्ञानादिपुलाको भण्यते, यद् ज्ञानादि सारं संयमे ॥ ९॥ स्खलितमिलितादिदूपणैर्ज्ञानं शङ्कादिभिः सम्यक्त्वं मूलोत्त-
रगुणप्रतिसेवनया चरणं विराधयति ॥ १० ॥ लिङ्गपुलाको योऽन्यल्लिङ्गं करोति, 'निष्कारणतः' हेत्वभावतः, अकल्प्यानां
वस्तूनां मनसा निषेवको यः स यथासूक्ष्मो भवति ॥ ११ ॥
वउसं सवलं कब्बुरमेगडं तमिह जस्स चारित्तं । अइयारपंकभावा, सो बउसो होइ निग्गंथो ॥१२॥
वकुशं शवलं कधूरमिति 'एकार्थं' एकाभिधेयं तदिति तादृशं यस्य चारित्रमतिचारपङ्कसद्भावात् । स बकुशो
भवति निर्गन्धः॥ १२ ॥
उवगरणसरीरेसुं, स दुहा दुविहोऽवि होइ पंचविहो । आभोगअणाभोगे, अस्संवुडसंवुडे सुहुमे ॥१३॥
१ "स्यात्" इत्यपि पाठः । २ "सूक्ष्म इत्युच्यते" इत्यपि पाठः ।
॥३॥

·. जो उवगरणे बउसो, सो धुवइ अपाउसेऽवि वत्थाई। इच्छइ य लण्हयाई,किंचि विभूसाइ भुंजइ य ॥१४॥ तह पत्तदंडयाई, घट्ट मट्ठ सिणेहकयतेयं । धारेइ विभूसाए, बहुं च पत्थेइ उवगरणं ॥ १५ ॥ देहबउसो अकज्जे, करचरणनहाइयं विभूसेइ । दुविहोऽवि इमो इडिं, इच्छइ' परिवारपभिईयं ॥ १६ ॥ स वकुशः उपकरण-शरीरभेदावेधा । तत्र वस्त्रपात्राद्युपकरणविभूषानुवर्तनशीलः उपकरणबकुशः । करचरणनखमु- खादिदेहावयवविभूषानुवर्तनशीलः शरीरबकुशः।स द्विविधोऽपि पञ्चधा, तद्यथा-साधूनामकृत्यमेतदिति जानन कुर्वन्नाभो- गवकुशः १ । अजानन् कुर्वन्ननाभोगबकुशः २। मूलगुणैरुत्तरगुणैश्च संवृतः कुर्वन् संवृतबकुशः३ । असंवृतः कुर्वन्नसंवृत- बकुशः ४ । नेत्रनासिकामुखादिमलापनयनं कुर्वन् सूक्ष्मो भवति ५॥ १३ ॥ उपकरणे यो बकुशो भवति सोऽप्रावृष्यपि वस्त्राणि धावयति, इच्छति च 'श्लक्ष्णानि' सूक्ष्माणि वस्त्राणि किञ्चिद् 'विभूषायै' विभूषार्थं समुपभुते च ॥ १४ ॥ तथा पात्रदण्डकादि घृष्टं खरपाषाणादिना, मृष्टं श्लक्ष्णपाषाणादिना सुकुमालं कृतं, तथा स्नेहादिना कृततेजस्क धार- यति 'विभूषाय' विभूषार्थ, बहु च प्रार्थयते उपकरणं ॥ १५ ॥ देहबकुशः 'अकार्ये' कार्याभावेऽशुचिनेत्रविकारादि विना करचरणनखादिकं विभूपयति । उपकरणशरीरवकुशो द्विविधोऽप्ययं परिवारप्रभृतिकामृद्धिं इच्छति ॥ १६ ॥ पंडिच्चतवाइकथं, जसं च पत्थेइ तम्मि तुसइ य । सुहसीलो न य बाद, जयइ अहोरत्त किरियासु ॥१७॥ १ "प्रार्थयते" इत्यपि पाठः ॥

·पश्यनि-
गन्थी-
प्रकरणंसा-
बचूरिकम्।
॥ ४॥
पाण्डित्यतपआदिकृतं यशश्च प्रार्थयते । 'तस्मिन् यशसि जाते सति 'तुष्यति' हृष्यति । सुखशीलः न च वाढं यत-
तेऽहोरानं 'क्रियासु' धर्मानुष्ठानेषु ॥ १७ ॥
परिवारोय असंजम, अविवित्तो होइ किंचि एयस्साघसियपाओ तिल्लाइमसिणिओ कत्तरियकेसो ॥१८॥
एतस्य परिवारः 'असंयमः' असंयमवान्, 'अविविक्तः' वस्त्रपानादिस्तेहादपृथग्भूतः, 'पंसियपाओ' इति घर्पितपाद:-
तैलादिना मसृणितः कतितकेशः ॥ १८ ॥
तह देससबछेयारिहेहिं सवलेहिं संजुओ वउसो।मोहक्खयहमभुडिओ अ सुत्तम्मि भणिअंच ॥१९॥
तथा देशच्छेदसर्वच्छेदाः शवलचारित्रैः संयुतो वकुशो मोहक्षयार्थमभ्युत्थितः। सूत्रे भणितं च ॥१९॥ तदुत्तरगाथयाह-
उवगरणदेहचुक्खा, रिद्धीजसगारवासिया निन्छ । बहुसवलछेयजुत्ता, निग्गंथा बाउसा भणिया ॥२०॥
उपकरणदेहशुद्धा ऋद्धियशःसातगारवाश्रिता अविविक्तपरिवाराणछेदयोग्यशवलचारित्रयुक्ता निर्गन्धा वकुशा भणिताः॥
आभोगे जाणतो, करेइ दोसं अजाणमणभोगे । मूलुत्तरेहि संवुड, विवरीय असंवुडो होइ॥ २१ ॥
अच्छिमुहमज्जमाणो, होइ अहासुहुमओ तहा बउसो ।
साधूनामकृत्यमेतदिति जानन् कुर्वन्नाभोगवकुशः १. अजानन् कुर्वन्ननाभोगवकुशः २ । मूलोत्तरगुणयुक्तो लोकेs-
विज्ञातदोपः संवृतबकुशः ३ । विपरीतो लोके प्रकटदोपोऽसंवृतबकुशः ४ ॥ २१ ॥ 'अक्षिमुखादिमार्जयन्' नेत्रमलाद्यप-
im
॥४॥

·यनयन् यथासूक्ष्मवकुशः॥
सीलं चरणं तं जस्स कुच्छियं सो इह कुसीलो ॥ २२ ॥
पडिसेवणा कसाए, दुहा कुसीलो दुहावि पंचविहो । नाणे दंसण चरणे, तवे य अहसुहुमए चेव ॥ २३ ॥
इह नाणाइकुसीलो, उवजीवं होइ नाणपभिईए।अहसुहुमो पुण तस्सं, एस तवस्सि त्ति संसाए॥२४॥
जो नाणदंसणतवे, अणुजुजइ कोहमाणमायाहिं । सोन नाणाइकुसीलो, कसायओ होइ नायवो ॥२५॥
चारित्तंमि कुसीलो, कसायओ जो पयच्छइ सावं । मणसा कोहाईए, निसेवयं होअहासुहुमो ॥ २६ ॥
शीलं चरणं तद्यस्य कुत्सितं स इह कुशीलः ॥ २२ ॥ स कुशीलो विपरीताऽऽराधना प्रतिसेवना तया कुशीलः प्रति
सेवनाकुशीलः १ । कषायैः संज्वलनोदयादिरूपैः कुशीलः कषायकुशीलः २ । द्विधापि पञ्चधा-ज्ञान-दर्शन-चारित्र-
तपोविपयो यथासूक्ष्मश्च ॥ २३ ॥ इह ज्ञानादिकुशीलो ज्ञानदर्शनचारित्रतपांस्युपजीवंस्तत्तत्प्रतिसेवनाकुशीलः । एष तु
तपस्वीत्यादि प्रशंसया यस्तुष्यति स यथासूक्ष्मः प्रतिसेवनाकुशीलः ॥ २४ ॥ तथा ज्ञानदर्शनतपांसि यः संज्वलनकषा-
योदययुक्तः स्वस्वविषये व्यापारयति स तत्तत्कषायकुशीलो ज्ञातव्यः ॥ २५ ॥ चारित्रकुशीलः स यः कषायाविष्टः शाप
प्रयच्छति । मनसा क्रोधादीन्निषेवन् यथासूक्ष्मकषायकुशीलः ॥ २६ ॥
अहवाऽवि कसाएहि, नाणाईणं विराहओ जो य । सो नाणाइकुंसीलो, नेओ वक्खाणभेएण ॥ २७ ॥

·पथनि-
न्धी-
प्रकरण सा-
चचूरिकम्।
अन्ने लिंगकुसीलं, तु तवकुसीलस्स ठाणए बिंति ।
अथवा कपायैानादीनां यो विराधकः स ज्ञानादिकुशीलो ज्ञेयः 'व्याख्यानभेदेन व्याख्याप्रकारभेदेन ॥ २७ ॥
अन्ये तपाकुशीलस्थाने लिङ्गकुशीलं पठन्ति ।।
निग्गंथो पुण गंथाओं मोहओ निग्गओ जो सो ॥ २८॥
उवसामओ य खवओ, दुहा नियंठो दुहावि पंचविहो। पढमसमओ अपढमो,चरमोऽचरमो अहासुहुमो॥
अंतमुहुत्तपमाणयनिग्गंथद्धाइ पढमसमयम्मि । पढमसमए नियंठो, अन्नेसु अपढमसमओ सो ॥३०॥
एमेव तयदाए, चरमे समयंमि चरमसमओ सो। सेसेसु पुण अचरमो, सामन्नेणं तु अहसुहुमो ॥३१॥
निर्गतो मोहनीयग्रन्थादिति निम्रन्थः ॥ २८ ॥ स द्विधा, उपशान्तमोहः क्षीणमोहश्च । द्विधाऽपि पञ्चधा । अन्तर्मु-
हूर्तप्रमाणनिन्धकालसमयराशौ आदौ निर्ग्रन्थत्वं प्रतिपद्यमानः प्रथमसमयनिर्घन्धः १ । अन्यसमयेषु वर्तमानोऽप्रथमः
२। पूर्वानुपूर्व्या चरमसमये चरमः ३ । पञ्चानुपूर्ध्या शेषेषु अचरमः ४ । यथासूक्ष्मनिर्ग्रन्थस्तु प्रथमाद्यविवक्षया सर्वस-
मयेपु वर्तमानः कथ्यते ५॥ २९ ॥ ३० ॥३१॥
सुहझाणजलविसुद्धो, कम्ममलाविक्खया सिणाओ त्ति। दुविहो य सो सजोगी,तहा अजोगी विणिदिहो॥
सो पुण पंचविअप्पो, अच्छविओ असवलो अकम्मंसो।अप्परिसावी संसुद्धनाणदंसणधरो तह य ॥३३॥

·भण्णइ छवी सरीरं, जोगनिरोहेण तस्स य अभाव।अछवि त्ति होइ अहवा, खयाअभावेण अच्छविओ॥ अस्सबलोऽणइयारो, निठियकम्मो य होअकस्मंसो।निस्सेसजोगरोहे, अपरिस्सावी अकिरियत्ता ॥३५॥ असहायअसाहारण,अणंतनाणाइधरणओ होइ।संसुद्धनाणदंसणधरो सिणाओऽत्थ पंचविहो॥३६दारं ? शुक्लध्यानमेव कर्ममलक्षालनापेक्षया यज्जलं तेन विशुद्धः स्नातकः । स द्विधा, सयोग्ययोगी च विनिर्दिष्टः ॥ ३२॥ 'स पुनः' सयोग्ययोगी च पश्वविकल्पः, अच्छविकः १ अशबलः २ अकौशः ३ अपरिस्रावी ४ संशुद्धज्ञानदर्शनधरश्च ५ तथा ॥ ३३ ॥ छवियोगाच्छविः शरीरं भण्यते, तद्' योगनिरोधेन यस्य नास्त्यसावच्छविकः । अन्ये तु क्षपी सखेदो व्यापारस्तस्यास्तित्वात् क्षपी, तनिषेधादक्षपीति । अन्ये घातिचतुष्टयक्षपणानन्तरं तत्क्षपणाभावादक्षपी १॥ ३४ ॥ अश- बलो विशुद्धचरणः, अतिचारपसाभावात् २। अकांशो विगतघातिकर्मा ३ । 'संशुद्धज्ञानदर्शनधरः' केवलज्ञानदर्शन- धारी ४ । परिस्रवति-आस्रवति कर्म बनातीत्येवंशीलः परिस्रावी, तत्प्रतिषेधादपरिस्रावी अबन्धको निरुद्धयोगः, अ- कियत्वात् ५ । इह चावस्थाभेदेन भेदः, न केनचिद्वृत्तिकृता इहान्यन च ग्रन्थे व्याख्यातः । ततश्चैवं संभावयामः, शब्द- नयापेक्षया एतेषां भेदो भावनीयः। शक्रपुरन्दरादिवदिति ॥ ३५ ॥ 'असहायगाथा' स्पष्टा ॥ ३६॥ द्वारं प्रथमम् १॥ थीवज्जो उ पुलाओ, बउस्सपडिसेवगा तिवयाऽवि।सकसाओ यतिवेओ, उवसंतक्खीणवेओ वा ॥३७॥ उवसंतखीणवेओ, निग्गंथो पहायओ खवियवेओ । दारं २ ।

·पनि- अन्धी- प्रकरणंसा- वचूरिकम्। एवं चिय रागंमि वि, आइमचउरो सराग त्ति ॥ ३८॥ दारं ३॥ स्त्रीवेदवर्जः पुलाकः, स्त्रियाः पुलाकलब्धेरभावात् । नपुंसकवेदकस्स्वसौ स ज्ञेयो यः पुरुषः सन् नपुंसकवेदको वर्द्धि- तकत्वादिभावेन भवति, न स्वरूपेण । बकुशादयोऽप्येवमेव नपुंसकवेदका ज्ञेयाः। बकुशप्रतिसेवकाः त्रिवेदाः, पुलाक- बकुशप्रतिसेवाकुशीलानामुपशमश्रेण्योरभावात् । कपायकुशील स्त्रिवेदः प्रमत्ताप्रमत्तापूर्वकरणं यावत् । अनिवृत्तिवादरे तु उपशान्तेषु क्षीणेषु वा वेदेषु उपशान्तवेदः क्षीणवेदो वा स्यात् , सूक्ष्मसंपरायो वा ॥ ३७॥ निर्ग्रन्थ उपशान्तवेदः क्षीणवेदो वा स्यात् , श्रेणिद्वयेऽपि निम्रन्थत्वभावात् । स्नातकः क्षीणवेद एव, क्षपकनेण्यामेव स्नातकत्वभावात् ॥ द्वारं द्वितीयम् २॥ पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीलकपायकुशीलाः सरागा एव । निर्ग्रन्थस्नातकौ उपशान्तक्षीणरागौ ३८ ॥ द्वारं तृतीयम् ३॥ पढमो अथेरकप्पो कप्पाईया नियंठगसिणाया।सकसाओतिविहोऽवि य, सेसा जिणथेरकप्पत्ति ॥ दारंट पुलाकोऽत्र प्रथमः, स स्थविरकल्प एव । निर्ग्रन्थस्नातकाः कल्पातीताः, यतस्तेषां स्थविरकल्पजिनकल्पादिधर्मा न सन्ति । कपायकुशीलस्त्रिधापि, छद्मस्थलायकुशीलतीर्थकरस्यापि कल्पातीतस्य संभवात् । बकुशप्रतिसेवनाकुशीलो जिनकल्पस्थविरकल्पस्थितौ, न कल्पातीतौ ॥ ३९ ॥ द्वारं चतुर्थम् ४ ॥ आइमसंजमजुअले, तिन्नि उ पढमा कसायवं चउसु । निग्गंथसिणाया पुण, अहखाए संजमे हुंति ॥ ४०॥ दारं ५॥ ॥६॥ CRACM ·मूलुत्तरगुणविसयापडिसेवासेवए पुलाए ।उत्तरगुणेसु बउसो, सेसा पडिसेवणारहिया॥४१॥ दारं ६॥ पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीला आदिमे सामायिकच्छेदोपस्थापनीयरूपे संयमद्वये । कषायकुशीलो यथाख्यातं विना शेषेषु चतुएं सामायिकच्छेदोपस्थापनीयपरिहारविशुद्धिकसूक्ष्मसंपरायेषु । निर्ग्रन्थस्नातका यथाख्याते एव संयमे भवन्ति ॥ ४०॥ द्वारं पञ्चमम् ५ ॥ मूलगुणाः प्राणातिपातविरमणादयः, दशविधप्रत्याख्यानादयस्तूत्तरगुणाः, तद्विषया प्रति- सेवा मूलोत्तरगुणप्रतिसेवा तस्या आसेवकः पुलाकः प्रतिसेवाकुशीलश्च । बकुश उत्तरगुणप्रतिसेवकः । शेषाः प्रतिसेव- नारहिताः॥४१॥ द्वारं षष्ठम् ६॥ बउसासेविपुलाया, आइमनाणेसु दोसुतिसु वावि। पहाओ केवलनाणे, सेसा पुण चउसु भयणाए ॥४२॥ पढमस्स जहन्नेणं, होइ सुअं जाव नवमपुवस्स । आयारतइयवत्थु, उक्कोसेणं तु नवपुत्वा ॥ ४३ ॥ बउसकुसीलनियंठाणं पवयणमायरो जहन्नसुअं। बउसपडिसेवगाणं, पुवाइँ दसेव उक्कोसं ॥ ४४ ॥ निग्गंथकसाईणं, चउदस उ सिणायओ सुयाईओ ॥ दारं ७॥ आइतियं तित्थंमि उ, तित्थातित्थेसु अंततियं ॥ ४५ ॥ दारं ८॥ बकुशप्रतिसेवाकुशीलपुलाकाः 'द्वयोर्ज्ञानयोः' मतिश्रुतयोः, 'त्रिषु' मतिश्रुतावधिषु वा । स्नातकः केवलज्ञाने । कषा- यकुशीलनिर्ग्रन्था भजनया चतुषु ज्ञानेषु ॥ ४२ ॥ पुलाकस्य जघन्यतः श्रुतज्ञानं नवमपूर्वतृतीयवस्तु यावत् । उत्कृष्टतो पञ्च०२

·पश्यनि-
ग्रन्थी-
प्रकरण सा-
वचूरिकम्।
॥७॥
नव पूर्वाणि भवन्ति ॥४३॥ धकुशप्रतिसेवनाकुशीलकपायकुशीलनिर्ग्रन्थानां जघन्यतोऽष्टौ प्रवचनमातरः। एतच्च
'अढण्हं पवयणमाइणं' इत्यस्य यद्विवरणसूत्रं तत्संभाव्यते । यत्तूत्तराध्ययनेषु प्रवचनमातृकं नामाध्ययनं तद्गुरुत्वाद्विशिष्ट.
तरश्रुतत्वाजघन्यतो न संभवति । बाहुल्याश्रयं चेदं श्रुतप्रमाणं तेन न मापतुपादिना व्यभिचारः । भगवत्यां २५ शतके।
वकुशप्रतिसेवनाकुशीलानामुत्कर्षतो दश पूर्वाणि ॥ ४४ ॥ निर्ग्रन्थसकपायाणामुत्कर्षतश्चतुर्दश पूर्वाणि । स्नातकः पुनः
श्रुतातीतः ॥ द्वारं सप्तमम् ७ ॥ पुलाकवकुशप्रतिसेवनाकुशीलास्तीर्थे । कपायकुशीलनिर्मन्थस्नातकास्तु तीर्थेऽप्यती-
र्थेऽपि स्युः । यद्यतीर्थे तदा तीर्थकरप्रत्येकबुद्धा एव ॥ ४५ ॥ द्वारं अष्टमम् ॥
नियलिंगे परलिंगे, गिहिलिंगे वाऽविदवओ हुज्जा।नियलिंगि चिय भावेण हुज्ज सवे पुलागाई॥४६॥दारं९।
पहायनियंठपुलाया,ओरालियतेयकम्मणसरीरा।वउसासेवि विउच्चावि कसायाहारगतणू विपदारं१०॥
कम्मधराइ पुलाओ, सेसा जम्मेण कम्मभूमीसु।संहरणेणं पुण ते,अकम्मभूमीसु वि हविजा ॥दारं११॥
पुलाकादयो द्रव्यलिङ्गं प्रतीत्य स्वलिङ्गेऽन्यलिङ्गे गृहिलिङ्गे वा भवन्ति । भावलिङ्गं पुनः प्रतीत्य स्वलिङ्गे एव भवन्ति
॥४६॥ द्वारं नवमम् ९ ॥ स्नातकनिम्रन्थपुलाका औदारिकतैजसकार्मणशरीरा भवन्ति । बकुशासेवनाकुशीलाः सवै-
क्रिया अपि स्युः । कपायकुशीला आहारकतनुमन्तोऽपि स्युः ॥४७॥ द्वारं दशमम् १० ॥ पुलाकः कर्मभूमौ जायते,
तत्रैव च विहरति । नाकर्मभूमौ जायते, तज्जातस्य चारित्राभावात् । नाप्यकर्मभूमौ वर्तते, पुलाकत्वे वर्तमानस्य देवा-
॥७॥

·दिभिः संहर्तुमशक्यत्वात् । शेषा वकुशादयः पञ्च जन्मतः कर्मभूमीषु भवन्ति । संहरणतोऽकर्मभूमीष्वपि संभवन्ति ॥४८॥ द्वारमेकादशम् ११॥ तइयचउत्थसमासुं, जम्मेणोसप्पिणीइ उ पुलाओ। संतइभावेणं पुण, तईयचउपंचमीसु सिया ॥४९ ।। उस्सप्पिणीइ बीयातइयचउत्थीसु हुज्ज जम्मणओ। संतइभावेणं पुण, तइयचउत्थीसु सो हुज्जा ॥५०॥ ओसप्पिणिउस्सप्पिणिवइरित्ते जम्मणेण संतीए । हुज्ज चउत्थे काले, पुलायसमणो तहन्नेऽवि ॥ ५१॥ बउसकुसीला ओसप्पिणीइ संतीए जम्मणेणं च । तिचउत्थपंचमीसु, समासु उस्सप्पिणीइ पुणो॥५२॥ बियतियचउत्थियासुं,जम्मणओसंतओ तितुरियासु। निग्गंथसिणायाणं, जम्मणसंती जह पुलाए॥५३॥ संहरणेणं सवेऽवि हुंति सवेसु चेव कालेसु । मुत्तु पुलायं समणं, एवं कालु त्ति विक्खायं ॥५४॥ दारं१२॥ पुलाकोऽवसर्पिण्यां जन्मतस्तृतीये चतुर्थे चारके स्यात् । सद्भावं प्रतीत्य तृतीयचतुर्थपञ्चमारकेषु भवेत् । तत्र चतुर्थारके जातः सन् पञ्चमेऽपि वर्तते ॥४९॥ उत्सर्पिण्यां द्वितीयतृतीयचतुर्थारकेषु जन्मतो भवति । सद्भावं प्रतीत्य पुनस्तृतीयचतुर्थयोरेव सत्ता, तस्य तयोरवे चरणप्रतिपत्तेरिति ॥ ५० ॥ अवसर्पिण्युत्सर्पिणिव्यतिरिक्ते चतुर्थारकलक्षणे काले महाविदेहेषु नित्यं विद्यमाने पुलाकः श्रमणो जन्मतः सत्तया च वर्त्तते । तथाऽन्येऽपि ॥ ५१ ॥ बकुशकुशीला ·प्रकरणंसाः पयनि- ग्रन्थी- वचूरिकम्। अवसपिण्यां जन्मतः सत्तया च तृतीयचतुर्थपञ्चमारकेषु स्युः । उत्सर्पिण्यां पुनर्जन्मतो द्वितीयतृतीयचतुर्थारकेषु सत्तया तृतीयचतुर्थारकेषु । निर्गन्धस्नातकानां जन्मसत्ते पुलाकवद्वाच्ये ॥ ५२ ॥ ५३॥ संहरणतः सर्वेऽपि सर्वकालेषु स्युः। संहरणं पुलाकस्य पूर्वोक्तयुक्त्या नास्ति । निर्ग्रन्थस्नातकयोः पूर्वसंहृतयोर्निर्ग्रन्थत्वस्नातकत्वप्राप्ता द्रष्टव्यम्, अपगतवे- दानां संहरणाभावात् । यदुक्तम्- "समणीमवगयवेयं, परिहारपुलायमप्पमत्तं च । चउदसपुचिं आहारगं च न य कोइ संहरइ॥१॥” इति ॥ ५४॥ द्वारं द्वादशम् १२ ॥ अंतिमदुयवज्जाणं, उववाओं जहन्नओ उ सोहम्मे । उक्कोसेणं सो पुण, होइ पुलायस्स सहसारे ॥ ५५॥ वउसपडिसेवयाणं, तु अञ्चुएऽणुत्तरेसु सकसाए । अजहन्नाणुकोसेणणुत्तरेसुं नियंठस्स ॥ ५६ ॥ सिद्धीइ पहायगस्स उ, एए अविराहगा पुण हविज्जा। इंदा सामाणिय तायतीसगा लोगपाला वा ॥५॥ पलियपुहुत्तं थोवं, देवठिई अंतदुयविवज्जाणं । उक्कोसासवेसिं, जा जम्मि उ होइ सुरलोए॥५८॥ दारं१३॥ निर्ग्रन्थस्नातकवर्जानां पुलाकादीनामुपपातो जघन्यतः सौधर्मे । उत्कर्पतः पुलाकस्य सहस्रारे ॥ ५५ ॥ बकुशप्रतिसे- वकानामुत्कपतोऽच्युते । सकपायस्यानुत्तरपु । अजघन्याऽनुकतो निर्ग्रन्थस्यानुत्तरेषु ॥ ५६ ॥ स्नातकस्य सिद्धौ । एते- ऽविराधकाः सन्त इन्द्रास्तत्सामानिकाः त्रायस्त्रिंशका लोकपाला वा स्युः, विराधकानां भवनपत्यादिपूत्पादात् ॥ ५७॥ निनन्थस्नातकवानां स्तोका देवस्थितिः पल्योपमपृथक्त्वम् । उत्कृष्टा तु यावती स्थितियस्मिन् स्वर्गे स्यात् तावती ज्ञेया ॥ ५८ ॥ द्वारं त्रयोदशम् ॥ १३ ॥ SIRE ·सर पत्तेयमसंखिज्जा, संजमठाणा हवंति हु चउण्हं । निग्गंथसिणायाणं, इकं चिय संजमठ्ठाणं ॥ ५९॥ निग्गंथसिणायाणं, उल्लं इकं च संजमहाणं । पत्तेयमसंखगुणा, पुलायबउसाण ते हंति ॥ ६० ॥ पडिसेवकसाईणं, तहेव तत्तो असंखगुणिया या छण्हं पिय पत्तेयं, चारित्तियपज्जवाणंता ॥६१॥ दारं १४॥ संयमः चारित्रं तस्य स्थानानि शुद्धिप्रकर्षापकर्षकृता भेदाः संयमस्थानानि, तानि प्रत्येकं सर्वाकाशप्रदेशाग्रगु- णितसर्वाकाशंप्रदेशपरिमाणपर्यवोपेतानि । तानि पुलाकादीनां चतुर्णामसङ्ख्येयानि स्युः, विचित्रत्वाच्चारित्रमोहनीयक्ष- योपशमस्य । निर्ग्रन्थस्नातकानामेकसेव संयमस्थानम् , उपशमस्य क्षयस्य वा शुद्धेरेकविधत्वात् ॥ ५९ ॥ निम्रन्थस्नात- कानां सर्वस्तोकं संयमस्थानम्, एकविधविशुद्धित्वात् । पुलाकबकुशप्रतिसेवाकषायकुशीलानां क्रमेणासङ्ख्येयगुणानि तानि, क्षयोपशमवैचित्र्यात् । प्रत्येकं चारित्रपर्यवा अनन्ताः॥६०॥ ६१ ॥ द्वारं चतुर्दशम् ॥ १४ ॥ सहाणसन्निगासे, पुलओ पुलयस्स पजवेहिँ समो। हीणहिओ छटाणा, परठाणकसाइणो एवं ॥१२॥ 'सन्निकर्षः' परस्परं संयोजनम् । 'सठ्ठाण' इति स्वं आत्मीयं सजातीयं स्थानं पर्यवाणामाश्रयस्तस्य सन्निकर्षस्तस्मिन् विचार्ये पुलाकः प्रतियोगिपुलाकस्य चारित्रपर्यवैः समः, तुल्यविशुद्धिकपर्यवयोगात् । हीनोऽविशुद्धपर्यवयोगाद् हीनः। विशुद्धतरपर्यवयोगादधिकः षटूस्थानगतश्च भवति । कथम् ? इत्याह-अनन्तभागहीनोऽसद्भावस्थापनया पुलाकत्योत्कृ- टसंयमस्थानपर्यवानं दश सहस्राणि १०००, तस्य सर्वजीवानन्तकेन शतपरिमाणतया कल्पितेन भागे हृते शतं १०० Sood

·प्रकरणं सा-
वचूरिकम्।
पथनि-
ग्रंन्थी-
लब्धं, द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं नव सहस्राणि नवशताधिकानि १९०० पूर्वभागे लब्धं शतं तत्र प्रक्षिप्तं
जातानि दश सहस्राणि, ततोऽसौ सर्वजीवानन्तकभागहारलब्धेन शतेन हीन इत्यनन्तभागहीनः १ । असक्वेयभागहीनः
पूर्वोतपर्यायराशेर्दशसहस्रस्य १००० लोकाकाशप्रदेशपरिमाणेनासझयेयकेन कल्पनया पञ्चाशत्प्रमाणेन भागे हुते लब्धा
द्विशती द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं नव सहस्राण्यष्टौ शतानि २८०० पूर्वभागे लब्धा च द्विशती तत्र प्रक्षिप्ता
जातानि दश सहस्राणि, ततोऽसौ लोकाकाशप्रदेशपरिमाणासमवेयभागहारलब्धेन शतद्वयेन हीन इत्यसयेयभाग-
हीनः २ । सङ्ग्येयभागहीनः पूर्वकल्पितराशेर्दशसहस्रस्य १०००
१०००० उत्कृष्टसक्येयकेन कल्पनया दशकपरिमाणेन भागे हृते
लब्धं सहस्रं द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं नव सहस्राणि पूर्वभागलब्धं च सहस्रं तत्र प्रक्षिप्तं जातानि दश सह-
स्राणि, ततोऽसावुत्कृष्टसङ्येयकभागहारलब्धेन सहस्रेण हीन इति सक्येयभागहीनः ३ । सङ्घयेयगुणहीन एकस्य पुला-
कस्य चरणपर्यवाग्रं कल्पनया सहस्रदशकं द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं सहस्रं ततश्चोत्कृष्टसझयेयकेन कल्पनया
दशकपरिमाणेन गुणकारेण गुणितः सहस्रो राशिर्जायते दश सहस्राणि । स च तेनोत्कृष्टसङ्ख्येयकेन कल्पनया दशक-
परिमाणेन गुणकारेण हीनोऽनभ्यस्त इति सङ्वेयगुणहीनः ४ । असोयगुणहीन एकस्य पुलाकस्य चरणपर्यवाग्रं कल्प-
नया दश सहस्राणि द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवायं द्विशती ततश्च लोकाकाशप्रदेशपरिमाणेनासयेयकेन कल्पनया
पञ्चाशत्परिमाणेन गुणकारेण गुणितो द्विशतिको राशिर्जायते दश सहस्राणि । स च तेन लोकाकाशप्रदेशपरिमाणासङ्ख्येय-
केन कल्पनया पञ्चाशत्परिमाणेन गुणकारेण हीन इत्यसङ्ख्येयगुणहीनः ५। अनन्तगुणहीन एकस्य पुलाकस्य चरणपर्य-
॥ ९॥

·COM R वाग्रं कल्पनया सहस्रदशकं द्वितीयप्रतियोगिपुलाकचरणपर्यवाग्रं च शतं, ततश्च सर्वजीवानन्तकेन कल्पनया शतपरि- माणेन गुणकारेण गुणितः शतिको राशिर्जायते दश सहस्राणि । स च तेन सर्वजीवानन्तकेन कल्पनया शतपरिमाणेन गुणकारेण हीन इत्यनन्तगुणहीनः ६ । एवमधिकषट्स्थानकशब्दार्थोऽप्येभिर्भागहारगुणकारैर्व्याख्येयः। तथाहि, एकस्य पुलाकस्य कल्पनया दश सहस्राणि चरणपर्यवाग्रं, तदन्यस्य नवशताधिकानि नव सहस्राणि, ततो द्वितीयापेक्षया प्रथ- मोऽनन्तभागाधिकः । तथा यस्य नव सहस्राणि अष्टौ च शतानि चरणपर्यवाग्रं तस्मात्प्रथमोऽसङ्ख्येयभागाधिकः । तथा यस्य नव सहस्राणि चरणपर्यवाग्रं तस्मात्प्रथमः सङ्ख्येयभागाधिकः। तथा च यस्य चरणपर्यवाग्रं सहस्रमानं तदपेक्षया प्रथमः सङ्ख्येयगुणाधिकः । तथा यस्य चरणपर्यवाग्रं द्विशती तदपेक्षयाऽऽद्योऽसङ्ख्येयगुणाधिकः । तथा च यस्य चरण- पर्यवाग्रं शतमानं तदपेक्षया प्रथमोऽनन्तगुणाधिक इति । 'परठाणकसाइणो एवं' इति पुलाकः पुलाकापेक्षया यथोक- स्तथा कषायकुशीलापेक्षयापि वाच्यः । तत्र पुलाकः कषायकुशीलाद् हीनो वा तुल्यो वा अधिको वा स्यात् । यतः पुलाकस्य कषायकुशीलस्य च सर्वजघन्यानि संयमस्थानान्यधस्ततस्तौ युगपदसङ्खयेयानि तानि गच्छतः, तुल्याध्यवसाय- त्वात् । ततः पुलाको व्यवच्छिद्यते, हीनपरिणामत्वात् । व्यवच्छिन्ने च पुलाके कषायकुशील एकक एवासयेयानि संय- मस्थानानि गच्छति, शुभपरिणामत्वात् । ततः कषायकुशीलप्रतिसेवनाकुशीलबकुशा युगपदसङ्ख्येयानि संयमस्थानानि गच्छन्ति । ततो वकुशो व्यवच्छिद्यते । प्रतिसेवनाकषायकुशीलावसङ्ख्येयानि संयमस्थानानि गच्छतः । ततश्च प्रतिसेवना-

·पञ्चनि-
ग्रन्थी-
प्रकरणं सा-
वचूरिकम्।
॥१०॥
कुशीलो व्यवच्छिद्यते । कपायकुशीलस्त्वसस्येयानि संयमस्थानानि गच्छति । ततः सोऽपि व्यवच्छिद्यते । ततो निर्ग्रन्थ-
स्मातको एक संयमस्थानं प्राप्नुतः ।। ६२॥
बउसासेविनियंठगण्हायाणं हुजऽणंतगुणहीणो । बउसो सठाणसेवगकसाइणं तुल्लग छठाणो ॥ ६३ ॥
एवं सेविकसाई, नेया निग्गंथण्हायगा य पुणो। तुल्ला इयराणं पुण, अहिया तेऽणंतगुणिएणं ॥ ६४ ॥
सकसायपुलायाणं, समा जहन्ना उ पज्जवा थोवा । तेहिंतोऽणंतगुणा, उक्कोसा ते पुलायस्स ॥ ६५ ॥
वउसपडिसेवगाणं, समा जहन्ना तएहऽणतगुणा । वउसासेविकसाईणुकोसाणंतगा कमसो ॥ ६६ ॥
निग्गंथसिणायाणं, अजहन्नुकोसया समा हुंति ।
पुरिमाणमणंतगुणा, निगासदारं गयं एयं ॥ ६७ ॥ दारं १५ ॥
बकुशासेविनिम्रन्थस्नातकेभ्यः पुलाकोऽनन्तगुणहीनः, तथाविधविशुद्ध्यभावात् । बकुशः प्रतियोगिवकुशासेविक-
पायिणां स्यात्तुल्यः स्याद्धीनोऽधिकश्च पट्स्थानेन । निर्ग्रन्थस्नातकेभ्यस्त्वनन्तगुणहीनः ॥ ६३ ॥ एवं' इति वकुशवक्तव्य-
तावत्सेविकपायिणौ ज्ञेयौ । नवरं पुलाकाद्वकुशोऽभ्यधिक एव । कपायी तु षट्स्थानगतो वाच्यो हीनादिरित्यर्थः । निर्ग-
न्थस्नातकौ तु मिथः स्वस्थानपरस्थानाभ्यां समौ, एक संयमस्थानवर्तित्वात् । इतरेभ्यः पुलाकादिभ्योऽधिकों, अनन्त-
5555
॥ १०॥

·गुणेन विशुद्धसंयमपर्यायवत्त्वात् ॥ ६४ ॥ अथ पर्यवाधिकारात्तेषामल्पबहुत्वमाह-पर्यवाश्चारित्रपर्यायाः, ते सकषायस्य पुलाकस्य च जघन्यास्तुल्याः, ते च सर्वस्तोकाः । तेभ्यः पुलाकस्योत्कृष्टा अनन्तगुणाः ॥ ३५॥ बकुशासेविनां चारित्र- पर्यवाः जघन्याः समाः। उत्कृष्टाः पुनर्वकुशासेविकषायिणां क्रमेणानन्तगुणाः ॥ ६६ ॥ निम्रन्थस्नातकानामजघन्योत्क- पंतश्चारित्रपर्यायाः समाः। पूर्वेभ्यः पुलाकादिभ्योऽनन्तगुणाः ॥ ६७ ॥ द्वारं पञ्चदशम्. १५ ॥ मणवयकाइयजोगा, एए उ सिणायओ अजोगोऽवि ॥ दारं १६ ॥ दुविहुवओगा सत्वे, दारं १७ । आइतिअं चउकसाइल्लं ॥ ६८ ॥ सकसाओ पुण चउसु वि, तिसु दुसु वा इकहि व लोहंमि । खीणुवसंतकसाओ, निग्गंथो ण्हायगकसाओ ॥ ६९ ॥ दारं १८॥ मनोवाकाययोगवन्तः सर्वे । स्नातकोऽयोग्यपि । द्वारं षोडशम् १६ । साकारानाकारोपयोगाः सर्वे । द्वारं सप्तदशम् १७ । पुलाकबकुशप्रतिसेवाकुशीलाः संज्वलनचतुष्कषायवन्तः ॥ ६ ॥ सकषायः पुनरुपशमभेण्यां क्षपक श्रेण्यां वा चतुर्यु कषयोषु । संज्वलनक्रोध उपशान्ते क्षीणे वा त्रिषु । एवं माने विगते द्वयोः। मायायां विगतायामेकत्र लोभे । निर्ग्रन्थ उपशान्तकषायः क्षीणकषायो वा स्यात् । स्नातकः क्षीणकषाग्येव स्यात् ॥ ६९ ॥ द्वारमष्टादशम् १८॥ आइतियं सुहलेसं, कसायवंछसु विछट्टिइ नियंठो।हाओ य परमसुक्को, लेसाईओ वहुजाहि ॥ दारं १९॥

·पयनि- न्धी- ॥ ११॥ पुलाकवकुशप्रतिसेवाकुशीलवयं भावलेझ्यापेक्षया प्रशस्तासु तिसृषु लेश्यासु । कपायी पट्रस्वपि । निर्ग्रन्थः षष्ठ्याम् । प्रकरणंसा- स्नातकः परमशुक्लः लेश्यातीतो वा ॥ ७० ॥ द्वारमेकोनविंशम् १९॥ वचूरिकम्। वहुंतहीयमाणयवट्टियपरिणामया कसायंता । नो हीयमाणभावा, निग्गंथसिणायया हुंति ॥ ७१ ॥ समयावडियभावो, जहन्न इयरो उ सत्तसमयाओ। समयंतमुहुत्ताइं, सेसाओ आइमचउण्हं ॥७२॥ निग्गंथंतमुहुत्तं, दुहावि भावो पवढमाणो उ। समयं जहन्नवट्ठिय, अंतमुहुत्तं च उकोसो ॥ ७३ ॥ पहायस्स वड्डमाणो, अंतमुहुत्तं दुहावि परिणामो। एवं अवढिओ वि हु, उक्कोसो पुवकोडूणो ॥ ७४ ॥ दारं २० ॥ वर्द्धमानहीयमानावस्थितपरिणामाः सकषायं यावत् । निर्मन्थो न हीयमानपरिणामः, तस्य परिणामहानौ कषायकुशी- लव्यपदेशात् । स्नातकस्तु हानिकरणाभावान हीयमानपरिणामः ॥७१॥ पुलाकादीनां चतुणी जघन्यतोऽवस्थित- भावः समयम् , उत्कर्षतः सप्त समयान् । शेषौ वर्द्धमानहीयमानभावी जघन्यतः समयम्, उत्कर्पतोऽन्तर्मुहर्तम् । तत्र ॥११॥ पुलाको वर्द्धमानपरिणामकाले कषायविशेषेण वाधिते तमिस्तस्यैकादिकं समयमनुभवति, अत उच्यते, जघन्येनैकं सम- यम् , उत्कर्पतोऽन्तर्मुहूर्तम्, एतत्स्वभावत्वावर्द्धमानपरिणामस्य । एवं वकुशप्रतिसेवाकषायकुशीलेष्वपि । नवरं बकुशा-2 मल ·* दीनामेकसमयता मरणादपीष्टा, न पुनः पुलाकस्य, पुलाकत्वे मरणाभावात् । स हि मरणकाले कषायकुशीलत्वादिना परिणमति । यच्च प्राक् पुलाकस्य कालगमनं तद्भूतभावापेक्षया ॥ ७२ ॥ निर्ग्रन्थो जघन्येनोत्कर्षेण चान्तर्मुहूर्त वर्द्धमान- परिणामः स्यात् , केवलोत्पत्तौ परिणामान्तराभावात् । अवस्थितपरिणामः पुनर्निर्ग्रन्थस्य जघन्यत एक समयं मरणात् स्यात् ॥ ७३ ॥ स्नातको द्विधाप्यन्तर्मुहूर्त्त वर्द्धमानपरिणामः शैलेश्यां तस्यास्तत्प्रमाणत्वात् । अवस्थितपरिणामोऽपि जघन्यतः तस्यान्तर्मुहूर्तम् । कथम् ? उच्यते, यः केवलोत्पादादनन्तरमन्तर्मुहूर्त्तमवस्थितपरिणामो भूत्वा शैलेशी प्रतिप- द्यते । 'उक्कोसो पूबकोडूणो' इति पूर्वकोट्यायुषः पुरुषस्य जन्मतो जघन्येन नवसु वर्षेष्वतिगतेषु केवलज्ञानमुत्पद्यते, ततोऽसौ तदूनां पूर्वकोटीमवस्थितपरिणामः शैलेशी यावद्विहरति । शैलेश्यां च वर्द्धमानपरिणामः स्यादित्येवं देशोनां पूर्वकोटीमिति ॥ ७४ ॥ द्वारं विंशतितमम् २० ॥ बंधइ सत्त पुलाओ, कम्मप्पयडीओ आउवज्जाओ। बउसासेवी सत्तह कसाई सत्त अह छ वा ॥७५॥ मोहाउवजिया छ उ, निग्गंथो वेयणियमेविकं । हाओ असायवेयं, बंधइ बंधेण रहिओ वा॥७॥दारं२१॥ पुलाक आयुर्वर्जाः सप्त कर्मप्रकृतीबध्नाति । पुलाकस्यायुर्बन्धो नास्ति, तद्वन्धाध्यवसायस्थानानां तस्याभावात् । बकु- शप्रतिसेवाकुशीलौ सप्ताष्टौ वा प्रकृतीबंध्नीतः, आयुर्वन्धस्यापि तयोः संभवात् । कषायकुशीलः सप्ताष्टौ वा प्रमत्तान्तेषु गुणस्थानेषु बध्नाति । सूक्ष्मसम्परायत्वे आयुर्न बन्नाति, अप्रमत्तत्वात् मोहनीयं च बादरकषायोदयाभावान्न बध्नाति

·पनि-
ग्रन्थी-
॥ १२ ॥
इति शेपाः पडेव । निर्मन्धो वेदनीयमेव वध्नाति, बन्धहेतुपु योगानामेव सद्भावात् । स्नातकः सातवेदनीयं बध्नाति प्रकरणं सा-
बन्धेन रहितो वा, अयोग्यवस्थायां बन्धहेत्वभावात् ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ द्वारमेकविंशम् २१ ॥
वचूरिकम्।
वेयंति अह चउरो, निग्गंथो सत्त मोहवज्जाओ। पहाओ घाइविवज्जे, चउरो वेएइ कम्मंसे॥७७॥दारं२२
पुलाकवकुशप्रतिसेवाकपायकुशीला अष्टौ कर्मप्रकृतीर्वेदयन्ति । निर्ग्रन्थः सप्त प्रकृतीर्वेदयति, मोहनीयं न वेदयति,
तस्योपशान्तत्वात् क्षीणत्वाद्वा । स्नातको घातिकर्मवर्जाश्चतुरः कर्माशान् वेदयति ॥ ७७ ॥ द्वारं द्वाविंशम् २२ ॥
वेयणिआउयवज्जा, पयडीऔ उदीरए छ उ पुलाओ।बउसासेवी सत्तह छच्च सत्ताउवजाओ ॥ ७८ ॥
सकसाओ एआओ, पंच य वेयाउमोहवज्जाओ। एवं पंच नियंठो, दुन्नि य नामं च गुत्तं च ॥ ७९ ॥
पहाओ एवं दुन्नि उ, उदीरणावजिओ व सो होइ।दारं२३। चइऊण पुलायत्तं, होइ कसाई अविरओ वा॥
बउसत्तचुओ सेवी, कसायवं अविरओ व सडो वा । सेवित्तचुओ बउसो, कसाइ सङ्को अविरओ वा८१॥
सकसाओ पुण पुलओ, बउसो पडिसेवगो नियंठो वा। सडो असंजओवा, हविज चइउं कसाइत्तं ॥२॥
निग्गंथत्तचुओ पुण, सकसाइ सिणायगो अविरओ वा ।
पहाओ चइय सिणायत्तणं तु सिद्धो हविज त्ति ॥ ८३ ॥ दारं २४ ॥
॥ १२॥

·पुलाकः षट् प्रकृतीरुदीरयति न वेदनीयायुषी, तथाविधाध्यवसायाभावात् । किन्तु पूर्व ते उदीर्य पुलाकतां गच्छ- ति । एवमुत्तरत्रापि या याः प्रकृतीनोंदीरयति स ताः पूर्वमुदीर्य बकुशादितां प्रामोति। वकुशासेविकुशीलौ सप्ताष्टौ षड वा उदीरयतः । कषायी सप्तायुर्वर्जाः, पञ्च वेदायुर्मोहवर्जाः, द्वे नामगोत्रे वा जदीरयति । स्नातको नामगोत्रयोरुदीरकः । आयुर्वेदनीये पूर्वोदीणे एव ॥ द्वारं त्रयोविंशम् २३ ॥ द्वारं 'उवसंपजण' इति । तत्र पुलाकः पुलाकत्वं त्यक्त्वा संयतः कषायकुशील एव स्यात् , तत्सदृशसंयमस्थानसद्भावात् । एवं यस्य यत्सदृशानि संयमस्थानानि सन्ति स तद्भावमुप- पद्यते, मुक्त्वा कषायकुशीलादीन् ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ८०॥ बकुशो बकुशत्वं त्यक्त्वा प्रतिसेवाकुशीलः कषायकुशीलो देश- विरतिमान् अविरतो वा स्यात् । प्रतिसेवाकुशीलः प्रतिसेवित्वं त्यक्त्वा बकुशः कषायकुशीलः श्राद्धोऽविरतो वा स्यात् ॥८१ ॥ सकषायः कषायित्वं त्यक्त्वा पुलाको बकुशः प्रतिसेवाकुशीलो निम्रन्थः श्राद्धोऽविरतो वा स्यात् ॥ ८२॥ निर्ग्रन्थो निम्रन्थत्वं त्यक्त्वा कषायित्वं याति, स्नातकत्वं वा याति, असंयतो वा भवति । तत्रोपशमनिम्रन्थः श्रेणीतः प्रच्यवमानः सकषायो भवति । श्रेणीमस्तके मृतोऽसौ देवत्वेनोत्पन्नोऽसंयतो भवति न संयतासंयतः, देवत्वे तदभावात् । स्नातकस्तु सिध्यत्येव ॥ ८३ ॥ द्वारं चतुर्विंशम् २४ ॥ पहायनियंठपुलाया, नो उवउत्ता हवंति सन्नासु । सेसा दुहावि हुज्जा, दारं २५ । हाओ दुह सेसगाहारा ॥ ८४ ॥ दारं २६ ॥ स्नातकनिम्रन्थपुलाकाः संज्ञासु नोपयुक्ताः, आहारादिष्वनभिष्वङ्गात्, यतो शनप्रधानोपयोगवन्तस्ते । शेषा बकुशा- K ।

·पश्यनि-
न्धी-
प्रकरण सा-
वचूरिकम्।
॥ १३ ॥
दयस्तूभयथापि, तथाविधसंयमस्थानभावात् ॥ द्वारं पञ्चविंशम् २५ ।। स्नातको द्विधा केवलिसमुद्धाते तृतीयचतुर्थपञ्च-
मसमयेष्वयोग्यवस्थायां चानाहारकः स्यात्, ततोऽन्यत्र पुनराहारकः स्यात् । शेपाः पुलाकादय आहारका एव
भवन्ति ॥ ८४ ॥ द्वारं पड्विंशम् २६ ॥
पंचवि य जहन्नेणं, एगभवुकोसओ कमेणेवं। पुलयस्स तिन्नि तिण्हं, तु अह तिन्नेव इको य ८५॥ दारं२७॥
पुलाकवकुशकुशीलनिर्ग्रन्थस्नातकाः जघन्येनैकभवेन सिध्यन्ति । उत्कर्षतः पुलाकस्य त्रयो भवाः। बकुशप्रतिसेवाक-
पायकुशीलानामष्टौ । निर्ग्रन्थस्य त्रयः । स्नातकस्यैकः । तत्र पुलाको जघन्यत एकस्मिन् भवग्रहणे भूत्वा कपायकुशी-
लत्वादिकं संयतत्वान्तरं एकशोऽनेकशो वा तत्रैव भवे भवान्तरे वाऽवाप्य सिध्यति । उत्कृष्टतस्तु देवादिभवान्तरितान्
त्रीन् भवान् पुलाकत्वमामोति । इह वकुशादिः कश्चिदेकत्र भवे बकुशत्वमवाप्य कपायकुशीलत्वादि च सिध्यति । कश्चि-
चैकत्रैव भवे वकुशत्वमवाप्य भवान्तरे तदन्यानि एवं सिध्यति । अत उच्यते जघन्येनैकभवग्रहणं उत्कर्पतोऽप्टौ भवन-
हणानि चरणमात्रमवाप्यते । तत्र कश्चित्तान्यष्टौ बकुशतया पर्यन्तिमभवे सकषायत्वादियुक्तया कश्चित्तु प्रतिभवं प्रतिसेवा-
कुशीलत्वादियुक्तया पूरयति ॥ ८५ ॥ द्वारं सप्तविंशम् २७ ॥
इक्को य जहन्नेणं, आगरिसुकोसओ कमेणेव । पुलयस्स तिन्नि तिण्हं, सयग्गसो दुन्नि इको य॥८६॥
नाणभवे आगरिसा, हुंति जहन्नेण दोन्नि पंचण्हं । उक्कोसओ कमेणं, सत्त हवं ते पुलायस्स॥८७॥
॥१३॥

·सहसम्गसो उतिण्ह, पंच नियंठस्स पहायए नत्थि ॥ दारं २८ ॥
पुलाकादीनां षण्णामपि एकस्मिन् भवे जघन्यत एक आकर्षश्चारित्रस्य प्राप्तिरित्यर्थः । उत्कर्षतः क्रमेण पुलाकस्यै-
कस्मिन् भवे त्रय आकर्षाः । बकुशप्रतिसेवाकषायकुशीलानां त्रयाणां 'सयग्गसो' शतपरिमाणेन शतपृथक्त्वमितिभावः।
एकत्र भवे वारद्वयमुपशमश्रेणिकरणादुपशमनिर्ग्रन्थस्य द्वावाकर्षों । स्नातकस्यैक एवाकर्षः, तस्य प्रतिपाताभावात्
॥ ८६ ॥ नानाभवेषु पुलाकादीनां पञ्चानां जघन्येन द्वावाकर्षों । एक आकर्ष एकत्र भवे, द्वितीयोऽन्यत्र भवे, इत्येवम-
नेकन भवे द्वावाकर्षों । उत्कर्षतः क्रमेण पुलाकत्वमुत्कर्षतस्त्रिषु भवेषु स्यात् । एकत्र भवे तदुत्कर्षतो वारत्रयं भवति,
ततश्च प्रथमभवे एक आकर्षोऽन्यत्र च भवद्वये त्रयस्त्रयः इत्यादिविकल्पैः सप्त ते भवन्ति ॥ ८७ ॥ 'सहसग्गसो' इति
वकुशस्याष्टौ भवग्रहणान्युक्तानि । एकत्र च भवग्रहणे उत्कर्षत आकर्षाणां शतपृथक्त्वमुक्तम् । तत्र यदाऽष्टास्वपि भवग्रहणे-
पूत्कर्पतो नव नव प्रत्येकमाकर्षशतानि भवन्ति तदा नवानां शतानामष्टाभिर्गुणनात् सप्त सहस्राणि शतद्वयाधिकानि
स्युरिति । एवं प्रतिसेवाकषायकुशीलयोरपि । 'पंच नियंठस्स' निर्ग्रन्थस्योत्कर्षतस्त्रीणि भवग्रहणानि । एकत्र च भवे
द्वावाकर्षों इत्येवमेकत्र द्वौ अन्यत्र द्वौ अपरत्र चैकं क्षपकनिम्रन्थत्वाकर्ष कृत्वा सिध्यतीति पञ्च । स्नातके नानाभवत्वं
नास्ति, एकभवेनैव मुक्तिगमनात् ॥ द्वारमष्टाविंशम् ॥ २८ ॥
अंतमुहुत्तं कालो, होइ दुहावी पुलायस्स ॥ ८८ ॥

·पश्यनि- ग्रन्थी- प्रकरणं सा- वचूरिकम्। बउसासेवि कसाई, जहन्नओ समयमियरओ कोडी । समयं होइ नियंठो, अंतमुहुत्तं तु उकोसो॥८९॥ हाओ अंतमुहुत्तं, जहन्नओ इयरओ य पुवाणं । देसूणा कोडी खल्लु, बउसाई हुंति सबद्धं ॥ ९० ॥ निग्गंथा य पुलाया, इक्कं समयं जहन्नओ हुंति।उकोसेणं पुण ते, अंतमुहुत्तं चिय हवंति ॥९१॥दारं२९॥ अन्तर्मुहूर्तकालो द्विधापि पुलाकस्य स्याद् यतः पुलाकत्वं प्रतिपन्नोऽन्तर्मुहूर्तापरिपूर्ती पुलाको न म्रियते नापि प्रति- पततीति जघन्यतोऽप्यन्तर्मुहूर्तमुत्कर्षतोऽप्यन्तर्मुहूर्त्तम्, एतत्प्रमाणत्वादेतत्स्वभावस्य ॥ ८८॥ बकुशासेविकपायिणां जघन्यतः समयः कालः, बकुशादेश्चरणप्रतिपत्त्यनन्तरसमय एव मरणसंभवात् । उत्कर्पतः 'कोडी' इति देशोना पूर्व- कोटिः, पूर्वकोट्यायुपोऽष्टवर्षान्ते चरणप्रतिपत्तौ इति । निम्रन्थो जघन्यतः समयम् , उपशान्तमोहस्य प्रथमसमयानन्त- रमेव मरणसंभवात् । उत्कर्पतोऽन्तर्मुहूर्तम् , निम्रन्थाद्धाया एतत्प्रमाणत्वात् ॥ ८९ ॥ “हाओ' इति आयुष्कान्तिम- मुहूर्त केवलोत्पत्तौ अन्तर्मुहूर्त जघन्यतः स्नातककालः स्यात् । उत्कर्पतः पूर्वाणां देशोना कोटिः, प्रत्येकं तेषां वहुस्थिति- कत्वात् । बकुशादयः 'सर्वाद्धां' सर्वकालं भवन्ति ॥ ९०॥ पुलाकादीनामेकत्वेन कालमानमुक्तम् , अथ पृथक्त्वेनाह- निर्ग्रन्थाः पुलाकाश्च जघन्यत एक समयं भवन्ति । कथम् ? एकस्य पुलाकस्य योऽन्तर्मुहूर्त्तकालस्तस्यान्तसमयेऽन्यः पुला- कत्वं प्रतिपन्न इत्येवं जघन्यत्वविवक्षायां द्वयोः पुलाकयोरेकन समये सद्भावः । द्वित्वे च जघन्यं पृथक्त्वं स्यात् । उत्कर्ष- तस्ते पुनः पुलाका अन्तमुहूर्तमेव । यद्यपि पुलाका उत्कर्षत एकदा सहस्रपृथक्त्वपरिमाणाः स्युस्तथापि अन्तर्मुहुर्त्तत्वा- ॥ १४ ॥ RE ·RECERS तदद्धायाः वहुत्वेऽपि तेषामन्तर्मुहूर्तमेव तत्कालः । केवलं बहूनां स्थितौ यदन्तर्मुहूर्त तदेकपुलाकस्थित्यन्तर्मुहूर्तान्मह- त्तरमित्यवसेयम् । निर्ग्रन्थाः पुलाकवद्वाच्याः ॥ ९१ ॥ द्वारमेकोनत्रिंशत्तमम् ॥ २९ ॥ अंतोमुहुत्तमेसिं, जहन्नओ अंतरं तु पंचण्हं । उक्कोसेण अवडं, पुग्गलपरियहदेसूणं ॥ ९२ ॥ पहायस्स अंतरं नो, समयं तु जहन्नओ पुलायाणं । संखिज्जगवासाई, उक्कोसगमंतरं तेसिं ॥ ९३ ॥ निग्गंथाणं समयं, उक्कोसं अंतरं तु छम्मासा।सेसाणं तु चउण्हं, नो चेव य अंतरं अत्थि॥९४॥ दारं ३०॥ पुलाकादीनां पञ्चानां जघन्यतोऽन्तर्मुहूर्त्तमन्तरम् । उत्कर्षतोऽपार्द्धपुद्गलपरावत्तों देशोनः ॥ ९२ ॥ स्नातकस्यान्तरं नास्ति, प्रतिपाताभावात् । एकत्वापेक्षया पुलाकादीनामन्तरमुक्तम्, अथ पृथक्त्वनाह-पुलाकानां जघन्यतोऽन्तरं समयः । उत्कर्षतः सङ्ख्येयवर्षाणि 'तेषां' पुलाकानाम् ॥ ९३ ॥ निर्ग्रन्थानां जघन्यतः समयम् , उत्कर्षतः षण्मासाः । वकुशप्रतिसेवाकषायकुशीलस्नातकानां नास्त्यन्तरं, महाविदेहे सदा सद्भावात् ॥ ९४ ॥ द्वारं त्रिंशत्तमम् ॥ ३०॥ वेयणकसायमरणे, तिन्नि पुलायस्स हुंति समुघाया। पंचासेवगबउसे, वेउवियतेयगेहिं सह ॥ ९५॥ आहारएण सहिया, कसाइणो छन्नियंठए नत्थि। केवलियसमुग्धाओ, इक्कोवि य होइ पहायस्स॥दारं ३१॥ वेदनाकषायमरणसमुद्धातास्त्रयः पुलाकस्य चारित्रवतः संज्वलनकषायोदयसंभवे कषायसमुद्धातः स्यात् । तथा पुलाकस्य मरणाभावेऽपि मारणान्तिकसमुद्धातो न विरुद्धः, समुद्धातान्निवृत्तस्य कषायकुशीलत्वादिपरिणामे सति मर-

·पथनि-
ग्रेन्थी-
प्रकरण सा-
वचूरिकम्।
णभावात् । आसेवकवकुशयोः पञ्च वैक्रियतैजससमुद्धातसहिताः । कपायिणः आहारकसमुद्धातसहिताः पट् । निर्ग्रन्थस्य
नास्ति समुद्धातः । स्नातकस्यैकः केवलिसमुद्धातः स्यात् ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ द्वारमेकत्रिंशत्तमम् ॥ ३१ ।।
लोगमसंखिज्जइमे, भागे पंचण्ह होइओगाहो।हायस्सअसंखिजे, असंखभागेसु लोएवा॥९७॥दारं ३२
क्षेत्रमवगाहनाक्षेत्रम् । पुलाकादीनां पञ्चानां लोकस्यासङ्ख्येयभागेऽवगाहः, पुलाकादीनां शरीरस्य लोकासझयेयभाग-
मात्रावगाहित्वात् । स्नातकः शरीरस्थो दण्डकपाटकरणकाले च लोकासयेयभागवृत्तिः, केवलिशरीरादीनां तावन्मात्र-
त्वात् । मन्थकरणकाले बहोर्लोकस्य व्याप्तत्वेन स्तोकस्य चाव्याप्ततयोक्तत्वाल्लोकस्यासङ्ख्येयेषु भागेपु स्नातको वर्त्तते,
लोकपूरणे च सर्वलोके वर्त्तते ॥ ९७ ॥ द्वारं द्वात्रिंशत्तमम् ॥ ३२ ॥
एवं चेव य फुसणा, दारं ३३ । चउरो भावे खओवसमयम्मि ।
पहाओ खाइयभावे, उवसमि खइयम्मि वि नियंठो ॥ ९८ ॥ दारं ३४ ॥
स्पर्शना क्षेत्रवत् । नवरं, किञ्चिदधिका, पार्श्ववर्तिप्रदेशस्पर्शनात् ॥ द्वारं त्रयस्त्रिंशत्तमम् ३३ ॥ आद्याश्चत्वारः क्षायो-
पशमिकभावे । स्नातकः क्षायिके । निर्ग्रन्थ औपशमिके क्षायिके वा ॥ ९८ ॥ द्वारं चतुस्त्रिंशत्तमम् ३४ ॥
पडिवजंत पुलाया, इक्काई जाव सयपुहुत्तं ति। पडिवन्ना जइ हुंती, सहसपुहुत्तंतएगाई ॥ ९९॥
सेविवउसा पवजंतगा य इकाइ जा सयपुहुत्तं । पडिवन्नगा जहन्नग, इयरे कोडीसयपुहुत्तं ॥ १०० ॥
॥१५॥

·सकसाया इकाई, सहसपुहुत्तं सिया पवजंता । कोडीसहसपुहुत्तं, उक्कोस जहन्नग पवन्ना ॥ १०१ ॥ पडिवजंतनियंठा, इकाई जा सयं तु बासह । अट्ठसयं खवगाणं, उवसमगाणं तु चउवन्ना ॥ १०२ ॥ पुत्वपबन्ना जइ ते, इकाई हुंति जा सयपुहुत्तं । पहाया उ पवजंता, अठ्ठसयं जाव समयम्मि ॥ १०३ ॥ पुवपवनसिणाया, कोडिपुहुत्ते जहन्नया हुति। उकोसा चेवं चिय, परिमाणमिमेसि एवं तु ॥ दारं ३५॥ पुलाकाः प्रतिपद्यमाना एकादयः शतपृथक्त्वं यावत् स्युः। पूर्वप्रतिपन्नाः सहस्रपृथक्त्वं एकादयः ॥ ९९ ॥ बकुशा- सेविनः प्रतिपद्यमाना एकादयः शतपृथक्त्वं यावत् । पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यत उत्कर्षतश्च कोटीशतपृथक्त्वम् ॥१००॥ कपा- यिणः प्रतिपद्यमाना एकादयः सहस्रपृथक्त्वं यावत् । पूर्वप्रतिपन्ना कोटीसहस्रपृथक्त्वम् ॥ १०१॥ निर्ग्रन्थाः प्रतिपद्य- माना एकादयो यावद्द्वापष्टिशतम् । क्षपकानामष्टशतम् । औपशमिकाश्चतुष्पञ्चाशत् । पूर्वप्रतिपन्नाः शतपृथक्त्वम् । स्नातकाः प्रतिपद्यमाना अष्टशतम् । पूर्वप्रतिपन्नाः कोटिपृथक्त्वम् ।। १०२ ॥ १०३ ॥ १०४ ॥ द्वारं पञ्चत्रिंशत्तमम् ३५॥ निग्गंथपुलयोहाया, बउसा पडिसेवगा कसाइल्ला।थोवा संखिजगुणा, जहुत्तरं ते विणिदिहा॥ दारं ३६॥ निर्ग्रन्थाः सर्वस्तोकाः, उत्कर्षतः शतपृथक्त्वप्रमाणत्वात् । पुलाकाः सङ्ख्येयगुणाः, तेषां सहस्रपृथक्त्वात् । तेभ्यः स्नातकाः सङ्ख्येयगुणाः, कोटीपृथक्त्वमानत्वात् । तेभ्यो वकुशाः सङ्ख्येयगुणाः, कोटीशतपृथक्त्वात्तेषाम् । तेभ्यः प्रति- सेवाकुशीलाः सङ्ख्येयगुणाः । कथमेतत् तेषामपि कोटीशतपृथक्त्वस्योक्तत्वात् ? सत्यम्, किन्तु बकुशानां यत् कोटीशत-

·प्रकरणंसा-
वचूरिकम्।
पञ्चनि- पृथक्त्वं तद्वित्रादिकोटीशतमानम् , प्रतिसेवाकुशीलानां कोटीशतपृथक्त्वं चतुष्कोटीशतमानमिति न विरोधः । तेभ्यः
ग्रन्थी कपायिणः सहयेयगुणाः, कोटीसहस्रपृथक्त्वात्तेपाम् ॥ १०५ ॥ द्वारं पत्रिंशत्तमम् ३६ ॥
भगवइपणवीससयस्स छहउद्देसगस्स संगहणी । एसा उ नियंठाणं, रइया भावत्थसरणत्थं ॥ १०६ ॥
॥ इति श्रीमदभयदेवसूरिसंकलिता पञ्चनिन्थी ।
॥ सावचूरिका श्रीमदभयदेवसूरिकृता पश्चनिन्थी॥
Doooob0000000000000
SEN
॥ १६॥

·॥ अहम् ॥ ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरीश्वरपादपद्मेभ्यो नमः ।। श्रीमदभयदेवसूरिरचिता प्रज्ञापनोपाङ्गतृतीयपदसंग्रहणी। ( अवचूरिभूषिता) दिसि १ गइ २ इंदिय ३ काए ४ जोए ५ वेए ६ कसाय ७ लेसा य । सम्मत्त ९ नाण १० दंसण ११ संजम १२ उवओग १३ आहारे १४ ॥ १॥ भासग १५ परित १६ पज्जत्त १७ सुहुम १८ सन्नी १९ भवि २० ऽथिए २१ चरिमे २२ । जीवे य २३ खित्त २४ बंधे २५ पुग्गल २६ महदंडए २७ चेव ॥२॥ १ 'भव' इत्यपि। -- * ·प्रज्ञापनो- पाइतृती- यपद- संग्रहणी। ॥ १॥ 'परित्त' इति परीताः प्रत्येकशरीरिणः शुक्लपाक्षिकाच तद् द्वारम् १६ । 'भवि' इति भवसिद्धिकद्वारम् २० । अस्ती- ति अस्तिकायद्वारम् २१ । एतैर्दिग्विभागादि २७ द्वारैः पृथिव्यादीनामल्पबहुत्वादिनिरूपणाय द्वारसंग्रहगाथाद्वयम् ॥१॥२॥ रुयगा पच्छिमपुबा दाहिणओ उत्तरेण जहसंखं । थोवा बहुआ बहुतर बहुतमगा हुंति जीवाओ ॥ ३॥ जत्थ वेणं तत्थ जिया वहुया तं पुण जलस्स निस्साए । ताजत्थ जलं थोवं तत्थ उ जीवा उथोवयरा ॥४॥ पुवावरासु चंदिमरविदीवा अत्थि तेण जलमप्पं । गोयमदीवो अवराइ अत्थितं तेण अप्पयरं ॥ ५ ॥ तिर्यग्लोकमध्यगतादष्टप्रदेशादू रुचकात् 'अट्ठपएसो रुयगो' । इदं ह्यल्पवहुत्वं वादरानधिकृत्य न सूक्ष्माँस्तेषां सर्वलो- कापन्नत्वेन प्रायः सर्वत्रापि समत्वात् ॥ ३ ॥ जलेऽवश्यं पनकसेवालादीनां भावात् । ते च पनकादयो बादरनामकर्मो- दयेऽपि अत्यन्तसूक्ष्मावगाहनत्वादतिप्रभूतपिण्डीभावाच्च सर्वत्र सन्तोऽपि न चक्षुषा ग्राह्याः ॥ ४ ॥ समुद्रेषु प्रत्येक प्राची- प्रतीचीदिशोर्यथाक्रम चन्द्रसूर्यद्वीपाः । लवणसमुद्राधिपसुस्थितदेवावासभूतो गोतमद्वीपः प्रतीच्यामधिकः ॥ ५ ॥ चंदाइदीवविरहा उ दाहिणे होइ बहुतरं तोयं । तत्तो य उत्तरेणं माणससरसंभवा बहुयं ॥ ६ ॥ वारस य सहस्साई वित्थरओ जोयणाण लवणजले । अत्थि हु गोयमदीवो उच्चो छावत्तरसहस्सं ॥७॥ १ 'भव' इत्यपि । २ 'जलम्' इत्यपि । ३ इतः प्राक् 'यत्र द्वीपाः तत्रोदकाभावः, तस्याभावाद्वनस्पतेरभावः । केवलं' इत्यधिकं कचित् । म ·२ जोयणकोडी उण संखया उ विक्खंभदीहरत्तेहिं । माणससरथि दीवंमि वाहिरे उत्तराइ तहा॥८॥ एवं जलवणविगला तेरिच्छिपणिदिया य वोधवा । सवेसिमेसिमेवं पभूयउप्पायसंभवओ ॥९॥ जम्माइ पुढवि थोवा विसेसअहिया उ होइ उत्तरओ । तत्तो वि हु पुत्वेणं तत्तो वि य होइ पच्छिमओ॥१०॥ सुसिरे थोवा पुढवी घणमि बहुग त्ति तेण दाहिणओ। भवणाणं बहुयत्ता उत्तरओ भवणथोवत्ता॥११॥ संख्येययोजनेषु द्वीपेषु मध्ये कस्मिंश्चिद्वीपे ॥८॥ दक्षिणस्यां बहूनि भवनपतीनां भवनानि बहवो नरकाबासास्ततः शुषिरप्राभूत्यम् ॥ ११॥ चंदाइदीवभावा पुवाए पच्छिमे वि तब्भावा । गोयमदीवो य तहा पुढवि जहुत्ता भवे एवं ॥ १२ ॥ यावन्तो रविशशिद्वीपाः पूर्वस्यां दिशि तावन्तः पश्चिमायामपि तत एतावता साम्यम् , परं लवणसमुद्रे गौतमद्वीपः पश्चिमायामधिकोऽस्ति, तेन विशेषाधिकाः । ननु यथा पश्चिमायां गौतमद्वीपोऽभ्यधिकः समस्ति तथा तस्यामधोलौकि- कयामा अपि योजनसहस्रावगाहाः सन्ति, ततः खातपूरितन्यायेन तत्र तुल्या एव पृथिवीकायिकाः प्रामुवन्ति न विशे- १ संख्येययोजनकोटाकोटीप्रमाणमित्यर्थः । २ 'पुण' इत्यपि । ३ इतोऽने कचित्पुस्तके-"आयामविष्कम्भाभ्यां संख्येययोजनकोटी- प्रमाणं मानसनाम सरोऽस्ति" इत्यधिकम् । ४ कचित्-"प्राभूत्यसंभवादकं स्तोकम्" इत्यधिकम् ।

·संग्रहणी।
प्रज्ञापनो-
पाङ्गतृती-
यपद
॥२॥
पाधिकाः । नैवम् , यथाऽधोलौकिकग्रामावगाहो योजनसहस्रम् , गौतमद्वीपस्य पुनः षट्सप्तत्यधिक योजनसहस्रमुच्चैस्त्वम् ।
विष्कम्भस्तस्य द्वादशयोजनसहस्राणि, ततो यद्यधोलौकिकग्रामच्छिद्रेषु बुद्ध्या गौतमद्वीपः प्रक्षिप्यते तथापि समधिक एव
प्राप्यते न तुल्य इति ॥ १२ ॥
तेऊ १ मणुया २ सिद्धा ३ उत्तर १ जम्मासु २ हुंति थोव त्ति। पुवाए संखगुणा अवरेणं पुण विसेसहिया॥१३
पायारंभा मणुया ते पुण थोवा दिसादुगे हुंति । भरहाइसु खित्तस्सप्पभावओ ते उ ता थोवं ॥१४॥
'तेज' सुगमा ॥ १३ ॥ दक्षिणस्यां पञ्चसु भरतेषु उत्तरस्यां पञ्चस्वैरवतेषु क्षेत्रस्याल्पत्वात् स्तोका मनुष्याः, तेषां स्तोक-
त्वेन तेजस्कायिका अपि स्तोका अल्पपाकारम्भसंभवात् । ततः स्तोका दक्षिणोत्तरयोर्दिशोस्तेजस्कायिकाः । स्वस्थाने
तु प्रायः समानाः॥१४॥
खित्तबहुत्तेण विदेहवासिणो हुंति बहुतरा पुरिसा । अवरेण अहोलोइयगामेसु बहुत्तमा हुंति ॥ १५ ॥
तम्हा तेऊ मणुया सिद्धा वि हु हुंति भणियपरिमाणा। मणुयगईए सिद्धा हवंतिजं तेण मणुयसमा॥१६॥
इह मनुष्या एव सिध्यन्ति नान्ये । मनुष्या अपि सिध्यन्तो येष्वाकाशप्रदेशेष्विह चरमसमयेऽवगाढास्तेष्वेवाकाश-
प्रदेशेपूर्वमपि गच्छन्ति तेष्वेव चोपर्यवतिष्ठन्ते, न मनागपि वकं गच्छन्ति सिध्यन्ति वा, इत्यतो मनुष्यसमत्वं सिद्धा-
नामल्पबहुत्वमाश्रित्य । अयमर्थः-यस्यां दिशि मनुष्याः स्तोकास्तस्यां सिद्धा अपि स्तोकाः, यस्यां दिशि मनुष्या अधि-
॥२॥

·कास्तस्यां सिद्धा अप्यधिकाः॥१६॥ वाऊ १ वंतरदेवा २ पुवेण १ ऽवरेण २ उत्तरेणं ३ तु। दाहिणओ ४ य कमेणं थोवा १ बहु २ बहुग ३ बहुग ४ त्ति ॥ १७ ॥ सुसिरंमि होइ वाऊ घणंमि सो नत्थि तेण पुवाए। सुसिरअभावा वाऊ थोवो तह वंतरसुरा य॥१८॥ अबराइ विसेसहिओ अहलोइयगामसंभवा वाऊ । तत्तो वि उत्तराए भवणच्छिड्डाण बहुयत्ता॥१९॥ तत्तो वि दाहिणेणं बहुतरओ भवणछिड्डबहुयत्ता । दाहिणभवणाणि जओ बहुयाइं उत्तरेहिंतो॥२०॥ उत्तरदिगपेक्षया दक्षिणस्यां निकाये निकाये चतुश्चतुर्लक्षभवनानां नरकावासानां चाधिकत्वात् वहूनां कृष्णपाक्षिकाणां जीवानां तत्रोत्पद्यमानत्वात्। तथा यत्र शुषिरं तत्र व्यंन्तराःप्रचरन्ति, यत्र घनंतत्र न, इति तेऽपि यथोक्ता ज्ञातव्याः॥१७-२० नेरइया अइथोवा दिसातिए हुंति दाहिणेण पुणो । अस्संखगुणा तत्तो एवं चिय बंभलोयसुरा ॥२१॥ सर्वस्तोकाः पूर्वोत्तरपश्चिमदिक्त्रये नैरयिकाः, पुष्पावकीर्णनरकावासानां तत्राल्पत्वात् बहूनां प्रायः सङ्ख्येययोजनविस्तृ- तत्वाच्च । तेभ्यो दक्षिणदिग्भाविनोऽसङ्ख्येयगुणाः, पुष्पावकीर्णनरकावासानां तत्र वाहुल्यात् तेषां च प्रायोऽसङ्ख्येययोजन- विस्तृतत्वात् कृष्णपाक्षिकाणां तस्यां दिशि प्राचुर्येणोत्पादाच्च । तथाहि-द्विविधा जन्तवः कृष्णपाक्षिकाः शुक्लपाक्षिकाश्च । उक्तं च--"जेसिमवड्डो पुग्गलपरियट्टो सेसओ य संसारो । ते सुक्कपक्खिया खलु अहिए पुण किण्हपक्खीओ" ॥१॥ एवं पध०४

·प्रज्ञापनो-
पाइतृती-
यपद-
संग्रहणी
सावचूरि
ब्रह्मलोकसुरा अपि । यतः कृष्णपाक्षिकतिर्यग्योनीनां बहुत्वात् दिक्त्रयोत्पदिष्णुशुक्लपाक्षिकाणां स्तोकत्वात् ॥ २१॥ नैरि-
यिकाणां सामान्यतो दिग्विभागेनाल्पबहुत्वमुक्तम् । अथ सप्तम्यादिपृथिवीविभागेनाह-
अहसत्तमाइ दिसितियनेरइएहिं तओ असंखगुणा। दाहिणओ तेहिंतो छट्ठीइ दिसातिउप्पन्ना ॥२२॥
तेहिंतो दाहिणया असंखगणिया उ हुंति छठ्ठीए । एएणेव कमेणं सवासु वि जाव रयणपहा ॥२३॥
अधःसप्तमपृथिव्यां पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविनैरयिकेभ्यो दाक्षिणत्या असङ्ख्येयगुणाः । तेभ्यः पष्ठपृथिवीपूर्वोत्तरपश्चिम-
नैरयिका असायेयगुणाः । कथम् ? सर्वोत्कृष्टपापकारिणः संज्ञिपञ्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याः सप्तमपृथिव्यामुत्पद्यन्ते, किञ्चि-
द्धीनहीनतरपापकारिणश्च पठ्यादिपु सर्वोत्कृष्टपापकारिणश्च स्तोकाः, बहवश्च हीनहीनतरपापकारिणः । ततो युक्तमसश्ये-
यगुणत्वं सप्तमपृथिवीदाक्षिणात्यनारकेभ्यः षष्ठपृथिव्यां दिक्त्रयभाविनारकाणाम् । एवमुत्तरोत्तरपृथिवीरधिकृत्य भावयि-
तव्यम् ॥ २२ ॥ २३ ॥
दाहिणया नेरइया असंखगुणिया य थोवया अण्णे । ते पावाओ तह किन्हपक्खियत्तेण जं हुंति ॥२४॥
कृष्णपाक्षिका दीर्घतरसंसारभाजिन उच्चन्ते । दीर्घतरसंसारभाजिनश्च बहुपापोदयाः स्युः । ते च क्रूरकर्माणः। ते च
प्रायस्तथास्वाभाव्यात् तद्भवसिद्धिका अपि दक्षिणस्यां दिशि समुत्पद्यन्ते न शेषासु दिक्षु । यदुक्तम्-"पायमिह कूर-
कम्मा भवसिद्धीयावि दाहिणिल्लेसु । नेरइयतिरियमणुयासुराइठाणेसु गच्छंति ॥ १॥” ततो दक्षिणस्यां बहूनां कृष्णपा-
क्षिकाणामुत्पादात्पूर्वोक्तकारणद्वयाच्च संभवन्ति पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविभ्यो दाक्षिणात्या असझयेयगुणाः ॥ २४ ॥

·MAHAREL तह किन्हपक्खतिरिया उववज्जे दाहिणेण ते बहुया । इयरा उत्तरओ तो जहउत्ता बभलोयसुरा ॥२५॥ ब्रह्मलोककल्पे सर्वस्तोकाः पूर्वोत्तरपश्चिमदिग्भाविनो देवाः, यतो बहवः कृष्णपाक्षिकास्तिर्यग्योनयो दक्षिणस्यामुत्प- द्यन्ते, शुक्लपाक्षिकाश्च स्तोका इति शेषदिक्त्रयभाविनः स्तोकाः । तेभ्यो दक्षिणस्यां सहयगुणाः ॥२५॥ भवणवई १ सोहम्मा २ थोवा पुवावरेण उत्तरओ। अस्संखा दाहिणओ कमसोऽसंखिज्ज १ अहिया २ य ॥ २६ ॥ पुवावरासु भवणा थोवा बहुया उ उत्तराइ तओ। दाहिणओ बहुतरया भवणवई तो जैहुत्त त्ति॥२७॥ आवलियठिया तुल्ला सबदिसासु सुहम्मसुरभवणा। पुप्फावकिन्नगा पुण बहुतरया दाहिणुत्तरओ॥२८॥ तेण जहुत्ता देवा सोहंमा जं पुणित्थ दाहिणओ।अहिगयरत्तीतं पुण दाहिणगामि त्ति किण्हजिया ॥२९॥ आवलिकाप्रविष्टानि विमानानि चतसृष्वपि दिक्षु तुल्यानि । यानि पुनः पुष्पावकीर्णानि तानि प्रभूतान्यसङ्ग्येययो- जनविस्तृतानि । तानि च दक्षिणस्यामुत्तरस्यां च नान्यत्र । ततः सर्वस्तोकाः पूर्वापरभाविनः सौधर्मदेवाः । तेभ्य उत्त- रस्यामसझयेयगुणाः, असोययोजनविस्तृतपुष्पावकीर्णानां बाहुल्यात् । तेभ्यो दक्षिणस्यां विशेषाधिकाः, कृष्णपाक्षि- काणां प्राचुर्येण तत्र गमनात् । भवनपतयोऽप्युत्तराभाविभ्यो दक्षिणस्यामत्येयगुणाः, तत्र भवनानामतीवबाहुल्यात् । १ “जं किण्हप०"इत्यपि पाठः । २ "जहन्नु त्ति-जुहुत्तु त्ति"इत्यपि पाठः ।

·प्रज्ञापनो- पाङ्गतृती- यपद- संग्रहणी सावचूरि। यतस्तत्र प्रतिनिकायं चत्वारि चत्वारि भवनानां लक्षाण्यतिरिच्यन्ते कृष्णपाक्षिकाणां वहूनां तत्रोत्पादाच्च । अतः क्रमशो भवनपतिसौधर्मा उत्तराभाविभ्यो दक्षिणस्यामसहयेया अधिकाश्च भवन्ति ॥ २६-२९ ॥ पुवावरासु थोवा जोइसिया दाहिणे विसेसहिया । तत्तो विसेसअहिया उत्तरओ हुंति जोइसिया॥३०॥ जाइसिया दाहिणओ बहुतरगा किण्हपक्खिउप्पाया।माणससरम्मि कीडत्थमागया उत्तरित्ति बहू ॥३१॥ उप्पाया उ तदुब्भवविहियनियाणाण मच्छजीवाण । पुवावरासु ते पुण अइथेवा पारिसेसा उ ॥ ३२ ॥ सर्वस्तोका ज्योतिष्काः पूर्वस्यामपरस्यां च, चन्द्रादित्यद्वीपेपूद्यानकल्पेषु कतिपयानामेव तेषां भावात् । तेभ्योऽपि दक्षिणस्यां विशेषाधिकाः, विमानवाहुल्यात्कृष्णपाक्षिकाणां तदिग्भावित्वाच्च । तेभ्योऽप्युत्तरस्यां विशेषाधिकाः, यतो मानसे सरसि बहवो ज्योतिष्काः क्रीडाव्यावृत्ता नित्यमासते, मानससरसि च ये मत्स्यादयो जलजरास्ते आसन्नविमान- दर्शनतः समुत्पन्नजातिस्मरणाः किञ्चिद्तं प्रतिपद्यानशनादि च कृत्वा कृतनिदानास्तत्रोत्पद्यन्ते ॥ ३०-३२ ॥ सोहमे इव तदुवरि तिगंमि बंभे व जा सहस्सारो । तेण परं जे देवा बहुसम उववन्नया ते उ ॥३३॥ उप्पजति नरा एव जेण तेसुंति तो जहुत्ता ते। उक्कमभणणं पुढवाइयाणमिह लाघवत्थि त्ति ॥३४॥ दारं१॥ सौधर्म इव तदुपरि त्रिके ईशानसनत्कुमारमाहेन्द्ररूपे भावना।ब्रह्मलोक इव लान्तकशुक्रसहस्रारेपु भावना कार्या ॥३३॥ ततः परमानतादिषु पुनर्मनुष्या एवोत्पद्यन्ते तेन प्रतिकल्पं प्रतिवेयकं प्रत्यनुत्तरविमानं च चतसृषु दिक्षु प्रायो बहुसमा ·kohore ४ वेदितव्याः । क्रमस्तु पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतिद्वित्रिचतुरिन्द्रियनरकसप्तमपृथिवीपञ्चेन्द्रियतिर्यग्मनुष्यभवनपतिव्यन्तर- ज्योतिष्कसौधर्मादिदेव सिद्धरूपः प्रज्ञापनातृतीयपदोक्तः ॥ ३४ ॥ द्वारम् १॥ नर १ नेरइया २ देवा ३ सिद्धा ४ तिरिया ५ जहुत्तरं नेया। थोवा १ दुन्नि ३ असंखा अणंतगुणिया ४ अणंतगुणा ५॥ ३५ ॥ सर्वस्तोका मनुष्याः, षण्णवतिच्छेदनकछेद्यराशिप्रमाणत्वात् १। तेभ्यो नैरयिका असङ्ख्येयगुणाः, अङ्गुलमानक्षेत्रप्रदे- शराशेः संवन्धिनि प्रथमवर्गमूले द्वितीयवर्गमूलेन गुणिते यावान्प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकप्रादे- शिकीषु श्रेणिषु यावन्तो नभःप्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात् २ । तेभ्यो देवा असङ्ख्येयगुणाः, व्यन्तराणां ज्योतिष्काणां च प्रत्येक प्रतरासायेयभागवर्तिश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३ । तेभ्यः सिद्धा अनन्तगुणाः, अभव्येभ्योऽनन्तगुणत्वात् ४ । तेभ्यस्तिर्यग्योनिका अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् ५॥ ३५ ॥ नारी १ नर २ नेरइया ३ तेरिक्खी ४ सुर ५ सुरी ६ सिवा ७ तिरिया ८। थोवा १ चउर ५ असंखा संखगुणा ६ दो ८ अणंतगुणा ॥ ३६ ॥ नारीण असंखगुणा मणुया जं वन्निया तदित्थमहो। संमुच्छिमगहणाओ न विवक्खा संढवेयंमि ॥ ३७॥ दारं २ ॥ R-SCRECRMCLES .

·प्रज्ञापनो-
पाइतृती-
यपद-
संग्रहणी
सावचूरिः।
नार्यो मनुष्यस्त्रियः स्तोकाः, सझोयकोटीकोटीप्रमाणत्वात् १ । ताभ्यो 'नर' इति मनुष्या अझयेयगुणाः । इह मनुष्या
इति संमूर्छनजा अपि गृह्यन्ते, वेदस्याविवक्षणात् । ते च संमूर्च्छनजा वान्तादिषु नगरनिर्धमनान्तेषु जायमाना अस-
मवेयगुणाः प्राप्यन्ते २ । तेभ्यो नैरयिका असझयेयगुणाः, मनुष्या ह्युत्कृष्टपदेऽपि श्रेण्यसयेयभागगतप्रदेशराशिप्रमाणा
लभ्यन्ते । नैरयिकास्त्वङ्गुलमात्रक्षेत्रप्रदेशराशिसत्कतृतीयवर्गमूलगुणितप्रथमवर्गमूलप्रमाणश्रेणिगताकाशप्रदेशराशिप्र-
माणाः, अतो भवन्त्यसझयेयगुणाः ३ । तेभ्यस्तिर्यकूस्त्रियोऽसजयेयगुणाः, प्रतराससयेयभागवय॑सङ्ख्येयश्रेणिनभःप्रदेशरा
शिप्रमाणत्वात् ४ । तेभ्योऽपि देवा असोयगुणाः, प्रतरासझ्येयभागवय॑सङ्खयेयश्रेणिगतप्रदेशराशिमानत्वात्५ । तेभ्योऽपि
देव्यः सत्येयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् ६ । ताभ्यः सिवा' इति सिद्धा अनन्तगुणाः, अभव्यानन्तगुणत्वात् ७ । तेभ्योऽपि
तिर्यग्योनिका अनन्तगुणाः ॥ ३६॥ ३७॥ द्वारं २॥
पण १ चउ २ ति ३ दु ४ अक्खाणिंदिया ५ य एगिदिया ६ य सिंदियया ७ ।
थोवा १ तिन्नि ४ समहिया दुन्नि ६ अणंता विसेसहिया ७ ॥ ३८ ॥
एगिदिएसु सेसगपक्खेवा सिंदिया विसेसहिया। सह इंदिएहिं जम्हा सइंदिया ते असवजिआ॥३९॥
सर्वस्तोकाः पञ्चेन्द्रियाः, सद्ध्येययोजनकोटीकोटीप्रमाणविष्कम्भसूचीप्रमितायाः प्रेतरासयेयभागवर्तिन्योऽससयेयश्रे-
ण्यस्तगताकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् १ । तेभ्यश्चतुरिन्द्रिया विशेषाधिकाः, तेषां विष्कम्भसूच्याः प्रभूतसङ्ग्येययोजनको-
१ सिद्धवर्जाः इत्यर्थः ॥
॥५॥

·टीकोटीप्रमाणत्वात् २ । तेभ्योऽपि त्रीन्द्रिया विशेषाधिकाः, तेषां विष्कम्भसूच्याः प्रभूततरसद्धयेययोजनकोटीकोटीमान-
त्वात् ३ । तेभ्योऽपि द्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः, तद्विष्कम्भसूच्याः प्रभूततमसङ्ख्येययोजनकोटीकोटीमानत्वात् ४ । तेभ्यो-
ऽनिन्द्रिया अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् ५। तेभ्योऽप्यकेन्द्रिया अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यन-
न्तगुणत्वात् ६ । तेभ्यः सेन्द्रिया विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ७॥ ३८ ॥ ३९ ॥
पज्जत्ता चउकरणा थोवा पंचिंदिया विसेसहिया । बेइंदिया उ तत्तो तत्तो तेइंदिया अहिया ॥ ४०॥
सर्वस्तोकाश्चतुरिन्द्रियाः पर्याप्ता, यतस्तेऽल्पायुषोऽतः प्रभूतकालमवस्थानाभावात् पृच्छासमये स्तोका अवाप्यन्ते ।
ते च प्रतरे यावन्त्यङ्गुलसङ्ख्येयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणा ज्ञातव्याः। तेभ्यः पञ्चेन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः,
प्रभूतप्रतराङ्गुलसङ्ख्येयभागमात्रखण्डप्रमाणत्वात् । तेभ्योऽपि द्वीन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः,प्रभूततरप्रतराङ्गुलसङ्ख्येयभाग-
खण्डमानत्वात्। तेभ्योऽपि त्रीन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, स्वभावत एव प्रभूततमप्रतराङ्गुलसङ्ग्येयभागखण्डमानत्वात् ४०
तेहिंतो पंचक्खा असंखगुणिया भवंत पज्जत्ता । चउकरण विसेसहिया तत्तो तिकरण दुकरणा य॥४१॥
ततस्त्रीन्द्रियपर्याप्तेभ्योऽपर्यासाः पञ्चेन्द्रिया असङ्ख्येयगुणाः, एकस्मिन् प्रतरे यावन्त्यङ्गुलासङ्खयेयभागमात्राणि खण्डानि
तावत्प्रमाणत्वात् । तेभ्योऽपर्याप्तचतुरिन्द्रियाः, तेभ्यस्त्रीन्द्रिया अपर्याप्ताः, तेभ्योऽपर्याप्ता द्वीन्द्रियाः यथोत्तरं विशेषा-
धिका बाच्या, प्रभूतप्रभूततरप्रभूततमप्रतराजुलासङ्ख्येयभागखण्डप्रमाणत्वात् ॥४१॥

·मज्ञापनो- पाशतृती- यपद- संग्रहणी सावचूरि। ॥६॥ एगक्ख अपजत्ता अणंतगुण सिंदिया य तेहहिया। पजत्ता एगक्खा संखिज्जा सिंदिआ अहिया ॥ ४२ ॥ तेभ्य एकेन्द्रिया अपर्याप्ता अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानामपर्याप्तानामनन्ततया सदा प्राप्यमाणत्वात् । तेभ्यः सेन्द्रिया अपर्याप्ता विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामप्यपर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् । तेभ्यः पर्याप्ता एकेन्द्रियाः सोयगुणाः। तेभ्यः सेन्द्रियाः पर्याप्ता विशेषाधिकाः ॥ ४२ ॥ एतगाथात्रयोक्तभावनाय गाथाचतुष्कमाह- अप्पाउ चउकरणा पज्जत्ता ते चिरं न जीवंति । तेण पणिंदियपज्जत्तयाण थेव त्ति ते भणिया॥४३॥ तेइंदियाण ते पुण थोवा बेइंदिय त्ति पजत्ता । तत्थ न वुत्ता जुत्ती वित्तीकारेण किं भणिमो॥४४॥ एगिदिय अपज्जत्ता थोवा पजत्तया य संखगुणा । सुहुमे पडुच्च एवं इयरे बहुया अपज्जत्ता ॥ ४५ ॥ जंभणियं पज्जत्तयनिस्साए वकमंतपज्जत्ता। जत्थेगो पज्जत्तो तत्थ असंखा अपजत्ता॥४६॥ दारं ३ ॥ थोवा १ य असंखगुणा २ तिन्नि य अहिया ५ अणंत ७ दो अहिया । तस १ तेउ २ पुढवि ३ आऊ ४ वाउ ५ अकाया ६ तरु ७ सकाया ८॥४७॥ सर्वस्तोकास्त्रसकायिकाः, द्वीन्द्रियादीनामेव त्रसकायिकत्वात् , तेपां च शेपकायापेक्षयाऽत्यल्पत्वात् १ । तेभ्यस्तेजस्का- यिका असश्वेयगुणाः, असत्यलोकाकाशप्रदेशप्रमाणत्वात् २ । तेभ्यः पृथिवीकायिकाः, तेभ्योऽप्कायिकाः, तेभ्यो वायु- कायिका यथोत्तरं प्रभूतप्रभूततरप्रभूततमासयेयलोकाकाशप्रदेशमानत्वाद्विशेषाधिकाः ५ । तेभ्योऽकायिका अनन्तगुणाः, 1-56 ·- सिद्धानामनन्तत्वात् ६। तेभ्यो वनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः, अनन्तलोकाकाशप्रदेशराशिमानत्वात् ७ । तेभ्यः सका- यिका विशेषाधिकाः, पृथिव्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८॥४७॥ ओपेनोक्तं कायिकानामल्पबहुत्वम् । इदानीं विशेषेणाह- थोवा तेऊ बायर पजत्ता १ ते तओत एव तसा २।अपजत्ता य तंसा ३ पज्जत्ता तह परित्ततरू ४॥४८॥ निग्गोय ५ भू ६ जला ७ निल ८ अप्पजत्तागणी ९ परित्ततरू १०। निग्गोय ११ भू १२ जला १३ निल १४ सुहुमाऽगणिणो १५ असंखगुणा ॥ ४९ ॥ तत्तो य अपज्जत्ता सुहुमा भू १६ जल १७ समीरणा १८ अहिया। तेऊ पज्जत्ता संखगुणा १९ भू २० जल २१ निला २२ अहिया ॥ ५० ॥ अप्पज्जत्त निगोया २३ असंखगुणिया त एव पजत्ता २४ । संखिज्जगुणा बायरपज्जत्त वणा २५ अणंतगुणा ॥ ५१ ॥ बायरपज्जत्त जिया २६ अहिया तरु २७ बायरा अपज्जत्ता । अस्संखगुणा बायरअप्पज्जत्ता जिया २८ अहिया ॥ ५२ ॥ १ "अस्संखगुणा" इत्यपि ॥ SALES स- ।

·प्रज्ञापनो-
पाइतृती
संग्रहणी
सावचूरिः।
यपद-
तरु २९ अपजत्ता सुहुमा असंख सुहुमा ३० ऽहिया अपज्जत्ता ।
सुहुमा तरु ३१ पज्जत्ता संखाहिय सुहुम ३२ पज्जत्ता ॥ ५३ ॥ दारं ४॥
सर्वस्तोका बादरतेजस्कायिकाः पर्याप्ताः, आवलिकासमयवर्गे कतिपयसमयन्यूनैरावलिकासमयैर्गुणिते यावान समय-
राशिस्तावत्प्रमाणत्वात् तेषाम् १ । तेभ्यो वादरत्रसकायिकाः पर्याप्ता असञ्जयेयगुणाः, प्रतरे यावन्त्यङ्गुलसद्धयेयभागमा-
त्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेपाम् २ । तेभ्यो बादरत्रसकायिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, प्रतरे यावन्त्यमुलासहये-
यभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणत्वात्तेषाम् ३ । ततः प्रत्येकबादरवनस्पतिकायिकाः ४ वादरनिगोदाः ५ वादरपृथि-
वीकायिकाः ६ वादराकायिकाः ७ वादरवायुकायिकाः ८ पर्याप्ता यथोत्तरमसहयेयगुणाः । यद्यप्येते प्रत्येकं प्रतरे याव-
न्त्यङ्गुलासयेयभागमात्राणि खण्डानि तावत्प्रमाणास्तथाप्यङ्गुलासझ्येयभागस्यासक्येयभेदभिन्नत्वादित्थं यथोत्तरमसङ्ख्येयगुण-
त्वमभिधीयमानं न विरुध्यते ८ । तेभ्यो बादरतेजस्कायिका अपर्याप्ता असत्येयगुणाः, असइयेयलोकाकाशप्रदेशप्रमाण
त्वात् ९ । ततः प्रत्येकशरीरवादरवनस्पतिकायिकाः १० वादरनिगोदाः ११ बादरपृथिवीकायिकाः १२ बादराकायिकाः
१३ वादरवायुकायिकाः १४ अपर्याप्ता यथोत्तरमसङ्ग्येयगुणाः । ततो बादरवायुकायिकेभ्योऽपर्याप्तेभ्यः सूक्ष्मतेजस्का-
यिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः १५ । ततः सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः १६ सूक्ष्माकायिकाः १७ सूक्ष्मवायुकायिकाः १८
अपर्याप्ता यथोत्तरं विशेषाधिकाः । ततः सूक्ष्माः पर्याप्तास्तेजस्कायिकाः सझयेयगुणाः, सूक्ष्मेष्वपर्याप्तेभ्यः पर्याप्तानामोघत
एव सोयणगुणत्वात् १९ । ततः सूक्ष्मपृथिवीकायिकाः २० सूक्ष्मा कायिकाः २१ सूक्ष्मवायुकायिकाः २२ पर्याप्ता यथो-
॥७॥

·त्तरं विशेषाधिकाः। तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदा अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, तेषामपि प्राभूत्येन लोके सर्वस्मित् भावात् २३ । तेभ्यः सूक्ष्मनिगोदाः पर्याप्तकाः सवेयगुणाः, सूक्ष्मेष्वपर्याप्तेभ्यः पर्याप्तानामोघत एव सदा सङ्ख्येयगुणत्वात् । एते च बादरापर्याप्ततेजस्कायिकादयः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदपर्यवसानाः षोडश पदार्था यद्यष्यन्यत्राविशेषेणासङ्ग्येयलोकाकाशप्रदे- शप्रमाणतया संगीयन्ते, तथाप्यसझोयत्वस्यासक्येयभेदभिन्नत्वादित्थमसङ्ख्येयगुणत्वं विशेषाधिकत्वं सोयगुणत्वं विशे- पाधिकत्वमसङ्ख्येयगुणत्वं सद्ध्येयगुणत्वं प्रतिपाद्यमानं न विरोधभागिति २४ । तेभ्यः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदेभ्यो बादरनवस्प- तिकायिकाः पर्याप्ता अनन्तगुणाः, प्रतिबादरैककनिगोदमनन्तजीवानां भावात् २५ । तेभ्यः सामान्यतो बादरपर्याप्ता विशेषाधिकाः, बादरपर्याप्ततेजस्कायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् २६ । तेभ्यो बादरवनस्पतिकायिका अपर्याप्तका असङ्खये- यगुणाः, एकैकपर्याप्तबादरनिगोदनिश्चयाऽसद्धयेयानां बादरनिगोदापर्याप्तानामुत्पादात् २७ । तेभ्यः सामान्यतो बादरा- पर्याप्तका विशेषाधिकाः, बादरतेजस्कायिकादीनामप्यपर्याप्तानां तत्र प्रक्षेपात् २८ । तेभ्यः सामान्यतो बादरा विशेषा- धिकाः, पर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् । इदं चान संग्रहिण्यामसंगृहीतमपि सूत्रोक्तत्वाद्गम्यम् २९ । तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिका- यिका अपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः, वादरनिगोदेभ्यः सूक्ष्मनिगोदानामपर्याप्तानामप्यसङ्ख्येयगुणत्वात् ३० । ततः सामान्यतः सूक्ष्मापर्याप्तका विशेषाधिकाः, सूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामप्यर्याप्तकानां तत्र प्रक्षेपात् ३१ । तेभ्यः सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः सञ्जयेयगुणाः, सूक्ष्मवनस्पतिकायिकापयर्याप्तेभ्यो हि सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः सूक्ष्मेष्वोघतोऽपर्या- तेभ्यः पर्याप्तानां सङ्ख्येयगुणत्वात् । तेन सूक्ष्मापर्याप्तेभ्योऽपि सूक्ष्मवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ताः सङ्खयेयगुणाः विशेषाधिक- 56

·प्रज्ञापनो-
पाहत्ती-
यपद
संग्रहणी
सावचूरि।
त्वस्य सत्येयगुणत्ववाधनायोगात् ३२ । तेभ्यः सामान्यत सूक्ष्माः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, पर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिकादीनामपि
तत्र प्रक्षेपात् ३३ । ततः सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्तापर्याप्तविशेषणरहिता विशेषाधिकाः, अपर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् ।
एतेऽप्यत्रासंगृहीता सूत्रोक्तत्वाल्लिखिताः ३४ ॥ ४८-५३ ॥ द्वारम् ॥ ४॥
मणजोगीण असंखा वयजोगि अजोगिणो अणंतगुणा।तणुजोगिणोअणंता विसेसअहिया सजोगिति॥
जइ विनिगोयजियाणं णंताणोदीरिया तणू एगा। तह विहु कम्मणजोगा तणुजोगीणं अणंतत्तं ॥ ५५॥
केवलतणुजोगीसुं मणवयजोगेहिं खित्तएहिं तु। हुंति सजोगीजीवा पुवेहितो विसेसहिया ॥५६॥ दारं ५॥
सर्वस्तोका मनयोगिनः । संज्ञिनः पर्याप्ता एव हि मनोयोगिनः, ते च स्तोका इति । तेभ्यो वाग्योगिनोऽसोयगुणाः,
द्वीन्द्रियादीनां वाग्योगिनां संज्ञिभ्योऽसङ्ख्यातगुणत्वात् । तेभ्योऽयोगिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्यः
काययोगिनोऽनन्ताः, वनस्पतिकायिकानामनन्तत्वात् । यद्यपि निगोदजीवानामनन्तानामेकं शरीरं तथापि तेनैकेन
शरीरेण सर्वेऽप्याहारादिग्रहणं कुर्वन्तीति सर्वेषामपि काययोगित्वान्नानन्तगुणत्वव्याघात इति वृत्तिकारोक्तो हेतुः।
तेभ्यः सामान्यतः सयोगिनो विशेषाधिकाः, द्वीन्द्रियादीनामपि वाग्योगिकादीनां तत्र प्रक्षेपात् ५॥५४-५६॥द्वारम् ५॥
पुरिसेहितो थीओ संखगुणा णतया अवेया उ । संढा उ अणंतगुणा विसेसअहिया सवेया उ ॥ ५७॥
सर्वस्तोकाः पुरुषवेदाः, संजिनामेव तिर्यग्मनुष्याणां देवानां च पुरुषवेदभावात् । तेभ्यः स्त्रीवेदाः सङ्ख्येयगुणाः ।
॥८॥

·अवेदका अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात्।तेभ्यो नपुंसकोदा अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुण- त्वात् । सामान्यतः सवेदा विशेषाधिकाः, स्त्रीवेदकपुंवेदकानामपि तत्र प्रक्षेपात् ॥ १७ ॥ पुरुपेभ्यः स्त्रीणां विशेषाधिकभावनायाह- तिगुणा तिरूवअहिया तिरियाणां इत्थिया मुणेयवा। सत्तावीसगुणा पुण मणुयाणं तदहिया चेव ॥५८॥ बत्तीसगुणा बत्तीसरूवअहिया य तह य देवाणं । देवीओ इइ वुत्तं सुत्ते जीवाभिगमनामे ॥५९॥ दारं ६। अकसाई अइथोवा माणकसाई तओ अणंतगुणा । कोही भाई लोही सकसाई तह विसेसहिया ॥६०॥ गयरागा अकसाई तेणं ते अप्पय त्ति तेहिंतो । छक्काएसु वि भावा माणकसाई अणंतगुणा ॥६१ ॥ न उ सत्तामित्तेणं सकसायित्तं इहं अहिप्पेअं। किंतु तहापरिणामो स हि माणे अप्पकालीणो॥६२॥ सेसाणं परिणामो जहुत्तरं होइ बहुअकालीणो।तेण जहुत्तं सवं कसायसुत्तं तु निरवज ॥३॥दारं ७ । अकषायिणोऽतिस्तोकाः, सिद्धानां कतिपयानां च मनुष्याणामकषायित्वात् । तेभ्यो मानकषायिणो मानकषायपरिणा- मवन्तोऽनन्तगुणाः, षट्स्वपि जीवनिकायेषु मानकषायपरिणामस्यावाप्यमानत्वात् । तेभ्यः क्रोधकषायिणो विशेषाधिकाः। तेभ्यो मायाकषायिणो विशेषाधिकाः। तेभ्योऽपि लोभकषायिणो विशेषाधिकाः, मानकषायपरिणामकालापेक्षया क्रोधा- दिकषायपरिणामकालस्य यथोत्तरं विशेषाधिकतया क्रोधादिकपायाणामपि यथोत्तरं विशेषाधिकत्वात् । लोभकपायिभ्यः पन्न

·प्रज्ञापनो-
पाइतृती-
यपद-
संग्रहणी
सावचूरिः।
॥२॥
सामान्यतः सकपायिणो विशेषाधिकाः, मानादिकपायाणामपि तत्र प्रक्षेपात् । सकपायिण इत्यत्रैवं व्युत्पत्तिः-सह कपा-
येण कपायोदयेन वर्तन्ते ते सकपायोदयाः, विपाकावस्थां प्राप्ताः कपायकर्मपरमाणवः। तेपु सत्सु जीवस्यावश्यं कपायोद-
यसंभवात् । सकपाया विद्यन्ते येषां ते सकपायिणः कपायोदयसहिता इत्यर्थः ॥ ६०-६३ ॥ द्वारम् ७ ॥
सुका १ पम्हा २ तेऊ ३ अल्लेसा ४ काउ ५ नील। किण्हा ७ य ।
थोवा १ दो संखगुणा ३ दोऽणंता ५ दो विसेसहिया ७॥ ६४ ॥
इह लंतगाइदेवा कम्मगनरतिरिगसंखवासाऊ । केइ वि सुकिललेसा थोवा तो सुक्कलेस त्ति ॥६५॥
इत्तो उ पम्हलेसा बहुया जेणं तु लंतगाईणं । देवाणं संखगुणा सणंकुमाराइणो देवा ॥ ६६ ॥
चोएइ असंखगुणा तेउलेसा कहं न हुजेह । ताराउ असंखगुणा भवणवईण वि जओ भणिया ॥६७॥
किं पुण सणंकुमारगमाईदेवाण ते अ किल भणिया । तेउलेसाइजुया एयं तु न संगयं जम्हा॥६८॥
लेसासुत्ते वृत्तं इत्थीणं पम्हलेसजुत्ताणं । तेऊलेसा इत्थी हवंति संखिज्जगुणियाओ॥ ६९ ॥
तिरियाणं जोइसिया संखेयगुणा य दंडए वुत्ता।ता कह पम्हगलेसाहितो तेऊ असंखगुणा ॥७०॥ दारं ८।
सर्वस्तोकाः शुक्ललेश्याः, लान्तकादिष्वेवानुत्तरपर्यवसानेषु वैमानिकेषु देवेषु कतिपयेषु च गर्भव्युत्क्रान्तिषु कर्मभूमिकेषु
॥९॥

·- सस्येयवर्षायुष्केषु मनुष्येषु तिर्यक्रस्त्रीपुंनपुंसकेषु कतिपयेषु सङ्ग्येयवर्षायुष्केषु तस्याः संभवात् । तेभ्यः पद्मलेश्याकाः सञ्जये यगुणाः, सा हि पझलेश्या सनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोककल्पवासिषु देवेषु तथा प्रभूतेषु गर्भव्युतान्तिकेषु कर्मभूमिजेषु स- श्येयवर्षायुष्केषु मनुष्यस्त्रीपुंसकेषु तथा गर्भजतिर्यग्योनिकस्त्रीपुंसेषु सझयेयवर्षायुष्केष्ववाप्यते । सनत्कुमारादिदेवादयश्च समुदिता लान्तकदेवादिभ्यः सञ्जयेयगुणा इति भवन्ति शुक्ललेश्याकेभ्यः पझलेश्याकाः सङ्ख्ययगुणाः । तेभ्यस्तेजोलेश्याकाः सझवेयगुणाः, सर्वेषां सौधर्मेशानज्योतिष्कदेवानां कतिपयानां च भवनपतिव्यन्तरगर्भजतिर्यपञ्चेन्द्रियमनुष्याणां बाद- रापर्याप्तैकेन्द्रियाणां च तेजोलेश्याभावात् । नन्वसङ्ख्येयगुणाः कस्मान्न भवन्ति ?, कथं भवन्तीति चेदुच्यते, इह ज्यो- तिष्का भवनवासिभ्योऽप्यसोयगुणाः किं पुनः सनत्कुमारादिदेवेभ्यस्ते च ज्योतिष्कास्तेजोलेश्याकास्तथा सौधर्मेशानकल्प- देवाश्च ततः प्रामुवन्त्यसयेयगुणाः, तदयुक्तं, वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात् लेश्यापदे हि गर्भजतिर्यग्योनिकानां संमूछिमपञ्चे- न्द्रियतिर्यग्योनिकानां च कृष्णलेश्याद्यल्पबहुत्वे सूत्रं वक्ष्यति-"सबथोवा गब्भवकंतियतिरिक्खजोणिया सुकलेसाति- रिक्खजोणिणीओ संखिजगुणाओ। पम्हलेसागब्भवतियतिरिक्खजोणिया संखेजगुणा तिरिक्खजोणिणीओ संखिजगु- णाओ । तेउलेसागन्भवतियतिरिक्खजोणिया संखिज्जगुणा तेउलेसाओ तिरिक्खजीणिणीओ संखिज्जगुणाओ।" इति महादण्डके च तिर्यग्योनिकस्त्रीभ्यो व्यन्तरा ज्योतिष्काश्च सझवेयगुणा वक्ष्यन्ते । ततो यद्यपि भवनवासिभ्योऽप्यसझमेय. गुणा ज्योतिष्कास्तथापि पझलेश्याकेभ्यस्तेजोलेश्याकाः संख्येयगुणा एव । इदमत्र तात्पर्यम्-यदि केवलान् देवानेव पझलेश्याकानधिकृत्य देवा एव तेजोलेन्याकाश्चिन्त्यन्ते ततो भवन्त्यसयेयगुणाः । यावता तिर्यसम्मिश्रया पझलेश्या- SC

·प्रज्ञापनो-
पास्तृती-
यपद-
संग्रहणी
सावचूरिः।
॥ १०॥
केभ्यस्तिर्यसम्मिश्रा एव तेजोलेश्याकाश्चिन्त्यन्ते ते तिर्यञ्चश्च पद्मलेश्या अप्यतिवहवस्ततः सश्येयगुणा एव लभ्यन्ते नास-
होयगुणा इति । तेभ्योऽलेश्याका अनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्यः कापोतलेश्या अनन्तगुणाः, वनस्पतिका-
यिकानामपि कापोतलेश्यायाः संभवात्, वनस्पतिकायानां च सिद्धेभ्योऽध्यनन्तत्वात् । तेभ्योऽपि नीललेश्या विशेषा-
धिकाः, प्रभूततराणां नीललेश्यासंभवात् । तेभ्योऽपि कृष्णलेश्याका विशेपाधिकाः प्रभूततमानां कृष्णलेश्याकत्वात् ।
तेभ्यः सामान्यतः सलेश्या विशेषाधिकाः, नीललेश्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ॥ ६४-७० ॥ द्वारम् ८ ॥
सम्मामिच्छदिट्ठीहितो सम्मत्तिणो अणंतगुणा । तत्तो मिच्छदिही अणंतगुणिया मुणेयवा ॥७१॥९॥
सर्वस्तोकाः सम्यगमिथ्यादृष्टयः, सम्यग्मिथ्यादृष्टिपरिणामकालस्यान्तर्मुहूर्तप्रमाणत्वादतिस्तोकत्वेन तेषां पृच्छासमये
स्तोकानामेव तत्र लभ्यमानत्वात् । तेभ्यः सम्यग्दृष्टयोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्योऽपि मिथ्यादृष्टयोऽनन्त-
गुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् तेषां च मिथ्यादृष्टित्वात् ॥ ७१॥ द्वारम् ९॥
मणनाणीणं ओहिन्नाणि असंखा तओ मइ सुया उ।तुल्ला उ विसेसहिया विभंगनाणी असंखगुणा ॥७२॥
तेहिंतो केवलिणो अणंतगुणिया उ हुंति तेहिंतो। हुंति अणंता दो वि हु मइसुअन्नाणिणो तुल्ला ॥७३॥१०॥
सर्वस्तोका मनःपर्यवज्ञानिनः, संयतानामेवामपौषध्यादिऋद्धिप्राप्तानां मनःपर्यवज्ञानसम्भवात् । तेभ्योऽसत्येयगुणा
अवधिज्ञानिनः, नैरयिकतिर्यक्रपञ्चेन्द्रियमनुष्याणामेवावधिज्ञानविकलानामपि सम्भवात् । तेभ्यो मतिश्रुतज्ञानिनो विशेषा-
१ "० मनुष्यदेवानामपि तत्सम्भवात् " इति प्रज्ञापनावृत्तिपाठः ।
10THAT
॥ १० ॥

·C-A- -55-N- धिकाः, संजितियंकूपञ्चेन्द्रियमनुष्याणामेवावधिज्ञानविकलानामपि केषाञ्चिन्मतिश्चुतज्ञानभावात् , स्वस्थाने तु द्वयेऽपि परस्परं तुल्याः। तेभ्योऽसङ्ख्येयगुणा विभङ्गज्ञानिनः, सुरनरकेषु सम्यग्दृष्टिभ्यो मिथ्यादृष्टयो विभङ्गज्ञानिनोऽसयेयगुणाः ॥ ७२ ॥ तेभ्यः केवलिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्यो मत्यज्ञानिनः श्रुताज्ञानिनश्चानन्तगुणाः, वनस्पतीना- मपि मत्यज्ञानश्रुताज्ञानभावात् तेषां चानन्तत्वात् । स्वस्थाने तु परस्परं तुल्याः॥ ७३ ॥ द्वारम् १० । थोवा उ ओहिदंसी चक्खुदंसी भवे असंखिज्जा। केवलदंसि अणंता अचक्खुदंसी अणंतगुणा ॥ ७४ ॥ दारं ११ । सर्वस्तोका अवधिदर्शिनिनः, देवनैरयिकाणां कतिपयानां च संज्ञिपञ्चेन्द्रियतिर्यमनुष्याणामधिदर्शनभावात् । तेभ्य- श्चक्षुर्दर्शिनोऽसत्येयगुणाः, सर्वेषां देवनैरयिकगर्भजमनुष्याणां संज्ञितिर्यपश्चेन्द्रियाणामसंज्ञितिर्यक्पञ्चैन्द्रियाणां चतुरि- न्द्रियाणां च चक्षुदर्शनभावात् । तेभ्यः केवलदर्शिनोऽनन्तगुणाः, सिद्धानामनन्तत्वात् । तेभ्योऽचक्षुर्दर्शिनोऽनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात् ॥ ७४ ॥ द्वारम् ११ । थोव त्ति संजया तह य संजयाऽसंजया असंखगुणा । पडिसेहत्तियरूवा सिद्धाऽणंता अविरया य ॥ ७५॥ दारं १२ । २ वनस्पतीनामित्यर्थः। HSHAMASA -- ·प्रज्ञापनो- पाङ्गतृती- यपद संग्रहणी सावरित सर्वस्तोकाः संयताः, उत्कृष्टपदेऽपि तेषां कोटिसहस्रपृथक्त्वप्रमाणतया लभ्यमानत्वात् । तेभ्यः संयतासंयता देशवि- रता असझयेयगुणाः, तिर्यपञ्चेन्द्रियाणामसझ्यातानां देशविरतिसद्भावात् । तेभ्यो नोसंयता नोअसंयता नोसंयतासंयता अनन्तगुणाः, प्रतिषेधत्रयवृत्ता हि सिद्धास्ते चानन्ता इति । तेभ्योऽसंयता अनन्तगुणाः, वनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽप्यन- न्तत्वात् ।। ७५ ॥ द्वारम् १२ । अणगारुवउत्ताणं सागारुवओगिणो उ संखगुणा। दसणवओगकालो थोवो जं इयर इयरु त्ति ॥ ७६ ॥ दारं १३ । अनाकारोपयुक्तेभ्यः साकारोपयुक्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यतोऽनाकारोपयोगकालः सर्वस्तोकोऽतस्ते पृच्छासमये स्तोका एव प्राप्यन्ते । इतरः साकारोपयोगकाल इतरो दीर्घ इति पृच्छासमये साकारोपयोगिनो बहवः प्राप्यन्तेऽतस्ते सत्यात- गुणाः ॥ ७६ ॥ द्वारम् १३ । थोवा णाहारजिया तत्तो आहारगा असंखगुणा । विग्गहगइणो जम्हा णाहारा तेण ते थोवा ॥७७॥ अंतोमुहुत्तसमयप्पमाणया विग्गहम्मि वदति। सुहुमनिगोआ उ जिया तेहिं हीणा उ सेसजिया ॥७८॥ ते विग्गही निगोआ णाहारा पेढमविग्गहं मुत्तं । १ यत एकवकायां गतौ समयद्वयेऽप्याहारक एव । आद्यसमये प्राग्भवस्याहारः । द्वितीयसमये परभवस्य । अतः प्रथम विग्रहं मुक्त्वेत्युक्तम् । ॥ ११ कर ·Arts सेस अविग्गहवित्ती अस्संखाहारगा ते य ॥ ७९ ॥ दारं १४ । सर्वस्तोका अनाहारका जीवाः, विग्रहगत्यापनादीनामेवानाहारकत्वात् । उक्तं च-"विग्गहगइमावना केवलिणो समुहया अजोगी य । सिद्धा य अणाहार सेसा आहारगा जीवा।" इत्यादि । तेभ्य आहारका असोयगुणाः। ननु वन- स्पतिकायानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तत्वात्तेषां चाहारकतया लभ्यमानत्वात् कथमनन्तगुणा न भवन्ति ?, तदयुक्तम् , वस्तुत- वापरिज्ञानात् । इह सूक्ष्मनिगोदाः सर्वसरुपयाप्यसश्ययाः । तत्राप्यन्तमुहूर्तसमयराशितुल्याः सूक्ष्मनिगोदाः सर्वकालं विग्रहे वर्तमाना लभ्यन्ते । ततोऽनाहारका अप्यतिबहवः । सकलजीवराश्यसोयभागतुल्या इति । तेभ्य आहरका अस- शयगुणा एव नानन्तगुणा भवन्तीति भावः ॥ ७७-७९ ॥ द्वारं १४ । भासगजीवेहिन्तो अभासगा हुंति गंतयुणिया उ। दारं १५ । सर्वस्तोका भाषका भाषालधि सम्पन्नाः, द्वीन्द्रियादीनामेव भाषकत्वात्। स्तेभ्योऽभाषकाभाषालब्धिहीना अनन्तगुणाः, वनस्पतिकायिकानामनन्तत्वात् । द्वारम् १५ । नो अपरित्तपरित्ता परित्तया णंतगुणिया उ ॥ ८० ॥ अपरित्ता गंतगुणा तत्थ परित्ता हवंति दुविहा उ। कायपरित्ता एगे अन्ने पुण भवपरित्त त्ति ॥८१॥ पत्तेअतणूकाया परित्तया सुकपक्खिया इयरे । दारं १६ । CLES HERE

·प्रज्ञापनो
पाहतूती-
यपद-
संग्रहणी
सावचूरिः।
॥ १२॥
इह परीत्ता द्विविधा, भवपरीत्ताः कायपरीत्ताश्च । तत्र भवपरीत्ता येषां किञ्चिदूनापार्द्धपुद्गलपरावर्त्तमात्रसंसारः।
कायपरीताः प्रत्येकशरीरिणः । तत्रोभयेऽपि परीत्ताः सर्वेस्तोकाः, शुक्लपाक्षिकाणां प्रत्येकशरीरिणां वाशेषजीवापेक्षया-
तिस्तोकत्वात् । ततो नोपरीत्ता नोअपरीत्ता उभयप्रतिपेधवृत्ता हि सिद्धा अनन्तगुणाः ॥ ८० ॥ तेभ्योऽपरीत्ता अनन्त-
गुणाः, कृष्णपाक्षिकाणां साधारणवनस्पतिकायानां वा सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् ॥ ८१॥ द्वारम् १६ ।
सिद्धाणमपज्जत्ता णंता पज्जत्तया संखा ॥ ८२॥ दारं १७ ।
सर्वस्तोका नोपर्याप्तका नोप्तिकाः, उभयप्रतिपेधवत्तिनो हि सिद्धाः, ते चापर्याप्तकादिभ्यः सर्वस्तोका इति । ते-
भ्योऽपर्याप्तका अनन्तगुणाः, साधारणवनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽग्यनन्तगुणानां सर्वकालमपर्याप्तत्वेन लभ्यमानत्वात् ।
तेभ्यः पर्याप्ताः सझ्येयगुणाः । इह सर्वववो जीवा सूक्ष्माः । सूक्ष्माश्च सर्वकालमपर्याप्तेभ्यः पर्याप्ताः सत्येयगुणा
इति ॥ ८२॥ द्वारम् १७ ।
नोसुहुमवायराणं बायरगा हुँत गंतगुणिया उ।
सुहुमा असंखगुणिया सुहुमनिगोए पडुच्चेवं ॥ ८३ ॥ दारं १८ ।
सर्वस्तोका नोसूक्ष्मा नोवादरा जीवाः सिद्धा इत्यर्थः, तेषां सूक्ष्मवादरजीवराशेरनन्तभागकल्पत्वात् । तेभ्यो वादरा
अनन्तगुणाः, बादरनिगोदजीवानां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात् । तेभ्यः सूक्ष्मा असझयेयगुणाः, वादरनिगोदेभ्यः सूक्ष्म-
निगोदानामसहयेयगुणत्वात् ॥ ८३॥ द्वारम् १८ ॥
॥१२॥

·सन्नी थोवा सिद्धा णंता अस्सन्निणो अणंतगुणा । दारं १९ । सर्वस्तोकाः संज्ञिनः, समनस्कानामेव संज्ञित्वात् । तेभ्यो नोसंज्ञिनो नोऽसंज्ञिनोऽनन्तगुणाः, उभयप्रतिषेधवृत्ता हि सिद्धास्ते च संज्ञिभ्योऽनन्तगुणा एवेति । तेभ्योऽसंज्ञिनोऽनन्तगुणाः, बनस्पतीनां सिद्धेभ्योऽप्यनन्तगुणत्वात्।द्वारम् १९॥ अव्भवाणं सिद्धा णंतगुणा णतया भवा ॥ ८४ ॥ दारं २० । सर्वस्तोका अभवसिद्धिका अभव्याः, जघन्ययुक्तानन्तपरिमाणत्वात् । तेभ्यो नोभवसिद्धिका नोऽभवसिद्धिकाः सिद्धाः अनन्तगुणाः, अजघन्योत्कृष्टयुक्तानन्तकपरिमाणत्वात् । तेभ्यो भव्या अनन्तगुणाः, यतो भव्यनिगोदस्यैकस्यानन्तभा- गकल्पाः सिद्धाः, भव्यजीवराशिनिगोदाश्चासङ्ख्योया लोक इति ॥ ८४ ॥ द्वारम् २० ॥ धम्माधम्मागासा इकिका दवयाइ ते थोवा । धम्माधम्मीय समा पएसओ ते असंखगुणा ॥ ८५ ॥ जीवा दवा णता ते चेव पएसओ असंखगुणा । पुग्गलदवा णंता पएसओ ते असंखगुणा ॥ ८६ ॥ अदासमया णंता नहप्पएसा तओ अणंतगुणा । दारं २१ । धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायाकाशास्तिकाया एते त्रयोऽपि द्रव्यार्थतया, द्रव्यमेवार्थो द्रव्यार्थस्तस्य भावो द्रव्यार्थता तया द्रव्यरूपतयेत्यर्थः, तुल्या समाः प्रत्येकमेकैकसलयाकत्वात् , अत एव सर्वस्तोकाः ३ । तेभ्यो धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायौ म्मागासा" इत्यपि पाठः। RSS

·प्रज्ञापनो-
पाझतृती-
यपद
संग्रहणी
सावचूरिः।
॥ १३ ॥
प्रदेशार्थतयाऽसहोयगुणो, परस्परं तुल्यौ, द्वयोरपि लोकाकाशप्रदेशप्रमाणप्रदेशत्वात् ५। ताभ्यां जीवास्तिकायो द्रव्या-
र्थतयानन्तगुणः, जीवानां प्रस्तेकं द्रव्यत्वात् तेषां चानन्तत्वात् ६ । ततः स एव प्रदेशार्थतयाऽसझ्येयगुणः, प्रतिजीवं
लोकाकाशप्रदेशप्रमाणप्रदेशभावात् ७। ततः पुद्गलास्तिकायो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः कथम्?, इति चेदुच्यते-यत इह
परमाणुद्विप्रदेशकादीनि पृथक्पृथग्द्रव्याणि, तानि च सामान्यतस्विधा, प्रयोगपरिणतानि मिश्रपरिणतानि विस्रसापरि-
णतानि च । तत्र प्रयोगपरिणताण्येव तावज्जीवप्रदेशेभ्योऽनन्तगुणानि । एकैकस्य जीवप्रदेशस्यानन्तैः प्रत्येकं ज्ञानावरणी-
यादिकर्मपुद्गलस्कन्धेरावेष्टितत्वात् , किं पुनः : शेषाणि ? । ततः प्रयोगपरिणतेभ्यो मिश्रपरिणतान्यनन्तगुणानि । तेभ्यो
विस्रसापरिणतान्यनन्तगुणानि ८ । तस्मादपि पुद्गलास्तिकायः स्व(सत्)द्रव्यापेक्षया प्रदेशार्थतया चिन्त्यमानोऽसत्येयगुणः ।
ननु कथं नानन्तगुणोऽनन्तप्रदेशकानामपि स्कन्धानां वहूनां भावात् , नैवं, स्वल्पा अनन्तप्रदेशकाः स्कन्धाः, परमाण्या-
दयस्त्वतिबहवः, तथा च वक्ष्यति सूत्रम् सबत्थोवा अणंतप्पएसिया खंधा दवठ्ठयाए । परमाणुपोग्गला दबट्टयाए
अणंतगुणा । संखिज्जपएसिया खंधा दबछ्याए संखिज्जगुणा । असंखिज्जपएसिया खंधा दबयाए असंखिज्जगुणा ।" इति।
ततश्चात्रानन्तप्रदेशकानामतिस्तोकत्वात् परमाणूनां चातिवहुत्वात्तेषां च पृथक् पृथग्द्रव्यत्वादसयेयप्रदेशकानां च
स्कधानां परमाण्वपेक्षयाऽसमयेयगुणत्वादसयेयगुण एवोपपद्यते पुद्गलास्तिकायः प्रदेशार्थतया नानन्तगुणः ९ । तस्माद-
प्यद्धासमयो द्रव्यार्थतयाऽनन्तगुणः । कथम्, इति चेदुच्यते-इहैकस्यैव परमाणोरनागते काले, तत्तद्विप्रदेशक- व्यणु-
१ " जीवेभ्योऽनन्तगुणानि । एकैकस्य जीवस्यानन्तैः" इति पाठः प्रज्ञापनाटीकायाम् ।
॥ १३ ॥

·5 क-सङ्ख्याताऽणुक-असङ्ख्याताऽणुक-अनन्ताऽणुकस्कन्धान्तपरिणामतयाऽनन्ता भाविनः संयोगाः पृथक् पृथक् कालाः। यथा चैकस्य परमाणोस्तथा सर्वेषां प्रत्येक व्यणुकादिस्कन्धानामनन्ताः संयोगाः पुरस्कृताः, सर्वेषामपि मनुष्यक्षेत्रान्त- वर्तितया परिणामसम्भवात् । तथा क्षेत्रतोऽप्ययं परमाणुरमुष्मिन्नाकाशप्रदेशेऽमुष्मिन् कालेऽवगाहिष्यत इत्येवमनन्ता एकस्याणो विनः संयोगाः । यथैकस्याणोस्तथा सर्वेषां परमाणूनां तथा द्विप्रदेशकादीनामपि स्कन्धानामनन्ताणुपर्यन्तानां प्रत्येकं तत्तदेकप्रदेशाद्यवगाहभेदतो भिन्नभिन्नकाला अनन्ताभाविनः संयोगाः।तथा कालतोऽप्ययं परमाणुरमुष्मिन्नाकाशप्र- देशे एकसमयस्थितिको द्विसमयस्थितिक इत्येवमेकस्यापि परमाणोरेकस्मिन्नाकाशप्रदेशेऽसझयेया भाविनः संयोगाः। एवं सर्वेष्वपि आकाशप्रदेशेषु प्रत्येकमसत्येया भाविनः संयोगाः । ततो भूयो भूयस्तेष्वाकाशप्रदेशेषु परावृत्तौ कालस्यानन्त- त्वादनन्ताः कालतो भाविनः संयोगाः । यथा चैकस्याणोस्तथा सर्वेषामप्यणूनां सर्वेषां प्रत्येक व्यणुकादीनां च । भाव- तोऽप्ययं परमाणुरमुष्मिन् काले एकगुणकालको द्विगुणकालको भावीत्येवमेकस्याप्यणोर्भिन्नभिन्नकाला अनन्ताः संयोगाः। यथा चैकस्याणोस्तथा सर्वेषामणूनां सर्वेषां च व्यणुकादीनां पृथक् पृथगनन्ता भावतः पुरस्कृताः संयोगाः। तदेवमेक- स्थाप्यणोद्रव्यक्षेत्रकालभावविशेपसम्बन्धवशादनन्ता भाविनोऽतीताश्च समया उपलब्धाः । यथैकस्याणोस्तथा सर्वेषाम णूनां सर्वेषां च प्रत्येकं व्यणुकादीनां स्कन्धानाम् । न चैतत्परिणामिकालवस्तुव्यतिरेके परिणामिपुगलास्तिकायादिव्यति- रेके चोपपद्यते । ततः सर्वमिदं तात्त्विकमवसेयम् । यथा सर्वेषां परमाणूनां सर्वेषां च व्यणुकादीनां स्कन्धानां प्रत्येक १ कालानन्तत्वमित्यर्थः ।

·संग्रहणी सावचूरिः प्रज्ञापनो- पामतृती- यपद- ॥ १४ ॥ द्रव्यक्षेत्रकालभावविशेषसम्बन्धवशादनन्ता भाविनोऽद्धासमयास्तथाऽतीता अपीति सिद्धः पुद्गलास्तिकायादनन्तगुणोड- द्धासमयो द्रव्यार्थतयेति । इह कालमाश्रित्य प्रदेशार्थतयाऽल्पबहुत्वविचारणा न कृता, कालप्रदेशानामभावात् । आह् कोऽयमद्धासमयानां द्रव्यार्थतानियमः ? यावता प्रदेशार्थतापि तेषां विद्यत एव । तथाहि- यथाऽनन्तानां परमाणूनां समुदायः स्कन्धो भण्यते । स च द्रव्यं तदवयवाश्च प्रदेशाः । तथेहापि सकलः कालो द्रव्यं तदवयवाश्च समयाः प्रदेशा इति । तदयुक्तम् , दृष्टान्तदान्तिकवैषम्यात् । परमाणूनां समुदायस्तदा स्कन्धो भवति यदा ते परस्परसापेक्षतया परिणमन्ते । परस्परनिरपेक्षाणां केवलपरमाणूनामिव स्कन्धत्वायोगात् । अद्धासमयास्तु परस्परनिरपेक्षा एव, वर्तमा- नसमयभावे पूर्वापरसमययोरभावात् । ततो न स्कन्धत्वपरिणामः, तदभावाच नाद्धासमयाः प्रदेशाः, किन्तु पृथग् द्र- व्याण्येवेति १० । तस्मादध्यद्धासमयादाकाशास्तिकायः प्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणः, सर्वास्वपि दिक्षु विदिक्षु च तस्यान्ता- भावात् , अद्धासमयस्य च मनुष्यक्षेत्रमानभावात् ॥ ११॥ ८५॥८६॥ द्वारम् २१ ॥ चरिमाउ अचरिमाणं णंतगुणा हुंति सिद्धसमा ॥ ८७ ॥ इह अचरिमा अभवा चरिमा पुण भावि चरमभवगहणा । ते सिद्धसमा तुल्ला जमईयाणागयद्धा य ॥ ८८॥ दारं २२ । येषां चरमो भवः संभवी योग्यतयापि ते चरमा उच्यन्ते ते चार्थाव्याः । इतरेऽचरमा अभव्या सिद्धाश्च । उभयेपा- मपि चरमभवाभावात् । तत्र सर्वस्तोका अचरमाः, अभव्यानां सिद्धानां च समुदितानामप्यजघन्योत्कृष्टयुक्तानन्कतपरि- ·56756 माणत्वात् । तेभ्योऽनन्तगुणाश्चरमाः, अजघन्योत्कृष्टानन्तानन्तकपरिमाणत्वात् । 'इह' एतद्वाथोक्ता "जमईआणागय- द्धा य"इति युक्तिरत्राधिकारे वृत्तौ न दृष्टेति ॥ ८७ ॥ ८८ ॥ द्वारम् २२ । जीवा १ पुग्गल २ समया ३ दव ४ पएसा ५ य पजवा ६ चेव । थोवा १ गंता २ गंता ३ विसेसमहिआ ४ दुवे गंता ६॥ ८९ ॥ इकिको जियदेसो गंतागंतेहिँ कम्मगअणूहि । परिवेढिउ ति तेणं जीवाणं पुग्गला गंता ॥ ९० ॥ दवाईभावाणं संबंधविसेसओ अणंताओ । हुंति हु अद्धासमया एगम्मि वि सुद्धअणुयंमि ॥ ९१ ॥ जमणंता वि हु समया दवाई तेसि मज्झयारंमि । जीवाइपञ्च दवा छूढा तो बहुतरा दवा ॥ ९२ ॥ आगासाणंतत्ता दबपएसा भवंत गंतगुणा।पज्जवया वि अणंता पइप्पएसंजओ णंता ॥९३॥ दार २३ । सर्वस्तोका जीवाः १ । तेभ्यः पुद्गला अनन्तगुणाः २ । तेभ्योऽद्धासमया अनन्तगुणाः ३ । अन्न भावना प्रागेवोक्ता। तेभ्योऽद्धासमयेभ्यः सर्वद्रव्याणि विशेषाधिकानि । कथम् ?, इति चेदुच्यते-इह येऽनन्तरमद्धासमयाः पुद्गलेभ्योऽनन्त- गुणा उक्तास्ते प्रत्येकं द्रव्याणि, ततो द्रव्यचिन्तायां तेऽपि परिगृह्यन्ते । तेषु च मध्ये सर्वजीवद्रव्याणि सर्वेपुद्गलद्रव्याणि धर्माधर्माकाशास्तिकायद्रव्याणि च प्रक्षिप्यन्ते, तानि च समुदितान्यद्धासमयानामनन्तभागकल्पानीति तेषु प्रक्षिप्तेष्वपि मनागधिकत्वं जातमित्यद्धासमयेभ्यः सर्वव्याणि विशेषाधिकानि ४ातेभ्यः सर्वप्रदेशा अनन्तगुणा, आकाशानन्तत्वात् ५।

·प्रज्ञापनो- पाङ्गतृती- यपद- संग्रहणी सावरिण १ तेभ्यः सर्वपर्यवा अनन्तगुणाः, एकैकस्मिन्नाकाशप्रदेशेऽनन्तानामगुरुलघुपर्यायाणां भावात् ॥ ८९-९३ ॥ द्वारम् २३ । उड्डतिरियमि थोवा १ अहतिरिए हुंति तो विसेसहिआ २। तिरियमि असंखगुणा ३ असंखयुणिया उ तेलोए ४ ॥ ९४ ॥ उहृमि असंखगुणा ५ जिआ विसेसाहिआ अहोलोए ६ । खित्तबहुत्तणेण य जहुत्तरं जीवबहुयत्तं ॥१५॥ तिरियलोयस्स उ अंतो आई उड्ढस्स पयरदुगमेयं । उड्डतिरियं ति भिन्नइ एवं चिय होइ अहतिरियं ॥९६॥ समुघायविग्गहेहिं फुसंति जे देहिणो उतियलोयं । तेलुकत्था ते इह भावत्थो वित्तिओ नेओ ॥९७॥ सर्वस्तोका ऊतिर्यग्लोके । इहो लोकस्य यदधस्तनमाकाशप्रदेशप्रतरं यच्च तिर्यग्लोकस्य सर्वोपरितनमाकाशप्रदे- शप्रतरमेष ऊ तिर्यग्लोकः । इयमत्र भावना-इह सामस्त्येन चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकस्त्रिधा भिद्यते, ऊर्द्धलोकः १ तिये- ग्लोकः २ अधोलोकश्च ३ । रुचकाच्चैतेषां विभागः,तथाहि-रुचकस्याधस्तान्नवयोजनशतानि रुचकस्योपरिष्टान्नवयोजन- शतानि तिर्यग्लोकः, तस्याधस्तादधोलोकः, उपरिष्टादू लोकः । तत्र रुचकसमाभागानवयोजनशतानि गत्वा ज्योतिश्च- क्रस्योपरितनं तिर्यग्लोकसम्बन्धि एकप्रादेशिकमाकाशनतरं तिर्यग्लोकमतरं, तस्य चोपरि यदेकपादेशिकमाकाशप्रतरमूर्ध्व- लोकप्रतरम्, एते च द्वे अप्यूर्द्धतिर्यग्लोक इति व्यवहियते । तत्र वर्तमाना जीवाः सर्वस्तोकाः । कथम् ?, इह ये ऊर्च लोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोकाद्वो लोके समुत्पद्यमाना विवक्षितं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति, ये च तत्रस्था एव केचन तत्प्रतरद्व- पर ·K-15 5 याध्यासिनो वर्तन्ते ते किल विवक्षितपतरद्वये वर्तन्ते नान्ये । ये पुनरूलोकादधोलोके समुत्पद्यमानास्तत्प्रतरद्वयं स्पशन्ति ते न गण्यन्ते, तेषां त्रैलोक्यस्पर्शित्वात् । ततः स्तोका एवाधिकृतप्रतरद्वयवर्तिनी जीवाः । ननूरलोकगताना- मपि सर्वजीवानामसोयो भागोऽनवरतं वियमाणोऽवाप्यते, ते च तियलोके समुत्पधमाना विवक्षितं प्रतरद्वयं स्पश- न्तीति कथमधिकृतप्रतरदयस्पर्शिनः स्तोकाः , तदयुक्तं, यषप्यूटलोकगतानां सर्वजीवानामसज़ोयो भागोऽनवरतं विय- माणोऽवाप्यते तथापि न ते सर्व एव तिर्यग्लोके समुत्पयन्ते, प्रभूततराणामूरैलोकेऽधोलोके चसमुत्पादादिति १।तेभ्यो- अधोलोकतिर्यग्लोके विशेषाधिकाः, इह यदधोलोकस्योपरितनमेकप्रादेशिकमाकाशप्रदेशपतरं यश्च तिर्यग्लोकस्वाधस्तनमेक- प्रादेशिकमाकाशप्रदेशप्रतर,एतइयमप्यधोलोकतिर्यग्लोक उच्यते। तनये विमहगत्या तत्रस्थतया वा वर्तन्ते ते विशेषाधिकाः। कथम् । इह येऽधोलोकात्तिर्यग्लोके तिर्यग्लोकाद्वाऽधोलोके इविकागत्या समुत्परामाना अधिकृतप्रतरद्वयं स्मशन्ति, ये व तत्रस्था एव केचन तत्मतरद्वयमध्यासीना वर्तन्ते ते विवक्षितप्रतरद्वयवर्तिनः । ये पुनरधोलोकालोके उत्पलमानास्त- त्पतरद्वयं स्पृशन्ति न ते गृहन्ते, तेषां त्रैलोक्यस्पर्शित्वात् । केवलमूहलोकादधोलोको विशेषाधिक शत्यधोलोकात्तिर्य- ग्लोक उत्पयमाना ऊलोकापेक्षया विशेषाधिकाः २ । तेभ्यस्तिर्यग्लोकवर्तिनोऽसहयगुणा इति, उक्तक्षेत्रद्विकात्तिर्यग्लो- कक्षेत्रस्यासझोयगुणत्वात् ३ । तेभ्यसैलोक्यसंस्पर्शिनोऽसोयगुणाः, इह ये केवले जाईलोकेऽधोलोके तिर्यग्लोके वा वर्तन्ते, ये च विग्रहगत्यो लोकतिर्यग्लोकावधोलोकतिर्यग्लोको वास्पृशन्ति ते न गण्यन्ते। किन्तु ये विग्रहगत्यापनारसी- १ "तेषां सूनान्तरविषयत्वात् ।" इति पज्ञापनादीकायाम् । २ "तेषां सूनान्तरविषयत्वात् ।" इति प्रज्ञापनाटीकायाम् । Get - . 485- ·प्रज्ञापनो- पाङ्गतृती- यपद- संग्रहणी सावचूरि। नपि लोकान् स्पृशन्ति ते परिग्राह्याः । ते च तिर्यग्लोकवर्तिभ्योऽसङ्येयगुणा एव । कथम् ?, इह वह्वः प्रतिसमयमूर्द्ध- लोकेऽधोलोके च सूक्ष्मनिगोदा उद्वर्त्तन्ते । ये तु तिर्यग्लोकवर्तिनः सूक्ष्मनिगोदा उद्वर्त्तन्ते तेऽधोलोके ऊर्द्धलोके वा केचित्तस्मिन्नेव वा तिर्यग्लोके समुत्पद्यन्ते ततो न ते लोकत्रयसंस्पर्शिनः । तत्रोङ्घलोकाधोलोकगतानां सूक्ष्मनिगोदाना- मुद्वर्त्तमानानां मध्ये केचित्स्वस्थान एवो लोकेऽधोलोके वा समुत्पद्यन्ते, केचित्तिर्यग्लोकेऽधोलोके वा । तेभ्योऽसक्येयगुणा अधोलोकगता ऊ लोके ऊर्द्धलोकगता अधोलोके वा समुत्पद्यन्ते, ते च तथोत्पद्यमाना स्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्तीत्यस- येयगुणाः । कथं पुनरेतदेवमवसीयते ? यदुत एवंप्रमाणा बहवो जीवाः सदा विग्रहगत्यापन्ना लभ्यन्ते, इति चेदुच्यते युक्तिवशात्, तथाहि-प्रागुक्तं प्रज्ञापनायामेव पर्याप्तद्वारे-"सबथोवा जीवा नोपजत्ता नोअपजत्ता सिद्धा, अपजत्ता अणंतगुणा, पज्जत्ता संखिज्जगुणा" इति । तत एवं नामाऽपर्याप्ता बहवो येनतेभ्यः पर्याप्ताः सहयेयगुणा एव नासयेयगुणा नाप्यनन्तगुणाः । ते चापर्याप्ता बहवोऽन्तरगतौ वर्तमाना लभ्यन्ते ४ इति । तेभ्य ऊर्द्धलोके अर्द्धलोकावस्थिता अस- हयेयगुणाः, उपपातक्षेत्रस्यातिवहुत्वादसङ्ख्येयानां च भागानामुद्वर्तनायाः सम्भवात् ५ । तेभ्योऽधोलोकेऽधोलोकस्था विशेषाधिकाः, ऊलोकक्षेत्रादधोलोकक्षेत्रस्य विशेषाधिकत्वात् ६॥९७ ॥ तदेवं सामान्यतो जीवानां क्षेत्रानुपातेनाल्प- बहुत्वमुक्तं, अथ चतुर्गतिदण्डक्रमेण तदाह- भणियाण लोगभेयाण नारया चउत्थवीयछठेसु। थोवा दोसु असंखा तिरिया जह ओहिया जीवा ॥१८॥ कानां पण्णां लोकभेदानां मध्ये चतुर्थद्वितीयपप्ठेषु लोकेषु जीवा यथासङ्ग्यं स्तोका असङ्ख्यातगुणाश्च । तत्र कथं ·लोकत्रयस्पर्शिनो नैरयिंकाः ? कथं वा ते सर्वस्तोकाः ? इत्याह-इह ये मेरुशिखरेऽञ्जनदधिमुखपर्वतशिखरादिषु वा वापीषु वर्तमाना मत्स्यादयो नारकेषुत्पित्सव इलिकागत्या प्रदेशान् विक्षिपन्ति ते किल त्रैलोक्यमपि स्पृशन्ति, नारकव्यपदेशं च लभन्ते, तत्कालमेव नरकेषूत्पत्तेर्नारकायुकप्रतिसंवेदनात् । ते चेत्थम्भूताः सर्वस्तोकाः । अन्ये तु व्याचक्षते नारका एव यथोक्तवापीषु तिर्यपञ्चेन्द्रियतयोत्पद्यमानाः समुद्धातवश तो विक्षिप्तनिजात्मप्रदेशदण्डा अद्यापि कालमकुर्वन्तो जातमरणाः परिगृह्यन्ते । ते हि किल तदा नारका एव निर्विवादं तदायुष्कसंवेदनात् त्रैलोक्यस्पर्शिनश्च यथोक्तवापी- र्यावदात्मप्रदेशदण्डस्य विक्षिप्तत्वादिति १। तेभ्यः प्रतरद्वयरूपाधोलोकतिर्यग्लोकेऽसङ्ख्येयगुणाः । यतो मन्दरादिक्षेत्राद- सक्येयगुणादसङ्ख्येयद्वीपसमुद्रात्मकक्षेत्रात्तिर्यपञ्चेन्द्रिया नरकेषूत्पद्यमाना यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति । अन्ये त्वाहुः-नारका एवासङ्ख्येयेषु द्वीपसमुद्रेषु तिर्यक्पञ्चेन्द्रियतयोत्पद्यमाना मारणान्तिकसमुद्घातेन विक्षिप्तनिजात्मप्रदेशदण्डा द्रष्टव्याः।तेहि नारकायुर्वेदनान्नारका उद्वर्तमाना अप्यसङ्ख्येयगुणाः प्राप्यन्त इति २।तेभ्योऽधोलोकेऽसश्येयगुणाः, तस्य तेषां स्वस्थान- त्वादधोलोकक्षेत्रस्यासझ्येयत्वाच्च ३। तिरश्चां क्षेत्रतोऽल्पबहुत्वमौघिकजीववत् सूक्ष्मनिगोदानामुभयत्र भावात् ॥९॥ पंचम १पढम २ चउत्थे ३ बीए ४ छठे५तइज्ज ६तिरियत्थी।थोवा१संखा २ सेसा संखिज्जगुणा कमेणेव ९९ पञ्चमे ऊर्द्धलोके तिर्यग्योनिकस्त्रियः सर्वस्तोकाः । इह मन्दरादिवापीप्रभृतिष्वपि हि पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः स्त्रियो भवन्ति, ताश्च क्षेत्रस्याल्पत्वात् सर्वस्तोकाः १। ताभ्य ऊलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयरूपे वर्तमाना असङ्ख्येयगुणाः । कथम् ?, यावत्सहस्रारदेवलोकस्तावद्देवा अपि गर्भव्युत्क्रान्तिकतिर्यपञ्चेन्द्रिययोनित्वेनोत्पद्यन्ते, किं पुनः शेषकायाः ।

·प्रज्ञापनो-
पाइतृती-
यपद-
संग्रहणी
सावचूरिः।
॥ १७॥
तथा
ते हि यथासङ्घयमुपरिवर्त्तिनोऽपि तत्रोत्पद्यन्ते । ततो ये सहस्रारान्ता देवा अन्येऽपि च शेपकाया ऊलोकात्तिर्यग्लोके
तिर्यक्पञ्चेन्द्रियस्त्रीत्वेन तदायुःसंवेदयमाना उत्पद्यन्ते । यारितर्यग्लोकवर्त्तिन्यस्तिर्यपञ्चेद्रियस्त्रिय ऊर्द्रलोके देवत्वेन
शेषकायत्वेन वोत्पद्यमाना मारणान्तिकसमुद्धातेनोत्पत्तिदेशे निजनिजात्मप्रदेशदण्डान् विक्षिपन्ति ता यथोक्तं प्रतरद्वयं
स्पृशन्ति । तिर्यग्योनिकस्त्रियश्च तास्ततोऽसझ्येयगुणाः २। ताभ्यस्त्रिलोके सङ्ख्येयगुणाः । यस्मादधोलोकाभवनपतिव्यन्त-
रनारकाः शेषकाया अपि चोर्द्वलोकेऽपि तिर्यपञ्चेन्द्रियस्त्रीत्वेनोत्पद्यन्ते, ऊर्द्धलोकादेवादयोऽप्यधोलोके च समवहता
निजनिजात्मप्रदेशदण्डैस्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति प्रभूताश्च ते। तिर्यग्योनिकत्यायुःसंवेदनात्तिर्यग्योनिकस्त्रियश्च ततः
सायेयगुणाः ३ । ताभ्योऽधोलोकतिर्यग्लोकसंज्ञे प्रतरद्वये सङ्ख्येयगुणाः, बहवो हि नारकाः समुद्धातं विनापि तिर्यग्लोके
तिर्यक्पश्चेन्द्रियस्त्रीत्वेनोत्पद्यन्ते, तिर्यग्लोकवर्तिनश्च जीवास्तिर्यस्त्रीत्वेनाधोलौकिकग्रामेष्वपि च । तथा च ते उत्पद्यमाना
यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति तिर्यग्योनिकरुयायुःप्रतिसंवेदनाच्च तिर्यग्योनिकस्त्रियोऽपि । तथाऽधोलौकिकयामा योजनसह-
स्रावगाहाः पर्यन्तेऽर्वाक् क्वचित्प्रदेशे नवयोजनशतावगाहा अपि । तत्र काश्चित्तिर्यग्योनिकस्त्रियोऽवस्थानेनापि यथोक्त-
प्रतरद्वयाध्यासिन्यो वर्तन्ते, ततो भवन्ति पूर्वोक्ताभ्यः सङ्घयेयगुणाः ४ । ताभ्योऽधोलोके सोयगुणाः, यतोऽधोलौकिक-
ग्रामाः सर्वेऽपि च समुद्रा योजनसहस्रावगाहास्ततो नवयोजनशतानामधस्ताद्या वर्तन्ते मत्सीप्रभृतिकास्तिर्यग्योनिकस्त्रि-
यस्ताः स्वस्थानत्वात् प्रभूता इति सक्येयगुणाः ५ । ताभ्यस्तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्य सत्येयगुणत्वात् ६, ॥ ९९ ॥
चउथे१पढमेरवीए३पंचमछठे तइजएक्ष्मणुया । थोवा१ऽसंखारसेसा संखिजगुणाईकमेणेव ॥ १० ॥
॥१७॥

·मनुष्यास्त्रिलोकस्पर्शिनः स्तोकाः, यतो ये ऊलोकादधोलौकिकग्रामत्पित्सवो मारणान्तिकसमुद्धातेन समवहता भवन्ति ते च केचित्समुद्धातवशाद्वहिनिर्गतैरात्मप्रदेशस्त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति । येऽपि च वैक्रियसमुद्धातमाहारक- समुद्धातं वागतास्तथाविधप्रयत्नविशेषाद्रतरमूधिोविक्षिप्तात्मप्रदेशा ये च केवलिसमुद्धातं गतास्तेऽपि त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति, एते सर्वेऽपि मीलिताः स्तोका एवेति १ । तेभ्यः प्रथमे उद्धलोकतिर्यग्लोकप्रतरद्वयरूपेऽसङ्ख्येयगुणाः, यतो वैमानिकाः शेषकायाश्च यथासम्भवमूर्द्धलोकात्तियग्लोके मनुष्यत्वेन समुत्पद्यमाना यथोक्तप्रतरद्वयस्पर्शिनो भवन्ति । विद्याधराणामपि च मन्दरादिषु गमनं, तेषां च शुक्ररुधिरादिपुद्गलेषु सम्मूर्छिममनुष्याणामुत्पाद इति ते विद्याधरा रुधिरादिपुगलसम्मिश्रा यदा गच्छन्ति तदा संमूर्छिममनुष्या अपि यथोक्तप्रतरद्वयं स्पृशन्ति, ते चातिबहव इत्यसलये- यगुणाः २ । तेभ्यो द्वितीयेऽधोलोकतिर्यग्लोके प्रतरद्वयात्मनि सङ्ख्येयगुणाः, यतोऽधोलौकिकयामेषु स्वभावत एव बहवो मनुष्याः, ततो ये तिर्यग्लोकान्मनुष्येभ्यः शेषकायेभ्यो वाऽधोलौकिकग्रामेषु गर्भजमनुष्यत्वेन सम्मूर्छिममनुष्यत्वेन वोरिप- त्सवो येऽधोलोकादधोलौकिकग्रामरूपात् शेषाद्वा मनुष्येभ्यः शेषकायेभ्यो वा तिर्यग्लोके गर्भजमनुष्यत्वेन संमूर्छिममनुष्य- त्वेन वोत्पित्सवस्ते यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति बहुतराश्च ते । तथा स्वस्थानतोऽपि किञ्चिदधोलौकिकग्रामेषु यथोक्तप्रतर- द्वयस्पर्शिन इति ते प्रागुक्तेभ्यः सञ्जयेयगुणाः ३ । तेभ्यः पञ्चमे ऊर्द्वलोके सङ्घयेयगुणाः, यतः सौमनसादिषु क्रीडा) चैत्यव- न्दननिमित्तं वा प्रभूततराणां विद्याधराणां चारणमुनीनां च भावात् , तेषां च रुधिरादिपुद्गलतः सम्मूर्छिममनुष्यसम्भवात् ४ । तेभ्यः षष्ठेऽधोलोके सहयेयगुणाः स्वस्थानत्वेन बहुत्वभावात् ५ । तेभ्यस्तृतीये तिर्यग्लोके सोयगुणाः, क्षेत्रस्य सङ्खये- - ·प्रज्ञापनो. पाइतृती- यपद- संग्रहणी सावचूरि॥ ॥ १८॥ यगुणत्वात् स्वस्थानत्वाच्च ६॥ १०० ॥ चउथे१पढमेश्वीए३पंचमछट्टे ५तइज्जएदनारी । थोवाइसंखिजगुणादकमेण सेसेसु ठाणेसु ॥ १०१ ॥ मानुष्यश्चतुर्थे त्रिलोके स्तोकाः, यतो मनुष्यवत्समुद्धातत्रयगत्या त्रिलोकं स्पृशन्ति । आसां चाहारकसमुद्धातो न भवतीति १ । ताभ्यः प्रथमे ऊर्द्धलोकतिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, वैमानिकदेवानां शेपकायानां चोर्द्धलोकात्तिर्यग्लोके मानु- पीत्वेनोत्पद्यमानानां तथा तिर्यग्लोकगतमनुष्यस्त्रीणामूर्द्वलोके समुत्पित्सूनांमारणान्तिकसमुद्धातेन दूरतरमूर्द्ध विक्षिप्तात्म- प्रदेशानामद्यापि कालमकुर्वतीनां यथोक्तप्रतरद्वयस्पर्शनभावात् तासां चोभयासामपि बहुतरत्वात् २ । द्वितीयादिलोकभे- दचतुष्टये मनुष्यवद्भावना कार्या, मानुषीणां संमूर्छिमत्वाभावान्नासङ्ग्यातत्वम् ॥ १०१॥ पंचम १ पढम २ चउत्थे ३ दुय ४ छठे ५ तइए ६ वि सुरदेवी। थोव १ असंखा २ संखा ३ अस्संखा ४ दोसु संखगुणा ६ ॥ १०२ ॥ दारं २४ । पञ्चम ऊद्धलोके सामान्यतो देवाः स्तोकाः, वैमानिकदेवानामेव तत्र भावात् तेषां चाल्पत्वात् । येऽपि भवनपतिप्र- भृतयो जिनेन्द्रजन्ममहादी मन्दरादिषु गच्छन्ति तेऽपि स्वल्पा एवेति सर्वस्तोकाः १। तेभ्यः प्रथमे ऊर्ध्वलोकतिर्यग्लो- केऽसत्येयगुणाः, तद्धि ज्योतिष्काणां प्रत्यासन्नमिति स्वस्थानम् , तथा भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्काणां मन्दरादौ सौधर्मादि- कल्पगताः स्वस्थाने गमनागमनेन, तथा ये सौधर्मादिषु देवत्वेनोस्पित्सवो देवायुः प्रतिसंवेदयमानाः स्वोत्पत्तिदेशमभिग- च्छन्ति ते यथोक्तं प्रतरद्वयं स्पृशन्ति, ततः सामस्त्येन यथोक्तप्रतरद्वयस्पर्शिनोऽतिवहव इति पूर्वेभ्योऽसयेयगुणाः । ॥ १८॥ SCIA ·तेभ्यः चतुर्थे त्रैलोक्ये सङ्ख्येयगुणाः, यतो भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकदेवास्तथाविधप्रयत्लविशेषवशतो वैक्रियस- मुद्धातेन त्रीनपि लोकान् स्पृशन्ति ते चेत्थं समवहताः प्रागुक्तप्रतरद्वयस्पर्शिभ्यः सङ्ख्येयगुणाः केवलवेदसोपलभ्यन्ते ३ । तेभ्यो द्वितीयेऽधोलोकतिर्यग्लोके सत्येयगुणाः, तद्धि प्रतरद्वयं भवनपतिव्यन्तरदेवानां प्रत्यासन्नतया स्वस्थानं, तथा वह्वो भवनपतयः स्वभवस्थास्तिर्यग्लोकगमागमेन तथोद्वर्त्तमानास्तथा वैक्रियसमुद्घातेन समवहतास्तिर्यग्लोकस्थास्तिर्यक्पञ्चेन्द्रि- यमनुष्या वा भवनपतित्वेनोत्पद्यमाना भवनपत्यायुरनुभवन्तो यथोक्तप्रतरदयस्पर्शिनोऽतिवहव इति सजवेयगुणाः४। तेभ्यः पष्ठेऽधोलोके सङ्ख्येयगुणाः, भवनपतीनां स्वस्थानत्वात् ५ । तेभ्यस्तृतीये तिर्यग्लोके सङ्ख्येयगुणाः, ज्योतिष्कव्यन्तराणां स्वस्थानत्वात् ६ । एवं देव्योऽपि । इदमौधिक देवदेवीविषयमल्पबहुत्वमुक्तम् । विभागतस्तु चतुर्गतिनिकायदेवदेव्यल्पव- हुत्वाष्टकं पर्याप्तापर्याप्तकेन्द्रियादिपृथ्व्यादीनां पृथगल्पबहुत्ववृन्दं च सभावनं प्रज्ञापनासूत्रवृत्तिभ्यां ज्ञेयम्॥१०२॥द्वारम२४॥ • आउयबंध १ अपजत्त २ सुत्त ३ सम्मोहया य ४ सायगया। अक्खोवउत्त ६ अणगारुवउत्ता ७ संखगुणिया उ॥ १०३ ॥ स्तोका आयुष्कर्मणो बन्धकाः, तद्वन्धकालस्य भवत्रिभागादेः प्रतिनियतत्वात् १। तेभ्योऽपर्याप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यतो- ऽपर्याप्ता भवत्रिभागाद्यवशेषायुषः परभवायुर्वनन्ति । ततो द्वौ त्रिभागाववन्धकाल एको बन्धकाल इति बन्धकालादव- न्धकालः सत्येयगुणस्तेन सहयेयगुणा एवापर्याप्ता आयुर्बन्धकेभ्यः २ । तेभ्यः सुप्ताः सङ्ख्येयगुणाः, यतोऽपर्याप्तेषु पर्याप्तेषु च सुप्ता लभ्यन्ते । पर्याप्ताश्चापर्याप्तेभ्यः सङ्गयेयगुणाः । एतच्च सूक्ष्मजीवानधिकृत्य वेदितव्यम् । सूक्ष्मेषु वाह्यो व्याघातो S 15 ·प्रज्ञापनो- पाङ्गतृती- यपद- संग्रहणी सावचूरि। ॥ १९॥ न भवति, ततस्तदभावाद्बहूनां निष्पत्तिः स्तोकानामेव चानिष्पत्तिरिति ३ । तेभ्यः समवहताः सङ्ख्येयगुणाः, बहूनां पर्या- प्लेष्वपर्याप्तेषु च मारणान्तिकसमुद्धातेन समवहतानां लभ्यमानत्वात् ४ । तेभ्यः सातवेदकाः सङ्ख्येयगुणाः, आयुर्वन्ध- कापर्याप्तमुप्तेष्वपि सातवेदकानामपि लभ्यमानत्वात् ५। तेभ्य इन्द्रियोपयुक्ताः सइयेयगुणाः, असातवेदकेष्वपीन्द्रियो- पयोगस्य भावात् । तेभ्योऽनाकारोपयोगोपयुक्ताः सत्येयगुणाः, इन्द्रियोपयोगेषु नोइन्द्रियोपयोगेषु चानाकारोपयोगस्य लभ्यमानत्वात् ७॥ १०३ ॥ एएसिं पडिवक्खा पडिलोमं पढम इत्थ संखगुणा।सेसा छावि कमेणं विसेसअहिया मुणेयवा ॥१०४॥ अप्पजत्ता सवे सुत्ता पज्जत्तयावि किल केवि।जेसिमईया समया संखिजा जागरा सेसा ॥१०५॥ द्वारम्२५॥ एतेषां सप्तानां प्रतिपक्षाः प्रतिलोमगत्या वाच्याः। तथाहि-अनाकारोपयोगयुक्तेभ्यः साकारोपयुक्ताः सख्येयगुणाः, इन्द्रियनोइन्द्रियोपयोगेषु साकारोपयोगकालस्य बहुत्वात् ७ । नोइन्द्रियोपयुक्ता विशेषाधिकाः, नोइन्द्रियानाकारोपयु- तानामपि तत्र प्रक्षेपात् । इन्द्रियोपयोगो हि प्रत्युत्पन्नकालविषयः । यदात्विन्द्रियदृष्टमेवाथै विचारयत्योघसंज्ञयापि तदा नोइन्द्रियोपयुक्तः स व्यपदिश्यते । ततो नोइन्द्रियोपयोगकालस्यातीतानागतकालविषयतया बहुकालत्वाद्विशेषाधिकत्वम् ६ । असातवेदका विशेषाधिकाः, इन्द्रियोपयुक्तेष्वष्यसातवेदकानां भावात् ५ । असमवहता विशेषाधिकाः, सातवेदके- प्वपि तद्भावात् ४ । जागरा विशेषाधिकाः, समवहतानामपि केपाश्चिज्जागरत्वात् ३ । पर्याप्ता विशेषाधिकाः, सुप्तानामपि केपाश्चित्पर्याप्तत्वात् । सुप्ता हि पर्याप्ता अपर्याप्ता अपि भवन्ति, जागरास्तु पर्याप्ता एवेति नियमः २। आयुष्कर्मावन्धका ॥ १९ ।

·सुप्ताः४ समवहताः ८ विशेषाधिकाः,अपर्याप्तानामप्यायुष्कर्मावन्धकत्वभावात् १॥ १०४ ॥ १०५॥ द्वारम् २५ ॥ इदमेवाल्पबहुत्वं विनेयजनानुग्रहायासत्कल्पनया स्थापनाराशिभिरुपदर्यते । इह द्वे पनी उपर्यधोभावेन स्थाप्यते । तत्रोपरितन्यां पटौ आयुष्कर्मवन्धका अपर्याप्ताः सुप्ताः समवहताः सातवेदका इन्द्रियोपयुक्ता अनाकारोपयुक्ताः क्रमेण स्थाप्यन्ते । तस्या अधस्तन्यां पतो तेपामेव पदानामधस्ताद्यथासङ्ख्यमायुरवन्धकाः पर्याप्ता जागरा असमवहता असात- वेदका नोइन्द्रियोपयुक्ताः साकारोपयुक्ताश्च । स्थापना चेयम् ॥ आयुर्वन्धकाः १ अपर्याप्ताः २ सातवेदकाः १६ इन्द्रियोपयुक्ताः ३२ अनाकारोपयुक्ताः ६४ आयुरवन्धकाः २५५ पर्याप्ताः २५४ | जागरा २५२ असमवहताः २४० असातवेदकाः २४० नोइन्द्रियोपयुक्ताः २२४ | साकारोपयुक्ताः १९२ अनोपरितन्यां पटौ सर्वाण्यपि पदानि सङ्ख्येयगुणानि।आयुष्पदं च सर्वेषामाद्यमिति तत्परिमाणसङ्ख्यायामेकः स्थाप्यते । ततः शेषपदानि किल जघन्येन सझयेयेन सङ्ख्येयगुणानीतिद्विगुणद्विगुणोऽङ्कस्तेषु स्थाप्यते।तद्यथा-द्वौ चत्वारोऽष्टौ षोडश द्वात्रिंशच्चतुःपष्टिः। सर्वोऽपि जीवराशिरनन्तानन्तस्वरूपोऽप्यसत्कल्पनया षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयपरिमाणः परिकल्प्यते। ततोऽस्माद्राशेरायुर्वन्धकादिगताः सङ्ख्याः शोधयित्वा यच्छेषमवतिष्ठति तदायुरवन्धकादीनां परिमाणे स्थापयितव्यम् । तद्यथा-आयुरवन्धकपदे द्वे शते पञ्चपञ्चाशदधिके शेषेषु क्रमेण द्वे शते चतुःपञ्चाशदधिके द्वे शते द्विपञ्चाशदधिके द्वे शतेऽष्टौ चत्वारिंशदधिके द्वे शते चत्वारिंशदधिके द्वे शते चतुर्विंशत्यधिके द्विनवत्यधिकं शतम् । एवं च सत्युपरितन- पङ्गिगतान्यनाकारोपयुक्तपर्यन्तानि पदानि सङ्ख्येयगुणानि द्विगुणद्विगुणाधिकत्वात् । ततः परं साकारोपयुक्तपदमपि ब

·प्रज्ञापनो-
पाहतृती-
यपद-
संग्रहणी
सावचूरिः।
॥ २० ॥
सशयेयगुणं त्रिगुणत्वात् । शेपाणि तु नोइन्द्रियोपयुक्तादीनि प्रतिलोमं विशेषाधिकानि द्विगुणत्वस्यापि क्वचिदभावात् ॥
चउथे १ पढम २ दु३ तइए ४ पंचम ५ छठेसु पुग्गला कमसो ।
थोवा १ ऽणंता २ अहिया दोसु असंखा ५ विसेसहिया ६ ॥ १०६ ॥
इह पुद्गलाः पुद्गलद्रव्यस्कन्धा ग्राह्यास्ते च चतुर्थं त्रैलोक्यस्पर्शिनः स्तोकाः, यस्मान्महास्कन्धा एव त्रैलोक्यव्यापिनस्ते
चाल्पा इति १ । तेभ्यः प्रथम ऊर्ध्वलोकतिर्यग्लोकेऽनन्तगुणाः, यतस्तेऽनन्ताः सङ्ख्येयप्रदेशका अनन्ता असहयेयप्रदेशका
अनन्ता अनन्तप्रदेशकाः स्कन्धाः स्पृशन्तीति द्रव्यार्थतयानन्तागुणा इति २ । तेभ्यो द्वितीयेऽधोलोके विशेषाधिकार,
क्षेत्रस्यायामविष्कम्भाभ्यां मनाविशेषाधिकत्वात् ३ । तेभ्यस्तृतीये तिर्यग्लोकेऽसङ्ख्येयगुणाः, क्षेत्रस्यासयेयगुणत्वात् ४ ।
तेभ्यः पञ्चमे ऊर्ध्वलोकेऽसझ्येयगुणाः, क्षेत्रस्यासयेयगुणत्वात् ५। तेभ्यः षष्ठेऽधोलोके विशेषाधिकाः, ऊर्ध्वलोकादधोलो-
कस्य विशेषाधिकत्वात् । देशोनसप्तरज्जुप्रमाणो ह्युलोकः समधिकसप्तरजप्रमाणस्त्वधोलोकः ६ ॥ १०६ ।।
थोवुढे अहियाहे तुल्ला ईसाण निरिइय असंखा। वायवग्गिसु तुल्ला अहिआ पुवाइ अस्संखा ॥१०७॥
अवरेण दाहिणेणं उत्तरओ पुग्गला कमेणहिया । खित्ताइविसेसेणं बहुअत्तं वित्तिओ नेयं ॥ १०८ ॥
पुद्गलाः स्तोका ऊर्ध्वदिशि, इह रत्नप्रभासमभूतलमेरुमध्येऽष्टप्रादेशिको रुचकस्तस्मान्निर्गता चतुःप्रादेशिकी ऊर्जा
दिग्यावल्लोकान्तस्ततः सर्वस्तोकाः पुद्गलाः १ । तेभ्योऽधोदिशि विशेषाधिकाः, अधोदिगपि रुचकादेव प्रभवति चतुःप्रदेशा
॥ २० ॥

·~~ यावल्लोकान्तस्ततस्तस्या विशेषाधिकत्वात्तत्र पुद्गला विशेषाधिकाः २ । तेभ्य ईशाननैर्ऋतयोः प्रत्येकमसङ्ग्येयगुणाः, परस्परं तुल्याः, यतस्ते द्वे अपि दिशौ रुचकान्निर्गते मुक्तावलिसंस्थिते तिर्यगूर्वाधोलोकान्तपर्यवसिते, तेन क्षेत्रस्यासङ्ख्ये- यगुणत्वात्तत्रासङ्ख्येयगुणाः पुद्गलाः ३ । तेभ्यो वायव्याग्नेच्योर्विशेषाधिकाः, परस्परं तुल्याः । कथं विशेषाधिकाः १ इति चेदुच्यते, इह सौमनसगन्धमादनेषु सप्त सप्त कूटानि, विद्युत्प्रभमाल्यवतो व नव, तेषु च कूटेषु धूमिकाऽवश्यायादिसू- क्ष्मपुद्गलाः प्रभूताः सन्तीति विशेषाधिकाः । स्वस्थाने तु क्षेत्रस्य पर्वतादेश्च समानत्वात्तुल्याः ४ । तेभ्यः पूर्वस्यामसङ्ख्येय- गुणाः, क्षेत्रस्यासक्वेयगुणत्वात् ५ । तेभ्यः पश्चिमायां विशेषाधिकाः, अधोलौकिकग्रामेषु शुषिरभावतो बहूनां पुद्गलाना- मवस्थानभावात् ६ । दक्षिणेन विशेषाधिकाः, बहुभवनशुषिरभावात् ७ । तेभ्य उत्तरस्यां विशेषाधिकाः, यत उत्तरस्या- मायामविष्कम्भाभ्यां सचेययोजनकोटीकोटीप्रमाणं मानससरस्तत्र ये जलचराः पनकसेवालादयश्च सत्त्वास्तेऽतिबहव इति तेपां ये तैजसकार्मणपुद्गलास्तेऽधिकाः प्राप्यन्ते ८॥ १०७॥ १०८ ॥ गंताणु १ पएस २ अणू ३ संखाणु ४ पएसया ५ असंखाणू ६। अंसा य ७ थोव १ णंता दो ३ संखा दो ५ दुगमसंखं ७॥ १०९ ॥ द्रव्यार्थतयानन्ताणवः स्तोकाः १, त एव प्रदेशार्थतयानन्तगुणाः २ । परमाणवो द्रव्यार्थतया प्रदेशार्थतया चानन्त- गुणाः ३ । सङ्ख्यातप्रदेशिका द्रव्यार्थतया सङ्ख्यातगुणाः ४, त एव प्रदेशार्थतया सङ्ग्यातगुणाः ५ । असङ्ख्यातप्रदेशिका द्रव्यार्थतयाऽसङ्ख्यातगुणाः ६, त एव प्रदेशार्थतयाऽसङ्ग्यातगुणाः ७॥ १०९ ॥ पत्र जर ·मज्ञापनो- संग्रणी सावचूरिग यपद- ॥ २१॥ एगपएसट्ठिय १ संखड २ पएसा ३ असंखठिय ४ अंसा ५। थोवा १ दो संखा ३ दो अस्संखा ५ कालओ चेव ॥ ११०॥ दह क्षेत्राधिकारतः क्षेत्रप्राधान्यात्परमाणुकाद्यनन्ताणुकस्कन्धा अपि विवक्षितकप्रदेशावगाढा आधाराधेययोरभेदोप- चारादेकद्रव्यत्वेन व्यवद्रियन्ते, ते इत्थंभूता एकप्रदेशावगाढाः पुद्गलाःसर्वस्तोकाः, लोकाकाशप्रदेशप्रमाणा इत्यर्थः । नहि स कश्चिदेवंभूत आकाशप्रदेशोऽस्ति य एकप्रदेशावगाहनपरिणामपरिणतानां परमाण्वादीनामवकाशदानपरिणामेन परिणतो नवर्तते इति। तेभ्यः सत्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गला द्रव्यार्थतया समवेयगुणाः, कथम्? इहापि क्षेत्रप्राधान्याद् व्यणुकाद्यनन्ता- णुकस्कन्धा द्विप्रदेशावगाढा एकद्रव्यत्वेन विवक्ष्यन्ते । इह सर्वलोकप्रदेशास्तत्त्वतोऽसझयेया अपि कल्पनया दश कल्प्यन्ते। ते च प्रत्येकचिन्तायां दशैवेति दश एकप्रदेशावगाढानि द्रव्याणि । तेष्वेव दशसु प्रदेशेष्वन्यग्रहणान्यमोक्षणद्वारेण वहयो द्विकसंयोगा लभ्यन्त इत्येकप्रदेशावगाढेभ्यो द्विप्रदेशावगाढानि द्रव्याणि सहयेयगुणानि । तेभ्यस्त्रिप्रदेशावगाढानि। एवमुत्त- रोत्तरं यावदुत्कृष्ट सायेयप्रदेशावगाढानि । असझ्येयप्रदेशावगाढाः पुद्गला द्रव्यार्थतयाऽसझ्येयगुणाः, असहयातस्यासझ्या- तभेदभिन्नत्वात् , त एव प्रदेशार्थतयाऽसश्येयगुणाः । कालतश्चैकसमयस्थितिकादीनि क्षेत्रावगाढवद्वाच्यानि ॥ ११ ॥ कालाई जह पुग्गल कक्कडमिउगुरुयलहुयफासाओ।ओगाढा जह नेया इत्थ पएसापएसहो ॥ १११ ॥ भावत एकगुणकालकादयः पुद्गलद्रव्यवद्वाच्याः। तथाहि-अनन्ताणुका एकगुणकालका द्रव्यार्थतया स्तोकाः १। त एवैकगुणकालकाः प्रदेशार्थतयाऽनन्तगुणाः २ । अणव एकगुणकालका द्रव्यप्रदेशार्थाभ्यामनन्तगुणाः ३ । सङ्ग्याताणुका ·एकगुणकाला द्रव्यतः सङ्ख्येयगुणाः ४ । त एवैकगुणकालाः प्रदेशतः सङ्ख्येयगुणाः ५। असङ्ख्याताणुका एकगुणकाला द्रव्यतोऽसङ्ख्येयगुणाः ६ । त एवैकगुणकालाः प्रदेशतोऽसङ्ख्येयगुणाः ७ । एवमनन्ताणुकाः सङ्ख्येयगुणकाला द्रव्यतः स्तोकाः १ त एव सङ्ख्येयगुणकालाः प्रदेशतोऽनन्तगुणाः २ । अणवः सङ्ख्येयगुणकालाः द्रव्यप्रदेशार्थाभ्यामनन्तगुणाः ३ । सङ्ग्याताणुकाः सङ्ख्येयगुणकाला द्रव्यतः सङ्ख्येयगुणाः ४ । त एव सङ्ख्येयगुणकालाः प्रदेशतः सङ्ख्येयगुणा: ५। असङ्ख्या- ताणुकाः सङ्ख्येयगुणकाला द्रव्यार्थतयाऽसङ्ख्येयगुणाः ६ । त एव सङ्ख्येयगुणकालाः प्रदेशतोऽसङ्ख्येयगुणाः ७ । एवमनन्ता- णुकादयोऽसङ्ख्यातगुणकाला अनन्तगुणकालका वाच्याः ७ । एवं शेषवर्णगन्धरसस्पर्शा अपि । परं कर्कशादय एकप्रदेशा- द्यवगाढवद्वाच्याः । यथा एकप्रदेशावगाढा एकगुणकर्कशाः स्तोकाः १।सङ्ख्येयप्रदेशावगाढा एकगुणकर्कशा द्रव्यतः सङ्ख्ये- यगुणाः २ । त एव प्रदेशतः सहयेयगुणाः ३ । असशयेयप्रदेशावगाढा एकगुणकर्कशा द्रव्यतोऽसङ्ग्येयगुणाः ४। त एव प्रदेशार्थतयाऽसङ्ख्येयगुणाः ५ । एवं सङ्ख्येयासङ्ख्येयानन्तगुणकर्कशादयोऽपि वाच्याः । एवं मृदुगुरुलघवः । एतगाथा- भावना वृत्तावतिदेशेनोक्ता प्रज्ञापनासूत्रात्संभाव्य लिखितास्तीति ज्ञेयम् ॥ १११॥ जह दुपएसोगाढा दवडाए उ कप्पिय सहस्सं । ते उ पएसट्टाए दु च्चिय इय कालभावावि ॥ ११२॥ खंधा अणवो वा जे एगपएसावगाहिणो ते उ। लोगपएसपमाणा इकिके जमवगाढ त्ति ॥ ११३ ॥ ते चेव दुगाइसुजे ओगाढा ते भवंति बहुयतरा। संजोगबहुत्तेणं(दारं२६)इओ महादंडयं भणिमो ॥११४॥ 'जह' द्वावेव सहस्रौ क्षेत्रप्रदेशार्थाधिकारात् ॥११२॥ 'खंधा' ॥११३॥ 'ते चेव' द्वारम् २६ । इतो महादण्डक भणामः॥

·प्रज्ञापनो-
पादलूनी-
यपद-
॥ २२ ॥
थोवा गन्भयमणुया १ संखिजगुणा हवंति इत्थीओ २। पजत्तवायरानलकाया ३ अस्संखया हुंति ॥११५॥ संग्रहणी
तत्तोऽणुत्तरवासी असंखगुणिया हतितत्तो उ।संखिज्जा गेविज्जा उबरिम५ मज्झिल्ल ६ हिहिल्ला७॥११६॥ मावचूरि
अञ्चुयदआरण९पाणय१०आणय११देवा वि डंति एमेव । तत्तो असंखयुणिया सत्तमपुढवीइ नेरइया १२॥
'योगा' इति गाथाष्टादशकम् । स्तोका मनुष्याः, सझलेयकोटीकोटीप्रमाणत्वात् १। मनुष्यस्त्रियः समयेयगुणाः, सप्त-
विंशतिगुणत्वात्सप्तविंशत्यधिकत्वाच २ । ताभ्यो बादराग्नयः पर्याप्ता असोयगुणाः, कतिपयवर्गन्यूनावलिकाधनसमय-
प्रमाणत्वात् ३ ॥११५ ।। अनुत्तरोपपातिनोऽसस्पेयगुणाः, क्षेत्रपल्योपमासस्यभागवर्तिनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ४ ।
उपरितनौवेयकत्रिकदेवाः सहोयगुणाः,बृहत्तरक्षेत्रपल्योपमासस्येयभागवर्तिनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् । यतोऽनुत्तरमुराणां
पश्च विमानानि, उपरितनवेयकत्रिके तु विमानशतम् , प्रतिविमानं चासयेया देवाः, यथा यथा चाधोऽधोवीनि विमा-
नानि तथा तथा देवा अपि प्राचुर्येण लभ्यन्त इति । एवमुत्तरत्रापि भावना कार्या यावदानतः ५।मध्यमवेयकत्रिकदेवाः
सनरेयगुणाः ६ । अधस्तनप्रैवेयकत्रिकदेवाः सहयगुणाः ७ ॥ ११६ । अच्युतकल्पदेवाः सझयेयगुणाः ८ । आरणदेवाः
सम्यगुणाः । यद्यप्यारणाच्युतकल्पी समश्रेणीको समविमानसङ्ख्याको तथापि कृष्णपाक्षिकास्तथास्वाभाच्यात्प्राचुर्येण दक्षिण ॥ २२ ॥
स्थामुत्पद्यन्ते नोत्तरस्याम् । बहवश्च कृष्णपाक्षिकाः स्तोकाः शुक्लपाक्षिका इति ९ । प्राणतदेवाः सहयगुणाः १० आनत-
देवाः साधेयगुणाः १११ सप्तमपृथिवीनरयिका असद्धयेयगुणाः, श्रेण्यसयेयभागगतनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् १२॥११७॥

·A-SCHORE छट्ठाइ १३ सहस्सारे १४ महसुक्के १५ पंचमाइ १६ लंतम्मि १७ । पंकाइ १८ बंभलोए १९ तच्चा पुढवीइ २० माहिंदे २१ ॥ ११८ ॥ कमसो असंखगुणिया सणंकुमारे य२रहुंतसंखिज्जा । दुचाए२३असंखिज्जा मुच्छिममणुयावि२४एमेव ॥ तेसिं तु असंखगुणा ईसाणसुरा उ२५संखदेवी उ २६। सोहम्मकप्पदेवा२७देवी संखिज्ज २८ कमसोय ॥ पष्ठपृथिवीनारका असङ्ख्येयगुणाः १३ । सहस्रारदेवा असङ्ख्येयगुणाः १४ । महाशुक्रेऽसङ्ख्येयगुणाः, यतः सहस्रारे षट् महाशुक्रे चत्वारिंशत् सहस्राणि विमानानाम् , अधोऽधोविमानेषु देवानां वहुबहुतरत्वाच्च१५। पञ्चमपृथिव्यां१६लान्तके१७ चतुर्थ्यां पङ्कप्रभायां १८ ब्रह्मलोके १९ तृतीयस्यां वालुकायां २० माहेन्द्रे २१ सनत्कुमारे २२ द्वितीयस्यां शर्करायां २३ यथोत्तरमसङ्ख्येयासङ्खयेयगुणाः । एते च सप्तमपृथिवीनारकादयो द्वितीयपृथिवीनारकान्ताः प्रत्येकं स्वस्थाने सर्वेऽपि घनीकृतलोकश्रेण्यसवेयभागवर्तिनभःप्रदेशराशिप्रमाणा द्रष्टच्याः । परं श्रेण्यसाये यभागोऽसक्येयभेदभिन्नस्तत इत्थम- सङ्ख्येयगुणा वाच्याः । संमूर्छिममनुष्या असङ्ख्येयगुणाः, ते ह्यङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संबन्धिनि तृतीयवर्गमूलेन गुणिते प्रथमवर्गमूले यावान् प्रदेशराशिस्तावत्प्रमाणानि खण्डानि यावन्त्येकस्यामेकप्रादेशिक्यां श्रेणी भवन्ति तावत्प्रमाणाः २४ ॥ ११९ ॥ ईशाने देवा असझयेयगुणाः, यतोऽङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संबन्धिनि द्वितीयवर्गमूले तृतीयेन वर्गमूलेन गुणिते यावान् प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकप्रादेशिकीषु श्रेणिषु यावन्तो नभ प्रदेशास्तावत्मसाण ·प्रज्ञापनो- पावती- संग्रहणी सावरिण ॥ २३ ॥ दंशाने देवदेवीसमुदायः, तगतकिश्चिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पा ईशानदेवाः २५ । ईशानदेव्यः सत्येयगुणाः, द्वात्रिं- शगुणत्वात् २६ । सौधर्मदेवाः सहयगुणाः, यथा माहेन्द्रापेक्षया सनत्कुमारे देवा असोयगुणा उक्ताः । इहापि दक्षि- णस्यां कृष्णपाक्षिकोत्पत्त्यादिपूर्वोक्तयुक्तर्विमानवाहुल्याच समानत्वेऽप्यत्र सझयेयगुणत्वं ज्ञेयं वचनप्रामाण्यात् २७ । सौध- मदेव्यः सभोयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् २८ ॥ १२० ॥ भवणसुर असंखिज्जा २९ देवी संखिज्ज ३० रयण अस्संखा ३१ । खयहरपुरिसा ३२ इत्थी ३३ थलयरपुरिसा य ३४ इत्थीओ ३५॥ १२१ ॥ भवनवासिनोऽसत्येयगुणाः, यतोऽङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संवन्धिनि प्रथमे वर्गमूले द्वितीयेन वर्गमूलेन गुणिते यावान् प्रदेशराशिर्भवति तावत्प्रमाणासु घनीकृतस्य लोकस्यैकप्रादेशिकीपु श्रेणिषु यावन्तो नभ प्रदेशास्तावत्प्रमाणो भवनपतिदेव- देवीसमुदायः, तद्गतकिञ्चिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पाश्च तद्देवाः २९ । भवनपतिदेव्यः सङ्ग्येयगुणाः, द्वात्रिंशद्गुणत्वात् ३० । रलप्रभानारका असरयगुणाः, अङ्गुलमानक्षेत्रप्रदेशराशेः संबन्धिनि प्रथमे वर्गमूले द्वितीयेन वर्गमूलेन गुणिते यावान् प्रदेशराशिस्तावत्प्रमाणासु श्रेणिषु यावन्तो नभ प्रदेशास्तावत्प्रमाणत्वात् ३१ । खचरपञ्चेन्द्रियतियग्योनिकाः पुरुषा अस. हयगुणाः, प्रतरासशयेयभागवत्त्य॑सश्वेयश्रेणिनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३२ । खचरपञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनिकाः स्त्रियः सङ्येयगुणाः, त्रिगुणत्वात् ३३ । स्थलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यक्पुरुषाः सङ्ख्येयगुणाः, वृहत्तरप्रतराससयेयभागवय॑सश्येयश्रेणिग- तप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३४ । तेषां स्त्रियः सझयेयगुणाः, त्रिगुणत्वात् ३५॥ १२१ ॥ ૨૨

·जलयरपुरिसा ३६ इत्थी ३७ वणपुरिसा ३८ इत्थि ३९ जोइसुर ४० इत्थी ४१॥
कमसो संखिज्जगुणा विहगनपुंसा य संखिज्जा ४२॥ १२२ ॥
थल १३ जलयरा ४४ नपुंसा चउरिदिसमत्त हुंति संखगुणा ४५ ।
पंचिंदिय ४६ बेइंदिय ४७ तेइंदिय ४८ समत्त सविसेसा ॥ १२३ ॥
जलचरपञ्चेन्द्रियतिर्यक्पुरुषाः सङ्ख्येयगुणाः, वृहत्तरप्रतरायेयभागवय॑सज्ञयेयश्रेणिगतनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ३६॥
तेषां स्त्रियः सङ्खयेयगुणाः, त्रिगुणत्वात् ३७॥ व्यन्तरदेवाः सञ्जयेयगुणाः, यतः सङ्ग्येययोजनकोटीकोटीप्रमाणानि सूचीरूपाणि
खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावान् व्यन्तरदेवदेवीसमुदायः, तद्गतकिञ्चिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पा व्यन्तरपुरुषा-
३८ाव्यन्तयःसङ्खयेयगुणाःद्वात्रिंशद्गुणत्वात् ३९।ज्योतिष्कदेवाः सहयेयगुणाः, ते हि सामान्यतः षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयाकुलः
प्रमाणानि सूचीरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणाः, तद्गतकिञ्चिदूनद्वात्रिंशत्तमभागकल्पास्ते ४०।
ज्योतिष्कदेव्यःसङ्ग्येयगुणाःद्वात्रिंद्गुणत्वात्४शखचरपञ्चेन्द्रियनपुंसकाः सहयेयगुणाः४२॥१२२॥स्थलचरपञ्चेन्द्रियनपुंसकाः
सङ्ख्येयगुणाः ४३ । जलचरपञ्चेन्द्रियनपुंसकाः सशयेयगुणाः ४४ । पर्याप्तचतुरिन्द्रियाः सङ्ख्येयगुणाः ४५ । पर्याप्तपञ्चेन्द्रियाः
संझ्यसंज्ञिभेदा विशेषाधिकाः ४६ । पर्याप्तद्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः ४७ । पर्याप्ततीन्द्रिया विशेषाधिकाः, यद्यपि पर्याप्त-
चतुरिन्द्रियादीनां पर्याप्तत्रीन्द्रियपर्यन्तानां प्रत्येकमङ्गुलासजयेयभागमात्राणि सूचीरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे
भवन्ति तावत्प्रमाणत्वेऽप्यङ्गुलसङ्ख्येयभागस्य सश्वेयभेदभिन्नत्वादित्थं विशेषाधिकत्वं न विरुद्धम् ४८ ॥ १२३ ॥

·प्रज्ञापनो-
पारनृती-
गपद-
संग्रहणी
सावचूरि।
॥२४॥
पंचिंदिय अपजत्ता असंख ४९ चउ ५० तिदि ५१ विंदि ५२ सविसेसा।
वणपत्तेयसमत्ता असंखगुणिया मुणेयवा ५३ ॥ १२४ ॥
अपर्याप्तपोन्द्रिया अमन्यातगुणाः ४९ । अपर्याप्तचतुरिन्द्रिया विशेषाधिकाः ५० । अपर्याप्तत्रीन्द्रिया विशेषा-
धिकाः ५१ । अपर्याप्तद्वीन्द्रिया विशेषाधिकाः, यद्यपि चापर्यापञ्चेन्द्रियादयोऽपर्याप्तद्वीन्द्रियपर्यन्ताः प्रत्येकमजुला-
सगोयभागमात्रराण्डानि सूचीरूपाणि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा विशेषेणोक्तास्तथाप्यङ्गुलासस्येयभागस्य
विचित्रत्वादित्थं विशेपाधिकत्वं न विरुद्धम् ५२ । प्रत्येकवादरवनस्पतिकायिकाः पर्याप्ता असत्येयगुणाः, यद्यपि चापयो-
प्तद्वीन्द्रियादिवत्पर्याप्तबादरवनस्पतिकायिका अग्यमुलासहोयभागमात्राणि सूचीरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे
भवन्ति तावत्प्रमाणा अन्यत्रोक्तास्तथाप्यङ्गुलासयेयभागस्यासययभेदभिन्नत्वाद्वादरपर्याप्त प्रत्येकवनस्पतिपरिमाण चिन्ता-
यामलासययभागोऽसश्वेयगुणहीनो गृह्यते ततो न कश्चिद्विरोधः ५३ ॥ १२४ ॥
वायरनिगोअ समत्ता ५४ पुढवी ५५ आऊ ५६ वाऊ ५७ एमेव ।
कमसो असंखगुणिया ५८ वायरतेऊ असंपुन्ना ५८ ॥ १२५ ॥
पत्तेयवणं ५९ वायर निगोय ६० पुढवि ६१ जल ६२ वाउ ६३ तह चेव ।
सवे वि अपज्जत्ता असंखया सुहुमतेऊ अ ६४ ॥ १२६ ॥
॥ २४ ॥

·वादरनिगोदा अनन्तकायिकशरीररूपाः पर्याप्ता असोयगुणाः ५४ । बादरपृथिवीकायिकाः पर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः ५५ । पर्याप्तबादराकायिका असङ्गयेयगुणाः, यद्यपि पर्याप्तवादरप्रत्येकवनस्पतिकायिकपृथिव्यप्कायिकाः प्रत्येकमङ्गुला- सङ्ख्येयभागमात्राणि सूचीरूपाणि खण्डानि यावन्त्येकस्मिन् प्रतरे भवन्ति तावत्प्रमाणा उक्तास्तथाप्यङ्गुलासङ्ख्येयभागस्या- सहयेयभेदभिन्नत्वादित्थमसङ्ख्येयगुणत्वं न विरुद्धम् ५६ । पर्याप्तवादरवायुकायिका असङ्ख्यगुणाः, घनीकृतलोकासये- यभागवर्त्य सङ्ग्येयप्रतरगतनभःप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ५७ । अपर्याप्तवादराग्निकायिका असङ्ख्येयगुणाः, असक्येयलोका- काशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् ५८ ॥ १२५ ॥ प्रत्येकवादरवनस्पतयोऽपर्याप्ता असङ्ख्येयगुणाः ५९ । अपर्याप्तवादरनिगोदा असङ्ख्येयगुणाः ६० । अपर्याप्तवादरपृथिवीकायिका असङ्ख्येयगुणाः ६१ । अपर्याप्तवादराप्कायिका असङ्येयगुणाः ६२ । अपर्याप्तवादरवायुकायिका असङ्ख्येयगुणाः ६३ । अपर्याप्तसूक्ष्मतेजस्कायिका असङ्ख्येयगुणाः ६४ ॥ १२६ ॥ पुढवि ६५ जला ६६ निल ६७ सुहुमा असमत्त विसेस टुति कमसो उ। सुहुमागणि पजत्ता ६८ संखिज्जगुणा उ नायबा ॥ १२७ ॥ सुहुमावणि ६९ जल ७० वाऊ ७१ पज्जत्त विसेस हुंतऽसंखिज्जा । सुहुमनिगोअ अपजत्तया उ ७२ पज्जत्त संखिज्जा ७३ ॥ १२८ ॥ अभव ७४ परिवडियदिट्ठी ७५ सिद्धा ७६ बायरवणा य पजत्ता ७७ । कमसो अणंतगुणिया बायरपज्जत्त सविसेसा ७८॥ १२९ ।।

·प्रज्ञापनो-
पाइनृती.
संग्रहणी
सावचूरिस
॥ २५ ॥
अपर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिका विशेपाधिकाः ६५ । अपर्याप्तसूक्ष्माप्कायिका विशेषाधिकाः ६६ । अपर्याप्तसूक्ष्मवायु-
कायिका विशेपाधिकाः ६७ । सूक्ष्मानिकायिकाः पर्याप्ताः सजयेयगुणाः, अपर्याप्तसूक्ष्मेभ्यः पर्याप्तसूक्ष्माणां स्वभावत एव
प्राचुर्यात् ६८ ॥ १२७ । पर्याप्तसूक्ष्मपृथिवीकायिका विशेषाधिकाः ६९ । पर्याप्तसूक्ष्मा'कायिका विशेषाधिकाः ७० ।
पर्याप्तसूक्ष्मवायुकायिका विशेषाधिकाः ७१ । अपर्याप्तसूक्ष्मनिगोदा असझयेयगुणाः ७२ । पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदाः सङ्ग्येयगु-
गुणाः, यद्यपि च पर्याप्ततेजस्कायिकादयः पर्याप्तसूक्ष्मनिगोदपर्यन्ता अविशेषेणान्यत्राप्यसझयेयलोकाकाशप्रदेशराशिप्रमाणा
उक्तास्तथापि लोकासत्येयत्वस्यासत्येयभेदभिन्नत्वादित्थमल्पबहुत्वमभिधीयमानमुपपन्नं द्रष्टव्यम् ७३ ॥ १२८ ॥ अभ-
वसिद्धिका अनन्तगुणाः, जघन्ययुक्तानन्तकप्रमाणत्वात् ७४ । प्रतिपतितसम्यग्दृष्टयोऽनन्तगुणाः ७५ । सिद्धा अनन्त-
गुणाः ७६ । पर्याप्तबादरवनस्पतिकायिका अनन्तगुणाः ७७ । सामान्यतो वादरपर्याप्ता विशेषाधिकाः, वादरपर्याप्तपृथि-
व्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ७८ ॥ १२९ ॥
वायरवण अपज्जत्ता असंख ७९ वायरसमत्त सविसेसा ८०।
सविसेस बायरा ८१ सुहुमवण अपज्जा ८२ असंखिज्जा ॥ १३० ॥
सुहुम असमत्त अहिया ८३ सुहुमवणस्सइ य संख पज्जत्ता ८४ ।
सुहुमसमत्ता ८५ सुहुमा ८६ भविया य ८७ निगोय ८८ वणजीवा ८९ ॥ १३१ ॥
॥ २५॥

·वादरापर्याप्तवनस्पतयोऽसङ्ख्येयगुणाः, एकैकवादरनिगोदपर्याप्तनिश्रयाऽसङ्ख्येयगुणानां वादरापर्याप्त निगोदानां संभ- वात् ७९ । सामान्यतो वादरापर्याप्ता विशेषाधिकाः, वादरापर्याप्तपृथिवीकायिकादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८०।सामान्यतो चादरा विशेषाधिकाः, पर्याप्तापर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् ८१ । सूक्ष्मवनस्पतयोऽपर्याप्ता असश्येयगुणाः ८२॥१३०॥ सामान्यतः सूक्ष्मापर्याप्ता विशेषाधिकाः, सूक्ष्मापर्याप्तपृथिव्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८३ । पर्याप्तसूक्ष्मवनस्पतयः सङ्खये- यगुणाः, पर्याप्तसूक्ष्माणामपर्याप्तसूक्ष्मेभ्यः स्वभावत एव सङ्ख्येयगुणत्वात् ८४ । सामान्यतः सूक्ष्माः पर्याप्ता विशेषाधिकाः, पर्याप्तसूक्ष्मपृथिव्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ८५ । सामान्येन सूक्ष्मा विशेषाधिकाः, अपर्याप्तानामपि तत्र प्रक्षेपात् ८६ । भवसिद्धिका भव्या विशेषाधिकाः, जघन्ययुक्तानन्तकमात्राभव्यपरिहारेण सर्वजीवानां भव्यत्वात् ८७ । सामान्यतो निगोदजीवा विशेषाधिकाः, इह भव्या अभव्याश्चातिप्राचुर्येण वादरसूक्ष्मनिगोदजीवराशावेव प्राप्यन्ते नान्यत्र । अन्येषां सर्वेपामपि मिलितानामसङ्ख्येयलो काकाशप्रदेशराशिप्रमाणत्वात् । अभव्याश्च युक्तानन्तकसङ्ख्यामात्रपरिमाणास्ततो भव्या- पेक्षया ते किचिन्मात्राः । भव्याश्च प्रागभव्यपरिहारेण चिन्तिताः । इदानीं तु वादरसूक्ष्मनिगोदचिन्तायां तेऽपि प्रक्षि- प्यन्ते इति विशेषाधिकाः ८८ । सामान्यतो वनस्पतयो विशेषाधिकाः, प्रत्येकवनस्पतीनामपि तत्र प्रक्षपात् ८९ ॥१३१॥ एगिदि ९० तिरिवखा ९१ मिच्छदिट्टी ९२ अविरय ९३ तहेव सकसाया ९४ । छउमस्थ ९५ सजोगि ९६ भवत्थ ९७ सब ९८ सवे विसेसहिया ॥ १३२ ॥ इय अट्ठाणउइपयं संबंजियप्पवहुमिइ पयं तइयं। पण्णवणाए सिरिअभयदेवसूरीहिं संगहियं ॥१३३॥ सत

·nirl
प्रज्ञापन
पाइननी-
यपद-
संग्रहणी
सानचूरि
सामान्यत एकेन्द्रिया विशेषाधिकार, बादरसूक्ष्मपृथिव्यादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९० } सामान्यतस्तिो विशेषा-
धिकाः, पर्याप्तापर्याप्तद्वीन्द्रियादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ११। चतुर्गतिभाविनो मिथ्यादृष्टयो विशेपाधिका, इह कतिपया-
विरनसम्यग्दादिसंजिव्यतिरेकेण शेषाः सर्वेऽपि तिर्य-यो मिथ्यादृष्टिचिन्तायां चासवेगनारकादयस्ता प्रक्षिप्यन्ते तत-
तिर्यग्जीवापेक्षया चतुर्गतिका मिथ्यादृष्टयश्चिन्त्यमाना विशेषाधिकाः ९२ । अविरता विशेषाधिकाः, अविरतसम्यग्दृष्टी-
नामपि तत्र प्रक्षेपात् ९३ । सकगायिणो विशेषाधिकाः, देशविरतादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९४ । छद्मस्था विशेषाधिकाः,
उपशान्तमोहादीनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९५ । सयोगिनो विशेषाधिकाः, सयोगिकेवलिनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९६ । संसारस्था
विशेषाधिकाः, अयोगिफेवलिनामपि तत्र प्रक्षेपात् ९७ । सर्वजीवा विशेषाधिकाः, सिद्धानामपि तत्र प्रक्षेपात् ९८ ॥ १३२ ॥
इत्युक्तप्रकारेण प्रक्रमादस्मिन्महादण्डके भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य सर्वजीवाल्पबहुत्वमुक्तम् । अष्टानवतिसयानि गर्भजम-
नुष्यादीनि पदानि यस्मिंस्तत्तथा । अथ समर्थयन्नाह-इति पदं तृतीयं दिगाविसप्तविंशतिद्वारात्मक बहुवक्तव्याभिधान
ज्ञ याः श्रीअभयदेवसूरिभिः संगृहीतं बहुभव्योपकारिसारार्थसंग्रहेणेति ॥ १३३ ॥
N
॥ समाप्तेयं सावचूरिका प्रज्ञापनोपाङ्गतृतीयपदसङ्ग्रहणी ॥
॥ २६॥