Shri Jain Swetamber Khartargacch Sangh, Jaipur

Shri Nandisutrashya Churni Haribhadriya Varttischya

Malaygiri · 2011/01

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

,
श्रीविशेषावश्यकमका अमुद्रितगाथा
श्रीनन्दीसूत्रस्य चूर्णिः हारिभद्रीया वृत्तिश्चान
प्रकाशिका-युहारीवास्तव्यछिसवरचवपन्नाजीवितीर्णकिंचित्सालयन
श्रीऋषभदेवजी केशरीमरजी चेतापर सस्था, रतलाम ।
मुद्रयिता-जैनबन्धुमुद्रणालयाधिप' श्रीजुहारमल मिश्रीलाल पालरेचा इन्दौर
वीर स. २४५४
विकम स १९८४
प्राइष्ट सन १९२८
पण्य १-१२-०

मुद्रयिष्यमाणाः प्रतिपादितः, तथा च श्रीमतो हरिभद्रसूरेः मुद्रितपूर्वग्रन्थाः। दशकालिकचूर्णिः पूर्वगतकतिचित्सूत्रार्थधारकता या श्रीम- ऐन्द्रस्तुतयः उत्तराध्ययनचूर्णिः झिरभयदेवसूरिभिः पंचाशकवृत्ती गदिता आचारांगचर्णिः सावितथैव, एवं च तेषां पूर्वगतकालास- प्रकरणसमुचयः अनुयोगद्वाराणां चूर्णिः वृत्तिवर--- सूत्रकृतांगचूर्णिः मकालभावितया श्रीवीरहायनः पंचपंचा- प्राप्तिस्थानं. ज्योतिष्करण्डकवृत्तिः ३-८-० शदधिकवर्षसहसलक्षण एवं सत्तासमयो पंचाशकाघष्टशास्त्रीमूलं श्री ऋषभदेवजी केशरीमलजी, योग्यः एकादशशताब्धांभाविनोजिनभद्रा प्रत्याख्यानादि पेढी रतलाम. ध्यानशतकादिविधायिभ्योऽन्ये एवेति श्री- १-४-० धर्मसागरैः सयमेव तत्रैव पट्टावल्यां मुद्यमाणाः श्रीहरिभद्रसूरिसमयप्रकाशः ख्यातं तम एचरं कैविनदाश्चर्य, नन्दी- आवश्यकचूर्णिः श्रीमता हरिभद्रयरिणा पूर्वगतच्या- चर्णिकालस्तु लेखकादिलिखित इति न वन्दारुवृतिः ख्याने पूर्वगतानां प्रायो व्यवन्छिमत्वम- विश्वासार्हः, नस ग्रन्थमध्ये ग्रन्थ कृल्लिखितः भिहितं, परिकर्मादीनां च समूल उच्छेदः । इति न बाधः इति ज्ञापयत्यानन्दसागरः A श्रीनन्दीसूत्रस्य चूर्णिः नन्दीचूणा वीरस्तुतिः ॐ नमो वीतरागाय । सव्यसुवसधतादीण मगलराधिकारे णदिति यत्तव्या णदण णदी, नदति वा अणायत्ति नदी, नदी पमोदो हरिसो कदप्पो इत्यथ , तरस य चतुविधो पिक्सेवो, गयाओ णामठवणाओ, दव्यणदी जाणगो अणुवउत्तो, अहवा जाणग भवियसरीरवतिरित्तो वारसविस्तू यसपातो इमो भमा मुकुद मद्दल कहव झल्लीर हुडुक कसाला | काहल विलिया वसो पणवो सखो य पारसमो ॥ १ ॥ भावणदी, णदिसद्दोवउत्तभायो, अहला इम पचविणाणपरूनग पदित्ति अज्झयण, व घ सुनसेण सव्वसुतब्मतर- भूत, त प सव्यसुतारभेसु विग्घोषसमणत्यमादीय मगलट्ठ पयुज्नति, तस्स य मगलठ्ठाणावसरपत्तस्स गुरोर्वा विणेयस्स अत्यसुयगोरयुप्पा यत्य अपि उयसताणागयसुयप्पदरिसणत्य इम थैरावलिय कहेत्ता ततो से अत्य कथयति, सव्वे सुतत्या य जतो वित्थकरप्पमवा अतो भत्तीए पण्णावगसावगपाढगचिंतगा य पढमताए नमोकार करेत्ता भणति 'जयति' गाथा (*१ गाथा २ पत्रे ) सोविदियादिविसयकसायप- रीसहोयसग्गा प घाविकम्ममट्टप्पगार वा परम्पयादिणो य जेसु वा जयतिति भण्णति, जगति-खेत्तभावो तमि जे जीवे तेसिं जाओ जोणीओ सच्चित्तचित्तसीतसबुडादियाओ चतुरासीइलक्वविहाणा वा विविहपफारहिं जाणमाणो वियाणओ, अहवा नेहिं कम्मेहि जाए लोणीय उववज्जइ व जहा जाणतिति विसिट्ठो जाणगो वियाणगो, अहवा जगरगहण्णातो धम्माघम्मागासपोग्गलग्गहण, जीवत्ति सम्व- श्री वीरस्तुतिः श्री नन्दीचूर्णी ॥ २ ॥ जीवग्गहणं, जोणिनि जीपअजीप्पत्तिहाणं, जहा य जं नापज्जति विगच्छति पुर्व गा नं तस्य स जाणतित्ति बियाणगो, अनेन वचनेन फेवलणाणममलो तो सव्यभावे मध्याहा जाणतिनिग्यापितं भाति । 'गुरु' ति जगति सबमणिलोगो तस्म भगवानो तेण गुरू, कथं ?, उन्यते, गृणाति शाम्पार्थमिति गुरुः प्रीतीत्यर्थः, निरिगमणुगोयामुरपीरमार धमनमनाइ, जो या तं पुन्नर त मन्वं कप: यति तेण गुगरेर, अनेन वचनेन परोपकारित्वं प्रदर्शितं भवनि, जगा-मत्ता ताण आणंदकारी जगाणो, मयं ?, उच्यते, सलेमि सत्ताणं अवावायणोपदेमकरणत्ता, जनो भणिनं-'सले सता ण नव्या णप्परिणागेगा ण परियाण अज्जायेया'ति, विभेमतो सगीणं धम्मकपणत्ताओ आणरकारी, ततो निमेमतो भयमनाणेति, अनेन वनेन हितोपदेशस्त्य दर्शितं भवति, जगा-मत्ता से अण्णेहिं परिभषि- जगाणे रस्सइत्ति जगणायो, कह ?, उपले, गणोययणकाई कनकारिताणुगतेहिं रातो गणाको भाति, अनेन वपन सम्वपानी सणाहता दमिता । 'जगबंधु' नि जगा-गत्ता नेसि यंधू,का ?, उगने, जो आपको परस्म ना आतीवित परिचयनि मो बंधू, भग न सुधि परीसहोयमग्गादिमु विगमाणोषि सत्तेपु बंधुत्तं जपरिनयनो ण विमति अनी जगभू, अनेन वपनेन मध्यमगेमु साना दसिता भवति । 'पितामहो' ति, जो पिर पिगा सो पितामहो, गो गभगा येय मनमगाण पितामो, कथं ?, उच्यते, माजमनाप अदि- मादिलक्गणो धम्मो पिना रस्तणनातो, मो य धम्मो भगवता पीगो अती भगवं धम्मापेना, पांच मवमवाण भगवं पितामदो भाति, अनेन वचनेन धम्म पाल आदिपुरिमा (मणितं) भवति, एनीए गादार पदम पाटगरं इमं निणयमभो मालियामीन कामगनी महावी।' जिण एव यमभा जिणयमभोति संजगभारयाणो, मनो मुभाषमंगारेण किया मलति भण्गनि, बामशहिगाणं वा पुरिम- पन्छिमचलणाणं जं कगुस्येवकरणं म विधामो भण्ानि, दुपदम्म पुग एगणुकको गेव नियमो, मेमे घेर छ | किस जगा सु- 56 श्री नदीपूर्ण सपस्तुति ताण' (१२ १५) गाहा, रागदोसादिभरी जिणतो जिवेंगु या शिव्यइत्ति, समताणति सुतणाणस्थाण भगवंततो फ्भवोत्ति पसूती, अणिद्वययणपरिहारातो पछिमापि अपच्छिमो भवति, अहवा पच्छाणुपुत्याए अपतिमा योगे उसमो पच्छिमा, अपिसिहसण्णिाजीवलोगरस या, अहया सम्माविमादिसजुत्तो सनतोगरस गुरु, मह आया जस्स सो महप्पा, सो य अपम्गवरियसामत्यतो महात्मा, केवलादिविसि सद्धिसामन्यतो या महात्मा, फिप 'भद्द सन्च' गाथा ( *३ २३ ) भापतो भाविता भद्र त भगवतो भवउत्ति, लोगो अट्ठविधोवि लोग- जिक्या भवितव्यो, सेम कदर । इम सपरम रथरूपग 'मह सील' गाथा (१३४३) रहो सामन्नतो पपमहल्ययमइतो ओसितेति तस्सद्वारससीरगसहरसुसिता जस- पहाता यारसविणे तयो इदियणोइदियो य णियमो, एते अस्सा, सम्झायसो गदिघोसी, सेस कदा । सपरसव इम चकरूवा 'सजम' हा (१५४३) चिसुध्धमायचफस्स मारसवियो सजमो तुय, तप्त यारसविधो तवो मता अरगा, पारियल्लति जो याहिरसुहस्स माहिर- भूमी सा सो समत्त पत, तम्हा अण्णेहि घरगाइएहि जेनु ण सपति तम्हा ग्य जयति अपडियफ १ एय, णमो एरिमस्स चकरसेति । श्म संघसप गरमग 'गुणभवणगहण' गाथा ( *४४२) बमि पुरिसमपणयरे इमे गुणा पिंडविसुद्धिसमितिगुचिदन्वादिअभिग्गहमा- मादिपदिमा गोयरे य मादि उत्तरगुणा, तमि सपणगरे भवणा फया, भयगति घरा, नेहिं गहणत्ति गिरतर सठिया घणा, व 7 सघपुरिस- गगर अगाणगादिविचित्तमुपरयणभरिय सयोक्समियादिसम्मत्तमइयरत्यायायो मिच्छत्तादिकतवरवज्जियत्तणजो विसुद्धाओ, मूलगुण- परित्त घ से पागारो, सोय असहात्ति अविराधिको गिरचार इत्यर्थ , सेस कठप । इमपि सपस्सेव पउमरूपग 'कम्मरय' गाथा (१७४४) पम्ग एप रयो कम्मरयो अथवा ज पुत्र्य यध्ध व फम्म यज्झमाण रयो त सम्मपि जलोहमिय कल्प्यतेऽथवा पुयषध कम्म पद्ध पग्झमाण च

श्री
नन्दीचूर्णी
श्री
मंघस्तुतिः
॥ ४ ॥
-
जलोदो ततो विनिग्गतो संघपयुमो, तस्स णालो सुत एप रगणं सुतरगणं तं से पालो कतो, पंचम्महन्वया जमा, विरति दया, ते कणिपत्ति
बाहिरा पत्ता कगा, गुणा-मूलत्तरगुणा जन्म अणेगविधा तेहिं गुणेहिं अभहितस्सत्ति अधिकयोगयुक्तस्य गुणफेमरालस्स-मूलादिगुणकेसरायु-
कस्य इत्यर्थः । 'सालय' गाथा (*८-४४ ) परिधुरत्ति परिफरियरस, मिणमूरस्म धम्मकाहणपगाणतो जेण प्रपोधितं अणेगसमणसहस्सा
य से अभितरपत्ता फता, गरिसस्म संघपउमरस भद्रं भवतु। मंपन नंदरूपग 'तवसंजम' गाथा (५२-४५) संपचंदरस मियो णाम
तवमंजमा तेहिं लंपिओ, अकिरियत्ति-रिशगवारी ने राहुगुद तेहिं अधरिसोति ण मको पेत्तुं गिन्नति-सव्वकालं संकादिपिमुलं मम्ग
से जोहा, सेस कंठयं । सघरस सूररूतगतिमं 'परतित्थिय' गाला (११०.४५ ) हरिहरहिरण्यसकोगरगनारामादगो परतित्थिय'
गाथा (*१०-४५ ) तमि णाणतेयपम सुगादिणाणप्पमा पणासेति, सयोगकरणातो ग अतिगनिमति लेसति रत्मीतो मुताईगाणु-जो
यसंपुण्णस्स य इमंमि जाए संघसूरस्म भई भवनु, मेन कंठग । इस संघममुहरूनगं 'भदं धिति' गाथा ( *११-४५) उत्तनाहितरा र-
मणं सा वेला साय मेरावि भण्णति, एवं मंघममुइस घितिला गाए परिपुडोति दिनो, पापमानहायजोगकरणं मगगे परप्रवाशेपम.
ग्गादिभिन्न क्षुभ्यते, रुंदो-माईतो, सेस कटग । संग मंघम मेगख्यग, तस्म 7 पव्ययस्म इमे आसपा-पेठं गेहना उम्सितो सिला मेहासु
को मेहताय वणं गुहा गुदामु समिगिदा मुयण्णागियो गाणादिविविदितोगहिपातपिलो गिझग र मलिलता फुग य से मयूरादिपारि-
उपसोहिता अगुवधातिविल्लोवमोभितो ग मो ग सापादिगागामिता , अनरंतरेमु ग पेरुलियादिरगणमोमिनो, एतेसिं पदाणं
पडिरूवेण इमाहिं हं गाहादि अगंधागे 'सम्मइंसण' गाथा (११२-४५ ) 'णियम्' गागा (२१३-४५) 'जीवदया' गाथा (*१४-४५)
'संवर' गाथा (*१५-४६ ) 'विणय' गाया (१६-४६ ) 'णाणतर' गाया (१७-१६ ) संपरययरस मम्ममा र पइर, तं च
॥ ४॥

सघस्तुति नन्दीचूर्णी सकादिसल्लरहियत्तणयो ददति चिरवट्टिय, कह ?, निमुममाणतणयो अतीव अवगादति वुत्न भवति,एन पेढ, धम्मो विह। मूलुत्तरगुणेसु, सो दुविधोऽवि वरांति पधाणो,तत्युत्तरगुणधम्मो रयणा नाहि मडिता जे मूलगुणा ते चामीकरीर-त मुवण्ण, तम्मयी मेहला तया नुयस्म महेला गरस, 'णियमोति इदिसु अणेगविधा सो य नियमो सिलायरो, तेहि चव उस्सितो असुभज्झयमाणविरहितत्तणओ कम्मविसुरझमाणतणतो वा जलसुत्तत्थाणुसरणदो य उज्जल-दित्तिम चिंतिज्नइ तेण दित्त, त पव इति चित्तकूड तस्स णदेइ जेण वणयरजोइसभवणवेमाणिया व तेण णदण, वणति वणसड, त वल्लिविताणाणेगोमहिसतेहि य गहण पत्तयपल्लवपुष्फफलोचतेहि मणहारितणतो मणहर, गधनो सुरभिगध, सीलवणीव जम्हा सदेव णदति प्रमोदति रमवीत्यर्थ विविहलाद्धविसेसतो य मणहर सीलवण विसुदभावत्तणता य सुगध, जहा दव्यवणमड गधिण उदुमायति व्याप्त तहा मीलगधण सघरस गधुदुमायस्स किया, जपचयामण्ण सिलारुक्रगहण त कदरति भावो, जीवसु दयाकरणसुदर ज तस्स कदर, वत्य य उप्पावरले य दरितोत्ति जीवदयाकरणदपितोत्ति वुत्त भवति, को य सो?, मुणिगणो मदो परप्पादि सासणसवमयाण इदो, फथ १, सियवादओति सभावत्तणतो हे उत्ति पासपति कारण वा ते मयागसो सुत्ते भवति, ते य हेयवो धातू, ते य पगति परूषणगुहाए, सा य परूवणगुहा णाणादिरयणादिपहिं दित्ता सेलोसहिमादितोसधीहि वा दिता, सहि गुमरस सपस्स, सररोत्ति पच्चक्माण त चेव जल-सलिल, किंचि पब्वययातो इसरित उउझर, यावि सओवसमपभाचानो सयोवममिय सर, नातो परीषता खयो. पसमियसपरदगधारा तेण विरायए सोमयवित्ति । सावगजणा पउरोचि बहु प्रचुर से य गीयज्युणीए परवतिचि रहती त चेव मोराणाडगादीहि य गच्चति, जे पन्वयस्स अह समप्पदेस रुक्खा तुग च त कुहर, एव सघपव्वयस्स हाणमडवादी कुहरति, विणयकरणतातो विणयणको मुणी सो य निणयकरणतेण फुरयत घेव फुरित विजुतति-चकासिय त च ओनलति निम्मल नेण उम्परतेण सघसिहर जालियामिव रक्खिरना, . EL - श्री नन्दीचूर्णी तीर्थकर गणधरा- णामावली - संघसिहरं व पावयणिप्पुरिसा दट्टया, तत्थ य विविधालुप्पण्णसाहको कप्परक्स्वस्तारासवादिलरिफलेहि य फलभरा सद्धिदेतुठ्ठिया साधवो कुसुमिता गुणा वणत्ति दळुव्वा, मतिसुतादिणाणा वरेत्ति-पहाणा तकपेव णाणावेकलियादिरयणादिव कंता, कंता इति फतिजुत्ता. कंतादि- जुत्तत्तणयो चैव सविसएण जीवादिपयत्यसरूवावलंभता दिप्पति, णाणास मलो णाणावरणं तश्विगमतो य विगतमलं चूलामणिरिव सिहोपरि चूला, सो य णाणातिसयऽत्थसहयोवलंभगुणोहजुया जुगप्पहाणपुरिसा चूला इति, एवं संधपव्वयस्म पेढादिचूलपज्जवमाणकापियरस वंदामि विणयप्पणतोत्ति छण्हवि गाहाणं, एत्य य पदंति-एवं चरमतित्यगररस संघस्प्त गप्पणामे फते इमा अवसरापण्णा आवली भण्णति, सा तिविधा-तित्यगर० गणधर० थविरावली, तत्य तित्यगर० दंसणणं इमं भण्णति- 'वंदे उसमें' 'विमल' गाथाद्वयं (१८.१९।४७) कंट्य, परमतित्थगरस्स मा गणधरावली, 'पढमेत्य इंदभूती, बीए पुण होति अग्गि- भूतित्ति । ततिते य वाउभूती, ततो वितते सुधम्मे य ( २०-४८ ) मंडिय मोरियपुत्ते अपिते चेव अयलमाता य । मेतज्जे य पहासे गणहरा होति वीरस्स ( *२१-४८ ) एत्यं गणधरावलीतो सुधम्मातो थेरावली पव्वत्ता, जतो भण्णति 'सुधम्म अग्गिवेसाणं' सिलोगो (१२३-४८) समणस्स णं० महावीरम्स कामवोत्तरम सुधम्मे अंतेगासी अग्गिवेमायणमगोत्ने, सुधम्मरस अवामी जंबुनामे कास- बगोत्तेण, जंयूणागरस अंतेवासी पभवे कच्चायणसगोते, पावरम अंतवामी माजभवे पदसगोते, जसमदं गाथा (१२४-५९ ) सेग्जं- भवस्स अंतवासी जसभरे तुंगियायणवग्यावरचमगोत्ते, जसभरस्स अवामी इमे दो शेरा-भइयाहू बाईणतिसगोसे संभूइविजा य मादरस- गोत्ते, संभूतिविजयस्म अवामी शृलभदो गोतममगोते 'एलाबच्च' गाथा (१२५-४९ ) धूलमदरस अतेवामी इमे दो धेरा-महागिरी एकावरचसगोत्ते सुइत्थी य वामिगोते, सुहत्यिम्म मुद्वित्तमुप्पडिबद्धादगो आवलीने जहा दमासुते तहाभाणियन्या, इह तेहिं अहिगारो णत्यि ।। - श्री नन्दीचूर्णी स्थविरा- णामावली महागिरिस्स आवली अधिगारो, महागिरिस्स अतवासी बहुलो बलिस्सहो य दो जमलभातरो कासबसगोसा, तत्य बलिरसहो पावराणी जातो, तस्स युतिकरणे भणिय 'बहुलस्स सरिव्यय वदे' सरिवव्यति सरिसवयो, क्यो जुयलभि काल पडुनच जा जा सरीरपरिषट्टि अवत्या सासा पपत्तो भण्णति, 'हारियगाथा' (१२६-४९) बलिसहस्स अतेवासी साती हारियसगोत्ते, माइस्म अवासी सामग्जे हारियगोते अह- वा साम जरस ओवासी सोडल्लो कोसितसगाते 'अज्जनीयधरो'त्ति अन्नति आर्य आध वा जीयति सुत्त घाति सुत्सत्वरस अहिया वरणा- पहवि उकोस, पाठतर वा 'जीवधर'ति आर्यत्वात् जीव नवर रक्षतीत्यर्थः, अण्णे पुण भणति-सडिल्लस्स अतेवासी जीवधरो अणगारो, मो य 'अज्जसगोचोचि सडिलरस सोसो, 'तिसमुह गाथा ( २७-४९) पुचदक्खिणापरा ततो सगुहा उत्तातो पेयला, एयतरे स्वातकित्ती, सेम कठ्य, वस्स सांसो इमो भणग' गाहा (१२८-५०) कालियपुन्वसुत्तत्य भणनीति भणक', चरणकरणकिया करोतीति कारक , मुत्तत्थे य मणसा मायको झरको, परप्पवादिजयेण पवयणप्पभाषको णाणदमणचरणगुणाण च पभाषगो आधारो य, सेस कटा, तस्म सीसो इमो 'णाणमि द० गाहा (१२९-५०) कटया, तस्स सीसो 'पतु गाथा (१३०५०) बत्ति पृद्धियतो, को य मो? 'वायगवसो वायति सिरसाण काळियपुज्वमुचति घायगा आचार्या इत्यर्थ , गुरुसण्णिधे वा सीसभावेण वाइत सुर जेहिं ते वायगा, यसोति पुरिसपुथ्वपरपरेण ठितो वसो भण्णति, सो पेव जसोष जणतो सनमावजणतो व जसवसो भण्णति, सो त अणागवयसो इत्यर्थः, कस्स सो परिमो बसो?, भण्णाति, अज्जणागइत्थीण, फेरिसाणवि पुग्छा ?, भण्णाति-जीवादिपयाथपुच्छासु वापरणे सहपाहु वा पहाणाण, एव धरणकरणे, कालफरणेसु वा सबभगविकपणासु, अमरूवणाय सहा कम्मपगडिपावणाए पहाणाण पुरिसाण घडओ वायगवसो, तस्स सीसो 'जच्चजण' गाथा (३१५१) जन्मजणगाण जहा वित्तिमवुदासत्य सरवण्णण वणितो वहा सरसपकमुदियसण्णिभो य -

श्री
नन्दीचूर्णी
स्थविराणा-
मावली
॥ ८ ॥
कुन्छितओ वलओ कुवलयो सो य कण्हकायो, कुवलयं वा णीलुप्पलं, कुवलयं वा रतणविसेसो, रेवतिवायगाोति, सेमं कंठ्यं, तस्स सीसो
'अयलपुर' गाथा (*३२-५१) बंभहीवगसाहीण आयरियाण समीवे णिक्खंतो सीहवायको उत्तमवायकत्तणं च तंकालसुतसंभवं, सेसं
कंठं । तस्स सीसो 'जेसिं इमो' गाथा ( *३३-५१ ) कथं पुण तेसिं अणुयोगो ?, उच्यते, वारससंवच्छरीए महंते दुब्भिक्खकाले भत्तहा
अण्णतो ठिताणं गहणगुणणाणुप्पेहाऽभावतो सुते विप्पणढे पुणो सुभिक्खकाले जाते मधुराए महंते साधुसमुदए संदिलायरियप्पमुहसंघेण जो
जं मंभरइत्ति एवं संघडितं कालितसुतं, जम्हा य एयं मधुराय कयं तम्हा माहुरा वायणा भण्णति, सा य खंदिलायरियसंमयत्ति काउं तस्स-
तियो अणुयोगो भण्णइ, सेस कंठ्यं, अण्णे भणंति-जहा सुतं ण णट्ट, तंभि दुभिक्खकाले जे अण्णे पहाणा अणुयोगधरा ते विणवा, एगे
खंदिलायरिग संथरे, तेण मधुराए अणुयोगो पुण साधूर्ण पत्तियोति मा महुरावायणा भण्णति, ततो 'हिम' गाथा (*३४-५१) हिमवत-
पवतेण महत्तणं तुल्लं जस्स सो हिमवंतमहतो, इयरथा णार्थि अण्णो तत्तुलोति, एस मुतिवातो. उत्तरतो वा हिमवतेणं सेसदिसासु त ममुद्देण
णिवारितो जसो हिमवंतनिवारणो जमो हिमवत्तोत्ति, अतो हिमयंते महतविकमो, कथं १, उच्चते, सामत्थतो महंतेवि कुलगणसंघपयोयणे
तरइत्ति, परप्पवादिजयेण वा विसेसलद्धिसंपण्णत्तणतो वा महतो विक्कमो, अथवा परीसहोवसग्गे तवविसेसे वा धितिए ते परकमंतो अणंत-
गनपज्जवत्तणयो अणंतं वा सुतं महंत, हिमवंतणामं वंदे, सेस कंट्यं, किंच-'कालिय' गाथा (*३५-५२ ) हिमवंतो चेव हिमवंतखमास-
मणो, वस्स मीसो णागज्जुणायारितो, तस्म इमा गुणकित्तणा 'मिउमद्दव' गाथा (*३६-५२ ) अणुपुत्वी-सामादियादिसुतग्गहणाण काल-
तो य पूरिमपरियायत्तणेण पुरिसाणुपुन्वितो य वायगत्तणं पत्तो, ओघसुतं वा उस्सग्गो तच्च आयरड, सेसं कठ्यं । एयस्स सीसो भूयदिनी
आयरिओ तस्सिमा गुणकित्तणा तिगि गाशा 'वरकणय' गाहा (*३७-५२ ) गम्भत्ति पोमकेसरा, मेस कंटगं, 'अटभरह' गाहा (*३८-
॥ ८॥

श्री नन्दीतूणी स्थविरा- वली ५२) बढविणे समायोति अगपचिट्ठो यारसविधो अणगपविट्ठो य पारियओपारितो अणेगविधो सो यप्पहाणोति मुगुणितत्तणेण णिस्स- पोतिकार, सेस कठ्य, 'भूतहियत' गाथा (*३९५२) भूयहितति अहिंसा पगडाति धारेय घ अहिंसाभाव पगमता-अतीव अपगत ताए अहिंसाभावपरिणया इत्यर्थ , सैस पट्य, भूयदिनस्स सीमो लाभिच्चो, तस्स इमा युती 'सुमुणिय' गाहा (०४० ५३) मुछ मुणि- न, ति ?, भण्णति-जवित्तणेण णिच्चो, परमाणू अजीयत्तणेण मुत्ततेण यत्ति, णो दुप्पदेसादिपहि, वण्णादिप नयेहि य अणि चो, मुटुछ य मुणित सुसत्य घरेति, णिच्पकारपि स्वभावे ठिओ सम्भाषो सोभणो वा भायो स भायो सधेजमाणो या भावो सम्भायो त औउभासद, सरचरण समात्ये। इत्यर्थ , त घरोभिग्नणाम आयरिय घ, सस स्टा, तस्स लोभिजस्स मासो उमगणी, तस्स इमा थुती- अत्थमह- गाथा (*४१५३ ) मा य अत्थस्स साणी, फिविसिदृश्य ?, महत्थरस महत्यो य अणेगपज्जायमेतभिण्णो, अगवा मामगस्यो अस्यो विभासगोषि, स चपग्जववित्तीकरो य महत्यो एरिसस्स अस्थरस साणी दूसगणिति सपति मुभो ममणो सुम्ममणो तस्स मुस्समणस्स, वखाणंति-अत्यफहण तमि अथकवणे, सोताराण पहेर वाणी निळ्याणी, आहा ययाणति अणुयोगपरूयण कथण अक्खेवमादिताहि कहादि धम्मकहण, सत्य बुदाण (पूरहला) पि आगताण तस्स वाणी णिव्याणी जोति, फिमग पुण धम्मस्सरणहमागताण ?, अथवा पासमु सवणत्ति फण्णा तमु सुह जणेइति मुस्सवणा, एष (गा) यावो भण्णति, अथवा मुस्सवणा मुहम्रया इत्यर्थ , सेस काय, इमापि दुस्सगाणिणो चेय पलणथुती 'सुकुमाल' गाहा ( *४२-५४) पवयण दुवालसग गणिपिङग अस्थि सो पाययणी, गुरवोत्ति काउ प मदुपयण भणिय, सेस कटर, एन णमोकारो आयरियजुगप्पहाणपुरिसाण, विसेसग्गहणतो, इमो पुण सामण्णतो मुतविसिवाण कजति 'जे अण्णे' गाथा (१४३ ५४) फट्या, ण्य प णाणपरूवणझयण अरिहस्स देजइ, णो अणरिहस्म दिद, जतो भगिता 'सेलघण' गाथा पर्पदः श्री नन्दीचूणी ॥१०॥ (*४४-५४) पत्य अरिहो इमो कुडेसु अप्पमत्थवम्मसारित्या भावितेसु अवम्मसारित्या, तथा समेमजलूगजाहगसारित्या अरिहा, गोभेरी- आभीरीसु त पसत्योवणतोवणीता अरहा, सेसा अणरिहा, मस्स य णाणपरूपणज्झयणम्म पम्वणे परिसा जाणगादि तिविधा जाणियव्या, तत्थ जाणिता गुणदोसविसेसण्णू अणभिग्गहिता य कुस्मुइमतेमु । मा रालु जाणिग परिसा गुणतत्तिल्ला अगुणवज्जा ॥ १ ॥ दमा अजाणिया-पगतीमुद्धमजाणिय मियछावयसीहिकुक्कुरगभूता। रयणमिव असंठपिता मुहसण्णप्पा गुणसमिद्धा ॥२॥ इमा दुव्वियड्डा- 'किंचिम्मत्तगाही पल्लवग्गाही य तुरियगाही य । दुवियडिया तु एमा भणिया तिथिहा भने परिसा ॥३॥ एत्य जाणिता अनाणिता य अरिहा ॥ ण्व कयमगलोवयारे थेरावलिकमे य दंमिए अरिहेसु त दंमितेनु दूसगणिमीगो देवनायगो साधुजाणहिगहाए इणमाह- 'णाणं पंचविधं' इत्यादि (१सू.१५) अस्य व्याख्या-णाति ण्णाणं अवयोधमित्तं,भावसाहणो,गथवा णजइ अणे ३३ णाणं खओवसम- खाइतभावेण, जीवादिपयत्था णति इति नाणं, करणमाहणो, अथवा णनिति एनमिति णाणं, णाणमपि जीनोति अतिकरणमाधणो, पंच इति संखा, विधिरिति भेदो,पण्ण-पण्णवितं प्ररूपितमित्यनर्थान्तरं,अत्यनो तिसरे हिं,सुत्तओ गणधरेटिं,अथवा पण्णा युद्धी पधाणपण्णेण अवात्तं पण्णत्तं, सतदिछिणा लद्वमित्यर्थः, अथवा पहाणपण्णनो अवामं पण्णत्तं, तित्यगग्मनीवतो गणहरोई लखंति नुत्त भवति, अथवा पण्णा बुद्धी तीए आप्तं पण्णत्तं, नित्यगरगणधरायरियेहि कविग्जंत बुद्वीप पण्णतामिनि, नदित्तण अधिक णाणं नवजाइ, जे पुवमुवण्णत्या पंच- नाणभेया तेषां प्रतिपदमभ्युपगमे जहामदो, अत्याभिमुहो नियतो योगः२ सय म्यार्थिकप्रत्यगोपादानाटा भीनयोधिक, अथवा अतो सद- भिणियुज्झए तेण वाऽभिणियुद्धए तंमि वाऽऽभिणियोधिर्फ, म एप नाभिणियोविकोपयोगतोऽनन्यवासाभिनियोधिक, तथा त गुणेति तेण वा मुणेति तम्हा प मुन्ति नम्हि वा सुनीति मुरा, आत्मय वा अनोपयोगपरिणामानन्गन्नाग शृणोनानि प्रवणं, अवधीवत इत्गवधिः H

शानमदा
-
श्री
नन्दीचूणा
॥११॥
वेण पाऽधीयते तम्मि वावधीयते अवधाण वा अवधि मर्यादेत्य, ती परीपनियधणातो दवायो अपीयते स्त्यवधी , परि सवतो-
भाषेण गमप प जयण परसवो मणसि मणसो वा पजवा२ स एप णाण मणप गवणाण, तथा प गण परनयो मणसि मणमो या पाय
मन पर्याय म ण्य णाण मणपज्जवणाण, तथा आगे पावण रामो इत्पनी तर, मन्वओ आयो पनाओ मणमि मणमो वा पनाया
मणप नायो स य णाण मणप रणाण, मणसि मणसो या पया नेमु या गाण मणोपनपणाण, तथा मणसि मणमा पा पजया पनाया
वा तेमि तेमु या गाण मणपनवणाण-गमणपरायत्तीगो रोगो भेदास्या रहपगवत्ता । मणपनवमि गाणे हिरावणत्यमेवेति ॥१॥
तथा फेवलमेग सुख मालमसाहारणमणत च इत्यर्थः, णाणसहो य सनत्यानिणियोधकारीण ममाणाधिकरणो दह वो, तजहा आभिनिवाधिक
च व णाण आभिणियोधिकणाण, ण्व सव्वेसु पत्तव्य, पुन्छा य किभम परिणाणादियो प्रमो?, सत्य उत्तर भण्णाति म मकारणो उपण्णासो, इमै
य ते कारणा तुलसामित्तणतो सव्वकालापिच्छेदटितिषणतो इदियाणिधिभिभित्तत्तणयो तुमओवममपारणतणतो सध्न व्यानिधिमयसामग-
तपातो परोक्खमामण्णतणतो य, तन्भाये य मेसणाणसभवतो, अतो आदी मइसुत्ताइ कमाइ, तेमुपिय मतिपुचय सुतति पुन मतिणाण
फय, तस्य य पिढ़ता सुतति अथवा इदियाणिदियणिमित्तत्तेण अथिमिपि मति नुतेवि परोवरात्ताणमित्तमेगतो अरिहतपयणकारणत्तणतो
य सुतस्स मतिअणतर सुतति, मतिसुतसमाणकालत्तणतो मिन्छदसणपरिग्गदत्तणतो तबिरजयसाधम्मत्तणतो मामिसाहमत्तणतो सम्मत्ता
इकारेगलाभत्तणतो य मतिमुताणतर अपधित्ति भणितो, ततो छउमत्यसामिसामन्नत्तागो य पोग्गरपिसयसमभारत्तणसो य अवधिसमणतर
मणप पवणाणति, सव्यणाणुत्तमत्तणतो मव्यविमुद्धत्तणतो य विरयमामिलामण्णतणतो य त त केवल भणित ॥
सब पत समायतो दुविध प वक्म र परोक्स घेत्यादि (मू २७१) यह अपपत्त वराणतो पुत्र पचक्य पण्णविनय, इह
॥११॥

श्री नन्दीचूर्णी प्रत्यक्ष- परोक्षे समर- - ॥१२॥ जीवो अक्खो, कथं ?, उच्यते, 'अशू व्याप्ता' विति गाणप्पणताए अत्थे असइत्ति, इत्येवं जीवो अक्खो, णाणपभावेण बोधेत्ति भणितं भवति, अथवा 'अस भोजने इच्चेतस्स वा सव्वे असइत्ति अक्खो, पालेति भुंक्ते वेत्यर्थः, अक्खं पति वट्टइत्ति पच्चक्खं, अणिदियन्ति वुत्तं भवति, चसद्दातो य सो अवधिमादिभेदो दहव्यो, अक्खातो परेसु जं गाणं उप्पजइ तं परोक्खं, तं चेदं, चसहातो इंदियमणोणिमित्तं दहव्वामिति ॥ ‘से किं तं पच्चक्खं ?' (३-७५) पुच्छा, सेत्ति सः पच्चक्खणाणभेया 'किन्तं ति पारिपण्हे, कतिभेदति वुत्तं भवति, तं च किंसरूवं?, आयरिओ ' तंजहेत्येवमादि, इंदियाणं सव्वातप्पएसहि स्वावरणक्खतोवसमातो जा लद्धी तं ताविदियपच्चरखं, तं पंचविधं, (४-७६) पर आह-णणु दव्विादियावत्थियपदेसमेत्तग्गहणतो सेसप्पदेसेसु पुण उवलद्धसियोवसमा णिरत्थभावा भवंति, आयरिय आह-ण एवं, पदीवदिटुंतसामत्थतो, जथा चतुसालभवणेगदेसजालितो पदीयो राज्यं भवणमुज्जोवेति ता दव्विादियमित्तपदेसविसयपडि- बोधितो सव्वातप्पदेसोपयोगपरिन्छेययो खओवसमसाफल्लया य भवइत्ति ण दोसो, भाविदिओ य वानारपन्चक्खत्तणतो, एत पच्चक्ख, परमत्थतो पुण चितमाणं एवं परोक्ख, कम्हा ?, जम्हा परा-दन्विदिया, भाविदिगस्स य तदधिणतणतो, 'गोइंदियपच्चक्खं' ति (सू ५-७६) इदियाइरित्त, तं तिविहं, एवमादी अवहित्ति मज्जाया, सा य रूविदव्वे, सुभिरूयोत्तं वयणातो, तेसु गाणं ओधिणाणं भवपच्चइयंति (६-७६) (७-७६) भणिते, गणु ओधी खयोवसमिते भावे णरगादिभवो सो उदइए भावे कथं भवपच्चइतो भण्णति ?, उच्चयते, सोवि खयोवसमितो चेव, किन्तु सो चेव खयोवसमितो गरगदेवभयेसु अवस्सं भवइत्ति, दिलुतो पक्खीणं आगासगमणं व, एवं भवपच्चइतो भण्णति, (सु.८-७६) खतोवसमितो पुण णरतिरियाणं, तेसु णावस्मं उपज्जइत्ति, सगोयसमभावे केई, खयोवसमसरूवं च सुते णेव भणियं, 'को हेतु' सि इदि सो य खयोवसमो गुणमंतरेण जहा गगणम(म)न्छादिते अधापयित्तित्तो छिरेणं दिणकरकिरणब्व विणिास्सित- ॥१२॥ MISS

अवधिज्ञान
जी
नन्दीचूणा
.
तध्वमुज्जोवति तथा अवधिआपरणसयोवसमे त अवधिभो अधापचितितो विण्णातो, 'गुणपडिवन' इत्यादि, उत्तरत्तरचरणगुणविसुझ-
माणवेवसातो अवधिणाणदसणावरणाण खयोवसमो भवति, तक्रपयावसमेण अवधि उपजड, 'अणुगामियति अणुगमणसीलो अणुगामितो
तदावरणस्खयोरसमातप्पदेसविसुद्धगमणत्तातो रोयण या, अनगतति जला जलत पव्वतत पव्वता, अविसिहो अतसहो, एव ओरालियस-
रोठित गवति गठ, व च आतप्पदेमफ्ड्डुगावहि एगदिसोवलभातो य अतगतमोहिणाण भण्णति, अथवा सव्वातप्पदेसविसुद्धेमु. ओरा-
लियसरीरगतेण एगदिसिपासण गतति अतगत भण्णति, अहवा फुड परमत्यो भण्णति गदिसावधिउवलखेत्तातो सो अवधिपुरिसो अत-
गतोति जम्हा तम्हा अतगत भण्णति, म सगत पुण ओरालियमरीरमझफ्गविमुद्धीतो सम्बदेसविसद्धीतो वा सम्वदिसोवळभक्षणतो मज्म-
गतोत्ति भण्णति, अथवा उपर दिखेत्तस्म वा अवधिपुरिसो मन्यगतोत्ति, 'उ' त्ति दीविता 'चुडलिति तणपिंडी अग्गे पज्जलिता
आलात विदारय जलत मणि वा नलिंति 'जोइ 'त्ति मल्लगादिग्नि अगाणे जळत 'पदीयोति दीवतोत्ति पुरतोत्ति-अग्गयो 'पणोलण'.
नि णुद प्रेरणे हत्यहियस्स डडगठितस्म वा परपरेण नुदग्नित्यर्थ , 'मग्गतोति पिठ्ठतो 'अणुकडणति हत्यगहितस्स डडगगाहियस्स वा अणु
पाया बढणति, पामतोत्ति दारिणे पा चामे ग पामे दोसु वा सय जमरहित परिकट्टिय' वि हत्य०दहगठित वा परिपासओ ठितस्स कट्टण,
सीमो पु षधि 'जतगतस्म य' इन्चादि, आयरिग आह पुरतो, उच्चादि, सव्वतात्ति-मवासुवि दिसिविदिसासु समता इति सव्वातप्पदेसे
मुवा विमुपदुगेम, वा, अहवा सन्तोत्ति सव्वासु दिसिविदिसामु सव्वातप्पदेसफ्ड्डुगेसु त, स इवि गिद्देसो अवधिपुरिसरस, मता इति
णाता, अड्या सम द पायो तुष्टा अत्ता इति प्राप्ता इत्यर्थ , गच्छतमणुगच्छत्ति, अणाणुगामित सकलापडिबद्धट्टियपदीको-
व्य तम्म य रोत्तावेससयोवसमराभेण अशाणुगामिन, पेरतति समतयो अगणीपासेण तरस य जोइरसा सन्वदिसिविदिसासु
॥१३॥

अवधिज्ञानं नन्दीचूणों ॥१४॥ समंता परिबोलणति-पुणो२ इतोर परिसफाणं । यद्वंनं बुद्दी तं पुवावस्थातो उवरुवरि बद्रमाणति, तं च उस्सणं चरणगुणविसुद्धमवेस्पत्तणतो पसत्यज्यवसाणढाणात जन्दि पसत्यालिस्सामणुगता भवंति, पसत्यदव्यलेमाहिं अणुरजियं चित्त पसत्यज्यवसाणं भण्णा, पसत्यझवसाणातो य चरणातो य चरणातविसुदीतो य चरणपन्चतलदीणं पड्डी भवति, इमाओ य जहण्णमुमोसविमझमोहिवडिदसणगाहाओ जहा पेढियाए, हाणित्ति हस्समाणं पुव्यावस्थातो अधोऽधो हत्समाणे, संच पडमाणविपक्रयतो भणितत्र्यं, अप्पसत्यलेम्सोवरंजित चित्तं अणेगा- सुभत्यचिंतणपरं चित्तं संकलिलु भण्णाति, उप्पणोहिणाणस्म पुणो पातोत्ति परियाती माव इत्यर्थः, तं च खेत्तपिसेसोवलंभेण भण्णति, ते य इमे-असखयगुलभागादीया, दुप्पभिति जाव णपत्ति अंगुलपुहुत्तं भणति, दो हत्या कुच्छी, पडिवातिणो जाय उबोसो लोगमेत्तर वा, अप- डिवादित्ति सोचि येत्तरिमेसोवलंभातो चेव णज्जइ, अतो भण्णति-अलोगस्स एगमावित्ति, अविपदत्यो मंभावणे, किमुत दुपदेसादिउवलंभे इत्यर्थः, वित्थरेण खयोवमाविसमतो अमरोज्जाविहमोहिणाणं, ओहिमादिगशिपज्जयमाणं वा चउद्दसविधवित्थरो, ते पहुच्च इम चविहं समामतो भण्णति, 'दन्यादि ' दवाओ ओधिणाणी अहणेणं तेगाभासंतरे अणते दवे उवलभइ, कोसतो सव्वरूपिव्वाई, जाणइ- त्ति णाणं, तं च विसेसग्गाहगं तं गाणं, सागारमित्यर्थः, सेति दसणं, तं प जं सामण्णग्गाहगं तं दसणं, अणागारमित्यर्थः, सेत्ते कालतो य सुत्तसिखं, भावतो ओधिणाणी जहणेण अणते भावे उवलभइ, उफोसतोपि अणते, जहण्णपदातो उकोसपदं अणंतगुणं, उनोसप- देधि जे भाषा ते सव्वभावाणं अणंतभागे वहति, ओधी भव(*५६-९८) गाहा-नव्यतो बहुविकप्पा परमाणुमादियविसेसतो, येत्ततोवि अंगुल- असंखेयभागविकापादिया, कालतोवि आवलियअसंसेजभागादिता, भावतोषि यण्णपाजवादिया । मणपज्जवणाणमिदाणिं, तस्स सरूवं वष्णिवमादीप, इदाणिं मामी विसेमिन्जर पुब्बसुत्तेहिं--- ।। १४॥ CER मन पर्यव नन्दीचूर्णी 'किं मणुस्म' (१७९९) इत्यादि, समुन्छिममणुस्मा, गम्भवतियमणुस्साण चेव व तपित्तादिसु सभवति, कम्मभूमगा पचसु भरहेसु पचमु एरवएसु पचम महाविदेहेसु य, हेमवादिसु मिहुणा ते अम्मभूमगा, सिण्णि जोयणसता लवणजलमोगाहित्ता घुलहिमवतसिहरिपाद- पदिद्विता एगोरुगादिकउप्पण्ण जतरदीधिगा, किं पज्जत्ताण अप जत्ताणति पन्नतीणाम सत्ती, सामस्थतो य पुग्गरदव्योवचया उत्पन्ना, ताओ य छप्प जत्तीओ,ता आहार०सरीर०इदिय०आणपाण०भासागणपजत्ती पति,तत्य एगे िदयाण चररो,विगलिदियाण पच,असणीण सदवहा- रतो पच घेव, मण्णीण च छ, तत्य आहारप जत्ती गाम स्वररसपरिणाममति, आहारपज्जत्ती सत्तधातुतया परिणामसत्ती सरीरपज्जती, पचहमिदियाण जाग्गा पोग्गला रिचिणि अणा भोगनिव्वत्तितवीरियकरणेण तन्मावापायणसत्ता इदियपज्जत्ती,(उस्सास) पोग्गल नोगाणापाणूण, मासा जोग्ग गहणणिसिरणसत्ती भामापज्जत्ती, मण नागे पोग्गले घेत्तण मणत्ता परिणामणणिसिरणसची मणपज्जचि, एताओपनसीओ पनत्ती- णामकमोदएण निव्यत्ति पति, ना जेसि अस्थि ते प उत्तया, अपजरायणामकम्मोदएण अणिहिता ता जेसि ते अपज्जत्तया, अप्पमत्तसजमा जिणकप्पिना परिहारविसुद्धिया अधालिंदिया पडिमापडियण्णगा य, एते सतलोनयोगोवउत्तत्तणतो अप्पमत्ता, गन्छयासिणो पुण पमत्ता, कण्हुइ अणुवयोगसमपवातो,अथया गच्छयासी जिग्गता य पमत्तावि अपमत्तावि भवति,परिणामयसतो,विपत्तरसेति आमोसधिमादिअण्णयरइडिपत्तस्स मणपज्जवणाण उप्प नइ, अथवा ओधिणाणिणो मणपज्जवणाण उप्पज्जति, अण्णे नियम भणाति, जुमती उज्जुमती, सामण्णग्गाहिणित्ति भणित होति, एस मणोप जयविसेसोत्ति, उस्मण्ण विसेसेइ विसुद्ध उवलभति, णातीव यहुविसेसविसिह अत्य उवलम्मइत्ति भणित होति, घटोऽन गेण चितिउत्ति जाणइ, विपुला मती विपुरमती, बहुविसमग्गाहिणित्ति भाणित भवति, मणोपज्जायविसेस जाणति, विट्ठवो जघाऽणेण घडो चिंतितो, त प देमकालाअिणेगप नायविभेमतिमि तणनि, अहवा रिजुविउलमत्तीण इम दल्लादीहि विसेससरूव भण्णति सणिणा मणतेण

श्री
नन्दीचूर्णी
क्षुल्लक-
प्रतरादि
॥१६॥
माणिते मणोखंधे अणंते अणंतपदेसिए दव्वद्वत्ताए तग्गए. य वण्णादिए भावे मणपज्जवणाणेणं पक्खं पेक्खमाणो जाणशत्ति भाणितं, मणियत्थं
पुण परक्खंणा पेक्खइ, जेण मणणं मुत्तममुत्तं वा, सोय छउमत्थो तं अणुमाणतो पेक्खइत्ति,अतो पासणता भणिया,अहवा छउमत्थस्स एगविधखयो-
वसमलभे विविधोवयोगसंभवो भवति, जाहत्थे व रिजुविपुलमतीर्ण व ओवयोगो, अयो विसेससामण्णत्येसु उवउज्जतो भण्णति पासइत्ति
भणितं ण दोसो, विपुलमती पुण दव्वयाते वण्णादिएहि य अधिगतरं जाणतीत्यर्थः, उवरिमहडिल्लाई खुड्डागपतराइंति इमस्स भावणत्थं इमं
पण्णविज्जइ-तिरियलोगस्स उड्डाहो अट्ठारसजोषणसत्तियस्स बहुमज्झे एत्थ असंखेज्जअंगुलभागमेत्ता लोगागासप्पयरा अलोगेण संवटिया
सव्वखुड्गयरा खुडागपयरात्ति भणिता, ते य सव्वतो रज्जुपमाणा, तेसि जे य बहुमज्झे दो खुडागप्पयरा, तेर्सिपि बहुमज्झे जंबुद्दीवे
रयणप्पभपुढविबहुसमभूमिभागे मंदरस्स बहुमज्झदेसे पत्थ अट्ठप्पदेसो रुयगो, जतो दिसिविदिसिविभागो पवत्तो, एतं तिरियलोगमझ, तातो
तिरियलोगमझातो रज्जुपमाणखुडागप्पतरोहितोवरि तिरियं असखेयंगुलभागवुड्डी उवरिहुत्तोऽवि अंगुलसंखेयभागारोहो चेव, एवं तिरियमुवरि
च अंगुलसंखेयभागवुड्डीए ताव लोगवुड्डी तव्वा जाव उड्डलेागमज्झं, तओ पुणो तेणेव कमेणं संवट्टो कायव्वो जाव उवरि लोगंतो रज्जु.
प्पमाणो, ततो य उडलोगमज्झायो उवरि हेठा य कमेण खुडागप्पतरा भाणितवा जाव रज्जूप्पमाणा खुडागप्पतरत्ति, तिरियलोगमारज्जूप्प-
माणसुहागप्पतरोहितोवि हेठा अंगुलासंख्येयभागवुड्डी तिरियं अधोऽवगाहेणवि अंगुलस्स असंखभागो चेष, एवं अधोलोगो वड्डेयव्वो
जाव अधोलोगंतो रात्तरज्जुओ, सत्तरज्जुपयरेहितो उवरुवारकमेण खुड्डागप्पतरा भाणियव्वा जाव तिरियलोगमारज्जुप्पमाणा खुशगप्पतरत्ति।
एवं सुहागपरूवणे कते इमं भण्णति-उवरिमत्ति य लोगमज्झतो अधो जाव णव जोयणसते जाव इमीए रयणप्पभाए पुढवीए उवरिमखुट्टागप-
तरसि भण्णति, तनधो अधोलोगे जाव अधोलोइयगामवत्तिणो ते हेट्ठिमखुशगप्पतरत्ति भण्णंति, रिजुमती अधो ताव पासतीत्यर्थः, अथवा
॥१६॥

मन पर्यव
नन्दीनू
अधोलोगस्स उवरिमसुहागप्पतरा तिरियलोगस्म हिट्ठिमा गुहागपतराते जाय पश्यतीत्यर्थ , अण्ण भणति उपरिमात्ति अधौलोगोवरि ठिता जेव
उपरिमा, ये यते ?, उन्मत, सम्वतिरियोयवत्तिणो तिरियलोगस्म या अहो जयसययचिणो ताण चैव जे हिटिमा ते जाव पश्यतीत्यर्थ , इम णो
घडइ, अहोरोहयगाममणपज्जवणाणसमववाहलतणतो, उक्त च इहाधौलाकिकान मामान्, तियगोकविवर्सिन | मनोगतास्त्वसौ भावान्, वेत्ति
वार्तामपि ॥१॥ अड्डपतिनगुळग्गहण उस्सेधअगुल माणेण उ, कह पाना ?, उच्यते, 'उस्सेधपमाणतो मिणसु देह' ति वयणावो अगु-
दिया य जेषिष्पमाणा ने सव्ये देहनिष्पण्णा इति, णाणपिसयत्तणतो य, दो सा० रिनुमतिपचोपलभप्पमाणातो विपुल्मती अमहिय-
तराग उपमहात, पगदिसिपि अभाहयसभवो भवइति समततो जम्हा अमहियति तम्हा विपुलतराग भण्णति, अथवा जधा जोड्डो
पडातो पलाधारत्तणतो अन्महिअतो सो पुण नियमा घडागासखेतेण विपुलयरो भवति, एव विपुलमती अन्महिततरागमणोलद्धिजीव-
दव्याधार खेत जाणति, त प गियमा विपुलयर इत्यर्थ , अहया आयामयिकसभेण अव्भदियवराग बाहलेण विपुलयर येत्त उपलभव
इत्यर्थ , अहवा दोवि पदा एगट्ठा, विशिष्टविधिहविसेसदेसगो तरसहति यथा मुक्क सुकतर इति, किं च जहा पगासगदव्यविसेसतो सेत्तविसुद्धि
विसेमी लक्खिाइ तथा मणपनवणाणापरणविसेसातो रिजुमणपज्जविणाणसमीवातो विपुलफामणपज्जवणाणी विसुद्धतग्ग नाणति, मणपस्नप-
गाणावरणरययोवसममत्तलभवणतो पा वितिमिरतरागति भण्णाति, अवा पुव्यवद्धमणपज्जवणाणावरणग्ययोवममलभमुत्तमलमत्तणतो विसुद्धति
माणित, तस्मवावरणस्म पसरमाणसमावत्तणतो पुवपद्धस्स तु अणुइयत्तणतो वितिमिरतरागति भणति अहवा दोऽवि एवे एगद्विता पदा
७ मणपनपणाणस्म, सेस कठा । इटाणि केवलणाण भण्णति-मणपन्नवणाणाणतर सुत्तकमुदिद्वत्तणवो विसुद्धिलाभुत्तरमयो य केवल भणति-
'से कि त केले त्यादि स्त्र, (१९-११७ ) केवलणाणअभेदेषि भेदो भवमिद्धावत्यादिपहि अणेगधा इमो काजइ, मणुरमभवठि-
.
॥१७॥

सिद्धभेदा:
श्री
नन्दोचूण
॥१८॥
तस्स जं केवलणाणं तं भवत्थकेवलणणं, चसो उस्सण्णे, भेद ओसणे, सव्वकम्मविमुको सिद्धो तस्स जणाणं तं सिद्धकेवल०, (जागो-मणा-
दिवावारजुओ अजोगी रुद्धजोगो सावटितो तस्रा जं गाणं तं अयोगिभवत्यकेवलणाणं, पढमसमयो केवलणाणुप्पत्तिसमयो चैव, अप
ढमो वितियादिसमयो जाव सजोगि स्स चरमसमयेत्यर्थः, अहवा एसेवत्यो समयविकप्पेण अण्णहा दंसेज्जइ, सजोगिकालचरमसमए
चरिमोत्ति पच्छिमो, ततो परं अयोगी भविष्यतीत्यर्थः, चरिमो ण भवति, चरिमस्म आदिसमयतो आरम्भ ओमत्थगं गेज्झ । तत्थ सिद्भकेवल-
णाणं दुविध-अणंतर जाव पढमसमयो साव अचरमो भण्णति, एतेसु जं गाणं तं अचरमसमयभवत्थकेवटणाणं, सेस कंठ्यं । 'से कि तं सिद्ध-
केवलणाणे' त्यादि सूत्रं ( २०-११३) तत्थ सिद्धकेवलणाण दुविध-अणंतरं परंपरं, तत्थ अणंतरं णो समयतरं पत्तो, सिद्धत्तप्रथमसमय
इत्यर्थः, ते पंचदसविधा तित्थसिद्धाइया. तित्थसिद्धा इति जे तित्थे सिद्धा ते तित्थभिद्धा, तित्थं चाउव्वण्णो समणसघो पढमादिगणधरो वा,
भणितं च आरिसे-तित्यं भंते ! वित्थं अरहादि तित्थ?, गोयमा ! अरहा ताव तित्थंकरे, तित्थं पुण चाउठवण्णो समणसंघो" तंमि तित्थकाल-
भावे उप्पण्णे ततो वा तित्थकालभावातो जे सिद्धा ते तित्थसिद्धा, अतित्थं चातुवण्णसंघस्स अभावो तित्थकालभावस्स वा अभावो तंभि अतित्थ-
कालभावे अतित्थकालभावतो वाजे सिद्धा ते अतिल्लसिद्धा, तं च अतित्थंकरे तित्थे वा अणुप्पण्णे जहा मरुदेविसामिणीप्पभितयो, रिसभादयो
तित्थकरा ते जम्हा तित्थगरणामकम्गुदयभावे ठिता तित्थगरभावातो सिद्धा तम्हा ते तित्थगरसिद्धा, अतित्थकरा-सामण्णकेवलिणो ते गोयमादि
तमि अतित्थकरभावे ठिता अतित्थकरभावतो वा सिद्धा अतित्थकरसिद्धा, स्वयमेव बुद्धा स्वयंबुद्धा, सयगप्पणा, जे वा जाइसरणादिकारणं पहुंच
बुद्धा, स्फुटतरमुच्यते बाह्यप्रययमतरण ये प्रतिबुद्धास्ते स्वयंयुद्वा, ते य दुविधा-तित्थगर तित्थगरवतिरित्ता य, इह वइरित्तेहिं अधिकारो, किं च
स्वयंबुद्धस्स वारसविहोवि उवधी भवति पयाधीतं से सुतं भवति व णवा, जति से णथि तो लिंग णितमा गुरुसण्णिधे य पतिवज्जद, एत्मैव
॥ १८॥

सिदभेदा श्री नन्दीची विहरद, अथ पुज्वाधीतसुतसमवो अस्थि तो से लिंग देवया पयच्छइ, गुरुसणिधे वा पहिवनइ, जइच एगविधारपविचरणजोग्गोबाधा वा साता एको रेष विदरइ, अण्णदा गच्छे विहरतीत्यर्थ , एयमि भावे ठिता सिद्धा एतातो वा मायाता सिद्धा। पत्तेयबुद्धा पत्तेय बाहा पृषभादि- कारणमभिसमीक्ष्य युद्धा प्रत्येकचुदा, यहि प्रत्यय प्रतियुद्धाना च पत्तेय णियमा विहाये जम्हा तम्हा यते पचेयबुद्धा, जपा करकडुमादतो, किंप पत्तेययुद्धाना जहण्णेण दुविधा उफोसण णयविधो उवधी णियमा पाउरणयग्नो भवति, किं च-पत्तेययुद्धाण पुन्याधीत सुत गियमा भवति, जहण्णेण पधारसमा उपोसेण भिण्णदसपुवा, लिंग च से देवया पयच्छति, लिंगग्नितो या भवति, जतो य भणित 'रुप्प पत्रेययुद्धा' इति, एयमि भावे एतातो वा सिद्धा पत्तेयबुद्धसिद्धा । युद्धबोधिना जे सतयुद्धर्हि वित्यगदिएहिं वेधिता पत्तेययुद्धहिं वा कपिलादिएहि बुद्ध- घोहिवा, महवा युद्धवोडिएहि घोहिता बुद्धघोधिता, एव मुधम्मादिएहि जरुणामादयो भवति, अहवा युद्ध इति प्रतिवुद्धा तेहिं प्रतियोधिता बुद्धयोधिता प्रमवादिभिराचार्य , एतम्भाये ठिता एतातो या सिया बुद्धयोधितसिद्धा, दवरिंग प्रति रजोहरणमुहपत्तिपडिग्गहधारण साटंग, एयनि ६ वलिंगे ठिता सलिंगसिद्धा , तायसपरिव्यायगादि कसायमादि दव्यलिंगठिता सिद्धा अण्णलिंगसिद्धा, एर गिहिलिंगवि केसादिअल करणादिए वरिंग ठिता सिद्धा गिहिलिंगसिद्धा, इत्यालिंगति इत्याए लिंग, इत्थीए उवरक्सगति वुत्त भवति, ते सिविध-वेदो सरीर- णियित्ती यत्थ या, इ६ सरीरणिवत्तीए अधिकारी, ण वेदणपत्यहि, तत्थ वेदे कारण जम्हा सीणवेदो जहणेण अतोमुहुत्तावो कोसेण सूणपु वयोडितो, णेवत्यस्स त अणियतत्तणतो, वम्हा ण तेहिं अधिकारी, सरीरमारणनिव्यत्ती पुण णियना पेव उपयतो णामफमुदयाओ च मयति, तमि सरीरणिन्वतिलिंगे ठिता सिमा तातो वा सिद्धा इथिलिंगसिद्धा, एव पुरिसणपुसगलिंगावि भाणियव्या, एपसिद्धति एकमि समवे एफो चेय सिद्धो, अणेगनिद्धति एफमि समए अपेगे सिद्धा दुगादि जाव अट्ठमनति, भणित च-चचीसा अडयाला, सट्ठी वारत्तरी य ॥१९॥ 2 सिद्धभेदाः श्री नन्दीचूर्णी ॥ २०॥ २- ॐ -- - योद्धचा । चुलसीती छण्णउती दुरहित अछुत्तरसयं च ॥१॥ चौ० गणु पते पण्णरस भेदा विभेदठिता अपणोगणिरवेस्सा ण भवंति, कथं पंचदस भेदत्ति पण्णत्ता ?, आचार्य आह--णणु तित्थपुरिसविभागुप्पण्णाणुप्पण्णा कालभेदयोर्वा दो भेदा परोप्परविरुद्धा, एगाणेगादि एककाल- सहचरित्तासहचरित्तत्तणो भिण्णा, सयंबुद्धादयोवि णाणावरणखयोवसमावेसेसा य पडियोधविमेसतणओ, थीति विसिद्धा, एवं तित्थादिता- ण अण्णेण लक्खणसहावठिताणं पंचदस भेदा पण्णत्ता, किं च जहा मतिणाणतत्यादियाण चरिमपज्जवसाणाणं अण्णोण्णाणुवेखेन्ताण भेदो इदंपि जइ तथा तो को दोसो ?, कि च- णाणाणयाभिप्पायत्तणत्तो सुत्तस्स य अणेगगमपज्जायत्तणतो अभिधाणभेदत्तणतो य पंचदस- भेदकरणंति ण दोसो । इदाणिं तं चेव सिद्ध केवलणाणं समयभेदतो अणेगधा विसेसिज्जर-पढमसमयमिदस्स जो वितियसमओ तमि सिद्धो सो परो तस्सविय अण्णो एवं परोप्परसिद्धकेवलणाणं भाणियव्वं, तच्च अपदमसमय इत्यादि, नास्य प्रथमः समयो विद्यत इत्यप्रथमः, द्वितीयसमयसिद्ध इत्यर्थः, स च परंपामिद्धिविसेसणस्स प्रथमतः स परतो बितियादिसमया भाणितव्वा । तं सवपि चउन्विई दव्यादि, तं० सव्वदव्वा, दबत्ति धम्माधम्मागासादयो,तेहितो जीवदव्या अणंतगुणा,लहितोवि पुग्गलदव्या अणंतगुणा,एते मने सरूवतो जाणति, भावावि दुविहा-जीवाजीवा, सेत्तंपि लोगालोगभेदभिषणमणंतरूवं जो जाणा, कालंपि समयावलियादिगं तीयमणागतं सव्वदा सरूवयो सन्वं जाणति, भावावि दुविहा-जीवभावा अजीवभावा य, तत्य जीवभावा कंमुदयसतत्तपरिणामितलक्षणा गतिकसायादिया कंमुदयलक्सणा अणेगविधा, उबसमसयग्वयोवसमजीवसतत्तलक्खणा अणेगविक्षा, परिणामिया र जीवभब्वाभवत्तादिया, जविसु अमुत्तदव्वेसु ५म्मा- धम्मागासा गतिठितिअवगाधलक्खणा अगरुलहुगा य अणंता, पुग्गलदव्या य सुटुमघायरविस्ससापरिणता अभिदधणुमादिता अणेगविधा, परमाणुदुअणुगादीणविणाइपज्जवा एमादिता अणंता, एते दव्यादिचा सव्वे सम्बद्धा सव्वा सम्वकालं उवउत्तो सागाराणागारलस्बोह -- ॥२०॥ । --- -- -

पी
नन्तीचूर्णा
दर्शनोप-
योग वाद
॥२१॥
णाणदसणेहि जाणति पासइ य, इत्य केनलणाणदसोवयोगहि बहुया समयसभाब आयबुद्धीए पकप्पिवा इम भगति-
कई भणति जुगव नाणइ पासइय फेवली णियमा । अण्णे एगतरिय इच्छीत मुतोवदेसेण ॥ १ ॥ अण्णे ण चेव वीसु दसणमिग्छति
जिणवरिदस्म । जघिय फेवल्णाण त चिय मे दसण येति ॥ २॥ तस्थ जे ते भगति जगव जाणइ पासइ ते इम उववत्ति उवदिसति
'ज केवलाइ मादी अपजवसिताइ दोषि मणिताइ । ता ति केइ जुगव जाणइ पासइय सम्वष्णू ॥३॥ इधराऽऽणिहणत्ता मिच्छावरणक्खओ-
नि व निणरस । इयरेतरावरणना अथवा गिकारणावरण ॥ ४ ॥ तध य अमवण्णुत्त असव्वदरिसत्तणप्पसगो य । एगतरोवयोगे
जिणरम दोसा बहुविधीता ॥ ५ ॥ एष बहुधा भणित आगमवादी सत्तर दम आह 'भण्णति भिण्णमुहतोपयोगपालेवि तो तिणाणि
स्म । मिच्छा छावट्ठीसागरोवमाद बयोवसमो ॥ ६ ॥ उधा छउमत्थस्स मतिसुतायधिणाणेमु अतमुहुतो कालोक्योगसभवो उपयोगाणु
वयोगेण य ( छा ) वट्ठी सागरा से लितिकालो दिवो तथा जति निणस्म णाणदसणासादिअपज्जवसाणा उवयोगाणु
पयोगेण मपति तो को दोसो १, जति ण्य वे गाणुमय तो इम ते फथ अणुमत भविस्सति ?, 'अथ णवि एव तो मुण जहेव खीणतराइओ
अरहा । सवेऽवि अतण्यापयमि पचप्पगारम्मि ||७॥ सतत न देइ लमइ व भुनइ उपमुई व सव्वण्णू । फरनमि देइ लभइ व मुमति
व तथैव इयपि ॥ ८॥ तस्स लभतरस व उवभुनवस्स व जिणस्स एम गुणो । सोणतराइययत्ते ज से विग्घ ण सभषति ॥ ९ ॥
उपउत्तरसेमेव य गाणीम व दसणमि व विणरस । खीणावरणगुणोऽय ज कसिण मुणइ पासइया ।। १० ।। पुणो पर आ-पासतोऽविण
आणति जाणव न पासती जवि जिगिंदो । एव न कयाइवि सो सध्यण्णू सव्वदरिसी य॥ १५॥ अनोत्तर आचार्य आह 'जुगवमजाणतोबिहु
चतुहिवि णाणेहिं वह व चतुणाणी । मण्णइ तथैव अरहा सव्वष्णू सव्वदरिसी य ॥ १२ ॥ पर एवाह-'तुल्ले उभयावरणक्खयमि पुवयर
॥२१॥

श्री
नन्दीचूर्णी
केवलज्ञान
दर्शनोप-
योगवाद:
॥ २२॥
मुब्भवो कम्स? । दुविहुवयोगाभावे, जिणस्स जुगवंति चोदेति ॥ १३ ॥ उत्तरं आचार्गाह-भण्णइ न एस गियमो जुगवुप्पण्णेसु
जुगवमेवेह । होयव्वं उवयोगे, एत्थ य सुण ताव दिलुतं ॥१४॥ जह जुगवुप्पत्तीवि सुत्ते सम्मत्तमतिसुतादीणं) णत्थि जुगवोवयोगो सव्वेसु
तथेव केवलिणो ॥ १५ ॥ किच-भणियंपिय पण्णत्तीपण्णवणादीसु जह जिणो समयं । जं जाणती ण पासर तं अणुरयणप्पभादीणि ॥ १६॥
जे भणवि केवलणाणदसणाण पगत्तं ते इमं हेतुजुत्ति भणति-जह किर खीणावरणे दंसणणाणाण संभवो ण जिणे। उभयावरणातीते तह केवलदं-
सणसावि ॥ १७॥ एस ते हेतुजुत्ति तहा अत्थणं ण संसहइत्ति उत्तरे हे उजुत्ती ण चेव भण्णति, देसण्णाणोवरमे केवलनाणस्स संभवो
भणितो । दसईसणविगमे तह केवलदसण होतु ॥१८॥ आचा० संसह तहा उत्तर हेउजुत्तीय चेव भणति-'देसणाणोवरगे जह केवलणाणसंभवो
भणितो । दसईसणविगमे तह केवलदसणं होइ ॥ १९ ॥ अह देसनाणदसणविगमे तव केवलं मयं नाणं । न मयं केवलदसणमिच्छामेत्तं
णणु तदेव ॥२०॥ किंच--भण्णइ जहिणाणी जाणति पासति य भासितं सुत्ते। न रा नाम ओधिदसणणाणगरं तह इमपि ॥२१॥ एवं
पराभि'पाए पडिसिद्ध एगंतरोवयोगता सिद्धा, तहविमं भण्णति--जह पासउ तह पास पासइ सो जेणेह दसणं तं से । जाणइ जेणे अरहा
वं से णाणत्ति घेत्तव्यं ॥२२॥ किंच--सिद्धाधिकारे एगंतरोवयोगर्दसिगा इमा पाहुडा गाहा–णाणमि दसणमि य एत्तो एगयरबगि उवउत्ता।
सव्वस्स केवलिरसा जुगवं दो नथि उवयोगा ॥ २३॥ किंच--भगवईए उवयोगो एगतरो पणुवीसइमे सते सिणायस्स | भणितो
विगडत्थोजिय छठ्ठदेसे विससेउ ।। २४ ।। किश्च 'फस्स व णाणुमतमिणं जिणस्म जति होज दोषि उवयोगा। णूणं ण होति जुगवं
जतो णिसिद्धा मुते बहुसो ॥ २५ ॥ अथ सव्वदव्य गाथा ( *५-१३४ ) 'केवलणाण' गाथा (*६०-१३९)
एताओ जहा पेढियाए, सेसं कटपं । इदाणिं कमागतं बहुवतव्वं परोक्वं भणति-से किं तं, (* २४-१४०) अक्या
-
॥२२॥

परोक्ष
.
रिसमा परा गेमु 7 TT त परोक्य मतियो परोनमात्मन , परनिमित्त्वात् अनुमाषत् , गणु मुते इदियपच्चक्न भणित,
नpril
परया, सस्पमिग, एत्य 7 दियमपणेहि यहिलिंग एप समुपनायर नमेगोणेष इवियाण अत्तणो य परोक्स, अणुमाणतणओ,
॥२३॥पायो अगिया, जपु सग दियमणोनिमित्त त सेमि पेय पच्चक्र अलिंगत्तणतो, अपणो अचधादिव्य, अराणो तु
HTTER परोकग, परियाणपि त भयहारसो पन्चम, ण परमत्यो, कम्हा ?, जम्हा दाव्यादिया अपेयणा इति, त दुविध मतिणाण
मुगाणे प, इह मनिमुवणा मुरणामपामे शरण पुयुत दहत्य, मतिमुवाण य अभयसामिणिरूयणत्य इम मुर्च जत्य मतिणाणे त्यादि
अत्यगि पुरिम सत्य नाइदियरपोयममे मतिणाण तत्थेर मुतणाण, अथपा प्रत्याभिणियोधिय सरूप नत्येव मुवपि णियमा, अण्णोणाणु
गा भरोगे, भार-मतिमुगाण अण्गोण्णाणुगाणतो मामिपालफारणपोरसमामधणयो य एगरा पापति णो दुगपरिकप्पणति,
अयोग, मरिगुगाण अण्णोणाणुातापि आयरिया भेदमाह दिहलसामत्यतो, जहा आगामपइद्विवाण धम्माधम्माण अण्णोण्णाणुगयाण
लायाभदा भो रियो वहा मतिमुनाणवि सगका गदिअभेदेषि भेदो भण्णइ 'अमिणिपुझती' त्यादि, ण्य लफ्राणाभिधाणभेदा भेदो
गि, अपपा दो मरिगुतथिममा 'मणिपुष्पय मुत, ण मती गुतपुधिया' इति, जतो सुस्मि मतिरेप पुचकारण, यी, उच्यते, मतीए
गुन पाभिमति, मतिमतरेण प्रापयितु शक्यते, गहित प मातवे पाविना, परिपत्तयतो जो पणस्साति, जतो मतिमय सुत पपण्णो
भागी, पणु मुनी मोउ मती भवति, उच्यते, दयमुन, न भाययुवामित्यर्थ । अहया मतिमुताण भेदकतो विमेसो, मसिणाण अट्ठापीसइभेद-
मि, मुगणाग पुरा अाणगावीमइभेदभिषण अहवा मतिमुताण इदियोवलद्विषिमागतो भेदो इमो-गोइदियोपलद्धी' गाया पूर्ववाया-
गरेगा। अहया मीिमतभेद भणवि 'द्विदिष्ट गाथा, एनावे गाया अत्यो गरिमुाविससो य जहा विमेमानस्सगे सहा भाणियव्यो, अण्णे-
॥२३॥

मतिश्रुत-
योर्भेदः
श्री
नन्दीचूर्णी
॥ २४॥
वग्गसम मतिणाणं सुंचममं च सुतणाणं भगति, तं च ण घडति, जम्हा वागसुंय दिलुतेण भइएण सो वा सुतस्स परिणामो दंसेज्जड, तम्हा
तं ण जुज्जते इत्यर्थः, अष्ठ पुणो मतिसुतभेगे-अपसराणुगतं सुत, अनवखरं भतिणाणमिति, अथवाऽऽत्मप्रत्यायकं मतिणाण स्वपरप्रत्यायक
सुतणाणं, अहवा मतिसुताण आवरणभेदो लिट्ठो, तक्सओवसमविसेसातो चेव मतिसुताण भेदो भवति, भणितो मतिसुतविसेसो, इदाणिं
जधा मतिमुतणाणाण कज्जकारणभेदेहि भेटो दिवो तधा मती, सुतस्स त सम्ममिच्छविसेसदमणपरिग्गहातो भेदो इति ॥ अतो सुतं
भण्णइ 'अविससिता मती' त्यादि ( २५-१४३ ) सामिणो अविससिता मती इमं वत्तव्या आभिनिवोधिकेत्यादि, चसदो समुच्चते, विसेसिता
मतीत्यादि, यदा पुण इमेण सामिणा विसेसिता मती भवति तदा इमं वत्तव्वा सम्मदिहिस्स मतीत्यादि सूत्रसिद्धं, 'अविसेसितं सुत' मित्यादि
एतंपि उवउजिउं एवं चेव वत्तव्यं, अथवा जाव विसेसणेण अविसेसिता मती ताव मती चेव वत्तव्या, सच्चेव मती णाणसहविसेसणतो
इम मत्तव्वा 'आभिणियोधिके' त्यादि सूत्रसिद, णाणाणाणसइविसेसण कई ?, भण्णति, सम्मत्तमिच्छसामिगुणत्ततो, सम्मदिहिस्स
मतीत्यादि सूत्रमिद्ध, सुतेवि एव चेव वत्तव्यं, पर आह-तुल्लक्सयोवसमत्तणया घडाइवत्यूण य सम्मपरिच्छेदत्तणतो सहादिविसेसाण य
समुवलंभातो कहं मिच्छादिविस्स मविसुता अण्णाणति भणिता ?, उच्यते, मदसयविसेसणातो भवहेतुजहिच्छितोवलंभावो मिच्छरिहिस्स
अण्णाणं चेव पुत्वं भणामि ।
'से किं तं आभिणियोधिके'त्यादि सुत्तं, (२६-१४४ ) तत्थ 'सुतणिसितं' ति सुतंति-सुत्तं तं च सामाइयादिविंदुसारपज्जवसाणं,
एतं दन्त्रसुतं गहितं, तं अणुसरणतो जं मतिणाणमुप्पज्जइ तं सुतणिस्माए उप्पण्णंति वा णिस्सितं तं मुतणिस्सितं भण्णति, तं च उग्गहेहा-
॥ २४॥

अथुतनि श्रितमामि नियोधिक नन्दीणों बायधारणाठिा यनुभय, 'अस्सुतणिसित 'तिज पुण दव्यभावमुतगिरवक्स आभिणियोधिकमुष्पग्नइ त अरसुतभारती समुप्पण्णति असुनाणिस्सित भण्णति, तप तप्पत्तियादिषुद्धिचक, इम 'पुष (*६२१४४ ) गाहा भरह० (१६३-१४४) मधु० (*६५ १६५) गाहा, उप्पश्या गता। श्याणि वेणच्या 'मरणि' (१६६-१५९ ) 'णिमिन' (१६७ १५९) गाहा 'सीता (*६८१५०) गाहा 'विणयसमुत्था०' गाइर, रमा फम्मझ्या । 'उपयोग.'(*६९ १६९ ) गाहा 'हेराण्णि' (२७० १६४ ) गाहा, पम्मइता गया । गा परिणामिया 'अणु' (* ०१-१६५) गाहा अभए' (* ७२ १६५ ) गाथा 'समण'० (* ७३१६५) 'चलण' गाटा (*७४. १६५) गाहा, तामा सव्वाओ नधा णगोधारे (अभिप्पार) तथा दहमा, इचाणि सुतणिस्सित उग्गहाइयं सरित्वर भण्णति, 'से कित०' (२७१६८) इ८ सामण्णस्स रूपादिअसेमरिसमणिरपेक्खम्स अणिक्ष्म अपग्रहणमवप्रह तस्सेवऽयरस विचारणविसेसेणेहणमीहा, तस्स विसेमणपिमिट्टरस अवसातोऽवाय , तस्विसेसावगम इत्यर्थ , तधिमेमाव गमरस धरण अविजुती धारणा इत्यर्ध सत्य से कि त उ० (२८ १६९) उग्गहो दुविधो अत्थोगहो घजणउग्गहो य, पत्थ पक्षणोग्गहस्स पच्छाणुपुन्धितो (अत्योगगहाइया) अत्योगिहातो वा पुष वजणुग्गहो भवइति वनणागहमेव पुष भणामि, 'से कि त बन०(२९-१६९) वजणाण अवग्गहो पनोवग्गहो वजणोग्गहो, पत्थ वजणग्गहणेण सहादिपरिणता वा घेत्तव्या, पत्थ पोग्गरम दविदिय पेत्तव्य, एतेति छोदवि समासाण मो अस्यो-जेण फरणमूतण अत्या भिजति स पजण, जहा पदीयेण घडो, पर सहाइपरिणतेहिं पवेहिं उवारणें- दियपत्तेहिं वित्तेहिं संबद्धर्हि सपसत्तेईि जम्हा अत्यो पनिनइत्ति तम्हा ने दव्या वजण, पजणावग्गहो मुत्तमिदो निहो, 'से किंत अत्याग्गहें'

श्री
नन्दीचूर्णी
अवहेहा-
पाय-
धारणा:
(३०-१७३) इत्यादि सूत्रं, अत्यस्स उग्गहो अत्थोग्गहो, सो त वंजणावग्रहातो चग्गतमयाणतरं एकसमयं, अवि सञ्चिदियविसयगिण्हतो
अत्युवग्गो भवति, चक्लिंदियरस मणसो य वजेणाभावे पढमं चेव अविमिट्ठमस्थग्गहणकाले यो एगममयं मो अयोग्गही भागेयब्बो,
सब्बोधि सो विभागेण छत्रिहो दसिज्जइ, ण पुण तस्सोग्गहम्स काले सदादिविसेसबुद्वी अस्थि, णोइंदिओत्ति मणो. मो (दुविहो) दवमणो
भावमणो य, तत्थ मणपज्जत्तिणागकम्मुदयातो जोगे मणोदवे घेत्तुं मणजोगपरिणामिता दया दव्यमणो मण्णा, जीवो पुण मणपरिणाम-
कक्रियावण्णे भावमणो, एम उभयरूवो मणदव्यालंयणो जीवम्म णाणव्यावारो भावमणो भण्णति, तस्म जो उपकरणमिदियदुवार-
निरवेक्खो घडाइअत्थसस्वचितणो बोधो उप्पज्जइ सो वा णोइंदिगत्थोवग्गहो भवति ॥ तस्स (३१-१७४.) घोसात्ति-उदत्तादिया मर-
विसेसा घोसा भण्णति, वंजणंति अभिलावापरा, तेमि इमे एगष्टिगा चेव ओगेण्हणता इत्यादि, पते उग्गहमामण्णतो पंचवि णियमा एगदिया,
उग्गहावभागे पुण कज्जमाणे उग्गहविभागसण मिण्णत्या भवति, सो य उग्गहो तिविहो-विमसावग्गहो सामण्णत्वावग्गहो वितेससामण्णत्या-
वग्गहो य, एगट्ठिताण इमो भिण्णत्यो, वंजणोग्गहस्म पदमसमयपविहाण पोग्गलाण गहणता ओगिण्हता भण्णति, आपल्लेतिकार, वितियादि-
समयादिसु जाव वंजणोग्गहो ताव उवधारणता भण्णा, एगसामागसामण्णत्वावग्गाहकालो वेमणता भण्णर, विसेससामण्णत्वावग्गहकालो
अवेक्षणता भण्णइ, उत्तरुत्तरविमेमसामण्णत्यावगहेसु जाव मेहया धावद ताव मेघा भण्णा, जत्ल वंजणावग्गहो णस्थि तत्थ सवणादिया
तिणि एगहिता भण्णन्ति, आह--गणु भिण्णत्थताओ एगतिति विग्छ, उच्यो, ' विमलं. जतो विकप्पेसु उग्गहस्सेव सरुवं दसिज्जर,
इदाण उग्गहसमणतरं झा, ( ३२-१७५ ) मा छविता सुनसिद्धा, इमे तस्भेगट्ठिता, तेवि शासामण्णतो एगहिता चैव,
अत्यविकापणतो पुण भिण्णत्या इमेण विधिणा, आभोगणता इन्चादि, उग्गहमगयागंतर मभूयविसेमन्याभिमुहमालोयणं
॥ २६॥

अवग्रहाधे-
कार्थी
नन्दीचूणी!
॥ २७॥
आलोयणा भण्णति, तमेव धम्माणुगतात्यण्णयवइरेगवससमायणा मग्गणा भण्णइ, तस्सेवथरस वइरेगधम्मपरिचातो अण्ण
यधम्मसमालोगण च गासणा भण्णति, नमेव धम्माणुगतात्यस्म पुणो पुणो समालोयणतेण चिंता भण्णइ, तमेव वत्थु णिचाणिचाहहिं ।
दध्वभावहि विमरिसता वीमसा भण्णा, प बहुधा अस्थमालोगत, सस्म उक्कोमतो अतगुहत्तगाल सन्या ईहा भवर, ईहाणनर अपाओ,
( ३३ १७६ ) मो छविहो सुत्तसिदो, तर गहिता इमे पच, ते अपायसामण्णनणतो णियमा गहिता पेय, आभदाणाभिण्णत्तगतो पुण
भिण्णत्या दमेण विधिणा आओग्जा, नेवि पुण त जहणेण अनगुगुत्तातो परतो घिसादियायिभागमु, ममरतो य धारणा भण्णइ ( ३४.
१७६ ) ठवणसि टावणा, सो अपायधारिय अस्य पुन्यावरमालरोइत हिययमि रावयतस्म ठरणा इति भण्णइ पूर्णघटस्थापनावन् , पति-
हृत्ति सेरि त अवधारियत्यो दिायमि प्रभेदेन पठाइतमाणो पट्ठा मण्णा, नले उपलपक्षेपप्रतिष्ठायत्, कोहोरी उधा पोहग मालिमादि बीया
पवितता अविणठ्ठा धारिनिति तथा अवाताधारियमत्य गुरुयदिट्ठमुत्तमत्य वा अविणट्ट धारणा योढगसमत्तिकाउ कोट्टोत्त यत्तव्वो, इच्चे
तस्यादिसून, गाव उपप्रदर्शने, तस्मीि न अतिधात अट्ठावीसतिभेद, ते य के अट्ठावीसति भेटा?, उच्यते, चउनिहो वजणावग्गहा छव्विहो
अत्यायग्गहो उनिधा ईहा छवियो आयो छविधा धारणा एते सव्ये अट्ठावीम, "पस्स अट्ठावीसइविहस्म म मातो जो वनणाभिग्गहो
पविदो तस्म दिद्वतदुगेण परुवणा,
'से जहा णाम' ( ३६ १७७) इत्यादि, सत्ति पढियोधकरस गिरेसे, जहा णामयत्ति जहा णाम सभवत , आत्माभिप्रायकृतादित्यर्थः,
मन्वण्णुपणी रमत्य तुदणुमारि सुत्त वा अपवुद्धिविण्णाणतणयो अणवगन्ठमाणो मीमो पुन्छापोयणातो चोदो, अहवा तमेव मुत्तमत्व
॥२७॥

श्री
नन्दीचूर्णी
प्रतियोधक-
महक
दृष्टान्ता
॥२८॥
वा घडगाणं विभिण्णमाणो तदोसचोदगतो चौदओ भण्णति, पपयणमविरुद्धं णिहोस मुत्तत्थं पण्णवेतो पण्णवगो, विरुद्धदुरुत्तसुतं या
अत्थतो अविरुद्धं दरिसेतो पण्णवेइ जो सो वा पण्णवगो भण्णति, यथावत् संमयच्छदीत्यर्थः, चोदको संसयमावण्णो पण्णवर्ग पुच्छर-- कि
एगसमयादिपविठ्ठा' इत्यादि, कंठ यं, एवं चोदकं पुन्छाभिष्पारण वदंतं पण्णवगाह-णो एगसमयपविट्ठा इत्यादि, जो एस पडिसिद्धो
सो ता एस सहाइफुडविण्णाणजणगत्तेणंति णो गठणमागच्छति, इहरा पोग्गला गहणगागच्छंत्येवेत्यर्थः, एवं एगादिसमयपविठ्ठपोग्गलप-
लिसिद्धसु इमा अणुण्णा असंखेज्जसमयपविठ्ठा पोग्गला गहणमागच्छति, इमस्स अणुयोगत्यो अणुयोगिणाऽवसेयो, तत्थ अणुयोगे
इमो-जहा पवासी से गिहमन्तो अदाणं पंचाहेण सत्ताहण चा वीतीपतित्ता सगिहें पवित्ति, एवं असंखज्जेहि समयेहि आगता पविट्ठा
कण्णपेल्लेसु पोग्गला गेण्हइति, एवं अणुयोगो भवति, इमो अणुयोगत्थो-पढमसमयादारम्भं चितियाइसमगं पविसमाणेसु असंखेज्जइमे
समए पविठ्ठा ते गहणमागन्छति, ते य सदादिविण्णाणजणगत्तिकाउं, अतो सि गहणगुवविहं, सो य असंखेज्जइमे समयो किंपगाणे
असंखेन्जए भण्णति ?, उच्यते, जहण्णेणं आवलियाअसंखेज्जभागमेसु समतेमु गतेमुत्ति, उफोसेणं संखेज्जासु आपलियासु आणापाण:
कालपज्जन्त वा, उभयधापि अविरुद्ध, गतो पडियोधकदिळतो, जस्थ आवागसीसगति-पागहाणरस वा अहया आपागलाणस्स आसण्ण
संगता परिपेरत, अध्या आपागस्सुत्तरियाए जं ठाणं तं आपागसीसय भण्णति, अर्णतेहिं प्रथमसमयादारभ्य प्रतिसगयं अणता प्रविशंतीत्यतो
अनंता, जाहे तं वजणं पूरियं भवइत्ति, एत्थं वंजणग्रहणण सहाइपुग्गलदत्यादि दबिंदियं वा उभयसंबंधो वा घेत्तव्य तिधावि ण विरोधो,
वंजणं पूरियति कथं १, उच्यते, जदा पुग्गलवा वंजणं तगा पूरियंति पभूता ते पोग्गलदवा जाता अप्रमाणमागता स विनेयपडियोध-
समत्था जातयः, जया पुण दविदियं वंजणं तया परियंति का?, उच्यते, जाइ हि पोगलेहिं तं दबिदियं आफुग्नं भारतं बावित तया
॥२८॥

प्रतिको
मलक
दृष्टान्ती।
नन्दीचूर्णा
॥२९॥
पूरियति भण्गइ, जया उ उभयसवो वपण तथा पूरियति कथ ?, यते, दन्विदियरस पुग्गला अगीभावमागता पुग्गला य दबिदिए अनु-
पक्ता, एस उभयभावे, एतमि उभयमावे पोग्गलाई इदिय पूरिय, पूरित इदिएण विसयपडियोधरुपमाणा पोग्गला गहिया, एवं उभयसाम-
त्यतो विण्णाणभावो भवतीत्यर्थ , हुन्ति करेइत्ति वजणे पूरिते व अत्य गेण्हइत्ति उत्त भवा, एस एकमयिवो अत्यावागहो, व पुण. कि-
पतार ?, उन्यते, जो पेवण जागति केव एस सहादी, तकाले सामण्णमणिदेस सदाइवि, से ण सहाइत्तिजाणइचि चुत भवइ, किं च सरून-
णामजातिगुणकिरियाविमुह तमवि नाख्येय गृहातीत्यर्थ , एत्थ पडियोहकालातो पुन्य यजणोग्गहस्स परूवणत्ति कया, यजणोग्गहस्स
परतो हुति फरेविति, समि परिवोधकाले एगसमइओं अत्यावग्गहो समवइ, ततो से फमेण इदावायधारणावोचि, इत्य परियोधगमलग-
दिहवेदि वजाग्गहस्स भिण्णकालता कुछ दसिता, पर आह साधु चैव पहियोधमल्लगदिनेहिं वजणत्यावग्गहाण भेदो दसितो, पागरतो. पुण
सहाइप्रत्ये पडुप्पण्णे ग वनोग्गहो लक्सिजह जतो पुव्वमेव सहाइअत्यविण्णाणमुप्पाजते, मणित प मुचे से जहा णामए के.
पुरिसे' इत्यादि, अथवा इमरस सुत्तस्स इमो सयधो, पर आइ-सरूवनामनाविद्रव्यगुणाक्रियाविकल्पविमुख अनारयेय गृहावित विरुध्यते,
कुता, यत सूत्रेऽभिहित से जघा णामए ' इत्यादि सूत्र, वा इवो सवधो-मुप्तप्रतियोधकमलगदिहतेदि वजणत्यावरगहाण भेदे दधिवे
इह पुण सुत्ते महगविहवेण वा वनणत्यावग्गहाण भेदो दसिज्जइ ' से जहा णामए' इत्यादि मुत्तुच्चारणसवणाणतरमेव पर आइ-पत्य
सुत्ते पजणत्यवग्गहेहा ण लक्सिज्जति, नतो अव्वत्त सह सुणेइत्ति मणित, सदमेत्तेऽवधारित परमतो अवाय एष लविराजवि, आयरिय
आह ण तुम सुत्ताभिपाय जाणसि, गणु अव्वत्तसहसवणा के अत्यावग्गहण कत, जतो अन्वत्तमणिदस सामण विकापरहियति मण्णइ,
तरस य पुन्च वजणावग्गहेण भवितव्य, जनो एवरगाहियो सोतादिरियस्स प्रत्योवग्गो वनणावगहमवरेण ण भवइचि गियमेण सो, सो य
.
.
॥२९॥

अवग्रहहा-
पाय-
धारणा:
श्री
नन्दीचूर्णी
॥३०॥
कालसुहुमत्तणतो उप्पलसतपत्तछेज्जदिट्ठतेण ण लक्सिज्जत्ति, चोदक आह-जति एवं तो जं सुत्ते भाणितं से त णं सदेति उग्गहिते तं कथं?, उच्चते,
इह च तेणं सदेति उग्गहिएत्ति वक्ता-सूत्रकारोऽभिधत्ते, इतिकरणणिदेसा, से सव्वविसेसविमुई शब्दमात्रमुक्तं भवति, णो पेव णं जाणति
के वेस सहेत्ति, ण तु शब्दोऽयमित्यर्थः, कम्हा ?, उच्यते, एकसमयतो अत्थावग्गहस्स, किं च--पण्णवंतो अ पण्णवगो संववहाराभिप्रायतो
तेण सद्देत्ति उग्गहितेत्ति बूते ण दोसो, जति वा शब्दोऽयमिति बुद्धी भावतो अवातो घेव भवे तत्य, कथं ', उच्यते, णो जतो अत्थावग्ग-
हमेत्ते काले सइइति विसेसणाणमस्थि, अवातमितिसमितो सरोऽयमिति बुद्धी हवेज्जा, तो फुडं अवातोऽयं एव हवेज्जा, णो य तकाले
अवातो इच्छिज्जइ, जतो अत्थपरिच्छेतो असंखेज्जसमयकालितो भवइत्ति, अण्णे पुण आयारिता एवं सुतं विसेसत्थावग्गहे भगंति,
अव्वत्तं सई सुणेज्जत्ति एस विसेसत्थावग्गहो, तेण सरे उगहितेत्ति एतं सुत्तखंडं सागण्णस्सात्यावग्गहस्स दंसतं, कथं ?, उच्यते, जतो
भण्णइ-णो चेवणं जाणइ केव एस सदेति, संखसंगणादिकरयलादिकोऽस्ति, एसोवि अविरुद्धो सुत्तत्यो, ततो अत्यावग्गहसमयाणंतरं पढग-
समयादिसु ईहं पुण पविसइ, ईहत्ति केद संसयं मण्णति तं ण भवति, संसयंसरस अण्णाणभावत्तणतो, मइणाणंसो य ईत्ति, आह-को
पुण संसयेहाण विसेसो ?, उच्यते, इह जं थाणुपुरिसादिअत्थेमु पविठं चित्तं तदत्यं पडिचोदतेण पडिहयं सुतइव चेतो संसतो भण्णति, तं
च अण्णाणं, जं पुण हेतूववत्तिभावणेहिं सब्भूयमत्थस्स विसेसधम्माभिमुहालोयणंति सम्भावहरस अवगमविमुहं असंमोहमविफल-
मत्थपरिच्छेदकं चित्तं जं तं ईहा भण्णति, अणुत्ति बग्गहातो पच्छाभावे असंखेज्जसमझ्यं परिणामतो ईहोवयोगं अविच्छेयत्तणतो अंतमुदत्त-
कालं ईहा इति, ततो विसिटमइणाणखयोवसमभावत्तणतो अंतमुहुत्तकालं ईहति, ततो विसिटमइणाणखयोवसमभावत्तणतो अंतमुहुत्त-
कालभंतर एव जाणति अमुए एस सो संखसंगादिपत्ति, दुरवयोधत्तणतो गुण अत्थरस अविसिट्टमहणाणखयोवसमत्तणतो वा ईदोवयोगे
॥३०॥

अवग्रहदा-
नन्दीनूनी
धारणा
गोमुरचे युधे अणवगवत्यो पुणेपि अण्ण अमुहर्च इहते, व ईहोपयोगऽपि छेयसवाणतो बहुपवि अवमुद्धत्ते ईहेजा, ग दोमो, वदो
ईहाणवर अवातो, सो य सहाइअत्यपडपण्णरस जे परधम्मा तेसु विमुहरस सधम्मे य अवधारयवो ण एस सगजो णिमधुरगभीरत्तणतो
सम्पसरोऽयमिति, एश्मरातत्यो अससेग्मसमरतो उकोसतो एगवामुदत्तिवे यो अवयोधो यो एस पत्थपरिच्छेदो सो अवामो भवति, ततो
अवासाणवर धारण परिस इधि, सा य धारणा जहणतो असखेग्जसमवे अविघुतीए तमस्य धरति, उनोसतो अतमुहतो, अणुवयोगतो पुण
समस्य विरगत पुणोवि सभरे इति धारणा, एवं सा ससेग्जवासाठयाण मुहूत्तदिवसादिकालसखाए सखेग्ज हाल हवेज, असलेग्ज
पासाउयाण पुण असलेग्ज काल हवेग्ज, एव पक्मिविवि रूप भाणितव्य वजणावग्गहाप, पाणरसफासिंदिपसुवि जहा सोइदिवे तथा
सम्व भाणिवष्य, सवेदेजसि, एवं सहादि इदियत् पदुप्पण्णे इदिय व स्व इदियस्थ आअसयोवसमणुरूव सुममसुभ वा वेदेजति, पते
सदाई पक्सुईदियय ज सेसिदिहिं पत्तमिदियत्य प्रायसो इट्टमणि या स्व आत्मानमनुगव वेदन वेदवे न सरीरेण अनुपलम वा वेश्य
तीत्यथा, फासिवियत्य पुण स्व अनुगा सरीरागत प दुधावि फुड वेदे नाति सवेदेजति, अतो भणित पर मणसो सुविणाम सदातिविस
शेम अवयवारयो पेयश्या, इदिययावायभावे मणो माणसिते इइ मुत्तेण जियसण मणे, से जघा णामए इत्यादि सुत्त कठय, सुविणमि
दि अव्यात मुमरम, प्रतियोषप्रथमसमये सुविणमवि समरतो अत्यावग्गही, तस्य प्रथमावस्थायां व्यञ्जनावप्रह, परतोऽन्य हादिशब्दः
पूर्वयन् , जागनो अनिश्यित्यवावारेवि मणसो युज्यते पजणावगहो, वयोगस बसससमयत्तणो, उवयोगमाए य प्रतिसमयमणोदव्य
ग्गदणओ मणोदवाण व पाणववरेमतो समए य अससेग्जइमे मनसा नियमा प्रहण भवे, वस्य च प्रथमसमयप्रतिपोधकालोऽर्थावाह
वस्य पूर्वमसख्येयसमयस्तु व्यवनावाह ,रोपनीहादि पूर्ववत्, सीसो पुच्छर उग्गदादीण उवमो, एयरअभावे वा किं सदादिवत्युपरि-
॥३१॥

। श्री नन्दीचूर्णी ॥३२॥ द्रव्यादि- भिर्मतिः च्छेतो ण भवति ?, आचार्याह-आगं न भवति, अत एव घ क्रमे नियमः, जम्हा णो अणहिगयं ईहइ, तम्हा पुव्वं उग्गहो, जम्हा अणीहितं णोऽवगच्छइ ईहाणंतरं तम्हा अवातो, जम्हा य अणावायं ण धारिज्जइ वत्थु अवायाणंतरं तम्हा धारणा, जम्हा य एस क्रमणियमो तम्हा सवे आभिणिबोधियणाणवगमा णियमा एव भवंति, अत एव कारणा सव्वे अवगहादयो मइणाणभेदा भवतीत्यर्थः तं च मतिणाणं समासतो चउन्विहेत्यादि (३७-१८४) सुत्तं, तं च मतिणाणं खयोवसमरूवतो एगविधपि होतं णेतभे- तत्तणतो से णाणभेदा वन्वादिया से भवंति, दव्वतो वत्तव्वो, णंदि वयणालंकारे, देसीवयणतो वा णं, अथवा अपादानत्ते पंचमी विभक्तिः, तत्थपायाणभावातो दव्यतो णं, एवं आभिणियोधितणाणी लभति 'आदेसेण' इत्यादि, इहादेसो नाम प्रकारोऽसौ त सामण्णतो विसेसतो य, तत्थ दव्व० जातिसामण्णादसेणं सव्वदव्वाणि धम्मत्थिकायादियाणि जाणति, विसेसदव्वेवि, जधा धम्मत्थिकायो धम्मत्थिकायदेसे धम्मत्थिकायस्स पदेसेत्यादिके य जाणति, भावे य जाणति जधा सुहुमपरिणता अवि सतत्था उप्पण्णवण्णादिया, ण पस्सइत्ति सव्वे साम- ण्णविसेसा, दसविहे धम्मादिए, चक्खुदसणेण रूवसहाइतो केसि पासशत्ति वत्तव्वं, अहवाऽऽदेसो सुत्तं, तेणादेसतो सव्वदव्वे जाणति इत्यादि, चोदक आह-जति सुतं कथं मतिणाणंति ?, उच्यते, सुतोवलद्धत्थेसु अणुसरतो तम्भावणबुद्धिसामत्यओ सुतोवयोगनिरोक्खावि मतिपच्चतइ- ति ण सुतादेसेवि ण (सु) ज्जइ, तो सेत्तपि सामण्णविसेसादेसतो, तच्च सामण्णतो खेत्तमागासं, तं चेव सव्वगतममुत्तं अवगाइलक्खणं सव्वं जाणति, विसेसतोवि लोगुद्धहतिरियाइविसेसे खेत्त जाणति, ण जाणइ य, केवि क्षेत्रं न पश्यत्येव, कालेवि आदेसो सामण्णविसेसतो, तत्य सामण्णतो इम भण्णइ, ण य दरिसणतो, व या सुतमणुसुतं वा कलासमूह, सच सव्वाणि वा कलेइति कलणं वा कलितमेवंविधं सव्वकाले आणति, विसेसादेसे समयावलिगादि ओसप्पिणिमादि वा विसेसकालो, के य जाणति न जाणति केवि, कालं न पश्यत्येव, भावे इति भवन ॥३२॥ 1

मतिः
नन्दी वर्णी
॥३३॥
मुखिया भाव एव सत्यभाये, भाषे जानिमित्वसामण्णतो जाणगि, विसेसादेसतो जीवाजीवभावे, वत्य जाणकसायाविया जीवे, अजीरे
पणपालगदिए अगहा बासमयोगपरिणता, एत्य विनाणविसयत्था जे वे जाणत्ति पासति, सेसे ग याणइ, सध्यभाये ण पायाति
मीणागरम असन्वयविसयत्तणओ, 'उग्गह ईई' गाथा (३७५ १८४) 'अत्याण' गाथा (*७६ १८४) 'उग्गह एवं (*७७ १८४)
गाथा 'पुढ गुणाई' गाथा(*७८ १८४) मासा'(३७९-१८४) गाथा ईहा गाथा (*८० १८४)एवाओ गाथातो जहा पेढियाए वहा भाण-
यच्या इवि सेत मनिणाणति, एस आदीए जा पुन्छा तरस सन्बहा मरूवे वण्णिवे इम एरिसति दसग पिगमणवाक्य से मतिणाण-
वि, अथपा मीसो पुलपि-जो एस यणितसरूवेण ठितो गाणारिसेसो सो पत्तव्यो?, आपायाह 'से' इति गिरेसे तवि-पुन्वपल्हामरिसणे
६ पवार मविणाणति स्वनामान्यमित्ययं , अहवा सेचि अस्य व्यजने लोपे वे एव मविणाणति भणति, एवापत् मतिशामित्यर्थः ॥ श्याणि
সনথলষ্টিযা সন্তুষ্ট ফাংগ সুনাল -
'से कि त मुतणाण' मित्यादि, (३८-१८७ ) त प सुतावरणग्रयोवसमत्तणतो एगविधपि त अपरादिमाये पडुग्ध अगवाहिराति
पोरगपिह भण्णा, तत्य आसर विविध, व० णाणकपर अमिलावरसरं वण्णयबर घ, वत्य जाणक्सर ' सर संघरणे' भरतीत्यक्षर न
प्रख्याते अतुपयोगेऽपीत्यर्थ , अभिलावणको तप गाण से सतो पेवनेत्यर्थ,, आइ एव सव्यमपि सेस तो णाणमक्सर, कम्हा सुत अक्सरमिति
भण्णा , उ यते, रूनिविसेसतो, अभिलावणा अक्सर मणितो, पफरवत् , एव पाव अभियावहेतुसणवो सुतविण्णाणरस अक्सर
मणिया, इयाणि यण्णक्सर पणिग्जइ अणेणाभिषिवा अत्या इदि वायरस या वाच्य चित्रे वर्णकवत् अहवा द्रव्ये गुणविशेपवर्णकपत्
यर्यतेऽभिलप्यते दो वर्णाक्षर, एत्य मुरा 'से कि त अक्वर' ( ३९ १८७ ) पत्य सुत, तश्चाक्षर त्रिविध-सण्णक्षेत्यादि, अक्सरसर सुणवो
॥३३॥

श्री
नन्दीचूर्णी
॥३४॥
श्रुतज्ञान
भासतो वा अक्खरसुतं, तत्थक्खरलंभे अभिलावे वा दव्वसुतं, खयोवसमलद्धी भावसुतं, तच्चाक्षरं त्रिविधं सण्णक्षररादि, तत्थ सण्णक्खरं
अक्खरागारविसेसो, सो य-ब्रह्मादिलिविविधाणो अणेगविधो आगारो, तेसु आगारेसु जम्हा अकारे अकारस्सण्णा एव भवति, एवं
सेसेसुवि, तम्हा ते सण्णक्खरा भणिता, जहा वटै घनागारं दव्वं वगारसण्णा उप्पज्जतीत्यर्थः, व्यक्तिकरणं वंजणं, व्यज्यते अनेनार्थ इति
वा व्यजनं, यथा प्रदीपेन घटः, व्यंजनं च तदक्खरं च व्यजनाक्षरं, सचेह सर्वमेव भाष्यमाणं अकारादि हकारंतमर्थाभिव्यंजकत्वात् , से-
त्ति सतमेव अक्षरं अर्थाभिव्यंजकं भवति जहा घट इत्यादि, लद्धक्खरंति-अक्खरलद्धी जस्सत्थि तस्स इंदियमणोभयविण्णाणतो इह जो
अक्खरलाभो उप्पज्जइ तं लद्विअक्खरं,तं च पंचविधं-सोतेदियादि, जधा सोइंदियलद्धितो सई सोतुं संख इति अक्खरदुतलाभो भवति,
एवं सव्वं लद्धिअक्खरं भाणियव्वं, इह सण्णावंजनक्खरे दोवि दव्वसुतं संगहितं, सुत्तविण्णाणकारणत्तातो, लद्धक्खरे तु भावसुतं, लद्धीए
विण्णाणमयत्तणतो, भतणा वा । इयाणि अणक्खरसुत, अणक्खरसहसवणतो कारणतो वा अणक्खरसुतं भवति, तं च अणेगविहं इम-'ऊस-
सितं' गाहा (*८१-१८७) पूर्ववत् कंठ्या ॥ इयाणि सण्णिमसण्णिस्स सुतं,
'से किं तं सण्णीसुतं इत्यादि (४०-१८९)तत्र संज्ञाऽस्यास्तीति संझी, सो य सण्णी तिविधो कालितोवदेसेण इत्यादि, चोदक आह-
जइ सण्णासंबंधयो सण्णीतो, सव्वे जीवा सण्णी जतो एगिदियाणवि दस आहारादिसण्णातो पढिज्जति, आचार्याह-इह ओहसण्णा थोव-
तणतो णाधिक्रियते, जहा णो करिसावणेण धणवं भवइत्ति, सेसाहारासण्णादितोवि भूयिष्ठतरावि णाधिक्रियते, अणिकृत्तणतो, जह वा इंड-
संठिते ण मुत्तत्तणतो रूववं भण्णइ, एते अधिकतसण्णाण अणुवणयदिटुंता, इमो उवणयदिहतो, जधा बहुधणो धणवं पसत्थणिव्वत्तियदेह-
मुत्तित्तणतो य रुववं भण्णवि, तथेह महती सुभा य संशाधिक्रियते, सा य संज्ञा मनोविज्ञानं, तत्संबंधात्सणीत्यर्थः, उक्तः प्रसंगः,
॥३४॥

सत्यसद्धि- नन्दीचूर्णी ॥३५॥ प्रकसमुच्यते कालियोवदेसेणति, इहापि पदोषो दह्रव्यो, तस्मुरुचरणा दीहकालिवोवरसेणति वत्तव्य, दीइमायत कालितोसि विस सण, करस १, षदेसास, जहा जिणभयणमुहूत्तकालितो दीहकालितो या पूयामडयो कयो, बहा दीइकालिदोवदेसेगति भणिवव्यो, उवदेसणमुवदेसो, स्वदेसत्ति वा पण्णयणति वा परवत्ति वा एगहा, दहिफालितोवदेसा वेण दाहकालियोपएसेण जस्म सण्णा भवति सो य भाविपदलोवावो कालितोयतेसैण सगीत्यर्थ , अथया कालिय आयारादिसुत्त तदुक्तेसेण सण्णी मरति, सोय असरिसो जो अतीतकाले मुवीदेवि इद वदिति छतमणुभूत वा सुमरति, वट्टमाणे य इदियणोइदिएण य अण्णयर साइभत्थमुपली अण्णयपाइरेगधम्मेदि इहवेति ईहा तस्सव परधर्मपरिओगो सधम्मणुगमभावधारणे य अयोहोत्ति, अवातो विसेसधम्मणेसण, मम्गण-जहा मधुरंगभीरत्तणतो एस सख सर इति, वीमसमुपयोगभया णिच्चमणिच्च इत्यादि, गसणा जो अणागते य पितयति, फह या त वत्य कायध्यमिति, पण्णोणालय- णाणुगतं चित्त पिता, आसपाईहत्या य हिताहियविमरिसो वामसा, अथवा फिमेतति हा, जिच्छयावारितो भायो अयोधो, अमिळसा- यत्थस्स मणोषयणकाएदि जागो मग्गणा, अभिलसियत ये पेव अपहुच्रमाणो गवसणा, अणेगधा संकप्पारण रिता, द्वद्वमर्थे तु धीमसा, जहा णिच्चमणिच्च हितमहित दूर कृश थोर यहु इच्चादि, अथवा सफापता पेय तिविधो आमरिसणा वीमसा अहया अपोहोचि अवासो सेसा ईहा एगढिया, जेणेव अण्णयरविकपेण मणोदव्वमणुगत पित्त वा पत्तति एस कालिवोवदेसेण सण्णिाति, सो य अणते मणोलोगे खधे घेत्तु मणेति एस लद्विसपण्णो मणविण्णाणावरणसयोवसमहेतुत्तणतो य जहा चम्बुमदो पदीयादिपगासेण पुडा रूवोवलद्धी मार वहा मणपयोयसमलखिमको मणोदव्यपगासेण मणोछटोहि इदिपहिं फुडमत्यमुवलमतीत्यर्थ , फालितोयदेससण्णी, विवक्खे असण्णी, जह येह भविमुख्यमनो मदमदप्पणासा रूयोवलदी असुद्धा, एर समुच्छिम्पपिदियस्स विसण्णस्स उनोसवयोवसमेवि अप्पमाणा, वागण ॥३५॥ -

श्री
नन्दीचूर्णी
संश्यसशि-
श्रुतं
॥३६॥
सामस्थपरिणामत्तणो य असण्णिणो अविसुद्धमप्पा य अत्योपलब्धीत्यर्यः, ततोऽविसुद्धा चारैदियाणं ततो तेइंदियाण ततोऽविसुद्धा बेइंदियाणं
मुत्तुवरुद्धी, जस्स इंदिया स तथा, तेसु अ वगा(रसा)दिसु पवत्ततो विगलिंदियाणवि, आदेसंतरतो मणोदव्वग्गहणं असुद्धमप्पत्तणतो य भणियं,
सो य मणो तेसिं चेव अमणो दब्वो, असुद्धत्तणतो अशीलवत् अधनवद्वा, तया येइंदिराहतोवि समीवातो अन्वत्तत्तरं विण्णाणं जधा
मत्तमुच्छियविसभावितस्स य तथा एगेंदियाण सव्वहा मणाभावो विण्णाणं सव्वजहण्णं कालितोदेससणिणो, एते संमुच्छिमादयो सन्वे
अमण्णीणो भवंतीत्यर्थः, इदाणं हेतूवदसेणंति-हेतुः कारणं निमित्तमित्यनर्थान्तरं, उवदेसेणंति पूर्ववत्, हेतुत्ततो सण्णी भवइत्ति, जेण
हेतुओवदेसेणं सणी भवति, जस्सत्ति जीवस्स णं वा अलंकारे देसीवयणतो वा, आत्मस्वरूपप्रदर्शने वचनोपन्यासे वा, अव्यक्तेन विज्ञानेन
अभिसंधाय पूर्व ततः विज्ञानस्येव करणशक्तिः करण क्रिया शक्ति:-सामध्ये अथवा करणे शक्तिः करणशक्तिः अथवा करण एव शक्तिः करण-
शक्तिः तच्च अभिसंधाकरणं संचित्य संचिंत्य इहेसु विसयतव्वत्थुसु आहारादिसु प्रवर्तते, अणिहिसु तु णियत्तंते, एवं सदेहपरिपालणदेतो
पवतंति, ते य पायं पट्टप्पण्णकालमतीयाऽणागतकालावलंथि नो भवति, उस्सण्णमेयं, केचित्तु तीताऽणागतकालावलंबिणोवि तं भवति,
तेसुवि आगतो सुहुमो संताणचोदको अविस्सरणदेत दहव्वो, एवं तेसि विकलेदियाण संमुन्छिमपंचंदियाणं हेतुवायसण्णा भणिता, ते
पडुकच असण्णी जे णिच्चिट्ठा इटाणिविसयविणियट्टवावारा मत्तमुच्छियविसोपभुत्तादिमारित्यवेयणटिया, पुढवादि एगिदिया इत्यर्थः,
इयाणि दिष्टिवानोवदेसेणंति, दृष्टिदर्शनं वदनं वादः उपदेशनमुपदेशः इत्यनेन दृष्टिवादोपदेशेन संझीत्यभिधीयते, सो य सम्मदिहिसण्णी
तस्स सम्मदिहिण सणिरस जं सुतं तेण सपिणसुतसयोवसमभावेण जुत्तत्तणतो दिविवादसणी लन्भति, अहवा विहिवायमणित्ति मिच्छ-
तस्स सुयावरणस्स य खयोवममेणं फतेण सण्णिसुतस्स भो भवति, एवं सो दिहिवायसण्णी लम्भह, तरस सुतं विद्विवातसण्णिसुतं इत्यधी,
॥३६॥

सश्यसजि-
श्रुत
नन्दीचूर्णी
॥३७॥
है वयोवसमिवभावत्व सम्मति पडुच्छ मिच्छदिट्टि असण्णी भणितो, सो त मिच्छचरसुदयतो असणी भवति, तरस सुत्त प सुयअण्णा
णाधरणक्षयोवसमेण लम्भति, एव दिहिवायअमण्णीत्यर्थ , तम्स मुत दिठ्ठियातअसण्णिसुन, एव विहिवाते सण्णिअसपिणसु सुतखयोवसम-
भावसुत म्यत्तव्य इति । पर आइ-खयोवसमभावठितो सणितणतो लक्विज इ, साइगमावठितो केवल किण्ण सणिति?, उच्यते, अतीतमा'
पसरणतणतो य पहप्पण्णभावाण पबुग्मणतो अणागतभायर्षितणतो य समिति, निणे अणुसरण गरिथ, जिणसा सव्वदा सव्वया सव्वस्थ
सब्वभावे जाणतीत्यर्थः, तम्हा फेवली पासणीणोअसणी भवति, पुनरप्याद पर इह मिच्छदिहिणोवि केवि हिताहियणाणवा वारसण्णास-
जुत्ता दीसति, किं असणिणो माणिया ?, उन्यते, तस्म जा मण्णा सा जतो कुत्सिता, जहिए कुत्सित वयणमययण कुत्सितसीलगसील
वा, पथा तस्स सण्णा कुत्सितत्तणतो असव दट्टब्बा, अण्ण च वस्स मिन्छवपरिग्गहतो णाणमण्णाणमेव दहन्य, भणित घ सदसदविसेसणा०
गाथा कठ्या, एवपि ते असण्णी, आह-एगिदियाण आहसण्गा तदप्पत्तातो वे असणी घेव, तेहितो दिया आव समुच्छिमपदी एतसिं
दूरवरसण्णाए हेतुयायसण्णी भणितो, पारितोवदेस पुण पडुन्य वेपि अराणी, पिण्णाणाविसिहत्तणतो, दिद्विवातोयदेस पुण पहच्च कालितो
वंदेमायि असण्णी, अयिसिहत्तणतो घेव, अतो जन्नद दिद्वियायसणी सव्वुत्तमो, सुत्ते य उवरिहविनो, जुत्तमेत, कालियहेतुसण्णरण पुण
उक्कमकरण, फम्हा ?, उच्यते, सव्यस्थ सुत्त सणिग्गहण ज कत त पालितोयदेससण्णिस, अत, सज्व तत्सव्यवहारख्यापनार्थ आदौ कालि-
'गगहण कृतमित्यर्थः, किंच-सण्णिअसणीण ममनस्काऽमनस्सा इति -6म दर्शितो भवति, अविश्लेंद्रिया अमनस्का इति, अल्पमनोद्रव्यउहन-
सामर्य इति, विद्यचे पुन मनस्तेपा, यस्मादुक्त "पृमिकीटप तगाया , समनसा जगमाश्रितभेदाः । अमनरका पचविधा पृथिवीकायादयो
जीवा ॥१॥ इति, भणित सण्णिअसण्णिसुत । इयाणि सम्ममिच्छासुत, तस्य सम्ममा 'से कि त सम्मसुर्वे' त्यादि (४१-१९२) ज इति
॥३७॥

श्री
नन्दीचूर्णी
सम्य-
ग्मिथ्या-
श्रुते
॥३८॥
अणिहिस्स गहणं, इमंपि पच्चक्खभावे, वंदणा णगंसणा पूयणादि अरहतीति अरहंता, अरिणो वा हंता अरिहंता, तोसे गुणसंपदाए विसेसणं,
भगवतेहिं धम्मजसअत्थलच्छीपयत्तविभव एते छप्पयत्था भगसण्णा जेसि अत्थि ते भगवंतो, केवलणाणदंसणा उप्पज्जति, ते य जुगवं
समुप्पणे सव्वमणागतद्धा पडुप्पण्णसरूवा णिरावरणा सव्वगुणपज्जवविसेससामण्णविसेसभावे जुगवं पवत्ते णाणदसणधरा, तेहि णाणसणेहिं
तीयद्धाए सव्वदव्वगुणभावे जाणति, तधा पदुप्पण्णे अणागते य जाणति, कालतो दव्यभावे य पडुप्पण्णकाले जाणतीत्यर्थः, हिशब्दो सर्ववचनेषु
कारणार्थो बहुवचनप्रतिपादकः, 'तेल्लोक' ति तिणि लोगा तेल्लोकं ते य उर्दाऽधस्तिर्यक्, अत्र तन्निवासिग्गहणं, भवनवासिनो अधोलोगणिवासी
वणयरजोतितिरितंचमणुस्सा तिरियलोकनिवासी ऊध्व सर्ववैमानिका एवं प्रायोवृत्त्या अधोलोइयग्गामसंभवाद्वा, वहितंति कहितं प्रेक्षितं निरीक्षित
दृष्टमित्यन र्थान्तरं, त्रैलोक्येन महिता मनोरथदृष्टिदृष्टा अथवा गोशीपचंदनादिचर्चिता, त्रैलोक्यस्य मनोहिता महिता, अथवा महिमाकरणेन
माहया, सा च महिमा महाजनसमूहेन गीतनृत्यनाटकायनेकप्रेक्षणकरणविधाने अणलियमणवज्जसम्भूतत्थविसावयावयणाहें थुती पूइया,
अथवा अन्यान्यवि पयप्रसिद्धा घेते एकार्थवचनाः प्रतीतं, विसत्त तिसहपवादिसते अभूतत्थरूवे वज्जेऊण इमं जहत्थं दुवालसंगं पणीतं जं
पज्जवणयदव्वियातो भूतत्थेण वा जुत्तं, प्रकरिसेण णीय प्रणीयं, दुवालसंग इत्यादि कठ्य, इहमंगगतं आयारादि अणंगगतं आवम्सगादि, एवं
सव्वं दवहितणयमतेण सामिणा असंबद्धं पंचत्थिकाया इव णिच्चं मम्मसुतं भण्णति, अथवा एतं चैव दुवालसंगादि संबद्धं भणियं सम्मसुतं,
कहं तं चेव सम्मसुयं मिन्छसुतं वा?, उच्यते, सम्मदिहिस्स सम्मसुतं मिच्छादिहिस्स भिन्छसुतं, इमं चेव सुतपरिमाणतो नियमिज्जइ, जं
चोदस्सपुब्धी तस्स सामा इयादि बिंदुसारपज्जवसाणं सवपि णियमा सम्म सुतं, ततो उम्मत्थगपरिहाणीए जाव अभिण्णदसपुव्वी एताणवि
सामादियादि सव्वं सम्मसुतं सम्मसुत्तत्तणतो चेव भवति, मिच्छणुभावत्तणतो अभिन्नदसपुव्वे ण पावड, दिलुतो जघा अभब्वा भावाणुभाव-
॥३८॥

श्री
ग्मिथ्या
नन्दीचूणी
श्रुते
॥३९॥
तणतो ण सिग्मतीत्यर्थ वेण परति अभिप्रदसपुव्येहितो हेठा ओमत्यगपरिहागाए जार मामाइय ताव मध्वे सुयठाणा सामिसम्मगुणतणतो
सम्मसुत भवति, ते पेव सुतवाणा सामिमिच्छत्तगुणतणतो मिच्छमुत भवति ॥
इवाणि मि सुत 'से कि त मिच्छमुत' इत्यादि (४२ १८४) अण्णणितेहि अण्णाण अयोधो वेण इतो अणुगतेत्यर्थ , मिच्छादिहि-
वेदि मियानि अमृत दिद्वित्ति दरिसणं मिच्छादिविणो अणुगतहिति भणित, स इत्यात्मनिर्देश, छदोऽभिप्राय , तथा आतत्येण वा अस्थस्स
जो बोधे। स पुद्धि , अयममीत उत्तरत्र ईहादिविफप्पा, सव्ये मती, अवा णाणापरणखयोपसमभागो बुद्धी, सो पेष जतो मणोदव्वणुसारतो
पवत्ता ततो मती भण्णइ, एष आत्माभिप्राय: घुद्धि मतित्ति पत्थुन, विविधकल्पनाविकल्पित रचित, तच भारधादि जाव चत्तारि य वेदा
संगोपगा, सव्ये ते लोगसिसा, लोगो घेष तेर्सि सरूव जाणितव्य, एनेसिं सव्व मिच्छसुत भणितव्य, एतसि सम्ममिच्छमुतविकप्पे चतुरो
विकप्पा भाणियव्या इमेण विधिणा-सम्मसुत पेय सम्मसुतं,मिच्छदिहिणो घेव मिच्छमुत,मिच्छमुत सम्मदिद्विणो सम्ममुन, सम्ममय मिच्छादिन
द्विणो मिच्छमय घेष,इच्चेनाइ त सम्मदिद्विरस सम्मत्तपरिग्गहिताइ सम्मसुत,एत्थ सुते पढमतइयविक पा, इच्चताइति सम्ममिच्छसुताइ, अथवा
मिच्छसुत्ताइ घेप, सेस कट्य । मिच्छदिहिस्सेच्चादिसुते विहयघउत्यादिविकप्पा दडव्या, तत्थ पढमविकप्पे सम्मसुत सम्मत्तगुणेण सम्म
परिणामयतो सम्ममुत पेव भवति, वितियविकप्पे जहा खरसजुय सौर पित्तरोदयनो ण सम्म भवति तधा मिच्छत्तुदयतो सम्ममुतो मिच्छा-
ऽभिणियसता मिच्छसुव भवति, वितियविकप्पे विफलादिमाणद्वपि उयत्त उवकारिककारत्तणतो सम्म भवति, तथा मिन्छभायोवलभातो
सम्ममुते दृढतरमायुप्पायकरणतो व से सम्ममुत भवति, परिमविकप्पे मिन्छसुत त चेव मिच्छाभिणिवेसेन मिच्छसुय चैव भवति, तस्स
वा मिच्छदिद्वितो व पेय मिच्छमुत सम्ममुत भवति, क्म्हा एष भणइ ?, उच्यते, परिणामयिसैसतो,जम्हा से मिच्छदिट्टिणां वेहिं घेव
॥३९॥

श्री नन्दीचूर्णी सायादि श्रुतं ॥४०॥ पुव्वावरविरुद्धेहिं मिच्छसुतभणितेहिं चोदिया भणिया समाणा इति संतः, चोदणाऽणंतरं आत्मकलावस्थायाः संत इत्यर्थः, पुव्वं जं सासणं पडिवण्णो' तं से सपक्खे तमि जातदिट्ठी त वर्मेति परिचयंति छईतित्तिवुत्तं भवति, जम्हा एवं तम्हा तं पुव्वमिन्छसुतं सम्मसुतं से भवति । पर आह-तत्तावगमसब्भावसमाणसम्मत्तसुताणं को पदिविसेसो जेण भण्णति सम्मत्तसुतपरिग्गहिताई सम्मसुतं, उच्यते, जहा णाण- दंसणाणं अवबोधसामण्णभेदा' तथा सम्मसुताणीप भविस्सति, कथं ?, उच्यते, जहा विसेसाणं अवयोधिअवातकरणे णाणं अवग्गहेहाओ चेष दसणं तहा इम, तत्ते वा जा रूती तं सम्मत्तं, तत्थेव जं रुचिकं तं सुतं, एवं मिच्छत्तपरिग्गहेऽवि वत्तव्यं ॥ इदाणिं सादिसपज्जवसाणो- 'से किं तं सादीय' (४३-१९५) इत्यादि, इह पज्जायठितो वोच्छित्तिणितो तस्स मतेणं दुवालसंगपि सादिपजवसाणंति कंठ्यं, जहा णरगादिभवमवेक्खतो जीवो, दव्वठितो पुण अवोच्छित्तिणतो तं तस्स मयेणं दुवालसंगपि अणादिअपजवसाणं च, त्रिकालावस्थायां जहा पंच- स्थिकायव्व, एमेवऽत्था दव्वादिचउक्त पडुच्च चिंतिजा, तत्थ दव्वतो सम्मसुतं एतंमि पुरिसे सादि, जं पढमताए पढइ, सपज्जवसाणं देवलोगगमणतो गेलण्णतो वा गट्ठो पमादेणं वा केवलणाणुप्पत्तितो वा मिन्छादसणगमणतो वा सपज्जवसाणं, अहवा एगपुरिसस्सेया सादिपज्जवसाणतणतो, दव्यतो चेव बहवे पुरिसे पडुच्च अणादिअपज्जवसाणं, अण्णोण्णठितिमणाइविच्छेयत्तणते। मणुयत्तणं व जहा खेत्ततो भरहेरवतेसु तित्थगरधम्मे संपादियाण उप्पायवोच्छेयत्तणतो सादिपज्जवसाणं, महाविदेहेसु अविच्छेदत्तणतो, कालतो ओसप्पिणिए तिसु उस- प्पिणिए दोसु सो जंतं पाओसप्पिणिणोउस्सप्पिणि तइयं महाविदेहकालपलिभागं पडुन तिसुवि कालेसु अवद्वितत्तणतो अणादिअपज्जवसाणं । इदाणि भावतः, जे इति अणिरिट्ठस्स णिदेसे जहा इति काले पुव्वण्हे अपरण्हे वा दिया वा रायो वा पुद्वि जिणेहि पण्णत्ता भावा पन्छा पए गोतमादिभिः आघविज्जंति-आख्यान्ते सामण्णतो वा पण्णीवज्जति भेदप्रभेदेहि तसिं भेदप्पभेदाणि सरूवमक्खाणं परूवणा,दमिति उवमा - ॥४०॥ 545

श्री
नन्दीतूणी
साधादि-
शुवं
मेसेण, जहा गो तथा गवय इति, गिदसण हेउविद्वत्तेहि, उपदसणा उयणोपसधारेहि, सवर्णयहिं वा, अथवा प्रगष्टिता, पते इति पण्णव
णि जाण जिरेसो, वहा इति पण्णपग पण्णवणिज्जे वा पडुच्च सादि सपज्जवसाण भवति, तन्य पण्णवग पहुच उवयोगतो सरविससतो
पयत्तय पासणीवसेसतो य सादिपज्जवसाण, पण्णवणिज्जे पडुच्च गतितो ठाणतो दुपदेसादिभेदतो मधेगपदेसादिमगवगाढतो एगसम.
यादिअश्वत्थाणातो वण्णाइपउजवे य आसन सादिसपज्जवसाण, पाठा तर वा 'ते वदा पहुन्च' तया इति फाल, अनाथपर्यवसित भावत
भुतमान क्षायावमिक भावे नित्य वर्धते स्वामित्तसयध इति, अहवा सादिपज्जवसाण सपछिपकर पदेसु भगचउक्यो, पढममगे समस
दिवसुतभावो पितयन्यो, अणेगविध या मयोयसमभाव पडुच्च दव्यादिउययोग वा पहुन्च पढमभगो, बिइयो मुण्णो, अहवा अभन्वाण
अणागतसपण मुतभावा भणित वो, चरिमतइयभगेसु अविसिद्धसुतमावो अभव्यभच्चे पहुच्च जोएयव्या, अभवसिद्धियस्स इच्चादि
मुत्तसिद्ध, इह परिमतवियभगसु अणादिसुतभावो दिवो सुनाधिकारतो, इहरा सातिभायो दडव्यो, मतिसुताण अण्णुण्णाणुगतत्तण', सो य
अणादिमायो जहण्णो अहण्णमणकोसो पा हवेना, उक्कोसो १ भवति, कम्हा ?, जम्हा उफासणाणभावो केवलियो भवति, तस्स य
मो इम पमाण पढिरनइ-
'सध्यागासपदेस' इत्यादि सूत्र, सन्यमिति अपरिमेस, सन्यग्ग अवि विधव भवति?, सव्व आकास, सव्वागासयरस पदेसा सव्वागास-
पदेसा ज परिमाणति वुत्त माति, ण्व सव्यागासपदेसियग्ग अणतेण रासिणा अण्णण गुणित, ताहे ज गसिपमाण लम्भति त सव्वपग्ज
वाण अग्ग भपति, पनाताण त पकस्सागासपदेसस्म जायतो अगुरुल्हुयादी पज्जवा एए पण्णाए सव्वे सपिडिता, तोर्स सपिडियाण ज
अग्ग एतापमाण अक्सर लभति, अवसरति दुविह णाण, अकारादि दव्यसुतक्सर, तत्थ णाणमक्खरवि अविससतो सव्व गाणमक्सर,
॥४१॥

श्री
नन्दीचूर्णी
केवल-
पर्यायमान
॥४२॥
जम्हा तं जीवातो उप्पण्णं अणण्णभावत्तणतो णो सरइत्ति, इह पुण सव्वपज्जायतुल्लत्तणतो केवलणाणं घेत्तव्वं, तम्हा केवलं सव्वदव्यपज्जाय-
विण्णत्तिसमत्थं भवति, तधा केवलं णेये पवत्तइत्ति तस्सवि परिमाणं इमेण चेव विहिणा भाणियव्यं, सव्वागासपदेसग्गं इत्यादि पूर्ववत् , ते
य सव्वपज्जाया समासतो तीसं इमेण चैव विहिणा-गुरु २ लहु २ गते चउरो पंच वण्णा दो गंधा पंच रसा अट्ट फासा अणित्थत्यसंठाणसंठिता
छ संठाणा, एते सव्वदव्वे संभवंति, अमुत्तदव्वेसु अगुरुलहु चेव एको पज्जायो संभवति, एत्थ य एकके भेदे अणंता भेदा संभवंति, किंच-
मुत्तदव्वेसु णयविससतो अणेगवरा अट्ठवीसं थूलपज्जाया भवंति, कथं ?, उच्यते, ते च बत्तीसं सव्वगुगलहुपज्जापहि विहूणा, यतो
भणितं 'णिच्छययो सव्वगुरू सव्वलहुं वा ण विज्जने दव्वं । ववहारतो उ जुज्जति वायरखंधेसु णण्णेसु ॥ १ ॥ णिच्छयमतेण सव्वहा लहुं
गुरुं या णस्थि दव्वं, जदि हवेज्ज तो तस्स पडमाणस्स ण विरोहो केणइ हवेज्जा, सव्वलहुस्स वा उप्पदमाणस्स, जओ य निच्चपडणं उप्पडणं
वाण विजते, सव्वहा लहुं गुरुं वा ण, तम्हा सव्वहा गुरुं लहुं वा दव्यं णस्थि, ववहारणतादेसेण पुण दोऽवि अस्थि, जहा सव्वगुरु कोडिसिला
वज्जं वा, सव्वलहुं व धूमउलूगपत्तादी, एवं ववहारणतादेसतो वायरपरिणामपरिणतेसु संधेसु गुरुभावो लहुभावो य भवति, णाण्णेसु तिणसु-
हुमपरिणामेसुत्ति, के पुण सुहुमपरिणामिता दवा के वा बायरपरिणया ?, उच्यते, परिणामतो आर एगुत्तरवड्डितेसु ठाणेसु सुहुमपरिणता
दव्वा लभंति, एतेसिं च अगुरुलहुपज्जवा भवंति, बायरो पुण परमाणुतो आरव्भ जाव असंसेज्जपदेसिओ संधो भवति परतो वायरपरिणामो
खंधो लन्भति, सो य जहण्णोवि अगंतपदेसिओ णियमा भवति, तातो एगुत्तरवड्डिता अणंतठाणावादिया बायरा संधा ते ओरालविउव्वा-
हारतो य वग्गणासु भवंति, णियमा य ते गुरुलहुपज्जया भवंति, सीसो पुच्छति-जे रूविगुरुलहुदव्वा अगुरुलहुया तेसिं के थोवा लहया ?,
उच्यते, थोवाणि लहुदव्वाणि, तेहितो रूवी अगुल्लहु दव्या अंणतगुणा भवंति, उच्यते थूराणं अणंतपदेसिताणं संधाणं सहाणे अणंताओ
॥४२॥

। श्री नन्दीपूर्णा पर्याया: ॥४३॥ बगाणाओ, मुहमाणपि अणताओ वग्गणातो, भूरपागणहाणेहितो उपरि भासादिग्गणटाणेमु एबोके अणताओ वग्गणावो, हेहातोपि शूर वागणवाणेण एका यगणा, एव जाप दमपरेसिवाण सखेग्जपदेसिताण ससे ताओ वग्गणाओ असखेमपदेसिताण असखजाओ वग्ग- णाती, एवेण पारणण गुगलहुदहितो रुवी अगुगलहुदल्याणि अणगुणाणि भवति, आदेसतरेण वा पावरठाणेमुवि सुहमपरिणामो अविरुदोसि माणियो, उरूप 'गुरुलाहुदवाहतो अगुगलदुपज्जया अणतगुणा । ओभयपडिसेहिया पुण अणतकप्पा बहुविकापा ॥१॥ गुगलदुपरनायगुता ने दव्या तेसिं चैव पगाया। रोहितो रूविअगुरुलहुय दमाण जे अगुरुलहुपरजाया ॥ २ ॥ ते अ थोरअणव- गुणतणतो अणतगुणा एव भवतीत्यर्थ., उभयपहिसहिया गाम अगुरुयलहुआ, पुण विसेसणे, कि विसेसति ?, उच्यते, अरूविदव्वाधारा इत्यर्थः, अहवा उभयपदिसेहिता णाम बायरमुहमभाववग्जिता जे दवा, अरूविण इत्यर्थ , तेसु अणतकप्पा णाम एका अणतप्रकारा, की, उच्यते, आगासस्थिफाए देसपएसपरिकप्पणाए, एष धम्मादिमुवि, यहुविकप्पत्ति तेसि अणतकापाण एपेको अणतप्रकारो, कय पुणी, उम्यते, जम्हा एशोके आगासपदेसे अणता अगुरुयलहुयप नाया भवधि तम्हा ते बहुविकप्पत्ति, वे य सव्वण्णुक्यणयो सद्धेया इति, रूपिअरूविदव्वाण य पाजायअप्पबाय इम भण्णाति रूपिदव्वाण जे गुगरनुपरजाया ते पण्णाछेदण पिंडिता एतेहिंतो एकरस पेव अमुत्- अगुकलनुपरजाया ते अणतगुणा भवतीत्यर्थः, एत्य सांसो भणति-फेवत्तिपहिं पुण भागेहिं मुत्तदव्वाण सिंडियपनाएहितो अमुचल्याण अगुल्नुपरजाया अणतगुणा भवति?, उ यते, नारत्यन परिमाण, बहुधावि अणवएण गुणिज्जमाणो अमुत्तदव्यपज्जाएमु णत्यि परिमाण, एव गते परिमाणार्थे इम भण्णति-'केण ठवेग गिरोहो अगुरुलहुपज्जयाण उस्सुचे । अश्वमसजागो जहित पुणन विवक्खस्स ॥१॥" जतो अगुत्तयाण बहुधावि अणवएण गुणिज्जमाणा पज्जायाँ ण भवति ततो फेनेति केनायेन प्रकारेण भविष्यति, भवे गिरोहो . ॥४३॥ १ पर्यायाः श्री नन्दीचूर्णी भेदाम ॥४४॥ णाम परिमाणपरिच्छेद इत्यर्थः, किं गुत्त व्याण अगुरुलापाजायपरिमाणं भविस्सति ?, नित्युच्यते-'अच्चतमसंजोगो' अच्चत-अतीव अपुग्ज- माणो जम्हा संजोगो जहितंति-यत्र, पुण विमेसणे, किं विभेस?-रूविरव्ये, तदित्यनेन अमुत्तदपायो तरस विपक्रयो गुत्तदन्वपगारो तेसु पज्जायथावत्तणतो अमुत्तदव्येस पज्जायाण अतीय बहुगणतो, तो मुत्तहिनो अगुत्तनपानागाण परिमाणकरणसंगोगो पगते णेष युज्जते, ण घडतेत्यर्थः, 'ग्य तु अगंतेहि अगुगलपञ्जपहिं मनुतं । होति अगुतं द्रव्यं अरूविकायाण उण च उह॥१॥ति, पाण्डं धम्माधम्मा- गासजीवाणंति, एमि चतुण्हषि णियमा पत्तेय अणना अगुल्लहपजाया भवंति, ?, उन्यते, जहा पसि पोको पदेसो अणेनेहि अगु- गलपज्जा संजुत्तो तम्हा धम्माधोगजीवस्म ग अंगरोग्यापहेमराणतो असंगेजमणना पोयं भवंति, आगामपदेसपरिमाणतणतो पुण तेसिं अस्थि परिमाणं ताहारि संयमारतो अणंता उता प्रत्यय:, एवं तार पायेयानंतमुकं ॥ अधेशानी तत्केवलज्ञान यथाऽनतं तथे- दगुल्यते 'उचलद्धो' गाठा, मम्मे रूविदाण य जावदना गुरुतापातागा सव्ये अरूविराण ग ने अगुमलापजागा एते सगे जुगपं जाणति पामइ य, जसो एवमणंत फेवलणाणमगावनि मासंगमभिदिनं । माणि अत्सहाराविरमुनमकनगति, आदि अविमेसो गाणगारारं सुतं णेयव्यं तहावि रूठियमतो जहा पंकयं ताहा सगरा जणगरं पणारारं गा भण्गति, सहल मरकारं मरति-गमति सरंति या इत्यनो सरकरारं, अकारादि, संगणम्स या फुगभिधाणं गाति, ण या मरमगरगनरेण अत्यो मानि मरणपरं, ककारादि गंजणगरा, ब्यासेऽने- नार्थ इति प्रदीपेन घटादिवत व्यन्जनाक्षरं, नहिं चा मरगंजणगर, गणार किं?, जया अत्यो गण्णिाजति अभिलप्पो वा ना ते वण्णापर भण्णति, द६ एफेफारम अकारादिहकारान्त मरस्परमपरपावागा भेदा गे, अकारण पनागा जमा-पोहबजुनावगः, तया दीदो उदाता- नुदात्तस्वरितभेदः, एवं हायप्लगारपि, पुनरप्यकको साऽनुनारिको निरनुनामिका, इत्येवं अपारशभेदः, पर सेमापराणवि जहासंभवं भैया -

नन्दीचूर्णी
साधादि-
शुत
.
मानियल्या, अदवा सरविसमता एकेफमक्सरस्स अणता पज्जाया, एरथ य अकारजाती सामण्णतो सपज्जया अट्ठारस, सेसा परपज्जाया,
अथवा अकारादि घंजणा केपला अण्णसदिता या ज अभिलावे लभवे ते तम्स सप नाता, सेसा तस्स परपनाया, वे य सम्वेवि अणता,
जतो मुझे भणित 'अणता गमा अणता पनाया' भाणत 'पण्णवणिज्जा' गाथा, अक्रपरलभेण' गाथा, अणमिलप्पाण अभिलप्पा अणतभागो,
सिपि अणतभागो सुसाणिवदो इति, अहया अकादिअक्खराण पजया सम्पदव्वपज्जायरासिप्पमाणमेता भवति, कह ,
उच्यते, जे अभिलाषतो सजुत्तासजुत्तेहिं अपरेहिं उदचाणुदाहि य सरहिं जावइप अभिलो अभिरप्पे य लभति ते सव्ये सवमापपज्जा-
ग्रा, सेसा सये परपज्जाया, आकास मोत्तु सयपज्जएहिंतो परपनाया अनतगुणा, आगासस्स सपजाहिंतो परपज्जाया य, गणु विरुद्ध,
उच्यते, सव्यक्सराण घडादिवत्थुणो वा दुहया पग्जया चिंतिग्जति, सवा असबद्धा य अफारस्स अपारपज्जया अकारसहावतणतो अत्थि-
पेण सघद्धा, पटागारावस्था घटपर्यायवत् , ते चेष गस्थितण असपद्धा, णस्थित्तस्स अभावचणओ, जहा घटाकारावस्थाया मृत्पर्यायषत्,
अफारे इफारादिपर्याया णाथि, ते असपद्धा, अपारण छिनभावतणतो, जहा मृवस्थाया पिंडाकारपर्यायवत्, ते चेष पत्थित्तण सपद्धा,
अस्थित्तमावतणवो घटापवरपाया घटपर्यायवत् , एव अफ्रखरेण छिन्नभाषत्तणतो परेसु घडेसु घट इव पज्जाया विचिंतणिज्ना, पदादिसु य
अकारपज्जाया, इच्पेव एकमक्सर सम्वपग्जायमय, एव सर्वधका मर्वपर्याया , अतो भण्णति सब्वागासपदेसेण अणतगुणित पग्जवण
अक्रपर गिप जरएवं गाणफयर अकारादिअक्खर णेयअक्सर प सिण्णिवि अणताभिहिता, एत्य णाणक्खर जीवस्स ससारत्यस ग
कयाइ ण भयति, जतो भणित 'सबजीवाणं पियण' इत्यादि मुत्त, सन्यजीवागणेऽवि सवि अविपद मभावणे, किं सभाषयइ १, इम-
॥४५॥

श्री नन्दीचूर्णी साद्यादि- श्रुतं ॥४६॥ सिद्धे मोतुं, चसहतो य भवत्थकेवली मोत्तुं, णकारो वाक्यालकारे, अक्खरं-णाणं तस्स अणंतभागो निच्चुग्घाडियतो, सो केवलस्स ण संभ• वति, केवलस्स अविभागसंपत्तणतो य, ओधीएवि ण संभवति, अणतभागस्स अभावत्तणतो, अवधेरसंखेयप्रकृतिसंभवादित्यर्थः, मणपज्ज- वणाणेऽवि रिजुविपुलदुब्भेदसंभवतो अणंतभागे ण भवति, किंच-अवधिमणपज्जवणाणणिच्चुघाटअभावत्तणतो इध अणधिकारो, परि- सुद्धे मतिसुत्तेत्ति, अक्सरस्स अणंतभागो णिच्चुग्घाडियओ, अधिकतसुतस्स वा अक्सरस्स अणंतभागो णिच्चुग्धाखियतो, जत्थ सुतं तत्थ मतिणाणं घेत्तव्यं, णिञ्चति सव्वकालं, उग्घाडितोत्ति णावरिजइ, सो य अणंतभागो पुढवादिएगेंदियाणवि पंचण्ह णिच्चुग्धाने, अथवा सव्वजहण्णा अणंतभागो णिच्चुग्घाडो पुढविकाइए, चैतन्यमात्रमात्मनः, तं घ उकोसत्वीणद्धिसहितणाणदसणावरणोदतेवि णो आवरेज्जति, जइ पुण सोवि आवरेज्जेज्ज तेण जीवो अजीवयं पावे, 'सुछवि मेहसमुदए होति पभा चंदसूराण' जम्हा सो णावरिज्जइ तम्हा जीवो जीवसं ण परिच्चयइ, सो य कम्हा णावरिज्जइ ?, उच्यते, दव्वसभावसरूवत्तणतो, इह दिहतो जहा 'सुठुवि मेहन्छादिए णभे चंदसूरप्पभा मेहपडलं भेत्तुं दवे ओभासइ तथा अणतेहिं णाणदसणावरणकम्मपोग्गलेहिं एक आतप्पेदेसे आवेढियपरिवेढियो ते फम्मावरणपहले भेत्तू- णाणत्तणंतभागो उव्वर, ततो अ से अव्वत्तं णाणमक्खरं सव्वजहण्णं भवति, ततो पुढविकाएहितो आउकाइयाण अणंतभागेणवि सुट्ट्यरं णाणमक्सरं, एवं कमेणं तेउवाउवणस्सतिबेइंदियते दियवारिदियअसण्णिपंचेंदियाणवि सुट्ट्यरं भवतीत्यर्थः । भणितं सादिसपज्ज- वसितं अणादि अपज्जवसितं च, पत्थेव प्रसन्नतो अक्खरपडलं भणितं, एत्थं बहुवत्तत्वं, अक्खरपडलं समासतोऽभिहितं, वित्थरतो से अत्यं जिणचोइसव्विया कहेइ । इनाणं गमितागमित--(४४-२०२) गमबहुलत्तणतो गमितं तस्स लक्खणं-आदिमजसवसाणे वा किंचि

गमिकाग-
मिक
अगप्रवि-
पादि
नन्दीचूर्णी
॥४७॥
विसेसनुत्त मुच दुगादिसतग्गसो पढिज्जमाण गमित भण्णति, त प एवंविह उस्सण्ण दिहिवाए, अण्णोण्णसगभिधाणठित ज पदिग्जन व
अगमित, त च प्रायसो आयादिकालियसुत, उक्त गमितागमित ।।
इदाणि अगाणगपविट्ट ( ४५ २०९) व प गमिवागमित चेव समासतो अगाणगपयिह भण्णति, क६ १, उच्यते, सव्यसुतस्स तम्मा-
वगतत्तणनो, अहया अरहतमग्गोवदिवाणुसारे ठित ज त समासतो दुविद इत्यादि सुत, 'पादयुग जघोरुगातदुवग १ दो य बाहू ता । गी-
वा सिर च पुरिसो वारसअगो सुनावसिहो ॥१॥ इन्चेतस्स सुतपुरिसस्स ज सुत अगभागठित त अगपविट्ठ भण्णइ, ज पुण एतस्सेव सुतपुरि-
सस्स करेगे ठित त अगवाहिरतिभण्णति, अहवा गणधरक्यमगगत ज फत यरेहिं याहिर त पणियत अगपविट्ठ अणिययसुत-
बाहिर भाणित । ॥ १ ॥ से कितअगवाहिर इत्यादि, कट्य । आवस्मगवहरित दुविहफालिय उक्कालिय च, तत्थ कालिय ज दिणरादीण
पढमे (परमे) पोरिसीसु पदिज्जा, ज पुण कालवेलवज्जे पढिज्जइ ते उक्कालिय, तत्य अक्कालिय अणेगविध-दसवेयालियादि, कप्पमप्प
घ तत्थ मुठे वण्णितात्ति कप्पियाप्पिय, फाप ज सुते वणित त फप्पसुत, अणेगविहचरणकप्पणोकप्पय त कप्पसुत, न दुषिह. घुल्ल म.
इत वा, चल्लति लहुवर अवित्थरत्य अपगथ वा चुल्लकप्पसुत, महत्य महाग थ वा महाक्प्पसुत, एसेव पण्णवणत्यो सवित्थरो, अण्णे य स-
वित्थरत्या जत्य भाणिवा सा महापण्णवणा णेज्जा, मज्जादितो पचविधा पमातो नेसु चैव आभोगपुत्विया उपरती अप्पमातो, एत जत्य सुवित्यरा
दसेग्नइ तमामयण पमातप्पमाद, सूरचरित एत्य विद्यते जत्थ सा सूरपण्णत्ती, पुरिसोत्ति सकू पुरिससरीर वा, ततो पुरिसानो णिपण्णा पोरि-
सी, एव सव्वस्स वत्थुणो यदा स्वप्रमाणा छाया भवति पोरिसी पइ, एत्य पोरिसिममाण उत्तराययणस्स अन्ते दक्षिणायणरस वा आरी एक्क-
दिण भवति,अतो पर अट्ठएक्कसट्ठिभागा अगुलस्स दक्षिणाययणे वद्धति उत्तराययणे व हस्सति,एव मडले गडले अण्णण्णा पोरिसी जत्थ अज्झयणे
॥४७॥

श्री
नन्दीचूर्णी
॥४८॥
उत्कालिक
Se stories
दंसेज्जइ तमज्झयणं पोरिसिमंडलं, चन्दसूरस्स दाहिणुत्तरेसु मंडलेसु जहा मंडलाउ मंडलपवेसो तधा वणिज्जइ जत्थ अज्झयणे तमज्झयणं मंडलप्प-
वेसो, विज्जत्ति-णाणं, चरण- चारित्तं, विविधो विसिट्ठो वा निच्छतो-सम्भावो स्वरूपमित्यर्थः फलं वा णिच्छतो तं जत्थज्झयणे वणिज्जइ
तमज्झयणं विज्जाचरणविणिच्छतो, सबालवुड्डाउलो गन्छो गणो सो जस्स अस्थि सो गणी, विजाति णाणं, तं च जोइसाणमित्तगतं गाउं पसत्थे-
सुश्मे कज्जे करेंति, तंजहा-पव्वावणा सामाइयारोवणं उवट्ठावणा सुतउद्देससमुहेसाणुण्णातो गणीये वा गंदिस्साणुण्णा, खेत्तेसु य णिग्गमप्पवे-
सो, एमादिया कज्जा जेसु तिहिकरणनक्खत्तमुहुत्तजोगेसु य जे जत्थ करणेज्जा ते जत्थज्झयणे वण्णिज्जति तमज्झयणं गणिविज्जा, थिरमज्झवसाणं
झाणं, विभयणं विभत्ति, सभेदज्माणं जत्थ वणिज्जइ अज्झयणे तमझयणं ज्माणविभत्ती, मरणं-पाणच्चातो विभयणं विभत्ती पसत्यमपसत्था-
णि सभेदाणि मरणाणि जत्थ वणिज्जति अज्झयणे तमज्मयणं मरणविभत्ती, आतत्ति आत्मा तस्स विसोधि तवेण चरणगुणेहि य आलोयणा-
विहाणेण य जहा भवति तहा जत्थ अायणे वणिज्जइ तमायणं आतविसोधी, सरागो वीयरागो य एतोस जत्थ सरूवकहणा विसेसतो वीयरा-
गस्स तमज्झयणं वीयरायसुतं, वाघातो णिव्वाधातो वा भत्तसंलेहो कसायादिभावसलेहो य जो जधा कायव्वो तधा वण्णिज्जती जत्थ अज्झयणे तम-
ज्झयणं सलेहणासुतं, विधरणं विधारो तस्स कप्पो विधित्तं वुत्तं भवति सो जिणकप्पे थेरकप्पे वा, जिणकप्पे पडिमं अहालंदं परिहारिया य दट्टव्वा,
एतेर्सि वित्थरा विधि जत्थ अज्झयणे तमज्झयणं विधारकप्पो, चरणं-चारित्तं तस्स विधी चरणविधी, सभेदो चरणविधी सज्झइ जत्थ अज्झय-
णे तमज्झयण चरणविधी, आतुरो-गिलाणोतं किरियातीतं णातुं गीतत्था पच्चक्खावेंति दिणे२ दव्वहासं करता अंते य सव्वहा तेण ता भत्ते वे-
रग्गं जणेता भत्ते णित्तहस्स भवचरिमपच्चक्खाणं कारेंति, एयं जत्थऽज्झयणे सवित्थरं वणिज्जइ तमज्झयणं आउरपच्चक्खाणं, थेरकप्पेण वा
विहरेत्ता अते थिरकप्पिता पुण वित्थरेण संल्लीढा तहाविजधाजुत्तं संलेहा करेत्ता णिवाघातं सव्वधा चेव भवचरिमं पच्चक्खंति, एयं सवित्थर
॥४८॥

कालिक
नन्दीचूर्गी
॥४९॥
जत्थायणे पण्णिरजते, वे थ दो अझयणा, तत्थेक्क सुरात्यहि सयित्तयर सुति, वितिय मुत्तत्यहिं पिच्छिण्णयर महल्लति ।
अगस्स चूलिता जया आयारस्स पच चूलाबो, दिहिवावस्म या चूलियागति, विवक्यावसातो अझयणादिममूहो पागो, जथा अन्तगडहाण,
अणुचरोषवाइगदसाण तिहि यग्गा, तेसिं चूला पग्गगुडा, वियाहो भगवती तीए घूला पियाहघूला, पुष्यभणितो अमणितो य समामतो (विषय
रो) य लाए अत्यो भण्णतीत्यर्थ , अरुणो णाम देवो तस्समयणियद्धे अग्मायणे जावत असयण रवाते मगाणे अणगारे परियट्रेति ताव से अरुण
देवे समयणिविद्वत्तणतो पलितासणो जेणेव से समणे वेणेव आगन्छति उपयूहति, गाहे ताहे ममणस्स पुरतो याठितो पजलीओवउत्ते सुणे
माणे २ चिट्ठर, से समते य भणति-मुमासिक २ घरेह वाति, इहलोपणिपिव्यासे समणे पडिमणति ण मे परेण अट्ठोति, तापेस पदाक्षिण करेता
णमसेत्ता य पडिगच्छति, एव गहलो यरुणो येममणो सक्को देविदे पेलधरे यति, उढाणसुयति अझयण सिंगणाइयफग्जे नस्स ण गामरस वा
जाव रायपाणीप वा एगपुरस्म या समणे आसुरुचि रहे उपउत्चे ते उट्ठाणमुपचि अयण परियट्टा एक्क दो विग्नि वा वारे साधे से गामे या
जाप रायपाणीउ या उल पाउद्वेति धव्यसइत्तिवृत्त भवति, से पैर ममणे तस्स गामस्स वा जाव रायधाणीप वा तुढे समाणे पसण्णे पमण्णलेसे मु
हासणत्ये उपदचे समुट्ठाणं त परियइ एक्क दो तिण्णि या वारताहे से गामे या जाय रागदाणी वा आवासेति, समुवट्ठाणसुयति धत्तव्ये वगा
रलोपावो समुट्ठाणसुयत्तिभणित, अप्पण्णा पुथ्वयम्मि कयसकप्परस आवासेति, णागपरियाणियत्ति अग्गयण, णागत्ति णागकुमारो तस्स सम
या अम्मायण, त जया घमणे उवउत्ते परियटेति तरा अकयसकप्परसीव ते णागपुगारा तत्थत्था चेष परियायति पदति णर्मसति भत्तिपमाण
बाफरेंति सिंगणाइयकग्नेसु य परया भवतीत्यर्थः, निरियावलियामु आवलियादेवीओ जाजेण तवोविसेसण उववण्णा, आवलिपविठूतरे य णीरया
तगामिणो य गीरिया य सगता पण्णिग्नति, सोधम्मीसाणकप्पेसु जे फापविमाणा ते कपषसयाव पण्णिता मु य देवीओ जानेण वोविसेसे
॥४९॥

कालिक श्री नन्दीचूर्णी ॥५०॥ ण उव्वण्णा ता वण्णिता ताओ य कप्पबरेंसया भणिता, संजमभावविगसितो पुष्फितो संजमभावचुतो अवपुरिफतो, अगारभावं परिहवित्ता प- व्वज्जाभावेण विगसित्ता पन्छा सीया जो तस्स इह भवे परभवे य विलंबणा दंसिज्जइ जत्थ ता पुफिया, एस विसेसो पुप्फचूलाए दंसिज्जइ । अंधगवण्हिणो जे कुले ते अंधगसरलोवातो वहिणो भणिया, ते मंथरियगती सिज्मणा य जत्थ भणिता ते वण्हिदसातो, दसत्ति अवस्था अज्म- यणा वा, भगवतो उसभस्म चउरासीइसमणसाहस्सातो होत्था, पइण्णगज्झयणावि सव्वे कालियउल्कालिया चउरासीइसहस्सा, कथं?, जतो ते चउ- रासीइसमणसहस्सा अरिहंतमग्गउवदिटे जं सुतमणुसरेता किंचि णिज्जूहंति ते सव्वे पइण्णगा, अहवा सुतमणुस्सरंतो अप्पणो वयणकोसल्लेण जं धम्मदेसणादिसु भासंतो तं सव्वं पइण्णगं, जम्हा अणतगमपज्जगं सुत्तं दिट्ट, तं च वयणं णियमा अण्णयरगमाणुपाती भवति, तम्हातं पण्णगं, एवं चउरासीइ पइण्णगसहस्सा भवतीत्यर्थः, एतेणेव विहिणा मनिझमतित्थगराणं संखेज्जा पइण्णगसहस्मा, समणस्सवि भगवतो जम्हा चोरस- समणसाहस्सीतो उक्कोसिता समणसंपया तम्हा चोरसपामगझयणसहस्मा भवंति, अहवा 'जत्तिया सिस्सा' इत्यादिसूत्र, इह सुत्ते अपरिमा- णा पइण्णगा, पइण्णगसामिअपरिमाणतणतो, किंच-इह सुत्ते पत्तेयबुद्धप्पणीयपइण्णगं भणियव्यं, कम्हा?, जम्हा पतिपणयपरिमाणेण व पत्तेय- बुद्धपरिमाणं करेऽत्ति भणितं, पत्तेयबुद्धा वेत्तिया चेवत्ति, चोदक आह--णणु पेत्तयबुद्धा सिस्सभावो य विरुज्झए, आचार्याह-तित्थगरपणीय- सासणपडिवण्णतणतो, तस्सीसो भवतीत्यर्थः, भणितं कालियसुतं, अंगबाहिरं च ।। इदाणिं अंगपयिहूं- (से किं तं अंगपविट्ठ (४५-२०९) इत्यादि (से कि तं आयारे ४५--२०९) सूत्रं, आयरणं आयारो गोयरो भिक्खागहणविहाणं विण- भो नाणाइओ विविधो बावण्णविधाणो वा वेणइया-सीसा तेसिं जहा आसेवणसिक्खा भासा सच्चा असच्चमोसा य एयं सव्वं आयारे अभासा- मोसा सच्चामोसा य, चरणं 'वयसंजम' गाधा करणं ' पिस जा विसोधी' गाहा, जत्तत्ति य संजमजत्ता तस्स साहणत्थं आहारो मत्तत्ति- ॥५०॥ *** अगप्रनिष्ट श्री नन्दीचूनौ मात्रा, कुतो घेचन्यो पर्वन वृत्ति, एय सम्ब आयारे अग्घविग्नहाच आख्यायवे, सुत्तमत्थरस य पदाण वातणाओ परित्ता, अणता ण भवति, मा विअतोवलमत्तणदो, अहवा उत्सप्पिणिकाळ वा पहुच तीताणागतसव्वद्ध वा पहुच्च अणता, उव्वक्वमादिणामादिणिक्खेवकरण १ अणु योगरारा ते आयारे ससेना, तेसिं पण्णवगवयणयो गोधरतणतो, पेढो छदजाती, पहिवत्तिओत्ति दव्वादिपयत्यम्भुवगमो, पडिमाभिग्गहविसेसाय पडिवत्तीतो से समासतो सुत्तपतिवद्धा सखज्जा, विविधा जेण णिक्खेषमादिणिज्जुत्ती तेण सखेज्जा, णष बभरा दिसणा सेन इरिया भा- सजाय पत्येसणा पादेसणा सग्गहपडिमा सत्त सत्तिक्कया भावणा विमुक्ती, एव ते पचासी हवेजा, पणवीस अझयणा, पचासीतिउरेसण- फाला, कय?, अध्यवे, अगस्स मुतखधस्स बजायणस्स उसगस्स एते चउरोवि एकको उदेसणकालो, एव सत्यपरिणाए सत्त उदेसणका- ला लोगविषयस्स छ सीवोसणेनरस घउरो सम्मत्तस्स चउरो लोगसारस्स छ धुअस्स पच महापरिणाए सत विमोह प्रयणस्य अह उवधाण मुत्सस्स परो, पिठेसणाए पकारस, सेनाए विण्णि, मामजायाए दो, पादेसणाए वो उग्गहपदिमाए दो, सत्तियाण सत्त, भावणाए एको, विमो तीए एको पते सव्वे पचासीति, चोदक थाह जति दो सुतखधा पणुवीसमझायणाण अद्वारससहस्सा पदग्गेण भवति, जो भाणित'णवपतपेरमपितो अट्ठारसमदमहस्सिवो घेओ' ति एत विरज्मति, आचार्य प्राइ-णणु एत्यवि भणित 'सपचचूलो अट्ठारसपदसहस्सिवो वेदो' पि, ६ सुत्ताला वापदेहि सहितो बद्ध बहुवरो य वकन्येत्यर्थः, अहवा दो सुतख्या पणुवीस अझयणा य एते आयारगासाहितरस आयारस पमाण भाणित, अट्ठारसपदसहरसा पुष पढमसुयक्खधरम पावरचेरमइयरस पमाण, विचित्तत्यपदाय सुत्ता, गुरुबंदेसा तो अत्यो मणितुन्वो, अवखरण्यगाए स- सज्जा अक्खरा, अभिघाणाभिधेयवसतो गमा भवति, ते अणवा इमण विहिणा सुत में आउसतेण भगवता, सुत मेआ तदासु मे आउसतेहि मुत मे भासय मे आत, सुत मया आतदासुयमदा अहिं सुय मया आ एवमाधिगमेहि भण्णमाण अणतगम, अक्खरपज्जएदि भत्थपञ्जपहिं य

अंगप्रविष्टं
श्री
नन्दीचूर्णी
॥५२॥
अणतं, परित्ता तसा अणंता ण भवंति, अणंवा थावरा वणफइसहिता, सासतत्ति पंचत्थिकाइगाइया कडात्ति कित्तिमा पयोगातो वाससापरिणा-
मतो वा जहा अभा अब्भरुक्खादी, जहा एते सव्वे आयारे सुत्तेण णिवद्धा णिज्जुत्तिसंगहणीहतूदाहरणादिएहि य निकाझ्या,किंच-एते अण्णे य जि-
णपण्णत्ता-जिणप्पणीया भावा आघविज्जति जाव उवदंसेजंति, एतेसिं पदाणं पूर्ववद् व्याख्या, एवविधमायारं धिज्जिउं से पुरिसे एवं जधा आ-
यारणिबद्धा परूविता य तथा सव्वभावाणं गाता भवति, विविधेति अणेगधा जाणमाणो विण्णाता भवति, अण्णवावादुहितो वा विसि-
हतरे व विसिट्टयरं वा जाणमाणो विण्णाता भवति, सेस णिगमणतं सुत्तं कंठणं, सेतं आयारो ॥ 'से किं तं सुयगडे' त्यादिसूत्र (४७-२१२)
सूइज्जइत्ति जधा णट्ठा सूई तंतुणा सूइज्जइ, उवलभ्यतेत्यर्थः, अथ सूति पडं वुतेइ तथा सूगगडो जीवाइपदत्था सूदति, यूहं किन्चति प्रतिव्यूह ते-
न प्रतिव्यूहेन तेन परप्पवादी णिप्पट्ठपसिणं काउं ससमयस्स सम्भावे ठविज्जइ, सहेसयपरिमाणाओ उद्देसणकाला जाणेज्जा, सेसं कंठयं, सेतं यय-
गडे ॥ 'से किं तं ठाणे' त्यादिसुतं (४८-२२८) ठाविज्जंविति स्वरूपतः स्थाप्यन्ते, प्रज्ञाप्यन्ते इत्यर्थः, छिमतडं टंफ कूजत्ति जधा वेलस्सो-
वरि णव सिद्धायतणादिया कूड़ा, हिमवंतादिया मेला, सिहरेण सिहरी, जधा येदडो, जं कूडं उवरि अंबखुज्जयं तं पन्भारं, जंवा पव्वयस्य सब-
रिभागे हत्यिकुंभागिती कुडुहं णिग्गतं तं पन्भारं, गंगाइया कुंडा तिमिसादिया गुहा रुप्पसुवण्णरयणादिया आगरा पुंडरीयादीया दधा, गंगासिं-
धूमादियाओ णदीओ, सेसं कठ्यं, से तं ठाणं । 'से किं तं समवाय' इत्यादि ( ४९-२२९) समवाए णिक्खेवो चउन्विहो, दव्वे सचित्तादिद-
वसमवायो, भावसमवातो इमं चेव अंग, अहवा जत्थ वा पसत्था उदयाई बहू भावा संणिवादियजोगा या भावसमवातो, भावसमवाए वा इमं
णिरुत्तं जीवा समासासिज्जति समं असिज्जति समंति ण विसमं जधावस्थितं अनूनातिरिक्तं इत्यर्थः आभीयते बुध्यते ज्ञानेन गृह्यतेत्यर्थः, अहवा
समासत्ति इह मग्गेऽभिहितं सव्वपदत्याण समासतो विसरिसोति, रोसं फव्यं, उक्तं समवायं । 'से किं तं वियाधे' त्यादी (५०-२२९)
॥५२॥

ज्ञाताधग-
प्रविष्ट
नन्दीनू
-
वियाहित्ति व्यारया ६ जीवादगो व्यारयायते, इह सत पेव अभयणसन्न, गोयमादिएहिं पुढे अपुढे वा जो पण्हत्ववागरण, सेस कठ्य
से त वियाहि ॥' से किं त णाताधम्मकहे ' त्यादि सूत्र (५१ २३०) एगूणवीस गावरायणा, णानत्ति आहरणा, दिहतियो वा ण जइ
ते गाता, पते पढमसुयसथे, अहिंसादिक्पणस्स धम्मस्स कहा धम्मकहा, धम्मियाओ षा हाओ धम्मयहाओ, अक्साणगत्ति वुत्त भवति,
एते वितियसुवराधे, दस धम्मकहाण बग्गा, वग्गोत्ति समूहो, व्यिसेसणपिसिठ्ठा दस अज्झयणा वेते पठ्ठव्या, एगूणवीस णाता दस य धम्म
फहातो, तत्य णातेसु आदिया दस णाता थेय, तेसु अक्खाइयादिसमवो, सेसा णव णाता, तेसु एकोफे णावे पत्तालीस अक्सादियाओ भवति,
तत्थवि एफेयार अक्साइयाए पच पच उवक्खाइयसयाइ भवति, तेसुवि एफोकाए उवक्खाइयाए पर पच अक्खाइयवसाइयसयाइ
भवति, एवं एते णा कोडीओ, ताओ धम्मकहासु सातव्वत्तिकाउ एकूणवीसाए णाताण दसह य धम्मकथाण विसेसो कज्जइ, दस गाता
दसणव धम्मकथाओ, दसहिं परोप्परा सुद्धा, एव विसेसे कते सेसा णव णाता, ते णाया चतालीसाए गुणिता, जाता तिण्णि सया सहा
अराइवाण, एते अक्साइया पचसतेहितो सोभिता, तत्य सेस पत्ताल सत, त उवक्याइयपचसतेहिं गुणित, जाता उपक्साइयाण सत्तरि
सहस्सा, ते इण्दि अक्साइतोक्साइयसवेहिं गुणिता, एव जाया अगुहातो अक्पाइयकोडीओ, पदग्गेणति उपसग्गपद निवातपद गामित-
पद अक्पावपद मिरसपद च, एते पदे अधिविच्च पच लक्खा छापत्तरि १ सहस्सा पदग्गेण भवति, अधवा सुचालावयपदग्गेण सरोनाइ
पदसहरसाइ भवति, अहवा छोहत्तरापि त सहस्स पचरक्खावि सरोन्नपदसहस्सेहिं ण विरुज्झति, सेस फठ्य, 'स त णाताधम्मकहाओ।
'से किं त उमासगदसाओ' इत्यादि सुत्त (५२ २३१) 'उनासयति सारता वेसिं अणुव्वयगुणसीलवतोवदेसणा दससु अझयणेसु अक्सा-
विज्जवि उवासगदसा मणिता, तासु य पदग्ग एफारस रक्सा वापण्ण च सहस्सा पदग्गेण, मुत्तालावयपदेहिं ससेज्नाणि या पदसहस्सा पद्-
॥५३॥

श्री नन्दीचूणों उपासका धंगानि ॥५४॥ गगेणं, सेस कंठणं, 'से तं उवामगदमाओं' ।। 'मे किं तं अंतगडदमाओं' इत्यादि मुन (५३-२३२) 'अंतरूडदमति फन्मणो मंसारस्त वा अंतो फडो जेहिं, ते य तित्वगरातो, ते पढमवग्गो दमझगणनि नरमंग्यतो अंनकउदनति, अया दमानि अपत्या, तेसिं जा अपत्या साव. णिज्जतित्ति अतो अंतकउदमा, सरीरा धु-सणे वा दमण्ह अंतफगेत्ति अत उपमा, पपरं अंतकिरियाओत्ति अस्त व्याया-असफडाणं किरिया अंतकडकिरिया, याहणं ता अंतो कहे किरियाओति भणिता, किरियाीि किया कदापल्या प्रत्यर्थः, अहना किरिगति कर्मक्षपणक्रिया ससेलेसादिअगत्याए, या फिरियति मुहुमफिरियं झाणं, अहपा चासिकम्मेसु अंतकडेनु सिरियत्ति फम्मपंधो, मो य इरियावहितोत्ति भणितं भवति, आपतिज्जइ, वग्गोत्ति समूहो, सो य अंशकाणं अल्झगणाणं या, सो अन्यायगा जुगवं उदिस्मंति, सामु सुत्तपदग्गा तेवीस लक्सा रउरो य सहरमा पदग्गेणं, संरोज्जाणि वा पदमहत्माणि मुनालायगा अपग्गेणं, मेनं कंचगं, से तं अनकउदमा 'से किं तं अणु- त्तरोववाइयदसा' इत्यादि सुत्तं ( ५४-२३३ ) गलि जस्सुत्तरं नो अणुनरो, आमतणनुयवाती उपचीलः, अणुनरो उववाओ जस्स सो अणुत्तरोक्वाइतो तमि, यदुरायणाओ अणुत्तरोलवाइयति पग्गे वग्गे दमायणति अतो अणुचरोवाइयरमा भगिता, संसारे मुनभावं पर अणुत्तरं, अहवा गतिचउर्व पदुच्च अणुरारं, अहया देवगतीए व अणुनरं, अणुरार देवेमु जेसि उबातो सेमिणगरादिगा कहिलंति, शह वग्गो- त्ति समूहो, सो य अज्झयणाणं, वग्गे वग्गे इस अध्ययणा इत्यर्थः, नमि पदममा छायालीसं लगा अष्टय सहन्मा, संग्वजाणि वा परसह- स्साणि, मेस कंटा 'से तं अणुनवाइयदसा' (अणुत्तरोपाइगदमा) || 'से किं तं पण्हावागरणाई' इत्यादि मरं ( ५५-२३४ ) पाहोति पुन्छा, पउिवयणं वागरण प्रत्युत्तरमित्यर्थः, तम्हि पाहावागरणे अंगे पंचामपदारादिका व्यायेगा परप्पादिणो य अगुवाहापामिणादियाणं च पसिणाणं अछुत्तरं सतं, फिंच-जे गिज्जमंता गिनाए जन्तिमागा अपुग्छिता व मुभानुभं काहयति तारिमाणं अपसिणाण अछुतरं मयं

श्री
नन्दीचूर्णी
अनुत्तरो०
पातिका
दीनि
अगुहाइपसिणमाव चेव करेंति त तारिसाण पसिणापरिणव जाण अछुत्तर सय, अहवा अणतरा जे कहिता ते पसिणा परपरे पसिणापसिणा
त पुण विनाकाहितरस परपरे भवति, अण्णे य विविधातिसया कहेज्जति, किंवा गागा सुवण्णा अण्णे य भवणवासिणो ते विज्जमताग-
रिसिता आगता साधुणा सह सवदति-जल्प करेंति, पाठान्तर वा दिव्वा सपाया सवयति त दुमुक्सा सभवति, घरदाधावगतादि वा कुर्वति,
दसमस्संगरस पदग्ग दोगउतिलक्या सोलस य सहरसा, पदग्गेण ससे गाणि या पदसहस्साणि, सेस कठ्य, 'से त पण्हावागरणं ।। 'से कि
त विवागसुत' इत्यादि (५६ २३४ ) विविधो पाक विपचन विपाक कर्मणा सुभमसुभो जमि वा सुत्ते विपाको कहिज्जइ त विपाफमुत्त,
विपाकमुत्तरस सुतपदग्ग एगा पदकोडी चुलसीती च लक्खा पत्तीम च सहस्सा पदग्गेण, सखेज्जाणि वा पदसहस्साइ पदग्गेण, सेस कठ्य,
'से कि त दिद्विवातिति (५७ २३५) दृष्टिदर्शन वदन वाद दृष्टीना वाद दृष्टिवाद तन या दृष्टीना पातो दृष्टिपात , सभेद
भिण्णातो सपणतदिट्ठीतो तत्य पयति पतति वत्ति अतो दिहिवातो, सो य पचभेदो परिकम्मादि, तत्य परिफमति जोगफरण, जधा गणि-
तरस सोलस परिकम्मा ताहितमुतत्यो सेसगणितस्स जोगो भवाते, एव गहिदपरिकम्मसुत्तत्थो सेसमुत्ताइदिद्विवादसुतस्स जोगो भवति,
त घ परिकम्म सिद्धसैणितपरिकम्मादिथूलभेदयो सत्तविध उत्तरभेदयो तेसीसिविध मातुअपदादी, त च सर मूलुत्तरभेद सुत्तत्थओं
योच्छिण्ण अधागतसपदात वा वच्च, किं च एतोस सत्तण्ड परिझम्माण जे आदिमा परिकमा ससमयिका, स्वसिद्धात-
प्रज्ञापना एवेत्यर्थ , आजीविया पासउत्था गोसालयवत्तिता, तमि सिद्धन्तमतेण चुताचुतसेणिता सत्त परिक्म्मा पण्णविज्जति । श्याणि परि-
कम्मे णयचिंता-णेगमो दुविहो सगहितो असगहिओ य, संगहितो सगह पविठ्ठो, असगहितो ववहार, तम्हा सगहो पवहारो रिजुसतो सदा-
इया य एको, एव पउरो णया, एतेहिं छ ससमइकाइ परिकमाइ चितिज्जतित्ति, अतो भाणित 'चउमगइयाण' ति, ते घेव जीवकाए
॥५५॥

. । श्री नन्दीचूर्णी ॥५६॥ राष्टिवादः तेरासिता भणिता, कम्हा ?, उच्यते, जम्हा ते सव्वं जगं त्र्यात्मकं इच्छंति, जस्स जीवो अजीओ जीवाजीचा, लोए अलोए लोयालोया, रांते असंते सन्तासंतो, एवमादिनययिताए चिन्तेन्ति, तिविहं णयमिन्छंति, तंजहा-दवठितो पज्जवठितो उभपठितो य, अतो भणितं 'सत्त तेरासियाई' ति सत्त परिकम्मा तेरासिया पाराउत्था तिविधाए णयचिंताए चिंतयंतीत्यर्थः 'सुत्ताईति उज्जुसुताइयाई बावीस सुत्ताई, सव्वदव्याण सव्यपज्जवाण सव्वणयाण सव्वभंगविकप्पणोवदंसगाणि, सव्वस्स णयगतस्स यऽत्थरस सूयगत्ति सूयणतो सुत्ता भणिता जधाभिधाणत्थातो, ते य इदाणिं सुत्तत्यतो वोन्छिण्णा, जहागतसंप्रदायतो योव्वा, ते चेव वावीसं सुत्तावि भगवतो अहामीति सुत्ता भवंति इमेण विधिणा-बावीस सुत्ता विन्छिन्नछेरणयाभिप्पायया, कहं छेक्छेदणतो छेदणतोवि भण्णति ?, उन्यते, जो ततो सुतं छिप इच्छइ जधा 'धम्मो मंगलमुफिट' ति सिलोगो, एस सिलोगो सुत्तत्यतो पत्तेयभेदेण ठितो, णो वितियाइसिलोगे अवेक्खशत्ति वुत्तं भवति, छिण्णो छेदो जस्स स भवति छिण्णछेदः, प्रत्येकं कल्पितपगतेत्यर्थः । एते एवं बाबीसं ससमयसुत्तपरिवाडीए सुत्तादि, ता एते चेव वावीसं अछिण्णछेदत्तणताऽभिप्पायतो आजीवियसुत्तपरिवाडीए ठिया अन्छिण्णछेदणतो, जधा एसेव दुमपुस्फियापटमसिलोगो अत्यतो वित्तियाइसिलोगे अविक्समाणो वितिए र पढम, अन्छिण्णन्छेदणयाभिप्पायतो भवति, एपि वावीसं सुत्ता अक्सररयणठितावि अत्यगो अण्णोण्णमवेक्समाणा अछिण्णछेयत्तणयठियत्ति भण्णति, णयचिताए बावीसं चेव सुत्ता 'तेरासितेणं तिकणश्याइन्ति बिकनयाभिप्रा- गतो चिंत्यंतेत्यर्थः, तधा ससमावि णगचिंताए यावीस चेव सुत्ता चउपाणश्या, एवं पउरो बावीसातो अट्ठासी सुत्ता भवति, से तं सुत्ताई। से किं तं पुन्वगतं', कम्हा पुव्यगतंति ?, उच्यते, जम्हा सित्थरो नित्यपवत्तणकाले गणहरा सव्वसुताधारत्तणतो पुन्वं पुव्वगतगुत्तत्थं भासइ तम्हा पुव्वंति भणिता, गणधरा सुत्तरयणं करेन्ता आयाराइरयणं करेंति ठवेति य, अण्णायरियमतेणं पुण पुव्वगतसुत्तत्यो पुणे ANS

पूर्वगवश्रुत
नन्दीचूर्णी
॥५७॥
अरहवा भासिया गणहरेहिवि पुव्वगत चेय पुज्य रइय पच्छा आयाराइ, एवमुतो पौदक आहणणु पुवावरविरुद्ध, फम्हा ?, आयारणि-
जुत्तीए मणित 'सरेसिं आचारो' गाहा, आचायाह सत्यमुक्त, किंतु ठायणा, इम पुण अक्सररयण पहुच्च भणित, पुल्व पुन्वा कता इत्यर्थः,
ते य उप्पायपुन्यादय चोइस पुन्वा पण्णत्ता, पढम उप्पायपुवति-तत्य सव्वदव्याण पज्जवाण य उप्पायभावमगीकाउ पण्णवणा कया,
सरस पदपरिमाण एका पदकोडी, मितिय अग्णीय, तत्थवि सम्वदन्वाण पज्जवाण ५ सव्वजीवविसेसाण त अग्ग-परिमाण णउविपदसह
स्सा, वइय पीरियपयाय, उत्यवि अजीवाण नीवाण य सफामेवराण वीरिय प्रवदतीति वीरियप्पव्वाद तरसवि चत्तारि पदसहस्सा, चउ
त्य मस्थिअत्यिप्पयाय, ज लोगे उधा अस्थि णस्थि या अहवा सिववायाभिप्पाददो तदेवास्ति नास्तीत्येव प्रवाद इति अस्थिणस्थिप्पवाद भणित,
तपि पदपरिमाणतो सद्धिं पदसहरमाणि, पचम णाणप्पवादति, तम्मि मइणाणाइपरकस्य सप्रभेद प्ररूपणा जम्हा कता तम्हा णाणप्पवाद,
तमि पदपरिमाण एगा पदकोडी एगपदूणा, घट्ट सच्चप्पयाद, सन्च-सजमो त सच्चवयण वा, त सच्च जत्थ सभेद सपठिवक्स च पणि
ज्जइ त सच्चप्पयाय, तरस पदपरिमाण एगा पदकोडी छप्पदधिया, सत्तम आयप्पवात, आयत्ति आत्मा सोऽणेगधा जत्य णतदरिसणेहिं |
पणि जर त आयप्पगद, तस्सवि पदपरिमाण छब्बीस पदकोडीओ, अट्ठम कम्मप्पवाद, णाणावरणाइय अट्ठविह कम्म पगविठिविअणु
भागप्पदेसादिष्यहि भेदेहि अण्णेहिं उत्तरुत्तरभेदेहि जत्थ वणि जइ त कम्मप्पवाद, तस्सवि पदपरिमाण एगा पदकोडी असीति प पदसह-
रसाणि भवति, णवम परगण, तमि सव्वपञ्चक्खाणसरूव पण्णिनइत्ति अतो पन्चक्साणप्पवाद, वस्स पदपरिमाण चउरासीति पदसह-
स्साणि भयति, दसम विजणुप्पवान, तत्य य अणेगे विज्जाइसया वणिता, तस्स पदपरिमाण एगा पदकोडी इस य पदसहस्साणि, एगा-
इसम अवझति, यह णाम णिष्फल ण वझमवझ सफलेत्यर्थ , सच्चे णाणतवसजमजोगा सफला वणिज्जति अप्पसत्या य पमादादिया
॥५७॥

पूर्वगतभुतं
श्री
नन्दीचूणों
॥५८॥
सव्वे असुभफला वण्णिता अतो अवझे, तस्सवि पदपरिमाणं एकवीसं पदकोढी, बारसमं पाणाडं, तत्थ आयुप्रमाणं सविहाणं सव्वं सतिपदं अण्णे य
प्राणा वर्णिता, तस्स पदपरिमाणं एगा पदकोडी छप्पण्णं च पदसयसहस्सा, तेरसमं किरियाविसालं, तत्य कायकिरियादओवि सासति सभेदा संजम-
किरियाओ य बंधकिरियाविधाणा, तस्सवि पदपरिमाणं णव कोडीओ, चोदसमं लोगविंदुसार, तं च इमंसि लोए सुयलोए वा विंदुसारं
भणितं, तम्स पदपरिमाणं अद्धतेरस पदकोडीओ ॥ इदाणिं अणुयोगोत्ति अनुयोग इत्येतत्, अनुरूपो योग अनुयोग इत्येवं सर्व एवं
सूत्रार्थो वाच्यः, इह जन्मभेदपर्यायशिक्षादि योगः, विवक्षितोऽनुयोगो वाच्यः, स च द्विविधो-मूलपढमाणुयोगो गंडिकाविशिष्टच, तत्य मूल-
पढमाणुयोगेत्ति, इह मूलभावस्तु तीर्थकरः, तस्स प्रथम पूर्वभवादि अथवा मूलस्स पढमा भवाणुयोगो एल्य तित्थगरस्स अतीतभव-
भावा वट्टमाणवयजम्मादिया भावा कहेज्जति, अहवा जे मूलस्स पढमा भावा ते मूलपढमाणुयोगो, एत्य तित्थकररस जे भावा प्रसूतास्ते
परियायपुरिसत्ताइ भाणियब्वा, 'गंडियाणुयोगो'त्ति-इक्खुमादिपर्वकंडिकावत् एकाधिकारत्तणतो गंडियाणुयोगो भण्णति, ते च कुलकरादि-
यातो विमलवाहणादिकुलकराणं पुन्चभबजम्मणामप्पमाणगाहा, एवमादि जं फिीच कुलकरस्स वत्तन्वं तं सव्वं कुलकरगण्डियाए भाणतं,
एवं तित्थगरादिगंडियासुवि, 'चित्तंतरगांडिय' ति, चित्ता इति अनेकार्थाः अंतरे इति उसभअजियंतरे वा दिट्ठा, गंडिका इति खंडं, अतो
चित्तंतरे गंडिका दिहा, तो तोस पहवणा पुन्वायरिएहि इमा निदिहा-~--
आदिकचजसादीणं उसमस्स पओप्पए णरवतीणं । सगरसुयाण सुबुद्धी इणमो मंसं परिकथेद ॥ १॥ चोरस लक्खा सिमा णि-
वईणेको य होति सबढे । एवेफेके ठाणे पुरिसजुगा होवऽसंसेज्जा ॥२॥ पुणरवि चोदस लक्सा सिदा णिवदीण दोणि सव्वहे । जुगठाणे-
॥५८॥

चित्रान्तर
गण्डिका
श्री
नन्दीचूर्णी
1
॥ ५९॥
वि बसला पुरिसजुगा हॉति णायव्वा ॥ ३ ॥ जाव य लक्खा चोइस सिद्धा पण्णास होति सबठे। पण्णासटाणेवि य पुरिसजुगा हॉतिऽ
सखेज्जा ॥ ४ ॥ एगुत्तरा दुलक्सा सब्वट्ठाणे य जाव पण्णासा। एकेक्कुत्तरठाणे परिसजुगा होंतिऽसखे जा ॥ ५॥ विपरीय सव्व
पोरसलक्खा य निव्वुओ एगो। सन्चेव य परिवाडी, पण्णासा जाव सिद्धीप ॥ ६॥ वेण पर रक्सादि दो दो ठाणा य समग वच्चति ।
सिषगविसव्वदेहिं इणमो वासिं विधी होइ ॥७॥ दो लफ्खा सिद्धीए दो रक्खा णरवदीण सव्वढे । एव विलक्खघउ पचा जाव लक्खा |
असखेज्जा ॥ ८॥ सिवगविसव्वद्वेहिं चित्ततरगडिता ततो चउरो । एगा एगुत्तरिया एगादि वितिउत्तरा वइया ॥९॥ तविएगादि विओ
तर तिगमादि ओत्तरा चउत्थे य। पढमाए सिद्धको दोण्णि य सव्वट्ठसिद्धमि ॥ १० ॥ततो तिण्णि परिंदा सिद्धा पत्तारि होति सव्वहे। इय
जाव असखेग्जा सिवगविसव्वट्ठ सिद्धेहिं ॥११॥ वाए विउत्तराए सिद्धको तिणि होति सव्वढे । एव पच य सच य जाव
असखेग्ज दो विन्नि ॥ १२ ॥ एग घउ सत्त दसग नाव अससेज होति दो तिणि । सिवगविसबहिं विउत्तरा एत्य गेयत्वा ॥१३॥
साहे तियगादिविउत्तराए अऊणवीस तु तियग ठावेउ । पढमे उ पत्थि खेवो सेसेसु इमे भवे सेवा ॥ १४ ॥ 'दुग पण नवग तेरस सत्तर
से दुवीस छच्च अद्वैव । पारस चोइस अय अठ्ठवीस छव्वीस पणुवीसा ॥ १५ ॥ एकारस तेवीसा सीयाला सवरि सतहत्तरी वहय ।
इग दुग सत्तासीती एगत्तरिमेव धावट्ठी ॥ १६ ॥ अउणत्तरि चठवीसा वायालसय तहेष छव्वीसा । एए रासीक्खेवा तिगअतवा जहाक-
मसो ॥१७॥ सिवगविसब्बटेहिं दो दो ठाण विसमुत्तरा गेया ।। जावूणतीसठाणे उणतीस पुण छवीसाए ॥१८॥ विसमुत्तरा य पढमे
एवमससविसमुत्तरा णेया। सवठ्ठवि अविल अण्णाए आदिम ठाण ॥१९॥ अउणत्तीस वारा ठावेउ णत्यि पढम पक्खेवो । सेसे सगवीसाए
सम्वत्य दुगाविसस्यवो ॥२०॥ सिवगविपढमादीए वितियाए वह य होति सबढे । इय एगतरियाइ सिवगविसम्वष्ठाणाइ' ॥ २१ ॥

श्री
नन्दीचूणौँ
चित्रान्तर-
गण्डिका
॥६॥
-
१
एवमसंखेज्जाओ चित्तंतरगंडियाओ णेयव्वा । जाव जियसत्तु राया अजियजिणपिया समुप्पण्णो ॥ ३२ ॥ एवं गाहाहिं चित्तंतरगडिया
सम्मत्ता । इमा एतासिं ठवणा --
एत्तिया लक्खा सिद्धा-
१४ | १४ | १४ | १४ | १४ | १४ | १४ | १४ | १४ | १४ एवं जाव असंखेज्जा पुसिसजुगा सिद्धा,
एत्तिया
सचट्ठगया १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १०
एसा पढमा, अतो परं सिद्धा लक्खा
सिद्धा एत्तिया लक्खा-
२ | ३ | ४ ५ ६ ७ ८ ९ सबढे लक्खा जाव असंखेज्जा पुरिसजुगा
सव्वट्ठमि गया एत्तिया लक्खा
१४ १४ | १४ | १४ | १४ | १४ | १४ १४ | १४ | सिद्धा, एसा वीया, अओ परं एत्ति-
अलक्खा सिद्ध्वा सबढेऽवि एत्तिया
एवं जाव असंखेज्जा आवलिया। आवलिया
एगादि एगुत्तरं दोषि गच्छति २ ३ ४ ५ ६ ७
दूरगमणाओ पंचासीइमे ठाणे चिट्ठति,
एसा तइया गंडिया, अतः परं चतस्रो
गंडिया एकोत्तरा प्रदश्यते ।
13
८
९
९
४
६ ।
|७
९
॥१०॥

एगादि सिवगति विउत्तरिया सव्वढे लक्खा
विउत्तरा तझ्या चित्ततरगडिया
चित्रान्तर
गण्डिका
श्री
नन्दीगौं
एगाइ एगुत्तरा पढमा णेया एगादि सिद्ध
एव जाव असखेज्जा.
१
१३ | १९/२५/३१
३
५
७
९ १३ | १७/ २४/७२/द्वा९
११. १५/ १९/४२/२७/१०३
४ । १० १५/२२/२८/३४
४
८
१०/१२/१४
mr
mr
८
९
२९ ३४, ४२५१/३७/४३ ५५/४० ७६ १०६/३१
१५/२५/ ११/१७/ २९/१४/५०
३१ | ३८/४६/३५, ४७ | ५७/५४४२.९९ | ३० ११६
१२/२० १५/१३/२८/२६/७३
एव गाहाणुसारेण गायव्व जाव अखज्जा । चूलत्ति सिहर दिद्विवाते ज परिकम्मसुत्तपुव्वपुठ्वाणुओगे य भणित तच्चूलामु भणित,
वा य चूलाओ आदिल्लपुव्वाण घउण्ड, चूलवत्यू भणितातो पेव सव्वुवरि ठवित्ता पढिज्जति य, अतो ते सुतपव्ययचूला इव चूळा,
वेसि जहकमेण सखा, चतु वारस अट्ठ दस य भवति चूडा चउण्ड पुठ्वाण। एए य चूलवत्यू सव्वुवरि किल पढिग्जति ॥ १॥ सखेज्जा वायू,
पणुवीसुत्तरा दो सता, सखेजा चूलवत्थुत्ति चउत्तीस,(*८५-२४६)अणता भावति भवन भूतिर्वा माव., ते य जीवानीवात्मका अणता प्रति-
॥६१॥

भावाधाः
श्री
नन्दीचूर्णी
॥६२॥
पद्धा, अणंता अभावति अभवन अभावः अभूतिर्वा, जम्हा जीवा अजीवत्तेण अभावः अजीवो य जीवत्तेण, घडो पडत्तेण पडो य घडतेण,
एमादि अणंता अभावा प्रतिबद्धा, अहवा जे जहा जावइया भावा तेसिं पडिपक्खतो तावइया चेव अणंता अभावा भवंति, 'अणंता हेउ' त्ति
पंचदसावयववयणे सपक्खधम्मसपक्खत्तअभिलसितसज्झसाधकं वयणं हेतू भवति, अहवा सव्वजुत्तिजुत्तं वदणं हेतू भण्णति, अहवा
सव्वे जिणवयणपहा हेतू प्रतिपादकत्तणतो, णिहोसहेतुवयणं वा, सुत्तस्स य अणंतगमत्तणतो, एवं अणंता अहेतू, भाणतपडिपक्खो, ते य
अणंता वाहेतू , अणंता कारणत्ति फज्जसाहयं कारणंति, ते य पयोगवीससातो अणंता भाणियव्वा, जं च जस्स असाधकं तं तस्स अका-
रणं, जहा चपदंडादयो पदस्स, एवं अणंता अकारणा, अंणता जीवा इत्यादि कंठयं, 'इचेयं दुवालसंगं गणिपिडगं तीते काले अणंता
जीवा आणाय विराधेत्ता इत्यादि, (५८-२४७ ) दुवालसंग गणिपिडगं तिविहं पण्णत्तं-सुत्ततो अत्थतो तदुभयओ, एसेव आणा तिविहा
सुत्ताणा अत्थाणा तदुभयाणा य, एगद्विता तहवि अभिहाणतो विसेरो कज्जइ, यथा आज्ञाप्यते एभिः तदा आज्ञा भवति, तंतुभिः पटं व्यय,
देवदत्तवत् आज्ञाप्यते यया हितोपदेशः तदा आशा इति । इदाणिं एतेसिं विराष्णा चिंतिज्जइ, जं सुत्ततो दुवालसंगं गणिपिडगं तं अत्थतो
भणितं अभिणिवेसेण अण्णहा पण्णवेतो ताए अत्याणाए सुत्तं विराहित्ता तीते कालेऽणता जीवा संसारं भमियपुव्वा गोट्ठामाहिलवत् , अहवा
जं अत्थतो जं दुवालसंगं गणिपिडगं सुत्ततो अभिनिवेसेण अण्णहा पढित्ता ताए सुत्ताणाए अत्थं विराहेत्ताऽतीते काळेऽणता जीवा संसारं
भमि जहा जमाली, अहवा आणंति पंचविहायाराराधणसीलता गुरुणो हितोवदेसवदणं आणाए अण्णहा आयरंतेण गणिपिडगं विरा-
धितं भवति, एवं तीए काले अणता जीवा संसारं भमियपुव्वा, एसो अक्खरसमो अत्यो, इमो यऽणक्खरसमो-आणाए विराधेत्ता इति, जहा
छायाए भुंजित्ता गतो, णो छायाए करणभूयाए भुंजेत्ता, किं तु छायायां भुक्त्वा गतोत्ति, एवं आज्ञायां विराधनं कृत्वा, सा य आणा इमा-
॥६२॥

द्वादशागा-
राधना
विराधना
श्री
नन्दीनूणी
॥६३॥
इञ्चेश्य दुवालसग गणिपिडग आणाए विरोहत्ता' सेस पूर्ववत्, पडुप्पण्णअणागतेसु एव चेव पत्तष, णवर पडुप्पण्णे काले परित्ता जीवा
इति, अणता अससेग्ना य ण भवतित्ति, मणुयाण सखेज्जतणतो, आराहणमुत्तेमु एव घेव वत्तव्य, ण कयाती णासी अतीवकाले नास्तित्व
भावप्रतिषेधक सूत्र, 'भुवि च' इत्यादि त्रिकाले अस्तित्वसाधक सून, त्रिकाउभावणता व अचलता, ठिग धुवा मेवादिवत्, धुवत्तणतो
घेव जीवादिणवपदत्येसु नियुक्त नियत जघा लोकयचन पचास्तिकायेष्विव, णियत्तणतो पेव सासय शश्वद् भवतीति समयावलिकामुहूर्त्तदिनादि-
प्वाकाल, सासयत्तणतो चेव पायणादिसु अक्राय, नास्ति भयो अक्षय गगासिंधुपवाहिप्वपि पोंडरीयादिहदवत्, अक्सयत्तणतो व अव्यय
नास्य व्ययो अव्यय, मानुषोत्तरा पहियसमुद्रयत्, अव्ययचणवो पेव स्वप्रमाणे अवहित जबूद्वीपादिवत् , अक्खयत्तणवो चेव सव्वहा चिीतज्म
माण णि र आकाशवत्, अविनाशीत्यर्थ , अहवा एते धुवादिया एगठिया, चोदक आह इच्चेव दुबालसग धुवादिपदपरूवित किमाणा
गेग्मी, आचार्याह-जम्हा जिणा णण्णहावादिणो तम्हा सेसिं षयण सव्व आणाते चैव गे झ, फहिंवि दिट्ठतावि गेझ, इह दुवालसगस्स धुवादि
परूवितत्यस्स सापको इमो दिद्वत्तो से जधाणामएइत्यादि, फट्य, उच्च दुवालसग सुत्त पउठिवह दव्वादियाण जाव सुयणाणकेवरते पडुन
भणिव-दव्यतो ण सुयणाणी सुयणाणणावउत्तेा सुत्तविण्णत्तीए सव्वदव्यादि जाणति, पासइत्ति विरोधो?, उच्यते, जम्हा अदिहाणवि मेरमा
दियाण पासणयाए आगारया लिहा णो पाऽदिह लेक्सइ, पण्णवणाए य भणिता सुयणाणपासणतत्ति ण विरोहो, आरतो पुण जे सुवणाणी
ते सव्वदव्याण पासणतासु मइया, सा य भयणा मतिविसेसतो जाणियव्वा, एव सेत्तकालमावेसुवि भाणितव्वा, सुतणाणदसणत्य भण्णवि
'अस्सर' गाहा (२८६ २४९) (५१-२४९) इमा चोइसविहसुवभावपरूवणा कता, एत्य आयारादि गणघरपणीय वस्स पत्तेयबुद्धसासि
वरस वा तघाफालाणुभावतो बलबुद्धिमेघाविहाणि जाणिऊण जे य सुयभावा आयरिएहि गिज्जूढा तेसु गहणविही दसिग्नइ -आगम०' गाहा
॥६३॥

उमरगच्छीय
विदुगीगा
-----
श्रीमती
विधीनी
श्री
नन्दीचूर्णी
(*८७-२४९) इमेते अट्ठ बुद्धिगुणा 'सुस्स्सइ०' गाथा (*८८-२४९) विणेयस्स अत्थसवणे इमा विही 'मूयं हुंकारं०' गाहा(*८९-२४९)
गुरुणो अणुयोगकहणे इमा विही सुत्तत्थो खलु०' गाहा (*९०-२४९) 'जं नु भणियमूणं वा अतिरिचं वावि अहव विवरीयं । तं सम्मणुयोग-
धरा कहेउ काउं समक्खंति ॥ १॥ णिरेणगामेत्तमहासहा जिता, पसूयती संख जगद्विताकुला । कमट्टिता वीमत चिंतितक्खरा फुहं कहेयं-
तभिधाणकंमुणा ॥१॥ सकराजतो पंचसु वर्पशतेपु नंद्यध्ययनचूर्णी समाप्ता इति ॥ प्रन्यानं ॥ १५०० ।।
द्वादशांगा-
राधना
विराधना-
फलं
॥६४॥
-
-Per
सन गुमाका.
SA56*57
इति श्रीनन्द्यध्ययनचूर्णिः
समाप्ता।
SO
॥६४॥

॥ म. सशाय।।
नन्दी
हारिभद्रीय
पत्तो
श्रीमद्धरिभद्रसूरिसूत्रिता
नन्दीवृत्तिः
प्रस्तावना
सीमतो
जयति भुवनैकभानु सर्वत्राविहत केवलालोक । नित्योदित स्थिरस्तापवर्जितो वर्द्धमानजिन ॥१॥
इह सर्पर्णर ससारिणा सत्येन नारकतिर्यनरामरगतिनिपन्धनानक्शारीरमानसावितीनतरदु सोपसहावपीडितेन जातिजरा
मरणशोकरोगायुपद्रवातरहितनिरतिशयालोरमुरास्वभावापवर्गगतिसम्भये सति पीडानिर्वेदात् तत्परित्यागाय निरतिशयालोक-
मुखामिलापाच नदयालये आत्मपरतुन्यरित्तन सर्वथा स्वपरोपकाराय प्रार्तितव्यमिति, मान्यपरिरक्षणादिना परोपकारपूर्वक
एगत्मोपकार इति विशेषतस्तत्र, स पुन परोपकारो द्विधा द्रव्यतो मावतय, तर द्रव्यतो भोजनादिविचित्रविभवप्रदानजनित ,
अय चानकान्तिोनात्यन्तिकच, भावतस्तु सद्धर्मप्रदानननित , अय चैकान्तिकस्तथा आत्यन्तिकश्य, सद्धर्मश्च श्रुतधर्मचारिन
धर्मभेदा दिमेद , तम युतधर्मो जिनपचनस्वाध्याय , चारित्रधर्मस्तु तदुक्त श्रमणधर्म इति, उक्तञ्च "सुयधम्मो सज्झाओ चरि
तधम्मो ममणधम्मो।" वा श्रुतधर्मसम्पत्समन्विता एव प्रायभारितधर्मग्रहणपरिपालनसमों मवन्तीति तत्प्रदानमेवादी न्याय्य
मिति, वत्रापि श्रुतप्रदाने सत्यपि नाविज्ञावार्थादेव तस्मादमिलपितार्थावाप्ति प्राणिनामित्यतः प्रारम्यते अहंदूचनानुयोग, अय च
॥१॥

२
नन्दी-
हारिभाद्रिय
वृत्ती
नन्धाः
शन्दार्थः
निक्षेपाथ
॥२॥
परमपदप्राप्तिहेतुत्वाच्छ्योभूतो वर्चते, श्रेयांसि बहुविनानि भवन्ति, यथोक्तम्-'श्रेयांसि बहुविधानि, भवन्ति महतामपि । अश्रेयसि
प्रवृत्तानां, कापि यान्ति विनायका ॥१॥ इति, अतोऽस्य प्रारम्भ एव विघ्नविनायकोपशान्तये मङ्गलाधिकारे नन्दिर्वक्तव्यः । अथ
नन्दिरिति कः शब्दार्थः१, उच्यते, 'टु णदि समृद्धा' वित्यस्य धातोः 'इदितो नुम् धातो' रिति (७-१-५८) नुमि विहितेनुबन्ध-
लोपे च कृते उणादिकः इन् प्रत्ययो विधीयते, 'इन् सर्वधातुभ्य' इति वचनाद्, अनुबन्धलोपे च कृते सति नन्दि, सो रुत्वं विस-
जनीयश्चेति नन्दिः, नन्दनं नन्दिः नन्दन्त्यनेनेति वा नन्दन्त्यस्मिनिति वा नन्दयतीति वा तदभेदोपचारानन्दिः हर्षः प्रमोद
इत्यनर्थान्तरं, 'ताभ्यामन्यत्रोणादय' इति वचनाद् ताभ्यामिति सम्प्रदानापादानाभ्यां अन्यत्र उणादयः प्रत्यया भवन्ति, अन्ये तु
नन्दीत्यभिदधति, तत्रापि नन्दिस्थिते 'इक् कृष्यादिभ्य' इति (उणा.) इक् प्रत्ययः, स च 'कृत्यलटो बहुल' (३-३-११३) मिति
वचनाद्भावे करणे वा अवगन्तव्य इति, ततः 'कृदिकारादक्तिनः, (वार्तिकं) 'सर्वतोऽक्तिनादित्येक' इति स्त्रीप्रत्ययः, अस्य
भावार्थः कृदिकारान्तो यः शब्दः क्तिन्वर्जितस्तस्मात् स्त्रीप्रत्ययो भवति, अपरेतु सर्वतः अक्तिमादिकारान्तात् स्त्रीप्रत्ययो भवतीति
मन्यन्ते, अनुबन्धलोपे च कृते 'यस्ये' (६-४-१४८) तीकारलोपे च नन्दीति रूपं भवति, नन्दनं नन्दी नन्दन्त्यनयेति वा भव्याः
प्राणिन इति नन्दी, इत्यलमप्रस्तुतातिप्रसङ्गेनेति।
अयं च नन्दिश्चतुर्विधः, तद्यथा- नामनन्दिः स्थापनानन्दिः द्रव्यनन्दिः भावनन्दिति, तत्र नामस्थापने प्रकटार्थे, द्रव्यन-
न्दिधिा-आगमतो नोआगमतच, तत्रागमती नन्दिपदार्थज्ञः तत्र च अनुपयुक्तः 'अनुपयोगो द्रव्य' मिति वचनात्, नोआगमतस्तु
शरीरद्रव्यनन्दिः भव्यशरीरद्रव्यनन्दिः ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तश्च द्रव्यनन्दिः, तत्र ज्ञशरीरद्रव्यनन्दिः नन्दिपदार्थज्ञस्य
॥ २॥

नन्या निक्षेपाः नन्दी- हारिमद्रिया शरीर जीवविप्रमुक्त अनुभूतनदिभावत्वात्, पश्चात्कृतभावस्य द्रव्यत्वात्, यथोक्तम्-"भूतस्य भाविनो वा भावस्य हि कारण तु यल्लोके । तद्रव्य तत्त्वज्ञे सचेतनाचेतन कथितम् ॥ १ ॥' भव्यशरीरद्रव्यनदिश्व नन्दिपदार्थपरिशानभाव- योग्य पालादिशरीर, पुरस्कृतभावत्वादस्य, व्यतिरिक्त पुन क्रियाविष्टो द्वादशविधस्तूर्याङ्गसद्धातोऽयम्-तद्यथा 'भमा १ मउद २ मद्दल ३ कडब ४ झल्लरि ५ हुहुक्क ६ कसाला ७ । काइल ८ तलिमा ९ वसो १० सखो ११ पणको १२ य पारसमो ॥१॥ भावनन्दिरपि द्विविधैव आगमतो नोआगमतय, तत्रागमतो भावनन्दि नन्दिपदार्थज्ञस्तत्र चोपयुक्तः, 'उपयोगो भाव'इतिकत्वा, नोआगमतस्तु भावनन्दि पञ्चप्रकारवानसमुदाय , नौशब्दो दशवचन , अथवा पञ्चप्रकारज्ञानस्वरूपप्रतिपादकोऽध्ययनविशेष', नोशन्दो देशवचन एव ॥ अय चाध्ययनविशेष श्रुतांशेन सर्वश्रुनाभ्यन्तरभूतो वर्तते, अत एव सर्वश्रुतारम्भेष्वेव विघ्नवि नायकोपशान्तये मङ्गलार्थमभिधीयत इति, अस्य च मगलस्थानावसरप्राप्तस्य सत आचार्या विनयानां सूत्रार्थगौरवोत्पादनार्थ- मविच्छेदेन सन्तानागवस्त्रार्थपददर्शनाथ चादावेवावलिकामभिधाय व्याख्यानाय यतन्ते, सर्वे श्रुतार्थाय यतस्तीर्थकरप्रमवा अत. प्रज्ञापकश्रावकपाठका अमिलपितार्थसिद्धये प्रवर्चमाना प्रधानोपायत्वाद्भगवत एव नमस्कारपूर्वक प्रवर्त्तन्त इत्यत आह प्रथकार.- जयति गाधा॥(७१२ पत्रे)। इन्द्रियविषयकषायघातिकर्मभवोपग्राहिकर्मशत्रुगणजयाज्जयतीत्युच्यते, किंविशिष्टो जयति?- जगज्जीवयोनिविज्ञायक , इह जगच्छन्देन सकलधर्माधर्माकाशपुद्गलास्तिकायपरिग्रह , जीवशब्देन तु सकलजीवास्तिकायपरिग्रह , उक्तं च "जगन्ति जगमान्याहु ,जगद्ज्ञय चराचरम्"योनय' सचित्ताधा ,उक्तञ्च 'सचित्तशीतसत्तेतरमिश्रास्तधोनय (तत्त्व०२-३३) नन्दी- हारिभद्रीय जिन- स्तुतिः ॥४॥ S जीवोत्पत्तिस्थानानीत्यर्थः, 'यु मिश्रणे' युवन्ति-तैजसकार्मणशरीरवन्तः सन्तः ओदारिकादिशरीरेण मिश्रीभवन्त्यस्यामिति योनिः, उक्तञ्च-'जोएण कम्मएणं आहारेइ अणंतरं जीवो । तेण परं मासेणं जाव सरीरस्स निप्फत्ती ॥ १॥ ततश्च जगच जीवाश्च योन- यश्च जगज्जीवयोनयः विविधम्-अनेकधोत्पादाद्यनन्तधर्मात्मकं जानातीति विज्ञायकः जगज्जीवयोनीनां विज्ञायक २ इति समासः, अनेन केवलज्ञानप्रतिपादनात् स्वार्थसम्पदमाह । तथा जगद् गृणातीति जगद्गुरुः, यूथोपलब्धजगद्वक्तेति भावना, अनेनापि स्वा- र्थसम्पदमेवाह । तथा जगदानन्दः इह जगच्छब्देन संज्ञिजङ्गमपरिग्रहः, तेषां सद्धर्मदेशनाद्वारेणानन्दहेतुत्वादैहिकामुष्मिकप्रमो- दकारणत्वात् जगदानन्द इत्यनेन परार्थसम्पदमाह, तथा 'जगन्नाथ' इह जगच्छब्देन सकलचराचरपरिग्रहः तस्य यथावस्थित- स्वरूपप्ररूपणद्वारेण वितथप्ररूपणापायेभ्यः पालनात् नाथवन्नाथ इति, अनेनापि परार्थसम्पदमिति । तथा जगद्वन्धुः इह जगच्छ- ब्देन सकलप्राणिपरिग्रहस्तदव्यापादनोपदेशप्रणयनेन सुखस्थापकत्वाद् वन्धुवत् बन्धुः, तथा चोक्तम्-'सव्वे पाणा सव्ये भूया सव्वे जीवा सब्वे सत्ता ण हंतव्वा ण अज्जावेयव्वा ण परितावेयव्या ण उवद्दवेयव्वा, एस धम्मे धुवे णितीए सासते समेच्च लोय खेद- ण्णेहिं पवेदिते' इत्यादि, अनेनापि परार्थसम्पदमिति । तथा 'जयति जगत्पितामह' इति, इह जगच्छब्देन सकलसत्त्वपरिग्रह एव, तेषां च कुगतिगमनभयापायरक्षणात् पिता धर्मो वर्तते, अतो जगत्पितामहः, तथोक्तम्-'दुर्गतिप्रसृतान् जीवान् , यस्माद्धा- रयते ततः । धत्ते चैतान् शुभे स्थाने, तस्माद्धर्म इति स्मृतः ॥१॥ तस्यापि चार्थप्रणेतृत्वेन भगवान् पिता वर्तते, अतो जगत्- पितामह इति, स्तवाधिकाराच पुनः क्रियाभिधानमदुष्टं, उक्तूञ्च–'सज्झायमाणतवओसहेसु उवएसथुइपयाणेसु । सन्तगुणकित्त- णेसु य न होति पुणरुत्तदोसा भो॥१॥' अनेनापि परार्थसम्पदमाह । भगवानिति भगः-समग्रैश्वर्यादिलक्षणः, तथा चोक्तम्: ॥४॥ 455 65 वीरजिन स्तुतिः नन्दी हारिमुद्रीय 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य, रूपस्य यशस श्रियः । धर्मस्याथ प्रयत्नस्य, पण्णां भग इतींगना ||१|| भगोऽस्यास्ताति भगवानिति, अनेन चामयसम्पदमाह, स्वपरोपकारित्वादैश्वर्यादेरित्यल प्रसङ्गेनेति गाथार्थ ॥१॥ 'व्याख्यानयन्ति केचित् स्तुतिमेनामन्ययापि विद्वांस । तपाप्यपौनरुक्य यक्ष्मधिया चिन्तनीयमिति ॥१॥ एव तावदनादिमन्तो मतास्तीर्थकरा इति शापनार्थ सामान्येन नमस्कारमभिधाय साम्प्रतमासनोपकारित्वात् सकलदु सपरमौषधभूतप्रवचनप्रणेतृत्याद्वर्तमानतीर्थाधिपते नमस्कार प्रतिपादयभाइ- जयति सु० गाहा || (* २१५) ।। जयतीति पूर्ववत्, श्रुताना-आचारादिभेदभिमानाप्रमव प्रभवन यस्मादिति प्रभव , तदर्थामिधायकत्यात, कारणमित्यर्थः, कपमादयोऽप्येवभूता एव अत आह-तीर्थकराणामपश्चिमो जयति, तत्र तीर्थकरणाला- स्तीकरास्तेषां तीर्थकराणां भरते अधिकृतावसर्पिण्या पश्चिम एपानिष्टशब्दपरिहारार्थमपश्चिम इत्युच्यते, पश्चानुपूा वा पत्रिम इति, जयति गुमौंकाना गृणाति शास्त्रार्थमिति गुरु , लोकानां इति सचाना, जयति महात्मा अनन्तज्ञानार्ययुक्तत्वान्महाना मा यस्य स महात्मा, महावीर इति 'सूर वीर विक्रान्ता' विति कपायादिशत्रुजयान्महाविक्रान्तो महावार', 'ईर गतिप्रेरणयो' रित्यस्य वा विपूर्वस्य विशेषेण ईरयति कर्म गमयति याति वेह शिवमिति वीर , महाँवासी वीरश्च महावीर इति गाथार्थ ॥ पुनरस्यैवातिशयप्रदर्शनद्वारेण स्तुतिमभिधित्सुराह- भद्दगाहा(१३ २३) भद्र' कल्याण भवतु, कस्य :-सर्वजगदुद्योतकस्येत्यनेन ज्ञानातिशयमाह, इह च "चतुर्थी चाशिष्यायु- प्यमद्रमद्रकुशलमुखाहितै” रिति(२३७३) वचनात् पष्ठयपि भवत्येव, यथा आयुष्य देवदत्तायायुप्य देवदत्तस्येति, एव भद्रादिष्यपि नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ती सर्व- जिनस्तुतिः ॥६॥ SAMACHAR वक्तव्यमिति, भद्रं जिनस्य 'जिं जये' अस्य औणादिकनस्प्रत्ययान्तस्य जिन इति भवति, रागादिजयाज्जिन इति, अनेनापाया- तिशयमाह, अपायो-विश्लेपः रागादिभिः सार्धमात्यन्तिकवियोग इत्यर्थः, आह-अपायातिशये सति ज्ञानातिशयभावाद् व्यतिक्रमः किमर्थ ?, फलप्रधानाः समारम्भा इति ज्ञापनार्थ, भद्रं सुरासुरनमस्कृतस्येत्यनेन पूजातिशयमाह, नहि विभवानुरूपां पूजामक- त्वैव सुरासुरा नमस्कारक्रियायां प्रवर्त्तन्त इति, उक्तं च-"अशोकवृक्षः सुरपुष्पवृष्टिर्दिव्यो धनिश्वामरमासनं च । भामण्डलं दुन्दु- भिरातपत्रं, सत्प्रातिहार्याणि जिनेश्वराणाम् ॥१॥” इति, पूजातिशयान्यथाऽनुपपत्त्यैव वागतिशयो गम्यते, भद्रं धुतरजस इत्यनेन सकलसंसारिक्लेशविनिर्मुक्तां सिद्धावस्थामेवाह, यतो वध्यमानं कर्म रजो भण्यते, तदभावस्त्वयोगिसिद्धानामेव, न पुनरन्येषां, यत आह-"जीवे णं एस जीवे एयइ वेदति चलइ फंदइ ताव णं अट्ठविहबंधए वा सत्तविहबंधए वा छबिहबंधए वा एगविहबंधए वा" इत्यादि, तत्थ "सत्तविहबंधगा होति पाणिणो आउवज्जगाणं तु । तह सुहुमसम्पराया छबिहबंधा विणिदिवा ॥१॥ मोहाउगवज्जाणं पगडीणं ते उ बंधगा भणिया । उवसन्तखीणमोहा केवलिणो एगविहबंधा ॥२॥ ते उण दुसमयठिइतस्स बंधगाण उण संपरायस्स। सेलेसि पडिवमा अबंधूगा होति विनया ॥३॥" आह-भगवतः संसारातीतत्वात् परमकल्याणरूपत्वात् किमेवमुच्यते-भद्रं भवतु, न च स्तोत्रा भणितं सर्वमेव भवतीति, अत्रोच्यते, सत्यमेतत् , तथापि कुशलमनोवाकायप्रवृत्तिकारणत्वाम दोष इत्यलं प्रसङ्गेनेति गाथार्थः ॥२॥ एवं तावत्तीर्थकरनमस्काराः प्रतिपादिताः, साम्प्रतं तीर्थकरानन्तरः सङ्घ इतिकृत्वा तीर्थान्तरग्रामव्युदासेन नगररू- पकेण तत्संस्तवं कुर्वमाह- गुण० गाहा (* ४-४२) 'गुणभवनगहन' इह गुणा:-पिण्डविशुद्धचादयः उत्तरगुणा अभिगृह्यन्ते, यथोक्तम्--"पिंडस्स

सपस्प
नगरवया
नन्दी
हारिभद्रीया
स्तुतिः
॥॥
जा विसोही समितीओ भावणा तवो दुविहो । पडिमा अभिग्गहाविय उत्तरगुणमो वियाणाहि ॥ एत एव भवनानि एमिर्गह-
नं प्रचुरत्वादुत्तरगुणानामभि सकुल, सपनगरमभिगृह्यते, तस्यामन्त्रण हे गुणभवनगहन !, तथा श्रुतरनभृत् श्रुतान्येव आपारादीनि
निरुपमसुखहेतुत्वाद्रनानि तैर्भूत परितमित्यर्थः तस्यामन्त्रण, तथा दर्शनविशुद्धरथ्याक, इह दर्शन-प्रशमसवेगनिर्वेदानुकम्पा-
स्तिक्याभिव्यक्तिलक्षण सम्यग्दर्शनं गृह्यते, तच्चौपशमिकादिभेदात् पञ्चविध, तथा चोक्तम्-"त च पचधा सम्म-उवसम सासा-
यण खयोवसमिय वेदय खइय" नि, दर्शनमेवासारमिथ्यात्वादिकचवररहिता शुद्धा रथ्या यस्य तत्तथाविध तस्यामन्त्रण, 'सघ-
नगर' सङ्घः चातुर्वर्ण श्रमणादिसपात' स नगरमिव सघनगर वस्यामन्त्रण, यथा पुरुषोऽय व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्र , उक्तश्च-"उपमित
व्याघ्रादिमि सामान्याप्रयोग"(२ १-५६) भद्र कल्याण तव भवतु, अखण्डचारित्रमाकार! चारित्र मूलगुणा अखण्डम्-अविराधित
चारित्रमेव प्राकारो यस्य तत्तथाविध तस्यामन्त्रणमिति गाथार्थ ॥४॥ ससारोच्छेदित्वात् सपस्यैव चक्ररूपकेण स्तव कुर्वन्नाह-
सयम गाहा (* ५४३) सपमतपस्तुम्यारकाय नम सयमश्व तपांसि च सयमतपसि, तुम्ब च अरकाथ तुनारका ,
तत्र यथासख्य सयमतपस्पेिव तुम्मारका यस्य तत् तथाविध तस्मै नमः, तत्र सयम 'पञ्चाश्रवाद्विरमण पञ्चेन्द्रियनिग्रह कषाय
जय । दण्डत्रयविरतिश्चेति सयम सप्तदशभेद ॥१॥ तपो द्वादशप्रकार याह्यमभ्यन्तर च, तर बाह्य पड्विध, यथोक्तम्-"अनश-
नमूनोदरता वृत्ते सक्षेपण रसत्याग । कायक्लेश सलीनतेति बाम तप प्रोक्तम् ॥१॥ अभ्यन्तरमपि पड्विधम् उक्तञ्च "प्रायवित्त
विनयो वैयावृत्य स्वाध्यायो ध्यान व्युत्सर्गचे" ति, सम्मत्तपारियल्लस्सत्ति पारियल्लं-बासपुष्ठकस्य नासा अमिरुच्यते, ततश्च सम्य-
॥७॥

नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ती संघस्य चकत्तया पणतया च स्तकः त्यवायभ्रमिणे नमः, व्याख्यातं गाथार्ध, चरकादिभिरतुल्यत्वान्नास्य प्रतिचक्र विद्यते इत्यप्रतिचक्रं तस्य जयो भवतु इति, सुप्रणि- धानमेतत् , सदा सर्वकालं, संघश्चक्रमिव संघचक्रं तस्येति गाथार्थः ॥५॥ इदानी संघस्यैव मार्गगामित्वतो स्थरूपकेण स्तवं कुर्वनाह- भ६० गाहा (* ६-४३) भद्रं कल्याणं भवतु, कस्य -संघरथस्य, भगवत इति योगः, किंविशिष्टस्य -शीलोच्छ्रितप- ताकस्य, प्राकृतशैल्याऽन्यथोपन्यासः, शीलग्रहणात् अष्टादशशीलासहस्रपरिग्रहः, तथा तपोनियमतुरगयुक्तस्य तपः- संयमाश्वयुक्तस्येत्यर्थः स्वाध्यायो-वाचनादिः, यथोक्तम्-'याचना प्रच्छना परावर्तना अनुप्रेक्षा धर्मकथा चे"ति, तत्र स्वाध्याय एव शोभनो नन्दिघोपतूर्यरवो 'सुनेमिघोसस्सत्ति नेमिनि|पो वा यस्य स तथाविधो यस्य, इह च शोलांगनिरूपणे सत्यपि तपोनियमनिरूपणं प्रधानपरलोकांगत्वख्यापनार्थम् , अस्ति चायं न्यायो यदुत सामान्योक्तावपि प्राधान्यख्यापनार्थ विशेषा- भिधानमिति, यथा ब्राह्मणा आयाता वशिष्टोऽप्यायात इति, एवमन्यत्रापि योजनीयमित्यलं प्रसंगेनेति गाथार्थः ॥ संघस्यैव लोकासंश्लिष्टत्वतः पद्यरूपकेण स्तवं प्रतिपादयन्नाह- कम्मरय० गाहा ॥ (*७-४४॥) सावय० गाह। * (८-४४ ॥) संघपद्मस्य भद्रं-मङ्गलं भवत्वितिक्रिया, किम्भूतस्य?- कर्मरजोजलौघविनिर्गतस्य इह ज्ञानावरणादिलक्षणं कर्म तदेव अनेकधाजीवगुण्डनाद्रजो भण्यते तदेव भवकारणत्वाज्जलौघः तस्मा- द्विनिर्गत इव विनिर्गतः, तथा चाविरतसम्यग्दृष्टेरप्यपापुद्गलपरावर्तः परः संसार उक्त इत्यतो विनिर्गतस्तस्य, श्रुतरत्नमेव दीर्घ नालं यस्य सः, तबलादेव निर्गत इति भावनीय, पंच महाव्रतानि-प्राणातिपातादिविनिवृत्तिलक्षणानि तान्येव स्थिरा-हढा कर्णिका

नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ती
सपस्य
पणचन्द्र-
तयास्तव:
मध्यगणिका यस्प, गुणा-उत्तरगुणा तएव तत्परिकरत्वात् केसराणि यस्य विद्यन्ते इति गुणकेसरवत् तस्य गुणकेसरवत , श्रा
वकजनमधुकरीपरियतस्पेति प्रकटार्थ, नपरमम्युपेत्य सम्यक्त्व प्रतिपमाणुव्रतोऽपि प्रतिदिवस यतिम्य सकाशात् साधूनाम
गारिणां च समाचारी शृणोतीति श्रावक , उक्त च-"योऽयम्युपेतसम्यक्त्वो, यतिम्प प्रत्यह कथाम् । शृणोति धर्मसम्बद्धाम-
सौ श्रावक उच्यते ॥१॥" जिनसूर्यतेजोबुद्धस्य-केवलज्ञानभास्करविशिष्टसवेदनप्रमवधर्मदेशनाबुद्धस्यो। भावार्थः, श्रमण
गणसहस्रपत्रस्येति प्रकटार्थमेव, नवर श्राम्यतीति श्रमण 'कृत्यलुटो बहुल' मितिवचनात् करिल्युट्, श्राम्यतीति वपस्पति, एत
दुक्तं भवति प्रवज्यादिवसादारम्य सकलसावययोगविरतो गुरूपदेशादनशनादि यथाशक्याऽमाणोपरमात्तपश्चरतीति श्रमण , उक्त च
“य सम सर्वभूतेषु, स्थाारेषु वसेपु च । तपश्चरति शुद्धात्मा, श्रमणोऽसौ प्रकीर्तितः॥१॥ इति गाथाद्वयार्थ ॥ इदानीं सघस्यैव
सौम्यतया चन्द्ररूपकेण स्तवमाह-
तवसयम गाहा ।।(१९४५)।तप सयममृगलाञ्छना तप सयममृगचिन्ह अफ्रियाराहुमुखदुष्पधृष्या इह अक्रिया-
शब्देन नास्तिका गृह्यन्ते, अनम्युपगमाद्, अविद्यमानपरलोकक्रिया अक्रिया व एव राहुमुख तेन दुष्प्रधृष्य अनभिभवनीयस्त
स्यामन्त्रण, नित्यमिति सदा जय सपचन्द्रा, निर्मलसम्यश्वविशुद्धज्योत्स्नाक इह मिथ्यात्वमावतमोरहित निर्मल सम्य
स्वमुच्यते तदेव विशुद्धा-निर्मला ज्योत्स्ना चन्द्रिका यस्य स तथाविध तस्यामन्नणमिति गाथार्थ ।। अधुना सकस्यैव प्रकाशकत-
या सूर्यरूपकेण स्तवमाह-
परतिस्थिपगाहा (*१०-४५)। परतीकग्रहम मानाशकस्य इह परतीथिका. कपिलकणमक्षाक्षपादादिमतावल.
॥९॥

FACE
नन्दी-
हारिभद्रीय
संघस्य
सूर्यसमुद्र-
तयास्तपः
॥ १०॥
म्बिनः त ए ग्रहास्तेषां प्रभा-एकदुर्णयमानलक्षणा तां नाशयति अनन्तनयमंकुलप्रवचनसमुत्थज्ञानालोकेन अपनयतीति समास-
स्तस्य, तपस्तेजोदीप्तलेश्यस्य तपस्तेज एव दीप्ता-उज्जनला लेश्या दीधितयो यस्ग, जानोगोतस्पति गतार्थ, जगति लोके
भद्रं-मङ्गलं भवतु, कस्य?-दमस सूर्यस्य दमः उपशमो भण्यते नत्प्रधानः सद्धर्यः दमरात सूर्यस्तस्गेति गाथाः।।साम्प्रतं
सङ्कस्यैव महत्तया समुद्ररूपकेण स्तवमाह---
भई०गाहा ॥(*११-४५)॥ सबसमुद्रस्य भद्रं भवत्विति क्रिया, किम्भूतस्य?-धृतिवेलापरिगतस्य धृतिः-आत्मपरि-
णामः सैन वेला-चेदिका जलान्तररमणलक्षणा मर्यादा वा तया परिगतस्तस्य, स्वाध्याययोगमकरस्य कर्मविदारणमहाशक्ति-
युक्तत्वात् स्वाध्याय एवं मकरो यस्मिंस्तस्य, अक्षोभ्यस्य परीपहोपसर्गमम्भ निष्प्रफम्पस्य भगवतः समग्रेश्नोदियुक्तस्य,
रुन्दस्येति विस्तीर्णस्येति गाथार्थः।। इदानीं सद्धस्पर स्थिरतयाऽचलेन्द्ररूपकेण स्तुति कुन्नाह-
सम्मासणगाहा।।७१२-४२)।सम्यग् अविपरीतं दर्शनं सम्यग्दर्शनं तदेव प्रथमं मोक्षाइत्वात् सारत्वादनं सम्यग्दर्श-
नवनं तदेव इदं रूदंगाढं अवगाढं पीठं यस्य सहमहामन्दरगिरेः म सम्यग्दर्शनवनडरूढगाढायगाढपीठस्तस्य, 'वंदे' त्ति द्वितीयार्थे
पष्ठी प्राकृतशैल्या आपत्वान्न, तं वन्दे इत्यर्धः, तत् सम्यग्दर्शनयनपीठं, दृढमिति निष्पकम्प शादिशल्यरहितलात्, रूढमिति
वृद्धिमुपगतं, प्रतिसमयं विशुध्यमानत्वात् , प्रगस्ताध्यवसायस्थानेगु वर्तनान्, गाढमिति निविडं तीवतत्त्वनिरूपत्वात् , मुष्ठुश्रद्धा
नरूपत्वादिन्यर्थः, अवगादमिति निमग्न, जीवादिपदार्येषु सम्यगोधरूपतया प्रविष्टमित्यर्थः, धर्मवरेत्यादि धारयतीति धर्मः
॥ १० ॥

नन्दी दारिभद्राय तो सूर्यस्या- चलन्द्रतया धर्म एव पररत्नमण्डिता प्रधानरत्नमण्डिता चामीकरमेसला यस्य स धर्मवररत्नमाण्डतचामीकरमेखलाक', क्रियायोजना पूर्ववदे- व अपसेया, इह धर्मो विविध , मूलगुणोत्तरगुणरूप', तोत्तरगुणधर्मो रत्नानि मूलगुणधर्मस्तु चामीकरमेसलेति, तथा च न राजते मूलगुणधर्मचामीकरमेखलोचरगुणधर्मरत्नभूपणविकलेनि गाथार्थः ॥ नियमूमियगाहा।।(०१३ ४५)गाइहोत्सृतशब्दस्य व्यवहित भयोगो द्रष्टव्य , ततथैव भवति नियम एव कनकशिलातलानि- नियमानरुशिलातलनि तेपून्तिानि उज्ज्यलानि ज्वलन्ति चिन्तान्येव प्राकृतशैल्या इटानि यस्मिन् स तथाविध , इह च नियम' इन्द्रियनोइन्द्रियनियमः परिगृह्यते, उत्सवानि अशुभाध्यवसायपरित्यागात् , उज्ज्वलानि प्रतिसमय कर्ममलविगमात्, ज्वलन्ति सदा माथीनुस्मरणरूपत्वात, चिन्स्यते यैस्तानि चित्तानि, उक्त च "चित्तरत्नमसलिष्टमान्तर धनमुच्यते । यस्य तन्मुषित दीपस्तस्य शिष्टा विपनय ॥१॥ इति, पन वृक्षसमुदाय , नन्दन च तद्वन च नन्दनवन, तर नन्दन्ति यन सुरसिद्धदैत्य- विधापरादयस्तनदन वनमित्यशोफसहकारादिनाल, मनो हरतीति मनोहर,लतापितानविविधपुष्पफलप्रवालाघुपपेतत्वाव,नन्दनवनच व मनोहर ति 'विरोपण विशेष्येण पहुल'मिति समासः, तस्य, सुरभिथासौ शीलगन्धश्च मुरभिशीलगन्ध तेनाध्मात व्याप्तो य. स तथाविधस्तस्य क्रिया पूर्वपत् । इह च सयमदरगिरे सन्तोपएनन्दनवन, तथाहि नन्दन्ति तर साधव इति, तदेव विविधामपिध्या दिलरुध्युपेनत्यान्मनोहर नस्य सुरभिशीलगन्ध एति, अथवा मनोहरत्व सुरमिशीलगधाविशेषणमिति गाथार्थ ॥ जीवदप गाहा ॥(०१४ ४५॥ जीवदयव मुन्दराणि स्वपरनित्तिहेतुत्वाद कन्दराणि वस्तुतस्तपस्विनिलयत्वात् ।

नन्दी-
हारिभद्रीय
पृसौ
सूर्यस्या-
चलेन्द्रतया
॥१२॥
तथाहि-अहिंसाव्यवस्थितः तपस्वीति, मुनिवरा एव शाफ्यादिमृगपराजयान्मृगेन्द्राः मुनिवरमृगेन्द्राः, उत्मावल्येन दर्पिताः उद्दर्पिताः,
कर्मशत्रुजयं प्रति उद्दर्पिताश्च मुनिवरमृगेन्द्राथेति विशेषणसमासः, जीवदयासुन्दरकन्दरेषु उद्दर्पितमुनिवरमृगेन्द्रास्तैः आकीर्णो-च्याप्तो
यस्तस्येति, हेतुशत इत्यादि, प्रगलन्ति च तानि रत्नानि च प्रगलद्रत्नानि निस्यन्दवन्ति चन्द्रकान्तादीनि परिगृह्यन्ते, धातवः
कनकादिधातयो गृह्यन्ते, धातवक्ष प्रगलद्रत्नानि च धातुप्रगलद्रत्नानि, दीप्ताश्च ता औषधयश्च दीप्तोषधयः, धातुप्रगलद्रत्नानि
च दीप्तौषधयच, ताः गुहासु यस्य स तथोच्यते, इह च संघमंदरगिरी हेतुशतान्येव धातवः, अन्वयव्यतिरेकलक्षणा हेनबो गृह्यन्ते,
प्रगलद्रत्नानि तु क्षायोपशमिकभावनिष्यन्दवन्ति श्रुतरत्नानि गृान्ते, दीप्तीपधयस्तु विशुद्धा आमपीपध्यादयो गृान्ते, गुहास्तु
समवायाः प्ररूपणगुहा वा गृह्यन्ते, इति गाधार्थः ।।
संवर० गाहा ॥(*१५-४६)।। संवरशासी वरच संवरवरः, संवर:-प्रत्याख्यानरूपः सर्वप्राणातिपातादिविनिवृत्तिरूपत्वावरः
असावेव कर्ममलक्षालनाज्जलमिव जलं संवरवरजलं तस्मात् प्रगलितं च तदुसरं न मंवरवरजलप्रगलितोमरं, तथा च संवरवर-
जलादुपचारतः प्रगलति श्रुतहानायुज्मरमिति, तदेव प्रविराजमानः हागे यस्य म तथाविधः, 'सावगजणे'त्यादि, रचन्तय ते
मयूराथ रवन्मयूराः प्रभुराध ते रवन्मपराध २ श्रावका एव जनास्त एव अनुररवन्मयूरास्तैर्नृत्यन्तीव कुहराणि यस्येति समासः, इह
च स्तुतिस्तोत्रगन्धर्चादि रवणं हराणि शास्त्रमण्डपादीनि गाथार्थः ।।
विणय०गाहा।।(*१६-४६)||स्करन्तम ता विद्युतध स्फुरद्वियुतः, विनयेन नताः विनयनताः विनयनताय ते प्रवरमुनिवराति,
॥ १२॥

सूर्यस्या- चलन्द्रतया नन्दी हारिभद्रीय वृत्ता ॥ १३॥ त एव स्फुरद्विाज्ज्वलन्ति शिखराणि यस्येति समासः, इह च विनयस्यान्तरतपोभेदत्वात्तपांस्येव स्फुरन्ति प्रावधानिकाच विशिष्टाचार्यादय शिखराणि, विविधगुणे'त्यादि, विविधा गुणा येषां ते विविधगुणा', विशेषणान्यथाऽनुपपत्या साधवो गृमन्ते, त एव विशिष्टकुलोत्पनत्वात् सत्त्वसुखहेतुधर्मफलप्रदानाच्च कल्पवृक्षका. विविधगुणकल्पवृक्षका , फलभरश्र कुसुमानि च २ विविधगुणकल्पवृक्षकाणां फलमरकुसुमानि २ तैराकुलानि वनानि यस्यति समास , इह च फलमरो धर्मफलमरो गृह्यते, कुमुमानि ऋद्धयो, वनानि गच्छा इति गाथार्थः ।। णाणगाहा (१७ ४६)॥ ज्ञान च तदर च २ परमनिर्वृत्तिहतुत्वात् तदेव रत्न दीप्यमानत्वात् कान्ता रिमला वैदूर्यचूडा यस्य स तथाविध , दीप्यते यथावस्थितजीवादिपदार्थस्वरूपोपलम्भात् , कान्ता भव्यजनमनोहारित्वाद् , विमला वदावरणा- मावाद्, वन्देत्ति विनयप्रणतसधमहामन्दरगिर्यन्माहात्म्यामिति, कर्मणि या पष्ठीति गाथार्थ ॥ एव सपनमस्कारा अपि प्रति- पादिता, साम्प्रतमावलिका प्रतिपाद्यते, सा च विविधा तीर्थकरापलिका गणघरापलिका स्थविरावलिका च, तर तीर्थकराव- लिका प्रतिपादयन्नाह- वढे० गाहा, विमल गाहा (*१८/१९४७)। गाथाद्वयमपि निगदसिद्ध । गणधराबलिका तु या यस्य तीर्थकत. सा प्रथमानुयोगानुसारेण द्रष्टव्येति, महावीरवर्द्धमानस्य पुनरियम् 'पढमेत्य इंदभूई पीओ पुण होइ अग्गिभूइत्ति । तइए य वाउभुई तओ वियत्ते सुहम्मे य ॥१॥ मडिय मोरियपुत्ते अकपिए चेव अयलभाया य। मेयज्जे य पभासे गण- 4

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
तीर्थ-
करावलिका
शासन-
स्तव
॥१४॥
हरा हुँति वीरस्स ॥ २ ॥' साम्प्रतं वर्तमानतीर्थाधिपतेः स्थविरावलिका प्रतिपादयन्नतिशयभक्त्या सामान्यतस्तच्छासनस्तवं
प्रतिपादयन्नाह-
निव्वइपह० रूपकं ॥(*२२-४८)। निर्वृत्तिपथशासनकमित्यत्र यद्यपि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि निर्वाणमार्गस्तथा-
प्यनेन दर्शनचरणपरिग्रहः, यत आह-जयति सदा सर्वभावदेशनकं, सर्वभावारूपकमित्यर्थः, अनेन तु ज्ञानपरिग्रहः, अथवा
निर्वृत्तिपथशासनकामित्यनेन सम्पूर्णनिर्वाणमार्गकथनमेवेति गृयते, जयति सदा सर्वभावदेशनकमित्यनेन तु विधिप्रतिपेधद्वारे-
ण न निर्वृत्तिमार्गव्यतिरेकेण किचिंदस्तीति ल्याप्यते, यत एवंभूतमत एव कुसमयमदनाशनकं कुसिद्धान्तावलेपनाशनकमि-
त्यर्थः, जिनेन्द्रवरवीरशासनकं चरमतीर्थकरप्रवचनमिति हृदयं, अयं रूपकार्थः ॥ अधुना यैरविच्छेदेन स्थविरैः क्रमेणैदंयुगी-
नानामानीतं तदावलिकां प्रतिपादयन्नाह--
सुधम्म०
० गाहा (*२३--४८)। इह स्थविरावलिका सुधर्मस्वामिनः प्रवृत्ता, उक्तं च-"तित्थं च सुधम्माओ णिरवच्चा
गणहरा सेस” ति, अतस्तमेव पुरस्कृत्येयं प्रतिपाद्यते सुधर्म भगवद्गणधरं अग्निवेशायनमित्यग्निवैशायनसगोत्रं, तथा त-
च्छिष्यं जम्बुनामानं च काश्यपं काश्यपगोत्रं, तस्मात् प्रभवं तच्छिण्यं प्रभवनामानं कात्यायनमिति कात्यायनसगोत्रं, वंदे
इति क्रिया प्रत्येकमभिसम्बध्यते, तथा तच्छिष्यं 'वच्छ' मिति वत्ससगोत्रं सय्यम्भवं तथेति गाथार्थः ।।
जसभ६० गाथा ॥(१२४-४२॥ शय्यं भवशिष्यं यशोभद्रं 'तुङ्गिक' मिति तुङ्गिकगणं व्याघापत्यसगोत्रं वन्दे, अस्य च
॥१४॥

नन्दी हारिमद्रीय वृत्ता गणधरा- बलिका स्थीविरा- वलिका द्वौ प्रधानीशष्या बभूवतु , तद्यथा-सम्भूतविजयो माढरसगोत्र , भद्रबाहुश्च प्राचीनसगोन इति, तथा चाह-सम्भूत चैव मावर भद्रपाहु प्राचीनमिति, वन सम्भूतस्य विनय स्थूलभद्रो गौतमसगोन आसीद् आह च स्थूलभद्र च गौतममिति गाथार्थ ।। एलावच्च० गाहा (*२५ ४९)। स्थूलभद्रस्यापि द्वावेव प्रधानशिष्यौ, तद्यथा-एलापत्यसगोत्रो महागिरि व- शिष्टसगोत्र सुहस्ती च, यव आह-एलापत्यसगोर बन्दे महागिरि, मुहस्तिन च, तन मुहस्तिन सुस्थितसुप्रतिबुद्धादिक्रमे णापलिका यथा दसासु तथैव द्रष्टव्या, न तयेहाधिकार , महागियावालिकयेहाधिकार , तर महागिरेहुलवालिस्सही कौशिकसगो- नौ जमलमातरौ द्वौ प्रधानशिप्यौ बभूवतु , तयोरपि पलिस्सह प्रापचनीय आसीदत आह-तत कौशिकगोन बहुलस्य सदृशव यस, यमलत्वात् , वन्द इति गाथार्थ । हारियगारा (*२६ ४९॥ यलिस्सहशिष्य हारीतसगोन स्वाति च वन्दे, तथा स्वातिशिष्य हारीत च हारीतसगो नमेव श्यामार्य, शिष्य च चन्द कौशिकसगोत्र साण्डिल्य, किम्भूत' आर्यजीतधर आराद्यात सर्वहेयधर्मेभ्य इत्यार्य, जीत मिति सूत्र, जीव मर्यादा व्यवस्था स्थिति कल्प इति पर्याया , मर्यादादिकारण च सूत्रमिति भावनीय, धारयतीति घर , आ र्यजीतस्य धर २ त, अन्ये तु व्याचक्षते-किल साण्डिल्यस्य शिष्य आर्यसगोगो जीतधरनामा सरिरासीदिति गाथार्थ ।। तिसमुद० गाहा ।। (१२७-४२) ॥ साण्डिल्यशिप्य वन्दे, आर्यसमुद्रमिति क्रिया, किम्भूतः त्रिसमुद्रख्यातकीर्ति पू वैदक्षिणापरास्त्रय समुद्रा उत्तरतस्तु हिमवान् वैताढयो वेति, अनान्तरे प्रथितकीर्तिमित्यर्थ , द्वीपसमुद्रेषु गृहीतप्रमाण अति नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ता गणधरा- वलिका स्थीविरा- वलिका ॥१६॥ शयेन द्वीपसागरप्रज्ञप्तिविज्ञायकमिति भावः, अक्षुभितसमुद्रवद् गम्भीरो २ अतस्तमिति गाथार्थः ॥ भणग० गाहा ॥(*२८-५०)। आर्यसमुद्रशिष्यं वन्दे आर्यमङ्गुमिति योगः, किम्भूतं?-भणकं कालिकादिसूत्रार्थ भण- तीति भणः स एव प्राकृतशैल्या भणकस्तं, कारकं कालिकादिसूत्रोक्तमेवोपधिप्रत्युपेक्षणादिक्रियाकलापं करोतीति कारकस्तं, ध्यातारं धर्मध्यानं ध्यायतीति ध्याता तं, इहोपतः कारकमित्युक्ते प्रधानपरलोकांगताख्यापनार्थ ध्यानस्य ध्यातारमिति विशेषाभिधानं, यत इत्थंभूतः अत आह-प्रभावकं ज्ञानदर्शनगुणानां यथावस्थितपदार्थावबोधादीनाम्, एकग्रहणात्तज्जातीयग्रहणाच्चरणपरिग्रहः, श्रुतसागरपारगं धीरमिति गाथार्थः । पाणम्मि० • गाहा ( * २९-५० ) आर्यमंगुशिष्यं आर्यनन्दिलक्षपणं शिरसा वन्दे, प्रसनमनसं, किम्भूतं ?-ज्ञाने दर्शने च तपसि विनये च, अनेन चरणमाह, नित्यकालं उद्युक्तम्-अप्रमादिनमिति गाथार्थः ॥ वडउ गाहा (* ३०-५०) वर्द्धता-वृद्धिमुपयातु, कोऽसौ ?--वाचकवंशः, तत्र विनेयेभ्यः पूर्वगतं सूत्रमन्यच्च वाचय- न्तीति वाचकाः तेषां वंशः भाविपुरुषपर्वप्रवाहः, किम्भूतः -यशोवंशः, अनेन विपक्षव्यवच्छेदमाह, तथा हालमयशःप्रधानस्य संसारहेतोः परममुनिविधृतलिंगविडम्बकस्य वृध्येति, केषां सम्बन्धिसम्भूतः?-आर्यनन्दिलक्षपणशिष्याणां आर्यनागहस्तिनां, किम्भूतानां ?-व्याकरणभंगिककर्मप्रकृतिप्रधानानां तत्र व्याकरण-प्रश्नव्याकरण शब्दप्राभृतं वा करणं-पिण्डविशुध्यादि, उक्तं च-"पिंडविसोही समिती भावण पडिमा य इंदियगिरोहो । पडिलेहण गुत्तीओ अभिग्गहा चैव करणं तु ॥१॥" भंगिका:-चतुर्भ- स्थविराव- लिका नन्दी हारिमद्रीय वृत्ती ॥१७॥ गिकाधास्तच्छुतं वा कर्मप्रकृति प्रतीता एतेषु प्ररूपणामधिकृत्य प्रधानानामिति गाथार्थ. ॥ जच्चधणधाउसमप्पहाण गाहा (* ३१-५१) जात्यश्वासापजनधातुश्चेति समास तत्समा प्रभा देहच्छाया यषां ते तथाविधास्तेषां, मा भूदत्यन्तकृष्णसम्प्रत्ययस्तत आह-मुद्रिकाकुवलयनिभाना पकमरसद्राक्षानीलोत्पलनिभानामित्यर्थ , रतनिशप' कुवलयमित्यन्ये, तथाऽप्यविरोध , वद्धता वाचकवश , केपी ?-आर्यनागरस्तिशिपयाणा रेवतिनक्षत्रनाम्ना रेवतिवाचकानामिति गाथार्थ ॥ अपलपुरा० गारा (*३२-५१) अचलपुरात् निष्फ्रान्तान् कालिकश्रुतानुयोगेन नियुक्ता कालिकश्रुतानुयोगिकास्तान् यद्वा कालिकश्रुतानुयोग एषां विद्यत इति समासस्तान् कालिकश्रुतानुयोगिन , धीरान स्थिरान्, ब्रह्मद्वीपिकान सिंघान् ब्रह्मद्वीपि कशासोपलक्षितान् सिंघाचार्यान् रेवतिवाचकशिष्यान्, वाचकपद तत्कालापेक्षया उत्तम प्रधान प्राप्तानिति गाथार्थ ॥ जेसि० गाथा (* ३३ ५१ ) येपामयमनुयोग प्रचरति अघाप्यर्द्धमरते वैताढ्यादारत , बहुनगरेषु निर्गत प्रसिद्धं यशो येषां ते बहुनगरनिर्गतयशस तान् वन्दे, सिंघवाचकशिष्यान् स्कन्दिलाचार्यान् , कह पुण सिं अणुओगो, उच्यते, वारस सवच्छरिए महन्त दुन्भिसे काले भत्तट्ठा फिडियाण गहणगुणणणुप्पेहाऽभावतो सुत्त विप्पणट्ठ, पुणो सुभिक्खे काले जाते महु- राए महन्ते समुदए सदिलायरियप्पमुहसघेण जो न समरइचि एव सपडित कालिय सुय, जम्हा एय महुराते कय तम्हा माहुरा वायणा भन्नति, सा य सदिलायरियसम्मतत्तिकाउ तस्सतिओ अणुओगो भण्णति, अन्ने भणति जहा सुय णो ण, तम्मि दुम्भि-

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ता
स्थविरा-
चलिका
॥ १८॥
क्खकाले जे अन्ने पहाणा अणुओगधरा ते विणट्ठा, एगे खंदिलायरिए संधरे, तेण महुराए पुणो अणुओगो पपत्तिओत्ति महुरा
वायणा भन्नइ, तस्संतिओ अणुओगो भण्णइत्ति गाथार्थः ॥
तत्तो० गाहा (* ३४-५१) ततः स्कन्दिलाचार्यशिष्यं हिमवन्तं वन्दे शिरसेति क्रिया, किम्भूतं. हिमवन्महाविक्रम
हिमवत इव महाविक्रमो-विहारव्याप्त्यादिलक्षणो यस्य स तथाविधस्तं 'धीपरफममणंत' न्ति अनन्तधृतिपराक्रम, प्राकृतशैल्या
तु अन्यथोपन्यासः, अनन्तः धृतिप्रधानः पराक्रमः कर्मक्रियता वा ( शगुजये ) यस्य स तथाविधस्तं 'सज्झायमणंतधरं' ति
अनन्तस्वाध्यायधरं, धरतीति धरः अनन्तगमपर्यायत्वादनन्त-सूत्रं तद्विपयः स्वाध्यायस्तस्य धर इति समासः तामिति गाथार्थः ।।
कालिय० गाहा (*. ३५-५२ ) मिउ० गाहा ( ३६-५२ ) कालिकश्रुतानुयोगस्य धारकान् , धारकांच पूर्वाणां-
उत्पादादीनां, हिमवत्क्षमाश्रमणान् चन्दे, तथैतच्छिण्यानेव वन्दे नागार्जुनाचार्यानिति गाथार्थः ॥ किंभूतान् ?-मृदुमाद-
वसम्पन्नान् उपलक्षणत्वान्मृदुत्वस्य, कान् ?-क्षमामार्दवार्जवसन्तोपसम्पन्नानित्यर्थः, आनुपूर्व्या वयापर्यायकालगोचरया
वाचकत्वं प्राप्तान्, ऐदंयुगीनानामपि सामाचारीप्रदर्शनपरमेतत्, न चायुक्तं द्वितीयपदमाश्रित्ययुगीनानामपि युज्यते
कालोचितानुपूर्वी विहाय क्वचिदन्याचार्यत्वाधारोपणं, महापुरुषाणां गौतमादीनामाशातनाप्रसंगात्, कृतं प्रसंगेन, संसार एव
दण्डो भगवदाज्ञावितथकारिणां इति, ओषश्रुतसमाचरकान् ओघश्रुतम्-उत्सर्गश्रुतं तत् समाचरन्ति ये ते तथाविधास्तान
नागार्जुनवाचकान् वन्दे इति गाथार्थः ॥
॥१८॥

स्थविरा
पलिका
नन्दी
हारिभद्रीय
॥ १९ ॥
वरकणग० अव भूआहियय० ॥ (* ३७ ॥ ३८ ॥ ३९-५२) ॥ इद गाथारयमपि प्रायो निगदसिद्धमेव, नवर
भव्यजनहृदयदायतान् भव्यजनहृदयवल्लभान् , तथा सुविजातयहुविधस्वाध्यायप्रधानान् बहुविध आचारादिभेदाद
स्वाध्याय , अनुयोजिता यथोचिते वैयाघृत्यादौ वरपमा सुसाधनो येस्तान्, नागेन्द्रकुलशनन्दिकरानिति प्रमोदकरानित्यर्थ
भूतहितप्रगल्भान्, भूतदिनाचार्यान इत्यनानुस्वारोऽलाक्षणिक, भवभयव्यवच्छेदकरानिति सदुपदेशादिना मसारभयव्य
बच्छेदकरणशीलान् ।
'सुमुणिय० ॥ गाहा (* ४०)॥, अनेकधा सचहितनिपुणानिति भावः, वन्देऽह भूतदिन्नाचार्यशिष्य, चन्दे-
ऽह लोरिवमिति क्रिया, किम्भूत ? सुष्ठु विज्ञात नित्यानित्य येन स तथाविधस्त, किं ज्ञात , विशेषणान्यथाऽनुपपत्ते वस्तु
इति गम्यते, यथा 'सवच्छा धेनु' रित्युक गोर्पडनाया विशेषणायोगादिति, तन्च वस्तु सचेतनाचेतन, तर सचेतनभात्मा चेत
नत्याधपेक्षया नित्य नारकतिर्यड्नरामरपर्यायापेक्षया चानित्य , एवमचेतनमप्यण्मादि विज्ञातव्य, तथाहि-परमाणुरजीवत्वमूर्त-
वादिभिनित्य , वर्णादिभिर्धणुकादिभिस्त्वनित्य इति, उक्त 'सर्वव्यक्तिपु नियत क्षणेरऽन्यत्वमथ च न विशेष । सत्योश्चित्य
पचित्योराकृतिजातिव्यवस्थाना ॥१॥ दित्यन बहु वक्तव्य तच्च नौच्यते ग्रन्थविस्तरमयाद्, गमनिकामानप्रधानोऽयमारम
इति, अनेन न्यायवेदित्वमाह, सुविशाततार्थपारकमित्यनेन त्वोधत एव सभ्यस्तखनार्थधारकामति सद्भावोद्भावना, तथ्यमित्य
नेन सम्पनरूपकत्वमाहेति गाथार्थ ॥
अत्यमहत्थरगाणी गाहा||(४१५२)। लोहित्यशिप्य प्रयत सन् अनुत्सृष्टप्रयत्नपर सन्नित्यर्थ , प्रणमामि दुग्य-
॥१९॥

नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ती अनुयाग घर नमस्कारः योग्यायो- ग्यविचारः ॥२०॥ गणिनमिति क्रिया, किम्भूतं ?-अर्थमहार्थखानि सानिरिव खानिः अर्थमहार्थानां खानिः २ तं, तत्र भापाऽभिधयाः अर्थाः विभाषावार्तिकगोचरा महार्थी इति, सुश्रमणव्याख्यानकथने निवृत्तिर्यस्य स तथाविधस्तं, तत्र व्याख्यानं प्रतीतं कथनं-संशये सति विनेयप्रश्नोत्तरकालभावि व्याकरणं, अथवा व्याख्यानम्-अनुयोगः कथनमोघतो धर्मस्य, धर्मकथेत्यर्थः, प्रकृत्या स्वभा- वेन मधुरवाचं मधुरगिरमिति गाथार्थः ।। सुकुमालकोमल० गाहा ॥(*४२.५४)।। निगदसिद्धा, एवं आपलिकाक्रमेण महापुरुषाणां स्तवमभिधाय माम्प्रतं सामा- न्येनैव श्रुतधरनमस्कारं प्रतिपिपादयिपुराह- जे अन्ने भगवंते० ॥(*४३-५४)। ये चान्येऽतीता भाविनश्च भगवन्तः, श्रुतरत्नोपपेतत्वात् समग्रैश्वर्यादिमन्त इत्यर्थः, कालिकश्रुतानुयोगिनो धीराः सत्त्ववन्तस्तान् प्रणम्य शिरसा उत्तमाङ्गन ज्ञानस्य-आभिनियोधिकादेः प्ररूपणं वक्ष्ये, क एव- माह-दूष्यगणिशिष्यो देववाचक इति गाथार्थः ॥ इदं च पञ्चप्रकारं ज्ञानम्, एतत्प्रतिपादकं चाध्ययनं योग्येभ्य एव विनयेभ्यो दीयते, नायोग्येभ्य इत्यतो योग्यायोग्यविभागोपदर्शनार्थमेव तावदिदमाह- सेलघण० गाहा ॥(*४४-५४)।। आह-शुभाध्ययनप्रदानाधिकारे समभावव्यवस्थितानां सर्वसत्त्वहितायोद्यतानां महापुरुपाणां अलं योग्यायोग्यविभागनिरीक्षणेन, न हि परहितार्थमिह महादानोद्यता महीयांसोऽर्थिगुणमपेक्ष्य प्रदानक्रियायां प्रवर्त्तन्ते दयालव इति, अत्रोच्यते, ननु यत एव शुभाध्ययनप्रदानाधिकारे समभावव्यवस्थिताः सर्वसत्त्वहितायोद्यता महापुरुषाश्व गुरव। अत एव ॐ ॥२०॥ AUR

-
नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ती
योग्या
योग्या
-
1॥२१॥
योग्यायोग्यविभागोपदर्शन न्याग्य, मा भूदयोग्यप्रदाने तत्सम्यग्नियोगाक्षमार्थिननानर्थ इति, न खलु तत्त्वतोऽनुचितप्रदानेनाया
सहेतुनाऽविवकिनमर्थिजनमनुयोजयन्तोऽप्यनवगवपरार्थसम्पादनापाया भवन्ति दयालव इत्यवधूय मिथ्याभिमानमालोच्यताम
दिति। आह-क इवायोग्यप्रदाने दोप इति, उच्यते स धचिन्त्यचिन्तामणिकल्पमनेकमवशतसहस्रोपात्तानिष्टदुष्टाष्टकर्मराशिजनित
दौर्गत्यविच्छेद्कमपीदमयोग्यत्वादवाप्य न विधिवदासक्ते, लाघव चास्य समापादयति, ततो विधिसमासेवक कल्याणमिव मह
दकल्याणमासादयति, उक्त च 'आमे पडे निहत्त जहा जल त घड विणासइ । इय सिद्धतरहस्स अप्पाहार विणासेई ।।१।।' इत्यादि,
अतोऽयोग्यदाने दादकतमेव वस्तुतस्तस्य तदकल्याणमिति, जल प्रसङ्गेन, प्रकृत प्रस्तुम , तनाधिकृतगाथां प्रपञ्चत आवश्य-
कानुयोगे व्यारयास्याम , इह पुन' स्थानाशून्यार्थ भाष्यगाथामिाख्यायत इति ।।
उल्लेऊण न सको गज्जइ इय मुग्गसेलो रने । त सबट्टगमेहो सोउ तस्सोपार पडइ ।। १ ।। रविओत्ति ठिओ मेहो उल्लो
मि गति गज्जइ य सेलो । सेलसम गाहेस्स निविज्जइ गाहगो एव ॥ २॥ आयरिए मुत्तमि य परिवाओ सुत्तअत्थपलिमयो।
अमेसिपि य हाणी पुट्ठापि न दुद्धया वझा ॥ ३ ।। बुढेशवि दोणमेहे ण कण्हभोमाउ लोट्टए उदग । गहणधरणासमत्ये इय देयम
छित्तिकारिम्मि ॥ ४ ॥ भाविय इयरे य कुडा अपसत्य पसत्थ भाविया दुविहा । पुष्फाईहि पसत्था सुरवेल्लाईहिं अपसत्या ॥५॥
वम्मा य अवम्माचि य पसत्यवम्मा य होंति अग्गज्झा । अपसत्थअवम्मावि य तप्पडिवक्सा भये गेल्झा ॥६॥ कुप्पवयणओस-
नाहं भाषिया एवमेव मायकुदा ! सविग्गेहिं पसत्था वम्माजम्मा य तह चेव ॥ ७॥ जे पुण अभाविया गल ते चतुधा अथविमो
गमो अनो। छिद्द कुड भिन्न खडे सगले य परूपणा वेसि ।। ८ । सेले य छि चालिणि मिहो कहा सोउमुट्ठियाण तु । छिड्डाऽऽह
॥२१॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
योग्या-
योग्या:
॥२२॥
तत्थ विट्ठो सुमरिंसु सरामिणेदाणि ॥ ९॥ एगेण विसइ बीएण णीइ कण्णण चालणी आह । धनऽथ आह सेलो जं पविसति
नीति वा तुझं ॥१०॥ तावसखउरकिठिणयं चालणिपडिवक्सि ण संदइ दवपि । परिपूणगम्मि य गुणा गलंति दोसा य चिटुंति
॥ ११॥ सव्वन्नुप्पामना दोसा हु न संति जिणमते केई । जं अणुवउत्तकहणं अपत्तमासज्ज व हविज्ज ॥ १२ ॥ अंवत्तण
जीहाए कूचिया होइ खीरमुदगम्मि । हंसो मोत्तूण जलं आवियइ पयं तह सुसीसो ॥ १३ ॥ सयमवि न पियइ महिसो ण य जुहं
पियइ लोलियं उदगं । विग्गहविकहाहि तहा अथकपुच्छाहि य कुसीसो ॥ १४ ॥ अवि गोपयंमिवि पिए सुढिओ तणुयत्तणेण
तोंडस्स । न करेइ कलुसतोयं मेसो एवं सुसीसोवि ॥ १५ ॥ मसउन्न तुदं जच्चादिएहिं निच्छुभए कुसीसो उ । जलुगा व अदू-
मितो पियइ सुसीसोवि सुयणाणं ॥ १६ ॥ छन्डेउं भूमीए खीरं जह पियइ दुमज्जारी । परिसुट्ठियाण पासे सिक्खड़ एवं विणय-
भंसी ॥ १७ ॥ पाउं थोचं थोवं खीरं पासाइं जाहओ लिहइ । एमेव जियं काउं पुच्छइ मइमं न खिज्जेइ ॥ १८ ॥ अण्णो दोज्झिहि
कल्लं णिरत्थयं किं वहामि से चारिं ? । चउचरणगवी उ मता अवन्न हाणी य बडगाण ॥ १९ ॥ मा मे होज्ज अवण्णो गोवज्झा
मा पुणो व न दलिज्जा । वयमपि दोज्झामो पुणो अणुग्गहो अन्नढे ऽवि ॥ २० ॥ सीसा पडिच्छगाणं भरोत्ति तेऽवि दु सीस
गभराोत्त । ण करेंति सुत्तहाणी अन्नत्थवि दुल्लभं तेसि ॥ २१॥ कोमुदिया तह संगामिया य उन्भूतिगा उ तिनि भेरीओ
कण्हस्सासी उ (ण्हु) तया असिवोवसमी चउत्थी उ ॥ २२ ॥ सकपसंसा गुणगाहि केसवा णेमिनंद सुणदन्ता । आसरयणस्स
हरणं कुमार भंग य पुयजुझं ॥ २३ ॥णेहि जिभोमित्ति अहं असिवोवसमीइ संपयाणं च । छम्मासिय घोसणया पसमइ ण य
जायए अण्णो ॥ २४ ॥ आगंतु वाधिखोभे महिड्डि मोल्लेण कंथ दंडणता । अट्ठमआराहण अनभेरि अन्नस्स ठवणं च ॥ २५ ॥
॥ २२॥

पपढ़ेदा
नन्दी
दारिभद्रीय
वृत्ता
॥ २३॥
मुफ तया अगहिते दुपरिग्गहिय कय तया कलहो । पिट्टण अइचिर विकय गतेसु चोरा य ऊगग्य ॥ २६ ॥ मा णिण्हव इय दातु
उपजिय देहि किं विचितेसि । पिच्चामेलियदाणे किलिस्ससी व चह चेव ॥ २७ ॥ भणिया जोगमा २ सीसा गुरखो य तत्थ
दोहपि । वेयालियगुणदोसो जोगो जोगस्स भासेना ॥ २८ ॥
एव तापद्विभागतो योग्यायोग्यविनयविभागोपदर्शन कृत्वा साम्प्रत सामान्येन पर्पद प्ररूपयन्नाह-
सा समासओ तिविहा पन्नतेत्यादि, सा पर्पत् समासत सक्षेपण विविधा निप्रकारा प्रज्ञप्ता प्ररूपिता,
के ?-तीर्थकरगणधरिति गम्यते, तव त्युदाहरणोपन्यासार्थ , 'ज्ञिके'त्या'ज्ञा अवयोधन' इत्यस्य 'इगुपधज्ञाकिर
क'इति (३१-१३५) कप्रत्यय , 'आतो लोप इटि च किती'त्या (६ ४६४) कारलोप. परगमन टाए जानातीति ज्ञा कप्रत्यय
'प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुप' इति (७-३ ४४ ) इत्य, शिका परिज्ञानवती, न शिका आज्ञिका- तद्विलक्षणा, दुर्विदग्धा
मिथ्यावलेपगर्भा । नत्थिमा जाणिया 'गुणदोसविसेसण्णू अणभिग्गहिया य कुस्सुतिमएसु । एसा जाणगपरिसा गुणतत्तिल्ला अगुण-
पज्जा ॥ १॥ इमा तु अयाणिया- 'पगतीमुद्र अयाणिय मिगछावयसीहकुक्कुडयभूया। रयणमिव असठविया सुहसमप्पा
गुणसमिद्वा ॥२॥ इमा पुण मुधियड्डिया किंचिम्मत्तग्गाही पल्लवगाही य तुरियगाही य। दुषियष्टिया उ एसा भणिया तिविहा
भये परिसा ॥ ३ ॥ साम्प्रतमिष्टदेवतास्तवादिसम्पादितसकलसाहित्यो देववाचकोधिकृताध्ययनविषयभूतस्य ज्ञानस्य
प्ररूपणां कुर्वन्निदमाह-
'णाण पचविर पण्णत्त' इत्यादि, (सूत्रम्१ ६५ ) शाति: ज्ञान ' कृत्यल्युटो बहुल' इति वचनाझापसाधन., सविदि-
॥२३॥

नन्दी- हारिभद्री ज्ञानभेदा- नामुद्देशः वृत्ता ॥ २४ ॥ त्यर्थः, ज्ञायते वाऽनेनेति (अस्मादिति वा) ज्ञानं तदावरणक्षयोपशमादेव, ज्ञायतेऽस्मिन्निति क्षयोपशमे सति, ज्ञानमात्मैव विशिष्ट- क्षयोपशमयुक्तो जानातीति वा ज्ञानं तदेव स्वविषयसंवेदनरूपत्वात् तस्य, पंचविधमित्यत्र पञ्चेति संख्यावाचकः विधान विधेत्यत्र 'डुधाञ् धारणपोपणयो' रित्यस्यानुवन्धलोपे कृते विपूर्वस्य स्त्रियां वर्तमानायां 'पिद्भिदादिभ्योऽडि' ति ( ३-३-१०४) वर्तमाने 'आतचोपसर्गे' ( ३-१-१३६ ) इत्यनेन अप्रत्ययः अनुवंधलोपे कृते आतो लोप इति च किती ( ६-४-६४ ) त्यनेन चाकारलोपे कृते परगमने च 'अजाद्यतष्टाविति (४-१-४) टाप्प्रत्ययोऽनुवन्धलोपः परगमनं विधा, पंच विधा अस्येति समासो 'हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्येति ( १-२-४७ ) वर्तमाने 'गोत्रियोरुपसर्जनस्ये(१-२-४८)त्यनेन हस्वत्वं, सुअम्भावः पंचविधं- पंचप्रकारमित्येतदेवमनवयं, कुव्याख्याव्यपोहार्थ चैतदेनं निदर्शितमित्यलं प्रसंगेन, प्रज्ञप्तं-प्ररूपितं, कै?-अर्थतस्तीर्थकरैः सू तो गणधरैरिति, उक्तं च-"अन्थं भासइ अरहा सुत्तं गंथंति गणहरा णिउणं । सासणस्स हियट्ठाए तओ सुत्तं पवत्तइ ॥ १ ॥ इत्यनेन स्वमनीपिकाव्यपोमाह, अथवा प्राज्ञादाप्तं प्राज्ञासं, तीर्थकरादाप्तमिति प्राप्तं गौतमादिभिः, अथवा प्राज्ञैराप्तं प्राज्ञाप्त गौतमादिभिः, प्रज्ञया वाऽऽसं प्रज्ञाद्वाऽऽप्तं प्रज्ञाप्त, सर्वैरेव संसारिभिरिति, तथाहि-न प्रज्ञाविकलैरिदमवाप्यते इति भावनीयं, तथेत्युदाहरणोपन्यासार्थः, आभिनियोधिकज्ञानं श्रुतज्ञानं अवधिज्ञानं मनःपर्यायज्ञानं केवलज्ञानं चेति, तत्राभिमुखो नियतो बोधोऽभिनिवोधः स एव स्वार्थिकप्रत्ययोपादानादाभिनिवोधिकं, अभिनिबोधे वा भवं तेन वा निवृत्तं तन्मयं तत्प्रयोजनं वेत्याभि- निबोधिकं, अभिनिबुध्यते वा तदित्याभिनिबोधिका-अवग्रहादिरूपं मतिज्ञानमेव, तस्य स्वसंविदितरूपत्वादभेदोपचारादित्यर्थः, अभिनियोध्यतेऽनेनेत्याभिनिवोधिकं तदावरणक्षयोपशम इति भावार्थः, अभिनियुध्यतेऽस्मादिति वा आभिनियोधिक-तदावरणकर्म- ।। २४॥ *

ज्ञानभेदा-
नामुदेश
नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ती
॥ २५॥
क्षयोपशम एप, अभिनिसुद्धयतेऽस्मिन्निति वा क्षयोपशम सत्याभिनिचोधिक, आत्मैव वा अभिनियोधोपयोगपरिणामानन्यत्वादभिनि-
बुध्यत इति, आभिनियोधिक च तज्ज्ञान चामिनिवाधिकज्ञान १ तथा श्रूयते इति श्रुत-शब्द एव, भाषश्रुतकारणत्वात् , कारणे
कार्योपचारादिति भावार्थ , श्रूयते वा अनेनेति श्रुत-तदापरणक्षयोपशम इति हृदय, श्रूयतेऽस्मादिवि वा श्रुत तदापरणक्षयोपशम
एव, श्रूयतेऽस्मिमिति वा क्षयोपशमे सति श्रुत, आत्मैव श्रुतोपयोगपरिणामानन्यत्वाच्छृणोतीति, श्रुत च तत ज्ञान च श्रुतज्ञानर
तयामधीयतेऽनेनेत्यवधि , अवघीयत इत्यो यो विस्तृत परिच्छिद्यते मर्यादया वेति अवधिज्ञानावरणकर्मक्षयोपशम एव, तदुपयोग-
हेतुत्यादित्यर्थ , अवधीयतेऽस्मादित्यपधिस्तदावरणकर्मक्षयोपशम एप, अवधीयत तस्मिन्निति वेत्यवधिर्भावार्थ पूर्ववदेव, अवधान
वा अवधि , विषयपरिच्छेदनमित्यर्थः, अवधिवासी ज्ञान च अवधिज्ञान ३, तथा मन पर्यायज्ञानमित्यत्र परि सर्वतो मावे अयन
अयः गमन वेदनमिति पर्याया , परि अय पर्यय , पर्ययन पर्यय इत्यर्थ , मनसि मनसो वा पर्ययो मन पर्यय , सर्वतस्तपरि-
च्छेद इत्यर्थ , स एव ज्ञान मन पर्यायज्ञान, अथवा मनस पर्याया मन पर्याया धर्मा वाद्यवस्त्वालोचनादिप्रकारा इत्यना-
न्तर तेषु ज्ञान मन पर्यायज्ञान तेषां वा सम्बन्धि ज्ञान मन पर्यायज्ञान, इद चार्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रान्तर्वत्तिसजिमनोगतद्रव्यालम्र-
नमेवेति भावार्थ है, तथा केवलम् असहाय मत्यादिज्ञाननिरपेक्ष, शुद्ध या केवलमावरणमलकलकाकरहित, सकल वा केवल तत्
प्रथमतयैवाशेषतदाररणामावत' सम्पूर्णोत्पत्ते , असाधारण वा केवल अनन्यसदृशामिति हृदय, ज्ञेयानन्तत्वादनन्त चा केवल
यथावस्थिताशपभूतभवद्भाविमावस्वभावाविर्भासीति मावना, केवल च बज्ज्ञान व केवलज्ञान ५॥ आह एषां ज्ञानानामित्थ
मुपन्यासे किं प्रयोजनमिति, उच्यते, इह सामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधात् तदावे च शेपज्ञानमायादादावेव मतिश्रुत
,
.
॥२५॥

नन्दी-
पारिभद्रीय
वृत्ता
ज्ञानभेदा-
नामुद्दशः
॥ २६ ॥
ज्ञानयोरुपन्यास इति, तथाहि-य एव मतिज्ञानस्य स्वामी स एव श्रुतज्ञानस्य, 'जत्थ मतिणाणं तत्थ सुयणाणं' ति वचनात् , तथा
यावान् मतिज्ञानस्य स्थितिकालस्तावानेवेतरस्य, प्रवाहापेक्षया अतीतानानागतवर्तमानः सर्व एव, अप्रतिपतितैकजीवापेक्षया
च पद्पष्टिसागरोपमाण्यधिकानीति, उक्तं च भाष्यकारेण-"दो वारे विजयाइसुं गयस्स तिनऽच्चते अहव ताई । अइरेगं
नरूभवियं णाणाजीवाण सव्वद्धं ॥१॥" यथा मतिज्ञानं क्षयोपशमहेतुकं तथा श्रुतज्ञानमपि, यथा च भतिज्ञानमादेशतः
सर्वद्रव्यादिविषयमेवं श्रुतज्ञानमपि, यथा मतिज्ञानं परोक्षं एवं श्रुतज्ञानमपति, तथा मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोरेव अवध्यादिज्ञान-
भावादिति । आह-एवमपि मतिज्ञानमादौ किमर्थमिति?, उच्यते, मतिपूर्वकत्वाद्विशिष्टमत्यंशरूपत्वाद्वा श्रुतस्यादौ मतिज्ञानमिति,
उक्तं च- " मतिपुव्वं जेण सुयं तेणादीए मती विसिट्ठो वा । मंतिभेओ चेव सुयं तो मतिसमणंतरं भणियं ॥१॥
इति, पर्याप्तं विस्तरेण । तथा कालविपर्ययस्वामिलाभुसाधर्म्यान्मतिश्रुतज्ञानानन्तरमवधिज्ञानस्योपन्यासः, तथाहि-यावानेव
मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोः स्थितिकालः प्रवाहापेक्षयाऽप्रतिपतितैकसत्त्वाधारापेक्षया च तावानेवावधिज्ञानस्यापि अतः स्थितिसाधर्म्य,
तथा यथैव मतिज्ञानश्रुतज्ञाने विपर्ययज्ञाने भवत एवमिदं मिथ्यादृष्टेविभंगज्ञानं भवतीति विपर्ययसाधर्म्य, तथा य एवं
मतिज्ञानश्रुतज्ञानयोः स्वामी स एवावधिज्ञानस्यापि (इति) भवति स्वामिसाधर्म्य, तथा विभंगज्ञानिनस्त्रिदशादेः सम्यग्दर्श-
नावाप्तौ युगपदेव ज्ञानत्रयलाभसम्भवाल्लाभसाधर्म्य । तथा छमस्थविषयभावाध्यक्षसाधादवधिज्ञानानन्तरं मनःपर्यायज्ञान-
स्योपन्यासः, तथाहि-यथाऽवधिज्ञानं छमस्थस्य भवत्येवं मनःपर्यायज्ञानमपि छद्मस्थस्यैवेति छद्मस्थसाधर्म्य, तथा यथाऽव-
धिज्ञानं रूपिद्रव्यविषयमेवं मनःपर्यायज्ञानमपि सामान्येनेति विपयसाधर्म्य, तथा यथाऽवधिज्ञानं क्षायोपशमिके भावे तथा मन:-
-
॥ २६॥

नन्दी
हारिभद्रीय
प्रत्यक्ष
परोक्षे
॥ २७॥
,
पर्यायवानमपि इति भावसाधम्र्य, तथा यथा अवधिज्ञान प्रत्यक्षमेव मन पर्यायज्ञानमपीस्यध्यक्षमाधर्म्य तथा मन पर्यायज्ञानानन्तर
केवलज्ञानस्योपन्यास , तस्य सकलज्ञानोत्तमत्वात् , तथा अप्रमत्तयतिस्वामिसाधात् , तथाहि-यथा मन पर्यायज्ञानमप्रमत्तयतेरेप
भवति एव केवलज्ञानमपि अप्रमत्तभावयतेरेवेति साधर्म्य, तथाऽवसानलाभाच्च, यो हि सर्वज्ञानानि समासादयति स खल्वन्त
एवेदमामोनीति भावना, विपर्ययामावसाधाच्च, तथाहि-यथा मन पर्यायज्ञान विपरीत न भवत्येव केवलमपि इति साधम्र्य,
अल विस्तरेणेति समाथे
'त समासतो दुविह पन्नत्त'मित्यादि (२७१) तत् पचप्रकार ज्ञान समासत सक्षेपेण द्विविधमिति द्वे विधे अस्येति
द्विविध द्विप्रकार प्रज्ञप्त प्ररूपित तद्यथैत्युदाहरणोपन्यासार्थम्, प्रत्यक्ष च परोक्ष च, तत्र प्रत्यक्षमित्य जीवोऽक्ष , कथ?,'अश
व्याप्तापित्यस्य ज्ञानात्मनाऽश्नुतेऽर्थानित्यक्ष , व्यामोतीत्यर्थ , 'अश भोजन' इत्यस्य वाऽनाति सर्वाऽथानित्यक्षा, पालयति भुक्ते
चैत्यर्थ , वमक्ष प्रति पर्वत इति प्रत्यक्ष, आत्मन अपरनिमित्तमवध्यायतीन्द्रियमिति मावार्थ , चशब्द स्वगतानेकभेदप्रदर्शनपर ,
विचित्रता चास्योत्तरत्र वक्ष्याम , परोक्ष चेत्यनाक्षस्य आत्मना द्रव्येन्द्रियाणि द्रव्यमनश्च पुद्गलमयत्वात् पराणि वर्तन्ते, पृथगित्यर्थ,
तेम्पोऽक्षस्य यत् ज्ञानमुत्पद्यते तत् परोक्ष, परनिमित्तत्वाचूमादग्निज्ञानवद्, अथवा परैरुक्षा-सरधन विषयविषयीभावलक्षणमस्येति |
परोक्ष, चशब्द पूर्ववद्, एवमन्यनाप्युत्प्रेक्ष्य चशब्दार्थो वक्तव्य इति सूत्रार्थ ॥ एव भेदद्वये उपन्यस्ते सत्यनयो सम्यक्-
स्वरूपमनवगच्छन्नाह चादक
'से र्फि त पच्चरव १०' (३७५) सेशब्दो मागधदेशीप्रसिद्वो निपातोऽथशन्दार्थे वर्तते, स च प्रक्रियादिवाचक , ययोक्तं
॥ २७॥

नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ता इन्द्रिय- प्रत्यक्ष ॥२८॥ 'अथ प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमंगलोपन्यासप्रतिवचनसमुच्चयेषु' इहोपन्यासार्थः, किमिति परिप्रश्ने, तत् प्रागुपदिष्टं प्रत्यक्षमिति खत्रार्थः ॥ एवं चोदकेन प्रश्ने कृते सति न्यायप्रदर्शनार्थमाचार्यः चोदकोक्तानुवादद्वारेण निर्वचनमभिधातुकाम आह- 'पच्चक्खं दुविहं पन्नत्त'मित्यादि, एवमन्यत्रापि यथायोगं प्रश्ननिर्वचनसूत्राणां पातनिका कार्येति, प्रत्यक्षं द्विविधं प्रज्ञतं, तद्यथा-इन्द्रियप्रत्यक्ष नोइन्द्रियप्रत्यक्षं च, इन्द्रियाणां प्रत्यक्षं इन्द्रियप्रत्यक्षं, इहेन्द्रः स्वरूपतो ज्ञानाद्यैश्चर्ययुक्तत्वादात्मा तस्येदमिन्द्रियं, तच्च द्विधा-द्रव्येन्द्रियं च भावेन्द्रियं च,तत्र पुद्गलबाह्यसंस्थाननिवृत्तिः कदम्बपुष्पाद्याकृतिविशिष्टोपकरणं च द्रव्येन्द्रिय, 'निर्वृत्त्युपकरण द्रव्येन्द्रिय मिति(तत्त्वा.२-१७) वचनात् , श्रोत्रेन्द्रियादिविषया सर्वात्मप्रदेशानां तदावरणक्षयोपशमलब्धिरुपयोगश्च भावेन्द्रियं, 'लव्ध्युपयोगौ भावेन्द्रिय' मिति(तत्त्वा.२-२८)वचनात्, इन्द्रियप्रत्यक्षं न भवति नोइन्द्रियप्रत्यक्षं, नोशब्दः सर्वप्रतिषेधे । 'से किं तमित्यादि (४-७६) अथ किं तदिन्द्रियप्रत्यक्षं ?, तत् इन्द्रियप्रत्यक्ष पञ्चविधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा-श्रोत्रन्द्रियप्रत्य- क्षमित्यादि, श्रोत्रेन्द्रियस्य श्रोत्रेन्द्रियप्रधान वा प्रत्यक्षं २, श्रोत्रेन्द्रियनिमित्तमित्यर्थः, एवं शेपेष्वपि वक्तव्यम्, एतचोपचारतः प्रत्यक्षं, न परमार्थतः, कथं ज्ञायत इति चेत् सूत्रप्रामाण्याद, वक्ष्यति च-"परोक्खं दुविहं पनत्तं, तंजहा-आभिणियोहियणाण- परोक्खं च सुयणाणपरोक्सं च" न च मतिश्रुताभ्यामिन्द्रियमनोनिमित्तमन्यदस्ति यत् प्रत्यक्षमजसा भवेद , भावे च पष्ठज्ञान- प्रसंगाद् विरोध इति, तस्मात् परोक्षमेवेदं तत्चत इति, आह-इह लोके लिंगजं परोक्षमिति प्रतीतमिति, उच्यते, इह यदिन्द्रियमनो- भिरोधलिंगप्रत्ययमुत्पद्यते तदेकान्तेनैवन्द्रियाणामात्मनश्च परोथं, परनिमित्तवादमादमिज्ञानवदित्यतः परोक्षमिति प्रतीतिः, ॥ २८॥ ।

नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ती
अपधेर-
धिकार
॥२९॥
यत्पुन साक्षादिन्द्रियमनोनिमित्त वत्तेपामेव तत्प्रत्यक्षम्, अलिंगत्वाद्, आत्मनोऽवध्यादिवर, न त्वात्मन , आत्मनस्तु तत्
परोक्षमेव, परनिमित्चत्वालैंगिकवद, इन्द्रियाणामपि तदुपचारत प्रत्यक्षं, न परमार्थव , कथम्?, अचेतनत्वादित्यत्र बहु वक्तव्य
तथान्यत्र वक्ष्यामो, मा भूत् प्रथमग्रन्थ एव प्रतिपत्तिगौरवमित्यल विस्तरेण, आह -'स्पर्शनरसनभाणचक्षु श्रोत्राणीन्द्रियाणी' ति
क्रमा, अयमेव च ज्यायान् , पूर्वपूर्वलाम एवोत्तरोत्तरलाभाद्, अत' किमर्थमुत्क्रम १, उच्यते, पश्चानुपादिन्यायज्ञापनार्थ,
सष्टसवेदनद्वारेण सुग्वप्रतिपयर्थ चेति, इह मनोज्ञानयपीन्द्रियज्ञानतुल्ययोगक्षेममेव द्रष्टव्य, तथा चामिनिचोधिकज्ञानप्ररूपणायां
प्रत्यक्षत इति सेत इदियपवरव तदेतदिन्द्रियप्रत्यक्षम् ॥
'से किंत णोइदियपञ्चाय० (५७६ ) अथ किं तत्रोइन्द्रियप्रत्यक्ष ? नोइन्द्रियप्रत्यक्ष त्रिविध प्रशत, तयथा अवधिज्ञान-
प्रत्यक्ष इत्यादि ।
'से किं त०'इत्पादि (६७३ ) अथ किं तदवधिज्ञानप्रत्यक्ष १, २ द्विविध प्रज्ञप्त, तद्यथा भवप्रत्यय च क्षायोपशमिक च,
वत्र भवन्त्यस्मिन् कर्मयशवर्तिन प्राणिन इति भव नरकादिजन्मेति भाव , भव एव प्रत्यय. कारण यस्य तद्भवप्रत्यय, च पूर्ववत्,
तथा क्षयोपशमश्च क्षयोपशमी ताम्यो निर्वृत्त क्षायोपशामक । तर योपो भवति तत्तेषामुपदर्शमाह -
'दोपह'मित्यादि (७-७६ ) द्वयोर्जीवसमूहयो भवप्रत्यय, तद्यथा-देवानां नारकाणां च, तब दीव्यन्तीति देवाः, नि
रुपमक्रीडामनुभवन्तीत्यर्थः, तेषां, तथा नरान् कायन्तीति नरका., योग्यतया शन्दयन्तीत्यर्थ , तेषु भवा नारकास्तेपो । अत्राह-न-
॥२९॥

नन्दी- हारिभद्रीय अवधे- रधिकारः वृत्तौ ॥ ३०॥ न्ववाधिज्ञानं क्षायोपशमिके भावे वर्तते देवनारकभवचौदायिकस्तत् कथं तद् भवप्रत्ययमिति,उच्यते, क्षायोपशमिकमेव तत् , किंतु स एव देवनारकभवे अवश्यंभावि, पक्षिणां गगनगमनलन्धिनिभित्तवदित्येता भवप्रत्यय इति, उक्तं च-"उदयक्खयखयोवसमोवसमा जं च कम्मुणो भणिया । दव्वं खेत्तं कालं भावं च भावं च संपप्प ॥९॥(पंचसं०७६ ) तथा द्वयोः क्षायोपशमिकं, तद्यथा-मनुष्याणां पंचेन्द्रियतिर्यग्योनीनां च, न चैपामवश्यंतया भवतीत्यतः सत्यपि क्षायोपशमिकत्वे भवप्रत्ययाद् भिन्नमिदमिति, तत्त्वतस्तु सर्वमेव क्षायोपशमिकमिति ॥ अधुना क्षयोपशमस्वरूपं प्रतिपादयन्नाह-'को हेऊ' इत्यादि, को हेतुः? किनिमित्तं किंविषयं क्षायोपशमिकं यद्वा किं कारणं क्षायोपशमिकमुच्यते इत्यध्याहारः, अत्र निर्वचनमभिधातुकाम आह-क्षायोपशमिकं तदावरणीयानाम्-अवधिज्ञाना- वरणीयानां कर्मणां उदीर्णानां उदयावलिकाप्राप्तानां क्षयेण प्रलयेन अनुदीर्णानांचात्मनि व्यवस्थितानामुपशमेन उदयनिरोधेन अवधिज्ञानमुत्पद्यत इति सम्बन्धः, यत एवमतः कर्मोदयानुदयविषयं, अथवा येन तदावरणीयानां कर्मणां उदीर्णानां क्षयेणानुदी. र्णानामुपशमेनावधिज्ञानमुत्पद्यते तेन क्षायोपशमिकमित्युच्यत इति, सच क्षयोपशमो विशिष्टगुणप्रतिपत्तिमन्तरेण तथा गुणप्रतिप- त्तितश्च भनीत, तत्रान्तरेण यथाऽऽकाशे धनघनपटलाच्छादितमूर्तेर्दिवसकरमण्डलस्य कथंचिदुपजातरन्ध्रेण विनिर्गतास्तिमिरनि- चयप्रलयहेतवः किरणाः स्वावपातदेशास्पदं द्रव्यमुद्योतयन्ति तथा प्रकृतिभास्वरस्यात्मनो मिथ्यात्वादिजनितज्ञानावरणीयादिकर्म- मलपटलतिमिरतिरस्कृतस्वभावस्यानादौ संसारे परिभ्रमतो यथाप्रवृत्त्योपजातावधिज्ञानावरणक्षयोपशमविवरस्यावधिज्ञानालोकः प्रसाधयति स्वकार्यमिति, गुणप्रतिपत्तितस्तु मूलगुणादिप्रतिपत्तेर्भवति, यत आह- 'अथवा' इत्यादि ।। (९--८१) ॥ अथवेति प्रकारान्तरप्रदर्शनार्थ, अन्तरेण प्रतिपचिमित्यस्मादिदं प्रकारान्तरमेव, गुणा:- अवधे- नन्दी हारिभद्रीय कृत्वौ मूलगुणादयस्तैः प्रतिपन्नो गृहीतो गुणप्रतिपम इत्यनेन अतिशयपात्रतामाह, यत पात्रापिणो गुणा , उक्तञ्च-नोद- न्वानर्षितामेति, न चाम्भोभिर्न पूर्यते । आत्मा तु पात्रतां नेय , पात्रमायान्ति सम्पद ॥१॥" अथवा प्राकृतथैल्या पूर्वापरनि- पातकरणात् प्रतिपनगुणस्य अनगारस्प न गच्छन्तीत्यगा वृक्षास्तै कृतमगार-गृह नास्यागार विद्यते इत्यनगारः परित्यक्तद्र- व्यभावगृह इत्यर्थ , तस्य प्रशस्वाध्यवसायस्य तदावरणकर्मक्षयोपशमे सत्यवधिज्ञान समुत्पद्यते, त'समासतो इत्यादि, तद अ वधिज्ञान समासत सक्षेपेण षविध षट्प्रकारं प्रज्ञप्त प्ररूपित, तद्यथा-अनुगामिक अनुगमनशील, अनुगामिक अवधि शान लोचनवद्च्छन्तमनुगच्छातिमावार्थ , अननुगामिक नावधिज्ञानिन गच्छन्तमनुगच्छति सकलाप्रतिवद्धप्रदीपवत् इतिह दय, वर्धते पर्द्धमान तदेव बर्द्धमानक, सज्ञायां कन्, उत्पत्तिकालादारभ्य प्रवर्द्धमान, महेन्धननिवन्धनोत्पद्यमानानलज्वालाक लापवदिति भावना, हीयमानक हीयते हीयमान तदेव हीयमानक, कुत्सायां कन् , उदयसमयसमनन्तरमेव हीयमान दग्न्ध नपायधूमध्वजाचिर्वातवदित्यर्थ , प्रतिपाति प्रतिपतनशील प्रतिपाति कथचिदापादिताजात्यमाणप्रभाजालवदिति गर्भार्थ अमति पाति ने प्रतिपाति अप्रतिपाति क्षारमृत्पुटपाकाद्यापाघमानजात्यमणिकिरणनिकरवदित्यभिप्राय आह आनुगामुकानानुगामुकभे दद्वय एव शेषभेदानां वर्द्धमानकादीनामन्तर्भावात् किमर्थमुपन्यास इति, उच्यते, सत्पप्यन्तर्भाव तद्विकल्पद्यादेव तेषामपरिच्छिते., तथाहि नानुगामुकमनानुगामुक चेत्युक्ते वर्द्धमानकादयो गम्यन्त इति, अज्ञातज्ञापनार्थ च शास्त्रप्रवृत्तिरित्यल प्रसगेन । 'से किं तमाणुगामिक मित्यादि । (१०-८२) ॥ अथ किं तदानुगामुक अवधिज्ञानी, २ द्विविध प्रजातं, तद्यथा-- अन्त गत च मध्यगत च, इहान्त पर्यन्तो मण्यते, नान्तयत्। गत स्थितमित्यनान्तर, अन्तै गतमन्तगत अन्ते स्थित, तच्च फड्ड- ।। ३१ ॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
अनु
गाम्याधा
अन्त-
गताधा
॥ ३२॥
कावधित्वादात्मप्रदेशान्ते, सर्वात्मप्रदेशक्षयोपशमभावतो वा औदारिकशरीरान्ते, एकीदगुपलम्भादा तदुद्योतितक्षेत्रांते गतमंत-
गतं, इह चात्मनदेशान्तगतमुच्यते, सकलजीवोपयोगे सत्यपि साक्षादेकदेशेनैव दर्शनात् , औदारिकशरीरान्तगतमपि, औदारिकश-
रीरैकदेशेनैव दर्शनाच्च, यथोक्तक्षेत्रान्तगतं त्ववधिमतस्तदन्तवृत्तेरिति भावना, चशब्दः पूर्ववत् , मध्यगतं इह मध्यः प्रसिद्ध ए-
व दण्डादिमध्यवत् , मध्ये गतं मध्यगतं मध्ये स्थितं, तच्च सर्वत्र फडकविशुद्धरात्ममध्ये सर्वात्ममध्ये सर्वात्मनो वा क्षयोपशमयो-
गाविशेषेऽपि औदारिकशरीरमध्योपलब्धः तन्मध्ये सर्वदिगुपलम्भाद्वा तत्प्रकाशितक्षेत्रमध्ये गतं मध्यगत, अत्र चात्ममध्यगतमभिधी-
यते, सर्वात्मोपयोगे सत्यपि मध्य एव फहकसद्भावात् । साक्षान्मध्यभागेनोपलब्धेः, औदारिकशरीरमध्यगतमप्यादैरिकशरीरमध्य
भागेनैवोपलब्धेः, प्रस्तुतक्षेत्रमध्यगतं पुनरवधिज्ञानिनस्तत्र मध्ये भावादिति भावार्थः, चशब्दः पूर्ववत् ।
'से किं तमित्यादि, प्रायः सुगमम्, नवरं उल्का-दीपिका चुडुली-पर्यन्तज्वलिता तृणपालका अलातम्-उत्सुकं मणिः-पमरा
गादिः प्रदीपशिखादि ज्योतिः मल्लिकाद्याधारोऽग्निः प्रदीपः प्रतीतः पुरतः अग्रतो हस्तदण्डादौ गृहीत्वा 'पणोल्लेमाणे पणो-
लेमाणे'त्ति प्रेरयन २ गच्छेद् यायात् सेतं तदेतत् पुरतोऽन्तगतम् , अयमत्र भावार्थ:-स हि गच्छन् उल्कादिभ्यः सकाशात
पुरत एव पश्यति, नान्यत्र, एवं यतोऽवधिज्ञानाद्विविधक्षयोपशमनिमित्तत्वाद्देशपुरत एव पश्यति, नान्यत्र, तत् पुरतोऽन्तगतमभि-
धीयते इत्येतावताऽशेन दृष्टान्तू इत्येवं सर्वत्र योज्यम् । से किं तमित्यादि, निगदसिद्धं, नवरं 'अणुकमाणे २ति अनुकर्षन २,
एवं 'परियट्टेमाणे २' परिकर्षन् २, अथ किं तन्मध्यगतमित्यादि निगदसिद्धमेव, नवरं मस्तके शिरसि कृत्वा गच्छेत् तदेतन्म-
ध्यगतमिति, एतदुक्तं भवति-स तेन मस्तकस्थेन सर्वत्र तत्प्रकाशितमथं पश्यति, परमेवं यतोऽवधिज्ञानात् तदुद्योतितार्थावगमस्त-
॥३२॥

अनानुगा मुक वर्ष नन्दी हारिभद्रीय न्मध्यगतमित्येताववाऽशन दृष्टान्त इति, इह व्यारयाता सम्यगनवगच्छन्नाह चोदक अतगतस्स य इत्यादि सूत्रासिद्ध यावत् 'मझगतेणमित्यादि, मध्यगवेनावधिज्ञानेन सर्वत' सर्वासु दिग्विदिक्षु समन्तात् संरात्मप्रदेशैविशुदफडकै; सग्येयानि वा असरयेयानि वा योजनानि जानाति पश्यति, अथवा समन्ता अरधिज्ञान्ये च गृह्यते, सख्येयानि चेत्यन सरयायन्त इति सख्ये. यानि- एकादीनि शीर्षप्रहेलिकापर्यन्वानि गृह्यन्ते, तत ऊर्जममख्येयानि, तदेतदानुगामुरुमवधिज्ञान इति । 'से कि त' मित्यादि ॥११८९॥ प्रकटार्थमेव, नवर ज्योति स्थान-अग्निस्थान कृत्वा तस्यैव ज्योति स्थानस्य पर्यन्तेपु, किमकदिग्गतेषु , नेत्याह परि सर्वतो भावे, ततत्र परिपर्यन्तेषु २ परिपूर्णन्, परिभ्रमन् इत्यर्थ , तदेव ज्योति स्थान, ज्योति प्रकाशित क्षेत्रमित्यर्थ , पश्यति, अन्यत्र गतो न पश्यति, तदुपलम्भाभावात् , तदावरणक्षयोपशमस्य तक्षेत्रसम्पन्धसापेक्षत्वात एवमेव अनानुगामुकमवधिज्ञान यौव क्षेत्र व्यवस्थितस्य सत. समुत्पद्यते तत्रैव व्यवस्थित सन् सरयेयानि वा असरयेयानि वा योजनानि सम्बद्धानि वा असम्बद्धानि या जानाति पश्यति, नान्यत्र, क्षेत्रसम्बन्धसापेक्षत्वादवधिज्ञानावरणक्षयोपशमस्य, तदेतद- नानुगामुकम् ॥ 'से किंत' मित्यादि।(१२९०॥ अथ किं तद्बर्द्धमानकी, २ वर्द्धमानमेव वर्द्धमानक प्रशस्तेष्वघ्यवसायस्थानेषु वर्तमानस्य वर्तमानचारित्रस्य, इहौघतो द्रव्यलेश्योपरजित चित्तमध्यवसायस्थानमुच्यते, अस्य चानवस्थितत्वात्तद्र्व्यसाचिय्ये सति विशे पभावाद त्वमिति, तत्र प्रशस्तवित्यनेनाप्रशस्तकृष्णलश्यादिद्रव्योपरजितव्यवच्छेदमाह, अध्यवसायस्थानेषु वर्तमानस्य, प्रश ॥३३॥ --

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
अवधेर्ज-
घन्य क्षेत्र
॥३४॥
स्ताध्यवसायस्येत्यर्थः, सर्वतः समन्तादवधिः परिवर्द्धत इति योगः, अनेनाविरतसम्यग्दृष्टेरपि वर्द्धमानक उक्तो वेदितव्यः,
वर्तमानचारित्रस्येत्यनेन तु देशविरतसर्वविरतयोरिति, विशुध्यमानस्य-तदावरणकर्ममलविगमादुत्तरोत्तरं शुद्धिमनुभवतः अवि-
रतसम्यग्दृष्टेरेच, अनेनावधेः शुद्धिजन्यत्वमाह, विशुध्यमानचारित्रस्य देशसर्वविरतस्य सर्वतः समन्तादवधिः परिवर्द्धत इति, तत्र
परिवर्द्धत इत्युक्तम् , अथ सर्वजघन्योऽयं कियत्नमाणो भवतीति प्रश्नसम्भवे क्षेत्रतः प्रतिपादयन्नाह---
जावइया०गाहा।।(४४८-९०)यावती यावत्प्रमाणा, आहारयतीत्याहारकः त्रिसमयं आहारकः त्रिसमयाहारकात्रीन् वा सम-
यानिति, तस्य, सूक्ष्मनामकर्मोदयात् सूक्ष्मस्तस्य, पनकश्चासौ जीवश्च पनकजीवः, वनस्पतिविशेषः इत्यर्थः, तस्य, अवगाहन्ते
यस्यां प्राणिनः सा अवगाहना, तनुरित्यर्थः, जघन्या- सर्वस्तोका, अवधेः क्षेत्र अवधिक्षेत्र, जघन्यं- सर्वस्तोकं, तुशब्द एवका-
कारार्थः, स चावधारणे, तस्य चैवं प्रयोगः अवधिक्षेत्रं जघन्यमेतावदेवेति ॥ अत्र च सम्प्रदायसमधिगम्योऽयमर्थः-
योजनसहस्रमानो मत्स्यो मृत्वा स्वकायदेशे यः । उत्पद्यत हि सूक्ष्मः पनकत्वेनेह स ग्राह्यः॥१॥ संहृत्य चाघसमये स
ह्यायामं करोति च प्रतरम् । संख्यातीताख्यांगुलविभागवाहल्यमानं तु ॥ २॥ स्वतनूपृथुत्वमात्रं दीर्घत्वेनापि जीवसामर्थ्यात् ।
तमपि द्वितीयसमये संहृत्य करोत्यसौ सूचिम् ॥ ३ ॥ संख्यातीतारुपांगुलविभागविष्फम्भमाननिर्दिष्टाम् । निजतनुप्रथुत्वदैयाँ
तृतीयसमय तु संहृत्य ॥ ४॥ उत्पद्यते च पनका स्वदेहदेशे स सूक्ष्मपरिणामः । समयत्रयेण तस्यावगाहना यावती भवति ॥५॥
तावज्जघन्यमवधेरालम्बनवस्तुभाजनं क्षेत्रम् । इदमित्थमेव मुनिगणसुसम्प्रदायात् समवसेयम् ॥ ६॥
॥ ३४॥

आधे नन्दी हारिभद्रीय पूना क्षत्र अब कागदाह फिमिति महान् मत्स्या? किं या नस्य तृतीयसमये निजदेश समुत्पाद ? त्रिसमयाहारकत्व वा करप्यते? इति, अनोप्पन, म ण्य दि महामत्स्यनिमि समयैरारमान मक्षिपन् प्रयत्नावशेपात् समावगाहनो भपति, नान्य , प्रथमद्वितीयसमययोः थातियक्ष्म', पतुर्पादिपु गाविस्थर , निसमयाहारक एर 7 योग्य इत्यतस्तद्ग्रहण इति, अन्ये तु व्याचक्षते-ग्रिसमयाहारक इति पायामपिफम्ममहारगमपदय पिणहरणोत्पादसमययते प्रयः समया, विग्रहामावागाहारक पतेषित्यत उत्पादसमय एवं निसमयाहारक यक्ष्म पनानीवो नपन्पारगाहनथातस्तत्प्रमाण जपन्यमयधिक्षयमिति, एतच्चायुक्त, विममयाहारक्त्वस्य पन कनीविरोपणत्यान, मत्स्यायामपिफम्मसहरणसमयद्वयस्य च पनकसमयायोगात् , निसमयाहारकरवार यविशेषणानुपपरिप्रमगार, अल प्रगगनति गाधार्थ ।। एव तापनपन्यमयधिक्षेत्रमुक्तमिदानीमुत्सदनिभागमभिधातुकाम आह-- स उपाअगणिजीवा० ॥ (४९९०) ।। सर्वेभ्यो विपक्षितकालापस्थायिभ्योऽनलनीषम्य एव यहर' सर्ववहयो, न भूत मरिणतयो नापि शेषनीवम्या, कुतः ?, असम्मवाद, अमया ते जी अग्मिजीवा सर्ववहवय ते अमिनीवाल सर्वनामिजी या , निरन्तरमिति क्रियाविशेषण, यावद् यावत्परिमाण भृतवन्तो व्याप्तवन्त क्षेत्रम् आकाशम्, एतदुक्त भवति नैरन्तर्पण विशिष्टयरिएनया यावद् मृतपन्त इति, भूतकालनिर्देशगानितस्यामिफाल एव प्राय सर्ववहयोऽनलजीवा भवन्त्यस्यामपसर्पि ण्यामित्यस्पार्थम्य ग्पापनार्थम् , इदमनन्तरोदितपिशपण क्षेममेकदिपमपि भाति अत नाह-सर्पदिकम्, अनेन यसरीपरिभ्रमणप्रमि तमेगाह, परमवामाधि परमाधि क्षेत्रमनन्तरल्यावर्णित प्रभूतानलनीवमिरामगीकृत्य निर्दिष्ट क्षेत्रनिर्दिष्ट. प्रतिपा- दिनो गणधरादिभिरिति, सत्य पर्यायेण परमावधेरैतावत् क्षेत्रमित्युक्त भवति, अथवा सर्वनहमिजीरा पिरतर यापभृतवन्त धेन

-
नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्तौ
विमध्यमा-
वधि-
क्षेत्रकालौ
॥३६॥
सर्वदिकं एतावति क्षेत्रे यानि अवस्थितानि द्रव्याणि तत्परिच्छेदसामर्थ्ययुक्तः परमावधिः क्षेत्रमंगीकृत्य निर्दिष्टो, भावार्थस्तु
पूर्ववदेव, अयमक्षरार्थः, इदानी साम्प्रदायिकः प्रतिपाद्यते-तत्र सर्वबह्वमिजीवा बादराः प्रायोजितस्वामितीर्थकरकाले भवन्ति,
तदारम्भकपुरुषवाहुल्यात, सूक्ष्माश्चोत्कृष्टपदिनस्तत्रैवावरुध्यन्ते, ततश्च सर्ववहयो भवन्ति, तेषां च बुद्धथा पौढावस्थानं कल्प्यते,
एकैकक्षेत्रप्रदेशे एकैकजीवावगाहनया सर्वतश्चतुरस्रो धनः प्रथम, स एव जीवः स्वावगाहनया द्वितीयं, एवं प्रतरोऽपि द्विभेदः,
श्रेण्यपि द्विभेदा, तत्राद्याः पञ्च प्रकारा अनादेशाः, क्षेत्रस्याल्पत्वात् क्वचित् समयविरोधाच्च, पष्ठः प्रकारस्तु सूत्रादेश इति, तत-
थासौ श्रेणी अवधिज्ञानिनः सर्वासु दिक्षु शरीरपर्यन्तेन भ्राम्यते, सा चासङ्ख्ययानलोके लोकमात्रान् क्षेत्रविभागान् व्यामोति, एताव
दवाधिक्षेत्रमुत्कृष्टमिति, सामर्थ्यमङ्गीकृत्यैवं प्ररूप्यते, एतावति क्षेत्र यदि द्रष्टव्यं भवति पश्यति, न त्वलोके द्रष्टव्यमस्तीति गा-
थार्थः ॥ एतत्वावज्जघन्यमुत्कृष्टं चावधिक्षेत्रमभिहितम्, इदानीं विमध्यमप्रतिपिपादयिपया एतावत्क्षेत्रोपलम्भे चैतावत्कालोपल-
म्भः तथा एतावत्कालोपलम्भे चैतावत्क्षेत्रोपलम्भ इत्यर्थस्य प्रदर्शनाय चेदं गाथाचतुष्टयं जगाद शास्त्रकारः-
अंगुलमावलियाणं०॥(*५०)। हत्थम्मि० गाहा ॥(*५१)॥ भरहम्मिगाहा ॥(*५२)॥ संखज्जम्मि उ० गाहा
॥ (*५३-९०) ॥ अंगुलं क्षेत्राधिकारात् प्रमाणामुलं गृह्यते, अवध्यधिकाराच्चोच्छ्रयाङ्गुलमित्येके, आवलिका असङ्खयेयसम-
यसङ्घातोपलक्षितः कालः, उक्तञ्च-'असंखयाणं समयाण समुदयसमितिसमागमेणं एगा आवलिगत्ति बुच्चई' अङ्गुलं च आव-
लिका च अगुलावलिके तयोरङ्गुलावलिकयोर्मागमसल्येयं पश्यति अवधिज्ञानी, एतदुक्तं भवति-क्षेत्रमगुलासंख्येयभागमात्रं
पश्यन् कालतः आवलिकायाः असंख्येयमेव भागं पश्यति, अतीतमनागतं चेति, क्षेत्रकालदर्शनं उपचारेणोच्यते, अन्यथा हि क्षेत्र-
॥३६॥

क्षेत्रकाल- हारिमद्रीय व्यवस्थिवानि दर्शनयोग्यानि द्रव्याणि तत्पर्यायाँच विवक्षितकालान्ततिन पश्यति, न तु क्षेत्रकाली, मूलद्रव्यालम्बनत्वात्, एव सर्वत्र भावना द्रष्टव्या, क्रिया च गाथाचतुष्टयेऽप्यध्याहार्या, तथा द्वयो. अगुलापलिकयो सडथयौ मागी पश्यति, अङ्गुलम- ख्येयभागमात्र क्षेत्र पश्यनापलिकाया सङ्ख्येयभागमेव पश्यतीत्यर्थः, तथा अगुल पश्यन् क्षेत्रत आवलिकान्त पश्यति, मित्रा- मापलिकामित्यर्थः, तथा कालत आपलिकां पश्यन् क्षेत्रत अगुलपृथस्य पश्यति, पृथप हि द्विप्रभृतिरानवभ्य', इति प्रथम गाथार्थ ॥ द्वितीयगाथाव्यारया- हस्त इति हस्तविपय क्षेत्रतोऽवधि कालतो मुहर्चान्त पश्यति, मिन्नमुहूर्तमित्यर्थ , अवय-12 वधिमतारमेदोपचारादयापि पश्यतीत्युच्यते, नथा कालतो दिवसान्तो भिन्नदिवस पश्यर क्षेत्रवो गव्यूत इति गच्यूतविषयों बौद्धथ्य , तथा योजनाविषयः क्षेनतोऽवधि कालतो दिवसपृथवं पश्यति, तथा पक्षान्त भिन्न पक्षं पश्यन् कालत पञ्चविंशति योननानि पश्यतीति द्वितीयगाथार्थ ।। तृतीयगाथाव्याख्या-भरत इति क्षेनतो भरतविषयेऽवधौ कालत. अर्द्धमास उक्त, एष जम्मूद्वीपपिपये चायधौ साधिको मास , वर्ष च मनुष्यलोकविषयेऽवधाविति मनुष्यलोक खलढतृतीयद्वीपसमुद्रपरिमाण , वर्षपृथक्त्वं च रुचकाख्यपापद्वीपविषयेभ्यधावपगन्तव्यमिति तृतीयगाथार्थ. ॥ चतुर्थगाथान्याख्या-सख्यायत इति सहख्येय', स च सवत्सरलक्षणोऽपि भवति, तुशन्दो विशेषणार्थ , किं विशिनटि , सद्रयेयो वर्षसहसात् परतोऽपि गृह्यते इति, तस्मिन् सरव्येये फलन कालः तस्मिन् काले अवधेर्गोचरे सति क्षेत्रतस्तस्यैवावधेर्गोचरतया द्वीपाश्च समुद्राय द्वीपसमुद्रा अपि भवन्ति सख्येया', अपिशुन्दाद महानेकोsपि तदेकदेशोऽपीति तथा कालेऽसख्येये पल्योपमादिलक्षणेघधेर्विपये सति तस्यैवासख्येयकाल परिच्छेदकस्यावधे क्षेत्रत परिच्छेद्यतया द्वीपसमुद्रास्तु भाज्याः कदानिदसख्येया एव, यदा इह कस्यचिन्मनुष्यस्यासव्येयद्वीप -

F
नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ता
द्रव्यादि-
वृद्धिनियमः
॥३८॥
समुद्रविषयोऽवधिरुत्पद्यत इति, कदाचिन्महान्तः संख्येयाः, कदाचिदेकदेशः स्वयम्भूरमणतिरश्चोऽवधिर्विज्ञेयः, स्वयम्भूरमणविषय-
मनुष्यवाह्यावधेर्वा, योजनापेक्षया च सर्वपक्षेष्पसंख्येयमेव क्षेत्रमिति गाथार्थः ॥ एवं तावत् परिस्थूरन्यायमंगीकृत्य क्षेत्रवृद्धया
कालवृद्धिरनियता कालवृद्धया च क्षेत्रवृद्धिः प्रतिपादिता, साम्प्रतं द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षया यस्य वृद्धौ यस्य वृद्धिर्भवति यस्य वा
न भवत्यमुमर्थमभिधित्सुराह-
कालेगाहा ॥(*५४-९०)। कालेऽवधिज्ञानगोचरे वर्द्धमाने चतुर्णा द्रव्यादीनां वृद्धिर्भवति, कालस्तु भाज्यो विकल्पयितव्यः,
क्षेत्रस्य वृद्धिः क्षेत्रवृद्धिः तस्यां क्षेत्रवृद्धौ सत्यां कदाचिद्वद्धते कदाचिन्नेति, कुतः१, क्षेत्रस्य सूक्ष्मत्वात्, कालस्य च स्थूलत्वाद्,
द्रव्यपर्यायौ तु वर्द्धते, सप्तम्यन्तता चास्य-'ए होइ अयारत पयम्मि बीयाए बहुसु पुंल्लिंगे। तइयाइसु छट्ठीसत्तमीण एकम्मि महि-
लत्थे॥१॥ अस्माल्लक्षणात् सिद्धेति, एवमन्यत्रापि प्राकृतशैल्या इष्टविभक्त्यन्तता पदानामवगन्तव्येति, तथा वृद्धौ च-द्रव्यं च पर्यायश्च
द्रव्यपर्यायौ तयोवृद्धौ सत्यां भाज्या- विकल्पनीयौ क्षेत्रकालावेव, तुशब्दस्यैवकारार्थत्वात् , कदाचिदनयोवृद्धिर्भवति कदाचिन्नेति,
द्रव्यपर्याययोः सकाशात् परिस्थत्वात क्षेत्रकालयोरिति भावार्थः, द्रव्यवृद्धौ तु पर्याया वर्द्धन्त एव, पर्यायवृद्धौ च द्रव्यं भाज्यं,
द्रव्यात् पयोयाणां सूक्ष्मत्वाद् एकस्मिन् भावे (अ)क्रमवर्तिनामपि च वृद्धिसम्भवात् कालवृध्ध्यभावो भावनीय इति गाथार्थः । अत्र
कश्चिदाह- जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्नयोरवधिज्ञानसम्बन्धिनोः क्षेत्रकालयोरंगुलावलिकाऽसंख्येयभागोपलक्षितयोः परस्परतः
प्रदेशसमयसंख्यया परिस्थूरसूक्ष्मत्वे सति कियता भागेन हीनाधिकत्वमिति, अत्रोच्यते, सर्वत्र प्रतियोगिनः खल्वावलिकाऽसंख्ये-
यभागादः कालादसंख्येयगुणं क्षेत्रं, कुत एतदत आह--
|॥ ३८॥

नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ता
वर्षमानादि
भेदा.
॥ ३९॥
सुहुमो य० गाहा ।। (५५००) ॥ सूक्ष्मश्च श्लक्ष्णव भवति काल , यस्मादुत्पलपत्रशतभेदे समया प्रतिपनमसख्येया'
प्रतिपादिता , तथापि तत कालान पूक्ष्मतर भवति क्षेत्र, कुत' ?, यस्मादगुलश्रेणिमात्रे क्षेत्र, प्रदेशपरिमाण प्रतिप्रदेश समय
गणनया अवसर्पिण्य असर येयास्तीर्थकति प्रतिपादिता , एतदुक्त भवति गुलजीणमानक्षेत्रप्रदेशाग्र असग्येयावसर्पिणीसमयरा
शिपरिमाणमिति गाथार्थ ॥ सेत इत्यादि, तदेतद्वर्द्धमानक अवधिज्ञानमिति ।
'से किंत'मित्यादि ॥(१३९६)।। अथ किं तदीयमानकी, २ कथचिदवाप्त सत् अप्रशस्तेमध्यवसायस्थानेषु वर्तमानस्य
सवः अपिरतसम्यग्दृष्टेर्वर्तमानचारितस्य देशविरतादे सक्लिश्यमानस्य वध्यमानकर्मससर्गादुत्तरोनर सफेशमासादयत अपिर
तसम्यग्दृष्टेरेप, सक्लिश्यमानचारित्रस्य देशविरतादे , सर्वत समन्तादवधि परिक्षीयते, तदेतद्धीयमानकमवधिज्ञानमिति॥
'से किंत' मित्यादि (१४ ९६॥ अथ किं तत् प्रतिपात्यधिज्ञान?,२ 'जन्न मिति, यदवधिज्ञान जघन्येन सर्वस्तोकतयाऽ-
गुलस्यासर येयमागमान वा, उत्कर्षेण सर्वप्रचुरतया यावल्लोक दृष्ट्वा लोकमुपलभ्य तथाविधक्षयोपशमजन्यत्वात् प्रतिपते , न
भवेदित्यर्थ , तदेतत् प्रतिपात्यवधिज्ञान इति, क्रियाशेप पायो निगदसिद्ध, नवर पृथक्त्वमिति द्विप्रभृतिरानवम्य इति सिद्धान्त
परिमापा, तथा हस्तद्वय कुक्षिरुच्यते, चत्वारो हस्ता धनुरिति, 'सेत'मित्यादि, तदेतत्प्रतिपात्याधिज्ञानम् ॥
'से किंत'मित्यादि ।।(१५ ०७॥ अथ किं तदप्रतिपात्याधिज्ञान?, 'जेण' ति येनावधिज्ञानेनालोकस्य सम्बन्धिन एकम-
प्याकाशप्रदेश, अपित दादहून् या, पश्येत् शक्त्यपेक्षयोपलमेत, एतावत्क्षयोपशमप्रभव यत् 'तत ऊ'मिति तत आरम्याप्रति-
॥ ३९॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्तौ
अवधि-
विषयाः
द्रव्यादयः
॥४०॥
पाति आकेवलप्राप्तेरवधिज्ञानमिति, अयमत्र भावार्थ:-एतावत्क्षयोपशमसम्प्राप्तात्मा विनिहतप्रधानप्रतिपक्षयोद्धसंघात इव नरपतिनै
पुनः कर्मशत्रुणा परिभूयते, किं तर्हि ?, समासादितैतावदालोक एवाप्रतिनिवृत्तः शेपमपि कर्मशत्रु विनिर्जित्याप्नोति केवलराज्य-
श्रियमिति, लोकालोकविभागस्त्वयं-जीवादीनां वृत्तिव्याणां भवति यत्र तत् क्षेत्रम् । तैर्द्रव्यैः सह लोकस्तद्विपरीतं ह्यलोकाख्यम्
॥१॥ 'सेत' मित्यादि, तदेतदप्रतिपात्यवधिज्ञानमिति ॥ व्याख्याताः पड् भेदाः, साम्प्रतं द्रव्यादिविषयापेक्षया भेदतोड़-
वधिज्ञानमेव निरूपयन्नाह-
'तं समासओ' इत्यादि ॥ (१६-९७) ॥ तदवधिज्ञानं समासतः संक्षेपेण चतुर्विधं प्रज्ञप्तं, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो
भावत इति, तत्र द्रव्यतः णमिति वाक्यालंकारे अवधिज्ञानी जघन्येनानन्तानि द्रव्याणि तैजसभापाद्रव्याणामपान्तरालवर्तीनि, यत
उक्तम्- 'तेयाभासादव्याण अंतरा एत्थ लभइ पट्टवओ' ति, उत्कृष्टतः सर्वरूपिद्रव्याणि बादरसूक्ष्मभेदभिन्नानि जानाति विशेषाका-
रेण, पश्यति सामान्याकारण, आह-आदौ दर्शनं ततो ज्ञानमिति क्रमः तत् किमर्थमेनं परित्यज्य प्रथमं जानातीत्युक्तम् ?, अत्रो-
च्यते, इहावधिज्ञानाधिकारात् प्राधान्यख्यापनार्थमादौ जानातीत्युक्तं, अवधिदर्शनस्य त्ववधिविभंगसाधारणत्वात् पश्चात् पश्य-
तीति, अथवा सर्वा एव लब्धयस्साकारोपयोगोपयुक्तस्योत्पद्यन्त इति, अवधेश्च लब्धित्वादित्यस्यार्थस्य ख्यापनार्थमादौ जाना-
तीन्याह, ततः क्रमेणोपयोगप्रवृत्तेः पश्यतीति, क्षेत्रतः अवधिज्ञानी जघन्येनांगुलस्यासंख्येयभाग, उत्कृष्टतोऽसंख्येयानि अलोके
केवलाकाशास्तिकाये शक्तिमपेक्ष्य लोकप्रमाणानि खण्डानि जानाति पश्यति, कालतोऽवधिज्ञानी जघन्येनावलिकासंख्येयभागं उत्कृ-
हतोऽसंख्येया अवसर्पिण्युत्सर्पिणीरतीतं चानागतं च कालं जानाति पश्यतीति, भावार्थः प्राक् प्रतिपादित एव, भावतोऽवधिज्ञानी
AGE
॥४०॥

नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ती
अवधे
विपय
अबासाथ
॥४१ ।।
जघन्येन अनन्तानन्तान् भावान्-पर्यायान्, आधारद्रव्यानन्तत्वात्, न तु प्रतिद्रव्यमिति, उत्कृष्टतोऽनन्तान् मावान् जानाति पश्यति,
तेऽपि चोत्कृष्टपदिन सर्वभावाना सर्वपर्यायाणामनन्तभाग इति ।। इत्थमवधिज्ञान भेदतोऽप्पमिधाय साम्प्रत सग्रहगाथामाह-
ओही भव० इत्यादि (५६९८) अवधिर्मवप्रत्ययो गुणप्रत्ययय वर्णितो व्यारयात पप अनन्तर, पाठान्तरं वा
वर्णितो द्विविध , तस्य द्विविधस्यापि वह्यो विकल्पा द्रव्यत इति द्रव्यविपया परमाणुकादिद्रव्यभेदाद क्षेत्रत इति क्षेत्रविषया
अगुलासययभागादिविशिष्टक्षेत्रभेदात् , कालत इति कालविषया आवलिकाऽसख्येयभागाधुपलक्षितकालमैदान, चशब्दादा-
वविषयाथ, वर्णाधनेकप्रकारचानावानामिति गाथार्थ ॥ एव तावदधिज्ञानमभिधाय साम्प्रत ये वाह्यावधयो ये चाम्यन्तरावधयो
भवन्ति तानुपदर्शयनमाह-
णेरइय० गाहा (* ५७९८) नारकाश्च देवाश्च वीर्थकराश्चेति समास , चशद एरकारार्थ, स चावधारणे, अस्प चव्यवहितः
प्रयोग इति दर्शयिष्याम', एते नारकादय अवघे. अवधिज्ञानस्य न पाह्या अयाह्या भरन्ति, इदमत्र हृदयम्-अवघ्युपलब्धक्षेत्र
स्यान्तर्वर्तन्वे, सर्वतोऽवमासकत्वात् प्रदीपयत् अवाद्यावघय एव भवन्ति, नैपा वाह्यावधिर्भवतीत्यर्थ , तथा पश्यति सर्वत'
सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च, सलुशब्दोऽप्येवकारार्थ , स चावधारणे, सास्वव दिक्षिति, आह अवधेरवाया भवन्तीत्यस्मादेव सर्वत
इत्यस्य सिद्धत्वात् सर्वतो ग्रहणमतिरिच्यत इति, अनोच्यते, नन्चम्यन्तरत्वे सत्यपि न सर्वे सर्वत पश्यन्ति, दिगन्तरालादर्शनाद्,
अवधेर्निचित्रत्वात्, अतो नातिरिच्यते इति, शेषास्तिर्यग्नरा देशेनेत्येकदेशेन पश्यन्ति, अत्रेष्टतोऽवधारणविधे शेषा एव देशत
॥४१॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
मनःपर्या-
याधिकारः
-
॥ ४२ ॥
पश्यन्ति, न तु देशत एवेति गाथार्थः ॥ अथवाऽन्यथा व्याख्यायते एवं तावदवधिज्ञानमभ्यधायि, साम्प्रतं ये नियतावधयो
चानियतावधयो भवन्ति तान् प्रतिपादयन्नाह 'नेरइय" गाहा, नारका देवास्तीर्थकरा एव अवधेरवाया भवन्ति, किमुक्तं
भवति ?-नियतावधयो भवन्ति, नियमेनपामवधिर्भवतीत्यर्थः, तेन चावधिना पश्यन्ति सर्वत एव, न पुनर्देशतोऽपि, अत्राह-
पश्यन्ति सर्वत एवेत्येतावदेवास्तु, अवधेरवाह्या भवन्तीत्येतत्चनर्थकं, नियतावधित्वस्यार्थसिद्धत्वात् , तथा चोक्तम्-'द्वयोर्भवप्रत्ययः,
तद्यथा-देवानां च नारकाणां चे' त्यतोऽर्थगम्यमेवैषां नियतावधित्वं, तीर्थकृतामपि प्रसिद्धतरपारभविकावधिसमन्वागमादेव
नियतावधित्वसिद्धिरिति, अत्रोच्यते, नियतावधित्वे सिद्धेऽपि न सर्वकालावस्थायित्वसिद्धिरित्यतस्तत्प्रदर्शनार्थ अवधेरबाह्या
भवन्तीति सदाऽवधिज्ञानवन्तो भवन्तीति ज्ञापनार्थत्वाददुष्टं, यद्येवं तीर्थकृतां सर्वकालावस्थायित्वं विरुध्यत इति, न, छमस्थ-
कालस्यैव विवक्षितत्वात् , अलं विस्तरेण, शेपं पूर्ववदिति गाथार्थः। 'सेतं ओहिणाणति, तदेतदवधिज्ञानम् ॥
' से किं तं मणपज्जवणाण' मित्यादि ॥ १७--९९ ।। अथ किं तन्मनःपर्यायज्ञान?, इदं प्रान्निरूपितशब्दार्थ-
मेव, साम्प्रतमुत्पत्तिस्वामिमागुणाद्वारेण चिन्त्यते, तथा चाह-'मणपज्जवणाणं भंते' इत्यादि, मनःपर्यायज्ञानं णमिति चा-
क्यालङ्कारे, भदन्तः इति गुर्वामन्त्रणं, किमिति परिप्रश्ने, मनुष्याणामुत्पद्यत इति प्रकटार्थम् , अमनुष्याणामुत्पद्यत इत्यमनुष्या-
देवादयः, अत्रेद निर्वचनं-गौतम! माणुस्साणमित्यादि । आह-किमिदं अकाण्ड एव गौतमामन्त्रणं, ननु देववाचकरचितो-
ऽयं ग्रन्थ इति, उच्यते, सत्यं, किन्त्वेते पूर्वसूत्रालापका एवार्थवशाद्विरचिताः, 'जावइया तिसमयाहारगस्से' त्यादिनियुक्ति-
गाथासूत्रवदित्यतो न दोपः, तत्र च गौतमप्रश्नभगवनिर्वचनरूप एव ग्रन्थ इति, पुनरप्याह-ननु गौतमोऽपि सूत्रतः प्रवचन-
-
॥ ४२ ॥

मन पर्या- हारिभद्रीय वृत्तो याधिकार' ॥४३॥ प्रणेतृत्रानतर्दापरत्वात् गफलप्रमापनीयभावपरिनानयुक्तत्वात सर्वत्रफरप ण्य, उक्ता-"ससातीतेवि भवे साहर ज वा परो उ पुजा । ण य ण अणाइसेसी रियाणई एस छउमत्यो ॥१॥ ततः किमर्थ पृच्छति?, अगोयने, कुताश्रिदभिप्राया- तु, जानत पप स्वनिम्येभ्यो या प्रमप्य तवसम्प्रत्ययनिमित्त, अमरचनाकल्पतो वेति न दोष, कत प्रसङ्गेन, प्रकत प्रस्तुम गौ तमेन पृष्टो मगपानाह-गौतम! मनुष्याणामुत्पद्यते, नान्येषां, विशिष्टचारिनप्रतिपयमाग, एवमन्यगापि भावना कार्यति, स- छिममनुष्या गर्मव्युत्क्रान्तिकमनुष्ययान्तादिसमुवा , उक्तञ्च-"कहि ण भत! समुछिममणुस्सा समु छति?, गोयमा ! अनो मणुस्मपत्ते पणयालीसाए लोयणसयसहस्सेमु अट्ठाइनेसु दीवसमुद्देसु पनरसमु कम्मभूमीमु छप्पन्नाते अतरदीपएमु गम्भ वतियमणुस्साणं चैप उच्चारेसु या पासवणेगु या पेलेगु या सियाणेमु वा बतेगु या पिचेमु वा सुक्केसु वा सोणिण्सु वा सुक्क पोग्गलेस या मुक्कपागलपरिसाडेगु या विगयकलवर पा णगरणिद्धमणेसु या सम्पेन चेव असुईएस अमुइटाणेगु वा, पत्थ ण समुचिममणुस्सा समुच्छन्ति अगुलस्स असोज्जइमागमतीए ओगाहणाए असी मिन्छट्ठिी अन्नाणी सत्याहिं पज्जतीहि अप जनगा अन्तोमुहुरादाउया चेव काल करति"।। मरताचा पच्दश कर्मभूमय , हेमवताधास्त्रिंशद्कर्मभूमय , ग्रीणि योजनसवानि लपण नलधिजलमध्यमधिलएय हिमवशिरारिपादप्रविष्ठा एकोरुकाया पेपचाशदन्तःपा मयन्ति, कर्मभूमी जावा' कमभूमि जा इपेपमधारगमनिका कार्या, सत्येपवायुप पूर्वकोय्यादिजापिन असख्येपोयुप पल्योपमादिजीविन इति, इह प पोतिनोम शक्ति , सा च पुद्गलद्रव्योपचयाइत्पयते, सा पुन, पझकारा, वद्यथा-आहारपर्याप्तिः शरीरपर्याप्ति इन्द्रियपर्या- सि. प्राणापानपर्याप्तिः मागापर्याप्ति: मन पर्याप्तिधति, तत्र पर्याप्ति क्रियापरिसमाप्ति , आत्मनः शरीरेन्द्रियप्राणापानवाइमनोयो-

R
नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
मनःपर्या-
याधिकारः
॥४४॥
ग्यदलिकद्रव्याहरणक्रियापरिसमाप्तिराहारपर्याप्तिः, गृहीतस्य शरीरतया संस्थापनक्रियापरिसमाप्तिः शरीरपर्याप्तिः, संस्थानरचना-
घटनमित्यर्थः, त्वगादीन्द्रियनिर्वर्तनक्रियापरिसमाप्तिरिन्द्रियपर्याप्तिः, प्राणापानक्रियायोग्यद्रव्यग्रहणशक्तिनिर्वर्तनक्रियापरिसमाप्तिः
प्राणापानपर्याप्तिः, भाषायोग्यद्रव्यग्रहणनिसर्गशक्तिनिर्वर्तनक्रियापरिसमाप्तिः भापापर्याप्तिः, मनस्त्वयोग्यद्रव्यग्रहणनिसर्गशक्तिनि-
वर्त्तनक्रियापरिसमप्तिमनःपर्याप्तिरित्येके, आसां युगपदारब्धानामपि क्रमेण परिसमाप्तिः, उत्तरोत्तरसूक्ष्मतरत्वाद्, अत्र चाद्याश्च
तस्र एकेन्द्रियाणां, पंच विकलेन्द्रियाणां, पट् संज्ञिनां, उक्तंच-"आहारसरीरिंदियपज्जत्ती आणुपाणभासमणे। चत्तारि पंच छप्पिय
एगिदियविगुलसन्नीण ॥१॥” तत्र पर्याप्तकनामकर्मोदयात् निष्पद्यमाननिष्पन्नपर्याप्तिमन्तः पर्याप्ताः, अर्शआदित्वात् मत्वर्थीयः,
त एव पर्याप्तकाः, एवमपर्याप्तकनामकर्मोदयादनिष्पन्नपर्याप्तियोगादपर्याप्तास्त एवापर्याप्तका इति, सम्यग्-अविपरीता दृष्टि-
येषां ते तथा, मिथ्या-विपरीता दृष्टिर्येषां ते तथा, सम्यग्मिथ्यादृष्टयस्तु प्रतिपत्त्यभिमुखा अन्तर्मुहूर्तमात्रं भवन्ति, न तु परित्या-
भिमुखाः, यत उक्तम्- "मिच्छत्ता संकंती अविरुद्धा होइ सम्ममीसेसु । मीसाओ वा दोसुवि सम्मा मिच्छं न पुण मीसं
॥१॥" संयताः सकलचारित्रिणः असंयता अविरतसम्यग्दृष्टयः संयतासंयताः देशविरतिमन्तः श्रावकाः प्रमत्तसंयता
गच्छवासिनः क्वचिदनुपयोगसम्भवात् अप्रमत्तसंयतास्तु जिनकल्पिकादयः सततोपयोगात् , अथवा गच्छवासिनः तनिर्गताश्च
परिणामविशेषतः प्रमत्ताश्चाप्रमत्ताश्चावगन्तव्या इति, आमोपध्यादिलन्धिलक्षणा ऋद्धयस्तासामन्यतरप्राप्तियोगात् प्राप्तद्धयः,
अवधिऋद्धिभावाद्वा, अन्ये त्ववाधिशद्धी नियममभिदधति, इह च सर्वत्रैव मनुष्यादिषु विधाने सत्यर्थतो गम्यमानस्यापि विपक्ष-
निषेधस्याभिधानमव्युत्पन्नाविनेयजनानुग्रहार्थमदुष्टमेवेति, तथाहि-सर्वपार्षदं हीदं शासं, त्रिविधाच विनेया भवन्ति, तद्यथा--
R
॥४४॥

मन पर्या- याधिकार नन्दी- हारिभद्रीय उद्घटितज्ञा मध्यमबुद्धय प्रपञ्चधियचत्यलं विस्तरेण, स्थितमेवत् प्राप्तर्षिअप्रमत्तसयतानामुत्पद्यते, एतच्चोत्पद्यमान द्विधोत्यषते, तथा जुमतिश्च विपुलमातिव, मनन मतिः, सवेदनमित्यर्थ , ज्वी-सामान्यप्राहिणी मति जुमतिः, पटोज्नेन चिन्तित इत्यध्यवसायनिरन्धनमनोद्रव्यप्रतिपत्तिरित्यर्थः एव विपुला-विशेषग्राहिणी मतिर्विपुलमति घटोऽनेन चिन्तितः स च सौवर्ण पाटलिपुत्रकोऽद्यतनो महानित्यायध्यवसायहेतुभूतमनोद्रव्यविज्ञप्तिरिति भावार्थ अस्या व्युत्पची स्वतन्त्र ज्ञानमेव गृह्यत इति, अथवा गज्वी-सामान्यग्राहिणी मविरस्य सोऽय मजुमतिस्तद्वानेव गृह्यते, एव विपुला विशेषग्राहिणी मतिरस्येति विपुलमतिस्तदानेक, भावार्थ प्रारबद्, उत्तरत्र वा वक्ष्याम । "त समासतो" इत्यादि ( १८ १०७ ) तत् समासतचतुर्विध प्रज्ञप्त, तद्यथा-द्रव्यत क्षेत्रत कालतो मावत , तत्र द्रव्यत णमिति पूर्ववत् ऋजुमति अनन्तान् अपरिमितान् अनन्तपरमाण्यात्मकानित्यर्थ , स्कन्धान विशिष्टैकपरिणामपरिणवान् सझिमि पञ्चेन्द्रिय पर्याप्तकरतृतीयद्वीपसमुद्रान्तर्वचिंभिर्मनस्त्वेन परिणामितानित्यर्थः, जानीत इति मन पर्यायज्ञानावरणक्षयोपशमस्य पटुत्वाद साक्षात्कारेण विशेषभूयिष्ठपरिच्छेदाजानीत इत्युच्यते, तदालोचित पुनरर्थ घटादिलक्षणमध्यक्षतो न जानाति, किन्तु वतूपरिणामान्यथाऽनुपपत्याऽनुमानत पश्यतीत्युच्यते, उक्त च भाष्यकारेण~"जाणति बज्झेऽणुमाणाओ" ति, इत्थ चैतदगी कर्तव्य, यतो मूर्त्तद्रव्यालम्बनमेवेद, मतारस्त्वमूर्तमपि धर्मास्तिकायादिक मन्येरन् , नच तदनेन साक्षादकतुं शक्यते, तथा चतुर्विध च चक्षुर्दर्शनादि दर्शनमुक्तम् , अतो भिन्नालम्बनमेवेदमवसेय, ता च दर्शनसम्मवात् पश्यतीत्यपि न दुष्ट, एकप्रमारपेक्षया तदन- न्तरभावित्वाच्चोपन्यस्तमिति, ओषतो वैकविधक्षयोपशमलन्धी विविधोपयोगसम्भवादिषसामान्याथोंपेक्षया जानाति पश्यति

नन्दी-
हारिभद्रीय
मनःपर्या-
याधिकारः
॥४६॥
चेत्यदुष्टमित्यलं विस्तरेण, तानेच विपुलमतिः अभ्यधिकतरान् स्कन्धान् द्रव्यार्थतया वर्णादिभिश्च जानाति पश्यति च, क्षेत्रतः
अजुमतिः अधो यावदस्या रतप्रभायाः पृथिव्या उपरिमाधस्त्यानि क्षुल्लकातराणीति ॥ क्षुल्लकातरपरिज्ञानार्थमिमं पण्णविज्जति-
तिरियलोकस्स उड्डहमट्ठारसजोयणसतियस्स बहुमज्झे एत्थ असंखेज्जंगुलभागमेत्ता लोगागासपतरा अलोगेण संवढिया सव्वखड्डु-
गतरा खुड्डागपतरत्ति भन्नति, ते य सव्वतो रज्जुप्पमाणा, तेसि बहुमज्झे दो खुड्डागपतरा, तेसिं बहुमज्झे जंबुद्दीवे रयणप्पभपुढ-
वीबहुसमभूमिभागेऽत्थ मंदरस्स बहुमज्झे, एत्थऽट्ठपएसो रुयगो, जत्तो दिसिविदिसाविभागो पवत्तो, एवं तिरियलोयमज्झं,
एयातो तिरियलोयमज्झातो रज्जुप्पमाणपुडागपतरेहिंतो उवरि तिरियं असंखेयंगुलभागवुड्डी. उपरिहुत्तोवि अंगुलअसंखेयभागा-
रोहो चेव, एवं तिरियमुवरिं च अंगुलासंखयभागवुड्डीए ताव लोगवुड्डी णेयव्या जाव उड्डलोयमझ, ततो पुणो तेणेव कमेणं संवट्टो
कायव्यो जाव उवरिमलोगंतो रज्जुप्पमाणो, तत्तो उड्डलोगमज्झातो उवार हेट्ठा य कमेण खुड्डागपतरा भाणियब्वा, जाव रज्जुप्प-
माणा खुडागपयरत्ति, तिरियलोयमज्झजुप्पमाणखुडगपतरेहिंतोवि हेट्टा अंगुलस्स असंख्येयभागवुड्डी तिरियं, अहोअवगाहेणवि
अंगुलस्स असंख्येयभागो चेव, एवमहोलोगो पट्टेयन्वो जाव अहोलोगंतो सत्तरज्जूओ, सत्तरज्जुपतरेहितोऽवि उवरिकमेण
खड्डागपयरा भाणियव्वा, जाव तिरियलोयमज्झा रज्जुप्पमाणा खुडागपयरत्ति, एवं खुड्डागपरूवणे कते इमं भन्नइ 'उवरिमत्ति
तिरियलोयमझाओ अहो जाव णव जोयणसयाणि ताव इमीसे रयणप्पभाए पुढवीते उवरिमखुट्टागपतरत्ति भन्नति, तदधो अधो-
लोगे जाव अहोलोगिया गामत्ति, एए हेहिमखड्डागपयरत्ति भमंति, रिजुमती अहो ताव पस्सतित्ति भणियं होइ, अहवा अहो.
लोगस्स उवरिमा खुड्डागपयरा तिरियलोगस्स य हेट्ठिमा खुडागपयरत्ति ते जाव पश्यतीत्यर्थः, अने भणंति-उवरिमात्ति अधो-
॥४६॥

मन पर्या-
याधिकार
लोगोपरि जे ते उवरिमा, के य ते ?, उच्यते, सव्यतिरियलोगपत्तिणो, तिरियलोगस्स वा अहो नव जोयणसतपत्तिणो, वाण चेव जे
हारिभद्रीया द्विमा ते जाव पश्यतीत्यर्थ, हम च ण घडति, अहोलोइयगाममणपज्जवणाणसमववाहलत्तणओ, उक्त-"इहाघोलौकिकान्
प्रामान्, तिर्यगलोकविवर्तिन । मनोगतांस्त्वसौ भावान्, वेति तद्वतिनामपि ॥१॥" अल प्रसगेन, एवम्ध्वं यावज्ज्योतिश्चक्र-
॥४७॥ स्योपरितल, तिर्यग्यावदन्तो मनुष्यक्षेत्र, मनुष्यलोकान्त इत्यर्थ , शेष सुगम यावत् 'सण्णीण पञ्चेन्द्रियाणा'मित्यादि, तत्र सझिनोऽ
पान्तरालगतावपि तदायुष्कसवेदनादभिधीयन्तु एव, न तैरिहाधिकार इत्यत पञ्चेन्द्रियग्रहण, तेऽपि चोपपातक्षेत्रमासा अपि मन
पर्याप्त्या अपर्याप्तका अपि भयन्ते, न च तैरपीहाधिकार इत्यत पर्याप्तकग्रहण इति, स्वरूपकथन पा सझिनां पञ्चेन्द्रियाणां
पर्याप्तकानामिति, अथपा सशिनो हेतुपादोपदेशन विकलेन्द्रिया अपि भण्यन्ते, तद्व्यपच्छेदार्थ पञ्चेन्द्रियग्रहण, तेऽप्यपर्याप्तका
अपि भवन्ति अत पर्याप्तग्रहणमिति, इ६ क्षेत्राधिकारस्यैव प्राधान्यात्तदेव मनौलब्धिसमन्वितजीवाधारक्षेत्रमभिगृह्यते, विपुलमति.
अर्द्ध तृतीयस्य येषु तान्यर्द्धवतीयानि तैरम्यधिकतरं, प्रभूततरमित्यर्थ , तदेव प्राकृतशैल्या अभ्यधिकतरक, एव शेपेष्वपि द्रष्टव्य,
तरकदिशमप्यधिकतर भवत्यत सर्वतोऽधिकतरमिति प्रतिपादनार्थमाह-विपुलतर विस्तीणतरम्, अथवा आयामविष्कम्भावाश्रि
त्यामम्यधिकतर, बाहल्यमाश्रित्य विपुलतर तथा विसुद्धतर निर्मलतरमित्यर्थः, यथा चन्द्रकान्तादिप्रकाशकद्रव्यविमलरतरवि
शेषाद्विमलप्रकाशितद्रष्टु सकाशाद्विमुलतरप्रकाशितद्रष्टा विशुद्धतर पश्यति, एव विष्कम्मितोदयमनःपर्यायज्ञानावरणस्य कारण-
भेदतो मन्दरतरविशेषमावात् अजुमतेः सकाशाद विपुलमतिर्विशुद्धतरमिति, उपशान्तावरणविशेषादपि ज्ञानस्य विशेष इत्येताव
ताशेन दृष्टान्त , तथा तदावरणक्षयोपशमविशेपाच वितिमिरतर-निर्मलतर, अथवा प्राग्नदतदावरणकर्मक्षयोपशमस्य प्रधान
॥४७॥

नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ती ॥४८॥ त्वाद्विशुद्धतरं, बध्यमानावरणकर्मक्षयोपशमविशेषाच्च वितिमिरतरं, बध्यमानाभावाच वितिमिरतरमित्यन्ये, अथवैकार्थिका एवैते मनःपर्यायः शब्दाः नानादेशजानां विनेयानां कस्यचित् कश्चित् प्रसिद्धो भवतीत्युपन्यस्ताः, क्षेत्र तात्स्थ्यात् तव्यपदेश इति जानाति पश्यति, केवलंच शेष निगदसिद्धं यावत्- मणपज्जव० गाहा (8 ५८-१०८ ) मनःपर्यायज्ञानं प्रागनिरूपितशब्दार्थ, पुनःशब्दो विशेषणार्थः, इदं हि रूपिनि- बन्धनक्षायोपशमिकप्रत्यक्षादिसाम्येऽपि सत्यवधिज्ञानात् स्वाम्यादिभेदेन विशिष्टमिति स्वरूपतः प्रतिपादयन्नाह-जायन्त इति जनाः तेपां मनांसि २ जनमनोभिः परिचिन्तितः जनमनःपरिचिन्तितः जनमनःपरिचिन्तितश्चासावर्थश्चेति समासः, तं, प्रकटयति- प्रकाशयति जनमनःपरिचिन्तितार्थप्रकटनं, मानुषक्षेत्रम्-अर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रपरिमाणं तभिबन्धनं, तदबहिर्व्यवस्थितप्राणिमन:- परिचिन्तितार्थविपयं प्रवर्त्तत इत्यर्थः, गुणाः--क्षान्त्यादयः त एव प्रत्ययाः-कारणानि यस्य तद् गुणप्रत्ययं, चारित्रमस्यास्तीति चारित्रवान् तस्य चारित्रवत एवेदं भवति, एतदुक्तं भवति-अप्रमत्तसंयतस्य आमपिध्यादिमाद्धिप्राप्तस्य चेति गाथार्थः ॥ से तं मणपज्जवणाणं,' तदेतन्मनःपर्यायज्ञानमिति ।। 'से किंतं केवलज्ञान'मित्यादि (१९-१११)॥ अथ किं तत् केवलज्ञानं?, केवलनाने विविध प्रशतं, तयथा-भवस्थकेवलज्ञानं ॥४८॥ च सिद्धकेवलज्ञानं च, भवन्त्यस्मिन् कर्मवशवर्तिनः प्राणिन इति भवः, भवो गतिर्जन्मेति पर्यायाः, भवे तिष्ठतीति भवस्थः तस्य केवलज्ञानर, 'पिधौ संराद्धौ' 'राध साध संसिद्धी' 'षियूं शाखे मांगल्ये च' सिध्यति स्म सिद्धा-यो येन गुणेन निष्पमः- परिनि-

नन्दी
हारिमद्रीय
केवलज्ञान
.
॥४९॥
ठितो, न पुन साधनीय , सिद्वौदनवत् स सिद्ध , स च कर्मसिद्धादिभेदादनेकविध', उक्त च 'कम्मे सिप्पे य विज्जा य, मते
जोगे य आगमे । अत्य जत्ता आभिप्पाए, ववे कम्मरसए इय ॥ १॥ इह कर्मक्षयसिद्धनाधिकार , स चाशेषकांशक्षयात् कर्म-
क्षयसिद्ध., सितध्वसित्त्वात् सिद्ध , 'सिं वर्णगन्धनयोरिति सित पद्धमष्टप्रकार कर्म तद् ध्वसितु शीलमस्यीत सितध्वसी सिद्ध ,
तस्य केवलज्ञान २॥
'से कि त मित्यादि, अथ किं तद् भवस्थकेवलज्ञान,२ द्विविध प्रज्ञम, तद्यथा सुयोगिभवस्थकेवलज्ञान च अयोगिमवस्थके-
वलज्ञान च, इह युज्यन्त इति योगा कायादयः, उक्त च-'कायवाहमन कर्म योग ' तनौदारिकादिशरीरयुक्तस्यात्मनो वीर्यपरिणति
विशेष काययोग , तयौदारिकक्रियाहारकशरीरव्यापाराहृतवारद्रव्यममूहसाचिच्यात् जीपच्यापारो चाग्योगा, तथौदारिकरक्रिया-
हारकशरीरव्यापाराइतमनोद्रव्यसम्हसाचिव्यानीयव्यापारो मनोयोग , तद्यथासम्भव योगोऽस्य विद्यत इति सयोगी सयोगी चासो
भवस्थय २, तस्य कालज्ञान, एव न योगी २ स च भवस्यय तस्य केवलज्ञानर, शैलेश्यवस्थागतस्येत्यर्थ , अथ किं तत् सयोगि
भवस्थकेनलज्ञान १, २ द्विविध प्रज्ञप्त, वद्यथा प्रथमसमयसयोगिमवस्थकेवलज्ञान च अप्रथमसमयसयोगिमवस्थकेवलज्ञान च,
तर प्रथमसमयस्तत्प्रथमतयोत्पत्तिसमय एव गृहाते, न प्रथमोऽप्रथम द्वितीयादय सर्व एस शैलश्यवस्थाप्राप्तेरप्रथमसमया इति,
अथवेत्पन्यथा प्रतिपाद्यते, "घरमसमये'त्यादि, तत्र चरम सयौगिकालान्त्यसमय ,न चरमोऽचरम पथानुपूर्व्या चरमादारभ्य
सर्व एवाकेवलप्राप्तेरचरमा इति । 'सेत' मित्यादि निगमनम्, 'से किंत'मित्यादि, अनापि शैलश्यवस्थामाविकेवलज्ञानम-
धिकृत्यैवमेव मावनीयमल विस्तरेण । 'सेत' मित्यादि, निगमनम्, तदेतद्भवस्थकेवलज्ञानम् ।।
॥४९॥

-
-
नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
॥५०॥
सिद्ध-
केवलज्ञानं
'से किं तमित्यादि । (२०-११३) ।। अथ किं तत् सिकेवलशानं ', सिद्धकेवलनानं विविध प्रजातं, तद्यथा-अनन्तरसि-
केवलज्ञानं च परम्परसिद्धकेवलतानं च, तत्र शैलेश्यवस्थापर्यन्तवर्तिसमयसमासादितसिद्धत्वस्य तस्मिन्नेव समये यत् केवलशानं
तदनन्तरासिद्धकेवलज्ञानं, तनो द्वितीयादिममयेप्वनन्तामप्यनागताद्धां परम्परसिद्धकेवलज्ञानमिति ।।
'से किं तमित्यादि ॥(२१-१३०)। प्रश्नसूत्रस्य निर्वचनम् अनन्तरसिद्धकेलशानं पंचदशविधं प्राप्त, सिद्धानामेयानन्तरम-
वगतोपाधिभेदेन पंचदशभेदभिन्नत्वात् , पंचदशभेदभिन्नतामेव दर्शयन्नाह तयथा-तीर्थसिद्धा इत्यादि, तत्र येनेह जीवा जन्म-
जरामरणसलिलं मिथ्यादर्शनाविरतिगंभीरं विचित्रदुःखगणकरिमकरं रागद्वेपपवनप्रक्षोभितमनन्तसंसारसागरं तरन्ति तत्तीमिति,
तच्च यथाऽवस्थितसकलजीवाजीनादिपदार्थप्ररूपकं अत्यन्तानवधान्याविज्ञातचरणकरणक्रियाधारं अचिन्त्यशक्तिसमन्विताविसंवा-
धुडुपकल्पं चतुर्विंशदतिशयसमन्वितपरमगुरुप्रणीतं प्रवचनम्, एतच्च संघः प्रथमगणधरो या, नया चोक्तम्- "तित्यं भंते तित्य?,
तित्थकरे तित्थं ?, गोयमा! अरिहा नियमा तान तित्थंकरे, तित्थं पुण चाउमणो समणसंघो पढ़मगणहरो या" इत्यादि, ततथ
तस्मिन्नुपपने ये सिद्धास्ते तीर्थीसद्धाः, अतीर्थसिद्धास्तीर्थान्तरमिद्धा इत्ययः, श्रूयते च 'जिणन्तरे साहुवोच्छेत्ति, तत्रापि
जातिस्मरणादिनाध्याप्तापवर्गमार्गाः सिध्यन्ति एव, मरुदेविप्रभृतयो वाऽतीसिद्धास्तदा तीर्थस्यानुत्पन्नत्वात् , तीर्थकरसिद्धास्ती-
करा एव, अतीर्थकरमिद्धा अन्ये सामान्यकेवलिनः, स्वयम्बुद्धाः सन्तो ये सिद्धास्ते स्वयंयुद्धसिद्धाः, प्रत्येकबुद्धाः सन्तो ये सिद्धास्ते
प्रत्येकबुद्धसिद्धा इति । अथ स्वयं बुद्धप्रत्येकबुद्धयोः कः प्रतिविशेष इनि, उन्यते, गोध्युपधिश्रुतलिंगकतो विशेषः, तथाहि-स्वयंबुद्धा
बायप्रत्ययमन्तरेणव बुध्यन्ते, प्रत्येकबुद्धास्तु न तद्विरहेण, श्रूयते च पापभादिप्रत्ययसापेक्षा करकंलादीनां प्रत्येकबुद्धानां योधि.
॥५०॥

सिद्ध केवलज्ञान . नन्दी रिति, उपधिस्तु स्वयबुद्धानां द्वादशविध पात्रादि , प्रत्येकबुद्धाना तु नवविधा प्रावरणवर्जः, स्वयबुद्धाना पूर्वाधीतश्रुते अनियम', हारिभद्रीय प्रत्येसुद्धानां तु नियमतो भवत्येव, लिंगप्रतिपत्तिः स्वयम्द्वानां आचार्यसनिघावपि भवति, प्रत्येकबुद्धानां तु देवता प्रयच्छ- तीत्यल विस्तरेण । 'युद्धबोधितसिद्धा' बुद्धाः-आचार्यास्तवाधिताः सन्तो ये सिद्धास्ते इह गृहन्ते, एते च सर्वेऽपि केचित् स्त्रीलिंग गिद्धा केचित् पुल्लिंगासिद्धा केचिन्नपुसकलिंगसिद्धा इति, आह तीर्थकरा अपि स्त्रीलिंगसिद्धा भवन्ति ?, भवन्तीत्याह, यत उक्त सिद्धमाभृते- 'सम्वत्थोवा तित्थगरीसिद्धा, वित्थगरितित्थे णोतित्थसिद्धा ससेज्जगुणा, तित्थगरतित्थे णोतित्थगरिसिद्धाओ ससेज्जगुणाओ, तित्थगरितित्थे गोतित्यगरसिद्धा सखेज्जगुणा' इति, न तु नपुसकलिंग , प्रत्येकबुद्धास्तु पुलिंगा एव, स्वलिंग- सिद्वा द्रव्यलिंगप्रति रजोहरणगोच्छकधारिण , अन्यलिंगसिद्धा परिवाजकादिलिंगे सिद्धा', गृहिलिंगसिद्धामरुदेवीप्रभृतय , एकसिद्धा इति एकस्मिन् समये एक एव सिद्ध , 'अणेगसिद्धा' इति एकस्मिन् यावद् अष्टशत सिद्ध, यत उक्तम् यत्तीसा अडयाला सुट्टी आपत्तरी य योद्धया। नुलसीती छन्नउई दुरहिय अठ्ठत्तरसय च ॥१॥ अनाह चोदक ननु सर्व एवैते भेदास्तीर्थसिद्धाती थसिद्धभेदद्वयान्त विन , तथाहि-तीर्थसिद्धा एवं तीर्थकरसिद्धा , अतीर्थकरसिद्वा अपि तीय[कर] सिद्धा वा स्यु अतीर्थसिद्धा वेत्येव पेप्यपि भावनीयमिति, अत किमेभिरिति, अनोच्यते, अन्तर्भाव सत्यपि पूर्वभेदद्वयादेवोत्तरोत्तरभेदाप्रतिपत्ते., अज्ञातज्ञापनार्थ च भेदाभिधानमिति । 'सेत'मित्यादि, निगमनम् ॥ 'से कि त परम्पर' इत्यादि ॥ २२-१३३ ॥ न प्रथमसमयसिद्धाः अप्रथमसमयसिद्धा'- परम्परसिद्धविशेषणप्रथम- समयवर्तिना, सिद्धत्वद्वितीयसमयवर्विन' इत्यर्थः, ज्यादिषु तु द्विसमयसिद्धादयः प्रोच्यन्ते, यद्वा सामान्येनाप्रथमसमयसिद्धा अमि-

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
केवलोप-
योगवाद:
॥५२॥
धानविशेषतो द्विसमयादिसिद्धाभिधानामिति, शेपं प्रकटार्थ, यावत् तं समासतो इत्यादि, तदिति सामान्येन केवलज्ञानमभिगृ-
घते, द्रव्यतः केवलज्ञानी सर्वद्रव्याणि-धर्मास्तिकायादीनि साक्षाज्जानाति पश्यति, क्षेत्रतः केवलज्ञानी सर्व क्षेत्र लोकालो-
कभेदाभिन्नं साक्षाज्जानाति पश्यति, (ग्र० १०००) इह च धर्मास्तिकायादिसर्वद्रव्यग्रहणे सत्यप्याकाशास्तिकायस्य क्षेत्रत्वेन रू-
ढत्वाद् भेदेनोपन्यासः, कालतः केवलज्ञानी सर्व कालमतीतानागतवर्तमानभेदभिन्नं साक्षाज्जानाति पश्यति, भावतः केवलज्ञानी
सर्वान् जीवाजीवगतान भावान् गतिकपायाद्यगुरुलघुलक्षणादीन् साक्षाज्जानाति पश्यति ।
इह च केवलज्ञानदर्शनोपयोगचिन्तायां क्रमोपयोगादी पूरीणामनेकविधा विप्रतिपत्तिः अतः संक्षेपतो विनेयजनानुग्रहाय तत्पद-
र्शनं क्रियत इति, तत्र केई भणंति जुगवं जाणइ पासद य केवली णियमा। अन्ने एगंतरियं इच्छंति सुओवदेसेणं॥१॥
अन्ने ण चेव वीसुदंसणमिच्छति जिणवरिंदरस । जं चिय केवलनाणं तंचिय से दंसणं किंति ॥२॥ गाथाद्वयम् , अस्य
व्याख्या-केचन सिद्धसेनाचार्यादयः भणंति, किं?, युगपद्-एकस्मिन्ने काले जानाति पश्यति च, कः?, केवली, न त्वन्यः, नियमात्-
नियमेन । अन्ये जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणप्रभृतयः एकान्तरितं जानाति पश्यति चेत्येवमिच्छान्त, श्रुतोपदेशेन यथाश्रुतागमा-
नुसारेणेत्यर्थः, अन्ये तु वृन्दाचार्याः न नैव विष्वक् पृथक् तदर्शनामिच्छन्ति जिनवरेन्द्रस्य, केवलिन इत्यर्थः, किं तहि?, य-
देव केवलज्ञानं तदेव 'से' तस्य केवलिनो दर्शन अवते, क्षीणावरणस्य देशज्ञानाभाववत् केवलदर्शनाभावादिति भावना, अयं गा-
थाद्वयार्थः ! साम्प्रतं युगपदुपयोगवादिमतप्रदर्शनायाह-जं केवलाई सादी अपज्जवासयाई दोवि भणियाई । ता पिति
केह जुगवं जाणइ पासह य सम्वन्नू ॥ ३॥ यस्मात् केवलज्ञानदर्शने साद्यपर्यवासिते द्वे अपि भाणते ततः त्रुवत्ते केचन सि-
॥५२॥

कालोप योगवाद. हारिभद्रीय वृत्ता ॥५३॥ दसेनाचार्यादयः, किंी, युगपद् एकस्मिन् काले जानाति पश्यति च, क ?, सर्वज्ञ इति गाथार्थ । इहराऽऽदीणिधणत्त मिच्छा- वरणक्खयोति व जिणस्स । इयरेतरावरणता अहवा निक्कारणावरण ।। ४ ।। इतरथा अन्यथा आदिनिधनत्व सा दिपर्यवसानत्व केवलज्ञानदर्शनयोरुत्पत्त्यनन्तरमेव केवलज्ञानोपयोगकाले केवलदर्शनाभावात् एव केवलदर्शनोपयोगकालेऽपि केवलज्ञानामावाद, तथा मिथ्याऽवरणक्षय इति या जिनस्य, न द्यपनीतावरणी द्वौ प्रदीपो क्रमेण प्रकाश्य प्रकाशयत इत्य- भिप्राय , तथा इतरेतरावरणता स्वावरणे क्षीणेऽप्यन्यतममारे अन्यतमाभावादिति भावना, अथवा निक्कारणावरणमित्य- कारणमेव अन्यतरोपयोगकालेऽन्यतरस्यावरण, तथा च सति सर्वदेव भावाभावप्रसङ्ग , तथा चोक्तम्-"नित्य सचमसत्त्व वाऽहे- दोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां, कादाचिदकत्वसम्भव ॥१॥" इति गाथार्थ ॥ तहय असव्वन्नृत्त असव्वद- रिसणपसगो य । गतरोवओगे जिणस्स दोसा बहुविरीया ॥ ५ ॥ तथा च सति असर्वज्ञत्वासर्वदशित्वप्रसगव, पाक्षिक या असर्वज्ञत्व, यदा सर्वज्ञो न तदा सर्वदर्शी, दर्शनोपयोगाभावाद्, एव यदा सर्वदर्शी न तदा सर्वज्ञ , ज्ञानोपयोगाभावात् , एवमेकान्तरोपयोगेऽभ्युपगम्यमाने सति जिनस्य केवलिनो दोषा बहुविधा इति गाथार्थ ॥ एव परेणोक्ते सत्यागमवाद्याह- भण्णति भिन्नमुहुत्तोवयोगकालेवि तो तिणाणिस्स । मिच्छा छापट्टी सागराइ तस्स य ग्वओषसमो॥६॥ यदुक्त- मितरवादिनिधनत्वमिति तदसदिति दर्शयति, उपयोगानुपयोगकालापेक्षयैव साधपर्यवसितत्वात् केवलज्ञानदर्शनयोरित्यभिप्रा यो, न चानार्पमिद, कथ?, मण्यते अन्यथा हि मिनमुहूर्तोपयोगकालेऽपि मत्यादीना ततस्त्रिज्ञानिन मिथ्या पट्पष्टि सागरो- पमाणि क्षयोपशमा, प्रतिपादितश्च सूने, न च युगपदेव मत्याधुपयोग., एर क्षायिकोपयोगोऽपि भविष्यति जीवस्वामान्यादिति गा- हा गा, - नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ती ॥५४॥ केवलोप- योगवादः थाऽभिप्रायः। न च क्षयकार्येण अवश्यमनवरतमेव भवितव्यमिति दर्शयन्नाह-अह णवि एवं ता सुण जहेव खीणंतराइओ अरहा। संतेवि अंतरायक्खयम्मि पंचप्पगारम्मि ॥ ७॥ सततं न देति लहति व भुंजति उवभुंजई व स- व्वन्नू । कज्जम्मि देति लभति व भुंजंति तहेव इहइंपि ॥८॥ किंच-दितस्स लभंतस्स य भुंजंतस्स व जिणस्स एस गुणो। खीणंतराइयत्ते जं से विग्धं न संभवइ ।। ९॥ उवउत्तस्सेमेव य णाणम्मि व दंसणम्मि व जिण- स्स । खीणावरणगुणोऽयं जं कसिणं मुणई पासइ वा ॥ १० ॥ चो०-पासंतोऽपि न जाणइ जाणं व ण पासती जइ जिणिंदो। एवं न कदाइवि सो सम्वन्नू सव्वदरिसी य ॥ ११॥ पश्यन्नपि न जानाति जानन्वा न पश्यति यदि जिनेद्रः एवं न कदाचिदप्यसौ सर्वज्ञः सर्वदर्शी वा, युगपदन्यतरोपयोगकालेऽन्यतरोपयोगाभावादिति गाथार्थः ॥ सिद्धान्तवा- द्याह-जुगवमजाणतोवि हु चउहिवि णाणेहिं जहेव चउणाणी। भण्णइ तहेव अरहा सव्वन्नू सव्वदरिसीय ॥१२॥ इयं तु निगदसिद्धव, नवरं क्षायिकभावमाश्रित्येति गाथार्थः ॥ पुनरप्याह-तुल्ले उभयावरणग्वयम्मि पुव्वतरमुभवो कस्सा । दुविहुवयोगाभावे जिणस्स जुगवंति चोदेति ॥ १३ ॥ तुल्ये उभयावरणक्षये केवलज्ञानदर्शनावरणक्षये पूर्व- तरं प्रथमतरमुद्भवः-उत्पादः कस्य?, यदि ज्ञानस्य स किंनिवन्धन इति वाच्यं, तदावरणक्षयनिवन्धन इति चेत् दर्शनेऽपि तुल्य इति तस्याप्युद्भवप्रसंगः, एवं दर्शनेऽपि वाच्यं, अतः स्वावरणक्षयेऽपि दर्शनाभाववत् ज्ञानस्याप्यभावप्रसंगः विपर्ययो वा, एवं-द्विविधोपयोगाभावे जिनस्य युगपदिति चोदयति, अयं गाथार्थः ॥ अत्र सिद्धान्तवाद्याह-भण्णति ण एस नियमो जु- गयुप्पमेण जुगवमेवेह । होयव्वं उवओगेण एत्य सुण ताव दिदंतं ॥ १४ ॥ जह जुगवुप्पत्तीयवि सुत्ते सम्मत्त- ॥५४॥ मातिरातातीर्ण

केवलज्ञान
नन्दी
हारिमद्रीय
मतिसुतादीण । णस्थिजुगवोवयोगोस वेसु तहेव केवलिणो॥ १५ ॥ भणियपि य पन्नत्तीपन्नवणादीसु जह जि
णो समय । ज जाणती न पासइ तमणुरयणप्पभावीण ॥ १६ ।। इद गाथात्रयमपि प्रकटार्थम् । अधुना ये केवलज्ञा
नदर्शनाभेदवादिनस्तन्मतमुपन्यस्यन्नाह-जह किर ग्वीणावरण देसन्नाणाण सभवो न जिणे । उभयावरणादीते त
ह केवलदसणस्सावि॥ १७॥ निगदसिद्धा । सिद्धान्तवाद्याह-देसन्नाणोवरमे जह केवलणाणसभवो भणिओ । देस-
इसणविगमे तर केवलदसण होउ ॥ १८॥ अह देसणाणदसणविगमे तुह केषल मय जाण । ण मत केवलदस-
णमेच्छामेत्त गणु तयेय॥१९॥ भएणइ जहोहिणाणी जाणइ व पासइव भासित सुत्त। न यणाम ओहिदसणणाणे-
गत्त तह इमपि ॥ २० ॥ जह पासह तह पासतु पासति सो जेण दसण त से। जाणति य जेण अरहा त से
णाणति पत्तव्य ।। २१॥ स्वपक्षसमर्थनायव सिद्धान्तवाद्याह--णाणम्मि दसणम्मि य एत्तो गतरयम्मि उवउत्तो।
सव्वस्स केवल लिस्सा जुगव दो पत्थि उवओगा ।। २२ ॥ उवओगो एगयरो पणुवीसतिमे सते सिणायस्स ।
भणिओ विपडत्यो च्चिय छट्टुझसे विससेउ ॥ २३ ॥ गाथाद्वयमपि निगदसिद्ध, नवर भगवत्या पचविंशतितमे शतेधि
कारोपलक्षिते 'सिणायरस' ति स्नातकस्य केवलिन । सिद्धान्तवाद्यनुद्धतत्वमागमभक्तिं च परां रयापयमाह-कस्स व
णाणुमतमिण जिणस जदि होज्ज दोषि उपओगा। जूण ण होति जुगव जेण णिसिद्धा सुते पहुसो ॥ २४ ॥
निगदसिद्धवेत्यल प्रसगेन, प्रकृत प्रस्तुम ।
'अह' गाहा ॥(५९-१३४)। इह मन पर्यायज्ञानानन्तर सूत्रक्रमोदेशत शुद्धिलामतश्च प्राक्केवलज्ञानमुक्त, तदुपन्यस्तय-
॥५५॥

नन्दी- हारिभद्रीय श्री वृत्तौ ॥५६॥ केवलज्ञानं इत्यतस्तदर्थोऽयमयशब्दः, उक्तं च-"अथशब्दः प्रकियाप्रश्नानन्तर्यमंगलोपन्यासप्रतिवचनसमुच्चयेषु' सर्वाणि च तानि द्रव्याणि सर्वद्रव्याणि जीवाजीवलक्षणानि तेषां परिणामाः-प्रयोगविश्रसोभयाख्या उत्पादादयः सर्वद्रव्यपरिणामास्तेषां भावः-सत्ता स्वलक्षणमित्यनान्तरं तस्य विशेषेण ज्ञापनं विज्ञप्तिः विज्ञानं वा विज्ञप्तिः, तत्र भेदोपचारात्तस्या विज्ञप्तेः-परिच्छित्तेः कारणं सर्वद्रव्यपरिणामभावविज्ञप्तिकारणं, अथवा विज्ञप्तिरेव कारणं विज्ञप्तिकारणं, अत एव सर्वक्षेत्रकालविषयं तत् , क्षेत्रादीनामपि द्रव्यत्वात् , तच्च ज्ञेयानन्तत्वादनन्तं, शश्वद्भावाच्छाश्वतं, सदोपयोगादिति भावार्थः, प्रतिपतनशील प्रतिपाति न प्रतिपाति अप्र- तिपाति, सदाऽवस्थितमित्यर्थः, आह-यच्छाश्वतं तदप्रतिपात्येवातः किं विशेपणेनेति?, उच्यते, मा भूद् यावद्भवति तावच्छाश्वत मनवरतमेव भवतीति प्रतिपत्तिः, न पुनरवध्यादिवदन्यथेत्यतो विशेषणमित्यनवरतं भवति सर्वकालं चेति, अथवैकपदव्यभिचारेऽपि विशेषणविशेष्यभावो भवतीति ज्ञापनार्थ, तथाहि-शाश्वतमप्रतिपात्येव, अप्रतिपाति तु शाश्वतमशाश्वतं वा, अप्रतिपात्यवधेर प्यशाश्वतत्वादिति, एकविधम् एकाकारं आवरणाभावात् क्षयस्यैकरूपत्वात् , केवलं-मत्यादिनिरपेक्षं, केवलं च तज्ज्ञानं चेति गाथार्थः ॥ इह तीर्थकृत् समुपजातकेवलः सत्वानुग्रहार्थ देशनां करोति, तीर्थकरनामकर्मोदयात् , ततश्च ध्वनेर्रव्यश्रुतरूपत्वात्त- स्य च भावभुतपूर्वकत्वात् श्रुतज्ञानसम्भवादनिष्टापत्तिरिति मा भून्मतिमोहोऽव्युत्पन्नबुद्धीनामित्यतस्तद्विनिवृत्त्यर्थमाह- 'केवल०' गाहा ॥ (*६०-२३सू० १३९) ॥ इह तीर्थकरः केवलज्ञानेनार्थान-धर्मास्तिकायादीन मूर्तीमूर्त्तान् अभिला- प्यानभिलाप्यान् ज्ञात्वा विनिश्चित्य केवलज्ञानेनैव ज्ञात्वा, नतु श्रुतज्ञानेन, तस्य क्षायोपशमिकत्वात् , केवलिनच तदभावात् , स- शुद्धौ देशशुध्यभावादित्यर्थः तत्र' तेपामर्थानां मध्ये प्रज्ञापन प्रज्ञापना तस्या योग्याः प्रज्ञापनायोग्याः तान् भाषते-तानेव वक्ति, ॥५६॥ Pramanana रारानिति 4

मतिभूत
योमद
दारिभद्रीय
॥१७॥
-
नेतरानिति, प्रजापनीयानिति न सर्वानेव भाषतेऽनन्तत्वाद् आयुष परिमितचात् , किं तहि?, योग्यानेव, गृहीवशक्त्यपेक्षया, यो हि
यावतो योग्य इति, तर केवलनानोपलधार्यामिधायक' शन्दराशि प्रोच्यमानस्तस्य भगवतो वाग्योग एव भवति, न श्रुत,
नानकर्मोदयनिरन्धनत्वात् , युतस्य च क्षायोपशमिफलाद, स च त मति 'शेप' शेषमित्यप्रधान, एतदुक्त भवति-श्रोतृ
गां श्रुवग्रन्यानुसारि मावश्रुतनिरन्धनत्यान्पम् अप्रधान द्रव्यथुतमित्यर्थ , अन्ये त्वेव पठन्ति 'वइजोग सुप हवइ तेसिस वाग्यो-
ग' श्रुतं भाति तेपा श्रोतृणा, भाषश्रुतकारणत्वादित्पमिप्राय , अथवा काग्योग ध्रुव द्रव्यश्रुतमेवेति गाथार्थ । 'सेत' इत्यादि
निगमनम् । तदेवत् फेर्लज्ञान, तदेतत्प्रत्यक्षम् । एव प्रत्यक्षे प्रतिपादिते मति परोक्षस्वरूपमनवगच्छमाह चोदक
' से कित' मित्यादि ।।(२४ १४०)॥ अथ किं तत् परोक्ष १, परोक्ष द्विविध प्रज्ञप्त, वद्यथा-आभिनिरोधिकनानपरोक्ष
म श्रुतज्ञानपरोक्ष च, चौ पूर्ववत्, अनयोथेत्य क्रमोपन्यासे प्रयोजनमुक्तमय ।। साम्प्रत स्वाम्यभेदप्रतिपादनायाह -'जत्य
आभिणियोहियणाणमित्यादि, यत्र पुरुपे इन्द्रियनोइन्द्रियक्षयोपशम वा आमिनियोधिकनान तय पुरुपादौ श्रुतज्ञान,
तथा या श्रुतज्ञान वनामिनियोधिकमानम् । आह-यनाभिनियोधिक ज्ञान तर श्रुततानमित्युक्ते यत्र श्रुतञान वनाभिनिरोधिक-
मानमिति गम्यत एवेत्यत किमनेनोक्तनेति?, अयोच्यते, नियमती न गम्यत इत्यतो नियमा, तथा चाह 'दोवि ण्याइ' इत्यादि,
है अप्यते भाभिनिरोधियते अन्योन्यानुगते परस्पर प्रतिवद्ध, स्यादेतद् एव सत्यभेद एवास्त्वनयोरित्याशङ्कयाह-तरवि पुणो'
इत्यादि नयापि पुनरागयों नानात्वं भेद प्रज्ञापयन्ति प्ररूपयन्ति, कथ', लक्षणमेदाद्, दृष्टवान्योऽन्यानुगतयोरप्यराफाश-
स्थयोधर्माधर्मास्तिकाययोर्लक्षणभेदानेद इति, तत्र यो हि गतिपरिणामपरिणतयोर्जीवपुद्गलयोर्गत्युपष्टम्महतुर्जलमिव झपस्य स
॥५७॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
'मतिश्रुतयो
भैदः
॥५८॥
खस्वसंख्येयप्रदेशात्मकोऽमूर्ती धर्मास्तिकाय इति, तथा यः स्थितिपरिणामपरिणतयोर्जीवपुद्गलयोरेव स्थित्युपष्टम्भहेतुर्विवक्षया
क्षितिरिव झपस्य स खल्वसंख्येयप्रदेशात्मकोऽमूर्त एवाधर्मास्तिकाय इति, एवमाभिनिवोधिकश्रुतयोरपि लक्षणभेदाढ़ेदः, तथा
चाह-'अभिणिज्झइ' इत्यादि, अभिनिबुध्यते इत्याभिनियोधिक-आत्मनः परिणामविशेषः, एवं शृणोतीति श्रुतं--आत्मन एव
परिणामविशेष इति, एतदुक्तं भवति-यदिन्द्रियमनोनिमित्तमात्मनो विज्ञानं श्रुतग्रन्थानुसारेणोपजायते तत् श्रुतं, शेपमिन्द्रियमनोनि-
मित्तमाभिनियोधिकमिति । इत्थं लक्षणभेदाङ्दमभिधायाधुना प्रकारान्तरेण भेदमभिधित्सुराह-'मतिपुव्वं सुतं, ण मती सुयपु-
व्विया' 'पृ पालनपूरणयो रित्येतस्य पूर्यते प्राप्यते पाल्यते वाऽनेन कार्यमिति पूर्व-कारणं, मतिः पूर्वमस्येति मतिपूर्व, श्रुतं-
श्रुतज्ञानं, तथा चेदं मत्या पूर्यते प्राप्यते पाल्यते वा, अन्यथा प्रणश्यतीत्यर्थः, न मतिः श्रुतपूर्वेत्ययं महान् भेद इति । अत्राह-
मतिश्रुतयोयुगपदेव सम्यक्त्वावाप्तौ भाव उक्तः, अज्ञानयोरपि विगमः, तत् कथं मतिपूर्व श्रुतमिति १, किंच-मतिपूर्वकत्वेऽभ्युपग-
म्यमाने सति मतिज्ञानभावेऽपि तत्काले श्रुतमज्ञानं प्रामोति, अनार्प चेदमिति, अत्रोच्यते, ननु लब्धि प्रति मतिश्रुते समकाले
भवतः, न तूपयोगोऽनयोः समकाले इति मतिपूर्व श्रुतं, इह पुनः को भावार्थः १-श्रुतोपयोगो मतिप्रमवः, यतो नासंचिन्त्य मत्या
श्रुतग्रन्थानुसारि विज्ञानमुत्पद्यते । आह-एवं मतिरपि श्रुतपूर्वा भवत्येव, तथाहि-शब्दं श्रुत्वा या मतिरुत्पद्यते सा श्रुतपूर्वेति प्रतीतं,
अतो न विशेषो, यथा मतिपूर्व श्रुतं तथा मतिरपि श्रुतपूर्वेति, अत्रोच्यते, ननु सा द्रव्यश्रुतोद्भचा वर्तते, इह तु न मतिः श्रुतपूर्वेति,
का भावना?, भावभुतात् सकाशात् मतिनास्तीति, यद्वा कार्यतया निषिध्यते न पुनः क्रमेण, क्रमेण तु श्रुतोपयोगात् च्युतस्य मत्यव-
स्थानमिष्यत एवेत्यलं प्रसङ्गेन, न चैतत् स्वमनीषिकयोच्यते, यतोऽभ्यधायि भाष्यकृता-"णाणाणऽण्णाणाणि य समकालाई यतो
॥५८॥

मति- दारिमद्रीय पृत्ती श्रुतयो- झाना ज्ञानता ॥ ५९॥ मइसुपाइ । तो न सुय मतिपुल्य मतिणाण वा सुयऽण्णाण ॥१॥ इह लद्धिमइसुयाइ समकालाइ न तूवयोगो सिं । मतिपुच्च सुय मिह पुण सुतोपयोगो मतिप्पभवो ॥ २॥ सोऊण जा मती ते सुयपुबत्ति तेण ण विसेसो। सा दव्वसुयप्पभवा भावसुयाओ मती नन्थि ।। ३ ।। कन्नतया ण तु कमसो कमेण को या मति निवारेइ ? | ज तत्थावत्थाण चुतस्स सुत्तोवयोगाओ ||४||" इतथ मतिश्रुतयोर्मेद , मेदर्मदाद, तथाहि-अवग्रहादिभेदादष्टाविंशतिविध मतिज्ञान, अङ्गप्रविष्टाद्यनेकभेदभिन्न च श्रुतज्ञान, इन्द्रियोप योगलामतो उक्तो( लब्धिविभागतो) या, उक्तञ्च-"साइदिओवलद्धी होइ मुत सेसय तु मतिणाण । भोत्तूण दबसुय अक्खरलमो य सेसेसु ॥१)" इतश्च भेद , अनक्षरमपि मतिज्ञान, अक्षरानुगत च श्रुतज्ञानमिति, अथवाऽऽत्मप्रत्यायक मतिज्ञान स्वपरप्रत्यायक श्रुतमानम् , आवरणभेदाच भेद इत्यल अविप्रसङ्गेन, इह च यथा मतिश्रुतयो कार्यकारणभेदान्मियो भेदस्तथा सम्पमिथ्यादर्श नपरिग्रहविशेषात् स्वरूपतोऽपि भेद इति दर्शयन्नाह- 'अविसेसिता' इत्यादि ॥( २५१४२)॥ अविशेपिता मति सामान्येनेव मविज्ञान मत्यज्ञान च, सामान्यनोभयनापि मतिशन्दप्रवृत्ते., विशेपिता मात सामिविशेपेण सम्यग्दृष्टेमविमतिज्ञान, निश्चयनयदर्शनेन स्वकार्यप्रसाधकत्वात् , मिथ्यादृष्टेमति मत्यनान, तयत स्वफलरहितत्वादित्यर्थ , एव श्रुतसूनमपि व्याख्येयम् । आह-क्षयोपशमादिकारणाभेदे घटादिपरिच्छेदकायाभेदे च कथ मिध्यादृष्टरज्ञाने इति, तथा च मिथ्यादृष्टेरापि क्षयोपशमादेव मतिश्रुतप्रवृत्ति , तथोवादिलक्षणाकारमेव घटादिसवेदनमिति, अप्रोच्यते, मिथ्यादृष्टरज्ञाने मतिश्रुते, सदसतोरविशेषादुन्मत्तकवद्, उक्त च भाष्यकारेण-सदसदविसेसणाओ भवरेउ- जहिच्छिओवलभाओ। णाणफलाभावातो मिच्छाधिहिस्स अन्नाण ॥१॥ विनयजनानुग्रहार्थमिय लेशवो व्याख्यायत नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ती अश्रुतनि- श्रितामतिः ॥६०॥ इति, मिथ्यादृष्टिः कथंचित् सन्तमपि पुरुषे देवादिधर्म न प्रतिपद्यते, पुरुष एवेत्यभ्युपगमात् , तथा असन्तमपि वटादिधर्म प्रतिपद्यते, अस्त्येवेत्यभ्युपगमात् , अतः सदसतोरविशेप इति, अतश्च मिथ्यादृष्टेमतिश्रुते अज्ञाने, भवहेतुत्वाच्च मिथ्यादर्शनवत्, इतवाज्ञानं यदृच्छोपलव्धेरुन्मत्तवत् , इतश्चाज्ञानं फलाभावादन्धप्रदीपवत्, ज्ञानस्य हि फळं विरतिः, सा च मिथ्यादृप्टेन विद्यते इत्यलं प्रसंगेन, प्रकृतं प्रस्तुमः, इह मतिपूर्व श्रुतमितिकृत्वा मतिज्ञानमेवाधिकृत्य प्रश्नमूत्रमाह- 'से किंत'मित्यादि ॥(२६-१४४)॥अत्र निर्वचनं-द्विविध प्रज्ञप्तं, तद्यथा-श्रुतनिश्रित चाश्रुतनिश्रितं च, चौ पूर्ववत्, श्रुतमिह सामायिकादि लोकविन्दुसारान्तं द्रव्यश्रुतं गृह्यते, तदनुसारेण श्रुतपरिकर्मितमतेस्तदपेक्षमेव च उत्पादकाले यत्तु तन्निरपेक्षमेवोत्पद्यते तत् श्रुतनिश्रितं अवग्रहादि, यत्तु तभिरपेक्षं तथाविधक्षयोपशमप्रभवमेव वर्त्तते तदश्रुतनिश्रितं-औत्पत्तिक्यादि ।। आह-इदमप्यवग्रहा- दिरूपमेव, सत्यं, किन्तु श्रुतानुसारमन्तरेणोत्पत्तेर्भेदेनोक्तं । तत्राल्पतरवक्तव्यत्वादश्रुतनिथितमतिज्ञानप्रतिपादनायाह से किं त.' मित्यादि, अत्र उपपत्तियागाहा(*६१-१४५)।उत्पत्तिरेव प्रयोजनं यस्याः सा औत्पत्तिकी, आह-क्षयोपशमः प्रयोजनमस्याः, सत्यं, किन्तु स खल्वन्तरंगत्वात् सर्वबुद्धिसाधारण इति न विवक्ष्यते, न चान्यच्छाखस्वकर्माभ्यासादिकमर्पक्षत इति, विनयो गुरुशुश्रुपा स कारणमस्यास्तत्प्रधाना वा वैनयिकी, अनाचार्य कर्म साचार्य शिल्पं नित्यच्यापारः कर्म कादाचित्कं शिल्पं कर्मजति कर्मणोचा जाता कर्मजा, परि समन्तात् नमनं परिणामः सुदीर्घकालपूर्वापरावलोकनादिजन्य आत्मधर्म इत्यर्थः स कारणमस्यास्तत्प्रधाना बुद्धिचतुक हारिभद्रीय पारिणामिकी। युध्यते अनयेति पुद्धिर्मतिरित्यर्थः सा चतुर्विधोक्ता तीर्थकरगणधरैः, किमिति?, यस्मात् पचमी नोपलभ्यते केवलिनाs पि,असमादिति गाथार्थ ॥ोत्पत्तिक्या लक्षण प्रतिपादयन्नाह पुज्वगाहा।।(*६२-१४४)।पूर्वमिति बुद्ध्युत्पादात् प्राक् स्वयमदृष्ट अन्यतयाश्रुत अवेदित्तो मनसाऽप्यनालोचित वस्मिन्नेव क्षणे विशुद्धो यथावस्थित गृहीतोऽवधारित. अर्थोऽभिप्रेतपदार्थो यया सा तया, इहैकान्तिकमिहपरलोकाविरुद्ध फलान्तरापाधित चाव्याहतमुच्यते, फल प्रयोजन, अव्याहत च तत्फल च २ योगोऽ- स्यास्तीति योगिनी अव्याहतफलेन योगिनी २, अन्ये पठन्ति अन्याहतफलयोगा अव्याहतफलेन योगोऽस्या सा अव्याहतफल- योगा बुद्धि औत्पत्तिकी नामेति गाथार्थ । साम्प्रत विनेयजनानुग्रहायास्या एर स्वरूपप्रतिपादनार्थमृदाहरणानि प्रतिपादयबाह- भरहसिल पणिय० ॥६३ ॥ भरह० ॥ ६४ ॥ महुसित्थ ।। *६५ ॥ (१४४) गाहाओ, आसामथे कथानकम्य एवावसेय , तानि चावसरप्राप्तान्यपि गुरुनियोगान्न मा, कि त्वावश्यके वक्ष्याम', अधुना वैनयिक्या लक्षण प्रतिपादयन्नाह- भरणित्य० गाहा (१६६ १५९) इहातिगुरु कार्य दुर्निर्वहत्वाद्भर इव भर तन्निस्तरण समर्था मरनिस्तरणसमर्था, क्यो वर्गासिवर्गमिति लोकरूढेधर्मार्थकामा तदर्जनपरोपायप्रतिपादननिवन्धन सून, तदन्वारयान त्वर्थ पेयाल प्रमाण सारो वा निवर्ग- स्वार्धयोहीत प्रमाण सारो वा यया सा तथाविधा, अथवा त्रिवर्ग त्रैलोक्य, आह निवर्गसूत्रार्थगृहीतसारत्वे सत्यश्रुतनिश्रितत्व विरुध्यत इति, न हि श्रुताम्यासमन्तरेण निवर्गसनार्थगृहीतसारत्व सम्भवति, अनोच्यते, इह प्रायोवृत्तिमगीकृत्याश्रुतनिधितभावेऽपि न कश्चिदोष इति, उमयलोकफलवती ऐहिकामुष्मिफफलवती विनयसमुत्था विनयोद्भवा भवति बुद्धिरिति गाथार्थ ।। अस्या एप विनयजनानुग्रहार्थ उदाहरणे. स्वरूपमुपदर्शयन्नाह- बुद्धिचतुष्कं नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ता ॥६२॥ णिमित्तिगाहा ॥३७॥ सीतागाहा॥(*६८-१५२॥गाथावणार्थः कथानकेभ्य एवावसेयः, तानि चोत्तरव वक्ष्यामः । साम्प्रतं कर्मजाया बुद्धलक्षणं प्रतिपादयन्नाह- उवयोगगाहा।।(*६९-१५९)। उपयोजनमुपयोगो-विवक्षिते कर्मणि मनसोऽभिनिवेशः सारः-तस्यैव कर्मणः परमार्थः, उपयो- गेन दृष्टः सारो ययेति समासः, अभिनिवेशोपलब्धकर्मपरमार्थेत्यर्थः, कर्मणि प्रसंगः २, प्रसंगः-अभ्यासः, परिघोलनं-विचारः, कर्मप्रसंगपरिघोलनाभ्यां विशाला, अभ्यासविचारविस्तर्णिति भावार्थः, साधु कृतमिति सुष्टु कृतमिति विन्यः प्रशंसा-साधुकारः तेन फलवतीति समासः, साधुकारेण वा शेपमपि फलं यस्याः सा तथा, कर्मसमुत्था कर्मोद्भवा भवति बुद्धिरिति गाथार्थः ॥ अस्या अपि विनयवर्गानुकम्पयोदाहरणैः स्वरूपमुपदर्शयन्नाह- हेरण्णिए गाहा ॥(*७०-१६४॥ अस्या अप्यर्थ वक्ष्यामः॥साम्प्रतं पारिणामिक्या लक्षणं प्रतिपादयन्नाह- अणुमाण० गाहा ॥(*७१-१२५)। 'अनुमानहेतुदृष्टान्तः' साध्यमर्थ साधयतीति अनुमानहेतुदृष्टान्तसाधिका, इह लिङ्ग- ज्ञानमनुमानं, स्वार्थमित्यर्थः, तत्प्रतिपादकं वनो हेतुः, परार्थमित्यर्थः, अथवा ज्ञापकमनुमानं, कारको हेतुः, दृष्टमर्थमन्तं नय- तीति दृष्टान्तः, आह-अनुमानग्रहणादेव दृष्टान्तस्य गतत्वादलमुपन्यासेन, न, अनुमानस्य तत्चत एकलक्षणत्वाइ, उक्तं च-"अन्यथा- अनुपपन्नत्वं, यत्र तत्र त्रयेण कि"मित्यादि। साध्योपमाभूतश्र दृष्टान्तः, उक्तञ्च-"यः साध्यस्योपमा तस्स दृष्टान्त" इति. कालकनो देहावस्थाविशपो वय इत्युच्यते, तद्विषाकेन परिणामः पुष्टता यस्याः सा तथाविधा, हितम्-अभ्युदयस्तत्कारणं वा निःश्रेयसं- ॥६२॥ R

मतेर्मेंदा
हारिभद्रीय
-
॥ ६३॥
माक्षस्तम्भिवन्धन वा हितनि यसाभ्या फलवतो बुद्धि परिणामिकीति गाथार्थ ।। अस्या अपि शिष्यगणहितायौदाहरण स्वरूप
दश्यमाहन
अलए गा 11७२ १६५)। खमए० गाहा ॥(*७३-१६५ )। चलणा० गाहा ॥ (१७४ १६५)॥ आसामर्थ
कथानकेम्प एपावसेय , तानि चान्या वक्ष्याम 'सेत' इत्यादि, तदेतदश्रुतनिश्चितम्
'से कि तमित्यादि, (२७१६८) चतुर्विध प्रनत, तद्यथा अवग्रह ईहा अपायो धारणा, अवग्रहणमवग्रह सामान्यमाना-
निर्दिश्यार्थग्रहणमित्यर्थ , तथा ईहनमीहा, सदर्थपर्यालोचनचेष्टेत्यर्थ , एतदुक्त भवति-अवबहादुत्तीर्ण अपायात् पूर्व सद्भूतार्थ
विशेषोपादानामिमुसोऽसद्भतार्थविशेपत्यागामिमुसश्च प्रायो मधुरत्वादय' शड्सादिशब्दधर्मा अब घटन्ते, न खरकर्कशनिप्ठुरता
दय शाइर्गादिशब्दधर्मा इति मतिविशेष ईहेति, तथा तदर्थाध्यवसायोऽपाय , निर्णयो निश्रयोऽवगम इत्यनान्तर, एतदुक्त भवति
शांस एवाय शार्ग एव वेत्यायवधारणात्मक प्रत्ययोऽपाय इति, तथा तदर्थविशेषधरण धारणा, अविच्युतिस्मृतिवासनारूपा ।।
'से कि तमित्यादि (२८-१६८ ) ॥ अथ कोऽयमवग्रहो?, २ द्विविध प्रज्ञप्त , तद्यथा-अर्थावग्रहय व्यञ्जनावग्रहश्य,
अर्यत इत्यर्थ , अर्थस्यावग्रहोविग्रह , सकलविशेपनिरपेक्षानिर्देश्यार्थग्रहणमेकसामायिकमिति भावार्थ , व्यज्यतेऽनेनार्थ.
प्रदीपेनेव घट इति व्यञ्जन, तचोपकरणेन्द्रिय शब्दादिपरिणतद्रव्यसघातो या, ततथव्यञ्जनेन-उपकरणेंद्रियेण व्यञ्जनानां शब्दा
दिपरिणतद्रव्याणामवग्रहो व्यञ्जनावग्रह , अधावग्रहस्य तु लक्ष्यत्वात् सकलेन्द्रियार्थव्यापकत्वाचेतरस्य ।
॥ १३ ॥

.
नन्दी-
हारभद्रीय
वृत्ती
॥६४॥
अवग्रह-
कार्थता
'से किं त'मित्यादि (२९--१६२ ) अथ कोऽयं व्यञ्जनावग्रहः इत्यत्र पुनरुत्पत्तिक्रम एवाश्रितो यथासम्भवमिति
सुश्लिष्टमेतदिति, प्रकृतमुच्यते-व्यञ्जनावग्रहश्चतुर्विधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-श्रोत्रेन्द्रियव्यञ्जनावग्रह इत्यादि सूत्रसिद्ध । आह-पञ्चेन्द्रिय-
मनःसद्भावे सति किमित्ययं चतुर्विध इति ?, अत्रोच्यते, नयनमनसोरप्राप्तकारित्वाद् अप्राप्तकारित्वं च विषयकृतानुग्रहोपपातशून्य-
त्वात्, प्राप्तकारित्वे पुनरनलजलशूलाद्यालोकने दहनक्लेदनपाटनादयः स्युः, अत्र च विषयदेशं गत्वा न पश्यति, प्राप्तं चार्थ नालम्बत
इत्येतावन्नियम्यते, मूर्तिमता पुनः प्राप्तेन भवत एवानुग्रहोपघाती भास्करकिरणादिनेति, अन्यस्त्वाह-व्यवहितार्थानुपलब्धेरनुमानात्
प्राप्तकारित्वं लोचनस्यैति, एतदयुक्तं, नैकान्तिकत्वाद्, रुचोऽभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलव्धेः, स्यादेतत्-नायना रश्मयो निर्गत्य
तमर्थ गृह्णन्तीति दर्शने रश्मीनां तैजसत्वात्, तेजोद्रव्यैरप्रतिस्खलनाददोप इति, एतदप्ययुक्तं, महाज्वालादौ प्रतिस्खलनोपलब्धे-
रित्यत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते ग्रन्थविस्तरभयाद्गमनिकामात्रमेतदिति ।
'से किं तमित्यादि ॥ ३०-१७३॥ अथ कोऽयमर्थावग्रहः?, अर्थावग्रहः पविधः प्रज्ञप्तः, तद्यथा-श्रोत्रेन्द्रियार्थावग्र-
ह इत्यादि सूत्रसिद्धं यावत् ।
'तस्स णं इमे' इत्यादि ॥ * ३१-१७४ ॥ तस्यावग्रहस्यामूनि, णं पूर्ववत् , अवग्रहसामान्यापेक्षयकार्थिकानि नानाघो-
पाणि नानाव्यञ्जनानि पञ्च नामधेयानि भवन्ति, घोपा उदात्तादयः कादीनि व्यञ्जनानि, नामैव नामधेयं, अवग्रहविशेषापेक्षया
तु कथंचिद् भिन्नार्थानि, त्रिविधवावग्रहः-सामान्यावग्रहो विशेषावग्रहः विशेपसामान्यार्थावग्रहवेति, तत्र भिन्नार्थता निदर्श्यते-
-
॥६४॥

ईहापाय- पर्याया हारिभद्रीय 'तजहा-ओगिरणते त्यादि, अवगृयतऽनेनेति अवग्रहण, करणे ल्युद, व्यञ्जनाचग्रहप्रथमसमयप्रविष्टशब्दादिद्रज्यादानप रिणाम इत्यर्थम्तदाब अपग्रहणता, धार्यतेऽनेनेति धारण उप सामीप्येन धारण उपधारण व्यञ्जनावग्रहाद्धाया आ(या)दिसमये पपसानान्त प्रतिसमयमेव शब्दादिद्रव्यादानधारणपरिणाम इति भावना, तझाव उपधारणता, श्रूयतेऽनेनेति श्रवण एकसामा विक्मामान्यार्थापग्रहावरोधपरिणाम इत्युक्त भाति तद्भाव अवणता, अवलम्मत इत्यवलम्बन, 'कृत्यल्युटो यहुल' मिति वचनात् कर्मणि ल्युट् तद्भाव अवलम्बनता विशेपसामान्यार्थावग्रह इवि मापार्थ , तथा हि उत्तरोत्तरधमजिज्ञासाया सत्यां शब्दादिनान मेगावलम्म्यहादय प्रवर्तन्ते-किमय शाग किं वा शार्ग इत्यतस्तदनन्तरमेवेहादिप्रश्नशिपसामान्यार्थावग्रहोऽवलम्बन मिति, एवमुत्तरोत्तरधर्मनिन्नासायां सत्यां विशेपसामान्यार्थावग्रहेषु मर्यादया धावतो मेघोच्यते, यावदधिगच्छति, यथा शास स किं मन्द्र किं या वार इत्यादि, या व्यञ्जनावग्रहो नास्ति तमायभेदद्वयाभाव इति । 'से त उग्गहे' सोश्यमवग्रह । 'से कि त' मित्यादि, सूत्रम् ।। ३२ १७५)। निगदसिद्ध यावतु आभागनता ईहा, अर्थात्ग्रहसमयसमनन्तरमेर सद्भूता यविशेषाभिमुसमालोचनमाभोगनमुच्यते तद्भाय आमोगनता, मृग्यतेऽनेन परिणामकरणनेति मार्गण, सद्भूतार्थविशेपामिमुखमेव तर्द्धमन्ययच्यतिरेकधर्मान्वेषणमिति हृदय, तद्भावो मार्गणता, एमन्विष्यतेऽनेनेति गरेपण तत ऊर्ध्व सद्भतार्थविशेषाभिमुसमेव व्यनिरेकधर्मपरित्यागतोऽन्ययधर्माध्यासेनालोचनमिति गर्भ , तद्भावो गवेपणता, ततो मुहुर्मुडु. क्षयोपशमविशेषत' स्वधर्मागत सद्भूनार्थविद्यपचिन्तन चिन्ता, विमर्पण पिमर्प क्षयोपशमविशेषादेवाघ स्पष्टतरावबोधत सद्भूतार्थविशेषाभिमुखमेव व्यतिरेकधर्म परित्यागतोऽन्ययधर्मालोचा विमर्प, नित्यानित्यादिद्रव्यभावालोचनमित्यन्ये । 'से त ईहा ।

नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ता धारणा पर्यायाः अवग्रहा. दिकाल: 'से किं त' मित्यादि ॥(३३-१७३)। सूत्रसिद्धं यावदावर्जनता, वय॑ते अनेनेति वर्तन-क्षयोपशमकरणमेव ईहाभावनिवृत्य- भिमुखस्यापायभावप्रतिपत्त्यभिमुसस्य चार्थीवशेषावोधविगेपस्या-मर्यादया वर्जनमावर्तनं तन्हावः आवर्त्तनता, ततः प्रतिपत्या(प्रती- पमा-) वर्त्तनं प्रत्यावर्त्तनं, अर्थविशेप एव विवक्षितापायप्रत्यामन्नतरवोधविशेषाणां मुहुर्मुहुर्घनमित्यर्थः, तद्भावः प्रत्यावर्त्तनता, अप अयः अपायः विशेषतः सकलनेन निश्चयो निर्णयोऽनगम इत्यनान्तरं, सर्वथेहाभावानिवृत्तस्यावधारणावधारितमर्थमवगन्छनोऽ- पाय इति भावार्थः, ततस्तमेवावधारितमथ क्षयोपशमविशेपा स्थिरतया पुनः पुनः स्पष्टतरमैन बुध्यमानस्य युद्धिः, विशिष्टं ज्ञानं विज्ञानं क्षयोपगमविशेषादवधारितार्थविपयमेव तीव्रतरधारणाकरणमित्यर्थः, 'से तं अवायो' सोऽयमपायः । 'से किं त' मित्यादि ।।( ३४-२७६ )। निगदसिद्धं यानद्धारणेत्यादि, अपायानन्तरमवगतार्थमनिच्युत्या जघन्योत्कृष्टम- न्तर्मुहूर्त्तमात्रं कालं धारयतो धारणेनि भण्यते, ततस्तमेवार्थ उपयोगाच्युतं जघन्यनान्तर्मुह दुत्कृष्टतोऽसायकालान् परतः स्मरतो धरणं धारणोच्यते, स्थापनं स्थापना, ततोऽपायावधारितमर्थ पूर्वापगलोचितं हृदि स्थापगतः स्थापना, मूर्तघटस्थापना- वत्, वासनेत्यर्थः, अन्ये तु धारणास्थापनयोzत्ययेन स्वरूपमाचक्षते, प्रतिष्ठापनं प्रतिष्ठा अपायावधारितमेवार्थ हृदि प्रभेदेन प्रतिष्ठापयतः प्रतिष्ठा मण्यते, जले उपलप्रक्षेपप्रतिष्ठायत्, कोष्ठक इति अविनष्टसूत्रार्थवीजधारणात् कोष्ठकलद् धारणा कोष्ठक इति । इहात्मनो बानस्वभावत्वाज्ज्ञानावरणीयादिकमलपटलाच्छादितस्वभावत्याद गुरुवदनसमुत्थगन्दाधनेकविधकारणापाश्रमानक्ष- योपशमसामोदवरोधः, ज्ञेयस्य चानन्तधर्मात्मकत्वात् कालक्षयोपशमविशेषतोऽवग्रहहापायावबोधविशेषो भावनीयः. कथांच- प्रवियोधक- दृष्टान्त हारिभद्रीय देकाधिारणत्याइ, अन्यथा परिच्छेदप्रनिलक्षणमल्ललोस्वसिदसन्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग इत्यलं प्रसङ्गेना गमनिकामानमेतत् ॥ अम- प्रहादियालप्रमाण प्रतिपादयनाइ- 'ओग्गर' इत्यादि(३६३५ १७७)। अर्थावग्रह एकमामायिक , आन्तमानिकी ईहा, आन्तमाहूर्तिकोऽपाया, धारणा मायेप वास येय या काल स्मृतिवासनारूपा, सोयर्पायुपा मख्पेयमसर येयवायुपामसख्पेयम्। 'एव अट्ठारीमविपस्से- त्यादि, भयमुक्तन प्रारेण अष्टाविंशतिविधस्य, कथमष्टाविंशविध ?, चतुर्विधी व्यजनावग्रह पदवियोऽर्थावग्रह पइविधा ईहा पाविधा पाय पनिया धारणा, एवमष्टाविंशतिविधम्यामिनियोधिकवानस्थ मरन्धो यो व्यअनावग्रह तस्य प्ररूपण प्रतिपादन करिष्यामि, कथ , प्रतियोधकदृष्टान्तेन मल्लारशान्तन च, 'स कि तमित्यादि ॥३६-१७७)। प्रतियोधयतीति प्रतिरोधक स एव दृष्टान्तस्तेन, नया नाम कधिदनिर्दिष्टसरूप पुरुष कपिदन्यतममनिर्दिष्टसरूपमेर पुरुप सुप्त सन्त पतियो जत्ति प्रतियाधयेत्, कथं १ अमुकामुकेति, तर चोदरेत्यादि, इह ज्ञानापरणकर्मोदयत कथितमपि यतार्थमनवगच्छन् प्रश्नचोदनाच्यो दा, अविशिष्टक्षयोपशममारतो या अगृहीतशासगर्भार्थ पूर्णपरपिरोधचोदना गोदक , यथाऽवस्थित तार्थ प्रापयतीति प्रजा पक, श्रोतार्धापेक्ष्या विरुद्ध पुनरुक्तमान वा अर्थतोऽनिरुद्ध अपुनरुक्त प्रज्ञापयतीति प्रनापक , नर चोदका प्रसापक एवमुक्तवा निनि, भूतकालनिर्दशोऽनादिमानागम इति ख्यापनार्थ , किमेकममयप्रविष्टत्यादि सुगम यावत् एव वदन्त चोदक प्रज्ञापफ एर मुक्तवान् नी एकसमयपरिऐत्यादि प्रकटाय यापन न सहर यसमयप्रविष्टा पुद्गला ग्रहणमागउन्ति, नवरमय प्रतिषेध स्फुटश दशाननापतामधिकल्प वेदितव्य । शब्दमिशानननकत्वेनेत्यर्थ , अन्यथा सम्बन्धमात्रमधिकृत्य प्रथमसमयादारभ्य ग्रहणमा- - ।। ६७॥ -

नन्दी-
हारिभद्रीय
मल्लक-
दृधान्तः
॥६८॥
गच्छन्त्येव, 'असंखेज्ज' इत्यादि, प्रतिसमयप्रवेशेनादित आरभ्य असंख्येयसमयैः प्रविष्टैरसंख्येयसमयप्रविष्टाः, न पुनर्विंशत्या-
होभिः पथिकगृहप्रवेशवदपान्तरालागमनसमयापेक्षयासंख्येयसमयप्रविष्टा इति, पुद्गलाः-शब्दद्रव्यविशेषा ग्रहणमागच्छन्ति, अर्था-
वग्रहज्ञानहेतवो भवन्तीति भावः, इह च चरमसमयप्रविष्टा एव ग्रहणमागच्छन्ति, तदन्ये त्विन्द्रियक्षयोपशमकारिण इत्योघतो
ग्रहणमुक्तमिति, असंख्येयमानं चात्र जघन्यमावलिकारांख्येयभागसमयतुल्यं, उत्कृष्टं तु संख्येयावलिकासमयतुल्यं, तच्च प्राणापा-
नपृथक्त्वकालसमयमिति, उक्तंच-"वंजणवग्गहकालो आवलियाऽसंखभागमेत्तो उ । थोवो उक्कोसो पुण आणापाणूपुहुत्तंति ॥१॥"
'से तं' इत्यादि निगमनम् ।। सेयं प्रतिबोधकदृष्टान्तेन व्यञ्जनावग्रहप्ररूपणेति वाक्यशेपः ॥
'से किं तमित्यादि, अथ कोऽयं मल्लकदृष्टान्तो?, २ नाम तद्यथा नाम कश्चित् पुरुप आपाकशिरसः, आपाकः प्रतीतः तच्छिर-
सश्च मल्लकं शराबू गृहीत्वा, इदं रूक्षं भवति इत्यतोऽस्य ग्रहणमिति, तव मल्लके एकं उदकविन्दुं प्रक्षिपेत् स नष्टः, तत्रैव तद्भावपरि-
णतिमापन्न इत्यर्थः, शेपं सुगमं यावत् जपणं तं मल्लकंरावेहित्ति आर्द्रतां नेष्यति, शेपं सुगम यावत् एवमेवेत्यादि, अतिवहुत्वात्
प्रतिसमयमनन्तैः पुद्गलैः-शब्दपुद्गलैः यदा तद् व्यंजनं पूरितं भवति तदा हुमिति करोति, तमर्थ गृह्णातीत्युक्तं भवति, अत्र व्यंजनशब्देन
त्रयमभिगृह्यते-द्रव्यमिन्द्रियं सम्बन्धो वा, यदा द्रव्यं व्यंजनमधिक्रियते तदा पूरितमिति प्रभूतीकृतं, स्वप्रमाणमानीतं, स्वविषय-
व्यक्तौ समर्थीकृतमित्यर्थः, यदा व्यंजनमिन्द्रियं तदा पूरितमित्याभृत, भृतं व्याप्तमित्यर्थः, यदा तु द्वयोरपि सम्बन्धोऽधिक्रियते तदा
पूरितमित्यंगांगीभावमानीतमनुपक्तमित्यर्थः, एवं यदा पूरितं भवति तदानीं तमर्थ गृह्णाति, किंविशिष्टं -भामजात्यादिकल्पना-
रहितं, तथा चाह-णो चेव णं जाणइ के वेस सहादित्ति, न पुनरेवं जानाति क एप शब्दादिरर्थ इति, एकसामयिकत्वादी-
॥ ६८॥

नन्दी
हारिभद्रीय
मल्लक-
दृष्टान्ता
वप्रहस्य, मार्थावग्रहात् पूर्व सो म्यजनावग्रह इति, ततो ईह पविसतीत्यादि सुगम यावत् सखेज्ज वा असग्वेज्ज वा
कालंति । अत्राह-सुप्तमगीकृत्य युज्यते अय न्याय , जाग्रतस्तु शन्दश्रवणसमनन्तरमेव अवग्रहहाव्यतिरेकेणैवापायज्ञानमुत्परते, तथो
पलम्मात् । न चैतदनार्प, यत आह सूत्रकार -'से जहाणामए' इत्यादि, अथवा यदुक्त न पुनरेव जानाति क एप शब्दादि, किं
तर्हि , नामनात्यादिकल्पनारहित गृहातीत्येतदयुक्त, यत एवमागम 'से' इत्यादि, अथवा मुप्तप्रतियोधकमछकदृष्टान्ताम्या
व्यजनार्थावग्रहयो सामान्येन स्वरूपमभिधाय अधुना मल्लकदृष्टान्तेनैव प्रतिपादयन्नाह 'से जहा' इत्यादि, तद्यथा नाम कश्चित् ।
पुरुप अव्यक्त गन्द गृणुयाद, अव्यक्तमित्यनिर्देश्यस्वरूप नामादिकल्पनारहितमित्यनेनार्थावग्रहमाह, तस्य च भोमेन्द्रियसम्ब
न्धिनो व्यजनावग्रहपूर्वकत्वात् व्यजनावग्रह च, आहे न बनय क्रम उपलभ्यते, किंत्वक्षेपेण शन्दापायज्ञानमेव वेद्यते, सूत्रेऽव्यक्त
मिति शब्दविशेषण कृतमतोऽव्यक्त सन्दिग्ध पुरुषादिशब्दभेदेन शब्द शृणुयादिति न्याय्य, तथा चोत्तरसूत्रमप्येतदेवाह- 'तेण
सद्देत्ति उग्गरिते' तेन श्रोता शब्द इत्यवगृहीत ‘णो चेव ण जाणति के वेस सहादि' न पुनरेव जानाति-क एप पुस्पादि-
समुत्थानामन्यतम शन्द इति, आदिशन्दाद्सादिष्वप्ययमेर न्याय इति ज्ञापयति, 'ततो ईह पविसती' त्यायपि सपद्धमिति,
नवदेवम् , उत्पलपरशतव्यतिमेददृष्टान्तेन कालभेदस्य दुर्लक्षत्वाद् अक्षेपण शब्दापायज्ञानानुपपत्तेः, यच्च तेन शब्द इत्यवगृहीत-
मित्युक्तम् अन शन्द इति भणति वक्ता सूतकार, इतिकरणनिर्देशात् । शब्दमान वा शपविशेषविमुख, न तु शन्दयुध्ध्या, तस्यैवा
पायप्रसगाइ, अपग्रहादिश्रुतव्यतिरेकेण च मतिज्ञानानुत्पत्ते , तथा चाह-'णो चेव ण' मित्यादि, न पुनरेव जानाति क एप
शन्दादिर , सामान्यमानप्रतिमासनाद् , आह च भाष्यकारा "अच्चत्तमणिदेस सरूरणामादिकप्पणारहित । जदि एव ज तेण
॥ ३९ ॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
अचग्रहादिः
क्रमः
मत्तेविषयः
॥७०॥
,
गहियं सद्देत्ति तं कह णु॥१॥ सद्देत्ति भणति वत्ता तम्मत्तं वाण सदमुत्ती(बुद्धी)ए । जदि होज्ज सद्दबुद्धी तोऽवाओ चैव सो होजा
॥२॥ जति सद्दबुद्धिमत्तयमवग्गहे तन्विसेसणमवाओ । णणु सदो णासहो ण य रूवादी विसेसोऽयं ॥३॥ थोवम्मि य णावायो
तम्भेयाविक्खणं अवाओत्ति । तब्भेयाविक्खाए णणु थोवमिणपि णावाओ॥४॥” इत्यादि, अन्ये त्वाचार्या इदं सूत्रं विशेपसा-
मान्यार्थावग्रहविपयं व्याचक्षते, अव्यक्तं-अनिर्धारितविशेषस्वरूपं अशब्दव्यवच्छेदेन शब्दं शृणुयात् , तेन शब्द इति शब्दमात्र-
मवगृहीतं, न पुनरेवं जानाति क एप शब्दः,१, शांखशामदीनामन्यतमः, आदिशब्दाऎसादिपरिग्रहः, तत्रापीयमेव वातति, युक्ति-
युक्ता चेयं व्याख्येति, तत ईहां प्रविशति-सदर्थपर्यालोचनां करोति, इह च दुरववोधत्वाद्वस्तुन अपटुत्वाच्च मतिज्ञानावरण-
क्षयोपशमस्यासंजातापाय एवेहोपयोगाच्युतः पुनरम्यन्यमन्तर्मुहूर्तमीहते, एवमीहोपयोगाविच्छेदत एव प्रभूतानप्यन्तर्मुहूर्तानीहत
इति सम्भवः, ततो जानातीत्यादि, वस्तुतः गतार्थ यावत् स्पर्शनेन्द्रियवक्तव्यता, उक्तं च भाष्यकारण-"सेसेसुवि रूवादिसु विसए-
सुचि होइ रूवलक्खाई। पायं पच्चासन्नत्तणेणमीहादिवत्थूणि ॥ १॥ थाणुपुरिसादिकुठ्ठप्पलादिसंभिन्नकरिल्लमंसादी । सप्पो-
प्पलणालादियसमाणरूवादिविसयाई ॥२॥ एवं चिय सुमिणादिसु मणसो सदादिएसु विसएसु । होतिदियवावाराभावेऽवि
अवग्गहादीया ॥३॥” इत्यादि, 'से जहा णामए' इत्यादि, इह प्रतियोधप्रथमसमयेऽव्यक्तम्-अनिर्धारितस्वरूपं स्वप्नं प्रतिस-
चेदयेत् । तस्य तदार्थावग्रहः, तूत ऊर्ध्वमीहादय इति, अन्ये तु मनसोऽप्यर्थावग्रहात् पूर्व व्यंजनावग्रहं मनोद्रव्यव्यंजनग्रहणलक्षणं
व्याचक्षते, तत् पुनरयुक्तं, अनार्पत्वाद् , व्यंजनावग्रहस्य श्रोत्रादिभेदेन चतुर्विधत्वात्, शेपं प्रकटार्थ यावत् सेतं मल्लगदिढतेणं ।
इह च सुखप्रतिपत्त्यर्थं स्वप्नमधिकृत्य नोइन्द्रियार्थावग्रहादयः प्रतिपादिताः, अन्यथाऽन्यत्रापीन्द्रियव्यापाराभावे सति मनसा
॥७०॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृची
अवप्रहा-
दयो भेदा
1
पालोचयतो अवगन्तच्या इति ॥ अनाह किमुक्तलक्षणमवग्रहादिक्रम विहाय क्वचिदपि मतिज्ञान नोत्पद्यते येनैव क्रम इति, अत्री-
च्यते, नोत्पद्यते, तथाहि नानवगृहीतमीयते, न चानीहितमवगम्यते, न चानवगत धार्यते इत्यल प्रसगेन ।। सर्वमेवेद द्रव्या
दिमिनिरूपयन्नाह-
'त समासतो०' इत्यादि।।(३७ १८४)॥ द्रव्यत आभिनियोधिज्ञानी आदेशेन, आदेश प्रकार , स च सामान्यतो विशेष-
तर, तर द्रव्यजातिसामान्यादेगेन, द्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि जानाति, विशेषतोऽपि यथा धर्मास्तिकायो धर्मास्तिकायस्य देश
इत्यादि, न पश्यति सर्वात्मना धर्मास्तिकायादीन् , शब्दादीस्तु योग्यदेशावस्थितान् पश्यत्यपि, श्रुतादेशतो वा जानाति, एव
क्षेत्रादिप्वीप भावनीय, नवर तान्न पश्यत्येव, तथा चोक्त भाष्यकारेण "आदेसोत्ति पगारो ओहादेसेण सम्वदन्वाइ । धम्मत्थि
काइयाइ जाणइ न उ सब्वभावेण ॥ १॥ पत्त लोगालोग काल सव्वद्धमहव तिविधोऽपि । पचोदइयादीए भावे ज नेयमेवतिय
॥२॥ आदेसोति व सुत्त सुतोवलद्धेसु तस्स मतिणाण । पसरइ तब्भावणभाविणोवि सुचाणुसारेण ॥३॥" साम्प्रत सग्रहगाथा
उच्यते, तन-
उग्गह० गाहा ॥ (*७५ १८४) ॥ अवग्रह प्राग्निरूपितशब्दार्थ , तथा ईहापायश्च, चशब्द' पृथगवग्रहादिस्वरूप
स्वातन्यप्रदर्शनार्थ , अपग्रहादीनामीहादय पर्याया न भवन्तीत्युक्त भवति, समुचयार्थो का, यदा समुच्चयार्थस्तदा व्यवहितो
द्रष्टव्य , धारणा च, एवकार क्रमपरिदर्शनार्थ., एवमर्नेनैव क्रमेण भवन्ति चत्वार्याभिनियोधिकज्ञानस्य भियन्त इति भेदा विकल्पा:
॥७१॥

नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ती अवग्रहा- दयो भेदाः || ७२॥ अंशा इत्यनान्तरं त एव वस्तूनि भेदवस्तूनि, कथं १, यतो नानवगृहीतमीयते, न चानीहितमवगम्यते, न चानवगतं धार्यत इनि, अथवा काका नीयते, एवं भवंति चत्वार्याभिनिबोधिकज्ञानस्य भेदवस्तूनि ?, समासेन संक्षेपेण, विशिष्टावग्रहादिस्वरूपापेक्षया, न तु विस्तरत इति, विस्तरतोऽष्टाविंशतिभेदभिन्नत्वात्तस्यति गाथार्थः ॥ इदानीमनन्तरोपन्यस्तानामवग्रहादीनां स्वरूपं प्रतिपिपादयिपयाऽऽह- अत्थाणं० गाहा ॥ (*७६-१८४ ) ॥ तत्रार्यन्त इत्यर्थाः, अर्यन्ते गम्यन्ते परिच्छिद्यन्त इतियावत् , ते च रूपादयः, तेपामर्थानां प्रथमदर्शनानन्तरं च ग्रहण अवग्रहं, त्रुवत इति योगः, आह-वस्तुनः सामान्यविशेषात्मकतया विशिष्टत्वात् किमिति प्रथमं दर्शनं ततो ज्ञानमिति, उच्यते, तस्य प्रवलावरणत्वात, दर्शनस्य चाल्पावरणत्वादिति, 'तथे' त्यानन्तर्ये, विचारणं पर्या- लोचनं, अर्थानामिति वर्तते, ईहनमीहा तां, ब्रुवत इति सम्बन्धः, विनिधोऽवसायो व्यवसायः-निर्णयस्तं व्यवसायं च, अर्थानामिति वर्तते, अपायं त्रुवत इति संसर्गो, धृतिर्धरणं, अर्थानामिति वर्तते, परिच्छिन्नस्य वस्तुनः अविच्युतिस्मृतिवासनारूपं, तद्धरणं पुन- धारणां, अवत इत्यनेन शास्त्रपारतन्त्र्यमाह, इत्थं तीर्थकरगणधरा त्रुगते, अन्ये त्येवं पठन्ति 'अधाणं उग्गहणाम्म उग्गहो' इत्यादि, अत्राप्यर्थानामवग्रहणे सत्यवग्रहो नाम मतिविशेष इत्येवं त्रुबते, एवमीहादिष्पपि योज्यं, भावार्थस्तु पूर्ववदिति गाथार्थः इदानीमभिहितस्वरूपाणामवग्रहादीनां कालप्रमाणमभिधित्सुराह- उग्गहो० गाहा ॥९७७-१८४)॥ इहाभिहितलक्षणोऽर्थावग्रहो यो जघन्यो नैवयिकः स खल्वेकं समयं, भवतीति सम्बन्धः, ॥७२॥ म

अवग्रहा-
दीना
कालमान
हारिभद्रीय
.
॥७३ ॥
तत्र फाल परमनिकृष्ट समयोऽभिधीयते, स च प्रयचनप्रतिपादितोत्पलपनशतव्यतिभेदोदाहरणानीर्णपशाटिकापाटनदृष्टान्ता
चावमेय इति, तथा साव्यवहारिकार्थावग्रहव्यञ्जनावग्रहो तु पृथरु पृथगन्तमुहर्तकाल भवत इति ज्ञातव्यो, ईहा चापायचेहापायौ,
प्राकृतरीत्या बहुवचन, उक्त च "पहुवयणेण दुवयण छद्विविमत्तीइ भण्णइ चउत्थी । जह हत्था तह पाया नमोऽधु देवाहिदेवाण
॥ १ ॥" तावीहापायो मुहाद्ध ज्ञातव्यौ भवत , तर मुहूर्तश देन घटिकाद्वयपरिमाण कालोऽभिधीयते, तस्यार्द्ध मुहूर्ताद्ध, तु-
शब्दो विशेषणार्थ , किं विशिष्टि ?, व्यवहारापेक्षयतन्मुहूर्तामुक्त, तत्चतस्त्यन्तर्मुहूर्त्तमयसेयमिति, अन्ये त्वेव पठन्ति-
"मुहुत्तमत तु" मुहर्नान्तस्तु, दे पदे, अयमर्थ -अन्तमध्यकरणे, तुशब्द एवकारार्थ , से चावधारणे, एतदुक्त भवति इहापायौ
मुहूर्तान्त., भिन्न मुहूत्त ज्ञातव्यौ भवत , अन्तर्मुहूर्तमेवेत्यर्थ , कलन काल त काल, विद्यते सरयायन्ते इयन्तः पक्षमासर्वयन-
सवत्सरादय इत्येवभूता सरया यस्यासारसख्यय , पल्योपमादिलक्षण इत्यर्थ , तू कालमसख्य, तथा सख्यायत इति सख्य
इयन्त पक्षमामवंयनादय इत्येव, सग्यय प्रमित इत्यर्थ , त सग्य, चशब्दादन्तर्मुहूत्तं च, धारणाभिहितलक्षणा मरति ज्ञातव्या,
अयमन भावार्थ -अपायोत्तरकालमपिच्युतिरूपाऽन्तर्मुहून मयत्येव, स्मृतिरूपाऽपि, वासनारूपा तु तदावरणक्षयोपशमारया स्मृति-
धारणाया वीजभूता सरव्येयवर्षायुपां सचाना सरयेयकाल अससयेयवायुपां पल्यापमादिजीविना चासख्येयमिति गाथार्थ ॥
इत्यमरग्रहादीनां स्वरूपमभिधायेदानी श्रोद्रियादीना प्राप्ताप्राप्तविपयता प्रतिपिपादयिपुराह-
पुट सुणेइ०गाहा ॥ (*७८-१८४ ) ।। तत्र स्पृष्टमित्यालिङ्गित, तनौ रेणुवत् , शृणोति गृह्णाति, किंी, शब्द शब्दद्रव्यमघात,
कुन १, तस्य सूक्ष्मत्वाद्भानुकत्वात् प्रचुरद्रव्याकुर खान्छोनेन्द्रियस्यान्येन्द्रियग्रहणात् प्राय पटुतरत्वात् १, रूप्यत इति रूप तद्रूप
-
-
॥ ७३॥

प्राप्याप्रा-
प्यकारिता
नन्दी-
हारभद्रीय
वृत्तौ
॥७४॥
पुनः पश्यति--गृह्णाति, अस्पृष्टम्-अनालिगितमसंबद्धमित्यर्थः, पुनःशब्दो विशेषणार्थः, तुशब्दस्त्वेवकारार्थः, ततश्चायमर्थः-अस्पृष्टमेव
पश्यति, पुनःशब्दादस्पृष्टमपि योग्यदेशावस्थितं, नायोग्यदेशावस्थितमधोलोकादि, कुतः?, अप्राप्तकारित्वात् परिमितदेशस्थविषय-
ग्राहित्वाचक्षुप इति २, घायत इति गन्धस्तं ३, रस्यत इति रसस्तं च, स्पृश्यत इति स्पर्शस्तं, चशब्दौ पूरणसमुच्चयार्थी, 'बद्ध-
स्पृष्टमिति' बद्धम्-आश्लिष्टं तोयवदात्मप्रदेशैरात्मीकृतमित्यर्थः, स्पृष्टं पूर्ववत् , प्राकृतशैल्या चेत्थमुपन्यासो 'पद्धपुटुं' ति, अर्थतस्तु
स्पृष्टं च बद्धं च स्पृष्टवद्धमिति विज्ञयं, आलिंगितानन्तरमात्मप्रदेशैरागृहीतमित्यर्थः, गन्धादिः, स्तोकद्रव्यत्वादभावुकत्वाद्
घाणादीनां चापटुत्वाद्विनिश्चिनोतीत्येव व्यागृणीयादिति गाथार्थः ।। इह स्पृष्टं शृणोति शब्दमित्युक्तं, तत्र किं शब्दप्रयोगोत्सृ-
शान्येव केवलानि शब्दद्रव्याणि गृह्णात्युतान्यानि तगावितानि आहोस्वित् मिश्राणीति चोदकाभिप्रायमाशंक्य न तावत् केवलानि,
तेषां वासकत्वात्तयोग्यद्रव्याकुलत्वाच्च लोकस्य, किन्तु मिश्राणि तद्वासितानि वा गृह्णातीति, अमुमर्थमभिधित्सुराह-
भासागाहा ।।(*७९-१८४)। भाष्यत इति भापा, वक्त्रा शब्दतयोत्सृज्यमाना द्रव्यसंहतिरित्यर्थः, तस्याः समश्रेणयो भाषा-
समश्रेणयः, समग्रहणं विश्रेणीव्यवच्छेदार्थ, इह श्रेणयः क्षेत्रप्रदेशश्रेणयोऽभिधीयन्ते, ताश्च सर्वस्यैव भापमाणस्य पसु दिक्षु
विद्यन्ते, यासूत्सृष्टा सति भापाऽऽद्यसमय एव लोकान्तमनुधावतीति, ता इतो- भापासमश्रेणीतः, इतो गतः प्राप्तः स्थित इत्यन-
र्थान्तरं, एतदुक्तं भवति- भापासमश्रेणिव्यवस्थित इति, शब्द्यतेऽनेनेति शब्दः भापात्वेन परिणतः पुद्गलराशिः तं शब्द, यं पुरुषा-
श्वादिसम्बन्धिनं शृणोति-गृह्णाति उपलभत इति पर्यायाः, यत्तदोनित्यसम्बन्धात्तं मिश्रं शृणोति, एतदुक्तं भवति- उत्सृष्टद्रव्य
भावितापान्तरालस्थशब्दद्रव्यामिश्रमिति, विश्रेणिं पुनरित इति वर्तते, ततश्चायमर्थो भवति- विश्रेणिव्यवस्थितः पुनः श्रोता शब्दं
॥ ७४॥

हारिभद्रीय)
मापाश्रुति
मतिपर्या-
यात्र
-
शृणोति नियमेन परापाते गति, यानि शब्दद्रव्याण्युत्सृष्टद्रव्याभिघाते वासितानि तान्येव, न पुनरुत्सृष्टानीति मावार्थ , कुत १,
तषां अनुश्रेणिगमनात् प्रतिपातामायाच्च, अथवा विश्रणिस्थित एव विश्रेणिरभिधीयते, पदेऽपि पदावयवप्रयोगदर्शनागीमसेन
सेन सत्यमामा भामेति यथेति गाथार्थ ॥ माम्प्रत पिनेयगणमुराप्रतिपत्तये मतिज्ञानपयायशब्दानभिधित्सुराह---
ईहागाहा ।।(१८० १८४॥ ईहनमीहा, सदर्थपर्यालोचनचेष्टेत्यर्थ , अपोहनमपोहो, निश्चय इत्यर्थ , विमर्षण विमर्प , ईहा
पायमध्यवर्ती प्रत्यय , तथाऽन्ययधर्मान्वेपणा मार्गणा, च समुच्चयार्थ , व्यतिरेकधर्मालोचना गरेपणा, तथा सज्ञान सज्ञा-
व्यसनावग्रहोचरकालभायो मतिविशेप इत्यर्थ , स्मरण स्मृति , पूर्वानुभूतालिम्बनप्रत्यय , मनन मति कथचिदर्थपरिच्छित्ता-
पपि मूक्ष्मधर्मालोचनरूपा बुद्धिरित्यर्थ , तथा प्रसान प्रना विशिष्टक्षयोपशमजन्या प्रभूतवस्तुगतयथाऽवस्थितधर्मालोचनरूपा
समिदिति भावना सर्पमिदमाभियोधिक मतिज्ञानमित्यर्थ, एर फिीचन्नेदानेद प्रदर्शिता, तत्चतस्तु मतियाचका सर्व एते
पर्यायसन्दा इति गाथार्थ । 'सत'मित्यादि, तदेवदाभिनिरोधिस्नानमिति ॥ साम्प्रत प्रागुपन्यस्तसकलचरणकरणक्रियाधारश्रुत
ज्ञानस्वरूपजिज्ञासयाह-
'से कि तमित्यादि ।९३८ १८०)। अथ किं तत् श्रुतज्ञान १, श्रुतज्ञानमुपधिभेदाच्चतुर्दशविध प्रज्ञम, तद्यथा अक्षरश्रुत १
अनवरत २ सशिश्रुत ३ असशिश्रुत ४ सम्यक्श्रुत ५ मिथ्याश्रुत द सादि७ अनादि ८ सपर्यवसित ९ अपयवसित १० गमिक
११ अगमिक १२ अगमविष्ट १३ अनगप्रविष्ट १८, एतेषा च भेदानां सरूप यथावसर वक्ष्याम । अक्षरश्रुतानक्षरश्रुतभेदद्वयान्त
॥७॥

संज्ञायते
वा
अनयेति
संज्ञा
,
तनिवन्धनमक्षरं
संज्ञाक्षरं
,
इदं
च
अक्षरस्य
अकारादेः
संस्थानस्याकृतिः
संस्थानाकारो
,
यतस्तनिबन्ध-
नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
|| ७६॥
श्रुतभेदाः
अक्षरश्रुतं
र्भावेऽपि शेपभेदानामुपन्यासोऽज्ञातज्ञापनार्थः, न च भेदद्वयादेवाव्युत्पन्नमतीनां शेपभेदावगम इति प्रतीतमेतद् , अलं विस्तरेण ॥
साम्प्रतमुपन्यस्तश्रुतभेदानां स्वरूपमनवगच्छन्नाय भेदमधिकृत्य प्रश्नसूत्रमाह-
'से किं त' मित्यादि ।।(३९-१८७)॥ अथ किं तदक्षरश्रुतं, 'क्षर संचलने' न क्षरतीत्यक्षरं, तच्च ज्ञानं चेतनेत्यर्थः, जीवस्वा
भाव्यादनुपयोगेऽपि तत्त्वता न प्रच्यवत इत्यर्थः, इत्थंभूतभावाक्षरकार्यकारणत्वादकाराद्यप्यक्षरमुच्यते, तत्राक्षरात्मकं श्रुतमक्षरश्रुतं-
द्रव्याक्षराण्यधिकृत्य, अथवाऽक्षरं च तत् श्रुतं चाक्षरश्रुतं, भावाक्षरमधिकृत्य, इदमक्षरश्रुतं त्रिविधं प्रज्ञप्तं, अक्षरस्यैव त्रिभेदत्वात्,
त्रिभेदतामेव दर्शयन्नाह- संज्ञाक्षरं १ व्यंजनाक्षरं २ लब्ध्यक्षरं ३, 'से किंत'मित्यादि अथ किं तत् संज्ञाक्षरं ?, संज्ञानं संज्ञा,
नैवैतेष्वकारादिसंज्ञा प्रवर्त्तते इति, एतच्च वाड्म्यादिलिपीविधानादनेकविधं, 'सेतं सन्नक्खरं' तदेतत् संज्ञाक्षरं ॥
'से किं त' मित्यादि, अथ किं तद् व्यञ्जनाक्षरं ?, व्यज्यतेऽनेनार्थः प्रदीपेनेव घट इति व्यञ्जनं तच्च तदक्षरं च व्यञ्जना-
क्षरं, तच्चेह सर्वमेव भाष्यमाणमकारादि हकारान्तं, अर्थाभिव्यञ्जकत्वाच्छन्दस्य, तथा चाह सूत्रकारः-अक्षरस्याकारादेः व्यञ्जना-
भिलापः शब्दोच्चारणं, 'से त' मित्यादि, तदेतद्वन्यञ्जनाक्षरम् ।।
'से किं त' मित्यादि, अथ किं तल्लब्ध्यक्षर?, लब्धिः-क्षयोपशमः उपयोग इत्यर्थः, 'अक्खरलद्धीयस्स' इत्यादि, इहाक्षरे
लब्धिर्यस्य सोऽक्षरलाब्धिकस्तस्य, इन्द्रियमनउभयविज्ञानसमुत्थघटावक्षरलब्धिसमन्वितस्येत्यर्थः, अनेन विकलेन्द्रियादिव्यवच्छेद-
॥ ७६ ॥

लन्ध्यवरं
अनधरभुतं
नन्दी माद, नायवरं समुत्पयने, कृतषिछन्दादेनिमित्नात् सन्जानतदापरणकर्मधयोपशमस्य सम्यक्षर समुत्पद्यते-अक्षरोपलम्म'
हाग्भिवीग
PHILE मनायन, "क्त भवति-शब्दादिग्रहणममनन्तरमिन्द्रियमनोनिमित्त श्रुतन धानुसारि शाङ्ग इत्यायक्षरानुपक्त विज्ञानमुत्परते,
नानकप्रकार, तपथा श्रोनिपलम्यधरमित्यादि, इह श्रोत्रेन्द्रियेण शन्दश्रवणे मवि शासोऽयमित्याचक्षरद्वयलाभ. श्रोत्रन्द्रिय
निमित्तवान्छामेन्द्रियलम्यक्षरामिति, एर शेपेप्यपि मापनीय, 'सेत' मित्यादि, वदेतलाध्यक्षर, 'से त' मित्यादि, तदेतदधरा-
रमफ अधरं प तदिति वा थुतं गाक्षरयुत, तत्र सहाव्यञ्जनाक्षरे द्रव्यश्रुत, लम्ध्यक्षर पुनमापश्रुत, लन्धेर्विज्ञानरूपत्वात् ।।
'मे कि त 'मित्यादि, अथ किं तदनभरभुतम् १, २ अनक्षर शब्द कारण कार्यमनधरत अनेकविधम्-अनेकप्रकार
प्रशनम्, तपथा-
ऊससियः गाहा ।। (*८१ १८७)| उपमनमुच्यसित, मार निष्ठाप्रत्यय तथा नि वगन नि श्वसितं, निष्ठीवन
निप्त, कामनं यासित, चसन्द ममुच्चयार्थ , पण धुत, चशब्द समुच्चयार्थ एप, अस्य व्यवहित सम्पन्ध , कथा, सटित
पानधर श्रुतमिति वक्ष्याम ,नि गहन नि सस्ति, अनुस्वारपदनुस्वार, अक्षरमपि यदनुस्वारबदुच्चार्यते, 'अनक्षर'मित्येतदुच्थ्य
मितायनक्षरशुतमिति, मेण्टनं सटित तत् सेंटित चानधरश्रुतमिति, इद चोरायसितादि द्रव्यवतमान भनिमानावाद । अथया
भूतपिशानापयुक्तस्य जन्ती म एष व्यापार श्रुत, तस्य तद्भावेन परिणतत्वात् , आह-यपेष किमित्युपयुक्तस्य चेष्टापि श्रुत
नापते, यासिताधेमोन्यते इति, अत्रोच्यते, रूल्या, अथवा श्रूयत इति श्रुत, अन्यर्थमनामधिकत्योन्यसितापेर श्रुवमुच्यते-
नोटा, नदमारादिवि, गनुस्वारादयस्वगमक पादेव श्रुतमिति, ‘से त' मित्यादि, नदेदनक्षरश्रुतम् ।
॥७॥

- संनिश्रुतं नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ता ॥७८॥ 'से किं तमित्यादि, ॥ (४०-१८९) ॥ अथ किं तत् संज्ञिश्रुतं', संज्ञानं संज्ञा, संज्ञाऽस्यास्तीति संज्ञी तस्य श्रुतं २ त्रिविधं प्रज्ञप्त, संज्ञिन एव त्रिभेदत्वात् , त्रिभेदतामेव दर्शयन्नाह-तद्यथा-कालिक्युपदेशेन हेतूपदेशेन दृष्टिवादोपदेशेन. 'से किं तमित्यादि, अथ कोऽयं कालिक्युपदेशेन, इहादिपदलोपादीर्घकालिकी कालिक्युच्यते, संज्ञेति प्रकरणाद्गम्यते, उपदेशनमुपदेशः, कथनमित्यर्थः, दीर्घकालिक्याः सम्बन्धी दीर्घकालिक्या वा मतेनोपदेशो दीर्घकालिक्युपदेशस्तेन यस्य प्राणिनः अस्ति-विद्यते ईहा-शब्दाद्यवग्रह- णोत्तरकालमन्वयव्यतिरेकधर्मालोचनचेष्टेत्यर्थः, तथा अपोहो-व्यतिरेकूधर्मपरित्यागेनान्वयधर्माध्यासेनावधारणात्मकः प्रत्यय इति भावना,यथा शब्द इति,तथा मार्गणा विशेषधर्मान्वेषणारूपा संविदित्यर्थः,यथा शब्दः सन् किं शाहः किं वा शार्ङ्ग इति,तथा गवेषणा व्यतिरेकधर्मस्वरूपालोचना,यथा खरादय एवंभूता इति,तथा चिन्ता अन्ययधर्मपरिज्ञानाभिमुखा चेष्टा, यथा मधुरत्वादयस्त्वेवंभूता इति,तथा विमर्षः त्याज्यधर्मपरित्यागेनोपादेयधर्मग्रहणाभिमुख्यं यथा न शाङ्गः,प्रायोऽयं मधुरत्वादियोगाच्छाह्न इति, सेणं सन्नीति लब्भति'त्ति स प्राणी णमिति वाक्यालकारे संज्ञीति लभ्यते, मनःपर्याप्त्या पर्याप्तोऽवग्रहादिमतिज्ञानसम्पत्समन्वित इत्यर्थः, अथवा यस्यास्ति ईहा-किमेतदिति चेष्टा इदमित्यवगमाऽपोहः अवगतार्थाभिलापे तत्प्रार्थना मार्गणा तदप्राप्तौ च निपुणोपाय तोऽन्वेषणं गवेपणा प्रयुक्तप्रतिहतोपायस्योपायान्तरचिन्तनं चिन्ता तद्विपय एवोपायालोचनात्मकः प्रत्ययो विमर्पः स संज्ञीति- लभ्यते,अयं च गर्भव्युत्क्रान्तिकः पुरुपादिरौपपातिकश्च देवादिरेव मनःपर्याप्तिप्रयुक्तो विज्ञेयः, यथोक्तविशेषणकलापसमन्वितत्वात् , न पुनरन्यस्तद्विशेषणविकल इति, आह च-'जस्से' त्यादि,यस्य नास्ति ईहाऽपोहो मार्गणा गवेषणा चिन्ता विमर्पः सोऽसंज्ञीति लभ्यते, अयं च सम्मूच्छिमपंचेन्द्रियविकलेन्द्रियादिज्ञेयः, अल्पमनोलब्धित्वादभावाच्च, 'सेत'मित्यादि,सोऽयं कालिक्युपदेशेन । ॥७८॥ .

सशिश्रुत
-
नन्दी-
हारिभद्रीय
सूची
॥७९॥
'से कि तमित्यादि, अथ कोऽय हेतूपदेशेन?, हेतु कारण स एव उपदेश हैतोरपदेश' हेतूपदेशस्तेन, कारणोपदेशेनेत्यर्थ ,
यस्य प्राणिनोऽस्ति विद्यतेऽभिसन्धारणम् अव्यक्तेन विज्ञानेनालोचन तत्पूर्विका तत्कारणिका करणशक्ति क्रियाशक्ति
करण क्रिया शक्ति - सामर्थ्य, अव्यक्ताविज्ञानालोचननिवन्धनचेष्टासाममिति भावना, से प्राणी णमिति वाक्यालकारे सज्ञीति
लभ्यते, अय च द्वीन्द्रियादि सम्मूर्छिमपचेन्द्रियावसानो विज्ञेय , तथाहि कम्यादयाऽपीष्टेप्पाहारादिषु प्रवर्चन्ते अनिष्टम्यत्र
निवर्तन्ते स्वदेहपरिपालनार्थ, प्रायो वर्चमान एव, न चासचिन्त्येष्टानिएविपय प्रवृत्तिनिवृत्तिसम्भव इति सज्ञी, उक्तलक्षणविकल-
स्त्वसज्ञी, तथा चाह 'यस्ये'त्यादि,यस्य नास्ति अभिसन्धारणपूर्षिका करणशक्ति सोऽसज्ञीति लभ्यते, अय चैकेन्द्रियपृथिव्यादिरख
सेयो, मनोलन्धिरहितत्वाद, आह यदि स्वल्पसज्ञायोगाद्विकलेन्द्रियादय सज्ञिन इप्यन्ते पृथिव्यादय किं नेप्यन्ते ? यतस्तेपामपि
दशविधा मज्ञा विद्यन्त एव,तथा चोक्त परमगुरुमि “कति ण भते' एगिदियाण सन्नाओ पन्नत्ताओ?,गोयमा! दस तजहा आहार-
सना मयसन्ना मेहुण० परिग्गहसन्ना कोह०माण माया लोभ०ओहसन्ना लोगसना य"त्ति उपयोगमानमोघसज्ञा लोकसज्ञा स्वच्छ
न्दविकल्पिता विश्गमा लौकिकराचरिता, तद्यथा अनपत्यस्य न सन्ति लोका इत्यादि, अन्ये तु व्याचक्षते- ओघसज्ञा दर्शनोप
योगो लोकसज्ञा ज्ञानोपयोग इति, अनोच्यते, इहौघसज्ञा स्तोकत्वाद् जाहारादिसज्ञाधानिष्टत्वान्नाधिक्रियते, यथा न कार्षापण-
मात्रेण धनवानभिधीयते, मूर्तिमात्रेण चा रूपवानिति, किन्तु यथा प्रभूतरत्नादिसमन्वितो धनवान प्रशस्तमूर्चियुक्तश्च रूपवानभि-
धीयते,एव महती शोमना च सज्ञा यस्यास्त्यसौ सज्ञीति,विशिष्टतराच विकलेन्द्रियसज्ञेत्यल विस्तरेण, सत'मित्यादि,सोऽय हेतूपदेशन ।
'से कि त' मित्यादि, अथ कोऽय दृष्टिवादोपदेशेनी, दृष्टि -दर्शन वदन वाद दृष्टीना वाद दृष्टिवाद तदुपदेशन तन्मतापेक्षया
॥७९॥

नन्दी- हारिभद्रीय संज्ञिश्रुतं ॥ ८०॥ संज्ञिश्रुतस्य क्षयोपशमेन संज्ञीति लभ्यते, अयमत्र भावार्थ:-संज्ञानं संज्ञा तद्योगात् संज्ञी तस्य श्रुतं संज्ञिश्रुतं, इदं सम्यक् श्रुतमेव, अन्यथा संज्ञानाभावात् न हि मिथ्यादृष्टः संज्ञानमस्ति, हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्त्यभावात् , रागादिप्रवृत्तेः, उक्तं च-"तज्ज्ञानमेव न भवति यास्मिन्नुदिते विभाति रागगणः। तमसः कुतोऽस्ति शक्तिर्दिनकरकिरणाग्रतः स्थातुम् ॥११॥" सम्यग्दृष्टिस्तु तभिग्रहपरत्वाद्वीतराग- सम एव, उक्तंच- "कलुमफलेण ण जुज्जइ किं चित्तं तत्थ जे विगतराओ । संतेचि जो कसाए णिगिण्हती सोवि तत्तुल्लो ||१||" तीत्यादि, अलं प्रसंगेन, तदित्थंभूतस्य संज्ञिश्रुतस्य क्षयोपशमेन सता संज्ञीति लभ्यते, अयं च सम्यग्दृष्टिरेव क्षायोपशमिकज्ञान- युक्तो रागादिनिग्रहपरः, तदन्यस्त्वसंज्ञी, यत आह ग्रन्थकारः--असंज्ञिश्रुतस्य क्षयोपशमेनासंझीति लभ्यते, 'सेत'मित्यादि, सोऽयं दृष्टिवादोपदेशेन, एवं संझिनस्त्रिभेदभिमत्वात् श्रुतमपि तदुपाधिभेदात् त्रिविधमेवेति । अत्राह-कालिक्युपदेशेनेत्यादि क्रमाकिमर्थ, उच्यते, इह प्रायः सूत्रे यत्र क्वचित् संज्ञिग्रहणं तत्र दीर्घकालिक्युपदेशेन समनस्कसंशिपरिग्रह इति प्रथमं तदुपन्यासः, अप्रधान- त्वान्चेतरयोः अन्ते च प्रधानाभिधानमिति न्याय्यं, 'सेत'मित्यादि, तदेतत् संज्ञिश्रुतं, असंज्ञिश्रुतं तु प्रतिपक्षाभिधानादेव प्रतिपादितं, तदेतदसंज्ञिश्रुतम् ॥ 'से किंत' मित्यादि ॥(४१- १९१)।। अथ किं तत् सम्यक्श्रुतं?,२ यदिदं प्रणीतमिति सम्बन्धः, तबाशोकायष्टमहाप्रातिहा- र्यरूपां पूजामहन्तीत्यर्हन्तः, तथा चोक्तं "अशोकवृक्षः सुरपुष्पवृष्टिदिव्यो ध्वनियामरमासनं च। भामण्डलं दुन्दुभिरातपत्र, सत्प्राति- हार्याणि जिनेश्वराणाम् ॥ १ ॥' तैरर्हद्भिः, तत्र शुद्धद्रव्यास्तिकनयमतानुसारिभिःअनादिशुद्धा एव मुक्तात्मानोऽभ्युपगम्यन्ते,ययो- तम्-"ज्ञानमप्रतिषं यस्य, वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वयं चैव धर्मश्र, सहसिद्धं चतुष्टय॥१॥” इत्यादि, बहवश्व कैविदिष्यन्ते, तेऽपि ॥८०॥ hd

नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ती
सम्यक्थुतं
॥८१ ॥
च स्थापनादिद्वारेण पूर्जाऽहत्वादहन्तो भवन्त्येव, अतो भगवद्भिः, मग सल समग्रेश्वर्यादिलक्षण , यधोक्त "ऐश्वर्यस्य समग्रस्य,
रूपस्य यशस श्रिय । धर्मस्याच प्रयत्नस्य, पप्णां भग इतींगा ॥१॥" भगो विद्यते येषा ते भगान्त तैमंगवद्धि , न चानादि
शुद्धानां समग्र रूपमुपपद्यत,अशरीरित्यात शरीरस्य च रागादिकार्यत्वात् तेपांच तदभावादिति, स्वेच्छानिर्माणत समग्रशरीरसम्भवा-
तुल्यतामेवाशंस्याह-उत्पन्नज्ञानदर्शनधरै न च वेऽनादिशुद्धा उत्पन्ननानदर्शनधराज्ञानमप्रतिष यस्य'त्यादिवचनविरोधात् ,एव
शुद्भद्रव्यास्तिफ्नयमतानुमारिपरिकरिपतमुक्तव्यवच्छेदार्थोऽय ग्रन्थ , अधुना पर्यायास्तिकनुयमतानुमारिपरिकल्पितमुक्तव्यवच्छे
दार्थमाह 'त्रैलोक्यनिरीक्षितमरितपूजिते.' निरीक्षिताव महिताश्च पूजिताश्चेति समास , त्रैलोक्येन निरीक्षितमहितपूजिता इति
विग्रह ,विशेषणसाफल्य पुनरित्थमवसेय रैलोक्यग्रहणाद् भानन्यन्तरनरविद्याधरज्योतिष्कवैमानिकपरिग्रह ,निरीक्षिता मक्तिननैर्मना
रथदृष्टिमिष्टा , महिता यथाऽवस्थितान्यासाधारणगुणोत्कीर्तनलक्षणेन मावस्तरेन, पूजिता सुगन्धिपुष्पप्रकरप्रक्षेपादिना द्रव्य
स्तपेनेति, तत्र सुगतादयोऽपि पर्यायास्तिकनयमवानुमारिभित्रैलोक्यनिरीक्षितमहितपूजिता इप्यन्त एव, आह च स्तुतिकार
"देवागमनमोयानचामरादिविभूतयः । मायाविष्वपि दृश्यन्ते, नातस्त्वमसि नो महान् ॥१॥" इत्यादि, अत्त आह-'अतीतप्रत्यु
पमानागत..' न चैकान्तक्षणिकनादिना यथोक्तविशेषणसम्भव , अतीतानागवाभावात् , तथा चागम', "ण णिहाणगया भग्गा
पुजो पत्थि अणागते । मिन्जुया णे चिट्ठति आरग्गे सरिसोवमा ॥१॥" असतां च ग्रहणायोगादित्याधर बहु वक्तव्य, न च
तदुच्यते, गमनिकामानत्वादस्य प्रारम्भस्य, व्यवहारनयमतानुसारिभिस्तु कैश्चिदतीतानागतार्थग्राहिण इप्यन्त एव ऋपय , यथाऽऽ-
हुरेके "ऋपय. सयतात्मान , फलमूलानिलाशना. । तपसैन प्रपश्यन्ति, त्रैलोक्य सचराचरम् ॥ १॥ अतीतानागतान् भावान् ,
॥८१॥

सम्यक्श्रुतं
नन्दी-
हारिभद्रीय
॥८२॥
वर्त्तमानांध भारत! | ज्ञानालोकेन पश्यन्ति, त्यक्तसंगा जितेन्द्रिया ॥२॥" इत्यादि, अत आह-'सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः' ते तु सर्वज्ञा
न भवन्तीत्यभिप्रायः, एवं प्रधानोभयनयमतानुसारिपरिकल्पितमुक्तव्यवच्छेदनंद नीयते, अन्यथा वाऽविरोधेन नेतन्यामिति,
प्रणीतम्-अर्थकथनद्वारेण प्ररूपितं, किं तद्-द्वादशांगं, श्रुतपरमपुरुषोत्तमस्यांगानीवांगानि द्वादश अंगानि- आचारादीनि यस्मि-
स्तद् द्वादशांगं, गुणगणोऽस्यास्तीति गणी-आचार्यस्तस्य पिटकं- सर्वस्वं गणिपिटकम् , अथवा गणिशब्दः परिच्छेदवचनः, तथा
चोक्तम्-"आयारम्मि अहीए जं णातो होइ समणधम्मो उ । तम्हा आयारधरो भन्नति पढमं गणिहाणं ॥१॥" परिच्छेदस्थानमित्यर्थः,
ततश्च परिच्छेदसमूहो गणिपिटकं, तद्यथा-आचार इत्यादि, पाठसिद्धं यावद् दृष्टिवादः। अनंगपाविष्टमावश्यकादि, ततोऽर्हता-
णीतत्वात् वस्तुत उक्तत्वादनुक्तमपि गृखते, इदं सर्वमेव द्रव्यास्तिकनगमतेन तदभिधेयपंचास्तिकायभाववन्नित्यं सत् स्वाम्यस-
म्बन्धचिन्तायां सूत्रार्थोभयरूपं सम्यक्श्रुतमेव भवति, स्वामिसम्बन्धचिन्तायां तु भाज्य, स्वामिपरिणामविशेषात् , कदाचित्
सम्यक्श्रुतं कदाचिद्विपर्ययः, तत्र सम्यग्दृष्टेः प्रशमादिसम्यकपरिणामोपेतत्वात् स्वरूपेण प्रतिभासनात् सम्यक्श्रुतं, पित्तोदयान-
भिभूतस्य शर्करादिरिवेति, मिथ्यादृष्टः पुनराशमादिमिथ्यापरिणामोपेतत्वावस्तुनः स्वरूपेणाप्रतिभासनान्मिथ्याश्रुतं, पित्तोदया-
भिभूतस्याशर्करादिवदिति, देशतो दृष्टान्तः, अशर्करादित्वं च तं प्रति तत्कार्याकरणात्, तथाऽप्यभ्युपगमे चातिप्रसंगादित्यल
प्रसंगेन ।। श्रुतप्रमाणत एव सम्यकपरिणामनियमनायाह-
'इच्चेदमित्यादि, इत्येतद् द्वादशांगं गणिपिटकं चतुर्दशपूर्विणः सम्यक्श्रुतमेव, तथा आभिन्नदशपूर्विणोऽपि सम्यक्थुतमेव,
'तेण परं भिन्नेसु(दससु)भयण' त्ति पश्चानुपूा ततः परं भिन्नेषु दशसु भजना-कदाचित् सम्यक्श्रुतं कदाचिन्मिथ्याश्रुतं,
॥ ८२॥

मिथ्यात्व-
श्रुत
नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ती
परिणामविशेषाद्, एतदुक्त भाति आसन्नमव्योऽपि मिथ्यादृष्टि सम्पूर्णदशपूर्वरत्ननिधान न प्राप्नोति, मिथ्यात्वपरिणामकल-
कितत्याहारियनिगन्धनपापकलकाक्तिपुरुषवञ्चितामाणिमिति, 'सेत'मित्यादि तदेतत् सम्यस्श्रुतम् ।।
'से किंत'मित्यादि ॥(४२ १९४)।। अथ किं तन्मिथ्याश्रुत?, २ यदिदमज्ञानिक', तनाल्पज्ञानमावादधनवदशीलवद्वा सम्य
हष्टयोऽप्यज्ञानिका प्रोच्यन्ते अत आह मिथ्यादृष्टिमि , किं? स्वच्छन्दयुद्विमतिविकल्पित, इहावग्रहहे युद्धि', अपायधारणे
मति , स्वच्छन्दन स्वाभिप्रायेण स्वत , सर्वज्ञप्रणीतार्थानुसारमन्तरेण बुद्धिमतिभ्यां विकल्पित स्वच्छन्दबुद्धिमतिविल्पित, स्वयु-
द्विकल्पनाशिल्पनिर्मितमित्यथे , तद्यथा 'भारत'मित्यादि मूत्रसिद्ध, यावच्चत्वारश्च वेदास्सागोपागा , एतानि स्वरूपतोऽन्यथान-
स्त्वभिधानान्मिथ्याश्रुतमेव, स्वामिसम्मन्धचिन्तायां तु भाज्यानि, तथा चाह मिथ्यादृष्टर्मिथ्यात्वपरिगृहीतानि विपरीताभिनिवे-
शहेतुत्वान्मिध्याश्रुत, एतान्येव सम्यग्दृष्टे सम्यक्त्यपरिगृहीतानि असारतादर्शनेन स्थिरतरसम्यक्त्वपरिणामहेतुत्वात् सम्यक्-
श्रुत, अथवा मिन्छद्दिहिस्सवि सम्यस्श्रुतमित्यादि, अथवा मिथ्यादृष्टरप्येतानि सम्यक्थुत, कस्मात?, सम्यक्त्वहेतुत्वात, तथा चाहू
'जम्हाते मिच्छदिट्ठीया' इत्यादि, यस्मात्ते मिथ्यादृष्टय' 'तेहिं चैव समयेहि चोदिता समाण'त्ति तैरेव समय सिद्वान्तै
पूर्वापरविरोधद्वारेण यद्यतीन्द्रियार्थदर्शन स्यात् कचिदर्थप्रतिपत्तिरित्यादिना चोदिता' सन्त केचन विवेकिन सत्यक्यादय इय,
कि, 'सपक्वविट्टीओ चमेति सपक्षदृष्टीस्त्यजन्तीत्यर्थ 'सत्त'मित्यादि, तदेतत् मिथ्याश्रुत । 'से कि तमित्यादि, सादि सपर्य-
वसित अनाद्यपर्यवसित चाधिकारवशायुगपदुच्यते, अथ कि तत् सादि?, सह आदिना वर्तत इति सादि इत्येतद् द्वादशांग गणि
पिटक व्यवच्छित्तिप्रतिपादनपरो नय व्यवच्छित्निया, पर्यायास्तिक इत्यर्थ , तस्याओं व्यवच्छित्तिनयार्थ , तद्भावो व्यवच्छित्ति-
॥ ८३ ॥

नन्दी- हारभद्रीय मिथ्यात्व- थुत ॥८४॥ नयार्थता तमा न्यान्छिनिनयार्थभावेन, पर्यायापेक्षयेत्यर्थः किं ?. मादि मपति, पर्यासानं पयेसितं, भावे निष्ठाप्रत्ययः, राह पर्यवसानेन सपर्यवसितं, नारकादिभालापेक्षगा पाजीन इति, नथा अगान्छिनिप्रतिपादनपरो नया अध्याछिनिनयः द्रव्यास्तिकनय इत्यर्थ, तस्यार्थोऽच्यनान्छितिनयार्थस्तदानः अव्ययनितिनयार्थता नया अध्यान्छित्तिनयाभावेन द्रव्यापेक्षयेत्यर्थः, किंी, अनादि अपर्यसितं, त्रिकालावस्थायित्वात् जीवात् ।। अधिकतमेगार्थ द्रव्यादिचतुष्टयमधिकृत्य प्रतिपादयमाह तं समासतो' इत्यादि, नन्- ज्ञानं समासतः संक्षेपण चतुर्विधं प्रशन, नद्यथा-द्रव्यनः क्षेवतः कातलो भावनः, तर द्रव्यतःणमिति वाक्यालंकारे मम्गहश्रुतं एक पुरुष प्रतीत सादिसपर्यमित, को ?, मम्गताप्ती नन्प्रथमपाठनो ना मादि. पुनर्मिल्यालमाप्तौ सनि गा मम्गरत्ने प्रमादिग्ता- निगुरलोकगमनकेशलोत्पतिभावात् सपयासिनं, पाहून पुरुषान् प्रतीन्य अनागपासिनं, मन्नानेन प्रबनवान् पुरुपत्यवत्, नया क्षेत्रतः पंच भरतानि पंच एरवतानि प्रनील मादि मपर्णमितं, कथं ?, तेषु गुपमदुप्पणादिकाले तीर्थकरधर्मगंधानां तनावमनयो- पत्तेः सादि, एकान्तदुप्पमादिकाले च तदभाने सपर्ययसितं, तथा महानिदेहादि प्रतीत्य गवाहरूपेण तीर्थकगदीनामयवच्छिने- रनाथपर्यवसितं, कालता णमिति वाक्यालंकारे आगर्पिणी उत्मर्पिणी च प्रतीत्य सादि गपर्यमित, करें ?, यतोऽयसारियां तिम वेव सुपमदुष्पमादणममुषमादुष्पगास्थिति, उन्मर्पिण्या गोः दणमागरमागुणमदुष्पपयोरिनि, न परतः, इत्यतः सादि सपर्यवमितं, अत्र कालपर्क निगतिगागरोपमकोटीकोटिपरिमाणं नियननानुग्रहार्थ प्ररूपणले- मत्तारि गागरोवमकोडाफोडीउ मंततीए उ । एगंत गुसमा गड जिणेहि सहि णिहिट्ठा ॥१॥ तीए पुरिमाणमायु तिष्णि उ पलियाई तह पमाणं च । निक्षेप गाउयाई आदीए भणनि समयषण ॥ २ ॥ उपभोगपरीमोगा जम्मतरमुरुयरीपजातातो।

नन्दी कालचक्र स्वरूप कप्पतरुसमूहाओ होति किलेस विणा तैसि ॥ ३ ॥ ते पुण दसप्पगारा कप्पतरु समणसमयकेतूहि । धीरेहि विणिदिवा मणोरहापू रगा एए॥४॥ मत्तगया १य भिंगा २ तुडियगा ३ दीप ४ जोति ५ चित्तगा ६ । चित्तरमा ७ मणियगा ८ गेहागारा ९ अणियणा १० य ॥५॥ मत्तगएसु मज्ज मुहपेज्ज मायणाणि भिंगसु । तुडियगेसु य सगयतुडियाणि बहुप्पगाराणि ॥६॥ दीसिहा जोतिसणामया य णिच्च करिति उज्नोय । चित्तगेसु य मल्ल चित्तरसा भोगणवाए ॥ ७॥ मणियगमु य भूमणवराणि भवणाणि भयणरुक्खेसु । आयनेसु य इच्छियवत्याणि बहुप्पगाराणि ॥ ८॥ एएसु य अभेसु य नरनारिंगणाण ताणमुपभोगो। भवियपुणन्भवरहिया इय सम्वन्नू निणा विति ॥ ९॥ तो तिमि सागरोवमकोडाकोडी उ वीयरागेहिं । सुसमचि समक्खाया पवाहरूपेण धीरेहिं ॥ १० ॥ तीए पुरिसाणमायु दौणि य पलियाइ तह पमाण च । दो चेव गाउयाइ आईए मगति समयन्नू ॥११॥ उपभोगपरीभोगा तेसिपि य कप्पपादवेहितो । होति फिलेसण विणा ननर ऊणाष्णुमावेहि ॥ १२ ॥ तो सुसमदूसमाए पपाहरूवेण कोडिकोडीओ। अपराण दोण्णि सिट्ठा जिणेहिं जियरागदोसेहि ॥ १३ ॥ तीए पुरिसाणमाउ एग पलिय तहा पमाण च । एग च गाउय तीइ आदीए भणति समयण्णू ॥ १४ ॥ उपभोगपरीभोगा तेसिपि य कप्पपादवेहितो । होति किलेरोण विणा पाय उणाऽणुभावेहिं ॥ १५ ॥ सूसमदुसमावसेस पढमनिणो धम्मणायगो भयय । उप्पन्नो कयपुनो सिप्पकलादसगो उसहो ॥ १६ ॥ तो दुसमसुस्ममूणा पायालीसाए वरिसमहसेहिं । सागरकोडाकोडी एगर जिगोहि पण्णत्ता ॥ १७॥ वीए पुरिसाणमायु पुषपमाणण तह पमाण च । घणुससानिद्दिट्ट विसेससुत्ताओ णायव्य ।। २८ ॥ उवभोगा परीभोगा पवरोसहिमाइएहि विण्णेया। जिणचकिचासुदेवा सव्वे य इमीए वोलीणा ॥ १९ ॥ इंगवीसमहस्साइ यासाण दूसमा इमीए य । जेपिय माणुवभोगादीया व मादिगपर्य गिनादि दोमंनि हागंता || २० || पनी उ हिलिहुनग जीनयमाणाधिपति निहिता निगमति गांग नाममागाई गर्ग !! २१ ।। हारिभद्रीय और्माप्पणीण एमो कालविभागो लिग निहितो । एनोनिगम पहिला शिपम्पोनीण ॥ २२ ॥ एतु काला मिग- जणाणुग्गड्या भणिय । गंगोग महन्धो गिगुनाओ पाप ॥ २३ ॥ गोउम्मपणी' मिन्यादि, नोउन्नपिंजीकरण ॥ ८॥ पिणी न मनीन्य अनायायामिन, मादिडपो कानमारियानादिति भागः, नायनः पामिनि पान सन्मानिदिय- निर्देवो ये कंचन पदा पूर्वानादी जिनः प्रनमा २ भागः पदायाः आरविनि' निशाना बनायन्न सामान्यनि- पाभ्यां कम्पन्न इन्यः, सामन्ने नामादिनानिमानन. पमान नामाविरून. गधा 'पोगानभिग मिन्गादि. दयन्ने उपमानमावतः वा गोमवा गार इत्यादि, हिले सानोपन्नानन. मगले उपनगनिगमनाम्पामिनि, मकलनगाभिप्रायनो गा तान नारान नया गाणा प्रताप नादि गपगामिन. पलहन भात प्रापक्षोपयोगनपान्ना गनधिोपनः प्रतिक्षामन्यथा नाना नागस्थितः नादि गायमिन, नया नाका- "उपांगमरपनानामपभेदादिया म पनि- ममयं । भिन्ना पनागम्मा मादिनाजनग नम्मा ॥ १ ॥" असा प्रजापनीमारापेक्षा गनिन्धिान गएकामेकामावरगाई. कादिनमीम्परोकागादिप्रतिपादनान् मादिगपनागिन, बायोपरिकमाया पुनग्नागेन, पाहरूपेण नमानाय- पर्ययमितत्यान, अपान गनुभंगिका गादि पगगि १ गादियाना र नादिनामा २ अनादिअपनगनिने ४. तर प्रथमभंगकप्रदर्शनायाह- मयमिनियम' इत्यादि नामिदिम बजार धन सम्पायु मादि ममि. उपयोगाथ. যা মাথিন, নিবনা হয়, সমমানো বা সমম, নাসায় সাপাহাদাত বামুন

मादिसपर्व
वमिवादि
ही मिनि, गरामा मम्मम्म मि माथुन,मा मग पुनकादायमाद-'अभइत्यादि, मानिदिशा मन्यानस्य
निगाभानिमाजनापपपमितिम मदेव गमारयलिया । इदनाम्योपकानात्यातीयमार्थभगमध्ये अनादिवाभाव उक्नो
नया मापा प्रण गीभागार मोज्यानुगान्, माह मोनादिमानमा हि पन्य पिमपम चाहोमिद
Rasोमा सो पिमध्यमा यान एट ,पा,पास्तस्पदं प्रमागस वागामपदेमग मियादिगांचमदाकाराच
गगन नातीमित्य , TT प्रदेश प्राश देशा प्रदा निम्भिागा मागा इत्यप नपामग्र-परिमाण मापदे
गणे, मानपदी. कि, अननगुणित अनन्नमा गुपित अनन्तगुणिया, प्रकास्मिनारादरी मनन्तागुरुलापपागमारान,
पागावर पायरिमावर निपया, मांदम्यपर्यायपरिमाणमिमी माराया, स्नोकता पमाशिरापादगी नोका , प्री
ग गी एर गानमार गो. नया ननर्म, तथा प्रसारादि न, सर्पधाउत्पपिगप इति, म्यप गोजीनामपि
पाधापाननमागा नि पोद्गागि, गदायात इत्यध , म पुनरनन्नभागाऽप्यनेकविध', पत्र सनिपन्यप्रान्पमात्र, तत्पुनर्न
मापिरशारणम्याप्याम्पिी. पीरस्थामाव्यात, आह प प्रयकार 'सद पुण' इत्यादि, पति पुन साऽपि प्राधियत, नत
Train Tiral प्रातुपान् , नेनातन जीव तन्यतभण स्सलपणपरित्यागादती प्राप्नुयात् । नतर मिष्ट
पा, मांग गाथा निगमगर , गाँव गन्नमाह- 'सुदी' त्यादि, मेयममुदये गन्द्रप्रभाजालतिरस्कारीिण मति
भी भागप्रया , पम्प गया प्रभागतिरमारादिति । असार 'सच्चागागपएगग गयागामपदमहि अणनगुणिय पनव
ग्गागर निफा त्वयारिपिामार का जपाभिधानापंदरालमिति गम्पकाइह तु युताधिकारादकारादिप्रकत यतस्तन्
॥८७॥

नन्दी-
हारभद्रीय
वृत्ती
॥८८॥
सादिसपर्य-
वसिवादि
REGIONEE
कथं केवलपर्यायपरिमाणतुल्यं भवेद् ?, उच्यते, नन्वत्राप्यपर्यवसितश्रुताधिकारादकारायेव गम्यते, अथ मतिः- 'सव्वजीवाणंपिय ण
अक्खरस्स अणतभागो णिच्चुग्याडिओ'त्ति सर्वजीवग्रहणान्न तच्छुतं, यतः समस्तद्वादशांगविदां तत् समस्तमिति, यद्येवं
केवलस्यापि न सर्वजीवानामेवानन्तभागोऽवतिष्ठते, सर्वज्ञसद्भावात्, अतो न तत् केवलाधरमपि, कस्यासावनन्तभागोऽस्तु ?, तथा
अविशेषेण सर्वजीवग्रहणे सत्यपि प्रकरणादपिशब्दाद्वा केवलिनो विहायान्येपां अनन्तभागो गम्यते, अत एव किं न श्रुतात्मकम-
क्षरमंगीकृत्य समस्तद्वादशांगविदो विहायान्येषां अनन्तभागो गम्यते, तस्मात् स्वपरपर्यायभेदादुभयमप्यविरुद्धमिति, तथाऽप्यत्रा-
पर्यवसितश्रुताधिकारादकारायेव न्यायानुपाति, तत् पुनरनन्तपर्यायम् , इह अ अ अ इत्यकार उदात्तोऽनुदात्तः स्वरितः,स सानुना-
सिको निरनुनासिकश्च, एवं दीर्घः प्लुतः, एवं तावदष्टादशप्रभेदं अवर्ण नवते,एवं यावतः केवल एवाकारो लभते सानुनासिकादीन
तथाऽन्यवर्णसहितो वा तेऽप्यस्य स्वपर्यायाः,ते चानन्ताः,कथम्?, अभिलाप्यबाह्यनिमित्तभेदात्,तस्य च परमाणुध्यणुकादिभेदेनानन्त-
त्वात् ,ध्वनेश्च तथा तथाभिधायकत्वपरिणामे सति तत्तदर्थप्रतिपादकत्वादिति, सांकेतिकशब्दार्थसम्बन्धवादिमतमप्यावश्यके
नयाधिकारे विचारयिष्यामः,ततचैते स्वपर्यायाः,शेपास्तु सर्व एव घटादिपर्यायाःपरपर्याया इति ते पुनः स्वपर्यायेभ्योऽनन्तगुणाः,
आह-स्वपर्यायाणां तावत्पर्यायता युक्ता, घटादिपर्यायास्तु विभिन्नवत्वाश्रितत्वात् कथं तस्येति व्यपदिश्यन्ते?, उच्यते, स्वपर्याय-
विशेषणोपयोगात, इह ये यस्य स्वपर्यायविशेषणतयोपयुज्यन्ते ते तस्य पर्यायतया व्यपदिश्यन्ते,यथा घटस्य रूपादयः, उपयुज्यन्ते
चाकारस्वपर्यायाणां विशेषणतया घटादिपर्यायाः, तानन्तरेण स्वपर्यायव्यपदेशाभावात्, तथा वस्तुस्थित्याऽपि च घटादिपर्याया
अभावरूपेणाकारस्य व्यवस्थितत्वाद् घटादिपर्यायाणां अकारपर्यायतायामविरोध इति, इयमत्र भावना-घटादिपर्यायाणामनन्तत्वा-
॥८८॥

गमिकादि
नन्दी
से चेम्पश्राकारस्य स्वभावभेदेन व्यावृत्तत्वात् , स्वभावभेदेन व्यावृत्यनम्युपगमे च घटादिपर्यायागामेकत्वासगाद् अत स्वभावभेदनि-
हारिभद्रीय
रन्धनत्वादकारपर्यायता तेपामिति,तस्मात् स्वपरपर्यायापेक्षया सत्वकारस्य सर्वद्रव्यपर्यायराशितुल्यधमताऽविरोध इति, न चेदमु
रसूत्र, युत आगमेऽप्युक्तम् “जे एग जाणति मे सत्य जाणति, जे सत्य जाणति से एग जाणति"त्ति, अस्यायमः-य एक वस्तूपलभते
॥ ८९ ॥ सर्वपर्याय स मर्वमुपलमते, कश्चैक सर्वपर्यायरुपलभते य एव सर्व सर्व योपलमत इत्यता समजानानो नाकार सर्वोपलभत इति,
ततथास्मात् सूनान सर्वमेव वस्तु सर्वद्रव्यपर्यायराशितुल्यधर्मक, इह त्वक्षराधिकारादरमुक्तमिति, इतवैतदकारायेव प्रतिपत्नव्य,
अस्मिभेवाधिकारेऽक्षरस्यानन्तमागो नित्योद्घाटित इत्युपन्यस्तत्वात्, फेवलस्य चाविभागसम्पूर्णत्वेन निकृष्टानन्तमागासम्भवाद्
अवधेरप्यसख्येयप्रतिभेन्नित्यान्मन पर्यायज्ञानस्याप्योपत ऋजुविपुलभेदाभिन्नत्वात् पारिशेप्यादकारादिश्रुताक्षर[स्य] निवन्ध-
नज्ञानस्यवासावित्यल प्रसगेन, 'सेत' इत्यादि निगमनद्वयमपि निगदसिद्धम् ।।
'से कि त' मित्यादि ॥ (४४ २०२ ) ॥ अथ किं तद्गमिकम् ?, इहादिमध्यावसानेषु किनिद्विशेपत पुनस्तत्रानोच्चा
रणलक्षणो गम , यथाऽऽदिविशेपे तावत् 'यह छज्जीवणिके' त्यादि, गमा अस्य विद्यन्ते इति 'अत इनिठना' विति (५२ १२५)
गमिक, इद च प्रायोत्या दृष्टिवादे, तस्यैव गमबहुलत्वात् , अगमिक तु प्रायो गाथाघममानग्रन्थत्वात् कालिकश्रुत्तमाचारादि,
'से त' मित्यादि निगमनद्वय कण्य । 'त समासतो दुविह पन्नत्त' तद्गमिमगामक अथवा तदोपश्रुतमर्हदुपदेशानुसारि
समासत सक्षेपण द्विविध प्रज्ञप्त, तद्यथा अजमविष्ट अङ्गगाह च, अमाह पूर्वमेव चतुर्दशभेदोद्देशाधिकारे अङ्गप्रविष्ट च अगारा
चेत्युपन्यस्त, किमय पुनस्तत् समासत इत्याधुपन्यासेन तदेवोदिश्यत इति ।, जो पते, सभेदानामेनागानङ्गप्रविष्टभेदद्वयान्त-
-
॥८९॥

A
नन्दी-
हारिभद्रीय
उत्कालिक
श्रुतं
वृत्ती
॥ ९॥
भीवनाहत्प्रणीतत्वे च प्राधान्यख्यापनार्थमिति, तत्र 'पाददुगं २ जो २ रू२ गातदुयगं च २ दो य बाहूओ २ । गीवा १ सिरं
च १ पुरिसो बारसअंगो सुयविसिहो ॥१॥ श्रुतपुरुपस्याङ्गेषु प्रविष्ट, अंगभावव्यवस्थितमित्यर्थः, अथवा 'गणधरकयमंगगयं
जं कत थेरेहिं बाहिरं तं तु | नियतं अंगपविट्ठ अणिययसुय बाहिरं भणियं ॥१॥' तत्राल्पतरवक्तव्यत्वादंगवासमधिकृत्य प्रश्नसू-
त्रमाह-'से किं त' मित्यादि, अथ किं तदंगवाहां , श्रुतपुरुषात् व्यतिरिक्तं अंगवायं द्विविधं परोक्षं, तद्यथा-आवश्यकं च
आवश्यकव्यतिरिक्तं च, 'से किं त' मित्यादि, अथ किं तदावश्यकम् ?, अवश्यक्रियानुष्ठानादावश्यकं, गुणानां वा अभिविधिना
वश्यमात्मानं करोतीत्यावश्यकम् , पड्विधं प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-सामायिकमित्यादि, "सावज्जजोगविरती १ उकित्तण २ गुणवओ य
पडिवत्ती ३ । खलियस्स जिंदणा ४ वणतिगिच्छ ५ गुणधारणा ६ चेव ॥१॥" आधिकारगाथा, एतदनुसारेण आवश्यकपि.
ण्डार्थो वक्तव्यः, 'से त' मित्यादि, तदेतदावश्यकम् ॥ 'से किं त' मित्यादि, अथ किं तदावश्यकव्यतिरिक्तं?, २ द्विविधं प्रज्ञसं,
तद्यथा- कालिकं चोत्कालिकं च, तत्राल्पतरवक्तव्यत्वादुत्कालिकमाधिकृत्य प्रश्नसूत्रमाह-'से किं त' मित्यादि, अथ किं तदुत्का-
लिकम् ?, उत्कालिकमनेकविधं प्रज्ञत, तद्यथा-दशवकालिकं प्रतीतं, कल्पाकल्पप्रतिपादकं कल्पाकल्पं, तथा कल्पनं कल्प:-
स्थविरकल्पादिः तत्प्रतिपादकं श्रुतं २, तत् पुनः द्विभेदं चुल्लकप्पसुयं महाकप्पसुयं, एकमल्पग्रन्थमल्पार्थ च, द्वितीयं महानन्थं
महाथंच, शेषभेदाः प्रायो निगदसिद्धास्तथापि लेशतोऽप्रसिद्धतरान् व्याख्यास्यामः, जीवादीनां प्रज्ञापनं प्रज्ञापना वृहत्तरा महा-
प्रज्ञापना, प्रमादाप्रमादस्वरूपभेदफलविपाकप्रतिपादकमध्ययूनं प्रमादाप्रमाद, प्रमादस्वरूपं महाकर्मेन्धनपभवाविध्यातदुःखान-
लज्वालाकलापपरीतमशेषमेव संसारवासगृहं पश्यंस्तन्मध्यवर्त्यपि सति तमिर्गमनोपाये वीतरागप्रणीतधर्मचिन्तामणौ यतो विचि-
॥ ९०॥

उत्कालिक
नन्दी
हारिभद्रीय
॥ ११ ॥
अकर्मादयसानियतनितात् परिणामविशेषादपश्यमिव तद्भयमविगणग्य विशिष्टपरलाकक्रियाविमुख एवास्ते सत्वा स खलु प्रमाद
इति, तदा मद्यादयस्तत्कारणत्वाद, उक्तञ्च-"मनं विसय कसाया णिदा विगहा य पचमी भणिया।" फलविपाको दार
ण, उक्त च-'श्रेयो रिपमुपमोक्तु धर्म भवेत् क्रीडितु हुताशेन । ससारमन्धनगर्न तु प्रमादा क्षम' कर्तुम् ॥ १॥ अस्यामेव
हि जाती नरमुपहन्याद्विप हुताशी या। आरोपित प्रमादो हन्याज्जन्मान्तरशतानि ॥२॥ यन प्रयान्ति पुस्पा स्वर्ग यच
प्रयान्ति चिनिपातम् । तर निमित्तमनार्यः प्रमाद इति निश्चितमिद मे ॥ ३ ॥ ससारवन्धनगतो जातिजराव्या-
घिमरणदु सातः । यन्नाद्विजते सत्त्व' सहापराध प्रमादस्य ॥ ४ ॥ आज्ञाप्यते यदवश तुल्योदरपाणिपादवदनेन ।
कर्म च करोति बहुविधमेतदपि फल प्रमादस्य ॥ ५॥ इह हि प्रमत्तमनस. सोन्मादवदनिभृतेन्द्रियाचपला । यत् कृत्यं तदक
स्वा सततमकार्यपाभिपतन्ति ॥ ६॥ तेपामभिपतितानामुद्धान्तानां प्रमत्तहृदयानाम् । वन्त एव दोपाः वनतरव इवाम्बुसेरेन
५॥ दृष्ट्वाऽप्यालोक नैव विधम्मितव्य, तीर नीताऽपि ग्राम्यते वायुना नौः । लब्ध्वा वैराग्य भ्रष्टयोगः प्रमादान्चूिन व्यापू-
नो अमदत्तो नरेश ॥८॥ इत्यादि, एव प्रतिपक्षद्वारेणाप्रमादस्वरूपादयो वाच्या इति, 'नन्दी' त्यादि सुगम, सूर्यप्रज्ञप्तिः
सूर्यचरितमज्ञापन यस्यां ग्रन्थपद्धती सा सूर्यमज्ञसिर, पौरुपीमण्डल पुरुप शकू शरीर वा तस्माश्रिप्पना पौरुषी द्वयम्, अत्र भाव-
ना-यदा सर्वस्य वस्तुनः स्वप्रमाणा छायोपजायते तदा पौरपीति, एतच्च पौरपीमान उत्तरायणान्ते दक्षिणायनादौ चैक दिन
भाति, तत ऊर्ध्वमगुलस्याष्टापेकपष्टिभागा दक्षिणायने वर्द्धन्ते उत्तरायणे च इसतीति, एय यत्र पौरुपी मण्डले मण्डलेऽन्याऽन्या
प्रतिपायते तदध्ययन पौरुषीमण्डलामण्डलप्रवेशः, यन हि चन्द्रसूर्ययोर्दक्षिणोत्तरेषु मण्डलेषु मण्डलान्मण्डलप्रवेशो व्यावयेते
॥९१ ॥

नन्दी- हारभद्रीय वृत्ती उत्कालिक श्रुतं ॥९२॥ तदध्ययनं मण्डलप्रवेश इति । विद्याचरणविनिश्चयः विद्येति ज्ञानं तच्च दर्शनसहचरितम् , अन्यथाऽभावात्, चरणं चारित्रं एतेषां फलविनिश्यप्रतिपादको ग्रन्थः विद्याचरणविनिश्चय इति । गणिविद्या गुणगणोऽस्यास्तीति गणी, स चाचार्यः, तस्य विद्या- ज्ञानं गणिविद्या, तत्राविशेपेऽप्ययं विशेष:-'जोतिसणिमित्तणाणं गणिणो पव्वावणादिकज्जेसु । उपयुज्जइ तिहिकरणादिजाणण- स्थग्नहा दोसो ॥ १॥ ध्यानविभक्तिः~-ध्यानानि-आध्यानादीनि तेषां विभजनं यस्यां ग्रन्थपद्धतौ सा ध्यानविभक्तिः, मरणानि प्राणत्यागलक्षणानि अनुसमयादीनि वर्तन्ते, यथोक्तम्-'अणुसमयं संतरं चे'त्यादि, एतेषां विभजनं यरयां सा मर- णविभक्तिः। आत्मनो जीवस्यालोचनाप्रायश्चित्तप्रतिपत्त्यादिप्रकारेण विशुध्धिः कर्मविगमलक्षणा प्रतिपाद्यते यत्र तदध्ययनं आत्म- विशुद्धिः। वीतरागश्रुतं सरागव्यपोहेन वीतरागस्वरूपं प्रतिपाद्यते यत्राध्ययने तद्वीतरागश्रुतं, संलेखनाश्रुतं द्रव्यभावसंले- खना प्रतिपाद्यते यत्र तदध्ययनं संलेखनाश्रुतं, तत्र द्रव्यसंलेखनोत्सर्गत:--'चत्तारि विचित्ताई विगतीणिज्जूहियाई चत्तारि । संवच्छरे य दोनि उ एगंतरियं च आयामं ॥ १ ॥ णातिविगिट्ठो य तवो छम्मासे परिमियं च आयाम । अन्नेवि य छम्मासे होति विगिढ़ तवोकम्मं ॥ २ ॥ वासं कोडीसहि आयाम काउमाणुपुबीए । गिरिकंदरं तु गंतुं पादवगमणं अह करेति ॥ ३॥ भावसंलेखना तु क्रोधादिकपायप्रतिपक्षाभ्यास इति । विहारकल्पः विहरणं विहारः तस्य कल्पो-व्यवस्था स्थाविरकल्पादीना- मुच्यते यत्र ग्रन्थेऽसौ विहारकल्पः । चरणविधिः चरणं व्रतादि, तथा चोक्तम्-वयसमणधम्म गाहा, एतत्प्रतिपादकमध्ययनं चरणविधिः । आतुरप्रत्याख्यानं आतुरः-क्रियाऽतीतो ग्लानस्तस्य प्रत्याख्यानं, एत्थ विधी-गिलाणं किरियातीतं गाउं गीय- स्था पच्चक्खाति दिणे २ दनहासं करेन्ता सन्तः अंते य सचदव्यदायणाए भत्ते वेरग्गं जणेता भत्ते णित्तण्हस्स भवचरिमप- ।।९।। RSS

कालिकश्रुत
नन्दी
हारिभद्रीय
वृत्ती
1॥ १३ ॥
परसाण कारोंति, एय जत्य अन्मयणे सवित्यर वणिज्जति तदल्झयण आउरप चक्खाण, महाप्रत्याख्यान महरच तत् प्रत्या
रयान चेति समास , एसित्य भावत्यो थेरकप्पेण जिणकप्पेण वा विहरेत्ता अते थेरकप्पिया पारसवासे सलह करना जिणकप्पिया
पुण विहारणेव सलीढा तहावि जहाजुत्त सलेह करेता निवाघात सचेट्ठा चेव भवचरिम पच्चक्षति, एय सवित्थर जत्यज्झयण
वणिज्जइ वमज्झयण महापच्चरसाण । एयाणि अज्झयणाणि जहा अभिधाणत्थाणि तहा वणियाणि, 'सेत' मित्यादि निग
मन, तदेतदुत्कालिक, उपलक्षण चैतदित्युक्तमुत्कालिका 'से कि तमित्यादि, अथ किं तत् कालिक?, कालिकमनेकविध प्रज्ञप्त,
तद्यथा उत्तराध्ययनानि उत्तराणि-प्रधानानि रूढ्या चोत्तराध्ययनानि, 'देशे' त्यादि प्रायो निगदसिद्ध, निशीथवग्निशीथ इद
प्रनीतमेर, अस्मादेव ग्रन्यार्थाम्या महत्तर महानिशीथ, जम्बुद्वीपप्रज्ञप्ति , इहापलिकाप्रविष्टेतरविमानप्रविमजन यताध्ययने
तद्विमानमविभक्ति , वच्चैकमल्पग्रन्याय तथाऽन्यन्महाग्रन्थार्थ, अव क्षुल्लिका विमानप्रविभक्तिमहती विमानप्रविमक्तिरि-
ति । अनलिका अगस्य-आचारादेचूलिका अगचूलिका, यथाऽऽचारस्यानेकविधा इहोक्तानुक्तार्थसगहात्मिका चूलिका वर्ग
चलिका, इह वर्गोऽध्ययनादिसमूह', यथाऽन्तकृदशास्पष्ट वर्गा इत्यादि, तेपा चूलिका २, व्याख्या भगवतीत्यस्या चूलिका
२, अरुणोपपात , इहारूणो नाम देवस्तत्समयनिवद्धो ग्रन्थस्तदुपपावहेतु अरणोपपात, जाहे तमज्झयण उवउत्ते समाणे समणे
परियट्रेति ताहे से अरुणे देवे ससमयनिबद्धत्तणाओ चलियासणे सभमुटभन्तलोयणे पउत्तावहीं पियाणिय हट्ठपहढे चलचवलपुडल-
धरे दिवाए जुत्तीए दिव्याए विभूईए दिव्वाए गतीए जेणामेव से भगव समणे तेणामेव उवागच्छति, उवागच्छित्ता भत्तिमरोण-
यवपणे विमुकवरकुमुमवासे ओपयति, औषतित्ता वाहे से समणस्स पुरतो ठिच्चा अधिए कयजलिए उपउपे सवेगविसुज्झमा
॥९३॥

कालिकश्रुतं
नन्दी-
वृत्तौ
॥९४॥
णज्झवसाणे सुणेमाणे चिट्ठइ, समत्ते य भणइ-सुसज्झाइयं २, वरं वरेहिति, ततो से इहलोगणिप्पियासे समतिणमणिमुत्तलेठुकंचणे
सिद्धिवधूणिम्भरणुरायचित्ते समणे पडिभणइ-ण मे वरेण अट्ठोत्ति, ततो से अरुणदेवे अधिगतरजातसंवेगे पयाहिणं करेत्ता वंदि-
त्ता णमंसित्ता पडिगच्छइ, एवं वरुणोववायादिसुवि भाणियब्वं, उत्थानश्रुतं अध्ययनं तं पुण सिंगणाइयकज्जेसु जस्सेगकु-
लस्स वा गामस्स वा जाव रायहाणीए वा सच्चेव समणे कयसंकप्पे आसुरुत्ते अप्पसने अप्पसनलेसे विसमासणत्थे उपउत्ते समा-
णे उट्ठाणसुअज्झयणं परियट्रेति एक्कं दो तिन्नि वा वारे, ताहे से कुले वा गामे वा जाव रायहाणी वा ओहयमणसंकप्पे विलवंते
दुयं २ पहावंते उद्वेति, उव्वसतित्ति वुत्तं भवति, तथा समुत्थानश्रुतं अध्ययनं तं पुण समत्तकज्जे तस्सेव कुलस्स चा गामस्स
वा जाव रायहाणीए वा सच्चेव समणे कयसंकप्पे तुढे पसण्णे पसण्णलेसे समसुहासणत्थे उवउत्ते समाणे समुट्ठाणसुतज्झयणं
परियट्टेति एकं दो तिनि वा वारे, ताहे से कुले वा जाव रायहाणीए वा पहट्ठचित्ते पसन्नमणे कलयलं कुणमाणे मंदाए गतीए सललियं
आगच्छइ २ ता समुढेति, आवासेतित्ति वुत्तं भवतीत्यर्थः, एवं कयसंकप्पस्स परियट्टिन्तरस पुन्बुद्वितं समुद्वेति । णागपरिया-
वणियाओ नागपरिज्ञा, नागत्ति-नागकुमाराः तस्समयणिबद्धमज्झयणं, से जया समणे उवउत्ते परियटेति तदाऽकयसंकप्पस्सवि
ते णागकुमारा तत्थत्था चेव तं समणं परियाणंति वंदति नमसंति बहुमाणं च करेंति, सिंगणादियकज्जेसु य वरदा भवन्तीत्यर्थः,
णिरयावलिया जासु आवलियपविद्वेतरे य णिरया तग्गामिणो य णरतिरिया पसंगओ पनिजंति। कपियाउत्ति सौधर्मादिक-
ल्पगतवक्तव्यतागोचरा ग्रन्थपद्धतयः कल्पिका उच्यन्ते । एवं कल्पावतंसिकाः सोधम्मीसाणकप्पेसु जाणि कप्पविमाणाणि ताणि
कप्पवडिंसयाणि, तेसु य देवीओ जा जेण तवोविससेण उववना इड्डिं च पत्ता एवं वाभिज्जति जासु ताओ कप्पवडेंसियाओ वु-
॥९४॥

कालिकश्रुत
नन्दी
चति । तथा पुफियाउत्ति इह यासु अन्धपद्धतिषु गृहवासमुत्कलनपरित्यागेन प्राणिनः सयमभावपुष्पिता सुखिताः पुन सय-
हारिमद्रीय मभावपरित्यागतो दुखायाप्तिमुकुलिता पुनस्तवपरित्यागादेव पुष्पिता प्रतिपायन्ते वाः पुष्पिता उच्यन्ते । अधिकृतार्थविशे
पप्रतिपादकास्तु पुष्पचूला इति । तथा अन्धकप्णिनराधिपवक्तव्यताविषया अन्धकवृष्णिदशा उच्यन्ते । 'एव---
माइयाइ इच्चादि', एवमादीनि सर्वथा कियन्त्यार यास्यन्ते ?, चतुरशीतिप्रकीर्णकसहस्राणि भगवतोऽर्हत मिषभस्यादिती-
र्थकरस्य तथा सरयेयानि प्रकीर्णकसहस्राणि मध्यमाना-अजितादीनां पाचपर्यन्तानां जिनवराणां, तीर्थकराणामित्यर्थ , एवानि
च यावन्ति तानि प्रधमानुयोगतोऽयसेयानि, तथा चतुर्दश प्रकीर्णकसहस्राणि अईत., कस्य ?, वर्द्धमानस्वामिन , अयमत्र
भावार्थ -मगवतो उसहस्स चउरासीति समणसाहस्सितो होत्था, पयनगज्झयणाणि य सव्वाणि कालियउकालियाण चउरासीति-
सहस्माणि, कथ ?, यतो वाणि चउरासीतिसमणसहस्साणि अरहतमग्गोपदिष्ठे ज सुयमणुसरिता किंचि णिज्जूहते ताणि सव्याणि
पतिनगाणि, अहवा मुयमणुसारतो अप्पणो वयणकोसलत्तण ज धम्मदेसणादिसु भासते त सव्य पइग्नग, जम्हा अणन्तगमपज्जव
सुत्त दिद्व, त च वयण णियमा अन्नयरगमाणुवाती तम्हा त पइन्नग, एव चउरासीतिपइनगसहस्साणि भवतीत्यर्थ', एएण
विहिणा मज्झिमतित्थगराण सज्जाइ पहनगसहस्साणि, समणस्सवि भगवओ महावीरस्स जम्हा चोदस समणसाहस्सीओ उको
सिया समणसम्पया वम्हा चोद्दसपइन्नगन्झयणसहस्साणि भवति, एत्य पुण एगे आयरिया एव पनर्विति किल एत चुलसीइसह
स्सादिग उसमादिजिणाराण समणपरिमाण, पहाणसुत्तणिज्जहणसमत्थे समणे पडुच्च भणिय, सामन्त्रसमणा पुण बहुतरा तत्काले,
अमे मणति-उसमादीण भवत्याण सचराण एत चुलसीदिसहस्सादिग पमाण, पवाहेण पुणो एगतित्थेमु बहुगा दहना, तत्थ जे
॥ ९५॥

-- आचारांग नन्दी- हारिभद्री वृत्ती ॥१६॥ पमाणभूयसुत्तणिज्जूहणसमत्था अन्नकालिगावि ते एत्य अहिगया, एए ते सुप्पमिद्धप्पइन्नगणिज्जूहगा चेव दट्ठया. यत आह- 'अथवेत्यादि, अथवेति प्रकारान्तरप्रदर्शनं, यस्य ऋपभादेस्तीर्थकतः यावन्तः शिष्या औत्पत्तिक्या वैनयिका कर्मजया पारि- णामिक्या च चतुर्विधया बुध्ध्या उपपेता:-ममन्विताः तम्य तावन्त्येन प्रकीर्णकसहस्राणि, प्रत्येकबुद्धा अपि तावन्त एव, अत्र- के व्याचक्षते-किल प्रत्येकबुद्धधान्येव तान्यवगन्तव्यानिः प्रकीर्णकप्रमाणेन प्रत्येकयुद्धप्रमाणप्रतिपादनात्, स्यादेतत्-प्रत्येक्यु- द्वानां शिष्यभावो विरुध्यत इति, एतदप्यसत् तेषां प्रत्येकबुद्धत्वादाचार्यमेनाधिकृत्य शिष्यभावस्य निपिद्धलान्, तीर्थकरप्रणीतगाम- नप्रतिपन्नत्वेन तु तच्छिप्यभावो न निरुध्यत इति, अन्ये पुनरित्थमभिदधनि-सामान्येनेह प्रकीणकस्तुल्यत्वात् प्रत्येकबुद्धानामत्रा- भिधानं, न तु नियोगतः प्रत्येकबुब्धानि प्रकीर्णकाणीत्यलं विस्तरेण । 'सेत' मित्यादि, तदेतत् कालिक, तदेतदावश्यकन्य- तिरिक्तं, तदेतदनंगप्रविष्टामिति ॥ 'से कित'मित्यादि (४५-२०९)। अथ किं तदंगप्रविष्टम्?, अंगप्रपिट द्वादशविध प्रजत, तद्यथा-आचारः सूत्रकतामित्यादि । 'से किं तमित्यादि ॥(४६-२०९।। अथ कि नदानावस्तु?, गद्वा अथ कोऽयमाचार?, आचरणमानारः आचर्यत इति वा आचारः शिष्टाचरितो ज्ञानाद्यासेवनविधिरिति भावार्थः, तत्प्रतिपादको अन्योऽध्यानार एपोच्यते, अनेन चानारेण करणभुनेन श्रमणानामाचारादि आन्यायत इति गोगः. अधवा आनारे णमिति यायालंकारे अमणानां प्राग्निरूपितशब्दार्थानां निर्म- न्धानां बाह्याभ्यन्तरग्रन्थरहितानां, आह-श्रमणा निग्रन्था एव भवन्ति, विशेषणं किमधे?, उच्यते, शास्वादिल्यवच्छेदार्थ, उक्तं न. "निग्गंध सक तावस गेरुय आजीव पंचहा समणा" तवामारोबानाधनकभेदाभियोगोमरो-भिक्षाप्रणाविधिलधणः विनयो शानादि आचाराग . वेनापिक कर गृती ॥ ०७।। . मधादि शिक्षा ग्रहणानपनाभेदमिन्ना, विजयशिक्षेत्यन्ये, गिय - शिष्य , भाषा सत्या १ अमत्यामृपा २ च मापा गमत्या १ सत्रामृपा २ वा चरण प्रतादि करण पिउनिध्यादि जातामातपित्तीओ'त्ति याना सयमयाना माया गदयमेाहारमाता वर्तन पति, विविधरभिग्रहरिरिति, आगारथ गोचरश्चत्यादिद्वन्द्व क्रियते, ततशाचारगोचरविनय पैनपिकशिधामापाचरणरणयानामानावर आग्यायन्ते, इह च पर चिदन्यतरोपादाने अन्यतरगतार्थाभिधान तत् मर्ने रात्प्राधान्पर पापनार्थमरावीय, सो य समासतो इतादि, रा आचार ममासन सक्षेपत पचविध प्रज्ञा , तघधा शाना चार फाले पिणए पहुनाणे उपहाणे तह अण्डवणे । वन अत्य तदुभए अहरिहो पाणमायारो ॥ १॥ दर्शनाचार 'जिस्म- किय विकसिय मिचितिगिच्छा अमृढदिट्ठी य । उपवह थिरीकरणे वच्छल्ल पभाषणे अट्ठ ॥२॥ अतिसेम इद्वि आयरिय पादि धम्माधि मागणेमिली । पिना राया गणसम्मया य तित्य पगाति ॥ ३॥ चारिताचार पणिहाण गेगजुत्तो पचहि समितिदि विहि य गुत्तीहि । एम परिचायारो अहरिहो होति नायो॥४॥ वपाचार पारसविहम्मिपि तवे मभितरनाहिरे जिणुवदिट्ठ अगिलागू अणाजीवी णायच्यो सो तयायारो ॥ ५ ॥ वीर्याचार जणिगृहियरल विरिओ परक्कमइ जो जहुत्तमाउत्तो। जुनति य जहायाग णायव्यो वारियायारो॥ ४ ॥ 'आयारेण परित्ता वायणा' आचारे णमिनि पाायालकारे परिता सरपेया , आध- तोपर धेरनन्ता न भवतीत्यर्थः, का, याचना सूत्राधप्रदानलक्षणा , असमर्पिणीकाल पा प्रतीत्य, परित्तत्ति सर येयान्यनुयोग- द्वाराणि उगमनादीनि अध्ययनानामेत्र सरयेयत्वात् प्रतापकाचनगोचरत्वाद् , ससेजा वेढा, वेढा छन्दोविशेषा, सवेना सिला लोका प्रतीना अनुष्टुप्छन्दमा, मज्जाओ गिजुत्तीओ नियुक्तानां युक्तिनियुक्त क्तिरिति वाच्ये युक्तशब्दलो- - "

आचारांगं
नन्दी-
हारिभद्रीय
॥९८॥
पानिमुक्तिरिति, एताच निक्षेपनि क्त्यायाः संख्येया इति, मंग्वेज्जाओ पडिवत्तीओ द्रव्यादिपदार्थाभ्युपगमाः प्रतिपत्तय', प्रति-
वाद्यभिग्रहावशेषा वा 'से ण' मित्यादि, स आचारः णमिति वाक्यालंकारे. अंगार्थतया अंगार्थत्वेन, अर्थग्रहणं परलोकचिंतां
प्रति सूत्रादर्थस्य गरीयस्त्वख्यापनार्थ, सूत्रार्थोभयरूपो वाऽयमिति ख्यापनार्थ, प्रथममंगं स्थापनामधिकृत्याघमंगमित्यर्थः, द्वौ
श्रुतस्कन्धौ अध्ययनसमुदायलक्षणौ, पंचविंशतिरध्ययनानि, तद्यथा- सत्थपरिन्ना १ लोगविजयो • सीतोसणिज्ज ३ सम्म ४।
आवंति ५ धुअ ६ विमोहो ७ महापरिमो ८ वहाणसुयं ९॥ १०॥ पढमो सुयसंधो । पिंडेसण १ सेज्जि २ रिया ३ भासज्जाया
य ४ वत्थ ५ पाएसा ६ । उग्गहपडिमा ७ सत्त य सत्तिकया ७ भावण १५ विमुत्ती १६ ॥ २॥ एवमेतानि निशीथवार्जानि
पंचविंशतिरध्ययनानि, तथा पंचाशीत्युद्देशनकालाः, कथं १, उच्यते, अंगस्य श्रुतस्कन्धस्याध्ययनस्योद्देशकस्य च एतेषां चतुर्णा-
मप्येक एव, एवं सत्थपरिनाए सत्त उद्देसणकाला, लोगविजयस्स छ सीओसणिज्जस्स चउरो संमत्तस्स चउरो लोगसारस्स छ धुतस्स
पंच एवं विमोहज्झयणस्स अट्ठ, महापरिभाए सत्त७ उवहाणसुत्तस्स पउरो, पिंडेसणाए एकारस ११ सेज्जाए तिमि ३ इरियाए
तिमि ३ भासज्जाए दोनि २ वत्थेसणाए दो २पाएसणाए दो २ उग्गहपडिमाए दोनि २ सत्तिकयाए सत्त ७ भावणाए एको १
विमुत्तीए एको१, एवमेए सपिडिया पंचासीई भवन्ति, एत्थ संगहगाहा-सत्त य छच्चउ चउरो छ पंच अद्वेव सत्त चउरो य ।
एकार ति तिय दो दो दो दो सत्तेक एको य ॥१॥ एवं समुद्देशनकालावि भाणियन्वा । अष्टादश पदसहस्राणि पदाण, इह
यत्रार्थोपलब्धिस्तत् पदं, चोदक आह- यदि दो सुतक्खंधा पणुवीसं अज्झयणाणि अट्ठारस पदसहस्राणि पदग्गेणं भवन्ति तो जं
भाणियं ‘णवयंभचेरमइओ अट्ठारसपदसहस्सिओ वेउति एवं विरुज्सइ, आचार्य आह-णणु एत्थवि भाणयं 'हवइ य सपंचचूलो
॥९८॥

No text on this page.

नन्दी-
हारिभद्रीय
सूत्रकतांगं
वृत्तौ
॥१०॥
ज्ञातृभ्यः प्रधानतर इत्यर्थः, एवं चरणकरणपरूवणया आघविज्जतीत्यादि, निगमनवाक्यं भावितार्थमेन ॥
'से किं तं सूयगडे' ॥(४७-२१२ )। 'सूच् सुचायां' सूचनात् सूत्रं सूत्रेण कृतं सूत्रकृतं, तत्र लोक्यते अनेन वाऽस्मिन् वा
लोकः सूच्यत इत्यादि निगदसिद्धं यावत् 'आसीनरस किरियायादिसतस्स' अशीत्यधिकस्य क्रियावादिशतस्य, व्यूह
कृत्वा स्वसमयः स्थाप्यत इति योगः, एवं शेषपदेष्यपि क्रिया योजनीयेति, तत्र न कर्तारं विना क्रियासम्भव इति तामात्मसमरा-
यिनी बदन्ति तच्छीलाच येते क्रियावादिनः, ते पुनरात्माद्यस्तित्वप्रतिपत्तिलक्षणाः अमुनोपायेनाशीत्यधिकशतसङ्गया विज्ञेयाः,
जीवाजीवाश्रवबन्धनंबरनिर्जरापुण्यपापमोक्षाख्यान नव पदार्थान विरचय परिपाट्या जीवपदार्थस्याधः स्वपरभेदावुपन्यसनीयो,
तयोरधो नित्यानित्यभेदौ, तयोरप्यधः कालेश्वरात्मनियतिस्वभावभेदाः पञ्च न्यरानीयाः, पुनश्चैवं विकल्पाः कर्तव्याः अस्ति जीवः
सतो नित्यः कालरा इत्येको विकल्पः, विकल्पाश्चायं-विद्यते खल्यात्मा स्पेन रूपेण नित्यश्च कालवादिनः, उक्तनैवागिलापेन
द्वितीयो विकल्प ईश्वरकारणिनः, तृतीयो विकल्पः आत्मवादिनः 'पुरुप एवेदं सर्व मित्यादि, नियतिवादिनश्चतुर्थविकल्पः, पञ्च-
मविकल्पः स्वभाववादिनः, एतं स्वत इत्वजहता लब्धाः पश्च विकल्पाः, एवमनित्यत्वेनापि दशैव, एते विंशति वपदार्थेन
लब्धाः, अजीवादिष्वग्यष्टस्वेवमेव प्रतिपदं विंशतिर्विकल्पानाम् , अतो विंशतिर्नवगुणा शतमशीत्युत्तरं क्रियावादिनामिति ।
'चउरासीते अकिरियावादीणं' चतुरशीतेरक्रियावादिनां, क्रिया पूर्वनन्, न हि करयचिदव्यवस्थितस्य पदार्थस्य क्रिया
समरित, तनावे चावस्थितेरभागादित्येवंवादिनोऽक्रियावादिनः, तथा चाहुरेकै-"क्षणिकाः सर्वसंस्काराः, अस्थितानां कुतः क्रिया।।
भूतियैपां क्रिया सैव, कारकं सैन चोच्यत ॥ १ ॥" इत्यादि, एते चात्मादिनास्तित्वप्रतिपनिलक्षणा अमुनोपायेन चतुरशीतिर्द्रप्ट-
॥१०॥

सूत्रहतांग
नन्दी
-
॥१०॥
व्या , एतेषां हि पुण्यापुण्यविवर्जितपदार्थसप्तकन्यासस्तथैव जीवस्याध स्वपरविकल्पभेदद्वयोपन्यास', असच्चादात्मनो नित्या
नित्यभेदी न स्त, कालादीना तु पनाना पठी यदृच्छा न्यस्यते, पश्चादिकल्पामिलाप नास्ति जीव. स्वत कालत इत्यादय पडेव
विक्ल्पा , एक्ल द्वादश, एवमजीरादिपपि पसु प्रतिपद द्वादश विकल्पा, एव द्वादश सप्तगुणाश्चतुरशीविविकल्या नास्तिका-
नामिति । 'मत्तहील अन्नाणियवादीण' ति सप्तपष्टिरज्ञानिकवादिनां, क्रिया प्राग्वत्, तत्र कुत्सित ज्ञानमज्ञान तदेपामस्तीत्य
ज्ञानिका , नचैव लघुत्वात् प्रक्रमस्य प्राग बहुचीहिणा भवितव्य, ततयाज्ञाना इति स्यात्, नैप दोष , ज्ञानान्तरमेवाज्ञान, मिथ्या-
दर्शनमहचरित्वाद, ततश्च जातिशब्दत्वात् गौरखरपदरण्यमित्यादिवदज्ञानिकत्वमिति, अथवा अज्ञानेन चरन्ति तत्प्रयोजना का
अज्ञानिका , असचित्यकृतवन्धपैफल्यादिप्रतिपचिलक्षणा , तेच अमुनोपायेन सप्तपष्टिातव्या , वत्र जीवादीन नव पदार्थान पूर्ववद्
व्यवस्थाप्य पर्यन्ते चोत्पत्तिमुपन्यस्याध सप्त सदादय' उपन्यमनीया , सचमसच सदसत्त्व अवाच्यत्व सदवाच्यत्व असदवाच्य-
स्व सदसदवाच्यत्वमिति च, एकैकस्य जीनादे' सप्त सप्त विकल्पा , व एते नव सप्तका विपटिः, उत्पत्तेस्तु चत्वार एवाधा विकल्पाः,
तद्यथा सचमसचं सदसच अवाच्यत्व चेति, विपटिमध्ये प्रक्षिप्ता ससपष्टिर्भवन्ति, को जानाति जीव समित्येको विकल्प',
ज्ञातेन वा किं १, एवं असदादयोऽपि वाच्या , उत्पत्तिरपि किं सतोऽसतो सदसतोऽवाच्यस्येति वा को जानातीत्येतत् ?, न काच-
दपीत्यभिप्रायः। यत्तीसाए वेणइयवादीण' द्वात्रिंशतो पैनरिकवादिना, क्रिया पूर्ववत्, तब विनयेन चरन्ति विनयो वा प्रयो
जनमपामिति वैनायिका, एते चानवतलिड्गाचारशाखा विनयप्रतिपत्तिलक्षणा अमुनोपायेन द्वारिंशदवगन्तव्या सुरन्पतिज्ञा.
विपतिस्थविराधममापितॄणां प्रत्येकं कायेन वाचा मनसा दानेन च देशकालोपपन्भेन विनय. कार्यः इत्येते चत्वारो भेदाः सुरा
-
॥१०॥

नन्दी-
हारभद्रीय
वृत्ती
समवाया-
दयः
॥१०२॥
दिष्वष्टसु स्थानेषु, एकत्र मेलिता द्वात्रिंशदिति । सर्वसइयां प्रतिपादयवाह-'तिण्हं तेसट्ठाण' मित्यादि, त्रयाणां त्रिषष्ट्यधि-
कानां प्रावादुकशताना, विचित्रकैकनयमतावलम्बिनां प्रवादिशतानामित्यर्थः, व्यूह-प्रतिक्षेपं कृत्वा स्वसमयः स्वसिद्धान्तः
स्थाप्यते, शेपं किंचिद् व्याख्यातं किंचित् सुगमामिति यावत् 'सेतं सूयगडे नि कण्व्यम् ॥
'से किंत'मित्यादि ॥(४८-२३८)। अथ किं तत् स्थान ?, निष्ठन्त्यस्मिन् प्रतिपाद्यतया जीवादय इति स्थानं, तथा चाह-
'ठाणे 'मित्यादि, स्थानेन स्थाने या जीवाः स्थाप्यन्ते, व्यवस्थितस्वरूपप्रतिपादनायेति हृदयं, शेपं प्रायो निगदसिद्धमेर,
नवरं 'टंकत्ति छिनतडं टकं 'कूटंति पञ्चतोयरिं, जहा वेगहस्मोवार ना सिद्धाययणादिया कूडा, ‘सेल ति हिमवंतादिया
सेला, 'सिहरिणो 'त्ति सिहरेण सिहरिणोत्ति, ते य वेयढाइया 'पन्भार'त्ति जं कूडं उपरि रखज्जुयं तं पन्भारं, या पन्वयस्स
उरिभागे हत्यिकुंभागिती कुडुहं णिग्गयं तं पम्भारं भगइ 'कुंड'ति गंगादीणि कुंडानि 'गुहत्ति तिमिसादिया गुहा 'आगरा'
रुप्पसुवन्नरयणादिउप्पत्तिट्ठाणा आगरा 'दह'त्ति पॉडरीयादीया दहाणदीउति गंगासिंधुमादीओ, शेपं क्षुण्णा यावभिगमनमिति ।
'से कि तमित्यादि ॥(४९-२२९॥ अथ कोऽयं समवायः?, सम् अ अयः समवायः,सम्यगधिकपरिच्छेद इत्यर्थः, तद्धे-
तुकश्च अन्योऽपि समवायः,तथा चाइ-समवायेन समवाये या जीयाः समाश्रीयन्ते, अविपरीतस्वरूपगुणभूषिता बुध्ध्या अंगीक्रियन्त
इत्यर्थः, अथवा जीवाः समस्यन्ते- कुप्ररूपणाभ्यः सम्यक्प्ररूपणायां क्षिप्यन्ते, शेपं निगदसिद्धमानिगमनम् । नवरं 'एगादियाण-
मित्यादि, अत्रकायेकोत्तरं स्थानशतं भवनि, यथा 'पगे आया' इत्यादि, शेष नासिढे यावभिगमनमिति ।
॥१०२॥

ज्ञातधर्म
कथाघा.
नन्दी 'से कित'मित्यादि।।(५० २२९)॥अथ केय ब्यारया,व्याख्यान व्यारया,तथा चाह-व्याख्यायां जीनादयो व्याख्यायन्ते,
हारिभद्रीय इह सय व अज्झयणसन्न, शप प्रकटार्थ यावत् 'सेत विवाहेति निगमनम् ॥
से किं तमित्यादि ।।(५१-२३०)। अये कास्ता ज्ञाताधर्मकथा ,ज्ञावानि उदाहरणानि तत्प्रधाना धर्मकथा. झाताधर्म
॥१०३॥
कथा आह् च 'णायाधम्मकहासु ण'इत्यादि ज्ञावानां उदाहरणभूतानां नगरादीनि व्याख्यायन्ते, 'दस धम्मकहाण वग्गा'
इत्यादि, एत्य भाषणा एगूणीस णायज्झयणाणि,णायत्ति आहरणा, दिद्वतिओ उपणिज्जति जेहिं वा ताणि णावाणि अज्झयणा,
एए पढमसुपखधे, अहिंसादिलक्सणस्स धम्मस्स कहानो धम्मकहायो धम्मियाओ वा कहाओ धम्मकथाओ, अक्खाणगति वुर्त
भनति, एयाणि रितियमुयसधे, पढमरितियमुपसधमणियाण णायाधम्मकहाण नगरादिया भन्नति, वितियमुयखधे दस धम्मक
हाण यग्गा, पग्गोत्ति समूहो, वधिमेसणपिसिट्टा दस अज्झयणा चैव ते दहन्या, एगणवीस णाया दस धम्मकहाओ, तत्य
णातेसु आदिमा दस णातो पाया चेव, ण तेसु अक्सादियादिसभवो, सेसा ण णाया, तेसु पुण एकेके गाते पच २ चत्तालाई
अक्खाइयासयाइ, एत्यवि एफेफाए अक्साइयाए पच २ उपक्खाइयसयाइ, वत्यवि एफेकाए उवक्साइयाए पच पच अक्खाइयो-
वक्साइयसयाइ, एरमेयाइ सपिडियाइ,किं सजाय ?, एगवीस कोडिसय लक्खा पभासमेर योद्धया। एक ठिते समाणे अधिगत-
सुत्तस्स पत्यालो ।। १।। तनहा-दस धम्मकहाण वग्गा, तत्य ण एगमेगाए धम्मकहाए पच पच अक्खाइयसयाई, एगमेगाए
अक्साइयाए पा २ उअक्साइयसपाइ, एगमेगाए उवक्साइयाए पच २ अक्साइयोवक्खाइयसयाइ, एवमेयाइ सर्पिडियाई, कि
सनात 'पशनीस कोडिमय एस्थ य समलक्सणाइया जम्हा । णवणायगसवद्धा अक्साइयमाइया तेण ॥ १॥ ते सोहिज्जति
॥१०३॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
अन्तकृता-
दया
॥१०४॥
फुड इमाओ रासीओ वेगलाणं तु । पुणरत्तवाज्जियाण पमाणमित्थं विणिद्दिढ ॥ २ ॥ सोधिए य समाणे अद्भुटाओ कहाणगको-
डीओ चेव हवंति, अत एवाह-एवमेव सपुब्बावरेणं भणियपगारेणं, गुणणसोहणे कतेत्ति वुत्तं भवति, अधुट्ठाओ कहाणयकोडीओ
भवंतीतिमक्खायं, प्रकटार्थमित्येवं गुरखो व्याचक्षते, अन्य पुनरन्यथा, तदभिप्राय पुनर्वयमतिगम्भीरत्वाभावगच्छामः, परमार्थ
त्वत्र विशिष्टश्रुतविदो विदन्तीत्यलं प्रसंगेन, शेष सुगमं यावत् 'संखेज्जा पदसयसहस्सा पदग्गेणं, ते य किल पंच लक्खा छाव-
तरि च सहस्सा पदग्गणं, अहवा सुत्तालावयपयग्गेणं संखेज्जा पदसहस्सा भवंति, एवं सच्चत्य भावेयव्यं, शेषं मूत्रसिद्ध यावाभि-
गमनमिति ।।
'से किं त'मित्यादि।(५२-३१)॥उपासका:-श्रावकाः तद्गतक्रियाकलापनिवद्वादशादिगाध्ययनोपलक्षिताः उपासकदशाः,
तथा चाह 'उचासगदसामु' णं इत्यादि मूत्रसिद्धं यावत् 'संसेज्जा पदमायस)हस्सा पदग्गेण,ते च किल एकारस लक्खा पाव
पयग्गेणं' ति, शेपं कण्ठयमानिगमनमिति ।
'ले किं त' मित्यादि ( ५३-२३२) अन्तो विनाशः स च कर्मणस्तत्फलभूतस्य या संसारस्य कृतो यैस्तेऽन्तकृतस्ते च
तीर्थकरादयस्तेषां दशाः प्रथमवर्गे दशाध्ययनानीति तत्संख्यया अन्तकद्दशा इति, तथा नाह-'अंतकडदसासुण मित्यादि,
पाठसिद्धं यावत् 'अंतकिरियाओं' ति भवापेक्षया अन्त्याच ताः क्रियानि समासः, ताश शैलेश्यवस्थाद्या गृह्यन्ते, शेष प्रक-
दार्थ यावत् 'अट्ठ वग्गा' एल्थ 'धग्गो' ति समूहो, सो य अंतगडाणं अज्झयणाणं या, सन्याणि अक्षयणाणि जुगवं उदिसंति,
॥१०॥

परिवादी , 17 अति-महाग, नादि, मनना पदमामा पप गर्न मरिट पपतिया-लेसीमनस्ताप समारमा बिहान परी शगिई सारथिममनामिनि। 'मनिमियादि। (५५ २३३) । उत्तर प्रमान , नास्पानोपन ति अनुनर' उपपतनमपात अमेस्पर्ष अनुत्तर प्रगान' मेमान्यस्य नारियामागत पातो पामिनि गमाम , तहत पतापनियादा दशा दाप्ययनोप नमिता अनुतातिहदमा, ता पाइ 'भत्तापाइपदमाए जमिरपादि पमिदं यावद् निमि परगनिहाय नमहो रग रग २दारयनानि, पर्गम पुगपदेशोपित इत्यस माह 'तिष्ठि उमणकाला 'इरमादि, सजा पदमदम्मा पराग, नेपालीसं लामा अनुपमहानि, शेष प्रार्थ गारभिगमन मिति । 'समिदि॥ (५५ २३४ ) ॥ प्रश्न प्रनीनम्नपिन पाकरण, परवानगुपयन, प्रश्नपारण 'अष्टोत्तर परियादि, अगुदापनिगादिसापो पगिणामी, ज पुण पिनामंवा विधीय जमिनमाणा अभिया पर गुभाग पनि मेला भगुहमिणमा पहन गानि जारिग्नामो वात्रो पमिणापमिणाभाति, अथणा अर्णवरे ना aftir ना पनि परंपर पमिलापविणति, पुणज्जिाकदित नस्म परपर मपनि, अमेय दिया चिनिया विजानिराया, निगत सात् गमेवा पदमरमारमा पदोग ने यकिन पाणउदिलासा गोसस य सहमति गताप पावरल इति । 'म तिमिरमादि । (५६२३४ ) । रिपनन रिपाक, भाभकर्मपरिणाम इत्यर्थ , प्रतिपाद श्रुतं रिसाकयुक्त, मानिगमन समिदमेशTIR 'संतेना पदमहरमा पदगोष, एने 7 एगा पदकोहरी मुलगी मलासा पनी प महरमात नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ता परिकर्माणि सूत्राणि च ॥१०६॥ . 'से किं त' मित्यादि ॥ (५७-२३५) ॥ दृष्टयो दर्शनानि, वदनं वादः, दृष्टीनां वादः दृष्टिवादः, दृष्टीनां वा पातो यत्रासौ दृष्टिपातः, सर्वनयदृष्टय एवेहाख्यायन्त इत्यर्थः, तथा चाह-दृष्टिवादेन दृष्टिपातेन दृष्टिवादे दृष्टिपाते या सर्वभावप्ररूपणा आख्यायते, 'से य समासओ पंचविहे पन्नत्ते' इत्यादि, सर्वमिदं प्रायो व्यवच्छिन्नं तथापि लेशतो यथाऽऽगतसम्प्रदायं किंचिद् व्याख्यायते इति, तत्र सूत्रादिग्रहणयोग्यतासम्पादनसमर्थानि परिकर्माणि, गणितपरिकर्मवत् , तं च परिकम्मसुयं सिद्धसेणियादिप- रिकम्ममूलभेदतो सत्तविहं, उत्तरभेदतो तेरासीतिविहं, माउगपदानि, एयं च सव्वं मूलुत्तरभेद सुत्तत्थतो वोच्छिन्नं यथागतसम्प्र- दायं वा वाच्यं, एएसि परिकम्माण छ आदिमा य परिकम्मा ससमइया चेव, गोसालयपवत्तिया आजीवगपासंडिसिद्धतमएणं पुण चुयअचुयसेणियापरिकम्मसहिया सत्त पनविज्जंति, इयाणि परिकम्मे णयचिंता, तत्थ णेगमो दुविहो-संगहितो असंगहितो य, संगहिओ संगहं पविट्ठो, असंगहिओ ववहारं, तम्हा संगहो क्वहारो ऋजुसुत्तो सद्दादिया य एको एवं चउरो णया, एतेहिं चउहिं णएहिं छ ससमइयाइं परिकम्माई चिंतिज्जंति, अतो भणियं-छ चउकणया भवंति, ते चैव आजीविया तेरासिया भणिया, कम्हा? उच्यते, जम्हा ते सव्वं जगत् व्यात्मकमिच्छन्ति, यथा जीवोजीवो जीवाजीवा, लोए अलोए लोयालोए, संते असंते संतासंते, एवमादि, णयचिंताए ते तिविहं णयमिच्छंति, तंजहा-दघहितो पज्जयहितो उभयढिओ, अओ भणियं-सत्त तेरासियत्ति, सत्त परिकम्माई तेरासियपासंडत्था, तिविहाए णयचिंताए चितयन्तीत्यर्थः, से तं परिकम्मति निगमनं । 'से किं तं सुत्ताई?,२ उज्जुसुयादियाई बावीसं भवंति' इह सर्वद्रव्यपर्यायनयाद्यर्थसूचनात् सूत्राणि, अमून्यपि च सूत्रार्थतो व्यवच्छिमान्येव, यथाऽऽगनसम्प्रदायतो वा वाच्यानि, एतानि चेव बावीसं मुताई विभागतो अट्ठासीतिं हवंतिकथे,उच्यते, इच्चेयाई बावीस सुत्ताई ॥१०६॥ 1 नन्दी हारिभद्रीय संगत छिमछेदणइयाइ, 'ससमयसुत्तपरिवाडी' त्ति सुत्त, एत्थ जो णओ सुत्त छिन छेदेण इच्छइ सो छिन्नछेदणओ, जहा-"धम्मो मगलमुकिट्ठ' ति सिलोगो सुत्तत्थओ पचेय छेदनयठिओ ण रितियादिसिलोए अवेक्सइ, प्रत्येक्कल्पितपयन्त इत्यर्थ , एयाणि एव याचीस ससमया सुत्पारवाडीए सुत्ताणि ठियाणि, त्या इच्चेड्याइ नापीस सुत्ताइ अच्छिन्नछेदणइयाइ. आजीवियमुत्तपरिवा- डोएत्ति मुत्तमेव इति णओ सुत्त अच्छिन्न छैदेण इच्छइ सो अछिन्नछेदणयो,जहा धम्मो मगलमुक्ट्ठिति सिलांगो,एम चैत्र अत्यओ वितियादिसिलोगमवैक्खमाणोत्ते रितियादिया य पढमति अन्योऽन्यमापेक्षा इत्यर्थ , एयाणि बागीय आर्जावियगीमालपत्तिय पासडपरिवाडीए अक्सररयणविमागडियाणिवि अत्यतो अन्नोन्नमरेक्समाणाणि हवति इच्चेयाइ इत्यादि मुत्त, नस्थ 'ति कणियाइ' ति नपत्रिकाभिप्रायतश्चिन्त्यन्त इत्यर्थ , राशिकाबाजीविका एवाच्यन्ते, तथा 'इच्चेताह' इत्यादि शत्र, प्रत्य 'चउणइयाइ' ति नयचतुप्काभिप्रायतचिन्त्यत इति मावना, एवमेवे' त्यादि सूतम् ,एव चउरोजावीसाओ अदासीनिसुत्नाई भ- पति से त सुत्ताई' निगमनाक्यम् । 'से किंत पुन्वगते' इत्यादि, कम्हा पुगता,उच्यते, जम्हा तित्थगरो तित्यपात्त- णकाले गणधराण सव्वसुचाधारतणतो पुल पुज्वगयमुत्तस्य मातइ तम्हा पुवति भणिया, गणघरा पुण सुत्तरयण कोन्ता आया- रादिकनेण रएति ठपति य, अन्नायरियमण पुण पुव्वगयमुत्तत्यो पुष्य अरहया मासिओं गणधरैहिनि पुत्रगय सुय चा पुत्र रइप, पन्छा पायारादि, चौदक आह-गणु पुवावरविरुद्ध, कम्हा,सम्हा आयाराणिज्जुनीए माणिय ससिं आयारो० गारा, सुत्पमुक्त, किंतु सा ठवणा, इम पुण अस्तरपण पडुन्च मणिय, पूर्व पूर्वाणि कृतानीत्यर्थ , वाणि य उप्पारपुयादीणि चोदग- पुलागि पत्रचाणि, पदम उप्पायपुन्च, वत्य सम्बदन्याग पन्नताण य उपायमारमगीकाउ पनवणा कला, तम्म य पयपरिमाण ॥२०७१

an-
ana
এনে
पूर्वगतं
भनुयोगच
नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
॥१०८॥
एंगा पयकोडीओ । वितियं अग्गेणियं, तत्यवि सव्वदल्याण पज्जयाण य सञ्चजीवाजीवविसेसाण य अग्गं-परिमाणं वाग्निज्जतित्ति
अग्गेणीयं, तस्स पयपरिमाणं छनउति पयसयसहस्साणि । ततियं वीरियपवायं, तत्थवि अजीवाणं जीवाणं सकम्मेतरं वीरियं पव-
यह त्ति पीरियप्पवायं, तस्स विसत्तरिय पयसमसहस्साणि । चउत्थं अत्थिणत्यिपवायं, लोए जहावा अस्थि जहावा णस्थि अथवा
सियवादाभिप्पाततो जहेवास्ति नास्तीत्येवं प्रवदति इति अस्थिणत्थिपवायं भणियं, तंपि पदपरिमाणतो सहिं पदसयसहस्साणि ।
पंचमं णाणपवादति, तम्मि मतिणाणादिपंचकस्स गाहेण परुवणा जम्हा कया तम्हा णाणप्पवायं, तम्मि पदपरिमाणं एगा कोडी
एगपदा । छटुं सच्चप्पयायं, सच्चं-संजमो सच्चवयणं वा, तं मच्चं जत्थ सभेयं सपडिवक्खं च पग्निज्जइ तं सच्चप्पवायं,
तस्स पदपरिमाणं एगा पयकोडी छप्पयाहिया । सत्तमं आयप्पवायं, आयत्ति आत्मा, सोऽणेगहा जत्थ णयदरिसणेहिं वमिज्ज-
इ तं आयप्पवायं, तस्सवि पदपरिमाण छब्बीस पदकोडीओ । अट्ठमं कम्मप्पवायं, णाणावरणादियं अट्ठविहं कम्मं पयतिठिअ-
णुभागपदेसादिपहिं भेदेहिं अमेहि य उत्तरुत्तरभेदेहि जत्थ भिज्जद तं कम्मप्पयाय, तस्सवि पयपरिमाणं एगा पयकोडी असीति
च पयसहस्सा भवंति। णवमं पच्चस्खाणप्पवायं, तस्स य पदपरिमाणं चरासीति पयसहस्सा भवंति। दसमं विज्जाणुप्पवायं, तत्थ
अणेगे विज्जातिसया वणिया, तस्स य पदपरिमाणं एगा पयकोडी दस पयसहस्सा । एकारसमं अवंशत्ति, वंझं गाम णिप्फलं
ण वंझमवंझं, सफलमित्यर्थः, सव्वे णाणतयसंजमजोगा सफला यभिज्जंति, अप्पसत्था य पमादादिया सब्वे असुहफला वनिया,
अतो अवंझं, तस्सवि पयपरिमाणं छब्बीस पदकोडीओ । बारसमं पाणाउं, तत्थ आउं-प्राणविधानं सव्वं सभेयं अबे य प्राणा
वभिता, तस्स पयपरिमाणं एगा पयकोडी छप्पनं च पदसयसहस्साणि । तेरसमं किरियाविसालं, तत्थ कायकिरियाहिंसादओ
॥१०८॥

हारिभद्रीय
गडिकानु
योगे
चित्रान्तर-
गडिका,
॥१०९॥
विसालात सभेया सनमकिरियाओ वकिरियाविहाणा य, तस्सवि पयपरिमाण णव कोडीओ। चोदसम लोगबिंदुसार, त च
इमम्मि लोए सुअलोए पा विंदुमिव अक्खरस्स सव्युत्तम सबक्सरसन्निवायपरितत्तणओ लोगविन्दुसार माणिय, तस्स य पयप
रिमाण अद्वत्तरसपयकोडीओ । से त पुन्वगते ।।
'से किं तमित्यादि, अनुरूप अनुकुलो वा योगोऽनुयोग , स्वस्य निजेनाभिधेयैन सार्द्धमनुरूप. सबध इत्यर्थः, स च
द्विविध प्रजप्तस्तद्यथा मूलप्रथमानुयोगच गण्डिकानुयोगथ, 'से कि तमित्यादि, इहैकवक्तव्यताप्रणयनान्मूल तापत्तीर्थकरास्तेषां
प्रथम -सम्पच्याप्तिलक्षणपूर्वभवादिगोचरोऽनुयोगो मूलप्रथमानुयोग , तथा चाह 'मूलपढमाणुयोगे 'मित्यादि, सूत्रसिद्ध
यावत् 'से त मूलपढमाणुयोगे । 'से कि तमित्यादि इहैक्वक्तव्यतार्थाधिकारानुगता गण्डिका उच्यन्ते तासामनुयोग अर्थ-
कथनविधि गण्डिकानुयोग तथा चाह-'गडियाणुयोगेण मित्यादि,तत्य कुलगरगडियासु कुलगराण विमलवाहणादाण पुष्पज
मणामाद कहिज्जइ,एव सेसासुवि अभिधाणवसतो भावयन्य जाव चित्ततरगडियाओ,चित्रा अनेकार्था अन्तरे ऋषमाजिततीर्थ-
करान्तरे गण्डिका एकाक्तव्यताधिकारानुगता, एतदुक्त भवति-ऋपमाजिततीर्थकरान्तरे तदराजभूपतीनां शेषगतिगमनन्युदासेन
शिवगतिगमनानुत्तरोपपातप्राप्तिप्रतिपादिकाधिनान्तरगण्डिका इतिः। एयासि परूवणे पुवायरिएहि इमो विही दिवो-
आदिच्चनसाईण उसमस्स पउप्पए परवाण । सगरसुवाण सुबुद्धी इणमो सख परिकहेइ ॥१॥ चौदस लक्खा सिद्धा णिव-
तीणिको य होति सबढे । एक्किट्ठाणे पुण पुरिसजुगा होतऽसखेज्जा (RI पुणरवि चोदमलक्खा सिद्धा णिवतीण दोमि सबढे।
॥१०९॥

.
नन्दी-
हारिभद्रीय
वृत्ती
॥११०॥
गडिकानु
योगे
चित्रान्तर-
गंडिका
दुगठाणेवि असंखा पुरिसजुगा होति णायव्वा ॥३॥ जाव य लक्खा चोद्दस सिद्धा पन्नास होति सबढे । पभासट्ठाणेऽवि तु
पुरिसजुगा होतिऽसंखेज्जा ॥ ४ ॥ एगुत्तरा उ ठाणा सम्वट्ठाणे य जाव पन्नासा । एवेकेकगठाणे पुरिसजुगा होतऽसंखेज्जा॥ ५ ॥
विवरीयं सवढे चोदसलक्खा उणिव्युतो एगो । सच्चेव य परिवाडी पन्नासं जाव सिद्धीए ॥ ६॥ तेणं परं तु लक्खा दो दो
ठाणा य समग वच्चंति । सिवगतिसव्वद्वेहिं इणमो तेसि विही होइ ॥ ७॥ दो लक्खा सिद्धीए दो लक्खा नरवतीण सवढे । एवं
तिलक्ख चउपंच जाव लक्खा असंखेज्जा ॥ ८॥ सिवगतिसव्वदेहिं चित्तंतरगडिया ततो चउरो। एगा एगुत्तरिया एगादि-
विउत्तरा बितिया ॥ ९॥ ततिएगादितिउत्तरा तिगमादिविउत्तरा चउत्थेयं । पढमाए सिद्धिको दोनि य सबट्टसिद्धम्मि ॥१०॥
तत्तो तिमि नरिंदा सिद्धा चत्तारि होति सवढे । इय जाव असंखेज्जा सिवगतिसव्वट्ठसिद्धेहिं ॥ ११॥ ताहे बिउत्तराए सिद्धिको
तिमि होंति सवढे । एवं पंच य सत्त य जाव असंखेज्ज दोन्नित्ति ॥ १२ ॥ एग चउ सत्त दसगं जाव असंखेज्ज होति दोभि-
त्ति । सिवगतिसचट्टेहिं तिउत्तराए मुणेयव्वा ॥१३॥ ताहे-तियगाइ बिउत्तराए अउणत्तीस तु तितग ठावेतुं । पढमे णत्थि क्खेवो
सेसेसु इमो भवे खेवो ॥ १४ ॥ दुग पण णवगं तेरस सत्तरस दुवीस छच्च अद्वैव । पारस चोदस तह अट्ठवीस छव्वीस पणुवीसा
॥ १५ ॥ एकारस तेवीसा सीयाला सतरि सतहत्तरी तह य । इग दुग सत्तासीई एगुत्तरिमेव बावट्ठी ॥ १६ अउणत्तर
चउवीसा छायाल सयं तहेव छब्बीसा । एए रासीक्खेवा तिगअंतंता जहाकमसो ॥ १७॥ सिवगतिसव्वद्वेहिं दो दो ठाण विसमु-
सरा णेया । जावुणतीसट्ठाणे उणतीस पुण छवीसाए ॥१८॥ विसमुत्तरा य पढमा एवमसंख विसमुत्तरा णेया । सव्वत्थवि अंतिल्लं
अमाए आदिमं ठाणं ॥ १९ ॥ अउणत्तीस वारे ठाउं णत्थि पढमए खेवो । सेसेसुडवीसाए सव्वत्थ दुगादिओ खेवो ॥ २० ॥
॥११०॥

हारिभद्रीय गडिकानु योगे चित्रान्तर गडिका ॥११॥ सिपगतिपढमादीए वितियाण तह य होति सपढे । इस एगतरियाइ सिवगइसवठाणाइ ॥ २१ ।। एवमसखज्जाओ चित्ततर गडियाओ यया । जाव नियसत्तुराया अजियजिणपिया समुप्पभो ।। २२ ।। पप गाहाहिं चित्ततरगडियाओ समत्ताओ । इमा य एयासि ठवणा- १४|१४|१४|१४|१४|१४|१४|१४|१४|१४|१४ एसिया लक्सा सिद्धिगया पत्तिया सय्वट्ठ गया, ८ ९/१०/५० एव जाव अससा पुरिसजुगर सिद्वा एसा पढमा, अओ पर ९/१०५० सपट्ठपि गया एत्तिा लक्सा सिद्धा एत्तिया लक्खा ॥ एवपि असखेज्जा पुरिसजुगा सिद्धा, १४|१४|१४|१४|१४|१४|१४|१४|१४|१४|१४ एसा बीया, अओ पर २ ६ २ ३ ॥११॥ ४ ६ ५ ७ एव जाव असखेज्जा आवलिया, सम्बद्वेवि गया एत्तिया लक्खा, सिद्वा एचिया लक्खा २ ४ ५ ६ ७ नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ता गंडिकानु- योगे चित्रान्तर गंडिका 20 ६ ॥११२॥ १ ५ m १ ३ . ५ ८९ दुगाइएगुत्तरा दोवि गच्छति आवलिया दूरगमणओ पंचासीइमे ठाणे चिट्ठति तझ्या गंडिया, २४ ८ | १० अतः परं चतस्रो गण्डिका एकोतरिकादिकाः प्रदर्श्यन्ते-शिवगतौ सर्वार्थे च एवं असंखेज्जा चित्तंतरगंडिया, एगाइ एगुत्तरिया ९ पढमाणेया, सिद्धा एत्तिया सवढे एत्तिया चेव, एवं जाव असंखेज्जा, एगादिविउत्तरा ७/११ बितिया चित्तंतर गण्डिया, सिद्धा एत्तिया सव्व एत्तिया चेव, एवं जाव असंखेज्जा चित्तंतरगंडिया, एगादितिउत्तरा १ | ७ | १३ तइया ततश्चतुर्थी व्यादिका द्वयादिविषमोत्तरप्रक्षेपा एकोनविंशत्रिदंकान् संस्थाप्य निदर्श्यते, ४ १०/१ एतिया सबढे ८१६ २५/ ११ / १७, २२, १४५० १७ / २२ / १४ ५० ८० | ५ ७४ ७२४९/२९ शिवगतौ सिद्धा ५ १२ २० ९/१५ ३१ २८ २६ ४ ९० ६५ २८ १०३ me 15155 ॥११२॥ ७३

गडिकानु-
नन्दी
हारिभद्रीय
चित्रान्तर-
गडिका'
॥११३॥
एचिया पुणोवि | २९ ३४१४२५१/३७ ४३ ५५/४०/७६ १०६, ३१/१००/ ९८/७१ ५५
सिवगती
एव पुन पुन पञ्च
सब्वट्ठसिद्धी
३१ ३८ ४६ | ३५/४१ ५७/५४ / ५२ / ९९/३०/११६/९१/५३ १२५) .
पलाशदादौ कृत्वा
एकोनविंशत् स्थानानि सस्थाप्य व्यादिप्रक्षेपकेन यावत् पश्चिमस्थाने एकाग्रीतिर्भवति
५५/६० ६८ ७७/६३ ७९) ८१) ६६ १०२१३२ ५७/१२६/१२४१०१/ ८१
अनेन उत्तरा असरयेयाविनान्तरग
५७/५४/७२/६१६७, ८३ ८० ७८१२५/५६ १४२११७) ७९ १५५/ .
ण्डिका नेया, सेस गाहाणुसारेण नेयच्च जाप असरोज्जा, शेष निगदसिद्ध यावद से त अणुओगे
'से किंत'मित्यादि ॥ चूडा इव चूडा, इह दृष्टिवादे परिकर्मस्त्रपूर्वानुयोगोक्तानुक्तार्थसग्रहपरा ग्रन्थपद्धतयश्चूडा इति,
एतायाधाना चतुर्णामेव पूर्वाणां भवन्ति, न शेपाणामिति, अत एवाह-आदिल्लाण' मित्यादि, सख्याता । सम्प्रति पूर्वा-
णामिय यथासरय " चउ बारसह दस या हवति चूडा चउण्ह पुन्वाण । एए य चूलवत्यू सचुवरि किल पढिन्नति ॥ १ ॥
शेषमानिगमन सूरसिद्धमेव, नवर 'सखेज्जा वत्यु'त्ति पणुवीसुत्तराणि दो सयाणि, 'सखेज्जा चूलवत्थु' ति चउतीस । साम्प्र
तमोपतो द्वादशागविषयमेव दर्शयभाह-
॥११३॥

नन्दी-
हारिभद्रीय
घृत्ती
चूला:
द्वादशांग्य-
आराधना-
विराधना-
फलं
॥११४॥
'इच्चेय' मित्यादि ॥( ५८-२४७ )। इत्येतस्मिन् द्वादशाङ्गे गणिपिटक इति पूर्ववत्, अनन्ता भावाः प्रज्ञप्ता इति योगः,
तत्र भवन्तीति भावाः जीवादयः पदार्थाः, एते च जीवपुद्गलानन्तत्वात् अनन्ता इति, तथा अनन्ता अभावाः, सर्वभावानामेव
पररूपेणासत्त्वात् त एवानन्ता अभावा इति, स्वपरसत्ताभावाभावोभयाधीनत्वात् वस्तुतत्त्वस्य, तथाहि-जीवो जीवात्मना भावोs-
जीवात्मना चाभावोऽन्यथाज्जीवत्वप्रसंगाद्, अत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते गमनिकामात्रत्वात् आरम्भस्य, अन्ये तु धर्मापेक्षया
अनन्ता भावाः अनन्ता अभावाः प्रतिवस्त्वस्तित्वनास्तित्वाभ्यां प्रतिबद्धा इति व्याचक्षते, तथाऽनन्ता हेतवः, तत्र हिनोति-गम-
यति जिज्ञासितधर्मविशिष्टानानिति हेतुः, ते चानन्ता वस्तुनोऽनन्तधर्मात्मकत्वात् तत्प्रतिबद्धधर्मविशिष्टवस्तुगमकत्वाच्च हेतोः,
सूत्रस्य चानन्तगमपर्यायात्मकत्वादिति, यथोक्तहेतुप्रतिपक्षतोऽनन्ता अहेतवः, तथाऽनन्तानि कारणानि मृपिण्डतन्त्वादीनि घट-
पटादिनिर्वर्तकानि, तथाऽनन्तान्यकारणानि, सर्वकारणानामेव कार्यान्तराकारणत्वात्, न हि मृत्पिण्डः पटं निर्वतयतीति, एवं
भावाभावाः हेत्वहेतवः कारणाकरणानि, जीवाः-प्राणिनस्तथा अजीवा-द्वन्यणुकादयः, तथा भन्या:-अनादिपारिणामिकभव्यभाव-
युक्ताः, एतेऽनन्ताः प्रज्ञप्ताः, तथा अभव्या:-अनादिपारिणामिकाभव्यभावयुक्ताः, एतेऽनन्ताः प्रज्ञप्ताः इति योगः, तथा सिद्धा
अनन्ताः, तथा अनन्ता असिद्धाः प्रज्ञप्ता इति, इह भव्याभव्यानामानन्त्येऽभिहिते अनन्ता असिद्धा इति यत् पुनरभिधानं तत्
सिद्धेभ्योऽनन्तगुणत्वख्यापनार्थमिति ॥ साम्प्रतं द्वादशांगविराधनाराधनानिष्पन्नं त्रैकालिकं फलमुपदर्शयनाह-इच्चेय' मित्यादि,
इत्येतद् द्वादशांगं गणिपिटकं अतीतकाले अनन्ता जीवा आज्ञया विराध्य चतुरन्तं संसारकान्तारं 'अणुपरियहिंसु' त्ति अनुपरावृ.
त्तिमन्त आसन् , इदं हि द्वादशांग सूत्रार्थोभयभेदेन त्रिविधं, ततश्चाज्ञया-सूत्राज्ञयाऽभिनिवेशतोऽन्यथापाठादिलक्षणया विराध्य
॥११४॥

नन्दी
हारिभद्रीय
द्वादशाग्य-
आराधना
विराधना-
॥११५॥
अवीतकाले अनन्ता जीवाचतुरन्त ससारकान्तार-नारकीतर्यनरामरविविधरक्षजालदुस्तर भवाटवीगहनमित्यर्थ । अनुपरावृता
आसन् जमालिवत् अर्थाज्ञया पुनरभिनिवेशतोऽन्यथाप्ररूपणादिलक्षणया गोष्ठामाहिलवत् , उभयाज्ञया पुन पचविधाचार
परिज्ञानकरणोद्यतगुर्वादेशादिलक्षणया गुरुप्रत्यनीकद्रव्यलिङ्गधायनेकश्रमणवद्, अथवा द्रव्यक्षेत्रकालभावापेक्षयाऽजामोक्तानुष्ठा-
नमेवाज्ञा, एतद्विराधनयवानुपरावृत्ता आसन् । उक्तच-"सव्याओवि गतीओं अपिरहिया गाणदसणधरहिं" इत्यादि, 'इच्चेय-
मित्यादि, गतार्थमेव, नवर 'परित्ता जीवा' इति सरयेया जीया , वर्तमानविशिष्टविराधकमनुष्यजीवानां सख्येयत्वात् ,
'अणुपरियति' नि अनुपरावर्तन्ते, प्रमन्तीत्यर्थ , 'इच्चेत'मित्यादि, इदमपि भावितार्थमेव, नवर 'अणुपरियट्टिस्सति' ति
अनुपरावर्तिप्यन्ते, पर्यटिप्यन्ति इत्यर्थ ।। 'दच्चत' मित्यादि, इत्येतद् द्वादशाग गणिपिटक अतीतकालेऽनन्ता जीवा आराध्य
चतुरन्त ससारकन्तार 'वीतिवइस्वि' तिव्यतिक्रान्तयन्तश्चतुर्गतिकससारोल्लघनेन मुक्तिमवाप्ता इत्यर्थ', 'इच्चय' मित्यादि, गतार्थ
नवर 'वीइवयति ति व्युत्क्रामन्ति, 'इच्चेद' मित्यादि गतार्थमेव, नवर 'वितीवयिस्सति' ति व्युत्क्रमिप्यन्ते, एतत्प्रभा-
चात् सेत्स्यन्तीत्यर्थ । यदिदमनिष्टतरभेदभिन्न फल प्रतिपादितमेतत् सदाऽवस्थायित्वे सति द्वादशागस्योपजायरा इत्यत आह
'इच्चेय' मित्यादि, इत्येतद् द्वादशाग गणिपिटक न कदाचिन्नासीद् अनादित्वात्, न कदाचिन्न भवति सदैव भावात् , न कदाचि-
अ भविष्यति, अपर्यवसितत्वात् , किं तर्हिी 'भुपिचे' त्यादि, ध्रुवत्वादेव नियत, पञ्चास्तिकायेषु लोकवचनवत् , नियतत्वादेव
श्वत, समयावलिकादिपु कालवत् , शाश्वतत्वादेव वाचनादिप्रदानेऽप्यक्षय, गगासिन्धुप्रवाहेऽपि पौण्डरीकहदरत् , अक्षयत्वादेवाव्यय,
मानुपोचराद् यहि समुद्रवत् , अव्ययत्वादेव स्वप्रमाणे मस्थित, जम्बूद्वीपादिवत् , अस्थितत्वादेव नित्यमाकाशयत् , साम्प्रत दृष्टा-
॥११५॥

नन्दी- हारिभद्रीय वृत्ती श्रुतस्य- विषयाभेदा কম ॥११६॥ - न्तमाह-'से जहा णाम त्यादि, तद्यथा नाम पंचास्तिकाया:-धर्मास्तिकायादयः न कदाचिमासन न कदाचिन्न सन्ति न कदाचिन्न भविष्यन्ति, अभूवन भवन्ति भविष्यन्ति च, धुवा इत्यादि पूर्ववत् , 'एवामेवे' त्यादि निगमनं निगदसिद्धमेव । 'से समासओं इत्यादि, तद् द्वादशांगं समासतश्चतुर्विधं प्रज्ञसं इत्यादि, प्रायो गतार्थमेव, नवरं द्रव्यतः श्रुतज्ञानी उपयुक्तः सन् सर्वद्रव्याणि जा- नाति पश्यतीत्यत्राभिन्नदशपूर्वधरादिः श्रुतकेवली परिगृह्यते, तदारतो भजना, सा पुनर्मलविशेषतो ज्ञातव्येति, अत्राह-ननु पश्य- तीति कथं?, सकलगोचरदर्शनायोगाद्, अत्रोच्यते, प्रज्ञापनायां श्रुतज्ञानपश्यत्तायाः प्रतिपादितत्वादनुत्तरविमानादीनां चाले- रूयकरणात् सर्वथा चादृष्टस्यालेख्यकरणानुपपत्तेः, एवं क्षेत्रादिष्वपि भावनीयमिति, अन्ये तु न पश्यतीत्यभिदधति ॥ साम्प्रतं संगहगाथामाह- 'अक्खर सन्नी' त्यादि (*८६-२४९)। इयं गतार्थेव, नवरं सप्ताप्यते सप्रतिपक्षाः, ते चैवं-अक्षरश्रुतमनक्षरश्रुतमित्यादि, इदं पुनः श्रुतज्ञानं सर्वातिशयरत्नममुद्रकल्पं, तथा प्रायो गुर्वायत्ततत्वात् पराधीनं, अतो पिनेयानुग्रहार्थ यो यथा चास्य लाभस्तथा दर्शययन्नाह- 'आगमः' गाहा॥(*८७-२८२)। आगमनमागमः, आङ अभिविधिमर्यादार्थत्वात् अभिविधिना मर्यादया वागमः परिच्छेद आगमः, स च केवलमत्यवाधिलक्षणोऽपि भवति अतस्तद्व्यवच्छिन्त्यर्थमाह- शास्यतेऽनेनेति शास्त्र-श्रुत, आगमग्रहणं तु पष्टि- तंत्रादिकशास्त्रव्यवच्छेदार्थ, तेषामनागमत्वात् , सम्यक्परिच्छदात्मकत्वाभावादित्यर्थः, शास्त्रतया च रूढत्वात् , तत आगम- ॥११६॥ 646

नन्दी
हारिभद्रीय
चा
उद्विगुणा
श्रवण
विधि
--
॥११७॥
थासौ शास्त्र च आगमशाब तस्य ग्रहणमिति समास , गृहीतिर्ग्रहण, यद् उद्धगुणैर्वक्ष्यमाणलक्षण करणभूतैरष्टमिदृष्ट तद् अक्ते
श्रुतज्ञानस्य लाम श्रुतज्ञानलाभस्त वदव ग्रहण गते, के ? पूर्वेषु विशारदा विपरितो धीरा , व्रतानुपालन स्थिरा इत्यर्थ , अयं
गाथार्थ ॥ बुद्धिगुणरष्टभिरित्युक्त ते चामी-
'सुस्सुसति०' गाहा (*८८ २४९)। विनययुक्तो गुरुमुसाद श्रोतुमिच्छति शुथूपते, पुन पृच्छति प्रतिपृच्छति, तत् श्रुतमश
कित करोवीवि भावार्थ, पुन कथित समृणोति, श्रुत्वा गृह्णाति, गृहीत्वा चहते-पालोचयति, किमिदमित्थमुतान्यथति, च
शब्द. समुच्चयार्थ., अपिशब्दात् पालोचयन् किंचित् स्वध्ध्याऽप्युत्प्रेक्षते, ततस्तदनन्तरमपोहते च, एवमेवघदादिष्टमाचार्येणेति,
पुनस्तमर्थमागृहीत धारयति करोति च सम्यक् तदुक्तमनुष्ठानमिति, तदुक्ता पुष्ठानमपि च श्रुतप्राप्तिहेतुर्भवति, तदापरणक्षयोप
शमादिनिमित्तत्यात्तस्येति, अधवा यद्यदाज्ञापयति गुरुस्तद् सम्यगनुग्रह मन्यमान श्रोतुमिच्छतीति, पूर्वसन्दिएश्व सर्वकार्याणि
कुर्वन् पुन पृच्छति प्रतिपृच्छति पुनरादिष्ट सन् सम्यक् शृणोति, शेप पूर्ववत् ।। बुद्धिगुणा व्यारयातास्तत्र शुभूपतीत्युक्त, इदानीं
श्रवणनिधिप्रतिपादनायाह--
'मूज' गाहा ॥(*८९ २४९)। मूकमिति मूक शृणुयात् , एतदुक्त माति-प्रथमश्रवणे संयतगानस्तूष्णीं खत्वासीत, तथा
द्वितीये हुकार च, ईपद्वन्दन कुर्यादित्यर्थः, तृतीये वाढकार कुर्यात् बाढमवमतन्नान्यथेति, चतुर्थश्रपणे गृहीवपूर्वापरस्त्राभिमायो
मना प्रतिपृचा दुर्यात् , कथमेतदिकि, पचमे तु मीमांसां कुर्यात् , मातुमिच्छा मीमांसा प्रमाणनिशाग्नेतियावत् , तत. षष्ठे
॥११७॥

नन्दी- हारिभद्रीय USRECAR श्रवणव्या- ख्यान 'विधिः वृत्तौ ॥११८॥ श्रवणे तदुत्तरोत्तरगुणप्रसंगपारगमनं चास्य भवति, परिनिष्ठा सप्तमे श्रवणे भवति, एतदुक्तं भवति-गुरुवदनुभाषत एव सप्तमे श्रवणे इति ॥ एवं तावत् श्रवणविधिरुक्तः, इदानी व्याख्यानविधिमभिधित्सुराह: 'सुत्तत्यो गाहा(#९० २४९)॥सत्रार्थमात्रप्रतिपादनपरः सूत्रार्थः,अनुयोग इति गम्यते,खलुशन्दस्त्वेवकारार्थः, स चावधा- रणे, एतदुक्तं भवति-गुरुणा सूत्रार्थमात्राभिधानलक्षण एव प्रथमोऽनुयोगः कार्यः, मा भूत् प्राथमिकविनेयानां मतिमोहः, द्वितीयोऽ- नुयोगः सूत्रस्पर्शिकनियुक्तिमिश्रः कार्य इत्येवंभूतो भणितो जिनैश्चतुर्दशपूर्वधरैश, तृतीयश्च निरवशेषः, प्रसक्तानुप्रसक्तमप्युच्येत एवं- लक्षणो निरवशेषः कार्य इति 'एष उक्तलक्षणो विधानं विधिः प्रकार इत्यर्थो 'भणिता' प्रतिपादितो जिनादिभिः, क्व ?-सूत्रस्य निजेनाभिधेयेन सार्धमनुकूलो योगोऽनुयोगः सूत्रान्वाख्यानमित्यर्थः, तस्मिअनुयोग इति गाथार्थः, आह-परिनिष्ठा सप्तम इत्युक्तं, अयशानुयोगप्रकाराः, तदेतत् कथमिति, अनोच्यते, विनेयमणं विज्ञाय त्रयाणामन्यतमप्रकारेण सप्तवारकरणादविरोधादित्योपविने- यविषयं तावत् सूत्रं, न पुनः स एव नियमविधिः, उद्घट्टितज्ञविनयानां सकृत् श्रवण एवाशेषग्रहणदर्शनादलं विस्तरेण ।। 'सेत'मित्यादि (५९-२५९)॥ तदेतत् श्रुतज्ञानमिति निगमनं, 'सेत'मित्यादि, तत् परोक्षमिति निगमनमेव । नन्यध्य- नविवरणं समाप्तम् ॥ यदिहोत्सूत्रमझाना , व्याख्यातं तद् पहुश्रतैः । क्षन्तव्यं कस्य सम्मोहश्छमस्थस्य न जायते । ॥ १॥ नन्यध्ययनविवरणं कृत्वा यदवाप्तमिह मया पुण्यम् । तेन खलु जीवलोको लभतां जिनशासने नन्दीम् ॥२॥ कतिः सिताम्बराचार्यजिनभपादसेवकस्याचार्यश्रीहरिभद्रस्यति। नमः श्रुतदेवतायै भगवत्यै। समाप्ता नन्दिदीका|ग्रन्याग्रं२३३६। . re S

No text on this page.

Shri Nandisutrashya Churni Haribhadriya Varttischya

Author
Malaygiri
Title
Shri Nandisutrashya Churni Haribhadriya Varttischya
File name
Shri Nandisutrashya Churni Haribhadriya Varttischya
Text
OCR done
Citation
1928
Published
2011/01
Publisher
Ratlam., Rishabdev Kesrimal Shve. Sanstha
Language
Sanskrit
Pages
186
Library
Shri Jain Swetamber Khartargacch Sangh, Jaipur
Classification
Devotional
DLI number
446039
Barcode
99999990027890.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
MxP87DaNeoG
Download PDF

Shri Nandisutrashya Churni Haribhadriya Varttischya