·No text on this page.

·सूचीपत्री राई . परिभाषा संख्यास्थाननिर्ययः.. सावितव्यवलिले.. गुमनप्रकार:.. भागहार: वर्गः .. वर्गमकं. .. .. .. .. .. .. : .. . घनमूलं .. भागजातिः.. .. .. .. .. .. .. प्रभागजातिः भागानुबंधभागापया। भिववालिनव्यवणिते.. भिन्नगुराग भिवभागहारः भिववादिः अन्धपरिकाम्माल चतविधिः इसपर्म .. . . .. . .. ..

·१४ .. १५ .. • . १६ १६ .. .. . . १९ संक्रम कर्म गुणकर्म पैराशिक व्यसौराशिक पञ्चराशिलादिः भाखातिराहका.. मिश्रकव्यवहारः मेयवहारः क्षेत्रश्चवहारः .. . .. २३ .. .. •• B. २३ Dr. . .. .. .. खावश्यवहार चितिथ्वहारः ... ७ १६ ६७ ७. .... .. वाकचयवहार राशिष्यवहारः .. ... .. .. .. याव्यवहार: कुट्टका गरिनपाशः.. .. .. .. .. ८९

·लीलावती।
श्रीगुरुचरंखकमलेभ्यो नमः।
पोति भक्तजनस्य यो जनयते विघ्नं विनिवस्मृत-
स्तवृन्दारकरन्दवन्दितपदं नत्वा मताननं ।
पाटों सदणितस्य वनि चतुरप्रीतिप्रदां प्रस्फुटा
संक्षिप्ताक्षरकोमलामलपदै लीलियलीलावतीम् ॥३॥
बराटकानां दशकदयं (२०) यत्मा काकिणीताच पणश्वतखः।
ते घोडा दम्म इहावगम्यो द्रम्मतथा घोडशभिश्च निष्कः ॥२॥
तुल्या यवाभ्यां कथितात्र गुञ्जा वल्लत्रिगुञ्जोधरणञ्च ते ऽहौ।
गद्याणकस्तद्यमिन्द्रतुल्यैः(१४)वलैस्तथैको घटकः प्रदियः॥३॥
दशा गुञ्ज प्रवदन्ति माघ माघाइयैः घोडशभिश्च कर्षम् ।
कईचतुर्भिश्च पलं तुलाज्ञाः कथं सवर्णस्य सुवर्णसंशं ॥४॥
यवादरैरलमधसंख्य ईतो ऽङ्गुलैः बहुणितैश्चतुर्भिः ।
हतैश्चतुर्भिर्भववोह दण्डः क्रोशः सहसहितयेन वेषां ॥५॥
स्थाद्योजनं क्रोशचतुरुयेन तथा कराणां दशकेन वंशः।
निवर्तनं विंशतिवंशसंख्यैः क्षेत्रं चतुर्भिश्च भुजै निवडम् ॥६॥
इस्तोन्मिनै विस्तृतिदै पिण्डै यहादशाखं धनहतसंच।
धान्यादिके यवनहस्तमानशास्त्रोदिता मागधवारिकासा॥७॥
बोगस्तु खाऱ्याः खलु घोडशांशः स्यादाठको द्रोणचतुर्थभागः।
मस्थञ्चतुर्थीश इसाकस्य प्रस्थाहिराद्यैः कुडवः प्रदिछः॥८॥

·लीलावती। पादोनगद्याणकतुल्यटौ सिततुल्यैः कथितोऽत्र सेरः। म. गाभिधानः खयुगै(३०)च सेरेधान्यादितौल्येषु तुरष्कसंज्ञा॥१॥ घवेन्दु(१८२)सधैर्घटकैश्च सेरतैः पञ्चभिःस्याइटिका च ताभिः मोऽभिल्वालमगीरशाहकतात्र संज्ञा निजराज्यपूर्षु ॥२॥ इदं क्षेपकंवयं। शेषा कालादिपरिभाषा लोकतः प्रसिद्ध ज्ञेया। रति परिभाषा। गोलागलललल्लोलकालव्यालविलासिने। गणेशाय नमो नोलकमलामलकान्तये ॥१॥ एकदशशतसहखायुतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः। अव॑दमा खर्बनिखर्वमहापद्मशकवस्तस्मात् ॥ २॥ जलधिश्चान्त्यं मध पराईमिति दशगुणेत्तरा संज्ञा। शंख्यायाः स्थानानां व्यव हारार्थं कृताः पूर्वैः ॥ ३॥ अथ समलितव्यवकलितयोः करणसूत्रं इत्तार्धम् । कार्यक्रमादुत्क्रमतोऽथ वापयोगी यथास्थानकमन्तरवाs. अत्रोद्देशकः॥-अये वाले लीलावति मतिमति ब्रूहि सहि तान् वियवदात्रिंशलिनवतितावादश दश। शतायेता तानयुतवियुतांश्चापि वद मे यदि व्यक्त युक्तिव्यवकलनमार्गे कुशला। न्यासः।२।।३२ । १७३।१।१०।१०। संयोजनाज्जासं १६० । अयुता (१००००) छोधिते आत ६६४. ।

·लीलावती। .. गुणने करणसूत्रं साईत्तिइयम् । गुण्यान्त्यमचं गुखकन हन्यादुत्मारितेनैवमुपान्तिमादोन्॥५॥ गुण्यस्वधो ऽधो गुणखण्डतुल्यस्तैः खण्डकैः सङ्गुणितो यतो वा । भक्तो गुणः शुद्ध्यति येन तेन लबध्या च गुण्या गुणितः फलम्बा ॥ ६॥ विधा भवेद्रूपविभाग एवं स्थानः एथवा गुणितः समेतः। इधोनयुक्तोन गुणेन निघ्नी ऽभीरनगुण्यान्वितवर्जिती वा॥७॥ पत्रोद्देशकः।-वाले वालकुरलालनयने लीलावति प्रीच्यतां पञ्चव्येकमिता दिवाकरगुणा असाः कति स्तु यदि। रूपस्था- नविभागखण्डगुणने कल्यासि कल्याणिनि छिन्नास्तेन गुणेन ते च गुणिता जाताः कति स्यु र्वद ॥ ८॥ न्यासः। गुण्यः १३५। गुणकः १२ । गुण्यान्त्यमा गुणकेन हन्यादिति कृते जातं १४२० । अथवा मुणरूपविभागे खण्डे कृते ।। याभ्यां प्रथा गुण्ये गुणिते युत च जातं १६२० । अथवा गुणकस्विभि भक्तो लब्बं । रभिस्त्रिभिश्च गण्य गुपिते जातं तदेव १६२०॥ अथवा स्थानविभागे खण्डे ।।२। चाभ्यां स्थगुण्ये गुणिते 'यथास्थानयुत च जातं तदव १६२० । अथवा झुनेन । गुणेन दाभ्याच २। एथगुण्ये गुणिते युते च जालं तदेव १६२.। अथवारयुतेन गुणेन २० । गुण्ये गुपिते ऽए । गुणित- गुण्यहीने च जातं तदेव ११०। इति मानप्रकारः। ..

·लीलावती।। भागहारेकरमत हत्तम्। भाज्याइरः अयति यदुणः स्यादन्यात् पलं वत् खल भाग- हारे। समेन केनाप्यपवर्त्य हारभाज्यौ भजेदा सति सम्भव तु ॥ ६॥ चत्र यू.दाहरणे गुणितासानां खगुणच्छेदानां भागहारा)। न्यासः। भाज्यः १६२। भाजका १२ । भजनालयो गुण्यः ११५। अथवा भाज्यहारौ बिभिरपवर्तितौ। ५४ चतुर्भि वी खखारेण हते फलं तदेव १३५ ॥ इति भागहारः। •४०५ वर्ग करणसूत्रं वृत्तदयम् । समद्विधातः कृतिरुच्यते ऽथ स्थाप्याऽन्त्यवादिगुणान्त्यनिघ्नः। खखापरियाच तथापरे हास्यवान्त्यमुत्मार्य पुनश्च राशिम् ॥ १० ॥ खण्हदयस्याभिहति दिनिघ्नी तत्खण्डवगैक्ययुता कृति वी। दोनयुग्राशिवधः कृतिः स्यादिरस्य वर्गेण सम- न्वितो वा ॥ ११॥ अत्रोद्देशकः॥-सखे नवानाञ्च चतुईशानां ब्रूहि विहीनस्य शतत्रयस्य । पञ्चोत्तरस्याप्ययुतस्य वर्ग जानासि चेहर्गविधा- नमार्गम् ॥ १२ ॥ न्यासः ।। १४ । २६७ । १०००५। रवां यथोक्तकरणेन जाता वर्गाः || १९६५८२०८ । १००१०००२५ । अथवा नवानां खण्डे (81) अयोराहति (२०) हिनिघ्नी (१०) नत्खण्डवगैक्येन (४१) युता जाता सैव कृतिः ।

·लीलावती। अथवा चतुर्दशानां खण्हे (६।८) अनयोराहति (४८) हि- निघ्नी (६६) तत्खण्डव (३६ । ६७) अनयोरैक्येन (१००) युता .. जाता सैव कृतिः १९६। अथवा खण्डे (४।१०) तथापि सैव कृतिः १९६ । अथवा राशिः २६७। अयं विभिरूनः पृथग्युतश्च २६8 । ३..। अनयो धातः ८८२००। त्रिवर्ग:। युतो जातो वर्गः स रव २०६। एवं सर्बत्रापि। इति वर्गः वर्गमूले करणसूत्रं उत्तम् । त्यवान्त्यादिघमात्कृतिं द्विगुणयेन्मूलं समे तद्धृते त्यक्ता लब्धं- कृति तदाद्यविधमाजब्बं हिनिघ्नं न्यसेत् । पत्रयां पङ्किहते समे ऽन्यविषमायक्वाप्तवर्ग फलं पंज्यां तद्विगुणं न्यसेदिति मुद्धः पङ्केईलं स्यात्पदम् ॥ १३॥ अत्रोद्देशकः।-मूलं चतुर्णश्च तथा नवानां पूर्वं कृतानाच सखे कृतीनाम्। पृथक् एथग्वर्गपदानि विद्धि बुद्धे विद्धि यदि ते त्र जाता। १४॥ न्यासः 8|2|| १९६८८२.८।१०.१०.०२५ ।' लब्बानि क्रमेय मूलानि २।३।६।१४ | २६७ । १०.०५ । इति वर्गमूलम् । घने करणसूत्रं हत्तत्रयम् । समविधातच घनःप्रदिशः स्थाप्योधनोऽन्यस्य ततोऽन्यवर्गः। चादिविनितलत धादिवर्गस्यन्त्याहतो ऽथादिघन सर्वे ॥१५। स्थानान्तरत्वेन युतो धनः स्यस्थकल्य तत्खण्डयुगं B3

·लीलावती।
ततोऽयम्। एवं मुडघवप्रसिद्धावाद्यातो वा विधिरेव
कार्थः । १६ । बडाभ्यां वा इतो राशिस्विनः सहधका-
युक्। वर्गमूलघनः खनो वर्गराशे नो भवेत् ॥ १७॥
अत्रोद्देशकः।-मवधनं त्रिघनस्य घनं तथा कथम पञ्चधनस्य
घनञ्च मे। धनपदश्च ततोऽपि चनात्मखे यदि घने ऽस्ति घना
भवतो मविः ॥१८॥
न्यासः.६।२७।१२५ ।
जाताः क्रमेश घनाः ७२८ । १९६८३ | १८५३१२५ ।
अथवा राशिः।। यस्य खण्डे ।। याभ्यां राशि इतः
१८०। चिनिनञ्च ५४०। खहघनेकोन १८६। युतो जाती
धनः ७२६
अथवा राशिः २७ । अस्य खण्डे २०१७। आभ्यां इतस्त्रि-
नच १९३९ । खण्डनैक्येन ३१३। युतो जातो धनः १९६८३ ।
अथवा राशिः । अस्य मूलं २। धनः । अयं खन्नो
जातश्चतु धनः ६७।
न राशिः । अस्य मूलं ३। घनः २७। बख्य
वा
नवानां घनः ७२६ । यो वर्गधनः स एव वर्गमूलधनवर्गः, बोज-
गणिते ऽस्योपयोगः। इति घमः।
अथ घनमूले करणसूत्रं वृत्तदयम्।
खाद्यं घनस्थानमथाधने हे पुनस्तधान्त्यावनतो विशाध्यं ।
धनं एचस्यं परमस्य शत्या त्रिया तदाद्यं विभनेत्यावन्तु ॥१८॥
यतयां न्यसेत्तत्गृषिमन्त्यनिनीं विनों बजेत्तत्रथमान्फलस्य ।
धनं बदाद्याइनमूजनं पति भवेदेवमतः पुनच ॥ २० ॥

·लीलावती। बनोदेशकः।-पूर्वधनानां मनाथै न्यासः १२६ । १८६५३। १४३१२५ । कमेश जहाति मूलानि हा२०११२५ । इति घनमूलम. कमाकर समाप्तम् । वैध भिन्नपरिवारकम्। सादावंशसवर्णनम्। तत्राधि. भानजाती करमत्र, उत्तम्। अन्योन्यहाराभिहती हरांशी राश्याः समदविधान. मेवं। मिची हराभ्यामपर्भिताभ्यां यहाशी संधियात्र गुण्यौ ॥१॥ सत्रोद्देशकः।-रूपत्रयं पञ्चलवस्त्रिभागो योगार्थमेताम्बद तुल्यहारान्। विपरिभागश्च चतुर्दशांशः समछिदौ मित्र वियोजनार्थ ॥२॥ न्यासः। १ । जाताः समच्छेदाः ए ए एप योगे जातम् ।। अथ दितीयोदाहरणार्थं न्यासः हई छ । सप्तापवर्तिताभ्यां हाराभ्यां है। संगुणितो समच्छेदो रह रहे वियोजिते जातम् । इति भागजातिः । पथ प्रभागजातौ करणसूत्रं हत्वाईम् । लवा लवघ्नाचराहरवा भागप्रभागेषु सवर्णनं स्यात् ॥ssi पत्राद्देशकः।-अम्माईत्रिणवदयस्य समने पादत्रयं यद्भवे- ।

·लीलावती। सत्यक्षांशकषोडशांशचरणः संप्रार्थितेनार्थिने। दत्तो येन वरा. उकाः कति कदयेणापितालेन मे ब्रूहि त्वं यदि वेत्ति वत्स गणिते जाति प्रभागाभिधा । ३. न्यासः।।। ३ ।। सवर्मिते जातं बद्भिापवर्तिते जातं । रको दत्तो बराटकः। इति प्रभागजाति अथ भागानुबन्धभागापवाहयोः करणसूत्रं साई वृत्तम्। छेदनरूपेषु लवा धनर्णमेकस्य भागा बधिकोनकाश्चेत् ॥ ४ ॥ खांशाधिकानः खलु यत्र तत्र भागानुबन्धे च लवापवाहे। तल- स्थहारण हरनिहन्यात्वांशाधिकोनेन तु तेन भागान् ॥५॥ पत्रोद्देशकः!-साडियंत्रयं यङ्गिः कीदृग्ब्रूहि सवर्णितम्। जानास्यंशानुबन्धञ्चेत्तथा भागापवाहनम् ॥६॥ न्यासः २,३। सर्यिते जातम् ।। अत्रोद्देशकः।-अधिः खयंशयुतः स निजदलयुतः कीदृशः कोहशी दो यशी खाशांशहीनी तदनु च रहिती खत्रिभिः सप्तभागैः। बड़ खाबांशहीनं नवभिरथ युतं सप्तमांशैः खकीयैः कोदृक् स्याद् ब्रूहि वेमि त्वमिह यदि सखे इंशानुब- धापवाही ॥७॥ ॥ न्यासः। occredir सवर्णिते जातं क्रमेण Genri Art रवि जाविचतुझयम् ।

·बोलावती। न्यासः। १३ अथ भिवसालितस्थवलितयोः करसूचं शताईन् । योगोऽन्तरंतुल्यहरांशकानां कल्यो हरोरूपमहारराशेः ॥5 अत्रोद्देशकः।-पञ्चांपादत्रिलवाईवष्ठानेकीकतान् ब्रूहि सखे ममैतान्। रभिश्च भागैरथ वर्जितानां किं स्थात्रयाणां कथयाशु शेषम् ॥ ८॥ है। ऐक्ये जातम् । यतै विवर्जितानां त्रयाणं शेषम् ३४ । इति भिन्नसङ्कलितव्यवकलिते। अथ भिन्नगुणने करणसूत्रं वृत्ताईम् । ग्रंशाहतिश्छेदबधेन भक्ता लब्धं विभिन्ने गुणने फलं स्यात् ॥६॥ अत्रोद्देशकः ॥-सयंशरूपदिनयेन निघ्नससप्तमांशद्वितयं भवेत्किम्। अर्द्ध त्रिभागेन हतञ्च विडि दक्षो ऽसि मिने गुणनाविधी चेत् ॥१०॥ न्यासः। २३ २४। सवर्णिते जातम् । गुणिते च जातम् ।। न्यासः। ३ ।। गुणिते जातम् है। इति भिन्नगुवनम्। अथ भिन्नभागहारे करणसूत्रं सत्ताईन्। छेदं लवच परिवर्त्य हरस्य शेषः कार्यो ऽथ भागहरणे गुण नाविधिश्च । ॥ पत्रोद्देशकः।-सव्यंशरूपडितयेन पञ्च यंशेन घडं वद में .

·लीलावती।
१०
विभन्य। दर्भीयगर्भायसुतीक्ष्णबुद्धिवेदस्ति ते भिन्नता
समर्था । ११ ॥
न्यासः। २३१३ है। यथोक्तकरणेन जातम् ।
इति भिन्नभागहारः।
अध भिन्नवर्गादौ करणसूत्रं उत्ताईम् ।
वर्ग कृती घनविधी तु धनौ विधेग हारांशयोरथ पदे च
पदप्रसिद्धी ॥१२॥
अत्रोद्देशकः।-साईत्रयाणां कथयाशु वर्ग वगीततो वर्ग-
पदश्च मित्र । घनश्च मूलञ्च घनात्ततोऽपि जानासि चेहर्गधना
विभिन्नौ ॥ १३॥
न्यासः। ०३६। छेदतरूपे कृते जातं ।
यस्य वर्गः । मूलं । धनः २४३। अस्य मूल है।
इति भिन्नपरिकारकम्।
अथ शून्यपरिकर्मस करणसूत्रमार्योदयम् ।
योग खंक्षेपसमं वर्गादौ खं खभाजिता राशिः। खहरः
स्यात् खगुणः खं खगुणश्चिन्यत्र शेषविधौ ॥१४॥ शून्ये गुणके
जात खं हारश्चेत्युनस्तदा राशिः। अविकृत रव ज्ञयस्तथैव
खेनोनितश्च युतः॥१५॥
अत्रोद्देशकः।-खं पश्चयुग्भवति किं वद खस्य वर्ग मूलं धनं
धनपदं खगुणाच पश्च। खेनोइला दश च का खगुणे निजाई-
यक्तस्तिभित्र गुणितः खहलस्निपतिः ॥ १६ ॥

·अज्ञाता राशिस्तस्य गुणः •। खाई क्षयः । गुणः ३
लीलावती।
चासः। • । रतत्पश्चयुतं जातं ५। खस्य वर्ग • । मूलं •
घनं । तन्मूलं ..
न्यासः। ५। रते खेन गुणिता जाताः ।
न्यासः। १० । रते खभक्ताः ।
हरं ।। दृश्यं । ततो वक्ष्यमाणेन विलोमविधिना इस
कर्मणा वा लब्बी राशिः
१४ । अस्य गणितस्य यंहगणि
महानुपयोगः। इति शून्यपरिकारकम् ।
अथ व्यस्तविधी करणसूत्रं वृत्तदयम् ।
छेदं गुणं गुणं छेदं वर्ग मूलं पदं कृति। ऋणं खं खम्टर
कुादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ १७॥ अथ खांशाधिकाने तु लवा
योनोहरोहरः। शवविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥
अत्रोद्देशकः।-यस्त्रिनस्त्रिभिरन्वितः खचरणै भक्तस्तत
सप्तभिः खयंशेन विवर्जितः खगुणितो होनो दिपञ्चाशता
तन्मूले ऽयुते हते ऽपि दशभि जातं इयं ब्रूहि तं राशिं वेति
हि चञ्चलाक्षि विमलां वाले विलोमकियां ॥१६॥
न्यासः। गुणः ३ । क्षेपा। भाजकः ७ । ऋणं ।। वर्ग-
ऋणं ५२। मूलं- क्षेपः । हरः१०। दृश्यं.२ ।
यथोतकरणेन जातो राशिः २८। इति व्यस्तविधिः।
-
बधेचकर्मस करणसूत्रं उत्तम् ।
उद्देशकालापवदियराशिः क्षुखो हतोऽशै रहिता युतोवं
इडाहतं दृश्मनेन भक्तं राशि भवेत्रोक्तमितीकर्म ॥२०॥

·लीलावती। तत्पञ्चांशकरोडशशचरणः संप्रार्थितेनार्थिने। दत्तो येन वरा- टकाः कति कदयेणार्पितास्तेन मे ब्रूहि त्वं यदि वेत्सि वत्स गबिते जाति प्रभागाभिधां। ३। न्यासः। १३३ई है। सवर्मिते जातं का घड्भिापवर्तिते जातं । एको दत्तो वराटकः। इति प्रभागजानि। अथ भागानुबन्धभागापवाहयोः करणसूत्रं साई उत्तम् । छेदनरूपेषु लवा धनर्णमेकस्य भागा अधिकोनकाश्चेत् ॥ ४॥ खांशाधिकानः खलु यत्र तत्र भागानुबन्धे च लवापवाहे। तल- स्थहारसहरनिहन्याखांशाधिकोनेन तु तेन भागान् ॥५॥ पत्रोद्देशकः।-साडियंत्रयं व्यङ्गिः कीदृग्यूहि सवर्णितम्। जानास्यंशानुबन्धञ्चेत्तथा भागापवाहनम् ॥६॥ न्यासः २४३ई। सवर्णिते जातम् ।। अत्रोद्देशकः।-अधिः खयंशयुक्तः स निजदलयुतः कीदृशः कोहशी दो यशी खाशहीनी तदनु च रहितौ खत्रिभिः सप्तभागैः। अई खाशांश हीनं नवभिरथ युतं सप्तमांशैः खकीयैः कीदृक् स्थान ब्रूहि वेत्सि त्वमिह यदि सखे इंशानुब- न्धापवाही ॥७॥ न्यासः। dawlna सवर्णिते जातं क्रमेय Glamri १ ए रवि जातिचतुझयम् ।

·लीलावती। बच भिबसालितष्यवकलितयोः करसूचं वृत्ताईम् । योगोऽन्तरंतुल्य हरांशकानां कन्यो हरीरूपमहारराणा पत्रोद्देशकः।-पञ्चांशपादविलवाईधष्ठानेकीचतान् ब्रूहि सखे ममैतान्। रभिश्च भागरथ वनितानां किं स्यालयाणां कथयाशु शेषम् ॥ ८ ॥ न्यासः। ३ ऐक्ये जातम् ।। व्यथै विर्जितानां त्रयाणां शेषम् ३३ । इति भिन्नसङ्कलितष्यवकलिते। अथ भिवगुणने करणसूत्रं वृत्ताईम् । अंशाहतिश्छेदबधेन भक्ता लब्धं विभिन्ने गुणने फलं स्यात् ।। पत्रोद्देशकः।-सयंशरूपदितयेन निघ्नससप्तमांशदितयं भवेत्किम्। अर्द्ध त्रिभागेन हतच विडि दक्षो ऽसि भिन्न गुणनाविधी चेत् ॥१०॥ न्यासः। २३ २४। सदर्णिते जातम् । गुणिते च जातम् है। न्यासः। ३ ।। गुणिते जातम् ।। इति भिन्नगुणनम् । । अथ भिनभागहारे करणसूत्रं रत्नाईम्। छेदं लवच्च परिवर्त्य हरस्य शेषः कार्यो ऽथ भागहरणे गुमनाविधिश्च ।। बत्रोद्देशकः।-सयंशरूपडितयेन पञ्च, यंशेन घडं वद मे

·लीलावती।
विभव्य। दीयगर्भायसतीक्ष्णबुद्धिवेदस्ति ते भिन्नता
समर्था । १९६६ ॥
न्यासः। २६१३ । यथोक्तकरणेन जातम् १४ ।।
इति भिबभागहारः।
.
-
पच भिन्नवर्गादौ करणसूत्रं वृत्ताईम् ।
वर्ग ती घनविधी तु घनौ विधेगै हाराशयोरथ पदे च
पदप्रसिडी२॥
बत्रोद्देशकः।-साईत्रयाणां कथयाशु वर्ग वर्गात्तता वर्ग-
पदश्च मित्र । घनश्च मूलञ्च घनात्ततोऽपि जानासि चेहर्गधना
विभिन्नौ ॥१३॥
न्यासः।।३। छेदनरूपे कृते जातं ।।
अस्य वर्गः। मूलं । घनः २४ । अस्य मूलं है।
इति भिन्त्रपरिकारकम्।
अथ शून्यपरिकर्मस करणसूत्रमार्यादयम् ।
योग खं क्षेपसमं वर्गादौ खं खभाजिता राशिः। खहरः
स्थात् खगुणः खं खगुणश्चिन्यच शेषविधौ ॥१४॥ शून्ये गुणके
जात खं हारश्चेत्युनलदा राशिः। अविकृत रव ज्ञयत्तथैव
खेनोनितश्च युतः ॥१५॥
अत्रोद्देशकः।-खं पच्चयुग्भवति किं वद खस्य वर्ग मूलं धनं
घनपदं खगुणाञ्च पञ्च। खेनोवृता दश च कः खगुणे निजाई-
यतस्विभित्र गुणितः खतखिपतिः ॥१६॥

·लीलावती।
-
न्यासः। • । रतत्पञ्चयुतं जातं ५। खस्य वर्ग • मूलं • ।
धनं । सन्मूल ।
न्यासः।' ५। रते खेन गुमिता जाताः ।
न्यासः। १० । रते खभक्ताः ।
अज्ञातो राशिस्तस्य गुणः । खाइँ क्षेपः३। गुणः ।।
हरं ।। दृश्यं ६३। ततो वक्ष्यमाणेन विलोमविधिना इक-
कर्मणा वा लब्धो राशिः १४ । अस्य गणितस्य यंहगणिते
महानुपयोगः। इति शून्यपरिकारकम् ।
अथ व्यस्तविधी करणसूत्रं रत्तदयम् ।
छेदं गुणं गुणं चेदं वर्ग मूलं पदं कृति। ऋणं खं खम्रणं
कुर्य्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥१७॥ अथ खांशाधिकेने तु लवा-
व्यानोहरोहरः। बंशस्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥१८॥
अबोद्देशकः।-यस्त्रिनस्त्रिभिरन्वितः खचर भक्तस्ततः
सप्तभिः खयंशेन विवर्जितः खगणितो हीना हिपञ्चाशता।
तन्मूले ऽव्युते हते ऽपि दशभि जातं इयं ब्रूहि तं राशिं वेत्सि
हि चञ्चलाक्षि विमलां वाले विलोमकियां ॥ १६ ॥
न्यासः। गुणः३। क्षेपः । भाजकः । ऋणं । वर्ग-
ऋणं ५२। मूलं-। क्षेपः ८। हरः१०। दृश्यं.२ ।
यथोक्तकरणेन जातो राशिः २५। इति व्यस्तविधिः।
अवकर्मस करमसूत्रं रत्तम्
उद्देशकालापवदिवराशिः क्षुलो हतोऽशै रहिता युतोवी।
इसाहतं दृछमनेन भक्तं राशि भवेवोक्तमितीककर्म ॥२०॥

·१९ लीलावती। ६। इन बत्रादेशकः।-पचनाखविभागानी दशभक्तः समन्धितः । राशियंशाईपादैः स्यात्यो राशि ईनसप्ततिः॥ २१ ॥ न्यासः। गुखः५। खत्रिभागा है। हरः १० । रायशाः है। दृश्यं । अत्र किल कल्पितराशिः। पञ्चनः १५। खत्रिभागोनः १०। दशभक्तः । कल्पितः३। राशेल्यंशाईपादः । समन्विता हरो जातः १७ बथ दृई । गुणितं २०४। हरेण । भक्तं जातो राशिः ४८ | एवं सर्वबादाहरणे राशिः केनचिद्गुणितो भक्तो वा रा- प्रयंशेन रहितो युतो वा दृष्टस्तएं राशिं प्रकल्य तस्मिन्नुद्देश- कालापवत्कर्मणि कृते यनिष्पद्यते तेन भजेदृयमियगुणं फलं राशिः स्यात् । अत्र दृश्जात्युदाहरणं। यूथाई सविभागं वनविवरगतं कुधराणाञ्च दृईधड्भागव नद्यां पिवति च सलिलं सप्तमांशेन मिश्रः। पग्रिन्यां चाहमांशः खनवमसहितः क्रोडने सानुरागो नागेन्द्रो हस्तिनीभितिहभिरनुगतः का भवेधूथसङ्ख्या ॥२२॥ . न्यासः। दृश्यं । Claon एषां सवर्णनं दाभ्यामपवर्तितं ३ र है। मनरेषां सवर्णनं नवभिरपवर्तितं ३१३ । इदमिकराशे शोधित शेर बनेन दृछे । इसमुचिते भक्त जाता स्तिषड्या..। इदं क्षेपक।

·लीलावती। १३ अपरोदाहरणम् ॥-बमलकमलराशेयंशपञ्चांशषडेलि- नयनहरिसूर्या येन तुर्थेश चाऱ्यां। गुरुपदमच धनिः पूजितं शेषपः सकलकमलसयां क्षिप्रमाख्याहि तस्य । २३॥ न्यासः। ३५ है। दृश्यं । पत्रवराशि। प्रकल्प प्राग्वज्जातो राशिः १२० । बन्यदुदाहरणम् ।-हारस्तारस्तरख्या निधुवनकलहे मो. क्तिकानां विशोणे भूमी यातस्विभागःशयनतलगवः पञ्चमांश ऽस्य दृवः। प्राप्तः पठः सकश्या गणक दशमकः संग्रहीतः प्रियेण दृषटकच्च सूत्रकथय कतिपय माक्तिकोष हाला॥ न्यासः। ई ई रहे। दृश्यं ।। बहराशिं । प्रकल्प प्राग्वजातो राशिः । इदं क्षेयकं । पथ शेषनायुदाहरणम्॥-खाईपादानयागे नवनवयुग यो ऽवशेषाच काश्यां शेषाहिं शुष्कतोः पथि दशमलवान् घट च शेषाद्यायाम्। शिक्षा निष्कत्रिवधि निजएहमनया तीर्थपाथःप्रयातस्तस्य द्रव्यप्रमाणं वद यदि भवता शेषजातिः श्रुतालि ॥ २५॥ न्यासः। ई दृश्यं । बत्र रूपं । राशिं प्रकख्य भामान् श्रेषान् शेषादपास्य पवाभागापवाहविधिनाभा- माननेन सर्भिते जातम् । बनेन हुडेदए। गुपिते भक्के जातं प्रश्चप्रमावं ५००। इदं विनामसूत्रवापि विड्यति । C

·॥
लीलावती।
शेषजाती करणसूत्रं हत्तम् ।
छिहातभक्तन लबोनहारचातेन भाव्यः प्रकटायराशिः
राशि भवेशेषलवे तथेदं विलोमसूत्रादपि सिद्धिमेति । १
उदाहरणम्।-पाच्या प्रियकल्पिताइसलवा भूषा बला
टोचता यच्छेधात्रिगुणात्रिभागरचिता न्यस्तारतनान्तःसजि
शेवाई भुवनालयो मणिमणः शेषाधिकख्याहतः काव्यात्म
मणिराशिनासु वद मे वेण्यां हि यत् घोडा ॥२॥
न्यासः। ।। दृश्यं १६ ।
यथोक्तकरणेन जातो मणिराशिः २५६ ।
यहा पूर्ववदिवकर्मणा विलोमादिना प्रभागजात्या च
जातो मचिराशिः २५६। इदं क्षेपकइयम् ।
अथ विशेषजात्युदाहरणम्।-पञ्चांशोऽलिकुलात्वदम्बमग.
मशं शिलान्धं तयो विषत्रिगुणो मगाक्षि कुटज दीवाय.
मानो ऽपरः। कान्त केतकमालतीपरिमलप्रतिककालप्रिया
दूताइत इतस्ततो भमति खे भो लिसङ्ख्यां वद । २६ ।
न्यासः
।। दुष्यं १ ।
जातमलिकुलमानम् १५ । एवमन्यत्रापि ।
इतोरकर्म।
संक्रमले बरबसूत्रं हत्ताईन् ।
योगो ऽन्तरेणेवयुतो ऽईितस्ता राशी मतो संक्रमणगाव-
मतत् ॥5॥

·लीलावती। पत्रोदेशकः।-ययो योगः शतं सैकं वियोगः पञ्चविंशतिः तो राशी वद मे वत्स वेत्ति संक्रममं यदि ॥२७॥ न्यासः। १.५। अन्तरं२५। जातौ राशी ३८ । ६३। अन्यत्वरणसूत्रं सत्ताईम्। वर्गान्तरंराशिवियोगभक्तं योगस्ततःप्रोतावदेवराशि उद्देशकः।-रायो र्ययो वियोगे ऽचौ तत्कयो चतुःशती विवरं वद लौ राशी भोघं गणितको विद ॥ २६ ॥ न्यासः। राभ्यन्तरं कृत्वन्तरं । जातोराशी२९।२६। । अथ किञ्चिदर्गकर्म प्रोच्यते इनतिरगुणिता व्येका दलिता विभाजितेरेन। रकः स्थादस्य छति दलिता सैकापरी राशिः॥३०॥ रूपं दिगु- रोहतं सेठं प्रथमो ऽथवापरो रूपम्। कृतियुतिवियुती व्येक वा स्यातां ययो रायोः । ३१ । उद्देशकः।-रायो र्ययोः कृतिवियोगयुती निरके मूलप्रदे प्रवद तो मम मित्र यत्र। लिष्यन्ति वीजगणिते पटवोऽपि मूमः घोक्तगूगणितं परिभावयन्तः ॥ ३२ ॥ चत्र प्रथमानयने कल्पितमिदं ।। बस्य कृतिः ।। बह- गुणो जातः । अयं व्येक है। दलितः । शेन । हतो जावः प्रथमो राशिः। बस्य कविः१ । दलिता है। वैका ।। षयमपरो राशिः। एवमेतौ राशी ।। रवमेकनेछन जातो राशी । छिन। c2

·१।
लीलावती।
पथ दितीयप्रकारे
बनेन दिगुणेन । ' रूपं
भक्त हैं। इन सहितं जातः प्रथमो राशिः। दितीयो
रूपं । एवं राशी है।
एवं दिन
है। विकेण
यंशेन है।
जाती
राशी है।
अथवा सूत्रम्। इलस्य वर्गवर्गो घनच तावसंगुण्या
प्रथमः। यो राशी स्यातामेवं व्यक्त ऽथवा ऽव्यक्त । ।
इवं । अस्य वर्गवर्गः।। अवनः ।। सैको जातः
प्रथमो राशिः।
पुनरिएं। अस्य धनः ।। अवगुण जातो द्वितीयो
राशिः। एवं जाता राशी है।
बथैकेटेनहा। हिकेन १२६ ।६। त्रिवेण ६८।२९६ ।
'एवं सम्बपि इसवशादानन्त्यम्। पाटोसूत्रोपमं बीज
गूमिन्यवभासते। नास्ति गूष्ममूनां नैव धोत्यनेकधा ॥२॥
पति त्रैराशिकं पाटो वोजच विमला मतिः। किमज्ञात
सुबुद्धीनामतो मन्दार्थमुच्यते ॥ ३५ ॥ इति वर्गकर्म ।
।
अथ गुणकर्म।
तत्र दृशमूलजाती करणसूत्रं उत्तरयम् ।
गुणनमूलोनयु तस्य राशे दृशस्य युक्तस्य गुणाईकया। मूलं
गगार्डन युतं विहीनं वर्गीकृतं प्रसरभोयराशिः ॥ २६ ॥
यदा सवैचोनयुतमराशिरे केन भौगोनयुतेन भक्ता। दृश्यं
तथा मूलगुणच दाभ्यां साध्यततः प्रोक्लवदेव राशि ॥३॥

·नीलावती। थो राशिः मूलेन केनचिद्गुणितेन ऊनो दृशस्तस्य गुणाईचत्या बुक्लस्य दृवस्य यत्पदं तदुगार्डन युक्त कार्यम् यदि गुणनमूल- युतो दृष्तर्दिीनं कार्यं तस्य वर्गा राशिः स्यात् । मूलोने दृछे वावदुदाहरणम्॥-बालेमरालकुछमूलदलानि सप्त तोरे विलासभरमन्थरगाण्यपश्यम्। कुर्वच केलिकम कलहंसयुम्मं शेषं जले वद मरालकुलप्रमाणम् । ३८! न्यासः।। दृछस्यास्य २। गुणाईछत्या । युक्तस्य है। मूलं है। गुणाईन । युतं ।।। वर्गीकृतं बात हंसकुलमानं १६ । अथ मूलयुते दृष्टे चोदाहरणम् ॥-खपदै विभि युक्त स्थाचत्वारिंशताधिकम्। शतदादशकं विहन् कः स राशि निमद्यताम् ॥ ३६॥ न्यासः। मूलगुणं। दृश्यम् १२३.। गुबाई यस्य छया । युक्त जातं ५०४४ अस्य मूलं है। गुणाईन । पत्र विहीनं ६२ । वर्गीकृतं । छेदेन हते जातो राशिः ६६९ । उदाहरणम्।-यातं ईसकुलस्य मूलदशक मेधाममे मानसं प्रोड्डीय स्थलपधिनीवनमगादशांशको ऽम्भस्तटात्। बाले बाल- मणालशालिनि जले केलिकियानालसं दृहं हंसयुगत्रयब सकलां यूथस्य सयां बद ।। न्यासः। मूलगुलं ! पदांशःहै। दृश्यं ।। यदा लवैश्वोगयुत इत्युक्तत्वादत्र एकेन भागोनेन है। दृश्यमूलगुगै भला नावं दृश्यं । मूलगुणं । गुणाई । c3 ·लीलावती। छत्या । युक्त १६ । चस्य मूलं । गुण.न । युतं वर्गोचतं जागे हंसराशिः १४७ । अथ भागमूलाने दृष्टे उदाहरणम् ॥-पार्थः कर्णबधाय मार्गणगणं क्रूडो रणे सन्दधे तस्यार्डेन निवार्य तच्छरगयं मूलै- चतुर्भिईयान्। शल्यं घभिरथेषुभिस्त्रिभिरपि छत्रध्वज का. र्मुकं चिच्छेदास्य शिरः परेण कति ते यानर्जुनः सन्दधे ॥ ११ ॥ न्यासः भागः३। मूलगुणकः ।। दृश्यं १०। यदा- लवैश्वानयुत इत्यादिना जातं वाणमानं १०० । अपि च। अलिकुलदलमूलं मालती यातमौ निखिल- नवमभागरचालिनी भङ्गमेकं। निशि परिमललुब्बं पद्ममध्ये निरुद्ध प्रतिरणति रणन्तं ब्रूहि कान्ते ऽलिसयां ॥ ४२ ॥ निखिलराशिनवांशाटकं राश्यर्द्धमूलञ्च राशे ऋणरूपं दृश्यच्च रतहणदृश्यमतिं रायईस्य भवतीति । भागाः। मूलगुणकः ।। दृसं १ । राश्यर्द्धस्य स्थादिति भागन्यासो ऽत्र प्राग्वाहब्बं राशिदलं ३६ । रतविगुणितमलिकुलमानं ७२ । उदाहरणम् ॥-यो राशिरशादशभिः खमूलै राशिवि. भागेन समन्वितश्च । जातं शतदादशकं तमाशु जानीहि मायां पटुतास्ति ते चेत् ॥ १३॥ न्यासः। भागः।। मूलगुणकः १८। अकेन भागयुतेन । मूलगुणं दृश्यच्च भत्का प्राग्वज्जातो राशिः ५७६ । इति गुणकर्म । तथा न्यासः। दृश्यं १२००। .

·लीलावती। १९ अथ त्रैराशिककरणसूत्र इत्तम् । प्रमाणमिच्छा च समानजाती खाद्यन्तयोलफलमन्यजातिः। मध्ये नदिच्छाहतमाद्यहत्यादिच्छाफलं व्यस्तविधि विलोमे॥४॥ उदाहरणम् ॥-कुडमस्य सदलं पलइयं निष्कसप्तमलवै. स्त्रिभि यदि। प्राप्यते सपदि मे वणिग्वर ब्रूहि निष्कनवकेन तत्कियत् ॥ १५॥ न्यासः। ३ है। लब्धानि कुडमपलानि ५० क २ । अपि च। प्रकृश्कर्परपलत्रिषच्या चेल्लभ्यते निष्कचतुष्क- युक्तम्। शतं तदा बादशभिः सपादैः पलैः किमाचल सखे विचिन्त्य ॥ १६ ॥ न्यासः। ६३ ११० । रछागुणितम् ०४६ । छेदभक्त १२७४ । वाद्येन ६३। कृतं लब्धा निष्काः २०। शेषं १४ । घोडशगुणितं २२४ । बायेन भक्तं जाता इम्माः३। पणाः। काकिन्यः ३ । वराटकाः ११३ । द्रम्मदयेन साहांशा शालितण्डलखारिका। लभ्या चेत्यख- सप्तत्या तत्किं सपदि कथ्यतां ॥ १७॥ पत्र प्रमाणसजातीय- करणार्थ उम्मदयस्य पणीकृतस्य । न्यासः। १६ लब्बे खाया २॥ द्रोणाः । बासका प्रस्थी इति पैराशिकम् । १ २। अथ व्यस्तत्रैराशिकम्। इच्छाडी फले हासो हासे सद्धिः फलस्य तु । व्यस त्रैराशिकं तत्र शेयं गणितकोविदः। 8८। यत्र इछारौ ·लीलावती। पणस्य प्रासः कावे वा पागस्य रडिलव यखौराशिकं स्यात् तया। जीवा वयसो मौल्ये तीत्ये वर्गस्य हेमनि। भाग. चार राशीनां श्वस्तं पैराशिकं भवेत् । १८ । उदाहरणम् ।-पानोति चेत् घोडशवत्सरा स्त्री वात्रिंशत विंशतिवत्सरा किं। विधूर्वहो निष्कचतुम्कमुक्षाः प्राप्नोति धू-घटकवहत्तदा किम् ॥ ५० ॥ न्यास। १६ । १२।२०। लब्बं २५५ । हितीयन्यासः। २।४।६। लब्धं १३। उदाहरणम् ॥-दशवर्षे सुवर्ण चेद्द्याणकमवाप्यते। नि. कण तिषिवर्णन्तु तदा वद कियन्मितम् ॥ ११ ॥ राशिभागहरणे उदाहरणम् ॥-सप्ताहकन मानेन राशी शस्यस्य मापिते। यदि मानशतं जातं तदा पञ्चाकन किन पूरा न्यासः। ॥१..|| लब्ब १४.। इति व्यस्तत्रैराशिकम्। अथ पश्चराशिकादौ करणसूत्र वृत्तम् । पञ्चसप्तनवराशिकादिके ऽन्योन्यपक्षनयनं फलच्छिदाम्। स- विधाय बजराशिजे बधे खल्यराशिवधभाजिते फलम् ॥ ५ ॥ उदाहरणम् ॥-मासे शतस्य यदि पञ्च कलान्तरं स्याः गते भवति किं वद घाडशानाम् । कार्य तथा कथय मूल. कमान्तराभ्यां मूलं धनं गणक कालाने विदित्वा ॥ ५० ॥ न्यासः। ।।११। अन्योन्यपक्षनयने न्यासः । । ।

·नीलावती। २१ बहना राशीनां बधः ९५ । अपराशिवधः१..। बनेन भक्के लब्धम् । शेषम् । विंशत्यामवर्च। जातं कलान्तरम् । छेदनरूपे कृते जातम् । पथ कालज्ञानार्थं न्यासः। . बन्योऽन्यपक्षनयने न्यासः । बहूनां राशीनां बधः ४...। खल्पराशिवधर भर लब्धा मासाः १२॥ मूलधनार्थं न्यासः। १२। पूर्ववलब्वं मूलधनम् १६१ एवं सर्वत्र। उदाहरणम् । सयंशमासेन शतस्य चेत्याकलान्तरं पत्र सपञ्चमांशाः। मासैस्विभिः पञ्चलवाधिकैस्तत्माईषिक फल- मुच्यतां किम् ॥ ५५ ॥ ४८ न्यासः छेदनपब्बिति कृते न्यासःर १०० १२॥ ४ अन्योऽन्यपक्षनयने न्यासः। १२५ । तत्र बराशिवधः १५६०००। खल्पराशिवधः २....। छेदभक्त लब्धम् । छेदनरूपे कृते जातं कलान्तरम् । कालादिज्ञानार्थ पूर्ववत् । यहा प्रकारान्तरेणास्थादाहरणम् । न्यासः। १३५ ३५ ८२३।

·२२ बोलावती। । पत्र सर्वेषां छेदनरूपेषु षवा धनमित्यादिना सकते नासम् ॥ १.१३ । बन्योऽन्यपक्षनयने बहूनां राशीनां ५ १३५ ।। बधः पण अल्पराग्यो । बधः । भागार्थं विपर्ययेण न्यासः। ५२० । बंशाइतिः १५८०.. | छेदबधः २००००। भक्त जातम् । छेदनरूपे हाते जातं प्रगन्तरमिदम् । एवं सर्वत्र शेयं धीमता। अथ सप्तराशिकोदाहरणम्॥-विस्तारेविकराःकरायक- मिता दैर्धे विचित्राश्च चे पैतत्कटपट्टसूत्रपटिका अौषभ- ते शतम्। दैये साईकरचयापरपटी हस्ताईविस्तारिण ताकि लभते इतं वद बबिग बाणिज्यकम्वेत्मि चेत् ॥ १६ ॥ न्यासः। ३ ।। सब्बो निष्कः। द्रम्माः१४। पणाः है। काकिनी १। वराटकाः । पथ नवराशिकोदाहरणम्॥-पिण्डे ये ऽमिताङ्गलाः किन चतुर्वर्गाला विस्तृतौ पट्टा दीर्घतया चतुर्दशकरास्त्रिंशलभन्ते शतम्। रता विस्तृतिपिण्डदैर्ध्यमितयो येषां चतुर्वर्जिताः पट्टारले वद मे चतुच सखे मूल्यं लभन्ते कियत् ॥ ५॥ लब्ध मूल्यं निष्काः १६३ । अधैकादशराशिकोदाहरणम् ।-पट्टा ये प्रथमोदिवामि- 'तयो गतिमा गतास्वषामानयनीय चेचकटिना अम्मारक १०० न्यासः।

·गीलावती। भाटकः । बन्धे ये तदनन्तरं निगदिता माने चतुबैजिना- तेषां का भवतीति भाटकमिति र्गथूतिषट्के वद ॥१॥ न्यासः । Mormore संधा भाटके इम्माः ore. अथ भाण्डप्रतिभाण्डके करणसूत्रं सत्ताईन् । तथैव भाडप्रतिभाण्डके विधि विपर्यायत्तत्र सदा हि मूल्ये ॥ ॥ उदाहरणम्।-इम्मेण लभ्यत हामशतत्रयं चेत्रिंशत्ययेन विपणे वरदाडिमानि। अावदाश दशभिः कति दाडि- मानि लभ्यानि तहिनिमयेन भवन्ति मित्र । १६SI न्यासः। १६ । लब्बानि दाडिमानि १६। इति लीलावत्या प्रकीर्घकानि । बच.मिश्रकव्यवहारे करणसूत्रं साईबत्तम्। प्रमाबकालेन इतं प्रमाणे विमित्रकालेन शतं फलमा खयोगभने च पृथक् स्थिते ते मिश्राहते मूलकालान्तरेखः । यदेशपाखविधेत मूलं मिश्रायुवं तय कमान्तरंथात्॥९॥ उदप्रका-पचकेन प्रतिनाब्दे मूखं सं सकलान्तरम् । सहसं चेत्पृथक् वत्र बद मूलकलान्तरे।)

·जीलावती। व्यास १ १२॥ ५. ५... सब्वे क्रमेण मूलकलान्तरे ६२५ । ३७५ । बधवेशकर्मणा कल्पितमिरं रूपं१। उद्देशकालापवदिष्ट- राशीबादिकरणेन रूपस्य वर्षे कलान्तरम् । एतद्युतेन रूपे। दृछे (१०००) रूपगुणे भक्त लब्धं मूलधनम् ६२५ । रवन्मिश्रात् (१०००) च्युतं कलान्तरम् ३७५ । मित्रान्तरे करणसूत्रम्। बथु प्रमाणे गणिताः खकाला व्यतीतकालनपलोडताते। खयोगभक्ताच विमिश्रनिघ्नाः प्रयुक्तखण्डानि पृथग्भवन्ति ॥ ६॥ उद्देशकः।-यत्पञ्चकत्रिकचतुष्कशतेन दत्तं खण्हैविभि गंबक निम्कशतं घडूनं। मासेषु सप्तदशपञ्चस तुल्यमाप्त खत्रयेऽपि हि फल बद खण्डसयाम् ॥६॥ न्यासः। १०० १५० मिश्रधनं । लब्बानि यथा क्रमेण खण्डानि२०१२८१४२। पर्धराशिवकरन समकलान्तरम् । बथ मिश्रान्तरे करणसूत्रं हत्ताईम् । प्रक्षेपका मित्रहता विभक्ताः प्रक्षेपयोगेन पृथक पानि बत्रोद्देशकः।-पचाशदेपसहिता (५१) गणकावधिः (4) पचोनिता नवति (८५) रादिधनानि येषाम्। प्राह वि- मिश्रितवनखिशतो पिभि वार्षियतो बद विभव्य धनानि तेषाम् । Kissa

·लीलावती।
२५
प्रक्षेपकन्यासः। ११।४।५। मिश्रधनम् ३..
जातानि धनानि ०५।१०।१२५ । रतात्यादिधनैरूनानि
लाभा २४ । ३२1801
अथवा मिश्रधनम् ३००। यादिधनैपोन २०४। ऊनं
सर्चलाभयोगः६६। पस्मिन् प्रक्षेपगुणिते प्रक्षेपयोग (२०७)
भक्त लाभाः २४ । १२ । ।
वाप्यादिपूरणे करणसूत्रं उत्ताईम् ।
भजेछिदो औरथ ते विमित्रै रूयं (१) भजेत्यात्परिः
पूर्तिकालः ॥ ६ ॥
उदाहरणम्॥-ये निर्भरा दिनदिनाईटलोयब सम्पूर-
बन्ति हि
एथक
एथगेव
मुक्ताः। वापी यदा युगपदेव सखे
विमुक्तास्ते केन वासरलवेन तदा वदा । ६७॥
न्यासः। १३ है
लब्धो वापीपूरणकालो दिनांशाः रहे।
अथ कयविक्रये करणसूत्रं हत्तम् ।
पण्यैः खमूल्यानि भजेखभागै हत्वा तदैक्येन भजेच तानि ।
भागांच मिश्रेण धनेन हत्वा मौल्यानि पण्यानि यथाक्रमस्थाहा
उद्देशकः ।-साई तण्डुलमानकत्रयमहो दम्मेण मानायक
मुद्रानाच यदि त्रयोदशमिता रता वणिकाकिणेः। बादा.
यार्पय तलाशयुगलं मुकभागाविसं क्षिप्रंक्षिप्रभुजो प्रोम
घियतः सार्थो ऽग्रतो यास्यति ॥ ६ ॥

·लीलावतो। न्यासः पण्ये मौल्ये है। मिश्र. सभागो धनम् । अत्र खमूल्ये खभागगुणिते पण्याभ्यां भक्त जावे ४। भागौ च ।। मिश्रधनेन । संगुख्य भक्तो जाले तालमुद्गमूल्ये है । तथा वण्डलमुर्माने भागी । बत्र तण्डलमूल्ये पण १२। काकिण्या २। वराटकाः १९६। मुद्गमूल्ये काकिण्या २। वराटकाः ६३ उदाहरकाम् ॥ - कर्परस्य वरम्य निष्कयुगलेनैकं पलं प्रा. प्यते वैश्यानन्दन चन्दनस्य च पल द्रम्मारभागन चत। यहां- शन तथाऽगुरोः पलदलं निस्केण मे देहि तान् भागैरेकक (१) शोडशा (१६) छक () मिते धूपं चिकीर्षाम्यहम् ॥ ७० ॥ न्यासः पणानि 11। मौल्यानि ।। भागाः ११ ।' मिश्रधनं इम्माः १६ । लब्धानि कर्पूरादीनां मूल्यानि १७३। • • । तथैव तेषां पण्यावि • है। । । रलमित्रे करणसूत्रं वृत्तम् । परतदानोनितरत्नशेधेरिरे हृते स्युः खलु मौल्यसङ्ख्याः । शेधै ईते पोषबधे पृथस्थैर भिन्नमूल्यान्यथ वा भवन्ति ॥१॥ चत्रोद्देशकः।-माणिक्याएकमिन्द्रनोलदशकं मुक्ताफलानां प्रद सहचाणि च पच्च रत्नवशिजां येषां चतुमी धनम् । सह- खेदवोन ते निजधनाइत्त्वैकमेकम्मिथो जातातुल्यधमाः पृथग बद सखे तदनमौल्वानि मे ॥ २ ॥ न्यासः। मा। नो १० मु.१००। ५। क्षा १। नराः । हरगणितदानेन । रबसल्यावनितास ·लीलावती। २७ शेषाः'मा' 8 | नी'६। मु.६६। व१। रतैरिधराशे भक्त रामुख्यानि स्युरिति । तानि च, यथाकचिदिरे कल्पिते भिन्नानि । अत्रेवं खधिया कल्यते तथापायो कल्पितम् । अतो जातानि मूल्यानि २४ । १६।१।६६ । समधनं २३३ । अथवा शेषाणां घाते २३०४। पृथक् शेव भक्त जातान्यभि- नानि ५७६ । ३८४ | २४/२३०४ । जनानां सवा तुल्य- धनम् ५५६२। तेषामेते द्रम्माः सम्भाव्यन्ते। अथ सुवर्णगणिते करणसूत्रं उत्तम्। सुवर्णवर्णहतियोगराशी खर्गक्यभक्त कनकै क्यवर्णः। व भवेच्छोधितहेमभक्त वर्णते शोधितहेमसङ्ख्याः ॥ ७३ ॥ उदाहरणानि ।-विश्वारुद्रदशवर्णसुवर्णमाषा दिग्वेदलो- चनयुगप्रमिताः क्रमेण। बावर्तितेषु वद तेषु सुवर्णवणं तूर्स सुवर्णगणित वणिग्भवेत्कः॥ ७४ ते शोधने यदि च विंश- तिरक्तमाघाः स्युः घोडशाशु वद वर्णमितिस्तदा का। चेो- धितं भवति घोडशवर्णहम ते विंशतिः कति भवन्ति तदा तु मावा। ७५॥ न्यासः। १५ । जाता धावर्तिते सुवर्णवमितिः १२। रत एव यदि शो- धिताः सन्तः घोडशमाषा भवन्ति तदा वर्णाः १५ । च घोडशवर्यालदा पदमाषा भवन्ति १५ । यदि से D ·२८ लीलावती। अथ वर्णज्ञानाय करणसूत्रं उत्तम् । सक्यनिनाद्युविजातवर्णत सुवर्यतइबधैक्यहीनात्। क. ज्ञातवर्णमिजसद्ययाप्तमज्ञातवर्गस्य भवेत्रमाणम् ॥ ६ ॥ उदाहरणम् ॥-दशेशवर्णा वसुनेत्रमाषा घशातवर्णस्य च. डेलदेको। जातं सखे दादशकं सुवर्णमज्ञातवर्णस्य वद प्रमा- सम् । ७७॥ न्यासः। ६५ । नब्धमज्ञातवर्णमानम् १५ । सुवर्णज्ञानाय करमसूत्रं उत्तम्। खजैक्यनिघ्नो युविजातवर्णः खन्नवर्गक्ववियोजित। बहेमवामिजयोगवर्णविश्लेषभक्तोऽविदितामिजं स्यात् ॥ ८॥ उदाहरणम् ॥-दशेन्द्रवर्णा गुणचन्द्रमायाः किञ्चित् तथा घेण्डशकस्य तेषां। जातं यतो हादशकं सुवर्ण कती बोडशवर्णमाषाः । ७६ न्यासः। ३ ५५ लब्बं माषमा १ । सुवर्णज्ञानायान्यत्करणसूचं उत्तम् । साध्येनोनो ऽनल्पवर्ण विधेयः साध्यो वर्णः खल्पवर्णनितथ। रखे शेषके खमाने स्यातां खल्पानल्पयो वर्षयोते॥०॥ उदाहरणम्।-हाटकगुटिके घोडशदशवर्षे तद्युतो सखे भातम्। दादशवर्यसवणं ब्रूहि तयोः वर्णमान मे ॥५॥ न्यासः। १ साध्या वर्णः ।।१९। कस्थितमिरम्। बम्बे सवर्णमाने ५।

·लीलावती1 अथवा दिकेन । अर्द्धगुणितेन वा । एवं बधा। । अथ छन्दञ्चित्यादौ करणसूत्र लोकत्रयम् । एकाद्यकोत्तरा बड़ा व्यस्ता भाज्याः क्रमस्थितैः। परः पूर्वेण सगुण्य तत्परतेन तेन च ॥ २॥ एकदिन्यादिभेदाः स्युरिदं साधारणं स्मृतम्। छन्दञ्चित्युत्तरे छन्दस्युपयोगो ऽस्य वहिदाम् ॥३॥ मूघावहनभेदादी खण्डमेरौ च शिल्पक । वैद्यक्के रस- भेदीये तन्त्रोक्तं विस्तृते भयात् ॥ ८४ ॥ तत्र छन्दश्चित्युत्तरे किञ्चिदुदाहरणम् ॥-प्रतारे मित्र गायन्याः स्यु पादे व्यक्तयः कति । एकादिगुरक्बासु कति कत्युच्यतां एथक् ॥ ५॥ बह हि षडक्षरो गायत्रीचरणः चतः घडतानाम् एकाधे. कोत्तराशनां व्यस्तानां क्रमस्थानाच्च । न्यासः। ६ ५ .. ४ । 8 यथोलकरशेन लब्धा एकगुरुव्यक्तयः ६ । हिगुरवः १५ । त्रिगुरवः २०। चतुर्गुरवः १५ । पञ्चगुरव ६। बडुरः । अथैकः सर्बलघुः । एवमासामैक्यं पादयक्तिमितिः ६ । एवञ्चतुश्चरणाक्षरसङ्ख्यकान्यथोक्त विन्यस्य एकादिगुरभे- दानां नियतान् सैकानेकोकय जाता गायत्रीरत्तयक्तिमयाः. १६७७७२१६। एवमुक्तायुत्कृतिपर्यन्तं छन्दसां व्यक्तिमिति जीतष्था। D 3 ·लीलावती। उदाहरणं शिल्पो-एकदियादिमूषावहममितिमहोधि मे भूमिभर्तु इर्थे रम्धे ऽसमूधे चतुर विरचिते सदाशालावि- शाल। एकडियादियुक्ता मधुरकटुकवायाखकक्षारतिरे. कमिन् धड्सः स्य र्गसक कति बद व्यञ्जने व्यक्तिभेदाः ॥ ६ ॥ मूघान्यासः। 8 ४ लब्धा एकछियादिमूघावह नसलाः २६५६ । रवमयभूधे राजमहे मूषावहमभेदाः २५५ । । घश दितीयोदाहरणम् ।- न्यासः। ६ ५ 8 ३२ ~ । लब्धा रकादिरससंयोगेन एथग्य क्या है। एकासामैक्यम् ६३। इति मिश्रकव्यवहारः समासः । 4 अथ श्रेणीव्यवहारः। तत्र सङ्कलितैक्ये करणसूत्रं उत्तम्। सैकपदघ्नपदार्द्धमथैकाद्यान्युतिः किल सालिताख्या। सा दियुतेन पदेन विनिनी स्थालिहला खलु सातितक्यं ॥ ७ ॥ उदाहरणम् ।-एकादीनां नवान्तानां एथक समलितानि मे। तेषां सदलितक्यानि प्रचक्ष्व मणक छुतम् ॥८॥ न्यास सालितानि. १३ ६.१० १५ २१ २८ २९ ३५ रखामक्यानि १.१.२० २५६ ८४ १९. १६५।

·नीलावती। इत्यादियोगे करणसूत्रं उत्तम् । विघ्नपदं कुयुतं त्रिविभक्तं सधलिन हतं कृतियोगः। सालितस्य कृतेः सममेकाद्या घनक्यमुदीरितमाद्यैः ॥ ८॥ उदाहरणम् । तेषामेव च वगैकां घनैक्यञ्च वद द्रुतम् । इति समलनामार्गे नाकुला यदि ते मतिः ॥ ६ ॥ न्यासः।१२ ३ वर्गक्यम् १ ५ १३ ३० ३० ५५ ६१ १४० ४ २८५॥ धनैक्यम् १ ६ १६ १.० २२५ १०१ ७८४ १२६६ २०२५ 8 ५ यथोत्तरचये ऽन्त्यादिधनज्ञानाय करणसूत्रं उत्तम् । व्येकपदनचयो मुखयुक् स्यादन्त्यधनं मुखयुग्दलितं तत् । मध्यधर्म पदसङ्गुणितं तत्मबंधनं गणितच्च तदुक्तम् ॥ ६१ ॥ उदाहरणम्।-आये दिने द्रम्मचतुश्यं यो दवा दिजेन्या ऽनुदिनं प्ररत्तः। दातुं सखे पञ्च चयेन पक्षे छम्मा वद प्राकति तेन दत्ताः॥२॥ न्यासः। या । च.५। ग १५। मध्यधनम् ३६। अन्त्यधनम् ७४ । सर्वधनम् ५८५ । उदाहरणान्तरम् ॥-आदिः सप्त चयः पञ्च गच्छोऽसौ यत्र तत्र मे। मध्यान्यधनरुधे के वद सर्वधनच किम् ॥६॥ न्यासः। था। च ५। ग| मध्यधनम् है। पन्यधनम् ४२। सर्वधनम् १८६ । समदिने गई मध्यदिनाभावान्मध्यावागमरदिनधनयो घोंगाई मध्यदिनधनं भवितुमर्थनीति प्रत्नेतिरपाया।

·लीलावती। मुखज्ञानाय करणसूत्रं उत्साईम् । गच्छहते गणिते बदनं स्यायेकपदनचयार्डविहीने । । उदाहरणम्।-पच्चाधिकं शवं श्रीफलं सप्त पदं किल । चयं त्रयं वयं विद्यो वदनं वद नन्दन | 8ss 'न्यासः। था। च.३। ग। ध' १.५। धादि- धनम् । अन्यधनम् २०। मध्यधनम् १५। चयज्ञानाय करमसूचं इत्ताईन् । गच्छहतं धनमादिविहीनं व्येकपदाईहतञ्च चयः स्यात् ॥५॥ उदाहरणम् ॥-प्रथममगमदड़ा योजने यो जनेशस्तदनु ननु कयासी ब्रूहि यातो ऽवड्या। परिकरिहरणार्थ योज- नानामशोत्या (८०) रिपुनगरमवाप्तः सप्तरात्रेण धीमान् ॥६॥ न्यासः। या२। च..| ग'७| ध८० लब्धमुत्तरम् । पत्यधनम् १४६ मध्यधनम् । गच्छशानाय करयसूत्रं वृत्तम्। श्रीफलादुत्तरलोचमन्त्राचया वकान्तरवर्गयुक्तात्। मूल मुखोनश्चयखण्डयुक्तं चयोवृतं गच्छमुदाहरन्ति । ६७ ॥ उदाहरणम्॥-द्रम्मत्रयं यः प्रथमे कि दत्त्वा दातुं प्ररत्तो विचयेन तेन। शतश्रयं बच्चधिकं दिजेभ्यो दत्तं कियद्भि दिवसे वदास ॥ न्यासः। थारा च. ग. ध ३८ धन्यधनम् ३० मध्यधनम् २०। जम्बो गशः१५॥

·लीलावती। ३२ । अथ दिगुणेचरादिफलानयने करणसूत्र साहार्यो । विषमे गच्छे व्येके गुणकः स्थाप्य समे ऽढिते वर्गः। गच्छ- क्षयान्यमन्त्थाधस्तं गुणवर्गजं फलं यत्तत् ॥ ६६ ॥ येकं येक- गुणोडतमादिगुणं स्यादुणेत्तरे गणितम् ॥ ६ ॥ उदाहरणम्॥-पूर्व वराटकयुगं येन द्विगुणोत्तर प्रति- ज्ञात। प्रत्यहमर्थिजनाय समासे निष्कान्ददाति कति१०.5॥ न्यासः। था। च'२। ग३० । लब्धा वराटकाः२१४७४८३६०६ । निष्कवराटकाभि भक्ता जाता निष्काः १.४८५७। द्रम्माः। पखाः। काकि- यौ । वराटकाः६। उदाहरणम्॥-आदि दिकं सखे सद्धिः प्रत्यई त्रिगुणे- चरा। गच्छः सप्त दिनं यत्र गणितं तत्र किं वद ॥१.१७॥ न्यासः। था। च'३। ग | लब्धं गणितम् २१८८ । समादित्तज्ञानाय करणसूत्रं साहार्यो। पादाक्षरमितगच्छे गुणवर्गफलमये हिगुणे ॥१०२। सम- उत्तानां साया सदावर्गवर्गच। खखपदोनौस्यातामईसमा- नाच विषमाणाम् ॥ १०३॥ उदाहरणम्।-समानाम तुल्यानां विषमायां एथक् एथक्। उत्तानां वद मे सङ्ख्यामनुछुप्छन्दसि हुतं ॥ १० ॥ • न्यासः। उत्तरो दिमुणः २। गच्छः । लब्धाः समझ- साना सयाः २५६। ताईसमानाच ६५२८० । विषमायाच १२६४६०१७६०।

·३४ लीलावती। अङ्ग्यो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः। तच्छन्दशास्त्र- तत्त्वज्ञाः समर प्रचक्षते ॥ १०५ । प्रथमाहिसमो यस्य दृतीयश्चरणो भवेत्। द्वितीयस्तर्यवद्दत्तं तदईसममुच्यते ॥ १०६॥ यस्य पादे चतुर्थे ऽपि लक्ष्यभिन्नं परस्परं। तदाङ विधमहत्तं छन्दशास्त्रविशारदाः ॥ १०७ ॥ इति श्रीव्यवहारः समाप्तः । अथ क्षेत्र व्यवहारः। सच भुजकोटिकामामन्यतमे शाते ऽन्यतमयो हानाय करणसूत्र वृत्त दयम्। शादाहो यः स्यात्ततस्पर्धिन्यां दिशीतरी बाडः। व्यसे चतुरखे वा सा कोटिः कीर्तिता तसः ॥ १०॥ तत्वत्यो योगपदं का दो कर्मवर्गयो विवरात्। मूल कोटिः कोटि- श्रुतिकृत्योरन्तरात्पदं बाहुः ॥ १० ॥ उदाहरणम् ॥-कोटिश्चतुरायं यत्र दोस्त्रयं तत्र का श्रुतिः। कोटिन्दोःकर्मतः कोटिश्रुतिभ्याञ्च भुजं वद ॥ ११ ॥ कोटिः । भुजः ३। भुजवर्गः । कोटिवर्गः १६। एतयो योगात् २५। मूलम् ५ कर्णे जातः। न्यासः। ४ न्यासः। पथ कर्णभुजाभ्यां कोयानयनम् । पर्स ५ । भुजः ३ । धनयो वा. तरम् १६ । रतनाल कोटिः ।

·लीलावती। बथ कोटिकाभ्यां भुजानयनम् । न्यासः। कोटिः । कर्णः ५। अनयो वा- न्तरम् । रतन्मूलं भुजः ३। ४ प्रकारान्तरेण तज्ज्ञानाय करणसूत्रं साडेरत्तम् । राश्योरन्तरवर्गेण विघ्ने धाते युते तयोः। वर्गयोगो भवे- देवं तयो ोगान्तराहतिः ॥ १११ । वीन्तरं भवेदेवं ज्ञेयं सर्बत्र धीमता ॥ su कोटिश्चतुरायमिति पूर्वोक्तोदाहरणे। न्यासः। कोटिः ४ । भुजः ३। बढयो पीते १२। विघ्ने २४ । अन्तरवर्गेण १। युते वर्गयोगः२५ । बस्य मूल कर्मः ५। - ३ न्यासः। अथ कर्णभुजाभ्यां कोद्यानयनम् । कर्णः ५। भुजः३। अनयो योगः। पुनरेतयोरन्तरेणाऽऽ(२)हतो वा १६.। वर्गान्तरमस्य मूलं कोटिः ।। अथ भुजज्ञानम्। न्यासः। कोटिः। कर्णः ५। एवं जातो भुजः३। उदाहरणम्।-सावियोमतो बाउ यंत्र कोटिश्च तादृशी। तत्र कर्णप्रमाणं किं गणक ब्रूहि मे द्रुतम् ॥ १२ ॥ A ·१६ लीलावती। न्यास। भुजः । कोटिः । बनयो वर्गयोोगः । अस्य मूलाभा- वावरणीगत रवायं कर्णः। च- स्यासन्नमूलज्ञानार्थमुपायः। वर्गेय महतेरेन हताच्छेदांशयो बंधात्। पदं गुणपदक्षुसच्छिक्कं निकटं भवेत् । १९३७॥ इयं कर्णकरण बस्याश्छेदांशधातः १३५२ । अयुतघ्नः १३५२.०.०। अस्यासन्नमूलम् ३६७७। इदं गुणमूल (१००) गणितच्छेदन (८००) भक्कं लब्धमासनपदं ४१७७। अयं कर्णः। एवं सर्वत्र। यसजाये करणसूत्रं हत्तदयम्। रको भुजो ऽस्मादिगुणेचनिनादिरस्य कृत्यैकवियुक्तयाप्तम् । कोटिः पृथक सेरगुणा भुजोना कर्ण भवेश्यसमिदन्तु जात्यं । १९४६॥ यो भुजस्तकृतिरियभक्ता विस्थापितेशोनयुता. ढिता वा। तौ कोटिकाविति कोटिता वा बाहुश्रूती वा ऽकरणीगते स्तः॥१९५६ ॥ उदाहरणम्।-भुजे हादशके यौ यो कोटिकवनेकधा । प्रकाराभ्यां वद क्षिप्रं तो तावकरणगती ॥ १९६७ ॥ इको भुजः १२। इसम् (२) बनेन दिगुणेन (७) गुणिती भुजः ।८। इस (२) व्या (0) एकोनया (२) भक्तो ब्या कोटि-१६ । इयमिछगुणा (१२) भुजोगा (१२) जातः कः न्यासः।

·लीलावती। त्रिकोशेन वा। कोटिः । कर्णः १५। १२ पञ्चकेन वा। ५ कोटिः५। कर्णः १३॥ इत्यादि। १२ न्यासः। अथ द्वितीयप्रकारेण। इयो भुजः १२। अस्य कृतिः १४९। इन २। भक्ता लब्बन ७२ । इन २। ऊन ७०। युता ७8 । वर्धितो जातो कोटिका ३५ । ३७। १२ चतुरायेन वा। १६ कोटि: कर्णः २०। १२ घटकेन वा। कोटिः। कर्णः १५॥ अधेशकर्णकोटिभुजानयने करणसूत्रं उत्तम् । इन निघ्नाद्विगुणाच कर्णदिवस्य कृत्येकयुजा यदाप्तः। कोटि भवेत्सा एथगिनिघ्नी तत्कर्णयोरन्तरमत्र बाडः ॥१९७६ ॥ उदाहरणम्।-पञ्चाशीतिमिते कर्णे यौ यावकरणीगतो स्यातां कोटिभुजी तो तो बद कोविद सत्यम् ॥ ११८ ॥ E

·लीलावती।
न्यासः।
५
कर्णः ८५। अयं द्विगुणः १७०| वि-
केनेशन हतः१४०। इज। कृया
सैकया ५।
भक्त जाता काटिः
६८। इयमिश्गुण १३६ । कर्ण ८५ ।
निता जाता भुजः५१।
४॥
चतुष्केणेष्ठेन वा। ४०
कोटिः 8| भुजः ७५ !
७५
पुनः प्रकारान्तरेण तत्करणसूत्रं वृत्तम् ।
इसवर्गण सैकेन विघ्नः कर्णा ऽथ वा हृतः। फलोनः श्रवणः
कोटिः पर्लमियगुणं भुजः ॥ ११९ ।
पोदाहरणे।-
कर्णः ५। अत्र किनेन जातो
किल कोटिभुजी ५१ । ६८।
न्यासः॥
चतुष्केण वा।
८५
कोटिः ७५। भुजः 8.1
यत्र दोकोयो नीमभेद रव
केवलं न खरूपभेदः।
अशाभ्यां भुनकाटिकानयने करणसू वृत्तम्।
इयोराहति दिनी कोटि वान्तरं भुजः। वतियोग-
तयार कर्णश्चाकरवीगतः ॥ १२ ॥

·लीलावती। उदाहरणम्।-य यै येत्यखं भवेज्जाव्यं काटिदोःश्रवर्ग:सखे। त्रोनप्यविदितानेतान् क्षिप्रं ब्रूहि विचक्षण ॥ १९१७ ॥ अत्रे २।१। चाभ्यां काटिभुज- काः । ।३।५। न्यासः अथवेशे २।३। अाभ्यां कोटिभुज- कर्णाः १२ । ५ । १३ । अथवा २।४। याभ्यां कोटिंभुज- कर्णः१६।१२।२०। रवमन्यत्रानेकधा। कर्णकोटियुतौ भुजे च ज्ञाते एथक्करणसूत्रं वृत्तम्। वंशायमूलान्तरभूमिवा वंशोतस्तेन पृथग्युतोनौ। वंशी तद॰ भवतः क्रमेण वंशस्य खण्डे श्रुतिकोटिरूपे । १२२ । उदाहरणम् ॥-यदि समभुवि वेणु दित्रियाणिप्रमाणो गणक पवनवेगादेकदेशे स भमः । भुवि पमितहस्तेम्वङ्गा- लमं तदग्रं कथय कतिषु मूलादेष भमः करेषु ॥ १२३ ॥ वंशाग्रमूलान्तरभूमिः १६ । वंशः ३२ । कोटिकर्णयुतिः ३२ । भुजः १६। जाते ऊद्धाधःखण्डे २० । १२ । न्यासः। ३२ E2

·लीलावती।
बाडकर्णयोगेदृरेकोश्याच ज्ञातायां एथकारणसूत्रंशतम्।
स्तम्भस्य वर्गाऽहिबिलान्तरण भक्तः फलं व्यालबिलान्तरा-
लात्। शोध्यं तदईप्रमितैः करैः स्याद्विलायतो व्यालकलापि-
योगः । १२४॥
उदाहरणम् ॥-अस्ति स्तम्भतले बिलं तदुपरि क्रीडाशि-
खण्डी स्थितः स्तम्भे हस्तनवोच्छिते त्रिगुणिते स्तम्भप्रमाणान्तरे।
दृष्ट्वाहिं बिजमाब्रजन्तमपतत्तिर्यक् स तस्योपरि क्षिप्रं ब्रूहि
तया बिलात्कतिमिती साम्येन गत्यो युतिः ॥ १२५७ ॥
न्यासः।
स्तम्भः। यहिबिलान्तरम् २७।
जाता बिलयुत्यो मध्यहस्ताः १२ ।
१५
योन्यं ॥ १२६॥
कोटिकान्तरेभुजे च दृछे एथक्करणसूत्रं उत्तम्।
भुजाइर्गितात्कोटिकर्णन्तराप्तं विधा कोटिकर्णन्तरेणेन-
युक्त। तदर्द्ध क्रमाकोटिका भवेतामिदं धीमतावेद्य सर्वत्र
सखे पद्मतन्मजनस्थानमध्यं
भुजः
कोटि-
कर्णन्तरं पद्मदृश्यम्। नलः कोटिरेतन्मितं स्याद्यदम्भी वदैवं
समानीय पानीयमानं । १२७ ॥
उदाहरणम् ।-चक्रक्रौचाकुलितसलिले क्वापि दृष्यं तडागे
तोयादूद्धं कमलकलिकायं विततिप्रमाणं। मन्दं मन्दं चलि-
तमनिलेनाइतं इस्तयुग्मे तस्मिन्ममं गणक कथय क्षिप्रमम्भः-
प्रमाणम् ॥ १२॥

·४१ न्यासः। लीलावती। कोटिकर्यान्तरम् ।। भुजः २१ लब्ध जलगाम्भीर्यम् । इयं कोटिः । । इयमेव कोटिः कलिकामानयुता जातः कर्णः १७ कोयेकदेशन युते कर्ण भुजे च दृरे कोटिकर्णज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तम्। दिनिघ्नतालोछितिसंयुतं यत्सरोऽन्तरं तेन विभाजिताया। तालोच्छितेस्तालसरोन्तरष्ट्या उड्डीयमानंखलुलभ्यतेतत्॥१२ESSA उदाहरणम् ॥-वृक्षावस्तशतोळ्याच्छतयुगे वायी कपिः कोऽप्यगादुत्तीयाथ परो द्रुतं श्रुतिपथेनोड्डीय किञ्चिद् इमात्। जातैवं समता तयो यदि गवावुड्डीयमानं कियदिदंश्चेत्सपरि- श्रमो ऽस्ति गणिते क्षिप्रं तदाचक्ष्व मे ॥ १३० ॥ वृक्षवाप्यन्तरम् २००। वक्षोछायः १..। लब्धमुड्डीयमानं ५.। कोटिः १५०। कर्णः २५०। भुजः २००० न्यासः। २५० भुजकोयो ोंगे कसे च ज्ञाने पृथक्करणसूत्रं वृत्तम् । कर्यस्य वर्गाद्विगुणादिशोध्यो दोकोटियोगः खगुणे ऽस्य मूलम् । योगो विधा मूलविहीनयुक्तः स्यातां तद? भुज- काटिमाने ॥ ११ ॥ उदाहरणम्। दश सप्ताधिकः कर्यस्यधिका विंशतिः सखे। भुजकोटियुति यंब तत्र ते मे एएण्वद ॥ १३२७ । 13

·४२
न्यासः।
लीलावती।
कर्णः १७। दोकोटियोगा २३ ।
जाते भजकोटी०।१५।
१५
उदाहरणम् ।-दोकोद्योरन्तरं गैलाः कर्णे यत्र त्रयो-
दश। भुजकोटी एथक्तत्र वदाशु गणकात्तम ॥१३३।
न्यासः॥
कर्णः १३ । भुजकोयन्तरम् ।
१९ लब्बे भुजकोटी ५। १२ ॥
५
मिकयो।
लम्बावबाधाज्ञानाय करणसूत्रं उत्तम् ।
अन्योन्यभूलाग्रगसूत्रयोगादेखो बंधे योगहते च लम्बः ।
बंशी खयोगेन हतावभीरभूनी च लम्बोभयतः कुखण्डे ॥१३8ssu
उदाहरणम् ।-पञ्चदशदशकरोछायवेण्वोर ज्ञातमध्यभू-
इतरेतरमूलाग्रगसूत्रयुते लम्बमानमाचल ।
१३॥
बंशी १५।१ । जातो लम्बः
६। बंशान्तरभूः५। पत्र जाते
भूखण्डे ।।२। अथवा भूः१॥
खण्हे ६।४। वा भूः१५। खण्डे
६।६। वा भूः२०। खण्डे १२ । । र सर्बध लम्बः
स रव यश्चत्र भूमितुल्ये भुजे वंश कोटिलदा भूखण्हेन कि.
मिति त्रैराशिकन सर्वत्र प्रतीतिः ।
न्यासः।

·लीलावती। १३ अथ क्षेत्रलक्षणे सूत्रम् । छोदिलमजुभुजं क्षेत्रं यत्रैकबाडतः खल्या। वदितर- भुजयुतिरथवा तुल्या ज्ञेयं तदक्षेत्रं ॥ १३६७ ॥ उदाहरणम्॥-चतुरखे त्रिघड्यका भुजात्यखे त्रिध- सवाः। उदिया यत्र धरेन तदक्षत्रं विनिर्दिशेत् ॥ १३॥ रते अनुपपन्ने क्षेत्र। १२ भुजप्रमाणा ऋजुशलाका भुजस्थानेषु विन्यस्यानुपपत्ति दर्शनीया बाबाधादिज्ञानाय करणसूत्रमार्यादयम् । त्रिभुजे भुजयो गिस्तदन्तरगुणे भुवा हतो लब्ध्या। हिःस्था भूरूमयुता दलिताबाधे तयोः स्याताम् ॥ १८ ॥ खाबाधाभुजकृत्योरन्तरमूलं प्रजायते लम्बः। लम्बगुणं भूप स्पर्क विभुजे फलं भवति ॥ १३६ ॥ उदाहरणम् ॥-क्षेत्रे मही मनुमिता त्रिभुजे भुजौ तु यत्र त्रयोदशतिथिपमिती च यस्य। तत्रावलम्बकमथो कथयाव. बाधेक्षिप्रं तथा च समकोछमिति पलायाम् ॥ १४०55। न्यासः। भूः १४ । भुजौ १५ । १५ । लब्बेधाबाधे खम्बञ्च १२ । क्षेत्रकखच ।

·लीलावती। ऋणाबाधादाहरणम्॥-दशसप्तदशप्रमो भुजौ त्रिभुजे यत्र मवप्रमा महो। अबधे वद लम्बकं तथा गणितं गाणिति- काशु तत्र मे ॥ १४१॥ न्याया। भुजौ १ ।१७। भूमिः । अत्र त्रिभुजे भुजयो ोग इत्या- दिना लब्धम् २१। बनेन भूरूना न स्यात् । यस्मादेव भूरपनीता शेघार्द्धरणगताबाधा दिग्वै- परीत्येनत्यर्थः। तथा जाते घाबाधे ६ । १५ । बत उभय- बापि.जातो लम्बः ८। फलम् ३६ । चतुर्भुजत्रिभुजयोरस्पष्टफलानयने करणसूत्रं उत्तम् । सर्वदोर्युतिदलञ्चतुःस्थितं बाहुभि विरहितञ्च तद्दधात् । मूलमस्फुटफलं चतुर्भुजे स्परमेवमुदितं त्रिबाडके । १४२६३ ॥ उदाहरणम् ॥-भूमिश्चतुर्दशमिता मुखमासां बाहु त्रयोदशदिवाकरसम्मितो च। लम्बो ऽपि यत्र रविसंचक एव वन क्षेत्र फलं कथय तत्कथितं यदाद्यैः ॥ १९३७ । - न्यासः। ए भूमिः १७ । मुखं । बाइ १३ । १२। लम्बः १२। उक्तवत्वरणेन जातं क्षेत्रफलं करणी २६८००। यस्याः पदं किञ्चिन्यूनमेकचत्वारिंशतम् १०१। इदमत्र क्षेत्रे न वासवं फल किन्तु लम्बेन निघ्नं कुम्- खैक्यखडमिनि वष्यमाणकरणेन वालवं फलम् १३८ ।

·लीलावती।
४५
न्यासः।
१३
१५
१९
1-
अत्र त्रिभुजस्य पोदाइतस्य ।
भूमिः १४ । भुजौ १३ । १५ ।
अनेनापि प्रकारेण त्रिबाडके तदेव
वास्तवं फलं ८8। अत्र चतुर्भुज-
स्थास्परमुदितम्।
अथ स्थूलत्वनिरूपणार्थं सूत्रं साईवृत्तम् ।।
चतुर्भुजस्यानियती हि कर्ण कथं ततो ऽस्मिन्नियतं फलं
स्यात् । प्रसाधितो तच्छ्रवणौ यदाद्यैः खकल्पिती तावितरत्र
न स्तः ॥ १४४ ॥ तेष्वेव बाहुबपरी च कर्णवनेकधा क्षेत्र-
फलं ततश्च ॥ १४५॥ चतुर्भुजे हि रकान्तरकोणावाक्रम्या ऽन्तः
प्रवेश्यमानौ तत्संसक्तं खकर्ण सोचयतः। इतरौ तु वहिः
प्रसरन्तौ खकर्ण बर्द्धयतः अत उक्तन्तेष्वेव बाडम्बपरौच कर्ण-
विति । लम्बयोः कर्णयो वैकमनिर्दिश्यापरः कथं। पृच्छत्यनि-
यतत्वे ऽपि नियतञ्चापि तत्फलम् ।
स एच्छकः पिशाचो वा
वक्ता वा नितरान्ततः। यो न वेत्ति चतुर्बाहुक्षेत्रस्यानियतां
स्थितिम् ॥ १६ ॥
समचतुर्भुजायतयोः फलानयने करणसूत्रं साईलोकदयम्।
रवा श्रुतिस्तुल्यचतुर्भुजस्य कल्या च तदर्गविवर्जिता या।
चतुर्गुणा बाकृतिस्तदीयं मूलं दितीयश्रवणप्रमाणम् ॥१४७ ॥
अतुल्यकाभिहति बिभक्ता फलं स्फुटं तुल्यचतुर्भुजे स्यात् ।
समश्रुती तुल्यचतुर्भुजे चं तथायते तनुजकोटिधातः ॥ १४ ॥
चतुर्भुजेऽन्यत्र समानलम्बे लम्बेन निनजाम वैक्यखण्डम् ॥१४८॥

·४६. लीलावती। अत्राद्देशकः।-क्षेत्रस्य पञ्चवतितुल्यचतुर्भुजस्य कर्ण ततश्च गणितं गणक प्रचक्ष्व । तुल्यश्रुतेश्च खलु तस्य तथायतस्य यहि- स्तृती रसमितावमितञ्च दैर्ध्वम् ॥ १४ ॥ प्रथमोदाहरणे॥- न्यासः। २५ भुजाः२५/२५/२५/२५। चत्र विशन्मितामेको ३०। श्रुतिं प्रकल्य यद्योतकरशेन जातान्या श्रुतिः ४०॥ फलच्च ६००। अथवा न्यास। २५ चतुर्दशमितामेकां १४ । श्रुति प्रकल्योक्तवत्कारणेन जाता ऽन्या श्रुतिः 8 | फलच ३३६ । २५ द्वितीयोदाहरणे।- न्यासः। २५ तत्कृत्या योगपदं कर्ण इति जाता करणगता श्रुतिरभयत्र तुल्यैव १२५० गणिवच ६२५। २५ ·लीलावती। अथायतस्य। न्यासः। विस्ततिः ६ । दैर्ध्वम् । अस्य गणितं । न्यासः। . २२ उदाहरणम् । क्षेत्रस्य यस्य वदनं मदनारितुल्यं विश्व- म्भरा द्विगुणितेन मुखेन तुल्या। बाइ त्रयोदशनखपमिती च लम्बः सूर्यान्मितच गणितं वद तत्र किं स्यात् ॥ १५०.॥ वदनम् ११। विश्वम्भरा २२ । बाइ १३।२०। लम्बः १२। अत्र सर्बदायुतिदल- मित्यादिना स्थूलपलं २५० । वास्तवन्तु लम्बेन निघ्नं कुमुखैक्य- खाहमिति जातं फलम् १९८। क्षेत्रस्य खण्डवयं कृत्वा फलानि एथगानीय ऐक्यं कृत्वास्य फलोपपत्ति दर्शनीया खण्हत्रयदर्शनम्। प्रथमस्य भुजकोटि- कर्णः५ ।१२।१३। दि- तीयस्थायतस्य विस्तृति ६। दैध्य १२। .टती. यस्य भुजकोटिकणाः १६ । १२ ।२०। अत्र त्रिभुनयोः क्षत्रयो र्भुजकोटिधाताई फलम् अायते चतुरसे क्षेत्रे सद्भुजकोटिधातः पलम् यथा प्रथमक्षेत्रे फलम् ३० । द्वितीये ७२ । हतीये । एषा- मैक्यं सर्वक्षेत्रफलम् १९ न्यासः। १० ·ge खोखावती। यथान्यदुदाहरणम्॥-पश्चाशदेकसहिता वदनं यदीयं भूः पञ्चसप्ततिमिता प्रमितोऽषणा। सत्योभुजो दिगुणविंशति- सम्मितो ऽन्यत्तस्मिन् फलं श्रवणलम्बमिती प्रचव ॥१५१७ ॥ न्यासः। १८ वदनम् ५१। भूमिः ७५ । भुजी ६८।४। . ७५ अत्र फलावलम्बश्रुतीनां सूत्रं रत्ताईम् । ज्ञाते ऽवलम्बे अवणः श्रुतौ तु लम्बः फलं स्यानियतन्तु तत्र ॥ १५२॥ कर्णस्यानियतत्वालम्बो ऽप्यनियत इत्यर्थः । लम्बज्ञानाय करणसूत्रं वृत्ताईम्। चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजे ऽवलम्बः प्राग्वगुजौ कर्णभुजौ मही भूः॥ १५२७॥ अत्र लम्बज्ञानार्थं सव्यभुजायाद्दक्षिणभुजमूलगामी छः कृर्णः सप्तसप्ततिमितः ७७। कल्पितस्तेन चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजं कल्पितं तत्रासौ कर्ण रको भुजः ७७। द्वितीयस्तु सव्यभुजः ६८। भूः सैव ७५। अत्र प्राग्वलब्बो लम्बः २०६। लम्बे जाते कर्णज्ञानार्थ सूत्रं उत्तम् । यहम्बलम्बाश्रितबाङवर्गविश्लेषमूलं कथितावधा सा। सदू- नभूवर्गसमन्वितस्य यजम्बवर्गस्य पदं स कर्णः ॥ १५३६ ॥ ॥

·लोलावती। न्यासः। अत्र सयभुजामालम्बः किल कल्पितः । यता मावा- बाधा ११ । जनभूवर्गसमन्वितेत्यादिना नाता कर्णः ७७॥ द्वितीयकर्णज्ञानार्थ सूत्रं वृत्तव्यम् । इको ऽत्र कर्णः प्रथम प्रकल्प्यस्त्यखे तु कर्णेभियतः स्थित ये। कणं तयोः मामितरी च बाहू प्रकल्प्य लम्बावबधेच साध्ये ॥ १५8 । याबाधयोरेकककुप्रस्थयो यत्स्यादन्तरन्तत्व- तिसंयुतस्य। लम्बैक्यवर्गस्य पदं द्वितीयः कर्ण भवेत् सर्व- चतुर्भुजेषु ॥ १५५ ॥ तत्र चतुर्भुजे सव्यभुजायाद् दक्षिणभुजमूलगामिनः कर्णस्य मानं कल्पितम् ००/ तत्वर्ण- रेखावच्छिन्नस्य क्षेत्रस्य मध्ये कोरखाभयतो ये व्यसं उत्पन्न तयोः कर्णः भूमी तदितरौ च भुजौ प्रकल्य प्राग्वझम्बः याबाधा च साधिता तद्दर्शनं लम्बः ६। द्वितीयलम्बः २४। बाबाधयो १५ । ३२। रेकक- कुपस्थयोरन्तरस्य १३ । कृते १६६ । सम्बैक्य ८४ | छतेच ७०५६। योगः ७२२५ । तस्य पदं द्वितीयकर्णप्रमाणम्-५। पत्रपकर्णकल्पने विशेषोक्तिसूत्रं साईयत्तम् । काश्रित खल्यभुजैक्यमुर्ती प्रकल्य तच्छेवमितौ च बाइ। साध्यो ऽवलम्बो ऽथ तथान्यकर्णः सोः कषिवणे न दीर्घः ॥ १५६ ॥ तदन्यलम्बान्न लघुत्तथेदं शावेशक सुधिया ७५ ·लीलावती। प्रकलयः । १५७ ॥ चतुर्भुजे हि एकाकरफोगवाकय साो थमा त्रिभुज पाति तत्रैकको सालभुजारेक्यं भूमि. रितरी भुजौ प्रकल्य साधितं स च सम्बादूनः सोच्यमानः कर्णः कथञ्चिदपि न स्यात् तदितरौ भुजौ भूमेरधिकी न स्यातामेवमुभयथापि रतदनुक्तमपि बुद्धिमता शायत । बिंधमचतुर्भुजफबानयनाय करणसूत्र हत्ताईम्। यसेतु कर्णभयतः स्थिते ये तयोः फलैक्वं फलमत्र नूनम् ॥ '१५७ ॥ अनन्तरोक्तक्षेत्रान्तस्त्यसयोः फले ६२8 । २३१ ।। बनयोरैक ३२३४ तस्य फलम् । समागलम्बस्थावधादिधानाय करणसूत्रं उत्सहयम् । समानलम्बस्य चतुर्भुजस्य मुखोनभूमि परिकल्य भुमि। भुजौ भुजौ व्यखवदेव साये तस्याबधेलम्बमितित्ततच॥१५॥ अबाधयोना चतुरसभूमिस्तसम्बवर्गे क्यपदं श्रुतिः स्यात् । समानलम्बे लघुदोकुयोगान्मुखान्यदीःसंयुतिरल्पिका स्यात् ॥ १५॥ उदाहरणम्॥-दिपञ्चाइन्मितव्येकचत्वारिंशभिताभुजी। मुखन्तु पञ्चविंशव्या तुल्यं षच्या महो किल ॥ अतुल्यलम्बकं क्षेत्रमिदं पूर्वेचदाहतम्। घटपञ्चालियविच नियते कर्ण- यो र्मिती । १६.। करौ तत्रापरौ ब्रूहि समलम्मच बचती। ११॥

·लीलावती। यासः। पत्र सहवायें विधिमित प्रख्यात्र शानः प्राग्वदन्यः की ५६। सथ बट्याचाशतस्थाने हा. विशन्मिनं कर्य ३२ । मारवत्साथमाने कर्य। जातं करोखण्डइयं ६९१। २७००। अनयो एलयो २०२३॥ ५१२। रैक्यं द्वितीयः कर्णः न्यासः। २५ DIM बथ तदेव क्षेत्रवेत्समलम्बम् । तदा मुखानभूमि परिकल्य भूमिमि- ति ज्ञानार्थं व्यसा- ल्पितं। न्यासः। ५९ पत्राबाधे जाते हैं । लम्बन करणीगतो जातः ३८०१६। खासत्र- मूलकरखेन जाता था। वर्ष नत्र चतुर्भुजे समसम्म लब्धावाधा- निनभूमेः समजम्बस्य च वर्गो 1881 बयं कार्यवर्गः रहदाबाधामो द्वितीयकर्यवर्म H ·न्यासः। १५ . लीलावती। २१०६। अनयोरासन्नमूलकरखेन जातो की १६६३४ । एवं चतुरखे लेखेव बाडम्वन्या का बद्धधा भवतः रवमनिय- तत्वे ऽपि नियतावेव कणावानीतो ब्रह्मर्गुमाद्यैस्तदानयनं यया । पश्रितभुजधातैक्यमुभयथान्योन्यभाजितं गुणयेत् योगेन भुजप्रतिभुजहत्याः कण पदे विधमे ॥ १६२ । काश्रितभुजधातेति एकवारमन- यो २५ ॥३६। घातः ६७५। तथा ५२।६। बनयों धातः ३१२. । धा- तयो ईयोरक्यं 8.६५। तथा हिती- यवार २५ । ५२। बनयो धोते जातं १३०० । तथा दितीय- वारं ३६ ६. | . बनयो पीते २३४०। घातयो ईयोरक्यं ३६७० । 'एतदैक्यं भुजप्रतिभुजः ५२ । ३६। घातः २०२८ । पंश्चात् २५ । ६० । बनयो बंधः १५००। तयोरक्यं ३५२८ । बानेनेक्येन ३६४० । गुणितं जातं पूर्बेक्यं १२८४१८२०। प्रथ- मकर्णश्रितभुजधानेकोन 8 •ey | भक्तं लब्बं ३१३६ । अस्य मूल ५६ । एककर्णस्तथा द्वितीयकर्ण) प्रथमकर्णाश्रितभुज- घातैक्यं 8 •८५ । भुजप्रतिभुज ३५२८ | बधयोगगुणितं जातं १४४४७१६० । अन्यकाश्रितधातैक्येन ३६४०। भक्त लब्ध ३९। बस्य मूलं ६३। द्वितीयः कर्णः अस्मिन् विषमे क्षेत्र कार्यसाधनं यस्य कानयनस्य प्रक्रिया गौरवम्। मधु प्रक्रियादर्शनहारेबाद। अभीरजात्यदयबाजकोटया परस्परं कर्णहता भुजा रति । चतुर्भुजं यदिधर्म प्रकल्पितं अती तु तत्र त्रिभुकरयासतः । १३ । बासोपंधः कोटि-

·व्यासः।
लीलाचती।
बधेन युक् स्थादेका श्रुतिः कोटिभुजाबधैक्यम् । बन्या ली
सबपि साधडे ऽसिन्पूर्वैः कृतं यह तन्न विभः ॥ १६ ॥
जाबक्षेत्रदयं ।
रतयोरितरतरकहना
भुजाः कोटयः इतरेतरकह
ताः कोटया भुजा इति कृते
जातं २५ । १५२ / ३६ ।
तेषां महती भू लघुमुखमित
बाह इति प्रकल्य क्षेत्रदर्शनं इमी की महतायासेनानीतों
६३ । ५६। अस्यैव जात्ययस्योत्तरोत्तरभुजकोथो धोती
जातो
२६ ।२०। अनयोरक्यमेकः कर्णः
५६. बाहोः३।५।
कोयोश्च । १२ । घाती १५ । 8८। अनयोरक्यमन्यः कर्णः
६३। रवं श्रुती स्यातां एवं सुखेन जाते।
अथ यदि पा.
भुजयो यत्ययं कृत्वा न्यस्त क्षेत्रम्।
तदा जाबदयकर्ष
यो बंधः ६५। दिती-
..
न्यासः।
यकर्णः।
पथ सूचीक्षेत्रोदाहरणम् । क्षेत्रे पत्र शसत्रयं (३.०)
क्षितिमितिखलेन्दु (१२५) तुल्यं मुखं बाइ खोत्कृतिभिः (२६०)
शराति (१८५) तिभिस्लल्या च तत्र श्रुती। एका खावयमः
(२८०) समा तिथि (३१५) गुखैरन्याय वल्लम्बको तुल्यौ गोधः
विभि (१-६)लधाजिन (९२०) यमै सुगावोसम्बयोः॥१६॥

·५४ लीलावती। सत्खबह कथयाधर श्रवणयो योगाच लम्बावधेतल्सची निज- मार्गरडभुजयो योगाद्यथा स्यात्ततः। साबाई वद खम्बकच्च भुजयोः सूच्याः प्रमाणे च के सब्र्व गाणितिक प्रचव नितरां क्षेत्रेऽत्र दक्षो ऽसि चेत् ॥ १६६ ॥ 2802 ६२४. संल. १२५ २२४ . Roo २२५ 888 पी. २५२ पाएन पी.१८ सं. १३२ सूचाबाधा " सूच्याबाधा मानं ३००। मुखं १२५ । बाह २६० । १६५। करें ।।२९५। लम्बा १६ । २२१॥ बथ सन्ध्याद्यानयनाय करणसूत्रायम्। सम्बनदाश्रिताको मध्वं सन्यायमस्य नम्बस्य। सन्धीमा ·लीलावती। भूः पीठं साध्यं यस्याधरं खण्डम् ॥ १६७॥ सन्धि विस्यः पर- लम्बश्रवणहवः परस्य पीठेन। भक्तो लम्बश्रुधा योगाल्याला- मधः खण्हे ॥१६॥ लम्बः १८६। तदाश्रितभुजः १८५। बनयो मध्ये यलम्ब- लम्बाधितबाहवर्गेत्यादिनागताबाधा सन्धिसंज्ञा 8| तनि- सभूरिति दितीयाबाधा सा पीठसंज्ञा २५२। एवं द्वितीय- लम्बः २२।। तदाश्रितभुजः २६. । पूर्ववत् सन्धिः १३२ । पीठं १६८। अथाद्यलम्बस्याधः १८८। खगई साध्यं। अस्य सन्धिः 81 विस्थः 8८। परलम्बेन २२४ । श्रवणेन च २८० । पृथगुणितः १०७५२ । १३४३० । परस्य पोठेन १६० भक्तो लब्बं लम्बा- धः खण्डम् ६७ । श्रवणाधः खण्डच्च ८०। एवं द्वितीयलम्बस्य २२४ । सन्धिः १३२ । परलम्बेन १८८ । कर्णन च ३१ । प्रथम्गुणितः परस्य पीठेन २५२ । भक्तो लब्धं लम्बाधः खगई ६६ श्रवणाधः खण्डच्च १६५ । अथ कर्णयो योगादधो लम्बज्ञानार्थं सूर्य उत्तम्। लम्बी भृनी निजनिजमोठविभक्ती च वंशी स्तः। ताभ्यां प्राग्वत्यो ोगालम्बः कुखण्डे च ॥ १६ ॥ लम्बो १४ । २२० । भू ३०० । नौ जाती ५६७०० । ६७२००। खखपीठाभ्यां २५२ । १६८१ भक्तौ रवमत्र लब्बौ वंशी २२५ । 8..। याभ्यामन्योऽन्यमूलाग्रगसूत्रयोगादियादिकरणेन जब्बा पर्ययोगादधो बम्ब१०४ ।। भूखण्डे च १८१९२

·बीजापती।
अथ सूचावाधालम्बभुजचाना सूचं त्तत्रयम्।
लम्बहतो निजसन्धिः परमम्बगुण समाइयो षः। सम.
परसन्थोरैक्यं हारतेनावृतौ तौ च ॥ १७॥ समपरसबी
भूमौ स्याबाधे पृथक् स्याताम् । हारहतः परजम्बः सूची-
लम्बो भवनः ॥१५सूचीलम्बनभुजौ निजनिजलम्बो-
दृतौ स्थाः। एवं क्षेत्रक्षोदः प्रास्त्रैराशिकाद् ज्ञेयः॥१२॥
बत्र किलायं लम्बः २२० । अस्य सन्धिः १३९। अयं पर.
लम्बेन १८८। गुणितो २२४ । ऽनेन भक्तो जातः समाइयः
।" यस्य परसन्धेश्च 8८। योगो हारः १२०५ | बनेन
भूनः३००। समः २६०६० " । परसन्धिञ्च १४४०० भक्तो जाने
सूच्याबाधे. २१७ । ११३६। एवं द्वितीयसमाकया है।
दितीयोहारः ११ । अनेन भूनः खोयः समः १५१६।
परंसन्धिश्च २६ । भक्तो जाते सूच्याबाधे १५७६ ३५१७ ।
परलम्बः २२४ । भूमि ३.०। गुणे हारेण १७ । भक्तो
जातः सूचीलम्बः १४८। सूचोलम्बेन भुजौ १६५ । २६ ।
गुथिती खखलम्बाभ्यां १८६ । २२४। यथाक्रम भक्ती जाती
सुमार्गसौ सूचीभुजौ २४ ।
१२७। रवमत्र सर्वत्र भाग-
हाररा प्रमाणं गुण्यगुखको तु यथायोग्यं फलेच्छ प्रकल्य
सुधिया त्रैराशिकमूहम्।
अथ हत्ताने करबसूर्य उत्तम् ।
चावे भवन्दामि (१९२७) ते विभक्त खवायसूयः (१९५०)
परिधिः स बमः। द्वाविंशतिन्ने विहते ऽथ जैः (०) व्यूलो
ऽथ वा स्याइवहारयोग्यः ॥११॥

·लीलावती। उदाहरणम्॥-विष्कम्ममानं किल सप्त (७) यत्र तत्र प्रमाणं परिधः प्रचक्ष्व । हाविंशति यत्परिधिप्रमाणे नद्या- ससह्याच सखे विचिन्त्य । १७४ । व्यासमानं ७ खब्ध परिधिमानं २११२। न्यासः। २२। अथवा परिधितो व्यासानयनाय। गुणहारविषय॑येण २२ यासमानं सूर न्यासः स्थूल-वां । स्थूला वा परिधि लब्धा वृत्तगोलयाः फलानयने करणसूत्रं वृत्तम् । • सत्तक्षेत्र परिधिगणितव्यासपादः पालं यत् क्षुसंवेधैरपरि परितः कन्दुकस्येव जालम्। गोलस्यैवं तदपि च फलं एवलं व्यासनिघ्नं धांमभक्तं भवति नियतं गोलगर्भधनाख्यम् ॥१५॥ उदाहरणम्॥-ययासस्तुरगै र्मितः किल फलं क्षेत्र समे तत्र किं व्यासः सप्तमितश्च यस्य समते गोलस्य तस्यापि किं । एके कन्दुकजालसनिभफलं गोलस्य नस्यापि किं मध्ये बेहि धनं मग विमलादेसि लीलावतीम् ॥१७६

·कीजावी।
যুগঘষলাহ ।
यासः। परिधिः
। क्षेत्रफलम्
यासः।
०५२
३०पू०००
गोलएछफलदर्शनाय।
व्यासः ७
गोल.
पृष्ठफल १५३ ११५
ध्यासः।
.
गोलान्तर्गतघनफलदर्शनाय ।
व्यासः । गोल:
स्थान्तर्गतं घनवम्
१७६
यासः।
१४८
पच प्रकारान्तरेण तत्फलानयने करवसुषं साईबतम्।
बासस्य बर्गे भनवामिनिने उच्च पर्व भने।
हमारले कहते ऽयवा स्यात् सूर्ण फलं तयवहारयोग्यम् ॥

·१०० लीलावती। धनी तयासदलं निवैकविंशांप्रयुगोषध फलं स्यात् । १७१७॥ बासः । वय वर्ग 8८। भनवामिनिन्ने पक्षसासभको तदेव दूर्ण फलम् ३-४ । अथवा व्यासस्य बर्मे | राहते ५३६ । शकहते लब्धं स्थूलं पणम् ३८३। अनीशन- थासद १४९ । निजैकविंशांशयुग्गोलस्य घनफलं स्थूण १०६६। शरजीवानयनाय करणसूत्रं साईयत्तम् । व्याच्यासयोगान्तरघातमूलं व्यासलदूनो दलितः, शंक स्थात् ॥ १७॥ व्यासाच्छरीनाच्छरसंगुणञ्च मलं दिनित्र भवतीह जीवा। जीवार्द्धवर्ग शरभक्तयुक्त व्यारूप्रमाणं प्रव- दन्ति वत्ते। १७६॥ उदाहरणम् ॥-दशविस्तृवित्तान्त यंत्र ज्या पण्मिना सखे । तत्रेधुं वद वाणज्यां ज्यावाणाभ्याच विस्तृतिम् ॥ १० ॥ व्यासः१०। ज्यादा योगः घातः ६७। मूलं । एतदूनो थासः २। दलितः जातः शरः १। यासात् १ । शरा. नात् । शर १ । सगुणात् ।। मूलं ३ । दिनिघ्नं जाता जीवा है। एवं शाताभ्यां ज्यावाणाभ्यां व्यासानयवं वा जीवाद। ३। वर्गे हैं। पार । भक्त है। शर । युछ बातो न्यासः। अन्तरं । । व्यासः १.।

·लीलावती। बघ उत्तान्तस्यखादिनवाखान्तक्षेत्राणां भजमानानय- नाय करणसूत्रं वृत्तत्रयम् । विद्यशामिनभवन (१०३८९३) त्रिवाणारयुगाभिः (५३)। वेदामिवाणखावैश्च (७.५३४) खंखाभाभरसः १६...१) क्रमात् ॥ १५॥ वाणेघुनखवास (५२०५५)दिदिन- न्देषुसागरैः (४५८२२) कुरामदशवेदैच (४१.२१) रत्तथासे समाहते॥१८॥ खवखाभार्क (१२०...)संभक्त लभ्यन्ते क्रमशो भुजाः। वृत्तान्तस्त्यषपूर्वाणां नवाखान्तं एथक एथक् ॥१८३॥ उदाहरणम् ।-सहसहितयव्यासं यदृत्तं तस्य मध्यतः । समयसाहिकानां मे भुजान्वद एथक् पृथक् ॥ १४ ॥ अथ एत्तान्तस्त्रिभुजे भुजमानानयनाय । व्यासः २०००। विद्यापि- नभश्चन्द्रः (१.१९२३) गुणितः (२०७८४६०००) खखखामाकै (१२००००) भक्के लब्धं व्यखे भुजमानम् १७३९३। न्यासः॥ वृत्तान्तचतुर्भुजे भुजमानानयनाय । व्यास: २... विवा- बारयुगाइभि (58८५३) मुखितः (१६६७०६०००) खखखामा (१२...) (लवं चतुर भुजमानम .2018 ·११०५१० लीलावती। वृत्तान्तः पञ्चभुजे भुजमानानयनाय । न्यासः। व्यासः २...। वेदानि- वाणखाश्चै (७०५३४) गुणितः पंचकोणः। (१४१०६८०००) खखखाधाकै (१२००००) भक्त लब्धं पञ्चासे भुजमानम् १९७५ ३४॥ न्यासः। सत्तान्तः धभुजे भुजमानानयनाय । व्यासः २०००। खखाधा- भरसै (६०... ) गुणितः (१२०००....) खखखामार्क घटकोशः। (१२००००) भक्त लब्धं घडसे भुजमानं १००० न्यासः। म.१२ वृत्तान्तः सप्तभुजे भुजमानानयनाय । व्यासः २...। वागेषुन- खवाणे (५२०५५) गणितः (१०४११००००) खखखामा सप्तकोशः (१२०...) भक्त लब्धं सप्तासे भुजमानम् ८६७१। G ·बोलावती। ०६५ वृत्तान्तरभजे भजमानानयनाय । न्यासः। व्यास:२...१ हिदिनन्द. घुसागर (५८२२) गुंगितः (८१८४४००.) खखखामा चरकोण (१२००००) भक्त लब्धमहासे भुजमानम् ७६५३।। G हत्तान्त नवभुजे भुजमानानयनाय । न्यासः। ६८३ व्यासः २००० । कुराम- दशावेदै ( ११०३९) गुणितः (२०६२...) खखखामा (१२००००) भक्के लब्बं नवासे भुजमानम् ६८३३७। नवकोण। एवमिष्यव्यासादेभ्यो ध्रुवकेभ्यो ऽन्यापि जीवाः सिझन्तीति तालु गोले ज्योत्पत्तो वक्ष्ये। अथ स्थूलजीवाशानार्थं लघुक्रियाकरणसूत्रं वृत्तम् । चापोननिनपरिधिः प्रथमाझ्यः स्यात्यचाहतः परिधिवर्ग- चतुर्थभागः। पाद्योनितेन खन, तेन भजेचतुर्प्रयासारतं प्रथममातमिह व्यका स्यात् । १८५॥ उदाहरणम्।-श्रवादशांशेन कृतेः समानमेकादिनि न ·लीलावती। २४० च यत्र चापम्। पृथक् एथक्वत्र बदाशु जीवां खा मितं व्यासदलच यम । १८६ ॥ न्यासः। ७४ व्यासः २४.। अत्र किला- जाघवाय विंशः साडी- शतांशमिलितः सूक्ष्मपरिधिः ०५४। अस्थाडादशांशः १२ । अत्राप्यालाधवाय इयोरहा. दशांशयुतो सहीतः बनेन ए- थक् पृथगेकादिगुनि तुल्ये धनुषि कल्पिते ज्याः साध्याः । अथवाऽत्र सुखार्थं परिधेरवादशांशेन परिधिधघि चाम- वर्ण ज्याः साध्यास्तथाऽपिता एव भवन्ति । अपवर्तिते न्यासः। परिधिः१७। चापानि च १।२। ३।७।५।६।७।८। यथोक्तकरणेन लब्धा जीवाः ४२ / ८२।। १२ । १५४ । १८३।२०८।२२६ । २३६ । २४०। अथ चायानयनाय करबसूत्रं वृत्तम्। व्यासाविघातयुतमौलिकया विभक्तो जोवांत्रिपञ्चगणितः परिधेतु वर्गः। लब्धानितात्परिधिवर्गचतुर्थभागादाने पदे रतिदलात्पतिते धनुः स्यात् ॥१०॥ उदाहरणम्।-विहिता इह ये गुणलतो वद तेधामधुना धनुर्मितिम्। यदि ते ऽति धनुर्गणक्रिया गणिते गायिति- कातिनैपुखम् ॥ १८॥ G2 ·८६ लीलावती। न्यासः। 8२।२।१२०।१५ । १८४।२०८।२२६ । २३६ । २४ । 'सरदापवर्तितपरिधिः (१८) त्यासा (९००) ब्धि (8) घात (६६०) युतमौर्विका (१००२) नया जीवांघ्रिणा (३) पञ्चभि (५) श्च परिधे (१८) वर्गो (३२४) गुखितः (१७०१०) भक्तो लब्धो (१७) ऽवाचलाधवाय चतुर्विशते ईधि- कसहखांशयुतो सहीतो ऽनेनोनितात्यरिधि (१८) वर्ग (१९४) चतुर्थभागार (६४) पदे प्राप्ते (८) इति (१८) दलात् (६) पतिते (१) जातो धनुः एवं जातानि धघि १ ।२।३।४।५।६। ७||| एतानि परिधिवष्टादशांशेन गुणितानि स्युः। इति श्रीभास्कराचार्यविरचितायां लीलावत्या क्षेत्रव्यव- हारः समाप्तः। । स्थान. अथ खातव्यवहारे करणसूत्रं साहा। गणयित्वा विस्तारं बहुषु स्थानेषु तद्युति भाज्या। कमित्या सममितिरेवं दैर्घ्यं च वेधे च । १८ । क्षेत्रफलं वेधमुणं खाते धनहस्तसङ्ख्या स्यात् ॥ १८६॥ उदाहरणम्।-भजवक्रतया दैर्ध्य दशेशार्ककर मितम् । शिघु स्थानेषु घटपञ्चसप्तहस्ता च विस्तृतिः ॥ १८॥ यम्य खातस्य वेधेो ऽपि हिचतुरिकरः सखे। सच खाते कियन्तः स्यु धनहलाः प्रचल मे। १९१७॥ तस्क्षेत्रदर्शनं ।

·लीलावती। पत्र सममितिकरयेन विस्तार हताः । दैथै ११। बेधे च ॥ नया छते क्षेत्रदर्शनं । वेधः १ खातान्तरे करणसूत्रं साईवृत्तम् । मुखजसलजतद्युतिजक्षेत्रफलेक्यं हृतं घभिः ॥ १२॥ क्षेत्र- पर्व सममेवं वेधहतं फलं घनफलं स्पषं। समखातफलयंशः सूचीखाते फलं भवति ॥ १९३॥ उदाहरणम् ॥-मुखे दशहादशहस्ततुल्यं विस्तारदैर्घ्यन्तु तले तदईम्। यस्याः सखे सप्तकरच वेधः का खातसयां वद तत्र वाप्यां ॥ १६४ ॥ न्यासः। मुखजं क्षेत्रफलं १२० । तलजं३०। तद्युतिनं २७०। एषामक्यं १२.। घधि (0) हृतं जातं समफलं । वेधहतं जातं खातफलं धन. १२ हस्ताः ४६.0 द्वितीयोदाहरणम्। खाते ऽथ तिग्मकरतुल्यचतुर्भुजे च किं स्यात्कजं नवमितः किल यत्र वेधः। वृत्ते तथैव दशविस्तृ. विपञ्चवेधे सूचीफलं वद तयो व एथक् एथमे ॥ १५ ॥ । G3 ·लीलावती। न्यासः। न्यासः। :५॥ भुजः १२। वैधः जातं यथोतकरसेन खानफलं धन- १९ इताः १२९६। सूचोपलं ४३२। वृत्तखातदर्शनाय। व्यासः १०॥ वेधः सूक्ष्मपरिधिः १२ । सूक्ष्मक्षेत्र- पलम् १२ । वेधगुणं जातं खान- पल र । सूक्ष्मसूचीफलं ११०। यदा स्थूलखातफलं २१ । सूची- फलं स्थूलं वा इति खातव्यवहारः समाप्तः । यास: १० C २७५० . चिती करणसूत्रं साईबत्तम् । उक्रयेय गुणितं चितेः किल क्षेत्रसम्भवफलं धनं भवेत्। इशिकाधनहते घने चितेरिरिकापरिमितिश्च लभ्यते ॥ १८६ ॥ इछकोच्छ्रयहछितिचितेः स्युसराच दृषदांचितेरपि।१८६ऽऽा उदाहरणम्॥-अचादशाङ्गुलं दैयं विस्तारो हादशाङ्गुलः उछितित्याला यस्यामिविकालाचितौ किल ॥ १९७६ यहिस्तृतिः पञ्चकराहलं दैयच यस्यां त्रिकरोक्रितिष तस्यां चितो किं फलमिक्षिकानां सङ्ख्या च का ब्रूहि कति तराचा १९ ·लीलावती। हो। न्यासः। इशिकाधितिः। इटिकांपाच- नहतमानं इक्षिका। चितेः क्षेत्रफल 8.। उक्रयेव गणितं चिते. नफलं १२०। लब्या २५६० । इरिकासङ्ख्यास्तरसध्याः २४। एवं पाषाणचये ऽपि। इति चिविब्यवहार अथ ककचव्यवहार करणसूत्रं रत्तम् पिण्डयोगदलमग्रमूलयो र्दैर्ध्यसंगुणितमङ्गलात्मकम्। दार. दारणपथैः समाहतं घटखरेषु विहृतं करात्मकं tes | उदाहरणम्॥-मले नखांगुलमितोऽथ पांगुलो ऽये पिण्डः शतांगुलमितं किल यस्य दैर्घ्यम्। सहारदारणपथेषु चतुर्यु किं स्याइस्तात्मकं वद सखे गणितं द्रुतं मे ॥ २००६ ॥ पिण्डयोगदल १८ दै. यण १० संगुणिवं न्यात १८..। दारदारण (8) गुणितं ७२०-घट- खरषु५७६ । विहतं जातं करात्मकम् गणितं । क्रकचान्तरे करणसूत्रं साईडत्तम् । छिद्यते तु यदि तिर्यगाव प्रापिण्डविस्तृतिहतेः फलं तदा ।

·(9 लीलावती। २.१ । इथिकाचितिवञ्चितिखातक्राकचव्यवहतो खलु मूल्यम्। कर्मकारजनसम्पतिपव्या तन्मदुत्वकठिनत्ववशेन ॥२०॥ उदाहरणम् ।-यदिस्तृति दन्तमितांगुलानि पिण्डलथा घोडा यत्र काठे। छेदेषु तिर्यश्वस प्रचव किं स्यात्फलं वच करात्मकं मे । २०३॥ विस्तारः१२। पिण्डः१६ । पिण्डविस्तृतिहतिः ५१२ । मार्ग ८ वा ४६०८घट- खरेषु ५७६ विहृतं जातं फलं हस्ताः । इति क्रकचयवहारः। न्यासः। अथ राशिव्यवहार करणसूत्रं उत्तम्। अनणध दशमांशो ऽणवथै कादशांशः परिधिनवमभागः भूकधान्येषु वेधः। भवति परिधिषछे बगिते वेधनिघ्ने धन- गणितकराः स्य मांगधास्ताच खार्यः ॥२०॥ उदाहरणम् ॥-समभुवि किल राशि यः स्थितः स्थूलधान्यः परिधिपरिमितिः स्याद्धस्तरियदीया। प्रवद गणक खार्य किं मिताः सन्ति तस्मिन्नथ एथगगुधान्यैः शूकधान्येश्वशीघ्रम्॥२५॥ অঘ বান্বিনালাৰাধনায় न्यासः। परिधिः ८.। वेधः है। परिधः घडाशः १. वर्यितः १.. वेध ६ मिनः सला: वाय..।

·बीलावती। अथायुधान्यराशिमानानयनाय । न्यासः। परिधिः। वेधः । जातं फलं ५४५१। अथ शूकधान्यराशिमानानयनाय। न्यासः। परिधिः ६० वेधः खायः बच भिन्यन्तर्वाह्य कोणसंलमराशिप्रमाणानयने करण- सूत्र इत्तम्। दिवेदसत्रिभागैकनिघ्नात्तु परिधेः फालं। भित्यन्तर्वाह्यको. गस्थराशेः खगुणभाजितम् ॥२६॥ उदाहरणम् ।-परिधि भित्तिलमस्य राशलिंगवरः किल । अन्तःकोगस्थितस्यापि तिथितुल्यः करः सखे॥२०७॥ वहिकोणस्थितस्यापि पञ्चननवसम्मितः। तेषामाचक्ष्व मे क्षिप्रं धनहस्तान् एथक् एथक । २०८ ॥

·।
लीलावती।
न्यासः।
पत्रापि स्थूलादिधान्यानांराशिमानावोधनाय स्पर्वक्षेत्रत्रयं ।
तत्रादावनबुधान्यराशिमानबोधक क्षेत्रम् ।
बत्राद्यस्य परिधि (३०)
दिनिधः (६०) अन्य (१५)
चतुः (६०) अपरः (४५)
सचिभागेक।। निघ्नः(६०)
रघां वेधः (६) रभ्यः फलं
तुल्यमेतावन्य एव खार्यः (१००) एतत्वखगुणेन भक्तं जातं
एथक् एथक् फलम् ३०० । १५० | १५० ।
बचायधान्यराशिमानानयनाय ।
न्यासः
पूर्ववत् क्षेत्रत्रयाणां खगु-
मगुणितपरिधिः ६.। वेधः
"। फलानि २७२।।
१३८ ।
४५
४०६।
पथ भूकधान्यराशिमामानयनाय।
न्यासः।
यत्रापि पूर्ववत् क्षेत्रत्रया-
णां खगुणगुखितः परिधिः
६.। वेधः । पजानि
सर।। १६६३। ५००।
इति शिष्यवहात समाप्तः

·लीलावती। न्यासः। २५ पद्य शयाव्यवहारेकरमसूचं उत्तम् । छाययोः वर्णयोरन्तरे ये तयो वर्गविश्लेषभका रसाडोषवः। सैकलब्धः पदनन्तु कान्तरंभान्तरेणेनयुक्तं दले प्रभार.॥ उदाहरणम् ॥-नन्दचन्द्र मितं छाययोरन्तरं कर्णयोरन्तर विश्वतुल्यं ययोः। ते प्रभे वक्ति यो युक्तिमान्वेयसै व्यक्तमय- क्तयुक्तं हि मन्ये ऽखिलम् ॥ २१ ॥ छायान्तरं १९ । कान्त- रम् १३। बनयो वर्गन्त. रेण १५२। भवारसाहीयवः ५७६ । लब्धं। सैकस्यास्य 8। मूलं २ । अनेन गुणितं कर्णन्तरं २६ । विख्यं २६ । भान्तरेण १८ । जनयुते ७ । 8५। तदद्दे लब्बे छाये ६५ । तत्वृत्या योगपदमित्यादिना जाता कर्ण २१ । छायान्तर करणसूत्रं सत्ताईम् । शंकुः प्रदीपनलशंकुतलान्तर प्रश्शाया भवेडिनरदीपशिख. च्यभतः ॥ २१०॥ उदाहरणम्।-शंकुप्रदीपान्तरभूखिहला दोपोक्रिविः साईकरत्रया चेत्। मोतदाकींगुलसम्मिवस्य तस्य प्रभा स्थावियतो बदाम । २१९७७ । शंकुः । प्रदीपशंकुतला. तरंपिनयो धातः । वि- नरदीपशिखच्थेन । भक्तो लब्बानि छायानानि १२॥ न्यासः।

·जीलावती। अथ दीपोत्यानयनाय करणसूत्रं सत्ताईम्। छायाहसे तुं नरदोपतलान्तरम्ने शी भषेनरयने खलु दोपकाच्यं ॥ २१२॥ उदाहरणम् ।-प्रदीपशंक्वन्तरभूस्त्रिहला छायाङ्गुलैः घो- डशभिः समा चेत्। दीपीकृतिः स्यात्कियती वदामु प्रदीप- शंक्वन्तरमुच्यतां मे ॥ २१३ ॥ न्यासः। शंकु. १२। छायाङ्गलानि १६ । शंकुप्रदीपान्तर हस्ताः ३ । दीपकौच्चं हस्ताः ।। भः शया प्रदीपशंक्वन्तरभूमानानयनाय करणसूत्रं वृत्ताईम्। विशंकुदीपोत्र्यसंगुणा भा शंकूड़ता दीपनरान्तरं स्यात् । २१३॥ उदाहरणम्।-पूर्वोक्त रव दीपोछायः । । शंक्वंगुला नि १२। छाया १६ । लब्धाः शंकुप्रदोपान्तरहलाः ।। शयाप्रदीपान्तरदीपोच्यानयनाय करणसूत्रसाईयत्तम्। छायाग्रयोरतसंगणाभा छायाप्रमाणान्तर हवेद्भः॥२१॥ भूशंकुधातः प्रभया विभक्तः प्रजायते दीपशिखोच्चमेवं। और शिव यदेतदुक्कं व्याप्त खभेदै इरिगेब विश्वं ॥ २१३ । उदाहरबम्।-भयो भीमितांगुणस्य समते दृछा कि बाडांगुला छायस्याभिमूखे पनियमिते न्यतस्य देशे पुन ·न्यासः। कीलावती। तस्येवामिताङ्गला यदि तदा छायाप्रदीपान्तरं दीपौधच कियद व्यवराति छायाभिधां वेत्मि चेत्॥ २१६ ॥ अत्र छायागयोरन्तरमंगु- लात्मकं ५२। छाये च ॥१२॥ अनयोराद्या । इयमनन मंकुः ५२ | गुणिता १६ ..छाया. भूः १श भः २श प्रमाणान्तरेण । भक्ता लब्ध भूमानं १०१। इदं प्रथमच्छायाग्रदीयतलयोरन्तरमियर्थ । एवं द्वितीयच्छायायान्तभूमानं १५६ । भूमधातः प्रभया विभक्त इति जातमुभयतो ऽपि दीपोच्यं सममेव हस्ताः । रवमित्यत्र छायाव्यवहारे पैराशिककल्पनयानवनं वर्तते बद्यथा। प्रथमच्छायातो द्वितीयच्छाया १२ । यावताधिका तावता छायावयवेन यदि छायायान्तरतुल्या भू र्लभ्यते तदा छायया किमिति एवं एथक एथक छायाप्रदीपतलान्तरप्रमावं लभ्यते ततो द्वितीयं त्रैराशिकं यदि छायातुल्ये भुजे शंकु: कोटिस्तदा भूतुल्ये भुजे किमिति लब्बं दीपकौथ्यमुभयतोऽपि तुल्यमेवरवं पञ्चराशिकादिकमखिलं त्रैराशिककल्पनयैव सिद्ध! यथा भगवता श्रीनारायसेन जननमरणशापहारिणनि- खिलजगज्जननैकवीजेन सकलभुवनभावनगिरिसरित्सरगर- सासुरारिभिः सभेदौरिदं जगहात तथेदमखिलं गणितजातं राशिकन था। यद्येवं तदभिः किमिन्याशयाए। यविचिकुण्भागहारविधिना बीजे ऽच वा गण्यते तत्राशिकमेव निर्मलधिप्रामवावगम्यं विदा। - ·लीलावती। रसवरधामदादिजडधोधीडिबुड्या बुधै- खड़ेदान् सगमान्विधाय रचितं प्राशेः प्रकीर्वादिकम् । २९. इति श्रीभाखराचार्यविरचितायां लीलावत्यां छायाधि- कारः समाप्ततामगात् । । बच कुट्टके करबसूत्रं इत्तपञ्चकम् । भाज्यो हारःक्षेपकच्चापवः केनाप्यादौ सम्भवे कुट्टकार्थ। में छिनौ भाज्यहारी न तेन क्षेपश्चैतदुष्टमुहिकमेव ॥२१॥ परस्परं भाजितयो र्ययो यः शेषस्तयोः स्यादपवर्तनं सः। तेना- पवर्तन विभाजितौयौ तो भाज्यहारो संज्ञको स्तः ॥२१॥ मिथो भलेती दृष्भाज्यहारी यावविभाज्य भवती रूपं । पलान्यधोऽधस्तदधी निवेश्यः क्षेपस्ततः शून्यमुपान्तिमेन ॥२२.. खोई हते ऽन्त्येन युते तदन्त्यं त्यजेन्मुः स्थादिति राशियुग्मं । की विभाज्येन दृऐन तरः फलं गुणः स्यादधरी हरेण । २२१॥ एवं सदैवात्र यदा समास्ताः स्य संधयश्चेदिधमाल. दानी। यदागतो लब्धिगुण विशोध्या खलक्षणवमिती दुतौ स्तः ॥ २२२॥ उदाहरणं।-एकविंशतियुतं शतइयं यहुणं गमक पक्ष- घटियुक्। पपवर्जितशतडयोवृतं शुद्धिमेति गुणकं बदाम सं। २२३॥ यासः । भान्यः २२१। हारः १६५ । क्षेपः ६५ । पत्र परस्परभानित यो भाग्य २२१। भाजकयो१६५ शेष १५। अनेन भावहार क्षेषाः बावर्तिता जाताः भाज्यः १७ ॥

·बोलावती। हारः१५। क्षेपः।। पनयो भाग्यहारयो परस्परभक्तायो लब्बान्धधोऽधलदधः क्षेपस्तदधः शून्यं निवेश्यमिति न्यले जाता बल्लो ।। उपान्तिमेन खोर्डे हते इत्यादि करणेन जातं राशिइयं ।। रतौ दृष्भाव्यहाराभ्यां ११। तो लब्धि ६।५। इशाहतखखहरेण इति वक्ष्यमाण- विधिनैताविगुणितखतक्षणयुक्ती वा लब्धिगुण २३ । २० । बिकनेरेन वा 8.1३५ । इत्यादिः। गुणी जाती युक्ता कुट्टकान्तरे करणसूत्रं उत्तम् । भवति कुट्टविधे युतिभाव्ययोः समपवर्णितयोरपि वा गुणः। भवति यो युविभाजकयोः पुनः स च भवेदपवर्तनसंगुणगर२५॥ उदाहरणम् । -प्रतं हतं येन युतं भवत्या विवर्जित वा विहतं विषध्या। निरयकं स्थावद मे गुणं वं स्पडं पटीयान यदि कुट्टके ऽसि ॥ २२ ॥ न्यासः। भाज्यः १००। हारः ६३ । क्षेपः ६० । उयान्तिमेन खोई हते येन जाता पूर्ववलब्धि- युत इत्यादिकरणेन जातं राशि- क्षयाणां बक्षी, इयं २४३० । जाती पूर्ववक्षधि- गुगए।१८। अथवा भाज्यक्षेपो दशभिरपवर्च भाव्यः १।। क्षेपः। परस्परभाजनामानि फलानि क्षेयं शून्यचाधो. . धोनिवेष माना। बही पूर्वबन्धो मुगः १५ | पत्र लबियामा यतो जबये विधमा जानाः अतो गुणे।। H2 ·लीलावती। खत क्षणादमा. (६२) हिशोधिते जातो गुखः स एष १८। गुणनभाज्ये क्षेप ६.। युते हर ६३। तछे लब्धिश्च ३० । अथवा हारक्षेपौ ६३ । १० । नवभिरपवर्तितो जातो हार- क्षेपौ ।। लब्बो गुप२। बत्र सब्धि-१४ यहारापवर्तनहा क्षेपायां बल्ली, गुणिती जातः स एव गुणः १५ । भाज्या भाजक ६३। शेपेभ्यो लब्धिञ्च ३०। अथवा भाज्यक्षेपी पुन हारपी चायवर्तिती जाली भाज्यहारी १०।। क्षेपः । अत्र पूर्व- गुणश्च २। हारक्षेपापवर्त्तनेन गुणि- बनाता रहा तो जातः स एव गुणः १०। पूर्ववल- ब्धिश्च ३१ इचाहतस्वखहरेण युक्त इत्यादिनाथवा गुण- शब्बी ८१४९३० - कुट्टकान्तरे करणसूत्रं रत्ताईम। क्षेपजे बक्षणाच्छुढे गुणप्ती तो वियोगजे । २२६ ॥ चत्र पूर्वोदाहरणे नवतिक्षेपजौ लब्धिगुण नाती इ. । १८। रती खपक्षणभ्यामाभ्यां १.०।६३। शोधितो ये शेषके वन्मिती गबिगुग नविनाधिते चातयौ ७० | १५ | रवयोरपि खतक्षांक्षेप इति बा १७०।१०८। अथवा २७०।११। डितोयोदाहरणम्। यद्गुण गणक पचिरन्विता वर्जि- वाच दशभिः घडुत्तरैः। स्यालयादशहता निरयकालणं कथय में रथक् एधक। २७55 ·लीलावती। न्यासः। भाग्यः । हारः १३ । क्षेप १६ । प्रारबनाते 'गुणाप्ती ।। प्रारबनाता बही, यत्रापि लब्धया विषमा बतो गुणाप्ती खतक्षणाभ्यांद०।१३। शोधिते जाते १९ । ५२ । एवं घोडशक्षेपे रती एव लब्धिमुग ५२ । १९ । खहराभ्यां शोधितो जातो घोडशविशुद्धौ।२।। कुट्टकान्तरे करणसूत्रं साईयत्तम् । गुगलब्ध्योः समं ग्राह्य धीमता तक्षणे फलम् ॥ २२॥'हर- त घनक्षेपे गुणलब्धी तु पूर्ववत्। क्षेपतक्षणलाभाच्या लब्धिः गुड़ी तु वर्जिता । २२९॥ उदाहरणम् ॥-येन संगुणिताः पञ्च त्रयोविंशतिसंयुताः वर्जिता वा त्रिभि भक्ता निरयाः स्युः स को गुणः ॥ २३ ॥ न्यासः। भाज्य: ५। हार:३। क्षेपः २३। पूर्ववजा राशिदयं ।। रतौ पत्र बल्ली, . भाज्यहाराभ्यां तो बत्राधोराशौरंग विभिल सप्तं लभ्यन्ते ऊर्द्धराशी १६ । पञ्चभिस्तरे नव लभ्यते तत्र नव न याद्याः गुणलबध्योः समं ग्राचं धीमता तक्षये सप्तव ग्राह्याः एवं जाने गुणाप्ती २।११। क्षेपणे तक्षण इति त्रयोविंशतिशुद्धौ जाता विपरीत- मोधनादवशिक्षा अधिः। शुद्धी जाते १।। इछातखखहरेस युके ते वा भवेता बहुधा गुणाती। धनयोरन्तरमेव योगः इति यथावगुण्णब्बो स्थातामिति पलमिति चतः B3 ·लीलावती। जाते गुगतो।।। इति गुणिती खखशारापो यथा धनलब्धिः स्यादिति जाते ।। रवं सर्व। अथवा নষ্ট হই নি। न्यासः। भाज्यः ५। हारः३। क्षेपः २। पूर्ववजाते गुणप्ती २।४। रते खहाराभ्यां विशोधित मुझे जाते १।१। १। क्षेपतक्षणलाभेन । होना जाता वियोगजा लब्धिः ६। क्षेपतक्षणलाभाष्या नधिरिति क्षेपतक्षणलाभेन । युक्ता लब्धिः कार्या जाता क्षेपजी लब्धिगुग ११ । २। शुद्धौ तु वर्जितेति जाते मुद्धिजे १।६। पत्र शुद्धो न भवति तस्मादिपरीतशोधनेनः ऋण- सब्दि। गुणः। धनलब्ध्यर्थं हि गुणवहारक्षेपः क्षिप्ते सति जात । एषा लब्धिः कुट्टकान्तरे करणसूत्रं उत्तम्। पाभावे तथा यत्र क्षेषः शुद्धो हरोइतः। ज्ञेयः शून्यं गुरस्त क्षेपो हारहतः फलम् ॥ २१ ॥ .उदाहरणम्॥-येन पञ्च गुणिताः खसंयुताः पञ्चटिसहि- नाच ते ऽथवा। स्युस्त्रयोदश १५। हता निरग्रकास्तं गुणं गमक कीर्तयाशु मे ॥ २३२ ॥ भाव्यः ५। हारः १३। क्षेपः यः शून्यं गुबलत्रक्षेपो हारहतः फलमिति। क्षेपाभावे गुबाती ....। रात इति अथवा १३ । ५। वा चासः। - ·लीलावती। व्यासः । भाग्यः ५। हारः १३ । क्षेप ।। वा ६५ । क्षेपः शुद्धो हरातः शेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहतः पल- मिति जाते गुबाप्ती • १५! वा १३ । १० । अथवा २६ ॥१५॥ इत्यादि। अथ सर्वत्र कुट्टके गुणलब्ध्योरनेकधादर्शनार्थ करणसूत्रं वृत्ताईम् । इशाहतखखहरेण युक्त ते वा भवेतां बहुधा गुणाप्ती। २३२७॥ बस्यौदाहरणानि दर्शितानि पूर्वमिति । अथ स्थिर कुट्टके करणसूत्रं इत्तम् । क्षेपे तु रूपे यदि वा विशु स्यातां क्रमाचे गुणकारलब्धी। बभीसितक्षेपविराद्भिनिने खहारत भवतस्तयोता २३३ऽऽ प्रथमदाहरणे ॥-दृभाज्यहारयोः रूपक्षेपयो न्यासः । भाज्यः १७। हारः१५। क्षेपः १। पत्र गुणाप्ती ७) रते विरक्षेपेण पञ्चकेन गुणिते खहारतरे च जाते ५। ६ । अथ रूपसुद्धौ गुणाप्ती ।। तक्षणाच्छुद्धा जातो लब्धि- गुण ।। रते पञ्चगुणे खहारतके च जाते १० ।५। एवं शिविरौ एवं सर्वत्र पस्य ग्रहगणिते उपयोग. तदर्थं किञ्चिदुच्यते। कल्यार्थडि विकलावशेषं घटिश्च भान्धः कुदिनानि हारः ॥२३॥ तज्जं फलं स्यु विकलागुणस्तु लिप्सायमलाच कलालवायम् । एवं तदूर्द्धन तथाधिमासावमायकाभ्यां दि. बसा रवीनी २५॥

·लीलावती।
ग्रास्य विकलावशेषेण ग्रहावर्गणयोरामयनं तद्यथा तत्र
पविभाज्या कुदिनानिहारः विकलावशेषं जिरिति प्रकल्थ्य
साध्ये गुणती तत्र लधि विकलाः स्युः गुणतु कलावशेषं।
रवं कलावशेषं शुद्धिलब पछि भाग्यः कुदिनानि हारः
लविः कला गुणे भागशेषं।
भागशेषं शुद्धिः त्रिंशद्वान्यः कुदिनानि हारः फलं भागाः
गो राशिशेषम् ।
.एवं राशिशेषं अद्धिः दादशभाज्यः कुदिनानि हारः पलं
गतराशयः गुयो भगणशेषं ।
कल्पभगो भाग्यः कुदिनानिहारः भगणशेषं अद्धिः फलं
गतभगण गणेऽहर्गणः स्यादिति।
अस्थोदाहरणानि ।-विप्रवाध्याये ।
एवं कल्याधिमासाः भान्धः । रविदिनानिहारः षधि-
मासशेचं अद्धिः फलं गताधिमासाः गुणे गतरविदिवसाः।
एवं युमावमानि भान्यः चान्द्रदिवसा हारः पवमशेवं अद्धिः
फल गवावमानि गुणो गतवान्द्रदिवसाः इति ।
..
संविचकुट्टके करण्सूत्रं उत्तम्।
रको परचेवा विभिन्नौ तदा गुवैक्यं परिकस्य भाव्यः ।
पक्वमग्रं कम उक्लवद्यः संनिक सुटकुट्टको सौ।२६॥
उदाहरणम् । कः परनिनो वितसिवच्या सतावणे
चब एव राशि वारा स्थापितसिवा चतुशाग्रो
बद राधिमेनं । २०। पत्र
र गुणको भाज्यापक अनिता

·लीलावती। १ मासः।- भाज्यः १५ । हारः ६३। क्षेपा२१ । पूर्वक- ज्जातो गुणः ।। फलं ।। एती खतक्षणाभ्यां शोधिती जाती वियोगजो लब्धिगुखौ ३।१४॥ इति लीलावत्यां कुट्टकाध्यायः । अथ गणितमाशे निर्दिष्टाः संख्यायाः विभेदे करण. सूत्र उत्तम्। स्थानान्तमेकादिचयाबधातः संख्याविभेदा क्यिः स्युरोः । भक्तो कमियाजसमासनिन्नः स्थानेषु युक्तो मितिसंयुतिः स्यात् ॥ २३॥ पत्रोद्देशकः।-विकासकाभ्यां त्रिनवारकै वा निरन्तरं शादिनवावसानैः। संख्याविभेदाः कति सम्भवन्ति तत्संख्यक- क्यानि एथग्वदा ॥ २३६ ॥ न्यासः। २।। अत्र स्थाने २ । स्थानान्तमेकादिया- गे १।२। घावः एवं। जाती संख्याभेदी। बथ स एव घातो जसमास । निमः २.। थामित्वानबार भलः १. 1 स्थानइये युक्तो जातं संख्यैक्यं १९.1 हितीयोदाहरणे ।-न्यासः। ३।।। अत्रकादिच- यादाः १।२।३। धातः । रतावन्तः संख्याभेदाः घातः । बासमासा २० हत १२.। धमिवा भरः । स्थानत्रये यतो जातं संख्यैक्यं 888. । ढतीयोदाहरणे-न्यासः। २।३।।५1८111 रखमत्र संख्याभेदाचत्वारिंशत्म हसाणि शतत्रयं विंशतिश्च ००३२० । संख्यैक्यच चतुशातिनिर्वाणि विषतिपानि ·बीजावती। লালমনিঙ্গা সলমনিষ সম্বৰদনিভাৰি মুৰৰ परिव २४६२८EEE७५२८ । उदाहरणम्।-पाशानुशाहिड़मस्ककपालभूलैः खदाग- शक्तिशरचापयुतै भवन्ति । चन्योऽन्यहस्तकलितैः कतिमूर्ति- भेदाः शम्भोररिव गदारिसराजशः।२३.। न्यासः। स्थानानि १.। जावा मतिभेदाः ३६२८०००। एवं रेस। । विशेधे करबसूत्रं हत्तम् । यावतस्थानेषु तुस्थाशास्तदैतु एयकृतः। प्रारभेदा वि. हता भेदालत्संख्यैक्यच पूर्ववत् ॥ २१ ॥ पत्रोद्देशकः।-विद्यकभूपरिमितेः कति संखकाः स्युलासा बुतिर गणकाच मम प्रचल। चम्भोधिकुम्भिशरभूतशरै- सचावेदश्यामितियुक्तिविशारदोऽसि ॥२४२ ॥ च्यासः। २।२।११। पत्र प्राग्वझेदाः२७। यावत्स्था- बेघ तुल्याशा इति। अथैर्व प्रथम तावत्स्थानइये तुल्ची प्राग्वत् स्थानहवालातो भदौर। पुनरत्रापि स्थानहये तुल्या। तत्रा- प्येवं भरी। भेदाभ्यां प्रारभेदाः २४। भता माता भेदाः । तद्यथा २२११।२१२१ । २११२। १२१२ । १२९१ । ११२१ । पूर्ववत्संरचना Eter स्वासः। 10/14 || नापि पूर्णवझेदाः।१५० । स्थावत्रयोत्वमेदै । भता । तथा

·लीलावती।
१-५॥५। 8 ५५५।
08 ५५५ । ।
५७५५ । ५५ ५। ५५
५५५४५५५8 ५
४५५८५ 8 ५५५५8 ५५ ।
०५५४५५५५५५५ ।
.
५५8 ५। ५५४५५५५ ।
५ 8 ५५८।५५।। एवं विंशतिः ।
अथ संख्यैक्यच्च १९६६
अनियतारितुल्यैश्च विभेदे करणसूत्रं सत्ताईम्।
स्थानान्तमेकापचितान्तिमानधातःसमाच मिति प्रभदाः ।
उदाहरणम्।- स्थानघटकस्थितैरन्याद्यैरेक्वर्जितैः ।
कति संख्याविभेदाः स्य यदि वेत्ति निगद्यताम् । २०३ ॥
अत्रान्तिमा नव हा पत्रात्याहो यावत् स्थानमेकापचितः।
न्यासः। 10/01६।५।। रवां घाते जाताः
संख्याभेदाः
६.8..
कान्यकरणसूत्रं हत्तयम् ।
निरेकमक्यमिदं निरकस्थानान्तमेकापचितं विभक्तम् ।
रूपादिभिलं निहतैः समाः स्युः संख्याविभेदा नियते योगे।
२१४॥ नवान्वितस्थानकसंख्यकायाऊने अयोगे कथिते तथेदम्।
संक्षिप्तमुक्त एथुताभयेन नान्तोऽस्ति यमागितार्थवस्य ॥२४॥
उदाहरणम्।-पषस्थानस्थितैयद्योगे ऽपि त्रयोदश ।
कति भेदा भवेत्संखा यदि वेलि निगद्यताम् ॥ २० ॥

·लीलावती। । धनाचाम् ।। निरकम् १२ । रतमिरेकखानान्तमे- कायचितमेकादिभित्र भक्तम् जातम् १५ । एषां घातसमा बालाः साभेदा: ५। इति श्रीलीलावत्यामझ्याशः। न गणे न करो न तिनं घनः एक्लयापि दुखानाम् । गतिमयकबहनां स्यात्यातो ऽवश्वमापारे ऽस्मिन् ॥ २१७ ॥ येषां सुजातिगुणवर्गविभूषिताङ्गी शुद्धाखिलव्यवहतिः खलु कण्डसक्ला। बोलावतीह सरसोक्तिमुदाहरन्ती तेषां सदैव मुखसमादुपैति रद्धिम् ॥ २४॥ अहो याकरणानि घट च भिषजा याच ताः संहिताः घट तान गणितानि पञ्च चतुरी वेदानधीते स्म यः। रत्नानां त्रितयं यच्च बुवधेमीमा. संयोरन्तरं सीकमगाधबोधहिमा सो ऽस्याः कवि भी- सारः॥२६॥ इति श्रीभाकराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणे लीला. बतीनामप्रथमखण्डः सम्पूर्णः। लीलावत्या हत्तसंख्याः ॥ २७७ ।

·वीजगणितं।
श्रीमद्भास्कराचार्यविरचितं।
INownAM
कलिकातास्य कुलबुकसोसाईटीनामसमाजहार
महितम् ।
MORA
CALCUTTA:
PRINTED AT THE CALCUTTA SCHOOL-BOOK SOCIETY'S PRESS,
AND SOLD AT THEIR DEPOSITORT, 12, LALL BAZAR.
1861

·No text on this page.

·वीजगणितं। उत्पादकं यत्प्रवदन्ति बुझेरधिष्ठितं सत्पुरुषेण साड्याः । व्यक्तम्य कृत्वस्य तदेकवीजमव्यक्तमीशं गणितञ्च बन्द।।। पूवं प्रोक्तं व्यक्तमव्यक्तवीजं प्रायः प्रश्नानो विनाव्यक्तयुक्या । ज्ञातुं शाक्या मन्दधीभि नितान्तं यस्मात्तस्मादनि वीजक्रियाच ॥२॥ धन सङ्घलने करणसूत्रं कृत्ताम् । योगे युतिः स्यात्क्षययोस्खयो वा धनर्णयोरन्तरमेव योगः I RSS # उदाहरणम्॥-रूपवयंरूपचतुर यञ्च क्षयं धनं वा सहितं वदा। खणं क्षयं खं च एथक् प्रथमे धनर्णयोः सकलनाम- वैधि ॥ ३॥ अत्र रूपाणामव्यक्तानां चाद्याक्षराण्यप लक्षणार्थं लेख्यानि यानि ऋगतानि तान्यूई विन्दूनि च । न्यासः। रूई रू योगे जातं रू७। न्यासः। रू३ रू: योगे जावं रू। न्यासः। रूरू योगे जातं रू। व्यासः। रूई : यो जातं रू १ । एवं विभिनेवपि।

·२ वीजगणितं। इनष्यवकलमे करणसूत्र हत्ताईम्। संशाध्यमानं खमणत्वमेति खत्वं क्षयद्युतिरक्तवच ॥ ४॥ उदाहरणम् ।- घयावयं खाखरादृण्व व्यस्तच संशाध्य बदाशु शेषम् ॥ ४॥ न्यासः। रू ३ रू२ अन्तरे जातं रू न्यासः। रूई रू २ चन्तरे जातं रू। यासः। रू ३ रू२ घन्तरे जातं रू ५। न्यासः। रूई रू २ अन्तरे जातं रू ५। চুনি ঘৰৱনৰকুন। गुणने करणसूत्र वृत्ताईन् । खयरखयोस्खं वधस्खसंघाते क्षयो भागहारेऽपि चैव नि. यतम् ॥ ५॥ उदाहरणम् ।-धनं धनेनर्णणेन निघ्नं वयं वयेश खमा योन किं स्यात् । ५ न्यासः । रू २ रू. धनं धनघ्नं धनं स्यादिति जातं रू। न्यासः । रूरू ऋणमणघ्नं धनं स्यादिति जातं रू६ न्यासः । रू २ रूई धनम्मा गुणम् स्यादिति जात रूई । न्योतः | रू २ रू३ ऋणं धनमुयमणं स्यादिति जातं रूई। इति धन गुणनं। भागहारेऽपि चैवं नियतामिति । उदाहरणम् ।-रूपायक रूप चतुक्येन धनं धनेनसमोन ·वीजगणितं। भक्त । य धनेन खम्रणेन किं स्याद् द्रुतं वद यदि बाबु- धोधि । ६550 न्यासः। रूरू ४ धनं धनहृतं धनं स्यादिति जातंरू। न्यासः । रूरू ऋणमणहृतं धनं स्यादिति जातं रूस न्यासः। रूरू : ऋणं धनहतं ऋणं स्यादिति जातंरू। न्यासः । रूरू धनम्टण हतम्टणं स्यादिवि जातं रू। इति धन एभागहारसा वर्ग करणसूत्रं वृत्ताईन् । कृतिः खयोरखं खमूले धनणे न मूल क्षयस्यास्ति तस्या- कृतित्वात् ॥ ७॥ उदाहरणम् ॥-धनस्य रूपत्रितयस्य वर्ग क्षयस्य न बेहि सखे ममासु sh न्यासः। रू ३ रू। जाती वीरू रू मूलोदाहरणम् ।-धनात्मकानामधनात्मकानां मलं नवा- नाच एथरवदा॥ न्यासः। रू मूलं रू ३ वा रू। न्यासः। रू रघामवर्गत्वान्मूलं नास्ति । इति धनर्णवर्गमले। रति धनषष्टि । खसखनथवकलने करणसूत्रं वृत्ताईम् । ख्योगे वियोगे धन तेथैव युवं शून्यतस्तविपर्यासमेति ESS # 2

·बीजगणितं।
उदाहरणम् ॥-रूपत्रयं खं क्षयगञ्च खछ किं स्यात् खयुक्त
वद खाचच्युतश्च ॥६॥
न्यासः। रू३ रूरू • एतानि खयुतान्यविकृतान्येव
रू३ रूई रू • एतानि खाचच्युतानि रूई रू ३ रू.।
इति खसहलनव्यवकलने।
खगुणादिषु करणसूत्र वृत्ताईम् ।
. वधादौ वियत् खस्य खं खेन घाते खहारो भवेत् खेन भक्तच
राशिः 165s
उदाहरणम् ॥-दिनं विपत् खं खद्दतं त्रयञ्च शून्यस्य वर्ग
वद मे पदच । १.॥
न्यासः। गुण्यः रू • गुगका रू २ गुणिते जातं रू .।
न्यासः। भाज्यः रू • भाजका रू ३ भक्त जातं रू.।
न्यासः। भाज्यः रू ३ भाजका रू. भक्त जातं रू।
अयमनन्तो राशिः खहर इत्युच्यते ।
'अस्मिन्विकारः खहरे न रामावपि प्रविशेष्वपि निस्तेषु ।
बड़बपि स्याल यसृषिकालेऽनन्ते ऽच्युते भूतगणेषु यद्दत् ॥ ११ ॥
न्यासः। रू • धस्य वर्गः रू. मूल रू. एवं खगुणादि ।
रति सनिधी
यावत्तावत्वालकोनीलकोऽन्यो वाः पीतो लोहितचतदाद्याः।
अव्यक्तानां कल्पितामानसशास्तत्र यानं कर्तुमाचार्यवर्यः॥१२॥

·वीजगणितं। । .. वक्तसङ्कलनव्यवकलने करणसूत्र वृत्त ईम् । योगोऽन्तरंषु समानजात्या विभिन्न जात्योश्च एथक स्थि- तिश्च ॥ १२ ॥ उदाहरणम् ॥-खमव्यक्तमेकं सखे सैकरूपं धनाव्यक्तयुम्म विरूपाएकञ्च । युतौ पक्षयोरेतयोः किं धन विपर्यस्य चैक्ये भवेत्किं वदाशु ॥ १३ ॥ न्यासः । या १ रू १। या २ रू। अनयो, योगे जातम् या ३ रू! याद्यपक्षस्य धनव्यायासे। न्यासः। या १ रू। या २ रू। योगे ऽनयो जोतम या१रू। द्वितीयस्य व्यत्यासे न्यासः। या १ रू १। या २ रू। यागे जातम् या उभयो यंत्यासे। न्यासः। या रू। या २ रू । योगे जातम् या धनाव्यक्तवर्गत्रयं सत्रिरूपं क्षयाव्यक्त युग्मेन युक्तच्च किं स्यात् ॥१॥ न्यासः । याव ३ रू ३। या योगे जातम् याव ३ या २ धनाव्यक्त युग्मादृणायकाटकं सरूपायक प्रोझ शेषं वदाश 18ss 33 ·८ बीजगसितं। न्यासः। यार । याहरू शोधिते जातं या करू इत्ययक्रमहसनब्बवकलने। पथकादिगुणने करणसूत्रं साईरत्तदयम् । स्याद्रूपवर्णभिहतो तु वर्ण दियादिकानां समजातिकानां। वधे तु तदर्गधनादयः स्युतदावितश्वासमजाविधाते ॥ १५ ॥ भागादिक रूपवदेव घोघं व्यक्त यदुक्तं गणिते तदत्र । गुण्यः पृथगुणकखण्डसमो निवेश्यस्तैः खण्ड कैः क्रमहतसहितो यथो- क्या ॥ ९॥ अव्यक्तवर्गकरणगुणनास चित्या व्यक्तोक्कखण्ड- गुणनाविधिरेवमत्र ॥१७॥ उदासम् -यावत्तावत्पञ्चकं व्येकरूपं यावत्तावद्भिस्त्रि- भिः सहिरूपैः। सगुण्य प्रारब्रूहि गुण्यं गुणं वा व्यस्त स्वर्ण कल्पयित्वा तु विहन् ॥१॥ न्यासः । गुण्यः या ५ रू । गुणकः या ३रू। गुणना- ब्जातं फलं याव १५ या ७ रू। गण्यम्य धनर्णत्वव्यत्यासे। न्यासः। गुण्यः या५ रू १। गुणकः या ३रू २। गुमना. जातं याव १५ या ७ रू२। मुसकस्य धनकवयत्यासे। न्यासः। गुण्या या ५ रू। गुणकः याररू। गुखना- जातम् याव १५ या ७ रू २।

·वीजगणितं। दयो भनत्व व्यत्यासे। न्यासः । गुण्यः या ५ रू १ । गुणकाः या ई रू। गुणना- ब्जातम् याव १५ या ७ रू। भागहारे करणसूत्रं उत्तम् । भाज्याच्छेदः शुद्ध्यति प्रच्युतः सन् खेषु खेषु स्थानकेषु क्रमेण मैं र्ये वर्गः सडणे यश्च रूपै भीगाहारे लब्धयस्ताः स्युरचें ॥१६॥ पूर्वगुणनफलस्य खगुणच्छेदस्य भागहारा) प्रथमपक्षस्य । न्यासः। भाज्यः याव १५ या ७ रू। भाजकः या ३ रू२। भजनादाता गुण्यः या ५ रू। द्वितीयस्य। न्यासः । भाज्यः याव १५ या ७ रू२। छेदः या३ रू२। भजनेन लब्धी गुण्यः या ५ रू१। हतीयस्थ न्यासः। भाज्यः याव १५ या ७ रू२। हरः या ईरू। परणादातो गुण्यः या ५ रू। चतुर्थस्य । न्यासः । भाज्यः याव १५ या रू ५। हर या इरू। हते लब्धो गुण्यः या ५ रू १ । इत्यव्यक्तगुणनभजने । बौदाहरणम् । रूपः बड्भि वर्जिवानां चतुर्णमव्य- कानां ब्रूहि वर्ग सखे मे ॥ ९ ॥ न्यासः । या 8 रूई जाने वर्गः याव ९९ या रूप ·बीजगणितं। वर्गमूले करणसूत्रं उत्तम्। तिभ्य धादाय पदानि तेषां इयो ईयोश्चाभिहति दिनि- घों। शेषात्यजेद्रूपपदं यहोवा घेत्मन्ति रूपाणि तथैव शे. धम् ॥ २० ॥ पूर्वसिद्धस्य मूलार्थे । न्यासः। याव १६ या रू ३६ लब्धं मूलं या 8 रूई । इन्यव्यक्तवर्गवर्गमूले। रत्यव्यक्तषविधम् । अथानेकवर्णविधं। तत्र सङ्कलनव्यवकलनोदाहरणम्॥ यावत्तावत्कालकनोल. कवास्त्रिपञ्चसप्तधनम् । दियेकमितैः क्षयगैः सहिता रहि- ताः कति स्यस्तः ॥ २१ ॥ न्यास या ३ का ५ नी । या २ का ३ नी ।। योगे जातं या १ का २ नो ६ । वियोगे जातं या ५ का नो । इत्यनेक वर्षा सहलनव्यवकलने। गुणनादेख्दाहरणम् ॥-यावत्तावत्रयम्टणम्टणं कालको नी- चकः खं रूपेणच्या द्विगुणितमिस्ते तु तैरेव निघ्नाः। किं स्थतेिषां गुणनजफलं गुण्यभक्तं च किं स्यादण्यस्याथ प्रकथय कति मूलमस्याः कृतेश्च ॥ २२ ॥ न्यासः। गुण्यः या ई का २ नीरू। गुणकः या ई का नीररू। गुमिते जातं याव १८ काव- नीवर याकामा २० पानीभा २ कानीभाई या का नी रू।

·वीजगणितं। M अस्मादेव गुणनफलाद्गुण्येनानेन या ई का गोरू । भक्तादातो गुणकः या कानी ९रू २ । इत्यनेकवर्णगणनभजने । पूर्वगुण्यस्य वर्गार्थ । न्यासः। या ३ का २ नो १ रू १। जातो वर्गः याव : काव 8 नीव १ याकामा १२ यानीभाई कानीभा या का नो२ रू१। वादस्मान्मूलम् या ३ का नीरू। इत्यनेकवर्णषधिम्। M .. अथ करणीवविधम् । तत्र सङ्कलनव्यवकलनयोः करण सूत्रं नवचम् ॥ योग करण्यो महती प्रकल्प्य वधस्य मूलं द्विगुणं लघुञ्च । योगान्तरे रूपवदेतयोः स्तो वर्गण वर्ग गुणयेजेच्च ॥ २३ ॥ लघ्या हतायात पदं महत्याः सेकं निरकं खहतं लघुवं । योगान्तरे स्तः क्रमशस्तयो वा एथक् स्थितिः स्यादि नास्ति मूलम् ॥ २४॥ उदाहरणम् ॥-दिकाशमित्यास्त्रिभसययोश्च योगान्तरे अहि पृथकरण्याः। विसप्तमित्योश्च चिरं विचिश्व चेत् घषिधं वेसि सखे करण्याः ॥ २५ ॥ न्यासः। क र क - योगे जातम् क १ अन्तरे च कर। हितोयोदाहरणे।- न्यासः। क३ क २० योगजातम् का अन्तरे च क १२।

·१. वीजगणितं। हतीयोदाता । न्यासः। क क ७ अनयो धीते मूलाभावातृथक स्थिति. रेव योगे जातम् क ३ क । अन्तरे च क ई क ७ । इति करणीसङ्कलनव्यवकलने । ~ गुणनोदाहरणम् ॥-दिव्यपसङ्ख्या गुणकः करण्यो मुख्य- स्त्रिसला च सपञ्चरूपा। वधं प्रचवाशु विपञ्चरूये गुणे ऽथवा व्यमित करण्या ॥ २६ ॥ न्यासः। गुणकः क र क ३ क । गुण्यः क ३ रू ५। चत्र गुण्ये गुसके वा भाज्ये भाजके वा करणीनां करो वी यथासम्भवं लाघवार्थं योगं कृत्वा गुणनभजने कार्ये तथा छते जासः गुणकः क १८ क ३। गुण्यः क २५ का ३। गुपिते जातम् रू३ क १५० क ७५ क ५३ । विशेषसूत्रं हत्तम्। क्षयो भवेच्च क्षयरूपवर्गश्चेत्साहाने सौ करणीवहतः। णात्मिकायाश्च तथा करण्या मूलं क्षयो रूपविधान हेतो 1२०७ दितीयोदाहरणे - न्यासः। गुणकः क २५ क क १२ । गुणः क २५ का। अत्र गुणके करण्या योगे कृते गुणकः क २५ क २। गुणिते जातम् क ६२५ क ६५ की ७ का ९ । एताखनयोः का ६२५ क ८९ मले रू ५ । अनया योगे जावम् -

·बीजगणितं
हद अयोः क ६७५ क ७५ । अन्तरे येग रति जातो
योगः क ३० । यथाक्रमं न्यासः रू १६ क ३..।
इति करणोगुणनम् ।
पूर्वगुणनफलस्य खगुणच्छेदस्य भागार्थ
न्यासः।
भाज्य: कहक8५० क ७५ क५8 ।
भाजकः क २ क३ का
अत्र क क - एतयोः करण्या योगे छते जातम् क १६
क३। भाज्याच्छेदः शुद्ध्यति प्रच्युतस्मन्नित्यादिकमणेन लब्बो
गुरयः रू५ क३.
द्वितीयोदाहरणे।-
न्यासः | भाज्यः क ५६ क ३००। भाजकः क २५ क३
क १२। करण्यो र्यागे कृते जातं क २५ क २७ ।
पत्रादी विभि गुणयित्वा धनकर योः ऋणकरण्याच्च योगं
विधाय पश्चात्पञ्चविंशत्या गुणयित्वा शोधिते लब्धं रू ५ कर
पत्रापि पूर्ववलब्धो गुण्यः रू ५ क ३ ।
अथवान्यथोच्यते धनर्णतायत्ययमी
यमोमिनायाश्छेदः करण्या
बसविधाय । तादृच्छिदा भाज्यहरो निहन्यादेकैव याव-
वारणी हरे स्यात् ॥ २८॥ भाज्यास्तया भाज्यगताः करण्यो
लब्बाः करण्यो यदि योगीः स्यः। विस्लेषसूत्रेण एथक च
कार्यास्तथा यथा एफरभीहिताः स्युः ॥ २६ ॥

·मूलकर करण्यौ न्यासः। बीजगणितं । एयक्तदई करणइयं स्यान्मूले ऽथ बो करणी तयो यो। रूपा. fण तान्येव कृतानि भयः शेषाः करण्यो यदि सन्ति वर्गे ॥ ३४ ॥ उदाहरणम् ॥-दितीयवर्गस्य मूलार्थे । न्यासः। रू ५ क २४। रूपतेः २५ । करणीतुल्यानि रूपाणि २७। अपास्य शोधं १ । अस्य मूलेन १। ऊना- धकरूपायाम? जाते क २ क३। प्रथमवर्गस्य। रू१. क २४ क 8• क ६ । रूपकृतेः १००। चतुर्षिशतिचत्वारिंशत्करण्योकुख्यानि रूपाण्यपाम्य भोघम्३६। चम्य मूलेनो ६ नाधिकरूपाणाम? जाते२ । । तत्रापीयं ।। मूलकरणी स्तियां रूपाण्येव प्रकल्य पुनः शेषकरणीभिस्स एव विधिः कायस्तत्रेयं रूपकृतिः ६ । पम्याः परिरूपाण्यपास्य शेषं । अन्य मुलम् २। अनेनोनाधिकरूपाणाम.३।५। जाते मूलकरण्या क३ क ५। मूलकरणोनां यथाक्रमं न्यासः का-२ क३ क ५ हतीयवर्गस्य। न्यासः। १६ क १२० क ७२ कई रूपतेः २५६ । करणीत्रितयम्यास्य क88.क २४ । 'तुल्यानि रूपाण्यपास्योक्तवघ्नाले खराटे २ । १७ । महती रूपाणोत्यस्याः १९ कृतिः १९६ । अस्याः करणीदयस्यास्य का २ क १२.। तुल्यरूपाण्यपास्योतवज्जातं खडे ।।। पुनारूपवतेः ६७। पछिल्पावास्योक्तवत् खखे।५।एवं मूलकरणेना यथाजामं न्यासः कादक ५ क ११२। २४।

·बीजगणित। १५ चतुर्थस्य । ग्यासः। रू २७ क •। इयमेव लब्धा मूलकरणी ७२ । पूर्व खण्हत्रयमासीदिति वर्गेण योगकरणी विहता विशुद्धे. दिति पत्रिंशता विहता 'शुद्यतीति घटत्रिंशतो मूलं ६ । रतस्य खण्डानां १।। ३। कृतयः ।। 8 ! ६ । पूर्वलब्धानयार तुमाः।१८। एवं एथकारण्यो जाताः कर क क १० अथ वर्गगतर्थकरण्या मूज्ञानयनाथ सूत्रं उत्तम् । ऋणात्मिका चेत्करणी कृती स्याङनात्मिकां तां परिकल्य. साध्ये। मूले करण्यावन योरभीचा क्षयात्मिकैका सधियाव- गम्या ॥ ३५ ॥ उदाहरणम् ।-त्रिसप्तमित्यो वद मे करणे विषवर्ग कृतितः पदच॥ ३५॥ न्यासः। कईक। यहा कक। बनयो वर्गः सम रव रू. क पत्र वर्गे ऋण करण्या धनत्वं प्रकल्प्य प्राग्वलब्धकरण्यारेका. भीठा ऋणगता स्यादिति जातम् क ईक| वा क ३ क / उदाहरणम् ॥-हिकत्रिपञ्चप्रमिताः करण्यस्खखर्यमा ध्य- लधागा वा। तासां कृतिं ब्रूहि कतेः पदञ्च चेद पड्धिं वेत्सि सखे करण्याः ॥ ३६ ॥ न्यासः। क क ३ क । वा कई कई क ५। पास वर्गः सम रव जातः रू ११ क २४ क कई । पत्र ऋणकरण्यातुल्या धगरूपाणि १..। रूपवतेः 02

·हितीयपक्षणापि यथोक्ता रव मूनकरण्यः वकक५।
१९
बीजगदि।
१. पपास्य शेषस्य मूलं . । बनेमोनाधिकरूपाचामडे
कक ५। 'पत्रैका ऋणम् क ५। पन्या समायोति ।
न्यासः। रूक २७ । पूर्ववनाने करण्या धने रख कर
कर। यथाक्रमं न्यासः क क क ।
पथ बानयोः क २० क.। तुल्यानि धनरूपाणि ८४|
रूपवतेः १००। अपास्योक्तवनाते मूलकरण्या क क ।
बनयो महतो ऋशं क । तान्येव रूपाणि प्रकल्प्य रू
अतः प्राग्वत्करणो क ५कर धनयोरपि माती
ऋमिति यथाक्रमं न्यासः क १ कर कडूं।
अथ हितोयोदाहरणे॥-प्राविषयमपक्ष मलकरण्यो क ५
क ५। अनयारका ऋणं कथं । तान्येव रूपाणीति ऋणोत्पने
करणीखण्डे रवेति यथाक्रम न्यासः कई कारक ५।
का801
एवं बुद्धिमतानुक्वमपि ज्ञायते इति पूर्व नीयमों विली.
व्याकः बालावबोधार्थ तु मयोच्यते ।
एकादिसालितमितकरणोखण्डानि बर्गराशी स्युः। बर्मे
करणत्रितये करणेदितयस्य तुल्यरूमाथि ॥३०॥ करणी.
घटके तिटयां दशसु चतहणां तिथिषु च पश्चानां । रूपकते
प्रोध एवं ग्राह्यं चेदन्यथा न सत् कापि ॥३उत्पत्यमा.
नयैवम्मलकरण्याल्प या चतु गुंखया। यासाममवतः स्याङ्गपञ्चते-
ला विशोध्याः स्युः ॥ ३६॥ अपवादपि जम्मा भूषवरख्या
भवन्ति ताश्चापि । श्रेषविधिना , यदि वा भवनि मूवं बदा
बदसत्।.ss.

·वीजगणितं। करणेवराशौ रूपैरवश्यं भवितव्यं एककरण्या वर्गे रूपा- ण्येव। योमरूपैका करणी। तिसृणां तिखः । चतरां घट। पश्चानां दश। वहां पञ्चदश इत्यादि। बतो यादीनां करणनां वर्गेषु एकादिसदलितमितानि क- रणीनां खण्डानि रूपाणि यथाक्रमं स्युः । यथ यदि उदाह. रखे तावन्ति न भवन्ति तदासी योगकरणी विश्लेष्या वा भव- नीति कृत्वा मूलं ग्राह्यमित्यर्थः। वर्ग करणोजित करणी. दितयस्य तुल्यरूपाणीति स्पछार्थम् । उदाहरणम् ॥-वर्गे यत्र करण्यो दन्तैमिट्टै गंजे मिता वि. इन्। रूप दशभिरुपेताः किम्मूलं ब्रूहि तस्य स्यात् ॥ ११ ॥ न्यासः। रू १० क ३२ क २४ का अत्र वर्ग करणोतित्रये करणहितयस्यैव तुल्यानि रूपाणि प्रथमं रूपकृतेरपास्य मूलं ग्राह्यं पुनरेकस्या एवं क्रियमाणे ऽत्र पदं नास्तीत्यतो ऽस्य करणीगतमूलाभावः। अथानियमेन सर्वकरणीतुज्यानि रूपाण्यपास्य मूलमानीयते तदिदम् कर क। समागच्छति इदमसत् यतो ऽस्य वर्ग ऽयम् रू १७ ॥ पथ वा दागजमितयो यागं कृत्वा रू १. क ७२ क २४१ थानीयते तदिदमप्यसत् रूक। उदाहरणम् ॥-वर्ग यत्र करण्यतिथिविश्वहुताशनैश्चतु- गुणितः । तुल्या दशरूपाच्याः किम्मूषं ब्रूहि तस्य स्थात् ॥१२॥ न्यासः। रू१०६. क ५२ क १२ । चत्र किल वर्ग करणोत्रामतीति तत्वरणीयस्य डिपचा- महादशमितस्य का ५२ क १९| तुल्यरूपायपास्य ये मूलका- c8 ·- १५ बीजगरिया रखावुत्पद्येते कट कर । वयोरल्पयागया ।। चतुर्गुबया - हिपचाबहादशमित योरपवा न स्थादसले न शोध्ये यत उक्तमुत्यस्यमानचैवमित्यादि। पत्राल्पयेबुपलक्षयम् तेन कपिमहत्यापि बदा मूलकरणीं रूपाणि प्रकल्यान्ये करणी. बखे साधे सा महती प्रकल्येत्यर्थः । उदाहरणम् । -बटौ घटपञ्चाशत् पहिःकरणोत्रयंती पत्र। रूप, दशभिरपेतं किम्मलं ब्रूहि तस्य स्थात् ॥ १३ ॥ न्यासः। रू. कक५६ क.। पत्राचार्य का क५६ । शोधिते उत्पन्नयाख्यया चतुर्युगया । तयोः सहयोरपवर्तनलवे खण्डे १ । ७। परं शेषिधिमा मूलकरण्यो नोत्पद्यते ऽतो खडे न शोध्थे अन्यथा तु शोधत तवे मूल नायातीयत सदसत् । उदाहरणम् ।-चतुर्गुणाः सूर्यतिथीषुरादनागर्तवो यत्र छती करणः। सवित्ररूपा बद तत्पदं ते यद्यस्ति बीजे पटु- नाभिमानः 188550 न्यासः। रू१३ क क क क १२ १२। • पत्र परीषट्को तिर करीनां तुच्यानि रूपाविप्रथम पछतेरपास्य मूलं याचं पञ्चायोलत एफस्या एवं ऽन मूमभावः । अथान्यथा तु प्रथममाधकरणातस्यानि रूपा- स्थपास्य पच्चाहतीयारतीययोजनावारूप विशोधा. नीतम्मनम् १ कर | बदिदमप्यसत् यतो ऽस्य बोयम् रू १५१८ क. पर। पैरस्य मूलागयनस्य नियमो न बनवामिदं व विधव, परगनामाषा- - - ·बीजगणितं । १६ मूणकरोग मणान्यामीर रूपेषु प्रक्षिप्य मूर्ख बाथम् । पथ महती रूपालीबुपलक्षणम्। यतः क्वचिदल्यापि । वोदाहरणम्।-चत्वारिंशदशीतिर्दिशतीतुल्याः करण्य. चेत् । सप्तदशरूपयुक्तास्तत्र कती किम्मदं ब्रूहि ॥ १५ ॥ ग्यासः। रू१७क. कक२.. शोधिते जाते खण्डे क १० क । पुन नब्बों करणं रूपाणि कृत्वा लब्ध करण्या क५ कर। एवं मूलकरखीनां न्यासः क क ५ का२। इतिकरोषविधम् । इति पशिपरिकमादि। यथ कुट्टकर। भाज्या हारः क्षेपकचापवर्त्यः केनाप्यादौ मम कुट्टका- चम्। येन छिनौ भाज्यहारौ न तेन क्षेपश्चैतदुष्टमुहिछमेड ॥ १६॥ परस्परं भाजितयो र्ययो यः शेषतयोः स्यादपत्र- नं सः। तेनापवर्तन विभाजितो यौ तौ भाज्यहारी हरु- संचितीतः॥ Best मिथो भजेत्तौ दृष्भाज्यहारी याव- विभाज्ये भववीह रूपं। फलान्यधोधनादधो निवेश्यः क्षेष लयाने समुपान्तिमेन ॥ 8 ॥ खोई हते ऽन्येन युते तदन्त्यं व्यज्येमुडः स्यादिति राशियुम्मम्। जो विभाोन हन वः फर्ण गुणः स्यादपरो रेय ॥ 8 एवं तदैवात्र यदा समाचाः स्यु बयञ्चेडिवमालदानों । यदा गती बबिमुखी विवोध्या खतक्षणच्छेवमिती तु तो सः । ५०६। भवति बहुविधे युलिभान्ययोखमपंवर्तितयारच वा गुणः । भववि यो ·बीजगणितं। युतिभाजको पुनः स च भवेदपवर्तनसङ्गुणः ॥ ३१ ॥ गुण- लब्ध्याममं याचं धीमता लक्षणे फलम्। इस धनक्षेमे गुणलब्धो तु पूर्ववत् ॥ ५२ । योगजे तक्षणछुढे गुणाती तो वियोगजे। धनभाग्योद्भवे तहवेतामणमान्यजे ॥ ५३। क्षेपवक्षणलाभाच्या लब्धिः शुद्धौ तु वर्जिता । अथ वा भाग- हारेण तयोः क्षेपभाज्य याः ॥ ५४॥ गुणः प्राग्वत्ततो लब्धि भीन्याइतयुतोडतात्। क्षेपाभावोऽथ वा यत्र क्षेपः शुद्धेडरीडतः ॥ ५५ ॥ ज्ञेयः शून्यं गुणन्तत्र क्षेपो हारहतः पलम् ॥ ५६ ॥ इचाहतखखहरेण युक्छे ते वा भवेता बहुधा गुणाती। ५६ ॥ उदाहरणम्। एकविंशतियुतं शत इयं यद्गुणं गणक पञ्च- बछियुक् एश्ववर्जितशत योद्धृतं शुद्धिमेति गुणकं वदाशु जम् । ५७ न्यासः। भा २२९ । क्षेपः ६५ । हा १६५ | चत्र परस्परं भाजितयो भीज्यभाजकयोः शंघम १३ बनेन भाज्यहारक्षेपा अपवर्तिता जाता दृनः । भा१७। क्षेपः ५। । १५ । बनयो दृष्भाव्यहारयोः परस्परं भक्तयो धमधो. धस्तदधः क्षेपत्तदधः शून्यनिवेश्य मिति न्यले जाता वही। ভলিবল ভার্চ হন হাৰি জল আন হাৱি "। रतौ दृष्भाज्यहाराभ्यामाभ्यां ।। तही शेषमिती बम्विगुणा । बनयोस्खतक्षणमिछगुणं क्षेप इत्यथ वा पब्धि- मुग ३ । वा" । इत्यादि। उदाहरणम् ।-शतं केन युतं नवन्या विवर्जितं या ·बीजगचित। opan । शोधिता विहतं विध्या। निरयकं स्याइद मे गुणं तं पर पेटीया. यदि कुट्टके सि ॥ ५ ॥ न्यासः। भा१.। हाद। क्षेपः। पत्र वल्ली उपान्तिमेनेत्यादिना जातं राशियर पूर्ववलब्धिगुण । अथवा भाज्यक्षेपी दशभिरपवर्तितो भा१०। हाद। क्षेपः एभ्योपि पूर्ववडली उपान्तिमेनेत्यादिन्ध राशिइयम् छ । पूर्ववजातो लब्धिगुगए। चत्र लब्बयो विधमा इति खतक्षणाभ्यामाभ्यां जाती लब्धिगुणोद। पत्र लब्धि न ग्राह्या गुणनभाज्ये क्षेपयुते प्रभक्त लब्धिश्च ३०। पथ वा भाज्यक्षेपापवर्त्तनेन १० । पूर्वीतांजब्धि। गुणिता जाता सैव लब्धिः३० । अथ वा हारक्षेपी नवभि, रपवर्तिती भा१००। हा। क्षेयः १०॥ पूर्ववडली १५ जातं राशिदयम् ३३) तक्षये जाते । हारक्षेपापवर्त्तनेन । गुणं सगुण्य जाती पबिगुश तावेव।। पथ वा भाज्यक्षेपी हारक्षेपो चापवर्क न्यासःभा १०। हा। क्षेपः । पत्र जाला बल्ली, पूर्ववज्जातं रशिडयम् । बक्षणा- ज्जातं तदेव । भाग्यक्षेपहारक्षेपा- पवर्तनेन क्रमेण लब्धिगुणौ गुणिती जातो तावेब । गुण- लन्ध्योः खहारी शेपावित्याए वा नबिगु ।। वा र सत्यादि। योगजे गुखाप्ती । खतक्षणाभ्यामाभ्यां ।

·। वीजमखितं। शुद्धे जाते नतिशुद्धौ गुणाप्ती । बा १७ वा ३४ इत्यादि। उदाहरणम् ।-यगुणा क्षयगठिरविता वर्जिता च यदि वा विभिलतः। स्यालयोदशहता निरग्रका तं गणं गणक मे एथावद | Yessn न्यासः। भाई। हार १३। क्षेपः। प्राग्वजाते धनभाज्ये धनक्षे ये गुणाप्ती है। रते खखतक्ष- गाभ्यामाभ्यां ।। शुढे जाते ऋणभाज्ये धनक्षेपे हैं। अत्र भाज्यभाजकया विजातीययो भागहारेपि चैवं निरुक्तमित्यु- त्वा लब्बेः ऋणत्व ज्ञेयम् १ । पुनरेते खतक्षणाभ्यामाभ्यां । मुद्दे जाते ऋणभाज्ये ऋणक्षेपे गुणाप्ती है। ऋणभाज्ये ऋणोपे धनभाज्यविधि भवेत् । तरत् क्षेपे ऋणगते. व्यास्यादृणभान्यक। धनभाज्योद्भवे तबद्भवेतामण. भाव्यज इति मन्दावबोधार्थ मयोक्तं। चन्यथा योगजे तक्ष- याच्छुद्ध इत्यादिनैव सिद्धं यतः ऋणधन योगो वियोग रव ! बतरवभाज्यभाजकक्षेपाम धमत्वमेव प्रकल्य गुणाप्तो साध्ये। ते योगजे भवतः ते खतक्षमाभ्यां शुद्ध वियोगजे कार्य। भाज्ये भाजके वा ऋणगते परस्परभजमाहब्धयः ऋगमताः स्थाप्या रवि किं तेन प्रयासेन तथा कृते सवि भाज्यभाजक्यारेक- मिन् करणगते गुणती दो राशी क्षिपेत्तत्रेत्यादिना परोल- सूप्रेश लम्बी भिचारः स्यात् । उदाहरणम् ।-अयादश हताः केन दशाप्या वा दमोनि. वाः। मुडं भागं प्रयच्छन्ति क्षाकादमोडताः ।। व्यासः। भा१। हा। १०॥

·बीजगणितं । २१ पत्र भाषकस्य धनत्वं प्रकत्य साधितो विगुगे । रता- वेव ऋणभाज। किन्तु लब्बेः पूर्ववदृशत्वं शेयं तथा चले जाती बबिगुयो । ऋणक्षेपे तु योगजे तक्षणाच्छुद्ध इत्यादिना लब्धिगुणगई। भाजकस्य धनत्वे ऋयत्वे वा नब्धिगुणावेतादेव परन्तु भाजके भाज्ये वा ऋणगते लब्धः ऋणत्वं सर्वच शेयम्। उदाहरणम् । येन सङ्गणिताः पञ्च त्रयोविंशतिसंयुताः। वर्जिता वा त्रिभि भत्ता निरयाः स्युः स को गुफा ६९ऽऽ । न्यासः। भा५। हा३। २३ । अत्र वल्लो। पूर्ववज्जातं राशिदयम् । बत्र तक्षणे ऽधोराशौ सप्त लभ्यन्ते ऊई- राशौ तु नव लभ्यन्ते ते नव न ग्राह्याः गुराजयोग समं ग्राछ धीमता लक्षणे फलमित्यतम व ग्राचा इति जातो लब्धिगुण । वियोगजे रतौ खखतक्षणाभ्यां शोधितो जातो ऋण. क्षेपे है। इछाहतखखहरेण युक्ताविति द्विगुणिती खख- हारो क्षेप्यौ यथा धनलब्धिः स्यादिति कृते जातो लब्धिगुण।। एवं सर्वध ज्ञेयं । अथ वा घरत धनक्षेप इति न्यासः। भा५। हा। क्षे। पूर्ववजातो लब्धिगुणै योगजौ । रतौ खतक्षणाभ्यां सुडौ । मानो वियोगजौ। क्षेपतक्षणलाभाच्या लब्धिरिति क्षेपतक्षणलाभेन । योगजलब्धि गुंता ११ । जावा योगजा गन्धिः शुद्धौ तु वर्जितेति तक्षयलाभेन । लब्धिरियं १ । वर्जिताई। धन लब्ध्यर्थं हिरणेहरे क्षिप्ते जातो तावेव लब्धि- गुणै। पथ वा भागहारण तवयोरिति । ।

·२४ बीजगवितं वासः। भार। हा। क्षे। बत्रापि जातं राशिदयं है। तक्षणानात है। पत्रापि भावा पूर्व एव गुणा। बब्धिस्तु भाज्याइतयुतोड़तादिति गुगः२। गुपितो भाज्यः १० । क्षेप २१। युतो २३ । हर. भक्तो लब्धिसैव ११। उदाहरणम् । -येन पञ्च गुणिताः खसंयुताः पत्रपटिस- रितार्थ ऽसवा । स्युस्त्रयोदशहता निरयकातं गुबं गयक कीर्तयांशु मे ॥ २ ॥ न्यासः। भा। हा १५। क्षे। क्षेपाभावे गुगतो । रवं परिक्षेपे । वा। इत्यादि। पच स्थिरकुट्टके सूचं उत्तम्। क्षेपं विशुद्धि परिकल्य रूपं एथक् तयो ये गुणकारजन्यो। पभोभिवक्षेपविडिनिन्ने खहारतर भवतलयोले ॥६॥ प्रथमोदाहरसे हाभाज्यहारयोः रूपोपस्य च। न्यासः। भा१७। हा १५। २१॥ पत्रोक्लवद्गुणाप्ती है। रते पभोर क्षेपपचमुये सहारतके अति ति। वे एव । अथ रूपशुद्धौ गुनाती है। रते पचपगुये सहारष माने।। ते रव एवं सर्वत्र। बस्य सवितस्य यावे महानुपयोगः। तद विविदुयते। बख्याथ अखि विवावशे विच भाव्यः कुदिनानिहार।। तनं यस्य विकासामुगा विधायममा मनवायम्। रवंतच बाधिमासाबमायणाभ्यां दिवसा रवीन्दोगा।

·बीजगणितं। २५ यस्य विकलावशेषागृहाहर्गणयोरानयनम् । तद्यथा। सपि भीज्यः। कुदिनानि हारः। विकलावणे, श्रुद्धिरिति प्रकस्य साध्ये गुणाप्ती। तत्र लब्धि विकलाः गुणस्तु कलावशेषम्। एवं कलावशेषं शुद्धिः। षधि भाज्यः। कुदिनानि हारः। फलं कलाः। गुणशशेषम्। रवमंशशेषं शुद्धिस्त्रिंशसान्यः। कुदिनानि हारता फलं भागाः। गुणो राशिशेषम्। एवं राशिशेवं शुद्धि हादश भाज्यः। कुदिनानि हारः फलं गतराशयः। गुणो भगणपोषम् । एवं कल्पभगणा भाज्यः। कुदिनानि हारः। भगण शेवं अद्धिः। फलं गतभगणाः। गुणो हर्गणः स्यादिनि । यस्योदाहरणानि त्रिप्रश्नाध्याये । एवं कल्याधिमासा भाज्यो रविदिनानिहारीऽधिमासशेचं शुद्धिः। फलं गताधिमासाः। गुणो गतरविदिवसाः। एवं युगावमानि भाज्यश्चन्द्रदिवसा हारोऽवमशेचं शुद्धिः । फलं गवावमानि। गुणो गतचन्द्रदिवसा इति। अथ संश्लिष्कुट्टके करण सूत्रं उत्तम्। एको इरश्चद्गुरको विभिन्नी बदा गुणेक्यं परिकल्य भाज्यम्। अयै कमयं चत उक्तवद्यः संशिवसंज्ञः स्फुटकुट्टको ऽसौ ॥ ६६ ॥ उदाहरणम्॥-कः पञ्चनिघ्नो वितस्त्रिषच्या सतावोघोष स एव राशिः। दशाहतः माहितनिधच्या चतुशाग्रोवद राशिमेनम् ॥ ६॥ D ·बीजगगि। वर्ष गुरोक्र्य भाज्यः पयमेव राशिः बौक्यं द्धिरिति । न्यासः भा १५। हाद। क्षेपः २२ । पूर्ववज्जातो गुणः १४ । लब्धिः। इति श्रीभाखराचार्यविरचिते बोजगणिते कुट्टकाध्यायः ॥ साध्या अथ वर्गप्रकृतिः। तरूपोपपदार्थं तावत् करणसूत्राणि साईयत्तानि । रखं तम्य वर्गः प्रकृत्या क्षखो युक्तो वर्जितो वास येन । मुलं दद्यात् क्षेपकं तं धन] मूलं तच्च ज्येष्ठमूलं वदन्ति ॥ ६ ॥ खज्येष्ठक्षेपकान्यस्य तेषां तानन्यान् वाधो निवेश्य क्रमेण । यान्येभ्योभावनाभिर्बइनि मूलान्येषां भावनामोच्यतेऽतः॥६॥ वचाभ्यासी जयेष्ठलवास्तदैक खं लध्वोराइतिच प्रवत्या । क्षमा ज्येष्ठाभ्यासयुग ज्येष्ठमूषं तत्राभ्यासः क्षेपयोः क्षेपकः स्यात् ।। खं बचाभ्यासयोरन्तरं वा लचो तो यः प्रकृत्या विनिमः। धातो यश्च ज्येष्ठयोतहियोगी ज्येष्ठंक्षेपो ऽत्रापि च क्षेपघातः॥५॥रवर्गहतः क्षेपः क्षेपः स्थादिय- भाजिते। मूले ते तो ऽथवा क्षेपः क्षमः क्षुले तदा पदे ॥ २ ॥ इश्वर्गप्रवत्यो यदिवरं तेन वा भजेत्। प्रिमिहं कमिई तत् पद स्वादेकसंयुती ॥७३॥ ततो ज्येषमिहानत्यं भावनाभि- वधेशतः । ०३॥ उदाहरणम् ।-को वर्गों कहतः सैकः कतिः स्थाणको- थता। एकादशगुणः को वा वर्ग:सैका पति भवेत् ॥ ७॥ पथमादार न्यासः प्रक थे।

·स्थान क्षेपयोरा. . वीजगखितं । अत्रैवमिथं खं प्रकल्प जाते मूले सक्षेपे को ज्ये इक्षे । रवां भावार्थ न्यासःप्र- क. ज्ये ३ क्षे१। क १ ज्ये ३ क्षे। वचाभ्यासी ज्येष्ठलध्वीरित्यादि प्रथमकनिष्ठ १ दितीयज्येष्ठ- मूलाभ्यासः३ द्वितीयकनिष्ठ १ प्रथमज्येष्ठमलाभ्यासः ३ चन- योरैक्यं ६ कनिछपदं स्थात् कनिष्ठयोराइतिः१ प्रकृतिगुणा ज्येष्ठयोरभ्यासेन : घनेन युवा१७ ज्येष्ठयदं पतिः क्षेपकः स्यात् १ प्राभूलक्षेपाणां रभिः सह भावनाथ न्यासः प्रक१ ज्ये ३ क्षे कई ज्ये १७ क्षे! भावनया लब्बे मूले क ३५ ज्ये ६६ क्षे १ । रवं प्रदानामानन्त्यं । हितोयोदाहरणे रूपमिहं कनिठं प्रकल्य अवयवति. गुणात् ११ रूपदयमपास्य मूलं ज्यम् अत्र भावना) न्यासः प्र ११ क १ ज्ये ३ क्षे। ज्ये ३ क्षे। प्राग्वल्लब्वे चतुःक्षेपमूले क ज्ये इलवर्गहनः क्षेप इत्यादिना जाते रूपक्षेपमूले क ३ ज्ये १० क्षे१। अत: तुल्यभावनया वा कनिछज्येष्ठमूले जाते क ६० व्ये १६६ क्षे। रवमनन्तमूलानि । अथवा रूपं कनिई प्रकल्य जाते पञ्चप- पदे क १ ज्ये 8 क्षे५ चतस्तुल्यभावनया मूले क ज्ये २७ क्षे२५ वर्गहत इत्यादिना पक्षकमिदं प्रकल्य जाते रूपक्षेपपदे का व्ये २१ चे१। धनयोः पूर्वमूलाभ्यां सह भावनार्थं क १ ६ २० क्षे 81 D ·बीजगमितं । क्षे॥ न्यासः प्र ११ क ज्ये २५ क्षे१। क३ ज्ये १० भावनया लब्धे मूले क १६१ ज्ये ५६४ १। अथवा खं वचाभ्यासयोरन्तरमित्यादिना कृतया भावनया जाने मले क ज्ये क्षे१। एवमनेकधा इसवर्गप्रकृत्यो यदिवरं तेन वा भजे. दित्यादिना पक्षान्तरेण पदे रूपये प्रतिपाद्यते । तत्र प्रथमो. दाहरण रूपनयमिदं प्रकल्पितं३। घस्य वर्गः। प्रकृतिः। बनयोरंन्तरं।। अनेन वितमिरं भक्त ६। जातं रूपये 'कनिछं पदमतः पूर्ववज्ज्येष्ठं१७। एवं हितोयोदाहरणेपि रूप. यमिक पकल्य जाते कनिष्ठज्ये ३ । १०। रवमिरवशाह- मासान्तरभावबाभ्यां च पदानामानन्यं। इति वर्गप्रकृतिः। अथ चक्रवाले करणसूत्रं इत्तचतुझयम्। इखज्येष्ठ पदक्षेपान भाज्यप्रक्षेपभाजकान्। कृत्वा कल्यो मुशास्तत्र तथा प्रकृतितश्यते ॥ ७५55 ॥ गुणवर्गे प्रक्चत्याने ऽश्वाल्पं शेषकं यथा। तत्तु क्षेपहतं क्षेपो व्यस्तः प्रकृतित- थुते ॥ ०८॥ गुणलब्धिः पदं खं ततो ज्येष्ठमतो इसकृत् । बक्का पूर्वपदोमांचकवालमिदं जगुः ॥ ७७ । चतुर्बेकयु- तावेवभिन्ने भवतः पदे। चतुर्दिक्षेपमूलाभ्यां रूपक्षेपार्थ- भावना ७ESS उदाहरणम्॥-का सप्तलिगुणिता तिरेकयुक्ता का चैकवकिगिता च सखे सरूप। स्यामूलदा यदि कृतिः प्रति नितान्त त्वचेतसि प्रवद तात तता लतावत् ॥ DESS I ·बीजगणितं । २८ 1 प्रथमोदाहरसे रूपं कनिछं त्रयमणक्षेपं च प्रकल्य न्यासः प्र७ क्षे१। क १ ज्ये- क्षे३। इखं भाज्यं ज्ये प्रक्षेपं क्षेपकं भाजकं च प्रकल्य कुट्टका) न्यासः भा १। हा ३। क्षेपः ८ | पत्र हरतर इति कृते जाता वल्ली । लब्धिगुणा अविभाज्येन अधरोहरणेति तशिकरणे खखतौलब्धि. वैषम्यात्वतक्षणाभ्यां ।। शुद्धौ है। क्षेपतक्षणलाभाच्या लब्धि. रिति लब्धिगुणौ । हरस्य च ऋणत्वालब्धः ऋणत्वे कृते जातो सक्षेपो लब्धिगुण है। गुणम्य वर्ग १ । प्रकृतेः शोधिते शेषं ६६ ।। घल्पकं न जातमतोरूपदयर। मणमिदं प्रकल्य पछाहतखख- हरेणेत्यादिना जाता लब्धिगुण है। अत्र गण ५। वर्ग 2 | प्रकृते विशोधिते शेषं १८। क्षपेण । हृतं लो। अयं क्षेपः गुणवर्गे प्रकते विशोधिते यस्तः स्यादिति धनं ६। लब्धिः कनिखं पदं । अस्य ऋणत्वे धनत्वे च उत्तरे कर्मणि न विशेषोऽस्तोति जातं धनं५ । अस्य वर्ग प्रकृतिगुणे धधुने जातं मूलं ज्ये; ३१ । पुनरेषां कुट्टकार्थे। न्यासः भा५ हा र क्षे ११ । चतो लब्धिगु । गुणवर्गे २५ । प्रचते. वल्ली ।। शच्युते शेषं ४२। क्षेपेण ६ । हवे । यस प्रकृतितश्च्युत इति जातः क्षेपः। लब्धिः कनिळं ११ । चतो व्यवं. पुनरेषां कुषार्थ न्यासभा ११ । हा। क्षे। पत्र हरवडे धनक्षेप रवि छ बातो गुणः ५। लब्बयो D3

·वीजमणितं।
क २७ नो
क्षे।
विषमा इति लक्षणसुद्धो जातो गुणः २। बस्य क्षेपः ।
ऋणरूपेण । गुणितं क्षेपं । गुणे प्रक्षिप्य जातो गुणः ।
अस्य वर्ग प्रकृत्याने शेषं १४ । क्षेपेण ७ । हत्या जातः क्षेपः।
लब्धिः कनिछं २७। बता ज्येहं २२१ ।
बाभ्यां तुल्यभावनार्थं न्यासः क २७ व्ये २२१ क्षे।
२२१
उक्तविन्मूले. क ११८३४ ज्ये ६०६८४ क्षे चतुःक्षेपपदे २
अनेन भक्ती जाते रूपक्षेपमूले क ५८६७ ज्ये 8८८६२ क्षे१।
द्वितीयादाहरणे न्यासः प्र ६१ क १ व्ये ८ क्षे।
कुट्टकार्थ न्यासःभा १ हा ३ क्षे।
हरतछे.धन्धोपे इति लब्धिगुणा । इशाहतेति दाभ्यां
उत्थाप्य जान लब्धिगुणा । गुणवर्गे 8८। प्रकृतेः शोधिते १२ ।
न्यन्त इति ऋणं १२। इदं क्षेप ३। हृतं जातः क्षेपः । अतः
प्राग्वजाले चतुःक्षेपमूले क ५ ज्ये ३६ ।।
इसवर्गहृतः क्षेपः क्षेपः स्यादित्यपपन्नरूपशुद्धिमलायो
भावनाएं
न्यासः क, ज्ये १६ क्षे।
क :व्ये १६ हे।
बनयो जाते रूपक्षेपमूले क ह व्ये ५३ क्षे।
बनयोः
पुनारूप
शुद्धिपदाभ्यां भावनार्थ
न्यासः क , व्ये ३६ ।
ये "" ।
बतो जाते रूप डी मूने क ५ व्ये २६५० ।

·वीजगविता अनयोत्तुल्यभावनया जाते रूपक्षेपमूले क २२६१५३६८० व्ये १९६६३१६०४६ क्षे१। অদ্য স্বৰী ভিন্মালমালহিনহালয়া करणसूत्रं उत्तव्यम्। रूपशूद्धौ खिलोदिवं वर्गयोगो गुणो न चेत्। अखिले कृति- मूलाभ्यां विधा रूपं विभाजितं ॥ ८॥ विधा खपदं ज्ये; ततो रूपविशोधने! पूर्ववदा प्रसाध्येते परे रूपविशोधने 15॥ उदाहरणम्।-त्रयोदशगुणो वा निरेकः कः कृति भवेत् । को वारगुणितो वा निरेको मूलदो वद ॥ २६ ॥ अत्र प्रकृति बिकत्रिकयो वर्गयो ोगः १३ । अतो दिकेन रूपं हतं रूपशुद्धौ कनिछं पदं स्यात् ।। यसवात्प्रवति- गुणादेकोनान्मूलं ज्येष्ठं पदं है। अथवा त्रिकेण रूपं हतं कनिछं स्यात् । अतो ज्येऊं।। अथवा कनिठं १ । अस्य वर्गायकृतिगुणाञ्चतुरूनान्मूलं ज्ये; ३। क्रमेण न्यासः क १ ज्ये ३ क्षे। इधवर्गहृतः क्षेप इत्यादिना जाते रूपगुड़ी पदे कज्ये ३ क्षे। अथवा प्रकृते नव त्यक्कैवमेव जाते क व्ये २ क्षे१। चक्रवालेनाभिन्ने वा रां इखज्येष्ठपदक्षेपाणं भिनानां खज्येष्ठपदक्षेपानित्यादिना भाज्यप्रक्षेपहारा प्र- कल्य पूर्वपदयोः न्यासः भा । हा। क्षे। पत्र भाज्यभाजकक्षेपाननापवर्ण जाताःभा १। हारे। क्षे। हरत इति कुट्टकोन गुणमब्बी । पत्रेएस्टवरूप ·बीजगणितं। प्रकल्प्य जातान्यो गुणः३। गुणवर्ग इत्यादिना क्षेपः ४.! लन्धिः ३। कनिकं यतो ज्ये; ११ । क्रमेण न्यासः क ३त्ये ११ क्षे। चतोपि पुन भाज्यप्रक्षेपभाजकानित्यादिना चकवालेन लब्धो गुणः ३ गुणवर्ग इत्यादिना रूपशुद्धावभिन्ने पदे क ५ ज्ये १८ क्षे। इह सर्वत्र पदानां रूपक्षेपपदाभ्यां भावनयानन्त्यं । एवं दितीयोदाहरणे प्रकृतिः - प्राग्वज्जाले खज्यलयदे कर व्ये १११ उदाहरणम् ॥-को वर्गः घड्गुणस्त्यायो हादशाच्यो ऽथवा कतिः। युतो वा पश्चसप्तत्या त्रिंशत्या वा कृति भवेत् ॥ ८३ ॥ अत्र रूपं खं कृत्वा न्यासः प्र६ क र ज्ये ३ क्षे३ पत्र क्षेपः क्षुख तदा पदे इति दिगुणिते जाते दादशक्षेपे । ६। पञ्चगुळे पञ्चसप्ततिमिते क्षेये ५ । १५ । दशगुखे जाते चिंतीक्षम १।३०। अथेच्छयानीतपदयोः रूपक्षेपपदानयनदर्शने सूत्र सार्डवत्तम्। खबुद्ध्यैव पदे शेये बहुक्षेप विशोधने। तयो भीवनयानन्त्य रूपक्षेपपदोत्यया। 35॥ वर्गकिन्ने गुणे कखं तत्पदेन विभा- जयेत् ॥ ५॥ उदाहरणम् ॥-हात्रिंशदुणियो वर्गः का सैको मूजदो बद न्यासः प्र। बसः प्राग्वत्वामिडव्ये।।। पषवा वर्गविने मुझे पसंतसादेन विभावयेदिवि प्रशतिः २९। चतुविजापापस्यां प्रतापनिकले।। बेग ·बीजगणितं। वर्गेण । एचतिचिन्ना तस्य पदेन २ । कनि भक्ते जाते ते एव पदे कज्ये ३ क्षे१। अथ वर्गरूपायां एकता भावनाव्यतिरेकेणानेकपदानयने करणसूत्रं उत्तम् । इयभक्तो विधा क्षेप इयोनायो दलोवतः। गुणमूल हत- चायो खज्येछे मात्पदे ॥ ८६ . उदाहरणम् ॥-का कृति नवभिः चुना हिपञ्चापद्युता कृतिः। को वा चतु गुंणा वर्गस्वयत्रिंशद्युता कृतिः ।। पत्र प्रथमोदाहरणे क्षेपः ५२। दिकेनेछेन हतो विस्थः' इकोनाच्यो दलोकृतो जातः १२।१७। अनयोराः प्रकृति. मूलेन भक्तो जाते खज्येले ४ । १४ । भय वा क्षेपं ५२ । चतुर्भि विभज्य एवं जाते हखज्येछे ३ १७ द्वितीयोदाहरणे क्षेपं ३३। रकनेछेन विभज्येवं जाते इखज्येछे ।१७। त्रिभि जीते २।। अथवा प्रकृतिसमक्षेपे उदाहरणम् ॥ त्रयोदशगुणे वर्ग- स्त्रयोदशविवर्जितः। त्रयोदशयुतो वा स्थाइर्ग एव निग- द्यतां ॥८॥ प्रथमोदाहरणे प्रकृतिः१३। जाते कनिई- व्येठे। । अत्रेष्वर्गप्रकृत्यो र्यविवरमित्यादिना रूपक्षेप. मूले ३ १। याभ्यां भावनया त्रयोदश ऋणक्षेपमूले २३ । वा रवाटणक्षेपपदानां रूपशुद्धिपदाभ्यां याभ्यां ३३। विश्ले- ध्यमाणभावनया त्रयोदशक्षेपमूले ३ । वा १८ । ६५ । उदाहरणम् ।-ऋणगै पञ्चभिः क्षुसा को वर्गः सैकवि- शतिः। वर्गः स्याइद घेदेसि क्षयगप्रचतो विधि । ८ ॥

·२४. वीजगणितं । न्यासः प्रपं। पत्र जाते मूले १।।। वा २११। रूप- क्षेपभावमयानन्यं । उक्त वीजोपयोगोदं संक्षिप्तं गणितं किल। यतो वीज प्रवक्ष्यामि गणकानन्दकारकं ॥ Eoss रति श्रीभाखरीयवीजगणिते वर्गप्रचमिचक्रवाल समाप्तः । यावत्तावलल्यमव्यक्तराशे मानं तमिन् कुर्वतोहिमेव । तुल्या पक्षी साधनोयो प्रयत्नात्त्यका क्षिया वापि सगुण्य भक्का १६१॥ एकाऽव्यक्तं शोधयेदन्यपक्षापाण्यन्यस्येतरमाच्च पक्षात्। शेषाव्यक्तनोडरेपशेषं व्यक्तं मानं जायते ऽव्यक्तराशेः ।६२ ॥ अव्यक्तानां हादिकानामपीह यावत्तावयादिनिघ्नं इतं वा। युतीनं वा कल्ययेदात्मबुड्या मानं वापि चक्तमेवं विदित्वा । ६३॥ प्रथममेकवर्णसमीकरणं वीज। दिनोयमनेकवर्गसमीकरखं वीज। यत्र वर्गस्य दयो वा बहनांवा वर्गादिगतामां समी. करणं तन्मध्यमाहरणं। यत्र भावितस्य तदावितमिति वीज. चतुष्टयं वदन्त्याचार्यः। तत्र प्रथमं तावदुयते एच्छकेन एवं सत्युदाहरणे यो ऽव्यक्तराशिस्तस्य मानं यावत्तावदेक शादि মনজিন্নহায়া মুজাদামৰূষলমান- शिकपथराशिकीफनक्षेत्रष्यवहारादिगणनेन कार्य। तथा कुर्बता दो पक्षी प्रयत्नेन सभी कार्यो। यद्यालाये नमी पक्षी गतः। तदैकवरे न्यूने पक्षे शिविवक्षिप्य ततः अधिका- वातावदेव विभोय वा न्यून पक्ष के नचित्मय बाधिक पच्छं ·वीजगणितं। ताबसैव, भल्ला समी कार्यो। ततस्तयोरेकस्य पक्षस्थायंक्तमन्य- पक्षस्याव्यताछोयं अव्यक्तवर्गादिकमपि चन्ययक्षरूपाणिरत. रपक्षरूपेभ्यः शोध्यानि। यदि करण्यः सन्ति सदा ता थपि उक्तप्रकारेण शोध्याः ततोऽव्यक्तराशिशेषेण रूपोधे भक्त या- भ्यते तदेकस्याप्यतस्य मानं व्यक्तं जायते। तेन कल्पितो ऽव्यक्त- राशिणत्याप्यः। यत्रोदाहरणे द्यादयो ऽव्यक्तराशयो भवन्ति तदा तस्यैकं यावत्तावत्यकल्य अन्येषां शादिभिरि गुणितं भक्तं वार रूपैरून युतं वा यावत्तावदेव प्रकल्यं । अथवा एकस्य यावत्तावदन्येषां व्यक्तान्ये व मानानि प्रकल्ल्यानि।, सबै विदित्वेति यथा क्रिया निर्वहति तथा बुद्धिमता ज्ञात्वा शेषा- णामयतानि व्यक्तानि वा कल्यानीत्यर्थः। उदाहरणम् ।-एकस्य रूपत्रिशती घडवावा दशान्यस्य तु तुल्यमूल्याः। ऋणं तथा रूपशतच्च तस्य तो तुल्यवित्तौ च -- किमश्वमूल्यं ॥ ६8ss ॥ यदाद्यवित्तस्य दलं हियुक्तं तत्तुल्य- वित्तो यदि वा द्वितीयः। याद्यो धनेन विगुणोन्यता वा एथक बाजिमौल्यं Ess॥ पत्राश्वमौल्यमज्ञातं तस्य मानं यावत्तावदेकं प्रकल्पितं या।। तत्र पैराशिकं यद्येकस्य यावत्तावन्मूल्यं तदा घमा किमिति न्यासः१। या १।। फलमिच्छागुणं प्रमाणभक्तं लघसा- मचानाम्मूख्यं याद। पत्र रूपतत्रये प्रक्षिप्त जातमाद्यस्य धनं या दारू ३..। एवं दशानां मौल्यं या १० । पत्र रूप- शते चर्णगते प्रक्षिप्ते जात वितीयस्य धनं या १ । १० रतो समधनाविति पक्षी खतरव समाजातीसमशोधनार्थ एथने वद ·२९ बीजगणित न्यासः। या । रू..। या १०। रू१०.। अध रकाथवं शोधयेदन्यपक्षादिति पाद्यपक्षाध्यक्त ऽन्यप- क्षाव्यक्लाच्छोधिते शेषं या। द्वितीयपक्षरूपेषु चाद्यपक्ष- रूपेभ्यः शोधिसेषु शेषं रू ४००। पव्यक्तराशिशेधेस या 8 । रूपीधे रू.१००। उद्धृते लब्धमेकस्य यावत्तावता मानं व्यक्त १..। यद्येताश्वस्येदं मौल्यं तदा घमां विमिति वैराशिकन कव्वं घणां मौल्यं ६.. । रूपशतत्रययुतं ६००। जातमाद्यस्य धनं एवं द्वितीयस्यापि ६००। अथ हितीयोदाहरणे प्रथमदितीययोते रव धने या । रू३..। या १.। रू १००। अत्राद्यपक्षधनार्द्धन हियुक्तेन तुल्यमन्यस्य धनमुदाहृतं बत चाद्यधनाई दियुते अथवान्यधने विशीने दिगुणे कृते पक्षी सग भवतस्तथा कृते शोधनार्थ न्यासः। या ३। रू १५२। या। रू.1 या १०। रू १००। यार रू। उभयोरपिशोधनाचे कृते लब्बं यावत्तावमानं३८ । पमेन पूर्ववदुत्यापने छते जाते धने ५१६ । २० । अथ तीयोदाहरणे ते एव धने पायधनव्यंशः परधन. मितिपरं त्रिगुणीचव्य न्यासः। या रू३००। या। रू ६००। अथवा Col ·वीजगणितं। समकिश्या लब्धं यावत्तावन्मानं २५। बनेनोत्यापित जाते ४५० । १५०। उदाहरणम् ।-माणिकामलनीलमौक्तिकमितिः पञ्चार सप्त क्रमादकस्यान्यनरस्य सप्त नव घट तदनसङ्ख्या सखे । रूयाणां नवतिर्दिघटिरनयोस्ती तुल्य वित्तौ तथा वीजज्ञप्रति- नजानि समते मौल्यानि शीघ्रं वद ॥ ६६ ॥ अवास्यक्तानां बहुत्वे कल्पितानि माणिक्यादीनां मौल्यानि या । यार। या१। यदि रकस्य रत्नस्य इदं मौल्यं दो- दियानां किमिति लब्धानां यावत्तावतां योगे खखरूपयुतें जाती पक्षी या १५। या १६ । या | रू. या २१ । या १८ । या ६ । रू १२ । रतेषनयोधने इति समशोधने कृते लब्धं यावत्तावन्मान । बनेनोत्यापितानि माणिक्यादीनां मौल्यानि १२ ।।8। एवं सबंधने २०२। अथ वा माणिक्यमानं यावत्तावनीलमुक्ताफल- यो मौल्ये व्यक्त एव कल्पिते ५।३। अतसमीकरणेन लब्धं याव- सावन्मानं १३ । अनेनात्यापिते जावं समधनं २१६ । एवं कल्पनावशादनेकधा। उदाहरणम् ।-रको ब्रवीति मम देहि शतं धनेन त्वत्तो भवामि हि सखे डिगुणस्ततो ऽन्यः । ब्रूते दशार्पयसि चेन्मम धणे ऽहं त्वत्तस्तयो वद धने मम किं प्रमाणे ॥ ६ ॥ चत्र कल्पिते पाद्यधने या २। रू..। यो। रू१..। बनयोः परस्य प्रते महीने बाधो द्विगुणितः स्यादित्येका- -- ·३८ बीजगणितं । लापो घटते । अथाद्याशापनीय दशभिः परपनं युतं घडणं स्यादिति पाद्यं बगुणकृत्य न्यासः या १२। रू ६६० । या १। रू ११०। चतः समीकरणेन लब्धं यावत्तावन्मानं ७.। अनेनेत्यापिते जाते धने ४० | १७०। उदाहरणम्। माणिक्याएकमिन्द्रनीलदशकं मुक्लाफलानां शतं यत्ते कर्णविभूषणे समधनं क्रीतं त्वदर्थ मया। तबलत्रय- सौज्यसंयुतिमिनिस्यूनं शताईं प्रिये मौल्यं ब्रूहि पृथग्यदोह गणिते कल्यासि कल्याणिनि ।। चत्र 'समधनं यावत्तावत् १ । यदायानां माणिक्यानामिदं मोत्यं नर्दक किमिति एवं त्रैराशिकेन सर्वत्र मौल्यानि। या है। या । या । एघां योगः सप्तचत्वारिंशता सम इति समशोधनार्थ न्यासः या । रू . । या . । ४७ एतौ पक्षौ समच्छेदीकृत्य केदगमे समीकरणेन लब्ध यावत्तावन्मानं २०० । अनेनोत्यापितानि जातानि रत्नमा. ल्यानि । २५ । २०।२। समधनं २००। एवं कर्णभूषणे रत्नमौल्यं ..। पत्र समच्छेदी कृत्य शोधमा बाद्यपपरपक्षे क्रियमाणे छेदांश विपर्यासे कृते परस्य केदो गुखोंगो हरवेति तुल्यत्वा- यो नाशो भविष्यतीति छेदगमः क्रियते । उदाहरसम्।-पांशोषिकुलात्वादम्बमगमत् यशः शि- जीन्छ नयो विवत्रिगुण गाक्षि कुटजन्दोलायमानो ऽपरः।

·३६ वीजगणितं । कान्ते कोतकमालतीपरिमलप्राप्तककालप्रियादूताइत इनसतो भमति खेभो ऽलिसयां वद | LESS ॥ अधालिकुलप्रमाणं यावत्तावत् । अतः कदम्बादिगता- लिप्रमाणं यावत्तावत् १५ । एतद्दष्टेन धमरेश युतमलिप्रमा- यमिति । १४ न्यासः । या १५ | रू १५ । या १। रू . । रतो समच्छेदीकृत्य छेदगमे पर्ववलब्धं यावत्तावन्मानं ९५ । रतदलिप्रमाणं। अथान्येवमप्युदाहरणं क्रियालाघवार्थ प्रदर्यते । पञ्चकशतदत्तधनात् फलस्य वर्ग विशोध्य परिशिछ । दत्त दशकशतेन तुल्यः कालः फलञ्च तयोः ॥ १.०६ ॥ अत्र काले यावत्तावत्कल्पिते किया न निर्वहति इत्यतः क- पिताः पञ्चमासाः मूलधनं यावत्तावत् १ । अस्मात्पञ्चराशिकेन । न्यासः। १ ७. या लब्ध फलं यावत्तावत् । अस्य वर्गः यावरहै । मूलधना- समच्छेदेन शोधिते जातं द्वितीयमूलधनं यावरई। या १६ । पत्रापि मासपञ्चकेन पञ्चराशिके ते १ न्यासः। १ ५ या १६। ५। याव है। बब्बं पर्व याव ।। या १६ । रतत्पूर्वमनस्यास्य या ।

·वीजगणितं। सममिति पक्षी याव चाबवायवर्त्य समशोधनाय .पक्षयो न्यासः। या या . । ह g . प्राग्वलब्धं यावत्तावन्मानं - एतन्मूलधनं। बध वा प्रथमप्रमाणफलेन द्वितीयप्रमाणफले विभक्त यक्ष- भ्यते तद्गुणगुणितेन द्वितीय मूलधनेन तुल्यमेव प्रथममूलधनं स्यात् कयमन्यथा समे काले समं फलं स्थात बतो डिसीयस्या- यणः२। एकगुणं दितीय मूलधनं रकानगुणगुणितं फलवर्ग वर्तते अत एकोनगुणेन एकल्पितकलान्तरस्य वर्गे भक्त हि. तीयमूलधनं स्यात् तत् फलवर्गयुतं प्रथममूलधनं स्यात् अतः कल्पितफलवर्गः ।। अतः प्रथमद्वितीयमूलधने ८ ।। पर्व २। यदि शतम्य पञ्च कलान्तरं तदाशानां किमिति बमेक. मासे ऽटानां फलं । यद्यनेनेको मासन्तदा दिकेन किमिनि . ' लब्बा मासा: ५। L उदाहरणम् ।-एककशतदत्तधनात् फलम्य बर्ग विशोध्य परिशिएं। पञ्चकशतेन दत्तन्तुल्यः कालः फलञ्च तयोः।१०। अत्र गुणकः ५। रकोनगुणेन । फलस्यास्य वर्गे १६ । महो जातं दितीयधनं । इदं फणवर्गयुतं जातं प्रथमधनं १०।। पलानुपास इयेन कालः २.। एवं खबुवेदं सियति किं यावत्तावत्कल्पनया पथ वा डिरेव वो। तथा च गोले मयोक्त। नैव वात्मकं बीजं न वोजानि एथक् एथा। एकमेव वि बीजमनल्या कल्पमा यतः ।

·वीजगणितं] उदाहरणम् ॥-माणिक्याएकमिन्द्रनीलदशक मुक्तापवानां शतं सहचानि च पञ्च रत्नवगिजां येषां चतुणां धनं। सह- सेहवशेन से निजधनादत्त्वैकमेकं मिथो जातास्तुल्यधनाः पृथ- खद सखे तब्रह्ममौल्यानि में ॥ १०२४ ॥ चत्र यावत्तावदादयो वः अव्यक्तानां मानानि कल्यन्त इति उपलक्षणं तन्नामाषितानि कृत्वा समीकरणं कायं मति. मद्भिः। तद्यथा बन्योन्यमेककं रदं दत्त्वा समधना जातास्तेषां मानानि मा ५ नी१ म १ व१। नी ७ मा १ म १ व१। मु६७ मा १ नी १ व १ व २ मा १ नी मु१। समानां समापे समशुद्धी समतेव स्यादिति एकैकं माशि- क्यादिरनं एथक् एथगेभ्यो विशोध्य पोषाणि समान्येवं जावानि मा । नी । म ६६ । व१। यदेवस्य वचस्य मौल्यन्तदेव माणिक्यचतुश्यम्य नीलघटकस्सा तदेव मुक्ताफलानां वसवते व्यत एं समधनं प्रकल्य एयगेमिः वैविभज्य मौल्यानि लभ्यन्ते तथा कल्पितेशेन । वातानि मौल्यानि माविक्यादीनां २४ १.१६ ॥ १।६। उदाहरणम्। -पञ्चकशतेन दत्तं मूलं सकलान्तरंगते वर्षे । विमुखं घोडशोनं लब्धं मलं समाचक्ष्व ॥ १०३ऽऽ । पंच मूलधनं यावत् १ । अतः पचराशिकेन ॥ या -- ·वीजगणितं। कलार या। रतन्मूलयुतं जातं या । विगुणमूल- धनस्य घोडशोनस्य या । रू १६। सममिति करजन या । रू १६ । लब्धं मूलं १० । कलान्तरञ्च २। या। रू । उदाहरसम् ॥-यत्पक्षकत्रिकचतुष्कशतेन दत्तं खण्डेविभि नवतियुक् त्रिशतीधनं तत्। मासेषु सप्तदशपषस तुल्यमातं खण्त्रयेऽपि हि पलं वद खण्ड सङ्ख्या ॥ १.8ss अत्र" सफलस्य खण्डस्य समधनस्य प्रमाणं यावत्तावत् । याकेन मासेन पञ्च फलं शतम्य तदा माससप्तकैन किमिति लब्ध शतस्य फलं ३५ । एतच्छते प्रक्षिप्य जातं १३५ । यद्यस्य फलस्य शतं मूलं तदा यावत्तावन्मितस्य सफलस्य किमिति लब्ध प्रथमखण्डप्ररणं या २७ पुन र्यदि मासेन ही फलं शतस्य तदा दशभि मासैः किमि- न्यायुक्तप्रकारेण द्वितीयखण्डं या । एवं तीयं या एघामैक्यं या ई सर्वधनम्याम्य ३८ । समं कृत्वा यावत्तावन्मानेन १६२। जत्यापितानि खण्डानि १२० । १३५ । १३५ । सकलान्तरं सभमेतत् १६२। उदाहरणम् ॥-मुरप्रवेशे दशदो हिसाणं विधाय धं दशभुक् च निर्गमे। ददौ दो वं नगरत्रये ऽभवलिनियमाचं बद सकियनं। १५॥ अत्र धनं या १। पस्याखापवत्सब कृत्वा पुरत्रयनिरत्ती जातं धनं या रू. 1 .

·बीजगणितं। रतदाद्यस्य त्रिगुणितस्य या। समं कृत्वाप्तं यावच्चाव- न्मानं ६ - । उदाहरणम् ॥-साई तण्डुलमानकत्रयमहो इम्मेण माना- एक मुट्ठानाच यदि त्रयोदशमिता एता वणिक्काकिणीः। पादायार्पय तण्डुलांशयुगलं मुकभागान्वितं क्षिप्रं क्षिप्रभु- जो बजेम हि यतः सार्थो ऽग्रतो यास्यति ॥ १०६७ ॥ अत्र सलमानं यावत्तावत् २। मुद्रमानं या १। यदि साईमानत्रयेणेको गम्मो लभ्यते तदानेन या२। किमिति लब्ध तण्डुलमौल्यं या है। यदि मानायकेनैको ब्रम्मतदानेन या १। किमिति लब्ध मुदमौल्यं या ।। अनयो र्योगः है। त्रयोदशकाकिणोसम इति इम्मजात्या है। साम्यकरणालयं यावत्तावन्मानं । अनेनोत्थापिते तगडलमुद्गमूल्ये है ।। तण्डुल मुमानभागाश्च १३ । उदाहरणम्॥-खाईपञ्चाशनवमै युक्ताः के स्युः समास्त्रयः। धन्याशयहीनाव घधिशेषाच तान्वद ॥ १० ॥ पत्र समराशिमानं यावत्तावत् १। यतो विलोमविधिना पथ खांशाधिकोनेत्यादिना राशयः यायाया। रक्ष- न्यभामदयेनोनाः सर्वे ऽप्येवं शेषाः स्युः या । रतत् परिसमं छात्वामयावत्तावन्मानेन १५० । उत्यापिता जावा राशयः। १२५ । ११५ । उदाहरणम्॥ त्रयोदश तथा पञ्च करण्यौ भुजयो र्मिती। भरमाता च चत्वार फलं भूमि बदाशु मे ॥ १८ ॥ पत्र भमे यावत्तावत्कल्पने क्रिया न प्रसरतीति खेच्या ·n बीजगथित न्यासः। यो क १३। भूमिः कल्यते पलविशेषाभावात् यतो ऽत्र कथितं व्यसं। पत्र सम्बगुणं भूम्यई स्पछ त्रिभुजे फलं भवतीति व्यत्ययेन फलालम्बो जातः कई। एतद्दनं भुजकरणी। वर्गात् रू ५। अपास्य रूहै। मूलं जाताबाधा कर। इमा भूमेरपास्य योगं करण्यो महती प्रकल्येति जातान्यावाधा क १३ । चम्या वर्गात रू १३ । लम्बवर्ग रू है। युतात् रू१६। मूलं जातो भुजः । इयमेव भूमिः । उदाहरणम् ॥-दश पञ्चकरण्यन्तरमेको बाहुः परश्च घट्- करणी। भूरवादश करणे रूपोना लम्बमानमाचक्ष्व ॥१०Essn पत्राधिलाने लम्बज्ञानमिति लघ्वाबाधा या १। रतदूना भरन्यावाधा प्रमाणमिति तथा। खाबाधावर्ग खभु- जवर्गादपास्य जातो यायार क१८१ लम्बवर्गः यावरू १५। क.. द्वितीयावाधावर्ग याव १ याक २ या २ रू १६ करें। खभुलवात् रू ६। अमाम्य जातो द्वितीयो लम्बवर्गः यावर या याक ७२ रू १३ क ७२ । तो समाविति समशोधने वते जाती पक्षी ५१२ । या २ याक। पत्र भाजपस्याव्यवशेषस्य याकारस्य प्रयोगमाभावादपगमे न्यासः। क भूक१८६१ ·वीजगणित 8 कृते भाग्यभाजकी जाती अत्र धनर्णताव्यत्ययमोभितायाञ्छेदे करण्या बसविधायेति हिसप्तमितकरण्या धनत्वं प्रकल्यक क ७२ । अनया भाज्ये गणिते जातं क ३६६१ क १९३६ क ५६४४८ क २०४८। रताखेतयोः क ३६८६४ क ३१३६ । मूले १८२।५६ । अन- यो योगः रू १३६। शेषकरण्योरनयोः क ५६८। क २०४८.चन्तर योग इति जातो योगः क ३६८८२ | भाजके च क ४६२४ । छानया भाज्ये हृते लब्बं यावचाव- मानं रूक इयमेव लघ्वाबाधा एतदूना भूरन्याबाधा ११.क २। या- वत्तावन्मानेन लम्बवावत्याप्य खावाधावगे स्वभुजवादपास्य वा जातो लम्ववर्गः रू ३ का रतस्य मूलं सममेव लम्ब- मानं रू कर उदाहरणम् ॥-घसमानसमच्छेदान् राशीस्तांचतुरो बद। यदेक्यं यहनैक्यं वा येषां वर्ग क्यसम्मितं ॥ १९०६ ॥ पत्र राशयः या १ या २ या ३ या 8। एघां योगः या १०॥ वर्गयोगेनानेन याव३.। सम इति पक्षी यावत्तावतापवत्वं । न्यासः। या ३० । रू या • । रू१०। समशोधनादिना प्राग्वब्धयावत्तावन्माननत्यापिता रा. प्रयः ।। बध द्वितीयोदाहरणे राशयः या १ या २ या ३ या ।

·वीजगणित एषां धनवयं याघ १.०। रतद क्यमानेन याव ३० । सम- मिति पक्षी यावद्दर्गेमापवर्त्य प्राग्वल्लब्धयावत्तावन्मानेनोत्या- पिवा जाताः। राशयः १० १० १० उदाहरणम् । यसक्षेत्रस्य यस्य स्यात् फलं कर्णेनसम्मितं । दोकोटि श्रुतिघातेन समं यस्य च तदद ॥ १११७ ॥ अपक्षेत्रभुजानां यावत्तावहु- णितानां। न्यासः। या५ या ३० या४ ३ न्यासः। या ३ या ४ या ५। अत्र च भुजकोटि घाताई फलं यावद्ध। एतत्वर्णेनानेन या ५ । सममिति पक्षी या- वत्तावतापवर्य शम्वलब्धेन यावत्तावन्माननोत्यापिता जाता भुजकोटिकशः १५ ५। एवमिछवशादन्येपि । अथ दितीयोदाहरणे कल्पितं तदेव क्षेत्रं यस्य फलं याव ६ । रतहो कोटिकर्ण घातेनानेन याघ ६ । सममिति पक्षौ याव- बर्गेमापवर्त्य समीकरणेन प्राग्वज्जाता दी:कोटिकर्णः । एवमिश्वमादन्ये ऽपि। उदाहरणम् ॥-युती वर्गाऽन्तरे वा ययो पीने घनो भवेत्। तौ राशी शीघ्रमाचक्ष्व दक्षो ऽसि गणिते यदि ॥ ११२ । पत्र राशी याव ५ याव । योमो ऽन्तरे च यथा वर्गः स्यात्तथा कल्पिती पत्रानयो घातः यावव २०। एष धन इति यावत्तावद्दशकस्य घनेन समीकरणे पक्षी यावत्ताव- हुनेनापवर्य प्राग्वनातौ राशी १०००० । १२५०० ।

·वीजगणित .१७ - उदाहयाम् ॥-घनैक्यं जायते वर्गों वगैंक्यच ययों घुनः तो चेत्मिदाहं त्वां मन्ये वीजविदाम्बरं ॥ ११३७ । अत्र कल्पिती राशी याव १। याव २। अनयो धनयोगः यावध ह । एष खयमेव वर्गो जातः अस्य मूलं याघ ३ । ननु यावत्तावर्गधनो ऽयं राशि नं धनवर्गः कथमस्य घनात्मक मूलमिति चेदुच्यते यावानेव घनवर्गस्तावानेव वर्गधनः स्थादि- त्यत एव दिगतचतुर्गतघङ्गतागता वर्गाः स्युः एमां एकदित्रि. चतुर्गतानि मूलानि यथाक्रमं स्युः एवं विघमवर्गता घनाः एकदित्रिगतानि तेषां मूलानि एवं सर्वत्र ज्ञातव्यं । अथ राश्या वर्गयोगः यावव ५। अयं धन इति । इट- यावत्तावत्पश्चधनसमं कृत्वा पक्षा यावत्ताव इनेनामवय प्राग्व- जातो राशीदर५ । १२५० । एवमव्यक्तायवर्त्तनं था सम्भवति तथा चिन्त्य उदाहरणम् ॥ यत्र यसक्षेत्रे धात्री मनुसम्मिता सखे बाह। एकः पञ्चदशान्यस्त्रयोदश वदावलम्बकं तत्र ॥ ११ ॥ चाबाधाज्ञाने सति लम्ब ज्ञानमिति लघ्वाबाधा यावत्ताव- मिता कल्पिता १ । एतदूना चतुर्दशान्याबाधा या रू१७। खाबाधावनी खभंज- वी तो समाविति समयो- या १/या रू१४ १७ न्यासः। याव। या । रू १६६। याव एं। या २८। रू २६ । न्यासः। धना) ।

·बीजगणितं। न्यासः.1 बनयोः समवर्गगमेल यावत्तावन्मानं५। सनात्यापिते जाते बाबाधे।।। लम्बवर्गयोचोस्थापितयोरभयतः सम रब लम्बः १२। पत्रोत्यापनं वर्गस्य वर्गेण घनस्य धमेनैवेति सुधिया ज्ञातव्यं। उदाहरणम् ।-यदि समभुवि वेषु दित्रियाशिप्रमाणे मसकयवनवेगादेकदेशे स भमः । भुवि मितहलेबङ्गालमं वदनं कथय कतिषु मूलादेव भगः करेषु ॥ ११५७ । बत्र बंशाधरखण्डं कोटिस्तबमा यार। रतदूना हाधि- भादूद्ध खण्डं या रू ३९ कर्णः । मूलाग्रयोरन्तरं भुजः रू१६ । क्षेत्रदर्शनं. भजकोटिवर्गयोगः गब १ या १. या ११२ रूस६ । या ६ रू १०२९ सम इति समवर्गगमे प्राग्वदाप्तयावत्तावन्मानेन १२ । उत्थापितो कोटका १२ ।२०। एवं भुजकोटियुतावपि । पथ कोटिकारे भुजेच ज्ञाते उदाहरणम् । -चक्रक्री- चालितसलिले वापि दृश्चं तडागे तोयाई कम तालिका विवन्तिप्रमाणं। मन्दम्मन्दचलितमनिलेनाहतं हस्सयुम्मे त- मिममं गणक कथय क्षिप्रमम्माप्रमाणं । १९६ऽऽ ।। पत्र नलप्रमाजलगाम्भीर्यमिति तलमाया । स्यं कोटिः सा कलिकामानयुता जातः कर्णः या २८। त- दयं भुगारू। कर्मवर्गस्यास्य यावर ·बीजगणितं । पत्रापि दोकोटिवर्गयोग कर्यवर्गसमं कृत्वा लवं जलगा- था र ई म्भीयं ।। कर्णमानं"। न्यासः। उदाहरणम् ।-वृक्षाइतशतोक्र्याच्छतयुगे वापी कपिः कोऽप्यगादुत्तीर्याथ परो द्रुतं श्रुतिपथात्प्रोड्डीय किञ्चिद्गुमात्। जातेवं समता तयो यदि गतावुड्डीयमानं कियदि इन्वेसि परि. अमो ऽस्ति गणिते क्षिप्रं सदाचक्ष्व मे ॥ ११७६७ ॥ पत्र समगतिः ३००। उड्डीयमानं यावत्तावत् १। 'रत. धुवो रक्षोछायः कोटिः यावत्तावना समगतिः कर्णः तरुवा- क्षेत्रदर्शनं। प्यन्तरं भुजः न्यासः। या ३०० भुजकोटिवगैक्यं कर्ण वर्गसम छत्वा लब्धमुड्डीयमानं ५. उदाहरणम्।-पक्षदशदशकरोछायवेवार जातमध्यभूमि- कयोः। इतरेतरमूलाग्रगसूत्रयुते लम्बमानमाचक्ष्व ॥११॥ पत्र क्रियावतरणार्थ एवं वेण्वन्तरभूमानं कल्पितं १० । सत्रसम्यातासम्बमानं या १। क्षेत्रदर्शनं । यदि पञ्चदशकोच्या विंशति - जस्तदा यावत्तावन्मितयाकिमिति लब्धा बधुवंशाश्रिताबाधा या। पुन यदि दशमितकोच्या विंशति- न्यासः॥

·बीजगजितं । भुजलदा यावन्मितकोचा किमिति जब्बा वृहदशाश्रिताबाधा वा । पनयो र्योग । विंशतिसमं कृत्वा जब्बो लम्बाद। उत्थापनेनावाधे च ८॥१९॥ अथवा वंशसम्बन्धेनाबाधे तद्युति भूमिरिति यदि वंशययोगेनानेन २५ बाबाधायोग २. लभ्यते तदा वंशाभ्यां १५ । १० किमिति जाते थानाधे ।१२। पत्रानुपातात्सममेव लम्बः । किं यावत्तावत्कल्प- जया अथवा वंशयो वधो योगहतो यत्र कुत्रापि वंशान्तरे जम्बः स्यादिति किं भूमिकल्पनयापि रतद्भुवि सूत्राणि प्रसार्य बुद्धिमताहां। .रति श्रोषीवगक्षिते रकवीसमोकर समाप्तम्। बचाव्यक्तवर्गादिसमीकरणं । तच मध्यमाहरमिति व्यावयन्त्याचार्यःयतोऽत्रवर्गराशी एकस्य मध्यमस्याहरणमिति। तत्र सूचं वृत्तत्रयम्। अस्थत- वर्यादि यदावशेषं पक्षी तदेशेन निहत्य किञ्चित्। क्षेप्यन्तयो बैग पदपदः स्यादव्यक्तपक्षोऽस्य पदेन भूयः ॥ ११६७ ॥ यतस्य मूलस्य सक्रियैवमव्यक्तमानं खलु सभ्यते सत्। न निर्वहान- वर्मवर्गवेवं तदा शेयमिदं खबुया ॥ १२० । अबक्तमूबर्स- गरूपतोऽल्यं व्यतस्य पक्षस्य पदं यदि स्यात्। ऋबंधनंतर विधाय साध्यमव्यतामानं दिविधं वचिस्यात् । १२९ । पत्र श्रीधराचार्यसूत्रम्। चतुराहतवर्गसमै रूपै पक्षा मुग्येत्। अव्यक्तवर्गहमै युती पक्षौ ततो मूलम् । बत्र पक्षयोः समशोषने सत्येबसिन् पो ऽयवावर्गादिक ·बीजगणितं। ११ स्वादन्याक्षे क्यास्येव तत्र हावपि पक्षी केनचिकेनेडेन तथा गुण्या भाज्या वा तथा किञ्चित्सम क्षेप्यं शाध्यं वा यथाव्यक्त- पक्षो मूलदः स्यात् तस्मिन् पक्षे मूलदे इतरपक्षणार्थान्मूलदेन भवितव्यं यतः समी पक्षी समयोः समयोगादी समतेवेति अतस्तत्पदयोः पुनः समीकरसेनाध्यक्तस्य मानं स्यात् अथ यद्येवं वते धनवर्गवर्गादिषु सत्सु कथञ्चिदव्यक्तपक्षमूलाभावात् क्रिया म निर्वहति तदा बुद्ध्यैवाव्यक्तमानं यं । यतो बुद्धिरेव पार- मार्थिक वीजं । अथ यद्यव्यक्तपक्षमूले यानि ऋणरूपाणि तेभ्यो ऽल्यानि व्यक्तपक्षमूलरूपाणि स्युस्तदा तानि धनगतानि कृत्वा- ऽव्यक्तमितिः साध्या सा चैवं विधा भवति। उदाहरणम्। अलिकुलदलमूलं मालती यातमी नि- खिलनवमभागाश्चालिनी गमेकं । निशि परिमललुब्बं यम- मध्ये निवद्ध प्रतिरणति रणन्तं ब्रूहि कान्तेऽखिसङ्ख्यां ॥१२२६६॥ पचालिकुलप्रमाणं याव २। एतदई मूलं या १। निखिल- नवमभागा अशी याव ।। मूलभागेक्यं दृष्टालियुमल्युतं राशिसममिति पक्षी समच्छेदोक्त्व केदगमे । न्यासः। याव १८। या । रू.। याव १६ । या । रूप शोधने बते जाती पक्षी याव २। या| रू • । याव •| या शहर रतावकृभिः सगुण्य तयोरेकाशीतिरूपावि प्रक्षिप्य मूले सहोला तयोः मान्यकरणाच न्यासः या । रूट। था रू१५॥

·वीजगविता प्राग्वतन्वं गवत्तावन्मानं । षस्य व गव्यापिता जातानि. कुखमघा ७२ उदाहरणम्। -पार्थः कर्णबधाय मार्गणगणं क्रुडो रणे सन्दधे तस्यार्डेन निवार्य तच्छरगणं मूलैचतुर्भि हयान्। शल्यं बधिरथेषुभिस्त्रिभिरपि छत्र ध्वज कार्मुकं चिच्छेदास्य शिरः शरेण कति ते यानजनः सन्दधे ॥ १२३ऽऽ । पत्र वाणसया याव१। अस्थाई याव ।। मूलानि या 8 | व्यक्तमार्गमगचं रू १०। रधामक्यमस्य याव१। समं कृत्वा 'ब्धयावत्तावन्मानेन १०। उत्यापिता जाता वायसवा १००। उदाहरणम्।-व्येकस्य गच्छस्य दल किलादिरादेईल तत्व- चयः पलञ्चः घयादिगच्छाभिहतिः खसप्तभागाधिका बहि चयादिगच्छान् । १२४॥ चत्र मच्छः या । रू १। यादिः या २। प्रचयः या १॥ रघां धातः खसप्तभागाधिका याध. याव। फलमिदं व्येकपदनचय इति श्रेषगयितम्यास्य याघ। याव १०। या.। सममिति पक्षी यावत्तावतापवर्त्य समच्छेदोक्त्य हैदरामे शोधने च कृते जाती पक्षी याव। या । रू.। याव. या • रू१४। रंतोरगण्या साविंशतिवर्ग ७२६ | युतयो मूले या । रू२०॥ या. हा पुनरनयोः समीकरणेनाप्तयावत्तावमानेन । उत्यापिताः पातरमशः ९७।।१९।

·याव.. वीजगचित । ५३ उदाहरणम्।-काखेन विहतो राशिराद्ययुक्तो नवोमितः। बर्गितः खपदेनाध्यः खगुणो नवति भवेत् ॥ १२५55 ॥ अत्र राशिः या १। अयं खहृतः या। अस्य खहरत्वं कल्पितमेव पायेन या १। युक्तो जातः या २। नवोनितः या २ रू। वर्गितः याव ४ या ३६ रू। खपदेन या २ रू। युतो याव 8 या ३ रू २। अयं शून्यगुणे नवतिसम इति शून्येन गुण ने प्राप्ते शून्ये गुणके जाते खं हार- चेदिति पूर्व शून्यो हरः इदानी गुणस्तस्मादुभयो गुणहस्यो नाशः एवं पक्षी याव 8। या३। रू ७२ । या .। रू.1 समशोधनात्यक्षशेधे याव । या ३। रू।" याव. या । रू१०। रती पक्षी घोडशभिः सङ्गण्य चतुस्त्रिंशदर्गतुल्यानि रूपाणि पक्षिप्य मूझे सहीत्वा पक्षयोः प्रोधनार्थे न्यासः या । रू । या.| रूस उतवज्जातो राशिःहै। पच वाद्ययुक्ती चवोनित इति पाठे राशिः या १। ख- इतः ।। पाद्येन या । युक्तोनीकरणाय खहरत्वात्मम- रेदीकरखेन शून्येनैव युक्तोनितः स रव या । बर्गितः याव। सपनायः याव।। या । अयं खगुणः पूर्व खारवाए. महरयो नीबते जाता याव १ । या । अयं नवतिसम रवि बमशोधनाय न्यासः याव १४ या १। रू .. बाब.या...।

·-
वीजगणित
समशोधने, छते पक्षाविमौ चतुर्भिः सगुण्य क्षिमा मूले
या । रू।
या रूपा
अत्र समशोधनाच्जातः प्राग्वद्राशिः।
उदाहरणम्। -का खाईसहितो राशिः खगुणे वनितो
युतः। खपदाभ्यां खभक्तश्च जातः पञ्चदशोच्चतां । १२६७।
चत्र राशिः या १। अयं खाईयुता या । खगुणः खं
न कार्य किन्तु खगुण रव चिन्यः शेषविधा कर्तव्ये या है।
वर्गिनः याव । खपदाभ्यां याई। युतो जातः याव ।
या १२! 'अयं खभक्तः यत्रापि प्राग्वद्गुणहरयोखल्यत्वान्नाचे
ते विलती राशिः तच्च पञ्चदशसमं क्त्वा समच्छेदीकत्व
छेदगमे शोधनाप्नाती पक्षी याव: । या १२। रू .।
याव | या . | रू.
रतो चतुयुती कृत्वा मूले सहीत्वा पुनः समशोधनाक्षवं
यवित्तावन्मानं
'तथा चामत्याटीगणिते खहरः स्यात् सगुणः खं खगुगधि-
एच भेषविधी शून्ये गुणक जाते खं हारवेत्युनतथा राशिः
पविकृत रव चिन्त्यः सर्वत्रैवं विपश्चिद्भिः ।
उदाहरणम् ।-राशि दशनिघ्नो राशिधनाच पार स.
मो यः स्यात्। राशिचतिः बहुणिता पञ्चविंशधुता विइन् ।
fress
पत्र राशिः या १ । अयं बादशगुमितो राशिधनायक
मग तिने

·वीजगणितं।
कृते जातमध्यपक्षे याध १ याव या १२ । अन्यपक्षे रू३५ ।
अनयोः ऋयरूपायक प्रक्षिप्य घनमूले या १। रू।
या। रू
या
पुनरनयोः समीकरणेन जातो राशिः ५।
उदाहरणम् ।-को राशि दिशतीचसो राशिवर्गयुतो
हतः। हाभ्यां तेनोनितो राशिवर्गवर्गोऽयुतं भवेत् ॥ १२ ॥
रूपोनं वद तं राशिं वेत्मि वीजक्रियां यदि । १२६!
अत्र राशिः या १। दिशतीक्षुणः या २..| राशिबर्ग-
युतो जातः याव १ यार..। अयं दाभ्यागुणितः यावर या
४.० । अनेनायं राशि वर्गवर्गः अनितो जातः यावव १ यावर
या ..। अयं रूपोनायुतसम इति समशोध कृते जाती
पक्षी यावव १। याव । या..। रू.।
यावव. याव। ०। रूEEEl
अचाद्यपक्षे किल यावत्तावचतुःपाती रूपाधिको प्रक्षिप्य
मूलं लभ्यते परं तावति क्षिप्ते नान्यपक्षस्य मूलमस्ति एवं क्रिया
न निर्वहति यतोऽत्र खबुद्धिः; इह पक्षयो यावत्तावदर्गचतु-
अयं यावत्तावञ्चतुःशी रूपच प्रक्षिप्य मूले याव१। रू१.
या २।
पुगरनयोः समीकरणेन प्राग्वल्लवं यावत्तावन्मानं ११ ।
रबादि बुद्धिमता शेयं।
उदाहरयम्।-बनान्तराजे शवगाभागःसंवनितावस्याति
गावरागः। पूत्वारनादप्रतिनादहला दृछा गिरौ हादर
तेवियन्तः ॥ १॥

·पीजगणितं। बत्र कपियूथं यावत्तावत् १। अस्थाशवर्गेहादश्यतो यूथसम इति पक्षी याव हो। या ।। रू०६८ | याव . । .या १। रू. बनयोः समच्छेदीवत्व छेदगमे शोधने च कृते जाती पक्षी याव १। या । रू.। याव • : या • । रूई इह पक्षयो दात्रिंशद- १०२३ । प्रक्षिप्य मुले या१। रू। या। रू१६॥ अनायतपक्षसहयेभ्योऽल्यानि व्यक्लपक्षरूपाणि सन्ति तानि धनमम शत्वा लब्बं दिविधं यावत्चावन्मानं 8८।१६ उदाहरणम्। यूथात्पञ्चाशकल्यू नो वर्गितो गहरं गतः। दृधः शाखाम्गः शाखामारूने वद ते कति । ११ । पत्र यूथप्रमाणं यावत्तावत् १। पत्र पाशकत्यूनः या है। वर्गितः याव इम् या रू। एतद्दष्टेन युतो यावं या इति समच्छेदीय छेद- २५ र यूथसम गमें शोधनेच कसे जाती पक्षी याव१। या । रू • । याव.। या •। हर चतुर्भिः सख्य पञ्चपञ्चाशदर्ग ३०२५ । प्रक्षिप्य मूले या। रूप या। ह५। पचापि पारवहन रिविधम्मानं । हिलीयमन नयाधमनुषयमत्वात् नशिबके खमते जोषस्य प्रतीनिर. २५.

·बीजगणित,
उदाहरणम्।-कर्सस्य त्रिलवेनाना हादशाङ्गुलशभा ।
चतुर्दशाला जाता गणक ब्रूहि ता इतं ॥ १३२ ।
पत्र छाया या १। स्यं कर्णव्यंशोना चतुर्दशाङ्गुला जावा
अतो वैपरीत्येनास्याश्चतुर्दश विशेोध्य शेवं कर्णव्यंशः या१रू।
अयं त्रिगुणो जातः कर्णः या ३ रू। अस्य वर्गः याव या
२५२ रू १९६९। कर्यवर्गेणानेन याव १ रू १४९। सम इति
समशोधने कृते जाती पक्षी याव । यार५२१ रु.।
। रूर
रतो पक्षौ हाभ्यां सडण्य ऋणत्रिपछिवर्ग प्रक्षिप्त मूलें
या । रू ६३ ।
याव.1
या .
या। रू२७।
पक्षयोः पुनः समीकरणं कृत्वा प्राग्वाल्लब्धं दिविधं यावत्ताव.
मानं हैं। उत्थापिते छाये च ५।६। द्वितीयच्छाया
चतुर्दशभ्यो न्यूनाऽतोऽनुपपनत्वान्न ग्राह्या पत उक्तं द्विविधं
कचिदिति।
चत्र पद्मनाभवीजे। थक्लपक्षस्य चेन्मूलमन्यपक्षकरूपतः।
अल्पं धनर्णगं कृत्वा हिविधोत्पद्यते मितिरिति यत्परिभाषित
वस्य व्यभिचारोऽयं।
उदाहरबम् । - चत्वारोराशय के ते मूलदा ये हिसयुताः।
यो यो र्यघासघाताबाहादशान्विताः ॥ १३॥ मूलदाः
सबमूलक्यादेकादशयुतात्पदं। त्रयोदश सखे जातं बीजज्ञ
बद वामम । १३॥
षष राशियन युतो मलदो भवति स विल राशिक्षेपः

·वीजगदितं।
मूलयोरन्तरवर्गेस हतो राशिक्षेपो बधक्षेपो भवति तयोः
रायो बंधतेन युतो ऽवश्यं मूलदः स्थादित्यर्थः राशिमूलानां
यथास यो ईयो र्वधाः राशिक्षेपोनाः राशिवधमूलानि
भवन्ति यत्रोदाहरणे राशिक्षपाधक्षेयो नवगुणः नवानां मूखं
प्रयः पतस्त्युत्तराणि राशिमूलानि या १। रू.।
या। रूस
या। रूस
या। रू
रयां हयो ईयो वधाः राशियोनाः सन्तः राशिवधा.
नामहादशयुतानां मुखानि भवन्ति यत उक्तवदधमूलानि
याव १।
या ।। रू।
याव १। या ।। रू१६ ।
याव । या १५। रूप।
एषां पूर्वमूलानाच सर्वघां योगः याव ३ या ६१ ६८।
दमेकादशयुतं त्रयोदशवर्ग याव ।। या ३१। रू ८५ ।
याव । या । रूप
समं छात्वा पक्षशेषं द्वादशभिः सारण्य तयोरेकत्रिंशद, ८६९ ।
निक्षिप्य मूने या ६। रू १९ ।
या. रू४३|
एनरनयोः समोकरयेन समयावत्तावन्मानेन । पनेना-
व्यापितानिराशिम्नानि ९।५ । । १९ । रवां वर्गाराशया
पानाः पाद्राशयो भवन्ति २॥ २५॥ ६९ | १९९।
समानाभिामा। पिपारणे बदमतत्वदोत्तरं।
-

·बीजगवितं ।। षयता राणयः कल्या वर्गिताः क्षेपवर्जिताः १३५ । इयं कस्यमा मसित पतिपरिचिता स्यात् । उदाहरणम्। क्षेत्रे तिथिनखैस्तुल्ये दोःकोटो तत्र का अतिः। उपपत्तिश्च रूस्य गणितस्यास्य कथ्यतां । १३६ । पत्र कः था। एवञ्चसं परिवर्त्य यावत्तावत्वर्ण भूः कल्पिता भुजकोटी तु भुजौ तत्र यो लम्बस्तदुभयतो ये यो तयोरपि भुजकोटी पूर्वरूपे भवतः अतस्त्रैराशिक यदि या. बत्तावति कर्ण अयं १५ । भुजस्तदा भजतुल्ये कर्ण क रवि सवं भुजः स्यात् सा भुजाश्रिताबाधा रू २२५ । या। पुन यदि यावत्तावति कर्ये इयं २०। कोटिचदा कोटि २०। तुल्ये कर्ण केति जाता कोद्याश्रिताबाधा रू ..। या। पानाधायुति यावत्तावत्कर्णसमा क्रियते तावशजकोटि वर्ग- योगस्य पदं कर्ममानमुत्पद्यते २५ । पनेनोत्यापिते जाने वागाधे ६।१६। बतो लम्बः १९। क्षेत्रदर्शनम् । न्यासः। बथान्यथा वा कथ्यते कर्मः या १। दोकोटिधाताई यसक्षेत्रस्य फलं १५० रत- धिमयसचतुयेन पार्यसमं चतुर्भुजं क्षेत्रमन्यत्वर्यवाना कलित।

·C एवं मध्ये चतुर्भुजमुत्पन्न पत्र कोटिभुजान्तरसमभुज- व्यासः। २५ सामं यस्य फर्ण२५ । भुज- कोटिवधो दिगुणः यसागं चतुखां रतद्योगः सबै हत्क्षेत्रफल ६२५ । रतद्यावत्तावत्ममं कृत्वा लब्बं कर्यमानं २५। यत्र यतस्य न पदं तत्र करणीयतः कः। एतत्वरणसूत्रं वृत्तम् । दोकोयन्तरवर्गेय दिनो धातः समन्वितः। वयोगसमः स स्याइयोरव्यक्तयो यथा ॥ १३ ॥ बतो कावबार्थं दोकोटिवायोगपदं कर्य इत्युपपन्नं तत्र तान्यपि त्रस्य खहानि बन्यथा विन्यस्य दर्शनं । न्यासः। उदाहरणम् ।-भुजान्यूनात्पदं व्येक कोटिकणारं सखे यत्र तत्र बद क्षेत्रे दोकोटिश्रवणान्मम ॥ १३ ॥ पचमोटिवाणान्तरमिर २। बतो विलोमेन भुजः १२। तथा कल्पितमिदं । पस्य सरूपस्य । वर्गनियुवा ·१२ । अस्य वर्गः १४४। तत्कोटिकर्णवर्गान्तरं यतों रायो वर्गान्तरं योगान्तरघातसमं स्यात् वहि समचतुरखक्षेत्र- पलं वयं किल सप्तवर्गः ४६। न्यासः। बस्मात्यञ्चवर्ग २५ । विशोध्य शेषस्य २४ दर्शन। ।। न्यासः। वहान्तरं दौर। योगो द्वादश १२। योगान्तरधीत सम- कोठका वर्तन्ते २४ तदर्शन। २ ·इत्युपयन्नं वर्गान्तरं योगान्तरघातसममिति चत इदं वर्ग- नारं ११४। कल्पितकोटिकमान्तरेख । भह जा७२। अयं योगो दिधान्तरेणेनयुतो ईित इति सामणेन जाता कोटिक ३५ । ३७ । एवमेकेन भुजकोटिकाः ७।२७।२५ त्रिभिः १८ । १६ । १६ । चतुर्भि वी २८ । ६६ । १० । रव- मनेकधा एवं सर्वत्र यस्य सूत्रं उत्तम्। बायोगस्य यद्राथ्यो युतिवर्गस्य चान्तरं। हिनधातसमानं स्थाद्दयोरव्यक्तयो यथा ॥ १३८ । पत्र राशी २।५ । बनयो युतिवर्गः ६ तयो ।२५ । अनयो योगः ५७ । एतयोः ६७ ॥३९॥ अन्तरं ३० । इदं राण्या घातेन १५ । विघ्नेन ३० । समं भव- तीत्युपपन्नं तेषां खरूपाणि यथा। ८ । । । । न्यासः क

·.
३
५
५
घन्यत्करणसूत्रं उत्तं।
चतुर्गुणस्य घातस्य युनिवर्गस्य चान्तरं। राध्यन्तरकृतेस्तुज्यं
इयोरव्यक्तयो यथा ॥ १४ ॥
पत्र राशी ३।५ । अनयो युतिवर्गात् चतुर्वा कोणेषु धात-
चतुराये ऽपनीते मध्ये राप्यन्तरवर्गसमा कोष्ठका दृश्यन्ते इत्यु-
पपन्नं तदर्शनं ।
२
उदाहरणम्। चत्वारिंशद्युतिर्येषां दो कोटिश्रवसांबद ।
भुजकोटिबधी येषु एवं विंशतिसंयुतं ॥१९॥

·पत्र किल भुजकोयो बंधे दिगुणः २४०। वद्युतिवर्गस्य वर्गः- योगस्य चान्तरं यो हि भुजकोयों वर्गयोगः स एव कर्मवर्गः अतो भुजकोटियुतिवर्गस्य कर्सवर्गस्य चान्तरमिदं २४ । योगान्तरघातसमं स्यात् बत इदमन्तरं २४०। योगेनानेन 8.1 भक्तं जातं भुजकोटियुतिकर्मान्तरं । योगोन्तरेणेनयुतो ऽर्द्धित इत्यादिना सतामणेन जातो भुजकोटियोगः २३ । कर्मः १७। चतुर्गुभस्य घातस्येति भुजकोटियुतिवादस्मात् ५२६ । चतुर्गणघातेऽस्मिन् 8८०| शोधिते शेषं जातो दोकोयन्तरवर्गः १६ । व्यस्य मूलं ७। इदं दोकोटिविवरं योगान्तरेणानयुतो ईित इति जाते भुजकोटी । १५ । उदाहरणम्।-धोगो दोकोटिकानांषट्पञ्चाशद्वधस्तथा। घट्शाती सप्तभिः क्षमा ४२०० । येषां ताम्मे प्रथग्वद ॥ १४२ ॥ अत्र कर्मः या । अस्य वर्गः याव १ । स एव भुजकोटि- वर्गयोगः पत्र दो कोटि कर्णयोगे कोने जातो भुजकोटि- योगः या रू ५६ । तथा त्रयाणां घाते कर्णभक्के जातो भुजकोटिबधः रू १२०० या १ अथ वर्ग योगस्य यद्रायोतिवर्गस्य चान्तरं दियघातसमान स्यादिति वर्गयोगः याव १। युति वर्गः याव१ या १९२। र ३१३६ । धनयोरन्तरं या १९२ रू १३६। रतनिधात. स्यास्यक ८४.. या १ सममिति समवेदीशय छेदगमे जाती पक्षी ·याव १९२ या ३१३६ । रू।। याव .1 या। रतो दादशाधिकशतेनामवयं शोधिता जातो याव । या २८। रू । याव. या । रू ७५ । रतो ऋणरूपेण सगुण्य चतुर्दशवर्गसमरूपाणि प्रक्षिप्य मूले या १। रू१। या | रू१९। उक्तवच्छोधने कृते लब्धं यावत्तावन्मानं २५ । यत्र विक- स्पेन द्वितीयं कर्यमानमुत्पद्यते ३ । एतदनुपपनत्वान्न ग्राह्यं पत्र प्रयाणां धातः 8२००। कर्ण २५ । भक्तोजातो भुज- कोटिबधः तथेयं भुजकोटियुतिः ३१ । चतुर्गुणस्य घातस्येत्यादिना जातं दो कोयन्तरं १७। योगान्तरेणेन- युतोऽर्द्धित इत्यादिना जाते भुजकोटी ७।२४। एवं सर्वत्र क्रियोपसंहारं कृत्वा मतिमद्भिः क्वापि युक्त्यैवादाहरणमानोयते अव्यक्तकल्पनया तु महती किया भवति । रति भास्करीये बीजगणिते एकवर्षसम्बन्धि मध्यमाचरणं समाप्तम् । बथानेकवर्णसमीकरणं वीज। तत्र सूत्रं साईयत्तत्रयम्। पाचं वर्ण शोधयेदन्यपक्षादन्यान् रूपाण्यन्धतश्चाद्यभक्के । पोऽन्यस्मिनायवर्णामितिः स्यादर्यस्यैकमोम्मितीनां बडवे ।

·वीजगणितं। १४३॥ समोचतच्छेदगमे तु ताभ्यस्तदन्यवर्णमितय प्रसाध्याः । अन्योन्मिती कुट्टविधे गुंगाप्ती ते भाज्यतद्भाजकवर्षमाने॥१०॥ अन्येऽपि भाज्ये यदि सन्ति वस्तिमानमिदं परिकल्प्य साध्ये। विलोमकोत्थापनतोऽन्यवर्णमानानि भिन्नं यदि मानमेवं ॥१५॥ भूयः कार्य कुट्टकोऽत्रात्य वर्श लेनोस्याप्योत्थापयेास्तमाद्यान्। १४५55॥ इदमनेकवर्णसमीकरणं वीजं यत्रोदाहरणे दिव्यादयो ऽव्य- करराशयो भवन्ति तेषां यावत्तावदादयो वः मानेषु कल्याले त्रि पूर्वाचार्यः कल्पिताः यावत्तावत् कालक नीलक पोतक लोहितक हरितक श्वेतक चित्रक कपिलाक पिङ्गलक धूमक पाटलक भरलक श्यामलक मेचक इत्यादि। अथवा कादी- न्यक्षराशि कानां संज्ञाः असारा) कल्याः अतः प्राग्व- दुद्देशकालापवदिधिं कुर्वता गणकन पक्षी समी काया पक्षा वा समाः कार्यास्ततः सूत्रावतारोयं तयोः समयोरेकस्मात् पक्षादितरपक्षस्थाचं वर्ण शोधयेत्तदन्यवान् रूपाणि च इतर- पक्षाच्छोधयेत्ततःपाधवर्णशेषेणेतरपक्षेभक्त भाजकवर्णान्मितः बधु पक्षेषु ययो र्ययोः साम्यमस्ति तयोरेवं कृते सति बन्या उभितयः स्युस्ततत्तासमितिषु रकवर्णामितयो यद्यनेकधा भवन्ति नसतासां मध्ये इयो ईयोः समीकलच्छेदगमेनाचं वर्ण शोधयेदित्यादिनान्यवर्णामितयः स्य एवं यावत्तावत्सम्भवलतो इक्योभित भाज्यवर्स योजः स भान्धराशिः यो भाजके स भाजक रूपाणि क्षेपः चतः कुट्टपविधिमा यो गुख उत्पद्यते वसाव्यवर्तमानं या सबिनासकवर्गमानं वो मानयो ईट- ·वीजगणितं। ६७ भाजकमाज्याविन वर्णेन गुणितो क्षेपको कल्यौ ततः खख. मानेन सक्षेपण पूर्ववर्णन्मितो वर्णावत्याप्य खच्छेदेन हरणे यलभ्यते तत्पूर्ववर्णस्य मानं एवं विलोमकोत्यायनतोऽन्यवर्ण- मानानि भवन्ति यदि तु अन्योन्मितो द्यादयो वर्णा भवन्ति तदा तेषामिछानि मानानि कृत्वा खखमानस्तानुत्याप्य रूमेषु प्रक्षिप्य कुट्टकः कार्य अथ यदि विलोमकोत्यापने क्रियमाणे पूर्ववर्णान्मितो तन्मिति भिवा लभ्यते तदा कुट्टकविधिना यो गुण उत्पद्यते सक्षेपः सभाज्यवर्णमानं तेनान्त्यवर्णमानेषु तं वर्णमुत्थाप्य पूर्ध्वन्मितिघु विलोमकोत्थापनप्रकारेणान्यवर्णमा- नानि साध्यानि इह यम्य वर्णस्य यन्मानमागतं व्यक्तमयकं व्यक्ताव्यक्तं वा तस्य मानस्य व्यक्ताङ्गेन गुणने कृते तहर्णाक्षरस्य निरसनमुत्यायनमुच्यते ॥ उदाहरणानि ।-माणिक्यामलन मलनीलमौक्तिकमितिरिति । पत्र माणिक्यादीनां मौल्यानि यावत्तावदादीनि प्रकल्प तगुणरनसङ्ख्याच कृत्वा रूपाणि च प्रक्षिप्य समशोधनार्थे । न्यासः या ५ का ८ नी ७ रूह | या ७ का ६ नो रूद। बाचं वर्ण शोधयेदित्यादिना जाता यावचावदुन्मितिः का नीरू २८ या। -- इयमेकैव रकवादियमेवाज्यातोऽत्र कुट्टका कार्यह भाज्ये वर्मइयं वर्तते ऽतो नीलकमानमिदं रूपं । कल्पितं बनेन नीलकमुत्थाप्य रूपेषु प्रक्षिप्य जातं का रू२६ या२ ·वीजगणितं। पतः कुट्टकविधिना हरतछे धनक्षेपे इत्यादिन्न गुणाप्ती सक्षेपे पी। रू। पी। रू१। अत्र शून्येन पीतकमुत्थाप्य जातानि माणिक्यादीनां मौल्यानि १७ । १ ।।। अथर्वकेन पोतकेन १५ ।५।१। दाभ्यां वा १२।५।१। त्रिभि वी ११ । ७।१। रवमिश्वशादानन्यं । उदाहरणम् ।-रको ब्रवीति मम देहि शतमिति । पत्र धने या १ का १। परधनाच्छतमयास्य पूर्वधने शतं प्रक्षिप्य जातं या १ रू१..। का१ रू.। परधना- दाद्यं द्विगुणमिति परधनेन दिगुणेन समं कृत्वा लब्धा याव- तावदुन्मृितिः 1 का २रू ३०. या १ पुनराधधमाद्दशखपनीनेषु परधने क्षिप्तेषु जातं या१रू। का१रू वाद्यात्परः घाण इति खाद्यं पहुणं परसमं कृत्वा लब्ध यावत्तावदुन्मानं का१ रू ७० या ६ बनयोः कृतसमच्छेदयोश्छेदगमे समीकरणं तत्रानेन वा रकवर्मवात्पूर्वबोजेनागतं कालकवर्णमानं १७० । बनेन यावत्तावदुभानइयेऽपि काजकमुव्याप्य रूपाणि प्र- क्षिप्य खच्छेदेन विभव्य लवं यावत्तावदुन्मानं । उदाहरणम् ।-पवाः पचगुवाङ्गमङ्गमिता येषां चतुर्ग धनान्युझाच हिमुनिश्रुविक्षिनिमिताः परिभूपावकार।

·वीजगणितं। सेवामतरा वृषा मुनिमहीनेबेन्दुसङ्ख्याः क्रमात्सर्वे 'तुल्यध- नाच ते बद'सपद्यश्वादिमौल्यानि मे ॥ १९६७ ॥ अत्रावादीनां मौल्यानि यावत्ताबदादीनि प्रकल्य वगुण- गणितायामश्वादिसङ्ख्यायां जानानि चतुणी धनानि या ५ कार नीट पी७ या३ का ७ नीर पो १। या ६ का ४ नी१ पी। या ८ का १ नी३ पी१। रतानि समानीत्येषां प्रथम द्वितीययोः साम्यकरणाजव्या यावत्तावदुन्नितिः का ५ नो है पो है, या २ द्वितीयढतीययोरपि लब्धा यावत्तावदुन्मितिः क्व ३ नी१ पोरे, या३ एवं ढतीयचतुर्थयोः का ३ नो रं मी १, या २ पुनरासां मध्ये प्रथमदितीययोः समीकृतच्छेदगमे साम्यक- रणेन लब्धा कालकोन्मितिः नी २० यी १६ काई एवं द्वितीयटतीययोरपि नी पी पी। का ३ बनयोः समच्छेदोक्तयोः साम्यकरसेन लब्धं नीलकोन्मानम् पी३१ नी चन्यामिती कुट्टविधे गुंगामी रति कुट्टककरणेन लब्बो ·5. वीजगणितं। मुगक सक्षेपः लो। रू.। एतत्यीतकमानं लब्धिको ३१ रू.। रतनीलकमानं कालकोन्मानेन नीलकपीतको खख- मानेमोत्याप्य खच्छेदेन विभज्य लब्धं कालकमानं लो ७६ रू.। अथ यावत्तावन्माने कालकादीन् खखमानेनात्याप्य खच्छेदेन विभन्य लब्बं यवत्तावन्मानं लो५ रू.। लोहिते येणे- नोत्यापिते जातानि यावत्तावदादीनां परिमाणानि ५/७६। ३१।। दिकेने शेन १७० । १५२ । ६२ । । त्रिकेण २५५ । २२८८३ । १२ । रवमिरवशादानन्यं । उदाहरणम्।-बिभिः पारावता:पश्च पञ्चभिःसप्त सारसा। सप्तभि नव हंसाच नवभि वहिणस्त्रयः ॥ १९७६ ॥ उम्मेर- वाप्यते इम्मशतेन शतमानय। एषां पाराववादीनां विनोदार्थ महीपतेः ॥ १४॥ अच पारावतादीनां मौल्यानि यावत्तावदादीनि प्रकल्य ततोऽनुपातेन समक्रिया कार्या तद्यथा या का५ नोपोह। रतानि मौल्यानि शतसमानि कृत्वा लब्धं यावत्तावन्मानं । कानी पी रू १०० या ३ पुनः या ५ का नोट पी। रतान् जीवान् शतसमान् कृत्वा वयं यावत्तावन्मानं का ७ नी: पीई रू १.. या५ पनयोः कृतसमशेदयोश्चेदगमेनकालकमानं नी पो रू५. का

·वीजगणितं।
७१
का ९
पत्र भान्ये वर्णइयं वर्तते इति पीसकमानमिळू रूपचतुष्यं
कल्पितं धनेन पीतकमुत्याप्य रूपेषु प्रक्षिप्य जातं नो रू १४,
अतः कुट्टकविधिना लब्धिगुणे सक्षेपौ लो ।। रू १४ ।
लो। रू ।
यावत्तावदुन्माने खखमानेन कालकादीनुत्थाप्य खखच्छेदेन
विभज्य खब्धं यावत्तावन्मानं लो १ रू। लोहितकमिछेन
रूपत्रयेवोत्थाप्य जातानि यावत्ताददादीनां मानानिए।
३।४। रभि मील्यानि जीवाश्चात्यापिताः ।
मौल्यानि ३18 | २९ । ३६ ।
पक्षिणः ५ । ५६ । २७ । १२।
अथवा चतुकेणेऐन मानानि ।। ६ । 8181 उत्यापिते
जातं मा ६।३०।२८ । ३६ ।
प१०। 8२ । ३६ । १२ ।
अथवा पञ्चकेन मानानि ३181५18। रभिरत्यापने क्वते
जातं मोटा२०१३५। ३६।
प १५ । २८ ४५ ॥ १२। एवमिटवणादनेकधा।
उदाहरणम् ।-घनतः पञ्चायः पञ्चविभक्तो भवेच्चतुष्कान।
चतुगतस्त्रिकायो प्रयस्त्रिसमुद्धृतः कः स्यात् ॥ १865 1.
पत्र राशिः या १। अयं घमक्तः पञ्चाय इति पनि भीगे
झियमा कालको लभ्यत इति कालकगुणितो हरः खाग्रेड
पञ्चकेन युतो यावत्तावता सम इति साम्यकरणेन यावत्तावदु.
मितिः का रू
या १

·७२ 'बीजगणितं। लोहरू एवं पञ्चाहिहरेषु नीलकादयो लभ्यन्त इति जाता यावत्ता. वदुन्मितयः नी५ रू. पी रू३, -1 या १ या। यासां प्रथमद्वितीययोः समीकरमेन लब्धा कानकोन्मितिः नीरू या १ का ६ एवं दियटतीययोः समीकरणेन लब्धा नीलकोन्मितिः पीरू ना ५ एवं बतीयचतुर्थयोः समीकरणेन लब्बा पोतकोन्मितिः हो ३ रू. पी। पतः कुट्टकालबे लोहितकपोतकयो मीने सक्षये ह| रूलो। रू२ पो। नीलकोन्माने खमानेनोत्याप्य जातंह १२ रू नी पत्र खच्छेदेन हरये नीलकमानं भिन्न नभ्यते इति कृत्वा कार्यः पुनः कुहकात्मक्षेपो गयः वे५ रू। रतडरितकमानं बनेन लोहितकपोतकयोमाने हरितकमुत्याप्य जाने बोहितकयोतकयो माने। बभिनं कर्तुं भूयः कुहक इति श्वे २०। रू१९ ला। १५। रू १४ पी।

·बीजगणित इदानों मोलकोन्माने पीतकं खमानेनोत्थाप्य खच्छेदेन वि- भव्य लब नीलकमानमभिन्नं श्वे १२ रू१९। अनेन कालक- माने नीलकं खमानेनोत्थाप्य खच्छेदेन विभव्य लब्धं कालक- मानं श्वे १.रू। रभि मान यावत्तावदुन्मितिषु कालकादीनुत्याप्य लब्धं यावत्तावन्मानं वे • रू ५६ अथवा बभक्तः पञ्चाय इति प्राग्वजातो राशि का रूप। अयमेव पञ्चायतश्चतुरय इति लब्बं गोलकं प्रकल्य तद्गुणित- हरेश खाययुतेन नो५ रू । समीकरणेन जातं नो५ रू का ६ रतत्कालकमानं भिन्नं लभ्यते इति कुट्टकेनाभिन्न कालको- मानं पो ५ रू । अनेन पूर्वराशिं का ६ रू५। उत्याप्य जातं पो३० रू २६ । पुनरयं चतुर्भक्तव्यग्र इति प्राग्वत्माम्बे कले जातं नो रूई पी ३० अत्रापि कुट्टकालब्धं पीतकमानं ह२ रू १ । बनेन पूर्व राशा पी ३. रू२८ वुत्यापिते जातो राशिः १६. रू ५६५ पुनरयं विभक्तो छम इति खत रव जातः शून्यैकद्याद्युस्या- मादडधा। उदाहरणम्। स्युः पञ्चसप्तनवभिः क्षुलेषु हतेषु केषु विं. शत्या। रूपोतराणि शेषाण्यवाप्तयश्चापि शेवसमाः॥ १५० ॥ बत्र मेधाविया १। या १०१। या१रू। रवा रव बब्बयः प्रथमो राशिका । घमात्पञ्चगुणिताहाशे विगुणं म ·बीजगणित - हरमांस्य जातं शशेष काया। रतद्यावत्तावत्स हत्या बधा यावत्तावदुभितिः का ५ । या २१ अथ हिलीयो राशिः नो । अमात् सप्तगुणायाधिक- यावत्ताबदबहरमपास्य जातं नो ७ या २० रू.। रतदस्य या१रू१। समं त्वा लब्धा यावत्तावदुभितिः नो ७ रू या २१ रवं टेतीयः यो १। अमानवगुणलब्धि या रू। गुड- हरमपास्य शेषं पीर या २० रू. । इदमस्य या १रू। समं कृत्वा लब्धा यावत्तावदुभितिः पो ६४२ या २१ का५ आसां प्रमदितीययो द्वितीयटतीययोः साम्यकरोग लब्बे कालकनोलकयोरभितो नी ० रू २२, पो रूएं, नी अत्र नीलकोन्मिती कुट्टकेन नीलकपीतकयो माने हत्या का. लकोमिती नीलके खमानेनोत्यापिले कालकमानं भिन्न लभ्यते पति कुट्टकेनाभिन्ने कालकलोहितकयो माने १६॥ १२ का। १५। हो। चक नीलकपीतकयो हितके खमानेगोत्यापिते जाते तन्माने ह १५ । रूनी। १३५ २८पी।

·बीजगणितं। गया, क्रमेव न्यासःरू ४२ का। १५ | रू३३ नी। ह३५ । रू२पी। अथ यावत्तावदुन्मितिषु कालकादीन् खखमानेनात्याप्य खच्छदेन विभव्य लब्धं यावत्तावन्मानं च १५ रू १.। चत्र शेषसमे फले नहि शेषं भागहाराधिकं भवितुमर्हति पतो हरितकं शून्येवोत्थाप्य जाता राशयः ४२।३३५२८ अग्रा- विच १० । ११ । १२। एवा एव लब्धयः । उदाहरणम्। एकाग्रो दिहतः कः स्यात् हिकाग्रस्त्रिसम: दृतः। त्रिकायः पञ्चभि भक्तहदेव हि लब्धयः॥ १५१७ ॥ पत्र राशिः या १। अयं दिहत एकाग्र इति तत्कलञ्च दिसतमेकायमिति फलप्रमाणं का २ रू१। 'एतदणं हर खाग्रेश युतं तस्य या। समं कृत्वा लब्धं यावत्तावन्मानं का रू। अस्यैकालायो घटते पुनरपि त्रिहतो इग्र इति तत्क- लच मी३ रू। तदुणहरमग्रयुतच मोह रूइदमस्य का ४ रू३। समं कृत्वा कालकमानं भिन्नं कुट्टकेनाभिन्न जातं पो रू। बनेन काषकमुत्थाप्य जातो राशिः पी ३८ रू। बस्थालापदयं घटते पुनरयं पञ्चभक्तस्त्यय इति बकलस को ५ । इदं हरगुणमग्रयुतं अस्य पी३६ १५। समं त्वा पीतकमानं भिनं कुट्टकेनाभिन्न कृत्वा जातं १२५ रू। बनेन पीतकमुख्याप्य बातो राशिः.. रु १०३। हरितकस्य शून्यादिनात्यापनेनानेकविधाः। उदाहरणम्।-कौ राशी वद पचवट विहतावेकहिकायौ 22 ·वीजगविता ययो यंगं युतमन्तरं नवहता पञ्चायका स्याधुतिः। धातः सप्तहतः घडय इति तो घटकारकाभ्यां विना विइन कुट्टक- वेदिकुरघटासादृसिंहो ऽसि चेत् ॥ १५२६ । पत्र कल्पिती राशी पञ्चषट्कविहतावेकहिकायौ या ५ रू। याहरू। चनयोरन्तरं विहतं घनमिति लवं काजकलगुणहरममयुतं अन्तरेणानेन या रू। समं कृत्वा लब्बं यावत्तावन्मानं कारूपाचनेनात्यापितो जाती राशी का १५ रूह। का१८ रू। पुनरमयो युति भव. हता पञ्चायति लब्धं नीजकस्तदुर घरमायुतं योगस्थास्य का २३ रू.१७! समं कृत्वा कालकमानं भिन्नं नो रूई का १६ कुट्टकेनाभिनं जातं योहरू। बनेनात्यापितो जाता राशी पी ४५ रू६। पी५० रू८। पुनरनयो धोते वर्गवा. महतो किया भवतीति पीतकमेकेनात्याप्य प्रथमो राशिर्यत रव कृतः ५१ । पुनरनयोः सप्ततरयो पातः सततमः पीर रू९। समं कृत्वा प्राग्वत्कुट्टकोनातं पीतकमानं रू ६। बनेनात्यापितो जातो राशिः ३७८ रू ३१२ । पुर्वराणः क्षेपः पी 8५। बासीत् स हरितकेमानेन । गणित तस्य क्षेपः स्यादिति जातः प्रथमः क्षेपः १५५५। अथवा प्रथममेकं व्यक्तं प्रकल्य द्वितीयः साध्यः वा जातो राशीरू५५ । ह १२० रू०। उदाहरणम् । नवभिः सप्तमिः बुखः को राशिखिंत्रता हवा। यदक्यं पतिक्याचं भवेत् वर्षियते मितं । १५१७ ॥

·वीजगणित चकहरत्वाच्छषयोः पलयो युविदर्शनाच गुण्योगों गुणकः कल्पित है। राशिः या है। लब्बैक्यप्रमाणं कालकाल- दुणितं हरं गुणगुणिताहाशेरपास्य जातं शेषं या १६ काई। रतत्कलेन कालकन युतं या १६ का २। षड्विंशतिसमं कृत्वा कुट्टकेन प्राग्वज्जातं यावत्तावन्मानं नी २६ रू २७/ पत्र लब्ध्यपयोगस्यैकतानिर्देशात् क्षेपो न देयः। उदाहरणम्। कस्त्रिसप्तनवक्षुसो राशिस्विंशविभाजितः। यदक्यमपि त्रिंशद्धृतमेकादशायकं ॥ १५ ॥ अत्रापि गुपयोगी गुणः प्राग्वत् रू १६। राशिः य ११ लब्ध कालकः १ । रतगुणं हरं गुणगुणिताहाशेरसास्य शेषं या १६ का ३० । रतदक्यं त्रिंशत्तरमेव ततः प्रथमालाये द्वितीयालापस्यान्तर्भूतत्वादिदमेवैकादशसमं कृत्वा प्राग्वजातो राशिः नी३० रू २९। उदाहरणम्।-कस्त्रयोविंशतिक्षुसः घच्याशीयाहतः ए- धक् । यदक्यं शतं दृर कुट्टकन वदाशु तं ॥ १५ ॥ बच सूत्रं हत्तम्। यकाधिकवर्सस्य भाज्यस्थस्येमिता मितिः। भामलब्धस्थ नोकल्या क्रिया व्यभिचरचधा । १५६। पतोऽन्यथा यतिनछ। पत्र सखभामहारान्यूने शेधे यथा भवतः यथा चाखिलं न स्थापथा श्रेषयोग विभव्य क्रिया कार्या तथाकथिते थे। १.। राशिः था। एष त्रयोविंशविमुखः परितः पर्व H3 ·.वीजगणितं। कालकस्तदुःखं हरं शेषयुतमस्य या२९। समं कृत्वा लवं याव- सावन्मानं कार.रू. या २३ एवमन्यत् मी. रूह. या २३ - पनयोः समीकरणे कुट्टकेन लब्धे कालकनीलकमाने पी। रू३ का। पी३। रू२ नो चाभ्यामुत्यापने यावत्तावन्मानं भिन्न स्यादिति कुट्टकेनाभिन्न जातं को २३० रू २० । अथवा शेधे ३०। ७० । चाभ्यां राशिः ली २४० रू.1 उदाहरणम्-कः पञ्चगुणितो राशिस्त्रयोदशविभाजितः। यह राशिना युद्धं त्रिंशजाना वदासुतं । १५७७ ॥ पत्र राशिः या ९। रष पञ्चगुणत्रयोदशहतः फलं कालकः । रतत्कलं राशियुतं या१ का। त्रिंशत्ममं क्रियत इत्युक्त यत इयं क्रिया निराधारा नात्र गुणो न च हर उपलभ्यते तथा चोकं। निराधारा क्रिया यत्र नियताधारिकापि बा न तत्र योजयेत्तान्तु कथं सा वा प्रवर्तते ॥१५८ । बोधान्यथा यतितयं पत्र किनारमुल्ये राशी कल्पि. ने १९॥ राशिफलयोगेनानेन १८। यदि इदं ५। पलं सदा शिता किमिति न प ५। एतविंशतो ऽपास्य शेषं जातो राशिः। बथायोदाहरणम् -बडवशतकाकीला समान पहा. ।

·बीजगणित
नि यः, विक्रीय च पुनः शेषमेकैकं पञ्चभिः पणैः ॥ १५६]
जाताः समपणालेषां का क्रयो विक्रयश्च कः । १..।
पत्र क्रयः या १। विक्रय एवं दशाधिकशतं ११० । क्रयः
घडणितो विक्रयेण हतो लब्धिः कालकः १ । लब्धिगुणं हरं
घडणिताहाशेरपास्य जातं या ६ का १९ । इदं पञ्चगुणं
लब्धियुतं नाताः प्रथमस्य पणाः या ३० का ५४६ | एवं हितो-
यस्तीययोरपि पयाः साध्यात्तत्र लब्धिरनुयामेन यदि घसा
कालकः । तदाछानां शतस्य च किमिति बधिरवानां
का। शतस्य च का । लब्धिगुणं हरं भाज्यादपास्य शेषं
पञ्चगुणं लब्धियुतं जाता द्वितीयस्य पणाः या ११०.का २६
एवं हतोयस्य या ३३ का २७४५० रते सर्व समाः इति
समच्छेदीचत्य छेदगमे प्रथमद्वितीयपक्षयो दितीयटतोययोः
समीकरणेन च लब्धा यावत्तावदुन्मितिस्तुल्यैव का ५४६
।
या ३०
यत्र कुट्टकालवं यावत्तावन्मानं नी ५ रू.। नीलकमेकेनो-
स्थाप्य जातः क्रयः ५०९। समधनं यमनियताधारा किया-
यामाचैराहत्य यथा कश्चित्ममीकरणं वाला पानी
तथा कल्पना कृता यथावानियताधारायामपि नियताधारा-
कियावत् फलमागच्छति रवंविधकल्पनाच क्रियासशेषांद्यत्र
व्यभिचरति तत्र बुद्धिमट्टि बुड्या सन्धेयं ।
पालायो मतिरमलाऽस्यक्तानां कल्पना समोकर। रा.
शिकमिति बोजे सर्वत्र भवेत् क्रियाहेतुः । १६९।
इति श्रीमावरीथे वीजगरिने नेकवर्षसमोर समातम् ।

·. बीजगचितं। पानेकवर्णमध्यमाहरणभेदाः । तब लोकोत्तरादारभ्य सूत्रं साईरचयं । वर्गाचं क्षुल्यचडी बतायां पक्षस्यैकस्योक्तवदर्गमूलं॥१६९ऽऽ वर्गप्रवत्यापरपक्षमूर्ख तयोः समोकारविधिः पुनश्च । वर्गप्र- खत्याविषयोन चेत्यासदान्यवर्गस्य छतेः समं तं ॥१६॥ त्वा परं पक्षमधान्यमानं कृतिप्रकबाद्यमितिलचा च । वर्गप्रत्या विषयो यथा स्थानमा सुधीभि बहुधा विचिन्त्यं ॥ १६३ऽऽ ॥ बीजं मतिविविधवर्णसहायनी हि मन्दावबोधविधये विबुधै निजाद्यैः। विस्तारिता गमकतामरसांशुमद्भि या सैव वीज- गबिताइयतामुपेता॥ १६ ॥ यत्र पक्षोःशोधन कृते सति बव्यक्तवर्गादिकमवशेषं भवति तत्र पूर्ववत्पक्षी तदेशेन निहत्येत्यादिना एकस्य पक्षस्य मूलं याचं बन्यपक्षे यदि अध्यक्तवर्गः सरूपो वर्तते तदा तस्य पक्षस्य वर्गप्रवन्या मूले साध्ये तत्र वर्णवर्गे यो सा प्रकृतिः रूपाणि क्षेष प्रकख्यः एवं यत्वनिष्ठपदं तबतिवर्णमानं यज्येतस्य बर्मस्य मुखं चतस्तत्पूर्वपक्षमूलेन समं कृत्वा पूर्ववर्षमानं साध्यं । बंध यद्यन्यपक्षे व्यवसायत पथक्कमेव सरूपमरूपं वा बने नदा वर्गप्रचते न विषयः काधं तब भूनमित्वत चार वर्मप्रचवी इति तदान्यवर्गवर्गसमं सवा प्रारंबदेवस्य पक्षस्य मूवं ग्रामं तदन्यपक्षस्य वर्गप्रयाया मूले साथे तत्रापि पनिडं प्रतिवसमान ज्येई तत्त्वस्य पदमिति पदानां योचित समीकरसंवत्वा बसमानानि साध्यानिपच यदि दितीयपचे बधा भूवमपि न पियवसदा यथा बघा वर्गमबाबा विषयो ·वीजगणित M भववि तथा तथा बुद्धिमट्टि बुंड्या विधाय अध्यक्तमानांनि चा- तव्यानि । यदि बुझैव ज्ञातव्यानि वहि वोगेन किमित्याशयाह। वीज मतिरिति हि यसाकारणाहुद्धिरेव पारमार्थिक वीज वास्तु तत्महायाः गणककमलनिम्मरश्मिभिरावैराचार्यै- मन्दावबोधार्थमात्मीया या मति विविधवान् सहायान् छत्वा विस्तारं नीता सैवेह सम्प्रति वीजगणितसंज्ञां गता। इदं किल सिद्धान्ते मूलसूत्रं सजिप्तमुक्तं बालाक्बोधार्थं कि. चिहिस्साऱ्याच्यते सूत्रं उत्तयं। एकस्य पक्षस्थ पदे सहीते दितीयपक्षे यदि रूपयुक्तः। अथक्तवाऽत्र कृतिप्रकृत्या साध्ये तथा ज्येष्ठकनिष्ठ- मूले ॥ १६५७ । ज्येळं तयोः प्रथमपक्षपदेन तुल्यं कृत्वोक्तवत् प्रथमवर्समितिस्तु साध्या। खं भवेत् प्रतिवर्ममितिः सुधीभिरवं कृतिप्रकृतिरत्र नियोजनीया । १६६ । अस्यार्थी व्याख्यात एव । उदाहरणम्।–को राशि ईिगुणो राशिवगैः घभिः सम- वितः। मूलदो जायते वीजगणितज्ञ वदाशु तं ॥ १६ ॥ पत्र यावत्तावहाशि दिगुणे वगैः घड्भिः समन्वितः याव । या । रघ वर्ग रति कालकवर्गम समीकरणा) । न्यासः। यावा या २। काव । याव.। या । काव । पत्र समशोधने जाती पक्षी याव ६ मा २। काव। पती बद्भिः सहुण्य रूपं प्रक्षिप्य प्राश्वप्रथमपक्षमूलं ·वीजगवितं । या ६ रू। पथ दितीयपक्षस्थास्य कावद ११ वर्ग- मक्कन्या मले पर । ज्ये ५ । वा क २० । व्ये ज्येषं प्रथ- मपक्षपदेनानेन या हरू। समं छात्वा लब्धं यावत्तावन्मानं वाइखं प्रतिवर्यस्य कालकस्य मानंर वा.। रवं क. निवज्येष्ठवशाधा। वाघोदाहरणं।-राशियोगकति मिश्रा रायो योगधनेन चेत् । 'दिनत्य धनयोगस्य सा तुल्या गमकोथतां ॥१४॥ चत्र क्रिया यथा न विस्तारमेति तथा बुद्धिमता राशी कल्यौ तथा कल्पिती या काएं। या १ का १। बनयो र्योगः या। अस्य तिरस्यैव घनेन मिश्रा याघ याव । पथ राश्योः एक घनी प्रथमस्य याघ १ यावकाभाई काव. याभा ३ का। हितोयस्य याघ १ यावकाभा ३ काव- याभा १ वाघ । अनयो र्योगः याघर कावयाभार दिनः याध कावयाभा १२ समशोधनार्थ । . त्यासः। याच याव: कावयाभा । याध याब • कावयाभा १२ । समशोधने बते पक्षी यावत्तावतापवरूपं प्रक्षिप्य प्रथम- पक्षमूलं यार रू१। परपक्षस्यास्य काब १९ रू१। वर्गप्र. सन्या मूले कर। ये । वापर व्ये हा पनि काज- कमानं ज्येष्ठमस्य यारा समजावा व यावत्ताव- मानं वाखमानोबापने खाते जातोराशी वा २.1 जादि। बथान्यत्सूत्रं सार हितोयपक्षे वति सम्भवे तु बाबा- ·वीजगखितं. पवन पदे प्रसाधे। ज्येष्ठं कनिष्ठेन तदा निहन्याचदर्गव: गैस तो ऽवैवर्तः ॥१६॥ कनिष्ठवर्गेण तदा निहन्याज्ये सतः पर्बवदेव शेषं ॥ १७० ॥ स्पार्थं । उदाहरणम्।-यस्य वर्गकृतिः पञ्चगुणा वर्गशतोनिवा। मूलदा जायते राशिं गणितज्ञ वदासु तं ॥११॥ पत्र राशिः या १। अस्य वर्गवतिः पञ्चगुणा वर्गशतेनोना यावव ५ याव १००। अयं वर्गः इति कालकावर्गसमं कृत्वा महोतं कालकवर्गस्य मूलं का। द्वितीयपक्षस्यास्य यादव ५ याव १०.। यावत्तावर्गणपवर्च वर्गप्रकृत्या मूले क १०॥ ज्ये २० । वा क १०० ज्ये ३८० । कृत्यायवः कृते ज्येष्ठं कनि- खेन तदा निहन्यादिति जातं ज्ये २०० वा ज्ये ६४६०० । इदं कालकमानं कनिछं प्रकृतिवर्णमानं स एव राशि:१० वा १७०। उदाहरणम्। कयोः स्यादन्तरे वर्गों वर्गयोगो ययोधनः। तो राशी कथयाभिन्नी बडवा वीजवित्तम। १७९ ॥ अत्र राशी या १ का १। बनयोरन्तरं या का। नी- मकवर्गसमं छत्वा नब्बं यावत्तावमानं का १ नीव । बन यावत्तावदुत्याप्य जातो राशी का१ नीव का। वर्गयोगः काव २ नोवकाभा नीवव १ रष घन इति नील- कवर्गधनसमं कृत्वा शोधने कृते जातं प्रथमपक्षे नीवघ १ गोवव । दितीयपक्षेकावर नीवकामाश पक्षौहान्यां सङ्गण्य गोषकवर्गवगै प्रक्षिप्य दिलीयपक्षस्य मूलंकार नीवर प्रथम- पक्ष गोवध १ गोवव । नोजकवर्गवर्गेणापवर्थ नीवर रू। वर्मप्रकबा मले का व्ये । वा कर व्ये ७१। चेहर्म. बनायो

·बीजमवितं1
बर्गेन तोऽयवनः कनिष्ठवर्गेण तदा निहन्याज्येष्ठमिति जातं
व्येवं १७५ | वा व्ये २०४८५। कनिष्ठ मोजकमा तेनोवा-
पितं प्राभलं जातं कार रूपं वा कार रू। इदं
ज्येष्ठमूलसमं कृत्वा लब्धं कालकमानं १०० वा १०६५।
खखमानेनोत्थाप्य जाती राशी ७५ ॥ १..। वा १८८२० ।
१७६८९ श्यादि।
धन्यत्सूत्रं साईवृत्तम्।
साव्यक्तरूपो यदि वर्णवर्गसदान्यवर्णस्य कृतेः समं तं । कवा
पदं तस्य तदन्यपक्षे वर्गप्रकृत्योक्तवदेव मूले ।१७३ ॥ कनि-
हमाद्येन पदेन तुल्यं ज्येष्ठं द्वितीयेन समं विदध्यात् ॥१७३ऽऽ।
बध प्रणमपक्षमूले रहोते सत्वन्यपक्षे सायनायकतिः
सहपारूपावा भवति तत्राद्यपक्षस्यान्यवर्यवर्गसमीकरणकत्वा
मूचं याचं वदन्यपक्षस्य वर्गप्रकृत्या मूले तयोः कनिठमाद्यस्य
पदेन ज्येष्ठं द्वितीयपक्षपदेन च समं कृत्वा वर्षमाने साध्ये ।
उदाहरणम् ।-त्रिकादियुत्तरः श्रेष्यां गच्छे कापि च यत्
फन। नदेव त्रिगुणं कस्मिनन्यगच्छे भवेहद । १७855 ॥
अत्र श्रेष्योन्यासः। धादिः चयः गच्छा या बादिः।
चयः २ गचः का। पनयोः फले याव १ यार। काब
कार। धनयोराचं त्रिगुणं परसमं छत्वा भोधनार्थ
न्यासः। यावर याद।
पावकार।
शोधने ते पची निगुडगेबाब नव प्रजिष्य प्रथमपया मूर्व
यापरू।
দ্বিনীন্তন্যজ্ঞা खास कारवा(रानीपक.
..

·है वीजगणितं। बर्गेण साम्यं कृत्वा तथैव पक्षी त्रिगुणी कृत्य ऋणमष्टादश प्रक्षिप्य मूलं कार रू ३। तदन्यपक्षस्यास्य नीव ३ १ वर्गप्रकृत्या मुले कहा ज्ये १५ । वा क ३३। ज्ये ५७। कमि- एमाद्यपदेनानेन या३ रू३। समं कृत्वा लब्धे यावत्तावत्का- लकमाने २। 8। वा १० । १। एवं सर्वत्र । अन्यत्सूत्रं वृत्तव्यम्। . सरूपके वर्णकृती तु यत्र तत्रेच्छयैकां प्रकृति प्रकल्य। शेषं ततः क्षेपकमुक्तवच्च मूले विदयादसकृत्समत्वे ॥ १७५ऽऽ ॥ सभाः विते वकृतो तु यत्र तन्मूलमादाय च शेषकस्य । .इयोद्धृत- स्यविवर्जितस्य दलेन तुल्यं हि तदेव कार्यं ॥ १ ॥ यत्र प्रथमपक्षमूले सहोते द्वितीयपक्षे वर्णयोः कृती सरूये यरूपे वा भवतस्तत्रैकां वर्णकृति प्रकृति प्रकल्य शेषं क्षेपः तत ईखं तस्य वर्गः प्रकृत्या क्षुस इत्यादिकरणेन क्षेषजा- तीयं वर्णमेकादिहतं युतं वा खबुझ्या कनिष्ठपदं प्रकल्य ज्येष्ठं. साध्यं अथ वर्गगता चेत्यचतिरिति तदा इभक्तो विधा चेप इत्यादिना मूले साध्ये यत्र भावितञ्च वर्तते तत्र सभाविते वर्ण- कृती वित्यादिमा तदन्तर्वतिनो यावतो मूलमस्ति तावतो मूलं याचं शेषस्येवोडतस्येश्वविवर्जितस्य दलेन समं तदेव मूल कायं यत्र तु रियादयो वर्णवर्गाद्या भवस्ति तत्र दाविछौ वी मुक्काऽन्येषामिछानि मानानि कृत्वा मूले साध्ये एवं तदैव यदा सवत्समीकरणं यदा तु सचदेव समोरयं तदैवं वर्ष मुक्काऽन्येषामिछानि मानानि वात्वा प्राग्वभूखे । M ।

·बीजगणितं। उदाहरणम्। तौ राशो वद यत्कृत्योः सप्ताचगुण्या युतिः। मुलदा स्थादियोगस्तु मूलदो रूपसंयुतः ॥ १७०६१ पत्र राशो या १ का १। अनयो वर्गयोः समारगुणयो युतिः याव ७ काव ८। अयं वर्ग इति नीलकवर्गण समीकरमार्थ न्यासः याव| काव नीव .1 याव । काव । नीव १ | समधिने कृते कालकारक प्रक्षिप्य होतं नीलकप- क्षस्य मूलं नो । परपक्षस्यास्य याब ७ काव । वर्गप्रकृत्या भले तत्र यावत्तावर्ग योऽशः सा प्रकृतिः शेवं क्षेपः काव । एवं खमित्यादिना कालकदमिर प्रकल्प्य जाते मूल्ने कनिष्ठ कार। ज्येक का ६ । ज्येवं नीलकमानं कनिष्ठं यावत्तावन्मानं तेन यावत्तावदुत्याप्य जाती राशी कार का। पुनरंतह- गयोः सतारगुणयोरन्तरं संकं जातं काव २० रू १। एत. वर्ग इति प्राग्वल कनिष्ठमूलं २ वा ३६ । एतत्कालकमा- नात्यापितो जातौ राशी ।।२। वा ७२ । ३६ । उदाहरणम् ।-वनवर्गयुति व ययोः राप्योः प्रजायते। समासाऽपि ययो वर्गस्ता राशो शीघ्रमानय ॥ १७ ॥ अत्र राशी या १ का १। समया वर्गधनयो योगः याव १ का ११ वयं वर्ग इति नीलकवर्गसमं शत्वा पक्षयोः काल- कधन प्रक्षिप्य नीनकपक्षस्य मम नो। परपक्षस्यास्य यावर काध ।। वर्गकन्या मुले तत्र यावत्तावर्ग योऽनः सा प्रततिः शेवं क्षेपः प्रकलयः प्रचतिः याव। क्षेपकाध भको विधा क्षेप इत्यादिना कालमेडेन जाते मुझे काब १ का १ ·काव १ का २ । वयं बीजगवित. व्ये कावकार का। कनिकं यावत्तावन्मानं तेनोत्थाप्य जातो राशी का। बनयोः समासः बावरक वर्गति पीतकवर्गेण समीकरणं कृत्वा पक्षशेषं चतुर्भिःसङ्गण्य रूपं प्रक्षिप्य प्रथमपक्षमूलं का २ रू। परपक्षस्यास्य पोव ८ रू १६ वर्गप्रकृत्या मूले क ह । ज्ये १७। वा क ३५ । . ज्ये ६६ । ज्येष्ठं पूर्वमूलेनानेन का २ रू१। समं कृत्वा लब्धं कालकमानं । वा 86 | चनेनात्याप्य जातीरीशीर।। वा ११०६ । ४६ अथवा राशी यावर याव| बनयो योगः याव है। चयं वर्ग एव अथानयो धनवर्गयोगः यावघर बावव 8६ रघ वर्ग इति कालकवर्गेण समीकृत्य प्राविद्यावावर्गखाप- बवं लब्धं यावत्तावन्मानं वा । बने नात्यापिता राशी २८ वा ६८।३४३ वा १८६३। वा १२८/8801 सभाविते वर्णकृती तु यत्रेत्येतदिषयीभूतमुदाहरणम् ।- ययो वर्गयुति पीतयता मूलप्रदा भवेत्। तन्मूलगुणितो योगः सरूपश्चागु तो वद ॥ १७६ पत्र राशी या१ का। बनयो वर्गयुति घीतयुता यावर याकाभा १ काव । अस्याः मूलं नास्तीति नीलकवर्गसमा- मेतां कृत्वा पक्षयोः कालकवर्ग प्रक्षिप्य पक्षी घडत्रिंशता सहुण्य लब्धं नीलकपक्षमूलं नो ६ । परपक्षस्थास्य याव ३६ याकामा १६ कावा यावतो मूलमस्ति तावतः सभाविते बचती रत्यादिना मूलं सहीतं याद का। शेषस्थास्य काव २७ । इछेन काखकेन । एतस्येष्ठबालकवर्जितस्य च दलेन ·तीजगणितं। । का १९। सम्भूलसमं कृत्वा लब्धं यावत्तावन्मानं का। चनेन यावदुत्याप्य जाती राशी का का। अनयो वर्ग युतेः काव है। धातयुतायाः काव है । मूलं का है। अनेन राशियोगो का। गुणितः काव है। सरूमो जातः काव" रू। अमुं पीवकवर्गसमं कृत्वा समच्छेदीकृत्य पक्षयो वरूपाणि प्रक्षिप्य बब्वं कनिछमूलं ६ । वा १८० । एतत्कालकमानमित्य- नेनोव्यापिता 'जाती राशी१०।६। बा३..।१०। रव- मनेकधा । पाद्योदाहरणम्।-राश्यो र्ययोः कृतियति वियुतिश्चैकेन संयुता वगै। रहिती वा तो राशी गयित्वा कथय यदि वैत्मि। ११॥ चत्र प्रथमोदाहरणे। कल्पितो राशिवा याव : याव! रू। धनयो ोगवियोगौ रूपयुती मूलदोभवतः कथित. प्रथमवर्गस्य मूलमेको राशिः या २। दितीयस्यास्य याव रू। वर्गप्रकृत्या मृले क१ ज्ये२। वा क १७ व्ये ३८ । अनयो ज्यउपदं हितोयराशिः इखं यावत्तावन्मानेनोत्याप्य पांचराशि एवं जाता राशी २।२। वा ३४।३८ । बध दितीयोदाहरणे। तथैव कस्थितः प्रथमराशिः या हितोयस्याम्य याव ५ रू १। वर्गप्रकृत्या मूने क : ज्ये। वा क ७२ ज्ये १६९। कनिकेन प्रथम उत्यापितः ये हि. तीयः इति माती राशी वा १०४ । १६१ । पत्रापराशिवगैब यो राशिलनिता युतच मृगदः स्यात्म 'नाबहात रव द्वितीया शेवः तस्थानयनेऽप्युपायः तद्यथा । 1-

·९.
--
बीजगणित
कल्पितराशिवर्गः । अनेन दितीयराशिरूनिता युतच
मलदः म्यादिव्ययं द्विगुणः ८। वर्गान्तरमिदं कयोरपि च
योगान्तरघातसमं अतोऽन्तामिएं। कल्पितं वर्गान्तरं रा-
शिवियोगभक्तमिति जाते वर्गान्तरयोगमूले १ । ३। खाद्यस्य
वर्गे १ । कल्पितराशिवर्ग । प्रक्षिप्य दितीयस्य वर्गत् ।।
वा विशोध्य जातो द्वितीयः ५। अत्र चाल्यराशि वर्गस्तथा
कल्यते यथा द्वितीयराशिरभिन्नः स्यात्तथान्यः कल्पितः३६ ।
दिगुणः ७२। इदं वर्गान्तरं राश्यन्तरघट्के कल्पिते जाती ।
। धन्यवर्गात् । कल्पितं ३६ । विशोध्य जातो दितीयः
१५। चतुम्केण वा प्यू दिकेन वा ३२५ ।
अथान्यथा कल्पने युक्तिः। रायो घीन डिगुणेन वर्ग योगो
युतोनितोऽवश्यं मूलदः स्यात्। राशिबो हिणुणे यथा वर्गः.
स्यात्तथा रको वाऽन्यो वाईमिति कल्यो यतो वर्गयो शे
वर्गा भवतीति तथा कल्पिती रको वर्गः१। बन्ग वर्गाड २।
वनयो धीतो। हिगुणः । अयं प्रथमः पयमल्पराशि-
वर्गः तयोरेव वर्गयोगः । अयं द्वितीयो राशिः।
पथको बर्गः। बन्यो वर्गाई २। अनयो धातो ।
हिगणः ३६। षयमल्पराशिवः अथ तयोरेव वर्गयोगः।
षयं दितीयो राशिः रती व्यक्ती यावत्तावर्गगुणपल्पिती
प्रथमोदाहरणे रितीयो राशिः रूपयानो द्वितीयोदाहरणे
रूपयुतः कार्य एवं छत्वा ती यथा राशिवगा कल्पिती यथा.
लापदयं घटते किन्तु प्रथमस्थ मूलं यहोवा हितोयस्य मूल
दत्वा वर्गप्रवत्या मुलमित्यादि पूर्वोकमेव रेवमनेकधा

·. बीजगवितं। पथ कस्याप्युदाहरणम्।-यस्यात्माल्यबधाईतो धनपदं बर्गयोगात्पदं यद्योमान्तरयो हिकाभ्यधिकयो बान्तरात्मा. एकात्। यश्चैतत्पदपञ्चकन्तु मिलितं स्यादर्गमूलप्रदं तौ राशी कथयामु निश्चलमते घटकारकाभ्यां विना ॥ १८१७ ॥ साल्पवधस्थाहात् धनपदं ग्राह्य धधालापानां बडवेऽसकृत् क्रिया कार्या सा न निर्वहति यतो बुद्धिमता तथा राशी कल्या पंचव वन सर्वेऽप्याजापा घटन्ते । तथा कल्पितौ राशी यावर रूपं यार। अनयोः सा- अबधाईतो घनपदं या १। वर्गयोगात्पदं याव १ रू। यधिक योगपदं या १ रूप। राधिकान्तरपदं या१ रू। साहवर्गानारपदं याव१ रू। एषां योगः यावर या रू। अयं वर्गति कालकवर्गसमं वत्या पक्षावरभिः सहुण्य पञ्चविंशतिरूपाणि प्रक्षिप्य प्रथममक्षस्य मूलं या र। परपक्षस्यास्थ काव रू २५। वर्मप्रवन्या मुले क ५ व्ये १५। वाक १. व्ये ५। वा क १७५ व्ये 8६५। ज्येक पूर्वपदेन समं कृत्वा तवं यावत्तावन्मानं ३। वा३ । वा१९३। बमेनोव्यापिती राशीदा । वा १०।११ | वा १५१२ २४६। रवमनेकधा अथवा यावत्तावदों यावत्तावदयेन युत एका राशिः यावत्ताबद्दयं यरूपरययतमन्यराशिः यावर था। यार । पथबा यावत्तावों बावसायहयोग रको राशिः यावत्ताबयं रुपयोगमन्थराशिः याय १ या। चार । अथवा यावतावरी बावनावचतुरूप- ·बीजगविता अययुलच एको राशिः याव १ या रू३। यावत्तावद्दयं रूपचतुष्यमान्यः या २रू। एवं सहसधा गूफा मुनां कल्पना यतः। कृपया करा- नोपायलेषामेव च कथ्यते ॥ १२ ॥ अथ सूचं वृत्तव्यम् । सरूपमयतमरूपकं वा वियोग मूलं प्रथमं प्रकल्य। योगा. तरक्षेपकमाजिताद्यान्तरक्षेपकतः पदं स्यात् । १८३७ ॥ तेनाधिकं तत्तु वियोगमूलं स्थाद्योगमूलन्तु तयोस्तु वर्ग। खक्षे. पकोनो हि वियोगयोगौ स्यातां ततः सजमणेन राशी॥१८॥ उदाहरणम् । राप्यो योगवियोगको त्रिसहितो वा भवेतां ययो वगैक्यं चतुरूनितं रवियुतं वर्गान्तरं स्यात्वृतिः । सायं घातदवं धनः पदयुतिस्तेषां दियुक्ता कृतिस्तो राशी वद कोमलामनमते घट सप्त हित्वापरौ । १५ । पत्र रूपोनमथक्कं वियोगमूलं प्रकल्य या १ रू। पत्रा. प्यनयैव युनया कल्पिती राशी याव१ रूयार। वा क. ल्पिता राशी याव १ यार रू। यार रू२। राण्या योग. खिसहितः याव १ यार रू। राश्योरन्तरं त्रिसहित याव १ वारू। प्रथमराशिवर्गः यावव १ यावरू। द्वितीयराशिवर्गः याव । बनयोरक्यं चतुरूनं यावंव १ । तयोरेबान्तरं रवियुतं यावव१ यावरू१६। राशिधातः याधर था। दक्ष याघ १ या। साल्यं याघ १। एभ्यो मूलानि वत्र त्रियुतयोगमूलं या१ रू। त्रियुतवियोगमूल या। चतुरूनिववर्ग क्यमूचं यावर। रवियुतवा.

·या. बोधषितं । तरमूलं याव १ रू.वथा धनमूखं या १। पदपायोगो दियुतो जावः यावर या रू। एष वर्ग रति कालक- वर्गव समीकरणाय न्यासः यावर. या १ बाब रू। काव १ र समीकरणात्पक्षशेधी यावर या काव१ रू। चौ. नावरभिः सहुण्य नवरूपाणि प्रक्षिप्याद्यपक्षस्य मूलं या । रू। परपक्षम्यास्य काव- रू २५ । वर्गप्रकृत्या मूले क ५ न्थे १५। वा क १०५ ज्ये 8६५ | ज्येष्ठं प्रथमपक्षमूलसम छत्वाऽनं यावत्तावन्मानं ३ वा १२३। वर्गवाद्यं केवले नान्य- मुस्याप्य जाती राशी ७।६। वा १५१२७ । २०६ । अथवा कल्पितहितीयराश्यो गखियुतः याव १ या. रू। वियोगस्त्रियुतः याब । पत्राद्यवर्गः यावव १ याध । यावर या रू। द्वितीयराशिवर्गः याव १ थारू अनयोरक्यं चतुरूनं यावव १ गध याव ( या रू। वर्गातरं रवियुतं यावद १ याध 8 यावर या १२ रू। राशिधातः याधर यावर याररू। दणं याघ१ याव३ या? रू। साल्यं याध १ यावर या रू१। एभ्यो मूलानि तत्र त्रियुतयोगमूलं या १ रू। त्रियुतवियोगमूक या। चतुरूनितवर्गक्यमूचं याव १ या २०१। रवियु. तवन्तरमूलं याव १ यार । धनमूच या रु। पदपत्रकयोगो रियुतः यावर या । एष वर्ग रति कासकवर्गीय समीकरणाय न्यासा यार या. कार• या. या. यावर ·बीजगविता समशोधनात्यक्षशेयी याव २ या ७ काव १ रू। पत्र पक्षावश्चभिः सणकोनपञ्चाशद्रपाणि प्रक्षिप्याद्यपक्षमूतं या रू७। परपक्षस्यास्य काज रू २५ । वर्गप्रचन्या मूले क ५ न्ये १५। वा क १७५ न्ये ४६५। ज्येषं प्रथमयक्षपदेन सम विधाय लब्धं यावत्तावन्मानं। वा १२२। अत्र वर्गव चय- कवर्गराशिं केवलेनाव्यक्तमुत्थाप्य जातौ राशी ७।६। वा १५१२७।२०६ । तद्यथा यार। अस्य वर्गः । अनेन याव। गुणितः । । केवलेन २ यार। गुणितः ४ । उभयो र्यक्रत्वा- द्योगः । ऋणगे रूपे । वियोजिते जात रकः । तथा या २। केवलेन यार। गुणितः । रूपर युतो जातः परः । एवं द्वितीयः या १२२ । वर्गः१४८८४ । अनेन याव १। गुणितः १४८८३। केवलेन या१२२ यार। गुणित: २०४। उभयो यतया योगाणं रूपं विशोध्य जात एकः १५१२७ । तथा घा२। केवलेन १२२। गुणितो व्यक्तरूप। युतो ऽपरः २०६। एवं बहुधा । यत्राव्यक्तं सरूपंहितत्र तन्मानमानयेत् । सरूपस्यान्यवर्थस्य कृत्वा कृत्यादिमा समं ॥१६॥ राशिं तेन समुत्याप्य कुर कुर्यायो ऽपरा किया। सरूपेखान्यवर्णेन कृत्वा पूर्वपदं समं ॥ १८॥ यत्राद्यपक्षमूले महोते परपक्षे ऽव्यक्तं सरूपमरूपं वा स्यात् तत्रान्यवर्णस्य सरूपस्य वर्गेश साम्यं कृत्वा तस्थाव्यक्तस्य मानमा- गीय तेन राशिमुत्थाप्य पुनरन्यां कियां कुर्यात्तथा तेनान्यव- रेल सरूपेणाद्यपक्षपदसाम्यच्च यदि पुनः क्रिया न भवेत्तदा तु व्यक्तेनैव वादिना समकिया।

·दीजगणितं। उदाहरणम। यस्त्रिपञ्चगणे राशिः पृथक सैकः कृति भवेत्। वदेति वीजमध्येऽसि मध्यमाहरण पटुः ॥ १८ ॥ अत्र राशिः या१। रघ त्रिगुणः सैकः या ३ रूप। अयं वर्ग इति कालकवर्गसमं कृत्वा पक्षयोः रूपं १। प्रक्षिप्य लब्धं कालकपक्षस्य मूलं का। अन्यपक्षस्यास्य या३ रू १। सरू. पनीलकत्रयस्य वर्गख नीव ६ नो ६ रू १। साम्यं कृत्वा लब्ध यावत्तावन्माननीत्यापितो जातो राशिः नोव ३ नी । पुन- रयं पञ्चगुणः सैंको वर्ग इति नीव १५ नी१. रूप। पीतक- वर्गसमं त्वा समशोधने कृते पक्षा नीव १५ मो. विमा पञ्चदशभिर सगुण्य पञ्चविंशतिरूपाणि प्रक्षिप्याद्यपक्षस्य मूलं नी १५ रू ५। परपक्षस्याम्य पीव १५ रू१.। बर्गप्रवत्या मूले क : ज्ये ३५। वाक १ ज्ये २७५ । कनिछं पोतकमा ज्येष्ठ- माद्यपक्षस्य मनानेन नी १५ रू ५। समं कृत्वात नीलकमानं २। वा १ । खखमानेनोस्याप्य जातो राशिः१६ । वा९००८ । पथकालायः खत एव सम्भवति तथा कल्पितो राशि यावरू। रघ पञ्चगुण रूपयुतः यावरू। मूलद इति कालकवर्गसमं कृत्वा पक्षयोः ऋणयंशयं प्रक्षिप्योक्तवद् सहीत कालकपक्षम्य मूलं का। द्वितीयपक्षम्यास्य याव । 'वर्गप्रकृत्या मूले क ७ व्ये । वा क ५५ व्ये । पत्र कनिष्ठ प्रतिवर्णमानं तेन कस्सितराणिमत्याप्य जातो राशिः स रव १४। वा...| अधाधोदाहरणमा-कोराशिखिभिरण्यासल्या जा. घने वनः। घनमकतीभतं बभ्य सिरवयकोiessi ·बीजगणितं। .. अत्र राशिः या । अयं व्यभ्यस्तो रूपयुतः या रू १. रघ धन इति कालघनसमं कृत्वा प्राग्वन्नातो राशिः काध रूहै। अस्य त्रिगुणस्य सरूपस्य घनमूलं वर्गित विहतं रूप- युतं काव ३ रू१। एतत् कृतिरिति नीलकवर्गसमं कृत्वा पक्षयोः रूपं प्रक्षिप्य प्रथमपक्षमूलं नी। हितीयपक्षस्यास्य काव३ रू१। वर्गप्रकृत्या मूले क १ ज्ये २। वाक 8 व्ये ७। वा क १५ व्ये २६ । कनिछं कालकमानं 8। बस्य घनन ६ । उत्यापितो जातो राशिः २९ । वा २३७४ | उदाहरणम्।-वर्गान्तरं कयोः राश्योः पृथक् दित्रिगुणं त्रियुक्। वा स्यातां वद क्षिप्रं घट कपञ्चक योरिव ॥ १६०॥ क्वचिदादेः क्वचिन्मध्यात् क्वचिदन्त्यात् क्रिया बुधैः।, धारभ्यते यथा पध्वी निर्वहेच यथा तथा । १९१७ । अतोत्र वर्मान्तरं या१। एतद्दिनं त्रियुतं या २ रू३। वर्ग इति कालकवर्गसमं कृत्वाप्तयावत्तावन्मानेनात्यापिता जातो राशिः काव ३ रू। पुनरिदं त्रिघ्नं त्रियुतं काव ३ रू। वर्ग इति नीलकवर्गसमं कृत्वा समशोधने कृते अतो पक्षी नोव २ रू १, रतौ त्रिभिः सगुण्य कालकपक्षमूलं का। परपक्षस्यास्य नीव ६ रू। वर्गप्रकृत्या मूले कह ज्ये १५। वा कह. ज्ये १३७ । ज्येष्ठ प्रथमपक्षपदेन का३। समं चत्वा लन् कासकमाने । वा प्राग्वदाप्तकालकमानेनात्यापित जातं वान्तरं राश्योः१५। वा११६६। इदमन्तरह दि. धारमारेगनघुतमर्जितं राशीभवत इति प्रागुतमतो ऽन्तरमिर काव ३ ·बीजगवितं। रूमं प्रकल्प्य जाता राशी६।५। वाह.. IRE I अथवा- न्तरमेकादश प्रकल्प्य जातो राशी 1861 चन्यत्करणसूत्रं साईरत्तम् । वर्गादे यो हरस्तेन गुखितं यदि जायते। पथकं तत्र सन्मानमभिन्न स्याद्यथा तथा॥१४२ ॥ कल्यो ऽन्यवर्णवर्गादि- तुल्यः शेषं यथोक्तवत् ॥ १९ ॥ यत्र वर्गादौ कुट्टकादौ वा एकपक्षमूले एहोते ऽन्यपक्षे ऽव्य- कवादिकस्य यो हरस्तेन गुणितं यदि म्यात्तदा तस्य मितिर- भिना यथा स्यात्तथाऽन्यवर्णवर्गादिः सरूपो रूपोनो वा तुल्यः कल्प्यः शेनं पूर्वसूत्रोक्तं। उदाहरणम्।-को वर्गचतुरूनः सन् सप्तभक्तो विशुद्यति। त्रिंशदूनो ऽथवा कः स्याद्यदि वेसि वद हुतं ॥ १४ ॥ बच राशिः या१। धन्य वर्गचतुरूनः सप्तभको विशुद्य. नीति लब्धिप्रमाणं काजकन्तगुणितहरेणास्य याव १ रू। मान्य कत्या प्रथमपक्षमुलं या१ । परपक्षस्यास्य का रू। मृलाभावात् वर्गादे यी हरन्तेन गुणितं यदि जायत इत्यादिना करंग गोलकसप्तकम्य रूपहयाधिकस्य वर्गेण तुल्यं शत्वा जब्ध कालकमानमभिन्न जातं नीव ७ नो। यत्तु कल्पितं तस्य हितीयपक्षस्य मूलं नीरू। इदं प्राक् पक्षमूलस्थास्य या १। समं छत्वातं यावत्तावन्मानं नीरू सक्षेपं । बस्य वा राशिः स्यात् । पथबान्धवर्यकल्पनायां मन्दावबोधार्थ पूर्वैरपायः पठितः । सूचं। घरमा यस्य अतिः अधति सोऽपि रिरुपपद- ·वोजगखितं गुखितः। तेनाहतोऽन्यवर्णो रूपपदेनान्वितः कल्यः ॥ १६५ ! , न यदि पदं रूपाणां क्षिपेहरं तेषु हारतशेषु । तावद्यावी भवति न चेदेवमपि खिलं तहि ॥ १६ ॥ हित्वा क्षिया च पदं यत्राद्यस्येह भवति तत्रापि। बालायित एव हरो रू. पाणि तु शोधनादिसिद्धानि ॥ १७ ॥ परभक्तति यस्यास्य कृति ईरभक्ता सती शुध्यनीति नि:- शेषा भवति अपि च सोऽप्यो दाभ्यां रूपपदेन गुणितो हर. भक्तः सन् शुध्यति तदा तेनाशन इतोऽन्यवर्णम्तेन रूपेणान्वितः कल्यः। यदि तु रूपाणां पदं न तदा तेषु हरतकेषु रूपेषु ताव- डरं क्षिपेत् यावदी भवेत्तन्मूलं रूपपदं भवेत्। एवमपि कृते चेहर्गः कदाचित्र भवेत्तदा तदुदाहरणं खिलं स्यात्। यत्र तु पाद्यपक्षस्य मूलं हित्वा क्षिपेत्यादिना लभ्यते तदा हर वाला- पित एव ग्राह्यः न तु गणितो विभक्तो वा रूपाणि तु समशो. धने कृते पोधनादिसिद्धानि यानि तान्येव ग्राह्याणि। एवं घनेऽपि योन्यं तद्यथा यस्यास्य घनो हरभक्त शुध्यति तथा च सोऽप्यास्त्रिभिः रूपाण धनमलेन गुणितो हरभक्तः शुति तदा तेनाइन तो ऽन्यवणेरूपाणं घनमूलेन चान्वितः कल्यः। यदि रूपागं घनमूलं न लभ्यते तदा वेषु रूपेषु हर. तथेषु तावडरं क्षिपेद्याबद्दनो भवेत्तच घनमूलं रूपयदं स्या- देवमयि छते धनः कदाचिन भवेत्तदुदाहरणं खिलं स्यादि- त्यग्रेऽपि याव्यमिति शेवः। पच हितीयोदातर राशिः या पस्य यथोक्तं कवा- धपक्षस्य मूलं या। परपक्षस्यास्य का हे। न यदि ·EC बीजगणितं। मृदं रूपांगमित्यादिकरणेन हारतरूपेषु द्विगुणं हरं प्र- क्षिप्य मूलं रसदधिकनीलकसप्तकवर्गसमीकरणादिना प्रा- ग्वजातो राशिः नी० रू।। अथ यदि ऋणरूपैरन्वितं नीलकसप्तकं नो र परि. कल्यानीयते तदाऽन्यो ऽपि राशिः ३ स्यात्। उदाहरगम्।-भिरूनो धमः कस्य पञ्चमको विश्थति। तं बदायं तवाल चेदभ्यासो धनकुट्टके ॥ १९॥ अत्र राशिः या१ अस्य यथोक्तं कृत्वाद्यपक्षस्य घनमूल या परपक्षस्यास्य काघ । रू६ हरभक्तो यस्य घन: अध्यति पि त्रिरूपपदगुणित इत्यादियुक्त्या नीलकपक्षकस्य रूपषटकाधिकस्य घनेन साम्यं वा प्राग्वजातोराशि: सक्षेयः नी ५ रू ६ उत्थापने कृते जातो राशिः द वा १९ । उदाहरणम्।-यहर्गः पञ्चभिः दुखस्त्रियुक्तः घोडशोडतः। अडिमेति समाचल दक्षोऽसि बिते यदि ॥ १८ ॥ अत्र राशिः या१ अस्य यथोकं चत्वाद्यपक्षमूलं या ५ परपक्षस्यास्य का ०१५। हित्वा क्षिमा च पदं यत्रत्या- दिनाप्यत्रालापित रबरः स्थाप्यः रूपाणि तु शोधनादिसि. जानि इति तथा ते जातं का १९०१५ | धमनीववावस्य सैकस्य वार्गेय समं त्या वासकमान- मभिन्नं नीव. मोरू कल्पितपदं नीद- माद्यस्यास्य या५। समं बवा कुट्टवाक्षर्व यावचाबमानं यो । उत्यापिते मातो राशि C ·बीजगणितं। ९९ अथवा ऋणरूपेणाधिके नीलकारके कल्पिते यति नब्ध, यावत्तावन्मानं पीरू। एवं वर्गप्रवत्या विषयो व्यथा स्यात्तथा सुधीभि बहुधा विचिन्त्यमित्वस्य प्रपञ्चो बहुधा दर्शितः तथा वर्गकुट्टकेऽपि किषिदर्शित। एवं बुद्धिमङ्किरन्यदपि यथासम्भवं योज्यं । इति श्रोसिदान्तशिरोमणी भास्कराचार्यविरचिते बोजगणिते अनेकवर्णसम्बन्धिमध्यमाहरणभेदाः। अथ भावितमुच्यते। तत्र सूचं उत्तम्। मुकेशवणे सधिया परेघां कल्यानि मानानि यथेमितानि । तथा भवेद्भावितभङ्ग एवं स्यादाद्यवीजक्रिययेसिद्धिः॥२०॥ यत्रोदाहरणे वयो वर्शानां वा बधाद्भावितमुत्पद्यते तत्रे वर्णमपहाय शेषयोः शेषाणां वा वर्णानामिछानि व्यक्तानि मानानि कृत्वा तेस्तान वर्णान् पक्षयोरत्याप्य रूपेषु पक्षियैवं भावितभर छत्वा प्रथमवीजक्रियया वर्षमानमानयेत् । उदाहरणम्।-चतुस्त्रिगुणयोः राश्योः संयुतिर्दियुता तयोः। राशिधालेन तुल्या स्यात्तौ राशी वेत्मि चेहद ॥ २०१ ॥ पत्र राशो या १ का१। बनयो यथोक्के कृते जातो पक्षी या । कारू यावाभा १ रवं भाविते जाते मुखेडवर्णमित्यादिसूत्रेण कालकस्य कि- ९ रूपय मानं कल्पितं तेन प्रथमपक्षे कालकमुत्थाप्य ·बीजगण। " रूपेषु प्रक्षिप्य जातं या रू१७। दितीयपक्षे या ५१, धनयोः समशोधने कृते प्राग्वखब्बं यावत्तावन्मानं१०॥ एवमेतौ जाती राशी १७ । ५। अथवा घट्केल काणकमुत्याप्य जातौ राशी १.१६। रमिवशादानन्त्यं । उदाहरणम्।-चत्वारो राशय के ने यद्योगो नखसणः । सर्बराशिहस्तल्यो भावितच्च निगद्यतां । २०२॥ पत्र राशिः या १। शेषादृष्टाः ५।४।२। यतः प्रथम- वोजेन जब्वं यावत्तावन्मानं ११। एवं जाता राशयः ११।५। ४।२। वार।१०।२९। वा५५1८11९1 वा. । एवं बहुधा। उदाहायम् । यो राशो किल या च राशिनिइति या राशिबर्गा तथा तेषामैक्यपदं सराशियगलं जातं त्रयोविंशतिः। पक्षाशत्तियुताथवा वद कियत्तत्राशियम्मं एकात्वाभित्रमहि वेत्ति गणकः कस्वत्समो ऽस्ति क्षितौ । २.३॥ बष राशी या १ रू। बनयो धील युनिवर्गीयां योगः सव१ या ३ रू। इमं राशियोगोनत्रयोविंशतः या । २१। वर्गस्यास्य। याव१ या २ रू १४१। समं चत्वा नब्बं यावत्तावन्मानं । एवमेतौ राशी २६।। अथवा राशी या १०१। चतः मारवजातौ राशी ।।३। सं पवामि प्रकाव्य मानावभिनी।। बच रिलीयोवार राशी थारू पायो त. अतिवाय बात पर थाना पसु राशियोग. - ।

·वीजगणित त्रिपञ्चाशदर्गस्यास्य याव १ या १०२ २६०९। समं कृत्वा प्राग्वन्नाती राशी १७३।२। वा ११ । १७ । रवमेकस्मिन् व्यतो राशे कल्पिते सति बनायासेनाभिन्ना राशी ज्ञायते। अथ तो यथाल्यायासेन भवतस्तथोच्यते। सत्र सूत्रं साईयत्तदयम् । भावितं पक्षो ऽभीश व्यक्ला व सरूपको । अन्यतो भा- विताउन ततः पक्षी विभव्य च ॥२०॥ वर्णशातिर. पैक्यं भवेने रतन्फले। रताभ्यां संयुतावूनौ कायौ खेच्छ. या घनौ ॥१०५॥ वर्णक्षा वर्णयो माने जातव्ये ते विष- ययात् ॥ २०५॥ समयोः पक्षयोरकरमाद्भावितमपास्यान्यतो वर्ण रूपाणि च ततोभावितान पक्षावयव हितीयपक्षे वयोधात रूप- युत केनचिदिशेन विभज्य तदिई तत्कलच्च दे अपि वर्णशभ्यां खछया युक्त सती वर्षयो माने विपर्ययेव ज्ञातये यत्र काल- कायोजितस्तद्यावत्तावन्मानं यत्र यावत्तावदशस्तत्वालकुमा. नमियर्थः यत्र तु इयत्तावशादेवं कृते सत्यालायो न घटते बठकलाभ्यां वर्णमानितो व्यबयामाने भवतः । पथ प्रथमोदाहरणम्।-चतुस्त्रिगुणयोः रामः संयुति हियुता तयोः राशिघातेन तुल्येति । तत्र यचो पक्षी या का। वर्णशातिरू- पै १४। रवदेकेनेवेन ए जाने वाले १।१७। रते ·१०२ नीजगणित का या १ वर्गमाभ्यां ।। खेच्छया युते जाने यावत्तावत्कालकमाने ७।१८। बा १७।५। दिकेन ५।११। बा१.१६। यस्योपपत्तिः। सा च विधा सर्वत्रस्थादेका क्षेत्रगतान्या राशिगतेति। तत्र क्षेत्रगतोचते दितीयपक्षःकिल भावितसमो वर्तते भावितन्वायतचतुरखक्षेत्रपा तत्र वगै भुजकोटी। चत्र क्षेत्रान्तर्यावत्तावचतु- वयं वर्तते कालकत्रयं हेच न्यासः रूपे। अतः क्षेत्राचावत्तावच. तुरये रूपचतुष्योने कालके खामगो चापनो जातं। द्वितीयपक्षे च तथा कलेजातं ३ १४। रतावितक्षेचान्तर्वतिनो ऽवशिवक्षेत्रस्याधसनस्य फलं स. नकोटिबधाब्जातं ते चात्र जात थे। बत दो भुजः कल्पितम्तेन फले ऽस्मिन् १।। भक्त कोटि भ्यते धनयो भुंजकोचोरेकतरा यावत्तावातुल्यैः रूपैः । अधिकतरा सती भावितक्षेषस्य कोटि र्भवति यतो भावित- क्षेत्राद्यावत्तावचतुरुये ऽपनीते तत्कोटिश्चतुरूना जाता रवं पालकतुल्यैः रूपैः३। बधिकतरो भुजोभवति नरव पाव- चावत्वासकमाने पप राशिगवोपपत्तिरचते।-सापि क्षेत्रमूखान्तभूता तत्र यावत्तावत्वावमुनव्होटिमानात्मवाक्षेत्रान्तर्गवस्य मधुशेषस्य या ·पागाणपण १ .. .. भुजकोटिमाने ऽन्यवण कल्पितौ नी १ पी१पत रतो- रेकतरो यावत्तावरङ्गतुल्यैः रूपैरधिको वहिक्षेत्रकोटः का- लकस्य मानमन्यः कामक्रतुस्थैः रूपैरधिको भुजस्य यावत्तावतो मानं कल्पितं नो रू। पो१ रू३। चाभ्यां पक्षयो यो. वत्तावत्कालकवर्णावस्याप्योपरितनपक्षे नो३ पी रू२६ । भावितपक्षे च नी पी भाए। नो ३ पी रू१२। एतयोः समशोधने कृते जातमधः नो पोभा । ऊईपक्ष रू.१० । इद. मेव तदन्तःक्षेत्रफलमेत हान्यो घातस्य रूपयुतस्य समं स्या. दतो वर्णमाने भवतस्तत्वागुक्तमेव । इयमेव क्रिया पूर्बरचार्यः सक्षिप्तपाठेन निबड़ा ये क्षेत्रगतामुपपत्तिं न बुद्ध्यन्तिोषामियं राशिगता दर्शनीया। उपपत्तियुतं बीजं गणितं गणका जगुः। न चेदेवं विशेषों स्ति न पाटीवीजयो यतः ॥ २०६७। पत इयं भावितोययत्ति द्विविधा दर्शिता यत्तूक्तं वर्णक्यो तो रूप युतो भावितक्षेत्रान्तर्वतिनो ऽन्यक्षेत्रस्य कोणस्थस्य फलमिति तत् क्वचिदन्यथा स्यात् यथा वो ऋणगती भव- तसदा तस्यैवान्तावितक्षेत्र को दृश्यते यदा तु भाविनक्षेचे भुजकोटिभ्यां वर्णशावधिको धनगती भवतस्तदा भावितक्षे. प्रारक्किोवस्थं क्षेत्रं स्यात्तद्यथा। न्यासः। या -- પો ·पीजगणित यदीदृशं तदेवपलाभ्यामूनिती बाजी लावत्तावत्लालक- यो माने भवतः। । व याकामा उदाहरणम्।-दिगुणेन कयो राघातेन सदृशं भवेत्। दन्द्रितरावैक्यं इनधिविवर्जितं ॥ २० ॥ चत्र राशी या का। अमयो यथोक्त कृते भावितान भक्त जातं या५ का रू। अत्र वर्णशातिरूपैक्यं है। दिहतमिफले २।३। बाभ्यां वर्गाची युतौ राशी१.।। वा।। वा अनिती जाती है।३। वा ।। उदाहरणम्।-त्रियचगुबराशिभ्यां युतोराया बंधःकयोः। हिपरिमिता जासो राशिं त्वं वेत्मि चेहद ॥ २०॥ पत्र यथोक्त कते जाती पक्षी या ९ का ५ कर शतिरूवैक्यं ७७ । इयतकले ७।११। बाभ्यां वा युती एव कार्यो इलाफ लाभ्यामाभ्यां ॥११॥ ऊनिती दिधो- येते तदा ऋणगतो भवतोऽतः चाभ्यां । ११। युती जाती राशी ६।। वा२।८। जनिती १२।१७। वार६।१।। पथ पूर्बचतुर्थीदाहरणम्। यो राशी किज या च राशि- निरति यी राशिवी तथा तेवामापदं सराशियुगल मिति । अब राशी या १ का १। धमया चीतयुनिवर्गाणां योगः यावर काव १ याकामा १ या१ का । पम्य मूजाभावा- प्राशियोनायास्त्रयोविंशते यार कार रू२॥ बर्गेवागेन यावर काव९ याकामा २ या का रू५। साम्यं तर समयोगवियोगादौ समवेति समवर्गममे शेधने चकते भावितान से बातं या 04180 बच वर्मा. ..

·.. शतिः रूपयु१६८० । इयं चत्वारिंशतेरेन हती फलं १२ इई ४०। बमलाभ्यामाभ्यां वर्णकावूनावव कार्यो तेन जातो राशी ७।५ मतो चेत् क्रियते वहि जातं त्रयोविंश- तिरिति पूर्वालायो न घटते। पूर्बोदाहरणम्। -पञ्चाशत्रियुताथ वेति । पत्रोदाहरणे यथोक्तकृतभावितान विभक्त जातं या१.७ का १०७ रू२०६। अत्र वर्णाकाहतिरूपैक्यं ई००। इछ- तत्फले ८० । ६६। याभ्यां वर्णाकावूनिती राशी ११।२७। एवमन्यत्रापि। क्वचिवडघु साम्येषु भावितोन्मितीरानीय ताभ्य समीकृत. च्छेदगमाभ्यः साम्ये पूर्ववोजक्रिय येव राशी ज्ञायते यत्र राशी इति डिवचनादन्येषां यादिवर्णनामिछानि मानानि कल्याण नीत्वात्मिहम् । रति श्रोभास्कराचार्यविरचित वीजगणिते भाषितं समाप्तम् । पासीन्महेश्वर इति प्रथितः पृथिव्यामाचार्य्यवयंपदवी वि. दुषां प्रपत्रः। लब्ध्वावबोधकलिकां तत रव चके तज्जेन वोज- गणितं लघु भाखरेख ॥ २६॥ ब्रह्माइयश्रीधर पद्मनाभ- वोजानि यस्मादतिविस्तृतानि ! बादाय तत्मारमकारि नूनं सधुक्तियुक्त लघु शिष्यतुत्रौ । २१० । अत्रानुसहर्स हिं ससूत्रोद्देशके मितिः। कचिसूत्रार्थविषयं व्याप्ति दर्शयितुं कचित् । २१२७॥

·१०८ तीजगणित क्वचिच कल्पनाभेदं क्वचिद्युक्तिमुदाहतं । न छुदाहरणा- न्तेऽस्ति स्तोकमुक्तमिदं यतः ॥ २१२६ ॥ दुस्तरः लोकबद्धीनां शास्त्रविस्तासारिधिः। अथ वा शास्त्र विस्तृत्या किं कायं सुधियामपि ॥ २१३७ ॥ उपदेश लवं शास्त्रं कुरुते धोमतो यतः। तत्तु प्राप्यैव विस्तारं खयमेवोप- गच्छति ॥ २१ ॥ यथोक्त यन्वाध्याये। जले तैलं खले गुह्यं पात्रे दानं मना- गपिः। प्राज्ञे शास्त्रं खयं याति विस्तारं वस्तुशक्तितः ॥ २१५६॥ तथा गोले मयोक्तं। उल्लसदमलमतीनां त्रैराशि कमात्र- मेव पाटी हिरेव वोजी तथा गोहाध्याये मयोक्त। अस्ति त्रैराशिकं पाटो वीजच बिमला मतिः। किमनातं सुबुद्धीनामतो मन्दार्थमुच्यता२१६॥ गणकणितिरम्य बाललीलावगम्यं सकनगणितसारं सोप- पत्तिप्रकारं। इति बहुगुणयुक्तं सर्वदोधै विमुक्तं पठ पठ अतिछौ लम्बिदं प्रतिसि ॥२१७७ । दति योभास्कराचार्यविरचितमिहामहिमको बीजांव- ताध्याय: ममापः॥

·No text on this page.