·विषयसूचिका. .+++-- पञ्चमकाण्डे पञ्चमः मपाठकः. अगु. १ ... ४ अग्निचयनम् (५-१-८) विहित पशुश विशेष , निहनिदाक्षणीयेष्टिय अशिचयन, उस्त्यधारणम् .. उगाहोम', पुरपशीयांपधान, वामभृदिश्योपधान ने रतस्मिनामुपधान, स्वयमातृप्पोपधानानन्तरहीम. रामन्नर , चियभिमशनच हिरण्येटरोपपान, सयमातृष्णोपधान, समन्त्रम् अदा स्पाणामुपधान, लोरणोपधान च एमयपपि ध , आरमण प्रतीष्टयोपधान, धनुर्शन, अग्न्यपस्थान समन्त्रम् गायत्रयामादिना शिरआगुपस्थान. आत्मेष्टयोपधान समन्त्रम् सचिनातिचि यादयणमन्त्रा' सनात्मणा , शतरद्रीयहोमाग चरुनिधान समन्त्रम्, समितमोक्षण समन्त्रम् सपाहुतिगन्धर्याहुत्यशिविमोगहुनयम्गमन्ना आश्चमधिका पशुगणाः ७ ८ .. १ ... पाः प्रपाठक.. अग्निचयनम् कुम्मंदगंपधानमन्त्रा युम्नेटोपधानविधि , सरपधानविविध भनेष्टमाविधिः, अभिपेविधि , सौमामणीविषिश्च दर्भस्तमहोमविपिस्लमन्त्र , चिचारितुतिध आओयाप्टारपालादिहवि पञ्चाविधि. काज्यपानदुपमोकादिप्रशसा दीक्षाकालविकापः २ ३ .. ... H. .

·अनु अन्वारोहणविधिस्समन्त्र , यूपकादशिन्या विशेषविधि , इट- कासख्यादिविधि , रतस्पिचा स्तुति , स्तुतराखदोहवान. नादिविधिस्समन्न आसन्दीसादननिरूणनिषेधादिः अल्लादिद्वारा चयनस्तुति ... ... ... आवमेधिका. पशुगणाः ... ११-२३ ... ... ... ... - ३ ५ सप्तमः पाठक अग्निचयनम् अमिमर्शनविधि, हिरण्यपानदान समन्त्र, हिरण्यपानावेक्षणा- वाषनापशादि च अपभप्राजापत्याज्यानीटकोपधान उख्योपसमिन्धन च समन्नम् वधिण्युपधान समन्त्रक, वसोधाराहोमरसमन्त्र अदाभ्यहोमादिविधि , राष्ट्रभृदिष्टकाविधिसमन्त्र उन्यान्यनुगमनप्रायश्चित्त समन्त्रक, पञ्चचितिस्तुति प्रतविशेषविधि., हिरण्येष्टकोपधान समन्त्रक, होमविशेषविधि मनावरण्यामिक्षाविधि , अग्निस्तुतिश्च समिष्टयनुहोममन्त्रा स्वयचितिजपस्मन्न पिधानं च समन्त्रम् चयनप्रशसा व अग्निग्रहण ममन्त्र हिरण्येष्टकोपधान, चयनप्रसार पशुशिरमा विधि आश्वमेधिककाण्डम् अपाङ्गहोमविधि हृदयानुमन्त्रणादिमन्ना स्तमन्त्र, ... ८ ... .. ... ... .. ... "-२५ २४-१६ ·टिम अम. तैत्तिरीय संहिता भास्करीयभाप्ययुक्ता. पञ्चमकाण्डः. पञ्चमःप्रश्न: यदेकन सस्थापयति यज्ञस्य स- तत्या अविच्छेदायैन्द्राः पशवो ये 'यत् । एकैन । सरस्थापयतीति सं-स्थापर्य- ति । यज्ञस्य । सन्तत्या इति सं-तत्यै । अविच्छे- दायेत्यांच-छेदाय । ऐन्द्राः । पशवः । ये । मुष्क- अतः परमग्निकाण्डमेव अग्नयायम् । एवं चतुर्थकाण्ड आ- नातानां मन्त्राणां परिसमाप्त्या इदानी अमिप्रयोगविहितान् कांश्चिद्धर्मविशपान्यक्तुं द्वितीय काण्डमारम्यते । तत्र यदुक्तं 'अनिभ्यः पशूनालभते '* इत्यारम्य 'प्रानापत्येन संस्थाप- यति', इत्यन्तन पक्षद्वयमग्निभ्यः पशूनालभ्य तान् पर्यनिरुतानु- मृज्य प्रानापत्या संस्थापयेत् सर्वेषां संस्थापयदिति, तत्र वि- ·तत्तिरीयसहिता : मुष्करा यदैन्द्रास्सन्तोऽग्निभ्य आ- लभ्यन्तै देवताभ्यस्समदै दधात्या- मेयीस्त्रिभो याज्यानुवाक्याः कु यद्यग्नेियीस्तेनोग्नेया यत्तृिष्टभस्ते- राः। यत् । ऐन्द्राः । सन्तः । अग्निभ्य इत्यग्नि- भ्यः । आलभ्यन्त इत्या-लभ्यन्ते । देवताभ्यः । समदमिति स-मदम् । दधाति । आग्नेयीः। त्रि- शुभैः । याज्यानुवाश्यां इति याज्या-अनुवाक्याः। कुर्यात् । यत् । आमेयीः । तेनं । आग्नेयाः। यत्। त्रिष्टुभः । तेनं । ऐन्द्राः । समृड्या इति सं-- शेपविक्षया प्रथम पक्षोऽनृाते-यदेनेत्यादि ॥ यत्मानाप- त्यनेन पशुना सस्थापयति यज्ञस्य सन्तत्यै साकल्येन निवृत्त्यर्ष भवति । तचाविच्छेदाथ मध्ये विच्छेदो माभूदिति । पयनि- रताना उत्सगात् निच्छेदस्स्यात् भानापत्येन सस्थापनया तत्य रिदियत इति । अथ द्वितीये पो विशेपमाहऐन्द्रा परते ते पशय ये सुपरा मुफयन्त अनुत्पातितपणा 'उपमुपि मुष्पमयो र । इत्यादिना र । ऐन्द्राम्मन्तो ये अनिम्य आरभ्य ते सहप्यन्ने न ते सर्वे देवताम्य ममद पलह दयानि उत्पा दयति । इन्द्रस्यानवादीना च समान माद्यन्त्यस्यामिति मम वह । विप्, नमानम्य छन्दसि' इति सभार ॥ आग्नेयोरेित्यादि । गतः ॥

·अनु. १.3 भहभास्करभाप्योपेता. नन्द्रास्समृद्दथै न देवाभ्यस्समद दधाति वायवै नियुत्वते तूपुरमा ल- भते तेजोऽर्वायुस्तेजस एष आले- भ्यते तस्माद्यद्रियङ्वायुः॥१॥ वाति तद्रियग्निर्दहति स्वमेव तनेजोऽन्ये- द्वय । न । देवताभ्यः । सममिति स-मदम् । दधाति । वायये । नियुत्वत इति नि-युत्वते । तू- पुरम् । एति । लभते । तेजः । अनेः । वायुः । तेजसे । एपः । एति । लभ्यते । तस्मात् । यद्रि- यङ् । वायुः ॥ १ ॥ वाति । तद्रियडू । अग्निः । दहति । स्वम् । एव । तत् । तेजः । अन्विति । । अधुना तृतीयमपि पक्ष समर्थयति मायने नियुत्वत इति ।। सर्वेषामेनेपा स्थाने एक एव वायव्य पशुस्नृपर आलभ्यते । तूपर. शृङ्गहीनः । तेन इति । तद्धेतुत्यानाच्छन्द्यम् । वायुना अभिध्यायमानो अनिस्तेनरस्वाभाति । तस्माद्यद्रियङ् यदिगभिमुखो वाति वायु: अग्निरपि तद्रिय तद्दिगभिमुखो दहति गच्छतीति यावत् । यदञ्चति तदश्चतीति ऋविगादिना किन्, 'विप्यग्दे- वयोश्च' इत्ययादेशः । अद्रिसक्रियोन्तोदात्तत्वनिपातः कृत्स्व- रनिवृत्यर्थम्, 'किन्प्रत्ययस्य कुः' इति कुत्वम् । आत्मन स्तेजौहेतुत्त्रमनुगच्छति वायुः ॥ , ·4 तैत्तिरीयसहिता. या ५. प्र. ५. ति यन्न नियुत्वंते स्यादुन्मायेद्य- जमानो नियुत्वते भवति यजमान- स्यानुन्मादाय वायुमती श्वेतवंती याज्यानुवाक्य भवतस्ततेजस्त्वार्य हिरण्यगर्भस्समवर्तताग्र इत्यापार- एति । यत् । न । नियुत्यंत इति नि-युत्वते । स्यात् । उदिति । मायेत् । यज॑मानः । नियुत्वंत इति नि-युत्वते । भवति । यजमानस्य । अनु- न्मादायेत्यनुत्-मादाय । वायुमती इति वायु-म- ती । श्वेतवती इति श्वेत-वती । याज्यानुवाक्ये इति याज्या-अनुवाक्य । भवतः । सतेजस्त्वाये- ति सतेजः-त्वार्य । हिरण्यगर्भ इति हिरण्य-ग- भः। समिति । अवर्तत । अz । इति । आधार- मित्या-घारम् । एति । घारयति । प्रजापतिरिति 'यदिति ॥ केवलवायव्यत्वे यजमान उन्माद्यत् ॥ "वायुमतीति || पीवोन्नान '* इत्येवमाये नियुत्वत्यो श्वेत. वत्यो ‘वा उन्दीस' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । सतेजस्त्यायेति । स्वतीस्य तेनरत्वात् ।। 'हिरण्यगर्भ इति ॥ चैत्र विधीयते । प्रजापतेरिति । एवं हि प्रजापतरनुरूपत्वं भवनीति । मा २-८-१, ·अनु.१.] भट्मासरभाप्योपैता. 5 मा घारयति प्रजापतिर्वै हिरण्यग- भः मजापतेरनुरूपत्वाय सर्वाणि वा एप रूपाणि पशूनां प्रत्या लभ्यते यञ् श्रुणस्तत् ॥२॥ पुरुपाणा५ रू- पं यशूपरस्तदश्वानां यदन्यतोदन्त- गवां यदव्या इव गफास्तदवीनां य- प्रजा-पतिः । वै । हिरण्यगर्भ इति हिरण्यगर्भः। प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । अनुरूपत्वायेत्यनुरूप- त्वार्य । 'सर्वाणि । वै। एपः । रूपाणि । पशू- नाम् । प्रति । एति । लभ्यते । यत् । श्मश्रुणः । तत् ॥ २ ॥ पुरुपाणाम् । रूपम् । यत् । तूपरः । तत् । अश्वानाम् । यत् । अन्यतोदनित्यन्यतः- दन्न् । तत् । गाम् । यत् । अव्याः । इव । फाः। तत् । अवीनाम् । यत् । अजः । तत् । अजा- - 'सर्वाणीति ॥ पशूनां सार्माणि रूपाणि प्रत्येष य आल- भ्यते प्राजापत्यामातमेवे त्यर्थः । कथमित्याह-यदित्यादि । ३म- श्रणत्वात् पुरुषाणां रूप प्रत्यालभते । तृपरत्वादश्वानाम् । अ न्यतोदवाद गवाम् । 'छन्दसि च' इति ददावः । अवितु- ल्यशफत्वात् अवीनाम् । अनत्वात् अनानां सर्वेषाम् ।। *आलभ्यते प्रन्यामातम ·6 तैत्तिरीयसहिता. दजस्तदजानी वायुबै पशूनां प्रियं घाम याययो भवत्येतमेवैनमभि सैजानानाः पशव उप तिष्ठन्ते वा- ययः कार्या३: प्राजापत्या३ इत्या- हुर्यायव्य कुर्यात्मजापतेरियाद्यत्मा- जापत्यं कुर्याद्वायोः ॥ ३ ॥ इयाद्य- नाम् । वायुः । वै । पशूनाम् । प्रियम् । धाम । यत् । वाययः । भवति । एतम् । एव । एनम् । अभीति । सञ्जानाना इति सं-जानानाः। पुशवः। उपेति । तिष्ठन्ते । 'वायव्यः। कार्या३: । प्राजाप- त्या३ इति प्राजा-पत्या३: । इति । आहुः। यत् । वायव्यम् । कुर्यात् । प्र॒जाप॑तेरिति प्रजा-पतेः । इयात् । यत् । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । कुर्यात् । वायोः ॥ ३ ॥ इयात् । यत् । वायव्यः। वायुा इति ॥ वृष्टयादिद्वारेणोत्पत्तिहेतुत्वात् पशूना प्रिय स्थानम् । तस्माद्वायव्यत्वे एवमेकप्रियस्थानात्मक वायुमेवाभिसजा- नाना प्रत्यभिनानन्त पशव एवेन पशव उपतिष्ठन्ते अतश्च सरशुभत्यानातमितोद पशोरस्तुति । 'वायव्यार्थे माजापत्यस्य पशुपुरोडागस्य विधानाचं पशोषि- चार । 'विचार्यमाणानाम्' इति पुत । यदित्यादि । इयान् अपगच्छेत् सम्बन्धोत्य न स्यात् तत्र पशोयिन्यलात् पशुपुरोडा.

·अनु. १.] महमास्करमाप्योपेता. द्वायव्यः पशुर्भवति तेन वायोति यत्प्राजापत्यः पुरोडाशो भवति ते- न प्रजापते ति यद्वादशकपालस्तेन वैश्वानरानैत्यानावैष्णवमेकांदशक - पालं निर्वपति दीक्षिष्यमाणोऽग्नि- स्सा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताश्चैव यज्ञं चारभतेऽमिरवमो देवतानां वि- पशुः । भवति । तेन । वायोः । न । एति । यत् । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः । पुरोडाशः । भव- ति । तेन । प्र॒जाप॑तेरिति पूजा-पतेः । न । एति। यत् । द्वादशकपाल इति द्वादश-कपालः । तेन । वैश्वानरात् । न । एति । "आनावैष्णवमित्यांना- वैष्णवम् । एकादठाकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपति । दीक्षिप्यमाणः । अमिः । स- वाः । देवाः । विष्णुः । यज्ञः । देवताः । च । एव । यज्ञम्। च । एति ।रभते । अग्निः। अवमः । दे. शस्य च प्राजापत्यत्वात् दोषद्धग परिहृतम् । इदं वापरसुच्यते तस्य पशुपुरोडाशस्य द्वादशकपालत्यात् वैश्वानरान्नापगमः ।। "शासान्तरे यवैश्वानरस्य पुरोडाश तदप्यतेनोपसदृतमिति द- शपति-आग्नावप्णयमित्यादि । दोक्षणीयायां 'तस्मा एतमानावे- पण' इति मरुतो विहितस्यानुवादोऽयं विशेषविधानार्थम् । अ- *मा.1.५.१ ·8 तैत्तिरीयसहिता [का ५५ प्णुः परमो यदानावैष्णवमेकादश- कपालं निर्बपति देवताः ॥४॥ए- वोभयतः परिगृह्य यजमानोऽवं रु- न्धे पुरोडाशैन वै देवा अमुर्णि- न्लोक आनुवञ्चरुणाऽस्मिन् यः का- मयैतामुष्मिन्लोक यामिति स पुरोडाौ कुर्वीतामुमिन्नेव लोक वतानाम् । विष्णुः । परमः । यत् । आमावैष्ण- वमित्यांमा-वैष्णवम् । एकादशकपालमित्येकाद- श-कपालम् । निर्वपतीति निः-बपति । देवताः । ॥ ४॥ एव । उभयतः । परिगृह्मेति परि-गृह्य । यज॑मानः । अवेति । रुन्धे । "पुरोडाशैन । वै। देवाः । अमुष्मिन् । लोके । आनुवन् । चरुणां । अस्मिन् । यः। कामयैत । अमुष्मिन् । लोके । याम् । इति । सः। पुरोडाशम् । कुर्वीत । अ- निस्मती इत्यादि । मवेदेवतात्वन अस्तुति , यज्ञान विष्णो । अवम पश्चिम । परम उत्स्ट. । यज्ञभुना देवाना सीमानविता आभ्या देवानुभयत परिगृह्य अवरुन्ये रमते यनमान एतान् एतत्साध्य वा परम् ॥ "पुरोराशनेति ॥ विशेषविधि । अमुस्मिन लोके माडिनाम- स्य पुरोडाश । अस्मिन्रोक ऋडिकामस्य चरु । गतमन्यत् ।। 4 ·मनु १ भभास्करभाष्योपेता . कंधोति यदृष्टाकपालस्तेनोग्नेयो य- विकपालस्तेन वैष्णवस्समृद्ध्यै यः कामयतास्मिन्लोक ऋभुयामिति स चरुं कुर्वीतानेघृतं विष्णोस्तण्डुला- स्तस्मात् ॥५॥ चरुः कार्योस्मिन्नेव लोक ऋधोत्यादित्यो भवतीयं वा आईतिरस्यामेव प्रति तिष्ठत्यो अ- मुष्मिन्न् । एव । लोके । ऋनोति । यत् । अष्टार्कपा- ल इत्यप्टर-कपालः । तेने। आग्रेयः। यत् । त्रिक- पाल इति त्रि-कपालः । तेन । वैष्णवः । समृदया इति सं-ऋछौ । यः। कामयैत । अस्मिन्न् । लो- के । ऋभ्याम् । इति । सः । चुरुम् । कुर्वीत । अग्नेः। घृतम् । विष्णोः। तण्डुलाः । तस्मात् ।। ५ ।। चरुः। कार्यः । अस्मिन्न् । एव । लोके । ऋनोति । "आदित्यः । भवति । इयम् । वै । अदितिः । अ- स्याम् । एव । प्रतीति । तिष्ठति । अथो इति । अस्याम् । एव । अधीर्ति । यज्ञम् । तनुते । । . "आदित्य इति ॥ क आन()। अथो अपि च अस्या एथिव्या अधियन तनुते आदित्य सर्वा पृथिवी देवी यजमानमिति ।।

·10 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५,५ स्यामेवाधि यज्ञं तनुते यो वै सैव- थ्सरमुख्यमभृत्वाऽग्नि चिनुते यथा सामि गर्भोऽवपद्यते ताहगेव तदा- तिमाछंदैश्वानरं द्वादशकपालं पुर- स्ताविपेत्संवत्सरो वा अग्निश्या- नरो यो संवत्सरमाप्ता॥६॥ काल आगते विजायत एवमेव संवत्स- "या वौसंवत्सरमिति सं-वत्तरम् । उख्यम् । अ - त्या। अग्निम । चिनुते । यथा । सामि । गर्भः । अवपर्वत इत्यंच-पद्यते । तादृक् । एच । तत् । आर्तिम् । एति । ऋच्छेत् । वैश्वानरम् । द्वादेश- कपालमिति द्वादश-कपालम् । पुरस्तात् । निरि- ति । वपेत् । संवत्सर इति सं-पत्सरः ।वै । अ- ग्निः। वैश्वानरः । यथा । संवत्सरमिति सं-वत्सु- रम् । आतुर ॥ ६॥ काले । आर्गत इत्या--गते । विजायत इति वि-जायते । एवम् । एव । संव- सरमिति सं-चत्तरम् । आप्ता । काले । आर्गत यो वा इत्यादि ॥ सवत्सरमुख्यस्यामरणे वैश्वानराग्रिविधि । सामीति । गर्भकारस्यैकादशापगमे आतिमादिति । यनमान वैश्वानरस्य सवत्सरत्वात् । सवत्सरचार्यलाभ । तत कारे च पजना यनमानस्य आर्यभाव ॥

·१] भहभापरभाष्योपेता 11 रमाप्ता काल आर्गतेऽनि चिनुते नातिमार्छत्येपा वा अग्नेः प्रियात- नूर्यवैश्वानरः प्रियामेवास्यं तनुवमर्व रुन्धे त्रीण्येतानि हवी पि भवन्ति त्रय इमे लोका ए॒पां लोकाना रो- हाय ॥ ७ ॥ इत्या-गते । अग्निम् । चिनुते । न । आतिम् । एति । ऋच्छति । "एपा । वै । अग्नेः । मिया । तनूः । यत् । वैश्वानरः । मियाम् । एव । अस्य । तनुर्वम् । अवेति । रुन्धे । “त्रीणि । एतानि । हवीश पि । भवन्ति । प्रयः । इमे । लोकाः । ए- पाम् । लोकानाम् । रोहाय ॥७॥ यद्रियंडू वायुश्मश्रुणस्तढायोर्निर्वपति देवतास्तत्मादाप्ताऽष्टात्रि शच ॥३॥ । "एपेति ॥ गतम् ॥ भीणीति ॥ वैश्वानरान्तानि नित्यानीति मन्यन्ते । विक- ल्पवचन विरुत्ययं स्यादिति ॥ इति पञ्चमे पञ्चमे प्रथमोनुवाक .

·18 तैत्तिरीयसहिताः [पा. ५. प्र. ५. प्र॒जाप॑तिःप्रजास्सृष्ट्वा प्रेणाऽनु प्राचि- शनाभ्यः पुनस्संभवितुं नाशको- सौनवीनदिथ्स यो मेऽतः पुन- स्संचिनवदिति तं देवास्समचिन्व- न्ततो वै त आर्भुवन् यथ्समचिन्व- न्तञ्चित्यस्प चित्यत्वं य एवं विद्वा- 'प्रजापतिरिति मजा-पतिः । प्रजा इति प्र- जाः। सृष्ट्वा । प्रेणा । अनु। प्रेति । अविशत् । ताम्यः । पुनः । सम्भवितुमिति सं-भवितुम् । न। अशकोत् । सः । अब्रवीत् । ऋभवत् । इत् । सः यः। मा । इतः । पुनः। संचिनवदिति सं-चिन- वत् । इति । तम् । देवाः । समिति । अचिन्वन्न् । ततः। वै । ते ! आर्नुवन्न् । यत् । समचिन्वनिति सं-अचिन्वन्न् । तत् । चित्यस्य । चित्यत्वमिति चित्य-त्वम् । यः । एवम् । विद्वान् । अमिम् । । ननापतिरित्यादि ॥ विशेषस्तुतिः । प्रेम्णा सृष्टा अनुप्रा. विशन् । मन्दसो मकारस्य लोपः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण तृती. याचा उदात्तत्वम् । प्रजानां पाता अमिः प्रजापतिः । मना- पतिरेव हि वैश्वानरमावं प्रतिपन्नः ता अनुपविष्टः ताम्यः पु. नः प्रनाम्यः पुनः सम्भवितुमुत्सत्तुं नाशनोत् । भिकात्मेवा- ·अनु. २] भटमा परभाष्योपेता. 18 नग्निं चिनुत ऋधोत्येव कस्मै कम- ग्निवीयत इत्याहुरग्निवान् ॥ ८॥ असानीति वा अग्निश्चीयतेऽग्निवानेव भवति कस्मै कमग्निश्चीयत इत्याहु- देवा मा वेदनिति वा अग्निश्चीयते विदुरैनं देवाः कस्मै कमग्निश्चीयत चिनुते । ऋभोति । एव । कस्मै । कम् । अ॒ग्निः । चीयते । इति । आहुः । अग्निवानित्यग्नि-वान् ॥ ८॥ असानि । इति । वै । अग्निः । चीयते । अ- निवानित्यग्नि-वान् । एव । भवति । कस्मै । कम् । अग्निः । चीयते । इति । आहुः । देवाः । मा । बेदन्न् । इति । वै । अग्निः । चीयते । विदुः । ए- नम्। देवाः। कस्मै । कम्।अग्निः।चीयते । इति।आ- । स्थित । अथ तादृशस्सोब्रवीत् मधुयादेव स मनासु मा विभक्तात्मानमवस्थितमादाय पुनस्सनिनवत् सङ्गतमेकत्र चिनुया दिति । उभयत्रापि लेल्याडागम । अथ देवाश्च तथा कृत्वा गता तस्मात्संहतचयनात् चित्यत्व अमे । 'चित्याग्निनियेन' इति निपात्यते । तस्मादेव विदित्वा चिन्वान प्रमोत्येव ॥ "कामा इत्यादि । ब्रह्मवादिन आहु । कमिति निपात लुप्तचतुर्थी क । कमेवळ व्यत्ययेन कर्मणि विच् । करमे कामाया- ·14 वैत्तिरीयमहिना इत्याहुगुह्यसानीति वा अग्निश्चीयते गृह्येच भवति कस्मै कमग्निश्चीयत इत्याहुः पशुमा सानीति वा अ. ग्निः॥ १॥ चीयते पशुमानेव भव- ति कस्मै कमग्निश्चीयत इत्याहुस्स- तमा पुरुंपा उप जीवानिति वा अ- निधीयते त्रयःप्राश्वस्त्रयः प्रत्यञ्च आ- हुः । गृही । असानि । इति । वै । अग्निः । चीय- ते । गृही । एव । भवति । कस्मै । कम् । अग्निः । चीयते । इति । आहुः। पशुमानित पशु-मान् । असानि । इति । वै। अग्निः॥९॥ चीयते । पु- शुमानिति पशु-मान् । एव । भवति । कस्मै कम् । अग्निः । चीयते । इति । आहुः । सप्त। मा। पुरूंपाः । उपेति । जीवान् । इति । वै । अग्निः । चीयते । त्रयः । प्राचः । त्रयः । प्रत्यञ्चः । आत्मा। मिश्नीयत इत्यर्थः । अग्रियानिति । जाठरेण तद्वान् । भूम्नि मनुस् । 'छन्दसीर.' इति मत्वम् । 'हस्त्रनुझ्याम्' इति मतुप उदात्तत्यम् ॥ सप्तति ॥ सप्त पुरुषा मा उपजीवन्तीनि लेण्याडागम. | प्राञ्च' त्रयः पिनादयोऽनीताः त्रयः प्रत्यञ्च. पुनादयो भविष्यन्तः । आ- ·भा.] भभास्यरभाप्योपेता. 15 स्मा सप्तम एतावन्त एवैनममुस्मि- न्लोक उप जीवन्ति प्रजापतिरग्नि- मंचिकीपत तं पृथिव्यव्रवीन मय्य- नि चैप्यसेऽति मा धक्ष्यति सा त्वाऽ- तिदह्यमाना वि चविष्ये ॥१०॥ स पापीयान्भविष्यसीति सोबवी- तथा वा अहं करिष्यामि या त्वा सप्तमः । एतावन्तः । एव । एनम् । अमुप्मिन्न् । लोके । उपेति । जीवन्ति । 'प्र॒जाप॑तिरिति पूजा- पतिः । अग्निम् । अचिकीपत । तम् । पृथिवी । अ- बवीत् । न । मयि । अग्निम् । चेप्यते । अतीति । मा। धक्ष्यति । सा । त्या । अतिदह्यमानत्यंति-द- ह्यमाना। वीति । धविप्ये॥१०॥सः। पापीयान् । भविष्यसि । इति । सः। अब्रवीत् । तथा । वै । अ- हम् । करिष्यामि । यथा । त्वा । न । अतिधक्ष्यती- स्मा मस्टपाण्यादिक शरीरम् । औपचारिकमस्य पुरुषत्वम् । व कारा भवन्ति-विरूप पुरुष इति । एतावन्त इति । सप्ता- प्येते एनमग्निचित अमुमिन् रोके भोगभूमो उपजीवन्ति उपगच्छन्ति ।। 'प्रजापतिरनिमित्यादि ॥ 'अनापतिस्त्या'* इत्यस्य स्तुति । आच ·16 तैत्तिरीयसहिता, [पा.५३.५ नाति धक्ष्यतीति स इमामभ्यमृश- त्प्रजापतिस्त्वा सादयतु तयाँ देव- तयाऽङ्गिरस्वदवा सीदेतीमा वेटंकां कृत्वोपाधत्तानतिदाहाय यत्प्रत्यग्निं चिन्वीत तदभि मोत्प्र॒जापतिस्त्वा सादयतु तयाँ देवतयाऽगिरस्वडूवा सीद ॥ ११॥ इतीमामेवेष्टकां कृ- त्यति-धक्ष्यति । इति । सः। इमाम् । अभीति। अ- मृशत् । प्र॒जाप॑तिरिति मजा-पतिः । त्वा । सादय- तु । तया । देवतया । अङ्गिरस्वत् । ध्रुवा । सीदु । इति । इमाम् । एव । इटकाम् । कृत्वा । उपेति । अधत्त । अनंतिदाहायेत्यनंति-दाहाय । 'यत् । म- तीति । अग्निम् । चिन्वीत । तत् । अभीति । मृ- शेत् । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । त्वा । सादय- तु । तया । देवतया । अङ्गिरस्वत् । ध्रुवा । सीद ॥११॥ इति । इमाम् । एव । इप्टकाम् । कृत्वा। पीपत चेतुमच्छत् । 'विभापाशे' इति कुत्वम् । प्रथिव्यववीत् मग्यग्नि न चेप्यसे अवार्य तत्व । अथ कारण चाह-थि- चीमेवष्टका सत्वोपाधत्त । तच्चानतिदाहायाभवत् ।। 'यदित्यादि ॥ यत्कल प्रत्याग्न चिन्वीत तत्फलं साधयितुम् ।

·अनु.२.] मामासरभाष्योपेता. 17 त्वोपं धुत्तेऽनतिदाहाय मजाप॑तिरका- मयत म जायेति स एतमुख्यमप- श्यच सैवसरमविभुस्ततो वै स प्राजायत तस्मासंवथ्सरं भार्यः प्रैव जायते तं वसंवोऽब्रुवन्न त्वम॑जनि- ठा वयं प्रायामहा इति तं वसु- उपेति । धने । अनतिदाहायेत्यनंति-दाहाय । 'प्र- जापतिरिति पूजा-पतिः । अकामयत । मेति । जायेय । इति । सः। एतम् । उख्यम् । अपश्यत् । तम् । संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । अविभः । त- तः । वै । सः । प्रेति । अजायत । तस्मात् । सं- वत्सरमिति सं-वत्सरम् । भायः । प्रेति । एव । जायते । तम् । वसंवः । अनुवन्न् । प्रेति । त्वम् । अजनिष्ठाः । वयम् । प्रेति । जायामहै । इति । । । यद्वा-कर्म निर्वतयितुं तत्राभिमृशेत् इष्टकाम् । “सुषां सुलु' इति सप्तम्या लुम् । व्याख्यातो* मन्त । इमामित्यादि । गतम् ॥ नमापतिरकामयतेत्यादिरुख्यस्य संवत्सरविधि । त्तमिति तं यान् प्रागननिष्ठाः ते वयं मनायामहै तत्तस्मात् उख्यमरमभ्यं प्रयच्छेति प्रगाकामाः वसवोऽत्रुवन् । प्रनापतिरथ उख्यं तेभ्यः *स.४.२-१, ·18 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५. ६.५ न॥१२॥ भ्यः प्रायच्छतं त्रीण्यहान्यविभरुस्ते- श्रीणि च शतान्यसृज- न्त त्रयस्त्रिशतं च तस्मात्रत्यहं भायः प्रैव जायते तात्रुद्रा अब्रुवन्न यूयम॑जनिद्रं वयं प्र जोयामहा इ- ति त५ रुद्रेभ्यः प्रायच्छन्त५ पडहा- तम् । वसुभ्य इति वर्तु-भ्यः। प्रेत । अयच्छत् । तम् । त्रीणि । अहानि । अविभः । तेने ॥१२॥ त्रीणि । च । शताति । अस॒जन्त। त्रयस्त्रिशतमि- ति त्रयः-त्रिशतम् । च । तस्मात् । त्र्यहमिति त्रि -अहम् । भार्यः । प्रेति । एव । जायते । 'तान् । रुद्राः । अब्रुवन्न् । प्रति। यूयम् । अनिद्वम् । व. यम् । प्रेति । जायामहै। इति । तम् । रुद्रेभ्यः । मे- ति । अयच्छन् । तम् । पट् । अहानि । अविभरुः । . प्रायच्छत् । ते न त्रीण्यहान्यविभरुः । चेत्यवधारणे । तेन यत् त्रयस्त्रिंशदधिकशतत्रयसंख्याः प्रजा अमृनन्त । तस्मात्म्यहं भार्य इति विध्यन्तरम् ॥ 'तानित्यादिः पडविधिः । तान्वसूमुद्रा अब्रुवन् । शेष समानम् ॥

·भभास्करमाप्योपेत. 19 न्यविभरुस्तेन त्रीणि च शतान्यसृज- न्त त्रयस्त्रिशतं च तस्माथ्यहं भायः प्रैव जायते तानादित्या अ- ब्रुवन्प्र यूयम॑जनिट्वं चयम् ॥१३॥ प्र जोयामहा इति तादित्येभ्यः प्रायच्छन्तं बादशाहान्यविमरुस्तेन त्रीणि च शतान्यसृजन्त त्रयस्त्रिय- शतं च तस्माद्वादशाहं भार्यः प्रैव तेन । त्रीणि । च । शतानि । असृजन्त । त्रयस्त्रि- शतमिति त्रयः-त्रियातम् । च । तस्मात् । पड़ह- मिति पट्-अहम् । भार्यः । प्रेति । एव । जायते । 'तात् । आदित्याः। अब्रुवन् । प्रेति । यूयम् । अज- निकुम् । वयम् ॥ १३ ॥ प्रेत । जायामहै । इति । तम् । आदित्येभ्यः । ति । अयच्छन् । तम् । द्वा- देश। अहानि । अविभरुः । तेनं । त्रीणि । च । श- तानि । असृजन्त । त्रयस्त्रिश्शतमिति त्रयः-त्रि- शतम् । च । तस्मात् । द्वादशाहमिति द्वादश-अ- । । 'तानादित्या इत्यादिः द्वादशाहविधिः । तान् रुद्रानादित्या अब्रुवन् । समानमन्यत् ॥

·तैत्तिरीयसहिता. जायते तेन वै ते सहस्रमसृजन्तो- खा५संहस्रतमी य एवमुख्य५ सा- हस्रं वेद प्र सहस्र पशूनाप्नोति॥३४ हम् । भार्यः । प्रेति । एव । जायते। तेन । वै । ते । सुहस्रम् । असृजन्त । उखाम् । सहस्रतमी- मिति सहस्र-तमीम् । यः । एवम् । उख्यम् । साहस्रम् । वेद । प्रेति । सहस्रम् । पान । आ- मोति ॥१४॥ अग्निवान्पंशुमानसानीति वा अनिविप्ये मृशेतमुजातिस्त्वा सादयत्तु तदेवत- याऽङ्गिरस्वडूया सौंद तेन तानादि- त्या अब्रुवन्न यूयमंजनि वयं चत्वारि शचं ॥२॥ तेन वा इत्यादि ॥ तेनोख्यनामिना वस्वादयः सहस्र मजा अमृमन्त एपोनाः । उखा तु तत्सहस्त्रतमी तत्सहसपूरणी असृजन्त । य एवमित्यादि विदुपरस्तुतिः । साहस्रं सहस्त्रयोगस्य निमित्तम् । 'शतमानविंशतिक' इत्यम् । एवं विद्वानपि सहस्रं पशृन्मा- मोति किं पुनः कति क्रियास्तृतिरेव वा.॥ इति पञ्चमे पञ्चमे द्वितीयोनुवाक..

·भनु. ३. भाभास्करभाज्योपेता. यजुंपा वा एपा क्रियते यर्जुपा प- च्यते यजुंपा वि मुच्यते यदुखा सा वा एपैतराहि यातयांनी सा न पुनः प्रयुज्येत्याहुरग्ने . युक्ष्वा हि ये तब युक्ष्या हि देवहूतमा इत्युखायां 'यजुंपा । वै । एपा । क्रियते । यर्जुपा । प- ज्यते । यजुंपा। वीति । मुच्यते । यत् । उखा । सा । वै । एषा । एतर्हि । यातयानीति यात- यानी । सा । न । पुनः । प्रयुज्येति म-युया । इति । आहुः । अग्ने । युक्ष्व । हि । ये । तव । युक्ष्व । हि । देवहूतमानिति देव-हूर्तमान् । इति! उखायाम् । जुहोति । तेन । एव । एनाम् । पुनः। प्रेति । युङ्क्ते । तेन । अर्यातयाम्नीत्ययात-पानी । 1 'यनुपा वा इत्यादि ॥ उखानाम मन्त्रेण 'वि पानमा'* इत्या- दिना क्रियते । धिपणास्त्वा । इत्यादिना पच्यते । ' मित्र इत्या- दिना विमुच्यते । सेयमेतहि इदानी उपधानकाले यातयाम्नी नि- र्गतरसा पुनर्मन्बोपयोगात् । अन उपधालोपिन ' इति डीपू । न सा पुनरपि प्रयोज्या पुनरपि तां न प्रयोक्तुमर्हति । अया- तयानी चेवं भवति ॥ स.1.1.4.

·22 ततिरीयसाहता. [फा. ५.३.५ जुहोति तेनैवैनां पुनः प्रयुके तेना- योतयानी यो वा अग्निं योग आ- गते युनक्ति युके युञ्जानेवग्ने॥१५॥ युक्ष्वा हि ये तवं युक्ष्वा हि देवहू- तमा इत्याहैप वा अग्नेयोगस्ते - वैन युनक्ति युड़े युजाने' ब्रह्म था- दिनो वदन्ति न्यइग्निश्चैतव्या३ 'यः। वै । अग्निम् । योगै । आगल इत्या-गते । युक्ति । युके । युञ्जाने' । अग्ने ।। १५ ।। युक्ष्व हि । ये । तव । युक्ष्व । हि । देवहूतमानिति देव-हूर्तमान । इति । आह । एपः । वै । अग्नेः । योगः । तेन । एव । एनम् । युनक्ति । युते । याने' । 'ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । बदुन्ति ।न्यई । अग्निः । चेतव्या३: । उत्नानाई यो वा इत्यादयो अग्रियोगकाले आगते युनक्ति स.युञ्जनिपु आत्मान यह योक्तव्यपदेश रमते । क्षेभिप्रायमात्मनेपदम् । एते प्राची अग्रियोगसझे । अस्मिन्याले अबुक्न् अग्निं युक्ति युजानेषु चात्मान युद्धे ॥ अथ उत्तानपुस्पशीपॉपधानार्थ ब्रह्मचारिभिविचार प्रस्तोति- ब्रह्मवादिन इति ॥ मसवादिनो विचार वदन्ति, कि अधोमुखो. ..

·अनु. ३] भहमास्थरमाध्योपेता. 28 AAAAAAAAN उनाना३ इति वय॑सा वा एप प्र- तिमयां चीयते यदग्निर्यनयंञ्च चि- नुयात्पृष्टिन ऐनमा तय ऋच्छेयु- यदुत्तानं न पतितु५ शक्नुयादहुँच- ग्योस्य स्यात्माची मुनानम् ॥१६॥ इत्युत्-ताना३: । इति । वय॑साम् । वै । एपः । प्रतिमयेति प्रति-मयो । चीयते । यत् । अग्निः । यत् । न्यश्चम् । चिनुयात् । पृष्टितः । एनम् । आहेतय इत्या-हुतयः । अच्छेयुः । यत् । उत्ता- नमित्युत्-तानम् । न । पतितुम् । शक्नुयात् । असुवर्य इत्यर्क्सवः-ग्यः । अस्य । स्यात् । 'प्रा- चीनम् । उत्तानमित्युत-तानम् ॥ १६ ॥ पुरुपशी- प्रत । निश्चेतव्य ? उत उर्घमुस ? इति । 'पिनार्यमाणानाम् ' इति पक्षद्वयमिति । वयसामित्यादि । अयमग्नि पक्षिणा प्रतिमया प्रतिच्छन्देन चीयते, नेष्टमासनातमात्रम् । विकृत्यर्थ बहुवचनम् । तत्र तत्प्रतिमानात अग्निमय निनुयात् घटित प्रष्टिनय एलमाहुतय मामुगु । यदुत्तानमिति । चिनुयादित्येव । चयनप्रातिमूल्यात् पतिनु न शक्नुयात् । ततश्चाय यजमानस्य असुरर्यरस्यात् । 'गोव्यप ' इति यन् ॥ 'समाधत्ते--प्राचीनमित्यादि ॥ पुरुषशीर्षमार प्राचीनमुत्तान- ·24 तत्तिरीयसंहिता. पुरुपशीपमुषं दधाति मुखत एवै- नमाहुतय मच्छन्ति नोत्तानं चिनुते सुर्योस्य भवति सौर्या जुहोति चक्षुरेवास्मिन्प्रति दधाति दिर्जुहोति हे हि चक्षुपी समान्या जुहोति रूपमिति पुरुप-शीर्पम् । उपेति । दधाति । मु. खतः । एव । एनम् । आहुतय इत्या-हुतयः । अञ्छन्ति । न । उत्तानमित्युत्-तानम् । चिनुते । सुवर्य इति सुवः-ग्यः । अस्य भवति । सौर्या। जुहोति । चक्षुः । एव । अस्मिन् । प्रतीति । दु- धाति । दिः । जुहोति । हे इति । हि । चक्षुपी इ- मुपदधाति । मुरात एवाहुतय प्राप्नुवन्ति । आन तु नोत्तान 'चिनुते न्यञ्चमेन च चिनुयात् । तेनाय स्वर्यो भवति ।। सौति ॥ · चित्र देवाना '* इति । ऋचा तस्मिन्पुस्पशिरसि जुहोति । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण दीप उदात्तत्वे । उदात्तयण. इति तृतीयाया उदात्तत्यम् ॥ "द्विरिति ॥ द्वित्वाचाप । समान्येति । एकयेवर्चा द्वयो- श्चक्षुपो नुहोति । केवलमामक ' इति डोप, पूर्ववत्तृतीयाया उपात्तत्वम् । समानं एकमेव हि चक्षुरिन्द्रिय अधिष्ठानभेदात्तु म.१.४.११.

·भभापरभाष्योपैता. 26 समान हि चक्षुस्स द्वयै देवासु- रासंयत्ता आसन्ते वाम वसु सं न्यदधत तहेवा वामभृताऽवृञ्जत त- हामभृतौ वामभृत्त्वं यहांमभृतमुप दर्धाति वाममेव तया वसु यज॑मा- ति । समान्या। जुहोति । समानम् । हि । चक्षुः । समृद्ध्या इति सं-ऋयै । देवासुरा इति देव- असुराः । संयत्ता इति सं-यत्ताः । आसन्न् । ते। वामम् । वर्तुं । सम् । नीति । अदधत । तत् । देवाः। वामभृतेति वाम-मृता । अवृञ्जत । तत् । वामभृत इति वाम-भृतः । वामभृत्त्वमिति वामभृत्-त्वम् । यत् । वामभृतमिति वाम-भृतम् । उपदधातीत्यु- प-दांति । वामम् । एव । तया । वहुँ । यज- भिन्नमिर लभ्यते । समृद्धा इति । अनुरूपत्त्राय भवति । 'तादौ च इति गतेः मरतिस्वरत्वम् ॥ 'देवासुरा इत्यादि ॥ अमुरा वाम वननीय चयतरस न्यदधात मूह चित्संभूय स्थापितपन्त । देवास्तु तद्वामभृन्नाम्नया इष्टकया अवृत आददत । ता वाम पसु नियतेऽनयेति वामभृत् । करणे किम् , 'हग्रहो. ' इति भवम् ॥

·2G तैत्तिरीयसहिता नो भ्रात॒व्यस्य वृते हिर॑ण्यमूर्ती भवति ज्योति हिरण्यं ज्योतिर्वाम ज्योतिपैयास्य ज्योतिमि के द्वि- यजुवति प्रतिष्ठित्यै ॥ १७॥ मानः । भ्रातृव्यस्य । वृते । हिरण्यमूति हि- रण्य-मूर्धी । भवति । ज्योतिः । वै । हिरण्यम् । ज्योतिः । वामम् । ज्योतिपा । एव । अस्य । ज्यो- तिः । वामम् । बुझे । वियजरिति हि-यजुः । भु- वति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै ॥ १७ ॥ युञ्जानेष्वग्नै प्राचीन मुलानं वामभृतं चतुर्वि शतिश्च ॥३॥ यास्ते 'हिरण्यमूति ।। हिरण्य मूनि उपरिमागे यस्या । पूर्ववत् ही। ज्योतिरिति । हिरण्य द्योतनशील वाम वमु । तस्मात्तादृशेन तादृश वसु भ्रातृव्यस्याददते । द्वियजुरिति । द्वाम्या मन्त्राम्या अग्ने सूर्य रुप ' ' या पो देवा सूर्ये रुन '* इत्येताम्यायजुष्कृता- चयनुप्कृति वा । त्रिचक्रादित्वादुसरपदान्तोदालतम् । प्रतिष्ठित्या इति । दिसामागते प्रतिस्वरत्वम् ॥ इति पञ्चमे पामे तृतीयोनुवाद .

·भाभासरभाप्योपेता. 27 आपो वरुणस्य पत्नय आसन्ता अग्निरभ्यध्यायत्तास्समभवत्तस्य रे- तः परांऽपतत्तदियमभवद्यद्वितीय प- राऽपतत्तदसार्वभवदियं वै विराडसौ स्वराज्यद्विराजावुपदातीमे एवोपं 'आपः । वरुणस्य । पत्नयः । आसन्न् । ताः। अग्निः । अभीति । अध्यायत् । ताः । समिति । अभवत् । तस्य । रेतः । परेति । अपतत् । तत् । इयम् । अभवत् । यत् । द्वितीयम् । पुरापतदिति परा-अर्पतत् । तत् । असी । अभवत् । इयम् । वै। विराडिति वि-राट् । असौ । स्वराडिति स्व- राट् । यत् । बिराजाविति वि-राजौं । उपधाती- त्युप-दधाति । इमे इति । एव । उपेति । धत्ते । । । -- 'उक्ताः 'विराट् ज्योतिरधारयत्' इत्याद्यास्तिस्त्र इष्टकाः । आपो वरुणस्यैत्यादिभिः विराट्वराजोरस्तुतिः । अभ्यध्यायत् अका- मयत समभवत् मिथुनभावेन अभुत । तस्येत्यादि । गतम् । द्यावापृथिवीत्वेन विराट्यराजोरिएकयोस्स्तुतिः । तस्माद्विरानोप- धानेन द्यावापृथिव्यावेव उपहिते । इसे इति । इयञ्चासौ च इमे । 'त्यदादीनां यत्परम् ' इति इदमश्शेषः ॥ *सं.४.२६ ·18 तत्तिरीयसदितो. धत्ते यहा असौ रेतस्तिञ्चति तद- स्यां प्रति तिष्ठति तत्म जायते ता ओपधयः॥१८॥ वीरुधौ भवन्ति ता अमिरनि य एवं वेद प्रैव जा- यतेऽभादो भवति यो रेतरस्वी स्या- प्रथमायां तस्य चित्यामुभे उप दध्यादिमे एवात्मै समीची रेतस्सि- 'यत् । वै । असौ । रेतः । सिञ्चति । तत् । अ- स्याम् । प्रतीति । तिष्ठति । तत् । प्रेति । जायते । ताः । ओपंधयः ।। १८॥ वीरुधः । भवन्ति। ताः। अग्निः । अत्ति । यः । एवम् । वेद । प्रेति । ए- व । जायते । अन्नाद इत्यन-अदः । भवति । यः । रेतरस्वी । स्यात्।प्रथमायाम् । तस्य । चित्याम् । उभे इति । उपेति । दध्यात् । इमे इति । एव । अस्मै । समीची इति । रेतः । सिञ्चतः । यः। यद्वा इत्यादि ।। तत उदकं तत्यथिच्या प्रतिष्ठितं ओपध्यादिभावन जायते ता अमेरदनीया भान्तीति विराष्ट्रपघानेन अग्निरेव उपधार्य इति । य एवमिति | विदुपा विदित्वा वा कर्तव्यमिति ।। रेतस्वीति ॥ ममननसमर्थः । प्रनायत इसके । प्रभूतरेता वेत्यन्ये । प्रथमायामित्यादि । गतम् । समीची इति । संगते ·भा] भहमासरभाष्योपेता 29 . श्चतो यस्सित्तरेतास्स्यात्प्रथमायांत- स्य चित्यामन्यामुप॑ दध्यादुत्तमाया- मन्या रेत एवास्य सिक्तमाभ्या. मुभयतः परि गृह्णाति संवसरं न कम् ॥ १९॥ चन प्रत्यवरोहेन ही- मे के चन प्रत्यवरोहतस्तदैनयोतं सिकरता इति सिक्त-रेताः । स्यात् । प्रथमा- याम् । तस्य । चित्याम् । अन्याम् । उपेति । दु- ध्यात् । उत्तमायामित्युत्-तमायाम् । अन्याम् । रेतः। एव।अस्य । सिक्तम् । आभ्याम् । उभयतः। परीति । गृह्णाति । 'संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । न । कम् ॥ १९ ॥ चन । प्रत्यवरोहेदिति प्रति- अवरोहेत् । न । हि । इमे इति । कम् । चन। प्रत्यवरोहत इति प्रति-अवरोहतः । तत् । एन- । द्यावापृथिव्यो सम्यग्वा रेतरसेचयत या छन्दसि' इति पूर्व सवर्णदीत्वम् । सिक्रेता इति । बहुप्रजा स्थविरो वा । आभ्या मिति । चायाएथिवीम्या उभयत स्वसिक्क रेत प्रजारूप परिगृहाति ।। 'सवत्सरमित्यादि ॥ न किञ्चिदपि प्रत्युत्तियेत् एते उपधाय । हेतुमाह-न होति । द्यावारथिव्यो न पश्चिदपि प्रत्युद्गच्छत ।

·30 तत्तिरीयसहिता. यो वा अपंशीhणमुग्निं चिनुतेऽ- पशीरपाऽमुप्मिन्लोके भवति य- स्सशीर्पणं चिनुते सशीपाऽमु- प्मिन्लोके भवति चितिं जुहोमि मनसा घृतेन यथा देवा इहागम- न्वीतिहाँत्रा ऋतावृधस्समुद्रस्य॑ व- . योः । व्रतम् । 'यः । वै । अपशीरूपाणमित्यप- शीर्पणम् । अग्निम् । चिनुते । अप॑शीपेत्यपं- शीर्पा । अमुस्मिन्न् । लोके । भवति । यः। स- शीरपाणमिति स-शीर्माणम् । चिनुते । सशीर- पेति स-शीर्पा । अमुष्मिन्न् । लोके । भवति । 'चितिम् । जुहोमि । मनसा । घृतेन । यथा । । दे. वाः। इह । आगमनित्या-गमन्न् । चीतिहोत्रा इति वीति-होत्राः । ऋतावृध इत्यृत-वृधः । समुद्रस्य। तत्वल्वनयोव्रतं नियत चेष्टितम् । तस्मात्तयोरुपधानाऽपि तदृत्तेन युक्तं भवितुमिति भावः॥ 'यो या इत्यादि । स्वयमातृण्णामुपधाय तवकाशे होमविधिः । 'शीर्षन्छन्दसि' इति शिरतश्शार्पन्भावः ।। "चित्ति जुहोमि' इत्यादिना होमोग्नेशिशरमाधान्यात् । म- न्लायंस्तु-इपञ्चातिगगती पञ्चपदा । चिति नहोमि आददे वशी- ·महमास्करभाष्योपैता. 31 युनस्य पद्मञ्जुहोमि विश्वकर्मणे विश्वाऽहाऽमर्त्य हविरिति स्वयमा- तृण्णामुपधार्य जुहोति ॥२०॥ ए- तहा अग्नेशिशरस्सशीर्पणमेवाग्निं चिनुते सशीर्षाऽमुमिन्लोके भव- वयुनस्य । पत्मन्न् । जुहोमि । विश्वकर्मण इति वि- श्व-कर्मणे । विश्वा । अहाँ । अम॑र्त्यम् । हविः । इति । स्वयमातृण्णामिति स्वयं-आतुण्णाम् । उपधायेत्युप-धार्य । जुहोति ॥ २० ॥ एतत् । वै। अग्नेः । शिरः । सशीरपाणमिति स-शीरपाणम् । करोमि देवानां तेषां पक्ष्यमाणत्वान्मननीयेन मनोहरेणानेन घृतेन यथा देवा वशीकृतचित्ताः इहास्मिन् आगमन् आगच्छेयुः तदनुरूपम् । छान्दसो लुङ् । देवा विशेप्यन्ते---वीतिहोत्राः तिर्गतिकर्मा होतव्यं होनं हविः कमनीयहविपः भातस्य यज्ञस्य वर्धयितारः । अन्येषामपि दृश्यते । किमर्थ समुद्रस्य उदक- स्य वयुनस्य फमनीयस्य पत्मन् पतननिमित्तं दृष्टयर्थ जुहोमि । निमित्तात् सप्तम्याः ‘सुपां मुलुम्' इति लुक् । यहा-समुद्र मन्तरिक्ष, इह तु समुद्रशब्देन स्वयमातृग्गोच्यते 'अन्तरिक्षं वे स्वयमातृण्णा '* इति । तस्याः पतनार्थ स्थैर्यार्थ जुहोमि; यया मशकार्यों धूम इति मशकार्यत्वं धूमस्य नोपपद्यत इति तन्नि- वृत्ती मशकशब्दः; एवमत्रापि तनिवृत्तौ पत्मशब्दः । वि- -- *सं. ५.१.२.

·39 सतिरीयसरिता [का ५ प्र५ । ति य एवं वेद सुवर्गाय वा एप लोकार्य चीयते यदग्निस्तस्य यदयं- थापूर्व क्रियतेऽसुवर्यमस्य तथ्खंब- योनिश्चितिमुपधायामि मशञ्चिति- एव । अग्निम् । चिनुते । सशीर्पति त-शीर्मा । अमुस्मिन् । लोके । भवति । यः । एवम् । वेद । 'सुवर्गायेति सुवः-गाय । वै । एपः । लोकार्य । चीयते । यत् । अग्निः । तस्य । यत् । अयथापूर्व- मित्ययथा-पूर्वम् । क्रियते । असुवमित्यसुंव:- ग्यम् । अस्य । तत् । सुवर्य इति सुवः-ग्यः । अग्निः । चितिम् । उपधायेत्युप-धायं । अभीति । श्वकर्मणे विश्वस्य कर्ने देवाय विश्वाहा विश्वान्यहानि अमस्य पविनाशशीलपिद हविर्नुहोमीति । 'शेच्छन्दसि' इति लोप ॥ 'सुवर्गा येत्यादिश्चित्यभिमर्शनविधि । अयथापूर्व अयथाविधि यधाधमर्न रुत* तथा यल्कियते अग्ने तत असुवर्य अस्वर्गनिमित्त स्यात् यजमानस्य । अनिश्शायमस्य स्वर्ग इप्यते, तदर्थ चीयमान यात् । तस्याश्चितिं 'चित्ति' इति त्रिष्टुभा चितिभुपधायानन्तरं अभिमशेचितिक्लप्तिरित्याख्या । अर्थस्तु-चितिमचिति प्रतीति अप्र ताति चास्माक विचिनवन् विचिनुयात् स्वन्तिास्वरित निरूप्य स्वयमेव परिहरत्विति भाव । पूर्ववल्लेवाडागम । यस्मादय विद्वान् ज्ञातु समर्थ चीतानि वृजिनानि च । कानि तानि-विकरानि पर्माणि वृजिनानि *यथाहा निहत ·भाभास्यरभाष्योपेता 33 मचित्तिं चिनवृद्धि विद्वान्पृष्ठेवं वीता वृजिना च मीनाये , नस्स्वप- त्याय देव दिति च रास्वादितिमुरु- प्येति यथापूर्वमेवैनामुप॑ धने प्राच- मेनं चिनुते सुवग्याँस्य भवति॥२१॥ मृशेत् । चिलिम् । अचित्तिम् । चिनवत् । वीति । विद्वान् । पृष्ठा । इव । वीता । वृजिना । च । मर्ताद । राये । च । नः । स्वपत्यायेति सु- अपत्याय। देव । दितिम् । च।रास्व । अदितिम् । उरुष्प । इति। यथापूर्वमिति यथा-पूर्वन् । एव । एनाम् । उपेति । धत्ते । प्राचम् । एनम् । चिनुते । सुवर्य इति सुवः-ग्यः अस्य । भवति ॥२१॥ ओपधयः कं जुहोति स्वपत्यायाप्टादश च ॥१॥ च । उभयन 'छन्दसि' इति लोप । किच-मा मरणधर्मश्च अस्मान् भाव्यमानप्रमादान्विद्वान् क्षमाकारणमिदम् । किमिव पृष्ठा पृष्ठानि उपलक्षणत्वात् स्वाजानि च सर्वाणि अपकर्माणि प्रत्यक्ष वेदितु समर्थ इति । स ल हे देव न अस्माक राये धनवत्त्वाय स्वपत्याय शो- भनापत्यत्वाय दिति राव यदेय तदेहि । ददाते कर्मणि क्तिन छान्दसमित्वम् । रातेर्व्यत्ययेन आत्मनेपदम् । अदितिं अखण्डन च उरुप्य रक्ष कुरुष्वेति यावन् । उरुप्यति कण्ड्यादि । 'द्यतिस्यति' इत्यादिना द्यतेरितम् । माश्चमिति । प्राञ्चममि चिनुते स्वयों भवति ।। इति पञ्चमे पञ्चमे चतुर्थोनुवाक .

·84 तैत्तिरीयसंहिता. [पा. ५. प्र. ५. विश्वकर्मा दिशां पतिस्स नः पशू- पातु सास्मान्पातु तस्मै नमः - जापती रुद्रो वरुणोग्निदिशा पति- स्स नः पशून्पातु सौस्मान्पत्तुि त- स्मै नम एता वै देवता एतेपी प. शूनामधिपत्तयस्ताभ्यो वा एप आ वृश्चयते यः पशुशीhण्युपदाति 'विश्वकर्मेति विश्व-कर्मा । दिशाम् । पतिः । सः । नः । पशून् । पातु। सः। अस्मान । पातु । तस्मै । नमः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । रुद्रः। वरुणः । आग्निः । दिशाम् । पतिः । सः । नः । पशून् । पातु । सः । अस्मान् । पातु । नमः। एताः। वै । देवताः । एतेषाम् । पशू- नाम् । अधिपतय इत्यधि-पतयः । ताभ्यः । वै । एषः । एति । वृश्च्यते । यः । पशुशीणीति । पशुशीषु क्रमेण हिरण्येष्टकोपधानमन्त्रा.-विश्वकर्मा दिशा पतिरित्यादय. । विश्वकर्मा वायुरादित्यो वा दिशां पतिः सो- स्माकं पशून्पातु अस्माश्च पातु तस्मै नमः । एवं अनापत्यादि- चतुर्वपि दिशा पतिरित्यनुपज्यते ॥ "एता वा इत्यादि ॥ एतेषां ब्राह्मणम् । एता विश्वकर्मादयो ·अनु ५] भाभाष्करभाष्यांपेता 35 हिरण्येष्टका उप दधात्येताभ्यं एवं देवताभ्यो नमस्करोति ब्रह्मवादिनः ॥२२॥ वदन्त्य॒ग्नौ ग्राम्यान्पशून्म दधाति शुचाऽऽरण्यानर्पयति कि त- त उच्छि पतीति यढिरण्येष्टका उपदोन्यमृतं वै हिरण्यममृतेनैव पशु-शीरपाणि । उपदधातीत्युप-दर्धाति । हिर- ण्येष्टका इति हिरण्य-इष्टकाः । उपेति । द्धाति । एताभ्यः । एव । देवताभ्यः । नमः । करोति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः ॥ २२ ॥ वदन्ति । अनौ । ग्राम्यान् । पशून् । प्रेति । धाति । शु. चा। आरण्यान् । अर्पयति । किम् । तत । उदि- ति । शिपति । इति । यत् । हिरण्येष्टका इति हिरण्य-इष्टकाः । उपधातीत्युप-दधाति । अमृ- तम् । वै । हिरण्यम् । अमृतेन । एव । ग्राम्ये- देवा एतेषा पशूना अधिपतय एपा शिरास्युपस्थितानि । ताभ्य इत्यादि । गतम् ॥ ब्रह्मवादिन इत्यादि || आम्या पशवोऽनो निधीयन्ते दान्ने आरण्याश्शोकेन योज्यन्ते । यथोक्त-'ग्राम्येभ्य एव पशुम्य आ- रण्यान् पशून गुचमनूत्मृति' इति । तदिदानी (दनेन) ग्राम्यार 1 । *स ५२१ ·38 तैत्तिरीयसंहिता. ग्राम्येभ्यः पशु-पो भेषजं करोति नैनाने हिनस्ति प्राणो वै प्रथमा स्वयमातृण्णा न्यानो द्वितीयोऽपा- नस्तृतीयाऽनु प्राण्यात्मथमा स्व- यमातुण्णामुपधायं प्राणेनैव प्राण- ५ समर्धयति व्यन्यात् ॥ २३॥ द्वितीयांमुपधार्य व्यानेनैव व्यानर भ्यः । पशुभ्य इति पशु-भ्यः । भेषजम् । करो. ति । न । एनान् । हिनस्ति । 'माण इति प्र--अ- नः । वै। प्रथमा । स्वयमातृण्णेति स्वयं-आतृ- प्रणा । व्यान इति वि-अनः । द्वितीया । अपान इत्यप-अनः । तृतीया । अनु । प्रेति । अन्यात् । प्रथमाम् । स्वयमातृण्णामिति स्वयं-आतृण्णाम्। उपधायेत्युप-धार्य । प्राणेनेति प्र-अनेन । एव । प्राणमिति प्र-अनम् । समिति । अर्धयति । वी- ति । अन्यात् ॥ २३ ॥ द्वितीयांम् । उपधायेत्यु- प-धार्य । व्यानेनेति वि-अनेन । एव । व्यानमि- ज्येभ्यः किमुम्पिति किं पशुनातं शेषयति पशुशिरसामुपधाने । हन्त सर्वमपि पशुनातं विनाशितं भवतीति । यदित्यादि समाधान गतम् ॥ 'प्राणो वा इत्यादिना स्वयमातृण्णानां प्राणादित्वेन स्तुतिः । ।

·अनु. ५.] भाभाष्करभाष्योपता. 37 सम॑र्धयत्यपान्यातृतीयांमुपधायापा- नेनैवापान समर्धयत्ययों प्राणैरे- वैन समिन्धे भूर्भुवस्सुवरिति स्व- यमातृण्णा उप॑ दधातीमे वै लोका- स्वयमातृण्णा ए॒ताभिः खलु वै व्याहृतीभिः प्रजापतिः प्राजायत ति वि-अनम् । समिति । अर्धयति । अपेति । अन्यात् । तृतीयाम् । उपधायेत्युप-धाय । अपा- नेनेत्यप-अनेन । एव । अपानमित्यप-अनम् । समिति । अर्धयति । अथों इति । प्राणौरिति प्र- अनैः । एव । एनम् । समिति । इन्धे । भूः । भु- वः । सुर्वः । इति । स्वयमातृण्णा इति स्वयं- आतृण्णाः । उपेति । दधाति । इमे। चै । लोकाः । स्वयमातृण्णा इति स्वयं-आतृण्णाः । एताभिः । खलु । वै । व्याहृतीभिरिति व्याहृति-भिः । प्र- जापतिरिति प्रजा-पतिः । प्रेति । अजायत । प्राणादय इत्युक्ताः अनुप्राण्यादिरिधिः । अयो इति । यग- मानं च प्राणेरसमृद्धं करोति ।। भूरित्यादि । लोकत्रयात्मिका व्याढतयः स्वयमातृष्णा न य- धोका । किच्चताभिहितीभिः प्रजापतिः प्रामायत इत्यादि । गतम् ॥

·88 तैत्तिरीयसंहिता. का. ५.प्र.५: यदेताभाहतीभिस्स्वयमातृण्णा उपदातीमानेव लोकानुपायेषु ॥ २४॥ लोकेप्वधि म जायते प्राणा- र्य व्यानार्यापानाय वाचे त्वा चक्षु- पे त्या तयाँ देवतयाऽङ्गिरस्वडुवा सीदाग्निना वै दे॒वास्सुवर्ग लोकम- यत् । एताभिः । व्याहृतीभिरिति व्याहृति-भिः । स्वयमातृण्णा इति स्वयं-आतण्णाः । उपदधाती- त्युप-दधाति । इमान् । एव । लोकान् । उपधा- येत्युप-धाय । एषु ॥ २४ ॥ लोके' । अधि । प्रे- ति । जायते । प्राणायेति प्र-अनार्य । व्यानायेति वि-अनार्य । अपानायेत्यप-अनार्य । वाचे। त्या । चक्षुपे । त्वा । तया । देवतया । अङ्गिरस्वत् । ध्रु- वा । सीद । 'अग्निना । वै । देवाः । सुवर्गमिति 'प्राणायेत्यादिस्तयादेवतस्य विशेपो गतः ।। 'अग्रिनेत्यादि । अनिगांसन् गन्तुमच्छन् । एते 'सनि च' रति गमिरादेश', ' 'अझनगमा सनि' इति दीत्वम् ।। तेन स्वयमातृष्णाराहेलेन । एता इति । प्राणाय व्यानाय वाच इति प्रागादिपु प्रत्येक्त्वाञ्चक्षुपे येत्यादेः अनुषड्. । तेन सर. शक्षुपेत्यनेन दिसूपरितचतुरस्ययमातृष्णेन मवस्विपि दिक्षु 'चक्षुप त्वा' ·मभास्वरभाष्योपेता. 39 जिंगासन्तेन पतितुं नाशवन्त एताश्चतस्त्रस्वयमातृण्णा अपश्य- न्ता दिक्षपदधत तेन सर्वतश्चक्षुपा सुवर्ग लोकायन् यच्चतस्रस्वय- मातृण्णा दिसूपदर्घाति सर्वतश्चक्षु- पैच तदग्निना यज॑मानस्सुवर्ग लो- कमैति ॥२५॥ सुवः-गम् । लोकम् । अजिगासन्न् । तेन । प- तितुम् । न । अशक्नुवन् । ते । एताः । चतस्रः । स्वयमातृण्णा इति स्वयं-आतृण्णाः । अपश्यन् । ताः। दिक्षु । उपेति । अदधत । तेने । सर्वतश्चक्षु- पेति सर्वतः-चक्षुपा । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । आयत् । यत्। चतस्त्रः । स्वयमातृण्णा इति स्वयं-आतृष्णाः । दिक्षु । उपदधातीत्युप- वर्धाति । सर्वतश्चक्षुपेति सर्वतः-चक्षुपा । एव । तत् । अग्मिना । यजमानः । सुवर्गमिति सुवः- गम् । लोकम् । एति ॥ २५ ॥ ब्रह्मवादिनी व्यन्यादेषु यजमानस्त्रीणि च ॥५॥ इत्यादिनाप्मन्मन्ससहितेन एतेन चक्षुपे खेसादे सर्वानुपङ्गचा दर्शयति ।। 'पदित्यादि ।। गतम् ॥ इति पञ्चमे पञ्चमे पञ्चम, ·40 तैत्तिरीयसहिता. अग्न आ याहि वीतय इत्याहाई- तैवैनमग्निं दूतं वृणीमह इत्याह हू- त्वैवैन वृणातेऽमिनाऽग्निस्समिध्यत इत्याह समिन्ध एवैनमुग्निर्वृत्राणि जव नदित्योह समिद्ध एवास्मिन्नि- न्द्रियं दधात्यग्नेस्स्तोमै मनामह 'अमे । एति । याहि । वीतये । इति । आह । अहत । एव । एनम् । अग्निम् । दूतम् । वृणीम- हे। इति । आह । हूत्वा । एव । एनम् । वृणीते। अग्निना । अग्निः । समिति । इध्यते । इति । आ- है। समिति । इन्धे । एव । एनम् । अग्निः । वृत्रा- णि । जनत् । इति । आह । समिह इति सं- इद्धे । एव । अस्मिन् । इन्द्रियम् । दधाति । अग्नेः । 'अन्न आ याहीत्यादिविपक्तीना विधि । पञ्चस्वहस्सु पश्च नि तय । तत्रान्वह चितेविभागार्या एता कान । तर 'अम आयाहि १ इत्यनया प्रयमेऽद्वि प्रथमाया पितो चयनादेनमनिमाहयते आर. यति । आन्दसौ गुह, 'आत्मनेपदेप्वन्यतरम्याम्' इत्यड । ततो हत्या आय द्वितीयाया चितो अग्निं दत वृणीत अनिमात्म- सावरोति । ततस्तृतीयाया 'अग्निनाऽपिरममिप्यते इति एनमनि समिन्य दीपयीन ततश्रतु- 'अग्निवृत्राणि '1 इति समिन्धेऽसौ इन्द्रि- *तमा १५२. , -1.11 ·अनु...) महमारमाध्योपैता. 41 इत्याह मनुत एवैनमेतानि वा अ- हा रूपाणि ॥ २६ ॥ अन्वहमेवै- नै चिनुतेऽवाला रूपाणि रुन्धे न- झवादिनों वदन्ति कस्माथ्सत्याद्या- ताम्रीरन्या इटका अर्यातयाम्नी स्तोम॑म् । मनामहे । इति । आह । मनुते । एव । एनम् । एतानि । वै । अनाम् । रूपाणि ॥ २६ ॥ अन्वहमिय॑नु-अहम् । एव । एनम् । चिन्ते । अ- वेति । अनाम् । रूपाणि । रुन्धे । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । कस्मात् । सत्यात् । या- तान्नीरिति यात-यानीः। अन्याः। इष्टंकाः । अ- यातयाम्नीत्यांत-यानी। लोकंपृणेति लोकं-पृ. यं वीर्य दधाति । ततः पञ्चम्यामग्नेमस्तोम मनामहे इति एतं महावीर्य मनुते जानाति स्तोतुं धारयितुं या ॥ "एतानि या इत्यादि ॥ अहस्सम्बन्धीनि चिनिरूपाणि चितिवै. लसण्यात्मकानि । अन्यहमिति । अन्वहमेताभिश्चयनादां रूपा- ण्यारुन्धे शिष्टां शरीरावस्था लभते यनमान ॥ अवसपादिन इत्यादि । अत्र यन यातयाम्न्यो गतरसाः अन्या इष्टा अपस्यादयः सरदुपरिता म पुनरुपधीयन्ते लोकपणा तु अया- तयानी यतः पुनःपुनरुपयीयते तदेतदनिन्यं करमात्कारणादिति ब्रह्मवादिन. प्रश्नं पदन्ति । 'जन उपधालोपिनः । इति डीपू ।। 11-0 ·तैत्तिरीयसहिता लोकपृणेत्यैन्द्राग्नी हि वार्हस्पत्ये- ति यादिन्द्रानी च हि देवानां वृह- स्पतिश्चार्यातयामानोऽनुचरवंती भ. वत्यजामित्वायानुष्टुभाऽर्नु चरत्या- मा वै लोकपृणा प्राणोनुष्टुप्तस्मा- णा। इति । ऐन्दाग्नीत्येन्द्र-अग्नी । हि । वार्हस्प- त्या । इति । ब्रूयात् । इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अनी । च । हि । देवानाम् । बृहस्पतिः। च । अयातयामान इ- त्ययांत-यामानः। अनुचरवतीत्यनचर-वती । भ- वति । अामित्वायेत्यर्जामि त्वाय । अनुष्टुभेत्य- नु-स्तुभो । अन्विति । चरति । आत्मा ।वै। लो- कंपणेति लोक-पृणा । प्राण इति प्र-अनः । अ- 'ऐन्द्राग्नी इत्यादि ॥ ऐन्द्राग्नी बाईपत्या न रोकपृणा । इन्द्राग्नी वृहस्पतिश्च देवाना मध्ये अयातयामान तस्मादयातयाम्नी रोक्णेति तेम्य उत्तर द्रूयात् ॥ अनुचरवतीति । सूददोहसा तद्वती भवति । अनामित्वा- येति । एकातिनो हि पुन पुन प्रवृत्ती नामित्वमालम्य स्यात् । अ नुष्टुभेति । अनुचरो विशेष्यते । 'ता अस्य सदोहास '* इत्येतया अनुष्टुमा पश्चादचार्यमाणया रोवणामनुवर्तते अध्वर्युस्सधीयमानाम् ।

·भनु..] मामास्करभाष्योपैता. माणस्तर्वाण्यङ्गान्यच् चरति ता अस्य सूदोहसः ॥ २७ ॥ इत्याह तस्मात्परुपिपरुपि रसस्तोम श्री. णन्ति पृश्भय इत्याहानं वै पृभचन्न- मेवाव॑ रुन्धेऽर्को वा अग्निरोम- नुष्टुवित्यनु-स्तुप् । तस्मात् । प्राण इति प्र-अनः। सर्वाणि । अङ्गानि । अन्विति । चरति । ताः । अ- स्य । सूददोहस इति सूद-दोहसः ॥२७॥ इति । आह । तस्मात् । परुपिपपीति परुपि-परुपि । र- सः। सोमम् । श्रीणन्ति । 'पृश्नयः । इति । आह । अन्नम् ।वै। पृश्निाअनम् । एव। अवेति । रुन्धे। अर्कः। वै।अग्निः।अर्कः।अनम्।अन्नम्।एव।अवेति। रुन्थे। आत्मा या इत्यादि । आत्मस्थानीया लोक्शृणा प्राणस्थानीया अनुष्टुप् यस्मादनुचरति तस्मात्माणस्सर्वाण्यगान्यनुचरति ।। "ता अस्येति ॥ मन्त्रावयवाना स्तुति । परुपिपरुपीति । पर्व- णिपर्वणि सोमस्य रसो दुह्यते 'सूददोहस '* इति लिङ्गात् ।। "अन वा इति ॥ शुरुवात् अन्नाख्या वा तत्र साधनत्वात् मूददोहस उच्यन्ते । अर्को वा इति । अर्ननीयवादमिरर्क । अर्चनत्वादन्नम् ॥

·तैतिरीयसंहिता मेवारी रुन्धे जन्मन्देवानां विश- स्त्रिया रोचने दिव इत्योहेमानेवा- स्मै लोकाजयोतिष्मतः करोति यो वा इष्टकातां प्रतिष्ठां वेद प्रत्येक तिष्ठति तयां देवतयाऽङ्गिरस्वटुवा 'जन्मन्न् । देवानाम् । विशः । त्रिपु । एति । रोचने। दिवः। इति । आह । इमान् । एव । अस्मै । लो- कान् । ज्योतिष्मतः । करोति । यः। वै । इष्टका- नाम् । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । वेद । प्रतीति । एव । तिष्ठति ! नया । देवतया । आङ्गिरस्वत् । - था। सीद् । इति । आह । एपा । ये । इप्टकानाम् । 'इमानेवेति ॥ 'त्रिप्या रोचने'* इति लिङ्गात् । अनुचरयतालोवा- एणयो इतरेम्यो विशेषाचनादेतद्विपयेव सृढो । यो वा इष्टकानामिति सामान्यवचनात्तद्देवत सर्वविषयमिति बेदितव्यम् ॥ यो या इत्यादि । गतम् । एतेनोपहिता इटमाः प्रतिष्टिता भवन्ति । एपेति । प्रतिष्टापेक्षया लिङ्गानिर्देशः ।। जति पञ्चमे पतंम पष्ठानुमायाः ॥

·अनु. ५ भभास्सरभाष्योपेता. 45 सौदेत्यांहेषा वा इष्टकानां प्रतिष्ठा य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठति ॥ २८ ॥ सुवर्गाय वा एप लोकार्य चीयते यदृग्निवर्ज एकादशिनी यदद्मावैका- दुशिनी मिनुयादणैन५ सुवर्गा- ल्लोकादन्तर्दध्याद्यन्न मिनुयास्वरु- प्रतिष्ठेति प्रति-स्था । यः । एवम् । वेदं । प्रतीति । एव । तिष्ठति ॥ २८॥ रूपाणि सूददोहस॒स्तया पोईश च ॥६॥ 'सुवर्गायेति सुवः-गाय । वै । एषः । लोका- ये । चीयते । यत् । अग्निः । वजः । एकादशि- नौ । यत् । अग्नौ । एकादशिनीम् । मिनुयात् । बजेण । एनम् । सुवर्गादिति सुधः-गात् । लो- कात् । अन्तः । दध्यात् । यत् । न । मिनुयात् । 'सुवर्गा येत्यादि ॥ वजस्थानीया एकादशिनी एकादशानां यूपा- ना सहति । एकादशावयवा अस्येति 'शन्शतोडिनि. ' इति डिनिप्रत्यय । यदन्नौ ताम्पिनुयात् मक्षिपेत् । डुमिन् प्रक्षेपणे । पोगान्तीयकेन यगमानमग्नि वा सुवर्गादन्तर्दध्यात् स्वर्गादन्त- • हित कुर्यात् । तया गिनया सान्तर्हितस्स्यात् । अथ यदि न मिनुयात् स्वरुमझियूं पैः पशुसाधनैः निवर्तमानैः पशव्यर्धयेत् ·46 तैत्तिरीयसहिता. [पा. ५.प्र.५ भिः पशून्व्य॑र्धयेदेकयूपं मिनोति नैनं वत्रैण सुवर्गाल्लोकान्तर्दधाति न स्वरुभिः पशून्य॑र्धयति वि वा एप इन्द्रियेणं वीर्येणध्यते योऽग्नि चिन्वन्नधि क्रामत्यैन्द्रिया ॥ २९ ॥ स्वरुभिरिति स्वरु-भिः । पशून् । वीति । अर्ध- येत् । एकयूपमित्यैक-यूपम् । मनोति । न । ए- नम् । वज्रेण । सुवर्गादिति सुवः-गात् । लोकात्। अन्तर्दधातीत्यन्तः-दधाति । न । स्वरुभिरिति स्वरु-भिः । पशून् । वीति । अर्धयति । वीति । वै । एपः । इन्द्रियेण । वीर्यण । ऋध्यते । यः । अग्निम् । चिन्वन् । अधिकामतीत्यधि-कामति । अवयवश कुर्यात् । स्वरुशब्दान्मत्वर्थीयो लुप्यते । स्वरणादेव वाऽमाणि तेपामपि पशुसाधनत्वात् । तस्मादेक्युप मिनोति एको यूप एक्यूप त मित्वा तंत्रकादशिनानालभेत । तेन दोपहयाभा य, एकयूपस्याभावादेकादशिन्यभावाच ।। "वि वा एप इत्यादि ॥ इन्द्रियेण वीर्येण न्यद्धयते व चिन्वन् हेती शता । चयनेन हेतुना योनिमारोहति । ऐन्द्रय नति । 'इन्द्र विश्वा अवीवृधन् '* इत्यनया । उदारायण - *सं.४.६.१.

·अनु. ५.] भाभारतरभाष्योता. ऋचाऽऽक्रमणं प्रतीप्टकामुपं दध्या- नेन्द्रियेण वीर्येण ध्यते रुद्रो वा एप यदग्निस्तस्यं तिस्रझरव्याः मृतीची तिरश्चयनूची ताभ्यो वा ए. ऐन्द्रिया ॥ २९ ॥ ऋचा । आक्रमणमित्या-क्रम- णम् । प्रतीति । इप्टकाम् । उपेति । ध्यात् । न । इन्द्रियेण । वीर्येण । वीति । ऋध्यते । 'रुद्रः । वै । एपः । यत् । अग्निः । तस्य । तिस्त्रः । शरव्याः । प्रतीची । तिरथी । अनूची । ताभ्यः । वै। एषः । - इति तृतीयाया उदात्तत्वम् । कमण प्रनीति आक्रम्यते येन मार्गेण तं प्रति तेन लक्षितां पश्चादुत्तरतो वा इष्टकामुपदध्यात् : नेन्द्रियादिना न्यूयते ॥ 'रुद्रो वा इत्यादि || सहस्य तित्र शरव्या शरस्थानीया हेतयः सन्ति लक्ष्ये मोक्तव्या । तत्र कानिपनीची प्रतिमुख- मागत्य देवाय सन्निधत्ते । काचित्तिरश्ची तिर्यगागत्यात्मानं दर्श- यति । कानिदनूनी पृछतः कनानुगमना देवमनुमेवते । ताभ्य इति । ताम्यश्शरच्याभ्यः एप आपृश्यते छिद्यते तासां रक्ष्यो न भवति का योनि निनुते । हेतुरयमावृश्चनस्य चयननिरो- धमसहमाना एवमभिभवेयुरिति । तस्मादग्निं चित्वा तिसृधन्वं ति- सृभिरिपुभिर्युक्तं धनुरयापितमेर रक्षणाय विशिष्टाय दद्यात् । 'वा संज्ञायाम् । इति धनुपो नडादेशः, 'अनसन्तानपुंसकात् ।

·[पा. ५५५ 48 तैत्तिरीयसहिता प आ वृश्यते योऽग्निं चिनुतेऽग्नि चित्वा तिसृधन्वमांचितं ब्राह्मणा- यं याताभ्य एव नमस्करोत्यथो ताभ्य एवात्मानं निष्क्रीणीते यत्ते रुद्र पुरः ॥ ३० ॥ धनुस्तदातो अर्नु एति । वृश्चयते । यः । अग्निम् । चिनुते । अग्निम्। चित्वा । तिसृधन्वमिति तिसू-धन्वम् । अयांचि- तम् । ब्राह्मणार्य । दद्यात् । ताभ्यः । एव । नमः। करोति । अथो इति । ताभ्यः। एव । आत्मानम् । निरिति । क्रीणीते । 'यत् । ते । रुद्र । पुरः॥३०॥ धनुः । तत् । वातः । अन्विति । वातु । ते । त- इत्यच् समासान्त । तेन प्रसादनहेतु नमस्कार एवं ताम्य रुतो भवति । एव शत्रुभ्यो अभिभवितृभ्यो निमीणोते रक्ष णीय एव तासा भाति ।। 'उत्तरे श्रोण्यन्ते तिष्ठन् सन्चितमग्निमुपतिष्टते, अनुपरिनाम -- यते रद्र इत्यादि ॥ हे रुद्र। अम यात्मन् यत्ते पुर पूर्वस्या दिशि धा रात्तदीय धनु वालोऽनुवातु अनुरस्ट वर्तमानोऽन्यत्र नयनु यथाऽस्मान वाधते । तहात इत्युपमानपद तदनुर्वातयत् शीघगनि तमेवानुपातु अनुगच्छतु मान स्थिति अमान् वापिछति । गर्भ- गरसमदानत्वाचनुथ्र्ये पटी । है स्व! तस्मै ते धनुषे तुभ्यमेव ·अनु] मभाष्यरमाप्योपैता. 49 वातु ते तस्मै ते रुद्र संवथ्सरेण नमस्करोमि यतै रुद्र दक्षिणा धनु- स्तहातो अन यातु ते तस्मै ते रुद्र परिवथ्सरेण नमस्करोमि यत्ते रुद्र पश्चादनुस्तद्वातो अनु चातु ते त- स्मै ते रुद्रेवावय्सरेण नमस्करोमि यत् रुद्रोनराधनस्तत् ॥ ३१ ॥ वा- तो अर्नु वातु ते तस्मै ते रुद्रेदुव- स्मै । ते । रुद्र । संवत्सरेणेति सं-वत्सरेण । नमः। करोमि । यत् । ते । रुद्र । दक्षिणा । धनुः । तत् । वात. । अन्विति । यातु । से। तस्मै । ते । रुद्र । प- रिवत्सरेणेति परि-वत्सरेण । नमः । करोमि । यत् । ते। रुद्र । पश्चात् । धनुः । तत् । वातः । अ- न्विति । वातु । ते । तस्मै । ते । रुद्र । इदावत्सरेण । नमः । करोमि । यत् । ते । रुद्र । उत्तरादित्युत तरात् । धनुः।तत् ॥३१॥ वातः।अन्विति । वातु । ते।तस्मै । ते ।रुद्र ।इवत्सरेणेतीदु-वत्सरेण नमः या अपनीतधनुपे सवत्सरेण नमस्तरोमि आसात्सरभाविन त नमस्कार करोमि । एवमितरेऽपि व्याख्येया । प्रथमादिपच । मान्ताना समाना सवत्सरादय आख्या ।।

·50 तैत्तिरीयसहिता. प्सरेण नमस्करोमि यत्ते रुद्रोपरि धनुस्तद्वातो अनु वातु ते तस्मै ते रुद्र वथ्सरेण नमस्करोमि रुद्रो वा एप यदग्निस्स यथा व्याघ्रः कुद्ध- स्तिष्ठत्येवं वा एप एतरहि संचित- मेतैरुप तिष्ठते नमस्कारेवैन श- करोमि । यत् । ते । रुद्र । उपरि । धनुः । तत् । वातः । अन्विति । वातु । ते । तस्मै । ते । रुद्र । वत्सरेणं । नमः । करोमि । रुद्रः । वै । एपः । यत् । अग्निः । सः । यथा । व्यायः । क्रुद्धः । ति- टेति । एवम् । वै । एपः । एतर्हि । सञ्चितमिति सं-चितम् । एतैः । उपेति । तिष्ठते । नमस्कार- रिति नमः-कारैः । एव । एनम् । गमनति । रद्रो या एष यदित्यादि ।। एषा मन्त्राणा ब्राह्मणं मन्नगतरु द्रपदव्याख्यानायाग्ने रुद्रत्वेन स्तुतिः । यथा च्यात्र कुतनिया- रणात् कुछ मसादनीयस्तिष्ठति सोयमग्निरापे र ऋद्ध इस नमस्कारादिभिः प्रसादनीय एतहि अस्सिनारे भाति । 'इन. मोहित ' 'एलेती रयो । इति एतादेशः । तम्मासनितं स- माप्तचितिरमप्रिमेने 'यत्ते रुद्र' इत्यादिभिरुपतिष्ठते । नमस्तारै- रेन शमयत्येव ॥ .

·भनु ] भभास्करभाष्योपेता 1 मयति येऽग्नयः ।। ३२ ॥ पुरीयाः प्रविष्टाः पृथिवीमर्नु । तेषां त्वमस्यु- नमः प्रणो जीवातवे सुव । आप त्वाऽने मनसाऽऽप त्वाऽग्ने तपसाऽऽपं त्याऽने दीक्षयाऽऽपं त्वाऽम उपसद्भि- राप त्याऽने सुत्ययाऽऽपं त्वाऽने द- क्षिणाभिराप त्वाऽग्नेऽवभृधेनाप त्वा- 'ये।अग्नयः।।३२॥ पुरीप्याः । प्रविष्टा इति प्र-वि. हाः । पृथिवीम् । अनु । तेपाम् । त्वम् । असि । उत्तमइत्युत्-तमः । प्रेति । नः । जीवातवे । सुव । आपम् । त्वा । अग्ने । मनसा । आपम् । त्वा । अग्ने । तप॑सा । आपम् । त्वा । अग्ने । दीक्षा । आपम् । त्वा । अग्ने । उपसद्भिरि- त्युपसत्-भः । आपम् । त्वा । अग्ने । सुत्ययो । येऽमय पुरीप्या इत्यादिभि भयास्यननिमुपतिष्ठते यनमान । येऽ- नय इत्यनुष्टुप् ॥ अन्यानि यपि । पुरीप्या पुरीपार्श पुरी- पवन्त पृथिवीमनुमलिष्टा तेया मध्ये उत्तमत्वमसि । उत्तमश- ब्द उच्चादिरन्तोदान । तस्मादस्मान् जीवातवे जीवनाय प्रसु व प्रेरय अनुनानीहि वा । सामहमाप आप्तवानस्मि मनप्ता प्रख्या तपसा एकस्तनवतादिना दीक्षया मौजवादिलक्षणया उप- ·तैत्तिरीयसंहिता. ऽग्ने वशयाऽऽपै त्वाऽने स्वगाकारे- त्यौपा वा अ॒ग्नेराप्तिस्तयैवैन- माप्नोति ॥ ३३ ॥ । आपम् । त्या । अग्ने । दक्षिणाभिः। आपम् । त्वा। अग्ने । अवभृथेनेत्य॑व-भृथेनं । आपम् । त्या । अ- ने । वशां । आपम् । त्वा । अग्ने । 'स्वगाकारे- पति-स्वगा-कारेण । इति । आह । एपा । वै । अग्नेः । आप्तिः । तया । एव । एनम् । आफ्नो- ति ॥३३॥ पेन्द्रिया पुर उराहनुस्तद्गय आहाष्टौच॥७॥ सदादियागतः वशया अनुबन्ध्यायागेन स्वगाकारेण यज्ञस्य यथा- स्वभागकल्पनया । कि बहुना एवं सर्वात्मनाऽपि त्वामेवाहं प्रापं त्वमपि मध्येव भवितुमर्हसीति ।। 'इत्याहत्याप्तीनां वाह्मणम् ॥ एते मन्त्राः आप्तिमज्ञाः अग्ने- राप्तिहेतयः । आप्त्यपेक्षं स्त्रीत्वमेकत्वं च । अनयोपतिष्ठते इति सामर्थ्याद गम्यते । तयानि आप्नोतीत्येवोपस्थाता ॥ इति पञ्चमे पञ्चमे सप्तमः.

·अनु.] भामासाभाथ्योपेता. 63 गायत्रेणं पुरस्तादुपं तिष्ठते प्राण- मेवास्मिन्दधाति वृहद्रथन्तराभ्यां पु- क्षावोज एवास्मिन्दधात्य॒तुस्था य- ज्ञाय॒ज्ञियन पुच्छमृतुम्वेव प्रति ति- प्रति पृष्ठरुष तिष्ठते तेजो वै पृष्ठा- 'गायत्रेणं । पुरस्तात् । उपेति । तिष्ठते । मा- णमिति प्र-अनम् । एव । अस्मिन्न् । दधाति । वृहद्रथन्तराभ्यामिति वृहत्-रथन्तराभ्याम् । प- क्षौ । ओजः। एव । अस्मिन्नू । दधाति । ऋतु- स्थायज्ञाय॒ज्ञियेन । पुच्छम् । ऋतुएँ । एव । प्रती- ति । तिष्ठति । पृष्ठैः । उपेति । तिष्ठते । तेजः। वै। पृष्ठानि । तेजः । एव । अस्मिन् । दधाति । 'गायत्रेणेत्यादि । गायत्रेण साम्ना पुरस्तात् पूर्वस्या दिशि शिर उपतिष्ठते । बृहद्रथन्तराम्या पक्षी उत्तरदक्षिणी । ऋतु- स्था यज्ञायज्ञीय नाम साम यज्ञायज्ञीयमिति छन्दोगा । 'वस- न्तम् '* इत्यादियोनिकर । वनस्पत्यादिवार पूर्वोत्तरपदयोयु- गपत्मकतिस्वरत्वम् । बहुव्युत्पत्तिकत्वादनवग्रह । गरिति । सः पृधसागमि ॥ *स ११२ ·54 तैत्तिरीयसहिता. पा. ५. प्र. ५. नि तेज एवास्मिन्दधाति प्रजापं. तिग्निम॑सृजत सोस्मासृष्टः परा- डैत्तं वारयन्तीयैनावारयत तौरव- न्तीयस्य वारवन्तीयत्व श्यैतेन श्ये- ती अंकुरुत तच्छ्यैतस्य श्यैतत्वम् ॥३४॥ यद्वारवन्तीयेनोपतिष्ठते वा- 'प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । अग्निम् । असृजत सः। अस्मात् । सृष्टः । पराङ् । ऐत् । तम् । वा. रवन्तीयेनेति वार-वन्तीयेन । अवारयत । तत् । वारवन्तीयस्येति वार-वन्तीय॑स्य । वारवन्तीय- त्वमिति वारवन्तीय-त्वम् । श्यैतेन । इयेती। अकुरुत । तत् । इयतस्य । श्यैतत्वमिति श्यैत- त्वम् ।। ३४॥ यत् । वारवन्तीयेनेति वार-बन्ती- "प्रजापतिरित्यादि ॥ पराट् अपुनरावृत्त एवागच्छत् । तं बार- वन्तीयेन सान्ना अवारयत् न्यवर्तयत् परागमनात् । तस्माद्वा- रणहेतुत्वाद्वारयन्तीयम्, 'अश्वं नत्वा वारयन्तं '* इति लिङ्गाद । येतेन सान्ना अभिप्रवस्सुराधसमें इत्येतद्योनिना अनि श्येती अकुरुत आत्मगामिनमकरोत्, वशीकतवानिति यावत् । श्यायते. गतिकर्मणः श्येतः अभूततदावे चिः । ईपा अक्षादित्वाद्यणादेशा- भावः । तस्मात् श्यानहेतुवात् श्यतम् ॥ 'यदित्यादि ॥ कर्तुः फलम् । प्रजापतेहृदयेन साम्ना इमाः मिक्स, 6-४९... *.स.१.२७-1.

·भनु ] भहमारमाध्योपेता 56 रयत एवैन श्यतेन श्येती कुरुते प्रजापतेरहृदयेनापिपलं प्रत्युपं ति- टते प्रेमाणमेवास्यं गच्छति प्रा- ध्या त्या दिशा सादयामि गायत्रे- ण छन्दसाऽग्निना देवतयाऽनेश्शी. पाऽनशिशर उप दधामि दक्षिणया त्या दिशा सादयामि त्रैष्टुभेन छन्द- यैन । उपतिष्ठत इत्यप-तिष्ठते । वारयते । एव । एनम् । श्यैतेन । श्येती । कुरुते । प्रजापतेर्हदये- न । अपिपक्षमित्यपि-पक्षम् । प्रति । उपेति । तिष्ठते । प्रेमाणम् । एव । अस्य । गच्छति । 'प्रा- च्यो । त्वा । दिशा । सादयामि । गायत्रेण । छ- न्दसा । अग्मिना । देवतया । अग्ने । शीर्णा । अग्नेः । शिरः । उपेति । धामि । दक्षिणया। त्वा । दिशा । सादयामि । त्रैष्टुभेन । छन्दसा । प्रजा 'प्रजापतेर्हदय ' इत्येतत्प्रभवेन अविपक्ष अविहतपक्ष दक्षिणपूर्व 7 कोण उत्तरपूर्व 7 प्रत्यामुपतिष्ठते । प्रजापते हृदगामेव मनापते हृदय समाख्येपा । आन्दस पठ्या अलुक् । पूर्ववत् पूर्वोत्तरसदयो गुगपत्मरतिस्यरत्वम् । पूपिदनवग्रह । प्रियत्वमग्नेर्गच्छति ॥ आत्मेष्टका -प्राच्या अत्याचा ॥ आत्मापेक्ष पुहिङ्गमैकवचन च।।

·8 तैत्तिरीपसहिता अग्ने उदधे या त इपयुवा नामत यो नो मृड तस्यारते नमस्तस्या- स्त उप जीवन्तो भूयास्माग्ने दुध ग चिनुते । सात्मति स-आत्मा । अमुस्मिन्न् । लो- के । भवति । यः । एवम् । वेदं ॥ ३६ ।। श्यैतत्वं प्रतीच्या त्वा दिशा सादयामि य- स्सात्मानं चिनुते द्वाविशतिश्च ॥८॥ 'अ । उदध इत्युद-धे । या । ते । इपुः । यु. वा । नाम । तयाँ । नः । मृड । तस्याः । ते । न- म । तस्याः । ते । उपेति । जीवन्तः। भूयास्म। पञ्चस्वपि चितिषु सनिताहुतिमन्त्रा *---अन उदय इत्या द्या ॥ हे अग्ने उदो समुद्रवदपरिच्या या ते तव सबन्धिनी इयु इच्छा युवा नाम हविषा देवमिश्रियतीति प्रसिद्धा तयाऽस्मान् मृत्य मुखय । तस्यासम्बपिने गहानुभावाय तुम्य नम ! तस्यासम्म धिन खामुपजीवन्तो वय भूयास्म भूतिमन्त त्यामेति । वर्मणि व्य सयेन पाटो । एव दुवाटिप्वपि योग । तन सप्पपि ले' इत्यादावनुपड, 'या त इषु ' इत्यांदरने । 'नामनियो समानाधि- करणे' इति सामान्य समस्य 'अ' इयामन्त्रिात्य विद्यमानल निषेधात् दुधादीनि वियोपरचनानि विन्यस्यन्ते । दुधो हुर्धर । *पसमाप्त्या विचितिषु सथितामाटुतिमता ·भनु..] भभास्करभाष्योपैता. 50 ह्य किशिल वन्य या त इपुर्युवा नाम तयाँ नो मृड तस्यास्ते नम- स्तस्यास्त उप जीवन्तो भूयास्म प. ञ्च वा एतेऽनयो यञ्चितय उदधिरेव नाम प्रथमो दुध्रः॥३७॥द्वितीयो ग- यस्तृतीयः किशिलश्चतुर्थों वन्यः पञ्चमस्तेभ्यो यदा तीन जुहुयादव- अग्ने । दुध्र । गह्य । किशिल । वन्य । या।ते। इपुः । युवा । नाम । तयां । नः। मृड । तस्याः। ते । नमः । तस्याः । ते । उपेति । जीवन्तः । भूयास्म । पञ्च । वै । एते । अग्नयः । यत् । चि- तयः । उदधिरित्युद-धिः । एव । नाम । प्रथमः। दुधः ॥ ३७॥ द्वितीयः । गह्यः। तृतीयः । कि- शिलः। चतुर्थः । वन्यः । पञ्चमः। तेभ्यः । यत्। खलि गुणाभाव', पोदरादि । गह्य सर्वगृहीतव्य । गाहेतर्यक्प्रत्ययः छान्दस, हसत्वं च । किशील बुनिरूपशील । पोदरादिः । पन्य । सर्भगनीय । छान्दसो यत् ।। पचवा इत्यादि ।। अत्रैव ब्राह्मणम् अग्न उदध्यादिनामानः प. ञ्चाग्नयः ।। *तेभ्य इत्यादि ।॥ गतम् । आहुतयः सञ्चिताहुनयः 'अन्न उदधे। इत्याद्याः ॥ । , , ·सिरीयसहिता. [फा. ५.५ cd । युं च यज॑मानंचा देहेयुर्यदेता आहु- तो र्जुहोति भागधेयैनवाञ्छमयति नातिमार्छत्यध्वर्युर्न यज॑मानो वा- झे आसनसोः प्राणोऽक्ष्योश्चक्षुः क- गयोश्नोत्र वाहुवोर्वलमूरुवोरोजो- आहुतीरित्या-हुतीः । न । जुहुयात् । अध्वर्युम् । च । यज॑मानम् । च । प्रेति । दहेयुः । यत् । ए- ताः । आहुतीरित्या-हुतीः । जुहोति । भागधेये- नेति भाग-धेयेन । एव । एनान् । शमयति । ना आतिम् । पति । अच्छति । अध्वर्युः । न । यज- मानः । 'वाक् । मे। आसन्न् । नसोः । प्राण इति प्र-अनः । अक्ष्योः । चक्षुः । कर्णयोः । श्रोत्रम् । वाहुवोः । वर्लम् । ऊरुवोः । ओजः । अरिष्टा । 'अथ चितेराद्रवणमन्त्र -वाम आसन्नित्यादि || मम आसन् आस्ये वागिन्द्रियमविकल तिष्ठतु आधाराधेययोरवियोग प्रार्थयते । एवं सर्वत्र । 'पद्दन्' इत्यादिना आसन्भाव । नसो नासिकयो 'उडिदम्' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । अक्ष्योरिति । 'ईचद्विवचने ' इतीकारस्योदात्तत्वात् 'उदात्तयण : इति विभक्तरुदात्तत्वम् । बा- हुवोरूयोरिति । 'तन्वादीना छन्दसि बहुलम्' इत्युवह । पूर्वव. द्विभक्त्युदात्तत्वम् । औजो वेग । किं बहुना-विश्वानि उक्तव्यति- ·भभास्करमाप्योपैता. si रिटा विश्वान्यानि तनूः ॥३॥ तनुवा मे सह नमस्ते अस्तु मा मा हि सीरप वा एतस्मात्माणाः को- मन्ति यौग्नि चिन्वन्नधि कामति वा- आसनसोः प्राण इत्याह प्राणा- नेवात्मन्धत्ते यो रुद्रो अग्नौ यो अ- विश्वानि । अङ्गानि । तनूः ॥३८॥ तनुवा । मे। सह । नमः। ते । अस्तु । मा। मा। हिसीः । 'अपेति । वै । एतस्मात् । प्राणा इति प्र-अनाः। कामन्ति । यः । अग्निम् । चिन्वन् । अधिकाम- तीत्यधि-कामति । वाक् । मे । आसन्न् । नलोः। प्राण इति प्र-अनः । इति । आह । प्राणानिति म-अनान् । एव । आत्मन्न् । धने । यः । रुद्रः । अग्नौ । यः । अप्स्वित्यप्-सु । य । ओपंधीपु। रिक्तान्यपि ममाङ्गानि अरिष्टानि अहिंसितानि अक्षीणशक्तीनि स- न्तु । तनूश्च मे तनुवा तन्वषयवे हस्तपादादिभि सहैव सर्वदा भातु ! पूर्ववदुवइ । नमस्ते अस्तु मा मा हिंसी यथोक्तमेव सपादय ।। अप या एतस्मादित्यादि । अत्रैव ब्राह्मणम् । अनेन मन्त्रे. णाद्रवणात् आत्मति पुन प्राणान् धत्ते ॥ गावीधुकं चरु घरमायामिष्टकाया निदधाति यस्या शतरुद्रीय ·62 तैत्तिरीयसहिता. (का. ५. स. ५. प्सु य ओप॑धीषु यो रुद्रो विश्वा भु- वनाऽऽविवेश तस्मै रुद्राय नमो अ- स्त्वाहुतिभागा वा अन्ये रुद्रा हवि- भांगाः ॥ ३९ ॥ अन्ये शतरुद्रीय हुन्वा गांवीधुकं चुरुमेतेन यजुंपा चरमायामिप्टकायां नि ध्याजाग- धेयैनैवैन शमयति तस्य त्वै शेत- यः । रुद्रः । विश्वा । भुव॑ना । आविवेशेत्या-वि- वेश । तस्मै । मुद्राय । नमः । अस्तु । 'आहुति- भागा इत्याहुँति-भागाः । वै । अन्ये । रुद्राः । हु- विर्भागा इति हविः-भागाः ॥ ३९ ॥ अन्ये । श- तरुद्रीयमिति शत-रुद्रीयम् । हुत्वा । गावीधुकम्। चरुम् । एतेनं । यर्जुपा । चरमायाम् । इष्टका- याम् । नीति । दृध्यात् । भागधेयेनेति भाग-धे- यैन । एच । एनम् । शमयति । तस्य । तु । वै । नुहोति---यो रुद्र इत्यनुटुमा । यो देवोन्यादिपवस्थित. तता विश्वान्यपि भूतजातानि विवेश तस्मे नम इति ।। 'आहुतिभागा इत्यादि ॥ अव ब्राह्मणम् । आहुतिभागानों शतरुद्रीयहविर्भागाः । शतरुद्रीयानन्तरं गावीधुक चरुभिधानं अ.

·गनु १] भभास्करभाष्योऐला. 63 रुद्रीय हुतमित्याहुर्यस्यैतदनौ कि- यत इति वसंवस्त्वा सुरैः पुरस्ता- त्पान्तु पितरस्त्वा यमराजानः पि- तृभिर्दक्षिणतः पान्त्वादित्यास्त्वा वि- वर्देवैः पश्चात्पान्तु द्युतानस्त्वा मा- फुतो मुसद्भिरुत्तरतः पातु ॥ १० ॥ देवास्त्वेन्द्रज्येष्ठा वरुणराजानोऽध- गतरुद्रीयमिति शत-रुद्रीयम् । हुतम् । इति । आहुः । यस्य । एतत् । अग्नौ । क्रियते । इति । 'वसवः । त्या । सुरैः । पुरस्तात । पान्तु।पितरः । त्वा।यमराजान इति यम-राजानः। पितृभिरिति पितृ-भिः । दक्षिणतः । पान्तु।आदित्याः । त्वा । विश्वैः । देवैः । पश्चात् । पान्तु । गुतानः । त्वा । मारुतः । मरुद्धिरिति मरुत्-भिः । उनरत इत्यु- त्-तरतः । पातु ॥ ४० ॥ देवा ।। । इन्द्रज्ये- हा इतीन्द्र-ज्येष्ठाः । वरुणराजान इति वरुण- राजानः । अधस्तात् । च । उपरिष्टात् । च । पा- शाराधनेनाशमेव शमयति । तस्य त्वा इति । तस्यैव शतरुद्रीयं न भवति तस्येतनिधान कियत इत्याद यज्ञवित ॥ सशिनमभिं आज्येन प्रोक्षति-यसपस्त्वेत्यादिभि ॥ त्यामेव. मतेस्सह पान्सिति ॥ ।

·तैत्तिरीयसहिता. बैं स्तांचोपरिपाच्च पान्तु न या एतेन पूतो न मेध्यो न प्रोक्षितो यदैनम- तः प्राचीन प्रोक्षति यथ्संचितमा- ज्येन प्रोक्षति तेन पूतस्तेन मेध्य- स्तेन प्रोक्षितः ॥ ११ ॥ । एतेन । पूतः । न । मेध्यः । न। मोक्षित इति प्र-उक्षितः । यत् । एनम् । अतः । प्राचीनम् । मोक्षतीति प्र-क्षति । यत् । सचित- मिति सं-चितम् । आज्यैन । मोक्षतीति प्र-क्ष- ति । तेन । पूतः । तेन । मेयः । तेन । प्रोक्षित इति प्र-उक्षितः ॥ ४ ॥ दुधस्तनूर हविर्भागाः पातु द्वात्रि शञ्च ॥९॥ 'न वा एतेनेत्यादि ॥ अत्रैव ब्रामणं-नायमग्निरेतेन प्रोक्षणेन पूतो नैव पूत नैव मेध्य, मेधार्हः । किं बहुना प्रोक्षित एव न भवति । द्वितीयस्तुत्यर्थ प्रयमस्य निन्दा । केनेत्याह-अतः अ. रमाञ्चरुनिधानात् प्राचीनं पूर्व यदेन प्रोक्षति 'सहस्रस्य प्रमा असि '* इति हिरण्यशल्कैः तदस्तसममेवैतदृष्ट्या भवति । तम्मा- द्यत्सश्चितमिदानी चरनिधानानन्तरं आज्येन मोक्षति वसवस्त्वादिमि एतेर्मन्त्रैः । तेनैव पूतत्यादिमाव इति चरुनिधानस्यैव स्तुनि; आज्यमोक्षणस्यैव वा ॥ इति पञ्चमे पञ्चमे नवमोनुवाक.

·अनु.] मामात्सरमाप्योपेता. 68 समीची नामासि प्राची दिक्तस्या- स्तेऽमिरधिपतिरसितो रक्षिता यश्वा- विपतिर्यश्च गोला ताभ्यां नमस्ती नौ मृडयतां ते यं द्विप्मो यर्थ नो द्वेष्टि तं वां जम्भे दधाम्योजस्विनी नामांसि दक्षिणा दिक्तास्त इ- 'समीची । नाम । असि । प्राची । दिक् । त- स्याः। ते । अग्निः। अधिपतिरित्यधि-पतिः । अ- सितः । रक्षिता । यः । च । अधिपतिरित्यधि- पतिः । यः । च । गोप्ता । ताभ्याम् । नमः। तो। नः। मृडयताम् । ते । यम् । द्विष्मः । यः । च । नः । देटैि । तम् । वाम् । जम्भ । दधामि । ओ- जस्विनी । नाम । असि । दक्षिणा । दिक् । त- स्याः । ते । इन्द्रः । अधिपतिरित्यधि-पतिः । पृ- - . 'साहुतीः जुहोति-समीची नामासीत्याद्या । अनुपरिकामम् । समीनी नाम तमसि सम्यगमना पानी दिय । तस्यास्तेऽनिरधिपतिः अमितो नाम न्या. सर्प रक्षिता । तस्यास्तव योधिपति. अग्निः यश्च गोता ताभ्या अधिपतिरसितम्यां नम यता सुसयताम् । ते वयं य द्विप्मः यश्च नः अस्मान् द्वेष्टि ते वां जम्भे युयोरास्थै दधामि भक्षयितुम् । ओजस्विनी नाम त्वमसि तो न अस्माकं मृड- -- ·तैत्तिरीयसंहिता. न्द्रोऽधिपतिः पृदाःप्राची नामांसि प्रतीची दिक्तस्यारते ॥ ४२ ॥ सो- मोऽधिपतिस्स्योऽवस्थावा नामा- स्युदीची दिकस्यास्ते वरुणोऽधिप- तिस्तिरश्चराजिरधिपती नामासि वृ. हती दिक्तस्यास्ते बृहस्पतिरधिप- दाकुः । प्राची । नार्म । अति । प्रतीची । दिक् । तस्याः । ते ॥ ४२ ॥ सोमः। अधिपतिरित्यधि- तिः । स्वज इति स्व-जः। अवस्थावत्यव-स्था। नाम । अनि । उदीची । दिक । तस्याः। ते । वरुणः । अधिपतिरित्यधि-पतिः । तिरश्चराजि- रिति तिरश्च-राजिः । अधिपत्नीत्यधि-पत्नी । ना- मं । असि । बृहती । दिक् । तस्याः । ते । बृह- स्पतिः । अधिपतिरित्यधि-पुतिः । श्विनः । वृशि- दक्षिणा दिक् । तस्यास्ते तव इन्द्रोचिपति । पृटाकुनीम सोऽगगर | रक्षितेसादिक सर्वत्रानुपज्यते । प्राची नामामि त्वम् । म.प्टगमनाम तीची विक । तस्यास्त सोमाधिपति सनो नाम स रक्षिता स्वस्मिन् जायत इति स्वन स्वायत्तवक सनशील इत्येके । अवस्थाया नामासिव अवश्थापयित्री उदीची दिशा मनिन् ' इति वनिय , व्यत्ययेन डोरफयोरभावः, मत्वर्थीयो ·भहमारसरभाप्योपेता 67 तिरिश्वत्रो पशिनी नामांतीयं दि- तस्यास्ते यमोऽधिपतिः कल्माष- ग्रीवो रक्षिता यश्चाधिपतिर्यश्च गो- ता नाभ्यां नमस्तौ नौ मृडयतां ते यं द्विप्मो यश्च ॥४३॥ नो देष्टितं वां जम्भे दधाम्येता वै देवता अ- नी । नाम । असि । इयं । दिक् । तस्याः । ते । यमः । अधिपत्तिरित्यधि-पतिः । कल्मार्पग्रीव इ- ति कल्मा-ग्रीवः । रक्षिता । यः । च । अधिप- तिरित्यधि-पतिः । यः । च । गोप्ता । ताभ्याम् । नमः । तौ । नः । मृड्यताम् । ते । यम् । द्वि- पमः। यः। च ॥ १३ ॥ नः । द्वेष्टिं । तम् । वाम्। जम्मै । धामि । एताः । चै । देवताः । अग्निम्। वा यकार । तस्यास्ते यरुणोधिपति तिरश्चरानि म सो रक्षिता तिरश्वीनाः राजयोऽस्य सन्तीति । अधिपक्षी नामासि व बृहती ऊर्जा दिक् । तस्यास्ते बृहस्पतिरधिपति विनो नाम सर्पो रक्षिता श्वयनशील श्विा । वशिनी नाम त्वमसि क्शवतीति । श्यं अधरा दिक् । तम्गास्ते यमोधिपति कल्माषपग्रीवो नाम सर्प रक्षिना॥ 'एता वा इत्यादि ॥ अव ब्राह्मणम् । आहुनी एतास्सपा- हती. हुत्वा एनान् शमयति ।

·68 तैत्तिरीयसहिता फा ५.५ निं चितर रक्षन्ति ताभ्यो यदाती- न जुहुयार्दध्वयं च यज॑मानं च ध्या- येयुर्यदेता आहुतीर्जुहोति भागधेय- नैवैनन्छिमयति नातिमार्छत्यध्वर्युन यजमानो हेतयो नाम॑ स्थ तेपी वःपुरो गृहा अग्निवं इपवस्साललो चितम् । रक्षन्ति । ताभ्यः । यत् । आहुतीरित्या- हुतीः । न । जुहुयात् । अध्वर्युम् । च । यर्जमा- नम् । च । ध्यायेयुः । यत् । एताः । आहुतीरि- त्या-हुतीः । जुरोति । भागधेयेनेति भाग-धेयैन। एव । एनान् । शमयति । न । आर्तिम् । एति । अच्छति । अध्वर्यः । न । यज॑मानः । "हेतयः । नाम । स्थ । तेपाम् । यः । पुरः । गृहाः । अग्निः । अथ गन्धर्वाहुती जुहोति हेतयो नाम स्यैत्याद्या ॥ यया सहुति तथा गन्धर्वा हेतयो हतारो नाम शत्रूणाम् । तेषा व युप्मारु पुर पूर्वस्या विशि गृहा । ' पूर्वाधर ' इत्यसित त्यय । अमितुल्या यु-माकमिपर तान्यांताच्छब्धम् । सरित इति वातनाम वातस्य नाम । येऽस्याने प्रेरयितार | 'अनम- न्तान्न पुसरात्' इत्यच् समासान्त । पातनाममित्यादि सर्व मानुपज्यते । अन्यतरतोनुपजानाना एते । उभयतौनुपड्डाम्नाना ·अनु. 10. भभास्करभाष्योपेता. 69 निलिम्पा नाम ॥४४॥ स्थ तेषां वो दक्षिणा गृहाः पितरौ व इपंव- स्सगरो वजिणो नाम स्थ तेपो वः पश्चाद्गृहास्स्वप्नो व इपवो गहरोऽ- वः । इपवः । सलिलः । 'निलिम्पा इति नि-लि- म्पाः । नाम ॥४४॥ स्थ । तेपाम् । वुः । दक्षिणा। गृहाः। पितरः । वः । इपवः । सर्गरः । वञ्जिणः । नाम । स्थ । तेषाम् । यः। पश्चात् । गृहाः । स्वनः। वः । इपवः । गह्वरः। अवस्थावान इत्यव-स्थावा- नः। नाम । स्थु । तेषाम् । वः । उत्तरादित्युत्-त- सहितयः । तेभ्यो यो नम इत्यादि व्याख्यातमेव ॥ 'निलिम्पा नाम गन्धर्मारस्थ नितरा रिता । तेषा वो दक्षि- जस्या दिशि गृहा' । दक्षिणादान् । पितर पातारो युप्माकमि- पर । सगर इति वातस्य नाम ॥ वत्रिणो नाम गन्धर्वारस्थ ॥ तेषा पश्चादपरस्या दिशि गृहाः । 'पश्चपथात् ' इति निपात्यते । स्वम स्वापनकारिणः शत्रूणां व इपर ॥ 'गदर इति यातस्य नाम । अवस्थावानो नाम गन्धर्वारस्थ अवस्था- पयितार । पूर्वनिप् । तेषामुत्तरादुत्तरस्या दिशि गृहा । 'उत्त- राघरदक्षिणादातिः । आप व्यापनशीलाः इपयः ॥

·70 तैत्तिरीयसाहिता. का. ५.३.५. - वस्थावानो नाम स्थ तेपो व उत्त- राद्गुहा आपो व इप॑वस्समुद्रोऽधि- पतयो नाम स्थ तेपी व उपरि गृ. हा वरूपं व इपवोऽवस्वान्च्या ना- में स्थ पार्थिवास्तेषां व इह गृहाः ॥४५॥ अन्न व इपवो निमिपो वा- तनामं तेभ्यो वो नमस्ते नौ मृड- रात् । गृहाः। आपः। वः । इपयः । 'समुद्रः । अ- धिपतय इत्यधि-पतयः । नाम । स्थ । तेषाम् ।। उपरि । गृहाः। वरूपम् । वः । इपंवः । अवस्वान् । कन्याः। नाम । स्थ । पार्थिवाः । तेषाम् । वः । इ- है । गृहाः ॥ ४५ ॥ अन्नम् । वः । इपवः । निमिप इति नि-भिपः । वातनाममिति चात-नामम् । ते- भ्यः । वः । नमः । ते । नः । मृड्यत । ते । यम् । 'समुद्र इति वातनाम । अधिपतयो नाम गन्धर्वात्तथ ! तेषां व उपरि उवायां दिशि गृहा । 'उपर्युपरिष्टात् । इति निपात्यने। वर्ष वृप्यमाणा वा वृष्टिहेनवो वा इपयः । अपस्यानिति वातस्य नाम ॥ गन्धाः कव्या नाम गन्धर्वा.] पार्थिवारस्थ तेषां वः इह पृथिव्या गृहाः । इदमो ह' ! अन्नं अन्नहतको गुप्मावमिपय । निमिष इनि वानस्य नाम 8 ·३१ १.] मामात्सरमाप्योपता 71 यत ते यं द्विग्मो यश्च नो दृष्टि तं वो जम्भे दधामि हुतादो वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये तानमिचिदेवो- भयान्मीणाति ना मधुमिश्रेणैता आहुतीर्जुहोति भागधेयनैवैनान्गी- णात्ययो खल्वाहुरिष्टंका चै देवा अ- हुताद इति ॥४६॥अनपरिकामै जु द्विप्मः। यः । च । नः । देटिं। तम् । यः। जम् । बुधामि । हुताद इति हुत-अदः । वै। अन्ये। देवाः। अहुताद इत्यंहुत-अः । अन्ये । तान् । अग्निचि- दित्यनि-चित् । एव । उभयान् । प्रीणाति । धा । मधुमिश्रेणेति मधु-मिश्रेणं । एताः । आहुतीरि- त्या-हुतीः । जुहोति । भागधेयेनेति भाग-धेयैन। एव । एनान् । मीणाति । अयो इति । खलु । आहुः । इटकाः । वै । देवाः । अहुताद इत्यहुत- अदः । इति ॥ १६ ॥ अनुपरिकाममित्यनु-परि- "दो इत्यादि ॥ भने। ब्राह्मम् । एता गन्धी ती । भयो अपि च सत्वा इटा अहुतादो देवा इति । अनुपरिनाम अनुपरिक्रम्यानुपरिमय अपरिवर्ग 7 किञ्चिदपि अपरिवृज्य ॥

·72 .... तैत्तिरीयसहिता. वा. ५१५ होत्यपरिवर्गमुवैान्प्रीणातीमरस्त नमूर्जस्वन्तं धयापां प्रप्यातमन्ने स- रिरस्य मध्य । उसै जुपस्व म धुमन्तमूर्व समुद्रियः सदनमा वि शस्व । यो वा अग्निं प्रयुज्य न कामम् । जुहोति । अपरिवर्गमित्यपरि-वर्गम् । एव । एनान । मीणाति । "इमम् । स्तनम् । ऊ- जैस्वन्तम् । धय । अपाम् । प्रप्यातमिति प्र-प्या- तम् । अग्ने। सरिरस्य । मध्य । उत्सम् । जुपस्व । मधुमन्तमिति मधु-मन्तम् । ऊर्व । समुद्रियम् । सदनम् । एति । विशस्व । “यः । वै। अग्निम् । प्र- आज्यस्य पूर्ण स्वरम विमोर जुहोति-इम स्तानमिति की हुभा ॥ इम स्तन उत्पादकत्वेन मातृस्थानीयानामासो स्तनस्था नीय स्वस्थमाज्य ऊर्जस्वन्त रसवन्त धय पित्र । प्रप्यात म वृद्ध हे अमे सारिरस्य सलिलस्य मध्ये यथा सलिलस्य मध्ये उत्स प्रध्यायने न क्षीयते उत्स उत्सस्थानीय उत्स्यन्दन जुपस्व सेवस्व मधुमन्त मधुररसान्त ऊर्व वयस्व च । उर्व पूरणे । य हा--हे ऊ महन् ते समुद्रिय समुद्रे भव सदन स्थान आवि शस्व आत्मीयमय स्थान अस्माभिविमुक्तो भजलेनि । 'समुद्रा . "यो वा अग्निमिति ॥ अव ब्राह्मणम् । कर्मसमाप्तावस्यवि- ·अनु. 10 माभाष्करभाष्योपेता. 78 वि मुञ्चति यथाऽश्वौ युक्तोऽविमुच्य- मानः क्षुध्यन्पराभवत्येदमस्याग्निः परो भवति तं परामर्वन्तं यजमानो- ऽनु परो भवति सोऽग्निं चित्वा लू- क्षः॥४७॥ भवतीमा स्तनमूर्ज- स्वन्तं धयापामित्याज्यस्य पूर्णा युज्योति प्र-युज्य । न । विमुश्चतीति वि-मुञ्चति । या । अश्वः । युक्तः । अविमुच्यमान इत्यवि- मुच्यमानः । क्षुध्यन्न् । पराभवतीति परा-भवति। एवम् । अस्य । अग्निः । परेति । भवति । तम् । पराभवन्तमिति परा-भवन्तम् । यजमानः । अनु। परेति । भवति । सः । अग्निम् । चित्वा । लक्षः ॥४०॥ भवति । इमम् । स्तनम् । ऊर्जस्वन्तम् । धय । अपाम् । इति । आज्यस्य । पूर्णाम् । त्रु- चम् । जुहोति । एपः । वै । अनेः। विमोक इति गुक्तश्चेत् रथादौ यत्तोव इवास्याग्निः पराभवति नश्यति मा. गाभावात् । ततश्च यनमानोपि नश्येत् । स चित्वाऽभि लूक्षो दुर्गतो भवति । तस्मादेप होमोग्नेः विमोकाय भवति । विमुक्ता- य वाऽन्नमपि दत्तं भवति । तस्मादित्यादि । यत्रैवमिमं वृत्तान्तं वेद यश्च न येद लौकिकः । हितमेव सर्वेऽप्याहुः । कथं-सहितः सुतृो वानी अवश्य सुधार्य आभीक्षयेण शोभनं ददातीति । 8-10 ·तैत्तिरीयसहिता । चै जुहोत्येप वा अग्नचिमोको वि- मुज्यैवास्मा अनुमपि दधाति तस्मा- दाहुर्यश्चैवं वेद यश्च न सुधायह वै बाजी सुहितो दधातीत्यग्निर्वाव वाजी तमेव तत्पीणाति स एनं प्री- तः प्रीणाति वसीयान्भवति ॥४८॥ वि-मोकः । विमुव्येति वि-मुज्यं । एव । अस्मै। अन्नम् । अपोति । दधाति । तस्मात् । आहुः। यः । च । एवम् । वेदे । यः । च । न । सुधाय- मिति सु-धार्यम् । है । वै । वाजी । सुहित इति सु-हितः । दधाति । इति । अग्निः । वाव । वा- जी । तम् । एव । तत् । प्रीणाति । सः । एनम् । प्रीतः । मीणाति । बसीयान् । भवति ॥४॥ प्रतीची दिक्तस्यास्ते द्विप्मो यश्च निलिम्पा नामेह गृहा इति लूक्षो वसीयान्भवति ॥३०॥ मिश्चायमश्वस्थानीय । तमेव तेन भागेन प्रोणाति । स चेन प्रीत प्रीणाति । ततो वसीयान् वमुमत्तरो भवति यनमान । 'वि न्मता लु इति पञ्चमे पञ्चमे दशमोनुवार ·भनु १] भभास्करभाष्योपेता 76 : इन्द्राय राज्ञे सूकरो वरुणाय राजे कृष्णौ यमाय राज मरदय ऋपभाय राझै गयश्शार्दूलाय राज्ञे गौरः पुं- रूपराजाय मर्कटः क्षिप्रश्ये॒नस्य व- तिका नीलङ्गोः किमिस्तोमस्य रा- 'इन्द्राय । राज्ञे । सकरः । वरुणाय । राज्ञे । कृष्णः । यमाय । राजै । ऋश्यः । ऋपभाय । राजे । गव्यः । शार्दूलाय । राज्ञे । गौरः । पुरुप- राजायेति पुरुप-राजाय । मर्कटः । क्षिप्रश्येन- स्येति क्षिप्र-श्येनस्य । वर्तिका । नीलगोः । कि- । अथाश्वमेधिका पशवो विधीयन्ते । वैश्वदेव काण्डम् । 'इन्द्राय राज्ञे सूकर ' इत्यारभ्य एकाशीत्य एकादशानुवाकानाता आरण्या वेदितव्या । आद्या एकादशिनी-दुर्ग्रहास्तान सिहा दीन चित्रपटे लिखित्वा उपाकरणादि पुर्यात् इत्येके । ग्राम्या णा साधारण्येऽप्यारण्या एव ग्रहीतव्या । तत्र चतुझं पध्य- न्तेन च देवतासम्पन्ध प्रतिपाद्यते । इन्द्राय देवाना राजे सूकरो वरार आलम्यते । वरुणाय अपा राजे कृष्ण रु- प्णमृग । यमाय धर्माणा राज्ञे प्राश्य गगविशेष । गुणविही- नमान् (विहीनो वा] । पभाय गवा राज्ञे गवय गोसदृश सासारहित । शार्दूलाय आरण्याना राजे गोर गोरमृग । रक्त इत्येके । शुः इत्यन्ये । पुरुषाणा राज्ञे प्रधानाय म ·सतिरीयसंहिता. का. ५. म. जः कुलुङ्गस्सिन्धोदिश५ शुमारौ हि- मवतो हस्ती ॥१९॥ भयुः प्राजापत्य कुलो हलीक्ष्णो वृ- पदःशस्ते धातुस्सरस्वत्यै झारि- मिः । सोमस्य । राज्ञः । कुलुङ्गः । सिन्धोः । शि- शुमारः । हिमवत इति हिम-यतः । हस्ती॥४९. इन्द्रायाष्टाविशतिः ॥११॥ 'मयुः । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः । ऊलः। हीक्ष्णः । वृपदशः । ते । धातुः । सरस्वत्यै । शारिः । श्येता । पुरुषवागिति पुरुष-वाक् । सर- टः वानरः । सिमश्येनस्य तिप्रगतश्शकुनराजस्य श्येनविशे- वर्तिका याअचिटका]सदशी । नीलङ्गो: नोलप्र- , भस्य सर्पविशेषस्य सरीसृपाणां राज्ञे क्रिमिः गोमयपिण्डकरी 1 सोमस्य राक्षः ओपधीनां कुलङ्गः पिता कटुकलनः । सिन्धोः शिशुमारः ग्राहः । हिमवतो हस्ती गनः ।। इति पञ्चमे पचमे एकादशोनुवाकः. पस्य मयुः किंपुरुष इत्येके । आरण्यमयर इत्यन्ये । स प्राजापत्यः । उत्पादयस्त्रयो धातुः । ऊलः फररः । कद इत्य- *निका ·भामाकरभाष्योपैता. ना श्श्येता पुरुषवाक्सरवते शुकश्श्ये- तः पुरुषवागारण्योजो नकुलश्शका ते पौष्णा वाचे कौञ्चः ॥५०॥ अपां नप्त्रे जपो नाको मकरः लीकयस्तेऽकूपारस्य वाचे पैङ्गराजो स्यते । शुकः। श्येतः । पुरुषवागिति पुरुप-वाक् । आरण्यः । अजः । नकुलः । शकां । ते । पौष्णाः। वाचे । क्रौञ्चः ॥ ५० ॥ मयुस्त्रयोविशतिः ॥ १२ ॥ 'अपाम् । नत्रै । जपः । नाकः । मकरः। कु- लीकयः । ते । अकूपारस्य । वाचे । पैङ्गराज इति न्ये । दीर्घकर्ण इत्यपरे । यच्छब्दश्रवणान्मस्या उतिधन्ति । हलीक्ष्णः तृणसिंह इत्यन्ये । हरितचटक इत्येके । वृपदंशो मार्जारः तत्सढश इत्येके । दीर्घकर्णो मृगसदृश इत्यन्ये । शार्या- यस्सरस्वते । शुकादयस्तप्त पोष्णा । वाचे सरस्वत्या. क्रौञ्चः रासरीटः दारुणरवः ॥ इति पञ्चमे पञ्चमे द्वादशोनुवाक.. 'अपांगने गनुर्याग औवीयामये नपः अवटुण्डो [जपवत्तुण्डो] मकरः । सपो भाषायाम् । अप हिंसायाम् । पनाद्यन् । नका.

·18 तैत्तिरीयाहिता. भगाय कुपीतक आती वाहसो दर्वि- दाते वायव्या दिग्भ्यश्चक्रवाकः॥५६ बलायाजगर आखुस्सृजया शय- ण्डकस्ते मैत्रा मृत्यवेऽ सितो मन्य- पैङ्ग-राजः । भगाय । कुपीतकः । आती। वाहसः। दविदा । ते । वायव्याः । दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः। चक्रवाकः ॥ ५३॥ अपामेकान विशतिः ॥ १३ ॥ 'वलाय । अजगरः । आखुः । सृजया । शयः ण्डकः । ते । मन्त्राः । मृत्यर्वे । असितः । मन्य। दयः जयः अकूपारस्य समुद्रस्य । नकः दीर्घतुण्डौ ग्राहः । दीर्घ- पुच्छो मत्स्य इत्येके । मकरः पयस्ततुण्डः । कुलीकयः बहुपान्म- त्स्यविशेषः नाकावा नाम । वाने पैङ्गरानः भारद्वानः रक्ताकारः। समुद्रतरगचारी महापक्षीत्यन्ये | चकोर इत्यपरे । भगाय कृपीतकः समुद्रकाकः । आत्यादयस्त्रयो वायव्याः । पूर्ववत पुंसः शेपः । आती आतिः चापः इत्येके । वाहसः मात्रहका नक्तनायकः (१) धूमालेख इत्यन्ये । दर्विदा दर्वा श्येनात्मा जलपक्षी | हमकुक्कुट इत्यन्ये । दिग्य कस्तक दिनाविरही । इति पञ्चमे पञ्चमे त्रयोदशोनुवाकः, 'चलायानगरः प्रसिद्धः। आस्वादयस्त्रयों मेंगाः । आतुः प्रसिद्धः । सृनया नीलमक्षिका, शुलसर्प इसके । नीलमहिए इसपरे । रायण्डकः ·अनु १५] मामास्वरभाष्योपेता 79. - वै स्वजः कैम्भीनसः पुष्करसादो लोहिताहिस्ते त्वायाः प्रतिश्रुकायै वाहसः॥५२॥ पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधा कालका स्वज इति स्व-जः । कुम्भीनस इति कुम्भी-न- सेः । पुष्करसाद इति पुष्कर-सादः । लोहिताहि- रिति लोहित-अहिः । ते । त्वाष्ट्राः। मृतिश्रुत्काया इति प्रति-श्रुत्कायै । वाहतः॥५२॥ वायाप्टादश ॥१४॥ 'पुरुपमृग इति पुरुष-मृग । चन्द्रमसे । गोधा। कालका । दाघाट इति दारु-आघात । ते। रकलास । मृत्यो असित कृष्णसर्प । मन्यो वन सर्पविशेष । स्पय जायते पलालादिषु । कुम्भीनसादय यस्त्वाष्ट्रा । कुम्भीनस घोण सापशील । पुपरसाद पुष्करसर्प इत्यन्ये । भ्रमर इत्येके । रोहिताहि श्वेतलौहितसर्प । प्रतिश्रुत्वायै प्रतिश्रुत्ये वाहस अप- गासर्प ।। इति पञ्चमे पञ्चमे चतुर्दशोनुवाक 'पुरुषगग पुरुषमुरी मृग नन्दरामे । गोपादय प्रयो वनस्पती- नाम् । गोपा मुसलिका ) महागोधा इत्येके । काया लाटा | खा- अमरटा झी माधवीये.

·80 तैत्तिरीयसंहिता. दाघाटरस्ते वनस्पतीनामेण्यढे क- प्णो रात्रियै पिकः विडन नील- शीम तेऽर्यम्णे धातुः केन्कटः॥५३ सौरी बुलाकों मयूरेश्श्येनस्ते गं- न्धर्वाणां वसूनां कपिलो रुद्राणी वनस्पतीनाम् । एणी । अढे । कृष्णः । रात्रिय । पिकः । दिवङ्कन । नीलेशणीति नील-शीणी। ते । अयम्णे । धातुः । कत्कटः ॥ ५३ ॥ पुरुपमर्गोऽटादश ॥ १५॥ 'सौरी । वलाको ऋश्यः । मयूरः । येनः । ते। गन्धर्वाणाम् । वसूनाम् । कपिञ्जलः । रुद्राणाम् । दुफलसण्डिनी। दावीबाट द्रुमकुक्कुटः । एणी मृगः अहे । रष्णो मृगः रात्र्ये । पिकादय चयः अर्यम्गो । पिकः कोकिलः । सिद्धा रक्तमुखी वानरी । नीलशी रुष्णमुखी वानरी । 'अन उपधालो- पिनः' इति डोप् । धातुः करकटः पिलवासी । इति पञ्चमे पञ्चमे पञ्चदशोनुवाकः. सोरी वडाका प्रावृद्धिया । प्राश्यादयस्त्रयो गन्धर्वाणाम् । ग- न्धर्वा देवता प्रसिद्धाः । वसूनां कपिचलः लिसिरिनातीयः अघो निपात्यः* रुद्राणां तित्तिरिः पुरुषस्वरः । रोहिताचाः तिखः *काइदिकनार इति दामिडभाषया प्रतिपदं प्रायला भरते.

·महमास्वरमाध्योपैता. 81 अनु 11.1 तित्तिरी रोहिकुण्डणाची गोलनिका ता अप्सरसामरण्याय सृमरः॥५४ पृपतो वैश्वदेवः पित्वो न्यङ्घः क- शस्तेऽनुमत्या अन्यापोऽर्घमासा- नौ मासां कश्यपः कार्यः कुटरुर्दा- तित्तिरिः। रोहित् । कुण्डणाची । गोलतिका । ताः । अप्सरसाम् । अरण्याय । सृमरः॥५४॥ सौर्यष्टादश ॥ १६ ॥ 'पृपतः । वैश्वदेव इति वैश्व-देवः। पित्वः।न्य- डुः । कर्शः । ते । अनुमत्या इत्यनु-मन्यै । अन्य- वाप इत्यन्य-वापः । अर्धमासानामित्यर्ध-मासा- अप्सरसाम् । रोहित् ऋश्यस्त्री कुण्डणाची ग्रहगोळिया* | गोल- त्तिका खजरीटका । पीतशुक्लेति केचित् । अरण्याय समरः चमरः॥ इति पञ्चमे पञ्चमे पोडशोनुवाक . 'पत' श्वेतः श्वेतबिन्दुशबलाड़ो मृग । पित्वादयस्त्रयोऽनुमत्यै । न्यकु हरिण । मास इत्येके. | कश· सूतषशा नकुल- जाति. लोमवपुश्मा । अन्यवाप पुष्टक्षुिद्रविशेषः । मासा कश्यपः कच्छप । कम्यादयस्त्रयस्सिनीवाल्यै । क्वयि जलकुकुट. 1 हि- *मचुप्पही. मिजी ·तैत्तिरीयसंहिता. त्यौहस्ते सिनीवाल्यै बृहस्पतये शि- त्पुटः ।। ५५॥ शको भौमी पान्तः को मान्धी- लवस्ते पितृणा तूनां जहका संव- नाम् । मासाम् । कश्यपः । क्वयिः । कुटकैः । दा- त्यौहः । ते । सिनीवाल्यै । वृहस्पतये । गित्पुटः ।। पृपत्तोऽष्टादश ॥ १७॥ 'शका । भौमीः पान्तः । कंः । मान्थीलंवः । ते। पितृणाम् । ऋतूनाम्। जहका । संवत्सरायेति सं-वत्सराय । लोपा । कपोतः । उलूकः । रण्याशीत्यक । कुटरुः मृगसिंहः । उलूकविशेष इत्यन्ये । दात्यूहः अलकुकुट इत्येके । पुष्करिणीवसतिरित्यन्ये । वृहस्पतगे शित्पुटः मारिसदृशो जातिविशेषः । चीतपूर इत्येके ।। इति पञ्चमे पञ्चमे सप्तदशोनुवाक:. 'शका उका* पान्त्रादयस्त्रयः पितृणाम् । शानिनिधाता कशः गतः । मान्धीलवः महाउदभुको । शनिकुटा इ- त्येके -1 ऋतूनां नहका बिलवासी । कोटा शललिजातीयः । क्षविशेष. इत्येके । संवत्सराय लोपा मृगविशेषः । लोमाविफेत्ये- सं.५-५.१२. सिं.५.५.१५ पेस्वम्माल, गनरी ·মনােশানা, 83 सराय लोपा कपोत .उलूकश्शश- स्ते नैर्ऋताः ककवार्कुस्सावित्रः ॥ रुरू रौद्रः केकलासशकुनिः पिप्प- का ते शव्यायै हरिणो मस्तिो ब- मणे शार्गस्तरक्षुः कृष्णश्श्या चतुर- शशः । ते । नैता इति नैः ऋताः। कृकवाकुः । सावित्रः ॥ ५६ ॥ शकाऽष्टादश ॥१८॥ 'रुरुः । रौद्गः। कुकलासः। शकुनिः । पिप्पका । ते। शरायै । हरिणः । मारुतः । ब्रह्मणे । शा- र्गः। तरक्षुः । कृष्णः । श्या । चतुरक्ष इति चतुः- के । श्मशानशकुनिरित्यन्ये । कपोतादयस्त्रयो नाता । क- पोतो रक्तपादः । उलूको दिवाभीतः । शशः मृगविशेपः । उद्गत्य कुष्टिका रुकवाकुः अरण्यकुक्कुटः ॥ इति पञ्चमे पञ्चमे अष्टादशोनुवाकः. रुरुः मृगविशेषः । स्कलासादयः प्रयश्शरच्यायै । कुकलासः कामरूपी* | शकुनिः काकः । पिप्पका कुलाली शकुन्तिका | ह. रिणो मारुतः गतः । ब्रह्मणे शार्गः आरण्यचटकः। तरक्ष्वादयः *पचोरलि ·84 तैत्तिरीयसाहिता. [का.५ प्र५. क्षो गर्दभस्त इतरजनानामग्नये धूं- क्ष्णा ॥ ५७॥ अलज अन्तरिक्ष उद्रो मद्गुः प्लव- स्तेऽपामदित्यै हर सुसाचिरिन्द्राण्यै कोरा गृध्रविशतिकक्षी वार्धा- अक्षः । गर्दभः । ते । इतरजनानामितीतर-जना- नाम् । अग्नये । धूक्ष्णां ॥ ५७ ॥ रुरुर्विशतिः ।। १९ ।। 'अलजः । आन्तरिक्षः। उद्रः । महुः । प्लवः। ते । अपाम् । अदित्यै । हससाचिरिति हरस- साचिः । इन्द्राण्यै । कीशा । गृध्रः । शितिकक्षी- ति शिति-कक्षी । वाणिसः । ते। डिव्याः। द्या- । त्रय इतरजनानाम् । तरक्षु व्याघ्रविशेपो गर्दभावार स्प्णवर्ण । चतुरक्ष वा अक्ष्णोरुपरि विन्दुहयवान् । गर्दभ प्रसिद्ध । अग्नये धूक्ष्णा श्वेतकाकी॥ इति पञ्चमे पञ्चमे एकोनविंशोनुवाक अलन भास ॥ उद्रादयस्त्रयोपाम् । उद्रो जलविडाल । मदु जलकाक । पूर्व राकटनिर । अदित्य हससाचि सर्वश्वे- तो हस 1 इन्द्राण्ये कोरा कुमारी शकुन्ति । गृधादय स्त्रयो दिव्या । गृध्र प्रसिद्ध । शितिरक्षी पाण्डुरोदर गृध्र ।

·अनु. ११.] भाभातरभाप्योपेता. 85 णसाने दिव्या द्यावापृथिव्यां वा- वित् ।। ५८॥ सपूर्णः पार्जन्यो हसो वृकौ वृप- दृशस्त ऐन्द्रा अपामुद्रोऽय॒म्णे लौपाशस्ति हो नकुलो व्याघ्रस्ते महेन्द्राय कामाय परस्वान् ॥५९॥ वापृथिव्येति द्याया-पृथिव्यां । श्वाविदिति श्व- वित् ॥ ५८॥ अलजोऽष्टादश ॥२०॥ 'सुपर्ण इति सु-पूर्णः । पार्जन्यः । हुसः । वृकः । वृपदशः । ते । ऐन्द्राः । अपाम् । उद्रः। अर्यम्णे । लोपाशः । सिरहः । नकुलः । व्याघ्रः। ते । महेन्द्रायेति महा-इन्द्रायं । कामाय । परं- स्वान् ॥ ५९॥ सुपर्णोऽष्टादश ॥ २१ ॥ पाणस * कङ्कणचारीक इत्येके | खट्नमृग इत्येके । द्यावा- पृथिव्या श्वावित् । ल्ली सूचीरोमा ।। इति पञ्चमे पञ्चमे विंशोनुवाक सुपर्ण प्रसिद्ध हसादयस्य ऐन्द्रा । हप्तो गत । वृक लोहितवा । वृपदश मारिसदृश । अपामुद्र उक्त । । अर्यम्यो *अगराल् १५५१.

·B8 तैत्तिरीयसहिता. त्रेपोदरस्सौयों वुलक्षः पेत्वः॥६१ अग्नयेऽनीकवते रोहितारिनंडान- धोरमौ सावित्रौ पौष्णौ रजतना- भी वैश्वदेवौ पिदाङ्ग तूपरौ मारुतः फल्माएं आग्नेयः कृष्णोजस्सारस्व- ति-पृष्ठौ । वारस्पत्यौ । धात्रे । पृपोदर इंति पृ- प-उदरः । सौर्यः । वलक्षः। पेत्वः ॥६॥ अनुष्योडेश।। २३॥ अग्नये । अनीकवत इत्यनीक-चते । रोहिता- जिरिति रोहित-अलिः । अनड्डान् । अधोरांमावि- त्यधः-रामौ । सावित्रौ । पोष्णौ । रजतनाभी इ- ति रजत-नाभी । वैश्वदेवाविति वैश्व-देवौ । पि- शौ । तूपुरौ । मारुतः। कल्माषः । आग्नेयः। कु- मुत्तरपदान्तोदात्तत्यम् । धाने पोदरः श्वेतबिन्दुमद्गुर, 1. पोदरादित्यादभीष्टरूपस्वरसिद्धिः । सार्यो मला वेतः पेट उक्त.* ॥ इति पञ्चमे पञ्चमे प्रयोविंशोनुवाफः, । अनयेऽनीकवते रोहिताश्मिरनवान् रोहितलिङ्गः । रक इत्येके । अधोरामा उक्त | पोष्णा रजतनाभी गुलगभी । वश्वदेवा पि. शाही तृपरी उकोई 1 मारुतः करमापः आग्नेय कृणोनः ।

·भनु. २४.] भामात्सरभाथ्योपैता. 89 ती मेपी वारुणः कृष्ण एकशिति- पात्पत्वः ॥ ६२॥ प्णः। अजः। सारस्वती । मेपी । बारुणः । कृष्णः। एकशितिपादित्येक-शितिपात् । पेत्वः ॥६२ ।। अनयेऽनीकवते द्वाविशतिः॥२४॥ यदेकेन प्र॒जाप॑तिः प्रेणाऽनु यजुपाऽऽपो विश्व- कर्माऽम आ याहि सुवर्गाय वजो गायत्रेणानं उदधे समीचीन्द्राय मयुरपां बलाय पुरुपमृगस्तौरी पृप- तश्शका रुरुरलजस्तुपर्ण आग्नेयोऽश्वोऽनयेऽनीक- वते चतुर्विशतिः ॥२४॥ यदेकैन स पापीयानेतद्वा अ॒ग्नेर्धनु- स्तद्देवास्त्वेन्द्रज्येष्ठा अपां न- सेऽश्वस्तूपुरो द्विषष्टिः॥२॥ हरि' और गत । सारस्वती मेपी । गताः । वारुण कृष्ण एकशितिपात् श्वेतकपाद । पेत्य उक्त। ॥ इति भभास्करमिश्नविरनिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञाख्ये पञ्चमे काण्डे पञ्चमे प्रपाठके नतुर्विशोनुवाक . समाप्त प्रपाठक. हारे म् स.५५१२, ·30 तैत्तिरीयसहिता. [पा.५.प्र... अथ पष्ठमपाठकप्रारम्भः हरिः ओम् ॥ हिरण्यवर्णाशुचयः पावका यासु जातः कश्यपो या- स्चिन्द्रः । अग्निं या गर्ने दधिरे वि- रूपास्ता न आपझ्झाडू स्योना भय- न्तु । यासा राजा वरुणो याति 'हिरण्यवर्णा इति हिरण्य-वर्णाः । शुचयः । पावकाः । यातुं । जातः । कश्यपः । यासु । इ- न्द्रः । अग्निम् । याः । गर्भम् । दधिरे । विरूपा इ- ति वि-रूपाः । ताः । नः । आपः । शम् । स्यो- अत' परमग्निकाण्डमेवानमार्पयम् ॥ तत्र कुम्भेष्टकोपधानम- न्सा.--हिरण्यपर्णा इत्याद्या ॥ प्रथमा बिष्टुप् । हिरण्यवर्णाः हितरमणीयवर्णा . हिरण्यसहसपणा वा स्वच्छन्दात् । शुचय- शुद्धाः । पावका: शोधयित्र्य. । 'पारकादीनां छन्दसि' इती- स्वाभावः । यासु नातः कश्यपः प्रजापतिः तद्दशहोताऽन्यामृग्य. त । प्रजापति दशहरोता * इति । यामु चेन्टोनातः मध्यमो विद्युदात्मा, यात्रानि गर्भ दधिरे धारयन्ति, यथा 'अग्रे ग. भों अपामगि इति । ना आप विरूपाः न. अग्मा शान्तिहेतवः योनारमुग्रहेका मान्नु ।

·अनु. 1.] भाभास्करभाष्योता. 91 मध्ये सत्यानृते अवपश्यञ्जनानाम्। मधुश्रुतश्शुचयो याः पावकास्ता न आपझ्झा स्योना भवन्तु । यासी .देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षं या अन्त- रिक्षे बहुधा अवन्ति । याः पृथिवीं नाः । भवन्तु । यासाम् । राजा । वरुणः।याति। मध्ये । सत्यानृते इति सत्य-अनृते । अवपश्य- नित्यंव-पश्यन् । जनानाम् । मधुश्रुत इति मधु- श्रुतः । शुचयः । याः । पावकाः । ताः । नः । आपः । शम् । स्योनाः । भवन्तु । यासाम् । दे. वाः । दिवि । कृण्वन्ति । भक्षम् । याः । अन्तरि- क्षे । बहुचेति बहु-धा । भवन्ति । याः। पृथिवीम्। *द्वितीया-यासा रानेति त्रिष्टुप् ॥ यासा मध्ये वरुणो राजा वरणीयो वा आदित्यो याति सत्यानले जनानामवपश्यन् अवहितः पश्यन् मधुश्रुतः मधुरसस्य क्षारयित्र्य शुचय इत्या- दि । गतम् ॥ यासां देवा इत्यादि ॥ तृतीया त्रिष्टुप् । याप्सामेकदेशममृतं सोमं वा देवा अपि मसं कृण्वन्ति । यहा-देवा आदित्यरश्मयः दिषि आदित्यमण्डले या भक्ष कुर्वन्ति स्थापयन्ति । कर्मणः संपदानवाचनुयर्थ पठी, 'धिन्विकृण्व्योरच ' इत्युप्रत्ययः । या- श्वान्तरिक्ष बहुधा भवन्ति बहुप्रकारा आविर्भवन्ति वर्षासु । याश्न ·92 तैत्तिरीयसहिता पर्यसोन्दन्ति ॥१॥ शुकास्ता नआ- पश्श स्योना भवन्तु । शिवेनं मा चक्षुपा पश्यत्तापरिशवयां तनुवोप स्पृशत त्वच मे । सर्वार अग्नीर- प्सुपो हुवे वो मयि वक़ बलमो- पय॑सा । उन्दन्ति ॥ १॥ शुक्रा । ताः । नः ।आ- 4. । शम् । स्योनाः । भवन्तु । 'शिवेने । मा । चक्षुपा । पश्यत । आपः । शिवयो । तनुर्वा । उ- पेति । स्पृशत । त्वचम् । मे । सर्वान् । अग्नीन। अप्सुपद इत्य॑प्सु-सदः । हुवे । वः । माय । व पृथिवीं पयसा नेत्यशेन मिनेवाशेन] ओदनेन या रेतुना उन्र- न्ति ऋदयन्ति शुक्रा निर्मा । ता न इत्यादि । गतम् ॥ 'चतुर्थी-शिवनेवि त्रिष्टुप् ॥ आर इति प्रथमपादान्त । रे आप ! शिवन शान्तेन नभुपा मा पश्यत । विध-शिवया तनु वा शरीरेण मे त्वचमुपरधशत । तथा ले हमामादितात्मा मर्वा- नमोनपापद ये अप्पु युप्मामु सादनि तान्युप्मन्मापन्छिन यु प्मदपं वा हुवे आह्वयामि । 'दीवति ममानपाटे' इत्युभयात्र स्वम्, 'तत्पुरुपे रति बटुम्' इति मातम्या अर ! ययमपि मयि वर्च अन्न व सामथ्यं ओगस्लेनच निघत निर्गमन स्था . पयन।

·भहमारकरभाष्योपैता 93 अनु १] navr जो नि धत्त । यदस्सप्रयतीरहा- वनंदता हुते । तस्मादा नद्यो नाम स्थ ता वो नामानि सिन्धवः । य- पिता वरुणेन ताशीभ समय- चः । वर्लम् । ओजः । नीति । धत्त । यत् । अ- दः । सम्प्रयतीरिति सं-प्रयतीः। अहौं । अनदत्त। हुते । तस्मात् । एति । नद्य । नाम । स्य । ता। वः । नामानि । सिन्धवः । 'यत् । प्रेपिता इति । । अन . 'पञ्चमी -घदद इत्यनुष्टुप । समयकीरिति प्रथमपादान्त । अद इति सप्तम्या अलुा । अमुमिनहा अहन्तव्ये मेरे हते ताडिते यद्यस्माद्यूय समयती सभूयेतचैतश्च प्रतियान्त्य * दत शब्द रुतवत्यस्स्थ । 'अन्येषामपि दृश्यते इति महिताया दोरम् । एतेश्शतरि ' इणो यण वा छन्दमि इति पूर्व सवर्णदोबत्वम्, 'शतुरनुम ' इति नया उदात्तत्वम् । तस्मात्का रणादाभिमुख्येनाव्यवधानेनेच नद्यो नाम यूय स्थ नदनानद्य इत्यु च्यो । नदिति परादिषु पागत् दिव उदात्तस्वरितयो' इति विभक्तिरसायने । हे सिन्धः स्यन्दनशीला । ' स्यन्दे म सारण घश इत्युमत्यय । ता तादशानि य युप्माक ना- मानि अनर्यानीत्यर्थ ॥ 'नामा तराणामपि व्युत्पत्ति प्रदर्शयियाम इति बहुवचनान दशेनोपभिप्त ताप इति नाम व्युत्पादयितुमाह—यदिति ॥ " *धावन्त्या ·94 तैतिरीयसहिता ल्गत ॥२॥ ताप्नोदिन्द्रौ चो यती- स्तस्मादापो अनुं स्थन । अपका- म स्यन्दमाना अवीवरत वो हि- प्र-इपिताः । वरुणेन । ताः । झीभम् । समवल्ग- तेति सं-अवल्गत ॥ २ ॥ तत् । आप्नोत् । इन्द्रः। वः । यतीः । तस्मात् । आपः । अन्विति । स्थ- न । 'अपकाममियंप-कामम् । स्यन्दमानाः । अवीवरत । यः । हिकम् । इन्द्रः । वः । शक्तिभि- पछी-इयमप्यनुष्टुप् । यद्यदा वरुणेन राज्ञा प्रपिता आदि त्येन रश्मिभिर्वा नीता सत्यस्ता यूग शीम शिव शोभन स मवल्गन सम्भूय नृत्यन्त इव शोभन नेष्टितवत्य । तदानी व युप्मान् यती गच्उती विरक्षणगती मध्यमस्थाने आगोदिन्छ । तस्मात्कारणात् अनु अनन्तर तत मभृति आप स्थन गप्शन्द- वाच्या स्थ । आगते कर्मणि विपु, 'तप्तनसनधानाच' इति तनपादेश ॥ 'सप्तमी-अपवासमित्यनुष्टुप् ॥ अत्र वारिति नाम ध्याचष्टे- अपकाम विनेर कामेन स्यन्दमाना सदा स्यन्दन कुणा व युप्मान् इन्द्र अवीवरत वृतवान् युप्मानात्मसात्पर्नुमच्छन् युप्माक शक्तिमि हेतृभि । विमिति पादपूरणे, प्रतिद्वो वा। वस ईपसायाम, चुरादिरदन्त व्यत्ययेन सन्वगाव । वृणोति- की स्वार्थियोण छान्दस । देवी देवनशीला' तस्मात्यारणात व ·आ.] भाभासाभाष्योपेता 95 कम् । इन्द्रो वृश्शक्तिभिर्देवीस्तस्मा. द्वााम वो हितम् । एको देवो अ- प्यतिष्ठस्यन्दमाना यथावशम्। उ- दानिपुर्महोरिति तस्मादुदकमच्यते। रिति शक्ति-भिः । देवीः । तस्मात् । वाः । ना- मं । वः। हितम । एकः । देवः । अपीति । अति मृत् । स्यन्दमानाः । यथावशमिति यथा-वशम्। उदिति । आनिपुः । महीः । इति । तस्मात् । उद्- कम् । उच्यते । आपः । भद्राः । घृतम् । इत् । । यहा-स्य वारिति नाम व युप्माक हित निहित, सर्वरम वा हितम् । वर्णव्यत्ययेन गत्वम् ॥ "अष्टमी-एर इत्यनुष्टुप् ॥ अत्रोटक व्युत्पादयति—एको देव इन्द्र अप्यतिष्ठत् स्वामित्वेनाध्यतिष्ठन् । अध्ययं अपिशब्द । यथावश यथेष्ट इतश्चेतश्च स्यन्दमाना आप न्दमानास्सर्वास्त्रवन्तीरस यथावशमप्यनिष्ठत् मध्यमे स्थाने आत्मनि आत्मनो वश नीतवान् । तेन देतबहुमानेन आप उदानिषु उच्छमितपत्य महारिति मह्त्यो जाता वयमेतेनेति । 'वा छ न्दास' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । तस्मात्कारणादुदकमित्यपा नाम निरुच्यते उदानाद्दरमिति । उत्पूर्वादनितेरीणादिक कप्रत्यय, नकाररोपश्च ॥ "नवमी-आपो भद्रा इति त्रिष्टुप् || आपो भद्रा मन्दनीया ·96 त्तिरीयसहिता (वा. ५ प्र.. आपो भद्रा घृतमिग आसुरग्नी- पोौं विभ्रन्याप इनाः । तीब्रो रसौ मधुपुचाम् ॥ ३ ॥ अरङ्गम आ मा प्राणेन सह वर्चसा गन् । आदि- आपः । आसुः । अग्नीपोमावित्युग्नी-सोमौ । वि- भ्रति । आपः । इत् । ताः । तीव्रः। रसः । मधु- पृचामिति मधु-पृाम् ॥ ३ ॥ अरङ्गम इत्यरं- गमः। एति । मा । प्राणेनेति प्र-अनेन । सह । वर्चसा । गन् । "आत् । इत् । पश्यामि । उत।वा। । - आप एवं घृतमाज्यमासु भवन्ति तृणादिनिष्पादनेन गवा धारक- वात् । 'छन्दस्युभयथा' इति सार्वधातुक्त्वात् अप्रेंटि न भू- भाव । विश्च–ता एव आप अग्नीपोमो विधति धारयन्ति खुम्नादिह [अन्नादिना] विद्युन्निप्पत्त्याऽग्नि रश्मिवृद्ध्या सोमम् । 'ईद- ने ' इतीत्वम्, 'अग्नेस्तुत् स्तोमसोमा ' इति पत्वम्, 'देवता- द्वन्द्वे च ' इति पूर्वोत्तरपदयोयुगपत्मरुतिम्यरत्वम् । तादृशीनामपा मधुपचा मधुस्वादुना रसेन सष्टताना तीव. उनूतो रस अर- झम पर्याप्तगमन कदाचिदप्यक्षीणेन प्राणेन चक्षुरादिना वर्चसा वलेन च सह मा आगन् आगच्छन्तु, तन्हेतुत्वात्माणादिस्थिते । गमे छान्टसे लुडि च्लक् । 'मो नो धातो ' इति नत्वम् ॥ दशमो-आदिति त्रिष्टुप् ॥ प्राणेन सहागन् इत्युक्तम् । तदिदानी समर्थयते-आदित् अनन्तरमेवाह पश्यामि । उत अपि ·97 भनु ] भभास्करभाष्योपेता त्पश्याम्युत वो शृणोम्या मा घोपों गच्छति वाई आसाम् । मन्ये भे- जानो अमृतस्य तर्हि हिरण्यवर्णा अतृपं यदा वः । आपो हि ष्ठा में योभुवस्ता नं ऊर्जे दधातन । महे शृणोमि । एति । मा। घोपः । गच्छति । वाक् । नः । आसाम् । मन्यै । भेजानः । अमृतस्य । तर्हि । हिरण्यवर्णा इति हिरण्य-वर्णाः । अत- पम् । यदा । यः । "आपंः । हि । स्थ । मयोभुव इति मयः-भुवः । ताः । नः । ऊर्जे । धातन । वा शृणोमि । घोपश्च मामागच्छति । अम्माक वायूप आसा गुप्माकमागमनेन रसेन वा । किं बहुनाहि तटानी अमृतत्त्व भेजान अमृतमेर भगन् अह मन्ये तर्कयामि । पूर्वमगरम्य दानत्याचतुयर्थ पष्ठी । पदा-यदाहि हे हिरण्यवर्णा । प्माक अतृप गुप्मत्पानेन मुहिनोभवम् । तृ तृप तृती. लंग दिक । मुहितार्थयोगे पठी॥ पारिष्टादयस्तिप्त 'दि इयत्र सम्परा आप च्यापितारस्थ मयोभुव मुखस्य मय र सूद अस्मान् उजे रसाय दपातन त्याचा व मय: महे महते रणाय रमणीयाय काने सदन को प्रा पानमा ·98 तैत्तिरीयासंहिता... था. ५. प्र. ६. रणाय चक्षसे । यो वैश्शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशती- रिव मातरः । तस्मा अरै गमाम वो यस्य क्षयायु जिन्वय । आपो जनयथा च नः । दिवि श्रयस्वा- न्तरिक्ष यतस्व पथिव्या सं भव ब- महे । रणाय । चक्षले । "यः । वः । शिवतम इ- ति शिव-तमः । रतः । तस्यं । भाजयत । इह । नः । उशतीः । इव । मातरः । "तस्मै । अरंम् । गमाम । वः । यस्य । क्षयाय । जिन्वय । आपः। जनयंथ । च । नः । "दिवि । श्रयस्व । अन्तरि- क्षे। यतस्व । पृथिव्या । समिति । भव । ब्रह्मव- यो यः युष्माकं शिवतमो रसः अस्मान् भानयत इह कर्मणि । तस्य वा एकदेशमस्मान् मापयत उशतीः कामयमाना मातर इनेति द्वितीया । तस्मै युप्माकं रमाय पर्याप्तं गगाम तं गम्यारस्म । यस्य रम- स्य क्षयाय निवासभून पुरुपं जिन्वय प्रोणयथ ) फिश-अमान् हे आप.! जनयथ नानान्कुरुन युप्मदसवन्नो हि जाता भवन्तीति तृतीया ॥ "वार्हस्पत्ये उपदयाति-दिवि अयस्वेति यजुषा ।। दिवि द्युलोके नयस्व धारक्वेनास्व | अन्तरिक्षे च यतस्त धारकत्येन च्यामि.

·भाभास्वरभाप्योपेता 99 अनु. २] ह्मवर्चसमति ब्रह्मवर्चसायं त्वा ॥४॥ अपां ग्रहान्गृह्णात्येतद्वाव राजसूयं यदेते ग्रहस्सोऽग्निरुणसवो रो- चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । असि । ब्रह्मवर्चसायेति ब्रह्म-वर्चसाय । त्वा ॥४॥ उन्दन्ति समवल्गत मधुपृचौ मातरो द्वाविशतिश्च ॥१॥ 'अपाम् । ग्रहानं । गृह्णाति । एतत् । वाव । राजसूयमिति राज-सूर्यम् । यत् । एते । ग्रहाः। सवः । अमिः । वरुणसव इति वरुण-तवः । रा- यस्व । पृथिव्या च सह सम्भव एकीभव । एव नीनपि लोकान्धारय ब्रह्मवर्चसमेव त्वमसि । तदेतत्वाताच्छन्द्यम् । त्या वा ब्रह्मव- साय उपदधामीति शेप ॥ इति पञ्चमे पटै प्रथमोनुवार . अथासा ग्रामण-~अपा ग्रहान् गृहातीति विधि ॥ प्रान्त इति ग्रहा कुम्भाश्च कुम्म्यश्न कुम्भेष्टका उच्यन्ते । ‘ग्रहवृट- निश्चिगमश्च ' इत्यम् । अपा सम्बन्धिन्य कुम्भस्था आपोपा ग्रहा ग्रहसस्तवात् गृहाति चोदिता एता उपधातीति यावत् । वश्यति च ' यस्यैता उपघीयन्ते '* इति । यहा-आपो गृह्यन्ते *सं. ५.१.२..

·100 तैत्तिरीयसहिता जसूर्यमग्निसवश्चित्यस्ताभ्यामेव सूं- यतेऽयो उमावेव लोकाभि जयति यश्च राजसूयेनेजानस्य॒ यश्चाग्निचि- त आपो भवन्त्यापो वा अ॒ग्नेर्तृ- जसूयमिति राज-सूर्यम् । अनिसव इत्यग्नि-स- वः। चित्यः । ताभ्याम् । एव । सूयते । अथो इ- ति । उभौ । एव । लोको । अभीति । जयति । यः । च । राजसूयेनेति राज-सूर्यन । ईजानस्य। यः । च । अग्निचित इत्यग्नि-चितः । 'आपः । भ- -- आमु ता अपा ग्रहा कुम्भेष्टका उच्यन्ते । एतहावेति । त- त्सादृश्यात्ताच्छव्यम् । सवोनिरिति । सवो यज्ञविशेष येनेश्वरो भवति अग्निचित्या स्वयं स एवाग्निरिति । पूर्ववत्ताच्छब्धम् । उक्त कुम्भेष्टकाना राजसूयत्वम् । इदानी तयोरेव विशेपमाह-वरुण- सव वरुणयज्ञो राजसूय अग्रिसवश्चित्योगिरिति तत्प्रधानत्वात् याम्या तावीश्वरावभूताम् । चित्याऽग्रिचित्ये च' इति निपात चैतन्यश्चित्य । ताभ्यामिति । अग्नीवरुणाभ्यामनुज्ञायते । यहा- ईश्वर स्तृयते । पु प्रसवेश्वर्ययो , रमणि यत् । अपर आह- ताम्यामन्निसक्वरुणसवाम्या स्तूयते स्तोत्रीयते ताम्यामुमाभ्या अने नेष्ट भवतीति तद्वदीश्वरो भपतीत्यर्थ । अपो इत्यादि । गतम् । अग्नि चितवात् 'अग्नो चे । इति भूने विप् ॥ आपो भवन्तीति इटास्वरूपविधि ॥ अत्र व अमृत वा ·अनु २] भाभास्करभाष्योपेता 101 व्या यहपो मेघस्तादुपदाति भ्रा- हृव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना परोऽस्य भ्रातृव्यो भवत्यमृतम् ॥ ५ ॥ वा आपस्तस्मादृद्भिरवतान्तमभिषिञ्च - न्ति नातिमार्छति सर्वमायुरेति य- स्यैता उपघीयन्ते य ई चैना एवं वन्ति । आपः । चै । अग्नेः । भ्रात॒व्याः । यत् । अ॒पः । अग्नेः । अधस्तात् । उपधातीत्युप-दा- ति । भ्रातृव्याभिभूत्या इति भ्रातृव्य-अभिभूत्यै । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भवति। अमृतम्॥५॥वै।आपः। तस्मात् । अद्रिरि. त्यत्-शिः। अवतान्तमित्यर्व-तान्तम् । अभीति । सिञ्चन्ति। न ।आतिम्। एति। अच्छति।सर्वम् । आ- यंः। एति ।यस्य । एताः। उपधीयन्त इत्युप-धीयन्ते। आप ' इत्यादिस्तुतिर्भविष्यति । प्रागेवाधस्तात्त्व विदधाति- आपो वा इत्यादि । यस्मादापोनेशत्रय तस्मादोरवस्तादेना उप दधाति भ्रातृव्याभिभवाय भवति । तत स्वय भूतिमान सम्पद्यते, भ्रातृव्यश्च विनष्टो भवति ॥ अमृत वा इत्यादिरपा स्तुति ॥ अवतान्त मूर्डित अद्विाभि- पिञ्चन्ति । सर्वमायुरेत्युपधाता आसा, यश्चेत वेदिता ॥ *स ५६.२ ।

·102 तैत्तिरीयसहिता वेदान्नं वा आपः पशव आपोऽने पुशवोऽनादः पंशुमान्भवति यस्यैता उपधीयन्ते य उ चैना एवं वेद द्वा- देवा भवन्ति हादेश मालास्संवथ्स- रस्सवथ्सुरेणैवास्मै ॥ ६ ॥ अन्नम- व रुन्धे पात्राणि भवन्ति पात्रे वा यः । ऊ । च । एनाः । एवम् । वेद । 'अन्नम् । वै आपः। पशवः। आपः। अन्नम् । पहावः । अ- बाद इत्यन-अदः । पशुमानित पशु-मान् । भ- वति । यस्य । एताः । उपधीयन्त इत्युप-धीय- न्ते। यः।। च । एनाः। एवम् । वेद । द्वाद- श। भवन्ति । द्वादश । मासौ. । संवत्सर इति सं-वत्सर । संवत्सरेणेति सं-वत्सरेण । एव । अस्मै ॥ ६ ॥ अनम् । अवेति । रुन्थे । 'पात्रा- 'अन वा इत्यादि स्तुत्यन्तरमपाम् ॥ अन्नपशुप्ताधनात्वत्ताच्छ व्यमपाम् । इदानी प्रशस्ततरल पशूनामाह-अन पशव इति । अन्नस्यापि हेतब पशव इति तेपामपि हेतब आप इति तासामुप धाता वेदिता व अन्नाद पशुमाश्च भाति ॥ द्वादशेति ॥ सत्याविधिर्गत * ॥ पानाणीति ।। जलाधाररूपाणि । आद्वादशादिति । द्वादशमभि ·अनु २] माभास्करभाष्योपेता, 108 अन्नमद्यते सोन्येवानुम रुन्ध आ द्वादशात्पुरुपादनमत्त्यथो पात्रान्न छिद्यते यस्यैता उपधीयन्ते य उंचै- ना एवं वेदै कुम्भाश्च कुम्भीर्य मि- थुनानि भवन्ति मिथुनस्य प्रजात्यैप प्रजयां पशुभिर्मिथुनैजायते यस्यै- ता उपधीयन्ते य उ ॥ ७॥ चैना णि । भवन्ति । पात्रे । वै । अन्नम् । अद्यते । स- योनीति स-योनि । एव । अन्नम् । अति । रुन्धे । एति । द्वादशात् । पुरुपात् । अन्नम्। अनि । अथो इनिपात्रोत्।नाछिद्यते। यस्य। एताः । उपधीय- न्त इत्युप-धीयन्तै । यः। उ। च। एनाः। एवम् ।वेद। कुमाः । च । कुम्भीः। च। मिथुनानि। भवन्ति । मिथुनस्य । प्रजात्या इति प्र-जात्यै । प्रति प्रजति प्र-जयां। पशुभिरिति पशु-भिः। मिथुनः।जायते। यस्य। एताः। उपधीयन्त इत्युप-धीयन्ते । यः।। । व्याप्य अबस्य अत्ता भवति । अपि च पातत्यान छिद्यते उप- धाता वेदिता न । विश्वननादित्यात्तुगभाव ॥ पानाणि विशेष्यन्ते-कुम्भाश्चेत्यादि । गतम् ।।

·106 तैत्तिरीयसहिता श ५६. वति कल्पतेऽस्मै द्वन्द्वमन्या उप द- धाति चतम्रो मध्ये धृत्या अन्न वा इप्टका एतत्खलु वै साक्षादन्न यढेप चर्यदेतं यमुपदर्धाति साक्षात् ॥ १॥ एवास्मा अनमव॑ रुन्धे मध्य- त उप दधाति मध्यत एवास्मा अ- स्मै । "हुन्दमिति ई-दम् । अन्याः । उपेति । द- धाति । चतस्रः । मध्य । धृत्य । “अन्नम् । वै । इप्टकाः । एतत् । खलु । वै । साक्षादिति स-अ- क्षात् । अन्नम् । यत् । एपः । चुरुः । यत् । एतम्। चरुम् । उपदधातीत्युप-दधाति । साक्षादिति स- अक्षात् ॥ ९ ॥ एव । अस्मै । अनम् । अवेति । रुन्धे । "मध्यतः । उपेति । दधाति । मध्यतः । . "द्वन्द्वमित्यादि !! यज्ञपाचप्रयोगे 'द्वन्द्वम् । इति निपात्यते । अन्या आहुतय प्राच्यादिपु मध्ये तु चतम । तथा सत धार- णाय भवति समर्थम् ॥ 1"अन्न वा इति || चरुविधि । तत्मायनत्वात् तान्टव्यम् । अपामित्यष्टकाना न मुख्य, रुस्तु साक्षादेव अव्यवधानेनान्नाना- मिति । यदतमित्यादि । गतम् ॥ मध्यत इति ॥ सर्वासामिष्टकाना मध्यन उढरे अन दधा- ति तस्मान्मध्यत इति । मध्यमे वयसि मूयिउ अन्नमद्यते ॥ 13 ·भाभास्वरमा योपेता 107 अनु २] नै दधाति तस्मान्मध्यतोऽन्नमद्यते बारहस्पत्यो भवति ब्रह्म चै देवा- नां वृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मा अनुमब रुन्धे ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वेत्याह तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति यस्यैप उपधीयते यउं चैनमेवं वेद॥ एव । अस्मै । अनम् । दधाति । तस्मात् । मध्य- तः। अन्नम् । अद्यते । "बारहस्पत्यः । भवति । ब्रह्म । वै । देवानाम् । वृहस्पतिः । ब्रह्मणा । एवा अस्मै । अनम् । अवेति । रुन्धे । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । असि । ब्रह्मवर्चसायेति ब्रह्म-व- चुसायं । त्वा । इति । आह । तेजस्वी । ब्रह्मवर्च- सीति ब्रह्म-वर्चसी । भवति । यस्य॑ । एपः । उ- पधीयत इत्युप-धीयते । यः । ऊ । च । एनम् । एवम् । वेदं ॥१०॥ अमृतमस्मै जायते यस्यैता उपधीयन्ते य उ पर्जन्य उपाति साक्षात्सप्तच- स्वारिशच ॥२॥ "याहसत्य इत्यादि । गतम् ॥ इति पञ्चमे पष्ठे द्वितीयोनुवाक ·108 तैत्तिरीयसंहिता. [. ... भूतेष्टका उप धात्यत्रोत्र वै मृत्यु- जीयते यत्रयचैव मृत्युर्जायते तत एवैनम यजते तस्मादग्निचिथ्सर्व मायुरेति सर्वे हास्य मृत्यवोऽवैष्टा- भतेष्टका इति भूत-इष्टकाः । उपेति । दधा- ति । अत्रात्रेत्यत्रं-अत्र । वै मृत्युः । जायते । यत्रय॒त्रेति यत्र-यत्र । एव । मृत्युः । जायते । त. तः । एव । एनम् । अवेति । यजते । तस्मात् । अग्निचिदित्यग्नि-चित् । सर्वम् । आयुः । एति । सर्वे । हि । अस्य । मृत्यवः । अवैष्टा इत्यवं-इष्टाः। तस्मात् । अग्निचिदिय॑ग्नि-चित् । न । अभिचरि- भूतेष्टका इत्यादि । भूतानि पृथिव्यादीनि तत्सम्बन्धिन्य इष्टका. भूतेष्टका 'पृथिव्यै स्वाहा - इत्यने मन्त्राकारः । अ. निति । सर्वत्र पृथिव्या एकदेशे मृत्यु यते यत्रयर गायते तास्सर्वस्मादेनं मृत्युमवयगते निवारयति भूतेष्टवामि' | उभ. यत्रापि ' अनुदातच ' इति द्वितीयोऽनुदात्तः । तस्मादित्यत्रैय हेतु. माह-सर्वे हि मृत्यवोऽवेष्टा. निरास्ता. । तत्सर्वमायुः पुरुषा- युपं जीवति । गतिरनन्तर.' इति गते भरतिवरत्वम् | त. स्मादिति । एवं निरस्तमृत्युत्वादग्निनित् नाभिनरितव्य' न मार- यितव्यः । प्रत्यार्प तयेप्रत्यय । तपैचान्तश्च युगपत् ' इति गते प्रतिस्वरत्वम्, प्रत्ययस्य नान्तोदात्तत्वम् । यद्यभिचोटेनं असं.७-५-11.

·भामास्करभाष्योपेता. 109 अनु.] स्तस्मादग्निचिनाभिचरितवै मृत्यगे- नमभिचारस्स्र्तृणुते सूयते वा एप योऽग्निं चिनुते देवसुवामेतानि ह- वीपि भवन्त्येतान्तिो वै देवाना सवास्त एव ।। ११ ॥ अस्मै सवा- तवा इत्यभि-चरितवै । प्रत्यक् । एनम् । अभिचा- र इत्यभिचारः । स्तृणुते । सूयते । वै । एपः। यः। अमिम् । चिनुते । देवसुवामिति देव-सुवाम् । एतानि । हवीपि । भवन्ति । एतावन्तः। वै। दे- वानाम् । सवाः। ते । एव ॥ ११ ॥ अस्मै । सवान्। अभिचरितारमेर अभिचार प्रत्यक् स्तृणुते प्रतिमुखमागत्य मार- यति॥ 'सूयते या इत्यादि ॥ अग्नि निन्यानो हि अग्रिना सूयते ईश्वर क्रियते । कर्मणि यत् । देवमुवामिति । देवाना सुक्ते ईशते इति देवसुत इति याव्ये 'उगवादीनाम् ' इति मुक्ते- स्तुगपवाद ओकार । ते च — अमये गृहपतये '* इत्यानाता. अग्न्यादयोऽष्टो देवा. । तेपामेतानि हवीपि भवन्ति 'अग्नये गृह- पतये पुरोडाशमष्टाकपाल '* इत्यादीनि । तान्यत्र कर्तव्यानीति ग- म्यते । एतापन्त इति । एतावन्त्येो देवतानामैश्चर्यसाधनानि या- न्यान्यादीनि नीपि । सुक्ते फरणे अ । 'सवनको छन्दसि' इत्यन्तोदातत्वम् । तस्मात्ते सवा स्वस्वामिनोग्न्यादय अस्मै यन- ·110 तसिगैयसाहिता. [का ५ न्य यच्छन्ति त एन५ सुवन्ते स. वोऽग्निवरुणसवो राजसूयं ब्रह्मसव- श्चित्यो देवस्य खा सवितुः प्रसव इत्याह सवितृप्रसूत एवैनं ब्रह्मणा प्रेति । यच्छन्ति । ते । एनम् । सुबन्ते । सवः। अ- ग्निः। वरुणसव इति वरुण-सवः । राजसूयमिति राज-सूर्यम् । ब्रह्मसव इति ब्रह्म-सवः । चियः । देवस्य । त्वा । सवितः। प्रसव इति प्र-सवे । इति। आह । सवितृमसूत इति सवितृ-मसूतः । एव । ए- नम् । ब्रह्मणा । देवताभिः । अभीति । सिञ्चति । अन्नस्यान्नस्येत्यनस्य-अन्नस्य । अभीति । सिञ्चति। 'अनस्यानस्येत्यनस्य-अत्रस्य । अवरुद्धया इत्य- मानाय सवान् ऐश्वर्याणि प्रयच्छन्ति । त एयाग्न्यादय एन सुवन्ते अनुजानन्ति ऐश्वर्याय प्रेरयन्तीत्यर्थ । पू प्रेरणे ॥ "सयोग्निरित्यादिरभिषेकवियि ॥ ऐश्वर्यहेतुरयमग्नि तन वरणे श्वर्यहेतु राजसूय, ब्रह्मेश्वर्यहेतुश्चित्योग्नि । तस्मात् 'देवस्य त्वा'* इत्यभिषेके ब्रह्मेश्वर्यलाम इति । रानसूयग्रहण तत्तुल्यता चित्य स्याग्ने प्रदर्शयितुम् ॥ 'अन्नस्यानस्येति ॥ सर्वोपधेनाभिपिचति । विभक्तिव्यत्यय । सर्वान्नाभिक सर्वान्त्रलाभाय भवति ।। *१७-१० ·भट्मास्करमाप्योपैता. 111 देवताभिरभिषिञ्चत्यनस्यानस्याभि- पिञ्चत्यनत्यानस्यावरुद्धयै पुरस्ता- त्प्रत्यञ्चमभिषिञ्चति पुरस्ताद्धि प्रती- चीनमन्नमद्यते शीर्पतॊऽभिपिञ्चति शीर्पतो ह्यन्नमद्यत आ मुखादन्य- वस्रावयति ॥ १२॥ मुखत एवा- स्मा अन्नाचे दधात्यग्नेस्त्वा साम्रा- ज्येनाभिपिञ्चामीत्याप वा अग्नेस्स- व-रुद्धचै । पुरस्तात्। प्रत्यञ्चम् । अभीत । सिञ्चति। पुरस्तात् । हि । प्रतीचीनम् । अनम् । अद्यते । शी- पतः। अभीति । सिञ्चति । शीर्पतः । हि । अ- नम् । अद्यते । एति । मुर्खात् । अन्ववस्रावती- त्यनु-अव॑स्त्रावयति ॥ १२॥ मुखतः । एव । अ- स्मै । अनामियंत्र-अयम् । दधाति । 'अग्नेः। त्वा । साम्राज्येनेति सां-राज्येन । अभौति । सि- 'पुरस्तादित्यादि । गतम् ॥ "शीर्पत इति ॥ शिरस्त आरभ्य आमुखादविच्छिन्नमन्ववस्त्राव- यति अस्य मुसे अन्नाद्यं स्थापितं भवति । 'आधादिभ्यत्तसि ॥ 'अग्नेस्वेत्यादि । मन्त्रावयवस्तृति. । अग्ने सबः अग्रेरैश्वर्य ब- मणेवोदितेन ब्रीश्चर्यलाभः । गतमन्यत् ॥

·112 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५.प्र.. वस्तेनैवैनमभिपिञ्चति बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामील्याह ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिर्ब्रह्मणैवैनमभिर्पिञ्च- तीन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामी- त्योहेन्द्रियमेवास्मिन्नुपरिष्टादधात्ये- तत् ॥ १३ ॥ वैराजसूर्यस्य रूपं य एवं विद्वानग्निं चिनुत उभावेव लो- श्वामि । इति । आह । एपः । वै । अग्नेः । सर्वः । तेने । एव । एनम् । अभीति । स्ति- वति । वृहस्पतेः । त्वा । साम्राज्येनेति सां-रा- ज्येन । अभौति । सिञ्चामि । इति । आह । ब्रह्म। वै। देवानाम् । बृहस्पतिः । ब्रह्मणा । एव । ए- नम् । अभीति । सिञ्चति । इन्द्रस्य । त्वा । सा- प्राज्येनेति सां-राज्येन । अभीति । सिञ्चामि । इति । आह । इन्द्रियम् । एव । अस्मिन् । उप- रिष्ठात् । दधाति । एतत् ॥ १३॥ वै । राजसूय- स्येति राज-सूर्यस्य ! रूपम् । यः । एवम् । वि- द्वान् । अग्निम् । चिनुते । उभौ । एव । लोकौ । 'एतद्वा इति ॥ राजसूयस्य स्वरूपभिषेकास्यं एतदनो क्रि.

·अनु. ३.] भटमास्करमाध्योपैता. 118 - काभि जयति यश्च राजसूयैनेजा- नस्य यश्चाग्निचित इन्द्रस्य सुपुवा- णस्य दशधेन्द्रियं चीय परोऽपतत्त- द्वेवास्सौत्रामण्या समभरन्सूयते वा एष योऽग्निं चिनुतेऽग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेतेन्द्रियमेव वीर्य संभृत्यात्मन्ने ॥१४॥ अभीति । जयति । यः। च । राजसूयेनेति राज- सूर्यन । ईजानस्य । यः। च। अग्निचित इत्यनि- चितः । इन्द्रस्य । सुपुवाणस्य । दृशधेति दश- धा। इन्द्रियम् । वीर्यम् । परेति । अपतत् । तत् । देवाः । सौत्रामण्या । समिति । अभरन् । सूयते। वै। एपः । यः । अग्निम् । चिनुते । अग्निम् । चित्वा । सौत्रामण्या । यजेत । इन्द्रियम् । एव । वीर्यम् । सम्भृत्येति सं-भृत्य। आत्मन् ।धते॥१४॥ त एवान्ववस्रावयत्येतदृष्टाचत्वारिशञ्च ॥३॥ यते । तस्मादेवं विदित्वाऽग्निं चिन्वान उभो लोकायभिनयति । राजसूययानिनोग्निचितश्च ।। "इन्द्रस्येत्यादि ।। सौत्रामण्या विधिः । सुषुवाणस्य लब्धेश्वयंस्य इन्द्रस्य दशधा विशीणीमन्द्रियं च पराऽपतत् । तन्मा पराऽपतदि- । । R-15 ·114 तैत्तिरीयसहित [श ५ प्रद सजूरब्दोऽयविभिस्सजूरुपा अरुणी- भिस्सस्सूर्य एतशेनसजोपावश्विना 'सजूरिति त-जूः । अब्दः । अयोवभिरित्य याव-भिः । तरिति स-जूः । उपाः । अरुणी- भिः । सजूरिति स-जूः । सूर्यः । एतशेन । स- त्यग्निचयनानन्तर सोनामण्या यनेत तत्तदिन्द्रिय वीर्य च सभृत्या विशीर्णरूप कृत्या आत्मनि स्थापयति । 'सुपा सुटुक्' इति सप्तम्या लु, 'नडिसनुझ्यो ' इति नलोपाभाव ।। इति पञ्चमे पठे तृतीयोनुवाक 'दर्भस्तम्नै स्वाहुतीरभिजुहोति-सजूरन्द इत्यादिभि ।। वास्य- स्यापरिसमाप्तत्वात् घृतेन स्वाहेति सर्वनानुपज्यते । सर्वा एकपदा त्रिष्टुभ । अन्त्याऽधिकाक्षरा । केचितेनेत्यस्मादनुपङ्गाद्याश्चतस्तो गाय- वीराहु । सनूरपमानप्रीतिरब्द सवत्सर । केन अयावमि मा. से ते हि सवत्सरान यान्ति । तादृशो बन्द प्रमाना समृद्ध्य भवति । 'सवत्सरो वा जन्दो मासा अयाया' इति ब्राह्मणम् । याते — आतो मनिन् ' इति वनिप् । बामणे योगादिको वप्रत्यय । जुषे विपि 'ससपोरु ' इति रुत्वम् । 'समानस्य छन्दसि । इति सभाव , ' परादिश्छन्दसि । इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्यय । सन रब्दी यावभिर्यया भवति तदनुरूप पृतन स्वाहत परोति दर्भ- स्तम्बमभिनुहोति । एतेन शिष्ट व्याख्यातम् । उपा प्रसिद्धा अरुण्यो गाव ता हि तन मोदन्ने । सा च तादृशी प्रनामा भूतये , ·अनु.] भटमास्तरभाष्योपेता. 115 दः सौभिस्तजू रग्निश्वानर इडा- भिर्घतेन स्वाहा संवसरो वा अन्नो मासा अयोवा उपा अरुणीस्सूर्य एतश इमे अश्विनां संवसरोऽग्निर्व- श्वानरः पशव इडा पशवो घृत५ संव- जोपाविति स-जोपौ । अश्विना । दसौभिरिति दश्तः-भिः। सजूरिति स-जूः । अग्निः । वैश्वा- नरः । इडाभिः । घृतेन । स्वाहा । संवत्सर इति सं-वत्सरः । वै । अब्दः । मासाः । अर्यावाः । उपाः । अरुणीः। सूर्यः । एतशः। हमे इति । अ- श्विना । संवत्सर इति सं-वत्सरः । अग्निः । चै- श्वानरः । पशवः । इडो । पशवः । घृतम् । संव- । भाति । एतशेन श्वतेन सजस्सूर्य प्रनाना पुष्टये भवति । अश्विनी यावापृथिन्यो ज्यापकेनादित्येन तद्वत्यो । 'इमे अश्विना' इति च ब्राह्मणम् । अश्वित्वेन स्तुते पुल्लिङ्गता । तो सजोपसी दसोभि आश्चर्यकर्मभिनन्तुभि सनोपा वैश्वानरोग्निरसवत्सरात्मा इडाभि पशुभिस्सनू ॥ अमेव ब्राह्मणं सवत्सरो वा इत्यादि ॥ पदद्वय व्याचष्टे- संवत्सरो वा अब्दो मासा अयावा इति । उपा अरुणी सूर्य एतश इति । स्वरूपमात्रोपादानेन निगदसिद्धा एवेत इति दर्श- ·116 ततिरीयसहिता. था. ५.२ ६. थ्सुरं पशवोऽनु म जायन्ते संवथ्स- रेणैवास्मै पशून्म जनयति दर्भस्त- म्वे जुहोति यत् ॥ १५॥ वा अस्या अमृत यद्वीय तदर्भास्तस्मिंजुहोति प्रैव जायतेऽनादो भवति यस्यैवं जु. हत्येता वै देवता॑ अग्नेः पुरस्तादा- सरमिति सं-वत्सरम् । पशवः । अनु । प्रेति । जायन्ते । संवत्सरेणेति सं-वत्सरेण । एव । अ. स्मै । पशून् । प्रेति । जनयति । 'दर्भस्तम्ब इति दर्भ-स्तम्वे । जुहोति । यत् ॥१५॥ वै। अस्याः । अमृतम् । यत् । वीर्यम् । तत् । दर्भाः । तस्मिन्न्। जुहोति । प्रति । एव । जायते । अन्नाद इत्यत्र- अदः । भवति । यस्य । एवम् । जुबैति । एताः। यति । इमे इति । इय नासी च इमे द्यावापृथिव्यो । 'त्यदादीना यत्परम् ' इतीदमवशेष । सवत्सरोमिरित्यादि । गतम् । पशो घृतमिति । तहेतृत्वात् सवत्सरमनुप्रनायन्ते पशव । लक्षणेऽनो कर्मप्रवचनीयत्वम् । सवत्सरेणति । सवत्सरत्याश्वानरस्य अग्रे । दर्भस्तम्य इति । एतेमन्ते । यहा इत्यादि । गतम् ) अमृत अमरण हेतु ॥ 'एता वा इति ॥ अब्दादयो देवता अप्रेरपि पूर्वमागमान ·भभास्करमाप्योपेता 117 गास्ता एव प्रीणात्ययो चक्षुरेवाग्नेः पुरस्तात्प्रति धात्यनन्धो भवति य एवं वेदापो वा इदमने सलिला- सीस प्र॒जाप॑तिः पुष्करपणे वातो भूतोऽलेलायथ्सः॥ १६ ॥ प्रतिष्ठा वै। देवताः । अग्नेः। पुरस्तादागा इति पुरस्ता- त-भागाः । ताः । एव । प्रीणाति । अथो इति । चक्षुः । एव । अग्नेः । पुरस्तात् । प्रतीति । धा- ति । अनन्धः । भवति । यः। एवम् । वेद । आ- पंः । चै । इदम् । अz । सलिलम् । आसीत् । सः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । पुष्करपर्ण इ- ति पुष्फर-पणे । वातः । भूतः । अलेलायत् । सः ॥ १६ ॥ प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । न । अ- । । । ता प्रीणयत्यनेन होमेन । अपि च पुरस्ताहोमेनाग्ने चक्षु प्रतिदधाति । एव वेदिताऽप्यनन्धो भवति, कि पुन वर्ता ॥ 'आपो वा इत्यादि ॥ चित्यत्वेन एथिव्यास्तुति । इद विश्व अग्रे आदी सलिलमानमासीत् प्रत्यस्तमितसमस्तविकार स- मादो सल्ल्मेिवासीत् । यदिदमविकार सर्व आदो सलिलमेवा- सीत् । तदानी प्रजापति पुपरपणे पद्मपत्रे तत्प्रभवे वातो भूत बात इस भूवा अलैलायात् । रीयतेहुगन्तात् टुडि व्यत्य- ·118 तैत्तिरीयसदिता. [वा. ५.६, नाविन्दत स एतदपां कुलायमप- श्यत्तस्मिन्न॒ग्निमचिनुत तदियमभव- ततो वै स प्रन्यतिष्टद्यां पुरस्तादुपा- दधात्तच्छिरोऽभवृथ्सा प्राची दिग्यां दक्षिणत उपादधास दक्षिणः प- क्षोऽभवथ्सा दक्षिणा दिग्यां पश्चादु- विन्दत । सः । एतत् । अपाम् । कुलायम् । अ. पश्यत् । तस्मिन्न् । अग्निम् । अचिनुत । तत् । इयम् । अभवत् । ततः । वै । सः । प्रतीति । अ- तिष्ठत् । याम् । पुरस्तात् । उपाधादित्युप-अद- धात् । तत् । शिरः । अभवत् । ला । प्राची । दिक । याम् । दक्षिणतः । उपाधादित्युप-अद- धात् । सः । दक्षिणः । पक्षः । अभवत् । सा। द- क्षिणा । दिक् । याम् । पश्चात् । उपाधावित्युंप- अदधात् । तत् । पुच्छम् । अभवत् । सा । प्रती- 1 येन शम् , वृद्धिश्च 1 रेरेतिया कण्ड्यादि । तदानी प्रतिष्ठामपस्थि- ता नाविन्दत नालभत पुपरपर्णस्य सोल्वादात्मनश्च यातभृत- वात् । स तदानीमेव अपा उलाय शवामित्यपश्यत् फेन- मित्यमन्यत । तस्मिन्ननिमचिनुत तदिय एथिवी नाता । प्रनापति- श् तत्र प्रतिष्टितोऽभवत् । तर यामिष्टका पूर्वस्या दिश्यपादधात ·मन्.vj भाभावाभाष्योता. 119 पादात्तत्पुच्छमभवयसा प्रतीची दि- ग्यामुत्तरत उपार्दधात् ॥ १७॥ स उत्तरः पक्षोऽभवतोदीची दिग्या- गुपरिष्टादुपादान पृष्ठमभवतो दिगियं वा अग्निः पञ्चैप्टकस्तस्मा- द्यदस्यां खनन्त्य॒भीष्टंकां तृन्दन्त्यभि शर्करा सर्वा वा इयं वयोभ्यो ची। दिक् । याम् । उत्तरत इत्युत्-तरतः। उ- पादधादित्युप-अदधात् ॥ १७ ॥ सः । उनर इ- त्युत्-तरः । पक्षः । अभवत् । सा । उदीची। दि- क्याम् । उपरिष्टात् । उपादधादित्युप-अधात् । तत् । पृष्ठम् । अभवत् । सा । ऊर्ध्वा । दिक् । 'इयम् । वै । अग्निः । पञ्चैप्टक इति पञ्च-इष्टकः तस्मात् । यत् । अस्याम् । खनन्ति । अभीति । । । । तदस्याग्नेशिशरोभवत् प्रथमोऽत्पन्नत्वात् । तत प्रभृति सा प्राची दिगासीन् । या दक्षिणत इत्यादि । गतम् ॥ 'इयं वा इति ॥ इय पृथिवी पञ्चेष्टकोमि तस्मादस्या य- खनन्ति तदिष्टकाममिक्रन्दन्ति पूर्व प्रजापतिनोपहितामच्छिद्र यन्ति । उ तृदिर हिमानादरयो, सैघादिक । अभिशर्करामिति । तृन्द- न्तीत्येव ।।

·ipo तैत्तिरीयसहिता. [फा. ५. प्र.. नक्तं दशे दीप्यते तस्मादिमां क्या- सि नक्तं नाध्यासते य एवं वि- द्वानग्निं चिनुते प्रत्येव ॥ १८॥ ति- प्रत्यभि दिशौ जयत्यानेयो वै ब्रा- ह्मणस्तस्माद्दाह्मणाय सर्वासु दिक्ष्व- इप्टकाम् । तॄन्दन्ति । अभीति । शर्कराम्। सर्वां। वै । इयम् । वयोभ्य इति वयः-भ्यः । नक्तम् । दृशे। दीप्यते । तस्मात् । इमाम् । क्यासि । नक्तम् । न । अधोति । आसते । यः। एवम् । विद्वान् । अग्निम् । चिनुते । प्रतीति । एव ।। १८ ॥तिष्ठ- ति । अनीति । दिशः । जयति । आग्नेयः। वै ब्राह्मणः । तस्मात् । ब्राह्मणाय । सासु । दिक्षु । - 'इदानी पृथिव्या अनित्वं लोकवृत्तान्तेन विप्रतिपनान् मनि समर्पयतेसर्वा वा इति ॥ सर्वय पृथिवी रात्री पतिभ्यो दोप्यते प्रकाशते दशे टूट गया सर्वा प्रार्थवी वयासि पश्य- न्ति । तस्मादिमां रात्री नाध्यासते वयांसि वृक्षादापेव शेरते भयात् । तस्मादेव झाला चिन्वान प्रतितिवत्येव, दिशामि जयति ॥ "आमेयो वा इत्यादि || 5 'इयं वा अग्निः' इति । यस्माद तस्मादाप्रेयस्य अग्रिना सहोत्पन्नत्यत् नित्यममिना *स. ५-६...

·मामास्करभाष्योपेता. 121 धुकर स्वामेव तद्दिशमन्वैत्य॒पां वा अग्निः कुलायं तस्मादापोऽग्नि हारु- कास्स्वामेव तद्योनि प्रविशन्ति॥१९ अर्धकम् । स्वाम् । एव । तत् । दिशम् । अन्वि- ति । एति । 'अपाम् । वै । अग्निः । कुलायम् । तस्मात् । आपः । अग्निम् । हारुंकाः। स्वाम् । एव । तत् । योनिम् । प्रेति । विशन्ति ॥१९॥ यदलेलायत्स उत्तरत उपाधादेव द्वात्रि- शच॥४॥ सम्बन्धोऽस्य ब्राह्मणस्य । 'सर्वनानिलिभ्याम्' इति दक् । सर्वामु दिक्षु गमनमधुक प्रद्धिशीलमग्नित्वात् सर्वामा दिशाम् । तदेवाह-स्वामेव आत्मभूतामेव दिशमत्येति अनु गच्छति । स्वा. धिक उकञ् ॥ "अपा वा इत्यादि ॥ उक्तमेवार्थ प्रत्यक्षेण समर्थयने । य. स्मादपाममि. कुलायं निरासस्थान उक्लेन न्यायेन पृथिव्या अ. नित्वात् तादाडा अपा 'अनेराप '* इति ततो निर्गतत्वात् । तस्मादापोऽग्नि हारुमाः अनि हुत्वा तमनुप्रविशन्तो पश्याम औcण्योपलम्भात् पृथिवी नानुप्रीवशन्ती. पश्याम । पूर्ववदुकन् , न लोकाव्यय' इति पष्ठीप्रतिपेध । तत स्वामेव योनि निवासं कारणं वा अनुप्रविशन्ति । तस्मादुपपन्नमस्याग्निवामिति ।। इति पञ्चमकाण्डे पठप्रश्ने चतुर्थोनुपाक... ते. उ. २-१. -16 ·122 तैत्तिरीयाहिता. शि.५.प्र. संवथसुरमुख्य भृत्वा द्वितीय संव- श्सर आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेन्द्र- मेकादशकपालं वैश्वदेवं द्वादशक- पालं चारहस्पत्यं चुरुं वैष्णवं नि. कपालं तृतीय संवयंसरैऽभिजिता यजेत यदृष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा 'संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । उख्यम् । भृत्वा। द्वितीये । संवत्सर इति सं-वत्सरे । आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्युष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । वैश्वदेवमिति वैश्व-उवम् । द्वादशकपालमिति द्वा- देश-कपालम् । वारहस्पत्यम् । चुरुम् । वैष्ण- वम् । त्रिकपालमिति त्रि-कपालम् । तृतीयें । संवत्सर इति सं-वत्सरे । अभिजितेत्यभि-जि- तो । यजेत । यत् । अष्टाकपाल इत्युष्टा-कपा. 'सवत्सरमित्यादिस्ताव चिनेऽग्रो गुणविचारविधि त्यम्य सवत्सरभरणा । द्वितीये सवत्सरे आग्नेयादिनिर्माप तु. तीये अभिनिता अनिधोमेन यगेन। "यदित्यादिरेपामष्टापारादीना क्रमेण स्तुति 1 दावार धार- यनि । अन्दसो लिछ । गागीरन्द दाधारेत्येव ।। * विशार न विपि. * 1 तववा- मिरणादि, ·मामारपरभाप्योपेता. 123 गायत्र्यांनेयं गायत्रं प्रतिस्सवनं प्रा- तस्सवनमेव तेन दाधार गायत्री छन्दो यदेकादशकपालो भवत्ये. कादशाक्षरा त्रिष्टगैन्द्रं त्रैष्टुभं माध्य- न्दिन सर्वन माध्यन्दिनमेव सर्वन तेनं दाधार विष्टुभम् ॥२०॥ छन्दो यवादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती वैश्वदेवं जागतं तृतीयसवनं लः । भवति । अष्टाक्षरेत्य॒टा-अक्षरा । गायत्री । आमेयम् । गायत्रम् । प्रातस्सवनमिति प्रातः- सबनम् । प्रातस्सवनमिति प्रातः-सवनम् । एव । तेने । दाधार । गायत्रीम् । छन्दः । यत् । एकाद- शकपाल इत्येकादश-कपालः । भवति । एकाद- शाक्षरेत्येकादश-अक्षरा । त्रिष्टुक् । ऐन्द्रम् । त्रै- टुंभम् । माध्यदिनम् । सर्वनम् । माध्यदिनम् । एव । सर्वनम् । तेनं । वाधार । त्रिष्टुभम् ॥ २० ॥ छन्दः। यत्।द्वादशकपाल इति द्वादश-कपालः।- वति । द्वादशाक्षरेति द्वादश-अक्षरा । जर्गती । वै- श्वदेवमिति वैश्व-देवम् । जागतम् । तृतीयसवन- यदेकादशकपाल इत्यादि ॥ व्याख्यातमेतेन || ·126 तैत्तिरीयसहिता का ५ प्र.. पशुभिस्तां मात्रामाप्नोति यां तेऽ- गच्छन् य एवं विद्वानेतमग्निं चिं नुते ॥२२॥ प्र॒जाप॑तिग्निमचिनुत स क्षुरपवि- सहस्र-सहस्रम् । पुत्रान् । अविन्दन्त । 'प्रयते । प्रजयेति प्र-जयां । पशुभिरिति पशु-भिः। ताम्। मात्राम् । आमोति । यान् । ते । अगच्छन् । यः। एवम् । विद्वान् । एतम् । अग्निम् । चिनुते ॥२२॥ दाधार त्रिष्टुभमिममेवैवं चत्वार च ॥५॥ 'प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । अग्निम् । अचि- नुत । सः । क्षुरपंविरिति क्षुर-पविः । भूत्वा । 'प्रयत इत्यादिविदुपस्स्तुति । मात्रा पुत्रपरिमाणम् । एव विदित्वा चिन्वान परादय इव सहस्त्रपुत्रो भवतीत्यर्थ । अन परादयस्सना, आहारादय अपत्यप्रत्ययान्ता । इति पञ्चमे पठे पञ्चमोनुवार प्रजापतिरित्यादि नित्य एक गुणविशेषविधि || तुरपवि क्षुर वनिशिता धारा यस्य स सुरपति । तादृशो भूवा चिनोग्निर- तिष्ठत् दुरुपगम आसीत् । त तादृश देवा भीतास्सन्तो नोपायन ·भामास्वाभायोपेता. 127 वै । । भूत्वाऽतिकृतं देवा विभ्यतो नोपा- यन्ते छन्दोभिरात्मानं छादयत्वो- पायन्तच्छन्दसां छन्दुस्त्वं ब्रह्म छन्दास ब्रह्मण एतद्रूपं यत्प्णा- जिनं काी उपानहावुपं मुञ्चते अतिष्ठत् । तम् । देवाः । विभ्यतः। न । उपेति। आयन् । ते । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः। आत्मा- नम् । छादयित्वा । उपेति । आयन्न् । तत् । छ- न्दसाम् । छन्दस्त्वमिति छन्दः-त्वम् । ब्रह्म । वै। छन्दासि । ब्रह्मणः । एतत् । रूपम् । यत् । क- प्णाजिनमिति कृष्ण-अजिनम् । 'काम इति । उपानहौं । उपेति । मुञ्चते । छन्दोभिरिति छन्दः- भिः । एव । आत्मानम् । छादयित्वा । अग्निम् । नोपगन्तुं शक्ता अभवन् । 'अभ्यस्तानामादि ' इत्यागुदात्तत्वम् । त इत्यादि । गतम् । छन्दोभिर्मन्त्रे । तस्माच्छादनहेतुत्वात् छन्द. स्त्वम् । अदयतेर्व्यत्ययेन नुम्भाव !! नम वा इत्यादि हेतुः ॥ ब्रह्मवर्चसहेतुवात् ब्रह्मण इति । तन एल हेतो.॥ काणी इति विधि | कृष्णमृगविकारभूत । 'माणिरजता. दिभ्योऽम् ' इत्यमत्यय । वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । छन्दोभिरित्यादि । गतम् ॥

·134 तैत्तिरीयसहिता. का. ५. प्र.. जमाप्नोति द्वादश रात्रीदीक्षितस्स्या- हादेश मासास्तवतरस्सैवसरोवि- राष्डिराजमाप्नोति त्रयोदा रात्री- क्षितस्यात्त्रयोदश ॥२७॥ मासा- संघसरस्वथ्सुरो विराडिराज- शाक्षरेति दर्श-अक्षरा । विराडिति वि-राट् । वि- राजमिति वि-राजम् । आप्नोति । द्वादेश ( रा- त्रीः । दीक्षितः । स्यात् । द्वादश । मासाः । सं- वत्सर इति संवत्सरः । संवत्सर इति सं-वत्स- रः । विराडिनि वि-राट् । विराजमिति वि-रा- जम् । आग्नोति । त्रयोदहोति त्रयः-दश । रा- वीः । दीक्षितः । स्यात् । त्रयोदशेतित्रयः-दश । २७ ॥ माताः । संवत्सर इति संवत्सरः । संव- रसर इति सं-वत्सरः । विराडिति वि-राट् । धि- 'हादशेति माराः मामा. ॥ द्वौ व दश च द्वादश ! 'साया' इति पूर्वपदप्रशनिस्वरत्वम् । एवं सर्वर ।। त्रयोदश मासा इति ॥ अविश्मासेन त्रयोदशचान्द्रमासाः | सौरचान्द्रान्तराळमधिकमारभने । यथोक्तम्-~ अधिमासका युगे तरविमासेभ्योधिनस्तु ये चान्द्राः । इति ।।

·भामाशभाप्योपता 135 माप्नोति पञ्चदश रात्रीर्दीक्षितस्स्या- त्पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रंयोऽ- धमासशसंवस्तर आंप्यते संवथ्स- रो विराड्विराजमाप्नोति सप्तदश रा- त्रीर्दीक्षितस्स्यावादश मालाः पञ्चत- राजमिति वि-राजन् । आमोति । ‘पञ्चदशेति प- च-दश । रात्रीः । दीक्षितः । स्यात् । पञ्चदशेति पञ्च-दश । वै । अर्धमासस्येत्यध-मासस्य । रा- यः। अर्धमास इत्यधमाल-शः। संवत्तर इति सं-वत्सरः। आप्यते। संबल्लर इति सं-वत्सरः । विराडिति वि-राट । विराजमिति वि-राजम् । आप्नोति । सतदशेति सप्त-दरा । रात्री । दी- क्षितः । स्यात् । द्वादश । मासाः । पञ्च । ऋतर्वः। - । - 'पञ्चदशेति ॥ सपनत्य मामरा । कथा55 - विशदुष्ण रोदर साक्न । इति । अर्धमारा इति । आमाभेनार्धमासेन । 'गेस्वानाच' इति शम् ॥ प इति ॥ हेमन्तशिशिरयो परवान् ! रट हि सहानुम- नग हेगन्तशिशिराना प्रीणामि ।। इति । सत्सर इति । सप्तदशसख्यान्वयात् ॥

·1B8 तैत्तिरीयसहिता [पा ५ म६ जयन्त्रिष्टुभं छन्दो द्वादशादित्यास्ते दिवमाऽजैयञ्जगतीं छन्दस्ततो वै ते व्यावृतमगच्छन्डैष्ठ्य देवानां तस्मा- द्वादश मासो भूत्वाऽग्निचिन्वोत द्वाद- श मासासंवसरस्सैवसरोऽग्निश्चि- त्यस्तस्याहोरात्राणीप्टका आप्तेष्टक- छन्दः । द्वादश । आदित्या. 1 ते । दिवम् । एति । अजयन् । जगतीम् । छन्दः । ततः । वै।ते। व्यावृतमिति वि-आवृतम् अगच्छन्न् । श्रेष्ठ्यम् । देवानाम् । तस्मात् । द्वादश । मासः । भृत्वा । अग्निम् । चिन्वीत । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । अ- ग्निः । चियः । तस्य । अहोरात्राणीत्यह:-रात्रा- णि । इटकाः । आतेप्टकमित्यात-इप्टकम् । ए- इति । अष्टो मास रद्रा अविभरु । द्वादशादित्या इति । द्वा दश मास आदित्या अविभा । ततस्ते वमुद्रादित्या व्यावृत व्यावृत्ति देवान्तरेभ्योऽगच्छन् श्रेष्ठर प्रशस्तता च ॥ तस्मादिति विधि ॥ तस्येति मवत्सरस्य जामनश्रित्यस्य अग्रे अहोरानस्थानीया इटका । तस्मात्सरसरभरणेन आप्तेष्टर- ·अनु.] भाभास्करमाप्योपैता. 139 मेनं चिनुतेऽथौ व्यावृतमेव गच्छति श्रेष्ठय समानानाम् ॥२६॥ सवर्गाय वा एप लोकायं चीयते यग्निस्तं यन्नान्वारोहैथ्सुवर्गाल्लोका- नम् । चिनुते । अथो इति । व्यावृतमिति वि- आवृतम् । एव । गच्छति । श्रेष्ठ्यम् । समाना- नाम् ॥ २९ ॥ स्यात्त्रयोदश त्रिशतएरार्दीिक्षितस्या- है तेऽष्टाविशतिश्च ॥ ७॥ 'सुचायेति सुवः-गाय । वै । एषः। लोकार्य। चीयते । यत् । अग्निः । तम् । यत् । न । अन्या- रोहेदित्यनु-आरोहेत् । सुवर्गादिति सुवः-गात् । मेन चिनुते आता पोकल्येन बद्धा इटका अस्येति । अथो इत्यादि । गतम् ।। इति पञ्चमे पठे सप्तमोनुवार . . 'मुवर्गायेत्यादिरन्वारोहणविधि ॥ 'एथिवीमाझमिप' इत्यादिना अन्धारोहाख्येन मन्तेण पृथिव्यादिक्रमेण अन्वारोहण सुवर्गा- वाप्त्ये भरति ॥

·142 तैत्तिरीयसहिता. [पा ५ प्र.६ भवति सा- त्मनः पापीयसी प्रजा हस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानस्सह- वसंमितो वा अयं लोक इममेव लोकमभि जयति द्विपाहस्रं चि- न्वीत द्वितीय चिन्वानो द्विपाहतं वा अन्तरिक्षमन्तरिक्षमेवाभि जयति मम् । चिन्वानः । सहस्रसन्मित इति सहस्र-त- म्मितः।वे । अयम् । लोकः । इमम् । एव ।लोकम् । अभौति । जयति । द्विपाह समिति द्वि-साहस्रम् । चिन्वीत । द्वितीयम् । चिन्वानः । द्विपाहमिति द्वि-साहस्रम । वै । अन्तरिक्षम् । अन्तरिक्षम् । सहस्त्रसम्मित इति प्रायम्यमाम्यान् सहस्रेण तुल्यम् । उपमान पूर्वपदप्रतिस्वरत्त । यथा सहलेण मम्यगिलतिन प्रशस्ततर इत्यर्थ । 'तृतीया कर्मगि' इति पूर्वपम कृतिस्वरत्वम् ॥ "द्विपासहस्रमिति ॥ हे महले परिमाणमस्य प्रापन् 'सख्या- पूर्वपदाना तदन्तग्रहणमकि ' इति शतमानादिना अण, 'अ ध्यवाहियो ' इति प्राप्तस्य तो 'विभाषा कापापणसहसा- म्याम्' इति असार, 'मख्यायास्स्वरमयस्य 7' इति उत्तर- पदवृद्धि , मुपामादित्वान् पत्वम् दिगो रमाणे ' इति पूर्वपट. प्रतिस्वरत्वम् । द्विपाहन वा अन्तरिक्षमिति । मध्यमवेन द्विपाह ·भाभारसरमाध्योपेता, 143 अनु. ८.] त्रिपहिस्रं चिन्वीत तृतीय चिन्वा- नः॥३३ ॥ त्रिपाहस्रो वा असो लोकोऽमुमेव लोकमभि जयति जानुघ्नं चिन्चीत प्रथमं चिन्यानो गायत्रियैवेमं लोकमभ्यारोहति ना- भिवघ्नं चिन्वीत द्वितीय चिन्वान- एव । अभीति । जयत्ति । "त्रिपाहसमिति त्रि- साहस्रम् । चिन्वीत । तृतीयम् । चिन्वानः।।३१॥ त्रिहिन इति त्रि-साहनः । वै । असौ । लोकः। अमुम् । एव । लोकम् । अभीति । जयति। जा. नुघ्नमिति जान-दन्नम् । चिन्वीत । प्रथमम् । चिन्वानः । गायत्रिया । एव । इमम् । लोकम् । अभ्यारोहतीत्यशि-आरोहति । नाभिटघ्नमिति ना- भि-घ्नम् । चिन्वीत । द्वितीयम् । चिन्वानः । त्रिष्टुभो । एव । अन्तरिक्षम् । अभ्यारोहतीत्यभि- स्वाग्निसाधात् ताच्छन्यम् । मनुष्यादा सहस्रसम्मितात् प्रशस्ततरत्व ज्यापयितु द्विपाहसमित्युक्तम् ।। भोपास्त्रमित्यादि । जानुदानमित्यादि ॥ 'प्रमाणे व्यसन्' इति दयन् । गाय- ध्यादीना प्राथम्यादिभि नानुन याद्यानुरूप्यम् ॥

·140 त्तिीयहता. का.५ प्र. ६. धोति ते एव यजमानस्य रेतो विभृतस्तस्मादुपैयारोतसोऽस्कन्दाय त्रीणि वाव रेतासि पिता पुत्रः पौत्रः ॥ ३३ ॥ यव रेतस्सिायुपद- ध्याद्रेोऽस्य विच्छिन्द्यात्तिस्त्र उप धाति । ते इति । एव । यजमानस्य । रेतः । वि. भृतः । तस्मात् । उपेति । इयात् । रेतसः । अ- स्कन्दाय । "त्रीणि । वाव । रेतासि । पिता। पुत्रः । पौत्रः ।। ३३ ।। यत् । हे इति । रेतस्सि- चाविति रेत:-सिचौं । उपदध्यादित्युप-ध्यात् । रेतः । अस्य । वीति । छिन्द्यात् । तितः । उपेति। दधाति । रेतसः । संतत्या इति सं-तत्यै । अपरा योजना 1 ते एव रेतस्मिची यत्र छाप्युरसृष्टं रेतो बिभ्रत परिगृहीत , तम्मादुपेयादेव स्वयम् । एवमपि रेतसोस्कन्दाय अविना. शाय भवत्येवोपगमनमिनि ॥ -- "वीणि वावेत्यादि । रित्वविधि । त्रीणि रेतासि पिनादि- नामानि एकमेव रेत इत्य विधा भिन्नमिति । तत्र द्वयो रेनम्पिनी रुपधाने एपिपयं यजमानस्य रेतो विचिन्यात् नश्येत् । तस्या- तित्र उपपया इनि । रेनमोऽविच्छेदाय भवत्येक क्रियमाण- मिति ।।

·भत्भारसरमाप्योपेता. 147 अनु ] दधाति रेतसुस्ततत्या इयं वाव 4- थमा रैतरितग्वाग्वा इयं तस्मात्प- श्यन्तीमां पश्यन्ति वाचं वदन्ती- मन्तरिक्ष द्वितीया प्राणो वा अन्त- रिक्षं तस्मानान्तरिक्षं पश्यन्ति न प्राणमसौ तृतीया चक्षुर्वा असौ त- "इयम् । वाच । प्रथमा । रेतस्सिगिति रेतः-सिक। वाक। चे । इयम् । तस्मात् । पश्यन्ति । इमाम्। पश्यन्ति । वाचम् । वदन्तीम् । अन्तरिक्षम् । द्वि- तीयो । प्राण इति प्र-अनः । वै । अन्तरिक्षम् । तस्मात् । न । अन्तरिक्षम् । पश्यन्ति । न । प्रा- णमिति प्र-अनम् । असौ । तृतीया । चक्षुः । वै। असौ । तस्मात् । पश्यन्ति । अमूम् । पश्यन्ति । "इय वायेत्यादि ॥ रेतस्सिना स्तुति । पृयिव्येव प्रथमा रेतस्स्यात् प्राथम्यसामान्याव । वागेर पृथिवी अधोभावसामा न्यात् । इदानीं पृथिव्या वाक्त द्वयोस्ममानधर्मतया समर्थयते- तम्मानिति । यस्माहागेव पृथिवी तस्मात्सवऽपि एथिवीं पश्यन्ति प्रत्यक्षेण गृहन्ति । पात्र वदन्ती उच्चरन्ती पश्यन्ती शृण्वन्ती प्रत्य भेगोव गृहन्ति । अन्तरिक्ष द्वितीयेति | मध्यमत्वसामान्यात । प्राणो वा इत्यादि । मध्यमभावादेश नासिकावृत्तित्वात् । तस्मादिति । प्राणान्तरिक्षयोरप्यप्रत्यक्षमिति । असो तृतीयेति । चरमभावित्व ·150 तैत्तिरीयराहिता शरसिपदित्योहतद्वा अनेरुक्थं ते- नैवैनमर्नु गरसति ॥ ३५॥ सूयते वा एषोऽनीनां य उखाया भ्रियते यधस्सादयेगीः प्रपाका- सिपत् । इति । आह । एतत् । वै । अग्ने । उ- क्थम् ।तेने। एव । एनम् ।अन्विति । शरसति॥३५॥ मिनयान्तीय चिन्वानस्त्रियं पौत्रंच वै सप्त च ॥८॥ 'सूयते । वै। एपः । अग्नीनाम् । यः । उखा- याम् । भ्रियते । यत् । अधः । सादयेत् । गीः। प्रपाका इति प्र-पादुकाः । स्युः । अथो इति । दृश ऋषय तानि पदानि अनन्तर सरचन्तु । सोमश्च वि श्ववित् विश्ववेदी विश्वस्य च नेता नेपन् नयतुतानि पदानि ध्रु वाणि करोतु । बृहस्पति उत्थामदानि स्तोत्र शस्त्राणि शमिपन् शप्सनु । उभयत्रापि 'सिमट रेटि ' इति सिम् लोपटी' इत्यडागम ॥ इति पश्मे पठे अष्टमानुगर 'मृगने वा एप त्यादि ! अनीना मध्ये अय मृगने इस धने ईश्वरो वा क्रियते तदिद ययम्सादयत् गभी मनाना ·अनु. भाभास्करगाप्योपैता. 151 स्स्युरथो या सुवात्प्रत्यवरोर्हति ताहगेव तदासन्दी सादयनि गभी- णां धृत्या अप्रपादायार्थो सवमेवैनं करोति गर्भो वा एप यदुख्यो यो- निशिक्य यच्छिक्यादृखां निरूहे- यो । सवात् । प्रत्यवरोहतीति प्रति-अवरोहति । ताहक् । एव । तत् । आसन्दी । सादयति । ग- भीणाम् । धृत्य । अर्मपादायेत्यप्रै-पादाय । अथो इति । सचम् । एव । एनम् । करोति । 'गर्भः । । एपः । यत् । उख्यः । योनिः । शिक्यम् । यत् । शिक्यात् । उखाम् । निरुहेदिति निः-ऊ- वै । प्रपादुका, प्रपतनशीलास्स्यु । अपि च यथा सवात् ऐश्वर्यात्म त्यवरोहति मध्ययते ताडगेव तत् ईश्वरस्याधरसादनात् । तस्मात् आमन्दी आसन्या सादयति । 'सुपा सुलुस्' इति सप्तम्या अलुक । प्रगृह्यत्व व्यत्ययेन प्रवर्तते । तृतीया वा लुप्यते, स्याल्या मुइन' इतिवत् साधनवस्य विवक्षितत्वात् । गर्भाणा रक्ष- णाय अप्रपतनाय च तद्भवति । अथो अपि च सव यज्ञवन्त एवंन करोति । यद्वा-यनमानमेवेश्वरं करोति ।। गर्भ या इत्यादि || गतम् । निरूहणमपनयनं निरूणम- काल एव गर्भस्य निर्गमनम् । तरमान निरूहेदिति ॥

·150 त्तिरीयराहिता शतिपदित्योहतद्वा अग्नेरुक्थं ते- नैवैनमर्नु शश्सति ॥ ३५॥ सूयते वा एपोऽमीनां य उखायाँ भ्रियते यदुधस्तादयेद्गीः पादुका- सिपत् । इति । आह । एतत् । वै । अग्नेः । उ- क्यम्।तेन । एव । एनम् । अन्विति । शरसति॥३५॥ मिनुयानृतीयं चिन्वानस्त्रियं पौत्रंच वै च॥८॥ वै 'सूयते । । एपः । अग्नीनाम् । यः । उखा- यांम् । भियते । यत् । अधः । सादयेत् । गर्भाः। प्रपादुका इति प्र-पादुकाः । स्युः । अथो इति । दृश अपय तानि पदानि अनन्तर सरन्तु । सोमश वि. श्ववित् विश्ववेदी विश्वस्य च नेता नेपन् नयतु तानि पदानि । वाणि करोतु । बृहस्पति उत्थामदानि स्तोत्र शस्त्राणि गसिप शसतु । उभयत्रापि 'सिम्मल गेट ' इति सिए 'लेटोडारी' इत्यडागम ॥ इति पामे पटे अष्टमोनुवार 'सूयते का एप इत्यादि । अग्रीमा मध्ये अय भूयते उत्प. धने ईश्वरी या क्रियते तदिद यदवासयत् गभी प्रमाना ·अनु. भभास्कामाप्योपेता. 151 स्स्युरयो यथा सवात्प्रत्यवरोहति ताव तदासन्दी सादयति गभी- णां धृत्या अप्रपादायार्थी सवमेवैन करोति गर्भो वा एप यदुख्यो यो- निश्शिक्य यच्छिक्यादुखां निरूहे- यथा । सवात् । प्रत्यवरोहतीति प्रति-अवरोहति । ताहक । एव । तत् । आसन्दी । सादयति । ग- भीणाम् । धृत्यै । अपादायेत्यप्रं-पादाय । अथो इति । सवम् । एव । एनम् । करोति । गर्भः । वै। एपः । यत् । उख्यः । योनिः । शिक्यम् । यत् । शिक्यात् । उखाम् । निरूहेदिति निः-ऊ- । ܝ - पादुकाः प्रपतनशीलास्स्युः । अपि च यथा सवात् ऐश्वर्यात्प्र- स्यवरोहति प्रच्यवते ताटगेव तत् ईश्वरस्याधस्सादनात् । तस्मात् आसन्दी आसन्यां सादयति । 'सुपां सुलुक् ' इति सप्तम्या अलुन । प्रगृहात्वं व्यत्ययेन प्रवर्तते । तृतीया वा लुप्यते, स्थाल्या भुत्व ' इतिवत् साधनत्वस्य विवक्षितत्वात् । गर्भाणां रक्ष- गाय अप्रपतनाय च तद्भवति । अथो अपि च सर्व यज्ञवन्तं एयैनं करोति । यहा-यजमानमेवेश्वरं करोति ॥ *गर्भो वा इत्यादि ॥ गतम् । निरूहणमपनयनं निरूहणम- काल एव गर्भस्य निर्गमनम् । तस्मान्न निरूहेदिति ॥

·162 तत्तिरीयसहिता का. ५.प्र.. योनेगर्भ निरर्हण्याथ्पहुंद्यामशि- क्यं भवति पोढाविहितो वै ॥३६॥ पुरुप आत्मा च शिरश्च चत्वार्यङ्गा- न्यात्मन्नेवैनं विभर्ति प्रजापतिर्वा एप यदग्निस्तस्योखा चोलूखेलें च स्तनौ तावस्य प्र॒जा उपं जीवन्ति हैतु । योनेः । गर्भम् । निरिति । हन्यात् । 'पहुँ- द्याममिति पटु-उद्यामम् । शिक्यम् । भवति । पोढाविहित इति पोढा-विहितः । वै ॥ ३६ ॥ पु- रुपः । आत्मा । च । शिरः । च । चत्वारि । अ- अनि । आत्मन्न् । एव । एनम् । विति । 'प्रजा- पतिरिति प्रजा-पतिः । वै । एपः । यत् । अग्निः। तस्य । उखा । च । उलूखेलम् । च । स्तनौ । तौ । अस्य । मजा इति प्र-जाः। उपेति । जी- पडद्याममिति ॥ निरूरणनिपेविधि । उद्यामा पादा। पोढाविहित इति पटुकारो विहित । 'थप उत्यम्' इति पलटुवे । आत्मा शरीर कण्ठाइयः उपरिशिर' चत्वार्यङ्गानि हो हस्तो द्वौ पादौ पटल्यान्वयादात्मन्येष धृतो भवत्युख्य । शिक्या- दिनिरूदणेन । तस्मान्न निरूहेदिति ।। 'प्रजापतिर्वा इत्यादि । उखोरखलयोरुपधानविधिर्गतः । अ.

·अनु.] भाभास्करभाष्योपैता 168 यदुखां चोलूखेलं चोपदधाति ता- भ्याम यजमानोऽस्मिन्लोकेऽग्नि 'दुहे संवसरो वा एप यदृग्निस्तस्य त्रेधाविहिता इटकाः प्राजापत्या वै प्णवीः ॥ ३७॥ वैश्वकर्मणीरहो- रात्राण्येवास्य प्राजापत्या यदुख्य वन्ति । यत् । उखाम् । च । उलूखेलम् । च । उपदातीत्युप-दधाति । ताभ्याम् । एव । यज- मानः । अमुख्मिन्न् । लोके । अग्निम् । दुहे । सं- क्रार इति संवत्सरः। वै । एपः। यत् । अग्निः। तस्य । बेधाविद्धिता इति त्रेधा-विहिताः । इष्ट- काः । प्राजापत्या इति प्राजा-पत्याः । वैष्णवीः॥ ॥३७॥ वैश्वकर्मणीरिति वैश्व-कर्मणीः । अहो. रात्राणीत्यह:-रावाणि । एव । अस्य । प्राजाप- भिमतसाधनयोर्वहुसाधनत्वात् । स्थानापेक्ष पुछिङ्गत्वम्, इतरया नपुसकम्य शेपप्रसङ्गात् ।। सवत्सरो ना इत्यादि ॥ त्रेधातिहिता प्राजापत्या वणव्य श्वकर्मण्य । पा उन्दति' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । तत्रा- होरानाणि प्रानापत्या इष्टका , नेपा प्राजापत्यत्वात् । तर उ- यभरणेन ता उपहिता भवन्ति । तावत्कालोपासनमेव उपधान ·104 तिीयसहिता. विभति प्राजापत्या एव तदुपं धत्ते यसमिध आदधाति वैष्णया वैव- नुस्पतयो वैष्णवीरेव तदुपै धने य- विष्टकाभिरग्निं चिनोतीयं वै विश्व- कर्मा वैश्वकर्मणीरेव तदुपं धचे त- स्मादाहुस्त्रिवृदग्निरिति तं वा एतं त्या इति प्राजा-पत्याः । यत् । उख्यम् । विभ- ति । प्राजापत्या इति माजा-पत्याः । एव । तत्। उपेति । धुत्ते । यत् । समिध इति सं-इधः । आ- दातीत्या-दधाति । वैष्णवाः । वै । वनस्पतयः । वैष्णवीः । एव । तत् । उपेति । धत्ते । यत् । इ- एंकाभिः । अग्निम् । चिनोति । इयम् । वै । वि. श्वकर्मेति विश्वकर्मा । वैश्वकर्मणोरिति वैश्व-कु. मणाः । एव । तत् । उपेति । धत्ते । तस्मात् । आहुः । विवृदिति त्रि-वृत् ! अग्निः । इति । । उपर्यते । समिधामोदुम्बरीणामाधानेन वेगव्य इष्टका उपहिता भवन्ति, पनस्पतीना वणवत्वात् । इटमामि मृद्विकारभूताभिः मयनेन वैश्वकर्मण्य उपहिता भवन्ति, एथिव्या विश्व मत्वान् । तस्मानिवृत्तिवृतोमिरिति ब्रह्मवादिन आइ । 'बिनमादीनामन्न प्रत्युत्तरपदान्तोदातत्वम् ॥ .

·अनु.] भहभास्वरमा योपेता 166 यजमान एव चिन्वीत यदस्यान्य- श्चिनुयाद्यत्तं दक्षिणाभिर्न राधयेद- ग्निमस्य वृञ्जीत यौस्याग्निं चिनुयात्तं दक्षिणाभी राधयेदग्निमेव तथ्स्पणो- ति ॥ ३८॥ 'तम् । वै। एतम्। यज॑मानः। एव । चिन्वीत । यत् । अस्य । अन्यः । चिनुयात् । यत् । तम् । दक्षि- णाभिः । न । राधयेत् । अग्निम् । अस्य । वृजी- त । यः । अस्य । अग्निम् । चिनुयात् । तम् । दक्षिणभिः । रावयेत् । अग्निम् । एव । तत् । स्पृणोति ॥ ३८॥ पोढाविहितो वै वैष्णवीरन्यो विशतिश्च ॥९॥ 'त मा एतमिति ॥ यनव्यापार यनमान 7 कुर्यात् अध्व युरेय मन्त्रान् बृयादिति । अन्यतस्त्वे दोपमाह-यदस्येति । यदन्यश्चिनुयात् त यदि दक्षिणाभि प्रभूनाभि न राधयेत् न तोषयेत् सोस्याग्नि अग्निफगनि वृक्षीत हरेन् । तस्मान्नान्यश्चिनु. यान् स्वयमेव शिवीनेति । योस्पति पत्रान्तरमनुज्ञायते । त स्मात् वय वाऽन्योवेति विरल्प । यदा त्वन्याश्रितोति त दक्षिणाभि अभूताभि भृश राधयेत् । अमिभव तेन स्टणोति मीणयति र प्रीतो । अस्पदक्षिणात्से तुरेव फल स्यात् ॥ इति पञ्चमे पष्टे नवमोनुपात ·166 ततिरीयसदिता. वा. ५... प्रजापतिरग्निमचिनुतर्तुनिस्संचसुरं सुन्तेनैवास्य पूर्वार्धर्मचिनुत ग्री- प्मेण दक्षिणं पक्ष वर्षाभिः पुच्छ५ शरदोतरं पक्ष हेमन्तेन मध्यं ब- मणा वा अस्य तत्पूर्वार्धमचिनुत क्षत्रेण दक्षिणं पक्षं पशुभिः पुच्छ 'प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । अग्निम् । अचि- नुत । ऋतुभिरित्युतु-भिः । संवत्सरमिति सं- वत्सरम् । वसन्तेन । एव । अस्य । पूर्वार्धमिति पूर्व-अर्धम् । अचिनुत । ग्रीष्मेण । दक्षिणम् । पक्षम् । वर्षाभिः । पुच्छम् । शरदौ । उत्तरमि- त्युत्-तरम् । पुक्षम् । हेमन्तेन । मध्यम् । वा- णा । वै । अस्य । तत् । पूर्वार्धमिति पूर्व-अर्थम् । अचिनुत । क्षत्रेणं । दक्षिणम् । पक्षम् । पशुभि- मनापतिरमिमचिनुनेत्यादि । सनत्सरमिति । सदशप्रधानं यथा संवत्सरमृतुभि स्पृष्टवानेवमग्निमपि प्रतुभि वसन्तरादिभि अनि- नुत । तत्प्रकारमाह-~-वमन्तभवेत्यादिना । तहतुसमृद्धिप्रदत्वख्या- पनाय स्तुतिरियम् ।। 'इदानी वासन्तादीना साधनवं ख्यापयितु द्वितीया स्तु- तिब्रह्मणा वा अत्येत्यादि । चसन्तादिमधानतान् प्रावणा- ·157 AAAAA "इप जावेत्यादि । गृषि पारिकोण प्रथमादीना रितीना अनु १० भन्भास्वरमाप्योपता विशोरं पक्षमाशया मध्यं य एवं विद्वान॒ग्निं चिनुत ऋतुभिरेवैन चि- नुतेऽथों एतदेव सर्वमयं ॥३९॥ रु न्धे शृण्वन्त्यैनम॒ग्निंचिवानमत्त्पन्न रोर्चत इयं वाव प्रथमा चितिरोप- रिति पशु-भिः । पुच्छम् । विशा । उत्तरमित्युत्- तरम् । पक्षम् । आशयां । मध्यम् । यः । एवम् । विद्वान् । अग्निम । चिनुते । ऋतुभिरित्युतु-भिः । एव । एनम् । चिनुते । अथो इति । एतत् । एव । सर्वम् । अवेति ॥ ३९ ॥ रुन्धे । शृण्वन्ति । ए- नम् । अग्निम् । चिक्यानम् । अति । अन्नम् । रो- चते । इयम् । वाव । प्रथमा।चितिः । ओषधयः । बौना बाहाणादिमिरेर अनिश्चिती भानात प्रतिपादगति । आशा सिस, गर्शि तसभा गृह्यन्ते । म हिट | नयने प्रस्तु मिरेश तिो भवी । अपि 7 मा ब्रामणातिकमवस्गे विरागीरोति । शृण त्या गगि रिना । निश्रितानेन मरानुभाती 7 पालो भाति । पापेनारि ख्यातो भवति, यथा ग्रामो दर गारमेनेति, तनाह-मत्स्यधिर अस्या लिशयात् । ष गजाभ्यो रोजते तेजस्येव भवति सर्पदा । समागाये पदात्परमाताभात ॥ - ·158 ततिरायसहिता. धयो वनस्पतयः पुरीपमन्तरिक्ष द्वि- तीया वयासि पुरीपमुसौ तृतीया नक्षत्राणि पुरीपं यज्ञश्चतुर्थी दक्षि- णा पुरीप यजमानः पञ्चमी पूजा पुरी यविचितीकं चिन्वीत यज्ञं दक्षिणामात्मानं सृजामन्तरियान- स्मात्पञ्चचितीकथेतव्यं एतदेव स- वनस्पतयः । पुरीपम् । अन्तरिक्षम् । द्वितीयो । वयासि । पुरीपम् । असौ । तृतीया । नक्षत्राणि। परीपम् । यज्ञः । चतुर्थी । दक्षिणा । पुरीपम् । यजमानः । पञ्चमी । मजेति प्र-जा । पुरीपम् । यत् । त्रिचितीकमिति त्रि-चितीकम् । चिन्वीत । यज्ञम् । दक्षिणाम् । आत्मानंम् । प्रजामिति प्र- जाम् ! अन्तः । इयात् । तस्मात् । पञ्चचितीक इति पञ्च-चितीक. । चेतव्यः । एतत् । एव । चिनि ओषवियनस्पत्यादिरूपेण च पुरीपाणाम् | यस्मादेव तम्मात यदिति । विचितीक चिन्धीत चतुर्थपञ्चमचियभारे सन्निमित राक्ष दक्षिणामात्मात मना चान्तरियात् विकाशयेत् । तस्मात्पञ्चचितीर. तव्य इति । 'निते कपि' इति दीरत्वम् । पञ्चचितिरत्ये एतत् सर्वोपध्यादिर यज्ञादिन न स्मृणोति मीणयति रसतीत्यर्थ ।।

·अनु १०.] भभास्करभाष्योपैता. 139 व स्पृणोति यत्तिनश्चितयः॥१०॥ त्रिवृद्ध्यमियद्वे द्विपाद्यज॑मानः प्रति- ष्ठित्यै पञ्च चितयो भवन्ति पाङ्कः पुरुप आत्मानमेव स्पृणोति पञ्च चितयो भवन्ति पञ्चभिः पुरींपैरभ्यू. हति दश सं पंद्यन्ते दशाक्षरो वै पुरुषो याचनेव पुरुपस्त, स्पृणो- सर्वम् । स्पृणोति । 'यत् । तिनः। चितयः।॥४०॥ त्रिवृदिति त्रि-वृत् । हि । अग्निः । यत् । हे इति। द्विपादिति हि-पात् । यज॑मानः । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । पञ्च । चितयः । भवन्ति । पाई। पुरुषः । आत्मानम् । एव । स्पृणोति । पञ्च । चि- तयः ः । भवन्ति । पञ्चभिरिति पञ्च-भिः । पुरींपैः। अभीति । ऊहति । दश । समिति । पद्यन्ते । द- शाक्षर इति दश-अक्षरः । वै । पुरुपः । यावान् । एवं। पुरुषः।तम् ।स्पृणोति । अथो इति। दशाक्षरे- 'यत्तिस्त्र इति ॥ द्वित्वत्रिवान्वयेनावयुत्य स्तुति । पधेति । समुपायस्तुति । पडिप्रभत पाकत्वादिति । पश्चप्रभवत्वाद्वा । पति 'पभ नितय इत्यादिना दशव सपाद्य स्नौति । पुरीपेरभ्यहन- सुपरिछादनम् । दशाक्षर इति । अक्षराणा आत्मनो नव माणा शब्द उत्सादि ॥

·160 सिरीयसहिता (पा ५ प्रद न्यथो दशाक्षरा विराउन्ने विराड्डिरा- ज्येवानाये प्रति तिष्ठति संवसरो वै पृष्ठी चितिर् ऋतवः पुरीधर प. चितयो भवन्ति पटुरीपाणि द्वादश सं पंयन्ते द्वादश मासांस्संवतर- संवसर एवं प्रति तिष्ठति ॥१३॥ ति दर्श-अक्षरा । विरडिति वि-राट् । अन्नम् । विराडिति वि-राट् । विराजीति वि-राजि। एव । अन्नायु इत्यन-अर्थे । प्रतीति । तिष्ठति । संवत्सर इति सं-वल्लरः । वे। पष्ठी । चितिः अतः । पुरीपम् । पटू । चितयः । भवन्ति । प- ट् । पुरीपाणि । द्वादंग । समिति । पद्यन्ते । हा- देश । मासाः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । संव- स्तर इति संवत्सरे । एव । प्रतीति । तिष्ठति ॥४॥ अव चितयः पुरीं पञ्चदश च ॥ १० ॥ अक्षराणि, नाभिदेशमी । एवमेतर्दशभिरक्षरे तद्वान् पुरुष । तस्माद्दशता वयात् सर्वमेन पुरुष स्थणोति । अथो इत्यादि गतम् ॥ 'सवत्सरो वा इत्यादि । द्वादशस्तुति । पुरीपमिति पठम्। तस्माद्वादशमासात्मक सनत्सरे प्रतिष्ठितो भवति ॥ इति प.चमे परे दशमोनुवाक - ·भनु.११.] महमास्यरमायोपेता. 161 रोहितो धूम्ररोहितः कर्कन्धुरोहितस्ते प्राजापत्या बभ्रुर्ररुणश्रुश्शुकवच- स्ते रौद्रादश्यत्तदश्येत्ताक्षश्येतग्री- 'रोहितः। धूम्ररोहित इतिधूम-रोहितः । कर्क- न्धुरोहित इति कर्कन्धु-रोहितः। ते। प्राजापत्या इति प्राजा-पत्याः। वचः। अरुणभ्ररित्यरुण-व- भ्रः । शुकबभ्रुरिति शुक-बभ्रुः। ते । रौद्राः । श्ये- तः । श्येताक्ष इति श्येत-अक्षः । श्येतग्रीव इति श्येत-ग्रीवः । ते । पितृदेवत्या इति पितृ-देवत्याः । । । अयाश्वमेधिकाः पशवोप्टादशिनो विधीयन्ते । वैश्वदेवं काण्डम् । तत्र दशस्वनुवाकेषु प्रत्येकमष्टादश पशव उच्यन्ते । अष्टादशानां व- नियमोन क्रियते । आरण्येप्पष्टादशिपु जातिनियम पञ्चमे कत । ग्राम्येपूमयथा नियमः 'सोमाय स्वराजे'- इत्यारभ्य इन्द्रादिपु बहुधा नियम इति । रोहितादयस्त्रप' प्राजापत्या । रोहित लोहितः । धूम्र- रोहितः अस्वष्टलोहितः । 'वर्णो वर्णेन ' इति समानाधिकरण- त्वात् तत्पुरुप, वर्णेवणेप्वनेते इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । कर्कन्युरोहितः सोपोरवर्णः । 'उपमानानि सामान्यवचने इति समास' | उपमानपूर्वपदप्रतिस्वरत्यम् । घनादयस्त्रयो रौद्राः । यभु. पाण्डरकपिल. । अरुण. न्यूनरक्तकपिलः । शुकबभ्रुः हरितकसमानयर्णः । प्रामकेती । स्वरौ । श्येतादयस्त्रयः पित मामवेती. - . 17-01 ·162 तैत्तिरीयसहिता [का ५.प्र.६ .. वस्ते पितृदेवत्यास्तिस्रः कृष्णा वृशा वारुण्यस्तितश्वेता शास्सौर्यो मैत्रावारहस्पत्या धूम्रललामास्तू- पुराः॥४२॥ पृभिस्तिरची पृश्निऊर्ध्वनिस्तेमा- तिस्रः। कृष्णाः। वुशाः। वारुण्यः। तिस्रः। श्वे- ताः । दशाः । सौर्यः । मैत्रावारर्हस्पत्या इति मै- त्रा-बारहस्पत्याः । धूम्रललामा इति धूम्र-ल- लामाः। तूपरा.॥४२॥ रोहितप्पडि शतिः॥ ११ ॥ 'पृश्निः । तिरश्ची पृभिरिति तिरश्चीन-पृभिः । देवत्या । श्येत शुक्लवर्ण । शुक्ररक्त इत्येके । श्येताक्ष रक्त- दृष्टि । ' अक्षणोऽदर्शनात् ' इत्यच् समासान्त । सतिशिष्टत्वात् लिटस्वरेण यहुप्रीहिस्वरो वाध्यते । श्येतग्रीव । गत । तिस्त्र कृष्णा वशा बारुण्य । गता । 'तिसृभ्यो नत ' इति नप्त उदान- त्वम् । एव सर्वन । तिल श्वेता पशा सौर्य । गता । एव धूम्र- ललामास्त्रयस्तूपरा मैना वार्हस्पत्या । धूम्रल्लामा धूम्रवर्णपुण्ड्रा तूपरा शृङ्गहीना ॥ इति पञ्चमे श्ठे एवादशोनुवाक पृश्न्यादयस्त्रयो मारुता । पृश्नि शुक्लवर्णविन्दुचित चिन- वर्ण । तिरश्रीनपनि तिर्यक्प्रततवर्ण पृश्निवर्ण । एतेनोर्ध्व- ·भनु. १२.] मामास्वरभाष्योपैता. 163 कृताः फल्गूलोहितोणी वलक्षी ता- स्सारस्वत्यः पृपंती स्थूलपृपती क्षु- द्रपृपती ता वैश्वदेव्यस्तिस्रश्श्यामा वशाः पौष्णियस्तिस्रो रोहिणीशा ऊर्ध्वनिरित्यूर्ध्व-पृभिः। ते । मारुताः। फल्गूः । लोहितोर्णीति लोहित-ऊर्णी । वलक्षी । ताः। सारस्वत्यः। पृर्पती । स्थूलपतीति स्थूल-पृप- ती। क्षुद्रप्रूपतीति क्षुद्र-पृपती । ताः । वैश्वदेव्य इति वैश्व-देव्यः । तिस्रः। श्यामाः । वृशाः। पौ- प्णियः। तिसः। रोहिणीः । वृशाः। मैत्रियः । ऐ- - पृश्निाख्यातः । उभयत्रापि प्रधानेन बहुव्रीहि । फम्वादय- स्तिलरसारस्वत्यः । फल्गू लवणवर्णः । लोहितोणी रोहितरोमा। छान्दसो डीप् । सतिशिष्टेन प्रत्ययस्वरेण बहुव्रीहिस्वर । बल- क्षी शुक्ला । ववयोरेकत्वमिच्छन्ति । 'अन्यतो डीप् ' इति डोप, नोपापक्षमन्यत्वम् । पत्यादयस्त्रयो वैश्वदेव्य । शुक्लैबिन्दुभि- श्रिताः मध्यमैः न स्थूलेः न क्षुद्रः । शतृवद्भावात् 'उगितश्च' इति डीप् । स्थूलपृपती स्यूलानि पृषन्ति यस्या । 'उगिद्वर्ण- ग्रहणपर्जम् ' इति तदन्तग्रहणाम्यनुज्ञानात् 'उगितश्च ' इति डीप् । एवं क्षुद्रगुपती । तित्रः श्यामाः यशाः पौण्यः । गताः । तिलो रोहिणीः वश मैत्र्य । 'वर्णादनुदात्तात् । इति डोन्नकारो, 'वा उन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीर्घवम् । अरुण- -- ·164 तैत्तिरीपसाहिता. या ५ प्र६ मैत्रिय ऐन्द्राबारहस्पत्या अरुणल- लामास्तूपराः॥४३॥ शितिवाहुरन्यतविशतिवाहुस्तमन्त- झितिवाहुस्त ऐन्द्रवायवाश्शितिर- न्ध्रोऽन्यतश्शितिरन्ध्रस्तमन्तशिति- न्द्रावार्हस्पत्या इत्यैन्द्रा-बार्हस्पत्याः । अरुण- ललामा इत्यरुण-ललामाः । तूपराः॥ १३॥ पृभिप्पविशतिः ॥ १२॥ 'शितिवाहुरिति शिति-बाहुः । अन्यत्तविशति- वाहुरित्य॒न्यतः-शितिवाहुः । समन्तार्शतिवाहुरित्ति समन्त-शितिवाहुः । ते ऐन्द्रवायवा इत्येन्द्र-वा- युवाः । शितिरन्ध्र इति शिति--रन्ध्रः। अन्यतैरिश- ललामास्त्रयस्तृपरा ऐन्द्रावाहिरपत्सा । अरुणलामा सन्ध्यावर्ण- पुण्ड्रा ॥ इति पञ्चमे पष्ठे द्वादशोनुवाक शितिवासादयस्त्रय ऐन्द्रवायवा । शिति शुलो बाहेर- देशो यस्य । 'शिनित्या वतन् । इत्युत्तरपदभरतिस्वरत्वम् । स अन्यतदिशतियाह यत्मयमस्य शितित्व ततोन्यरिदेशे शितित्व यस्य स अन्यतदिशति । तादृशो बाहुर्यस्यैति पुनर्वहनीही पूर्वपद- ·अनु. १३.] भाभास्करभाष्योपेता. 105 रस्ते मैत्रावरुणाशुद्धवालस्स- शुद्धचालो मणिवालस्त आश्वि- नास्तिशिल्पा वृशा वैश्वदेव्य- स्तिस्रनगयेनी: परमेष्ठिने सोमा- तिरन्ध्र इत्यन्यतः-शितिरन्ध्रः । समन्तशितिरन्ध्र इति समन्त-शितिरन्ध्रः । ते । मैत्रावरुणा इति मैत्रा-वरुणाः । शुद्धाल इति शुद्ध-वालः । सर्व- शुद्धवाल इति सर्व-शुद्धवालः । मुणिवाल इति मणि-बालः। ते। आश्विनाः । तत्रः। शिल्पाः। वृशाः । वैश्वदेव्य इति वैश्व-देव्यैः । तिस्रः । श्ये- नीः । परमेष्ठिने । सोमापौष्णा इति सोमा-पौ. .. मरुतिस्वरत्वं पूर्ववदेव । तदन्तविध्यभावात् शितिस्वराभाषः । समन्तशितिनाहु सर्वशुद्यावाहु । अस्मिन्व्याख्याने उभयत्र शित्य- न्तस्यावग्रह प्रामोति । तस्माद्गावप्रधानेन शिविबाहुशब्देन बहु. बीहिणा पूर्वपदयोः पुतः बहुवाहिमिः । शितिरन्प्रादयो मेत्रावरु- णाः । शितिरन्नः शुलछिद्र' । पूर्ववदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अ- न्यतश्शितिरन्ध्रसमन्तशितिरन्धी गो । शुद्धवालादयस्त्रय आश्विनाः । शुद्धवाल शुगपुच्छवालापयव. । सर्वशुद्धवालः सर्वशुलपुच्छः । मणिवाल एकान्तशुक्लालचितवाल । तिस्त्रश्शिल्पा वशा वैश्वदेव्यः । शिल्पा नानावर्णाः । तिवश्श्येनीः परमेष्टिने देवेन्पश्शुलाः पूर्वव.

·166 तैत्तिरीयसहिता. [फा ५ म.६ पोष्णाश्श्यामललामास्तूपराः॥४४ उन्नत ऋपभो वामनस्त ऐन्द्रावरू- णाशितिककुच्छितिपृष्ठदिशति - सुत्त ऐन्द्रावार्हस्पत्याशितिपा- च्छित्योप्लेशिशतिभ्रस्त ऐन्द्रावैष्ण- प्णाः । श्यामललामा इति श्याम-ललामाः। तूपराः॥४४॥ शितिवाहुः पञ्चविशतिः ॥ १३ ॥ 'उन्नत इत्युत-नत.। अपभः । वामनः । ते। ऐन्द्रावरुणा इत्यैन्द्रा-वरुणाः। शितिककुदिति शि- ति-ककृत् । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । शि- तिभसदिति शिति-भसत् । ते । ऐन्द्रावारहस्पत्या इत्यैन्द्रा-वार्हस्पत्याः । शितिपादिति शिति- पात् । शित्योप्ठ इति शिति-ओष्ठः । शितिभूरि- नहीलवारी, पूर्वसवर्णदीर्घत्व च । श्यामरामास्त्रयस्तूपरा सो- मापीणा । गता ॥ इत्ति पञ्चमे पठे त्रयोदशोनुवाक. 'उन्ननादयस्त्रय ऐन्द्रावस्णा ॥ उनन उन्नतएट । ऋषम सेक्ता । वामनो दरवाड़ । शितिर कुदादयस्त्रय ऐन्द्रागाहस्पत्या.। शुक्ल ककुदमस्येति बमोहो 'फदस्यावस्याया लोप । नित्या ·अनु. १५.] माभास्करभाष्योपैता. 167 वास्तिस्त्रसिध्मा क्शा वैश्वकर्मण्य- स्तिस्रो धात्रे पंपोदरा ऐन्द्रापौप्णा- इद्रयेतललामास्तूपराः ॥ १५॥ कर्णास्त्रो यामास्तौम्यास्त्रयविश्वति- ति शिति-भ्रः। ते। ऐन्द्रावैष्णवा इत्यैन्द्रा-वैष्ण- वाः । तिस्रः । सिध्माः । वृशाः । वैश्वकर्मण्यं इति वैश्व-कर्मण्यः । तिस्रः । धात्रे । पृपोदरा इति पृप-उदराः। ऐन्द्रापौप्णा इत्यैन्द्रा-पोष्णाः।श्ये- लिलामा इति श्येतं-ललामाः। तूपराः ॥ ४५ ॥ उन्नतः पञ्चविशतिः॥१४॥ 'कर्णाः । त्रयः । यामाः । सौम्याः । त्र- गद्विति वननात् शितिस्वरामावः । शितिपादादयः प्रम ऐन्द्रावे- पगावाः । गताः । छान्दसं हस्वत्वम् । तिस्त्रस्सिध्मा वशा वैश्वकर्मण्यः । सिमाः सिध्मलाङ्गाः प्रादेशिकश्वेताङ्कितदेहा. | तिलो धात्रे पृषो- दराः पृपन्ति उदरे यासाम् । ' पोदरादीनि यथोपदिष्टम् ' इति यथाभिमतस्वरूपसिद्धिः । श्वेतललामात्रयस्तूपरा ऐन्द्रापोग्णाः गताः॥ इति पथमे पठे चतुर्दशोनुवाकः. 'कर्णास्त्रयो यामाः । कर्णाः छिद्रकर्णाः । महाकर्णा इत्ये- के । मत्वर्थीयोकारः । सौम्यारत्रयश्चितिङ्गाः श्वेतपादाः । अनये ·168 तैत्तिरीपसहिता. [फा.५ प्र.. ङ्गा अग्नये यविष्ठाय त्रयों नकुला- स्तिस्रो रोहिणीस्यव्यस्ता वसनां तिस्रोऽरुणा ढित्यौयस्ता रुद्राणार सोमैन्द्रा बभ्रललामास्तूपराः॥४६॥ यः। वितिङ्गाः । अग्नये । यविष्ठाय । त्रयः । नकु. लाः । तिस्त्रः । रोहिणीः । व्यव्य इति त्रि-अव्यः। ताः । वसूनाम् । तिस्रः । अरुणाः । दित्यौह्यः। ताः । रुद्रााम । सोमैन्द्रा इति सोम-ऐन्द्राः। बभ्रललामा इति वभ्र-ललामाः । तूपराः ॥४६॥ कर्णास्त्रयोवि इतिः ॥ १५ ॥ यविष्ठाय त्रयो नाला नवर्णा । तिम्रो रोहिणीस्थव्यस्ता पसूनाम् । रोहिण्यो गना । ज्यव्य अर्धवर्मा , अविशळेनान- वानिना पटमासो ग्यते, पठे मास्यत दीयत इति । समा हारतायामश्यवस्वरनिवृत्ति । यीहिर्वा, व्यत्ययेन 'जमिन' इति गुणो न क्रियने, 'सर्वतोक्तिनात्' इति वा टीप् । व्यत्ययेन वा अनकारान्तादपि 'द्विगो' इति टोप, 'परादि श्छन्दमि' इत्युत्तरपदान्तोसत्तत्वम् । तिखोऽरुणा दित्याास्ता रु द्राणाम् । अरुणा गता । दिन्यो पाहत पन्तीनि 'यह श्व' इति वि , उठि मति दानि सी , चाह उन्' इत्यूठादेश , 'एन्येयत्यू ! ति सृष्टि । द्विी उ. च्यन्ते । बभ्रामास्यस्परा सोमेन्द्रा गता ॥ इति पञ्चमे पठे पचरशोनुवार . - पाह ·अनु.१६.J महमायरनाप्योपेता. 169 शुण्ठास्त्रयो वैष्णवा अंधीलोधक- स्त्रियो विष्णव उरुकमार्य लप्सु- दिनुस्त्रयो विष्णव उरुगायाय प- वांचीस्तिस्र आदित्यानां त्रिवथ्सा- स्तिस्रोऽङ्गिरसामैन्द्रावैष्णवा गौरल- लामास्तूपराः ॥ ४ ॥ 'शुण्ठाः । त्रयः । वैष्णवाः । अधीलोधकर्णा इत्यधीलोध-कर्णाः । त्रयः । विष्णवे । उरुक्रमा- येत्युरु-कमार्य । लप्सुदिनः । त्रयः । विष्णवे उरुगायायेत्युरु-गायार्य । पञ्चावीरिति पञ्च-अवीः। तिनः । आदित्यानाम् । त्रिवत्ता इति त्रि-व- साः । तिस्रः । अङ्गिरसाम् । ऐन्द्रावैष्णवा इत्यै- न्द्रा-वैष्णवाः। गौरलेलामा इति गौर-ललामाः। तपराः॥१७॥ शुण्ठा विशतिः ।। १६ ।। 'शुण्ठास्त्रयो वैष्णवाः । शुण्ठा गूर्णा आवेष्टितकर्णाः । अल्पका इत्येके । अबीलोधकर्णास्त्रयो विष्णव उरुक्रमाय । अपोलोधकर्णा. कर्णोपरि प्ररूढकर्णा । त्रयो लप्मुदिनः विष्णव उ- रुगायाय । लप्मुदिन. लम्बमानमूर्चाः लम्बमानेन सूदितानि । पृ. पोदरादिः । तद्वन्तः । उरभिः महात्मभिः गातव्य. उरुगाय । तितः पञ्चावीः तित्रः आदित्यानाम् । अर्धतृतीयवर्षा पञ्चान्यः । भ-22 ·150 तत्तिरीयसहिता [वा ५.प्र. इन्द्राय राजे त्रयदिशतिपृष्ठा इन्द्रा- याधिराजाय त्रयश्शितिककुद इन्द्रा- य स्वराजे त्रयश्शितिभसदस्तिस्त्र- स्तुयॊास्ताच्यानो तिस्त्रः पंष्ठीयों 'इन्द्राय । राज्ञे । त्रयः । शितिपृष्टा इति शि- ति-पृष्ठाः । इन्द्राय । अधिराजायेत्यधि-राजाय । त्रयः । शितिककुद् इति शिति-ककुदः । इन्द्राय। स्वराज इति स्व-राजै । त्रयः। शितिभसद इति शिति-भसदः । तिस्रः । तुयॊद्यः । साध्यानाम् । तिनः । पृष्ठौयः । विश्वपाम् । देवानाम् । आने- द्विगुपक्षे 'इगन्नकाल' इति पूर्वपदप्रतिस्वर । निवासा ति- स्त्रोनिरसा विवर्षा तिबोगिरमा वत्सरस्य । गोरललामास्त्रयस्तू. परा ऐन्द्रावणवा गना ॥ इति पञ्चमे पष्टे पोडशोनुवार . 'इन्द्राय राक्षे प्रयश्शितिधा । पूर्वरच्छितिस्वर । इन्द्राया- घिरानाय त्रयश्शिनिस्पद । अधिरूटो राजा अधिराज । स्वराभाव उक्त । इन्द्राय स्तराक्षे त्रय शितिभसद । स्वयमेव राजतीति स्पराना । 'न पूजनात्' इति वचनाहजमाव । उक्त स्वर । तिवस्तृयी ह्यामाध्यानाम् । नुयोर्धचतुर्व दित्योहिमा ग्या- त । तुर्य गुगनतुर्थ । तिस्त्र पार्टीह्यो विश्वपा देवानाम् ।

·भनु 10] भाभास्करभाष्योपेता 1711 विश्वपां देवानामाग्नेन्द्राः कृष्णल- लामास्तूपराः॥४॥ अदित्यै त्रयो रोहितेता इन्द्राण्यै त्रयः कृष्णैताः कुदै त्रयोऽरुणैता- स्तिस्रो धेनवो राकायै त्रयोऽनड्डा- न्द्राः । कृष्णलेलामा इति कृष्ण-ललामाः। तू- पराः॥४७॥ इन्द्राय दावि शतिः ॥ १८॥ 'अदित्यै । त्रयः । रोहितता इति रोहित-ए- ताः । इन्द्राण्यै । त्रयः । कृष्णैता इति कृष्ण-ए- ताः । कुहुँ । त्रयः । अरुणैता इत्यरुण-एताः । तिस्रः । धेनवः । राकायै । त्रयः । अनाहः । पष्ठोहचतुर्वर्षा । पठो युगपार्श्वम् । कृष्णलामास्तूपरा आ- मेन्द्रा गता ॥ इति पञ्चमै पठे सप्तदशोनुवाक अदित्ये त्रयो रोहितता ॥ रोहिताश्च ते एताश्रेति रोहितता । 'वो वर्णेन' इति समाप्त । 'अनेत ' इति मतिषेधात् पूर्व- पदमरुतिस्पराभाव उक्त । इन्द्राण्ये त्रय कृष्णता । तावेव स्वरसमासौ । कुहै नयोऽरुणेता गता । तिस्रो धेनवो राकाय धेनय प्रत्यग्रमसमा गाव । त्रयोऽनडाह सिनीवाल्यै । जनो ·172 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५. प्र.६ हस्तिनीवाल्या आंगावैष्णवा रोहि. तललामास्तूपराः ॥ ४९ ॥ सौम्यास्त्रयः पिशङ्गास्सोमाय राजे त्रयस्सारङ्गाः पार्जन्या नोरूपा- स्तिस्रौजा मल्हा इन्द्राण्यै तिम्रो मेय आढित्या द्यावापृथिव्यां मा- लङ्गस्तूपराः ॥ ५० ॥ सिनीवाल्यै । आमावैष्णवा इत्याग्ना-वैष्णवाः। रो- हितललामा इति रोहित-ललामाः।तूपराः ।।१९।। अदित्या अष्टादश ॥ १८॥ 'सौम्याः । त्रयः । पिशङ्गाः । सोमाय । राज्ञे। त्रयः । सारङ्गः । पार्जन्याः। नौरूपा इति न- भः-रूपाः । तिस्रः । अजाः । मल्हाः । इन्द्रा- ण्यै । तिस्रः । मेप्यः । आदित्याः। द्यावापृथिव्या पहन्तीत्यनडार अनौवहनसमर्थाः । पोदरादि. । लोहितर- सामा नयस्तूपरा आमविष्णवा गता ॥ इति पञ्चमे पटे अष्टादशोनुवाद , साम्यावय पिशङ्गा' गोरोचनवर्णा । पनन्यादयस्त्रयो न- भोरूपाः मानवर्णास्तिस्त्रोऽना इन्द्राण्य मल्हा कण्ठावलीम्यतस्त- ·अनु २०.] भट्टमासाभाष्योपेता. 178 । वारुणास्वयः कृष्णलेलामा वरुणा- यु राजे त्रयो रोहितललामा वरुणा- य रिशादसे त्रयोऽरुणललामादिश- ल्पास्त्रयों वैश्वदेवास्वयः पृयस्स- इति द्यावा-पृथिव्याः । मालङ्काः । तूपराः॥५०॥ सौम्या एकान विशतिः ॥ १९ ॥ 'वारुणाः । त्रयः । कुष्णललामा इति कृष्ण- ललामाः । वरुणाय । राज्ञे । त्रयः । रोहितलला- मा इति रोहित-ललामाः। वरुणाय । रिशादस इति रिश-अद॑से । त्रयः । अरुणललामा इत्यरु- ण-ललामाः। शिल्पाः । वयः । वैश्वदेवा इति वैश्व-देवाः । त्रयः । पृर्भयः । सर्वदेवत्या इति नयुग्मास्तित्र' इन्द्राण्ये । तिस्रो मेप्य. आदित्या । मेपवर्णा इ- सेके । द्यावाप्रायिव्यास्त्रयो मालमा महाकाया ।। इति पञ्चमे परे एकोनविशोनुवाक . वारुणारत्रयं कृष्णललामा. गता' । वरुणाय राज्ञे यो रो- रितलामा । रानत्वमस्य विशेष । वरुणाय रिशादसे त्र- योऽरुणदरामा रिशादस्त्वमस्येति विशेषः । रिशादत. लोक- हिसकाना रकाबाना नाशयिता रिशादसाः । 'गतिकारकयो.

·174 तत्तिरीयसहिता [पा ५ म. वटेवत्यो ऐन्द्रासूराश्श्येतललामा- स्तूपराः ॥ ५॥ सोमाय स्वराज्ञेऽनोवाहाचनवाहा- विन्द्राग्निभ्यामोजोदाभ्यामुष्टारावि- न्द्राग्निभ्या वलदाभ्यार सीरवाहाव- सर्व-देवत्याः । ऐन्द्रासूरा इत्यैन्द्रा-सूराः । श्येत- ललामा इति श्येते-ललामाः । तूपराः ॥ ५५ ॥ वारुणा विशतिः ॥ २० ॥ 'सोमाय । स्वराज इति स्व-राज्ञे । अनोवा- हाविय॑नः-वाही । अनड्वाही । इन्द्राग्निभ्यामिती- न्द्राग्नि-भ्याम् । ओजोदाभ्यामित्योजः-दाभ्याम् । उष्टारौ । इन्द्रामिभ्यामितीन्द्राग्नि-भ्याम् । वलदा- रपि' इत्यसुन्, पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व च शिल्पा । त्रयो वैश्व- । य पृश्नय सर्वदेवत्या । सर्वदेवशब्दात् 'दे- वतान्तात्तादर्ये यत्' श्वेतल्लामा त्रयस्तूपरा ऐन्द्रासूरा । 'सृ- यतिष्य' इति यलोप ॥ इति पञ्चमे पठे विंशोनुवाक देवा गता 'सोमाय सरानेऽनोवाहावनड़ाही ॥ शकटस्य वोदारी पुन- वो । इन्द्रानिभ्या ओनोदाम्या उष्टारो प्रासङ्गस्य वोदारा अन ·मा ११] महमाशाभायोपेता. 175 वी वे धेन भौमी दिग्भ्यो वडेवे दे धेनू भौमी वैराजी पुरुषी द्वे धेनू भौमी वायव आरोहणवाहावनाही वारु- णी कृष्णे वशे अराड्यौ दिव्याव- पक्षौ परिमरौ ॥५२॥ भ्यामिति वल-दाभ्याम् सीरवाहाविति सीर-वाहौ। अवी इति । इति । धेन इति । भौमी इति। दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः। बडवे इति । वे इति ।धेनू इति । भौमी इति । वैराजी इति । पुरुषी इति । द्वे इति। धेनू इति । भौमी इति । वाया । आरोहणवाहा- वित्यारोहण-वाही । अनलाहौ । बारुणी इति । हो । इन्द्राग्निभ्या रसदाभ्या सौराहा हलस्य बोदारो अन हाहो । इन्द्राग्निशब्दे ' देवताद्वन्दे न' इति प्राप्तत्य युगपत्न- रतिरसरस्य ‘नोत्तरपदेऽनुदात्तादी ' इति मनिषेध । अवी द्वे धेनू भोमी भूमिदेवत्यै | पवित्र सवर्णदीत्वम् । द्राग्निभ्यामेवावी सी पनि । दिम्यो वड़ये अश्वस्त्रियो वे भोमी भोम्ये गते । रानी विराबल्यै पुरुषी मनुप्यस्त्रिया । जातिलसागो प् । पूर्वी उदात्तनिवृत्तिस्वरेण डीप उदात्तत्वम् । पुनधनू भाभी गर्ने । वामय गारोहणवाही मनुप्यादेवारोहणोदे वोढारी। तत एवाण । रणे वशे वारुण्यो गते । अराज्यो दिव्यो वृपों अराड्यो दीर्घातिगृङ्गी । दिव्यो युदेवत्यो । वृषभ ·176 तैत्तिरीयसहित [का ५१५ एकादश प्रातव्याः पशव आ ले- भ्यन्ते छगलः कल्माः किकिदी- विचिंदीगयस्ते त्वाष्ट्रास्सौरीन श्वे- ता वृशा अनूवन्ध्या भवन्त्याग्नेय कृष्णे इति । वश इति । अराट्यौ । दिव्यौ । ऋ. पक्षी । परिमराविति परि-मरौ ॥ ५२ ॥ सोमाय चर्तुस्त्रि-शत् ॥ २१ ॥ 'एकादश । प्रातः । गव्याः । पशवः । एति । लभ्यन्ते । छगल । कुल्मार्प. । किकिदीविः । विदीगयः । ते । त्याष्ट्राः । सौरीः । न । श्वेता.। वशाः । अनुवन्ध्या इत्यनु-बन्ध्याः । भवन्ति । सेक्तारी । परिमरी परिमारी ययो द्वयो मृतानुना मृतपूर्व जो चोच्यते । 'परेरभितो भाविमण्डल' उत्युत्तरपटान्तोदात्तत्वम्॥ इति पञ्चमे पटे एकविशोनुवाक । । 'एकादशेत्यादि । उत्तमेऽहनि प्रातरालभ्यन्ते 'प्राजापत्या भ पन्ति '५ इति ब्राह्मणम् । प्राजापत्या वश्वदेवा इति चिन् । गोरपत्यानि गया मत्र 'गोरजादिप्रस' इति यन्, 'य- तो नाव ' इति व्यत्ययन गर्तते । छगाययवार । पश बोस्मिारन्या रम्यन्ते वादा । छगए अगिर । कल्माप ·अनु. २१.) भाभास्करमाध्यापैता. 177 ऐन्द्राम आश्विनस्ते विशालयूप आ लभ्यन्ते ।। ५३ ॥ पिशङ्गास्वयो वासन्तास्सारजनस्त्र- यो ग्रैमाः पृर्पन्तस्त्रयो वार्षिकाः पृश्रयस्त्रयश्शारदाः पृश्निसस्थास्त्र- यो हैमन्तिका अवलिप्तास्वयश्झौ- आग्नेयः । ऐन्द्राम इत्यैन्द्र-अग्नः । आश्विनः। ते। विशालयूप इति विशाल-यूपे। एति। लभ्यन्ते॥५३ एकादश पञ्चविश्शतिः॥२२॥ 'पिशङ्गः । त्रयः । वासन्ताः । सारजः । त्र- यः । श्रेष्माः । पृर्पन्तः । त्रयः । वापिकाः । पृ. भयः । त्रयः । शारदाः । पृश्निसक्था इति पृश्नि-- सक्थाः । वयः । हैमन्तिकाः । अवलिप्ता इत्यैव- लिप्ताः । त्रयः। शैशिराः । संवत्सरायेति सं-व- कल्मापवर्ण । फिकिदीवि सटश इत्यन्ये । श्वेतवशा नव अनूपन्ध्या भवन्ति सौर्य । उक्त पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । आग्नेयादय- हयो विशालयूगे मध्यम आलभ्यन्ते । विशालशृङ्गो यूपो विशा- लयूपः । 'वेश्शालच्छवटची ॥ इति पक्षमे पठे द्वाविंशोनुवाक , 'पिशङ्गादय भानुपशव प्रत्युतु त्रयस्य । कान्तात्' इत्युत्तरपदानोदात्तत्वम् । हैमन्तिका इति । 'हेम- ताच' इति ठञ् । अवलिमाः वर्गान्तरस्योपरि वर्णान्तरः । सस्थञ्चा- प्र-23 ·178 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ५... - शिरास्सैवसराय निवक्षसः॥५४॥ सराय । निक्षस इति नि-वक्षसः ॥ ५४॥ पिशङ्गन विश्शतिः ॥ २३॥ रोहितः कृष्णा धूम्रललामाः पृश्निश्श्यामा अ- रुणलंलामाश्शितिवाहाशल्पाश्श्येनीश्यामल लामा उत्तस्तिमा धात्रे पौष्णाश्श्येतललामाः कर्णा बभ्रललामाश्शुण्ठा गौरललामा इन्द्राय कु- प्णललामा अदित्यै रोहितललामास्सौम्या मा- लगा वारुणास्सूराश्श्येतललामा दर्श ।। हिर॑ण्यवर्णा अपां ग्रहन्भूितेष्टकास्सस्संवत्तरं प्रजापतिस्त क्षुरपविन्ने दीक्षया सुवर्गाय तं यन्न सूयते प्र॒जाप॑तिर् ऋतुभी रोहितः पृश्निशिशतिवा- हुरुनतः कर्णाश्शुण्ठा इन्द्रायादित्यै सौम्या वारु- णास्सोमायैकादश पिशास्त्रयोविश्शतिः ॥२३॥ हिरण्णवर्णा भूतेष्टकाश्छन्दो यत्कनीया सं त्रिवृद्धयमियद्वे वारुणाश्चतुःपञ्चाशत् ॥५४॥ हरिः ओम् समाप्तप्पष्टप्रपाठक.. लिप्ताः । स्तब्धा इत्यन्ये । संवत्सराय निवक्षस आलम्यते । निवक्षसः निम्नवक्षस ॥ इति भट्टमारसरमिश्नविरचिते यदाप्ये ज्ञानय- शाख्ये पञ्चमे काण्डे पटप्रश्ने त्रयोविंशोनुवाकः, समाप्तश्च प्रपाठकः.

·अनु. १.] भहमास्थरभाप्योता. 179 सप्तमप्रपाठकप्रारम्भः हरिः ओम् ॥ यो वा अयथादेवत- मग्निं चिनुत आ देवताभ्यो वृक्ष्यते पापीयान्भवति यो यथादेव॒तं न दे. वाभ्य आ वृधयते वीयान्भवत्या- नेय्या गायत्रिया प्रथमां चितिमभि 'यः । वै । अयथादेवतमित्यर्यथा-देवतम् । अग्निम् । चिनुते । एति । देवताभ्यः । वृथयते । पापीयान् । भवति । यः। यथादेवतमिति यथा- देवतम् । न । देवताभ्यः । एति । वृश्यते । वसी- यान् । भवति । आग्नेय्या । गायत्रिया । प्रथमाम्। चितिम् । अभीति । मृशेत् । त्रिष्टुभां । द्विती- 'अथानिकाण्डमग्न्यर्षियम्-'यो वा अयथादेवत' इत्यभिमर्श- नविधिः ॥ यथादेवत या यत्र देवता तद्यथादेवतम् । अ- नाम्न्या देवतया यश्चिनुतेऽमि स सर्वाभ्यो देवताभ्यो वृश्चयते, पा- पतरश्च भवति । यो यथादेवतमित्यादि । गतम् । देवता- शब्देनामिरुच्यते ॥ तदेवाह-आग्नेय्येति ॥ 'अग्ने देवा इहावह '* इति गाय- ध्या । त्रिष्टुभेति आग्नेस्येत्येवं सर्वत्र 'अगन्म महा मनसा '* इति । .

·180 तैत्तिरीयसंहिता. वा एपा मुंशेत्विष्टुभा द्वितीयां जगत्या तृती- यामनुष्टी चतुर्थी पतया पञ्चमों यथादेवतमेवाग्निं चिनते न देवता. भ्य आ वृश्चयते वसीयान्भवतीडायै विभक्तिः : पशब इडा पशु- याम् । जर्गत्या । तृतीयाम् । अनुष्टुभेत्यनु-स्तु- भो । चतुर्थीम् । पङ्ख्या । पञ्चमीम् । यथादेवत- मिति यथा-देवतम् । एव । अग्निम् । चिनुते । न । देवताभ्यः । एत्ति । वृश्चयते । वसीयान् । भ- वति । 'इडायै । वै । एपा । विभक्तिरिति वि-भ- क्तिः । पशवः । इडौ । पशुभिरिति पशु-भिः । एनम् ॥ १॥ चिनुते । 'यः । वै । प्रजापतय इति . जगत्येति । 'मेधाकार विदथस्य '* इति । अनुष्टुभति 'मनुष्य- त्वा निधीमहि'* इति । पयेति ‘अग्निहि वाजिनं विशे'* इति ॥ इडायै वा एपेति ॥ ६डा पशवः 'पशयो वा इडा इति पशुनामैपा । विभक्तिवियाग गायव्यादि, 'पशवो वे छन्दां- ति, इति पशुमाधनवात् । तस्मादायत्र्यादिभि चिन्वानो भवति पशुमान् ॥ 'यो वे प्रनापतय इत्यादि ॥ प्रतिनोच्य अनुज्ञाप्य अग्नि स्ना ३.११-६. स ३-६.८, स. ५.१.८.

·भा], भभास्करभाष्योपेण 181 मिरेनम् ॥ १ ॥ चिनुते यो वै म- जापतये प्रतिमोज्याग्निं चिनोतिना- तिमार्छत्यश्चाभितस्तिष्ठेतां कृष्ण उत्तरतश्श्वेतो दक्षिणस्तावालभ्येष्ट- का उपं दध्यादेतद्वै प्रजापते रूपं प्राजापत्योश्वस्साक्षादेव प्रजापतये प्रतिप्रोच्याग्निं चिनोति नातिमाछ- प्रजा-पतये । प्रतिप्राच्यति प्रति-प्रोच्य । अग्निम्। चिनोति । न । आतिम् । एति । ऋच्छति । अ. वौं । अभितः । तिष्ठेताम् । कृष्णः । उत्तरत इ- त्युत्-तरतः । श्वेतः । दक्षिणः । तौ । आलभ्ये- पा-लभ्यं । इष्टकाः । उपेति । ध्यात् । एतत् । वै। प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । रूपम् । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः। अश्वः । लाक्षादिति स- क्षात् । एव । प्रजापतय इति पूजा-पतये । प्रति- प्रोच्येति प्रति-मोच्य । अग्निम् । चिनोति । न। । चिन्वानो नाति गति । अन्यथा पुर्वनाति गच्छतीत्यवति ॥ तत्मसारमाह-अश्वावित्यादि ॥ अभित उयभत । आल- म्य स्टष्ट्वा प्रजापतेरिद रूपमश्वत्वेन वर्तते यस्मात् प्राजापत्योश्च । साक्षादित्यादि । गतम् ॥

·182 तैत्तिरीयसहिता त्येतद्वा अहौ रूपं यच्छेतोयो रात्रिय कृष्ण एतदहः ।। २ ।। रूपं यदिष्ट- का रात्रिय पुरीपमिष्टका उपधास्य- छेतमयम॒भि मृशेत्पुरीपमुपधास्य- कृष्णमहोरात्राभ्यामेवैनं चिनुते आर्तिम् । एति । ऋच्छति । एतत् । वै । अहः । रूपम् । यत् । श्वेतः । अश्वः । रात्रियै । कृष्णः। एतत् । अहः ॥ २ ॥ रूपम् । यत् । इप्टकाः। रात्रियै । पुरीपम् । इटकाः । उपधास्यनित्युप- धास्यन् । श्वेतम् । अवम् । अभीति । मृशेत् । पुरीपम् । उपधास्यनित्युप-धास्यन्न् । कृष्णम् । अहोरात्राभ्यामित्यहः-रात्राभ्याम् । एव । एनम्। चिनुते। हिरण्यपात्रमिति हिरण्य-पात्रम्। मधौः। "एतद्वा इत्यादि । श्वेतोश्वोही रूपमेतेन रूपेण अहात ते रात्रिय कृष्ण इति । एतद्राच्या रूप यत्रणीश्व इति यावत् । रूपान्तर च दर्शयति-एतदद् इति । अहो रूपमिष्टवा रा- ध्या रूप पुरीपम् । तस्मादिष्टया उपधास्यन् श्वेतपश्वमभिमृ. शेत् । पुरीपमुपधास्यन् कृष्णमभिमशेत् । एवमहोरात्राभ्यामे अग्निश्चितो भवति ॥ हिरण्यपात्रमिति || गतम् । मधुन इति लिङ्गव्यत्यय , उभ- ·अनु.] भश्मालामाथ्योपेता 183 हिरण्यपात्रं मौः पूर्णं ददाति म- धयोसानीति सौर्या चित्रवत्याऽवै- क्षते चित्रमेव भवति मध्यन्दिनेऽ- श्वमर्व प्रापयत्यसौ वा आदित्य इ- न्द्र एप प्रजापतिः प्राजापत्योऽश्व- स्तमेव साक्षाधोति ॥ ३ ॥ पूर्णम् । दुट्टाति । मधयः । असानि । इति । सौ- र्या । चित्रवत्येति चित्र-वत्या । अवेति । ईक्षते । चित्रम् । एव । भवति । 'मध्यन्दिने । अश्वम् । अवति । प्रापयति । असौ । वै । आदित्यः । इ- । एपः । प्रजापतिरिति प्र॒जा-पतिः । माजा- यरिगो वा । 'पूरणगुण' इति समासप्रतिपेधात् पष्ठी ज्ञाप्यते । मधव्य हात । मधई मधुपोि भवतीत्यनेनामिनायेण हिरण्य पार दद्यात् । मधोरिति । यदेतस्मादपि निर्देशात्पुटिनोप्य- स्तीति ज्ञायते । सोयेति । 'चित्र देवाना'* इति नित्रवत्य । अक्षते प्रागेव दानाद्धिरण्यपात्रमवेक्षते । चित्रमेवेति । प्रजाभि पशुभिश्च चित्रत्व यजमानस्य भवति ॥ मध्यन्दिन इति । अहो मध्यं मध्यन्दिनम् । द्वितीय वासरम् । तर तपानमवघापयति । डान्दस णो कर्तुं धर्मलम् । असो वा इत्या- दि। मध्यन्दिनस्येन्द्रत्वात् इन्द्रादित्ययोरभेदस्तुति । अश्वस्य प्रानाप- त्यत्यात् प्रजापत्यश्वयोरभेदस्तुति । तमेवाह-प्राजापत्योश्व इति ।

·181 तैत्तिरीयसहिता. {का. ५. प्र. ५. त्वामैग्ने वृषभं चेकितानं पुनर्युवानं जनयनुपागांम् । अस्थूरिणो गार- पत्य इति प्राजा-पत्यः । अश्वः । तम् । एव साक्षादिति स-अक्षात् । ऋनोति ।। ३ ।। एनमेतदगोष्टाचत्वारि शव ॥१॥ 'त्वाम् । अग्ने । वपक्षम् । चेकितानम् । पुनः। युानम् । जनयन् । उपागामित्युप-आगाम् । । तमेव प्रजापति साक्षाव्यवधानेन भोति प्रद्धिमन्तं करोति यद- श्वेगाघापयतीति ।। इति पञ्चमे सप्तमे प्रथमोनुवाकः. 'चित्याञ्चित्यामृपममुपद्धाति वामन इति त्रिष्टुभा ॥ हे अग्ने त्यां वृपमं वर्षितारं कामानां चेकितानं सर्वस्य ज्ञातारम् । कित ज्ञाने, लुगन्नः । छान्दसस्य लिट. कानजादेशः । ईदृशं त्या युपानं जन्यन् प्रगार्थ कुर्वन् । हेतौ शतृप्रत्ययः । पुन पुन- सपागा आभिमुख्येनोपगच्यामि । छान्दसो लु, 'गतिर्गतौ' इति पूर्वो गतिनिहन्यते । अस्थारे अरथूरीणि असारवन्ति अनो- वह्नसामर्थ्य स्थौल्यं मारवं, तद्रहितानि । मुपां मुलुक इति शेर्लुक् 'शेश्छन्दसि' इति हेलोपे दीर्यत्वं स्यात् । ई. दशानि गार्हपत्यानि गृहपतितुल्यानि स्वामिभायाः नः अस्माकं सन्तु । छान्दसं साहितिकं णत्वम् | यथोकं मातिशाख्ये--'पु- , ·अनु. २.] मामाकरमाप्योपेता. 185 हंपत्यानि सन्तु तिग्मेनं नो ब्रह्मणा स शिंशाधि । पशवो वा एते य. दिष्टंकाश्चित्पौचित्यामृपभमुप॑ दधा- 'ति मिथुनमेवास्य तय॒ज्ञे करोति प्रजननाय तस्माद्यूथेयूंथ ऋषभः । अस्थूरि । नः । गार्हपत्यानीति गार्ह-पत्यानि। सन्तु । तिग्मेनं । नः । ब्रह्मणा । समिति । शि- शाधि । 'पशवः । चै । एते । यत् । इष्टकाः। चि- त्याँचित्यामिति चित्या-चित्याम् । ऋपभम् । उ- पेति । द्धाति । मिथुनम् । एव । अस्य । तत् । यज्ञे । करोति । प्रजननायति प्र-जननाय । त. - वा पूरुधिसुवस्समिन्द्रास्थूरि '* इति । किच---तिग्मेन ब्रह्मणा ब्रह्म- वर्गसेन नः अस्मान् संशिशाधि सम्यक् शितान् कुरु । यहा-- ब्रह्मणा अध्ययनादिना कर्मणा सशितव्रतात् कुरु । श्यते- टि 'बहुलं छन्दसि' इति शपश्च, इत्व चाम्यासस्य छन्दसि' इति इत्वप्रतिरोधेन हित्त्वाभावात् 'डितश्च ' इति इग- भावः ॥ अथाव ब्रामणम्-पशवो वा इत्यादि ॥ गतम् । तस्मादि. त्यादि । तस्मादिदानी यूथेयूथे अपमः सञ्चरति । 'अनुदात्तं न' इति द्वितीयो निहन्यते ॥ *७-२, 13-14 ·18C तैत्तिरीयसंहिता. [या. ५, प्र.५. संवथ्स॒रस्य प्रतिमा यां त्वां राज्यु- पासते । प्रजा सुवीरों कृत्वा वि- श्वमायुयंभवत् ।प्राजपत्याम् ॥४॥ एतामुप॑ दधातीयं वावैपैकाप्टका य- स्मात् । यूथे! इति यूथे-यूथे । अपभः । स- वत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । प्रतिमामिति प्रति- माम् । याम् । त्वा । रात्रि । उपासत इत्युप-आ- संते । प्रजामिति प्र-जाम् ! सुवीरामिति सु-वी- राम् । कुत्वा । विश्वम् । आयुः । वीति । अन- बत् । 'प्राजापत्यामिति प्राजा-पत्याम् ॥ ४ ॥ एताम् । उपेति । द्धाति । इयम् । वाव । एपा। 'प्राजापत्यामिष्टको उपदधाति-संवत्सरस्येत्यनुष्टुभा ॥ हे रात्रि एकाप्टके । 'कदिकारादक्तिनः' इति डीप् । संवत्सरस्य प्रतिमां प्रतिनिधिम् । एतस्या वा एप एतां रात्रि वसति'* इति वच- नात्संवत्सरतुल्यां यां त्वां सर्वेऽप्युपासते त्या त्यां कृत्वा उपधाय प्रजा सुवीरां शोभनपुत्रादिकां यजमानो विश्वं चायुः पुरुषायुपं व्यभवत् प्रामोति । अश्नोतेलेटि व्यत्ययेन परमपदं, 'लेटो- डाटौ । इत्यडागमः । 'शात् ' इति प्रतिष, माधित्वा व्यत्य- येन नकारस्य अकारः 'वीरवायौँ च' इति सुवीरे उत्तरपदा- धुदात्तत्वम् ॥ 'अत्रैव बाह्मणम्-प्राजापत्यामित्यादि । इयमेव पृथिवी । एषा *सं. ७४.८.

·अनु २] भभास्करमाप्योपैता 187 देवैकोटकायामनै क्रियते तदेवैत- याऽ रुन्ध एपा वै प्रजापतेः का. मघा तयैव यजमानोऽमुमिन्लो- कैऽग्नि दुहे येन देवा ज्योतिपोर्खा उदायन येनादित्या वसवो येन रु- एकाष्टकेत्यैक-अष्टका । यत् । एव । एकाप्टकाया- मित्यैक-अष्टकार्याम् । अन्नम् । क्रियते । तत् । एव । एतयां । अवेति । रुन्धे । एपा । वै । प्र- जापत्तेरिति प्रजा-पतेः । कामदुघेति काम-दुां। तयां । एवं । यजमानः । अमप्मिन्न् । लोके । अ- ग्निम् । दुहे । येन । देवाः । ज्योतिपा । ऊर्ध्वाः । उदायन्नित्युत्-आयन् । येनं । आदित्याः । वसवः । एवाष्टका रात्रि । तस्माद्यदेवान्न अष्टकादिय एकाष्टकाया कि यते तदेतया इटकया अवरुन्धे । असाधारत्वादस्या सर्वान्नाधार- पृथिवीत्वेन स्तुति रुता ॥ 'एपा वा इत्यादि ॥ मनापते सर्वान् कामान् एषा दुग्ध- वती । तस्मादिय प्राजापत्येति भाव । 'दुह कव्यश्च' इति कप्रत्यय । यस्मादेन तस्माद्यजमानोपि अमुप्पिन्न भोगस्थाने अमि दुहे दुग्धे सर्वान्कामान् । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तरोप ॥ "उख्यमुपसमिन्धे-येन देवा इत्यादित्रिष्टुभा ॥ येन ज्योति पा दीप्त्या देवा ऊर्ध्वमायन् उवगतय उदायन् गता स्वांग- .

·18 तैत्तिरीयसंहिता का. ५.३.५ द्राः। येनाङ्गिरसो महिमानमान- शुस्तेनैतु यज॑मानस्स्वस्ति । सुव- र्गाय वा एप लोकायं ॥ ५ ॥ ची. यते यदग्निर्येने देवा ज्योतिपोर्खा उदायनित्युख्य समिन्ध इष्टका ए- वैता उप धत्ते वानस्पत्यास्तुंवर्गस्य येन । रुद्राः । येन । अङ्गिरसः । महिमानम् । आ- नशुः । तेन । एतु । यज॑मानः । स्वस्ति । 'सुव- योति सुवः -गाय । वै । एपः । लोकायं ॥५॥ चीयते । यत् । अग्निः । येनं । देवाः । ज्योतिपा। जाः । उदायनित्युत्-आयन्न् । इति । उख्यम्। समिति । इन्धे । इष्टकाः । एव । एताः । उपेति । धत्ते । वानस्पत्याः । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । णोऽभवन् । येन चादित्या वसवो रुद्राश्च ऊ; उदायन्न् येन ज्योतिषाऽगिरसो महिमान महत्त्वमानशु. प्राप्ता । अभोतेय- त्ययेन परस्मैपदम्, 'अभोतेश्व' इति नुट् । तेन ज्योतिषा य- जमानोपि स्वस्ति अविनाश स्थानमेतु, अविनाश वा स्थानमवि- घेन गच्छतु ॥ 'अथात्रैव ब्राह्मणम्-~-सुवर्गायेत्यादि || गतम् * { इष्टका एपे- ति । वानस्सत्या इएका एता उपपते । याभिरसमिदिरुपसमि- *स.५६.८, ·अनु २] भटमास्करमाप्योपेता 189 लोकस्य समेट्यै शतायुधाय श- तवीर्याय शतोतयेऽभिमातिपाहै । शतं यो नशरदो अजीतानिन्द्रौ ने- पदति दुरितानि विश्वा । ये चत्वा- लोकस्य । समष्टया इति सं-अष्ट्य । शतायुधा- येति शत-आयुधाय । शतवीर्यायेति शत-वीर्या- य । शतोतय इति शत-ऊतये । अभिमातिपाह इत्यभिमाति-साहै । शतम् । य । नः । शरदः । अजीतान् । इन्द्रः । नेपत् । अतीति । दुरितानी- धे तत्सुवर्गस्य समष्टये प्राप्तये भवति । 'तादौ च ' इति गते प्रतिस्वरत्वम् ।। अज्यानीरुपदधाति-शतायुधायेत्याद्या पश्च सर्वास्त्रिष्टुभ ।। य इन्द्र शत शरदो वत्सरान्न अरमान् । अनीतान् अक्षीणान् व्याध्यादिभि अपीडितान् । ज्या क्योहानी, अहिज्यादिना स प्रसारणम् । यहा---अनितान् । छान्दस दीर्घत्व जयते । नेपत् नेतु समर्थ अर्हो वा । विश्वानि दुरितानि अतीत्य वि. निवार्य नेतु य एय समर्थ । नयतेलेटि 'सिब्बहुल लेटि' इति सिप अडागम । तस्मै शतायुधाय यदायुधाय (बहुल लाय) शतोतये बहुरक्षणाय अभिमातिपाहे पापानामभिभवित्रे । 'छन्दसि सत्' इति वि, सुपामादित्वात् पवम् । चतुर्थी- सामर्थ्यात् न इत्यन्याहियते ॥

·190
ततिरीयसंहिता
का५. ७. ७.
ः पथयों देवयानो अन्तरा द्यावा-
पथिवी वियन्ति । तेषां यो अन्यो-
ति दुः- इतानि । विश्वा । 'ये । चत्वारः । पृथयः।
देवयाना इति देव-पानाः । अन्तरा । द्याापथि-
बी इति द्यावा-पथियो । वियन्तीति वि-यन्ति।
तेषाम् । यः। अन्यानिम् । अजीतम् । आवता-

·अनु २] भटमासमायोपता 191 Anmona हेमन्त उत निमजीतिमावहातस्मै नो देवाः ॥ ६ ॥ परि दत्नेह सर्वे । ग्रीमो नौ वसन्तश्शरदरूपी- स्तुवितं नौ अस्तु । तेर्पामृतूना दित्यां-वहांत् । तस्मै । नः । देवाः ॥ ६ ॥ परी- ति । दत्त । इह । सर्वे । "ग्रीष्मः । हेमन्तः । उ- त । नः । वसन्तः । शरत् । वर्याः । सुवितम् । नः । अस्तु । तेषाम् । ऋतूनाम् । शतशारदाना- दत्त । यथा सोस्मान् रक्षति तथा सर्वेऽपि यूय अनुजानीत इह अस्मिन्कर्मणि । निमित्तात् सप्तमी । अनेन कर्मणा हेतु नेति यावत् ।। अथ तृतीया-प्रीमो हेमन्त इति ॥ हेमन्तग्रहणेन शिशिरस्यापि ग्रहण, तयोरेकत्वात् 'पञ्च वा ऋतव ' इति । यथा एते ग्रीप्मादय अस्मार सुवित शोभनगतिहेतव सूतिहे तो वा भवन्नु । प्रत्येक विवक्षया एकवचनम् । क्रमविशे- पाश्रयो कारण चिन्यम् । शोभनमित मुक्ति शोभना गति । तन्वादित्यादुवह । विनादित्वादनवग्रह । पक्षान्तरे छान्दस इ डागम । स्वि-शतशारदाना नेपामतूना शतसवत्सराणा शत- सत्सरसम्बन्धिनाम् । शरच्छब्दात् सवत्सरवचनात् स्वार्थिकोण । सहा-शारदि सवत्सरे भगा परिवत्सरादय शारदा । तेन यह- बोहो पूपिदप्रतिस्वरत्वम् । निवाते वातरहिते अमये भया- ·184 तैत्तिरीयसहिता शस्व॒ शं तोकायं तनुयै स्योनः। अज्यांनीरता उप दधात्येता वै दे. बता अपराजितास्ता एव प्र विश- ति नैव जीयते ब्रह्मवादिनों बद- न्ति यतैर्धमासा मासो ऋतर्वस्संव- ७॥ एति । विशस्व । शम् । तोकायं । तनुवै। स्योन. । “अज्यांनीः । एताः । उपति । दधाति । वै। देवताः । अपराजिता इत्यपरा-जि- ताः । ताः । एव । प्रेति । विशति । न । एव । जीयते । "ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिन । वद्- न्ति । यत् । जर्षमासा इत्यर्ध-माताः । मासाः । एताः। ई सशान्तिहेतु । अपत्याय सन्चे अरमच्छरीराय प रयोन सुरखो भूपा अम्मानाविशेनि ॥ 13 'अथान्य नामणम्-मन्यानी इत्यादि । 'नेपा यो अ ज्यान' इति रिगसमवायात् पक्षाप्ययाय उच्यन्त | PI इति । एते इन्द्रादय पनदिप्यपगनिता । ता पनि । तामामुपधाता ता एवानुनविश्य तदावापर केन चिदपि न जीयते ॥ रानीमामयणे अशानिहोमनिशानार्थमाह-मात्मवादिन :- त्यादि ॥ अर्धम मादय औषधीना पारस्तव | रम्मा चार- जात् अन्याभ्य इन्द्रामयादिम्य आमया निस्प्यन इति ·अनु. २.] महभास्करगाम्योपेता. 195 थ्सर ओपंधीः पचन्त्यय कस्माद- न्याभ्यो देवताभ्य आग्रयणं निरुप्य. त इत्येता हि तहेवता उदर्जयन् यहतुभ्यो नवपेद्देवताभ्यस्तमदै द- ध्यादाग्रयणं निरुप्यता आहुतीर्जु. ऋतवः। संवत्सर इति सं-वत्सरः। ओषधीः । पर्चन्ति । अर्थ । कस्मात् । अन्याभ्यः । देवता- भ्यः । आग्रयणम् । निरिति ! उप्यते । इति । ए- ताः। हि । तत् । देवताः । उदर्जयनित्युत्-अज- यन् । यत् । ऋतुभ्य इत्युतु-भ्यः । निर्वपेदिति निः-वत् । देवताभ्यः । समदमिति स-मदम् । दध्यात् । आग्रयणम् । निरुप्येति निः-उप्य। ए. ब्रामवादिनः पर्यनुयोगमाह । अनौत्तरं पेचिट्ठवते–एता होति । इन्द्रामचादयो देवना. तत् तदा उदजयन् । 'मुपा मुलुक' इति । 'देवा वा ओषधीवानिमयु' । ता इन्द्राप्ती उदनयताम् ' * इति । तस्मादेतासा देवानां स्वभूता ओषधय । भरमासाद- यस्त तासां पाकमा गामियन्त इति । एवं स्थिते यहनुभ्यो निवपेत् आग्रयणं देवनाभ्यस्समदं कलह द-यात् उत्सादयेत् । यथाऽन्यस्यान्यस्मै दानं कलहमुत्पादयति । तस्मादिन्द्रामयादिम्य ध्या. 1-4..

·196 तैत्तिरीयसंहिता. होत्यर्घमासानेव मासान्तन्थ्सव- थतरं प्रीणाति न देवताभ्यस्समद दधाति भद्रानश्रेयस्समनेष्ट देवा इत्याह हुताद्याय यज॑मानस्यापंरा- भावाय ॥८॥ ताः । आहुतीरित्या-हुतीः । जुहोति । अर्धमा- सानित्यध-मासान् । एव। मासान् । ऋतून । सं. वत्सरमिति सं-वत्सरम् । प्रीणाति । न । देवता- भ्यः । सममिति स-मम् । दधाति । "भद्रात् । नः । श्रेयः । समिति । अनेष्ट । देवाः । इति । आह । हुताद्यायेति हुत-अाय । यज॑मानस्य । एव आग्रयण निर्व पेदिति गम्यते । एवमिन्द्रामचादिभ्य आग्र. यणं निरुप्य एता अज्यानोराहुनीजुहोति अर्धमासादीना तृ. प्त्यर्थमिति विधिगम्यते । तदेवाह- अर्धमामानित्यादिना । न देवताम्य इति । आत्मीयेन हविषा तृप्तत्वात् । जमस्यायन. मिति 'पूर्वपदात्संज्ञायाम् ' इति णत्वम्, शान्वादि-वात्पररूप- त्वम् । मावास्यानुभावरादिना यिोन् । मर मायन्यस्यामिति समत्संग्रामः ।। , 'मद्रान्न दात !! मन्त्रपदव्याश्या । हुतादन हुनाद्यम् । ना. न्दमो भाव यत्, सदुत्तरपदप्रतिवरत्वम् । 'यतोऽनामः ।

·भटमासरमाध्योपेता. 197 इन्द्रस्य वजोस वाघ्नस्तनूपा नः प्रतिस्पशः । यो नः पुररताद्दक्षिण- अपराभावायेत्यपरा-भावाय ॥ ८॥ प्राजापत्यां लोकायं देवाः पितो दध्याटाग्र- यणं पञ्चविशतिश्च ॥२॥ 'इन्द्रस्य । वजः । असि । वार्चन इति वात्र- भः । तनूपा इति तनू-पाः। नः । प्रतिस्पश इ- इत्याशुदातरम् । यतमानभागभक्षणविधिगम्यते, 'त्वयाऽवसेन '* इति मन्जरिङ्गात् अपराभावाय तद्वतीति ।। इति पञ्चमे सप्तमे द्वितीयोनुवार . वत्रिणीरुपदधाति--इन्द्रस्य बनोमीति ।। अयमेर मन्त्र प्रति दिश पुरस्तादक्षिणत पश्चादुत्तरत इति । निशिदिशि पिशेष 'यो न पुरस्तादभिवासति' यो नो दक्षिणनोभिदासति इत्यादि । तेनैताश्चतस पथ्या 'तृतीय श्रेबाट शाक्षा पथ्या ' इति है इष्टो इन्द्रस्य वचोमि । व्याम्गानमा । स व नोरमार तनूपाश्शरीरस्य रक्षिता । पतिर्विर । भोति शेष । यहा-अ. सीति सम्बध्यते । इन्द्रय योमीति नलनमागन अरमा व तनू॥ इति भनिसश यांधेिगा बारिता मनीप बाधा । स्पश बाधने, पाचन् । बजापेक्षश पुलिस रम् ।यो न पुर- स्तार पूर्वश्या दिशि अपार अर पापमिच्छन् । 'छन्दस्ति *.५७३11 स:८-१५ ·। 198 तैत्तिरीयसहिता [फा ५७ तः पश्चादुत्तरोऽघायुरभिदासत्येतर सोश्मानमृच्छतु । देवास रास्संयं- त्ता आतन्तेऽसुरा दिग्भ्य आऽाधन्त तान्देवा इप्यां च वनण चापानुद- ति प्रति-स्पशः । यः । नः । पुरस्तात् । दक्षिण- तः। पश्चात् । उत्तरत इत्युत्-तरतः । अघायरि- त्यंघ-यः । अभिदासतीत्यभि-दासति । एतम् । सः । अश्मानम् । ऋछतु । देवासुरा इति देव- असुराः । संयत्ता इति सं-यत्ना.। आसन्न् । ते । असुराः । दिग्भ्य इति दिक्-न्यः । एति । अवाब- न्त । तान् । देवा. । इप्वा । च । वजेण । च । अ- पेति । अनुदन्त । यत् । वजिणी । उपदयातीत्य- प-दधाति । इप्वा । च । एव । तत् । वजण । च । । । परेच्छायामपि । इति क्या । अश्वावस्या' इत्यात्यम्। 'क्याच्छन्दमि' इत्युप्रत्यय । अभिटामति-आभिमुख्पेन उप शायति । अन्दप्समाचम्, पिरगव्य ययश्च । यद्वा--यन्ताहिरि 'छ दस्युभयया' रनि शप आर्यघानुर नात् णिरोप । म एत मस्मा व्यापर वात्मान वा पाषाणमृच्छतु अनुमपिशा, पापाणीभवत्विति यावत् ॥ "अय तत्रैव ब्राह्मणम्-देवासुरा इत्यादि ॥ आमाधन स ·महमास्करमाप्योपेता. 199 न्त यदचिणीरुपदधातीप्या चैव तदजेण च यजमानो भ्रातृव्यानपं नुदते दिसूपं ॥ ९ ॥ दधाति देव- पुरा एवैतास्तनपानीः पyहतेऽना- विष्णू सजोसेमा वर्धन्तु वां गि. यजमानः । भ्रातृव्यान् । अपेति । नुदते । दिक्षु । उपेति ॥ ९ ॥ दधाति । देवपुरा इति देव-पुराः । एव । एताः। तनपानीरिति तनू-पानीः । परीति । ऊहते । 'अनाविष्णू इत्यग्ना-विष्णू । सजोपसेति स-जोप॑सा । इमाः । वर्धन्तु । वाम् । गिरः । । घु- तो दिक्षु बाधितान्तोगरा । तानित्यादि । गतम् । यद्वनिणी रिति । 'इन्द्रस्य वनोप्ति' इत्येवमाद्या ॥ दिक्षिवत्यादि ॥ देवाना पुरो नगराणि देवपुरा । 'ऋवपू- रब्धू । इत्यकाररतमासान्त , परवल्लिङ्गता। शरीररक्षार्थी देवपुरा एव पऍहते सामु दिक्षु प्रतिष्ठापयति यद्दिक्षु वत्रिणीरुपदधाति ।। अथ वसौ(राहोमविशेषविधित्सया पुनरपि विधित्सन् तन्म वाग्रगतामृच स्तोतु पुनः पठति-अग्नाविष्णू इति ॥ व्याख्या- तेय चतुर्थे । अनाविष्णू समानप्रीतिको युवा अस्मदीया गिरो वर्धयन्तु । युवामपि द्युम्न. धने दीप्तिमद्भिर्वा अग्नेश्च अस्म- म्यं देयेस्समागतामिति ।। स...

·200 तैत्तिरीयसहिता का ५ ३७ रः। द्युम्नैर्चाजेभिरा गंतम् । ब्रह्मवा- दिनों वदन्ति यन्न देवतायै जुहृत्य- थं किंवत्या वसोधीरेत्यग्निर्वसुस्त- स्यैपा धारा विष्णुर्वसुस्तस्यैपा धा- राऽऽनावैष्णव्यर्चा वसोर्धारी जुहो- नैः। वाजेभिः । एति । गतम् । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । यत् । न । देवतायै । जु हति । अर्थ । किंदेवत्येत किं-देवत्या । वसौधा- । इति । अग्निः । वसुः । तस्यं । एपा । धारा । विष्णः । वसः। तस्य । एपा । धारा । आनावैष्ण- व्येत्यांना-वैष्णव्या । ऋचा । वोः । धारांम् । जुहोति । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । एव । एनौ । "ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ इय वसोधीरा कस्यचिद्देवतायै न हूयते । मे'* इत्यादी देवताया अनिर्देशादिय सिंदेव त्येति पर्यनुयोग नदन्ति ब्रह्मवादिन । नुहतीत्या 'अभ्य स्तानामादि इत्याद्युदात्तत्वम् विस्यै देवताये इयम् । 'देवता- तात्तादथ्य यत्' । तत्रोत्तर- अग्निरित्यादि । नासहेतु प्र जाना यनु अनिर्विगुण । तस्मादसागितिनामया देवता ग- न्यत इति । तस्मादानावगव्या ' अग्राविणू '* इत्येतयत्री होमान् ते एव देवने भागधेयेन प्रोणानि 1 अयो अपि व एतामाइति वानथ र ४७१ ·अनु] महमास्कामाम्योपैता 201 ति भागधेयैनैवैनौ समर्घयत्ययो ए. ताम् ॥ १० ॥ एवाहुतिमायतनव- ती करोति यत्काम एना जुहोति तदेवाव॑ रुन्धे रुद्रो वा एप यनि- स्तस्यैते तनवौं घोराऽन्या शिवाड- न्या यच्छतरुद्रीय जुहोत पैवास्य घोरा तनूस्तां तेन शमयति यहसो- समिति । अर्धयति । अथो इति । एताम् ॥१०॥ एव । आहुतिमित्या-हुतिम् । आयतनवतीमित्या- यतन-वतीम् । करोति । यत्काम इति यत्-का- मः। एनाम् । जुहोति । तत् । एव । अवेति । रु- न्थे । 'रुद्रः । वै। एपः । यत् । अ॒ग्निः । तस्य । एते इति । तनुयौ । घोरा । अन्या। शिवा। अन्या। यत् । शतरुद्रीयमिति शत-रुद्रीयम् । जुहोति । या। एव । अस्य । घोरा । तनूः । ताम् । तेनं । आयतनवती करोति न परदेवतावतीमिति । अन्यथा 'न मे न मे '* इति निगद्य हयमानेय कुत्र तिष्ठेत् । तस्मात् यत्काम य- ज्जातिक कामयमान एना जुहोति देवतालामात् स्थानलामात् । 'शोरियामि' इत्यादिना ण, पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व च ॥ "रुद्रो वा इत्यादि ॥ घोरा मुद्धा देवस्य तनु शतरुद्रोयेण *स.४-७-१. 11-26 ·202 तैत्तिरीयसहिता [का ५५ । र्धारी जुहोति यैवास्य शिवा तनू- स्तां तेने प्रीणाति यो वै वसोर्धा- रायै ॥११॥ प्रतिष्ठां वेद प्रत्येच तिष्ठति यदाज्यमुच्छिप्येत तस्मि- न्ब्रह्मौदनं पंचेत्तं ब्राह्मणाश्चत्वारः प्रा- भीयुरेप वा अग्निवश्वानरो यहाह्मण सुपा खल वा अग्नेः प्रिया तनूर्यश्विा- शमयति । यत् । वसोः । धाराम् । जुहोति । या । एव । अत्य । शिवा । तनूः । ताम् । तेनं । प्री- णाति । यः। वै। वसौः। धारायै ॥ ११ ॥ प्रति- टामिति प्रति-स्याम् वेद प्रतीति । एव । तिष्ठति । यत् । आज्यम्।उच्छिष्येतेत्युत्-शिष्यत । तस्मि- ने ब्रह्मौदनमिति ब्रह्म-ओदनम् । पचेत् । तम् । ब्राह्मणाः । चत्वारः । प्रेति । अभीयुः । एषः । वै। अमिः । वैश्वानरः । यत् । ब्राह्मणः । एपा । ख- लु। वै। अमेः । प्रिया । तनूः। यत् । वैश्वानरः । 'नमस्ते रुद्र मन्यवे' इत्येतेन शमयति शिवा प्रागेव शान्ता तनु वसोधीरया मीणयतीति । यो या इत्यादि । गतम् ॥ उदिछप्येत अतिरिच्येत ब्राह्मणेभ्यो देवमोदन प्रसादनम् । प्रियायामेति । अने प्रियशरीरभृते वैश्वानरात्मनि ब्राह्मण ह ·अनु. ४.] मामास्वरमाध्योपैता. 203 mmm नरः प्रियाविना तनुवा प्रतिष्ठा- पयति चतस्रो घेन्यानाभिरेव य- जमानोऽमुमिन्लोकेऽग्निं दुहे॥१२॥ चिनि जहोम मनसा घृतेनेत्या- प्रियायोम् । एव । एनाम् । तनुवांम् । प्रतीति । स्थापयति । चतस्त्रः । धेनूः । दद्यात् । ताभिः । एव । यज॑मानः । अमुस्मिन्न् । लोके । अग्निम् । ॥ १२ ॥ उपेतां धारीय पश्चत्वारिशच ॥ ३ ॥ 'चितिम् । जुहोमि । मनसा । घृतेन । इति । त्यर्थ । तनेयमाहुति प्रतिष्टाप्यते यत् ब्राह्मणा ब्रह्मोदन प्रा- श्नन्ति इय वै सोधारा प्रतिष्ठति ॥ चतस्त्र इति ॥ भुक्तवद्गयो ब्राह्मणम्य । ताभिरयेति । ता. मि धेनुभि वत्सस्थानीयाभि अमुप्मिन् लोके भोगस्थाने अग्नि दुहे गोस्थानीय दुग्धे कामान् दुहे । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तोप ॥ इति पञ्चमे सप्तमे तृतीयोनुवाक चिति नुहोमीति ॥ 'निति जुहोमि'* इत्यनया मचा या वैश्व वर्भणी स्वयमातृण्णाया होतव्येति पूर्वमुक्ता एपाऽऽहुतिरदाभ्यानाम *रा ५५४ ·204 वैशियसहिता पा.५.५१ हादाभ्या वै नामपाऽऽहुँतिवैश्वकर्म- णी नैनै चिक्यानं भ्रातृव्यो दो- त्यो देवता एवाव॑ रुन्धेऽने तम- येति पुड्या जुहोति पतयाऽऽहुत्या आह । अभ्यिा । वै । नाम । एपा । आहुतिरि- त्या-हुतिः । वैश्वकर्मणीति वैश्व-कर्मणी । न । एनम् । चिक्यानम् । भ्रातृव्यः । दुनोति । अथो इति । देवताः । एव । अवेति । रुन्धे । अमे। तम् । अद्य । इति । पङ्ख्या । जुहोति । पट्या । आहुत्येत्या-हुत्या । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । वेदितव्या। इदानीं नामधेयानि ब्रूते । नैनमिति । एतदाहुतिविशिष्टमनि चिक्यानं चितवन्त यनमान भ्रातृव्यं शत्रु न दम्नोति नाभिभवति । तस्मात् दम्यन्ते नग्यन्ते अनयेति करणे इत्य दिभेति- कालव्यम्' इति । दम्मि प्रकृत्यन्तरमस्तीत्याहु । अथो अपि- च देवता अवरुन्धे च 'यया देवा इहागमन् '* इति मन्त्रलिङ्गात् । चिनोते लिट. कानन्, 'विभाषाचे' इति पुत्वम् ॥ "अमे तमद्य '+ इत्यक्षरपङ्ख्या होम क्तव्य । उक्तं तस्या पश्विमा सूयते । प्रयोनन चेते.. पाइ-वाद्यज्ञस्य पायाऽन. याऽऽहुतिकरणेन हेतुना यज्ञमुसमुपक्रममारमत इति । आरम्य यजत्यमस्य क्रियर इति ॥ *स.५५४. स...

·महमास्करमाप्योपेता. 205 । यज्ञमुखमा साते सप्त ते अग्नेस- मिर्धसत जिहा इत्याह होत्रा ए- वार्य रुन्वेऽग्निदेवेभ्योपाकामद्भाग- धेयम् ॥ १३ ॥ इच्छमानस्तस्मा ए- तद्भागधेयं प्रायच्छन्नेतद्वा अग्नेरग्नि- होत्रमेतहि खलु वा एप जातो य- एति । रभते । सप्त । ते । अग्ने । समिध इति सं-इधः । सप्त । जिह्वाः । इति । आह । होत्राः। एव । अवेति । रुन्थे । 'अग्निः । देवेभ्यः । अपे- ति । अकामत् । भागधेयमिति भाग-धेयम् ॥ १३ ॥ इच्छमानः । तस्मै । एतत् । भागधेयमिति भाग-धेयम् । प्रति । अयच्छन् । एतत् । वै। अ- ग्नेः । अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् । एतर्हि । खलु। सप्त । इत्यादि ॥ 'सप्तते अग्ने' इत्यनया अग्निहोत्रहोमः कर्तव्यः । तत्प्रयोजनं होतणामृत्तिनां लोल सप्तहोत्र इति लिङ्गात् ।। 'अग्निदेवेभ्य इति ॥ गतमेतत् । एतद्वा इति । यस्मादेवं तम्मादेवमग्निहोत्रमप्रेस त्वं देयेस्तथा कृतत्वात् । एतीत्यादि। रिमन्काले एपोमिर्जातो भवति । यहिं यदा सर्वश्चितो भवति । तस्माज्जातायान्नमदानसममिदमग्निहोत्रमिति । स एनमित्यादि । गतम् ।। 1. ५.४.७.

·206 तैत्तिरीयसहिता, [फा ५.८.५ हि सर्वश्चितो जातायैवास्मा अन्न- मपि दधाति स एनं प्रीतः प्रीणाति वीयान्भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति यदेप गार्हपत्यश्चीयतेऽय कास्याह- वनीय इत्यसावादित्य इति ब्रूया- देतस्मिन् हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो वै। एपः । जातः । यहि । सर्वः । चितः। जा- तार्य । एव । अस्मै । अन्नम् । अपीति । दधाति । सः। एनम् । प्रीतः। प्रीणाति । वसीयान् । भव- ति । 'ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । यत् । एपः । गार्हपत्य इति गार्ह-पत्यः । चीय- ते । अर्थ । के । अस्य । आहवनीय इत्या-हवनी- यः। इति । असौ। आदित्यः। इति । यात् । एत- । 'ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ यत् यद्येवमेप गाहेपत्यश्रीयते अप्रे- रेख होमात् अथेदानी छास्य भवति य यन देवताम्यो हय- त इति ब्रह्मवादिन आहु । अवोत्तरमित्य यादित्याह-अ- सावादित्य इति । अथाहपनीयत्व समयने-एतम्मिन्हीति । यत् मर्वाभ्यो देवताभ्य हुन तदेतस्मिन निष्टनीति । यथा--- अग्नी प्रारताहुति सम्यगादित्यमुपतिटने इति । तस्मात्य एवा- खनायो भवतीति । य एवमित्यादि । गतम् ॥

·मनु.] भाभास्सरभाप्योपैता. 207 जुह्वति ॥ १४॥ य एवं विद्वान॒ग्निं चिनुते साक्षादेव देवता ऋभोत्यग्ने यशस्विन् यशसमर्पयेन्द्रावतीम- पंचितीमिहा वह ।अयं मूर्धा परमे- ठी सुवर्चास्समानानामुत्तमोको स्मिन्न् । हि । सर्वाभ्यः। देवताभ्यः। जुह्वति॥१४॥ यः। एवम् । विद्वान् । अग्निम् । चिनुते । साक्षादि- ति स-अक्षात् । एव । देवताः । ऋनोति । अग्ने। यशस्विन् । यशंसा। इमम् । अर्पय । इन्द्रावतीमि- तीन्द्र-वतीम् । अपचितीमित्यर्प-चितीम् । इह । एति । वह। अयम् । मूर्धा । परमेष्ठी । सुवर्चा इति सु-वीः । समानानाम् । उत्तमलोक इत्युत्तम- अथ राष्ट्रभृत उपदधाति-अग्ने यशस्विन्नित्याद्याश्चतस्त्रः सर्वा नि- टुभः, प्रथमा नगती वा ॥ तत्र प्रथमा--हे अमे यशस्विन् इमं यजमानं यशसा अर्पय प्रापय । 'नामन्तिते समानाधिक- रणे' इति पूर्वस्यामन्तितस्य' अविद्यमानत्वाभावः । इन्द्रावती इन्द्रयोग्यां अपनिती पूना इह अस्मिन्कर्मणि आवह आनय इन्द्रयोग्या पूनां यथाऽयं समर्थस्स्यात् तथा कुर्वित्यर्थ । उभयत्रापि वर्ण- व्यत्ययेन दीर्घत्वम् । किमर्थमित्याह-अयं यजमानः मूर्धा प्र. धानभूतः परमे महिम्नि स्थितः । उणादिषु निपात्यते । सुव- चर्चाः शोभनदीतिः । 'सोर्मनसी' इत्युत्तरपदाशुदात्तत्वम् । स.

·अनु..] भाभास्करभाष्योपेता. 209 E परमेष्ठी विराजा । स्तोमाश्छन्दा ति निविदो म आहुरेतस्मै राष्ट्रम- भि सं नमाम । अभ्यावर्तध्वमुप मेत साकमय५ शास्ताऽधिपतिर्वो अस्तु । अस्य विज्ञानमनु सरंभ- परमेष्ठी । विराजेति वि-राजा । स्तोमाः। छन्दा- सि । निविद् इति नि-विदः । मे । आहुः। एत- । राष्ट्रम् । अभि । समिति । नमाम । अभ्या- वर्तध्वमित्यभि-आवर्तध्वम् । उपेति । मा । एति । इत । साकम् । अयम् । शास्ता । अधिपतिरित्य. उत्तमो द्रष्टा अचितदशिः [अवितथदर्शी] परमेश्वर प्रजापतिः हिरण्यगर्भः परमेष्ठी परमे कारणभावे स्थित परमात्मा विराजा एकस्तष्ट्रा सह स्तोमास्त्रिवृदादयः छन्दासि गायत्र्यादीनि निविद' शस्त्राणि निविदः पदान्येव वा सर्वाण्येतानि में आहुः । कथमे- तस्मै यजमानाय राष्ट्रं पदसमूहं आभिमुख्येन सनमामेति राष्ट्रस्या- भिसन्नमने आभिमुख्यं भनतामित्यर्थः ।। "अथ चतुर्थी-अभ्यावर्तध्वमिति ॥ मनुष्या उच्यन्ते । अभ्या- वर्तवं आभिमुख्येनारमावामागच्उत्तम् । उपरता. परागच्छत । 'गतिर्गतो' इति प्रथमो गति. अनुदात्तः । तेन एथक् पदत्या- भावः । सर्वेऽपि साकं सम्भूय ऐकमत्यं गता मामुपेत उपगच्छत । धातूपसर्गसंयोगे कृते 'ओमाडोश्च' इति पररूपत्वम् । इदमु- च्यधे-4: युप्काकं अयं यजमानः शास्ता अधिपतिश्चास्तु । असितस्कभित' इत्यादी शास्तति इडभावो निपात्यते । इर्द- R-27 ·210 तत्तिरीयसहिता. [फा.५ प्र७ ध्वमिमं पश्चादन जीवाथ सर्वे । राष्ट्रभृतं एता उप दधात्येपा वा अग्नेश्चिती राष्ट्रभृत्तयैवास्मिंत्राष्ट्र - धाति राष्ट्रमेव भवति नास्माद्राष्ट्र भ्रशते ॥ १६ ॥ । घि-पतिः । वः । अस्तु । अस्य । विज्ञानमिति वि-ज्ञानम् । अनु । समिति । रभध्वम् । इमम । पश्चात् । अन्विति । जीवाय । सर्वे । "राष्ट्रात इति राष्ट्र-भृतः । एताः । उपति । दधाति । एपा । वै। अग्नेः। चितिः। राष्ट्रभृदिति राष्ट्र-भृत् । तया । । व । अस्मिन् । राष्ट्रम् । दधाति । राष्ट्रम् । एव । भवति । न । अस्मात् । राष्ट्रम् । भ्रशते ॥३६॥ भामधेयं जुईति परमा राष्ट्रं दधाति सप्त च॥४॥ चाप्युच्यने-अयमप्यस्य यममानस्य विज्ञानमनुसरमध्व यथाऽनेन विज्ञात तथाऽनुसरन्त काण्यारभन्वम् । पश्चादिम जीवन्तमनुनीनाथ सर्वेऽपि यद्यय जीवति ततो यूय नीवथ । तस्मादिम जीवन्त मनुनीवति । लेण्यादागम ॥ अथासा ब्राह्मणम्-- राष्ट्रभृत इत्यादि ॥ एपेति । एषा रा- ट्रमेवेति विधेयीस्तराष्ट्रता दर्शयित ताच्छव्यम् । तदारभ्य नारमा राङ्ग भ्रशत इति । इति पञ्चमे सप्तमे चतुर्थोनुवाक.

·. अनु ५] মানামাত্মীয়- 211 यथा वै पुत्रो जातो म्रियत एवं वा एप म्रियते यस्याग्निरुख्य उद्दार्यति यानन्ध्यै कुर्याद्विच्छिन्द्याद्धार्तृव्य- मस्मै जनयेथ्स एव पुनः परीध्य- स्स्वादेवैनं योनैजनयति नास्मै भ्रा- 'या । वै । पुत्रः । जातः । म्रियते । एवम् । वै । एपः । म्रियते । यस्य । अग्निः । उख्यः । उद्वायतीत्युत्-वायति । यत् । निर्मन्थ्यमिति निः-मन्थ्यम् । कुर्यात् । वीति । छिन्यात् । भ्रा- ह॒व्यम् । अस्मै । जनयेत् । सः । एव । पुनः । पीध्य इति परि-इध्यः । स्वात् । एव । एनम् । 'यथा के पुत्र इत्यादि ॥ यथा जात परिनिप्पन्न पुत्रो महादु खहेतुर्मियते एव महादु खहेतुरेष उल्यो म्रियते गम्यते म्रि- यमाण इस दु सहेतुचाजात इत्युच्यते । यस्य दु खहेतुरित्याह- यस्यति । तस्मात्तदवधानेन रक्ष्य इति । पे ओ वे शोपणे।। "इदानी प्रमादादनुगते प्रायश्चित्तमाह-यदि निर्मन्येदग्नि वि छिन्यात् पूर्वमन्यम्य परिमहात् भ्रातृव्य च यजमानस्य जन- यत्, स ए7 पूोत्पादित उल्य परीध्य । विमुक्त भवति- यथा पूर्वमुत्पादित तथैवोत्पाद्य परीध्य प्रवर्ध्य इत्यर्थ । ततश्च स्वादेव योने पूर्वस्मात्कारणात् उखाया आहवनीयाच ·212 तैत्तिरीयसहिता ह॒व्यं जनयति तमो वा ए॒तं गृहा- ति यस्याग्निरुख्य उद्वायति मृत्यु- स्तमः कृष्णं वासः कृष्णा धेनुर्द- क्षिणा तमसा ॥ १७ ॥ एव, तमा मृत्युमप॑ हते हिरण्यं ददाति ज्यो- ति हिरण्यं ज्योतिपैव तमोपं ह- तेऽथो तेजो वै हिरण्यं तेज एवा- योनेः । जनयति । न । अस्मै । भ्रातव्यम् । ज- नयति । 'तमः । वै । ए॒तम् । गृहाति । यस्य । अग्निः । उख्यः । उहायतीत्युत्-वायति । मृत्युः। तमः । कृष्णम् । वासः । कृष्णा । धेनुः । दक्षि- णा । तमसा ॥ १७ ॥ एव । तमः। मृत्युम् । अ- -पेति । हते । हिरण्यम् । ददाति । ज्योतिः । वै। हिरण्यम् । ज्योतिपा। एव । तमः। अपेति । हते। अथो इति । तेजः। वै । हिर॑ण्यम् । तेजः । एव। । । । । एन जनयति । ततश्च स एवायमिति विद्येत दोषाभाव । भ्रा- तृव्य च यजमानस्य न जनयोदति ॥ तमो वा इत्यादि ॥ गतम् । एतमिति । नीयमानम् । तम- सैवेति । रणधेनुदानव्याजेन मृत्युमेवापहन्तीति । ज्योति- पवेति । तद्विपक्षेण हिरण्येन ज्योतिपा समोनिवारण करोति ।

·अनु ५] भाभास्करभाष्योपेपा 213 wwww त्मन्धचे सुवर्न धर्मस्वाहा सुवर्ना- कस्स्वाहा सुवर्न, शुक्रस्स्वाहा सुवर्न ज्योतिस्स्वाहा सुवर्न सूर्यस्स्वाहाऽ- कर्को वा एप यदग्निरसावादित्यः॥१८ अश्वमेधो यदेता आहुतीर्जुहोत्य- आत्मन्न् ।धने। सुवः।न। धर्मः।स्वाहा। सुवः।न । अर्कः। स्वाहा ।सुर्वः। न । शुकः स्वाहा । सुर्वः। न । ज्योतिः। स्वाहा । सुर्वः। न । सूर्यः । स्वाहा । अर्कः। वै। एपः । यत् । अग्निः । असौ आदित्यः ॥१८॥ अश्वमेध इत्यश्व-मेधः । यत् । एताः । आहेती- - -- अथो अपि च तेगोरूपहिरण्यप्रदानेन तेजस्वित्वमात्मन परोति नित्यम् ॥ 'वाहुतीरभिजुहोति उद्वातप्रायश्चित्तार्थ च-मुवर्नेत्याद्या प. श || सुररादित्य स इवाय धर्म दीप्तिशीलग्नि तस्मे स्वाहुतमिद मस्तु । उपमार्थीयो नमार । मातिशाख्ये 'सधिप्तव इति नियमाग्णत्वाभाव । एवमुत्तरे द्रष्टव्या । अर्क अर्च- नीय । शुक्र निर्मल । ज्योति तेनोरूप सूर्य सावा प्रेर- को वा । राजसूयमूर्य ' इत्यत्र निपात्यते ॥ अत्रैव बाह्य गम्-अर्को वा इत्यादि ॥ गोवतावेतेषु जन्तुषूप- मानोपमेयमूतावग्न्यादित्यो निर्दिष्टौ तावकश्चिमेधो । प्रशस्तशब्दा- ·214 तैत्तिरीयसहिता. काश्वमेघयो रेवं ज्योतीपि सं दधा- स्येप त्वा अाश्वमेधी यस्यैतदन्नौं कियत आपो वा इदमz सलिल- मासीथत एतां प्रजापतिः प्रथमां चितिमपश्यत्तामुपाधन तढियमभ- रित्या-हुतीः। जुहोति । अर्काश्वमेधयोरित्यर्क-अ- श्वमेधयोः । एव । ज्योती यि। समिति । दधाति । एपः। ह । तु । वै । अश्विमेधीत्यक-अश्वमेधी । यस्य । एतत् । अग्नौ । क्रियते । आपः। वै। इदम् । अz। सलिलम्। आसीत्। सः। एताम् । प्रजापति- रिति प्रजा-पतिः। प्रथमाम्। चितिम् । अपश्यत् । ताम् । उपेति । अधत्त । तत् । इयम् । अभवत् । भिधान प्राशस्त्यार्थम् । तस्मादामिराहुतिमि सर्वाणि ज्योतीपि अश्विमेधयोरग्न्यादित्ययो लपस्थित्यर्थ सदधाति । इत्या दि । एप वाश्विमेधी यस्येतत् कर्म क्रियत इति एयर सोम- विधानार्थ पुनर्वचनम् ॥ 'आपो या इत्यादि । व्यायातम् । इत प्रभृति पञ्चचिनि वाक्यशेष आन्तादनुवारस्य । स एतामित्यादि । गतम् । उयमिति । पृथिवी त प्रजापति पृथिया मुखमामीन विश्वरा (भीतिमे) *स५.६४ ·अनु. . भभाषाभाष्योपेता. 215 वृत्तं विश्वकर्माऽब्रवीदुप त्वाऽऽया- नीति नेह लोकौस्तीति ।। १९ ।। अब्रवीथ्स एतां द्वितीयां चितिमप- इयत्तामुपाधत्त तदन्तरिक्षमञवल्स यज्ञः प्र॒जाप॑तिमब्रवीदुप त्वाऽऽया- तम् । विश्वकर्मेति विश्व-कर्मा । अब्रवीत् । उपे. ति । त्वा । एति । अयानि । इति । न । इह । लोकः । अस्ति । इति ॥ १९ ॥ अब्रवीत् । सः । एताम् । द्वितीयाम् । चितिम् । अपश्यत् । ताम् । उपेति । अधत्त । तत् । अन्तरिक्षम् । अभवत् । सः। यज्ञः । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । अब्रवीत् । उपेति । त्वा । एति । अयानि । इति । न । इह । अब्रवीत्-उप त्वाऽऽयानि त्वामुपगच्छामि इत सल्लिात् तव समीप पृथिवीभूतमाश्रयानीति । पातूपसर्गयोरेकादेश उदात्त । अथ प्र जापति विश्वकर्माणमनवीत तव लोके इह स्थान इह मत्समीपे नास्तीति अन्तरिक्षस्य अभावात्ततस्स विश्वकर्मा स्वमहिन्ना एता द्वि. तीया चितिमपश्यत् , उपाधत्त न ताम् । तदन्तरिक्षमभवत् । स तत्र मुसमास्त । अथ यज्ञ मनापतिमीत- -उप त्वाऽऽयानीति । अथ प्रनापतिस्तमब्रवीत्-नेह रोकस्तवास्तीति दिशामभावात् , त्व हि दिगधीनात्मलाभ इति । अथ मनापति मुक्ता यज्ञो विश्वास- णमब्रवीत् --उपत्वाऽऽयानोति । अथ विश्वकर्मा यज्ञमत्रवोत्केन ·अनु.५] भभारकरभाष्योपता 219 केन मोपैप्य॒सीर्ति लोकंपृणयेत्यंत्र- वीनं लोकंपृणयोपैत्तस्मादयातयाम्नी लोकं पृणाऽयातयामा हाँसौ ॥२२॥ आदित्यस्तानृपयोऽब्रुवन्नुप च आ5- यामेति के न उपैप्यथेति भन्ने- कं-पुणयो । इति । अब्रवीत् । तम् । लोकपृण- येति लोक-पुणया । उपैदित्युप-ऐत् । तस्मात्। अतियानीत्ययांत-याम्नी । लोकंपुणेति लोक- पृणा । अर्यातयामेत्ययात-यामा । हि । असौ !! २२॥ आदित्यः । तान् । ऋषयः । अब्रुवन् । उ- पेति । वः । एति । अयाम । इति । केन । नः । उपैप्यथेत्युप-ऐप्यथ । इति । भुम्ना । इति । अ. ब्रुवन्न् । तान् । द्वाभ्याम् । चितीभ्यामिति चिति- तस्मादादित्येनानीतत्वात् अयातयानी पुन पुनरुपधीयमानाऽपि कदा- गिदप्यशक्ति न प्रतिपद्यते, यया पुनःपुनरुद्यन्नप्यादित्य ॥ "अयातयाम्रीति ॥ अन उपधालोपिन' इति डीप । तानित्यादि । तान् प्रजापतिविश्वकर्मयज्ञपरमेथ्यादित्यान ऋपयोs- मन् उप य आऽयामेति । केन नोस्मानुपेप्यथेति प्रनापत्यादयोऽन्नु- वन् । भूनेत्यबुवन् ऋषयः । बहुत्वं भूमा वृद्धिः । 'वहो- लेपिा भू व बहोः । ततस्ते द्वाभ्यां चितीभ्यामुपायन् प्रजापत्या- -- ·220 सत्तिरीयसंहिता. त्यंब्रुवन्तान्दाभ्यां चितीभ्यामुपाय- न्थ्स पञ्चचितीकस्समपद्यत य एवं विद्वानग्निं चिनुते भूयानेव भवत्य- भीमान्लोकाञ्जयति विदुरेनं देवा अर्थों एतासामेव देवताना सायु- ज्यं गच्छति ॥२३॥ भ्याम् । उपायनियुप-आयन्न् । सः । पञ्चचिती- क इति पञ्च-चितीकः । समिति । अपद्यत । "यः । एवम् । विद्वान् । अग्निम् । चिनुते । भू- यान् । एव । भवति । अभीति । इमान् । लो- कान् । जयति । विदुः । एनम् । देवाः । अयो इ- ति । एतासाम् । एव । देवतानाम् । सायुज्यम् । गुच्छति ॥ २३ ॥ तमसाऽऽदित्योस्तीति दिर्श आदित्यः प्रजाप- तिमन्नवीदुपं त्वाऽसौ पञ्चचत्वारि हाच ॥५॥ दोन सोयमग्निरेव पञ्चनितीकामम्पद्यते । 'चिते कपि' इति दीर्घः ॥ “य एपमित्यादि । विटुपरस्तुति भृयान् ऋदियुक्त' । पतामा प्रनापत्यादीनां सायुज्यं ममानयोगत्व गच्छति ।। इति पश्च मप्तमे पञ्चमः ॥

·अनु.६] महमास्करभाष्योपेता. 221 क्यो वा अग्निर्यग्निचित्पक्षिणोऽनी- यात्तमेवानिमयादार्तिमाछैथ्संवथ्स- रं व्रतं चरेसंवसर हि व्रतं नाति पशुर्वा एप यदग्निर् हिनस्ति खलु 'वयः । वै । अग्निः । यत् । अग्निचिदित्यग्नि- चित् । पक्षिणः । अनीयात् । तम् । एव । अ- निम् । अद्यात् । आतिम् । एति । ऋच्छेत् । सं- वत्सरमिति सं-वत्सरम् । बृतम् । चरेत् । संव- त्तरमिति सं-वत्सरम् । हि । व्रतम् । न । अती- ति । पशुः । बै। एपः । यत् । अग्निः। हिनस्ति। खलु। वै । तम् । पशुः । यः । एनम् । पुरस्तात्। - वयो वा इत्यादि ॥ श्येनाकारत्वात् पक्षी भवत्यग्नि । तस्मा- द्यदग्निचित्पक्षिणोश्नीयात् पक्षिणो मासमश्नीयान् तमेवानिमद्यात् । तन आति गच्छेत् नियेत । 'उपसर्गादतिधातो' इति वृद्धि । तस्मात्सवत्सर न मासमभीयादिति विधि । यस्मात्सवत्सरसिँधिनी- त्यति ततसंवत्सरादृतमनुवर्तते । ससाबना झिया उपसर्ग आर । इति सोपसर्गक्रियापदमध्याहियते । संवत्सरादागेव सर्वव्रत प्रवर्तते नाति नार्धम् ॥ "पर्वा इत्यादि । लुप्तोपमेयम् । यथा पशु प्रतिकूल्कारिणमा- भिमुग्व्येन स्थितं हिनस्ति एवमयमग्नि । यस्मादेवं तस्मात्पशुसं- ·222 तैत्तिरीयसहिता, [का. ५. प्र. ५. वै तं पशुर्य एनं पुरस्तात्प्रत्यवमुप- चरति तस्मात्पश्चात्प्रापचर्य आ. त्मनोऽहिसायै तेजोसि तेजो मे यच्छ पृथिवीं यच्छ ।। २४ ।। पृथि- व्यै मां पाहि ज्योतिरसि ज्योति, यच्छान्तरिक्षं यच्छान्तरिक्षान्मा पा- प्रत्यञ्चम् । उपचरतीत्युप-चरति । तस्मात् । प- श्वात् । प्राङ् । उपचर्य इत्युप-चर्यः । आत्मनः । अहिसायै । 'तेजः। असि । तेजः । मे। यच्छ । पृथिवीम् । यच्छ ॥ २४ ॥ पृथिव्यै । मा । पाहि । ज्योतिः। असि । ज्योतिः। मे। यच्छ।अन्तरिक्षम् । गुच्छ । अन्तरिक्षात् । मा। पाहि । सुर्वः। आसे। दृशीयमनि' तमपि हिनस्ति । कं! य एनं पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि स्थित प्रत्यक्ष्मख स प्रत्यक्षं प्रतिमुसावस्थितमुपचरति आरोहणोपधानप्रोक्षगादिामस्य करोति । तस्मात्पश्चादपरस्यां दिशि स्थितेन प्रादयुरोग्नि. उपर्यः उपनरितव्य इति विधिः । आत्मन एताहिमायम् । अन्दमो यत ॥ "प्रथममध्यमोत्तमामु चितिषु हिरण्येष्टका उपदयाति--तेगो- सीत्याद्या. ॥ तेनोमि तेनोहेतुस्त्वमसि तेनो मह्यं देहि पृथिवी च यच्छ विधेयां कुरु । पृथिव्य प्रथिवीनिमित्तात् रोगादेः मां पाहि ।

·अनु. ६.] महभास्करभाष्योपैता. 2a हि सुवरग्नि सुवमें यच्छ दिर्यं यच्छ दिवो मां पाहीत्याहृताभिर्वा इमे लोका विधृता यदेता उपदोत्पां लोकानां विधृत्यै स्वयमातृण्णा उं- पधार्य हिरण्येष्टका उप दधातीमे वै लोकास्स्वयमातृण्णा ज्योतिर् हि- सुवः।मे। यच्छ। दिवम् । यच्छ। दिवः।मा। पाहि। 'इति । आह । एताभिः । वै । इमे । लोकाः। विधृता इति वि-धृताः । यत् । एताः । उपधा- तीत्युप-दर्धाति । एपाम् । लोकानाम् । विधृत्या इति वि-धुत्यै । स्वयमातृण्णा इति स्वयं-आतु- ण्णाः । उपधायेत्युप-धार्य । हिरण्येष्टका इति हि- रण्य-इष्टकाः । उपेति । दधाति । इमे । वै । लो- काः । स्वयमातृण्णा इति स्वयं-आतृण्णाः। ज्यो- पधन्यये चतुर्थी, 'उदात्तयणः' इति तस्या उदात्तत्वम् । एवमुत्तरी व्याख्येयो । तेनः कीर्तिः । ज्योतिः दीप्तिः । सुव- सुखम् ॥ 'अन्नेव ब्राह्मणम्-इत्याहेति । एताभिः हिरण्येष्टकाभिः इमे लोकाः विधृताः एतासामुपधानेनेत्यर्थः ॥

·24. तैत्तिरीयसंहिता. रेण्यं यस्वयमातृण्णा उपधाय ॥ २५ ॥ हिरण्येएका उपर्धातीमाने. वैतामिलॊकाजयोतिष्मतः कुरुतेऽयों एताभिरेवास्मा इमे लोकाः प्रभा- न्ति यास्ते अग्ने सूर्ये रुचं उद्यतो दिवमातुन्वन्ति रश्मिभिः। ताभ- तिः । हिरण्यम् । यत् । स्वयमातृण्णा इति स्व- यं-आतृण्णाः । उपधायेत्युप-धार्य ॥ २५ ॥ हि- रण्येष्टका इति हिरण्य-इष्टकाः । उपधातीत्युप- दधाति । इमान् । एव । एताभिः । लोकान् । ज्योतिप्मतः । कुरुते । अथो इति । एताभिः । ए- व । अस्मै । इमे । लोकाः । प्रेति । भान्ति । 'याः । ते । अग्ने । सूर्य । रुचः । उद्यत इत्युत्- यतः । दिवम् । आतन्वन्तीत्या-तन्वन्ति । रश्मि- 1 यदित्यादि ॥ गतम् । अथों इति । एताभिरिष्टकाभि. ज्यो- तिमन्तः रता रोका अस्मै यजमानाय प्रण भान्ति ॥ अथ तित. कना-यास्ते अग्ने इत्याद्या || प्रयमाद्विती- ये 'ध्रुवाऽसि '* इत्यन व्याख्याते । सर्वा अनुष्टुम प्रयमा यति. नमिानुष्टुप् । तर प्रथमा-उद्यतस्तत्र सूर्ये स्थिता याः रुच. *सं. १.१.६ ·अनु..] मध्मास्वरमाध्योपेता. 126 स्साभी रुचे जाय नस्कृधि । या वो देवास्सूर्ये रुचो गोप्चश्वेषु या रुचः । इन्द्राग्नी ताभिस्सर्वाभी रुचै नो धन वृहस्पते । रुचै नो घे. हि।। २६ ॥ ब्राह्मणेषु रुच राजसु नस्कृधि । रुचै विश्यपु शूद्रेषु माय भिरिति रशिम-शिः । ताभिः । सर्वाभिः । रुचे। जनाय । नः । कृधि । 'याः । वः । देवाः । सूर्य। रुचः । गोपुं । अश्वपु । याः । रुचः । इन्द्राग्नी इ- तीन-अग्नी । ताभिः । सर्वाभिः । रुचंम् । नः । धत्त । वृहस्पते । रुचम् । नः । धेहि ॥ २६ ॥ ब्राह्मणे' । रुचम् । राजस्विति राज-सु । नः । कृधि । रुचंम् । विश्यपु । शूद्रेषु । मयि । धेहि । । दिन रश्मिभिः च्याप्तामानन्वन्ति ताभिस्सीभिः रश्मिभिः नो यनमा- नाय दीप्ति कुरु ॥ 'द्वितीया-हे देवा या वः सूर्ये स्थिता सूर्यनिबन्धना रुषः गोप्वश्वेषु या रुनः हे इन्द्राग्नी हे वृहस्पते तामिः सर्वामिः अस्मभ्यं रुनं धत्त । 'तृतीया-नः अस्माकं ब्राह्मणेषु रुन धेहि स्थापय ।।

·226 तैत्तिरीयसहिता [ ५.५ धेहि रुचा रुचम् । द्वेधा वा अग्निं चिक्यानस्य यश इन्द्रियं गच्छत्य- निं वो चिताजानं वा यदेता आ- हुतीर्जुहोत्यात्मन्नेव यशं इन्द्रियं धन ईश्वरो वा एष आर्तिमानॊोग्निं चि- बनधिकामति तत्त्वां यामि ब्रह्म- रुचा । रुचंम् । द्वेधा । वै । अग्निम् । चिक्यान- स्य । यशः । इन्द्रियम् । गच्छति । अग्निम् । वा । चितम् । ईजानम् । वा । यत् । एताः । आहुतीरित्या-हुतीः । जुहोति । आत्मन्न् । एव । यशः । इन्द्रियम् । धत्ते । "ईश्वरः । चै । एपः । आतिम् । आतोरित्या-अतोः । यः । अग्निम् । अधान व्रात्मणम्-वधा वा इत्यादि || अनि चिक्यानरय चितवत यश इन्द्रिय च द्वेधा गच्छति तममि या गच्छति जान वा अननिवेन कनुना इष्टवन्त न सर्वथाऽमिचितम् । उभयत्र लिट पाननादेश । तस्मादेताभि 'यास्त अग्ने' इत्यादिभिराहुतिभि यश इन्द्रिय चात्मनि स्थापयति, तनो नान्यं गच्छति ॥ 1"ईश्वरो वा इति ॥ ' ईश्वरे तोसुर सुनो' इति हेतो शता । नयनेन हेतुना अमिमतिकामति । आरोहति वारुण्या* ! उ- ·भभास्करमाप्योपैता. 227 णा वन्दमान इति वारुण्यर्चा॥२७ जुहुयाच्छान्तिरवैपाऽनर्गुप्तिरात्मनों हुविकृतो वा एप योऽग्निं चिनुते यथा वै हविस्स्कन्दत्येवं वा एप स्क- न्दति योऽग्निं चत्वा स्त्रिय॑मुपैति मै- चिन्वन् । अधिक्रामतीत्यधि-क्रामति । तत् । त्वा । यामि । ब्रह्मणा । चन्दैमानः । इति । वारुण्या । ऋचा ॥२७॥ जुहुयात् । शा- न्तिः । एव । एपा । अग्नेः । गुप्तिः । आत्मनः । "हुविकृत इति हविः-कृतः । वै । एपः। यः। अग्निम् । चिनुते । यथा । वै । हविः । स्कन्दति । एवम् । वै । एपः । स्कन्दति । यः । अग्निम् । चि. । । दात्तनिवृत्तिस्वरेण डीप उदात्तत्वम्, 'उदात्तयण ' इति विभक्त । एपा सञ्चिताहतिरमेश्शान्ति अधिक्रमणदोपशान्तिहेतुरात्मनश्च गुप्तिः रक्षाहेतु ॥ "हविष्कृतो या इत्यादि ॥ एप हविप्कृतः निर्वतितहवी- रूप इति यावत् । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्यम् । यद्वा-हविस्तः कृतहवि. भावप्रधानो हविश्शब्द' । 'जाति- कालसुखादिभ्यः परवचनम् ' इति परनिपातः । हविस्थानीयोऽ. यमग्निश्चिन्वानः तस्मात् हविस्कन्दन यथा दोपवदेवमस्याः स्त्रिया ·226 तैत्तिरीयसाहिता, [फा. ५. प्र.७ त्रावरुण्याऽऽमिक्षया यजेत मैत्राय- रुणतामेवोत्यात्मनोऽस्कन्दाय यो वा अग्निमृतस्यां वेदतु तुरस्मै कल्पमान एति प्रत्येव तिष्ठति सं. त्वा । स्त्रियम् । उपतीत्युप-एति । मैत्रावरुण्यति मैत्रा-वरुण्या । आमिक्षया । यजेत । मैत्रावरुण- तामिति मैत्रा-वरुणाम् । एव । उपेति । एति । आत्मनः । अस्कन्दाय । "यः। वै । अग्निम् । ऋतुस्थामित्यूतु-स्थाम् । वेद । ऋतु तुरित्युतुः- ऋतुः। अस्मै । कल्पमानः । एति ।प्रतीति । एव । तिष्ठति । "संपत्तर इति सं-वत्सरः। वै। अग्निः। उपायनम् । तस्मान्मेत्रावस्याऽऽमिक्षया यनेतेति विधि । अनुबन्ध्या- स्थानीय विधीयते मैत्रावरुणम | तामिति । मित्रावरुणयोर्भागो मैत्रा- वरुणः । तनावमुपैति सन्दनम् । ततश्च हुतकल्पत्यात स्कन्द- नदोषो नात्यात्मनः । यहा-स्वार्षिकोऽण-मित्रावरुणभावमुपैति । ततश्च तझावेन स्थितत्वादात्मनः स्कन्दने दोपाप्रमग इति ।। "यो वा अग्निमित्यादि | प्रतुपु वसन्तादिषु तिछतीत्यतृस्था। आकारान्तलक्षणः कः । ऋतुरतुः सर्वः ऋतु' अस्मे यनमानाय कल्पमानः संवर्धमान एति प्रवर्तते । प्रतितिष्टति यजमानः ॥ संवत्सरो वा इत्यादि । गतम् ॥

·महभास्करमाप्योपेता. 229 वथ्सरो वा अग्निः ॥ २८ ॥ ऋत- स्थास्तस्व वसन्तशिरों ग्रीष्यो द- क्षिणः पक्षो वर्गाः पुच्छ शरदुत्त- रः पक्षो हेमन्तो मध्य पूर्वपक्षाश्चि- तयोऽपरपक्षाः पुरीपमहोरात्राणीटं- का एप वा अग्निर् ऋतुस्था य एवं बेदर्तुर्ऋतुरस्मै कल्पमान एति :- त्येव तिष्ठति प्रजापतिर्वा एतं ज्य- ॥ २८ ॥ ऋतुस्था इत्यूतु-स्थाः । तस्य । वस- न्तः। शिरः । ग्रीष्मः । दक्षिणः । पक्षः। वरूपाः । पुच्छम् । शरत् । उनर इत्युत्-तरः। पक्षः। हेम- न्तः । मध्यम् । पूर्वपक्षा इति पूर्व-पक्षाः । चित- यः । अपरपक्षा इत्यपर-पृक्षाः। पुरीपम् । अहो- रात्राणीत्यह:-रात्राणि । इटकाः । एपः । वै। अ- मिः । ऋतुस्था इत्यूतु-स्थाः । यः । एवम् । वेट। ऋतु+तुरित्य॒तुः-ऋतुः । अस्मै । कल्पमानः । एति प्रतीति। एव।तिष्ठति।"प्र॒जाप॑तिरिति प्र॒जा- "प्रजापतिम् इत्यादि ॥ एमृतुस्था अग्नि ऋतुपु न्यपत्त । ॥ गतमन्यत् ॥ इति पञ्चमे सप्तमे पष्ठोनुवाक ·230 तैत्तिरीयसहिता. का. ५. म.७. यंकामो न्यधत्त ततो वै स ज्यै- ध्यमगच्छद्य एवं विद्वानग्निं चिनुते ज्येष्ठयमेव गच्छति ॥२६॥ यदाकूतासमखुस्रोहुदो वा मर्नेसो पतिः । वै। एतम् । ज्यैष्ठ्यकाम इति ज्यैष्ठय- कामः । नीति । अपन । ततः । वै । सः। ज्यै- सचम् । अगच्छत् । यः । एवम् । विद्वान् । अ- निम् । चिनुते । ज्यैष्टयम् । एव । गच्छति ॥२९॥ पृथिवीं यच्छु यत्स्वंयमातृण्णा उपधाय धे- घचाऽग्निग्नि चिनुते त्रीणि च॥६॥ 'यत् । आकूतादित्या-कूतात् । समसुस्रोदिति सं-अतुस्रोत् । हृदः । वा । मनसः । या । सम् - 'दशाग्निपानि समिष्टयषि जुहोति-यदाकूतादित्यादीनि ॥ आद्याश्रतस्त्रः त्रिष्टुम । अन्या अनुष्टुभः । तत्र प्रथमा-आ- फूति. संकल्पः प्रत्ययः 'अक्षयं सुखमानवाने' इत्येवंरूपः । हृदयं नितं श्रुतिस्मृत्यादि तत्सा वनोपायचिन्तनम् । मनः अन्तः- करणं तदनुकूलमतिकूलेपु प्रवृत्तिनिवृत्त्यात्मकम् । चक्षुग्रहणेन द. शेन्द्रियाणि लक्ष्यन्ते यानि सम्यगनुष्ठानेन अभिमतं लामं साघ- यन्ति । एतेष्वाकूत्यादिषु संभृतं एभिः प्रत्ययः चिरकालविषयोकतं ·अनु.७] भभास्करभाष्योपेता 231 वा संभृतं चक्षुपो वा । तमनु प्रेहि सुकृतस्य लोकं यत्र र्पयः प्रथम- जा ये पुराणाः । एतर संघस्थ प- रि ते ददामि यमावहाँच्छेवधि जा- तमिति सं-भृतम् । चक्षुषः। वा । तम् । अनु । प्रेति । इहि । सुकुतस्येति तु-कृतस्य॑ । लोकम् । यत्र । अर्षयः। प्रथमजा इति प्रथम-जा. । ये पुराणा. ! एतम् । सधस्थेति सध-स्थ । परीति । ते । ददामि । यम् । आवहादित्यां-वहांत् । होव- । यदेतम्य समसुत्रे त् स्तुत सम्यकपरिनिप्पनर । ल्योपे प- कमी । एतानि प्राप्य निप्पन इदानीमिनि । त्रुवतेलटि श परश्न । त अभिप्रेतगर्थ अनु लक्षीरत्त्य प्रेहि गच्छ । कीदृशी मित्याह—सुस्तस्य रोष मुस्तफ्लभोगस्थान यत्र सुरुतिन एव गच्छन्ति तत् २थान गच्छ-हे यजमान । देहपातोत्तरकाल मिनि सामर्थ्यात् गम्यने । सूपमानात ' इति सुकृतशब्दो- मोदास । पुनश्च विशेष्यते यत्रासत प्रथमना नित्या नयम्भुप्रभृतय माय द्रष्टार ये च पुराणा पूर्वमुक्ता न पू वा अस्मात गिय तत् स्थान गच्छेति ।। "जय द्वितीया-मिति ॥ अग्निरामन्त्र्यो-हे अमे सधस्थ सरस्थानस्थित पृथिव्यामेतावन्त वारमनेन सहस्थित । सपना धस्थयो । इति सहशब्दस्य सघादेश । इदानी गळते तुम्य ·232 तैत्तिरीयसहिता 1 तर्वेदाः । अन्वागन्ता यज्ञपतिवाअ- व त स्मं जानीत परमे व्योमन्न् । जानीतादेनं परमे व्योमन्देवास्त- घिगिति शेव-धिम् । जातवेदा इति जात-वेदा.। अन्वागन्तत्यन-आगन्ता । यज्ञपतिरिति यज्ञ-प- तिः । यः । अत्र । तम् । स्म । जानीत । परमे। व्योमत्रित वि-ओमन्न् । जानीतात् । एनम् । मेन यगमान परिददामि रक्षार्थ तर हस्ते बरोमि तनापि सहा सने स्थातुमिति भाव । रक्षामिदानी प्रार्थयते-जातवेदा ना तप्रज्ञान रक्षणोपायज्ञ व शेवधिं निधिस्थान यमावरात् मा वहसि निरिमिव परिगृहाति गोपायसि च त परिददामीति । वहे रेटि पुरुषव्यत्यय , जाडागमश्च । इदानी देवा आमन्त्र्यन्ते हे देपा ययमपि शृणुत अय यज्ञपतिर्यजमान व युप्मान-वागन्ता युप्मान्गच्छतोन्वागन्ता अनन्तरमेवानुम्मेण आगमिष्यति । 'न उद' इति निघातप्रतिपेय । 'तारयनुदाने ' इति लसार्यधातु वस्थानुदासत्व, टिलोप उदाचनिवृत्तिस्वरेण तस्यैवोदात्तत्व, 'गति गतो' इति प्रगमस्य गतेरनुदात्तत्वम्, हि चोदात्तवति । इति द्वितीयस्य उदात्तवता तिडा' इति गतिमता 7' इति द्वय समम्यते । तत्र परमे व्योनि प्रशस्ने निधिपक्षणे च पुण्यरोने युप्मानन्वागन्तार जानीत प्रविष्टवानयमस्य स्थानमिति तमेन सी कुरुत । स्मेति पादपूरणे, सामप्रतीयत्व वा द्योतयति ॥ अथ तृतीया-जानीतादिति ॥ हे देवा प्रथम् तावदेन परमे , - ·अनु ] भहभास्करभाष्योपेता 233 धस्था विद रूपमस्य । यदागच्छति ॥३०॥ पथिभिर्देवयानैरिष्टापूर्ते कृ- णुतादाविरस्मै ।सं प्र य॑वध्य॒मनु सं परमे । व्योमनिति वि-ओमन्न् । देवाः । सधस्था इति सध-स्थाः । विद । रूपम् । अस्य । यत् । आगच्छादित्या-गच्छत् ॥ ३० ॥ पथिभिरिति प- थि- भः । देवयानैरिति देव-यानैः । इष्टापूर्ते इतीटा--पूर्ते । कृणुतात् । आविः । अस्मै । 'सम्। .. व्योमन् स्थाने आगत जानीतात जानीत 'तस्य तात् ' इति तादेश । अनन्तर चेह सधस्था सहासने स्थातार अत एव अस्य रूप विद जानीत कीदशोयमिति विदितरूपविशेपमेन कुरुत । 'विदो लटो वा' इत्याकारादेश । तत्र यद्यय देव याने पथिभिरागच्छात् आगतस्स्यात् । पूर्ववदाडागम । ततो- स्म इप्टापूर्ते इष्टापूर्तफले आविष्कृणुतात् आविष्कृणुत एतदर्थ- मिष्टापूते न गतवान, इंदश च तयो फलमिति । पूर्ववत्तादे- श । इष्ट देवेभ्य । पूर्त पितृभ्य । अन्दस पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । अन देवा इति पादादिलान्न निहन्यते, 'विभापित विशेपवचने' इति तस्याविद्यमानवत्त्वनिषेधाद्वितीयमामन्तित न नि- हन्यते । आमन्त्रित पूर्वमविद्यमानवत्' इति द्वयोरप्यविद्य मानपत्त्यात् तेनाख्यात निहन्यते ॥ 'अथ चतुर्थी–स प्र च्यवध्वमिति ।। व्यारयातेय 'अनि यु- x-30 ·234 तैत्तिरीयसहिता. [का ५५७ Amwww प्र याताग्ने पृथो देवयानान्कृणुध्वम्। अस्मिन्धस्थे अध्यनरस्मिन्विश्वे देवा यजमानश्च सीदत । प्रस्तरेण परिधिना स्रुचा वेद्या च वहिर्ण । ऋचेमं यज्ञं नौ वह सुर्वदेवेषु गन्त- प्रेति । व्यवध्वम् । अन्विति । सम् । प्रेति । या- त । अग्ने । पृथः । देवयानानिति देव-यानान् । कृणुध्वम् । अस्मिन् । सुधस्थ इति सध-स्थे । अधीति । उत्तरस्मिनित्युत्-तरास्मिन्न् । विश्व । देवाः । यजमान । च । सीदत । प्रस्तरेणेति प्र- स्तरेणं । परिधिनेति परि-विना । सुचा । वेद्या। नमि' इत्यत्र । हे अमे विश्वे देवा सर्वे यूय यनमानश्च इत्थ तसवादा इदानीं साच्यवन सम्पगम्मात् स्थानान् प्रचलन । अनन्तर च समयात सहिता एव गच्छत । गच्छन्तश्च देवयाने- नेव पथ रुणुध्वम् अन्य पपिभि न गन्तव्यम् । एमम्मिन् सपस्थे सहस्थाने रोके उत्तरस्मिश्च घरोके इदानीं देतातोत्त पाल च सीदत परस्परस्पोपकुर्वन्तो वनस्वमिति ।। अथ पञ्चमी-प्रस्तरणति ॥ प्रस्तगदिभि सह इममामात्र यज्ञ वह प्रापय देवान् देवेविति विभक्तिव्यत्यय । सुग्रहण *1.0-11 ·अनु.७]. भाभास्वरमाप्योपैता. 285 वे । यदिष्टं यत्परादानं यद्दत्तं या च दाक्षिणा । तत् ॥ ३३ ॥ अग्निर्वेश्व- कर्मणस्सर्वदेवेषु नो दधत् । येना सहस्रं वहसि येनाग्ने सर्ववेदसम् । तेनेमं यज्ञं नौ वह सुर्वदेवेषु गन्त- च । वहिषां । ऋचा । इमम् । यज्ञम् । नः । वह । सुर्वः । देवेपं । गन्तवे । 'यत् । इष्टम् । यत्। पराटानमिति परा-दानम् । यत् । दत्तम् । या । च । दक्षिणा । तत् ॥ ३१ ॥ अग्निः । वैश्वकर्मण इति चैश्व-कर्मणः। सुर्वः । देवेषु । नः । दधत् । येनं । सहस्रम् । वहति । येनं । अग्ने । सर्ववेढ- पानराणामप्युपरक्षणम् । ग्रहणमन्ताणा प्रयोजन चार-सुरगन्तवे अस्माक स्वर्गगमनाय । तुमथे तयेन् प्रत्यय ॥ 'पटी-यदिष्टमिति ॥ यदिए देवेभ्यो दत्त दर्शपूर्णमासा- दिपु यत्परादान नात्यादरेण दत्त दीनान्धरपणादिभ्य यहत्त समीनीन बहिदि यागे च दक्षिणा अन्तर्वेदि यद्दत तत् सर्व घेश्वर्मणोनिरस्माक स्वर्गहेतुर्देवेषु दयत् स्पापयतु स्वर्गसाधनमेव सर्व करोतु । लेट्याउगम ॥ सप्तमी-येना सहस्त्रमिति ॥ * *अत्र सप्तममनस्य भाष्य अयममन्त्रावतारिका च गनिता.

·भन . भभात्तरभायोगा 237 ताग्निर्वैश्वकर्मणस्सुर्वदेवे' नो द- धत् ॥ ३२ ॥ यास्ते अग्ने समिधो यानि धाम या जिह्या जातवेदो यो अर्चिः । ये ते गन्तवे । "यत्रं । धाराः । अनपेता इत्यनंप-इताः। मधोः । घृतस्य । च । याः । तत् । अग्निः । वै- श्वकर्मण इति वैश्व-कर्मणः । सुर्वः । देवेषु। नः। दधत् ॥ ३२॥ आगच्छानदानशुस्तेनेमं यज्ञं नौ वह सुबदेंवे गन्तवे चतुर्दश च ।। ७ ॥ 'याः । ते । अग्ने । समिध इति सं-इधः । यानि । धाम । या । जिह्वा । जातवेद इति जात- "दशमी-योति ॥ यत्र पथि गधो घृतस्य च या धारा जनपेता तत्र लोरे देवेषु स्थापयत दिमघो घृतस्य च धारा अनुपक्षीणा देवयोम्यान करोमित्यर्थ ।। इति पञ्चमे सप्तमे सप्तमोनुवाक सगचिति नपति-यास्त इति लिटुभा ॥ हे अग्ने जात- वेद जातपन जातधन वा यास्तव समिध समिन्यनानि यानि च धाम धामानि जन्मस्थानानि | 'सुपा मुलुक्' इति लुक्, - ·288 तैत्तिरीयसहिता. [का.५ प्र. ७. अग्ने मेडयो य इन्दवस्तेभिरात्मानं चिनुहि प्रजानन्न् । उथ्सनयज्ञो वा एष यदग्निः किं वाऽहतस्य क्रियते कि वा न यहा अध्वर्युरेग्नेश्चिन्वन्न- न्तरेत्यात्मनो वै तदन्तरैति यास्तै अग्ने समिधो यानि ॥ ३३ ॥ धा- वेदः । यः । अर्चिः । ये । ते । अग्ने । मेडयः । ये । इन्दवः । तेभिः । आत्मानम् । चिनहि । प्र- जानन्निति प्र-जानन् । 'उत्सन्नयज्ञ इत्युत्तन्न-य- ज्ञः । बै । एपः । यत् । अग्निः । किम् । वा । अ. है । एतस्य । क्रियते । किम् । वा । न । यत् । वै । अध्वर्युः । अग्नेः । चिन्यन् । अन्तरेतीत्यन्तः- एति । आत्मनः । वै। तत् । अन्तः। एति । याः। यशानि. दीप्ति हे अमे अङ्गनादियुक्त । ये च मेडयः शब्दा चमनामसूपमितमिदम् । ये ते घ इन्द्रय विग्रुप. तेभिस्तस्स: स्वयमेवात्मानं चिनुहि । ' उतच प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम् । इनि हेलोपाभाव । मनानन् परप्टो ज्ञाता । कोन्यस्त्वरते तां चेर्नु रात्यादिति मात्र । तेभिरिति । ' बहुर उन्नतिइति ऐस- भारः, 'मधुमकमनपुंमकेन' इति नपुंमक शिष्यते ।। अथात ब्राह्मणा-उत्सन्न यज्ञ इत्यादि | व्याग्यानम् ! । * ५.१.१.

·अनु. भाभास्करभाष्योपेता. 239 मेयोपा वा अग्नेस्वयंचितिरग्नि- रेव तदग्निं चिनोति नाध्वर्युरात्म- नोन्तरौति चतस्र आगाः म चर- न्त्वग्नय इमं नो यज्ञं नयतु प्रजान- न् । घृतं पिन्जर सुवीरं ब्रह्म ते। अग्ने । समिध इति सं-इधः । यानि ॥३३॥ धाम । इति । आह । एपा । वै । अग्नेः । स्वयं- चितिरिति स्वयं-चितिः । अग्निः । एव । तत् । अग्निम् । चिनोति । न । अध्वर्युः । आत्मनः । अन्तः । एति । चतस्रः। आशाः । प्रेति । चर. न्तु । अग्नयः । इमम् । नः । यज्ञम् । नयतु । प्र- जानन्निति प्र-जानन्न् । घृतम् । पिन्वन् । अज- । पुरुपयुद्धयविषयत्वेन ज्ञानवत्वस्य परिहतत्वात् अवॉरात्मेकदेशा- न्तरस्याभाव ॥ 'मपिधानमन्त्र -चतप्त आशा इति त्रिष्टुप् ॥ नतन आशा दिश. अनय प्रनरन्तु प्रकाशनार्थाय स्वर्ग गच्छतोस्य । अयं च धर्म इममस्माकं यज्ञ स्वर्ग नयतु मापयतु मना- नन् अझटो जाता वृतमुदकं अगरं अविनाशं मुवीयं च शो. भनीयं न पिन्वन् सिञ्चन् इमं यनं नयविति । नव समि- धनं भवतु आहुतीनामनीना मचरताम् । आहूयन्ते याम्य ·288 तत्तिरीयसहिता. का.५ प्र.७. अमे मेडयो य इन्दवस्तेभिरात्मानं चिनुहि प्रजानन्न् । उथ्सन्नयज्ञो वा एप यदग्निः किं वाऽहतस्य क्रियते किं वा न यहा अध्ययुरनश्चिन्वन्न- न्तरेत्यात्मनो वै तदन्तरैत यास्ते अग्ने समिधो यानि ॥ ३३ ॥धा- वेदः । यः । अर्चिः । ये । ते । अग्ने । मेडयः । ये । इन्दवः । तेभिः । आत्मानम् । चिनुहि । प्र- जाननिति प्र-जानन् । 'उत्सन्नयज्ञ इत्युत्सन-य- ज्ञः। वै । एपः। यत् । अग्निः। किम् । वा । अ- है । एतस्य । क्रियते । किम् वा । न । यत् । वै। अध्वर्युः । अग्नेः । चिन्वन्न् । अन्तरेतीत्यन्तः- एति । आत्मनः । वै। तत् । अन्तः। एति । याः। यश्वाचि. दीप्ति हे अग्ने अङ्गनादियुक्त । ये च मेडय' शब्दाः चमनामम्पमितमिदम् । ये ते च इन्दाः विग्रुप. स्तवः स्वयमेवात्मानं चिहि । ' उतन्य प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम् ' इति होपाभावः । प्रमानन् प्ररष्टो ज्ञाता ! गोन्यस्तहते तां नेतुं शम्यादिति भार. । तभिरिति । 'बहुलं उन्दमि' इति ऐम- भार, 'नमकमनपुंसकेन ' इति नपुंम शिष्यने । 'अयात्रैव ब्राह्मणम्-उत्सन यन इत्यादि । व्याख्यातम् । #स ५.३.१.

·अनु.८]. भाभारभाष्योपैता 239 मेत्याहैपा वा अग्नेस्वयंचितिरग्नि- रेव तदग्निं चिनोति नाध्वर्युरात्म- नोन्तरैति चतस्त्र आशाः प्र चर- न्त्वनय इमं नो यज्ञं नयतु प्रजान न् । घृतं पिन्यनजर सुवीरं ब्रह्म ते । अग्ने । समिध इति सं-इधः । यानि ॥३३॥ घाम । इति । आह । एपा । वै । अग्नेः । स्वयं- चितिरिति स्वयं-चितिः । अग्निः । एव । तत् । अग्निम् । चिनोति । न । अध्वर्यः । आत्मनः । अन्तः । एति । चतस्रः। आशाः । प्रेति । चर- न्तु । अग्नयः । इमम् । नः । यज्ञम् । नयतु । प्र- जानन्निति प्र-जानन् । घृतम् । पिन्वन् । अज- पुरुषसुद्ध्यविषयत्वेन ज्ञानयत्त्वस्य परिदतत्वात् अध्वर्योसमेकदेशा- न्तरस्याभाव ॥ कूर्मोपधानमन्त्र –चतस्त्र आशा इति त्रिष्टुप् ॥ चतस्त्र आशा दिश अग्नय प्रनरन्तु प्रकाशनार्थाय स्वर्ग गच्छतोस्य । अय च कूर्म इममस्माक यज्ञ स्वर्ग नयतु भापयतु मना- नन् मरष्टो ज्ञाता घृतमुदा अगर अविनाश सुवीयं च शो- भनवार्य न पिन्वन् सिञ्चन् इम यज्ञ नयत्तिति । ब्रह्मव समि- न्धन भवतु आहुतीनामप्रीना अचरताम् । आहूयन्ते याम्य ·240 तैत्तिरीयसहिता समिद्भवत्याहुतीनाम् । सुवर्गाय वा एप लोकायोपं धीयते यत्कूर्मश्चत- स्त्र आशाः प्रचरन्त्वनय इत्याह ॥३४ ॥ दिश एवैतेन प्र जानाती- मंनौ य॒ज्ञं नयतु प्रजाननित्याह सु- वर्गस्य लोकस्याभिनीत्यै ब्रह्म स- मिद्भवत्याहुतीनामित्याह ब्रह्मणा वै रंम् । सुवीरमिति सु-वीरम् । ब्रह्म । समिदिति सं- इत् । भवति । आहुतीनामित्या-हुतीनाम् । सुव- येति सुवः-गार्य । वै । एपः । लोकार्य । उपेति । धीयते । यत् । कूर्मः । चतस्रः । आशाः । प्रेति । चरन्तु । अग्नयः । इति । आहे ॥ ३४॥ दिशः। एव । एतेन । प्रेति । जानाति । इमम् । नः । य- ज्ञम् । नयतु । प्रजाननिति प्र-जानन् । इति । आ- हु । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । लोकस्य । अभिनी- त्या इत्यभि-नीत्यै । ब्रह्म । समिदिति से-इत् । इत्याहुतयोऽययः । संप्रदाने तिन्, 'ताटो च' इति गते' पर- तिस्वरत्वम् ।। 'अथाव ब्राह्मणम्-सुपायेत्यादि । गतम् । चतस्त्र इत्यादि । मन्त्रालयवानां स्तुतिः । अभिनीत्य आभिमूख्येन नपनाय यह ·भनु । माभाप्रमाप्योपेता. 241 देवास्तुंवर्ग लोकायन् यहह्मण्व- त्योपदधाति ब्रह्मणैव तयजमान- स्सुवर्ग लोकमैति प्रजापतिर्वा ए- प यग्निस्तस्य॑ प्र॒जाः पावश्छन्दा- *सि रूप सर्वान् वर्णानिष्टकानां कुर्याद्रूपेणैव प्र॒जां पशूछन्दास्य- भवति । आहुंतीनामित्या-हुतीनाम् । इति। आह । ब्रह्मणा। वै । देवाः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लो- कम् । आयन्न् । यत् । ब्रह्मण्वत्येति ब्रह्मण्ण-व- त्या । उपधातीत्युप-दर्धाति । ब्रह्मणा । एव । तत्। यज॑मानः। सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । एति। 'प्रजापतिरिति पूजा-पतिः। वै । एपः । यत् । अ. निः। तस्य । मजा इति प्र-जाः। पशवः । छन्दा- सि । रूपम् । सर्वान् । वर्णानं । इष्टंकानाम् । कु- यति । रूपेणं । एव । प्रजामिति प्र-जाम् । पशून् । छन्दासि । अवेति । रुन्ये । अथो इति । प्रजाभ्य । . পনৰ অায় ब्रह्मपत्या मना इत्यनया, 'ब्रह्म समित् भव- ति' इत्यत्र दर्शनात् । 'अनो नुन् । ॥ 'प्रनापतिवा इत्यादि ॥ नादीनि प्रजापते रूपाणि न अस्मान् प्रजापत्यात्मनोऽग्नेरवयवभूताना इष्टवाना सर्वान् सर्ववर्णान् ·242 तैत्तिरीयसहिता व रुन्धेऽथौ प्रजाभ्य एवैनं पशुभ्य- श्छन्दोभ्योऽवरुध्य चिनुते॥ ३५ ॥ माय गृह्णाम्य अग्नि५ रायस्पो- पाय सुप्रजास्त्वाय सुचीयर्याय। माय इति प्र-जाभ्यः । एव । एनम् । पशुभ्य इति पशु- भ्यः । छन्दोभ्य इति छन्दः-म्यः । अवरुध्येत्यंव- रुध्य । चिनुते ।। ३५॥ एति यास्तै अग्ने समिधो यान्यनय इत्याहे- एंकाना पोडश च ॥८॥ 'मयि । गृह्णामि । अz । अग्निम् । रापः । पोपाय । सुप्रजात्यायेति सुमजाः T:-त्याय । सुवी- यिति सु–वीर्याय । माय । प्रजामिति प्र-जाम। उयात लेखामि दक्षिणादि तासा प्रनादिभाषाय अनादीना च सर्पवर्णत्वात् तया स्ते रुपेणे प्रजादीनवरुन्थे । ततश्र प्रनापत्यात्माऽमि परिगीतो मानि । अथो आप व प्रनादिम्य एगदायामि नितो मरति, अनादीना इष्टवाना चतत्वभावत्यात् ॥ इति पञ्चमे सप्तमे अष्टमोनुवार . आत्मनि गीते मयि नामोनि द्वाम्याम || त्रिष्टुप् पुरस्ता-ज्योतिस्विष्टुप् असराधिका । अग्रे प्रथम चयनात पूर्व- ·भंनु.] भाभास्करभाष्योपैता. 245 प्रजां मयि वर्गों दधाम्परिप्टास्स्याम तनुवा सुवीराः । यो नौ अ॒ग्निः पि- तरो हृत्स्वन्तरमयों मा आ- विवेश । तमात्मन्परि गृह्णीमहे वयं माय । वर्चः । दधामि । अरिष्टाः । स्याम । तनु- वा । सुवीरा इति सु-वीराः । यः । नः । अग्निः। पितरः । हृत्स्विति हृत्-सु । अन्तः । अमर्त्यः । मान् । आविवेशेत्या-विवेश । तम् । आत्मन्न् । परीति । गृह्णीमहे । वयम् । मा । सः। अस्मान् । । - भेवाग्निं मयि गृह्णामि रायो धनस्य पोपाय पुष्ट्यर्थ शोभना. पत्यत्वाय शोभनवीयत्वाय च । व्याख्यातानि पदानि । कि यनमानस्य रायस्पोपाय दद्युरिति, नेत्याह-मयि प्रनां प्रनादिकं च मयि वों बलं न दधामि धारयय मम तेनी माक्रमदित्यनेन अभिप्रायेण मयि गृहामीति । यदायुरात्मन् ' इत्यादिक ब्राह्मणमिदानीमेव भविष्यति । किच-सर्वेऽपि वयं पुत्रपौत्रादिसहिता- मुवीराश्शो- भनापत्या अरिटा अनुपहिसिताश्च तनुवा शोभनेन शरीरेण स. हिताः सर्वे स्याम समर्थाश्च ॥ 'अप द्वितीया-यो न इति ॥ हे पितरः सर्वस्य पितरः । भूनेन्द्रियाण्यामन्यन्ते यो नोस्मान् इत्सु हृदयादिषु अन्तर्मध्ये आ. विवेश अमर्त्यः अमरगधर्मा मान मरणशीलान् अरमानाविवश ·अनु.] भभास्करभाष्योपेता. 24 स्मात्पशव॑स्स्युमीय गृहाम्यग्ने अ- ग्निमित्याहात्मन्नेव स्वमग्निं दाधार नास्मात्पशवोऽप कामन्ति ब्रह्मवा- दिनो बदन्ति यन्मृञ्चाश्चानेरैना- यमथ कस्मान्मृदा चाद्भिश्चाग्निश्ची- पशवः । स्युः । माय । गृहामि । अप्रै। अग्निम् । इति । आह । आत्मन्न् । एव । स्वम् । अग्निम् । द्वाधार । न । अस्मात् । पशवः । अपेति । काम- न्ति । 'ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः। वदन्ति । यत् । मृत् । च । आपंः । च । अग्नेः। अनाद्यम्। अर्थ । कस्मात् । मृदा। च । अद्रिरित्यत्-भिः। च । अग्निः। चीयते । इति । यत् । अद्भिरित्यत्- अपक्रमणशील पशवस्त्यु । छन्दस उपञ् । मयि गृहामीत्या- दिना यथोक्तदोपाभायमानष्टे । दापरेति छान्दसो लिट् । धारय- निति । 'तुनादीनाम्' इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् ॥ 'बालवादिन इत्यादि ॥ मृज्ञ आपश्रेत्येत भयमप्रेरमाद्यमभ- श्यम् । 'ययनोश्चातदर्थे ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अथ कस्मा- वारणादनेनाभिमतेन अग्निश्चीयते विरुद्धमिव लप्यते एतदिति . हमादिन आहु । उत्तरम्यतिरिति । यदिदं संयोति मिश्नयति आपश्च सर्वदेवताः । तस्मातादश्या मृदा नयनेन सर्वाभिदेव- ·246 तैत्तिरीयसंहिता का. ५.प्र. ७. यत इति यदृद्भिस्तयौति ॥३७॥ आपो वै सवी देवता देवताभिरेवै- न स५ सृजति यन्मृदा चिनोतीयं वा अग्निर्वैश्वानरोऽगिनैव तदग्निं चिनोति ब्रह्मवादिनौ वदन्ति यन्मू- दा चाद्भिश्चाग्निश्चीयतेऽथ कस्माद- भिः। संयोतीति सं-यौति ॥ ३७॥ आपः । वै सर्वाः । देवाः। देवताभिः । एव । एनम् । समि- ति । सृजति । यत् । मृदा । चिनोति । इयम् । वै। अग्निः। वैश्वानरः। अग्मिना । एव । तत् । अग्निम्। चिनोति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति। यत् । मृदा । च । अद्भिरित्यत्-भिः । च । अ- ग्निः । चीयते । अर्थ । कस्मात् । अग्निः । उच्य- । तामिः एनमनि संमृनति मंयोजयति । तस्मान्मृदा चादिश्या अ. निश्रीयते; न फिश्चिदिर विस्वमिति ।। एवमश्रियनं प्रयोजनवदित्युक्तम् । इदानी मृदा सुगने गो गुणः तं दर्शयति-यन्मृदेत्यादि ॥ गनम् । ब्रह्मवादिन इ. त्यादि । पुनराी पर्यनुयोगान्तरमत्र कुर्वन्ति-ब्रह्मवादिनः मृदा. चादिश्रीयमानोनिः कस्मात्संबन्धादग्निरुच्यते । अदिदा पाटेन ·अनु. १.. महमारकरभाष्योपेता. 247 निरुज्यत इति यच्छन्दोभिश्चिनो- त्य॒ग्नयो वै छन्दासि तस्मादग्नि- रुंच्यतेऽथो इयं वा अ॒ग्निर्वैश्वानरो यत् ॥३८॥ मृदा चिनोति तस्मा- दग्निरुच्यते हिरण्येष्टका उप दधा- ति ज्योति हिरण्यं ज्योतिरेयास्मि- न्दधात्यथो तेजो वै हिरण्यं तेज ते । इति । यत् । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः। चि- नोति । अग्नयः । वै । छन्दासि । तस्मात् । अ- मिः। उच्यते । अथो इति । इयम् । वै । अग्निः। वैश्वानरः । यत् ॥ ३८ ॥ मृदा । चिनोति । त- स्मात् । अग्निः । उच्यते । 'हिरण्येष्टका इति हि- रण्य-इष्टकाः । उपेति । दधाति । ज्योतिः । वै । हिरण्यम् । ज्योतिः। एवं । अस्मिन्न् । दधाति । अथो इति । तेजः । वै। हिरण्यम् । तेजः । एव। वा निप्पादितं हिरण्मयं भवति, तत्त्व न विरुद्धमिति । समा- धत्ते-न्यच्छन्दोभिरित्यादि । गतम् ॥ 'हिरण्यटका इत्यादि ॥ 'तेजोसि तेजो मे गच्छ'- इत्याद्या हिरण्येष्टाप्पठे विहिताः पुनरिह विधीयन्ते अनेरात्मीयतासंपादना ·248 तैत्तिरीयसहिता. [का..५.प्र.७, एवात्मन्र्धन्ते यो वा अग्नि५ सर्वतो- मुखं चिनुते सासु प्रजास्वन्नमत्ति सर्वा दिशोऽभि जयति गायत्री पु- रस्तादुप दधाति त्रिष्टुभं दक्षिणतो जगती पश्चाद॑नुष्टुभमुत्तरतः पति आत्मन् । धत्ते। 'यः । वै । अग्निम् । सर्वतोमुख- मिति सर्वतः-मुखम्। चिनुते । सर्वांसु । प्रजास्विति प्र-जासुं । अनम् । अति । सर्वाः । दिशः। अभी- ति। जयति । गायत्रीम् । पुरस्तात् । उपेति । द- धाति । त्रिष्टुभम् । दक्षिणतः। जगतीम् । पश्चात् । अनुष्टुभमित्यनु-स्तुभंम् । उत्तरत इत्युत्-तरतः । थम् । यहा --अत्रैवासां विधिः, पटे तु क्रमविधिः । ज्योति- वी इत्यादि । गतम् ॥ 'यो था अग्निमित्यादि ॥ सामु दिक्षु मुपानि छन्दांति यस्य स सर्वतोमुखः, सर्वा वा दिक्षु मुई नाग्नेरेभिः छन्दोभिः सर्वतोमुखः । मस्पिति निर्धारणे सप्तगी । मीम अनासु मध्ये अतिशयेनान्नमत्ति । सर्वाा दिशोभिगयनि ।। गायत्रीमित्यादि || गतम् । अया इत्यादि । परसम्म पढे छन्दोभिश्चयनात् दिश्यत दिशं प्रवयाने । तस्मादिदानीमपि दिशि अन्या दिर प्रोतव लक्ष्यते 1 सा दिश. परस्परं प्रोता इव ·महमारसरमाधोपेता. 219 मध्य एष या अग्निस्सर्वतोमुखस्तं य एवं विद्वा चिनुते सर्वासु प्रजा- स्वनमत्ति सर्वा दिशोऽभि जयत्यथो विश्यैव दिशं प्र वैयति तस्मादिशि दिपोतो ॥ ३९ ॥ प्र॒जाप॑तिग्निमसृजत सौस्मासृष्टः पतिम् । मध्ये । एपः । वै । अग्निः । सर्वतोमुख इति सर्वतः-मुखः । तम् । यः । एवम् । विद्वान्। चिनुते । सासु । मजाविति प्र-जातुं । अनम् । अति । सर्वाः । दिशः । अभीति । जयति । अ. थो इति । निशि । एव । दिशम् । प्रेति । वयति । तस्मात् । दिशि । दिक् । प्रोतेति प्र-उता ॥३९॥ अपि सं यौति वैश्वानरो यदेप वै पञ्च- विशतिश्च ॥ ९ ॥ 'प्रजापतिरिति प्र॒जा-पतिः । अग्निम् । असू- भवन्ति । योणामु दिसु अन्यासामनप्रविष्टत्वात् प्रोता इत्युच्यन्ते । चेन निठाया संप्रसारण, 'शतुरनुम ' इति गते प्रकृतिस्वरत्वम्॥ इति पञ्चमे सप्तमे नमानुपाक . 'प्रजापतरित्यादि पशुशिरसा विधि ॥ प्रजापतिना सृष्टोनि- रस्मात्प्रनापते प्रागुपत प्राद्रवत् । तस्मै तन्निवृत्यर्थं अश्व 17.20 ·260 तैत्तिरीयसदिता [पा ५५ प्राडाद्रवत्तस्मा अश्व प्रत्यास्यथ्सद- क्षिणाऽवर्तत तस्मै वृष्णि प्रत्या- स्य॒थ्स प्रत्यावर्तत तस्मा ऋषभ प्रत्यास्य॒थ्त उदाऽवर्तत तस्मै वस्तं प्रत्यास्य॒थ्स ऊोऽद्रवृत्तस्मै पुरुष प्रत्यास्यद्यत्पशुशीर्पाण्युपाति सर्वतं एवैनम् ॥ ४० ॥ अवरुध्य जत। सः । अस्मात् । सृष्टः । प्राड्।प्रेति । अद्रवत् । तस्मै अश्वम् । प्रतीति । आस्यत् । सः। दक्षिणा । एति। अवर्तत। तस्मै ।वृष्णिम् । प्रतीति । आस्यत् । सः।प्रत्य। एति। अवर्तत।तस्मैऋपाम्।प्रतीति। आस्यत्। सः।उद एति। अवर्तत। तस्मै । बस्तम्। प्रतीति । आस्यत् । सः। ऊर्ध्वः। अद्रवत् । तस्मै । पुरुपम् । प्रतीति । आस्यत् । यत् । पशुशीपा- णीति पशु-गीर्याणि । उपधातीत्युप-दा- ति । सर्वतः । एव । एनम् ॥ ४० ॥ अवरुध्ये- प्रत्यास्यत् प्रातिकृत्येनाग्रत सितवान्, अश्वेन प्रतिद्वनिति यावन् । ततस्मोमिरावृत्य दक्षिणस्या दिशि आवर्तन । ततो सक्त (1) तस्मै वृष्णि प्रत्यास्यत् । एव सर्वत्र । दक्षिणादाच् । तस्मात्पशुशिरसामुपधानेन मतो रुदस्य साम्यो दिग्म्यो निनि- रूडोमिश्चिती भाति ॥

·भटमास्करभाष्योता. 251 । प्राणभूत चिनुत एता वै प्राणभृतश्चक्षुष्मतीरि- एंका यत्पशुशीपाणि यत्प॑शुशीर पाण्युपदाति ताभिरेव यज॑मानोऽ- मुमिन्लोके प्राणित्यो ताभिरेवा- स्मा इमे लोकाःप्रभान्ति मृदाऽभि- लिप्योप दधाति मेध्यत्वाय पशुर्वा ए. त्यव-रुध्य । चिनुते । एताः। वै इति प्राण-भृतः । चक्षुष्मतीः । इप्टकाः । यत् । पशु- शीपाणीति पशु-शीपाणि । यत् । पशुशीपा- णीति पशु-शीराणि । उपधातीत्युप-दा- ति । ताभिः । एव । यजमानः । अमुमिन् । लोके । प्रेति । अनिति । अथो इति । ताभिः । एव । अस्मै । इमे । लोकाः । प्रेति । भान्ति । "मृदा । अभिलिप्येत्यभि-लिप्य उपोत । दधा- ति । मेध्यत्वायेति मेध्य-त्वाय । 'पशुः । वै । "एता वा इत्यादि ॥ भूतपूर्व प्राणभृत्त्व नक्षुप्मत्त च शि- रम्सूपर्यते । उपधेयत्यान्चेष्टकात्वम् । तदुपधानेन यजमानीमुष्मिन् लोके प्राणिति जीवति । लोकायेमे अस्में प्रभान्ति प्रकर्पण प्रकाशन्ते उपकारका भवन्ति ।। 'मृदाऽभिलिप्येति विधि ॥ 'पशुर्वा इत्यादि ॥ पशुशिरस्सु गुणविध्यर्थम् । पशुसाधनत्वात ।

·252 तैत्तिरीयसहिता. [का. ५ प यदग्निरने पझर्व एप खलु वा अग्नि- यत्पशीर्षाणियं कामयुत कनीयो- स्यानम्॥४१॥स्यादिति सन्तरां तस्य पशुशीपाण्युपं दध्यात्कनीय एवा- स्यान्नै भवति यं कामयेत समाव- दत्यान, त्यादिति मध्यतस्तस्योप एपः । यत् । अग्निः। अनम् । पशवः । एषः। खलुं । वै । अग्निः। यत् । पशुशीणीति प- शु-गीर्याणि । यम् । कामयैत । कनीयः । अ- स्य । अन् ॥ ११ ॥ स्यात् । इति । संतरामि- ति सं-तराम् । तत्यं । पशुशीhणीति पशु- शीर्षाणि । उपेति । दध्यात् । कनीयः । एव । अस्य । अन्नम् । भवति । यम् । कामयैत । समा- वत् । अस्य । अन्नम् । स्यात् । इति । मध्यतः । .. पशवोनि । अन्नसाधनयाा अन्न पदार | विचएपौमिरेव पशुशीपाणि, अवययावयविनोरभिनत्यात् पशुवस्य च ममानत्वात् । तस्माद्यनमानमध्वर्य रामयते पनीयोत्पतर अस्यान स्यामिति तस्य सतरा मनिग्टनराणि पशुशीपाश्यपध्यान् । 'रिमत्ति- व्यय' इत्यामुप्रत्यय 1 पनीय एवेत्यादि । गतम् । ममा- यत् समम् 1 समादावनुप् स्थापित । मध्यतो नातिमनिरष्टा ·अनु. ११.] भभास्करमाप्योपेता. 45 - दध्याथ्समावदेवास्यान्नै भवति यं कामयेत भूयोत्यान त्यादित्यन्तैपु तस्य व्युह्योपं दध्यादन्तत एवा. स्मा अन्नमवं रुन्धे भूयोस्यान्न भवति ॥ ४२ ॥ गान्ट्रोभ्यां मण्डूकाक्षमभ्येभि- तस्य । उपेति । दृध्यात् । समाव॑त् । एव । अस्य। अन्नम् । भवति । यम् । कामयैत । भूयः । अ- स्य । अन्नम् । स्यात् । इति । अन्तैपु । तस्य । व्युह्येति चि-उदूह्य । उपेति । दध्यात् । अन्त- तः । एन । अस्मै । अन्नम् । अवेति । रुन्धे । भू- यः । अस्य । अनम् । भवति ॥ ४२ ॥ एनमत्यानं भूयोल्याने भवति ॥ १० ॥ 'स्तेगान् । ट्राभ्याम् । मण्डूका । जम्भ्यै- दिर । भूर बहुतरम् । अन्तपित्यादि । अन्तेपु मान्तेषु व्युह्य व्यदृह्योपदध्यात् । अन्ततो दिगन्तेभ्योरमै यजमानायान्न- मारुन्धे । ततो बहुतरं तस्यान्नं भवति ।। इति पञ्चमे सप्तमे दशमोनुवाकः, 'समन्लक मनाहाणोऽग्निस्समाप्तः । अतः परमश्वमेधकाण्ड वैश्वदेवम् । तर हविषा प्रचर्याज्यमवदानं कृत्वा 'स्तेगान्' ·* तैत्तिरीपसंहिता. [का. ५. म.. रादको खादेनोर्ज ससूदेनार॑ण्यं जाम्बीलेन मृद वस्वैभिझाकरा- भिरवकामर्वकाभिहार्करामुथ्सादेन भिः । आदकाम् । खादेन । ऊर्जम् । स सूदेनेति सं-सूदेन । अरण्यम् । जाम्वीलेन । मृदम् । व- स्वैभिः । शर्कराभिः । अवकाम् । अवकाभिः । शर्कराम् । उत्सादेनेत्युत्-सादेनं । जिह्वाम् । अ- इत्यादिचतुर्दशभिरनुवाक' प्रतिमन्तं शरीरहोमं जुहोति । अत्र द्वितीयया निर्दिष्टा देवताः स्तेगाद्याः । तृतीयानिर्दिष्टान्पश्वस्या- हानि दंष्ट्रादीनि । इमां देवतामनेन अश्वेन यजामीति होमकाल उभयं स्मर्तव्यमिति मन्त्राभिप्रायः । अत्र ब्राह्मणं 'वैश्वदवो वा अश्वः । तं यत्मामापत्यं कुर्यात् । ....समदं दधाति '* इति । स्तेगा: क्षुद्रजन्तुविशेषाः गोकर्णकण्टका इति प्रसिद्धाः । महाकण्टका इत्यन्ये । तदधिष्ठातृदेवता गृहाते । दंष्टे दन्ते उन्नते । मण्दू- काः प्रसिद्धाः । तद्दन्तमूलं गम्भः तत्र भवा नम्म्याः पार्श्वद- ताः । यहा-वाधिको यत् | आदका मलपित्री माणाभि- मानिनी देवता । पावकादित्वादिलाभावः । बादः दन्तः येन खाद्यन्ते । करणे धन्, 'कर्षासनः' इत्यन्तोदात्तत्वम् । अर्थ रसः । तदभिमानिनी देवता सर्वत्र पाह्या । संमृदः सन्तत. ारणो नासिकादिः । थायादिना उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । आर- ण्यं प्रसिद्धम् । नाम्बीलं भक्षिततृणादि यत्र निधीयते आमा- घोस्टवा.

·अनु. 12.] माभास्करमाणापेता, 265 जिबामवन्देन तालु सरस्वती जिह्वाग्रेण ॥ ४३ ॥ वाज हर्नूभ्यामुप आस्पेनादित्या- अश्रुतिरुपयाममधेरेणोप्ठेन सदुत- वन्देनेत्यंव-कन्दन । तालुंम् । सरस्वतीम् । जि- हाणेति जिह्वा-अग्रेण ॥ ४३ ॥ स्तेगान्दावि शतिः ॥ ११ ॥ 'वार्जम् । हभ्यामिति हनु-भ्याम् । अपः । आस्यैन । आदित्यान् । श्मश्रुभिरिति श्मश्रु- भिः । उपयाममित्युप-यामम् । अधरेण । ओष्ठे- न । सत् । उत्तरेणेत्युत्-तरेण । अन्तरेण । अनू- शय इति प्रसिद्धम् । मृत् प्रसिक्षा । नवं दन्तमूलमासादी- नि । शर्करा. तत्सहशान्यस्थीनि । अवका अवित्री देवता अग्निस्थानाभिमानिनी । पूर्वपदित्वाभावः । शैवालाभिमानिनी का गृह्यने । अवकाः शेवालसदशानि मांप्तानि । अस्थिविशेषा इत्य- न्ये । शर्कराः प्रसिदा. । उत्साद उच्चप्रदेश । मिहा प्रसि दा । अवकन्दः जानकायिक । तालु शब्दाभिव्यक्तिस्थानं निहामूलम् । सरस्वती निद्वारेण । गतम् ॥ इति पञ्चमे सप्तमे एकादशोनुवाक: 'वानोऽनम् । हन्यादीनि मसिहानि । हनूम्यामिति छान्दसं सां. हितिक दीर्घतम् । उपयामः पृथिवी 1 अधरेगोष्ठेन । गतम् ।

·ច तत्तिरीयसंहिता. [फा. ५. स. ५ : रेणान्तरेणानूकाशं प्रकाशेन वाहा स्तनयित्न निधेिर्न सूर्यानी चक्षु- भ्या विद्युतौ कनानकाभ्यामशनि मस्तिष्केण वल मजभिः ॥१४॥ काशमित्यनु-काशम् । प्रकाशेनेति प्र-काशेन । वाह्यम् । स्तनयित्नुम् । निर्वाधिनति निः-बाधेनं । सूर्यामी इति सूर्य-अग्नी । चक्षुामिति चक्षुः- भ्याम् । विद्युताविति वि-युतौ । कनानकाभ्याम्। अनिम् । मस्तिष्कण । वलम् । मजभिरिति म- ज-भिः ॥४४॥ वाजं पञ्चविशतिः ॥१२॥ -- 'ओचोठया ' इति पररूपन्त्रम् । सन् द्यौः, मीदन्त्यस्यो पुण्य- छत इति । उत्तरेण ओठनत्यम् । अन्तरं ओठयोमध्यम् । अनकाशः द्यावापृथिव्योमध्यं, अनुक्रमेण काशन्ते भासन्त अस्मिन् ज्यो. तीपि । सा. काशे' इति माहितिक दीर्घवम् । प्रकाशः आभ्यन्तरं प्राशस्थानम् । बाह्यं परिभा प्रकाशयानं दिगादिः। यहिपहिलोपो या' इति यन् । समयिनु: प्रपितः । निर्वाधः बनशब्दः । मूर्यानी चक्षुयाय । गतम् । विद्युतो वृष्टिरदृष्टिः । क- मानके अतिथे कृष्णमण्डले । अशनि प्रमिदः । गस्तिकाः। शिरोमांमम् । चले मन्जभिः ।। इति पञ्चमे मप्तमे द्वादशोनुवाकः. --- ·अनु. १३.] भागापरमाप्योपेता. 257 कूर्मान्छफैरच्छलाभिः कपिञ्जला- न्थ्साम कुष्टिकाभिर्जवं जङ्घाभिर- गदं जानुभ्यां वीर्य कुहाभ्यां भयं पंचालाभ्यां गुहोपपक्षाभ्यामश्विना- वाभ्यामदिति शीर्णा निर्क- तिं निर्जील्मकेन शीर्णा ॥ १५ ॥ 'कूर्मान् । गफैः । अच्छलाभिः । कपिञ्जलान् । सामं । कुष्टिकाभिः । जवम् । जवाभिः । अग- दम् । जानुभ्यामिति जानु-भ्याम् । वीर्यम् । कु- हाभ्याम् । भयम् । प्रचालाभ्यामिति प्र-चाला- भ्याम् । गुहाँ । उपपक्षाभ्यामित्युप-पक्षाभ्याम् । अश्विनौ । असाभ्याम् । अदितिम् । गोर्णा । 'कूर्मान् शफ़ैः । गतम् । अच्छला शफलमूलमासानि । कपि- अलाः प्रसिद्धा. ! साम गोति । कुष्ठिका प्रकोष्ठ महाभ्योऽध प्र. देश | जवो वेगः । जना मानुभ्योऽध प्रदेश । अगद आरो- ग्यम् । नानुनी पादयोर्मध्यसन्धी । वीर्य वलम् । कुहः हस्तयो- मध्यसन्धिः । भयं गतम् । प्रनारी पादयोरुपारप्रदेशौ । गुहा गोली मू ऽस्य 'मुपां सुलक्' इति द्वितीयाया लुरू । उपपसी पाव । अश्विनावसाभ्याम् । गतम् । अदितिर्देवमाता । शीर्णा शि- रसा । 'शीपंञ्छन्दसि' इति शी देशः, तस्यान्तोदात्तत्वाद - 18-33 ·258 तैत्तिरीयसंहिता. [पा.५.प्र. ७. योक्न गृहभिर्युगमानतेन चित्तं म- न्याभिस्संकोशान्माणैः प्रकाशन त्व- चै पराकाशेनान्तरां महाकान्केगरि- नि तिमिति निः-ऋतिम्।निजील्मकेनेति निः- जाल्मकेन । शीर्णा ॥ ४५ ॥ कूर्मान्वयौविशतिः॥ १३ ॥ 'योक्वम् । गोभिः । युगम् । आनेतनेत्या- नतेन । चिनम् । मन्याभिः । संक्रोशानिति सं- कोशान् । प्राणैरिति प्र-अनैः । प्रकाशेनेति प्र- काशेन । त्वचम् । पराकाशेनेति परा-काशेनं । अन्तराम् । मशकान् । केशैः । इन्द्रम् । स्वपसेति उदाननितिस्तरेण विभक्तरदातारम् । निरति ममिया । नि. जल्मि शुद्धं केशरहितम् ॥ क्षति पश्चमे मधमे प्रयोदशीनुमान योरलं गतम् । ना अशा ! गुगं अमिहम् । आनन ग्रीवापाः । नितं प्रमिदम् । मन्या प्राचारमाः मिरा वा तस्याः । मंशा बोषा । प्राणा- पारस्य । प्रायः वाह रूपम् । स समिन्द्रियानि । पगाशः आभ्य. तरं रूपम् । अन्तरा समिन्द्रियापिमानिनी । मशकान केन।

·भभास्करमाप्योपेता. 259 न्द्र स्वपसा बहेन बृहस्पति इश- कुनिसादेन रर्थमुष्णिहाभिः ॥४६॥ मित्रावरुणौ श्रोणीम्यासिन्द्राग्नी शिखण्डाभ्यामिन्द्रावृहस्पती ऊरु- भ्यामिन्द्राविणू अष्ठीवघ्या सवि. सु-अप॑सा । वहैन । वृहस्पतिम् । शकुनिसादेने- ति शकुनि-सादेनं । रथम् । उष्णिहाभिः ॥१६॥ योक्लमेकवि शतिः ॥१४॥ 'मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । श्रोणीभ्या- मिति श्रोणि-भ्याम् । इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अग्नी। शिख- ण्डाभ्याम् । इन्द्रावृहस्पती इतीन्द्रा-वृहस्पती । इन्द्रः प्रसिद्ध । सपसा शोभनकर्मणा वन कण्ठावलम्बन 'सोमनसी' इत्युत्तरपदायुदायत्वम् । बृहस्पति प्रसिद्ध । सुद- सरायुक्तौ । शकुनिसान पृट यत्र शकुना शक्ता धीरा सोद- न्ति । रथः प्रमिह । उष्णिहा. शिरोवेष्टनसदशा केशनिवहा ॥ इति पञ्चमे सप्तमे चतुर्दशीनुमाक. मित्रावरुण श्रोणी-यां गतः । प्रथमस्य 'देवताद्वन्द्व च। इत्युत्तरपदपरत्वात् आनद । द्वितीयस्य संहितायां आन्दसं दीर्घत्वम् । इन्द्रामा मसिद्धे । 'नोत्तरपदेऽनुदात्तादो' इत्याादा- +- ·260 तैत्तिरीयसंहिता. [का. 4. म.७. तार पुच्छेन गन्धर्वाञ्छेपैनाप्सरसौ मुष्काभ्यां पर्वमानं पायुना पवित्रं पोत्राभ्यामाक्रमण स्थूराम्यां प्र- तिक्रमणं कुष्ठाभ्याम् ॥ १७॥ ऊरुभ्यामित्यूळ-भ्याम् । इन्द्राविष्णू इतीन्द्रा-बि- प्णं । अप्ठीवद्यामित्यष्ठीवत्-भ्याम् । सवितारम्। पुच्छैन । गन्धर्वान् । शेपैन । अप्सरसः । मुष्का- भ्याम् । पर्वमानम् । पायुनो । पवित्रम् । पोत्रा- भ्याम् । आक्रमणमित्या-क्रमणम् । स्थूराभ्याम्। प्रतिक्रमणमिति प्रति-क्रमणम् । कुष्ठाभ्याम् ॥४७॥ मित्रावरुणो दाविशतिः॥ १५॥ तत्वाभावः । शिग्वण्डे केशड़े । इन्द्रावृहस्पती अरुभ्यां गतम् । 'देवनाद्वन्द्वे च' इति आनद् | इन्द्राविष्णू गतम् । अष्ठीवन या जानुभ्याम् । सचिनारं पुच्छेन । गन्धर्वान् शेपेन गतम् । अम- रसः प्रमिताः । मुके बोने । परमान पायु गतम् । पवित्रं पा- यनहेतुः । पौने त्रीणाम्धीनि । जानमा आक्रमणसामथ्र्यम् । स्थगन्याम् पादापरार्थमणिभ्याम । प्रतिक्रमणं प्रतिक्रमणमाम- ओम् 1 बटायां हतापगमणिभ्याम || इनि पामे सप्तमे पञ्चदशोन्वाका ·ममारसम्भाध्योपेता. 201 अनु. १६० इन्द्रस्य कोडोऽदित्यै पाजत्य दिशा जत्रयों जीमूतान्हृदयौपशाभ्याम- न्तरिक्षं पुरितता न उदर्येणेन्द्राणी लोहा बल्मीकान्लोना गिरीन्ताशि- 'इन्द्रस्य । कोडः । अदित्यै । पाजस्यम् । दि- शान् । जत्रवः । जीमूता । हृदयौपशाभ्यामिति हृदय-औपशाभ्याम् । अन्तरिक्षम् । पुरिता । नभः । उटयण । इन्द्राणीम् । प्लीहा । वल्मीकान्। । इन्द्रस्य यज्वनः कोड: उदरम् । पट्या निर्दिष्टा देवता, अहं प्रथमया । अदित्ये देयं पानस्यं हदयम् । पठचयें च- तुर्थी । पानी वलं तस्मै हितं पानस्यं स्थानम् । दिशां जत्रवः । पूर्ववत् पठ्या निर्दिष्टा देवता । नत्रयो ग्रीवाया अयस्ताद्ध- मन्यः । अतःपरं द्वितीययेव देवता निर्दिश्यते । जीमूताः मतिदाः । दृश्योपशाभ्यां मांसविशेषाभ्याम् । हृदये स्थितं मोम हृदयोपशमुच्यते । हृदयस्थानमिति यावत् । तत् स्थान पत्रौपेत्य शेते तदुपर्श अन्तस्थानविशेषात्मकं मांसविशेष । छा. न्दसो डः । तदेव औपशम् । खाथिकोण अन्दसः । अन्तरिक्ष प्रसिद्धम् । पुरितता छदयस्य परिवारणं मासमेव । आन्त्राणीत्येके । पुरि शरीरमध्ये तायत इति धिम् , गमादीनामिति वक्तव्यम् इत्यनुनासिकलोपः, 'तत्पुरुष रति बहुलम् ' इत्यल्लम् । अवग्रहो नेप्यते, न हि प्रसिद्धम् । उदर्यमुदरे भा मांसम् । 'शरीरावय- वाच' इति यत् । इन्द्राणी प्रसिद्धा । प्लीहा पिण्डितेन माप्त- - ·262 तैत्तिरीघसंहिता. [फा. ५. प्र.७. भिस्तमुद्रमुरेण वैश्वानरं भस्म- ना ।। ४८॥ पूणो वनिष्ठुरन्धाहेस्स्थूगुदा सर्पा- गुदाभिर् ऋतून्पृष्टीभिर्दिवै पृष्ठेन वसूनां प्रथमा कीकसा रुद्राणां द्वि- क्लोम्ना । गिरीन् । प्लाशिभिरिति प्लाशि-भिः । स- मुद्रम् । उदरेण । वैश्वानरम् । अस्म॑ना ॥४८॥ इन्द्रस्य दाविशतिः ॥ १६ ॥ 'पूष्णः । वनिष्ठः । अन्धाहरित्यन्ध-अहेः । स्थूगुदेति स्थूर-गुदा । सपनि । गुर्दाभिः । ऋ- तून । पृष्टीभिरितिं पृष्टि-मः । दिवम् । पृष्ठेनं । विशेषेण । वल्मीकाः प्रसिहाः । छोना आग्रफलमदशेन मां- सेन । गिरयः प्रसिद्धा. । पाशिभिः पनवणाकारः मतिः । समुद्रः प्रसिद्धः । उदरेण उदरस्येन केननिदपि मांसेन । वैश्वा- नरः प्रसिद्धः । मरमना अनेन दम्यादि ॥ इति पञ्चमे सप्तमे पोडशोनुवाकः. 'पूष्णो वनिः । पूर्वयन पीनिर्दिष्टा देवता । गुदप्तदर्श मांस पनिलः । अन्याहेः रघरगुदा ‘मपान गुदाभिः' इति पश्यमा- णस्य अयं पुरस्तादपवादः ! गुदगलं स्थरगुवा । पापिटकादि- प्रमरम आगगादि प्रति माधषीय, ·मामासाभायोपेता. 263 mram तीयोऽऽदित्यानां तृतीयाऽरिसा चतुर्थी साध्यान। पञ्चमी विश्वपां देवाना पृष्ठी ॥ १९॥ ओजो ग्रीवामिनि तिमस्थभिरि- वसूनान् । प्रथमा । कीकसा । रुद्राणाम् । द्विती- यो । आदित्यानाम् । तृतीयां । अङ्गिरसाम् । च. तुर्थी । साध्यानाम् । पञ्चमी । विश्वताम् । देवा- नाम् । पष्ठी ॥ ४९ ॥ पूष्णश्चतुर्विशतिः ॥ १७ ॥ 'ओजः । ग्रीवाभिः। निरक्रतिमिति निः-ऋ- तिम् । अस्थाभरिन्यस्थ-भिः । इन्द्रम् । स्वपति साइत्वविकल्पः । सपी प्रसिद्धा । गुदा गुदभागा । प्रस्तवः प्रसिहाः । पृष्टयो पाहोरुपरिस्थितान्यायानि । अन्दस साहितिक टोचम् । यो प्रपिता । पृष्ठं ग्रोवोपरिस्थिन वशास्थि । वमू- नां प्रथमा कीकसेति । प्रीपाया आरभ्य टम्यशस्थितान्यस्थिगो- ळमानि क्रमेण यस्वादीनाम् ॥ इति पञ्चमे सप्तमे सप्तदशोनुवाक: *अथाष्टमगतान्मन्त्रानाह-ओजो श्रीवाभिरिति ।। ग्रीवास्त- ५ अनोपलापमाने पोशे छाप एतदशादानुपाकर भाष्यादर्शनातू माधवीय गाप्य योजितम ·204 तैत्तिरीयराहिता. [का. ५. प्र.७. न्द्रुङ् स्वप॑सा वहैन रुद्रस्य विचल- स्कन्धोऽहोरात्रयौद्धितीयोऽर्धमासा- नौ तृतीयौ मासां चतुर्थ ऋतूनां पंञ्चमस्तवतरस्य पृष्ठः ।। ५० ॥ आनन्दं नन्दथुना कामं प्रत्यासा- सु-अप॑सा । वहेन । रुद्रस्य । विचल इति वि- चलः । स्कन्धः । अहोरात्रयोरित्यहः-रात्रयोः । द्वितीयः । अर्धमासानामित्यर्थ-मासानाम् । तृ- तीयः । मासाम् । चतुर्थः । ऋतूनाम् । पञ्चमः । संवत्सरस्येति सं-पत्तरस्य । पृष्ठः ॥ ५० ॥ ओजो विशतिः ॥ १८॥ 'आनन्दमित्यां-नन्दम् । नन्दथुना । कामम् । दयया. । अस्यानि तत्रत्यानि । योऽयं नहीं परनयोग्यप्रदेशः स्वपाः शोभनकामी बहनेत्यान. सपाः सायमिन्द्रस्य भाग. । स्कन्धोऽयवभेदेन पाटा मिन । रात्रात्यन्तनश्चलोऽयत्रो स्वस्य । सत्तदनन्तरभाविनोऽहोरानादीनाम् ।। इति माधीय पक्षमे मतमे अष्टादशोनुयार . आनन्दः प्रसिद्धः । नदयः प्रजनन मुखम् । 'द्वितोऽयुन् । पामः प्रसिद्ध । मत्यामा प्रास्यो त्वनी प्रत्यम्यने प्रसिप्यने याम्या ·205 अनु. १६.] मामात्रभाष्योपेता. भ्यो भय शितीलभ्या प्रशिप प्र- शासाभ्या सूर्याचन्द्रमसौ वृक्या- भ्या५ श्यामशवलौ मतस्त्राभ्यां व्युष्टि५ रूपेण निव॒क्तिमरूपेण।।५१ प्रत्यासाभ्यामिति प्रति-आसाभ्याम् । भयम् । शितीमभ्यामिति शितीम-भ्याम् । प्रशिपमिति प्र-शिपम् । प्रशासाभ्यामिति प्र-शासाभ्याम् । सूर्याचन्द्रमसाविति सूर्या-चन्द्रमसौ।वृक्याभ्याम्। श्यामरावलाविति श्याम-रावलौ । मतस्त्राभ्याम्। व्युष्टिमिति वि-उष्टिम् । रूपेणं । निढुक्तिमिति नि-श्रुक्तिम् । अरूंपेण ॥ ५ ॥ आनन्द पोडश ॥१९॥ प्रजननम् । अतः करणे यन् । थागादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । मयं प्रसिद्धम् । शितीमभ्यां उदगेरशुक्लाम्यां? स्थानाभ्याम् । द्रव्या- म्यामितीत्यन्ये । गुणेन गुणिनो लक्षणमिति इमनिच् , तस्य छा- न्दसं दीर्घतम् । प्रशिप प्रशासकम् । शासः को उपधाया इत्वम् । प्रशासी अक्षिगोळके प्रकर्षण शात्यसभ्यां प्रमेयमिति पूर्ववत्प्रत्ययः स्वरश्च । सूर्याचन्द्रमसो प्रसिद्धी । वृत्याभ्यां स्वल्पाम्रफलसदृशाम्यां मांसाभ्याम । श्यामशबली तमःप्रकाशी मतस्त्राभ्यां महासिरा- भ्याम् । न्युष्टि प्रभातम् । 'तादौ च ' इति गतेः प्रकृति- स्वरत्वम्, 'उदात्तस्वरितयोर्यणः' इतीकारत्वयते । रूपेण शुस्यादि- .

·206
तैत्तिरीयसहिता
[का ५ प्र ७.
अहा सेन रात्रिं पीसाऽपो यू-
पेणं घृत५ रसैन श्यां वर्सया दूपी-
कामि दुनिमश्रुभिः पृष्वां दिव
रूपेण नक्षत्राणि प्रतिरूपेण पृथिवीं
चर्मणा छवीं छब्यौपार्कताय स्वा-
'अहः । मा तेन । रात्रिम् । पीवसा । अपः।
यूपेण । घृतम् । रसैन । श्याम् । वसया । दूपी-
काभिः । द्वादुर्निम् । अश्रुभिरित्यश्रु-भिः । पृ-
प्वाम् । दिवम् । रूपेणं । नक्षत्राणि । प्रतिरूपेणे-
ति प्रति-रूपेण । पृथिवीम् । चर्मणा । छवीम् ।
..
रूपवता । मत्वर्थीयो रुप्यते । निमुक्तिरस्तमय । स एवं
स्वर । अरूपेण गन्धादिना ।।
इति पञ्चमे सप्तमे एकोनविंशोनुवाद
अहमा सेन । गतम् । रात्रि प्रसिद्धा । पीयसा रेत प्रावरण.
नर्मणा । अप प्रमिद्धा । यूपेण युप्णा पश्चमामानिरस्नेन न.
लन । घृत रसेन । गतम् । श्याम अवश्याय , वायतेर्विन् ।
वमया स्नेहविशेषेण । दृपीका अक्षिमलम् । छान्दसं दीर्घवम् ।
हानि हृदयस्थ नरम् । अभूणि प्रमिडानि । वा निम्नस्य
जलम् । शो 'प्रसिधा । रूप मुख्य स्वरूपम् । नक्षत्राणि

·अनु. २१.] भट्टमास्तरमाप्योपेसा 267 mmar- हाऽऽलब्धाय स्वाहा हुताय स्वा- हां ॥ ५२॥ अग्नेः पक्षतिस्सरस्वत्यै निपक्षति- स्सोमस्य तृतीयाऽपां चतुर्योधी- नां पञ्चमी संवसरस्य पृष्ठी मरु- छव्यां । उपार्छतायेत्युप-आरताय । स्वाहा । आलंधायेत्या-लब्धाय । स्वाहा । हुताय । स्वा- हो ।। ५२॥ अहरप्टाविशतिः॥ २० ॥ 'अग्नेः । पक्षतिः । सरस्वत्यै । निर्पक्षतिरिति नि-पक्षतिः । सोमस्य । तृतीया । अपाम् । च. तुर्थी । ओप॑धीनाम् । पञ्चमी । संवत्सरस्येति प्रतिहानि । प्रतिरूपं मुखसदृशम् । पृथिवी चर्मणा । गतम् । छवि आकारशोभा । 'कदिकारादकिन ' इति टीप । छव्या चर्मपुटेन सूक्ष्मेण । उपारतायेत्यादि । गतम् । उपाळतावस्थोऽश्वो देवता । आलब्धा नियुक्ता॥ इति पञ्चमे सप्तये विंशोनुवाक'. अमेः पतिः पक्षमूलं पक्षतिः पार्श्ववकोणां प्रथमः पततिः । सरस्वत्यै निपक्षतिः निरष्टा पक्षति द्वितीया वक्रीः । एवं तृतीयादयस्सोमादीनाम् । द्याव्याप्तपित्योः पार्श्वम् । 'पर्णि- ·268 तैत्तिरीयसहिता तार सप्तमी वृहस्पतरतभी मित्रस्य नवमी वरुणस्य दशमीन्द्रस्यैकादशी विचंपा देवानी द्वादशी द्यावापृथि- व्योः पाच यमस्य पाटूरः ॥५३॥ वायोः पंक्षतिस्सरस्वतो निपक्षति- सं-वत्सरस्य । पृष्ठी। मुरुताम् । सप्तमी । वृह- स्पतेः । अष्टमी । मित्रस्य । नवमी । वरुणस्य । दशमी । इन्द्रस्य । एकादशी । विश्वैपाम् । देवा- नाद । द्वादशी । द्यावापृथिव्योरिति द्यावा-पृथि- व्योः । पार्श्वम् । यमस्य । पाटूरः ।।.५३ ।। अनेरेकानत्रिशत् ॥ २१ ॥ 'वायोः । पक्षतिः । सरस्वतः । निपक्षतिरिति . सूवक्तव्य' इति णसि 'सिति च' इति पदत्वादोगुणाभाव । पशव पार्श्ववड्कय । 'देवताहन्द्वे च' इति द्यावापृथिवीशब्द आशुदात्त, ‘नोत्तरपदे' इति प्रतिषथे पृथिव्यादिपयुदासान् 'उ. दात्तयण ' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । यमस्य पाट्टर सर्वपशुविधा- रणोस्थिविशेष ॥ इति पञ्चमे सप्तमे एकविशानुसार वायो पक्षति पान्ति पूर्वण व्याख्यातम् ।। इति पञ्चमे सप्तमे द्वाविंशोनुवाक ·भाभारतरभाष्योपेता. 209 अनु. २३. चन्द्रमसस्तृतीया नक्षत्राणां चतुर्थी सवितुः पञ्चमी रुद्रस्य पृष्ठी सर्पा- णा, सप्तम्यर्यम्णोऽष्टमी त्वष्टुर्नवमी धातुर्दशमीन्द्राण्या एकादृश्यदित्यै द्वादशी द्यावापृथिव्योः पाय यम्य पादूरः॥५४ ॥ पन्यामनूवृग्भ्याः संतति स्नाव- न्याभ्यार शुकौन्पित्तनं हरिमाण नि-पक्षतिः । चन्द्रमसः। तृतीया । नक्षत्राणाम्। चतुर्थी । सवितुः । पञ्चमी । रुद्रस्य । पृष्ठी । स- पीणाम् । सप्तमी । अर्यम्णः । अष्टमी । त्वष्टुंः । नवमी । धातुः । दशमी । इन्द्राण्यांः । एकादशी। अदित्यै । द्वादशी । द्यावापृथिव्योरिति द्यावा-पु- थियोः । पार्श्वम् । यन्यै । पाटूरः ॥ ५४॥ वायोरष्टाविशतिः ॥ २२ ॥ 'पन्याम् । अन्वृग्भ्यामित्यनवृक्-श्याम्। संत- तिमिति सं-ततिम् । स्नावन्याभ्याम् । शुकान । 'पन्या. प्रसिद्ध । द्वितीयाया अप्यासारश्चान्दस. । अनू- वृग्भ्यां अनुवृत्ताम्या तिराविशेषाभ्याम् । वर्णव्यत्ययेन ककारः ।

·270 तैत्तिरीयसहिता यका हलीक्ष्णान्पापवातेने कूश्मा- ञ्छभिशवर्तानवध्येन शुनौ वि- शसनेन सन्लिोहितगन्धेन वया- सि पक्वगन्धेन पिपीलिकाः प्रशा- देंन ॥ ५५ ॥ पित्तेनं । हरिमाणम् । यक्का । हलीक्षणान् । पाप- वातेनेति पाप-वातेन । कूश्मान् । शकभिरिति शक-भिः । शवःन् । ऊध्येन । शनः । विश- सनेनेति वि-शासनेन । सान् । लोहितगम्धेनेति लोहित-गन्धेन । वयासि । पक्षगन्धेनेत पक- गन्धेन । पिपीलिकाः । प्रशादेनेति म-गादेन ॥५५ पन्यां द्वाविशतिः ॥ २३ ॥ न हि वृति' इत्यादिना दीर्घत्वम् । सतति प्रसिहा, स्नाना- नस्सिरा स्लावभ्योऽभित स्नावन्यो सर्वसिरानुग्राहिण्यो सिराविशेपो पार्श्वयो । स्वाथिको वा यत् । शुमान् पित्तन गतम् । हरि माण कामिरादि हरिणस्वभावम् । 'तुरिष्टमेयस्मु' इति दिलो- ५ । यता मासपिण्डविशेषेण वर्तुगवारेण । 'पद्दन्' इत्या- दिना यगच्छब्दस्य यकन्नादेश । नीशान तृणासिझान् । पा- पवातेन आमवालमा क्षुद्रनन्नव । उवयेन उदरस्थेन पुरीपे ण | श्वान प्रसिद्धा । विशसनेन शस्त्रादिल्लग्नेन मासेन ।

·भनु. २५० भहभाशरभाध्योपेता. 271 कमैरत्यक्रमीहाजी विश्वैर्यज्ञिय संचिदानः । स नौ नय सुकुतस्य लोकं तस्य ते वय, स्वधा म- टेम ॥ ५६॥ 'क्रमैः । अतीति । अक्रमीत् । वाजी। विश्वैः। देवैः । यज्ञियः । संविदान इति सं-विदानः । सः। नः । नय । सुकृतस्येति सु-कृतस्य । लोकम् । सपान लोहितगन्धेन रुधिरगन्धेन । क्याप्ति पर गन्धेन पाकनेन मासेन । पिपीलिया प्रशादेन भूमो विशीर्णेन । शद निशातने । पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् ॥ इति पञ्चमे सप्तमे त्रयोविशानुसार अथ नित्त सन्तानेन '* इत्यादि चतुर्दशानुवाक आरण्यानुवा गय 'मयाप्ताय स्वाहा' इति पञ्चदश आरण्यौनुवाक्य परस्ताव्या- ख्यास्यते । ब्राह्मण न भवति-'चतुर्दशेताननुवाकान् जुहोत्यनन्त रित्यै। प्रयाप्साय स्वाहेति पञ्चदशम् । इति । अधोत्तराभ्यामनुवाकाभ्या अश्वस्य दयमभिमन्त्रयते । कमैरिति पुरुस्ताज्ज्योतिपा त्रिष्टुभा ।। मेरात्मीये पादविक्षेप अय वानी अत्यक्रमीत् अन्यानत्यागच्छत् महानुभाव सजात । तदेवाह-विश्व वेयज्ञिये यज्ञा देव सविटान ऐमत्य गत । 'समागमच्छि' इत्यात्मनेपदम् । कर्मणि वा टि व्यत्ययेन यगभाव । ज्ञायमान इत्यर्य । स त्वमस्मान् मा ३.12.

·तैत्तिरीयसहिता था ५.७ छौस्तै पृष्ठं पृथिवी सधस्थमात्माऽ- न्तरिक्षर समुद्रो योनिस्सूर्यस्ते च- क्षुर्वातः प्राणश्चन्द्रमाश्श्रोत्रं माता- श्वार्घमासाश्च पर्वीण्य॒तवोऽङ्गानि सं- वथ्सरो महिमा ।। ५७ ॥ तस्य । ते । वयम् । स्वधयेति स्व-धयां । म. देम ॥ ५६ ॥ क्रमैरटादश ॥ २४ ॥ 'योः । ते । पृष्ठम्। पृथिवी । सधस्थमिति स- ध-स्थम् । आत्मा । अन्तरिक्षम् । समुद्रः । यो- निः। सूर्यः । ते । चक्षुः । वातः । प्राण इति प्र- अनः। चन्द्रमाः । श्रोत्रम् । मासाः। च । अर्धमा- सा इत्यर्ध-मासाः। च । पीणि । ऋतवः । अ- सुरतम्य मुदस्तस्य कर्मण पलभूत रोग स्थान नय प्रा पय । 'सृपमानात ' इति सुस्तरोन्तोदात्त । तस्य तादशस्य तव सम्बन्धि तादृशेन त्वया तर स्थाने संधयाऽनेन वय मदेम । 'लियाशिप्यह॥ इति पनमे सप्तमे नर्षिशोनुवार द्योते पृटमिति । सर्वात्मतया अश्वस्तूयते । एटमुपरिभाग ।

·अनु. २.] मभास्करभाष्योपैता. 273 अग्निः पशुरासीत्तेनायजन्तु स एतं लोकमजयद्यस्मिन्ननिस्स ते लोक- स्तं जेप्यस्यथा जिघ्र वायुः पशु- रांसीनेायजन्तु स एतं लोकमज- यद्यस्मिन्वायुस्स ते लोकस्तस्मा- त्त्वाऽन्तरेष्यामि यदि नाजिघ्र- गानि । संवत्सर इति सं-वत्सरः । महिमा ॥५७ द्यौः पञ्चविशतिः ॥ २५॥ 'अग्निः । पशुः । आसीत् । तेने । अयजन्त । सः । एतम् । लोकम् । अजयत् । यस्मिन् । अ- निः । सः। ते । लोकः । तम् । जेप्यसि । अर्थ । अवेति । जिघ्र । वायुः । पशुः । आसीत् । तेने । अयजन्त । सः । एतम् । लोकम् । अजयत् । य- स्मिन् । वायुः । सः । ते । लोकः । तस्मात् । त्वा । अन्तः । एष्यामि । यदि । न । अवजिघ्र- सधस्थं सहस्थानम् । 'सुपि स्थः' इति कः । 'सधमाधस्पयोः । इति सधादेशः॥ इति भहभास्करमिश्नविरचिते ज्ञानयज्ञाख्ये यजुर्वेदभाप्ये पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रश्ने पञ्चविंशोनुवाका. x-35 ·274 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. ५.प्र. ५. स्यादित्यः पशुरातीनेनीयजन्त स एतं लोकमजयद्यस्मिन्नादित्यस्त ते लोकस्तं जैष्यसि यद्यवजिघ्रसि॥५८ सीत्यव-जिग्रंसि । आदित्यः। पशुः । आसीत् । तेनं । अयजन्त । सः । एतम् । लोकम् । अज- यत् । यस्मिन्न् । आदित्यः । सः । ते । लोकः । तम् । जेप्यसि । यदि । अवजि सीत्यैव-जिघ- सि ॥५०॥ यस्मिन्नष्टो चं ॥२६॥ अथ यदुक्तमश्वमेधब्राह्मणे 'अग्नि. पशुरासोदित्यवघ्रापयेत् । इति तमिम मन्त्रमस्मिन् पडिशानुवाके पति-अग्निः पशुराप्तीदिति ॥ हे अश्व अय अग्नि. देव पुरा करिमश्चित् जन्मनि त्वमिवाश्व- मेधे यागहेतुश्वाश्व पशुरामोत् । तेन अग्निरूपेण पशुना केचित् य. जमाना अयजन्त । स प पशुरनिदेवो भृत्या लोकं एतं अनयत् । यस्मिन् लोके स अग्नि इदानीं तिष्ठति सः एव तवापि लोवो भविष्यति, वं च तं लोक नेप्यसि । अथवं सति वमुत्सुकः सन् इदमुदकं जिन । एवं पारमादित्ययाक्ययोरपि योज्यम् । वायुवा- क्ये तु व्यतिरेकोपन्यास -यदि उदकं नावनियमि तर्हि तस्मात् वायुलोकान् त्वां अन्नः एप्यामि समतरितस्तरमाहोकाइयों यथा *एतस्यामिरमानुयायस्यापि माध्यमत्र येशु मामास्करमापकौशप नोपरच्या दति माधवीयमेवान योजितम् . ति, प्रा ३.१५ ·अनु. २६) भभास्वरभाप्योपैता 275 .. यो वा अयथादेवतं त्यामग्न इन्द्रस्य चिति य- था वै वयो वै यदाकूताधास्ते अग्ने मयि गृह्णामि' प्रजापतित्सौरमास्तेगान वाजं कूर्मान योक्त्रं मित्रावरुणाचिन्द्रस्य पूष्ण ओर्ज आनन्दमहरग्ने- योः पन्या क्रमोंस्तेऽग्निः पशुरांसीपशि- शतिः ॥ २६॥ यो वा एवाहुतिमभवन्पथिभिरवरुद्धयान- न्दमुष्टौपञ्चाशत् ॥ ५॥ यो वा अयथादेवतं यद्यवजिसि. हरिः ओम्-श्रीकृष्णार्पणमस्तु. पञ्चमकाण्डे सप्तमप्रपाठकः काण्डव समाप्त भवति तथा करिष्यामि । आदित्यवाक्ये तु अनिवाक्यवदन्नयः-~या- दरं अवनिमसि तर्हि तमादित्यलोक जेप्यसि ।। इति माधवीये पञ्चमे सप्तमे पड्डिशोनुवाका प्रपाठकः काण्डव समाप्त', ·१ my . १ शुद्धिपत्रिका. पुटे. पी. अशुद्धम् शुद्धम्. १२ १० सः सः। २७ द्वितीयम् द्वितीयम् ३ पाणं पाणं जिगा जिगा जङ ४२ ६ ऐन्दानी ऐन्द्रामी वै वै ७१ १३ त्यां त्या न्यङ्गुः १० पडू १५० २ नैवैन नैवैन १५८ १४ चितीक। चितीक १७१ तता तैता १७६ वशा वशा वश वशे १९८ ऋच्छतु २०९ ३ भि सं मिस २४७ अग्रयः अग्नयः पट १

·शुद्धिपत्रिका.
--
अब
अशुद्धम्
शुद्धम्
५८
لم
देवमिश्रि
देवेर्मिन
ब्राह्मणम् ।
५९
४
ब्राह्मणम्
.
१०
५-६-२.
११९
१५२
प्रथमोड
२ पट्रकारो
५६.२.
प्रथमो
षटकारो