·TRIVANDRUM SINNKRIT NERIES.
No, XCVI.
Sri Setu Laksmî Prasadamala.
No. VIII.
THE
RKSAMHITÂ
VITE
the Bhâsya of Skandasvâmin and
Dipikâ of Venkata madhavârya
EDITED BY
K. SAM BASIVA ŚĀSTKI
More the Department jor the l'ubination or
Sarer Menscripta, Trituulrrein.
PBUNITED INDER TIIBLUTHORITY OR TIE GOVERNMENT OR
JIER JIGINEX TILE VALIRIN NEUENT OR TRAVAXCORK
regut
TRIVANDROM
I'RINTED) PY TILE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT I'RESS,
1929.
All Rights Rencrped.]

·No text on this page.

·अनन्तायनसंस्कृतमन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ९६.
श्रीसेतुलक्ष्मीप्रसादमाला।
ग्रन्थाङ्कः८.
ऋक्संहिता
स्कन्दस्वामिकृतभाष्येण
वेङ्कटमाधवार्यकृतशाख्यालेन' च सहिता ।
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
के, साम्बशिवशास्त्रिणा
संशोधिता।
अनन्तशयने
महामहिमश्रीसेतुलक्ष्मीमहाराज्ञीशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण
मुद्रयित्वा प्रकाशिता।
minemammi
कोलम्बाब्दाः ११०४, कैस्ताब्दाः १९२९.

·No text on this page.

·among the Vallic commentators. INTRODUCTION. This publication in as much as it places for the first time two unpublished commentaries one by Skandas vāmi and another by Venkatamāılhava on the Rksamhitā, before the learned world, will turn out, as I hope, to be a striking and momentous event in the history of the Trivandrun Sanskrit Series. The present volume is the first part consisting of the first Adhyāya of the first Aştaka and the rest will be published in due course. The Bhāşya of Skandasvāmi on the Rgreda is a very a12- cient and authoritative one and its publication has eagerly beca awaited by scholars. Skandasvāmi was earlier than Sāyana and Venkä dili nadhava and was also a highly respected Acārya The following quotations from the Bhāşya of Sāyaṇa shows that Skandasvāmi was a very ancient and authoritative commentator. (1) "वराहून वरशब्दोपपदादापूर्वाद्धन्तेर्वा, हरतेर्वा, ह्वयतेर्वा, जुहोतेरदनार्थाद्वा 'हु' इत्येवस्य निष्पत्तिरिति स्कन्दस्वामी" (Astaka I, Adhyay: i, Vargn 14, Rk. 6). (2) "द्विनअपूर्वस्यासुन्प्रत्ययान्तस्य वेदेरेकस्य नजो लोपः अन्यस्य प्रकृतिभावश्च स्कन्दस्वामिना निपातितः । पाणिनिना तु नभ्राण्नपादिति सूत्रे न वेत्तीत्येतस्मिन्नर्थे निपातितः । अस्या- र्थस्यानुपपन्नत्वात् स्कन्दस्वामिपक्ष एवाश्रीयते।" (Astaka IV, Adliyāya 1, Varga 5, Rk. 3). From the verse, "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमृग्भाष्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" (Asta. 8, Adhya. 4). of Venkatamādhava in his commentary on the Rgvedit, it is evident that Skandasvāni was earlier than Venkatamadhara who seems to regard him as the most prominent by inentioning him as the foremost among the three commentators referred to above. Kesuvasvāmi (1300 A. D), the author of the Nanarthitrnavasamkṣepa, refers to Skandasvāmi thus, "द्वयोस्त्वश्वे तथाशाह स्कन्दस्वाम्यक्षु भूरिश: । माधवाचार्यसूरिश्च को अग्रेत्य॒चि भापते ॥" (Tri. Skt. Series Vol. 1, p. 8.)

·। Devarājayajvan (1300 A.D.), the author of the Niklunetitikā ulso makes mention of him thus:-- कर्मनामान्युत्तराणि इति भाप्ये स्कन्दस्वामी ॥" rom the above it follows that Skandasyni tils not later Than1300AD. Harisyâini in the introduction to his cominentary on the Satapatha Brāhmau observes, "य: सम्राट् कृतवान् सप्त सोमसंस्थास्तथक्श्रुतेः । व्याख्यां कृत्वाध्यापयन् मां स्कन्दस्वाम्यस्ति मे गुरुः ।। ततोऽधीतमहातन्त्रो विश्वोपकृतिहेतवे। व्याचिख्यासुः श्रुतेरथै हरिस्वामी नतो गुरुम् ।। यदाब्दानां कलेर्जग्मुः सप्तत्रिंशच्छतानि वै । चत्वारिंशत् समाश्वान्यास्तदा भाप्यमिदं कृतम् ॥" From this it is clear that Harisvāmi wrote his cominentury in the Kali year 3740 corresponding to 639 A. D., and th:t Skandasvāini who performel seven Soma Sacrifices Was his Guru. The closing colophon of the commentierju called Jayanangala on the Bhatti-Kavya "इति सत्कविचूडामणिगोविन्दस्वामिसूनुश्रीहरिस्वामिविरचितमहा - काव्यटीकायां भगवच्छङ्करपरमहंलपरिव्राजकनिगदितायां जय- मङ्गलायां तिङन्तकाण्डे लुविलसितं नवमः परिच्छेदः।" says that the Kavya was composed by Harisvūmin ni the commentary was the narrated by word of mouth by the great Sankarācārya, If Harisvāmi, the commentator of Satapacha Brāhmaṇa was the same as Harisrāmi the author of Bhatti-Kavya and his father Govindasvami, the same is the preceptor of the same name of the great Sankarācārya, Skandasvāmi can be placed earlier than the greni Sankuri cārya himself. The Sankhyasaptatitika begins thus:- "अधिगततत्त्वालोकं लोकोत्तरवादिनं प्रणम्य मुनिम् । क्रियते सप्ततिकायाष्टीका जयमङ्गला नाम ॥" and ends with the colophon, "इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्येण श्रीशङ्करभगवता कृता साह्वयसप्ततिटीका समाता ॥" From this it appears that the great Sankarācārya hai a penchunt for the name Jayamangala by which he seems to have christemel some of his commentaries. Let it not, for a.

·moment, be soulsted that we have a desire to father all (o mentaries entitled Jayamangala on the great Sankarācurtit. It is probable that "lesser lights foisted the name Javamangala on their productions, in imitaticn of the commentary Jayamarigala of Sankarācārya and that the conmen taries on Kāmandakıya Nītisāra anı Vātsyāyan: Kamin sūtra, though namel Jayamangala are by other authors. It may be surmised from the above that Sankarācārya, il coll temporary of Harisvāmi, son of Govindasvāmi, llourished in the first half of the 7th century A, D. As Skandasvāmi is mentioned here as a Samrat and as having performed seven Soma sacrifices, it is possible that he belonged to the respectable class of Braluuins kuran : Tamprakkal living in the Kerala country. The word Tamprakkal in Malayalam seems to be represented by the world "Samrat” in Sanskrit. The following verses in the Jatinirnaya, "सिद्धयोगी च सर्वज्ञः शापानुग्रहशक्तिमान् । संसिद्धब्रह्मसाम्राज्यो यः स सम्राडिति स्मृतः ॥ आचन्द्रतारं तद्वंशे यो वा को वा भविष्यति । स सर्वोऽप्यत्र सम्राट् स्यादेवं भार्गवशासनम् ॥ भद्रासनं सर्वमान्य साम्राज्यं ब्रह्मवर्चसम् । चत्वार्येतानि सम्राजो मुख्यस्थानानि केरले ॥" giving a clencription of the class callel Samrat tell 115 that they thriveri in ancient Kerala in large numbers. In the place Valabhi referred to by Skandasvami in his Bhara "वलभीविनिवास्येताम् ऋगर्थागमसंहतिम् । भर्तृध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥" is the same as Valapattabil, at village nerer Kammur in ('hi rakkal taluk in Calicut District in ('entral Keruin, il beness colour to the view that Skandasvami wakit native of Kerala. Further, the fact that Bhavasvami, Nagasyämi and others whose names and with the title: Svami are familiar names in Kerala and that the manuscripts containing the genuine pa cension of Skandasvamin's Bhâșya have been discriverer only in the Kerala country may be iubilancer is akitional videre in support of the theory that Skundasvumi was a native of Keralit. The verse quoted above also inforins us that the latter of Skandasyāni was Phrhridhruvit. V. A. Smith, in his ·Early History of India, says that Dhruvabhata, King of Valabhi, was the son-in-law of Śrī Harșa who flourished in the first half of the 7th century A. D. If the father of Skandlasvāmi and the king of Valabhi are one and the same person, then, the date of Skandasvāmi, son of Dhruvabhatta falls earlier than the latter half of the 7th century A. D. It is said that Māılhavapaņditā was the son of Nārāyaṇapandita, an associate of Skandasvâmi. This Madhavapaņạita begins his commentary on the Sāmaveda thus: ॐ श्रीगणपतये नमः ॐ नमः सामवेदाय ।। रजोजुषे जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां प्रलये तम.स्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः ॥" Here, if we assume that Mādhavapandita was at preceptor or il teacher of the great poct Bānabhatta, then it inay be said that the latter in grateful remembrance of the blessings conferrol on him by his Ācārya reproduced his Mangalasloka ilt the beginning of his Kādambarī. It is quite in the finess of things to say that an erudite commentator like Salhavaprindita quoted from Skandasvāini, the famous commentator of Rgbhäşya; and we also find him actually quoting Skandanyāmi's Bhāșya thus:- "एते सर्वे प्रयोगकाले स्वार्थ प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते ॥" But it is not proper to say that the Velie commentator honrowed the Mangalasloka of a poet like: Danabhatua aand inserturl it in his Sāmavedabhāşya, as such a course would be (leemed to detract from the gravity of his work. Hence Skandasvami, a colleague of the father of Madhavapaņdita. who was not later than Bāṇabhatta (600-650 A. 1.), cau cera tainly be placed earlier than the latter. From the foregoing it is see that the birth place of Skandusvāmi was Valabhi (Guzerat in Kathiawar or Valapattana in Central Kerala), his date was 7th century A. D., his father was Bharthſdhruva, his disciple was larisvāni and his colleagues were Nārāyana and Urigitha. Voňkatamackava, un ancient and authoritative commentater of the Ryveda was a predecessor of Sāyaṇa who quotes him thus in his Bhāşya. "माधवभट्टास्तु 'विहिसोतोरित्येषा ऋगिन्द्राण्या' वाक्यमिति मन्यन्ते । तथाच तद्वचनम् ---- इन्द्राण्यै कल्पितं हविः कश्चिन्मृगोऽदुदूपदिन्द्र- पुत्रस्य वृषाकर्विषये वर्तमानस्तत्रेन्द्रमिन्द्राणी वदतीति ॥" (Aştaka VIII, Adhāya 4, Varga 1, Rk 1).

·क man Keśavasvāmi (1300 A. D.), refers to : Mūdhavācāryasūrı in his Nānārthārņavasamkoupa thus:- "हृयोस्त्वश्वे तथाशाह स्कन्दस्वाम्यृक्षु भूरिशः । माधवाचार्यसूरिश्च को अद्येत्युचि भाषते ॥" (Tri. Skt. Series Vol. I, p. 8). As the subject referred to in the above verse is traced in the commentary of Venkatamālhava, ir is certain that Madhatācāryasūri mentionerl hy Keśavastāmin is no other than Veňka tam ādhava, the commentator ander reference, and that the date of the latter way earlier than the first half of the 13th century A. D. There is a tradition that the great Rämänujācārya who was assigned to the latter half of the 11th century A. D., had among his disciples, one Verikatanádhāva of Kansikagotra and Setalur family. If this tradition is true, then Verkatainādhava may be placerl atat date not later than the first half of the 12th century A. D. Biy friend Professor Bhagavad Datta 1, A., Superintendent, Rescarch Department, D). A. V. College, Lahore, also assigns it sunilar late to Venkatilmadhavi, in his "Pre-Sāvinā Commentators on the Rgveda". It is said that Ramānuja accompanieil by a large mmber of disciples, and preaching Viſiştālvai a inacle triumphal tours over the villages covering the fertile delta of the Käveri river, and it is not unlikely Hat Veulatamadhava was counted as one illing them. In his commentary on the Rgveda, Venkatamadhava supplying particulars regarding his family and himself ways that he was a native of a village on the banks of the Kaveri river. "श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्पति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायक' ॥' "ऋक्संहितायाः प्रथममध्यायं व्याकरोदिति । कुशिकानां कुले जातो माधवः सुन्दरीसुतः ।।" “षष्ठे द्वितीयमध्यायं व्याकरोदिति माधवः । पौत्रः श्रीमाधवार्यस्य वर्जयन् छन्दविस्तरम् ॥' "सङ्कर्षणानुजो यस्य भ्रातासीदनुजः कविः । आत्मजो वेङ्कटो यस्य गोविन्दस्तदनन्तरः ॥" "जाता वसिस्य कुले सुन्दरी श्रमजीजनत् ।" "दुहिता भवगोलस्य सुन्दरी यमजीजनत् ॥" .

·6 "अध्यायमष्टपञ्चाशं व्याख्यदायेषु कश्वन । दक्षिणापथमाश्रित्य वर्तमानेषु माधवः ॥" "चोलेषु निवसन् कश्चित् सस्यमालिषु सर्वदा।" "नदीमाश्रित्य निवसन् कावेरी लोकमाश्रिताम् ॥ "तीरमाश्रित्य निवसन् कार्या दक्षिणं सुखम् ? "चोलेषु निवसन् मासे गोमत्यायैः समावृते ॥" From the foregoing we leal' tlint Venkatanıādhava liver between the latter half of the 11th century and the first half of the 12th century A. 1)., his grandfather was named Madhava, his father Venkatārya, his maternal grandfacher Bhavagola and his inother Sundari; that he Lelonged to Kausikagotra and his mother to Vasişthayotra; that he had a younger brother Sankırgana by naine and two sons Venkata and Gorin la and lived in a village called Gomān on the banks of the Nāverī river in the Cola country. He also gives pieces of various other information regarding himself but they are reserved for discussion after the discovery of a coinplete malluscript of the commentary. From the statement "मत्राणामवबोद्धव्यो यतोऽर्थोऽङ्गत्वसिद्धये । ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमतो भाप्यं करिष्यते ॥" (p. 1). Skaudasvämni means this: -As all the Mantras have to be inter preted as angas of sacrificial acts, it is necessary that the meaning of the Mantras should be inade out; and hence the necessity for writing a commentary on the Ryveda. Skandasvämi gives exhaustive explanations of Mantras citing authorities wherever necessary, discusses with cogent irguments, different sides of interpretation and offers elucidation by the method of starting and removing objections as between a student ind a teacher anıl finally brings out the essence of the discussions The coinuentary is worthy of the title Bhășya given to it. Skandasvami's Bhåøya is called Rgarthügamasamhịti, and by this name the author seems to imply that only such of the Ķks as are regarled as Agamas and are therefore authoritative are interpreted by him. Skandasvämi adopts quite a new method of interpretation. Unlike the commentators in general, he refers to no Pratikus, but suddenly comes to expounding the text exposing the posssible views that the text is capable of yielding. I have no doubt that this Bliàsya of Skandasvå mi will prore an inexhaustible store of knowledge to all indologists, and a few passages from the Bhāşya are given as illustration.

·7 । "आच्छब्दोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्ये । अहेति विनिग्रहार्थीय एवशब्दार्थ । स्त्रधामिति स्वधाशब्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । कस्य पश्चात् । सामाद् वृष्टः। एवं सम्बन्धयोजनाद् वृष्टेः पश्चादेवोदकं पुनर्गर्भ- त्वम् एरिरे । ईर गतावित्यस्य ण्यन्तस्येदं रूपम् । गमयन्त्यापादयन्ति मरुतः । पुनश्शब्दश्चातीतसंवत्सरगर्भत्वापादनापेक्षः । एतदुक्तं भवति -~-वार्षिकांश्चतुरो मासान् शर्षित्वा तदनन्तरमष्टौ मासांस्तदुकं रश्मिभिः प्रत्याहृत्य तदागामिसंवत्सरे वर्पितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति ।" ... ... ... ... ... ... 2.. oad ... - एतदुक्तं भवति-वर्षास्वोपधःर्जनायेत्वा न तावत्येव कृतार्थीभवन्ति मरुतः, किंतर्हि ता एव पुनर्गर्भयन्ति उदकदानेनेति ।" (11). 13-14). A commentary on the Nirukta is also knowo to have been written by Skandasvami. As the Rubhâsya is referred to in that commentary thus, "तेषां भाध्यमृग्व्याख्यानेन व्याख्यातम् ।" "यद्वचिगव्याख्यानं तत् सर्वत्र न व्याख्यायते, इतरद व्याख्यायते, ग्रन्थगौरवभयात स्वय- मेव ज्ञायमानत्वाच"" it is likely that he wrote it after le haul finirleid leis Rgbhasya. The edition of the Rybhāsya of Skaudasvámi was lusel on the following the palm leaf mascripts. The first marked as belongs to Bralımari Visun Namburi, Ettikaula Illom, Ayauukuli. It contains the first seven Adhyāyās of the first Atakat ind also fragments of the fourth, fifth and se vrath Astakas and in about 500 The second manuscript varkel a was obtained from Brahmasri Narāyanan Nīlakunthan Namburi, Pazhur Varia kkillom. It consists of the first three chapters and portions of the 4th, 5th and 6th vaplars of the first Antaka, and is about 400 year's okl. The third marked or was lout ly the Director of All Jar Library, Mavras. It runs upto the end of the first Astaka and appears to be more than 70 years old. Of these and ta agreeing each other form une recension while at differing from the first two, presents many peculiarities. (1) In some places it is quite different from the tirst recension, (2) in certain places it dilates upon the former * Vide The Nirukta by L.Suru. p. 68. yours okl. + ·8 रूपम् । मित्रेत्या- . and (3) at others it gives a suunmariseel version. (4) Certainl portions follow the first with different wording, (5) while others are found to he literal transcription of the Bhāşya of Sāyana. The following are illustrations of the above points seriatim. First recension, Second recension. (1) "द्वितीयानिर्देशादत्र सोमपा. "इन्द्रवायू नार्थमाह्वयामि स्तोमिचे.ते वाक्यशेषः। च्वायद वरुणश्च गृह्यते। मित्रावरुणा- इन्द्रवायू सोमपानार्थायाह्वयामि स्तौमि वित्यर्थः । अनय!क्तान् देवान् सोम- (p.99. पानार्थमाह्वयामि स्तौमि वा ॥" इति। (2) "अपि नः अस्मान् सुभगान् *"अप्यस्मान् सुभगान् सुधनान् । सुधनान् । अरिः शत्रुपर्यायोऽयमीश्वर - शत्रुः ईश्वरो वा । शत्रवोऽपि ईश्वरा नाम वा व्यत्यथेन चैकवचनम् । शत्र अपि वोचेयुः। तो दस्म । दसु उपक्षये वोऽपि ईश्वरा अपि वोचेयुः। हे दस्म ? दृश्येच । शत्रून् दृश्य मनुष्या: । येन उपक्षयितः शत्रूणां, दर्शनीय वा । कृष्टयः शत्रवोऽपि ईश्वरा अपि वास्मान् सुध- मनुष्याः तादृशं धनमस्मभ्यं देहि येन नान् ब्रुवन्ति । शत्रवोऽपि इश्वरा अपिवा अस्मान् सुध रिपूञ्छप्णन्त्वस्मदीया नान् ब्रुवन्ति । . . . .. (p. 30). इन्द्रस्यैतावतीः स्तुतीः । या न अन्यस्मानिध्ययुस्ता इमन्द्र धृत्वा सपूजकाः ॥ (?) अनः प्रसन्ना(इ!)दिन्द्रात् तु धनिनः ईश्वरा रिपवोऽप्यस्मान् यद् ब्रूयुः सुधनानिति॥ शत्रवः किमुतान्ये मनुष्याः । तादृशं धनं देहि । किञ्च स्याम भवेम इन्द्र- सम्बन्धिनि सुखे त्वद्दत्तेन धनेन सुखि- नश्च भवेम । शर्म गृह वा प्रेत्य त्वद्गृहे स्थाम । मृता इन्द्रलोकं गच्छाम” इति। (3) "मैत्रावरुण: मित्रावरुणदेवतो “शुद्धबलमापयामि । दक्षदासी ऽपितृच एव । मित्रं हुवे आह्वयाम्यहम् । बले । वरुणं च हिंसकक्षेतारम् । रिशि- कीदृशं पूतदक्षम् । दक्ष इति सकारान्तं हिंसायाम् । रिशतोऽस्यतीति छान्दसं बलनाम पठितम् । अकारान्तमपितु ह्रस्वत्वम् । रिशदासम् । एवमर्धों तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् पूतं शुद्धं विभक्तः । धियं वृष्ट्याख्यं कर्म धीः । अपगतदोषं बलं यस्य स पूतदक्षः ताम् । घृतं जलम् । अञ्चतिरन्तर्गौतम- (p. 16). त्वर्थः । जलं भुवं प्रति या गमयति सा घृताची। तां घृताची साधयन्तौ ॥" इति। स्याम तादृशाः। । । क है ·9 Varga (4) "आ त्वा कण्वा आहूपत । 'आह्वयन्ति त्वां कण्वपुत्रा मेधावेन आह्वयन्ति त्वां कण्वा: । कण्व इति ऋत्विजो वा । आत्मनि गुरुपु च जस्। मेधाविनाम । मेधाविनः ऋत्विजः। पुत्रपौत्रादयः । हे मेधाविन्नग्ने! तव अथवा कण्वा इति मेधातिथिरात्मानं कर्माणि प्रज्ञा वा गृणन्ति । स त्वं देवै- प्रति सम्बन्धेनाह । एतस्मिन्नेव चात्म रागच्छ ॥” इति । नीदं बहुवचनं पुत्रपौत्रापेक्षया वा . . . (p. 99). (5) "ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दशर्च "ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दशर्च सुरू- सुरूपकृत्नुमित्यादिपु पटसु सूक्तेषु पञ्चमं पकृत्नुमित्यादिषु पटसु पञ्चमं सूक्तम् । सूक्तम् ।' Second recension. (Sãynna Aşy. 1, Adhya. 1, 15). The origin of the second recension seenis to be that the copyist of Skandasvāmi's Bhāşya, anxious of filling up the gaps in his incomplete copy of the commentary transcribed the necessary portions from the Vedic cominentaries of Nāvan: and others. As Narayana an Idyithu are also said to have written Bhäşya on the Rgvela along with Skandasvīmi as stated in the sloka, "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमृम्भाप्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥ it is probable that such portions of the second rcension as it te Nifferent from the first and are not the same is Sirvangen belonged to the commentaries of Narayana and Lilyithin and that the copyist who did not know about the latter two authors took their commentaries for the work of Skandal - SVami. As these three authors are said to have written al combined Bhāsya, it is quite atural that there shoull by variations in respect of style and method of treatment in certain portions of the cominentary. In support of this view may be mentioned the fact that elaboration of il subje:texn pressel in epitome and vice versa is very common in Sastraie treutises even in regard to one and the same subject. When works like Ścklara of one and the same author show variations in the shape of large (brhat) and small (laylu) vorsion it should be certainly so in the case of the Rybhäsya done by three different authors. As the first two manuscripts which were secured from two different sources are found to agree with each other in all respects it may be presumed that they represent the genuine recension of the Bhâșya; while the third though incongruous in many respurts was found to be of great use to us in examining many passages of the first recension which are either difficult or of doustu import.

·From the statement "श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकार्पति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥" Venkatamādluva seems to bu content to give his exposition of the Ryvela the modest title Vyākriya (Vyākhyāna); and accordingly che commentary has been referred to in this ellition by the title Vyākhyāna. The commentator prefixes to each Ålhyāya ronie introductory stanzas and elucidates hard and difficult passages by simple words conveying deep meaning. Thouyli liis Lusiness is to explain the Vedic texts, he finds occasion to tell us a number of interesting facts connecter with Vedic literature which shows his inastery over various branches of learning, "श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्पति माधवः। ऋक्संहितामस्य देव: प्रसीदतु विनायकः ॥ लोकसिद्धं विभक्त्यर्थमनुक्ते तत्र न त्यजेत् । 66 4 #OO a oOo a. .. .. .. .. DO 6. 9 माधवस्य त्वयं पक्ष: स्वरेणैव व्यवस्थितिः ॥" The edition of the first chapter of the first Aştaka of Venkatamādhava's commentary was based on the following three manuscripts. The first marked * belongs to the Palace Library, Trivandruin. It runs up to the end of the first chapter of the first Aştaka. The second marked a was obtained from Brahmasri Nārāyaṇan Nilakaạthan Nārburi of Pazhur Vadakkilloin The third marked at was a transcript of the manuscript belonging to the Government Oriental Manuscripts Library Mädras. It begins with a portion of the first Adhyâya and runs upto the end of the sixth Adhyāya of the first Aştaka. live inoue manuscripts of Venkatainādhava's commentary have since been discovered, which will be utilised for cditing the further parts of the work. 1, Belonging to Mr, Subrahmanya Raja of Edappalli containing the 5th, 6th 7th and the 8th Astakas. 2. A transcript of the manuscript belonging to the Government Manuscript Library, Mysore. It begins with 7 * It is probable that this Madhava was the cuinmcntator of the Sânia Yodas.

·the debt of grote some expression, however, inildeyate', of 11 the third Adhyāya of first Astaka and runs upto the end of that Astakā. 3. Belonging to the D. A. V. College, Lahore. extent is the same as that of the second manuscript, 4. Belonging to the Government Oriental Manucripts Library, Madras. It begins with the oth Adliya va of the 2nd Aştaka and runs up to the end of the third Advaya of the third A.ştaka. 5. Lent by Brahmasri Brahmadattın Namburipad of Kudallur Manakkal, containing the first two Aştakas. It is a matter of gratification for me that I am now in a position to issue an edition of the first volume of the two learned commentaries on the Ryveda, based on mare and valuable manuscripts and it is no less a mattor for (xultation for me that the manuscript of Skandasvāmi Bhāşythough discovered and preservert by the Deputrument some sixteen years ago, the editio princep of it has been reserved to be published by me. After the famous pollication of the Rgvedla with Sāyaṇa's commentary by M:ix Muller nearly : century ago, I think the present volume is the second edition of the work with earlier commentaries. It only remains for the debt of gratitude I owe to iny friend Dr. ( kumban Raja M. A., D. phil. (Oxon), Univirsity Professor of Sanskrit, who ever since I brought the work to his notice since keen interest in its publication, placed his manuscripts and transcripts ungrudgingly at my disposal and also helped me with valuable suggestions, Trivandrum, 12-12-1101 K. SAMBAŠIVA SASTRI.

·No text on this page.

·उपोद्धातः। अवसरोऽयमस्मदनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलेरसामान्यां कामपि धन्यतामाविष्कर्तुं, यदिहेदमुपक्रममृक्संहितायाः श्रीस्कन्दस्वामीयभाष्यश्री- वेङ्कटमाधवीयव्याख्याने प्रकाशनायोपादीयेताम् । तत्रायं प्रथमो भागः प्रथ- मस्याष्टकस्य प्रथमाध्यायावधिः । अतिपुरातनमखिलैरपि ऋगर्थतत्त्वमीमांसकैः सुचिरप्रतीक्षितं प्रमाण- प्रकाण्डमिदं श्रीस्कन्दस्वामीयभाप्यं नाम । सुप्रसिद्धाद् भा- स्कन्दस्वामी ध्यकतुः सायणभावाचार्याद् अन्येभ्योऽपि बेन्टमाधवा- दिभ्यो व्याख्यातृभ्यः प्राचीनोऽयमाचार्यः श्रीस्कन्दस्वामी मन्य ऋग्भाष्यकर्तृषु कोऽपि सर्वमान्यः कूटस्थ आचार्यः । “वराहून् वरशब्दोपपदादाङ्पूर्वाद्धन्तेर्वा, हरतेर्वा, ह्वयतेर्वा, जुहोतेरदना- र्थाद्वा 'हु' इत्येतस्य निष्पत्तिरिति स्कन्दस्वामी" (सायणमाधवीयम् अष्ट० १. अध्या० ६. वर्गः १४. ऋक् ५) "द्विनपूर्वस्यासुन्प्रत्ययान्तस्य वेदेरेकस्य नजो लोपः अन्यस्य प्रकृति- भावश्च स्कन्दस्वामिना निपातितः । पाणिनिना तु 'नभ्राणनपादिति सूत्रे न वेत्तीत्येतस्मिन्नर्थे निपातितः । अस्थार्थस्यानुपपन्नत्वात् स्कन्द- खामिपक्ष एवाश्रीयते" (सायणमाधवीयम् अष्ट० ४. अध्या० १. वर्गः ४. बाक् ३) इति भागाभ्यां स्पष्टमेव सायणाचार्येण स्कन्दस्वामिनः प्राचीनत्वं प्रामाणि कत्वं चाभ्युपेतं ज्ञायते । "स्कन्दस्वामी नारायण उद्गीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमृग्भाप्यं पदवाक्यार्थगोचरम् ॥" इति अष्टमस्याष्टकस्य चतुर्थाध्याय उपोद्धातकारिकायां वेङ्कटमाधवेन स्मर्थ- माणस्य स्कन्दस्वामिनस्ततोऽपि. प्राचीनत्वमङ्गीक्रियते । विशिष्य च तत्र त्रिष्वपि भाष्यकर्तृषु प्रथमग्रहणात् प्राधान्यमपि तदभिमतं प्रतिभाति । अस्म- दधिकरणप्रकाशितनानार्थाणवसंक्षेप IRAMANNA ·२ - "द्वयोस्त्वश्वे तथाह्याह स्कन्दस्वाम्यक्षु भूरिशः । माधवाचार्यसूरिश्च को अद्येत्युचि भाषते ॥" (सञ्चिका १. पृष्ठं ८. श्लो० ६) इति दर्शनात् तत्कर्तुः क्रैस्तवाब्दीय*त्रयोदशशतकपूर्वार्धजीविनः केशव- स्वामिनः, निघण्टुटीकायां 'कर्मनामान्युत्तराणि इति भाष्ये स्कन्दस्वामी' इत्यादिकीर्तनात् तट्टीकाकारात् क्रिस्त्वब्दीयत्रयोदशशतकजीविनो देवराज- यज्वनश्च सर्वथा नार्वाचीन इति सिद्धम् । अथ "यदाब्दानां कलेर्जग्मुः सप्तत्रिंशच्छतानि वै । चत्वारिंशत् समाश्चान्यास्तदा भाष्यमिदं कृतम् ॥" इति प्रतिज्ञापद्येन ३७४० कलिवत्सरेभ्यः प्रति ६३९ तमक्रिस्त्वब्दे शतपथ- ब्राह्मणभाप्यपरिपूर्ति निगमयता तत्का हरिस्वामिना तत्रैव "यः सम्राट् कृतवान् सप्त सोमसंस्थास्तथश्रुतेः । व्याख्यां कृत्वाध्यापंयन्मां स्कन्दस्वाम्यस्ति मे गुरुः ।। ततोऽधीतमहातन्त्रो विश्वोपकृतिहेतवे । व्याचिख्यासुः श्रुतेरथ हरिस्वामी नतो गुरुम् ॥" इत्याभ्यां पद्याभ्यामनुस्मर्यमाणो गुरुः स्कन्दस्वामी ततोऽनर्वाचीनः सन् कि- स्त्वब्दीयषष्ठशतकोत्तरार्धजीवीति निस्तक सिध्यति । यदि चायमेव प्रकृतशतपथब्राह्मणव्याख्याता हरिस्वामी * टि. ए. गोपीनाथराय एम्. ए. महाशयेनानन्तशयनराजकीयपुरातनवस्तु- विचारकार्याध्यक्षेण विरचितात् चोलवंशचरितसङ्ग्रहग्रन्थाद् (दमिळभाषामयात् ) प्रस्तुत- नानार्थार्णवसंक्षेपग्रन्थपूर्वपीठिकादिशा क्रैस्तवाब्दस्य द्वादशशतके स्थित एकः कुलोत्तुङ्ग- चोळः तत्पुत्र एको राजराज:, अथ त्रयोदशशतकपूर्वार्धजीवी अपर. कुलोत्तुङ्ग चोळः तदा- त्मजश्चापरो राजराज इति यौ द्वौ राजराजसंज्ञा तयोरन्यतरः “श्रीराजराजदेवस्य सेवकोऽभूद् द्विजामणी ।' (ना. सञ्चिका . पृ० २. श्लो० १४) इत्येतद्धटककेशवस्वामिद्विजाग्रण्यः आश्रयभूत इति ज्ञायते । तत्रावरतो द्वितीयस्य. राज- राजस्थाभ्युपगमेऽपि त्रयोदशशतकपूर्वार्धजीवी केशवस्वामीति सिध्यति ।

·३ "इति सत्कविचूडामणिगोविन्द स्वामिसूनुश्रीहरि स्वामिविरचितमहां- काव्यटीकायां भगवच्छङ्करपरमहंसपरिव्राजकनिगदितायां जय- मङ्गलायां तिङन्तकाण्डे लुड्विलसितं नवमः परिच्छेदः ।" इति भट्टिकाव्यव्याख्यापरिसमाप्तिवाक्योद्दिष्ट: श्रीमच्छङ्करभगवत्पादनिग- दितजयमङ्गलाख्यव्याख्याया मूलभूतस्य भर्तृकाव्यस्य कर्ता, तज्जनकश्च गोविन्दस्वामी श्रीभगवत्पादाचार्यस्य गुरुः श्रीगोविन्दस्वामी, तदा जगद्गुरु- श्रीमच्छङ्कराचार्यभगवत्पादेभ्योऽप्यनक्त्विमस्य सिध्यति । साङ्खय- सप्ततिटीकाग्रन्थस्यारम्भे "अधिगततत्त्वालोकं लोकोत्तरवादिनं प्रणम्य मुनिम् । क्रियते सप्ततिकायाष्टीका जयमङ्गला नाम ||" इति, समाप्तौ "इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्येण श्रीशङ्करभगवता कृता साङ्खयसप्ततिटीका समाप्ता ।" इति च कथनाद् आचार्यभगवत्पादानां खव्याख्याया जयमङ्गलाख्याकरणं प्रायोऽभिरुचितं प्रतीयते । एतावता जयमङ्गलासंज्ञानामद्ययावदुपलव्धानाम- ग्विलानामपि व्याख्यानानामाचार्यकृतत्वानुमाने न नैर्भर्यमेषितव्यम् । अतः कामन्दकीयनीतिसार-कामशास्त्रादिव्याख्याः महदनुकरणश्रद्धया जयमङ्गला- संज्ञा अपि भिन्नकर्तृकाः सिद्धाः । 'नासूया कर्तव्या यत्रानुगमः क्रियते' इति हि स्वारसिकी वस्तुस्थितिः । अनया दिशा गोविन्दस्वामिसूनुहरिस्वामि- समसमयवर्तिनां श्रीमच्छङ्करभगवत्पादानां क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकपूर्वार्धं जीवितसमयः इति पर्यवस्यति । किञ्चान्योऽप्यविचारितोपनतः कोऽपीदमुपज्ञं स्कन्दस्वामीयवृत्तान्तो- ऽप्यमुतः शक्यमुन्नेतुं, यः सम्राट्वेन, सप्तानां सोमसंस्थानां कर्तृत्वेन च स्यादयं केरलीयेषु सर्वाभिवन्धब्रह्मवर्चसानां तम्प्राकळ्व्यपदेश्यानां केषाञ्चिदु- तमब्राह्मणानामभिजनेषु जात इति । तम्बाकळ् इत्यस्य स्थाने कश्चिदनुगुणः संस्कृतविवर्तः सम्राट् इतिच नेदमपर्यालोचनारमणीयं भाषाविमर्शकानाम् । जातिनिर्णयावसरे.

·- r "सिद्धयोगी च सर्वज्ञः शापानुग्रह शक्तिमान् । संसिद्धब्रह्मसाम्राज्यो यः स प्राडिति स्मृतः । आचन्द्रतारं तद्वंशे यो वा को वा भविष्यति स सर्वोऽप्यत्र सम्राट स्यादेवं भार्गवशासनम् ।। भद्रासनं सर्वमान्य साम्राज्यं ब्रह्मवर्चसम् । चत्वार्यतानि समाजो मुख्यन्थानानि करले ।।" इति सम्राजा स्वरूपनिरूपणपरैः प्रमाणैर्विशिप्य केरलेषु तेषामवस्थानस्थानाभि- शंसनाद् बहोः कालात् प्रागेव सम्राट्कुलबाहुल्यं सुप्रतिष्ठितं प्रतीयते । "अलमीविनिवास्येताम् ऋगर्थापनसंहृतिम् । भर्तनसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥" इत्यनेन च ऋभाप्यगतेन स्कन्दस्वाभिवचनेन निर्दिश्यमाना वलभी यदि पुनरुत्तरकेरलदेशैकदेशकुक्कुटकोडाधिकारान्तर्गतविरकल्तालूक्घटककण्णू- समीपस्थिता बळाणसंज्ञितैव वस्तुसती भवेत्, तदा जितमस्माभिः स्कन्द- स्वामिनः केरलीयत्वस भावना निरूपणप्रवृत्तस्तनिर्दिष्टदेशवशाहीप दत्तहस्तैः भवस्वामी, नागस्वामीत्यादि स्वाम्यन्तघटिताश्च नैकाः केरलीयब्राह्मणानामभि- धाश्चिरतरप्रवृत्ता इत्यतोऽपि सिद्धमा नुकूल्यम् । अन्यच्च स्कन्दस्वामीय- भाष्यमातृकाणामनन्यमिश्रितानां परिशुद्धानां केरलेष्वेव निकाममुपलब्धिरि- त्ययमप्यर्थोऽवश्यमस्य केरलीयत्वमनुमापयितुमलम् । तस्मात् शुकपुर(चोव्वर)- ग्रामभागे सूकरपुर(पन्नियूर)ग्रामभागे च द्वेधा विभज्य प्रतिष्ठितयोः सम्राट कुलयोरन्यतरदस्मत्स्कन्दस्वाभ्याचार्यैः स्वजन्मनालङ्कृतमभवंदिति प्रत्ययो यावबाधकप्रमाणोपलम्भं मन्ये सुस्थितः । अन्यच्च "भर्तृध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ।" इत्यनेन परिसमाप्तिपद्येन गम्यः स्कन्दस्वामिजनको भर्तृध्रुवः इन्द्याचरितकर्तृ- स्सित्संज्ञकाङ्गलपण्डितपद्धत्या यदि नाम श्रीहर्षचक्रवर्तिजामाता *ध्रुवभट्टभूपतिः : Aawewwourna * The territory of Valabhi (wala) in Eastern Kathia wār, which intervenedi be: wwen Mo-la-lo ami Surashtia, hadi a king of its own, Dhruvabhula ly Dania, who was 1) Soin-in-law of Ilarslı.2 (Silainya), päramount Sormign of Porthern Ludia." (H. A. Smil's Burly History of India, p. 300. secoul olition).

·स्थात् तदा क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकपूर्वार्धजीविश्रीहर्षसमकालस्य भर्तृध्रुवस्य तनयोऽप्यन्ततः सप्तमशतकोत्तरार्धात् प्राक्तनः सम्भाव्यते । स्कन्दस्वामि- सहचरनाराणपाण्डि नस्य सुतत्वेन सम्भावितस्य माधवपण्डितस्य कृतौ सामवेदव्याख्यायाम् उपक्रमे ॐ श्रीगणपतये नमः ॐ नमः सामवेदाय, इत्युक्त्वा 'रजोजुषे जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां प्रलय तमःस्पृशे । अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः ॥" इति मङ्गलकरणदर्शनात् महाकविबाणभट्टस्यानुग्रहीता तत्परमाचार्यो वा सो- ऽयं माधवपण्डितः प्रत्येतव्यः । सति चैवमदसीयमेव सामवेदव्याख्याग्रन्थगतं गङ्गलपद्यं स्वकीयकादम्बर्यामपि तदनुग्रहस्मरणकृते बाणभट्टेन तथैवानूदितं शक्यमभ्यूहितुम् । सामवेदव्याख्याता प्रौढो माधवपण्डितः सर्वमान्यश्री- स्कन्दस्वामीयऋग्भाष्यगताम् एते सर्वे प्रयोगकाले खार्थ प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते" इत्यादिवाक्यपद्धतिमिव कस्यापि कवेः काव्यगतं रजोजुष' इत्यादिमङ्गलपद्यं स्वग्रन्थेऽनूदितवानिति कल्पना तु न क्षोदक्षमा: ग्रन्थस्यापकर्षापत्तेः । अतः क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकपूर्वार्धवर्तिनो बाणभट्टाद नर्वाचीनस्य माधवपण्डितस्य जनकसहचरः स्कन स्वाम्याचार्यः ततः प्राक्तन एव शक्यः स्थापयितुम् इति । एतावता श्रीमदाचार्यस्कन्दस्वामिनः निवासदेशः वलभी (गुर्जरः) उत्तरकेरला वा जीवितसमयः क्रिस्त्वब्दीयसप्तमशतकम् (६००-७००) जनकः भर्तृध्रुवः । शिष्यः हरिस्वामी विद्यासहचरौ नारायणोद्गीथौ इति सिद्धम् । अथापर ऋग्वेदव्याख्याता वेङ्कटमाघवार्योऽपि भाष्यकर्तुः सायण- माधवाचार्यस्याप्युपादेयः प्राचीन एव कोऽपि प्रामाणिकः पण्डितः, यदिममेव मनसिकृत्य सायणाचार्यः स्वकीयऋग्वेदभाष्ये - MoNew ·६ । "माधवभट्टास्तु 'विहिसोतो रित्येषा ऋगिन्द्राण्या वाक्यमिति मन्यन्ते तथाच तद्वचनम् -- इन्द्राण्यै कल्पितं हविः कश्चिन्मृगो- वेङ्कटमाधवः ऽदुदूषदिन्द्रपुत्रस्य वृषाकपेर्विषये वर्तमानस्तत्रेन्द्रमिन्द्राणी वदतीति" । (अष्ट० ८. अध्या० ४. वर्गः १. ऋक् १) इत्यारभ्य *तदीयं मतं प्रपञ्चयति । क्रिस्त्वब्दीयत्रयोदशशतकपूर्वार्धजीविना श्रीकेशवस्वामिना नानार्थार्णवसंक्षेपे "द्वयोस्त्वश्वे तथाह्याह स्कन्दस्वाम्यक्षु भूरिशः । माधवाचार्यसूरिश्च को अद्येत्युचि भाषते ।।" (सञ्चिका १. पृष्ठं ८. श्लो० ६) इत्यत्र प्रमाणीक्रियमाणो माधवाचार्यसूरिः सोऽयमेव वेङ्कटमाधवार्य इति तदीयव्याख्यासंवादतोऽवगमनात् ततः प्राक्तनत्वसिद्धयवश्यंभावेन क्रिस्त्वब्दी. यद्वादशशतकानधिकः कोऽपि समयोऽस्य जीविताश्रयो निरूपणीयः । किञ्च क्रिस्त्वब्दीयैकादशशतकोत्तरार्धे १०७० *कृतविजयानां श्रीमद्रामानुजाचा- याणामन्तेवासिषु कुशिकवंशजातेषु कश्चिदन्यतमोऽयं सेतलूर अभिजनो वेङ्क- टमाधवार्य इति प्रथा यदि वास्तविकी स्यात् तदा सर्वथा द्वादशशतकपूर्वार्धाद् (११५०) अनर्वाचीनत्वमस्य खत एव स्थापितं भवति । इयं च स्थापना लाहूर् डि.ए.वि.विद्यामन्दिरीयप्राचीनतत्त्वान्वेषणाधिकरणाध्यक्षाणामस्मत्सुहृदां बि. ए. बिरुदधारिणां भगवदत्तनाम्नाममुमेव वेङ्कटमाधवाय प्रति क्रिस्त्व- ब्दीय द्वादशशतकीयत्वसम्भावनया निकाममनुरुध्यते । सस्यमालिनः श्रीकावेरी- तथा चास्मदुपलब्धमातृकायां वेङ्कटमाधवायव्याख्यायाः सोऽयमंशः 'वि- हिसोतोः' इन्द्राण्यै कल्पितं हविः कश्चिन्मृगोऽदुदूषदिन्द्रपुत्रस्य वृषाकपेर्विषये वर्तमान- इति दृश्यते। * babularuaamaanada Kulottunya 1070 1. D. "The Glerated philosplier, Ramanaja, the most venerated tearlier of the Vaislınava Hindus ju the south received his educatiou at Kanchi, and resiiled at Srirangall, wear Trichinopoly, luring the reign of Kulotunga." (vidl. V. A. Smith's Karly llistory of India. Paye 422 Seconil edition). "Devarajayajvan, who belongs to the latter half of the 13th Century often quotes Venkatunadhava, the commentator of the Rigveda. This Venkatamadhava may bolting to the 12th coutury" (vide Pri- Sayana Commentators on the Rgveda' by Bhagavad valta. BA., Super intendent, Research Department, D, A. V. Collegt. Lalore.).

·७ तीरपरिसरप्रदेशानधिष्ठायापरिमितशिष्यसम्पत्तिमहिम्ना कृतविजयडिण्डिमेषु श्री- मद्रमानुजाचार्येषु तत्पदेशवास्तव्यवेङ्कटमाधवार्यनिरूपितमाचार्यकं वस्तुतो नासम्भवि । तत्रतत्रात्मनो वृत्तान्तमंशशो विवृण्वतोऽस्य वचनादेव कावेरीतीर- वास्तव्यतादि स्पष्टमवगन्तुं शक्यम् । तथाहि - "श्रीवेङ्गटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥ ऋक्संहितायाः प्रथममध्यायं व्याकरोदिति । कुशिकानां कुले जातो माधवः सुन्दरीसुतः ॥ षष्ठे द्वितीयमध्यायं व्याकरोदिति माधवः । पौत्रः श्रीमाधवार्यस्थ वर्जयश्छन्दविस्तरम् ॥ सङ्कर्षणानुजो यस्य भ्रातासीदनुजः कविः । आत्मजो वेङ्कटो यस्य गोविन्दस्तदनन्तरः ।। जाता वसिष्ठस्य कुले सुन्दरी यमजीजनत् । दुहिता भवगोळस्य सुन्दरी यमजीजनत् ।। अध्यायमष्टपञ्चाशं व्याख्यदार्येषु कश्चन । दक्षिणापथमाश्रित्य वर्तमानेषु माधवः ॥ चोळेषु निवसन् कश्चित् सस्यमालिषु सर्वदा। नदीमाश्रित्य निवसन् कावेरी लोकमाश्रिताम् ।। तीरमाश्रित्य निवसन् कावेर्या दक्षिणं सुखम् । चोळेषु निवसन् प्रामे गोमत्यार्यैः समावृते ॥" इत्यादि । इयता श्रीवेङ्कटमाधवार्यस्य जीवितसमयः क्रिस्त्वब्दीयैकादशशतकोत्तरार्धद्वादशशतकपूर्वार्धयोरन्त- रालम् (१०५० --~-११५०) पितामहः पिता वेष्टार्यः मातामहः भवगोळः 3 माधवः wa m ·८ सुन्दरी - माता खगोत्रम् कौशिकम् मातृगोत्रम् वासिष्ठम् अनुजः सङ्कर्षणः तनयौ वेङ्कटो, गोविन्दश्च निवासः चोळेषु कावेर्या दक्षिणतीरे गोमान् [नाम प्रामः इत्यवगम्यते । अन्यदप्यदसीयचरितविज्ञानोपयोगि ततस्ततो भनाक शमितमसमग्रं मातृकान्तरोपलब्धिसापेक्षमधुना नोभियते । "मन्त्राणामवबोद्धव्यो यतोऽर्थोऽङ्गत्वसिद्धय । ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमतो भाष्यं करिष्यते ॥" (पृष्ठ १) . इति प्रतिज्ञयह स्कन्दस्वामीये सर्वमन्त्राणां कर्माङ्गत्वसिद्धयर्थम् अर्थबोध- स्यावश्यसम्पाद्यत्वेन तदुपयोगि ऋग्वेदार्थबोधफलकं विवरणमभिसंहितम् । 'भाष्यं करिष्यत' इत्यतो विवरणस्यास्य भाप्यमिति स्कन्दस्वामिभाष्यम्. संज्ञा । सेयं निष्कृष्टार्थनिवर्णन, व्युत्पादकप्रमाणपरिग्रहणं, पक्षान्तरप्रदर्शनं, युक्त्युपपत्त्युपबृंहणं, शैष्योपाध्यायिकाप्रस्थानेनाशक्यसमा- धानं फलितार्थसंग्रहणमित्यादिभिरवश्यभाष्यैरर्थवती च । तस्य चाम्य भाष्यस्य ऋगर्थागमसंहृतिरिति व्यपदेशः "वलभीविनिवास्येताम् ऋगर्थागमसंहृतिम् । भर्तृध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥" इति प्रथमाध्यायान्तिमयोपसंहारकारिकया स्पष्टीभवति । व्यपदेशेनानेन भाष्य- स्याभ्यन्तरं प्रतिपाद्यस्वरूपगर्भ किमपि तत्त्वभन्तर्धापितं प्रतिभाते । ऋचा- मर्था ऋगस्त एवागमा ऋगर्थागमास्तेषां संहृतिः ऋगर्थागमसंहृतिरित स्वारसिकेन विग्रहेण निखिलाभ्युपगम्यतयागमभूता ऋगर्थी इह भाष्या इति सिध्यति । अनेनास्वकपोलकल्पितत्वात् समूलत्वाच्च कश्चिदसाधारण उपादेय- तामहिमा चाविष्कृतो भवति । प्रातिस्विकतया कमपि प्रतीकमपारगृह्य सुवि ·शदेन राजपथेन सप्रमाणमर्थप्रकाशनाय सञ्चरमाणेयम् ऋगर्थागमसंहतिर्मन्ये कोऽप्यक्षय्या निधिरेव भारतीयानाम् । तथाचयमुदाहरणदिक .. ...... .... .... आच्छब्दोऽथशब्दपर्याय आनन्तये । अहेति विनिग्रहार्थीय एवश- ब्दार्थ । स्वधामिति स्वधाशव्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । काय पश्चात् । सामथ्याद् वृष्टेः । एवं स बन्धयोजनाद् वृष्टेः पश्चादेवोदकं पुनर्ग- भत्वम् एरिरे । ईर गतावित्यस्य ण्यन्तस्यद रूपम् । गमयन्त्यापादयन्ति मरुतः। पुनश्शब्दश्चातीतसंवत्सरगर्भत्वापादनापेक्षः । एतदुक्तं भवति - वार्षिकांश्च. तुरो मासान् वर्षित्वा तदनन्तरमष्टा मासांस्तदुदकं रामभिः प्रत्याहृत्य तदा- गामिसंवत्सरे वर्षितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति । ..... " एतदुक्तं भवति वर्षास्वोषधीजनयित्वा न तावत्येव कृता भवन्ति मरुनः, किंतहि, ता एव पुनर्गर्भयन्ति उदकदानेनेति । " (अष्ट १. अध्या० १. वर्ग: ११. ऋ. ४) एतादृशभाप्यस्य सहोदरी निरुक्तटी नाम काचिदन्यापि कृतिरुप- लभ्यते तस्याश्चेदमृम्भाप्यं -----सत्र नूनपद: यार्थनिरिणावसरे दृश्यमानेन । "तेवां भाप्यमृग्व्याख्यानेन व्याख्यातम् । यद्वन्निगदव्याख्यानं तत सर्वत्र न व्याख्यायते, इतर व्याख्यायते, अन्थगौरवमयात् स्वयमेव नत्वाचः 1" इति भागेनोपजीव्यमग्रज प्रतीयते, यर माद ऋग्व्याख्यानेन व्याख्यातमित्यंशः ऋग्व्याख्यानस्य पूर्वजातत्वं स्पष्टमाचष्टे. अस्य स्कन्दस्वामीयवेदभाष्यस्य प्रसाधनं परिशोधनोपयोगिनीस्तिस्रो मातृका अवलय निरवर्तयम् । आसु प्रथमा आयाङ्कुटि' एत्तिक्कटइल्लं ब्रह्मश्रीविष्णुनम्पूरिस्वा- मिका प्रथमाष्टक आदितः सप्तमा' यायावविश्चतुर्थपञ्चमसप्तमेव- ष्टकेष्वल्पाल्पा च क-संज्ञा माकी पञ्चशतवर्षवृद्धा । , marwa * Vide the Nirnkta by L. Sarups.p. 68 ·mumme द्वितीया-पाळूर वटकिल्लं ब्रह्मश्रीनारायणन् नीलकण्ठन् नमूरि- स्वामिका प्रथमाष्टके प्रथमादितृतीयाध्यायावधिश्चतुर्थपञ्चमषष्ठेष्व- ध्यायेष्वेकदशवती च ख-संज्ञा चतुःशतवत्सर। रापर्युषिता । तृतीया मद्रनगरस्थाडयाग्यायशालाया प्रथमाष्टकमात्र विश्रान्ता ग-संज्ञा वर्षशतकानधिकप्रतिरूपणा । तत्र प्रथमा च द्वितीया च यथा मिथः संवदेते तथा तृतीया पूर्वाभ्यां विसंवदत इत्यस्ति कश्चिद् विशेषः । विसंवादप्रकारश्चायं विचेत्रो दृश्यते । यः --- चिन्मातृकायां सर्वथा मित्रा, बाप चार्थसाङ्गत्येऽ। शब्दभिन्ना, कुहचन विपुलविवरणा, कचनाल्पविवरणा क्वचिदापे सायणीयैवेति च । तत्र सर्वथा भिन्ना यथा "द्वितायानिर्देशादत्र समिपानार्थमाह्वयामि" इत्यादि। मुदिन दरवाय. (अष्ट० १. अध्या० १.३० २६. ऋ० ३) (पा० ९९)। 'इन्द्रवायू औचेि(१) रूपम् । मित्रेत्याच्त्वाद्यद वरु- णश्च गृह्यते । मित्रावरुणावत्ययः । अनयचक्ति. देवान् सोमपानार्थमाह्वयामि स्तौमि वा ॥” इात । शब्दमिन्ना यथा मुद्रित स्कन्दस्वामीयम् "आ मा कण्वा अहूवत आह्वयन्ति त्वां कण्वाः ॥" इत्यादेि (अष्ट०१. अध्या० १. व०२६.ऋ. २) (पा० ९९)। 'आह्वयति. त्वां कण्वपुत्रा में धाविन ऋरिवजो वा । मद्रनगरीयस्. आत्मनि गुरुषु च जम् । पुत्रपौत्रादयः । हे मेधावि- नमे ! तव कर्माणि प्रज्ञा वा गृणान्त । स त्वं देवरागच्छ ।" इति । विपुलाववरणा यथा 'आप नः अस्मान् सुभगान् सुधनान् । अरैः मुद्रितस्कन्दस्वामीसम्. शत्रपयायाऽयमीश्वरनाम वा।" इत्यादि (अष्ट० १. अध्या० १.व० ८. ऋ. ६) (पा० ३०)। ammam ·११ "अप्यस्मान् सुभगान् सुधनान् । शत्रुः इश्वरो वा । मदनगरीयमू. शत्रवोऽपि ईश्वरा अपि वोचेयुः । तौ दस्म । दसु उपक्षये दृश्ये च । शत्रून् दृश्य मनुष्याः । येन शत्रवोऽपि ईश्वरा अपि वास्मान् सुधनान् ब्रुवन्ति । रिपूञ्छष्णन्त्वस्मदीया इन्द्रस्यैतावतीः स्तुतीः । या नः अन्यस्मान्निध्ययुस्ता इमन्द्र धृत्वा सपूजकाः ॥ (2) अतः प्रसन्ना(इ?)दिन्द्रातु धनिनः स्याम तादृशाः । ईश्वरा रिपवोऽप्यस्मान् यद् ब्रूयुः सुधनानिति ।। शत्रवः किमुतान्ये मनुष्याः । तादृशं धनं देहि । किञ्च स्याम भवेम इन्द्र- सम्बन्धिनि सुखे त्वद्दत्तेन धनेन सुखिनश्च भवेम । शर्म गृहं वा प्रेत्य त्वद्गृहे स्याम । मृता इन्द्रलोकं गच्छाम " इति । अल्पविवरणा यथा "मैत्रावरुणः मित्रावरुणदेवताऽपि तृच एव" इत्यादि मुद्रितस्कन्दस्वामयम् (अष्ट० १. अध्या० १. व० ४. ऋ.७) 'पा० १६) “शुद्धबलमायामि । दक्षदक्षसी बले । वरुणं च मद्रनगरीयम्. हिंसकक्षेप्तारम् । रािशहिंसायाम् । रिशतोऽस्य- तीति छान्दसं ह्रस्वत्वम् । रिशदासम् । एवमर्धर्ची विभक्तः । धियं वृष्टयाख्यं कर्म धीः । ताम् । घृतं जलम् । अञ्चतिरन्तींतमत्वर्थः । जलं भुवं प्रति या गमयति सा घृताची तां घृताची साधयन्तौ ॥” इति । सायणीया यथा “ऐन्द्रसानसिमित्यादिकं दशर्च सुरूपकृत्नुमित्यादिषु पट्सु सूक्तेषु पञ्चमं सूक्तम्” (अष्ट० १. अध्या० १. व० १५. ऋ. १)। एवम् अष्ट० १. अध्या० १. व० १९. ऋ. १ पर्यन्तं सायणीयमाप्यं दृश्यते । (मुद्रितसायण० पा० ९६ -११०) अतोऽनुमीयते स्कन्दस्वामीयभाष्यग्रन्थप्रतिरूपणोत्कण्ठितैरितस्ततः समुपलब्धाभ्यस्ताभ्यस्ताभ्यो वेदभाष्यमातृकाभ्यस्तांस्तान् भागान् प्रतिरूप्य सर्वथानुपलब्धभागे मुद्रितसायणीयभाष्यादपि संयोज्य संपुटितेयं मातृकेति । अत्र चासायणीयेषु विभिन्नक्रमेषु नैकेषु विवरणप्रस्थानेषु पालोच्यमानेषु ।

·१२ "स्कन्दस्वामी नारायण उद्वीथ इति ते क्रमात् । चक्रुः सहैकमृभाष्य पदवावधार्थगोचरम् ॥" इति श्रीवेङ्कटमाधवोक्तदिशा श्रीमदुद्गीथनारायणाचार्याभ्यामपि वेदभाष्य- करणावश्यम्भावात् तयोरपि भाप्यभागः काममसम्प्रज्ञातनामधेयावसरः श्रीमत्- स्कन्दस्वामीयत्वेनोपसङ्कल्प्य प्रतिरूपितः स्यादित्यभ्यूहः प्रसरति । त्रिभिर- प्येतैः प्रामाणिकैराचार्यैः सहकरणे छायाभेदादिकं सम्भव्येवेति वस्तुतत्त्वविदां नायमविदितः पन्थाः । सङ्ग्रहीतस्य पल्लवनं, पल्लवितस्य सङ्ग्रहणम् , अन्य- थैवार्थप्रतिभापनं च प्रमेयैक्येऽपि तत्तच्छास्त्रेषु बहुशो दृश्यमानमिदं वस्तु- तत्त्वमनुकूलयति । एककर्तृकेष्वपि शेखरादिषु बृहल्लधुभेदेन सम्भवत्यस्मिन् विशेषे बहुकर्तृकतासमापादनसौकर्ये सुतरामुपपद्यत एवायं विचित्रो विसंवाद- प्रकारः । एतावता प्रथमाद्वितीये मातृके सर्वथा संवादमहिम्ना भिन्नस्वामिक- अन्थशालीयत्वोपोहलितेन शुद्धे एव स्कन्दस्वामीये इति फलति । एवं विस- वादबहुला भिन्नप्रस्थानाप्येषा तृतीया मातृका नैकेप्वर्थविवरणप्रघट्टकेषु केवलं विशयमुखविश्रान्तेषु समुत्तेजितपालोचनासरणिः सुविशदमाशयं प्रकाश्योप- दिशती नितरामुपकृतवतीति सुबहु धारयाम्यस्यै । प्राचीनतमेन स्कन्दस्वामीयभाष्येण सनाथामृक्संहितां प्रकाश्य कृता- थीभवितुमुद्युक्तानामस्माकमिदमन्यद् घट्टकुटीप्रभातं जातं, यत् तत्रैवात्यल्पमपि वेङ्कटमाधवीयं च व्याख्यानमुपलब्धम् । तदनु तदीयमातृकान्तरोपलब्धि. कुतुकिनां दिष्टेनेष्टं सिद्धम् । श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । ऋक्संहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ॥ इति प्रतिजानानेन का वेङ्कटमाधवार्येण स्वकीयविवरणग्रन्थस्यास्य व्याक्रि- यात्मकत्वम् अभिमतं प्रकाश्यते । तत एव मुद्रितग्रन्थे तयाक्रियामागस्य 'व्याख्यानमिति नामास्माभिरायोजितम् । नियमेनोपक्रमे तत्तदध्यायावतारिकादिभिरनेकाभिः कारिकाभिः, प्रत्यृचमति- परिमितया वाचा विवक्षितार्थप्रतिपादनप्रवणाभिर्दुरभिगमग्रन्थिभेदननिपुणाभिः संपिण्डितसारसमर्थनचणाभिः टिप्पणीप्रायाभिर्व्याक्रियाभिश्चानन्यलभ्यमेव मा- हात्म्यमस्य व्याख्यानस्य प्रकाशतेतराम् । वेदार्थप्रकाशनप्रवृत्तेनाप्यनेनात्मनो बहुमुखं विज्ञानमन्तरुदितं विनियन्तुमपारयिष्णुना प्रासङ्गिकतया नैके वैदिक- वेष्टमाधवीयम् ·मार्गगोचराः सिद्धान्ताः कारिकामुखेन समुट्टङ्किता इति च परमोऽयमन्य। लाभः । तथाच पश्यामः "श्रीवेङ्कटार्यतनयो व्याचिकीर्षति माधवः । ऋवसंहितामस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ।। लोकसिद्धं विभक्त्यर्थमनुक्ते तत्र ने त्यजेत् प्रथमा Auntaimwant ANDINIm *माधवस्य त्वयं पक्षः स्वरेणैव व्यवस्थितिः ॥" प्रथमाष्टकप्रथमाध्यायावधि मुद्रितप्रकाशितेऽस्मिन् सम्पुटे वेङ्कटमा- धवीयव्याख्यायां तिसृणां मातृकाणामवलम्बनं परिशोधनायाभ्युपैयत । तासु अनन्तशयनस्थराजकीयग्रन्थशालीया क- संज्ञा प्रथमाष्टक- प्रथमाध्यायावधिः शतवर्षपर्युषिता । द्वितीया । पाळूर वटाक्किलं ब्रह्मश्रीनारायणन्नीलकण्ठन्नम्पूरि- स्वामिका ख-संज्ञा पञ्चशतवत्सरीवृद्धा। तृतीया मद्रनगरस्थग्रन्थशालीया ग-संज्ञा प्रथमाष्टकप्रथमाध्या- यैकदेशमारभ्य षष्ठाध्यायान्तिमभागान्ता । अन्याश्च सम्प्रति तावदनुपयुक्ता अप्युपरिष्टादुपयोक्ष्यमाणाः सन्ति पञ्च मातृकाः । यासु महामहिमश्री इटप्पळ्ळि सुब्रह्मण्यन्वलियराजस्वामिका पञ्चमादष्टमाष्टकान्ता वर्षचतुःशतीवृद्धा। द्वितीया . - महीशूरप्राचीनग्रन्थप्रकाशनकार्यालयात् प्रतिरूपितानीता प्रथमाष्टकतृतीयाध्यायमारभ्य तदष्टकान्तिमभागावधिः । तृतीया ---- लायन्थशालीया प्रथमाष्टकतृतीयाध्यायादिस्तदष्टकान्ति- मभागावधिः, चतुर्थी भद्रनगरस्थग्रन्थशालीया द्वितीयाष्टके षष्ठाध्यायमारभ्य तृतीयाष्टके तृतीयाध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्ता, पञ्चमी-कूटल्लूर मनकल् ब्रह्मश्रीब्रह्मदत्तन्नम्पूरिप्पाटुस्वामिका सम्पूर्णप्रथमद्वितीयाष्टका पञ्चशतवर्षीपर्युषिता। * माधवोऽयं पूर्वोक्तसामवेदभाष्यकृत् सम्भाव्यते । प्रथमा Pasandhan gheslems avniranduIMAR P4 Holines ·१४ एवमाभिः स्कन्दस्वामीयभाष्ये वेङ्कटमाधवव्याख्याने च निकाममुप- पन्नतमाभिरुत्कृष्टाभिर्मातृकाभिरुत्तम्भितप्रोत्साहनः सभाप्यव्याख्याया ऋक्संहि- तायाः प्रथमाष्टकप्रथमाध्यायावधि प्रथमसम्पुटं महाजनसमक्षमवतारयन्नेष धन्यो भवामि । विशिष्य-- अस्मिन्नधिकरणे षोडशसंवत्सरीतः प्रागेव सम्पादितसंर- क्षितस्यापि प्रशस्ततमस्य स्कन्दस्वामीयभाष्यस्य प्रकाशनं मदीयप्रसाधनेनैव निवृत्तमित्ययमुच्चैः कश्चिदभिमानः । पाश्चात्त्यपण्डितप्रकाण्डे नाविश्रान्तपरिश्रा- न्तिनिकषधिषणेन माक्स्मुळळमहाशवेन सायणीयमाप्यसभेताया ऋक्सं- हितायाः प्रसाधनात् परं ततोऽपि प्राक्तनीभ्यां भाष्यव्याख्याभ्यां सनाथाया- स्तस्याः प्रसाधनमस्मदधिकरणादेव प्रवृत्तमिति तदिदमनपलपनीयं किमपि यथार्थतत्त्वं नाम। इदं च किमप्यस्मिन् सन्दर्भेऽवश्यमनुस्मरणीयं पुरः स्फुरति ---- यदि- दं-सुहृत्तभैर्मद्रनगरस्थसर्वकलाशालासंस्कृतप्रवक्तृभिः श्रीमद्भिः एम्. ए. डि. फिल्. आक्सबिरुदशालिभिः कुञ्जनराजमहाशयः स्वकीयविशालादारमन- स्वितानुगुणम् अपेक्षितयावत्साहायकसमाचरणश्रद्धया मातृकाणां प्रतिरूपणानां च प्रेषणेन प्रतीक्षासमधिकेन प्रोत्साहननाहमस्मिन् प्रसाधनकर्मणि गैरपि, तत्रैष सुबहु कृतज्ञोऽस्मि इति । के. साम्बशिवशास्त्री अनन्तशयनम्, १२-१२-१०४

·home esari
CHER
।
श्रीपझनामसवि-
न्यखिलश्रीवर्धनी महाराज्ञी ।
श्रीसेनुलक्ष्म्यभिख्या
प्रत्यक्षा जयति वञ्चिभूलक्ष्मीः ।।
ग्रन्थावलिरियमिन्धे
प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा ।
श्रीसहित सेतुलक्ष्मी-
प्रसाझाला सुवर्णमणिचित्रा॥
ཞལ་ལས ། འཁ ཧོ་ཡ་ལ་མ བརྩམས་
Hingan
rineetinovernmegacassettes MarPANCowere

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ ऋकसंहिता भर्तृभ्रुवसुतस्कन्दस्वाभिकृतभाष्येण वेङ्कटार्यतनयमाधवार्यकृतव्याख्यानेन चोपेता पदपाठसहिता। AND अम् अग्निमीळेपुरोहितंयज्ञस्यदेवविजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ १ ॥ अग्निम् । ईळे । पुरः ऽहितम् । यजम्य । देवम् । ऋत्विजम् । होतारम् । रत्नधातमम् ॥ १॥ स्कन्द स्वामीयम् । विघ्नेश! विधिमार्तण्डचन्द्रेन्द्रोपेन्द्रवन्दित ! । नमो गणपते ! तुभ्यं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते ! ॥ मन्त्राणामवबोद्धव्यो यतोऽर्थोऽङ्गत्वसिद्धये । ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमतो भाप्यं करिष्यते ।। ते मन्त्राः पञ्चप्रकाराः प्रैषाः , करणाः, क्रियमाणानुवादिनः शस्त्राभिष्टवनादिगताः , जपानुवचनादिगता. इति । प्रैषास्तावद् 'दैव्या शमि- तार आरमध्वम्' इत्येवमादयः । करणाः 'इदमहमवर्वावसोः सदने सीदामी'- त्यादयः । क्रियमाणानुवादिनो 'युवा सुवासा' इत्येवमादयः । शस्त्राभिष्टवनादि-. गता 'आ त्वा रथं यथोतये ब्रह्मजज्ञानम्' इत्येवमादयः । जपानुवचनादि- गताः 'तदद्य वाचः प्रथमं मसीय आपो रेवतीरित्येवमादयः । एते सर्वे प्रयोग- काले स्वार्थान् प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते नोच्चारणमात्रेण । . -- . , , Autiseminations Maommanmommeadowwwimmininemate' १. 'त्येवमाद ख. पाठः. G.P.T.879500. 15-2-1.03.

·स्कन्दस्वामिभाव-कटमा पारीता क्संहिता। [अ० १. ३० १. कुत एतत् । ये तावत् श्रेयाः कारणाः क्रियमाणानुवादिजस्तेषां योऽर्थस्तस्य कर्मणोऽङ्गभूतत्वादङ्गभूतस्यं चास्मृतस्यानुष्ठातुमशक्यत्वात् रूपरणस्य करणापे- क्षितत्वात् प्रेयादिभिश्च कर्तुं शक्यत्वात्। ये तु शस्त्राभिष्टवनादिगतास्तेषां योऽर्थः, स यद्यपि कर्मणा नाङ्गभूतः, तथापि ते तैमर्व प्रतिपादयन्तः कर्मणोऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते नोच्चारणमात्रेण । स्तुतिर्हि शस्त्रमभिष्टवनं च । गुणश्च गुणिनः सम्बन्धिताप्रतिपादनं स्तुतिरित्युच्यते । न तदक्षरोच्चारणमात्रम् । नहि ग्रह- णार्थमभ्यासार्थं वा स्तुत्य(र्थन्य )न्यप्गक्षराणि श्लोकाक्षराणि वोच्चारयन् लोके स्तौतीत्युच्यते । अतः शस्त्राभिष्टवनादिगता अपि स्वार्थमेव प्रतिपादयन्तः कर्मणाऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्ते, नोच्चारजनानणे । एवमेषां चतुर्विधानां मन्त्राणाम- र्थप्रत्यायनेन कर्माङ्गभावादनवबुद्धाच्च मन्त्रात् तदर्थस्य प्रत्येतुमशक्यत्वाद् बो- व्य एषामर्थः । येऽपि जपानुवचनादिगतास्तेषां यद्यपि जपिनानुवाचिना वा(व)- धानाक्षरोच्चारणमानं चोदितं नार्थप्रत्यायनं, तथापि 'यो ह वाविदितार्षयच्छ- न्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गत वा- पद्यत' इत्याद्यायब्राह्मणे श्रुतेरविदितदैवत्यम्य मन्त्रस्य कर्मण्यङ्गभावाभावादज्ञा- यमानार्थस्य च मन्त्र य देवतस्य वेदितुमशक्यत्वाजपानुवचनादिगतानामपि बोद्धव्य एषामर्थः । एवं सर्वमन्त्राणां कर्माङ्ग(त्व)सिद्धयर्थ यतो बोद्धव्योऽर्थः, अत ऋग्वेदस्यार्थबोधार्थमस्माभिर्भाप्यं करिष्यते । तत्रार्षदेवतयोरर्थावबोध उप- युज्यमानत्वात् ते दर्शयि(प्य : प्ये)त न छन्दोऽनुपयुज्यमानवचनत्वादिति । ऋषिराद्यो मधुच्छन्दाः । ऋग्वेदस्याद्य ऋषिर्मधुच्छन्दा नाम । वैश्वा- मित्रः विश्वामित्रस्य पुत्रः । आग्नेयं प्रथमं सूक्तं मधुच्छन्दस आदितः । मधु- च्छन्दस ऋषेरादौ यत् सूक्तम् ऋग्वेदस्य प्रथमं , तदग्निदैवतम् । अग्निमीळे अग्निमहं स्तौमि । कीदृशं, पुरोहितम् । शान्तिकपौष्टिकैः कर्मभिर्यो राजानमापञ्चस्त्रायते स पुरोहित इत्युच्यते । तत्स्थानीयम् । यज्ञस्य यज्ञाधिकृतस्य । 'यज्ञो वै यजमान' इति श्रुतेः । आपदामपहन्तारमित्यर्थः । देवम् । दीव्यतिर्दानार्थ दीप्त्यर्थे वा । दातारं दीप्तं वा । अथवा पुरोहितशब्दः क्रियाशब्दः । पूर्वस्यां दिशि निहितमाहवनीयात्मना स्थापितम् । यज्ञम्येत्येतत् तु देवमित्यनेन सम्बध्यते । यज्ञ(स्य) दातारं दीपयितारं वा । यज्ञं हि देवेभ्यो 3. स्य त', २, 'त् प्रै', ३. 'णोऽ', ४. 'व क', ५. "चौऽनुवचन- त्वाक, पाठ..

·३ .. मं० १. अ० १. सू० १] प्रथमोऽटकः। मनुष्येभ्यश्चानिर्ददाति । तदायत्तत्वाद् दीपयति च । नच यज्ञस्य देवमेव केवलं, किंतर्हि, ऋत्विजम् । कतमं, होतारम् । 'अग्नि देवानां होते ति श्रुतेः । अग्निर्दैव्यो होता, तदधिकृतस्तु मानुषो होता हौत्रं कर्म करोति । अथवा ऋत्विग्धोतृशब्दावपि क्रियाशब्दावेद । ऋतावृतौ यष्टारम् ऋत्विजम् । यो यो यागकालस्तत्र तत्र यष्टारमित्यर्थः । होतारमाहातारम् । कस्य , सामर्थ्याद् देवानाम् । रत्नधातममिति । रत्नमिति धननाम । दधातिर्दानार्थः । धनानामति- शयेन दातारम् ॥ १॥ वेङ्कटमाधवीयम् । श्रीवेङ्कटायतलयो आदिकोति माधवः । ऋलांहितासस्य देवः प्रसीदतु विनायकः ।। लोकनि विसत्वर्थमनुक्ते तत्र त्यनेन् । লিঙ্কলন: আ স্বাদে!!! থর শ্বত । অন্যাল পূর্ণ জলীয় অঞ্চলল। অং হি: শীত হন । নিন স্মার্থ স্থা: স্বংস্ব । अनिघातोऽपि पादादे विशेजस्तन वाले १ निधाततिपदस्था वाक्यानले दर्शयेच्न: । उदात्ततिपदत्यार्थमुच्चैशदा प्रदर्शयेत् ।। उद्यीत्यादिभिर्युकं तिथं च एकुट कायेन् । अवान्तावामानासन्तेऽर्थतं च दर्शयत् ।। अथान कारण हि वाक्यादौ लिदाचवत् । सानुदात्तमन्यत्र नार्थभेदस्तु शयन ।। अर्थभेदादिति ब्रूमः श्रोतारमिह तिड्पदम् । उदात्तवत् समाहन्ति स यदाभिसुखो भवेत् ।। उदात्तकारकपंदरतत्र पूर्व सामाहते। पदं सर्वानुातं स्थानमध्येऽन्ते वाय यद्भवेत् ॥ अनुपादं विरम्यार्थषयः कथयन्त्यतः । पुनश्चौद्धोधनं कर्तुं पादादौ तिकुदात्तवत् ।। अनुदात्ते पदे यत्र तत्र संस्थापवेद हेधा। वायविन्द्रश्च चेतथस्तावायातमुपद्रवत् ॥ भगवान् पाणिनित्ति वाक्यवृत्ती: लमजलम् । प्रतिषेधो निघातस्य बोद्धयो विहितैरतः ।। १. 'निघातति', २. 'दि' ख. पाठः. ३. 'ह', ४. नि' क. पाट:. १ 3 ·४ 3 स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानापेता ऋक्संहिता। [अ० १. १० १. तत्र सम्बोधनपदैर्नरः सम्बोधितोऽपि सन् । वाक्यार्थीद्वोधनं कर्तुं पुनराहन्यते तिङा ॥ अनुदात्तपदं दृष्टं वाक्यमध्येऽपि तद् यथा । मा नः शंसो अररुप इन्द्र सोमं पिबेति च ॥ तत्र ब्रूमोऽर्थसंस्थानमिह यस्मिन् भवेत् तिङि । तन्न: सर्वानुदात्तं स्यादसंस्थित उदात्तवत् ॥ मा प्राप्नोतु कदर्यस्य शंसोऽस्मान् ब्रह्मणस्पते । रक्षैवमिति मन्त्रार्थः पाने चावेशनं फलम् ॥ लुडर्थे ननु वाक्यार्थः स्पष्टं सन्तिष्ठते तव । सत्यमाह भवानेतत् काकुस्तत्र तु विद्यते ।। यथा तिक्षु (हि)युक्तेषु ह्यर्थे वाक्यस्य संस्थितिः । एवं लुट्यपि संस्थानं तस्मिन् काकाविति स्थितिः॥ परा हि मे विमन्यव आहिष्मा सूनवे पिता। नहि वासस्ति दूरक अग्रजी वाजसातमा । आश्चर्य एयु मन्त्रेपु तिर्थः पर्यवस्यति । हेतौ संयन्मदायेति तेष्वतस्तिकुदात्तवत् ॥ एवं येनेह युक्तं सत् तिङन्तं न निहन्यते । तदर्थे तन्त्र संस्थानं न तिर्थ इति स्थितिः ॥ एवं पदे समासे च यत्रोदात्तो हावास्थतः । वर्ण पदे वा तत्रापि काकुरस्तीति निश्चयः ॥ तत्रैकस्मिन् पदे काकुर्देवैरेवावगम्यते । सूक्ष्म विद्भिः समासस्थः प्राकृतैरपि तिस्वरः ॥ + + 1. I. :- I - । म्लेच्छनव्यवहर्तृषु । वाक्यवृत्तिप्रकारोऽयं सदृशो लौकिकेष्वपि । मन्यन्ते पण्डितास्त्वन्ये यथाव्याकरणं स्वरम् । व्यवस्थितो व्यवस्थायां हेतुस्तत्र न विद्यते ॥ माधवस्य त्वयं पक्ष: स्वरेणव व्यवस्थिातः । अन्यमर्थमभीप्स +++++++++ भग्निमीळे। अर्थज्ञानमृषिज्ञानं भूयिष्ठमुपकारकम् । वक्ष्यन्त ऋषयस्तस्मात् स्वरूपस्थास्तु देवताः॥ १. 'ननूदा', २. 'न्न स' ख. पाठः. ३. 'मां' क. पाउः. य', ६. 'व्य', 'मृच्छेन'ख. पाठः. 'तुः कश्चन', ९. 'अअर्थ', १० 'प्सन् मी' क. पाठः. ९ ·मं० १. अ० १. सू० १] प्रथमोऽष्टक:। पादाबसानविज्ञानं छन्दोज्ञानेन सिध्यति । पारूच्छेपादिषु ज्ञेयमतश्छन्दश्च यत्नतः ॥ विनियोगपरिज्ञानाद् यजुपामर्थनिश्चयः । इतिहासैर्ऋगर्थानां बहुब्राह्मणदर्शितैः ॥ उपक्रमेषु सूक्तानामुद्युक्त इव दृश्यते । संहरमिव चान्तेषु सूक्तं ज्ञेयमतो बुधैः ।। मधुच्छन्दा वैश्वामित्र ऋषिः । अग्निं स्तौमि । पुरो निहितमुत्तरवेद्यां यस्य द्युस्थानं स्वे स्वे काले देवानां चटारं ह्वातारं देवानां रमणीयानां धनानां दातृतमम् ॥ अग्निःपूर्वेभिक्रषिभिरीयोनूतनरुत । सदेवाँपहर्वक्षति ॥२॥ अग्निः । पूर्वेभिः । ऋषिभिः । ईड्यः । नूतनः । उत । सः। देवान् । आ । इह । वक्षति ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । किं कारणम् , उच्यते, यस्मात् पूर्वेभिः ऋत्विग्भिः पूर्वरम्मत्तः पूर्व- काले ग्वाङ्गिरःप्रभृतिभिः । ईड्यः स्तुत्यः । नूतनैरुत । नूतनमिति नवनाम । उतशब्दोऽप्यर्थे समुच्चये । नवैश्चत्यर्थः । यावान् कश्चिद् ऋषिः, तेन सर्वेण यतः स्तोतव्यः, अतोऽहं स्तौमीत्यर्थः । एवमस्याईर्चस्य पूर्वयर्चेकवाक्यता । अपरः पादो भिन्नं वाक्यम् । स प्रकृतोऽग्निः देवानेह वक्षति । आ इत्युपसर्गो व्यवहितोऽपि वक्षतीत्याख्यातेन सम्बध्यते । लडथे लेट् । इहेति कृत्स्नस्य जगतः प्रतिनिर्देशः । इहेति कृत्स्ने जगति । स एव देवान् आवहति यज्ञेषु, नान्यः कश्चिदित्यर्थः । अथवा अनयोरर्धर्चयोरेकवाक्यताप्रसिद्धयर्थं यत्तदोः उद्देशप्रति- निर्देशार्थयोर्नित्यसम्बन्धात् स देवानिति च प्रतिनिर्देशार्थतच्छब्दश्रुतेः पूर्व- स्मिन्नर्धर्चे उद्देशार्थो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यः पूर्वैर्नवैश्च स्तुत्योऽग्निः, स देवानिह जगति आवक्षत्यावहति । अथवा, इहेति प्रकृतस्य कर्मणः प्रतिनिर्देशः । वक्षतीति लोडर्थे लट् । इह कर्मणि देवानावहत्विति ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम। अग्निः पूर्वेभिः । अग्निः पूर्वैधिभिः स्तोतव्योऽस्माभिश्च नवतरैः । स देवानि- हावहति ॥ २॥ २. 'तु' ख. पाट.. , १ : remmadarenderSORRomama Sampurneam ranArresten 1 'पूर्वे' क. पाठः.

·६ स्कन्दस्वामिभाष्य-जेकटमाधवायव्याख्यानोपेता अक्संहिता। [अ० १.६० १. अग्निनारयिमभवत्पोषमेवदिवेदिवे । यशसवीरवतमम् ॥ ३॥ अग्निना । रयिम् । अश्नवत् । पोषम् । एष । दिवेऽदिवे । यशसम् । वीरवत्ऽतमम् ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभिनेति तृतीयानिर्देशाद् दत्तमिति वाक्यशेषः । पञ्चम्यर्थे वा तृतीया। अमिना दत्तम् , अग्नेर्वा सकाशात् । रयिं धनम् । अनवद् अश्नुते प्राप्नोति । कः, सामर्थ्यात् स्तोता । नच केवलं धनं, किंतर्हि, पोषमेव । एवशब्दो- ऽवधारणासम्भवाच्चार्थे । पुष्टिं च । कदा, दिवे दिवे अहन्यहनि । सर्वकाल- मित्यर्थः ! यशसम् । यशःशब्दः कीर्तिपर्यायः । छान्दसत्वाच्चामो न लुक् । यशश्च कीर्ति चेत्यर्थः । कीदृशं यशः, उच्यते । वीरवत्तमम् । वीराः पुत्रास्ते यस्मिन् सन्ति तद् वीरवद्, अतिशयेन वीरवद् वीरवतमम् । बहुभि. पुत्रैः सहितमित्यर्थः ॥ ३॥ মাখি अग्निना रथिम् अग्निमा स्नुतेन पशून् प्रजाश्वासोनि पोपं च प्रजानां पशूनां चान्वहं यशश्चातिशयेन वीरपुरुपयुक्तम् । यशसशब्दो यशःशब्दपायो मध्मोदान्तः ॥ ३ ॥ अग्नेययज्ञभध्वरंविश्वतःपरिभूरति। सहदेवेषुगच्छति ॥ ४॥ अग्ने । यम् । यज्ञम् । अध्वरम् । विश्वतः । परिऽभूः । अभि। सः । इत् । देवेषु । गच्छति ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे अग्ने! यं यज्ञम् । अध्वरशब्दोऽयं यज्ञमित्यनेन पौनरुक्त्यान यज्ञ- नाम । किंतर्हि, तद्विशेषणम् । हिंसावचनो ध्वरतिः हिंसाकर्मा । ध्वरणं ध्वरो n SUND १. 'प्राप्नो' ख. पाठः.

·भ० ५. अ० १. सू०१] प्रथमोऽटकः । हिंसा यस्मिन् नास्ति, सोऽध्वरः । यज्ञे हि सर्वस्यानुग्रहः, न हिंसा । येऽपि हि तत्र पश्चादयो हिंस्यन्ते तेषामप्यनुग्रहमेव शिष्टाः स्मरन्ति "ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । यज्ञार्थं (मिथु ? निघ)नं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युच्छ्रितीः पुनः ॥" इति । तस्माद् उपपन्नं हिंसावर्जितत्वम् । अथवा पष्ठ्यर्थे बहुव्रीहिः । अविद्य- मानो ध्वरो यस्य सोऽध्वरः । रक्षोभिरहिंसितत्वगुणमित्यर्थः । सर्वत्र षष्ठ्यर्थे द्वितीया । यस्य यज्ञस्य हिंसावर्जितस्य विश्वतः सर्वतः परिभूः । परिपूर्वो भवतिः सर्वत्र परिग्रहे । रिग्रही भवसि । स इदिति । इच्छब्द एवार्थे । स एव देवेषु गच्छति : दे स्तमेव परिगृह्णन्ति, नान्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥ वङ्कटमाधवीयम् । अझे अज्ञम् । हिंसारहितमहिसितं त्वन्सानिधानादसुरैः । सर्वतः परिभवसि महंपत्यादिव्यूहनारानिव नेमिः स एव देवेषु गच्छति ॥ ४ ॥ अमिहीलाकवि तुनत्यविश्रवस्तमः । देवोदेवेभिरागमत् ॥ ॥ अग्निः । होता । कवितुः । सत्यः चित्रश्रवःऽतमः । देवः। देवेभिः । आ । गमत् ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अग्निोंता देवानाम् । कविक्रतुः । कषिशब्दोऽत्र क्रान्तवचनः । न मेधा- विनाम । क्रतुशब्दः प्रज्ञानाम कर्मनाम वा । क्रान्तं गतं सर्वत्राप्रतिहतं प्रज्ञानं कर्म वा यस्य स कविक्रतुः । सत्यः अभिसम्पादकः । यथाभिलषितफलद इत्यर्थः । चित्रश्रवस्तमः । 'चाय पूजानिशामनयोरि 'त्यस्य चित्रं पूजनीयम् । विचित्रपर्यायो वा चित्रशब्दः । श्रव इत्यन्ननाम वा, धननाम वा, कीर्तिपर्यायो वा ! अतिशयेन पूज्यं विचित्रं वा अन्नादीनामन्यतमं यस्य स चित्रश्रवस्तमः । देवो दानादिगुणः । देवेभिः । सहयोगलक्षणा एषा तृतीया । देवैः सह । आ- गमत् आगच्छतु।।५॥

·स्कन्दस्वामिभाध्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व. २. वकटमाधवीयम्। अग्निहींता । कान्तप्रज्ञः सत्यकर्मातिशयेनाश्चर्यश्रवणो देवो देवः सहागच्छतु ॥५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे प्रथमो वर्गः ॥ यददाशुषेत्वमग्ने भद्रकरिष्यसि । तवेत्तत्सत्यमनिरः ॥ ६ ॥ यत् । अङ्ग । दाशुषे । त्वम् । अन्ने । भद्रम् । करिष्यसि । तवं । इत् । तत् । सत्यम् । अङ्गिरः ॥६॥ । स्कन्दस्वामीयम् । अङ्गेति निपातोऽत्र पादपूरणः क्षिप्रार्थो वा सामर्थ्यात् । यत् क्षिप्रं दाशुषे दाश्वान् यजमानः हविषां दातृत्वात् तस्मै । त्वं हे अग्ने ! भद्रं भजनीयं स्तुत्यम् उत्कृष्टम् । इष्टमित्यर्थः । किं पुनस्तद्, धनमन्नं वा । करिष्यसि । दाशुष इति सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेरिह करोतिः क्रियासामान्यवचनो दाने वर्तते । दास्यसी- त्यर्थः । तवेत्तत् । इच्छब्द एवार्थे वर्तते । तवैव तद् । यज्ञान्तरे हविः कृत्वा तुभ्यमेव प्रदास्यत इत्यर्थः । सत्यमविसंवाद्येवैकं नैतदनृतं मयोच्यत इत्यर्थः । अथवा करिष्यसीत्ययं करोतिरन्तीतसनर्थो द्रष्टव्यः । लडथै लृट् । यद् यज- मानाय भद्रं धनमन्नं वा चिकीर्षसि, तवैव तत् सत्यं नान्यस्य कस्यचित् । यथाचिकीर्षितदानकरणसमर्थो नान्यः कश्चिदित्यर्थः । हे अङ्गिरः ! । अङ्गिरा ऋषिः । तस्योत्पत्तिकारणमग्निः, नाग्निरङ्गिराः। एवं बैतिहासिकाः स्मरन्ति- "त्रिसांवत्सरिकं सत्रं प्रजाकामः प्रजापतिः । आहरत् सहितः साध्यैर्विश्वेदेवैस्तथा स ह ।। तत्र वाग् दीक्षणीयायामाजगाम शरीरिणी । रेतश्चस्कन्द तां दृष्ट्वा तस्याथ वरुणस्य च ॥ meena १. 'स्मै हे', २. 'स्थानम' ख. पाठः. ३. 'ग्ने क. पाठ:.

·प्रथयाऽष्टकः । ? म. १. सं० १. सू. १] तच्छुक्लं प्रवहन् वायुरग्नौ प्रास्यद् यदृच्छया । ततोऽर्चिषि भृगुर्जज्ञे अङ्गारेप्वगिरा ऋषिः ॥" इति । तेनाङ्गिरसः कारणमग्निर्नाग्निरङ्गिराः । अत इदं सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् कार्यशब्देन कारणम्याभिधानम् । अङ्गिरसः कारणभूते(न?)त्यर्थः । अथवा गुण- तोऽमेरिदमभिधानम् । अङ्गानि शरीरावयवा(नि? :) तद्वदङ्गि शरीरं, तम्य स्थिति- हेतुः अशितपीतरसोऽङ्गिरसः तं करोति अङ्गिरसयति । 'तत् करोति तदाचष्टे (वा० ३-१-२६) इति णिच । ण्यन्तात् विप् । हे अङ्गिरः ! शरीरस्थितिहेता- रशितपीतरसस्य कर्तरित्यर्थः । जाठरोऽप्यग्निरन्नं रसीकरोति रसो लोहित- मांसस्नाय्वस्थिमज्जाशुक्लभावेन परिणममानः शरीरस्थितिहेतुर्भवति ॥ ६॥ वेङ्कटमाधवीयम् । यदङ्ग । यत् त्वं क्षिप्रम! हविः प्रयच्छतेऽनन्तरमेय कल्याणं करिष्यसि । तवैव नत् सत्यमङ्गिरस्त्वमेकः, अन्यस्तु कृतं विस्मरत्यपि ॥ ६ ॥ उपत्वाग्नेदिवेदिवेदोषावस्तर्धियावयम् । नमोभरन्तएमसि ॥७॥ उप । त्वा । अग्ने । दिवेऽदिवे । दोपाध्वस्तः । धिया । वयम् । नमः। भरन्तः । आ । इमसि ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । उपेत्युपंसर्गः इमसीत्यन्तेनाख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । (त्वा !) हे अमे! दिवे दिवे अहन्यहनि दोषावस्तः! । दोषेति रात्रिनाम । 'वस आच्छादने । रात्रौ स्वेन ज्योतिषा तमसामाच्छादयितः! । धिया यादृश्यस्माकं प्रज्ञा तादृश्या वयं नमः स्तुतिं भरन्तः । 'हृञ् हरण' इत्येतस्यैवैतत् । भत्वं 'हृग्रहोमश्छन्दसि' (वा० ३-१-८४) इति । हस्य भः । हरन्तः प्रापयन्तः, स्तुतिं कुर्वन्त इत्यर्थः । त्वा त्वाम् उप एमसि । आङत्र धात्वर्थानुवादी । उपागच्छामः ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । उप त्वाने । उपगच्छामस्त्वामने! वयमन्वहं सायं प्रातश्वामिहोत्रकर्मण नमो भरन्तः ॥७॥ wal- 'त्वम' ख. पाठः २. रसाम', ३. 'यं च प्रा क. पाठः, ८

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १, ३० ३.
राजन्तमध्वराणांगोपामृतस्यदीदिविम् ।
-
पर्धमानस्वेदमे ॥ ८॥
राजन्तम् । अध्वराणाम् । गोपाम् । ऋतस्य । दीदिविम् ।
वर्धमानम् । स्वे । दमे ॥ ८॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
कीदृशं त्वाम् , उच्यते राजन्तम् । राजतिरैश्वर्यकर्मा । ईशानम् ।
कस्य, अध्वराणां यज्ञानाम् । गोपां रक्षितारं च । कस्य, ऋतस्य यज्ञस्यैव ।
ऋतशब्दो हपठितोऽपि भूयिष्ठं यज्ञनाम दृश्यते । दीदिविम् अत्यर्थं दीप्तं
वर्धमानं स्वे आत्मीये दमे य(ज्ञं ? ज्ञ)गृहे । दम इति गृहनाम सामर्थ्यादत्र
यज्ञगृहे वर्तते ॥ ८ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
राजन्तमध्वराणाम् । दीप्यमानं यज्ञानां स्वे दम आहवीये समिध्यमानमुपेमो
गोपायितारं सत्यस्य दीप्तम् ॥ ८॥
सनःपितेवसूनवेग्नेसूपायनोभव ।
सचस्वानःस्वस्तये ॥९॥
सः । नः। पिताइव । सूनवे । अग्ने । मुऽउपायनः । भव ।
सचस्व । नः । स्वस्तये ॥ ९॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
स इति पूर्वप्रतिनिर्देशो वा तच्छब्दश्रुतिसामर्थ्यादेव वा योग्यार्थसम्बन्धी
वा । यच्छन्दोऽध्याहर्तव्यः । यं त्वामस्तोप्म(हि) इति । स त्वं नः अस्माकं
पितेव सूनवे । सूनुरित्यपत्यनाम । षष्ठ्यर्थे चात्र चतुर्थी । यथा पिता पुत्रस्य,
एवं हे अग्न! सूपायनः सूपगमः सुखोपसर्पो भव । सचस्व सेवस्व च नः
अस्मान् स्वस्तये । स्वस्तीत्यविनाशनाम । अविनाशाय । रक्षित ? तु)मस्मान्
अस्मत्समीपे नित्यं भवेत्यर्थः ॥ ९ ॥

·मं०१, अ० १. सू०२] प्रथमोऽकः। वेङ्कटमाधवीयम् । स नः । स त्वमस्मभ्यं यथा पिता पुन्नाय खूपचेरः, एवं सूपचरी भव । सेवस्व चास्मानविनाशाय ॥ ९ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वितीयो वर्गः ॥ DuACADEMONE वायवायाहिदतेमेसोमाअरंकृताः । तेषांपाहिश्रुधीहव॑म् ॥ १॥ वायो इति । आ। याहि । दर्शत । इमे । सोमाः । अरम्- ऽकृताः। तेषाम् । पाहि । श्रुधि । हवम् ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । पृथग्देवत्याः सप्तात उत्तरेऽनन्तरास्तृचाः । ये सप्त तृचा अत उत्तरे अनन्तरा एव (पृथग्) देवत्याः । तृचो वायव्यः । प्रथमस्तावत् तृचो वायुदेवतः । हे वायो ! आयाहि आगच्छ । हे दर्शत ! । अर्हे कृत्यार्थेऽयमतच् । दर्शनीय ! दर्शनाई! । यो हि दृष्टो दर्शनफलं साधयति, स दर्शनार्हः नेतरः । किं कारणमागच्छानि । उच्यते । इमे सोमा अरं कृताः । अलंशब्दस्य पर्याप्त्य- र्थस्य भूषणार्थस्य वेदम् । लकारस्य रत्वं छान्दसम् । पर्याप्ताः कृताः भूषिता बा । बहवः कृताः श्रयणादिभिर्वा संस्कारैः संस्कृता इत्यर्थः । तेषाम् । द्वितीयार्थे षष्ठी एषा । षष्ठीनिर्देशादेव वा एकदेशमिति शेषः । तान् वैकदेशं स्वांश- लक्षणं पाहि पिब अतः सप्रयोजनवादागमनस्य श्रुधि शृणु हवम् आ- हानम् । मात्रानादर कृथाः ॥१॥ वेङ्कटमाधवीयम् । वायवायाहि । पूर्वसूक्तं प्रातरनुवाके शंसनीयम् । अथ सूक्ताभ्यां प्रात:सवन- देवताः स्तौति । वायवायाहि दर्शनीय ! इमे सोमाः पवमानाभिषवाभ्यामल इकृता स्तान् पिब शृणु च नो डानम् । चौदिलोपे विभाषेति यस्तिङ् नेह निहन्यते । स्फुटमर्थ वदेत् तस्य निहतश्रेदथास्फुटम् ।। निहन्यमाने पूर्वेऽस्मिन् द्विः संस्थापनमिष्यते । पिय सोमानिमांश्च त्वं शृणु दानमिदं च नः ॥ इति॥ १॥ १., २. 'चा' क. पाटा. ३. 'वा टिलो', ४. 'नः॥१॥ख, पाद:, ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. १०३. वायउभिर्जरन्तेत्वामच्छाजरितारः । -1 सुतसोमाअहर्विदः ॥ २ twa 6 वायो इति । उक्थेभिः । जरन्ते । त्वाम् । अच्छ । जरितारः । सुतऽसोमाः । अहः ऽविदः ॥ २॥ स्कन्दस्वामीयम् । उक्थशब्दः स्तोत्रवचनः । स्तोत्रैः । जरन्ते त्वामच्छ । अच्छशब्दो- ऽभेः स्थाने वर्तते । उपसर्गार्थवर्तित्वाच्च जरन्त इत्याख्यातेन सम्बध्यते । जर- तिश्चात्र स्तुत्यर्थः । जरते हयतीत्यर्चतिकर्मसु पठितत्वात् । अभिजरन्ते अभि- टुवन्ति त्वां जरितारः स्तोतारः । जरितेति होतृनाम । कीदृशाः, सुतसोमाः कृतसोमाभिषवाः । तुभ्यं यः प्रदास्यते सोमः स्तुताय तमभिषुत्येत्यर्थः । अह- विदः । अहश्शब्दोऽत्राहा यः समाप्यते ज्योतिष्टोमादिः (सोमादिः) सोम- यागः तस्य वाचकः, न दिवसस्य । प्रक्रान्तस्य ज्योतिष्टोमादेरहःपरिमितस्य सोमयागस्य ज्ञातार इत्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । वाय उक्थेभिः । वायो ! त्वां प्रति शस्त्रैः स्तुवन्ति स्तोतारोऽभिपुतसोमाः । अहर्विदः दब्धाहर्मुखाः ॥ २॥ वायोतवप्रपञ्चतीधेनाजिगातिदाशुषे । उरूचीसोमपीतये ॥३॥ वायो इति । तव । प्रऽपृश्चती । धेना । जिगाति । दाशुषे । उरूची । सोमपीतये ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे वायो ! तवावयवभूता प्रपृश्चती । 'पृची सम्पर्के' । सामर्थ्याच्च सोम- सम्पर्के वर्तते, नच यत्रकचित् । सम्पर्केण चात्र स्वहेतुरभिलाषो लक्ष्यते । १. 'मा: ल' क, पाठः- HARMA HONE ..

·१ मं० १. अ १. सू० २] प्रथमोऽष्टकः। अभिलाषार्थ एव वा पृश्चतिः । प्रकर्षेण सोममभिलषन्तीत्यर्थः । अथवा पट्ट- क्षोमयहयतीत्यर्चतिकर्मसु पाठात् पृञ्चतिः स्तुत्यर्थोऽपि न सम्पर्कार्थ एवेति गम्यते । व्यत्ययेन वा शप्प्रत्ययः कर्मणि । प्रपञ्चती प्रकर्षेण स्तूयमानेत्यर्थः । धेना जिह्वा । किं करोति । उच्यते । जिगाति । गतिकायं जिगातीन्व- तीति गतिकर्मसु पाठात् । गच्छति । दाशुषे । 'गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतु- थ्यौं-१(२-३- १२) इत्येवमियं कमाण चतुर्थी । दाश्वांसं यजमानं प्रतीत्यर्थः । कीदृशी, उरूची । उरुशब्दो बहुनाम । अञ्चतिर्गत्यर्थः । बहून् यजमानान् प्रति गन्त्री । अवयवभूतजिह्वागमनेनात्रावयविनो वायोरेव गमनं लक्ष्यते । त्वं गच्छसीत्यर्थः । किमर्थ, सोमपीतये सोमपानार्थम् ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । वायो तव । वायो! धनेन स्तोतॄन् प्रपञ्चती संयोजयन्ती शतं युष्मभ्यं सहस्रं युध्मभ्यमित्येवं बहञ्चन्ती तव वाग दाश्वांसमुद्दिश्य सोमपानार्थ निष्कामति ॥३॥ इन्द्रवायूइमेसुताउपप्रयोभिरागतम् । इन्दवोवामुशन्तिहि ॥ ४॥ इन्द्रवायू इति । इमे । सुताः । उप । प्रयाऽभिः । आ । गतम् । इन्दवः । वाम् । उशन्ति । हि ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । तृच ऐन्द्रवायवः । ऐन्द्रवायवोऽपि तृच एव। हे इन्द्रवायू ! इमे सुता अभिषुताः सोमाः । एतद् ज्ञात्वा । उप प्रयोभिरागतम् । उपेत्युपसर्ग आगत- मित्याख्यातेन सम्बध्यते । प्रयश्शब्दो यातेर्धातोर्गन्तृवचनः । प्रकर्षण गन्तृ. भिरत्यन्तशीघेरश्चै(ग? राग)च्छतम् । प्रयश्शब्दोऽपठितोऽन्नमप्यन्ननाम । सह- योगलक्षणा चात्र तृतीया । इमे अभिषुताः सोमा नच केवलाः, किंतर्हि, सवनीयपुरोडाशादिभिरन्नैः सह । एतद् ज्ञात्वो (प? पा)गच्छतमिति । अथवा, उपागच्छतमित्येतदपेक्ष एव सहयोगः । अन्नैः सहोपागच्छतम् । मह्यं यानि - NEP १. 'वा सामर्थ्यात् ', २. 'नी' ख. पाठा. ३. , ४, पचोऽपि' क. पाठः.

·. ap स्कन्दस्वामिभाष्य-वैशटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.५० ३ दातव्यान्यन्नानि, तानि गृहीत्वोपागच्छतमित्यर्थः । कस्मात् । इन्दवो वामु- शन्ति हि । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादिन्दव एते सोमा वां युवाम् उशन्ति कामयन्ते वयमिन्द्रवायुभ्यां पीयेमहीत्येवम् । तस्मादुपागच्छत- मिति ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रवायू । हमे सोमाः सुता अस्माकं प्रदित्सितैरौः सहोपागच्छतम् । एते सोमा वां कामयन्ते हि ॥४॥ वायविन्द्रश्चचेतथःसुतानांवाजिनीवसू । तावायातमुपद्रवत् ॥५॥ वायो इति । इन्द्रः । च । चेतथः । सुतानाम् । वाजिनीवसू इति वाजिनीवसू । तौ । आ । यातम् । उप । द्रवत् ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तावायातमिति तच्छब्दाद् यच्छब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । यौ हे वायो ! इन्द्रश्च चशब्दात् त्वं च चेतथः जानीथः । किं, सुतानाम् । द्वितीयार्थे षष्ठी । अथवा, षष्ठीश्रुतिसामादेव वा शेषमिति वाक्यशेषः । सुतान् सोमान् सुतानां सोमानां वा शेषं स्वांशम् । वाजिनीवसू । वाजिनीत्येतदिहासम्भवान्नोषो- नाम । किंतर्हि, यौगिकम् । वाजो हविर्लक्षणमन्नं, तद् यस्या अस्ति सा वाजिनी यागसन्ततिः तद्वन्तौ । हविष्मद्यागसन्ततिधनावित्यर्थः । अथवा, वाजो वेगो वलं वा, तद्वती वाजिनी सेना तद्धनौ वेगबलयोरन्यतरेण युक्तया सेनयोपेतावित्यर्थः । तावायातमिति । उपसर्गः पुरस्तादाख्यातस्य सम्बन्ध- यितव्यः । उपागच्छतम् । द्रवत् क्षिप्रम् । मक्षुद्रवदिति हि क्षिप्रनामसु पठितम् ॥ ५ ॥ वेष्टमाधवीयम्। वायविन्द्रः । वायो! त्वं चद्देश्च दूरस्थावेव सुतान् सोमान् जानीथैः । तो क्षिप्रमुपागच्छतमनेन वासयितारौ वाजिनीवसू इति । सुतसोमपरिज्ञानं नवागमनकारणम् । नचोदात्तमिहाख्यातं वक्ष्यते तन्न कारणम् ॥ 1, 'मे । इन्द्रवायू इमे सो', २. न्द्रो दू', ३. 'व सोमान् सुतान् जा' 'थः । क्षि' ख, पाठः, 'त्वा' क. पाठ: । क.पाठ.

·म. १. अ० १. सू.२] प्रथमाऽष्टकः । ऋचामभिहितार्थानां यथा पश्चात् समन्वयः । हेतुत्वहेतुमद्भावौ तथैवात्रापि सङ्गतौ ॥ इति ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे तृतीयो वर्गः।। । वायविन्द्रश्चसुन्वतआयातमुपनिष्कृतम् । मश्वित्थाधियानरा ॥ ६॥ वायो इति । इन्द्रः । च । सुन्वतः । आ । यातम् । उप । निः- ऽकृतम् । मक्षु । इत्था । धिया । नरा ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे वायो! इन्द्रश्च चशब्दात् त्वं च सुन्वतः सोममभिपुण्वतः यजमानस्य स्वभूतम् । आयातम् उप उपागच्छतम् । निप्कृतम् । निरित्येष समित्येतस्य स्थाने । संस्कृतं वेद्याख्यं प्रदेशम् । मक्षु क्षिप्रम् । इत्थाशब्दोऽमुत इत्यस्यार्थे । अमुतोऽन्तरिक्षात् स्वस्मात् स्थानात् । धीरिति कर्मनाम । हेतौ च तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । कर्मणा हेतुना । अस्मदीय- यागकर्म परिसमापयितुमित्यर्थः । नहि युवयोरनागतयोरेतत् परिसमाप्यते । अथवा इत्था इति सत्यनाम धियश्च विशेषणम् । सत्येन भवतोरविसंवादिना सर्वदैव युष्मत्सम्बद्धेन कर्मणा हेतुनास्मदीययागकर्म परिसमापयितुमित्यर्थः । हे नरा! । मनुष्यनामैतत् । देवानां च मनुष्यत्वासम्भवात् सर्वत्र तदाकारत्वान्मनु- प्यनामभिर्व्यपदेशः । मनु(प्यकारो ? प्याकारौं) । यथा मनुष्यो हस्ताद्युपेत- शरीरस्तद्वद्धस्ताद्युपेतशरीरावित्यर्थः ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । वायविन्द्रः । वायाविन्द्रश्च सुन्वतः संस्कृतं सोममुपागच्छतं शीघ्रमित्य किंव्य- माणं कर्मोद्दिश्य नेतारौ॥६॥ मित्रंहुवेपूतदक्षंवरुणचरिशादसम् । धियंघृताचींसाधन्ता ॥७॥ १. 'स्तुतसो' क. पाठः wnload Horon ·स्कन्दस्वामिभाव्य-वङ्कटमाधवान्याग्न्यानोपता ऋक्संहिता । अ० १. व० ४, मित्रम् । हुवे । पूतदक्षम् । वरुणम् । च । रिशादसम् । धियम् । घृताचीम् । साधन्ता ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । 'मत्रावरुणः । मित्रावरुणदेवतोऽपि तृच एव । मित्रं हुव आह्वयाम्यहम् । कीदृशं, पूतदक्षम् । दक्ष इति सकारान्तं बलनाम पठितम् । अकारान्तमपि तु तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् । पूतं शुद्धम् अपगतदोषं बलं यस्य स पूतदक्षः । तं पूतदक्षम् । नच केवलं मित्रं, किंतर्हि, वरुणं च । कीदृशं रिशादसम् । रिशहिँसार्थः । 'असु क्षेपणे' । रिशतोऽस्यतीति रिशादसः । रिशदास इति प्राप्ते छान्दसो ह्रस्वदीर्घव्यत्ययः । तं रिशादसं । हिंसकान् क्षेप्तारम् । प्रति- हिंसितारमित्यर्थः । एवमर्ध! विभक्तस्तुतिः । परस्तु सहस्तुतिः । धियम् । वृष्टयाख्यं कर्म धीः, ताम् । घृताचीम् । घृतमित्युदकनाम । अञ्चतिर्गत्यर्थः सामर्थ्याच्चानान्तणतण्यर्थः । उदकं पृथिवीं प्रति या गमयति, सा घृताची, ताम् । साधन्ता साधयन्तौ वृष्टिं कुर्वन्तावित्यर्थः ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । मित्रं हुवे । मित्रं ह्वयामि शुद्धबलं वरुणं च रिशतो हिंसितॄणां क्षेप्तारम् । उदकाभिमुखं कर्म साधयन्ती वृष्टरीश्वरी । 'अहोरात्रे वै मित्रावरुणावहोरात्राभ्यां खलु व पर्जन्यो वर्षतीति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥ ऋतेनमित्रावरुणावृतावृधावृतस्पृशा। क्रतुंबृहन्तमाशाथे ॥ ८॥ ऋतेन । मित्रावरुणौ । ऋतऽवृधौ । ऋतऽस्पृशा । ऋतुम् । बृहन्तम् । आशाथे इति ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋतेनेति हेतौ तृतीया, यज्ञेन हेतुना । यस्मान्मनुष्यैरिज्येथे, तस्माद् हे मित्रावरुणौ ! ऋतावृधौ यज्ञेन वर्धिता । यज्ञे हि यद्धविस्तदुपभुञ्जानाः स्तूय- मानाश्च देवता वीर्येण वर्धन्ते तदायत्तत्वात् तासां स्थितेः । अथवा वृ(द्धि ? धि)- रत्रान्तर्जातण्यर्थः । ऋतशब्दोऽपि यज्ञनामैव उदकनाम वा । यज्ञस्योदकस्य , ·मं० १. अ० १. सू० १] प्रथमोऽष्टकः । . । वा वर्धयितारावित्यर्थः । अथवा ऋतमिति सत्यनाम । सत्यस्य स्तोतुर्यजमा- नस्य वा वर्धयितारांवित्यर्थो वा । ऋतस्पृशौ यज्ञस्योपभोगकाले स्प्रष्टारौ । यज्ञे हविषां प्रतिग्रहीतारावित्यर्थः । अथवा ऋतस्य सत्यस्य स्तोत्रस्य स्प्रष्टारौ श्रोतारावित्यर्थः । अथवा ऋतस्योदकस्य वृष्टिकाले स्पष्टारौ वर्षितारावित्यर्थः । क्रतुं कर्म । बृहन्तं महत् । आशाथे व्याप्नुथः कुरुथ इत्यर्थः । अथवा ऋतेने- त्ययमृतशब्द उदकनाम । करणे च तृतीया । उदकेन क्रतुं कर्म यज्ञाख्यं व्या- प्नुथः । यत्र यज्ञस्तस्मिन् विषये वर्षथ इत्यर्थः ।। ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । तेन मित्रावरुणौ । सत्येनैव मित्रावरुणौ सत्यस्य वर्धयितारौ सत्यस्य स्पष्टारौ यज्ञं महान्तमाशाथे ॥८॥ কীনীলিঙ্গান্তর্বিজাতকস্থদখা। दर्शदधातेअपसम् ॥१॥ कवी इति । नः । मित्रावरुणा । तुविजातौ । उरुक्षया । दक्षम् । दधाते इति । अपसम् ।। ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । कवी मेधाविनौ । नः । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । अस्माकमर्थम् । मित्रा- वरुणा । द्विवचनस्यायमाकारः । मित्रावरुणा । तुविजाती। तुवीति बहुनाम । बहूनामांय जातो तुविजातौ । सर्वेषां प्राणिनामुपकर्तुमुत्पन्नावित्यर्थः । जननं जातं जन्मोच्यते । बहूनि जन्मानि योरसौ तुविजातौ । यच्चानयोः कर्मा- मना पुनःपुनर्जन्म तदपेक्षया जन्मबहुत्वम् । उरुक्षया । उर्विति बहुनाम । विस्तीर्णपर्यायो वा । बहुनिवासौ, विस्तीर्णनिवासौ वा । दक्षं बलं सेनाल- क्षणम् । द(ध? धा)ते धारयतः । अपसं कर्म च । अप(सम्) इतिहि कर्म- नाम । अस्मदर्थ स्वसेनां पुणतिः, तया च वृष्टयादिकर्म कुरुतः । अथवा न इति सम्प्रदाने चतुर्थी । दधातिरपि दानार्थः । अस्मभ्यं बलं यागादिकर्म च दत्त(मि? इत्यर्थः ॥ ९॥ १. "स्य व क. पाठः. २. 'रौ', ३. झेन ह', ४, 'मानशा, ५. 'कम् । मि', ६. 'तम् ।' ख. पाठ:.

·स्कन्द स्वामिभाष्य वेइटमाधधार्यव्यायानोपैता ऋक्संहिता। [अ० १, ३० ५, वेटमाधवीयम्। कवी नः। क्रान्तदर्शिनौ मित्रावरुणावस्मभ्यमहोरात्रयोः प्रादुर्भावादनेकजन्मानौ बहु (दिव? निवा)सावनेकथज्ञा (वा) पलं प्रयच्छतो वेशं च ॥ ९ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्थों वर्गः॥ अश्विनायज्वरीरिषोद्रवपाणीशुभस्पती । पुरुभुजाचनस्यतम् ॥ १॥ अश्विना ! यज्वरी ! इप। द्रवत्पाणी इति चेत्ऽपाणी । शुभः । पती इति । पुरुऽभुजा । चनस्यतम् ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । अश्विदेवतोऽपि तृच एव । हे अश्विना! । यज्वरीः । करणस्येयं कर्तृ- त्वेन विवक्षा । इज्यते याभिस्ता यज्वरीः । इषः हविर्लक्षणान्यन्नानि । (हे ?) द्रवत्पाणी क्षिप्रहस्तौ, शीघ्रकारिणावित्यर्थः । शुभस्पती । शुभमित्युदकनाम । तस्याधिपती। पुरुभुजा बहूनां हविषां भोक्तारौ। चनस्यतम् । चन इत्यन्ननाम । तदिच्छ(न्तं ? तं) चनस्यतम् । इच्छया चात्र तत्पूर्वकं भक्षणं लक्ष्यते । अस्म- दीयानि हवींषि भक्षयतमित्यर्थः ॥ १ ॥ वेटमाधवीयम् । प्रउगतृचानां मध्ये सूक्तविच्छेदो दक्षं दधाते अप उमित्यभिमताशासनादित्याहुः अर्थमिच्छन्तो हि सूक्तः स्तुवन्ति देवता इति । अश्वि(नौ ? ना) । यजमानस्य यष्टयन्नादि क्षिप्रहस्तावुकस्येश्वरौ बहुभोजनौ चनस्यतं चनोऽन्न तदिच्छतम् । इह प्रत्तस्थस्य(?) कर्म पदान्तरेण पृथग वक्तुं निर्देश: समानशब्दैरनेका भवति । गवां गोपतिः, सोमं सोमपाता, द्रविणोदा द्रविणार इति । इहतु समानार्थनेषश्चनस्यतामिति ॥१॥ अश्विनापुरुदंससानाशवीरयाधिया। विष्ण्यावनतंगिरः॥२॥ १. 'श', २. यासाना अने' स. पाठः. ३. गम्' क. पार:. नादि', ५. 'ह्यर्थ', ६. 'ते' ख. पाठः. ७. 'टण्यन्नादनीक्षि', ८. 'ल' क. ९. हु नि' ख. पाठः.. १०. 'म', 11. 'द्राविणोदस' क. पाठः, 'त्येवमादि । हेतु', १३. 'च' ख. पाठा. ४ ८ १२ पाठ:. १२.

·! , । मं० १. अ० १. सू. ३] प्रथमोऽष्टकः। अश्विना । पुरुदंससा । नरा । शीरया। धिया। विष्ण्यो । वनतम् । गिरः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । पुरुदंससा । दंस इति कर्मनाम । बहुकर्माणावित्यर्थः । नरा मनुष्या- कृती । शवीरया । शु इति क्षिप्रनाम। ईर गतौ । क्षिप्रमीरणं गमनं शवीरम् । अथवा, शव इति बलनाम । परबलस्य प्रेरणमपनोदः शवीरः । तेन यौ यातः गच्छतः तौ । शीघ्रगामिनौ परबलापनोदगामिना(वि)वेत्यर्थः । अथवा, अनवग्रहत्वात् पदस्य याशब्दो विभक्तेरादेशो, न याते रूपम् । शवीरशब्दस्तु पूर्ववत् कर्तृसाधन(स्तु ? :)। शीघ्रगामिनौ परबलस्य प्रेरयिता(रावि)वेत्यर्थः । शवतेर्वा गत्यर्थस्य शवीरशब्दः । यज्ञान् शत्रून् वा प्रतिगन्तारावित्यर्थः । धिया प्रज्ञया चित्तेन । महतादरेणेत्यर्थः । धिष्ण्या । धिषणेति वाङ्नाम । तस्याः पुत्रौ धिष्ण्यौ । अपत्ये यत्प्रत्ययो द्रष्टव्यः । अथवा धीरिति प्रज्ञानाम । ष्णै वेष्टने । धीः वेष्टयित्री सर्वार्थग्रहणसमर्थो ? A) ययोस्तौ धिष्णौ । धिष्णावेव धिष्ण्यौ । अत्यन्तप्रज्ञावित्यर्थः । वनतम् । वन षण सम्भक्तौ । सम्भजतम् । गिरः अस्मदीयाः स्तुतिलक्षणा वाचः ॥२॥ वेष्टमाधवीयम् । अश्विना पुरुदंससा । भश्विनावाश्चर्यभूतविविधकर्माणी नेतारौ क्षिप्रमुपद्रुत प्रति गमनं यस्यास्तया धिया कर्मणा धिष्ण्या धिषणाही. धिषणा वाक् , स्तोतन्यो अजेथा स्तुतीः ॥२॥ दस्रायुवाकवासुतानासत्यावृक्तबर्हिषः । आयातंरुद्रवर्तनी ॥३॥ दसा । युवाकवः । सुताः । नासत्या । वृक्तबर्हिषः । आ। यातम् । रुद्रवर्तनी इति रुद्रऽवर्तनी ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । है दस्रा! दसनामानौ । यद्यपि चाश्चिनोरेको दस्रनामा, नासत्यनामा- परः, तथापि द्विवचननिर्देशादन्यतरनिर्देशेनापि सर्वत्र साहचर्यादुभयोः प्रति- पादनम् । क्रियाशब्दविज्ञानं वा । तसु उपक्षये दसु चेत्येतस्य, दसि दर्शन- , 9 १. 'मणो ने', २. 'दसिदर्शनयोः ख. पाठक, ·, -- स्कन्दस्वामिभाध्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. ५० ५. दंशनयोरित्येतस्य वा दलौ । उपक्ष(प)यितारौ शत्रूणां, दर्शनीयौ वेत्यर्थः । युवाकवः युवां कामयन्त इति युवाकवः । कमेडेप्रत्य(यादौ ? य औ)णादिकः यु(व? वे)त्यपि च प्रत्ययलक्षणे युष्मदो युवादेशः । युष्मत्पानकामा इ(ति?)- वेत्यर्थः । के, सुताः सोमाः । अथवा, यु मिश्रण इत्यस्य युवाकवः । मिश्रिताः । केन , सामर्थ्याद् वसतीवर्येकधनादिभिरद्भिः श्रयणैर्वा ! सुता अभिषुताश्च सोमाः । हे नासत्या ! नासत्यनामानौ । अन्यतरनाम्ना चेदं साह- चर्यादुभयप्रतिपादनम् । न वा असत्यौ । द्वौ प्रतिषेधौ प्रकृतिं गमयतः । स- त्यावेव । वृक्तबर्हिषः सोमाः । भवदुपवेशनार्थं बर्हिवेद्यां स्तीर्णमित्यर्थः । एतद् ज्ञात्वा आयातम् आगच्छतम् । हे रुद्रवर्तनी! । रुदे रौतेर्वा रुद्रा। शब्दय(ती? न्ती) वर्तनी गमनमा! ययोस्तौ रुद्रवर्तनी । यतोयतः शत्रुशब्दः, ततस्ततो गन्तारौ । स्वयं पथि गच्छन्तौ शब्दस्य कर्तारावित्यर्थः ॥३॥ वेष्टमाधवीयम् । दस्रा युवाकवः । दर्शनीयो! युध्यस्पाजकामाः सोमाः । सत्यावेव भासता विस्यौदामः । सत्यस्य प्रणेतारविवाशायणः । वृत्तवाहिदः सोनाः स्तरणार्थ छि- बर्हिषः । आगच्छतं युद्धे धोरगमनमागी ॥३॥ इन्द्रायाहिचित्रभानोमुताइयेत्याययः । अण्वीभिस्तनापूतासः ॥ ४ ॥ इन्द्र । आ। याहि । चित्रभानो इति चित्रभानो । सुताः । इमे । त्वाऽयवः । अण्वीभिः । तना । पूतासः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रोऽयं पञ्चमस्तृचः । योऽयं पञ्चमस्तृचः, स इन्द्रदेवतः । हे इन्द्र! आयाहि आगच्छ । चित्रभानो! । भानुर्दीप्तिः । विचित्रदीप्ते!, पूज- नीयदीप्ते ! वा । किंकारणं, सुता अभिषुता इमे सोमाः । त्वायवः त्वत्कामाः । अभिषु(ती? तान्) अपिनामेन्द्रोऽस्मान् पिबेदित्येवंकामा इत्यर्थः । नचाभिषुता एव केवलं, किन्तर्हि, अण्वीभिस्तना पूतासः । अण्व्य इत्यङ्गुलीनाम । 'वारेण शश्वतातना तना पुनान आयुःप्वि'त्यादिदर्शनात् तनाशब्दो दशापवित्र- वचनः । अण्वीभिर्दशापवित्रेण च पूताः । हस्तेन दशापवित्रमादाय पूता अपीत्यर्थः ॥ ४ ॥ १. 'ताः' क. पाठः, २. 'पा'त. पाठ A ·१ मं. १. अ० १. सू० ३] प्रथमोऽटकः। बेङ्कटमाधवीयम्। इन्द्रायाहि । इन्द्रोपाच्छ कर्मणा चिन्नतीले! सुताइस सोनात्याकामा भवन्ति । अङ्गुलीभिर्दशापवित्रेण च पूताः ॥ ४ ॥ इन्द्रायाहिधियेषितोनिजूमनुत्तायता। उपब्रह्माणिवाघतः इन्द्र । आ । याहि । धिया । इषितः । विऽजूतः । सुत- ऽवतः। उप । ब्रह्माणि ! वायतः ।। ५ ।। कन्दस्वागीयम् । हे इन्द्र ! आगाहि आगच्छ ! धिया अमदीयया प्रज्ञया । इपितः । शुद्धोऽप्ययमिषिरधिपूर्वार्थो द्रष्टव्यः । अधोष्टः अभ्यर्थित इत्यर्थः । विप्रजूतः । विप्र इति मेधाविनाम । जूतिर्गत्यर्थः । केवलोऽपिच सोपसर्गाथैः । मेधाविभि- ऋत्विग्भिरभिगतः । केन, सामर्थ्यात् स्तुतिभिः । भयाभ्यर्थितोऽन्यैश्चत्विग्भि- रभिष्टुत इत्यर्थः । कागच्छानि, उच्यते । सुतावतः । सुताः सोमा यस्य सन्ति स सुतावान् यजमानः, तस्य । उप ब्रह्माणि । उपशब्दः सामीप्ये । ब्रह्मे- त्यन्ननाम । यजमानस्य स्वभूतानामन्नानां, हविलक्षणानामन्नानां समीप इत्यर्थः । वाघतः । ऋत्विङ्नामैतत् । इहतु सुतावतो यजमानस्य विशेषणत्वादन्त- गीतमत्वर्थः ऋत्विग्वतो यजमानस्येति । अथवा, वाघत इत्येतस्यैव सुतावत इत्येतद् विशेषणम् । ब्रह्मशब्दश्च स्तुतिवचनः । सुतावतः कृतसोमाभिषवस्य ऋत्विजो याः स्तुतयः, तत्समीपे । यत्र सोममभिषुत्यत्विजः स्तुवन्तीत्यर्थः ! ४ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रायाहि । इन्द्रागच्छ कर्मणा प्रेषितो लेधाविनिराकृष्टो यजमानस्य यो होता तस्य स्तोत्राणि ॥ ५॥ इन्द्रायोहितूतुजानउपब्रह्माणिहरिवः । सुतेदधिध्वनश्चनः ॥ ६॥ इन्द्र । आ । याहि । तूतुजानः। उप । नमाणि । हरिवः । सुते । दधिष्व । नः । चनः ॥ ६ ॥ १, 'न्द्रागच्छ चि', २, "न्तु', ३. 'न्द्रो वाग', ४, "स्य स्तोतुः तस्य स्तो' ख. पाट: .

·२२ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्थव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। अ० १. ३० ६. स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र ! आयाहि । तूतुजानः । क्षिप्रनामैतत् । क्षिप्रं, त्वरमाण इ- त्यर्थः । उय ब्रह्माणि । हे हरिवः !। हरी अश्वौ, तद्वन् ! । आगत्य च । सुते इति द्वितीयार्थे सप्तम्येषा । सुतम् अभिपुतम् । दधिष्व धारय स्वोदरे । पिबे- त्यर्थः । नः अस्माकं स्वभूतं चनः सोमलक्षणमन्नम् ॥ ६ ॥ घेङ्कटमाघवीयम। इन्द्रवाहि । इन्द्रोपागच्छ स्वरमाण: स्तोत्राणि अमन शान भूताश्ववन् ! आ- गस्य चास्मिन् सुते सोमेऽस्मभ्यमन्नं देहि ॥ ६ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पक्षमो वर्गः ॥ ओभासश्चर्षणीधृत्तीविश्वेदेवासआगल । दाश्वांसोदाशुषानुनम् ॥ ७॥ ओमासः । चर्षणिऽधृतः। विश्वे । देवासः । आ । गत । दायांसः । दाशुषः । सुतम् ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वैश्वदेवस्तृचः षष्ठः । हे ओमासः ! । अबतेरयं पालनार्थस्य तर्पणा- धस्य वा कर्तरि माङ्प्रत्ययः । अवितारः रक्षितारः, तर्पयितारो वा । चर्षणीधृतः । चर्षणयो मनुष्याः, तेषां तैस्तैरुपकारैर्धारयितारः । विश्वे सर्वे । देवासो देवाः । आगत आगच्छत । दाश्वांसः । प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः । न चेदमामन्त्रितम् । अतो यच्छब्दतच्छब्दावध्याहृत्यैकवाक्यतां नेयम् । ये दाश्वांसो दत्तवन्तो यजमाना(य) धनानि ते । दाशुषो हवींषि दत्तव(न्तः ? तः)। अप्रतिहतगमन- शक्तय इत्यर्थः(१) । अथवा, यजमानस्य स्वभूतं सुतं सोमं प्रति ॥ ७ ॥ १. 'वा...तुशब्दे अन्त' क. पाठ, ·में० १. अ० १. सू० ३ प्रथमोऽकः। २३ वेङ्कटमाधवीयम् । ओमासः । अवितारो मनुष्यवृतः सर्वे देवा इहागच्छत दानशीला दाशुषः विश्वेदेवासोअप्तुरःसुतमागन्तपूर्णयः । उवाइवस्वसराणि ॥ ८ ॥ विश्वे । देवासः ! अपऽतुरः । सुतम् । आ । गन्त । तूर्णयः । उमाःऽइव । स्वसंराणि ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । विश्वेदेवासः हे विश्वेदेवाः ! । अस्तुरः । अप्छब्द उदकवचनैः । अ- न्त तण्यर्थस्य तरतरप्तुरः । अपां तारयितारः आदित्यं प्रति गमयितारः । रश्मयो हि नरुक्तानां विश्वेदेवाः । ते च रसानामादातारैः । अथवा, आप्ल व्याप्तावित्येतस्य तृजन्तस्य षष्ठ्येकवचन एतद् रूपम् । स्तुतिभिश्च हवि- भिंश्च देवतानामाप्तुर्यजमानस्य स्वभूतं सुतं सोममागन्त । व्यत्ययेनात्र मध्यम- पुरुषः । आगच्छन्तु । आगन्तेति वा मध्यमपुरुषः श्रुतिसामर्थ्यात् । विश्वेदेवासो अस्तुर इत्येतो व्यत्ययेनामन्त्रितप्रथमौ व्याख्यातव्यौ। हे विश्वेदेवाः ! अप्तुरः यूयमागच्छतेति । तूर्णयः । क्षिप्रनामैतत् । क्षिप्राः । कथम् । उता इव स्वस- राणि । उस्रा इति गोनाम, रश्मिनाम वा। स्वसराणीत्यहनाम । यथा (दा? दो)- हार्थं गावः समस्ता रश्मयो वा अहानि प्रत्यागच्छन्ति, तद्वत् समस्ता आग- च्छतेत्यर्थः ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम् । विश्वेदेवासः । विश्वेदेवा मेघस्थानामपामुद्रमथितारः क्षिमाः सुलमागत सर्व ये तरन्ति रश्मय इवाहानि यद्वा गोष्ठानीव गावः ॥ ८॥ विश्वेदेवासोअनिधएहिमायासोअद्रुहः। मेधंजुषन्तवह्नयः॥९॥ विश्वे देवासः । अनिधः । एहिऽमायासः । अद्रुहः । मेधम् । जुषन्त । वह्नयः ॥९॥ १. 'नः अन्तीतण्या शब्द अ', २. 'रः अप्रतिइतगमनशकय इत्यर्थः । अ' -- । Wwwar । न wamaryamaayaininwwwsaneday खर पाट.

·LICENSRCIEN स्कन्दस्वामिभाष्य-वेठमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहित।। [अ० १. ५० ६. ব্রাহ্মী। विश्वेदेवासः । विश्वेदेवाः । असिधः । न स जीयते मरुतो न हन्यत इति दर्शनात् निधः क्षयार्थः शोषणार्थो वा । अक्षया अशोषयितारो वा । एहि- मायासः । सौचीकमग्निमप्सु प्रविष्टमेहिमायासीरिति यदवोचत् , तदनुकरण- हेतुकोऽयं विश्वेषां देवानां व्यपदेशः एहिमायास इति । अथवा, अहीनमाया एहिमायासः । अन्यूनप्रातेज्ञाना इत्यर्थः । अद्रुहः अद्रोग्धारो यजमानानाम् । मेधं यज्ञम् अस्मदीयम् । जुषन्त सेवन्ताम् । वयः वोढारः । धनानां दातार इत्यर्थः ॥ ९॥ वेटमाधवीयम् । विश्वेदेवासः । विश्वेदेवाः जयरहिताः स्तोतारमेहि मायासीरिति वदन्तो द्रोहरहिता यज्ञमलेवन्त योहार: ॥ ९॥ नीवाजेभिर्वाजिनीवती पक्षिः ॥ १० ॥ पायका । नः । सरस्वती । वाभिः । वाजिनीवती । यज्ञम् । बष्टु । धियाऽवसुः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । सारस्वतोऽयं सप्तमस्तृचः । सरस्वतीदेवतोऽयम् । पावका शोधयित्री। (तम् ?) अंहसां पापानामपनेत्री । अथवा पव (तीरक्ष? तिः क्षारणा)णार्थः । सोमःपवतेजनितामतीनामिति । ण्यन्तश्चात्र द्रष्टव्यः । क्षारयियुदकानाम् । नः अस्माकं । स्वभूतम् । सरस्वती प्रथमस्थानवाक् । कीदृशी, वाजेभिर्वाजिनीवती। वाज इत्यन्ननाम । वाजिनीशब्दोऽपि तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् । यजमानेभ्यो यानि ददाति, तैहविलक्षणैश्चान्नैरन्नवती । अथवा, वाजेभिरित तृतीयानिर्दे- शाद् युक्तमिति वाक्यशेषः । हविलक्षणैरनैर्युक्तम् । वाजिनीवती । वाजो बलं वेगो वा, तद्वती वाजिनी(वती?) । कासौ सरस्वत्याः स्वभूता सेना । तद्वती बाजिनीवती । सरस्वती । अथवा, वाजो हविर्लक्षणमन्नं, तद् य(स्यास्ति ? स्या अस्ति) सा वाजिनी(वती ?) यागसन्ततिः । तद्वती वाजिनीवती । सरखती । यज्ञं वाटु । वश कान्तौ । कामयताम् । कामनेना(त्र ? त्रा)गमनं संभजनं च १. क्षणैः पानेर', २. 'गैर्यु ख. पाठः, ३. 'ती। स' क, पाठः Appm PRES ३ ·म. १.१० १. सू. ३] प्रथमोऽधक: लक्ष्यते । यो हि यं कामयते, स त(दा? मा)गच्छति, सम्भजति च । आग- च्छतु, सम्भजतां चेत्यर्थः । धियावसुः प्रज्ञाधना । अथवा, असेगच्छादना- र्थस्य वसुशब्दः । प्रज्ञया छादयित्री सार्थानाम् ॥ १० ॥ बेपटमाधवीयम्। पावका नः । शोधषिव्यस्माकं सरस्वत्यखैरनवर्ता यज्ञं बटायला ज्ञया सर्वेषां वासयिनी॥10॥ चोदयित्रीमन्तानांततीसुमतीनाम। यशंदधेसरस्वती ॥ ११ ॥ चोदयित्री । सूनृतानाम् । चेतन्ती । सुऽमतीनाम् । अज्ञम् । दधे । सरस्वती ॥११॥ स्कन्दस्वामीयम् । चोदयित्री सूनृतानाम् । अपठितमपि वाङ्नामैतत् । मध्यमस्थाना हि सरस्वती । सा च गर्जितलक्षणां वाचं चोदयित्री । चेतन्ती जान(न्ती ती) । सुमतीनाम् । द्वितीयार्थे षष्ठीयम् । सुमतीन भक्तिपरान् यजमानान् । यज्ञं दधे धारयति सरस्वती । भूयिष्ठस्य यज्ञस्य मन्त्रलक्षणवागायत्तत्वात् , तस्याश्च सरस्वत्यायत्तत्वात् ॥ ११॥ वेङ्कटमाधवायम् । चोदयित्री । चोदमित्री पत्यानां प्रज्ञापनदाराणा मुमतीन अर्ज धारयित्री सरस्वती मन्त्रभूता!! ११ ।। महाअर्णःसरस्थतीप्रचेतयतिकतुना धियोविश्वाविराजति ॥१२॥ महः । अर्णः । सरस्वती । प्र । चतयति । केतुना । धियः । विश्वाः । वि । राजति ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । महो म(हहद्) बहु । अर्णो मेघस्थमुदकम् । सरस्वती प्रचेतन प्रज्ञापयति । केतुना कर्मणा गर्जनाख्येन । गम्भीरं हि गांजतं श्रुत्वा महदत्र मेघ उदकमित्यवगम्यते । केतुशब्दोऽपठितोऽपि कर्मनामापि, न प्रज्ञानामैव । 'चां' ख. पाठः, २. ६, ३. 'यन्ती स' क. पाठः, , ' ख. पाठः, ON amwritersomemained ·स्कन्दस्वामिभाच्या वैङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ १. व० । कुत एतत् । 'वैश्वानरस्य विमितानि चक्षसे'त्यत्र प्रयोगदर्शनात् । अत्रहि च- क्षसेत्यनेन प्र(ज्ञ? ज्ञा)या उपात्तत्वादसन्दिग्धं केतुशब्दस्य (प्रज्ञा)वचनत्वम् । किञ्च धियः कर्माणि प्रज्ञा वा विश्वाः सर्वा विराजति । राजतिर्दीप्त्यर्थः । सामर्थ्याच्चात्रान्तीतण्यर्थः । विविधं दीपयति । वाग्धि सरस्वती। सा च याग- कर्माणि प्रज्ञा वा दीपयति वृष्टिद्वारेण । (वा अथा ? अथवा)धियो विश्वा इति षष्ठ्यर्थे द्वितीया । राजतिरप्यैश्वर्यकर्मा । कर्मणां प्रज्ञानां वा सर्वासां विविधमीष्ट इत्यर्थः ॥ १२ ॥ बकटमाधवीयम् । महो अणे: । महदुद सरस्वती मध्यमस्थाना प्रज्ञापयति कर्मणा सर्वाणि च कर्माणि राजयति ।। १२ ।। জুন এথ এর মা আ:। इति प्रथमे मण्डले प्रथमोऽनुवाकः । । सुरूपकृत्नुभूतयेसुयुधामिवांदुहे। सुहासिविधावि १ ॥ शुरूपकृत्नुछ । ऊतये । सुदुधाइव । गोऽदुहे । जुहूमसि । धविऽद्यवि॥१ स्कन्दस्वामीयम् । सुरूपकृनुमित्येन्द्रमा मेधातिथेः स्मृतम् । सुरूपकृत्नुमित्यत आरभ्य ऐन्द्रदेवतमा मेधातिथेरार्षात् । सुरूपाणि शोभनानि कर्माणि, तेषां कर्तारम् इन्द्रम् । ऊतये सोमेन तर्पणाय । पालनाय वा आत्मनः सुदुधामिव गोदुहे । यथा कश्चित् सुदोहां गां तस्या एव गोर्दोहायाह्वयेत् , तद्वत् । जुहूमसि आह्व- यामः । द्यविद्यवि अहन्यहनि । सततमित्यर्थः ॥ १ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। सुरूपकृनुम् । सुरूपाणां कर्मणां कतारं रक्षणाय सुदोहामिव धेर्नु तस्या एवं दोहार्थमायामोऽन्वहम् ॥ १॥ उपनःसवनागहिसोमस्यसोमपाःपिष । गोदाइद्रेवतोमदः ॥२॥ १. दुक, पाठः. २. 'तामिव' ख. पाठ:.

·G targanwadnepal म. १. अ. २. सू० ४]] प्रथमोऽष्टकः। उपनः सर्वना । आमाह सोमस्य सोमपा। पिन । गोदाः । इत् । रेवतः । मदः ॥ ३॥ কাজী। उपेत्युपसर्गः आगहीत्याख्यातेन सम्बध्यते । उपागहि उपागच्छ । नः अस्माकं स्वभूतानि सवनानि प्रातस्सवनमाध्यन्दिनतृतीयसवनानि । यज्ञनाम वा सवनशब्दः । यज्ञान् । उपागत्य च, सोमत्य, द्वितीयाथै षष्ठी। (पठी) श्रुतेंवैक- देशमिति शेषः । सोमं सोमस्य वैकदेश स्वांशलक्षणं वा । हे सोमयाः! सोमानां पातः । पिब । किंकारणम्, उच्यते । गोदा इत् । इच्छब्दः पदपूरण:, यस्मादर्थे वा । गवां दाता यस्माद् रेवतः धनवतः तक मन्दः । यस्मात् त्वं सोमेन मत्तो गा ददासीत्यर्थः ॥२॥ बेङ्कटमाधवीयम्। उपनः । उपागच्छारमा लबानानि लोभं च लोनमा विवाथ परे त (?) गोदा एव भवत्याश्रितस्याख्यः । मदस्त आय प्रयच्छति पवनीत ॥ २ ॥ ওখানজলকজান্দ্রিয় অংশগ্রহ मानोअतिख्यआगहि ।। ३ अर्थ । ते । अन्तमानाद । विद्या सुमतीनः । मा। नः। अति। ख्यः । आहि॥३॥ स्कन्द स्वामीयम् । अथेत्या(न)न्तर्ये । अथ सोमपानानन्तरम् । ते तव । अन्तमानां द्विती यार्थे षष्ठीयम् । अन्तमान् सन्निकृष्टान् । विद्याम । विद ज्ञाने । जानीयामि ? मे कीदृशान् । सुमतीन् त्वद्भक्तिप्रज्ञोपेतान् । तव खयमपि सन्निकृष्टः इद! (कृष्टान् ?) सन्निकृष्टान् ज्ञातुमलमिति स्वसन्निकर्षाऽनेन प्रकारेणाशास्यते अथवा, अन्तमानां सुमतीनामिति निर्धारणे षष्ठी । तब सन्निकृष्टानां सुमतीनां मध्ये विद्याम । विद सत्तायाम् । वयमपि भवेमेत्याशास्महे । अथवा, विदि- लाभ इत्येतस्यैतद् रूपम् । तव यानि सन्निकृष्टानि सुमतीनि मतिः स्तुतिर्म- न्यतेरर्चतिकर्मत्वात् सुस्तुतीनि सुपूजितानि अत्यन्तोत्कृष्टानि धनानि, तानि, है ? । 'थानन्त' ख. पाट:.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। अ० १. व तेषां वैकदेशं लभेमहि । किञ्च, मा नो आतिख्यः । अतिपूर्वोऽत्र ख्यातिः सा- मर्थ्यात् परित्यागेऽतिक्रमे वा । प्रथने(ना? मा)स्मान् कदाचिदपि परित्याक्षीः, अतिक्रमीर्वा । किन्तर्हि, सर्वदेवागच्छ । अथवा ख्यातिः प्रथनार्थ एव । न इति कर्मश्रुतेः, अतीति चोपसर्गाद् योग्यक्रियाध्याहारः (?) । मास्मानतियः अन्येभ्यः प्रकाशीभूः । अन्यसकाशं मा गमोऽस्मत्समीपमेवागच्छेत्यर्थः ॥३॥ वटमाधवीयम् । आशान्त । समलिनव मनिकृष्टास्त्वयि विधमाना: सुमतीवयं कभेमहि । सर्वेणा- भयुदयनाथ युक्तोऽजिल्लाका मन्तिः सुतिः । मास्मान अपहायान्यान् द्राक्षीरिझाग 017 परेहिविनामस्तृतमिन्द्रपृच्छाविपश्चितम् । यस्तसखिभ्यआवरम् ॥ ४ ॥ परा। इहि । विनम् । अस्तृतम् । इन्द्रम् । पृच्छ । विपःऽचितम् । यः।। सखिभ्यः । आ! वरम् ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आत्मन एवान्तरात्मनः प्रैषः । हे अन्तरात्मन् ! परागच्छ । कीदृशं, बिग्रम् । मेधाविनामैतत् । मेधाविनम् । अस्तृतम् । स्तृञ् छादने हिंसायां वा। अनाच्छादितं सर्वप्रका(रं शम्) अहिंसितं वा । कम् , इन्द्रम् । इन्द्र- सकाशं गच्छेत्यर्थः । गत्वा च पृच्छ । (किं ? कं), विपश्चितम् । एतदपि मेधा- विनामैव । विग्रमिति पौनरुक्त्यप्रसङ्गान्नेदामिन्द्रविशेषणं, (किं) तर्हि, स्तोतृप्रति- निर्देशः । मेधाविनं स्तोतारम् । कतमोऽसौ पुमानत्यन्तमेधावी स्तोता यस्य त्वं सम्यक् स्तुतिं शृणोषि इत्येतद् गत्वा इन्द्रं पृच्छेत्यर्थः । (पृच्छ)या किं करोति, इन्द्रं पृच्छेत्युच्यते । यस्ते तव सखिभ्यः सखिम्थानीयेभ्यः पुत्रपौत्रा- दिभ्यो वा। आ वरम् । आ इत्युपसगीद् वरं सखिभ्य इति च कर्मसम्प्रदान- श्रुतयोग्यक्रियाध्याहारः । आदत्ते वरं ददाति । अभिलषितं ददातीत्यर्थः ॥४॥ ४ 'अवविति' गा. * 'भतिक्रमे प्रथन पा' इति भाव्यम् !

·30 THI ine m म. १. अ. २. सू..] प्रथमोऽष्टकः । वेङ्कटमाधवीयम् । परेहि । स्तोतरितस्त्वमुपगच्छ । गत्वा च मेधाविनमाहिसितं शत्रुभिरिदं पृच्छ कीडशः क स वर्तत इति । कंचन विपश्चितं पृच्छ । य इन्द्रस्तव पुत्रादिभ्यो वरणीय धनमाप्रयच्छति ॥ ४ ॥ उतब्रवन्तुनोनिदोनिरन्यतश्चिदारत । धानाइन्द्रहवः ॥५॥ उत । ब्रुवन्तु । नः । निदः । निः । अन्यतः । चित् । आरत दधानाः । इन्द्रे । इत् । दुवः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उतशब्दः पदपूरणः । अप्यर्थे समुञ्चये (वा उत्तर)स्यां च(वार्चि यद् वक्ष्यते, तदपेक्षः समुच्चयः । अपि ब्रुवन्तु उच्चारयन्तु । किं, सामर्थ्या. दिन्द्रस्य स्तुतीः । इन्द्रं नित्यं स्तुव(न्त ? ता)मित्यर्थः । नः अस्माकं स्वभूता ऋत्विजः पुत्रपौत्रादयो वा । निदः ये त्वस्माकं निन्दितारः, ते निरन्यलश्चि- दारत । चिच्छब्द एवार्थे । अन्यत एव निरारत निर्गच्छन्तु । अन्येनैव पथा प्रयान्तु । मा इन्द्रं कदाचिदपि तत्त्वतो ज्ञासिषुः, मा च (स्तौ : रतावि)पु. रित्यर्थः । दधाना इन्द्रे इद् दुवः । इच्छब्दः पदपूरणः । इन्द्रे परिचर्या (दधानाः) इन्द्रं परिचरि(न्तु ! तुमिच्छन्त इत्यर्थः ॥ ५ ॥ वेटमाधवीयम् । उत ब्रुवन्तु । अपिच कामं प्रत्यक्षमेवाचत: स्थित्यामानिन्दिनारो ब्रुवन्तु . निर्गच्छन्तु वान्यत । वयं विन्द्रे परिचर्चा भान न विभे? भा)मः । इमिति पूरण- मित्यस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तमी वर्गः।। ? ParaNamwarestuden उतनःसुभगाँअरिवाचेयुर्दस्मकृष्टयः। स्यामेदिन्द्रस्मशमणि ॥६॥ ४. तो या' ख. पाठ, १. स्त, २. “पा'. ३. 'बवि" क. पाटा. ५. 'तु तो वा' क. पाठः.

·CRI स्कन्दस्वामिभाध्य-वटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। अ० १. व० ८, उत्त नः । सुभान । अरिः । वोचेयुः । दस्म । कृष्टयः । स्याम । इत् । इन्द्रस्य । शमणि ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । अपि नः असमान सुभगान् सुधनान् । अरिः शत्रुपर्यायोऽयमीश्वरनाम वा । व्यत्ययेन चैकवचनम् । शत्रवोऽपि. ईश्वरा अपि । वोचेयुः । हे दम्म ! उपक्षयितः शत्रुणां, दर्शनीय वा । कृष्टयः मनुप्याः । तादृशं धनमस्मभ्यं देहि, येन शत्रवोऽपि ईश्वरा अधि वा अस्मान् सुधनान् ब्रुवन्ति । किमुतान्ये मनुष्या इत्यर्थः । किञ्च स्यामेत् इच्छब्दः पदपूरणोऽयम् । भवेम । तवे- न्द्रस्य सम्बन्धिान कर्मणि सुखे त्वया दत्तेन धनेन सुखिनश्च भवेमेत्यर्थः अथवा, शांति गृहनाम । मरणोत्तरकालं तवेन्द्रस्य गृहे भवेम इन्द्रलोकं गच्छेमेत्यर्थः ॥ ६॥ वेङ्कटमाधवीयम्। स्त न: । उत अरि: कृष्टय इत्येकवचनबहुवचनयोमिनपादस्थयोनिमन्त्रस्थयो- शिव विरम्माभिधानात् सामानाधिकरण सिध्यति । अपिचास्मानिन्द्रसमाश्रयणात् सुमनामाझिसिन्दावारिर्वित्रची चित्रुवन्तु बारयो मनुष्या दर्शनीय ! अथापि क्यमिन्द्रस्य स्वभूते सुखे स्यामैव ॥ ६॥ एमाशुभाश्वेभरयज्ञश्रियंमादनम् । पतयन्मन्दयत्सवम् ॥ ७॥ आ। ईम् । आशुम् । आशवे । भर । यज्ञऽश्रियम् । नृ- ऽमादनम् । पतयत् । मन्दयत् संखम् ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । (ई ?ई)शब्द एनमित्यस्थार्थे । एनं सोमम् । आशुम् । क्षिप्रनामैतत् । स्वकार्यकरणेषु क्षिप्रम् । आशवे । तादर्थे चैषा चतुर्थी । सर्वार्थेषु क्षिप्रस्येन्द्र- स्याथीय । आभर आहर अध्वर्यो ! यज्ञश्रियं यज्ञं यः श्रयति स यज्ञश्रीः, यज्ञश्रियं हविष्ट्वमापन्नमित्यर्थः । नृमादनं नरो मनुप्या ऋत्विजः, तदाकारा वा देवाः, तेषां मढ़करम् । पतयत् पतयतिर्गतिकर्मा । द्वितीयैकवचनस्य च छान्द- 'त इति उतनः अ ख. पाठः, २. 'तधनान', ३. 'सुसले स्या' क.पाठः . Wikewin तं .

·--- म. १. अ० २. सू०४] प्रथमोऽष्टकः । सत्वाल्लुक् । पतयन्तं गच्छन्तमिन्द्रं प्रति गन्तारमित्यर्थः । मन्दयत्सखम् । मन्दयतिरर्चतिकर्मा । तानि तान्यभिप्रेतानि स्तोतुः सम्पादयन् य आत्मनः स्तुतिं कारयति, इन्द्रस्य सखीभूतः ॥ ७ ॥ वेटमाधवीयम् । एमाशुम् । आभर पुनं शिवव्यापिनः सोम क्षिप्रत्याक्षिक इन्दा यः सोमो यज्ञं श्रयति मदयति च मनुष्यान् तं पतयन्तं पातपतिहि सम । पातारं मदर्शन च सखायं पातैव सखेति ॥ ७ ॥ अस्थपीत्वाशतक्रतोपनोवृत्राणाप्रभवः । प्रावोवाजेषुवाजिनम् ॥ ८॥ अस्य । पीत्वा । शतक्रतो इति शत 5 क्रतो । वनः । वृत्राणाम् । अभवः । न । आवः । वाजेषु वाजिनम् ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अस्येति षष्ठी द्वितीयार्थे । षष्ठीश्रुतेबैंक(शेष ? देश)मिति शेषः । इमं सोमम् , अस्य सोमस्यैकदशं स्वांशलक्षणं पीत्वा । हे शतक्रतो । शतशब्दो बहुनाम । क्रतुः कर्म प्रज्ञा वा । बहुकर्मन् ! बहुप्रज्ञ! वा । धनः हन्ता । वृत्राणाममुराणामन्येषां वा अभवस्त्वं प्रावः प्रकर्षणारक्षस्त्वम् । वाजेपु । वाज इत्येकवचनान्तं सङ्ग्रामपठितं, संग्रामेषु। कं, वाजिनं संग्रामवन्तं विलक्षणेनान्ने- नान्नवन्तम् । अथवा अभवः प्राव इति लोडर्थे लङ । हन्तास्मदीयानां शत्रूणां भव । प्रकर्पण चाव संग्रामेषु मां वाजिनमिति । आत्मनांगे संसर्ग वा ब्राह्मण- वैश्ययोरपि शस्त्रादानस्मरणात् सम्भवत्यृपीणामपि संग्राः, विशेषेण तु मधु- च्छन्दसः क्षत्रियप्रसूतत्वात् । तत्रेदं शत्रुहबनमात्मरक्षा चाशास्यते ॥ ८॥ बटमाधवीयम्। अस्य पीत्वा । अमुं पीत्या सोमं दीया शतमन! डन्त आशामभवः पालय च युद्धेषु युद्धवन्तं स्तोतारम् ॥ ८ ॥ तत्वावाजेषुधाजिनंयाजयामानातं । धनानामिन्द्रसातये ॥१॥ १. चयति ख. पाठ:. २. 'स्तो', ३. 'त्वा शनकतो 'अ' क. पाठः, 'प्राव(य !)श्व यु' ख. पाठः. 8 ·स्कन्दस्वाभाष्य-वेटमाधवायव्याख्यानापता ऋक्संहिता। [भ. १.५० ८. तम् । त्वा ! वाजेषु । वाजिनम् । वाजयामः । शतक्रतो इति शतक्रनो । धनानाम् । इन्द्र । सातये ॥९॥ स्न्दकस्वामीयम् । तच्छब्दः प्रकृतापेक्षः । तं त्वा वाजेषु वाजिनं वाजो बलं तद्वन्तम् । वाजयामः, वाजयतिरर्चतिकर्मा, स्तुमः । हे शतक्रतो ! बहुकर्मन् ! बहुप्रज्ञ! वा। किमर्थम् , उच्यते । संग्रामे जिगीषितानां धनानां है इन्द्र! सातये । षसु बाने। दानाय । अथवा वन षण सम्भक्तौ । सम्भजनाय लाभायेत्यर्थः ॥९॥ वेङ्कटमाझवीयम् । तं त्वा वाजेषु । तं त्वा युद्धेषु मलिनं स्तुतिमिलिनं कुर्मः शतप्रश! धनानाम् इन्द्र लाभाय ॥९॥ योरायोविनिर्महान्त्सुपारःसुन्वतः सखा । तस्माइन्द्रायगायत ॥१०॥ यः । रायः । अवनिः । महान् । सुपारः । सुन्वतः । सखा । तस्मै । इन्द्राय नायत ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । य इन्द्रः (रायः) धनस्य । अवनिः । पृथिवीनामैतत् । आश्रयत्वसामान्यात्तु इन्द्रे प्रयुज्यते । यथा पृथिवी सर्वार्थानामाश्र(या ? यः) तद्वदाश्रय इत्यर्थः । अथवा, अवतेः स्वाम्यर्थस्य वा, अवाप्त्यर्थस्य वा कर्तर्ययमनिप्रत्ययः । धनस्येशिता अवाप्ता वेत्यर्थः । कीदृशः, महान् सुपारः । पृ पालनपूरणयोः । सुष्ठु च पालयिता । सुन्वतोऽभिषवं कुर्वतः, सोमयाजिन इत्यर्थः । सखा सखिस्थानीयश्च सुन्वत एव । तस्मा इन्द्राय, तादर्थ्य एषा चतुर्थी, तस्येन्द्र- स्यार्थाय । तमिन्द्रं स्तोतुमित्यर्थः । गायत सामगा! उद्गातारः। उच्चारणवचन- मात्री गायतिः । कै गै शब्दे । स्तुतिमुच्चारयत । यूयमृत्विजो मत्युत्रपौत्रा वा ? hua १. चयति', १. 'कर्म वा स्न, पाठः, ·म. १. अ० २. सू० ५] प्रथमोऽष्टकः । वेङ्कटमाधवीयम् । 40 यो रायः । यः स्तोतुनिस्य रक्षकः महान् शोभनपूरणः सुन्वतः सखा तस्मा इन्द्राय गायतेति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे अटमो वर्गः ॥ आत्वेतानिषीदतेन्द्रमभिप्रगायत । सखायःस्तोमवाहसः ॥ १॥ आ। तु । आ । इत । नि । सीदत । इन्द्रम् । अभि । प्र। गायत । सखायः । स्तोमवाहसः॥१॥ - स्कन्दस्वामीयम् । तुशब्दः पदपूरणः क्षिप्रपर्यायो वा । आ आ इत्युपसर्गस्याभ्यासात तत्सम्बन्धिन इतेत्याख्यातस्याप्यभ्यासः । क्षिप्रमे(ते ? त) आख्याताभ्यासे च लोके गम्यतामित्यादौ अवश्यं कर्तव्यता प्रतीयते । क्षिप्रमवश्यमागच्छतेत्यर्थः । आगत्य च निषीदत उपविशत । यथास्थानं निषद्य च इन्द्रमभिप्रगायत । गायतिरर्चतिकर्मा । प्रकर्षणाभिष्टुत । हे सखायः ऋत्विजः । स्तोमवाहसः स्तोमानामिन्द्रं प्रति प्रापयितारः, स्तोतार इत्यर्थः ॥१॥ वेङ्कटमाधवीयम् । भात्वत । पूर्वेण सूक्तेनाहूतमिन्द्र स्तोतुमुपक्रमने । आगच्छत क्षिप्रमुगातारः । उपसर्गाः प्रयुक्ता अपि प्रागाख्यातात्' पुनः प्रयुज्यन्ते । वक्ष्यते तत्र कारणम् । आगत्य च निषीदत गानार्थम् । अथेन्द्रमभिनगायत सखायः। प्रस्तावप्रतिहारोपगानोपनिधन- स्तोमस्य नेतार: ॥१॥ Emmarwanamuware nahane pasant.madhanwarma Aruaryanswaram १. 'प' ख. पाठः. २. 'क् पु, ३. स्तोतृप्रतिहत्तयुगातारः स्तो' ख. पाठः, ·स्कन्दस्वामिभाव्य-वे कुट साधार्यपाख्यानोरेता ऋहिता। [अ० १.३० पुरूतमपुरूणामीशानवार्याणाम् । इन्द्रंसोमेसचासुते ॥२॥ पुरुऽतमम् । पुरूणाम् । ईशानम् । वाणाम् । इन्द्रम् । सोमे । सा । सुते ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम्। कीदृशम् इन्द्रम् । उच्यते । पुरूतमम् । पुरुशब्दो बहुनाम । तम- शब्दोऽपि नातिशयप्रत्ययः । अर्थासम्भवादुदात्तत्वाच्च । किन्तर्हि, 'तमु अभि- काङ्क्षायाम्' इत्यस्य रूपम् । बहुभिर्योऽभिकाश्यते प्रार्थ्यते याच्यते, स पुरू- तमः, तं पुरूतमम् । पुरूणां बहूनाम् ईशानं स्वामिनम् । वार्याणां वरणीयानाम् उत्कृष्टानां धनानाम् । क्रियाशब्देनेदमिन्द्रस्य गुणाभिधानं, न नाम्ना प्रतिनि- देशः । कुत एतत् । अस्यामृचि आख्याताभावाद वा पूर्वय.कवाक्य(भ ? भा)वात् तस्यां चेन्द्रशब्दस्य नाम्नो विद्यमानत्वात् । इदि परमैश्वर्ये । अत्यन्तेश्वरमित्यर्थः । कदा पुनः स्तवाम । उच्यते । सोमे सचा सुते । सचा सहेत्यर्थः । सर्वैर्ऋ- त्विग्भिः सहाभिषुते । कालोपलक्षणं चेदम् । अभिषवोत्तरकालमित्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । पुस्तमम् । बहूनामुपक्षपयितारम् । गवामसि गोपतिरित्यनन समानी निर्देशः । धनानामीश्वरमिन्द्रमभिप्रगायत सहाभिषुते सौमै ॥ २ ॥ सानोयोगआ वत्सरायेसपुरंध्याम् । गमवाजेभिरासनः ॥३॥ westan.handewomen १. स्याभि', २. 'पिता' क. पाठः. ३. 'मिति गो', ४. 'न्द्र सहाभि', 'तामि' ख. पाठः " ·म.१. अ० २. सू०५] प्रथमोऽटकः। ३५ GAD - सः। घ । नः । योगे । आ । भुवत् । सः । गये। सः। पुरस्- ऽध्याम् । गत् । वाजेभिः । आ । सः । नः ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । ध इति पदपूरणः । स प्रकृत इन्द्रः नः अस्माकं योगे । योग उद्योगः, उत्साहः, अलब्धलाभो वा, तस्मिन् । आभुवद् । आभिमुल्येन भवतु । योग- भस्माकं करोत्वित्यर्थः । स एव राये धने स एव पुरन्ध्यां बयां प्रज्ञायाम् । गमद् वाजेभिरागमद् आगच्छतु । वाजेभिः सहयोगलक्षणेषा तृतीया । अस्मभ्यं यानि दातव्यानि तैरन्नैः सह तानि गृहीत्वेत्यर्थः । अथवा हेतावियं तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । हविर्लक्षणैरन्नैहेतुभूतैः । हविरुपभोगार्थमि- त्यर्थः । कः, स एवेन्द्रः । कस्य वाजेभिः, नः अस्मत्सम्बन्धिभिः ॥ ३ ॥ वेटमाधवीयम् । सधानः। स एवास्माकमप्रावमाप्त्यर्थं योगमावहतु । स धनाप पुरन्धिर्बहुधााषा तस्यै चान्नैश्चास्मानागच्छतु सः ॥ ३ ॥ यस्यसंस्थेनवृण्वतेहरीसमत्सुशत्रवः । तस्माइन्द्रायगायत ॥ ४॥ यस्य । सम् ऽस्थे। न । वृण्वते । हरी इति । समत् ऽ सु। शत्रवः । Ran wala तस्मै । इन्द्राय । गायत ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । यस्येन्द्रस्य स्वभूतौ संस्थे । अपठितमपि संग्रामनामैतत् । संग्रामे । न वृण्वते । वृणोतिरत्र सामर्थ्यात् प्राप्त्यर्थः । प्राप्नुवन्ति । हरी अश्वौ । Kalpana १. थैमा' ख. पाठ: २. 'भवतु' क. पाठः ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेदमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १.२० १. समत्सु । संस्थ इत्यनेन गतत्वात् क्रियाशब्दोऽयं, न संग्रामनाम । अद भक्षणे । सम्भक्षयत्नु परस्परं योद्धृषु महति युद्धे प्रवृत्त इत्यर्थः । शत्रवो वैरिणः । यः संग्रामे महति युद्धे प्रवृत्ते दूरस्थानवे रथप्राप्तान् शत्रून् निहन्ती - त्यर्थः । तस्मा इन्द्राय सामान्युच्चारयत वा स्तुतीः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। यस्य संस्थे । यस्मिनवस्थिते न वारयन्ति नस्य स्वभूतावश्वौ समामेषु शत्रवः तस्मा इन्द्राय गायत॥ ४ !! । सुतपान्नसुताइमेशुचयोयन्तिवीतये। सोमासोदध्याशिरः॥५॥ RI सुत ऽ पाने । सुताः । इमे । शुचयः। यन्ति । वीतये । सोमासः। दधि आशिरः ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । सुतानां सोमानां पात्रे सुता इमे यन्ति गच्छन्ति । नचाप्रदीयमानानां गमनं सम्भवतीति प्रदानमनेन लक्ष्यते । सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेः दानार्थ एव वा एतिः । प्रदीयते ? न्त इ)त्यर्थः । किमर्थं, वीतये पानाय । के, सोमासः सोमाः । दध्याशिरः दधिमिश्राः । सोममिश्रं हि दध्याशीरुच्यते ॥५॥ वेटमाधवीयम्। सुतपाने । सुतं सोमं य: पिबति तस्मै सुता इमे सोमाः पूताः पानाय गच्छन्ति दधिमिश्र(य!)णाः ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे नवमो वर्गः॥ 3. 'स्वर' ख. पाठ;. २. 'पा' क, पाठः, ३. 'तं यः' ख, पाठः, ·में १. अ० २, सू०५] प्रथमोऽष्टकः। स्वंत्तस्यपीतयेसचोवृद्धोअजायथाः। इन्द्रज्यैष्ठयायसुमतो ॥६॥ त्वम् । सुतस्य : पीतये । सद्यः । वृद्धः। अजायथाः । इन्ई । m HOM 7 ज्यैष्ठयाय । सुक्रतो इति सुक्रतो ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्वं सुतस्य सोमस्य पीतये पानार्थम् । सद्यः तस्यामेव वेलायां शरीरेण च वीर्येण च परिवृद्धः प्रतिबन्धकापनयनसमर्थः अजायथाः जायसे भवसि । नच केवलायै सोमपीतये किन्तर्हि, हे इन्द्र ! ज्येष्ठयाय च । (ज्यैष्ठया ज्येष्ठाः) प्रशस्यतमाः प्रवृद्धतमा वा । तेषां कर्म ज्यैष्ठ्यं, तस्मै च वृत्रवधादिकाय च । हे सुक्रतो! सुकर्मन् ! सुप्रज्ञ! वा । अथवा पीतय इति तृतीयार्थ चतुर्थी । त्वं सुतस्य सोमस्य पानेन सद्य एव समान एवाहनि (वा ? पा) (वा)नन्तरमेव शरीरेण च वीर्येण च परिवृद्धों भवसि । किमर्थं, ज्यैष्ठयाय सुकर्मणे वृत्रवधा- दिकाय ॥ ६॥ वेटमारधीमा। an त्वं सुतस्य पानाथ लमो बुद्धो अनि प्रहरी इन्द्र श्रे कर्म को रात्रुषु सुमन! ॥६॥ आत्वाविशन्धाशवासोमासइन्द्रगिर्वणः । शन्तेसन्तुप्रचेतसे ॥ ७॥ । Here Here आ। त्वा । विशन्तु । आशवः । सोमासः । इन्द्र । गिर्वणः। शम् । ते । सन्तु । प्रचेतसे ॥ ७ ॥ AMA ·३४ स्कन्दस्वामिभाष्य वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व १०० स्कन्दस्वामीयम् । आ त्वा विशन्तु प्रविशन्तु त्वा । त्वया पीयन्तामित्यर्थः । कीदृशाः, आशवः स्वकार्यकरणे क्षिप्राः । के, सोमासः सोमाः । हे इन्द्र! गिर्वणः । गिरः स्तुतयः। वनतिः सम्भक्त्यर्थः । स्तुतिभिः सम्भजनीयः । स्तुतीनां वा सम्भक्तः । आविश्य च शं, सुखनामैतत् , सुखम् । तुभ्यं सन्तु भवन्तु । प्रचे- तसे प्रकृष्टप्रज्ञानाय ॥ ७ ॥ , वेस्टमाधवीयम् । १ आ त्वा विशन्तु । आविशन्तु त्वां क्षिप्रा: सोमा इन्द्र! गीर्भिर्वननीय । शंच तुभ्यं भवतु सुमतये ॥ ७ ॥ त्वांस्तोमाअवीवृधन्त्वामुक्थाशतक्रतो । त्यांवर्धन्तुनोगिरः॥८॥ त्वाम् । स्तोमाः । अवीवृधन् । त्वाम् । उक्था । शतक्रतो इति शतक्रतो । त्वाम् । वर्धन्तु । नः । गिरः ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । त्वां स्तोमाः स्तोत्राणि अस्मदीयोगातृप्रयुक्तानि अवीवृधन् वर्धितवन्तः। स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते । नच केवलाः स्तोमाः, त्वदीयान्युक्थान्यपि (त्वां) वर्धितवन्ति । हे शतक्रतो । उक्थशब्दस्तायसवनकहोतृकशस्त्र- विशेष(ण? )वचनः । शस्त्रमात्रवचनो वा। त्वां वर्धन्तु वर्धयन्तु । नः अस्माक- मपि स्वभूता गिरः स्तुतयः ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । त्वां स्तोमाः। त्वां त्रिवृदादयः स्तोमा अवीवृधन् , त्वां शस्त्राणि च । शतकर्मन् ! त्वामेव वर्धयन्त्वस्माकमपि गिरः ॥ ८ ॥ १. 'त्वा क्षिप्रं सो' ख. पाठः, २. 'माः । त्रि', ३. 'कं गि' क. पाटा, ·म. १. अ० १. सू०५] प्रथमोऽष्टक: १९ अक्षितोतिःसनेदिमंबाजमिन्द्रः सहस्रिणम् । यस्मिन्विश्वानिपौंस्या ॥९॥ अक्षितऽऊतिः । सनेत् । इमम् । वाजम् । इन्द्रः । सहस्रिणम् । यस्मिन् । विश्वानि । पौंस्या ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । अक्षिता अन्येनाहिंसिता अक्षीणा वा ऊतिः पालनं यस्य सोऽक्षितोतिः । सनेत् सम्भजतु । इमं वाजं सभामम् इन्द्रः सहस्रिणं योद्धृसहस्रयुक्तम् । अस्मिन् सङ्घनमेऽस्मद्रक्षणाय सन्निहितो भवत्वित्यर्थः । यस्मिन् सङ्घनमे । किम् , उच्यते । (यस्मिन् ? ) विश्वानि सर्वाणि । पौंस्या । बलनामैतत् । हस्त्यश्वरथप - दातिलक्षणानि बलानि । अथवा वाज इत्यन्ननाम । इदमस्मदीयं सोमलक्षणमन्नं सम्भजेत् पिबेद् इन्द्रः स्तुतिसहस्रयुक्तं यस्मिन् बलानि सर्वाणि सामर्थ्यलक्ष- णानि । वाजः पीतः सर्वसामर्थ्यानि जनयतीत्यर्थः । अथवा यस्मिन् विश्वानि पौंस्येति इन्द्रविशेषणम् । यस्मिन्निन्द्रे सर्वाणि बलानि यः सर्वैबलैबलवान् यो महाबल इत्यर्थः ॥ ९॥ वेङ्कटमाधवीयम् । १ अक्षितोतिः । अक्षीणरक्षणोऽपि भजेतानेकपुरुषयुक्तमिमं सङ्ग्राम यस्मिन् (वि?) सर्वाणि बलानि प्रा(त? दुर्भव(ति ? न्ति) ॥९॥ मानोमाअभिद्रुहन्तनूनामिन्द्रगिर्वणः । ईशानोयवयावधम् ॥ १० ॥ । मा। नः । मर्ताः । अभि । द्रुहन् । तनूनाम् । इन्द्र । गिर्वणः । ईशानः । यवय । वधम् ॥ १० ॥ Gp Mausam १. 'वि' क. पाठः, ·स्कन्दस्वामिभाष्य-कटमाधयायव्याख्यानों नेता ऋजसंहिता। [अ० १. २०११. स्कन्दस्वामीयम् । मा नः अस्माकम् मनुष्या अभिद्रुहन् द्रोहं कार्युः । तनूनां शरीराणाम् हे इन्द्र! गिर्वणः स्तुतिभिः सम्भजनीयः स्तुतीनां वा सम्भक्तः । ईशानः प्रभुस्त्वम् । यवय, यौतिः पृथग्भावे, पृथक् कुरु अपनयास्मत्तः । वधं हिंसा हन्तारं वा॥ १० ॥ वेष्टमाधवीयम् । मा नो मर्ता । माभिद्रुमन्तु इन्द्र ! अम्माकमङ्गेभ्यः शत्रवः । गीर्भिर्वननीय! ईश्वरस्त्वं पृथक् कुरु शत्रूणामायुधमिति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्थ प्रथमे दशमो वः ॥ युञ्जन्तिब्रजभरुचरन्तंपरितस्थुषः । चिन्तेरोचनादिघि ॥ १॥ युञ्जन्ति । बनम् । अरुषम् । चान्तम् । परि । तस्थुषः । रोचन्ते । रोचना । दिवि ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । योगः सम्बन्धः । युञ्जन्ति सम्बन्धयन्ति । केन, सामर्थ्यात् स्तुतिभि- हविभिश्च । के, सामर्थ्यात् स्तोतारः यष्टारश्च । बध्नं महन्नामैतत् । महान्त- मिन्द्रम् । अरुषम् । रुशतिर्दीप्त्यर्थः रुद्वत्सारुशतीति प्रदर्शनात् । तस्य वा रोचतेर्वा दीप्तिकर्मण आङ्पूर्वस्येदं रूपम् । आङश्च ह्रस्वत्वम् । आरुशम् आरोचमानं वा । दीप्तमित्यर्थः । आरुषत्यार्यतीति गतिकर्मसु पाठादरुषतेर्ग- त्यर्थस्यारुषशब्दो गन्तृवचनः । शत्रून् यज्ञान् वा प्रतिगन्तारम् । चरन्तं परि सर्वतो गच्छन्तम् । यत्र यत्रेन्द्रो गच्छति, तत्र तत्रैनं स्तोतारो यष्टारश्च स्तुवन्ति चेत्यर्थः । अथवा, युञ्जन्तीति युजिः शुद्धोऽपि सामर्थ्यात् सोपसर्गार्थे द्रष्टव्यः । स्वार्थसिद्धौ स्तोतारो यष्टारश्चैनं नियुञ्जते । महान्तं दीप्तं चेन्द्र सर्वतो गच्छन्तं, यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्रैनं मनुष्या इदमिदं च नः १. 'ये' ख. पाठः. womentum merammarmernam ·मै० १. अ० २. सू०६] प्रथमोऽटकः। कुर्वित्यर्थ याचन्त इत्यर्थः । रथोऽत्र सामर्थ्याद युज्यमानः, नेन्द्रं युञ्जन्ति । इन्द्रस्य रथं बध्नमरुषं च सर्वतो गन्तारं गच्छन्तम् । के । सामर्थ्यात् सारथयो मात- लिप्रभृतयः अन्येऽस्य रथं युञ्जन्ति स नः स्वयं युनक्ति अध्नादिगुणः युञ्जन्ति न किञ्चिदिति । एवं गुणकीर्तनादिन्द्रस्येयं स्तुतिः । किञ्च तस्थुषः रोचन्ते रो- चना दिवि । तस्थुष इति षष्ठीनिर्देशात् प्रभावेनेति वाक्यशेषः । स्थितस्य व्याप्रियमाणस्येन्द्रस्य प्रभावेन रोचन्ते दीप्यन्ते । रोचना दीप्तिस्वभावकानि नक्ष- त्राणि दिवि धुलोके । कथं पुनरिन्द्रप्रभावेन नक्षत्राणि दीप्यन्ते । उच्यते । वक्ष्यते-- 'इन्द्रो दीर्घाय चक्षस आसूर्य रोहयदिवि' इति । सूर्यस्य प्रभावश्च सुषुम्नो नाम रश्मिः तत्सम्बन्धाचन्द्रमा नक्षत्राणि च दीप्यन्ते । अथवा यु- जिरुत्पूर्वार्थे । अन्तर्णीतण्यर्थश्च द्रष्टव्यः । उद्योजयन्त्युत्साहयन्ति वृष्टिकर्मणि ब्रनमरुषं चेन्द्रम् । किं कुर्वन्तम् । उच्यते । चरन्तं परितस्थुषः । परिशब्दो लक्षणे कर्ममवचनीयः तस्थुष इत्यनेन च सम्बध्यते । तस्थिवःशब्दः स्था- वरवचनः । गच्छन्तं स्थावराणि प्रति । स्थावरग्रहणं चात्र जङ्गमस्यापि प्रद- र्शनार्थम् । सोमपानायासुरयुद्धलोलुपतया जङ्गमस्थावरात्मकं कृत्स्नं ज(नं? गत) परिभ्रमन्तमित्यर्थः । के उद्योजयन्ति । उच्यते । रोचन्ते रोचना दिवि । एकवाक्यताप्रसिद्ध्यर्थ यत्तच्छब्दावध्याहायौँ । आदित्यरश्मयो रोचन्ते रोचना दिवि ते आदित्यरश्मयो हि प्रावृडारम्भे रसदातारः । ते रसानर्पयन्तः उद्यो- जयन्तीन्द्र दृष्टिकर्मणि । एतस्मिंस्त्वर्थे रश्मिविषयत्वाद् रोचनेत्येतत् पद- मूष्मान्तन्यायं दृश्यते न स्वरान्तमन्तो नैष पदकाराभिप्रायः । ज्योतिष्ट्वापेक्षं वा रश्मीनां नपुंसकत्वम् । अध्वर्यवस्त्वादित्यदेवतामृचं मन्यन्ते । कथम् । एतेषां हि विनियोजनेऽसियु(क्ताश्च ? क्तश्चा)श्वोऽनयादित्यरूपेणोच्यते । कथ- मवगम्यते । श्रुतेः । एवं हि श्रुतिर्भवति ---- 'युञ्जन्ति बध्नमरुषमित्याह । असौ वा आदित्यो बध्नः । अरुपोऽमुमेवास्मादादित्यं युनक्ति खर्गस्य लोकस्य समष्टयै' इति । तस्मादादित्यदेवतेयमिति । तन्न । तत्रापि विनियोगवशा- नियुज्यमानोऽयो ब्रघ्नोऽरुषश्चोच्यते । भक्तिमात्रं तु श्रुतिः । अपिच यदि श्रुतिबलात् तत्रादित्यो देवता, तथा नाम इह त्वैन्द्रप्रकरणे समाना बध्ना रुषयोश्चन्द्रेऽपि सम्भवात् । परस्यां चय॑स्य शब्देनानुवादात् । तेनेहादिष्टस्य अध्नस्यान्वादेशात् तस्याश्च! हरिसम्बन्धादैन्द्रताया असन्दिग्धत्वादैन्द्रत्व- मेवास्या ऋच इति ॥ १॥ १. 'न्तीवेन्द्र' क., "न्तीवेन्द्रक' ख. पाठः, १ nMittayinayistan ·स्कन्दस्वामिभाध्य-देङ्कटमाधवायव्यानोपेतः ऋक्संहिता। अ० १. व० ११. बेशरमाधवीयम् । युजनित अनन् । युजन्ति महान्तमारोचमानं दिवि चरन्तं परितः तस्थिवासो देवा वा लोधा शेवन्ते व रोचनानि नक्षत्राणि, इन्द्रतेजसा सन्धुक्षितान्यावे. मिलापसमाधि हटनू ॥ १॥ क्षसारथी স্ত্রীক কী suryनवाहमा २ ॥ बुञ्जन्ति । भष्य ! काय हरी इति : विपक्षमा । थे । शोणी । धृष्य इति । याहेत ॥ २ ॥ स्कन्दलीयम् । युञ्जन्ति सारथयोऽस्येन्द्रस्य खभूतौ काम्या कामयितव्यावुत्कृष्टौ काम- संवादिनौ वा हरी अश्वौ । विपक्षसा सव्यदक्षिणभेदेन विभिन्नौ रथपक्षौ ययोस्ती विपक्षसौ । सकारश्चान्दत उपसर्जन(:)। पर्यायान्तरं वा पक्षश्शब्दो द्रष्टव्यः । स्थस्य सव्यदक्षिणपार्श्वस्थावित्यर्थः । क युञ्जन्ति । रथे । कीदृशौ । शोणा रक्तवर्णो । धृष्णू प्रगल्भौ, अभिभवितारी शत्रूणाम् । नृवाहसा ननुप्यान् प्रति मनुष्याकारस्य वेन्द्रस्य वोढारौ ॥२॥ वेष्टमाधवीयम्। बुञ्जन्त्यस्य । थुजन्यस्य रथे कमनीयौ (पार्श्वे ? अश्वौ) सव्यदक्षिणयोः पार्थयो: शुष्यमालो शोणवर्णी शत्रूणां धर्षको तुरस्य वोढारौं देवाः ॥ २ ॥ केतु कत्तपेशीम अपेशसे। खन्नुपनि रजायथाः ' ३ ॥ केतुम् । कृष्वन् । अनेता : पशः । भयो । अपेशसे । सः । उपतभिः । अजायथाः ॥ ३॥ wilve ।

·म. १. अ० २. सू. ६] प्रथमोऽकः। ansar स्कन्द स्वामीयम् । केतुरिति प्रज्ञानाम । प्रज्ञां कुवन् । अकेतवे । षष्ठयर्थे चतुर्थीयम् । प्रज्ञारहितस्य । पेशः रूपनामैतत् । रूपं च । हे मयाः । व्यत्ययेनात्रैकवच- नस्य स्थाने बहुवचनम् । मर्य! माकार! इन्द्र! । अपेशसे रूपवर्जितस्य । प्रज्ञारूपे चात्र प्रदर्शनार्थे । यस्य यदभिलषितं, तस्य तत् तत् सम्पादयन्नित्यर्थः । समुषद्भिः । सशब्दः सहार्थे । उषच्छब्दो वश कान्तावित्यस्य कान्तिवचनों न वसोऽर्थासम्भवात् । सह कान्तिभिस्त्वमजायथाः जन्मन एवं ! व) प्रभृति त्वं सर्वस्य सर्वाभिलषितसम्पादी कान्तश्चासीरित्यर्थः । अथवा माध्यमिकाः स्तन- यित्नुलक्षणा वाँच उषसः, ताभिः सह त्वमजायथाः जन्मनः प्रभृति गर्जिते- त्यर्थः ॥ ३॥ वेष्टमाधवीयम्। केतुं कृण्वन् । रात्रौ स्वपतो गतप्रज्ञस्य महोदयं कुर्वन् तमसा तिरोहितरूप शक्षादीनां रूपं च ज्ञायते ! केतुं कृण्वन् प्रज्ञानरहिताय पेशश्वाशले समाजाप्रथा: स्व- मुधोभिः सह तमिममाश्चयं मनुष्याणां निवेदयितुं त्वां सम्बोधयन्ति मत्य इति ॥६ आदहस्वधामनुपुनर्गर्भवप्रेरिरे धानानामयज्ञियम् ॥४॥ आत् । अह । स्वधाम् । अर्नु । पुनः । गर्भऽत्वम् । आइरिरे । दधानाः । नाम । यज्ञियम् ॥ ४ ॥ स्कन्दखानीयम् । षडादहस्वधामिति मारुत्योऽनन्तरा ऋचः सुरूपकृत्नुमित्यैन्द्रमामेधा- तिथेरित्यैन्द्रत्वे प्राप्तेऽयमपवादः । आदहस्वधामित्येताः षडनन्तरा मरुद्देवता वीलचिदारुजलुभिरित्यस्या देवतान्तरोपदेशोत् तद्वर्ज(न? )मन्याः षण्मारुत्यः प्रतीयेरन् । तन्निवृत्त्यर्थमनन्तरवचनम् । आच्छब्दोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्य । १. 'मानुष्याका', २. 'तं तन्नास्ति', ३. 'तत् म' क,खें. 43. उ, ५ 'शत्वात् क. पा.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वैकटमाधवायव्याख्यानोपैता ऋक्संहिता । अ० १. वै० ११. अहेति विनिग्रहार्थीय एवशब्दार्थे । स्वधामिति स्वधाशब्द उदकनाम । अन्विति पश्चादर्थे । कस्य पश्चात् । सामर्थ्याद् वृष्टेः । एवं सम्बन्धयोजनाद् वृष्टेः पश्चा- देवोदकं पुनर्गर्भत्वम् एरिरे । ईर गतावित्यस्य ण्यन्तस्येदं रूपम् । गमयन्त्या- पादयन्ति मरुतः । पुनश्शब्दश्चातीतसंवत्सरगर्भत्वापादनापेक्षः । एतदुक्तं भ- वति -- वार्षिकांश्चतुरो मासान् वर्षित्वा तदनन्तरमष्टौ मासांस्तदुदकं रश्मिभिः प्रत्याहृत्य त(मा? दा)गामिसंवत्सरे वर्षितुं पुनर्गर्भमापादयन्ति मरुत इति । अथवा स्वधेत्यन्ननाम । सस्यलक्षणं चात्रान्नमुच्यते । अनुशब्दश्च पश्चादर्थ एतेन सम्बध्यते । स्वधामनु सस्यलक्षणस्यान्नस्य पश्चात् सस्यान् निष्पाद्यानन्तरमेव पुनर्गर्भत्वमापादयन्ति मरुत इत्यर्थः । किं, सामर्थ्यादुदकम् । किं कुर्वन्तः । उच्यते। दधाना धारयन्तोऽन्तरिक्ष आदित्यमण्डले वा । किं, नाम । तदेवोदकम् । नामेति बुदकनामपठितम् । कीदृशं, यज्ञियं यज्ञसम्पादि मरुद्भिगृह्यते । अष्टौ मासानन्तरिक्ष आदित्यमण्डले वा धार्यमुदकं गर्भीभवत्यत एवमुच्यते--- दधाना नाम यज्ञियं पुनर्गर्भत्वमेरिर इति । अथवा नामशब्दः संज्ञावचनः । धारयन्तो यज्ञियां संज्ञाम् । कतमाम् । सामर्थ्यान्मरुत इत्येताम् । मरुन्नामानमित्यर्थः अथवैवमन्यथास्या ऋचोऽर्थयोजना-अनुशब्दः पश्चादर्थः सामर्थ्याद् वृष्टयैव सम्बध्यते । स्वधामित्येतत् तु सस्यलक्षणान्नवचनं गर्भत्वमेरिर इत्येतेन सम्ब- ध्यते । दधाना इत्यपि दधातिर्दानार्थः । नामशब्दोऽप्युदकनाम । एवमेक- वाक्यता । वृष्टः पश्चादनन्तरमेव सस्यलक्षणमन्नं पुनर्गर्भत्वमेरिरे मरुतो ददतः उदकं यज्ञसम्पादि । एतदुक्तं भवति ---- वर्षास्वोषधीर्जनयित्वा न तावत्येव कृतार्थीभवन्ति मरुतः, किन्तर्हि, ता एव पुनर्गर्भयन्ति उदकदानेनेति ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । भावह स्वधाम् । अनन्तरमेव वृष्टेः मरुत: अन्नार्थं पुनरपि गर्भवं प्राप्नुवन्ति । अष्टौ मासास्तिरोभूता वर्तन्ते वर्षाभ्योऽनन्तरम् । आश्चर्येऽहशब्दः । दधाना नाम य.. ज्ञानामीह(इ? क्) चाताह(इ? क्) (चा! चेत्यादिकम् ॥ ४ ॥ वीळुचिदारुजत्नुभिर्गुहाचिदिन्द्रवह्निभिः । अविन्दउम्रियाअनु ॥५॥ १. थः । नामश' क. पाठः.

·म. १. अ० २. सू० ६ प्रथमोऽ वील्छ । चित् । आरुजत्नुनि शुहा ! चिच । इन्द्र वहितिः। अविन्दः । उस्त्रियाः । अनु ।। ५ ।। পবিত্ব एका वीळचिदिन्द्राय मरुद्भिः सह गीयते । न केवलं मरुद्धयः । ऐ- (न्द्रा ? न्द्र)मारुतीयं न मारुत्येव केवलेत्यर्थः । बीळयते: सस्तम्भकर्मणा वीळु दृढम् । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । दृढमपि पर्वतादि आरुजत्नुभिः । रुजो भने । सहयोगलक्षणा चेयं तृतीया । भञ्जद्भिर्मरुद्भिः सह । गुहा चिद् गुहायामपि स्थिता । हे इन्द्र ! । कीदृशैर्मरुद्भिः । उच्यते : वहिभिः बाढभिः । अविन्दः लब्धवानसि । काः । उस्त्रियाः देवानां स्वभूतां गाः । अनु पश्चात् । कस्य । सामर्थ्यात् सरमाप्रत्यागमनस्यं । पणिभिरसुरैरपहृताः गा गुहायां निहिताः सरमाप्रत्यागमनोत्तरकालं मरुद्भिः सह त्वमलब्धा इत्यर्थः ॥ ५ ॥ वेष्टमाधवीयम् । बालुचित् । दृढमपि पर्वतसान्वाभिमुख्येन भजन : परतस्य गुहायामपि इन्द्र स्वां वोढभिर्मनि(स्तं ? स्त्व) पणिभिरपहृता गा भन्दविन्दः ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकादशी वर्गः ॥ ? w- A HAL Arum HIN देवयन्तीयथामतिमच्छाविगिरः। महामनूषतश्रुतम् ॥ ६॥ देव ऽयन्तः। यथा । मतिम् । अच्छे । विदत् वसुम् । गिरः। महाम् । अनूषत । श्रुतम् ॥ ६॥ स्कन्दस्वामीयम् । देवयन्तः देवशब्दोऽत्र प्रकृतान् मरुत एवाह । तानिच्छन्तो देवयन्तः । यथा मतिम् । मन्यतिरर्चतिकर्मा । मन्यते स्तूय (ये : नऽसाविति मतिरिन्द्रः, १. 'तानां अक. ख. पा.

·स्कन्दस्वामिभाष्य वेक्टमाधवायव्याख्यानापेता ऋक्महिता ! [अ० १.१० १२.
ज्ञाता वा मतिर्विद्वान् ब्राह्मणः । यथा सर्वस्तुत्यमिन्द्रं विद्वांस वा ब्राह्मणं तद्वत् ।
अच्छ । निपातोऽयमाप्तुमित्यस्यार्थे । आप्तुम् । किम् । विदद्वसुम् । विन्दतेलाभा-
र्थस्य विदच्छब्दः, कर्मसाधनश्च द्रष्टव्यः । (गु ? गणाभिप्रायं चैतदेकवचनम् ।
लब्धधनं मरुद्गणम् । गिरः । तृतीयार्थे प्रथमेयम् । गीर्भिः स्तुतिभिः । महां
महान्तम् । अनूषत । नु स्तवने । स्तुवन्ति स्तुवन्तु वा ऋत्विजो मत्पुत्रपौ-
प्रादयो वा । कीदृशम् । श्रुतं ख्यातम् ॥ ६ ॥
वेटमाधवीयम् ।
देवयन्तः । देवानिच्छन्तो यथा पूजनीयमिन्द्रमभिटुवन्ति विदद्वसुं वैदया इस्-
सुधारं गिरः स्तोतारो महान्तं मरमणमिति ॥ ६ ॥
इन्द्रेणसंहिदक्षसेसंजम्मानोअविभ्युषा ।
भन्दूसमानवर्चसा ॥७॥
।
इन्द्रेण । सम् । हि । दृक्षसे । सम् ऽ जग्मानः । अबिभ्युषा ।
मन्दू इति । समान वर्चसा॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
इन्द्रेणेति सहयोगलक्षणा तृतीया । इन्द्रेण सह त्वं मरुद्गण ! सं हि
दृक्षसे । हिशब्दः पदपूरणः । सम्यग् दृश्यसे । सञ्जग्मानः सङ्गच्छमानः
तत्र तत्र वृत्रवधादौ कार्ये अबिभ्युषा भयवर्जितेन । 'तस्या एकान्तरायास्तु
अर्ध!ऽन्त्यो द्विदेवतः' या ऐन्द्रमारुत्युक्ता (न?) ऋक् एका वीलुचिदिति।
तस्या एका(न्तरा ? )न्तरा या इन्द्रेण संहीत्येषा तस्या, अर्ध!ऽन्त्यो द्विदेवतः
ऐन्द्रमारुतः । मन्दू । मन्दतेर्मोदनार्थस्यैतद् रूपम् । नित्यप्रमुदितौ । समान-
वर्चसा तुल्यदीप्ती च इन्द्रमरुद्गणौ ।। ७ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
इन्द्रेण संहि । इन्द्रेण हि सन्दृश्यते स सङ्गच्छमानोऽबिभ्युषा जरुष युद्धार्थम् ।
इन्द्रमरुद्गणौ मदिष्णू भवथा :) संयुक्तौ समानवर्चसौ । यद्वा मन्दुना मानवमन्ने
णेति ॥ ७॥

·प्रथमोऽg Maay ब० १. अ० २. सू०६] अनश्यैरसिद्यभिर्मखःसहस्वदति । गगैरिन्द्रस्यकाम्यैः॥८॥ अनवद्यैः । अभियुऽभिः । मखः । सहस्वत् । अर्चति । गणैः । इन्द्रस्य । काम्यैः ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । सर्वाश्चान द्वितीयार्थे तृतीयाः । अनवद्यान् अगान् । धुशब्दो दीप्ति- बचनः । अभिगतदीप्तीन् अत्यन्तदीप्तान् । मखो यज्ञः । सहस्वद् बलवत् । सुष्श्वित्यर्थः । अर्चति स्तौति । यद् यज्ञ ऋत्विजः स्तुवन्ति, तदिदं यज्ञ एव (स्तुवन्ती ? स्तौती)त्युच्यते । अथवा मखं करोति मखयति । 'तत् करोती'ति णिच् । ण्यन्तादच् । मखैः यज्ञकारी संस्तौति । कान् । गणैः (गणान्) सप्त सप्त- कान् । इन्द्रस्य काम्यैः काम्यान् प्रियान् । अथवा, अनवधैरित्यादिषु तृतीयाः खार्थ एव । तृतीयानिर्देशात्तु युक्त इति च वाक्यशेषः । अर्चतीति व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । अनवद्यादिगुणैर्मरुद्गणैर्युक्तो यज्ञः सु(स्वित्युच्य ? छ्व- N)ते । सु(वते ? छ्वय॑न्ते)ऽत्र मरुतो देवा इन्द्र(स्य ? श्च । मतो) यज्ञो- ऽत्यन्तं पूज्यत इत्यर्थः ? त्युच्यते) ॥ ८॥ घेहटमाधवीयम् । अनवधैः । अवधरहितैरभिधोतमानैः सह स्तोता सहस्वन्तमिन्द्रमति गणे- रिन्द्रस्य प्रियैः । गणशब्द एकवचनबहुवचने पर्यायेण भवतः ॥ ८ ॥ अत:परिमन्नागहिदियोवारोचनादधि । समास्मिन्नृञ्जतेगिरः॥९॥ अतः । परिऽज्मन् । आ । गहि । दिवः । था । रोचनात् । अधि । सम् । अस्मिन् । ऋञ्जते । गिरः ॥ ९ ॥ १. ान तैीप्ति' क., 'ह्यान् सुद्यु' ख. पाठ:. ख. पाठः ·४८ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.१ १२. स्कन्दस्वामीयम् । अत इति मरुद्गणस्थानस्यान्तरिक्षस्य निर्देशः। अतोऽन्तरिक्षलोकात् । हे परिज्मन् ! । अज गतिक्षेपणयोरित्यस्यैतद् रूपम् । सर्वतोगामिन् ! मरुद्गण! आगहि आगच्छ । दिवो वा धुलोकाद्वा । रोचनाद् दीप्तात् । अधिशब्दस्तु आगहीत्येतेन सम्बध्यते धात्वर्थानुवादी च, पादपूरणो वा नार्थान्तरवचनः 'अधिपरी अनर्थकाविति । अथवा, अधिशब्दः सामर्थ्याद्वार्थे । रोचनाद्वा आदित्यमण्डलाद्वेत्यर्थः । किं कारणम् आगच्छति । उच्यते । समस्मिन् ऋञ्जते । ऋञ्जतिः प्र(धा ? साध)नकर्मा । आत्मन एवायं परोक्षरूपेण प्रथम- पुरुषनिर्देशः । अयं मधुच्छन्दा नाम ऋषिक्रत्विग् ब्राह्मणाच्छंस्याख्ये अस्मिन् यज्ञे समृञ्जते सम्यक् प्रसाधयति उपकल्पयति गिरः ॥ ९ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। अतः परिज्मन् । अतोऽतरिक्षात् परितो गन्तर्मरुद्गण ! आगच्छ आदित्यस्य रोचनालोकात् । धिपरी सनीपम्पोरर्थ स्फुटीकुरुतः । अस्मिन् मरुद्गणे सम्प्र- साधयति स्तुतीमधुच्छन्दाः ॥ ९ ॥ इतोषासातिमीमलेदिवोधापार्थिवादद्धि । इन्द्रशहोवारजसः॥१०॥ इतः । वा । सातिम् । ईमहे । दिवः । वा । पार्थिवात् । अधि । इन्द्रम् । महः । वा ! रजसः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अतः परं यथाप्राप्तमैन्द्रमेव । (अत? इतो वा) इत्येतस्य सन्निहितवच- नस्य वा पार्थिवादित्यनेन व्यवहितेनापि सामानाधिकरण्यम् । इतो वा पार्थि- वाल्लोकात् । सातिम् । षणु दाने, वन षण सम्भक्तावित्यस्य वा सातिर्दानं, लाभो वा । ताम् ईमहे । याच्चाकमायम् । याचामहे । दिवो वा धुलो- काद्वा । अधिशब्दस्तु पदपूरणः । के याचामहे इन्द्रम् । नचैताभ्यामेव 'लो' ख, पाठः. २. 'कि, ३. 'हे न' क. ख. पाठः.

·म. १. भ. २. सू..] प्रथमोऽष्टक:। केवलाभ्याम् । किन्तर्हि । महो वा रजसः । रजश्शब्दो लोकवचनः । महतो लोकाद्वा । कथमस्मात् । महत्त्वात् पारिशेष्याच्चान्तरिक्षाद् । यतःकुतो- ऽप्यस्मभ्यमिन्द्रो ददात्वित्यर्थः ॥ १०॥ वेङ्कटमाधवीयम्। इतो वा। अत उत्तरामिन्द्रः एव देवता । कुतः इन्द्र' आगच्छतीति न वयं जानीमः । तमिन्द्रमस्या भूमेरागच्छन्तं देयं धनं याचामहे । अपिवा दीप्तात् पार्थि- वॉल्लोकात् । पृथिव्यन्तरिक्षनाम । इन्द्रं महो वा रजलः स्वर्गादिति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे द्वादशो वर्गः॥ इन्द्रमिद्गाथिनोबृहदिन्द्रमर्केमिरणिः। इन्द्रवाणीरनूषत ॥१॥ इन्द्रम् । इत् । गाथिनः । बृहत् । इन्द्रम् । अर्केभिः । अर्किणः । इन्द्रम् । वाणीः । अनूषत ॥ १॥ -- स्कन्दस्वामीयम् । इच्छब्द एवार्थे । इन्द्रमेव । (सं.)गीयन्ते इति गाथाः सामानि । तद्वन्तो गाथिनः उद्गातारः । तृतीयार्थ द्वितीयेयं बृहन्नाम, महता साम्ना इन्द्रमेव अर्केभिः मन्त्रैः ऋग्लक्षणैः अर्किणो मन्त्रवन्तो होतारः । इन्द्रमेव वाणीः । वाङ्नामैतत् । तृतीयार्थे चात्र द्वितीया । यजुर्लक्षणैः अध्वर्यवः अनूपत अस्तु- वन् ॥ १॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रमित् । इन्द्रमेवोद्वातारो बृहता साना स्तुवन्ति । इन्द्रं शम्नैहोतार इन्द्र'- मेव सर्वा गिरः स्तुवन्ति ॥१॥ १. 'वी(न्त्य ? त्य)न्त' क. पाठः, २. 'क्षा' ख. पाठः. 'स्तुवन्तः क. ख. पाठः. ३. 'ता वा सा', ४.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [भ० १.५० १३. इन्द्रइयोसचासम्मिश्लआवंचोयुजा । इन्द्रोवज्रीहिरण्ययः ॥ २॥ इन्द्रः । इत् । होः । सचा । सम्भमिश्नः । आ । वचःऽयुजा । इन्द्रः । वज्री ! हिरण्ययः॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्र एव होरश्वयोः सचा सह सम्मिश्लः औं आभिमुख्येन सम्मि- श्लयिता । केन । सामर्थ्याद् रथेन रथ योगपद्येन नियोक्तत्यर्थः । कीदृशयोः । वचोयुजा । षष्ठीद्विवचनस्यायमाकारः । युज्येथामिति वचनमात्रेण स्वयमेव यौ युज्यते, तौ वचोयुजौ । तयोस्तु विनीतयोरित्यर्थः । इन्द्र एव वज्री वज्र- वान् । हिरण्ययः सादृश्यादेष व्यवहारः। हिरण्मयसदृशः दीप्तवर्ण इत्यर्थः ॥२॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्र इत् । एकाकी घरनिन्द्र' एव स्वानयोऽसहाथभूतः स एव संयो- जयत्युक्तिमात्रेण युज्यमानाविन्द्रो वज्री हिरण्मयसर्वशरीरः ॥ २ ॥ इन्द्रोदीर्घायचक्षसआसूर्यरोहयद्दिवि । विगोभिरद्रिीरयत् ॥ ३॥ इन्द्रः । दीर्घाय । चक्षसे । आ । सूर्यम् । रोहयत् । दिवि । वि। गोभिः । अद्रिम् । ऐरयत् ॥ ३॥ स्कन्दस्वामीयम् । अत्रेतिहासमाचक्षते वृत्रो महत् तमस्ततान । तेन तमसावृतं सर्व- मधर्मप्रज्ञानं बभूव । तत इन्द्रो वृत्रं हत्वा तमसोऽपनोदनाथ सूर्य दिव्यारोह- 'आभि' ख. पारः. २. 'श्र', ३. 'योरत्यन्त गीतयोरि', ४. 'इन्द्रः॥' ग. पाठः. ५. 'इत् इन्द्र ए', ६. 'वच सं', ७. ६. 'वच सं', ७. 'यितोक्ति', ८. 'नयोऽभीन्द्रो', ९. 'जवान् हि ख. पाठः. १०. 'ते- त्रस्ततान तन्वेमाल्लो(?)कास्तत्तमसावृताः । सर्वेऽन्धबुद्धयोऽभूवस्तदेन्द्रस्तं जघान च ॥ तदीयतमसो नुत्यै दिवि सूर्यमरोहयत् । तदे' ग. पाठः. man ·मं... १. सू. ७] प्रथमोऽधकः । याञ्चकारेति । तदेतदुच्यते --- इन्द्रो दीर्घाय आप्रलयभाविने चक्षसे दर्शनाय आ सूर्यं रोहयत् सूर्यमारोपितवान् दिवि धुलोके । किञ्च, विगेभिरद्रिमैरयत् । गोशब्दोऽत्र वज्रवचनः । 'अहन् गवा मघवन्' इति यथा । अदिरिति मेघ- नाम । वज्रव्यैरयत् प्राणेभ्यो विगमितवान् हतवान् हन्ति वेत्यर्थः । वधार्थ एव सामर्थ्याद् ईरयतिः । अथवा गोशब्द उदकवचनः । हेतौ च तृतीया । प्रयोजनस्य हेतुत्वविवक्षा । उदकार्थ मेघ हतवान् हन्ति वेत्यर्थः ।। ३ ।। वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रो दीर्घाय । इन्द्रो मनुष्याणां चिराय दर्शनाय दिवि सूर्यमारोहयत् । तेजोभिश्च विविध वर्षार्थ मेधं प्रेरयति ॥३॥ इन्द्रवाजेषुनोवसहस्रप्रधनेषुच । अनउग्राभिरूतिभिः॥४॥ इन्द्र । वाजेषु । नः । अव । सहस्रप्रधनेषु । च । उग्रः । अग्राभिः । ऊतिभिः ॥ ४ ॥ Cam स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र! वाजेषु युद्धेषु नः अस्मान । अव रक्ष । कीदृशेषु । सहस्र- प्रधनेषु । प्रधनशब्दोऽत्र न सङ्ग्रामनाम उत्कृष्टवचनः । प्रकृष्टानि धनानि प्रध- नानि निमित्तभूतानि येषां ते सह प्रधनाः बढत्यन्तधना वेत्यर्थः । चशब्दस्तु पदपूरणो वा । चश्रुतिसामर्थ्याद्वा अल्पधननिमित्तकेषु चेति शेषः । उग्रः । प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः । न चेदमामन्त्रितम् । अतो यच्छन्दतच्छब्दावध्याहृत्यै- कवाक्यतां नेयम् । यस्त्वमुग्रः अन्येन वाप्रसह्यः । क्रूर इत्यर्थः । सः अवैति कीदृशीभिः । उग्राभिः अन्येनाप्रसह्याभिः । अतिभिः पालनैः ॥ ४ ॥ १. 'धन्', २. 'स्ववि' ख. पाठः. ३. 'क' क. ख. पाटः. ४. 'त्यक' ख.पाठः, ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेष्टमाधवार्यज्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १.५० १४. वेङ्कटमाधवीयम् । १ इन्द्र वाजेषु । इन्द्र ! क्षुद्रेषु सङ्ग्रामेष्वस्मान् रक्ष च। महत्सु उग्र उद्गीण उद्गुणैः पालनैः । अस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ४ ॥ । tern IAL-T इन्द्रवयंमहाधनइन्द्रम हवामहे । युजवृत्रेषुवज्रिणम् ॥ ५॥ इन्द्रम् । वयम् । महाऽधने । इन्द्रम् । अर्भे । हवामहे । युजम् । स्त्रेषु । वज्रिणम् ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । महाधने। सङ्ग्रामनामैतत् । महति सङ्ग्रामे । इन्द्रमेव अर्भे । अल्पनामैतत् । अल्पे । क । पूर्वत्र निर्देशात् सङ्ग्राम एव । हवामहे आह्वयामः । युजं युज्यते- ऽसाविति युक् सहायः तम् । वृत्रेषु सङ्ग्रामव्यतिरिक्तेष्वपि च शत्रुषु इन्द्रमेव समाहृयामः वनिणम् ॥ ५॥ वेङ्कटमाधवीयम् । २ इन्द्रं वयम् । इन्द्रं वयं महति सङ्ग्रामे हवामहे, इन्द्रमल्पे च स (नो? हा)य. मुपद्रवेषु आयुधवन्तम् ॥५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे त्रयोदशो वर्गः॥ Howmniwww m- सनोवृषन्नसुंचरूंसनादावनपावृधि । अस्मभ्यमप्रतिष्कुतः ॥ ६॥ सः । नः । वृषन् । अमुम् । चरम् । सत्राऽदावन् । अझ् । वृधि । अस्मभ्यम् । अप्रतिऽस्कुतः ॥ ६ ॥ १. 'चोद्गूर्ण उद्गुणैः पा, 'यमिति । इ', ३. न' क. पाठः.

·म. १. अ० २. सू०७] प्रथमोऽष्टक स्कन्दस्वामीयम् । न इति तादर्थं चतुर्थीयं वृषन्नित्यनेन सम्बध्यते । अस्मदर्थं वर्षांत ? र्षितः)। यो हि सर्वार्थं वर्षति वर्षत्यसौ मधुच्छन्दोर्थम् । तत एवैवमामन्त्रयते नो वृषनिति । अमुं चहें मेघम् । चरुरिति मेघनाम । सत्रादावन् । सत्रा इति सत्य- नाम सततपर्यायो वा । सत्यसततयोतः । अपावृषि उद्घाटय । अस्मभ्यम् अस्मदर्थम् । अप्रतिष्कुतः । स्कुञ् आप्रवणे ! आप्रवणमागमनं प्रवर्त?)- तेर्गत्यर्थत्वादन्येनाप्रतिगतः अप्रतिष्कुतः । युद्धेऽभि(प्र? यु)ञ्जानः अन्येनाप्र- त्येभियुक्तपूर्व इत्यर्थः । अत्रच स नो वृषन्निति तच्छब्दान्मन्त्रस्य चास्य प्रत्यक्षकृतत्वाद् अप्रतिप्कुत इत्येतस्थानामन्त्रितत्वाद् यच्छब्दोऽध्याहार्यः । यस्त्वमप्रतिष्कुतः सोऽपाधि ॥ ६ ॥ वेष्टमाधवीयम्। स नः । स नो वर्षितारम, मेधं महता दातस्तेजोभिरपाधि शत्रुभिरप्रति- शब्दितोऽप्रतिकृतो वा । नोऽस्मभ्यमित्यनयोः पूरणमेकम् ॥ ६ ॥ तुझेतुञ्जयउत्तरेस्तोमाइन्द्रस्थवजिणः । नविन्धेअस्यसुष्टुतिम् ॥ ७॥ तुजेऽतुञ्जे । ये । उत्ऽतरे । स्तोमाः । इन्द्रस्य । वज्रिणः । न । विन्धे । अस्य । सुऽस्तुतिम् ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तुज इति न (व? य)ज्ञनाम । किन्तर्हि । तुजतेर्दानकर्मणस्तु(जा? जो) दानम् । दाने दाने । कस्य । सामाद् वृष्टेः धनानां वा । य उत्तरे पूर्वेभ्यः प्रकृष्टतमा मदीयाः स्तोमा इन्द्रस्य वज्रिणः । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः । तैरपि न विन्धे । विदेलाभार्थस्येदं रूपम् । अहमस्येन्द्रस्य सुष्टुतिं सुष्ठु स्तुतिम् tan १. 'थत्वं व' ख. पाठः. २. "सर्वार्थवर्षणमपि भधुच्छन्दोर्थमेव । त' ग. ३, 'सत्यं सततं वा दाता । अ' क. ख. पाठः. ४. 'धि मेघमपगतावरणं कुरु । अ' ग. पाठ:. ५. 'तियु' क., 'तिपूर्व इ' ख. पाठः, "रं मे घममुं म', ७. 'तस्ते क. पाठः. ८. '' ख. पाठः ·स्कन्दस्वामिभाध्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [भ १. ५० १४. अशेषगुणप्रकाशनरूपाम् । तैरपि नाशेषानिन्द्रगुणान् प्रकाशयितुं शक्नोमी- त्यर्थः । अथवायं न विन्ध इति स्पर्शनार्थो वा । (वारैपि ?) न विन्धे न स्पृशामि । अस्य सुष्टुतिम् अशेषप्रकाशनरूपाम् । एतदुक्तं भवति -- येऽपि दानपरितुष्टस्य ममात्यन्तमहान्तः स्तोमाः, तेऽपीन्द्रस्य गुणैकदेशवर्तिनः सम- स्तगुणप्रकाशनमप्राप्ताः । किं पुनरस्येति ।। ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । तुजे तुजे दाने दाने । उत्तरोत्तरभृषय एवं स्तुवन्ति । तेषु स्तोमेषु नास्याह दानानुगुणां सुष्टुतिं विन्दामि ॥ ७ ॥ वृषायूथेववंसग कृष्टीरिययोजसा । ईशानोअप्रतिष्कुतः ॥ ८॥ वृषो । यूथाऽइव । वसंगः । कृष्टोः । इयर्ति । ओजसा । ईशानः। अप्रतिऽस्कुतः ॥८॥ स्कन्दस्वामीयम् । वृषा वर्षितेन्द्रः यूथेव वंसगः । वंसगो वृषभ उच्यते । वननीयगम- नत्वात् । स यथा गोयूथानि प्रति तद्वत् । कृष्टीः यष्टुन् शत्रून् वा मनुष्यान् प्रति इयर्ति । गतिकर्मायम् । गच्छति । ओजसा स्वबलेन ईशानः सर्वस्येश्वरः अप्रतिप्कुतः अप्रत्यागतो युद्धे नियुञ्जानः । अन्येनाप्रत्यभियुक्तपूर्व इत्यर्थः ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम् । वृषा यूथेव । वर्षिता गोयूथानीव वननीयगमन ऋषभ इन्द्रो वीरो युयु- सन् मनुष्यान् बलेनाभिगच्छति । सर्वस्येशानोऽप्रतिकृतः ॥ ८ ॥ यएकश्चर्षणीनांवसूनामिरज्यति । इन्द्रःपञ्चक्षितीनाम् ॥९॥ - १. 'पारैवि न', २. 'रमृ', ३. 'न' क. पाठः, ४. 'प्रतियुक्त' स. पाठः * ·प्रथमोऽष्टकः । म० १. भ. २. सू०७] यः । एकः । चर्षणीनाम् । वसूनाम् । इरज्यति । इन्द्रः । पञ्च । क्षितीनाम् ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । य एकः एक एव चर्षणीनां मनुष्याणां ब्राह्मणादीनां वसूनां धनानां च इरज्यति । ऐश्वर्यकायम् । ईष्टे इन्द्रः । पञ्च, षष्ठ्यर्थे प्रथमैषा । पञ्चानां क्षितीनां मनुष्यजातीनां, गन्धर्वाः पितरो देवा इत्येतासाम् । यच्छब्दश्रुतेस्त- च्छब्दमध्याहृत्यैकवाक्यतां नेयम् ॥ ९ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । य एकः । य इन्द्रो मनुष्याणां पञ्चानां क्षितीनां निवसतां, गन्धर्वा: पि- सरो देवा असुरा रक्षांसीति पञ्चत्वं । तेषां प्रदेयानां धनानामीष्टे । पूर्वस्थाम(पि ? चि)- बाक्यस्य समाप्तिः ॥ ९॥ इन्द्रवोविश्वतस्परिहवामहेजनेभ्यः । अस्माकमस्तुकेवलः ॥१०॥ इन्द्रम् । वः । विश्वतः । परि । हवामहे । जनेभ्यः। अस्माकम् । अस्तु । केवलः ॥१०॥ । स्कन्दस्वामीयम् । व इति तादर्थे चतुर्थी । यजमानप्रतिनिर्देशश्च । हे यजमानाः! इन्द्रं युष्मदर्थ विश्वतः सर्वेभ्यः परिहवामहे । पारशब्दो धात्वर्थानुवादी पद- पूरणः । आह्वयामः । जनेभ्यः । पञ्च)जना विवस्वन्त इति मनुप्यनामसु पाठा- न्मनुष्यनामैतत् । अन्येभ्यो मनुष्येभ्यः । अस्माकम् अस्तु केवलः । षष्ठ्यर्थे प्रथमैषा । अस्माकं केवलानामस्तु । (न? अन्येषा(म ? मा)भूत् । कः । साम- र्थ्यात् स्तुत्यो यष्टव्यश्च ॥ १० ॥ १. 'नां मृजातीनां गन्धर्वपितृयक्षनरदेवानाम् ।' ग, पाठः. २. 'षाम् अप्र', 'ट्टे ।', ४. 'मपि वाक्यापरिसमाप्तिः।' ख. पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व० १५. वेङ्कटमाधवीयम् । । इन्द्रं वः । व इति पञ्चमी । वो जनेभ्यः सर्वभ्य एव वयमिन्द्रं हवामहे । सो उस्माकमस्त्वसाधारणः॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्दशी वर्गः॥ इति प्रथमे मण्डले द्वितीयोऽनुवाकः । ANSARAL-Manam । पन्द्रसानसिंरयिंसजित्यानंसदासहम् । वर्षिष्ठमूतयेभर ॥१॥ आ । इन्द्र । सानसिम् । रयिम् । सजित्वानम् । सदाऽसहम् । बर्षिष्ठम् । ऊतये । भर ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गो (न्त ? भ)रेत्यनेनाख्यातेन सम्बध्यंत । हे इन्द्र ! सान- सिम् । वन षण सम्भक्तौ । सम्भजनीयम् । रयिं धनम् । सजित्वानं सहभूताना- मपि शत्रूणां जे(तुं ? तारम् ) । सदासहम् । यह मर्षणे अभिभवे छन्दसि । सर्वदा चामिभवितृ । वर्षिष्ठं वृद्धतमम्' अत्यन्तबहु । ऊतये तर्पणायास्माकम् । आभर आनय । देहीत्यर्थः ॥ १॥ ? वेङ्कटमाधवीयम् । एन्द्रसानसिंरयिम् । आहरेन्द्र भजनीयं रयिं जयशीलपुरुषयुक्तं सदा शत्रूणा- मभिभवितारं वृद्धतमं रक्षणायास्मभ्यम् ॥ १ ॥ नियेनमुष्टिहत्यवानिवृत्रामणधामहै । खोतासोन्यर्वता ॥२॥ नि । येन । मुष्टिऽहत्ययो । नि । दृत्रा । रुणामहै । त्वाऽऊ- तासः । नि । अर्वता ॥२॥ Mail namah ·७ १. अ. ३. सू० प्रथमोऽवृकः । ........... स्कन्दस्वामीयम् । किं कुरुथ । उच्यते । नि येन । नीत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियापदाध्याहारः, नियतेन । येन धनेन । मुष्टिहत्यया । हन्तिर्गत्यर्थः । मुष्टेर्गमनेन उपांशुपरादा- नेनेत्यर्थः । वृत्रा शत्रून् । निरुणधामहै अपकर्तुं प्रवृत्तानिवा(रयाम) त्वोतासः त्वया पालिताः सन्तः । न्युपसर्गाभ्यासात् तत्सम्बन्धिनो रु(णा ? णधा)म- (ना? है) इत्याख्यातस्याप्यभ्यासः । अभ्यासे च भूयांसमर्थण्यन्ते यथा (:) नीयेति सुष्ठु निवारयाम इत्यर्थः । कीदृशेन । अर्वता । अश्वनामैतत् । सामर्थ्यादन्तर्हितमत्वर्थः । अर्वता अश्वसंसक्तेन । अथवा अर्वतेर्गतिकर्मण एतद् रूपम् । आत्मनि गते(न) स्वायत्तेनेत्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। कदिशामित्याह नि येनेति । येन धनेन मुष्टिहननेन दारिद्याणि वयं निरुन्धमः । पदान्तरे पुनर्निः प्रयुज्यते । त्वया रक्षिताः शत्रूश्च येनौश्ववता निरुणधामहै तमा- हरेति । अस्योसरा भूयसे निर्वचनाय ॥ ३ ॥ इन्द्रत्वोतासआवयंवबंधनादद्दीमहि । जयेमसंयुधिस्पृधः॥३॥ इन्द्र । त्वाऽऊतासः। आ । वयम् । वज्रम् । धना । ददीमहि । जयेम । सम् । युधि । स्पृधः॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्र ! त्वोतासः त्वया पालिता वयं त्व(द्धा! द्धस्ती)द्वजं घना धनं सुवीरं ह(न्ता ! न्तृ) वा शत्रूणाम् आददीमहि गृह्णीयाम । गृहीत्वा जयेम सं सम्यग् जयेम । युधि युद्धे । कान् । स्पृधः स्पर्धितॄन् । अथवा स्पृध इति सङ्ग्रामनाम, तं करोति स्पृधयति । ण्यन्तात् किम् । स्पृधः सङ्घामकारिण इत्यर्थः ॥ ३॥ HAR E १. 'थ इत्युच्य' क पाठ:. 'ते । नी' रख. पाठ.. ३. 'ते', ४. 'नीययेति', ।

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याश्यानोपेता ऋक्संहिता: [अ० १.१० १५. वेङ्कटमाधवीयम्। इन्द्र! त्योतास इति । इन्द्र ! त्वया रक्षिता वयं हन्तु आयुधमाददीमहि । संजयेम युद्धे स्पर्धयितॄन् शत्रूनिति ॥ ३ ॥ अयंशरेभिरस्तुभिरिन्द्रत्वायुजावयम् । सासह्यामपृतन्यतः॥४॥ वयम् । शूरेभिः । अस्तृऽभिः ! इन्द्र । त्वया । युजा । वयम् । सासघाम । पृतन्यतः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वयं शूरेभिः शूरैः आत्मीयैर्मनुष्यैः अस्तृभिः । स्तृणातिः सामर्थ्याद् हिं- सार्थः । अहिंसितैः । हे इन्द्र ! त्वया च युजा सहायेन वयम् । सहयोगलक्षण- तृतीयाथें व्यत्ययेन प्रथमैषा पूतन्यत इत्यनेन सम्बध्यते । अस्माभिः सह पृत- न्यतः सञ्जामं कर्तुमिच्छतः सासह्याम अत्यर्थं पुनः पुनर्वाभिभवेम ॥ ४ ॥ घेष्टमाधवीयम्। वयं शूरेभिः । वयं शूरैरायुधाना क्षप्तृभिः त्वया च सहायनाभिभवेग्म समाम कर्तुमिच्छतः । पुनवंयमिति पूरणम् ॥ ४ ॥ महाँइन्द्रःपरधनुमहित्वमस्तुवनिणे । यौनप्रथिनाशवः ॥५॥ । महान् । इन्द्रः । परः । च। नु । महिऽत्वम् । अस्तु । वज्रिणे । द्यौः। न । प्रथिना। शवः ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्रः महान् शरीरेण परश्च उत्कृष्टश्च सर्वतो गुणैः । नु इति पद- पूरणः । महित्वं महत्त्वं चैतत् सर्वदा अस्तु वज्रिण इन्द्रायेत्येतद् इन्द्रा- 3. 'तृनि', २. 'न नाभि क. पा. ३. द्रः श' क.. ख. पाठः.

·मं०१. अ०३. सू.]
प्रथमोऽष्टकः ।
है
(वा ! या )शास्महे । द्यौर्न । नशब्द उपरिष्टादुपचारः सर्व(तो ?त्रो)पमा
(यं? यां), धुलोक इव च । प्रथिना प्रथिम्ना विस्तीर्णत्वेन । शवः इन्द्रस्य बलं
सेनालक्षणं, यथा चौविस्तीर्णा तद्वद् विस्तीर्णमित्यर्थः ॥ ५ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
महाँ इन्द्रः । महनीय इन्द्रस्तारकश्च शत्रूणां तस्मै सदा महित्वमस्त्विति स्वयं
चाशास्ते । वौरिव विस्तीर्णतया वलमस्य भवति ॥ ५ ॥
इति प्रथमस्य प्रथमे पञ्चदशो वर्गः ॥
समोहेवायआशतनरस्तोकस्यसनिती।
विप्रासोवाधियायवः ॥ ६ ॥
सम्ऽओहे । वा । ये । आर्शत । नरः । तोकस्य । सनितौ ।
विप्रासः । वा। धियाऽयवः॥६॥
मा
स्कन्दस्वामीयम् ।
समोह इति सङ्ग्रामनाम । वाशब्दा(र्थे ! र्थः) समुच्च(ये ? य ) । परापेक्षया
च समुच्चयः । सामेषु च आशत व्याप्नुवन्ति । कम् । प्रकरमाद् इन्द्रम्।
केन । सामर्थ्यात् स्तुतिभिः । इन्द्रं स्तुवन्तीत्यर्थः । नरः मनुष्याः । तोकस्य ।
अपत्यनामैतत् । अपत्यस्य च । सनितौ सम्भक्तौ लाभे । विप्रासः मेधाविनः ।
वा धियायवः । वाशब्दः परस्ताद् द्रष्टव्यः । धियायवो वा प्रज्ञाकामाश्वेत्यर्थः
किं तेषामिति साकाङ्क्षत्वाद् वाक्यस्य निराकाङ्क्षीकरणार्थ तेषां यथास्वमभि-
लषितं लभन्त इति वाक्यशेषः । अथवा समोहे वा य इत्यत्रैव यच्छ्रुते(रे)त-
(दे ! हे)शयोग्यार्थाध्याहारः, तच्छब्दाध्याहारश्र । सङ्ग्रामे य इन्द्रं स्तुवन्ति,
ते भाशत व्याप्नुवन्ति मनुष्याः। (किं ! के) । सामर्थ्यात् तत्र यजन्तः (तो)-
कस्य सनितौ घियायवच प्रज्ञाः ॥ ६ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
समोहे वा । सामजिगीषया य एनं युद्ध आप्नुवन्ति मनुष्या अपत्यस्य या
भजनार्थम् ।ये वा प्राज्ञाः कर्मकामा: उत्तरत्र सम्बन्धः ॥ ६॥

·40 । स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [११. 4०१६. याकुक्षिासोमपातमा मासमुद्रईवपिन्वते । उर्वीरापोनकाकुदः ॥७॥ यः। कुक्षिः। सोमपातमः । समुद्राऽईव । पिन्वते । उर्वीः । आपः । न । काकुदः ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । यः इन्द्रस्यावयवभूतः कुक्षिराकारैकदेशः । सोमपातमः अतिशयेन सोमानां पाता । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः । स समुद्र इव पिन्वते । (मि : पिविरि)ह सेचने । कर्मणि चायं व्यत्ययेन । यथा नदीभिः समुद्रस्तद्वत् पिन्वते सिच्यते अस्माभिः । केन । सामर्थ्यात् सोमेन । उर्वीरापो न । द्विती- येयमुपमा । तृतीयार्थे चात्र प्रथमा । बहीभिरद्भिरिव च । काकुदः । काकुदं ताल्वित्याचक्षते । व्यत्ययेन चात्र पुल्लिङ्गता । यथा तृषितस्य कस्यचिद् बही- भिराद्भिस्तालु सिच्यते, तद्वच्चेत्यर्थः । केचित् तु बारुणं काकुदमत्रोपमानमि- त्या(ह ? )हुः । (स)ध्यतिशयेन बह्वीभिः सिच्यते वरुणस्यापामधिदेव(त्व ?)त- त्वात् ॥७॥ षेकटमाधवीयम् । यः कुक्षिः । तेभ्यः सर्वेभ्यस्तांस्तान् कामान् योऽस्य कुक्षिरतिशयेन सोमस्थ पातमः समुद्र इव सदाक्षीण उद्गमयति । स कुक्षिबहून्युदकानि पिस्ताल्विव भवति तद्धि निष्ठीवनेऽपि न शुष्यति इति ॥ ७॥ एवाह्यस्यसूनृताविरप्शीगोमतीमही । पक्काशाखानदाशुषे ॥ ८॥ एव । हि । अस्य । सूनृता । विरप्शी। गोऽमती । मही। पक्का । शाखा । न । दाशुषे ॥८॥ स्कन्दस्वामीयम् । एवशब्दः एवमित्यस्वार्थे पक्का शाखा नेत्येतस्माच परो द्राव्यः । हिशब्दस्तु पदपूरणः । अस्य इन्द्रस्य सूनृता सर्वकामधु(नुक्) । इन्द्रस्य WebM Hum ·म. १. अ०३. सू. ८) प्रथमोऽधकः । स्व(धू)ता धेनुः सूनृतात्रोच्यते । सा विरप्शी । रप लप व्यक्तायां वाधी- त्यस्य क्रियाशब्दोऽयम् । न महलामैतत् । महीयन्यस्यात्र (म)हन्नानो विद्य- मानत्वात् सूनृतासामानाधिकरण्याच्च अस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाद् विरप्शिने वज्रिणे इत्यादिप्रयोगदर्शनाच्च इप्रत्ययान्तस्य महन्नामसु पाठात् । विरपणशीला शब्द- कारिणी । गोमती अथापि तद्धितेन कृत्नमन्निगमा भवन्तीत्येवं पयोऽत्र गोश- ब्देनोच्यते । गोभिः श्रीणीत इति यथा। पयस्वती। (मही) महती। पक्का शाखा न एव ! पक्कानि फलानि यस्याः सा शाखेव पक्केयुच्यते । नशब्दश्वोपमा यः अन्यत्रोपमानोपमेयगतधर्मप्रतिनिर्देशा()योर्यथा एवमित्येतयोरप्यर्थे व- तते । आग्निं न ये यथा प्राजसा रुक्मवक्षस इत्यर्थः । इह त्वेव- शब्दस्य श्रुतत्वाद् यथाशब्दमात्रार्थे । उपमानोपमेययोब्ध सूनृतयोः साधार(ण)- धर्मापेक्षत्वात् तत्सम्बन्धयोग्यपदाध्याहारः । यथा पक्का शाखा रसबि(न्दु ! न्दं) भत्यैव (रक्ष ? क्षर)ति । किम् । सामर्थ्यात् पयः सर्वकामान् । पयस्वती हि सा सर्वकामधुक् । (त? क)स्मै क्षरति । दाशुषे । (षष्ठ्यर्थे) एषा चतुर्थी । दाशुषे यज- मावस्यार्थाय । अथवा सूनृता गर्जितलक्षणा वाक् । गोमती माध्यमिका । आपोऽत्र गाव उच्यन्ते । यस्य गा अन्तरमन इति यथा । तद्वती । सा च पक्केव शाखा क्षरति । किम् । सामर्थ्यात् पयः दधते ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । एवा यस्य । एवं हास्य वाग विविधरपणा पशुभती महती पालशा वेव यजमानाय भवति ॥८॥ एवाहितेविभूतयऊतयइन्दूमार्थने सद्यश्चित्सन्तिदाशुषे ॥९॥ एव । हि । ते । विऽभूतयः। ऊतयः । इन्द्र । माऽवते । सथः। चित् । सन्ति । दाशुषे ॥९॥ MANP atta Ame MANPW + Hanumangalmaamily १. 'स्व' ब. पाठः.

·। ६२ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेकटमाधवायव्याख्यानोपेता संक्षिता। [अ० १.६० १६. स्कन्दस्वामीयम् । एवेत्येवमर्थे प्रकृते सूनृतापेक्षश्च । हीति पदपूरणः । यथैवं ते तव स्वभूता विभूतयः ऐश्वर्याणि ऊतयः पालनानि च है इन्द्र! मावते सद्यश्चित् सन्ति दाशुषे । माशब्दोऽत्र मच्छब्दे । प्रथाच्छन्द इति छन्दःशब्दसामा- नाधिकरण्यच्छिन्दोविशेषवचनः, तद्वान् मावान् । मत्सदृशो वा । मतुप्प्रकरणेषु 'युष्मदस्मयां छन्दसि सादृश्य उपसङ्ख्यानमिति । मावते दाशुष इति चोभ- यत्र तादर्थ्य चतुर्थी । चिच्छब्द एवार्थे । छन्दोविशे(षो ? ष)वतो मत्सह- शस्य वा यजमानस्यार्थाय । सन्ति भवन्ति । यदैव मत्सदृशो यजमानः स्वा- यार्थयते, तदैव तदर्था भवन्ति ॥ ९ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । एवाहिते । एवं हि ते विभूत(ये ? यो) रक्षणानि च मत्सरसाव यजमानाय सदानीमेव भव(ति ? न्ति)॥ ९ ॥ एवायस्थकाम्यास्तोमउक्थंघस्या । इन्द्रायसोमपीतये॥ ॥१०॥ एव । हि । अस्य । काम्या । स्तोमः । उक्थम् । च । शंस्या । इन्द्राय । सोमपीतये ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तदैव आत्मीयः स्तोम उक्थं च स्तोत्रं च शस्त्रं च शंस्या आ समाप्तेः शंसनीये। किमर्थम् । अस्मा एवेन्द्राय सोमपीतये सोमाप्त्युत्तरकालं कथमयमिन्द्र(:) सोमं पिबे(दि)त्येवमर्थमित्यर्थः ॥ १० ॥ घेङ्कटमाधवीयम्। एवाह्यस्य । यथा मद्यस्य शंसिषमेवमस्य कमनीये स्तोत्र शस्त्रे शंसनीये सो- मपानार्थमिन्द्राय । विरम्याभिधानात् पष्ठीचतुथ्यौँ सङ्गच्छेते । अर्थाभेदादित्यपर- मिति ॥१०॥ इति प्रथमस्य प्रथमे षोडशो वर्गः॥ Nound mameraman १. 'णे यु' ख. पाठः. २. थाइमस्यामशं' क. पाट::

·म. १. अ० ३ सू० ९ प्रथमोहक ६३ इन्द्रहिमत्स्यन्धसोविश्वेभिःसोमपर्वभिः। महाअभिष्टिरोजसा ॥१॥ इन्द्र । आ । इहि । पत्सि : अन्नसः। विश्वभिः । सोमपर्व- ऽभिः। महान् । अभिष्टिः । ओजसा ॥१॥ ! । स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्र ! आ इहि आगच्छ । आगत्य च मत्सि मन्दस्व तृप्य । अन्धसः । अन्ध इत्यन्ननाम । तृतीयार्थे चेयं षष्ठी । अन्नेन । कतमेन। विश्वेभिः सोमपर्वभिः सर्वैः सोमविशेषैः यानि त्वदर्थमभिषुतानि सोमाख्य- स्यान्नस्य पर्वाणि, तैः सर्वैरित्यर्थः । अथवा सोममयानि पर्वाणि येषां ते सोम- पर्वाणः देवाः । यो हि यदाहारो भवति, तस्य तन्मयानि पर्वा(णि) भवन्ति । सोमाहाराश्च देवाः । सहयोगलक्षणा चात्र तृतीया । तृप्य सोमलक्षणेनान्नेन सर्वैः सोमाहारैर्देवैः सहेत्यर्थः । किं कारणम् । उच्यते । यस्मान्महांस्त्वं वीर्येण शरीरेण वा। अभिष्टिः अ(भेष ! भिषे)णशीलश्च शत्रूणाम् । अभि- यष्टव्यो वा । केन हेतुना । ओजसा बलेन बलवत्त्वादित्यर्थः । अथवा अस्त्वं महानभिष्टिश्च स (र्थि ? मत्सी)त्येवं यच्छब्दतच्छब्दावध्याहृत्यैकवाक्यता योज्या ॥१॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रेहि । इन्द्रागच्छ माध चाखेन विश्वैः सोमझतापर्वभिरभिधुतन महान् अलेन शत्रूणामभिभवनशीलः ॥ १ ॥ एमेनंसृजतासुतेमन्दिभिन्द्रायमन्दिने । धक्रिविश्वानिचक्रये ॥२॥ आ। ईम् । एनम् । सृजत । सुते । मन्दिम् । इन्द्राय । मन्दिने । चक्रिम् । विश्वानि । चक्रये ॥ २ ॥ १. प्यस्व अ. पाठ, ·स्कन्दस्वामिभाध्य-नेटसाधनायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [० २.१० १७. स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गः सृजतेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । इमिति पद- पूरणः । एनं सोमम् आसृजत । सृजतिरत्र दानार्थः । (केव)लोऽपि (दविद्वि ? वि)सृजतीत्युच्यते । अध्वर्पूणां चायं वैषः । दत्त यूयमवयवः । सुते । द्वितीयार्थे सप्तमीजम् । अभिधुतम् । अथवा सुत इति स्वार्थ एव सप्तमी । सृजतिस्तु प्रक्षेपणार्थः । प्रक्षिपतैनं सोममन्यस्मिन् ग्रहचम(से ! स)- स्थे(यन्प्रते!) पुनरभ्युन्नयतेत्यर्थः । कीदृशम् । मन्दि तर्पयितारम् । कस्मै इन्द्राय । सम्प्रदाने तादर्थं चतुर्थीयम् । इन्द्राय दत्त(म् ? ) इन्द्राय वाभ्युन्न- यत । कीदृशाय । मन्दिने तर्पमित्रे (तयि)लव्याय बा। कीदृशम् । (के ? चर्कि) ताच्छील्येऽ(यकं यं किन्) । स्वकार्यकरणशीलम् । कीडशाय । विश्वानि चक्रये सर्ववृष्टयादिकर्मकरणशीलाय !! २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । एमेनम् । आसृजत एनं खोसं सुते ईमिति पूरणम् । तपयितामिन्द्राय तर्पयित्र । विश्वस्य कर्मणः कतारः विश्वानि कर्माणि चकये। "न लोकाव्यये तिष्ठी प्रतिषिहा । MIN m Pawa मत्स्यासुशिप्रान्दभिस्तोलेभिर्विश्वचर्षणे । सचैषुसवनेष्वा ॥३॥ मत्स्व । सुऽशिन । मन्दिऽभिः । स्तोमेभिः । विश्वचर्षणे । सा। एषु । सर्वनेषु । आ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । मत्स्व (मस्व!) मोदस्व स्तूयस्व वेत्यर्थः । हे सुशिप्र! । शिप्रशीप्रे हनू नासिके वा । सुइनो ! सुनस! वा। कीदृशैः। मन्दिभिः मोद(यत्री ! यित)भिः स्तावकैर्वा । कैः । स्तोमेभिः स्तवनैः । हे विश्वचर्षणे! । पश्यतिकर्मायम् । सर्व(स्यवि? स्यापि) (दृष्ट ? द्रष्टः)। सचा सह । केन । सामर्थ्यात् स्ववैहैमरुद्भिः। क। एषु सवनेषु । सवन इति अज्ञनाम । एतेषु यज्ञेषु मातस्साचनमाध्यन्दिन- तृतीयसवनेषु था। भाकारः पदपूरणः ॥ ३ ॥ ।

·म. १. अ० ३. सू०९] प्रथमोऽष्टकः। ६ वेकटमाधवीयम् । मत्स्वा सुशिप्र। मन्दस्व सु(वा? ह)नो! मादयितृभिः स्तोम: सर्वस्य द्रष्टः ! सहास्माभिरेषु सवनेषु । आकारः सप्तम्यर्थ स्फुटीकरोति ॥ ३ ॥ असुग्रमिन्द्रतोगर प्रतित्वामुर्दहासत । अजोषावृषभंपतिम् ॥ ४॥ असृग्रम् । इन्द्र । ते । गिरः । प्रति । त्वाम् । उत् । अहासत। अजोषाः । वृषभम् । पतिम् ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । असृग्रं सृष्टवा(हन ? नह)म् । हे इन्द्र! ते तव गिरः स्तुतीः । ताश्च सृष्टाः सत्यः प्रति त्वामुदहासत । 'ओहाङ् गतो' । स्वर्व्यवस्थितं त्वां प्रतीतो लोकादूचं गताः। अजोषाः सेवितवानसि । कीदृशं (मा? त्वा)मुदहासत, वृषभ वर्षितारं पतिं स्वामिनं सर्वस्य ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । असृग्रमिन्द्र । असृजमिन्द्र ! ते स्तुतीः । सृष्टाश्च तास्त्वां प्रत्युद्गच्छ (तु ? न्तु) । स्वं च सेवितवानसि स्तुतीनां वर्पितारं मां स्तोमानामीश्वरम् ॥ ४ ॥ संचोदयचित्रमर्वाग्राधइन्द्रवरेण्यम् । असदित्तेविभुप्रभु ॥५॥ hinde सम् । चोदय । चित्रम् । अर्वा । राधः । इन्द्र । वरेण्यम् । असत् । इत् । ते । विऽभु । प्रभु ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । संचोदय प्रेरय चित्रम् अर्वाग् अस्मान् प्रति अस्मभ्यं देहीत्यर्थः । किं, राधः धनम् । हे इन्द्र ! कीदृशं, वरेण्यं वरणीयम् अत्यन्तोत्कृष्टम् । किं १. 'न' क. पाठ:.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । अ० १. व. १८. कारणम् । उच्यते । असदित् । लडर्थेऽयं पञ्चमो लकारः । इच्छब्दोऽपि यस्मादर्थे । अस्ति यस्मात् । ते तव विभु प्रभु विभूतं च प्रभूतं च धनम् । यावता कार्यं साध्यते, तद् विभु । ततोऽतिरिक्तं प्रभु । यस्मादत्यन्तप्रभूतध- नोऽसीत्यर्थः ॥ ५॥ वेङ्कटमाधवीयम् । संचोदय । सह प्रेरय पूजनीयं धनमस्मदभिमुखमिन्द्र ! वरणीयम् । अस्ति हि ते विभु च प्रभु च धनम् ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तदशो वर्गः।। ॥ ! अस्मान्त्सुतत्रचोदयेन्द्ररायेरभस्वतः। तुविद्युम्नयशस्वतः ॥६ अस्मान् । सु । तत्र । चोदय । इन्द्र । राये । रभस्वतः । तुविद्युम्न । यशस्वतः॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । अस्मान् सुष्ठु तन्त्र चोदय हे इन्द्र! राये धनार्थम् । के सामर्थ्याद् यत्र गते धनं लभ्यते । कीदृशा(द् ? न्) । रभस्वतः । क्षिप्रमित्यर्थः । तुविद्युम्न! । तुवीति बहुनाम । द्युम्नं धनं वा यशो वा अन्नं वा । बहुधन ! बहुयशः ! बन्न! वा । यशस्वतः । यश इत्यन्ननाम । हविर्लक्षणेनान्ननान्नवतः । यष्ट्रनित्यर्थः॥६॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अस्मान् । अस्मान् सुश्रु तत्र चोदय यत्र धनं लभ्यते । इन्द्र ! धनार्थ वेगवतः स्तुतिप्रवृत्तानपि युद्धोधुक्तान् बहुन्न ! हविष्मतः ॥ ६ ॥ संगोमदिन्द्रवाजवदस्मैपृथुश्रवोबृहत् । विश्वायुर्धेह्यक्षितम् ॥७॥ सम् । गोऽमत् । इन्द्र । वाजऽवत् । अस्मेइति । पृथु । श्रवः । बृहत् । विश्वऽआयुः । धेहि । अक्षितम् ॥ ७ ॥ १. 'क तत्र सा' ख. पाठः. २. 'ठु चो', ३. 'पि वा यु' क. पाठः. २ T matmenuMummamermerie ·मं० १. अ. ३. सू० ९] प्रथमोऽटकः । 9 स्कन्दस्वामीयम् । समित्युपसर्गो धेहीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । गो(मान् ? मत् ) गावो यस्मिन् सन्ति, त (तं? त्) गोमत् । गोभिः सहितम् । हे इन्द्र! । वाजवद् अन्नेन च सहितम् । अस्मे अस्मभ्यम् । पृथु विस्तीर्ण प्रभूतं श्रवः । धनना- मैतत् । धनम् । बृहत् महत् सारव(तः ? त्) । विश्वायुः । आयुर्जीवितम् । तेन च सर्वेण सहितं संधेहि सम्यग् देहि । अक्षितम् अहिंसितं, केनचिदपि हिंसितुमशक्यम् ॥ ७॥ वेङ्कटमाधवीयम् । सङ्गोमत् । गोमद् बलवञ्चास्मासु विस्तीर्ण परिबृह(न्तमु ? दु)च्छ्रितमन्नं धेहि सर्वायुस्त्वमक्षीणम् ॥ ७ ॥ अस्मेधेहिश्रवोबृहद्युम्नंसहलसातमम् । इन्द्रतारथिनीरिषः ॥ ८॥ अस्मे इति । धेहि । श्रवः । बृहत् । द्युम्नम् । सहस्रऽसातमम् । इन्द्र । ताः । रथिनीः । इषः ॥८॥ स्कन्दस्वामीयम् । अस्मभ्यं देहि । किं, श्रवो बृहत् । श्रवोऽत्र कीर्तिरुच्यते । कीर्ति मह- तीम् । द्युम्नं धननामात्र । द्युम्नं धनं च । कियत् , सहस्रसातमं सहस्रसङ्ख्याना- मतिशयेन सम्भक्त, बहुसहस्रसङ्ख्यातमित्यर्थः । नच केवले कीर्तिधने । किं तर्हि । हे इन्द्र! ता रथिनीरिषः । तच्छब्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दो- ऽत्राध्याहर्तव्यः । या वयमर्थयामहे या अन्येभ्योऽपि स्तोतृभ्यो ध(र्थी ? त्से) ता रथिनी रथसहिताः इषः अन्नानि ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अस्मे धेहि । अस्मासु धेहि । बृहदन्नं द्योतमानमनेकपुरुषसम्भस्तृदत्तानि तान्यन्नानि कुरु रथयुक्तानि ॥ ८ ॥ Nato २. 'न' ख. पाट:. ३. न के', ४. 'नि च ता' १. "हमु क. पाठः. क.पाठ:

·६८ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायलाठ्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. १० १८. वसोरिन्द्रवसुपतिंगीर्भिणन्तऋग्मियम् । होमगन्तारमूतये ॥९॥ वसोः । इन्द्रम् । वसुऽपतिम् । गीऽभिः । गृणन्तः । ऋग्मि- यम् । होम । गन्तारम् । ऊतये ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वसोरिति षष्ठीनिर्देशादर्थीयेति शेषः । धनस्यार्थाय इन्द्रं वसुपति धनानां स्वामिनं गीर्भिः स्तुतिभिः गृणन्तः स्तुवन्तः । ऋग्मियम् । 'ऋच स्तुतौ' । अर्चना ऋक् । सम्पदादित्वात् क्विप् । तद्वन्तं, स्तुतियोग्यमित्यर्थः । होम आह्वयाम (स ? स्व)यज्ञे । गन्तारं यज्ञं प्रति ऊतये सोमेन तर्पणाय । अथवा वसोरिति वसुपतीत्येतदपे(झै ? क्षय)व । वसुपतिशब्दस्तु यद्यपि वसूनां पतिर्वसुपतिरित्येवं व्युत्पद्यते, तथाप्यत्र स्वामिनमाह । धनस्यैव स्वामिनम् । प्रवीणशब्दः प्रकृष्टो वीणायामित्येवं व्युत्पद्यते । अथच प्रवीणो व्याकरणे प्रवीणो वी)णा(या)मिति च प्रयोगदर्शनात् प्रकृष्टमात्रमाह वीणायां वीणायामेव प्रकृष्टम् । वसोर्वसुपतिं धनस्य स्वामिनम् इन्द्रमाह्वयाम । ऊतये पालनायात्मनः ॥९॥ वेकटमाधवीयम् । वसोरिन्द्रं । वसोर्वसुपतिमिन्द्रं स्तुतिभिः स्तुवन्त ऋगहमायामो वयं गन्तारं - तद् यथा anwarmins रक्षणाय ॥ ९॥ सुतेसुतेन्योकसेबृहबृहतएदरिः । इन्द्रायशूषमर्चति ॥१०॥ सुतेऽसुते । निऽओकसे । बृहत् । बृहते । आ । इत् । अरिः। इन्द्राय । शूषम् । अर्चति ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभिषुते सोमे । न्योकसे । ओको नियतवासस्थानम् , एतन्नियतं यस्य सोम एव नान्यत् स न्योकाः । सर्वत्र चात्र बलविशेषणत्वात् षष्ठ्यर्थे ·म. १. भ. ३. सू० १०] प्रथमोऽधकः । चतुर्थी । न्योकसः नियतसोमाख्यस्थाननिवास(स्य) स्वभूतं बृहद् महत्। बृहते महते महतः शरीरेण वीर्येण वा । आ इ(दि)ति पदपूरणौ । अरिः ईश्वरः । स्तुत्युच्चारणे समर्थ इत्यर्थः । इन्द्राय इन्द्रस्य । शूषं बलम् । अर्चति स्तौति । सर्वस्तोता आत्मानमेवापरोक्षरूपेण प्रथमपुरुषेण प्रतिनिर्दिशति । अहं स्तौमीत्यर्थः । अथवा न्योकसे बृहते इन्द्रायेति स्वार्थ एव तादयें चतुर्थी । सुते सुत इति च सम्बध्यते । इन्द्रार्थमभिषुते सोमे महद् बलं स्तौति । कस्य, सामर्थ्यात् (कस्य !) सन्निधेश्चेन्द्रस्य ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । सुते सुते । सर्वेषु सुतेषु न्योकस आत्मीयगृहबुद्धिं कुर्वते महद् बलं महत इन्द्रा- यैव । स्तोमानां रयिता स्तोता वदति ॥ १० ॥ इति प्रथमस्य प्रथमेधादशो वर्गः ॥ गायन्तित्वागायत्रिणीचन्त्यकमर्किण ब्रह्माणस्त्वाशतक्रतउद्धं शमिवयेमिरे ॥१॥ ARH गायन्ति । त्वा । गायत्रिणः । अर्चन्ति । अर्कम् । अर्किणः । ब्रह्माणः । त्वा । शतक्रतो इति शतक्रतो । उत् । वंशम् ऽ इव । येमिरे ॥१॥ स्कन्दस्वार्मीयम् । गायतिरर्चतिकर्मा । स्तुवन्ति त्वा गायत्रिणः । गायत्रं साम, तद्वन्त उद्गातारः । नच त एव केवलाः । किन्तर्हि । अर्चन्ति स्तुवन्ति अर्क नवं त्वाम् अर्किणः । मन्त्रोऽत्रार्क उच्यते । तद्वन्तः होतारोऽपि । ब्रह्माणः ब्रह्मैकनिक् । तत्पुरुषांस्तु ब्राह्मणाच्छस्यादीनपेक्ष्येदं बहुवचनम् । ब्रह्माणो- ऽपि त्वा हे शतक्रतो! बहुकर्मन्! बहुप्रज्ञ ! वा । उद्वंशमिव येमिरे यथा (किञ्चिः कश्चि)द् वंशमुद्यच्छेद्, एवमुद्यच्छन्ति उत्क्षिपन्ति, उच्छ्यन्तीत्यर्थः ।

·क
७. स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १, ३० १९:
वीर्यवृद्धिश्चात्रोच्छ्रायोऽभिप्रेतः । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते । सर्वविजः
स्वैः स्वैः स्तोत्रैस्त्वां स्तुवन्तीति समस्तार्थः ॥ १ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
गायन्ति त्वा । गायन्ति त्वामुद्गातारः । अर्चन्त्यर्चनीयं होतारः । इत्थ-
मुभये ब्राह्मणास्त्वां शतक्रतो! वंशमिव बहुभिः स्तोत्रशस्वैरुद्यच्छन्ति ॥ ५ ॥
यत्सानो सानुमारुहद्भर्यस्पष्टकर्वम् ।
तदिन्द्रोऽअर्थचेततियूथेनवृष्णिरेजति ॥२॥
Mae-
यत् । सानोः । सानुम् । आ । अरुहत् । भूरि । अस्पष्ट ।
कर्वम् । तत् । इन्द्रः । अर्थम् । चेतति । यूथेन । वृष्णिः। एजति ॥२॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
?
यदभ्रं सानोः सानुं सारसमुच्छि(त! तम् ) उच्चाद् गिरािशखरादन्यदुच्च-
तरं गिरिशखरम् आरुहद् आरोहति । आरुह्य च भूरि बहु अस्पष्ट । 'स्पश
बन्धने' । शुद्धोऽपि च सोपसर्गार्थे द्रष्टव्यः । प्रतिबध्नाति । कवं कर्म । कर्व-
मिति हि कर्मनाम । वृष्टिं ह्यभ्रं नि(र ? रु)द्धं तदायत्तानि सर्वकर्माणि प्रतिब-
ध्नाति । तदिन्द्रः अर्थम् । अर्तेर्गतिकर्मण एतद् रूपम् । गमनशीलं न पर-
मपि चेतति जानाति । ज्ञात्वा च यूथेन । समुदायसामान्यान्मरुद्गणोऽत्र यूथ-
मुच्यते । सहयोगलक्षणा चात्र तृतीया । मरुद्गणेन सह । वृष्णिः वर्षिता । एजति
गतिकर्मायम् । वधार्थं गच्छति । अथवा ('जू? एजु) कम्पन' इत्येतस्यान्तीत-
प्यर्थस्यैतद् रूपम् । एजयति कम्पयति । उदकशोधनार्थ धूनयतीत्यर्थः ॥ २॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
यत् सानोः । यदार्थलिप्सुः स्तोता सन् मनुष्यो गिरेगिरिमारोहति यदा
वा भूरि कृष्यादिकं कर्म स्पृशति तदानीं तस्याभिलपितमर्थमिन्द्रो जानाति ।
ज्ञात्वा च वसुसमूहेन मरुद्गणेन वा सह वर्षशीलस्तत्समीपमागच्छति ॥ २ ॥

·प्रथमोऽष्टकः । ४१ म. १. अ० ३. सू०१०] যুআলিংগন্ধা। अथानइन्द्रसोमपागिरामुपश्रुतिंचर ॥ ३ ॥ we युव । हि । केशिना । हरी इति । वृषणा । कक्ष्यमा । अर्थ । नः । इन्द्र । सोमपाः । गिराम् । उपऽश्रुतिम् । चर ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । युक्ष्वाहि नियुक्ष्व स्वरथे केशिना (केशिना ?) केश(व)न्तौ प्रलम्बके- सरौ हरी आत्मीयावश्वौ । वृषणा । 'वृपु (? मृ)षु सेचने' । रेतस्सेचनसमर्थो, तरुणावित्यर्थः । कक्ष्यप्रा । कक्ष्या रज्जुरश्वस्य, यया पर्याणमुरसि बध्यते । प्रा पूरणे । कक्ष्यायाः पूरयितारौ, मांसपूर्णशरीरावित्यर्थः । अथ अनन्तरं च नः अस्माकं स्वभूतानां हे इन्द्र! सोमपाः सोमानां पातः गिरां स्तुतीनाम् उपश्रुति श्रुतेः समीपं चर गच्छ । यत्रास्मदीयाः स्तुतीः शृणोषि, तत्रागच्छेत्यर्थः ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । युक्ष्वाहि । योजय प्रशस्तकेशावश्वौ तरुणी मेदुरतया कक्ष्यायाः पूरयितारौ । अथास्माकमिन्द्र ! सोमस्य पातः! स्तुतीनामुपश्रुति चर ॥ ३ ॥ एहिस्तोमाँअभिस्वराभिगृणीह्याम्व । ब्रह्मचनोवसोसचेन्द्रयज्ञंचवर्धय ॥४॥ । HAHAPANA ad view w आ। इहि । स्तोमान् । अभि । स्वर । अभि । गृणीहि । मा। रुव । ब्रह्म । च । नः । वसो इति । सा । इन्द्र । यज्ञम् । च । वर्धय ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । एहि आगच्छ । आगत्य च स्तोमान् अभिस्वर । अन्यत्र स्वृ शब्दोपwaalay MNANHA NEMA १. 'ता' क. पाठः. २. श्रवणं च क. ग. पाठः, ·, ७३ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. ३० १९. तापयोः' । इह तु सामर्थ्याद् गत्यर्थः । अस्मदीयाः स्तुतीरभिगच्छ । अथवा स्वरतिः शब्दार्थ एव । स्तोमानित्येतच एहीत्यनेन सम्बध्यते । एह्यस्मदीयान् स्तोमान् प्रति । आगत्य चाभिस्वर अभिशब्दयास्मान् आगच्छत स्तोतारः! आगतोऽहं, स्तुत, किमतः परमाध्वे इति । अभिस्वृत्य च अभिगृणीहि । अभीत्ययं प्रतीत्येतस्य स्थाने । प्रतिगृणीहि । आरुव च शब्दय च । किं, सामर्थ्याच्छस्त्रं चोच्चारयेत्यर्थः । हेतुकर्तृतया चोभयत्रापि इन्द्रस्य कर्तृत्वम् । प्रतिगृणन्तमध्वर्यु शंसन्तं च मां प्रयुक्ष्वेत्यर्थः । एतत् कुर्वन् ब्रह्म च स्तुतिलक्षणं नः अस्माकं स्वभूतम् । वसो । शतपथे वसिष्ठ इति वसुशब्दस्या- तिशयितप्रत्ययान्तस्य 'यद्वैनः श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठ' इति प्रशस्यत(मेन म ?)मवच- नेन श्रेष्ठशब्देनार्थविवरणदर्शनाद् वसुशब्दः प्रशस्यनाम । प्रशस्य! । अथवा वस्विति धननाम । सामर्थ्याच्चान्तीतमत्वर्थम् । धनव(त् ? न्!) । सचा सह हे इन्द्र! यज्ञं च वर्धय समापय । स्तुतियज्ञयोर्हि समाप्तिरेव वृद्धिः ॥ ४ ॥ वेटमाधवीयम् । एहि स्तोमान् । आगच्छ स्तोमान् अस्मदीयान् सशब्देन मुखेन पुन:पुनः प्रोत्साहय । ओयामो देवे'त्यभिगृणीहि प्रतिगृणन्तमध्वर्यु शंसन्तं मां च नियुक्ष्व। अस्माकमिन्द्र! स्तोत्रं च सह वर्धय वासयितः! ॥४॥ उक्थमिन्द्रायशंस्यंवर्धनंपुरुनिषिधे । शक्रोयथासुतेषुणोरारणसख्येषुच ॥ ५ ॥ उक्थम् । इन्द्राय । शंस्यम् । वर्धनम् । पुरुनिःऽसिधे । शक्रः । यथा । सुतेषु । नः । ररणत् । सख्येषु । च ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । उक्थमिन्द्रस्यार्थाय शंसनीयम् । कीदृशं, वधनीयम् । कस्य, सामर्थ्यादिन्द्रस्य । स्तूयमाना हि देवता वर्धते वीर्येण । कीदृशायेन्द्राय, पुरुनिष्षिधे । निरित्येष नीत्येतस्य स्थाने । बहूनां शत्रूणां निषिधे निवा- रकाय । निष्कृत्य. वा साधयित्रे स्ववशीकरें । कथं च पुनः शंसनीयः शक्रः शक्त इन्द्रः यथा सुतेषु नः अस्माकं रारणत् । रमेरिदं छान्दसं । १. 'ह्यापश्लोक आरवोऽस्मा' ख. ग पाठः, ·MES MAHARA म. १. अ ३. सू० १०] प्रथमोऽक: गत्वम् । राणेवी रमेरथे । अत्यन्त रमते । सख्येषु च सखित्वेषु चास्माभिः सहावेगुण्यमनेन प्रकारेणोच्यते । विगुणशसिनो हि सतेषु सत्येषु च देवता रमते ॥ ५॥ সাঙ্গাকা। उयमिन्द्राय । उक्थनिन्द्राय संजनीयं बलस्य वर्धनम नेकेषां शत्रूणां निषढे यथा शक्रः शक्तः सोऽस्माकं यज्ञे सहमे चात्यन्तं रमेल ।। ५ ।। तमित्सखित्वईमहेनरायेतंसुवीर्य । सशकउतन:शकदिन्द्रीयसुदयमानः ॥ ६ ॥ तम् । इत् । साखेऽले । ईमहे । तम् । राये। लम् ! सुनी। सः । शक्रः । उत । नः । शुकद । इन्द्रः । यतु । दयमानः ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् ! य उक्तगुण इन्द्रः तम् । इदिति पदपूरणः । सखित्वे द्वितीयार्थे सप्तमी। ईमहे । याच्याकर्मा यम् । याचामहे । (सखा) अस्माकं भवेत्येतत् प्रार्थयामह इत्यर्थः । तमेव राये । इयमापे चतुर्थी द्वितीयार्थे । धनम् । सुवीर्ये इत्ययमपि द्वितीयार्थे । शोभनं वीर्यम् । स शक्रः । उ(प? त)शब्दोऽप्यर्थे । सशब्दाच परो द्रष्टव्यः । सोऽपि शक्रः शक्तः नः अस्मभ्यं शकत्। शिक्षति (तुञ्जतीति ।) धनं शकिदीनकर्मा पठितः । अयं तु शुद्धोऽपि सामर्थ्याद् दानकर्मा । ददा- वित्यर्थः । अ(थ)वा शकिः स्वार्थ एव । उतशब्दस्तु यस्मादर्थे । शकेश्च कर्मभूतेन धात्वन्तरेण नित्यसम्बन्धाद् यो(ग? ग्य)स्य तस्याध्याहारः। स शक्रो अस्मादस्मभ्यं शक्नोति दातुं तस्माद् याचामह इति । यस्माद् दानसमर्थ इत्यर्थः । (का? कः) सः । उच्यते । इन्द्रः । केदा कदा ददातु शक्नोति वा दा(तु ? तुम्)। उच्यते । वसु दयमानः । दयति (द्वि विभागकर्मा । 'लक्षणहत्वोः क्रियाया' इति । एवं चायं लक्षणे शान(ल? च्) । स्तोतृभ्यो धनं विभजन् । यदा स्तोतृभ्यो धनविभा(गेन ? गः) तदा तस्मादस्मभ्यमेतद् ददाति इत्यर्थः ॥६॥ बेङ्कटमाधवीयम्। तमित् सखित्वे । तमेव सखित्वेऽपक्षिते सखा भवेति याचामहे । तमेव धनार्थ तमेव शोभनबलार्थम् । स शत इन्द्रो धनं प्रयच्छन्नस्माछक्कान् करोतु ॥६॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकोनविंशो वर्गः॥ ? १, निषिधे य' ग.. निषधेय' ख. पाठः, २. 'क' ख.पाठ: T.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानांपता संहिता। अ० १. ३० २०. मुविवृतंसुनिरजमिन्द्रनादातनिधशः। गवामपनजबधिकृणुयाद्रिवः ॥ ७ ॥ सुऽविकृतम् । सुनि अर्ज । इन् । त्याहाता । इन् । यशः। गाम् । अयं । ब्रजम् । वृधि । ऋगुन । गधः । अद्रि- पा स्कन्दस्वामीयम् । सुविवृतं सुष्टु लोके प्रकाशम् । सुनिरजम् । निारत्येष नीत्यतस्य स्थाने अजगतिक्षेपणयोः । सुनिक्षेपन् । यत्र यत्र विनियोक्तुमिप्यते, तत्र तत्र प्रभूतत्वात् सुविनियोजमित्यर्थः । ह इन्द्र! स्वादानं त्वया दत्तम् । कस्मै सामर्थ्यादत्मभ्यम् । इद् यशः । इच्छदः पदपूरण । याः अन्नम् । इदानीं तु गवाम् अप ब्रजं वृधि । ब्रजं गोष्ठमुच्यते ! भवामात्मीयं गोडन् (पा ? १)- वृधि अपावृणु उत्पादय । आत्मीयाद् गोष्ठाद् गा आनीनामभ्यं देहीत्यर्थः । अथवा आपोऽन्न गाव उच्यन्ते । बजशब्दोऽपि सेघनाम । वृष्टिलक्षणानामपां सम्बन्धि(नां : नं) मेधमुद्धाटय वर्षयेत्यर्थः । कृणुष्व राधः धनं च कुरु, धनं च देहीत्यर्थः । हे अद्रिवः! । अद्विरि ति पर्वनाम अथापि तद्धितेन कृत्रनवनिगमा भवन्तीत्येतेन न्यायेन पर्वतवि(का? दारो वज्रोऽप्याद्रिरुज्यते । आदरणादा मेघानामतुराणां च । बजिन् ! ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम । सुविवृतम् । सुरक्पावृतं दिगन्त महत्तया सच लिच्छदिन्छ स्वया दत्तमे- वान्नं सत्वं दानाय गोवजद्वारमाधि। कु. धनसमभ्यमद्विवः अद्रिगहणात्यमि- वानिति वन्नः तद्वन् ! ॥ ७ ॥ नहित्वारोदसीउभेनधारमाणनिन्वतः। जेषःस्वर्वतीरपामगाअम्मचधनुहि ॥८॥ नहि । स्वा। रोदसी इति । उभे इति । ऋषायमर्माणम् । इन्वतः । जेषः । स्वःऽवती । अपः । सम् । गाः । अस्मभ्यम् । धूनुहि ॥ ८॥ - १. 'त्वमादा' ख. पाठः. २. 'वः नाह' क.. 'व:' ग. पाठ:.:.:॥'ख. ग. पाठः, ·1. 1. ०३. सू. १० प्रथमोऽटक: स्कन्दस्वामीयम् । नहीति (निपातर नियातो) नेत्यनेन समानार्थः ! न त्वां रोदसी द्यावा- पृथिवी उभे अपि ! ऋधायमाणम् । 'ऋत्रायते अभियुक्तो भयं त' इत्यादि- प्रयोगदर्शनाद् ऋवायांन्ति : तिवार्थः । नन्तं शत्रुन् । इन्वतः। व्याप्त ? ति)- कर्मायम् । व्याप्नुतः । शत्रून् अन् द्यावाथिव्याः सकाशाच्छरोरण वीर्येग वा त्वं महत्तरो भवतीत्यर्थः । किन्च जेषः जयसि त्वम् । (अपः) कीदृशः । स्वर्वतीः स्वरादित्यः स्वरश्मिभिरावायालामन्ति(काः? कानयनात् ) स्वर्वत्यः । अथवा स्वश्शब्दः सर्वपयायः । सर्व साध्यं यासामस्ति, ताः स्ववत्यः । ताः स्वर्वती: आदित्यरश्म्याहृताः सर्वस्य वा साधि(ता. का) इत्यर्थः ॥ ८ ॥ Fa १ । नहि त्वा । नहि त्या द्यावापृथिध्यात्रु अपि भन्म मेवं महत्तया मानुतः । तथा सति सत्यं जय । दिवि स्थित अमो जिवा मला अपः सन्धहि ॥ ८ ॥ आश्रुत्कर्णधीहवन चिदविजय माँगरः इन्द्रस्तोनाममभवायुविदन्नम् ॥ ९ ॥ आश्रुत्कणे । श्रुधि । हवं । नु । चित् । दधिष्छ । में । गिरः। इन्द्र । स्तोमम् । इमम् । मम । ऋष्य बुः चिद । अन्तरम् ॥९॥ स्कन्द स्थानीयम् । है आश्रुत्कण! श्रुधी हवा आह्वान श्रुत्वा च नचिदधिप्य । नु इति क्षिप्रनाम । चिच्छब्दः परपूरणः । क्षिय वाश्य गति स्थापय श्रृमि त्यर्थः । श्रवणार्थ एव वा सामाद् दधातिः । किम् । गिरः स्तुतीः लौकि- कीर्याज्यानुवाक्यालक्षणा वा । नच गिर एवं केवलाः । किन्ताह । हे इन्द्र ! स्तोमम् इमं ममैव स्वभूतं शस्त्र लक्षणम् । श्रुत्वा च कृप्य कुरुष्व । युजश्चित सअनः लनिकृष्टतमः । कः पुनरिन्दम्य महायः सखित्वात् म- ग्व्युश्च सहायताथा अवश्य विवाद निष्णुवी । लत्यापि सन्ध विष्णवितर- मिति इन्द्रभ्य सस्वित्वदर्शनाद् मन्द्गगो वा ॥ ९ ॥ १. भनित' क. पा::. २. पि में ग. पा. ३. पमराग, पा. ४. “य: Omnia . वास' क. पाट:- ·स्कन्दस्वामिभाष्य-नकट माययायव्याख्यानापेता वसाहता। [१० १.० २.. बङ्कटमाधयम् । आनुवर्ण । आभिजखमेन विबेदिलाया ! ऋतु हानं क्षिप्रमेव हृदये भारय मदीयः गिरः इन्द्र! सोमं च मदीय सहनादपि तय स्पनिकृष्टं कुरु ॥ १॥ विमाहित्यामापुर श्रुलंम् । वृषन्तमस्थलमहलहलतातलाल् ॥ १० ॥ विश्व । हि । त्या ! बूषनऽतमम् । बाजेषु । हननऽश्रुतम् । वृषन्- ऽतमस्य । हूमहे । अतिम् । सहनशासभाम् ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हिशब्दो यस्मादथे । यस्माद् विन जानीमः त्वा वृषन्तमम् अतिश- येन वर्षितारम् । बाजेषु सङ्ग्रामे हवनश्रुतम् आसनामाह्वानस्य श्रोतारम् । प्रार्थना लक्ष्यते । यस्माच्छन्दश्रुतेश माच्छब्दोऽव्याहतव्यः । तस्माद् वृष- न्तमस्य अतिशयेन वर्षितुः तब स्वभूत। हमहे । आह्वानस्याहूयमा प्रार्थना- विनाभावित्वादाहानेनान प्राथना या मानार्थ एव वा सामान ह्व- यतिः। प्रार्थवामहे । अति पालन राहलसालमा तात्रसह सहस्राणामतिशयेन स (भक्ति ? हेति) यथा बहूनि स्तोत्रसहस्राणि पठितानीत्यर्थः ॥ १०॥ बेहटमाधवीयम्। विद्याहि । जानीमहि त्वामनिशयन पितारं सङ्ग्रामेषु च योद्धृणामाह्वानस्य श्रोतारम् । अतस्ता अतिरंज सबतिमति नबामहे ऽस्माकमियमस्त्विति ॥ आतूनइन्द्र कौशिकमन्दसानासुतंपिब । नव्यमायुः प्रसूतिरधीसनसाशषिम् ॥ १५ ॥ आ। तु । नः । इन्द्र कौशिक । मन्दसानः । सुतम् । पिब । नव्यम् । आयुः । प्र । सु । तिर । कृधि । सहलालाम् । ऋपिम् ॥ ११ ॥ M PIN 'नस्य प्रा' ख, टा. .

·प्रथमा Maatma म. 1. अं३. सू० १. स्कन्दस्वामीयम् । आ इत्युपसर्गः पिबेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । तु इति पदपूरणः क्षिप्रार्थी वा । (प्रपंक्षिप्रं) नः अस्माकं स्वभूतम् । ह इन्द्र! कौशिक! कुशि- कस्य पुत्र । अत्र चेतिहासमाचक्षते - विक्षी। इधी)रथपुत्रः कुशिको नाम राजा पुत्रमिन्द्रतुल्यं कामयमानो ब्रह्मचर्य चचार । तस्य गाथी नामन्द्र एव स्वयं पुत्रो जात इति । तदुक्तं 'पुत्रमिन्द्रसमं कुशिका ब्रह्मचर्य चचार इच्छन् तस्य त्वैषीरथेगाथी पुत्र इन्द्रः स्वयं जज्ञ' इति । अथवा कुशिभिर्बद्ध(स्य दृष्टं दोग्या ? ; स्वयं दृष्टो दुग्धो) वा कौशिकः । तथाहि (चा ? चर)काध्वर्यव इतिहासमधीयते चत्वारः पृश्नेस्तनया आसंस्त्रिभिर्देवेभ्यो दुह कुशिभिरेको- ऽत्रानुबद्ध आसीत् तं वा इन्द्र एवापश्यत् तेनेन्द्राह दुहेत वा अस्य कौशिक- त्वमिति । तस्य सम्बोधनम् । हे कौशिक ! मन्दसानः । मन्दतिः स्तुत्यों वा मोदनार्थों वा । स्तूयमानो मोद(य : )मानो वा लुतं साम विव । आपीय च नव्यं स्तुत्यमत्रोत्कृष्टम् आयुः अन्नम् । अथवा नवं नव्यम् । स्वार्थको यत्- प्रत्ययः । आयुरपि जीवितमुच्यते । अ(पिचि) पृक्त ? प्रवृत्तमिदमस्मांक जी. वितम् । प्रसूतिर प्र(सूर्व सुपूर्व)स्तिष्ठतिः । सर्वत्र वृद्धयर्थः थः । सुष्टु प्रवर्धय। कृधि कु(रु) च मां सह(स्त्रां ? स्वामी जसहस्राणां संभक्तारम् ऋषि मधु- च्छन्दोनामानम् ॥ ११ ॥ चकटमाधवीयम् । आतूनइन्द्र । बुमिन्द्रलनमित कुक्षिक अह्मचर्य चचार । तस्यन्द्रः स्वय- भव युनोऽभूत् । सास्य कोशिकाना सवयी कुमारी आसान। साम्य कौशिकतात वा ब्राह्मणम् । मियन ! को कास्माकं ग्रहान सोमं नवतममायुश्च सुप्रधय गुरु व महस्त्रनत्य नभकारं मधुच्छन्दय- मृषिम् ॥१.१ ॥ परिवागिर्वणोगिरहभाभवन्तुविश्वनः। अदायुधमवृत्रीमा ।। १२ ।। परि । त्वा ! गिर्वणः । भिरः । इ२१ । धन्न । विश्वतः । वृद्ध आयुम् । अनु ! युद्धयः । जुष्टाः । भवन्तु । जुष्टंयः ॥ १२ ॥ १. 'कु', २. 'ति ब्रा', ३. 'र' रख. पाठः. doi ·स्कन्दस्वामिभाथ्य-बटमाधवायव्याख्यानापता संहिता। [अ १. व. २१. स्कन्दस्वामीयम् । परीत्युपसों भव (त्या)ख्यातन सम्बन्धयितव्यः । हे गिर्वणः ! स्तु- तिभिः सम्भजनीय ! स्तु(तीवा ? तिभिवी) (सः ? सं) म(क्तः क्त!) गिरः इमाः अस्मदीयाः परिभवन्तु परिपूर्वो भवतिः सर्वत्र परिग्रहे । परिगृजन्तु ! विश्वतः (वि? )सर्वतः । कीदृशं वृद्धायुन् । एतिगत्यर्थः । वृद्धान् शत्रून् भवा(या ? यप्र)तिगन्तारम् । कीदृशम् ? शः) अनुवृद्धयः । अनु इत्येष पदपूरणः । सुश- ब्दस्य वार्थे । सुठु वृद्धाः । ताश्च (त ? )जुष्टाः प्रिया भवन्तु । जुष्टयः प्रीण- यित्र्यः ॥ १२ ॥ माधवीयम् परित्वा गिर्वणः । 'सुरूपकृमूल्य इत्याचा गिरः त्वा गाभिननीय ! सर्वतः परिभवन्तु परितो भवन्तु । तथा बर्थितंत्रामवरमा वृद्धको भवन्नु । पीताश्च भव.. त्वस्माकं श्रियः ॥ १२ ॥ इति यस्य प्रथम विश वर्गः ॥ इन्द्रविश्वाशी धन्दा चलगिरः। स्थीतमरथीनांचाजानांसस्पतिपतिम् ॥ १ ॥ इन्द्रम् । विश्वाः । अवीवृधन् । समुद्रऽच्यचसम् । गिरः । रथि- उतमम् । रथिनाम् । बाजानम् । सत्पतिया पतिम् ॥ १ ॥ स्वामीयम् । तस्य तु जैतानामोत्तम सूक्तं मधुच्छन्दस उच्यते । अस्य मधुच्छन्द- सोवदुत्तमं सूक्तम् इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति । तद् जेता नाम मधुच्छन्दःपुत्री- ऽपश्यत् । इन्द्रं विश्वाः सर्वा अवीवृधन् वर्धितवत्यः । वर्धयन्तु वा । समुद्रव्य- चसम् । व्यचो व्याप्तिरुच्यते । 'मतेविव्यत्', 'समीविव्याच' इत्यादी सर्वत्र व्याप्त्यर्थः । समुद्रस्येव व्याप्तिर्यस्य स समुद्रव्यचाः तं समुद्रव्यचसं सर्वव्या- PmiaagrPENTAARAKSHAPrayat. १. 'तान्नस्वस्मा' ख., 'तान्नत्वा' ग. पाठः, २. 'कं पर्याप्ता भिख. ग. पाठः, ३. 'तुजाना' ख. पाठः, ·१. अ०६. सू० ११] प्रथमोऽgः ! । पिनमित्यर्थः । गिरः स्तुतयः । कीदृशं स्थीतमम् । स्थं यो नयति, तत्रस्थो वा युध्यते, स रथी । अन्येषां रथिनां सकाशादतिशयेन (थीनी थिनम् ) वाजा- नामिति षष्ठी पतिमित्येतेन सम्बध्यते । अन्नानां स्वामिनं, सता च पालयि- तारम् ॥ १ ॥ অগাহা। इन्द्रं विश्वाः ! जेता माधुच्छ-रूः । इन् विधा: रजोतृणां गिरोऽवर्धयन् । अन्तरिक्षस्येव यस्य माहिरतिशय शासनाच तिम् ॥2॥ राख्यो इन्द्रबाजिना ype thou Raiyan त्वामाभित्रमानुभोजनमाना ॥२॥ सख्थे । ते । इन्द्र ! बाजिनाना। मेजशवसः । पते ! त्वाम् । अभि । प्रनाम जतारम् । अराऽजितम् ॥ २॥ ཏུ ལ པ सख्य इति सक्षमीनिदेशाद् वर्तमाना इति वाक्यशेषः । सख्ये तव वर्त- माना वयं हे इन्द्र! वाजिनः हविलक्षण नान्नेन स्तुवातः । न्तः) त्वा हविषा (य)- जन्त इत्यर्थः । मा भेम त्वत्प्रसादात् कुतश्चिदपि मा भैष्म । हे शवसस्पते! बलस्य स्वामी पालयिता वा । नच मुधैवाभयं प्रार्थयापहे । किंतर्हि । वाम- भिप्रणोनुमः । 'नु स्तुतौ' । पौनःपुन्ये चात्र यङो लुक् । प्रशब्दः प्रकर्षे । प्रकपणे पुनः पुनरभिष्टुमः । कीदृशं जेतारं शत्रूणाम् अपराजितं च शत्रुभिः ॥ २ ॥ স্থা। सख्ये ते । त्वया सख्ये सति बलिनो वयं न कुतश्चिद बिमेम । बलस्य पने! स्वां च प्रकर्षणाभियुमो जेतारमपराजितम् ॥ २ ॥ पूर्वीरिन्द्रस्थरालयोनबिपन्त्यूतमः। यदीवाजस्यगोमतः स्तोतुभ्यो हलमधम् ॥ ३ ॥ 'नां वाजानां सत्पति पति वा क. पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [१० १.५० २१. पूर्वीः । इन्द्रस्य । रातः । न । वि। दस्यन्ति । ऊतयः । ahaniyawnsane -यद्य- यदि । वाजस्य । गोऽमतः । स्तोतऽस्य । मंहते । मघम् ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पूर्वीरिन्द्रस्य काल प्रवृत्ताश्चिरन्तन्यः । इन्द्रस्य रातयः दानानि न विदस्यन्ति । बत्यियमुपेल्यस्य स्थाने दतिः शयार्थः । नोपक्षीयन्ते । ऊतयः पालनानि च : यदि । शुद्धाऽप्ययं यदिशपसहितल्यार्थे दृष्टव्यः । यद्यपि वाजस्य गोमतः । द्वितीयार्थे षष्ठी १ वाजं गो मद् अन्नं गोभिः सहितम् । स्तोतृभ्यो मंहते । दानकर्मायं मंहतिः ददाति । अधं धनं च । एतदुक्तं भवति प्यन्येभ्योऽपि स्तोतृभ्योऽन्नं गां धनं चेन्द्रो ददाति । तथापि प्रभूतधनत्वान्नवास्य पूर्वदानानि पालनााने च श्रीयन्त । तान्यपि नज्ज्योतिः अत्यन्तप्रभृतधन इत्यर्थः ॥ ३॥ बेहावीयम् । पूर्वीरिन्द्रस्य । बडुनीन्द्रस्य दानानि रक्षणानि च न शुष्यन्त्युपर्युपरि वर्धन्ते यद्ययमन्नम्य गोयुका स्तोम मानीय सई प्रयच्छति । तदानीं तेन दत्तानि धनानि तन्ग्यानि १६ दिन शुष्यन्दि बहुवालिनि ।। ३ ।। पुराभिन्नथुकिवि नाजाअजायत । इन्द्रोधिश्वस्थकर्मणोधावलीपुरुष्टुतः ॥ ४ ॥ पुराम् । भिन्दुः । नुवा । कविः । अमितऽओजाः। अजायत । इन्द्रः । विश्वस्य । कर्मणः । धर्ता । बत्री । पुरुऽस्तुतः ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पुरां भिन्दु: असुरपुराणां भेत्ता । युवा तरुणः । कविर्मेधावी । अमि- तौजाः अपरिमितबलः। अजायत जन्मन एव प्रभृतीदृश इत्यर्थः । कः । इन्द्रः । कीदृशः। विश्वस्य कर्मणः धर्ता, सर्वस्य कर्मणो धारयिता यावद्धि किञ्चित् १. 'ते' ख. पाठा. २. 'न्यस्य', ३. परि' क. पाठ..

·SARAN AP म. १. अ० ३. सू० ११] प्रथमोऽधक: कर्मास्य (साधारसं ? ) वृष्टया (य) (क्तं ? तं) वृष्टिश्चन्द्रायत्ता । अतो वृष्टिद्वारेण सर्वस्य कर्मणो धारयितेन्द्रः । वजी वज़वान् । पुरुष्टुतः बहुभिः स्तुतः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमायधीयम् । पुरा भिन्दुः । पुरा भत्ता युवा क्रान्तक मितबल आसीदिन्द्रो विश्वस्य कर्मणो धर्ता वज्री बहुभिः स्तुतः ॥ ४ ॥ त्वंवलस्यगोमतोषविरहिवोबिलम् । त्वांदेवाअधिभ्यु स्तुज्यमानासआविषुः ॥५॥ त्वम् । वलस्य । गोऽमतः । अप । अवः । अद्रिवः । विलम् । त्वाम् । देवाः । अबिभ्युषः । तुज्यमानासः ! आविषुः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वल इति मेघनाम । त्वं मेघस्य गोमतः उदकवतः । अपावः अपावृत- वान् अपावृणोषि वा । है इन्द्र! अद्रिवः ! वज्रिन्! बिलम् उदकनिर्गमन- च्छिद्रम् । किञ्च, त्वां देवा अबिभ्युषः । अत्रैतरेयिण इतिहासमाचक्षते इन्द्रो वै वृत्रं हनिष्यन् सर्वा देवता अब्रवीदनुमोपतिष्ठध्वमुप मां ह्वयध्वमिति । तथेति तं ह(सि ? निष्यन्त आद्रवन् हन्तेमान् भीषया इति तानभि प्राश्वसीत् । तस्य श्वस- थादीषमाणा विश्वेदेवा अद्रवन् मरुतो हैनं नाजहुः । प्रहर भगवो जहि । वीरय- (ध्वे ? स्वे) त्येवैनमेतां वाचं वदन्त उपातिष्ठन्त इति । एतदुच्यते ... त्वां देवा मरुतः । अबिभ्युषः । प्रथमार्थे द्वितीयैषा । अबिभिवांसः वृत्रश्वासादभीताः । तुज्यमानासः । क्षिप्रनामैतत् । त्वरमाणाः । आविषुः । (विधि ? अवि)रत्र गत्यर्थः । शुद्धोऽपि सोपसर्गार्थो द्रष्टव्यः । अनुगतवन्तः ॥ ५॥ वेटसाधवीयम् । त्वं वलस्य । स्वं बलासुरस्य गृहीतपशोरपावृतवानसि बनिन् ! बिलम् । 'इन्द्रो बलस्य बिलमपोर्णोत् स उत्तमः पशुरासीदिति ब्राह्मणम् । वामग्रे गच्छन्तं देवा अ- बिभिवांसस्त्वत्सन्निधानात् पणिभिहिंस्यमानास्तवजयार्थमागता इति ॥ ५ ॥ १. 'पुरुष्टुतः' क. पाठः, २. 'य', ३. 'स्तज्जया' ख. पाठः. जित्वार्थ' क. पाठः 'सोऽन्मां वै हनिष्यन्त आद्रवन्ति' इति ब्राह्मग अधिकं दृश्यते । wraemamaram- NAAMKANP ४. 'स्तान् -- ·स्कन्दस्वामिभाष्य-बेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [म. १. २० २१. तवाररातिशिपयार्थसिन्धुवाददन । उपातिष्ठन्तगिणोनिशुष्टेनस्यकारवः ॥ ६ ॥ । तव । अहम् । शूर । रातिभिः । प्रति । आयम् । सिन्धुम् । आऽवदन् । उप । अतिष्ठन्त । गिर्वणः । विदुः । ते । तस्य । कार- बः॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । तवाहं शूर! रातिभिः । हेतावियं तृतीया । स्तोतृभ्यो यानि महान्ति दानानि तेर्हेतुभूतैः । तैरुत्साहित इत्यर्थः । अथवा प्रयोजनस्यात्र हेतुत्वेन विवक्षा । तव सोमदानहेतुभूतैस्तुभ्यं सोमं दातुमित्यर्थः । प्रत्यायं प्रत्याग(तं? मं) सिन्धुम् । 'स्यन्दू प्रस्रवण' इत्यस्यैतद्रूपम् । स्यन्दितारम् । सोमयज्ञोत्तरसमाप्ती यद् गमनं तदपेक्षोऽत्र प्रत्यागमनव्यपदेशः, धात्वर्थानुवादी वा प्रतिशब्दः आग(त? भोमित्यर्थः । आवदन् आभिमुख्येन बदन् । किम् । सामर्थ्यात् स्तुतीः । नच केवलोऽहं किन्तर्हि । अन्येऽप्य॒त्विज ऋषयो वा । उपातिष्ठन्त उपस्थितवन्तः त्वां स्तुतिभिः । गिर्वणः स्तुतिभिः सम्भजनीय ! स्तुतीनां वा सम्भक्त ! किञ्च । विदुष्टे तस्य कारवः । ते तस्येत्युभयत्र द्वितीयार्थ षष्ठी । तच्छब्दश्रुतेश्च योग्यार्थसम्बद्धो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । य उक्तगुणः । विदुः जानन्ति त्वां तं कारवः स्तोतृनामैतत् । अन्येऽपि स्तातारः ॥ ६ ॥ वेष्टमाधवीयम। । तवाहम् । तवाहं शूर! रातिभिस्त्वत्तोऽहं शूर! धनानि गृहीत्वा प्रतिगतवानस्मि कुतस्त्वयेमानि धनानि लब्धानीति प्रगृहस्तद धनानाम् । स्थन्दनमाभिमुख्येन वदनि- मन्दादिमानि लब्धानीदिति मामुपातिटन्ताध्वगाः । गीर्भिर्वननीय ! (ता तत् ? ते तस्य) कर्म, प्राज्ञा जानन्ति । तेपामम्माकं वर्धयाजानाति ॥६॥ १. 'यं' ख. पाठः. २. 'तबाहम् । त्वत्तोऽहं शररातिभिः त्वत्तोऽहं शूर धनानि गृहीतं प्रत्यागतं स्यन्दितारं सोमं प्रति आभिमुख्येनावदन् न केवलमहंमन्येऽप्युपस्थितवन्तः ऋषय गीभिननीय य एवम्भूतः तं त्वां विदुः स्तोतारः।' क. पाठः. ३. 'न् स्म कु' ख. पाट:. ४. निबब्दादिः, ५. 'मान्द्राभिमा', ६. धाधीति', &, 'तवरत को ग. पाठ:. 'ता' ·म. १. भ. ३. सू. ११ प्रथमाऽटकः । मायाभिरिन्द्रमायिनं त्वं शुष्णमवातिरः। विदुष्टेतस्यमेधिरास्तेषांवांस्युत्तिर ॥ ७ ॥ मायाभिः । इन्द्र । मायिनम् । त्वम् । शुष्णम् । अब । अतिरः । विदुः । ते । तस्य । मेधिराः । तेषाम् । श्रवांसि । उत् । तिर ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । मायेति प्रज्ञानाम प्रज्ञाभिः । हे इन्द्र! । मायिनम् अतिसन्धानप्रज्ञाय- तम् । शुष्णं शुष्णनामानमसुरम् । अवातिरः । अवतितिबंधकर्मा । हतवान् यश्चन्द्रः (रसि? )विदुष्टे तस्य जानन्ति त्वाम् । मेधिराः यज्ञवन्तः यज्ञ- कारिणः । कतमे। सामर्थ्यांदस्मदीया ऋत्विजः पुत्रपौत्रादिका बा । एत- ज्ज्ञात्वा भक्ततया त्वन्माहात्म्यज्ञाना(ना?)भियुक्तानां तेषाम् । श्रवांसि अन्नानि उत्तिर तिरतिवृद्धयर्थः । ऊर्व वर्धय उत्तरोत्तरवृद्धया वर्षयेत्यर्थः ॥ ७ ॥ वेटसाधार। मायाभिरिन्द्र । मायाभिरेवेन्द्र ! त्वं मायाविन शुष्णासुरं व्यनाशयः । तव तत कर्म प्राज्ञा जानन्ति । तेपामस्माकं वर्धयानानि ॥७ इन्द्रमीशानमोजसाभिस्तोमाअनूषत । सहस्रंगस्य रातयजन्दन भूयसीः ॥ ८॥ इन्द्रम् । ईशानम् । ओज॑सा । अभि । स्तोमाः । अनूपत । स- हस्रम् । यस्य । रातयः । उत । वा । सन्ति । भूयसीः ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । इन्द्रम् इशाने सर्वस्य प्रभवन्तम् । कन हेतुना । ओजसा (ज!) बलेन हेतुना । अभिस्तोमा अनूपत असदीयाः स्तोमा अभिष्टुतव(तः?न्तः) यस्य । पEARNINMUrtridgadMust InHNA AIRAwapigat v १. 'भिरिन्द्र !', २. 'मा' ग. पाट:. , मनामानमस' क. पाठः, ·स्कन्दस्वामिभाष्य-वकटमाधवायव्याख्यानाप्ता नक्साहता। [अ० १. त० २५. इन्द्रस्य । किम् । उच्यते । सहस्रं यस्य रातयः स्तोतृभ्यो दानानि । उत वा । उतेत्यप्यर्थे । अपि वा सन्ति भूयसीः सहस्रादपि बहुतराः। यः स्तोतृभ्योऽत्यन्त बहूनि दानानि ददातीत्यर्थः ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रमीशानम् । इन्द्रमीश्वरं बलेन सर्वस्यास्मदीयाः स्तोमा अभ्यस्तुवन् । सहस्र- सङ्ख्यायुक्तानि यस्य दानान्यपि विद्यन्ते भूयांसीति ॥ ८ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकविंशो वर्गः॥ इति प्रथमे मण्डले तृतीयोऽनुवाकः ॥ १ अग्निंदूतंवृणीमहे होतारंविश्ववेदसम् । अस्ययज्ञस्य॑सुक्रतुम् ॥ १॥ अग्निम् । दूतम् । वृणीमहे । होतारम् । विश्ववेदसम् । अस्य । यज्ञस्य । सुक्रतुम् ॥ १॥ सन्दरकामीयम् । अग्निं मेधातिथिः काण्वः । अग्निं दूतमित्यादि मेधातिथि म कण्व- पुत्रोऽपश्यत् । अनिंदूतमित्यामे(य ? यम्) अग्नि दूतमित्येतत् सूक्तमग्निदेव- तम् । सन्देशेन यः प्रेप्यते स दृत उच्यते । अग्नि दूतं देवान् प्रति सन्देशे अनुगन्तारम् । वृणीमहे व(य)मभ्यर्थयामहे । न केवलं दूतमेव । किन्तर्हि । हो- तारं च तेन ह्यधिष्ठितो मानुषो होल होत्रं कर्तुं शक्नोति नानधिष्ठितः । क्रि- याशब्दो वा होतृशब्दः । होतारं च देवानाम् । कीदृशम् । विश्ववेदसम् । वेद इति धननाम ! सर्वधनं सर्वप्रझं वा । कं होतारम् । अस्य प्रकृतस्य यज्ञस्य सुक्रतुं सुप्रज्ञं वा ॥ १ ॥ वकटमाधवीयम् । आग्नि दूतम् । मेधातिथिः काण्वः । आग्निं दृतं वृणीमहे होतारं सर्वधनिनमस्य . यज्ञस्य सुप्रज्ञम् ॥ ३ ॥ Part Marayan 4 १. 'पि वा वि' क. ग, पाठः, ·मं० १. अ० ४. सू० १२] प्रथमांक:। अग्निमग्निंहवीमभिःसदाहवन्तविश्पतिम् । हव्यवाहपुरुप्रियम् ॥ २॥ अग्निम् ऽ अग्निम् । हवीमऽभिः । सदा । हवन्त । विश्पतिम् । हव्यवाहम् । पुरुऽप्रियम् ॥ २ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । अग्निमग्निं यावान् कश्चिदग्निः सर्व हवीमभिः आह्वान(करणैमन्त्रः) सदा सर्वदा हवन्त आह्वयन्ति यष्टा(रं ? :) । विश्पतिं मनुष्याणां स्वामिनं हव्यवाहं हविषां वोढारं पुरुप्रियं बहूनामिष्टम् ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अग्निमग्निम् । आग्नमेव ह्वानः सदाह्वयन्ति नरा विशा पति हविषां बोढारं बहूनां प्रियम् ॥२॥ अग्नेदेवाँइहावहजज्ञानोवृक्तबर्हि । असिहोतानईख्यः ॥ ३॥ PRO अग्ने । देवान् । इहै । आ । वह । जज्ञानः । वृक्तचहिये । असि । होता । नः । ईड्यः ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । अग्ने देवान् इह यज्ञ आवह आनय जज्ञानः । जनेोनातेवा रूप- मेतत् । जायमानः (जा? ज)न्मान्त(रमे ? र ए)वेत्यर्थः । जा(न? नानः) सामर्थ्या- दस्मद्भक्तताम् । वृक्तबहिषे । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । वृक्तमास्तीर्णं बर्हियन यजमानेन तस्यार्थाय । किं कारणम् । उच्यते । असि होता यस्माद्धोता त्वमसि । नः अस्माकम् ईड्यः ॥ ३ ॥ १. 'माविशन्ति' ख, पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-बकटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १.३० २२. নন্দনীয়। बडो केशा। अओ ! देवानिहाय जानन् यजमानायासि झस्माकं होता स्तोतव्यः नाँउनीवियोधययनेयामिदूत्यम् । देवैरालत्तिबर्हिषि ॥ ४॥ तान् ! उशतः । वि । बोधय । यत् । अग्ने । यासि । दूत्यम् । देव । आमस्ति। बर्हिषि ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । तान् उशतः यज्ञगमन कामयमानान् विबोधय अस्य यजमानस्य यज्ञे गन्तव्यमित्येतच्चेक्षया । कांस्तान् । उच्यते । यत् । यष्ट्या द्वितीयाया वा अत्र लुक् । येषां यान् वा प्रति । हे अग्ने! आसि प्रतिपद्य ते ? से) । (स?) दूत्यं दूतकर्म । देवानित्यर्थः । आगतैर्देवैः सह आससि आसीद उपविश बर्हिषि अस्मिन् ॥ ४॥ बकटमाधवीयम् । नाँ उशतः । तान् देवान् कामयमानांस्त्वं विबोधय । यदा स्वमग्ने! गच्छसि दूत्यं स्वपि तैः सहासाद बहिपि ॥ ४ ॥ ? घृत्त नदीदिवः पर्तिधमरिषतोदह । अग्रोवरक्षास्वनः॥५॥ घृतऽहवन । दीदिनः। प्रति । स्म । रिपतः । दह । 1 अग्ने । त्वम् । रक्षस्विनः ॥ ५॥ 'ज्ञावमानः 'ख. पाठ:. २. "नान् विक, पाठ:.

·मं० १. अ० ४. सू० १२] प्रथमोऽटकः । आहुतिलक्षणं घृतमाहूयते यस्मिन् स वृताहवनः हे धृताहवन! । दीदिवः ! दीप्तिमन् ! । प्रति म रिषतो दह । सेति पदपूरणः । अतिदह । कान् । रिषतः हिंसतो मां हे अग्ने ! त्वम् । कीदृशान् ! रक्षस्विनः । रक्षःशब्देनात्र रक्षः- सम्बन्धि क्रौर्य लक्ष्यते । तद्वतः रक्षोभवान् अत्यन्तऋगानित्यर्थः !! '५ }! वेङ्कटमाधवीयम् । धृताहवन । घृतं यस्मिन्नाहूयते प्रियतमं स धृतावनी दीप्यमानः प्रतिदह हिंसकान् राक्षसानग्ने! त्वं बलवतः ॥ ५ ॥ अग्निनाग्निःसमिध्यतेकविहरतिथुवा । हव्यवाजुहास्यः ॥६॥ अग्निना । अग्निः । सम् । इध्यते । कविः । गृपतिः । युवा । हव्यवाट् । जुहुऽस्यः ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । पादस्त्वत्र द्वि(पे ? देव)तः । निर्म(थ्यं ? थ्या हवनीयार्थोऽग्निनाग्निः स- मिध्यते । अत्र सूत्रे ? क्ते) पाद एको द्वि देव)तः निर्मथ्यार्थ आहवनीया- थश्च । कतमः । अग्निनाग्निः समित्यते इत्ययम् । अग्निना निर्मश्यान अ- ग्निराहवनीयः समिध्यते दीप्यते कविर्मेधावी गृहपानिजमानस्य यज्ञग्रह)स्य वा स्वामी युवा तरुणः । अ(ह्यु ? निरु)पशान्तोऽपन्धिनं प्राप्य पुनस्तरणीभवति । तेनास्योपपन्नं सदा तरुणत्वम् । व्यवाट् हविषां बोढा जुह्वास्यः जुहास्य- स्थानीया यस्य स जुहास्यः । यथा हिं मनुप्या नानादिन्,ि तद् जुद्दा अग्निः ॥ ६ ॥ वेटमाधवीयम्। अग्निनाग्निः । निर्मथ्याग्निनाहवनीयाग्निः समिधाले । कविलियुषा विष बोडा जुहूर्यस्यास्यस्थानीया ॥ ६ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे शादिशा वर्गः ॥ । AMANNAaNewom 1. 'तमाहू', २. 'ते यस्मिन प्रि', ३. न. ५१८:, ५. निका' क. पाट: ४. श्यनामिक " .

·४४ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.३० २३. कविमग्निमुपस्तुहिसत्यधर्माणमध्यरे। देवममीवचातनम् ॥ ७॥ कविम् । अग्निम् । उप । स्तुहि । सत्यधर्माणम् । अध्वरे । देवम् । अमीवऽचातनम् ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । कविमग्निमुपस्तुहि । आत्मन एवायमन्तरात्मनः प्रैषः । सत्यधर्माणम् । अध्वरे यज्ञे । देवम् । अमीवचातनम् । अमी(वाहं ? वो हिं)सिता तस्य चा- (यन्नि ? तनं नि) श(न? नम्)। स्तोत्रं ? तृ)हिंभितृणां नाशयितारमित्यर्थः।।७।। वेङ्कटमाधवीयम् । कविमग्निम् । कविमग्निमुपस्तुहि सत्यधर्माणं बने ह्युस्थानं रक्षसां चातयितारम् ? -- यस्त्वामग्नेहविष्पतिर्दूतंदेवसपर्यनि । तस्यस्मप्राविताभव ॥ ८॥ यः । त्वाम् । अग्ने । हविःऽपतिः । दूतम् । देव । सपर्यति । तस्य । स्म । प्रअविता । भव ॥८॥ स्कन्द स्वामीयम् । यस्त्वाम् । हे अग्ने! । हविप्पतिः हविषः स्वामी अस्मदादियजमानः । दूतम् । हे देव! । सपर्यति परिचरति । तस्य स्म । प्राविता प्रकर्षण रक्षिता भव ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम् । यस्त्वामने । यस्त्वाम! यजमानो दूतं देव ! परिचरति तम्य त्वं प्रकर्षण रक्षको भव । स्मेति पूरणम् ॥ ८॥ १. 'स्म पू ख. पाठः.

·T म. १. अ० ४. सू० १२ प्रथमोऽष्टकः। योअग्निदेववीतयेहविष्माँआविवासति । तस्मैपावकमूळय ॥९॥ यः । अग्निम् । देववीतये । हविष्मान् । आणविवासति । तस्मै । पावक । मृळय ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । यो भवन्तमग्नि देववीतये । (तप? वी)तिर्गत्यर्थः । अशनार्थों वा । देवान् प्रति गमनाय देवानां वो हविर्भक्षणाय । हविष्मान् हविःसंयुक्तो यजमानः । आविवासति परिचर्यायामाभिमुख्येन परिचरति । तस्मै । द्वितीयार्थे चतुर्युषा । तं हे पावक ! शोधयितः! मृळय सुखय । (सुखय सवं यन्त्वाम- स्तोष्म ) ॥ ९॥ वेङ्कटमाधवीयम् । यो अग्निम् । योऽग्निं यज्ञार्थ हविष्मान् परिचरति तस्मै पावक! सुखमुत्पादय ! GuN सनःपावकदीदिवोग्नेदेवाँइहावह । उपयशंहविश्वनः ।। १०॥ सः । नः। पावक । दीदिवः । अग्ने । देवान् । इह । आ। वह । उप । यज्ञम् । हविः । च । नः ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । स नः । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । अस्माकमर्थे । हे पावक! । दीदिवः ! दीप्तिमन् ! अग्ने! देवान् इहावह । केह । उच्यते । उप यज्ञं हविश्च यज्ञस्य हविषश्च (नः स ?) समीपे नः अस्माकं स्व(भुव ? भूत)स्य ॥१०॥ वेङ्कटमाधवीयम् । स नः पावक । सोऽस्माकं पावक! दीप्त! अग्ने! देवानिहावह । हविश्वास्माकं शृतं यज्ञमुपप्राप्तम् ॥ १० ॥ N

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व. २३
सनःस्तवानआभरगायत्रेणनवीयसा।
रयिंवीरवतीमिषम् ॥ ११ ॥
सः । नः। स्तवानः । आ। भर । गायत्रेण । नवीयसा ।
रयिम् । वीरवतीम् । इषम् ॥ ११ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
स नः अस्मदर्थं स्तवानः स्तूयमानः अस्माभिः आभर आहर आनय ।
केन स्तवा(नं ? नः) । गायत्रण । गायतेरर्चतिकर्मण एतद् रूपम् । स्तवे(न)
नवीयसा नवतरेण अन्यैरकृतपूर्वेण । किमाहराणि । उच्यते । रयिं धनं
वीरवतीं पुत्रसंयुक्ताम् इषम् अन्नं च ॥ ११ ॥
वेङ्कटमाधवीयम् ।
स नः स्तवानः । सोऽस्मभ्यं स्तूयमानो गायत्रेण साम्ना नवतरेण रयिं वीरयुक्त-
मन्नं चाहर ॥ ११॥
अग्नेशुक्रणशोचिषाविश्वाभिर्देवहूतिभिः ।
इमंस्तोमंजुषस्वनः ॥ १२ ॥
अग्ने । शुक्रेण । शोचिषा । विश्वाभिः । देवहूतिभिः । इमम् ।
स्तोमम् । जुषस्व । नः ॥ १२ ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
अग्ने:! शुक्रेण शुक्लवर्णेन शोचिषा । ज्वल(ना? न्ना)मैतत् । ज्वलता।
केन । सामर्थ्यादात्मना । विश्वाभिः सर्वाभिश्च देवहूतिभिः देवाहा(ने नैः)
इमं स्तोमं जुषस्व सेवस्व नः अस्माकं खभूतम् । वयं च शृणु । देवांश्च
सर्वान् श्रावकानाह्वय इत्यर्थः ॥ १२ ॥

·म. १. अ. ४. सू० १३] प्रथमोऽष्टक: वेङ्कटमाधवीयम्। अग्ने शुक्रेण । अग्ने ! ज्वलता नेजमा सर्वैश्च देवाह्वानयुक्तस्त्वमिमं स्तोमं सेवस्व इति प्रथमस्य प्रथमे त्रयोविंशो वर्गः ॥ maa सुसमिद्धोनआवहवाँअग्नेहविष्मते । होतःपावकयक्षि च ॥१॥ सुऽसमिद्धः । नः । आ । वह । देवान् । अग्ने । हविष्मते । होतरिति । पावक । यक्षि । च ॥ १ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । सुसमिद्धो द्वादशर्चमाप्रीसूक्तम् । सर्वत्र चाप्रीसूक्ते यथाक्रममेकैकस्या- मृचि आसां देवतानामेकैका देवता । इध्मः, तनूनपात्, नराशंसः, इळः, बर्हिः, देवीरः, उषासानक्ता, दैव्याहोतारा, तिस्रोदेवी :, त्वष्टा, वनस्पतिः, स्वाहाकृ- तय इति । (द ? इ)ध्यतेऽसावितीध्मः समिन्धनसम्बद्धोऽनिरुच्यते । सुसमिद्धः सुष्टु दीप्तः नः अस्माकं स्वभूताय आवह देवान् हे अग्ने ! हविष्मते यजमानाय माचवाक्षीरेव केवलं, हे होतः ! पावक ! यक्षि च यज च ॥ १ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । सुसमिद्धो नः । आमीणामग्न्यादयो देवताः । समिदादीनां यज्ञानानामुक्तिमात्र- मिति । सुसमिद्वस्वमग्ने ! अस्माकं यजमानाय देवानावह । होतः ! शोधयितः! १ मधुमन्तंतनूनपाद्यशंदेवेषुन कवे। अद्याकृणुहिवीतये ॥२॥ मधुमन्तम् । तनूनपात् । यज्ञम् । देवेषु । नः । कवे । अद्य । कृणुहि । वीतये ॥२॥ twareratuly १. 'कमस्मै य' क. ग. पाठः, ·९२ स्कन्दस्वामिभाध्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व० २४. स्कन्दस्वामीयम् । मधुमन्तं मधुस्वादैर्मृष्टैर्हविभिः तद्वन्तं हे तनूनपात् ! आपोऽत्र त(प? न्व) उच्यन्ते अन्ति)रिक्षे त(त)त्वात् । तासां नपात् पौत्रः । कोऽसौ । अग्निः । कथम् । अद्भ्य ओषधिवनस्पतयो जायन्ते । ओषधिवनस्पतिभ्य एष जायत इति । तस्य सम्बोधनम् । हे तनूनपात्! यज्ञं देवेषु । सामीपिकमिदमधिकरणं गङ्गायां गाव इति यथा । देवसमीपे अस्माकं स्वभूतम् । कवे ! मेधाविन् ! अद्य कृणुहि कुरु । देवसमीपं नयेत्यर्थः । किमर्थम् । वीतये कामाय भक्षणाय वा । (वीतं ?) यज्ञं कथं देवाः कामयेरन् हवींषि (भ?)वा भक्षयेयुरित्येवमर्थम् ॥२॥ वेङ्कटमाधवीयम् । मधुमन्तम् । आज्यवन्तं तनूनपाद् ! यज्ञं हविर्देवेवस्माकं कवे! अद्य कृण्व- शनाय ॥२॥ नराशंसमिहप्रियमस्मिन्यज्ञउपह्वये । मधुजिह्वहविष्कृतम् ॥३॥ नराशंसम् । इह । प्रियम् । अस्मिन् । यज्ञे । उप । हये । मधु- जिह्वम् । हविःऽकृतम् ॥३ स्कन्दस्वामीयम्। नराशंसं शंसिः स्तुत्यर्थः । नरैः प्रशस्यत इति नराशंसोऽग्निः तं नराशं- सम् । इह मनुष्यलोके प्रियम् इष्टम् । मनुष्याणां प्रियमित्यर्थः । अस्मिन् यज्ञे उपह्वये । मधुजिह्वम् । मधुस्वादेषु हवि(ष ? प्षु) जिह्वा यस्य स मधुजिह्वः नित्यमृष्टानां हविषां भक्षयितेत्यर्थः । अथवा जि(ह ? )ति वाङ्नाम मध्वी जिह्वा यस्य स मधुजिह्वः । होतृत्वाद्धयनेर्देवतानां स्तावकत्वादस्ति मधुवाक्त्वम् । सुभ- गवचनमित्यर्थः । हविष्कृतं हविषां कर्तारम् ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। नराशंसम् । नरैः शंसनीयमग्निं प्रियमिहोपह्वयेऽस्मिन् यज्ञ इति विशदवचनं माइयितृजित हविषां कर्तारम् ॥३॥ + ·मं० १. अ० ४. सू० १३] प्रथमोऽष्टकः। अग्नेसुखर्तमेरदेवाईळितआवह। असिहोतामनुर्हितः॥४॥ अग्ने । सुखऽतमे। रथे । देवान् । ईळितः । आ । वह । असि । होता । मनुःऽहितः ॥ ४॥ स्कन्दस्वामीयम् । ईडेः स्तुतिकर्मण एतद् रूपम् । (वा? धा)तूपात्तस्तुतिसम्बन्धोऽग्निः । हे अग्ने! सुखतमे रथे । 'सुखैरथेभिरूतये हविष्मरश्वैः सुवृता रथेने ति तुल्यार्थेऽन्यत्र तृतीयानिदर्शनात् तृतीयार्थे सप्तम्येषा । सुखतमे रथे सुखतमेन रथेन देवम् । ईळितः स्तुतः अस्माभिः । आवह । किं कारणम् । असि होता मनुर्हितः मनुना प्रजापतिना निहितः स्थापितः मनुष्याय? प्यपर्या)यो वा मनुशब्दः मनुष्येषु निहितः उपकारक इत्यर्थः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अग्ने सुखतने । अग्ने ! सुखतमे रथे स्थापयिन्वा देवांस्तुनावमावह । यि वं होता मनुष्यैः पुरो निहितः॥ ४ ॥ स्तृणीतबर्हिरानुषग्घृतपृष्ठमनीषिणः । यत्रामृतस्यचक्षणम् ॥५॥ । Hindi 0 स्तृणीत | बर्हिः । आनुषक् . घृतऽपृष्ठम् । मनीषिणः। यत्र । अमृतस्य । चक्षणम् ॥ ५॥ स्कन्दस्वामीयम् । स्तृणीतेति भूते काले व्यत्यये(न? ना)यं लोट् स्तृतवन्तः स्थ । बर्हिः दर्भान् आनुषग् । आनुषगिति नामानुपूर्वस्य । आनुपूव्र्येण । घृतपृष्ठम् । घृतं पृष्ठे यस्य स घृतपृष्ठः, बर्हिषो युपरि हविर्लक्षणं घृतं साद्यते । अथवा घृतमित्युदकनाम तेन स्पृष्टं घृतपृष्ठं प्रोक्षणीभिः प्रोक्षितमित्यर्थः । हे मनीषिणः १. "सि हो', २. 'प्यपु', ३. 'रोहि' क. पाठः.

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवार्यव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १.५० २५ मेधाविनोऽध्वर्यवः ! यत्र बर्हिषि अमृतस्य अमृतसदृशस्यान्तमृष्टस्य हवि(षा ल? षः च)क्ष(णम ?णं)दर्शनं सादि(त्य ? त)स्य सतः । य(त्रा? त्र) सादितं हविदृश्यत इत्यर्थः । अनिर्वा अमरणधर्मत्वादमृतः तस्य यत्र दर्शनम् । सामीपिकं (त्वे ? त्वि)दमधिकरणं समीपेऽग्निदृश्यत इत्यर्थः ।। ५ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । स्तृणीत बर्हिः । स्तृणीत बर्हिरनुपक्तमुपरिस्थितधृतं प्राज्ञा: ! यत्रामृतं हवि- ईश्यते बर्हिषि ॥ ५॥ विश्रयन्तामृतावृधोहारोदेवीरमश्चतः। अद्यानूनंचयष्टये ॥६॥ वि । श्रयन्ताम् । ऋतऽवृधः । द्वारः। देवीः । असश्चतः । अध। नूनम् । च । यष्टवे ॥६॥ स्कन्दस्वामीयम् । विश्रयन्तां विवृता भवन्तु ऋतावृधः यज्ञम्य वर्धयिव्यः । द्वारः यज्ञ- गृहद्वारो वा ज्वाला वा अग्नेः । ता हि तस्य द्वारभूताः । देवीर्दीप्ता वा अस- श्चतः । सश्चतिः सङ्गार्थः । असज्यमानाः अद्यानूनं च नूनशब्दोऽत्र समुच्च- यार्थचशब्दश्रुतेः अद्य इत्येतेन च स(ह ? माहा)रार्थस्य समुच्चया(थ)स्य योग्य- त्वात् पुराशब्दार्थे । अद्य च पुरा च इदानीं पूर्वस्मिंश्च काल इत्यर्थः । यष्टवे यष्टुं यागार्थमित्यर्थः ॥ ६ ॥ वेटमानवीयम् । विश्रयन्त यज्ञगृहद्वारो विवृता भवन्तु । यज्ञस्य वयित्र्योऽमक्ता अद्य च श्वश्च यागाय । नूनमित्यनेकार्थम् ॥ ६॥ इति प्रथमस्य प्रथमे चतुर्विंशो वर्गः ॥ नक्तोषासासुपेशसास्भिन्धज्ञ उपह्वये । इदनोबर्हिरासदे ॥७॥ १. 'य' ख. पाठः. २. "तं ह' क. पाठः. ३. 'त्रेऽन्यास' ख. ग. पाठः.

·९५ म. १. अ. ४. सू० १३] प्रथमोऽष्टकः । नक्तोषसा । सुऽपेशंसा । अस्मिन् । यज्ञे । उप । हये । इदम् । नः । बहिः। आऽसदे ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । नक्त इति रात्रिनाम उषा अपररात्रिकं ज्योतिः नक्ता चोषाश्च नक्तोषसा। सुपेशसा पेश इति रूपनाम सुरूपे अ(न्य ? )स्मिन् यज्ञे उपह्वये । किमर्थम् । इदं नो बर्हिः इदं बर्हिः इति षष्ठ्यर्थे द्वितीया, अस्य अस्माकं स्वभूतस्य च बर्हिषः आसदे आसदनाय । अत्र बर्हिप्युपवेष्टमित्यर्थः ॥ ७ ॥ নবালা। ननोपासा । अहोरात्रे सुरूपे अस्मिन् यज्ञे उससे न मनायसन्माकं बर्हि- स्तर्णिम् ॥ ७ ॥ तामुजिह्वाउपह्वयेहोतारादेव्याकवी । यज्ञंनोयक्षतामिमम् ॥ ८॥ ता। सुऽजिह्वौ । उप । ह्वये । होतारा । दैव्या । कवी इति । यज्ञम् । नः । यक्षताम् । इमम् ॥ ८॥ स्कन्दस्वामीयम् । तच्छब्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धोऽत्राध्याहर्तव्यः । यौ सर्वमनुष्यैर्नित्यमाहूये- (त? ते) तौ सुजिह्वौ । जिह्वेति वाङ्नाम । सुवाचौ शोभनजिह्वाख्यावयवौ वा उपह्वये । होतारा दैव्या देवानां स्वभूतौ । कतमौ । इमं चाग्निममुं च म- ध्यमम् । कीदृ(शम् ? शौ) कवी मेधाविनौ। तौ चाहूतौ सन्तावागत्य यज्ञं नो यक्षताम् । होतृत्वेनावस्थाय यजतामिमम् ॥ ८ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । ता सुजिह्वा । अयं चाग्निरसौ च मध्यमस्तौ शोभनवाचावुपह्वये । देव्यो हौतारी कवी यज्ञं नो यजतामिमम् ॥ ८ ॥ - ? । १. 'स्व' ख. पाठः. 'जि' क. ग, पाट:. ३. 'वा', ४, 'जामीमम्' . ग, पाठ..

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता ।[अ० १.व. २५.
इळासरस्वतीमहीतिस्रोदेवीर्थयोभुवः।
बर्हिःसीदन्त्वस्त्रिधः॥९॥
इळा । सरस्वती । मही । तिस्रः। देवीः । मयःऽभुवः । बर्हिः ।
सीदन्तु । अनिधः॥९॥
..
:
स्कन्दस्वामीयम् ।
महीशब्दोऽत्र महत्त्वगुणयोगाद् भारत्यां वर्तते । इळा सरस्वती मही
च भारती एतास्तिस्रो देवीर्मयोभुवः । मय इति सुखनाम (भव ? भु)विश्व साम-
•दन्तीतण्यर्थः । सुखस्य भावयित्र्यः । बर्हिः अस्मदीयं सीदन्तु अस्रिधः ।
सेधतिः क्षयार्थः । क्षयवर्जिताः ॥ ९ ॥
वेङ्कटमाधवीयम्।
इळा सरस्वती । इळा सरस्वती महती च भारती तिस्रो देव्यः सुखस्य भाव-
यियः बर्हिः सीदन्त्वक्षयाः ॥ ९॥
इहत्वष्टारमश्रियं विश्वरूपमुपवये ।
अस्माकमस्तुकेवलः ॥ १०॥
इह । त्वष्टारम् । अग्रियम् । विश्वरूपम् । उप । हये । अस्मा-
कम् । अस्तु । केवलः ॥ १० ॥
स्कन्दस्वामीयम् ।
त्वष्टा नाम देवानां तक्षा, अग्निर्वा । त्वि(प्टेट घे)र्देवतायामकार-
चोपधाया अनिट्व(न्ते ?ञ्चे)ति । इह यज्ञे त्वष्टारम् अग्रियम् । अग्रशब्दः
प्राधान्यवचनः । अस्मिन् भवमग्रियं प्रधानभूतमित्यर्थः । विश्वरूपम् । विश्व-
मिति बहुनाम । बहुरूपम् । अतिश(य)वन्महाभाग्ययोगादस्ति देवतानां बहु-
रूपत्वम् । उपह्वये । उपहूतश्च सन् अस्माकमेव केवलमस्तु । कः । सामर्थ्यात्
स्तुत्यो यष्टव्यश्च ॥ १० ॥

·१ । म. १, अ० ४. सू० १३ वेक्टसाधवीयम् । इह त्वष्टारम् । इह त्वष्टा मुख्य येन विधानि रूपाणि विनियन्ते तमुपह्वये । सोऽस्माकमस्तु केवलः । यावच्छन्ने तिला दिक्तस्व त्वष्टा रूपाणि विकरोति तावच्छो चैतत् प्रजायते' इति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ अवसृजावनस्पतेदेवदेवेभ्योहविः। प्रदातुरस्तुचेतनम् ॥ ११ ॥ अब । सृज । वनस्पते । देव । देवेभ्यः । हविः । प्र । दातुः । अस्तु । चेतनम् ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । वनान्युदकानि धृक्षा वा तेषां पाता वनस्पतिः अमिः । कथमुद- कानां वृक्षाणां वा पाताग्निः । सति सामर्थे तेषामदाहकत्वात् । हविनयति नयजन्यवृष्टिद्वारेण वा यूपो का बनस्पतिविकारत्वात् । अवसृज अवपूर्वः सृजतिर्दाने । हे वनस्पते! देव! देवेभ्यो हविरिदमस्मदीयम् । प्रदातुरस्तु प्रकर्षणास्तु दातुर्यजमानस्य चेतनं ज्ञानम् ॥ ११ ॥ वकटमाधर्वायम् । अवसृज । अवमृग बनाते । अवेध ! देवेभो हविः प्रणास्तु । दातुर्यज- मानस्य प्रज्ञापनं दबंतु यया निधि : स्वाहायज्ञकृणोतनेन दोरहे। तत्रदेवाँउपतये ॥ १२ ॥ स्वाहा । यज्ञम् । कृणोतन । इन्द्राया। जवनः । गृहे । तत्र । देवान् । उप । ह्वये ॥ १२ ॥ स्कन्दस्वागीयम् । स्वाहाकारसम्बन्धादुत्तमप्रयाजदेवताः स्वाहाकृतय उच्यन्ते । याश्च यत्र यक्ष्यन्ते तास्तत्रोक्तप्रयाजस्य देवताः । स्वाहाशब्दो होमप्रदाने वर्तते, सुहुतशब्दपर्यायो वा । यज्ञमिति सप्तम्यर्थे द्वितीया । यक्ष्यमाणाभ्यो देव- ताभ्यो हविःप्रदानं सुहुतं वा हविरुत्तमप्रथाजाख्ये यज्ञे कृणोतन (न ?) कुरु- णि क्रि', ३. 'ते। प्रय' क. ग. पाठः bण दा ५. 'अवनं' ख. पाठः, TIC - MBER ती १. पा. म ।

·स्कन्दस्वामिभाध्य-बकटमाश्याव्यालय नायता सहिता ० १ ० २६. ताध्वर्यवः । के। इन्द्राय यज्वनो गृहे यामागदेवताला संस्कारार्थ त्वदु- क्तमस्य प्रयाजस्यानैन्द्रे च पशाविन्द्रस्य यक्ष्यमाणत्वात् (१) इन्द्रायेत्ये(ष) तादर्थ्यचतुर्थ्यन्तपरो यज्वनो गृह इत्येतन सम्बध्यते न (पूर्वेण । इन्द्रार्थं (यु? य)ष्टुः स्वभूते यज्ञगृहे । तत्र अहमपि बटव्यान् देवान् उपत्ये ॥१२॥ वेष्टमाधवीय। स्वाहा यज्ञम् । स्वाहा कृणुत हविरिन्द्राय जमानस्य गृहे तबाई देवानुपह्वय इन्द्रपुरोगमानिति ॥ १२ ॥ স্থান মন্ত্র মন্ত্র 3 গ্রাঃ । Fria ऐभिरग्नेदुधोगिरोविश्वेभिलोभसय । देवेभिर्याहियक्षिच ॥ १॥ आ। एभिः । अग्ने । हुन । गिरः । विश्वेभिः । सोमऽपी- तये । देवेभिः । याहि । यक्षि । -খি । ऐभिरग्ने बहुदेवतम् । ऐभिरि त बहुदेवतं सूक्तम् । आ इत्युपसगों याहीत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । एभिर्विश्वमिदभिरिति सहयोगलक्षणा तृ- तीया । तानि समानाधिकरणानि । एतैः सर्वेर्दवैः सह अने! दुवो गिरः परिचयाँ स्तुतीश्च प्रति सोमपीतये सोमपानार्थम् आचाहि यक्षि च यज चाग- तान् देवान् ॥ १॥ बेक्टमाधवीयम्। ऐभिरमे । आयायोभिः सैदेवरस्माके परिचर्या स्तुतीश्च सोमपानाय यजच तान् देवान् ॥१॥ ranewsmplimendaniwn १. 'स्यादिन्द्रो ये ख. पाठः १. स्तिोमर क. पाठः, .

·म० १. अ० १. सू०१४ प्रथमोऽधकः । 4340 ल upm কালকিলিমামিঃ। देवेभिरग्नआगहि ॥ २॥ आ। स्वा! ना गुणन्ति । विप्र । ते । धियः। देवेभिः । T: अग्ने ! अगहि ॥ २ ॥ कइहा। आ त्वा कम अमला शायनित त्यां कण्वाः । कण्व इति मेधावि- नाम । मेधाविनः नलिजः अबका इति मेधातिथिरात्मानं प्रति सम्बन्धे- नाह । एकाधिक चात्मनाद बहुवचन पुत्रपौत्रापेक्षया वा । मत्प्रभृतयः कण्वपुत्रा इत्यर्थः । शृणन्ति च । हदिय । मेधाविन् ! ते तव धियः कर्माणि प्रतिज्ञा वा । एतज्ज्ञात्वा देवाभेदेवैः सह अग्ने आगहि आगच्छ ॥ २ ॥ वेष्टमायनीयम् । आ त्वा कण्वाः { आहूतवन्तस्त्वां कण्वाः उधारयन्ति च मेधाविन् ! तव कर्माणि देवरग्न आगच्छ ॥ २॥ इन्द्रवायूबृहस्पति मित्राग्निपूषणभगम् । आदित्यान्मारतंगणम् ॥ ३ ॥ m sang Horns इन्द्रवायू इति । बृहस्पतिम् । मित्रा । अग्निम् । पूषणम् । भगम् । आदित्यान् । मारुतम् । गणम् ॥ ३ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वितीयानिर्देशादत्र सोमपानार्थमाह्वयामि स्तौमि चेति वाक्यशेषः । इन्द्रवायू सोमपानार्थायाहयामि स्तौमि वा । बृहस्पति(भिः?) मित्रा ए(वे? क) बचनस्याय(म ? मा)का रे ? रः) द्विवचननिर्देशाद्वा । अन्यतरवचनेनापि मित्रश- ब्देन साहचर्यात् । इदं मित्रावरुणयोर्द्वयोरप्यभिधानम् । मित्रावरुणौ अग्नि पूषणं भगम् आदित्यान्मारुतं च गणम् । अथवा तृतीयार्थेऽत्र द्वितीया । पूर्वय,कवाक्यता । देवेभिरग्न आगहि इन्द्रवाय्वाद्यैरिति ॥ ३ ॥ १. 'न्ति में', २. 'नस्तव' ग. पाठः ३. 'राग' न. पाठः ? Mmmaaseewwere. nudae dalth १ ·Emine १०० स्कन्दस्वाभिभाष्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १, ३० २६. লোকাল ? इन्द्रवायू । एतान् देवान! आवह अविवा कण्वा एतानप्याडपतेति। मित्रेति मित्रावरुणयोग्रहणमपि वा मित्रस्यैवेति ॥ ३ ॥ tandana RA are and प्रबोनियन्तइन्दको হ'লাভিত द्रप्सामध्वश्चभूधदः ॥ ४ ॥ प्रायः । भ्रियन्ते । इन्दवः । मत्सरः । मादयिष्णवः । द्रप्साः । मध्वः । चमूसः ।।४।। स्कन्द स्वामीयम् । व इति तादर्थ्य चतुर्थी । प्रकृतानां चन्द्रवारवादीनां प्रतिनिर्देशः । युष्मा- कमर्थाय प्रभ्रियन्ते । प्रेत्यष समित्येतस्य (स्व ? स्था)ने । संनियन्ते । उपकल्प्यन्त इत्यर्थः । अथवा प्रशब्दः स्वार्था एवं ? र्थ एव:) भियन्त इति हरते त्वं 'हृाहेश्छन्दसि हस्येति । प्रश्रियन्ते आहवनीयं प्रति प्राप्यन्त इत्यर्थः । के। इन्दवः । कीदृशाः। मत्सराः । मन्दतेस्तृ(णातिः प्ति)कर्मण एतद्रूपम् । तृप्तिकराः । मादयिष्णवः । मदी हर्ष (ग्ल ? ग्ले)पनयोः । हर्षयतारः । द्रप्साः । रसोऽत्र द्रप्सा उच्यते । रसरूपाः । अन्तीतमत्वर्थो वा सामर्थ्याद् द्रप्सशब्दः । (र)सवन्त इत्यर्थः । अथवा यन्नवं नातिकठिनं तद् द्रप्स उच्यते । नात्यच्छाः बहला इत्यर्थः । मध्वः मधुस्वादा मृष्टाः । चमूषदः चर्म चमूरुच्यते तत्सादिनः ॥ ४ ॥ वेटमाधवीयम् । प्र वः । हविर्धाना युष्मभ्यं प्रश्रियन्त इन्द्रादिभ्यः इन्दवः । 'इन्दुरिन्धतेर्दीप्तिक- मण' इत्युक्तम् । मत्सराः सोमा भवन्ति मन्दतेस्तृतिकर्मणस्तेषां विशेषणं मादयिष्णव इति इप्सा मधुनश्चमससादिन इत्यौपमिकमिति ॥ ४ ॥ ईळतेत्वाभवस्यवःकण्वासोवृक्तवर्हिषः । हविष्मन्तोअरंकृतः ॥ ५॥ ईळते । त्वाम् । अवस्यवः । कण्वासः । वृक्तऽबर्हिषः । हवि- मन्तः । अरम्ऽकृतः ॥ ५॥ । - १. 'नागुष्म' ख. पाठः, २. 'भ्यं त्रि' क. पाठः, ३. 'यि' ख. पाठः, ·तर्पणं वा Putramayan मं० १. भ. ४. सू० १४]] प्रथमोऽधक। स्कन्दस्वामीयम् । ईळते स्तुवन्ति त्वाम् अमिम् अवस्यवः अवनमात्मनः, सोमेन अग्नेस्तत्कामाः कण्वासः मेधाविनः ऋत्विजः कण्वपुत्रा वा मत्प्रभृतयो वृक्तबर्हिषः स्तीर्णबर्हिषः हविष्मन्तः उपकल्पितहाविष्काः अस्कृतः पर्याप्त- कारिणः ॥ ५॥ बेधमाधवीयम् । ईळते । स्तुवन्ति वाम पालभिजनमः कन्याः स्तीर्णबहिषो हविष्मन्तः पर्याप्तकारिणः ॥ ५॥ घृतपृष्ठामनोयुजोयेत्या आदेवान्त्सोमपीतये ॥ ६॥ घृतऽपृष्ठाः । मनः ऽयुजः । ये । का। वहन्ति । वह्नयः । आ । देवान् । सोमपीतये ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । घृतपृष्ठाः । वृक्षरणदीप्त्योः । वृतं दीप्तं पृष्ठं येषां ते घृतपृष्ठाः । बलवतो ह्यश्वस्य दीप्तिमत् पृष्ठं भवति । मनोयुजः मनसा ध्यातमात्रा ये स्वयमेव युज्यन्ते ते मनोयुजः ये त्वा वहन्ति वह्नयः अश्वाः । वह्रिरित्यश्वनाम । आ देवान् । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । आदेवानिति (चे ? चोप)सर्गात् कर्म- श्रुतेश्च क्रियायोग्य क्रियापदमध्याहर्तव्यम् । तैरावह देवान् सोमपीतये ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । धृतपृष्टाः । अग्नेः पानायाश्वपृष्ठे धृतमास्ते ! मनसा युज्यमाना ये त्वां वहन्त्यश्वा- स्तैरावह देवान् सोमपानाय ॥ ६ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पविंशो वर्ग:।। भ तान्यजत्रांकतावृधोग्नेपत्नीवतस्कृधि । मध्वःसुजिह्वपायय ॥ ७ ॥ १. 'ने' क. ग. पाठः ·A १०३ स्कन्दस्वामिभाष्य वेङ्कटमाधवायव्यायाजोपेता एक्संहिता। [अ० १. व. २७. तान् । यजत्रान् । तऽवतः । अगे। पत्नीऽवतः । कृधि । मध्वः । मुजिहाथय ? 89 1! स्मन्दस्वामीयम् । तच्छब्दश्रुतयोग्यार्थसम्बन्धी अच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । (यान् देवाना- वाहितो ये देश आवाहिता अनभिज्ञान् । यजत्रान् यष्टव्यान् ऋतावृधः यज्ञस्योदकस्य सत्यस्य वा अपितुन हविषा हि स्तुत्या व देवता वर्धन्ते । हे अमे! पत्नीवतस्कूधोति पत्नीसंयुतान् कुरूपत्नीरयषामावहेत्यर्थः । ओहा। (मध्वः) पाहानिर्देशादत्रैकशेव? देश मिति शेषः । द्वितीयार्थे वा षष्ठी। मधुस्वाध्यै? दो मधु तस्यैकदेशं स्वांश(लक्षण ? लक्षणं (मधुस्वाद?) मधुस्वादं वा सोमं हे सुजिह! सुवाक! शोभनजिहाख्यावयवा वा (वय ? पायय) ॥ ७॥ वेङ्कटमाधवीयम् । तान्यजन्त्राँ । तान् यष्टव्यान् बजस्व वर्धयितन अग्ने ! पत्नी यतश्च कुरु । कृत्वा च सोमं सुज्वाल! पायथ ।। ७ ।। ইল=অই मधोरग्नेवर्षट्कृति ।। ८॥ ये। यजत्राः । ये। ईड्याः । ते । ते । पिबन्तु । जिलया। मधोः । अग्ने । वषट्कृति ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । (द्वे ?) ये यष्टव्या ये च ईड्याः स्तुत्या देवास्ते (ते) तव स्वभूतया जिह्वया पिबन्तु । अग्निमुखा हि देवाः ! तेऽमेरेव जिह्वया पिबन्ति, न स्वया । वाङ्नाम वा जिह्वाशब्दः, हेतौ च तृतीया । तव वाचा हेतुना त्वयोच्यमाना इत्यर्थः । किं पिबन्तु । उच्यते । (मेधा ! मधोः) सोमस्यैकदे (श शं), स्वांशलक्षणं मधु वा, सोमं वा हे अग्ने ! वषट्कृति वषट्कारकाले ॥ ८॥ MES MisavartTHISMARTHA SANS শন্তি । । १. 'हा पा' ग. पाठः, ·म. १. ० ४. सू० १४] अक्षमा वेष्टनायवीय ये बजत्राः। महमा समान म्याः पितरो नमस्या देवा यज्ञिया' इति ब्राह्मणम् । ते लव जिह्वमा नरमपन हु विवादः ॥ ८ ॥ আন্ধী হালাইক उप विमोहोतेहर्वक्षति ॥९॥ आकीम् । सूर्यस्य । रोचना३ । विश्वान् । देवान् । उपाऽबुधः । विमः । होता । इह । वक्षति ॥ ९ ॥ কাগ। आकीमिति निपात(अद? आड), वक्षतीत्ये ते नाख्यातेन सम्बन्धयि- तव्यः । सूर्यसम्बन्धिनो रोचना(द्) रोचनादाताद् धुलोकादादित्यमण्डलाद् वा विश्वान् देवान् उषर्बुधः उषःकाले यागगमनार्थं ये बुध्यन्ते त उपर्बुधः तान् । विप्रो मेधावी होता वा अग्निः इह यो आवक्षात । लोड ऽयं पञ्चमी लकारः। आवहतु ॥ ९ ॥ वेदमाशीचा भाकी । सूर्यस्म दिवसाचहत्वाचनः लचीन देवान र अशु मेधान ॥९॥ वायुला। पिवामित्रस्वधानभिः॥१० विश्वभिः। सोम्यम् । मधु। इन्द्रेण । बाधुनो। पि मित्रस्य । धामभिः। ॥१०॥ स्कन्दस्वामीयम् विश्वेभिः सर्वैः सह सोम्यं सोममयं मधु हे अमेपिय(त् सा ) रसोऽत्र द्रवत्वसामान्यान्मृष्टत्वसामान्या मधूच्यते । इन्द्रेण वायुना मित्रस्य 1, 'यति च स्तोतव्या म' क. पाठ:., 'येति चे ख. पाठ:. २. ज्या . पा में प' ख. पाठः. ४. 'यदि ख. पाठः, 'यादि' ग. पाठ:.

·१०४ स्कन्दस्वामिभाध्य-कटमाधवायव्याख्यानांपता ऋक्साहिता । . च धामभिः । धामशब्दस्तेजोवचनो वा । अथवा धामानि (त्रया? त्री)णि भवन्ति, स्थानानि नामानि जन्मानीति । धामभिश्चात्र तत्सम्बन्धो मित्र एव लक्ष्यते । मित्रस्य यानि तेजांसि स्थानानि नामानि जन्मानि वा तैः सम्बन्धे- नैव मित्रेणैव सहेत्यर्थः ॥ १० ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । विश्वेभिः सोम्यम् । अग्ने ! विश्वेदेवैः सह सोममयं मधु पिबेन्द्रवायुभ्यां मित्रस्य च सर्वैः तेजोभिः । देवानां बहूनि धामानि भवन्ति । यैस्तत्र सन्निधानं कुर्व- न्तीति वक्ष्यामः ॥ १० ॥ त्वंहोतामनुहितोग्नेयज्ञेषुसीदसि । सेमंनोअध्वरंयंज ॥ ११॥ manoram त्वम् । होता । मनुःऽहितः । अग्ने । यज्ञेषु । सीदसि । सः । इमम् । नः। अध्वरम् । यज ॥ ११ ॥ स्कन्दस्वामीय (सेमन सेममिति) तच्छब्दाद्यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यस्त्वं होता मनु- हितः मनुना प्रजा(पतिना)निहितः मनुष्येषु वा निहितः मनुष्येभ्यो वा नि- हितः । हे अग्ने ! यज्ञेषु सीदसि यो होतृत्वं कर्तुं यज्ञेयु सीदसीत्यर्थः । सः इमं नः अध्वरं यज्ञं होतृत्वेन निषध यज ॥ ११ ॥ AN त्वं होता । त्वं होता मनुष्यनिहितोऽग्ने ! पज्ञा सादसि । स स्वमस्माकमिम यहं यज॥ युवाथरुषीरथहरितोदवरोहितः। ताभिर्देवाँइहावह ॥ १२ ॥ युक्ष्व । हि । अरुषीः । रथे । हरितः । देव । रोहितः। ताभिः । देवान् । इह । आ । वह ॥ १२ ॥ anyaNAMrdynamicalsar ..AM 1. भ्यामिन्द्रस्य' क, ग, पाठः ·? मं० १. अ० ४. सू० १५] प्रथमोऽष्टकः । स्कन्दस्वामीयम् । हीति पदपूरणः । युक्ष्व अरुपीः । .... चतेर्वोचते वा पूर्वस्य( ? ) अरु- पशब्दो दीप्तवचनः बलव (त्त्व ? त्त्वा)द् दीप्ताः । अथवा अरुपति रय्यातीति(?) गतिकर्मसु पाठादरुषशब्दो गन्तृवचनः, ग(न्तॄन् ? न्त्रीः) । (त्वयुञ्जानि ? व यु- जानाः)। उच्यते । स्वे रथे । हरितः हरिवर्णाः । हे देव! अग्ने! । रोहितः, आदिष्टोपयोजनमेतदग्नरश्वानां नामधेयम् । आत्मीया बडबा युक्त्वा च ताभिः देवान् इहावह ॥ १२ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । युक्ष्वाहि । योजय रोचमाना रोहितवर्णा अश्वाः स्वरथे । योजयित्वा च ताभि- रिह देवानावह । आग्नेयं सूक्तमन्ये निपातभाज इति वैश्वदेवं भवति ॥ १२ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तविंशो वर्गः॥ ७ इन्द्रसोमंपिबऋतुनात्वाविशन्त्विन्दवः । मत्सरासस्तदोकसः॥१॥ इन्द्र । सोमम् । पिर्व । ऋतुना । आ । त्वा । विशन्तु । इन्दवः । मत्सरासः । तत्ऽओकसः ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋतुदेवता । सर्वत्र चतुर्देवता । वक्ष्यमाणा ऋतुसहिता देवताः, देवता न केवलाः । तत्राद्या तावदैन्द्री । हे इन्द्र! सोमं पिब ऋतुना पीयमानाश्च आ त्वा विशन्तु त्वामाविशन्तु त्वदुदरं प्रविशन्त्वित्यर्थः । के। इन्दवः सोमा- (स): । कीदृशाः । मत्सरासः तृप्तिकराः तदोकसः तन्निवासाः सर्वदा त्वदु- दरस्थायिन इत्यर्थः ॥ १॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रसोमम् । ऋतव्यं सूक्तम् । इन्द्र ! त्वमृतुना सह पिब सोमम् । आख्या- तानुदात्तत्वे कारणमुक्तम् । आ विशन्तु त्वां दीक्षाः सोमास्तदेकनिलयास्तस्मिन्नेवेन्द्र ! तिष्ठन्तः ॥३॥ १. १, २. 'नीनि । उ' ख. पाठः, ३. 'त्थूस' क. ख. पाठः, सोमं पिब आ', ५. 'न्द्रे' क. ग. पाठः. ४ 'ह P ·१०६ स्कन्दस्वामिभाष्य-बेङ्कटमाधवायव्यागानोपैता ऋक्संहिता। अ० १. व० २४. Remedy ! ममतःपियन जापानापुनीतन । यूयंहिष्ठासुदानवः ॥२॥ मरुतः । पिर्वत । ऋतुना । पोत्रात् । यज्ञम् । पुनीतन । यूयम् । हि । स्थ । सुऽदानवः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऋङ् मारुती । ऋग् द्वितीया मदेवता । हे मरुतः ! पिवत ऋतुना सह। किम् । सामर्थ्यात् सोमम् । कुतः । पोत्रात् पातुः स्वभूतात् पात्रात् । पत्विा यज्ञ- मस्मदीयं पुनीतन शोधय(त) व्यपगतदोषं कुरुतेत्यर्थः । (त? क)स्मात् । यूयं हि ष्ठा सुदानवः । हिशब्दो यम्मादर्थ । सुदानुशब्दो दानवचनो दातृवचनो वा । यस्माद् यूयं शोभनदानाः शोभना बा दातारः। तत्र च सम्बोध(न)नासम्भवात् सुदान(व) इत्यतिरिक्त एव प्रातिपदिकार्थे प्रत्ययेनामन्त्रितप्रथमा । कथम् । प्रतिपाद्यार्थप्रत्यभिमुखीकरणं हि सम्बोधनमुच्यते । तद् यत्र तदर्थः प्रसिद्धोऽर्था- न्तरं प्रतिपाद्यं तत्र सम्भवति । यथा (तं है? त्र ह्ये )व मरुतां मरुत्त्वं, यथावा लोके राजन् ! इदं च कुर्विति । यत्र तु तदर्थ एव स्वार्थ वा प्रतिपाद्यते राजा भव य. स्माद् राजासि अतो बुध्यस्व त्वं हि रत्नधा असीति, न तत्र सम्बोधनस्य संभवः । आमन्त्रितविभक्ति श्रुतिसामर्थ्याद् यूयं हि छेत्यनेन सुदानव इत्यसम्बन्धासम्भवात् सोमस्य पातारा यज्ञस्य पवितारः इति वाक्यशेषः । यस्माद् यूयं सोमस्य पातारो यज्ञस्य पवितारः स्थ हे सुदानवः! तस्मात् पिबत सामं यज्ञं च पुनीतनति ॥२॥ वेकटमाधवीयम् । मरुतः पिबत । मरुतः ! पिवन अतुना सह पोतुः प्रदीयमानं यज्ञं शोधयत । यूयं हि भवथ सुदानाः ॥ २ ॥ अभियशंगृणीहिनोग्नावोनेष्टः पिबऋतुना । त्वंहिरत्नधासि ॥ ३ ॥ ! wom sapana १. 'ती' क. पाठः. 'नं सोमं य' क. ग. पाठः. ३. 'म' ख. पाठः.

·मक १. अ०४, सू० १५] प्रथमोऽटक: अभि । यज्ञम् । गृणीहि । नः । नावः । नेष्टरिति । पित्र । ऋतुना । त्वम् । हि । रत्नध्याः । अभि ॥३॥ स्कन्दत्वारीयम् । तथा त्वा(ष्ट्री) तृतीया ऋक् त्वष्टुदेवता । अभिगृणीहि अहो शोभन इत्येवमभिष्टुहि । कम् । यज्ञमस्माकम् । अथवा यज्ञ इति सप्तम्यर्थे द्वितीया। ++ तु कर्तृत्वेनाभिष्टाहे यज्ञे अस्माकम् अस्मान् स्तुव(न्तो ? तो) यज्ञे प्रयु- क्ष्वेत्यर्थः । हे मावः! । मा इति स्त्रीनाम पत्नीभिः स्त्रीभिः (त्व? त)द्वन् ! नेष्टः! ।. देवसत्रे किल त्वष्टा नष्टासीत् । तदपेक्षमिदं नेष्टरि(ति) त्वष्टुः सम्बोधनम् । पिब च ऋतुना सह सोमम् । कस्मात् । त्वं हि रत्नधाः धनानां दाता(रा)सि यस्मात् , पीत्वा च धनमस्मभ्यं दातासीत्यर्थः ॥ ३ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। अभियज्ञम् । कुर्वित्यनुज्ञा अभिगिरणम् । अनुमन्यस्वास्माकं यज्ञं देव ! पत्नीवन् ! नेष्टः !। पिब च सोमना। त्वमसि रत्नानां दाता त्वष्टा नेष्टोक्त इति ॥३॥ अग्नेदेवाँइहावहसादयायोनिषुत्रिषु । परिभूषपिबतुना ॥ ४॥ अग्ने । देवान् । इह । आ । वह । सादयं । योनिषु । त्रिषु । परि । भूष । पिर्व । ऋतुना ॥ ४ ॥ स्कन्दखामीयम् । आग्नेयी । चतुर्थी ऋग् (अमि) देवता । हे अग्ने ! देवान् इहावह आहूय च सादय उपवेशय योनिषु स्थानेषु त्रिषु सवनाख्येषु । (स्वा ? सा)दायत्वा च परिभू(य? घ) परिपूर्वो भवतिः परिग्रहे । यथा यागार्थ परिग्रहीतव्यं तथा परिगृहाण यजेत्यर्थः । अथवा भूष(य ?) अलङ्कार इत्यस्यैतद्रूपं, परिभूष स्व- मण्डलदेवान् । स्वयमपि च (विश्व ? पिव) ऋतुना सह सोमम् ॥ ४ ॥ २ Renameage १. 'ग' ग. पाठः, २. “च मे सो क. पाठः.

·५०० स्कन्दस्वाभिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानापता हिता। [अ १.० २८. वेङ्कटमाधवीयम् । अग्ने देवा । अग्ने ! देवानिहावह । सादय च मनाउ वियाने तु । अल- कुरु च यज्ञं । पिब च सोममृतुना ॥ ४ ॥ । ब्राह्मणादिन्द्रराधसःपियासोममृतूरनु । तवेद्धिसख्यमस्तृतम् ॥५॥ ब्राह्मणात् । इन्द्र । राधसः । पिर्व । सोमम् । ऋतून् । अर्नु । तव । इत् । हि । सख्यम् । अस्तृतम् ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रयेवं पञ्चमी । (गृहाण यजेत्यर्थः अथवा भूषय !) (पञ्चमी) ऋगि- न्द्रदेवता । ब्रह्मशब्दोऽत्र ब्राह्मणाच्छंसिनि वर्तते । तस्य स्वभूतात् ब्राह्मणात् हे इन्द्र! राधसः धनात् पात्राख्यात् पिब सोमम् ऋतून् अनु ऋतूनां पश्चाद् ऋतुभिः पीत इत्यर्थः । तस्मात् तवे(धि ? द्वि) इच्छब्दः पादपूरणः । यस्मात् तव सख्यम् अस्तृतम् अहिंसितम् । न कश्चिद्धिंसितुं (शक्नोति । स्थि(र)सख्योऽसीत्यर्थः ॥ ५॥ वेङ्कटमाधवीयम् । बाह्मणादिन्द्र । ब्राह्मणाच्छसिन: सोममिन्द्र! पिब सहर्तुभिः । तव हि सख्य- मृतुभिर्न विच्छिद्यते ॥ ५॥ ट -- युवंदक्षंधृतव्रतमित्रावरुणदूळभम् । ऋतुनायज्ञमाशाथे ॥६॥ युवम् । दक्षम् । धृतव्रता । मित्रावरुणा । दुःऽदर्भम् । ऋतुना । R यज्ञम् । आशाथे इति ॥ ६॥ 'वच प'ख. पाठः. २. 'वस क. पाठः, ३. नच्छि' ख. पाठः- ·! म. १. अ० ४, सू० १५ प्रथमोऽष्टकः । स्कन्दस्वामीयम् । मित्रावरुणयोः (षष्ठी)। षष्ठय॒मित्रावरुणदेवता । युवमिति षष्ठ्यर्थे प्रथमा । युवयोः दक्षं बलं धृतव्रत! मित्रावरुण! । उभयत्र द्विवचनादेशाकारस्य छान्दसं सांहितं ह्रस्वत्वम् । व्रतमिति कर्मनाम ! धृतानि सर्वकर्माणि स्वकर्माणि वा याभ्यां तौ धृतवतौ सर्वकर्मणां हेतुभूती स्वकर्मणां वा नित्यमनुप्र(दा)तारौ इत्यर्थः । मित्रावरुण दूलभम् । द(माब्रह्मो ? वो तेर्वधक्रमण एतद्रूपम् । दुर्हणम् । युव- योर्बलं न कश्चिदपि जेतुं शक्नोतीत्यर्थः । यावीशी म्यः ता(नां ? तुना) सह यज्ञमाशाथे । लोडर्थेऽयं लट् । अश्नुवाथां व्याप्नुतम् । यज्ञ सोमं (पी ? पिब)त- मित्यर्थः ॥ ६॥ वेटमाधयम्। युर्व दक्षं । युवा प्रवृद्धं श्रुतकर्माणो मित्रावरुणो ! शत्रुभिहिसिनुमशक्यं यज्ञ- मृतुना सहानशाथे ॥६॥ इति प्रथमस्य प्रथमे अग्राविंशो वर्गः॥ द्रविणोदादविणसोयावहस्तासोअध्वरे । यज्ञेषुदेवभीळते ॥७॥ द्रविणःऽदाः । द्रविणसः । ग्रावऽहस्तासः । अध्वरे । यज्ञेषु । देवम् । ईळते ॥७॥ स्कन्दस्वामीयम् । चतम्रो द्रविणोदसः । सप्तम्याद्याश्चतस्र ऋचः द्रविणोद(स्य ? सः)ईळत इत्यस्य स्तुत्यापेक्षत्वाद् देवतानां च स्तुत्यत्वाद् द्रवि गोदःशब्दस्य च देवतावचनत्वात् । द्रविणो(दा) द्वितीयार्थ प्रथमा । द्रविणोदसम् । द्रविणसः द्रविण(इ: मि)ति धननाम, एतदिच्छ(ति ? न्ति) द्रविणस्य(न्तीत्यपि ?न्तीति क्यचि) सुगागमः । द्रविणस्युर्विप(न्य ? य)य इति यथा । द्रविणम्यतेः छान्दस- त्वात् विप् विपि चायुदातत्वम् । द्रविणसाधनका(म ? मा) इत्यर्थः । ग्रावह- ५. ‘त्वम् । कर्मा, २. 'द्ध' २. 'द्ध', ३ भिरभि(हिं)सितुं' ख. पाठः. " ·---- an ११० स्कन्दस्वामिभाष्य-बटमा बेवा मेव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व. २५. स्तासः गृहतिाभि(ष्ट ? ष)वग्रा(व? वा)ण ऋत्विजः । अध्वरे यज्ञेषु । अध्वरशब्दो- ऽत्र ध्वरतेहिंसाकर्मणः क्रियाशब्दः, न यज्ञनाम । व्यत्ययेन चैकवच(न? नम्)। साद्गुण्याद् रक्षआदिभिरहिंसितेषु यज्ञेषु । अथवा अध्वरशब्दः समस्तज्योति- ष्टोमादिवचनः । यज्ञशब्द(स? स्त)दवयवभूताभ्यासविशेषवचनः । ज्योतिष्टो- मादावध्वरे येऽभ्यासविशेषाव्या यज्ञास्तेषु । देवं दातारं दीप्तं वा । ईळते स्तु- वन्ति ॥७॥ वेटमाधवीयम् । द्रविणोदाः। द्रविणोदः विणलो धनस्य दाता भवति । तं ग्रावहस्तासो यज्ञेपु देवं स्तुवन्ति । यज्ञेवध्वर इत्यनयोर धर्चभेदात् सङ्गतिः । यास्कस्त्वाह द्रविणोदाः यस्त्वं द्रविणसादिन इति वा द्रविणसस्तस्मात् पिबत्विति वा । यज्ञेषु देवमीळते याचन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्ति वेति ॥ ७ ॥ द्रविणोदादातुनीवसूनियानिश्चण्विरे । देवेषुतावनामहे ॥ ८॥ द्रविणःऽदाः । ददातु । नः । वसूनि । यानि । शृविरे । देवेषु । ता । वनामहे ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्रविणोदा ददातु अस्मभ्यं वसूनि यानि शृण्विरे । लडर्थेऽयं लिट् कर्मणि च । श्रूयन्ते । उत्कृष्टत्वात् प्रभूतत्वाच्च सर्वलोकनका(शानि) भवन्तीत्यर्थः । वयमपि देवेषु । संप्रदानस्येयमधिकरणत्वेन विवक्षा 'सममब्राह्मणो ?णे) दा- नमिति यथा । देवेभ्यः । तानि हवीरूपाणि कृत्वा वनामहे । वनतिरत्र सामर्थ्याद् दानार्थः । 'बस्वानो वार्यापुर्विति यथा । दद्म इत्यर्थः । अथवा वनिर्हि संभक्त्यर्थ एव । देवेप्विति 'निमित्तात् कर्मसंयोग' इत्येवं सप्तमी चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति यथा । देवार्थं संभजामहे देवान् यष्टुं परिगृह्णीम इत्यर्थः ॥ ८॥ बकटमाधवीयम् । द्रविणोदाः । द्रविणोदा ददावस्मयं वसूनि गवादीनि यानि विश्रुतानि । तानि वयं देवेषु स्थितानि द्रविणोदलं याचामहे । स तत आदाय नो ददातु ॥ ८ ॥ १. 'णोदसा' क., 'सः दोन ख. पाट: २. 'नवानि' ख. पा - aorate A ·म० १. अ० ४. सू० १५] प्रथमोऽटकः । क HARI Main द्रविणोदाःपिपीपति जुहोतश्चतिष्ठत । नेष्ट्रातुभिरिष्यत् ॥ ९॥ द्रविणाऽदाः । पिपीपति ! जुहोत । प्र! च । तिष्ठत । नेष्ट्रात् । ऋतुऽभिः । इष्यत ॥९॥ स्कन्द स्वामीयम् । द्रविणोदाः पिपीषति पि(ब)तेश्छान्दसत्वा (द्दी ? दी)त्वं, पिपासति पातु- मिच्छति सोमम् । एतद् ज्ञात्वा जुहोत अध्वर्यवः! । प्र च तिष्ठत प्रतिष्ठ(त्वं ? ध्वं) च । (जुहोत ?) सोमं हुत्वा चाहवनीयदेशात् सदः प्रतिगच्छे(न्ती ? ते)त्यर्थः । कुतः पिपासति । उच्यते । नेष्ट्रात् नेष्टुः स्वभूतात् पात्रात् । नच केवलः । किं तर्हि । ऋतुभिः, ऋतुभिः सह । इप्यत । इषु गतौ । ग(ता? च्छत)। मा विळम्बध्वमित्यर्थः ॥ ९ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । द्रविणोदाः । द्रविणोदाः सोमं पातुमिच्छति । ततो जुहोताध्वर्यको हविर्धानात् प्रतिष्ठत च नेष्टुः स्वभूताञ्चमसाहतुभिः सह यष्टुमिच्छतः ॥ ९ ॥ यत्त्वातुरीयमृतुभिर्द्रविणोदोयजामहे । अधस्मानोद्दिर्भव ॥१०॥ यत् । त्वा । तुरीयम् । ऋतुभिः । द्रविणाऽदः । यजामहे । अर्ध । स्म । नः । ददिः । भव ॥ १० ॥ स्कन्दस्वामीयम् । यदिति निपातो यस्मादर्थे । यस्मात् त्वाम् । तुरीयं, यजामह इत्येतक्रियाविशेषणमेतत् । पूर्वद्रविणोदोदेव (त्यागायत्रा ? तात्रया)पेक्षश्चात्र १. च्छेत्य' ख. पाठः.

·। w ११२ स्कन्दस्वामिभाष्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. व० २९. तुरीयव्यपदेशः । चतुर्थमिदमृतुभिः सह हे द्रविणोदा ? दो!) यजामहे । अध स्म । अधेति तस्मादर्थे । म्मगब्दस्तु पदपूरणः । तस्मान्नः अस्मभ्यं ददिदीत धनानि भव त्वम् ।। १० ।। वेङ्कटमाधवीयम। यत्त्वा तुरीयम् । यदा त्वां चतुर्थमप्यतुभिः सह द्रविणोदो! यजामहेऽधे त्वमस्माकं भव दाता । स्मेति स्फुटीकरणार्थः ॥ १० ॥ अश्विनापिबतंमधुदीद्यग्नीशुचिव्रता। ऋतुना यज्ञवाहसा ॥ ११ ॥ अश्विना । पिबतम् । मधु । दीयग्नी इति दीदिऽअग्नी । शुचि- ऽव्रता । ऋतुना यज्ञऽवाहसा ॥११॥ स्कन्दस्वामीयम् । अश्विन्यकादशी ज्ञेया। एकादश्य(न ? ग)श्विनीदेवता ज्ञातव्या । अश्विना पिबतं मधु सोद्राख्यम् । दीद्यग्नी, दीव्यतेद्योतनार्थस्य दीदिः अत्यर्थदी(प्ता ? प्तः)। दीदिरग्निः ययोः सम्बन्धी (ता? तो) दीद्य(मि ! ग्नी)। केन सम्बन्धेन सम्बन्धी । जन्यतया । कुत एतत् । युवं शका मायाविनत्यश्विनोररणिमन्थनदर्शनाद् दीप्त- स्याग्नेर्जनयितारौ । पितरावित्यर्थः । शुचिव्रता शुद्धकर्माणौ । मा च केवला- (येय ? वेब) (पा? पिब)तम् । किंतर्हि । ऋतुना सह । हे यज्ञवाहसा! अन्तं यज्ञस्य प्रापयितारौ समर्पयितारावित्यर्थः ॥ ११ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । अश्विना पिबतम् । अश्विनी ! पिवतं सोममरण्योद्दीप्तस्याग्नेर्जनयिनारौ शुचि- कर्माणावृतुना सह यज्ञस्य वोढारौ ॥ १५ ॥ गार्हपत्येनसन्त्यऋतुनायज्ञनरिसि। देवान्देवयते यज ॥ १२॥ 3 १. 'र्थमृतु', २. 'थ' क. पाठः. ३. यम्णो दीप्त' ग., 'रण्ये दीप्त' ख, पाट..

·म. १. अ० ४. सू० १६] प्रथमोऽटकः। ११३ ! गाईऽपत्येन । सन्त्य । ऋतुना । यजऽनी । असि । देवान् । देवध्यते । यज ॥१२॥ स्कन्दस्वामीयम् । आग्नेयी (ते ?)द्वादशी । द्वादश्य॒गमिदेवता । गार्हपत्येनेति हेतौ तृ- तीया । गृहपतित्वेन हेतुना । हे सन्त्य ! । 'घणु दा(ने)' इत्यस्यैतद् रूपम् । (द ? दा)तरग्ने! । ऋतुना सह । यज्ञनीः यज्ञ-य देवान् प्रति प्रापयितासि । अतो ब्रवीमि, देवान् देवयते देवान् कामयमानस्य ममार्थाय यज ॥ १२ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । गार्हपत्येनं । कथमहं गृहपतिः स्यामिति सन्त्य! सनोतर्दानकर्मणः, सतां वा हित! ऋतुना सह यज्ञस्य नेतासि सदेवान यज यजमानाथ ॥१।। इति प्रथमस्य प्रथमे एकोनविंशो वर्गः ॥ १ MAAN आत्वविहन्तुहरयोवृषणसोमपीतये । इन्द्रत्वासूरचक्षसः ॥१॥ आ। त्वा । वहन्तु । हरयः । तृपणम् । सोमपीतये । इन्द्र। त्वा । सूरऽचक्षसः ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रं त्वनन्तरं सूक्तम् । ऐन्द्रमेतदनन्तरं सूक्तम् । आवहन्तु त्वां हरयः अश्वाः । कीदृशम् । वृषणं बर्षितारम् । किमर्थम् । सोमपीतये । हे इन्द्र! त्वा । षष्ठ्यर्थे द्वितीया । तव स्वभूताः । कीदृशः । सूरचक्षसः । सूर आदित्यः चक्षो(द ? दर्शनम् । सूरस्येव चक्षो येषां ते सूरचक्षसः बलवत्त्वादादित्यवद् दीप्तिमन्त इत्यर्थः । सूर्यदर्शिनो वा सूरचक्षसः ॥ १ ॥ वेष्टमाववीयम्। आ त्वा वहन्तु । आवहन्तु त्वामश्वा वर्षितारं सोमपानायेन्द्र ! त्वा सुवीर- दर्शना दूरेऽपि पश्य(तः? न्त:)। त्वाशब्दावृत्तिरर्धर्चभेदात् ॥ १॥ १. स्वामीति' क. पाठः, २. सि दे' ख. पाठ:. ३. 'य' ख, ग, पाठ ४. 'नाद् दू' ग. पाठः. .. ? M Q ·११४ स्कन्दस्वामिभाध्य-वेटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । अ० १. व० ३०. इमाधानाघृतस्नुबोहरीइहोपवक्षनः । इन्द्रंसुखतमेरथे ॥२॥ इमाः । धानाः। घृतऽस्नुवः । हरी इति । इह । उप । वक्षतः । इन्द्रम् । सुखऽतमे । रथे ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । द्वितीयाश्रुतेरत्र तद्यो(ग्यः) कर्मप्रवचनीयः प्रतिशब्दोऽध्याहार्यः । इमा धाना घृतस्नुवः। 'प्णु प्रस्रवणे' । अलङ्करणोपस्तरणाभिधारणघृतस्राविणीः प्रति। यज्ञे हि होः ऋजीषं भागो धानाश्च । अत इदं तद्भागेन धानादिभिहोः प्रोत्साहनार्थ न देशोपलक्षणम् । हरी इन्द्राश्वौ । इह कर्मणि । उपवक्षतः । उपे(त्ये ? ति) आ इत्यतस्य स्थाने । लोडर्थे च पञ्चमो लकारः । आवहताम् । इन्द्रम् । कम् । सुखतमे रथे । सप्तमीनिर्देशात् स्थितमिति वाक्यशेषः । तृतीयार्थे वा सप्तमी, सुखतमेन रथेन ॥ २ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । इमा धानाः । इन्द्राश्वयोर्भागधेयभूता इमा धाना उपस्तरणाभिधारणाभ्यां घृत. नाविण्यः । तदर्थमश्वाविन्द्रमिह सुखतमे रथे स्थापयित्वोपवक्षतः ॥ २ ॥ इन्द्रप्रातहवामहइन्द्रप्रयत्यध्वरे। इन्द्रंसोमस्यपीतये ॥ ३॥ इन्द्रम् । प्रातः । हवामहे । इन्द्रम् । प्रऽयति । अध्वरे । इन्द्रम् । सोमस्य । पीतये ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्रातः प्रक्रमकाले हवामहे इन्द्रमे(व) प्रयति प्रवृत्ते । अध्वरे यज्ञे । कीह (शे ? शम् ) । इन्द्रम् । 'इदि परमैश्वर्य', सुष्ठु ईश्वरम् । पुनरिन्द्रशब्दश्रुति- प्तामर्थ्यात् समाप्यमान इति वाक्यशेषः । इन्द्रमेव समाप्यमाने यज्ञे । किमर्थ सोमस्य पीतये ॥ ३ ॥ - , . १. 'गोप' क. ख. पाठ:. २. 'मंशावश्वा' क. पाठः. ३. 'तिगच्छति' क. ख, पाठः.

·म. १. अ० ४. सू० १६] प्रथमोऽष्टकः। ११५ वेङ्कटमाधवीयम् । इन्द्रं प्रातः । इन्द्रं प्रातः वर्तमाने यज्ञे सोमपानार्थं हवामहे । पुनरिन्द्रमिति पूरणम् ॥ ३ ॥ उपनःसुतमार्गहिहरिभिरिन्द्रकेशिभिः। सुतेहित्वाहवामहे ॥ ४ ॥ उप । नः । सुतम् । आ। गहि । हरिऽभिः । इन्द्र । केशिऽभिः । सुते । हि । त्वा । हवामहे ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नः अस्माकं स्वभूतं सुतं सोमम् उपागहि उपागच्छ हरिभिः । हे इन्द्र ! केशिभिः केशवद्भिः प्रलम्बकेसरैः । कस्मात् । सुते हि यस्माद् अभिषुते सोमे त्वां वयं हवामहे यन्ता(र)मायामः ॥ ४ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । * उत्तरा निगदसिद्धा ॥ ४ ॥ सेमनःस्तोममागापेदंसवनंसुतम् । गौरोनतृषितःपिब ॥५॥ सः । इमम् । नः । स्तोम॑म् । आ । गहि । उप । इदम् । सर्व- नम् । सुतम् । गौरः । न । तृषितः । पिव ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । स इमं नः अस्माकं स्वभूतं स्तोमम् आगहि उपागच्छ इदं सवनं, सवनमिति यज्ञनाम, इमं च यज्ञम् । सुतमभिपुतं च सोमम् । अ(थ)वदं सवनमिति सप्तम्यर्थे प्रथमा । अस्मिन यज्ञे स्तोमं सुतं च सोममुपागच्छ । Heam १. 'क् प्रव' ख. पाठः. २. 'भिःप्र' क. पाठः. ३. 'नर्थ यज्ञस्तो' क. ख. पाठ:. * उत्तरा 'उप न' इति चतुर्थी ऋक् ।

·११६ स्कन्दस्वामिभाष्य-बैङ्कटमाधवायव्याख्यानापेता ऋक्संहिता । [अ० १. ब० ३१. उपागत्य च गौरो न तृषितः । गौर इत्युत्तरपदलोपो द्रष्टव्यः भीमसेनो भीम इति यथा । गौरखर इव, यथा गौरः खरस्तृषितः उदकं पिबेत् तद्वत् पिब सोमम् ॥५॥ वेङ्कटमाधवीयम् । समनः । स निममस्माकं स्तोमाग च्छ । आगत्य चेमं सुतं सोमंतृषितो गौरमृग इवोदकमुपपिब ॥ ५ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे त्रिशी वर्गः॥ awuneu इमेसोमांसइन्दवःसुतासोअधिवर्हिषि। ताँईन्द्रसहोविध ॥ ६॥ इने । सोषासः । इन्दवः । सुतायः । अधि । बर्हिषि । तान् । इन्द्र । सहसे। पिव ॥६॥ स्कन्द स्वामीयम् । इमे सामासः । इन्दवः इ(न्धि ? न्धे)दीप्तिकर्मण एतद्रूपम् । स्वया दीप्त्या दीप्ताः सुतासः अधिबर्हिषि बर्हिपः उपरि । तान् हे इन्द्र! । सहसे, बलनामैतत् , तादयें चतुर्थी, आत्मनो बलाथ पिब ॥ ६॥ वेटमाधवीयम् । इमे सीमासः । इमे सीमा दीक्षा: सुता बहीष्यध्यासते । तानिन्द्र ! बलाय पिब ॥ ६ ॥ अर्थतेस्तोमोअनियोहृदिस्पृगस्तुशन्तमः । अथासोमंसुतंपिब ॥७॥ अयम् । ते । स्तोमः । अग्रियः । हृदिऽस्पृक् । अस्तु । शम ऽतमः । अर्थ । सोमम् । सुतम् । पिब ॥ ७॥ a ·प्रथमाटक। म. १. अ. ४. सू०१६] स्कन्दस्वामीयम् । अयं तवास्मत्कृतः स्तोमः अप्रियः प्रधानभूतः हृदिस्मृगस्तु हृदयस्य स्पष्टास्तु तुभ्यं रोचतामित्यर्थः । लोकेऽपि हि यद् रोचते तद् हृदयं स्पृश- तीत्युच्यते । अथवा हृदयस्पर्शन (न?) वात्रावधारणम् (वक्ष्य ? उच्यते । चित्तेन त्वयावधार्यतामित्यर्थः । कीदृशः । शंतमः सुखतमः । अथ अनन्तरं च सुतं सोमं पिब ॥ ७ ॥ वेकटमायवीयम् । अयं ते । अयं तव स्तोमो मुल्यो हस्गिस्तु सुखतमः । अथ सोमं सुतं पिब॥ ७ ॥ विश्वमित्सवनंसुतमिन्द्रोमदायगच्छति। वृत्रहासोमपीतये ॥ ८॥ विश्वम् । इत् । सवनम् । सुतम् । इन्द्रः । मदाय । गच्छति । वृत्रहा। सोमपीतये ॥८॥ स्कन्दस्वामीयम् । सवनमिति यज्ञनाम । विश्वं सवनमिति चोभयत्र सप्तम्यर्थ प्रथमा । इच्छब्दः पदपूरणः । सर्वस्मिन् यज्ञे । सुतं सोमं प्रतीन्द्रो गच्छति वृत्रहा । किमर्थम् । मदाच्च सोमपीतये मदार्थ यत् सोमपानं तदर्थम् । अथवा मदायेत्येतत् सुतमित्यनेन सम्बध्यते । भदार्थमभियुतोऽयं सोमस्तस्यार्थ(मि? इ)ति ॥ ८॥ অনুষ। विश्वमित् । विश्वमेव सुतं सोममिन्द्रो मदार्थ गच्छति शहा सोमपानार्थम् । पानेन मदो भवति ॥८॥ सेमन्नाकाममाणगोभिरवशतक्रतो । स्तवामत्वास्वाध्यः ॥९॥ सः । इमम् । नः । कामम् । आ । भृण । गोभिः | अश्वः। शतक्रतो इति शतक्रतो । स्तवाम । त्वा । सुऽआध्यः ॥९॥ - १, 'यरमाद् रोक पाठ.. २. भाग' स. पाठः, ·११८ स्कन्दस्वामिभाप्य-वङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता। [अ० १. व० ३२. स्कन्दस्वामीयम् । स त्वम् इमं नः कामम् इच्छाम् आपृण । 'पृण प्रीणने । आप्रीणय तर्पय पूरयेत्यर्थः । केन । गोभिरश्वैश्च । हे शतक्रतो! बहुकर्मन् ! बहुप्रज्ञ! वा स्तवाम त्वा । सेमन्न इति तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यं त्वां स्तुतवन्तो वयं स्वाध्यः, आध्यानं आधीः प्रार्थना, शोभनप्रार्थनाः ॥ ९ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । सेमन्नः। स त्वं गवादिभिरिममस्माकं काममापूरय शतकर्मन्! स्तवाम त्वा सुख- ! कर्माणः ॥९॥ इति प्रथमस्य प्रथमे एकत्रिंशो वर्गः ॥ इन्द्रावरुणयोरहेसम्राजोरवआवृणे । तानोमुळातईदृशे ॥१॥ इन्द्रावरुणयोः । अहम् । सम्ञाजोः । अवः । आ । वृणे । ता । नः । मृळातः । ईदृशे ॥ १॥ स्कन्दस्वामीयम् । ऐन्द्रावरुणमुत्तरम् । उत्तरं सूक्तमैन्द्रावरुणम् । इन्द्रावरुणयोरहं संराजोः सम्यग्दीप्तयोः स्वभूतं अवः, अव(:) पालनम् , आवृणे प्रार्थये । एतद् ज्ञात्वा ता तौ नः अस्मान् मृळातः । 'मृड सुखने' लोडर्थे च पञ्चमो लकारः । अवस्संपादनेन सुखयतः । ईदृशे प्रार्थनाविशेषाद् ? घे) । वर्तमानानिति शेपः - वेङ्कटमाघवीयम् । इन्द्रावरुणयोः । इन्द्रावरुणयोरहं सर्वेषामीश्वरयोः पालनमावृणे । तौ मृळयंता- भस्मानीदृशे स्तोत्रे । यद्वा ईदृशेनावसेति ॥१॥ गन्ताराहिस्थोवसेहवं विस्यमावतः। धाराचर्षणीनाम् ॥२॥ १. 'नाः । पृणते प्रार्थये ॥' (?) क. ख. पाठः. २. 'सुक' क. ग. पाठः.

·११९
म. १. अ० ४. सू० १७]
प्रथमोऽटकः ।
गन्तारा । हि । स्थः । अव॑से । हवम् । विप्रस्य । माऽव॑तः ।
धारा । चर्षणीनाम् ॥ २॥
nothe
स्कन्दस्वामीयम् ।
हीति पदपूरणः । गन्तारा गमनशीलौ युवां स्थः अवसे पालनाय
हवम् आह्वानं विप्रस्य मेधाविनः मावतः मत्सदृशस्य । धारा धारयितारा च
तैस्तैरुपकारैश्चर्षणीनां मनुष्याणाम् ।। २ ।
वेङ्कटमाधवीयम् ।
गन्तारा हि । गन्तारौ हि भवथो रक्षणार्थमावानं मेधाविनो मत्सदृशस्य, धारको
मनुष्याणाम् । तौ मयि चागच्छतम् ॥ २ ॥
अनुकामंतर्पयेथामिन्द्रावरुणरायआ।
तावांनेदिष्ठमीमहे ॥३॥
अनुभकामम् । तर्पयेथाम् । इन्द्रावरुणा । रायः । आ। ता।
वाम् । नेदिष्ठम् । ईमहे ॥३॥
mulawwar
स्कन्दस्वामीयम् ।
अन्विति पश्चादर्थे । सोमस्य च पश्चादनुकामं कामयित्वा तत्पाना-
नन्तरमित्यर्थः । अथवानुशब्दो वीप्सायां कर्मप्रवचनीयः । कामं काममनु
अ(नु)कामं, यदा यदा वयं कामयामहे तदा तदेत्यर्थः । तर्पयेथामस्मान् । हे
इन्द्रावरुण !, द्विवचनादेशाकारस्येदं सांहितं ह्रस्वत्वम् , इन्द्रावरुणौ ! । केन ।
रायः । तृतीयार्थे वा षष्ठीयम् । षष्ठीश्रु(ते)कदशेनेति शेषः । धनेन धनस्य
वात्मीयस्यैकदेशेन । आकारस्तु पदपूरणः । ता रायौ धनेन तर्पणं प्रार्थितवन्तो
वयं तौ वां युवां नेदिष्ठम् इष्टत्वाद् यत् सन्निकृष्टं युवयोधनं तत् ईमहे याचामहे
न यत् किञ्चित् ॥ ३ ॥

·स्कन्दस्वामिभाष्य-वेक्टमाधवार्यव्याख्यानोपेता बरकमहिता। [अ० १. व. ३२. । बेहटमाधत्रीयम्। अनुकामम् । कामानन्तरणमाउ धनेन तर्पयामिन्द्रावरुणो ! । तौ वां वयं युवयोरन्तिकतमं धनं याचामहे ॥३॥ युवाकुहिशचीनांयुधाकुसुमतीनाम् । भूयामवाजदानाम् ॥ ४॥ युवा' । हि । शचीनाम् । युवाकु । सुऽमतीनाम् । भूयाम । वाजऽदानाम् ॥ ४ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्माद् युवाकु । युवां कामयत इति युवाकु, युष्मत्यानकाममित्यर्थः । अथवा : । अथवा 'यु मिश्रणे' मिश्रितं वसतीवर्येकधनाभिरद्भिः श्रयणैर्वा । किं पुनस्तत् । सामर्थ्यात् सोमलक्षणं हविः । कस्य । शचीनाम् । शचीति कर्मनाम । सामर्थ्याद् वात्रान्तर्गौतमत्वर्थम् । यागकर्मवतामस्माकं स्वभूतम् । नच सोमलक्षणमेव हविः केवलम् । किं तर्हि । युवाकु युप्मत्कामं युष्मद्गुणमिश्रं वो युप्मत्सर्वगुणसङ्कीर्तनरूपमित्यर्थः । किं तत् । सामर्थ्यात् स्तुतिलक्षणं वचनम् । सुमतीनां, मतिः स्तुतिः मन्यतेरर्चतिकर्मत्वात् , सुस्तु- तीनामस्माकं खभूतम् । अथवा द्वावपि युवाकुशब्दौ सोमविषयावेव । मि- श्रणार्थ एकः, युष्मत्पानकाममित्येवमर्थोऽपरः । अथवैवमन्यथास्यार्धर्चस्यार्थ- योजना-युवाविति बहुवचनस्य स्थान एकवचनम् । शचीनां सुमतीनामित्यपि तृतीयार्थे षष्ठी । यस्माद् युप्मत्कामाः कर्मभिः शोभनाभिश्च स्तुतिभिः वयम् । यस्मादिति वचनात् तस्माच्छब्दोऽध्याहार्यः । भूयाम वाजदानाम् । भावेऽयं वनिद्रष्टव्यः। अन्नदा(ना)नाम् । षष्ठीश्रुतेलब्धारः कर्तारो वेति वाक्य शेषः ॥ ४ ॥ बंटवावधीयम्। युवाकु हि । युष्मरकामो हि शुरुषः अज्ञानां भाजनं भ.ति युवाः सुमतीनां च । वयं च बुवयो२६ कातृमा वीगा भाजन भवाम भूयास्म वेति १. 'मिवेत्य' क. ख. पा..:. २. वा संयुप्मदगुण' वा., 'चा सर्व युग्मन्ण' ख. पाठः, ३. 'प्र' ख. पाठ ४. 'णां मा क. पाठः.

·সমীক:। হলঃঅাল অঞ্চল। জই অ৫ হয় হাজার , যঃ । ৭ লাখখি । ই: হুল শহুম্বাত্তানাল অগ: হালা খালাস- স্বাঞ্ছালা দন্ত: ক খনি --: সপুলি লাল নীজ; } ক্রীহা: ভ: মহালাল অকথ্য সহাংত্ব: ? ৭। অল্লখ । । ভুল স্থান। : মলয় জাবি স্কুল ফ ন ব্যাংক। এক সংহিলা মহত্ব : বিশ্ব স্বীল মন্ত্র : ইসি জুলি ও । #ধ সহ জল নী অমর অবিশ্ববলিলছি। याबुतम না। ২। অম্বষা। স্বপ্ন। স্কুল। লি । স্বা। ওৰ । ইশ্বল। । स्कन्दस्वाभीयम् । इदिति पदपूरणः । तयोरिन्द्रावरुणयोः । अवसा हेताविति तृतीया । तर्पणेन पालनेन वा(म) हेतुना ताभ्यां तमागाः पात्यमानावेत्यर्थः । पनेम संभजेमहि । किम् । सामर्थ्याद् धनम् । निधीमहि व उपभोगातिरिक्तंच ৭. গ না, . আ ” , ':

·का १२३ स्कन्दस्वामिभाध्य वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता नवसंहिता। निखाय स्थापये(मे)त्यर्थः । स्यादुत परेचनम् । उतत्यध्यर्थे । प्रकर्षण यदति- रिच्यते तत् परेचनम् । उपभोगान्निधानाचातिरिक्त गरि स्यादिश्वर्थः ॥ ६ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । तयोरित् । इन्द्रावरुणयोरेव रक्षणेज वयं धनं मजेनहि । निधीमहि चौपयुक्षा- इतिरिक्तम् । निहितादतिरिक्तमध्यस्तु ॥ ६ ॥ इन्द्रावरुणवामहहुवेचित्रापराधसे । अस्मान्त्सुजिल्युषस्कृतम् ॥ ७ ॥ इन्द्रावरुणा । वाम् । अहम् । हुवे । चित्राय । रावो । अस्मान् । मु । जिग्युषः । कृतम् ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । हे इन्द्रावरुणौ ! वामहं हुवे । किमर्थम् । चित्राय रायते चित्रस्य धनस्यार्थाय । चित्रं धनं मह्यं दत्तमि यर्थः । किञ्च अमान् सुजिग्मुरः मुटु जितवतः शत्रून् कृतं कुरुतम् । अत्मच्छमध्यमाभि नयि तमित्यर्थः IRAT -- ! वेटमाघवीयम्। इन्द्रावरुणा। इन्द्रावरुणौ ! वामहं हुवेचित्राय धनाय । तावमाञ्छर जितवतः सुष्टु कुरतम् ॥ ७॥ হলুষাঙালী अस्मभ्यंशयच्छतम् ॥ ८॥ इन्द्रावरुणा । नु । नु । वाम् । सिसासन्तीषु । धीषु । आ । अस्मभ्यम् । शर्म । यच्छतम् ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नुशब्दयोईयोरेकः क्षिप्रनाम, पदपूरणोऽपरः । हे इन्द्रावरुणौ ! क्षिप्रं यां युवां सिसासन्तीषु संभक्तुकामासु धीप्वा, आकार. पदपूरणः, १. 'तू तयोः ई' ग. पाठः.

·.० म १. अ० १. सू०१४) प्रथमोडटकः। कर्मसु । सप्तमीनिर्देशाद् वर्तमानेभ्य इति वाक्यशेषः । युष्मद्देवत्यानि कर्माण्यनु - तिलय इत्यर्थः । केभ्यः । असभ्यम् । शर्म गृहं सुखं वा यच्छतं दत्तम् ॥ ८॥ माधवीयम् । इन्द्रावतमा इन्द्रावरुनौ! क्षिनं वां संभम्युमिच्छर ध्यातृ स्तोतृवस्मभ्य सुख प्रयच्छतन् ।एको छः पूरणः ॥ ८॥ प्रधामनोतुष्टुतिरिन्द्रावणयांहुवे । पायासपतिम् ॥ ९॥ नाबाम् । अशोनु । स्तुतिः । इन्द्रावरुणा । या । हुवे । या ! ऋवाय इति । सपतिम् ॥ ९ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । प्र वामनोतु प्रकर्षण युवा व्यानो तु सुष्टुतिः शोभना स्तुतिः ।है इन्दा- वरुणो! यां हुवे । यानिति द्वितीयानिर्देशात् प्रतीति वाक्यशेषः । तृतीयार्थे वा द्वितीया यां प्रति यया वा युवामाह्वयामि । यां च ऋधार्थ वर्धयथः । यो योनिजतुतेः फलं साधयति स तां युनःपुनः कारयाति) । वर्धयति । कीदृशम् । सधस्तुति, सहहूतयोयुवयोः स्तुतिम् । अथवा सधस्तुतिमिति तृती- यार्थे द्वितीया । यया सहन्तु त्या वर्धथे इत्यर्थः । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते ॥ ९॥ वैकटमाधवीयम् । प्रवासश्नोतु । प्रामोतु वां सुष्टुतिरिन्द्रावरूगौ! यां स्तुति प्रति वामहं हुवे यां च धुवां वर्धयथः सहभूताम् ॥ ९ ॥ इति प्रथमस्थ प्रथमे अस्त्रिशो वर्गः॥ इति प्रथमे मण्डले चतुर्थोऽनुवाकः । सोमानं स्वरणकृणुहिब्रह्मणस्पते । कक्षीचन्तयऔशिजः॥१॥ १. द्वि' ख. पाठः- ·ra कृतवानालायकवानप्रकाशवन्त कुशमानहमस्मत कक्षीवन्त यस्तथा १३४ स्कन्दवाभिमा-केटमाधवायव्याख्यानोपेता मकसंहिता । अ० १.० ३४ समानेर ! खरण शुहि । ब्रह्मणः । यते । कक्षीवन्तम् । यः। औशिजः ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । सोमानमिति चाचा याः पञ्च ता ब्रह्मणस्पतेः । सामानमित्यादौ या: पञ्चर्चस्ता ब्रह्मणस्पतिदेवताः । सोमानं पुन् अभिववे' अभियोतारम् । कस्य । सामर्थ्यात् सोमस्य नः । खरणं 'स्वृ शब्दोपतापयो:' शब्दयितारम् अर्च- यितारं च । कस्य । सामर्थ्यात् स्तुतीनाम् । यष्टार स्तोतारं चेत्यर्थः । कृणुहि कुरु मा धनप्रदानेन । अथवा सर्वत्र यः शब्बते स स्वरणः प्रकाश इत्यर्थः । अभिषोतारं मां स्वरणं देवमनुष्येषु प्रकाशं कुरु । हे ब्रह्मणस्पते । कमिव । उच्यते । कक्षीवन्तं, लुप्तोपसमेतद् द्रष्टव्यं, कक्षीवन्तमिव ऋषिम् । कतमोऽयं कक्षीवान् । (य? ) उच्यते । य औशिजः उशिक्षुत्रः ।। १ ।। कृतवानलि । यः कलीवानुविभासूनः । स्वरतिः शब्दकामति ।। १ ॥ सौरवान्यासीबहानुषिमुष्टिवर्धकः । तुयस्तुरः॥ या। रेवान् । यः । अमीवहा । बसुऽवित् । पुष्टिवर्धनः । सः । नः । सिसक्तु । यः। तुरः ॥२॥ स्कन्दस्वामीयम् । यो ब्रह्मणस्पती रेवान् धनवान् यश्च अमौवहा हिंसितॄणां हन्ता वसुवित् 'विदिल मे अपूर्वाणामपि धनानां लब्धा । अथवा विन्दतिरत्र सामर्थ्यादन्त- गीतण्यर्थः । धनानां लम्भयिता स्तोतृभ्यो दातेत्यर्थः । पुष्टिवर्धनः सर्वप्रकारायाः पुष्टवर्धयिता । सः नः सिषक्तु सेवतां, यस्तुरः त्वरिता क्षिप्रकारीत्यर्थः । अथवा यो रेवानित्यादिभिः पुत्रं प्रति निर्दिश्यते । ब्रह्मणस्पतिप्रसादाद धनवत्त्वादिगुणः पुत्रोऽस्मान् सचताम् अस्माकं जायतामित्यर्थः ॥ २ ॥ ।

·मैं १.० ५. सू०१८) देशमाधवायद यो रेवान् । यो धनवान यश्च रक्षा हन्ता धनं मन्यति पुष्टेचिता ल भजतामस्मान् यः सर्वदा वरते कस्विति ॥ २ ॥ rea কালঃহহীত হয়নি। रक्षाणोजाणल्पते ।।३।। मा । नः ! शंसः । अररुषः । धूर्तिः । प्रण ! मयस्य । रक्षे । नः । ब्रह्मणः । पते ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । भाशब्दः प्रणगित्येतेन सम्बन्धयितव्यः । नः अस्माकं शंसः शंसनं आशंसा विनाशाद्यभिलाषः । अरुषः देवेभ्यो हविषामदातुरयष्टुः स्वभूत- (य? ): । यो हि न यजते स यट्टन् विनश्यन्त्वित्येवमाशंसति । सोऽस्य शंसः । (धूर्ष ? धुर्व तेवधकर्मणः धूर्तिहिँसा हिंसिता वा । स च मा प्रणक् । प्रपूर्वस्य नशेाप्तिकर्मण एतद्रूपम् ! मा प्रणशत् मा प्रापदित्यर्थः । अथवा- नवग्रहैकपदत्वात् पृचेः सम्पर्कार्थस्येदं रूपं, न पंपूर्वन्य नशेः । न इति च तृतीयार्थे द्वितीया । मास्माभिः प्रणक् सम्पर्चीत् मास्मान् प्रापदित्यर्थः । कः । शंसः अररुषो धूर्तिश्च । कस्य अररुषः । मर्त्यस्य मनुष्यस्य । रक्ष त्वं नः हे ब्रह्मणस्पते ! ॥३॥ वेटमाधवीयम् । मानः शंसः। मास्मानदातुर्मय॑स्य कदयस्य शलो न दातुं बुमभ्यमिच्छामीति चादी हिंसकप्रासोतु धनाभावात् , तथास्मान् वं रक्ष ॥३॥ साचीरोनरिष्यतियमिन्द्रोब्रह्मणस्पतिः। सोमोहिनोतिमयम् ॥४॥ सः । घ । वीरः । न । रिष्यति । यम् । इन्द्रः । ब्रह्मणः । पतिः । सोमः । हिनोति । मय॑म् ।। ४ । १. 'नं शास: आ' क. ख. पाठः, ·१३६ स्कन्दस्वादमाम हटवायाबायानोपैता ऋक्संहिता । अ० १. ३० ३५. নলীল चतुर्था सोम इन्च । चतुथ्योमत्याभूचि सोम इन्द्रश्च देवता न केवलो ब्रह्मणस्पतिः । चौत पदपूरणः एवार्थे वा । स एव वीर. विक्रान्तः नरिष्यतिन हिन्यते केनचित् । जमिन्द्रो ब्रह्मणसातः सोमश्च हिनौति 'हि गलौ बीमा गच्छति अर्धयति मा नवं मनुष्यम् ॥ ४ ॥ वैशाधनीयम् । समानी । मेरो बुझे मेरान्त स खान विनयति बोरः ॥ ४ ॥ नामोतोमान्नयनस्र्थन् । दलिगामासः ॥ ५॥ त्वम् । तम् । अक्षणः । पते । सोमः । इन्द्रः। च । मयं । दक्षिणा । पातु । हंसः ॥ ५ ॥ कन्दस्वामीयम् । पञ्चम्या दक्षिणाधिका । पञ्चम्यामस्यामृचि पूर्वाभ्यन्तिभ्यो दक्षिणा- धिका ! तच्छब्दश्रुतयोग्यार्थतन्बन्धा यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यः स्तौति य- जते च त्वं तं हे ब्रह्मणस्पते ! सोम इन्द्रश्च मनं मनुष्यं दक्षिणा च पातु रक्षतु अंहसः पापात् ॥ ५॥ चारमाधवीयम् । स्वं तम् । स्वंतं ब्रह्मगलते! सोम इन्द्रश्च मयं यज्ञस्य पत्नी दक्षिणा च रक्षतु मारियादहन्तु रक्षसः॥५॥ इति प्रथमश्य प्रथमे चतुस्त्रिंशो वर्गः ।। al २ सदसलतिमद् शिवभिन्त्रस्यकाम्यम् । सानिमेधाभयासिषम् ॥ ६॥ सदसः । पतिम् । अद्भुतम् । प्रियम् । इन्द्रस्य । काम्यम् । सनिम् । मेधाम् । अयासिपम् ॥ ६ ॥ १. 'तं ब्र', २. 'त्य दक्षिणा य', ३. 'दहसो वा र' ख. पाठः. रक्षस: । क. पाठ:.

·म. १. अ० ५. सू० १८] प्रथमोऽटकः स्कन्दस्वामीयम् । चतस्रः सादसस्पत्याः । सदः प्रसिद्धं यजगई तस्याधिपतिः सदसत्पतिः कोऽसौ । अग्निः । कुत एतत् । अमेः सवयज्ञाधिपतित्वात् । आसु बर्जु यज्ञसाधनहविष्कृतिसमर्थनाघभिकर्मदर्शनात् तदेवत्याश्वतनश्चः सदसस्पति- मग्निम् । अद्भुतम् । महन्नामैतत् । महान्तम् । नियमिन्द्रस्य । तवायत्तत्वाडि यज्ञानां सोमपानार्थिन इन्द्रस्य प्रियः सदसल्पतिः । काय प्राथयितव्या सर्व- स्तोत्राणाम् । सनि, 'षणु दाने', धनदानन् । मेधा प्रज्ञांच अगालिबन्द , 'ईमहे यामीति याच्याकर्मसु पाठा बासियजाकी, साई ।। ६ ।। वेटलावदीयम्। सदसस्पतिन् । सदसस्पति महान्तं सामिल कसनी अक्षा माया- चिषम् ॥ ६ ॥ यस्मादृतेनसिध्यलियझोषिपश्चिलान ! सधीनांयोजिशति ॥७॥ यस्मात् । ऋते । न । सिध्यति । यः । बिउचित ! पन। सः । धीनाम् । योगम् । इन्वति ॥ ७ ॥ स्कन्दस्वागीयम् । यस्माइते येन सदसस्पतिना बिना नसिध्यति यज्ञः । कस्य। विपश्चित- श्चन। विपश्चिदिति मेधाविनाम । चनशब्दोऽप्यर्थे मेधाविनोऽपि यजमानस्य। सः धीनाम् । धीरिति कर्मनाम । सहयोगलक्षणा )तृतीयाः (चतुर्थी ? षष्ठी) । यागकर्मभिः सह । योग सम्बन्धम् । इन्वति व्यातिकर्माचे प्रासोति, यागकर्मभिः सम्बध्यते । सर्वयागकमाण करोतीत्यर्थः ॥ ७॥ কুলাঘর্ষীত্ব यस्माते । यं विना न सिध्यति यज्ञो विदुषोऽपि व कोणी यो पालोति ॥ ७ ॥ आइनोतिहविष्कृतिमाञ्चंपात्यावरण होत्रादेवे गच्छति ॥८॥ thason ·१३६ स्कन्दस्वामिभाव यायायायानोपेता ऋक्संहिता अ० १.३० ३५, स्कन्दस्वामीवम् । चतुयी सोन इन्द्रब्य । चतुमित्याभूचि सोम इन्द्रश्च देवता न केवले प्रक्षणस्पतिः । यति पदरणः एवार्थे वा । स एव वीर. विक्रान्तः मरिष्यति न हन्यते केनचित् । अमिन्द्रो ब्रह्मणस्पतिः सोमश्च हिनोति 'हि गती बदौ च गच्छति वर्धयति या मयै मनुष्यम् ॥ ४ ॥ माधवीयम् । सधानीबोलपुले यति लखन विनति बोरः ॥ ४॥ स्वलनयनस्पतेजोमान्समर्थन् । दक्षिणापास्यासः ॥५ त्वम् । तर प्राणः । पते । सोमः । इन्द्रः। च । मयं । दक्षिगा। पातु । अहंतः ॥ ५ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । पञ्चभ्यां दक्षिणाधिका । पञ्चभ्यामस्याचि पूर्वाभ्यस्तित्रुभ्यो दक्षिणा- धिका । तच्छन्दश्रुतयोग्यार्थसम्बन्धा यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यः स्तौति य- जते च त्वं तं हे ब्रह्मणस्पते ! सोम इन्द्रश्च मर्त्य मनुष्यं दक्षिणा च पातु रक्षतु अंहसः पापात् ।। ५ ।। वेस्टमाधवीयम् । त्वं तम् । त्वं तं ब्रह्मणस्पते ! सोम इन्द्रश्च मयं यज्ञस्य पत्नी दक्षिणा च रक्षतु मारियादाहन्तुर्या रक्षसः ॥९॥ इति प्रययस्य प्रथमे चतुस्त्रिशो वर्गः ॥ 'WORator सदसस्पतिबद्भुप्रियमिन्द्रस्यकाम्यम् । सानिधाभयासिषम् ॥ ६॥ सदसः । पतिम् । अद्भुतम् । प्रियम् । इन्द्रस्य । काम्यम् । सनिम् । मेधाम् । अयासिपम् ॥ ६॥ १. 'तं', २. 'त्य दक्षिणा य', ३. 'दहसो वा र' ख. पाठः, रक्षसः ॥' क. पाठः.

·म. १. अ० ५. सू०१८] प्रथमोऽधकः ! DIRampiha चतस्रः सादसस्पत्याः । सदः प्रसिद्धं यज्ञहं तत्याधिपतिः सदसत्पतिः । कोऽसौ । अमिः । कुत एतत् । अमेः सर्वनाधिसतित्वात् । आतु चक्षु यज्ञसाधनहविष्कृतिसमर्थनाद्यमिकर्मदर्शनात् तदेवत्याश्चतसवः सदनस्पति- मग्निम् । अद्भुतम् । महन्नामैतत् । महान्तम् । नियमिन्द्रस्य । सदायत्तत्वाद्धि यज्ञानां सोमपानार्थिन इन्द्रस्य प्रियः सदसलातः काम्य नायितव्यं सर्व- स्तोत्राणाम् । सनि, 'षणु दाने', धनदानन् । नेवा प्रज्ञा व अबालिषद , 'ईमहे यामी ति याच्आकर्मसु पाडा यातिर्थानाकर्मा, याचे ॥६॥ वेटमाधौथन् । सदलस्पतिम् । सदसस्पति महान्तं लखाभिन्दा कमनीचं धनं प्रज्ञा चाया- चिषम् ॥ ६ ॥ यस्मादृतेनसिध्यतियज्ञोधिपधिचन । सधीनांयोगमिन्यति ॥७॥ यस्मात् । ऋते । न । सिध्यति । यः । विपऽचितः । चन। सः । धीनाम् । योगम् । इन्वति ॥ ७ ॥ स्कन्द स्वामीयम् । यस्माइते येन सदसस्पतिना विना न सिध्यति यज्ञः । कस्य । विपश्चित- श्चन । विपश्चिदिति मेधाविनाम । चनशब्दोऽप्यर्थ मेधाविनोऽयि यजमानस्य । सः धीनाम् । धीरिति कर्मनाम ! सहयोगलक्षणा ? य)तृतीमायें (चतुर्थी ? षष्ठी) । यागकर्मभिः सह । योग सम्बन्धम् । इन्बलि व्यातिकर्मायं पामोति, यागकर्मभिः सम्बध्यते । सर्वयागकमाणि करोतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ বনানী। यस्माइते। यं विना न सिध्यति यज्ञो विदुपोऽपि स क ो पासोति ॥ ७ ॥ आइन्नोतिहविष्कृतिप्राञ्चंकृणोत्यध्वरम् । होत्रादेवेषुगच्छति ॥८॥ s ।

·e D मा स्कन्दस्वामिभाध्य-वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. १० ३५. आत् । धोति । हविकृतिम् । प्राश्चम् । कृणोति । अध्वरम् । होत्रा । देवेषु । गच्छति ।। ८ ।। स्कृन्दस्वामीयम् । (आदिति) निपातोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्ये । कर्मभिः संयुज्यानन्तरम् । ऋप्नोति । 'ऋधु वृद्धौ । सामथ्याचाबान्तांतण्यर्थः । वर्धयति । हविष्कृति हविष्क्रियाम् । हवींषि सारतो वृद्धानि करोतीत्यर्थः । प्राञ्चं कृणोति प्रकर्ष- गामिनं देवान् प्रति करोति अध्वरम् । होत्रेति वाङ्नाम । तृतीयार्थे चात्र प्रथमा । होत्रया च स्तुतिलक्षणया च वाचा । देवेषु देवान् प्रति गच्छति देवांश्च स्तौतीत्यर्थः ॥ ८॥ वेङ्कटमाधवीयम्। आयोति । गमनानन्तरमेव समर्थ यति हविष्करणम् । प्राञ्चं कृणोति यज्ञम् । वाचा च देवेषु गच्छति ॥ ८ ॥ লালসৰ্ম্মনন। दिवोनस मखसम् ॥९॥ नराशंसह । सुऽधृष्टमन् । अपश्यम् । सप्रथाऽतमम् । दिवः । न ! सद्भऽमखसम् ॥ ९॥ स्कन्दर मामीयम् नराशंसं 'शंस स्तुतो नरैः शस्यत इति नराशंसः प्रकृतः सदसस्पतिरेव । देवतान्तरं वा । तथाह्याह "उक्ता याः सादसस्पत्याश्चतस्रः सदसस्पतिः । तासामन्त्या ऋोका सा नाराशंसी नराशंसः ॥" इति । तं नराशंसं सुधृष्टमं सुष्टु प्रगल्भतममहमपश्यम् । सपथस्तमम् । संप्रथः पृथु । अतिशयेन सपथसं सप्रथत्तमम् । कमिव । दिवो न धुलोकस्येव सम्ब- न्धिनं सद्ममन्वसम् । सझ सदनमादित्यमण्डलं, तन्मखः महद् यस्य स सद्म- मखाः आदित्यः । मखशब्दो हि रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्य' इत्यादिप्रयोग- दर्शनादपठितमपि महन्नाम । सकारस्तु तस्यैव छान्दसः उपजनः । पर्यायान्तरं वा सकारान्तं(र:) तं सझमखसम् । (आ)दित्यमिवेत्यर्थः ॥ ९॥ १. 'स्तस्यै' ख. पाठः । Rataunaraud ·म. १. अ० ५. सू. १९] प्रथमोऽष्टकः। १२९ वेङ्कटमाधवीयम् । नराशंसम् । नरैः शंसनीयमनिशयेन शृष्टं पश्यामि सर्वतः पृथुतमं धुलोकस्य सम्बन्धिनमिव सूर्यं महनीयसदनमिति ॥ ९ ॥ इति प्रथमस्य प्रथमे पञ्चत्रिंशो वर्गः॥ मन Mara प्रतित्यंचारुमध्वरंगोपीथायद्यसे । मरुद्भिरग्नआगहि ॥१॥ प्रति । त्यम् । चारुम् । अध्वरम् । गोऽपीथाय । प्र । हृयसे । मरुतभिः अग्ने । आ । गहि ॥१॥ स्कन्दस्वामीयम् । आग्निमारुतमुत्तमम् । अध्यायस्योत्तमं सूक्तमाग्निमास्तम् । प्रतिशब्दो लक्षणे कर्मप्रवचनीयः । त्यच्छब्दस्तच्छब्दपर्यायः । तच्छब्दश्रुतेोग्यार्थ- सम्बन्धो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । योऽयमस्माभिः प्रकल्पितः तं प्रति । कहि- शम् । चारुं शोभनम् । अध्वरं यज्ञम् । गोपीथाय, सोमोऽत्र गौरुच्यते, सोम- पानाय । प्रहूयसे प्रकर्षणाहूयसे । एतज्ज्ञात्वा मरुद्भिः सहाग्ने! आगहि ॥ १ ॥ वकटमाधवीयम्। प्रतित्यम् । प्रति चारुमध्वरं सोमपानायाहूयमे । मोऽग्ने ! मरुद्भिः सहागच्छ॥ १ ॥ नहिदेवोनमयोमहस्तवक्रतुपरः। मरुद्भिरग्नआगहि ॥२॥ नहि । देवः । न । मर्त्यः । महः । तव । क्रतुम् । परः । मरुत्- अभिः । अग्ने । आ । गहि ॥ २ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । न देवो नापि मर्त्यः महः महत् तव सकाशात् । टार्थेऽम् । कर्मणा प्रज्ञया वोत्कृष्टः त्वत्तः श्रेष्ठो देवमनुप्येप्वपि न कश्चित् । तस्मान्मरुद्भिरग्न आगहि ॥२॥ * Farius । 'से अग्ने' क. पाठः. * एषा ऋक तद्भाप्यं च क-ख-मातृकयोन दृश्यते ।

·१३० स्कन्दस्वामिभाष्य-वेकटमाधवायव्याख्यानोपना ऋक्संहिता। [अ० 1. व. ३६ . वेङ्कटमाधवीयम् । नहि देवः । नहि देवो मयों वा महतस्तव कर्म तरति ॥ २॥ येमहोरजसोविदुर्विश्वेदेवासोअद्रुहः। मरुद्भिरग्नआगहि ॥३॥ ये। महः । रजसः । विदुः । विश्वे । देवांसः। अद्रुहः । मरुत् अभिः । अग्ने । आ। गहि ॥३॥ स्कन्दस्वामीयम् । रजःशब्दो लोकवचनः उदकवचनो वा । महो रजस इति चोभयत्र द्विती- यार्थ षष्ठी । ये महद् रजसः लोकमन्तरिक्षाख्यम् उदकं वा मेधं विदुर्जानन्ति विश्वे सर्वे देवासः दीप्ता दातारी वा अद्रुहः अदोग्धव्या (अ)द्रोग्धारो वा स्तो- तृणां यष्टणां च । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । तैर्मरुद्भिरग्न आगहि- ॥३॥ वेङ्कटमाधवीयम् । य महः । यमरता महान्तं लोकमन्तरिक्षं च जानन्ति व्याप्ता देवा द्रोहरहिता: AARA यउप्राअर्कमाञ्चुरमाधृष्टासओजसा । मरुद्भिरग्नआगहि ॥ ४ ॥ ये । उग्राः । अर्कम् । आनृचुः । अनाधृष्टासः । ओजसा । मरुभिः । अग्ने । आ । गहि ॥४॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये उग्राः अन्येनाप्रसह्याः क्रूराः अर्क देवम् । कतम(तिम?)म्। इन्द्रम् । कुत एतत् । 'आर्चन्नत्र मरुतस्तस्मिन्नाजावितीन्द्रस्य मरुत्स्तुतिसम्बन्धदर्शनात् । आनृचुः । अ(च)तेः स्तुतिकर्मण एतद्रूपम् । 'वत्रघ्नं तं प्रहर भगवो जहि वीरयस्वेत्येवमादिभिर्वचनैः स्तुतवन्तः । अत्र चेतिहासः त्वां देवा अबिभ्युष' इत्यत्र निदर्शितः । अथवा संवादसूक्तेषु 'कयाशुभी' यादिपु या स्तुति- १. कजा' ख, पाट:. २. 'यान्ति' क, पाठ:

·१३१ म . -- मं- 1. अ० ५. सू०१५] प्रथमोऽटकः। म्तामभिप्रत्यैतदुच्यते ---- य उग्रा अकमि(न्द्रः न्द्र) स्तुवन्तीति । कीदृशाः । अनाधृष्टासः अनाधर्षिताः अनभिभूतपूर्वाः ओजसा परबलेन । तैमरुद्भिः ॥४॥ वेटमाधवीयम् । य उग्राः। य उद्गुर्णा अर्चनीयमिन्द्रमस्तुवन् बलेनान्यैरनभिभूताः ॥ ४ ॥ येशुभ्राघोरवर्षसःसुक्षत्रासोरिशादसः। मरुद्भिरग्नआगहि ॥५॥ ये । शुभ्राः । घोरञ्चर्पसः । सुऽक्षत्रासः । रिशादसः । मरुत्- ऽभिः । अग्ने । आ। गहि ॥५॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये शुभ्राः शोभनाः घोरवर्पसः, वर्ष इति रूपनाम, घोररूपाश्च । द्व- योश्चानयोः परस्परविरोधित्वात् कालभेदेन योजना । शोभनाः क्रीडाकाले । घोररूपाः सङ्ग्रामकाले । सुक्षत्रासः सुधन्वानः सुबला वा । रिशादसः क्षेप्तारो हिंसितॄणां प्रतिहिंसितार इत्यर्थः । तैर्मरुद्भिः ॥ ५ ॥ वेङ्कटमाधवीयम्। ये शुभ्राः । येऽलङ्करण: शोभमाना घोररूपा: सुबला रिशतामसितारः ॥ ५॥ इति प्रथमस्य प्रथमे षट्त्रिंशो वर्गः ॥ येनाकस्याधिरोचनेदिविदेवासआसते । मरुद्भिरग्नआगहि ॥६॥ ये । नाकस्य । अधि । रोचने । दिवि । देवासः । आसते । मरुतभिः। अग्ने । आ । गहि ॥ ६ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । नाक इत्यादित्यनाम । ये नाकस्याधि उपरि रोचने दीप्ते दिवि अथापि तानद्धि तेन सकृत्स्नवनिगमा भवतीत्येवं दिवोऽवयवा (दिवि ? द्यु)शब्देनोच्यते। दिवि दिव एकदेशे स्थाने सप्तमे वायुस्कन्धे देवास आसते । तैः ॥६॥ १. 'गी' क. पाठः. 'शे संस्था' क.ख. पाठः. २.

·। 1३२ सानिमय -वेङ्कटमाधवायव्याख्यानोपेता ऋक्संहिता । [अ० १. ५० ३७. वेङ्कटमाघवीयम् । ये नाकस्य । य आदित्यस्य रोचने दिवि देवा वसन्ति ॥ ६ ॥ यईखयन्तिपर्वतान्तिरःसमुद्रमर्णवम् । मरुद्भिरग्नआगहि ॥७॥ ये । ईखयन्ति । पर्वतान् । तिरः। समुद्रम् । अर्णवम् । मरुत् - भिः। अग्ने । आ। गहि ॥ ७॥ स्कन्दस्वामीयम् । ये ईडयन्ति (ग? ईट)तिर्गतिकर्मा गमयन्ति क्षिपन्तीत्यर्थः । किम् । पर्वतान् शैलान् । तिरः सत इति प्राप्तस्य नामनी । प्राप्ताः सन्तः । कं प्रति क्षिपन्ति । उच्यते । समुद्रम् । द्वितीयाश्रुतेः कर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दाध्याहारः । पार्थिवं समुद्र प्रति । कीदृशम् । अर्णवम् उदकवन्तम् । पर्वतक्षपणेन चात्र बल- वत्ता प्रतिपाद्यते । एतदुक्तं भवति -- ये महाबलाः प्राप्ताः सन्तः पर्वता- नपि समुद्रे क्षेप्तुं समर्था इति । अथवा पर्वतशब्दो मेघनाम । पार्थिवेन च समुद्रेण पृथिव्येव लक्ष्यते । ये गमयन्ति मेघान् वर्षाय पृथिवीं वर्षयन्तीत्यर्थः, मेघान् प्रति प्राप्ताः सन्तः । तैः ॥ ७ ॥ वेङ्कटमाधवीयम् । ये ईङ्खयन्ति । ये चलयन्ति पर्वतान् तिरस्कुर्वन्ति चोदक(ब)न्त समुद्रम् ॥७॥ आयेतन्वन्तिरश्मिभिस्तिर समुद्रमोजसा । मरुद्भिरग्नआगहि ॥ ८॥ आ। ये । तन्वन्ति । रश्मिभिः । तिरः। समुद्रम् । ओजसा । मरुत्ऽभिः । अग्ने । आ । गहि ॥ ८ ॥ स्कन्दस्वामीयम् । आतानो नाम व्याप्तिः । ये आतन्वन्ति व्याप्नुवन्ति स्वतेजोभिः रश्मिभिः रश्मिमिः तिरः प्राप्ताः पार्थिवमन्तरिक्षं वा । समुद्रशब्दो ह्यन्तरिक्ष- नामापि । नच केवलैः खतेजोभिः । किं तर्हि । ओजसा बलेन च । तैः wmadaHAprdavNumnnaputerinee Hariomaaamwalpamaatram १. 'भिः रश्मिभिः । किं' क. पाठ..

·भ० १. अ० १५. सू० १९ प्रथमोऽष्टकः। वेङ्कटमाधवीयम् । आ ये । ये रश्मिसदृशैः प्रत्यक्षमारुतैरुदकं बलेन समुद्रं तिर आतन्वन्ति ॥ ८ ॥ अभिवापूर्वपीतयेसृजामिसोम्यंमधु । मरुद्भिरग्नआगहि ॥९॥ अभि । त्वा । पूर्वपीतये । सृजामि । सोम्यं । मधु । मरुत्- ऽभिः । अग्ने । आ । गहि ॥९॥ स्कन्दस्वामीयम् । अभिशब्दोऽत्र 'अभिरभाग' इति लक्षणे कर्मप्रवचनीयः । त्वां प्रति । पूर्वपीतये पूर्वकालप्रवृत्ताय पानाय सृजामि । शुद्धोऽप्यत्र सृजतिः सोपसर्गार्थे द्रष्टव्यः । उत्सृजामि । अनादिकालप्रवृत्तं यत् पानं तदर्थ तुभ्यं ददामीत्यर्थः । किम् । सोम्यं सोममयं मधु । द्रवत्वसामान्यान्मृष्टत्वसामान्याञ्च सोमरसोऽत्र मधूच्यते । एतज्ज्ञात्वा मरुद्भिरम आगहि ॥ ९ ॥ बलभीविनिवास्येतामृगर्थागमसंहृतिम् । भर्वध्रुवसुतश्चके स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥ इति भर्तृध्रुवसुतस्य स्कन्दस्वामिनः कृती ऋग्वेदभाष्ये प्रथमोऽध्यायः ॥ । वेङ्कटमाधवीयम् । आभ त्वा । अभि सृजामि त्वा पूर्वमानाय सोममयं मधु । सोऽग्ने ! मरुद्भिः सहा. गच्छति ॥९॥ इति प्रथमस्य प्रथमे सप्तत्रिशो वर्गः॥ ऋक्संहितायाः प्रथममध्यायं व्याकरोदिति । कुशिकानां कुले जातो माधव: सुन्दरीसुतः ।। इति श्रीवेङ्कटमाधवायविरचित ऋक्संहिता. व्याख्याने प्रथमे प्रथमोऽध्यायः ॥ Home ३. धु। अग्ने क. पाठ:. ४. “ति यः॥' १., २, 'U' क. ख. पाठः. ग. पाठः

·No text on this page.

·स्मृतवाक्याउनुक्रमणी। पुटम् ऋक् वाक्यानि ग्रन्थनाम ग्रन्थकर्तृनाम 9 ... " ... 800 " .. ... ॐ ... 'दैव्या शमितार आरभध्वम्' ,, 'इदममव.सोः सदने रू. दाराम' 'युवा सुवासाः' 'आ त्वा रथं यथोतय' 'ब्रह्मजज्ञानम्' 'तदद्य वाच: प्रथमं मसीय' 'आपो रेवती' 'यो ह वाविदितार्षयच्छन्दोदैवत- ब्राह्मणेन-' ऋषिराद्यो मधुच्छन्दः 'आग्नेयं प्रथमं सूक्तं- , 'यज्ञो वै यजमानः' 'अग्नि देवानां होता यबा- ... ह्मणम् ... " " ७ ROSHAN ... श्रुतिः ३ " "" ... पाणिनि .. ४ ... ... G ... ऐतिहासिका ११ १२ .00 १३ 0. 300 " " 'मा नः शंसो अररुषः' 'इन्द्र सामपिब' 'पध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः ६ सांवत्सरिक सत्रं प्रजाकाम: १. 'पृथग्देवत्याः सप्तात उत्तर --' २ 'जरते ह्वयति ३ 'पवृक्षोमयहयति' 'जिगातीन्वति' ४ तृच ऐन्द्रवायवः' मित्रावरुणः' 'अहोरात्रे वै मित्रावरुणा-' ३ | 'सत्यावेव नासत्यौ 'सत्यस्य प्रणेतारौं'. ४. ऐन्द्रोऽयं पञ्चमर तृचः' 'वारण शश्वता तना 'तना पुनान आयुपु' ... ब्राह्मणम् और्णवाभ: आग्रायणः ॐ " ... " " है. ..

·पुटम् ऋक् बाद माने अन्यनाम ग्रन्थकर्तृनाम ... ... .. १ ... , ४ ... d 24 . " ७ 'वैश्वदेवस्तृचः षष्ठः' 'सारस्वतोऽयं सप्तमस्तृचः' १२ वैश्वानरस्य विमितानि चक्षसा' १ सुरूपकृत्नुमित्यैन्द्रमा मेधातिथेः स्मृतम्' 'आरुषत्यायति' 'इन्द्रो दीधीय चक्षस आसूर्य 'युञ्जन्ति ब्रनमरुषमित्याह श्रुतिः 'पडादहस्वधामिति मारुत्योऽनन्तरा ५ 'एका वीळुचिदिन्द्राय मरुद्भिः सह 'वृत्रो महत् तमस्ततान 'अहन् गवा मघवन्' 'पञ्चजना विवस्वन्तः' ४ 'यद्वैनः श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठः शतपथ: 'ओथामो देव- 'ऋचायते अभियुक्तो भयं ते' 'सखे विष्णोवितरम्' ११ 'पुत्रमिन्द्रसमं कुशिको ब्रह्मचर्य 'चत्वारः पृश्नेस्तनया आसन्- ५ 'इन्द्रो वै वृत्रं हनिष्यन्-' 'इन्द्रो बलस्य बिलमपोर्नोत्-. ब्राह्मणम् ४ 'सुखै रथेभिरुतये' 'हविष्टैरश्वैः सुवृता रथेन' 'यावच्छोचै रेतसः -' ब्राह्मणम् 'मनुष्या वा डेन्याः - 'रय्याति' १ 'ऋतुदेवता' 'ऋङमारुती' 'तथा स्वाष्ट्री' 'आमेयी ५ 'ऐन्द्रथेव पञ्चमी' 'मित्रावरुणयोः षष्टी' " ... . , चरकावयवः ऐतरोयिण: ... ९३ ... है. .. १०३ . १०६ ... १०७ ३ 2 40 " ... १०९ ... ...

·३ पुटम् ऋक् वादनानि ग्रन्थनाम ग्रन्थकर्तृनाम , ११० यास्कः -- ७ ... १११ ... २१. " " १२४ Arra- १२६ 'चतस्रो द्रविणोदसः' 'द्रविणोदा: - 'सममब्राह्मणे दानम्' 'वस्वानो वार्यापुरु' 'अश्विन्येकादशी ज्ञेया १२ 'आग्नेयी द्वादशी' १ 'ऐन्द्रं त्वनन्तरं सूक्तम्' 'ऐन्द्रावरुणमुत्तरम्' 'सोमानमिति चाद्या याः 'चतुर्थी सोम इन्द्रश्च' 'पञ्चम्यां दक्षिणाधिका 'चतस्त्रः सादसस्पत्याः' 'ईमहे यामि' 'उक्ता याः सादसस्पत्याश्चतस्त्र; 'रेजते अग्ने पृथिवी मखभ्यः' १ 'आग्निमास्तमुत्तमम्' 'आर्चन्नत्र मरुतः सस्मिन्नाजौ' 'प्रहर भगवो जहि वीरयस्व' 'स्वा देवा अबिभ्युषः' ... ... . १२७ ... " ... " , १२८ aa " ... ... ... १३० ... ... " ... HamarMANANA amrosapne

·No text on this page.

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. RS. AS. P. HÀ Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svāti Srī lāma Varma Mahārāja. 1 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रवन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha (Kavya) by H. H. Svāti Šri Rāma Varma Mahārāja, with the commentary Sundarī of Räjarāja Varma Koil Tampuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-494 Daiva (Vyakarana) by Deva with Puruşakära of KỊşņalīlāśukamuni (out of stuck). 1 0 0 No. 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ Abhinavakaustubhamala and Dakshinamurtistava by Kışņalīlāśukamuni (out of stock). O 20 No. 3- RT: Nalabhyudaya (Kavya) by Vāniana Bhatta Bāņa (second edition). 04 0 No. 4-fractoria: Sivalilarnava (Kavya) by Nīlakantha Dīkşita (out of stock). 2 0 0 No. 5-flage Vyaktiviveka (Alankāra) by Mahima-Bhatta' with commentary (out of stock). 2 12 0 No. 6-zele Durghatavrtti (Vyākaraña) by Saraṇadeva (out of stock), 2 0 0 No. 7-garantet Brahmatattvaprakasika (Vedānta) by Sadāśiven drasarasvati (out of stock). 2 4 No. 8-प्रद्युम्नाभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Nā taka) by Ravi Varma Bhūpa (out of stock). 1 0 0 0 ·RS. AS. P. No. 5-fareana Virupakshapanchasika (Vedanta) by Virūpā kşanātha with the commentary of Vidyāçakravartin (out of stocki, Q 80 No. 10-FEIT Matangalila (Gajalakşana) by Nīlakuntha (oni nj stock), 0 8 0 No. 11- agerier TH Tapatisamvarana (Națaka) by Kulasekhara Varna with the counnentary of Śivarūma (out of' stock). 2 40 No. 12--TEATATA Paramarthasara (Vedānta) by Adišeşa with the commentary of Rāghuvānanda (out of stock). O 8 0 No. 13-HTETTA Subhadradhananjaya (Natka) by Kulasekhar: Varma with the commentary of Siv:rāma (out or stock). 2 0 0 No. 14-aart: Nitisara (Nīti) by Kamamlukil, with the commentary of Siukurūry:: (out of stork). 3 8 No. 15-FTHETETT# Svapnavasavadatta (Nätakit) by Bhāsid (second edition). 1 & 0 No. 16-afarittisterTUTA Pratijnayaugandharayana (Nā tuka) by Bhāsa (out of stock). I 1 8 0 No. 17 -- TT Pancharatra Natak:) by Bhani (out of stok). 1 0 0 No. 18-ATTRTUTTE Narayaniya (Stuti) by Narayana Bhattil with the commentary of Desarnangalavarya (out of stock). No. 19 - ATTHET: Manameyodaya (Jimämsa) by Närāyana Blatta and Narayana Pandita (vut of stock). 1 4 0 No. 20 STR Avimaraka (Nā taka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 21-aralan Balacharita (Natuk:) by Bhāsa (out of stock). 100 ·3 RS. AS. P 0 No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य दूतघटोत्कच-कर्णभारो- HFTP Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkacha-Karnabhara and Urubhanga (Nātaka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No. 23-arpetuiersian: Panartharnayasam - kshepa (Košichy Kesillustāmin (Part I, 1st and 2n Kändas). (out of sticle). 112 0 No. 24--Fitur: Janakiparinaya (Kävya) by Cakra Kavi (out of stock). 1 0 0 No. 25 -- TOTTEFAT ET Kanadasiddhantachandrika (Nyaya) by Gangadharasūri (out of stock). 0 12 No. 26-7770916 Abhishekanataka by Bhāsa (out of stock). ( 12 0 No. 27-ARCHFa: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prakāśikā of Arunagirinātha and Vivarana of Nārāyaṇa Pandita (Part I, 1st and nl Sargas) (out of stock). 1 12 0 No. 28-SETETTET: Vaikhanasadharmaprasna (Dharmasütrn) by Vikhanas (out of stock). O 8 0 No. 29-arefugiatu: Nanartharnavasam - kshepa (Kośa) by Keśavasvamin (Part II, 3rd Kānda) (nut vj'stock). 2 4 0 No. 30—areciere Vastuvidya (Śilpa) (out of stock). () 120 No. 31-retuier art: Nanartharnavasam - kshepa (Koša) by Keślvilstā min (Part III, 4th, 5th and 6th Kāndas). 1 1 0 No. 32-Afha: Kumarasambhava (Kāvya) by Kālidāsa with the two commentaries, Prakāśikä of Arunagirinātha and Vivarana of Näräyaņa Pandita (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas, % 8 0 (out of stock), ·4 RS. AS. P. No. 33-aar: Vararuchasamgraha (Vyākarana) with the commentary Dípaprabhā of Nārāyaṇa (out of stock). ( 8 0 No. 34-Afort: Manidarpana (Nyāya) by Rājaçūdāmaņimakhin. I No. 35-AETT: Manisara (Nyāya) by Gopinātha, 1 8 () No. 31-FAITHFHET: Kumarasambhava (Kavya) by Kālidāsa with the two commentaries, Prakāsikā of Arunagirinātha and Vivarana of Nārāyaṇa Pandit: (Part III, 6th, 7th and 8th Sargas). 3 0 0 No. 37-5FRUTTA Ásauchashtaka (Smrti) by Vararuci with coinmentary. 0 4 0 No. 38-TARIIGITEE Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the commentary Tīkāsaļvasta of Vandyaghatīya Saryānanda (Part I, 1st Kānda). 2 2 0 0 No. 39TECH Charudatta (Nataka) by Bhāra (out of stork). 0 12 0 No. 40-SCETTE Alankarasutra by Rūjānaka Ruyyaka with the Alankūrusarv:sva of Mankhuka and its commentary by Samudrabandha (second edition). 2 = 0 No. 41-STETTATECE Adhyatmapatala (ledānta) by Apastamba with Vivarana of Sri Sankar:-Bhagavat-Päclit (out of'xtock). O No. 42-fahtar Pratimanataka by Bhāsa (out of stock). 1 No. 43—THEFITTEF Namalinganusasana (Kośa) by Amorasimha with the two commentaries, Aniarakusodghatana of Kșīrasvāmin and Tīkāsarvasval of Vandyaghatīya Sarvānaila (Part II, 2nd Kanda, 1-6; vargus). No. 44-Te Tantrasuddha by Bhattāraka Vedottama. O ·RS. AS. P. 1 No. 45-44TECTF Prapanchahridaya. No. 46-TATTET: Paribhashavritti (Vyākarana) by Nīlakantha Dīkşita. 08 No. 47-retra Sidhantasiddhanjana (Vedānta) by Krşņānanda Sarasvati (Part I.) 1 12 0 No. 48-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Do. Do. (Part II). 200 No. 49-Tectiueat Goladipika (Jyotişa) by Parameśvara. 0 4 0 No. 50-Terugia: Rasarnavasudhakara (Alankâra) hy Singa Blūpāla. 3 0 0 No. 51- HOSTGRETH Namalinganusasana (Kośil) by Amarasimla with the two commentaries, Amarakośodghātana of Kķīrasvāmin and Tīkāsarvasva of Vaniyaghatiya Sarvāuanda (Part III, 2nd Kanda, 7-10 vargas). ? (0 No. 52-ATHERITAH Namalinganusasana (Kośa) by Anarasimha with the commentary Tikâ sarvasval of Vamulyaghatiya Sarvânandat (l'art IV, Bri Kauda). 18 I 80 No. 53—57fury: Sabdanirnaya (Verlântau) luy Prakâsâtinayatînr. 0 12 0 No. 54-reig Fraart: Sphotasiddhinyayavichara (V'yâkarma). 04 0 No. 55-TIETEETATE Mattavilasa prahasana (Nâtaka) by Mahendravikraman ( 8 ) No. 56--ATRICTEET Manushyalayachandrika (out of stock) (Silja). 0 ( 8 0 No. 57-रघुवीरचरितम् Raghuviracharita. (Kavya). 1 Nr. 58-- Siddhantasiddhanjana I l'exláma) by kysnananda Sarasvati (l'art III). 200 V21111211.

·6 RS. AS. P. 0 4 No. 59--- Araras Nagananda (Nâ taka) by Harşadeva with the commentary Vimarsini of Sivarâma (out of stock). 3 4 0 No. 60-yefa: Laghustuti by Laghubhattâraka with the coinmentary of Rayhavânanda. 0 8 0 No. 61--Agrarte: Siddhantasiddhanjana (Vedlânta) by Krşnânanda Sarasvatī (Part IV). 1 4 No. 62-HTETUE: Sarvamatasamgraha. 0 8 0 No 63-TECTSafra Kiratarjuniya (Kavya) by Bhā ravi with the conmentary, Sabdârthaclîpikā of Citrabhậnu (1, 2 and 3 Sargas). 2 & 2 S 0 No. 64-At: Meghasandesa by Kálidāsa with the commentary Pradlīpa of Dakşiņâvartanātha. 0 12 0 No. 65-THE Mayamata (Šilpa) by Mayamuni" (out of stock). 3 No. 66—HETHET Maharthamanjari (Darsana) with the commentary Parimala of Maheśvarananda. 240 No 67-- Fraga:Tantrasamuchchayà (Tantra) by Nârâyaņa with the commentary Vimarsinſ of Sankara (Part 1, 1-1 Patalas) (out of stock). 3 ! No. 68-tegelt: Tattvaprakasa (Ägama) by Šri Bhojacleva with the commentary Tâtpary adipikâu of Sri Kunāra. 1 12 0 No. +i)-- Cartesanala: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Isämašiva gurudevamisra (Part I, Sâmānyapâdla). 1 8 0 No. 70-ihagafreley: Aryamanjusrimulakalpa (Part I). 2 8 0 No. 71-ET: Tantrasamuchchaya(Tantra) by Nârîyana with the commentary Vimarsinī of Sankura(Part II, 7—12 Patalas) (out of stock). 3 8 V ·RS. AS. P. No. 72—snarer Tagengra: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Iśānośiv::- guruderamiśra (Part II, Tantrapáda), No. 73- Patoranti: Isvarapratipattiprakasa ( Velānta) by Madhusūcanasarasvati. No. 14--Teala: Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Visvarûpâcârya (Part I -- Acára and Vya vahára Adhyâyas). No. 75- Freqte Silparatna (Šilpa) by Śrīkumara (Part I). 2 12 0 No. 76_3778efter ea: Aryamanjusrimulakalpa (Part II). 300 No. 77-ORTFITTET TECETTE far: Isanasivagurudevapaddhati (Tantrit) by Iśānasiyagurudevamiśra (Part Ill, Kriyāpāca 1-30 Patalas). 3 0 0 No. 78 - STOTEUTS Asvalayanagrhyasutra with the commentary Anāvila of Haradattācārya. 2 6 0 No. 79--37STEH Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahanuhoparlhyāyat T. Ganapati Sāstri (Part 1-1 & 2 Adhikaraņas). 3 12 No. 80-37fRTENHL Do. Do. (Part 11-3-7 Adhikaranas). 4 0 0 No. 81-Terrafa:Yajnavalkyasırti with the commentary Balakrida of Visvalrūpācārya (Part II. Prayascittâdhyaya). 2 0 0 No. 82-TATTETI Arthasastra of Krutalya with commentary by Mahäinahopädhyāya T. Ganapati Sastri (Part III, 8-15 Adhikaranas). No. 83-rafragacayefa: Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) by Lsānaśivagurudevamisra (Part IV, Kriyapäda 31-64 Patalas and Yogapada). 3 8 0 (