·શ્રીભક્તામર-સ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપ
કાવ્ય-સંગ્રહનો પ્રથમ વિભાગ.
ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધનગણિકૃત વીર-ભક્તામર
તથા
શ્રીભાવપ્રભસૂરિકૃતિ નેમિ-ભકતામર
તેમજ પરિશિષ્ટ તરીકે
શ્રીભક્તામર સ્તોત્ર તથા શ્રીગિરિનારગિરીશ્વર-કલ્પ.
સંશોધન, ભાષાન્તર તથા વિવેચન કરનાર
પ્રો. હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા, એમ. એ
ન્યાયકુસુમાંજલિ તથા શૃંગાર-વૈરાગ્ય-તરંગિણિના અનુવાદક,
શ્રીઆમેયસમિતિ તરફથી
શાહ વેણીચંદ સૂરચંદ, મુંબાઈ,
પ્રથમ આવૃત્તિ–પ્રતિ ૧૨૫૦
વિક્રમ સંવત ૧૯૮૨]
વીર સંવત્ ૨૪૫૨
ઈ. સ. ૧૯૨૬
મૂલ્ય રૂ. ૩-૦-૦

·સર્વ હક શ્રીઆમેદયસમિતિના સેક્રેટરી અને ભાષાન્તકર્તા હિર, કાપડિયાને આધીન છે.
શાહ વેણીચંદ સુરચદે શ્રીમતી આમદપસમિતિ માટે
નિ, ૧૧૪૧૧૬ જવેરી બજાર મુંબાઈની શેઠ દેવચંદ
લાલભાઈ જૈન પુસ્તકેદ્ધાર ફંડની
ઑફીસમાંથી પ્રસિદ્ધ કર્યું.
છાપનાર-મંગેશ નારાયણ કુલકર્ણી, કર્નાટક પ્રેસ, ૩૧૮એ, કુરદ્વાર, મુંબઈ.

·श्रीसर्वशाय नमः આમુખ શ્રીમદ્દમાનતુંગ રિએ ચમત્કારિક શ્રીભક્તામર સ્તોત્ર રચ્યું છે. આ રાત્રિ તાંબર અને દિગંબર અને સંપ્રદાયને અતિમાને હેવાથી તેના ઉપર જેટલી ટીકાઓ ઉપલબ્ધ થાય છે, તેટલી બીજા 2 ઉપર જોવામાં આવતી નથી તેમજ એની પાદપૂરૂિપ કા જેટલાં ગોચર થાય છે તેટલાં બીજાં તેના સમસ્યારૂપ કા જોવામાં આવતાં નથી. આ ઉપરાંત આ કાવ્યની વિશેષ ખૂબી તે એ છે કે આને દરેક ક્ષેકને લગતાં જુદાં જુદાં ય અને મન્ચા પણ ઉપલબ્ધ છે. જૈનેના મેટા ભાગનું અન્ય એવું છે કે –“ભક્તામરના અંતે સિવાયના ચરણે ઉપર પણ સમસ્યારૂપ કા રચાયેલાં છે. પરંતુ અમારી પૂરતી તપાસમાં અમને આવાં કા પ્રાપ્ત થયાં નથી, પણ માત્ર અંતિમ ચરણની પાદપૂર્તિરૂપ છ કાવ્યો ઉપલબ્ધ થયાં છે (એની વિશેષ વિગત માટે ૨૭ પૃષ્ઠ જુઓ) જેમાંથી આ ગ્રંથમાં ઉપાધ્યાય થીધર્મવર્ધનગણિવિરચિત- વીરભક્તામર તથા શ્રીભાવપ્રભસૂરિકૃતિ નેમિભક્તામર એમ બે સમસ્યા-કાવ્ય તેમજ પરિશિષ્ટમાં મૂલ ભકતામર અને અનુવાદ સહિત ગિરનારક૫ પાઠકવર્ગ સમક્ષ રજુ કરતાં અને પરમ આલાદ થાય છે. આને બીજા વિભાગમાં શ્રીધર્મસિંહસૂરિચિત સરસ્વતીભક્તામર અને મુનિવર્ય શ્રી કીર્તિવિમળકૃત શાન્તિભક્તામર છપાવવા શરૂ થયેલાં છે, જ્યારે ત્રીજા વિભાગમાં ઉપાધ્યાય શ્રીસમયસુન્દરમણિકૃત ગષભભક્તામર અને મુનિરાજ શ્રીરત્નસિંહકૃત નેમિભક્તામર (પ્રાણપ્રિય કાવ્ય) પ્રસિદ્ધ કરવાને પ્રબન્ધ આદરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રથમ વિભાગમાં પ્રસિદ્ધ કરેલા સટીક કા અગાઉ શ્રીયશોવિજ્યજી જૈન પાઠશાળા (મહેસાણા) તરફથી બહાર પડ્યાં હતાં જેને ઉપયોગ કરવાની શેઠ વેણચંદ સૂરચંદ, સેક્રેટરી શ્રીયશવિજ્યજી જૈન પાઠશાળાએ અમને રજા આપી હતી. એ ઉપરથી અમે વીરભક્તામર બીજી હસ્તલિખિત પ્રતિના અભાવે તૈયાર કરાવ્યું છે અને તે માટે અમે એ સંથાના ડણી છિયે. નેમિભક્તામરની હરત-લિખિત પ્રતિ અને મુનિરાજ હંસવિજયજી તરફથી મળી હતી જે બદલ એઓશ્રીના પણ અમે અણું છિયે. આ અમૂલ્ય ગ્રંથનું સંશોધનાદિક કાર્ય સુરતવાસ્તવ્ય, પરમ જૈનધર્માવલંબી તેમજ શ્રીમદ વિજયીનન્દસૂરીશ્વર (આત્મારામજી મહારાજ ) અને મુનિરાજ શ્રીહર્ષવિજ્યને ગર તરીકે પૂજનારા અને તેઓશ્રીના પાદસેવનથી જૈનધર્મના તીવ્ર અનુરાગી ગરથ રા. રસિકદાસ વરજદાસ કાપડિયાને એક પુત્ર પ્રોફેસર હીરાલાલ રસિકદાસ એમ. એ. દ્વારા કરાવવામાં આવ્યું છે. એઓએ પ્રસ્તાવના અને ઉપેક્ષાતમાં કર્તાઓના જીવન તથા અન્ય સહાય વગેરેના સંબંધમાં ૨૫ણ ઉલ્લેખ કર્યો છે એટલે તત્સંબંધે અને લખવું અમે ઉચિત ધારતા નથી.

·વિષયાનુક્રમણિકા ૧ ૫ ૮ -- વિષયાંક વિષય પૃષ્ઠક શ્રીવિજ્યકમસૂરીશ્વરના શિષ્ય-રત્ન તિ શાસ્ત્રપારંગત શ્રીવિજય- દાનસૂરિને અભિપ્રાય. ૫ ૨ આમુખ પ્રસ્તાવના (૧-૨) ઉપદૂધાત (૩)(૧૦) વિષય-સૂચી (૧૧)-(18) ૬ શુદ્ધિ-પત્ર… (૧૪)-(૧૫) ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધનરાણિકત વીર-ભક્તામર ૨-૨૦ ભાવપ્રભસૂરિકૃતિ નેમિ-ભક્તામર ११-१८ વીરભકતામર રોપજ્ઞ ટીકા, અન્વય, શબ્દાર્થ, લોકાર્ય અને પષ્ટીકરણ સહિત. ૧-૯૨ નેમિ-ભક્તામર પત્ત ટીકા, અન્વય, શબ્દાર્થ, રોકાઈ અને પષ્ટીકરણ સહિત. ૯૩-૧૬૪ ૧૧ શ્રીમાન,ગરિકૃત ભક્તામર સ્તોત્ર ૧૬૫–૧૭૩ ૧૨ શ્રીધમધપરિકૃત ગિરિનાર-ગિરીશ્વર-કલ્પ તેમજ તેને અનુવાદ ૧૭૫-૧૮૦ પષ્ટીકરણમાં સાધનરૂપ ગ્રન્થની સૂચી ૧૮૧-૧૮૩ ૧૪ શ્રીઆગોદય સમિતિ તરફથી બહાર પડેલા ની યાદી (ગુજરાતીમાં તથા અંગ્રેજીમાં) ૧૮૫–૧૮૯ ૧૫ શ્રેષ્ઠ દેવચંદ લાલભાઈ જૈન પુસ્તકેદાર ફુડ તરફથી બહાર પડેલા જેની યાદી (ગુજરાતીમાં તથા અંગ્રેજીમાં) ૧૯૦-૧૯ કો -- ·श्रीसर्वशाय नमः આમુખ શ્રીમમાનતુંગ રિએ ચમત્કારિક શ્રીભક્તામર સ્તોત્ર રચ્યું છે. આ રોગ રહેતાંબર અને દિગંબર બને સંપ્રદાયને અતિમાન્ય દેવાથી તેના ઉપર જેટલી ટીકાઓ ઉપલબ્ધ થાય છે, તેટલી બીજા રસ્તા ઉપર જોવામાં આવતી નથી તેમજ એની પાદપૂરૂિપ કા જેટલાં ગોચર થાય છે તેટલાં બીજાં તેના સમસ્યારૂપ કા જોવામાં આવતાં નથી. આ ઉપરાંત આ કાવ્યની વિશેષ ખૂબી તે એ છે કે આના દરેક લોકને લગતાં (દાં જુદાં ય અને મને પણ ઉપલબ્ધ છે. જૈનેના મોટા ભાગનું મન્તવ્ય એવું છે કે –“ભક્તામરના અંત સિવાયના ચરણે ઉપર પણ સમસ્યારૂપ કાવ્ય રચાયેલાં છે.” પરંતુ અમારી પૂરતી તપાસમાં અમને આવાં કા પ્રાપ્ત થયાં નથી, પણ માત્ર અંતિમ ચરણની પાદપૃતરૂપ છ કા ઉપલબ્ધ થયાં છે (એની વિશેષ વિગત માટે ૨૭મું પ્રણ જુઓ ) જેમાંથી આ ગ્રંથમાં ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધનગણિવિરચિત- વીરભક્તામર તથા શ્રીભાવપ્રભસૂરિકૃતિ નેમિભક્તામર એમ બે સમસ્યાનેકા તેમજ પરિશિષ્ટમાં ભૂલ ભક્તામર અને અનુવાદ સહિત ગિરનારકલ્પ પાઠકવર્ગ સમક્ષ રજુ કરતાં અને પરમ આલાદ થાય છે. આના બીજા વિભાગમાં શ્રીધર્મસિંહસૂરિચિત સરસ્વતીભક્તામર અને મુનિવર્ય શ્રી કીર્તિવિમળકૃત શાન્તિભક્તામર છપાવવા શરૂ થયેલાં છે, જ્યારે ત્રીજા વિભાગમાં ઉપાધ્યાય શ્રીસમયસુન્દરગણિકૃત ગડપભભક્તામર અને મુનિરાજ શ્રીરત્નસિંહકૃત નેમિભક્તામર (પ્રાણપ્રિય કાવ્ય) પ્રસિદ્ધ કરવાને પ્રબન્ધ આદરવામાં આવ્યું છે, આ પ્રથમ વિભાગમાં પ્રસિદ્ધ કરેલા સટીક કાવ્યો અગાઉ શ્રીયશવિજ્યજી જેમ પાઠશાળા (મહેસાણ) તરફથી બહાર પડ્યાં હતાં જેને ઉપયોગ કરવાની રોક વેણીચંદ સૂરચંદ, સેક્રેટરી શ્રીયશવિજ્યજી જૈન પાઠશાળાએ અમને રજા આપી હતી. એ ઉપરથી અમે વીરભક્તામર બીજી હસ્તલિખિત પ્રતિના અભાવે તૈયાર કરાવ્યું છે અને તે માટે અમે એ સંસ્થાના ત્રણ છિયે. નેમિભક્તામરની હરત-લિખિત પ્રતિ અને મુનિરાજ હંસવિજયજી તરફથી મળી હતી જે બદલ એઓશ્રીને પણ અમે ઋણ છિયે. આ અમૂલ્ય ગ્રંથનું સંશોધનાદિક કાર્ય સુરતવાસ્તવ્ય, પરમ જૈનધર્માવલંબી તેમજ શ્રીમદ્ વિજ્યનિન્દસુરીશ્વર (આત્મારામજી મહારાજ ) અને મુનિરાજ શ્રીહવિજયને ગુરૂ તરીકે પૂજનારા અને તેઓશ્રીના પાદસેવનથી જૈનધર્મના તીવ્ર અનુરાગી સ્વર્ગસ્થ રા. રસિકદાસ વરદાસ કાપડિયાના એક પુત્ર પ્રોફેસર હીરાલાલ રસિકદાસ એમ. એ. દારા કરાવવામાં આવ્યું છે. એઓએ પ્રસ્તાવના અને ઉપેક્ષાતમાં ર્તાઓના જીવન તથા અન્ય સહાય વગેરેના સંબંધમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કર્યો છે એટલે તત્સંબંધે અને લખવું અમે ઉચિત ધારતા નથી.

·અમુિખ આગમોદયસમિતિ દ્વારા અત્યાર સુધીમાં મેટે ભાગે મૂળ ગ્રંથો બહાર પડતા હતા. પરંતુ સં. ૧૯૭૮ ની રતલામની સભામાં હાષાન્તર આદિ છપાવવાનો ઠરાવ થયેલ હોવાથી તદનુસાર અમે વિશેષાવશ્યક ભાષાંતર ૧ લો ભાગ બહાર પાડ્યો હતો અને જેને ર જે ભાગ પણ અમે ચેડા સમયમાં બહાર પાડવાના છિયે. વિશેષાવશ્યકનું ભાષાંતર માત્ર ભાષાંતર તરીકેજ બહાર પાડવાનું બની શકર્યું હતું, જ્યારે આ ગ્રંથને જૈન તેમજ જૈનેતર બંનેને અતિ ઉપયોગી થાય તેવી રીતે તૈયાર કરાવવામાં આવે છે. સંસ્કૃતના અલ્પ અભ્યાસીઓને સુગમતા થઈ પડે તેટલા માટે અન્વય અને શબ્દાર્થ તેમજ નિસિથી અપરિચિત વર્ગને સહાયભુત અને સરળતાથી સમજી શકાય તેટલા માટે સ્પષ્ટીકરણ બનતી કાળજી પૂર્વક તૈયાર કરાવ્યાં છે. અમારા પ્રયાસની સફળતા પાઠક વર્ગની પસંદગી ઉપર તેમજ આ ગ્રન્થરા લેવાતા લાભ ઉપર રહેલી હેવાથી આ સંબંધે વિશેષ નિવેદન કરવાનું બાકી રહેતું નથી. પરંતુ જે આ પદ્ધતિ વિશેષ ઉપયોગી માલુમ પડશે તો ભવિષ્યમાં આવી પદ્ધતિથી બીજા ગ્રં બહાર પાડવા અમારી પ્રબળ ઈચ્છા છે. આવા જે સંબંધે કાંઈ ન્યૂનતા આદિ માલુમ પડે, તેમજ બીજી કોઈ વિશેષ માહિતી દાખલ કરવાની રહી ગયેલી માલુમ પડે તેમજ અન્ય પણ કાંઈ સુચના કરવાની યોગ્ય લાગે તે જે પાકવર્ગ તરફથી અમને જણાવવામાં આવશે તે ભવિષ્યના ગ્રંથમાં તે સુધારા કરવા અવશ્ય બનતું કરીશું. વિરોષમાં ઉપર સૂચવેલી છ પાદપૂર્તિરૂપ કૃતિઓ ઉપરાંતની, વિશેષ પાંદપૂ ત્તિરૂપ કૃતિઓની પ્રતિઓ જેમની પાસે હોય અગર કયો છે તેની માહિતી હોય તે અમને જણાવવામાં આવેથી તે પણ પ્રસિદ્ધ કરવા પ્રયત્ન સેવવામાં આવશે. અત્યાર સુધીના ગ્રંથ પોથી આકારમાં એટલે સુપર રોયલ સાઈઝમાં ૧૨ પછ આંકારે બહાર પાડવામાં આવ્યા છે. વિચારસાર પ્રકરણને ડેમી ૮ પેજી પુસ્તક આકાર અને વિશેષાવશ્યક ભાષાંતરને સુપર રોયલ સાઈઝમાં ૮ ૨જી પુરતકાકારે અને અંગ્રેજી ગ્રા ક્રાઉન ૧૬ પછ પુરતકાકારે બહાર પાડવામાં આવ્યા છે, જ્યારે આ ગ્રંથને પ્રાઉન ૮ પછ સાઈઝમાં પુસ્તકાકારે પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે છે અને એને માટે ૪૮ રતલી લિલી લાયન લેજર ( Croxley Lion Ledger ) જાતના કાગળ વાપરવામાં આવ્યા છે. જે આગોદય સમિતિ દ્વારા અપૂર્વ અન્ય બહાર પડ્યા છે તે સમિતિને સામાન્ય ઇતિહાસ આપ એ અસ્થાને લેખાશે નહિ. સ્થાપના- આ સંસ્થાની સ્થાપના અમદાવાદ જીલ્લાના વિરમગામ તાલુકાના ભોયણી ગામમાં સંવત ૧૯૭૧ ના મહાસુદ ૧૦ (ઈ. સ. ૧૯૧૫ મી જાન્યુઆરીની ૨૫ મી તારીખે ને સોમવારે કરવામાં આવી છે. આ બેય ગામની ખ્યાતિ જૈન સમુદાયમાં ઘણી મશહુર છે, કારણ આ ગામ ૧૯ મા તીર્થંકર શ્રીમલ્લિનાથની યાત્રાનું ધામ છે. પંન્યાસ શ્રીઆનંદસાગર ·આમુખ (આગમારક જૈનાચાર્ય શ્રીઆનંદસાગરસૂરિ)ની સુચનાથી તથા પન્યાસ શ્રીઆનંદવિજય, (સ્વર્ગરથ) પંન્યાસ શ્રીમણિવિજય, પંન્યાસકોમેઘવિજય (શ્રીવિજયમેસરિ) અને બીજા જુદા જુદા ગચ્છના અન્ય જૈન સાધુઓ તથા ઘણું જૈન ભાઈઓના અભિપ્રાયથી શેઠ વેણીચંદ સૂરચદ તથા અન્ય ગૃહરાએ આ સંસ્થાની સ્થાપના કરી હતી. તે દિવસ મલિનાથની પ્રતિષ્ઠાને હેવાથી ઘણું જેને તેમજ જૈન સાધુઓ અને એકઠા થયા હતા. ઉદ્દેશ- (1) ગીતાર્ય મુનિરાજ પાસેથી અન્ય યુનિવય આગમની વાચના લઈ તેને અભ્યાસ કરી યથાર્થ સદધ મેળવે તથા (૨) વિદ્વાન મુનિરાજોની દૃષ્ટિ હેઠળ શોધાવીને જતી સંખ્યામાં શુદ્ધ પ્રતે છપાવી તેને પ્રચાર કરી શકાય એ ઉદ્દેશ લયમાં રાખીને આ સંસ્થા સ્થાપવામાં આવી છે. કાર્ય-સિદ્ધિ- પહેલા હેતુની પૂર્તિ કરવા માટે પાટણ (ઉત્તર ગુજરાત ), (ખેડા જીલ્લામાં ) સ્પડવંજ, અમદાવાદ, સુરત, પાલીતાણ અને (માળવામાં) રતલામમાં આગમની વાચનાને પ્રબંધ જ વામાં આવ્યા હતા. આને લાભ ઘણા સાધુ-સાધ્વીઓએ લીધે હતો. બીજા હેતુની પૂર્ણતા માટે આ સંરયાએ આગમ વગેરે જૈન ધર્મનાં પુસ્તકો છપાવી બહાર પાડ્યાં છે જેની વિગત અંતમાં રજુ કરવામાં આવી છે. કાર્યવાહક મંડળ- આ સરથાના સર્વસાધારણ મંડળમાં ઘણા સભાસદો છે. તેમાં કાર્યવાહક મંડળના સભા- સદે નીચે મુજબ છે. ૧. શેઠ વેણચંદ સુરચંદ મેસાણા ૨. મણલાલ સુરજમલ વેરી પાલણપુર *હીરાલાલ બકેરદાસ રાધનપુર ભોગીલાલ હાલાભાઈ પાટણ કુંવરજી આણંદજી કાપડિયા ભાવનગર ૬. ચુનીલાલ છગનલાલ શ્રોફ સુરત કમળશીભાઈ ગુલાબચંદ રાધનપુર જીવણચંદ સાકરચંદ વેરી મુંબાઈ કાર્યાલય- થોડા વખત સુધી આ સરથાની ઑફિસ જ્યાં આગમ વાચનાનું કાર્ય થતું હતું ત્યાં રાખ- વામાં આવતી હતી ને જરૂર પ્રમાણે બીજા સ્થળે સગવડ માટે ફેરવવામાં આવતી હતી. હમણું આ સંસ્થાની મુખ્ય ઓફીસ મુંબાઈમાં જવેરી બજાર નં. ૧૧૪/૧૧૬ ના મકાનમાં રાખવામાં આવેલી છે, જ્યારે આ સંરથાની ગ્રાના વેચાણ માટેની શાખા સુરત ગોપીપુરા રોડ દેવચંદ લાલભાઇની ધર્મશાળામાં રાખેલી છે. મુંબાઈ મહાવીરજન્મજમતી, સંવત્ ૧૯૮૨ જીવણચંદ સાકરચંદ વેરી, દ્વિતીય ચૈત્ર સુલ ૧૩, રવિવાર માનદ સેક્રેટરી. * શ્રીયુત હીરાલાલ બકેરદાસના થયેલા અચાનક અવસાનની ધ લેતાં અને અત્યંત દિલગીરી થાય છે. અમે એઓથીના આત્માને પરમ કૃપાળુ પરમાત્મા પરમ શાનિત અર્પે એવું ઈચ્છીએ છીએ. 8. ૪, ૫. ૭, ૮ ––

·No text on this page.

·પ્રસ્તાવના 3-~~~- આ પ્રથમ વિભાગમાં શ્રીમાનતુંગરિકૃત ભક્તામર સ્તોત્રના ચતુર્થ ચરણની સમ- રૂપ વીર-ભક્તામર તથા નેમિ-ભક્તામરને તેમજ અંતમાં પરિશિષ્ટ તરીકે આપેલા મૂળ તામર સ્તોત્રને તથા શ્રીગારનારકલ્પ તેમજ તેના ભાષાન્તરને સમાવેશ કરવામાં વ્યો છે. આમાંના વીર-ભક્તામરમા ભાષાન્તરાદિકને પ્રારમ્ભ ઈ. સ. ૧૨ ના નવેમ્બર મની શરૂઆતમાં કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ સાંસારિક ઉપાધિઓને લીધે તે કાર્ય હું લગભગ વર્ષ સુધી હાથમાં લઈ શકે તે નહિ. ઈ. સ. ૧૯૨૪ ના ડિસેમ્બર માસમાં મેં એ કાર્ય થી હાથમાં લીધું અને નાતાલની રજા દરમ્યાન તે પૂર્ણ કર્યું એટલુંજ નહિ, પરંતુ મેં નેમિ- તામર અને દ્વિતીય વિભાગમાં આપવામાં આવનાર સરસ્વતી-ભતામરને ભાષાન્તરા- ની શરૂઆત પણ કરી. જેમ શ્રીભનમુનિવર્યકૃત સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકેને અંગે પચ્છેદાત્મક અન્વય, શબ્દાર્થ, કાર્ય અને સ્પષ્ટીકરણ તૈયાર કરી તેને સાંગોપાંગ બનાવવા મેં પ્રયાસ કર્યો હતો તેમ આ બે ય પર પણ મેં પ્રયાસ કર્યો છે. પરંતુ અહિંઆ વિશેષતા એ છે કે તે પુસ્તકમાં જેમ પ્રત્યેક વનું મેં શીર્ષક (મથાળું) તૈયાર કર્યું હતું તેમ મેં અત્ર કર્યું નથી. વીર-ભક્તામરના સંબંધમાં તો રવયં કવિરાજે ઘણે રથળે પાનાં શીદને નિર્દેશ કર્યો ; કિન્તુ એટલું તે મારે ઉમેરવું પડશે કે ૧લા, રજા, રરમા, ર૬ અને ૨૭મી મજ ર૯મા થી તે ૩૧મા સુધીનાં અને ૩૯મા પઘનાં શીર્ષકનો કવિરાજ ઉલ્લેખ નહિ કરેલો વાથી તે કાર્ય મેં કહ્યું છે. આ વાત ધ્યાનમાં આવે તેટલા માટે તેમાં મેં કવિરાજની પદ્ધતિથી ન્ય પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો છે. નેમિ-ભક્તામરમાં તે તેના કર્તા શ્રીભાવપ્રભસૂરિએ ઘણું પદ્યનું મથાળું બાંધ્યું નથી. રંતુ આ કાવ્યને વિષય જ એવો છે કે તેમ કરવું વાસ્તવિક છે. એથી કરીને તો મેં પણ શીર્ષક મજ ઘણુ વાર સ્પષ્ટીકરણ પણ આપ્યાં નથી. વીર-ભક્તામર તૈયાર કરવામાં મને શ્રીયશવિજય જૈન સંસ્કૃત પાઠશાળા મહેસાણા) તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા શ્રીસ્તોત્રરત્નાકર (પ્રથમ ભાગ) એ નામના પુરતક સિવાય ન્ય કોઈ સાધન મળ્યું નથી, પરંતુ નેમિ-ભકતામર તૈયાર કરવામાં તો આ પુરતક ઉપરાંત વસ્થ ન્યાયાનિધેિ શ્રીમાન વિજયાનંદસુરીશ્વર (આત્મારામજી)ના શિષ્ય-વર્ય મુનિ- જિ હંસવિજયજી તરફથી મળેલી હસ્તલિખિત પ્રતિને પણ મેં ઉપગ કર્યો છે. આ પ્રતિ ૧ પ્રથમ પરિશિષ્ટમાં ભક્તામર સ્તોત્ર આપવાના હેતુ એ છે કે ખાસ કરીને અજૈન પાઠક-વર્ગને મૂળ તિ જેવાને લાભ મળે. દ્વિતીય પરિશિષ્ય તરીકે શ્રીગિરિનારકલ્પ આપવાનું કારણ એ છે કે નેમિ- રક્તામર કાવ્યના નાયક નેમિનાથને આ ગિરિનાર ગિરિ સાથે વિશેષ સબંધ છે, કેમકે ત્યાં તેમનાં ત્રણ કલ્યા- િથયાં છે.

·જેવી જોઇએ તેવી શુદ્ધ નથી. ફક્ત અક્ષરજ ખૂટે છે એટલું જ નહિ, પરંતુ એક બે સ્થળે તો માખી પંક્તિની પંક્તિ દષ્ટિગોચર થતી નથી, ૧૯ મે ઑાક પણ ત્યાં આપેલે નથી. આ પ્રમાણેની આ પ્રતિમાં અપૂર્ણતા હોવા છતાં પણ એકંદર રીતે તે મને સહાયભૂત થઈ પડી છે, કેમકે મુદ્રિત પુરતકમાં આવતા પાઠો સાથે સરખામણી કરી પાડાન્તરો આપવામાં તેમજ મુદ્રિત પુરતમાં પણ કેટલેક રથલે જે પાઠ હોવા જોઈએ તે ત્યાં હતા નહિ તે સ્થલે હું આ પ્રતિને ઉપયોગ કરી શક્યો છું. આ ત્રિપાઠી પ્રતિ છે. મધ્યમાં મૂળ લેકે આપેલા છે અને ઉપર નીચે ટીકા આપી છે. આમાં બધાં મળીને ૧૪ પત્ર છે. પ્રત્યેક પત્રમાં બંને બાજુએ સરેરાસ સોળ સોળ લીટીઓ છે અને પ્રત્યેક લીટીમાં ચાળીસ ચાળીસ અક્ષર છે. વળી સંછ ૧૭૮૪ માં લખાયેલી પ્રતિ ઉપરથી સં. ૧૯૬૦માં આ પ્રતિ લખવામાં આવી છે એમ આ પ્રતિના લોકાન્તમાં આપેલા ઉલ્લેખ ઉપરથી જોઈ શકાય છે. વીર-ભક્તામર તેમજ નેમિ ભક્તામરના ભાષાંતરાદિકની સંપૂર્ણ પ્રેસ-કૉપી તૈયાર કરીને તેમેં શ્રીયુત જીવણચંદ સાકરચંદ ઝવેરીની સૂચના અનુસાર આગમારક જૈનાચાર્ય આ દસાગરસૂરિજી ઉપર મોકલી આપી હતી. તેઓશ્રીએ પોતાના શિષ્ય માણિજ્યસાગરજી દ્વારા આ સાધન્ત તપાસી મોકલવા કૃપા કરી હતી. આ પ્રેસ-કૉપી પાછી મળતાં ઈ. સ. ૧૯રપન ફેબ્રુઆરી માસમાં તે કર્ણાટક મુદ્રણાલયમાં છાપવા આપવામાં આવી હતી. પહેલી વારને મુક હું જાતે તપાસ હતો. શ્રીમાન છવણચંદની સુચના મુજબ બીજી વારના મુકની આનન્દસાગરસૂરિજી ઉપર અને બીજી નકલ અનુગાચાર્ય (૨ ) સાનિતવિજયજી ઉપર મોકલવામાં આવતી હતી. શાન્તિવિજયજી તરફથી આ બીજી નકલ પાછી મળતાં તેમણે કરેલી સચનાઓ તરફ બનતું ધ્યાન આપી તેમાં યથાયોગ્ય ફેરફાર કરી તે મુફ હું એ લય ઉપર રવાના કરી છેવટનું મંગાવતા હતા. એટલામાં આચાર્યશ્રી તરફથી ગુફ જોવાઈ આવતાં તદનુસાર છેવટના યુદ્ધમાં સુધારા વધારા કરી તે છાપવા માટે મોકલી આપતો હતો. અને મારે એ પણ ઉમેરવું જોઈએ કે ધણીખરી વાર મને મારા લધુ બન્યુ . મણીલાલ તરફ છેવટનું રૂફ તપાસવામાં અને શુદ્ધિપત્ર તૈયાર કરવામાં વિજેદાનસૂરિજી તરફથી સહાય અંતમાં આ પુસ્તકને અંગે જે જે વ્યક્તિઓ તરફથી મને મદદ મળી છે, તે તે વ્યકિત એને તદંશે હું આભારી છું એમ નિવેદન કરતા તેમજ મતિ દોષ કે મુદ્રણદોષને લીધે આ 3 કમાં જ તગાર થતી હોય તે તરફ સરજના સમદષ્ટિ રાખશો એવી તેમને વિજ્ઞપ્તિ કરતે હું આ લધુ પ્રસ્તાવના પૂર્ણ કરું છું. ભગતવાડી, ભૂલેશ્વર, મુંબઈ. વીર સંવત્ ર૪પર કાર્તિક શુકલ પૂર્ણિમા. હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા. તે તેમની તરફથી જેવાઇને પણ આવ્યા હતા. પરિભક્તાની બધી જ સુધીના આ ૧ વિરભક્તામન તે બીજી વારનાં સમસ્ત ો સાગરાનંદરિજી ઉપર મોકલવામાં આવ્યા હતા હતા અને બીજું કેરી અને તમારા આરોથી મોકલવાની ખાસ જરર જેવું હતું ને તેમના ઉપર મોકલાવ્યાં હતાં. બાકીના એ નમાલવ એ છે, તે તેઓએ વિદાય છે નહિ, કેમકે પહેલી વારના મુફમાં ભાગ્યે જ સુધારા-વધારા કરવામાં આવતા હતાં મળી હતી. } ·૩) ઉપદ્યાત પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચવાનો હેતુ– મનુષ્યના સ્વભાવ પર વિચાર કરતાં એમ લાગે છે કે અન્યનું અનુકરણ્ કરવા—મલે પછી તે વાસ્તવિક હેાયકે વાસ્તવિક હેય તે પણ તેમ કરવા સામાન્ય મનુએ તે લલચાય છે. જે સાધન દ્વારા એક મનુષ્ય વિદ્યા, દીતિ કે ધન રાંપાદન કરતે દષ્ટિગોચર થાય છે, તે રાધ- નને પ્રાપ્ત કરી તદનુસાર વર્તન કરવા અન્ય તૈયાર થઈ જાય છે. કાતિના અર્થી કેટલાક કવિ- એના ઉપર પણ આવી અસર થઈ છે એમ કહેવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, મહાકવિ કાલિદાસના મેઘદૂતની માહિનીમાં મુગ્ધ બની તેના જેવું દૂત- કાવ્ય રચી દીતિ મેળવવા કેટલાક જૈન અને અજેને કવિઓએ પ્રયાસ કર્યો છે, જ્યારે કેટલાકે મહીં ભર્તુહરિના શતકોને અને તેમાં ખાસ કરીને વૈરાગ્ય-શતકને લક્ષમાં રાખી તેવાં શતક રચવાં કલમ હાથ ધરી છે. કેટલાકે જયદેવના જેવું ગીતગેવિન્દ રચી પિતાને કીતિ-રતભ થાપવા પ્રયત્ન કર્યો છે. આ તે અજેન કાવ્યની વાત કરી. પરંતુ આ હકીકત જેન કાવ્યના સંબંધમાં પણ ઘટી શકે છે એમ કહેવામાં આવે છે. જેમકે શતાયક શ્રીસમપ્રભસૂરિકૃત (પ્રસાદતા, અને સરલ તાથી વિભૂષિત) સિન્દર પ્રકારના અનુકરણરૂપ Íર-મકર, કસ્તૂરી-મકર અને હિંગુલ- પ્રકર રચવામાં આવ્યાં છે. ૧ સરખા- “જતનિતિ છે, જો તમારા વામિળ, જે તાપમાન 1 1 ” ૨ મેઘદૂતના સમસ્ત ના એક અથવા બે ચરણે લઈને પાલ્યુદય નામનું કાવ્ય રચનારા શ્રીજિનસેનસૂરિ (આ કાવ્ય છપાયેલું છે એના સંબંધમાં છે કે, બી, પાકનું એમ માનવું છે કે એ મૂળ મેઘદૂત કરતાં ચડિયાતું કાવ્ય છે , પવન-દૂતના કર્તા વાદિચન્દ્ર(આ કાવ્ય મેઘદૂતની છાયારૂપ છે અને તે મુકિત છે), ચન્દ્ર-દૂતના કર્તાજકવિ, નામિદૂતને ક્તા સાંગણતવિક્રમશીલતના કર્તા ચારિત્રગુંદર- ગણિ (આ ઘણું પ્રાસાદિક કાન્ય છે અને તે મુકિત છે), ઇતના કતાં નિવિજ્યગણિ, મેઘદૂતના નાં વિક્રમ સંવ, મેઘદૂતસમસ્યા-લેખના કર્તા ઉપાધ્યાય શ્રી વિજય અને જૈન મેઘદૂત (આ કાવ્ય કઇ મેઘદૂતની પાદપૂર્તિરૂપ નથી, પરંતુ ફક્ત અત્ર નામમાં તેમજ તેના પ્રથમ કિના પ્રારંભમાં સમાનતા છે)ના કા મેરૂતુંગાચાર્ય તેમજમનાબૂત અને ચેતના કર્તા(એમનાં નામો જાણવામાં આવ્યાંથી ચેત મુકન છે) વિગેરે જૈન કવિઓ થઈ ગયો છે., ૩ અજૈન કવિઓમાં પવન-દૂતના કર્તા ઇક દિવ-દૂતના માધવ મદૂતનાર્તા તૈલંગરાજનાથ, પદ-દૂતના કત કૃષ્ણસર્વમ, હંસદૂતના કત રૂપગોસ્વામી તેમજ કિલસિંદશના કર્તા ઉદંડ થાઓ, શુકદેશના કાન લક્ષ્મીદાસ, હંસદેશના કર્તા વેદાંતદેશી વિગેરે કવિનાં નામે જાણીતાં છે. ૪ પધાનંદ કવિએ વૈરાગ્યશતક રચ્યું છે. આ કાવ્ય-માલાના સપ્તમ ગુચ્છકમાં છપાયેલું છે. કપૂર-પ્રકારના કર્તા હરિ સાધુ છે.

·(૪) આ પ્રમાણે ઉપર્યુક્ત અનઅને જૈન કાવ્યની છાયા કે પાદપૂર્તિરૂપે કાવ્ય રચવામાં માન- વની અનુકરણરૂપ પ્રકૃતિ કારણભૂત હોય અને એ અનુકરણને મુખ્ય ઉદ્દેશ મૂળ કતના કરતાં પણ વધારે ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત કરવાની અભિલાષા હેય એમ માની લઈએ, તે પણ મહુવાદી તાક શિરોમણિ શ્રીસિદ્ધસેન દિવાકરના શબ્દ-લાલિત્ય અને અર્થ-ગોરવથી અલંકૃત કયાણ-મંદિર- તેત્રના તેમજ શ્રીમાન માનતુંગસૂરિના પ્રસાદતાથી વિભૂષિત ભકતામર સ્તવના અંત્તિમ પાઠ લઇને ફકત અનુકરણ કરવાના ઉદ્દેશથી અને તે પણ આ પ્રખર કવીશ્વરની પ્રતિમાને પહોંચી વળવાના કે બકે તેથી પણ વિશિષ્ટ પ્રકારનું પારિડત્ય પ્રકટ કરવાના હેતુથી જૈન કવિઓએ પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચ્યાં છે એમ માનવા મારું મન તો ના પાડે છે, કેમકે પાદ-તરૂપ કાવ્ય રચવાને ઉદ્દેશ તે તે કૃતિઓ પ્રતિ બહુમાન હોવાને લીધે તેને ચિરસ્થાયી બનાવવાનું હોય એમ પણ સંભવી શકે છે. હિંદુસ્તાનને ઇતિહાસ તપાસતાં એ સહેલાઈથી જોઈ શકાય છે કે અનેક અપૂર્વ ગ્ર અત્યારે દષ્ટિગોચર થતા નથી. વૈરભાવને લઇને ધમધ અનેને હાથે કેટલાએ જૈન ભંડાર અવિના બલિદાનરૂપ થયા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કોઈ પણ અપૂર્વ કાવ્યને અમર રાખ્યા લાલસા થાય છે તે પૂર્ણ કરવા તેના સમરત લેકેના પ્રત્યેક ચરણની પાદપૂર્તિરૂપ કા રચવાં એ પણ એક જાતને માને છે, જોકે બીજો માર્ગ એ પણ છે કે તે તે કાવ્યની અનેક નો કરાવી અને અન્ય રથોમાં રથાપિત કરવી, પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યની રચના અત્રે એ ધ્યાનમાં રાખવું કે પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચવું એ બાળકને ખેલ નથી. મૂળ કાવ્યમાં જે જે વિશિષ્ટ ગુણેને સદૂભાવ હેય, તે તે ગુણેથી વિભૂષિત કાવ્ય રચવું એ પ્રતિભાશાળી મનુષ્યજ કરી શકે એમ કહેવું ખોટું નહિ ગણાય. કેમકે “લાકડે માંકડું” વળગાડ્યાનો દેષ પોતાને શિરે ન આવે એટલા માટે પાદપૂર્તિ તરીકે લીધેલા પાદમાંથી નીકળતા અર્થનું અનુસન્ધાન કરવા તરફ પણ લક્ષ્ય આપવાની આવશ્યકતા રહે છે એ ભૂલવા જેવું નથી. વળી તેમાં પણ દેઈ મહુવ્યક્તિનું ચારિત્ર સોપાંગ આલેખવું એ તે પ્રતિ- ૧ Indische Studien (vol. 14, pp. 357-37i) માં ઇ.સ. ૧૮૭૬ માં ડૉ. યાકેબી(Jacobi)એ તૈયાર કરેલાં ભક્તામર અને કલ્યાણ મંદિર સ્તોત્રનાં જર્મન ભાષાનર છપાયાં છે. આની પ્રસ્તાવનામાં તે વિદ્વાને એમ કહ્યું છે કે કલ્યાણમંદિર સ્તોત્ર ભક્તામર સ્તોત્ર ઉપરથી રચવામાં આવ્યું છે. એટલે કલ્યાણ મંદિર- રવ એ. ભક્તામર-સ્તંત્રના અનુકરણરૂપ છે. આ તેમની માન્યતામાં હવે કઈ ફેર પડ્યા છે કે નહિ તે મારા જાણવામાં આવ્યું નથી. પરંતુ આ માન્યતા જૈન પરંપરાથી વિરૂદ્ધ છે એટલુંજ અત્ર નિવેદન કરવામાં આવે છે, કેમકે તેના સંબધમાં અન્ન વિશેષ વિચાર કરો એગ્ય નથી. ૨ અતિમ કહેવાને હેતુ એ છે કે અન્ય ચરણેથી પાદપૂતિ કરેલાં સંપૂર્ણ કાવ્યો મારા જેવામાં આવ્યા નથી, બાકી શ્રીયવિજય જૈન ગ્રન્થમાલાના શ્રી જૈનસ્તોત્રસંગ્રહના દ્વિતીય ભાગ (પૃ ૧૫-૧૬)માં ભક્તામર તેમજ કલ્યાણ મંદિરના પ્રમથકના પ્રત્યેક પાદથી પાદપૂતિ કરેલ ચાર ચાર બેકનાં બે કાવ્યો છે. અત્રે એ ઉમેરવું અનુચિત નહિ ગણાય કે આદિ યા અંતનું પદ લઈને અનેક તે રચાય છે એમ સાંભળવામાં આવતાં તળુસાર પ્રથમ પાની પાદ પતિ કાવ્યો મેળવવા મેં શ્રી જીવણ સાકરચંદ ઝવેરી દ્વારા ઘણા ભંડારોમાં તપાસ કરાવી. પરંતુ કેઈ સ્થળેથી પ લાગ્યો નથી. વાતે આ હકીક્ત વિચારણીય છે.

·ભાની પરાકાષ્ટા સૂચવે છે. આમાં પણ ખરી ખૂબી છે ત્યારેજ ગણાય કે જયારે પાઠકને તે કાવ્ય અન્ય કેઈ કાવ્યની પાદપૂર્તિરૂપ છે એમ ન ભસે, પરંતુ તે અખંડિત કાવ્ય છે એમજ લાગે.” અને માટે શબ્દરચના ઉપર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર રહે છે. પાદપૂર્તિરૂ૫ કાવ્યને પ્રારમ્ભ– ભક્તામર સ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપે રચાયેલાં કાના સંબંધી વિશેષ વિચાર કરીએ તે પૂર્વે . એક અન્ય પ્રશ્ન વિચારી લઇએ. આ પ્રશ્ન એ છે કે પાદ-પર્તિરૂપ કાવ્ય રચવા તરફ પ્રથમ કેનું ધ્યાન ખેંચાયું ? એ તે દેખીતી વાત છે કે કાવ્યમાં વર્ણવેલા અલંકારો પૈકી પાદપૂર્તિ પણ એક અલંકાર છે. આથી કરીને આવા અલંકારને પ્રથમ કેણે પ્રારંભ કર્યો એ જાણવું મુકેલ છે. કેમકે એક તે પ્રાચીનમાં પ્રાચીન અલંકારશાસ્ત્ર કર્યું છે અને તે કેણે રચ્યું છે તે જાણવું જોઈએ. વળી આ ઉપરાંત પહેલ વહેલું પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય કોણે રચ્યું એને પણ નિર્ણય કરવા તેના કર્તાને સમય નિર્ણdહે જોઈએ. એથી કરીને આ પ્રશ્નને અત્યન્ત વિશાળ દૃષ્ટિએ વિચાર થઈ શકે તેમ નથી એટલું જ નહિ પણ પ્રરતુતમાં ભકતામરની પાદપૂર્તિરૂપ કાય કેણે પ્રથમ રચ્યું એ વિચારવા જતાં પણ આ ત્રની પાદપૂર્તિરૂપ કયાં ક્યાં કારચાયાં છે તેને સંપૂર્ણ બંધ થયા વિના આ પ્રશ્નને પણ છેવટને ઉત્તર તો આપી શકાય તેમ નથી. આથી કરીને સાધન મળશે તે તે સંબંધમાં બીજા કે ત્રીજા વિભાગમાં વિચાર કરવામાં આવશે એટલું નિવેદન કરી આ વાત પડતી મૂકવામાં આવે છે. વીરમ્ભક્તામરની સમીક્ષા નામ- વીર-ભક્તામર કાવ્યને “રાજ્યહિંવૃદ્ધિ” પરથી પ્રારંભ થતો હોવાથી તેના કત ઉપા- ધ્યાય શ્રીધર્મવર્ધનગણિ એને “રાજ્યદ્ધિવૃદ્ધિ' એ નામથી ઓળખાવે છે. આમ કરવામાં તેમણે ભક્તામર સ્તોત્ર, કલ્યાણ મંદિર સ્તોત્ર, સંસાર-દાવાનલની સ્તુતિ ઇત્યાદિ નામ રાખવામાં જે હેતુ સમાયેલા છે તેનું અત્ર અનુકરણ કર્યું હોય એમ લાગે છે. વીસમા તીર્થંકર વીર પ્રભુનું ચરિત્ર એ આ ભક્તામરની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યને વિષય હેવાથી તેને વીર-ભક્તા- મર'ના નામથી પણ ઓળખાવી શકાય છે, ૧ આવી હકીકત ભાષાંતરને પણ લાગુ પડે છે. ઉચ્ચ કોટિનું ભાષાંતર તો તેજ ગણાય કે જે વાંચવાથી એમ ન માલુમ પડી જાય કે તે અમુક ગ્રન્થનું ભાષાંતર છે, પરંતુ એમજ લાગે કે એ સ્વતંત્ર ગ્રન્થ છે. પરંતુ આ કાર્ય કંઇ સહેલ નથી. ૨ મેઘદૂતની પાંદ-પૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચવાના કાર્યની શરૂઆત જૈનોએ કરી છે એ જૈન આત્માનંદ ગ્રન્થ- રતનમાલા તરફથી બહાર પડેલ જેનમેઘદૂતની પ્રસ્તાવનામાં ઉલ્લેખ છે. ૩ અત્યારે આવાં છ કા મને મળી આવ્યા છે. એનાં નામે તથા કર્તાઓ સારૂ જુઓ ૨૭મું પૃષ્ઠ, ·વિષય- આ કાવ્ય વીર પ્રભુના જીવનના મુખ્ય પ્રસંગે ઉપર પ્રકાશ પાડે છે, કેમકે એમાં વીર પ્રભુના પૂર્વ ભવે, તેમની બાલક્રીડા, તેમનું નિશાળ-ગરણું, તેમણે દીક્ષા લીધી તે પૂર્વે દીધેલું સાંવ- સરિક દાન, તેમણે ચડકૌશિકને કરેલા પ્રતિબોધ, તેયાથી પતિત બનેલા શાળક ઉપર તેમણે શીતલે મૂકીને કરેલે ઉપકાર, સંગમે કરેલા ઉપસર્ગને વૈર્યપૂર્વક સહન કરવાની તેમની મનોવૃત્તિ અને શક્તિ, તેમના શરણુપૂર્વક ચમરેન્દ્રને ઉત્પાત, તેમણે પ્રાપ્ત કરેલું કેવલજ્ઞાન, તેમને ઉપદેશ-મહિમા, તેમની વાણીની મધુરતા, તેમણે ઇન્દ્રભૂતિ ઉપર કરેલો અનુપમ ઉપકાર, તેમનું અસાધારણ રૂપ, તેમની સામઠલાદિક વિભૂતિઓ ઈત્યાદિ બાબતે અત્ર ઉલેખ કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત કેટલેક રથલે તે સમરત જિનેને લાગૂ પડે એવી તેમની સ્તુતિ પણ કરવામાં આવી છે. વ્યાકરણ— વર્ડ (શ્લો- ૧),ઝાવટીત (રલો૧૩), વર્તિ (સ્લો૦૧૮, રિયાતિ (લો૦ ૨૫, aw (લો. ૨૬), હવે ( ૪ર) ઇત્યાદિ રૂપ આ કાવ્યમાં નજરે પડે છે. વિશેષમાં તાપમાન (લો૦ ૩, રિતું (લો૦ ૧૧) જિર્મ (લો૦ ૧૬), નિગમ (૦ ૧૭), gora (લો. ૧૫) અને મોરવાહ (લે૩૪) એ રૂપ તે વ્યાકરણ-સિદ્ધ છે એમ સિદ્ધ કરવા ટીકાકારે પ્રયાસ કર્યો છે. ઇદ અને અલંકાર- આ સમસ્ત કાવ્ય શ્રીમાનતુંગસૂરિએ રચેલા ભકતામર રાત્રની પાદપૂર્તિરૂપ હેવાથી તે વસંતતિલકા' વૃત્તમાં રચવામાં આવ્યું છે તેમજ તેમાં પાદપૂર્તિરૂપ અલંકાર મુખ્ય છે, જે કે અર્થાન્તર-ન્યાસ, વ્યતિરેક ઇત્યાદિ અલંકારે પણ તેમાં દષ્ટિગોચર થાય છે. વળી બારમા અને તેમાં લોકોમાં અનેક અવ્યનું અરિતત્વ, સોળમા લોકમાં “નિ ? અવ્યયને અનેક વાર કરવામાં આવેલો પ્રયોગ તેમજ એ લોકો ભાવ, વળી ઉપમાન અને ઉપમેય બનેને લાગુ પડતાં પદેથી અલંકૃત ૧૭ મા, ૧૮ મા, ૨૮ મા, ૩ તથા ૪૪ મા કે અને તેમાં ખાસ કરીને ફિલ્મ રિલેક એ આ કાવ્યમાંના અલંકારની વિશેષતા સચવે છે. નેમિ ભક્તામરની સમીક્ષા નામ–– આ કાવ્યના કર્તાએ અવતરણના દ્વિતીય પદ્યમાં સુચવ્યા મુજબ એનું નામ નેમિ- સંબંધન છે, પરંતુ જે ભક્તામર–સમસ્યાના કાવ્યમાં જ તીર્થંકરના ગુણગાને હેય, તે તીર્થ- કરનું ભકતામર સાથે નામ જોડીને તે કાવ્યનું તે નામ રાખવા મને અભિલાષા થવાથી અને તેમાં કરવું અનુચિત નહિ લાગવાથી મેં તે કાવ્યનું તેનું નામ રાખ્યું છે. આ વાતની આ વિભાગમાં આપેલા બે કાવ્યોનાં નામે સાક્ષી પૂરે છે. પ ·(૭) વિષય- રામતીની સાથે લગ્ન-ગાંઠથી જોડાવાને માટે નેમિનાથ પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણ પ્રમુખ યાની સાથે લગ્નમંડપ સુધી આવી તેણેથી પિતાને રથ પાછો ફેરવી જાય છે તે પ્રસંગથી આ કાવ્યને પ્રારમ્ભ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં વિરહિણે રામતીના ઉગારે એ આ કાવ્યને મુખ્ય વિષય છે. છંદ અને અલંકાર આ કાવ્ય છંદની બાબતમાં તે વીર-ભક્તામરને મળતું આવે એ દેખીતી વાત છે. વળી પાદપૂર્તિરૂપ અલંકાર પણ આ બંને કાવ્યમાં મુખ્ય અલંકારરૂપ છે એ પણ કંઈ નિવેદન કર- વાની જરૂર રહેતી નથી. વ્યાકરણ આ કાવ્યમાં કઈ પણ સ્થળે વ્યાકરણના નિયમ ભંગ થયેલું જોવામાં આવતો નથી. છતાં એટલું તે ઉમેરવું પડશે કે દેશમાં પધના ત્રીજા ચરણમાં “ઘ' અને “રુતિ'ની સંધિ કર- વામાં આવી નથી તે વાસ્તવિક નથી એમ કેઈને ભાસે. આનું વ્યાકરણદષ્ટિએ સમાધાન કર- વામાં આવે તે પૂર્વે મહર્ષિ ભતૃહરિએ રચેલા નિમ્નલિખિત પદ્ય તરફ દષ્ટિપાત કરવો અનુચિત મ નહિ ગણાય. "यां चिन्तयामि सततं मयि सा विरक्ता। धिक त्यां च तं च मदनं च इमां च मां च ॥१॥" આ પઘને ચતુર્થ ચરણમાં “a” અને “મા”ની સંધિ કરવામાં આવી નથી. આ પ્રમાણે સંધિ નહિ કરવાથી વ્યાકરણના નિયમને ભંગ થાય છે કે નહિ તે સંબંધમાં નીચેને લેક દિવ્ય પ્રકાશ પાડે છે – " संहितैकपदे नित्या, नित्या धातूपसर्गयो। नित्या समासे वाक्ये तु, सा विवक्षामपेक्षते ॥१॥" આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે એક ૫દમાં, ધાતુ અને ઉપસર્ગના સંબંધમાં તેમજ સમા- સમાં સંધિ કરવી જ જોઈએ પરંતુ વાક્યમાં સંધિ કરવી કે નહિ કરવી તે વિવક્ષાના ઉપર આધાર રાખે છે. આથી આ કાવ્ય દૃપિત નથી એમ સિદ્ધ થાય છે. વળી આ સંબંધમાં સિદ્ધહૈમનું નીચે મુજબનું સૂત્ર— હ્યો પ ા” (ગ- 1, i. ૨, ટૂ ૨૨) પણ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. વીર ભક્તામર અને નેમિ-ભક્તામરની તુલના આ બંને કાચો શ્રીમાનતુંગસૂરિએ રચેલા ભક્તામર સ્તોત્રના પ્રત્યેક પઘના અંતિમ ચરણની છાયા (પાદ-પૂર્વ)રૂપ હેવાથી તે બનેમાં ૪૪ પ છે. પરંતુ વીરભક્તામરમાં તેના કર્તા ૧ સરખાવે ताम्बूलस्य इमे त्रयोदश गुणाः संसारिणां दुर्लभाः –શ્રીચન્દ્રકુમાર યાને આનન્દમન્દિર (પૃ-૧૨૧) ·પણ કેટ (૮) ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધનગણિએ પોતાના ગુરૂના નામને તેમજ તેમણે આ કાવ્ય કઈ સાલમાં રચ્યું તે સૂચવનારા એક લેક અંતમાં આવે છે એ વિશેષતા છે, આ બંને કાજે પણ ટીકાથી અલંકૃત છે. રિ-ભક્તામરની ટીકા જોતાં એ સહજ જોઈ શકાય છે કે એ ટીકામાં અમુક રૂપે વ્યાકરણથી સિદ્ધ છે એ બતાવવા પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે તેમ-ભક્તામરની ટીકા તરફ દષ્ટિપાત કરતાં એમ માલુમ પડે છે કે તેમાં એકના એક પઘમાંથી જેટલા અર્યો થઈ શકે તેટલા સૂચવવા પ્રયાસ થયો છે. વિશેષમાં વીરભક્તામરનાથા ચરણમાંથી મૂળ ભક્તામરનાચતુર્થચરણના અર્થનેજ ધ્વનિ નીકળે છે, જયારે તેમ-ભક્તામરમાં તે તે ચરણને અન્ય રીતે પદચ્છેદ કરી નવીન અર્થ વાર સૂચવવામાં આવ્યું છે. જેમ વીર-ભક્તામરમાં એક સ્થળે (સોળમાં પદ્યમાં) મૂળ ભક્તામરના સંપૂર્ણ પદ્યને સંપૂર્ણ ભાવ નજરે પડે છે, તેવી હુકત નેમિ ભ- તામરને પણ લાગુ પડે છે એટલું જ નહિ, પરંતુ મૂળ ભક્તામર સંપૂર્ણ ૧૧ મિલોક નનને બદલે “તીય' એટલાક ફેરફાર સાથે દષ્ટિગેચર થાય છે. આ બંને કાને વિષય તીર્થંકરના ગુણ ગાવાનો છે. વીર-ભક્તામરમાં તે જેના વીસમા અને આ અવસરણની ક્ષિાએ અન્તિમ તીર્થંકરનું લગભગ સંપૂર્ણ જીવન આલેખવામાં આવ્યું છે, જ્યારે નેમિ-ભક્તામરમાં તે આ અવસર્પિણમાં થઈ ગયેલા અખંડ બ્રણચારી બાવીસમા તીર્થંકરના લગ્ન-પ્રસંગથી માંડીને તેમના જીવન-ચરિત્રની રૂપરેખા દેરવામાં આવી છે. ચોવીસ તીર્થમાં આ બે તીરે પ્રથમ તીર્થંકર શ્રીષભદેવ, સોળમા તીર્થંકર શ્રીશાન્તિનાથ અને ત્રેવીસમા તીર્થંકર છીપાશ્વનાથની જેમ વિશેષ લોકપ્રિય છે. આ બંને કા પૈકી વર-ભક્તામરનું “રાજ્યવૃિદ્ધિ એવું અપર નામ છે, જ્યારે એવું નામ નેમિ-ભક્તામરનું આપવામાં આવ્યું નથી. પરંતુ તેનું કારણ દેખીતું છે, કેમકે જો આ કાવ્યને એવી રીતે ઓળખાવવા તેના કર્તાએ વિચાર રાખ્યો હોત, તે તે કાવ્ય “ભકતામર પદથી શરૂ ન કરતાં અન્ય કોઈ પદથી શરૂ કરવું જોઈતું હતું. કેમકે આ પદથી શરૂ કરવાથી તે તેનું “ભકતામર એવું નામ રાખવું પડત અને તેમ થતાં મૂળ કાવ્ય અને સમસ્યારૂપ કાવ્યની ભિન્નતા દષ્ટિગોચર થાત નહિ. શ્રીધર્મવર્ધનગણિની કૃતિઓ- આ કવીશ્વરે વર-ભક્તામર રહ્યું છે એ તે આ ગ્રન્થ ઉપરથી જોઇ શકાય છે. આ ઉપ- રાંત જૈન ગ્રન્થાવલી (પૃ. ૨૩૪) ઉપરથી જોઈ શકાય છે તેમ તેમણે એક હજાર લોક જેટલું શ્રેણિક-ચરિત્ર ગદ્યમાં લખ્યું છે. આ સિવાય તેમણે કેઈ અન્ય ગ્રન્થ રચ્યો હોય એમ જાણવામાં } આવ્યું નથી. શ્રીભાવપ્રભસૂરિની કૃતિઓ- • આ કવિરાજ નેમિ-ભક્તામર રચ્યું છે એ વાતની તો.આ ગ્રન્થ સાક્ષી પૂરે છે. વિશેષમાં જૈન ગ્રન્થાવલીમાં નિવેદન કર્યા મુજબ તેમણે સં. ૧૭૯૧માં કલ્યાણ મંદિરના ચતુર્થચરણની ·પાદપૂર્તિરૂપ તેમજ યજ્ઞ ટીકાથી અલંકૃત એક કાવ્ય રચ્યું છે. (આને અભિનવ-કલ્યાણ માંદર તેમજ જૈનધર્મવરતેત્ર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બંનેને જૈન ગ્રન્થાવલીમાં જુદા ગણવામાં આવ્યા હોય એમ લાગે છે, પરંતુ તેમ કરવામાં આવ્યું હોય તે તે ખોટું છે. વળી શ્રીયશોવિજ્ય જૈન ગ્રન્થમાલા તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા જૈનસ્તેત્રસંગ્રહના પ્રથમ ભાગમાં આ કાવ્યનું જૈનધર્મવરસંતવન એવું નામ રાખવામાં આવ્યું છે.) આ ઉપરાંત ન્યાયવિશારદ ન્યાયાચાર્ય મહામહોપાધ્યાય શ્રીયશોવિજયે રચેલા પ્રતિ- માશતક ઉપર ૮ વિ. સં. '૧૭૭માં) લઘુવૃત્તિ તેમજ તેમણે રચેલા નાપદેશ ઉપર એવ- ચુરિ તથા શ્રીપાર્ધચન્દ્રકૃતમહાવીર-સ્તંત્ર ઉપર વૃત્તિ આ સરિજીએ રચી છે. વળી પ્રતિમાશ- તકની પ્રરતાવનામાં નિવેદન ર્યા મુજબ તેમણે માતૃકા-પ્રકરણ પણ રચ્યું છે. સં. ૧૭૯૨માં રચેલી હુતાશિની કથા તથા છ પત્રની પર્યુષણ-આકાઈ-વ્યાખ્યા એ પણ જૈન ગ્રન્થાવલી અનુસાર તેમની કૃતિઓ છે. શ્રીધર્મવર્ધનગણિ અને શ્રીભાવપ્રભસૂરિનાં જીવનચરિત્ર – શ્રીધર્મવર્ધનગણિના સંબંધમાં તેમણે રચેલા વીર-ભક્તામરના અન્તિમ લોકઉપરથી જોઇ શકાય છે તેમ આ કાવ્યની રચના તેમણે સં. ૧૯૩૬માં કરી હતી અને શ્રીવિજયહર્ષવાચક એ તેમના ગુરૂ થતા હતા. આ ઉપરાંત તેમને જીવન ઉપર વિરોધ પ્રકાશ પાડનારું કે સાધન મારા જેવામાં આવ્યું નથી એટલે તે સંબંધમાં હું વધારે લખી શક્તા નથી. ૧ આ પજ્ઞ ટીકા યુક્ત કાવ્યની એક પ્રતિ મને શ્રીમાન છવણચંદ મારફતે મુનિવર્ય હંસવિજયજી તર- ફથી મળી છે. હાલમાં હું આ પ્રતિની પ્રેસ-કૉપી તૈયાર કરી રછું. આગમેદયસમિતિ દ્વારા તે બહાર પાડવામાં આવનાર છે. ૨ આ કન્ય (લઘુત્તિ સહિત) શ્રી જૈન આત્માનના તરફથી વિ. સં. ૧ળમાં પ્રસિદ્ધ થયેલ છે. ૩ સરખાવો પ્રતિમાશતકની અનમાં આપેલી ટીકાકારની પ્રશસ્તિત્વ “મતિ (૧૩) , મારૂટિનીતિથી વારે રેવા ગાતા, પૂજે છત્તિકામ જ આ લઘુગ્રતિ સરિજીએ પોતાના શિષ્ય તીરનને માટે રચી હતી એ વાત એના અનમાં આપેલા નિ-લિખિત ઉલેખ ઉપરથી સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. इति श्रीमत्पूर्णिमागच्छीयमहारकीभावप्रभसूरिसमुद्भुता 'प्रतिमाशतक 'लघुत्तिरिय शिष्यज्योतीरत्नस्य हेतवे સપૂ” ૫ સરખા- 'स्मृत्वा श्रीशारदामत्र, श्रीमावममसूरिभिः । પૃચ કિ , યો ય ત ો ૧n” ૪ આ તેત્ર તેમજ તેની વૃત્તિ શ્રીયશવિજય જૈન સંસ્કૃત પાઠશાલા (મહેસાણા) તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા શ્રીસ્તોત્રરત્નાકરના દ્વિતીય વિભાગમાં છપાયેલાં છે. ૭ જાતક-દીપિકા નામ ગ્રન્ય તેમજ (સ. ૧૭૬પમાં) તેની વૃત્તિ રચનારા તરીકે જે હર્ષવિજ્યને જૈન પ્રસ્થાવલીમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, તે આજ છે કે કેમ તે તેની પ્રતિ જોયા વિના નિવેદન કરી શકાય તેમ નથી. ( ·(૧૦) આવી જ રીતે નેમિ-ભક્તામરના અન્તિમ પદ્ય તેમજ તેની ટીકામાં તેના કર્તા શ્રીભાવપ્રભ- સૂરિ સૂચવે છે તેમ તેઓ સરિ થયા તે પૂર્વે તેઓ “ભાવરના નામથી ઓળખાતા હતા. પાછળથી તેમણે સૂરિપદ પ્રાપ્ત કર્યું ત્યારે તેમનું ભાવમભ” એવું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું. વિશેષમાં આ સમયે શ્રીમાલિના વીર વંશરૂપ મલને વિષે રાજહંસના સમાન એવા તથા રામા નામની માતાની કુક્ષિમાં ઉત્પન્ન થયેલા તેમજ જ્યતસી નામના પિતાના પુત્ર શ્રીતેજસી શ્રેષ્ઠીએ સૂરિપદને મહોત્સવ કર્યો હતે. મહિમપ્રભ મુનિરાજના શિષ્યવર્ય આ ભાવપ્રભસૂરિજી પૂર્ણિમ ગચ્છના હતા તેમજ તેમને ભાણરત્ન નામના શિષ્ય હતા એ વાત જૈનધર્મવરેસ્તોત્ર નામના પત્ત ટીકાથી અલંકૃત કાવ્યની પ્રતિના અન્તિમ ઉલ્લેખ ઉપરથી જોઈ શકાય છે. વળી તેમને તીરત્ન નામના પણ એક શિષ્ય હતા એ વાત પ્રતિમાશતકની લવૃત્તિના અંતમાં આપેલા ઉલ્લેખ ઉપરથી જોઈ શકાય છે જુઓ નવમા પૃષ્ટ ઉપરનીચેથી ટિપ્પણી). આ ઉપરાંત તેમના સંબંધમાં પણ વિશેષ માહિતી મને મળી શકી નથી એટલે આ બંને વિશ્વને પ્રણામ કરવા પૂર્વક હું આ ઉદ્યાત પૂર્ણ કરું છું. સુંબાઇ... વિક્રમ સંવત ૧૮૮૨. હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા ૧ સરખા પ્રતિમાશતકની લgવૃત્તિની પ્રશસ્તિ – " धीमीमालिसुवीरवशकमठे धीराजहसोपमो रामाकुक्षिसमुद्भवो जयतसी देहाशजो दीप्तिमान् । जातो योऽखिलसाधुकारतिलक. श्रीतेजसोप्रेष्ठिराद તે બાદ તેનો કજોતિઃ ? ” ·૪ i on . લ . વિષય-સૂચી વિષય વીર ભામર પઘાંક વર્ધમાન મહાવીર) સ્વામીના પૂર્વ ભવો તેમજ તેમના નામની સાર્થકતા કાળના વિભાગ, વર્ધમાન સ્વામીનું ચ્યવન, ચાવતની વ્યાખ્યા, બાર દેવલોક, વાવની વ્યાખ્યા, મહાવીર સ્વામીના સત્તાવીસ ભવો, ભરત નારેશ્વર, શ્રેણિક નૃપતિ, પત્તવિચાર. ૨ મહાવીર સ્વામીનું અલૌકિક પરાક્રમ વીર પ્રભુની ક્રીડા, “વીર” શબ્દ સંબંધી વિચાર. વીર પ્રભુનું અપૂર્વ વિદ્યા-બલ વીર પ્રભુનું નિશાળ ગરણું, પાઅલંકાર, આઠ વૈયાકર. પ્રસને ઉપદેશ-મહિમા. ૫ કર્મક્ષયનું કારણુ નાથનું નામ. ૬ ભગવાને મારી હઠાવેલ મિથ્યાત્વને મળેલ આશ્રય પ્રહના નામની વિશેષતા ૮ કનું તાત્પર્યું. પ્રલના કેવલજ્ઞાનનો મહિમા • ••• કલ્યાણક-વિચાર પ્રભુને સેવક પ્રતિ અનુપમ ઉપકાર ૧૦ અર્થ-વિચાર, ખરો ઉપકારણ , ઇન્દ્રભૂતિવિચાર, દેવાનનરિત ગતિમાષ્ટક સ્તોત્ર તેમજ તેનું ભાષાંતર. પ્રભુની વાણની મધુરતા. 11 પાડાન્સર-વિચાર. વીર પ્રભુનું અનુપમ રૂપ • ૧૨ લોકને સાર. જિન-દર્શનથી મિથ્યાત્વનો નાશ. ••• • ૧૩ લેનું તાત્પર્ય, લેકની વિચિત્રતા. કષાયને નાશ કરવામાં પ્રભુનું અપૂર્વ બળ -- ૧૪ જિનેશ્વર અને સિંહની તુલના, કષાયમીમાંસાધ, માન, માયા અને લોભ. ઉપસર્ગો સહન કરવામાં પ્રભુની દતા. • ૧૫ સંગમ અને તેણે કરેલા ઉપસર્ગો, અંતિમ ઉપસર્ગનું હેમચરિએ કરેલું વર્ણન. પ્રશની અપૂર્વ દીપકતા • પલેકસમીક્ષા. સૂર્ય કરતાં પણ પ્રભુને અધિક મહિમા . • . પ્રભુની સર્ષની સાથે સરખામણી, અતિરેક અલંકાર, ore ·પાક ૧૮ s ૨૦ યા ૨૧ ૨૨. ૧૩ s ૪૨ . વિષય પ્રભુને યશશ્ચન્દ્રની અપૂર્વતા પ્રભુએ આપેલું સાંવત્સરિક દાન. પ્રભુના ચરણ-દર્શનને પ્રભાવ પ્રભુ સેવાની પ્રાર્થના જિનેશ્વરનું ભામંડલ જિનેશ્વરજ ખરેખરા શંભુ છે મયરથ ભાવ, શાત્રાધ્યયન કરતાં સમ્યક્ત્વની અધિકતા. • • ચંદ વિદ્યાઓ, પૂર્વમીમાંસા–ચાદ પૂર્વેનાં નામે, પૂર્વ શબ્દમાં રહેલી પ્રધાનતા, વૈદ પૂર્વના વિષયો તેમજ તેની પદસંખ્યા. મહાવીર પુરૂષોત્તમ છે નાથને નમરકાર શ્લોક-તાત્પર્ષ, ચિના. પરતત્રતાનું કારણ .. રતન-પાન કરતી વેળાએ પ્રભુનું રૂપ, શું તીર્થકર સ્તનપાન કરે છે? પ્રભુને જન્મ • • • • ઇવાકુ વંશની ઉત્પત્તિ, પ્રભુને જન્માભિષેક • ••• . • • . ૧૫ ૧૬ २७ २८ .... ૨૯ તે ૩૦ નાત-જલ, ૩૧ ३२ ૩૪ ૩૫ -- સમવસરણના ગઢ. ભગવત મરણને મહિમા. મન મનાવૃત્તિની નિશ્ચિલતા પ્રભુ-દર્શનનું માહાભ્ય પ્રભુની ચરણસેવાનો પ્રતાપ ચમરેન્દ્રના ઉત્પાત. પ્રભુના નામનો મહિમા ગોશાલક-ચરિત્ર, પંચ દિવ્યછઠને અર્થે નાથના નામનું ગૈારવ ચકેશિકનું વૃત્તાન્ત. પ્રભુના વિહારને પ્રતાપ પ્રિલની ચરણ-સેવાનું ફળ પદ્ય-મીમાંસા, શુલપક્ષીનો અર્થ, ભગવત-મરણથી ઈષ્ટ સ્થાનની પ્રાપ્તિ s ૩૭ • ૩૮ . ૪૦ s ·(૧૩) પાક • ૪૧ વિષય પ્રજીનું અલૌકિક રૂપ સંસ્થાન-વિચાર, પ્રભુનું અનુપમ સૌન્દર્ય. વીતરાગના ધ્યાનને પ્રભાવ ભગવતુ-સંતાનના પઠનથી સર્વ ઉપદ્રવને નાશ તેત્રરૂપી હારનું કંઠમાં ધારણ . ૪૩ ४४ •• • -- છ • નેમિ-ભકતામર વિરહિણી રાજીમતીના ઉદ્દગાર શ્રીનેમિનાથ, ઈદ આદિ સંબંધી-વિચાર. વ્યાકરણવિચાર. “મદનાદર પરત્વે વિચાર- વિરોધાલંકારનો પરિહાર, લેકાર્થનું સમાધાન. વિરોધનો પરિહાર. રિત ચક્રવર્તીને કેવલજ્ઞાન • જ્ઞાન અને ક્રિયાને સહેગ. સમિતિ. કૃષ્ણ-વિચાર, પાવિચાર. શૃંગાર -અધિકાર. સર્વજ્ઞતાને પ્રભાવ રામતીનું નેમિનાથ પાસે ગમન સતુ અને અસત સંબંધી વિચાર. રાજીમતીને કેવલજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અને તેનું મુક્તિ-ગમન વ્યાકરણ-વિચાર. કાવ્યને ધ્વનિ, ૧૩ ૧૫ ૨૨ ૨૩ ૨૪ ૨૫ ૨૬ o ૩૫ ૪૧ ત .

·શુદ્ધિપત્ર પૃષ્ઠ પતિ पूरे ૩૮ ૨૭ જૈન ૪ ૫ ૩ પૃષ્ઠ પંક્તિ અશુદ્ધ *(૧) ૪ શ્રીગારનાર શ્રીગિરિનાર (૧) ૧૧ ચતુધિંશતિને ચતુર્વિશતિકાને (૨) ૨૩ વિજયદાનસુરિજી વિજયદાનસુરિજી (૪) ૩૨ પ્રમય પ્રથમ (૫) ૬ પાદ૫તિરૂપ પાદપૂર્તિરૂપ (૬) ૨૪ સચવે સુચ () ૩૧ પૂરે (૭) ૧૩ કભતૃહરિએ ભર્તુહરિએ નમભકતામરમાં નેમિભકતામરમાં (૮) ૧૮ શ્રીપાશ્વનાથની શ્રી પાર્શ્વનાથની (૮) ૩૨ કલ્યાણ-મંદિરના કલ્યાણ મંદિરના ૨ ૩૧ જાન્ય राज्य ૨ ૩૧ સંપત્તિ સંપત્તિ ૪ શ્રીવલમાન શ્રીવર્ધમાન ૨ ચક્રવતાં ચક્રવર્તી રાવણ જરાસંધ ૬ શુજ શૂન્મજ ૯ અગ્નિભૂતિ અનુભૂતિ ૧૯ ઇન્દ્રભૂત ઇન્દ્રભૂતિ ૮ પૃતિરૂપ તિરંપ ૩૫ શ્રી હેમચન્દસરિ શ્રી હેમચરિ ८ धार्म धीमं ૧૧ ૨૯ ઉદેશ ઉદ્દેશ ૫ નીચે પદેવકૃત કવિકલ્પ. હૃમને નીચે સુરની परवन्दनाय पदवन्दनाय ૨૪ ૧૯ કલ્ય मत्वा ૨૮ ४ त्वत्तस्यरूपो खत्तुल्यरूपो ૨૮ ૩૭ નિયંતની નિતિની ८ चक्षरिव चक्षुरिव ૧૭ જુલ્ય तुल्यमिव ર ૨૧ દવાખુરા पाण्डु-पलाश-कल्प कल्प પ્રસ્તાવના તથા ઉપદુઘાતનાં પૃષ્ઠો કસમાં આપેલા છે. ૪ તેમજ એ બે બીબીઓ છપાતી વેળા ખડિત થઇ જવાથી આવી અશુદ્ધિઓ ઉપસ્થિત થઈ છે. રફનાં તેમજ અનુસ્વારનાં બીબાં અક્ષરથી જુદી હેવાથી કેટલીક વાર તે તદન ઊડી ગયાં છે. ૭ ૮ અશુદ્ધ શુદ્ધ ૨૯ ૨૩ અતિશ અતિશય ૨૯ ૨૪ અજ્ઞાનને છે અજ્ઞાનને વિષે ૩૦ ૧૨ મિથ્યાત્વીઓનું મિથ્યાત્વીઓનું ૮ ઘરનાં(નો)ની પ્રાપ્તિનાં(તે) वानामिति (निति) जीवानामिति ૨૨ જેનું ૩૩ ૧૭ પ્રાણીને દેહ પ્રાણીહી ૩૮ ૧૩ પ્રભુ પ્રભુની ૩૧ ઘટડામાં ઘુટડામાં R ૪૩ ૩૨ વૃત્ત मृत्यै ૪૭ ૨૮ વિભૂષિત વિભૂષિત પૂર્વના ૨ પૂર્વેને પૂર્વ ૬૦ ૧૭ પહેલું પર્વ પહેલે પૂર્વ ૮ વચની વિશની કરે 1. ध्रवस्य भुवस्य ૭૭ ચારિત્ર ચરિત્ર ઉર ખલ ઉખલ ૭૮ સુવર્ણની ૧૪ = (?) तव शमता शमत ૮૫ સૂક્ષ્મ ૮૫ અર્ધ 29 પ્રભુનું પ્રભુનું ૨૭ શત્રઓને શત્રુઓને ૨૦ मित्ययः मित्यर्थः ૨૦ તિજ ततिव ૮૫ ૩૪ ભાડાર (૮ ૩ कन्या ક દીયર ૧૫ ૮ आगम आगमः ૧૫ ૩૮ જીવાભગમ જીવાભિગમ ૩૪ માગ, મારા ૧૦૯ ૨૯ કાલદાસે કાલિદાસ ૧૧૦ मपैति मुपैति ૧૧૨ ૨૨ વિકાસત વિકસિત ૧૩ મારવી મીચડી ક ૪૩ ૩૦ રત્નની હ ૪ અર્વ ૩ ૨૪ છે. ૨૭ દીર .

·दुर्धरेति પૃષ્ઠ પતિ અશુદ્ધ ૧૧૭ ૨૪ શત્ર ૧૨૨ ૨૮ લધ ૧૨૪ ૧૨ નમે ૧૨૭ ૧૮ સમાધ સમાધિ ૧૩૦ ૨૯ સમરત સમસ્ત ૧૩૧ ૩૧ લેકોક્તિ લેખિત ૧૩૬ ૩૬ અષ્ટ પ્રવચન અષ્ટ પ્રવચન ૧૪૦ અત્ર આપેલી ટિપ્પણી ૧૩૯ મા પાના ઉપર જોઈએ. ૧૪૧ ૩ પવૅની પાની ૧૪૩ २२ एवंविधमपि अफल- एवविधस्यापि अफल- कारण ताया कारण.' इति प्रतिभाति ૧૪૪ ૨૪ રયાનની સ્થાનની ૧૯ ૩ અધિકાર અધિકાર ૧૪૯ ७ जायपत्यो जायापत्यो પૃષ્ઠપંક્તિ અશુદ્ધ શુદ્ધ ૧૪૯ ८ सयागो संयोगो ૧૫૦ ૧૦ આધકાર અધિકાર ૧૫૩ ૩૫ યુતિ ૧૫૪ ૨૯ વિશદ વિશદ ૧૫૯ ૧૭ તીક્ષા दीक्षा ૧૪ નસીમ ૧૬૩ ૨૫ ફેલા ૧૭૩ । शोच्य शोच्या ૧૮૦ ૪ શ્રીગારનાર શ્રીગિરિનાર ૧૮૩ ૪ શ્રીવનયવિજયજી શ્રીવિનયવિજયજી ૧૮૩ ૧૭ પણું પૂણું" ૧૮૩ ૧૮ શ્રીભાવપ્રભસરિએ શ્રીભાવપ્રભસૂરિએ ૧૮૩ ૨૧ ચિત્તામાં ચિનામ- ૧૮૩ ૨૨ અને કાર્યકેશને- અનેકાને નિ સીમા इदा ·(१) उपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिविरचितम् ॥ वीरभक्तामरम् ॥ ('राज्यर्द्धिवृद्धि'इत्यपरनामकम् ) अथ पीरप्रभोः पूर्वभवोल्लेसस्तन्नामसार्थकता च- राज्यर्डिवृद्धिभवनाद् भवने पितृभ्यां श्री'वर्धमान' इति नाम कृतं कृतिभ्याम् । यस्याद्य शासनामिदं वरिवर्ति भूमा- वालम्बनं भवजले पततां जनानाम् ॥ १॥ सन्ततिलका श्री आर्षभिः' प्रणमति स्म भवे तृतीये गर्भस्थितं तु मघवाऽस्तुत सप्तविंशे । यं श्रेणिका'दिकनृपा अपि तुष्टुवुश्च स्तोष्ये किलाहमपि ते प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥ २॥-युग्मम् अथ तृतीयकाव्ये श्रीमगवतो महावीरस्वामिनो बलाधिक्यमाह- 'वीर ! त्वया विधताऽऽमलिकी सुलीला बालाकृतिश्छलकृदारुरुहे सुरो यः। तालायमानवपुषं त्वते तमुच्च- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थकाव्येन श्रीभगवतो विद्याधिक्यमाह- शक्रेण पृष्टमखिलं त्वमुवक्थ यत् तद् जैनेन्द्रसंज्ञकमिहाजनि शब्दशास्त्रम् । १ भम्यानि सर्वाग्यपि पद्यानि वसन्ततिलकाच्छन्दसि वर्तन्ते ।

·उपाध्यायश्रीधर्मवर्घनगणिविरचितम् ॥ वीरभक्तामरम् ॥ ('राज्यर्द्धिवृद्धि'इत्यपरनामकम् ) अथ वीरप्रभोः पूर्वभवोल्लेखस्तन्नामसार्थकता च- राज्यर्दिवृद्धिभवनाद् भवने पितृभ्यां श्री'वर्धमान' इति नाम कृतं कृतिभ्याम् । यस्याद्य शासनमिदं परिवर्ति भूमा- वालम्बनं भवजले पतता जनानाम् ॥१॥-सन्ततिलका श्री आर्षभिः प्रणमति स्म भवे तृतीये गर्भस्थितं तु मघवाऽस्तुत सप्तर्विशे । यं श्रेणिका'दिकनृपा अपि तुष्टुवुश्च स्तोप्ये किलाहमपि तं प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥ २ ॥-युग्मम् अथ तृतीयकान्ये श्रीमगवतो महावीरस्वामिनो बलाधिक्यमाह- 'धीर !' त्वया विदधताऽऽमलिकी सुलीला बालाकृतिश्छलकृदारुरुहे सुरो यः। तालायमानवपुर्ष त्वदृते तमुच्च- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थकाव्येन श्रीभगवतो विद्याधिक्यमाह- शक्रेण पृष्टमखिलं त्वमुवक्थ यत् तद जैनेन्द्रसंज्ञकमिहाजनि शब्दशास्त्रम् । १ अग्यानि सर्वोण्यपि पद्यानि वसन्ततिलकाच्छन्दसि वर्तन्ते।

·२ वीरभक्तामरम् तस्यापि पारमुपयाति न कोऽपि बुडया को वा तरीतुमलमम्बुनिधि भुजाभ्याम् ? ॥ ४ ॥ उपदेशाधिक्यमाह- धर्मस्य वृद्धिकरणाय जिन ! त्वदीया प्रादुर्भवत्यमलसद्गुणादायिनी गौः। पेयूपपोपणपरा वरकामधेनु- भ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ॥५॥ कर्मक्षये भगवतो नानो माहात्म्यमाह- छियेत कर्मनिचयो भविनां यदाशु त्वन्नामधाम किल कारणमीश ! तत्र । कण्ठे पिकस्य कफजालमुपैति नाशं तच्चारुचूतकलिकानिकरैकहेतुः ॥ ६ ॥ भगवता मिथ्यात्वं हतं, तद्न्यदेवेषु स्थितमित्याह- 'देवार्य देव ! भवता कुमतं हतं तन्- मिथ्यात्ववत्सु सततं शतशः सुरेषु । संतिष्ठतेऽतिमलिनं गिरिगहरेपु सूर्याशुभिन्नमिव शावरमन्धकारम् ॥ ७ ॥ भगवतो नान आधिक्यमाह- त्वन्नाम 'चीर 'इति देव ! सुरे परस्मिन् केनापि यद्यपि धृतं न तथापि शोभाम् । प्राप्नोत्यमुत्र मलिने क्रिमृजीपपृष्ठे मुक्ताफलद्युतिमुपैति ननूबिन्दुः ॥ ८ ॥ भगवतो ज्ञानोत्पत्तिविशेषमाह- ज्ञाने जिनेन्द्र ! तब केवलनाम्नि जाते लोकेषु कोमलमनांसि भृश जहर्षुः ।

·श्रीधर्ममिंगणिकृतम् - प्रद्योतने समुदिते हिं मवन्ति कि नों पद्माकरेंपु जलजानि विकाशभाभिजे ॥५॥ सेवके उपकारविशेपमाह- वादाय देव ! समियाय य 'इन्द्रभूति-'. स्तस्मै प्रधानपदवीं प्रददें स्वकीयाम् । धन्यः स एव भुवि तस्य यशोऽपि लोके भूत्याऽऽश्रितं य इह नाऽऽत्मसमें करोति ॥ १० ॥ भगवतो वचनमाधुर्यमाह- गोक्षीरसत्सितसिताधिकम(मि)ष्टमिष्ट- माकर्ण्य ते वच इहेप्सति नो परस्य । पीयूपकं शशिमयूखविभं विहाय क्षारं जलं जलनिधे रसितुं क इच्छेत. १ ॥ ११ ॥ भगवतो रूपाधिक्यमाह-- अगुष्ठमेकमणुभिर्मणिः सुरेन्द्रा निर्माय चेत् तव पदस्य पुरो धरेयुः। पूष्णोऽग्र उल्मुकमिवेश ! स दृश्यते वै यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥ १२ ॥ भगवद्दशेने मिथ्या नोद्घटतीत्याह- उज्जाघटीति तमसि प्रचुरप्रचारं मिथ्यात्विनां मतमहो न तु दर्शने ते । काकारिचक्षुरिव वा न हि चित्रमत्र यद् वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३ ॥ कपायमले भगवतो बलवत्त्वमाह- वन्या द्विपा इव सदैव कपायवर्गा भञ्जन्ति नूतनतरूनिव सर्वजन्तून् । .

·वीरभक्तामरम् सिंहातिरेकतरसं हि विना भवन्तं कस्तान निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ? ॥ १४ ॥ उपसर्गसहने भगवतो दृढतां दर्शयन्नाह- हिट्सङ्गमेन महतामुपसर्गकाणां या विंशतिस्तु ससृजे जिन ! नक्तमेकम् । चित्तं चचाल न तया तव झञ्झया तु किं मन्दरादिशिखरं चलितं कदाचित् ॥ १५ ॥ भगवानपूर्वदीपोऽस्तीत्याह- निःस्नेह ! निर्दश ! निरञ्जन ! निःस्वभाव ! निष्कृष्णवर्त्म ! निरमत्र ! निरङ्कुशेश !। नित्यधुते । गतसमीरसमीरणात्र दीपोऽपरस्त्वमसि नाथ ! जगत्प्रकाशः॥ १६ ॥ अथ सूर्यादप्यतिशयवान् भगवानित्याह- विस्तारको निजगवां तमसः प्रहर्ता मार्गस्य दर्शक इहासि'च सूर्य एव । स्थाने च दुर्दिनहतेः करणाद् विजाने सूर्यातिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्र ! लोके ॥ १७ ॥ अथ चन्द्रादपि त्वद्यशोऽधिकमित्याह- प्रह्लादकृत् कुवलयस्य कलानिधानं पूर्णश्रियं च विदधच्च यशस्त्वदीयम् । वर्वति लोकबहुकोकसुखकरत्वाद विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कविम्बम् ॥ १८ ॥ भगवता ( यत् ) सांवत्सरिकं दानं दत्तं तदाह- यद् देहिनां जिनवराब्दिकभूरिदान- रिथ्यं हतं हि भवता किमु तत्र चित्रम् ।

·श्रीधर्मपर्धनगणिकृतम् दुर्भिक्षकष्टदलनात् क्रियते सदोप- कार्य क्रियजलधरैर्जलभारननैः ॥ १९ ॥ भगवञ्चरणदर्शने फलाधिक्यमाह- याहक सुखं भवति ते चरणेऽत्र दृष्टे तादृक् परर्भुवदनेऽपि न देहभाजाम् । प्राप्ते यथा सुरमणौ भवति प्रमोदो नैवं त काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥२०॥ भक्तो भगवत्सेवां प्रार्थयन्नाह- एवं प्रसीद जिन ! येन सदा भवेऽत्र त्वच्छासन लगति मे सुमनोहरं च । त्वत्सेवको भवति यः स जनो मदीयं कश्चिन्मनो हरति नाथ ! भवान्तरेऽपि ॥ २१ ॥ जिनस्य भामण्डलम्- भामण्डलं जिन ! चतुर्मुख ! दिकचतुप्के तुल्यं चकासवलोक्य सभा व्यमृक्षत् । सूर्य समा अपि दिशो जनयन्ति किंवा प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ? ॥ २२ ॥ लोकैर्यः शिवः शिव इति ध्यायते स भगवानेवेत्याह- शम्भुगिरीश इह दिग्वसनः स्वयम्भू- सृत्युञ्जयस्त्वमसि नाथ ! महादिदेवः । तेनाम्बिका निजकलत्रमकारि तत् त्वन्- नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र ! पन्थाः ॥ २३ ॥ सर्वशाखाध्ययनादपि सम्यक्त्तमधिकमिति दर्शयबाह- जानन्ति यद्यपि चतुर्दश चार विद्या देशोनपूर्वदशक च पठन्ति सार्थम् ।

·६ वीमिक्तामरम सम्यक्त्वमीश ! न धृतं तव नैव तेषा ज्ञानस्वरूपममलं नवदन्ति सन्तः ॥ २४ ॥ पुरुषोत्तमोऽयं वीर एवेत्साह- नृणां गणा गुणचणाः पतयोऽपि तेषां ये ये सुराः सुरवराः सुखदास्तकेऽपि । कृत्वाऽज्जलिं जिन ! चरिक्रति ते स्तुति तद् व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥ २५॥ संसारसागरशोष काय प्रणाम:--- रोगा झषा बहुमहामकराः कषाया- श्चिन्तैव यत्र वडवाग्निरसातमम्भः । वाधिर्भवः सर इव त्वयका कृतरतत् तुभ्यं नमो जिन ! भवादधिशोषणाय ॥ २६ ॥ भगवदर्शनालामे विडम्बना- यद् यस्य तस्य च जनस्य हि पारवश्य- मावश्यक जिन ! मया परिवस्ययाऽऽप्तम् । तत् तर्कयामि बहुमोहतया मया त्वं स्वप्नान्तरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ।। २७ ॥ स्तनन्धयस्य भगवतो रूपस्वरूपमाह--- रम्येन्द्रनीलरुचिवेषभृतो जनन्याः पार्श्व श्रितस्य धयतश्च पयोधरं ते । रूपं रराज नक्काञ्चनरुक् तमोन्नं बिम्ब रवेरिव पयोधरपार्श्ववर्ति ॥ २८ ॥ प्रभोर्जन्म- 'इक्ष्वाकुनामनि कुले विमले विशाले सदलराजिनि विराजत उद्भवस्ते ।

·श्रीधर्मवर्धनगणिकृतम् ७ दोपापहारकरणः प्रकटप्रकाश- स्तुद्मोदयाद्रिशिरसीव सहसरहमेः ॥ २९ ॥ नाथस्य जन्माभिपेकः-- स्नानोदकैर्जिन(र्जनि)महे सुरंराजिमुक्तै- र्गाने पतद्भिरपि नूनमनेजमानम् । दृष्ट्वा भवन्तममराः प्रशशंसुरीश- मुच्चैरतटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ वप्रत्रयविचार:-- ये त्रिप्रदक्षिणतया प्रभजन्ति धीर' ते स्युरा अहमिवाद्भुतकान्तिभाजः । वप्रत्रयं वददिति प्रविभाति तेऽन प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१॥ भगवत्संस्मरणे सुरसान्निध्यमाह- कान्तारवर्मनि नराः पतिताः कदाचिद् दैवात् क्षुधा च तृपया परिपीडिताङ्गाः। ये त्वां स्मरन्ति च गृहाणि सरांसि भूरि- पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ भगवश्चित्तस्थिरतामाह- संनिश्चला जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः कस्यापि नैवमपरस्य तपस्विनोऽपि । यादृक् सदा जिनपते ! स्थिरता ध्रुवस्स तादृक् कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥३३॥ अथ भगवदर्शने जन्मवैरिणामपि विरोधो न भवतीत्याह - ओत्वाखवोऽहिगरुडाः पुनरेपासिंहा अन्येऽङ्गिनोऽपि च मिथो जनिवैरबन्धाः ।

·वीरभक्तमिरम् सम्यक्त्वमीश ! न धृतं तब नैव तेषां ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः ।। २४ ॥ पुरुषोत्तमोज्यं वीर एवेत्साह- नृणां गणा गुणचणाः पतयोऽपि तेषां ये ये सुराः सुरवराः सुखवारतकैऽपि । कृत्वाऽज्जालिं जिन ! चरिक्रति ते स्तुति तदू व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥ २५ ॥ संसारसागरशोपकाय प्रणाम:-- रोगा झपा बहुमहामकराः कपाया- श्चिन्तैव यत्र वडवाग्मिरसातमम्भः । वार्धिर्भवः सर इव त्वयका कृतस्तत् तुभ्यं नमो जिन ! भवोदधिशोषणाय ॥ २६ ॥ भगवदर्शनालामे विडम्बना- यद् यस्य तस्य च जनस्य हि पारवश्य- मावश्यक जिन ! मया वरिवस्ययाऽऽतम् । तत् तर्कयामि बहुमोहतया मया त्वं स्वमान्तरेऽपि न कदाचिदंपीक्षितोऽसि ॥२७॥ स्तनन्धयम्य भगरतो रूपस्वरूपमाह- रम्येन्द्रनीलरुचिपभृतो जनन्याः पार्श्व श्रितस्य घयतश्च पयोधर ते । रूपं रराज नवकाञ्चनरुक् तमोनं विम् वेरिव पयोधरपार्श्ववति ।। २८ ॥ प्रभोर्जन्म- 'इक्ष्वाकुनामनि कुले विमले निशाले सद्रलराजिनि विराजत उनवरते।

·श्रीधर्मवर्धनगणिकृतम् - दोपापहारकरणः प्रकटनकाश- स्तुङ्गोदयाद्रिशिरसीव सहसारश्मेः ।। २९ ॥ नाथस्य जन्माभिषेक:- स्नानोदकैर्जिन(र्जनि)महे सुरराजिमुक्तै- ने पतहिरपि नूनमनेजमानम् । दृष्ट्वा भवन्तममराः प्रशशंसुरीश- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ वप्रत्रयविचार:- ये त्रिप्रदक्षिणतया प्रभजन्ति 'धीरे' ते स्युनरा अहमिवाहुतकान्तिभाजः । वप्रत्रयं बददिति अविभाति तेऽन प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ॥ भगवत्संस्मरणे सुरसानिध्यमाह- कान्तारवमनि नराः पतिताः कदाचिद् दैवात् क्षुधा च तृपया परिपीडिताङ्गाः । ये त्वां स्मरन्ति च गृहाणि सरांसि भूरि- पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ . भगवचित्तस्थिरतामाह- संनिश्चला जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः कस्यापि नैवमपरस्य तपस्विनोऽपि । यादृक् सदा जिनपते ! स्थिरता भुवस्य ताइक् कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥ ३३ ॥ अथ भगवदर्शने जन्मवैरिणामपि विरोधो न भवतीत्याह - ओत्वाखवोऽहिगरुडाः पुनरेणसिंहा अन्येऽङ्गिनोऽपि च मिथो जनित्रैरबन्धाः ।

·८ चौरभक्तामरम् तिष्ठन्ति ते समवसृत्यविरोधिनं त्वा दृष्ट्वा भयं भवति नो भवदाश्रितानाम् ॥ ३४ ॥ भगवचरणशरणगत न.कोऽपि पराभवतीत्याह- यस्ते प्रणश्य चमरोंऽहितले प्रविष्ट- स्तं हन्तुमीश ! न शशाक भिदुश्व शकः । तद् युक्तमेव विवुधाः प्रवदन्ति कोऽपि. नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५॥ भगवन्नामतोऽति(पि)भयं न भवतीत्याह- पूर्व त्वया सदुपकारपरेण तेजो- लेश्या हता जिन ! विधाय सुशीतलेश्याम् । अद्यापि युक्तमिदमीश ! तथा भवानि त्वंन्नामकीर्तनजलं शमयत्यशेषम् ॥ ३६ ।। भगवन्नामता सर्पभयमपि विलीयत इत्याह- ऊर्ध्वस्य ते बिलमुखे वचनं निशम्य यचण्डकौशिक'फणी शमतामवाप । तत् साम्प्रतं तमपि नो स्पृशतीह नाग- स्त्वन्नामनागदमनी हृदि यस्य पुंसः॥ ३७ ॥ भगवद्विहारे ईतयो न भवन्तीत्याह- तुर्यारके विचरसि स्म हि यत्र देशे. तत्र त्वदागमत ईतिकुलं ननाश । अद्यापि तद्भयमहर्मणिधामरूपात त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ भगवत्पादसेवाफलम्- निर्विग्रहाः सुगतयः शुभमानसाशाः सच्छुक्लपक्षविभवावरणेषु रक्ताः।

·श्रीधर्मवर्धनगणिकृतम् रम्याणि मौक्तिकफलानि च साधुहंसा- स्त्वत्पादपङ्कजवनायिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ भगवद्वचनश्रद्धानात् कामितप्राप्तिर्भवतीत्याह- संसारकाननपरिभ्रमणश्रमेण क्लान्ताः कदापि दधते वचनं कृतं ते । ते नाम कामितपदे जिन ! देहभाज- स्त्रासं विहाय भवतः स्मरणाद् व्रजन्ति ॥४०॥ भगवद्रूपं दृष्ट्वा सुरूपा अपि स्वरूपमदं मुञ्चन्तीत्याह- सर्वेन्द्रियैः पटुतरं चतुरस्रशोभं त्वां सत्प्रशस्यमिह दृश्यतरं प्रदृश्य । तेऽपि त्यजन्ति निजरूपमर्द विभो ! ये मां भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ॥४१॥ निर्बन्धन जिनं ध्यायन्तो निर्बन्धना भवन्तीत्याह- छित्त्वा दृढानि जिन ! कर्मनिबन्धनानि सिद्धस्त्वमापिथ च सिद्धपदं प्रसिद्धम् । एवं तवानुकरणं दधते तकेऽपि सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति ॥४२॥ भगवत्स्तोत्राध्ययनात् सर्वोपद्रवनाश भक्तीत्याह- न व्याधिराधिरतुलोऽपि न मारिरारं नो विड्वरोऽशुभतरो न दरो ज्वरोऽपि । व्यालोऽनलोऽपि न हि तस्य करोति कष्ट यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥४३॥ भगवत्स्तवो मौक्तिकहारः कण्ठे धार्य इत्याह- त्वत्स्तोत्रमौक्तिकलतां सुगुणां सुवर्णी त्वन्नामधामसहित राहितां च दोषैः ।

·८ वीरभक्तामरम् तिष्ठन्ति ते समवसृत्यविरोधिनं त्वा दृष्ट्वा भयं भवति नो भवदाश्रितानाम् ॥ ३४॥ भगवचरणशरणगतं न.कोऽपि पराभवतीत्याह- यस्ते प्रणश्य चमरोंऽहितले प्रविष्ट- स्तं हन्तुमीश ! न शशाक भिदुश्च शक्रः । तद् युक्तमेव विबुधाः प्रवदन्ति कोऽपि, नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५ ॥ भगवनामतोऽति(पि)भयं न भवतीत्याह- पूर्व त्वया सदुपकारपरेण तेजो- लेश्या हता जिन ! विधाय सुशीतलेश्याम् । अद्यापि युक्तमिदमीश ! तथा भयाग्नि त्वन्नामकीर्तनजलं शमयत्यशेषम् ॥ ३६ ॥ मगवन्नामता सर्पभयमपि विलीयत इत्याह- ऊर्ध्वस्य ते बिलमुखे वचनं निशम्य यच्चण्डकौशिक'फणी शमतामवाप । तत् साम्प्रतं तमपि नो स्पृशतीह नाग- स्त्वन्नामनागदमनी हृदि यस्य पुंसः ॥ ३७॥ मगवद्विहारे ईतयो न भवन्तीत्याह- तुर्यारके विचरसि स्म हि यत्र देशे. तत्र त्वदागमत ईतिकुलं ननाश । अद्यापि तद्भयमहर्मणिधामरूपात् त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ भगवत्पादसेवाफलम्- निर्विग्रहाः सुगतयः शुभमानसाशाः सच्छुक्लपक्षविभवावरणेषु रक्ताः।

·(२) श्रीभावप्रभसूरिविरचितं ॥ श्रीनेमिभक्तामरम् ॥ (नेमिसम्बोधनापरनामकम् ) श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीइष्टदेवतायै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । भक्तामर ! त्वदुपसेवन एव 'राजी- मत्या' ममोत्कमनसो दृढतापनुत् त्वम् । पद्माकरो वमुकलो वसुखोऽसुखार्ता- वालम्बनं भव जले पततां जनानाम् ॥ १॥ वसन्ततिलका पित्रोर्मुदे सह मयोपयमं यदीन्द्र ! नोरीकरिष्यसि तदा तव काऽत्र कीर्तिः । जग्राह यो हि गृहिकर्म विधाय वृत्तं स्तोष्ये किलाहमपि तं प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥२॥ रम्यं गृहं च रमणी रमणीयराढा भोगान् समं प्रवरबन्धुजनैरपास्य । तारुण्ययुग् 'यदु'पते ! त्वदृतेऽङ्ग दीक्षा- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् १ ॥ ३ ॥ रोढुं क्षमो जिन ! करोऽपि ममावलाया- स्त्वामुहलं हि भवदागमजातवीर्यः । १“ इमे सूरिवर्या 'उठी सवेरा'इत्यादिकाध्यास्मिातुति गुर्जरगिरायो रचयितारः श्रीउकेशवंशनातीयवागीगोनसाहा- श्रीमाण्डणभार्यावालिमदेवीकृक्षिसम्भवा " इति विशेष उपोदाते संयोजनीयः सुज्ञजनैः ।

·चीरभक्तामरम् :- कण्ठे य ईश ! कुरुते धृत धर्मवृद्धि'- स्तं 'मानतुङ्गम'वशा समुपैति लक्ष्मीः ॥४४॥ . अथ प्रशस्ति:- रसगुणसुनिभूमेऽब्दे (१७३६ )ऽत्र भक्तामरस्थैः चरमचरमपादैः पूरयन् सत्समस्याः । सुगुरु विजयह िवाचकारतहिनेय- श्वरमजिननुतिं ज्ञो 'धर्मसिंहो' व्यधत्त ॥१॥-मालिनी .

·(२) श्रीभावप्रभसूरिविरचितं ॥श्रीनेमिभक्तामरम् ॥ (नेमिसम्योधनापरनामकम् ) श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीइष्टदेवतायै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः। भक्तामर ! त्वदुपसेवन एव 'राजी- मत्या' ममोत्कमनसो दृढतापनुत् त्वम् । पद्माकरो वसुकलो वसुखोऽसुखार्ता- वालम्बनं भव जले पततां जनानाम् ॥ १॥-वसन्ततिलका पित्रोर्मुदे सह मयोपयमं यदीन्द्र ! नोरीकरिष्यसि तदा तव काऽत्र कीर्तिः । जग्राह यो हि गृहिकर्म विधाय वृत्तं स्तोप्ये किलाहमपि तं प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥२॥ रम्यं गृहं च रमणी रमणीयराढां भोगान् समं प्रवरबन्धुजनैरपास्य । तारुण्ययुग् 'यदुपते ! त्वदृतेऽङ्ग दीक्षा- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ? ॥३॥ रोडु क्षमो जिन ! करोऽपि ममावलाया- स्त्वामुगलं हि भवदागमजातवीर्यः। १“ इमे सूरिवर्या 'उठी सवेरा' इत्यादिकाध्यात्मिकस्तुति गुर्जरगिरायां रचयितारः श्रीउकेशवशातीयवाणीगोत्रसाहा. श्रीमाण्डणभावाहिमदेवीकुक्षिसम्भवा" इति विशेष उपोद्धाते संयोजनीयः मुज्ञजनैः ।

·१२ नेमिमक्तामरम् न स्यान्मुनीश ! लवणेशगृहीतशक्तिः को वा तरीतुमलमम्युनिधिं भुजाभ्याम् ? ॥४॥ भद्रं चकर्थ पशवेऽपि यथा तथा त्वं तूर्ण कृपापर ! ममैह्यसुरक्षणार्थम् । रिष्टाश्रितां खलु धवो महिला समन्तुं नाभ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ? ॥ ५ ॥ तीक्ष्णं वचोऽप्यभिहितं मयका हितं.यत् तत् ते भविष्यतितरां फलवृद्धिसिद्धयै । यद्धेलिधाम तपतीश ! भृशं निदाघे तच्चारुचूतकलिकानिकरैकहेतुः ॥६॥ आगच्छ कृच्छ्रहर ! हृच्छयचित्रपुड्ख- लक्षीकृतां कृशतर्नु क्षम ! रक्ष मां त्वम् । त्वत्सड्गमे क्षयमुपैयति मेऽतिदुःखं सूर्याशुभिन्नमिव शावरमन्धकारम् ॥ ७॥ उद्यत्तडिद्घनघनाघनगर्जितेऽहि- भुग्भाविते नभसि नौ नभसीन ! देहे। घमोत्कटादिवि दन्तुरता विषण्णो मुक्ताफलद्युतिमुपैति ननूदबिन्दुः ॥ ८ ॥ पश्येदशीति सखिता मदनादरः किं ? नृत्यन् मयूरनिकरोऽब्दघटा समीक्ष्य । मैत्र्या भवन्ति भगवन् ! प्रभया प्रकर्ष पद्माकरेपु जलजानि विकाशभाजि ॥९॥ कि त्वंस नैव चल ! कागतिका तवैषा जन्याः प्रसूर्जनयिता सहजाश्च जामिः। tware ·श्रीमाषप्रमसूरिविरचितम् १३ श्यामाऽप्यहं च इति वर्गमिमं विवाह- भूत्याऽऽश्रितं य इह नात्मसमं करोति ॥ १० ॥ दृष्ट्वा भवे तमनिमेपविलोकनीयं नान्यत्र तोपमुपयाति मदीयचक्षुः। पीत्वा पयः शशिकरद्युति दुग्धसिन्धोः क्षारं जलं जलनिधेरशितुं क इच्छेत् ? ॥ ११ ॥ राज्ञो महामृगमदाकुलमण्डलस्य दैत्यारिमार्गगमनस्य तमोऽदितस्य । चक्षुष्य ! चारुचतुराक्षिगतस्य किञ्च यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ।। १२ ॥ त्वत्साहियोगवनमेव गता तथापि तीवातपोद्धतपराभवभाविताऽहम् । 'शैवेय' ! देव ! जलजाकित ! जातमेतद् . यद् वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३॥ . व्याहारमेड इव मे यदि नो शृणोपि शब्दादिकं सुखमिदं व्रज हारि हित्वा । नेतर्नरा भुवि भवन्ति गताङ्कुशा ये कस्तान निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ॥ १४ ॥ ध्यानं विधेहि कुरु रैवतके तपांसि विद्धीति मा हरिसुतोऽस्थिरमाशु कर्ता । यज्जन्ममात्रलघुगात्रजिनांहितो नो किं मन्दरादिशिखरं चलितं कदाचित् ? ।। १५ ।। तत्रोपितं निधुवनायं समागतास्त्वां देव्यः समं सहचरैः सुतनुं समीक्ष्य । "भूरपा त्रितं ' इत्यपि सम्भवति ।

·१५ नेमिभक्तामरम् वक्ष्यन्ति मोहिततरा इति कामरूपो दीपोऽपरस्त्वमसि नाथ ! जगत्प्रकाशः ॥ १६ ॥ त्वध्यानभाज्यपि पुनयि नो गताया- मिष्टार्थवाधकबृहहिरहान्धकारम् । सद्धर्मधानि सहजोद्यमघौतदोपः सूर्यातिशायिमाहिमाऽसि मुनीन्द्रलोके ।। १७ ।। वक्त्रं जिनात्र वसतः प्रणिधानभाजो विश्वासतो मृगशिशुवजचुम्बितं सत् । संदृश्यते बहुललक्षणभावितं ते विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कविम्बम् ॥ १८ ॥ उद्योग एप भवता क्रियतां किमर्थ ? किं वाऽथ ते नु वरवस्तुन ऊनमस्ति । त्वामेव वीक्ष्य शितिभं समुदो मयूर्यः कार्य कियज्जलधरैर्जलभारननैः १ ॥ १९ ।। इच्छावरं वरमिति स्वजनेन नुन्ना वच्मीत्यहं द्रुतकराजनिरुद्धकर्णा । रत्ने यथा जनतया क्रियतेऽभिलापो नैवं तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥२०॥ भव्ये ! मनोहरवरो भविता भवत्याः किं 'नेमिना'ऽसहशुचा च किमित्थमाल्या । वाच्यं किमत्र यदि मे न भवानिवान्यः कश्चिन्मनो हरति नाथ ! भवान्तरेऽपि ॥ २१ ॥ अस्या न दूषणमतो हि भवानसखो- बाधः कृतान्तजनको भवतीश ! सोऽपि ।

·श्रीमारप्रभसूरिविरचितम् साताय सर्वजगतां च 'शिवा' यमर्क प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ॥ २२ ॥ चेतश्चमच्चरिकरीपि दरीश्रितानां तीत्रैर्ऋतैर्विपमरैवतशृङ्गसङ्गी। आदर्शधानि धृतकेवलचक्रिवत् किं नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र ! पन्थाः ? ॥ २३ ॥ पूर्ण व्रतेन भवतु कियया गतैः किं ? कप्टैः कृतं च तपसाऽस्त्वलमन्यकृत्यैः। चेत् केवलं शिवसुखाजविकाशहेतुं ज्ञानस्वरूपममल प्रवदन्ति सन्तः ॥ २४ ॥ बालश्चिखेलिथ सुरैः कृतनर्मकमैं- धारो भवंश्च समितौ भुवनेषु जिष्णुः। सत्त्वात् पुनः स च गृहीति किमत्र गण्यो व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुपोचमोऽसि ॥२५॥ पूर्व प्रभो ! प्रबलपूरितपाञ्चजन्यः के प्रेसिताच्युत'भुजो हसितोऽस्य दारैः । मौन शितः परिणये विमुखोऽधुनैवं तुभ्यं नमो जनभवोदधिशोषणाय ! ॥ २६ ॥ त्वं चेच्छिवात्मज इतीश ! शिवाय मे किं ? 'नारिष्टनेमि'रिति चेदशुभच्छिदेऽपि । स्वैर्वा निरुक्तवशतो मयि सानुकूल: स्वप्नान्तरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥ २७ ॥ वेत्थेति नाद्रिवसते ! विशदं ध्रुवं त्वां सौवं मतं प्रतिविभातमिदं ब्रवीति । . •ति भवांस्त योगी' इति पाठान्तरम् ।

·६ नेमिभक्तामरम् रागीभवद् विकचकोकनदश्रियाऽरं विम्ब रबेरिव पयो धरपार्श्ववर्ति ॥ २८ ॥ स्वामिन् ! 'समुद्रविजयावनिपालसूनो ! स्तादीश्वरोऽत्र यदहार्यगतिं तवेमाम् । कान्ति निवारयति विष्णुपदोदितां क- स्तुगोदयादिशिरसीव सहस्ररश्मः ॥ २९ ॥ सारेच्छुदुर्लभमतोऽफलमेव मन्ये मुख्यं महेश ! महतोऽप्यपरोपकृत् ते । सिद्धागमार्थवरमुच्चदशं स्वरूप- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ उच्चोपलासनमशीतकरातपत्रं वातोचलहिततनिर्झरचामरं च | देवाचित ! विकमिहास्तु तवैवमेव प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ॥ उक्तेष्वमीषु वचनेषु मयाऽमृतानि जानीध्वमादृतरुषाऽप्यनुरागयुक्त्या । नेत्रादिपु प्रथितसाम्यगुणेन मे हि पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ।। ३२ ॥ मत्स्वाम्यहं च मुखनेत्रजितावमुष्या नीतोष्णतामिति मदेन मृगेण मन्ये । दाहाय मै प्रकृतिरीश ! विधोर्यथाऽस्ति ताहक कुतो ग्रगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥ ३३ ॥ अत्रैव पश्य परमां पर ! कैरविण्यां ज्योत्स्नाप्रिये च वितनोति रति शशाङ्कः।

·श्रीभावामसूरिविरचितम् मेहान्वितः परिवृढो विमुखोऽयनं हि दृष्ट्वाऽभयं भवति नोभवदाश्रितानाम् ।। ३ ।। माकन्दवृन्दवनराजिपदे निरेनो- ऽसद्योऽप्यहो! सकलकेवलसम्पदाप्तेः । सालत्रयं भविभृतं भुवि मोहभूपो नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५ ॥ इत्युत्सुका गतिविनिर्जितराजहंसी 'राजीमती' दृढमतिः सुसती यतीशम् । इन्द्रः स्तुत हापययाविति नोऽसुखानि त्वन्नामकीर्तनजलं शमयत्यशेषम् ॥ ३६ ॥ मत्तालिपाटलमलीमसकामभोगी योगीश ! दुर्धरकपायफटोत्कटाक्षः। जय्यो जवेन जठराप्तजनोऽपि तेन त्वन्नामनागदमनी हृदि यस्य पुंसः ॥ ३७॥ कालोपमं विशददर्शनकृत्यशून्य पक्षदयात् सदसतो धृततर्कजालम् । मिध्यात्विशासनमिदं मिहिरांशविर्द्ध त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ रतनयं निरुपमं नरराजहंसाः संवित्तिदर्शनचरित्रमयप्रकाशम् । क्षित्याप्तसंसृतिपरिश्रमदुःखदाहं त्वत्पादपङ्कजवनायिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ वित्तेन साधकतमेन सुनद्धभावात् कैवल्यनार्युरसिजैकरसाभिलापाः ।

·१८
-
नेमिभक्तामरम्
सम्यक्प्रमादसुभृतोऽव्ययतां त्वदीयात्
। वासं विहाय भवतः स्मरणाद् ब्रजन्ति ॥ ४० ॥
सत्वर सदो जिलातेर
भिस्य दीक्षा
साऽथार केवलमनन्तसुखं च मोक्षम् ।
आश्रित्य सिद्धवरवस्त्वगदा हि के नो
मां भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ? ॥४१॥
काँस्कान् नवानि हसिताजशुचीन गुणांस्ते
येऽनांदितो विषमबाणभटेन नद्धाः।
राज्ञि त्वयीश ! मनुजाः सति सार्वभौमे
सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति ॥ ४२ ॥
सद्ब्रह्मचार ! जिन ! 'यादववंशरत्न !
'राजीमती'नयनकोकविरोकितुल्य !।
जुष्टः श्रिया सकलयैकपद भवेत् स
यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥१३॥
हारावली नुतिमिमां द्युतिसन्ततीहां
कण्ठे दधाति 'महिमाप्रभसूरिराजः।
यस्ते सदैव रुचिराश्रित भावरत्नां'
तं 'मानतुङ्गम'वशा समुपैति लक्ष्मीः॥ १४ ॥

·उपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिविरचितम् ॥ वीरभक्तामरम् ॥ N ('राज्यवृिद्धि'इत्यपरनामकं स्वोपज्ञटीकासमलङ्कृतम् ) अवतरणम्- श्रीआदीशस्तुतिर्यत्र, स्तोत्रं भक्तामराभिधम् । श्रीमानतुडैराचार्य-विहितं सुप्रभावयुक् ॥ १।-अनुष्टुप् तत्कान्यानो समस्तानां, तुर्यतुर्याहिसंग्रहै। समस्यापूरणाच्छ्रेष्ठं, स्तवं वीरजिनेशितुः ॥२॥" राज्यचिवृद्धिनामानं, चक्रे श्रीधर्मवर्धनः । संक्षिप्तरूपां तट्टीका, स्वोपज्ञां च सुबोधिकाम् ॥ ३॥, (विशेषेकम् ) . अथ वीरप्रमोः पूर्वभवोल्लेखस्तन्नामसार्थकता च- राज्यर्द्धिवृद्धिभवनाद् भवने पितृभ्यां श्री वर्धमान' इति नाम कृतं कृतिभ्याम् । यस्याद्य शासनमिदं वरिवर्ति भूमा- वालम्बनं भवजले पतता जनानाम् ॥ १॥-वसन्ततिलका (८,६) श्री आर्पमिः प्रणमति स्म भवे तृतीये गर्भस्थितं तु मघवाऽस्तुत सप्तविंशे । यं श्रोणिका'दिकनृपा अपि तुष्टुवुश्च स्तोष्ये किलाहमपि तं प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥ २॥, (युग्मम् ) रीका कविर्वक्ति। किलेति निश्चितम् । अहमपि त जिनेन्द्र स्तोष्ये । तमिति की यत्तदोरभिसम्ब- धात् श्रीआर्पभिः-भरतचक्रवर्ती यं प्रथम-पूर्व प्रणमति स्म । ऋपभस्यापत्यमार्पभिः। स्मयोगे भूतार्थता वक्तव्या, प्रणमति स्मेति प्रणामं चकार । कदा ? तृतीये भवे । इह किल संप्रदायः- श्रीवीरस्य सप्तविंशतिर्भवाः, तत्र तृतीये मरीचिभवे भरतेन पृष्टे श्रीमपभदेवेन प्रोक्तम्- १ विशेषक-लक्षणम्- 'द्वाभ्यो युग्ममिति प्रोफ, निभिः श्लोकैविशेषकम् । कलापक चतुर्भि स्यात् , सदूर्व कुलके स्वम् ॥"

·२ વીરભક્તામર (श्रीधर्मवनकृत- "मरीचिरयं मत्पौत्रः, स चतुर्विंशतितमतीर्थकरो भविष्यति" इति श्रुत्वा बन्दनीयोऽयं “जे' अ भविस्संतणागए काले" इति मत्वा भरतः प्रणमति स्म। "त्वन्तावादी न पूर्वगौ" (अभिधान-चिन्तामणी का० १, श्लो० २३) इतिवचनात् तुशब्दोऽपरसम्बन्धार्थः । गर्भस्थितं तु यं सप्तविंशे भवे मधवा-शक्रः अस्तौ(पी)त् । अपभदत्तभार्याया देवानन्दा- ब्राह्मण्याः कुक्षौ गर्भरूपेण स्थितं हीनकुलावतारत्वेन, चलितासनः शक्रो यं (गर्भस्थितं) अवधिना सप्ट्या हृष्टः सन् (शक्रः) सिंहासनात् समुत्थाय नमोत्थुणमितिस्तोत्ररचनयाऽस्तुत, ततः शकस्तयो जातः, सोऽद्यापि सर्वसद्धेन पठ्यते । च-पुन:, श्रेणिकादिकनृपा अपि यं तुष्टुवुः, विद्यमानस्य श्रीवीरजिनेशस्य मुख्यो नृपो भक्तः श्रीश्रेणिकः । यदाह-"सेणियनि बसिद्धाइयदेवीमायंगजक्खकयसेवेत्ति"। श्रेणिकादिकाः आदिशब्दात कोणिकोदायनादीनां ग्रहणम् । श्रेणिकादिकाय ते नृपाथ श्रेणिकादिकनृपाः। यं वीरं तुष्टुवुः-स्तवनां चक्रुः, तमहमपि स्तोप्ये इति । अपिशब्दोवान्याकर्षणयोतनार्थः। तमितिकं १ प्रथमम् । ननु श्रीआदिजिनेशस्तुती प्रथममिति विशेषणं स्पष्टम्, चतुर्विंशतितमस्याहतः कथं प्रथममिति विशेषणं चरितार्थ स्यात् ? इत्यत आह-प्रथा-विस्तरा मा-लक्ष्मीः शोभा वा यस्य स प्रथमः । न च सर्वतीर्थकता सामान्यमदो विशेषणमिति वाच्यम्, मातापितृभ्यां त्रिशलासिद्धार्थाभ्यां यस्य वर्धमान इति नाम कृतम् ! कस्मात् १ भवने-खकीयवेश्मनि राज्यदिभवनात्, राज्यं " स्वाम्यमात्यसुहत्कोश- राष्ट्रदुर्गवलानि च" (अमरकोशे श्लो०७५१) इति सप्ताङ्गम, तद्रपा ऋद्धिः, तस्या वृद्धिभवनं- • राज्यर्दिवृद्धिभवनं तस्मात् राज्यर्द्धिवृद्धिभवनात, धन-धान्य-हिरण्य-कोश कोष्ठागारादिसद्धियुद्धे- घेर्घमान इति नाम विहितम्। किंविशिष्टाभ्यां पितृभ्यां ? कृतिभ्यां सुकृतवद्भयां धामवद्यां वा। पुनर्यस्य वर्धमानस्य अद्य-प्रत्यक्षे पञ्चमारके काले इद-वर्तमानं शासन-आज्ञावचने भूमी-पृथिन्या परिवर्ति-सर्वोत्कृष्टतया वर्तते। किंविशिष्टं शासनं १ भवजले संसारजलनिधौ पतता-निमज्जा जनाना-मनुष्याणां आलम्बन-अवलम्बनरूपमित्यर्थः । अत एव राज्यवृिद्धि(भवन)त्वात् प्रवर्तमा. नशासनत्वाच प्रथा-विस्तरा मा-लक्ष्मीः शोभा वा यस्य (स) प्रथमस्तं प्रथममिति एतद् विशेषणं श्रीवर्धमानस्वामिनः शासनाधीश्वरस्य सत्फलितार्थ प्रतिभाति ॥ इति काव्यद्वयार्थः॥१२॥ अन्वयः भवने राज्य ऋद्धि-वृद्धि भवनात् यस्य श्री-'पर्धमानः' इति नाम कृतिभ्यां पितृभ्यां कृतं, भव-जले पततां जनानां आलम्पनं इदं (यस्य ) शासनं अद्य (अपि) भूमौ परिवर्ति, यं च श्री-'भापभिः (प्रथम) सृतीये भवे प्रणमति स्म, गर्भ-स्थितं तु (य) सप्तविंशे मेघवा अस्तुत, (यं) 'श्रेणिक'-आदिफ-भूपात अपि तुए, तं प्रथमं जिन-इन्द्रं अहं अपि किल स्तोष्ये। શબ્દાથી ज्यवृिद्धिभवनात्य-समानी दि पाने प्रद्धि संपात, सभी. घृद्धि पारे भवने (मू० मवन ) महेसने वि. भवन-मते. पितृभ्यां (मू० पिट) मातापिता 43, १ये च भविष्यन्ति भनागते काले (शकस्त)। १ श्रेणिक'प'सिद्धायिकादेवी मावा यक्षतवः। राज्य-शय. साधे.

·વીમો) વિરભક્તામર 8 બી=માનવાચક શબ્દ ગમ. નવર્ધમાન (સ્વામી), વીસમા તીર્થકર | રિયા (• =રલ, બીજાના=શ્રીમાન. દિગમ (અવર)માં રહેલા સિએમ. tત્રકા જ (૧- નાનામ. અઘરા (મv=ઈન, d ( =કરેલું. અતુજ (પ• ૪) અતિ હ. ઇતિ(જૂજતિન) (૧) સારા કા કરનારા સનો (જાસત્તાવીસમા, (૨) તેજવાળા. થ૭ (ભૂજ)=જેનું. એણિક (ન), અજયકુમારસારિતાથી. જાવ આજે, આથિરૂઆત. નં (જૂ નEશાસન, આતા. ગુરાજા, ભૂપતિ. (૧૦) આ. જિm=શ્રેણિક પ્રમુખ રાજાએ ઘર (પજાઉપણે વર્તે છે. =પણ. મૂકી )=પૃથ્વી ઉપર. તથા (ઘસ્તુતિ કરી. માણા (૧૦ કારન=આધાર(સૂત), ટકા(૨૫. =અને. સેસાર. તો (• Eસ્તવીથ. sa=જલ, પાણી. ખચિત, જવાસંસાર-સમુદ્રમાં. (- જમF. તત( વલ)=પડતા. સં(ભૂજ તેને. નાન (જૂજન)=મનુષ્યોના, કથા પહેલવહેલા. મિત્રષભસ્વામીના પુત્ર, ભરત (રાજેશ્વર). વિસ્તીર્ણ. મામા=શ્રી ભરત (રાવતી), માન ૧) લક્ષ્મી, (૨) જા. +=ભૂતાર્યવાચક શબ્દ. વિસ્તર્યું છે લી (અથવા રોકા] જેની એવા, કor (પાન)નમન કરતા હવા. નિરાગદેપને જીતનારા, વીતરાગ. મ (જૂ-જા)=ભવમાં. તીરે ( હતી=બીજા. જિનેજિન-પતિને. શ્લોકાઈ વધમાન (મહાવીર સ્વામીના પૂર્વ ભવો તેમજ તેમના નામની સાર્થકતા- (પિતાના મહેલમાં રાજ્ય-સંપત્તિની વૃદ્ધિ થવાને લીધે, સારાં કૃત્યો કરનારાં અથવા પુણ્યશાળી અથવા તેજવી એવાં માતાપિતાએ જેનું વર્ધમાન એવું નામ પાડ્યું, તેમજ સંસાર-સમુદ્રમાં પડતા (અર્થાતુ ડૂબતા) મનુષ્યના આધારભૂત એવું જેનું આ શાસન અત્યારે (આ પંચમ કાલમાં પણ) પૃથ્વી ઉપર સટ્ટપણે વર્તે છે, તથા વળી પહેલવહેલાં તે ૧(૧) સ્વામી, (૨) વછર,(૩)મિત્ર, (૪)ખાને, (૫) રાષ્ટ્ર, (૬) કિ અને (ક) એનું એ રાજયનાં સાત અગે છે. ૨ ધન, ધાન્ય, સુવર્ણ, કેસ, કોઠાર યાદિ સંપત્તિ. ત્રિશલા રાણું અને સિદ્ધાર્થ રાજા એ વર્ધમાન સ્વામીનાં માતાપિતા થતા હતા. ૪ જૈન શાસ્ત્રમાં કાલની “ઉત્સર્પિણ” અને “અવસર્પિણી ” એમ બે મુખ્ય વિભાગો પાડવામાં આવ્યા છે. આ બે વિભાગો મળીને એક “કાલચક થાય છે. આવાં અનંત કાલચ પસાર થઈ ગયાં છે અને થશે. ઉપર કાલચકના ઉ સર્પિણ અને અવસર્પિણી એમ બોવિભાગના ૭૭ વિભાગો પાડવામાં આવ્યા છે. આ પ્રત્યેક વિભાગ ગને “આરા ( બ) કહેવામાં આવે છે. અત્ર પંચમ થિી અવસર્પિણીને પાંચમે આરો સમજવા છે, ·વીરેમર જેને શ્રીષભ(દેવ)ના પુત્ર (ભરત દવ) ત્રીજા ભવમાં પ્રણામ કરતા હુંવા અને (ત્યાર પછી) ગર્ભવાસમાં રહેલા એવા જેને સત્તાવીસમા ( અંતિમ ) ભવમાં સૌધર્મ દેવલી- કના શક) ઈન્દ્ર રતવતા હતા, તેમજ જેની શ્રેણિક પ્રમુખ પૃથ્વીપતિઓએ પણ સ્તુર્તિ કરી, તે (પિતાના પિતાશ્રીની રાજ્ય સંપત્તિની વૃદ્ધિના કારણભૂત હોવાને લીધે તેમજ અત્યારે પણ તેનું શાસન ચાલતું હેવાને લીધે), વિસ્તીર્ણ છે લક્ષ્મી [ અથવા ભા] જેની એવા (વર્ધમાન, વીર, મહાવીર, દેવાર્ય ઇત્યાદિ નામથી પ્રસિદ્ધ) જિનેશ્વરની હું (ધર્મવર્ધનગણિ) પણ ખચિત સ્તુતિ કરીશ.”—૧–૨ સ્પષ્ટીકરણ વમાનસ્વામી– આ કાવ્ય દ્વારા કવિત્વેર વર્ધમાનસ્વામીના જીવન-ચરિત્ર ઉપર પ્રકાશ પાડે છે. તેમાં પ્રથમ શ્લોકમાં તે તેમના પૂર્વ ભાવે વિષે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે અને સાથે સાથે તેમનું નામ ચરિતાર્થ છે એમ સિદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. આ કાવ્યના નાયક ચોવીસમા તીર્થંકર વર્ધમાન સ્વામીના ગર્ભવાસના સંબંધમાં જે આશ્ચર્યજનક ઘટના બની હતી, તેનું અન્ન દિગ્ગદર્શન કરાવ- વામાં આવે છે, પરંતુ તે પૂર્વે એટલું કહેવું નિરર્થક નહિ ગણાય કે આ નીચે લખેલી ગર્ભ બદલવા સંબંધિની વાત દિગમ્બરોને માન્ય નથી, કેમકે તેમની માન્યતા પ્રમાણે મૂલ શાહે ફોજ નથી અને તેમના ઉદ્ધાર કરેલ જેમાં આ વાત મળતી નથી. એમ કહેવામાં આવે છે કે વર્ધમાનવામીએ થાને મહાવીર પ્રભુએ પિતાના બીજા ભાવમાં નિજ કુળ વિષે ઘણું ગર્વ કર્યો હતો. પ્રસંગ એમ બન્યો હતો કે ભરત રાજેશ્વર પિતાના પિતાશ્રી પ્રથમ તીર્થંકર હર્ષભદેવને નમસ્કાર કરવા ગયા હતા અને ત્યાં તેમણે તે નેિધરને એવો પ્રશ્ન પૂછ કે હે સ્વામિનું આપની આ સભામાંથી કૈઇ પણે છેવ આપ જેવી હિં પામશે કે કેમ? આના પ્રત્યુત્તરમાં ભગવાને કહ્યું કે તારા પુત્ર અને મારો પત્ર મચિ વીસ (અંતિમ ) તીર્થંકર થશે. ત્યાર બાદ નમુથુલું યાને શકસ્તવની અંતિમ ગાથા- ૧ ભરત કે ઐરાવલના છ ખંડના અધિપતિને અથવા મહાવિદહન બત્રીસ વિજય પ ગમે તે એક વિજયના સ્વામીને “ચવતી' કહેવામાં આવે છે. આ સંબંધી વિશેષ માહિતી માટે જુઓ શોભનમુનીશ્વરકૃત સ્તુતિ-ચતુવશતિકાના પમા પર્વનું સ્પષ્ટીકરણું. ૨ જૈન શાસ્ત્રમાં બાર દેવલેક બતાવ્યા છે, તેમાંના પહેલા દેવલોકને સૌધર્મ દેવલોક કહેવામાં આવે છે. અત્ર દેવલોક” શબ્દથી કપિપન્ન દેવનું નિવાસસ્થાન સમજવું. જૈન શાસ્ત્રમાં દેવના (1) ભુવનપતિ, (૨) વ્યન્તર,(૩)તિક અને (૪) વૈમાનિક એમ જે ચાર ભેદ પાડ્યા છે, તેમાં વળાવમાનિના કંલ્પપપ અને કપાતતિ એમ બે અવાંતર ભેદા છે. તેના કેપ દેના બેર નિવાસસ્થાન છે. તેના નામે નીચે (૧) સૌધર્મ, (૨) ઈશાન, (૩) સનકુમાર (૪) મહેન્દ્ર, (૫) બ્રહ્મલોક, (૬) લાક, (૭) મહાશક, (૮) સહસ્ત્રાર, (૯) આનત, (૧૦) પ્રાણત, (૧૧) અરણ અને (૧૨) અમ્યુત ૩ “પ્રમુખ શબ્દથી કેણિક, ઉદાયન, જિતવું, અદીનશ, ચડત દશાર્ણભદ્ર વિગેરે ૪ આ શબ્દના સારું જુએ સ્તુતિ-ચતુર્વિતિકા (૧૪) મુજબ છે – સમજવા.

·પરિણા વીરામર जे यामा सिया, जे समविस्संतणागए. पाले। સંદ જ દમા, સરવે તિ િધંfan” – આથી –ના ઉપર ધ્યાન આપીને ભરત રાજા પોતાના પુત્ર મરીચિને વદન કરવા ગયા અને તેમ કરવાનું તેમને આ કારણ પણ જણાવ્યું. આ સાંભળીને મરીચિએ વિચાર કર્યો કે ખરે- ખર મારા કુળને ધન્ય છે, કેમકે મારા પિતામહ પ્રથમ તીર્થંકર થયા, વળી મારા પિતા પ્રથમ ચવત થયા, હું પણું પ્રથમ વાસુદેવ થઈશ તેમજ અંતિમ તીર્થંકર પણ થઇશ. આ મદના કટુ વિપાક તરીકે એ મરીચિને જીવ પ્રાણત દેવલોકમાંના પુષ્પોત્તર વિમાનથી ચલીને અંતિમ ભાવમાં મગધ દેશમાંના ક્ષત્રિયકુડના નરપતિ સિદ્ધાર્થના રાજ્યમાં રહેતા કષભદત્ત નામના બ્રાહ્મણની દેવાનદા નામની પ્રિયાની લિમાં અવતર્યો. આ એક અલૌકિક ઘટના છે (જુએ કલ્પ–સૂત્ર, સૂત્ર ૧૭ ). • ભિક્ષુક કુળમાં આ પ્રમાણે દેવાનન્દાની કુક્ષિમાં ૮૨ દિવસે વ્યતીત થયા બાદ - ન્દ્રનું આસન કર્યું. ત્યારે તેણે અવધિજ્ઞાનથી પ્રભુને ત્યાં ગર્ભમાં રહેલા જોયા. આથી એકદમ હત થઈ જઈ પિતાને આસન ઉપરથી નીચે ઉતરી, તેમની તરફ સાત-આઠ પગલાં ચાલી- અંજલિ જેડી તેણે તેમની રતુતિ કરી (આ સ્તુતિ શાસ્તવના નામથી પ્રસિદ્ધ છે. પરંતુ પ્રભુને નીચ કુળમાં અવતરેલા જોઈને તે રોકાતુર થયે, એથી કરીને તેણે તરતજ હરિણગમથી દેવને ત્રિશલા રાણીના ગર્ભને અને આ દેવાનન્દના ગર્ભને અદલબદલ કરવા ફરમાવ્યું. તે કાર્ય તે દેવે કર્યું. આમાં તાત્પર્ય એ રહેલું છે કે કદાચિત તીર્થંકરનું અવનનીચે મુળાદિકમાં થાય, પરંતુ જન્મ તે તેવા કુળમાં કદિ સંભવતો જ નથી. આ વાતની કલ્પસૂત્ર (સૂઇ ૧૮ ) સાક્ષી પૂરે છે. ગર્ભાવાસને સમય પૂર્ણ થતાં પ્રભુને જન્મ થયે. આ વાત ઈ. સ. પૂર્વે પ૯માં બની. મહાવીરસ્વામીના સત્તાવીસ ભલે— આ શ્લોકમાં મહાવીર સ્વામીની સત્તાવીસ ભવ થયા વિશે ઉલ્લેખ છે. આથી કોઈને એમ શંકા ઉપસ્થિત થાય કે શું મહાવીર સ્વામીના એટલાજ ભવો થયા છે ? પરંતુ આ શંકા “ભવ'ની ગણતરીના રિવાજની અજ્ઞાનતા સૂચવે છે. દરેક જીવે અત્યાર સુધીમાં અનેક એવા 1 સરકૃત-છાપા- " ये व अतीताः सिद्धाः, ये च भविष्यन्ति अनागते काले। संप्रति च वर्तमानाः, सर्वान् निविधेन वन्दे ।" ૨ “વાસુદેવ' એ ત્રણ ખંડના અધિપતિનું નામ છે. એને નીલ વર્ણ હોય છે. એને અર્ધ-ચક્રવતીના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. એક કાલ-ચકમાં ૧૮ વાસુદેવો થાય છે, અર્થાત “ઉન્સ”િ તેમજ “અવ- સપિણ કાલમાં નવ નવ વાસુદેવ થાય છે. વાસુદેવના વડીવ બધુને “બલદેવ' કહેવામાં આવે છે, જ્યારે તેના પ્રખર શત્રુને પ્રતિવાસુદેવ' કહેવામાં આવે છે. એ ધ્યાનમાં રાખવું કે વાસુદે નિયાણું બાંધવાવાળા હોય છે, જ્યારે બલદે તેવું કાર્ય કરતા નથી. વળી વાસુદેવ અધોગામી છે, જ્યારે બદે ઉર્ધ્વગામી છે (સરખાવો આવશ્યક-નિયત, ૧૫ મી ગાથા). આ અવસર્પિણ કાલમાં શ્રીકૃષ્ણ નવમાં વાસુદેવ, તેમના ભાઈ બલરામ નવમા બલદેવ અને રાવણ એ નવમા પ્રતિવાસુદેવ થઇ ગયા છે. વિશેષમાં આ સર્વેને “શવાકાપુરૂષ એવી સત્તા આપવામાં આવે છે. t 1 ·વીરભક્તામર [ ધર્મવર્ષનતિ- કર્યા છે પરંતુ જે ભવમાં જીવને સમ્પર્વની પ્રાપ્તિ થાય છે, ત્યારથી તેના ભવ ગણાય છે. કેમકે સમ્યકત્વરૂપી બીજની પ્રાપ્તિ વિના તે પૂર્વેના અન્ય ભવરૂપી ભ્રમણાઓ શુન્ય જ છે. વિશેષમાં આ સત્તાવીસ લેવાથી મોટા ભ સમજવાના છે કેમકે વચ્ચે વચ્ચે બીજા ભ પણ થયેલા છે, પરંતુ તે મહત્વના નહિ હોવાથી અત્ર તેની ગણના કરવામાં આવી નથી. ઉપર્યુક્ત સત્તાવીસ ભવે ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરૂષચરિત્ર તેમજ સુબોધિકા પ્રમાણે નીચે મુજબ છે – (૧) નયસાર, (૨) સૌધર્મવાસી દેવ, (૩) મરીચિ, (૪) બ્રહ્મલેકવાસી દેવ, (૫) કૌશિક ( બ્રાહ્મણ) (ભવ-બ્રમણ ), (૬) પુષ્યમિત્ર, (૭) સૌધર્મવાસી દેવ, (૮) અગ્નિઘોત (બ્રાહ્મણ ), (૯) ઈશાનવાસી દેવ, (૧૦) અગ્નિભૂતિ (બ્રાહ્મણ), (૧૧) સનકુમારવાસી દેવ, (૧૨) ભારદ્વાજ (બ્રાહણ, (૧૩) માહેન્દ્ર- વાસી દેવું (ભવ-ભ્રમણ, (૧૪) સ્થાવર (બ્રાભણ), (૧૫) બ્રહ્મલોકવાસી દેવ, (૧૬) વિશ્વભૂતિ (ક્ષત્રિય), (૧૭) મહાશુક દેવલોકમાં દેવ, (૧૮) ત્રિપૃષ્ઠ (વાસુદેવ, (૧૯) સાતમી નરક્માં નારકી, (૨૦) સિંહ, (૨૧)ચેથી નરકમાં નારકી (ભવ-બ્રમણ ), (૨૨) મનુષ્ય, (૨૩) પ્રિય મિત્ર (ચક્રવર્તી ), (૨૪) મહાશુકદેવલોકમાં દેવ, (૨૫) નંદન, (૨૬) પ્રાણત દેવલોક્વાસી દેવ અને (૨૭) મહાવીર આ સંબંધમાં નીચેની ગાથાઓ વિચારવા જેવી છે. "गामाविक्खग १ सोहम्म २ मरिह ३ पण कप्प ४ कोसिय ५ सुहम्मे ६। . मरिऊण पुस्समित्ते ७ सोहम्मे ८ गिजोय ९ ईसाणे १०॥ अन्गिभूई ११ तियकप्पे १२ भारहाए १३ महिंद १४ संसारे । थावरय १५ वंभिभव १६ विस्समूह १७ सुके य १८ तेविहू १९ ॥ अपइहाणे २० सीहे २१ नरए २२ भमिऊण चकि पियमिते २३॥ सुक्के २४ नंदण नरवइ २५ पाणयकप्पे २६ महावीरो २७ ॥ --શ્રીવિચારસાર-પ્રકરણ, ગાયાંક નષ્ટ આ સંબંધમાં આવશ્યક નિર્યુક્તિની૪૪૦-૪૫૭ સુધીની ગાથાઓ પણ જોવા જેવી છે. ભરત નરેશ્વર– આ અવસર્પિણ કાલમાં ઉત્પન્ન થયેલા પ્રથમ તીર્થકર શ્રીષભદેવના ભક્ત નરેશ્વર પુત્ર થાય છે. નાભિ અને મરૂ એ તેમના દાદા દાદીનાં નામે છે, જ્યારે તેમની માતુશ્રીનું નામ સુમ- સમફત” એટલે “યથાર્થ શ્રદ્ધાન.' વાસ્તવિક દેવને વિષે દેવત્વની બુદ્ધિ, ખરેખર ગુરૂને વિષે ગુરૂત્વની બુદ્ધિ અને સાચા ધર્મને વિષે ધર્મપણાની બુદ્ધિ રાખવી તે “સખ્યત્વ' છે. ૨ સંસ્કૃત-છાયા- જામક્ષ ઃ મીઃિ પક્ષમઃ ઃિ સૌરા मृत्वां पुष्पमित्रः सौधर्मः अमिज्योतिः ईशानः। अमिभूतिः तृतीयकल्पः भारद्वाजः माहेन्द्रः संसारः । स्थावरच ब्रह्मभवः विश्वभूतिः शुक्रे निपृष्ठः ।। अप्रतिष्ठानःसिंहः नरके भ्रानवा चक्री प्रियमिनः। शुक्रे नन्दनः नरपतिः,प्राणतकल्पे महावीरः॥" ૩ આ પ્રથમ જિનેશ્વરના પિતાશ્રીના જીવનની સ્કૂલ રૂપરેખા સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકા (૫૦ ૮-૯)માં આલેખવામાં આવી છે. ૧ ·. चौरभक्तामरम् વિરભક્તામરે ગલા છે. વિરોધમાં બ્રાહ્મીને જન્મ પણ તેમની સાથેજ થયે હ, અર્થાત્ સુમંગલા દેવીએ ભરત અને બ્રાહીન યુગલને જન્મ આપ્યો હતો. અપર માતા સુનંદા દેવીના બાહુબલિ પ્રમુખ ૯૯ પુત્રે તેમના ભાઈઓ થતા હતા અને સુન્દરી નામની પુત્રી એ તેમની બેને થતી હતી. તેઓ ભરતક્ષેત્રના છ ખંડ સાધીને ચક્રવર્તી બન્યા હતા. દરેક ચક્રવર્તીની પાસે જેમ ચૌદ રે હેાય છે, તેમ તેમની પાસે પણ હતાં. સાધારણ રીતે એમ કહેવાય છે કે ગૃહવાસમાં દેવ- લજ્ઞાન થવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ આ મહાભાને તેવું જ્ઞાન પણ પિતાના રાજ્ય-ભુવનમાં રહેવા છતાં થયું હતું, એ તેમની બલિહારી સૂચવે છે. કિન્તુ આનું કારણ એ છે કે જે તેઓ તે વખત સંસારરૂપી કાદવમાં રહેતા હતા, છતાં તેમનું હૃદયરૂપી કમલ તે નિર્લેપજ હતું. તેઓ તે વખત નિયે સંસાર પતિ સવારું થયાળ' અર્થાત જે જે વસ્તુ આ સંસારમાં દષ્ટિગોચર થાય છે, તે અનિત્ય છે એવી ભાવના ભાવતા હતા, તેનું જ આ પરિણામ હતું. આ ભરત રાજાને પ્રણામ કરી તેમના વિષેને ઉલેખ અત્ર સમાપ્ત કરવામાં આવે છે. શ્રેણિક નૃપતિ- શ્રેણિકના પિતાનું નામ પ્રસેનજિતુ હતું, જ્યારે તેમની માતાનું નામ ધારણ હતું. રોગ્ય વયે તેઓ મગધ દેશમાંની રાજગૃહી નગરીના સ્વામી બન્યા હતા. તેઓને ચિલ્લણ પ્રમુખ રાણુઓ હતી. રાણું ચિલ્લણ તેમના જેવી સૌન્દર્યની એક અનુપમ મૂર્તિ હતી. આ બન્નેના સૌન્દર્યને જોઇને તે સમવસરણમાં મહાવીરસવામી વિરાજમાન હોવા છતાં પણ તેની પદામાંના અનેક લેકે મેહમુગ્ધ બન્યા હતા અને તે એટલે સુધી કે સાધુઓમાં ફક્ત ગૌતમ સ્વામી (ઈન્દ્રભૂતિ) અને સાથીઓમાં ચન્દનબાલા કેરા રહી ગયાં હતાં. આ શ્રેણિક રાજાને અભયકુમારાદિક પુત્રે હતા. શ્રેણિક રાજા વીર પ્રભુના પરમ ભક્ત ગણાય છે. તેઓ આ અવસર્પિણ” કાલ પૂરો થયા બાદ ઉત્સર્પિણ'ના ત્રીજા આરામાં પ્રથમ તીર્થંકર થનાર છે, જોકે અત્યારે તો તેઓ પ્રથમ નરકમાં છે.' ૧ યાદ રાની માહિતી માટે જુઓ ખૂદ્ધીપપ્રાપ્તિ, વીપ વાકાર- ર આ ચિલ્લણા રાણીના સંબંધમાં એમ કહી શકાય કે- "सा रामणीयकनिधेरधिदेवता वा सौन्दर्यसारसमुदायनिकेतनं वा। तस्याः सखे ! नियतमिन्दुसुधामृणाल- ज्योत्स्नादि कारणमभून्मदनव वेधाः ॥ –માલતી-માધવ અથાત–તે (માલતી) રૂપાદિ સંપત્તિના ભંડારની અધિષ્ઠાયિકા દેવી છે અને સૌન્દર્યના સમુદાયનું ઘર છે. હે મિત્ર! ખરેખર તે (માલતી)નું ઉપાદાન કારણ ચંદ્ર, અમૃત, કમલને દંડ અને ચંદ્રનો પ્રકાશ આદિ થયેલ છે અને તેનો કર્તા (સષ્ઠા) કામદેવ બનેલ છે. ૩ આ વાત એ બન્નેનું અનુપમ ચારિત્રબળ સૂચવે છે. આવું દઢ બ્રહ્મચર્ય પાળનાર તરીકે સ્થાલિભદ્રનું નામ પણ જૈન સમાજમાં જાણીતું છે. ૪ પ્રભુના સેવની પણ આવી દશા થાય એ “જે ના જાતિએ સુત્રને ચરિતાર્થ કરે છે. I ·.. વિરભાસર [श्रीधर्मदा આ ઍણિક પતિના જીવન ઉપર શ્રીધર્મવર્ધનત સહસોપ્રમાણુક શ્રેણિક ચરિત્ર તેમજ શ્રેણિક કથા પ્રકાશ પાડે છે. આ બંને ગ્રન્થ સંબંધી ઉલ્લેખ જૈન કન્યા- વલી (પૃ. ૨૩૪ અને ૨૬૧)માં છે. આ ઉપરાંત દર્ગદયાશ્રય કાવ્ય, આવશ્યક-વૃત્તિ, દશવૈકાલિક વૃત્તિ તેમજ જ્ઞાતાદ્યયનમાંથી તેમને લગતી હકીકત મળી આવે છે. પધ-વિચાર-- આ ૪૪ પાનું કાવ્ય શ્રીમાનસુંગરિકૃત ભક્તામર સ્તોત્રના ચતુર્થ ચરણની પા- મૃતિરૂપ હોવાથી “વસન્તતિલકા' છંદમાં રચવામાં આવ્યું છે. એ છંદનું લક્ષણ વસન્તતિલક વૃત્તમાં રચાયેલા શ્રીમેરૂવિજયકૃત ચતુર્વિશતિ-જિનાનન્દસ્તુતિના પૂ૦ -૫ માં વિચાર- વામાં આવ્યું છે, જેથી કરીને અત્ર એ સંબંધમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી. - * * अथ तृतीयकाव्ये श्रीभगवतो महावीरस्वामिनो बलाधिक्यमाह- वीर ! त्वया विधताऽऽमलिकी सुलीलां बालाकृतिश्छलकृदारुरुहे सुरो यः । तालायमानवपुषं त्वहते तमुच्च- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ॥३॥ टीका हे वीर ! त्वया आमलिकी सुलीला शोभनक्रीडां विदधता-कुर्वता ः सुर आरुरुहे -यो देवस्त्वया आरूढः यत्स्कन्धे त्वया चटितमित्यर्थः। किंविशिष्टः सुरः १ छलकत्-छम- कारकः । पुन: किंविशिष्टः सुरः ? 'बालाकृतिः' बालवदाकृतिः-आकारो यस्य सः । तं सुरं त्वते त्वद्विना अन्यो जनो ग्रहीतु-स्वायत्तीका क इच्छति ? न कोऽपीत्यर्थः । किंविशिष्टं तं ? उचम् । कीदृशं ? 'तालापमानवपुर्ष ' वाल:-पराजस्तद्वदा (तमिवा)चरति तालायते, तालायते ( इति तालायमानं ) तद तादृशं वपुः-शरीरं यस्य स तालायमानवपुस्त वालायमानवपुपम् । "ऋते योगे पञ्चमी" त्वत् इति पञ्चम्या एकवचनम् । मते इति विनार्थेs. व्ययम् । अत्र भगवत आमलिकीक्रीडाप्रबन्धो ज्ञेयः ॥ ३॥ अन्वयः (हे)'वीर!' त्वया आमलिकी सु-लीलां विदधता या यास-आकृति: छठ-कृत् सुर आरुराहे, सं तालायमान-पुपं उचं (सुरं) सहसा ग्रहीतुं स्वत् मते का अन्य जना इन्छति ? " ૧છંદ સંબંધી પૂલ માહિતી માટે જુએ છીબુપભદિસરિત ચતુતિકા (૪-૫).

·पौरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર શબ્દાર્થ ઘ1 (જૂન થી)=હે વીર, હે મહાવીર ! (૧૬) દેવતા. રયા (યુ)= તારા વડે. (જૂચ)=જે. વિધતા ( વિરપ)=કરતા. તાદાયમાનતાડના સમાન. સામટિ (૧૦ d)=આલિકી. ઘપુરૂદેવ, શરીર =પ્રશંસાવાચક અધ્યય. તાથમાનવપુBતા સમાન દે છે જેને તેને. ઈશા ક્રીડા. ત્યા(સુ) તારા. કુછ સુંદર ક્રીડાને. તે વિના, સિવાય. થાટ=ાળક, સં (પૂત) તેને જાતિ આકાર. ૩i (T =ચે. લયાતિા બાળકના જેવો આકાર છે જેને છે. અન્ય (પૂ૦ અજબી અપર. ( દિગ્ય=. છે =કપટ, દગે. દતિ (પાસ)=૪છે. સ=કરનાર. જના (૧૦ રન)=મનુષ્ય. છે =કપટ કરનારો. લા એકદમ. ar (પાસ) આરૂઢ થયા. તું (પા) પડવાને, વશ કરવાને. શ્લોકાર્ધ મહાવીર સ્વામીનું અલૌકિક પરામ– હે વીર (જિનેશ્વર ) . બાળકના સમાન આકારવાળા અને (એથી સાબીત થતા) પટ કરનારા એવા જે દેવના ઉપર આમલીની સુપ્રીડા કરતો ય તું આરૂઢ થયે, તે તાડના (વૃક્ષ) સમાન દેહવાળા અને (અત એવ) ઉચ્ચ એવા દેવને એકદમ વશ કરવાને તારા સિવાય એક અપર મનુષ્ય ઈચ્છા કરે ? – સ્પકરણ વીર પ્રભુની કીડા- એક વખત ઈન્દ્ર સભામાં વીર પ્રભુની પ્રશંસા કરીને કહ્યું કે તે અતુલ સામર્થ્યવાળા છે અને વળી ધીર છે. આ વાત એક સુરને ગળે ઉતરી નહિ એટલે તેની પરીક્ષા કરવા તે જ્યાં લગભગ આઠ વર્ષની ઉમ્મરને વીર પ્રભુ અન્ય રાજકુમાર સાથે વનમાં રમતા હતા, ત્યાં આવ્યો. આવીને તે કઈ વૃક્ષના મૂળ પાસે સર્પ થઈને રહ્યો એટલે અન્ય રાજકુમારે તે પલાયન કરી. ગયા, પરંતુ વીર પ્રભુએ તેને હાથેથી પડી દૂર ફેંકી દીધે. આથી ફરીથી રાજકુમારો એકત્રિત થઈ ક્રીડા કરવા લાગ્યા એટલે તે સુર પણ રાજકુમાર થઈ ત્યાં રમવા આવ્યો. આ ક્રીડામાં એવી સરત હતી કે જે હારી જાય તે બીજાને પોતાની પીઠ ઉપર વહન કરે. વીર પ્રભુ તે હમેશાં જીતતા હતા, તેથી અન્ય રાજકુમારે તેમને પોતાની પીઠ ઉપર વહન કરતા હતા. એવામાં એક વખત પેલે દેવ હારી ગયા એટલે પ્રભુ તેની પીઠ ઉપર ચડી બેઠા. એટલે તે દુર્મતિ દેવે પિતાનું વિક- રાળ રૂપ વિકુવ્યું અને પર્વતના કરતાં પણ તે ઊંચાઈમાં વધવા લાગ્યા. આ રૂપનું વર્ણન કરતાં શ્રી હેમચન્દ્રસુરિ ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરૂષચરિત્રમાં લખે છે – ૨ ·૧૦ વીરભક્તામર [ શ્રીધર્મવર્ધનરd- ને ततः करालं वेताल-रूपमाधाय दुष्टधी। भूधरानप्यधरयन्, भारन्धो वर्धितुं सुरः ।। पातालकल्पे तस्यास्ये, जियया तक्षकायितम् । પિરિરાફી, વેરાનાતિg तस्यातिदारुणे दंष्ट्रे, अभूतां क्रकचाकृती। जाज्वल्यमाने अङ्गार-शकट्याविय लोचने । घोणारन्ध्रे महाघोरे, महीधरगुहे इव । भृकुटीमगुरे भीमे, महोरग्याविव भुयौ ॥" ૫૦ ૧૦, સ૨,૧૧૩-૧૧૬ અર્થાતુ–તેના પાતાળ જેવા મુખમાં રહેલી તેની જીભ તક્ષક નાગ જેવી દેખાવા લાગી, ઊંચા પર્વત જેવા મસ્તક ઉપરના તેના પીળાકેશ દાવાનલ જેવા ભાસવા લાગ્યા, તેની ભયાનક દાઢે કરવતના જેવી જણાવા લાગી, તેનાં નેત્રે અંગારાની સગડીની જેમ પ્રકાશવા લાગ્યાં, તેનાં નસકોરાં પર્વતની ગુફાનું ભાન કરાવા લાગ્યા અને તેની ભ્રકુટી વડે ભંગુર ભમરે બે ટી નાગણ હોય તેમ ભયંકર દેખાવા લાગી.” આ પ્રમાણે તે સુરપિતાનું વધારે ને વધારે વિકરાળ તેમજ રૂપ બનાવતે જ હતા તે વાત પ્રભુના લક્ષ્યમાં આવતાં તે પરાક્રમી પ્રભુએ તેની પીઠ ઉપર એક એવી મુકી મારી છે તરત જ તે વામન થંઈ જઈને તે પ્રભુને નમી પડ્યા અને ઈન્દ્રનું કથન નહિ માનીને તેણે આ કાર્ય કર્યું હતું એમ પ્રભુ સમક્ષ તે કહેવા લાગે. પ્રભુના હૈયેની પ્રશંસા કરીને તે સ્વસ્થાને ચાલ્યો ગયો.” “વીર’ શબ્દના સંબંધી વિચાર- વીર” શબ્દ માટે નિરૂત કરતાં એક વિદ્વાન કહે છે કે- विदारयति यत्कर्म, तपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तश्च, तस्माद् धीर इति स्मृतः॥ અર્થાત જે કર્મનું વિદારણ કરે છે. તથા તપશ્ચર્યાથી વિરાજમાન છે તેમજ તપશક્તિથી યુક્ત છે, તે “વીર કહેવાય છે. વીર પ્રભુએ અનાર્ય દેશમાં પણ વિહાર કર્યો હતો તેનું શું કારણ આના ઉત્તરમાં સમજવું કે કર્મનું વિદારણ કરવું એ તેમનું ધ્યેય હતું. આ ઉપરથી શું વીર પ્રભુમાં વીરત્વ હેવાનું સિદ્ધ થતું નથી કે હજી પણ જો એ બાબત પર શંકા રહેતી હોય, તે એ ઉમેરવું અનાવશ્યક નહિ ગણાય કે વીર પ્રભુએ અતિશય ઘેર તપશ્ચર્યા કરી હતી. આ ઉપરથી પણ વીર પ્રભુનું વીર જોઈ શકાય છે. વીર' શબ્દને વ્યુત્પત્તિ અર્થ પણ ઉપર્યુક્ત વાતની સાક્ષી પૂરે છે, કેમકે “વિવેક વતિ-તિ વર્માનિત થીઃ” અર્થાતુ જે વિશેષતઃ કર્મોને પ્રેરે છે, ધક્કા મારે છે, આત્માથી અલગ પાડી તેને દેશવટો દે છે, તે વીર છે. આ “વીર' શબ્દની વ્યુત્પત્તિ છે. ૧ સરખા આવશ્યક-નિયુક્તિ (ગાથાંક ૭ર-૭૫). ૨ કોઈ પણ શબદમાત્રને ગ્રહણ કરી તેના ઉપર આ પ્રયોગ લેવો તે “નિરૂક્ત' કહેવાય છે. s ·वीरभक्तामरम् । વીરભક્તામર ११ વીર પ્રજની વીરતા તે જાણે તે તેમને જન્મ-સિદ્ધ હક નહિ હોય એમ લાગે છે. કેમકે તેમના જન્મત્સવના સમયે ઇન્દ્ર જ્યારે જલાભિષેક કરતા ખચાયા, ત્યારે તે પ્રએ પિતાના ડાબા પગના અંગુઠા વડે મેરૂ પર્વત કંપાવી પિતાનું પરાક્રમ પ્રદર્શિત કર્યું હતું. તે ઉપરાંત આપણે ઉપર જોઈ ગયા તેમ આમલકી ક્રીડાદિક પ્રસંગે પણ તેમણે તેમનું વીરત્વ પૂરવાર કરી બતાવ્યું હતું. આથી કરીને એમને “વીર કહેવા તે તે ન્યાધ્ય ગણાયજ. અરે તેમને “મહાવીર કહેવામાં આવે, તે તે પણ ખેટું નથી. શ્રુતકેવલી શ્રીમાન ભબાહુવામી પણ કહે છે કે- "अयले भयभेरयाणं,परीसहोवसग्गाणं खन्तिसमे पडिमाणं पालए धामं अरतिरविसहे दविए पीरियसंपन्ने देवेहिं से णाम कयं समणे भगवं महावीरें"१॥ -पत्र, ५० १०८ * अथ चतुर्थकाव्येन श्रीभगवतो विद्याधिक्यमाह- शक्रेण पृष्टमखिलं त्वमुवक्थ यत् तद् जैनेन्द्रसंज्ञकमिहाजनि शब्दशास्त्रम्। तस्यापि पारमुपयाति न कोऽपि बुद्धया को वा तरीतुमलमम्युनिधिं भुजाभ्याम् ? ॥४॥ टीका हे वीर! लेखशालाग्रहणावसरे शक्रेण-इन्द्रेण पृष्टं अखिलं-समस्तं यत् त्वमुवक्थ-सदुत्तराणि • ऊचिवान् , तदिह-अस्मिन् लोके जैनेन्द्रसंज्ञकं शब्दशास्त्रं-व्याकरणमजनि-जातम् । जिनश्चन्द्रश्च तौ देवते अस्येति जैनेन्द्रम् । इन्द्रश्चन्द्रः काशिकृत्स्नेत्य( त्याद्य )ट महावैयाकरणाः, तैस्तैः कृतं तन्नामक व्याकरणं अजनि-समुत्पन्नमित्यर्थः। कोऽपि जनस्तस्यापि शब्दशास्त्रस्य पारं युद्धथा नोपयाति, गहनार्थत्वात् । उक्तमर्थमर्थान्तरन्यासेन द्रढयति-वेति पक्षान्तरे, अम्युनिधि-समुद्र भुजाभ्यां तरीतुं का क्षमः] अलं-कः समर्थः ? न कोऽपीत्यर्थः ॥ ४॥ अन्वयः शक्रेण पृष्टं अखिलं यत् त्वं उवक्थ, तद् इहं जैनेन्द्र-संक्षक शब्द-शास्त्र अजनिः तस्य अपि पारं का अपि वुद्धया न उपयाति, (यतः) काया भुजाभ्यां अम्बु-निधि तरीतुं अलम् । . अचलो भयभैरवयोः परीषदोपसर्गाणा शान्तिक्षमः प्रतिमानां पालकः धीमान् अरतिरतिसहा दव्यं वीर्यसंपन्नः देवः तस्य नाम कृतं श्रमणो भगवान् महावीरः । ૨ સરખા ભગવતીના પ્રથમ શતકના પ્રથમ ઉદેશના પાંચમા સવ ઉપરની શ્રીઅભયદેવસૂરિકૃત ·૧૨ વરિભક્તામર [ શ્રીવિર્ષનt- શબ્દાર્થ રાજ (જૂ 7) સૌથિી. તસ્ય (૧૦ વર્eતેને. (9)=પૂછાયેલ, પણ ( ૧૦ gિ)=સમરત. વા(પા) પાર. ર (જૂન ૨). વારિ (ઘાવા જાય છે. હજાર ઘા વ)=કહ્યું. =નહિ. (જૂ =જે. (જૂ )=ઈ. યુથ (જૂ કુરિFબુદ્ધિ વડે. જેને જિન અને ઇન્દ્ર છે દેવતા જેના એવા. ધા=અથવા, ઘાનામ, સતું (ઘા =તરવાને. શ=ીતેન્દ્ર છે નામ જેનું એવું *=સમયે, g=આ લેકને વિષે. શનિ (રાજ) થયું. -જલ. નિષિ સમૂહ, વાત શબ્દ ત્ર શાસ્ત્ર, પુનિધિ સમુદ્રને. વિચાહ્યાકરણ જામ્ય (મુગ)એ હસ્તે વડે, બ્લેકાર્થ વીર પ્રભુનું અપૂર્વ વિદ્યા-અલ– સૌધર્મેન્દ્ર પૂછેલો પ્રશ્નનો ઉત્તર તરીકે) જે સર્વ તેં કહ્યું, તે આ લોકને વિષે જૈનેન્દ્ર નામના વ્યાકરણ તરીકે (પ્રસિદ્ધ થયું. આ વ્યાકરણ (ગહન હોવાને લીધે બુદ્ધિ વડે કાઈ પણ તેને પાર પામતો નથી; અથવા હાથ વડે સાગરને તરી જવામાં કોઈ સમર્થ છે ખરે કે?”—-૪ સ્પષ્ટીકરણ વીર પ્રભુનું નિશાળ-ગરણું– વીર પ્રજવિદ્યાભ્યાસ કરવાને લાયક થયા, એટલે તેમના અપૂર્વ જ્ઞાનથી અજ્ઞાત એવાં તેમનાં માતાપિતાએ તેમને નિશાળે બેસાડવા વિચાર કર્યો અને તદનુસાર પિતાના રાજ્યમાંના ઉચ્ચ પડિત પાસે તેમને લઈ ગયા. આવા અયુક્ત કાર્યની સૌધર્મેન્દ્રને ખબર પડી એટલે બ્રાણનું રૂપ લઈને લેખ–શાલામાં આવે અને વ્યાકરણને લગતા કેટલાક અને વીર પ્રભુને પૂછગ્યા. આના ઉત્તર સાંભળીને પતિ તો ઠગાર થઈ ગયા. પછી સૌધર્મેન્દ્ર પ્રભુની સ્તુતિ કરી ચાલતો થયે પ્રભુને વ્યાકરણ વિષે પૂછેલા પ્રચ્છે અને તેના ઉત્તરે “મૈનેન્દ્ર' વ્યાકરણ એવા નામથી પ્રસિદ્ધ થયા (સરખાવે આવશ્યક નિર્યુક્તિની ૭૫-૭૭ મી ગાથાઓ). પદ્ય-અલંકાર આ ચતુર્થ પધ અર્થીન્સરન્યાસ' નામના અલંકારથી શોભી રહ્યું છે. શ્રી હેમચન્દ્ર- સૂરિએ અર્થાન્તરાસનું લક્ષણ નીચે મુજબ આપ્યું છે - “विशेषस्य सामान्येन साधवैधाभ्यां समर्थनमर्थान्तरन्यासः -કાવ્યાનુશાસન, પૃ૦ ૨૭૮.

·वीरभक्तामरम् ] વીરવાક્તામર 13 आ3 वैया७२।- (१), (२) यन्द्र, (3) शन, (४) सापिशति, (५) शास- यन, (६) पाणिनि, (७)अमर भने (८) बनेन्द्र में 2418 या३२॥ ॐ. આ વાતની નીચે રલોક સાક્ષી પૂરે છે. इन्द्रश्चन्द्रः काशसरस्ना-पिशली शाकायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा, जयन्त्यष्टीच शान्दिकाः ॥ અત્રએ નિવેદન કરવું અરથાને નહિ ગણાય કે શ્રીવિનયવિજયે કલ્પસૂત્રના દશમાં સવની વ્યાખ્યામાં વીસ વ્યાકરણ વિશે ઉલ્લેખ કર્યો છે. "" - उपदेशाधिक्यमाह- धर्मस्य वृद्धिकरणाय जिन ! त्वदीया प्रादुर्भवत्यमलसद्गुणदायिनी गौः। पेयूपपोपणपरा वरकामधेनु- नाभ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ? ॥ ५॥ टीका हे जिन ! लदीया गौ:-चाणी धर्मस्य वृद्धिकरणाय प्रादुर्भवति । किंलक्षणा गौः १ अमला- न्-निर्मलान् सतः-समीचीनान गुणान् ददातीत्येवंशीला 'अमलसद्गुणदायिनी' । उक्तमर्थ द्रढयति- वरा-प्रधाना कामधेनुः निजशिशो:-स्ववत्सस्य परिपालनार्थ किं नाभ्येति संमुखं किं न समा. गच्छति ? समागच्छत्येव । किंविशिष्टा वरकामधेनुः ? 'पेयूपपोपणपरा' पेयूपं-अभिनवं पयस्तेन पोपणं तस्मिन परा-तत्परा । " धेनुस्तु नवमूतिका " ( का०४, श्लो० ३३३) इति हैमः। भगवतो वाणी कामधेनुरित्यर्थः ॥ ५॥ अन्ययः (हे ) जिन ! त्वदीया अ-मल-सत्-गुण-दायिनी गौर धर्मस्य वृद्धि करणाय प्रादुर्भवति पेयूप- पोषण-परा घर-कामधेनु: निज-शिशोः परिपालनार्थ किं न अभ्यति । શબ્દાર્થ धर्मस्य (मू० धर्म )-धर्मनी. मादुर्भवति (पा० )याय . घृद्धिधा अमल-निमय फरण-(1) आर्य; (२). सत्सा। वृद्धिकरणाय दिना हेतुने अर्थ. गुणम्शुध. जिन!(. जिन)-940 छे राम भने ३५ से दायिन्सान मेवा (संसाधनायें ), पीतराग अमलसद्गुणदायिनी-निर्भर तेभ सा! शुशाने स्वदीया (म. त्वदीय) तारी.. અર્પણ કરનારી.

·१६ વીરભક્તામર [ श्रीधर्मवनकृत- शर्वरीसम्बन्धि) अन्धकारमिव, गिरीणां-पर्वतानां गहराणि-गुहास्थानानि तेषु सूर्यस्यांशुभि- मिन-सूर्यकिरणैः प्रहतमन्धकारमिव ॥७॥ अन्चयः (हे) 'देवार्य देव ! (यद् ) भवता अति-मलिनं कु-मतं हतं, तद् शराशः मिथ्यात्ववत्सु सुरेषु सूर्य-अंशु-भिन्नं शार्वरं अन्धकार गिरि-गहरेषु इव सततं संतिष्ठते । શબ્દાર્થ देवार्य-वार्य, ज्ञात-न-न, महावी२. अति मतिशम. देव-अनु, पाभी.. मलिन-मसिन, पित. देवार्यदेव ! पार्य है। अतिमालिनं अतिशय भलिन भवता (मू. भवत्याप पडे. गिरि-पत. कुमतं (मू. कुमव) दृष्ट मत. गहर-शु. हतं (मू० हत) यु. गिरिगहरेपु-पर्वतानी सुव्याने विषे. तद् (मू० तद् )-ते. सूर्य-२षि, २०८. मिथ्यात्ववत्तु (मू० मिथ्यात्ववत् )-मिथ्यात्वासाने अंशु-रिशु विष. भिन्न (पा. भिद)-हायेस सततं हमेशन भाट. सूर्योशुभिनं-२विना र ५ हाये. शतशा से. इव-भ. सुरेषु (मू० पुर)वाने विषे. शार्वरं (मू० शार्वर )-रानि-समाधा. संतिष्ठते (घा० स्था )-निरंतर २९ छे. अन्धकार (मू. अन्धकार )-१५२, अंधाइ. કાર્ય ભગવાને મારી હઠાવેલ મિથ્યાત્વને મળેલ આશ્રય “હે દેવાર્ય દેવ ! જે અતિશય મલિન એવા દુષ્ટ મત આપે નાશ કર્યો, તે, જેમ રવિનાં કિરણે વડે ભેદાયેલો (કૃષ્ણ પક્ષની) રાષિ-સંબંધી સમસ્ત )અધકાર પર્વતની ગુફાઓને વિષે હમેશાં રહે છે, તેમ તે કુમત (પણ) સેંન્ડે મિથ્યાત્વી (ઉન્માર્ગી) દેવેને વિષે નિરંતર * * - भगवतो नाम्न आधिक्यमाह- त्वन्नाम 'वीर' इति देव ! सुरे परस्मिन् केनापि यद्यपि धृतं न तथापि शोभाम् । प्राप्नोत्यमुत्र मलिने क्रिमजीपपृष्ठे मुक्ताफलद्युतिमुपैति ननूदबिन्दुः ॥ ८ ॥ टीका है देव ! वीर इति वदीयं नाम केनापि जनेन परस्मिन् सुरे-अन्यस्मिन् देवे यद्यपि धृतं द्विपञ्चाशद् वीराः क्षेत्रपालादय उच्यन्ते (तेषां) वीरनाम स्थापित, तथापि तन्नाम तस्मिन् शोभा ·! વિરભક્તામર નોતિ . તત્ર દઈનામસત્ર-ગાિ હો િન-તિથિવિવિ- जलकणो मलिने बाजीपपृष्ठे-पिष्टपाकभृत्पीठे किं मुक्ताफलद्युति-मौक्तिककान्ति [f] उपति- प्रामोति ? न प्रामोतीत्यर्थः । गाजीपपृष्ठतुल्योऽन्यसुरः, तर धीर इति नामोदकनिन्दुर्न शोमव ત્ય | ૮ || - () દેવાચા ઘી તિ રાવ-નામ ન જઈ પુરે પુd, તાર (ત સદ) शोमां न प्रामोति, अमुन (दि) मलिने गीप-पृष्ठे उदन्-पिन्दु मुकारुल-पुति ननु उपैति किम् ।। શબ્દાર્થ હવામ–તારું નામ, મુત્ર આ લોકને વિવે. ઘી (૧૦ સEવીર- મને (૧ જન=મલિન, મેવવાળા. સિ=એમ. દેવ!(૧૦ =હે પરમેશ્વર! એક જાતનું પાત્ર, તળવા પે. gઇપીઠ g(r)-દેવને વિષે. નીવડે છાની પીઠ ઉપર. જિન પર) અન્ય. મિતી. નહિ ( ) કેઈકથી. પુતિપ્રકાશ. જિકે. મુalaછgર્તિમોતીના પ્રકાશને. પૂત (૬૦ વૃત)થાપન થયું. પતિ (જા. કપામે છે. =નહિ. નનું=ખરેખર. તાજેતપણું. નકલ. શોમાં (૧ શમા)=ભાને, તેજને. શિસ્તુ ટીપું. પ્રતિ(પાઝાર) પામે છે. gિ=ાનું ટીપું. પ્લેકાર્થ પ્રભુના નામની વિશેષતા “હે પરમેશ્વર ! જેક કેકે તારું વીર એવું નામ અન્ય દેવને વિષે સ્થાપન કર્યું, તે- પણ તે ત્યાં શભા પામતું નથી. કેમકે) આ લોકને વિષે છ પાત્રની મલિન પીઠ ઉપર (રહેલું) જલનું બિન્દુ શું મુક્તાફલની કાન્તિને ખરેખર પામે છે ?”—-૮ સ્પષ્ટીકરણ લોકનું તાત્પર્ય– આ લોકમાંથી તાત્પર્ય એ નીકળે છે કે જેમ સિંહનું ચામડું પહેરવાથી શિયાળસિંહ બનતા નથી, તેમ મનુષ્ય તે શું પણ કઈક (હનુમાન) દેવ પણ જો વર્ધમાન સ્વામીનું વીરે એવું નામ ધારણ કરે, તો પણ તે તેને ચરિતાર્થ કરી શકે નહિ. અત્ર આ વાત બાવન વીરને નામે ઓળખાતા દેવ આને કહેવામાં આવી છે. આ બાવન વીરથી ધંટાકર્ણ વિગેરે સમજવા. ૪ ·१८ વરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनछत- भगवतो ज्ञानोत्पत्तिविशेपमाह- ज्ञाने जिनेन्द्र ! तव केवलनाम्नि जाते लोकेषु कोमलमनांसि भृशं जहर्षुः। प्रद्योतने समुदिते हि भवन्ति किं नो पद्माकरेषु जलजानि विकाशभाजि? ॥९॥ टीका है जिनेन्द्र ! तव केवलनाम्नि ज्ञाने जाते-उत्पन्ने सति लोकेषु-स्वर्ग-मर्त्य-पातालेषु कोमल- मनांसि लक्षणया भव्यजनानां मनांसि भृशं-अत्यर्थ जहर्प:-हर्ष प्रापुः । हीति उक्तमर्थ द्रढयति- प्रद्योतने-श्रीसूर्ये समुदिते उद्गते सति यमाकरेषु-तडागेषु जलजानि-कमलानि विकाशमाजि- विकस्वराणि कि नो भवन्ति ? भवन्त्येव । "प्रद्योतनस्तपनः" (का० २, श्लो. ९) इति हैमः ॥ ९॥ अन्वयः (हे ) जिन-इन्द्र! तब केवल-नानि शाने जाते लोकेषु कोमल-मनांसि भृशं जहर्षुः, हि प्रद्योतने समुदिते किं पद्म-आकरेषु जलजानि विकाशभानि नो भवन्ति । શબ્દાર્થ शाने (मू. ज्ञान), मोय. जहर्षुः (धा हुषु ) आनं: पामता zi. जिनेन्द्र (मूजिनेन्द्र ) हे निलेश्वर, निल प्रद्योतने (मू० प्रद्योतन)-सूर्य. तव (मू० युष्मद् )-तारे विषे. समुदिते (मू० समुदित )ये. फेवल अपस-जान, सर्वज्ञता. हिम्॥२१. केवलनानि उपस मे छ नाम ननु मेवा. भवन्ति (धारभू)-या जाते (मू० जात )-पन्न थये. लोकेपु(त्र)सोने विरे नो-नलि. फोमल-नरम. पद्माकरेषु (म. पद्माकर ) गावनि पिणे, સરોવરોને વિષે. मनस-यित. जलजानि (मु० जलन) मो. कोमलमनांसिस्नरमथिते. विकाशमाझि (मू विकाशमाज -विलसने भूशं-अत्यन्त. શ્લોકાર્થ પ્રભુના કેવલજ્ઞાનને મહિમા- “હે જિનેશ્વર! જ્યારે તેને કેવલ એ નામનું જ્ઞાન (કેવલ જ્ઞાન) ઉત્પન્ન થયું, ત્યારે (વર્ગ, મત્યે અને પાતાળ એ ત્રણે) લેકને વિષે (ભવ્ય પ્રાણીઓનાં) કમળ ચિત્તો અત્યંત આનંદ પામ્યાં; કેમકે જ્યારે સૂર્યને ઉદય થાય છે, ત્યારે શું (કમલના સમૂહવાળાં) સરોવરને વિષે કમલો વિક્રવાર थता नथी."- ભજનારા, વિકર.

·धीरमक्तामरम् વરભક્તામર ૧૯ સ્પષ્ટીકરણ याय-वियार- ४२४ तीर्थरना (१) यवन, (२) भ, (3) -, (४) साननी प्राप्ति અને (૫) નિવણ એ પાંચ સમયે અથતુ એ પાંચે કલ્યાણુક વખતે કેટલીક અલૌકિક ઘટનાઓ બને છે. જેમકે એક તે આ વાતની ખબર ઇન્દ્રો પિતાનાં આસને કમ્પવાથી જાણે છે. વળી આ પાંચે કલ્યાણકને વિષે સર્વ જીવોને થોડીક વારને સારૂ શક્તિ મળે છે, તેમજ તેમને હ પણ થાય છે. વિશેષમાં નરક જેવા સ્થાનમાં પણ પ્રત અને સાતા (સુખ) થઈ રહે છે. પ્રસ્તુતમાં કેવલજ્ઞાનરૂપી સૂર્ય ઉદય થવાથી ભવ્ય-કમલ ખીલી રહે છે. ઇન્દ્ર સમવસ- રણ (ધર્મદેશના મ૩૫) ની રચના કરવા અને કેવલજ્ઞાનીની અમૃત દેશનાનું પાન કરવા અધીરા બની જાય છે. . * * सेवके उपकारविशेपमाह- 'वादाय देव ! समियाय य 'इन्द्रभूतिः' तस्मै प्रधानपदवीं प्रददे स्वकीयाम् । धन्यः स एव भुवि तस्य.यशोऽपि लोके भूत्याऽऽश्रितं य इह नाऽऽत्मसमं करोति ॥१०॥ टीका हे देव ! य इन्द्रभूतिः-गौतमगोत्रीयो ब्राह्मणो वादाय-चादं कर्तुमनाः समियाय-समाज- गाम, तस्मै स्वकीयां प्रधानपदवीं भवान् प्रददे। प्रददे इति प्रथमपुरुपैकवचनस्य क्रियाभिसंबन्धाद् भवानिति कर्तृपदं ग्राह्यम् । तस्मै इन्द्रभूतये दानपात्रे चतुर्थी । उक्तमर्थ द्रढयति-भुवि-पृथिव्यां स एव धन्यो लोकेऽपि तस्य यशः तस्य कीर्तिः। तस्येति कस्य ? यो ना-यः पुमान् आश्रितं-से- वार्थमागतं पुरुषं भूत्या ऋद्धया कृत्वा आत्मसमं-आत्मना तुल्यं करोति, स एव ना । नृशब्दस्य प्रथमैकवचनम् । स एव नरो धन्य इत्यर्थः ॥१०॥ अन्वयः (हे) देव ! यः 'इन्द्रभूति' वादाय समियाय, तस्मै (भवान् ) स्वकीयां प्रधान-पदवीं प्रददे या मा इद आश्रितं मूत्या आत्मन्-समं करोति, सा एव भुवि धन्या, तस्य यशः अपि लोके । શબ્દાર્થ पादाय ( मू० याद)-पायें. इन्द्रभूतिः (मू० इन्द्रभूति)=-द्रसूति, वीर माना देव । (देव) DUR! પ્રથમ ગણધર- समियाय (घा.)साव्या. तस्मै (म० सद)-ते. या (मू• यद). प्रधान-उत्तम, भुभ्या १मा संघमा गुमास्वति-यविशति (पृ. ३०-३३). , ·૨૦ વીરભક્તામર (શીર્ષના tવી દે, પદ પિકપણું. પ્રધાન મુખ્ય પદ. (ફૂલો)=જગતને વિષે. (ા )=આપ્યું. મૂત્ય (જૂ મુa)દ્ધિ વડે. રવી (હસાનિજ, પિતાનું. જાતિ (મુ) આશ્રય લીધેલાને, ધન્ય ( ન્યE૧૫, પ્રશંસનીય. શરણે આવેલાને. ( )=ો. ફર્દિકઆ જગતમાં. વ-જ ના ( =મનુષ્ય. સુવિ (જૂમ)=પૃથ્વીને વિષે. આતમ-આત્મા. હાસમા, તુમ. તસ્ય (1)=ોની. આમિર=પિતાના સમાન. થરા ( વર)=કીર્તિ. પતિ (વા છFકરે છે. શ્લેકાર્થ પ્રભુનો સેવક પ્રતિ અનુપમ ઉપકાર– “હે દેવાધિદેવ ! જ ઈન્દ્રભૂતિ (આપની સાથે) વાદ કરવાને આવ્યા, તેને આપે સ્વકીય ઉત્તમ પદ (ગણધર-પદ) અર્પણ કર્યું. આકૃય યોગ્ય જ છે, કેમકે જે મનુષ્ય પોતાને આશ્રય લીધેલા (સેવક)ને આ જગતમાં અદ્ધિ વડે પિતાના સમાન કરે છે, તે જ ખરેખર પૃથ્વી ઉપર પ્રશંસનીય છે અને જગતમાં તેની કીર્તિ (ધન્યવાદને પાત્ર છે.–૧૦ સ્પષ્ટીકરણ અર્થવિચાર- નામ' નું “ન+માનસને એમ પદદ કરવાથી બીજો અર્થ ફરે છે અને તે એ છે કે જે (સ્વામી) પિતાના સેવન્ને સંપત્તિએ કરીને પિતાના સમાન કરતા નથી, તેને પૃથ્વી ઉપર ધન્યવાદ ઘટે છેતેમજ તેની કીર્તિ પણ તેને મુબારજ છે !! આ વક્તિ છે, અથવું કટા- ક્ષના ઉદ્દાર છે. કહેવાની મતલબ એ છે કે જે સ્વામીની સાચા દિલથી સેવા કરવા છતાં પણ દાસત્વ કાયમ રહે, તે સ્વામીથી શું? તેની કીર્તિ તેને જ મુબારક છે. ખરે ઉપકારી કોણ?— આના ઉત્તર સારૂ વિચારે આ નિમ્નલિખિત શ્લોક " उपकारिषु या साधुः, साधुत्वे तस्य को गुणा ! अपकारिषु यः साधु, स साधुः सद्भिरुच्यते।" અર્થાતુ ઉપકાર કરનારા મનુષ્યો પ્રતિ જે સાધુ હેય, તેના સાધુતમાં શું ગુણ છે અપ- કાર કરનાર તરફ જે સદ્વર્તન રાખે, તેજ સાધુ એમ સંતે કહે છે. આ વાતને ન્યાયવિશારદ મહામહોપાધ્યાય શ્રીયશવિજયજી પણ ટેકો આપે છે, કેમકે ઉપાધ્યાયશ્રી વિનયવિજયજી- કૃત શ્રીપાલરાસમાં ચોથા ખંડની આઠમી ઢાલમાં તેઓ કયે છે કે- ૧ ‘શ્રીપાલરાસ વિનયવિજયજીએ બનાવવા માંડ્યા હતા, પરંતુ તેની સામે અને પચાસ ગાથા રમ્યા બાદ તેઓ સ્વર્ગે સિધાવ્યા અને ત્યાર બાદ તેમના સંકેતાનુસાર ઉપાધ્યાયશ્રી યશોવિજયજીએ બાકીના રાસ પૂરો કર્યો. જુઓ આ સંબંધમાં એ રાસને કળશ, ·વો! વીરભક્તામર ૨૧ “સજજન જે ભુંડું કરતા રૂડું કરે રે, તેહના જગમાં રહેશે નામે પ્રકાશ રે; બે પત્થર મારે તેહને ફલ દીયેરે, ચંદન અને કાજેતેહને વાસરે—સાંભળજોવે કર્મવિપાક કહે મુનિશે.” આ ઉપરથી જોઇ શકાય છે કે પોતાની સાથે બાથ ભીડવાને તૈયાર થયેલા એવા ઈન્દ્ર- ભૂતિને પણ જે વીર પરમાત્માએ ઉત્તમ પદ આપી પોતાના સમાન બનાવ્યા તેમને ખરેખર ધન્યવાદ ઘટે છે, તેમજ સજજન કે સાધુ કહે છે તે પણ તેવાજ પુરૂષે છે. આ ઉપરથી સાર એ નીકળે છે કે ખરેખરા સજનની સજજનતા નિરપેક્ષ હોય છે. અર્થાત્ એવા સજજનો સજજનતાની ખાતર–પિતાના સ્વભાવનુસાર જ સજજનતા દાખવે છે. શું પુષ્પને કેઈએ વિજ્ઞપ્તિ કરી છે કે તમારે અમને સુવાસ આપવી? શું વનદેવીએ કઈ દિવસની સાથે પણ વસન્તને સંદેશો કહાવ્યો છે કે તારે આવીને મારી શોભામાં વધારો કરવો? શું કોઈ ચક્રવાકે સૂર્યને પ્રાર્થના કરી છે કે તારે પૃથ્વી અને નામંડલને પ્રકાશિત કરવાં, શગુરૂપ અંધ- કારને દૂર કરે અને ચક્રવાક અને ચાકીને સંગ કરાવી શું મેધને ચાતકે કે પર્વતે કદી વિનવ્યા છે કે તારે તાપને વિનાશ કરનારી લવૃષ્ટિ કરવી, ચાતકને જીવાડવા અને તેમના નાદ દ્વારા વૈર્ય રત્નને પ્રાદુર્ભાવ કરવો? શું ચન્દ્રને કદી પણ કુમુદે કે ચરે વિનતિ કરી સાંભળી છે કે તારે અમને આનન્દ આપોશું ચન્દ્રિકા અને પૃથ્વી સગોત્રીય છે કે જેથી કરીને તે પૃથ્વીને સુધાના સમાન ધવલ બનાવે છે? ૧ સરખા છીદેવવિમલગણિત હીરસૌભાગ્યનાં નિમ્નલિખિત પ. અ ર ર ર ર્વતિ સન્તા स्वभावेन किं तूपकुर्वन्ति सर्वान् । किमभ्यर्थितानि प्रसूनानि कैश्चिन्- ગના ભેદ ચિંતામતિ રી- મુતમ (૧૬) कदाचिद् वसन्तस्य सन्देशशचो- ऽपि च प्रेषिताः कापि किं कुअलक्ष्म्या । मृगाक्षीमिवोत्कण्टको मजरीभिः प्रसूनरयं हासयामास यत् ताम् ॥-भुजा किमभ्ययंते केनचिच्चण्डरोचि- यदुर्वी दिवो भासयायेप यह वा। विपक्षानिवोद्वासयत्मन्धकारान् पुनर्योजयत्यनाभी रयाजान् ॥-भुजङ्ग अयाच्यन्त किं वाऽम्बुदाः केनचित् किं यदुवाधराणां व्यपोहन्ति तापम् । जलैजावयन्तीह वप्पीहवालान् स्वनादेव वैदू(इ)मुद्भावयन्ति ॥ भुजङ्ग उपाकारिकि कैरवैर्या चकोर- यदेतान् सितांशुः पृणत्येव किंवा। सगौनाः पुनथन्दिकाः किं घरिघ्याः શુચીપુર્વતિ તો તાર સુપાત --મુન- -૧૧ મે સર્ચ, પ્લે કર·t ૨૨ વીરભક્તામર [ શીષર્ષનજd- ઇ-ભૂતિ-વિચાર– મગધ દેશમાંની રાજગૃહી નગરીના સ્વામી શ્રીગ્રેણિકના ગવર' (ગુરુવર) ગામમાં વસુભુતિ નામને વિપ્ર વસતે હવે તેને પૃથ્વી નામની સ્ત્રીથી ઈન્દ્રભૂતિ, અગ્નિભૂતિ અને વાયુભૂતિ એ નામનાં ત્રણ પુત્ર-ર ઉત્પન્ન થયાં હતાં. એ બ્રાહ્મણનું ગોતમ ગુત્ર હોવાને લીધે ઇન્દ્રભૂતિને એ નામથી વ્યવહાર કરવામાં આવે છે. અર્થાત તેને ગૌતમ ગોતમ સ્વામી તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. આ ગૌતમ સ્વામી અથતુ ઇન્દ્રભૂતિ ચ વિધાના પારગામી બન્યા હતા, તેમણે ચારે વેદોનું સારી રીતે અધ્યયન કર્યું હતું અને તેઓ પિતાને “સ તરીકે ઓળખાવતાં હતા. એક વખત પાવાપુરીની સમીપમાં મહસેન વનમાં રહેતા સેમિલ નામના વિપ્રને ત્યાં અગ્નિભૂતિ પ્રમુખ દર્શ છાલ સહિત ઇન્દ્રભૂતિ યજ્ઞને માટે ગયા. ત્યાં તેઓ યજ્ઞ કરતા હતા, એવામાં તેમણે આકાશમાં ઉોત છે અને તદનેતર દેવોને મર્ય-લોક ઉપર ઉતરી આવતા જોયા. આથી તેમણે એમ માન્યું કે આ મારા ય પ્રભાવ છે અને દેવો મને અભિનંદન આપ- વાને આવે છે. પરંતુ જયારે તે દેવે ત્યાં નહિ આવતાં પાવાપુરીમાં દેવોએ રચેલા વીર પ્રભુના સમવસરણ તરફ ગયા, ત્યારે તેમને આશ્ચર્યને પાર નરણો (આથી સાબીત થાય છે કે તેઓ સર્વેશ હતા નહિ, કમદે આશ્ચર્ય એ અજ્ઞાનજનક ટાંછે). વિશેષમાં લેતા મુખેથી અત્ર સમીપમાં વીર ભગવાન સમવસર્યા છે અને તેઓ સર્વજ્ઞ છે એમ સાંભળતાં તે તેમને અતિશય સામગ ઉત્પન્ન થે. તેઓ વિચારવા લાગ્યા કે ખરેખર અત્ર કોઈ ધુતારે આ લાગે છે અને તેને ઇન્દ્રજાળ પાથરી હોય એમ સંભવે છે. આમ વિચારી પ્રભુનું માન એડવાને તેઓ તૈયાર થયા અને તેમણે સમવસરણ તરફ પ્રયાણ કર્યું. પરંતુ સમવસરણની સમીપ આવતાં, તેમજ દેવ-કૃત ક્ષદ્ધિનું અવલોકન કરતાં અને વિશેષતઃ વીર પ્રભુના મુખારવિંદ તરફ નજર પડતાં તે તેઓ ઠંડાગાર થઈ ગયા. એટલામાં અધુરામાં પૂરું વીર ભગવાને તેમને તેમના નામથી બોલાવ્યા. અને વગર પૂછે તેમના મનોગત સંદેહનું નિરાકરણ પણ કર્યું. આથી કરીને ઇન્દ્રભૂતિને સમસ્ત ગર્વ ગળી ગયે અને તેમણે પ્રભુના ચરણમલમાં પ્રણામ કરી પિતાને તેમના સેવક તૈરીકે રવીકા- રવા વિનતિ કરી. આ વિનતિને રવીકારીને પ્રભુએ તેમને દીક્ષા આપી એટલું જ નહિ, પરંતુ પ્રથમ ગણધર બનાવ્યા. અરે એટલેથી પણ જાણે પિતાનું અનુપમ ઉપકારિત્વ સિદ્ધ થતું ન હોય, તેમ ૧ ચૌદ-વિશાઓ- “હ૪જી વૈયા, માંડવી િતથા આ પદ્ધ get , વિલા પત્તાવાર " અર્થત છ અંગે, ચાર વેદ, મીમાંસાતર્ક, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ એ વૈદ વિદ્યાઓ છે. ૨ પેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ એ ચાર વેદે છે. ૩ અગ્નિભૂતિ, વાયુભૂતિ વ્યક્ત, સુધમ, મહિડક, મૌત્ર, અશ્વિત, અલભ્રાતા, મેતાર્ય અને પ્રભાસ એ ઉપર્યુક્ત દશે બ્રાહ્મણે છે. • ૪ આ વાત વિશેષાવશ્યકમના ગણધરવાદના નામથી ઓળખાતા પ્રકરણ ઉપરથી જોઈ શકાશેજોકે એની ચૂલ રૂપરેખા તે શ્રીરૂપચ વિકૃત ગૌતમીય મહાકાવ્યમાં પણ આલેખવામાં આવી છે.

·( वीरभक्तामरम् | વિરભક્તામર ૨૩ પતે એક પૌરૂથી પર્યત દેશના આપ્યા બાદ તરતજ તરતના જૈનેતર દીક્ષિત ઇન્દ્રભૂતિને એજ સમવસરણમાં પાદપીઠ ઉપર બેસીને વ્યાખ્યાન આપવાને પણ અધિકાર આપે. આ તેમની સજ્જનતા સૂચવે છે. આમાં પણ હજી જાણે કંઈ ન્યૂનતા રહી નહિ ગઈ છે કે શું કે જેથી કરીને ગૌતમસ્વામીને પોતાના નિર્વાણ સમયે પિતાનાથી દૂર કાઢ્યા. પિતાનામાં ઇન્દ્રભૂતિને “મારાજ વીર એવી જ મમતા હતી તે દૂર કરવાને અને તેમ થતાં તેમને સર્વ-પદથી અલંકૃત કરવા માટે તેમણે આમ કર્યું. આમ બાબત હોવાને લીધે, પિતાના સેવકને પોતાની તુલ્ય બનાવવાની–નહિ કે પોતે સ્વામી તરીકે રહેવાની અને સેવકને સેવક રાખી મૂક્વાની–એવી અનુપમ ભાવનાની વીર ભગવાન કરતાં વધારે આબેહુબ મૂર્તિ અન્યત્ર મળે ખરી? ખરેખર મહાપુરૂષને ઉપકાર પણ મહાન જ હોય છે. સર્વજ્ઞ-પદથી ખરેખરી શેષતા એવા ઇન્દ્રભૂતિ વીર-નિવાણ બાદ ૧૨ વર્ષે મેસે સિધાવ્યા. આ દ્વિતીર્ય મંગલરૂપ ઇન્દ્રભૂતિને મારા વારંવાર પ્રણામ એટલું જ કહી અત્ર વિરમવામાં આવે તે પૂર્વે નિલિખિત “તમાક તરફ દષ્ટિપાત કર અનાવરયક નહિ ગણાય. श्रीदेवानन्दसूरिकृतं गौतमाष्टकम् । " श्रीइन्द्रभूतिं वसुभूतिपुत्रं पृथ्वीभवं गौतमगोत्ररत्नम् । स्तुवन्ति देवासुरमानवेन्द्राः स गौतमो यच्छतु वाञ्छितं मे ॥१॥-उपजातिः श्रीवर्द्धमानात् त्रिपदीमवाप्य मुहूर्त्तमात्रेण कृतानि येन । अङ्गानि पूर्वाणि चतुर्दशापि स गौतमो यच्छतु बान्छितं मे ॥२॥-उप० श्रीवीरनाथेन पुरा प्रणीतं 'मन्त्रं महानन्दसुखाय यस्य । ध्यायन्त्यमी मूरिवराः समग्राः स गौतमो यच्छतु वान्छितं मे ।। ३ ।।-उप० ૧ પારૂપી” એટલે પ્રહર અર્થાત્ ત્રણ કલાક ૨ કેટલાક દર્શનકારાએ ઈશ્વરને નિત્યમુક્ત માન્ય છે, તેમજ તેના સમાન તે તેના સેવકે ન જ થઈ શકે એવું જે ઈશ્વરનું સ્વરૂપ આલેખ્યું છે, તે વિચારણા છે. ૩ બધાં મળીને મંગલા ચાર –(૧)વીર ભગવાન,(૨) ગૌતમ સ્વામી, (૩) ટ્યૂલિભદ્ર આદિ મુનિરાજ અને (૪) જૈન ધર્મ યાને આઠંદદરન. કહ્યું પણ છે કે- "मंगले भगवान् 'वीरों, मंगलं गौतमप्रभुः। થમિકથા, નથseg iાર ” ૪તમસ્વામીને લગતી હકીકતું જિનપ્રભસૂરિકૃત ગૌતમસ્તોત્રમાંથી તેમજ આવશયક, વિરષાવશ્યક, ઉત્તરાધ્યયન, ભગવતી ઇત્યાદિ આગમાંથી પણ મળી શકે છે.

·વરભક્તામર [श्रीधर्मपर्धनकत-- यस्याभिधानं मुनयोऽपि सर्वे गृहन्ति भिक्षाभ्रमणस्य काले। मिष्टान-पाना-अम्बरपूर्णकामाः स गौतमो यच्छतु वान्छित में || ४ ||-उप० अष्टापदाद्रौ गगने स्वशक्या ययौ जिनानां परवन्दनाय । निशम्य तीर्थातिशयं सुरेभ्यः स गौतमो यच्छतु वाञ्छितं मे ॥ ५॥-उप० त्रिपञ्चसङ्ख्याशवतापसानों तपाकृशानामपुनर्भवाय। अक्षीणलथ्या परमानदाता स गौतमो यच्छतु वाञ्छितं मे ॥६॥-उप० • सदक्षिण भोजनमेव देयं साधर्मिक(के) सङ्घसपर्ययेव । कैवल्यवस्र प्रददौ सुनीनां स गौतमो यच्छतु वाञ्छितं मे ॥७॥ उप० शिवं गते भर्तरि वीरनाथे युगप्रधानत्वमिहेव मत्या। पट्टामिपेको विदधे सुरेन्द्र स गौतमो यच्छतु वाञ्छितं मे ॥८॥-उप० श्रीगौतमस्याष्टकमादरेण प्रबोधकाले मुनिपुङ्गवा ये। पठन्ति ते मूरिपदं च देवा- नन्द लभन्ते नितरां क्रमेण ॥९॥-उप० અર્થાતુ–“વસુભૂતિના નખ, તેની પત્ની, પૃથ્વીના સુત,અને ગોતમ ગોત્રને વિષે ૧ “પૃથ્વીના સુતને બીજો અર્થ “મંગલ' થાય છે, એ વાત ધ્યાનમાં લઇને તે સીદેવવિમલગણિએ . હીરસૌભાગ્યમાં ચતુર્થ સર્ગમાં સાતમા અને આઠમા પ દ્વારા નીચે મુજબ ઉગાર કાઢ્યા છે- "यभूव मुख्यो वसुभूतिसून- स्तेषां गणीनामिह गीतमाः। यो धक्रमावे न बमार पृथ्वी- सुतोऽपि नो विष्णुपदावलम्पीति અર્થાત જેણે પૃથ્વી સુત હોઈ કરીને પણ વક્રતા ધારણ કરીનહિ તેમજ નારાયજુનાચરણનો આશ્રય લીધો નહિ, તે ગૌતમ નામના વસુભૂતિના પુત્ર તે ગણધરોમાં મુખ્ય બન્યા (મંગલ એ પૃથ્વીરાત છે અને એ ગ્રહની વાતા સમસિદ્ધ છે તેમજ તે ગ્રહ હોવાથી આકાશનો આશ્રય લે છે એ દેખીતી વાત છે).

·૨૫ થીમi૬] વીરભક્તામર રસમાન એવા જે શ્રીઇન્દ્રભૂતિની દેવેન્દ્રા, દાનવેન્દ્રો અને નરેન્દ્રો સ્તુતિ કરે છે, તે ગતિમ (સ્વામી) મને વાંછિત અપે ––૧ શ્રીવહેંમાન (જિનેશ્વર )ની પાસેથી ( ઉત્પાદ, વ્યય અને પ્રખ્યરૂપી) ત્રિપદી પ્રાપ્ત કરીને જેણે મુહૂર્તમાત્રમાં (બાર ) અંગે તેમજ ચદ ર્ડો રચ્યાં, તે ગીતમ (પ્રજ) મને અભીષ્ટ અર્પણ કરે.”—૨ ભિક્ષના સુખને માટે શ્રી વીર ભગવાને જે ગૌતમસ્વામી ના નામવાળે) મંત્ર કહ્યો હતો અને જે મંત્રનું ધ્યાન સમગ્ર સૂરીશ્વરે કરે છે, તે ગૌતમ (સ્વામી) મને વાંછિત સમર્પે.”—૩ “સર્વે મુનિઓ પણ ભિક્ષા-ભ્રમણના સમયે જેનું નામ લે છે અને તેમ કરી મિણ અન્ન, પાન અને વસ્ત્રથી પૂર્ણ ઇરછાવાળા થાય છે, તે ગૌતમ (પ્ર) મને અભીષ્ટ અપ.” સુર પાસેથી (અષ્ટાપદ) તીર્થને અતિશય શ્રવણ કરીને જે ગગનમાં ચાલવાની પિતાની શક્તિ વડે અષ્ટાપદ પર્વત ઉપર (વીસ) જિનેન્દ્રનાં ચરણના વન્દનાર્થે ગયા, તે તમ (મુનીશ્વર) મને મનવાંછિત આપ.”—૫ તપશ્ચર્યા કરવા વડે કૃશ બનેલા એવા પંદરસેં (૧૫૦૦) તાપસને મુક્તિને માટે જે- એ અફીણ લબ્ધિ વડે તેમના પરમાત્ત (ક્ષીર)ને દાતા બન્યા, તે ગૌતમ (ગણધર) મને અભીષ્ટ સમપો.”. “સાધમિકોને દક્ષિણની સાથેજ ભોજન દેવું ને સંઘની વાત્સલ્યતા પણ તેમજ થાય છે તેવી રીતે મુનિઓને જેણે સર્વજ્ઞતારૂપી વસ્ત્ર પણ પરમાનની સાથે અર્પણ કર્યું, તે ગૌતમ (ગીર) મારા મને રથ પૂરા પાડે.”——૭ “પિતાને સ્વામી વિર પ્રભુ મેણે ગયા એટલે યુગ–પ્રધાનપણું શ્રીૌતમ સ્વામીમાં છે એમ માનીને જેમને દેવેન્દ્રોએ પટ્ટાભિષેક કર્યો, તે ગતિમ (મુનિવર ) મને મનવાંછિત અપે.”—૮ “જે મુનીશ્વરે જાગતાની સાથેજ આદરપૂર્વક (આ) શ્રીગૌતમાષ્ટકનું પઠન કરે છે, તેઓ સુપિદને અને તદઅંતર (દેવગતિના) આનદને પણ ખચ્ચિત પ્રાપ્ત કરે છે. (ર્તા શ્રીમાન દેવાનન્દ સુરિજીએ પિતાનું નામ પણ આ અન્ય પદમાં સૂચવ્યું છે.) s ક જ સાથે સાથે વિરોધાભાસ' નામના અલંકારથી વિભૂષિત આના પછીનું નવમું પત્ર પણ જોઈ લઈએ. यसाणिपद्मः सपुनर्भवोऽपि दत्ते नतानामपुनर्भवं यत् । शिष्यीकृता येन भवं विहाय शिवं प्रयन्ते च तदन चिनम् ॥" –ઉપજાતિ. અર્થાત જેનું કર-કમલ પુનર્ભવ ( નખ થી યુક્ત હોઈ કરીને પણ પ્રણામ કરનારને અપુનર્ભવ (મહા ) અણ કરે છે તેમજ વળી જે શિષ્ય કરેલા છો ભવ (મહાદેવ)ને છોડીને શિવ(મહાદેવ)ને આથી છે તે અન્ય આજનક છે. (ભવને અર્થ “સંસાર કરવાથી અને શિવ અમસ કરવાથી વિધાભાસને પરિહાર થાય છે..

·२६ વીરભકામર श्रीधर्मवर्धनकाते भगवतो वचनमाधुर्यमाह- गोक्षीरसत्सितसिताधिकम(मि)प्टमिष्ट- माकर्ण्य ते वच इहेप्सति नो परस्य । पीयूषकं शशिमयूखविभं विहाय क्षारं जलं जलनिधे रसितु क इच्छेत् १ ॥ ११ ॥ हरीका हे जिन! ते-तव वचो-वचनमाकर्ण्य-श्रुत्वा परस्य-अन्यदेवस्य वचो जनो नोईप्सति-नाम- मिच्छति । किविशिष्टं वचः ? गोक्षीरं-दुग्धं सती चासौ सितसिता-उज्ज्वला शर्करा ताभ्यां द्वाभ्यामधिकम(मि)टं विशेपेण मृ(मि)टं-मधुरतरम् । पुनः ( किंभूतं वचा ? इष्ट-वाञ्छित्तं )। उक्तमर्थ द्रढयति-शशिमयुखविभ-चन्द्रकिरणतुल्यं निर्मलं पीयूपक-अमृतं विहाय-त्यक्त्वा जलनिधेः-लवणसमुद्रस्य क्षार जलं रसितुं-स्खादितुं क इच्छेत्-को वाञ्छत् ? न कोऽयीत्यर्थः । पीयूपमेव पीयूपर्क स्वार्थे कप्रत्ययः । यद्वा पीयूपतुल्यं कं-जलं अमृतजलं पीत्या क्षारं जलं रसित, रस आस्वादने (इति धातोः ) तुम्प्रत्यये इडागमे च रसितुमिति सुपाठः । अशित मिति पाठोऽज्ञानमूलका, भोजनार्थाभावात् ॥११॥ अन्वयः ते गो-क्षीर-सत्-सित-सिता-अधिक-मृ(मि)प्टैं, इष्टं पचा आकर्ण्य परस्य (प्रचा) इह (जन:) नो ईप्सति (हि) शशि-मयूख-विर्म पीयूपकं [पीयूप-फ बा] विहाय जल-निधेः क्षारं जलं रसितुं का इच्छेत् । શબ્દાર્થ गो-पाय. ते (मू० युष्मद् )-तारा. क्षीर-दुश्य. वचा (मू० वचम्)-पयनने. गोक्षीर-गायनुद५. इह-मा दुनियामा. सत्-उत्तम. ईप्लति (पा० भार)-मेगा . सित-rasi, श्वेत. नो-नलि. सिता-शश, सा३२. परस्य (मु० पर)-स-यना. अधिक-विशेष. पीयूपकं (मू• पीयूषक )-मभूत. मृष्ट-निर्भर पीयूप-अमृत. मिट-मधुर,भाई कस. गोक्षीरसत्सितसिताधिकम(मि)टं- मने उत्तम पीयूपकं-अमृतसमान are. તેમજ ઉજજવલ એવી સાકરથી વધારે નિર્મલ शशिन्:नान्त, 2. [अ५ मधुर]. मयूख-रिशु. इएं (मू-ट)त्रिप, विम-तुस्य. माकार्य (घा• कर्ण)-सनाने. शशिमयूखविभ-2-tratी तुम. ३ ·वीरभक्तामरम्] વીરભક્તામર ૧૭ વિઘ) દઈને, મને. (િપૂ રષિ) સાગર. ક્ષા (ખારા. રહેલું(gi Eસ્વાદ લેવાને. ( =પાણીને. ગા=પાણી, ( Fિણ. નિધિ=સમૂહુ. દુષેત્ર ઘા =ઈરછા કરે. શ્લોકાર્ધ પ્રભુની વાણીની મધુરતા- (હે જગન્નાથ ) ગાયના દૂધથી તેમજ ઉત્તમ અને ઉજજવલ એવી શર્કરાથી પણ વધારે નિમલ [ અથવા મધુર છે તથા પ્રિય એવું તારું વચન શ્રવણ કર્યા બાદ અન્યના વચનનું શ્રવણ કરવા (કઇ પણ મનુષ્ય) અ ઇચ્છતો નથી. (કેમકે) ચન્દ્રનાં કિરણોના જેવા નિર્મલ) અમૃતને (અથવા અમત સમાન જલને ] મૂકીને (લવણ) સમુદ્રના ખારા જલને સવાદ લેવાને કેણ ઈચ્છે?”—૧૧ સ્પષ્ટીકરણ પાઠાન્તર-વિચાર- અર્થાન્તરભ્યાસથી અલંકૃત એવા આ શ્લોકની વૃત્તિમાં ‘ઈનિઈતું' (ના+nિd) એ પાઠાન્તરના સંબંધમાં ખુલાસો કરવામાં આવ્યું છે અને તેમાં તું એ પાઠ અંશુદ્ધ છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. આ વાતના સમર્થનમાં એ ઉમેરવાનું કે સમયસુન્દરમણિકૃત કાષભ-ભક્તામરમાં, રત્નસિંહકૃત નેમિ-ભક્તામર (યાને પ્રાણપ્રિય કાવ્ય )માં તેમજ કાવ્ય-માલાના સક્ષમ ગુચ્છમાં છપાયેલ ભક્તામર સ્તોત્રમાં પણ “સતું' પાઠ છે. પરંતુ એ નિવેદન કરવું અસ્થાને નહિ ગણાય કે ભાવપ્રભસૂરિવિરચિતનેમિ-ભકામરમાં, કીર્તિવિમલકૃત શાન્તિ-ભકતારમાં તેમજ ધર્મસિંહરિ રચિત સરસ્વતી-ભક્તામરમાં પણ “તું” એ પાઠ છે. વળી યુવા- શિનો હે, “શશિનો ના એ વાક્ય પણ જોવામાં આવે છે. વાસ્તે આ વાત વિચારણીય છે, * જ * भगवतो रूपाधिक्यमाह- अङ्गुष्ठमकमणुभिर्मणिः सुरेन्द्रा निर्माय चेत् तव पदस्य पुरो धरेयुः । पूष्णोऽय उल्मुकमिवेश। स दृश्यते वै यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥ १२ ॥ टीका हे जिन ! सुरेन्द्रा-देवेन्द्राअणुमिा-परमाणुभिः एकमहुठं निर्माय-नूतनं निष्पाद्य चेदयदि तव पदस्य-चरणस्य पुरा-अग्रे धरेयुर-तव चरणस्याङ्गुष्ठेन तुल्पवाकरणाम स्थापयेयु: । किंविशिदर- ·વીરભક્તામરે [ શ્રીનાથd- गुभिः? 'मणि । मायः चन्द्रकान्तादिरत्नानि तेषु जाता मणिजास्तैर्मणिजैः-रस्नो तैः परमाणभि- रित्यर्थः । हे ईश! सोङ्गयो वै इति निधितं पूष्णा-सूर्यस्याने उल्मुकमिव-अलातमिव दृश्यते । यद्- यस्मात् कारणाद् हीति निश्चितं ते-तव समानमपरं रूपं नास्ति, त्वत्तल्यरूपोऽन्यो नास्तीत्यर्थः॥१२॥ અવય (हे) ईश! चेदू सुर-इन्द्रा मणि-जै। अमिर एक अङ्गुष्ठं निर्माय तव पदस्य पुरा घरेयु, (तहिं ) सापृष्णा अप्रे उल्मुकं इव वै दृश्यते यद् ते समानं अपरं रूपं न हि अस्ति । શબ્દાર્થ : B(re જઇ=અંગુઠે. (૧૦ )અ. ઘi ( gy)=એક, મુ ( gy) અંગારે. અણુભિઃ (૦ Fપરમાણુઓ વડે. હવે=જેમ. મરત્ન. ફા! (૧૪)કહે પરમેશ્વર! મૌ= રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ. (મૂળ તો. શરતે (વા દ%Eખાય (છે). જુના=સુરપતિએ. પૈકી. નિર્માણ (રાજા બનાવીને, જેથી કરીને. चेदने તે (૫ જુન્નર)તારા. તવ (યુઝર) તારા. મન (શ્રમમતુલ્ય. વર (T૦ વરચરણની. ચપ( સ )=અન્ય. જ નહિં. આગળ. રિ=નિશ્ચયવાચક અવ્યય, પશુ ( પા 95ધરે. v(F પ, સ્વરૂ. (૧૦ કનકસૂર્યની. અતિ (પા પણ છે. શ્લેકાર્થ વીર પ્રભુનું અનુપમ રૂપ— “હે પરમેશ્વરે ! (ચન્દ્રકાન્તાદિક) રત્નોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પરમાણુઓ વડે ( કદાચ) એક અંડે (નવીન બનાવીને જે દેવેન્દ્ર તારા ચરણના અંગુઠાની આગળ ધરે, તો તે નક્કી સૂર્યની સામે અંગારા જેવો દેખાય છે જેથી કરીને (ખાતરી થાય છે કે નીતારી સમાન અન્ય રૂ૫ આ જગતમાં નથી.”-૧૨ સ્પષ્ટીકરણ લેકના સાર સંબંધી વિચાર- આ લોકમાં જે એમ કહ્યું છે કે દેવો વિવિધ રત્નના પરમાણુઓ વડે એક અંડે બનાવે છે તે પણ પ્રભુના અંગુઠા આગળ કશી ગણત્રીમાં આવી શકે તેમ નથી, તે વાતની આવશ્યક-નર્યું તેની પ૬૯ મી ગાથા પણ સાક્ષી પૂરે છે કેમકે ત્યાં કહ્યું છે કે- .

·वीरमाताम्मम् ] વિરલાયર "मग्यसुरा जार, गुठपमाणयं विम्यमा । जिणायगुईपा, सोहए संजदिगालो।" પરંતુ એ ધ્યાનમાં રાખવું કે સમવસરણમાં તે પ્રસના પ્રભાવથી પ્રજના રામાન તેમની બર્તિઓ બનાવવામાં દેવતાઓ સમય થાય છે. , भगवदर्शने: मिथ्यातं नोटितीत्पाह- उज्जाघटीति तमसि प्रचुरप्रचार मिथ्यात्विनां मतमहो न तु दर्शने ते। काकारिचक्षरिव चा न हि चित्रमत्र । यद् वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३ ॥ टीफा हे जिन! मिथ्यात्विनां मतं तमसि-अनाने उन्नापटीति-अतिशयेन उदयटति-प्रकटीम- पतितराम् । किंभूतं मतं ? अनुरो-बहुलः प्रचारो-विस्तारो यस्य तत् अनुरप्रचारम् । अहो इत्या. वर्ये । तन्मिध्यात्विनां मत ते-तब दर्शने न तु उजापटीति, दर्शने-सम्पाले भगवतोचलोकने पा मिथ्यात्वस्य पिलयात् । हीति निधितम् । अत्र चित्रन फिश्चित , उपाभर्य नेत्यर्थः। यद्-यस्मा- दे॒वोः काकारिचक्षुर्यासरे पाण्डुपलाशल्पं भवति, काकानां काफपविगामरिः-शत्रुधूकस्तस्प चतुः- नेत्र दिवसे पाण्डु-पाण्डरवणं यत् पलाशपत्रं तेन कल्प-तुल्यं भवतीत्यर्थः । यासरे पुचपो निस्त- जस्त्वात, वमसि प्रचुरप्रचारत्वात् ॥ १३ ॥ अन्वयः॥ (जिन !) दो ! मिप्यात्थिनां मचुर-प्रचार मनं तमसि उमापति, नतु ते परीने या न दिमत्र चित्रं यद पासरे फार-अरि-चाय पाण्ड-पलाश-पन्न मयति । શબ્દાર્થ उमाघटीति (पा• पद)-भतिरा प्रयास है. भदो-लामा १५ समसि (मूतमस् मानने नम्नति मपुर-त. तुम. प्रचार-विस्तार दर्शने (दान)) (२) ११. प्ररप्रचार-पन्त विस्तार रनामे AN; (3) मन. मिष्याविना (म.मिम्मारिरन् भिमासानानु. ते (म• गुमर) Fire मतं (मतन. कार १७- सर्वपरा पनि समाजमार्ग बिरिन् । विनावाप्रति, न शोमवे वर पाजारः। .

·હs વીરભક્તામર [છીષalisa- પડુ પીળ. =દુશ્મન, શત્રુ. મગ અહીં. કાગડાને શત્રુ, ઘુવડ, જે મારે. કુકનેત્ર. રા( વાર =દિવસે. અરવલ્લુ =ઘુવડનું નેત્ર, સતિ (ા =થાય છે. =જેમ. થા=અથવા. Ta=ખાખરાનું પાંદડું. દિનિશ્ચયવાચક અવ્યય. હિપ સમાન, gય જિન્ન ( જિ:આશ્ચર્યજનક પાદુપરા=પીળા ખાખરાના પાંદડા સમાન, શ્લોકાઈ જિન દર્શનથી મિથ્યાત્વને નાશ– “હે જિનેશ્વર ! અહા ! અત્યન્ત પ્રચાર છે જેને એવું મિથ્યાતીઓનું દર્શન અજ્ઞાનને વિષે અતિશય પ્રકટ થાય છે, પરંતુ તારા દર્શનને વિષે તેમ થતું નથી એ આશ્ચર્ય છે). અથવા ખરેખર એમાં કંઈ આશ્ચર્ય નથી, કેમકે (એ સ્વાભાવિક છે કે) ઘુવડ (પક્ષી)ની આંખ દિવસના (ધળા અને પીળા એવા ખાખરાના પાંદડા જેવી (અર્થાત્ નિસ્તેજ) થાય છે, જ્યારે રાતે અંધારામાં તે તે લીલા લહેર ઉઠાવે છે.”—૧૩ સ્પષ્ટીકરણ લેકનું તાત્પર્ય– આ શ્લોકનું તાત્પર્ય એ છે કે જેમ અંધારામાંજ બધી “પિલ' ચાલે અને અજવાળામાં તે તે ઉઘાડી જ પડી જાય, તેમ મિથ્યાત્વીઓનું શાસન અજ્ઞાનરૂપી અંધકારમાં અથડાતા જને- નેજ રૂચિકર થઈ શકે અને તેનું જોર પણ ત્યાંજ ચાલે, પરંતુ વિવેક–ગવાળા પાસે તે તેની કીંમત તરતજ અંકાઈ જાય, વિશેષમાં સત્ય માર્ગે ચાલનારા જનેની સંખ્યા પણ ઉભાગે જનારા કરતાં ઓછી હેય, તે તે બનવા જોગ છે. આ વાત તે મહાવીર સ્વામીના અને શાળાના શ્રાવકની સંખ્યા ઉપરથી પણ જોઈ શકાય છે, કેમકે જ્યારે મહાવીર સ્વામીના ૧૫૯૦૦૦૦ શ્રાવક (અને તેથી બમણું શ્રાવિકાઓ ભકત હતા, ત્યારે શાળાના.૧૧૦૦૦૦૦ (3) શ્રાવકે ભક્ત હતા. આ ઉપરથી “બાપા” એવું જ વિશેષણ મિઠાવીઓના મતને લાગુ પાડ્યું છે, તે વાસ્તવિક છે, એમ જોઈ શકાય છે. શ્લોકની વિચિત્રતા- આ લાકમાં ચો, , g, , , દિ, મત્ર અને વહૂ એમ અવ્યનું વહાણ કેટલું છે અને તેમ છતાં પાદપૂર્તિ માટે એક પણ અવ્યયને ઉપયોગ કર્યો નથી એ આશ્ચર્ય છે.

·वीरभक्तामरम्] વીરભક્તામર १ कपायभङ्गे भगवतो बलवत्चमाह- वन्या द्विपाइव सदैव कपायवर्गा भञ्जन्ति नूतनतरूनिव सर्वजन्तून् । सिंहातिरेकतरसं हि विना भवन्तं कस्तान निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ? ॥ १४ ॥ टीका हे स्वामिन् ! कपायवर्गाः कपति-दहति प्राणिना( नो) जीवानामिति निति ) कपः -संसारस्तस्यायो-लाभो येभ्यस्ते कपायाः क्रोधादयस्तेषां वर्गाः,"वर्गस्तु सांस्कन्धाका० ६, श्लो० ४९) इति हैमः । यद्वा तद्गणो वर्गः अनन्तानुबन्ध्यादिभेदचतुष्टयेन चतुर्गुणिता कपाय- वर्गाः बन्या द्विपा इव सर्वजन्तून नूतनतरूनिव भञ्जन्ति । कदा ? सदैव सर्वस्मिन् काले । हीति निश्चितम् । भवन्तं विना त्वां विना वान् यथेष्ट सञ्चरतो द्विपान् को निवारयति ? । किविशिष्टं भवन्तं ? 'सिंहातिरेकतरसं' सिंहादतिरेक-अधिक तरः-पराक्रमो यस्य स तं सिंहातिरेकतर. सम् ॥ १४॥ अन्वयः (दे परम-आत्मन् !) कपाय-चर्गाः वन्याः द्विपाः इव सर्यजन्तून् नूतन-तरून् इव सदैव मन्ति सिंह-अतिरेक-तरसं भवन्तं ( हि) विना तान् यथेष्टं सञ्चरतः (कपाय-विपान ) का निवारयति ।। શબ્દાર્થ घन्या (मू० वन्य )Tal, पनमा सनास विपा (मूद्विप )=२, लाथामा इव-भ. सदैव-सहा. कपाय-या पाय. वर्ग=(१) समूह (२) (गणित प्रसिद्ध ) वर्ग. फपायवर्गा-पायोना वो. भजन्ति (धा० मज), नाश रे छे. नूतन-पान. तर-28. नूतनतरून नवीन पक्षान. सर्वसभरत जन्तु-प्रा. सर्वजन्तून् समस्त माने. सिंह-सि. अतिरेक-अपि. तरस्-१०४म. सिंहातिरेकतरस-सिंहया अधिः पराम ने भवा. हि-निशवाय अध्यय. विना-१२. भवन्त (मू• भवत् माप. का (मू० किम् ) आशु वान् । मू. तद्-भने. निवारयति (घा. वार )-भाव. सञ्चरतः (मू० सञ्चरत् वर्तनाराने. यथेष्टं भर भुकम.

·(દ - વરસક્તામર [ કીપર્વનશd- પ્લેકાર્થ કયાયને નાશ કરવામાં પ્રભુનું અપૂર્વ બળ- “(હે પરમાત્મા !) જેમ જંગલી હાથીઓ નવીન વૃને ભાંગી નાખે છે, તેમ કષાયને વગ સમસ્ત પ્રાણીઓને નાશ કરે છે. (આ પ્રમાણે) મરજી મુજબ વર્તનારા તે (કષાયરૂપી કુંજરોને) ખરેખર સિંહ કરતાં પણ અધિક પરાક્રમ છે જવું એવા આપ સિવાય (અન્ય) કણ અટકાવે ?”—૧૪ સ્પષ્ટીકરણ જિનેશ્વર અને સિંહની તુલના- જિનેશ્વર સિંહ કરતાં ચઢિયાતા છે, કેમકે કદરૂપી કુંજરને તેમણે સર્વથા પરાજય કર્યો - છે, જ્યારે સિંહ તો કોઈક વાર પણ તેને વશ બની જાય છે, કેમકે શું સિહ વર્ષમાં એક વાર પણ વિષયસેવન કરતો નથી કે કહ્યું પણ છે કે- "सिंहो बली द्विरदशूकरमांसभोजी, संवत्सरेण रतिमेति किलैकवारम्" કષાય-મીમાંસા કયાય” શબ્દ “ક” અને “આય” એ બે શબ્દને બને છે. તેમાં “ક” એટલે સંસાર” અને “આય” એટલે “લાભ'તેમાં કષ'ને વ્યુત્પત્તિ-અર્થ એ છે કે “જાતિ-તિ નિઃ તિ / અર્થાત્ જે પ્રાણીઓને સંતપ્ત કરે છે, તે “ક” છે. સંસારમાં જન્મ-મૃણના ફેરા ફેરવનાર કષાય છે. આ ક્ષાયના ક્રોધ (ગુસ્સો), માન (ગર્વ ), માયા (કપટ) અને લાભ એમ ચાર મુખ્ય ભેદે છે. આ દરેકના એક એકથી ચન્ટ અને એથી કરીને તે ઓછા હાનિકારક એવા (૧) અનન્તાનુબન્ધી, (૨) અખત્યાખ્યાન, (૩) પ્રત્યાખ્યાન અને (૪) સંજવલન એમ ચાર ચાર ભેદ છે. કેધ– ક્રોધને એક ક્ષણ વાર પણ આશ્રય આપવો એ સપને દૂધનું પાન કરાવ્યા બરાબર છે. તેણે પિતાના આશ્રયદાતાને વિનાશ કરવાનું બીડું ઝડપ્યું હોય એમ લાગે છે. ટૂંકમાં આત્માની અવ- નતિ કરવામાં તેનું શરતન સમાયેલું છે. આ સંબંધમાં શ્રી વિમલરિએ ઠીક જ કહ્યું છે કે-- ."आत्मानं परितापयत्यनुफलं जन्मान्तरेवायलं दत्ते धैरपरम्परां परिजनस्योगमापादयेत् । धत्ते सदतिमार्गरोधनविधी गन्धविपत्वं ततः मोघस्येत्यमरे । रिपोः क्षणमपि स्थातुं कथं दीयते ॥" -સંગ–કુમ-કન્દલી, ક્ષેત્ર ૫ ૧ સરખાવે - "मोधो हि शत्रु प्रथमो नराणो देहस्थितो देहविनाशनाय । धया स्थित काष्ठगतो हि दहि स एव पहिदहवे शरीरम् ॥

·mળી મઝા રિભક્તામર ક અથતુ અરેધ આત્માને પ્રતિક્ષણ પરિતાપ કરે છે, જન્માન્તરમાં પણ અત્યંત વેરની પર પરાનું પણ કરે છે, પરિજનને (સ્વજનને શોકાતુર કરે છે અને સદ્ગતિના માર્ગને નિરોધ કરવામાં ગન્ધહસ્તીની ગરજ સારે છે. વાસ્તે આ દૈધરૂપી રીતે એક ક્ષણ વાર પણ થાન કેમ અપાય ? ધના સંબંધમાં શ્રીમેરવિજયવિરચિત ચતુર્વિશતિજિનાનન્દસ્તુતિ (૫૦ ૨૨)માં બનવા સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકા (પૃ. ૧૫૧)માં વિશેષતઃ વિચાર કરેલો હોવાથી આ સંબંધમાં તે આટકુંજ નિવેદન કરવું બસ સમજાય છે. માન--- માનના સંબંધમાં પણ સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકા (પૃપર-૫૪)માં ઉલ્લેખ કરે તેવાથી અહિંઆ તેના સ્વરૂપ ઉપર પ્રકાશ પાડનારે ફક્ત એ લિક વિચારી લઇએ. "माम्यत्यूर्यमुना क्षों नमयितुं पूज्येऽपि नो फन्धरा- मन्तःक्षिप्तकुशीटतायशतनुः प्राणी यदप्यासितः। તે ના પિતા નિઇમારતોના સવા मुफ्त्वा माईवमादरेण महता चेतः । समभ्यस्थताम् ॥" –રવેગ, લે છે. અથ– મન ! જ્યારે માનના સેવનથી પ્રાણ દેહ અન્તઃકરણમાં ખોરડી દીધેલી લોખંડની સળીથી [અથવા દુષ્ટ આચરણથી જકડાઈ જાય છે અને એથી કરીને હાંચું મુખ રાખીને ચાલતે તે માણસ પૂજનીય પ્રતિ પણ પિતાની ગરદન નમાવવાને સમર્થ થતો નથી, તે પછી આપત્તિઓના ભંડારરૂપ અને અપકીતિના સમૂહના.કારણરૂપ એવા માનો ત્યાગ કરીને મોટા આદરપૂર્વક તારે મૃદુતા (નરમાશ) મેળવવા પ્રયાસ કરવે જોઈએ. માયા- માયા કહે કે ૫ટ કહે કે દો કહે એ બધું એકજ છે. દંભ, કુટિલતા, પ્રપંચ, વિધા- સધાત અને ગાઈ એ એના પર્યાય છે. અસત્ય વચન બેલાવનારી, અધ્યાત્મ સુખને અટકાવ- નારી, આચાર-વિચારને જલાંજલિ અપાવનારી અને સહિયાને આચ્છાદિત કરનારી એવી આ માયાને શ્રીમાન હેમચન્દ્રસૂરિ તરફથી નીચે મુજબનું પ્રમાણપત્ર મળેલું છે. " असूनृतस्य जननी, परशुः शीरशासिनः । जन्मभूमिपविद्यानां, माया दुर्गतिकारणम् ॥" -ગશાસ્ત્ર, પ્ર. અર્થાત–માયા એ અપાવાદ (અસત્ય ની માતા છે, શીલરૂપી વૃક્ષને (કાપનારી) કુહા છે, અવિદ્યાની જન્મભૂમિ છે અને ગતિનું કારણ છે. ૪, પ્લે ૧૫- 1 સરખા— “ dી ng fઉ ચાર ભો, s gan” ૫ ·છે - વિરસક્તામર [ કીર્ષનદઢ- લોકાર્થ કષાયને નાશ કરવામાં પ્રભુનું અપૂર્વ બળ— (હે પરમાત્મા !) જેમ જંગલી હાથીઓ નવીન વૃક્ષોને ભાંગી નાખે છે, તેમ ક્યાયના વગો સમસ્ત પ્રાણીઓને નાશ કરે છે. (આ પ્રમાણે) મરજી મુજબ વર્તનાર તે ( કષાયથી કુંજને ખરેખર સિંહ કરતાં પણ અધિક પરાક્રમ છે જ એવા આપ સિવાય (અન્ય) પણ અટકાવે ?”—–૧૪ સ્પષ્ટીકરણ જિનેશ્વર અને સિંહનીતુલના- જિનેશ્વર સિંહ કરતાં ચઢિયાતા છે, કેમ પરૂપી કુંજર તેમણે સર્વથા પરાજ્ય કર્યો • છે, જ્યારે સિંહ તો કોઈક વાર પણ તેને વશ બની જાય છે, કેમકે શું સિંહ વર્ષમાં એક વાર પણ વિષયસેવન કરતું નથી કે. કહ્યું પણ "सिंहो बली द्विरदशूकरमांसभोजी, संवत्सरेण रतिमेति किलैकवारम् " કષાયમીમાંસા કાય' શબ્દ “કે” અને “આય” એ બે શબ્દોનો બનેલો છે. તેમાં કષ' એટલે સંસાર અને આય' એટલે “લોભ તેમાં “કષ'ને વ્યુત્પત્તિ-અર્થ એ છે કે પતિને પ્રકૃતિ ” અર્થાત્ જે પ્રાણીઓને સંતપ્ત કરે છે, તે “ક” છે. સંસારમાં જન્મ—રણના ફેરા ફેરવનાર કષાય છે. આ ક્ષાયના ક્રોધ (ગુસ), માન (ગર્વ), માયા (પટ) અને લોભ એમ ચાર મુખ્ય ભેદે છે. આ દરેકના એક એથી મન્ડ અને એથી કરીને તે ઓછી હાનિકારક એવા (૧) અનન્તાનુબંધી, (૨) અપ્રત્યાખ્યાન, (૩) પ્રત્યાખ્યાન અને () સંજવલન એમ ચાર ચાર ભેદ છે. કેાધ- ક્રોધને એક ક્ષણ વાર પણ આશ્રય આપો એ સપને દૂધનું પાન કરાવ્યા બરાબર છે. તેણે પિતાના આશ્રયદાતાને વિનાશ કરવાનું બીડું ઝડપ્યું હોય એમ લાગે છે. ટૂંકમાં આત્માની અવ નતિ કરવામાં તેનું રતન સમાયેલું છે. આ સંબંધમાં શ્રી વિમલરિએ ઠીક્સ કર્યું છે કે- • "आत्मानं परितापयत्यनुकलं जन्मान्तरेष्वप्यलं दत्ते धैरपरम्परा परिजनस्योगमापादयेत् । धत्ते सद्गतिमार्गरोधनविधौ गन्धद्विपापं ततः क्रोधस्येत्यमरे रिपो क्षणमपि स्थातुं कथं दोयते । ॥" --સંગમ-કજલી, સ્પે. ૫ ૧ સરખા- "मोधो हि शत्रुः प्रथमो नपणी देहरिपतो देहविनाशनाय । यथा स्थितः काष्ठगतो हि वहिः स एव वहिदह शरीरम् ॥

·pfમામ ] વીરભક્તામર હ8 અથ—અરે ! ધ આત્માને પ્રતિક્ષણ પરિતાપ કરે છે, જન્માન્તરમાં પણ અત્યંત વેરની પર પરાનું પોષણ કરે છે, પરિજનને ( સ્વજનને ) કાતર કરે છે અને સદ્ધગતિના માર્ગને નિરોધ કરવામાં ગન્ધહસ્તીની ગરજ સારે છે વાસ્તે આ ધરૂપી વેરીને એક ક્ષણ વાર પણ રયાન કેમ અપાય ! ધના સંબંધમાં શ્રીમેરવિજયવિરચિત ચતુવંશતિજિનાનન્દસ્તુતિ (પૃ. ૨૨ )માં તથા સ્તુતિ-ચતુર્વિશતિકા(પૃ. ૧૫૧)માં વિરોષતઃ વિચાર કરે તેવાથી આ સંબંધમાં તે આટલુંજ નિવેદન કરવું બસ સમજાય છે. માન- માનના સંબંધમાં પણ સ્તુતિ-ચતુર્ધશતક (પૃ૫૨-૫૪)માં ઉલ્લેખ કરલે હેવાથી અહિંઆ તેના સ્વરૂપ ઉપર પ્રકાશ પાડનારે ફક્ત એકજ લોક વિચારી લઈએ. "भ्राम्यत्यूर्ध्वमुखा क्षमा नमयितुं पूज्येऽपि नो कन्धरा- मन्तःक्षिप्तकुशीलतावशतनुः माणी यदभ्यासितः। तं मान विपदा निधानमयशोराशेर्निदानं सदा मुफ्त्या मार्दवमादरेण महता चेतः । समभ्यस्यताम् ॥" --વેગ, શ્લો૦ ૭. અર્થાતુ–હે મન ! જ્યારે માનના સેવનથી પ્રાણને દેહ અન્તઃકરણમાં બેસી દીધેલી લોખંડની સળીથી અથવા દુષ્ટ આચરણથી 3 જડાઈ જાય છે અને એથી કરીને ઊંચું મુખ રાખીને ચાલતો તે માણસ પૂજનીય પ્રતિ પણ પિતાની ગરદન નમાવવાને સમર્થ થતો નથી, તે પછી આપત્તિઓના ભંડારરૂપ અને અપકીર્તિના સમૂહના કારણરૂપ એવા માનને ત્યાગ કરીને મેટા આદરપૂર્વક તારે દુલા (નરમાશ) મેળવવા પ્રયાસ કરો જોઇએ. માયા- જયા કહે કે કપટ કહે કે દશે કહે એ બધું એકજ છે. દંભ, કુટિલતા, ચ, વિશ્વ સઘાત અને ઠગાઈ એ એના પર્યા છે. અસત્ય વચન બેલાવનારી, અધ્યાત્મ સુખને અટકાવ- નારી, આચાર-વિચારને જલાંજલિ અપાવનારી અને સક્રિયાને આાદિત કરનારી એવી -આ માયાને શ્રીમાન હેમચન્દ્રસૂરિ તરફથી નીચે મુજબનું પ્રમાણપત્ર મળેલું છે. 'તારા જનની, પશુ દક્તિના जन्मभूमिरविद्यानां, माया दुर्गतिकारणम् ॥" –ગશાસ, ઝ૦૪૦ ૧૫. અર્થાત–માયા એ અપાવાદ (અસત્ય )ની માતા છે, શીલરૂપી વૃક્ષને કાપનારી) કુહાડી છે, અવિદ્યાની જન્મભૂમિ છે અને કુગતિનું કારણ છે. ૧ સરખા- મો તાસ કુ. વિવે હોચર, રોમિપુજારા ” ·૨૪ વીરભક્તામર [છીષજનરd- માયાવી પુરૂષ અન્યને છેતરી શકે એમાં નવાઈ જેવું નથી, પરંતુ ખાડે છેદે તે પડે એ કહેવત મુજબ માયાવી પોતાના આત્માને જ છેતરે છે. આ વાતની નીચેના ક સાક્ષી પૂરે છે, "कौटिल्यपटवः पापा, मायया वकवृत्तयः। भुवनं पञ्चयमाना, पञ्चयन्ते स्वमेव हि ॥ –ોગશાસ્ત્ર, પ્ર૪૦ ૧૬. અર્થાતુ–કુટિલતામાં કુશળ અને માયા વડે બવૃત્તિને ધારણ કરનારા એવા પાપીઓ જગ- તુને ઠગતાં પિતે જ ઠગાય છે. માયારૂપી મહારાક્ષસીના પંજામાં અનેક જ સપડાઈ જાય છે. જુગારીઓ તેમજ 'વેશ્યાઓ પ્રપંચ-જાળ પાથરવામાં કચાસ ન રાખે એમાં કંઈ આશ્ચર્ય નથી. પરંતુ કેટલાક વ્યાપા- રીઓ અને રાજાઓ પણ કુટિલતાને ઉપયોગ કરવામાં પાછી પાની કરતા નથી. અરે આ તે ગૃહરોની વાત કરી, પરંતુ કેટલાક સંન્યાસીઓ અને નામધારી જોગીઓ પણ માયાદેવીના ભકત બને છે. આથી કરીને તે કહેવામાં આવે છે કે – “મુખમેં રામ, બગલ મેં છુરી, ભગત ભયે પણ દાનત બુરી.” પરંતુ યાદ રાખવું જોઈએ કે “દગો કોઈને સો નથી. તેને અલ્પ સહવાસ પણ અ- થનું કારણું થઈ પડે છે. કહ્યું પણ છે કે – दम्भलेशोऽपि मल्यादेः, स्त्रीत्वानर्थनिबन्धनम् । अतस्तत्परिहाराय, यतितव्यं महात्मना ॥" અર્થાત–મહિલનાથ જેવા તીર્થંકરાદિક મહાત્માઓને પણ પૂર્વ જન્મમાં તપસ્યા માટે કરે) દંભને અંશ પણ સ્ત્રીવેદરૂપ અનર્થનું કારણ થઈ પડ્યો, તે તેથી કરીને મહાત્માએ તેને ત્યાગ કરવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ (એટલે કે માયારૂપી મહારાક્ષસીના ફંદમાં ફસાયેલાને મુક્ત કરનારી એવી સરલતારૂપી સૌભાગ્યદેવીની સેવા સ્વીકારવી જોઈએ). લોભ- આ ત્રિભુવનમાં કેઈનું પણ એકછત્ર સામ્રાજ્ય હેય, તે તે લેભ રાજાધિરાજનું છે, કેમકે તેનું બળ તો એકેન્દ્રિયના ઉપર પણ ચાલે છે. એના સમર્થનમાં કહેવાનું કે- 'अहो लोभस्य साम्राज्य-मेकच्छत्रं महीतले। तरवोऽपि निधि प्राप्य, पादैः प्रच्छादयन्ति यत् ॥ અથ—અહો ! ભૂમંડળમાં લોભનું એકછત્ર સામ્રાજ્ય છે, કેમકે નિધાનને પ્રાપ્ત ક્યાં બાદ વૃક્ષો પણ તેને પિતાનાં મૂળ વડે ઢાંકી રાખે છે. ૧ રાજાધિરાજ કહેવાનું કારણ એ છે કે લોભનું રાજ્ય ચક્રવર્તીના કરતાં પણ વિશાળ છે અને તેનું ક્ષેત્ર ફક્ત મર્યકજ નથી, પરંતુ સ્વર્ગ અને પાતાલમાં પણ તેની વિજયપતાકા ફરારી રહે છે.

·वीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર ૩૫ અરે, દ્રવ્યના લોભથી પ્રાણુઓ પિતાનાં પૂર્વનિધાના સ્થાનમાં સર્પ, ગાળી, ઉંદર ઇત્યાદિ અધમ પંચેન્દ્રિય જી તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે. વળી આલોભરૂપી સેતાન ભૂત, પિશાચ ઈત્યાદિ દેવોને પણ સતાવે છે, કેમકે તેઓ લોભને વશ થઈ નિધાન-ભૂમિ ઉપર ફર્યા કરે છે. વળી ઉચ્ચ જાતિના દેવાની પણ લોભ દુર્દશા કરે છે. કહ્યું પણ મૂળવાપીણા, તિદ્ધિતા છે ! च्युत्वा तत्रैव जायन्ते, पृथ्वीकायादियोनिषु ॥" અર્થાત્ –ઘરેણાં, બાગ, વાવ ઈત્યાદિમાં મોહમુગ્ધ બનેલા દેવો પણ એવીને તેજ પૃથ્વીકયાદિક યોનિઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે, લલના પરાક્રમના સંબંધમાં જેટલું કથન કરવામાં આવે તેટલું થોડું છે, કેમકે કહ્યું પણ In it 'सव अवगुणको गुण लोभ भयो तव और अवगुण भयो न भयो અર્થાત્ જ્યારે સેમસ્ત અવગુણેના ગુણરૂપ લાભ પ્રાપ્ત થયે, તે પછી બીજા અવગુણે હેય ક ન હોય તે સરખું જ છે. હવે આપણે પ્રથમ તે તેના પંજામાં સપડાયેલા સાધારણ મનુષ્ય સંબંધી વિચાર કરી લઈએ. આ સંબંધમાં શ્રીમમભરિએ કહ્યું છે કે- "यद् दुर्गमटवीमटन्ति विकट झामन्ति देशान्तर गाहन्ते गहनं समुद्रमतनुक्लेशां कृषि कुर्वते । सेवन्ते कृपणं पति गजघटासंघदुःसंचरं सर्पन्ति प्रधनं धनान्धितधियस्तल्लोमविस्फूर्जितम् ॥ –સિદૂર-ર, - ૫૭. અથgધન એશવજીમાં આંધળા ખલઇ એવું અનુષ્ય દુર્ગમ્ય અરણ્યમાં રખડે છે, વિકટ દેશાન્તરમાં ભટકે છે, ઊંડા સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરે છે, અત્યન્ત કલેશકારી ખેતી કરે છે, (મમ્મણ ૧ સરખા- "मुजङ्गगृहगोधाः स्यु-मुंख्याः पञ्चेन्द्रिया अपि । धनलोभेन जायन्ते, निधान स्थूलभूमिषु । ૨ સરખા- "पिशाचमुद्गलप्रेत-भूतयक्षादयो धनम् । स्वकीयं परकीय वा-ऽप्यधितिष्ठन्ति लोमतः॥" ૩ દેવોના મરણને “અવન' કહેવામાં આવે છે. ૪“પૃથ્વીકાયાદિકથી અત્ર પૃથ્વીકાય, જલ-કાય અને વનસ્પતિકાય સમજવા. ૫ સરખાવે– हिसेव सर्वपापानां, मिथ्यात्वमिव कर्मणाम् । राजयक्ष्मेव रोगाणां, लोभः सर्वांगां गुरुः ॥ R 1) ·વીરભક્તામર [ શ્રીલંકન - શેઠ જેવા) કૃપણ સ્વામીની પણ સેવા કરે છે અને હાથીઓના સમુદાયના સંધર્ષે કરીને અગમ્ય (જેમાં દુખેથી પ્રવેશ થઈ શકે એવા યુદ્ધમાં પણ જાય છે, એ બધા લાભને પ્રતાપ છે. આતે આપણે સામાન્ય ગ્રહસ્થને લગતી હકીકત વિચારી. પરંતુ દીક્ષા ગ્રહણ કરેલા અને ઉપ- શાન્ત મેહ નામના અગ્યારમા ગુણસ્થાન સુધી જઈ પહોંચેલા મુનિરોનું પણ અધપતન કરાવ- વાનું લોભ સિવાય અન્ય કોઈ કપાય બીડું ઝડપી શકે તેમ નથી. મુનિવરની પણ આવી દશા થાય તેમાં આશ્ચર્ય જેવું છે તેની સાથે એ પણ વિચારવા જેવી વાત છે કે પ્રથમ તીર્થંકર શ્રીષભદેવના પુત્ર ભરત અને બાહુબલિ કે જેઓ તેજ ભવમાં મોક્ષે જનારા હતા, તેઓ વચ્ચે પણ રાજ્ય બાબત (તેમના પિતાશ્રી આ પૃથ્વીને પાવન કરતા હતા તેવા સમયમાં પણ દારૂણ યુદ્ધ સળગી ઊઠ્યું. આવી પરિસ્થિતિમાં અલ્પ સત્ત્વવાળા રાજાઓ ચામાદિકની સીમાના લોભથી આપસઆપસમાં લડી મરે તેમાં તે કહેવું જ શું?) જ્યારે આ પ્રમાણે લેભ ગૈલોક્યના ઉપર કાળો કેર વર્તાવવામાં કુશળ છે અને સર્વ સદુ- ગુણેને સંહાર કરવામાં એક છે, તે પછી શાસ્ત્રકાર તેના સંબંધમાં कोहो पाई पणासेई, माणो विणयनासणी माया मित्ताणि नासेई, लोहो सव्यविणासणो ।" – દશવૈકાલિક, અ૮, સૂ૦ ૩૮ અર્થાત ધ પ્રીતિને નાશ કરે છે, માન વિનય ભંગ કરે છે, માયા મિત્રતાને ધ્વંસ કરે છે, જ્યારે લેભ તે સર્વ (ગુણેને સંહાર કરે છે – એ અભિપ્રાય રજુ કરે, તે તેમાં જરાએ ખોટું નથી. આ પ્રકરણ પૂર્ણ કરીએ તે પૂર્વે વારંવાર માટી ભરતીની માફક ફેલાતા ભરૂપી સમુદ્રને વશ કરવામાં સંતેષ એ.સેતુરૂપ છે એમ નિવેદન કરનારા શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યે રચેલા- ૧ જૈન શાસ્ત્રમાં આત્મ-વિકાસના ૧૪ સ્થાને બતાવ્યાં છે. આ સ્થાને "ગુણસ્થાન' કહેવામાં આવે છે. આ વિષયને જિજ્ઞાસુએ શ્રીરનરોખરસુરિત ગુણસ્થાનકમારેહ' અને શ્રીહરિભદ્રસૂરિત “ગદષ્ટિ-સમુચ્ચય જેવા. ૨ સંસ્કૃત છાયા क्रोधः प्रीति प्रणाशयति, मानो विनयनाशकः । માયા નિવારણ નારાયતિ, રોમ વિનરાઃ | ૩ આમ કહેવું બરાબર છે, ભકે લેભને કંઈ જ નથી. આ સંબંધમાં કપિલ કેવલીનુ દાન વિચારવા જેવું છે. કહ્યું પણ છે કે- जहा लाहो तहा लोहो, लाहा लोहो पवढइ । दोमासाकणयकग्ज, कोडीए ये न निवष्टिय ।। [यथा लाभस्तथा लोमो, लामात् लोमः प्रवर्धते । રિમાન, વાડજ નિવર્તિત in] અર્થાત જેમ લાભ તેમ જ લાભથી લભ વધે છે. બે માસા (તેલા) કાંચનનું કાર્ય કરે માસથી ( પણ સ નહિ, ·३७" M वीरमक्तामरम्:: વીરભક્તામર 'छोमसागरमुवेल-मतियेलं महामतिः । सन्तोपसेतुबन्धेन, प्रसरन्तं निवारयेत् ।' -शस,0४, मी० २२ -नाशिनी सये. ઉપર્યુક્ત કષાયબીમાંસાના વિવેચનમાંથી સાર એ નીકળે છે કે દેધાદિક કા ઉપર 'વિજય મેળવવા બનતો પ્રયાસ કરે જેઈએ. કેમકે કહ્યું પણ છે કે- "सकपायो नर ससु, गुणवानपि नार्थ्यते । यतो न विपसंपृकं, परमानमपीप्यते ॥" અર્થાત–મેઇક મનુષ્ય ગુણવાનું હોય પરંતુ જે તે કપાયથી યુક્ત હેય, તે સજજનેમાં તેણે નથી; કેમકે જે પરમાન પણ (અપ) વિષથી પણ મિશ્રિત હેય, તો શું તે ઈચ્છવા છે - - गाय! ." उपसर्गसहने भवगतो दृढतां दर्शयन्नाह-- हिट्सङ्गमेन महतामुपसर्गकाणां या विंशतिस्तु ससृजे जिन ! नक्तमेकम् । चित्रं चचाल न तया तव झञ्झया तु किं मन्दरादिशिखरं चलितं कदाचित् ? ॥ १५॥ . टीका हे जिन ! हिट्समेन द्वेष्टीति विट् अभव्यत्वान्नित्यद्वेपी यः सङ्गमो देवस्तेन या महता- मुपसर्गकाणां विंशतिः ससृजे-चके। कियत् कालं? एकनक्तं-एकरात्रि यावत् । तदोपसर्गविंशत्या तव चित्तं न चचाल-नो चलति स्म। दृष्टान्तमाह-झझया तु-वृष्टियुक्तमहावातेन मन्दराद्रिशि- खरं किं कदाचित् चलितं ? न चलितमित्यर्थः । मन्दरो-मेरुः स चासावद्रिय-पर्वतस्तस्य शिखरम् । "धूलीपिवीलियाओ" (आवश्यकनियुक्ती गा०५०२-५०४) इत्याद्युपसर्गाणां विंशतिः ॥१५॥ अन्वयः (हे) जिन ! विद-सङ्गमेन महता उपसर्गकाणां या विंशतिः तु एक न ससृजे, तया तव चित्त न चचाल; झञ्झया तु किं मन्दर-अद्रि-शिखरं कदाचित् चलितम् । ૧ આ વિજય મેળવવાનો સાચે, સી અને સરલ માર્ગ એ છે કે- क्षान्त्या क्रोयो मृदुत्वेन, मानो मायाजवेन च । लोमधानीहया जेयाः, कयाया इति सलाहः ॥" -योगशास, प्र. ४, सी. २३ અથધને ક્ષમા વડે, માનને નમતા વડે, માથાનો સરલતા ડે અને લેભાને અનિચ્છ (સતિય) વડે જય કરવું. આ પ્રમાણે સમસ્ત કથાને છતવાને સંગ્રહ છે. " ·વીરભક્તામર [ શૌષણનત- શબ્દાર્થ દિ૬(૧૦ રિલી. વિર (મૂરિ)=મન. રસંગમ(નામ દેવ). વાણ(પ૦ =ચળ્યું. દિલનથી સંગમ વડે. જ નહિ. મર્તા (મૂહ મામેટા તથા (= નથી. ૩vi (જૂ૫%) ઉપસર્ગોની, ઉપદ્રની. સુયા ( ક્ષાણિયુક્ત પ્રચંડ પવનથી. યા (૧૯) જે. હિંતિ (મૂફિંતિ)=વીસ. મામેરૂ (પર્વત). તુ વિશેષતાવાચક અધ્યય. પર્વત, ગિરિ હજુ (ઘાજૂFકરવામાં આવી: શિવ શિખર, ટોચ. જિન! (૧૦ મિનEહે વીતરાગ! અશિશિર મેરૂ ગિરિનું શિખર. ન (જૂન-રાત્રિ. સિત (જૂતિ =ચલાયમાન થયેલું (જૂ૦ રાજ એક વારિકકદાપિ, ક્યારે પણ લેકાર્થ ઉપસર્ગો સહન કરવામાં પ્રભુનો દૃઢતા- “હે વીતરાગ ! (અભવ્ય હેવાને લીધે સજજના નિત્ય) દેવી એવા સંગમે જ મેટા વિસ ઉપસર્ગો એક રાત્રિમાં ક્ય, તેથી કરીને તારું ચિત્ત ચળ્યું નહિ (તે યુક્ત છે, કેમકે) શું (મુસળધાર ) વૃણિયુક્ત એવા પ્રચંડ પવનથી પણ મેર ગિરિનું શિખર કદાપિ ચલાયમાન. થાય છે કે ? -૧૫ સ્પષ્ટીકરણ સંગમ અને તેણે કરેલા ઉપસર્ગો- સંગમ એ સૌધર્મદેવલોનો એક સામાનિક દેવ હ. એક્તા આ દેવલાકને સ્વામી સૌધર્મેન્દ્ર (ક) અનેક દેવ અને દેવાંગનાઓથી અલંકૃત એવી પિતાની સભામાં બેઠો હતો. તેવામાં તેણે મહાવીર સ્વામીના પૈર્યની પ્રશંસા કરતાં કહ્યું કે–“હે દેવાનુપ્રિયે! ભરતક્ષેત્રમાં પિઢાલ ગામની સમીપમાંના પિલાસ ચૈત્યમાં અત્યારે મહાવીર ભગવાન કાર્યોત્સર્ગ ધ્યાનમાં લીન છે અને તેને ચલાયમાન કરવાને માટે કેઈ સુર કે અસુર–અરે ઐક્યમાં કોઈ પણ સમર્થ નથી.” આ સાંભળતાંજ સંગમકે જે સદાને માટે સમ્યકત્વથી વંચિત રહેનાર હતો, તેને ખૂબ ગુસ્સો ચડ્યો. તે શને કહેવા લાગ્યા કે–જનાં શિખરે ગગનને રૂધી રહ્યાં છે અને જેનાં મૂળ પાતાળમાં ઊંડા ઉતરી ગયાં છે એવા મેરૂ પર્વતને પણ હરત વડે એક પત્થરના ટુકડાની માફક દૂર ફેંકી દેવામાં, બ્રાડને પણ જલમાં નિમન કરવામાં, સાગરનું પણ એક ઘટડામાં પાન કરી જવામાં તેમજ આ સમસ્ત પૃથ્વીને એક છત્રની માફક હસ્ત વડે ઉપાડી લેવામાં સમર્થ એવા દેવની આગળ કયે પ્રાણ હિસાબમાં છે કે તમે આ એક શ્રમણ મહાવીરની આટલી બધી ૧ દેવોના ઇન્દ્ર, સામાનિક, ત્રાયશ્વિથ ઈત્યાદિ જે દશ ભેદ પાડવામાં આવે છે, તે પૈકી આ બીજો ભેદ છે. સામાનિક દેવ પ્રધાન, પિતા, ગુરૂ, ઉપાધ્યાય વગેરેની માફક ઇજના સમાન ઐશ્વર્ય (ઠરાઈ)વાવે છે, પરંતુ તે ઇન્દ્રપણાથી રહિત છે.

·बौरभक्तामरम्] વીરભક્તામર ૩૯ પ્રશંસા કરે છે ! હું હમણાજ જાઉં છું અને એને ચલાયમાન કરીને પાછો વળું છું” આ સમયે ઇન્દ્ર વિચાર કર્યો કે જો હું આને રેકીશ, તે આના મનમાં પ્રભુના સામર્થ્ય વિષે શંકા ઉદ્દભવશે. આથી તેણે તેને જવા દીધા, એક શિલાતલ ઉપર જાનુ પર્યત હસ્તને લંબાવીને, શરીરને જરા નમાવીને તથા નિમેષ નેત્ર એક રૂક્ષ દ્રવ્ય ઉપર દૃષ્ટિ રાખીને અંછમ તપૂર્વક એક રાત્રિને માટે મહાપ્રતિમાને ધારણ કરીને ઊભા રહેલા મહાવીર સ્વામીને જોતાં તે સંગમના કેપને પાર રહે નહિ; કેમકે સજજનને જોતાં દુર્જન દેધ કરે, તે તેમાં શી નવાઈ તે તે એક પછી એક ઉપસર્ગ કરવા તૈયાર થઈ ગયા. (૧) ધૂળની વૃષ્ટિ –પ્રથમ તે સંગમે ધૂળની એવી વૃષ્ટિ કરી કે પ્રભુનાં સર્વ નાસિકાદિ છિકાતેથી પરાઇ ગયાં અને શ્વાસોચ્છાસ લેવાનું કાર્ય પણ અશક્ય થઈ પડ્યું. પરંતુ જ્યારે એથી પણ ગીશ્વર મહાવીર તલમાન પણ ધ્યાનથી ચલિત ન થયા, ત્યારે સંગમે બીજો ઉપાય શિધી કાઢ. (૨) વજમુખી કીડીઓ–પ્રથમ ઉપસર્ગથી જ્યારે કંઇ વળ્યું નહિ, ત્યારે સંગમે ધૂળને દૂર કરીને પ્રભુના શરીરના ઉપર ટીડીઓ વિક્ર્વી, આ કીડીએ પ્રભુના શરીરરૂપી વસ્ત્રમાં એક તરફથી પસી બીજી તરફથી સોયની જેમ બહાર નીકળતી હતી. કીડીઓના તીર્ણ મુખાત્ર વડે પ્રજનું આખું શરીર વધાઈ ગયું. પરંતુ નિભગીની આશા જેમ નિષ્ફળ જાય છે, તેમ આ ઉપસર્ગ કરવાથી પણ સંગમને શુક્રવાર ન વળે. ત્યારે તેણે નવીન જના ઘડી કાઢી. (૩) પ્રચંડ ડ–દુર્જનતાની કંઈ હદ હેતી નથી, એ નિયમાનુસાર સંગમે પ્રચંડ ડસિ વિતુર્થી. તેને પ્રહારથી પ્રભુના શરીરમાંથી ગાયના દૂધ જેવું રૂધિર વહેવા લાગ્યું. આથી પણ પ્રભુ તે જ નહિ પામ્યા, ત્યારે સંગમ વધારે ઘોર ઉપસર્ગ કરવા તૈયાર છે. (૪) ઘીમેલો-ચોથા ઉપસર્ગ તરીકે ચટકા ભરવામાં પાછી ન પડે તેવી સંગમે ઘીમેલ વિદુર્થી. આ ધીમે તે ચટકા મારવાને માટે પ્રભુના શરીર ઉપર એવી એંટી જતી હતી કે જાણે તે દેહની રામપંક્તિ જ હોય એમ દેખાવા લાગી. આથી પણ જશુરૂ ધ્યાનથી ચલિત થયા નહિ, ત્યારે સંગમ વિચારવા લાગે કે હવે શું કરવું? વીલે મોઢે સુર-સભામાં જવું તે તે ઠીક નહિ, વારતે હીંમત ન હારતાં મારે ફરી ઉદ્યમ કર. (૫) વીંછીઓ આ વખતે તેણે અતિશય ઝેરી વીંછીઓ વિવ્યાં. તેના આંડા- ઓના પ્રહારથી પ્રભુનું શરીર છિન્ન-ભિન્ન થઈ ગયું. પરંતુ પ્ર તે ધ્યાનારૂ જ રહ્યા, ત્યારે તેણે નીચે મુજબને છઠ્ઠો ઉપસર્ગ કર્યો. (૬) નકુલે –તેણે વિકુલા નકુલે (નળીઆઓ) પિતાના ઉમે દાંત પ્રભુના શરીરમાંથી તેડી તેડીને તેનું માંસ બહાર કાઢવા લાગ્યા. આથી પણ જ્યારે સંગમને બેડ પાર પડ્યો નહિ, ત્યારે તેણે નૂતન ઉપાય શોધી કાઢ્યો. ૧ આની માહિતી માટે જુઓ સ્તુતિ ચતુવંશતિકા(પૃ૨૧૩) ૨ તીર્થકરના રૂધિરને વર્ણ ગાયના દૂધ જેવો સંકેત છે. આ તેમને ત્રીસ અતિશયમને એક છે.

·વીરભક્તામર [ NHષના- શબ્દાર્થ વિ૬( દ્વિપકલી. જિપ્ત (મૂરિ)=મન. નમસંગમ (નામને દેવ). વિવાણ () ચળ્યું. વિમેર=દ્રષિી સંગમ વડે. =નહિ. મહેતા (મ=મેટા, તયા (પૂ તeતેનાથી. ૩ (૧૦ = ઉપસોની, ઉપની. યા (T Eવૃષ્ટિ-યુક્ત પ્રચંડ પવનથી. થ (મૂવ ચર) જે. શુિં. ધિરાતિ (જૂ વિંરાતિ =વીસ. મામેરૂ (પર્વત). g=વિશેષતાવાચક અધ્યય. ત્રિપર્વત, ગિરિ. (ા ફન્Fકરવામાં આવી હિતશિખર, ટેચ. લિન (પૂ. કિનEહે વીતરાગે! માલિશિવ મેરૂ ગિરિનું શિખર. ન (મૂન =રાત્રિ. રહિત (મૂ વસ્ત =ચલાયમાન થયેલું. g(કૂપ એક. વાચકદાપિ, કયારે પણ. બ્લેકાર્થ ઉપસર્ગો સહન કરવામાં પ્રભુનો દૃઢતા- “હે વીતરાગ ! (અભિવ્ય હેવાને લીધે સજજના નિત્ય) દેવી એવા સંગમે જે મેટા વીસ ઉપસર્ગો એક રાત્રિમાં કર્યો, તેથી કરીને તારું ચિત્ત ચળ્યું નહિ (તે યુક્ત જ છે, કેમકે) શું . (મુસળધાર ) વૃદિયુક્ત એવા પ્રચર્ડ પવનથી પણ મેરૂ ગિરિનું શિખર કદાપિ ચલાયમાન. થાય છે કે ?”—૧૫ સ્પષ્ટીકરણ સંગમ અને તેણુ કરેલા ઉપસર્ગો– સંગમ એ સૌધર્મદેવલોકને એક સમાનિક દેવ હતા. એકદા આ દેવલોકને રવામી સૌધર્મેન્દ્ર (શક ) અનેક દેવ અને દેવાંગનાઓથી અલંકૃત એવી પિતાની સભામાં બેઠા હતે. તેવામાં તેણે મહાવીર સ્વામીના ઘઈની પ્રશંસા કરતાં કહ્યું કે– દેવાનુપ્રિયે! ભરતક્ષેત્રમાં પેઢાલ ગામની સમીપમાંના પિલાસ ચૈત્યમાં અત્યારે મહાવીર ભગવાન કયેત્સર્ગ ધ્યાનમાં લીન છે અને તેને ચલાયમાન કરવાને માટે કેાઈ સુર કે અસુર–અરે રૈલોક્યમાં કોઈ પણ સમર્થ આ સાંભળતાંજ સંગમકે જે સદાને માટે સમ્યકત્વથી વંચિત રહેનાર હતો, તેને ખૂબ ગુસ્સે ચડ્યા. તે શને કહેવા લાગ્યું કે–જનાં શિખરે ગગનને રૂંધી રહ્યા છે અને જેનાં મૂળ પાતાળમાં ઊંડા ઉતરી ગયાં છે એવા મેરૂ પર્વતને પણ હસ્ત વડે એક પત્થરના ટુકડાની માફક દૂર ફેંકી દેવામાં, બ્રહ્માણ્ડને પણ જલમાં નિમગ્ન કરવામાં, સાગરનું પણ એક ઘટડામાં પન કરી જવામાં તેમજ આ સમસ્ત પૃથ્વીને એક છત્રની માફક હસ્ત વડે ઉપાડી લેવામાં સમર્થ એવા દેવની આગળ કે પ્રાણ હિંસાબમાં છે કે તમે આ એક શ્રમણ મહાવીરની આટલી બધી ૧ દેના ઇન્દ્ર, સામાજિક, ત્રાલિ ઈત્યાદિ જે દશ ભેદ પાડવામાં આવે છે, તે પૈકી આ બીજો ભેદ છે. સામાનિક દેવ પ્રધાન, પિતા, ગુરૂ, ઉપાધ્યાય વગેરેની માફક ઇજના સમાન ઐશ્વર્ય (ઠકુરાઈ)વાળે છે, પરંતુ તે ઇન્દ્રપણાથી રહિત છે. નથી.”

·पौरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર કઃ પ્રશંસા કરે છે. હું હમણુંજ જાઉં છું અને એને ચલાયમાન કરીને પાછો વળું છું” આ સમયે ઈન્દ્ર વિચાર કર્યો કે જો હું આને રેકીશ, તે આના મનમાં પ્રભુના સામર્થ્ય વિષે શંકા ઉદ્દભવશે. આથી તેણે તેને જવા દીધે, એક શિલાતલ ઉપર જાનુ પર્યત હસ્તને લંબાવીને, શરીરને જરા નમાવીને તથાનિનમેષ ને એક રૂક્ષ દ્રવ્ય ઉપર દૃષ્ટિ રાખીને અંદમ તાપૂર્વક એક રાત્રિને માટે મહાપ્રતિમાને ધારણ કરીને ઊભા રહેલા મહાવીર સ્વામીને જોતાં તે સંગમના કેપને પાર રહે નહિ; કેમકે સજજનને જોતાં દુર્જન ક્રોધ કરે, તો તેમાં શી નવાઇ તે તે એક પછી એક ઉપસર્ગ કરવા તૈયાર થઈ ગયો. (૧) ધૂળની વૃષ્ટિ-પ્રથમ તે સંગમે ધૂળની એવી વૃષ્ટિ કરકે પ્રભુનાં સર્વ નાસિકાદિ છિદ્રાતેથી પુરાઇ ગયાં અને શ્વાસોચ્છાસ લેવાનું કાર્ય પણ અશક્ય થઈ પડ્યું. પરંતુ જ્યારે એથી પણ ચોગેશ્વર મહાવીર તલમાન પણ ધ્યાનથી ચલિત ન થયા, ત્યારે સંગમે બીજો ઉપાય શોધી કાઢો. (૨) વજમુખી કીડીઓ–પ્રથમ ઉપસર્ગથી જ્યારે કંઈ વળ્યું નહિ, ત્યારે સંગમે પૂળને દૂર કરીને પ્રભુના શરીરના ઉપર કીડીઓ વિતુર્થી. આ કીડીઓ પ્રભુના શરીરરૂપી વસ્ત્રમાં એક તરફથી પેસી બીજી તરફથી સેયની જેમ બહાર નીકળતી હતી. કીડીઓના તીર્ણ મુખા વડે પ્રભુનું આખું શરીર વધાઈ ગયું. પરંતુ નિભંગીની આશા જેમ નિષ્ફળ જાય છે, તેમ આ ઉપસર્ગ કરવાથી પણ સંગમને શુક્રવાર ન વળે. ત્યારે તેણે નવીન એજના ઘડી કાઢી. (૩) પ્રચંડ ડ–દુર્જનતાની કંઈ હદ હતી નથી, એ નિયમાનુસાર સંગમે પ્રચંડ ડસિ વિતુર્થી. તેને પ્રહારથી પ્રભુને શરીરમાંથી ગાયના દૂધ જેવું રૂધિર વહેવા લાગ્યું. આથી પણ પ્રભુ તે ક્ષેભ નહિ પામ્યા, ત્યારે સંગમ વધારે ઘોર ઉપસી કરવા તૈયાર થયે. (૪) ઘીમેલા–ચેથા ઉપસર્ગ તરીકે ચટકા ભરવામાં પાછી ન પડે તેવી સંગમે ઘીમેલે વિદુર્થી. આ ધીમે તે ચટકા મારવાને માટે પ્રભુના શરીર ઉપર એવી એંટી જતી હતી કે જાણે તે દેહની રામ-પંક્તિ જ હોય એમ દેખાવા લાગી. આથી પણ જગદગુરૂ ધ્યાનથી ચલિત થયા નહિ, ત્યારે સંગમ વિચારવા લાગ્યો કે હવે શું કરવું? વીલે મે સુર-સભામાં જવું છે તે ઠીક નહિ, વાતે હીંમત ન હારતાં મારે ફરી ઉદ્યમ કરે. (૫) વીંછીઓ આ વખતે તેણે અતિશય ઝેરી વીંછીઓ વિકુવ્ય. તેના આંકડા- એના પ્રહારથી પ્રભુનું શરીર છિન્ન-ભિન્ન થઈ ગયું. પરંતુ પ્રભુ તે ધ્યાનારૂઢજ રહ્યા, ત્યારે તેણે નીચે મુજબને છઠ્ઠો ઉપસર્ગ કર્યો. (૬) નકુલે–તેણે વિદુર્વેલા નકુલો (નળીઆઓ) પિતાના ઉગ્ર દાંત વડે પ્રભુના શરીરમાંથી તેડી તેડીને તેનું માંસ બહાર કાઢવા લાગ્યા. આથી પણ જ્યારે સંગમને બેડે પાર પડ્યો નહિ, ત્યારે તેણે નૂતન ઉપાય શોધી કાઢ્યો. ૧ આની માહિતી માટે જુઓ સ્તુતિ ચતુર્વિશતિકા (પૃ૦૨૧૩). ૨ તીર્થંકરના રૂધિરને વર્ણ ગાયના દૂધ જે સફેત છે. આ તેમને ચેત્રીસ અતિશયમોને એક છે.

·વીરભક્તામર , * ૪૦ [श्रीधर्मवर्धनकृत- ' (૭) સપ––આ ઉપાય તે બીજે કઈ નહિ, પરંતુ તેણે યમરાજના દંડ જેવા ભયંકર અને મોટી ફેણવાળા સર્પો (સાપ) વિકુવ્ય. જેમ વૃક્ષને લતા વીટી લે છે, તેમ આ સપનખથી તે મસ્તક સુધી પ્રભુના શરીરને વીંટી લીધું અને તેના શરીરમાં પિતાનાથી બને તેટલી વેદના ઉત્પન્ન કરવામાં કચ્ચાસ ન રાખી. કિન્તુ આથી પણ સંગમનું કાર્ય સર્યું નહિ, એટલે તેણે “હાર્યો જુગારી બમણું રમે તેમ આઠમાં ઉપસર્ગને પ્રારંભ કર્યો. (૮) ઉંદર–આઠમાં ઉપસર્ગ તરીકે તેણે વા જેવા દાંતવાળા ઉંદરે વિકવ્યું. તેઓએ પ્રજને કરવામાં પિતાનું સમસ્ત બળ વાપર્યું. પરંતુ પ્રભુ તે નિશ્ચલ રહ્યા એટલે કે ધથી ભૂત જે બનેલે એ સંગમ વધારે વધારે ઉપદ્રવ કરવા તૈયાર થયે. (૯) કુંજર-જેનાં ચરણના ધબકારાથી આખી પૃથ્વી ધ્રુજી ઉઠે એ અને જેની સુંઢ આકાશને પણ અડકી શકે તે એક મન્મત્ત કુંજર (હાથી) વિકવ્ય. આ કુંજર એકદમ દોડત પ્રભુની પાસે આવે અને તેણે તેમને પિતાની સૂંઢ વડે અદ્ધર ઉપાડીને આકાશમાં ઉછાળ્યા. આથી પણ જાણે તે ધરાય ન હોય તેમ તે પિતાના દંતાળ ઊંચા રાખીને રહ્યા. આમ કરવામાં તેની એ ઈચ્છા હતી કે પ્રભુ નીચે પડે ત્યારે તેને દંતશળ વડે ઝીલવાં કે જેથી તેની છાતી ચીરાઈ જાય અને તેના દેહને અંત આવે. આ પ્રમાણે કરવા છતાં પણ પ્રભુ તે પિતાના ધ્યાનમાં જ રહ્યા એટલે સંગમે વળી કઈ અન્યજ ઉપદ્રવ કરવા માંડ્યો. ( ૧૦ ) હાર્થિણી–આ વખતે તેણે હાથિણી વિદુર્થી. આ હથિણી પ્રભુને દાંત વડે ભેદવા લાગી અને વિષની જેમ પિતાના મદ-જલનું તે તે ભાગ ઉપર સિંચન કરવા લાગી. પરંતુ તેથી પણ પ્રભુ તે ક્ષોભ નહિજ પામ્યા. એટલે સંગમ અન્ય ઉપસર્ગ કરવા કટિબદ્ધ થયે. (૧૧) પિશાચ–પ્રજવલિત અગ્નિકુંડને પણ લજ્જારપદ કરનારા એવા અનેક જવાલા એથી વ્યાપ્ત મુખવાળે, યમરાજના ગ્રહ-સ્તંભ જેવી ભુજાવાળ, તાડ વૃક્ષ જેવી જંધાવાળ, ચર્મ- વત્રને ધારણ કરનાર, અદાદહુાય કરો અને કિલ ક્લિ’ શબ્દ કરી કુત્કાર કરે એવો એક પિશાચ તેણે વિકવ્યો. આ પિશાચ કાતી લઈને પ્રભુની સમીપ દેડી આવ્યું. પરંતુ તે પણ આખરે હારી ગયે, એટલે સંગમે એક ભયંકર વ્યાઘ (વાઘ) વિકુ. (૧૨) વ્યાઘ–પુચ્છ(પુંછડા)ની છટાના આટનથી જાણે પૃથ્વીને ફાડી નાખતો હેય તે તે વાઘ વા જેવી પિતાની દેટાથી અને કિરણના જેવા નખાથી મને દુખદેવા લાગ્યા. પરંતુ આખરે તે પણ નિસ્તેજ થઈ ગે એટલે વળી કોઈક નવીન ઉપસર્ગ કરવા સંગમ તૈયાર થયો. (૧૩) સિદ્ધાર્થ અને ત્રિશલા-સંગમ મહાવીર પ્રભુ પાસે તેમના પિતા સિદ્ધાર્થ રાજાનું રૂપ લઈ આવ્યા અને કહેવા લાગ્યો કે મારી વૃદ્ધાવસ્થામાં તારો વડીલ બંધુ નંદિવર્ધન મારી ઉપેક્ષા કરે છે તેથી તું આ દીક્ષા-વ્રત મૂકી દઈ મારી સેવા કર. આ પ્રમાણે તેણે ઘણું કાલાવાલા ક્ય, પરંતુ તે મગશિઆ પત્થર ઉપર થતી જલની વૃષ્ટિની જેમ નિષ્ફળ ગયા. આથી સંગમ પ્રભુની માતા ત્રિશલા દેવીનું રૂપ ધારણ કરી વારંવાર વિલાપ કરવા લાગે, પરંતુ ·चौरमकांगरंग] વિરભક્તામર અરણ્યમાં રૂદન કરે છે તેની ઢાણ દરકાર કરે તેમ તે આ કાર્યમાં પણ કાળે નહિ. ત્યારે તે બધુ કે પાયમાન થશે અને તેણે મનુષ્યની એક છાવણ વિદુર્થી. (૧૪) રસેઈઓ–આ છાવણીમાં એક રસેઈએ ભાત રધવા તૈયાર થયું. તેને ગુલા નહિ મળવાથી તેણે પ્રભુનાં ચરણેને ચેલે કપીને તેના ઉપર ભાતનું ભાજન ચડાવ્યું અને તેમનાં ચરણેની વચ્ચે અગ્નિ પ્રજવલિત કર્યો. પ્રભુએ આવું અરિ દુખ પણ પૈર્યપૂર્વક ટન કર્યું અને તેઓ પિતાના ધ્યાનમાં એક્તાન રહ્યા. આથી સંગમ ઉલટા:ચીડા અને તેને ચંડાળનું રૂપ વિવું. (૧૫) ચંડાળ–આ ચંડાળે પ્રલના કંઠમાં, કાનમાં અને ભુજામાં શુ પક્ષીઓનાં પાંજરાં લટકાવ્યાં. આ પક્ષીઓએ ચાંચ અને નખના પ્રહારથી મકની કાયાને ચાળીની જેમ અનેક છિદ્રવાળી બનાવી દીધી. પરંતુ તેથી આ ગીશ્વરને શું તેઓ તે પિતાના પાનમાં નિરાળા , રહ્યા. આથી સંગમે નવી યુક્તિ શોધી કાઢી. (૧૬) પ્રચંડ પવન–સંગમે પ્રૌઢ વૃક્ષને પણની માફક આકાશમાં ઉછાળો, ચારે દિશાઓમાં પથરા અને કાંકરાઓને વરસાદ વરસાવતો અને તરફ ધૂળ ઉડાડો એવો પવન વિકુ. આ પવન પ્રભુને હચકી ઉચકીને પટક્યા લાગે. પરંતુ ધ્યાનમાં આરૂઢ બનેલા આ . યોગીશ્વરને તેની કથા પરવા હતી. આથી સંગમ નુતન ઉપદ્રવ કરવા લાગે. (૧૭) વળી–પર્વતને પણ જમાડવાને પરિપૂર્ણ પરામવાળ વાળીએ વિવારે સંગમ અને કુંભારના ચક્રની જેમ જમાડવા લાગે. પરંતુ પ્રજનું ચિત્ત ધ્યાનથી ચલિત થયું નહિ. એટલે તેણે નવીન ઉપાય શોધી કાઢયે. (૧૮) કાલચક–સંગમે હજાર ભાર લોઢાથી ઘડેલું, પૃથ્વીને સંપુટ કરવામાં સહાયક બને તેટલા પ્રમાણવાળું, ઉછળતી જવાલાએથી દશે દિશાઓને વિકરાળ બનાવતું અને કુલ– તેની પણ ચચરા કરવામાં સમર્થ એનું એક કાલચક વિડ્યું. ત્યાર પછી રાવણે જેમ કૈલાસ પર્વત ઉપાડ્યો હતો તેમ તેને ઉપાડીને પ્રભુને પ્રાણ લેવાના ઈરાદાથી તેણે તે તેના ઉપર ફેંક્યું. આથી પ્રભુ જાનુ પર્યત જમીનમાં દટાઈ ગયા, પરંતુ તેમણે પોતાનું ધ્યાન ચાલુ રાખ્યું. આથી સંગમે વિચાર્યું કે અનુકુળ ઉપસર્ગો કર્યા વિના પ્રજને ક્ષેત્ર પમાડવા તે અશક્ય છે. (૧૯) પ્રભાત—તે દુર દેવે અકાલે પ્રભાતિની રચના કરી. પરંતુ આમાયાવીનાક્ષટથી પ્રભુ અજ્ઞાત નહિ હોવાને લીધે તેઓ લગારે ચલાયમાન થયા નહિ. આથી તે દેવે એક નવીન યુક્તિ શોધી કાઢી. આ યુક્તિ-અનુંસાર સંગમે એક વિમાન વિષ્ણુ અને તેમાં તે દેવનું રૂપ લઇને પ્રજ પાસે આવ્યો. જાણે પ્રલના પૈથી, પરાક્રમથી, તપથી અને તેના થી પોતે પ્રસન્ન થઈ વરદાન નહિ આપતા હોય તેમ તેણે આચરણ કર્યું. મધુર વચન વડે અનેક વસ્તુઓ અર્પણ કરવાને તે તૈયાર છે એમ કહી તેણે પ્રભુને લોભાવવા પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ તેમાં પણ તેને પારો સવળો પડ્યો નહિ. આથી તેણે નવીન યુતિ અજમાવવા વિચાર કર્યો. ૧ ·४२ વીરભક્તામર [श्रीधर्मषमत- (૨૦) દિવ્યાંગનાના હાવ-ભાવ–આના પરિણામરૂપે તેણે કંપની સેનારૂપ દેવાંગના- ઓને તેમજ તેના વિશ્વમાં સહાયક છ ઋતુઓને સમકાલે પ્રકટ કરી. આ દેવાંગનાઓએ ગીત, पाध, नृत्य, અંગશ તેમજ ચાટુ વચને ઈત્યાદિથી પ્રભુને ચલાયમાન કરવા પૂર્ણ પ્રયાસ કર્યો પરંતુ તેમાં તેમનું કંઈ વળ્યું નહિ.” ૧ આ સંબંધમાં શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિએ ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરૂષચરિત્રમાં આબેહુબ ચિત્ર આલેખ્યું છે. તેમની અપૂર્વ પ્રતિભા પ્રકટ કરનારાં તે પર્વો નીચે મુજબ છે – कृतप्रस्तावना मत्त-कोकिलालकूजितः। कन्दर्पनाटकनटी, 'वसन्त धीरशोमत॥ मुखवासं सज्जयन्ती, विकसनीपरेणुमिः। सैरन्ध्रीव दिग्वधूनां, 'प्रीम'लक्ष्मीरज़म्भत ॥ राज्याभिषेकं कामस्य, मंगल्यतिलकानिव । सर्वाङ्ग केतकव्याजात , कुर्वती 'प्राडा यभौ । सहस्रनयनीभूय, नवनीलोत्पलच्छलात् । स्वसम्पदमिवोद्दामां, पश्यन्ती शुशुभे 'शरद जयप्रशस्ति कामस्य, श्वेताक्षरसहोदरः । 'हेमन्त श्रीलिलेखेय, प्रत्यप्रैः कुन्दकुमलैः॥ गणिकेवोपजीवन्ती, हेमन्तसुरभीसमम् । फुन्दैश्च सिन्दुवारैश्य, शिशिर'श्रीरचीयत ॥ एवमुज्जम्ममाणेषु, सममेवर्तुपु क्षणात् । मीनध्वजपताकिन्यः, प्रादुरासन् सुराङ्गनाः ॥ संगीतमविगीतांग्यः, पुरो भगवतस्ततः। साः प्रचक्रमिरे जैन, मन्त्रास्त्रमिव मान्मथम् ॥ सत्राविसूत्रितलयं, गान्धारप्रामवन्धुरम् । कामिश्चिदुदगीयन्त, जातयः शुद्धचेतसः॥ क्रमव्युत्ममगैस्तान- ध्यय॑जनधातुभिः । प्रवीणाऽवादय वीणा, काचित् सकलनिष्कलाम् ॥ स्फुटनकारपाकार-मकारमैधानिस्वनान् । काश्चिच वादयमासु-मंदगांत्रिविधानपि ॥ नभोभूगतचारीक, विचित्रकरणोद्भटम् । दृष्टिमावैर्नवनवैः, काश्चिदप्यनरीऋतुः ।। दृढोगहाराभिनयः, सद्यस्त्रुटितकंचुका। बघ्नन्ती श्लयपम्मिलं, दोर्मुलं काऽप्यदीहशत् ।। दंडपादाभिनयन-च्छलात काऽपि मुहुर्मुहुः। धागोरोचनागौर-मुरुमूलमदर्शयत् ॥ अचंडातकप्रन्थि-दृढीकरणलीलया। काऽपि प्राकाशयद्यापी-सनाभि नाभिमण्डलम् । ध्यपदेश्येमदन्तास्य-हस्तकाभिनयं मुहुः । गाढमंगपरिष्वग-संशो काचिध निर्ममे। संचारयन्युत्तरीयं, नौवीनिविटनच्छलात् । नितम्पपिम्फलकं, काचिदाविरभावयत् ।।

·" * वीरभक्तामरम् વીરભક્તામર ४३ આ પ્રમાણે સંગમે એક રાત્રિમાં પ્રભુને વીસ ઉપસર્ગો ક્યાં, પરંતુ તેમાં તે તકમાત્ર કાર્યો નહિ, તે પણ તે નિરાશ ન થશે, પરંતુ તેણે પ્રભુના ઉપર ઉપસર્ગોની વૃષ્ટિ વરસાવવી ચાલુ રાખી. એકંદર રીતે છ મહિના સુધી તેણે અનેક ઉપસર્ગો કર્યા, પરંતુ પ્રભુ તે પિતાના સન્માર્ગથી સ્વલ્પાંશે પણ પતિત થયા નહિ. આથી ઉપસર્ગ કરવાનું માંડી વાળીને તે દેવલોકમાં જવા તૈયાર થશે. પિતાના કદા શત્રુની આ દશા જોઈને પ્રભુને ગુસેન ચડતાં તેના તરફ ઉલટી દયા ઉત્પન્ન થઈ અને તેમનાં નેત્રમાં અશ્રુ આવ્યો. આ વાત શ્રીમાન હેમચન્દ્રસૂરિકૃત “સકલાર્ત' ઉપરથી જોઈ શકાય છે, કેમકે તેને ૨૧માં પદ્યમાં કહ્યું છે કે – "कृतापराधेऽपि जने, रुपामन्थरतारयोः। ईपद्यापायोर्म, श्री वीर' जिननेत्रयो । સંગમ તે દેવલેકમાં ચાલ્યા ગયા પરંતુ તેને અવિત જેઈ જેણે તેની અત્યાર સુધી ઉપેક્ષા કરી હતી એ તેને વામી ઈન્દ્ર તે ક્રોધાતુર બની ગયે. તેણે આ સંગમ દેવને તિરરકાર કર્યો અને તેને દેવલેમાંથી કાઢી મૂક્યા, એટલે તે એરૂની ચૂલિકા ઉપર જઈ રહે. भगवानपूर्वदीपोऽस्तीत्याह- निःलेह ! निर्दश ! निरञ्जन ! निःस्वभाव ! निष्कृष्णवर्त्म ! निरमत्र ! निरङ्कुशेश ! । नित्यद्युते ! गतसमीरसमीरणात्र दीपोऽपररत्वमासि नाथ ! जगत्प्रकाशः ॥ १६ ॥ टीका हे नाथ ! हे स्वामिन् ! अव त्वं अपरो दीपोऽसि।दीपयति-चस्तुजातमिति दीपः । किम- परत्वमिति संबोधनगभितविशेपणैर्भिन्नलक्षणत्वमाह-हे ईश! हे निःस्नेह ! निर्गतः हात् यः स भगमनापदेशेन, वक्षः पीनोमतस्तनम् । सुचिरं रोचयामास, काचिद् रुचिरलोचना ।। यदि त्वं वीतरागोऽसि, रागं तन सनोपि किम् ।। शरीरनिरपेक्षश्वेद, दत्से वक्षोऽपि किं न नः ॥ दयालयदि वाऽसि स्वं, तदानी विपमायुधात् । मकाण्डाकृष्टकोदण्डा-दस्मान् न प्रायसे कथम् ।। उपेक्षसे कौतुकेन, यदि नः प्रेमलालसाः । किश्चिन्मानं हि तद् युकं, मरणान्तं न युज्यते ।। स्वामिन् ! कठिनतो मुच, पूरयास्मन्मनोरयान् । प्रार्थनाविमुखो मा भूः, काश्चिदित्यूविरे चिरम् ॥ एवं गीतातोयनृत्त-विकारैरागिरपि । चाटुभिध सुरस्त्रीणां, न चुक्षोभ जगद्गुरुः ॥ --५०१०१.४० २५८-२८० ·. વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- निःस्नेहस्तत्संबोधनं हे निःस्नेह "निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या" (कात्यायनप्रणीते वार्तिकपाठे) इति समासः। अन्यो दीपः सस्नेहो भवति । हे निर्देश! निष्क्रान्तो दशाया इति निर्देशस्तत्सं- बोधन हे निर्दश ! | "अवस्था तु दशा स्थितिः" इति हैमः (का० ६, श्लो०१३)। अन्यः सदशो-वर्तिसहितः। हे निरञ्जन ! अन्यस्तु साञ्जनः । हे निःस्वभाव !-निर्द्रव्यभाव ! अन्यस्तु सद्रव्यभावः । कृष्णवर्त्म-मलिनमार्गस्तस्मात् कृष्णवर्त्मनो निष्क्रान्तो निष्कृष्णवर्मा, 'टाडकाः' (सा० सू०५३३) इति डेप्रत्यये हे निकृष्णवर्त्म अन्यः कज्जलसद्भावात् सकृष्णवा। हे निरमत्र !-अमत्रवर्जित ! अन्यस्त्वमत्रसहितः। हे निरङ्कुश ! अन्यस्तु साङ्कुशः । हे नित्ययुते । अन्यस्त्वनित्यधुतिः। हे गतसमीरसमीरण ! गतं समीरेण-चायुना समीरण-कम्पनं यस्य तत्सं- वोधनम्, अन्यो वायुकम्पसहितो भवेत् । अत एव विपरीतविशेपणैरत्र लोके त्वं जगति प्रकाशो यस्य स जगत्प्रकाशः, अन्यस्तु गृहमानप्रकाशो भवतीति त्वमपरः-अधिक इत्यर्थः ।। १६ ।। अन्वयः (हे) नाथ ! निर-स्नेह ! निर्-दश! निर्-अञ्जन! निर-स्वभाव! निर् कृष्ण-वर्म! निर-अमत्र! निर्-अङ्कुश ! ईश! नित्य-द्युते ! गत-समीर-समीरण ! मन त्वं जगत्-प्रकाशः अपर० दीपः असि । શબ્દાર્થ निस्सलाय म०५५. नित्यस्यायी. स्नेह-(१)शन (२)स. धुति-ते, अश. निःस्नेह !-रहना मला छेमा मेवा 1 (सं०) निरयाते ! स्थायी छ मेवा 1 (सं०) दशा-(१) अवश्था; (२)ीवानी पार. गत (धा० गम् )गयेस. निर्देश विधमान छ याने विषे सेवा।(सं०) समीर पवन. अझन=(१)२५; (२) arm. समीरणन, लास ते. निरजन !-डे संरनथा विभुत। गतसमीरसमीरण !४ रघु के ५५ 3 सास- पार्नु नुमेवा 1 (सं०) स्वभावव्या. अत्र-अडी. नि:स्वभाव ! डेयपथा भुत, नियन! दीपः (मू० दीपी५४, हावा. कृष्ण-श्याम. अपर" (मू० अपर )-अपूर्व वर्मन्-भाग. त्वं (मू० युष्मद)-तुं. निष्रुष्णवर्म हे श्याम माथा निवृत्त । असि (धा. अस्)=. अमन-भारतनु पात्र माथ 1 (मू० नाय) प्रभु। निरमन हे पात्र-रहित । जगत-दुनिया. अकुश सथान यसापवानी. प्रकाश-त. निरङ्कुश ! हे संश-२हित ! जगत्प्रकाशाते. विरेश छेना मेवा। ईश! (मू. ईश) हे नाय ! (सं.) वन्द्रव्य. + १ एतत्सूत्रस्याररिमितविषयकरवात् " निष्कृष्णवर्म " इत्यादी प्रत्ययाऽयोगः, किंच " कृष्णवर्मनो निष्कान्तो निवृष्णवर्मा" इति व्युत्पादने तत्पुरुषविषयवाद् बहुमोहिविषयकडप्रत्ययविधानं चिन्त्यम् । एतदपि न नियतम् । ૨ આ અવ્યયને અનેક વાર આ શ્લોમાં પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો છે, એ એની વિચિત્રતા સૂચવે છે.

·४५ धीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર પ્લેકાર્થ પ્રભુની અપૂર્વ દીપકતા– હે પ્રભુ! હે રાગ (અને ષ)થી રહિત (વીસમા જિનેશ્વરે) ! અવિદ્યમાન છે દશા જેને વિશે એવા હે (નન્દિવર્ધનનો બાંધવ! હે (કર્મપી) લેપથી રહિત (મહાવીર) હે નિષ્કચન (વર્ધમાન) ! હે મલિન માર્ગથી બહાર નીકળી ગયેલા એવા (સિદ્ધાર્થસુતી! હે માત્ર રહિત (અર્થાત્ હસ્તરૂપી પાત્ર વડે ભોજન કરનારા મહેશ્વર ) . (હે પરત—તારૂપી) અંકુશથી મુક્ત (યશોદા-પતિ) ! (હે જ્યના) વામી ! થાયી છે (કેવલજ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ જેને એવા હે (તમાદિક ગણધરના ગુરૂ )! જતું રહ્યું છે ધાદિ રૂપ) પવન વડે કમ્પન જેનું એવા (યોગીશ્વર ) ! તું આ દુનિયામાં (સમસ્ત) જગતને વિષે પ્રકાશ (પડે) છે જેને એવો અપૂર્વ દીપક છે.”—૧૬ સ્પષ્ટીકરણ બ્લેક-સમીક્ષા- આ લોક ભક્તામરની પાદપૂતિનું કામ કરે છે તેમ નથી, પરંતુ સાથે સાથે તેના તે બ્લેકગત ભાવાર્થના પ્રોતનનું પણ કામ કરે છે. આ લેમાંથી તાત્પર્ય એ નીકળે છે કે પ્રભુને (લૌકિક) દીપકની ઉપમા ઘટતી નથી. કેમકે લૌકિક દીપક તે ધૂમ (ધૂમાડે ), દશા (વાટ) અને નેહ (તેલથી યુક્ત હોય છે, જ્યારે પ્રભુરૂપ દીપકમાં તે પરૂપી ધૂમ્ર, કામરૂપી દશાને અને રાગરૂપી સ્નેહને અભાવ છે. વળી લૌકિક દીપક કાજલસહિત હોય છે, જ્યારે પ્રભુ તે કમરૂપી અંજન (કાજલ)થી સર્વથા મુક્ત છે. વિશેષમાં લૌકિક દીપક તે પવનથી બૂઝાઈ જાય છે, જ્યારે પ્રભુને જ્ઞાન-દીપક ગમે તેવા પ્રચંડ (વાદીરૂપ) પવનથી પણ પરાભૂત થતું નથી. તેમજ વળી લૌકિક દીપકને પ્રકાશ પણ અનિત્ય તેમજ થોડા રથલમાં વ્યાપીને રહે છે, જ્યારે પ્રભુને જ્ઞાન-દીપકને પ્રકાશ તે સદાને માટે તેમજ સર્વત્ર વ્યાપી રહે છે. વિશેષમાં આ લેકમાં નિર્દેશ, નિઃસ્વભાવ અને નિરમત્ર એ વિશે | પ્રજને ઉદ્દેશીને વાપરવામાં આવ્યાં છે તે પણ સાર્થક છે. કેમકે હર્ષ, રોક વિગેરેનાં અનેક કારણે પ્રાપ્ત થયા છતાં પણ જેની અવરથા એકજ સરખી રહે અર્થાત્ જે આત્મ-સ્વભાવમાંજ રમણ કર્યા કરે તે નિર્દેશ કહેવાય છે અને ધન્યવાદ પણ તેવાજ પુરૂષને ઘટે છે. કહ્યું પણ છે કે- "सम्पदि यस्य न हों, विपदि विषादो रणे च धीरत्वम् । તે મુનાતિ, નાતિ જનની પુર્ત વિમ્ II – આમાં વળી પ્રભુ નિરવભાવ અર્થાત્ અકિંચન છે એ તો દેખીતું છે કેમકે રાજ્યલક્ષ્મીને પણ વણવત્ ત્યાગ કરીને તે તેઓએ દીક્ષા ગ્રહણ કરી છે. વળી તેઓ નિરમત્ર છે અર્થાત પાત્ર–રહિત છે તે વાત પણ સત્ય છે, કારણ કે આહારે યોગ્ય વસ્તુઓ તેઓ હસ્તરૂપ પાત્રમાં ગ્રહણ કરે છે, નહિ- કે કાષ્ઠાદિક પાત્રમાં.

·વીરભક્તામરે [श्रीधर्मवर्धनकृत- अथ सूर्यादयतिशयवान् भगवानित्याह- विस्तारको निजगों तमसः प्रहर्ता मार्गस्य दर्शक इहासि च सूर्य एव । स्थाने च दुर्दिनहतेः करणाद् विजाने सूर्यातिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्र ! लोके ॥१७॥ टीका हे जिन ! इह-अस्मिन् लोके त्वमेव सूर्योऽसि । विशेष्यसंगत एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छे- दार्थः । त्वदन्यस्ताहक सूर्यो नास्तीत्यर्थः । हेतुगर्भितविशेषणान्याह-किंभूतस्त्वं सूर्यच ? निज- गवां-स्ववाणानां स्वकिरणानां च विस्तारकः । पुनः तमसः अज्ञानस्यान्धकारस्य च प्रहर्ता ! पुन- मार्गस्य दर्शकः, सन्मार्गप्रकाशकलात त्वं सूर्य एवासि, तत् स्थाने युक्तम् । स्थाने इति योग्य- तार्थेऽव्ययम् । हे मुनीन्द्र ! अहं तु विजाने-विज्ञानतया वित-असि त्वं सूर्यातिशायिमहिमा- मूर्योदतिशायी महिमा-माहात्म्यं यस्य स सूर्यातिशायिमहिमा । कस्मात ? 'दुर्दिनहतेः करणार' दुर-दुष्ट दिनं दुर्दिनं तस्य हनन हतिस्तस्याः करणात् । सूर्यपक्षे दुर्दिन-मेपनं तमः तद्धन्तु सूर्यो न शक्कोतीति सूर्यादपि भगवानधिक इति व्यतिरेकालङ्कारः ।। १७ ॥ अन्वयः यह निज-गवा विस्तारकः, तमसा च प्रहर्ता, मार्गस्य दर्शकः (स्वं) एवं सूर्यः असि, (तत्) स्थाने दुर्दिन-इते: करणात् च विजाने-(हे) मुनि-इन्द्र। (व) लोके सूर्य-अतिशायिन्-महिमा असि। શબ્દાર્થ विस्तारकः (मु० विस्तारक )सार ४२ना२. दुर्दिन=(१) राEि१४; (२) मेघा पास निज-यातानी. गो-(1) पाए, (२)२ हति-नाश. निजगवां-निक वाशना [ARTI]. दुर्दिनहतेना नायना तमसा (मू तमस)(१) अगलना; (२) अंधा करणात् (म् करण ) ४२११५१. विजाने ( घा० शा)-वित छु. महतो (मू० प्रहर्नु Funk, alथ २२. मतिशायिन अपि मार्गस्य (ममार्ग)-२२ताना महिमन भलिभा, भाय. दर्शकः (मू• दर्शक)-मताना२. सूर्यातिशामिमहिमा-या अधिक छ भासमारना इह-महिमा. भवी असि (घा सार) छ. च-अन. मुनि-माधु, सूर्यः (मू० सूर्य ), २१, ५१. इन्द्र-भुस्य, मुनीन्द्र !=३ भुनियामा भुम। स्थान-यापतावा ५५. लोके (मू लोक ) ने निर. १मत्र " गोस्तापात् (सिद्ध ॥३॥०५) इत्यनेन टप्रत्ययप्राप्तिः, नर निजाच सा गावचेति विशेषण- विशेध्यैकार्थे कथं तसुरुषप्रयुक्तटमत्यमापतिरिति पाच्य "विशेषगं विशेष्येणका कर्मधारय " (सिन० 111) इत्यनेन वस्यापि परुषजाविधानात् , तपापि समासान्तमासनस्याऽनित्यत्वाधयगेन धमाधेपम् । संघात 11. सूर्य-वि. .

·चौरमकामरम्] વીરભક્તામર બ્લેકાર્થ સૂર્ય કરતાં પણ પ્રભુને અધિક મહિમા- “ હે જગદીશ !) પિતાની વાણીરૂપી કિરનો વિરતાર કરનારે, અજ્ઞાનરૂપી અંધકારને વિનાશ કરનાર, સન્માર્ગને પ્રદર્શક એવો તુંજ આ જગતને વિષે સૂર્ય છે, તે (વાત)એ છે. (પરંતુ) તું (તે) દુર્દિનને નાશ કરનારે હેવાને લીધે, હું એમ તર્ક ઉઠાવું છું કે મુનીશ્ચર! તું લોકને વિષે સૂર્ય કરતાં પણ અધિક મહિમાવાળે છે.”—૧૭ સ્પષ્ટીકરણ પ્રભુની સૂર્યની સાથે સરખામણું– પ્રજીના જ્ઞાનનો અપૂર્વ પ્રકાશ જેને કઈક લોકિક પદાર્થના પ્રકાશ સાથે બને તે તેની તુલના કરવા પ્રથમ તે કવિરાજે પ્રભુને દીપકની ઉપમા આપી; પરંતુ જ્યારે તે તેને વારતવિક લાગી નહિ, ત્યારે તે તેમને સૂર્યની સાથે સરખાવવા લલચાયા છે. આ લોકના પ્રાથમિક ચરણેમાં તે સૂર્ય તેમજ પ્રભુની સામ્યતા કંઈક અંશે સચવાઈ પણ રહે છે, કેમકે જેમ પ્રભુ વાણીને વિરતાર કરે છે, તેમ સૂર્ય પણ દશે દિશામાં પિતાનાં કિરણેને પ્રચાર કરે છે, વળી જેમ પ્રભુ અજ્ઞાનને નાશ કરે છે, તેમ સૂર્ય અંધકારને વિનાશ કરે છે, તેમજ વળી પ્રભુ જેમ સદુપદેશ આપી સન્માર્ગનું ભાન કરાવે છે, તેમ સૂર્ય પણ રાત્રિએ ભૂલા પડેલાને રસ્તે બતાવે છે. પરંતુ અંતિમ ચરણમાં તો પ્રભુને સૂર્યની ઉપમા આપવી પણ વ્યર્થ છે એમ સિદ્ધ કરવામાં આવે છે. આનું કારણ એ છે કે જ્યારે વર્ષ માં ગગન વિ વડે પૂર્ણ આચ્છાદિત થયેલું હેય, અર્થાત્ અતિશય કાળું વાદળું ચડી આવ્યું હોય અને હાથ પણ સુઝે નહિ એવું ઘર અંધારું થઈ રહ્યું હોય તે વખતે સૂર્યને પ્રકાશ પડતું નથી, એટલે કે આવી વખતે સૂર્ય હાર ખાઈ જાય છે. પરંતુ કેવલજ્ઞાની પ્રભુને પ્રકાશ દેઈ પણ કાળે એ થતો જ નથી. વિરોધમાં શ્રીમાનતુંગરિના કથન મુજબ સૂર્યને તે રાહુ ગળી પણ જાય છે, તેનું ગ્રહણ પણ થાય છે, અરે તેને અતિ પણ થાય છે તેમજ તેને પ્રકાશ પણ એકી સાથે ત્રણે ભુવનને પ્રકાશિત કરવા અસમર્થ છે જ્યારે પ્રભુ તે પાપરૂપી રાહુ વડે પરાભવ પામતા નથી, વળી કદાપિ તેને અસ્ત થતું નથી, તેમજ ત્રણે કાળના અને ત્રણે જીવનના સમસ્ત પદાર્થ ઉપર સમકાલે પ્રકાશ પાડવા તે સર્વથા સમર્થ છે. વ્યતિરેક અલંકાર આ લોક “વ્યતિરેક અલંકારથી વિભૂષિત છે. આ અલંકારનું લક્ષણ હેમચન્દ્ર- “કાવ્યાનુશાસનના છટા અધ્યાયમાં નીચે મુજબ આપ્યું છે – "उत्कर्षापकर्पहेत्योः साम्यस्य चोकायनुक्की चोपमेयस्याधिश्यं व्यतिरेकः' अथ चन्द्रादपि त्वयशोऽधिकमित्याह- प्रह्लादकृत् कुवलयस्य कलानिधान पूर्णश्रियं च विदधच यशस्त्वदीयम् ।

·४६ વરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकत- अथ सूर्यादप्पतिशयवान भगवानित्याह- विस्तारको निजगवां तमसः प्रहर्ता मार्गस्य दर्शक इहासि च सूर्य एव । स्थाने च दुर्दिनहतेः करणाद् विजाने सूतिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्र ! लोके ॥ १७ ॥ टीका हे जिन । इह-अस्मिन् लोके समेव सूर्योऽसि । विशेप्यसंगत एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छे- दार्थः । त्वदन्यस्तादृक् स्यों नास्तीत्यर्थः । हेतुगर्मितविशेषणान्याह-किंभूतस्त्वं सूर्यश्च ? निज- गवां-स्ववाणीनां स्वकिरणानां च विस्तारकः । पुनः तमसः-अज्ञानस्यान्धकारस्य च प्रहर्ता । पुन- मर्गिस्य दर्शकः, सन्मार्गप्रकाशकत्वाद त्वं सूर्य एवासि, वद स्थाने युक्तम् । स्थाने इति योग्य- तार्थेऽव्ययम् । हे मुनीन्द्र ! अहं तु विज्ञान-विज्ञानवया चित-असि त्वं सूर्यातिशापिमहिमा- मर्यादतिशायी महिमा-माहात्म्यं यस्य स मर्यातिशायिमहिमा । कस्मात् ? 'दुर्दिनहतेः करणार' दुर-दुष्टं दिन-दुर्दिनं तस्य हनन हतिस्तस्याः करणात् । सूर्यपक्षे दुर्दिनं-मेघनं तमः तद्धन्तुं सूर्यो न शकोतीति मर्यादपि भगवानधिक इति व्यतिरेकालङ्कारः ॥ १७ ॥ अन्वयः इह निज-गवां विस्तारकः, तमसः च महतो, मार्गस्य दर्शकः (त्वं ) पव सूर्यः असि, (तत्) स्थान: दुर्दिन-हते: करणात् च विजाने--(हे) मुनि-इन्द्र! () लोके सूर्य-अतिशायिन्-महिमा असि । શબ્દાર્થ विस्तारका (मु० विस्तारक)-देवाय ना२. दुर्दिन-(१) पहिस; (२) यी पाये निज-पातानी. गोन) 40; (२)रि. हतिन्नारा निजगवांनि पाएन [अयाशिना] दुर्दिनहते-नना नाना तमसः (मू० तमस)(१) मानना; (२) अंधः- करणात् (म० करणार विजाने घाझावित , सूर्य-रवि. प्रहर्ता (म. प्रहt ds, ना ४२॥२. अतिशायिन् अधिक मार्गस्य (मू. मार्ग )रताना महिमन् महिमा, भाय. दर्शकः (म० दर्शक ) मापनार. सूर्यातिशायिमहिमाम्या अपि भलिभारता इह-पहिया. मेवा. बसि (घा. अस् ). च अने. मुनि-साधु. सूर्यः (म० सूर्य )-भूर्य, २१, २०१. मुनीन्द्र-३ मुनिमामा भुस्य । स्थाने योग्यतापाय समय. लोके ( म० लोकगत वि. १ अत्र “ गोस्तत्पुरुषात् " (सिद्ध० १.५) इत्यनेन टप्रत्ययप्राप्तिः, नव निजाय वा गावचेति विशेषण- विशेभ्यैकार्ये कप तत्पुरुषप्रयुक्तरप्रत्यमापतिरिति वाच्य " विशेषगं विशेष्येणेशयं कर्मधारयच " (सिद्ध० ३।१।७६) इत्यनेन तस्यापि तत्पुरुपसंहाविधानात्, तथापि समासान्तसनस्याऽनित्यत्वायरमेन समाधेयम् । अध२. ना. एक- ·पौरमक्तामरम् ] વીરભક્તામર બ્લેકાર્થ સૂર્ય કરતાં પણ પ્રભુને અર્ષિક મહિમા- “(હે જગદીશ ) પિતાની વાણીરૂપી કિરનો વિસ્તાર કરનાર, અજ્ઞાનરૂપી અંધકારને વિનાશ કરનારે, સન્માને પ્રદર્શક એવો તુંજ આ જગતને વિષે સૂર્ય છે, તે (વાત) યોગ્ય છે. (પ) તું તે) દુર્દિનને નાશ કરનારે હેવાને લીધે, હું એમ તર્ક ઉઠાવું છું કે હે મુનીયર ! તું લોકને વિષે સૂર્ય કરતાં પણ અધિક મહિમાવાળે છે.”—-૧૭ સ્પષ્ટીકરણ પ્રભુની સૂર્યની સાથે સરખામણી- પ્રશના જ્ઞાનનો અપૂર્વ પ્રકાશ જેને કઈક લોકિક પદાર્થના પ્રકાશ સાથે બને તે તેની તુલના કરવા પ્રથમ તે કવિરાજે પ્રભુને દીપકની ઉપમા આપે; પરંતુ જ્યારે તે તેને વારતવિક લાગી નહિ, ત્યારે તે તેમને સૂર્યની સાથે સરખાવવા લલચાયા છે. આ લોકના પ્રાથમિક ચરણમાં તે સૂર્ય તેમજ પ્રભુની સામ્યતા કંઈક અંશે સચવાઈ પણ રહે છે, કે જેમ પ્રભુ વાણુને વિસ્તાર કરે છે, તેમ સૂર્ય પણ દશે દિશામાં પિતાનાં કિરણેને પ્રચાર કરે છે, વળી જેમ પ્રભુ અજ્ઞાનને નાશ કરે છે, તેમ સૂર્ય અંધકારને વિનાશ કરે છે તેમજ વળી પ્રભુ જેમ સદુપદેશ આપી સન્માર્ગનું ભાન કરાવે છે, તેમ સૂર્ય પણ રાત્રિએ ભૂલા પડેલાને રસ્તે બતાવે છે. પરંતુ અંતિમ ચરણમાં તે પ્રભુને સૂર્યની ઉપમા આપવી પણ વ્યર્થ છે એમ સિદ્ધ કરવામાં આવે છે. આનું કારણ એ છે કે જ્યારે વર્ષ ઋતુમાં ગગન મેઘ વડે પૂર્ણ આચ્છાદિત થયેલું હેય, અર્થાત્ અતિશય કાળું વાદળું ચડી આવ્યું હોય અને હાથ પણ સુઝે નહિ એવું ઘોર અંધારું થઈ રહ્યું હોય તે વખતે સૂર્યને પ્રકાશ પડતો નથી, એટલે કે આવી વખતે સૂર્ય હાર ખાઈ જાય છે. પરંતુ કેવલજ્ઞાની પ્રભુને પ્રકાશ તો કઈ પણ કાળે ઓછો થતા જ નથી. વિશેષમાં શ્રીમાનતુંગરિના કથન મુજબ સૂર્યને તે રાહુગળી પણ જાય છે, તેનું ગ્રહણ પણ થાય છે, અરે તેને અત પણ થાય છે તેમજ તેને પ્રકાશ પણ એકી સાથે ત્રણે ભુવનને પ્રકાશિત કરવા અસમર્થ છે જ્યારે પ્રભુ તે પાપરૂપી રાહ વડે પરાભવ પામતા નથી. વળી કદાપિ તેનો અસ્ત થતું નથી, તેમજ ત્રણે કાળના અને ત્રણે ભુવનના સમસ્ત પદાર્થ ઉપર સમકાલે પ્રકાશ પાડવા તે સર્વથા સમર્થ છે. વ્યતિરેક અલંકાર આ ફલક “વ્યતિરેક અલંકારથી વિભૂષિત છે. આ-અલંકારનું લક્ષણ શ્રી હેમચન્દ્ર- સૂરિએ “કાવ્યાનુશાસનના છઠી અધ્યાયમાં નીચે મુજબ આપ્યું છે – "उत्कर्षापकर्पहेत्वो साम्यस्य चोकावनुक्की चोपमेयस्याधिक्यं व्यतिरेका' अथ चन्द्रादपि त्वयशोऽधिकमित्याह- प्रह्लादकृत् कुवलयस्य कलानिधानं पूर्णश्रियं च विधच्च यशस्त्वदीयम् । s એ ·. ४८ વિરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- वर्वति लोकबहुकोकसुखकरत्वाद विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कबिम्बम् ॥ १८ ॥ टीका हे जिन ! तवेदं त्वदीयं यशोऽपूर्वशशाङ्कविम्ब वर्वति-अतिशयेन वर्तते । किंविशिष्टं शशा- कविम्यं ? कुवलयस्य प्रहादकृत्-प्रमोदकारि, यशस्तु कुवलयस्य-भूवलयस्य प्रहादकृत् । कलानि- धान द्वयोस्तुल्यविशेपणम् । पुनः किं कुर्वन् ? पूर्णश्रियं विदधत्, द्वयमपि तुल्यं, विशेषणैस्तुल्य- त्वात् । यशसः किमपूर्वत्वं ? तत्र हेतुमाह-लोका एव यहवः कोका:-चकवाकास्तेपो सुखकरत्वात् । भगवद्यशः श्रुत्वा लोकाः कोका इव सुसं प्राप्नुवन्ति । अत एव त्वदीययशोऽपूर्वशशाङ्कविम्वमिति तात्पर्यार्थः । पुनः किंभूतं तद् ( यशः ) १ जगत् विद्योतयन-विश्वं विशेषेण द्योतयत् ॥१८॥ अन्वयः (हे जिन-राज ! ) त्यदीयं जगत् विद्योतयत्, कुचलयस्य प्रहाद-कृत्, कला-निधानं च पूर्ण- श्रियं च विदधत् यशः याहु-लोक-फोक-सुरांकरत्या अ-पूर्व-शशाश्क-विम्यं वति । શબ્દાર્થ प्रहाद-मान.. धर्वति (पा. वृत्) मत्यत पते छे. छात्३२नार. लोक-मनुष्य. प्रहादकृत्- माना. बहु-4. कुवलयस्य ( मू० कुवलय)(१) य-द्रविसी भ. कोक-84. खना; (२) भूभंजन सुखंकर सुष ४२नारा. लोकबहुकोकसुखकरत्वात्मनुष्या३५॥ ११॥ ३४. निधान-२. વાકેને સુખ કરનાર હોવાને લીધે. कलानिधान-बाना सर. विद्योतयत् ( घा० धुत् ) विशेषत: प्रशित ४२d. पूर्ण परिपूर्ण जगत्-दुनिया. श्री=(१) सक्षमी; (२)शमा. अपूर्व असाधारण, भौति पूर्णश्रियं-(१) संधू माने, (२) समस्त शालाने. शश:मृग,६२. च-मन. अङ्क-मन. विदधत् (धा० धा)-पार नारा. शशाक-भृगर्नु सान नेते, य.. यशः (मू. यशसू साति. बिम्ब-मिय. स्वदीयं (मू• त्वदीय) तारी. शशाकविम्ब-य-र्नु मि.म. પ્લેકાર્થ પ્રભુના યશશ્ચન્દ્રની અપૂર્વતા- "(हेलिने !) गन 6५२ विशेष प्राश पाउनारी, सुभंडण (वासी प्राम)- ને આનંદ આપનાર, કળાનો ભંડાર એવો તેમજ સંપૂર્ણ શોભાને ધારણ કરનારે એ તારે યશ (રૂપી ચન્દ્ર)ચન્દ્ર-વિકાસી કમલને આનંદ ઉપજાવનારા, કલાના નિધિરૂપ એવા તેમજ સંપૂર્ણ લમીને ધારણ કરનારા એવા (લેક્કિ) ચન્દ્ર કરતાં અનેક જનરૂપી ચંદવાકને સુખાકારી હેવાને લીધે અત્યંત વર્તે છે.”—૧૮ ૧ ચોદય થતાં ચક્રવાક અને ચક્રવાકીને વિયાગ દશા અનુભવવી પડે છે. कला-01.

·धौरभक्तामरम्] ધીરભક્તામર ४६ भगवता (यत् ) सांवत्सरिकं दानं दत्तं तदाह- यद् देहिनां जिनवराब्दिकभूरिदान- दौःस्थ्यं हतं हि भवता किमु तत्र चित्रम् ।। दुर्भिक्षकष्टदलनात् क्रियते सदौप- कार्य कियजलघरैर्जलमारनः॥ १९ ॥ टीका है जिनवर ! भवता-त्वया आब्दिकभूरिदानः वार्पिकस्वर्णदानैर्य देहिना-प्राणिनांदोस्थ्य- दारियं हतम् । हीति निश्वितम् । तत्र चित्रं किमु ?-तत्र चित्रम्-आचर्य (किम् ), न किमपी- त्यर्थः । दृष्टान्तमाह-जलभारनम्रजलधरैः-मेघैः सत्-समीचीनं उपकारस्य भाव औपकार्य कियद (क्रियते-विधीयते) का संख्या यस्य तत् कियत्, बहुतरमित्यर्थः । कस्मात् ? दुर्भिक्षकप्टदलनात्- सुभिक्षकरणात् ॥ १९॥ अन्वयः (हे) जिन-घर ! यद् भवता आन्दिफ-भूरि-दानः देहिनां दौःस्थ्यं हि हतं, तत्र किमु वित्रम् ? जल-भार-नौ जलधरैः दुर्भिक्ष-कप्ट-दलनात कियत् सत्-औपकार्य क्रियते ।। શબ્દાર્થ दुर्मिक्ष=farm. देहिनां (मू० देहिन ) -मानी. कर-सं. जिनवर हेरिनाने विष श्रेष्ठ दलन-विनाश आदिकः-पापि, पर्ष-पतना. दुर्भिक्षकष्टदलनात् आगनु दु:w com नामनार भूरि-सुवर्ष. હોવાને લીધે दान-दान, अपक्ष कियते (घा. राय ७. भाब्दिकभूरिदाना त सपना हान. सत्-सायी. दोस्थ्यं (मू० दौरभ्य) gen, uret. भोपकार्यरत सदीपकार्य-सा परता. हतं (मू• हत) य. कियत् टसी मचा. हि-निश्वाय अन्य जलधरैः (म. जलघर ) भयो । भवता (मू. भयत्-मारवडे. जल-भा. किमुना म०पय. • मार मान्ने तत्र भा. नम्रनमा पसा. चित्रं माचवाय अ५५. जलमारना=Nt3 नया બ્લેકાર્થ પ્રભુએ દીધેલું સાંવત્સરિક દાન- હે જિનેશ્વર ! આપે (એક) વર્ષ પર્યત સુવર્ણનાં દાન દઈને પ્રાણીઓની દરિદ્રતાને નાશ કર્યો, તેમાં શું આશ્ચર્ય છે: (કેમકે) જલના ભાર વડે નમ્ર બનેલા એવા મે દ્વારા દુકા- जना मर्नु सान यवान सास (मा) साया S२ शय छे!"~१e . " ·५० વીરભકતામર [श्रीधर्मवर्धनात- - સ્પષ્ટીકરણ સાંવત્સરિક દાન- દરેક તીર્થંકર દીક્ષા લે તે પૂર્વે એક વર્ષ પર્યત દાન દે છે. આ દાન સૂર્યોદયથી માંડીને તે ભેજનના સમય સુધી દેવામાં આવે છે. પ્રતિદિન એક કરોડ અને એસી લાખ સુવર્ણનું દાન દેવામાં આવે છે. આ વાતના ઉપર આવશ્યક-નિયુક્તિ પ્રકાશ પાડે છે. ત્યાં કહ્યું છે કે— "एंगा हिरण्णकोडी, अहेव अणूणगा सयसहस्सा। सूरोदयमाई, दिज्जइ जा पायरासाओं॥ --गाया २१७, * . * . भगवचरणदर्शने फलाधिक्यमाह- याहक सुखं भवति ते चरणेऽत्र दृष्टे तादृक् पर वदनेऽपि न देहभाजाम् । प्राप्ते यथा सुरमणौ भवति प्रमोदो नैवं तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥ २० ॥ टीका हे वीर! याहरु सुखं ते-तव चरणे-पादे दृष्टे सति भवति ताक पर:-अन्यो य भभुः-देव- स्तस्य वदनेपि-मुखेपि दृष्टे सति न। "सुरनिर्जरदेवत(" (अभिधान० का० २, श्लो० २) इति हैमः । केषां ? 'देहभाजां' देह-शरीरं भजन्ते-सेवन्ते इति देहभाज:-प्राणिनस्तेपा ! दृष्टान्तमाह-- यथा सुरमणौ-चिन्तामणौ प्राप्ते सति प्रमोदो-हों भवति । किरणाकुलेऽपि किरणैराकुले-व्याप्तेऽपि चाकचिक्याधिकेऽपि काचशकले एवं न-सुरमणाविव प्रमोदो न भवति । तव चरणचिन्तामणिः, परदेवमुसं (तु) काचशकलमिति स्पष्टार्थः॥२०॥ अन्वयः ( हे सिद्धार्थ सुत ! ) अन ते चरणे इष्टे यादृक् सुखं देह-भाजां भवति, ताइफ पर-ऋभु-बदने अपि न.(भवति), यथा सुर-मणौ प्राप्ते प्रमोदः भवति, (तधा) किरण-आकुले अपि काच-शकले न पवम् । ૧ આ સબંધમાં જુઓ સ્તુતિચૈતુર્વિશતિકા (પૃ૦ ૮૩). २ सत छ-- एका हिरण्यकोटिः अष्टैव अन्नानि शतसहस्राणि । सूर्योदयादारभ्य दीयते यावत् प्राताशनम् ॥

·पीरभक्तामरम् વીરવાતામર ५१ यारको. . શબ્દાર્થ यथा-म. सुप (गू० पुग) म. सुर-३३. गति (घा. गू)-याय . मणि-ल.. ते (मू. युष्मर)नाई. सुरमणी-यिन्ताभरि चरणे (मू. परण)=te, ५५.. भवति (घा. माय छे. अनमामि प्रमोद (मू प्रमोद एटे (भू.ट) नेयेस. पयं-सा प्रभारे, भ. तार-ते. વિશેષતાવાચક અવ્યય. परमन्य. फाचाय. मुम्दे५. शफल-23. पदन-भुम. काचराफलेकारने 2. पर पदने-4-५ ३५ भुम. किरण-२१. नम्नलि. याकुल:-41. देहमाजां (मू• देहभाग् ) शरीरवारी ७वा. किरणााले २२॥ ११ व्याप्त. मासे (म. प्राप्त ) भणे. भपिका. કાર્થ પ્રભુના ચરણ-દર્શનને પ્રભાવ- “(હે આ અવસર્પિણી કાલમાં થઇ ગયેલા અંતિમ જિનેશ્વર !) જ્યારે અવતારા ચરણના દર્શન થાય છે, ત્યારે પ્રાણીઓને જેટલું સુખ થાય છે, તેટલું અન્ય દેવના વદનના પણ દર્શનથી થતું નથી. (પરંતુ આ હકીક્ત યથાર્થ છે, કેમકે) સુર-મણિ મળવાથી જે આનંદ થાય છે તે કિરણ વડે વ્યાસ (અર્થાત ચક્યક્તિ) એવો કાચને કકડે મળવાથી થતું નથી–૨૦ • भक्तो भगवत्सेवा प्रार्थयन्नाह- एवं प्रसीद जिन ! येन सदा भवेऽनं त्वच्छासनं लगति मे सुमनोहरं च । त्वत्सेवको भवति यः स जनो मदीयं कश्चिन्मनो हरति नाथ ! भवान्तरेऽपि ॥ २१ ।। टीका है जिन ! त्वमेवं प्रसीद-प्रसन्नो भव येनात्र भवे सदा सर्वदा मे मम लच्छासनं वदाना सुमनोहरं लगति । च-पुनर्हे नाथ ! यस्तत्सेवको भवति स कधिजनो मदीयं मनो भवान्तरेऽपि हरति, भवान्तरे त्वत्सेवको मम मनोहरो लगतीत्यर्थः ॥२१॥ अन्वयः (हे ) जिन ! (त्वं) एवं प्रसाद येन भत्र भवे सदा त्वत्-शासनं मे मुश्मनोहरं लगति, नाय ! यः च त्वत्-सेवक भवति, स फधित् जना भयान्तरे भपि मदीयं मनः हरति ।

·५२ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनहत- શબ્દાર્થ एवं-मे प्रसार च-भने. प्रसीद (पासद)-तुं प्रसन्न था. सेवक-वारलार, मत. जिन ! (मू० जिन )तीय४२ ॥ त्वत्सेवकाता से येन (मू० यद् )या रीन. भवति (धा -याय छे. सदासर्वधा, महानिश या (मू० यद्).. भवे (मू० भव )-मन दिले. सा (मू. तद्-ते. अथ-सा. जना (मू० जन मनुष्य त्वत् (मू• युष्मद् )-दितीय५३५ सर्वनाम मदीयं (म० मदीय )=भाई. शासन-पाज्ञा कश्चित् (मू० किम् ). स्वच्छाशन-10 मासा मना (मू० मनम् )-थित्तने. लगति (घा. लम् )-बारी छे. हरति (था. ह )-रे. मे ( मू० भस्मद) भने. नाथ ! (मू० नाथ)- प्रभु। પુ=અત્યતતાવાચક અભ્ય. भवान्तरे (मू० भवान्तर )-म-4 सपने दि. मनोहर यित्ता अपि-५g. सुमनोहरं सत्यंत यिता લોકાર્થ પ્રભુ સેવાની પ્રાર્થના- “હે તીર્થંકરતું એ પ્રસન્ન થા કે જેથી કરીને આ ભવને વિષે મને તારૂં શાસન સર્વદા અત્યંત ચિત્તાકર્ષક લાગે અને વળી છે સ્વામિન ! જે કઈ તારે સેવક હેય, તે મનુષ્ય અન્ય ભવને વિષે પણ મારું ચિત્ત હરે (અર્થાત્ ભવાન્તરમાં પણ તારે સેવક મને પ્રિય લાગે એમ હું ઈચ્છું છું ).”—૨૧ जिनस्य भामण्डलम्- भामण्डलं जिन ! चतुर्मुख ! दिक्चतुष्के तुल्यं चकासदवलोक्य सभा व्यमृक्षत् । सूर्य समा अपि दिशो जनयन्ति किं वा प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ? ॥ २२॥ टीका है जिन ! हे चतुर्मुख ! समवसरणे भगव(भव )तचत्वारि मुखानि देवैर्विनिर्मितानि दृश्यन्ते । सभा-परिपद भामण्डलं दिकचतुष्के तुल्यं चकासन-तुल्यं दीप्यमानमवलोक्य व्यमृ- १ त्रीणि देवनिर्मितानि, एक च स्वाभाविकमित्यम विशेपार्थों चोध्यः मुखचतुष्कत. तत्ववेत्यर्थः ।

·धीरभक्तामरम् વીરભક્તામર ૫૩ क्षद्-विमर्शमकापात् । किं व्यमृक्षदित्याह-सूर्य समा अपि-सर्वा अपि-चतसोऽपि दिशो जनयन्ति, किं वा प्राच्येव-पूर्व दिगेव जनयति ? । किंभूतं सूर्य ? स्फुरदंशुजालं-दीव्यकिरणसमूहम् ॥२२॥ अन्वयः (हे) जिन ! (हे) चतुर्-मुसा (तव) मा मण्डलं दिक्-चतुष्के तुल्यं चकासत् अवलोक्य समा व्यमृक्षत् (यद ) समा अपि दिशा स्फुरत्-अंशु-जालं सूर्य जनयन्ति, फि या माची पव दिफ (तं) जनयति। શબ્દાર્થ મ=પ્રાશ,તેજ, ( સૂર્ય -રવિને. મv=ઘેરાવો. સમા (સર્વે. મામvહં=ભામંડળ, તેજને ઘેરાવો. પિપણું. જિa! (૦ મિન-ડે તીર્થકર ! ફિર (મૂરિ=દિશાઓ. તુજ ચાર, નતિ ( TEઉત્પન્ન કરે છે. મુવ=દિન. ત્રિશું grl=ચાર છે વદન જેનાં એવા! (સં.) જિઇ=અથવા. વિદિશા. કાર્ય પૂર્વ, રાચાર. પદ જ હિતુ ચારે દિશામા. ફિશ(જૂ વિ=દિશા. તુ સરખી રીતે. પતિ (ા ઉત્પન્ન કરે છે. ચાયત (પ૦ વFપ્રકાશતું. (ા ) દેદીપ્યમાને. વોરા (ઘા સો) જોઈને એ=કિરણ. Tષ્ટ સમજે. મા=પરિવ૬, પદા. વંઝાણું દેદીપ્યમાન છે કિરણને સમહ જેને થયુસ(ઘ૦ ) વિતર્ક કરતી હવી. એવા બ્લેકાર્થ જિનેશ્વરનું ભામડલ- “હે તીર્થંકર ! હે ચાર વદનવાળા (સ્વામિન)! (સમવસરણમાં આપના) ભોમંડળને ચારે દિશામાં સરખી રીતે પ્રકાશનું જોઈને (ત્યાં બેઠેલ બાર ) પર્વદા વિતર્ક કરતી હવી કે શું સર્વે દિશાઓ, સુરાયમાન છે કિરણેને સમૂહ જેને એવા સૂર્યને ઉત્પન્ન કરે છે કે ફક્ત પૂર્વજ દિશા તેમ કરે છે?”—૨૨ ૧ બ્રહ્માને ચતુર્મુખ કહેવામાં આવે છે એ વાત જેટલે અંશે પ્રસિદ્ધ છે, તેટલે અંશે જિનેશ્વર ચતુર્મુખ છે એમ જોવામાં આવતું નથી. પરંતુ જિનેશ્વરે માટે બારે પર્વદાની દેશના માટે જેટલી ચતુર્મુખની જરૂર છે, તેટલી જરૂર બ્રહ્મા માટે નહિ હોય છતાં પણ તેમને મહિમા વધારવા માટે આવી કલ્પના કરવામાં આવી હોય એમ લાગે છે, ૨ સમવસરણના સંબંધી માહિતી માટે જુઓ સ્તુતિચતુર્વિશતિકાના ૯૪મા પધનું સ્પષ્ટીકરણ. ૩ આનાં નામે સારૂ જુઓ ચતુતિકા (પૂ પર).

·. ५४ વીરભક્તામર [ श्रीधर्मवर्धनकृत- लोकैयः शिवः शिव इति ध्यायते स भगवानेवेत्याह- शम्भुगिरीश इह दिग्वसनः स्वयम्भू- भृत्युञ्जयस्त्वमसि नाथ ! महादिदेवः । तेनाम्बिका निजकलत्रमकारि तत् त्वन्- नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र ! पन्थाः ॥ २३ ॥ टीका हे नाथ! इह-अस्मिन् लोकेशं-सुखं भवत्यस्मादिति शम्भुः। गिरां-वाणीनामीशो गिरीशः। दिगेव वसनं यस्य स दिवसनः । स्वयमात्मना भवतीति स्वयम्भूः । मृत्यु जयतीति मृत्युञ्जयः। स त्वमसि त्वमेवासि । ईनामा यो महादेवस्तेन अम्बिका-अम्बा एव वाइछलेन माता, सा निजकलत्रमकारि, सा रुद्रेण स्वीकृतेति व्यङ्ग्यार्थः । तत्-तस्मात् कारणात् त्वदन्यः-बत्तोऽपरः मुनीन्द्र ! शिवः शिवपदस्य पन्याश्च न, नास्तीत्यर्थः ॥२३॥ अन्वयः (हे ) नाथ ! त्वं इह शं-भुः गिर-ईशा, दिश-यसना, स्वयं-भूः मृत्यु-जयः महत्-आदि-देवः असि तेन अम्बिका निज कलत्रं अकारि, तद् व्यत् अन्यः ( है ) मुनि-इन्द्र 1 शिवः शिव-पदस्य पन्थाः (च)न (अस्ति)। શબ્દાર્થ "शम्भुः (मू० शम्भु)-(१)या सुभ याय ते; (२) महादिदेव महा २६ आहिमा छ नी मेरा है, महाव. महाप. गिर्जा. गिरीशः (मू० गिरीश )-पायांना स्वाभा. तेन (मू. तद्) तेनाथा. गिरि-मास. अम्बिका=(१)ममि, महावना पल्ली, पार्वती; गिरीशः (गिरि+ईश ) सासनी, महाय. (२) माता दिश-दिशा निज पोतानी. कलन-पत्नी. दिग्यसना=(१) हिया के वस्त्र नु त, हिम्पर; (२) | निजकलनं पाताना url. महादेव अकारि (घा० )२वामां आवी. स्वयंभूः (म० स्वयभू )-पाते पातानी भने (६३५) तद् तथा शन. यनार; (२) महाय. त्यत् ( मू० युष्मद् )तथी. मृत्यु-मरथ्य. नम्नलि. मृत्युंजया=(१) भूत्युने ते ; (२) महादेव अन्यः (मू. अन्य ) मा. त्वं (मू० युष्मद)-j. शिवः (मू० शिव शिव, मला. असि(धा. भम् ) छ शिराक्ष नाथ! (मू. नाय) प्रभु। पद-स्थान. महत्-भ. शिवपदस्य-भाक्षना स्थानता. आदिमात मुनीन्द्र !-डे योगावर! देव-३५. पन्थाः (मू० पयिन् मार्ग बसन-वस्त्र ·धीरकतामरम् ] વરિભક્તામર પપ લેકાર્થ જિનેશ્વરજ ખરેખર શંભુ છે– બહે નાથ ! આ જગતમાં તું (સુખનું કારણ હેવાથી) શંભુ છે, તું (વાના સ્વામીવાથી) ગિરીશ છે, વસ્ત્ર રહિત હોવાને લીધે તું દિગમ્બર છે, (સ્વર્યબુદ્ધ હોવાને લીધે) તું સ્વયંભૂ છે, (મયુનો પરાજ્ય કરેલ હેવાથી ) તું મૃત્યુંજ્ય છે, અને તું (મહાપ્રમાણુવાળી દ્વાદશાંગીની શરૂઆત કરનાર હેવાથી) મહાદેવ છે. (બાકી આં નામધારી મહાદેવે તે ) અંબિકાને ત્રી તરીકે રવીકારી છે (અંબિકા અર્થ માતા પણ થાય છે એ વ્યંગ્યાર્થ છે. વાસ્તે હે ગીશ્વર ! તારા સિવાય અન્ય કઈ શિવ નથી તેમજ એક્ષપદનો માર્ગ નથી.”—૨૩ સ્પષ્ટીકરણ મધ્યસ્થભાવે-- જિનેશ્વર મહાદેવ એવું નામ આપીને આ લોકો દ્વારા કવીશ્વરે પિતાને મધ્યરથ ભાવ પ્રકટ કર્યો છે. આવોજ ભાવ મૂળ ભકતામરના માનતુંગરિજીના સંબંધમાં પણ દષ્ટિ- ગોચર થાય છે, કેમકે પ્રભુનું સંકીર્તન કરતાં તેઓએ નીચે મુજબના ઉદ્દગારો કાઢ્યા છે – "बुद्धस्त्वमेव विबुधार्चितबुद्धियोधात् त्यं शङ्करोऽसि भुवनप्रयशङ्करत्वात् । धाताऽसि धीर ! शिवमार्गविधेर्विधानाद् व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥" અથતુ–હે પ્રભુ! તું બુદ્ધ છે, કેમકે વિબુધએ તારા કેવલજ્ઞાનના વસ્તુ–સમૂહુના પરિચ્છેદનું પૂજન કર્યું છે. વળી શકર પણ તું જ છે, કેમકે તે ત્રિભુવનને સુખ અર્પણ કર્યું છે. તે ધીર! વાસ્તવિક રીતે તે બ્રહ્મા પણ તું જ છે, કેમકે મુક્તિ માર્ગની વિધિની પ્રરૂપણ તેં કીધી છે અને તે નાથ ! એ વાત તે સ્પષ્ટ છે કે તું પુરૂષોત્તમ (નારાયણ) પણ છે. સાધારણ રીતે સામાન્ય પુરૂ નાબેને અંગે ઝગડા કરતા જોવામાં આવે છે. જેમકે કેઈક કહે છે કે કરને જ ઈશ્વર માનવા જોઇએ, જયારે બીજે કહે છે કે સાચા દેવ તે બ્રહ્માજ છે ત્યારે વળી ત્રીજે વિષ્ણુ ભકત હેવાથી એમ કહેવા તૈયાર થઈ જાય છે કે ખરૂં પૂછાવો તે દેવ તે વિષ્ણુજ કહેવાય. કેમકે કહ્યું પણ છે કે- "जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके । सर्वभूतमयो विष्णुस्तस्माद् विष्णुमयं जगत् ॥ આવી રીતની ખેટી ખેંચતાણ કરવામાં આવે તે લાભકારી નથી. કેમકે એક વખત જે સર્વથા વિતરાગ હોય તે ઈશ્વર કહેવાય એવું ઈશ્વરનું લક્ષણ જેણે ગળે ઉતરી ગયું હોય, તે મનુષ્ય १' विबुधार्चित ! ' इति पृथक् पदं सम्बोधनार्थेऽपि समीचीनम् । ૨ બુદ્ધ અસર્વજ્ઞ હેવાને લીધે, શંકર સષ્ટિના સંહાર કરનાર હોવાને લીધે, બ્રહ્મા હિંસાત્મક વેદની પ્રરૂપણા કરનાર હોવાને લીધે તેમજ કૃષ્ણ કપટ-ક્રિયામાં કુશલ હોવાને લીધે આનામાં રહેલા અપૂર્વ ગુણે તો આપનામાંજ છે, એ આ લેકનો ભાવાર્થ છે. 5 ·પદે. વીરભક્તામર [ श्रीधर्मवर्धनकृत- ઈશ્વરની બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ ઈત્યાદિ ગમે તે નામ વડે સ્તુતિ કરે તે ખોટું નથી. પરંતુ હા, એટલું તો જરૂર જ કહેવું પડશે કે એ કામ ઉદાર વૃત્તિવાળાનું છે. વિશેષમાં આવી રીતે કોઇ નેતરે જૈનના દેવના નામપૂર્વક ઈશ્વરની સ્તુતિ કરી હોય એમ જોવામાં આવતું નથી, એ અત્ર વિશેષતા છે. સૌથી પહેલાં જૈનમાં પણ આ પ્રકારને મધ્યરથભાવે પ્રદર્શિત કરવા કેણિ તૈયાર થયું તેને નિર્ણય કરવો મુશ્કેલ છે, પરંતુ શ્રીમાનતુંગસૂરિથી શરૂઆત થઈ હશે એમ લાગે છે. શ્રીમાનું હરિભદ્રસુરિજીએ પણ તેમણે રચેલા લકતત્વનિર્ણયમાં તથા અણક-પ્રકરણમાં એવીજ મતલબના ઉદ્ગા કાઢ્યા છે, એ વાત નીચેનાં પઘો ઉપરથી જોઈ શકાય છે. यस्य संक्शजननो, रागो नास्त्येव सर्वथा। न च पोऽपि सत्वेपु, शमेन्धनदवानलः ॥१॥ જ મોદ્દો - છોકનો શુદ્રવૃત્ત त्रिलोकख्यातमहिमा, महादेवः स उच्यते ॥२॥-युग्मम् यो वीतरागः सर्वशो, या शाश्वतसुखेश्वरः। क्लिएकर्मफलातीतः, सर्वथा निष्कलस्तथा ॥३॥ या पूज्या सर्वदेवानां, यो.ध्ययः सर्वयोगिनाम् । या स्रष्टा सर्वनातीनां, महादेवः स उच्यते ॥४॥-युग्मम् જ * * एवम्भूताय शान्ताय, कृतकृत्याय धीमते। महादेवाय सततं, सम्यग्मत्या नमो नमः ॥ ८॥" અર્થાત–લેશજનક રાગને, શાન્તિરૂપ ઈન્વનને વિષે સમસ્ત પ્રાણીઓ પ્રતિ (તેને નાશ કર- વામાં) દાવાનલસમાન એવા વૈષને તથા યથાર્થ જ્ઞાનને આચ્છાદિત કરનારા તેમજ ચરિત્રને મલિન કરનારા એવા મહિને જેનામાં સર્વથા અભાવ છે તેમજ જેને મહિમા કૈલોક્યમાં વિખ્યાત છે, તે મહાદેવ કહેવાય છે. જે વિતરાગ છે, જે સર્વત્ર છે, જે શાશ્વત સુખનો સ્વામી છે, જે કિલષ્ઠ કર્મની કલાથી મુક્ત છે, જે સર્વથા મૂર્તિ આકારથી રહિત છે, જે સમસ્ત દેને પૂજ્ય છે, જે સકલ ગિજને ચેય છે, જે નિઃશેષ નીતિઓને પ્રકાશક છે, તે પ્રભુને મહાદેવ કહેવામાં આવે છે. X X X * X આ પ્રકારના શાન્ત, કૃતકૃત્ય અને સંપૂર્ણ જ્ઞાનશાલી એવા મહાદેવને ઉત્તમ ભક્તિપૂર્વક મારા નિરંતર નસરકાર હેજો. આવા મધરથ ભાવનું પ્રતિબિમ્બ નિ લિખિત પંઘમાં પણ દષ્ટિગોચર થાય છે. ૧ આ સંબંધી વિશેષ માહિતી માટે જુઓ ઉપાધ્યાય શ્રીમંગલવિજયકૃત તત્યાખ્યાન (ઉત્તરાધના ઉપર મેં લખેલો પ્રસ્તાવના ·iામ 1 વરભક્તામર પ૭ “નારના, પnt યમુના ૨! ग्रहा या विष्णुर्वा, हरो जिनो या नमस्तस्मै ।" –શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યક્ત ઈશ્વર-રસ્તુતિ હવે આ પ્રકરણ પૂર્ણ કરીએ તે પૂર્વે મહેપાધ્યાય શ્રીચારિત્રસુન્દરગણિત કુમારપાલ- ચરિત્રમાં આપેલા નિચે મુજબના (મહાદેવની તેમજ રાષભદેવની સ્તુતિરૂપ) દ્વિઅર્થી પદ્ય તરફ દષ્ટિપાત કરી લઈએ. • "योऽमारयन्मारमरं विभूनि विमद् भवानीहितकारकश्च । यादीभ्यरो भूतपतिपात વમનામતળપુનાં–ઇન્દ્રવજા -સો ૪ વ૦ ૧,ધે ૧૭ અર્થાત્ જેણે કામદેવ અને મૃત્યુને (અથવા કામદેવને સત્વર) નાશ કર્યો, તે જ્ઞાનાદિ) સંપત્તિને ધારણ કરનારા, સંસારને અનિષ્ટને (અર્થાતુ તેને નાશ) કરનારા, પ્રાણુઓના સ્વામી, વૃષભ, બળદ )ના લાંછનવાળા, (વિશ્વ વિશ્વના ) સંપૂર્ણ શૃંગારરૂપ એવા આદીશ્વર (કષભપ્રલ) તને પવિત્ર કરો. જે બીજો અર્થ મહાદેવને લાગૂ પડે છે, તે નીચે મુજબ છે – જેણે કામદેવને જલદી મારી નાખે, તે, વિભૂતિ (રાખેડી)ને (અંગે) ધારણ કરનારા, પાર્વતીને હિતકારી, ભૂતના નાથ, બળદના વાહનવાળા, સર્પરાજપી ભૂષણવાળા આદિદેવ તને પવિત્ર કરશે. આવા દ્વિઅર્થી રલકે કાર પણ જિનેશ્વરની જૈનેતર પ્રખ્યામાં સ્તુતિ કરવામાં આવી હોય એમ લાગતું નથી. અરે કાસમપ્રભસૂરિએ તે હદ કરી છે, કેમકે નીચે મુમ્બના– फल्याणसार सविता न हरेक्षमोह कान्तारवारणसमान जयायदेय। धर्मार्थकामदमहोदयवीर धीर સોમપ્રભાવપત્તમામલg” -શતાક પઘ દ્વારા તેમણે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ પ્રમુખ અનેક જૈનેતર દેવોની સ્તુતિ કરી છે. આ સ્તુતિમાં તેમને અંગે જે જે વિશેષણે વાપર્યો છે તે તે દર્શનમાં આપેલાં વિશેષ સાથે બરાબર મળતાં આવે છે. આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે જૈન મુનિવર જૈનેતર દર્શનને હિંદુ પુરાણેને પણ સચોટ અભ્યાસ કરતા હોવા જોઇએ. આતેમની સહિત અને યથારિત વસ્તુ આલેખવાની અભિલાષા પ્રકટ કરે છે. ૧ કહેવામાં આવે છે તેમ જ રાજાને આશીર્વાદ રૂપે શ્રીમાનતુંગસૂરિએ નીચે મુજબના દ્વિઅર્થી છેક કો હા. "जटाशाली गणेशाली, शहरः शाराङ्कितः। મુવીર પ્રિપ રુદ્ર, વિરામ ” ૨ આ સૂરિજીની સ્કૂલ રૂપરેખા સારૂ જુઓ ગાવૈરાગ્ય-તરંગિણીની મેં લખેલી પ્રસ્તાવના ·. પટ વીરભક્તામર [श्रीधकृत- सर्वशास्त्राध्ययनादपि सम्यक्त्वमधिकमिति दर्शयन्नाह- जानन्ति यद्यपि चतुर्दश चारु विद्या देशोनपूर्वदशकं च पठन्ति सार्थम् । सम्यक्त्वमीश! न धृतं तव नैव तेषां • ज्ञानस्वरूपममल प्रवदन्ति सन्तः ॥ २४ ॥ दीका है जिन ! ये चतुर्दश विद्या जानन्ति । यतः- "पडगी वेदाश्चत्वारो, मीमांसाऽन्वीक्षिकी तथा । धर्मशास्त्रं पुराणं च, विद्या एताचतुर्दश ॥१॥" च-पुनर्देशोनपूर्वदशकं देशेनोनं पूर्वाणां दशकं च सार्थम्-अर्थयुक्तं पठन्ति, परं तब सम्यक्त्वं यैन धृतं तेषां ज्ञानस्वरूप सन्तः-सज्जनाः अमलं-निर्मलं नैव प्रवदन्ति-नैव कथयन्ति । यत उक्तं नन्दिवृत्तौ-"मिथ्यादृष्टिः उत्कृष्टतः श्रुतमरगाहमानो देशोनानि दश पूर्वाण्यवगाहते, परि- पूर्णानि त्ववगाढुं न शक्नोति" । एतावच्छात्राधीत्यपि सम्यक्त्वाभावेऽज्ञानवानेवेत्यर्थः॥२४॥ अन्वयः (हे) ईश! यद्यपि (ये) चतुर्दश विद्याः चार ज्ञानन्ति, देश ऊन-पूर्व-दशकं च समर्थ पठन्ति ( परं) तर सम्यक्त्वं ( यैः) न धृतं, तेषां जान-स्वरूपं सन्तः अ-मलं न पव प्रवदन्ति । શદાર્થ जानन्ति (धा०'हा)-Mसे छे. यद्यपि चतुर्दश (मू० चतुर्दशन् ) यो चारु-२ रीत. विद्या (म० विद्या) विधामा. देशमा ऊन-मपूर्ण, पूर्वन शासना में विभाग नाम. दशक-श. देशोनपूर्वदशकं- अपूर्ण मेवा ६५ पूर्वा. च-मन . पठन्ति (धा. पत्शी छे. साथै (मू. सार्य ) असहित. सम्यत्वं (मू. सम्यक्त्व )सम्म ५. ईश ! (मू. ईश) २५२ 1 ===નહિ धृतं (मू० धृतधार सयु तव (मू० युष्मद् )२ ए. तेपां (मू. तद् )-मनु ज्ञानवान, माध. स्वरूपःस्व३५. ज्ञानस्थरूपंपान २१३५ अमलं (मू० अमल) भविधमान छ मेय ने विरे मेनिस प्रपदन्ति (धा. बद्)ई छ. सन्तः (मू० सद)-सती.

·મજાનું! વીશ નામર બ્લોકાઈ “ નાથ ! દ (જે મનુષ્યો ) શિદ વિઘાએ સારી આવે છે તેમજ કંઇક અ એવાં દશનું અર્થ-સહિત પાન ( ૫ ) કરે છે, છનાં પણ તેમણે તા સમાન(યથાર્થ રન) ધારણ નથી, તે તેના નરવરૂપને સત્તાને નિર્મલ કરતા નr.—૨૪ સ્પ•ટીકરણ ચૌદ વિદ્યાઓ આપણે જોઈ ગયા તેમ ચૌદ વિવાઓ તે બીજી ઈ નદિ પાર , જેનાં અને મીમાંસા, તક, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ એ ચૌદ છે. તેમાં ચાર થી ઋગવેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ એ ત્રણ મૂળ વેદ ઉપરાંત પાછળથી ઉધાર લઇને ઉમેરી (એમ કરવા) અથર્વવેદ સમજવામાં આવે છે. તેના કરતાં ઉતરતા દરજનના પરંતુ તેના શરામક માને અંગ” કહેવામાં આવે છે. એકંદર અંગ છ છે –(૧) શિક્ષ, (૨) ઈશાન, (૩) પાક રણ, (૪) નિર્ત, (૫) તિર્થે અને (૬) કલ્પ. પૂર્વમીમાંસા તીર્થંકરના ઉપદેશનું શ્રવણ કર્યા બાદ તેના મુખ્ય શિક એ વિશિષ્ટ વાન છે અને જેમને “ગણધર' એવા નામથી સંબોધવામાં આવે છે, તેઓ જૈન શાસ્ત્રની રચના કરે છે અને તે શારાને બાર વિભાગમાં વિભક્ત કરે છે. આ દરેક વિભાગને “અ” કરવામાં આવે છે જ્યારે આ બાર વિભાગના સમરત સૂત્રને “રાદશાંગી' કહેવામાં આવે છે). આચારાદિક બાર અંગે માંના “દષ્ટિવાદ' નામના બારમા અંગના (1) પરિકર્મ, (૨) સ્ત્ર, () પૂર્વનું- ગ, (૪) પૂર્વગત અને (૫) ચૂલિકા એમ પાંચમે છે. આ બેમાંના “ગા' નામના જેમાં “ચૌદ પૂર્વ ને સમાવેશ થાય છે, અથાત્ પૂર્વગતના ચાર વિભાગે પછી દરેક વિભાગને પ' કહેવામાં આવે છે. ચૌદ પૂર્વોનાં નામ- (૧) ઉત્પાદ (૨) અમાયય (૩) વીર્ય-પ્રવાત, (૪) અસ્તિ-નાલિકા, (૫) જ્ઞાન...વા, (૬) સત્ય-પ્રવાદ, (૭) આત્મપ્રવાદ, (૮) કૅર્મવાદ, (૯) પ્રત્યાખ્યાનમાર, (૧૦) વિદ્યાનુવાદ, (૧૧) વસ્ત્ર, (૧૨) પ્રાણાયુ, (૧૦) પ્રિ-વિશાલ-પ્રવાદ અને (૧૪) લોકબિન્દુસાર, ૧ એ પણ સાથે સાથે ખાનમાં રાખવું કે જેનેએ પણ પિતાના શાસ્ત્રના વિભાગ વિને અંક' એવી સંછા આપી છે. ૨ સરખા “નારો, જે આજે ૬ઃ शिक्षागे दाम,दोनोमिनिकनमः। ૩ વર્ણસ્વરાજના ઉચ્ચારતા કરીને જણાવનાર દા. ૪માંના દિના પર પ્રહાર પાડવા છે. પખાળ-વિધા. ૬ વ-િવિધાન-સાપ કા. આને સમય-ઝવાદ પણ કહેવામાં આવે છે. એ જીનેમિચરિત પ્રવચન સાહાર o ·વીરભક્તામર [શ્રીવન- ધીરે ધીરે બારમું અંગ નષ્ટ થતાં ચૌદ પૂર્વનું જ્ઞાન પણ નષ્ટ થયું અને અત્યારે તે એ સમય આવી લાગે છે કે આ ભરતક્ષેત્રમાં તે કોઈને પણ એક પૂર્વ જેટલું પણ જ્ઞાન નથી. વીરનિર્વાણ પછી ૯૮૦ વર્ષ સુધી એક પૂર્વના જેટલું તે જ્ઞાન ધરાવનાર મહાત્મા વિદ્યમાન હતા. કહેવામાં આવે છે કે વી. સં. ૯૮૦ માં શ્રીમાન દેવદ્ધિગણિએ ધીરે ધીરે પૂર્વને ઉછેદ થતો જોઇને જે કંઇ જ્ઞાન તેમના સમયમાં વિદ્યમાન હતું, તે દી રહે તેટલા માટે તેમણે તે પુસ્તકાર્ય કર્યું. પૂર્વ શબ્દમાં રહેલી પ્રધાનતા- એ પણ નિવેદન કરવું આવશ્યક સમજાય છે કે સૌથી પ્રથમ તે ગણધર (અક્ષર-રચનાની અપેક્ષાએ) પૂર્વની રચના કરે છે અને ત્યાર બાદ બીજાં અંગાદિક રચે છે. આથી “પૂર્વ શબ્દો વ્યુત્પત્તિ-અર્થ ચરિતાર્થ થાય છે. વિશેષમાં સર્વ આગમમાં પૂર્વ ' ને પ્રધાન પદ આપવામાં આવ્યું છે. અર્થાત્ જેમ સામાન્યતઃ મનુષ્યમાં પુરૂષ પ્રધાન પદ ભગવે છે, તેમ સમગ્ર આગમાં “પૂર્વનું પ્રાધાન્ય છે. આથી કરીને તે સાધ્વીઓને પૂર્વનું અધ્યયન કરવાને અધિકાર નથી, એમ કહેવામાં આવે છે પરંતુ એ ધ્યાનમાં રાખવું કે અગ્યાર અંગ સુધીનું અધ્યયન કરવામાં તેને કઈ રોતું નથી. વિશેષમાં આ પૂર્વે પ્રાયઃ સરકૃત ભાષામાં રચવામાં આવે છે અને એ સંસ્કૃત સાહિત્ય કેટલું વિશાળ હોય છે તેને ખ્યાલ નીચે લખવામાં આવતી હકીકત ઉપરથી આવી શકશે. પહેલું “પૂર્વ ' લખવાને માટે એક હતિ (હાથી) પ્રમાણમસી (શાહી) જોઈએ. બીજું પૂર્વ લખવાને સારુ બે હસ્તિ-પ્રમાણે, ત્રીજું “પ” લખવાને માટે ચાર હરિત પ્રમાણ અને હું પૂર્વ લખવાને સારૂ આઠ હસ્તિપ્રમાણ મસી જોઈએ. એ પ્રમાણે પાંચમા “પૂર્વના લખાણને માટે ૧૬ હસ્તિ-પ્રમાણ, છ8ાને સારૂ ૩૨, સાતમાને સારૂ ૬૪, આઠમાને માટે ૧૨૮, નવમાને માટે રy, દશમાને માટે ૫૧૨, અગ્યારમાને સારુ ૧૦૨૪, બારમાને સારૂ ર૦૪૮, તેરમાને માટે ૪૦૯૬ અને ચૌદમાને માટે ૮૧૯ર હસ્તિ-પ્રમાણ મસી જોઈએ. અર્થાત્ કેઈ એક “પૂર્વ' લખવાને માટે તેની પૂર્વેના પૂર્વ કરતાં બમણી શાહી જોઇએ. એકંદર રીતે સમસ્ત પૂર્વે લખવા માટે ૧૬૩૮૩. હસ્તિ-પ્રમાણુ શાહી જોઈએ. કલ્પસૂત્ર ઉપર ઉપાધ્યાયશ્રી વિનયવિજયજીએ રચેલી સુબોધકા નામની ટીકામાં આ પ્રમાણે ઉલ્લેખ છે. ચૌદ પૂર્વેના વિષયો તેમજ તેની પદસંખ્યા- (૧) ઉત્પાદ પૂર્વમાં સર્વ દ્રવ્ય અને સર્વ પદાર્થોના ઉત્પાદને અધિકાર છે. તેમાં એક કરોડ પદે છે. (૨) અમાયણીય પૂર્વમાં સર્વ દ્રવ્ય અને સર્વ પદાર્થોના પરિમાણનું વર્ણન છે. તેમાં ૯૬ લાખ પદો છે, ૧ આ સંબંધમાં મતાન્તર છે. તે એ છે કે પ્રથમ તે ગણધર-મૃતની રચના કરતાં આચારાદિ અંગે રચે છે. પરંતુ આ સ્થાપના આશ્રીને છે એમ નદી-સૂત્ર તેમજ પ્રવચન-સારોદ્ધારની ટીકા ઉપરથી જોઈ શકાય છે. ૨ નદીસૂત્રની ટીમલયગિરિફત ટીકામાં આ પ્રમાણે ઉલેખ છે, જ્યારે પ્રવચનસારાધાર (ગા૧૧) માં ૧૧ કરોડ પદે હેવાને ઉલેખ છે.

·वीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર ૬૧ (3) વીર્ય-પ્રવાદ પૂર્વમાં જીવાદિકની શક્તિનો ઉલ્લેખ છે. તેમાં ૭૦ લાખ પદે છે, (૪) અસ્તિ-નાસ્તિ-પ્રવાદ પૂર્વમાં કયા પદાર્થ છે અને ક્યા પદાર્થ નથી એ વાત તેમજ દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાલ અને ભાવની અપેક્ષાએ જીવાદિકની સત્તા તેમજ અસત્તા પણ વિચા- રવામાં આવી છે. આમાં સપ્તભંગીની પણ પ્રરૂપણ છે. તેમાં ૬૦ લાખ પદે છે. (૫) જ્ઞાન-પ્રવાદ પૂર્વમાં મતિ, શ્રુત ઈત્યાદિ પાંચ પ્રકારના જ્ઞાનનું સવિસ્તર વર્ણન છે. તેમાં ૯૯, ૯૯૯ પદે છે. (૬) સત્ય-પ્રવાદ પૂર્વમાં સંયમ, સત્ય વચન, અસત્ય વચન ઇત્યાદિને ઉલેખ છે. એમાં એક કરોડ અને છ પદે છે. (૭) આત્મ–પ્રવાદ પૂર્વમાં આત્માનું અનેક નયપૂર્વક અને વિશેષમાં નિશ્ચય અને વ્યવહાર નયાનુસાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આભાના સ્વરૂપ ઉપર આ પૂર્વ વિશેષતા પ્રકાશ, પાડે છે. એમાં ૨૬ કરોડ પદો છે. (૮) કર્મ-પ્રવાદ પૂર્વમાં જ્ઞાનાવરણાદિક આઠે કર્મોનું પ્રકૃતિ, સ્થિતિ અનુભાગ અને પ્રદેશ એ ચારે અપેક્ષાપૂર્વક વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. એમાં એક કરોડ અને એંસી હજાર પદે છે.' (૯) પ્રત્યાખ્યાન–પ્રવાદ પૂર્વમાંથી પ્રત્યાખ્યાન સંબંધી માહિતી મળે છે. એમાં ૮૪ લાખ પદો છે. (૧૦) વિદ્યાનુવાદ પૂર્વમાં અનેક પ્રકારની વિદ્યાઓ સંબંધી ઉલ્લેખ છે. એમાં એક કરોડ અને દશ લાખ પદ છે. (૧૧) અવન્ડય પૂર્વમાં જ્ઞાન, તપ, સંયમ ઇત્યાદિ શુભ ફળરૂપે સફળ અને પ્રમાદઇત્યાદિ અશુભ ફળરૂપે અફળ છે એ સંબંધી માહિતી આપવામાં આવી છે. એમાં ૨૬ કરોડ પદે છે. ( ૧૨ ) પ્રાણાયુ પૂર્વમાં પાંચ ઈન્દ્રિય, ત્રણ પ્રકારનાં બલ, ઉચ્છવાસ-નિઃશ્વાસ અને આયુષ્ય એ દશ પ્રાણ તેમજ અનેક પ્રકારનાં આયુષ્ય સંબંધી ઉલ્લેખ છે. એમાં એક કરોડ અને ૫૬ લાખ પ છે, (૧૩) દિયા-વિશાલ પૂર્વમાં સંયમાદિક ક્રિયાઓ સંબંધી ઉલ્લેખ છે. એમાં નવ કરોડ પદે છે. (૧૪) કબિન્દુસાર પૂર્વ જગતમાં તેમજ શ્રુત-લોકમાં અક્ષરની ઉપર બિન્દુની જેમ સર્વોત્તમ છે. એમાં સાડા બાર કરાડ પદે છે. આ પૂર્વમીમાંસાનું પ્રક્ષણ પૂર્ણ કરવામાં આવે તે પૂર્વે એ નિવેદન કરવું અસ્થાને નહિ ગણાય કે આ કાર્ય ઉપરથી એને જોઇ શકાય છે કે દશ પૂર્વથી કંઇક ન્યૂન જ્ઞાન ધરાવનારી વ્યક્તિ સમ્યક્તથી વંચિત હેઇ શકે અને એછામાં ઓછા દશ પૂર્વના જ્ઞાતા સમ્યથી અલ- કૃત હોય છે, ૧- પ્રવચનસારોદ્વાર પ્રમાણે સાતમા, આઠમા અને દસમાં પૂર્વમાં અનુક્રમે ૩૬ કરોડ, એક કરોડ અને ઐસી લાખ અને ૧૧ કરોડ અને ૧૫ હજાર પદો છે, ·વીરભકતામર * श्रीधर्मवर्धनकृत- વિશેષમાં ચૌદ પૂર્વધર યાને શ્રદૈવલીની તો બલિહારીજ છે, કેમકે સેન-મનના ઉલ્લેખ મુજબ તે અસંખ્યાત ભવ જોઈ શકે. વળી તે મરીને જઘન્યથી લાતક દેવલોક જાય (જુઓ તત્ત્વાકાધિગમસૂત્ર અપ, સૂન ૨૨ નું ભાષ્ય.) पुरुषोत्तमोऽयं वीर एवेत्याह- नृणां गणा गुणचणाः पतयोऽपि तेषां ये ये सुराः सुरवराः सुखदास्तकेऽपि । कृत्वाऽञ्जलिं जिन ! चरिक्रति ते स्तुतिं तद् व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥ २५ ॥ टीका है जिन ! ये नृणां-मनुष्याणां गणाः । किंविशिष्टा गणाः ? 'गुणचणाः' गुणैर्विख्याताः । "तेन वित्ते चु [च] चुपचणपौ" इति चणप्प्रत्ययः । ये तेषां नृगणानां पतयो-राजानश्चक्रिणः । ये पुनः सुराः सुरवरा-इन्द्राः सुखदास्तकेऽपि, स्वार्थेऽकच् प्रत्ययः । ते-तव स्तुति चरिफ्रति- अतिशयेन कुर्वन्ति । किं कृत्वा ? अञ्जलिं कृत्वा । तत्-तस्मात् कारणाद् व्यक्तं स्पष्टं यथा स्यात् तथा हे भगवन् ! पुरुषोत्तमः-पुरुषेपत्तमस्त्वमेवासि, अन्यो न कोऽपीत्यर्थः ।। २५॥ अन्वयः (हे ) जिन ! ये नृणां गुण-चणाः गणाः तेषां पतयः अपि ये (च) सुरा सुर-वराः सुख दार तके अपि अनलिं कृत्या ते स्तुति चरिमति, तद् व्यक्तं (यद ) भगवन् ! त्ये एव पुरुष-उत्तमः भसि । શબ્દાર્થ नृणां (मू०)मनुष्योना. कृत्वा (धा• कृ). गणा: (मू० गण) समुदया, पाया. अञ्जलिं (मू अलि ) -सि. गुण-गुष्य जिन! (मू. जिन ) हे तीर्थ: चण असितापाय प्रत्यय. चरिक्रति (घा.) गतिशय रे . गुणचणा-या प्रसिद्ध ते (मू. युष्मद् )-तारी. पतयः (मू० पति पानीमा. स्तुति ( म० स्तुति )तुतिन, प्रशंसान. अपि-पथ. तेषां (मू तद् ) तमना व्यकं २५४ ये (मू• यह.)मा. त्वं (मू० युष्मद)-तुं. सुराः (मू० सुर अमरे, हेवा. एव:४ सुर-३५. भगवन् ! ( ० भगवदनाय ! घर-उत्तम. पुरुष-३५, भ२६. सुरवयः (० सुरवर सुरेन्द्री, सुरपतिमा. उत्तम-अप. सुखदाः (मू० सुखद )-सुभाषना!. पुरुषोत्तमा (1) पोन विष श्रे(२) नारायण, तके (मू. तकद् )-तेमा. असि ( धा० अस् ). "१ वेन विते चञ्चुचणी' इति श्रीसिद्धहेमसूत्रम् (१९५५)। तद्-तथा.

·नारमा બિતામણ કાર્ચ મહાવીર જ પુનમ છે- કે વીનવાગા ગુએ કરીને વિખ્યાત એવા માના મુકો અને રવા (Unif yy नुमतिमा मासु !! in hindi सायननता गतिशत, ३५ (IEE) 311 dr yाने GिHD [ नारायण माना "-11 . रोगा झपा बहुमहामफराः कपाया. मिन्तैव यत्र घडवाभिरसातमम्मः । याधिर्भवः सर इव त्वयका मृतस्तत् तुभ्यं नमो जिन ! भनोदधिशोषणाय ॥ २६ ॥ रीका हे जिन ! त्वयंर लयका स मा:-संगारो याधिः-गमुद्रः मरनाक हर इति फः १ या रोगा झापा-मस्याः, फापा पमहामागः, निगेर पडाEि TIRE, असात-शुरामम्मो-जलं गर । नत्-तस्मान् कारणात् मनोदधिोरणाम (गंगागनद्रनितीकार. फाग) तुभ्यं-भवते नमो-नमस्कारोऽस्तु ॥ २६ ॥ अन्यपः (६)नि पत्र रोगाः क्षमा, पागमा पशु-मदन-मकरा, पिता एप पगामि मानः (स) मायाधि या सराय एसा, सभा उदधि-गोगना मम । सहाथ रोगा (रोग) पाधि ( .. शवार (F.NARTो, ७५ मा.माPIR, सरा (म.परम् 111 मदरसा पो. स्थया (. गुपर1112 पामदामाश हया( .. करायाः (गु. तम्या चिन्ता चिन्ता, MR. गुम्ब (मुभरने. ममय-नम२. पघl. जिन। (म.दिन)ीन! पस्यामि PURN, TRAIभाना | मयःमर अभि. उदधि-२. स मसात (घमात- गोरजjaAiri. सम्मा(मामा)mm. मगरप्रिशारणासम्म पारोमि पीसग्नेश मफर भग पप

·૪
વીરભક્તામર
[ષ
પ્લેકાર્થ
“હે જિનેશ્વર ! જ્યાં ગરૂપી મળે છે, ધ, માન, માયા અને લાભ એ ચાર) કથા-
રૂપી ઘણું મેટામગરે છે, ચિન્તાજ એ વડવાનલ છે, અને દુઃખ તે જલરૂપ છે, તે સંસારરૂપી
સમુદ્રને તેં (જ) સરવર જેવો કરી દીધું છે તેથી કરીને સંસારરૂપી સાગરનું શોષણ કરનારા
એવા તને (મારા) પ્રણામ ( હેજે .”—૧૬,
સ્પષ્ટીકરણું
બ્લોક-તાત્પર્ય–
આ શ્લોકમાં સંસારને સમુદ્રની ઉપમા આપી છે અને તેને ચરિતાર્થ કરવા બનતે પ્રયત્ન
કરવામાં આવ્યું છે. જેમકે સમુદ્રમાં મ, મગ, વડવાનલ તેમજ જલ હેાય છે, તેમ સંસા-
રમાં તેની ગરજ સારનારા રગેકષા, ચિત્તા અને દુઃખ રહેલાં છે. આને નાશ કરવાની
ઈચ્છા રાખનારે આ સાગરનું શોષણ કરી જવું જોઈએ. એવું કાર્ય હે વીર પ્રભુ! તેંજ કર્યું છે,
વાસ્તે (નામધારી અગત્ય નહિ, પરંતુ તે નામને સંપૂર્ણતઃ ચરિતાર્થ કરી આપનારા એવા)
તને મારા અનંતવાર પ્રણામ હેજો, એ આ શ્લોકને ફલિતાર્થ છે.
ચિન્તા-
ચિન્તાના સ્વરૂપથી તે કોણ અજાણ્યું હોઈ શકે? તેથી તેના પરાક્રમના સંબંધમાં એટલું જ
કહેવું બસ થશે કે-
વત્તા તિતિ વિ–ડનુરાગ સુતા જતા
चितैकशो दहेद् देहं, चिन्ता दहति सर्वदा ॥"
–શ્રીપાલ-ચરિત્ર.
અર્થાત્ ચિન્તા અનુસ્વારથી યુક્ત છે તેથી કરીને તે ચિતાથી અધિક છે, કેમકે ચિતા તે એક વાર
દેહને બાળે છે, જ્યારે ચિન્તા તે સર્વદા બાળે છે.
જ
यद् यस्य तस्य च जनस्य हि पारवश्य-
मावश्यक जिन ! मया वरिवस्ययाऽऽतम् ।
तत् तर्कयामि बहुमोहतया मया त्वं
િન વાવિવીિક્ષિતોડ િ ૨૭
टीका
है जिन ! यन्मया यस्य तस्य जनस्य पारवश्यं-परवशत्वमाप्त प्राप्तम् । कया ? वरिखस्यया-
सेवया । तत्-तस्माद्धेतोरहमिति तर्कयामि-विचारयामि । इतीति किं ? बहुमोहतया-प्रचुराज्ञान-
तया मया त्वं कदाचिदपि स्वमान्तरेऽपि नेक्षितोसि-न दृष्टोसि ॥ २७ ॥

·वीरभक्तामरम् ] ધીરભક્તામર अन्ययः (2) जिग। यह मया हि यस्य तस्य च जनस्य मायश्यकं पारवश्य परियस्यया मातं,तत् तयानि या-मोहराया मया स्वं स्वप्न अन्तरे भपि न कदाचित् गपि रक्षितः असि । શબ્દાર્થ यो रधुने सीधे. तर्फयामि (धा० तर्क ). यस्य (मू० योनी. बहुम्पया. तस्य (मू० तद)-नी. मोहता-जाना. च-मन. बहुमोहतया अत्यन्त मानाने सांधे. जनस्य (मू० जनभनुनी, त्वं (मू• युप्मा)तु. हि-निर५पाय २५०५4, स्वप्नयनु. पारपश्यं ( ० पारपश्य )-परत-त्रता. अन्तर-मध्य. आवश्यकं (मू. आवश्यक )३री. स्वप्नान्तरे-२वनमा. जिन ! (म० जिन )-डे वीतराम ! अपि-प. मया (मू० भस्मद् )-भाशया. न-नलि. परिक्स्यया (मू० वरिवस्मा) सेवा . कदाचित् पि. आतं (था. आप )आत ययु. ईक्षितः (मू० ईक्षित )-पाये. स-तया.. भसि ( घा• अस् ). પ્લેકાર્થ પરતત્રતાનું કારણ "२ वीत! भारे 70 ते मनुष्यनी (५४) २३१२५ (पानी की) ५२- તન્નતા સેવારૂપે પ્રાપ્ત થઈ છે (અથતુ મારે ગમે તેવા માનવની ગુલામગીરી પણ કરવી પડે છે) તેથી હું એમ તકે કરું છું કે પ્રચુર અજ્ઞાનપણાને લીધે મારાથી તું સ્વપ્નમાં પણ કદાપિ જોવા નથી (અથત હું પતન્મતારૂપી વિડંબનાથી વ્યાકુળ રહું છું એજ બતાવી આપે છે સ્વપ્નમાં. પણ હું તારા દર્શન કરવાને ભાગ્યશાળી કે નથી).”- स्तनन्धयस्य भगवतो रूपस्वरूपमाह- रम्येन्द्रनीलरुचिपामृतो जनन्याः पार्श्व श्रितस्य घयतश्च पयोधरं ते । रूपं रराज नवकाञ्चनरुक तमोनं विम्बं रवेरिव पयोधरपार्श्ववति ॥ २८ ॥ १ एतध मगवतः स्तन्यपानवर्णनं लौकिकरूढया ज्ञेयं, सदिय ये शिरावस्ते स्तन्यपान कुर्वन्ति इति व्यवहारविषया माननीत्या तु स्पष्टमेव विरोधः- "जिनामठे मुरेन्द्रण, पीयूषमवतारितम् । अपियत् क्षुधितो नायो, स्तन्यपाना जिना यतः॥" इत्यायुकेः प्रामाण्यात् । * * ·વીરભક્તામર श्रीधर्मत्रर्धनकृत-- टीका हे जिन ! ते-तव रूपं राज-विराजति स्म । किं कुर्वतस्ते ? जनन्या-मातुः पाच-समीपं श्रितस्य-आश्रितस्य । च-पुनः पयोधरं-कुचं धयतः-पित्रतः । 'धेट पाने' इत्यस्य शन (अन्तस्य) रूपम् । किंविशिष्टाया जनन्याः ? रम्यो-मनोज्ञो य इन्द्रनील-श्यामरनविशेपस्तद्वद् रुचिर्यस्य स एतादृय वेपो-नेपथ्यस्तं विभीति रम्येन्द्रनीलरुचिपभृत् तस्याः। किंविशिष्टं रूपं ? नवकाञ्चन- रुक-नव्यस्वर्णद्युति । पुनः कीदृशं ? तमोप्नम् अन्धकारघातकम् । किमिव ? पयोधरपार्थवर्ति-मेघ- समीपवर्ति रवे सूर्यस्य विम्बमिव रविमण्डलमिवेति उपमासाम्यमिति ॥ २८ ॥ अन्वयः (हे जिनरस्य-इन्द्रनील-रुचि-वेष-भूतः जनन्या पाय थितस्य पयोधरं च धयता ते नव. काञ्चन-रुक तमसनं रूपं पयोधर-पार्श्व-पति रवः विम्यं इव रराज । શબ્દાર્થ रम्य-मना नव-नूतन इन्द्रनील-मे तनु रन. काञ्चन-सुपर्श चिति. रच्-ति. वेपम्प नवकाञ्चनरुक्सान पहुंना समान अति छ भृत्-पार ना. बनी मे. रम्येन्द्रनीलरुचिपभृतः मनोहर नाना तमस-(1) न(२) अ५१२. જેવી કાંતિવાળા વેષને ધારણ કરનારી. हन्-नाय ३२.. जनत्याः (मू० जननी ) भातानी. तमोघ्नं जानना ना ४२॥३. पाये ( मू० पार्श्व )-माने. विम्यं (मू. विम्ब )-मि. श्रितस्य (मू०श्रित)-भाश्र५ रेखा. रखो (मू. रवि) सूर्यन घयतः (मू० धयत् )-पान ३२ता. च-मने. पयोधरं (मू. पयोधर)-रतनने, पयोधरम्मेव ते (मू० युष्मद)-तारा. पार्श्वसभाप. रूपं (भू० रूप )-३५. पर्तिन होनाइ. रराज (धा० राज्)-शाम 6j. पयोधरपार्श्ववर्ति धनी समीप रहे. શ્લોકાર્ધ રતનપાન કરતી વેળાએ પ્રભુનું રૂપ-- - “(હે નાથ !) મનોહર ઈન્દ્રનીલ (નામના રનના જેવી કાંતિવાળા એવા ( અર્થાત યામ) વેલને ધારણ કરનારી માતાની સમીપતાનો આશ્રય કરેલા એવા તેમજ તેના સ્તનનું પાન કરનારા એવા તારૂ નૂતન સુવર્ણના જેવી પ્રસવાળું તેમજ અજ્ઞાનનો નાશ કરનારું રૂપ નવીન કાંચનના જેવી કાંતિવાળું તેમજ અંધકારને અંત આણનારું એવું એની પાસે રહેલાં રવિના બિબની गम शामतुरुतुं."-२८ .

·वीरभक्तामरम् ] વીરાસ્તામર સ્પષ્ટીકરણ શું તીર્થંકર રતનપાન કરે છે?— વિર ભગવાન રતનપાન કરતા હતા એવો ધ્વનિ આરમાંથી નીકળે છે. પરંતુ એ તે લૈકિક ન્યાય પ્રમાણેનું વર્ણન છે એમ સમજવું જોઈએ. કેમકે તીર્થક સ્તનપાન કરતા નથી એ વાત તે સુસ્પષ્ટ રીતે આવશ્યક ગ્રંણ તેમજ આવશ્યકની શ્રીમાન હરિભદ્રસૂરિકૃત ટીકા (4vi १२५) था शाय छे. प्रभोर्जन्म- इक्ष्वाकुनामनि कुले विमले विशाले सद्रलराजिनि विराजत उडवस्ते। दोपापहारकरणः प्रकटप्रकाश- खुङ्गोदयादिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ॥ टीका हे जिन ! इक्ष्वाकुनामनि कुले ते-तव उद्भवो जन्म विराजते । किंविशिष्टे कुले १ विमले- निर्मले, (विशाले) विस्तीर्णे । पुनः (किंविशिष्टे) सद्धिः-समीचीन रत:-पुरुषरत्न राजव इत्ये- वंशीलस्तस्मिन् सद्रलराजिनि कस्मिन् कस्य क इच ? तुगोदयाद्रिशिरसि-उच्चोदयाचलशिसरे सहस्ररश्मे सूर्यस्य प्रकटप्रकाश इव-प्रसिद्धतेज इव। किंविशिष्ट उद्भवः१ दोपाणामपहारस्य करणं- विधानं यस्य सः । उभयत्र विशेषणं तुल्यमिति ॥ २९ ॥ अन्वयः (हे जिन ! ) इक्ष्याकु'-नामनि विमले विशाले सद्-रत्न-राजिनि फुले ते दोप-अपहार-करण: उद्भव तुङ्ग-उदय-अद्रि-शिरसि सहन-रश्म। दोपा-अपहार-करण प्रकट-प्रकाश: इय विराजते । શબ્દાર્થ इक्ष्वाकुवा. अपहार खं ते. नामन्-नाम करणार्य. इक्ष्वाकुनामनिया' नामना. दोपापहारकरण अपराध अय! रात्रिन र कुले (मू० फुल ) शने विष. કરવાનું કાર્ય છે જેનું તે. विमले (म्० विमल निभ. प्रकट-२५०, प्रसिद्ध विशाले (मू विशाल )-विस्तीर्थ प्रकाश-त. सत् ४. प्रफटप्रकाश प्रसि श. तुग-या. राजिन्-शायमान, सुशामित. उदय-य. सद्रलराजिनि- नेल पडे सुशामित. अद्वि-पर्वत, भयान विराजते (धा. रा )-शाने छ. शिरस-टाय उद्भवः (म० उद्भबम तुङोदयादिशिरसि-हायस्यशिपर उप२. ते (मू० युष्मद् ) ता. इच-रेभ. दोप-अपराध, दोपानरात्रि रश्मि:२१ सहत्ररश्मे (मू. सहस्र-रदिम) सूर्पना. सहन-२.

·વિરભક્તામર [ીયર્મવર્ષના- લોકાર્થ પ્રભુને જન્મ “(હે તીર્થરાજ !) ઈક્વાકુ' નામના નિર્મળ તેમજ વિરતીર્ણ તથા ઉત્તમ (પુરૂવરૂપ) રત્ન વડે શોભતા એવા વંશને વિષે દેને નાશ કરનારો તારે જન્મઉદયાચળના ઉચ્ચ શિખરને વિષે રાત્રિને અંત આણનારા એવા સૂર્યના પ્રસિદ્ધ પ્રકાશની માફક વિશેષતા શેભે છે.”—- ૯ સ્પષ્ટીકરણ : ઇફવાકુ વંશની ઉત્પત્તિ- પ્રથમ તીર્થંકર શ્રીષભદેવને જન્મ થયાને એક વર્ષ વીત્યા બાદ સૌધર્મેન્દ્ર વંશ રથાપન કરવાને માટે પ્રભુ પાસે આવવા તૈયાર થયા. સ્વામીનું દર્શન કરવા જનારા સેવકે ખાલી હાથે જવું તે ચોગ્ય નથી એમ વિચારી તે ઇન્દ્ર એક મે ઈશુદડ (શેરડીને સાઠ) સાથે લીધે. આ લઈને તે ઈ નાભિ રાજાના ઉત્સગ (ખેળા)માં બેઠેલા પ્રભુ સમીપ આવ્ય.અવ- ધિજ્ઞાન વડે તેને સંકલ્પ જાણું લઈને પ્રભુએ તે ઈશુ દણ્ડ લેવાને પિતાને હાથ લંબાવ્યું, એટલે મસ્તક વડે પ્રણામ કરી ઇન્દ્ર તે પ્રભુને અર્પણ કર્યો. પ્રભુએ ઇશુનું ગ્રહણ કર્યું તેથી તેમને વશ નામ:ઈન્ડે ઈક્વાકુ પાડ્યું. R . नाथस्य जन्माभिषेका- स्नानोदकैर्जिन(र्जनि)महे सुरराजिमुक्तै- त्रे पतद्भिरपि नूनमनेजमानम् । दृष्ट्वा भवन्तममराः प्रशशंसुरीश- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ टीका जिन(जनि महे-जन्ममहोत्सवे सुरराजिमुक्तः-देवथेणिमुक्तैः सानोदकैः । गात्रे-शरीरे पतद्भिः। नूनं-निश्चितम् । भवन्तमीशं अनेजमानम्-अकम्पमानं दृष्ट्वाऽमरा-देवाः प्रशशंसुः-प्रशंसन्ति स्म । कमिव ? शातकौम्भं सौवर्ण सुरगिरेः-मेरोरुस्तटमिव, निश्चलतया वर्णेन च तुल्यत्वात् ॥३०॥ अन्वयः जिन (जनि)-महे सुरराजि-मुक्त गाने पतन्दिा अपि स्नान उदकैः भवन्तं ईशं अनेजमानं દવા કમર સુ- િરાતરા-તરં (વક્ત) ને રાજુમાં શા H=ઉત્સવ. મહું જન્મ-ઉત્સવને વિષે. નાવ નાન-લે વડે. સુદેવ. નિજન્મ, વિશ્રેણિ. જ્ઞાનસ્તાન, ફાજલ.

·वीरमक्तामरम् ] વીરભક્તામર ગુ(ા મુમુકેલ. અમદા (મૂળ કામ કરે. નિમુદેવેણિએ મૂકેલા. g (ઘાસ)=પ્રશંસા કરતા હવા. ( )=દેહ ઉપર. લિ (૧) નાથને. નિમૂ પડતાં. =ઊંચા. પણ. તરં (aa)ત.. નંખચિત. જિર્ષિત. ગમ (થન-મન)=નિશ્રળ. ગુજ=સુરગિરિના, મેરૂના. સ્થા (ા દ)=જોઈને. g=જેમ. જad (અ)=આપને. શતિ (પૂ શૌજ) સુવર્ણમય.. પ્લેકાર્થ પ્રભુને જન્માભિષેક- “જન્મ-મહેસવને વિષે દેવ-પંક્તિએ મૂકેલા અને શરીરના ઉપર પણ પડતાં એવાં ખા-જલો વડે પણ આપ પ્રભુને નિળ જોઇને દેશો મેરૂ પર્વતના સુવર્ણમય અને ઊંચા તથા નિશ્ચળ) એવા તટની જેમ આપની ખચિત પ્રશંસા કરતા હવા.-૩૦ સ્પષ્ટીકરણ સ્નાત્ર-જલ– સુવર્ણાદિક આઠે જાતિઓ પૈકી પ્રત્યેક જાતિના એક યોજન ઊંચા એવા એક હજાર ને આઠ કળશને ક્ષીરસાગરના જલથી ભરીને તે વડે પ્રથમ અય્યતેન્દ્ર અને ત્યાર બાદ બીજા દર ઇન્દ્રો પ્રભુને જલાભિષેક કરે છે. મેરૂ પર્વતના શિખરેમાંથી વેગથી ચારે તરફ પ્રસાર પામતું આ જલ હજારે નદીઓની કલ્પના કરાવે છે. ૬૭ ઈન્દ્રોનું આ કાર્ય પૂરું થતાં સૌધર્મેન્દ્ર ચાર દિશામાં ચાર ટિક મણિના ઊંચા વૃષભ (બળદો) બનાવે છે અને તેને જલથી ભરી દે છે. આવડે જયારે સૌધર્મેન્દ્ર પ્રજને જલાભિષેક કરે છે, ત્યારે જાણે પાતાલ ફેડ્યું હેય તેમ આ વૃક્ષનાં આઠ શૃંગે (શીંગડાં માંથી જલયંત્રની જેમ નીળતી જલની ધારાઓ આકાશમાં વહેવા લાગે છે. જાદા જુદા મૂળવાળી પરંતુ અન્તમાં મળી ગયેલી એવી આ જલધારાઓ આકાશમાં નદી– સંગમનો વિશ્વમ ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઉપરથી પ્રભુના ઉપર કેવો જલપ્રપાત થતું હશે તેને સહજ ખ્યાલ આવી શકશે. વિશેષમાં ઇન્દ્ર પ્રભુને જલાભિષેક કરતાં ખંચા હતે એ વાતનું અત્ર સૂચન થાય છે. ઈન્દ્રની. શંકાના નિવારણાર્થે પ્રભુએ પિતાના ડાબા પગના અંગુઠા વડે મેરૂ ચાં અને તેમ કરતાં આવા અચળને પણ ચલાયમાન કર્યો (જુઓ મહાનિશીથ, અ૦૩). * ૧ સરખાવો થીમહાવીરસ્વામીના પંચકલ્યાણકના સ્તવનની ત્રીજી ઢાલની નીચે લખેલી કડીઓ – “કંચનમણિ ભૂંગાર, ગન્ધદકે ભર્યા એ કિમ સહસે લધુ વીર, હરિ સંશય ધ એ. વહેસે નીરસ્ત્રવાહ, કેમ તે નામીયે રે, ન કરે નમણ સનાત, જાર્યું સ્વામીએ રે.” i ·- વીરભકતામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- वनयविचार:- ये त्रिप्रदक्षिणतया प्रभजन्ति वीर ते स्युनरा अहमिवाहुतकान्तिमाजः । वप्रत्रयं वददिति प्रविभाति तेऽत्र प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१॥ टीका हे स्वामिन् । इह-अस्मिन् लोके ते-तव वप्रत्रयं प्रविभाति-दीप्यति। किं कुर्वत् ? इति वदत् । इतीति किं ? ये नरा-मनुष्यात्रिप्रदक्षिणतया-प्रदक्षिणत्रयेण वीरं प्रगजन्ति-सेवन्ते तेऽद्भुत कान्ति- भाजः स्युः। क इव ? 'अहमिव' यथाऽहमद्भुतकान्तिभागस्मि | अर्थवशाद विभक्तिपरिणामो "लिङ्गभेदं तु मेनिरे" इत्सलकारः । वात्रयं किं कुर्वत् ? त्रिजगतः परमेश्वरत्वं प्रख्यापयत्-प्रथ- यत् ॥ ३१॥ अन्वयः "ये नपत्र-प्रदक्षिणतया 'धीरे' प्रभजन्ति, ते अहं इच अद्भुत-कान्तिभाज.स्युः" इति वदत् त्रि- जगतः परमेश्वरत्वं (च)मस्यापयत् ते वमत्रयं अत्र प्रविभाति । શબ્દાર્થ ये ( मू० यद्यमी. अद्भुतकान्तिभाज =माचारी प्रसाने मना]. त्रित्रय. वप्रगट प्रदक्षिणा=क्षिणा. प्रय-त्रशु त्रिप्रदक्षिणतया प्रक्षिप्याने शन. बप्रत्रय जय गढ. प्रमजन्ति (धा० भन् )-सेवा रे छे. वदत् (धा वद् )हेत. वीरं (मू० वीर )-पी२ (अ). इति-सम. ते (मू. तद्या प्रविभाति (घा. भा)-विशेषत: शने . स्यु: (धा० असू)-याय. ते (मू० युष्मद् तारा. नराः (मू० मर ) मनुष्यो. अत्र-मडिंभा. अहं (मू० अस्मद). प्रख्यापयत् ( घा० ख्या) असि नाई, पिता इवाभ. જણાવનારું. अद्भुत आवारा. जगत्-दुनि, मो. 'कान्ति-अमा, . त्रिजगत अयोध्य भाज-सरला. परमेश्वरत्वं (म. परमेश्वरत्व) परमेश्वरपायाने. કાર્થ સમવસરણના ગઢ– જે મનુષ્ય ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરીને વર (પ્રભુ)ની સેવા કરે છે, તેઓ મારી માફક આશ્ચર્યજનક પ્રભાવાળા થાય છે. એમ કહેતા અને વળી (હે જિનેશ્વર તારા) કૈલોક્યના १ वाग्मालबार..

·चौरभक्तामरम्] વીરભક્તામર ७१ પરમેશ્વરપણાને વિશેષ પ્રકારે જણાવનારા એવા તારા (સમવસરણના) ત્રણ ગઢ આ જંગમાં सत्यंत शाले छ."-31 * भगवत्संस्मरणे सुरसान्निध्यमाह- कान्तारवर्त्मनि नराः पतिताः कदाचिदू दैवात् क्षुधा च तृपया परिपीडितागाः ये त्वां स्मरन्ति च गृहाणि सरांसि भूरि- पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ।। ३२ ।। टीका हे जिन ! कदाचित् समये कान्तारवर्त्मनि-अरण्यमार्गे पतिता देवात् क्षुधा-युभुक्षया (च- पुनः ) तृपया परिपीडिताङ्गा ये नरास्त्वां स्मरन्ति-त्वत्स्मरणं कुर्वन्ति । तत्र कान्तारवमनि देवा- विबुधा गृहाणि च पुनः सरांसि परिकल्पयन्ति-रचयन्ति । किंविशिष्टानि गृहाणि ? भूरिस-प्रचुरा पद्मा लक्ष्मीर्येषु तानि । किंविशिष्टानि सरांसि ? भूरिपमानि- बहुकमलानि ॥ ३२ ॥ अन्वयः कदाचित् दैवात् फान्तार-चत्मनि पतिताः क्षुधा तृपयाच परिपीडित-अङ्गा ये नया त्या स्मरन्ति, (तेषां कृते) तत्र विवुधार भूरि-पद्मानि गृहाणि सरांसि च परिकल्पयन्ति । શબ્દાર્થ कान्तारम्बन, २९५. ये (मू• यद् )ोमी. वर्मन् मा त्वां (मू युष्मद् )-तने. फान्तारपर्मनि-२५५ना भान विष, स्मरन्ति (पास्मृ)-या रे छे. नराः (मू० नर )-मनुष्यो. गृहाणि (मू० गृह) धरी. पतिताः (मू. पतित)-परेशा. सरांसि (मू० सरस्)-सरापरे। कदाचित् शापि, ४ . दैवात् (मू दैव ) हैपने साधे, मानसीमे. पद्मा-अभी. क्षुधा (मू. क्षुध)-सूमथा. पद्म-भग चम्यने. तूपया (मू० तृषा )=पाया, तरसथा. भूरिपद्मानि=(१)मा सभा जाने विष सेवा, परिपीडित (पा. पोह) सत्यंत पोयिसा. (२)पछि भान विष सेवा. अङ्गा-शरीर. तत्र-स. परिपीडिताहा:-यत पायेसुंछ शरीर भर्नु विवुधाः (मू. विबुधवे.. भवा. परिकल्पयन्ति (धा० कला )-रये छ, ૧ આની માહિતી માટે જુઓ સ્તુતિચતુર્વિશતિકાના ૨૪મા પદ્યનું સ્પષ્ટીકરણ.

·વીરભકતામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- પ્લેકાથ ભગવત્સ્મરણને મહિમા- કદાચિતુ દૈવગે કરીને અરણ્યના માર્ગમાં (ભૂલા) પડેલા એવા તેમજધા અને તુષાથી અતિશય પીડા પામેલું છે શરીર જેમનું એવા જે મનુષ્યો (આવા સંકટ-સમયમાં) તારું મરણ કરે છે, તેમને માટે જે તે સ્થલમાં બહુ છે લક્ષ્મી જેને વિષે એવાં ગૃહ તેમજ ઘણાં છે પ જેને વિષે એવાં સરવરે રચે છે.”—-૩ર + * * * भगवचित्तस्थिरतामाह- संनिश्चला जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः कस्यापि नैवमपरस्य तपस्विनोऽपि । यादृक् सदा र्जिनपते ! स्थिरता भ्रवस्य तादृक् कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥ ३३ ॥. टीका हे जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः संनिश्चला-स्थिरा वर्तते, एवम्-अमुना प्रकारेण कस्याप्यप- रस्य तपस्त्रिनोऽपि न । दृष्टान्तमाह-हे जिनपते! सदा-सर्वदा ध्रुवस्य-उत्तानपादजतारकस्य यादृक् स्थिरता ताक् स्थिरता विकाशिनोऽपि-प्रकाशवतोऽपि ग्रहगणस्य कुतः १, ताक् स्थिरता नास्तीत्यर्थः ॥३३॥ अन्वयः (हे) जिन यथा तय चित्त-वृत्तिः संनिश्चला, एवं कस्य अपि अपरस्य तपस्विनः अपि न हे जिन-पते ! यादृक् धवस्य सदा स्थिरता ( वर्तते ), तादृक् विकाशिना अपि ग्रह-गणस्य कुतः શબ્દાર્થ संनिश्चला अतिशय य. याहा ( मू• यारो. जिन ! (मू० जिन हे तीर्य । सदा-हमेशा. यथा-पीशत. जिन-पीतराग. तव (मू० युष्मद् )-तारी. पति-स्वाभा.. चित्त-मन. जिनपते !हेनिन वृत्ति-पणशु. स्थिरता स्थिर चित्तवृत्तिा-मनाति. ध्रुवस्य ( मू• ध्रुव). फस्य (मू० किम् )नी. तारक (मू तादृश). अपि पा. कुतःम्याथी. नम्नलि. एवं रे. अपरस्य (मू० थपर)-मन्यनी, ग्रहगणस्य-अहाना समुहामनु. तपस्विनः (मू. तपस्विन् )-d५ ४२नारानी. विकाशिनः (मू. विराशिन् समान. ग्रह-य गण-समुद्धाय ·४ पौरमकागम.] વિરભક્તામર 53 શ્લોકાર્ય પ્રભુની મનોવૃત્તિની નિશ્ચલતા- “હે વીતરાગ જેવી રીતે તારી મનોવૃત્તિ અત્યા નિકળે છે, તેવી રીતે અન્ય કોઇ તપસ્વીની પણ નથી. તે જિનેર ! જેવી જાતની ધ્રુવ (ના તારમી રિપરા છે, તેની સ્થિરતા પ્રકાશમાન એવા હેના સમુદાયની પણ ક્યાંથી હોઈ શકે ? अथ भगवदर्शने आजन्मवैरिणामपि विरोधो न भवतीत्याह-- ओत्वाखचोऽहिगरुडाः पुनरेणसिंहा अन्येऽङ्गिनोऽपि च मिथो जनिवैरबन्धाः । तिष्ठन्ति ते समवसृत्यविरोधिनं त्वां दृष्ट्वा भयं भवति नो भवदाश्रितानाम् ॥ ३४ ॥ टीका हे जिन! ते-तब समवति । स. गती समयपूर्व विणत्ययान्तः तत्र समयमरगे। जनियर- अन्धा अपि-जन्मवैरयन्तोऽपि मिथः-परस्परं तिष्ठन्ति । के ते इत्याह-ओतुभिः-माजोरैर्युता आरयो- मृपफा मोवासवः, गहिमिः-सपैता गरुडा अहिगण्डाः, पुनरणे:-मृगैर्युताः सिंहा एणसिंहाः, च-पुनरन्येऽप्यङ्गिना-प्राणिनो मिथस्तिष्ठन्ति । किं कृत्वा ? सामविरोधिन-विरोधार्जितं रदया। अत एव भवन्तमाश्रिता (भवदाश्रिता)स्तेपां भादाश्रितानां मयं नो माति। न च नित्यविरोधिनां द्वन्द्व एकवद्भयतीति कथमन्न बहुत्वमिति वान्यं, द्वन्द्वे एवैकत्यनियमान् । अन तु शापार्थि- वादिवन्मध्यमपदलोपितत्पुरुषसमासत्याद स्पष्टेव निर्दोपना ॥ ३४ ॥ अत्यय: (दे स्वामिन् ! ) ते समयएति त्या अ-विरोधिन राष्ट्या मोतु-भाग्नया, अदि गरहा, पुनः एण-सिंहा. अनि-धर-यन्धा अपि अन्ये च अङ्गिनः मियः तिवन्तिा ( यतः पय ) मयर-गायिकानां (प्राणिनां ) भयं नो भवति। શબ્દાર્ષ योतु भिक्षा भारयु-१२. सिंह-सिंद ओत्याखवा-मिमामाथी युरे). पणसिंहाः भनाया परिशत सिंह अहि-स अन्ये (मू. अन्य M. अङ्गिनः (मू. मरिन )HONAL अदिगरुडा साया त ३३।. अपि-म. चश्मने. पुनरा. ૧ ધુવના સંબધી માહિતી માટે જુઓ તવામિત્ર (અમુલ ૧૪)ની કા. જેને શાસ્ત્રમાં પ્રણે વા ઉલ્લેખ છે ( નાં નામે માટે અમુક પ્રકૃતિ १०); ५२४ तभा (1) य, (२) ५५, (3) . ( ४ ) ७५, ( ५ ) १६२५६१, { : ) (5) शनि, (८ रा भने (4) मुमा छ एण. गरड ·વિરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- मिथसम्म२२५२स. अविरोधिनं (मू अविरोधिन् )-विरोध नित. जनि-म. त्वां (मू० युष्मद )-तने. धेर दुश्मनावर पृष्ट्वान. चन्ध-संध. भयं (मू० भय)-भय, मा. जनिवैरवन्धा-मथा वरनाम छ मन मेवा. भवति (धा० भू हाय छे. नो-नलि. तिछन्ति (धा. स्था)-रहे छे. भवत्-था. ते (मू० तदू) तया आथित (पा. भिमाश्रय रेस. समवसति (मू० समवछत् समक्सरशुभां, भवदाधितानां आपना साश्रय अरेसाने. કાર્ય प्रभु-शननु भासाम्य- "( नाथ !) तारा समवसरमा तने विशेष-पति (अर्थात सौम्य टिवाणा) अधन બિલાડીઓ ઉંદરની વચ્ચે, સાપ ગરૂડેની વચ્ચે અને હરણે સિંહની વચ્ચે તેમજ જન્મથી વૈર- ભાવ વહન કરનારાં એવાં અન્ય પ્રાણિઓ પણ અરસ્પરર્સ (સાથે) રહે છે. એ ઉપરથી કોઈ शय छ8) मापनी माश्रय दीया (वा)ने भय खाता नथी."-३४ * * * * भगवचरणशरणगतं न कोऽपि पराभवतीत्याह- यस्ते प्रणश्य चमरोंऽहितले प्रविष्ट- स्तं हन्तुमीश ! न शशाक भिदुश्च शकः । तद् युक्तमेव विबुधाः प्रवदन्ति कोऽपि नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५ ॥ टीका हे ईश ! यश्चमरः-चमरेन्द्रः प्रणश्य ते-तवाहितले प्रविष्टस्तं हन्तुं शक्रय-पुनर्भिदुः-चज न शशाक-न समर्थो बभूव । तद्धतोर्वियुधाः-पण्डिता देवा वा युक्तमेव प्रवदन्ति । किं तदित्याह-ते तब क्रमयुगाचलसंश्रितं-चरणयुग्मपर्वताश्रितं कोऽपि नाकामति कोऽपि न पराभवति । अत्र भगवतीसूत्राद ( श० ३, उ० २, सू० १४३-१४६) चमरप्रवन्धो ज्ञेयः ॥ ३५ ॥ अन्वयः (हे) ईश! यः 'यमरः' प्रणश्य ते अंहि-तले प्रविष्टः तं हन्तुं शक्रः' भिदुः च न शशाका तद् .'क: अपि ते क्रम-युग-अचल संधितं न आक्रामति' (इति) चिबुधाः युकं एव प्रवदन्ति । શબ્દાર્થ या (मु० यो अंहि-यरथ. ते (म० युप्मदत तष्ठाणियुं. मणश्य (धा नमू)-नासीन. अंहितले-पर-ता. चमरः (मू० चमर) यभर, असमारोनी प्रविष्टः (म प्रविष्ट र यो. .

·ઘરમhIRI] વીરભક્તામર ૭૫ ગુvયુગલ, જોડલું. સં(પૂ. સન્ =તેને. વિપુષા (રિવર= ૧) દેવે (૨) પરિપતે. તું(ઘાદુન) કણવાને. પ્રવૃત્તિ (ઘા =કહે છે. ઉ.(જૂ ફા =હે નાથ ! (Eઈ. =નહિ, વિપણું. Rા (પા. સમર્થ થયો. આમતિ (પા )=આક્રમણ કરે છે. મિડુ (મિ)=વજી. મ=ચરજી. =અને. ના(મૂળ રાજEશક, સૌધર્મ દેવકને ઈ. અવ=પત. તત્તેથી કરીને. હૃત્તિ (રાધિ =રૂડી રીતે આશ્રય કરેલ શુi ( યુ ) વ્યાજબી. રામપુજારસંચિત્તચરણ-યુગલરૂપી પર્વતને રૂડી =જ રીતે અશ્રય કરેલાને. પ્લેકાર્થ પ્રભુની ચરણ-સેવાને પ્રતાપ- “હે નાથ ! જે ચમરે નાસીને તારા ચરણતલમાં પ્રવેશ કર્યો, તેને હણવાને (સૌધર્મ દેવકને વામી) શકે તેમજ વા (પણ) સમર્થ થયાં નહિ. તેથી કરીને કોઈ પણ તારા ચરણ- યુગલ રૂપી પર્વતને રૂડી રીતે આશ્રય કરેલા (પ્રાણ)નું આક્રમણ કરતો (અર્થાત્ પરાભવ કરી શકો ) નથી એમ વ્યાજબીજ (વાત) દેવ (અથવા પહિત ] કહે છે.”—૩૫ સ્પષ્ટીકરણ ચમરેનો ઉત્પાત- વિંધ્યાચળની તળેટીમાંના “ બિલ' ગામમાં વસનારે પૂરણ નામને એક તાસ ભરીને બાલ-તપશ્ચર્યાના પ્રભાવથી “ચમરચંચા' નગરીમાં ચમરેન્દ્ર તરીકે ઉત્પન્ન થયે. ઉત્પન્ન થતાં જ તે અવધિજ્ઞાન વડે જોવા લાગે. અનુક્રમે ઉપર દષ્ટિ કરતાં તેણે પિતાની ઉપર સૌધર્મ દેવલોકના સ્વામી શકને છે. આથી તે કોપાયમાન થયે અને તેને નીચે પડવાને તે તૈયાર થઈ ગયો. તેના સામાનિક સુરેએ આ વાતની ના કહી, કિન્તુ તેણે માન્યું નહિ. પરંતુ તેને એમ વિચાર આવ્યો કે ખરેખર મારા કરતાં વધારે પુણ્યશાળી શક્યી કદાચ મારા પરાભવ થાય, તે પછી મારે કાને શરણે જવું? આ સંબંધમાં અવધિજ્ઞાનના ઉપયોગ વડે તેણે જોયું કે ચરમ તીર્થંકર મહાવીર પ્રભુ સુસુમારપુરમાં હાલ વિરાજે છે, તેમને શરણે હું જઈશે તે મારું શ્રેય થશે, કેમકે તેઓ લેક્મના પિતા છે. આમ વિચારી તે પિતાની તુંબાલય' નામની આયુધ–શાળામાં ગે. ત્યાંથી એક મુદગર લઈ તે નગરી બહાર નીકળે. આ વખતે સામાનિક દેવતાઓએ તે અજ્ઞ છે એમ જાણે તેની ઉપેક્ષા કરી. ક્ષણ વારમાં તે મહાવીર પ્રભુ પાસે આવ્યો અને આયુધને દૂર મૂઠી ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરીને તેમને કહેવા લાગ્યો કે મારા મતક ઉપર પગ મૂકીને શક રહેલો છે, વાતે તે દુર્જય શ૪ને હું આપના પ્રભાવથી જીતી લઈશ. આ પ્રમાણે કહીને ઈશાન દિશામાં જઈને તેણે વૈક્રિય લબ્ધિ વડે એક લાખ જન પ્રમાણનું અતિ ભયંકર રૂપ વિખ્યું અને તેમ કરીને તે સૌધર્મ દેવલોક તરફ ઉઠ્યા. આને જોઈને તે વ્યંતરે પણ ગભરાઈ ગયા અને તિષ્ક દે પણ ત્રાસ પામી ગયા. જોત જોતામાં તો સૂર્ય-ચન્દ્રના મંડળનું ઉલ્લંધન કરી તે સૌધર્મ દેવલો- ·ત વીરભક્તામર ( શ્રીધર્માર્થ- કમાં આવી પહોંચે. તેને જોઈને ત્યાં વસતા અનેકજી ભયભીત બની ગયા. આ ચમરેન્દ્ર એક પગ પમવેદિકાની ઉપર મૂળે અને બીજો પગ સુધમ સભામાં મૂ અને પિતાના આયુધ વડે ઈ-કીલ ઉપર ત્રણ વાર તાડન કર્યું અને શક્રને તુચ્છકારી કાઢ્યા. શકને વિરમય થયે અને અવધિજ્ઞાન વડે તેને વિચાર કરતાં તેને ખબર પડી કે આ તે ચમરેન્દ્ર છે. એટલે તેણે કહ્યું કે અરે ચમર! તું અહિંથી નાસી જા. આમ કહીને તેણે ચમરના તરફપ્રજવલિત વજન મૂક્યું. આથી અમરેન્દ્ર ભયભીત થઈ નાસવા લાગ્યા અને ધીરે ધીરે પિતાનું રૂપ નાનું બનાવતે ગયે. અહિં જ મૂળ્યા બાદ શક વિચારવા લાગે કે તીર્થકર, તીર્થંકરનું ચૈત્ય કે કોઈ મહર્ષિના શરણને પ્રતાપથીજ કેઈ અસુર અહિં આવી શકે, બાકી તે કદાપિ તેમ બને નહિ, અને જે તેમ હશે, તે હું તેમની આશાતના કરનાર થઈશ. આથી આ સંબંધમાં અવધિજ્ઞાન વડે જોતાં તેને માલુમ પડ્યું કે તે મહાવીર પ્રભુના પ્રભાવથી અત્ર આવ્યું હતું અને અત્યારે તેમનેજ શરણે ગયે છે. આથી તે તે વિચારવા લાગે કે અરરર! મેં ઘણું અનુચિત કાર્ય કર્યું, હું માર્યો ગયો. એમ વિચારી તે એકદમ ચમરેન્દ્રની અને વાની પાછળ પૂર વેગથી નીકળી પડ્યા અને ક્ષણવારમાં તે તે તેની સમીપ આવી પહોંચ્યા. વચમરેદ્રની અતિશય નજદીક આવી પહોંચતા “શરણું, શરણ એમપિકા તે ચમરેન્દ્ર પિતાનું શરીર અત્યંત લઘુ કરીને મહાવીર પ્રભુનાં ચરણની વચ્ચે કુત્યુની જેમ ભરાઈ ગયે. આ વખતે વા પ્રજીના ચરણથી ચાર તસુ જેટલુંજ આવું રહ્યું હતું અને તે આગળ વધે તેટલામાં તે શકે તેને પક્કી લીધું. ત્યાર બાદ પ્રભુને વન્દના કરી તેણે તેમની ક્ષમા માગી લીધી. પોતાના ક્રોધને શમાવ- વાની ખાતર શકે ઈશાન કોણમાં જઈને ત્રણ વાર પેતાને ડાબે પગ પછાડ્યા અને પછી અમરેન્દ્રને કહ્યું કે તે મહાવીર પ્રભુનું શરણ લીધું, તેથી મેં તારી સાથેની દુશ્મનાવટ ત્યજી દીધી છે, વાસ્તે સુખેથી તું તારે રથાનકે જ. આમ કહી શકે પ્રભુને વન્દના કરી અને પછીથી તે પિતાના દેવલોકમાં જતા રહ્યા. ત્યાર પછી ચમરેન્દ્ર પ્રભુના ચરણમાંથી બહાર નીકળે અને અંજલિ જેડીને તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. પછી પ્રભુને નમીને તે પિતાની નગરીમાં ગયે અને લજાથી નીચું મુખ રાખીને પિતાની હકીકતથી સર્વને વાકેફગાર કર્યા. અંતમાં તે સમન પરિવારસહિત વીર પ્રભુ પાસે આવી તેમને વંદન કરી પોતાને રથાનકે ચાલ્યો ગયે. भगवन्नामतोऽति(पि)भयं न भवतीत्याह- पूर्व त्वया सदुपकारपरेण तेजो- રહ્યા હતા બિન વિષાય સુતઢામાં . • अद्यापि युक्तमिदमीश ! तथा भयानि त्वन्नामकीर्तनजलं शमयत्यशेपम् । ३६ ॥ टीका है जिन ! पूर्व-छझस्थावस्थायां सदुपकारपरेण त्वया तेजोलेश्या हा । किं कृत्ला ? सुशी- तलेश्यां विधाय । यूकाशय्यातरेण गोशालके तेजोलेश्या मुक्ता, असी मैनं धाक्षीदिति भगवता પ * * ·ઈનિHTT_ ] વીરભક્તામર v=ા૫. તત્પર, सुशीतलेण्याविधानेन सा हतेति भगवत्यां(श० १५, गु० ५४३ ) प्रोक्तम् । ईश! तयाज्या- पीदं युक्तं त्वनामकीर्तनंजलं सब नान्नः कीर्तनं-दांसनं तदेय जलं अशेष-समस्तं भयानि गम. તિ-વિધ્યપતીતિ + રૂદ છે अन्वयः (૨) વિર ! પૂર્વ -સાર-vળ યા પુત્તિ-વાં વિધારાશા ( દે) !િજુ (૬) જuiવિ રવ-મન-ઝાંઢ -સામતિ શબ્દાર્થ પહેલાં. રવઆજે. વિયા (પુષ્મતારથી. પણ. =સજજન. યુ (૧૦ જુકાન, વામી. ૩૫f=ઉપકાર, વિં(RE. !(• ાિહે નાથ! gir=સજજન પ્રતિ ઉપકાર કરવામાં તથા તેવી રીતે. નજીક. તેવા તેજલેશ્યા. અમિ. દુલા ()=નષ્ટ થઈ. મr=ભયરૂપી અબિને. જિન (ગ)= તીર્થકર ! વાર્તા કથન. વિધાજ (પા પા કરીને. રવીનrcતારા નામનું કીર્તનરૂપી જલ. પુત્રસુન્દરતાવાચક અભ્ય. મતિ (પાવEશત કરે છે. શીવા=શાલેયા જો ( મા )=સમત, સુશીત સુંદર શીતલેસ્યાને. લેકાર્થ પ્રભુને નામને મહિમા- “હે જિન ! સાજને પ્રતિ અિથવા સારો ઉપકાર કરવામાં તત્પર એવા તે પૂર્વ (અર્થાત્ છદ્રથ અવસ્થામાં સુંદર શીતલેશ્યા મૂકીને વૈશિકાયત તાપસે ગોશાળકના ઉપર મૂકેલી) તેજલેશ્યાને નાશ કર્યો. તેવી રીતે હે નાથ ! આ ન્યાધ્ય છે કે આજે પણ તારા નામનું દીર્તન- રૂપી જલ સમસ્ત ભયરૂપી અગ્નિને શાંત કરે છે.”—૩૬ સ્પિષ્ટીકરણ ગશાળ-ચરિત્ર- ગશાળકને પિતાનું નામ મંખલી હતું, જ્યારે તેની માતાનું નામ ભદ્રા હતું. આ ગશાળકને જન્મ ગે શાળામાં થયે હતો, તેથી તેનું આવું નામ પાડવામાં આવ્યું હતું. આ ગશાળક વાવથી જ ઉખલ . જ્યારે યુવાવસ્થાને પ્રાપ્ત થયે, ત્યારે તેણે ચિત્રપટ લઈને ફરવાનો પોતાના પિતાનો ધંધો શીખી લીધે. એક દિવસ તે ચિત્રપટ લઇને ફરતા ફરતે રાજગૃહી નગરે જઈ પહોંચ્યા. આ નગરમાં મહાવીર પ્રભુ પણ વિર કરતા કરતા આવી ચડ્યા. તેમણે વિજય શેકીને ત્યાં માસક્ષપણનું એટલે કે એક મહિનાના ઉપવાસનું પારણું ·૧૭૮ વીરભક્તામર [શાયર્મવર્ષનતિ- કર્યું એટલે ત્યાં રન-વૃષ્ટિ વિગેરે પાંચ દિવ્ય પ્રકટ થયાં. આ હકીકતની ગોશાળને ખબર પડી એટલે તે મહાવીર સ્વામીને શિષ્ય થવા તૈયાર થઈ ગ. પ્રભુની પાસે આવી તેણે તબુસાર ઘણી વિજ્ઞપ્તિ કરી, પરંતુ પ્રભુ તે મનજ રહ્યા. છતાં તે પિતાને તેમને શિષ્ય માનવા લાગે. પછી તે પ્રભુની સાથે વિહાર કરવા લાગ્યા. અનુક્રમે તેઓ કુર્મ' ગામમાં આવી ચડ્યા. આ ગામમાં એક વૈશિકાયન નામને તાપસ રહેતું હતું. આ તાપસ ગામની બહાર મધ્યાહન સમયે આતાપના લેતે હતા. તે સ્વભાવથી વિનીત અને ક્ષમાવાન હતે.ગશાળક આ તાપસ પાસે ગયા અને પિતાના દુષ્ટ સ્વભાવનુસાર તે તેને પૂછવા લાગ્યો કે અરે તાપસ ! તું કંઈ તત્ત્વ જાણે છે કે અથવા શું તું ને શય્યાતર છે? અરે તું સ્ત્રી છે કે પુરૂષ છે આ પ્રમાણે ઘણી વાર ગોશાળકે તેને કર્કશ વચને કહ્યાં, તેથી જેમ ચંદન પણ ખૂબ ઘસવાથી ઉષ્ણ બની જાય, તેમ તે ક્ષમાવાનું તાપસ પણ પાયમાન થઈ ગયે અને તેણે આના ઉપર તેજલેયા મૂકી. જ્વાળાઓથી અતિશય ભયંકર એવી તેયાથી ભયભીત બને તે ગોશાળક પ્રભુ પાસે આવ્યું, એટલે સર્વદા અપકારી અને ઉપર પણ ઉપ- કાર કરવામાં તત્પર એવા પ્રભુએ તેના રક્ષણાર્થે સામી શીતલેયા મૂકી. તેથી જળ વડે જેમ અગ્નિ "શાંત થઈ જાય તેમ તે તેલેણ્યા શાંત થઈ ગઈ. આથી વૈશિકયન તે આથીતિ થઈ ગયે. તે પ્રભુ પાસે આવી તેલેથા મૂડ્યા બદલ ક્ષમા યાચી ગયે. ગશાળકે પ્રભુને પૂછયું કે –“આ તેલયાની લબ્ધિ શી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે વારૂ?” પ્રભુએ તેના ઉત્તરમાં જણુવ્યું કે “જે મનુષ્ય નિયમધારી થઈ હમેશા છેઠ કરે અને એક મુષ્ટિ કુભાષ (અડદ) તથા અંજલિ-માત્ર જળ વડે પારણું કરે તેને છ મહિનામાં તેજલેશ્યાની લબ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.” ગશાળકે ઉપર મુજબની વિધિ અનુસાર ઉગ્ર તપશ્ચર્યા કરીને તેલયાની લબ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. વિશેષમાં શ્રી પાર્શ્વનાથના શાસનથી વિમુખ બનેલા સાધુઓ પાસેથી તે અષ્ટાંગ નિમિત્તને પણ જાણકાર થે. પિતાના દુe અધ્યવસાયને લઇને તે લોકોમાં પિતાને તીર્થંકર તરીકે ઓળ- ખાવવા લાગ્યું. પરંતુ સર્વ વીર ભગવાને તેની ખરી હકીક્ત લોકો સમક્ષ કહી બતાવી. આથી ક્રધાતુર થઈને તેણે ભગવાનના ઉપર તેજલેશ્યા મૂકી, પરંતુ તે તેજલેશ્યાએ તે પ્રભુની પ્રદક્ષિણા કરી અને આવું નીચ કાર્ય પોતાની પાસે ગોશાળકે કરાવ્યું તેથી ક્રોધાયમાન થઇ હોય તેમ તે તેનાજ દેહમાં પેસી ગઇ. ગોશાળકે પ્રભુ ઉપર તેજલેથા મૂકી હતી, તેથી પ્રભુના અંગમાં માત્ર સંતાપ થ; બાકી ગોશાળકના તો રામ રમી ગયા. સાતમે દિવસે મરણ સમયે તેને સદવિચાર આવે, તેથી તેને બહુ જ પશ્ચાત્તાપ થયે. અવસાન-કાલે પોતાના દુખ કમની તેણે નિન્દા કરી, ૧ દેવતાઓએ આકાશમાં રહીને કરેલો (૧) દુંદુભિ-નાદ, તેમણે કરેલી (૨) રનની વૃષ્ટિ,(૩) પંચ વર્ણનાં પુષ્પની દૃષ્ટિ અને (૪) ગન્ધદકની વૃષ્ટિ અને તેમણે કરેલે (૫) વને ઉલ્લેપ એ પાંચ દિવ્ય છે. ૨ પ્રથમ દિવસે એકાસણું કરવું યાને એક વાર ભોજન કરવું, પછી બે દિવસ સુધી ઉપવાસ કરવો અથત ચાર વાર ભજનો ત્યાગ કરવો અને ત્યાર બાદ પાછું એકાસણું કરવું એમ એકંદર રીતે છ વારના ભોજનને ભાગ કરવો તે "છઠ” કહેવાય છે. આ વ્યુત્પત્તિ અર્થ છે. પ્રવૃત્તિ તે બે દિવસને ઉપવાસ કરવાની છે.

·पौरभक्तामरम् 1 વીરભક્તામર તેથી તે બારમા દેવલોકમાં ઉત્પન્ન થયા. ત્યાંથી આવીને તેણે આ ભવમાં અનેક દુષ્ટ કર્મો કરેલાં હેવાથી ઘણુ સમય સુધી તે નરકાદિક ગતિને પણ અતિથિ બનશે, પરંતુ અંતમાં શુદ્ધ ચારિત્ર પાળી તે મોક્ષે જશે. * * * भगवन्नामतः सर्पभयमपि विलीयत इत्याह- ऊर्ध्वस्य ते बिलमुखे वचनं निशम्य यञ्चण्डकौशिकफणी शमतामवाप । तत् साम्प्रतं तमपि नो स्पृशतीह नाग- स्त्वन्नामनागदमनी हृदि यस्य पुंसः॥ ३७ ।। टीका हे जिन! (यद-) यस्मात् कारणात् ते-तव विलमुखे ऊर्चस्य (ऊर्ध्व स्थितस्य) वचनं निशम्य- श्रुत्वा चण्डकौशिकः फणी-सर्पः शमतां-क्रोधत्यागतामवाप । तत्-तस्माद्धेतोः साम्प्रतमपि नागः-सर्पस्तं न स्पृशति-तत्पर्शमा (अपि ) न करोति । तमिति के ? यस्य पुंसो-मनुष्यस्य हदि त्वन्नामनागदमनी वर्तते । न च (8) नाम नागदमनी जटिकाविशेपः ॥ ३७॥ अन्वयः (हे जिन 1 ) यिल-मुखे ऊर्ध्वस्य ते वचनं निशम्य यद् ‘चण्डकौशिक'-फणी शमता अवाप, तद् साम्प्रनं अपि इद यस्य पुंसः हदि त्वद-नामन्-नागदमनी ( वर्तते ) तं नागा नो स्पृशति । શબ્દાર્થ अस्य (मू. ऊना रहेगा, तं (मु० तद)-तेने ते (मू. युष्मद ) ता. अपि ५१ चिल-६२. नोन्नहि. मुख-भुम, भाद स्पृशति (पा. स्पृहए)३ . बिलमुखे ना भुम पासे. इहमा दुनियामा पचन ( मू. वचन )यनने. नागा (मू. नाग )स. निशम्य (घा. शम् )- रीन, सुरीने. स्वत्-द्वितीय पुषवाय सपनाम, यद-रे मारे, नामन्-नाम. चण्डकौशिक-याशि नागदमनी गनी सुट्टी. चण्डकोशिफफणी-यौशिः सर्प, शमतां (म० शमता) तित. त्वन्नामनागदमनी=dI नाममा नागभनी. अवाप (धा. आप) आH SPी पी. हदि (मू. दा. त ते मारे. यस्य (मू० यदना साम्प्रतंहासमा पुंसः (मू• पुंस्) ५३पना .

·૯૯ વીરભક્તામર નથી, છે, ----૨૭ . [श्रीधर्मवर्धनकृत- પ્લેકાર્થ નાથના નામનું ગૌરવ– “(હે વીતરાગ !) જે કારણને લીધે (સર્પના) દરના મુખ સમીપ ઊભા રહેલા એવા તારા વચનનું શ્રવણ કરીને ચણ્ડકૌશિક સર્ષ શાંતિ પામ્યો, તે કારણને લીધે હાલમાં પણ જે મનુષ્યના હૃદયમાં તારા નામરૂપી નાગદમની છે, તેને આ દુનિયામાં નાગ સ્પર્શ ( પણ કરે સ્પકરણ ચડકૌશિકનું વૃત્તાન્ત- પૂર્વ જન્મમાં જેણે ચારિત્ર અંગીકાર કર્યું હતું, પરંતુ ક્રોધને વશ થઈ જેણે તે મલિન કર્યું હતું અને તદનુસાર જે “કનખલ' નામના સ્થાનમાં વસતા પાંચસે તાપસોના કુલપતિના કૌશિક પુત્ર તરીકે ઉત્પન્ન થયો હતો અને ત્યાં પણ જે પાયમાન અવરથામાં મરણ પામે હત, તે તાપસ મરીને ચકૌશિક નામના દષ્ટિ વિષ સ તરીકે ત્યાંજ ઉત્પન્ન થયે આ સર્ષથી સમસ્ત લે ભયભીત રહેતા હતા. એકદા વીર પ્રભુ વિહાર કરતા કરતા તે સ્થાનમાં આવી ચડ્યા, ત્યારે લેકાએ તેમને કહ્યું કે તમે “તંબી નગરીએ જવા ઈચ્છે છે, તે સરળ માર્ગ મૂકીને વક્ર માર્ગે જાઓ, કેમકે મધ્યમાં અતિશય ભયંકર એ દષ્ટિ-વિલ સર્ષ રહે છે. પ્રજીએ તેમનું કહ્યું માન્યું નહિ, કેમકે તેઓ જાણતા હતા કે મારા દર્શન અને ઉપદેશથી ચણ્ડકૌશિક પ્રતિ- બોધ પામનાર છે. જે અરણ્યમાં આ સર્ષ વસતે હતો, તે અરણ્યમાં આવીને ચક્ષ-ભડ૫માં પ્રભુ કાયોત્સર્ગ ધ્યાનમાં આરૂઢ થયા એટલામાં તે ગર્વિષ્ટ સર્ષ પણ ફરતો ફરતો ત્યાં આવી ચડ્યો. પ્રભુને જોઈને તે ક્રોધથી લાલચોળ થઈ ગયા અને તેના સામું વિષમય દષ્ટિથી જોવા લાગ્યું. આથી પણ જ્યારે તેનું કાર્ય સિદ્ધ થયું નહિ, ત્યારે સૂર્ય સામું જોઈ જોઈને તે વધારે ભયંકર દરિજવાલા છોડવા લાગે. પરંતુ એ જવાલાઓ તે પ્રભુની ઉપર જલધારા જેવી થઈ પડી. આથી ખૂબ ચીડાઈ જઈને તે મને હસવા લાગે અને હસી હસીને પાછો હટવા લાગે, કેમકે તે બીતે હતો કે મારા વિષથી આનાકાણ પરલોક પ્રયાણ કરી જશે અને તેમ થતાં કદાચ તે મારા ઉપર પડશે. તે પ્રભુને અનેક સ્થળે ડર્યો, પરંતુ કોઈ પણ સ્થળે તેનું વિષ પ્રસર્યું નહિ; કિન્તુ ત્યાંથી ગાયના દૂધના જવી લેહીની ધારા વહેવા લાગી. આથી તે વિલ થઈ પ્રભુના કાન્ત અને સૌમ્ય રૂપને જોવા લાગ્યા. જ્યારે તે સર્પ કંઈક શાન્ત થયે, ત્યારે પ્રભુએ તેને કહ્યું છે ચકૌશિક ! તું બુઝ, બુઝ. આ વાક્ય સાંભળી તેના ઉપર ઉહાપોહ કરતાં તે સર્ષને જતિ-મરણ જ્ઞાન થયું. પ્રભુને વન્દન કરી તેણે અનશન વ્રત અંગીકાર કર્યું. તે પોતાના બિલમાં પિતાનું મુખ રાખી સ્થિર થઈ ગયે. આ વાતની લોકોને ધીરે ધીરે ખબર પડતાં તેઓ ત્યાં ૧ જાતિસ્મરણ જ્ઞાન એ મતિજ્ઞાનને પેટા-વિભાગ છે. (જુઓ આચારાંગ અને ઉ૦૧ ની ટીકા). આ જ્ઞાન જે પ્રાણીને થાય, તે પ્રાણું પિતાના સંખેય પૂર્વ ભવ જાણી શકે. વિશેષમાં આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતાં પ્રાણી ટુંક સમયને માટે મૂછ પામી જાય છે. P ·धौरभक्तामरम्] વિરભક્તામર ८१ આવવા લાગ્યા અને કેટલાક તે દૂધ, ઘી વિગેરે પદાર્થો તેના શરીર ઉપર ચડાવવા લાગ્યા. આ પદાર્થોની ગન્ધથી આકર્ષાઇને અનેક કીડીઓ આવી પહોંચી અને તેઓ આ સર્ષના શરીર ઉપર દુસહ ચટકા ભરવા લાગી. થોડા સમયમાં તે આ સપનું શરીર ચાળણું જવું થઈ ગયું, પરંતુ આ પ્રમાણેનું મરણાન્ત કચ્છ આવી પડતાં પણ તે શાન્ત રહ્યો અને અંતમાં મરીને તે સહસાર (मामा) हा भाव तरीपन या. * * भगवद्विहारे ईतयो न भवन्तीत्याह- तुर्यारके विचरसि.स्म हि यत्र देशे तत्र त्वदागमत ईतिकुल ननाश । अद्यापि तद्भयमहर्मणिधामरूपात् त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ टीका हे जिन ! तुर्यारके चतुर्थारके यत्र देशे त्वं विचरसि स्म-विजहर्थ, तत्र देशे त्वदागमत:- तवागमनाद् ईतिकुलं-सप्सेतयस्तासां कुलं-समूहो ननाश-नाशं प्राप । यता- "अतिवृष्टिरनावृष्टि-मपकाः शलमाः शुकाः। स्वचक्रं परचक्र च, सप्तैता ईतयः स्मृताः॥१॥" अद्यापि ताभ्यो भयं तद्भयं त्वत्कीर्तनादाशु-शीघं भिदा-नाशमुपैति । कस्मात् किमिव ? अहर्मणिधामरूपात्-सूर्यप्रशस्ततेजसस्तम इव-ध्वान्तमिव । यथा वमो मिदा-नाशमुपैति, तये. तिकुलमिति ॥ ३८ ॥ अन्वयः तुर्य-अरफे यत्र देशे ( हे जिन ! त्वं ) विचरसि स्म, तत्र त्वद्-आगमतः इति-कुलं दि ननाश, अद्यापि तद्-भयं त्वत्-कीर्तनात् महन्-मणि-धामन्-रूपात् तमः इच मिदा आशु उपति । શબ્દાર્થ तुर्य-यतुर्थ, व्यायो त्वदागमतातारा यागमनथा. भरक-मारे। ईति-ति, ७५६५. तुर्यारफे याया मारामा फुल-समा विचरसि स्म (धा. चर् )-वियरता का ફિનિશ્ચયવાચક અવ્યય यत्र-ril देशे (मू० देश - देशभ...- तत्र अहन्-पिस इतिफुलं-तिना सभू. ननाश (धा० नश) नारा मत हा अद्यापि पशु. सद्भय-नेता लय ममिल भागम-भागमन ।

·दर. વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- अहर्मणि-म. तमः (मु० तमस् )-पार. धामन-ते. इचरम रूप-समान वा. आशु-शी, सेपर. अहर्मणिधामरूपात्-सूना तथा भिदां (मू० भिदा)नाथने. त्वत्कीर्तनात-तारा नया. उपैति (धा०६)पने छ. બ્લેકાર્થ પ્રભુના વિહારનો પ્રતાપ– “(હે જિનેશ્વર !) ચોથા આરામાં જે દેશમાં તું વિચરતા હતા, ત્યાં તારા આગમનથી (અતિવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ, ઉંદર, તીડ, પિપટ, સ્વચક્ર અને પરચક એ સાત) ઈતિને સમૂહ નાશ પામ હતે. (વળી જેમ સૂર્યના પ્રશસ્ત તેજ વડે અંધકાર નાશ પામે છે, તેમ હજુ પણ ताश संशतना त (ति-समुदाय) भय नष्ट थाय छ."-3८ - भगवत्पादसेवाफलम्-- निर्विग्रहाः सुगतयः शुभमानसाशाः सच्छुक्लपक्षविभवावरणेषु रक्ताः। रम्याणि मौक्तिकफलानि च साधुहंसा- स्त्वत्पादपङ्कजवनाश्रयिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ टीका है जिन ! तब पादावेव पङ्कजे-कमले तदुपलक्षित वनमाश्रयन्तीति त्वत्पादपङ्कजवनाथ- यिणः । शीलेऽर्थे णिन् प्रत्ययः । ईदृशाः साधुहंसा रम्याणि. मौक्तिकफलानि लभन्ते । साधुपक्षे मोक्षफलानि, हंसपक्षे मुक्ताफलानि । कीदृशाः साधवो हंसाध ? विग्रहान्निष्क्रान्ता-निर्विग्रहाः सुगतयः शुभमानसे-सुचित्ते मानससरोवरे (च) आशा-इच्छा येषां ते शुभमानसाशाः । साधवः कीदृशाः १ सन्-समीचीनो यः शुक्लपक्षो-मातृपितृपक्षस्तत्र विभव-उद्भवो येषां ते । अथवा सम्य. क्त्वलाभात् शुक्लपक्षः-अपार्धपुद्गलसंसारस्तत्र विभवो जन्म येषां ते, तत्परतो भ्रमणाभावात्, सच्छु. क्लपक्षविभवाः । हंसास्तूज्ज्वलपक्षविभवाः । पुनश्चरणेषु चारित्रेषु रक्ताः, हंसास्तु चलनेषु रक्ता. रक्तवर्णाः । उभयत्र विशेपणानि तुल्यानि ॥ ३९ ॥ अन्वया स्वत्-पाद-पज-धन-आयिणः, निर-विग्रहा, सु-गतया, शुभ-मानस-माशा, सशुल पक्ष-विभवाः, चरणेषु रक्का च साधु-हंसा: म्याणि मौक्तिक-फलानि लभन्ते । ૧ આની સ્કૂલ માહિતી માટે જુઓ મુનિરાજ ન્યાયવિજયાત વાયકામાંજલિનું સ્પષ્ટીકરણ ( ', ૨૪-૨૫). આ વિષયના વિશે વિસુએ જમ્મીપતિને દ્વિતીય વાર જે.

·: વીરભક્તામરે [શ્રી ધર્મવનટ્ટ- ઉદાહરણ તરીકે, એ કાવ્યનું નીચે મુજબનું દશમું પર્વ અત્ર આપવામાં આવે છે:-- "तन्वाना चैनतेयश्रियमंहितवृपोत्कर्षमोषिप्रतापाः कामं कौमोदकीनाशरणशरणदा नीरेंजोदाररागाः। सघः प्रयुम्नयुकार सदसिकतमुदो यकमाश्चक्रिणो वा भ्राजन्ते भ्राजिताशाः सुखमखिलमसौ श्रीजिनो यो विधेयात् ॥" શુક્લપક્ષી એટલે શું? જે જીવને નિવણુ-નગરે પહેચવામાં વધારેમાં વધારે અર્ધપ્રણવપરાવર્ત જેટલાજ કાલ સુધી વિલંબ ખમ પડે તેમ હય, તે જીવ “શુકલપક્ષી' કહેવાય છે જયારે એથી વધારે કાળ પર્યત જેને સંસારમાં રખડપટ્ટી કરવાની બાકી હેય, તે “કૃષ્ણપક્ષી' કહેવાય છે. આ વાત લક્ષ્યમાં આવે તેટલા માટે જૈન શાસ્ત્રમાં કાલના વિભાગને આશ્રીને વાપરેલી પુદ્ગલ-પરાવર્ત નામની:પરિભાષા પર વિચાર કરીએ. પુદ્ગલપરાવર્ત એ જૈનશાસ્ત્રને ઘણુ મોટા કલના વિભાગને દર્શાવનાર પારિભાષિક શબ્દ છે. કરડે વર્ષ જેટલો સમય પણ આ કાલ વિભાગની આગળ કંઈ હિસાબમાં નથી. આ પુદગલ–પરાવર્તન (1) દ્રવ્ય-પુદ્ગલ-પરાવર્ત, (૨) શેત્ર-પુલ–પરાવર્ત, (૩) કાલ- પુદગલ–પરાવર્ત અને (૪) ભાવ–પુદગલ-પરાવર્ત એમ ચાર પ્રકારે છે, તેમાં પણ વળી આ દરેક પ્રકારના પરાવર્તન બાદર અને સુમ એમ બબ્બે અવાન્તર ભેદે છે. આ દરેકનું સ્વરૂપ તે અત્ર વિચારવું પ્રાસંગિક નહિ ગણાય, વાતે અહિં તે આ બધા પ્રકારાન્તરોમાંથી ફક્ત સૂરમ- ક્ષેત્ર-પુદગલ-પરાવર્તનું જ સ્વરૂપ વિચારી લઈએ, કેમકે પ્રસ્તુતમાં તેનું જ કામ છે. જૈન શાસ્ત્ર પ્રમાણે આકાશના લોકાકાશ અને અલકાકાશ એમ વિભાગે કલ્પવામાં આવ્યા છે અને તેમાં વળી લોકાકાશના અસંખ્ય પ્રદેશ માનવામાં આવ્યા છે. આ દરેક પ્રદેશને મરણ દ્વારા પર્શવામાં જેટલો સમય વ્યતીત થાય, તે સંપૂર્ણ સમયને બાદર-ક્ષેત્ર-પુદગલ–પરાવર્ત' કહેવામાં આવે છે. આ સર્વ પ્રદેશને ક્રમસર અર્થાત્ એક પછી એક એમ તેગેઠવાયેલા છે તેમ તેને મરણથી સ્પર્શ વામાં જેટલા કાલ જાય તે બધે વખત “સૂમક્ષેત્ર-પુદ્ગલ-પરાવત’ કહેવાય છે. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તે ધારે કે કોઈ એક જીવનું એક અમુક આકાશ–પ્રદેશમાં મરણ થયું. ત્યાર પછી ગમે ત્યારે (ત્યાર પછી તરતજ અથવા અમુક કાલ વીત્યા બાદ, કેમકે ફરીથી તેનું મરણ તે પ્રદેશના અન- ન્તરવર્ત પ્રદેશમાં થવું જોઈએ એવો કંઇ નિયમ નથી, પણ તે જીવનું અનન્તર પ્રદેશમાં મરણ થાય (વચ્ચેના વખતમાં કઈ અન્ય પ્રદેશ કે પ્રદેશોમાં મરણ થાય છે તે પ્રદેશ કે પ્રદેશની આમાં ગણત્રી કરવાની નથી, કેમકે તે ક્રમથી રપર્શાવેલ નથી), ત્યાર પછી વળી તેવીજ રીતે જ્યારે પાછું આ ક્રિતીય પ્રદેશના અનન્તર પ્રદેશમાં મરણ થાય, એવી રીતે એક પછી એક ક્રમ- .१ वै-निश्चयेन नवे प्राणिनि अभियं-शुभावह विधिसम्मतिम्, पक्षे कैनतेयो गाडः । २ महितो-पिरो यो वृषो-धर्मः, पक्षे धूपः-अरिष्टासुरः । ३ को-भूमी मोदस्य कोनाशो-नाराको यो रणस्तन शरगदाः, पक्षे कौमोदकी गदा તથા ના-મોળાદાદાજનીનિવાર નો , જે નર-જંદા ૧૪ દુ-૩, વસે प्रद्युम्नो-वासुदेवपुषः। ६ सदति-समायाम्, पक्षे संथासावतिः-सइगो नन्दरुस्तेन कृता मुद् येपाम् । ७ क्रमाः-पादा वासुदेवा ।

·* * वीरभक्तामरम्] વીરભક્તામર ८५ સર આવતા જતા સમરત કાકાશની પ્રદેશોમાં ક્રમશઃ મરણ થાય અને તેમ થવામાં જેટલો સમય પસાર થઈ જાય તેટલે બધે સમય “સમક્ષેત્ર-પુદગલ-પરાવર્તના નામથી ઓળખાય છે, આ કાલ અનન્ત કાલ કહેવાય છે. આનાથી અડધે સમય કે જેને અર્વ-પુદ્ગલ-પરાવર્તિ કાલ કહેવામાં આવે છે, તે પણ અનન્ત કાલ છે. भगवद्वचनश्रद्धानात् कामितप्राप्तिर्भवतीत्याह- संसारकाननपरिभ्रमणश्रमेण क्लान्ताः कदापि दधते वचनं कृतं ते । ते नाम कामितपदे जिन ! देहभाज- स्त्रासं विहाय भवतः स्मरणाद व्रजन्ति ॥ १० ॥ दीका है जिन ! देहभाज:-प्राणिनः कदापि ते वचनं कृत-सत्पदं धरन्ति । ते नामेति कोम- लामन्त्रणे, कामितपदे-चाञ्छितस्थाने व्रजन्ति-गच्छन्ति । किविशिष्टास्ते ? संसारकाननपरिम्रम- णश्रमेण क्लान्ताः-क्लेद(श) प्राप्ताः । किं कृत्वा ? बासम्-आकस्मिकं भयं विहाय । कस्मात् ? भवतः स्मरणात् । ईप्सितपदप्राप्तौ भवत्स्मरणमेव हेतुरित्यर्थः ॥ ४० ॥ अन्वयः (हे) जिन । (ये ) देह-भाजः कदापि ते वचनं कृतं दधते, ते संसार-कानन-परिम्रमण-श्रमेण लान्ता भवता स्मरणात् प्रासं विहाय कामित-पदे नाम बजन्ति । શબ્દાર્થ संसाररूसंसार, भ. नाम-नी. कानन-अ२२५, नय कामित (घा. कम् )-qils. परिसमण:२५७५४ी, अभयु. पद-यान. कामितपदेवजित थानमा. संसारकाननररिभ्रमणश्रमेण-संसा२३पी बनमानी जिन !(. जिन ) ती ॥ રખપૂછીના થાકથી. देहभाजः (म० देहभाज)-प्राणीमा. मान्ताः (मूलान्त मे पाया, मिन ययेसा. जासं (मू० प्रास) असते. कदापि-10 वार. विहाय (धा० हा )-40 न. दधते (पा. धा)-पार रे छे. भरतः (मू. भवत् )-आपना. कृतं । मू• कृत) माय२५५ रेक्षा. स्मरणात् ( ० स्मरण )-मरथा, ते (म. युप्मद् )-तास. ब्रजस्ति (धा• ब्रज)M4 छे. ते (मू० यर)मा मार्थ. ભગવસ્મરણથી ઈષ્ટ સ્થાનની પ્રાપ્તિ– “હે વીતરાગ ! (જે છો) કેઇક વાર (પણ) તારી વચનને રિયાસહિત ધારણ કરે છે (અર્થાત્ તદનુસાર વર્તન કરે છે કે, તે સંસારરૂપી વનમાંના પરિભ્રમણના શ્રમથી ખિન્ન થયેલા श्रम-था.

·વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्षनरुत- (છ) તારા મરણથી ત્રાસ-રહિત થઈને ઇચ્છિત રથાનમાં (નિર્વાણનગરમાં) ખરેખર જાય • भगवद्रूपं दृष्ट्वा सुरूपा अपि स्वरूपमदं मुश्चन्तीत्याह- सर्वेन्द्रियैः पटुतरं चतुरस्रशोभं त्वां सत्प्रशस्यमिह दृश्यतरं प्रदृश्य । तेऽपि त्यजन्ति निजरूपमदं विभो ! ये मां भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ॥४१॥ टीका हे विभो ! ये मां मकरध्वजतुल्यरूपा:-कामदेवसदृशरूपा भवन्ति, तेऽपि त्वां प्रदृव्य- दृष्ट्वा निजरूपमदं त्यजन्ति । किंभूतं त्वां ? सर्वेन्द्रियैः पटुतरं-स्पष्टतरम्, चतुरस्रशोभ-समचतु- रस्रसंस्थानराजिनम्, पुनः सद्भिः-सज्जनः (प्रशस्वः-) प्रशंसाहः सत्प्रशस्यस्तम्, इह-अस्मिन् लोके दृश्यतरं, दर्शनाया) दृश्यः, अतिशयेन दृश्यो दृश्यतरस्तम् ॥४१॥ अन्वयः (हे) विभो ! ये माः मकर ध्वज-तुल्य-रूपाः भवन्ति, ते अपि सर्व-इन्द्रियैः पटु-तरं, चतुरन. शोभ, सत्-प्रशस्यं इह दृश्य-तरं त्यां प्रदृश्य- निज-रूप-मदं त्यजन्ति । શબ્દાર્થ सर्वसभरत. प्रहश्य ( धा० दृश). इन्द्रिय=न्द्रिमा त्यजन्ति (धा. त्य)-५७ है. सर्वेन्द्रिय समरत चन्दियावर निज-पोताना. पटुतरं (मू० पटुतर) भनाइ२. रूप-रेप३५. चतुरन्न-(सम-)यरस (संस्थान). मद-मलिमान. शोमा-शा. निजरूपमदं पाताना ३५ना माने. चतुरस्रशोमं (सम-)यरस 43 Mrat. विभो ! (मू. विभु) नाय ! त्वां (म० युष्मद्तन. ये (मू० यद्)-मो. सत्-सन, साधु माः (मू. मर्त्य ) आमी. प्रशस्य-प्रशस ४२५ सय भवन्ति (धा भू-डाय छे. सत्प्रशस्य- सनाने प्रशसा ४२वा साय. इह-मा दुनियामा. ध्वजqm. दृश्यतरं (मू. श्यतर)-अत्यन्त शनीय, अतिशय मकररावज-मगर छ भनी जमात, आमटेय. भवाला तुल्य::समान. ते (मु० सद) मा. मकरमजतुल्यरूपाभना समान ३५ ७ अपि-पण. मकर-मश२. જેમનું એવા, । ३ ·वौरभक्तामरम्] વીરભક્તામર શ્લોકાઈ પ્રભુનું અલૌકિક રૂપ– “હે નાથ ! જે પ્રાણુઓ કામદેવના સમાન રૂપવાળા હોય છે, તેઓ પણ સમસ્ત ઈન્દ્રિય વડે મનહર, (સમ) ચતુરસ્ત્ર (સંસ્થાન) વડે શોભતા, સજજનેને પ્રશંસા કરવા લાયક તેમજ વળી આ લોક્ન વિષે અતિશય દર્શનીય એવા તને જોઈને પિતાના રૂપને અભિમાન ત્યજી દે છે. (અર્થાત તારું રૂપ અનુપમ છે).”–૪૧ સ્પષ્ટીકરણ સંસ્થાન- વિચાર- સંસ્થાન' એટલે અવયની રચના પૂર્વકની શરીરની આકૃતિ. આ સંસ્થાનના જૈન શાસ્ત્રમાં છ ભેદ પાડવામાં આવ્યા છે–(૧) સમચતુર, (૨) ન્યધપરિમણ્ડલ, (૩) સાદિ, (૪) કુજ, (૫) વામન અને (૬) હુડ. (૧) સમચતુરસ્ત્ર સંસ્થાન એ સર્વોત્તમ છે. “સમ' એટલે જેનું જેટલું માપ લેવું જોઈએ તેટલું; “અસ્ત્ર એટલે ચાર દિશાઓથી ઉપલક્ષિત શરીરનાં અવયવો. આ સંથાનમાં સર્વ અવ- યવાનું માપ જેટલું જોઈએ એટલુંજ હોય છે. (૨) ન્ય—પરિમડલ સરથાન એ એના નામ પ્રમાણે વડના જેવા પરિમડલવાશે છે. અર્થાત્ જેમ વડનું ઝાડ ઉપરના ભાગમાં પરિપૂર્ણ અવયવવાનું હેય છે, પરંતુ તેને નીચલે ભાગ તે નથી, તેવી રીતે આ સંરથાનવાળાને નાભિથી ઉપરને ભાગ બહુ વિસ્તારવાળે યાને સુંદર હોય છે જ્યારે નીચલો ભાગ ઓછાવત્તા પ્રમાણવાળે હેય છે. (૩) સોદિ શબ્દમાંના “આદિ' શબ્દથી નાભિની નીચે ઉત્સધના નામથી ઓળખાતા દેહનો એક ભાગ સમજ. જેમ ઉપર્યુક્ત સંસ્થાન ઉપર ભાગ શુભ છે, તેમ આ સંસ્થા- નને નીચેનો ભાગ શુભ છે. (૪) કુત્તે સંસ્થાનવાળાનાં મસ્તક, ડેક, હાથ અને પગનું પ્રમાણ યથાચિત હેતું નથી, પરંતુ તેનાં બાકી બધાં અવયવોનું પ્રમાણ બરાબર હોય છે. (૫) વામન સંથાન આનાથી ઉલટું છે. અર્થાત્ એ સંસ્થાનવાળા પ્રાણીના મસ્તક ઇત્યાદિ બરાબર પ્રમાણવાળા હોય છે, જ્યારે બાકીનાં અવયવોનું પ્રમાણુ યોચિત હેતું નથી. ૧ સરખાવો–-“જેઠળે તત્તે, તંગ – ૧) તમારે (૨) જામક,(૨) લાવી, (૪) 0, (૧) શામળે, (૬) કુંકે.”—ાન, ફૂ૪૧૫- ૨ પંચસંહની વૃત્તિમાં સૂચવ્યા મુજકેટલા આને સચિના નામથી ઓળખાવે છે અને “સાચિને અથ શ૯મલી ક્ષ કરે છે. આ વૃક્ષ મૂળમાં ગોળ અને પુણ હેય છે, જ્યારે તેને ઉપરનો ભાગ તેમજ તેની શાખા- પ્રશાખા તેમ નથી. ૩ કેટલાકે વામન સંસ્થાનને 'કુજ' અને કુર્જ સંસ્થાનને “વામન કહે છે, કેમકે તેઓ તેના વિપરીત લક્ષણ આપે છે, ·વીરભક્તામર & [જીવનક્ષત- (૬) હુણ: સંરથાન એ સૌથી ખરાબ સરથાન છે. એમાં તે એક પણ અવયવના પ્રમા- ને “ઢંગ ધડ હેતે નથી. કહ્યું પણ છે કે- 'तुलं १ वित्थरबहुलं २ उस्सेहयलं च ३ मडहकोढ४ च । हेडिल्लकायमडहं ५ सम्वत्थासंठीय हुंडं ६॥" પ્રભુનું અનુપમ સૌન્દર્ય વીર પ્રભુના શરીરની સુન્દરતા અવર્ણનીય છે કે દરેક તીર્થંકરનાં સહનન, રૂપ, સરથાન, વર્ણ (દેહની છાયા), ગતિ (ચાલ), સત્વ, સાર અને ઉચ્છવાસ એ અસાધારણ હોય છે, તે વાત તેમને પણ લાગુ પડે છે. તેમના રૂપના સંબંધમાં તે શ્રીમાન ભદ્રબાહુસ્વામી સ્વયં કહે forદલ્હા-અણુસા (૨) જાવ ઘ-વાકુવા मण्डलिया ता हीणा छहाणगया भवे सेसा।" –આવશ્યક નિર્યુકિત, ગાપ૦ અર્થાત્ તીર્થકરનારૂપ કરતાં ગણધરનું રૂપ અનંતગણું ઉત્તરતું છે. તેમાં વળી ગણધરના રૂ૫ કરતાં આહારક શરીરધારીનું રૂપ અનન્તગણું હીન છે. એવી રીતે તેના કરતાં અનુત્તરવાસી દેવોનું, તેના કરતાં બારમા દેવલોકવાસી દેવોનું એમ કરતાં કરતાં તિષ્ક દેવોનું, આ દેવોથી વ્યન્તરનું, ચન્તરેથી ચક્રવંતીનું, તેના કરતાં વાસુદેવનું, તેનાથી બળરામનું અને તેનાથી મચ્છ- લિક રાજાઓનું રૂપ ઉતરતું છે, પ્રભુનું રૂપ અલૌકિક છે એ સંબંધમાં ઉપાધ્યાય વિનયવિજયજી પણ વીર પ્રભુની સાથે વાર કરવાને આવેલા ગૌતમસ્વામીના મુખમાંથી નીચે મુજબના ઉદ્ગારે કઢાવે છે – चन्द्रा किंसन, यत् कलङ्ककलिता, सूर्योऽपि नो तीनरुक मेरुः किं १ न स, यनितान्तकठिनो विष्णुर्न यत् सोऽसिता! ब्रह्मा किन जयतुरः स च जगंभीरनं यद सोऽतनु- तिं दोषविवर्जिताखिलगुणाकीर्णान्तिमस्तीर्थकृत् ॥" –સુબોધિકા ક્ષત્ર ૬) ૧ સરકૃત છાયા- तुल्यं १ विस्तारबहुल २ उत्सेघबहुल ३ च मडभकोष्ठ ४ ३ । अधस्तनकायमडमं ५ सर्वत्रासस्थित हुण्डम् ६ ॥ ૨ હનન એટલે શરીરને બાંધે. આ હનનના પણ સંસ્થાનની પેઠે છ પ્રકારે છે. તેમાં વજwષભનારાજ સજનન સર્વોત્તમ છે, ૩ સરખો આવશયક નિર્યુક્તિની પ૭૧મી નીચે મુજબની ગય— "संघयण-रूप संठाण-दण्ण गइ.सत्त सार-उस्सासा । gggtré વરિ નાનો તn” [નન--ગતિ સર્ણવાલા एक्मादीन्यनुत्तरानि भवन्ति नामोदयात् तस्य ॥1 ૪ સરકૃત છાયા- જાપાનું (૪) કફ (8)ષા((જી) मलिकास्तावर हीनाः पदस्पानमता भवन्ति क्षेषाः । ન ·વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- કાર્ય હે જિન I કર્મને મજબૂત બન્ધને છેદીને તું સિદ્ધ થયે અને વળી પ્રસિદ્ધ એવા મુક્તિપદને (પણ) પામે. આવી રીતે જેઓ તારું અનુકરણ કરે છે, તેઓ પણ પિતાની મેળે સત્વર બન્ધનના ભયથી રહિત બને છે.”—જર . . भगवत्स्तोत्राध्ययनात् सर्वोपद्रवनाशो भवतीत्याह- न व्याधिराधिरतुलोऽपि न मारिरारं नो विड्वरोऽशुभतरो न दरो ज्वरोऽपि । व्यालोऽनलोऽपि न हि तस्य करोति कष्टं यस्तावक स्तवाममं मतिमानधीते ॥ ४३ ।।.. टीका है ज़िन ! यो मतिमान् इमं तावकं स्तवमधीते, तस्य मतिमतो व्याधिराधिश्व कष्टं न करोति । " व्याधिः शरीरजा पीडा, स्यादाधिर्मानसी व्यथा" इति विवेकः। किंविशिष्टो व्याधिस्त- थाऽधिः १ अतुलो-महत्तरः । च-पुनरिः-मरकोपद्रवः, पुनः आरम्-अरीणां समूह आरं कष्टं न करोति । अपि पुनर्व्यालो-दुष्टगजः सर्पो वाऽनलो-बहिस्तस्य कष्टं न करोति ॥ ४३ ॥ अन्वयः (हे स्वामिन् ! ) या मतिमान इमं तावकं स्तवं अधीते, तस्य अ-तुलः अपि व्याधिः आधिः कष्ट नहि करोति, न मारिः, भारं, नो विड्वर: अशुभ तर दरः ज्वरः अपि न, व्याला अनला अपि न (कप्टं करोति)। શબ્દાર્થ नम्नहि. व्यालः (मू• याल)(1) था; (२) सर्प. व्याधि(मू० म्याधि) रोग, शारीRA पी. अनल। (मू० अनल )-मयि. आधिः-(मू. आधि) मानसिपी31. हि-निश्याय ०५. अतुलः (मू० अतुल ) साधारण. करोति (धा० )रे छे. अपि-प. कष्ट (मू० कष्ट ):. मारित (मू. मारे )-४२४१. यः (मू. यद्)-रे. आरं ( मू. मार )-शाना:साय. तावकं (मू० तापक) मा. नो-नलि. स्तवं ( म० स्तव )-स्तुतिन. विड्वरः (मू० विइवर ) Arप-शत्रु ५५. इमं (मू. इदम् )-मा.. अशुभतरः ( मू० अशुभतर) अतिशय पराम. दरः (मू. दर )स. मतिमान् (मू. मतिमत् )-भुkिait. ज्वरः (मूक ज्वर ). अधीते (घा.). . " ૧ આ પઘના પ્રથમના ત્રણ ચરણ શબ્દાલંકારથી શોભી રહ્યાં છે.

·* परिभक्तामरम् ] વીરભક્તામર ક્ષાકાળે ભગવત-સ્તોત્રના પઠનથી સર્વ ઉપદ્રવને નાશ “(હે નાથ !) જે બુદ્ધિશાળી (મનુષ્ય) આ તારા રોગને ભણે છે, તેને અસાધારણ વ્યાધિ, આધિ, મરણ, શત્રુને સમુદાય, રાજ્ય-શત્રુને ઉપદ્રવ, અત્યંત અશુભ ભય કે જવર (दुट ४२ 24241) सर्प मनि मेमाथी म प ६५ हेवा (समर्थ) नथा."-४४ भगवत्स्तवो मौक्तिकहारः कण्ठे धार्य इत्याह- त्वत्स्तोत्रमौक्तिकलतां सुगुणां सुवर्णा त्वन्नामधामसहितां रहितां च दोपैः। कण्ठे य ईश ! कुरुते धृतधर्मवृद्धि- स्तं मानतुगमवशा समुपैति लक्ष्मीः॥४४॥ टीका हे ईश ! हे स्वामिन् ! यः पुमान त्वत्स्तोत्रमौक्तिकलतां कण्ठे कुरुते-कण्ठे दधाति । तक स्तोत्रं त्वत्स्तोत्रं तदेव मौक्तिकलता ताम्। किंविशिष्ट मौक्तिकलता ? शोमना गुणा-औदार्य- माधुर्यादयो यस्याः सा तां सुगुणां सुदवरको तां च । पुनः कीदृशीं ? शोभना वर्णा-अक्षराणि नेतिनि (सितादीनि ) च यस्याः सा तां सुवर्णा-मनोज्ञाक्षरां, शोभनवणां च । पुनस्त्वन्नामधाम- सहिताम् । अन्यापि मौक्तिकलता धामसहिता-तेजोयुक्ता भवति । च-पुनर्दोपैः-दूपण रहिता, एता- दृशीं यः कण्ठे फुरुते । किंविशिष्टो यः धृता धर्मस्य वृद्धिः-वर्धनं येन सधृतधर्मवृद्धिः, धर्मवर्धन इति कर्तृनामगर्भितं विशेषगम् । तं पुरुष लक्ष्मीः समुपैति-समागत्य वृणुते । किविशिष्टं तं ? 'मानतुङ्ग मानेन-स्वाभिमानेन तुझम्-उच्चं, अप्राप्तपराभवत्वादसण्डिताभिमानमित्यथः । मानतुङ्ग इति भक्तामरस्तोत्रकारकस्य नामगर्भित विशेषणम् ।। ४४ ।। अन्वयः (हे) शाया धृत-धर्म-चादी सुगुणा सुन्धर्णा, त्वदनामन्-धामन्-साहता, दापोच राहता त्वत्-स्तोत्र-मौक्तिक-लत्तां कण्ठे कुरुते, तं मान-तुझं अवशा लक्ष्मीः समुपति । શબ્દાર્થ स्तोत्र-स्तवन, सुति. वर्ण-(१) अक्ष२,(२). मौकिक-माती. सुवर्णी वर्षवामा लता-स. नामन्नाम. त्वत्स्तोत्रमौकिफलता र भाताना धामन्तर खारने. सहित-यु सु-सुन्तावा भय५. स्वन्नामधामसहितांता नामा तमया युग गुण-(१) गुङ्ग, (२) हो। रहिनां (मू० रहिता) रखित. सुगुणांसुर के शुधना सेवा. दोषः (म. दोष ) -n. १ अशुद्ध स्पलमेतत्, प्रत्यन्तराभावात् तु कः कर्तुस्तात्पर्यविषयकः शन्द इति न निश्चेतु शक्यते । "सितादीनि इति स्यात् । - ·१२ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकत- कण्ठे (मू० कण्ठ माने विरे. सेवा. या (मू० यद्रे. तं (मू. तद् तर. ईशा (मू० ईश) नाय ! मान मनिभान कुरुते (धा० )-रे थे. तुग-अयो. धृत (धा० धृ) धारण रेख. मानतुङ्ग-मभिमान या. धर्म-धर्म. अयशा-(मू० अक्श)(१) ५२तन्त्र; (२) स्वतन्त्र वृद्धि-पधारे।. समुपैति (धा०६ पासे आये थे. धृतधर्मवृद्धि पाए रीछे धनी दिने गरी लक्ष्मी (भू. लक्ष्मी ) -भा. કલેકાર્થ પ્રભુના સ્તોત્રરૂપી હારનું કંઠમાં ધારણ- “(હે ઈશ્વર !) ધારણ કરી છે ધર્મની વૃદ્ધિને જેણે એવો જે (ધર્મવર્ધન ગણિ ) સુંદર ગુણથી યુક્ત, સુશોભિત વર્ણવાળા, તારા નામરૂપી તેજથી યુકત અને દેથી રહિત એવા તારા તેત્રરૂપી મૌક્તિ-હારને કઠમાં (ધારણ કરે છે, તે અભિમાનથી બઢ(માનતુંગની સમીપ परतन्त्र[अथवा स्वतन्त्र भी जय छ.".-४४ रसगुणमुनिभूमेऽब्दै ( १७३६. )ऽत्र भक्तामरस्थैः चरमचरमपादैः : पूरयन् सत्समस्याः। सुगुरु विजयहां' वाचकास्तद्विनेय- श्वरमजिननुतिं ज्ञो 'धर्मसिंहो' व्यधत ॥१॥-मालिनी ।। इत्युपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिकृतं श्रीभक्तामरस्तोत्रसमस्यारूपश्रीवीरजिनस्तवनं तद्वत्तिय ॥ मालिनी-लक्षणमू- ननमयययुतेय मालिनी भोगिलोकः।"

·श्रीभावप्रभसूरिविरचितं ॥ श्रीनेमिभक्तामरम् ॥ - नेमिसम्योधनापरनामकं स्वोपज्ञवृत्तिसमलङ्कृतम् श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीइष्टदेवतायै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । नत्वा श्रीपार्श्वनाथाय, गुरवे वाणयेऽपि च । भक्तामरस्तवान्त्यांहि-समस्यारचनाश्रितम् ॥१॥-अनुष्टुप नेमिसम्बोधनं काव्यं, कृतं यन्मयका मुदा। तस्य च क्रियते वृत्तिः, श्री भावप्रम परिणा ॥२॥-युग्मम् (अवतरणम्) तत्र प्रथमकाव्ये समुद्रविजयनृपशिवादेवीपुत्रे श्रीनेमिनाथे रचित विवाहसामग्रीशोमिते सपरिवारे विवाहाथ तोरणसमीपं समागतेऽपि नानाविधपशूनां बृहत्पूत्कारं श्रुत्या दयां विधाय तान् बन्धनात् प्रमोच्य पश्चाद् गते सति उग्रसेनेराजपुत्री राजीमती प्रियवियोगजं दुःख प्रकट- यन्ती सती नेमिनं संबोधयति- भक्तामर ! त्वदुपसेवन एव राजी- मत्या ममोत्कमनसो दृढतापनुत् त्वम् । पद्माकरो वसुकलो वसुखोऽसुखार्ता- वालम्बन भव जले पततां जनानाम् ॥ १॥ वसन्ततिलका टीका भक्ता-सेवका अमरा-देवा यस्य स नेमिस्तस्य संबोधने हे भक्तामर ! हे नेमे ! मम- राजीमत्या आलम्बनम्-आधारो भव-भवतात् । कस्यां सत्यां ? असुखार्ती त्वद्विरहलक्षणपीडायां सत्यामित्यन्वयः । भक्तामरेति सातिशयसम्बोधनपदत्वेन ये यस्य सेवकास्ते तस्य सेवा कुर्वन्ती- त्यतो देवानां पूज्य(ज)कत्वान्मङ्गलशब्दोपन्यासः कृतो ज्ञेयः । अत्र श्लेषपदत्वात् मक्ताय- मल्लक्षणजनाय अम-विरहलक्षणं रोग राति-ददातीति हे भक्तामर ! इति रोपोक्तिसम्बोधनमपि । पुनः कथंभूतस्त्वं ? 'दृढतापनुद' दृढ़-कठोरं वाप-विरहलक्षणं नुदति-अपनयतीति दृढतापनुन् । पुनः कथंभूतस्त्वं पद्माकर लक्ष्मीणां खानिः, लक्ष्मीयानित्यर्थः । अन्यथा विपरीतस्तु निन्द्यः । यदुक्तं- १"नृपानी' इति ख-पाठः ।

·६४ नमिताभर . [श्रीभावप्रभकृत- "वासश्चर्म विभूषण शबशिरो भस्माङ्गरागः सदा गौरेकः स च लागले त्वकुशलः सम्पत्तिरेतावती । ईशस्येत्यवमत्य याति जलधि रत्नाकरं जाह्नवी कष्टं निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते ॥ १॥"-शार्दूल. पुनः कथंभूतस्त्वं ? 'वसुकला वसुपु-द्रव्येषु कला यस्य सः, द्रव्योपार्जनकलावानित्यर्थः, अथवा वसुपु-धनरत्नवस्तुपु कला-शुद्धाशुद्धपरीक्षणलक्षणा यस्य सः, अथवा वसुपु-रत्लेषु उप- लक्षणत्वात् ज्ञानदर्शनचारित्रेषु कला-दक्षत्वं यस्य स इति । पुनः कथंभूतस्त्वं ? 'वसुसः ' वसु- मि:-तेजोभिरुपलक्षितः सः-सूर्य इव वसुख:-तेजसा सूर्यस्वरूपः । एतेन तेजस्वी प्रतापवानि- त्यर्थः । एतैर्विशेषणैर्गृहस्थताव्यवहारः सुनिर्वाहकर उक्तः । कथंभूताया मम ? 'उत्कमनसः' उत्कण्ठितं मनो यस्याः सा उत्कमनास्तस्या उत्तमनसः । कस्मिन् ? त्वदुपसेक्ने एव-तव सेवा- यामेव । एक्करणं राजीमत्या निजसतीत्वख्यापनार्थम्, मुकलत्रेण गृहस्थावासः प्रशस्यत इत्यु- तम् । यथाशब्दोऽत्र गम्यः । यथा त्वं जले-जडस्वरूपे मार्गे डलयोरैक्यत्वात् पचतां पातं कु- वतां जनानां आलम्बनं भवसि ज्ञानमार्गदायकत्वात् । अथवा यथा इ इति संबोधने हे जड ! प- ततां जनानां उपलक्षणत्वात् पतच्छब्दसाहचर्येण पशुशब्दगृहीतत्वात् गौरवदानार्थ संमीलितानां पक्षिणां मयूरादीनां अजादीनां चासुखातौ सत्यां आलम्बनं भवसि । एतेन पशूपरि दयां कृत्वा स्वं पश्चाद् वलितः, परं विरहपीडिताया ममोपरि दया न धृता इति रोपोक्तिः प्रोक्ता ॥ अथान श्लेपत्वात् वहवोऽर्थाः सन्ति। ते केचिल्लिख्यन्ते-हे नेमे ! त्वं ममालम्बनं भव। व इति उपमायाम् । क इव ? पद्माकरः-तडाग इव ।. यथा तडागोऽसुखार्ती कृपाक्रान्तायामवस्थायां अथवा उष्णर्तुपीडायां सत्यां जले-जलनिमित्तं पतताम्-आगच्छतां जनानां-मनुष्यादीनां आलम्बनं. भवति । कथंभूतः पद्माकरः ? 'सुकलः' सुष्टु-शोभनानि कानि-जलानि लाति-गृहातीति सुकला,स्वच्छजलधारक इत्यर्थः । पुनः कथंभूतः पद्माकरः १ व इति वरुणः,वाद्-वरुणात् सुखं यस्य स वसुखः, जलस्वामित्वात् , यो यस्य स्वामी (तस्मात् ) तस्य स्वामिनः सुखं भवतीति लोकोक्तः । अथवा हे नेमे । त्वं आलम्बनं भव । क इव ? व इत्युपमायां सुकल इस । यथा सुकलः "अर्थव्ययज्ञः सुकल" (का० ३ श्लो० ५१) इति हैमवचनात् । दाता भोक्ता पुरुषः । असुखातौ-दारिद्यपीडायां सत्या पतताम्-आगच्छतां जनानां-याचकादीनां आलम्बनं भवति, दातृत्वात् । कथंभूतः सुकला ? पद्माकरः-लक्ष्मीवान्, 'वसुसः' वसुभिः-तेजोभिः सम्-सूर्य इव, तेजस्त्रीत्यर्थः । अथवा हे नेमे । त्वं आलम्बनं भव । क हव ? सुकल इव । यथा सुप्ठु-शोभनाः कला यस्य स सुकलः चन्द्रः ! असुखातौं सत्यां बलेव अमृतपाने, निमित्तार्थे सप्तमी, अमृतपाननिमितं पततां जनानां अर्थात् चकोरपक्षिणां आलम्बनं भवति, तानमृतपानेन पुष्णातीत्यर्थः । कथंभूतः सुकलश्चन्द्रः ? पद्माया:-शोभाया आकरः पद्माकरः, शोभायुक्तः । पुनः कथंभूतः सुकलचन्द्रः १ 'वसुखः' यो-रुद्रस्तस्य सुखकृत् चन्द्रभूषणत्वात् । अथवा वसुभिः-किरणरुपलक्षितं सं-निजमण्डलं यस्य स वसुखः । अथवा हे नेमे | वे आलम्बनं भव । क च १ व इति उपमायाम् । सुसः-सूर्य इव, यथा सुष्ठ-शोमनः सा-सूर्यः सुसः उपरागादिमुक्तः शुभसूर्यः । असुखार्ती रात्रौ सझावविरह- . ? .

·૯૫ . + नैमिमकामम् ) નેમિભક્તામર पीडायां सत्यां जले उपलक्षणत्वान्नीराश्रयसमीपे, आधारे सप्तमी, तत्र यसता पतता जनाना अर्थात् चक्रगकपक्षिणां आलम्बनं भवति, विरहविनाशकत्वात् । चक्रमाकमिथुनं हि रागाववश्यमेव विश्लेष गच्छति, गूर्योद्गमे तु संयोग प्रामोति, तवापीदृशं कर्तुमुचितमिति चितम् । दृढतापनुन् एतद्विशेषणं सर्वत्र योज्यमिति । पतत् पक्षी " पतत्रिपतत्पवहाः" इति हेमः (का० ४, श्लोक ३८२), "सः सूर्ये" इति हेमानेकाथ्या महीपफोपे च। "यो वाते वरुणे रुद्रे सान्त्वने" इत्येकाक्षरनिघण्टी । सं चन्द्रमण्डलं, यतः "सं नृपे गगने विन्दाविन्द्रिये चन्द्रमण्डले" इत्यादि महीपासके । इति प्रथमफान्यार्थः ॥१॥ अन्वयः (यया) जले (डे )(भयाजद!) भक-अमर ! ( अधया भक-अम-पततां जनानां अ-सुरा-आती ( सत्यां ) आलम्बन (भयसि तथा ) ढ-ताप-नुद, पवार-याकर, घसु-फरस: घा- पात्यं यत्-उपसेयने पय उत्क-मनसा मम राजीमत्या मालम्ब भव । अथवा ( 2 ) भक्त-अमर ! अ-सुस गती जले पततां जनानां रद-तार-नुद, मु-क-ए। व-सुम्ना प फरःप त्वं त्वत्-उपसेयने पर उत्क-मनसः मम राजीमत्याः आलम्चन भव । अथवा (हे) भक्त-भमर ! जह! अ-सुरा-माती पततां जनानां पढ-ताप-नुद् यमु-रसा, पा- आफरः सुफलः घ त्वं त्यत्-उपसेवने एवं उत्क-मनसा मम राजीमत्या मालम्बनं भर। अथवा (हे) भक-अमर ! अ-सुख-आती जले पततां जनानां रद-ताप-नुद, य-सुराः ( अयया पाच- पा), पमा आफरः सुफलं च [अथवा (हे) भक-अमर !............दृढ-ताप-नुद पम-आकर वसु-कला, सुखः य त्वं त्वत्-उपसेवने एव उत्क-मनसा मम राजीमत्याः मालम्बनं भव । શબ્દાર્થ भत्ता- .उत्कमनसारित छ मित्त ननु मेवा, बदार. अमरोग. ताप-(१) ५२; (२) दु:4; (3) शे; (४) गभी.. रामा नु अर, २ . भकामर (1) सु। सेपमा पाा, (२) दृढतापनुन) R ने ३२ १२२]; (२) હે ભક્કાને રાગ ખપણ કરનારા સંબધના. खत् (मू• युष्मद् )-हिती ५३५५ाय अपनाभ.' त्वं (मू• युष्मा). उपसेवन सेवा पमा )भा; (२) मा. त्यदुपसेयने री सेवामा आकर-(१) माण; (२) सभ६. राजीमत्या (म• राजीमती ):मतीना, पद्माकररा(१) सभीनी भाशु, (२)भानामा मम (मू. अमरभास. (3) भवानी समूह उER-Rs. वसु-(१) प्य; (२) २, (3) RH, (tar. मनसयित. अमरपुर. पारम. एय- कला- ·તેમભક્તામર 5 ૯ ( શ્રમવામકરં- મનહર. -સુર=(૧) વરૂણથી સુખ છે જેને એવા ( (૨) વહુ – (૧) કબ(ના ઉપાર્જનને વિષે કળાવાન; રૂકને સુખ છે જેથી એવા. (૨) રત્નને વિષે કુશળ, (૩) કિરણે અથવા- સુંદર સંય, પ્રકાશ વડે મનોહર.. અણુવ દુઃખ. asઉપમાવાચક અવ્યય. જાતિ પીડા. સુકતાવાચક અવ્યય. અણુવાર્તા દુઃખની પીડાને વિષે. =ળ. આ (શ્રાવન=આધાર. ગ્રહણ કરવું. ષ (વા મૂક્યા. સુઝા=૧) સુંદર જલને ધારણ કરનાર (૨) ક ( ઝR ૧) જલને વિષે (૨) જલ પૈસા કેમ ખરચવા તે જાણનાર, (૩) ચન્દ્ર નિમિત્ત. at (જૂ૦ ૩R ૧) સૂર્ય (૨) મડળ. | Tel(મૂ૦ કર=હે જડ! (૧) વરૂણ; (૨) રૂ. ફુસંધનાર્થક અવ્યય. શુ સુખ, પતિત (જૂ પાન ૧) પડતા (૨) આવતા; વધુ ૧) તેજ વડે ; (૨) કિરણ વડે (૩) પક્ષીઓના. (ઉપલક્ષિત છે) મડળ જેનું એવા. નાનાં (કૂકર) લેના. શ્લોકાર્ધ વિરહિણી રામતીના ઉદ્દગારો- સુરે છે સેવકે જેના એવા (હે દેવાધિદેવ ) ! જડ માર્ગને વિષે પડતા (અથ ઉન્માર્ગે જનારા) લોકેને જેમ તું (તેમને જ્ઞાન-દાતા તરીકે) આધારે છે, [અથવા હે (મારા જેવા) ભક્ત (જનને વિરહરૂપી) રેગ-દાયક ! હે જડ! (મારા લગ્ન પ્રસંગે ગૌરવદાન આપ- વાને અર્થે એકત્રિત કરેલા) પક્ષિ-જનને (તેમને સંહાર કરવારૂપ તેમને દુઃખ આવી પડતાં જેમ તું તેમને આધાર બને (અર્થાત તેમના ઉપર દયા લાવીને તેમને દુખમુક્ત કર્યા ] તેમ જ્યારે મને તારા વિરહરૂપી દુખની પીડા થાય છે ત્યારે કઠેર (વિરહરૂપી) અગ્નિને દૂર કરનાર એવો, વળી લક્ષ્મીની ખાણરૂપ (અર્થાતુ દ્રવ્યવાન), તથા વળી દ્રવ્યના ઉપાર્જનને વિષે કળાવાનું અથવા ધન, રન અને વરંતુ તેની પરીક્ષા) માં કુશળ 3 એવો તેમજ તેજ વડે સૂર્ય (સમાન અર્થાતુ પ્રતાપી) એ (એટલે કે ગહરથના ધર્મોથી અલંકૃત) તું, તારી જ સેવામાં - ઉકઠિત ચિત્તવાળી જે હું (ધારિણીની નંદિની) રામતી તેને આધાર થા.” અથવા દેવ છે ભક્ત જેના એવા હે (નાથ)! તૃષાથી અથવા ગ્રીષ્મઋતુના તાપથી) જ્યારે પીડા થાય છે, ત્યારે જલને માટે આવતા જનેને જેમ કઠોર તાપને નષ્ટ કરનાર તથા રવચ્છ જણને ધારણ કરનાર તેમજ વરૂણ (પી રવાસી) દ્વારા સુખ છે જેને એવો પદ્માકર આધાર છે, તેમ [અથવા જ્યારે (દારિરૂપી) પીડા થાય છે, ત્યારે તારા જેવા ધનિની સમીપ આવતા મનુષ્યને જેમ તીવ્ર સંતાપને સંહાર કરનારે એવો તથા તેજ વડે સૂર્યસમાન (અર્થાત ·. नेमिमकामरम् નેમિભક્તામર તેજવી) તેમજ લક્ષ્મીને ભંડાર છે જેની પાસે એવો દ્રવ્યના વ્યયને જણન (મનુષ્ય ) આધાર છે, તેમ તું, હે જડા (સતી હેવાને લીધે તારી સેવામાં ઉકણિકત મનવાળી એવી જ હું (સત્યભામાની બેન) રામતી તેને આધાર બને.” અથવા હ સુરેશ્વર ! જેમ અત્યંત સંતાપને નાશ કરનારા એ, તથા કિરણ વડે (વ્યાપ્ત છે) મડળ જેનું એ [ અથવા (ભૂષણરૂપ હેવાથી) મહાદેવને સુખકારી એવો] તેમજ ભાના ભંડારરૂપ ચન્દ્ર અમૃતનું પાન કરવાને માટે (અધીરા બનેલા અને એથી કરીને દુઃખથી પીડાતા એવા (ચકેરી પક્ષ જનેને આધાર છે તેમ [ અથવા જેમ (ચક્રવાકના વિરહરૂપી) કહેર તાપને હરનાર, પાને (વિકસિત કરનાર હોવાથી તેની) ખાણરૂપ તેમજ કિરણો [ અથવા તેજ) વડે મને હર એ શુભ (અર્થાત ગ્રહણદિકથી મુક્ત) સૂર્ય જલાશય પાસે (વસનારા ચક્રવાક) પક્ષિજના (યુગલને રાત્રિ આવી પડતાં વિરહરૂપી) દુખની પીડા જયારે પ્રાપ્ત થાય છે ત્યારે તેને આધાર બને છે, તેમ (સમ્યગ્દર્શનાદિક) રત્નોની (પ્રાપ્તિમાં) કુશળ એવો તું તારીજ સેવા (રવામાં) આતુર છે મન જેનું એવી હું જે (ઉગ્રસેનની પુત્રી) રાજીમતી તેનો આધાર થા.” -૧ 'સ્પષ્ટીકરણ શ્રીનેમિનાથ આ અવસર્પિણી કાલમાં થઈ ગયેલાં વીસ તીર્થંકરોમાંના શ્રીનેમિનાથ એ તેનાં બાવીસમા તીર્થંકર છે, એમને અરિષ્ટનેમિના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. સૈર્યપુરના સમુદ્રવિજય રાજાની રાણી શિવા દેવી ચૌદ વ વડે ચિત એવા આ પુત્ર-રત્નને શ્રાવણ શુલ પંચમીએ જન્મ આપવા ભાગ્યશાળી થઈ હતી. નેમિનાથ પ્રભુ બાલ્યાવસ્થામાંથીજ વૈરાગ્ય રંગથી રંગાયેલા હોવાને લીધે તેઓ લગ્નગાંઠથી બંધાઇ પિતાની સ્વતંત્રતા વેચવા માંગતા હતા નહિ. એક વખત આ પ્રભુ પિતાના કાકા વસુદેવના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણની આયુધશાળામાં જઈ ચડ્યા અને ત્યાં તેમણે એવું અપૂર્વ શૌર્ય બતાવ્યું કે શ્રીકૃષ્ણ તેમનાથી ભયભીત થઈ ગયા. તેમને શંકા થઈ કે આ નેમિકુમાર મારું રાજ્ય લઈ લેશે. એટલામાં આકાશવાણ થઈ કે એઓ તે ગ્ય વયે દીક્ષા ગ્રહણ કરનાર છે. આ સાંભળીને કૃષ્ણનિશ્ચિત્ત થયા. પરંતુ બંધુનેહને વશ થઈ તેમણે તેમને પરણાવવા વિચાર કર્યો અને તરંગે વિવાહ મનાવવાનું કાર્ય તેમણે પોતાની પત્નીઓને સોંપ્યું. તેઓ પોતાના દીયર નેમિનાથને જલક્રીડા કરવા લઈ ગઈ અને ત્યાં તેમને અતિશય ઉપાલંભે આપ્યા. આ સંબંધમાં ઉપાધ્યાય શ્રીવિનયવિજયે કલ્પસૂત્ર ઉપર તેમણે રચલી સુબાધિકા નામની ટીકામાં નીચે મુજબનું વર્ણન કર્યું છે- ૧ સરખે સરસ્વતીચન્દ્રના નાટકમાં કુસુમના ઉદ્દગારે – પરણીને પરવશ થઈ રહેવું, પિંજરમાં પૂરાવું, સુખમાં ફરતાં સ્વતંત્ર જીવને બંધનમાં બંધાવું." s ·નેમિભક્તામર [ীমাসম্ভব निर्वाहकातरतयोहसे न यत् त्वं कन्या तदेतदविचारितमेव नेमे !" भ्राता तवास्ति विदितः सुतरां समर्थों તાંત્રિાન્મિતસંવિપૂર્વિવો ? |–સત્તતિલકા (પ્રથમ કિમણીએ કહ્યું કે, નિર્વાહ કરવાની કાયરતાથી જો તું કન્યાનું પાણિ-ગ્રહણ નહિ કરે, તે હે નેમિનાથ) તે અવિચારી (કાર્ય) છે, કેમકે) બત્રીસ હજાર વનિતાઓના વર તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા તમારા ભાઈ (તમારા બધાનું પણ કરવા) સર્વથા સમર્થ છે.”—૧ ऋपभमुख्यजिनाः करपीडनं विधिरे दधिरे च महीशताम् । पुभुजिरे विषयांच बहून् सुतान् સુરે શિવમય છેf In ૨ –તવિલ સ્મિત त्वमसि किं नु नवोऽद्य शिवंगमी भृशमरिष्टकुमारः। विचारय । कलय देवर ! चारुगृहस्थतां रचय बन्धुमनस्सु च मुस्थताम् ॥ ३ ॥ द्रुत० (ત્યાર બાદ સત્યભામા બોલવા લાગી કે) અષભ (સ્વામી) પ્રમુખ તીર્થંકરોએ પાણિગ્રહણ કર્યું, પૃથ્વીના વાલીપણાને (અથવુ રાજ્યને) ધારણ કર્યું, અનેક ગ-ઉપ- ભેગના) વિષય ભોગવ્યા અને વળી તેઓ ઘણુપુના પિતા (પણ) બન્યા અને તેમ છતાં (અંતમાં) તેમણે મિક્ષ પણ પ્રાપ્ત કર્યો. તે હે અરિજકુમાર! શું તું આજે ને મેણે જનાર છે વાતે તું પૂબ વિચાર કર. હે દીર તું મને હર ગ્રહસ્થપણું ધારણ કરી અને બધુ (જ)નાં મને સુરથ (ચિન્તા-રહિત) બનાવ.”—- अथ जगाद च जाम्वुवती जवान शृणु पुरा हरिवंशविभूपणम् । स मुनिसुवर्ततीर्थपतिही શિવમહૂિં જાતવર્ગ દે છે ૪ ——- ( આ પ્રમાણે સત્યભામા બોલી રહી એટલે) ત્યાર બાદ જામ્બુવતી સત્વર બોલી કે હે નેમિ(કુમાર) સાંભળે. પ્રાચીન સમયમાં હરિવંશના ભૂષણરૂપ તે મુનિસુવ્રત નીપર હવાસમાં રહેવા છતાં અને પુત્રવાન બનવા છતાં (અંતમાં ચારિત્ર ગ્રહણ કરી) એક્ષે पद्मावतीति समुवाच विना वधूटीं शोभा न कावन नरस्य भवत्यवश्यम् । t ગયા. 'भावममसूरसस्त द्वितीयपवरोकायर्या श्रीहाणानां पोस्वसहमसेक्सा निवेदयन्ति ।

·શિમલામતી નેમિભક્તામર नो केवलस्य पुरुषस्य करोति कोऽपि વિધાવિ વિટ ઇવ મમાઈ ને પા–વસન્ત (આ પછી) પદ્માવતી એમ બોલી કે સ્ત્રી વિનાના પુરૂષની અવશ્ય જરા પણ શોભા નથી. એકલા પુરૂષને કોઈ પણ (માનવ વિશ્વાસ કરે નથી, કેમકે પત્ની વિનાને પુરૂષ જારજ બને.”—-૫ सजन्ययात्राशुभमङ्घमार्थ- पर्वोत्सवा वेश्म विवाहकृत्यम् । उद्यानिकापुक्षणपर्पदव મિત્ત તાનિ વિના૬નાં ૬ -ઇન્દ્રવજા (ત્યાર બાદ ગાન્ધારી બોલી કે, નવોઢા સ્ત્રીના સારા જ્ઞાતિ-મિત્રો, યાત્રા, શુભ સંઘ, સાથે, પ, મહેસવ, ઘર, લગ્નનું કાર્ય, ઉજાણી, (વિવાહમાં) પોંખવું તેમજ સભા એ બધું સુન્દરી વિના રોભતું નથી.”—૬ अज्ञानभाजः किल पक्षिणोऽपि क्षितौ परिभ्रम्य वसन्ति सायम् । नीडे स्वकान्तासहिताः सुखेन તોડપિ જિં વર! હદ ત્રણ ૭ –ઉપજાતિ (ગૌરીએ એમાં ઉમેરો કર્યો કે, ખરેખર અજ્ઞાની એવા પક્ષીઓ પણ ભૂમિ ઉપર રખડ્યા પછી સાંજના સુખેથી પિતાના માળામાં પોતાની કાન્તા સાથે રહે છે, તે હે દીયર શું તેનાથી પણ તમે અધિક મૂઢ દૃષ્ટિવાળા છે ? स्नानादिसर्वाङ्गपरिस्क्रियायां રિવાજ કરિનામામા- विश्रम्भपात्रं विधुरे सहायः જોજો મન્નકૃતે ધિરાયા? ૮ –ઉ૫૦ “(આ સાંભળીને લક્ષ્મણાએ કહ્યું કે, પ્રિયાના સિવાય બીજા કેણ સર્વ શરીરના સ્નાનાદિક સંસ્કારમાં ચતુર, પ્રીતિ રસ વડે મનહર તથા વિશ્વાસ ભાજન લેઈ શકે અને વિધુર (અવસ્થા)માં મદદગાર બને છે–૮ विना नियां को गृहमागतानां प्राघूर्णकानां मुनिसत्तमानाम् । करोति पूजाप्रतिपत्तिमन्यः એ જ શોમાં સમત્તે મનુ–ઉપ૦ ( ત્યાર પછી સુસીમાએ કહ્યું કે, ઘેર આવેલા પરોણાની તેમજ મુનિવરોની પૂજાની ક્રિયા પ્રિયા વિના કણ કરે તેમજ (સેવા) મનુષ્યને શોભા (પણ) કેમ મળે ?”—૯ છે, .

·નેમિભક્તામર : [श्रीमावप्रभात- આ પ્રમાણેના ઉપાલંભે સાંભળી પ્રભુથી રહેવાયું નહિ એટલે તેઓ હસી પડ્યા. આથી શ્રીકૃષ્ણની સ્ત્રીઓ એમ માની બેડીકે તેમણે વિવાહ કરવા સંમતિ દર્શાવી છૅ. આ વાતની શ્રીકૃષ્ણને તેઓએ વધામણી આપી એટલે તેમણે (કંસના પિતા) ઉમસેનની પુત્રી રામતી સાથે તેમની સગાઈ કરી. લગ્ન દિવસ નજીક આવતાં ભારે ઉત્સાહપૂર્વક કણ નેમિનાથને સાથે લઈને છપ્પન કાટિ યાદવની જાન સહિત ઉગ્રસેન રાજાને ત્યાં ગયા. તારણે આવતાં નેમિનાથ પ્રભુએ પશુઓને અતિશય કરૂણ પાકાર સાંભળે. તેનું કારણ પિતે જાણતા હોવા છતાં તે વાતને ખુલાસો કરવા તેમણે પિતાના રથના સારથિને કહ્યું. તેણે ઉત્તરમાં જણાવ્યું કે આપના લગ્ન પ્રસંગે ભેજન આપવાને અર્થે અત્ર પશુ-પક્ષીઓને એકત્રિત કરવામાં વ્યાં છે, આ સાંભળતાં જ દયાના સાગર એવા નેમિનાથે પિતાનો રથ તે પ્રાણુઓની સમીપ લઇ જવાને સારથિને સૂચવ્યું. આ પ્રાણીઓની દયાજનક સ્થિતિ જોઈને તરત જ તેમણે તેમને છોડાવી મૂક્યાં અને પિતાના રથને પાછે પિતાના ગૃહ તરફ વાળવા સારથિને ફરમાવ્યું. નેમિકુમારને પાછા વળતાં જોને તેમના માત પિતાએ તથા તેમનાં અન્ય સગા-સંબંધી- ઓએ તેમને ઘણું સમજાવ્યા, પરંતુ તે એકના બે થયા નહિ અને તેમણે ગૃહ તરફ પ્રયાણ કર્યું. આથી રામતી અતિશય દારૂણ વિલાપ કરવા લાગી. આ પ્રસંગને લક્ષ્યમાં રાખીને કવિરાજ રામતીના મુખથી તેમને ઉપાલંભ અપાવે છે. એક પછી એક વિવિધ પ્રકારના ઉપાલંભોની શ્રેણિ આ ૪૪ લોકના કાવ્યમાં છેક ૩૫ લોક પર્યંત દષ્ટિગોચર થાય છે. છંદાદિક સંબંધી વિચાર- આ કાવ્ય શ્રીમાનતુંગરિકૃત ભક્તામર-સ્તેત્રના ચતુર્થ ચરણની પાદપૂર્તિરૂપ છે, એથી કરીને આના પ્રત્યેક પદ્યમાં આ સ્તોત્રના પ્રત્યેક પદ્યનું અંતિમ ચરણ દષ્ટિ-ગેચર થાય એ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ અત્ર તે વિશેષતા એ છે કે આ કાવ્યનો પ્રારંભ પણ ઉપર્યુક્ત સ્તોત્રના * એવા પ્રારંમ્પિક પદથી થાય છે. આ કાવ્ય વસન્તતિલકા છંદમાં રચાયેલું છે અને તેનું લક્ષણ उक्ता घस ततिलका तमजा ' એમ આપવામાં આવે છે. આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે એ તગણથી શરૂ થાય છે. આથી આ સંબંધમાં એમ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવે છે કે તગણનું ફળ શૂન્ય હોવાથી આ ગણથી કાવ્ય શરૂ કરવું શું છેષ્ટ છે? આના સમાધાનાર્થે નિવેદન કરવાનું કે ભેગણ અને યગણ એ મૃત્ય (ચાકર ) ગણે છે, જયારે જમણ અને તગણ ઉદાસીન છે તેમાં ઉદાસીન ગણની પછી જે ૧ આ સબધ મા જુઆ મેરૂનિયત ચતુર્વિશતિ-જિનાનન્દ સ્તુતિના પ્રથમ પદ્યનું સ્પષ્ટીકરણ (પૃ. ૪). ૨ સરખા- "मनी मित्रे भयो गृया युदासीनी जती स्मृती। રાજી જા, ટં ાયેલ મનોવિમિ. n” भक्तामर : કે ·મrej જામર દિ બિમામ અબવ. #gorgબુને જે ના નિ-૧૦૫. re. if (બી. જિ ગઢનું વે જિનિક બળ, ૨ અને એમનામ અબર, ૧} ૫૧, પતિ()(૨ કમી ન આવ, મારી અને બે દિ) મે ના રહિત, (૨) મન નું જાતિને પગની ! મારી પિપ પેસ ht • )=.. નથી દિન એવા ગઇરાના કાને. (sav. uિr ( )-કરીને જિન ( ૧) અને (૨)નાશ ( ge (1) દીને, ચારિત્રને. મા. પિવિમાન, જિનેર ( i ) (1) ( #fપકામ. નારાયણ બાપને (૨) પર ને. કાઈ હે નાથ! તું માત પિતાના હર્ષની ખાતર મારી સાથે લગ્ન કાર નવિ (અતિ મારું પાણિગ્રહણ નહિ કરશે), તે આ જગતમાં તારી છે આબરૂ? (વિશેષમાં જે નાભિનન્દને) ( વિવાહક ) નું કાર્ય કર્યા બાદ દક્ષિા મા કરી તે પ્રથમ નિમરની (તે) પણ નક્કી રસ્તુતિ કરીશ [ અથવા “ (મગી! અત્ર આવ, મારી પાસે છે.' ઇત્યાતિ) રાંધનથી રહિત એવું અથg લગ્ન કર્યા વિનાનું) કર્મ કરીને જ (તે) દીક્ષા ગ્રહણ કરી તે તું જિનેશ્વર (અરિષ્ટનેમિની પ્રથમ તે પણ રનિ નહિ કરીશ તો તે અનુચિત કાર્ય કર્યું છે)]. " અથવા “હે સ્વામિન! જો તું માતા-પિતાને ખુશી કરવાને માટે મારી સાથેના લગ્ન કબૂલ રાખો નહિ, તે તારી આબરૂ ખરાબ ગણાશે. (વળીસમાન (તેજી) એવા ગુજરા કર્મના વિધાનને લાભ છે જેમાં એવા (અતિ સેળ હજાર સનરીઓની સાથે જામ- ગાંથી જડાવાન એવા ) વૃત્તને જેણે મણ કર્યું, તે નારાયણ નાથની ખરેખર (સથી) પહેલાં હું પણ રસ્તુતિ કરીશ (કેમકે તું તે બી હોવાને લીધે કે નિરૂપમી ને લીધે એક નારીને પણ નિર્વા કરવા અસમર્થ છે, જ્યારે નારાયણ તે સેના દ્વારા સુંદરીએ પૂર્ણ કરવા સમર્થ છે ) [ અથવા જે (મહાદેવે) ખરેખર (પાર્વતીનું પણિ મરવું કરવાની ને યોગ્ય કાર્ય કરીને શિક્ષાનરૂપી) વૃત્તને ગ્રહણ કર્યું તે મહાદેવ (વૃષભેશ્વર ની હું ખરેખર પ્રમતા જુતિ કરી છે કારણ કે ભીખ માગીને પણ તે પિતાની ની નિદ્ર કવાં સર્વદા કટિબદ્ધ છે, જ્યારે તું તે ધનિક દેવા છતાં તે કાર્ય કરી શકતો નથી).”—૨. 0 ૧ અણુ શ”થી મારા ા અ જમે જ તેમની અતિ મળે એ આ જ છે. પર જ બને અવય જે પ્રથમ જિનેશ્વરની અપે કરવામાં તે તમામ જિનેશ્વરની પણ એમ ઘબિરમાં આવે, ત્યારે ગહના કરી છે જેના એના અસ્તિતાના પ્રમુખ અન્ય જિનેની કિમીએ જ રહે ·૧૦૧ નેમિભક્તામર [श्रीमावप्रमत-- किलेत्यसत्ये । अहं अपिशब्दादन्यो मत्सदृशो जनः प्रथम-पार ते जिनेन्द्र-चां अरिष्टनेमि स्तोप्ये, किलाव्ययस्यालीकार्थत्वात् तव स्तुति न करिष्यामीत्यर्थः । इति द्वितीयोऽर्थः॥ अथ तृतीयोऽर्थः-यः-कृष्णः अहिः-सूर्य इव, “अहिः सूर्य" इति महीपानेकार्थकोपे, तेजस्वी यो गृही तस्य कर्म-विहारिकार्य तस्य या विधा-क्रिया भोगविलासादिका तस्या आयो -लाभो यस्मिस्तत् एवंविधं यद् वृत्त-शीलं जग्राह । एतेन जनार्दनेन पोडशसहस्रसंख्यामितकल- त्राणि परिणीतानि, तैः सह विलासो लोकैः प्रशस्यगृहस्थावासो गीयते । किलेति सत्ये । अहमपि तं प्रथमं जिनेन्द्र-नारायणस्वामिनं स्तोग्ये । "मार्जजिनौ कुमोदकः" इति हैमः (का० २, श्लो० १३०)। एतेन एककलत्रनिर्वाहेऽपि त्वं असमर्थोऽसि, भीरुकत्वेन नित्यमत्वादिति काकुः। इति तृतीयोऽर्थः॥ अथ लौकिकदृष्टान्तेनापि चतुर्थोऽर्थः-य-ईश्वरो हि-निश्चितं गृहिकर्म विधाय-हिमा- चलपुत्रीं परिणीय वृत्तं भिक्षाटनलक्षणं जग्राह-भिक्षाटनं चकार। अहमपि प्रथमं जिनेन्द्रं-वृषाङ्क (शिवं ) स्तोप्ये । सत्तो वामदेवः श्रेष्ठः, यतो भिक्षाटनेनापि स्त्रीनिर्वाहकारकोऽभवत्, उमो- परि परमप्रीतित्वात् । गौरीशिवयोरप्रतिमप्रीतिप्रवर्तनं प्रसिद्धमिति । वं तु महत्यां समृद्धौ सत्यामपि स्त्रीविमुखोऽसि, तेन तब कात्र कीर्तिरिति निश्चितम् । जिन-ईश्वरः स चासौ इन्द्र:- स्वामीच जिनेन्द्रः । यतः- "कन्दर्पवीरे निहते जिनेन किं दुःखितं बाढमभूत् तदानीम् । इदं मया स्पष्टतरं तु प्रोक्तं न वैत्ति मोघं वहते स गर्वम् ॥१॥"-उपजातिः इति द्वितीयकान्यार्थः ॥२॥ अन्वयः (हे) इन्द्र ! यदि ()पित्रोः मुदे मया सह उपयमं न ऊरीकरिष्यसि, तदा तर अत्र का कीतिः १ यः हि (अथवा अहि-) गृहिन् कर्म विधाय वृतं जमाद. तं प्रथम जिन इन्द्र (अपि) अई अपि फिल स्तोष्ये [ अथवा यः अहि-गृहिन्-कर्म-विधा-आय-वृत्तं जमाद, तं प्रथमं जिन-इन्द्रं अह अपि किल स्तोष्ये। શબ્દાર્થ पित्रो (मू. पितृ) भात-पिताना. तदातो. मुदे (मू० मुद्)-पान भाटे. तय (मू० युमर)-तारी. सह-सहित, साये पा (मू. किम् )=(१)(२) मराभ. मया (मु० अस्मद् भारी. अनयासमा उपयम (म० उपयम) बने पीतिः (मू. कीर्ति) भाष३. यदिने जग्राह (धा० प्रहह. न्द्र । (मू. इन्दनाय ! या (मू. यद). नम्नलि. या (मू• य (), नाराय; (२) ऊरीकरिष्यसि (पा. कृ) सारशे. મહાદેવ .

·- નેમભક્તામર (श्रीभावप्रभात रम्यं गृहं च रमणी रमणीयराढां भोगान् सम प्रवरबन्धुजनैरपास्य । तारुण्ययुग यदुपते ! त्वदृतेऽङ्ग दीक्षा- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ॥३॥ टीका अङ्ग इति संबोधने । हे यदुपते ! कोऽन्यो जनः सहसा-शीघं दीक्षा ग्रहीतुमिच्छति-वा- ञ्छति ? न कोऽपीत्यर्थः । कस्मात् ? त्वत् ऋते त्वां विना । किं कृत्वा ? रम्यं गृहं च-पुनः रमणीयराढां-मनोहरशोभा एवंविधा रमणी-प्रियां पुनः भोगान् अपास्य-त्यक्त्वा । कैः समं ? बन्धुजनैः-सहोदरादिभिर्जनः सम-सार्धम् । कथंभूतोऽन्यो जनः तारुण्ययुग, यौवनयुक्त इति ।।३॥ अन्वयः अड्डः 'यदु'-पते ! रम्यं गृहं रमणीय-पढा रमणी प्रवर-बन्धु-जनैः समं भोगान् (च) अपास्य त्वत् ऋते का तारुण्य-युग जनः सहसा दीक्षा ग्रहीतु इच्छति ?(न का अपि)। શબ્દાથે रम्य (मू. रम्य मनी. युज्ना गृह (मू. गृह) धरने. तारुण्ययुग-नया यत, युवा चम्यने. यदुन्य रमणी (म० रमणी सुंदरीत. पति-नाय. रमणीय भनी २, यिता यदुपते ! हे य-नाय, नमिताय! पढा-शाला. त्वत् (मू• युष्मद्). • रमणीयराढयित्ता शाजानी दी. माते-विना. भोगान् (म० भोग) गाना अगसमाधनबाय ४०५५. सम-साय, सुस्त दीक्षां (मू दीक्षा )ीक्षाने, यात्रिने. प्रघरतभ. अन्यः (मू• अन्य)-A५२. पन्धुपा-५५. का(मू० किम् )ोय. जन और इच्छति (घा. इयू). प्रवरयाधुजन: उत्तम मधु-नाया. जनः (म. अन मनुष्य .मपास्य (धा• अस्) A, ने. सहसा-मेम. तारण्य-पावन, नुवाद प्रहातुं (घा० महरा पाने. શ્લોકાર્યું “હે યદુનાથ! મનહર મંદિરને તથા ચિત્તાકર્ષક સૌન્દર્યવાળી સુંદરીને તેમજ ઉત્તમ બંધુ- જનની સાથેના ભાગને (એકદમ) ત્યજી દઇને તારા સિવાય અન્ય યુવક એકદમ ઠીક્ષા सेवाने!"-3 .

·.. मैमिभक्तामरम् નેમિસકતામર १०५ रोई क्षमो जिन ! करोऽपि ममाबलाया- स्त्वामुलं हि भवदागमजातवीर्यः। न स्यान्मुनीश ! लवणेशगृहीतशक्तिः को वा तरीतुमलमम्बुनिधि भुजाभ्याम् ॥ ४॥ टीका हीति निश्चितम् । हे जिन ! ममामलाया अपि करो-हस्तस्त्वां रोढुं क्षमा-समों वर्तते । (कथंभूतः करः १ 'भवदागमजातवीर्यः' भवत आगम-सिद्धान्त आगमनं वा तेन जातम्-उत्पन्न वीर्य-चले यस्य सः) । कथंभूतं त्वां ? उद्धलम्-उत्कटपराक्रमम् । वा इति पक्षान्तरं करोति-हे मुनीश! को नरोऽम्युनिधि-समुद्रं तरीतुमलं-समर्थो न स्यात् ? अपितु स्यादेवेत्यर्थः। काभ्यां ? भुजाभ्याम् । कथंभूतः कः ? 'लेवणेशेति' लवणसमुद्रसुराद् गृहीता-प्राप्ता शक्तिः-सामर्थ्य येन स इति ॥४॥ अन्वयः (हे ) जिन ! मम अयप्लायाः अपि भवत्-आगम-जात-धीर्यः फरः उद्-घलं ( अपि ) त्या रोखु हि क्षमः । या (हे) मुनि-ईश! लवण-ईश-गृहीत-शकिः कः अम्बु-निधि भुजाभ्यां तरीतुं भलं न स्यात् ।। શબ્દાર્થ रोद्धं ( धा• रु५ )-पान. अ.. क्षमा (म.क्षम समय नम्नलि. जिन ! (मू० जिन) पीत! स्यात् (धा० अस् )-या. फरर (मू० कर)=cd, लाय. मुनि-योगी, साधु. अपि-५५. ईश-नाय, २१.भी. मम (मू० अस्मद)मारे। मुनीश !-डे योगावर! अवलायाः (मू० भबला) नारीता. लवण-दापy ( समुद्र) स्वां (मूक युष्मद् )तन. गृहीत (घा प्रह)- रेस. उद्-मातास्य अव्यय. शक्तिशति. लवणेशगृहीतशक्तिः संपरा (समुद्र) २वामी उद्धलं प्रमण छ ५२६ मनु मेवा. પાસેથી ગ્રહણ કરી છે શક્તિ જેણે એ- ફિનિશ્ચયવાચક અવ્યય. का (मू० किम् ). भवत्-माप. भागम-(1) सिद्धान्त; (२) भागमन, तरीतुं (धात तरी पाने. जात (पा. जन् )-पन ययेस. भलं समर्थ. घीर्य अम्यु-re. भवदागमजातची-मापना rt-1 [ अथवा अम्वुनिधिसभुने. ઉત્પન્ન થયું છે બળ જેને વિષે भुजाभ्यां (म० भुज)- हाय रे, १.लवणेशेत्यादि' इति क-पाठः । ૨ જૈન માન્યતા પ્રમાણે જે દીપમાં આપણે વસીએ છીએ, તે જમ્બુદ્વીપ છે. આદીપની ચારે બાજુએ આવી રહેલા સમુદ્રને લવણના નામથી ઓળખાવવામાં આવે છે. આ સમુદ્રનું જળ તેના નામ ઉપરથી મુક્ત થાય છે તેમ ખારું છે. એના સંબંધી વિશેષ માહિતી માટે જુઓ જીવાભગમ તથા પ્રવ્યાકરણ, पल-पराभ. वा-मया. निधि- १२. આગમન ·१०६ નેમિભક્તામર [श्रीमावप्रभक्त- પ્લેકાર્થ વીતરાગ ! આપના સિદ્ધાન્ત [ અથવા આગમન થી ઉત્પન્ન થયું છે બળ જેને વિષે એવો મારો અબળાનો પણ હસ્ત પ્રબળ પરામવાળા આપને રોકવાને (અથવું તે સેથી નહિ પાછા ફરવા દેવામાં ખરેખર સમર્થ છે, કેમકે હે ગીશ્વર ! લવણ (સમુદ્ર)ના સ્વામી પાસેથી પ્રાપ્ત કર્યું છે પરાક્રમ જેણે એવો પણ સમુદ્રને બે હાથ વડે તરી જવામાં समर्थन थाय!".-४ भद्रं चकर्थ पशवेऽपि यथा तथा त्वं तूर्ण कृपापर ! ममैह्यसुरक्षणार्थम् । रिष्टाश्रितां खलु धवो महिला समन्तुं नाम्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ? ॥५॥ टीका हे कृपापर ! हे दयाप्रवीण ! तथा त्वं तूर्ण-क्षिप्रं मम असुरक्षणार्थ-प्राणरक्षणाय एहि- आगच्छ । यथा त्वं भद्र-कल्याणं चकर्थ-करोपि स्म । कस्मै ? पशवेऽपि-हरिणादितिर्यगजात. येऽपि दृष्टान्तेन । खलु इति निश्चितम् । धवः पतिः महिलां-भार्या किं नाभ्येति-संसुसं न गच्छति ? अपि(तु) गच्छत्येव । किमर्थ ? निजशिशोः-सकीययालकस्य परिपालनार्थम् । कथं- भूनां महिला ? समन्तुं-सापराधामपि । पुनः किंभूतां महिला ? रियाश्रितो-कष्टाकान्तामिति । "रिष्टं क्षेमेशुमे च" इत्यनेकार्थः॥५॥ अन्वयः (हे) कृपा-पर ! यथा त्यं पशवे अपि भद्रं चकर्थ, तथा मम असु-रक्षण-अर्थ तूणे एहि । कि धवः निज-शिशो परिपालन-अर्थ सह-मन्तुं. रिट-आश्रितां महिलां खलु न अभ्येति ।। શબ્દાર્થ भई (मू. भद्र)-माने. एहि (घा.) भाव. चकर्थ (धा• कृ)- थु. असुम्मा पशवे (मू. पशु)- प्रति. रक्षण%3Dभया. थपिम्पल असुरक्षणार्थ आए अयारपाने भाटे. यथागोभ. रिएe तथा-भ. माधित (धा• प्रिय बीधेय. त्वं (म० युष्मद् ). रिटाधितांप3 Ald वणे १२ सटु-भरेभर, नी. कृपा-दया. घरः (म. धवपति, पर-d५२. महिला मू. महिला ) मानि कृपापरा ४२वाम त सहसान मम (P० भस्मर भाग मन्तु-मरा.

·नैमिमक्तामरम्] નેમિભક્તામર १०७ समन्तुं सराधान. निज-पोताना. ननलि. शिशु- अभ्येति (पा.संभुभ ५ छ. निजशिशो-पान ना. कि. परिपालनाथै ( मू० परिपालन )क्षायें. કાર્ય “હે દયા ( કરવા)માં તત્પર (નાથ)! જેમ તે પશુનું પણ કલ્યાણ કર્યું તેમ તું મારા પ્રાણના રક્ષણ અર્થે (મારી સમીપ) સત્વર આવ. પિતાના બાળકના બચાવ અર્થે કચ્છમાં સપડાયેલી એવી અપરાધી ભાર્થીની સંમુખ શું તેનો પતિ ખરેખર જ નથી–૫ * * तीक्ष्णं वचोऽप्यभिहितं मयका हितं यत् तत् ते भविष्यतितरां फलवृद्धिसिद्धयें। यद्धेलियाम तपतीश ! भृशं निदाघे तच्चारचूतकलिकानिकरैकहेतुः ॥६॥ टीका हे ईश ! मया एव मयका यत् तीक्ष्ण-भवदीयकर्णपुटानीप्सितमपि वचः हित-हितकव अभिहित-कथितम् । तद वचः कर्तपदं ते-तब फलवृद्धिसिद्धथै भविष्यतितराम, फलस्य राज्यादि- समृद्धिसुखलक्षणोदयस्य प्रवर्धननिष्पत्तये इति । दृष्टान्तमाह--यत्तदित्यव्ययी हेत्वर्थे । यत् हेलि- धाम-सूर्यकिरणः भृशम्-अत्यर्थ निदापे-उष्णकाले तपति, तत् चारवः-मनोहराः चूतस्य-आम्रस्य कलिका-मञ्जयस्तासां निकरैकहेतुः-समूहककारणमस्ति इति स्पष्टम् ॥ ६ ॥ अन्वयः (हे) ईश ! मयका यद् तीक्ष्णं अपि हितं वचः अभिहितं, तद् ते फल-वृद्धि-सिद्धथै भविष्यति- तराम् । यद् निदाघे होलि-धाम भृश पति, तह चारु-चूत-कलिका-निफर एक हेतुः ( अस्ति), શબ્દાર્થ तीक्ष्णं (मू. तीक्ष्ण )-११, हर. सिद्धि-सिदि. घचः (मू. वचम्) नयन. फलवृद्धिसिद्धयै-नी पनि सिदिन भाटे, अवि-५५. यो परशुने सीधे. अभिहितं (मू• अभिहित )यन ३२. हेलि-सूर्य. मपका (मू. अस्म)माराया. धामन्र. हितं (भू० हित ) rulgarl. हेलिधाम-सूर्यन रिय. यद् (मू• यद्) तपति (धा ताये. ता (मू. तर/ते. ईश ! (मू. ईशनाय ! भविष्यतितरां (धा भू) यशे. भृशं मसत. फल. निदाघे (मू० निदारी-म (RJ), नाणामा, घृद्धि-वारे तरता शन - ·१०८ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रभात- चूत-मान, मांधा. चार-मनार. एक अद्वितीय, असाRY. हेतु।२], फलिका मरी, भार. चारुचूतकलिकानिकरैकदेतुः मना२ भाभाना निकर-सत. મેરના સમૂહના અદ્વિતીય કારણ(રૂપ). કલેકાર્થ "है ना ! में २ ( अप्रिय ) ५ हितरीयन (मापन ) , ते यन (રાજ્યાદિક સમૃદ્ધિના સુખની પ્રાપ્તિરૂપ) ફળની વૃદ્ધિની સિદ્ધિને માટે થશે, કેમકે) ગ્રીષ્મ (d)માં સૂર્ય કિરણ અત્યંત તપે છે, પરંતુ ) તેથી કરીને તે તે મનહર આસ-પંજરીના मद्वितीय हेतु३५ भने छ."-६ * आगच्छ कृच्छ्रहर ! हृच्छयचित्रपुल- लक्षीकृतां कृशतर्नु क्षम ! रक्ष मां त्वम् । त्वत्सङ्गमे क्षयमुपैष्यति मेऽतिदुःखं सूर्यांशुभिन्नमिव शार्वरभन्धकारम् ॥ ७॥ टीका हे कृच्छ्रहर!-हे कष्टनिवारक! त्वं आगच्छ-अत्रैहि । हे क्षम ! हे समर्थ ! त्वं मां रक्ष, मम संयोगकवचं धारयेत्यर्थः । यतः कथंभूतां मां? 'हृच्छेति' हृच्छया-कन्दर्पस्तस्प चित्रपुड्यो- घाणस्तेन लक्षीकृता-येध्यीकृवातामिति । "लक्षं व्याजशान्ययोः" इति हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतां मां ? कुशतनुं-दुर्बलशरीगम् । हे जिन ! त्वत्सङ्गमे-तव संयोगे सति ममातिदुःसं कर्तृपदं क्षय- विनाशमुपैयति-प्रयास्यति । किमिव ? अन्धकारमिय, यथान्धकार क्षयमुपैति । कथंभूतमन्ध- कारं । सूर्याशुभिन्नं सत् । पुनः कथंभूतमन्धकारं शार्वरं-रजनीसम्बन्धि इति ॥ ७॥ अन्वयः (हे ) छ-हर! त्वं आगच्छ! (हे )क्षम I () च्य-चित्राम-लक्षीतां, पश-न मां रक्ष । (हे जिन!) त्वत्-सहन्मे ( सति ) मे अति-दुःख सूर्य-अंशु-भिन्न शार्वरम् बन्धकार व क्षयं उपयति। શાબ્દાર્થ आगच्छ (था गम्)-मार. हच्छयचित्रलक्षीकृतांना मान 43 वी- कृच्छ येती. हर (पा.)नार एस-. कृच्छहर-निपा। तनु-१२, 16. इच्छ, समय कृशतनु-१४-मा21. चित्रह-पाय क्षमा (गू.क्षम) -समय। लक्षीत-दीपायय. रक्ष (धारा - क्षय.२,तुमार ·११० નેમિભક્તામર [श्रीमावप्रमकृत- આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે મહાકવિઓએ પ્રયાગ કર્યો છે, વાસ્તે આ રૂપ ખોટું નથી; બાકી ચાલુ વ્યાકરણથી તે એ વારસિક સિદ્ધ થતું નથી. એથી કરીને તે પ્રામાણિકના નામથી ઓળખાતે પક્ષ એને “અપભ્રંશ' તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. વિશેષમાં એ પણ નિવેદન કરવું જોઈએ કે વ્યાકરણના સાધારણ નિયમ પ્રમાણે જયારે मा ३५ सिद्ध यतुं नथी, त्यारे छवटन उपाय तरी 'शर्वर्या इदं शारिम् । भटमा सिद्ध કરવા તૈયાર થઈ જાય છે. - - * * उद्यत्तडिद्घनघनाघनगर्जितेऽहि- भुग्भाविते नभसि नौ नभसीन ! देहे । धर्मोत्कटादिरिव दन्तुरतां विषण्णो मुक्ताफलद्युतिमपैति ननूदविन्दुः ॥ ८ ॥ टीका हे इन ! हे स्वामिन् ! ननु-निश्चितं नौ-आरयोदेहे-शरीरे उदविन्दुः जलकणः मुक्ताफ- लद्युतिमुपैति-मौक्तिककान्ति प्राप्नोति । कस्मिन् सति ? नभसि-आकाशे नभसि-श्रावणमासे उद्यत्तडिद्घनघनाघनगणिते उत्कटविद्युत्सान्द्रमेवगर्जारवे सति । कथंभूते उद्य० १ अहिमुग्भाविते- मयूरशब्दमिथिते । कस्मात् १ धर्मोत्कटात्-उप्मोत्कर्षात् । इव उत्प्रेक्षते । इ. कामः दन्तुरता- उन्नतदन्ततामुपैति । कथंभूत इः १ विषण्णः-विपादं प्राप्तः । कथंभूतां दन्तुरता ? मुक्ताफलयुति स्पष्टम् । उदकस्योदन आदेशः तेनोदविन्दुः । उन्नता दन्ता अस्येति दन्तुरस्तद्भावो दन्तुरतेति ॥८॥ अन्वयः (हे) इन ! नभास नभसि अहि-भुज-माविते उद्यत्-तडित्-धन-धनाधन-गर्जिते (सति) धर्म- उत्कटात् विषण्णः इ. इय मुक्काफल-द्युति दन्तुर तां नौ देहे उदन्-विन्दुः ननु मुक्ताफल-घुति उपैति । શબ્દાર્થ उद्यत् (धा०६)-यमा भापती. महिमुज्-मयूर, भार. तडित्-साामिनी, पीpron. भाषित-मिश्रित. अहिभुग्मानिते-मयूर( 11 ARE ) मिश्रित. घनाघन-मेध. नमास ( ० नमस् )AIRN. गर्जित:11. नौ (म० अस्मद् ) आपण! मेना. उद्यत्तडिद्घनघनाधनजिते-यमाती छे वि. नभसि (० नभस् ) प्रापथ (मास)मा. લીએ જેમાં એવા ગઢ મેધની ગર્જના છે જેને इन । (मू. इन )- साभिन । नित. देहे (मू• देह )रीरना ०५२. अहि-सर्प, सा. धर्म-ताप. मुजम्मा उत्कट-H. घनाद.

·मैमिमक्तामरम् નેમિભક્તામર १११ धर्मोत्कटात् - Heas सा. पुति. (०६)मी. मुक्ताफलति भानानाने. इच-म.. उपति (पा.IH रे है. दन्तुरतां (मू• दन्तुरता) inveyाने. गनुनी विषण्णः (मू• पिपण) भिन्न. उदन, पाen. विन्दु मुक्ताफल माति, माती. उदबिन्दुम जि. - લોકાર્થ જ્યારે શ્રાવણ માસમાં આકાશ મથુરાના શબ્દથી મિશ્રિત થયેલા તેમજ રફરાયમાન સૌદામિનીથી અલંકૃત બનેલા તેમજ ગાઢ એવા મેઘની ગર્જનાથી યુક્ત બને છે, ત્યારે ઉષ્ણતાના ઉત્કર્ષને લીધે જેમ ખિન્ન થયેલે કામદેવ મુક્તાફળના જેવી પ્રભાવાળી દતુરતાને પ્રાપ્ત કરે તેમ આપના બેના દેહ ઉપરનું જલ-બિન્દુ મુક્તાફળની પ્રજાને પામશે.”-૮ पश्येदृशीति सखिता मदनादरः किं ? मृत्यन् मयूरनिकरोऽन्दघटां समीक्ष्य । मैन्या भवन्ति भगवन् ! प्रभया प्रकर्ष पद्माकरेपु जलजानि विकाशभाजि ॥ ९ ॥ टीका हे भगवन् !-हे ज्ञानिन् ! सखिता-मैत्री ईदृशी भवति इति त्वं पश्य-विलोकय । इतीति किं ? अयं मयूरनिकरः-केकिसमूहो नृत्यन्-नृत्यं कुर्वन् सन् वर्तते । किं कृत्वा ? अब्दघटा- मेघमालां समीक्ष्य-विलोक्य । पुनः पद्माकरेपु-सरसीपु जलजानि-कमलानि विकाशमाधि- प्रकाशयुक्तानि भवन्ति । कथं प्रकर्ष यथा स्यात् तयेति क्रियाविशेषणम् । कया ? प्रभया । कयं- भूतया प्रभया ? 'मैन्या' मित्रस्य-सूर्यस्येयं प्रभा मैत्री तया, सूर्यसंबन्धिद्युत्येत्यर्थः । अतः कार- णात् हेयादव। मदनादरः किं कायः । त्वया मदनादरो न कर्तव्य इत्यर्थ: माय विषये न आदरः अनादरः, अनासक्त इत्यर्थः । अथवा मयि विषये न नाद-शब्दं अनादम् अर्थात् मौनं राति-ददाति (इति) मदनादरः । " हे प्रिये ! अहमागतः, त्वं मम समीपमलकुरु” इत्याद्युक्ति- रहित इत्यर्थः । अथवाऽकारप्रश्लेपान अमदने-कन्दर्परहिते वस्तुनि आदर:-अभिलापः किं अर्थात विवाहादि कार्य मुक्त्वाऽन्यत्रादरः तव न युक्त इत्यर्थः । इत्येवं मदनादरपदस्य बहाः सन्ति, (ते) स्वयमूह्या इति ॥ ९॥ अन्वयः (हे) भगवन् । मब्द-घटा समीक्ष्य मयूर-निकरः नृत्यन् ( वर्तते), माकरेषु जलजानि मैत्र्या प्रभया प्रकप विकाश-माझि भयन्ति, ससिता ईदृशी (भवति ) इति पश्य । किं मद्-अन्-आदर: [अथयो मद्-अ-नाद-7, ( अथवा अ-मदन-आदर) | , 'स्वयं क्षेया इति' इति स-पाठः।

·તમિભક્તામર મધુ =મયુર, મેર, ૧૧૨ [ीभावाप्रमत- શબ્દાર્થ 18 (ઘા =તુ જે. ૪ (જૂ હૈ%)=આવી. નિસમુદાય, સમૂહ. સિએમ. મનિ=મોને સમહ. જિતા=મિત્રતા, દેતી. અમેઘ. પર =માળા, શ્રેણી. બિનસત્કાર. ઘર મેધમાળાને, નવનિ. (પા =જોઈને, (=અર્પણ કરવું. મિડ્યા (મૂત્રમૈત્રી સૂર્યના સંબંધી. ન=કંદર્પ, કામદેવ. ભવન્તિ (ગામ) થાય છે. મહિનાવાર=(૧) મારા તરફ આદર નથી જેનો એવો, માવ (માહે જ્ઞાની ! (૨) મારા પ્રતિ અવાજ નહિ કરનારો (અર્થાત ? કમળા ( મા ) =તેજ વડે. મારી સાથે નહિ બેલનાર). =અત્યંત. મિનાર=(૧) કંદપ પ્રતિ આસક્તિ નથી જેની varg ( Twાર સરવરેને વિષે. એવે, (૨) કંદર્પરહિત (વસ્તુ) પ્રતિ આદર નજાતિ (Te Tax)= મળે, છે જેનો એવે, વિપરિ=વિકસ્વરd, વિકાસ. વિકેમ. મોભજનાર. નૃત્ય (ા મૃત)=નાચ કરતે. વિરામસિવિક સ્વરતાને ભજનાર. બ્લેકાર્થ હે જ્ઞાની ! મેધમાલા જોઇને મયુરોને સમુદાય નૃત્ય કરે છે અને સૂર્યની પ્રજાને લીધે તે સરોવરમાં કમલો અત્યંત વિકસિત થાય છે. મિત્રતા તો આવી હોય છે તે તું જે, મારી તરફ તું કેમ અનાસકત છે અથવા મારી સાથે તું એક શબ્દ પણ કેમ બેલતો નથી, અથવા મદન પ્રતિ કેમ આસક્ત નથી, અથવા કંદર્પ રહિત (ચારિત્રાદિક વરંતુ તે) પ્રતિ કેમ પ્રીતિ રાખે છે – સ્પષ્ટીકરણ 'મન” પર વિચાર–– આ પદના બીજા પણ અર્થે થાય છે એમ ટીકાકાર લખે છે, તે તે એ કયા છે એવા પ્રશ્ન સહજ ઉદ્દભવે છે. આમાં સમાધાનાથે હું મારી મતિ અનુસાર નીચે મુજબના અર્યો રજુ કરૂં છું— (1) મન- અર્થાત્ કંદર્પથી ભય નથી જેને એ. (૨) ++ અર્થાત્ મદનને બાંધનાર યાને તેને ભક્ષક તેમજ ઉતાવળીએ. (૩) માર: અતુ હથિી અવાજ કરનાર એટલે કે હપૂર્વક બોલનાર (૪) મહેનતનગર =મદનથી ઉતાવળીઓ. (૫) મ+અને+મ=મારા પ્રાણ પ્રતિ આદરવાળે, 1 ·नैमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર 913 (१) मद-नाद-र: मयात् (मेयोसन सुधा पाए संभाती पाने सी) पी કથન કરનારે અથવા કલ્યાણકારી વસ્તુને ઉપદેશ આપનારે. ARना श्वेषपूर्व अर्था- (१) अ-गद ! न म-दरः मयात हे गर्व रहित । निक्षय नथी. (२) मदन मा दरः पात ४ (पिरती ) गाय 1 अपा(२९३सी) રોગને છેદનારા ! તું સર્વથા ભય-રહિત છે. (3) अ-मदन ! अ-दरः मयात भवथी २हित (मेट पीत)तु निर्भय . (४) मम्+मदन+आदरः જલદી (મુક્તિના ગરૂપી ખોરાકમતિ આસકિતવાળો. (५) अ-मदन-अद-भात नियमान बना. (६) अ-मदन-अ-दरः अथात् वीतराग (अवस्थामा निर्भय. (७) अ-मद-नाद-र: भयावह पिन (मेथी) (पशुसाने छ।सवान) ना नारी. 'मारना प्रश्लेषयुर्व मी-. (१) माम-द ! ना अ-दरः अर्थात हे रोग-हायतुं निर्भय मनुश्य , (२) आम्+अदन+आदरः स्यात:(भुस्तिना) सागप्रति भातिवाणी. * कि त्वंस नैव चल ! काऽऽगतिका तवैषा जन्याः प्रसूर्जनयिता सहजाश्च जामिः। श्यामाऽप्यहं च इति वर्गमिमं विवाह- भूत्याऽऽश्रितं य इह नात्मसमं करोति ॥१०॥ टीका हे चल:-हे चपलस्वभाव :-हे अनवस्थानचित्त ! तव एपा का आगतिका-कुत्सितमागमनं धर्सत इत्यर्थः । यदि त्वं नागमिष्यस्तदा परमभविष्यत्, यतोऽहं ससीनां मन्ये उपहास्यतां गतेति व्यङ्ग्यम् । अथवा तवैपाका गतिका-कादशा-अवस्था ज्ञानं च (वा) वर्तते-तब कीदृशी अवस्या? कीदृशं ज्ञानं ? अहं न जाने, अग्रे त्वमस्त्रीकत्याद दुःसी भविष्यसीति काकुः । हे चल ! म कि ? (नैव) अकिञ्चित्करवानिरर्थकोऽसि इति । अथवा हे सना-सदा एव चल! त्वं किम्, किंशब्दोत्र- फुत्सितार्थः, तेन त्वं कुत्सिवोऽसीत्यर्थः । अन्ये जना वालपे चपलस्वभावा भवन्ति, त्वं तु सदैव चपल इति हेतोः । यतः- "न झोधिनोऽयों न शठस्य मित्रं रस्य न स्त्री सुखिनो न विद्या । 'भूत्या प्रितं' 'भूत्याश्रितं' इति वा पदच्छेद: समीचीनः। " ·॥ ११४ ભિક્તામર [श्रीभावप्रमत- न कामिना हीरलसस्य न श्रीः: सर्व तु न.स्यादनवस्थितस्य ॥१॥" (-उपजातिः) । इति । सदा सनाऽनिशं शश्वत् इति हैमः ( का०६, श्लो१ १६७.) अथवा हे चल ! स लं किं ना-पुरुषः १ अपितु पुरुषो न असि । नृशब्दस्य ना (प्रथमैकवचनं ), पौरुषाभावाद । यतो मागिता सम्पंद्यमानां भायों न निषेधयतीति क्षत्रियधर्मोऽस्ति, त्वं तु तं धर्म त्यजसि, निर्लज्जत्वाव, अतोऽहं त्वां पुरुषं न कथयामि इति । विरहपीडितो हि जनः परुषमपरुषम् उचित- मनुचितमपि सर्च वाक्यं जल्पति, मोहितत्वेन विवेकाभावात् । अथवा हे चल!स त्वं किं नैवासि ? स एव त्वं स्वेच्छाचारी वर्तसे इत्यर्थः । सकः १ यत्तदोनित्यसम्बन्धः यो भवान् इह-विवाहमण्डपे इति इमं वर्ग-स्वजनसमूह विवाहभूत्याश्रित-विवाहस्य सुवस्त्रभूषणभोजनविलेपनादिसमृद्धियुक्तं न करोति । कथंभूतमिमं वर्ग? आत्मसमम्-आत्मना तुल्यमिति । इति वर्ग इतीति किं ? जन्या- वरयिवृमित्राणि, "जन्यास्तु तस्य सुहृदः" ( का० ३, श्लो० १८१ ) इति हैमवचनात्, प्रमः- माता, जनयिता-पिता, सहजा-भ्रातरः, जामिः भगिनी कुलस्त्री च, "जामिः स्वसंकुलस्त्रियो" इति हैमानेकार्थः, अहं श्यामाऽपि नवयौवनाऽपि ।. चः समुच्चये । इति समस्तस्वजनवर्ग- मिति | श्लोकः- "श्यामा श्यामेन वर्णेन, श्यामा स्त्री नवयौवना । अप्रसूता भवेच्छयामा, श्यामा पोडशवाषकी ॥१॥" (-अनुष्टुप्) .इति ॥१०॥ अन्वयः (हे) चल ! या जन्याः, प्रसूः, जनयिता, सहजार, जामि च अहं श्यामा अपि इति इमं आत्मन्- समं वर्ग इह विवाह-भूति-आश्रितं [-अथवा विवाह-भूत्या आश्रितं] न करोति, तव एपा का गतिका [अथवा आगतिका] १ सः त्वं फैि ? न एव [ अथवा (हे ) सना एव (चल! ) त्वं किं, अथवा सदा एव (चल ! ) सः त्वं किं ना ?]1 શબ્દાર્થ किं-(१) २५; (२). जन्याः (मू- अन्यता मिशे, त्वं (मूयुमरतु. प्रसूः (मू० प्रसू)-ननी, भाता.. सा(मू. तर त. जनयिता (म० जनयितृM, रिता. नम्नति सहजा (मु० सहज ) मधुमी, लायी. एच- चम्मने. सना-AEL. जामिः (मु० जामि)()लगिनी, मेन (२) . ना (मनुष्य. श्यामा-युवति. घल ! (मू. चर) हे अस्थिर (वित्तवा)। अपि-पy. का (मू० किम् (१) मरा; (२) पी. मह (मू• अस्मद). गतिका-(1) अश्या; (२) गान. इति मेम. भागतिका आगमन. घर्ग (वर्ग)समुपने. तब (मू. युप्मा) इमं (मः इदम् या एपा (मू. एतद)या. पिचाइसम्म ·मेमिमतामरम् નધિશનામર . . भनि-पति. 4. विगादगा- संपतिको मामन्म. माधित (भा• fir)स. गिगानग्याशि-Infm. मामपन. या(पू. गा) पोति (F)-100 કાળે કે () પળ (ગિરવાળાનાથ! જાનેમા,જાનની, જનક, બંને વાગિની અને કળ-ત્રી ] તેમજ યુવતિ એવા આ પિતાના સપાન (ક) સમુદાયને જ વિવની (ર १२५, मान, पिपन UIR ) सदिय मामिला मी (1) તેના આગમનથી ! (અથવું તું અન્ન નઆિને કેન, તે સખીઓમાં ભરી રાગી વાત નહિ.) અથવા આ તારી શી દશા છે અથવા આ તારે શું શાન છે? (તે ડું જ શકી નથી; પરંતુ ભવિષ્યમાં સ્ત્રી વિના તું ખી થશે એમ મને લાગે છે, કેમકે “ગ વિનાને કંગ, તે બાળી વિનાને સંગાર)] તેમજ વળી તે તું છે! ના (અકિચિકર વાણી તું નિક [અથવા તે તું નથી (તેજ તું વેચ્છાચારી છે) અથવા તે તું શું પાપ છે, કેમકે જિ- અને ધર્મ તે શરણાગત અબળાનું રક્ષણ કરવાને છે) અથવા દે (બાવચામાં નિરિ ५) ! तु पराम, "-१० दृष्ट्या भव तमनिमेपपिलोकनीय नान्यत्र तोपमुपयाति मदीयचक्षुः । पीत्वा पयः शशिकरथुति दुग्धसिन्योः क्षार जलं जलनिघेरशितुं क इच्छेत् ? ॥ ११ ॥ टीका हे गुमग ! मदीपचक्षुः-मम नेत्रं कई पदं तोपं-तुष्टिं नोपानि-न प्राप्नोति । कम्मिन् ? अन्यत्र-शुमसांसारिकभोगविलामगुरां विहायान्या मुनिधर्ममार्ग। हिवा? -प्रमिदं मुह सोपेतं मयं-संगार उपलक्षणत्वाद् विविधभोगसंयोगतीलाबनिनमुगास्वादप्रमोद दुग्यानग्नारी- रूपं रपवा-पिलोय । कयंभूतं भयं । अनिमेपग्लिोपनीय-(नेर )निमीलनगहिनदमनीयम् । दष्टान्तमाह-को नरो जलनिधेः-तपणममुद्रस्य धार जलमशिनु-जलपान तुमिच्छेन ? नो- पीत्यर्थः । किं कृता ? दुग्धसिन्धोः-धीरममुद्रस्य पयः-अतं पीया। किंरिमिष्टं पयः ? अनि करयुति-चन्द्रकिरणघातमिति । अब मुनिधर्ममार्गस्य धारजलोपमानं विविधरंगजालमानयान, सांसारिकगुसस्य तु धीरसमुद्रनिर्मलजलोपमानं प्रत्यागुत्त्यान् मर्माजनानुमानिमिति । एतेन पुष्पवता भोगविलास रष्ट्या मन्मनस्तत्र धापति, वं तु तत्र निमुन इति तर मृहन्मस्तीति ॥ अय द्वितीयमर्थमाह-हे मुमग । मदीयन :-(मम) नां तो नोपपानि । कम्मिन् ? त्वां पिना-अन्यत्र पररूपे । फिरत्या मान्वं-नर्मि रट्वा । कयंभूतं मवन्द ? अनिमाविलोकनीय

·११६
નમિભક્તામર
[श्रीभावप्रमात
स्पष्टम् । दृष्टान्तमाह-को नर इत्यादि पूर्ववत् अन्वयः । परं अन्यपुरुषस्य लवणसमुद्रधारजलो.
पमानं, श्रीनमिनस्तु क्षीर( निधि )जलोपमानमिति ॥ ११ ॥
अन्ययः
(हे सुभग! ) अनिमेष-विलोकनीयं तं भयं [ अथवा भवन्तं ] दृष्ट्या मदीय-चक्षुः न
अभ्यत्र तोपं उपयाति । दुग्ध सिन्धोः शशिन-कर-ति पयः पीत्वा जल-निधेः क्षारं जलं अशितुं का
इच्छेत् ।
શબ્દાર્થ
हमा (धा• इश् धन,
पीत्वा (धा० पा)-पान राने, पाने.
भवं (मू० भव) संसारने.
पयः (म. पप)(1); (२)arm.
तं (मू• तद) प्रसिद्ध
"शशिन्य
भवन्तं (मू. भवत् )-मापने.
कर-रिशु.
निमेष-भारत, मम भासी ते.
द्युति-भा, तेश.
अनिमेष-३३.
शशिकराति यदना निशाना ने छ ।
विलोकनीय-र्शनीय, नेश ५.
मेधुं.
अनिमे विलोकनीय-(१) मे ले साय
(२)नी मशनीय.
सिन्धु-समुद्र.
नजलि
दुग्धसिन्धोर-क्षीर-समुनु.
अन्यत्रम्भीर २यो.
क्षारं (मू. क्षीर )-भा३.
तोपं (मू. तोप) संताप
उपयाति (धा. या) पामे छे.
जलं ( मू. जल ), पारी.
मदीय-भारी.
जलनिधे (० जलनेधि )-समु.
चक्षुस्माम
अशितु (धा० अर)-पान पाने.
मदीयचक्षुः भारी माम.
इच्छेत् (घा. इए ).
કાથ
" ( नाय !)(विविध Rit, ellit, eat dunlथी मनोहर मत १)
નિમેષ જોવા લાયક એવા પ્રસિદ્ધ સંસારને જોયા બાદ સુંદર સાંસારિક ભોગ-વિલાસથી વિમુખ
એવા મુનિ ધર્મરૂપી ) અન્ય સ્થળે મારું નેત્ર સંતોષ પામતું નથી [અથવાદેવની જેમ દર્શનીય
એવા આપને જોયા પછી મારું નેત્ર અન્યત્ર સંતપ પામતું નથી], (કેમકે) ચન્દ્રનાં કિરણના
સમાન પ્રણાવાળા ક્ષીરસમુદ્રના જલનું પાન કર્યા બાદ (લવણ) સમુદ્રના ખારા જલન
भारा पाने २!"-११
*
राज्ञो महामृगमदाकुलमण्डलस्य
दैत्यारिमार्गगमनस्य तमोऽदितस्य ।
चक्षुप्य ! चारुचतुराक्षिगतस्य किश्च
यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥ १२ ॥

·- अमिमतामरम्] નમિભક્તામર रीका किश्चति पक्षान्तरे । कोऽर्थः । अनन्तरकाव्ये द्वितीयेऽथे मदीपचतुरन्पर तोपं नोपपातीति यदुक्त तदर्थमेव हेत्वन्तरेण द्रढयति-हे चक्षुष्य !-हे सुमग!" चशुष्यः मुमगः" इत्यभिधा- नचिन्तामणि(का० ३, श्लो० १११ वचनात् । अपरम्-अन्यद रूप ते-तर समानं नहि अस्ति, भुनने इति शेपः । क्थंभूतस्य ते ? '' राजत इति राजा तस्य महाभूपस्य । पुनः कथंभूतस्य ते ? 'महामृगेति' महामृगा-गजास्तेपी मदैः-दानवारिमिशाल च्याप्त मण्डर-देशो यस्य स तस्य । पुनः फिभूतस्य ते ? 'देवेति' दैत्यारेः-चासुदेवस्य मार्गे-परि गमनं यस्य स तस्य । अथवा दैत्यारयो-देवास्तेषां मार्गे गमनं यस्य स तम्य । एतेन तमामतः कृप्ती स्ति, अग्रगा देवाः सेवकाः सन्ति इत्यर्थः ।पुनः कथंभूतस्य ते १ तमोभिः-पापैरदितः असण्डितस्तस्य । पुनः कथंभूतस्य ते? 'चारुचेति' चारवो मनोहराश्चतुरा-नरनारीजनास्तेषां अविगतो-द्वपस्तस्पेति। चक्षुपे हितथा(च)रुप्य. यं वा चक्षुः प्रहाद प्रामोति । अक्षिगतस्तु द्वेषणीयः, "ट्रेन्योऽक्षिगतः" (का० ३, श्लो० ११२) इति हमाचनात् । अत्र विरोधः-ययक्षुप्यः सोऽविगतः कथं स्यात् । परि- हारस्त-चारुचतुराक्षिषु गतः स्थितः स तस्स । ते नेनोपरि (१) रक्षन्ति, सादरनिलोकनेन वाज भ्यत्वादिति । अथमा चारुनिपुणजननेनैः सह गतं-गमनं यस्य सः, "आः रथं व्याघुय्य गवो गतः' इत्यर्थः । अत्र लुप्तौपम्यत्वात् कथंभूतस्य ते-तव करयेव १ राज्ञः चन्द्रस्यैव, यथा रानः-चन्द्रस्य समान अपरं रूपं नास्ति । कथंभूतस्य राज्ञः १ महामृगो लक्ष्मवरूपहरिणः तस्य मदेन-कस्तू- रिकया आकुलं मण्डलं यस्य स तस्य । अथरा महामृग(मद?)शब्देन उपलक्षणत्वात् कस्तूरिकादिसु. गन्धद्रव्यैराकुलं मण्डलं यस्य स तस्य । देवस्थाने सुगन्धद्रव्यमिश्रिवमेव स्यादिति । पुनः कर्य- भूतस्य राज्ञः १ दैत्यारीणां-देवानां मार्ग-आकाशस्तस्मिन् गमनं यस्य स तस्येति । पुनः कथं- भूतस्य राज्ञः १ तमायां-रात्रौ उदितः- उदयं प्राप्तः । अथवा तमोभिः-अन्धगररदित:-अस. ण्डितः । अथवा तमसा-राहुणाऽदितः-अपण्डितः, राहुणा मुक्तस्येति, शेपं तथैर विशेषगम् । पुनः राज्ञः-इन्द्रस्येव, इन्द्रपक्षेऽपि महामृग ऐरावण इत्यादि यथोचियोजना कर्तव्येति ।। १२ ॥ अन्चय: किञ्च (६) चक्षुष्माय मदत्-मृग-मद्-भाकुल-मण्डलस्य, दैत्य भरि मार्ग-गमनस्य, तमस्-म. दितस्य [ अथवा तमा-उदितस्य], चार-चतुर-अक्षिगतस्य [ अययाचार-चतुर-अलि-गतस्य) से समान भारं रूपं न हि अस्ति । શબ્દાર્થ यशा (म. रामन् )पतिना, (२)यना, महामृगमदाफुलमण्डलस्य (1) रान! माप (3)-ना. यात शनी मेर, (२) (aiantra) महामृग (1), (२) (मन३) २१, (3) મૃગની કસ્તુરી અથવા કસ્તૂરી પ્રમુખ બીજ ३२N (S५५क्षामा) સુગધી પાવો વ્યાપ્ત છે મડલ જેનું એવા मद-(१)न-स, (२)पूरी. देयम्पन. माकुल-AIH. भार-पत्र, भन. मण्डल-() मिम, (२) रा. दैत्यारित) १३, (२) आकाशशब्द पुलिनोऽप्परिव ।

·, . નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रम- स्पष्टम् । दृष्टान्तमाह-को नर इत्यादि पूर्ववत् अन्वयः । परं अन्यपुरुषस्य लवणसमुद्रशारजलो. पमान, श्रीनमिनस्तु क्षीर( निधि )जलोपमानमिति ॥ ११ ॥ अन्ययः (हे सुभग! ) अनिमेष-विलोकनीयं तं भरं [ अथवा भवन्तं ] अष्टना मदीय-चक्षुः न अन्यत्र तोपं उपयाति । दुग्ध सिन्धोः शशिन्-कर-इति पयः पीया जल-निधः क्षारं जलं अगितुं का इच्छेत् । શબ્દાર્થ दृष्ट्वा (धा. दर )ोधन. पीत्वा ( धा० पा)-नीन, पाने, भवं (भू० भव )संसारने. पयः (म. पयम)=(१), (२). तं (मू० तर)-प्रसिद्ध *शशिनच्या भवन्तं (मू० भवत् )-मापन. कर रि. निमेष भारत, सांप भाकीत. अति-भा, ते. अनिमेषम् ।. शशिफराति यन्ना जिना छ विलोकनीय दर्शनीप, नवा साया मे. अनिमे रिलोकनीय(1) मे १ सय दुग्ध-क्षार, ५. (२)नी मदर्शनीय. सिन्धु-समुद्र नम्नलि. दुग्धसिन्धोर-क्षीर-सभुनु. अन्यत्रभने यो क्षार ( मूछोर)-पा३. तो (म. तोप) उपयाति (धा० या पामेछ. जलं ( मू. जल )arm, पाणी. मदीय भारी. जलनिधे ( मू. जलनिधि )समुदनु. चक्षुस्माम. अशितुं (घा. अर)-- पाने. मदीयचक्षुमारी सांभ. इच्छेत् (धा. इस )२छे. શ્લોકાથ " (नाय !)(विविध प्रश्नां लोग, सीमा, ससना त्याथी भनाहर सतमे) નિમેષ જોવા લાયક એવા પ્રસિદ્ધ સંસારને જોયા બાદ સુંદર સાંસારિક ભોગ વિલાસથી વિમુખ એવા મુનિ ધર્મરૂપી ) અન્ય સ્થળે મારૂ નેત્ર સંતોષ પામતું નથી [ અથવાદેવની જેમ દર્શનીય એવા આપને જોયા પછી મારું નેત્ર અન્યત્ર સંતોષ પામતું નથી, કેમકે) ચન્દ્રનાં કિરણના સમાન પ્રમાવાળા ક્ષીરસમુદ્રના જલનું પાન કર્યા બાદ (લવણ) સમુદ્રના ખારા જલને मारा पाने सय २३ !"-११ राज्ञो महामृगमदापुलमण्डलस्य दैत्यारिमार्गगमनस्य तमोऽदितस्य । चक्षुष्य ! चारुचतुराक्षिगतस्य किश्च यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ।। १२ ।।

·" - नेमिमक्तामरम् ] મેરિભક્તામર टीका किन्नेचि पक्षान्तरे । कोऽर्थः १ अनन्तरकाव्ये द्वितीयेऽर्थे मदीयचक्षुरन्यत्र तोपं नोपयातीति यदुक्तं तदर्थमेव हेत्वन्तरेण द्रढयति-हे चक्षुप्य !-हे सुमग !." चक्षुभ्यः सुभगः" इत्यभिधा- नचिन्तामणि( का० ३, श्लो० १११ वचनात् । अपरम्-अन्यद रूप ते-तब समानं नहि अस्ति, भुवने इति शेपः । कथंभूतस्य ते ? 'राज्ञः' राजत इति राजा तस्य महाभूपस्य । पुनः कथंभूतस्य ते ? 'महामृगेति' महामृगा-गजास्तेपो मदैः-दानवारिभिराकुलं-च्याप्त मण्डल-देशो यस्य स तस्य । पुनः किंभूतस्य ते ? 'दैत्येति' दैत्यारेः-चासुदेवस्य मार्गे-पथि गमनं यस्प स तस्य । अथवा दैत्यारयो-देवास्तेषां मार्गे गमनं यस्य स तम्य ! एतेन तयाग्रतः कृप्पो-स्ति, अग्रगा देवाः सेवकाः सन्ति इत्यर्थः । पुनः कथंभूतस्य ते? तमोमिः-पापरदितः-अपण्डितस्तस्य । पुनः कथंभूतस्य ते? 'चारुचेति' चारयो मनोहराश्चतुरा-नरनारीजनास्तेपां अक्षिगतो-द्वेष्यस्तस्येति। चक्षुषे हितथा(च)क्षुप्यः यं दृष्ट्वा चक्षुः प्रहाद प्रामोति। अक्षिगतस्तु द्वेषणीयः, "देष्योऽक्षिगतः" (का०३, श्लो० ११२) इति हैमवचनात् । अत्र विरोधः-यश्चक्षुप्यः सोऽक्षिगतः कथं स्यात् ? परि- हारस्तु-चारुचतुराक्षिषु गतः स्थितः स तस्य । ते नेत्रोपरि (१) रक्षन्ति, सादरविलोकनेन वाल्ल. भ्यत्वादिति । अथवा चारुनिपुणजननेत्रैः सह गतं-गमनं यस्य सः, "आः रथं व्याधुय्य गतो गतः" इत्यर्थः । अत्र लुप्तौपम्यत्वात् कथंभूतस्य ते-तब करयेव ? राज्ञः-चन्द्रस्येव, यथा राज्ञः-चन्द्रस्य समान अपरं रूपं नास्ति । कथंभूतस्य राज्ञः ? महामृगो लक्ष्मस्वरूपहरिणः तस्य मदेन-कस्तू- रिकया आकुलं मण्डलं यस्य स तस्य । अथवा महामृग(मद?)शब्देन उपलक्षणत्वात् कस्तूरिकादिसु. गन्धद्रव्यैराकुलं मण्डलं यस्य स तस्य ! देवस्थानं सुगन्धद्रव्यमिश्रितमेव स्यादिति । पुनः कथं- भूतस्य राज्ञः १ दैत्यारीणां-देवानां मार्ग:आकाशस्तस्मिन् गमर्न यस्य स तस्येति ! पुनः कथं- भूतस्य राज्ञः ? तमायां-रात्रौ उदितः- उदयं प्राप्तः । अथवा तमोभिः-अन्धकाररदितः-अस- ण्डितः । अथवा तमसा-राहुणाऽदितः-अखण्डितः, राहुणा मुक्तस्येति, शेपं तथैव विशेषणम् । पुनः राज्ञः-इन्द्रस्येव, इन्द्रपक्षेऽपि महामृग ऐरावण इत्यादि यथोचितयोजना कर्तव्येति ॥ १२ ॥ अन्वयः किञ्च (हे) चक्षुष्य यद महत्-मृग-मद-आकुल मण्डलस्य, दैत्य-अरि मार्ग-गमनस्य, तमस-अ- दितस्य [अथवा तमा-उदितस्य], चार-चतुर-अक्षिगतस्य [ अथवा चारु-चतुर-अक्षि-गतस्य) ते समानं परं रूपं न हि अस्ति । શબ્દાર્થ राशा (मू राजन् )(१)पतिना; (२)यना महामृगमदाकुलमण्डलस्य (ना भ3 (३)ना. यात शिरतो मेथा; (२) (1३11) महामृग-(1) लाया; (२) (३) २६] (3) મૃગની કસ્તુરી[અથવા કરતૂરી પ્રમુખ બીજા ३२री (SAक्षयाय !). સુગન્ધી પદાથો] વડે વ્યાપ્ત છે માલ જેનું એવા. मद-(१) धान-४८; (२) ३२री. देश्यम्धन. माकुल-IN. भरि-शत्र, घुश्मन. मण्डल-(1) नियम; (२) देश. दैत्यारि (1) १५; (२) १. १ आकाशशब्दः पुलिशोऽप्यस्ति । -

·૧૮
તમિલક્તામરે
[ ધીમામાં
મળજો.
આક્ષેિ આંખ.
મત=રવું તે.
તં(૧) ગયેલ(૨) ગમન.
ત્યાદિમામ દેવોના અથવા કૃષ્ણના] રવિવંતુ પતિ૧) મનહર તેમજ ચતુર
માર્ગને વિશે ગમન છે જેનું એવા.
(ભજનો)ના દુશ્મન(૩૫); (૨) મનહર તેમજ
તમન્ના) પાપ (૨) અંધકાર, (૩) રાહુ
ચતુર મનુષ્યની આંખને વિષે રહેલા (૩)
વિત અખરિડત.
મનહર તેમજ ચતુની સાથે ગમન છે જેનું
તમોહિતચિન) પાપ વડે અખડિત (૨) અંધ-
એવા.
કાર વડે અખક્તિ (3) રાહુ વડે નહિ ઘેરા જિજ્ઞ વળી.
એલ.
તે (પૂ સુતારા,
તમરાત્રિ.
=જે માટે.
કરિ (ા - ઉદય પામેલ. •
સમાનં (જૂ ન )સમાન.
સવિતરરાત્રિને વિષે ઉદય છે જેને એવા.
( 4 )=અન્ય.
સુવે ! (જૂ કર્યુષ્ય) હે સુભગ !
7નહિ.
જમ્િનેહર.
દિનિશ્ચયવાચક અવ્યય
ચતુશી આર.
(7) =રૂપ,
અતિ દુશ્મન.
અતિ (પ૦ )=છે.
શ્લોકાઈ
( મારું નેત્ર અન્યત્ર સંતેષ પામતું નથી, કેમકે) વળી હે સુભગ !(લાંછનરૂપી) મૃગની
કરતૂરિકા વડે અથવા કસ્તૂરિકાદિક સુગંધી દ્રવ્ય વડે વ્યાપ્ત છે મંડળ જેનું એવા, વળીના માર્ગને
વિષે (અર્થાત્ આકાશને વિવે) ગમન છે જેનું એવા, તથા અંધકાર અથવા રાહુથી અખંડિત
[અથવા રાત્રિને વિશે ઉદય છે જેને એવા ], તેમજ મનહર ચતુરેની આપને વિષે રહેલા [ અથવા
મનહર (પરંતુ વિરહ વેદનાથી વ્યાકુળ એવી) વનિતાઓના દુમનરૂપ એવા ચન્દ્રની સમાન
જેમ અન્ય રૂપ નથી, અથવા (ઐરાવત નામના) ગજેન્દ્રના મદથી વ્યાપ્ત છે મડળ
જનું એવા, દૈત્યરૂપી દુમનના માર્ગમાં (પણ) ગમન છે જ એવા, અજ્ઞાનથી રહિત તેમજ -
હર તથા કુશળ મનુષ્ય ( અતિશય વલ્લભ હેવાથી તેની આંખતે વિષે રહેલા એ ઇન્દ્રના
રૂપ સમાન જેમ અન્ય રૂપ નથી તેમ કુંજરોના મદ (જળ) વડે વ્યાપ્ત છે દેશ નો એવા, વળી
કૃણ (વાસુદેવ)ના [અથવા દેના માર્ગને વિશે ગમન છે જેનું એવા (અર્થાત કૃષ્ણ કે દેવો
જેન આગળ ચાલે છે એવા ), પાપ વડે અખંડિત તેમજ મનહર તથા ચતુર એવા જના
દુશમન રૂપ [અથવા મનહર તેમજ ચતુર મનુષ્યનાં નેત્રને વિષે રહેલા, અથવા તેમની સાથે ગમન
છે જેમનું એવા 3 તારા સમાન ખરેખર અન્ય રૂપ નથી.”—૧૨
त्वत्सद्वियोगवनमेव गता तथापि
तीव्रातपोद्धतपराभवमाविताऽहम् ।
'शैवेय' ! देव ! जलजाङ्कित ! जातमेतद्
यद वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३॥

·नैमिमक्तामरम.) નેમિવાળામર . " टीका शिवाया अपत्यं शवेयः, तस्य संबोधने है शयेय ! हे देवर जलगदित !-हे शहला छन ! अहमीदृशी वर्ते । तदाह-कथंभूताऽहं-१ 'स्वत्सेति' त्वमेव सन-गोमनो पि:-पक्षी तम्प योगोऽस्मिस्तत् एवंविघं यन-गृहं जलं कानन वा गता-प्रामा, (यद्वा)तस्य योग ण्य यन-गृहं जलं कानन वा गता चेतसा मावितत्वन्मयमफलस्थानेत्यर्थः वर्तरिक्तः। "वनं प्रथपणे गेहे, प्रवासे म्भसि कानने" इति हैमानेकार्थ्याम् । तथापि थंभूताऽहं ? 'तीति' तीवः कटुः आतपो-पिर- हलक्षणसंतापस्तस्योदत-उत्कटो यः परामर:-अभिमनस्तेन भारिता-मिथिता, पीडितेत्यर्थः । तथापीति विरोधालझारो दर्शितः, यदु(घु)क्तगृहादिके आतपपीडा न मरतीति । परमा रिह- झोपमानमुचितं चञ्चलस्वभारत्वात् स्थितः सन तकालमेयोहयनं कुर्यात, त्वमप्यागतः सन् त्वरित गत इत्यर्थः । अब विरोधपरिहारमाह-वत्सेति' तर सह-निरन्तर यो रियोगस्तस्य इन-गृह तब पियोगमन्दिर प्राप्तेति । अथवा तम निरन्तरनियोगान्, पञ्चमीतत्पुरुपममामात्, यनं-लं गृह काननं इत्यादि स्थानं गतापि कापि रतिं न लधेत्यर्थः । हे देव । यत एतद् वनं पाण्डपलाश- कल्पं जातम् । कस्मिन् सति १ भातीति भवान् तस्मिन् भवति-त्वयि वामरे-टिबसे सति । पलं- मांसमश्नातीति पलाशो-राक्षसः, पाण्डुः-युभुक्षितवान्तवासी राक्षस(पलाश)य तेन कल्प-सदर्श भक्षणकारित्वादिति ।। १३ ॥ अन्वयः (हे)'शैयेय'! (हे) देव! (हे) जलज अङ्कित ! अहत्वत्-सत्-वि-योग-धन एव गता सथापि तीय-आतप-उद्धत-पराभव-माधिता ( अस्मि ) यद् भवति पासरे (सति ) पतद (पनं ) पाण्ड- पलाश-कल्प जातम् । શબ્દાર્થ सत्-१) शासन (२)निश्तर उद्धत- विपक्षी योग-सयोग भावित-मिश्रित रियालेनिया लीमारनपोछतपरामपमानितand धन-(१)मन, (२) गृह (3) કટ પરાભવથી પીડિત स्वत्सबियोगवन- 1) समान शासन पक्षान मह (मू. अस्मद् Fg પગ છે જેને વિષે એવા વનમાં, (૨) તારી शंयेय ! (सू० पौवेय) हे शिया-नभिनाय । समान २ पक्षीना योग३५ पना, (3) देव 1 ( म. देव ) हे 1 તારા નિરતર વિમરૂપી વનમ (૪) તારે નિરતર વિગથી વનમાં अद्वितन पा• अड्क्) all जलजाति-हे रामना नया युत गता (मू० गत)-गही, पामे जात (. जात-मन्यु तथापि-तारण एतद् (मू० एतर)-या तीन्स यद्या शन यासरे (मू० वासरप . 'गृह जल' इति स-पाउ । २ देतदति क-पाठ । परामय-५राम। जलज-५ एय- आतप-सता५ ·१२० નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रभकृत-- भवति (मू. भवरशमान. पलाश-राक्षस. पाण्ड कल्प-सभान, तुझ्या पल-भास पाण्डुपलाशकल्प-4 (गयेसा) राक्षसनी अश:मा. सभान. પ્લેકાર્થ शिवा-नन्दन !! शंभन सनथी सांछित (जिनेश्वर)!ता समान સુંદર પક્ષીને યોગ છે જેને વિષે એવા વનમાં ગઈ તે પણ (તારા વિરહરૂપી) સખ્ત રતાપના પરાભવથી પીડિત છું જેથી કરીને પ્રકાશમાન (આપપી) દિવસ તે છતે આ વન (સુધાર્તિ હોવાને લીધે ફિક્કા પડી ગયેલા રાક્ષસના જેવું (ખાવા ધાય) છે.”—૧૩ સ્પષ્ટીકરણ વિરોધાલંકારનો પરિહાર- હે શિવા દેવીના પુત્ર! હે દેવ! હે શંખના લાંછનવાળા (નાથ)! હું તારા નિરન્તર વિગપી વનમાં ગઈ તેથી અથવા તો તારા સતત વિગને લીધે જલ, ગૃહકે જંગલમાં ગઈ તે પણ હું તીવ્ર સંતાપના ઉત્કટ પરાવથી પીડિત થઈ (અને મને કોઈ પણ સ્થલે ચેન ५७ नह) * व्याहारमेड इव मे यदि नो शृणोषि शब्दादिकं सुखमिदं ब्रज हारि हित्वा । नेतर्नरा भुवि भवन्ति गताङ्कुशा ये कस्तान निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ? ॥ १४ ॥ टीका हे नेतः ! हे स्वामिन् ! यदि-चेत् त्वं मे-मम व्याहार-वचनं एड इव-पधिर इव नो शृणोपि, मम वचनं नाङ्गीकरोपीत्यर्थः, तदा त्वं ब्रज-याहि । किं कृत्वा ? इदं-प्रत्यक्ष शब्दादिकं शब्दरूपरसगन्धस्पर्शलक्षणं सुखं हिला-त्यक्त्वा । किविशिष्टं सुसं ? हारि-रम्यम् । हे नेतः ! ये • नरा भुवि-पृथिव्यां गतानुशा-निर्मर्यादा भवन्ति, को नरस्तान् नरान् यथेष्टं-स्वेच्छे यया स्यात् व्या सञ्चरतो-गच्छतो निवारयति ? । अपितु न कोऽपि तान् निपेघयतीति ॥ १४ ॥ ar अन्वयः (६) नेतः यदि मे प्याहारं एक इय (२) मो गृणोषि, (सदा) इदं शाम-आदिक हारिमु हिरपा प्रज। ये नपा भुवि गत-अकुशा भयन्ति, सान् यये सवरता का निवारयति ।।

·૧૨૨ નેમિભક્તામર [TH- * જન્મ, अन्वयः (ને!) ચા વિહિ, પૈવત સપતિ પુરા(સુ) “ સુિત g માં - તો ત વિદ્ધિ, યજ્ઞમાં ૧J-માર-ag-જા-કિન-અંઢિઃ કિં માત્રક્રિ-જિat na ન ચરિતા શબ્દાર્થ થાન (જૂ થાન) ધ્યાન, વિહિં(ઘા ધા)તું કર. માત્ર ફક્ત, શુe ()તું કર. પુનાનું.. વો-રેવત (પર્વત) ઉપર- માત્ર શરીર સપતિ (ભૂતપન્)=ક્તપશ્ચર્યાઓ. જિન તીર્થકર. વિધિ (વાવ વિ=તું જાણુ. અંહિ ચરણ. રૂતિ એમ. માત્રઢgnત્રજનહિત તરતજ જન્મેલા એવા માં (મૂળ કામ )=મને. લઘુ દેહવાળા એવા જિનના ચરણથી. રિકૃષ્ણ, નો નહિ. પુર=પુત્ર. સુતા કૃષ્ણનો પુત્ર, મન, કામદેવ. કિર=સ્થિરે. મામેરૂ. ચારચાં અસ્થિર. આદિ પર્વત જાણુ સત્વર- રિશિખર વાર્તા (પાકુ) કરશે. મળ્યuિi=મેરૂ પર્વત શિખર. જેથી કરીને ઘતિ ( ચરિત)=ોલેલું. જેમ જન્મ. વારિ–કદાપિ, કેઈક વેળા. બ્લેકાર્થ હે નેમિનાથ) 1 (ભલે) તું ધ્યાન ધર (અર્થાત એગી બન) અને રેવત પર્વ- તના ઉપર તપશ્ચર્યાઓ (પણ) કર. પરંતુ કામદેવ મને સત્વરે અસ્થિર કરશે એમ જાણ (અર્થાત્ યાદ રાખજે કે તારા ધ્યાનમાંથી તને કામદેવ જરૂરજ ચવિત કરશે), કેમકે તરતનાજ જન્મેલા અને એથી કરીને) લવ દેહવાળા એવા વીર) જિનેશ્વરના ચરણથી મેરૂ પર્વતનું શિખર શું કદાપિ ચલાયમાન થયું નથી કે ”—૧૫ સ્પષ્ટીકરણ શ્લેકાર્થનું સમાધાન- આ શ્લોકમાં એમ લખ્યું છે કે રામતીના જીવન દરમ્યાન નહિ જન્મ ધારણ કરેલા એવા વીર પ્રભુએ મેરૂ પર્વત કમ્પાયમાન કર્યો, તે આ વાત સતી રામતીએ કેવી રીતે જાણી એવો પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે. આને ઉત્તર બે રીતે આપી શકાય છે. એક તે જેમ મેઘકુમારના ભાવિ દન્તમાં “સાહન' એ પદથી ભવિમાં ભૂતને ઉપચાર કર્યો છે તેમ અહિ પણ રામજ કવિવર મા પોતે રચેલા શિશુપાલવધ નામના મહાકાષમાં આ વિતક પર્વતનું દર વર્ણન કર્યું છે અને તેમ કરતાં તેણે આ ચોથ સર્ગ રચ્યો છે. ૨ ભાવિમાં ભૂતને ઉપચાર કરે એટલે ભાવિને ભૂત તરીકે આરોપ કરી એનગમના એક પ્રકાર છે. આ સંબંધમાં જુઓ સ્તુતિચતુર્વિશતિકા ().

·नेमिभक्तामरम्] નેમિક્તામર १२३ બીજે ઉત્તર એ છે કે પુષ્યતિનિઃિ અર્થાત્ પૂર્વ તીર્થકરે નિર્દેશ કર્યો હોય કે વીર પ્રભુ મેરૂ પર્વત કંપાવશે એ વાત જનસમાજમાં સુપ્રસિદ્ધ હોય અને એથી કરીને રાજીમતી તે વાત જાણતી હતી એમ કહી શકાય. तत्रोपितं निधुवनाय समागतास्त्वां देव्यः समं सहचरैः सुतर्नु समीक्ष्य । वक्ष्यन्ति मोहिततरा इति कामरूपो दीपोऽपरस्त्वमसि नाथ ! जगत्प्रकाशः ॥ १६॥ टीका हे नेमे । देव्यो-देवनार्य इति वक्ष्यन्ति-कथयिप्यन्ति । किं कृत्वा ? त्वां समीक्ष्य- विलोक्य । कथंभूतं त्वां ? तत्र रैवतके उपित-स्थितम् । पुनः कथंभूतं त्वां ? सुतनु-शोमनदेहम् । कथं मूता देव्यः १ सहचरः-निजमित्रः सम-सार्धं समागता-आयाताः । कस्मै ? निधुवनाय- सम्भोगाय । पुनः क्थंभूता देव्यः १ मोहिततरा-अतिशयमोहं प्राप्ताः । इति वक्ष्यन्ति, इतीति कि ? हे नाथ ! त्वमपर:-अपूर्वो दीपोऽसि । कथंभूतस्त्वं ? 'जगत्प्रकाश' जगति-विष्टपे प्रकाशो यस्येति । तेलमयदीपस्तु गृहमानमेव प्रकाशयति, अतोऽपर इति । कथंभूतस्त्वं ? कामरूप:- कन्दर्पसमानः । अथवा तपः-सिद्धत्वादिच्छास्वरूपः ।। १६ ।। अन्वयः सहचरैः सह निधुवनाय समागताः, मोहित-तराः देव्यः तन उपितं सु-तनुं त्वां समीक्ष्य (हे) नाथ ! कामरूपा त्वं जगत्-प्रकाश. अपरः दीप. असि' इति यस्यन्ति । શબ્દાર્થ तत्रमा इति मेम. उपितं (मू० उपित )-रहेसा फाम-(1), महे; (२) it. निध्रुवनाय ( म० निधुवन ) संभोगने भाटे. समागताः (मू. समागता )-आवेती. रूप-३५. त्यां (मू० युष्मद् )-तत. कामरूपा=(१)ना समान ३५ छ गर्नु मेवा; देव्यः (v० देवी ) देवीया. (२) भुगम ३५ धारण ४२नारा. सम-सरित. दीपः (मू० दीप)ी, हवा. सच (० सहचर )-भित्रा अपरः (मू० अपर)-पूर्व. सु-तापाय अ०५५. त्वं ( मू० युष्मद्)-j. तनु-शरीर. सुतनु-२D शरीरनु अपाने. असि ( धा० अस्). समीक्ष्य (धा० ईक्ष)नधन. नाथ! (० नाथ )- नाय! पश्यन्ति (धा. पडेश. जगत्-दुनिया. मोहिततराः (मू. मोहित-तरा भतिशय मोड प्रकाशश, ते. पामेली. जगत्प्रकारात विष प्राश छ रेनोवो. १ अयमः समीचीनो यतो मेघदूते (स० १, लो. ६) अपि ‘जानामि त्वा प्रकृतिपुरुष कामरूपं मघोनः' इत्यु खः ।

·१२४ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रभात- બ્લેકાર્થ પિતાના મિત્રોની સાથે સંગાથે આવેલી તેમજ અતિશય મોહ પામેલી એવી દેવીઓ ત્યાં (રૈવતક પર્વત ઉપર રહેલા એવા તેમજ સુંદર દેહવાળા એવા તેને જોઈને કહેશે કે હે નાથ! કંદર્પના સમાન રૂપવાળ [ અથવા ઈચ્છિત રૂપવાળ] એવો તું જગતને વિષે પ્રકાશ પા- उना। पूर्व ५४ छ...~१६ * त्वद्ध्यानभाज्यपि पुनर्मयि नो गताया- मिष्टार्थवाधकबृहहिरहान्धकारम् । सद्धर्मधाम्नि सहजोधमधौतदोपः सूर्यातिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्रलोके ॥ १७ ॥ टीका हे नमे ! त्वं मुनीन्द्रलोके-योगीश्वरजने "सूर्येति सूर्याद् अतिशायी-अधिको महिमा यस्य स एवं विधोऽसि । कथंभूतस्त्वं ? 'सहजेति' सहजोद्यमेन-आत्मनिष्ठितारम्मेण धौता-प्रक्षालिता दोपा कर्ममलरूपा रात्रिर्येन स इति । कथंभूते मुनीन्द्रलोके ? सद्धर्मधाग्नि-शुभधर्ममन्दिरे । पुनर्हे नेमे! त्वं मयि विपये सूर्यातिशायिमहिमा नासि। कथंभूतायां मयि ? त्वधानभाज्यपि-तव ध्या. . नयुक्तायामपि । पुनः कथंभूतायां मयि १ गतायां प्राप्तायाम् । किं प्रति ? 'इष्टेति' इष्टार्थों- वान्छितार्थस्तस्य वाधक-निरोधकं वृहत् प्रौढ विरह एवान्धकारमिति स्पष्टम् । एतेन त्वं. मुनी- न्द्रलोके प्रद्योतकारकोऽसि, मयि तु न, विरहान्धकार(स्य) विद्यमानत्वात् इति तव न युक्त- मिति ॥ १७॥ अन्वयः (हे जिन ! ) सत्-धर्म-धाम्नि मुनि-इन्द्र-सोफे सहज-उद्यम-धौत-दोषः, सूर्य-अतिशायिन- महिमा असि, पुनर् त्वत्-ध्यान-भाजि अपि, इष्ट-अर्थ-याधफ-गृहत्-विरह-अन्धकारं गतायां मयि नो। શબ્દાર્થ ध्यान-ध्यान. याधक-निरा नारा भाज-सना२. वृहत् भोटा. स्वद्धधानमाजि-ता। ध्यान सला. अन्धकार-मार, धाइ. अपि-प. इष्टार्थवाधकवृहविरदान्धकार-alfvd तुना मा. ઘક તેમજ વિસ્તીર્ણ એવા વિરહરૂપી અંધકારને. मयि (म. अस्मद) मारे विषे. सत्-शुभ. नोनलि. धर्म-धर्म. गतायां (मू• गता आत यक्षी. धामन्-महिर इए-त. सद्धर्मधानि-शुम धर्म -२(२५.) अर्थ-प. सहज-सामापिक. सूयांतिशायी इतिक-पाठः। पुनर-पा.

·नेमिमक्तामरम्] નેમિભક્તામરે ૧૨૫ उद्यम-उधमा महिमन-महिमा, रव. धौत (धा० धावू )-MARAL RE, पानामा सूतिशायिमहिमाया लिया। भलिभा दोपाशनि. बता मेवा. सहजोधमधातदोषारयामापि म प धा। मुनि-योगी. નાંખી છે (કમલરૂપી) રાત્રિને જેણે એ. इन्द्र-उत्तम. सूर्य-सूर्य, २. लोक-३. अतिशायिन्यतिपाता मुनीन्द्रलोके-यावर सोने विर. શ્લોકાથે “(હે જિના) જેણે શુભ ધર્મ-રિરૂપ એવા યોગીશ્વર-લેકિને વિષે રવાભાવિક ઉદ્યમ વડે (કમલરૂપી) રાત્રિનું પ્રક્ષાલન કર્યું છે એવો તેમજ સૂર્ય કરતાં અધિક મહિમાવાળા એ તું છે, પરંતુ તારું ધ્યાન ધરનારી (હેવા છતાં) પણ વાંછિત વસ્તુના બાધક તેમજ વિસ્તીર્ણ વિરહરૂપી અંધકારને પ્રાપ્ત થયેલી એવી હું (રાજીમતી) તેને વિષે તું તેવો નથી (અર્થાત્ ભલે તું ગિજની કર્મરૂપી રાત્રિને અંત લાવનાર લેવાથી તેમના સંબંધમાં તે તું સૂર્ય કરતાં વધારે પ્રિભાવશાળી છે, પરંતુ મારા વિરહરૂપી અંધકારને તું નાશ નહિ કરી શકતું હોવાથી હું તને સૂર્ય કરતાં કેવી રીતે ચડિયાત ગણું? ઉલટ તને તેનાથી ઉત્તર ગણવો જોઈએ, કેમકે તે તે અંધ- आरन नाश ३१ ४२)."-१७ * वक्त्रं जिनात्र वसतः प्रणिधानभाजो विश्वासतो मृगशिशुब्रजचुम्बितं सत् । संदृश्यते बहुललक्षणभावितं ते विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कविम्बम् ॥१८ ।। टीका है जिन ! है नेमे । ते-तब वक्त्रं-मुसं अपूर्वशशाङ्कविम्ब संदृश्यते, लोकरिति शेपः । कथंभूतस्य ते ? अन-नगे वसतो-चासं कुर्वतः । पुनः कथंभूतस्य ते १ प्रणिधानभाजः-समाधि- योगयुक्तस्य । कथंभूतं वक्त्रं ? 'मृगेति' मृगाणां-हरिणानां शिशवो बालास्तेषां व्रजः -समूहस्तेन चुम्बित सद्-वर्तमानम् । कस्मात् ? विश्वासतो-निश्चलत्वानिर्भयत्वेन विश्वासहेतुत्वात् । अत एव कथंभूतं वक्त्रं अपूर्वशशाङ्कापिम्बं ? 'बहुलेति' बहुलानि लक्षणानि-लाञ्छनानि तैर्भावितं-सहितम् । चन्द्रमण्डलमध्ये तु एक लक्ष्म वर्तते, अत्र तु बहूनि चितानि सन्ति, तेन वक्त्रमपूर्वशशाङ्कविम्ब- मित्युक्तम् । किं कुर्चत् वक्त्रं ? विद्योतयत्-प्रकाशयत् । 'किं ? जगद्-विश्वमिति ॥१८॥ अन्वयः (है) जिन ! अन यसता प्रणिधान-भाजा ते विश्वासतः मृग-शिशु-ब्रज-चुम्वितं, सत्, यहुए- लक्षण-मावितं, जगत् विद्योतयत् वनं शपूर्व-शशाङ्क-विम्ब (लोक) संघश्यते । १६ प्रति' इति ख-पाः ।

·. ૧૨૬ નમિભક્તામર [श्रीभावप्रभात- શબ્દાથે घपत्रं (मू• वक्त्र )-भुम, पहन. सत् ( धा० अ )-विधमान. जिन ! (मू० जिनहे ! संदृश्यते (पा. ए.) नेवाय छे. अत्र-मसि बहुल-मलिशय. वसतः (मू यसत्-रहना. लक्षण. प्रणिधान-ध्यान. भावित-युक्त. भाज-सरला. 'बहुललक्षणभावितं अतिशय ताथा युत. प्रणिधानमाजा=यानयुक्त. ते (मू० युष्मद् )-ता. विश्वासतः (मू• विश्वास )-विश्वास ने सीधे. विद्योतयत् (धा० धुत् )रना. मृग-२१. जगत् ( मू० जगत् )-दुनियान. शिशु-मा. अर्वसाधारण शश-मृग. प्रजन्सस थइन, थिएन चुम्बित ( धा० नुम्ब )-सुमित, मन येस. शशाकम्भूगर्नु खान ने खित, य मृगशिशुप्रजचुम्वितंशुनां माना समुदाय बिम्ब-भि. વડે ચુંબિત अपूर्वशशारकबिम्ब असाधारण यन्तु मि. “હે જિન! અહિંઆ (રેવતાક પર્વત ઉપર વસનારા તથા સમાધિયોગથી યુક્ત એવા તારા (મિથલતા તેમજ નિર્ભયતાને લીધે ) વિશ્વાસથી હરણનાં બાળકેના સમુદાય વડે ચુંબિત થયેલું એવું, વળી અનેક લક્ષણેથી લક્ષિત એવું તેમજ વિશ્વને પ્રકાશમય કરનારું એવું મુખ અસા- धारण यन्द्रनामिना समान (alstथी) नेवाय छे."-१८ * * उद्योग एप भवता क्रियतां किमर्थ ? किं वाऽथ ते नु घरवस्तुन ऊनमस्ति । त्वामेव वीक्ष्य शितिभं समुदो मयूर्यः कार्य कियजलधरैजेलभारननैः ॥ १९ ॥ टीका अथेति अन्वादेशे प्रश्न या । है नेमे ! भवता-खया एप उद्योग-उद्यमः किमर्थ क्रियता ? न कोऽपि हेतुर्दश्यत इत्यर्थः । नुरवधारणे । घरवस्तुनः-प्रधानराज्यादिवस्तुनः सकाशाद् इतरत् किं ते-तब उन-असंपूर्णमस्ति १ किमप्यून नास्तीत्यर्थः । दृष्टान्तमाह-गर्यो-मयूरवल्लभाः शितिम-श्यामवर्ण एवंविधं त्वामेव वीक्ष्य-विलोक्य समुदः-सहर्षा भवन्ति । तदा जलमार- ना-नीरभारेण नमनशीले जलघरी-मेधैः कियत् कार्य ? न किमपि कृत्यमस्तीत्यर्थः ॥१९॥ एपा उद्योगः भवता किम क्रियतां ? किया भय ते घर-यस्तुनः ऊन बस्तिशितिम स्यां एय पीश्य मयूर्यः सह-मुदा (मपन्ति, सदा ) जल-भार-नौः जलधरैः कियत् कार्यम् ।। અધારણ કહેવાનું કારણ એ છે કે ચન્દ્રમાં એક લાંછન છે, જ્યારે નેમિનાથમાં તેને લઇને છે ·नैमिमक्तामरम् નેમિનાર १२७ શબ્દાર્થ उद्योगः (मू० उद्योग )-अघम. त्यां (मू. युष्मद् )-ने. एपः (मू० एतद्)मा एयर. भवता (मू• भवत् )-भा५या. पीश्य (घा. ईर)-धन. क्रियतां (धा )२५५ छे. शितिमं (मू-शितिम मशी. किमर्थ भाटे. किया गया समुदापित. सम्प्रभा समय मयूर्यः (ग. मयूरी )=मर्शमा, सा. काये (मू. कार्य), स. नु-131. फियत्रो. घर-उत्तम. जलधर (मू० जलघर )भाव. घस्तु-या. जलस, पाए परयस्तुनाम याrयी. मार-मार, मान्न ऊनं (म० ऊन)-मपूर्ण नम्र-नमनशास. अस्ति (पा. अस्)-छ. जलमारनप्रेसनामार नमनास. શ્લેકાર્થ (नाथ 1 ) मा (तपश्चर्या, ध्यान, समापि त्या) अधम तुं शाने भाटे ४२ ! શું (ઉત્તમ રાજ્યરૂપી) શ્રેષ્ઠ વસ્તુથી કંઇક અપૂર્ણ છે થીમવર્ણી એવા તનેજ જઇને મયૂરીએ હર્ષિત થઈ જાય છે, તો પછી જલના બાર વડે નમ્ર બનેલા એવા મેનું (તેમને શું કામ છે ? (તેવી જ રીતે તેને ઉત્તમ રાજ્યાદિક સામગ્રી મળેલી હોવા છતાં તું કેમ તપશ્ચર્યા કરે છે ? તારે शानी मोट छ !)"-१० * इच्छावरं वरमिति स्वजनेन नुन्ना वन्मीत्यहं द्रुतकराजनिरुद्धकर्णा । रले यथा जनतया क्रियतेऽभिलापो नैव तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥ २० ॥ टीका हे नेमे ! अब इति. चिम-कथयामि । कथंभूताऽई ? इति स्वजनेन-पन्धुवर्गेण नुन्ना- प्रेरिता-कथिता । इतीति किं ? हे राजीमति ! स्वं अवर अन्यं वर-भर्तारं इच्छ-वाञ्छ इति । (पुनः) कथंभूताऽहं ? दुत-शीघ्र कराजाभ्यां हस्तकमलाभ्यो निरुदौ-पिहिता कौँ-श्रवणी यया सेति । इति वच्मि, इतीति किं ? हे स्वजन! यथाजनानां लोकानां समूहो जनता तया रत्ने-मणी अमिलापः-पान्छा क्रियते, एवं तु फिरणाकुले-मरीचिच्याप्तेऽपि काचशकले-काचखण्डे न क्रियत इति ॥२०॥ अन्वयः 'अवरं वरं इच्छ ' इति स्वजनेन गुना अहं द्रुत-फर-अञ्ज-निरुद्ध-कर्णा यथा रस्ने जनतया अमिलापः क्रियते (तथा ) किरण-आकुले अपि काच-शकले तु न एवं ' इति (मह) पच्मि ।

·નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रमकत- શબ્દાથે वक्त्रं (मू. वस्त्र )-भुम, पान. सत् (धा अर)-विधमान. जिन! (मू-जिनति संदृश्यते (पा. श)-मेवार छे. अनम्याि वहुल-अतिशय. वसता (मूळ वसत्)-रहना२. लक्षणान. प्रणिधान-यान. भावित-पुरत. भाज्सना बहुवलक्षणभावितं अतिशय यानाथा यु. प्रणिधानभाजा पानयुत. ते (मू• युष्मद् )-ताई. विश्वासतः (म. विश्वास ) विश्वास ने सीधे. विद्योतयत् (धा० धुत् 12 नाई. मृगमदरशु. जगत् ( मू. जगत् )दुनियान. शिशु-माण अपूर्व असाधारण शश-भूग. प्रज-सभू. असन, थिएन चुम्बित (धा. चुम्बू )-युमित, युमन २३. शशारक गर्नु नरेनेति, य.. मृगशिशुप्रजचुम्बित २ना थाना सय बिम्ब-मि વડે ચુંબિત- अपूर्वशशाकविम्वन्यसाधारण य-तुमिम. કાથ હે જિન! અહિંઆ (રેવતાક પર્વત ઉપર વસનારા તથા સમાધિગથી યુક્ત એવા તારા (નિશ્ચલતા તેમજ નિર્ભયતાને લીધે) વિશ્વાસથી હરણનાં બાળકોને સમુદાય વડે ચુંબિત થયેલું એવું, વળી અનેક લક્ષણેથી લક્ષિત એવું તેમજ વિશ્વને પ્રકાશમય કરનારું એવું મુખ અસા- ધારણ ચન્દ્રના બિંબના સમાન (લેકિથી) જોવાય છે.”—૧૮ * * * उद्योग एष भवता क्रियतां किमर्थ ? किं वाऽथ ते नु वरवस्तुन ऊनमस्ति । स्वामेव वीक्ष्य शितिभं समुदो मयूर्यः कार्य कियजलधरैर्जलभारननैः १ ॥ १९ ॥ टीका अथेति अन्वादेशे प्रश्न या । हे नेमे ! भवता-त्वया एप उद्योग-उद्यमः किमर्थ क्रियता ? न कोऽपि हेतुर्दश्यत इत्यर्थः । नुरवधारणे । वरवस्तुनः-प्रधानराज्यादिवस्तुना सकाशाद इतरद कि ते-तब ऊन-असंपूर्णमस्ति ? किमप्यून नास्तीत्यर्थः। दृष्टान्तमाद-मयूर्यो-मपूरच्छमाः शितिम-श्यामवर्ण एवंविधं त्वामेव वीक्ष्य-विलोक्य समुदः-सहर्षा भवन्ति । तदा जलमार- नप्रैः-नीरभारेण नमनशील जलधरैः-मेधैः कियद कार्य ? न किमपि कृत्यमस्तीत्यर्थः ॥१९॥ अन्वयः एपा उद्योगः भवता किम क्रियता किंवा भय ते पर-पस्तुनः अननु अस्ति। शितिम रयां पय पीश्य मयूर्यः सह-मुदः (भयन्ति, सदा) जल-भार-नः जालघर कियत् कार्यम् ।। * અસાધારણ કહેવાનું કારણ એ છે કે ચન્દ્રમાં તે એક લાખ છે, જ્યારે નેમિનાથમાં છે અને બને છે ·नैमिभक्तामरम् नमिताभर. १२ कि. अन्वयः यदि (हे) नाथ ! भवान् इय अन्यः कश्चित् अत्र भव-अन्तरे अपि मे मनः नहरति (तदिमाये! भवस्या: मनोहर-बरः भविता, (अतः) नेमिना किं १ म-सह-गुचा च फिी इत्य माल्या कियाच्यम् । શબ્દાર્થ भन्ये । (मू. मम्मा) हे भव्य (श्री)। पाच्यं (मू. पाच्य वाय. मनोहर-पिता अत्रमा संसारमा. घर-१२, पति. यदिरे मनोहरबरामना२ १२. मे (मु० भस्म)मा. भविता (पागू)-41. नम्नलि. भवस्याः (भू० भवती) Arat. भयान (मू• मयत्) मा. इव-भ. नेमिना (मू'नेमि )-भिडे. अन्यः (मू. अन्य )ीने असहस- यशोवा, असाय. फश्चित् (मू• शु. शुच्. मना (मू• मनस् यितने. असहशुचा मसल 13 43. हरति (घा.)हरे छे. चळवा. नाथ ! (म. नाय नाय ! भय%8. इत्थंगा प्रभार भवान्तरे-भ.प मा. माल्या (मू० भाली)सभी3. अपि-पक्ष्य. શ્લોકાર્યું “હે નાથ! જ્યારે આપની જેમકેઈ અન્ય (પુરૂષ) આ ભવમાં તેમજ ભવાન્તરમાં પણ મારું મન હરનાર નથી, તે પછી તે મને હર (મૃગાક્ષી)! આપ (રામતી)ને મનહર વર મળશે, વારતે નેમિથી શું ( અર્થાત તે પછી નેમિનાથનું શું કામ છે )? વળી અસહ્ય શોકથી પણ સર્યું, એમ સખીથી કેમ કહેવાય ? (અર્થી નજ કહેવાય).”—૨૧ + + + + अस्या न दूषणमतो हि भवानसह्यो- ऽबाघः कृतान्तजनको भवतीश ! सोऽपि । साताय सर्वजगतां च शिवा यमर्क प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ॥ २२ ॥ टीका शिवा-समुद्रविजयनृपपत्नी प्राची एच-पूर्वा एव दिक्-काटा य नेमिन अर्क-मूर्य जनयति । कस्मै ? सर्वजगतां सर्वजनानां साताय-सुखाय । कथंभूतं यमकं ! स्फुरदंशुजालं- ૧ અન્ન નેમિન ' શબ્દ પણ સંભવી શકે છે. જુઓ શ્રી હેમચરિત અભિયાન ચિન્તામણિ (કા. १, स. २८)नवीन ૨ આ પઘમાં અનેક અન્ય દગિોચર થાય છે એ એની વિશેષતા છે.

·મિભક્તામર ૧૨૮ [श्रीमावप्रभात શબ્દાર્થ इच्छ (धा० इम् )= २. रले (मू० रनरलने विषे. अवर (मू० अवर)-अन्य. यथाम. घर (मू० वरपरने. जनतया (मू० जनता) था. इति-सेभ. क्रियते (धा०1) छ. स्वजनन (मू० स्वजन पर अमिलापः (मू अभिलाप )=२७. नुन्ना (धा० नुद्)-रित. न-नहि. घमि (घा० वच् छु. एवं-मेपी शत.. अहं (मू० भस्मद् ). तु-तु. द्रुत-शी, real काचाय. कर-२d, लाय. शकलन्टु 31. अब्ज-म फाचशकले आयन ने विष, निरुद्ध (धा० रुथ्थ रेस. किरण-२५. फर्ण जाना आकुल-व्यात. द्रुतकराजनिरुद्धकर्णा-४२-४म ॥ २५ ॥ किरणाकुले-हिर 43 प्या. દીધા છે કાને જેણે એવી. अपि-प. બ્લોકાર્થ (નેમિનાથને મૂકીને) અન્ય વરને વર એમ સંબંધીઓ દ્વારા પ્રેરણા કરાયેલી હું કર- કમલ વડે શીઘ કાન ઢાંકી દઈ એમ કહું છું કે જેમ કે રન વિષે અભિલાષા રાખે છે, તેમ તેઓ કિરણે વડે પણ વ્યાપ્ત એવા કાચના કકડા વિષે રાખતા નથી.”—૨૦ भव्ये ! मनोहरवरो भविता भवत्याः किं नेमिनाऽसहशुचा च किमित्थमाल्या ।। वायं किमत्र यदि मे न भवानिवान्यः कश्चिन्मनो हरति नाथ ! भवान्तरेऽपि ॥ २१ ॥ टीका। हे नेमे ! तदा आल्या-सख्या इत्यं किं वाच्यं कथं वक्तव्यं, अमुना वाक्येन सूतमित्यर्थः । इत्थं किं तदाह---भव्या-मनोहरा तस्याः संबोधनं क्रियते हे भव्ये हे राजीमति भवत्या:-तव राजीमत्या मनोहरवरो भविता-भविष्यतीत्यर्थः । अतो नेमिना कि मृतमित्यर्थः। च-पुनः असहशुचा किं १ उत्कटशोफेन सूतमित्यर्थः । इति हे नाथ ! यदि- चेदन्यः कधिजनोज-अस्मिन् भवे भवान्तरे-अन्यमवेऽपि मे-मम मनः-चित्तं न हरति । क इव? भवानिव, यथा भवान् त्वं मम मनो हरति तयाऽन्यो नेत्यर्थः ॥ २१ ॥ ૧ આ રાજમતાનું અનુપમ સતીત્વ સિદ્ધ કરે છે, કેમ કે સાધારણ રીતે ઈ પણ સુલક્ષણા સુંદરી પોતાના પતિનું અનિષ્ટ બેલા, તે તે ખિજ થયા વિના રહેતી નથી અને બને તે ત્યાંથી તે સત્વર આથી ખસી !

·नेमिभक्तामरम्] नमिताभ . १२ अन्वयः यदि (हे) नाथ ! भवान व अन्यः कश्चित् यम भय-अन्तरे अपि मे मनः न हरति ( तहि भन्य। भयरया मनोहर-घरः भविता, (अतः) नेमिना किं १ अ-सह-शुचा च कि इस्य माल्या कि याच्यम् ।। શબ્દાર્થ भव्ये (. मन्या (श्री) पाच्यं (मू याच्य उपाय. मनोहर-यिता अत्रमा संसारमा. पर-१२, पति. यदि मनोहरपरा भना२ ५२. मे (मू० अस्मद् भाई. भविता (पा.)-40. नम्नलि. भवरयाः (भू. भवती)-आपनी. भवान् ( म० भयत्या. कि. इव-भ. नेमिना (मू०'नेमि )-नेभिव. अन्यः (मू० अन्य )-मीन असह-सहन न यशी ते३१, असत्य. कश्चित् (म० किम् . शुच. मनः (मू• मनस् यिने. असहंशुचा-यस 3 43. हरति (घा.)हरे छे. च-पणा. नाय !(• नाय) हे नाय ! इरथं-या मार. भव:04. भवान्तरे अन्य भा. आल्या (मू० आली) सभी पडे. अपि-पण. શ્લોકાથે “હે નાથ ! જ્યારે આપની જેમ ડેઈ અન્ય (પુરૂષ) આ ભવમાં તેમજ શવાન્તરમાં પણ મારું મન હરનાર નથી, તે પછી તે મનેહર (અગાક્ષી)! આપ (રાજીમતી)ને મળેહર વર મળશે, વાતે નેમિથી શું (અથવું તે પછી નેમિનાથનું શું કામ છે)? વળી અસહ્ય શેકથી ५५ सथु, प्रेम समाथी माय ! ( अर्थात् नाय)."-२१ + + + अस्या न दूषणमतो हि भवानसह्यो- बाधः कृतान्तजनको भवतीश ! सोऽपि । साताय सर्वजगतां च शिवा यमर्क प्राच्यैव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ॥ २२ ॥ टीका शिवा-समुद्राविजयनृपपत्नी प्राची एव-पूर्वा एवं दिक्-काष्टा यं नेमिनं अ-सूर्य जनयति । कस्मै १ सर्वजगता-सर्वजनानां साताय-सुखाय । कथंभूतं यमकं ! स्फुरदंशुजालं- ૧ અત્ર નેમિ' શબ્દ પણ સંભવી શકે છે. જુઓ શ્રી હેમચરિત અભિયાન ચિતામણ (ક 1.सी. २८)नावापत टी. ૨ આ પદ્યમાં અનેક અએ દષ્ટિગોચર થાય છે એ એની વિશેષતા છે. १७ ·130 તેમભક્તામર [श्रीभावप्रमा दीप्यमानकिरणसमूहम् । अत्र शिवैव प्राची यमेव सूर्य इति रूपकालङ्कारः प्रोक्ता, अथ च- शब्दोन भित्रक्रमत्वात् शिवा-निरुपद्रवा प्राची एव दिन यमर्क जनयतीति द्वितीयः सूर्यपक्षार्थः । शेष तथैव । यत्तदोनित्यसंवन्धः । हे ईश ! हि यस्मात् कारणात् सोऽपि भवान् नेमिः एवंविधो" भवति । तदाह-कथंभूतः स भवान् ? ' कृतान्तजनक: ' कृतान्त-वियोगलक्षणं यमं जनयति- उत्पादयतीति कृतान्तजनकः, मम पीडाकारणं भवति । यमो हि सर्वेषां पीडाकदस्तीति । पुनः कथंभूतः स भवान् ? अबाधा-उच्छृङ्खला, निरङ्कश इत्यर्थः । “ अबाघोच्छृङ्खलोद्दामा० " इति' हैमः ( का०६, श्लो० १०२)। पुनः कथंभूतः स भवान् ? असद्यः-असहनीयः, कठोरप्रकृतित्वात् । अतः साताय सर्वजगतामिति पूर्वान्वयापेक्षया प्रस्तः पश्चाद् दुष्टो जात इति विरोधः । अपिर्विरो धार्थः । परिहारस्तु-कथंभूतः स भवान् ? कृतान्त-सिद्धान्त अथवा क्षेमकार्य जनयतीति कृता- न्तजनकः । “ कृतान्तो क्षेमकर्मणि । सिद्धान्तयमदेवेषु " इति हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतः स भवान् ? न विद्यते वाधा-पीडा यस्य सोज्वाध इति । पुनः कथंभूतः स भवान् ? असह्य-उप- सगैरक्षोभ्य इति । अथ द्वितीयपक्षे सोऽपिः सूर्यः कृतान्तजन्मकारकः । पुनः कथंभूतः स सूर्यः ? अपाधः-अन्यसर्वतेजोभिरनमिमवः । पुनः कथंभूतः सोऽपि सूर्यः ? असह्यो-दुर्निरीक्ष्यः । अतः पूर्वार्थापेक्षया कृतान्तजनकादिशब्दलाभात् अस्याः शिवाया जनन्याः पूर्वायाः दिशश्च क्षणं न' विद्यते, तस्याः किं दूषणं ? त्वं ( एव ) ईदृशो जात इति काकुः ॥ २२ ॥ अन्वयः 'शिवा' एव प्राची दिक्यं स्फुरत्-शु-जाट के सर्व-जगत साताय जनयति, हे शि!हिस अपि भवान् अ-सद्यः, अ-याध , कृतान्त-जनक भवति, अतः अस्याः न दूपणम् । શબ્દાર્થ अस्याः (मू.इदम् )मानु। जनक- १), (२) नार =નહિ तान्तजनका=(१)यमान (R) सि दूषणं (मू• दूषण ) નના પ્રરૂપક, (૩) ક૯યાણકારી કાર્ય કરનારા अता था रान भवति (धा. भू) हि भो. ईश(म.ईश) हे ना! भवान् (म. भवत्) आप सा (मू. तर ते असह्या( म० असह्य ) सहन न 30 भपि-पक्ष्य घाधा- अयाधः-(१) ५५, (२)मविधमान के पास करने साताय (मसातसुमने भारे. वो सर्वसभरत, भाभी. कृतान्त-(1)भ, (२)सित, (.) जगत्-दुनिया, मारमा ણકારી કાર્ય सर्वजगतां मन. . । रूपकालसरस्य स्थगम्- "रूप यत्र सापा-दयोरमिदा मधेत् । समस्त बाउसमस्त दा, राड पाडगामेष या ll -पाग्भटालारे (१.४, ११) ·नेमिमक्तामरम् ] નમિભક્તામર ૧૩૧ પર અને. સિ(- Fદિશા. શિયા(=શિવા (રાણુ). નહિ (જ… )જન્મ આપે છે. શિવા (૧૦ કિરયાણકારી. gr( "i. Fરાયમાન, પ્રાથમાન. (14)=જેને. અંg=રિણ- જ (=સૂર્યને, રવિને. કારસમય, મારી પૂ. ગુiારુંમાણમાન છે રિને સાથ ઉચ=જ. જેને એવા, શ્લોકાઈ “હે નાથ! (સમુદ્રવિજય -પતિની પટરાણી ) શિવારૂપી ( કલ્યાણકારી પૂર્વ દિશા ફુરાયમાન કિરણના સમુદાયવાળા એવા જે આપ નેમિ) સૂર્યને આખી આવકના સુખને અર્થે જન્મ આપે છે, તે આપ પણ (કઠોર પ્રકૃતિવાળા હોવાને લીધે ) અસર, "ઉચ ખલ અને (હુ વિરહી હોવાને લીધે મારા પ્રતિ) મરણદાયક છે (અથતુ આપ તો દુખના હેતુ થઈ પડ્યા છે), જેથી કરીને એને દેવા નથી.”—૨૨ સ્પષ્ટીકરણ વિરોધને પરિહાર– જગતના સુખને માટે જે આપને શિવા દેવીએ જન્મ આપે, તે આપ તે મને મરણોત્ત કષ્ટદાયક થઈ પડ્યા છો એ વિરાધને નીચે મુજબ પરિવાર છે – શિવા રાણરૂપી પૂર્વ દિશાએ જે નેમિનાથ રૂપી સૂર્યને સમસ્ત બ્રહ્માષ્ઠના સુખને અર્થે જન્મ આપે તે આપ તે (ઉપસર્ગથી) ક્ષોભ પામતા નથી, વળી આપને (કઈ પ્રકારની) પીડા નથી, તેમજ આપ સિદ્ધાન્તના પ્રરૂપક છે અથવા કલ્યાણકારી કાર્યને કરવાવાળા છે, એથી શિવાને કંઈ દેખ નથી. - * છે चेतश्चमच्चरिकरीपि दराश्रितानां तीवैतैर्विपमरैवतशृङ्गसङ्गी। आदर्शधाम्नि धृतकेवलचक्रिवत् किं નાઃ શિવઃ શિવપશ્ય મુનીન્દ્ર! ન્યાઃ ૨૨ हे मुनीन्द्र ! त्वं चेतः चमचरिकरीपि-अतिशयेनाधर्ययुक्तं करोपीत्यर्थः । पां? दरी- જિલ્લાનાં-ચિત્તનાં નાનામા શૈ? – ર -મનિષ મૂd? 'विपमरैवतशृङ्गसङ्गी, अममरैवतगिरिशिखरस्थित इत्यर्थः । हे मुनीन्द्र ! शिवपदस्य पन्या-मार्गो- ૧-૩ સૂર્યના સમયમાં અસ૨થી તેના તરફ નહિ જોઈ શકાય એવો અર્થ કર. તેવી જ રીત “આ બાપ” શબ્દથી “ અન્ય તેજ વડે પરાભવ નહિ પામનાર એ અર્થ કર વિશેષમાંલેક્તિ પ્રમાણે સુ કમ- રાજ બાપ થાય છે. ના ·૧૩૨ નેમિલકતામર [બારમત- अन्य एतत्वष्टात इतरः किं न वर्तते ? अपितु वर्तते एंव । कथंभूतः पन्याः ? शिवो-निरुपद्रवः । किंवत् ? आदर्शवामि-दर्पणगृहे धृतकेवलचक्रिवत्-लन्धकेवलज्ञानभरतचक्रधर इवेति ॥ २३ ॥ अन्वयः हे मुनि-इन्द्र ! विपम-'रयत'-गृह-सङ्गी त्वं वीः गतैः दरी-श्रितानां चेतः चमचरिफरीपि । आदर्श-धाम्नि धृत-फेवल-चमिन्-यत् किं शिव-पदस्य अन्यः शियः पन्या न ( वर्तते) । શબ્દાર્થ વેતર ( Fચિત્તને. પૃત (પ• ઇમાપ્ત કરેલ. ઘમાજિરિ (વા $ ) અતિશય આધારિત = કેવલ જ્ઞાન), સર્વવતા. કરે છે, ઘણે અચંબો પમાડે છે. ઘનિયાવત. ની ગુફા ઘર=સરખું, બરાબર તિ(પ• Fિઆય કરેલ. પુતાવિ પ્રાપ્ત કર્યું છે કેવલ( સાન) જે ફાતિનાં શુકને આશ્રમ કરેલાના. એવા ચક્રવતની જેમ. તઃ (તીમતી ત્રિશું. પ્ર. (૧ જા=વતો વડે. નહિ. વિ=વિષમ. કન્યા (પૂ5બીજો. ત્તિ વત(પર્વત). શિવ (જૂ- સિકકલ્યાણકારી. શિખર. ફિમેલ. સિંગ કરનાર, પાન. વિઘતો વિષમ રૈવતના શિખર વિવેચકમેક્ષસ્થાનને સંગ કરનાર, મુનિયતિ, સાધુ ચાર્પણ. મુન્દ્ર = ગીશ્વર, હે મુનિરાજ માનિ પણ-ભુવનમ ઈન્ચા (જૂ માગ. શ્લોકાર્થ હે ગીશ્વર ! વિષમ રૈવત (પર્વતના શિખર ઉપર રહેલે એવો તું તીવ્ર (તપસ્યા- દિક) તે વડે ગુફામાં વસનારા (જનોના ) ચિત્તને અતિશય આવ્યકિત કરે છે. પરંતુ આ કણકારી માર્ગ સિવાય) દર્પણ ભુવનમાં કેવલ (જ્ઞાન) પ્રાપ્ત કરનારા એવા (ભારત) ચક- વર્તીની જેમ શું મુક્તિપદનો (ઈ) અન્ય કલ્યાણકારી માર્ગ નથી વારૂ?”—૨૩ સ્પષ્ટીકરણ ·नेमिमक्तामरम्] નખિલાતામર ૧૩૩ વિચારવા લાગ્યા કે શું શરીરના બીજા ભાગ પણ અલંકાર વિના આ નિસ્તેજ દેખાતા હશે ? એની પ્રતીતિ કરવા તેઓ અંગ ઉપરથી એક પછી એક આભૂષણ ઉતારવા લાગ્યા. આનું વર્ણન કરતાં શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિ કહે છે કે પ્રથમ તે તેમણે મસ્તક ઉપરથી માણિ- ક્યને મુકુટ ઉતાર્યો; એથી તે મસ્તક રત્ન વિનાની મુદ્રિકા જેવું દેખાવા લાગ્યું. ત્યાર બાદ તેમણે કાનમાંનાં કુળ કાઢી નાંખ્યાં, એટલે તે કાન સૂર્ય અને ચન્દ્ર વિનાની પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશા જેવા ભાસવા લાગ્યા. ગ્રીવા (ડેક) ઉપરથી ગળચદૂર કરવાથી તેમનીગ્રીવાનીર (જળ) વિનાની નદી જેવી જણાવા લાગી. પછીથી તેમણે વક્ષસ્થલ (છાતી) ઉપરથી હાર ઉતાર્યો, એવી તે તે તારા વિનાના આકાશની જેમ શુન્ય દેખાવા લાગ્યું. બાજુબંધ ઉતારતાં તેમના બંને હાથ જાણે અર્ધલતાપાશથી રહિત બે સાલ વૃક્ષ હેય તેમ લાસવા લાગ્યા. હાથના મૂળમાંથી તેમણે કડાં * ઉતાર્યા, એટલે તે આમલસાર વગરની ઇમારત જેવા જણાવા લાગ્યા. તેમણે ત્યાર પછી બીજી બધી આંગળીઓમાંથી મુદ્રિકા કાઢી નાંખી, એટલે તે આંગળીઓ સર્પ વિનાની ફેણ જેવી દેખાવા લાગી. ત્યાર બાદ તેમણે પાદમાંથી પાદ-કટક દૂર કર્યા, એથી તે રાજકુંજરના સુવર્ણ કંકણથી રહિત દાંતના જેવા જણાવા લાગ્યા. આ પ્રમાણે સર્વ આભૂષણેને તેમણે અનુક્રમે ત્યાગ કર્યો એટલે તેમનું શરીર પત્ર વિનાના વૃક્ષ જેવું રોભારહિત દેખાવા લાગ્યું. આ પ્રમાણેનું પિતાનું શરીર જોઈને તેમણે એ વિચાર આવ્યું કે શરીરની અલંકારથી કૃત્રિમ શેક્ષા છે. બાકી આ શરીર તે અંદરથી વિટાદિક મળથી અને બહારથી મૂત્રાદિકના પ્રવાહથી એમ ઉભય રીતે મલિન છે. આ પ્રમાણે તેમણે શરીર ઉપરની મમતા ઓછી કરવા માંડી એટલુંજ નહિ, પરંતુ શુદ્ધ વિચારમાં આગળ વધતા જતા એવા તે રા- પર અપૂર્વકરણના અનુક્રમથી ક્ષક શ્રેણિ ઉપર આરૂઢ થયા. શુક્લ ધ્યાનમાં તલ્લીન બનેલા એવા તેમને સદવિચારના પ્રભાવથી કેવલજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. ધન્ય છે આવા રાજપિને કે જેમણે મન vs મનુષ્યા વન્યજ્ઞ” એ વાક્યને ચરિતાર્થ કરી બતાવ્યું તેમજ ગૃહરાવાસમાં રહીને પણ કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. पूर्ण व्रतेन भवतु क्रियया गतैः किं ? : कृतं च तपसाऽस्त्वलमन्यकृत्यैः। चेत् केवलं शिवसुखाजविकाशहेतुं ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २४ ॥ टीका है नेमे ! व्रतेन पूर्ण-मृतम् । क्रियया भवतु-मृतम् । गतेः-गमनैः-विहारैः किं ?-मृतम् । कष्टैः-लोचादिभिः कृत-मृतम् । तपसास्तु-सृतम् । अन्यकृत्यैः-अन्यधर्मामासकार्यैः अलं-स्तम् ।

·૧૩૨ નેમિભકામર [ભાવનછત- ऽन्य एतत्कटात इतरः किं न वर्तते ? अपितु वर्तते एव । कथंभूतः पन्याः ? शिवो-निरुपद्रवः । किंवत् ? आदर्शधानि-दर्पणगृहे धृतकेवलचक्रिवत्-लब्धकेवलज्ञानभरतचक्रधर इवेति ।। २३ ।। अन्वयः हे मुनि-इन्द्र ! विपम-रेवत'-गृह-सङ्गी त्वं तीः प्रतैः दरी-धितानां चेतः चमंशरिफरीपि। आदर्श-धाम्नि धृत-येवल-चक्रिन्-वत् किं शिव-पदस्य अन्यः शियः पन्थाः न (घर्तते ।। શબ્દાર્થ વેતર (=ચિત્તને. પૃત (પ૦ =પ્રાપ્ત કરેલ. વારિરિ ( $ =અતિશય આધતિ = કેવલજ્ઞાન), સર્વતા. કરે છે, ઘણે અચંબો પમાડે છે. વનિ=ચક્રવર્તી. ફરી ગુ. સરખું, બરાબર. ચિત(પાધિ =આશ્રય કરેલ, મૃતકવિ પ્રાપ્ત કર્યું છે કેવલજ્ઞાન) જેણે પતિનાં ચાને આશ્રય કરેલાના એવા ચક્રવતીની જેમ. તઃ (૧ તીમFતી. ધિંશું. ( 1 ) તે વડે. ==નહિ. દિપ=વિષમ- કન્યા (જીજે. ચિત્તરિવત(પર્વત). રિઘ (સૂશિર =કાણકારી. શિખર. ફિમેલ. કવિ સંગ કરનાર, gવસ્થાન, વિપરિતીવિવમ રૈવતના શિખર વિપક્ષ-થાનને. સંગ કરનારા. મુનિ=પતિ, સાધુ. =મુખ્ય. માર=દર્પણ. મુને != યોગીશ્વર, હે મુનિરાજા વિધાનિ=પણુ-બુવનમાં. (થ5મી. શ્લોકાઈ હે ગીશ્વર ! વિષમ રૈવત (પર્વતના શિખર ઉપર રહેલો એવો તું તીર (તપસ્યા- દિક) વ્રત વડે ગુફામાં વસનારા (જનેનો) ચિત્તને અતિશય આશ્ચર્યાંકિત કરે છે. (પરંતુ આ કણકારી માર્ગ સિવાય) દર્પણભુવનમાં કેવલ (જ્ઞાન) પ્રાપ્ત કરનારા એવા (ભારત) ચઇ- વર્તીની જમ શું મુક્તિપદને (ઈ) અન્ય કલ્યાણકારી માર્ગ નથી વારૂ?”—૨૩ સ્પષ્ટીકરણ ભરત ચક્રવર્તીને કેવલજ્ઞાન– એક દિવસ ભરત નરેશ્વરે નાન કરી, બલિ-કર્મ કરી, દેવદૂષ્ય વસ્ત્ર વડે શરીર લુછી, કેશમાં પુષ્પમાલા ગુંથી, ગશીર્ષ ચંદનનું વિલેપન કરી અને અમૂલ્ય અલંકાર ધારણ કરી અંત- પુરની ઉત્તમ અબલાઓના પરિવાર સહિત પ્રતિહારે દશાવેલા માર્ગે થઈને અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં તેઓ રનના આદર્શ ગૃહમાં જઈ દર્પણમાં પિતાનું મુખ જોવા લાગ્યા. તેવામાં તેમની આંગળીમાંથી મુદ્રિકા પડી ગઈ, પરંતુ તેની તેમને ખબર પડી નહિ. ધીરે ધીરે શરીરના સર્વ ભા- ગને જોતાં જોતાં તેમની નજર મુદ્રિકા વિનાની આંગળી ઉપર પડી. તેને નિસ્તેજ જોઈને તેઓ “एव' इत्यधिको क-पाठः।

·નિમhr} નેમિભક્તામર 135 વિચારવા લાગ્યા કે શરીરના બીજા ભાગે પણ અલંકાર વિના આ નિરજ દેખાતા હશે એની પ્રતીતિ કરવા તેઓ અંગ ઉપરથી એક પછી એક આભૂષણ ઉતારવા લાગ્યા. આનું વર્ણન કરતાં થાકેમચન્દ્રથરિ કહે છે કે પ્રથમ તે તેમણે મસ્તક ઉપરથી માણિ- ક્યનો મુકુટ ઉતા; એથી તે મસ્તક રન વિનાની મુદ્રિકા જેવું દેખાવા લાગ્યું. ત્યાર બાદ તેમણે કાનમાંનાં કુeઠળ કાઢી નાંખ્યાં, એટલે તે કાન સૂર્ય અને ચન્દ્ર વિનાની પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશા જેવા શાસવા લાગ્યા. ગ્રીવા (ક) ઉપરથી ગળચર કરવાથી તેમનીગ્રીવાનીર (જળ)વિનાની નદી જેવી જણાવા લાગી. પછીથી તેમણે વચલ (છાતી) ઉપરથી હાર ઉતાર્યા, એવી તે તે તારા વિનાના આકાશની જેમ શુન્ય દેખાવા લાગ્યું. બાજુબંધ ઉતારતાં તેમના બંને હાથ જ અર્ધલતા પાશથી રહિત બે સાલ વૃક્ષ હેય તેમ શાસવા લાગ્યા. હાથના મૂળમાંથી તેમણે કહાં * હતા, એટલે તે આમલસાર વગરની ઇમારત જેવા જણાવા લાગ્યા. તેમને ત્યાર પછી બીજી બધી આંગળીઓમાંથી મુદ્રિકા કાઢી નાંખી, એટલે તે આંગળીઓ સર્ષ વિનાની ફેણ જેવી દેખાવા લાગી. ત્યાર બાદ તેમણે પાદમાંથી પાદ-કટક દૂર કર્યા, એથી તે રાજકુંજરના સુવર્ણ કંકણથી રહિત દાંતના જેવા જણાવા લાગ્યા. આ પ્રમાણે સર્વે આપણેને તેમણે અનુક્રમે ત્યાગ કર્યો એટલે તેમનું શરીર પત્ર વિનાના વૃક્ષ જેવું ભારહિત દેખાવા લાગ્યું. આ પ્રમાણેનું પિતાનું શરીર જઈને તેમણે એવો વિચાર આવ્યો કે શરીરની અલકારાથી કૃત્રિમ શોભા છે. બાકી આ શરીર ને અંદરથી વિણદિક મળથી અને બહારથી મૂત્રાદિકના પ્રવાહથી એમ ઉશય રીતે મલિન છે. આ પ્રમાણે તેમણે શરીર ઉપરની મમતા ઓછી કરવા માંડી એટલું જ નહિ, પરંતુ શુદ્ધ વિચારમાં આગળ વધતા જતા એવા તે રાજ- પર અપૂર્વકરણના અનુમથી સપક એણિ ઉપર આરૂઢ થયા. શલ ધાનમાં તલ્લીન બનેલા એવા તેમને વિચારના પ્રભાવથી કેવલજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. ધન્ય છે આવા રાધિને કે જેમણે મન પણ મનુષ્યનાં જાળ પક્ષ”એ વાઘને ચરિતાર્થ કરી બતાવ્યું તેમજ ગૃહરાવાસમાં રહીને પણ કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. I पूर्ण व्रतेन भवतु क्रियया गतैः किं ? कष्टः कृतं च तपसाऽरत्वलमन्यकृत्यैः । चेत् केवल शिवसुखाजविकाशहेतुं ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २४ ॥ रीका हे नेमे ! प्रतेन पूर्ण-मृतम् । क्रियया मवतु-मृतम् । गतः-गमनः-विहारः किं ?-मृतम् । कष्टः-लोचादिभिः कृतं-मृतम् । तपसाऽस्तु-एतम् । अन्यकृत्यैः-अन्यधर्मामासकार्यः अलं-मृतम्।

·બ=કમી. વવી. હનિતીને, ૩૪ નેમિભક્તામર મિક- हे नेमे । घेद-यदि सन्त:-पण्डिताः केवलम्-असहायमेक अमलं-निर्मल शिवसुखाजविकाश- हेतु-मोक्षसुखकमलोल्लासनकारण एवंविधं ज्ञानस्वरूपं-ज्ञानलक्षणं प्रवदन्ति इति ॥ २४॥ अन्वयः (જે ના!) વેત્ સત્તાપણું જ-મ રાજુ -ઝ-વિરુ-તું શાન-જરે નિક, () પૂર્ણ, મિતુ, જ િપ ર્તિ, સારા અતુ, અવધ વાહન શબ્દાર્થ પૂર્ણ સ૩. જો. રિ ( ક )વ્રત વડે. છે. નિસહાય, એકલા. મતુસર્યું. દિન ૧) કલયાણુ; (૨). ચિવા (૧૦ પા=ક્રિયા વડે. કુસ્ખ. Rા ( ત =ગમ વડે. વેરા=લિવું તે, છે (જૂ કષ્ટ પડે. g=કારણ. તૈસી. રિસુવિધેલું વિખરૂપી કાળના વિકાસના કરિણુરૂપ તાલા( તપશ્ચર્યાથી, તપથી. અતુ. હૃદvસ્વરૂપ, –સર્યું. શાનાં-નાનના સ્વરૂપને. શિન્ય અપૂર. જમા ( કમ=નિર્મલ. દય-કાર્ય. પ્રવૃત્તિ (જાકહે છે. ચી=અન્ય કાર્યો વડે. ( સ )=સંત, પતિ. લેકાર્થે (હે નાથ !) જો સન્ત જ્ઞાનના સ્વરૂપને નિસહાયી તથા નિર્મલ તેમજ મુક્તિના સુખ- રૂપી કમલના વિકાસના કારણરૂપ કહે છે, તે પછી વ્રતથી તેમજ ક્રિયા વડે (પણ) સર્યું, (વિ- હારાદિક) ગમનથી શું? (લોચાદિક) ક (પણ) શા કામનાં તપશ્ચર્યાથી શી સાર્થકતા? અને અન્ય (ધર્માભાસરૂપી) કાર્યોથી પણ બસ થયું (અર્થાત આ બધી ક્રિયાઓ નકામી છે).”—૨૪ સ્પષ્ટીકરણ શાન અને ક્રિયાનો સહયોગ સર્યું” શબ્દવાચક વિવિધ શબ્દથી શોભતા આ પદ્ય દ્વારા રાજીમતી ક્રિયાને નિષેધ કરે છે; પરંતુ તે વાત યુક્ત નથી; કેમકે જ્ઞાન અને ક્રિયાના સાગથી જ મુકિત મળે છે. આ વાતની “જ્ઞાનક્રિયાખ્યા ” સાક્ષી પૂરે છે. વિશેષમાં એ ધ્યાનમાં રાખવું કે જ્ઞાન એ દેખતું છતાં પાંગળું છે, જ્યારે દિયા એ ગતિ કરનારી હોવા છતાં આંધળી છે, એટલે આ બંનેને અર- રપરસને સહયોગ જોઈએ. વિશેષમાં ઉત્તમ જ્ઞાનની સફળતા પણ ઉત્તમ ચારિત્રમાંજ સમાયેલી છે, એ વાતને શાસ્ત્રકારે પણ ટેકો આપે છે. કેમકે “જ્ઞાન રિતિ.” યાને “સા વિ જ વિમુગે" એ તેમને મુદ્રાલેખ છે. આ ઉપરાંત મનુષ્યની કીમત તેના વિચાર કરતાં આચારઉપરથી વિશેષ છે ·मा માતામર १०५ કાય છે અને દુનિયામાં છાપ પણુ ગારિત્રશાળી વ્યક્તિની જ પડે છે. આ સંબંધમાં વિગત 4 शीतेग, तुगत "माचारहीन ग पुन " सिध-स्मृतिना H. વાયના બીજ રોકના ચરણ ઉલ્લેખ કરી વિરવું ઉચિન સમજાય છે. આની વિમાની भार भी विशेषा१२५४ (गाया११४3-1१६3). . बालधिसेलिथ मुरैः कृतनर्मकर्म- घीरो भवन समिती भुवनेपु जिष्णुः। सत्त्वात् पुनः स च गृहीति' फिमत्र गण्यो व्यक्त त्वमेव भगवन् ! पुरुपोचमोऽसि ॥२५॥ टीका 'हे मगान् । व्यक्त-प्रगट अज-लोके त्वं एव पुरुषोलमो गणः-संग्येय इति किमनि ? अपितु पुरषोतमो गण्यो नासि । पालः मन् पुरैः-देवः मह चिमेलिय-क्रीटा फरोगि स्मेत्यर्थः । कथंभूतः गुरैः ? कतानि नर्मकर्माणि-क्रीडाकर्माणि येषां तेः । कर्मशन्दोयाका- रान्तोऽप्यस्ति । च-पुनः कथंभूतस्वं? धीरो-रदो भवन् । कस्या ? ममिती-ईर्यादिपमममिति- रूपेऽयवा साम्पयोगे । यतः-"समितियुधि सङ्गमे । साम्ये समायामीर्यादी" इति हैमाने- फार्थः । पुनः कथंभूतस्त्वं ? मुबनेपु-विश्वेषु जिष्णुः-जयनशीलः । कस्मान् ? सचान-पराक- मात् । गय कृष्णोऽपि सुरैः सह फ्रीडां चकार, समिती-राइमामे समायों या धीरो मवन् पुनः सच्चात् विधे जयनशीलः । इति तय कृष्णस्य च माम्यं प्रोक्तम्, अय कृष्णस्य विशेपमाह-पुन. रितिगेदे । स न कृष्णः गृही-कलवान इति वर्तने, त्वं तु न इति, तेन पुरुषोनमः गण्यो नैति युतम् । पुरुषाणां मध्ये उत्तमः पुरुषोचम इति निरुक्तिः । अथवा "स च गृहीति मास्तु योगी" इति पाठान्तरम् । सत्र पक्षे है मगरन् । त्वमेव पुरुषोनमो-सि, साम्यधर्मत्वान् । पुनः सच कृष्णो गृही। पुनः भवान् तु योगी-पोगधारी। यतः (श्रीवाग्भरविरचिने) अलशरग्रन्ये (१०४, सो०८५,८६)- "केनचिद यत्र धर्मेण द्वयोः संसिद्धमाम्पयोः । भवत्येकतराधिक्य, व्यतिरेकः स उच्यते ॥१॥ अनु० अस्त्वस्तु पीरुपगुणाजयसिंहदेव- पृथ्वीपतेर्मगपतेष समानमारः। किन्फतः प्रतिमटाः समरं विहाय सयो विशन्ति वनमन्यममकमानाः ॥२॥"-चमन्तः इति न्यतिरेकालद्वार उक्तः । लोकमाषया तीरहितो योगी कम्यते इत्यस्या इर्फाचनमपि ॥२५॥ १ माघमोपी' इति पासन्ताम् । ३ 'सम्ब' व क-पास ·૧૩ નેમિક્તામર નામ- अन्वयः (त्वं ) पालः (सन् ) रुत-नर्मन्-फर्मः सुरैः चिसेलिथ, समिती धीर: भवन् सत्त्वात् च भुवनेषु जिष्णुः सः (पुरषोत्तमः) च गृही इति ( तस्मात् ) हे भगवन् ! व्यक्तं त्वं एव अत्र पु શષ્યઃ (તિ) Éિ અહિ? શબ્દાર્થ વાણા( ધારા બાળક… પુજાળી. રિજિ(પાર)=ા કરી. ( શૈ૬)-તે. ર ( સુરF સહિત. ( દિનEDહ. ત (ઘા)=કરેલ. દરિ-એમ. જર્મન=ક્રીડ. ત્રિશું. કામ કૃત્ય. સાક=આ જગતમાં. છત્તર કર્યા છે કીડાનાં કૃત્યો જેણે એવા. લg ( =ગણવા લાયક. પર (૧૦ ધીર) દઢ. સ્પષ્ટ, વન (મFથ. વં(ન્યુ તું. વળી. પર્વજ, સમિતિ (૧૦ નિતિ)(૧) ઈર્યાદિક સમિતિમાં (૨) માથ!(જૂ મra) હે ભગવન! યુદ્ધમાં, (૩) સભામાં ૪પ મનુષ્ય, ગુag ( અવર=દુનિયામાં ૩=૪, કિg (જૂનિg :જયનશીલ, છતવાના સ્વભા પુરષોત્તમ (મૂળ પુર)૧) મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ વિવાળો. (૨) નારાયણ. સવાવ ( સવFપરાક્રમને લીધે. aહ (જા. કર્Eછે. પ્લેકાર્થ જેમણે ક્રીડાનાં કૃત્ય કર્યા છે એવા દેવેની સાથે બાળક હૈઈ કરીને તેં જેમ ક્રિીડા કરી તેમજ (ઈર્યાદિક પાંચ) સમિતિને વિષે [ અથવા યુદ્ધકે સભામાં 3 ધીર થયે થકે પરાક્રમ વડે દુનિયામાં તું જયનશીલ છે, તેમ તે નારાયણ પણ છે. પરંતુ તે ગહરથ છે (અને તું તે ચગી છે, એથી કરીને હે ભગવન્ ! તુંજ અત્ર પુરૂત્તમ ગણી શકાય તેમ છે ખરેકે?”—૨૫ સ્પષ્ટીકરણ સમિતિ- સમિતિ” શબ્દને અર્થ સાવધાનતા, સાવચેતી કે શુદ્ધ પ્રવૃત્તિ થાય છે. ચારિત્રની રક્ષાને માટે સાધુએ સમિતિ પાળવાની જરૂર છે. આ સમિતિના (૧) ઈ-સમિતિ, (૨) ભાષાસ- મિતિ, (૩) એષણા-સમિતિ, (૪) આદાન-નિક્ષેપણ સમિતિ અને (૫) પારિપનિકા- સમિતિ એમ પાંચ પ્રકારો છે. તેમાં ઈ-સમિતિને અર્થ એ છે કે જીવ-જંતુને વધ ન થઈ જાય તેટલા માટે તેમજ પિતે પણ રસ્તામાં ખાડે તો તેમાં પડી ન જાય ઇત્યાદિ ઉભય જીવના ૧ લેકામાં સ્ત્ર વગરનો મનુષ્ય ગી' કહેવાય છે. ૨ આ પાંચ સમિતિ અને મનગુણિ, વચન-ગુપ્તિ અને કાયગુપ્તિ એ ત્રણ ગુણિના સમુદાયને “અદ પ્રવચન માતા’ કહેવામાં આવે છે.

·नैमिमक्तामरम् ] નેમિલકામર १३७ રક્ષણાર્થે એક યુગ (સરા) જેટલી અગ્ર દષ્ટિ રાખી ચાલવું. ભાષા-સમિતિથી એ સમજવાનું કે બેલતી વખતે સાવચેત રહેવું અથતું અહિતકારી કે પાપમય વચનબેલિવું નહિ. એષણ સમિતિનું તાત્પર્ય એ છે કે શાસ્ત્રમાં જે વસ્તુઓ ભક્ષ્ય અને પેય ગણવામાં આવી હોય તે ગ્રહણ કરવી અર્થાત પ્રાસુક આહાર પાછું લેવા. આદાન-નિક્ષેપ-સમિતિને અર્થ એ છે કે વસ્ત્ર તેમજ પાત્ર લેતાં મૂકતાં ભૂમિનું નિરીક્ષણ અને પ્રમાર્જન કરી તેમ કરવું. પારિષ્ઠાપનિકાસમિતિને અર્થ એ છે કે મલ- મૂત્રને ચગ્ય ભૂમિએ ત્યાગ કરે. * * पूर्व प्रभो ! प्रबलपूरितपाञ्चजन्यः के प्रेलिताच्युतभुजो हसितोऽस्य दारैः । मौनं श्रितः परिणये विमुखोऽधुनैवं तुभ्यं नमो जनभवोदधिशोषणाय ! ॥२६॥ टीका हे प्रभो! पूर्व-प्रथम भवान् 'प्रयलपूरितपाञ्चजन्या' प्रपलेन-शौर्येण पूरितो-मातः पाच- जन्यो-चासुदेवशको येन स इति अभवत् । ततोऽनन्तरं भवान् के प्रकाशेर्थात् प्रकाशयुक्त मल्ला- क्षाटके प्रेसिताच्युतमुजो-बालितकृष्णहस्तोऽभवत् । ततोऽनन्तरं. कशब्दोवानुवर्तनीयः तेनं के-जले जलाश्रये इत्यर्थः । अस्य कृष्णस्य दारः सत्यभामादिस्खीभिर्भवान् हसितः-हास्यं नीतः। ततोऽनन्तरं भवान् परिणये-विवाहमेलननिमित्तं मौनं श्रितः-गृहीतमांनोऽभवत् । ततोऽनन्तर- मधुना-साम्प्रतम् एवंप्रकारः कोऽर्थः १ तोरण आगतः पाणिग्रहणमकृत्वा पश्चाद् वलितः, संवत्सरदानं दत्वा व्रतं गृहीत्वा रैवतके योगासक्त इत्यर्थः । एवंशब्दः प्रकारार्थः । हे जनभवोदधिशोपणाय ! जनानां संसारसमुद्रशोपणे आयो-लाभो यस्य सः । अथवा जनो-मल्लक्षणस्तस्य भवः-जन्म स एवोदधिः-समुद्रस्तस्य शोपणे-स्थलकरणे आयो-लाभो यस्य स तस्य संबोधने इति । वियोगिना- मेकापि घटिका कल्पान्तकालोपमा भवति, अतो भवोदधीत्युक्तं युक्तम् । हे नेमे ! तुभ्यं नमः-- नमस्कारोऽस्तु । एतेन त्वं शिक्षायोम्यो न, अहं तु शिक्षाकथनेन थकिवा इति अत्यन्तति- रस्कृत्यलद्वारोऽयम् , यदुक्तं नैपधे- "मुसरय स्वयशोनवाडिण्डिम जलनिधेः T: कुलमुज्ज्वलयाधुना। अपि गृहाण वधूवघपौरुप हरिणलान्छन ! मुश्च कदर्थनाम् ॥ १॥" इति ।। २६ ॥ १'रैवतके' इत्यधिक. ख पाठः !

·૧૮ નેમિભક્તામર श्रीभावप्रभवते. अन्वयः (૨) ઇમો પૂઈ (મન) કથ-પૂત્તિ-જાના, (તતા) જે દ્રવિ-દઘુત-મુઝ, છે अस्य दरिः हसितः, परिणये मौन थितः, अधुनों एवं विमुखः (अभवत्)(तस्मात् ) जन-भव- ધોળકા નમઃ શબ્દાર્થ પૂર્વ=પડેલાં. જો (જૂ પીન-મનને (પૂyહેનાથી તિઃ (૧૦ ધa=આશ્રય કરેલ. મય પ્રકૃષ્ટ શ. ળિયે (રન) અને વિશે. જૂતિ (પા કપૂરેલ. વિમુn ( વિવિમુખ. Gam=પાંચજન્ય (નામને શંખ). પુનમણું, અવqાજ્ઞા=પ્રાણ પરાક્રમ વડે પૂર્યો છે. આમ પાંચજન્ય જેણે એવા. તુ (સુરતને. (મૂળ ૨)૧)મકામાં, (૨) જલમાં તન્નમસ્કાર પતિ (જાક્વોલાવેલ. જ લેક. =અચુત, કૃષ્ણ જ=સંસાર. મુસ્ત, હાથ, =સમુદ્ર. કિનાચુરમુ વાળે છે કૃષ્ણને હાથ જેણે તે કપાવવું તે. gલિત (જૂ ઇતિ=રી કાલ. અઘિક્લાભ. અસ (૧૦ મ્Fઆની. કામોધવા =ડે લેના સંસાર સમુદ્રના વલ (૧૦ રાજસ્મ વડે. શોષણનો લાભ છે જે દ્વારા એવા (સં.) બ્લેકાર્થ હે નાથ ! પહેલાં તે તે પ્રકૃટ પરાક્રમ વડે પાંચજન્ય (નામને શંખ) પૂર્યો હતો. ત્યાર બાદ તે પ્રકાશ(યુક્ત અખાડા)માં કૃષ્ણને હસ્ત વા હતા. વળી ત્યાર પછી જલાશયને વિષે એની પત્નીઓએ તને હસી કાઢ્યો હતો. ત્યાર બાદ લગ્નના સંબંધમાં તે મૌન ધારણ કર્યું હતું અને હમણાં તું આમ વિમુખ થયેલ છે. તે તેથી લોન (અથવા મારા જેવા મનુષ્યના ? સંસાર-સમુદ્રનું શોષણને લાભ છે જે દ્વારા એવા (હે નાથ ! તને નમરકાર હેજો.”—૨૬ સ્પષ્ટીકરણ કૃણ-વિચાર- દરેક વાસુદેવની પેઠે કૃષ્ણને ગરૂડનું વાહન હતું. તેની પાસે પાંચજન્ય શંખ, કૌદકી ગદા, નન્દક ખ, શા ધનુષ્ય અને સુદર્શન ચક્રહતા. વળી તેને શ્રીવત્સનું લાંછન હતું. તેના હાથમાં અમન્તક મણિ હતા, જ્યારે તેના ભુજની મધ્યમાં કૈસ્તુભ મણિ હતો. તેને સત્યભામા પ્રમુખ પત્નીઓ હતી. પાઠ-વિચાર- ભક્તામર-સ્તોત્રના રદમાં પધનું ચતુર્થ ચરણ તે “જ નિ ! નવોષિ- ગાય” એમ છે, જ્યારે અહિંઆ તે જિનને બદલે “જન” શબ્દનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેનું શું કા- ·* .. नेमिमक्तामरम्] નેમિભક્તામર १३८ રણ એવો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે. શું ભકતામર સ્તોત્રની જૂની પ્રતોમાં “જિન” શબ્દને બદલે જિન” શબ્દનો ઉલ્લેખ હશે કે જેથી કરીને અહિં પણ એ ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે? त्वं चेच्छिवात्मज इतीश ! शिवाय मे किं ? नारिष्टनेमिरिति चेदशुभच्छिदेऽपि । स्वैर्वा निरुक्तवशतो मयि सानुकूल: स्वप्तान्तरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥२७॥ टीका हे नेमे ! चेद-यदि त्वं शिवात्मज इत्यसि, तदा त्वं मे-मम शिवाय-कल्याणाय कि नासि ? शिवहेतुत्वात् शिवा जननी तत्पुत्रस्त्वं तादृशो नेति । हे नेमे । चेद यदि त्वं अरिष्टनोमैरिति असि, सदापि-पुनः संमे ममाशुभच्छिदे-कप्टविदारणाय किं नासि ? अरिष्टस्य-अशुभस्य नेमिरिव प्रध्वंसकत्वादरिष्टनेमिरिति निरक्ततः। वेति पक्षान्तरे । हे नेमे ! स्वैः स्वकीयैर्जनैः कदाचि- दपि कस्मिंश्चिदपि काले स्वमान्तरेऽपि-निद्रावस्थायामपि त्वं मयि विपये सानुकूल:-अनुरागयुक्तो नेक्षितोऽसि-न विलोकितोऽसि । कस्मात् १ निरुक्तवशतः-निरुत्यधीनतः । शिवात्मज इति अरिष्टनेमिरिति भवान् नामतोऽस्ति, परमार्थतो नास्ति इत्युक्तम् ॥२७॥ अन्वयः (हे) ईश! चेद् त्वं 'शिवा'-आत्मजः इति (असि, तहि ) मे शिवाय किं न (असि) चेद (त्यं) 'अरिष्टनेमिः', (तहि मे ) अशुभ-छिदे अपि (किं न ?)। वा स्वप्न-अन्तरे अपि स्वः (जनैः) निरुक्त-यशतः मयि स-अनुकूल न कदाचित् अपि ईक्षितः असि । શબ્દાથે त्वं (मू० युष्मद)-तु. अशुभच्छिदे मशुमन नाशने भाटे. चेन्ने. अपि-पy. शिमा शिक्षा स्वः (मू० स्व)-पोताना (1) 43. आत्मज-पुत्र नन. या-पक्षा-तरसूय अ०५५. शिवात्मजा-शिमा (1) नन. इति मेम. चशम्माधान. ईशा (मू० ईच)-डे नाय! निरुक्तयशता व्युत्पत्ति अनुसार, નામના અર્થ शिवाय (मू. शिव ) यालाय. પ્રમાણે, मे (मू. अस्मद)-भा. मयि (मू. अस्मद् )मारे वि. किंभ. नम्नलि. सानुकूल अनुग, 03, साग, स्वप्नएन. अरिष्ट-अशुभ. नेमि-4. अरिष्टनेमिः (१) अरिटनभि; (२) अशुभ स्वप्नान्तरे-वनमा. कदाचित् पि. अशुभ-अशुल. ईक्षितः (मू० ईक्षित) पाये. छिदसते, नाश सोते. असि (पा० भम् । अन्तर-मध्य. अनि २४.

·१४० નમિભક્તામર [श्रीभावप्रमकत- પ્લેકાર્થ (હે નાથ !) જે તું શિવા (દેવી ) નો નન્દન હેય, તે પછી મારા કલ્યાણ કેમ થતું નથી ? વળી જે તું અરિષ્ટનેમિ હેય, તો પછી મારા અશુભનું છેદન કેમ કરતા નથી? અથવા નિરૂક્તને લીધે તું અનુદ્દલ હે જોઈએ તથાપિ તું તારા સ્વજનો વડે પણ રવનમાં પણ કદાપિ મારા પતિ સાનુકુલ જેવા નથી.”—૨૭ * वेत्येति नाद्रिवसते ! विशदं ध्रुवं त्वां सौवं मतं प्रतिविभातमिदं ब्रवीति । रागीभवद् विकचकोकनदधियाऽरं बिम्ब रवेरिव पयो धरपार्श्ववति ॥ २८ ॥ दीका अद्रौ वसतिर्यस्य स तस्य संवोधने हे अद्रिवसते ! समिति न वेत्य-न वैरिस । इतीति कि? सदाह-हे नेमे ! ध्रुव-निश्चितं, प्रतिविभातं विभातं विभातमित्यव्ययीभावः, प्रमाते प्रभाते । धर- पार्श्ववर्ति-रैवतकपर्वतसमीपवर्तमानं पयो-जलं कर्तृपदम् । इदं मतं-मनोऽभिप्राय त्वां ब्रवीति । • बेन धातुर्द्विकर्मकः । कथंभूतं मतं ? स्वस्येदं सौ-स्वकीयम् । पुनः कथंभूतं ? विशद निर्मलम् । पुनः कथंभूतं मतं ? अरम्-अत्यर्थ विकचकोकनदश्रिया-विकस्वररक्तकमलच्छायया रागीभवत्-स- सायमानरक्तवर्णम् । किमिव ? रवेविम्बमिव-सूर्यस्य विम्बमपि मतं त्वां ब्रवीति । शेपं तथैव योजनीयमिति । एतेन जलं त्वां प्रति कथयति यथाऽहं जलं रक्तकमलश्रिया सह रागीमवामि तथा समपि रांजीमत्या सह रागीभव इति त्वं न वेत्थ इति स्थितम् । “धरः कूर्माधिपे गिरौ कर्मासमूले" इति हैमानेकार्थः १२८५ अन्वयः (हे) अद्रि-बसते। रवः विम्ब इव विकच-फोकनद-श्रिया (प्रति-विभात) रागीभवत् धर-पार्श्व- प्रति पयः इदं विशद ध्रुवं सौवं अरं मतं त्वां प्रति-विभातं ब्रवीति इति न वेत्थ। શબ્દાર્થ घेत्थ (धा. विद.)-M. वसति-निवास. इति:मेम. अद्विवसते । पर्वत पर निवास छन्नी ! नम्नलि. (सं.) अद्रि पर्वत. विशदं (मू विशद ) निमग. ૧ સરખા- मलियान-चिन्तामणि (३१०२, al. १९८).' . निरुक्तं पद्मअनम्", ·नेमिमक्तामरम्] નેમિભક્તામર १४१ ध्रुवं (मू० ध्रुव )-निश्चित. थिया (मू० श्री) सभी 4. त्वां (मू. युष्मद )-त. विकचकोकनदश्रिया- विर पानी समानां सौवं (मू० सौव) २१४१५, पोताना. साये. मतं (मू० मत)-भत, अभिप्राय. अरं (मू० अर)-सत्यंत. विभात-अमात, सपा२. यिम्यं (मू० विम्व) भि. प्रतिविमातंभत्री प्रभात. रवः (मू० रवि) सूर्यन इदं (मू. इदम् )-मा. इव-भ. प्रवीति (धा० ). पयः (मू० पयस् )Fre. राग-२ता. धर-पर्वत. रागीभवत्-२४तार्नु माय२९ ४रतो. पार्श्वसभी५. विकच-वि३२५२, भास. धर्तिनमहानार कोकगद २४ मन, . घरपार्श्ववर्ति-पतना सभी५ होनाई. શ્લોકાથ "ता (1) पर्वतन 6५२ निवास छ मेवा ( नाथ ) ! भवितुं मि (સર્વદા) વિકસ્વર પની લમી સાથે રક્તતાનું આચરણ કરે છે (અર્થાતુ પાઘની જેમ પોતે પણ રન બને છે, તેમ તું મારી સાથે રાગી થા) એમ (આ) પર્વતની પાસે વહેતું જલ, તને નિર્મલ, નિશ્ચિત તેમજ અત્યંત એ પિતાને અભિપ્રાય પ્રત્યેક પ્રભાતે કહે છે એ તું જાણ नथा. (भा अनी तने ५५२ .य, तु माम मा प्रति १२६ २७ २।४ ! ) "-२८ * * * * स्वामिन् ! ' समुद्रविजया'वनिपालसूनो ! रतादीश्वरोऽत्र यदहार्यगति तवेमाम् । कान्ति निवारयति विष्णुपदोदितां क- स्तुङ्गोदयाद्रिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ॥ टीका हे स्वामिन् ! हे समुद्रविजयावनिपालसूनो !- हे समुद्रविजयभूपपुत्र ! अत्र-रैवतक- नगे भवानीश्वरः-स्वामी शब्दच्छलान्महादेवः स्तात्-भवतु । यद्-यस्मात् कारणात् को नरः तवेमां कान्तिम्-इच्छां शोभा वा निवारयति ? अपि तु न कोऽपीत्यर्थः । “कान्तिः शोभाकामनयोः" इति हैमानेकार्थः । कथंभूतां कान्तिं ? अहार्या-हर्तुमशक्या गतिः-गमनं यस्याः सा, अथवा- हार्य-पर्वते रैवतके गति:-गमनं यस्याः सा, अथवाऽहार्यवत् पर्वतवद गतिहठस्वरूपा यस्यां सा तामिति । पुनः कथंभूता कान्ति ? विष्णोः-कृष्णस्य पदं अर्थात् क्रीडास्थानं रैवतकस्तस्मिन्नुदि- ता-उदयं प्राप्ता, अथवा विष्णुपदवत्-आकाशवत् उदिता-उद्गता, शून्या निरर्थका इत्यर्थः, अथवा विष्णुपदे-आकाशे उदिता, भूमिगतं मनोहरवस्तुसार्थ विहाय शून्यस्थाने जातेत्यर्थः, तामिति । महादेवस्यापि कान्ति को निवारयति ? अहार्ये-हिमाचले गतिर्यस्याः सा वां विष्णु- ·૧૪૨ . નેમિભક્તામર [મામા- पदोदिता-आकाशोद्गताम् । अथवा विष्णुपदादुदिता-प्रकटिता एवंविधा कान्ति-शोभा गङ्गामि- त्यर्थः । गङ्गा तु हरिचरणोद्गता हरशिरस्थितेति लोकोक्तिः इत्युक्तिलेशः । यथा तुङ्गोदयाद्रिशि- रसि-उचोदयाचलशिखरे सहसरस्मे:-सूर्यस्य कान्ति को निवारयति । विष्णुपदे-आकाशे उदि- ताम् । शेष यथोचितं योज्यामिति ॥२९॥ अन्वयः ()મિત્તા મુક્તિ-અનિટની જ જા જા ૪૨ ૪૪ માં રાઈ-જીં विष्णु-पद-उदितां कान्ति तुङ्ग-उदय-अद्रि-शिरसि सहन-रश्मे इय का निवारयति । શબ્દાર્થ રાજી (નિહે નાથ ! વિઘાતિ (પા =નિવારણ વિજા રામુદ્રવિજય, કૃષ્ણના કાકા. વિજુ કૃષ્ણ. નિપાછ–પૃથ્વીપતિ, રાજા. v=(૧) ચરણ, (૨) સ્થાન, ન=પુત્ર. gિ(૧) કૃષ્ણનું ચરણ; (૨) કૃષ્ણનું સ્થાન સમુદ્રવિજયનિવારૂનો હું સમુદ્રવિજય ર (૩) આકાશ. જાના પુત્ર. રિત (ઘા )=ઉદયમાં આવેલ. તો (પ૦ ૬)=. વિજુવતિ-૧) કૃષ્ણના (ક્રીડા-) સ્થાનમાં aa (પૂરક(૧) સ્વામી, (ર) મહાદેવ, ઉદયમાં આવેલી, (૨) આકાશની જેમ ઉદયમાં ==અહિં આ. આવેલી (૩) આકાશમાં ઉદય પામેલી; (૪) વિષ્ણુના ચરણમાંથી નીકળેલી. અન૧)ચોરી નહિ શકાય એવું, (૨) પર્વત. (મૂ૦ કિમ)=ણું. અતિ ગતિ, ગમન. સાર્વજર્તિ-(૧) હરી નહિ શકાય એવું ગમન છે ૩=ઉદય. જેનું તે, (૨) પર્વત પ્રતિ ગમન છે જેવું તે; કિગિરિ, અચલ. (૩) પર્વતના સમાન ગતિ છે જેની તે, ત્રિોચ, શિખર. તવ (યુ) તારી. તોથાિિરસિઉચ્ચ ઉદયાચળના શિખર ઉપર. =જેમ. માં (જૂ .=આ. હબ્રહનાર, પત્તિ (૧૦ જિજ)= ૧ ) શેભાને ( ૨ ) રિમ=કિરણ. ગંગાને. સામે =હજાર કિરણ છે જેમાં તેની, સૂર્યની. શ્લોકાર્થ હે નાથ ! હે સમુદ્રવિજય (નામના ) પતિના નન્દન ! અહિંઆ (અર્થાત્ આ ગિરનાર ગિરિ ઉપર) તું ઈશ્વર (મહાદેવ) હે, કારણ કે કૃષ્ણના (કીડા- સ્થાન (રૂપી આ પર્વત) ઉપર ઉદયમાં આવેલ અથવા આકાશની જેમ ઉદયમાં આવેલ (અર્થાત્ નિરર્થક, અથવા આકાશમાં ( નહિ કે સકલ મનહર વસ્તુથી મને મેહક એરી ભૂમિને વિ) ગયેલ તેમજ (કેઈથી પણ ન હરી શકાય એવી ગતિ છે જેની એવી [ અથવા પર્વત પતિ ગમન છે જેનું એવી અથવા પર્વતના સમાન (હઠવાળી) ગતિ છે જેની એવી ] તારી શોભાને, ઉચ્ચ ૧ મહાદેવના પક્ષમાં “હિમાલય” સમજ. =જેથી કરીને. તુ ઉચ, ઊંચે.

·१४ नैमिभक्तामरम्] નૈમિભક્તામરે ઉદયાચળના શિખરને વિષે (રહેલા) સૂર્યની આકાશને વિશે ઉદયમાં આવેલી તેમજ અહાર્ય એવી કાન્તિની જેમ કેણ નિવારી શકે?”–૨૯ सारेच्छुदुर्लभमतोऽफलमेव मन्ये मुख्यं महेश ! महतोऽप्यपरोपकृत् ते । सिद्धागमार्थवरमुच्चदर्श स्वरूप- मुच्चैस्तट सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ टीका हे महेश! हे महाप्रभो ! अहं ते-तव स्वरूप-ध्यानावस्थागतरूपं अतः-कारणादफलं-निर- र्थकमेव मन्ये-जानामि । कथंभूतं स्वरूपं ? मुख्यं -प्रधानमिति । पुनः कथंभूतं स्वरूपं ? सिद्धा-दे- वास्तेपामागम-आगमनं तस्यार्थो-हेतुस्तेन वरं-श्रेष्ठम् । अथवा सिद्धः -प्रसिद्ध आगमानां-जिन- प्रणीतशास्त्राणामों-हेतुस्तेन वरमिति, आगमोत्पत्तिकारणत्वात् । “आगमस्त्वागतौ शास्त्रे" इति हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतं स्वरूपं ? 'उच्चदर्श' उच्चा-ऊो गुणस्थानापेक्षया दशाऽवस्था यस्य तदुच्चदशम् । एवं विधमपि विशेषणद्वारेणाफलकारणमाह–पुनः कथंभूतं स्वरूपं ? अपरोपकृत्-परे- पामनुपकारकं, त्वत्स्यरूपस्यानुभवगम्यत्यात स्थूलमतीनामकिश्चित्करम् । अथवा विपमस्थानस्थि- तस्य दर्शनमपि दुर्लभमतो जनानामनुपकारकमिति । पुनः कथंभूतं स्वरूपं ? 'सारेच्छुदुर्लभं' सारं-श्रेष्ठमिच्छतीति सारेच्छुम्तेन दुर्लभं-दुष्प्रामिति । कथंभूतस्य ते ? महतो-महानुभाव- स्यापि । किमिव तटमिव । यथाऽहं सुरगिरेः-मेरुपर्वतस्य शातकौम्भं-सुवर्णमयं तटं अतोऽफलं मन्ये । कथंभूतं तटं १ मुख्य-प्रधानम् । पुनः कथंभूतं तटं ? 'सिद्धेति' सिद्धाः-प्रसिद्धा आगमा अगाः शब्दप्रभेदत्वाचन्दनादिवृक्षा अर्था(थ)अन्यवस्तृनि तैर्वरं-श्रेष्ठम् । पुनः कथंभूतं तटं ? उच्चद- शम्-उन्नतदशम् । पुनः कथंभूतं तटं ? उच्चैः-उन्नतम् । एवं विधमपि अफलकारणमाह-पुनः कथं- भूतं तटं ? अपरोपक-अनुपकारकम् । यतः कथंभूत तट ? सारेच्छुदुर्लभं-धनवाञ्छकनरदुष्प्रापै- मिति.। कथंभूतस्य सुरगिरेः १ महतः-प्रौढस्येति ॥३०॥ अन्चयः (हे ) महत्-ईश ! ( अहं ) (महतः ) सुर-गिरेः शातकौम्भ, (मुख्य), (सिद्ध-आगम-अर्थ- वर, उच्च-दर्श ) उच्चैः, (अ-पर-उपकृत्, सार-इच्छु-दुर्लभं) तट इव महतः अपि ते मुख्यं, सिद्ध-आगम-अर्थ-वरं, उच्च-दर्श स्वरूपं अ-पर-उपकृत्, सार-इच्छु-दुर्लभं अतः अ-फलं मन्ये । શબ્દાર્થ सार-(१) श्रे; (२)धन. सोरच्छुदुर्लभं ठनी (अया पनना ) wl इच्छु=२७२. રાખનારને દુર્લભ. दुर्लभ-दुखन. अतस्येचा रीन. १-२ 'पकमिति: इति ख-पाठः । .

·૧૪૪ નેમિભક્તામર [ નીમાયામકa- અh (૧૦ =નિરર્થક, ઘ=. ઉ=Y. મિત્ર૧) દેવેના આગમનના હેતુ જો ( મહું માનું છું. લઈને શ્રેષ્ઠ, (૨) આગને હેતુ પ્રસિદ્ધ મુર્ણ (જૂ મુલ્ય-મુખ્ય પ્રધાન. હોવાને લીધે એ (૩) પ્રસિદ્ધ વૃક્ષો તેમજ મહત્તમોટા. વસ્તુઓ વડે ઉત્તમ. ઉર=નાથ. sa=ઊંચી. મકાઇ= મહાપ્રભુ! Ri=અવસ્થા. માતા ( )=૧) મહાન (પુ)ની ૩=ઊંચી છે અવસ્થા જેની તે. (૨) ગોઢની. રૂપ (મૂળ Eવરૂપ. જ અન્ય. =ઉજત, ઊંચું. ઉપઉપકાર કરનારું ત૮ (પૂ તર=શિખર. v=અન્યને નહિ ઉપકાર કરનારું. સુદેવ. હૈ (નપુ) તારે. પિત. સિ= ૧) દેવ, (૨) પ્રસિદ્ધ જુરકિસ્રગિરિના, મેરૂના. સામ= ૧) આગમન (૨) શાસ્ત્ર; (૩) વૃક્ષ. વજેમ. કર્થન ) હેતુ, (૨) વહુ. રાતી ( ઉત્તમ સુવર્ણમય. શ્લોકાઈ હે મહામણું ! જેમ પ્રૌઢ એવા મેંરૂ પર્વતનું પણ મુખ્ય, સુવર્ણમય, પ્રસિદ્ધ (ચન્દના- દિક) વૃક્ષે તેમજ (અન્ય) વસ્તુઓ વડે ઉત્તમ, વળી ઉચ્ચ દશાવાળું એવું તેમજ ઉન્નત એવું. શિખર અન્ય જિનેને નહિ ઉપકાર કરનારું (હેવાથી), તેમજ ધનની ઈચ્છા રાખનારને દુર્લભ (હેવાથી) નિરર્થક છે, તેમ મહાનુભાવ જેવા તારા પણ પ્રધાન, વળી દેવના આગમનને લઈને શ્રેષ્ઠ [ અથવા (જિન-પ્રત) આગમનો હેતુ પ્રસિદ્ધ હોવાને લીધે ઉત્તમ ], તથા વળી (ગુણ રસ્થાનની અપેક્ષાએ) ઉચ્ચ અવસ્થાવાળા એવા સ્વરૂપને (સાધારણ મતિવાળાને તે અગમ્ય હેવાને લીધે અથવા વિષમ સ્થાનમાં તારો વાસ હેવાથી તારા દર્શન પણ દુર્લભ હોવાને લીધે) અન્ય (જ) પ્રતિ ઉપકાર નહિ કરનારું (હેવાને લીધે) તેમજ શ્રેષ્ઠની ઈચ્છા રાખનારને દુર્લભ હેવાને લીધે હું નિરર્થક માનું છું. t. 1 उच्चोपलासनमशीतकरातपत्रं वातीचलहिततनिर्झरचामरं च । देवार्चित ! त्रिकमिहास्तु तवैवमेव प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ।। टीका हे देवार्चित !-हे सुरपूजित । इह-अस्मिन् पर्वते तव एवम्-अमुना प्रकारेण एव-निश्चयेन त्रिकं अस्तु-भवतु । एक 'उच्चेति' उच्च उपला-पापाण एवासन-विष्टरम् । द्वितीयं 'अशीतेति' ·. नैमिभक्तामरम् નેમિભક્તામર ૧૪૫ अशीतकर:-सूर्य एवातपत्र-छन्नमिति । तृतीय वातोचेति' वातेनोचलन्त-ऊर्बोद्गच्छन्तो वितता- विस्तीर्णभावं प्राप्ता निर्झरा एव चामरं इत्येवं त्रिकमिति । कथंभूतं (१) त्रिकं किं कुर्वन् ? त्रिजगत:- त्रिभुवनस्य परमेश्वरत्वं प्रख्यापयत्-कथयत् इति रोपोक्तिः ॥३१॥ अन्वयः (हे ) देव-अर्चित ! इह तव नि-जगतः परमेश्वरत्वं प्रत्यापयत् उच्च-उपल-आसनं, अ-शीत- 'कर-आतपत्रं, वात-उञ्चलत्-वितत-निर्झर-चामरं च त्रिक एवं एव अस्तु । શબ્દાર્થ उध-श्य,या. च-मन. उपल-पत्य२. देव-सुर. थासनमासन, मे. अर्चित (धा० अ )=yMयेस, यूलित. उञ्चोपलासनं या त्या भासन. देवार्चित ! हे सरी व नित। शीत-शीत. निक-अपना सभुय. कर-णि. ६६-पत्र भशीतफर-GY रियनात, . अस्तु (घा० असू)-हे. आतपत्र-ताथा क्षY ४२नार, ७२. तव (मू. युष्मद् ) ता. मशीतकरातपत्र-भूषा छत्र, एवं-अभ. घात-पवन. उचलत् (धा चल जाये तु: वितत (धा. तन्)-विरता प्रण्यापयत् ( घा० ख्या)=२ ४२नार. निर्झर-रे. त्रित्रय चामरम्याभ२. जगत्-दुनिया, भुपन. घातोयलद्विततनिझरचामरं-भवन प3 Se oral त्रिजगता त्रिभुवनना. તેમજ વિસ્તીર્ણ એવા ઝરારૂપી ચામર- परमेश्वरत्वं (मू० परमेश्वरख )-५२५२५याने. શ્લોકાર્ધ " सुरे। पडे नित (B)! पत्र (मर्थात् २पर्वतन विष) त्रिभुवनना परमेश्वर- પણને જાહેર કરનારો એવો તારો (૧) ઉચ્ચ પત્થર રૂપી આસન, (૨) સૂર્યરૂપી છત્ર અને (૩) પવન વડે ઊંચા જતા તેમજ વિરતીર્ણ એવા ઝરારૂપી ચામર એ મણને સમુદાય આવો જ -31 पच% D0. * उक्तेष्वमीपु वचनेषु मयाऽमृतानि जानीवमातरुषाऽप्यनुरागयुक्त्या । नेत्रादिपु प्रथितसाम्यगुणेन मे हि पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ टीका हे नेमे ! यूयं अमीषु वचनेषु अमृतानि-पीयूपाणि जानीध्वं-युध्यध्वम् । कथंभूतेषु वचनेषु ? मयोक्तेपु-भाषितेषु । कथंभूतया मया? आइतरुपा (अपि)-धृतकोपयाऽपि । कया? अनुरागयुक्त्या- ·१४६ નેમિભક્તામર [श्रीमावप्रमत- अनुरागयोजनेन । हीत्युपप्रदर्शने । वियुधाः-पण्डिता मे-मम तन्त्र नेत्रादिषु पद्यानि-कमलानि परिकल्पयन्ति-कथयन्ति । केन ? प्रथितसाम्यगुणेन-विख्याततुल्यगुणेनेति, यथा नेत्रे कमलं मुखे कमलमित्याद्युपमानं धृतं, तथा पचनेप्वमृतोपमानमिति ॥ ३२ ॥ अन्वय (हे 'नेमे ! ) आहत-रुपा अपि मया अनुराग-युफ्त्या उक्तेषु समीपुधचनेषु अमृतानि जानीध्वम्, हि पियुधाः मे तन नेत्र-आदिपु प्रथित-साम्य-गुणेन पधानि परिकल्पयन्ति । શબ્દાર્થ उक्केषु (मू. उक्त)-प्यारेस आदि-अभुभ. अमीपु (मू० भदस मा. नेत्रादिपु-नानि वि. घचनेषु (मू• पचन यनान विष. प्रथित (धा० प्रथ) अध्यात. मया (मू. अस्मद् ) माराया. साम्य-geम. अमृतानि (मू. अमृत अभूतो. जानीचं (घा.) ता. गुण-गुय आरत (धा० ) IE, धारण रेयो. प्रथितसाम्यगुणेन सि तुY२ रीन.. रुपनधि, गुस्सी. मे (-० अस्मदू) मा. आटेतरपा पार यी ५ो सवा. हि भो. अपि पशु पद्मानि (मू० पम). 'अनुराग-प्राति. तर-t. युक्ति-योग, संप अनुरागयुक्त्याप्रीतिना समयया. वियुधाः (मू० विबुध) परिता. नेत्र-मणि परिकल्पयन्ति ( धा• कुप) छ. બ્લેકાર્થ “(હે નેમિનાથ!) જેણે દેપ ધારણ કર્યો છે એવી (અર્થાત મારે અનાદર કરતા હેવાથી તમારા પ્રતિ ગુસ્સે થયેલી એવી) હું હેવા છતાં પણ મારાથી પ્રીતિપૂર્વક ઉચ્ચારાયેલાં આ વચનને વિષે તમે અમૃતની કલ્પના કરે, કેમકે પણ્ડિતે મારા નેત્ર (મુખ) આદિમાં પ્રસિદ્ધ સાહ્ય ગુણ હેવાને લીધે મલની કલ્પના કરે છે.”—૩૨ * मत्स्वाम्यहं च मुखनेत्रजितावमुप्या नीतोष्णतामिति मदेन मृगेण मन्ये । दाहाय में प्रकृतिरीश ! विधोर्यथाऽस्ति ताहक कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ॥ ३३ ॥ टीका हे ईश! हे स्वामिन् ! यथा-येन प्रकारेण विधो:-चन्द्रस्य प्रकृतिः-ज्योल्मामयस्वमायः फर्टपदं मे मम दाहाय-भस्मीकरणाय अस्ति, ताइक्-ताशी विकाशिन-उद्योतमाजोऽपि ।

·नेमिभक्तामरम्]
નેમિલક્તામર
१४७.'
ग्रहगणस्य-उडुगणस्य प्रकृतिः कुतोऽस्ति ? नास्तीत्यर्थः । अहमेवं मन्ये । कयंभूता प्रकृतिः ?
इति उष्णतां नीता-उष्णत्वं भावि(प्रापि)ता । केन ? मृगेण-लाञ्छनमिपहरिणेन । केन
करणभूतेन ? मदेन-कस्तूरिकया । इतीति कि ? मत्स्वामी-मम स्वामी चन्द्रः च-पुनः अहं
मृगः इमौ द्वौ अमुप्या-राजीमत्या मुखनेत्रजितौ-राजीमतीमुसनेवाभ्यां पराभूती, पीडितावि-
त्यर्थः । इति हेतोः। “मदः कस्तूरिकायां च" इत्यनेकार्थः ॥३३ ।।
अन्वयः
(हे )श ! यथा मत्-स्वामी अहं च अमुग्या मुस-नेत्र-निती इति मृगेण मदेन उग्णता नीता
विधोः प्रकृतिः मे दाहाय अस्ति, ताटक (प्रकृतिः) विकाशिनः अपि ग्रह-गणस्य फुतः इति मन्ये ।
શબ્દાર્થ
स्वामिन् पानी, नाय.
दाहाय ( म० दाइ ताने अर्थ.
मत्स्वामी मारे। नाय.
मे (म० अस्मद्भास.
अहं (मू. अस्मद् ).
प्रकृतिः (मू० प्रकृति )-प्रति, २१माप,
च-मने.
ईश! (म.ई) यामी 1
मुख-पान.
विधो (मू० विधु)-4-नी.
जित (घा. जि)तायेस.
यथा-भ.
मुखनेत्रजिती भुभ भने नेत्र 43 ताये. अस्ति (घा० असू)-छ.
अमुष्याः (भू० अदस्) माना.
वाक् (मू० तादृय)-वी.
नीता (धा० नी )/ orपायेदी.
फुता=4tथा
उष्णतां (मू० उष्णता)-भीमति.
इति-भ.
गण-सभुय.
मदेन (मू• मद )२री ६२,
प्रहगणस्य-अहाना समुहान
मृगेन (मू. मृग) शुथी.
विकाशिनः (मू० विकागिन्यमान.
मन्ये (धा. मन्मा थु.
थपि-प.
લોકાર્થ
હે નાથ મારે સ્વામી તેમજ હું આ હરાજીમતી)ના મુખ અને નેત્ર વડે છતાયા
એથી કરીને (કપાયમાન થયેલા) હરણ વડે કસ્તુરી દ્વારા ઉષ્ણુતાને પામેલી એવી ચન્દ્રની (શીતળ)
પ્રકૃતિ (પણ) જેમ મારા પરિતાપાર્યું છે, તેવી પ્રકૃતિ પ્રકાશમાન એવા ગ્રહોના સમુદાયની પણ
ક્યાંથી હોઈ શકે એમ હું માનું છું --33
प्रह-५७.
*
*
*
अत्रैव पश्य परमां पर । कैरविण्यां
ज्योत्साप्रिये च वितनोति रति शशाङ्कः ।
स्नेहान्वितः परिवृढो विमुखोऽयन हि
दृष्ट्वाऽभयं भवति नोभवदाश्रितानाम् ॥ ३४॥

·१४८. નેમિભકતામર [श्रीमावप्रभकृत- टीका हे पर ! उत्कृष्ट । अथवा पर ! शत्रुरिव प्रतिकूलत्वात् । अत्र-अस्मिन् प्रसिद्ध एव पदार्थे वं पश्य-विलोकय । हे नेमे! शशाङ्क:-चन्द्रः कैरविण्यां-कुमुदत्यां च-पुनज्योत्स्नाप्रिये-चकोर- विहङ्गमे परमां-उत्कृष्टां रति-राग वितनोति-विस्तारयति । हि-यस्मात् स्नेहान्वितः-प्रीतियुक्ता परिवृढः स्वामी विमुसः-पराङ्मुखो न भवति । किं कृत्वा ? उभवन उभयोः-द्वयोः कुमुदिनीच- कोरयोरिख आश्रितानां-सेवकानां अभयं-भयरहितं अयन-मार्ग गृह वा दृष्ट्वेति । निजस्वामी सेवकानां मागं गृहं वा गच्छति सङ्गमार्थ प्रीत्येत्यर्थः । इति राजीमत्या विप्रलम्भाधिकार (सम्पूर्णः) ॥३४॥ अन्वयः (हे) पर ! मन एव पश्य ! शश-अका फैरविण्यां ज्योत्स्ना-निये च परमां रति वितनोति, हि स्नेह-अन्वितः परिवृदः उम-चत् आश्रितानां अयनं अभयं उम्दवा विमुखः न भवति । શબ્દાર્થ अत्र-महिमा. मेह भाति. एच-४. अन्वित (पा.इ)युत, साहित. पश्य ( था. ४२)-तुन्न. स्नेहान्वितम् प्रतिया युत. परमां (मू० परमा)-See. परिवृदः (मू• परिढ) स्वाभी. पर ! (म० पर)(1) श्रेट; (२) शत्रु! विमुखा (मू० विमुख )-विभुम, प्रतिस. कैरविण्यां (मू कैरविणी)मुहिना विषे. अयनं (मू० भयन )-ने. ज्योत्स्ना-य---, यौ६२. हिम्म, प्रिय-प्रिय, वास ज्योत्स्नानिये-य-मा छ प्रिय रे ते विषे, उष्ट्या ( पा० दृश)धन. ચોરને વિષે. अभयं (मू० अभय )-निर्भय, सयरहित. भवति (घा. भू)-याय . चमन. नन्नहि. वितनोति (धा. तन्) विस्तार छे. रनि (मू. रवि)-प्रीतिने. उम-मे. घत्मा. अङ्क-शिड्न, सन. उभवना भा. शशाङ्का भृगछानु त, य.. आश्रिवानां (मू० आश्रित )=आश्रय सीधेशाना. दोक्षार्थ- " श्रेष्ठ (स्वामी) [अथवा ( मारा २६ प्रतिमा पाथी) है शत्रु!] તું અહિંઆજ જે. ચન્દ્ર કુમુદિની પ્રતિ તેમજ ચકાર (પક્ષી) પ્રતિ (કેવી) ઉત્કૃષ્ટ પ્રીતિને વિસ્તાર કરે છે. તેનું કારણ એ છે કે પ્રીતિયુક્ત સ્વામી આ બે (કુમુદિની અને ચર)ના જેવા આશ્રિત (જને)ને માર્ગ કે તેમનું ગૃહ ] નિર્ભય જોઇને તેનાથી વિમુખ થતો નથી (અર્થાત ते सेवना भार्ग अथवा गृह २६ संगभाथै नय छ )."--3४ शश-भृग. १ 'सम्पूर्ण.' इत्यधिको ख-पाठः ।

·नेमिभक्तामरम्] નમિભક્તામર १४ અર્થાતુ નૂતન : - સ્પષ્ટીકરણ શૃંગાર-અધિકાર- શૃંગાર રેસ એ નૈવ રસો પછી પ્રથમ છે. આ રસના સંગાત્મક શૃંગાર અને વિમલભ્યા- ત્મક શૃંગાર એમ બે પ્રકારો પડે છે. આ વાતની વાડ્મટાલંકારના પંચમ પરિદનું નિમ્ન- લિખિત પંચમ પદ્ય સાક્ષી પૂરે છે- "जायपत्योमियो रत्यां, वृत्तिः शृङ्गार उच्यते । सयागो विप्रयोगश्चेत्येप तु द्विविधो मतः॥ તેમાં વિમલભ્યાત્મક શૃંગારના પૂર્વાનુરાગ, માન, પ્રવાસ અને કરૂણા આશ્રીને ચાર પ્રકાર પડે છે. તેમાં પૂર્વાનુરાગનું લક્ષણ એ છે કે – "स्त्रीपुंसयोर्नयालोका-देवोल्लसितयगयो। : પૂર્વાનુcrોડા--મgem II” –વાગભટાલકાર, ૫૦ ૫,૦૧૮ દર્શનમાત્રથી તેમનામાં રાગ ઉત્પન્ન થયેલ છે તેમજ જેમની અભિલાષા અપૂર્ણ છે એવા સ્ત્રી-પુરૂષની અવસ્થા તે “પૂર્વાનુરાગ” છે, માન અને પ્રવાસના સંબંધમાં આ પછીને નીચે મુજબને બ્લેક પ્રકાશ પાડે છે 'मानोऽन्यवनितासङ्गा-दीर्णाविकृतिरुच्यते । प्रवासः परदेशस्थे, प्रिये विरहसंम्भवः॥" અથ (પતિએ કરેલા અન્ય અબળાના સંગથી (પત્નીમાં) ઈષ્યથી વિકાર ઉત્પન્ન થાય છે તે “માન છે; જયારે પ્રિય પરદેશમાં હોય, ત્યારે વિરહને લઇને ઉત્પન્ન થતે વિપ્રલ- શૃંગાર તે “પ્રવાસ' છે. કરૂણાત્મક શૃંગારનું સ્વરૂપ આ પછીના લોકમાં નીચે મુજબ આપ્યું છે- 'स्यादेकतरपञ्चत्वे, दम्पत्योरतुरकयोः । - વાક્યોર્થ, જીવન પત્ર પા” અર્થાત્ એક એકના અનુરાગી દમ્પતીમાંથી એકનું મરણ થતાં જ રસ ઉદ્દભવે છે તે કરૂ શુભક શૃંગાર છે અને આ રસ તે વૃત્ત-વર્ણનમાં સંપૂર્ણ પ્રબન્ધમાંજ લેઇ શકે છે. ૧ રસનું શિક્ષણ विभावैरनुभावैव, सात्विकैय॑मिवारिमिः । મોચન , રામા રસ હતઃ ?” -વાભદાલંકાર, ૫૦ ૫૦ ૧ ૨ સરખા- “શવાષ્ટ્રવા! વલન્તા, તે નિશ્ચિત કુપ –વાભદાલંકાર, ૫૫ - ૨ આ રસને કેટલાકે કરૂણા રસ તરીકે જ ઓળખાવે છે અને તેમના મત પ્રમાણે વિખવભામક શંગાર આ એક ભેદ નથી, એટલે એના તેઓ પૂવનુરાગમાન અને પ્રવાસ એમ ત્રણ ભેજ સ્વીકારે છે. જુઓ શી- હેમચન્દ્રસૂરિત કાવ્યાનુશાસનને બીજો અધ્યાય. ( ·૧૫૦ નેમિભક્તામર [श्रीमावप्रमत- આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે રામતી અને નેમિનાથને લગતે શૃંગાર રસ સં- ગાત્મક નહિ હેવાથી તે વિપ્રલમ્સાત્મક છે. તેમાં પણ તે નેમિનાથ પ્રભુ તેણે આવ્યા, ત્યાં સુધી તે તેને પૂર્વાનુરાગ કહી શકાય. તોરણેથી પાછા ફર્યા ત્યાર પછીથી તે એક્લા પ્રવાસાત્મક રસને પ્રારંભ ગણી શકાય અને જ્યારે તેમણે સિદ્ધિ સુન્દરીને વરવાને માટે તપ કરવા માંડ્યું ત્યારથી માંડીને તે રાજીતીએ જયાં સુધી દીક્ષા લેવાને વિચાર ન કર્યો ત્યાં સુધી તેને માનાત્મક શૃંગાર ગણી શકાય. એ તે દેખીતી વાત છે કે શૃંગારના સ્થાનમાં વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થવાથી આ રસનો નાશ થાય છે અને વૈરાગ્યનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. તે પ્રમાણે આ પઘ સમાપ્ત થતાં વિમલભ્યત્મક શૃંગા- રને અધિકાર સમાપ્ત થાય છે અને વૈરાગ્યની શરૂઆત થાય છે. * माकन्दवृन्दवनराजिपदे निरेनो- • ऽसहोऽप्यहो ! सकलकेवलसम्पदाप्तेः। सालत्रयं भविभृतं भुवि मोहभूपो नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५ ॥ टीका निर्गतमेना-पापं यस्मात् स निरेनास्तस्य संबोधने हे निरेन: 1-हे निप्पाप ! अहो इत्या- श्चर्ये असद्योऽपि-असहनीयोऽपि मोहभूपः-सकलकर्मनायको मोहराजः सालत्रय-चप्रत्रिकं नाका- मति-न पीडयति । कथंभूतं सालनय ? ते-तव मयुगाचलसंश्रित-चरणयुगलपर्ववाश्रितम् । पुनः कथंभूतं सालत्रयं ? भविभृत-देवैर्नरैस्तियग्भिः पूर्णम् । कथंभूतस्य ते ? 'सकलेति सकलं-सम्पूर्ण यत् केवलं केवलज्ञानं तस्य सम्पद आतिः-प्रातिर्यस्य स तस्य सकलकेवलसम्पदासे। कस्मिन् ? 'माकन्देति' माकन्दा-आग्रास्तेषां वृन्दानि यस्मिस्तत् एवंविधं यद् वनं तस्य राजि:-श्रेणिस्तस्याः पदे-स्थाने रैवतके । आधारे सप्तमी । श्रीनेमे केवलज्ञान रैवतके समुत्पन्नामिति ॥ ३५॥ अन्वयः (हे) निर्-पनः । अहो अ-सद्यः अपि मोह-भूपः माकन्द-वृन्द-वन-राजि-पदे सकल-फेवल- सम्पद्-आते ते क्रम-युग-अवल-संश्रितं भविन्-भृतं साल-त्रयं भुविन आझामति । શબ્દાર્થ माकन्द-मान, आमी. पद-स्थान. वृन्द-समुधय. माकन्दवृन्दधनराजिपदे-भानना (वृक्ष) समु- घनन, स. શકે છે જેમાં એવાં વનની એણિના સ્થાને राजि श्रेषि. નમાં १'सम्पदाया' इति स-पाठः ।

·ભિક્તામર नेमिमक्तामरम्] ઉપલ યુગયુગલ, જેનું નિશન્યતાવાચક અવ્યય. સવિન=ભવ્ય. તપા૫. મૃત ( પા =પૂર્ણ, ભરપૂર. વિવાહે પાપરહિત વિકૃતં=ભવ્યથી ભરપૂર. Raખમી શકાય તે. મુવિ (મ)=પૃથ્વી ઉપર. અસહ્ય =અસહનીય મહ. વિ=પણ. ભૂપત્રી. =અહે. મોદભૂપમેહરાજ, પર સંપૂર્ણ 1 નહિ. ધો-કેવલ (જ્ઞાન). શામતિ (પાઈ=આક્રમણ કરે છે. મી. શામ=ચરણ, બિપિ. સાવલwા સંપૂર્ણ કેવલ જ્ઞાન )રૂપી અચસ્ટ પર્વત. મીની પ્રાપ્તિ થઈ ) છે જેને તેના સંશ્રિત (૪૦ મિFઆશ્રય લીધેલ. હાર=ગઢ, મિથુનતંકચરણ-સુગરી પર્વત વડે જય ત્રણને સમુદાય. આશ્રિત- સાયંત્રણ ગઢ તે ( યુ તારા. બ્લેકાર્થ સર્વશતાને પ્રભાવ “હે પાપરહિત (પ્રાણ-નાથ) ! આમ આ વૃક્ષ )ના સમુદાયોથી યુક્ત વનની શ્રેણિના સ્થાનમાં (અર્થાત્ ગિરનાર પર્વત ઉપર) જેને સંપૂર્ણ ડેવલ( જ્ઞાનરૂપી લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ (ઈ) છે એવા તારા ચરણ-યુગલરૂપી પર્વત વડે આશ્રિત તેમજ ભવ્ય (છોના આગમન) વડે પૂર્ણ ત્રણ ગઢનું અસહનીય (પ્રતાપવાળે) એવો મેહરાજ (પણ) આક્રમણ કરે નથી એ આશ્ચર્ય છે.”—૩૫ * अथ नेमिस्तुतिद्वारं प्रकटयमाह- इत्युत्सुका गतिविनिर्जितराजहंसी 'राजीमती' दृढमतिः सुसती यतीशम् । इन्द्रैः स्तुत छुपययाविति नोऽसुखाग्नि त्वनामकीर्तनजलं शमयत्यशेषम् ॥ ३६ ॥ ૧ વિચારો- गत्या विभ्रममन्दया प्रतिपद या रानहसायते यस्याः पूर्णमृगाङ्कमण्डलमिव श्रीमत्सदेवाननम् । पत्याचागुक्रोति मेनयुगत मीलोत्पलानि श्रिया तो फन्दाईदती स्वजधिनपती राजीमती पातु व ॥" –વાલ્સટાલંકાર ૫-જ, - ૫૧ ·ઉપર નેમિસક્તામર [ श्रीमावप्रभात- टीका हीति निधितं राजीमती यतीश-साधुखामिनं नेमिनं इति उपययी-समीपंजगाम | कर्थ- भूता राजीमती ? इत्युत्सुका-सादरा। इतीति किंवत् ? प्रभुसमीपं मोहभूपपीडारहितमिति हेतोः। पुना कथंभूता राजीमती? 'गतिविनिर्नितराजहंसी' स्पष्टम् । पुनः कथंभूता राजीमती दृढमतिः- निश्चलबुद्धिः । पुनः कथंभूता राजीमती ? सुसती-शुभसाध्वी । कथंभूतं यतीशं १ इन्द्रः स्तुतं- कीर्तितम् । इतीति किं ? हे नेमे ! वनामकीर्तनजलं तव नामस्तवनमेव नीरं कर्तृपदं न:-अस्माकं असुखार्मि-दुःखानलं अशेष-समस्तं शमयति-स्फेटयति ॥ ३६ ।। अन्वया प्रति उत्सुका गति-विनिर्जित-राजहंसी हद-मतिः सु-सती 'गजीमती त्वद्-नामन-कीर्तन- जलं नाम-शे म-सुख-अभिहि शमयति इति इन्द्र स्तुतं पति-शं उपययो। શબ્દાર્થ इतिभ, यताशम्भुनाने. उत्सुका (मू० उत्सुक)-भातुर. इन्द्रः (मू० इन्द्रदीप गति- स्तुतं (मूस्लुत)ति . विनिर्जित (पा. जिते. हि-नियतापाय अव्यय. राजहंसी-ससी. उपपयो (पा. या समा४. गतिविनिर्जितराजहंसीच्यासमा जती न. (मू• भस्म) प्रभास સીને જેણે એવી. सुख-सुमा राजीमती रामती अग्नि-मन, 1. उद-निक्षण. अमुखाग्नि-मया भनिन मति भुद्धि नामन्नाभ. इदमति निक्षमा बुद्धिनाते. कीर्तन रतन. सुस्तापाय: १०५. जल-re, पा. सती (मू० सदसोपी. स्वन्नामकीर्तनजल तारानामत ३५ve. सुसती-राम साप. शमयति (पा० शम्त रे. यति-मुनि. मशेष (मूम-शेप) AARनि:शेष, શ્લેકાર્થ રામતીનું નેમિનાથ પાસે ગમન- (મારા પ્રાણ-નાથ પાસે મહરાજ પણ મીણ જે બની જાય છે) એમ (જાણીને) આતુર બનેલી એવી, વળી ગતિ વડે જેણે રાજહંસીને (પણ) પરાજિત કરી છે એવી, તથા વળી નિશ્ચલ મતિવાળી એવી તેમજ ઉત્તમ સાધ્વી એવી રાજીમતી “ હે નાથ) તારા નામના કીર્તનરૂપી જલ અમારા સમસ્ત દુખાગ્નિને નક્કી શાંત કરે છે એમ ઇન્દ્રો વડે સ્તુતિ કરી- येहा मेवा (वाताना सामी) भुनीवर (नेमिनाथनी समी५ ७. "-36 ·नेमिमक्तामरम्] નેમિકતામર १५3 मत्तालिपाटलमलीमसकामभोगी योगीश ! दुर्धरकपायफटोत्कटाक्षः। जय्यो जवेन जठराप्तजनोऽपि तेन त्वन्नामनांगदमनी हृदि यस्य पुंसः ॥ ३७ ।। टीका हे योगीश!-है साम्ययोगस्वामिन् । यस्य पुंसो नरस्य हदि-हृदयकमले त्वन्नामनागदमनी- तवाभिधानमेव भुजङ्गदमनी ओषधी वर्तते । यत्तदोनित्यसंबन्धः । तेन पुरुपेण मत्तालिपाटलमलीमस- काममोगी जय्या-जेतुं शक्यते । मत्ता:-क्षेव्यं प्राप्ता येऽलयो-भ्रमरास्तेपा पाटलं-समूहस्तद्वन्मलीम- सा-कृष्णो यः काम एव भोगी-सर्प इत्यर्थः । कथंभूतः १ 'दुर्धरेति' दुर्धरा-दुःसहा-भयङ्करा ये कपाया:-क्रोधादयस्त एव फटा:-फणास्तैरुत्कटे-तीने अक्षिणी-नेत्रे यस्य सः । अथवा दुर्धरकपायाः फटा-दम्भा एव उत्कटे-मचे अक्षिणी यस्य स इति । " फटास्तु केतवे फणे" इति, " उत्कटस्तीवमत्तयोः" इति च हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतः- मत्त काममोगी ? नवेन- वेगेन जठरम्-उदरमाप्तः-प्राप्त एवंविधो जनो यस्य सः । अपि विस्मये । कामसर्पण सर्वे जना मक्षिताः सन्ति ॥३७॥ अन्चयः यस्य पुंसाहदि त्वद-नामन्-नाग-दमनी ( घर्तते ) तेन दुर्धर-फपाय-फट-उस्कट-अक्षा,जवेन जठर-आप्त-जना अपि मत्त-अलि-पाटल-मलीमस-फाम-भोगी (जन) जय्यः । શબ્દાર્થ मत्त-G-मत्त. उत्कट (1) ता; (२)6-मत्त. अलि-श्रभर.. अशिस्नेत पाटलस दुर्धरकषायफटोत्कटाक्षा=(1) दुध ॥३५॥ मलीमस-१, मा. शिश 43 तार लावा; (२) ५२ काम-मन, रति-पति. કષાય જેવા કે કપટ તે રૂપી ઉન્મત્ત છે મેં ત્રા भोगिन्-सर्थ, साप नामा मत्तालिपाटलमलीमसकामभोगी-उन्मत्त अभाना जय्यः (मू. जय्य ती पी. સમૂહના સમાન કાળો કામદેવરૂપી સર્ષ जवेन (मू. जब गया, अया, योगिन-योगी, मुनि जठर-२, पेट. ईश-नाय. माप्त (धा• आए )-आस. योगीश-योगिनाय, हे भुनीश्वर ! जन-मनुस्म दुर्धरमयर, सडनीय. जठरातजना ने 2 H या कपाय-पाय. મનુષ્યો એ. फट-(१) ३१ (२) ३५८. अपि-विरमवाय ममम. फटाक्षेल. तेन (मू. तर तिनाथ 'दुरेति' इत्यधिकः स-पाठः । १ 'मत्त• कामभोगी' इत्यधिकः रा-पाठः । .

·ใบ Aમિભક્તામર [श्रीमावरमकृत- टीका हीति निश्चितं राजीमती यतीश-साधुस्वामिन नेमिनं इति उपययौ-समीपं जगाम । कथं- भूता राजीमती इत्युत्सुका-सादरा) इतीति किं तत् ? प्रभुसमीप मोहभूपपीडारहिवमिति हेवो। पुनः कथंभूता राजीमती? 'गतिविनिर्मितराजहंसी' स्पष्टम् । पुनः कथंभूता राजीमती दृढमतिः- निबलघुद्धिः। पुनः कथंभूता राजीमती सुसती-शुभसाध्वी । कथंभूतं यतीश ? इन्द्रैः स्तुतं- कीर्तितम् । इतीति किं ? हे नेमे वनामकीर्तनजलं-तव नामस्तवनमेव नीरं कर्तृपदं न:-अस्माकं असुखामि-तुम्खानलं अशेष-समस्तं शमयति-स्फेटयति ॥ ३६॥ अन्वयः इति उत्सुका गति-विनिर्जित-राजहंसी दृढ-मतिः सु-सती 'राजीमती त्वद्-नामन्-कीर्तन- जलं ना अ-शेपं अ-सुख-अनि हि शमयति इति इन्द्रः स्तुतं यति-शं उपययो । શબ્દાર્થ इति-भ. यतशिम्भुनाने. उत्सुका (मू. उत्सुक) मातुर. इन्द्रः (मू० इन्द्र)-परे. गति-यास स्तुतं (मूस्तुत)-तिरास विनिर्जित (धा. जिस. ફિનિક્ષતાવાચક અવ્યય. राजहंसी-रासी. उपययौ (घा. या सभा५ १४. गतिविनिर्जितराजहंसीच्यासमा ती २०६ नः (मू० भस्म)-भाश. સીને જેણે એવી. सुख-सुभ. राजीमती-२०मती अग्नि-शनि, भार. दृढनिक्ष असुखानि मानिन. मति-शुद्धि नामन्स्लाम ढमति- निमुदिनी. कीर्तनातन. હશેષતાવાચક અધ્યય. जल-ore, पा. सती (मू० सत्) सापी. त्यनामकीर्तनजल-तारा नामना शर्तन३५ . सुसती-उत्तम सापा. शमयति (घा. शम् - छ. धशेष (म० अ-शेष) समत, नि:शेष. શ્લોકાથે રામતીનું નેમિનાથ પાસે ગમન- " ( भा। प्रा-नाय पासे भाडशन ५५] भी मनी नय) भ (जलन) આતુર બનેલી એવી, વળી ગતિ વડે જેણે રાજહંસીને (પણ) પરાજિત કરી છે એવી, તથા વળી નિશ્ચલ મતિવાળી એવી તેમજ ઉત્તમ સાધ્વી એવી રામતી “(હે નાથ) તારા નામના કીર્તનરૂપી જલ અમારા સમસ્ત દુખાગ્નિને નક્કી શાંત કરે છે” એમ ઇન્દ્રો વડે સ્તુતિ કરી- येसा मेवा (पोताना सामी) मुनीवर (नभिनाय )नी सभी५ ग. "-36 यति-भुलि.

·नेमिमक्तामरम् નેમિકતામર १43 . मत्तालिपाटलमलीमसकामभोगी योगीश ! दुर्धरकपायफटोत्कटाक्षः। जय्यो जवेन जठराप्तजनोऽपि तेन त्वन्नामनांगदमनी हृदि यस्य पुंसः ॥ ३७ ॥ टीका है योगीश !-हे साम्ययोगस्वामिन् ! यस पुंसो-नरस्य हदि-हृदयकमले वन्नामनागदमनी- तवाभिधानमेव भुजगदमनी ओपधी वर्तते । यत्तदोर्नित्यसंबन्धः । तेन पुरुपेण मत्तालिपाटलमलीमस- कामभोगी जय्यः-जेतुं शक्यते । मत्ता:-क्षव्यं प्राप्ता येऽलयो-भ्रमरास्तेषां पाटलं-समूहस्तद्वन्मलीम- सा-कृष्णो यः काम एव भोगी-सर्प इत्यर्थः । कथंभूतः ? 'दुर्धरेति' दुर्धरा-दुःसहा-भयङ्करा ये कपायाः-क्रोधादयस्त एव फटा:-फणास्तरुत्कटे-तीत्रे अक्षिणी-नेत्रे यस्य सः । अथवा दुर्धरकपायाः फटा-दम्मा एव उत्कटे-मत्ते अक्षिणी यस्य स इति । " फटास्तु केतवे फणे" इति; "उत्कटस्तीमत्तयोः" इति च हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूत- मत्त काममोगी ? नवेन- वेगेन जठरम्-उदरमाप्तः प्राप्त एवंविधो जनो यस्य सः । अपिः विस्मये । कामसर्पण सर्वे जना मक्षिताः सन्ति ॥३७॥ अन्वयः यस्य पुंसः हदि स्वद-नामन्-नाग-दमनी ( वर्तते ) तेन दुर्धर-कपाय-फट-उस्कट-अक्षः, जयेन जठर-आत-जना मपि मत्त-अलि-पाटल-मलीमस-फाम-भोगी (जन) जय्यः । શબ્દાર્થ मत्त-उन्मत्त. उत्कट (१)ता (२) G-मत्त. अलि-भ्रभर.. अक्षिन्नत्र पाटल-स. दुर्धरकषायफटोत्कटाक्षा=(१) २ ४॥५३ मलीमस=vy, . ३२॥ 4 तीन नेत्रा मामेवा; (२) दुर फामन, २-पति. કષાય જેવાં કે કપટા તે રૂપી ઉન્મત્ત છે નેત્ર भोगिन्सर्थ, सपा नायवी. मत्तालिपाटलमलीमसकाममोगी-उन्मत्त श्रमराना जय्यः (मू० जय्यती शय ३॥ સમૂહના સમાન કાળો કામદેવરૂપી સર્ષ जवेन ( म० जव गयी, य. योगिन्थ्योगी, भुनि. ईश-नाय. आप्त (धा. भाप )-आH. योगीश! हे योगिनाय, के भुनीश्वर । दुर्धर=R3R, दुःसहनीय. जठरातजना रने विष भात या મનુષ્યો એ. फट-(१) देश (२) १५८, अपि-विरभयपाय असम. फटा-३१. तेन (मू. तद् तेनाया. 'दुर्धरति ' इत्यधिकः स-पाठः । २'मत० कामभोगी' इत्यधिकः स-पाठः । जठर-3E२, पेट. जन-मनुष्य. कपाय-पाय. .

·૧૫૪ Aમિશક્તામર (श्रीभावप्रमत- मंत्र नामन्नामा स्वनामनागदमनी-नामसी नागमनी. हदि (मूह)मा. दमनी-(१)विपने हरनार साधा; (२) Yel यस्य (मू० योनी पुंसः (म. पुंस्) मनुष्यना. શ્લેકાર્થ અહો ! જે મનુષ્યના હૃદયમાં તારા નામરૂપી નાગદમની છે, તેનાથી દુર્ધર (ધાદિક) કષાયરૂપી કે વડે તીવ્ર નેત્રવાળે (અથવા દુર્વર કક્ષા જેવાં કે ક્વટે તે રૂપી ઉન્મત્ત છે નેગે જેનાં એ) તેમજ ઝડપથી જેના ઉદરને વિષે મનુષ્ય પ્રાપ્ત થયા છે એવો (અર્ધીત વેગ ર્વક મનુષ્યનું ભક્ષણ કરી ગયેલે એવો ) ઉન્મત્ત બ્રમોના સમૂહની જેમ કાળો કામદેવરૂપી સર્ષ (ग) ५ छ. " * कालोपमं विशददर्शनकृत्यशून्य पक्षयात् सदसतो धृततर्कजालम् । मिथ्यात्विशासनमिदं मिहिरांशुविद्ध त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ टीका है नमे ! इदं मिथ्यात्विशासनं कर्तृपदं त्वत्कीर्तनाद-तव सम्यकस्तवनात् आशु-शी तमा-अन्धकारमिव भिदा-विनाशं उपैति-प्राप्नोति । कथंभूतं मिध्यात्विशासन ? कालोपर्म- कालकूटविषसमानं, मृत्युदायित्वात् । पुनः कथंभूतं मिथ्यात्विशासनं १ विशददर्शनकृत्यशून्यं- निर्मलसम्यक्त्वकार्येण रहितम् । पुनः कथंभूतं मिथ्यात्विशासनं १ सदसवः-शुद्धाशुद्धात पक्षद्वयाद् धृततर्कजालं-धृतविचारजालमिति । कथंभूवं तमः ? मिहिरांशुविद्धं-सूर्यकिरणसण्डितमिति ॥३८॥ अन्वयः स्वत्-कीर्तनात् फाल-उपमं, विशद-दर्शन-कृत्य-शून्यं, सत्-असतः पक्ष-प्रयाद घृत-तर्क-जालं इदं मिथ्यात्चिन्-शासन मिहिर-अंशु-विद्धं तमाइप माशु मिदा उपैति ।. શબ્દાથે कालबट (३२). पक्ष-मा उपमा-भा. द्वय-युगल ने कालोपर्मलटना समान मा छैनना . पक्षद्वयात्=पक्ष-युमरथा. विशद-नि सत्-शुक्ष दर्शन-अधान. असत्-अशु६. त्या. सदसता अने मरा. शून्य-२हित. धृत (घा०५) पा२१ ४३६ विशदर्शनकृत्यशून्य-नि हनना था तर्फ-15 २क्षित जाटाण.

·नेमिमक्तामरम्] નિમિભક્તામર ૧૫૫ પુતનાથં ધારણ કરી છે તેની જાળને જેવું. રિદિપિંસુનાં કિર વડે બે. જિળનિમિયાવી. ફોન-પ્રસા. શાસન રાસન, અગ્નિ, ચાણના કાનનથી. મિથારા મિથ્યાત્વીઓનું શાસન. તમામ ઉંમર-અંધાર, અંબા () આ, =જેમ. મિત્ર. માગુચી, સત્વર, અંગુકિરણ. મિલા( મિ=મેને, નાશને. વિ(પા વિભેદાયેલું. પતિ (જ) =ામે છે. શ્લોકાર્થ જેમ સૂર્યનાં કિરણેથી ભેદાયેલું અંધારું સત્વર નાશ પામે છે, તેમ તારા દીર્તનથી આ ( મૃત્યુદાયક લેવાથી) કાલકૂટની ઉપમાવાળું, નિર્મળ દર્શનના કૃત્યથી રહિત તથા વળી જેણે (એકાંત) સત્ અને (એકાંત) અસતુ એમ બે પક્ષથી તર્ક-જાળ પાથરી છે એવું મિથાલીઓનું શાસન શીધ્ર નાશ પામે છે." –૩૮ સ્પષ્ટીકરણ “સ” અને અસત્ ' સંબંધી વિચાર—- કેઈ પણ વસ્તુના સંબંધમાં જુદી જુદી અપેક્ષાએ વિચાર કરે તે “અનેકાન્તવાદ યાને સ્યાદ્વાદ' છે. આ અનેકાન્તવાદ-શૈલીને ઉપગ કરવાથી યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યારે તેથી વિપરીત લક્ષણવાળી એકાન્તવાદ-લને આશ્રય લેવાથી અયથાર્થ જ્ઞાન થવાને પૂર્ણ સંભવ રહે છે. એ તે સુવિદિત હકીકત છે કે દરેક વસ્તુની બંને બાજુઓ તપાસવી જોઈએ. આ વાતના ઉપર શાસ્ત્રકારોએ તે ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ. જે શા આ દપૂિર્વક રચવામાં આવ્યાં હેય તે આદરણીય તેમજ હિતકારી છે એમ કહેવામાં જરાએ ભય રહેતો નથી. ટુંકમાં જે ધમાં સ્યાદ્વાદ-સિદ્ધાન્તને યચિત રથાન આપવામાં આવ્યું હોય, તેજ “ધ એવા નામને લાયક ગણી શકાય; બાકી બીજા ધર્મો તે નામધારી જ સમજવા જોઈએ. કોઈ પણ પદાર્થ એકાન્તત સત કે એકાન્તતા અસતું નથી એમ ને માને છે. અપેક્ષા અનુસાર દરેક પદાર્થમાં સત્ત, અસત્વ, નિચત, અનિત્યત્વ એવા વિરૂદ્ધ ધ પણ સુખેથી રવીકારી શકાય તેમ છે, એવી આ તેમની માન્યતા અસ્થાને નથી. આ સંબંધમાં વિચાર કરતાં સમજી શકાય છે કે જેઓ પદાર્થને એકાન્તત સત માને છે, તેઓ તેમ કરવામાં ભૂલે છે. પ્રથમ તો કોઈ પણ પદાથને એકાન્તત સત્' માનવાથી તેનું વિશિષ્ટ રિવરૂપ ઉડી જાય છે. કેમકે તેમાં અન્ય પદાર્થોના ધર્મને પણ અંતભવ માને પડે છે અને એથી કરીને તે પદાર્થને અભાવ માનવાને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થાય છે અથવા તો સમસ્ત બ્રહ્માસ્કને તેજ પદાર્થરૂપ માનવું પડે છે અને આ હકીક્ત તે ઈષ્ટ નથી. કેમકે આવી માન્યતા- વાળાને તે પોતાની પત્નીને પણ સર્વથા જનનીરૂપે તેમજ જનનીને પણ સર્વથા પનીરૂપે વીકારવી પડે તેમ છે, કેમકે એકજ વસ્તુમાં તે સર્વ ધર્મને સર્વથા સ્વીકાર કરે છે. એકા- 0 ·૧૫૬ નેમિભક્તામર [ શાળામછત- ન્તવાદી આ સંબંધમાં એ બચાવ કરી શકે તેમ નથી કે અમે તે સર્વ ધર્મો એકજ અપેક્ષાપૂર્વક રવીકાર્યા નથી, પરંતુ અન્યાને અપેક્ષા પ્રમાણે તેમ કર્યું છે, કેમકે એ કાર્ય તે અનેકાન્તવા- દીનું છે. વળી વરતુને એકાન્તતઃ સતુ માનનારને તેને ફૂટર નિત્ય માનવી પડશે અને તેમ કરવાથી તે તેને શિરે અનેક આપત્તિઓ આવી પડશે. તેમાંની અત્ર એકનું દિગ્દર્શન કરાવવામાં આવે છે અને તે એ છે કે પિતે પણ પિતાની આર્થિક, નૈતિક કે આધ્યાત્મિક સ્થિતિ સુધારી શકશે નહિ. આથી બીજી ટી આપત્તિ શું હોઈ શકે? આવી જ રીતે કોઈ પણ વસ્તુને એકાન્તતઃ અસત્ માનવીને પણ ઇષ્ટ નથી, કેમ કે તેમ કરવા જતાં તે બ્રહ્માડ શુન્યરૂપ બને છે. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો ભયંકર ત્યવાદને રવીકાર કરે પડે તેમ છે. જૈન શાસ્ત્રમાં નિવેદન કર્યા મુજબ દરેક પદાર્થનું (૧) દ્રવ્ય, (૨) ક્ષેત્ર, (૩) કાલે અને (૪) ભાવ એમ ચાર દષ્ટિપૂર્વક અવલોકન થઈ શકે છે. તેમાં દરેક પદાર્થનું અસ્તિત્વ પિતાના દ્રવ્યાદિક આથીને રહેલું છે, પરંતુ અન્ય પદાર્થના દ્રવ્યાદિક આથીને રહેવું નથી‘એમ રવીકારવું તે અનેકાન્તવાદ છે અને આ ઉત્તમ માર્ગ છે અને તેને જૈન દર્શનમાં પૂર્ણ સત્કાર કરવામાં આવે છે, જોકે કેટલીક વાર તે જૈનેતર દર્શનમાં પણ અનેકાન્તવાદની ગબ્ધ આવે છે. આ ચારે દષ્ટિઓને વિચાર કરીએ તે પૂર્વે એ વિચારવું અરયાને નહિ ગણાય કે જેને “પિતા' કહેવામાં આવે છે, તે તેના જ પુત્રને પિતા છે અર્થાત તે અન્યના પુત્રને પિતા નથી. એટલે કે તે વ્યક્તિમાં અમુક અપેક્ષાએ પિતૃત્વ ધર્મ રહે છે અને અમુક અપેક્ષાએ તે ધર્મ રહેલો નથી. અર્થાત્ સવપુષથી પિતા તરીકે સતુ એ જે પિતા તે બીજાના પુત્રથી પિતા તરીકે અસત આ ઉપરથી સમજી શકાય છે કે પિતાના ગુણેથી–પિતાના ધર્મોથી–પિતાના રવરૂપથી જે દ્રવ્ય સંત છે, તેજ દ્રવ્ય બીજા દ્રવ્યના ગુણેથી-બીજા દ્રવ્યના સ્વરૂપથી અસત્ છે. આ હકીકત વિશેષ ધ્યાનમાં આવે તે માટે આપણે ઘટનું ઉદાહરણચારે દષ્ટિપૂર્વક વિચારીએ. વધા કે એક ઘટના બને છે અને તે મુંબઈમાં રહે છે. વળી તે શરતુમાં ઉત્પન્ન થયેલો છે તેમજ તે શુષ વર્ણવાળો છે. એમાં માટી, મુંબાઈ, શરદ ઋતુ અને શુક્લ વણે એ આ ઘટના દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાલ અને ભાવ છે. આથી કરીને આ ઘટ માટીરૂપ છે પરંતુ તે જળરૂપ નથી એમ કહી શકાય અર્થાત્ સ્વદ્રવ્યની અપેક્ષાએ એ સવ છે, પરંતુ પરદ્રવ્યની અપેક્ષાએ તેઅસવ છે. એવી જ રીતે મુંબઈમાં રહેલો ધટ મુંબાઈ-ક્ષેત્રની અપેક્ષાએસતું છે, પરંતુ અન્ય ક્ષેત્રની જેવા કે સુરત, અમદાવાદ ઈત્યાદિની અપેક્ષાએ અસત્ છે. એવી જ રીતે શર ઋતુની–રવેકાલની અપેક્ષાએ ૧સ્વકાલની અપેક્ષાએ સત્ત્વ, અસત્વ વિચારતાં એ પણ સમજી શકાય છે કે અમુક કાલને માટીને બનેલા ઘટ અ-૫ દાલમાં તેના પરમાણુની સંખ્યામાં તેમજ તેની ગોઠવણમાં ફરક પડતો તે જલપે કે પિત્તળરૂપે કે એવા કોઈ અન્ય પદાર્થરૂપે પણ પરિણમે, કેમકે દરેક પદાર્થ એકજ જાતના પુગલને બનેલો છે. આ મુદ્દગલના પરમાણુ એની સંખ્યા અને જેના પ્રમાણે તે પુગલ અન્ય અન્ય દ્રવ્યરૂપે પરિણમે છે, એવું જૈન શાસ્ત્રકારનું કથન છે, ·नेमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર ૧૫૭ એ સતુ છે, જ્યારે હેમન્તાદિક અન્ય જતુઓની અપેક્ષાએ તે અસત્ છે. વળી તે શુષ વર્ણની અપેક્ષાએ સત્ છે, જ્યારે અન્ય વણેની અપેક્ષાએ અસત્ છે. આ ઉપરથી સાર એ નીકળે છે કે આ ઘટ સ્વભાવથી સત્ છે, પરંતુ પર-ભાવથી અસતુ છે. * * . रत्नत्रयं निरुपमं नरराजहंसाः संवित्तिदर्शनचरित्रमयप्रकाशम् । क्षित्याप्तसंसृतिपरिश्रमदुःखदाई त्वत्पादपङ्कजवनाश्रयिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ टीका हे नेमे ! त्वत्पादपङ्कजवनाश्रयिणः-तव चरणकमलवनसेविनः 'नरराजहंसा' नरा एव राज- हंसा-उत्तमहंसा रत्नत्रयं लभन्ते-प्राप्नुवन्ति । कथंभूतं रतनयं ? 'संवित्तीति ' संवित्तिः-सम्यग- ज्ञानं, दर्शनं सम्यक्त्वं, चरित्रं (च) एतन्मयम्-एतत्स्वरूपं प्रकाशं यस्य तत् । पुनः कथंभूतं रत्नत्रयं ! निरुपम-उपमानरहितम् । पुनः कथंभूत रत्नत्रयं ? 'क्षित्येति' क्षिति-विनाशमाप्त:- प्रासः संसृतेः-संसारस्य परिश्रमस्य-लेशस्य दुःखदाहः-सन्तापो यस्मिंस्तेदिति ॥ ३९ ॥ अन्वयः त्वत्-पाद-पज-धन-आश्रयिणा नर-राजहंसाः संविचि-दर्शन-चरित्र-मय-प्रकाशं, क्षिति- आप्त-संशति-परिश्रम-दुःख-दाई, निर-उपमं रत्न-प्रयं लभन्ते । શબ્દાર્થ आप्त (घा० आप्पास रत्नत्रयंत्रण रत्नाना समुदायने. संसृति-संसार. निरुपम (मू• निरुपम )-उपमा-२लित. परिथम-परिश्रम, श. नरस्मनुष्य. दुःस-: राजहंस-शस. दाह-संताप. नरराजहंसामनुष्यो३ सी. क्षित्याप्तसंरतिपरिश्रमदुःपदाई-नाय पायो संवित्ति-सभ्यम् ज्ञान, यथार्थ माध. સાંસારિક પરિશ્રમ સંબંધી દુઃખને સંતાપ दर्शन-दर्शन, बनवि मा. 'चरित्र-यारित्र. पाद-य२. मय-स्व३५ तक्षित प्रत्यय. पजम्मण प्रकाश-ते. सवित्तिदर्शनचरित्रमयप्रकाशं सम्यम् जान, शन भाथयिन्-माय सेनार. અને ચારિત્રરૂપ છે પ્રકાશ જેને એવા. क्षिति-नाश. નનો આશ્રય લેનારા. रनरले. वन-पन. त्यत्पादपकजयनायिणा-ता। ५२६ मा १. लमन्ते (पा० उम्)- रे , १'तत्' इति ख-पाठ।

·૧૫૮ રમિભક્તામર (श्रीमावप्रमकृत- કલેકાર્થ (હે નાથ ! તારા ચરણ-કમલરૂપી વનને આશ્રય લેનારા યથાર્થ જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રરૂપ પ્રકાશવાળા એવા તથા વળી જેને વિષે સાંસારિક પશ્ચિમ સંબંધી દુખના સંતાપને નાશ થયે છે એવા તેમજ ઉપમા-રહિત એવા રત્નત્રયને પ્રાપ્ત કરે છે.” –૩૯ .. * * * वित्तेन साधकतमेन सुनंदभावात कैवल्यनार्युरसिजैकरसाभिलापाः । सम्यक्प्रमादसुभृतोऽव्ययतां त्वदीयात् त्रास विहाय भवतः स्मरणाद् व्रजन्ति ॥ ४०॥ टीका नेमे ! असुभृतः-प्राणिनोऽव्ययता-अक्षयभावं व्रजन्ति प्राप्नुवन्ति । कस्मात् ? (स्मर- णा-) संस्मरणतः । किं कृत्वा ? भवतः-संसारात् त्रासं-भयं विहाय-त्यक्त्वा । कथंभूतात् स्मरणात् ? त्वदीयात् भवदीया, तब संबन्धिनः । पुनः कथंभूतात् स्मरणात् ? 'सम्यनमात्' सम्यक्-शुभा-सकलनैगमादिनयैरवाधिता प्रमा-ज्ञानं यस्मिंस्तत् (तस्मात् )। पुनः कथंभूताद स्मरणात् ? सुनद्धा-अतिशयेन वद्धा भावाः-पदार्था हेयज्ञेयादिका यस्मिस्तत् तस्मात् । केन ? साधकतमैन-उत्कृष्टकरणेन । कयंभूतेन साधकतमेन ? वित्तेन-प्रसिद्धेन । कयंभूता असुभृतः ? "कैवल्येति' कैवल्यं-मोक्ष एव नारी-स्त्री तसा उरसिजी-स्तनौ तयोरेकरसे-अद्वितीयस्वादेऽमिलापो येषां ते । इति नेमिस्तुत्यधिकारः ॥४०॥ अन्वयः वित्तेन साधकतमेन सु-नद्ध-भावात् सम्यच्-प्रमात् त्वदीयात् स्मरणात् कैवल्य-नारी-उरसि- ज-एक-रस-अभिलापाः असु-भृतः भवतः श्रासं विहाय अव्ययता नजन्ति । શબ્દાર્થ वित्तेन (मू. वित्त प्रसिद्ध, अभ्यात. नारी-२मी, महिला साधकतमेन ( मू० साधक-तम)- ३२५ १३, उरसिज-रतन, સુઅસંતાવાચક અવ્યય एक मद्वितीय, असाधार. नद्ध (धा नहूम अधिक्ष, अभिलाप भाव=varl. कैवल्यनायुरसिजकरसामिलापा-भुतिया भडि- सुनद्धभावात्-भतिशय अधिया पहनने विष લાનો તાના અદિતીય સ્વાદની ઇચ્છા છે જેમને એવા. कैवल्यम्मोक्ष, भुति. सम्पच-शुभ, ३. १. कैवल्येति' इत्यधिकः क-पाठः। रसस्वाह. .

·नेमिभक्तामरम् તેમભક્તામર ५ प्रमाजान. स्वदीयात् (मू० त्वदीय ) FA. सम्यकप्रमात्-३छे जान मां भवा. घासं (भू० पास)बासने. असु-प्राथ. विहाय (पा. हा)-भूधाने, सने. भृत्-धारण ४२नार. भवतः (म्० भय संसारथा. असुभृतः (मू० असुभृत् आमा. स्मरणात् (मू० स्मरण )२भरशुथा, मा ४२पायी. अव्ययतां (मू० अव्ययता)-मक्षय नापने. ब्रजन्ति (घा. प्रज् )-पाभे छे. શ્લોકાર્ધ જેમાં પ્રસિદ્ધ એવા ઉત્તમ કરણ વડે (હૈય-યાદિક) પદાર્થો અતિશય બાંધ્યા છે એવા તથા વળી જેને વિષે શુભ જ્ઞાન છે એવા તારા મરણથી મુક્તિરૂપી મહિલાના સ્તનેના (મર્દન- રૂપી) અદ્વિતીય રવાદની જેમને અભિલાષા છે એવા પ્રાણીઓ સંસારના ત્રાસને ત્યજી દઈને (मर्यात तनाथी भुत यधने ) अक्षयपणाने पामे ."-४० સ્પષ્ટીકરણ ૩૬ માં પધથી જે નેમિનાથની રામતી રતુતિ કરવા માંડી હતી, તે સ્તુતિ અધિકાર અને સમાપ્ત થાય છે, કેમકે આ પછીના પદ્યમાં કવિરાજ તે સાધ્વી કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી લે જાય છે એમ સૂચવે છે. * * पीत्वा वचो जिनपतेरधिगम्य दीक्षा . साऽयार केवलमनन्तसुखं च मोक्षम् । आश्रित्य सिद्धवरवस्त्वगदा हि के नो मां भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ॥ ४१॥ टीका अथ-अनन्तरं सा राजीमती केवलं केवलज्ञानं आर-पाप च-पुनमोक्ष-निर्वाणमार । किं कृत्वा ! जिनपतेः-श्रीनेमिनो बचो-वचनं पीत्वा-सादरं श्रुत्वा । पुनः किं कृत्या ? दीक्षा- पञ्चमहायतभार अधिगम्य-प्राप्य । कथंभूतं मोक्षं ? अनन्तसुखं स्पष्टम् । हीत्युपनदर्शने । के मा-मनुप्या मकरध्वजतुल्यरूपा:-कन्दर्पसमरूपा नो भवन्ति ? अपितु (सर्वे) भवन्त्येव । कथंभूता मल्ः १ अगदा-रोगरहिताः । किं कृत्वा ? सिद्धवरवस्तु आश्रित्य-प्राप्य-आसेव्येति, सिद्ध-औषधसिद्धः-सिद्धवैद्यः तस्य वर-श्रेष्ठं वस्तु-रसायनादिमेपजम् इति ॥४१॥ अन्वयः अथ जिन-पतेः यचः पीत्वा दीक्षा (च) अधिगम्य सा ( 'राजीमती') फेयलं अनन्त-सुर मोक्ष च मार, हि सिद्ध-पर-वस्तु आश्रित्य अ-गदा के माः मकर-ध्यज-तुल्य-रूपाः नो भवन्ति ।। 'इति' इत्यधिकः क-पाठः।

·૧૬. જપજ્યાર બાદ મિભક્તામર (मावप्रमा શબ્દાર્થ dવા (ST)=માન કરીને આદરપૂર્વકશ્રવણ કરીને. થsઉત્તમ, શ્રેષ્ઠ. ઘરઃ(૦ વવ ) વચનને, વહુ વસ્તુ, ચીજ. નિર=સામાન્ય કેવલી. સિવāg=સિહની ઉત્તમ વસ્તુને. સિનાથ.. પરોગ. ઝિપ (જૂનિવરિ) જિનેશ્વરના. સા=રોગરહિત. ધ( ધ)=પ્રાપ્ત કરીને, ત્રિકારણ કે. રીક્ષા (પૂ રા-દીક્ષાને. (જૂ૦ Fિકે. લા ( ત૬ =તે, નોનહિ, મલ્યો (જૂ૦ )=મ, માને. આ (પા )=પ્રાપ્ત કરતી હતી. મિત્ત (ઘામ થાય છે. ( વિ) કેવલજ્ઞાન)ને. મ=મગર, અનન્ત-અનન્ત, નસીમ, અપાર. થશ=શ્વા. guસુખ. મiદ્ધ મગર છે વજામાં જેની તે, મદમ. જનતકુ=અનન્ત સુખ છે જપી એવા. ==ળો. તુલ્ય=સમાન. પોલ્સ (જૂ મોક્ષ)=મેક્ષને. ==૨૫. સાત્વિજા )િ=આશ્રય લઈને, માનgmt=મદનના સમાન રૂપ છે જેમનું સિધ-સિદ્ધ, સિહવૈશ. એવા. શ્લોકાઈ રાજીમતીને કેવલજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અને તેનું મુક્તિ માન- ત્યાર બાદ (અર્થવ પિતાના પ્રાણનાથ નેમિનાથની સ્તુતિ કર્યા બાદ તે) જિનેશ્વરના વચનરૂપી અમૃત )નું પાન કરીને અને દીક્ષા ગ્રહણ કરીને તે રામતીઓ કેવલ (જ્ઞાન)ને અને (ત્યાર પછી) અનન્ત સુંખાત્મક મોક્ષને (પણ) પ્રાપ્ત કર્યા, કારણ કે સિદ્ધ (વૈદ્ય)ની ઉત્તમ (રસાયનરૂપી) વસ્તુનો આશ્રય લઈને (અથવું તે રસાયનનું સેવન ક્યાં બાદ) રોગરહિત (બનેલા) એવા કયા માનવ મદનના સમાન રૂપવાળા થતા નથી ? –૪૧ काँस्कान् नवानि हसिताब्जशुचीन गुणांस्ते येऽनादितो विषमबाणमटेन नद्धाः। राज्ञि त्वयीश ! मनुजाः सति सार्वभौमे સંચઃ સર્ચ વિધિમયા મવતિ છે કર ! टीका हे ईश ! अहं ते तव काँस्कान्-कान् कान् गुण(गान्) औदार्यादीन नवानि स्तवीमि(वानि)? तब गुणानामानन्त्याद् वक्तुं समर्थो न मवामी(नी)त्यर्थः । कथंभूतान गुणान् ? हसिताजशुचीन्- ૧ જૈન દર્શનમાં મુક્તિમાં સુખને સહભાવ માને છે અને તે વાત યુક્તિસૂક્ત છે. જુઓ ન્યાયકસમાં જલિ (પૃ૩૩૪-૩૩૮).

·नैमिभक्तामरम्] તેમભક્તામર ૧૬૧ विकस्वरकमलपवित्रान् । हे ईशं! ये प्राणिनः अनादितः-अनादिकालाद् विपमयाणभटेन-काम- सुमटैः(टेन) नद्या-बद्धाः सन्ति । तच्छन्दोऽत्र गम्यः । ते मनुजाः सद्यः-शीघ्र स्वयम्-आत्मना विगतबन्धभया भवन्ति । कस्मिन् सति ? त्वयि-नेमो सार्वभौमे-चक्रवर्तिनि राशि-भूपे सतीति રૂ|. “દ્ધિ નઃ નિ સર” (સિ૧૦ ૨, પા. , સૂ૦ ૨૨) તિ જ સારામ पूर्वस्यानुस्वारानुनासिकौ च इति हेमवृहद्वृत्तौ, तेन कौस्कानिति सिद्धमिति ॥ ४२ ॥ अन्वयः (દે) (અ) તે સિત-જ-ચીન જ્ઞાન ગુન નજાતિ? કે મનુના અનારિત વિવા-વાવ-ટેન સા રે સ્વરિ સામે રાશિ સતિ સા વેર વિત્ત-વ-જવા મવત્તિા શબ્દાર્થ ( વિક્યા ક્યા, ના(જૂઢ Gઅંધાયેલા. far (1)= સ્તવું. (ગર =રાજા. હરિત (ઘાટ વિકસ્વર- સ્વરિ (યુનતું. અi=કમલ. (ા (મૂળ ફ્રા) હે નાથ ! સુવિ=પવિત્ર. મનુંst (=માન, મનુષ્યો. દલિતાથી વિકસ્વર કમલન સમાન પવિત્ર. હતિ (મૂળ સFથતાં. સુખાન (જ. ગુણેને. - વામિ (જૂ૦ મી)=ચાવત. તે( જુવા) તા. (જૂચ)=જે. એ પોતાની મેળે અનાદ્રિતા ( અનાદિ અનાદિ ( કાલથી. ચિત્ત ()વિશેષે કરીને ગયે. શિવમવિષમ, ભયંકર. વપલ્બધન, પીળઆણ. મ=ભીતિ, બીક. વિરામવાળા=વિષમ છે બાણે જેમાં તે, મદન, વિગતવામા=વિશેષે કરીને ગયેલી છે બન્ધનની મટ ભટ, લા. ભીતિ જેમની એવા. પિમામા મદનરૂપી સુભટ વડે. મતિ (જામ) થાય છે. શ્લોકાર્ધ હે નાથ ! હુ વિકસ્વર કમલન સમાન પવિત્ર એવા તારા કયાક્યા ગુણની સ્તુતિ કરું ? ( કહેવાની મતલબ એ છે કે તારા ગુણે અનન્ત હોવાથી હું તેને કહેવા અસમર્થ છું. જે માનવો અનાદિ ( કાલ થી મદનરૂપી સુભટ વડે (સંસારરૂપી બંદીખાનામાં) બંધાયેલા છે. તેઓ જ્યારે તું ચક્રવર્તી રાજા છે ત્યારે સત્વર પિતાની મેળે જેમની બન્ધનની ભીતિ વિરોષતા ગયેલી છે એવા બને છે (અર્થાત્ તેઓ સંસાર-ભયથી સર્વથા મુક્ત બની મુક્તિ-રમણને વરે છે )."–જર સ્પષ્ટીકરણ વ્યાકરણ-વિચાર- આ પધમાં જે “શૌરક્ષા પદને પ્રગટ કરવામાં આવ્યો છે તે વ્યાકરણ-સિદ્ધ છે એ વાત ટીકા ઉપરથી જોઈ શકાય છે, કેમકે તેમાં દ્વિ જનઃ એ સિદ્ધહેમ વ્યાકરણ તેમજ તેની “હદ-વૃત્તિને ઉલ્લેખ કર્યો છે. વસ્=સત્વર, શીઘ. પ ·११२ મિભક્તામર , " * * [श्रीभावप्रभात विशेषमा मापी शत व्या४२११ यारे स्याये 'कस्क' ५६ शताय श्रीसामाला- સરિકૃત શૃંગાર-વૈરાગ્ય-તરંગિણીના આઠમા પધના નીચે મુજબના कार्याकार्यविवेकशून्यहृदया कस्को न संजायते" -અન્તિમ ચરણમાં દૃષ્ટિગોચર થાય છે. આ ઉપરાંત પ્રભાવક-ચરિત્રમાંના શ્રીઅપૂભક્તિ પ્રબન્ધમાંના ૭૧૮ મા પધના નીચે મુજબના फस्कः कां कां गति गन्ता, युध्यते को जिनं विना" –ઉત્તરાર્ધમાં પણ નજરે પડે છે. सब्रह्मचार ! जिन ! 'यादववंशरन ! 'राजीमती'नयनकोकविरोकितुल्य !। जुष्टः श्रिया सकलयैकपदे भवेत् स यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥ ४३ ॥ टीका हे सद्भाचार ! बालब्रह्मचारित्वात् । हे जिन ।। हे यादववंशरत ! स्पष्टम् । हे राजीमती- नयनकोकविरोकितुल्य !-राजीमतीनेत्रचक्रवाकसूर्यसमान ! । विरोको:-किरणा अस्य सन्तीति विरोकी-सूर्यः । हे नेमे ! यो मतिमान-पण्डित इमं वारक-त्वत्संरन्धिनं स्तवं-स्तानं अधीते- पठति, स मतिमान्, एकपदे इति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययं शीघ्रार्थे, शीघ्रं श्रिया-लक्ष्म्या जुष्टः- सहितो भवेत् । कथंभूतया श्रिया ? सकलया-समस्तया ॥ ४३ ॥ अन्वयः (हे) सत्-ब्रह्मचार! (हे) जिन ! (हे.) यादव'-वंश-रत्न (है) 'राजीमती'-नयन-कोक- विरोकिन्-तुल्य ! यः मतिमान् इमं तावकं स्तवं अधीते, मा एक-पदे सकलया श्रिया जष्टः भवेद । શ-દાર્થ सत्-शासनीय, सुंदर. जुएः (मू. जुष्ट सेवायसी ब्रह्मचार-यम-र्य. श्रिया (मू० श्री सभी परे. सब्रह्मचार!-सुER बायबरेनु मेवा (स.) सकलया (मु०सकला)समरत. जिन । (मू. जिन हे तीय एकपदेम, माय?. यादव-या. वंश-पश, ग. भवेत् (धा भूया. रत्न रत्न, मएि. यादववंशरत्न 3 या वंशविरल (समान)। सा (मू० तद्-ते. राजीमती रामती. या (मू० यद् नयन नेत्र तावकं (मू० तापक)-ARI समधी. कोक:4341 स्तवं (मू० स्तव )तपनने. पिरोकिन्छ भने, सूर्य, तुल्य-समान इमं (मू० इदम् ). राजीमतीनयनकोकविरोफितुल्य ! डे २०भती॥ मतिमान (मू. मतिमत् परित નેત્રરૂપી ચક્રવાક પ્રતિ સૂર્ય સમાન ! अधीते (घा.)अध्यपन 2, बले. .

·नेमिमकाकरम् ] નેમિભક્તામર :१६३ શ્લોકાઈ "(मास-प्रत्यारी पाने बाप) सुंदर अवयवाणा मेवा है (नेमिनाय)18 (રાગ-દ્રુપના ઉપર વિજય મેળવેલા) તીર્થકર ! હે ચાદવ વંશને વિષે રન (સમાન) ! હે રાજી- મતીના નેત્રરૂપી ચડવાને આનંદ આપવામાં) સૂર્ય સમાન જે બુદ્ધિમાન આ તારા જીવનનું અધ્યયન કરે છે, તે એકદમ સમસ્ત લક્ષ્મી વડે સેવિત બને છે (અથત તે અપૂર્વ લક્ષ્મીને સ્વામી याय). -४३ * * हारावली नुतिमिमां द्युतिसन्ततीहां कण्ठे दधाति महिमाप्रभसूरिराजः । यस्ते सदैव रुचिराश्रितभावरत्नां तं मानतुङ्गमवशा समुपैति लक्ष्मीः ॥ ४४ ॥ ॥ इति श्रीमक्तामरस्तोत्रातचतुर्थपादसमस्यामयं श्रीनेमिसम्बोधनस्तोत्रम् ।। टीका हे जिन ! यो जनस्ते-चपेमा नुति-स्तुति हारावली-हारश्रेणिरूपां सदैव कण्ठे दधाति- अलङ्करोति। कथंभूतो यः१ महिमेति' महिम्ना-महत्त्वेन आ-समन्तात् प्रभा यस्य स महिमाप्रमः, सूरीणां-पण्डिताना राजा मरिराजः,महिमाप्रमश्चासा मरिराजश्च महिमाप्रभमूरिराजः। एतेन स्वगुरोः श्रीमहिमामभमूरिराज इति नाम दर्शितम्। कथंभूतां नुति हारााली ? 'घुतिनन्ततीद्धा' द्युतीनां- प्रभाणां सन्ततिभिः-आवलीभिः इदा-दीप्ताम् । पुनः कथंभूनां नुति हाराली ? रुचिराणि- मनोहराणि आश्रितानि-प्रोतानि भावा-अभिधेयविशेषा एव रतानि यस्यां सा तामिति । एतदिशे- पणेन शिप्यावस्थायां भावरन इति निजनाम कविना दर्शितम् । मूरिपदप्राप्ता तु भावप्रम इति नाम लन्धमिति । यत्तदोर्नित्यसंबन्धः । लक्ष्मीस्तं पुरुष समुपैति-प्राप्नोति । कथंभूता लक्ष्मीः ? अवशा-अनधीना अपि] । कथंभूतं तं ? मानतुझं मानोनतमपि ॥४४॥ ।। इति श्रीमावप्रभमूरिपिरचिता नेमिसम्बोधनस्वोपत्तिः समाता ।। . अन्वयः (हे नाथ ! ) यः महिमन्-आ-प्रभा-सूरि-राजः ते इमां पुति-सन्तति-रद्धां, रचित-आश्रित- भाव-रलां हार-आवली नुर्ति कण्ठे दधाति, तं मान-तुझं अ-घशा लक्ष्मीः सदा व समुपति । શબ્દાર્થ पुति-JAL भावली-प्रेलि. सन्तति अलि हारावली-सारनी श्रेशिने. इद (घा.)-दीप,यित. नुति ( म नुनि तिर पुतिसन्ततीद्धमानी पासित. इमां (मू. इदम् मा कण्ठे (मू• शु)मा. “समाप्ता' इत्यधिक. स-पाठः। .

·તુ ઉનત, ઊંચે. નેમિલક્તામર [ળીનાવમrid- વાતિ (પાપ ધારણ કરે છે. મતિ (પા શિ)=આશ્રય લીધેલ, પહેલ" મહિeમહિમા. મી=જાવ. શા=સમના, મેર. ત્ન, મણિ. મિત્રતેજ, કાન્તિ. ભાવન=ભાવરન, કવિરાજનું શિષ્પાવરથા દર- મમિકમ-મહિમાભ, ભાવપ્રભસરિના ગુરૂ. મ્યાનનું નામ. {િ ૧) પંડિત (૨) આચાર્ય. રિચિતમારન=મનહર તેમજ પહેલાં એવાં જા=શ્રેષ્ઠતાવાચક શબ્દ, ભાવરૂપી રત્નો છે જેને વિષે એવી, સમિત્મિણૂરિયાળા (૧) જેના મહિમાની સમસ્ત સં(જૂ )=ોને. પ્રભા છે એવો પતિવર્ય (૨) સહિમાભ મન (૧) અભિમાન; (૨) બહુમાન. (નાના) સુરીશ્વર (મૂ૦ )=જે. માનકુકૂન ૧) માનથી ઉન્નત (૨) માનતુંગ, તે ( અમસ્તારી. ભકતામરના કર્તા, હમેશાં. ટાયર (૦૨) સ્વતંત્ર. જ સતિ ( ઘા =પાસે જાય છે. મિહિર. કમી (૫૦ મી) લક્ષ્મી. પ્લે કાઈ “(હે નાથ !) જેના મહિમાની પ્રભા સર્વત્ર પ્રસરેલી) છે એવા જે પહિડતરાજ કાન્તિની શ્રેણિ વડે પ્રકાશિત એવી તથા મહર તેમજ પરેલાં ભાવરૂપી રત્નોવાળી એવી આ તારી હારાવલીરૂપી સ્તુતિ કચ્છમાં ધારણ કરે છે, તે માનથી ઉન્નત (મનુષ્ય)ની સમીપ સ્વતંત્ર એવી લક્ષ્મી સર્વદા જાય છે (અથવું જે મનુષ્ય તારા યોગાન ગાય છે, તે સર્વદા ધનિકજ રહે છે) .-૪૪ સ્પષ્ટીકરણું કાવ્યને ઇવનિ- આ કાવ્ય રચીને કવિરાજે આડક્તરી રીતે પિતાનું શિષ્ય-અવરથા દરમ્યાનનું “ભારત્ન એ નામ તેમજ સૂરિપદ પામ્યા પછીનું ભાવપ્રસ' એ નામ નિવેદન ક્ય છે. વિશેષમાં તેમણે . પિતાના ગુરૂનું મહિમાપ્રભ એ નામનો તેમજ મૂળ ભક્તામરના કર્તા માનતુંગના નામને પણ નિર્દેશ કર્યો છે. સ્ટ સમાપ્ત. * MACTOR

·फ-परिशिष्टम्
श्रीमानतुगाचार्यविरचितं
॥ भक्तामरस्तोत्रम् ॥
काव्यद्वयेन मङ्गलं प्रादुष्कुर्वनाह-
भक्तामरप्रणतमौलिमाणप्रभाणा-
मुद्दयोतकं दलितपापतमोवितानम् ।
सम्यक् प्रणम्य जिनपादयुगं युगादा-
वालम्बनं भवजले पततां जनानाम् ॥१॥-वसन्ततिलका
यः संस्तुतः सकलवायतत्त्वबोधा-
दुद्भुतबुद्धिपटुभिः सुरलोकनाथैः ।
स्तोत्रैर्जगवितयचिचहरैरुदारैः
स्तोष्ये किलाहमपि तं प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥ २ ॥ (युग्मम्)
कविरात्मौद्धत्य परिजिहीपुराह-
बुद्धया विनाऽपि विबुधार्चितपादपीठ !
स्तोतुं समुद्यतमतिर्विगतत्रपोऽहम् ।
बालं विहाय जलसंस्थितमिन्दुबिम्ब-
मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् १ ॥३॥
जिनस्तुतावन्येषां दुष्करतां दर्शयबाह-
वक्तुं गुणान् गुणसमुद्र । शशाङ्ककान्तान्
कस्तै क्षमः सुरगुरुप्रतिमोऽपि बुद्धया ? ।
कल्पान्तकालपवनोद्धतनकचक
को वा तरीतुमलमम्बुनिधि भुजाभ्याम् ॥४॥

·. भक्तामरस्तोत्रम् स्तवनविरचनप्रयत्नेकारणमाह- सोऽहं तथापि तव भक्तिवशान्मुनीश ! कर्तुं स्तवं विगतशक्तिरपि प्रवृत्तः । प्रीत्याऽऽत्मवीर्यमविचार्य मृगो मृगेन्द्र नाम्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ॥ ५॥ निजासामर्थेऽपि वाचालताकारणमाह- अल्पश्रुतं श्रुतवतां परिहासघाम त्वद्भक्तिरेव मुखरीकुरुते वलांन्माम् । यत् कोकिलः किल मधौ मधुर विरौति तच्चारुचूतकलिकानिकरैकहेतुः॥६॥ स्तवनग्रन्थने यो गुणस्तमाह- त्वत्संस्तवेन भवसन्ततिसन्निबद्धं पापं क्षणात् क्षयमुपैति शरीरभाजाम् । आक्रान्तलोकमलिनीलमशेषमाशु सूर्याशुभिन्नमिव शार्वरमन्धकारम् ॥ ७॥ स्तवारम्भसामर्थ्य दृढयन्नाह- मत्वेति नाथ ! तव संस्तवनं मयेद- मारभ्यते तनुधियाऽपि तव प्रभावात् । चेतो हरिष्यति सतां नलिनीदलेपु मुक्ताफलद्युतिमुपैति ननूदबिन्दुः॥ ८ ॥ सर्वज्ञकथाप्रभावं प्रदर्शयन्नाह-- आस्तां तव स्तवनमस्तसमस्तदोष, त्वत्संकथाऽपि जगतां दुरितानि हन्ति । दूरे सहस्रकिरणः कुरुते प्रभैव ६ पद्माकरेषु जलजानि विकाशभाजि ॥९॥ 4 ·- श्रीमाननागरिकता भगवद्गुणोलीतनफलमाइ-- नात्यहुत भुवनभूपणभूत ! नाथ ! भूतैर्गुणैर्मुवि भवन्तमभिष्टुवन्तः। तुल्या अवन्ति भवतो ननु तेन किं या भूत्याश्रितं य इह नात्मसमं करोति ॥१०॥ भगवदर्शनफलमाह- दृष्ट्वा भवन्तमनिमेपविलोकनीय नान्यत्र तोपमुपयाति जनस्य चक्षुः । पीत्वा पयः शशिकरधुति दुग्धसिन्धोः क्षार जल जलनिधे रसितुं क इच्छेत् १ ॥ ११ ॥ भगवदूपवर्णनमाह- यैः शान्तरागरुचिभिः परमाणुभिस्त्वं - निर्मापितत्रिभुवनैकललामभूत !। तावन्त एव खलु तेऽप्यणवः पृथिव्यां यत् ते समानमपरं नहि रूपमस्ति ।॥ १२ ॥ जिनभुसवर्णनमाह- वक्त्रं क्व ते सुरनरोरगनेनहारि निशेपनिर्जितजगमितयोपमानम् । विम्बं कलङ्कमलिनं क्व निशाकरस्य यद् वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३ ॥ मगवद्गुणानां न्यातिमाह- सम्पूर्णमण्डलशशाङ्ककलाकलाप- शुभ्रा गुणात्रिभुवनं तव लड्ययन्ति । ये संश्रितास्त्रिजगदीश्वर ! नायमेक कस्तान निवारयति सम्बरतो ययेष्टम् ॥ १४ ॥ 'भूगम भूतनाया पनि मनः।

·१६४ भक्तामरस्तोत्रम् - . भगवन्नीरागतामाह- चित्रं किमत्र यदि ते त्रिदशाङ्गनाभि- नीतं मनागपि. मनो न विकारमार्गम् । कल्पान्तकालमरुता चलिताचलेन किं मन्दरादिशिखरं चलित कदाचित् ॥१५॥ भगवतो दीपेनोपमा निरस्यन्नाद- निघूमवर्तिरपवर्जिततैलपूरः कृत्वं जगत्त्रयमिदं प्रकटीकरोषि । गम्यो न जातु मरुतां चलिताचलानां दीपोऽपरस्त्वमसि नाथ ! जगत्प्रकाशः॥ १६ ॥ . सूर्येणौपम्यनिरासमाह- नास्तं कदाचिदुपयासि न राहुगम्यः स्पष्टीकरोषि सहसा युगपज्जगन्ति । नाम्भोधरोदरनिरुद्धमहाप्रभावः सूर्यातिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्र ! लोके ॥ १७ ॥ विशेषाचन्द्रोपमा निरस्पनाह- नित्योदयं दलितमोहमहान्धकारं गम्यं न राहुवदनस्य न वारिदानाम् । विभ्राजते तव मुखाब्जमनल्पकान्ति विद्योतयजगदपूर्वशशाङ्कबिम्बम् ॥ १८ ॥ भगवम्मुखेन्दुपुरतः सूर्याचन्द्रमसोर्निष्प्रयोजनत्वं सूचयबाह--- कि शर्वरीपु शशिनाऽह्नि विवस्वता वा युष्मन्मुखेन्दुदलितेषु तमस्सु नाथ !! निष्पन्नशालिवनशालिनि जीवलोके कार्य कियज्जलधरैजलभारननैः ॥ १९ ॥ मन्दरो मेला ·१९ श्रीमानतुङ्गसूरिफतम् ज्ञानद्वारेणान्यदेवास्तिरस्कुर्वबाह- ज्ञानं यथा त्वयि विभाति कृतावकाशं नैवं तथा हरिहरादिपु नायकेषु ।। 'तेजः स्फुरन्मणिषु याति यथा महत्त्वं नैवं तु काचर्शकले किरणाकुलेऽपि ॥ २०॥ निन्दास्तुतिमाह- मन्ये बरं हरिहरादय एव दृष्टा दृष्टेपु येपु हृदयं त्वयि तोपमेति । किं वीक्षितेन भवता भुवि येन नान्यः कश्चिन्मनो हरति नाथ! भवान्तरेऽपि ॥ २१ ॥ जिनजननीप्रशंसाद्वारेण भगवद्वर्णनमाह- स्त्रीणां शतानि शतशो जनयन्ति पुत्रान् नान्या सुतं त्वदुपमं जननी प्रसूता। सर्या दिशो दधति भानि सहस्ररश्मि प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदशुजालम् ॥ २२ ॥ परमपुंस्त्वेन स्तुतिमाह- त्वामामनन्ति मुनयः परमं पुमांस- मादित्यवर्णममलं तमसः परस्तात् । त्वामेव सम्यगुपलभ्य जयन्ति मृत्यु नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र ! पन्थाः ॥ २३ ॥ सर्वदेवनाम्ना जिनं नुवनाह- त्वामव्ययं विभुमचिन्त्यमसङ्ख्यमाचं ब्रह्माणमीश्वरमनन्तमनगकेतुम् । योगीश्वरं विदितयोगमनेकमेक ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः || २४ ॥ .१ : जो यया मजति जात्यमगो महत्व ' इति पाठान्तरम् । २ 'शकलेपु रुचाकुलेषु ' इत्यपि पारः। ३मदनस्य विनाशहेत।

·१७० ! भक्तामरस्तोत्रम् अर्थान्तरकरणेनान्यदेवनाम्ना जिनं स्तुवन्नाह- बुद्धस्त्वमेव विबुधार्चितबुद्धिवोधात त्वं शङ्करोऽसि भुवनत्रयशङ्करत्वात् । घाताऽसि धीर ! शिवमार्गविधेविधानाद् व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥ २५ ॥ जिनं नमन्नाह- तुभ्यं नमस्त्रिभुवनातिहराय नाथ ! तुभ्यं नमः क्षित्तित्तलामरभूषणाय । तुभ्यं नमस्त्रिजगतः परमेश्वराय तुम्यं नमो जिन ! भवोदधिशोषणाय ॥ २६ ॥ पुननिन्दास्तुतिमाह- को विस्मयोऽत्र यदि नाम गुणैरशेषै- स्त्वं संश्रितो निरवकाशतया मुनीश !।, दोपैरुपातविविधाश्रयजातगर्वैः स्वप्नान्तरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥ २७ ॥ कियत्नातिहार्यप्रकटनैर्जिन स्तुवन्नाह- उच्चैरशोकतरुसंश्रितमुन्मयुख- माभाति रूपममलं भवतो नितान्तम् । स्पष्टोल्लसत्किरणमस्ततमोवितानं विम्ब रवेरिव पयोधरपार्श्ववर्ति ॥ २८ ॥ पुनरपि भगवद्वपुर्वर्णनमाह-- सिंहासने मणिमयूखशिखाविचित्रे विभ्राजते तव वपुः कनकावदातम् । बिम्बं वियद्विलसदंशुलतावितानं तुङ्गोदयाद्रिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ॥ PM १'वियुधाश्रयः' इति पाठः कचित् ।

·१७२ श्रीमानतमसरिकृतम् पुनरपि प्रकारान्तरेण भगवद्वपुर्वर्णपन्नाह- कुन्दावदातचलचामरचारुशोभ विभ्राजते तव वपुः कलधौतकान्तम् । उद्यच्छशाङ्कशुचिनिर्झरवारिधार- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ छत्रप्रयलक्षणं प्रातिहार्य वर्णयन्नाह- छनत्रयं तव विभाति शशाकान्त- मुच्चैः स्थितं स्थगितभानुकरप्रतापम् । मुक्ताफलप्रकरजालविवृद्धशोभं प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ॥ अविशयद्वारा जिन स्तुपमाह- उन्निद्रहेमनवपाजपुञ्जकान्ति- पर्युल्लसन्नखमयूखशिखाभिरामौ । पादौ पदानि तव यत्र जिनेन्द्र ! धनः पद्मानि तत्र विद्युधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ स्तोत्रं संक्षेपयन्नाह- इत्थं यथा तव विभूतिरभूजिनेन्द्र ! धर्मोपदेशनविधौ न तथा परस्य । याक् प्रभा दिनकृतः प्रहतान्धकारा तादृक् कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥ ३३ ॥ गजभयहरं जिनं दर्शयबाह- थ्योतन्मदाविलविलोलकपोलमूल- मतभ्रमभ्रमरनादविवृद्धकोपम् । ऐरावताभमिभमुद्धतमापतन्तं दृष्ट्वा भयं भवति नो भवदाधितानाम् ॥ ३४ ॥ सिंहभयापहारमाह- मिन्नेभकुम्भगलदुबलशोणिताक्त- मुक्ताफलप्रकरभूपितभूमिभागः।

·१७२ भक्तामरस्तोत्रम् वक्रमः क्रमगतं हरिणाधिपोऽपि नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५॥ दावानलमयं दलयत्राह- कल्पान्तकालपवनोडतवह्रिकल्पं दावानलं ज्वलितमुज्ज्वलमुत्स्फुलिङ्गम् । विश्वं जिघत्सुमिव संमुखमापतन्तं त्वन्नामकीर्तनजलं शमयत्यशेषम् ॥ ३६ ॥ सर्पभयं निराकुर्वन्नाह-- रक्तक्षणं समदकोकिलकण्ठनीलं क्रोधोद्धतं फणिनमुत्फणमापतन्तम् । आक्रामति क्रमयुगेन निरस्तशङ्क- स्त्वन्नामनांगदमनी हृदि यस्य पुंसः॥ ३७ ॥ रणभयं हरनाह- वलगत्तुरङ्गगजगर्जितभीमनाद- माजौ बलं बलवतामपि भूपतीनाम् । उद्यदिवाकरमयूखशिखापविद्धं त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ . सहग्राममयं निरस्यमाह- 'कुन्ताग्रभिन्नगजशोणितारिवाह- वेगावतारतरणातुरयोधभीमे । युहे जयं विजितदुर्जयजेयपक्षा- स्त्वत्पादपङ्कजवनाश्रयिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ समुद्रभयं दूरीकुर्वनाह- अम्भोनिधौ क्षुभितभीपणनचक्र- पाठीनपीठभयदोल्यणवाडवाग्नौ । १ ओपधिविशेष, २ जलप्रवाह ३ 'चके' इति पाठान्तरम। - .

·१७३ श्रीमानतुगसूरिकृतम् रङ्गत्तरङ्गशिखरस्थितयानपात्रा-- स्त्रासं विहाय भवतः स्मरणाद् ब्रजन्ति ॥ ४०॥ रोगमय निन्दयन्नाह- उद्भूतभीषणजलोदरभारभुनाः शोच्यं दशामुपगताच्युतजीविताशाः । त्वत्पादपङ्कजरजोऽमृतदिग्धदेहा मां भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ॥ ४१ ॥ निगडबन्धमयं तिरस्कुर्वन्नाह- आपादकण्ठमुरुशृङ्खलवेष्टिताङ्गा गाढं वृहन्निगडकोटिनिघृष्टजङ्घाः । त्वन्नाममन्त्रमनिशं मनुजाः स्मरन्तः सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति ॥ ४२ ॥ पूर्वोक्तान्यष्टभयानि निर्गमयन्नाह- मचदिपेन्द्र-मृगराज-दवानला-हि- सङ्ग्राम-वारिधि-महोदर-धन्धनोत्थम् । तस्याशु नाशमुपयाति भयं मियेव यस्तावकं स्तवमिमं मातिमानधीते ॥ ४३ ॥ स्तवप्रभावसर्वस्वमाह- स्तोत्रस्रजं तब जिनेन्द्र ! गुणैर्निवद्धां भक्त्या मया रुचिरवर्णविचित्रपुप्पाम् । धचे जनो य इह कण्ठगतामजस्रं तं मानतुगमवशा समुपैति लक्ष्मीः ॥ ४ ॥ POOOOOOOwwwwUDDWwwO. इति श्रीमानतुङ्गाचार्यविरचितं भक्तामरस्तोत्रम् തരതമെന് १"भमाः', 'ममाः' इते च पाठः । २ मानतुइमिति स्वकीय नामाप्याचार्येण युक्त्या चरमाये निवेचितम् ।

·--જુદા , श्रीधर्मघोपसृरिप्रणीतः ॥श्रीगिरिनारकल्पः॥ वरधर्मकीर्तिविद्या-नन्दमयो यत्र विनतदेवेन्द्रः। स्वस्तिश्रीनेमिरसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥१॥ ઉત્તમ ધર્મ, કીતિ, વિધા અને હર્ષથી પરિપૂર્ણ એવા તેમજ જેમને સુરેન્દ્રોએ વિરોષે કરીને નમસ્કાર કર્યો છે એવા તથા કલ્યાણરૂપ લક્ષ્મીથી યુત એવા નેમિ (નાથ ) જ્યાં (વિરાજ) છે, તે ગિરિનાર પર્વતરાજ જ્યવતે વર્તે છે.—૧ . नेमिजिनो यदुराजी-मतीत्य राजीमतीत्यजनतो यम् । शिश्राय शिवायासौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २॥ યાદવની શ્રેણિની ઉપેક્ષા કરીને તેમજ રામતીને ત્યાગ કરીને નેમિ (નાથ) તીર્થ કરે જેને મેશ મેળવવા માટે આશ્રય લીધે, તે ગિરિનાર ગિરીશ્વર જય પામે છે.-૨ स्वामी छनशिलान्ते, प्रवज्य यदुश्चशिरसि चक्राणः। ब्रह्मावलोकनमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ३ ॥ છત્ર-શિલાના અન્ત (ભાગ)માં દીક્ષા ગ્રહણ કરીને જેના ઉચ્ચ શિખર ઉપર (રહને) (મિ) સ્વામીએ નિજ સ્વરૂપનું દર્શન કર્યું, તે ગિરિનાર –૩ यत्र सहस्राम्रवणे, केवलमाप्यादिशद विभुधर्मम् । लक्षारामे सोऽयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ४ ॥ જ્યાં સહસાવનમાં કેવલજ્ઞાન પામીને પ્રભુએ લલારામમાં ધર્મને ઉપદેશ આપે, તે ગિરિનાર–૪ नितिनितम्बिनीवर-नितम्बसुखमाप यन्नितम्बस्यः। श्रीयदुकुलतिलकोऽयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ५॥ જેના નિતમ્બ ઉપર રહી શ્રીયદુકુળને વિષે તિલક (સમાનનેમિનાથ) નિવણ નારીના ઉત્તમ નિર્તમ્મનું સુખ પ્રાપ્ત કર્યું, તે ગિરિનાર –-પ ૧ જ્યાં હજારે આમાનાં ઝાડ છે એવું વન-૨ માં લાખ છને આરામ મળે છે તે સમવસરણ. પર્વતની .૪ ફૂલે ·१७६ શ્રીગિરિનારકપ बुद्ध्वा कल्याणत्रय-मिह कृष्णो रूप्यरुक्ममणिबिम्बम् । चैत्यत्रयमकृतार्य, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ६ ॥ અહીં (નેમિનાથના દીક્ષા, કેવલજ્ઞાન અને નિર્વાણ એ) ત્રણ કલ્યાણક જાણુને કૃષ્ણ રૂપાના, સેનાના અને મણિના બિમ્બવાળા ત્રણ ચ કરાવ્યાં, તે ચિંરિનાર –૬ पविना हरिर्यदन्त-विधाय विवरं व्यधाद रजतचैत्यम् । काञ्चनबलानकमयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ७ ॥ જેના મધ્ય ભાગમાં ઈન્દ્ર વા વડે છિદ્ર પાડીને કાંચનના બેંલાનકવાળું રૂપાનું ચૈત્ય બનાવ્યું, गिरिना२०-७ तन्मध्ये रत्नमयी, प्रमाणवर्णान्वितां चकार हरिः । श्रीनेमेर्मूर्तिमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ८ ॥ એ (ચૈત્યના મધ્યમાં ઇદ્ર શ્રીનેમિની તેમના દેહન ) માન અને વર્ણ પ્રમાણેની રનની भूर्ति (स्थापन), गिरना२०-८ स्वकृतैतविम्बयुत, हरिस्त्रिबिम्बं सुरैः समवसरणे । न्यदधत यदन्तरसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ९ ॥ જે (ચૈત્ય)ના મધ્યમાં સમવસરણમાં ઇન્દ્ર સ્વકૃત ખિમ્મ યુક્ત બીજાં ત્રણ બિઓ દેવો पासे (स्थापन) यां, रिना२०- शिखरोपरि यत्राम्बा-ऽवलोकनशिरस्थरङ्गमण्डपके । शम्बो बलानकेऽसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १० ॥ જેના શિખર ઉપર અવેલેકનવાળા મરતક ઉપરના રંગમંડપમાં અંબા (ની મૂર્તિ છે भने महान माशांम (नी भूर्ति) छ, नि२०-१० यत्र प्रद्युम्नपुर, सिद्धिविनायकसुरः प्रतीहारः। चिन्तितसिद्धिकरोऽसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ११॥ . જ્યાં ચિન્તિત (અર્થ)ની સિદ્ધિ કરનાર સિદ્ધિ વિનાયક દેવ પ્રધુમ્રની આગળ પ્રતિહાર (इपे २) छे, ते गिरिना२०-११ तत्प्रतिरूपं चैत्यं, पूर्वाभिमुखं तु निर्वृतिस्थाने । यन्त्र हरिश्चक्रेऽसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १२ ॥ ૧ મંદિરે. ૨ ગર્ભગૃહની અંદરનો ગોખલે. ૩ પતિ કરેલા. ૪ દેખી શકાય તેવા, ખુલા. .. .

·चीगिरिनारकल्प ૧૭૭ જ્યાં તેના જેવુંજ અને પૂર્વ તરફ મુખવાળું એવું (અન્ય) ચય અને તેમના નિવણ- રથાનમાં રચ્યું, તે ગિરિનાર–૧૨ तीर्थेऽतिस्मरणाद् यत्र यादवाः सप्त कालमेघापाः । क्षेत्रपतामापुरसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १३ ॥ જે તીર્થમાં (પ્રન) અત્યંત મરણથી કાલમેઘ પ્રમુખ સાત યાદ શેત્રના રવામ- પણને પ્રાપ્ત થયા, તે ગિરિનાર – ૧૩ विभुमर्चति मेघरवो, बलानकं गिरिविदारणश्चके । यन्न चतुर्दारमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १४ ॥ જ્યાં પર્વતને ફાડનારા (ઈન્દ્ર) ચાર દરવાજાવાળું બલાનક રચ્યું અને ત્યાં (રહીને) મેઘરવ (નેમિ) પ્રજીની પૂજા કરે છે, તે ગિરિનાર–૧૪ यत्र सहसाम्रवणा-न्तरस्ति रम्या सुवर्णचैत्यानाम् । चतुरधिकविंशतिरयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १५ ॥ જ્યાં સહજામવનમાં સોનાના ચેત્યેની મનહર ચોવીસી છે, તે ગિરિનાર૦–૧૫ द्वासप्ततिर्जिनानां, लक्षारामेऽस्ति यत्र तु गुहायाम् । सचतुर्विशतिकाऽसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १६ ॥ જ્યાં ગુફામાં લક્ષારામની અંદર (વર્તમાન અવસર્પિણી કાળમાં થઈ ગયેલી) વીરડી , સહિત (પસાર થઈ ગયેલી તેમજ હવે પછીની ઉત્સાપની વીસીએ મળીને બેૉર જિનેની પ્રતિમાઓ છે, તે ગિરિનાર૦–૧૬ वर्षसहस्रद्वितयं, प्रावर्तत यत्र किल शिवासूनोः। लेप्यमयी प्रतिमाऽसौ, गिरिनारगिरीश्वरी जयति ॥ १७ ॥ જ્યાં ખરેખર શિવા (રા)ના પુત્ર (નેમિનાથ મી લેખ્યમયી પ્રતિમા બે હાર વર્ષ સુધી ( ટકી રહી, તે ગિરિનાર–૧૭ लेपगमेऽम्वादेशाद, प्रभुचैत्यं यत्र पश्चिमाभिमुखम् । रतनोऽस्थापयतासौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १८ ॥ જ્યારે લેપ(મય પ્રતિમા ને નાશ કર્યો, ત્યારે અંબા (દેવી આજ્ઞાથી રતન ( ) પશ્ચિમ દિશા તરફ મુખવાળા પ્રહના ( નવા ) ચૈત્યની સ્થાપના કરી તે શિરિનાર–૧૮ ·૧૭૮ શ્રીગિરિનારકલ્પ काञ्चनवलानकान्तः, समवसृतेस्तन्तुनेह विम्बामदम् । रतनेनानीतमसौ, गिरिनारगिरीश्वरी जयति ॥ १९ (જેના) કાંચન બલાકની અંદરના સમવસરણમાંથી સૂર્યના તાંતણા વડે (ખેંચીને આ (અત્યારે વિદ્યમાન ) બિબ અહીં રતન લાવ્યું, તે ગિરિનાર–૧૯ बौद्यनिपिद्धः सङ्घो, नेमिनतौ यत्र मन्त्रगगनगतिम् । जयचन्द्रमादिशदसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २०॥ જયાં (નેમિનાથ)ને પ્રણામ કરવામાં બૌદ્ધો વડે નિષેધ કરાયેલા સંઘે મગ (બળ)થી ગગનમાં ગમન કરનારા જયચન્દ્રને (ત્યાં આવવા) આજ્ઞા કરી, તે ગિરનાર–૨૦ તારા વિનિત્ય વાન, નિત્ય લેવાયત્ત સઘ” ! जयचन्द्रो यत्रायं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २१ ॥ તારા (દેવી)ને જીતીને અને બૌદ્ધોને પરાસ્ત કરીને જ્યાં જયચન્દ્ર સંઘને દેવોનું વદન કરાવ્યું, તે ગિરિનાર૦-૨૧ नृपपुरतः क्षपणेभ्यः, कुमायुदितगाथयाऽम्वयाऽर्फात यः। श्रीसधाय सदाऽयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २२ ॥ રાજાઓની સમક્ષ કુમારીઓએ ઉચ્ચારેલી ગાથા વડે (આ પર્વત તામ્બને છે એમ સિદ્ધ કરી આપીને) અંબા (દેવી)એ દિગમ્બરે પાસેથી (લઇને) જેને શ્રીસંધને સદા માટે સમર્પણ કર્યું, તે ગિરિનાર –૨૨ नित्यानुष्ठानान्त-स्ततोऽनुसमयं समस्तसङ्घन । यः पट्यतेऽनिशमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २३ ॥ ત્યારથી માંડીને) નિત્ય ક્રિયા કરતાં આ સંધ જે ગાથાને નિરન્તર પાઠ કરે છે, તે (ગાથા-વિષયક) ગિરિનાર – ૨૩ दीक्षाज्ञानध्यान-व्याख्यानशिवावलोकनस्थाने । प्रभुचैत्यपावितोऽसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २४ ॥ દીક્ષા, જ્ઞાન, ધ્યાન, વ્યાખ્યાન તથા મેક્ષના દર્શનને રથાને જે પ્રભુનાં ચૈત્યથી પવિત્ર બને છે, તે ગિરિનાર – ૨૪ राजीमतीचन्द्रदरी-गजेन्द्रपदकुण्डनागझर्यादौ । यः प्रभुमूर्तियुतोऽयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २५ ॥ રામતીની ગુફા, ચન્દ્ર-ગુફા, ગજેન્દ્રપદ કુષ્ઠ, નાગઝરી ઈત્યાદિ (રથળે )જે પ્રશ્વની પ્રતિમાથી યુક્ત છે, તે ગિરિનાર–૨૫ ·ग्रीगिरिनारकल्पः १७ छत्राक्षरघण्टाम्जन-बिन्दुशिवशिलादि यत्र हार्यस्ति । कल्याणकारणमयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २६ ॥ જ્યાં છદ્માક્ષર, ઘંટ જનબિંદુ, શિવ-શિલા ઇત્યાદિ (સ્થળે) મનહર તેમજ કલ્યાણનાં કારણરૂપ છે, તે ગિરિનાર – ૨૬ याकुडयमात्यसज्जन--दण्डेशाद्या अपि व्यधुर्यत्र । नेमिभवनोदृतिमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २७ ॥ યાકુડી મંત્રી તથા સજ્જન દહેશ પ્રમુખ (ઉત્તમ જીએ) પણ જ્યાં નેમિ-ચત્યને SAR स्या, ना२०-२७ कल्याणत्रयचेय, तेजःपालो न्यवीविशनमन्त्री । यन्मेखलागतमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २८ ॥ જેની મેખલા ઉપર રહેલું એવું તથા (નેમિનાથના ) ત્રણ કાણને લગતું એવું ચય તેજપાલ મંત્રીએ કરાવ્યું, તે ગિરિનાર–૨૮ शत्रुझजयसंमेता-ष्टापदतीर्थानि वस्तुपालस्तु । यत्र न्यवेशयदसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २९ ।। વળી જ્યાં વસ્તુપાલે શત્રુંજય, સિમેત શિખર ) તથા અષ્ટાપદ તીર્થની રચના री, गिरिना२०-२६ यः पड्विंशतिविंशति--पोडशदशकहियोजनास्त्रशतम् । अरषटक उच्छ्रितोऽयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ।। ३ ।। જે (અવસર્પિણીના) છ આરામાં છવીસ, વીસ, સોળ, દસ, અને બે યજન તથા સે मन (५नुष्य) an ( मनु ) या पते, निना२०-३० अद्यापि सावधाना, विदधाना यत्र गीतनृत्यादि। देवाः श्रूयन्तेऽसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ३१ ॥ અત્યારે પણ જ્યાં (ભક્તિને લીધે ) ગીત, નૃત્ય વિગેરે કરતા સાવધાન સુરેશ સંભળાય છે, તે ગિરિનાર विद्याप्राभूतकोड़त-पादलिप्तकृतोज्जयन्तकल्पादेः । इति वर्णितो मयाऽसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ३२ ॥ ॥ इति श्रीगिरिनारकल्पः ।। 0-31 ·૧૮૦ શ્રીગિરિનારકપ વિધા-પ્રાકૃત (નામના શાસ્ત્ર)માંથી ઉદ્ધાર કરેલા એવા પાદલિપસ્થિત ઉજજયન્ત- કલ્પ વિગેરે ઉપરથી આ પ્રમાણે મેં જેનું વર્ણન કર્યું છે, તે ગિરિનાર –૩ર જેક અવ શ્રીગિરિનારકલ્પને અનુવાદ પૂર્ણ થાય છે, છતાં પણ પ્રથમ લેકમાં તેને કર્તાએ આડકતરી રીતે જે નામ સૂચવ્યાં છે તે સંબંધમાં નીચે મુજબને ઉલ્લેખ કરવો આવશ્યક સમજાય છે – આ કલ્પના કર્તાએ ધર્મકાર્ડથી પિતાનું ઉપાધ્યાય અવસ્થા દરમ્યાનનું નામ સૂચવ્યું છે. આથી એમ માની શકાય કે આ ક૫ તેમણે સૂરિપદ પ્રાપ્ત કર્યું તે પૂર્વે રચ્યું હશે. કેમકે સરિ થયા પછી તે તેમનું ધર્મધેષ એવું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું. વિદ્યાનન્દ( રૂરિ)એ એમના ગુરૂમાઈનું નામ છે અને દેવેન્દ્ર(સૂરિ) એ એમનાં ગુરૂનું નામ છે.

·- ~~ स्पष्टीकरणसापनीभूतग्रन्थसूची (સ્પષ્ટીકરણમાં સાધનરૂપ ગ્રન્થોની સૂચી) Aamrahimrown-3 प्रणेतारः श्रीसुधर्मस्वामी ( गणधरः) " " ध्रुवकेवलिभीमद्रपाहुस्वामी जैनप्रन्याः जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिः जीवाजीवाभिगमः उत्तराध्ययनम् प्रश्नव्याकरणम् . भगवतीसूत्रम् सूर्यप्रजातिः आवश्यकम् स्थानाङ्गम् महानिशीयम् कल्पसूत्रम् आवश्यकनियुक्ति दशकालिकम् प्रवचनसारोद्धारः आवश्यकचूर्णिः नमुध्धुणं ( शक्रस्तवः) विशेपावश्यकम् स्तुतिचतुर्विंशतिका त्रिपटिशलाकापुरुषचरित्रम् काव्यानुशासनम् अभिधानचिन्तामणि: योगशास्त्रम् सिद्धहेमशब्दानुशासनम् सकलाईव सुबोधिका (कल्पसूत्रकृतिः) वाग्भटालङ्कारः भक्तामरवृत्तिः श्रीशस्यम्भवमूरिः श्रीनमिचन्द्रमूरिः श्रीजिनदासमहत्तरः श्रीसौधर्मेन्द्रः धमाधमणथीजिनभद्रगणिः थीशांमनमुनिराज कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्रमरित " " " उपाध्यायधीविनयविजयः मुनिश्रीवाग्भटः उपाध्यायधीमेवविजयः श्रीकनककालमुनी 4 ·१८२ सटीकरणसापनीमूतमन्यसूची प्रणेतारः मुनिश्रीजम्बूकविः श्रीमयुम्नयरित उपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिः थीहरिभद्रसूरिः जैनमन्याः जिनशतकम् विचारसारप्रकरणम् श्रेणिकचरित्रम् दुर्गद्याश्रयकाव्यम् आवश्यकवृत्तिः योगरप्टिसमुचयः लोकतत्वनिर्णयः अष्टकप्रकरणम् भक्तामरस्तोत्रम् भगवतीतिः हीरसौभाग्यम् प्रभावकचरित्रम् गौतमीयकाव्यम् गीतमाष्टकम् गौतमस्तोत्रम संवेगद्मकन्दली पभमक्तामरम् नेमिभक्तामरम् शान्तिभक्तामरम् सरस्वतीभक्तामरम् सिन्दूरकर शृङ्गारवैराग्यवरङ्गिणी सोमशतकम् गुणस्थानकमारोहः चतुर्विशतिका कुमारपालचरित्रम् प्रवचनसारोद्धावृत्तिः पञ्चसइग्रवृतिः नन्दीसूत्रवृत्तिः आचाराङ्गतिः श्रीपालचरित्रम् तचार्याधिगममूत्रम् न्यायकुसुमाञ्जलिः श्रीमानतुगमरिः श्रीअभयदेवरिः श्रीदेवविमलगणिः श्रीचन्द्रमभरिः मुनिश्रीरूपचन्द्रः श्रीदेवानन्दमूरिः श्रीजिनप्रभसूरिः श्रीविमलमूरिः उपाध्यायश्रीसमयसुन्दरगणिः मुनिराजधीरत्नसिंहः श्रीकीतिविमलमुनीश: श्रीधर्मसिंहारिः शतार्थिकथीसोमप्रभमूरिः श्रीरत्नशेखरसूरिः श्रीपप्पभाटिसरित श्रीचारित्रसुन्दरगणिः श्रीसिद्धसेनसूरिः श्रीलयगिरिमूरिः श्रीमलयगिरिमूरिः श्रीशीलाङ्कसरि श्रज्ञान विमलरिः चाचार्यश्रीउमास्वातिः न्यायविशारद-न्यायतीर्थ-मुनिश्रीन्पापविजया ·स्पष्टीकरणसाधनीभूतप्रन्यसूची ૮૦ जैनप्रन्याः કળતા श्रीचतुर्विशतिजिनानन्दस्तुतयः पण्डितश्रीमरुविजयगणिः શ્રીપાલરાજાનો રાસ ઉપાધ્યાય શ્રીવનયવિજયજી મહાવીરસ્વામીનું પંચકલ્યાણકનું સ્તવન, શ્રીહંસરાજજી જૈન ગ્રન્થાવલી પ્રસિદ્ધકર્તા શ્રીજૈનતામ્બર કૉન્ફરન્સ, મુંબઈ अजैनग्रन्थाः प्रणेतारः मालतीमाधवनाटकम कविवरश्रीभवभूतिः कविकल्पद्धमः श्रीवोपदेचः वृत्तरत्नाकरवृत्तिः श्रीनारायणमहः मेघदतम् कवीश्वरश्रीकालिदासः शिशुपालवधः कविराजश्रीमाध: वसिष्ठस्मृतिः श्रीवसिष्ठः अष्टाध्यायी वैयाकरणराजश्रीपाणिनिः સરસ્વતીચન્દ્રને નાટક આ પ્રમાણે પરીકરણ તૈયાર કરવામાં મેં જે ન્યાની સહાય લીધી હતી તેની સુચી અત્ર પૂર્ણ થાય છે એટલે એ સંબંધમાં કંઇ ઉમેરવાનું બાકી રહેતું નથી. પરંતુ ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધન- ગણિએ તેમજ શ્રીભાવપ્રભસૂરિએ ટીકા રચવામાં જે જે ગ્રન્થના પાઠ ટાંચણરૂપ લીધા છે. તેને ઉલ્લેખ કરવો રહી જાય છે. એથી કરીને આ સંબંધમાં એ નિવેદન કરવાનું કે ઉપાધ્યાયજીએ સારસ્વત વ્યાકરણ, કાત્યાયનકૃત વાતિક, શ્રી હેમચન્દ્રસૂતિ અભિધાનચિન્તામણિ તેમજ અમરકેશને ઉપયોગ કર્યો છે, જ્યારે સજીિએ શ્રીહેમચન્દ્રસૂરિકૃત અભિધાન-ચિન્તામાં ણિને તેમજ અનેકાર્યકાશને તથા વળી એકાક્ષરનિઘટ્ટને મહીપત અને કાર્યકેશન- અને શ્રીહર્ષકૃત નૈષધીયચરિતને ઉપયોગ કર્યો છે. 1 “અપાર નિષમાર નિષવીતા સાહિ!

·શ્રીઆગોદય સમિતિ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રન્થની યાદો એક ગ્રંથનું નામ, તેના કર્તા વિગેરે મૂલ્ય ૨. આઈ. ૫. 0 ૧ * અવશ્યક ભાગ ૧ શ્રીસુધર્માસ્વામીકૃત, શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃત નિયુક્તિ અને શ્રીહરિભદ્રસૂરિની ટીકા સહિત. ૨-૪-૦ ૨ જ આવશ્યક ભાગ ૨ ઉપર પ્રમાણે, ૩ % અાવશ્યક ભાગ ૩ 3-૮-૦. ૪ * આવશ્યક ભાગ ૪ ૧-૦-૦ પ * આચારાંગ ભાગ ૧ શ્રીસુધર્મારવામકૃત, શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃત નિયુક્તિ અને શ્રીશીલાંકાચાર્યની ટીકા સહિત. ૧-૮-૦ ૬ % આચારાંગ ભાગ ૨ ઉપર પ્રમાણે, ૨-૪-૦ ૭ * ઔપપાકિસૂત્ર શ્રીઅભયદેવસૂરિની ટીકા સહિત. ૦-૧૨-૦ ૮-૧૧ * પરમાણુ, નિમેદ, પુદગલ અને બંધ છત્રીસી. ૧૨ *ભગવતીસૂત્ર ભાગ ૧ શ્રીસુધર્માસ્વામીકૃત, શ્રીઅભયદેવસૂરિની ટીકા સાથે. ૩-૪–૦ ૩ * ભગવતીસૂત્ર ભાગ ૨ ઉપર પ્રમાણે, ૩-૨-૨૦ ૧૪ ભગવતીસૂત્ર ભાગ ૩ ૩-૪-૦ ૧૫ જ સમવાયાંગ ૧-૦-૦ ૧૬ મકાનન્દીસૂત્ર શ્રીદેવવાચકગણિકૃત, શ્રીમલયગિરિની ટીકા સાથે. ૨૨-૦ ૧૭ ઓધનિતિ શ્રીસુધર્મારવામકૃત, શ્રીભદ્રબાહરવામકૃત નિયુક્તિ અને શ્રીદ્રાણાચાર્યની ટીકા સાથે. ૧૮ * સૂત્રકૃતાં શ્રીધમચાર્યશ્રત, શીશીલાંકાચાર્યની ટીકા સાથે. ૨-૧૨-૦ ૧૯ * પ્રજ્ઞાપના સૂત્ર (પૂર્વાર્ધ) શ્રીયામાચાર્યકૃત, શ્રીમલગિરિની ટીકા સાથે. ૩-૧૪ ૨૦ પ્રજ્ઞાપનાસૂત્ર (ઉત્તરાર્ધ) ઉપર પ્રમાણે. ૨૧ * સ્થાનાંગસૂત્ર ( પૂર્વાર્ધ) શ્રીસુધર્માસ્વામીકૃત, શ્રીઅભયદેવ- સુરિનીટીકા સાથે. ૨-૨૦ ૨૨ કથાનાંગસૂત્ર (ઉત્તરાર્ધ) ઉપર પ્રમાણે. ૪-૦-૦ ૨૩ * અંતકૃદાદિ ત્રણ સૂત્ર, શ્રીઅભયદેવસૂરિની ટીકા સાથે. ૨૪ * સુર્યપ્રાપ્તિ, શ્રીમાલયગિરિસૂરિની ટીકા સાથે. ૨૫ તાધર્મકથાગ પૂર્વ મુનિવકૃત, શ્રીઅભયદેવસૂરિની ટીકા સાથે. ૧-૧૨-૭ Sy હ૦-૭ ૧-૧૨-૦ ૩-૮-૦ આ નિશાનીવાળાં પુસ્તકો સીલકમાં નથી. ૨૪ ·૧૮૬ આમેય સમિતિ દ્વારા પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રંથની યાદી. અંક ગ્રંથનું નામ, તેના કર્તા વિગેરે. મૂલ્ય ૨. આ, પા. ૨૬ « પ્રશ્નવ્યાકરણ પૂર્વ મુનિવર્યકૃત, શ્રીઅભયદેવસૂરિકૃત ટીકા સાથે. ૧-૧૨-૦ ૨૭ * સાધુ-સમાચારી-પ્રકરણ પૂર્વ મુનિવર્સકૃત. (વિના મૂલ્ય)' ૨૮ * ઉપાસદશા શ્રીઅભયદેવસૂરિની ટીકા સાથે. ૦-૧૦૦ ૨૯-૩ર (૨) અષ્ટક–પ્રકરણ તથા (૨) વદર્શનસમુચ્ચય. ૩૩ નિરયાલીસૂત્ર શ્રીશ્રીચંદ્રસૂરિની ટીકા સહિત. ૦-૧૨૦ ૩૪ વિશેષાવશ્યગાથાને અકરાદિમ. ૩૫ વિચારસાકરણ શ્રી પ્રદ્યુમ્નસૂરિકૃત, શ્રીમાણિયસાગરે રચેલી છાયા સાથે. ૩૬ • ગચ્છાચારપયન્ના શ્રીવાનર કિષિની ટીકા સાથે. ૩૭ ધબિંદુપ્રકરણ શ્રીહરિદ્રસૂરિકૃત, શ્રીમુનિચંદ્રસૂરિની ટીકા સાથે. ૦-૧૨-૯ ૩૮ વિશેષાવશ્યક ભાગ ૧ જિનભદ્ર ગણિકૃત, ગુજરાતી ભાષાન્તરકર્તા મી. ચુનીલાલ હકમચંદ. ૨--- ૩૯ જૈન ફિલસફી (અંગ્રેજીમાં) વીરચંદ રાધવજી ગાંધીકૃત. ૧-૦-૦ ૪. યોગ ફિલાફી o-૧૪-૦ ૪૧ કર્મ ફિલાફી ૦-૧૨૦ ૪૨ રાયપણુસૂત્ર. ૧-૮-૦ ૪૩ અનુગર ૨-૮-૦ ૪૪ નંદીસૂત્ર (બીજી આવૃત્તિ). ૨-૪-૦ ૦–૮–૦ - ) છપાય છે. ૧. વીરભક્તામર ઉપાધ્યાયૂ શ્રીધર્મવર્ધનગણિકૃત સટીક તથા નેમિ-ભક્તામર શ્રીભાવપ્રભસરિકૃત સટીક ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે. ૨. પંચસંહ- ૩. વિશેષાવશ્યક ભાગ ૨ ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે. ૪. આચારપ્રદીપ. પ આવશ્યક શ્રીમલયગિરિકૃત ટીકા સહિત. ૬. નન્દી દિ. ૭. ચતુર્વિશતિકા શ્રીબપ્પભકિસૂરિકૃત, ટીકા તથા ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે. ૮. રતુતિચતુશિતિકા શ્રીશોભન મુનિરાજકૃત, ટીકા તથા ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે. ૯. ચતુર્વિશતિજિનાન-તૃતિ બીવિજ્યગણિત, ટીકી તથા ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે. ૧૦. સરવતી બતામર શ્રીધર્મસિહસૂરિકૃત તથા શાન્તિ-ભક્તામર શ્રીકીર્તિ- વિમલમુનિરાજકૃત, ટીકા તથા ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે. * આ નિશાનીવાળાં પુસ્તકો સીલકમાં નથી.

·Rs. a, p. ... tev pas De. 2 P. ban 16. ... .... 1.0. .. .. .. .... U. ... ... . ... ... 14C THE BOOKS PUBLISHED BY SRĪĀGAMODAYA SAMITI 12. *Bhagavati Sūtra (Part I)-By Sri Sudharmā Svāmi with the commentary of Sti Abhayadeva Sūri 3 4 0 13. *Bhagavati Sūtra (Part II) -As above 3 8 0 14. *Bhagavati Sūtra (Part III)-As above 3 4 0 15. *Samayāyānga-Same as above ... 1 0 0 16. Nandi Sūtra-By Sri Devavachaka Gaņi with the commentary of Sri Malayagiri 2 8 0 17. *Ogha Niryukti-By Sri Sudharmā Svāmī with the commentaries of Sri Bhadrabāhu Svāmi and Sri Droņāchārya • 3 0 0 18. *Sūtra Kritānga-By Śr Sudharmā Svāmi with the commentary of Sti Silārkāchārya 2 12 0 19. *Prnjñāpanā Sūtra (1st Half)-By Sri Syāmācharya with the commentary of Stī Malayagiri 3 14 0 20. *Prajñāpanā Sūtra (2nd Half)-As above 1 12 0 21. *Sthānānga Sūtra (1st Half)—By Sri Sudharmā Svāmi with the commentary of Sri Abhayadeva Süri 2 12 0 22, *Sthānānga Sūtra (2nd half)-As above 4 0 0 23. *Antaksiddasadi three Sūtras-With the commentary of Sri Abhayadeva Sūri 1 0 0 24. *Sürya Prajñapti-With the commentary of Sri Malayagiri 3 8 0 25. *Jñātā Dharma Kathānga--By an ancient saint with the commentary of Sri Abhayadeva Sūri 1 12 0 26. *Praśna Vyakarana-As above 1 120 27. *Sadhu Samāchari Prakaraña--By an ancient saint Free 28. *Upāsakadašā--With the commentary of Sri Abhayadeva Sūri 0 10 0 29–32. (2) Ashtaka Prakarana & (2) Shaddarśanasamuchchaya- 33. Nirayāvali Sūtra-With the commentary of Sri Srichan. dra Süri 0 120 34. Višeshāvasyaka-Gathānāmakārādi-Kramaha 35. Vichārasāra-prakaraña--By Śrī Pradyumna Sūri with the gloss of Sri Māņikyasāgara 080 36. Gachchhāchāra Payann-With the commentary of Sri Vānarshi 06 0 37. Dharma-Bindu-Prakarana-By Haribhadra Sūri with the commentary of Sri Munichandra Sūri 10. ... 10. .... ... .. . 1.. •400 .... . ... 4.1. oppo ... 04 0 .... 9. .... 19.0 . 0 5 0 ... .. ... 10. 0 12 0 .... *Not available. ** ·THE BOOKS PUBLISHED BY SRT AGAMODAYA SAMITI 114 Rs. 2. p. ... 23 >> .. 2 0 0 1 0 0 14 0 0 12 0 1 8 0 2 8 0 2 4 0 +) ... +40 001 pere +40$ 1 4.10 d... dolg 4. ... 0 od . . S. 1. 19 1995 10. ... 38. Višeshāvaſyaka (Part 1)-By Jinabhadra Gani, Translator Mr. Chunilal Hakamchand 39. Jain Philosophy--(English) late Mr. V. R. Gandhi 40, Yoga Philosophy 41. Karma Philosophy 42. Rayapaseņi Sūtra 43. Abuyogadvāra 44. Nandi Sütra (2nd edition) IN PRESS. 1. Vira-Bhaktāmara & Nemi-Bhaktámara 2. Pancha Sangraha 3. Višeshāvašyaka (2nd Part) 4. Achärapradipa 5. Āvaśyaka with the commentary of Sri Malaygiri Sūri 6. Nandi-Adi 7. Chaturvimsatikā-By Sri Bappabhatti Sūri 8. Stuti-chatůrvimšatikā--By Śri Sobhana Mfunirīja 9. Chaturvimśati-Jinānanda-Stuti-By Śri Meruvijaya Gani 10. Sarasvati Bhaktamara & Sãoti-Bhaktámara 11. Dhadapāla-pañchāśikā 12. Bhaktāmara-By Mánatunga Sūre with the commentaries of Guņākara Sūri and Upīdhiya sri Pieghavijaya 13. Jaina-dharmavara-stotra 14, Lists of Limbdi Bhandár, etc. 15. Loka-prakāśa (Gujarati Translation) 16. Jivasamāsa 17. Pravrajyādi Kulakas 18. Stuti-chaturvimšatika--By Sti Sobhana Muniraja with four commentaries 19. Bhavabhāvanā Can be had at: The Librarian Sri Agamodaya Samiti, Dercband Lalbhai Dharmasali, Badekli Chablo, Gopipura Sarat (India). . 4. ... POR . ere ... 41 000 .. d... 241 vou eu . ... *** 600 *** re ... 14 . SODE ... le ·શેઠ દેવચંદ લાલભાઈ જૈન પુસ્તકેદ્ધાર ફડ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રન્થોની યાદી. મૂલ્ય ૨. આ. પા. અંક ગ્રન્થનું નામ, તેના કર્તા વિગેરે. ૧. શ્રીવીતરાગસ્તોત્ર શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યકૃત, શ્રીપ્રભાયંદ્રસૂરિએ રચેલી તેમજ મુનિશ્રીવિશાલરાજના શિર્ષે રચેલી ટીકા સહિત. ૨. *શ્રમણપ્રતિક્રમણસૂત્રવૃત્તિ પૂર્વ મુનિવર્યકૃત ૩. યાદ્વાદભાયા શ્રી શુભવિજયગણિકૃત- ૪. શ્રીપાક્ષિક સૂત્ર ખામણા અને પાક્ષિક સૂત્ર ઉપર શ્રીયદેવ- સુવિકૃત ટીકા સહિત ૫. અધ્યાત્મમત પરીક્ષા મહમપાધ્યાય શ્રીયશોવિજયકૃત પણ ટીકા સાથે ૦-૬૦ ૬. શ્રીઠશક પ્રકરણ શ્રીહરિભદ્રસુરિકૃત, શ્રીયશવિજય અને શ્રીયશોભદ્રની ટીકા સાથે. ૭. શ્રીકલ્પસૂત્ર શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃત, શ્રી વિનયવિજ્ય ઉપાધ્યાયની ટીકા સહિત. ૦-૧૨-૦ ૮. વંદારૂ વૃત્તિ, શ્રીદેવેન્દ્રની ટીકા સાથે. ૯. * દાનકકુમ (પન્ના-ચરિત્ર) શ્રીજિનકીર્તિસૂરિકૃત. ૧૦. લેગ ફિલોસોફી (અંગ્રેજીમાં) શ્રીયુત વીરચંદ રાધવજી ગાંધીકૃત. ૦-૫-૦ ૧૧. જલ્પકલ્પલતા મુનિશ્રીરનમંડણકૃત. ૧૨. ગદૃષ્ટિસમુચ્ચય શ્રીહરિભદ્રસારિકૃન, પજ્ઞ ટીકા સાથે. ૧૩. * કર્ન ફિલોસોફી (અંગ્રેજીમાં) શ્રીયુત વીરચંદ રાઘવજી ગાંધીકૃત. ૧૪. જે આનંદ કાવ્ય મહેદવિ મૌતિક ૧ હું (ગુજરાતી કાવ્યોને સંગ્રહ) ૦-૧૦૦ ૧૫.૪ શ્રીધર્મપરીક્ષા પંડિત પદ્મસાગરકૃત ૧૬. # શાત્રવાર્તાસમુચ્ચય શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીયશોવિજય ઉપાધ્યાયની ટીકા સહિત. ૦-૨–૦ ૧૭. * કર્મપ્રકૃતિ શ્રીશિવશર્માચાર્યકૃત, શ્રીમલયગિરિસૂરિની ટીકા સહિત. ૦-૧૪-૦ ૧૮. કપિસૂત્ર શ્રીભદ્રબાહુદ્યામકૃત, શ્રીકાલિકાચાર્યની કથા સહિત. ૧૯ પંચપ્રતિક્રમણ સૂત્ર, પ્રાચીન મુનિરાજકૃત. ૦-૩-૦ અંક ૧થી ૧૯ સીદલમાં નથી, ·૧૯૧ દે લાવે છે પુ ફંડ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રાની યાદી. ગ્રન્થનું નામ તેના કર્તા વિગેરે. અંક મલ્ય ૨, આ, પણ, , ૨૦, આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિક ૨ જું (ગુજરાતી કાને સંગ્રહ). ૦-૧૦૦ ૨૧. * ઉપદેશરત્નાકર, શ્રીમુનિસુંદરસૂરિકૃત- ૧-૪-૦ રર. આનંદ કાવ્ય મહેદધિ મૌતિક ૩ જું (ગુજરાતી કાવ્ય સંગ્રહ). ૦-૧૦૦ ર૩. ચતુર્વિશતિવિનાનંદસ્તુતિ શ્રીવિજયગણિત. ૦-૧-૦ ૨૪, પપુરૂમચરિત મુનિશેઅંકગણિકૃત. ૨૫. સ્થૂલભદ્રચરિત શ્રજ્યાનંદસૂરિકૃત ૨૬. શ્રીધર્મસંગ્રહ ભાગ ૧ શ્રીમાનવિય ઉપાધ્યાયકૃત. ૧-૦-૦ ૨૭. સંગ્રહણી સૂત્ર શ્રીશ્રીચંદ્રસૂરિકૃત, શ્રીદેવભદ્રસૂરિની ટીકા સહિત. ૦-૧૨-૦ ૨૮, જ સમ્યક્ત્વપરીક્ષા ( ઉપદેશ શતક) શ્રીવિબુધવિમલસૂરિકૃત. ૦૨-૦ ર૯ લલિતવિસ્તરી ચૈત્યવંદન સૂત્ર) શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીમુનિ- ચંદ્રસૂરિની ટીકા સહિત. ૩૦. આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિક કયું (ગુજરાતી કાવ્યને સંગ્રહ ). ૦-૧૨-૦ ૩૧. જે અનુગદ્વાર સૂત્ર (પૂર્વ) શ્રી હેમચંદ્રસૂરિકૃત, ૦-૧૦૦ કર. આનંદ કાવ્ય મેદધિ મીતિક ૫ મું (ગુજરાતી કાવ્યોને સંગ્રહ). ૦-૧૦-૦ લક, * ઉત્તરાધ્યયન ભાગ ૧, શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃત નિક્તિ અને શ્રી શાંતિસૂરિની ટીકા સતિ. ૧–૫-૦ ૩૪. મલયસુંદરીચરિત્ર શ્રીજયતિલકસૂરિકૃત. ૩૫. સભ્યત્વસતિ શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃતિ, શ્રીસંઘતિલકાચાર્યની ટીકા સંહિત. ૧-૦-૦ ૩૬. ઉત્તરાધ્યયન ભાગ ૨, શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃત નિયુક્તિ તથા શ્રી શાંતિસૂરિની ટીકા સહિત ૧-૧ર-૦ ૩૭ % અનુગાર સૂત્ર ( ઉત્તરાર્ધ) હેમચંદ્રસૂરિકૃત, ૧-૦૯-૦ ૩૮. #ગુણરથાનકમારા શ્રીરત્નરોખરસૂરિકૃત, પજ્ઞા સાથે. ૩૯ ૪ ધસંગ્રહ ભાગ ૧ શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીમલગિરિની ટીકા સહિત. ૪૦, ધર્મકપદ્ધમ શ્રીઉદયધર્મગણિકૃત. ૧–૦-૦ ૪૧. ઉત્તરાધ્યયન ભાગ ૩, શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃત નિયુક્તિ અને શ્રીશાન્તિ- ૧-૧૪-૦ સુરિની ટીકા સહિત. ૪.૪ સંગ્રહૂર્ણ ભાગ ૨ શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીમલગિરિઆચાર્યની ટકા સહિત. આનન્દ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિક ૬ ઠું (ગુજરાતી કાવ્ય સંગ્રહ). ૦-૧ર-૦ * આ નિશાનીવાળાં પુસ્તકે સીક્ષકમાં નથી ·શેક દેવચંદ લાલભાઈ જૈન પુસ્તકેદ્ધાર ફંડ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રન્થોની યાદી. મૂલ્ય ૨. આ. ૫, ગ્રન્થનું નામ, તેના કર્તા વિગેરે. ૧. * શ્રીવીતરાગરાત્ર શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યકૃત, શ્રીપ્રભાચંદ્રસૂરિએ રચેલી તેમજ મુનિશ્રીવિશાયરાના શિર્ષે રચેલી ટીકા સહિત. ૨. * શ્રમણપ્રતિક્રમણુસૂત્રવૃત્તિ પૂર્વ મુનિવર્યyત. ૩. સ્યાદ્વાદભાષા શ્રીભવિજયગણિકૃત. ૪. * શ્રીપાક્ષિક સૂર, ખામણ અને પાક્ષિક સૂત્ર ઉપર શ્રીયદેવ- સુરિકૃત ટીકા સહિત ૫. જ અધ્યાત્મમત પરીક્ષા મહમહેપાધ્યાય શ્રીયશોવિજયકૃત રોપા ટીકા સાથે ૦-૬-૦ ૬. શ્રીઠશક પ્રકરણ શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીયશોવિજય અને શ્રી ભદ્રની ટીકા સાથે. ૭. શ્રીક૯૫સૂત્ર ભદ્રબાહુવામીકૃત, શ્રી વિનયવિજય ઉપાધ્યાયની ટીકા સહિત. ૦-૧૨૦૦ ૮. વંદાર વૃત્તિ, શ્રીદેવેન્દ્રની ટીકા સાથે. ૯. * દાનકદુમ (ધન્ના-ચરિત્ર) શ્રીજિનકીર્તિસૂરિકૃત. ૧૦. યોગ ફિલોસોફી (અંગ્રેજીમાં) શ્રીયુત વીરચંદ રાઘવજી ગાંધીકૃત. ૦-પ-૦ ૧૧. જલ્પકલ્પલતા સુનિશ્રીરત્નમંડેણુકૃત. ૧૨. ગદૃષ્ટિસમુચ્ચય શ્રીહરિભદ્રસારિકૃત, પણ ટીકા સાથે. ૧૩. * કર્મ ફિલસોફી (અંગ્રેજીમાં) શ્રીયુત વીરચંદ રાઘવજી ગાંધીકૃત. ૧૪. આનંદ કાવ્ય મહેદવિ મૌક્તિક ૧ હું (ગુજરાતી કાને સંગ્રહ) ૦-૧૦૦૦ ૧૫. * શ્રીધર્મપરીક્ષા પંડિત પદ્મસાગરકૃત. ૧૬. શાત્રવાર્તાસમુચ્ચય શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીયશોવિજય ઉપાધ્યાયની ટીકા સહિત. ૦-૨-૯ ૧૭. કર્મપ્રકૃતિ શ્રીશિવશર્માચાર્યકૃત, શ્રીમલયગિરિસૂરિની ટીકા સહિત. ૦-૧૪-૦ ૧૮. ક પસૂત્ર શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃત, શ્રીકાલિકાચાર્યની કથા સહિત. ૧૯. પંચપ્રતિક્રમણ સૂત્ર, પ્રાચીન મુનિરાજકૃત. ૦૩-૦ ૦~-૦ ૦૫-૦ ૦-૫-૦ T * અંક ૧થી ૧૯ સીલકમ નથી.

·જ મલ્ય ૨. બી. ૫, ૦-૨–૦. દે હા પુત્ર કંઠ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ન્યાની યાદી. ૧૯૧ એક ગ્રન્થનું નામ તેના, કર્તા વિગેરે. ૨૦, ૪ આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિકર છું (ગુજરાતી કાવ્ય સંગ્રહ). ૦-૧૦૦ ૨૧. ક ઉપદેશરનાકર, શ્રીમુનિસુંદરસૂરિકૃત. રર. આનંદ કાવ્ય મહેદધિ મીતિક કે નું ગુજરાતી કાવ્ય સંગ્રહ). ૦-૧૦૦ રક જ ચતુર્વિશતિજિનાનંદરસુતિ શ્રીવિજયગણિત. ૦-ર-૦ ૨૪. જે પુરૂષચરિત મુનિમંકરગણિકૃત. ૦૨-૦ ૨પ, પૂલભદ્રચરિત થયાનંદસૂરિકૃત. ૦-૨-૦ ૨૬. શ્રી ધર્મસંગ્રહ ભાગ ૧ શ્રીમાન વિજય ઉપાધ્યાયકૃત. ૨૭. સંગ્રહ સૂત્ર શ્રીશ્રીચંદ્રસૂરિકૃત, શ્રીદેવભદ્રસૂરિની ટીકા સહિત ૦-૧૨-૦ ૨૮. સમ્યકત્વપરીક્ષા (ઉપદેશ શતક) શ્રીવિબુધવમલસૂતિ. ૨૯, ૪ લલિતવિસ્તરા (ચૈત્યવંદન સૂઝ) શ્રીહરિભદ્રકૃિત, શ્રીમુનિ- ચંદ્રસૂરિની ટીકા સહિત. ૩૦, આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિક ૪ થું (ગુજરાતી કાવ્યને સંગ્રહ). ૦-૧૨૦૦ ૩૧. ફ અયોગદ્દાર સૂત્ર ( પૂર્વાર્ધ ) શ્રી હેમચંદ્રસૂરિકૃત. •૧૦૦૦ ફર. * આનંદ કાવ્ય મહેદધિ ભૌતિક ૫ મું (ગુજરાતી કાવ્ય સંગ્રહ). ૦-૧૦૦ ડલ ઉત્તરાધ્યયન ભાગ ૧, શ્રીભદ્રબાહુવામીત નિર્યુક્તિ અને શ્રી શાંતિસૂરિની ટીકા સહિત. ૧-૫-૦ ૩૪. * મલયસુંદરીચરિત્ર શ્રીજયતિલકસૂરિકૃત. ડિપ, સમ્યકત્વસતિ શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીસંપતિલકાચાર્યની ટીકા સહિત ૧-૦ -૦ ૩૬, ઉત્તરાધ્યયન ભાગ ૨, શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીકૃત નિકિત તથા શ્રી શાંતિસૂરિની ટીકા સહિત ૧-૧૨-૦ ૩૭, અનુગાર સૂત્ર ( ઉત્તરાર્ધ ) શ્રી હેમચંદ્રસૂરિકૃત. ૧-૦-૦ ૩૮. # ગુણથાનકમારોહ શ્રીરનારોખરસૂરિકૃતિ, રપ ટીકા સાથે. 3. ધમસંગ્રહણી ભાગ ૧ શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીમાલયગિરિની ટી સહિત ૪૦, ધર્ષકપમ શ્રીઉદયધર્મગણિત ૧૦૦૦ ૪૧. ઉત્તરાધ્યયન ભાગ ૩, શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીકૃત નિયુક્તિ અને શ્રીશાન્તિ- સૂરિની ટીકા સહિત. ૧-૧૪-૦ ૪૨. પૂર્મસંમણી ભાગ ૨ શ્રીહરિભદ્રરિકા, શ્રીમલયગિરિઆચાર્યની ટીકા સહિત. આનન્દ કાવ્ય મહોદધિ મીતિક દ હું (ગુજરાતી કાવ્ય સંગ). ૧ર૦ * આ નિશાનીવાળાં પુસ્તકે સાક્ષામાં નથી. ૪૩.

·૨. મા ૫ ૧૯૨ શ દ લા ૨૦ પુત્ર કુંડ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રાની યાદી અંક ગ્રંથનું નામ, તેના કર્તા વિગેરે. મૂલ્ય ૪૪. *પિચ્છનિયુકિત શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃષ્ણ, શ્રીમલયગિરિચાર્યની ટકા સહિત. ૧-૮૦ ૪૫. ધર્મસંગ્રહ (ઉત્તરાર્ધ) શ્રીમાનવિય ઉપાધ્યાયકૃત. ૧-૪-૦ ૪૬. * ઉપમિતિભવપ્રપંચકયા (પૂર્વાર્ધ ) શ્રી સિદ્ધિ મુનિરાજકૃત, ૨-૦-૦ ૪૭. * દશવૈકાલિકસૂત્ર શ્રીશચંભવકૃિત, શ્રીહરિભદ્રસૂરિની ટીકા સહિત. ૨-૮-૦ ૪૮. શ્રાદ્ધપ્રતિક્રમણ સત્ર, શ્રીરત્નશેખરસૂરિની ટીકા સહિત. ૨–૦-૦ ૪૯. * ઉપમિતિભવપ્રપંચકયા (ઉત્તરાર્ધ) શ્રીસિધિ મુનિરાજકૃત. ૨–૦-૦ ૫૦. જછવાજીવાભિગમ શ્રીમલયગિરિની ટીકા સહિત. ૫૧. સેન (પ્રોત્તર રત્નાકર) શ્રી શુભવિજયગણિત- ૧-૦-૦ પર. * જમ્બુદ્દીપપ્રાપ્તિ (પૂર્વાર્ધ ) શ્રીશાન્તિચંદ્રની ટીકા સહિત. ૪-૦-૦ પ. આવશ્યક વૃત્તિ ટિપ્પણુ શ્રી હેમચંદ્રસૂરિકૃત. ૧-૧૨-૦ ૫૪. જમ્બુદ્વીપપ્રાપ્તિ ( ઉત્તરાર્ધ) શ્રીરાન્તિચંદ્રની ટીકા સહિત. ૨–૦-૦, ૫૫. દેવસરાઈપ્રતિક્રમણ પૂર્વ મુનિવર્યકૃત. ૫૬. શ્રીપાલચરિત્ર (સંસ્કૃત) શ્રીજ્ઞાનવિમલસૂરિકૃત- ૦-૧૪૦ ૫૭. સૂક્તમુક્તાવલિ. ૫૮. . પ્રવચનસારહાર (પૂર્વાર્ધ) શ્રીનેમિચંદ્રસૂરિકૃત, શ્રીસિધ્ધસેન- સૂરિની ટીકા સહિત ૩-૩-૦ ૫૯. તલાલિય (ચઉસર) શ્રીવિવિમલની ટીકા સહિત. ૬૦. વિંશતિસ્થાનક્વરિત શ્રીજિનહર્ષગણિત ૧-૦-૦ ૬૧. કલ્પસૂત્ર શ્રીભદ્રબાહુ સ્વામીકૃત, શ્રીવિનયવિજયની ટીકા સહિત. ૨-૦–૦ ૬૨. સુબોધસમચારી શ્રીશ્રીચંદ્રાચાર્યકૃત, ૬૩. સિંરિસિવિલહે (શ્રીપાલચરિત્ર) શ્રીરત્નશેખરસૂરિકૃત, ૧-૪-૦ ૬૪. પ્રવચનસારાર (ઉત્તરાર્ધ્વ) શ્રીનેમિચંદ્રસૂરિકૃત, સટીક ૪-૦–૦ લોકપ્રકાશ ભાગ 1 લે દ્રવ્યલેકપ્રકાશ સંપૂર્ણ, ઉપાધ્યાય શ્રીવિનયવિજયકૃત. ૨-૦-૦ ૬૬. આનંદ કાવ્ય મેદધિ ભૌતિક છ મું. ૬૭. શ્રીસ્વાધિગમસૂત્ર (અધ્યાય ૧ થી ૫, પહેલો ભાગ) વાચકવર્ય ઉમાસ્વાતિછત, સિદ્ધસેનગણિજીની ટીકા સહિત. ૦-૮-o ૬૫. છપાય છે. ૧. પંચ વસ્તુક. ૨. ચૌસરણપયન્ના. ઉ કથાકાશ શ્રી રાજશેખરકૃત. અષ્ટલક્ષી (અર્થરત્નાવલી), સમયસુન્દરઉપાધ્યાયકૃત * આ નિશાનીવાળ પુસ્તકે સીલ્લકમાં નથી ·૧૯ છે, શે. દેવ લાવ જૈ૦ પુત્ર ફડ તરફથી પ્રસિદ્ધ તથા પ્રત્યેની યાદી પ. જિનપ્રભસૂરિકૃત સ્તોત્રાદિ. ૬. લેપ્રકાશ ક્ષેત્ર લોક વગેરે), નવપદપ્રકરણ ૮. નવપદલધુવૃત્તિ ૯ વિચારરનાકર. ૧૦. સત્તાધિગમસૂત્ર (બીજો ભાગ ). ૧૧. આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિક ૮ મું (કુમારપાળરાસ). ૧૨. શાત્રવાર્તાસમુચ્ચય પજ્ઞવૃત્તિ. ૧૩. નવ મરણ (સટીક). ૧૪. પ્રિયંકરનૃપયા. પુસ્તકે મળવાનું ઠેકાણું – લાયબ્રેરીઅન, શેઠ દેવચંદ લાલભાઈ જૈન પુસ્તકેદાર ફંડ, દેવચંદ લાલભાઈ ધર્મશાળા, બડેખા ચકલા, ગોપીપુરા, સુરત, THE BOOKS PUBLISHED BY Sheth Devchand Lalbhai Jain Pustakoddhar Fund. Rs. 2. p. છે. 0 8 0 રા . 1. *Sri Vitarāga-stotra-By Sri Hemachandrāchārya with the commentaries of Sri Prabhachandra Süni and one of the disciples of Višãlarāja 2. *śramana Pralikramana Sūtra Vritti--By an ancient saint 3. *Syādvāda Bhasha-By Sri Subhavijaya Gani 4. Sri Pakshika Sūtra--with the commentary on Pakshika Sūtra and Khâmņā-By Yaśodera Sūri 5. *Adhyātma Mata Parikshā--By Mahāmabopadhyāya & Vacoviiaya with his own commentary 0 1 6 0 1 6 -- 0 6 0 0 6 ) ·Rs. a. p. ... 11.. O. 1. .... ... V. da. .... .. . .14. ... ... . er ... . .... ..4 CU .. .. 10. 768 THE BOOKS PUBLISHED BY SHETH DÉVCHAND L. J. P. F. 6. *Sri Skodaśaka Prakarana-By Haribhadra Sūri with the commentaries of Sri Yaśobhadra and Sri Yasovijaya 0 6 0 7. *Sri Kalpa Sūtra--By Bhadrabāhu Svāmī with the commentary of Vinayavijaya Upādhyāya 0 120 8. *Vāndaru Vșitti-With the commentary of Sri Devendra Sūri 0 8 0 9. *Dānakalpadruma or The Life of Dhagnā--By Sri Jinakīrti Suri 0 6 0 10. *Yoga Philosophy--(English)-by Mr. Virchand R. Gandhi 05 0. 11. *Jalpakalpa Latā-By Muni Ratnamaņdana 0 3 0 12. "Yoga-Drshți Samuchchaya--By Sri Haribhadra Sūri, Commented by himself 0 3 0 13. *Karma Philosophy (Eng.) by Mr. Virchand R. Gāndhi 050 14. Ananda Kavya Mabodadhi (Part I) -A collection of classical Gujarāti Poems 0 10 0 15. *Sri Dharma Parīksbā—by Pandita Padmasagara 050 16. Sāstra Vārtā Samuchchaya--by Śrī Haribhadra Sūri, with the commentary of Sri Yasovijaya Upādhyaya 0 2 0 17. *Karma Prakṣiti-By Sivasarmāchārya, commented by Śri Malayagiri Sūri 0 14 0 18. *Kalpa Sūtra with the Story of Kālikāchārya-By Sri Bhadrabāhu Svāmī 08 0 19. "Pancha Pratikramana Sūtra-By an ancient priest 050 20. Ananda Kavya Mahodadhi ( Part II |--A collection of classical Gujarāti Poems, 0 10 0 21. *Upadeśa Ratnākara--By Sri Munisundara Sūri 4 0 22. *Ananda Kavya Mahodadhi ( Part II -A collection of classical Gujarāti Poems 0 10 0 23. *Chaturvimšati Jipānanda Stuti By Sri Meruvijaya Gani 0 2 0 24. *Shat Purusba Charita-By Muai Kshemaskara Gaņi 0 2 O 25. *Şthūlabhadra Charitra-By Sri Jayānanda Sūri 0 2 0 26. *Śrī Dharma Sangraha (Part I)-By Muni Mānavijaya Upādhyāya 1 0 0 27. *Sangrahani Sūtra-By Sri Srichandra Sūri with the commentary of Sri Devabhadra Sūri ... - 0 12 0 28. *Samyaktya Pariksha, Upadesha Sataka-By Sri Vibhudhavimala Suci 0 2 0 .... .. 10. .... ... I. a. .... .... 1 ere. ... LO .... + .... .... .... .... .. .... ... #1 . . * Not available.

·Rs. 2. p. e.. .. #1 LE .. .. tau. 19 an. . ... ured .... . .. .. dado THE BOOKS PUBLISHED BY SHETH DEVCHAND L. J. P. F. 164 29. *Lalita Vistarā, Chaityavandana Sūtra-By,śrī Haribhadra Sūri, with the commentary of Sri Moni. chandra Sūri 080 30. Ananda Kāvya Mahodadhi ( Part IV )-A collection of classical Gujarāti Poems 0 12 0 31. *Anuyogadvāra Sūtra ( 1st Half)-By Sri Hemchandra Sūri 0 10 0 22. *Ananda Kävya Mahodadhi ( Part V-A collection of classical Gujarāti Poems 0 10 0 33. *Uttarādhyayana ( Part I)--With the commentaries of Śrī Bhadrabāhu Svāmi and Srī ſānti Sūri 1 50 34. *Malayasundari Charitra-By Sri Jayatilaka Sūri 070 • 35. **Samyaktya Saptati--By Sri Haribhadra Sūri with the commentary of Sri Sanghatilakācbārya 1 0 0 36. *Uttarādhyayana ( Part II ) -With the commentarics of Sri Bhadrabāhu Svāmi and Sri Sānti Süri 1 12 0 37. *Anuyogadvāra Sūtra (2nd Half)-By Sri Hemchandra Sūri 1 0 0 38. *Gunasthāna Kramāroha By Sri Ratnasekhara Sūri and the commentary by himself 0 2 0 39. *Dharma Sangrahaņi ( Part I)-By Sri Haribhadra Sūri with the commentary of Sri Malayagiri 1 8 0 40. *Dharma Kalpadruma--By Śrī Udayadharma Gaņi 41. Uttarādhyayana ( Part III) - With the commentaries of Sri Bhadrabāhu Svāmi and Sri śānti Süri 1 14 0 42. *Dharma Sangrahaņi ( Part II ).-By Sri Haribhadra Sari with the commentary of Sri Malayagiri Acharya 1 4 0 43. Ananda Kavya Mahodadhi (Part VI-A collection of classical Gujarāti Poems 12 0 44. *Pinda Niryukti-By Sri Bhadrabahu Svāmī with the commentary of Sri Malayagiti Achārya 1 8 0 45. *Dharma Sangraha (2nd Half)-By Sri Mânavijaya Upādhyaya 1 4 0 46. *Upamiti Bhava Prapancha Kathā-By Sri Siddharshi Rishi 2 0 0 47. *Daša Vaikalika Sūtra-By śrî Sayyambhava Sūri with the commentary of Sri Harbhadra Sūri 2 8 0 48. Shraddha Pratikramana' Sūtra--with the commentary of Sri Ratnaśekbara Sūri. 2 0 0 49. *Upamiti Bhava Prapañcha Kathā (2nd Half )--By Śrī Siddharshi Rishi 2 0 0 *Not available. 1444 1 0 0 10 .... ... ... .... ... 909 .. .. . do .. p... +...

·Rs. 2. P. OP. 6. eu. te. 1 +9. .... ... ... ... #n .... .... ... .. .... .... ... Gord .... ... ... .... dis ... t .... ... . . .... .... .. .... 16 THE BOOKS PUBLISHED BY SHETH DEVCHAND L. J. P. F. 50. *Jivājivābhigama—With the commentary of Sri Malayagiri 3 4 0 51. Sena Prašna, Prašnottara Ratnākara-By Sri Subha. vijaya Gani 52. *Jambū-dvipa Prajñapti (1st Half)-With the commentary of Śrī Sāntichandra 4 0 0 53. Āvaśyakavşitti-Tippaña---By Sri Hemachandra Sūri 1 12 0 54. Jambū-dvīpa Prajnapti (2nd Half)--With the commentary of Sri śāntichandra 2 0 0 55. *Devasi Rai Pratikramana-By an ancient Priest 0 3 0 56. Srīpāla Charitra (in Sanskrit)-By Sri Jñanavimala Suri 0 14 0 57: Sūkta Muktavali 2 0 0 58. Pravachana Săroddhāra (1st Half )-By Sri Nemi. chandra Sūri with the commentary of Sri Siddhasena Sūri 3 00 59. Tandula Vaichārika (Chatuḥśaraņa )-With the commentary of Sri Vijayavimala 1 8 0 60. Vimšati Sthānaka Charita—By Śrī Jivaharshagaņi 1 0 0 61. Kalpa Sūtra—By Sri Bhadrabāhu Svāmi with the commentary of Sri Vinayavijaya 2 0 0 62. Subodha Samāchāri--By Śri Chandrāchārya 0 80 63. Sirisirivālakahā (Srīpāla Charitra in Prākrita )--By Sri Ratnasekhara Sūri 1 4 0 64. Pravachana Sāroddhāra (2nd half )-By Śrī Nemichandra Sūri with the commentary of Sri Siddhasena Sūri 4 0 0 65. Lokaprakāśa ( Ist Part )--By Upadhyāya Śrī Vinayavijaya 2 0 0 66. Āganda Kāvya Mahodadhi ( Part VII )– A collection of classical Gujārāti Poems 67. Tattvārthādhigama Sūtra (Part I)-By Vāchaka Sri Umāsvāti with the commentary of Sri Siddhasenagani In Press 1. Pañcha Vastuka. 2. Chausarana Payannā 3. Kathakośa 4. Ashtalakshi (Artharatnávali) 5. Hymns, etc., by Sri Jinaprabha Sūri .. .... .... ... oove .... ... ... .. PU .... se.. ... ... .. * Not available.

·THE BOOKS PUBLISHED BY SHETH DEVCHAND L. J.P.F. ttu
6. Kumārapāla Rāsa ( in Gujarati)
7. Navapada Prakarana
8. Navapada Laghu-vritti
9. Vichāra Ratnākarą
10. Tattvārthādhigama Sutra (Part II)
11. Anand Kavya Mahodadhi (Part VIII)
12. Šāstrayārtasamuchchaya,
13. Navasmarana ( Saţika )
14 Priyankara-nfipa-kathā
Can be had at
THE LIBRARIAN,
SHETH DEVCHAND LĀLBHAI
JAIN PUSTAKODDHAR FUND.
DEVCHAND LĀLBHAI DHARMSÃLA,
BADEKHĀ CHAKLO, GOPĪPURĀ,
SURAT PA)