·शुद्धिपत्र. पृष्ट पंक्ति अशुद्धम् १ vmam वर्तमाना ४ ४ ८ सिच सिद्ध ३ ६ वर्तमानाः ३ ७ -निर्णीतार्या निर्णीता अर्था १२ कृत कृतं ११ ऐतेन एतेन ६ ८ स्वर्गफलं स्वर्ग:फल मगलं २२ हेतुत्वे सिद्धे हेतुत्वे स्वीकृत २४ धर्मानवच्छिन्नत्ये सन्धानचिन्नये २५१ कर्तृत्वरूपेश्वर कर्तस्वरूपेश्वर ११... २४ पीचर पीपरे १३ १७ इति परेणान्वयः इति कल्प्यन इनि परेणान्वयः १७ का कार्यसमवाय चा समवाय २२ १८ दुपेक्षणीयत दुपेक्षितत्व २३ २५ प्रत्यक्षसिद्ध एव सिद्ध एवं २५ ९ वपद्वान् चपवान् २७ १३ तत्काल तत्काल ३. १८ भिभवन .. भिन्मलेन २

·प्रथमत एव ग्राहकीयोपकारकारिणा-
मुदाराशयानां नामानि प्रति संख्या च.
"
१५०) देशाई रतिलालभाई छोटालाल.
१००) रा. रा. प्रभाशंकरभाई दलपतराम पटणी,
८०) श्री जैनधर्म प्रसारक सभा. भावनगर.
५०) श्री आत्मानन्द सभा.
५०) शेठ नरोचमदास भाणनी.
३०) शेठ चुनीलाल रतननी.
३०) रा. भास्कररावभाइ विठलदासभाइ }
२०) गेठ प्रेमचंद रतननी मोतीचंद प्रवरचंद
१०) रा. बालभाभाई पधुभाभाई मारफम
२५) आनढनी पुरुषोत्तम.
२५) शा हीरालाल अमृतलाल
२०) वोरा चंदुलाल पुनमचंद. पाटणवाला.
पञ्चपपतिग्राहकाणां नामानि विस्तरभयान लिखितानि,

·शुद्धिपत्र. पृष्ट पंक्ति अशुद्धम् सिद्ध. वर्तमाना निर्णीता अर्था कृतं एनेन स्वर्ग:फर ५ ७ १ ८ सिव ३ ६ वर्तमानाः ७ -निर्णीतार्थी ११ कुन ११ ऐतेन ८ स्वर्गफलं १७ गङ्गलं २२ हेतृत्व सिद्ध २४ धमनिवच्छिन्नने २५ - कर्तृत्वरूपेश्वर ११... २४ पीश्वर १३ १७ इति परेणान्वयः वा कार्यसमवाय १८ दुपेक्षणीयत्व २५ प्रत्यक्षसिद्ध एवं २५ २७ १३ तत्काल १८ भिमलने ९ हेतुत्वे स्वीकने सबंन्धानवच्छिन्नले कर्तस्वरूपेश्वर पीश्वरे इति कल्प्यत इति परगान्वयः चा समवायि दुपभितत्व २ सिद्ध एवं बद्रूपवान् तत्काल भिन्नत्लेन ·३५ ૨૭ ३ नानुमितिकारण नानुमितिकरण २ प्रत्येव कारणता प्रत्येवाकारणता १८ मात्रपदप्रक्षेपापेक्षया मात्रपदप्रक्षेपवन १९ लक्षण एव लक्षणेऽपि २१ तत्तद्भिन्नत्व तत्तद्भिन्नत्वं २१ सामान्यलक्षण एवं मामान्यलक्षणेऽपि ३८ ४२ ५ कचिस्त्वसमवाय कचित् स्वसमवाय ३ असमयायिकारणत्व असमवायिकारणत्वं ७ मुपन्यस्तम् मुपन्यस्तम् ३ नदनुमानात् नदुनयनात् ५ व्यंजकले व्यंजकजले ८ विपय इति विषयमाह विषय इति २१ हेतुत्रय एव विपय इतिग्रंथ हेतुत्रय एवं ग्रंथक ८ श्रयोपाधि श्रयोपाधि १७ नाटिकरजलस्या नालिकरजलतिरसस्या २२ वाम्लारसस्प चाम्लादिरसस्य जलस्य १७ मुचित मुचितं १९ नानुद्भतत्वं नानुटूतत्व ११ रूपबद्रव्याभिधाते रूपवद्रव्याभियाते २१ कष्ट कण्ठ सूर्य ६० ६० १२ मुर्य ·७२ (4 २१ समधायिकारणत्व ६ ध्वसनीप स्थाघिरे १० स्मारकाभावात् १३ भावस्वरूप ७६ ७६ सासमपोयिकारणत्व ध्वंसेनैवीप स्थविरे अनुभावकाभावात भावरूप ८० ९४ : १०४ १०७ २ तदानस्य संस्कारानंत्य ६ व्यापाराशेः व्यापरांशः ५ चैतन्यांशऽपि भ्रमः चैतन्यांशे भ्रमः २३ मनुभवन्यून मनुभवत्वन्यून १९ यां काचि यां कांचि २० तयत्यर्थः तयेत्यर्थः ६ भीलत्वं पृथिवीन्यं च नीलत्वं पृथिवीपरमाणी पृथिवीत २५ पर्यवसिस्थत पर्यवसितं है वायौ रूपाभावः बायौ उद्धृतरूपाभावः २३ स्तंभामकतया स्तंभात्मकतया १९ सामान्य प्रत्या सामान्यं प्रत्या २४ शिपय विषयक ३ कपाले ज्ञातः कपाले वा ज्ञातः अत्रे १५ ग्राला गायत्वा २० मत्तान मत्ववस्वः १०१ ४ तत्रे १११ ·H तस्य ८ ११२ १८ ट्रहिता गृहीता ११८ १५' साध्यत्वे साध्यके १२० १४ मुचितोः मूचितो १२६ १० मेघानुमित मेयानुमिते १३० ६ तस्या २३२ ज्ञानस्पा ज्ञानस्य १३२ वाद्भव्य: बौद्धव्यः १३३ १४ भिन्नत्वामत्यवः भिन्नत्वमित्यर्थः १३३ निश्चिय निश्य १३३ दफेहेत्वा देकहेवा १३७ २ सायकानु माव्यकानु १३७ ५ खावषयक सविषयक १४१ १ सत्मविरुद्धसानिपक्षत्वेनाभिमनो विरुद्धसा कालान कालीन स्वं हेतुस्त स्वं सत्मतिपक्षत्वेनामिमतो हेतुस्त तदभाव पदाभावे २२ तद्भाववति १४३ गंगाद गंगादि' १४४ तीर विषयताव तीरं विषयताव १४५ दनवच्छिन्नाया एकस्या १३ नत्वे सनी नत्वे च सनी १४७ २४ नास्य न स्या १५० वास्येति ." तदभाववति १० दनयनिस्यक ४ शक्तति ·(७) १७ विनत्यर्थः २५ एवमेऽपि २२ भेदनापि ५ ताप्तर्य विनेत्यर्थः एवमग्रेऽपि भेदेनापि तात्पर्य १५३ १५८ १५९ १५९ १५९ देकस्यैव १६० उत्पलशत . : १६४ १६५ १६५ १६७ ८ कत्ववाभावात् फत्वाभावात् ९ नाश नाशकवं मवधानस्य मुपधानस्य १३ भ्रमिद्वार भ्रमिद्वारा १० देकस्यैव १४ यसंबंधादकेन यत्संबंधादेकेन २० उपलात १२ सांयेगस्य संयोगस्य १३ मतियाते अभियाते १५ मंयोगो संयोगे नाप्यवाप्य नाप्यव्याप्य १७ द्रव्यादिरूपलंभ द्रव्यादेपतंभ २३ कोमल कोमल २० परिमाण परिमाणं १७ विमागौ विभागो २३ संयोगानुयोगी संयोगानुयोगी ५ ज्ञानभावात् ज्ञानाभावात् २४ दोषाधीनत्वादिति दोषाधीनस्पति १६७ १८० १८८ १८८ ·(८) १८९ १८९ ५ तकल्पना २१ भागनिवार्य १ विपक्षधक १ २०० २०२ २०३ २२ बर्मपिच्छिने १८ सा यवलेन ५ तेननांतरीयक साध्यत्वप्रकार: २२ जनस्वादिनि ८ वाश्योपन्न ९ योधमानो २४ करणं २४ टसघनत्व घा ताठरूपा ७ नित्यामत्यर्थः तरकल्पनाद भावादनिवार्य विपक्षे बाधक तत पद्धविनिउन सान्याभावकत्वेन तेनांतरीयक साध्यत्वं प्रकार: जनकत्वादिति वास्योत्पन्न वो यमानो कारणं प्रसाधनन्द घा तादिरूपा नित्यमित्यर्थः २०४ २०४ २०८ ·सिद्धान्तमुक्तावली। चूडामणीकुतविधुर्वलयाकृतवामुकिः । भवो भवतु भन्याय लीलाताण्डवपण्डितः ॥१॥ अन्वयार्थदीपिका श्रियं दिशतु नस्साक्षाच्छीगणेशस्सनातनः । यस्प स्मरणमात्रेण विघ्ना नश्यन्ति दूरतः ॥ १ ॥ श्रीविश्वनायकृतनिर्भलतर्फमुक्तावल्या: प्रणम्य शिरसा गुरुकाशिनाथान् । गोविन्दरामतनयेन विरन्यतेऽसौ वंशीधरण विबुधेन नवीनटीका ॥२॥ इह हि सर्वविद्वजनललामभृतः श्रीविश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्य स्वनिर्मि- सकारिकावली न्याचिख्यासुरारम्धपरिसमातिप्रतिवन्धकविघ्ननाशासाभारणकारण- मविगीतशिष्टाचारानुमितकर्तव्यताकं मङ्गलाचरणमुपविक्षयन् महादेव प्रार्थयते चूडामणीत्यादिना स्वाश्रयावन्सिलदसंबन्धन भवन्यजातिमान् भवो नोऽस्माकं भव्याय क्षमाय भवतुःश्लोके परिशेपं प्रथमैकवचनान्तं मात्रय भवस्यैव विशेषणं तत्राचूडामणिचूडामणिः कृत इति चूडामणीकृत चूड़ामकृतो-विधु- येन स तथोक्तः । एवमेवावलयं बलय सपयत इति वलयीकृतो वासुकिस्स: विशेषो येन स तथोक्तः ! लीलाताण्डवपण्डित इत्यस्य लीलाया यत्तान्डवं नृत्यं तत्र पण्डितोऽभिज्ञ इत्यर्थः । अत्र भवतु भत्र्यायेत्यन्तैन वाक्यसन्दर्भग जनित विवक्षितान्ययबोधस्य विशेष्यवाचकमवशब्दस्य लालेल्यादिविशेषगवाचका- पदान्तरान्ययार्थे पुनरनुसन्धानाजनितविवक्षितान्वयबोधस्य विशेष्यवाचकपदस्प विशेषणांतरान्वयार्थ पुनरनुसन्धान वलक्षणकासमासपुनरात्तवनामकः काव्य- दोष इति तु न भ्रमितव्यं, यतो लीलेत्यादिविशेषणानुक्ती किमर्थ विधी वृडा- मणीकरण किमर्थ वा वासुकेर्यलयीकरणमित्युस्थिताकांक्षायां विवक्षितावपो. वयवासभषात् । तथा चाभूषणरहितस्य नृत्यासंभवेन विषादीनां चुडामया:

·सिद्धान्तमुक्तावली. निननिर्मितकारिकावलीमतिसंक्षिप्तचिरंतनोक्तिभिः । विशदीकरवाणि कौतुकाननु राजीवदयावशंवदः ॥ २॥ सद्रच्या गुणगुम्फिता सुकृतिनां सत्कर्मणां ज्ञापिका सत्सामान्यविशेषनित्यमिलिताभावप्रकर्पोचल्ला। विष्णोवतसि विश्वनांधकृतिना सिद्धान्तमुक्तावली विन्यस्ता मनसो मुदं चितनुतां सक्तिरेषा चिरम् ॥३॥ दिकरणमिनिभावः । एवं “ विशेषणं विशेष्येण बहुट" मितिपणिनीयसङ्केत- सिध्धनीलोत्पलभियाश तथैव दर्शनालन्धया जातितदिनप्रवृत्तिनिमित्तकश. ब्दांनी मध्ये जतिप्रवृत्तिनिमित्तकस्यैव मुख्यविशेष्यत्वमिति व्यापाया योगा- दलीयस्वमितिन्यायेन च मयस्वजातिविशिष्टस्यैव याचको भवंशब्द एवं मुख्य विशेभ्यो भवति न तु लोलेत्यादिक इत्यपि द्रष्टव्यं सुहृद्धिः ॥ संप्रति इतरग्रंथपठनेपानिरासपूर्वकप्रस्तपथपठनेच्छारूपशिष्यापधानाय द्वितीयश्लोक निर्वक्ति निजेति निजेन स्वेन निर्मिता रचिता या कारिकाव- सीता अति अत्यन्त संक्षेपः शब्दसंक्षेपो यास तास्तादयः चिरन्तनानां कणा- दप्रमृतीनामुक्तय उक्तिप्रतिपाययुक्तयस्ताभिरह विशदीकरवाणि प्रकटीकरोमीत्यर्थः। अत्र चिरतनेति कथनन स्वकीटकल्पनारचितत्वदोपोऽपि निवारितो भवतीति बौद्धन्यं । ननुशब्दश्चात्रावधारणे कौतुकादनायासादेवयर्थः । गजीवे स्वशिश्ये मा देया तया यशंवदस्तदधीन इत्यर्थः। एतेन स्वस्य प्रन्यकरणे प्रवृत्ती निमित्त सूचितं । एतेनातिपण्डितेन मया स्वशिष्योपरि दयां कृत्वा कणादादिमूक्ष्मतर- मतमवलंन्य स्वनिर्मितकारिकारलीप्रतिपादितपदार्था एव सुगमतया प्रतिपादिता इत्यत इयमेवावश्यं पटितव्येत्यपि सूचितं ॥ संप्रति श्रोतृप्रवृत्तिनिमित्तभृतसंबन्धविषयप्रयोजनाधिकारिप्रदर्शनपूर्वक- मस्य प्रथस्य सकलपदार्थनिरूपकवं ईश्वरार्पणन सर्वसाधारण्यं “यत्रोपोग- त्यादिभगवदुतर्मुजावलीसहयप्रकृतप्रथस्यमगवत्यर्पणेन स्वस्थ निष्कामकर्मकर्तृत्व च प्रदर्शयन् तृतीयश्लोकमाह श्रीविश्वनाथ:-~-सद्रव्येति दन्यैः पृथिव्यादि- ·अन्वयार्थदीपिकासाहिता. भियुक्ता प्रतिपादकतासम्बन्धन द्रव्यवतीयर्थः । एवं गुणे रूपादिभिरपि गु. रिस्ता युक्ता । तथा सा युक्तिसिद्धानामुक्षेपणादिकर्मणां झापिका बोधि- कन्यर्थः । तथा संति विद्यमानानि प्रतिपादकतयेति शेषः, सामान्पाविशेष- नियमिलितानि यम्यो सा नित्यमिलितं नित्यसंबन्धः समवय इतियावत् अभावस्य प्रकर्पः प्रागभावादिभेदेन लक्षण्यं तेन उज्वला दीप्ता तस्य वोत्रिकैतियावत् । एषा तत्वरूपतया मबुद्धी वर्तमानाः सिद्धान्ता वादिप्रति- वादिभ्यां निणीतार्थी एव मुक्ता मौक्तिकसशास्तासामावली पक्तिरिक मुक्ता- वली । विश्वनायकृतिना विश्वनायनाम्ना कविना विष्णोनारायणस्य पक्षास वक्षःस्थले विन्याला विशेषणार्पिता (सती) मुनिना पण्डितानां मनसो मुद सतोपं चिरं बहुकालं वितनुता विस्तारयन्चित्यर्थः । युक्तिसरचे एल विदुपा मुद्भवतीत्यत आह-सयुक्ति. सन्यः परैबाधिता युक्तयो यस्यां सा सयोक्ता यथा मौक्तिकमाला द्रव्यादिपदार्थवती तथा प्रतिग्रंथोऽपाति मुक्ता- दलीसादृश्य प्रकृतग्रंथस्य । तथाहि-मुक्तावली सदव्या अनेकविधमण्यादिदन्य- संहिता गुणेन सूत्रण गुम्फिता निर्मिता मुरतिना पुण्ययता यानि संति समीचीनानि भगवद्भजनादीनि कर्मणि सेवा बोधिका । सन्सामान्य समी- चीना जातिविशेष महत्वनर्मल्यादिस्ताभ्यां नित्यं अनवरत मिलिता संबद्धा। अभाये नजोऽभावेऽज्यकारे सति प्रकर्पणोज्वला अर्थप्रकाशिततियावत् । विश्वस्य नाथो महाराज एवं कृतिः पुण्यवान् सेन विमोक्षास रिन्यरता:- पिना। सहक्तिः शोभनधनप्रकारा । एतेन यथा शोभनपंथनप्रकारा मुक्ता- चटी भवति नयायमपि ग्रंथ उद्देशरक्षणपरीक्षाद्वारा सम्यगेव रचित इति पनि । प्त पचयानो केनिपदानामितरथापि व्याख्या दिनकी दृश्यते तथापि तस्पास्मोपचन दिनकरणवारक्षितत्यानेह प्रायने । यथा मुक्तानी द्रध्या- दिसफलपदार्थवती तथायं प्रयोऽपीति मुक्तावलीसादृश्यं । अत्र मुक्तावटीसारय.. प्रतिपादनेन यथा मुकावली निर्दोषा भवति नयाय प्रयोऽपीति सचितम् ।

·-सिद्धान्तमुक्तावली. ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ कारिकावली। . नूतनजलधररुचये गोपवधूटीदुकूलचौराय । तस्मै कृष्णाय नमःसंसारमहीरुहस्य बीजाय ॥१॥ विघ्नवियाताय कुन मगलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति-नृत- अत्र इत्यादिपदार्थप्रतिपादकत्वप्रदर्शनेन द्रव्यादयो विषया उक्ताः । पदार्थ- तत्वावधारणं च प्रयोजनमर्थात् सूचितं । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावच संबन्धः पदार्थतत्त्वावधारणकामश्राधिकारीति ।। संप्रति स्वसिद्धान्तानुसारेण महटकरणस्य प्रन्यादी तनिबन्धनस्य च प्रयोजनं दर्शयति-विनविधातायेति विघ्नः (कार्य) समातिप्रतिबंधको- ऽदृष्टविशेषः, स च नानाविधस्तस्य विधातो नाशस्तस्म कृत। ऐतेन ग्रंथादी मङ्गलकरणप्रयोजनं दर्शितं भवति । मंगं विघ्नं लुनातीति मगलं । शिप्यशिक्षायै शिष्याणां या शिक्षा मटकरणे इच्छा तस्यै तत्संपादनाये- स्यर्थः । मन्मङ्गलं दृष्ट्वा शिष्या अपि मङ्गलं फुर्परिन्याकारणाभिप्रायेणेति भाषः । निबध्नाति प्रन्थानुपूर्वकोटी प्रवेशयति श्रीविश्वनाथः । अत्र गये " विपदस्यानर्थक्यशङ्कर तत्परिहारच दिनको प्रतिपादितो में चेह प्रथ- भयस्त्वमयाप्रपञ्च्यते । अत्रैव प्रक्रिया बोध्या-प्रथमतो नास्तिकः शङ्कसे ननु मङ्गलं न कर्तव्यं, निष्फलत्वात् , पश्चादिविहितजलताडनादिवत् । सैद्धा- न्तिकः प्राह-~-ननु महाले निष्पलत्वमेवासिदं । पुनर्नास्तिको वदति- मङ्गलं निष्कलं, फलाविशेषाभाषकूटवस्वान् , यद्यद्विशेषामायकूटयत्तत्त सामान्या- भावपद्रवति, यथा नीटपानादिसप्तबिधघटामावबद्भूतल पटसामान्याभाषपद्रव- तीनि सामान्यन्याच्या महले निकलत्र सिध्ययेन । ननु मङ्गले विसरूपस्य ·अत्रा- अन्वयार्थदीपिकासहिता. नेत्यादि, ननु मङ्गलं न विनध्वंसं प्रति न चा समाप्तिं पति कारणं विनापि मलं नास्तिकादीनां ग्रन्थे निर्विघ्नपरिसपातिदर्शनादिति चेन। अविगीतशिष्टाचारविषयत्वेन मङ्गलस्य सफलले सिद्धे तत्र च फ- लजिज्ञासायां संभवति दृष्टफलकत्वे अदृष्टफलकल्पनायाअन्याय्यत्वात् समातिरूपस्य वा फलस्य विद्यमानत्वा फलविशेषाभावकूटयत्त्वादिति हेतुः स्व- म्पासिब्ध इति सैदान्तिकवचनं श्रुत्वा नास्तिकः शङ्कते-नन्विति नवित्या- शङ्कायां, मङ्गलं न विमवसं प्रति कारणं, न या समातिं प्रति कारण, नुमानप्रयोगश्रेत्यम् -- मङ्गल न विनध्वंस प्रति कारणं, अन्वयव्याभिचाराय- तिरेफव्यभिचाराद्वा, पाषाणादिवत् । एवं मगलं न समाप्ति प्रति कारणे अन्वय- व्यभिचाराव्यतिरिकव्यभिचाराद्वा पाषाणादियदेवेति । अन्वयव्यभिचारथ कार्या- भावाधिकरणवृत्तित्वं, व्यतिरेकव्यभिचारत्वं च कार्यसमानाविकरणान्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वं । अत्रान्वयन्यभिचारज्ञानस्य अन्यथासिन्युपस्थापकन्येन व्यतिरेक- व्यभिचारज्ञानस्य च कारणताघटकाभननियमांशग्रहप्रनिबन्धकन्वन कारण- न्यज्ञानविघटकत्वमित्यने स्फुटीभविष्यतीति दिक् । व्यतिरेकन्यभिचारमेर प्रक- व्यतिविनापीति । समाप्तिदर्शनात् विघ्नध्यसपूर्वकसमाप्तिदर्शनादित्यर्थः । अविगीतति अविगीतो बदबदनिष्टाजनको यः शिष्टानां पलसाधनताशे भ्रान्तिशून्यपुरुषाणामाचारः कृतिस्तापयत्वात्ताद्विधेयत्वादित्यर्थः । तेन समाप्त्यादिरूपे फले न व्यभिचारः । सफलत्य सिद्ध अनुमित्त इत्यर्थः । अत्रानु- मानप्रकारम-मगलं सफलं, अविगीतशिष्टाचाराविषयन्यात्, सत्यभाषणादि- बत,। अब मंगले मत्युपयोगितालले साध्य, तम्म बल्बदनिष्टाननुबन्धि- स्वरूपमिति बोद्धव्यं । तत्र महले, फलजिज्ञासायां विशेषतः फलजिज्ञा- सायां, दृष्टफलकत्व संभयति सति अदृष्टफटकल्पनाया अन्याय्यत्वात् समा. तिरेव फलं फल्यते इति योजना । अयमाशय: -पाल विविधं भवति, हटमष्ट च। तत्र फलकन्ये संभवति मति अदृष्टफटकसन टोक- न्यायपि, यथा भोजनादेः तृनिरूपदृष्टपल्टस्य मलान नत्र सदिमाह- ·" सिद्धान्तमुक्तावली. उपस्थितत्वाच्च समाप्तिरेव फलं करप्यते । इत्यं च यत्र मगलं नं दृश्यते तत्रापि जन्मान्तरीयं तत्कल्प्यते, यत्र च सत्यपि मङ्गले समाप्तिन दृश्यते तत्र बलवत्तरी विनो विनप्राचुर्य वा योध्यं, मचु- टकट कल्प्यते । गङ्गास्नानादीनां तु रिजातीयदृष्टपत्यासंभवनादृष्फलफल्पन न्याय्यं । इह च मंगले समाप्तिपदृष्टफलस्य सम्भवाददृष्टफटकल्पनं न लेकिल्यायसिम्वमिति । ननु स स्वर्गः सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्यादिति, जमि- नीयसूत्रेण सफलस्य यस्य विश्वजिदादियागस्य किञ्चिन्फल न प्रमाणसिद्धं भवेत्त. स्य स्वर्गफलं न्यायासिद्धं भवतीति सिद्धान्ततं तद्वदिहापि कथं न स्वर्ग एव फलं कल्यत इत्यत आह-उपस्थितलादिति ग्रंथादी प्रवृत्तपुरुषका- मनाविषयन्येन समाप्तः परिशेषानुमाने प्रवर्तमानस्य उपस्थितत्वादित्यर्थः, समाप्तिरेव फलं कल्प्यने अनुमीयते परिशेषानुमानविषयीक्रियत इत्यर्थः । अनुमानस्वरूपं च मङ्गलं समाप्तिफलक. समाप्त्यन्याफलकन्ये सति साफ- लत्वात , यद्यदन्याफलफत् मति मफलं तत्तफलक, यथा स्वर्गान्यालकत्वे सति सफलो ज्योतिष्टोमः स्वर्गफलक इति । एतलक्षण चे प्रसक्तप्रतिषेधे अन्यत्राप्रसङ्गान्छिध्यमाणे मंप्रत्ययः परिशेषन्तदेवानुमानमिति । पूर्वोक्तव्यति रेकत्र्यभिचार निवारयति इत्यं चेति मंगलस्य समाप्तिहतुचे सिदेच, यत्रा नास्ति- कादिप्रथेषु सत्यामपि समालो गङ्गल न दृश्यते, तत्रापि नास्तिकादिप्रयवपि जन्मान्तरीय ' नत् मंगलं कल्प्यते अनुमायते कार्य्यरूपसमाप्तैरिनि शेषः तस्यरूपं च नास्तिकप्रथः मङ्गल्यान्, ममातिमत्त्वात् ,भारतादिवतासंपन्यन्वयन्य- भिचार निरस्यति-पत्र चेति यत्र च कादम्बर्यादौ च । तर कादम्यादी । बल- वत्तरत्वरूपवैजात्यकल्पने गौरसादाह । विघ्नप्राचुर्य वैति । ननु तथापि कादम्पर्यादी कुतो न विनयस इत्यत आह-मचुरस्येति अस्स मगलस्पैर बलवत्तरविघ्ननिवारणे बलवत्तरादिवि ननिवारणे कारणवान, तेन परस्यापि संग्रहः । वस्तुतस्तु बलवत्तरत्वरूपबैजात्यकल्पने गौरवात्तपक्षस्य पूर्व प्रन्यकृती- पक्षितन्नात्र सलवत्तरशब्दश्य प्राचुर्य एव तात्पर्योमात सर्विचारणीयं सुरद्रिः।

·- महद्भिः, अन्वयार्थदीपिकासहिता. रस्यास्यैव बलवनरविघ्ननिराकरणकारणत्वं, विनध्वंसस्तु मङ्गलस्य द्वारमित्याहुः पाश्चः ॥ नव्यास्तु मङ्गलस्य विनध्वंस एव फलं समाप्तिस्तु बुद्धिपतिभादिकारणकलापात् । न चैवं स्वतासिद्धधिनविरह- वता कृतस्य मङ्गलस्य निष्फलत्वापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः, तथा च कादम्यादावपि यत्किञ्चिविघ्नध्वंसस्तु जात एत्र, समात्यभावस्तु प्रति- बन्धकससर्गाभाव विधया यावद्विघ्नाभावस्यापि ममाप्तिहेतुल्यन तत्र मङ्गलस- लेऽपि. यात्रद्विताभावम्पकारणान्तरासन्वादेवेति नान्वयव्यभिचारोऽस्तीति भावः । अरच केचित् विघ्नसमसख्याकमंगलस्येन नाशकतया म तन्त्र विघ्ननाश इत्यादि व्याल्यान्ति, तस्य च यथा सढोपत्वं तथान्यन स्वयमेवारसयं नेह प्रपञ्न्यत, अन्धभृयस्वभयादिति । ननु शब्दादिरूप-- मङ्गलस्य तृतीयादिक्षणे नाशासमाथि चिरकालसाध्यत्वात् व्यवहिन- योस्तयोः कय कार्यकारणभाव इत्यत आह-- ह-विनध्वंसस्त्विति स्वप्रतियोगि- चरमवर्णानुकूळकृतिमत्त्वसम्बन्धेनामनि जायमाना समाप्ति नि स्वजन्यवि- मध्वंसवत्त्वसबन्धन मङ्गलं कारणमित्यर्थः । तथा चतत्सम्बन्धेन कालान्तरेपि मङ्गलसवान मङ्गलस्य तृतीयादिक्षणे नाशसत्वेऽपि क्षतिरिति भावः । इत्याहुः माञ्चः आहुरित्यस्वरससूचनाय, तथाहि-भोगादिजन्यविनवसपूरफसमाप्ती क्लुप्त- नियतपूर्ववृत्तिकेन ध्वसेनैव मङ्गलस्थलीपसमातेरपि सिद्री मङ्गलस्यान्यथासिद्धत्व- मित्यन्यत्र वितरः । संप्रति चिन्तामणिकृतां मतमाह---नव्यास्त्विति वि. मध्वंस एव फलं न तु समातिरित्सवकारार्थः, विनध्वसमुदिश्यैव मङ्गलकरण- मिति भावः । ननु समाप्तिस्ताकस्मिकी स्यादत आह-समाप्तिस्तिति बुद्धि- इनि, प्रतिभा तविशेषः कल्पनेति यावत् , आदिपदेन विघ्नान्यन्ताभावादीनां परिग्रहः । न चैवमिति एवं मंगलस्य विघ्नन्सहैतु सिद्धे स्वतसिद्धति नाविरहवता विघ्नायन्ताभावयतेत्यर्थः, पुरुषेण कृतस्य मङ्गलस्य निष्फलत्या- पत्तिरिति न च यायं, इष्टापत्ते:, अर्थात् येयमापत्तिर्भवता दीयते नेयमा- पत्तिः, किन्तरमाकमिटमेव । ननु तस्य निष्पालवे प्रवृत्तिय कथमत आह- .

·. सिद्धान्तमुक्तावली... विवशङ्कया तदाचरणात् । तथैव शिष्टाचारात् । न च तस्य निष्फल- त्वे तायकवेदामामाण्यापत्तिरिति वाच्यं, सति विश्ने तन्नाशस्यैव वेदवोधितत्वात् । अत एव पापभमेण कृतस्प प्रायश्चित्तस्य निष्फलत्वेऽपि न तोधकवेदामामाण्यम् । मङ्गलं तु (च) विघ्नध्वंसविशेपे कारण विघ्न- विवशङ्कयेति संशयनिश्चयसाधारणविप्नज्ञानमेय प्रवर्तकमितिभावः । तदा. चरणात् मङ्गलाचरणादित्यर्थः । ननु विप्नसंशये प्रवृत्तिरेवासम्भत्रिनी, नहि। सन्दिग्धं कर्म कुर्वन्ति शिष्टा अत आह-तथैवेति, शिष्टाचारात् मङ्गट इतिगेप. । यद्यप्यन्यविषये शिष्टानां संशयाप्रवृत्ति दृष्टचरी तथापि संशयनिश्चयसाधारण विध्नज्ञानादेव कृषिवलानां कृप्यादाविव शिष्टप्रवृत्तिरिनिभावः। ननु स्वतसिद्धविघ्नविरहवत्पुरुषानुष्टितमन्टस्थछेऽन्वयव्य- भिचारेण विघ्नध्वंसं प्रति मङ्गलस्य कारणता बाधिता, बाधितार्थबोधकत्वाच महन्ट- विनसयो कार्यकारणभावबोधकवेदस्याप्रामाण्यं स्यादत आह-न च तस्पति तस्य स्वतःसिद्धविन्तविरहवत्पुरुषानुष्टितमालस्य निष्फलले सनि तद्बोधकवेदाप्रा- माण्यापत्ति: मविप्रथमयोः कार्यकारणभावबोधकवेदस्याप्रामाण्यापत्तिरित्यर्थः । सतीति विघ्ने सत्येव तन्नाशस्य विननाशम्य वेदबोधितस्वात् । यथेतरमा मयभावेन केवलदण्टाघटानुत्पत्तावपि स्वरूपयोन्यत्वरूपकारणतामादायारण्यस्थ- दण्डसाधारणस्य दण्डो घटकारणमिति दण्डे घटकारणताबोधकव्यवहारस्य नाप्रामाण्यं, तापि च विघ्रम्पकारणान्तराभावेन विनध्वंसानुदयेऽपि स्वरूप- योग्यलरूपकारणताया मगले सत्वेनावाधान्न कारणतावोधावेदस्याप्रामाण्यमिति । भावः । सरूपयोग्यसफलोपधायकत्वरूपकारणताद्वैविध्यस्य च तत्त्वमप्रेस्टी- : माविष्यति । तत्र दृष्टांतमाह अत एवेति नारा प्रति प्रतियोगिनः कारणत्वादेव । न तद्रोधकवेदाप्रामाण्यमिति प्रायश्चित्तस्य पापनाशकत्वबोधकवेदस्य ना- प्रामाण्यमित्यर्थः । ननु मङ्गलं न पिनवंसे कारणं विनायकस्लवपाठादिजन्य- विघ्नध्वंसे व्यभिचारादत आह-मङ्गलं चेति । यद्यपि मङ्ग लुनाताति व्युत्पत्या विप्ननाशकमारास्व मन्टपदयाम्पत्वं प्रतीयते - तथापि ज्ञानक्रियाशदरूपवित- ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. ध्वंसविशेषे च विनायकस्तवपाठादि । कचिच विनात्यन्ताभाव एव समाप्तिसाधनं प्रतिवन्धकसंसर्गाभावस्यैव कार्यजनकत्वात् । नाशके एव शिष्टाना मगन्टशब्दप्रवृत्तिर्दश्यते, अतस्तत्रैव मङ्गलपदम्य रूढित्वेन स्तवपाठस्य च कण्ठसोल्लाद्यमियोत्तसंयोगम्पस्य न तथात्वमिनि बोध्यम् । विनायकम्तवपाटाटिरित्यादिना भोगादिपरिग्रहः । तथा चेद पर्यव- सितं---विजातीयविनध्वंसं प्रति मङ्गलं कारण, विजातीयविनवंस प्रति च गणेशस्तवपाटादिरिति । संग्रात्यारित्यनेन प्राचीनमते भूचितामन्यथासिदि प्रकटयति---कचिच्चेति स्वत:सिद्धवितविरहस्थले विमान्यन्ताभाव प्य समाति- साधन समाप्स्यव्यवहितपूर्ववर्तितया विनात्यन्तामात्र एव निश्चितः, न तु विनध्वंसादिरित्येवकारार्थः । तथा च तेनैव मङ्गटस्थलीयसमामेरपि सम्भवेन सर्वत्र विनात्यन्ताभाव एव समानिसायनं मगलविन्न वसयोग्तु समामा. वन्यथासिद्धत्वमित्यर्थः । नन प्रतिबन्धकसंसर्गाभावनेत्र लावाकारणसमस्तत आह.भतिवन्धकति प्रतिबन्धकतारन्छेदकसंसावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रति- बन्धकामावस्पैय कार्यजनकत्वादित्यर्थः । अयमाशयः यदि सामान्यतः प्रतिबन्धकसंसर्गाभावस्य कारणत्वं स्यात्तदा प्रतिबन्धकसत्वेऽपि संबन्धन्तरात्र- छिनप्रतियोगिताफमतिबन्धकामावस्यापि सत्त्येन सर्वत्र कार्योलादप्रमंगः स्यात् . यथा प्रकृते समवायेनात्मनि विनसत्त्वदायामपि कालिकादिसंबन्धावन्छिन- प्रतियोगिताकविताभावस्थापि सत्त्वेन समाप्त्यापत्तिः, अतो येन सबन्धेन वर्तमाना विघ्नाः कार्य विघदयन्ति स सबन्ध प्रतिबन्धकतावच्छेदकसंबन्धः, तत्संबन्धान्छिनप्रतियोगिताकप्रतिबन्धकामावस्यय कार्यजनकत्वं प्रश्ते च ताश: संबन्धः समवायः । तथा च समवायसंवन्धावन्छिनप्रति योगिताकवितामायः समानिकारणमिति स्थित । तादृशोऽभावध विनात्यन्तामात्र एव, अन्योन्याभावप्रतियोगितायाम्तादाम्यसंबन्धावन्नियन पंसादिप्रतियोगि- तायाथ किश्चिदर्मान्यन्छिन्तत्वेनैव सिद्धान्तितत्वात् । यद्यपि प्राची मते ध्वंसप्रागभावयोरप्युत्तरकालपूर्वकालावेव प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धाविस्यादिक वाग्यं ।

·" सिद्धान्तमुक्तावली. इत्थं च नास्तिकादीनां ग्रन्येपुजन्मान्तरीयमङ्गलजन्यदुरितध्वंसः, स्वतः- सिद्धविनात्यन्ताभावो वास्तीति न व्यभिचार इत्याहुः । संसारेति । संसार एव महारहो वृक्षस्तस्य वीजाय निमित्तकारणायययः। एतेन ईश्वरे प्रमाणमपि दर्शितं भवति । तथाहि यथा घगतिकार्य कर्तजन्य तथा सित्यदुरादिकमपि । न च तस्कर्तृत्वमस्मदादीनां सभवतीत्यत- स्तकर्तृत्वेनेश्वरसिद्धिः । न च शरीरानन्यत्वेन कजन्यत्वसाधकेन स- दीरित्याशय प्रकटयद्भिर्जगदीगादिमि प्रतिपादित, तथापि ममपायसन्धान छिनप्रतियोगिता तु सा मते अत्यन्तामारस्थैरेति तत्वम् । इत्यं चति विघ्नात्यन्ताभारस्य समातिहेतु सिद्रे चैन्यर्थ । जन्मान्तरीयमङ्गलजन्यदु रितध्वंस: दुरितघसमामग्रीप्रयुक्तात्यन्ताभार इत्यर्थ । दुरितध्वसक पने तजनकीभूतमनन्टकल्पने च गौरवादाह-स्वतःसिद्धेति । न व्यभिचार नास्तिकादिग्रन्थेविति शेष । मृले नूतनेति नूतनश्चासौ जटपरस्तस्य रचिरित गचिर्यस्य स तस्में 1 गोपेति गोपाना यटयो नवीननिराहिता स्त्रियम्तामा दुकूलानि तेषां चौराय । एतेन भगवत भक्तासन्य सूचित । अथवा गा पृथिती पातीति गोपा राजानो युधिष्टिरादयस्तेपा ययूटय द्रौपद्यादयस्लामा दुकूलानि तेपा च राय दाने इत्यर्थ । चुरधातर्दानार्थकस्यापि दृष्टत्वात् । तस्मै सकलजनप्रमिदाय कृष्णाय परब्रह्मणे नमः । ननु कृष्णासले कि मानमत आह-संसारेति ससारस्य महीरह इति पष्ठीतत्पुरुषभ्रम वारयि- तुमाह मुक्तावल्या-संसार एवेति । वीजपदस्य लोके समगायिकारणपरत्रा दाह-निमित्तकारणायेति । ऐतेनेति ससारमहीरहस्य योजायति क्यनेन । प्रमाणमनुमानरूप प्रमाणमित्यर्थः । अनुमानस्वरुप तु-क्षिन्यकुरादिक कार्य कर्तृजन्य, कार्यवात, घटपदिति । अत्र पक्षतापच्छेदक कार्यच. मेवेति बोदव्यमन्यता, नेह प्रपञ्न्यते, प्रायेणार्थमात्रयदर्शनपरलादेत प्रयत्नस्य । तत्कटत्वमिति शिन्यकुरादिकर्तृत्वनियर्थ । तत्कर्तृत्वेनेति शिन्यकृय दिकर्तृत्वेन । ईश्वरसिद्धिः जगत्कर्तृत्वरूपैश्वरसिरिरित्यर्थ । अस्मिविषये -

·.
याच्य-
अन्वयार्थदीपिकासहिता.
स्मतिपक्ष इति वाच्यम्, अपयोजकत्वाद । मम तु कर्तृत्वेन कार्य-
त्वेन कार्यकारणभाव एवं अनुकूलतर्कः। धावाभूमी जनपन्देव
एका
" "विश्वस्य कर्ना भुवनस्य गोमा" इन्पादय आगमा अ.
प्यनुसंधयाः ॥१॥
पदार्थान्विभनते-
अधिक तु कुसुमाञ्जल्यादावस्मत्कृतजगाकतत्यमंडने बायसेयम् । न चेति
फर्तीजन्यत्बसाधन शरीगजन्यत्वेन हेतुना सम्प्रतिपक्ष इति न च
मिति योजना । अयमाशय:--साध्याभावसायकं हेवन्तर यस्य भरति स
हेतुः सम्प्रतिपक्षित इत्युन्यते । प्रकृते च सिद्धान्तिनां साध्यं कर्तजन्यत्वं
तस्याभायः कर्वजन्यख तत्साधको हेतुः शरीराजन्यत्वमिति सिद्धान्तिनां
कार्यन्वरूपो हेतु: सत्मतिपक्षितः इति । वादिप्रयुक्तानुमानस्वरूपं तु----
हित्यकुराटिक करृजन्य शरीराजन्यवादाकाशादेिवदिति । अप्रयोजकत्वा-
दिति अनुकूलतभावादित्यर्थः । इदमत्र हृदय-यदि कटाचिद्धती व्यभिचार-
शङ्का भवेत्तदा सा विपने बाधकतदिपनेया भवति, यथा नवस्तु धूम।
मास्तु बाहिरिन्याशङ्का यदि स्यात्तदा यदि याहिविरहिण्याप मो भवेत्तदा
वहिधूमयोः कार्यकारणभावोऽपि न स्यादिनि तण निवर्तत इत्यये तर्कः
क्वचिन्छङ्कानिवर्तक इत्यत्र सुटीभविष्यति, एवं यद्यत्रापि तवानुमाने अस्तु
शरीराजन्यत्वं मास्तु कर्बजयित्वमित्याशङ्का भवेतदानापि विपक्षे बाधकतर्क-
स्यापेक्षा, तस्य चाभावात्तवानुमान व्यभिचारपिशाचमसफलदतश्रीकामिति
नाम हनुमानदृपयायालं सम्भवतीति । ननु सिद्धान्तिनामनुमानेऽपि स एव
दोषोऽन आह-मम विति ममानुमाने तु यदि कार्यत्वं कर्तृजन्यत्वं विनापि
भवेत्तदा कर्नेलेन कार्यवन कार्यकारणभावोऽपि न स्यादिव्यनुकूलतर्कसत्वेन
निष्कलङ्कानुमानसिद एवं त्रिभुवनभवनकर्ता भगवानन्तर्यामीश्वर इत्यर्थः । एवं
प्रोक्तानुमानेनेश्वरसिद्धौ तदुचरितत्वेन बेस्यापि प्रामाण्यनियादोऽपाश्वर
प्रमाणमत आह-यावेत्यादि ॥ १॥

·.. १२ सिद्धान्तमुक्तावली. द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् । समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सत कीर्तिताः॥२॥ अत्र सप्तमस्याभावत्वकयनादेव पण्णां भावत्वं प्राप्तं तेन भाव- वेन पृथगुपन्यासो न कृतः । एते च पदार्या वैशेषिके प्रसिद्धा नैयायिकानामध्यविरुद्धाः। प्रतिपादितं चैत्रमेव भाप्ये । अत एवोप- मुले द्रव्यं गुग इति कर्मणः संयोगातिरिक्तवं नास्तीति भूपणका. रमतीनरासाय तथेत्युक्तं, यथा द्रव्यादयः पदार्थी युक्तिमिद्धास्तथा कर्मापाति तदर्थः । एवमभावस्याधिकरणातिरिक्तत्वं नास्तीत मीमांसकमसनिरासाय पुनस्तथेत्युक्तं । युक्तिस्यग्रे यक्ष्यते । मया पदार्था निरूप्यन्ते, कथंभूताः ! ये कगादादिभिः सप्त कीर्तिता इति चतुर्थपादस्पार्थः । अन पदस्याः पढार्था इति व्युत्पत्या वान्यवं पदार्थसामान्यलक्षणमिति सूचितं बोव्य मुक्तावल्या पदार्थान विभजत इति परस्परासमानाधिकरणन्याप्यधर्मपुर- स्कारेण दारता सामान्यता प्रतिपादनं विभाग. । तथा चतद्वाक्यस्य विभागपरतया कणादादिभिगी व्यत्राटिसप्तरूपतयैव विभागकरणाचतेभ्योऽ- न्ये पदार्था नत्र मन्ति, किन्तु मम एवेति सुविचारणीयम् । ननु अन्या- न्तरेषु-" पदार्थो द्विविशे भायोऽभावश्च, तत्र भावः पविधो इत्यादिः, अभावस्तु चतुर्विध " इति रीत्या पदार्या निरूपितास्तथैव भवतापि कर्य न निमपिताः । अत आह-सप्तमस्येति । भावच ग्राम द्रव्यादयः पट् अभाव वाममानाविकरणधर्मवादित्यनुमानाद्भावन्य प्राप्तमित्यर्थः । अभावत्यष्यधिकरणधर्मवत्वं च विभागवास्यादेव लम्धमिति ज्ञेयम् । तेन प्राप्त वेन पृथगुपन्यासो भावत्वनोपन्यासः । ननु न्यायमते-" प्रमाण- प्रमेयमंशयप्रयोजनदृष्टान्तमिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजस्त्यषितण्डाहेत्वाभासंन्छ- लजानिनिग्रहस्थानाना नवजानानिःश्रेयमाधिगम " इति गीतमसूत्रेण पोड- शारदानगपणाद्भव कृतविभागोऽनुचिन अत आह-एते चति । भाथ्यम- मतिमाह----प्रतिपादितमिति । एवमेवेनि द्रव्यादयः सप्नर पदार्श- भाग ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. मानचिन्तामणौ सप्तपदार्थभिन्नतया शक्तिसादृश्यादीनामतिरिक्तपदार्य- त्वमाशङ्कितम् । ननु कथमेत एव पदार्थाः शक्तिसादृश्यादीनामप्य- तिरिक्तपदार्थलात् । तथाहि । मण्यादिसपाहतेन बहिना दाहो न जन्यते तच्छ्न्येन तु जन्यते । तत्र च मण्यादिना वो दाहानुकूला मोडमानामौवान्तर्भावादिति । भाष्ये प्रशस्तपादभाश्य । पोडशानामत्रवान्त- भविप्रकारस्तु ग्रंथान्तरतोऽसेयः { भाष्यस्यार्यत्वेन तत्र कथनमात्रादेव मंतव्य किंवा तत्र युक्तिरप्यस्त्यतः सप्तैव पदार्था इत्यत्र चितामणिकृतमतप्रदर्शनपूर्षिकां थुक्तिमाह-अत एवेति पोडशानामत्रैवान्तभावसम्भवेन नैयायिकानामपि सप्तत्र पदार्थी इन्यविरुद्धत्तोदच उपमानचिन्तामणापमानग्यण्डस्य चिन्तामणाविन्यर्थः । अतिरिक्तपदार्थत्वमाशङ्कितं न तु प्रतिपादितमिाते मात्र , तथाचौरमानप्रमा- मस्त्रीकोरेग चिन्तामण यायिकप्रयतया नत्र च सप्तपदाभिन्नतया शक्तिसा- दृश्यातनामाङ्कित न न नैयाचिकानामपि समपदार्थत्वे विवाद इति सिध्ध । मथ्यादिसरवदनायो यहिना दाहानुदयामण्पादेर्दाहप्रतिवन्धकत्वं वक्तव्य प्रतिबन्धक यश्च कार्यानुकूलधर्मविघटकब तथा चैतादृशप्रतिबन्धकत्वस्य शक्ति विनाऽघटमान वात् शक्तिसिद्रिरिनि प्रभाकरमतप्रदर्शनपर मणिकृतामेव प्रथ- मवतारयति नन्विन्यादिना । पदार्थान्तरतामेवावतारयति तथाहीति मण्यादि- समचहितेन यहिना दाहो न जन्यत इति परेणान्वयः अनुमयित इति च तदर्थः । तया चानुमान, प्रतिबन्धकसत्त्वदशायां वाहिना काष्टादी दाहा- कारणाभावप्रयुक्तः कार्याभारयात् दण्डाभावप्रयुजघटाभात्रवदिति तथा च दृष्टकारणस्य वयादेतत्र सत्येनादृष्ट कारणस्य शक्तरेवाभाषस्तत्र कल्य- नीय इति शक्तिसिद्धिः। ननु मण्यादेरेय कथं प्रतिबन्धकत्वमत आह तन्न्यनेति मण्यादिसमरधानन्येनेत्यर्थः । ननु यदि यही दाहानुकूला शक्तिस्तदा मण्यादिसलदशायामपि कर न दाह अत आह तत्रेति पूर्वोक्तयु- तथा शक्तिसिदी चयर्थः । अत्र- सर्वत्र मण्यादीत्यादिना मन्त्रीपादः परि- ग्रहणम् । ननु मण्यादिना यदि यही दाहानुकूला शक्तिनशिता नहिं स.यु. भाव:

·१४ सिद्धान्तमुक्तावली। शक्तिनाश्यते उत्तेजकेन मण्याद्यपसारणेन च जन्यत इति कहप्यते । एवं सादृश्यमप्यतिरिक्तः पटायः तद्धिन पट्सु भावेष्वन्तर्भवति सामान्येऽपि सन्चात् । यथा गोत्वं नित्यं तथावत्वमपीति सादृश्यप्रतीतः । नाप्प- भावे सत्त्वेन प्रतीयमानत्वादिति चेन्न, मण्यायभावविशिष्टवयादेहा- त्तेजके मध्यायपसारणे रा दाही न स्याक्तिरूपकारणाभागादत आह उत्तेजकेनेति मण्याद्यपसारणेन च मण्यायपसारणेन चैत्यर्थ । इति एतादृशस्त्ररूपा अर्थात् प्रतिबन्धकमचामत्यादिदशाया बिनायोत्पादशालिनी शक्तिरनुमीयते । सा च न द्रव्यगुणकर्मस्वम्पा गुणवृत्तित्वात् सामान्या- दिवत् एर शक्तिर्न सामान्यायन्यतमरूपा उत्पत्तिमत्वे सति विनाशि वादिन्येन क्लप्तपदार्थीनन्त तत्वेनातिरिक्तशक्तिसिदिरिति ज्ञेयम् । एवमतिरिक्ता शक्ति प्रसाध्य सादृश्यस्याप्यतिरिक्तता व्यवस्थापयति एवमित्यादिना पर शक्तिवद- तिरिक्तः क्लन्तपदार्थतिरिक्त इत्यर्थ । तदेव व्यवस्थापयति तद्धीति हि यतस्तरसादृश्य न पमु भाष्यन्तर्भवति सामान्येऽपि समासामान्येतरदृतिये सनि सामान्यत्तियादित्यर्थ । अभारदिति दृष्टान्तो नेय । सादृश्यस्य सामान्यवृत्तिव क्थ ज्ञातमतस्तत्प्रसधक प्रत्यक्षप्रमाणमाह-यया गोस्वामि- त्यादिना । अत्र यदि फेल सामान्यवृत्ति पाटिति हेतु स्यात्तदा स्वरूप- सबन्धविशेषरूप सामान्य व्यभिचर स्यात्तस्य सामान्यवृत्तिवेऽपि भार- भिन्नत्वाभावादतस्तद्वारणायापीयुक्त, सामान्येतरवृत्तिले सतीति च तदर्थ , स च पूर्वमत्र कथित । प्रमेय वादा व्यभिचारतारणार व्यतिरोकिने सती त्यपि देती विशेषण देयमिति दिक् । अभाऽन्तभीर निपति-नापीति, सवेन, भावत्वेन प्रतीयमानाप्रमीयमाण गदित्य । तस्मात् पड्भागनत भूतत्वे सत्यभागानन्तर्भूतत्ता छादृश्यमप्यतिरिक्त पदार्थ इति भार । सप्रति यूर्योक्ता शक्ति दूपयति-मण्यायभावेति, मण्याद्यभावविशिष्टययादे हाटिक प्रति हेतुत्र कल्यत इति योजना | अनन्तशक्तिकल्पना पूर्वोक्तनाइयनाशकभारफ सना चापेध लाववान मण्याद्यभारनिमिष्टवयदिरेर दाहयाद्यन्छिन्न प्रति ·যথা अन्वपार्थदीपिकासहिता. दिकं मति स्वातन्त्र्येण मण्यभावादेरेव चा हेतुत्वं कल्प्यते । अने- नैव सामञ्जस्ये अनन्तशक्तितत्मागभावासकल्पनानौचित्यात् । न चोत्तेजके सति माणिप्रतिबन्धकलसद्भावेऽपि कर्य दाह इति वाच्यम् । कारणत्वकल्पनं युक्तमिति भावः । च प्रतिवन्धकमणिसत्वदशायां मण्यभावरूपविशेषणाभाचादेवं न दाह इति भाव. 1 अत्र मण्याचभावविशिष्ट यहिन्ध बहिविशिष्ट मण्यायभाव वा कारणतावन्छेदकामेति विनिगमनाभा- वेन गुरुभूतकार्यकारणभातद्वयकल्पनापेक्षया लघुभूतकार्यकारणभावद्वयमाह- स्वातन्त्र्येणेति, यथा वह्नित्वेन वह्निः कारणं तथा मण्यायभाव चेन मन्या- द्यमानोऽपि दाहत्वावच्छिन्नं प्रति कारणमित्यर्थः । तथा च मध्यभावरूपकार- गाभावादेव न दाहः । एवं च प्रतिबन्धक वमपि न कार्यानुकूलधर्मवि- घटकल्प, किन्तु कारणीभूताभावप्रतियोगिन्छ । प्रस्ते च कारणीभूताभावो मण्या- धभावरतामतियोगित्वं च मण्यादेरतीति मण्यादेः प्रतिबन्धकत्वमस्तीते दिक् । ननु चहिमण्यभावयोर्द्वयोः कारणत्वकल्पनारक्षया एका शक्ति प्रसाध्य तादृशशक्तिमत्वेनैकमेत्र कार्यकारणभावकल्पनं युक्तमत आह-अनेनैवेति, मण्याद्यभावाटेर दाहादिक प्रति कारणत्वकल्पनेनैव सामञ्जस्ये मण्यादिम- खदशायां दाहापत्तिवारणसम्भवे (सतीत्यर्थः) प्रागभाषे मानाभावादाह-ध्वंसेति। न चोत्तेजकेतियदि मण्यादिरूपप्रतिबन्धकामावो दाहत्याधवन्छिन्नं प्रति कारण स्यात्तदोत्तेजके सूर्यकान्तादौ सात प्रतिबन्धकसद्भावेऽपि दाहो भवति स न स्यादित्यर्थः उत्तेजकाभावति तथा च उत्तेजकाभावविशिष्टो यो मणिन्तदभावो दाहं प्रति कारणमिति तवं पर्यवसित 1 तादृशाभावच मणिसमवधानकाटे. ऽप्युत्तेजकसत्वदशायां तिप्रति, विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावात् । एवमुभयमण्यायभायवशायामपि विशेष्याभावप्रयुक्तविशिष्टाभावात् । फेवलमुत्तेजकसत्वदशायामपि उभयाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावात् । फेवलं यत्रोते- जकं नास्ति प्रनिमयकश्च भवजयोत्तेजकाभावविशिष्टमणः सत्वेन न दाहः, उत्तेजकामावविशिष्टमण्यभादस्याभावादिति सर्व समन्जसमतो न काचिदती- एव ·१६ सिद्धान्तमुक्तावली. उत्तेजकाभावविशिष्टमण्यभावस्य हेतुत्वात् । सादृश्यमपि न पदार्थान्तरं किंतु तद्भिन्नत्वे सति तदतभूयोधर्मवत्वम् । यथा चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताहादकत्वादिमत्त्वं मुग्वे चन्द्रसादृश्यमिति ॥ २॥ द्रव्याणि विमनते---- क्षित्यतेजोमरुद्वयोमकालदिग्देहिनो मनः । द्रव्याणि क्षितिः पृथिवी, आपो जलानि, तेजी वहिः, मरुद् वायु , व्योम आकाशा, कालः समयः, दिगाशा, देही आत्मा, मनः, एतानि नत्र द्रव्याणीत्यर्थः । ननु द्रव्यत्वनातौ किं मानम् । न हि न्द्रिया शक्तिीमति मिदा प शक्तिमधन दृपयिन्या सादृश्यमपि दूपयनि- सादृश्यमपीति न पदार्यन्तर न सप्तपदार्थनिरिक्तभिन्यर्थ । तद्भिनत्वे सतीति सादृश्यनिरूपकमिन्नले सति । तदतेति सादृश्यनिम्पकगतेन्छिरध- भनरवामिन्यर्थ । रथे लक्षण योजयति-यति मातम्यनिरूपमाच हाद्भिन्नले सति चन्द्रगत ऐच्छिको धर्म आह्लादकत्तादेक तद्वत्त्व च मुग्व इति । तस्मासादृश्य नातिरिक्त पदार्थ , किन्तु यथायथ द्रव्याहिलपमेर । इति- शब्द श्लोकन्याख्यासमाप्तिसूचक इति शम् दव्याणि विभजत इति । क्षयार्थमोऽपि क्षितिगब्दोऽम्नायन आह- क्षितिः पृथिवीति । शब्दशास्त्र अपशब्दोच्चारणे अप्पाव्दव्यक्तिरेर गृह्यतेऽन आह-जलानीति । प्रतापस्यादि तेज भदवायत्तादाद-लेनो बहिरिति । ब्योमान्दस्य रे ब्रह्मणि प्रयोगदाह-आकाश इति । काला यम स्यापि वाचकोडत आह-समय इति । दिक्शन्दस्य दानार्थरलसंभवादाह- आशेति । देहविशिष्टारयानामपि वाचको देहीतिशब्द सम्भवन्यत आह- आत्मेति। मृले द्रव्याणीति क्यनेन द्रव्यत्वजातिमत्व द्रव्यमामान्यलक्षण सूचित । तत्र पृछति द्रव्यत्वजातो किं मानमिति किंशब्द. प्रश्ने, ·. अन्वयार्यदीपिकासहिता. नत्र प्रत्यक्ष प्रमाणं घृतजनुप्रभृतिषु द्रव्यत्वाग्रहादिति चेन्न कार्यसम- वायिकारणतावच्छेदकतया संयोगस्य विभागस्य वा कार्यसमवायि- कारणतावच्छेदकतया तत्सिद्धेरिति । ननु दशमं द्रव्यं तमः कुतो नोक्तं तद्धि प्रत्यक्षेण गृह्यते तस्य च रूपवत्वात् कर्मवत्वाच द्रव्य-, ननु द्रव्यं द्रव्यमित्रानुगता प्रतीतिरेव द्रव्यवसाधिकेत्यत आह-न हाति ता द्रव्यखजातौ । घृतेति तथा च द्रवस्यवत्सपि घृतादौ लौकिकानां दव्यत्वज्ञानाभावाला सकलद्रव्यसाधारणा द्रव्यत्वजातिः सिध्यतीति भावः । फायति तथा च समवायसंबन्धावष्टिनकायंत्वावच्छिन्नकार्यनिष्टकार्यतानिरू- पिता या तादाम्पसंबन्धावच्छिन्ना कारणता सा किंचिद्धर्मावच्छिना (असति प्रतिबन्धके किञ्चिनात्यवच्छिना, ) कारणतात्वाद् घटनिष्टकार्यतानिरूपित- कपालनिष्टकारणतावदित्यनुमानेन द्रव्यत्तसिद्धेः जातिरूपद्रव्यवसिदेरित्यर्थः । कार्य्यवस्य पंससाधारण्येनाह-संयोगस्यति । अत्रापि समवायसंबन्धान्छिन- संपोगत्वावच्छिन्नत्यादिरनुमानप्रकारो बोध्यः । नवनिमले विद्वयसयोगस्य, नित्यस्यापि स्वीकारान संयोगत्वं कार्यतावच्छेदकमत आह-विभागस्थति । तथा च समवायसम्बन्धावन्छिनविभागस्त्रायच्छिन्नविभागनिष्टकार्यतानिरू- पिता या तादास्यसंयन्धारच्छिन्ना कारणता सा विचिद्धर्मावछिना, कारण. तात्यात, घनिष्टकार्यतानिरूपितकपालानिष्टकारणतायन, सिद्धो धर्मों जातिश्चेत्तदा लाघवमिति तर्कसंहकृतानुमानेन द्रव्यवसिध्धः अप्रै यक्ष्यमाणव्यत्तय- भेदादिरूपजातिप्रतिबन्धकामावात्पूर्वोक्तानुमानेन द्रव्यस्वरूपजातिसिद्धरित्यर्थः । ननु समसः दामदव्यस्य सत्वानव द्रव्यागोत्ययुक्तमित्यभिप्रायेण मीमांसफः शकते- नन्विति । तमसि मानामावादेय नौतमत आह-तद्धीति तमो होत्पर्ध: । प्रत्यक्षेण चरिन्द्रियेण । तथा च तमसि प्रत्यक्षमेव प्रमाणं । ननु तमसः सिद्धावपि तस्य द्रव्यले कि मानमत आह-तस्प चेति समो दम्य, रूपयत्वाद्, घटवत् । एवं तमो प्रक, कर्मक्वापदेवत्स- बमानदपेन द्रव्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः । मनु तस्य द्रव्यतेऽपि न दामदत्याचं ·सिद्धान्तमुक्तावली.. त्वं, सच्च(द्धि) गन्धशून्यत्वान पृथिवी, नीलरूपवच्चांच न जलादिक, तत्मत्यक्षे चालोकनिरपेक्षे चन: कारणमिति चेन्न, आवश्यकतेनोऽ- भारेनोपपत्ता द्रव्यान्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । रूपवत्तापतीतिस्तु भ्रमरूपा । कर्मवचामतीतिरप्यालोकापसारणौपाधिकी भ्रान्तिरेव ।। क्लमट्यध्येयान्तर्भावादत आह-तद्धीति समो न पृथियो गन्धशून्यवात्म- तियोगिव्याधिकरणसमवायसंबधावन्छिन्गन्धवावटिमप्रतियोगिताकाभाववत्व- दिस्पर्धः, इत्यनुमानेन तमसि पृथिवीभेदसिध्धी, तमा न जलादिरूप नील- रूपयावादिन्यनुमानेन च तमसि जलायष्टभेदसिद्धी चातिरिक्तदव्यत्तसिध्धिरिति भायः । ननु द्रव्यप्रत्यक्षे आलोकसंयोगावच्छिनचक्षुःसंयोगस्य कारणसेन रामसि चालोकसंयोगस्याभायेन चक्षुरिन्द्रियेण तमःप्रत्यक्ष न स्यादत आह- सत्मत्यक्षे चेति तमःप्रत्यक्ष चेत्यर्थः । तथा च तमोमिन्नद्रव्यचा पत्ता- पन्छिन प्रत्येवाले.कसंयोगस्यापेक्षिततं, न तु ध्यमात्र प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति, यथादर्शनं हि कारणतायाः कल्पनीयत्वादिति भावः । आवश्यकेति ननु तेजस एवान्धकाराभावरूपत्वं किं न स्यादत आवश्यफपदं सर्वानुभूतोष्ण. स्पर्शमास्तरशक्टम्पादिनावश्यं कल्पनीयस्य तजसोऽभावस्यरूपोऽन्धकार इति स्वीकारेणोपपत्ती तम इति प्रतीत्युपपत्तौ । ननु तमसोऽभावस्वरूपतास्त्री- कारे नालं तमश्चलतीति प्रतीतिः कथमुपपद्यते अन्धकारे रूपकर्मणोरमात्रा- दत आह-रूपेति तुशब्द एवकारार्थः भ्रमरूपैवेत्यर्थः। एवं कर्मवत्ताप्र- सीतिरपि यत भालेकापसारणौपाधिकी अतो भान्तिरेवेत्यर्थः । द्रव्येऽप्यन्यो- पाधिको कर्मवत्ताप्रतीति न्तिरूपैव भवति नौकास्थपुस्पाणां दृस्थलतीति प्रतीतिबदित्सवकारार्थः । ननु प्रतीतेीति तच स्वीक्रियते यत्रोत्तरकोले बाधज्ञान स्याधथा रजी सर्पज्ञानस्य भ्रान्तिवं तदैव निश्चितं भवति यदा नार्य सर्पः किन्तु रज्जुरित माधज्ञान भवेदन्यथा सर्वप्रतीतीनां भ्रान्ति स्यात् । नालं तमश्चलतीति प्रतीत्यनन्तरं तु अनीलं तमो न चल्तीति बाधनियाभावेन नील तमघटतीति प्रतीतेः कथं भ्रान्तिवनिधेयोऽत ·. अन्वयार्यदीपिकासहिता. तपसोऽतिरिक्तत्वेऽनन्तावयवादिकल्पनागौरवं च स्यात् । स्वर्णस्य यथा तेजस्यतर्भावस्तथा वक्ष्यते ।। गुणान्विमजते अथ गुणा रूपरसो गन्धस्ततः परम् ॥ ३ ॥ स्पर्शः संख्या परिमितिः पृथक्त्वं च ततः परम्। संयोगश्च विभागश्च परत्वं चापरत्वकम् ॥ ४ ॥ बुद्धिः सुख दुःखमिच्छा द्वेपो यलो गुरुत्वंकम् । द्रवत्वं स्नेहसंस्कारावदृष्टं शब्दं एवं च ॥५॥ एते गुणाश्चतुर्विंशतिसंख्याकाः कणादेन कण्ठतः चशन्देन च आह-तमसोऽतिरिक्तद्रव्यत्व इति अनन्तावयवादीत्यत्रादिनोत्पत्तिभ्यसपरि- प्रहः, अयमाशयः-धूमो यदि बहिव्यभिचारी स्यात्तदा वहिजन्यो 'न स्मादिति तर्केण यथा धूमे बहिन्यभिचारज्ञानं निवर्तते. तथानापि क्रियादिहेतुना तमसो द्रव्यत्यानावसरे'तमा यदि · द्रव्यं स्यात्तदा । क्लतानन्ताययत्रादिकल्पना- गौरवं स्यादिति तर्केण द्रव्यत्यज्ञानप्रतिबन्धसम्भवान क्रियादिहेतुनापि तमसो दव्ययं सिध्यतीति । ननु तमसोऽव्ययेऽपि सुवर्णस्य तु दशमद्रव्यत्वं स्यादत आह-सुवर्णस्येति अमे तेजोनिरूपणावसर इत्यर्थः गुणान् विभजत इति । चतुर्विंशतिसंख्याका इति संख्या चा- त्रापेक्षाबुद्रिविशेषविषयत्वरूपा बोध्या गुणे गुणानहीकारण गुणरूपाया: संख्याया गुणेऽसम्भवात् । ननु भवता स्वेच्छयैवैते गुणा निरूपिताः किंवा प्राचीनाचायैरपि प्रतिपादिता अत आह-एते चेति । काठन इति गन्यस्याः संन्याः परिमाणानि पृथक्व संयोगविभागौ परवापरत्वे बुद्धयः सुखदुःख इच्छाद्वेषौ प्रयत्नाच गुणा " इति विभागसूत्रे सप्तदश कठे- भोक्ताः, चान्देन.. सूत्रस्थचशब्देन गुरुवदासस्नेहसंस्कारधर्माधर्मशब्दाः रूपरस- ·। - सिद्धान्तमुक्तावली. दार्शिताः। तत्र गुणत्वादिकजातिसिद्धिरणे वल्यते || ३-४-५॥ कर्माणि विभजते- उत्क्षेपणं ततोऽपक्षेपणमाकुचनं तथा । प्रसारणं च गमनं कर्माण्येतानि पञ्च च ॥६॥ कर्मवजातिस्तु प्रत्यक्षासिद्धा। एवमुत्क्षेपणत्वादिकमपि ॥ ६ ॥ नन्वत्र भ्रमणादिकमपि पश्चकर्माधिकतया कुतो नोक्तमत आइ- भ्रमणं रेचनं स्यन्दनो ज्वलनमेव च । तिर्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते ॥ ७ ॥ सामान्य निरूपयति- सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च । द्रव्यादित्रिकवृत्तिस्तु सत्ता परतयोच्यते ॥ ८ ॥ तल्लक्षण तु नित्यत्वे सति अनेकसमवेतत्वम् । अनेकसमरतत्व सयोगादीनामप्यस्त्यत उक्त नित्यत्वे सतीति । नित्यले सति सम- समुचिता, ते च सौ एकतया चतुर्विशतिगुणा इह व्यद्धता । ननु चतुर्तिशती किनाम गुणसमत आह-तत्रेति गुणेवियर्य। अग्रे गुणनिरूपणासरे ३ ४ ५॥ कम्माणि विभजत इसि । प्रत्यक्षसिद्धति चलतीत्यनुगतप्रतीति सिधेत्यर्थ । मूले गमनादेवेति ननूक्षेपणादानामपि भ्रमणादिवदेव ग- मनेऽन्तर्भानसभमारेऽपि गमनादेर कथ न समुचिता इति चेन्न, स्वतन्नेन्स्य मुनर्नियोगपर्यनुयोगासम्भादिति ॥६-७॥ सामान्य निरूपयतीति ननु सामान्यादा जातेरस्याकारण तधर्मान्तर धर्मप्रकारकज्ञानगोचरेच्या प्रति तद्धर्मज्ञानस्य कारण मात्र सामान्य वज्ञान विना विभागातभवादाह-तल्लक्षण विति सामान्यलक्षण विसर्थ । नित्पत्वेति ध्यसाप्रतियोगिता सति प्रागभागप्रतियोगिर निन्यव। अनेकति अप्रानक ·- . नन्चाकाशत्य- अन्वयार्थदीपिकासाहिता. वेतत्वं गगनपरिमाणादीनामप्यस्त्यतं उक्तमनेकेति। नित्यत्वे सति अने- फत्तित्वमत्यन्ताभावेऽप्यस्त्यतो वृत्तित्वसामान्य विहाय समवेतत्वमि- त्युक्तम् । एकमात्रव्यक्तिष्टत्तिस्तु न जातिः । तया चोक्तम् - व्यक्तरभेदस्तुल्यत्वं संकरोऽथानस्थितिः। रूपहानिरसंबन्धो जातिवाधकसंग्रहः "॥१॥ समवेतत्वं च स्वप्रतियोगिसमतत्वस्वाधिकरणसमतत्योभयसंबन्धेन भेदवि. शिष्टन्यामिति बोध्यं, अन्यथा गुणादौ गुणरूपाया अनेकत्वसंख्याया असत्वे- नाव्याप्तिः स्यात् । अत्र स्वपदेन तद्घटादिभेदस्त प्रतियोगिनि तद्घटे समवे- तत्वं घटत्वस्य, पुनर्वितीयस्वपदेनापि स एव सद्घटभेदस्तस्याधिकर- णमन्ये घटास्तरसमवेतत्त्रं च घटत्वस्येति लक्षणसमन्वयः । रूपजातातादशलक्षणस्याव्यातिरित्याशंक्यालक्ष्यन्येनोत्तरमाह-एकव्यक्तिमाति नानाघटादिन्यक्तिषु घट इत्यादिरेकवर्मप्रकारकबुद्धशुपपत्त्यर्थमेव धववादि- रूपा जातिः कल्पते, एकव्यक्ती सेकधर्मप्रकारकबुद्धस्तद्वयक्तित्वमा- दायापि संभवेन न तत्रातिरिक्तजातिसिद्धिरिति भाव । तद्वयक्तित्वं च तादा- रम्येन सैव व्यक्तिरिति डेयं । नन्वाफाशये जातिरिति प्रतिरेवाकाशवस्य जातिवसाधिका भविष्यतीत्यत एकल्यक्तिवृत्तिराकाशत्वादेर्जातिवं नास्तायत्र वृद्धसंमतिमाह-तथा चोक्तमिति द्रव्यकिरणावल्यामुदयनाचार्यैरिति शेषः एप जातिबाधकसंग्रहः जातित्यप्रकारकज्ञान प्रतिबन्धकज्ञानविषयाणां संग्रह इत्यर्थः । व्यक्तरभेद एकव्यक्तिक स्वाश्रयव्यक्तिनिष्टव्यासजवृत्तिधमनिवन्छिनस्याश्रय- व्यक्तिनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकताकत्वमिति निष्कपों बोच्यः । एतच्चाका- शत्यादीनां जातिले बाश्कं । तुल्यायमन्यूनानतिरिक्तव्यक्तिहतित्यं घटत्यकल- दात्यादीनां जातिभेदे बाधकं । वस्तुतस्तु तुल्यत्वस्यैताहराले जातिवाधकन्यस्य कुत्रचिजातित्ययाधकत्वं कुत्रचिच जातिभेदाधकत्वमर्ध: स्यात् , तच्च न संभपति, " सकृदुवरितः शन्दः सहदेवार्थ बोधयतीति " न्यायात, अत- स्तुल्यस्वमित्यस्य स्वभिन्न जातिसमनियतत्वमित्यर्थोऽसेयः, तच जातित्व ·सिद्धान्तमुक्तावली. द्रव्यादीति । परत्वमधिकदेशत्तित्वम् । अपरलमल्पदेशत्तित्वम् । सकलजात्यपेक्षयाऽधिकदेशत्तित्वात् सत्तायाः परत्वम् । तदपेक्षया चान्पासां जातीनामपरत्वम् ॥ ८॥ बाधकामेति ध्येयम् । सकरच परस्परान्यताभानसमानाधिकरणयोर्धर्मयोरेकत्र समावेश ! स च भृतत्यमृतत्वादीना जारित्वे बाधक । अन मृतर तु क्रियासम गायिकारणतावच्छेदकतया जातिविशेष मिन्ध एउ, किंतु भूतत्व न जातिरिति ध्येयम् । अप्रामाणिक पदार्थपरपरामिधिरनास्मा, सा च जाते र्जातिले बाधिका । यद्यपि निखिटजातिषु जायाङ्गीकरेऽपि पुनस्त जाये न वैजाया तर कल्पयितु शक्यते, एकव्याक्तित्वान्, तथापि निखिलजाति- वेक बैजात्य, तāजान्यतदाश्रयजातिषु च पुनजान्यमेवमायनास्थाबोध्या । रूपहानिरित्यस्य रूपस्य स्वरूपस्य हानिरथा रूपस्य लक्षणम्य हानि विशेषवृत्तिविशेषत्वादीना जातिले बाधिका विशेष जान्यट्वीकारे तु तस्वरू पस्य स्वतोव्यावृत्तस्य हानि स्यात् । एर विशेषस्य टक्षण स्वतो व्यात कत्य, स्वतो व्यानर्तकत्व च म्वरूपेणैर भेदसाधक्य, विशेष वैजायाङ्गीकारे च जातिमकारकतयापि विशेषस्य ब्यावर्तकत्व वाच्यम् , जान्याश्रयस्य जाति- रूपेणापि भेदसाधकल्यनियमात् । स च विशेषस्य यह क्षग स्वतो व्यात कर तस्य हानिर्जाता । अत्र च दिनकर्यामितरथैर ब्याख्या दृश्यते तस्यास्तु क्लिएकल्पनारूप पादुपेक्षणीयत्वमिति ध्येयम् । यद्वा नि सामायले सति सामान्यभिन्नत्वे च सति समवेतत्वमिति हि प्राचीन शिष्टकृत विशेषलक्षण विशेषवृत्तीना जान्याङ्गीकार चैतहक्षणस्यापि हानिर्भवतीति न विशेष जाति- रस्तीति । असाध प्रतियोगितानुयोगितायतरसर धेन समपायाभार, च समायाभाववृत्ताना समवायचाभारवादीना जानि वाधक । अत्रानु- योगितामन्ध उभयवादिसिद्रो ग्राह्यस्तेनाम वादेर्जाति बागाकारे समय ये- नैर तद्वृत्ति र वान्य, तथा चानुयोगितासरधनाभावादी समनायाभावस्या भागदभावनादे कथं न जाति वमिति दूषण निरस्तम् ॥ ८॥ स ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. परनिन्नाच या जातिः सैवापरतयोच्यते । । द्रव्यत्वादिकजातिस्तु परापरतयोच्यते ।। ९ ।। व्यापकत्वात्परापि स्याध्याप्यत्वादपरापि'च।. पायचीत्वायपेक्षया व्यापकत्वादधिकदेशवृत्तित्वात् द्रव्यत्वादेः परत्वं, सत्तापक्षया व्याप्यत्यादल्पदेशत्तित्वाच्च द्रव्यत्वस्यापरत्वं, तथा चे धर्मद्वयसमावेशादुमयमविरुद्धम् ।। विशेष निरूपयति-- अन्त्यो नित्यद्रव्यवृत्तिर्विशेपः परिकीर्तितः ॥ १० ॥ अन्ते अवसाने वर्तत इत्यन्त्यः, यदपेक्षया विशेषो नास्तीत्यर्थः घटादीनां दूधणुकपर्यन्तानां तत्तदवयवभेदात्परस्परं भेदः परमानां मृले द्रव्यादिरिति, अत्र तुशब्दः एवकारार्थ , स च भिन्नत्रमः तथा च द्रव्यादित्रिकवृत्तिः सत्ता परतया एवोच्यते इत्यर्थः ॥९॥ विशेष निरूपयतीति । अंत्य इति अन्त्यल च स्वतो व्यावृत्ताव । तदेवाह-पदपेक्षयेति यदपेक्षया विशपापेक्षया विशेपो भेदसा- धको नास्ति यस्य परस्परभेदसाधकः स्वरमादन्यो नास्तीत्यर्थः । यद्यपि विशेपस्याप्येतत्परमाणुवृत्तित्यादय. परस्परभेदसाधका सभवन्ति तथापि वि- शेषवत्येतत्परमाणुवृत्तिलादीनामाधेयतादिम्पत्तादाधेयतायाश्च स्वरूपसबन्धरूप- तया न विशेषातिरिक्तत्वमिति दिक् । वस्तुतातु परमाणुभेद, किंचिल्लिग- भेदत्वात् , कपालभेदवदित्यनुमानेन सतो व्यावृत्तस्वरूपस्यैर विशेरस्य सिर्न ततस्परमाणुवृत्तित्वादीनामपि भेदसावकत्वमिति सुविचारणीयम्। नि- त्यद्रव्यदृत्तिरिति तु स्वरूपकयन, न तु रक्षणप्रविष्ट, प्रयोजनामारात् । एतेन विशेष प्रभागमपि दर्शितं भवति । तदेय स्पष्टपति-पदादीनामिति तंतदवयवभेदात्परस्परं भेद इति तत्तदनयभेदप्रयुक्तः परस्परभेदः प्रत्यक्षसिध्ध ज्ञाप्यः, ·C अन्वयार्थदीपिकासाहिता. नम् । एतेन संयोगादिवाधासमवायसिद्धिः । न च स्वरूपसंबन्धेन सिद्धसाधनम्, अर्थान्तरं वा, अनन्तस्वरूपाणां संवन्धत्वकल्पने गौर- वाल्लाघवादकसमवायसिद्धिः । न च समवायस्यैकत्वे पायो रूपव- चाबुद्धिमसङ्गः, तत्र रूपसमवायसन्चे.पि रूपाभावात् । सयोगाभावान्न विशिष्टबुदिरदेतीयस्तबुद्धौ तयो सयोगोऽपि विषय तिसर्वसमत, तद्वद्रुपव न घट इत्यादिबुद्धिरपि विशेषणविशेष्यसम्बन्धविषयेव वक्तव्या, तत्र विशेषण ख्य विशेष्यश्च घटोऽस्येवति सम्धोऽपि कश्चितिपय वन रक्तव्य ,य सम्बधो विषयसेन स्वीक्रियते स एव समवाय इति भार । ननु दण्डी पुरुष इति विशिष्टबुध्धिापमान घट इत्यत्रापि सयोग एव विषयत्वेन कल्प्यता- मत आह-सयोगादिवाधादिति सयोगसामाय प्रति द्रव्यस्य समत्रायिकारणसेन द्रव्योरेव सयोग इति नियमादिति भार । न च स्वरूपसम्बन्धेनेति, अयमाशय -पूर्वोक्तानुमानेन रूपवान् घट इति बुद्रा सम्पन्धोऽपि कचिद्धि पयन भासत इत्येतदेव साधित न तु समयाय परेत्येतदपि, तथा च यदि स्वरूपसरन्यसायनाय पूर्वोक्तानुमान क्रियते सदा मीमासकस्य सि- द्रसाधन, अयुतसिद्धयो स्वरूपसम्बधस्य तेन पूर्वमेव स्वीकारात् । यदि च समवायसाधनार्थमेव पूर्वोक्तानुमान, तदा तु नैयायिकस्याातरमनभिम- तपदार्थसिपिरित्यर्थ , अतिरिक्तसमवायकल्पनापेक्षया टाघवात्स्वरूपसम्बन्ध एवं रूपवान्यद इति बुधौ भासतामित्येव सकपसम्बन्धस्यैर सिद्धत्लादिति । अनन्तस्वरूपाणामिति अनन्तसरूपेषु सम्बधायस्य सन्धधकल्पनापेक्षया लाधनादेकास्मिन् समचाये एप सम्मघाययल्पनमुचित, धर्मक्ल्पनापेक्षया धम्भिकल्पनाया एवं लघीयस्त्वादितिभार , तथा च लापरतर्कमहसनेन पूर्वोत्तानुमाननेक एवं समवाय सिद्धयतीति पर्यवसितोऽर्थ । न चेति रूपरत्ताबुद्धिप्रसग रूपपत्ताबुरे प्रमात्यप्रसग इत्यर्थः सम्धन्यसवस्य सत्र- धिसत्वव्याप्यत्लादितिभार । तत्र यायो। रूपसमवायसरपीति वायनिरूपि ताधेयताया रूपसमपाये सत्वेऽपि रूपाभावाद्रूपनिरूपितत्वविशिधसमवाया- ·यामकः २६ सिद्धान्तमुक्तावली। न चैनभावस्य वैशिष्टय संबन्धान्तरं सिम्येदिति वाच्यम् । तस्प नित्यत्वे भूतले घटानयनानन्तरमपि घटाभाययुद्धिप्रसङ्गात् । घटाभावस्य तत्र सत्त्वात् । तस्य नित्यत्वात्, अन्यथा देशान्तरेऽपि तत्मतीतिर्न स्यात् । वैशिष्टयस्य च तत्र सचान । मम तु घटे पा- करक्ततादशायां श्यामरूपस्य नष्टत्वान्न तद्वत्तायुद्धिः। वैशिष्टयस्या- धिकरणताया वायावभावादित्यर्थः । तथा च रुपनानिति यथार्थ प्रतीतनि- सम्बन्धी रूपनिरूपितत्सविशिष्टसमवायाधिकरणता, तरघाच वायो भभाषात् रूपवान्चायुरिति बुद्धेर्न प्रमात्ममितिभावः । न चैवमिति यथा लाववाद्गुणादेरतिरिक्तः समवायसम्बन्धः स्वीकृतस्तद्वदभावस्यापि वैशि- पृपं वैशिष्टयनामकं सम्बन्धान्तरं क्लुप्तपदार्थातिरिक्तं भूतलादौ सिध्ये- दित्यर्थः । यदि वैशिष्टयमतिरिक्तमनीक्रियते तदा तन्नित्यमनित्य वेति विकल्प्यारे दूपणमाह--तस्येति वैशिष्टयस्येत्यर्थः । घटाभावबुद्धिमसंगात्म- मारूपघटाभावबुद्धेः प्रसङ्गादित्यर्थः । ननु वैशिष्टयस्य तत्र सत्तेऽपि घट- सस्पदशायां सत्र घटाभावाभावादेव न घटाभाववत्ताबुद्धिरत आह-घटाभाव- स्येति । तत्र घटवति भूतले । तस्येति घटाभावस्येत्यर्थः । अन्यथा घटा- भावस्यानित्यत्वे । देशान्तरेऽपि घटशून्यदेशेऽपि । घटाभावस्यैकत्वाद्यदि घटानयनदशायां घटवति भूतले घटाभावस्य नाशः स्वीक्रियते तदा गृहे मृतस्य देवदत्तस्य बने सत्त्ववत् घटानधिकरणेऽपि भूतले घटाभावसत्वं न स्यात, प्रतीयते च तत्र घटाभारः, अतो घटाभावस्य निन्य वमेवेतिभावः । वैशि- प्रयस्येति वैशिष्टयस्याभ्युपगमपक्ष इति शेषः। तथा च विशेषणस्य घटाभावस्य विशेष्यस्य -मृतलादेलासम्बन्धस्य च वैशिष्टयस्य भवन्मतन सत्त्वाघटयन्यपि भूमळे प्रमामपा घटाभावबुद्धिः स्यादतो न नैशिष्टयस्य नित्यवं कल्पयितुं शस्यत इति निर्गलितोऽर्थः । ननु नैयायिकमतेऽपि पाकेन रक्त घटे श्याम. रूपसमवायस्य सत्त्वात श्यामरूपवत्ताबुरेः प्रसङ्ग इसत आह-मम विति । शिरपस्पानित्यत्रपक्षे दूपणमाह-वैशिष्टयस्यानित्यत्व इति अनित्यानन्त- ·- अन्वयार्थदीपिकासहिता. नित्यत्त्वे त्वनन्तवैशिष्ट्यकल्पने तवैव गौरवम् । इत्यं च तत्काली- नं तद्भूतलादिकं तत्तदभावानां संवन्धः ॥ ११ ॥ अभावं विभजते- अभावस्तु द्विधा संसर्गान्योन्याभावभेदतः। प्रागभावस्तथा वसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥१२॥ एवं त्रैविध्यमापनः संसर्गाभाव इष्यते । अभावत्वं द्रव्यादिपकान्योऽन्याभाववयम् । संसर्गाभावान्यो- शिष्टयानि परिकल्प्य तेषु सम्बन्धत्वकल्पनापेक्षया मलप्तान-तस्वरूपेवेय सम्बन्यत्वकल्पन युक्तमितिभार । नवभावाविकरणयोरातिरिक्तसम्बन्धानीकारे अमात्राधिकरणयो क सम्बन्ध ! खरूपमिनि चैतदा तदापि मते बटा- भारभूतलयोस्त सन्धस्य च स्वरूपस्य सत्वावट नयनेन घटान्यपि भूतले घटाभावमुद्धि स्यादत आह-~-एवं चेति, तत्तत्कालीनमिति भूतले पदो नातीनि प्रमोपलक्षितत्वत्कापिशिष्ट तत्तभूतलादिकामिति यस्मिन्यामन्भुतले पूर्वोक्ता प्रमा जाता तत्तद्भूतटादिक । तत्तदभावानामिति यस्य यस्याभारस्य प्रमा जाता तेपा तेपामभानानामित्यर्थ । ताकालविशिष्ट त तल तदभारस्य सम्बन्ध इति निकोऽर्थः । तथा च न केवल स्वरूपसन्बन्ध किं दीदा स्वरूप इति न घटसरपदमायामनि घटामापबुद्धिप्रसङ्गरूपो दोष इति भार ॥ अभावं विभजत इति ।भभावत्वमिति अत्र देहलोदीपक यायेन पटकप- दस्योभयत्र सम्बन्धात् द्रव्यादया ये पट् तेषाम योन्या पाथ ये पट् दल- मित्यर्थोऽरमेयस्तेन द्रव्य न द्रव्यादिपडिनि तोया द्रव्येऽपि द्रव्यादिपटक- भेदस्य सत्यारभारलक्षणस्य प्रत्येक द्रव्यादी नातिव्याप्ति अत्र दिनकर दैनिकों भान भेजवमितिलक्षणार्थों व्याख्यातस्तत्र च भारभिन्नत्वस्याभार रे भारल्यपरि- शेषणज्ञानशून्यकाले घटो नास्तीति प्रतीत्यनापत्ति , एचमन्योन्याभावस्याभाय - गर्भस्थापे वक्तव्यनयाऽभारस्यान्योन्याभावगरे अन्योन्याध्यापत्तिश्चेसान्देवणा- ·सिद्धान्तमुक्तावली. न्याभावभेदादित्यर्थः । अन्योन्याभावस्यैकविधत्तानविभागाभावा- संसर्गाभाव विमजते । प्रागभाव इति । संसर्गाभावत्वं, अ- न्योन्याभावभिन्नाभावत्वम् । अन्योन्याभावत्वं च तादात्म्यसंपन्धावाच्छ- अप्रतियोगितामाभावत्वम् 1 विनाश्यभावत्वं मागभावलम् 1 ज- न्याभावत्वं ध्वसत्वम् । नित्यसंसर्गाभावत्वम् अत्यन्ताभावत्वम् । यत्र तु भूतलादौ घटादिक्रमपसारितं पुनरानीतं च तत्र न्युद्भाय अखण्डोपाधिरनुयोगिताविशेषो वाऽभाष मिति करयाचे मतमुप यस्त । तत्रापि च नपीनमतेऽभावस्य खण्डोपाधि प्रमाणाभागोऽत समपायस्वाश्रयसम- वायान्यसरसम्बन्धन सत्ताऽभावरूप भावभिन्नत्वमेवाभावत्यारच पूर्वानुपस्थितमपि प्रकार , अतो न दोपलेशोऽवीत्यादिक व्यारव्यात, एतद्विशेषस्तु तगाव- लोकनीयः । एकविधत्वादिति अन्योन्याभारतावान्तरविभाजकधर्माशून्य. चादित्यर्थ । कर्मण द्वयोरभाषयोर्टक्षणमाह-संसंगार्भावत्वमिति । घटादा यतिव्यातिधारणायाभार इति । तादात्म्यति म चासापामा च तदामा तदा. स्मनो भानस्तादात्म्य तद्गतासाधारणो धर्मोघट वादिरूप , तादाम्पश्चासौ सम्बन्ध. थ तादात्म्यसम्बन्धस्तेनापच्छिन्ना प्रतियोगिता यस्यैवभृतोऽभार इन्यर्थ पटो घटो नेत्यत्र घटस्य तादात्म्य घटर तेन सम्बन्धेन अर्थात्स्यवृत्तिघटक. वरचसम्बधेन घटी घटे एव, स्व घट तवृत्ति घटर तद्वत्वस्य घटे एर सत्वान् । तथा च स्पवृत्तिघटवरत्वसम्बन्धेन घटप्रतियोगिकाभावान् पट इति पटो घटी नेन्यस्यायों जान: । स एर पटे घटान्योन्याभार इत्युच्यते । प्रागभावलक्षणमाह-विनाश्यभावत्वमिति, ध्वमेऽतिच्यातिपारणाय पिना- शीति, घटादापतिव्याप्तिपारणायाभार समिति | घसरक्षणमाह-जन्याभावत्व- मिति । अत्यन्ताभावलक्षणमाह-नित्येति नित्याने सति ससर्गाभावत्वमित्यर्थ । वसादापतिभ्यातिवारणाय नित्यपद । नन्वयन्ताभारस्य नित्यारे घटानय. नानन्तर घटयत्यपि भूतले घटो नारताति प्रतीति स्थादत आह यत्र विति, घटादिकमपसारितमिति कयनेन घटान्यन्तामारसच भूतले प्रदर्शित ।

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. घटकालस्य संवन्धाघटकनया अत्यन्ताभावस्य नित्यवेपि घटकाल न घटात्यन्ताभावयुद्धिः। तत्र उत्पादाविनाशशाली चतुर्थोऽयमभाव इति केचित् । अत्र समागभावयोरधिकरणे नात्यन्ताभाव इत्ति माची- नमतं, श्यामघटे रत्तो नास्तीति रक्तघटे श्यामो नास्तीति- धीश्व प्रागभावं ध्वंसं चावगाहते न तु तदत्यन्नाभावम् तयोविरोधात् । घटकालस्य सम्बन्धाघटकतयेति, अयमाशयः-घटाभाववत्तायुमिनियामको न केवलं स्वरूपसम्बन्धः, किंतु तद्देशावच्छेदेन घटानाधिकरणकालविशिष्टं সনারা। সমস্যানিলা इत्थं च तत्तत्कालीन" मित्यादिना प्रतिपादितं । तथा च घटाधिकरणकालस्य नैतादृशसम्बन्धघटकर सम्भवतीयत: सम्मधाभावादेव घटान्यन्लाभावस्य नित्यत्वेऽपि घटाधिकरणकाल न घटात्यन्ताभावभुद्विरिति । तति यत्र कदाचिदभावज्ञान भवति कदाचिच्च मतियोगिज्ञानं भवति तत्रत्यर्थः । चतुर्थोऽयमभाव इति सामयिकाभाव इत्यर्थः । केचिदित्यनेन च तालविशेषविशिष्टस्वरूपस्याभावसम्बन्धत्वकल्पनादेव घटकाले घटो नास्तीति प्रतीत्यभावोपरनो अतिरिक्तसामयिकामात्र मानामात्र इत्यस्वरसः सूचितः । अन्न नवीनप्राचीनमतभेदं दर्शयति-अत्र ध्वंसप्रागभाक्योरधिकरणे इति, ननु यदि ध्वंसप्रागभावयोरधिकरणे नामन्ताभारः कथ तहि रक्तप्रागभावा- धिकरणे श्यामवदे रक्त रूपं नास्ति, पत्र श्यामरूपध्वंसाधिकरणे च रक्त- घटे श्याम नास्तीति युद्धिः ? अत आह-श्यामघट इनि । तयोविरोधा- दिति अत्यन्ताभावेन सह धंसतागभावयोर्विरोधादित्यर्थः । अत्र नास्तीति प्रतीतरत्यन्ताभावावगाहित्यमेवेति शङ्काकर्तुः (नवीनस्य) अभिप्रायः, प्राचीनानां तु तत्र मानाभावानातीति प्रतीतसमागभावावपि विषयौ भवत एवेति बोध्यं । ननु यदि रक्तं रूपं नास्तीति प्रतीतिः रक्तवसमागमावावगाहि- न्यपि भवति तदा पूर्व रते पुनः पाकेन श्याम पुनध रक्त पुनथ श्यामे पुनश्च रक्ते घटे मध्यरक्त तादशायां पूर्वापरतरूपध्वंसप्रागभावयोः सलादक्ते- ऽपि घटे, रक्तं रूपं नास्तीति बुद्धद्यापत्तिरिति नवीनानां तात्पर्यादाह- ·- सिद्धान्तमुक्तावली. नव्यास्तु तन विरोधे मानाभावात् धसादिकालावच्छेदेनाप्यत्यन्ता- भाको वर्तत इति प्राहुः । नन्वस्तु अभावानामधिकरणात्मरल लाय- वादिति चेन्न, अनन्ताधिकरणात्मकत्वकल्पनापेक्षयातिरिक्तकल्पनाया एव लघीयस्तात् । एव च आधाराधेयभावोऽप्युपश्यने । एव च तत्तच्छब्दगन्धरसायभावानां प्रत्यक्षत्वमप्युपप गते अन्यथा तत्तदधिकरणाना तत्तदिन्द्रियैरग्राह्यत्वादप्रत्यक्षत्व स्यात् । एतेन ज्ञान- विशेपाल विशेपायात्मकत्वमत्यन्ताभावस्येति प्रत्युक्तमप्रत्यक्षत्वापचे.॥ इदानी पदार्थाना साधर्म्य वैधयं च यन्तु प्रक्रमते-- सप्तानामपि साधर्म्य ज्ञेयत्वादिकमुच्यते ॥ १३॥ समानो धा येषां ते सधर्माणः तपा भावः साधर्म्य समाना धर्म इति फलितार्थः । एव विरुद्धो धो येषा ते विधर्माणः नेपा भावो वैधय विरुद्धो धर्म इति फलितार्यः । ज्ञेयत्व ज्ञानविषयता नव्यास्त्विति । तर यसमागमात्यो, अयतामान महेतिशेष । प्रभा पर शडूते-नन्विति । अनन्ताधिकरणात्मरत्वकल्पनापेक्षयेति, रामा च यथा समनायस्थले अनन्तम्यरूपाणा रुम्ब क्त्वक्त्यनापेक्षया टाबरादतिरिक्त- समत्र यसिद्धिस्तद्वदिहापि अन ताधिकरणेषु अभागकापनापेक्षया भारानिरि ताभाषकल्पनमेनोचितमि ते भार । अभेदे आधाराधेयभागे न सम्भरतीत यो दोष सोऽप्यस्मिन्मते नास्तीयाह-एव चेति अधिकरणापेक्षयातिरिक्त चेत्यर्थ । ननु नैयायिरपि अभाराधिकरणकाभानस्य राघवादधिकरणामक रमेय स्वीत, तथा च यमा तत्राधाराधेयमारयवस्था तथा सर्वत्राप्यस्मिन्यतो दूपणा तरमा-- एवं चेति अन्यथा अमावस्याधिकरणामक एतेनेति पोर्तेन दूपणेन्यर्थ ।। इदानीमिति पदार्थनिरूपणानतर, तदनिरूपण तत्त पदार्थटितस्य तत्तत्स दार्थस्य साधर्म्यतया निरपणासम्भवदिति भार । समानो धर्म सधर्मस्तस्य भाव सामेर विरद्धो धो निसर्मस्तस्य भावो वधमिति भमकार णाय नहु हिमाह-समानो धर्मो येषामिनि । ज्ञेयर कि नामे यत आह ज्ञान- .

·: अन्वयार्थदीपिकासहिता. सा च सर्वत्रैवास्ति ईश्वरादिज्ञानविषयतायाः केवलान्वयित्वात् । एक- मभिधेपत्तप्रमेयत्वादिकं योध्यम् ॥ १२ ॥ १३ ॥ द्रव्यादयः पञ्च भावा अनेके समवायिनः । सत्तावन्तस्त्रयस्त्वाया गुणादिनिर्गुणक्रियः ॥ १४॥ द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणां साधयंसनेकलं समवायित्वं च । याप्यनेकतमभावेऽप्यस्ति तथाप्यनेकत्वे सति भावत्वं पञ्चानां साफ- यम् । तथा चानेकभावत्तिपदाविभाजकोपाधिमचामिति फलि- विपपता | सा ज्ञानविषयता । केवलान्वयित्वादिति वृत्तिमदत्य-ताभावप्रति योगितानवच्छेदकधर्मवस्त्रादित्यर्थः । मूले ज्ञेयत्वादिकमित्युक्त नत्रादिपदार्थमाह मुक्तावल्या एवमभिधेयत्वेति अभिधेयस्यमभिधाविषय पं. अभिधा चात्र सङ्केत एवेति ज्ञेयं । प्रमेयत्यादिक मायादिना कालसम्बन्धवरूपास्तित्वपरिग्रह. ॥१२॥ अत्र द्रव्यादि पहम्य साधर्म भाषचं नच स्पष्टमेचेति तदुपेश्य मुले द्रव्यादीनां पचानां साधन प्रयश्चित द्रव्यादय इत्यादिना । अनेकत्ये सत्ति भावत्वमिति एवं च मूले द्रव्यादयः पवेत्युदेश्यपद, भावा अनेके इति च विधेयपदमिति बोध्य । अनेकभाववृत्तीत्यादि अत्र चानक न तावत्स- रच्यारूपं, गुणादौ तदभावात् , नापि याकिंचिदेकभिन्नस्य, समवायेऽतिव्याम्या. पत्तः । नापि चैकवान्छिन्नभिन्याय, तत्रापि यदि सरव्यापकत्वं तदा सम- वायस्पापि सरच्यारूपैकल्यावच्छिन्नभिन्न बने पूर्वोक्तातिवाहितादयस् यादतोऽत्राने- काचं स्वप्नतियोगिवृत्तियावसामानाविकरण्योभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टर बो. ज्यम् । तथा च स्वातियोगित्तित्त्वसामानाधिकरन्योमयसम्मन्धेन भेदविशि- एत्वे सति भाववृत्तिपदार्यविभाजकोपाधिमत्त्वमिति दक्षणवाक्यस्यार्थोऽअमेयः । स्वपदेन व्यादिविभाजकावन्निभदौ यथा पृथिवीभेदः तस्य प्रतियोगिनी पृथिवी तवृत्तिवं द्रव्यावस्य, पुनाजीयावशदनापि पृथिवीभेद एवं सामानाधिकारख्यमपि द्रव्यत्वेऽस्त्येय, इटले सर्वत्र लक्षणसमन्त्रयो अत्र ·३४ सिद्धान्तमुक्तावली. मसङ्गात् । एवं परममहत्परिमाणमतीन्द्रियसामान्य विशेषाश्च वोध्याः। इदनपि योगिनत्यने विषयस्य न कारगत्यम् । ज्ञायमानसामान्यं न प्रत्यासत्तिः । ज्ञायमानं लिहू नानुमितिकारणमित्यभिप्रायेणोक्तम् 1 आत्ममानस मन्यभे आत्ममहत्वस्य कारणत्वात्परममहत्परिमाण नामाणुतर परिमाणमे जनयेत् । एर च सति ध्यणुकादेः प्र यसमेत न स्यात्तेषु महत्वभाषादिनि दिन् । मृलस्य न्यूनता परिहरएिवमिति यथा परिमाण्ट न कम्यार कारण सहसरममहत्परिमाणमतीन्द्रियसा- मान्य विशेषाच, काराव्यणुकम्पमनुत्पधेर ना. परमाणुरुपादय न कस्यापि कारणमिति बोव्य इयर्थ । नन योगिप्रत्यक्षेऽणुपरिमाणस्याप्यस्म दादीना घटप्रत्यक्षे घट र पियविधया कारणापासारिमाण्डल्यभिन्नानामि- सयुक्तमुक्तमत आह-पदमपीति पारिमाण्टल्यमिन्नाना कारणबसाधर्मकथनम- त्यर्थ । योगिप्रन्यो विषयस्य न कारण प्रमिन्यभिप्रायेणोक्तमिति परेणान्वय । योगिना यथातीतादिवस्तुविषयकपत्यक्ष पियाभावान विपयस्य पारगन्य तद्व- समान रपयकमपि योनिमक्ष योगजपर्मेणैव सम्भवतीति न त पिय- स्य कारणत्वकल्पन, अस्मदादिप्रत्यक्षस्य तु रिपयामारे कुत्राप्यनुत्सलत्ता- समारश्यक पियस्य कारणत्वकल्पनमितिभार । ननु सामान्यटक्षगया मन चेन रूपेण निखिलमनसा बोधे मनस्वस्य सम्बन्धविधया कारण मात , परमाणुभेदाधमिती विशेषम्य च हेतुधिया कारण गदतीन्द्रियसामान्यादेर- कारणत्वकल्पनमयुक्तमत आह-ज्ञायमानमिति वर्तमानकालीनज्ञानविपर्याभूत सामान्य न प्रत्यासत्ति, किंतु सामान्यज्ञान प्रत्यासत्तिरित्यर्थ 1 पर ज्ञाय- मान लिङ्ग नानुमितिकारण किंतु लिङ्गज्ञान कारणमिति नवीनाभिप्रायेणा- तमिन्यर्थ । एतत्तव सग्रे स्फुटीभविष्यति । आत्ममानसति आत्मनो यन्मानसं प्रयक्षमह सुखी याद्याकारक तत्र आत्यपरममहत्वस्यति व्य विषयकलकिफप्रत्यक्षे समपायेन महत्वस्य कारणत्वादितिभार । आका- प्रादेरिति नन्याकाशवृत्तिपरममहापरिमाणस्यापि शब्दप्रत्यक्ष प्रति ·अन्वयार्थदीपिकासाहिता. आकाशादोध्यम्। तस्यापि न कारणत्वमित्याचार्याणामाशय इत्यन्पे, तन्न, ज्ञानानिरिक्त प्रत्येव कारणतत्या आचार्यैरुतत्वात् ॥ १५ ॥ ननु कारणत्वं किम् , अत आह-- अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्तिता ॥ साश्रयसमवायसम्बन्धेन कारणत्वात्सरममह परिमाणमाकाशादेयोध्यमित्यपि न सतमिति चेन्न, अणुवृत्तिमपादिप्रत्यक्षायत्तियारणाय दन्यसमवेतवृत्तिलौ~ किकान्यक्षं प्रति महत्त्यस्य स्वातन्त्र्येण कारणत्वेऽपि पृथिवीपरमागी पृथि. चीवस्य प्रत्यक्षापतिः स्यादतः सन्निकर्पघटकाभलेन्द्रियसम्बन्ध एव महत्वा- बलिमन्यविशेषणं देयं । तनायन्धकारादौ घटच योगे सति स्पा- शनापत्तिकारणाय द्रव्यचाभूपं प्रति महत्वाययन्छिनचक्षुःसंयोगम्य, द्रव्य- समयेगचाक्षुष प्रति महत्वायरच्छिनचक्षु संयुक्तसमवायस्य, रसविषयकरा- सनप्रत्यक्ष प्रति महत्वाचवच्छिन्नरसनामयुक्तसमवायस्य, पर ग्राणजादिप्रय- क्षेऽपि विशिध्येय कार्यकारणभात्रो यान्या. न तु सामान्यरूपेणापीन्यमे स्फु- टीमविष्यति, तथा च शब्दप्रत्यक्ष प्रति कंवल त्रावछिन्नलमयस्यैर कारनवे न किंचिनुपपनमता न तत्र महत्वम्म कारणत्वमम्तीन्याशया. देवामपरममहत्वस्यापि न कारणमिति कैश्विास दान्तिममिति दिक् । यस्तुतस्तु महत्व पत्रेये हेतुरिति मूलेन सायकाय विधयक्षय रछिमें प्रति महत्वस्य कारणताया अग्रे वक्तव्यतया आकाशादेरिन्यस्यातगुणसविज्ञानबहुवाहिकरणा. कालदिशो परिमाणं बोध्यमित्यर्थ । तस्थापीति अनुपातयुतया आम- परममहापरिमाणस्यापि न कारणबामन्यर्थः । ज्ञानातिरिक्तं मतीति, तथा च ज्ञानातिरिक्तभावकार्य प्रत्येव पारिमापदल्यादीनां न कारणत्वमिन्याचा- याणामाशयादाममानसप्रत्यक्षे च आमएरममहत्वस्य कारण यादत्र परमम- हापरिमाणमाकाशदिरख योन्यमित्यन्यत्र विन्तः ॥ १५ ॥ कारणत्वनिरूपणे प्रसङ्गतङ्गति दर्शयति-नन्विति । अन्ययासिद्धीति तथा चान्पयामिदिशून्यस्य वस्तुनः या नियता नाम कार्यसमानाधिकरणा- ·सिद्धान्तमुक्तावली. समवायिकारणम् । नत्र कार्येण घटेन सह कारणस्य कपालसयोगस्यै- कस्मिकपाले प्रत्यासतिरस्ति । द्वितीयं यथा । घटम्प पति कपा- लरूपमसमायिकारगम् । तत्र स्वगतरूपादिकं प्रति समवायिकारण पटः तने सह कपालरूपस्यैकस्मिकपाले प्रत्यासत्तिरस्ति । तथा च कचित्समवायसवन्धन कचिस्वसमवाथिसमवेतवसरन्येनेति फालतो- ऽर्थः । इत्य च कार्यशार्थकारगार्यान्यतरमत्यासत्या समवायिकारणे प्रत्यासनं कारण ज्ञानादिभिन्नमसमवाविकारणमिति सामान्यलक्षण पर्य- वसन्नम् । आभ्यां समवाधिकारणासमवायिकारणाभ्यां परं भिन्न कारणं तृतीय निमित्तारणमित्यर्थः ॥ १८ ॥ इदानीमन्यथासिद्धत्वमेव कियतां पढायानामत आह- येन सह पूर्वजावः कारणमादाय वा यस्य ! अन्य प्रति पूर्वनावे ज्ञाते यत्पूर्वनावविज्ञानम् १९ जनकं प्रति पूर्ववृत्तितामपरिज्ञाय न यस्य गृह्यते । अतिरिक्तमथापि यद्भवेशियतावश्यकपूर्वजाविनः २५ यकार्य प्रति कारणस्य पूर्वनिता येन रूपेण गृह्यते तत्कार्य प्रति तपमन्यथासिद्धमित्यर्थः । यथा घटे प्रति दण्डसमिति ॥ द्विती- रक्षणमाह-उत्थ चेति समकायस्याश्रयसमगायायतरमपन समायिकरण प्रन्यामन्नते मति आनमानसमरेतभिन्न चे च सति कारणसमसमायिका रणमिति सामा यलक्षण पर्यमित योद्धा आभ्यामित्यादि मम गायि- कारणताऽसमाथिकारणत भ्या मिकारणतापरवमिन्य तन कालपि ण्डमयोग प्रनि काटस्य समापिकारस्वेऽपि न तम्य कार्यमात्र प्रति नि- मित्तकारण न्याघान इति दिक् ॥ १८ ॥ यत्कार्य प्रतीति वधर्माटिन माजीयर्थ येन रूपेगेलि यात्र छिनेन। तदेव घट्यति-ययेति । यस्य स्वातन्यति। किंतु कारणमिति ·अन्वयार्थदीपिकाससिता. ३९ यमन्यथासिद्धमाह कारणमिति । यस्य स्वातन्त्र्येणान्वयव्यतिरेको- न स्नः किं तु कारणमादायैवान्वयव्यतिरेको रयते तदन्पयासिद्धम् । पया दण्डरूपम् ॥ तृतीयमाह अन्य प्रतीति । अन्य प्रति पूर्वतित्वं गृहीत्वैव यस्य यत्कार्य प्रति पूर्वतित्वं ते तस्य तत्कार्य प्र- स्पन्यथासिद्धत्वम् । यथा घटादिकं प्रत्याकाशस्य । तस्य हि घटादिक प्रति कारणत्वमाकाशलेनैव स्यात् । आकाशव हि शब्दसमवाय- कारणत्वम् । एवं च तस्य शब्दं प्रति जनकत्वं गृहीत्वैव घटादिक प्रति जनकत्वं ग्राहमतस्तदन्यथासिद्धम् ॥ ननु शब्दाश्रयत्वेन नस्य कारणत्वे काऽन्यथासिद्धिरिति चेत्, पश्चमीति गृहाण! नवाकाशस्प शब्द प्रति जनकत्वे किमबच्छेदकमिति चेत्स्वचादिकं विशेष- पदार्थों वेति ॥ चतुर्थमन्यथासिद्धमाह । जनक मतीति। यत्का- र्यजनकं प्रति पूर्ववृत्तित्व गृहीखैव यस्य यत्कार्य मति पूर्वत्तिलं मृदने तस्य तत्कार्य प्रत्यन्यथासिद्धन्वन् । यथा कुलालपितुर्य प्रति । तस्य हि कुलालपितृत्वेन घटं प्रति जनकखे एवान्ययासिद्धिः। स्वकारणमित्यर्थ । कारण चात्र पृथगन्यमयतिरकशालिव, तेन कारणताकुक्षा- न्यथसिदिवशेऽपि नन्नाश्रय. । यद्ययंत्रतरान्स्यव्यतिरेकरयुक्ता ययव्यतिरेक- शादित्यामत्युक्तो प्रथमद्वितीयान्यधासिद्धयोः स. सम्भवति, तरि भेदे- नायधासद्विद्वयप्रदर्शन शिष्यधिशवामिनि योध्यम् । द्वितीयान्ययासिधि- भुदाहरति-यथा दण्डरूपमिति । तृतीयमाहेति । अन्यं मतीति फरा- जनक प्रकृतकार्यादन्ये प्रनीत्यर्थस्तेन न चतुर्धाभ्यधानिधे कुटारजनकड. तिव्यानिः । तदैव घटयति-ययेत्यादिना । सस्याकारात्य । एवं चेनि आकाशचन कारण स्वीकार चन्यध । शङ्कते नचिन्यादिना शब्दकारण- वज्ञानाभावदितिभावः । उत्तरपति-पञ्चमीति। कस्यादिकमिति विनि- गमनावरहेण बहूनां वर्णानां कारणतापदफावाल्पने गौरयादाह-विरोपपदायों वेति । चतुर्थमन्यथासिद्धमादेति, यत्कारर्यजनक प्रतीति फलमनकामन्य ·. ४० सिद्धान्तमुक्तावलि. कुलालत्वेन जनकत्वे त्विष्टापचिः, कुलालमात्रस्य घटं प्रति जनक- त्वात् || पञ्चममन्यथासिद्धमाह 1 अतिरिक्तमिति । अवश्यक्लप्सनि- यतपूर्ववर्तिन एव कार्यसंभवे तद्भिन्नमन्ययासिद्धमित्यर्थः । अत एवं प्रत्यक्ष महत्वं कारणम् अनेकदव्यत्वमन्यथासिद्धम् । तत्र हि महत्त्वमवश्यं क्लसं तेनानेकद्रव्यत्वमन्यथासिद्धम् । न च वैपरीत्ये कि विनिगमकामिति वाच्यम् , महत्वत्वनाते; कारणतावच्छेदकत्वे लाधवात् ॥ १९ ॥ २०॥ एतेपश्चान्यथासिद्धा दण्डत्वादिकमादिमम् । घटादौ दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ॥ २१ ॥ प्रतीत्यर्थः । अवश्यकलप्तति अवश्यटननियतपूर्ववृत्तिभिमन्यथासिद्ध- मित्यर्थः । अवश्यक्रमशात्र लघुत्ते सतीतरनिग्विलत कार्यकारणसस्ये यद- भाषातकार्याभावः स तत्रावस्यक्लमः । लघुत्तं च शरीरकृतमुपस्थितिकृत सम्बन्धकृत चेति । तत्र प्रथममनेकद्रव्यत्वापेक्षया महत्त्वे महत्त्वस्वजाते: कारणतावच्छेदकले लाघवान् । द्वितीय गन्धं प्रति रूपप्रागभावापेक्षया गन्ध- प्रागभाव, तथाभावज्ञान प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वागन्धज्ञाने गन्धप्राम- भावस्व प्रथमोपस्थितत्वात् । घटं प्रति स्वाश्रयजन्यभ्रमिवत्वसम्बन्धन दण्ड- स्वस्य कारणत्वकल्पनापेक्षया स्वजन्यभ्रमिवस्यसम्बन्धेन दण्डस्य कारणत्वकल्पने च तृतीयम् । ननु अन्यान्तरेवन्यत्रश्लमेति दृश्यते तत्कथमत्रावस्यक्लप्तति कृतमत आह-अत एवेति अन्यथा महत्त्वानेकद्रव्यत्वयाः समनियतवेन महवेनानकदव्यत्वस्यान्यधासिध्यान स्पादितिभावः । अथवाऽवश्यवलुप्त्यस्य लध्ववस्यक्लनत्यपरत्वमेय स्पष्टयति-अत एवेत्यादिना । परीत्येति अनेक. द्रव्यत्वमेय कारणं महत्त्वं त्वन्यथासिद्धमिति परित्य इत्यर्थः । महत्वत्वनाते. रिति अनेकद्रव्यत्वं चात्राणुभिन्नद्रव्यत्र तथा चैतादृशानेकद्रव्यत्तत्वापेक्षया महत्त्व.. खजातरेव कारणतावच्छेदकत्वकल्पनमुचितमितिभावः ॥ १९-२० ॥

·: अन्वयार्यदीपिकासासता. तृतीयं तु नवेष्योम कुलासजनकोऽपरः। पञ्चमो रासन्नादिः स्यादेतेष्वावश्यकस्वसौ ॥२२॥ रासादिरिति । यपि यस्किचिवटव्यक्ति पति रासभस्य । नियतपूर्ववर्तित्वमस्ति, स्यापि घटनातीयं प्रनि सिद्धकारणभावैर्दण्डा- दिभिरेव तद्यक्तेरपि संभवे रासभोऽन्यथासिद्ध इति भावः । एते- चिति । एतेषु पञ्चस्वन्यथासिद्धेषु मध्ये पञ्चमोऽन्यथासिद्ध अव- श्चकः, तेनैव परेपां चरितार्थत्वात् । तथाहि । दण्डादिभिरवश्यक्रम- प्रतिनियनपूर्ववनिभिरेव कार्यसंभवे दण्डत्याटिकमन्यथासिद्धम् । न च वैपरत्ये किं विनिगमकमिति वाच्यम् , दण्डत्वस्य कारणन्ने दण्डघटित- परम्परायाः संवन्धत्वकल्पने गौरवात् । एवमन्यामप्यनेनैव चरिना- र्थतं संभवतीति ।। २१ ।। २२ ।। एतेविति । परपामिति दण्ड-बदण्डरूपादीनां च समह इत्यर्थः । तदेव घट्यनि-तथाहीत्यादिना, अपमाशय --यथा घट प्रति टण्डः फारणं तर्थव दाकिमपीनितु वक्तुमेव मो.चा दण्डानिरूपेतरनिखिलकार गमले दण्ड- याभावाद्घटाभावस्य यत्त तुमनुचित येन दण्डन्थे घनिरपितावस्यालनत्वपैया- भावान। किंतु घट प्रति सजन्यभ्रमियत्वसम्बन्धन दण्डः कारण साश्रयदण्ड- जन्यभ्रमिवचनम्वन्न दण्डत्यादिका कारणमित्यत्र चिनिगमकाभावनाभयोरपि कारण मामति, नत्र दण्ड एव कारण दण्डपार्टिक सन्यासिमिति हि सिद्धान्तः परा प्रथमनः शिष्यवृदिशधार्थ दण्डलादीनामन्यथाशितं येन सह पृषभार इत्यादिना भिन्नभिन्नता प्रदाशनं, मप्रति उत्तानाना सर्वेषां - मान्यचासिदेना चरितार्थत्वं घटयति नयाहीत्याग्भ्य फारिया याण्यासमातिपर्यन्तं, नयाहि घट मति दण्टसस्य कारणात स्वाभायटण्डजन्यभ्रमियरमम्बधेन यक्तव्यं, दास्य तु केवलं म्यजन्य भिवस्तमम्बन्धेनेति मम्बन्धातालाधना- दण्ड एव ब मन्यस्यक्लप्तस्तेन तदिन्न दउत्सादिकमन्मथानि, प्यमेव दण्डरूपस्याप्यन्यथसिद्धत्व बोध्यम् । ददादिपेतरनिरिटघटकारता ·सिद्धान्तमुक्तावलि. कुलालत्वेन जनकले विष्टापत्तिः, कुलालमात्रस्य घटं मति जनक- त्वात् ।। पञ्चममन्यथासिद्धमाह । अतिरिक्तमिति । अवश्यकलप्सनि- यतपूर्ववर्तिन एव कार्यसंभवे तद्भिन्नमन्पयासिद्धमित्यर्थः। अत एवं मत्यक्ष महर्च कारणम् अनेकद्रव्यत्वमन्पयासिद्धम् । तत्र हि महत्त्वमवश्यं क्लुप्तं तेनानेकद्रव्यत्वमन्पयासिद्धम् । न च वैपरीत्ये किं विनिगमकमिति वाच्यम् , महत्त्वत्वजातेः कारणतावच्छेदकले लायवात् ॥ १९ ॥२०॥ एतेपञ्चान्यथासिद्धा दण्डत्वादिकमादिमम् । घटादो दण्डरूपादि द्वितीयमपि दर्शितम् ॥ २१ ॥ प्रतीत्यर्थः । अवश्यकलप्लेति अवश्यक्लननियतपूर्ववृत्तिभिकमन्यधासिद्ध- मित्यर्थः । अवस्यक्लमवान ट्युत्वे सतीतरनिविलत कार्यकारणसत्ये यद- भावात्तत्काय भावः स तत्रावश्यक्लमः । लबुलं च शरीरकृतमुपस्थितिकृत सम्बन्धकृत चेति । तत्र प्रथममनेकद्रव्यत्वापेक्षया महत्त्वे महत्वस्वजातेः कारणतावच्छेदकसे लायवात् । द्वितीय गन्ध प्रति रूपप्रागभावापेक्षया गन्ध- प्रागभावे, तत्रामात्रज्ञानं प्रति प्रतियोगिज्ञानस्प कारणत्वादन्धज्ञाने गन्धप्राग- भावस्त्र प्रथमोपस्थितस्वात् । घटं प्रति स्थाश्रयजन्यभ्रमिवयसम्बन्धन दण्ड- त्वस्य कारणत्वकल्पनापेक्षया स्वजन्यभ्रमिवत्वसम्बन्धेन दण्डस्य कारणत्वकल्पने च तृतीयम् । ननु ग्रन्थान्तरेष्वन्यन्नक्लमेति दृश्यते तत्कथमन्त्रावस्यक्लोति कृतमत आह-अत एवेति अन्यथा' महत्वानेकद्रव्यत्त्रयाः समनियतत्तेन महत्तैनानकदव्यत्तस्पान्यथासिघ्वसं न स्यादितिभावः । अथवाऽवस्याललेत्यस्य टध्ववस्यक्लालपरत्वमेव स्पष्टयति-अत एवेत्यादिना । चैपरीत्येति अनेक- द्रव्यस्वमेव कारणं महत्त्वं स्वन्यथासिद्धीमति परित्य इत्यर्थः 1 महत्वत्वजाते. रिति अनेकदव्यत्वं चात्राणुभिन्नद्रव्यत्वं तथा चैतादृशानेकद्रव्यत्वापेक्षया महच- स्तनातेरेव कारणतावच्छेदकलकल्यनमुचितमितिभावः ।। १९-२० । .

·4 .. अन्वयार्थदीपिकासासता. तृतीयं तु जवेष्योम कुलालजनकोऽपरः। पञ्चमो रासनादिः स्यादेतेष्वावश्यकस्त्वसौ ॥२२॥ रासभादिरिति । यद्यपि यत्किचिद्घटव्यक्ति पति रासभस्य । नियतपूर्ववर्तित्वमस्ति, क्यापि घटजातीयं प्रति सिद्धकारणभावैर्दण्डा- दिभिरेव तद्वयक्तेरपि संभवे रासभोऽन्यथासिद्ध इति भावः । एते- विति । एतेषु पञ्चस्वन्यथासिद्धेषु मध्ये पञ्चमोऽन्यथासिद्ध आय- उचका, तेनैव परेपो चरितार्थत्वात् । तथाहि । दण्डादिभिरवश्यक्लप्त- प्रतिनियतपूर्ववर्तिभिरेव कार्यसंभवे दण्डत्वादिकमन्ययासिद्धम् । न च वैपरीत्ये किं विनिगमकमिति वाच्यम् , दण्डन्यान्य कारणले दण्डघटित- परम्परायाः संवन्धत्वकल्पने गौरवात् । एवमन्येपामप्यनेनैव चरिता- र्थत्वं संभवतीति ॥ २१ ॥ २२ ॥ एतेप्विति । परेपामिति दण्डन्यदण्डरूपादीनां च माह इत्यर्थः । तदेव घट्यनि-तचाहीत्यादिना, अयमाशय, यथा घटं प्रति दण्डः कारणं तथैव दग्नादिकमपतित वक्तुमेव नौचित दण्डादिरूपेतरानिखिलकारगसत्वे दण्ड- याभावाद्घटाभावस्य वक्त तुमनुचितन्येन दपटुल्य घटनिरूपिताश्यवलनत्व स्पैचा- भावात किंतु घट पनि स्वजन्यभ्रमियत्वसम्बन्धन दण्डः कारणं साश्रयदण्ड- जन्ममियत्स्यपवन्येन दण्डवादिका कारणमित्यत्र विनियमकामायनोस्योरपि कारणत्वं मामीति, तर दण्ड एवं कारण दण्डतादिक वन्यथसिद्धमिति हि सिद्धान्तः । ता प्रथमतः शिष्यवृदिशधार्थ दण्डत्यादीनामन्यथासिद्धत्तं येन सह पूर्वभाव इत्यादिना भिन्नभितया प्रदर्शित, संप्रति दण्डत्यादीनां सर्वेयो पह- मान्यथामिदेव चरितार्थस्त्र घट्यति तथाहीत्याश्यकारिकाव्याख्यासमानिपर्यन्तं. तथाहि घट प्रति दण्डत्यस्य कारणव स्वाभायदण्डजन्यभ्रमिवस्तमम्बन्धेन वक्तन्य, दण्डस्य तु केवल स्वजन्यभित्रलसम्बन्धेनेति सम्बन्धकृतलाया. इण्ड एव बढे प्रत्यवश्यक्ततस्तेन तद्भिन दण्डत्यादिकमन्यथासिह. एवमेव दण्डरूपस्याप्यन्यसिद्धत्व बोध्यम् । दादादिरूपतरनिविघटकारणसाचे ·४२ सिद्धान्तमुक्तावलि.. समवायिकारणत्वं द्रव्यस्यैवेति विज्ञेयम् । गुणकर्ममात्रवृत्ति क्षेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् ॥२३॥ समवायीति-स्पष्टं । गुणकर्मेति । असमवायिकारणत्व गुणकर्मभि- बानां वैधयं न तु गुणकर्मणोः साधर्म्यमित्यत्र तात्पर्यम् । अथवा असमायिकारणत्तिसत्ताभिन्न जातिमत्त्वं तदर्थः । तेन ज्ञानादीनाम- समवायिकारणत्वविरहेऽपि न क्षतिः ॥ २३ ॥ आकाशाभावाद्घटाभावस्थादृष्टचरत्वेन न घट प्रन्याकाशस्यावश्यक्लप्तत्वमित्या- काशः घर्ट प्रत्यन्यथासिध्धः । यद्यप्येव शब्द प्रत्यप्याकाशस्यान्यथासिध्वस्त्र स्थादभिघातादिरूपेतरनिविलशब्दकारणसत्त्वे आकाशाभावान्दाभावस्थापि वक्तुमशक्यत्वात, तथाप्याकाशस्य शब्दसमथायिकारणत्वेनैयाने साधयिष्य- माणसान शब्दं प्रत्यप्याकाशस्यान्यासिद्धत्वमिति ध्येयम् । एष कुलाल- पितुः घट प्रति कारणलं स्वजन्यकुलाटजन्यकृतिमत्वसम्बन्धेन वक्तव्यं, कुलालस्य तु स्वजन्यकृतिमत्त्वसम्बन्धेनैवेति सम्बन्धकृतटाघयात्युलालस्य घट प्रति कारणलं, तत्तिरस्वन्यथासिद्धस्वमिति सर्वेषामंत्रयान्तर्भावा देना- न्यथासिधिपक्षकप्रदर्शन शिष्यबुधिवेशद्यार्थमेवेतिभावः । तथा च लक्षणे दण्डवादावतिव्यानिवारणायान्यधानिधिशन्यत्वै सत्तीति, अनियतरास- भादिवारणाय च नियतेति इति दिक् ।। २१-२२ ॥ स्पष्टमिति समवायिकारणत्वमित्यादिमृटस्य समयायिकारणत्वं द्रव्यस्यैत्र भवतीत्यर्थः स च स्पष्ट एवेति न तत्र प्रयास इत्यर्थः । नन्वात्मविशेषगुणानां कुत्राप्यसमायिकारणकत्वाभावान्मृले गुणकर्मणोर्यदसम वायिकारणभ्यं साधर्म्य- मुक्त तदयुक्तमतो वैधार्थपरतया मूलं ध्याचष्टे-असमवायिकारणत्वं गुणकर्म- भिमानां वैषम्पमिति । ननु साधर्माप्रकरणे चैधर्म्यस्थनमयुक्तमत आह- अथवेति । दच्यतमादाय द्रव्यऽनिव्यामिवारणायासमयायिकारणवृत्तीति । सत्तामादाय तवासिन्याप्तिवारणाय सत्ताभिननि । द्रव्यगुणान्यतरत्रमादाय तत्रैवातिन्यातिवारणाय च जातीति ॥ २३ ॥ कारण- .

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते। नित्यद्रव्याणि परमाण्वाकाशादीनि विहायाधितत्वं साधमित्य- थः। आश्रितत्वं तु समवायादिसंबन्धेन वृत्तिमत्वम् । विशेषणतया नित्यानामपि कालादौ वृत्तेः । इदानी द्रव्यस्यैव विशिष्य साधर्म्य वक्तुमारभते नित्यादीनामिति । क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वं गुणयोगिता ॥२४॥ क्षितिजलं तथा तेजः पवनो मन एव च । परापरत्वमूर्तत्त्रक्रियावेगाश्रया अमी ॥ २५ ॥ स्पष्टं पृथिव्यप्लेजोवायुमनसा परत्वापरत्ववच मृतत्वं क्रियावत्त्वं वेगवस्वं च साधर्म्यम् । नच यत्र घटादौ परत्वमपरत्व वा नोत्पत्रं तत्राव्याप्तिरिति वाच्यं, परत्वादिसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यनातिम- चस्प विवक्षितत्वात् । मूर्तत्वमपष्टपरिमाणवचम् , नञ्च नेपामेव, ननु गगनादीनामपि गगनादिकं सर्वदेवास्तति व्यवहारात्कालादी वृत्ति- मत्वादन्या नित्यद्रव्यन्य इति मुलमयुक्तमत आह-आश्रितत्वमिति । सम- वायादिसम्बन्धेनेति सर्वाधारनानियामकसम्बन्धातरिक्तसम्बन्धेनेत्यर्थः। विशे- पगतयेति कालिकवैशिसम्पधेन । क्षिादीना नवानो मिति मूलस्थतु- शब्दस्यार्थ प्रकटयति-इदानीमित्यादिना | स्पष्टमिति प्रान्यत् ॥ २४ ॥ दिक्तपरत्वावरायोर्हेतुरयमस्मादेतदपेक्षया बहुतरमृर्तसंयोगानुयोगीस्या- धपेक्षावुद्धिः, कालकृतपोश्चायं बहुतरसूर्यपरिस्पन्दाश्रयः इत्यापेक्षाबुधि नोत्तन्ना तन परत्मपरत्ययोरनुत्पादादध्यातिमाशङ्कय निषेधति न चेत्या- दिना । आनन्यानव्याशिवारगाय परत्यादिसमानाधिकरणेति । सत्तामादाय तत्रैवातिव्याशिवारणाय व्यवव्याप्यति सस्य स्वव्याप्यत्वे तु द्रव्यस्वाम सत्येनापि जातिविशेषणीया, तेन न द्रव्यत्वव्याप्पद्रव्यावमादायाफाशदावति- व्याप्तिः । यस्तृतस्तु व्यायन्यूनवृत्तिलमेवात्र द्रव्यन्वव्याप्यत्वमिति न द्रव्या ·सिद्धान्तमुक्तावलि.. समवायिकारणत्वं द्रव्यस्यैवेति विज्ञयम् । गुणकर्ममात्रवृत्ति ज्ञेयमथाप्यसमवायिहेतुत्वम् ॥२३॥ समवायीति-स्पष्टं । गुणकर्मेति । असमवायिकारणत्व गुणकर्मभि- नानां वैधये न तु गुणकर्मणोः साधर्म्यमित्यत्र तात्पर्यम् । अथवा असमवायिकारणवृत्तिसत्ताभिन्ननातिमच्चं तदर्थः । तेन नानादीनाम- समवायिकारणत्वविरहेऽपि न क्षनिः ॥ २३ ॥ आकाशाभावाद्घटाभावस्यादृष्टचरत्वेन न घटं प्रन्याकाशस्यावश्यक्तमत्वभित्या- काशः घटं प्रत्यन्यथासिध्धः। यद्यप्येवं शब्द प्रत्यप्याकाशस्यान्यथासिध्यत्वं स्यादभिघातादिरूपेतरनिखिलशब्दकारणसत्त्वे आकाशाभावाच्छन्दाभावस्यापि वक्तुमाश्यत्वात, तथाप्याफाशस्य शब्दसमयायिकारणत्वेनैवाने साधयिष्य- मागवान शब्दं प्रत्यप्याकादास्यान्यथासिदत्वमिति ध्येयम् । एष कुलाल- पितुः घट प्रनि कारणवं स्वजन्यकुलाटजन्यकृतिमत्त्वसम्बन्धेन यक्तव्यं, कुटालस्य तु स्वजन्यकृतिमत्त्वसम्बन्धेनैवेति सम्बन्धकृतसाधवात्कुटालस्य घट प्रति कारणस्व, तस्रितस्त्वन्यथासिदत्वमिति सर्वेषामंत्रयान्तर्भावाद्भदेना- न्यथासिधिपमकप्रदर्शनं शिष्यत्रुधवेशद्यार्थमेवेतिभावः । तथा च लक्षणे दण्डस्वादावतियामिवारणायान्यासिधिशून्यत्वे सतीति, अनियतरास- भादिवारणाय च नियतेति इति दिक् ॥ २१-२२ ।। स्पष्टमिति समयायिकारणत्वमित्यादिमूलस्य समवायिकारणतं द्रव्यस्यैव भवतीसर्थः स च स्पष्ट एवेति न तत्र प्रयास इत्यर्थः । नन्वात्मविशेषगुणानां कुत्राप्यसमाथिकारणकत्वाभावान्मृले गुणफर्मगोर्यदसमयायिकारणत्रं साधर्म्य- मुक्त तदयुक्तमतो चैधर्मापरतया मूलं ध्याचष्टे-असमवायिकारणत्वं गुणकर्म- मिन्नानां वैधमिति । ननु साधर्मप्रकरणे वैधHधनमयुक्तमत आह- अथवति । द्रव्यत्वमादाय द्रव्यऽतिच्यानिवारणायासमवायिकारणवृत्तीति । सत्तामादाय तत्रयानित्यानिवारणाय सत्ताभित्रीति दव्यगुणान्यतस्त्वमादाय तत्रैवातिन्पाप्तियारणाय च जातीति ॥ २३ ॥ कारण- - ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. अन्यत्र नित्यद्रव्येभ्य आश्रितत्वमिहोच्यते । नित्यद्रव्याणि परमाण्वाकाशादीनि विहायाश्रितत्वं सायमित्य- थी। आश्रितत्त्वं तु समवायादिसंबन्धन वृत्तिमत्त्वम् । विशेषणतया नित्यानामपि कालादौ वृत्तः । इदानी दन्यस्यैव विशिष्य साधर्म्य वक्तुमारभते क्षित्यादीनामिति । क्षित्यादीनां नवानां तु द्रव्यत्वं गुणयोगिता ॥२४॥ क्षितिजलं तथा तेजः पवनो मन एव च । परापरत्वमूर्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी ॥ २५ ॥ स्पष्ट पृथिव्यप्तेनोवायुमनसां परत्वापरत्ववच मूर्तत्वं क्रियावच वेगवत्वं च साधर्म्यम् । नच यत्र घटादौ परत्वमपरत्वं वा मोत्पन मत्राच्यातिरिति वाच्यं, परत्वादिसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिम- त्वस्य विवक्षितत्वात् । मूर्तत्वमपकृष्परिमाणवत्त्वम् , तच्च तेषामेव, ननु गगनादीनामपि गगनादिक सर्वदैवास्तीति व्यवहारास्कालादौ वृत्ति- मत्वादन्यत्र नित्यव्येभ्य इति मृलमयुक्तमत आह-आश्रितत्वमिति । सम- वायादिसम्बन्धेनेति सर्वाधारतानियामकसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धेनेत्यर्थः । विशे- पणतयेति कालिकदेशिकसम्यवेन । शिस्मादीना मवानां सिति मूलस्थतु- शब्दस्याथै प्रकटयति-इदानीमित्यादिना । स्पष्टमिति माग्वत् ॥ २४ ॥ दिक्कृतपरत्वावरत्त्यौहेतुरयमस्मादतदपेक्षया बहुतरमूर्तसंयोगानुयो गोत्या- द्यपेक्षानुद्धि , कालकृतयोश्चायं बहुतरसूर्यपरिस्पन्दाश्रयः इत्यायपक्षाधिपत्र नोत्सना नत्र परत्वापरययोरनादादच्या माशङ्कय निषेधति न चेत्या- दिना । आत्मन्यतिव्याभिवारणाय यरस दिसमानाधिकरणेति । सत्तामादाय तत्रैवातिव्यातिधारणाय द्रव्यत्वव्याप्यति । सस्य स्वव्यायये तु द्रव्यसमि- नत्वेनापि जातिविशोषणीया, तेन न द्रव्यत्वव्याप्यद्रव्यावमादायाकाशादावति- व्याप्तिः । वस्तुतस्तु द्रव्यायन्यूनवृत्तित्वमेवरात्र व्यवव्याप्यवमिति न द्रव्य- .

·सिद्धान्तमुक्तावली. गगनादिपरिमाणस्य कुतोऽप्यपकृष्टखाभावात् । पूर्ववत् कर्मवचम् कर्म- समानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमच वेगवय वेगवदृत्तिद्रव्यसन्या- प्यजातिमत्वं च योध्यम् ॥ २४ ॥ २५॥ कालखात्मदिशां सर्वगतत्वं परमं महत् । क्षित्यादिपञ्च नूतानि चत्वारि स्पर्शवन्तिहि ॥२६॥ कालाकाशात्मदिशां सर्वगतत्वं सर्वमृतसंयोगित्यं च परममह- त्वत्वं जातिविशेषः, अपकर्षानाश्रयपरिमाणत्वं वा । क्षित्यादीति । पृ- थिव्यप्तेजोवाय्याकाशानां भूतत्वम् । तच्च वहिरिन्द्रियग्राह्यविशेपगुगवायम् । अत्र प्रायचं लौकिकपत्यक्षस्वरूपयोग्यत्वं योध्यम् । तेन ज्ञातो घट इत्यादिवत्यक्ष ज्ञानस्याप्युपनीतभानविषयत्वात्तद्वति आत्मनि नातिन्या- तिः। नवा प्रत्यक्षाविपयरूपादिमति परमावादावच्यामिः, तस्यापि त्वमादायातिव्याप्तिलेशोऽपीति द्रष्टव्यम् । अपकृप्टपरिमाणवत्त्वं विश्ववृत्ति परिमाणवत्वं । क्रियासमत्रायिकारणतावच्छेदकतया मृर्तन्त्र जानिविशेष इत्यपि वदन्ति । तच्चेति मृतत्वं वित्यर्थः ॥ २५ ॥ कालादौ क्रियारूपगमनस्यासम्भवादाह- ह-सर्वगतत्वं सर्वमूर्तसंयोगित- मिति । परममहत्त्वस्यस्य जातित्वे प्रमाणाभावः इति मतेऽप्याह-अपकाना- श्रयेति । तचेति भूतत्तं चयर्थ. । बहिरिन्द्रियेति बाहिरिन्द्रियग्राह्यजातीय- विशेषगुणवत्यमित्यर्थः, तेन न परमावादावव्याप्तिः । अत्रेति । तेनेति स्टौकिकप्रत्यक्षविषयसाविवक्षणनेत्यर्थः । ज्ञानस्यापीति अयं घट इत्यादि ज्ञानस्यापि । उपनीतभानविपयखात् ज्ञातज्ञानविषयवादित्यर्थः । तद्वति अर्थ घट इन्यादि ज्ञानवतीत्यर्थः । तथा च मया घटो ज्ञात इति ज्ञानस्यायं घट इति ज्ञानांशे न लौकिकी विषयता, चक्षुरादेस्तत्र लौकिकसन्निकर्याभावात, किंतु चक्षुःसंयुक्तमन.सयुक्तान्मसमवेतज्ञानविषयत्वरूपज्ञानटक्षणानामकसन्निकर्षसत्वा- दलांकिकविषयत्वमवेति न तदादाया मन्यतिव्यानिरितिभावः स्वरुपयोग्यत्वप्रथे- शस्य फलमाह-न वेति, तस्यापि परमाणुरूपादरपीन्यर्थः । ननु परमाणुरूपादे - .

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. स्वरूपयोग्यत्वात् । महत्वलक्षणकारणान्तरासन्निधानाच ने प्रत्यक्षम् । अथवा आत्मातिविशेषगुणवत्वं तत्त्वम् । चत्वारीनि । पृथिव्या- जोधायूनां स्पर्शवत्वम् ।। २६॥ द्रव्यारम्भश्चतुर्यु स्यादथाकाशशरीरिणाम् । अव्याप्यवृत्तिः क्षणिको विशेषगुण इप्यते ॥२७॥ पृथिव्योमोवायुपु चतुर्पु द्रव्यारम्भकलम् । नच द्रव्यानारम्भके घटादावव्यातिः, व्यसमवायिकारणत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमच्चस्य विवक्षितत्वात् । आकाशशरीरिणामिति । आकाशात्मनामव्याप्यत्ति क्षणिकविशेषगुणवर्ष साधर्म्यमित्यर्थः । आकाशस्य विशेषगुणः शब्दः, स चाव्याप्यवृत्तिर्यदा किंचिदवच्छेदेन शब्द उत्पद्यते तदान्यावच्छे- देन तदभावस्यापि सत्त्रात् । सणिकत्वं च तृतीयलणनिध्वंसप्रतियो- मित्वम् । योग्यविभुविशेषगुणानां स्वोत्तरवर्तिणनाश्यत्वात्यथमशब्दस्य योग्यस्त्रे तस्य कुतो नाध्यक्षमत आह-महत्वलक्षणेनि । चक्षुरादिगतरूपा- 'दीनामनु नन्वेन चक्षुरादावव्याप्तिमारास्य लाघववाह अथवेति ॥ २६ ॥ द्रव्येति द्रव्यस्य यासमत्राधिकारण कपालादिस्तत्तिर्या द्रव्यत्यव्याप्य- जातिः पृथिवीत्यादि तिस्तद्वत्त्व घटादायीनि सर्वत्र लक्षणसमन्वयः । आ- काशात्मनामिति लक्ष्य रक्षणसमन्वयार्थ शब्दज्ञानादीनामव्याप्यवृत्तित्त्रं क्षणिकल चोपपादयति आकाशस्येत्यादिना । मन नैयायिकमत क्षणि- कस्य विशेषगुणस्यासम्भवात् मणिकविशेषगुणवत्त्वमसम्भत्रितमत आह- सणिकत्वं चेति वापत्तितृतीयक्षणजन्यध्वसप्रतियोगिवामित्यर्थः । स्वोत्त- रहतीति स्वाव्यवहिनी तरवतान्यर्थः । अव्यवहितोत्तरन्यं च स्वाधिकरणक्षण- वृत्तिप्रागभावप्रतियोगिविशेषगुणानुत्तरत्वे सति स्वोत्तस्य । तथा चैतत्क्षण- त्तियोग्यविभूविशेषगुणनाश प्रति एतत्क्षणाव्यवहितोत्तरवृत्तियोग्यविभुविशेषगुण- स्य सामानाधिकरपयेन कारणत्यमिति पर्यवसितं । घरमज्ञानादिक तत्तरक्षणत्ति- स्वविशिष्ट स्वमेच स्वस्य नाशकम् । अत्र कार्यतावछंदके योग्यत्वापादानाला- ·सिद्धान्तमुक्तावली। द्वितीयशब्देन नाशः । एवं ज्ञानादीनामपि झानादिकं यदात्मनि विभौ शरीगद्यवच्छेदेनोत्पद्यते तदा घटायवच्छेदेन तदभावोऽस्त्येव । एवं ज्ञानादिकमपि क्षणद्वयावस्थायि । इत्थं चाव्याप्यत्तिविशेपगुणवत्वं क्षणिकविशेषगुणवत्वं चार्थः । पृथिव्यादौ रूपादिविशेषगुणोऽस्ती- त्यतोऽव्याप्यवृत्तीत्युक्तम् । पृथिव्याठावव्याप्यवृत्तिः संयोगादिरस्तीत्यतो विशेषगुगेत्युक्तम् । नच रूपादीनामपि कदाचितृतीयक्षणे नाशसंभवात्म- णिकविशेपगुणवत्वं लित्याठावतिव्याप्तमिति वान्यं,चतुःक्षणत्तिजन्याट- दृष्टम्य प्रायश्चित्तादिना नागेऽपि व्यभिचार । रूपादिनारो व्यभिचार वारणाय विन्विति । संयोगादिनाशे व्यभिच रपारणाय विशेपेति । कारणतानछेदक व योग्य नविशेष वयोम्पादानानादृष्टन सयोगाटिना च तृतीयक्षणेऽपेक्षाढद्धि नाश । उस्तुतस्तु चरमज्ञाननाश प्रति यत्तरकाउत्ति परिशिष्ट स्वमेव म्बस्य नागामिति तृतीयक्षणे प रम्नायो भवनि, तद्वदेपेक्षाबुद्धरपि तृतीय क्षणे नाशापत्तिम्तद्वारणायापेक्षाबुद्धिनाश पनि द्विवप्रत्यक्षम्यापि कारण नमनश्य वक्तव्य पन च सति कारणतारच्छेदके योग्यचविशेष योरनुपादानेऽपि न किमपि दूपणमिति व्ययम् । न च कारणतार छेदके योग्यत्वनिशेप योग्नुपादाने पूर्वमामनि विद्यमानेन स्वचित् ज्ञानात्तृतीयक्षणवृत्ति यसप्रतियोगिनादृष्टेन सोगा- दिना वा द्वितीयक्षण एर कय न जानादेर्नाश इति पाय, ज्ञानाद्वितीयक्षणा- व छेदैन तरोत्तरक्षणत्ति रेऽपि पूर्व तनोत्तरक्षणवृत्ति वाभानादिनि यकिञ्चि- देतत् । शदम्या याप्यवृत्तित्यक्षाणको उपपाद्य ज्ञानस्या-युपपादयति एव- मित्यादिना । तदेव घटयति--ज्ञानाटिकमित्यादिना । निष्कृष्टं टक्षण- द्वयमाह इत्थ चैत्यादिना 1 अन्याप्यवृत्तित्व चान तदपिकरणक्षणार है- देन तममानाधिकरणात्यन्ताभारप्रतियोगितरूपं बोव्यमन्या रूपादीना मपि कालिकाव्याप्यवृत्तिवात्तद्वनि पृषिव्यादारतियाप्ति स्याटेर । विशेष- पदस्य कृत्यमाह--पृथिव्याटाविति । चतुः क्षणवृत्तीति चतु क्षणवृत्तीनि यानि जन्यानि घटादीनि तेष्ववृत्तिा जानि ज्ञान वादिस्तद्वान् विशेफ्गुण ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. त्तिजातिमद्विशंपगुणवत्वस्य तदर्थत्वात् । अपेक्षाबुद्धिः क्षणत्रयं तिष्ठति, क्षणचतुष्टयं तु न किमपि जन्यज्ञानादिकं तिष्ठति । रूपवादिकं तु क्षणचतुष्टयस्थायिन्यपि रूपादौ वर्तत इति तद्वयुदासः ईश्वरज्ञानस्य चतुः- क्षणचित्वाज्ञानत्वस्य तत्तित्वाजन्येत्युक्तम् । यद्याकाशनीवात्मनोः साधयं तदा जन्येति न देयं, द्वेपत्वादिकमादायात्मनि लक्षणसमन्वयात, परममहत्वस्य तादृशगुणत्वाचतुर्थक्षणे द्वित्वादीनामपि नाशाभ्युपगमाद्- द्विवादीनामपि तथात्वात्तद्वारणाय विशेषेति । विक्षणतिचं का ज्ञानादिस्तद्वत्वस्याम दी सत्वलक्षणसमन्वयः । अत्र ज्ञानवाटेर्जन्यवृत्तित्वा- दसम्भववारणाय वृत्यन्तं । जन्यावृत्तित्वं चात्र समयायन, तन कालिकेन ज्ञानवाद घटादी वृत्तित्वेऽपि न क्षतिः । तदर्थत्वादिति क्षणिकविशष- गुणवत्त्यस्यार्थवादित्यर्थः । ननु प्रथमोपस्थितस्वरुपलाघयसत्त्वात्रिक्षणवृत्ति स्वमेय कथ नोक्तमतआह ---अपेक्षावुद्धिरिति । तथा च ज्ञानत्वमादा- यापि लक्षणसमन्ययो भवत्तियेतार्थमेव त्रिक्षणतित्वं विहाय चतुःक्षण- वृत्तित्वमुक्त, न त्यसम्भवादियारणार्थ, त्रिक्षणवृतित्वोक्तावच्छिात्यादिकमादा- यात्मनि लक्षणसमन्वयसम्भवादितिभार । रूपादीनामपीत्यादिना प्रथेन पृथि- व्यादी पूर्वोक्तामतिव्यानि वारयति, रूपत्वादिकं वित्यादिना तद्वयुदासः रूपवा- दिजातिव्युदासः। तथा चन पूर्वोक्तातिव्यानिरितिभावः। अन्यपदस्य कृत्यमाह-~- ईश्वरज्ञानस्येति । मूलोक्तशरीरिषदम्य जीवात्ममात्रपरस्त्रादाह-यग्राकाशजीवा- स्मनोरिति । विशेषपदकृत्यमाह परममहत्वस्यति तादृशगुणवाचतुःक्षणवृत्ति- जन्यावृत्तिजातिमद्गुणत्वादिर्थिः। तथाच विशेषपदानुपादाने तामादाय कालदिशोरति ध्याप्तिः स्यादितिभावः । नन्वहं महानिति प्रतीत्यभावेन परममहत्वत्वं न जातिः, कि लपकनाश्रयपरिमाणत्वं, तथा च तामादाय कथमतिव्याप्तिरत आह- चतुर्थक्षणे द्वित्वादीनामपीति,यद्वा जन्यत्वाप्रवेशपक्षेऽपि विशेषपदस्य कृत्यमाह-- चतुर्थक्षणे द्वित्वादीनामपीति । तथात्वादिति पूर्वोक्तजातिमद्गुणत्वादित्यर्थः। तद्वारणायेति तादृशजातिमद्गुणं द्वित्वादिकमादाय यातिव्याप्तिस्तद्वारणाये- ·सिद्धान्तमुक्तावली. ते च खे आकासे ॥ ३० ॥ ॥ ३१ ॥ ३२॥ ३३ ॥ ३४ ॥ साधर्म्यवैधयं निरूप्य संपति प्रत्येकं पृथिव्यादिकं निरूपयति- तत्र क्षितिर्गधदेतुर्नानारूपवती मता। पविधस्तु रसस्तत्र गन्धस्तु द्विविधो मतः ॥३५॥ गन्धहेतुरिति गन्धसमवायिकारणमित्यर्थः । यद्यपि गन्धवचमात्रं लक्षणमुचितं, तथापि पृथिवीत्वनानी प्रमाणोपन्यासाय कारणत्वमु- पन्थस्तम् । तथाहि । पृथिवीत्वं हि गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतया सिद्धयति, अन्यथा गन्धत्त्वावच्छिन्नस्याकस्मिकत्वापत्तेः । न च पापाणादो गन्धाभावागन्धयत्त्वमच्याप्तमिति वाच्यं, तत्रापि गन्धसत्वात् । अनुपलब्धिस्त्वनुत्कटत्वेनाप्युपपद्यते । कथमन्यथा तदस्मनि गन्ध उप- लभ्यते । भस्मनो हि पापाणध्वंसजन्यत्वात् पपाणोपादानोपादेयत्वं ॥ इति साधम्यवैधर्म्यनिरूपणम् ।। मूले गंधहेतुबं पृथिव्या लक्षणमुक्त तच कालादावतिव्याममती ल्याचष्टे -गन्धेति । प्रमाणोपन्यासायेति पृथिवीत्यजातिसाधनायैव समवायिका- रणवमुक्त, न तु लक्षणे प्रवेशनीय, गन्धवत्वमात्रस्यैव लक्षणस्योचितत्वात , समवायसम्बन्धन गन्धवत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत च तदर्थः, तेन मुरभ्यमुरभिकपालद्वयाब्धे निर्गन्धघटे नाव्याप्तिः । पृथिवीयमेव साधयनि तथाहीत्यादिना । अन्यथा गन्धवावन्छिन्नं प्रति पृथिव्या हेतुत्वानङ्गीकारे आकस्मिकलापचेः नियतकारणानियम्यत्वापत्तरित्यर्थः । तत्रापि पापाणादा- चपि गन्धसत्वात् पृथिवीत्वेन गन्धानुमानादिन्यर्थः । ननु पापाणादा गन्धस- वेऽनुपलम्भो न स्यादत आह ह-अनुपलब्धिस्विति । ननु पापाणे पूर्वोक्त- युक्त्या गन्धस्तदा सिध्येद्यदि तत्र पृथियोत्वसत्त्वे किंचित्रमाण स्यात्तदेव नास्तीत्य- तस्तत्साधनाय भूमिका रचयति-कथमन्ययेति, अन्यथा पाषाणादौ पृधि- वील्यानङ्गीकारे तस्मनि सपाणभस्मनि गन्धः कथमुपलभ्यते नैवोपलभ्येते. त्यर्थः । भस्मनो होति हि यतः भस्मनः पाषाणभस्मनः । पापाणोपा- . .

·अन्वयार्थदीपिकाससिता.. सिध्यति । यद्रव्यं यद्रव्यध्वंसजन्य तत्तदुपादानोपादेयमिति व्यासः । दृष्टं चैतत्वण्डपटे महापटव्यसनन्ये । इत्थं च पापाणपरमाणोः पृथिवीत्वात्तजन्यस्यपाषाणस्यापि पृधित्वं तथा च तस्यापि गन्धवचे बाधकामावः । नानारूपेति । शुक्लनीलादिभेदेन नाना- जातीयं रूपं पृथिव्यामेव पर्नते न तु अल.दौ, तत्र शुक्लस्यैव सवात् । पृथिव्यां तु एकास्मिन्नपि धर्मिणे पाकवशेन नानारूपसं- মন্ত্রীর । नच यत्र नानारूपं नोत्पमें तत्राव्यातिरिति वाच्यं, रूपदयवत्तिद्रव्यत्वव्याप्पजातिमच्चस्य विवक्षितत्वात् , रूप दानोपादेयत्वमिति कपागम्य यदुपादान समापिकरण तस्योपादेयत्व, पापाणस्य यत्समयाथिकारण तदस्मनोऽी तदेव समवासिकारणमित्यर्थः । अत्रानुम प्रमाण दर्शयनि- ययमित्यादिना पदव्य पाप णभस्मरूप द्रव्य य व्यवसजन्य पापाणरूपदव्यवसजन्य तापापणभरम तदुपादानेति पायाणममयायिकारणजन्यमित्यर्थः । च्याभिं प्राहयति-दष्टं चैतदिति यथा महापट सजन्य खण्डपटरूप द्रव्य महापटरुपद्रव्यध्वसजन्यत्वान्महापटसम- घाधिकारणतन्तुभिरेव जन्यते, तपाषाणयपद्रव्यध्वसजन्यत्वात्पाषाणभरम- नोऽपि पप्पाणमम गायिकारणपरमाणुभिरेव जन्यत्व स्वीकर व्यमित्यर्थः पाराणस्य पृथिवीय सष्टयति-इत्यं चेति । अत्र केचिा " सत्राी गन्ध- सत्यादित्यस्य यथाश्रुताकत्व, तद्भस्मनी"त्यनान्यथा- पदस्य च प.पाणादौ गन्धाभावे इत्यर्थकब व्यारर्णयन्ति, तन च पायाणादी गन्धास्त्रीकारेऽपि पाकरशेन तद्भस्मनि गन्धो पत्तिसम्भवेन न तपा व्यानर्णन बुधिम-मनोवामान्यमित्यन्यत्रविस्तर । मुल नानारमयय- चं पृथिव्या लक्षणमुक्त तल्लथे प्रतिपादयति-शुक्लनीलेत्यादिना । रूपतयेति रूपद्वयतिमत्तारूपजातिमादाय गुणादापनिव्याप्तिवारणाय द्रव्य- त्वव्याप्येति, द्रव्यत्यय यजलस्वजातिमादाय जलेऽतिव्यातिवारणाय रूपद्य- यवृत्तीति । द्रव्यत्वव्याप्यपृथिवीजलान्यतस्पादिकमादाय जलादायतिव्याप्तिवार- - कथमन्यया - ·सिद्धान्तमुक्तावली. ते चखे आकाशे ॥ ३० ॥ ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ साधयेवैधर्म्य निरूप्य संपति प्रत्येक पृथिव्यादिकं निरूपयात- तत्र क्षितिर्गधदेतुर्नानारूपवती मता । पविधस्तु रसस्तत्र गन्धस्तु द्विविधो मतः ॥३५॥ गन्धहेतुरिति गन्धसमवायिकारणमित्यर्थः । यद्यपि गन्धवस्वमात्रं लक्षणमुचितं, तथापि पृथिवीवजाती प्रमाणोपन्यासाय कारणत्वम्- पन्थस्तम् । तथादि । पृथिवीत्वं हि गन्धसमवायिकारणतावच्छेदकतया सिद्धयति, अन्यथा गन्धत्वावच्छिन्नस्याकस्मिकत्वापत्तेः । न च पापाणादो गन्धाभावाद्गन्धवत्वमव्याप्तमिति वाच्यं, तत्रापि गन्धसत्वात् । अनुपलब्धिस्त्वनुत्कटत्वेनाप्युपपद्यते । कथमन्पथा तस्मनि गन्ध उप- लभ्यते । भस्मनो हि पापाणवसनन्यत्वात् पापाणोपादानोपादेयत्वं ॥ इति साधर्म्यवैधयनिरूपणम् ॥ मूले गंधहेतुब पृथिव्या लक्षणमुक्तं तच कालादावतिव्याप्तमतो न्याचष्टे -गन्धेति । प्रमाणोपन्यासायेति पृथिवीस्वजातिसाधनायैत्र समयायिकी- रणत्यमुक्त, न तु लक्षणे प्रवेशनीय, गन्धवत्त्वमात्रस्यैव लक्षणस्योचितत्वात् , समवायसम्बन्धन गन्धववृत्तिदन्यत्वच्याप्यजातिमत्त्र च तेन मुरभ्पसुरभिकपालद्वयारधे निर्गन्धघटे नाल्याति: 1 पृथिवीवमेव साधयति तथाहीत्यादिना । अन्यथा गन्धत्यावच्छिन्नं प्रति पृथिव्या हेतृत्वानीकारे आकस्मिकलापचे नियतकारणानियम्यत्वापत्तरित्यर्थः । तत्रापि पापाणादा- वपि गन्धसत्वात् पृथिवीत्वेन गन्धानुमानादिन्यर्थः । ननु पापाणादो गन्धस- स्वेऽनुपलम्भो न स्यादत आह-अनुपलब्धिस्त्विति । ननु पापाण पूर्वोक्त- युक्त्या गन्धस्तदा सिध्येयदि तन पृथिवीत्त्वसत्वे किंचित्रमा स्याचदेव नास्तीत्य- तस्तत्साधनाय भूमिका रचयति कयमन्यथति, अन्यथा पापाणादौ पृथि- श्रीमानहाकारे तदस्मनि पापाणभम्मनि गन्धः कथमुपलभ्यते नैवोपटभ्येते. त्यर्थः । भस्मनो होति हि यतः भस्मनः पापाणभस्मनः । पापागोपा- तदर्थः, ·. अन्वयार्थदीपिकाससिता. सिध्यति । यट्रव्यं यद्रव्य सजन्यं तत्तदुपादानोपादेयमिति च्याप्तः । दृष्ट चैतत्खण्डपटे महापट वसनन्ये । इत्थ व पापाणपरमाणोः पृथिवीत्वातजन्यस्यपाषाणस्यापि पृथिवीत्वं तथा च तस्यापि गन्धवले पायकाभावः । नानारूपति । शुक्लनीलादिभेटेन नाना जातीयं रूप पृथिव्यामेव वर्नते न तु अल दौ, तत्र भालस्यैत्र सवात् । पृथिव्यां तु एकस्मिनपि धर्मिणि पाकवशन नानारूपस- भवात् । नच यन नानारूप नोपन तत्राव्याप्ति रति वाच्यं, रूपयवत्तिद्रव्यत्वव्यापजातिमच्चस्य विवक्षितत्वात, रूप- दानोपादेयत्वमिति पपागम्य यदुरादान समरास्थि रण तस्यापादेयत्त्र, पापाणस्य च ममनाधिकारण तद्भस्मनोऽरि तदेव समवादिकारणमित्य । अत्रानुम नप्रमाण दर्शयनि-प-यमि यादिना सहव्य पाप णभरमरूप द्रव्य यद्रव्यध्वंसजन्य पापाणरूपद्रव्य सजाय त पापाणभस्म तदुपादानति पापाणममवार्यिकारणनयमित्यर्थ । ध्यान ग्राहयति-दष्ट चैतदिति यथा महापरसजन्य बण्डपदकाए द्रव्य महापटरूपद्रव्यपसजाय या महापटसम- यानिकारण तुभिरेर जन्यत, तद् पापाणरूपद्रव्यरसज य नात्पापणभरम नोऽपि प पाणसमाथिकारणपरमाणुभिरेर जयत्व स्वीकर व्यमित्यर्थ पाषाणस्य पूनियर सष्टयति-त्यं चेति । अत्र केचित् " तारि गध- सत्सा"दित्यस्य यथावतार्यकर्य, तदस्मनी 'त्यत्रा-यय- पदस्य च पपाणादी मात्र इत्यर्थक र व्यापर्णयत्ति, न च पापाणादी गधाधीकारेडपे पाफाशेन तस्मनि गधो पत्तिसम्भवन न तथा व्यापर्णन बुधम मनीपामायमि य यत्रपिस्तर । मुले नानाररूपर- च पृथिव्या लक्षणमुक्त रलो प्रतिपादयत्ति-शुक्लनीलेत्यादिना । रूपदपेति रूपद्वयतिमत्तारूपज तिमादाय गुणादापति याप्तिधारणाय द्रव्य- चव्यायेति, द्रव्य मध्यप्यजलनजातिमादाय जलेऽतिम्या तिवारणाय रूपाय- यह ति । द्रव्यत्वन्यात्यविधीजलान्यतरवादिकमादाय जगदावतियाप्तिकार- क्थम यथा

·सिद्धान्तमुक्तापलि.
नाशवत्तिद्र्व्यत्वव्याप्यनातिमत्त्वस्य वा वाच्यत्वात् । वैशेषिकनये
पृथिवीपरमाणो रूपनाशस्य रूपान्तरस्य च सत्वात् । न्यायनये
घटादावपि तत्सत्वालक्षणसमन्वयः । पदिय इति । मधुरादिभेदेन यः
पविधी रसः स पृथिव्यामेव । जले च. मधुर एव रसः । अत्रापि
पूर्ववद्रसद्वयवत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमच्वं लक्षणार्योऽवसेयः । गन्ध-
स्विति । द्विविध इति । वस्तुस्थितिमात्र न तु द्विविधगन्धवाचं लक्षणं
द्विविधत्वस्य व्यर्थत्वात् । ट्रैविध्यं च सौरभासौरभभेदैन वाध्यम् ||३५||
स्पर्शस्तस्यास्तु विडेयो ह्यनुष्णाशीतपाकजः ।
तस्याः पृथिव्याः । अनुष्गार्श.तस्पर्धवचं वायोरपि वर्तत इत्युक्त
पाकन इति । इत्थं च पृथिव्याः स्पर्शोऽनुष्णाशीत इति श.पनार्थ
तदुक्तम् । वस्तुतस्तु पाकजस्पर्शवत्वमा लक्षणम्, अधिकस्य वैय-
ात् । यद्यपि पाकनस्पर्शः पादौ नास्ति तथापि पाकजस्पर्शवद्-
वृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यनातिमचमर्थो वोध्यः ।
नित्यानित्या च सा देधा नित्या स्यादणुलक्षणा ३६
णाय जातीति । अपेक्षाबुधिविशेषविषयावरूपद्वित्वघटितस्येन गौरवादाह रूप-
नाशेति । रसस्य पद्विधात्य प्रकाशयति-मधुरेत्यादिना शर्करादावातव्या-
प्तियारणायाह--अत्रापीति । वस्तुस्थितिमात्रमिति वस्तुग या गन्धो
द्विविधस्तिष्टनीति सूचयितुमुक्तं न तु द्वैविध्यस्यापि लक्षणे प्रवेश इत्यर्थः ।
गन्धस्य द्वविध्य प्रकाशयति द्वैविध्यं चेति ।।३५॥
इत्थं चेति पाकजस्पर्शवत्वलक्षणोक्तावित्यर्थः । पाकजस्पर्शवचमात्र
विति तशब्द एवकारार्थ: पाकजस्पर्शवत्रमात्रमेवेत्यर्थः। यद्यपीति वैशेषिकमते
पाकजस्पर्शस्य परमाणुधेव सत्यापटादाविन्यादिपदेनायविमात्रपरिग्रहः। पाकज-
स्पर्शववृत्तीत सत्तारूपजातिमादापाकाशादायतिव्याप्तिवारणाय द्रव्यत्वव्याप्यति।
स्पर्शवदृत्तिजलत्यजातिमादाय जलादावतिव्याप्तिवारणाय पाकजेति 1 पाकजद्रव-
स्वयत्तितेजस्वजातिमादाय तेजस्यतिव्याप्तिवारणाय स्पर्शेति ॥ १६ ॥

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. ५३. अनित्या तु तदन्या स्यात्सवावयवयोगिनी । सा च विधा भवेदेहमिन्द्रियं विषयस्तथा ।। ३७॥ सा पृथिवी द्विविधानित्यानित्या चेत्यर्थः। अणुलक्षणा परमाणुरूपा पृथिवी नित्या । तदन्या परमाणुभित्रा पृथिवी व्यणुकादिरूपा सा- ऽप्यनित्यत्यर्थः । सैर अनित्या पृथिव्येवावयववतीत्यर्थः। ननु अब- यविनि किमान परमाणुपुरेवोपपत्तेः । न च परमाणनामतीन्द्रिय- त्वाद्घटादेः प्रत्यक्षं न स्यादिति वाच्यम् , एकल्प परमाणोरमत्यक्ष- त्वेऽपि तत्समूहस्य पत्यालात् । यथैकस्य केशस्य देऽमत्यसलेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षत्वम् । नचैको घटः स्यूल इति वृद्धेस्नु- पपनिरिति वाच्यम् , एको महान्यान्यराशिरितिबदुपपत्नैः । मेवं, पर- मागोरतीन्द्रियत्वेन तत्समृहस्यापि प्रत्यक्षायोग्यत्वात् । दूरस्थ केशस्तु नातीन्द्रियः, सन्निधाने तस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । न च तदानीमाश्यपर- बौद्धः शङ्कत्ते-- नन्विति । नन्यय घट इत्यादि प्रतीतिरेवावयविनि प्रमा. णमत आह-~परमाणुपुञ्जरेवेति विलक्षणसंयोगविशिष्टः परमाणुभिरेवेत्यर्थ- स्तेन न मृत्तिण्डेऽपि घट इति व्यवहारः । उपपत्तेरिति अय घट इत्यादिप्रतीत्युपपत्तेः । तत्समूहस्य परमाणुसमूहस्य । तत्र दृष्टान्तमाह--- यथेति । तत्समूहस्य केशसमृहस्य । नन परमाणूनामनेकत्वादणुत्ता- बैको धंदः स्थूल इति बुद्धि नस्पादित्याह---न चको घट इत्यादिना । उत्तरयति---एको महानित्यादिना । इतिवदुपपत्तेरिति तत्र धान्यनिष्टबहुत्व सग्ल्यारूपसमूहमादायकः, एवं एकधान्यसंयुक्तापरधान्यसयुक्ता- न्यधान्यप्रतियोगिकसंयोगमादाय च महाधान्यराशििित बुद्धिर्भवति, तदत- रमाणुपु धपि एको महान्घट इत्यादि प्रतीतिर्भविष्यतीतिभावः । प्रत्यक्ष- वायोगादिति स्वभावतोऽयोग्यानां परमाणूना परसरसंयोगमात्रेणापि यो- ग्यले न सम्भवतीतिभावः ! दूरस्थकेशस्तु न स्वभावतोऽतीन्द्रिय इति स्वदुक्तदृष्टान्तस्य वैषम्यमित्याह- दूरस्थकेशस्त्विति । तस्यैवेति तस्य दूर- यथा - ·. ५२१ सिद्धान्तकापलि. नाशत्रत्तिद्र्व्यत्वव्याप्यनातिमत्वस्य वा वाच्यत्वात् । वैशेषिकनये पृथिवीपरमाणौ रूपनाशस्य रूपान्तरस्य च सत्वान् । न्यायनये घटादावपि तत्सत्वाल्लक्षणसमन्वयः । पडिय इति । मधुरादिभेदेन यः पविधी रसः स पृथिव्यामेव । जले च मधुर एव रसः । अत्रापि पूर्ववद्रसद्व्यवत्तिद्रव्यत्यव्याप्यजातिमचं लक्षणार्थोऽवसेयः। गन्ध- स्त्विति । द्विविध इति । वस्तुस्थितिमा न तु द्विविधगन्धवत्त्वं लक्षगं द्विविधत्वस्य व्यर्थत्वात् । दैविध्यं च सौरभासौरभभेदेन वाध्यम् ॥३५॥ स्पर्शस्तस्यास्तु विज्ञेयो ह्यनुप्णाशीतपाकजः । तस्याः पृथिव्याः । अनुष्णातिस्पर्शवत्वं वायोरपि वर्तत इत्युक्तं पाकज इति । इत्यं च पृथिव्याः स्पर्शोऽनुप्ण.शीत इति श.पनार्य तदुक्तम् । वस्तुतस्तु पाकजस्पर्शवत्वमात्रं लक्षणम्, अधिकस्य वैय- र्थ्यात् । यद्यपि पाकस्पर्शः पादौ नास्त तथापि पाकजस्पर्शवद्- वृत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्वमर्थो वोध्यः । नित्यानित्या च सा द्वेधा नित्या स्यादणुलक्षणा ३६ णाय जातीति । अपेक्षाबुधिविशेषविषयत्वरूपद्वित्वघटितत्वेन गौरबादाद रूप. नागैति । रसस्य पधिस प्रकाशयति-मधुरेत्यादिना शर्करादावातच्या- प्तियारणायाह---अत्रापीति । वस्तुस्थितिमात्रमिति वस्तुगया गन्धो द्विविधस्तिष्टनीति सूचयितुमुक्तं न तु वैविध्यस्यापि लक्षणे प्रवेश इत्यर्थः । गन्धस्य वैविध्यं प्रकाशयाने वैविध्यं चेति ॥ ३५ ॥ इत्थं चेति पाकजस्पर्शवत्वरक्षणासाविन्यर्थः । पाफजस्पर्शाच्च मात्रं विति तदाब्द एवकारार्थ: पाकजस्पर्शवत्वमात्रमेयेत्यर्थः । यद्यपीति वैशेषिक्षमते पाकजस्पर्शस्य परमाणुष्वेव सत्यापटादाविन्यादिपदेनावयविमात्रपरिग्रहः। पाकज. स्पर्शवत्तीति सत्तारूपजातिमादायाकाशादाबतिव्याप्तिवारगाय द्रव्यत्यव्याप्यति। स्पर्शवशिनवजातिमादाय जटादावतिव्याप्तियारणाय पाकजेति । पाकजद्रव- स्ववदृत्तितेजस्वजातिमादाय. तेजस्यतिव्याप्तियारणाय स्पर्शेति ॥ १६ ॥ ।

·. अन्वयार्थदीपिकासहिता. ५३. अनित्या तु तदन्या स्यात्सेवावयवयोगिनी । सा च त्रिधा भवेद्देदामिन्द्रियं विषयस्तया ॥३७॥ सा पृथिवी विविधानित्या अनित्या चेत्यर्थः। अणुलमा परमापुरूषा पृथिवी नित्या । तदन्या परमाणुभिन्ना पृथिवी यशुमादिल्पा सर्वा ऽप्यनित्येत्यर्थः । सैव अनित्या प्रथिन्पचावयवतीत्यर्थः। ननु अब- यविनि कि मानं परमाणुपुखैरेवोपपत्तेः । न च परमाननामतीन्द्रिय- वाघटादिः प्रत्यक्षं न स्यादिति वाच्यम् , एकस परमाणोरमत्या- त्वेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षतात् । यसैकस्य केशस्य देऽमत्यावेऽपि तत्समूहस्य प्रत्यक्षलम् । नचैते घटः स्थूल इति. बढेनु- पपत्तिरिति वाच्यम्, एको महान्यान्यराशिरितिवदुपपत्तेः । मैंवं, पर- माणोस्तीन्द्रियत्वेन तत्समूहस्यापि प्रत्यक्षायोग्यलात् । दूरस्थकेशस्तु नातीन्द्रियः, सन्नियाने तस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । न च तदानीमध्वयपर- बौद्धः राहतेनन्विति । नन्वय घट इत्यादि प्रतीतिरेवावयविनि प्रमा- ---परमाणुपुञ्जखेति विटक्षणसयोगविशिष्टः परमाणुभिरेवेसर्थ- स्तेन न मृतिण्डेऽपि घट इति व्यवहारः । उपपत्तेरिति अयं घट इत्यादिप्रतीत्युपपत्तं । तत्समूहस्य परमाणुसमृहस्य । तत्र दृष्टान्तमाह--- यति । तत्समूहस्य केशसमृहस्थ । ननु परमाणूनामनेकत्यादणुत्ता- बैको घटः स्थल इति बुद्धि नस्पादित्याहन को घट इत्यादिना । उत्तरयति---एको महानित्यादिना । इतिवदुपपत्तेरिति तत्र यथा धान्यनिष्टबद्दत्तसंस्त्यापसमूहमादायवैकः, एवं एकधान्यसंयुक्तापरधान्यसंयुक्तर- न्यधान्य प्रतियोगिक संयोगमाताप च महान्यान्यराशिरिति बुद्धिर्भवति, सहदर- रमाशुपुञ्जवपि एको महान्धट इत्यादि प्रतातिर्भविष्यतीतिभावः । प्रत्यक्ष- लायोगादिनि स्वभावतोऽयोग्यानां परमाणूनों परस्सरसंयोगमात्रेणापि यो. णमत आह---- ग्य न सम्वतीतिभाव: । दूरस्थकेशस्तु में बगावतोऽतीन्द्रिय, इति यदृक्तदृष्टान्तस्य वैदम्पमित्याह- दूरस्थकेशस्त्विति । तस्पैवेति ताप दूर- ·सिद्धान्तमुक्तावली. माशुपुत्रादृश्यपरमाणुपुञ्जस्योत्पन्नत्वान्न प्रत्यक्षत्वे विरोध इति वा- न्यम्, अदृश्यस्य दृश्यानपादानत्वात् । अन्यथा चशुरूप्मानिसंततेरपि कदाचिदृश्यत्वासनात् । नचातितप्ततैलादो कथमदृश्यदहनसंततेदृश्य- दहनोत्पत्तिरिति नान्यम्, तत्र तदन्तः पातिभिदृश्यदहनावयवैः स्थूल- दहनोत्पत्तेरुपगमात् । न चादृश्येन इयणुकेन कयं दृश्यत्रसरेणोरुत्पत्तिर रिति वान्यं, यतो न दृश्यत्वनदृश्यत्व वा कस्यचित्स्वभावादाचश्महे किंतु महत्त्वोद्भूतरूपादिकारणसमुदायवशाद् दृश्यत्व तदभावे चादृश्य- सम् । नया च त्रसरेणोर्महत्वात्मत्यक्षत्वं न तु द्वयणुकादेस्तदभा. वात् । नहि त्वन्मतेऽपि संभवतीदं परमाणो महत्त्वाभावात् । इत्थं चावयविसिद्धी तेषामुत्पादविनाशयोः प्रत्यक्षसिद्धत्वादनित्यत्वम् । तेपा स्थकेगस्य, एपफारच मनिधाने डन्यस्याने योजनीयः सनिधाने एष तस्य प्रत्यक्षलादित्यर्थ । तथा च दूरत्वस्य प्रतिबन्धपत्यादेर केशस्य तदानी- मप्रत्यक्षत, न तु स्वभारतोऽतीन्द्रियत्न तस्ये तभावः । न च तदानीमिति घटायवस्थायामित्यर्थः । उत्पन्नत्वादिति यत्सत्तक्षणिकमिति क्षणभङ्गादिना मते परमाणूनामप्युत्पत्ति वनादाररीकारादितिभार । अदृश्यति तर मत्त इति शेष। स्यानुपादानावाद् दृश्याजनकलादित्यर्थ । अन्यथा अदृश्यस्य दृश्योत्पादक, तत्र ताशदहनोत्पत्तिस्थले तदन्त पातिमि अतितोलात पा- निभिरित्यर्थ । स्वभावादिति कारण दिनेत्य। अयमाशय - क्षणभङ्गनदिमते अतन्द्रियल प्रत्यक्षत च स्वाभाविकमतोऽतीन्द्रियस्यैन्द्रियकपदार्थोत्पादकले चक्षुरामादिसन्तते कदाचिदृश्यसमारादित तद्वारणाय यथा निबक्षरूपपरमाणु। पुञ्जानाक्षरूपपरमाणुपुत्रोत्रचिरेसमाम्रवृक्षसकाशाच न निम्भवृक्षरूपपरमाणु- पुओत्सतिरित्यनुभा सजातीयपरमाणुपुअसफ शारसजातीयपरमाणुपुञ्जस्ययो पनि- रिति नियम सीकृतोऽस्ति तदभ्यपरमाणुपुजादहस्यस्यैको पत्तिरित्यप्यावश्य स्वीकर्तव्यमरे । मन्मते तु कारणवलात त्र्यणुकस्य प्रत्यक्षप तदभारात् दुघशुकरातीन्द्रियत्समम्भवाददृश्यम्य दृश्यकारण पेऽपि क्षतिपिरहादिति दिन्। व्यात्या ·. -- अन्वयार्थदीपिकासहिता. चावयवावयवधाराया अनन्तले मेल्सपियोरपि साम्यमसङ्कः । अतः कचिदिनामो वाच्यः । यत्र तु विश्रामस्तस्यानित्यत्वेऽसमवेतकार्यो- परिप्रसङ्ग इति तस्य नित्यत्वम् । महत्परिमाणतारतम्यस्य गगनादौ । विश्रान्तत्वमिवाशुपरिमाणतारतम्यस्यापि कचिदिश्रान्तत्वमस्तीति तस्य परमाणुलसिद्धिः । न च त्रसरेणावेर विश्रामोऽस्त्विनि वाच्यं, सरेशः साक्यवः चानुपदव्यत्वात् घट्वादत्यनमानेन तदवयवसिद्धी, सरेणा- रखवासावयवाः महदारम्भकत्वात् कपालवादित्यनुमानेन तदययवसिद्धः न दमभयोजकम् , अपकृष्टमहत्त्वं प्रत्यनेकद्रव्यत्तस्य प्रयोगात्वात् । न चैत्र क्रमेण तदवयवावयवधारापि सिद्धयेदिति वाच्यम् , अन्वस्थाभयेन तदसिद्धेरिति ॥ सा चेति । सा कार्यरूपा पृथिवी विधेत्यर्थः । शरीन्द्रियविषयभेदादित्यर्थः ।। ३६ ॥ ३७ १३ तत्र देहमुदादरति- योनिजादि भवेहेहमिन्द्रियं धाणलक्षणम् । विषयो घणुकादिश्च ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः ॥३८॥ इत्थं चेति पूर्वोक्तयुक्त्या चैत्यर्थ , तेपामत्रयविना, मेस्सर्पपयोरिति मेरसर्प- पयोः साम्यप्रसङ्गोऽपीति योजना । अपिशब्दन द्वयणुकस्म सावयवारब्धते महत्यापत्तिः समुच्चीयते । साम्यं परिमाणतारतम्याभावः परिमाणकारणीभू- तस्या अवययसंख्याया उभयत्रानन्तरलेन साम्पादितिमारः । ननु विश्रामाश्रयस्य नित्यते किं मानमत आह-यत्र विति । असमवेतति असमनभाव- कार्योत्पत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु तस्य नित्य सिद्धावपि परमाणुल्यै कि मानमत आह-मइत्परिमाणेति । तदययवसिदी त्र्यणुकारपवसिदी अनेक द्रव्यत्वस्यति समवेतसमवेतवृत्तिद्रव्ययस्यत्यर्थः तदसिद्धेःअवयवधाराया असिद्धे. अत्र साम्यां परमाणुभ्यां द्वधगुफ त्रिभिद्वर्षणुकैध त्र्यणुकमिति संप्रदायो बोध्यः । देहमिन्द्रियं विषयस्तधेत्यस्य हेतुपर सूचयितुमधमाह-साकार्यरूपेति ॥ ३७॥ - ·सिद्धान्तक्तविला। योनिजमयोनिजं चेत्यर्थः । योनिनमपि विविधं जरायु- जमण्डनं च । जरायुनं मानुपादीनाम् । अण्डनं सादीनाम् । अयो- निजे स्वेदनोद्भिजादिकम् । स्वेदजाः कृमिदंशायाः । उद्भिजास्तर- गुल्मायाः । नारकिणां शरीरमप्ययोनिनम् । न च मानुपादिशरीराणा पार्थिवत्वे कि मानमिति वाच्यं, गन्धादिमत्त्वस्यैव प्रमाणत्वात् । न च क्लेदोमादेपलम्भादाप्यत्वादिकमपि स्यादिति वाच्यं, तथा सति जलव पिवीत्यादिनासंकरप्रसङ्गात् । न च तर्हि जलीयत्वादिक मेवास्तु न तु पार्थिव त्वमिति वाच्यं, क्लेदादीनां विनाशेऽपि शरीर- सेन प्रत्याभिज्ञानागन्धाधुपलब्धेश्वपथिवीत्वसिद्धेः । तेन पार्थिवादिशरीरे जलादीनां निमित्तत्वमानं बोध्यम् । शरीरत्वं तु न जातिः पृथिवी- त्वादिना सांकर्यात् , किंतु चेटाश्रयबम् । वृक्षादीनामपि चेष्टासत्त्वाना- योनिज शुकशोणितयो परस्परमेलनजन्यं, न तु योनिद्वारा निर्गतं, स्वेदजादावतिव्याप्तः । तद्भिन्नमयोनिजं । जरायुजमिति गर्भवेष्टनचर्मपुटकं जरायुः तन्नन्यं । मानुनादीनामित्यादिना पस्वादीना परिग्रहणं । सर्पोदीना- मित्यादिना पक्ष्यादिपरिग्रहः । स्वेदजमुदाहरति-कृमिदंशाचा इति एतेषां शरीराणामधर्मविशेषविशिष्टेभ्यः परमाणुभ्य एवोत्पत्तेः स्वीकारात् । । उदि. जादिकमित्यादिना देवशरीराणा परिप्रहस्तेमामुत्पत्तिस्तु धर्मविशिष्टेभ्यः परमः- णुभ्यः एव सम्भवतीति ब्रह्मणो मानसा मन्वादयः पुत्रा इत्यादिशा स्फुटमेय । योनि विना न शरीरमेवंविधागमे तु योनिएदं कारणमाप्रपर- मिति बोध्यम् । गन्धादिमत्त्वस्येति आदिपदेन च शुक्लेतररूपपरिमहः । ननु मानुपादिशरीराणां पार्थिव शरीर पाञ्चभौतिक"मित्यादिन्यवहारो म स्यादत आह-तेनेति मानुपादिशरीराणां पार्थिवत्वसाधनेनेत्यर्थः, तथा च शरीरे पाचभौतिकमिति व्यवहारो न पञ्चभूतोपादामानिमित्तकः, किं तु पञ्चभूतजन्यत्वनिमित्तक एवेतिभावः । सांकर्यादिति शरीरवं विहाय पृषि- चीत्यं वर्तते घटे, पृधियीत्वं विहाय शरीरत्वं च देवशरीरे, इत्येवं पृथिवी - ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. व्यातिः । न च वृक्षाः शरीरत्वे किं मानमिति वाच्यम्, आध्या- मिकवायुसंवन्धस्य प्रमाणत्वात् । तत्रैव कि मानमिति चेद्भमक्ष- तसरोहणादिना तदनुमानात् । यदि हस्तादौ शरीरव्यवहारो न भवति तदान्त्यावयविलेन विशेपणीयम् । न च यत्र शरीरे चेष्टा न जाता तमान्यासिरिति वाच्यं, सादृशे प्रमागाभावात अथवा चेष्टावदन्त्यावयवित्तिद्रव्यत्वच्याप्यनातिमत्त्वमन्त्यावयविमात्र- शनिचेष्टावत्तिजातिमत्वं वा तत् । मानुपत्वचैत्रत्वादिजातिमादाय लक्षणसमन्वयः । न च नृसिंहशरीरे कयं लक्षणसमन्वयः, नत्र मृ- सिंहत्वस्यकव्यक्तित्तिनया नानिवाभावाजलीयतेनसगरीरवृत्तितया देवत्वस्यापि जातिवाभावादिति वाच्यं, कल्पभेटेन नृसिंहशरीरस्प मानात्वेन नृसिंहत्वजात्या लक्षणसमन्वयात् । इन्द्रियामिति प्राणे- स्वादिना सोकर्यस्य स्फुटत्वाचल्य न जातिरित्यर्थः । चेप्टेति चेष्टात्वं चात्र जानिविशेषश्चेष्टन इन्यनुभवमिनः । आध्यात्मिकवाय. प्राणाल्यो वायु. । तत्रैव प्राणात्यवायाय । तदुनयना प्राणायवायोरनुमामादित्यर्थः । अन्त्या- वित्लनेति अन्त्यापयनित्यं च द्रव्यानारम्भकाचे सति अवययित्वं, यह तु द्रव्यानारम्भकरवे सनि चेष्टाश्रयत्वमिन्येवलक्षण, अधिकम्य पर्यात् । ताश इनि यत्र चेष्टा न जाता सादृशगरीरे मानाभावादितसर्थः । यत्र मरणानन्तरं पण्टशारीष्पित्तिस्तत्र चेष्टाया असत्येनाव्यामेराह-अधयति । चेष्टावदन्त्यावयवित्तिदन्यत्वव्याप्यपृथियां बजातिमादाय घटाढाय तव्याप्तिवारणा- याह-अन्त्यावयविमात्रानी नत् शरिर । चेष्टा चात्र हिनादितप्राप्तिपरिहा रानुकून्ना क्रिया प्राया, तेन गोदन विनापि यत्राचेटने घटादी मन्त्रमहिम्ना क्रियापतिस्तत्र मन्त्रमहिम्ना फ्टवेष्टत इतिव्यवहारेण चटायजातिविशिष्टाया- थेष्टायाः स्वीपर्तव्योऽपि नातिव्यानि 1 अष्टच स्वान्टिनेन्डाविषयत्वमानिष्टय व सान्छिनदेवविश्यावं, तेन घटादिशियामा अपि कस्यचिविटानिष्टात परिहारानुकूदस्यसम्भवेऽपि न घटत्सादिकमादायातिव्यातिः । जलीयतैनस- शरीरति जटपेन तेजस्मन ३ सह सांकदिवसमपि न जातिरित्यर्थः ।

·सिद्धान्तमुक्तावला।
न्द्रियं पार्थिवमित्यर्थः । पार्थिवत्वं कथमिति चेदित्यम् । घ्राणेन्द्रिय
पार्थिवं रूपादिषु मध्ये गन्धस्यैवाभि व्यञ्जकन्वान । कुद्दुमगन्धाभिव्य-
अकगोघृतबन् । न च दृशान्ने म्बकीयरूपादिव्यञ्जकत्वादसिद्धिरिति
वाच्य, परकीयरूपायव्यञ्जकन्यस्य नर्थत्वात् । न च नवगरावग-
न्धव्यञ्जकलेऽनकान्तिकत्वमिति वाच्यं, तस्य सक्तरसाभिव्यञ्जक-
वान् । यहा परकीयेनि न देयं वायुपनीतसुराभिधागम्य दृष्टान्तत्व-
संभवात् । न च प्राणेन्द्रियसनिकर्पस्य गन्धमात्रव्यञ्जकत्वात् तत्र
व्यभिचार इति वाच्यं, द्रव्यत्वे सतीति विशेपणात् । धिपय इति ।
उपभोगसाधनं विषयः । सर्वमेव हि कार्यबानमदृष्टाधनिम्, यत्कार्य
यदृष्टाधीनं तसदुपभोगं साक्षात्परंपग्या वा जनयत्येव । नहि बीज-
प्रयोजनाभ्यां विना कम्यचिदुत्पत्तिस्ति । तेन व्यणुकादि ब्रह्मा-
ण्डान्तं सर्वमेव विषयो भवति । शरीरेन्द्रिययोपियत्वेऽपि प्रकारा-
न्तरेणोपन्यासः शिष्यबुद्धिवेशधार्थः ॥ ३८ ॥

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. जलं निरूपयति-- वर्णः शको रसस्पर्शी जले मधुरशीतलौ। स्नेहस्तत्र वत्वं तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥३९॥ स्नेहसमवायिकारणतावन्डेदकतया जलवजातिः सिद्धयति। यद्यपि स्नेहलं नित्यानित्यत्तिलया न कार्यतावच्छेदकं तथापि ज- न्यस्नेतत्वं तथा बोध्यम् । अथ परमाणौ जलत्वं न स्यात्तत्र जन्य- स्नेहाभावान् , नित्यस्य च स्वरूपयोग्यत्वं फलावश्यंभावनियमादिति चेन्न, जन्यस्नेहजनकतावन्टकतया जन्यजलवनातः सिद्धौ, तदव- छिन्नजनकतावच्छेदकतया जलबजानिसिद्धेः । शुरुरूपमेव जलस्येनि दथितुमुक्तं वर्णः शु इति। न तु गुरुरूपाच लक्षणम् । अथवा नैमिनिमगवत्यवत्तिम् पवनद्रव्यत्वस..द्वयाप्यजानिमच्चम् ,अभा- ६ जलस्य मधुर एव रसः शीत एक स्पर्श : । निक्तरसवदत्तिमधुर- जलापजाती प्रमाणमाह स्नेहान कारणतया जलवासित बायकाभावात्तम्प जातियसिद्रिभिः । न सापडेमिति निन्य- वृत्तिधर्मस्य कातिवडक नाभाराभार । स्वरूपयोग्यत्वे काररता- बन्छेदकधर्मरले । फलावश्य भाव इनि अरण्याथदण्टादी घटम्बर पयो ग्यत्वाची कारेऽपि न पाप्यनुपरसिम्नस्यानिन्योन पोपमायकन्य भरात नित्यस्य स्वम्पयोग्यसे तुरस्यापश्य भार स्यादिरिभाषः । वदवच्छिन्नति जन्यजलत्ताउलेयर्थ । ननु शुक्टर परस्त्र परियादाव्यानमत बाह- दर्शपिनुमिति न तु लक्षणमिनि पृथिव्याट पनि योगिनिर । रिप- बत्तस्य रक्षण वेऽप्याह - नैमित्तिकठवन्ववत्तीनि द्रय उमाक्षाद्वयापरव चात्र द्रव्य ज्याच्या याप्यर बोन्य, तिलक्षणरयोदक्षरत्वादाह-अभास्वरोत। साक्षापदस्प न्यमाइ-लेनेति ननु ज नीटसपागो कालीचरे क्य ·५८ सिद्धान्तमुक्तावला। न्द्रियं पार्थिवमित्यर्थः । पायित्वं कथमिति चदित्यम् । घाणेन्द्रिय पार्थिवं रूपादिपु मध्ये गन्धस्यैवाभि व्यञ्जकन्चात् । कुमगन्धाभिव्य- अकंगोघृतयत । न च दृष्टान्ने म्बकीयरूपादिव्यचकत्वादसिद्धिरिति वाच्यं, परकीयरूपायव्यञ्जकन्यम्य तदर्थत्वात् । न च नवशरावग- न्धव्यञ्जकलेऽनकान्तिकत्वमिति वाच्यं, तस्य सक्तुरमाभिव्यञ्जक- वन् । यता परकीयेति न देयं वायुपनीतमुगभिभागस्य दृष्टान्तल- संभवात् । न च प्राणन्द्रियसनिकर्षस्य गन्धमात्रव्यञ्जकल्लान् तत्र व्यभिचार इति वाच्यं, द्रव्यत्वे सतीति विशेषणात् । विपय इति । उपभोगसाधनं विषयः । मर्वमेव हि कार्यजातमदृष्टाधानम् , यत्कार्य यददृष्टाधीनं तत्तदुपभोग माझा-परंपग्या वा जनयत्येव । नहि वीज- प्रयोजनाभ्यां विना कम्यचिदुत्पनिरम्ति । तेन द्वयणुकादि ब्रह्मा- ण्डान्तं सर्वमेव विषयो भवति । शरीरेन्द्रिययोपियत्वेऽपि मकारा- न्तरेणोपन्यासः शिप्ययुद्भिवैश ग्रार्थः ॥ ३८ ॥ देयत्वस्यापीन्यपिना नृसिंहन्त्रपरिग्रहः । रूपादिपु मध्ये ति रूपरसगन्धस्पर्श- शब्देषु मध्ये गन्धस्यैत्र बोधकत्वाठिन्यर्थः । नाणेन्द्रियस्य गन्धलादेरपि बोध- करवानी मध्यांत, मनमि व्यनिवारवारणाय चवकारः । तदर्थवादिति गन्धस्वाभिव्यनकवादित्यस्यार्थवारियर्थः। तस्य नत्रशरावगन्धव्यजकजन्दस्य । परकीयतिविशेषणाप्रवेशेन लाववादाइ यति । परकीयानुपादाने हेतुमाह- वायूपनीतेति । इतिविशेपणादिति तथा च रूपाद्यव्यञ्जकरचे सति गन्धमान- व्यञ्जकद्रव्यायादित्यस्यार्थो बोध्य इति भावः । यस्तुतस्तु रूपाव्यञ्जकत्ये सति गन्धव्यञ्जकद्रव्यत्वादित्यादिहेतुश्रय पत्र विषय इति प्रन्थकर्तुतात्पर्य बोध्यम् । विपयमाहेति ननु किं नाम विषयत्वं सामान्यादावपि मृत्तित्वेन जातिसाभावादत आह-उपभोगेति । यददृष्टाधीनं यत्पुरुपीयादृष्टाधान, तत्तत्काय, तदुपभोग तत्पुरुषस्योपभोगमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ इति पृथिवानन्यः ॥

·, अन्वयार्थदीपिकासहिना. जलं निरूपयति- वर्णः शुक्लो रसस्पर्शी जले मधुरशीतलौ। स्नेहस्तत्र द्रवत्वं तु सांसिडिकमुदाहृतम् ॥३९॥ स्नेहसमवायिकारणतावन्डेटकतया जलवजातिः सिद्धति यपि स्नेहलं नित्यानित्यत्तितया न कार्यतारद तथापि ज- न्यस्नेहवं तथा बोभ्यम् । अथ परमाणो जलस्यं न स्यात्तत्र अन्य- स्नेहभावान् , नित्यम्य च स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यंभावनियमादिति चेन, जन्यस्नेहजनकतावन्छेटकतया जन्यजलवजातेः सिद्धौ, तदव- निउन्नजनरुतावन्दकतया जलवजानिसिद्धः। शुटरूपमेव जलस्पेनि दथिनुमुक्तं वर्णः शुक्र इति। न तु बरुपवर लक्षणम् । अथवा नैमितिकद्रवत्ववत्तिम्पबत्तदव्यत्वसास याप्यजातिमत्वम् अभा- स्वरगुतररूपाममानाधिकरणरूपवत्तिद्रव्यन्वसाक्षाद्वयाप्यनानिमचं या तदर्थः । तेन स्फटकादौ मातिच्या नः। रसस्पर्शाविति । जलस्य मधुर एव रसः शीत एव सर्ग: । रिक्तरसवदत्तिमधुर जदयजागो प्रमाणमा म्नति कनार लटकनया जरा यापकामापात्तस्प जातिमिद्रिभिः । न कार्यतावन्डेटसमिति निय- वृत्तिधर्मस्य कान वाटय माना भार । स्वरूपयोग्यत्वे कारग्ना बटकधर्मरचे । फलवश्य भाव इति अरण्यपदण्टादी घटम्बरूपयो ग्यारस्वकारेऽपि न कायनुपरहिम्नस्यानियन पोषपायकत्व भागात नित्यस्य स्वरुपयोग्य तु परियारदय भार स्थादितिभारः । तदन्छिनैति जन्यजस्तापछिलेयर्थ । ननु शुक्टम्पपत्र पुषिच्यादातल्यानमत बह- दर्शयितृमिति न तु रक्षणामिनि पृथयाट नियागिनि च । शारम्प- पत्तभ्य रक्षण मर मित्तिष्ठत्वपत्तीनि द्रय माझादसायन चार द्रव्यवयाया याप्पर बोय, तल्लागासौदावादार-अभास्वरोी। समापदस्प स्न्यमह-तेनेति । ननु हे नाउरुपामगारे काग्दीचरे क्य .

·अन्धयार्थदीपिकाससिता. दवच्छिन्नजनकतावच्छेदकं तु जलवं बोध्यम् । घृष्टचन्दनादौ तु शैत्योपलब्धिश्चन्दनान्तनिशीततरसलिलस्पैव । तेजासयोगाजले उ- प्यमतीतिरौपाधिकी स्फुदैन । तत्र पाकासंभवात् ।। स्नेहस्तति । घृतादापि तदन्तर्वतिजलस्यैव स्नेहः, जलस्य स्नेहसमवायिकारग वात् । तेन जल एवं स्लेह इति मन्तव्यम् ।। द्रवत्वमिति । सांसि- द्विकदवत्तलं जातिविशेषः प्रत्यक्षसिद्धः । तदवन्छिनननकतावच्छेद- कमपि तडेवेति भावः । तैलादावपि जलस्य द्रवत्वं स्नेहर्पण च दहनानुकूल्यमिति वक्ष्यति ॥ ३९ ॥ नित्यतादि प्रथमवर्तिकतु देहमयोनिजम् । इन्द्रियं रसनं सिन्धुहिमादिपियो मतः ॥ ४०॥ मथमवदिति । पृथिव्या इवेत्यर्थः। तथाहि । जलं द्विविध नित्यमनित्यं च । परमाणुरूपं नित्यं एयणुकाटिक सर्वमनित्यपवय- वसमतं च । अनिन्यमाप त्रिविधं सरीन्द्रियविषयभेडात ।। पृधि- वीतो यो विशेपस्तमाह । किंचिति । देहमयोनिनम् , अयोनिजमेरे- त्यर्थः । जलीयं शरीरं वरुणलोके मसिद्धम् । इन्द्रियमिति जली- यमित्यर्थः । तथाहि । रसनं जलीय गन्यायव्यञ्जकत्वे सति रस- जम्बीरे आम्रसस्यगनुभगतहतजले परपरया तस्ये प्रतीति, हरीतक्या तु मधुररसाभारान हरीतकीगनमाधुर्यस्य जले प्रतीनितिमात । जलवाभार- ऽपि घुष्टचन्दनादी शन्योपलथं गीतस्पर्शपरचमतिव्यानमत आह--धृष्टेति । तत्र जले पाकासम्भाव चाग्रे सुटीभविष्यति । तदवच्छेदकमपीति सासि- द्विकटवस्ववाग्निजनकनारम्छेदकमपि, तदेर जन्यजलसमवेत्यर्थ । य- पनि स्नेहनिम्पणमरे तत्तकाहिहनस्यानुकूलत्यनेन वक्ष्यतीत्यर्थ ॥३९॥ जलीयं शरीरमिति तच्च पविभागौपष्टब्ध बोय. तेन काले ले हस्तपादा व्यवस्थाया असम्भोऽपि न क्षनि । वरुणत्येक इति ता व तत्र सुनिरैप प्रमाणमिनिभाष । कामार सर. दरकादिरियादिना कृपा ·. सिद्धान्तमुकावलि. व्यञ्जकत्वात् , सक्तुरसभिव्यञ्जकादकवत् । रसनेन्द्रियसंनिक व्यभि- चारवारणाय द्रव्यत्वं देयम् । विपयं दर्शयति सिन्धु हिमादिरिति । सिन्धुः समुद्रः। हिमं तुंपारः । आदिपटात्सरिकासारकरकादिः सर्वोऽपि ग्राद्यः नच हिमकरकयोः कठिनत्वात्पार्थिवत्वमिति वाच्यम् , उप्मणा विली. नस्य तस्य जलवस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । यद्रव्यं यदव्यध्वंसजन्यमिनि व्याजलोपादानोपादेयत्वसिद्धेः। अविशेपेगच वन्यपनिरोधात् कारकादीनां काठिन्यमत्ययस्य भ्रान्तत्वात् ॥४०॥ तेजो निरूपयति उष्णः स्पर्शस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभास्वरम् । नैमित्तिकं द्रवत्वं तु नित्यतादि च पूर्ववत् ॥४॥ उप्गत्वं स्पर्शनिष्ठो जातिविशेपः प्रत्यक्षसिद्धः । इत्थं च जन्यो- स्पर्शसमवायिकारणतावच्छेदकं तेजस्त्वं जातिविशेषः। तस्य पर- माणुष्वत्तित्वं तु जलवस्येवानुसंधेयम् । नचोप्जस्पर्शवत्वं चन्द्रकिर- णादावव्याप्तमिति वाच्यं, तत्राप्युप्णत्वस्य सत्त्वात् । किंतु तदन्तः- पातिजलस्पर्शनाभिभवादग्रहः। एवं रत्नकिरणादी पार्थिवस्पर्शनाभिम- दिपरिग्रहः । कठिनत्वात् कटिनस्पर्शकतादित्यर्थ: हिमकरकयोलल्ये कर काठिन्यप्रत्ययः ! अत आह-भ्रान्तत्वादिति ॥४०॥ ॥ इति जलग्रन्थः । इत्यं चेति उष्णवजातिसिद्री चेत्यर्थः । नलवस्येवेति तथा च यथा जन्यजन्दाबन्टिन्नजनकनारन्छेदकतया परमाणुसाधारणा जलव जाति. मिति. नथा जन्यतेजस्यावन्छिन्नजनकतावन्छेदकतया तेज.परमाणुसा- धारणायास्तेजस्वजातरपि सिद्धिरितिभावः । चन्द्रकिरणादेरिल्यादिना रत्नकिर- णादः परिग्रहः । तत्रापि चन्द्रकिरणादावपि । ननु ताणप्रतीति: स्यादत -किंचिति । तदन्त इदि चन्द्रकिरणास पानीत्यर्थः । ननु चक्षुरादौ आह- ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. वाचक्षुरादौ चानुभूतत्वाग्रहः॥ रूपमित्यादि । वैश्वानरे मरकतकि- रणादौ च पार्थिवरूपेगाभिभवान्छुलरूपाग्रहः ।। ननु तद्रूपाग्रहे धर्मि- गोऽपि चाक्षुपन्वं न स्यादिति चेन, अन्यदीयरूपेणापि धर्मिणो हसंभवात् , शहस्येव पित्तपीतिम्ना । वरेस्तु शुरूपं नाभिभूतं किंतु नदीयं गृकत्वमा भूतमित्यन्ये ।। नैमित्तिकमिति । मुवर्णादिरूपे तेजसि तत्सत्वात् नच नैमितिकद्रवत्वं न लक्षणं दहनादावव्यासं घृतादावति- व्यासं चेति वाच्यं प्रथिव्यवृत्ति नौमित्तिकद्रवत्वबतिद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्य- जातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् ।। पूर्वदिति । जलस्यवेत्यर्थः । तथाहित तत द्विविधं नित्पमनित्यं च । नित्यं परमाणुरूपं तदन्यदनित्यम् , अययवि च । तच्च त्रिधा गरीन्द्रियविपयभेदात् । शरीरमयोनिजमेव । तच्च मूर्यलोकाद। मसिद्धम् ।। ४१ ।। अत्र यो विशेपस्तमा:-- इन्द्रियं नयनं वह्विस्वर्णादिविपयो मतः। ननु चसुपस्तैजसत्वे किं मानमिति चेत्, चक्षुस्तैजसं परकी- कथ न उष्णस्पर्शग्रह १ अत आह-चसुगदौ चेति । अथेति (नन्विति) सपामहे वैश्वानरादिगाभारतररूपाग्रह । धामणोऽपि वैश्वानरस्टेरपि । अयो:- ग्मच्यावृत्तिवेन वैश्वानरादिगतसग्न्यादरपि ग्रहण न म्पादि-पपिना सूचित बोरव्यम् । अन्यढीयेति पाधिस पेगैन्यर्थ । यया पित्तपतिम्ना आग्वादः प्रतातिस्तद्वदनापतिभार । ननु दाम्बादिगतरूपस्य वस्नुग-या नानुद्भतस्य किंतु पित्तदोषेण शुक्लम्प पर पीतत्व भामत यभिप्रायवानाह-बहमिवरित मुवर्णादिस्पति तत्मत्वावलमत्वादि यर्थः, तेन नामाभव इति भारः । पृथिव्यरत्तीति अत्रापि साक्षात्यद मपातायात तच जिस नगरम् ॥४१॥ परकीयनि अत्रापि च सनिकऽतिव्यानिकारणाय द्रव्यते सतीनि पूरणीयम् । अन्न केचिद्वौयादयश्चक्षुषोऽप्ररम्यकारित्व, व्यायन्ति प्रमाणयन्ति चते-यदि चक्षुः प्राप्यकारि स्यात्तदा रसनादिवबिष्टानसम्बन्धमेन गृहणीयात, नं चैत्र, मयक्षवाधात् । किंध यदि चक्षुः प्राप्य गृह्णीयात्तदा स्वतोऽधिकप- - ·६४ 'सिद्धान्तमुक्तावली. रिमाणवस्तु ने गृहणीयान्, उक्त चं-"न पलु नग्धुलुशन स्वम- माणा प्रविष्टे पटकटाकटादो भेदकारि प्रमिमियादि, " प्राप्यकारिले शाम्बाचन्द्रमसोम्यकालग्रहणमपि न स्यादिति । तदेतदखिलमसमाक्षिनमा- विनोनामत, तथाहि-अधिष्टानामन्त्रधरस्तुप्राणिप्या प्रदीपप्रभाया न चक्षु. पोऽ प्राध्यकारित्वमम्भवात्, स्वाविकपरिमाणमादित्व चाम्य गोटकनिर्गत- स्य चक्षुप प्रदीपप्रभारदेवोपपते । न च प्रदीपस्य तजसवन प्रभायाः सर्वत्र प्रसनता स्वतोऽपिकपरिमाणावस्तुमारिन्धमम्भोऽपि न चक्षुष प्राप्य- कारिल सम्भाति चक्षुस्तनम रे मानाभावादिति वाच्य, स्पर्मादिषु मध्ये रूपस्वाभिव्यञ्जकद्रव्यवादिति हेतुना चक्षुपि तेजस समापनात् । न चास्य हैतोरञ्जनाती व्यभिचार डनि यान्य, अनारेरन्यत्रक्लमनियतपर्तिभिरेव कार्यसम्भा इत्याद्य-यथासिधन्येन रूपमाहिवस्सेवामम्भवम् , कितु चक्षुर्ग- तदोपयापर्तकवेन बापस्थळे भ्रमत्वाडाविपटनद्वारा प्रामाण्यज्ञानपदजनादि- कमपि च क्षुपाढी काचिदुपपु यते, न तु कारणव तस्य । न च भास- रशुक्लरूपाभावाचक्षुषो न जमत्वमिति याच्य, चक्षुषि भाम्वरशुक्ट्ररूपस्य सत्यात् । अनुपलब्धिम्त्यन्द्रुततयापि मगछते । न चैत्र मुर्गचक्षुषोऽपि रूपादिप्रकाशकल्य न स्यादिति वाच्यं, चाशुपटफिकप्रन्यक्ष प्रत्युद्धृतरूपा- वनिमहनापन्छिनालोकमयोगापन्छिनचक्ष मयोगस्य कारणत्यास् . आलोक- श्चान्धकारप्रतियोगी तेज तथा चान्धकारे सुवर्णमत्वदशाया मनलादिचाक्षुपा पत्तिकारणायालोकमयोगापन्छिनेन्यत्र तेजमि पर उटूतानभिभूतर विशेषण, न तु चक्षुष्यपीति यत्किचिंदनन् । ननु काचकृपोटगमिरगतम्य व्यषिमतोऽप जलादे. प्रकाशकायेन चक्षुप मनस हर प्राप्यकारिन न मम्भरतीति चेन्न, काचकृपादे सम्मतद्वित्वेन नेत्रकिरणाना तदन्त प्रवेशसम्मवान । न चैर काचकृपादितो जलादे बहि प्रगत स्यादिति वाच्य, जडारक्षया तद्रिाणामत्यन्त सुक्ष्मतरत्यकल्पनात्, कथमन्यथा काठादिना गादतर पि. हितमुखस्यापि काचकूपादेरन्तर्गतस्य जटादेशतपादिना सर्मानुभवसिध्रमुष्णय ·अन्ययार्थदीपिकासहिना. वाचसुरादौ चानुतत्त्वादग्रहः ॥ रूपमित्यादि । वैश्वानरे मरकतकि- रणादौ च पार्थिवरूपेमाभिभवान्छुलरूपाग्रहः ।। ननु तपाग्रहे धर्मि- णोऽपि चाक्षुपलं न स्यादिति चेन, अन्यदीयरूपेणापि धार्मिणी ग्र- संभवात्, शङ्कस्येव पित्तपीतिन्ना । वस्तु शुरुरुपं नाभिभूतं किंतु • तदीयं शुकत्वमाभिभूतमित्त्यन्ये । नैमित्तिकमिति । सुवर्णादिरूपे तेजसि तत्सत्त्वात् ।नच नैमित्तिकद्रवत्वं न लक्षगं दहनादावव्या घृतादावति- व्याप्चति वाच्यं पृथिव्यत्ति नैमित्तिकद्रवत्वमत्तिद्रव्यत्वसाक्षाद्वयाप्य- जातिमत्वस्य विवक्षितत्वात् ।। पूर्ववदिति । जेलस्यवेत्यर्थः । नथाहि! तत् द्विविधं नित्यमनित्यं य । नित्यं परमाणुरूपं तदन्यदनित्यम् , अययवि च । तच त्रिधा शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीग्मयोनिजमेव । तञ्च मूर्यलोकादी प्रसिद्धम् ॥ ४१ ॥ अत्र यो विशेपस्तमाह इन्द्रिय नयनं वह्निस्वर्णादिविषयो मतः। ननु चापस्तैजसत्वे किं मानमिति चेत्, चाम्तैजसं परकी- कथ न उष्णस्पर्शग्रहः ? अत आह.-चक्षुरादौ चेति । अथेति (नन्विति) तद्रूपापहे वैश्वानरादिगतभास्वरमापाग्रहे । धामणोऽपि वैश्वानररादेपि । अयो- मन्यात वृतियेन वैश्वानगदिगतसग्न्यादैरपि ग्रहण न स्पादित्यपिना सूचित बोधव्यम् । अन्यदीयेति पार्थिवरूपेणेवियर्थ । यथा पित्तपनिम्ना शग्वाटेः प्रतातिस्तद्वदनापतिभावः । ननु शग्वादिगतहपस्य वस्तुगत्या नानुगतन्वं किंतु पित्तदोषण शुक्टमस एन पीतत्व भासत इत्यभिप्रायवालाह-बहमिवारी मुवर्णादिरूपेति तत्सत्वायत्तसत्त्वादित्यर्थः, तेन नासम्भव इति भावः । पृथिव्यतीति अत्रापि माथापद सपानायात तच जम शरीरम् ॥४१॥ परकीयेति अत्रापि चक्षुःसन्निकर्षे ऽतिव्यानिवारणाय इत्यो सतीति पूरणीयम् । अत्र कोचिौधादयधभुषोऽमाप्यकारिन, व्यायर्णयन्ति प्रमाणयन्ति चते-यदि च ः प्राप्यकारि स्यात्तदा रसनादिवदधिष्टानसम्बन्धमेय गृहगीपातं. न , प्रत्यक्षबाधात् । किंध यदि चक्षुः प्राप्य गृहणीयात्तदा सतोऽधिका- -- ·६४ च . सिद्धान्तमुक्तापली. रिमाणमस्तु न गृह्णयात्, उक्त चं-" न चलु नषलुगस्त्र स्थप्र- माणा-प्रयिष्ठे पटकटशकटाटी भेदसार प्रतिमित्यादि, " प्राप्यकारिते शाम्बाच हमसोस्वयकालग्रहणमपि न स्यादिति । तदेतदखिटमसमीक्षितभा- रितन्यनामत, तथाहि-अनिष्टानामबधास्तुप्राहिण्या प्रदीपनभाया इच चक्षु. पोऽये प्रायमारित्वमम्भवात् , म्वाधिकपरिमाणमाहिल चाम्य गोलकनिर्गत- स्य चक्षुष प्रदीपप्रम देशोपपत्ते । न च प्रदीपस्य जसवन प्रभाया. सर्वत्र प्रसूनसा स्वतोऽपिकपरिमाणपद्वस्तुमान्चिसम्भोऽपि न चक्षुप प्राप्य- कारित्र सम्भवति चक्षुरस्तेजसरे मानाभावादिति वाय, स्पर्मादिषु मध्ये रूपस्यैवाभिव्यञ्जकडव्यत्वादिति हेतुना चक्षुपि तेजस-यमापनात् । न चास्य हेतोरञ्जनादा व्यभिचार इति गाय, अञ्जनादन्यत्रक्टमनियतमतिभिरेव कार्यमम्भव इत्याय-यथासिवरेन रूपमाहियामम्भर, फितु चक्षुर्ग- तदोपण्यापर्तकरयेन वायसरे भ्रमवशङ्काविघटनद्वारा प्रामाण्यज्ञानादजनादि- कमपि चाशुपादौ क्यचिदुपयन्यते, न तु कारणत्व तस्य । न च भास्त्र. रशुक्लरूपाभवाञ्चक्षुपो न जमन्यमिति वाच्य, चभुषि भाम्बरशुक्लरूपस्य सत्त्वात् । अनुपलब्धिस्त्सनुततयापि सग मे। न चे मुश्चमोऽपि रूपादिप्रकागकन्य न स्यादिति वान्यं, चाशुरलौकिकप्रत्यक्ष प्रत्युत्तरूपा- छिन्नमहलावन्छिनालोरमयोगाग्निचक्षु मयोगस्य कारणलास् , आटोक श्चाधकारप्रतियोगी तेज तथा चान्धकारे मुवर्णमत्त्वदशाया भूतलादिचाक्षुपा पतिवारणायालोक्मयोगाग्नेियत्र ते नामि प्य उद्भूतानभिभूतत्व विशेषण, न तु चक्षुष्यपनि यत्किांचेदेतत् । ननु काचपोदगम्वरगतम्य व्याधिमतोऽ जहाद प्रकायकत्वेन चक्षुरो मनस डर प्रयकारिन न मम्भवतीति चेन, काचकृपाद मृन्भनरन्छिनत्वेन नाविरणाना तदन्त प्रोगसम्भपात । न चा काचकृपादिता जन्टादे बहि प्रपात स्यादिति वा-य, जलापक्षया तच्छिद्राणामत्यन्त सूक्ष्मतरत्वकल्पनात्, कथमन्यथा काष्टादिना गादत पि- हितमुखस्यापि झाचकूपादेरन्तर्गतस्य जलादेरातपादिना सर्वानुभवसिधमुष्णय ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. यस्पर्शाचव्यञ्जकत्वे सति परकीयरूपव्यञ्जकत्वाद प्रदीपवत् । प्रदीपस्य स्वीयस्पर्शव्यञ्जकत्वादत्र दृष्टान्तेऽव्याप्तिवारणाय अपम सङ्गन्छन, तत्रापि सूर्यरदम्यादीनां जन्लादेः सम्बन्धोऽवयं स्वाकर्तव्यः, सच सम्बन्धः काचकपाट छिद्रानीकारे न सम्भवतीत्यकामेनापि काचकूपादेः स. दिलं स्वीकर्तव्यं । सच्छिद्रले च तस्य जलादीनां ततो बहिः प्रपातापत्या त. च्छिद्राणां जलापेक्षयातिमूक्ष्मत्वं रहस्यपेक्षया च स्थूलब भवतापि स्वीकृतमेवेति चक्षुरप्राप्य धीद्धयरश्मितोऽपि प्रकाशकं यस्मादतःकरणं यापतिरके स्यान्पुना रसना !!!" इत्यादिकं यत्कचिदुक्तं तदारातरमणीयमेवानि दिक । काचकूपादेः सच्छिदत्व रम्मिभिः छिदकरणादयति पूर्वमेव वा तस्य सन्छिदत्यमिति विचारस्य न प्रकृतोपयोगित्वमिति तदुपेश्यते ॥ नन्येवमपि घटाय- न्तर्गतस्य व्यवधिमतोऽपि जलादेवाशुपत्यापत्तिवारवेति चन, तत्र कुंभादिभित्र- किरणानां निघानवकारात, कथमन्यथा घटाद्यतर्गतस्य व्यवधिमतो जायोटे- दीपकायालोकेनापि प्रकाशो नानुभूयते इत्यतो दृष्टे किंचिलानुपपन्नं नामेति न्याये- नेता एव तेजस. स्वभावो यरहलु कुत्रचित्त प्रतिघातः कुत्रचिचायतिधात इति! यञ्च चक्षुषः प्राप्यकारिले शारखाचन्द्रमसौस्तुल्यकालग्रहण न स्यादित्या- पादित तत्रेधापतिरेर । तुल्यकालाभिमानश्चाश पत्यैव, अचिन्त्यो हि तेजसो लायत्रातिशयन वेगातिशयो यदुदयगिरिचायटबिन्यत्र भगवति सवितरि भवनोदरेवान्टोक इत्यभिमानी लोकानामिति सिद्ध मनोमिनन्द्रियत्वस्वरूप- बाहिरिन्द्रियावन हेतुना चक्षुषः प्राप्यकान्तिं । किन रूपमिति ज्ञान इन्द्रियसंयुक्तसमवायजन्यं विभ्ववृत्तिगुणविषयक किक प्रत्यक्षत्वात् ताहरा- হবিবস্বানুমানাবি चक्षुषः प्राप्यकारित्वमेधैत्यलमतिप्रमहेन । एतेन नहि काचपादौ मूर्यादिकिरणानामपि प्रवेगोऽस्माभिः स्वाकियने किंतु सूर्यालोवेल परएरया सनशन्धकारकारणाभूता: पुहटापरनामानो इन्य- विशेषा एव वासिताः संतः काचकृपायंतर्गतस्य जलादेः प्रकाशका भक्ती- स्यायपि मत्युक्त, अन्धकारस्य पुलकार्य मानाभावात् क्लिष्टफलनाप- ·सिद्धान्तमुक्तावली. परसीयति । घगटेः स्वीयरूपव्यञ्जरत्वाद्वयभिचारतारणाय द्वितीय परकीयेति । अथा प्रभाया दृष्टान्तत्वसभवादाय परकीयेति न देयम् । चनु सन्निर व्यभिचाग्वारणाय व्यत्व देयम् ॥ विषय दर्शयति । वहिरिनि । ननु मुवस्य तैजसत्वे नि मानमिति चेन्न, मुवर्ण तैजसम्, असति प्रतिबन्ध अत्यन्तानल्सयोगेऽप्यनुच्छिय मानजन्यद्रवत्वात् यनैव तत्रैवम् , यथा पृथिवीति । न चामयोजक, पृथियोद्रवन्वस्थ जन्यनत्यत्वस्य चात्यन्ताग्निसयोगनाश्यत्वात् । ननु पीनिमगुरत्वाश्रयस्य पार्थिवभागस्यापि तदानीं द्रुतत्वात्तेन व्यभिचार इति चेन्न, जलम यस्थमपीसोढवत्तस्याद्रुतत्वात् । अपरे तु ऐतिमाश्रयस्य अत्यन्तामिसयोगेऽपि पूर्वरूपापगत्तिदर्शना- उत्पतिवन्धर विजातीयद्रवद्रव्य कल्प्यते । तथाहि । अत्यन्तानिस- योगे पीतिमगुरुत्वाश्रयः विजातीयरूपप्रतिबन्धक्द्रवद्रव्यसयुक्त', अत्य यादिरूपानकन्धिदापदष्ट व चैतनम् अनाया ॥ घनादाह-अथवेति । ननु मुवर्णस्य तैजसन्चे कि मानमिति सपर्ण पाच आरगेद्भागादि यादितो पापिन साधकस्यैव सत्त्वात् ।ममावत्त-नेति । अनउिद्यमानेनि अनुठियमान द्रवत्यापिकरणवादिय , तेन नामागादी व्यभिचर । न चाप्रयोजसमिति अस्तु असतानलसयागऽयनयिमानयत्वा करण , मास्तु तैनसत्त- मित्यत्र विपक्षे बाधकताभार इन्य । अग्निसयोगनाश्यत्वादिति उपक्षण चनत् जनरपन्य प्रथम निगण्यम् ' इत्याद्यागमायधान्नु पपत्तरप्यनुकतर्क चादिति । तदानीम-पतानासयोगदशायाक्षिोदश्चूर्णे । तस्य पानिमगुरत्याश्रयस्य । ननु मपाक्षोदेष जर रिना रत्वदर्शनानल- सयोगेऽपि तत्र हर नाल ति शक्यत वस्तु प्रकृते तु मुनर्णसमिलितपी तिमगुस्ताश्रयस्य पाभागस्य तेनाभाग दिना क्याप्यदर्शनान दृष्टान्तमा यते. त्यभिप्रायता मतमुप यस्यति-अपरे त्वित्यादिना । त प्रतिक म्पपरा वृत्तिप्रतिनायक । अनुमानस्वरूप दर्शयति-तथाहीत्सादिना । जलपरमाणी - ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. तामिसंयोगे सत्यपि पूर्वरूपविजातीयरूपानधिकरणलात्, जलमध्य- स्थपीतपटवत् । तस्य च पृथिवीजलाभेनस्य तेजस्वनियमात् ।। वायुं निरूपयति- अपाकजोऽनुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः ॥१२॥ तिर्यग्गमनवानेप ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः । पूर्ववन्नित्यतायुक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ॥४३॥ अनुष्गाशातस्पर्शस्य पृथिव्यामपि सत्वादुमपाकन इति । अपाकजस्पर्शस्य जलाटावपि सत्वादुक्तमनुष्णाशीन इति । तेन वाय- वीयो विजातीयः स्पर्णो दर्गितः । तन्जनकतावच्छेदकं वायुवमिति भावः । एष वायुः स्पर्शादिलिङ्गकः । वायुर्हि स्पर्शशतिकम्पैर- व्यभिचारवारणाय हेती पृथिवीरमपि देयम् । तस्य याव्यस्य पृथिरीज- लभिन्नस्येति पृथिव्या, पक्षीकृतपीतिमाश्रयाया विजातीयत्वाभावाजलस्य च तत्रासम्भवादितिभावः । तेजस्त्वनियमादिति वाम्बादी इयत्वाभावादितिभावः तथा च पाश्चिमाधकम्य पूर्वोक्तानुमानस्याप्रयोजकत्वमेयेनि सिध्ध । न चैवमन्धकारे पतिमगुरुत्वाश्रयद्रव्यग्रहापत्ति. सुवर्णरूपनेजासयोगस्य मस्त्रादिति वाच्य, विलक्ष- मतेजःसयोगियर द्रव्यप्रन्या हेतुनयोक्तन्यान् सुवर्णम्पस्य तु प्राविरूपणाभिभूत- सात् । अन्धकार सुवर्गस्य चाक्षुपत्यापत्तियारणाय सुवां विभिन्न यत्तेजस्तद्भिन्न- द्रव्यप्रत्यक्ष प्रत्याटोकसयोगस्य द्रश्यन यक्ष प्रति कारणवमिति दोयम् ।। ॥ इति तेजोनिरूपणं । चायो प्रमाणदर्शनार्थ मुले अपाकन न्यायुक्तं तत्रापाजादिपदानां क्रमेण व्यावृत्तिमाह-अनुष्गाशोतस्पर्शस्येति । एतेन सशस्यानुष्णारातत्य कथनेन । तन्ननकतावच्छेदकपिति नया न विजातीयप जनकतावद. फत्तया लायवाजातिरूप वायुचे सिद्धनानिभाः ॥ ४२ ॥ मुझे स्पादिलिाक इति स्पदिदि टिङ्गन्यनुमापकानि पश्य स ·- .. . सिद्धान्तमुक्तावलि, परिस्पन्दादिना घटादेः संवन्धो वाच्यः । स च संवन्धः संयोगा- दिन संभवतीति काल एव तत्संबन्धघटका कल्प्यते । इत्यं च तस्या- श्रयत्वमपि सम्यम् ॥ ४५ ॥ ममाणान्तरं दर्शयति- परापरत्वधीहेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः । परत्वापरत्वयुद्धेरसाधारणं निमित्तं काल एव । परत्वापरखयो-. रसमवायिकारणसंयोगाश्रयो लाघवादतिरिक्तः काल एव कम्प्यत इति भावः । नन्वेकस्य कालस्य सिद्धौ क्षणदिनमासवर्षादिसमयभेदो कालसिद्धिरिति व्याख्याति, तचिन्त्य, तादशप्रतीती प्रमाणाभावात् । नन्त्रिदानी घट इत्यादिप्रतीतीना लायन सूर्यपरिस्पन्दादिविषयत्वमेव स्याकि काल- कल्पनयेत्यत आह--इदानीमिति । सयोगादिर्न सभवतीति द्रव्ययरिव सं- योग इति नियमन संयोगाभावात् । समयायस्तु सूर्यक्रियायाः सूर्येणैवेति संयोगाटेरसम्भवादितिभावः । सम्बन्धघटक इति स्वाश्रयतपनसंयुक्तसंयोग- घटक इत्यर्थः, स्व सूर्य्यक्रिया तदाश्रयस्तपनस्तत्संयुक्तः कालस्तत्संयोगो घटादावित्येवं सम्बन्धघटक इत्यर्थः । न चाकाश पर सम्बन्धघटक: क- स्यतामितिवाच्य, आकागादिगात्मनां विनिगमनाविरहेण लावधादतिरिक्त काल- स्यैव तथात्वात् । इत्यं चेति पूर्वोक्त युक्त्याकाटसिद्धी । तस्याश्रयत्वं । सम्यागति इदानी घट इत्यादिप्रतीतीनामतिरिक्तकालविषयत्वस्ययोचितत्वादितिभावः॥४५।। परत्वापरत्वादियुद्धरिति गमः परः कृष्णोऽपर इति प्रतीत्या कालिक- . परत्वापरत्यासी कादसिद्धिरिति भावः परत्वापरत्वयोरिति ज्येष्टकनिष्प्रवृत्ति- परत्वापरत्वगुणयोर्भावकार्यतया समत्राधिकारणत्वमसमप्राधिकारणाय च तयोः । कालपिण्डसंयोग एवेन्येवं कालमिद्विरिन्यर्थः । ननु परत्वापरत्ययोरसमवायिकार- संयोगाश्रयो लाघवादाकाश एवास्तामत आह-लाघवादिति आकाशस्य तदानयत्वे जीवात्मभिः प्रत्येक विनिगमनाविरहेण लाघवादतिरिक्त. काल एवं तदाश्रपत्वेन कल्य्यत इतिभावः । समयभेद इति समयभेदव्यवहार इत्यर्थः ।

·1. अन्वयार्थदीपिकासाहता. ७३ नस्पदित आह । क्षणादिरिति । कालस्त्वेकोऽपि उपाधिभेदात्क्षणा- दिव्यवहारविषयः । उपाधिस्तु स्वजन्यविभागमागभावावच्छिमें कर्म, पूर्वसंयोगावन्उिन्नविभागो वा, पूर्वसंयोगनाशावरिउन्नोत्तरसंयोगमाग- भावो वा, उनग्संयोगावच्छिन्नं कर्म वा । न चोत्तरसंयोगानन्तरं क्षण- व्यवहारो न स्यादिति वाच्यं, कर्मान्तरस्यापि सञ्चादिति । महाम- लये क्षणादिव्यवहारो ययस्ति तदानायत्या वसेनोपपादनीय इति । दिनादिव्यवहारस्तु तत्तत्क्षणकूटैरेवति ।। "दिशं निरूपयति- एकस्मिन्बदनानाम्यवहारविषयत्वाभावादितिभावः । उपाधिभेदादिति नया चैकस्य कालस्य किंचिदविछिन्नस्य क्षण किचिचयिन्टिनस्य च दि- नख न तु विन्दस्येतिमायः । स्वजन्येति स क्रिया। अयं प्रक्रिया-प्रथमन क्रिया,क्रियातो विभागः, विभागात्पूर्वसंयोगनाशः, तत इत्तरमयोगः ततः क्रियानाशः, तत्र स्वजन्यविभागप्रागभावावच्छिन्न कर्म स्त्रोत्पत्तिकाल एव । द्वितीयक्षण उपाधिमाह-पूर्वेति सजन्यविभागनास्यपूर्वसंयोगावच्छिन्नस्यजन्यविभाग इत्यर्थः । तेन स्वजन्यविभागस्य यत्किंचित्पूर्वसंयोगावन्छिनस्य बहुकालवृत्तिन्वेऽपि न क्षतिः, न वा यत्किचिद्विभागस्य स्थजन्यविभागनास्यपूर्वमपोगावन्छिनाये- sपि क्षतिः। तृनीयक्षण उपाधिमाह-पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नेति अत्रापि- स्वजन्यविभागजन्यपूर्वसंयोगनाशावन्छिन्नस्वजन्योत्तरसंयोगमागभाव इत्ययोज- सेयः । चतुर्थक्षणे तमाह-उत्तरसंयोगावच्छिन्नमिति स्त्रनाशकोत्तरसंयोगा- यन्छिन्नमित्यर्थः । नन्वेषे महाप्रलये क्षणव्यवहारो न स्यादन आह-महा- मलय इति वस्तुगत्या महामट्ये क्षणन्यवहारो नास्येवेति ययस्तीत्यनेन सूचित । वसनैवेति तिवसप्रतियोगप्रतियोगिकयावयसापशिष्टसमयस्यैव महापस्य क्षणव्यवहारविषयस्यमितिभावः, वं महाप्रलयसमयस्तयत्तिसप्रति- योगिप्रतियोगिफयारध्यसविशिष्टसमय: महापटपसमय एवेति दिए । ।। इति कालनिरूपणं ।। .

·७३ । अन्वयार्थदीपिकासाहता. न स्यांदत आह । क्षणादिरिति । कालस्त्वेकोऽपि उपाधिभेदात्क्षणा- दिव्यवहारविषयः । उपाधिस्तु स्वजन्यविभागमागभावावन्छिनं कर्म, पूर्वसंयोगावच्छिन्नविभागो वा, पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नौचरसंयोगमाग- भावो वा, उत्तरसंयोगावच्छिन्नं कर्म वान चोत्तरसंयोगानन्तरं लग- व्यवहारो न स्यादिति वाच्यं, कर्मान्तरस्यापि सत्वादिति । महाम- लये क्षणादिव्यवहारो यद्यस्ति तदानायत्या श्वसेनोपपादनीय इति । दिनादिव्यवहारस्तु तत्तत्क्षणटैरेवति ॥ दिशं निरूपयति- एकस्मिन्दिर नानाव्यवहाराविषयत्वाभावादितिभावः । उपाधिभेदादिति नया चैकस्य कालस्य किंचिदविछिनम्य अगर किंचिद्धम्मावन्छिन्नस्य च दि- नव न तु फेवलस्येनिभावः । स्वजन्येति स्वं क्रिया । अयं प्रक्रिया-प्रथमतः क्रिया,क्रियातो विभागः विभागात्पूर्वसंयोगनाश, तत उत्तरसंयोगः ततः क्रियानाशा, तत्र स्वजन्यविभागमागभावावन्छिन्नं कर्म स्त्रोत्पत्तिकाल एव । द्वितीयक्षण उपाधिमाह-पूर्वेति सजन्यविभागनाट्यपूर्वसंयोगाग्छिनस्थजन्यविभाग इत्यर्थः । तेन स्वजन्यविभागस्य यत्किंचित्पूर्वसंयोगायन्छिन्नस्य । बहुकालवृत्तिवेऽपि ने क्षतिः, न वा -पकिचिद्विभागस्य स्वजन्यविभागनाश्यपूर्वसंयोगावच्छिनावे- ऽपि क्षतिः । नृतीयक्षण उपाधिमाह-पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नति अत्रापि- स्वजन्यविभागजम्पपूर्वसंपोगनाशावचिनलजन्योत्तरसंयोगप्रागभाव इत्यर्थोऽत्र- सेयः । चतुर्पक्षणे तबाह-उत्तरसंयोगावच्छिन्नमिनि स्वनाशकोत्तरसंयोगा- यन्छिनमित्यर्थः । नन्वेवे महाप्रलये क्षगन्यवहारो न स्यादत आह-महा- मलय इति वस्तुगत्या महामन्ये क्षगन्यवहारो नास्यवोत यस्तासनेन सूचिन । ध्वसनैवेति सनिश्चतप्रतियोगिप्रतियोगिकसावण्वसविशिष्टतमयस्यैव महाप्रलये क्षगन्यवहारविश्यचमितिभावः, स्तं महाप्रलयतमयस्तदृत्तिसप्रति- योगिनियोगिक्यावश्यसविशिष्टतमय: महाप्रलयतमय एवेति दिक् ॥ ।। इति कालनिरूपगं ॥

·७४ सिद्धान्तमुक्तावलि. दूरान्तिकादिधीहेतुरेका नित्या दिगुच्यते ॥ ४६ ॥ दूरत्वमन्तिकत्वं च देशिकं परत्वमपरतत्त्वं बोध्यम् । तद्बुद्धे. रसाधारणं पीनं दिगेव । दैशिकपरत्वापरत्वयोरसमवायिकारणसंयो- गाश्रयतया लाघवादेका दिक सिध्यतीति भावः ॥ ४६ ॥ नन्यव दिक् तदा माचीमतीच्यादिव्यवहारः कथमुपपद्यतामित्यत आह उपाधिभेदादेकापि प्राच्यादिव्यपदेशभाक् । यत्पुरुषस्य उदयगिरिसन्निहिता या दि सा तस्य माची! एवमुदयगिरिव्यवहिता या दिक् सा प्रतीची। एवं यत्पुरुषस्य मुमेरुसन्निहिता या दिक् सादीची । तयवहिता त्ववाची । "सर्वपामेव वर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः इति नियमात् ।। आत्मानं निरूपयनि- आत्मेन्द्रियायधिष्ठाता करणं हि सोकर्तृकम् ॥४७॥ आत्मत्वज्ञानिस्तु मुखदुःखादिसमवायिकार शतावच्छेदकतया सि- यति । ईश्वरेऽपि सा जातिरस्त्येव । अदृष्टादिरूपकारणाभावान्न वीज प्रपोजक तदेव स्पष्टयति-दैशिकपरत्वापरत्व योरिति तिकृतां मते दिक्कालयोरीश्वरातिरिक्तत्वं नास्तीति बोध्यम् ।। ।। इति दिग्निरूपणम् ॥ मुखदुःखादीति यद्यप्यह सुग्नीति प्रतीन्यात्मत्वस्य स्वरूपोतः मेव सम्भवति, तथापि जातिरूपं तन प्रत्यक्षसिद्धमिति जातिरूपामुत्सा- धनायानुमानप्रयास इति बोध्यम् । नन्वेवमीश्वरे आत्मत्वजातिर्न स्थानत्र सुखादिसमत्राधिकारणताया अभावादत आह-ईश्वरेऽपीति फलोपधायकन्व- रूपायाः मुखादिसमनायिकारणताया ईश्वरेऽसत्वेऽपि स्वरूपयोग्यत्वरूपकारणता- यास्तत्र स्वीकारादितिभावः । ननु नहीश्वरेऽपि मुखाद्युत्पत्तिः स्यादत आह- अदृष्यादीति आदिना शरीरपरिग्रहः । यद्यपीश्वरस्यापि रामादिशरीरमस्ति तथापि ·" अन्वयार्थदीपिकासहिता. मुखदुःखाधुत्पत्तिः । नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यंभाव इति नि- यमस्यामयोजकत्वात् । परे त्वीधरे सा जातिनास्त्येव प्रमाणाभावात् । न च दशमद्रव्यत्वापत्तिः, ज्ञानवत्वेन विमाननादित्याहुः । इन्द्रियादीति। इन्द्रियाणां गरीरस्य च परंपरया चैतन्यसंपादकः । यमप्यात्मनि अई जाने अहं सुखी" इत्यादिमत्याविषयलमस्त्येव तथापि धिम- तिपनं प्रति प्रथमत एव शरीरादिभित्रस्तत्मतीतिगोचर इति प्रतिपा- दयितुं न शक्यत इत्यतः प्रमाणान्तरं दर्शयति । करणमिति ! कुश- रादीनां लिदादिकरणानां कर्तारयन्तरेण फलानुपधानं दृष्टम् । एवं चसुगठीनां ज्ञामकरणानां फलोपधानमपि कर्तारमन्तरेण नापपयत इत्यतिरिक्तः कर्ता कल्प्यते ॥ ४७ ॥ मनु शरीरस्यैव कर्तृत्वमस्त्वत आह- तम्रीराणां भूतावेशन्यायन स्वीकागनानुश्पत्तिदेशोऽपति सुविचारणीयम् । ननु तथापि निन्यस्य कारणतायन्छेदकधर्मवचे फलावश्यंभाव इति नियमेनेवरस स्वारयोग्यन्ये फल्लोपधानापत्तिरियरा आह-नित्यस्योति। आहुरिति वेदस्थाम- पदम शानयति दक्षणापत्तिरियस्वरस आहरित्यनेन सूचितो बोदन्यः । इन्द्रिपागा- मिति मृटस्थापिटमाझं दर्शय-शरीराणां (शरीरस्य च) इति परंपरपा जनकतासम्झन्धेनावादकतासम्बन्वेन च चारसंपादक डानम्वतंपादक इत्यर्थः एतैनात्मनि म्याणे शरीरं च ज्ञानविहितं, अपतन सनि जनस्तान्छेदक- तान्यतरसम्रन ज्ञानवादास्यादिदि यनुमानप्रमाणे दर्शित अधिष्ठितवं चत्र सहतसस्वरुप चोथ्यं । यद्यपीनि सुम्वन्यायादिना करोयदिपारग्रहः। विपतिपन विवादिने । प्रथमत पर अतुमानाभिमपनि प्रदर्शन विनत्यर्थः । नत्यतीतिगोचरः अहमिनिप्रतिविषयः प्रमाणात प्रत्यक्ष निमनुमानित यात् । अतिरिक्त: कर्ना कल्य्यनेऽनमीयत इयर्थः । ॥ ४ ॥ चार्याक शडूते-नन्विनि वन्मने मैयायिकतते । तदभात्र हानामारे। ननु ता मते मृतशनि इनामयः। नटेह ·सिद्धान्तमुक्तावली. शरीरस्य न चैतन्यं मृतेषु व्यभिचारतः । तथात्वं चेदिन्द्रियाणामुपधाते कथं स्मृतिः ॥४८॥ ननु चैतन्य सानादिकमेव मुक्तात्मनां त्वन्मत इव मृतशरीराणा- मपि तदभावे का क्षतिः, प्राणाभावेन ज्ञानाभावस्य सिद्धेरिति चेन, शरीरस्य चैतन्ये वाल्पे विलोकितस्य स्थीविरे स्मरणानुपपत्तेः, शरी- राणामवयवोपचयापचयैरुत्पादाविनाशशालित्वात् । न च पूर्वशरीरोत्पन्न- संस्कारेण द्वितीयशरीरे संस्कार उत्पायत इति वाच्यम्, अनन्त- संस्कारकल्पने गौरवात् । एवं शरीरस्य चैतन्य बालकस्य स्तन्य- पाने प्रवृत्तिन स्यात्, इष्टसाधनताज्ञानस्य तद्धेतृत्वात्तदानी- मिष्टसाधनतास्मारकाभावात् । मन्मते तु जन्मान्तरानुभूतेष्टसाधनत्वस्य तदानीं स्मरणादेव प्रवृत्तिः । नच जन्मान्तरानुभूतमन्यदपि स्मर्यता- मिति वाच्यम्, उद्रोधकाभावात् । अत्र त्वनायत्या जीवनादृष्टमेवो- दोधकं कल्प्यते । इत्थं च संसारस्यानादितया आत्मनोऽनादित्वसिद्धा- प्राणविशिष्टात्मना विरहप्रयुक्त एवेत्यत आह--माणाभावेनेति तथा छ टायवात्सर्वत्र प्राणाभाव एव चैतन्याभाचे प्रयोजक इति भावः । चार्वाकमत परिहरति-नेति स्मरणानुपपत्तेरित अन्यदृष्टस्यान्येन स्मरणासम्भवादनुभ- चाश्रयस्य बाल्यशरीरस्य च सदानीमभावादिति भावः । ननु तदा बाल्यश- रीरमस्त्येवेत्यत आह-दारीराणामिति उपचयो वृद्धिरपचयो हासः। संस्कार उत्पाग्रत इति तथा च स्वजन्यसंस्कारवत्वसम्बन्धेन बाल्यशरीरोपन्नानुभ- वस्य स्थविरशरीरेऽसत्येऽपि स्वप्रयोभ्यसकारवत्वसम्बन्धेन तत्र तस्य सत्वान्न स्मरणानुपपत्तिरितिभावः।गौरवस्य फरमुग्ववादपणान्तरमाह-एषमिति तदेतु- त्वात्मवृत्तिहतुत्वात् । तदानीं सन्यपानप्रवृत्यव्यवहितपूर्वकाले । ननु सल्पि मते प्रत्यन्यथानुपपत्तिः समानेत्याशंक्य स्वमते प्रवृत्यन्यथानुपपत्ति परिहरति- मन्मते विति । अन्यदपीटसाधनन्यादतिरिक्तमपीत्यर्थः । अत्र तु पूर्वोक्तप्र. कृतिजकाटमारनललाले तु अगायत्यामरमप। आमनोलिया सा- धयनि-इत्यं चेति प्राक्तनसाकारजन्यस्तन्यपानप्रवृत्पनुकुले साधनतास्मरणे चा ·७७ अन्वयार्थदीपिकासहिता. वनादिभावस्य नाशासंभवानित्यत्वं सिद्धचतीति बोध्यम् । ननु चक्षुरादी- नामेव ज्ञानादिकं प्रति करणलं कर्तृलं चास्तु विरोधे साधकामावादत आह । तथात्वमिति । चैतन्यमित्यर्थः । उपधात नाशे सति अर्थाच- शुरादीनामेव । कर्य स्मृतिः पूर्व चक्षुपासाक्षात्कृतानां चापोभावे स्मरण न स्यात् । अनुभवितुरभावात् । अन्यदृष्टस्यान्येन स्मरणासंभवात् । अ- नुभवस्मरणयोः सामानाधिकरण्येन कार्यकारणभावादिति भावः॥४८॥ ननु चक्षुरादीनां चैतन्यं मास्तु मनसस्तु नित्यस्य चैतन्यं स्यादत आद मनोऽपि न तथा ज्ञानाद्यनध्यक्षं तदा भवेत् । धर्माधर्माश्रयोऽध्यक्षो विशेषगुणयोगतः ॥ ४९ ॥ मनोपीति । न तथा, न चैतनम् । ज्ञानादीति । मनसाऽणुखा- अनादेरपि प्रागभावस्य नाशमम्भवादाह भारस्पति । नाशासम्भशदिति प्रागभावप्रतियोगिकातिरिक्तनाश प्रति जन्यभावन हेतुत्वादात्मनानादितया जन्यभाववरूपहतारसतेन नाशासम्भवादित्यर्थः 11 इति चा कमतरखण्डनम् ।। नन्विति, कर्तृत्वमिति कृत्याश्रयत्वमपि चक्षुरादीनामेवास्वित्पर्धः । विरोधे विभिन्नाधिकरणले । साधकामावादिति सर्प आत्मना आत्मानं वे- प्टयतीत्यादी कलकरण वादिरूपविलक्षणोपाधिभेदेन कस्मिन्नपि कर्तृकरणव्य- वहारस्य दृष्ट-यादितिभावः । स्मृत्यभावे हेतु पूरयति-पूर्वमिति । नन्विन्द्रि- यान्तरेणैव स्मरण भविष्यमान्यत आह-अन्यदृष्टस्यति । सामानाधिकर- प्येनेति या समयायेनानुभवो भवति तत्रैव समवायेन स्मृति जनयत्यन्य- था देवदत्तानुभूतं यज्ञदत्तोऽपि स्मरोदेतिभावः ॥ ४८ ॥ चक्षुरादीनां तन्यपक्षे यो दोषः सोऽस्मिन्पक्षे नास्तीति सूचायतुं नित्य- स्वेन्युक्तं । मनसधैतन्य ज्ञानादरप्रत्यक्षलं " अनध्यक्षं तदा भवेदिति " मूलेनोक्तं तत्र हेतु पूरयति-मनस इति । महत्त्वस्य हेतुत्वादिति परमा-, ·, सिद्धान्तमुक्तावला 1. प्रत्यक्षे च महत्वस्य हेतुत्वान्मनसि ज्ञानमुखादिमत्त्वे तत्प्रत्यक्षानुप- पत्तिरित्यर्थः । यथा मनसोऽणुसं तथा वक्ष्यते ॥ नन्वस्तु क्षणिक विज्ञानमेवात्मा, तस्य स्वतः प्रकाशरूपत्वाचेननत्वम् , ज्ञानमुखादिक तु तस्यैवाकारविशेषः, तस्यापि पावत्वादेव क्षणिकलं पूर्वपूर्वविज्ञा- वादिप्रत्यक्षवारणाय महत्वस्य प्रत्यो हेतृत्वस्त्रीकागदितिभावः । यद्यपि मान- सान्यप्रत्यक्ष वावच्छिन्न प्रन्येव महत्वस्य कारणवस्वीकार परमावादः प्रत्य- क्षापत्तिन सम्भयतीति ज्ञानार्मनसि साकारेऽपि नैप दोषस्तथापि मानसा- न्यवान्यायाविशेषणविशेष्यमा विनिगमनाभावेन गुरुभूतकार्यकारणभावा- यापत्तेन तथोपगमः । न चतिरिक्तात्मयादिना मतेऽनंतजीवकल्पनापेक्षयाs स्मन्मते कारणताद्वयकल्पनेऽपि न गौरीमति वाच्य, अनेकविकल्पनागार- वस्य फलमुखत्वेनादोपत्वात् ! यदि च फलमुम्बगौरवस्यापि दोपत्रं तदाप्यह मुग्वीन्यादिसाक्षात्कारागां कार्यवादिना जन्यसाक्षात्कारत्यादिना था चापा- दिवत् करणतिरिक्तकर्तृजन्यत्र सिध्यमेव, तस्य च कर्तुमहत्यमणत्वं चेति विषयान्तरमेतदिति दिक् । तत्प्रत्यक्षानुपपत्तिः ज्ञानसुखादिप्रत्यक्षानुपपति- रित्यर्थः । ननु मनसोऽणुन्यमेवासिमस आह-यया चेति, अंग्रे मनोनि- रूपणावसरे " अयोगपद्यान्नानाना मित्यादिना यक्ष्यते साधयिष्यत इन्यथः।। ॥ इतीन्द्रियाणां चैतन्यत्रादिमतखण्डनम् ।। विज्ञानवाटी बौद्धः शङ्कते नन्विति यद्यपि तेषां मते वस्तुमात्रस्यैव विज्ञानस्वरूपत्वमस्ति तथाप्यात्मनिरपणस्य प्रस्तुतवादा मेन्युक्तमिति बोध्यम् । तस्य विज्ञानस्वरूपस्यात्मनः । क्षणिकत्वमिति यत्सत्तक्षाणिकामिति व्यास- रितिभावः । नन्वेवं सुषुप्तामा न सिद्वयेत्तृर्वोन्पन्नविज्ञानस्य क्षणिकन्वेन नाशाद्विज्ञानान्तरस्य च तदानीं पुतितिबहिर्देशावच्छिन्नाममन.संयोगस्याभावे- नोत्पत्तरसम्भवादत आह-पूर्वपूर्वति । आलयेति द्विविधं हि विज्ञानमालय. विज्ञानं प्रवृत्तिविज्ञान चति । तत्रायं घट इति प्रवृत्तिविज्ञानमहामित्याकारक ज्ञानमाथ्यविज्ञानं, तेदाटयावज्ञानधारा सुप्रतिकाटेऽपि कारणसत्वात्तिष्टयेति ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. ७९ नस्योत्तरोत्तरविज्ञाने हेतुत्वात् मुपुलावण्यालयविज्ञानधारा निराशयय, मृगमदवासनावासितवसन इस पूर्वपूर्व विज्ञानजनितसंस्काराणामुत्तरोत्तर- विज्ञाने संक्रान्तत्वान्नानुपपत्तिः स्मरणादेरिति चेन, तस्य जगद्विषय- कले सर्वज्ञत्वापत्तिः । यत्किचिद्विपयकले विनिगमनाविरहः । मुषुप्ता- वपि विषयावभासणसाच्च । ज्ञानस्य सविपयत्वात् । तदानी निरा- कारा चित्सन्ततिरनुवर्तत इति चेन, तस्याः स्वकाशवे प्रमाणामा- वात् । अन्यथा घटादीनामपि जानत्वापत्तिः । न चेष्टापत्तिर्विज्ञानव्य- तिरिक्तवस्तुनोऽभावादिति वाच्यं, घटादेरनुभूयमानस्यापलपितुमशक्य- भावः । ननु संस्कारस्यापि भवन्मले क्षणिक येन तदानीमेव नाशाकालान्तरे स्मरण न स्यादित्याशङ्कायामाह-मृगमदेति मृगमदः कस्तुरी सहासनया सुगन्धेन यासितयसन र सुगन्धितवस्त्रयादिन्यर्थः । विज्ञानस्य सर्वविश्यका यत्किाविषयकल्प येति विकल्स्याये दूपणमाह-तस्येति भात्मस्वरूपविज्ञान- स्येन्यर्थः । द्वितीये दुपगमाइ यत्किचिदिनि नियनपत्किनिद्रिश्यत्य इत्यर्थः । चिनिगमनाविरह इति यदि घटविषयकस्तदा पटविषयकः कथं न ? यदि च पटविषयकम्तदा घटविषयकः कथ न ! इति विनिगमनाविरह इत्यर्थः । ननु विज्ञानस्य न सर्यविषयकन्य, नापि नियतयत्किचिद्विपयकत्व, किंतु यस विधानस यविषयकवमनुभयमिधं तस्य तद्विषयकसं कल्यतेऽनुभवा- तुमारेत्याकल्पनापा इति म्यभार हेतरित्यतो इपणान्तरमाह-मुपुप्ताविति मुपुरिकादीनान्दयविज्ञानस्य स्वमावविश्यकत्वस्वीकारेऽपि तस्यैव सुपुतिकाले भानमा उतिभावः । ज्ञानस्य सविषयत्वादिति मानवस्य संविषयत्व- म्यान्यत्वादिस्यर्थः । तदानीं सुमिकाले । निराकार निश्यिा चित्संतति- विज्ञानधारा । तस्या निरियाया विजामशरण्याः कागले ज्ञानले प्रमाणामा- मात् ज्ञानन्य साविश्यायव्याप्यं न भवतीपत्र प्रमाणाभावादिति तासार्थः । अन्यथा ज्ञानसत्याएकविरथितायर भभाषेऽपि तत्र ज्ञानसस्वीकारे । अनु- भूयमानस्येति सर्वानुभवसिद्धस्य बटाविज्ञानातिरिक्त - वस्तु नास्त्येवेति ·. -सिद्धान्तमुक्तावली.. त्वात् । आकारविशेप एवायं विज्ञानस्येति चेत् , किमयमाकारोऽति- रिच्यते विज्ञानात्तहिं समायातं विज्ञानव्यतिरिक्तैन । नातिरिच्यते चेताह सम्हालम्बने नीलाकारोऽपि पीताकारः स्यात् । स्वरूपतो विज्ञानस्या- विशेपात् । अपहरूपा नीलत्वादिर्विज्ञानधर्म इति चेन, नीलत्वादीनां विरुद्धानामेकस्मिन्नसमावेशात् । इतरथा विरोधावधारणस्यैव दुरूपपाद- त्वात् । न वा बासनासंक्रमःसंभवति, मातपुत्रयोरपि वासनासंक्रमप्रसङ्गात् 1 न चोपादानोपादेयभावो नियामक इति वाच्यं, वासनायाः संक्रमासं- निषेधयितुमदाक्यत्रादित्यर्थः । ननु नास्माभिवटार्निषेधः क्रियते, किं तु घटाटी विज्ञानव्यतिरिक्तव्यनिषेध इत्याह-आकारविशेप एवेति विज्ञानस्यैव स्वरूपविशेष इति च तदर्थः । आकारस्य विज्ञानानिरिक्तत्वमनतिरिक्तत्वं वेति विकल्याये दूपणमाह -तहीति घटादिनाफारस्य विज्ञानातिरिक्तत्व- स्वीकारे । द्वितीये वाह-समूहालम्बन इति नीलपीते इमे इति समूहालम्बन इत्यर्थः । स्यादिति तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्यनियमादितिभावः । एतदेव स्पष्टयति-स्वरूपत इति । ननु नीलाकारपीताकारयोरभेद एव, भदप्रतिस्तु नीटरवपीतज्वरूपधर्मभेदप्रयुक्तेत्यभिप्रायेणाशइन्ते-अपोहरूप इति अनी- लव्यावृत्तिम्पोऽभावरूप इलियावत् । तथा च नीलपीतयोविज्ञानस्वरूपत्वेनाभे- देऽपि अभावरूपस्य नीलत्यादेः सत्रघरम्पत्याभावेन विज्ञानस्वरूपत्वाभावात्तर- स्परमदसायकत्यसंभव इति भावः । इतरथा विरुद्धनीरवादीमामेकाधिकरण- तित्वनावधारणे । दुरुपपादत्वादिति तथा च तयोर्मेदसाधकस्यमेव न स्यादिति- भावः ननु नीलपीते इमे इत्यादिसमूहालम्बने न नीलाकारो नापिपीताकारी भासते, किं तु चित्राकार एवेति न पूर्वोक्तो दोष इन्यतो वासनासंक्रममय मुख्यतया दूषयति-न वेति । उपादानोपादेयति उपादानन्यं चात्रासह- तकारणावं उत्तरव्यक्ती पूर्वव्यक्तिमात्रस्यैव तै: कारणत्वस्वीकारादुत्तरव्यक्ति प्रति पूर्वव्यक्ते रुपादानकारणत्वं भवति, माना तु पुत्र प्रति नासहकृतं शकशोगितयोरपि पुत्रकारणत्वादिति योग्यम् । तथा च मानुरुपादानकारण- कारण ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. भवात् । उत्तरस्मिनुत्पत्तिरेव संक्रम इति चेन, तदुत्पादकाभावात् । चितामेवोत्पादकले तदानन्त्य सङ्गः । क्षणिकविज्ञानेऽतिशयविशेषः कल्प्यत इति चेन, मानाभावात्कल्पनागौरवाच्च । एतेन क्षणिकशरीरेश्वर चैतन्यमपि प्रत्युक्तं, गौरवादतिशये मानाभावाच । वीजादापि सहकारिसमवधानासमवधानाभ्यामवोपपत्तेः कुदपत्वाकल्पनाच । विभावान्न मातृपुत्रयो सनासंक्रमः सम्भवतीतिभावः । तदुत्पादकेति वासना त्पादकाभावादित्यर्थः । चिता ज्ञानानां संस्कारानन्त्यप्रसङ्गः ज्ञानानानानन्या- तजन्यसंस्काराणामयानन्यायत्तिरित्यर्थः । क्षणिकति अपनात्यः-इनानां संस्कारोत्पादकत्वे प्रतिज्ञानव्यक्तिभिन्न भिन्नसस्कारव्यक्तिकल्पनागरी पाइ- शज्ञानव्यक्त्युत्तरं स्मरणमनुभवसिद्ध तज्ज्ञाननिष्ट्रसंस्कारानुकूल करके पूर्वज्ञानव्यक्ती कल्प्यते, न तु सर्वज्ञानव्यताविति ने मान्यते। गौरवादिति अनन्तपदार्थानां क्षणिकवकल्पनागौरकटितर्थः । मदु प्रनाले गौरवं न दोपायेति चन, स एवायमित्यापनरनिया माणिकत्वासिन्दः । एतेनेति पूर्वोक्तयुक्या सरी पटक तदपि खण्डितमित्यर्थः । ननु क्षेत्रस्थकदरसाद न तु उद स्थवीजादिन्यनुभवसिध, तथा च यदे क्षेसडर उदयनन्दः स्यात्तदा कुसूलस्थवीजादप्यइंदुरेसचेः पादस्पद लेले नन्नन्य, में दश्च क्षणिकत्व विना नोपरस्ते, त्याच या कारनन्दन म फलोपधायकसमर्धवीजमात्र सरकारतरछेदक्तया कुतं कल्पने तेन रूपेण चाकुरवावछिनं प्रत वन कारणचनामदेहाति कुर्वा- सकल्पनेनैव तत्सरिक तन्गेनिकननोमदरलं कल्यतालत आह-पीनादापपीति । सहकानि जिरिवेगाना ननवधानान- मवधानाभ्यानयोपपतेः कुन्छस्मोजदत्तविवरणसम्मवादियर्थः । तया च न बजानां शनिवार, गौरकालमानामबईत दिक. ।। इति भगिकवादिखन्दनम् ॥

·८२ सिद्धान्तमुक्तावली. अस्तु तहि क्षणिकविज्ञाने गौरवान्नित्यविज्ञानमेवात्मा " अविनाशी बारेऽयमात्मा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादिश्रुतरिति चेन, तस्य विपयकत्वासंभवस्य दर्शितत्वानिर्विपयस्य ज्ञानत्वे मानाभावात्स- विपयत्वस्याप्यननुभवात् । अतो जानादिभिन्नो नित्य आत्मोति सिद्धम् । सत्यं ज्ञानमिति हि ब्रह्मपरं जीवषु नोपयुज्यते । ज्ञानाज्ञानमुखित्वा- दिभिर्जीवानां भेदसिद्धौ सुतरामीश्वरभेदः, अन्यथा बन्धमोक्षव्यवस्था- वेदान्ती शइन्ते- अस्तु तहीति । सर्वप्रमाणेभ्यः श्रृंतरेय मुख्यन्यमतः तत्र श्रुति प्रगयनि-अविनाशी वैत्यादि । आत्ममात्रस्य नित्यविज्ञानस्व- रूपन्यमीश्वरस्य वेति विकल्प्याये दूपणमाह-तस्येति । आत्मनः सविषयास. म्भवस्य दर्शितत्वाद्वौद्धमतखण्डनावसरे "तस्य जगद्विपयकत्र" इत्यादिनन्धेन दर्शितत्वादित्यर्थः । मानाभावाद ज्ञानत्वस्य सविषयत्वव्याप्यत्वादितिभावः । ननु विज्ञानस्वरूपस्यात्मनः यकिश्चिद्विषयकले सुषुप्तावपि विषयायभासप्रसङ्ग एवान्ततो गत्वा दूपणन्येनोपात्तः स चेष्ट एच सुखमहमस्याप्समिति प्रतीते- स्तदानांतनसुग्वानुभवपूर्वकत्येन सुषुप्तावपि सुखादिरूपविषयस्यावभासनादत आह-सविषयकलस्यापीति अननुभवान्नहि घटविषयकोऽहमपि तु घटवि- पयकज्ञानवानहामित्येवानुभवान्न मविषयकत्वमात्मनोऽनुभवसिद्धमितिभावः । नित्य आत्मेति अनित्यत्वे बाटकस्य स्तन्यपाने प्रवृत्त्यसम्भयादितिभावः । ननु पूर्वोक्तश्रुतिरेव जीवस्य विज्ञानस्वरूपत्वे प्रमाणमत -सत्यं ज्ञानमिति । ननु जीवनणोरक्याद् ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वे जीवस्यापि नित्यविज्ञानस्वरूपत्व निरावाधमतस्तयोर्मेदै साधयति--ज्ञानाज्ञानेति । मुतरामीश्वरभेद इति ईधरजीवात्मनो द इत्यर्थः, जीवानामनेकलसिद्धा- वीश्वरस्कैकस्यानेकजीवात्मकत्वासम्भवादितिभावः । नन्धेकस्मिन्नप्याकाशे विभि- नकर्णशकुल्यवच्छेदेन शब्दतदभावयोरिवकस्मिन्नपि ब्रह्मणि आचोपाध्यानःकर- णानामनन्ततया तत्तदन्तःकरणावच्छेदेन विलक्षणमुखिकायनुभो न विरुद्ध इत्यत आह-अन्ययेति ईश्वरस्य जीवात्मकरले । बन्धमोक्षेवि कचिवद्धः आह-- ·करणस्य - अन्वयार्थदीपिकासहिता. नुपपत्तिः । योऽपोश्चराभदबोधको वेदः सोऽपि तदभेदेन तदीपलं प्रतिपादपस्तौति । अभेदभावनयैव च यतितव्यमिति वदति । अत एव सर्व एवात्मनि समर्पिताः" इति श्रूयते । मोक्षदशायामज्ञान- निटत्त बभेदो जायत इत्यपि न, भेदस्य नित्यत्त्वेन नाशायोगान् । भेदनाशेजपि व्यक्तिद्वयं स्थास्यत्येव । न च द्वित्वमपि नश्यता.मोनि वाच्यं, तब निर्धर्मके ब्रह्मणि सत्यत्वाभावेऽपि सत्यस्वरूपं तदितिवद्- कधिच मुक्त इति व्यवस्था न स्मादित्यर्थ. । चैत्राद्यात्मनामीश्वरस्वरूपले- नैश्यनितिभावः । ननु निखिलान्तःकरणारन्छिनचेतनस्यकत्वेऽपि यस्यान्त:- नाशस्तदन्त.करणावन्छिनचेतनस्य मुक्तव्यवहारः, यस्य नाशस्तदन्त करणावन्छिनचैतने बद्धव्यवहार इति न बहमुक्तव्ययस्थाया अनुपपत्तिरिति चन, एवमपि एकान्त.करणस्य नाशेऽप्यन्यान्तःकरणाव- छिन्ने स्वात्मन्यय दुखेलतेरावश्यकन्वारप्रतिफटस्म निर्दु खसालासम्भश्न मोक्षार्थ प्रयत्न फल्यापत्तेदुनिवारत्यादिति दिक् । नन्वं तहिं तत्त्वमसी- स्मादिवेदेन जीवेश्वरयोरभेदः कथ प्रतिपाद्यते । ह-पोऽपीति सोऽपि तलमसीन्यादिर्वेदः, तदभेदेन ईश्वराभेदेन तदीयत्त्वमीश्वरीयत्व । ननु स्तुती किं प्रयोजनमत आह-अभेदभावनयेति । तथा च स्थामनी भिन्नमपि दारीरमभेदाभ्यासेन महप्रिय भवन्येव जीवेश्वरयो देऽपि अभेदभा- वनयश्वरे जीवस्य दृढतरा प्रेमलक्षणा भक्तिर्भविष्यतीतिभारः । नन्वतिस्मर- पण,द्यया कीटस्य भ्रमराकारता भवतीत्यनुभवसिद्ध तद्वदिहापीश्वरस्यत्तस्म- रणाजीवस्यापीश्वराकारता भविष्यवेत्यत आह-भेदनाशेऽयति । तथा च तत्रापि यथा व्यक्तियमनुभवसिन्धमेवमिहापि जीवेश्वरयोतिष तिप्रत्यये. तिभावः न च द्वित्वमपीति शुधे ब्रह्माणि कस्यचिदो धर्मम्यास्वीकारा- दितिभावः । तत्र वेदान्निनः निर्मक इति विशेषण सत्सत्याभावेऽतीत्यत्र हेतुतयोक्तं बोधव्यम् । ननु ब्रह्मणे निर्धर्मकत्वं नन स्वमिनधर्मशून्य मिध्यावाभावरूपस्य सपन्यस्य नवरातिरिक्त मनाधिकरणामकलादभावना अत आह- ·तथा टॅ४ सिद्धान्तमुक्तावलि. द्वित्वाभावेऽपि व्यक्तिद्वयात्मको ताविति मुवचत्वात् । मिथ्यात्वाभा- बोऽधिकरणात्मकस्तत्र सत्यत्वमिति चेदेकत्वाभावो व्यक्तिद्वयात्मको द्वित्वमित्यप्युच्यताम् । प्रत्येकमेकत्वेऽपि पृथिवीजलयोन गन्ध इति- चदुभयं नैकभित्यस्य सर्वजनसिद्धत्वात् । योऽपि तदानीमभेदमतिपा- दको वेदः सोऽपि निर्दुःखत्यादिना साम्यं प्रतिपादयति । संपदाधि- क्ये पुरोहितोऽयं राजा संवृत्त इतिवत् , अत एव " निरचनः परम साम्यमुपैति " इति श्रूयते । ईश्वरोपि न ज्ञानमुखात्मा किंतु ज्ञाना- द्याश्रयः नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्यादौ विज्ञानपदेन ज्ञाना- च मिध्यावाभावरूपस्य सत्यत्वस्य ब्राह्मणि सवात्सत्यं तदिति व्यवहारः सम्भवति, सत्यारूपस्य द्वित्यस्य तु बह्मणि निर्धर्म- कन्वेनासत्वाद्वयक्तिद्वयात्मको ताविति व्यवहारासम्भव एवेत्यभिप्रायेण शङ्कते-मिथ्यात्वाभाव इति, तत्र ब्रह्मणि उत्तरयति-एकत्त्वाभाव इति, तथा च सड्ड्यारूपस्य द्वित्वस्य तत्रासत्वेऽपीदशद्वित्वसत्वादेव व्यक्तिद्वया- स्मकी तावित्यस्यापि सुवचत्वादितिभाकः । नन्वेकवाधिकरणे तदभावरूपं हित्वं न सम्भवतीयत आह-प्रत्येकमिति । एकत्र विद्यमानस्यापि तत्रैवोभय- यावच्छेदेन तदभावो लोकसिद्ध एवेति दृष्टान्तद्वारा द्रढयति-पृथिवीमलयोन गन्ध इतिवदिति । ननु ब्रह्मविद्वलय भवतीत्यादिश्रुतेर्मोक्षावस्थायामभेद- प्रतिपादिकाया: का गतिरत आह-योऽपीति, तदानीं मोक्षावस्थायां । टोकेऽपि समानतायामभेदव्यवहारो दृश्यत इत्याह-सम्पदाधिक्य इति । अत एव अभेदप्रतिपादकश्रुतीनां साम्यप्रतिपादकत्वादेव निरंजनो निर्दःखः तत्त्वज्ञानवानिति यावत् । नाममात्रस्य ज्ञानरूपत्वं, किं स्त्रीश्वरस्थैवेति द्विती- यपक्षे दोपमाह-ईश्वरोऽपीति । नत्येवं नित्यं विज्ञानमित्यत्रोक्त विज्ञानस्व. रूसतं वियेतेश्यस आह :-विज्ञानाश्रय एवोतः इति अधिकरणल्युहन्तेन विज्ञानाश्रयत्वोधनादितिभावः । ननु सत्यं विज्ञानमितिश्रुत्यंतर्गतविज्ञान- गर ·+ . आह- अन्वयार्थदीपिकासहिता. ८५ श्रय एवोक्तः यः सर्वज्ञः स सर्ववित्" इत्यनुरोधात् । आनन्द- मित्यस्याप्यानन्दवदित्यर्थः । अर्शभादित्वान्मत्वापोऽप्रत्ययः, अ- न्यथा पुंलिङ्गत्वापत्तिः । आनन्दोऽपि दुःखाभावे उपचर्यते, भाराय- पगमे मुखी संहत्तोऽहमितिवत् . दुःखाभावेन मुखित्यमत्ययात् । अस्तु वा तास्मन्नानन्दो नवसावानन्दः अमुखम् " इति श्रुतेः। पदस्य विज्ञानाश्रयत्वबोधकत्त्वे किं बीजमत, -अनुरोधादिति, तथा चतन्नृत्यन्तर्गतसर्वज्ञपदम्य सर्वविपदस्य च सर्वविषयकज्ञानयानित्यर्थो निर्व- बाद एवेन्यत पूर्वोक्तश्रुत्यन्तर्गतविज्ञानपदस्यापि विज्ञानाध्यत्वमेवार्थः कल्पते । अन्यथा वेदस्य परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादक-नापामाण्यं स्यादितिभावः । ननु मन्यं विज्ञानतिश्रुत्यन्तर्गतविज्ञानपदस्य विज्ञानाश्रपत्यर्थक वेऽप्यानन्दपदस्य स्वानन्दस्वरूपत्वमेवार्थ इत्यत आह-आनन्दमित्यस्यापीति । ननु सुख- वाचकस्यानन्दपदस्यानन्दयत्समर्थः कुतो लभ्यत इत्यत आह-अर्गादिता- न्मसर्थीयोऽध् प्रत्यय इति, तथा च तदस्मान्तीत्यर्थे अर्शआदिभ्योऽजिति सूत्रणाच्यत्ययविधानान्यन्ततिानन्दपदयानन्दत्तवार्थ इति भावः । ननु शुन्यतानन्दपदस्य मत्वीयान्प्रययान्त कथं ज्ञानमत आह-अन्ययेति श्रुस्यन्तर्गतानन्दपदस्य मत्सयान्प्रत्ययान्ततावकार इयर्थः1 पुल्लिङ्गत्वापत्ते- स्याशनन्दधुरानन्दः शतशर्ममुपनि ने " कोशेन मुजाचका- नन्दपटस्य नित्यपुल्लिङ्गवाभिधानदितिभावः । न च " उन्नति विषयो त्रिकत्यन्त" इतिन्यायादत्र चन्दलं नसुंतकवानिति कलं, गपन्तराभाव एव ठान्दसवाधयगान निनु तब मनेनेश्वर मानन्दस्वायनालादानन्दरादेवी न संगन्छत इत्यत आह-आनन्दोऽपीति । दुखापाव उपपर्यन इनि आनन्दपदं दावामारे साक्षणिमित्यर्थः, सुवासदनों दुःखाना- येऽपि बहुधा सगया प्रयोगो दृट्सन इलाह-मारोनि । लवकरन- रुप गौरवमेव ता दोर झ्यत आह-अस्तु वेति, तमिर्गी, . ईश्वरः, आनन्दप्तरूपमा श्रुने प्रनाम्यनि-अमुखमिति नुनि ने - ·सिद्धान्तमुक्तावली. न वियते मुखं यस्येति कुतो नार्थ इति चेन, लिटकल्पनापने, मकरणविरोधादानन्दमित्यत्र मत्व याच्यत्ययाविरोधाचेति संक्षेपः । एतेन प्रकृतिः की पुरुषस्तु पुप्फरपलाशवानिलेपः किंतु चेनमः। कार्यकारणयोरभेदात् कार्यनाशे सति कार्यरूपतया तन्नाशोपि न च तदर्थः, तथा च देनापि ब्रह्मणि सुग्यभेदयोधनान सुखस्वरूपत्वं त- स्येतिभावः । क्लिष्टकल्पनापत्तेरिति यहबाहावन्यपदार्थलाभार्थमन्यपदार्ये नो लक्षणापतैरियर्थ. 1 सुग्वभिन्नं ब्रह्मेत्यत्रापि बोचे यथाकथचिल्लक्षणाप- तिमाशझ्याह-मकरणविरोधादिति नञ्तत्पुरुपनिष्यन्नपदपरंपरापाटनबह- पप्रकरणविरोधादित्यर्थः। तथा च "अस्यूलमनणु अदीमित्या सर्वत्र नन- त्पुरुषप्रदानेन तन्सन्निधौ पटितस्यासुग्वमिति पदस्थापि नञ्तत्पुरुष एव श्रब्धयों वहुव्रीहिनिष्पनाचे प्रकरणविरोधारत्तेरितिभावः। सक्षेपः वदन्तिमतविचारस्यैति शेषः।। ।। इति वेदान्तिमतखण्डनन् । एतेनेति वक्ष्यमाणप्रकारेण " इनि मतमपास्तमिनि परेणान्ययः । प्रकृतिः मूलप्रकृतिः । की कर्तृभृतान्तःकरणकारगमित्यर्थः, न त्यनुकूट- कृतिमत्त्वं, तस्य तन्मतेऽन्तःकरणधर्मस्वात् । पुष्करपलाशवत पद्मपत्रवदित्यर्थः, यथा पद्मपत्र जले वर्तमानमप्यम्भसा लिनं न भवति तथा सर्वगतोऽपि पुरुषः कर्तृत्वाद्याश्रयो न भवतीतिभावः । नन्वह करीमीतिप्रतीतेः पुरुषस्थव कर्नुलं स्यादत आह-कार्यकारणयोरिति अभेदात्तादाम्मादित्यर्थः । तन्ना- शोऽपीयपिशब्दः कार्यपतयेत्यस्याने योजनीय: पुरुषस्य घटादिकारणत्वे कार्यकारणयोरभेदा टादिकार्यनाशे घटादिरूपेण पुरुषस्यैव नाशो जातस्तथा च पुरुषस्य सर्वथा कूटस्थत्व व्यान्येतेत्यतः पुरुषस्य न कारणवमिति- भावः । यद्वा कार्यनाशे सतीत्यस्य कार्यनाशेऽनुभवसिद्धे सत्पपि कार्य- रूपतया पुरुषस्येति शेषः तन्नाशोऽपि घटादिकार्यनाशोऽपि न स्यादि. त्यापतितमित्यर्थे बोव्यः । पुरुषस्य घटादिकारण वे घटादिकार्थनाशाऽपि न स्यात्कार्यकारणपोरभेदापुरुषरूपत्राद्घटादीनां पुरुषस्य चाविकारित्वेन ..

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. स्यादित्यकारणत्वं तस्य । युद्धिमतचैतन्याभिमानान्यथानुपपत्या तत्क- ल्पनम् । बुद्धिश्च प्रकृतेः परिगामः । सैत्र महत्तचम् , अन्तःकरण- मित्युच्यते । तत्सत्त्वासत्त्वाभ्यां पुरुषस्य, संसारापवर्गों। तस्या एवे- नाशरूपविकारासम्भवादितिभावः । अकारणावं तस्य पुरुामन्यर्थः । नन्वे- तारापुरुषसत्वे किं मानमत आह ह-बुद्धिगतेति । चैतन्याभिमानेति । चैतन्यं च साइख्यमते विज्ञानवं, अन्यथानुपपत्यापुरुषं विनानुपपत्त्येत्यर्थः। तकल्पनं पुरुपकल्पन कुत्रचि-प्रमिद्धस्य चैतन्यस्य बुधावारोपमम्मवादिति- भावः । ननु का नाम बुधिरित्यत आह-बुद्धिति, प्रकृतेः मृत्पाते- रित्यर्थः । भैय मूलप्रतिपरिणामरूपा बुधिरेव महत्तत्त्वनामधेया अन्तःकरण- नामधेया च बुधेिरेवत्यर्थः । ननु पुरुषस्याफर्तृले पुरुषस्य दुःखवतम्रो मोक्षो न स्यात् पुरुपेऽकर्तृत्वेन धर्माधर्मायनुसत्या दु.खादेरनु पाइरादत आह-तत्सत्वासत्त्वाभ्यामिति बुधिसत्यासत्वाभ्यानित्यर्थः । बुधिनते इन्द्रियद्वारा बहिनिर्गताया बुधेर्घटादिदेशमानौ घायाकरण परिगति- र्जायते, सैव ज्ञानमित्युन्यते, नासज्ञानेन सम्बधो पादिरः दा. कारज्ञानकारणत्रुध्धया अगृहीतभेदकत्यसम्पन्न पुपनः मन् पुरन्सह- पतिरोधानेन पुरुषस्य संमारापाठको भवति । कुपिनो तु तपकिनस - टाद्याकारस्याभावेन विषयसम्बन्धमानाभावमुक्तासनमानेका विद एयेति भावः 1 बुधो भेदज्ञानानात पुन बत्र इने बहारो न - स्तधिकाः, दुःखसम्पन्धस्य बुध सन्नन, भेदन बुद्धिनिती तु पुरु- पस्य मोक्षः सिद्ध एय। नया च पु वनन्यवहार औपचारिक पत्र दुःखमपन्धतबंसम्पयन्धमोलियर्बुवान मालत । तया . "मने मुन्यते च नानाश्रया प्रतिनि" नपर्थः । बुधी मेम बुधि- सानिध्यरूपदोपदेवेति योयन् । ननु विपये पुरसस्य माशलन्दन्ध र कथं न करपत इत्यनु अत्-स्या एवेति बुधेखेपर्थः, वाटिना 3 म्पन्धो नाम परिगतिनलमा । तथा च निसय बुख साधनवन्या ·८८ न सिद्धान्तमुक्तावली। न्द्रियप्रणालिकया परिणनिनिरूपा घटादिना संवन्धः । पुरुपे कई त्वाभिमानो बुद्धौ चैतन्पाभिमानश्च भेदाग्रहात् । ममेदं कर्तव्यमिति मदंशः पुरुपोपरागो बुढ़ेः स्वच्छतया तत्पतिविम्बादताविको दर्पणस्येव मुखोपरागः। इदमिति विपयोपरागः, इन्द्रियप्रणालिकया परिणतिभे- दस्ताविको निःश्वासाभिहतदर्पणस्येव मलिनिमा। कर्तव्यमिति व्यापा- रांशेः । तेनांशत्रयवती बुद्धिस्तत्परिणामेन ज्ञानेन पुरूपस्यातायिका । पुरुषस्य स्वातन्त्र्येण सम्बन्धस्वीकारे तु पुरुषस्याप्रन्युतानुत्पन्नास्थिरैफ- स्वभावयेन तत्स्वभावाधीन विषयसम्बन्धस्य नित्यन्यप्राप्त्या मोक्षाभाव एय स्यादितिभावः । यद्वा बुद्धितो ज्ञानस्य भेदमाह-तस्या एवेति तथा च बुद्धः परिणतिरेख ज्ञान, तु बुदिरेवतिभाव । ननु चेतनोऽहं करोमीति प्रतीतिरेव विषयेण पुरुषस्य साक्षात्सम्बन्धसत्वे प्रमाणमत आह- पुरुषे कर्तृत्वाभिमान इति, भेदाग्रहात् बुध्धिपुल्पयामेंदामहादित्यर्थः । संप्रति बुधितः उपलब्धभेदमाधनार्थ बुद्रेशत्रय दर्शयनि-ममेदामिति, पुरुषोपरागः पुरुषसम्पन्ध, तत्प्रतिविम्बादिति तस्यां बुद्री प्रतिबिम्बादेतोरताविक इत्यर्थः, अतात्विकसे दृष्टान्तमाह-दर्पणस्येति दर्पणस्य यथा मुग्वसम्बन्धः प्रतिबि- म्नमात्र, न तु तात्विकस्तथा बुदिपुरुपयोरेकस्वाभिमानात्सुरुषसम्बन्धोऽपि दर्ष- णाकारायां बुद्धी पुरुषप्रतिविम्योदयमात्रादेवेति न तात्विक इति भावः । इदमितीति विषयोरागो विषयसम्बन्धः, इन्द्रियप्रणालिकयन्द्रियद्वारेत्यर्थः, परिणतिभेदः अयं घट इत्यादि ज्ञानरूपः परिणाम एव घटादिविषयेण सम्बन्ध इत्यर्थः, स च साविकः । तात्विको दृष्टान्तमाह-दर्पणस्येव मलिनिमा इति यथा दर्पण मलिनि नः सम्बन्धस्ताविको भवत्येवं घटाही त्रुषिसम्बन्धी पितासिक एवेत्यर्थः। कर्तव्यमितीति। तेनांशेति ममेदं कर्तव्यमिति बुध्यनि- लापकराब्दे ममेत्यनेन च पुरुषसम्मयः इदमित्यनेन विषयसम्बन्धः कर्त- न्यमित्यनेन च व्यापारसम्बन्धौ बुध्धावभिलाप्यत इत्यंशत्रययती बुधिरिति सिधमिति भावः । तदिति तस्या बुधैः परिणामेनेत्यस्यैव विवरण ज्ञानेन, पुरुषस्य + ·- सिद्धान्तमुक्तावली। चेतनायाः कृतः कार्यवाह रचनन्यं कार्यकारणयोस्तादात्म्यादिनि चेन्न, असिद्धेः । कर्तुनन्यत्वे मानाभावात् । निरागमनमादर्शनादना. दिन्तम् । अनादेन शासंभवानित्यत्वम्। ततिं कृत्यादिकल्पनेन । न च- "कृतः क्रियमाणानि गुरोः कणि सर्वगः । अहंकारविमृद्वारमा कर्ताहमिति मन्यने ।।" गीता अ. ३ श्लो. २७ इत्यनेन विगंध इति वाच्यम् , प्रकृतेरहस्य गुगैरदृष्टजन्यैरि- छादिभिः फर्ताहमैवेन्यस्य तदर्थत्वात् । " नये सति कर्तारमात्मानं नित्ता बेशि विकल्प्याय दृषणमाह-युद्धेनित्यत इति । मोक्षाभाव इनि तव मतेनात्मना बुझ्ध्युपधानस्यय संमार सादिति मायः । द्विनीथे दूषण- माह-तरपूर्वमिति बुद्धपुषत्तिपूर्वमित्यर्थः । वन्तुरस्त्र पतः पृ बुन्याश्रिना- दृष्टादरभाराबुद्धेर (खा) नुपत्या मंमार कटाचिदपि न स्यादिति बोध्यम् । असिद्धेः बुद्धी प्रतिजन्यवासिद्धिरित्यर्थः । ननु कर्तृवेग जन्या- निती परिदोपाप्रकृतिजन्यत्वं सिध्यतायत आह-फर्तुन्यत इति । प्रत्युत कर्तृरनादित्वग्राहकतसद्भावादनादित्यमेव कर्तुरित्याइ-चीतरागेति न्याय- मूत्रमिदं राग इच्छा वीतरागस्य रागशुन्यस्य जन्मातर्मनात रागविद्धस्यैव जन्मदर्शनादिति यावत । अनादिसमिति अयमर्थ.--स्तन्यपानान्यथानुप- पत्या सर्वोऽपि जंतू गगयुक्त एवं जायते, रामश्च पूर्वानुभूतविषयरम- रणं बिना न सम्भवनि, पूर्वानुभवश्व जातमात्रस्यैदिको न सम्भवनि, तस्मा. दगल्या जन्मान्तरीयानुभवो वान्यः, तस्मादयमामा पूर्वशरीरानुभृतविषयारम- रन् तेषु रज्यते, एवं पूर्वपूर्वजन्मन्यपति सिद्धमा मनोऽनादिन्यमिति । अना- देरिति भावस्येति शेषः । प्रकृतरिति प्रकृतिमूलप्रतिस्तस्या गुणः सत्व- रजस्तमौभिः सर्वशः क्रियमाणानि कर्माणि भवन्ति तथाप्यहङ्कारेण मांस्य- दर्शनप्रसिदेन विमृढ आत्मा अन्तःकरणं यस्य तथाविधः पुरुषः कर्ताह- मिति मन्यते इत्यर्धकेन भगवद्वचननेत्यर्थः । तेनामनि कर्तृवाभावत्री- धनादिति भावः । अहमेवेति तथा च तेनात्मनि स्वतन्त्रकर्नवस्याभावः ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. केवलं तु यः इत्यादि यदता भगवता प्रकटीकृतोऽयमुपरिधादाशय इति संक्षेपः । धर्माधर्माश्रय इति आत्मेत्यनुपज्यत्ते । शरीरस्य तहाश्रयत्वे देहान्तरकृतकर्मणां देहान्तरेण भोगानुपपत्तेः । विशेषगुण- योगत इति । योग्यविशेषगुगस्य ज्ञानमुखादेः संबन्धेनात्मनः प्रत्य- क्षत्वं संभवति न त्वन्यथा अहं जाने अहं करोमीत्यादिमतीते: ४९ प्रवृत्त्याद्यनुमेयोऽयं रथगत्येव सारथिः । अहंकारस्थाश्रयोऽयं मनोमात्रस्य गोचरः ॥ ५० ॥ अयमात्मा परदेहादी प्रत्यादिनाऽनुमीयते । प्रवृत्तिरत्र चेष्टा । ज्ञानेच्छामयानादीनां देहेऽभावस्योक्तमायत्वाचेष्टायाश्च प्रयानसाध्य- स्वाञ्चेप्टया प्रयत्स्वानात्माऽनुमीयत इति भावः । अत्र दृष्टान्तमा । प्रतिरायते, न तु कर्तृत्वसामान्याभार इति भावः । प्रकटीकृतोऽयमिति उपरिष्ठादन इत्यर्थः । “ अधिष्ठान तथा कता करणं च पृथग्विधं । विति. धाच पृथक् चेष्टा देय पात्र पञ्चमम् ॥ १ ॥ इत्यनेन पञ्चानामसि कारण प्रतिपाद्य " सत्र मति करिमामान केवल तु यः । पश्यत्य- कृतबुद्धिवान स पश्यनि दुर्मतिः ॥ १॥ " इत्यादिना स्वतन्त्रक त्रस्यै- वामनी निषिद्धत्वादिति माय । मोप सांस्यमतत्रिच रस्पति शेषः । ॥ इति सारख्यमतरखण्डनम् ॥ धमाधमाश्रयः क इत्याकाक्षायामाह-आत्मेत्यनुपज्यत इति । ननु शरीरस्य धर्माधर्मश्रियत्समरक्त आह-श -शरीरस्येति, तदाश्रयले धन - धर्माश्रयो । अन्यथायोग्यविशेषगुगमम्बन्ध विना इत्यादिप्रतीतेरीति ज्ञानादिसम्बन्धप्रकारणेवात्मनः प्रत्यक्षस्यानुभवसिदत्वादियर्थः ।। ४९ ॥ नन्द्रह सुखांन्यादिप्रत्यक्षस्यैकामनि प्रमाणसम्भवात्सायनुमेयोऽयमिति मृटम पार्थकमत आह-परदेहादाविति । पकायप्रवृत्वादेरतीन्द्रिययन हेतज्ञा- नासम्ममादाह-प्रत्तिात्रेति । उतनायलत् शरीरस्य न चतन्यमियनेन:- रुवादित्यर्थः । अनुमीयत इनि परकीयशरीरे चैननाधिनितं चेष्टावत्ला- ..

·९२. सिद्धान्तमुक्तावली. रयेति । यद्यपि रथकर्म चेष्टा न भवति । तथापि नेन फर्मणा सारथिर्यथाऽनुमीयते नया चेप्टात्मकेन कर्मणा परात्मापीति भावः ।। अहंकारस्येति । अहंकारोऽहमिति प्रत्ययस्तस्याश्रयो विषयः आत्मा न शरीरादिरिति । मन इति । मनोभिनेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविपयो मा- नसमत्यक्षविषयश्चेत्यर्थः । रूपायभावेनेन्द्रियान्तरायोग्यत्वात् ।। ५०१ विभुर्बुद्धयादिगुणवान्युद्धिस्तु द्विविधा मता। अनुभूतिः स्मृतिश्च स्यादनुभूतिश्चतुर्विधा ॥५१॥ विभुलं परममहत्परिमाणकत्वम् । तच पूर्येक्तिमपि स्पष्टार्थमुक्तम् । युद्धयादीति ।घुद्धिसुखदुःखेच्छादयश्चतुर्दशगुणाः पूर्वोक्ता वेदितव्याः । अत्रैव प्रसादद्धेः कतिपयं प्रपश्चं दर्शयति । युद्धिस्विति । दैविध्य व्युत्पादयति । अनुभूतिरिति । अनुभूतियतुर्विधेति । एतासां चतमणां करणानि चवारि प्रयक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीति सूत्रोक्तानि वेदितव्यानि ॥ ५१ ॥ प्रत्यक्षमप्यनुमितिस्तथोपभितिशब्दजे। दित्येवमनुमायत इत्यर्थः । दृष्टान्ते रथे चेष्टायचहेतोरसिद्धिमाशंक्य चेष्टाप- दस्य विजातीयक्रियार्थकतां द्योतयति-यद्यपीति तथा च शरीरमिदं चेतनाधिष्टितं विजातीयकियावस्थाद्रवदित्येवं परात्मानुमायत इति भावः । मात्रपदस्यार्थमाह मनोभिन्नेन्द्रियेतिामनोमाधिपपते हेतुमाह-रूपायभावेनेति ॥५०॥ तच परममहत्पारमाणवत्वं च पूर्वमुक्तमपीति कालखात्मदिशा सर्वगतत्वं परमं महदि " स्यनेन पूर्वमुक्तमपीत्यर्थः । पूर्वोक्ता इति, बुद्धयादिपर्टी सङ्ख्यादिपञ्चक भावना तथा । धर्माधी गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुर्दश ।। इत्पनेन पूर्वमुक्ता इत्यर्थः । ॥ इत्यात्मनिरूपणम् ॥ आत्मनिरूपणानन्तरं बुद्धिनिरूपण श्रीजमाह-अत्रैव प्रसङ्गादिति एतासां प्रत्यक्षानुमिन्युपामितिशाब्दबुद्धीनामित्यर्थः ॥ ११ ॥ " .

·अन्वयार्थदीपिकासाहिता. घाणजादिप्रभेदेन प्रत्यक्षं षड्विधं मतम् ॥५२॥ इन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । यद्यपि मनोरूपेन्द्रियजन्यं सर्वमेय ज्ञानं, तथापीन्द्रियखेन रूपेगोन्द्रियाणां यत्र ज्ञाने करणत्वं तत्पत्यल- मिति विवाक्षेतम् । ईपरमत्यक्षं तु न लक्ष्यम् । इन्द्रियार्थसनिक।- त्पनं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षमिति मूत्रे उद्दिष्टासु प्रथमोपस्थितत्वात्प्रत्यक्ष लक्षयति-इन्द्रियजन्यमिति इन्द्रि. यरूपादावीन्द्रियजन्यसमस्तीप्यतो ज्ञानमिति । अनुमित्यादायातव्यातियारणा- थेन्द्रियजन्यमिति । इन्द्रियजन्यत्यप्रवेशेऽप्यनुमिन्यादावतिव्याप्तिस्तदवस्यैवत्याश- ते-ययपीति, इन्द्रियत्वेनेत्ति इन्द्रियत्वायग्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यता- शालि ज्ञान प्रत्यक्षमित्यर्थः । तथा चानुमित्यादीनां नेन्द्रियत्वावच्छिन्नजनक- तानिरूपितजन्यताशादित्वमस्ति, लाववैन मनसस्तत्र मनस्वेनव कारण. सात, अती नातिन्यातिरितिभावः । अत्र लक्षणे ज्ञानमिति सरूपकथन- मात्र, इन्द्रियरूपादीनामिन्द्रियनेन्द्रियजन्यवाभावादेव धारणसम्भवादिति बोध्यम् । नन्वतादृशलक्षणमीश्वरप्रत्यक्षेऽत्र्याप्त, ईश्वर प्रत्यक्षस्य नित्यत्वेनेन्द्रि- यजन्यत्याभाबादत आह-ईश्वरमत्यक्षं विति । इन्द्रियार्यसन्निकर्पोत्पन्न- मिति इन्द्रियार्थसनिकपोत्पन्नमव्यभिचारि भ्रमभिन्नं ज्ञान प्रत्यक्षं तद् द्विविधमव्यपदेश्यं निर्विकल्पक व्यवसायात्मकः सविकल्पकं चेत्यर्थः । यद्वा इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्यामव्यपदेश्यमशाब्द अव्यभिचारि भ्रमभिन्नं व्य- वसायात्माकं सविकल्यकं ज्ञानं प्रत्यक्षमित्यशे बोध्य । देश्यमिति कयनेन शब्दार्थयोन्तादास्याद्घटादौ हाते घटादिशब्दो- ऽपि ज्ञात एवेति घटादिपदार्थवत् घटादिशब्देनापि व्यपदिश्यमानत्वात्सर्वमेव ज्ञानं शाब्दं प्राप्नोतीति निरस्तं योद्धव्य ! तथा चान्यपदेदयामिन्यस्य शाति:- ज्ञानमहकृतपदज्ञानं विना यद् ज्ञानं तन्ठान्दं नेयर्थो वोयः । वस्तुतस्तु शाब्दज्ञानस्यापि शब्दजन्यत्वेने। शादतं, न तु शन्दविषयनेयादिकं भाण्यादाक्यसेयमिति दिक् । अव्यभिचारीतिकयनेन व मत्सझनेऽनया अन्नाव्यप- ·सिद्धान्तमुक्तावलि. तयैवक्तित्वात् । अथवा ज्ञानाकरणकं जाने प्रत्यक्षम् । (अनुमिती व्याप्तिज्ञानस्योपमितौ सादृश्यज्ञानग्य शाब्याध पदज्ञानस्य स्मृताव- नुभवस्य करणत्वात्तत्र तत्र नानिव्याप्तिः) । इदं लमणमश्विरमत्यक्ष- साधारणम् । परामर्शजन्यं ज्ञानमनुमितिः यद्यपि पसमनत्यक्षा- दिकं परामर्शनन्यं तथापि परामर्शजन्यं हेसविषयकं यज्ज्ञानं तदे- चानुमितिः । न च कादचिकहतुविषयकानुमिताचव्यासिरिति वाच्यम् , तादृशज्ञानवृत्त्यनुभवखव्याप्यजातिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । अथवा व्या- विज्ञानकरणकं ज्ञानमनुमितिः । एवं सादृश्यज्ञानकरणकं ज्ञानमुपमितिः। तिनिरस्ता, तथा च सूत्र प्रत्यक्षमाया लक्षणमुक्तमिति गृवॉक्तिलक्षण ज्ञान- पदमपि प्रमावोबनायवेति बोध्यम् । व्यवसायामकमितिकायनेन निर्विकल्पक- निरासः । मुत्रे गौतमसूत्रे । तथैवोक्तत्वादिति ईश्वरप्र यक्षालक्ष्यत्वस्यवा- भिप्रेतत्वादित्यर्थः । ईश्वरप्रत्यक्षस्यापि लक्ष्यत्याभिप्रायेणाह--अथवेति । ज्ञानाकरणकमिति तथा चेश्वरज्ञानस्य नित्पन्न भावात्तत्रापि लक्षणसमन्त्रयः । अनुमिनि लक्षयनि-परामर्शजन्यमिति। यद्यपीति परामर्शप्रत्यक्षादिकमितीति वहिन्यायधूमवान् पर्वत इति ज्ञानयानहमित्यादिकमित्यर्थः | आदिपदेन वाहिन्याप्यधूमकपर्वतयानयं देश इत्यादविशिष्टवैशिष्टयावगाहिबोधस्य परिग्रहः । परामर्शजन्यमिति विषयविधया विशिष्टज्ञानलेन च परामर्शस्य तत्र हेतुत्वादिति भावः । हेल्यविषयक- मिति तथा च परामर्शप्रत्यक्षादहत्यविषयकत्वाभावान तत्रातिव्यानिति भावः । कादचिकति धृमवारपर्वतो बहिमानिसाधनुमिती पक्षतावच्छेदक- विधया हेतोऽमस्य भानादयविषयकन्याभायनाव्याप्तोरनि भाव । तादृशेति परामर्शजन्यहत्यविषयकन्यर्थः । सत्तामादाय प्रत्यक्षादिष्वतिव्यानिवारणायानुभव- स्वव्याप्यति । अत्रानुभवयत्र्याप्यन्त्रमनुभवन्यूनवृत्तिलरूप बोध्यमन्यथानुभवत्स च्याप्यानुभवयमादाय प्रत्यक्षाढावनिव्याप्ननिवारवं स्यात् । लाधबाटाह-अय- वेति, व्याप्तीति व्याप्तिहानं करणं यस्य तयातिदानकरणमेवमप्रेऽपि । ज्ञानकरणकावा.

·अन्वयार्थदीपिकासहिना.
पदज्ञानकरणकं ज्ञानं शब्दवोधः । वस्तुतो यां कांचिदनुमितिव्यक्ति-
मादाय तद्वयक्तिकृत्तिप्रत्यक्षावृत्तिजातिमत्चमनुमितित्वम् । एवं यत्ति-
चित्प्रत्यक्षादिकमादाय तद्वयक्तिऋत्यनुमित्यत्तिजातिमच प्रत्यक्षला-
दिकं वाच्यमिति । जन्यरत्यक्षं विभजने-घ्राणजादीति । घ्राणनं
रासनं चाक्षुपं स्पार्शनं श्रोत्रं मानसमित्ति पड्डिधं प्रत्यक्षम् । न चे-
श्वरमत्यनस्याविभजनान्न्यूनत्वम् , जन्मात्यक्षस्यैव निरूपयन्वादुक्त-
मूत्रानुसारत् ॥ ५२॥
ध्राणस्य गोचरो गन्शे गन्धत्वादिरपि स्मृतः ।
तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः ॥५३॥
गोचर इनि ग्राह्य इत्यर्थः । गन्धलादिरिति । आदिपदात् मु-
रभिलादिपरिग्रहः । गन्धस्य प्रत्यक्षतात्तातिनातिरपि प्रत्यक्षा ।
एतल्लक्षणे सा-यादिभेटेन व्यातिज्ञानादे टादेकव्याप्युपादाने अन्यानमिताकन्या-
प्स्यापत्तत्किचिद्वयाशिव्यक्तिमाढाय ज्ञानकरणकानुभवन्यव्याप्यजातिमत्त्ववि.
वक्षणेन पृोक्ताव्यातिधारणेऽप्यनुभिन्यातिक प्रति व्यानिज्ञानादेर्न व्यातिज्ञान-
सादिना करणच, किं तु ज्ञानयना मनस्वेनैव वेति केपाञ्चिन्मतेऽसम्भ-
वस्य दुरित्रमेवेत्यत सर्वमतसाधारण्य नाह-वस्तुन इति । नयनुमि यादिक
प्रति मनस. करणवपक्षे नानाकरणकाचे प्रत्यक्षलक्षणमनुमिन्याहारतिव्या-
तमत आह-एवमिति । प्रत्यक्षवादिकमिति यां काश्चिदुपमितिव्यक्तिमा-
दाय तस्यक्तिीत्तमन्यक्षावृत्तिजातिमत्त्वमुपमिति वम् । एव या कचिमन्द-
बोधव्यक्तिमादाय तद्वशक्तिवृत्तिप्रत्यक्षावृत्तिजातिमत्त्वमिति बोध्यमित्यर्थः । उत्त-
मूत्रेति इन्द्रियार्यसनिकर्पोत्पन्न ज्ञानमत्र्यपदेश्यमव्यभिचार व्यवसायात्मक
प्रत्यक्षमित्युपदर्शितमूत्रानुमारादित्यर्थः ॥ ५२ ।।
नन गोचरपदस्य विषयार्थकतया प्राणस्य गोचगे गन्ध इत्यसङ्गतमन
आह-ग्राथ इनि । सुरभित्वारीत्यादिनाऽसुमित्यपरिग्रहः । रमलादीत्यादिना
मधुबादः परिग्रह. ॥ १३ ॥

·सिद्धान्तमुक्तावली.
गन्धाश्रयग्रहणे तु घ्राणस्य न सामर्थ्यमिति बोध्यम् । तथा रस
इति । रसखादिसहित इत्यर्थः । तथा शब्दोऽपि शब्दखादिसहितः ।
गन्धो रसश्च उद्भूतो वोध्यः ॥ ५३ ।।
उद्भूतरूपं नयनस्य गोचरो
द्रव्याणि तद्वन्ति पृथक्त्वसंख्ये।
विभागसंयोगपरापरत्व-
स्नेहद्रवत्वं परिमाणयुक्तम् ॥ ५४ ।।
ग्रीप्मोप्मादावनुद्भूतरूपमिति न तत्वत्यक्षम् । तदन्ति उद्भूत-
रूपवन्ति ॥५४॥
क्रिया जातियोग्यवृत्तिः समवायश्च तादृशः ॥
गृह्णाति चक्षुः संयोगादालोकोद्भूतरूपयोः ॥ ५५ ॥
योग्यति । पृथक्त्वादिकमपि योग्यचितया बोध्यम् । तादृशः
योग्यव्यक्तित्तिरित्यर्थः । चक्षुर्योग्यत्वमेव कथं तदाह-गृहातीति ।
आलोकसंयोग उद्रतरूपं च चाक्षुपमत्यसै कारणम् । तत्र द्रव्यचा-
क्षुपं प्रति तयोः समवायसंबन्धन कारणवम् । द्रव्यसमवेतरूपादि-
प्रत्यक्ष स्वाश्रयसमवायसम्बन्धेन द्रव्यसमवेतसमवेतस्य रूपत्वादेः
प्रत्यक्षे स्वाश्रयसमवेतसमवायसंबन्धेनेति ॥ ५५ ।।
उद्भूतस्पर्शवद्रव्यं गोचरः सोऽपि च त्वचः ।
रूपान्यच्चक्षुषो योग्य रूपमत्रापि कारणम् ॥ ५६ ॥
द्रव्याध्यक्षे-
न तत्प्रत्यक्ष नो मादिगतरूपप्रत्यक्षमित्यर्थः । न्यूनतां परिहरति पृथ-
पत्वादिकमपीति । तयोरुद्भूतरूपालोकसंयोगयोः ॥ ५४ ॥ ५५॥

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. उद्भूतस्पर्शवद्रव्यं त्वचो गौचरः । सोऽपि उद्भूतस्पर्शोऽपि स्पर्शवादिसहितः । रूपान्यदिति । रूपभिन्न रूपत्वादिभिन्नं यचक्षुषो योग्यं तचगिन्द्रियस्यापि ग्राह्यम् । तथाच पृथक्ससंख्यादयो ये चाद्या गुणा उक्ता एवं क्रियानातयो योग्यवृत्तयश्च ते वचो प्राया इत्यर्थः । अत्रापि त्वगिन्द्रियजन्पेऽपि रूपं द्रव्यमत्यक्षे कारणम् । तयाच बहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यमत्यो रूपं कारणम् । नवीनास्तु बहिरि- न्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षे न रूपं कारणं प्रमाणाभावात् । किंतु चानुपप्रत्यक्षे रूपं स्पानिप्रत्यले स्पर्श कारगमन्वयव्यतिरेकात् । वहिरिन्द्रियजन्यट्र- व्यप्रत्यक्षमात्रे किं कारणमिति चैन किंचिन् । आत्मात्तिशब्दमिनीव- शेषगुणवत्वं वा प्रयोजकमस्तु । रूपस्य कारणत्वे लायवमिति चेम, वायोस्त्वगिन्द्रियेणाग्रहणमसङ्गात् । इप्टापत्तिारोति चेदुद्भूतस्पर्श एवं लाघवात्कारणमस्तु । प्रभाया अप्रत्यक्षले त्विष्टापत्तिरेव कि नेप्यते । तस्मात् प्रभां पश्यामीतिवत् वायुं स्पृशामीति प्रत्ययस्य संभवाद्वायो- रपि प्रत्यक्ष संभवत्येव । बहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षमात्रे न रूपस्य रूपभिन्नस्य रूपत्वादेरपि त्वगिन्द्रियेणाग्रहणादाह-रूपत्वादिभिन्न मिति, आदिना शुस्टत्वादिपरिग्रहः । नन्वेव वहिन्द्रियजयद्रव्यप्रत्यक्षाभावं प्रति रूपाभावस्सीभावयोरुभयोरेख प्रयोजकत्र वाच्यं तदपेक्षा बहिरिन्द्रयजन्य- प्रत्यक्ष प्रति रूस कारणत्वं परिकल बकस्य तदभावस्य प्रयोजकत्वकल्पने टाघवमिन्यत आह-आन्मावृत्तीति आमनि अवृत्तिः शब्दभिन्नो यो विशेषगुगस्तद्वत्वमिन्यर्थः । लायवादिति यथा भवता लायवाहिन्द्रिय. जन्यद्रव्यप्रत्यक्षमारे उद्धृतरूपस्य कारणव कल्पते तथोद्धृतस्पर्शस्यैव कार- णवं स्थादित्यर्थः । नन्वे प्रभायाः प्रत्यक्षत्र न स्यात्तत्रोद्भुतस्पीभावा- दत आह-प्रभाया इति, तथा च यथा उद्धृतरूपस्य कारणत्वादिमते यायौरप्रत्यक्षे इष्टापत्तिदीयते तथा मम मते प्रभाया अप्रत्यक्षे एवेष्टापतिः स्यादिति भावः । उपसंहरति-तस्मादिति । ननु वायोः प्रत्यक्षले वायु- ·- सिद्धान्तमुक्तावली. न वा स्पर्शस्य हेतुत्वम् । वायुमभयोरेकलं गृह्यत एव, क्वचिद्धि- त्वादिकमपि, क्वचित्संख्यापरिमाणाग्रहो देपादित्याहुः ॥ ५६ ।। स्वचा योगा मनसा ज्ञानकारणम् । वङ्मनःसंयोगा ज्ञानसामान्ये कारणमित्यर्थः । किं तत्र प्रमाण, मु- पुप्तिकाले त्वचं त्यक्त्वा पुरीततिवर्तमानेन मनसा ज्ञानाजननमिति । ननु मुषुप्तिकाले किं ज्ञानं भविष्यति अनुभवरूपं स्मरणरूपं वा । नायः अनुभवसामय्यभावात् । तथाहि । प्रत्यक्षे चक्षुरादिना मनःसंयो- गस्य हेतुत्वात्तदभावादेव न चाक्षुपादिप्रत्यक्षम् । ज्ञानादेरभावादेव न मानस प्रत्यक्षम् । ज्ञानायभावे चात्मनोऽपि न प्रत्यक्षमिति । एवं व्याप्तिजानाभावादेव नानुमितिः । सादृश्यज्ञानाभावानोपमितिः । पदना- नामावान शाब्दबोधः । इत्यनुभवसामग्यभावान्नानुभवः । उदाधका- भावाच न स्मरणम् । मैवम् । मुपुतिपाकालात्पनेच्छादिव्यक्तेस्तत्संब- न्धनात्मनश्च प्रत्यक्षत्वमसङ्गात् । तदतीन्द्रियत्वे मानाभावात् । सुषुप्ति- पाकाले निर्विकल्पकमेव नियमेन जायत इत्यत्रापि प्रमाणाभावात् । अध ज्ञानमात्रे त्वङ्मनासंयोगस्य यदि कारणलं तदा रासनचाक्षुपादि- प्रत्यक्षकाले त्याचप्रत्यक्षं स्यात् । विषयलक्संयोगस्य खानासंग- गतसङ्ख्यापरिमाणयोरपि प्रत्यक्षवं स्यादत आह-वायुमभयोरिति । गृह्यत एवेति, तथा च वायुगतसत्यादिग्रहे इष्टापत्या वायोः स्पाशनाङ्गीकारे वाधाभाव इति भाव. दोपात्सजातीयसबलनादिरूपठोपदित्यर्थः ।। ५६ ॥ ज्ञानसामान्ये जन्यज्ञानसामान्य इत्यर्थः । तत्रेति जन्यज्ञानसामान्यं प्रति खनन सयोगस्य कारण व इत्यर्थः । इच्छादिव्यक्तरिति इच्छाया आदिव्य तिरिति व्युत्पत्त्या ज्ञानमात्रं गृह्यते । ननु सुषुप्तिप्राकालीनज्ञानस्यातीन्द्रियस्वेन न मुषुमिकाले जानादः प्रत्यक्षत्यापत्तिरत आह-तदतीन्द्रियत्वे इति सुपुप्तिप्रा- बाटीनज्ञानस्यातीन्द्रियरे इत्यर्थः । ननु सृषिशकारीमानस्य निर्विकल्पकले. नातीन्द्रिययं सिद्धमन्यत आह-मुपुतिमाफाल इति । अनुभवानुरोधादिति, ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. स्य च सत्चात् । परस्परप्रतिबन्धादेकमपि वा न स्यादिति । अन केचित्पूर्वोक्तयुक्त्या त्वमनोयोगस्य ज्ञानहेतु सिद्धे चानुपादिसाम- याः स्पार्शनादितिवन्धकस मनुभवानुरोधात्कल्प्यत इति । अन्ये तु सुपुत्त्यनुरोधाचर्ममनःसंयोगस्य ज्ञानहेतुत्वं कल्प्यते । चानुपादि- प्रत्यक्षकाले वड्मनःसंयोगाभावान पार्शनमत्यक्षमिति वदन्ति । मनोग्राह्यं सुखं दुःखमिच्छा द्वेपो मतिः कृतिः ५७॥ मनोमाद्यामिति । मनोजन्यमत्याधिपयमित्यर्थः । मतिनम् । कृतिः प्रयत्लः । एवं मुखखादिकमपि मनोग्राह्यम् । एवमात्मापि मनाग्राह्यः किंतु मनोमात्रस्य गोचर इत्यनेन पूर्वमुक्तवादत्र नोक्तः ५७॥ ज्ञानं यनिर्विकल्पाख्यं तदतीन्द्रियमिप्यते । महत्त्वं पड्विधे हेतुरिन्द्रियं करणं मतम् ॥५८॥ चःसंयोगायनन्तरं घट इत्याकारकं घटत्वादिविशिष्ट जानन संभरति पूर्व विशेषगस्य पटलादेशानाभावात् । विशिष्टादौ कि गतानस्य कारणत्वात् । तथाच मयमो घटयालयोहिमनगा तथा चानुभव एष तत्तज्ञानमामधारताचहनविनमा मिश्रम दर्शयति-अन्ये विति सुम्पनुरोधेन न इन्दन, एवं च चाक्षुगादिकाले पूर्वोक्तम्पार्शनाने वाद वागादान । मनोप्राह्यत्वस्य सर्वव सत्त्वादाह-मनोजयति।। निर्विकल्पके प्रमागं दर्शयति वयोगातीति । विमानस कारणत्वादिति दण्डी पुम्बइमा जन्मनकामद ननु रक्को दण्ड इति ज्ञानं निता लदानी इन्द्रदान कि- वगाहाने विशेषतावदकरन्स नसान - विशिष्टवुदी विरोषगडातर भरले ना . सि विशेषगज्ञानस्य करन्दाजे सानिने की इति मतोल वर साइला दिशा कमाई ·- १०० सिद्धान्तमुक्तावली । ज्ञानं जायते । तदेव निर्विकपकम् । तच्च न मत्यक्षम् । तथाहि । वैशिष्टयानवगाहि ज्ञानस्य प्रत्यक्षं न भवति घटमहं जानामीति प्रत्य- यात् । तत्रात्मनि ज्ञान प्रकारीभूय भासते । ज्ञाने घटस्ता घटत्वम् यः प्रकारः स एव विशेषणमित्युच्यते । विशेषणे यविशेपणं तद्विशेषगतावच्छे- दकमित्युच्यते । विशेषणतावच्छेदकमकारक ज्ञान विशिष्टवैशिष्टयज्ञाने फारणम् । निर्विकल्पके च घटत्वादिकं न प्रकारस्तेन घटत्वादि- विशिरपटादिवशिश्यभान ज्ञाने न संभवति, घटलायमकारकं च घटादिविशिष्टज्ञानं न संभवति ॥ नात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थ- ज्ञानस्य किंचिद्धर्ममकारकत्वनियमात् । महत्त्वमिति । द्रव्यमत्यक्षे वेति वैशिष्टयनिष्टसांसर्गिकविषयताशून्यमेवेत्पर्थः । तथा च निर्विकल्पकस्य विविधविषयताशून्यत्वेन तुरीयाख्यविषयतावत्वमेवेति सिद्धान्तो वाच्यः । अनवगावित्येवकारेण कल्पनीयविशेपणज्ञानस्य शिष्टयावगाहिले तस्यापि विशिष्टबुद्धित्वेन विशेषणज्ञानसापेक्षतयेत्येवमग्रेऽपात्यनवस्थापत्ति. प्रथमं विशेषणज्ञानं वैशिष्टयानवगाह्मवेति सृचितम् । तदेव तादृशविषयतागृन्य- ज्ञानमेव निर्विकल्पक निर्विकल्पकस्वम्पमित्यर्थः । तच्चेति निर्विकल्पकं च । निर्विकल्पकस्यातीन्द्रियत्वमेव साधयनि-तयाहीत्यादिना 1 इति प्रत्यया- दिति घटज्ञानस्य प्रत्यक्ष घटमहं जानामीत्येतदेव सम्भवति, तच्च न निर्विकल्यकं विपीकरोतीनिभावः। एतदेव स्पष्टयति तात्मनीत्यादिना, तत्र घटमहं जानामीतियत्यये । न सम्भवतीति अपमाशय -ज्ञानस्य प्रत्यक्षं घटमह जानामीन्यादिस्वरूपमेव सम्भवतीत्यनुभवसिद्ध, एतच्च विशिष्ट शिष्टया- वगाहिस्वरूपमतोऽयं घट इत्यादिविशिष्टज्ञानोत्तरमेवास्योत्पत्तिः सीकर्तव्या, विशेषणतायन्छेदकप्रकारकज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्टयारगाहिज्ञानकारणबादिति । ननु घटमह जानामीति ज्ञाने न घटवविशिष्टघटस्य चैशिष्टधं भासते, किं हु शुद्धपोत आह-घालायकारक चेति । मृठे महल पविध इति, अत्र यद्यपि धायगादी महत्त्वस्य कारणत्वास्वीकारेऽपि न किमपि ·अन्वयार्यदीपिकासहिता. महंचे समवायसंवन्धेन कारणं । द्रव्यसमवेतानां गुणकर्मसामान्यानां प्रत्यक्ष स्वाश्रयसमवायसंबन्धेन कारणं, द्रव्यसमवेतसमवेतानां गुणत्व- कर्मवादीनां प्रत्यक्ष स्वायसमवेतसमवायसंबन्धन कारगामिति । इन्द्रियमिति । अत्रापि पविध इत्यनुपज्यते। इन्द्रियत्वं तु न जातिः पृथिवीत्वादिना सकिर्यमसङ्गात् । शब्दतरोद्भतविशेषगुगानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारगमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वम् । आत्मादिवारणाय सत्यन्तम्। उद्धृतविशेपमुगस्य शब्दस्य श्रोत्रे सत्वाच्छन्दतरेति । विशेषगुणस्य रूपादेवक्षुरादायपि सच्चादुद्भूनेति । उद्भूतत्वं न जातिः शुक्लबादिना सांकर्यात् न च शुक्लत्वादिव्याप्यं नानवोद्भूतत्वमिति वाच्यम् , उद्भूत- रूपत्वादिना चाक्षुपादौ जनकतानुपपत्तेः । किंतु शुक्लत्वादिव्याप्पं नानैवानु दूतत्वं तदभावयूटश्वोद्धतत्वम् । तत्र संयोगादावप्यास्त तथा च शब्देतरोद्भुतगुणः संयोगादिश्चक्षुरादेरप्यस्त्यतो विशेपेति । दूषणमुत्पश्यामस्तथाऽपि डायरेन द्रव्यसमवेतप्रत्यक्षवायन्छिन्नं प्रत्येव मह- चस्य कारणत्वमिन्यतो पड्डिव इत्युक्तमिति बोध्यम् । आत्मादीति आ- स्मादौ याऽतिव्यानिस्तद्वारणायेत्यर्थः । शब्देतरेत्यादिलक्षणे प्रविष्टस्य विशे- पपदस्य प्रयोजनं दर्शयितुं भूमिका रचयति उद्भूतत्वमिति । साङ्क-- दिति उत्तय विहाय शुक्लल्ममनुद्धृतशुक्ले, शुक्लाचं विहायोद्भूतत्वं च नीलोद्भूते, उभयोः समावेशः शुक्लोद्भूत इयेय सार्व्यससादुद्भूतत्व न जातिरित्यर्थः । नानैवोद्भूतत्वमिति तथा च शुक्लपव्याप्यो तत्वस्य नीले- द्भूताढायसवेन न सामिनि भाव. ! जनकत्वानुपपत्तैरिति एकैकस्य कारणतावच्छेदकन्वे व्यभिचारास्कूटस्य चैकत्रासम्भवादिति भाषः । तदभाव- कूटश्चोभूनत्वमिति तथा च ताशकूटस्य कारणतायन्छेठकस्थमिति , नौक- दोष इति भावः । दूरस्थवृक्षादेः प्रत्यक्षत्वेऽपि तद्वर्तकोटरादेः प्रत्यक्षत्वं 'न भवतीन्यत: इन्द्रियावयवाविषयावयवयोः संयोगस्यापि प्रत्यक्षे कारणवम- स्तीत्यभिप्रायवता माची मते इन्द्रियलक्षणाविष्टस्य मनःपदस्य कृत्यमाह- ·सिद्धान्तमुक्तावली. कालादिवारणाय विशेप्यदलम् । इन्द्रियावयचविपयसंयोगस्यापि माचा मते प्रत्यक्षननकलादिन्द्रियावयववारणाय, नवोनमते कालादी रूपा- भावमत्यक्षे संनिकर्पघटकतया कारणीभूतचक्षुःसंयोगाश्रयस्य काला- देव वारणाय मनापदम् ! नानकारणमित्यपि तद्वारणाय । करणमिति। असाधारणं कारणं करगम् । असाधारगवं व्यापारबत्वम् ।। ५८ ।। विषयेन्द्रियसंवन्धो व्यापारः सोऽपि पविधः । द्रव्यग्रहस्तु संयोगात्संयुक्तसमवायतः। ॥ ५९ ॥ द्रव्येषु समवतानां तथा तत्समवायतः। तत्रापि समवेतानां शब्दस्य समवायतः ॥ ६॥ तद्वृत्तीनां समवेतसमवायेन तु ग्रहः । प्रत्यक्षं समवायस्य विशेषणतया भवेत् ॥ ११ ॥ विशेषणतया तहदभावानां ग्रहो भवेत् । यदि स्यादुपलभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते ॥ ६२ ।। व्यापारः संनिकपः । पड्विधं संनिकर्पमुदाहरणद्वारा दर्शयति । इन्द्रियावयव विषयसंयोगस्यापीति इन्द्रियावयवधारणायेति मन पदमित्यनेना- चितं, तथा चेन्द्रि पावयवेत्रातव्याप्तियारगाय मन:पदमिति भावः। दूरवस्य प्रनि- बन्धक नव तत्र कोटरादेः प्रत्यक्षत्व यातिवारणसम्भवानेन्द्रियात्रयविषयावय- वयोः सयोगस्य प्रत्यक्ष प्रति कारणत्तमस्तान्यभिवायत्रता नवीनानां मतेऽपि मन.. पदस्य कृत्यमाह-नवीनमत इति। सन्निकर्पयटकतयेति चक्षुःसंयुक्तविशेषण- तारूपसीनवटकतयत्ययः । तद्वारणाय कालादावतिन्यानिवारणाय।। ५८॥ ननु तनन्यस्वे सति तजन्यजनकरूपम्य व्यापारस्य श्रोनशब्दसम्बन्धे समचायेऽसत्त्वादिषप्रेन्द्रियसम्बन्यो च्यापार इति मूत्रमयुक्तमत आह-व्यापार:

·१०४ सिद्धान्तमुक्तावलि. परमाणौ पृथिवीत्वेऽपि घटादिक्रमादाय महत्त्वसंवन्धो बोव्यः । एवं वायौ तदीयस्पर्शादौ च सत्तायाचापप्रत्यक्षं स्यात् तस्मादुद्ध- तरूपावच्छिन्नमहत्वावच्छिनचःसंयुक्तसमवायस्य द्रव्यसमवेतचाचपन- त्यो तादृशचक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायस्य द्रव्यसमवेतसमवेतचापे कारणलं वाच्यम् । इत्यं च परमाणुनीलादो न लिखादिग्रहः, परमाणौ चक्षुः- संयोगस्य महत्त्वावच्छिन्नत्वाभावात् । एवं वाग्बादौ न सत्तादिचा- क्षुप तत्र चःसंयोगस्य रूपावच्छिनत्वाभावात् । एवं यत्र घटस्प मध्यावच्छेदेनालोकसयोगः चक्षुःसंयोगस्तु वागावच्छेदेन तत्र घटप- त्यक्षाभावादालोकसंयोगावच्छिन्नखं चक्षुःसंयोग विशेपणं देयम् । एवं द्रव्यस्पार्शनप्रत्यक्षे त्वसंयोगः कारणं व्यसमवेतस्पार्शनप्रत्यक्षे त्व- व्यायानामनेकासामनुद्भूतत्वजातीनां परमाणुनीलादिवृत्तिले मानाभायेन पर- माणुरुपादायप्युद्भुतन्यस्य स्प.कारात्परमाणुरूपस्यापि स्वपदेन धर्तुं शक्यत्वा- दिति भावः । उद्भूतरूपावच्छिन्नमहत्त्वावच्छिन्नचक्षुःसंयुक्तसमवायस्येति उद्भतम्पावच्छिन्नत्वं महत्तावच्छिन्नत्वं च चक्षुःसयुक्तैकदेशेन चक्षुःसंयोगेनान्वित बोध्यम् । एवमप्रेऽपि । तादृशेति उद्धृतम्पावच्छिन्नमहत्वावच्छिन्नचक्षुःसंयुक्त- समवेतसमत्रायस्येत्यर्थः । तथा च महत्तायन्छिनचक्षुःसंयुक्तसमवेतसमया. यस्य त्रसरेणी तपे चाभावात्तच्चाशुपानुपपत्या सयोगस्य सयुक्तसमवायस्य च प्रत्यासत्तित्वकल्पनामिति भावः । परमाणुनीलादी नीलत्यादेवाशुपत्यापत्ते. ारण स्पष्टपति-इत्यमित्यादिना । प्रमझादाह-~~एवं यत्रेति तथा चौमृतरूपावच्छिनमहत्त्वावन्छिनालोकसंयोगावीच्छन्नचक्षुःसंयोगस्य द्रव्यचाक्षुषे, उद्धृतरूपावच्छिन्नमहत्त्वावन्छिन्गालोकसंयोगात्रान्छिनचक्षुःमयसमयायस्य द्रव्य- समवेतरूपादिचाभुपे, उद्धृतरूपावच्छिन्नमहत्त्वावच्छिन्नाटोकसंयोगावन्छिनचक्षुः- मंयुनसमवेतसमवायस्थ च द्रव्यसमवतसमक्तरूपत्वादिचापे कारणवमिति तवं पर्यवसिस्पतं । स्पार्शनप्रत्यक्षे वक्सयोगस्य कारणत्वं प्रपंचयति-एव- ·अन्वयार्थदीपिकासहिता क्संयुक्तसमवायः, द्रव्यसमवतमवेतस्पार्शनप्रत्यक्षे त्वसंयुक्तसमवैतसम- वायः कारणम् । अत्रापि महत्वावच्छिन्नत्वमुद्भुतस्पर्शावच्छिनत्वं च पूर्ववदेव बोध्यम् । एवं गन्धमत्यने प्राणसंयुक्तसमवायः । गन्धसमवतस्य प्राणजन्यरत्यक्ष प्राणसंयुक्तसमवेतसमवायः कारणम् । एवं रसप्रत्यक्ष रसनासयुक्तसमवायः । रससमवेतरासनप्रत्यक्ष रसनासंयुक्तसमवेतसमवायः कारणम् । शब्दप्रत्यक्षे श्रीत्रावच्छिन्न- समवायः कारगम् । शब्दसमवेतश्रावणप्रत्यक्षे श्रीत्रावच्छिन्नसम: वेतसमवायः कारणम् । अत्र सर्व प्रत्यक्ष लौकिकं बोध्यम् । यस्यमाणमलौकिक प्रत्यक्षमिन्द्रियसंयोगादिकं विनापि भवति । एवमात्मनः प्रत्यक्षे मनःसंयोगः, आत्मसमवेतमानसप्रत्यक्षे मन:- संयुक्तसमवायः आत्मसमवेतसम्वेतमानसपत्यले पनःसंयुक्तसमवेत- समवायः । कारणम् । अभावात्यले समवायप्रत्यक्षे चेन्द्रियसंबद्धवि- मित्यादिना । अत्रापि त्वाचप्रत्यक्षेऽपि । पूर्ववदेवेति चाक्षुपववेत्यर्थः । तथाहि-त्राचीनमते बहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यप्रत्यक्षमात्र प्रत्युतरूपस्य कारणत्या- दुतरूपायन्छिनमहत्यान्छिनोभूनस्पयिन्छिनत्वक्मयोगो द्रव्यस्पार्शनप्रत्यक्षे कारणा व्यसमवेताना स्पर्शादाना स्पार्शनप्रत्यक्षे महत्त्वावचिन्नौद्धृतस्पर्शावन्छि- नत्यक्सयुक्तसमवाया, द्रव्यममवेतसमवेताना स्पर्शवादीनां स्पार्शने तादृशय. क्तयुक्तसमवेतसमवायः कारणमिति । अत्र प्रभाषाः स्वार्शनापत्तिवारणाय - धमकल्ये उद्भूतस्पर्शावच्छिन्नविनिवेशः । प्रभायां सत्तायाः स्पार्शनापत्तिबार- गाय प्रभाघटितसनिकण स्पर्शवपार्शनवारणाय च द्वितीयतृतीयकरपयो. स्तशिविश इनि बोध्यम् । नवीनामा मते तु प्रथमकल्पेऽपि उद्भताए.-. शिकावं न देथ, अयोरपि तामते प्रत्यक्ष वात् । प्राणसंयुक्तसमवाय इति अत्रापि महत्त्वावन्नित्वमुतगन्धान्टिनधं च देयं । एवं रासनप्रत्यक्ष महत्वावनिछावमुद्भूतरसावच्छिनत्वं च सनिकर्पघटकीभूतरमनासंयोगे विशे- पणं देयम् । श्रोत्रावच्छिन्नेति सकरपुरुषाणां सर्वशब्दप्रत्यक्षापतिरतः श्रो ·घटाम.वादी सिद्धान्तमुक्तावली. शेपणता हेतुः । वैशेषिकमते तु समवायो न प्रत्यक्षः । अत्र. यद्यपि विशेषणता नानाविधा । यथाहि भूतल दो घटायभावः संयुक्तविशे- पगतया गृह्यते । संख्यादौ रूपायभावः संयुक्तसमवेतविरोपगतया संख्यावादी रूपायभावः संयुक्तममवेतसमवेतविशेषगतया। शब्दा- भावः केवलश्रोत्रापदिन्न विशेषगतया । काटी खत्वाद्यभावः श्रोत्रा- वाछिन्नसमवेतविशेषणतया । एवं कत्यायवभिन्नाभावि गत्वा- भावादिकं श्रोत्र वाचन विशेषणविशेपणतया । एवं पटाभावः चक्षुःसंयुक्तविशेषणविशेपणतया । एवमन्यदप्पृह्यम् । तथापि विशेषणतात्वरूपेणकैव सा गण्यते । अन्यथा पोढा संनि- कर्प इति प्राची प्रवादो व्याहन्यतेति । यदि स्यादुपलभ्येतेति । अत्राभावमत्यो योग्यानुपलब्धिः कारणम् । तथाहि । भूनलादौ पटादिज्ञाने जाते घटाभावाटिकः न ज्ञायते । तेनाभावोपलम्भे प्रनि- योग्युपलभाभावः कारणम् । तत्र योग्यताप्यपेक्षिता सा च पति- योगिसत्वरसञ्जनप्रमजितपतियोगिकत्वरूपा । तदर्थच प्रतियोगिनी त्रावन्टिन्नेति । समवायो न प्रत्यक्ष इति सम्बन्धात्यने यावत्सम्बन्चिा- कारणवानिति भावः । अत्र यद्यपि विशेषणता नानाविन्यस्य तथापि विगेपणतानकैव सा गण्यन इन्यग्रेणान्चयो बोव्यः । अभावप्रन्यो इन्द्रियाणां न करणत्वं, किं तु योग्यानृपब्धिय करणमिनि भानामा दूपयितुं मृले यदि म्यादिति । तथा चन्द्रियाणामभावप्रन्यक्षे जननीये यो- ग्यानुपलब्धेः सहकारिकारणमात्रतयैव निर्वाहेऽतिरिक्तप्रमाणकल्पनमनुचितमिति भावः। योग्यानुपलव्धेरभावप्रत्यक्षे सहकाग्रि युक्तिमाह-तथाहीति घटादिज्ञाने घटादिभ्रमे । अभावोपटम्मे तटिन्द्रियजन्यतत्सम्बन्धावच्छिनतदभावलौकिक प्रत्यक्ष प्रतियोग्युपटम्भाभाव इति । तदिन्द्रियजन्यानाहार्यत ससर्गकत प्रकारकोफ्यम्भा. भाव इत्यर्थः । तत्र प्रतियोग्युपलम्भाभा | मणिकृतमतानुसारेण चोग्यता निर्विक्ति-सा चेति । प्रतियोगिसत्येनि प्रतियोगिमत्त्वप्रसजनेन प्रतियो- त्यक्षस्य 4 ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. १०७ घटादेः सत्वरसरत्या प्रसञ्जित उपलम्भरूपः प्रतियोगी यस्य सो- ऽभावमत्यक्षे हेतुः । तथाहि । यत्रालोकसंयोगादिकं वर्तते तत्र यद्यत्र घटा स्यातहि उपलभ्येनेत्यापादायतुं शक्यते । तत्र अटाभा- वादिप्रत्यक्षं भवनि । अन्धकारे तु नापादयितुं शक्यते । तेन घटा- भावादेरन्धकारे न चाक्षुपप्रत्यक्षम्, स्पर्शनप्रत्यक्षं तु भवत्येव, आलोकसंयोग विनापि स्पार्शनप्रत्यक्षस्यापादायतुं शक्यत्वात् । गुरु- त्वादिकं यदयोग्य तठमावस्तु न प्रत्यक्षस्तत्र गुरुत्वादिप्रत्यक्षस्या- पाथितुमशक्यत्वात् । वायौ रूपाभावः । पापाणे सौरभाभावः । गुडे तिक्ताभावः । श्रोत्रे गडामावः । आत्मनि मुखाभावः । एव- मादयस्कत्तादन्दियैद्यन्ने तत्तत्मन्यक्षस्यापादायितुं शक्यत्वात् । संस- गर्गाभावश्त्यो प्रतियोगिनो योग्यता । अन्योन्याभावप्रत्यक्ष स्वधिक- ग्णयोग्यताऽसिता। अतः स्तम्भादौ पिशाचादिभेदोऽपि चक्षुपा गृह्यत एव ।। ५९॥६० १६१।। ।। ६२॥ एवं प्रत्यक्ष लौकिकालोकिक भेटेन द्विविधम् । तत्र लौकिक- गिसत्यापादन सात आपादितः प्रतियोगी यस्य॑वभून उपलमाभायोऽभा- वप्रत्यक्षे कारणमित्यर्थः । एमदेव स्पष्टयति-तयाहीत्यादीना। वायायु. दूतरूपाभाव इति म्पवावछिन्नाभायस्यातन्द्रियानद्भतरूपप्रतियोगिकन्येन प्रत्यक्षासम्भवादुद्भूतेति । संसार्गाभावरत्यक्षे प्रतियोगिनो योग्यतेति योग्यमात्रप्रतियोगिताक व संसर्गामात्यक्षे प्रयोजकमित्यर्थः, तथा च यस्य यावती ग्रहणसामग्री नं विहाय तस्यां माया तत्मसर्गाभावस्तथैव गृह्यत इति भावः । स्तम्भाशे पिशाच भेदस्य प्रत्यक्षवादाइ-अन्योन्याभावप्रत्यक्ष इति । अधिकरगयोग्यतेति योग्याधिकरणवृतित्वमन्योन्याभावप्रत्यक्षप्रयो. अकमित्यर्थः । तभी यदि पिशाचः स्यातढा स्तम्मा मकतयोपदभ्येतति न विशाचानुपलभः स्यादिन्यापादयितु शक्यत्सादयोग्यप्रतियोगिकरया पन्योन्यामा- वा प्रत्यक्ष चमिनि भावः ॥ ५९॥ १० ॥ ६१.॥ ६२. ।।

·१८ सिद्धान्तमुक्तावली.. मत्सो पोहा संनिको वर्णितः । अलौकिकसनिकर्पस्त्विदानीमुच्यते- अलौकिकस्तु व्यापारस्त्रिविधः परिकीर्तितः । सामान्यलक्षणो ज्ञानलक्षणो योगजस्तथा ॥३॥ व्यापारः संनिकपः सामान्यलक्षण इति सामान्य लक्षणं यस्ये- त्यर्थः । तत्र लक्षणपदेन यदित्वरूपमुच्यते तदा सामान्यस्वरूपा प्रत्या- सत्तिरित्यर्थी लभ्यते। तचेन्द्रियसंवदविशेष्यकज्ञाने प्रकारीभूत योध्यम्। तथाहि । यन्द्रियसंयुक्तो धूमादिस्तविशेप्यकं धूम इति ज्ञानं या जातं तत्र जाने धूमख प्रकारः। तत्र धूमन्येन संनिकर्पण धूमा इत्येवंरूपं संकलमविषयकं ज्ञानं जायते । अब यहीन्द्रियसंवद्धमित्यवोच्यने तदा धृलीपटले धृमत्वभ्रमानन्तरं सकलधूमविषयकं ज्ञानं न स्यात् तत्र धुमत्वन सहेन्द्रियसंबन्धाभावात्। मन्मते तु इन्द्रियसंबद्धं धृलीपटलं तविशेष्यकं धूम इति ज्ञानम् , ता प्रकारीभूनं धृमत्वं प्रत्यासत्तिः । इन्द्रियसंबन्धश्च लौफिको ग्राह्यः । इदं च बहिरिन्द्रियस्थले । मान- सस्थले तु ज्ञानप्रकारीभूतं सामान्यमानं प्रत्यासत्तिः ॥ ६३ ।। अलौकिकसनिकपरिस्वदानीमुन्यन इति इदानी हकिकसनिवानिम्पणा. नन्तरमित्यर्थः । तत्र सामान्यलक्षण इत्यत्र ! तन्त्र सामान्यस्वरूपं च, तथा चेन्द्रियसम्बद्ध विशेष्यकज्ञानप्रकारीभृतसामान्यत्वसम्बन्धन चक्षुरादिकं निखिले घटादौ गत्वा तत्र विषयतासम्बन्धेन ज्ञानं जनयति भावः । अत्र यदीति इन्द्रियसम्बद्धं सामान्य प्रत्यासत्तिरित्युच्यते तदेत्यर्थः । यत्र चक्षुःसनिक- पंण धूम इति झानं जातं तत्र चक्षुःसयोगधिगमेऽपि ज्ञानलक्षणात्मकसान- कर्पस तदानीं धृमे सत्यात्वादशज्ञानमादायेन्द्रियसम्बद्रविशंप्यकज्ञानप्रकारस्य धूमत्वादेधूमाद्यन्तरे सच्चामायन्तराणां सामान्यलक्षणया ज्ञानापतिः स्यादत ह-लौकिको ग्राह्य इति ॥ नन्वेवमणून्येन यत्किंचिदणूपस्थितावणुत्व- सामान्यलक्षणश याबदणविषयक मानस ज्ञान न स्यात्तदाणी मनसो दीकिकसनिकर्याभावादत आह-इंदं चेति तथा च बहिरिन्द्रयण सामान्य- भाह- ·- अन्वयार्यदीपिकासहिता. परंतु समानानां भावः सामान्यम् , तच्च कचिन्नित्यं धूमलादि, क्वचिचानित्यं घटादि । यत्रैको घटः संयोगेन भूतले समवायेन कपाले ज्ञातस्तदनन्तरं सर्वेषामेव तद्भवतां भूतल.दीनां कपालादीनां वा ज्ञानं भवति तत्रेदं वोध्यम् । परंतु सामान्यं येन संवन्धेन ज्ञायते तेन संवन्धेनाधिकरणानां प्रत्यासत्तिः किंतु यत्र तटनाशानन्तरं तद्धटवतः स्मरणं जातं तत्र सामान्पलक्षणया सर्वेषां तहटबतां भान न स्यात् । सामान्यस्य तदानीमभावात् । किंचेन्द्रियसंबद्ध विशेष्यक चट इति ज्ञानं यत्र जातं तत्र परदिने इन्द्रियसंवन्ध विनापि तादृश- ज्ञानयकारीभूतसामान्यस्य सन्चात्ता दृशज्ञानं कुतो न जायते, तस्मा- सामान्यविषयक ज्ञानं प्रत्यासतिर्न तु सामान्यमित्याह- आसत्तिराश्रयाणां तु सामान्यज्ञानमिष्यते । आसत्तिः प्रत्यासत्तिरित्यर्थः । तथाच सामान्यलक्षग इत्यत्र लक्षणशब्दस्य विपयोऽर्थः । नेन सामान्यविषयकं ज्ञानं प्रत्यासत्ति- रित्यर्थी लभ्यते ॥ ननु चक्षुःसंयोगादिकं विनापि सामान्यज्ञानं यत्र वर्तते तत्र सकलपटादीनां चाक्षुपदिमत्यक्षं स्पादन आह-~- लक्षणया ज्ञाने जननीये ताद्विवक्षित, न तु मानसे सामान्यलक्षणानन्य ज्ञानेऽपीति न पूर्वोक्तदोष इति भावः ॥ ११ ॥ आसत्तिराश्रयाणां विन्यादिमूलमत्रतारयितुं भूमिका रचयाते-परान्त्व- त्यादिना । समानानामिति तथा च प्रकृते सामान्यपई यौगिकमेव न तु पारिभाषिकमिति भावः । अत्रदं योध्यमिति ज्ञायमानमनित्यं सामान्य तत्र प्रन्यासत्तिरिति बोध्यमित्यर्थः । किन्लिति एवं चेयर्थः । तस्मात्सामा- न्यविषयकं ज्ञानमित्ति-इन्द्रियसम्बधिशेप्यकं सामान्य प्रकारकं ज्ञान प्रत्या- सत्तिरित्यर्थः । यद्वेन्द्रियसम्बन्धाभागदशा पा सामान्यप्रसासत्या ज्ञानोत्सादस्याने मूल कृतैत्र वारणीयत्वारसामान्यविषयक ज्ञान प्रन्यासचिरित्यय यथाश्रुतार्थक- ·सिद्धान्तमुक्तावली । तदिन्द्रियजतद्धर्मबोधसामग्र्यपेभ्यते ॥ ६४ ॥ अस्यार्थः । यदा वहिरिन्द्रियेग सामान्यलक्षणया ज्ञानं जननीयं तदा यत्किचिद्धर्मिणि तत्सामान्यस्य तदिन्द्रियजन्यज्ञानस्य सामग्री अपेक्षिता । सा च सामग्री चक्षु संयोगालोकसंयोगादिकम् । तेनान्ध- काराद। चक्षुरादिना साहगं जाने न जायते ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ ननु जानलमणा प्रत्यासतिर्यदि नानरूपा सामान्यलसगापि ज्ञानरूपा तदा तयोर्मेटो न स्यादत आह विषयी यस्य तस्यैव व्यापारो ज्ञानलक्षणः । सामान्यलक्षगा प्रन्यामतिर्हि नदाश्रयस्य ज्ञानं जनयति । ज्ञान- लक्षणा प्रत्यासत्तिस्तु यद्विषयकं ज्ञानं तस्यैव प्रत्यासातरिति । अत्रायमर्थः । प्रत्यक्षे मंनिक विना भान न संभवति । तथा च सामान्यलक्षणां विना धूमत्वन सकलमानां वदित्वेन सकलवीनां च भानं कथं भवेत्तदर्थ सामान्यलक्षगा स्वीक्रियते । न च सफलव- निधूमभानाभाधे का अतिरिति वाच्यं. प्रत्यक्ष ने वहिसंयन्धस्य गृतन्यादन्यधूमस्य चानुपस्थितत्वाम्मो बहिव्याप्पो न चेति संग- यानुपपत्तेः । मन्मते तु सामान्यलमगया सकल थमोपस्थितौ काला- न्नरीयदेशान्तरीयधूमे वहीव्याप्यत्वसंदेहः संभवति । न च सामान्यल- स्वमेव सम्यगि मुनिचारणीयमिति टिक् ! अणुबज्ञानमात्रेण सकला- गोचरस्य मानसाधम्य सर्वानुभवामि द्रवाहाह-बहिरिति ॥ ६४ ॥ यदि ज्ञानरूपति अत्यो यदि शब्दः सामान्यलक्षणापीत्युत्तरं योज- नीयः । तयोडीनलक्षणसामान्यलक्षणयोरित्यर्थः । सामान्यलक्षणाकरे श्रीज- माह-अग्रेति । अयमर्थः अयमभित्रायः न सम्भवतीति क्षत्रिययतायाः सन्निकर्षानुयोगिन्यव्याप्यादिति भावः । संगयानुपपत्तेरिति प्रत्यक्षम व्यतिनियादन्ययमस्य चानुपस्थितन धमिज्ञान विना समयानुप- पत्तरिति भावः । किशिप्य तत्तयत्तित्वेनेत्यर्थः । ज्ञानलक्षगास्वीकारे वीज- ।

·अन्वयार्थदीपिकामहिता. क्षणास्वीकारे प्रमेयत्वेन सकलप्रमेयज्ञान जान साझ्यापत्तिरिति वाच्यं, . ममेयत्वेन सकलममेयज्ञाने जातेऽपि विशिप्य समापदार्थानामज्ञातस्यन सर्वियाभावात् । एवं मानलंभगाया अस्वीकारे मुरभि चन्दनमिति जाने सौरभस्य भाने कथं स्यात् । यद्यपि सामान्यलक्षणयापि सौरभमान संभवानि तथापि सौरभत्वम्य माने जानलक्षणया । एवं यत्र धूमत्वेन धूलोपटलं जातं तत्र धर्म पटलस्यानुव्यवसाये भानं ज्ञानल मणया ।। योगजो द्विविधः प्रोक्तो युक्तियुञ्जानभेदतः ॥ ६५ ॥ योगाभ्यासजनितीधर्मविशेषःश्रुतिपुराणादिप्रतिपाद्य इत्यर्थः।युक्तयुद्धान- भेदन इनियुक्तयुञ्जानरूपयोगिद्वैषिव्याद्धर्मस्यापि दैविध्यमिति भावः॥६५॥ युक्तस्य सर्वदा भान चिन्तासहकृतोऽपरः युक्तस्य नावयोगजधर्मसहायेन मनसा आकाशपरमाण्वादिनि- खिलपदार्थगोचरं ज्ञानं सर्व दैव भवितुमर्हति । दिनीयस्य चिन्ता- विशेपोऽपि सहकागति ॥ इति श्री विश्वनाथ पञ्चानन- भट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्तमुक्तावन्या प्रत्यक्षखण्डम् ॥ माह-एवमिति । कथं स्यादिति सारभस्य चक्षु हावाभावाट्यागमयन्याय च तदानीमभावादिति भाव. । सौरभलमानमिति बपनः ममन्यस्य भानमित्यर्थः । ज्ञानललगया जानलमयेन्यर्थ. । नतानी माग्मयां धम्मानम्म्यागृढीननया मामान्यरक्षगया नद्रानासम्भवादित भारः । मरम- सस्यपि ययारुचिमामान्यलक्षगया मानेऽयाह-एवं यत्रेति ज्ञानलगाया ज्ञानलक्षणयोन्यर्थः । तत्र धूमन्वज्ञानम्पसामान्यपश्चगामा: दविश्यथमवन्दन्य. मम्बन्धन धूनिपटारे भायावृष्टिपटले धूमनमानन्दामिन इ जनमत्यनृव्यव- साथ चुन्द्रिपटलम्य भान ज्ञानल मा विना न मम्भन मय: ॥ ६॥ मर्वदेव थानायभावेऽपीयर्थः । दिनीयस्य धनम्य । ति दान। इति श्रीपण्डिनश्रीगोविंदराममनुवंधिविगचनायां मुक्तावल्यन्वया- र्थदीपिकायां प्रत्यक्षवन्दम् ॥

·११२ सिद्धान्तमुक्तावली. अनुमिति व्युत्पादयति- व्यापारस्तु परामर्शः करणं व्याप्तिधीर्भवेत् ॥६६॥ अनुमायां ज्ञायमानं लिङ्गं तु करणं नहि। अनुमायाम नुमिती व्याप्तिजान करणम् । परामर्शी व्यापारः । तगा हि । येन पुरुपेण मानसादौ धूमे वळप्तिीहीता पश्चात्स एव पुरुषः कषिपर्वतादावविच्छिन्नमूला धूमलेखां पश्यति । तदनन्तरं धूमो वहिव्याप्प इत्येवं रूपं व्याप्तिस्मरण भवति । पश्चाञ्च बदिव्याय- धूमवानयमिति ज्ञानं भवति स एव परामर्श इत्युच्यते । तदनन्तरं पर्वतो वनिमानित्ति ज्ञानम् । तदेवानुमितिः । अत्र प्राचीनाम्त सप्रत्युपजीव्योपजीवकभावसंगत्वानुमानग्वण्ड प्रारभ्यते अनुमिति- मिति । करण निर्दिष्ट्र एवं व्यापार जिज्ञासादयान्मृले पश्चानिर्दिष्टमपि करण प्रथम दर्शयति च्यातिज्ञानमिति । परामर्शः लिङ्गएरामर्श रत्य- थस्तेन परामर्शपटवान्यस्य ज्ञानमात्रस्यानुमित्यहेतुत्वेऽपि न क्षतिः, लिङ्गपरा- मर्श इत्यस्य च लीनमर्थ गमयति व्युत्पत्त्या व्यामिविशिष्टपक्षधर्मताविशि- टहेसुटिङ्ग तस्य परामर्शस्तथा च विषयतासम्बन्धेन तद्विशिष्ट जान व्यापार इति परामर्श व्यापार इत्यस्याओं वोयः । परामर्श व्याप्तिज्ञानजन्यो सत्य- नुमितिजनकन्वरूपन्यापारत्वमुपपादयति तथाहीत्यादिना । अविच्छिन्न- मूलां धूपरेखामित्ति यादशधूमे योगव्याप्तिः पूर्व महानसादौ गृहिता ताह- शधृमरेखामित्यर्थः । व्यास्मिरणं तस्य भवतीति धूमदर्शनेन सस्कार- स्योद्दद्वादितिभावः । स एवेति तथा च स्मरणात्मकच्यानिज्ञानस्य मनत्र सत्यायमिज्ञानजन्याचे सति व्यातिज्ञानजन्यानुमितिजनकलात्परामों व्यापार इति सिद्धम्। अनुमिति प्रति दिनपरामर्शस्य कारणले परामृश्यमानलिङ्गस्य वेत्यत्र विनिगमनाभावानुभयोरपि हेतुत्तं सिद्धयति, तन विषयविधया हेतु- जन्यस्ये मति हेतुजन्यानुमिनिजनकत्वसम्भवात्परामर्शस्य व्यापार व्यापा- खत्कारणवाच्च लिङ्गस्यानमितिकतरण यमि यायवतां प्राचीनानां मत दर्श- .

·-- अन्वयार्थदीपिकासहिता. व्याप्यत्वेन झायमानं लिङ्गमनुमितिकरणमिति बदन्ति, सदूपयति ज्ञायमानामिनि । अनागतादिलिन न स्यादनुमितिस्तदा ॥ ७ ॥ लिङ्गस्थानुमित्यफरणन्ये युक्तिमार-अनागतादीति। ययनुमिती लिई करणं स्यात्तदाऽनागतेन विनष्टेन वा लिङ्गेन अनुमितिर्न स्पाद- नुमितिकरणस्य लिङ्गस्य नदानीमभावात् ॥६६॥ ६७ ॥ व्याप्यस्य पक्षवृत्तित्वधीः पगमर्श उच्यते । व्याप्यस्येति । व्याप्तिविशिष्टस्य पक्षण सह वैशिष्ट्यागाई- ज्ञानमनुमितिजनकम् । तच्च व्याप्यः पक्षे इति लानं पक्षो व्याप्यवानिति शानं वा । अनुमिनिस्तु पक्षे व्याप्य इति ज्ञानात्पक्षे साध्यभिरपाकॉरिका, पक्षो व्याप्यवानिति ज्ञानान्पक्षः साध्यवानित्याकारिका। द्विविधादपि परा- मारपक्षः साध्यवानिन्येवानुमिनिरित्यन्ये । ननु वहिव्याप्यधूमवान्पर्वत इति ज्ञानं विनापि यत्र पर्वनो धूनवानिति प्रत्यक्ष ततो धूमो वरि- च्याप्य इमि स्मरणम् , नत्र ज्ञानदयादेवानुमितिदर्शनाट्याप्तिविशिएवैशि ·- सिद्धान्तमुक्तारली. यावर्गादिशानं न सर्वत्र कारणं किंतु व्याप्यतावच्छेदका कारकपक्षधर्म- तामानत्वेनैव कारणवस्यावश्यकत्वात् , तत्र विशिष्टवैशिष्टयजानकल्पने गौरवाचेति चेन, व्याप्यतावच्छेदकाज्ञानेऽपि वहिच्याप्यवानिति नाना- दनुमित्युत्पनेलाघवाच्च व्याप्तिमकारकपक्षधर्मतानानत्वेनैव हेतृत्वम् । किंच धूमवान्पर्वत इति ज्ञानादनुमित्यापत्तिा, व्याप्यनावच्छेदकीभूत- धूमत्यमकारकपक्षधर्मनाबानस्य सन्चात् । न च तदानी गृद्यमाणव्या- प्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मतावानस्य हेतुतमिति वाच्यं, चैत्रस्य व्याप्रिहे मैत्रस्य पक्षधर्मताज्ञानानुमितिः स्यादिति । यदि तु तत्पुरुषीपगृह्यमाणव्याप्यतावच्छेदकमकारकं तत्पुरुषीयपक्षधर्मताशानं वछिनं प्रति कारणतावच्छेदकमिति भावः । ननु दमिति प्रति किम- बच्छेदकमत आह किन्विति । व्याप्यतोत्ते व्याप्यताया अरन्छ।कः प्रकारो परिमन्नेवभूतं यत्पक्षसम्वन्धिविषयकं ज्ञान तस्य भावस्तनत्यर्थः । आवश्य- फत्वादिति व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानस्वस्योभयमतसिनियतपूर्व- कानावग्छेदकताकनमादित्यर्थः । ननु ज्ञानद्वयस्थलेऽपि विशिष्टज्ञान कल्य्य. तामत आहे तंत्रनि यत्र ज्ञानद्वयानन्तरमनुमितेरनुभवमिद्धत्वं तत्पर्धः । व्याप्यतावच्छेदकाशानेऽपित्र्याप्यनारन्छदकप्रकारकनिर्णयाभावेऽपीत्यर्थःविहि- व्याप्यवान्वयभाववत्तिमानित्यर्थः । ननु च्याप्यतावन्छेदकामकारकत्यमध्यस्ये- त्यत आह लायचाचेति व्याप्यतावच्छेदक-वारेसया च्यातिनकारकत्वस्यावन्दका- घटितत्वेन लघुल्यादितिभावः । नयनन्नस्थलेषु व्यामिप्रकारकपक्षमताज्ञानक- हनाक्षया अयम्बदकत्वघटित कारणताकल्पनेऽपि न गौग्यमत आह किं चेति। प्रामाणेति वर्तमानकालीनज्ञानविषयीमुना या व्याप्यता तादृशव्याप्यतया अवच्छेदकः प्रकारो यस्मिन्नेवभूतं यत्समवर्मताज्ञानं तस्येत्यर्थः । तथा च मी पहिल्याप्य इति ज्ञानामावदाया व्याप्यताया गृह्यमाणत्यामायान्न धुमबाप.

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. तत्पुरुषीयानुमिती हेतुरित्युच्यते, तदाऽनन्तकार्यकारणभावः । मन्मते तु समवायसंपन्धेन व्याप्तिमकारकपाधताशानं समवायसंबन्धेनानु- मिति जनयतीति नानन्तकार्यकारणभावः । यदि तु व्याप्तिमकारक ज्ञान पक्षधर्मतावानं च स्वतन्त्रं कारणमित्युच्यते, तदा कार्यकारण- भावव्यं, वहिव्याप्यो धून आलोकवान पवर्त इति ज्ञानादप्यनुमित्या पत्तिः स्यात् । इत्थं च यत्र ज्ञानदयं तचापि विशिष्टनानं कल्पनीयं फलमुखगौरवस्यादोपलान् ॥ थत इति ज्ञानादप्यनुमित्यापतिरितिभाय । अनन्तकार्यकारणभाव इति अनन्तपुरुषटिन येनानन्तस्यादिनिभारः । ननु तथापि मने ससुम्पीयव्या- तिकारकपक्षवर्मताज्ञान नन्गुरुपीयानमिता हेतुम्स्यिवश्व वक्तव्यमन्यथा देव- दत्तीयव्यासप्रकारकपक्षधर्मनाज्ञानाद्यज्ञदत्तस्यायनमिनि स्यादिनि तुल्यदर्पत आह मम विति । नानन्तकार्यकारणभाव इति अवश्य वक्तव्येन कार्यतावच्छेदककारणत यन्छेदकसम्बन्धप्रदर्शनव पृतिटोरवारणान सत्र त पुरु यत्पनिवेश इति भाव । स्वतंत्रमिति ध्यानप्रकारकज्ञानरेन ब्या- सिप्रकारके ज्ञान पक्षधर्मनाज्ञानत्येन पन्धमताज्ञान चटादी दण्डचा चीवरादिवदिन्यर्थः । तथा च चस्य व्यानिग्रहे. मैत्रस्य पक्षनताहानान मैत्रेऽनुमिन्यापत्ति , स्वतंत्रण कारणीभूतस्य व्यामिप्रकारकज्ञानस्य मैनेभा चात । नापि चौ तदापति . पत्रेऽनुमितिकरणीभूतस्य पवर्मताज्ञानसा- भाषादिति रात्पुरुषोयसानिवेशेन नानन्तकार्यकारणभार इत भारः। कार्य- कारणभावपमिति नया च गौसमितिभावः । ननु तथापि मते न्यातिप्रका- रकपक्षधर्मत ज्ञान-वेन पक्षधर्मनाविषयकन्यातिप्रकारकज्ञानन्वेन वा कारण- समित्यत्र विनिगमनाभावाकार्यकारणभावद्वयमेवेन्यन आहे. वहिव्याप्य इति । इत्थं च पृतना व्यातिनकारक रसवर्मनाज्ञानवेन हो सिद्ध च । विगिरधान व्यक्तिमकारकरसवर्मनाज्ञानमित्यर्थः । ननु ज्ञानद्वयस्थले विशि- ज्ञानमलने कसनागरिवं स्पाइत आइ फलमुखगौरवस्यैनि फल कार्य- करगमावलानुन नवीन यहोरा गपगपादिवर्थ । .

·सिद्धान्तमुक्तावली. व्यातिः सांध्यवदन्यस्मिन्नसम्बन्धं उदाहृतः ॥६॥ च्याप्यों नाम व्यायाश्रयः, तत्र का व्याप्तिरित्यत आह व्याप्ति- रिति । साध्यबदन्येति । यहिमान् घृनादित्यादी साध्यो बहिः साध्य- वान्महानसादिः तदन्यो जलइन्दादि तदत्तित्वं धूमस्येति लक्षगमम- न्वपः । धूमवान् कोरित्यादी साध्यवदन्यस्मिस्तमायपिण्ड दो बड़े सत्त्वान्नातिव्याप्तिः। अग येन संवन्धेन साध्यं तेनैव संबन्धेन साध्य- वान्वोध्यः । अन्यथा सपवायसंवन्धेन वहिमान्यतरवयवस्तदन्यो महानसा- दिस्तत्र धूमस्य विद्यमानखादव्याप्तिरसात् ।साध्यवदन्यच साध्यवत्वाव- छिनप्रतियोगिताकमेदव.न्बोध्यातिन यत्किचिह्निमतो महानसादर्भिने पर्वतादी धनस्य सत्वेऽपि न क्षतिःायेन संवन्धन हेतुता तेनैव संम्बन्धेन परामर्शनिरूपगानन्तर च्यातिनिरूपणे उद्धार सङ्गतिं दर्शयनि व्याप्यो नामति मृलेऽसम्बन्धी नाम वृत्तिन्याभावस्तथा च माव्यवदन्यनिरूपतवृत्ति- स्वाभाव इनि मलाक्त व्याप्तिलक्षण लये प्रतिपादयति मुक्तावल्या वहिमान् धूमादित्यादिना । तदवृत्तित्वं धूमस्येति जलहूदवृत्तित्य मीनाद। वृत्ति- स्वाभावो धूमस्येत्यर्थ । अलक्ष्य लक्षगासरचे प्रतिपादयात धूपवान्वहेरिति । येन सम्बन्धन साध्यमित्यस्याग्रे अनुमित्या विषयीक्रियत इति पूरणीयं । बोध्य इति तथा च साव्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवदन्यनिरुपितवृत्तिया. भाव इति लक्षणं बोध्यमित्यर्थः । अन्यथा यन केनचित्सम्बन्धन साध्ययन्यपिवक्षण इत्यर्थः । साध्यवत्त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताफमेदवान्यो- ध्य इति साध्यतावच्छेदकासम्बन्धेन साध्ययत्वावन्छिनप्रतियोगित.कभेदयनि। रूपितत्तित्वाभाव इति लक्षगं बाध्यमित्यर्थः । तेन भेदे साध्यत्र वा- वच्छिमप्रतियोगिताकन्वविवक्षणेनन्यथः । भिन्ने पर्वतादौ तद्वहिमान्नति भेद-: यति पर्वतादाविपर्थ.: । न क्षतिः नाव्याहिः | साध्यवयायन्छिनप्रतियो- मिताको भेदः प्रपने पहिमालेति प्रतीनिमाज्ञिको भेदस्तश च पर्वतेऽ-' सत्यादिति भावः । तेनैव सम्पन्धे साध्यवदन्पातिवं बोध्यमित्ति - - ·११८ सिद्धान्तमुक्तावली.. हेतुतावच्छेदकसंबन्धेन समवायेन वृत्तेरमसिद्धताहव्याप्तिश्चात अह- अथवा इतुमन्निष्ठविरदाप्रतियोगिना । साध्येन हेतोरेकाधिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते ॥ ६९ ॥ हेतुमति निष्ठा वृत्तिर्यस्य स नया विरहोऽभावः, नया च हेत्व- धिकरणत्तियोऽभावः तदप्रतियोगिता साध्येन सह हेतोः सामाना- धिकरण्यं व्याप्तिरुच्यते । अत्र ययपि यहिमान् धुनादित्यादी हेख- धिकरणपर्वतादित्यभावप्रतियोगिलं तत्तयादेरस्तास्यव्याप्तिः । न च समानाधिकरणवद्विधूमयोरेव व्याप्तिरिति वाच्यं, सत्तद्वयादेरप्युभया- भावसत्त्वादेकसत्वेऽपि द्वयं नास्तीनि प्रतीतः । गुणवान् द्रव्यलादि- त्यादावव्याप्तिश्च, सथापि प्रतियोगितानवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदक तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति वाच्यम् । ननु रूपलव्याप्य- वृत्तिरिति । तत्तयादेरिति चारमान्यायन पर्वते महानसीयत्वोपन्द्राक्ष- तबहेस्तद्वयक्ति वेनामावो महानसे च पर्वतोपन्चौरलक्षित हस्तद्वयक्तिनाभाव इत्येवं हेलमन्निष्टोऽभावस्तत्तद्वयभावात्तत्प्रतियोगित्वं ब्रही वर्तत इतिपतियहि- मान्धूमादियाधनेकव्यक्तिमाय वेऽम्याभिरितिभावः समानाधिकरणचाहियो रेवेति पर्वतीयधूमे पर्वतीयवहानसीयधूम च महानसीयवामिः स्वक्रियते, न तु धूमत्यायन्छिने बाहित्यायन्छिनस्येन्यर्थः । तथा च महानीयवोपलक्षित वहेस्तव्यक्तित्वेन पर्वतेऽभावसतोऽपि न पूर्वोक्तान्याप्तिः सम्भवति, पर्यने पर्वतीयबरभावस्य कांचिदस्यस-वादितिभावः । ननु पर्वतीयवाहिव्यक्तिस्नत्र सचे कथं नत्तयक्तरप्युभयाभाषमय प्रतिपाद्यत इत्यत आह एकसत्वेऽपोति। च पर्वतीयस्योपल्टविनय हव्यक्तंम्लत्र मत्भयाभावम्यापि सचे विरोधाभाव एवेति भाव. 1 ननु वैशिष्ट्यव्यासजरिधानवाच्छन्नपातयो- गिताकवनामावस्य विशेषगानाव्याभिग्त आह गुणवानिति । अव्याप्तिश्चेति हेतुमति जले जलान्यत्तिगुगना रातयातेलेन, एवं जलवृत्तिगुगान हेर- धिकरणयित्यादी तत्तयतिलेन कालावधिकरणसभागप्रतियोगिता, तथा तत्र ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. जातिमद्रान पृथिवीलादित्यादौ साध्यतावच्छेदका रूपत्वव्याप्यजातय. स्तःसां च शुक्लत्वादिजानीनां नीलबादित्यभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वमस्तत्यिव्याप्तिरिति चेन, तत्र परंपरया रूपत्वव्याप्यजातित्वस्यैा साध्यतावच्छेदकत्वात् ।नाहि तादृशधर्मावन्निाभावः कापि पृथिव्याम- स्ति । रूपत्वव्याप्यजातिमान्नास्तीति युद्भयापत्तेः । एवं दण्डयादिसाध्ये परंपरासंबद्धं दण्डतादिकमेय साध्यतावच्छेदकं तच्च मतियोगितानव- च्छेदकामिति । साध्यादिभेदेन व्यासदान,दृशस्थले साध्यताबरडेदकता- भावात्साध्यस्येतिभावः । इति वायमिति तथा च गुणादिरूपसाव्यस्य हेत्वधिकरणवृत्तितराद्वयक्तिवानन्छिनप्रतियोगिताकामायप्रतियोगिन्येऽपि साध्यता- वच्छेदकस्य गुणत्वादेर्न तादृशाभारतियोगितावच्छेदकत्वमिति न गुणका- द्रव्यस्यादित्यादावव्यामिरितिभार. । एवमुभयाभागस्यापि प्रतियोगितामछेरक- मुभयत्व साध्यतावच्छेदकं च यदि प्रतियोगितानयन्छेदकमेनि न सदा- दायाप्यव्याप्तिरितिदिक् । तथा च तुमभिष्टाभावप्रतियोगिताना छेदक यत्मा- ध्यतावच्छेदकं तदयाच्छनमाव्यसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति व्याप्तलक्षण जातं । तर शङ्कते मन्विति नीलघटादिवृत्त्यभावप्रतियोगित्वमिनि त्यधिकरणीमते नीलांट शुक्लरूपं नाम्ति पंतपं नास्ति, रनवटे चे नीदररूप नासतीत्येवं शुक्लायभारप्रतियोगिताबन्छेदकत्वमेय साध्यतावच्छेदकानामित्व्याभिरित्यर्थः तत्र रूपन्चव्यापजातिमतानिन्यत्र । परम्परया स्वाभयसमवायेन तथा च सस्ट-मादीना हेन्यधिकरणी भूतनीलबटादिवृत्यभावप्रतियोगिताबाछेदकत्वेऽपि साध्यतावच्छेदकस्य रूपत्वव्याप्यजारित्वस्य तु न तादृशाभावप्रतियोगिताय. न्छेफचमिति नापातिरितिभावः । ताशयविडिनाभाव उक्तपरम्परास- म्बन्धन जातिवावछिन्नाभाव इत्यर्थः । युद्धमापत्तरिति यदि तादोड. भावः पृथिव्यां भवत्तदा पृथिव्या रुपयाप्यजाखिमानास्तीति प्रततिः स्यात, वस्तृतः रूर नास्तीति बुशपतिः स्यादित्यत्रय तापानति वाग्यम् । साध्यादी यादिना साधनादिपरिग्रह । सशस्थले विशिष्टसाध्यतापग्लेदकस्यले। .

·सिद्धान्तमुक्तावली. यरटेदकं प्रतियोगितावच्छेदकनानवच्छेदकमित्येव लक्षणपटकामित्यपि बदन्ति । हेत्वधिकरणं च हेतुतावडेदकविशिष्टाधिकरणं वाच्य, तेन द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसवादित्यादी शुद्धसत्ताधिकरणगुणादिनि: छाभावप्रतियोगित्वेऽपि द्रव्यत्वस्य नाव्याप्तिः । एवं हेतुताव: डेदकसंबन्धन हेत्वधिकरणं चोध्यम् । तेन समायेन धूमा- धिकरणतदवयवनिष्ठाभावमतियोगिलेऽपि वन व्याप्तिः ! अभावश्च प्रतियोगिव्यधिकरणो वोध्यः। तेन कपिसंयोगी एन्क्षवादित्यवमूला- बच्छेदेनैव एतक्षत्तिकपिसंयोगाभावप्रतियोगित्वेऽपि कपिसंयोगस्य नाव्याप्तिः । न च प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं यदि प्रतियोग्यनधिकरण- लक्षणघटकपिति हेतुमनिष्टाभावप्रतियोगिताबन्छेटकतानवच्छेदकं यन्साभ्यना- यन्टकनारन्टक तरिशिष्टावछिनमाध्यसामानाधिकरण्यमेव विशिष्टसाध्यना- बच्छेदकापट व्याभिर्वान्येतिभावः । गृोतरीय निर्वाह तंत्रतादशव्याति- ज्ञानस्य कारणले नोचित कारणलावन्छेदकगीरवादिस्वस्वरमः वदन्तीत्यनेन सूचिनोः बोध्यः । हेतुतायडेदकविशिष्टाधिकरणमिनि हेतुताय- च्छेदकावन्छिवाहेत्यधिकरणवृत्यभावप्रतियोगितानवच्छेदक यत्साव्यतावच्छेदक सदनिकासापसामानाधिकरण्यं व्याक्तिरित्या लक्षण कर्तव्यमित्यर्थः तेन हेतु यावच्छेदकावन्छिन हेत्वधिकरणविवक्षणेन । शुद्धसचाधिकरणेत्यादि हेतोगुणकान्यस्त्वविशिष्टसत्वस्य विशिष्टं शुद्धानतिरिच्यत इति यायेन संत्तनोs. नतिरिक्तवादितिभावः नाव्याप्तिरिति हेतुतावन्दकविशिष्टस्य विशिष्टमत्त्वस्या- धिकरण न गुणादिक, गुगादी विशिष्टसत्त्व नास्तीनि प्रतीत्यनापतेः, किंतु द्रव्य- भेव, तद्वत्यभावप्रतियोगित्वं न इन्गभ्यति 'नाव्यातिरित्यर्थः । हेतुतावन्डे- दकसम्बन्धेनेति हेतुतावच्छेदकसम्पन्धावठिनहेतुतायन्छेदकावन्छिन हेत्वाधिक- करणवृत्यभावप्रतियोगितानवदम् यत्साव्यतावच्छेदक तदवच्छिन्नसाध्यसामा- नाधिकरप्यं व्यातिरित्येवं लक्षणं बौध्यमित्यर्थः । फपिसंयोगस्य नाव्याप्तिः रिति मूलाबच्छेदेन कपितयोगाभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावादितिभावः ।

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. १२१ वृत्तित्वं तदा तथैवाव्याप्तिः । प्रतियोगिनः कपिसंयोगस्यानपिकरणे गुणादौ वर्तमानो योऽभावस्तस्यैव वृक्षेऽपि मूलाबच्छेदेन सत्त्वात् । यदि तु प्रतियोग्यधिकरणात्तिसं तदा संयोगी सत्त्वादित्यादावति- व्याप्तिः। सत्ताधिकरणे गुणादौ या संयोगाभावस्तस्य प्रतियोग्यधि- करणद्रव्यत्तित्वादिति वाच्यम् , हेत्वधिकरणे प्रतियोग्यनधिकरणति- स्वविशिष्टस्य विवक्षितत्वात्, स्वप्रतियोग्यनधिकरणीभूतहेत्वधिकरण- वृत्त्यभाव इति निष्कर्षः। प्रतियोग्यनधिकरणत्वं प्रतियोगितावरछेदका- चच्छिन्नानाधिकरणत्वं वाच्यम् । तेन विशिष्टसत्तारान् जातरित्यादी जात्यधिकरणगुणादौ विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगिसनाधिकरणत्वेऽपि न प्रतियोगिमधिकरणपदस्थ प्रतियोग्य नविकरणत्तित्वमर्थः प्रतियोग्यधिकरणा- वृनित्यं वेति विकल्प्याये दूपणमाह-तथैवेति यथा प्रतियोगिव्यधिकरणपदा- दानेऽव्याप्तिस्तथा तहानेपास्यर्थः तस्यैवेत्ति अधिकरण देनाभावभेदस्यानभ्यु: पगमादितिभावः द्वितीये दूपणमाह यदि विति मतियोग्यधिकरणा- वृत्तित्वं प्रतियोग्यधिकरणवृतिभिन्नत्वं प्रतियोग्यधिकरणद्रव्यत्तित्वादिति प्रतियोग्यधिकरणदन्यवृत्तिस्त्रेन संयोगाभावस्य लक्षणघटक न सम्भवतीति न संयोगामावा हेत्वधिकरण धर्तुं शक्यते, किं तु घटायभावस्तत्प्रतियोगित्वं च घटादेप्रतियोगिवं च संयोगस्येये सयोगी सवादित्यादावनिम्यतिरि तिभावः । इति निष्कर्ष इति स्वप्रतियोग्यनधिकरणहेतुताबन्दकसम्बन्धा- वन्छिनत्तावच्छेदकावच्छिनत्याधिकारणवृत्त्यभावप्रतियोगितानयच्छदकं यत्सा- ध्यतावच्छेदकं तदन्छि नसाध्यसामानात्रिकरण्यं व्यानिरिनि व्याप्तिलक्षणनिष्का- 4 इत्यर्थः । सत्ताधिकरणत्वेऽपीति तथा च विशिष्टसत्ताभावो न प्रनि. योगिव्यधिकरण इति मासौ धर्तुं शक्यते, किंवायाभार एव, तस्य तत्प्रतियोगितानाच्छेदकगेर विशिष्टसत्वात्वमिन्यत्तिव्याप्तिः । प्रतियोगितायचे. दकाटिनमसियल्यनाधिकरणत्वधिवक्षणे तु विशिष्यसत्ताभावस्यापि लक्षण. पटकत्वसम्भवान्न क्षतिनातिव्याप्तिः । एवमप्रऽपि न तिरित्पस्प माति- ·१२२ सिद्धान्तमुक्तावली. भनिः। एवं साध्यतावच्छेढकसंबन्धन मतियोग्यनधिकरणत्वं बोध्यम्। तेन ज्ञानवान् द्रव्यत्वादित्यादी द्रव्यवाधिकरणवद्यादेविषयतासंबन्धन ज्ञा- नाधिकरणत्वेऽपि न क्षतिः । इत्यं च यहिमान् धूमादित्यादौ धूमाधि- फरणे समवायेन बहिविरहसवेऽपि न क्षतिः । ननु प्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचित्मतियोगिनोऽनधिकरणत्वं तत्सामान्यस्य पा यत्किंचित्पतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वं वा विवक्षितम्। आये कपिसंयोगी एनक्षत्वादित्यादौ तथैवाव्याप्ति कपिसंयोगाभावस्य च्याप्तिरित्ययों बोथ्यः । ननुपस्थितिलाघवान्प्रतियोगितायच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोयनविकण बमवान्यता तावच ज्ञानवान्सत्त्वादिन्यादारतिव्यातिवारणसम्भ- वादित्यत आह इत्वं चेति मान्यतावन्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणवि- वक्षणे चेत्यर्थः । वहिविरहसवेऽपीति तथा च प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- ग्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वविवक्षणे समयायेन वड्यभावस्थापि लक्षणघटकत्वेन धर्तुं शक्यत्याद्वाहमान्धमादित्यत्राव्याप्तिः स्यात् । साध्यतावन्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरण वविवक्षणे तुम समायेन वयभावो धतुं शक्यते तस्प साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन संयोगेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति माय्यातिरितिभायः । तथा च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिताबन्छ- दफारच्छिन्नप्रतियोग्यनधिकरणहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नो तुनावच्छेदकारान्छ नहेत्वधिकरणवृत्यभावप्रतियोगितानयन्छेदकं यासाध्यतावच्छेदकं तदन्छिन साध्यसामानाधिकरण्यं व्यातिरिति च्याप्तिलक्षणं जात तत्र शङ्कते नन्विति यत्किंचित्पतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणसमिति अन यत्किचित्पदं प्रतियोगितावग्छदकेत्यननान्वयी तथा च यकिश्चिद्यस्मति- योगिताबन्दकं तदन्छिन्नस्य चानाधकरणयमित्यर्थः । आये प्रतियोगिता- वच्छेदकावत्रिच्छन्नस्य यस्य कस्यचि प्रतियोगिनोऽनधिकरणत्यविवक्षण इत्यर्थः । सयवति हेत्वधिकरणे प्रतियोग्यनधिकरणचधिवक्षणेऽपि न निस्तार इति भावः । तदेव स्पष्टयति-कपिसंयोगाभावेयादिना । तदनधिकरणं वृक्ष ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. १२३ प्रतियोगितावच्छेदकारच्छिन्नो वृक्षावृत्तिकपिसंयोगोऽपि भवति तदनधि- करणं वृक्ष इति । द्वितीये तु मतियोगिव्यधिकरणाभावामसिद्धिः सर्वस्य- वाभावस्य पूर्वक्षणतित्वविशिष्टस्त्राभावात्मकमतियोगिसमानाधिकरण- त्वात् । न च वद्धिमान् धूमादित्यादी घटाभावादेः पूर्वक्षणवृत्तित्व- विशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोग्यधिकरणत्वं यद्यपि पर्वतादेस्तयापि सा- ध्यतावच्छेदकसंबन्धेन लत्पतियोग्यनधिकरणत्वमस्त्येवेति कथं पति- योगिन्यधिकरणाभावामसिद्धिरितिवाच्यम्, घटाभावे यो वयभार- स्तस्य घटाभावात्मकतया घटाभावस्य बहिरपि प्रतियोगी तदधिकरणं इति तथा च कश्मियोगाभावस्यापि लक्षणघटकन मृक्षे मूलावच्छेदन धर्ट शक्यत्वात्तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव साध्यतावच्छेदक कपिसंयोगत्वमित्य- व्याम्तिदयस्थैतिभाव. । द्वितीय प्रतियोगितावरछेदकावच्छिन्नसामान्यस्यान- धिकरणत्यायवक्षण इत्यर्थः । पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टेति पूर्वक्षणवृत्तित्ववीश टस्य सत्य घटामाचादेोऽभावस्तदात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणवादित्यर्थः । अयमाशयः पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटाभावाभावाभावो घटाभावस्वरूप एवं प्रधमा- भावसमनियतत्वेन तृतीयाभावस्य प्रथमाभावस्वरूपत्वान । तथा च घटा- भावस्य घट इस पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्ट घटाभावाभावोऽपि प्रतियोगी, तस्य च घटामावाधिकरणेऽप्युत्तरक्षणावच्छेदन सत्त्वात्प्रतियोगित्यधिकरणाभावाप्र. सिद्धिरिति, तथा च व्यामिटक्षणस्यासम्भव इति भावः । न चात्यन्ताभावा-- भावस्य प्रथमाभावप्रतियोगिस्वरूपत्वेन पूर्वक्षणवृत्ति विशिष्टघटाभावाभावोऽपि घटस्वरूप एवेति बाच्थ, यतो न मर्वधवात्यन्ताभावाभावः प्रथमाभावप्रति- योगिस्वरूप एव, किंतु यत्र प्रथमाभावप्रतियोगिमगनियततंत्रत्र । प्रने तु पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टपटाभावाभावस्य पक्षण रिटाय घटाभावाशिकरणारी सर्वत्रापि विद्यमानत्वेन समनियतत्वामाशन तस्य घटस्वरूपत्यमित्यन्यत्र विस्तरः घटाभावात्मकतयेति अभाविकरणकाभारस्य लायवेनाधिकरणानातरिक्तता. दितिभारः । ननु यहाभायालयभाषयाको बहमति घमायदेशे बहिर्नाल, ·१२२ सिद्धान्तमुक्तावली. भतिः। एवं साध्यतावच्छेदकसंबन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वं बोध्यम्। तेन ज्ञानवान् द्रव्यवादित्यादौ द्रव्यत्वाधिकरणघटादेषिपयतासंबन्धन ज्ञा- नाधिकरणलेऽपि न भतिः । इत्यं च वहिमान् धूमादित्यादौ धूमाधि- करणे समवायेन वह्निविरहसवेऽपि न क्षतिः । ननु प्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचित्पतियोगिनोऽनधिकरणत्वं तत्सामान्यस्य वा यत्किंचित्पतियोगितावच्छेदकावन्छिन्नानाधिकरणत्वं वा विवक्षितम्। आधे कपिसंयोगी एतद्दक्षत्वादित्यादौ तथैवाव्याप्तिः कपिसंयोगाभावस्य ध्यात्तिरित्ययों चोभ्यः । ननुपस्थितिकृतलाघवान्प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतिपयनविकण यमयोग्यता तावांव जानवान्सत्यादिन्यादायतिच्यातिवारणसम्भ- यादित्यत आह इत्वं चेति मान्यतायछटकसम्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणवि.. वक्षणे चेत्यर्थः । वहिविरहसत्वेऽपीति तथा च प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- ग्धेन प्रतियोग्यनाधिकरणत्वविवक्षणे समवायेन वड्यभावस्यापि लक्षणघटकन्वेन धर्तुं शक्यत्याहहिमान्चमादित्यत्राव्यातिः स्यात् । साध्यताबन्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यनधिकरणत्वविवक्षणे तु न समयायेन वह्नयभावो धर्तुं शक्यते सस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन संयोगेन प्रतियोगिसमानाधिकरणयादिति माध्याप्तिरितिभावः । तथा च साध्यनावग्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगितावरे- दकाबग्रिनप्रतियोन्यनधिकरणहेतुसायच्छेदकसम्पन्धायच्छिन हेतुनावस्छेदकाचार महेत्वधिकरणवृत्यभावप्रतियोगितानवन्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदक तदवन्छिन साध्यसामानाधिकरण्यं व्यातिरिति व्याप्तिलक्षणं जातं । तत्र शङ्कते नन्विति यत्किंचित्पतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणसमिति अत्र यत्किचिपदं प्रतियोगितावच्छेदकेत्यनेनान्वयी तथा च यत्किञ्चिद्यत्पति- योगितावच्छेदकं तदन्छिन्नस्य चानधिकरणत्यमित्यर्थः । आये प्रतियोगिता- वच्छेदकायविच्छन्नस्य यस्य कस्यचिप्रतियोगिनोऽनधिकरणत्वविवक्षण इत्यर्थः । सथैवेति हेत्वधिकरणे प्रतियोग्यनधिकरणत्वविवक्षणेऽपि न निस्तार इति भावः । तदेव स्पष्टयति कपिसंयोगाभावेत्यादिना । तद्नाधिकरणं वृक्ष ·भन्वयार्थदीपिकासहिता. १२३ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नो वृक्षात्तिकपिसंयोगोऽपि भवति तदनधि- करणं यक्ष इति । द्वितीये तु प्रतियोगिव्यधिकरगाभारामसिद्धिः सनस्य- बाभावस्य पूर्वक्षणचित्वविशिष्टस्वाभावात्मकमतियोगिसमानाधिकरण- त्वात् । न च वहिमान् धूमादित्यादी घटाभावादेः पूर्वक्षणचित्व- विशिष्टस्वाभावात्मकरतियोग्यधिकरणत्वं ययपि पर्वतादेस्तथापि सा. ध्यतावच्छेदकसंबन्धेन तत्पतियोग्यनधिकरणत्वमस्त्येवेति कर्य प्रति- योगिव्यधिकरणाभावामसिद्धिरितिवाच्यम्, घटाभावे यो वयभार- स्तस्य घटाभावात्मकतया घटाभावस्थ यहिरपि प्रतियोगी तदधिकरणं इति तथा च कपिसंयोगाभावस्यापि लक्षणवटकायेन वृक्षे मूलावच्छेदन धर्व शक्यत्वात्तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेय साध्यतावच्छेदक कपिसंयोगवमित्य- व्याशिस्तदयस्थेतिभाव । विनीय प्रतियोगितारच्छेदकावच्छिन्नसामान्यस्यान. धिकरणत्वाविपक्षण इत्यर्थः । पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टेति पूर्वक्षणवृत्तित्व पशि- प्रस्य स्वस्य घटाभावदेोऽभावस्तदात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणत्यादित्यर्थः । अयमाशयः पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटाभावाभावाभावो घटाभावस्वरूप एव प्रधमा- भावसमनियतवन तृतीयाभावस्य प्रथमाभारस्वरूपस्वात् । तथा च भावस्य घद इय पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्ट घटाभावाभावोऽपि प्रतियोगी, तस्य च घटाभावाविकरणेऽप्युत्तरक्षणावच्छेदेन सत्यात्प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रः मिद्धिरिति, तथा च न्यानिलक्षणस्यासम्भय इति भावः । न चात्यन्ताभावा.. भावस्य प्रथमाभावप्रतियोगिस्वरूपन्येन पूर्वक्षणवृत्तिन्यविशिष्टघटाभावाभावोऽपि घटम्वरूप एवलि 1, यतो न सर्वत्रवान्यन्ताभावाभावः प्रथमाभावप्रति- योगिस्वरूप एव, किंतु यत्र प्रथमाभावनियोगिसमानियतस्तव । प्रति तु पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्वटाभावाभावस्य पूर्वक्षणे बिहाय घटाभावाधिकरणाडी सर्वत्रापि विद्यमानसेन समनियतत्वाभावान सस्य घटस्यरूपस्वामित्यन्यत्र विस्तर घराभावात्मकतपेति भावाविकरणकामातस्य लायवेनाधिकरणानाते रिक्तत्वा. दितिभारः । ननु घटामायसहयभावयकिय बहिनि घटशून्यदेशे बहिनाति, घटा- ·3 १.२४ -सिद्धान्तमुक्तावली. च, पर्वतादिरित्येवं क्रमेण पतियोगिव्यधिकरणस्याप्रसिद्धत्वात् । यदि च घटाभावादी बदयभावादिभित्र इत्युच्यते तथापि धूमाभाववान वायभावादित्यादावव्याप्तिः। तत्र साध्यताच्छेदकसंवन्धः स्वरूपसंय- न्धः, तेन संबन्धेन सर्वस्पैवाभावस्य पूर्वक्षणत्तिसविविष्टस्वाभावा- स्मकमतियोग्यधिकरणलं हेत्वधिकरणस्येति । तृतीये तु कपिसंयो- गाभाववान आत्मत्वादित्यादावव्याप्तिः । तत्रात्मष्टानिकापसंयोगाभा- वाभावः कापसंयोगस्तस्य च गुगत्वात्प्रतियोगितावच्छेदक गुणसामा- न्याभावत्वमपि तदवाडिन्नानधिकरणलं हेत्वधिकरणस्यात्मन इति । मैवम् । यादृशमतियोगितावच्छेदकावरिछनानाधिकरणलं हेतुमनस्ताह- गप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । ननु कालो घट्वान् कालपारमाणादित्यत्र प्रतियोगिच्यधिकरणाभावामासिद्धिः, हेत्वधिकरण- स्य महाकालस्य जगदाधारतया सर्वेपामभावानांसाध्यतावच्छेदकसंबन्धेन कालिकविशेपणतया प्रतियोग्यधिकरणत्वात् । अत्र केचित् । महाकाल- एवं घटप्रति यहिशून्यदेशे च घटो नास्तीति प्रतीतिः स्यादित्यत आह- भिन्न इत्युच्यत इति । पूर्वक्षणचित्वविशिष्टस्वाभावेति पूर्वक्षणवृत्तिन्व- विशिष्टं यत्स्वं घटाभावादि तदभावात्मकेत्यर्थः । तथा चाभानसाध्यकस्थले- व्यातिरितिभावः । तृतीये यत्किचित्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगि- व्यधिकरणत्वविवक्षणे । सांप्रदायिकमते द्रव्ये संयोगसामान्याभावस्यानको कारादाह--कपीति तस्य कपिसंयोगाभावाभावस्य तत्प्रतियोगितात्र- छेदकं . कापसंयोगाभावाभावप्रतियोगिताइन्छेदकमित्यर्थः तदवच्छि- नानाधिरणलं गुणसामान्याभावत्वावन्छिनानाधिकरणयमित्यर्थः । यादृशेति यादृश्याः प्रतियोगिताया अबच्छेदकाच्छिमानाधिरणत्वं हेतुमतस्तादृशप्रतियोगि- ताया अनवच्छेदकत्तस्य विवक्षितत्वादतियोगिपदेन विवक्षिततादित्यर्थः । तथा च कपिसंयोगाभावानात्मवादिन्यादी गुणसामान्याभावलावच्छिन्न प्रतियो- गिताया एय. यादृशप्रतियोगितापदेनोपाटातुं शक्यतया तदनवच्छेदकत्वस्य - ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. १२५ भेदविशिष्टयाभावस्तत्र प्रतियोगिन्यधिकरणो महाकालस्य घटाधारत्वे ऽपि महाकालभेदविशिष्टघटानाधारत्वा३। महाकाले महाकालभेदाभा- चात् । वस्तुतस्तु प्रतियोगितावच्छेदकसंबन्धेन मतियोग्यधिकरणीभूतहे त्वधिकरणत्यभावभीतयोगितासामान्ये यत्संबंधावच्छिन्नत्वयद्धर्मावच्छि- बत्योभयाभावम्तेन संबन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य नरेतुल्याएकत्वं बोध्यम् । व्यापकसामानाधिकरण्यं च व्याप्तिः । इत्थं च कालो घटवान काल- परिमाणादित्यादी संयोगसबन्धन यो यहाभावस्तत्मतियोगिनो घटस्यानविकरणे हेत्वधिकरण महाकाले वर्तमानः स एव संयोगेन घराभावस्तस्य प्रतियोगितायां कालिकसंवन्यायरिउन्नत्यघटवावद्धि- नत्वोभयामावसत्वानाव्याप्तिः । धूमवान् बढेः, इत्यादातिव्यामिवा- रणाय सामान्यपदमुपात्तम् । ननु प्रमेयवनिमान् धूमादित्यादी प्रमेयवाहित्वावच्छिन्नन्वमसिद्धं गुरुधर्मस्थानवच्छेदकत्वादिति चेत्र, कम्बुग्रीवादिमानास्तीति प्रतीत्या कम्युग्रीवादिमच्यावाछिन्नमतियोगि- ताविषयीकरणेन गुरुधर्मस्याप्यवच्छेदकत्वस्वीकारादिति संक्षेपः ।।६।। कपिसंयोगाभावचे सत्यानाव्यातिरितिभाव । ननु विशेषगतासम्बन्धन महा- काले महासालभेदासत्वेऽपि कालिकसम्बन्धेन नन महाकालभेदविशिष्ट्घट- सत्ये आधकामात्र इत्यत आह वस्तुतस्त्विति । पर्वतो वह्निमा धूमादिन्यत्र प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन सयोगेन प्रतियोगिनो घटादेरनधिकरणं यदेव- धिकरण पर्वतादिः समुत्यभात्र प्रतियोगिनाया संयोगसम्बन्धवाच्छिन्नत्यवदित्वाव- छिनसोभयाभावसन सम्बन्धेन नाम सयोगसम्बन्धेन तदर्मावच्छिन्नस्य नाम पहिवावच्छिन्नस्य तदेतुव्यापक नाम धृमय्यापकत्व । व्यापकसा- मानाधिकरज्यं च व्याभिरिनिभावः । कालो घटान्कालपरिमाणादित्यत्रापाप्ति वास्थति इत्यं चेत्यादिना । संक्षेप इति यदि च कम्प्रीवादिमत्तालियो- गिताकाभाव एवं कश्मीवादिमागास्तीति प्रतीतपियो न तु कानुनीवादि- मताधिनप्रतियोगितालमपीत्स्च्यते तदा यत्किचियटकलपि भूतन्तदी फाजुप्रीवादिमानास्तीति प्रनीति: स्यादिन्यादिकं मनसि निधायाह-संक्षेप इति ६९ ·१२६ सिद्धान्तमुक्तावली. पक्षवृत्तित्वमित्पत्र पक्षवं किं तदाह । सियाधयिपया शून्या सिद्धिर्यत्र न विद्यते । स पक्षस्तत्र वृत्तित्वज्ञानादनुमिर्तिभवेत् ॥७॥ सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्धयभावः पक्षता तद्वान्पक्ष इत्यर्थः । सिषाधयिषामात्रं न पक्षता विनापि सिपाधयिषां घनगर्जितेन मेघा- नुमानात् । अत एव साध्यसदेहोऽपि न पक्षता विनापि संदेहं तद- नुमानात् । सिद्वौ सत्यामपि सिपापिपासलेऽनुमितिर्भवत्येव । अतः सिपाधयिपाविरहविशिरत्वं सिद्धौ विशेषणम् । तथा च यत्र सिद्धिर्नास्ति तत्र सिपाधयिपायां सत्यामसत्यामपि पक्षता । यत्र च सिपाधयिपाऽस्ति तत्र सिद्वौ सत्यामसत्यामपि पक्षता । यत्र सि. द्धिरस्ति सिपाधयिपा च नास्ति तत्र न पक्षता, सिपाधयियाविरह- पक्षतानिरुपणे सङ्गति दर्शयति पक्षवृत्चित्वमित्यति तथा चोपोद्घातमङ्गत्या पक्षतानिरूपणमितिभावः । मूलोक्तं पक्षतालक्षणं स्पष्टयति सिपाधयिपयेति सिपावयिषा नामानुमित्सा, तस्या विरहोऽभावस्तविशिष्टायाः सिद्धेः साध्यनिश्चयस्याभाय. पक्षनेत्यर्थः । पक्षतालक्षणे सिद्धयभावपदावेश. स्य प्रयोजनं दर्शयति सिपाधयिषामात्रमित्यादिना मेवानुमानान्मेघानुमित- रित्यर्थः । तथा च सिपाधयिषामात्रस्य पक्षाचे धनगर्जितेन मेधानमिति- स्थलेऽव्याप्तिः स्यादितिभावः । अत एव वक्ष्यमाणदूपणादेव तदनुमानात् मेघानुमानात सिपाधीयपाविरहरूपविशेषणस्य प्रयोजनमाह सिद्धौ सत्यामिति । अत इति ना पक्षतासिद्धयर्थमित्यर्थः । तत्र सिपाधयिपायां सत्यामस- त्यामपीति, मायानुभयाभाषायुक्तविशिष्टाभावस्यासत्यां च विशेष्याभायायुक्त- स्योक्तविशिष्टाभावस्य सत्यादितिभावः । सिद्धौ सत्यामसत्यां चेति सत्या विशेषणाभात्रायुक्तस्यासत्या तूमयाभावप्रायुक्तस्य विशिष्टाभावस्य सत्यादिति- भावः । अनुमितिकारणीभूतपरामर्शस्य सत्य सिद्धिरूपानिबन्धकसत्त्वे च यद्य. नुमित्सा वर्तेत तदा तस्य उतेजकल वक्तव्यं, तदेव न सम्भवतीत्या.

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. १२७ विशिष्टसिद्धः सच्चात् । ननु यत्र परामर्शानन्तरं सिद्धिस्ततः सिपा- घायपा तसिपाधायपाकाले परामर्शनामानानुमितिः या सि- द्धिपरामर्शसिपापयिपाः क्रमेण भवन्ति तत्र सिपाधयिपाकाले सिद्धे- नाशात्मतिबन्धकाभावदेवानुमितिः । यत्र सिपाधयिपासिद्धिपरामर्शाः सन्ति तत्र परामर्शकाले सिपाधायपैव नास्ति । एवमन्यत्रापि सिद्धि- काले परामशकाले च न सिपाधयिषा, योग्यविमुविशेषगुणानां योगपधनिषेधाद, तत्कयं सिपाधयिपाविरहविशिष्टत्वं सिद्धविशेषण- मिति चेन, यत्र वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो वरिमानिति प्रत्यक्षं स्मरणं वा, ततः सिपाधयिषा तत्र पक्षतासंपत्ये तद्विरोपणस्यावश्यकत्वात् । अदं वाध्यम। याशयाशसिपाधयिपासाचे सिद्धिसच्चे याल्लिकानुमि- तिस्तादृशताशसिपाधायपाविरहविशिष्टसिद्धयभावस्तल्लिड़कानुमितो शङ्कते ननु यति क्रमेणाव्यवधानेन । एवमन्पनापीति यत्र परामर्श- सिपाधयिषामिद्धयः , एवं सिद्धिसिपाधयिपारसमर्शा . एव सिंघायिपापरामर्श- सिद्धयश्चेत्यर्थः । ननु सिद्धिकाले परामर्शकाले वा यत्रानुमित्मा सत्र पक्षता- संपादनार्थवानुभित्साविरहविशिष्टस मिदी विशेषणमत आह-सिद्धिकाले परामर्शकाले चेनि सिदिक्षणे परामर्शक्षणे च नानुमित्सेत्यर्थः । उभपत्र हेतुं दर्शयति योग्यविभुविशेपगुणानां योगपनिपेधादिति । नत्कयमिति प्रयोजनाभावान्न देयमितिभावः । तद्विशेषगस्य मिपावयिपाविरहविशिष्टयरूप- विशेषगस्य । यादृशयागेतिघटानुमिनि यतामितीच्छत येऽपि पर्वतो वद्धिमा- निति सिद्धयसले वहिमानित्यनुमित्युत्पत्तेः पर्थना पाहिमानिति सिद्धिम- नेऽपि घटानुमिनियतामितीच्छाअलावतो कहिमानित्सनुमिन्यापतिरत उक्तं सिद्भिसल इति ! यलिङ्गकानुमितिरित्तस्यानेऽनुभयसिद्धतिपूरणीयम् । नया च यानावराशसिमावरियासतो सिदिसाचे च पालकानुमिनिग्नुभवानिया ताशतावाव्यक्तींना तत्तयक्तितोन नहिङ्गाकानीमतावृत्तेजकत्वमितिभायः ·१२८ सिद्धान्तमुक्तावली. पक्षता तेन सिद्धिपरामर्शसत्वेऽपि यत्किंचिज्ज्ञानं मे जायतामितिच्छाया- मपि नानुभितिः। वहिव्याप्पधूमवान् पर्वतो चहिमानिति प्रत्यक्षसचे प्रत्य- क्षातिरिक्तं वद्विज्ञानं जायनामितीच्छायां तु भवत्येव । एवं धूमपरा- मर्शसले आलोकेन वहिमनुमिनुयामितीच्छायामपि नानुमितिः। सिपा- घयिपाविरहकाले यादृशसिद्धिसत्वे नानुमितिस्तादशी सिद्भिर्विशि- प्यैव सत्तदनुमितो प्रतिबन्धिका वक्तव्या । तेन पर्वतस्तेजस्वी पापाणमयो घहिमानिति ज्ञानसत्वेऽप्यनुमितेन विरोधः । परतुं पक्षतावडेदकसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धावपि तदवच्छेदेनानु- । तेनेति ततदिच्छ व्यक्तीनां ततद्यक्तित्वेनोत्तेजकवेनेत्यर्थ. । नानुमिति- रिति नानुमित्यापत्तिरित्यर्थः । याकिंचिज्ञानं जायतामित्तारवायास्तद्वयक्तित्वे- नोत्तेजकवानभ्युपगमादितिभावः । मन तत्तद्वयक्तित्वेनोलेजकत्वकल्पमापक्षया लायवादनुमितिस्वकारकच्छावनानुगतरूपेणवोत्तेजकत्वं वक्तव्यमित्यत आह वहिव्याप्पनि । प्रत्यक्षसत्व इत्यस्याग्रे शाब्दसामग्र्यमात्रे चेनि पूरणीयम् शाद्वसामग्रीसत्वे तु दशाबोधेनैव प्रत्यक्षानिरिक्तं ज्ञानं जायतामिनीच्याविषय- सिदिसम्भवात् भवत्येवेन्यनुमितिरितिशेषः । तथा चानुमितित्यप्रकारकेच्छा- स्नोत्तेजक तत्रानुमितिर्न स्यात्प्रत्यक्षातिरिक्त ज्ञानं जायतामितीच्छाया अनु. मितिन्वप्रकारकवाभावादिनिभावः । तलिङ्गमत्वप्रवेशस्य फलमाह एव- मित्यादिना धूमपरामर्शसचे बहिन्याप्यधूमबान्पर्वतो यहिमानिति परामर्शसत्त्व इत्यर्थः । मानुमितिरिति इच्छायास्तत्तव्यक्ति येनोत्तेजकतया धूमपरामर्शकाली- नाया आलोकेन वझिमनुमिन्यामितीन्छाम्यक्रनुत्तेजकन्यादितिभावः । विशि- प्यैवेति पर्वतचापन्छिनोदेश्यतानिरूपितवदित्वावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितिया- वच्छिन्नं प्रति पर्वतत्त्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरहित्यावच्छिनाकारताशालिनि- श्चयत्येन प्रतिबन्धकता वक्तव्येत्यर्थः । तत्प्रयोजनमाह-तेनेति । अनुमिते. पर्वतो वहिमानिन्यनुमितेरिन्यर्थः । न विरोध इति पर्वतस्तेजस्वीत्यादि सिद्धेः पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवदित्वाग्छिनाकारताशालिवाभावादितिभावः ।

·अन्वयार्यदीपिकासहिता. १२९ मितेर्दर्शनात्पक्षतावच्छेदकावडेदेनानुमिति पति पक्षनावच्छेदकावच्छे. देन साध्यत्तिद्धिरेच प्रतिबन्धिका, पक्षतारच्छेदकसामानाधिकरण्येनानु- मिति प्रति तु सिद्धिमात्र विरोधि । इदं तु योध्यम् । यत्रायं पुरुषो न वेति संशयानन्तरं पुरुषत्वव्याप्पकरादिमान अयमिति ज्ञान नत्रास- त्यामनुमित्सायां पुरुषस्य प्रत्यक्ष भवति न त्वनुमितिरनोऽनुमित्साविरह- विशिष्टसमानविषयकरत्यक्षसामग्री कामिनीनिमासादिवत्स्वातन्त्र्येण :- तिवन्धिका । एवं परामर्शानन्तरं विनापि प्रत्यक्षेच्छा पक्षादे; मत्य- क्षानुत्पतेः प्रत्यक्षच्छाविरहविशिष्टानामतिसामग्री मित्रविषयकमत्यले प्रतिवन्धिका ॥ ७० ॥ अनुमितदर्शनादिति अयं पर्वती बहिननित्यादि द्विमऽपि पर्वती यहि- मानिसायनुमिरोरनुभवसिद्धत्यादिन्यर्थः । पक्षतावच्छेदकावच्छेदनानुमिति मतीति पतिा वहिमानित्यायनुमिति प्रतीत्यर्थ । पाताबरडेदकावर है- देन साध्यसिद्धिरेवेति पर्वती यष्टिमानित्याद्याकारिका मिदिरेवयर्थः । एवकारेण च पक्षतावच्छेदकसामानिधिकरण्येन सिद्धिव्यवम्छेद । पक्षताव- च्छेदकसामानाधिकरण्येनानुमिति प्रति स्थिति अप पर्य। यसमानि. स्यायनृमिति प्रतीत्यर्थः । सिद्धिमात्रमिति पक्षशिष्पकमा-यप्रकारकनि- श्वयतन विरोधियमित्यर्थः । स्वातन्त्र्येणेति यथा कामिन जिज्ञामा स्वा- तन्त्र्येण प्रतिबन्धि का भवन्ये पूर्वोक्ता प्रत्यक्षमामध्यपि स्वतन्त्रतपैर प्रति- चान्धका, न तु पक्षताकृमिनीतष्टतयेयर्थः । नन्वमिति प्रति प्रत्यक्षसामायाः सातन्त्रण प्रतिबन्धको भिन्नविषयेऽप प्रत्यक्षसामग्रीकालेऽनुमितिन स्यादत आह एवमिति । अनुमितिसामग्रीति अनुमिनिसामग्र्येव प्रति- मांधत्यर्थः । न तु मिन्नविषये प्रत्यक्षसायनमितो प्रतिबन्धिकेतिभावः । तथा च प्रत्यक्षतामन्या समानविषयकानुमितावर प्रतिबन्धकस्यामिति न पूर्वो- कानुमिलनुपातिरिनि शम् ॥ ७. इस पक्षता निरूपणम् ॥

·१३० सिद्धान्तमुक्तावली. हेतुप्रसङ्गाहेत्वाभासान्विमनते- अनैकान्तो विरुद्धश्चाप्यसिद्धः प्रतिपक्षितः। कालात्ययापदिष्टश्च हेत्वाभासास्तु पञ्चधा ॥७१ ॥ आधः साधारणस्तु स्यादसाधारणकोऽपरः । तथेवानुपसंहारी विधानेकान्तिको भवेत् ॥ ७२ ॥ सल्लक्षणं तु यतिपयकत्वेन ज्ञानस्यानुमितिविरोधित्वं, तत्त्वम् । तथा- हि व्यभिचारादिविषयकत्वेन ज्ञानस्यानुमितिविरोधित्वात्ते दोपाः। यदि- पयकन्वं च यादृशविशिष्टविषयकलं वोध्यम् । तेन बाधभ्रमस्यानुमिति- हेलाभासनिररूपणे प्रसङ्गमङ्गति दशति हेतुप्रसङ्गादिति तस्यनिर्णय- विजयलगककार्यकारिखमप्यत्र सङ्गनिर्बोव्या। तावान्तरधर्मप्रसारकज्ञानवि- पयकेला प्रति तदुर्मज्ञानस्य हेतुत्मात् साभासत्यरूपमाधारणधर्मज्ञानं विना विभागोऽचिन इत्यत आह-तल्लक्षणं विति हेतराभासा दीपा इति व्युत्तत्या दोपलक्षणं रित्यर्थः । अब यद्यपि मूले दुष्टहेतूना विभजना- द्वैतुबदाभासन्त इति व्युत्पत्या हेत्वाभासपदस्य दुष्टहेतुपरत्वाद् दुष्टहेतुलक्ष. णमेव वक्तव्य तथापि दोपज्ञान जाने दोपवसमपदृष्टलक्षणस्य ज्ञातुं शक्य- यान्न दोष इति ध्येयम् । यतिपयकत्वेनेति यो विषयो यस्य स यद्विषयक- स्तस्य भावस्तत्त्वं तेन, तथा च ज्ञाननिष्टं यद्विपयकत्रमनुमितिप्रतिवन्धक- तावच्छेदकं तत्त्वं दोपत्तमित्यर्थः । इदो वहिमानियन यहयभाववद्हूदविष- यकत्वने ज्ञानस्य हृदो वहयभाववानितिज्ञानस्यानुमितिविरोधित हुदो वहि- मानित्यनुमितिविरोविच भवतीति वह्नयभाववान्हदो दोष इत्येवं सर्वत्र लक्षण- समन्चयो बोध्यः । लक्ष्ये टक्षणमेव पाहयति तथाहीति ते व्यभिचारादयः ननु वयभावप्रकारकवर्वतविशेष्यकनिर्णयन्वेन बयभाववा-पर्वत इति भ्रम. स्थापि पर्वतविशेष्यकवहयभावप्रकारकानुमितिविरोधिल्वमस्तीति वयभावेऽति- म्यातिः स्यादत आह यदिपयकत्वं चेति एतद्विवक्षणप्रेयाजनमाह-तेनति !

·सिद्धान्तमुक्तावली. दित्यादी पक्षे वापभ्रमस्य साध्याभावविषयकवेनानुमितिविरोधित्वाना- नरूपसंबन्धेन तद्वत्वस्यापि सत्त्वात्सद्धेतोरपि वाधितत्वापत्तिरिति वाच्य, तत्र ज्ञानस्य संवन्धत्वाकल्पनात् । अत्र सत्प्रतिपक्षित इति व्यवहारेण तत्कल्पनात् । तत्र बाधित इति व्यवहाराभावा दित्याहुः । अनुमितिविधिलं च अनुमितितस्करगान्यतरविरोधि- त्वम् । तेन व्यभिचारिणि नाव्यामिः दोपज्ञानं च यद्धेतुविषयक तहेतुकानुमितो प्रतिबन्धक नकदेतो व्यभिचारग्रहे हेवन्तरेणानुमि- त्युत्पत्तेस्तदभावायनवगाहित्वाच व्यभिचारज्ञानस्यामकृतानुमितिविरो- धित्वाभावेऽपि न क्षतिरिति संक्षेपः । यादृशपक्षसाध्यहेतौ पावन्तो दोपास्तावदन्यान्यत्वं तत्र हेत्वाभासत्वम् । पञ्चत्वकथनं तु तत्संभव- मितिविधित्वादित्यर्थः । तद्वत्वस्यापि साध्याभावयत्वस्यापि । सद्धेतोरपि पतिपक्षकवतिसाव्यकवूमादिहेतोरपीत्यर्थः । तत्र बाधभ्रमकालीने धूमादि- सद्धती ननु सत्प्रतिपक्षभ्रमदशायां ज्ञानस्य सम्बन्ध कल्प्यते बावभ्रमदशायां तु न कल्यत इत्यत्र किं विनिगमकमिन्यत भाइ अति । सत्प्रतिपक्षभ्रमकालीने सति। तत्कल्पनात् ज्ञानस्य सम्बन्धत्वकल्पना- दित्यर्थः । तत्र बायभ्रमकालीने सद्धेतौ । एतादशव्ययहारयोः स्या- नुभवमानसाक्षिकसमित्यस्वरस आहुरित्यनेन सूचितो बाद्धव्यः । अनुमिति- विरोवित्वमिन्यस्यानुमितितकर गान्यतरविरोधित्ववक्षायाः फलमाह-तेनेत्या- दिना । ननु पर्वतवृत्तिकाचनमयत्वाभावविषयकवेन पर्वते काचनमयत्वं नास्तीति ज्ञानस्य काश्चनमयपर्यनो चाहमानिन्यनुमितिविरोवित्वात्पर्यो बलि- मान्यूमादित्यादावपि पर्वतादेः काञ्चनमयसाभावो हेवाभासः स्यादतस्तद्ध. नविच्छिन्नपाकतवच्छिनसायफनविच्छिन्नहतुकानृमितितत्कारणहाना- न्यतरविरोषित्वमवश्यं लक्षणे निवेशनीय, एवं च सति निर्बहिः पर्वतो यहि- मानिलादी म कोऽपि हेत्वाभास. स्यात्तादृशानृमितेरप्रसिधेरत आह-पाश- साध्येति तथा च तादृशानुमितेर पसिन्धावपि न क्षतिः सम्भवस्थलेति ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. स्थलाभिषायेण 1 एवं च साधारणायन्यतमत्वमनैकान्तिकत्वम् । साधा- रगः साध्यवदन्यत्तिहेतुः । तेन च व्याप्तिग्रहमातिवन्यः क्रियते । असाधारणः साध्यासमानाधिकरणो हेतुः । तेन साध्यसामानाधिकर- ण्यग्रहः प्रतिवध्यते । तथा शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्यादावसाधा- रण्यं, शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादी वसाधारण्यभ्रमः । अन्पे तु सपमात्तिरसाधारगः । सपक्षश्च निश्चितसाध्यवान् । इत्यं च शब्दो- ऽनित्यः शब्दत्वादित्यादी यदा पक्षे साध्यनिश्चयस्ता नासाधारण्यं रत्र हेतुनिश्चयादिति वदन्ति । अनुपसंहारी चात्यन्ताभावामतियोगिताध्य कादि । श्रोन च व्यतिरेकव्याप्तिज्ञान प्रतिबन्धः क्रियते । विरुद्धस्तु साध्यव्यापकीभूनाभावमतियोगी । अयं साध्याभावग्रहसामग्रौत्वेन वायुर्गन्धवान्स्नहादित्यादी पञ्चहेन्याभामसम्भव इति भावः । हेत्वाभासलक्षा- णमुक्त्वा मूले प्राचीनाभिप्रायेण वक्ष्यमाण न्यप्यनक्रान्तिकादिलक्षणानि नती- नाभिप्रायेगाह-एवमिति । साधारणायन्यतमत्वामति साधारणाभेनत्ये सत्यसाधारणभिन्न सत्यनुपमहारिभिन्नो यन्तदिन्नतीमत्यर्थः । नन्वतस्य कथ हेलाभ.सत्वमत आह-तेन चेति क्रियत इनि व्यातिघटकीभूत- साध्यवदन्यावृत्तित्वाशे माव्यवदन्यवृत्तित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वादितिभावः । साध्पसामानाधिकरण्यग्रह इति व्यानिवटकीभूत इति शेषः । प्राची- नमतमाह अन्ये लिति असिदत्वासपों प्रकटयति सपनश्चति असाधा- रणम्यानित्यदोषता दर्शयनि इत्वं चैति असाधारण्यटकीभूतस्य सपक्षत्यस्य निश्चियघटकत्वे चेत्यर्थः । तत्र निश्चितसाव्यवति पर्छ । अत्र निश्चि- तसाध्यवदवृत्तित्वज्ञानस्य साध्यसामानाधिकरण्यज्ञाने प्रतिबन्धकल्याभावेन दूषकताबीजस्याभावात् साधारणस्य हेत्वाभासत्वानुपपत्तिरित्यस्वरसा यदन्ती- त्यनेन सूचितो बोदन्यः व्यतिरेकव्याप्तिग्रहप्रतिवन्धः क्रियत इति साधारण साधारणानुपसंहारिणी च्यामिज्ञान प्रतिवन्धकतारूरदू- पकताबीजस्यैक्यादकहत्वाभासत्वमितिबोन्यम् । साध्यव्यापकीभूताभावति तथा ·अत्र यथा १३४ सिद्धान्तमुक्तावली. पतिवन्धकः । सत्मतिपक्षे तु प्रतिहेतुः साध्याभावसाधकः । अत्र तु हेतुरेक - एवेति विशेषः । साध्या भावसाधक एव हेतुः साध्यसाधकसनोपन्यस्त इति अशक्तिविशेपोपस्थापरत्वाच विशेपः । सत्मतिपक्षः साध्याभावव्यापवान्पक्षः । अगृहीतामामाण्य- कसाध्यव्याप्यवत्वोपस्थितिकालीनागृहीताभामाण्यसाध्याभावव्याप्य- बचपस्थितिविपयस्तयेत्यन्ये । परस्पराभावव्या- यवत्त,ज्ञाना-परस्परानुमितिप्रतिवन्यः फलम् । अत्र केचित् । यथा घटाभावव्याप्यवत्ताज्ञाने विद्यमानेऽपि घटचःसंयोग स.ते घटवत्ता- सान्यव्यापकीभूतो योऽभावमा सियागीयर्थः दादो नित्यः कात्मिादित्या मान्य नित्यत्वं तव्य पकीभूनाभाव कार्य प्रभातस्तन्मात्यागी कार्यसमिनि लक्षणसमन्वयः। साध्याभावग्रहसामग्रीलेनेति । नन यदि विरुद्ध ः साध्याभावसामग्री ने प्रतिबन्धकस्तदा साध्याभावसाधका सत्तापक्षादि- रुदस्य भेदो न स्यादुभयोरपि दूक तावीजस्यपादत आह सत्मतिपक्ष इति । प्रतिहेतुः द्विनीयो हेतुरित्यर्थः । ननु यदि दूरकताबीजस्यत्येऽधि हेतुभेदाभेदप्रयुक्त एव विरुधसत्प्रतिपक्षयोर्मेदस्तटान्वयन्यातिमता हेतान्तरण यत्रानुमितिप्रतिरोधस्तत्र सत्रातिपक्षन्वं, यत्र च व्यतिरेक यातिमना हतुना व्यामिभतिरोधस्तत्र तु हेत्यागामान्तर सादतो भेदकान्तरमाह सध्याभावेति तथा चाशक्तिमूचकत्यमेव सत्त्रातिपक्षाद्विगेवभेदसाधक दूपकताबी भितिभाव, । प्राचीनमते सत्त्रतिपक्षलक्षणमाह अगृहीतेति अगृहीताप्रामाण्यफसाध्य- च्याप्यय वोपस्थितेः कालीना या अगृहीताप्रामाण्यकसाव्याभावव्याप्यवसोपस्थिति स्तस्या विषय इत्यर्थः । नित्यत्त्वव्याप्यशदत्यवान् शब्द इति ज्ञानकाले नि. त्यत्वाभावानियत्वव्याप्यकार्यत्ववान्शब्द इति ज्ञानविषयत्वान्छन्दः स प्रतिपक्षः ज्ञानरूपसम्बन्धेन तद्वत्वाच पूर्वोक्तं हेतुय सत्यतिपक्षिमित्येवं लक्षण- समन्ययः । सन्प्रतिपक्षस्य दूपकताज दर्शयति अत्र चेति । रत्नकाशा कारमत दूरधिमपन्यस्मतिः भत्र केचिदिति । अनुमितिर्भवत्येवति ..

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. झानं जायते । यथा च शङ्ख सत्यपि पीतत्वाभारव्याप्यशालवत्ता- ज्ञाने सनि पित्तादिदोपे पीतः शव इति धीजीयते । एवं कोटि- यव्याप्यदर्शनेऽपि कोटिद्वयस्य प्रत्यक्षरूपः संशयो भवति । तथा सत्मतिपक्षस्थले संशयरूपानामतिर्भवत्येव । यत्र चैककोटिव्याप्यदर्शन तत्राधिकवलतया द्वितीयकोरिभानप्रतिवन्धान संशयः । फलबलन चाधिकबलसमबलभावः कल्प्यत इति वदन्ति । तन्न । तदभावच्याप्य- बत्तासाने सति तदुपनीतभानविशेपशाब्दबोधादरनुदयालौकिकसनिकर्षा- जन्यदोपविशेषानन्यज्ञानमाने तस्य मतियन्धकता लाघवात् । न तूप- नीतभानविशेपे शाब्दयोधे च पृथक्मतिबन्धकता गौरवात् । तथा च प्रतिबन्धकसचात्कथमनुमितिः। नहि लौकिकसनिकर्षस्थले प्रत्यक्ष- मिय सत्यतिपक्षस्थले संशयाकारानुमितिः प्रामाणिकी, येनानुमिति- भिनत्वेनापि विशेपीयम् । यत्र च कोटिद्वयव्याप्यवत्ताज्ञानं तत्रो- भयत्रामामाण्यज्ञानात्संशयो नान्यथाहीतामामाण्यवास्दैव विरोधि- ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वादिति । असिद्धिस्त्वाश्रयासिद्ध याद्यन्यतमत्वम् , ·, १३६. सिद्धान्तमुक्तावली. आश्रयासिद्धिः पक्षे पक्षतावच्छेदकस्याभ.वः । यत्र च काशनमयः पर्वतो वहिमानिति साध्यते तत्र पर्वतो न काञ्चनमय इतिज्ञाने विद्य- माने काञ्चनमवे पर्वते परामर्श पतिवन्धः फलम् । स्वरूपासिद्धिस्तु पसे व्यापत्वाभिमतस्य हेनोरभावः । अत्र च दो द्रव्यं धूमादित्यादौ पसे व्याप्यत्वाभिमनस्य हेतोरमावे ज्ञाते पक्षे साध्यच्याप्यहेतुमत्ताज्ञान- रूपस्य परामर्शस्य प्रतिबन्धः फलम् । साध्यामसिद्धिपि च्याप्यत्वा- . सिद्धिः । सा च साध्ये साध्यतावच्छेदकस्याभावः तथा च काञ्चनमय- वधिमानित्यादौ साध्ये साध्यतावच्छेदकाभावे ज्ञाते साध्यतावच्छेदक- विशिष्टसाध्यव्याप्यवत्ताज्ञानरूपपरामर्शप्रतिवन्धः फलम् । एवं हेतौ हेतुतावच्छेदकाभावः साधनाप्रसिद्धिः । यथा च काञ्चनमयधूमादि- त्यादौ, अत्र हेतुत.वच्छेदकविशिटहेतो नाभावात्तद्धेतुकव्याप्तिज्ञाना- देरभावः फलम् । एवं बहिमान् नीलमादित्यादौ गुरुतया मीलधू- मत्वं हेतुतानवरडेदकमपि व्याप्यत्वासिद्धिरित्यपि बदन्ति । वाघस्तु पक्षे साध्याभावादिः । एतस्यानुमितिपतिवन्धः फलम् । तद्धर्मिफतदभावनिश्चयो लौकिकसंनिकानन्यदोपविशेषामन्यतद्धर्मि- दर्शयति आश्रयासिद्धिरित्यादिना । सायाप्रसिद्ध यादीनामाधिधं निराक- रोति साध्याप्रसिद्धचादयस्त्विात । कपाचिन्मतमाह एवं वनिमानित्यादिना नीडधूमत्वावच्छेदेनापि नीमधूमे वहिव्यासिसवा कथं व्याप्यत्वासिद्धिरिन्यस्वरसः वदन्तीत्यनेन सूचितो चोदव्यः । माध्याभावादिरियादिना साध्याभावविशि- टपक्षादेः परिग्रहः । तद्धम्भिकतदभावनिश्चय इति अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दि- तानाहर्थितमकतदभावनिश्चय इत्यर्थः । भृतलादी घटाभावादिज्ञानसत्त्वेऽपि घटचक्षुःमयोगादटादिविशिष्टबुदयुदयादाह-लौकिकसन्निकानन्यति । शंखो न पीत इति निश्चयसत्वेऽपि पित्तदोपा पानः शंह इति भ्रमोदयात्तत्र च्याभि- साएशारणायाह-दोपविशति । ट्रोरसामान्यजन्यम्बनिश तु भ्रममावस्यैत्र बाधाप्रतिबध्यत्वापचिरतो. विशेषेति । पक्षः साध्यवान देति संशयस्य पक्षः ·सिद्धान्तमुक्तावली. बाघज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानादेर्भेदात् । किं च यत्र परांमशीनन्तरंबाप- बुद्धिस्तत्र व्यभिचारज्ञानादेरकिंचित्करत्वादाघस्यानुमितिमतिबन्धकत्वं बाच्यम् । एवं यत्रोत्पत्तिक्षणावच्छिने घटादी · गन्धव्याप्यपृथिवीत्व- पत्ताज्ञानं तत्र वाधस्यैत्र प्रतिवन्धकत्वं वाच्यम् । न च पसे' घंटे गन्धसवात्कथं वाध इति वाच्यं, पक्षतावच्छेदकदेशकालावच्छेदेनानु- मितेरनुभवसिद्धबादिति । बाधसत्प्रतिपक्षभिन्ना ये हेत्वाभासास्तव्यापा मपि तन्नध्य एवान्तर्भवन्ति । अन्यया हेत्वाभासाधिक्यमसात् । पाचव्याप्यस प्रतिपक्षस्तु भिन्न एव, स्वतन्त्रैच्छेन मुनिना पृथगुप- देशात् ।सत्मतिपक्षव्याप्यस्तु न प्रतिवन्धक इति प्रघट्टकार्थः॥७१।७२।। यः सपक्षे विपक्षे च भवेत्साधारणस्तु सः । यः सपक्ष इति । सपक्षविपक्षत्तिः साधारण इत्यर्थः । सपक्षो निश्चितसाध्यवान् । विपक्षः साध्यामाक्वान् । विरुद्धवारणाय सपक्ष- पत्तिवमुक्तम् । वस्तुतो विपक्षवृत्तिखमेव वाच्यम् , विरुद्धस्य साधा- हत्यामासान्तस्त्वमितिभावः। ननु बाधज्ञानस्यापि व्यभिचारादिविषयकत्यमेवास्त्वि- त्यत आह-किं चेति । अकिश्चित्करत्वादिति व्यभिचारज्ञानस्यानमिति प्रत्यप्रतिबन्धकलेन व्यातिज्ञानादेश्च पूर्वमुत्सन्नत्वात्परामर्शानन्तरमुत्पन्नस्य न्यभिचारज्ञानस्याकिश्चित्करत्वमिति तत्र वाधबुद्भिरेव प्रतिबन्धिकति भावः। ज्याभिचाराद्यसङ्कर्णिमपि बाधं दर्शयति-एवमिति । याधस्यैवेति तत्र व्यभिचास्य स्वरूपासिद्वेश्चाभावादितिभावः। वायतद्वयाप्यति बाधः पक्षे सा- ध्याभावादिस्तद्वयाप्यः सत्प्रतिपक्षस्तद्भिन्ना ये व्यभिचारादयस्तद्वयाप्यानामपि तत्रैवान्तीव इत्यर्थः। व्यभिचारादेरिय व्यभिचारव्याप्यस्यापि च्याप्तिज्ञानप्र- तिबन्धकज्ञानविषयत्वान्न तस्यातिरिक्त हेत्वाभासत्वमितिभावः । नन्वं सत्प्र- तिपक्षस्यापि बाध एवान्तवः स्थादत आह-स्वतन्त्रच्छस्पति. न प्रतिबन्धक इति साध्याभावच्याप्पच्याप्यवत्ताज्ञानस्यानुमिति प्रति विरोधित्ते मानाभावादिति भावः । प्रघट्टकार्थः समुदायार्थ इत्यर्थः ॥ ७१-७२।।..

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. रणत्वेऽपि पकताबीजस्य भिन्नतया तस्य पार्थक्यात् ।। यस्तूभयस्मादधावृत्तः स चासाधारणो मतः ॥७३॥ यस्तूमयस्त्रादिति । सपक्षविपक्षव्याहत्त इत्यर्थः । सपक्षः साध्य. वत्तया निश्चितः । विपक्षः साध्यशून्यतया निश्चितः । शन्दोऽनित्यः शब्दतादित्यादौ यदा शब्देऽनित्यत्वसन्देहस्तदा सपक्षत्वं घटादीनामेव, तयारत्तं च शब्दत्यागिति तदा तदसाधारणम् । पदा तु शब्दे ऽनित्यसनिश्चयस्तदा नासाधारणः । इदं च प्राचां मतम् । नवीन- मतं तु पूर्वमुक्तम् ।। ७३॥ तथैवानुपसंहारी केवलान्वयिपक्षकः । तथैवेति । केवलान्यायपक्षक इति । केवलान्वयिधर्मायाळम- पक्षक इत्यर्थः । सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादौ सर्वस्यैव पक्षत्वात्सा मानाधिकरण्यग्रहस्थलान्तराभावानानुमितिः। इदं तु न सम्यक् , पक्षक देशे सहचारग्रहेऽपि क्षतेरभावात् । अस्तु वा सहचाराग्रहस्ताक्ताप्य- . दपकताबीजस्य मिन्ननयेति साधारणस्य साध्याभाववदवृत्तियांशप्रहे विरुद्वा च सामानाधिकरण्यांशप्रहे प्रतिबन्धकवादितिभावः । पूर्वमुक्त- मिति साधारण सान्यासमानाधिकरणो हेतुरियादिनोक्तमित्यर्थः ।।७३ ॥ . केवलान्वयिपक्षक इयत्र पक्षता साध्यसंशयरूपा विवक्षितेति बोद्र. व्यम् । क्षतरमावादिति सर्वचावच्छेदेन साभ्यसंशयेऽपि घटत्यापठेदन साध्यानिश्चय सम्भवादिति भाय. 1 तस्य सहचाराग्रहत्येत्यर्थः । स्वरूरत एव - निरोपियन तझनस्वानुमितिविधित्वस्वीकारे प्रपोजनाभ वा- .

·+ १४२ सिद्धान्तमुक्तावली. गवयादिपटानां तु शक्तिधीरुपमा फलम् ॥ ८० ॥ यत्रारण्यकेन केनचिद्रामीण प्रत्युक्त गोसदृशो गवयपदवाच्य इति । पश्चादामीणेन कचिदरण्यादौ गवयो दृष्टस्तत्र गोसादृश्यशान यज्जात तदुपमितिकरणम् । तदनन्तरं गोसदृशो गवयपढवाच्य, इत्य विदेशवाक्यार्थस्मरणं यजायते तदेव व्यापारः। तदनन्तर तत्र गयो गवयपढवाच्य इति ज्ञानं यजायते तदुपमितिः, न त्वयं अवयप- दवाच्य इत्युपमितिः; गवयान्तरे शक्तिग्रहाभावमसमात् ॥७९॥८॥ ॥ इति श्रीविश्वनाथन्यायपश्रानन भट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्तमुक्तावल्यामुपमानखण्डम् ।। शाब्दबोधमकारं दर्शयति- पदज्ञानं तु करणं, छारं तत्र पदार्थधी। शाब्दबोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी॥१॥ पदशानं स्विति । न तु ज्ञायमान पद करण, तद्भावेऽपि मोनिश्लोकादौ शाब्दबोधाद । पदार्थघीरिति। पदजन्यपदार्यस्मग्णं शक्तिग्रहाभावमसङ्गादिति इदन्त्यावच्छिन्ने शक्तिज्ञानस्वीकारे तु गवयासपछि नम्य ठान्दबोधाभाषप्रमग स्यादिति भार । इति श्रीपण्डितगोविन्दराममूनुवशीधरशर्मविरचितायामन्त्रयार्थदी- पिकायामुपमानखण्डः समासः । - अथ शब्दखण्डः उपजीव्योपजीनकभारसगन्या शब्दरखण्ड प्रारभ्यते शाढवोधमकार दर्शयतीति पदज्ञान स्विति मूलस्थस्य तुशन्दम्यैरकारार्धकस स्पष्टयति नवित्ति । तदभावेऽपि पदाभावेऽपोयर्थ । मौनिश्कदापि यत्रादिना अकारादिबोधक- विजातीयहस्तक्रियादे परिग्रह । पदनन्यपदार्यस्मरणामिति पदज्ञागजन्यपदार्थ- - ·। । अन्वयार्थदीपिकासहिता. व्यापारः । अन्यथा पदज्ञानवतः प्रत्यक्षादिना पदार्योपास्थित्तावपि शाब्दबोधापत्तेः । तत्रापि वृत्त्या पदजन्यत्वं बोध्यम् । अन्यथा घटादि- पदात्समवायसंबन्धेनांकःशस्मरणे जाते आफाशस्यापि शाब्दबोधापत्ते। वृत्तिश्च शक्तिलक्षणान्यतरः संबन्धः 1 अत्रैव शक्तिज्ञानस्योपयोगः । पूर्व. शक्तिग्रहाभावे पदज्ञानेऽपि तत्संवन्धेन स्मरणानुपपत्तेः । 'पदना- नस्य च ' एकसंगन्धिज्ञानविधयार्थस्मारकत्वम् । शक्तिव पदेन सह पदार्थस्य संवन्धः। स चास्माच्छन्दादयमों बौद्धव्यं इतीश्वरेच्छा- स्मरणामित्यर्थः । अन्यथा पदार्थज्ञानमात्रस्य व्यापारत्वे तत्रापि पदजन्यपदार्थो- पस्थिनापि । अत्रैव पदजन्यपदार्थोपस्थितायेव । अयमाशय. पदपदार्थयोईतिरूप- सम्बन्धज्ञाने सत्सेकसविज्ञानमपरसंबन्धिस्मारकामतिरीत्या पदार्थापरिधतिः संभवति हस्तिहस्तिपकयोः सम्बन्धज्ञान स येत्र हस्तिपकदर्शनेऽपि हस्ति- स्मरणवनतु पदज्ञानमात्रे इति सम्बन्धहानस्य सम्बन्धिज्ञानसहकारित्व- मावश्यकामिति ।। पदपदार्थयो. सम्बन्धरूपायाः शक्तः स्वरूप दर्शयति शक्तिश्चेति । स चेति नन्वीश्वरस्यानेकेन्टाकल्पने गौरवाद् घटपदाद् घटो बोद्धयः पटपदाःपटो बोद्वल्य इत्यादिसमूहालम्बनरूपैकेच्छाव्याक्तिरेख सिद्धान्तसिद्धा, तबाच घंटपदयो यलरकारकेश्वरेच्छाया घटपदशक्तित्वस्वी. कोरे तस्या विशेषतासम्बन्धेन पटेऽपि सत्वाद् घटपदस्य पटेऽपि शक्ति- रस्तीयतिप्रसंगः त्यादिति चेन, घंटपरजन्यबोधविषयतावाछिलकारतानिरू- पितविशेष्यतासम्बन्धेनेश्वरेच्छाया एव घटपदशक्तिवस्वीकारात, नथा च घट- पदजन्यबोधविषयता वाचन्छिना पारमारिदिनविशेष्यतासम्बन्धेनेश्वरैच्छावावस्य घटपदशक्तित्वस्वीकाराम पटादावतिप्रसङ्गः सभवति घटपदजन्यबोधविषयता- लावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः पटाढावभावादन्यथा तद्भावयति तन- कारफनेश्वरेच्छाया विसंवादित्वापत्तः, एवमन्यत्रापि बोध्य । न चैवमपि गादिपदातीरादिवोधस्यापि .सम्भवाद् गङ्गादिपदजन्यबोधविषयतान्यायनि- मप्रकारतानिरूपिताविशेष्यतासम्बन्धेनेश्वरायत्वं तीरादायम्यवाय स्वीकर्त- .

·. . - १४४ सिद्धान्तमुक्तावली. रूपः। आधुनिक नान्नि शक्तिरस्त्येव । एकादशेऽहनि पिता नाम कुदिती वरच्छायाः सत्वात् । आधुनिकस.तिने तु न शक्तिरिति । संपदायः । नव्यास्तु ईश्वरेच्छा न शक्तिः, किंत्विच्छैव तेनाधुनि- कसंकेतितेऽपि शक्तिरस्त्येवेत्याहुः । शक्तिग्रहस्तु व्याकरणादितः। तया दिशक्तिमहं व्याकरणोपमानकोचाप्तवाश्याव्यवहारतय । नाक्यस्य शेपादितेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य युद्धाः ।। धातुमकृतिमत्ययादीनां शक्तिग्रहो व्याकरणाद्भवति । कचित्सति म्यमन्यथा गङ्गादिपदाचारादिबोधोऽपि न स्याद्भगवदिच्छां बिना सदनुपपत्तेः, एवं च सात लक्षणछेदापत्तिः स्यात्तीरादेरपि शक्त्यैव 'बाघसम्मयादिति वाग्यं, गङ्गापदनाच्यत्वव्यवहाराभावेनेश्वरेच्छायां विपपतया मापदजन्यवोधी भवत तीर विषयतावद्भवत्येतद्पता स्वीक्रियते न तु गङ्गापदजन्मबोध- विषयो भवतु तीरमिसाकारतापीति न गङ्गापदजन्यबोधविषयत्तात्रावान्टिनम कारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन भगवादन्छायास्तीरादावस्तित्वमस्तीति न लक्षणाच्छेदापत्तिः, लक्षणां विना तीरबोधस्यासंभवादित्यन्यत्र विस्तरः आधु- निके नाम्नि आधुनिकः पित्रादिभिः संकेतिते देवदत्तादिनाम्नि, ईपरेच्छायाः सत्त्वादिति एकादशाहकालीनपिधुचरिताब्दजन्यबोधविषयः पित्रादिसतितषि- शेष्यो भववित्येत सामान्यरूपेणश्वरे बायाः सत्यादित्यर्थः । आधुनिकसकेतिते नदीवयादिपदे। नन्याधुनिकमडेतिते नद्यादिपदे शक्यवीकारे नद्यादिपदा- छान्दबोधो न स्यादिन्याद्यभिप्राययता नवीनानां मतमाह-नन्यास्त्विति ।। भातुमकतिप्रत्ययादीनामिति धातुरूपाया: प्रकृतेः प्रत्ययादीनाचेत्यर्थः, पाचक इत्यादिप्रातिपदिकानामपि व्याकरणाच्यक्तिमहः पचधातो; पाकाकस्य तदुत्तर ज्वुलप्रत्ययस्य कर्तृत्वार्थकस्य व्याकरणेऽभिधानात गवादिरूढिपदानां तु कोशा- दित एव शक्तिमहः, मत एष धातुप्रतिरित्येतस्य धातुरूपा प्राति- रिन्येतदेवार्थी युक्तः अन्यथा प्रकृतीत्येतस्योपादान व्यर्थमेव स्यात पाच- कादिप्रातिपदिकपदाना भानुरूपप्रत्ययरूपावयवयोः शापैव , निहाय- , ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. १४५ मायके त्यज्यतेऽपि । यथा वैयाकरणैराख्यातस्य करि शक्तिरुपते । चत्रः पचतीत्यादौ का सह चैपस्याभदान्यपः । तय गौरवात्पश्यते, किंतु कृतौ शक्तिलाघवात् । कृतिश्चैत्र दो प्रकारीय भासते ।। न घ कतुरनभिधानाचत्रादिपदानन्तरं तृतीया स्पादिति वाच्यं, फर्व- संख्यानभिधानस्य तत्र तन्त्रत्वात् । सख्याभिधानयोग्यश्च कर्मत्वायन- बरुद्धः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यः। कर्भवादीत्यस्येतरविशेषणवतात्पर्या- स्पास्तु व्याकरणेोया प्रहसंभयात. गादिपदाना तु फकरणेन शाक्तिनियामावानिति घात कृति बप्रदर्शन तु प्रत्ययतो पैलक्षय- योतनार्थमेवेन्यवधेयम लावादिति अग्न्यातस्य तो गतिम्वीकारे किा - दवजिनकप कृरियजामेशक्यतावच्छेदक वे घर कतार पति- म्वीकारे तु कृतित्वविशिष्टान.मनरवतीनो यनावदकरयत्पने गौरव, जत्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदान किश्चद्धर्मः,कारतय गरसम्भवादितिभाव । प्रकारीभूयभासत इति तथा च तण्डुल्यम्मकगकानुकूलकतिमाक्षेत्र प्रति सण्डल पचति चैन्न इत्येतस्य बोध इयर्थः । तृतीया स्यादिति अन- मिहित इत्यधिकारीयेण कर्तृकरणयास्तृतीवत्पनेनानभिहितकर्तरि तृतीयाभिधा- नादिति मात्रः। तत्र तुनीयायो तन्त्रत्वा प्रयोजकत्वादित्यर्थ । ननु चैत्र- स्तण्डुले पचतीत्यत्र चैत्रगतसत्यधारन्यातेनाभिधीयते न तु नण्डलगतसल्या- पीत्यत्र नियामक किश्चिद्वक्तव्यमन्या चैत्रेण पन्यते रुण्डल धादावपि चैत्र- गतसंत्याया अभियानसम्भवामैत्रपदोत्तर या न स्यादिन्याशापाह- संख्याभिधानति कर्मालायनवरुद्वति कर्मान्यागनवरूदत्य मति प्रमा- ग्नपदोपस्थाप्य यमेर सस्याभिधानयोग्यमित्यर्थः । नन्नेर चैत्र व मैत्रो गच्छतान्यत्राख्यातेनोक्तायाः संख्याया न्यः स्यातम्य कर्मत्यापनन- हद्धतात्प्रयासपदोपस्वायत्वाभन्यत आह-कर्मतादित्यस्येति इतराषि- शेषणेति वस्तुतस्त्रितरस्यात्राविवाक्षितस्य तथाच विशेषणत्वेन • तात्पर्याविष- पसे सति प्रथमान्तपदोपस्थाप्यन्वं संन्याभिधानयोग्यत्वमितिकर्मन्बाचनवद्धा ·- यद्यप्यन्य. १४६ सिद्धान्तमुक्तावली. विषय-चमर्थः । तेन चेन र मैत्रो गन्तीत्यादी न चैत्र संख्यान्वयः । यन काटी न विरोपणले तात्पर्य तद्वारणाय प्रथमान्तति । यदा धात्वर्यातिरिक्ताविशेषणत्व प्रथमदल.यः। तेन चैत्र इव मैप्रोगच्छतीत्यत्र चैत्राटेवाग्ण । स्तोऊपचतीत्यादी स्तोकोटवारणायच द्वितीयंटल । तस्य द्वितीयान्तोपम्याप्यत्वाद्वारणमिति । एवं व्यापारेऽपि न शक्तिर्गौरवात् । प्रथमानपदोपण्याप्य इत्ययार्थो त्रीव्य यर्थ । न चैत्र संख्यान्वय इति चत्रम्य इसार्थे मध्ये गिपण पातिती भारः । विशेषण प्रकारता मान्यन र पाच ग्खर पोतयायेन यत्र शादपोषस्तत्र गाद्वयोधात चत्रेऽपि सख्या रयापत्तिम्तदररथोत्या उत तात्पर्याविषयति । अत्र योगन्याच्छदार्थक पिशेयसङ्गतकार चत्रस्य विगेपणत्यांचर पर पचती- त्यादौ चैत्रे मरयायोपपसिन मम्भाति तथापीतरराविशेषणोन तापर्या- विषय-वे सतीयम्प मुख्यपियस्वाभारे मति पिरोपण चेन तापविषयाद्रि नले सतीत्पर्यो बो य । नधाच चैत्र गन्तीन्यादौ चत्रकारार्थेऽन्यस्मि. विशेषण ऽपि मुख्यविशेष्य रस्यापि तत्र समान माया यानुपपत्तिरिय यन्त्र विस्तर || न विशेपगत्वे तात्पर्य न विशेषणत्वमा तात्तर्यामि यर्थम्नथाच यत्र गरपामाना यावारूण्डर डीवो गार्थ तस ५ ण्डलेऽपि मर गान्वयगरणाय प्रमा? यातिभा । नन र ण्डर पच. त्या यदोक्तबोधे तात् तदा तण्डुलेऽपि सरन्यायम्येष्टापत्तिरति प्रथमारपदोधाप्यत्वम- पार्थकमेति च पण सुप्यत इत्यादी धात्वर्थम्वापादौ मरया चयवार णाय प्ररमातपदोपस्थाप्य रस्यावश्यक्त्तात् । द्वितीयदस्य प्रकारा तरेण म योजन दर्शयितुमन्यथाद्वितीयदगर्थमाह यति । तस्य स्नोक्पदस्थ यर्थ द्वि- तीयान्तपदीपस्थाप्यत्वात्प्रथमा तपटोपम्प प्यत्ताभारादिन्यर्थ । कारमामायस्य भ्यारारार्थ इनि मीमामझमन दृषयी एव व्यापारेऽपीति । गौरवादिति तज्जयते मति नन्जयननक्त्तरपच्याप र वस्य कृति जायोक्षया शक्य- सायदकत्वकल्पने गौरवादिति भाव । उत्रदेशसंयोगानुकूलकिपानयो- ·- भन्वयार्यदीपिकासहिंता. रथो गलतीत्यादौ तु स्वव्यापारे आश्रयले का लक्षणा । जानातीत्यादौ तु आश्रयसे, नव्यतीत्यादौ प्रतियोगिवे निरूढलक्षणा II उपमानापया शक्तिग्रहस्तथोक्तम् ।। एवं कौशादपि शक्तिग्रहः सति बाधक कचित्यज्यते। यथा नीलादिपदानां नीलरूपादौ नीलादिविशिष्टे च शाक्तः कोशेन न्युत्पादिता तथापि लाघवानीलाढावेव शक्तः, नीलादिरूपविशिष्टे तु लक्षति ।। एवमावास्यादपि यया कोफिलः पिकपदवाच्य इ. त्यादिशब्दातपिकादिपदशक्तिग्रहः । एवं व्यवहारादपि । यथा प्रयोज- फद्वेन घटमानये युक्तम् । तत्वा प्रयोज्यटद्धेन घट आनीतः । तदवधार्य पार्श्वस्धो वाली घटानयनरूपं कार्य घटमानयतिशब्दप्रयो- ज्यमित्यवधारयति । ततश्च घई नय गामानयत्यादाबावापोद्वापाभ्यां घटादिपदाना कार्यान्वितघटादौ शक्ति दहाति । इत्यं च भूनले नीलो घट इत्यादिशब्दान शाब्दबोधः । घटादिपदानां कार्यान्वितघटादिवोधे सामर्थ्यावधारणात्, फार्यतावोध प्रति च लिङादीनां सामर्थ्यात्तद- रख इत्येवमेव रश गन्छनीयम्य बोधः नतु नादृशक्रियानुयूनाश्वादिस- युक्तरज्याटिमयोगवान् स्य इत्याकारके भीन्यभिप्रायवतां नवीनाना मतमाश्रि- त्य ह-आश्यले वेति निरूढलक्षगाऽनादिमङ्केतसिद्धा लक्षणा । तथोक्तमिति उपमाननिरूपणावसर इति शेषः ! कोशेन व्युत्पादितेति गुणे शुक्लादयः पुसि गुणिलिङ्गास्तु नतोनि कोशेन प्रतिपादिनेत्यर्थः । लाघवादिति नाला- दिमत्वोपक्षमा नन्टिन्यजातेलघुतया शक्यताबन्दयत्वकल्पनमिति तच्छता घटमानयेनि वाक्यं श्रुत्यर्थः आवापोहापाम्यां नयनानयनाभ्यां घटादिपदानां कार्यान्वितघटादौ शक्तिं गृह्णातीति साक्षात्परपरया वा कार्यवान्विनविषयकादत्वावन्छिन्न प्रति पदवेन कारणत्यमित्येत्र कार्य- कारणभात्र गृहणातीत्यर्थः । नन्। स्वजन्यकार्यवोपस्थितिद्वारा कार्यताबोधकाट- गादिपदाभावा कोशाद्रितः शक्तिमहो नादिति प्रभाकराक्षेप तन्मतपणेन दाममित उन्मतमुपन्यसति इत्यं चेन्यादिना ।। तदभावान सादबोध इति भावः ।

·. ३४८ 'सिद्धान्तमुक्तांबली... भावान शान्दयोधः इत्यपि केचित् । तन्न । प्रथमतः कार्यान्वितयादी शक्त्यवधारणेऽपि लायवन पश्चात्तस्व परित्यागौचित्यात् । अत. एव चैत्र. पुत्रस्ते जातः कन्या ते गर्भिणी जाता' इत्यादौ मुलप्रसाद- मुखमालिन्याभ्यां मुखदुःखे अनुमाय तत्कारणत्वेन परिशेपाच्चान्दबोध निणीय तद्धतृतपानं शब्दमवधारयति। तथा च व्यभिचारा कार्यान्विते न शक्तिः । न च तत्र तं पश्यत्यादि शदान्तरमध्याहाप. मानाभावात् । चैत्र ! पुत्रस्ते जातो मृतश्चेत्यादी तदभावाच । इत्थं च लावावन्वित- घटेऽपि शक्तिं त्यक्त्वा घटपटस्य घटमात्र शक्तिमवपारपति ।। एवं वाक्यशेषादपि शक्तिग्रहः । यथा यवनयश्चरुभवतीत्यत्र यवपदस्य दीर्घ- कविशेष आर्याणां प्रयोगः कौ च म्लेरठानाम्, तत्र हि, अ- थान्या ओषधयो म्लायन्तेऽथैते मोदमानास्तिष्ठन्ति, इति वाक्यशेषा- दीर्घकै शक्तिनियते, कगौ तु शक्तिभ्रमात्प्रयोगः, नानाशक्ति- घटादिपदेषु कार्यवस्मारकशक्तयभावेन घटादिपदानां कार्यस्वान्विनानुभव प्रति हेतुत्वेऽपि भूतले नीलो घट इत्यादिनी न शादबोधः स्यात् स्मारक- शत्या कार्यपस्थापकलिङ्गादिपढाभावादितिभावः ॥ लापनेति कार्य- स्वान्वितघटझाब्दत्वापेक्षया घटशादत्तस्य कार्यताबन्दकावे सायानेत्यर्थः अत एव कार्यवानन्धितशृदयटादिविषयको प्रति पदानां हेतुल्यादेव तरकारणत्वेन मुखदुःश्वयोः कारणवेन तद्वैतुतया सारसदाइयोधहेतुतथा नं भद्रं चत्र पुत्रस्त जात इत्यादि शब्दं अवधारयति निचिनोनत्यर्थः । व्यभिचारादिति घटादिपदैः कार्यान्वितस्यैव आधी जन्यत इति नियम व्यभिचारादित्यर्थः । अध्याहामिति तथाच तत्रापि लोढादिजन्यकार्य चोप- स्थित: सत्वेन न ताशनियमै व्यभिचार इति भावः। तदभावाचेति कार्यता- बोधकपदाध्याहाराभावाचयर्थ.भट्टमसमक्षपपूर्वकं स्वमतमुपसंहराते इत्यंचति । स्त्रयवाटित्ति काविलयटे. शतिकल्पनापेक्षया घमारे शनिवल्यन लावादिन्यः शक्तिनीगायने गति दोषः । नन्त्रातृभयत्रापि ययपदस्य ·अन्धयार्थदीपिकासंहिता. कल्पने गौरवात् । हर्यादिपदे तु विनिगमकाभावामानाशक्तिकल्पनम्।। एवं विवरणादपि गतिग्रहः । विवरणं तु तत्समानार्थपदान्तरेण तद- धकथनम् । यथा घटोऽस्तीत्यस्य कलशोऽस्तीत्यनेन विवरणाप- दम्य कलशे शक्तिग्रहः। एवं पचतीत्यस्य पाकं करोतीत्यनेन वि- वरणादाख्यातस्य यत्नार्थकत्वं कल्प्यते । एवं प्रसिद्धपदसांनिध्या- दपि शक्तिग्रहः । यथा इह सहकारतरौ मधुरं पिको रोतीत्यादी पिकपटस्य कोकिल शक्तिग्रह इति । तत्र जातादेव शक्तिर्न तु व्यक्ती, व्यभिचारादानन्त्याच । व्यक्ति बिना च जातिभानस्यासंभ- वायत्तेरपि भानमिति केचित् , तन । शक्ति बिना व्यक्तिमानानु- प्रतिः प्राकाभावादिसा आद-नानाशक्तिकल्पने इति । नम्बंध तहि हयादिपंद- ऽपि नामाशक्तिकल्पन न स्यादत आह -हयादिपढे विति। चिनिगमकाभावा- दिति अत्र तु बायशवस्यैव विनिगमकत्वादिनि प्रसिद्धार्थकपदस्यत्यर्थः । अत्र विवरणस्य प्रसिद्धपदसममिव्याहारस्य चानुमानविधया शक्तिपादकत्वमिति बोध्यम् संप्रति प्रसङ्गात् जात्यादिविशिष्ट शक्ति व्यवस्थापयितु जातायेव तीत्यादिम्पं मीमांसक्रम निराकरणायोगपादयनि जातादेवति जातिविगिटे दाक्तिस्वीकारे नाग्रहीतविशेषणा बृद्धिविशेष्यमुपसकामतीति-यायाजानाति शक्तिमहस्यावश्यकतालावयेन जातांवर अतिरितिभात्र । कस्यांचिद्वयक्ती शक्ति सासु बेनिन विकल्याये दूपणमाह च्यामे- चारादिति द्वितीयेऽयाह-आनन्याञ्चेति । असंभवादिति जानिमानक- नामधा एव व्यक्तिभासकवादिति भावः । शक्ति विनति शाब्दबोध :ति पदजन्यपदार्थापस्थितः कारणत्वेन शति विना व्यत्तिगानासम्भवादिति मात्र । गनु घटपदासमवायसम्बन्धेनाकाशस्मरणे जाते आकाशस्थापि शाब्दयाशापत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थितावपि दृत्तिरूपसम्बन्धेनैव पदजन्यत्वं विवक्षित वृत्तिध शाक्तलक्षणान्यतरसम्बन्धपातथाच व्यती शक्तिहरसम्बवाभऽपि समा. रूपस्य तस्य सत्वानं शामि विना गनिभानस्यानुपपत्तिरित्यत आद-न चेत्यादि ननु यग्यो ·सिद्धान्तमुक्तापली. पपत्तेः । न च व्यक्ती लक्षणा, अनुपपत्तिमतिसन्धान विनापि व्यक्ति- बोधात् । न च व्यक्तिशक्तावानन्त्य, सालव्यक्ताकस्या एव श- क्तेः स्वीकारात् । न चाननुगमः, गोत्वाग्वानुगमकत्वात् । किंच गौः शक्तति शक्तिग्रहो यदि तदा व्यक्ती शक्तिः, यदि तु गोत्वं शक्यमिति शक्तिग्रहस्तढा गोत्वप्रकारकपदार्थस्मरणं शलयोधश्च न स्यात् । समानप्रकारकन्वेन शक्तिज्ञानस्य पदार्थम्मरणं शाब्दबोध मति च हेतु-वान् ॥ किं च गोले यदि शक्तिस्तदा गोत्वत्वं शक्यतावच्छेदकं वाच्यम ॥ गोन्वत्वं तु गवितरासमवेतत्वे सति सकलगोसमवेतत्वम् । तथा च गोव्यक्तीनां शरयतावच्छेद केऽनु- प्रवेशात्तवैव गौग्वम् । तस्मात्तत्तजात्याकृतिविशिष्टतत्तव्यक्तिबोधानु- पपत्त्या कल्प्यमाना शक्ति त्याकृतिविशिष्टव्यक्तौ विश्राम्यतीति ॥यक्तं पदं, तचतुर्विधम्, क्वचियौगिकं कांचई काचयोगद कचियौगिकरू- दम् । तथाहि । यत्रावयवार्थ एव युध्यते तयौगिक । यथा पाचकादिपदम् । यत्र वयवशक्तिनरपेक्ष्येण समुदायक्तिमात्रेण बुध्यते तद्रूटम् , यथा गोमण्डलादिपदम् । यत्र तु अवयवशक्तिविपये समुदायशक्तिरप्यस्ति तयोगदम् । यथा पङ्कजादिपदम् । तथाहि । पङ्कजपटमवयवशक्त्या अनुपपत्तिसंधानं विना अन्वयायनुपपत्तिन्नतिमधान विनन्यर्थ स्वमतेऽपि पूर्वोक्त दूपणमाशङ्ग्य निपे पनि नचन्यादिना एकस्या एवेति ईश्वरे चारूपाया स्तस्या एकत्वादेत्यर्थ । गोत्वादेरेवेति नया च गोशाब्दवाने गोवविशिष्ट- विषयकगतिवान रेन हेतु नान्नाननगम इति भार । ननु गोत्रप्रकारक्गी विशेष्यकशाव्दयोग प्रति गौरवशात ज्ञान देने कारणत्य रक्ताय नहि सर्वत्र पढजयपदार्थोएस्थिनेरेर शादबोधं प्रति कारण मम्ति सम्बन्धस्यापि शाब्दब्रोधे भानादिन्यत आह-फिश्चेति ॥ नन जानिप्रकारक्यान्दना वाचले तादृशम्मानप्रकारका न म्याक्रियते त्यात पुनराह-सिञ्चति । समतमुपस- धरत-स्मादिति । शक पदामिनि । वाचदिति सिञ्चिदित्यर्थः प्रएबमे ऽपि ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. पङ्कजनिकरीत्वरूपार्थ बोधयति । समुदायशक्त्या च पद्मत्वेन रूपेग पद्मं योधयति । नच केवलयाऽवयवशरत्या कुमुदे प्रयोगः स्यादिति वाय, रूढिज्ञानस्य केवलयौगिकार्थज्ञाने प्रतिवन्यकत्वादिति पाश्चः । वस्तुतस्तु समुदायशक्त्युपस्थितपद्मेऽवयवार्थपङ्कजनिकर्तुरन्वयो भवति सांनिध्यात् । यत्र तु रूढचर्थस्य वाधः प्रतिसंधीयते तत्र लक्षणया कुमुदादेवोधः । यत्र तु कुमुदत्वेन रूपेण बोधे न तात्पर्यज्ञानं पद्म- स्वस्य च वाघस्तत्र वयवशक्तिमात्रेण निवाह इत्याहुः । यत्र तु स्थ- लपद्मादावश्यशर्थवाधस्तत्र समुदायशक्त्या पझत्त्वेन रूपेण बोधः । यदि तु स्थलपङ्कजं विजातीयमेव तदा लक्षणयैवेति ॥ यत्रावयवार्य- रूद्वयर्थयोः स्वातन्त्र्येण बोधस्तद्योगिफरूढम् । यथोद्भिदादिपदम् । ताहि उद्भेदनकर्ता तरुगुल्मादिरपि घुध्यते यागविशेपोपीति ।। ८१॥ लक्षणा शक्यसंवन्धस्तात्पर्यानुपपत्तितः । गङ्गायां घोप इत्यादौ गङ्गापदस्य शक्यार्थे प्रवाहरूपे घोपस्या- न्वयानुपपत्तिस्तात्पर्यानुपपत्तिा या प्रतिसंधीयते तत्र लक्षणया तीरस्य बोध इति ॥ याच शक्यसंवन्धरूपा । तथाहि । प्रवाह- रूपशक्यार्थसंबन्धस्य तारे गृहीतत्वातीरस्य स्मरणं, ततः श.ब्दयोधः । परंतु ययन्वयानुपपत्तिलक्षणावीनं स्यात्तदा यष्टी प्रवेशयेत्या लक्षणा न स्यात्, यष्टिषु प्रवेशान्वयस्यानुपपत्तरभावात्, तत्र च यष्टिविशे भोजनतात्पर्यानुपपत्त्या यष्टिधरेपु लक्षणा ॥ एवं काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादौ ' काकपदस्य दध्युपधातके लक्षणा सर्वतो दधि- विरोधिविषयकज्ञानस्य प्रतिबन्धकल जनकज्ञान विघटकावनतिनियमभङ्गरूप- मास्वरस प्राञ्च इत्यनेन्द मुचितं बोद्धव्यं मणिकृता मतमाह-वस्तुतस्त्विति योगि. काढपद दर्शयति-पदि विति ।। ८१॥ लक्षणा जहरस्वार्था अजहस्त्रार्थी चेनि विविधा तत्र जहत्वार्थी दर्शयति-गङ्गायामिति मृटस्थ न्यूनता परिहरति तात्पर्यानुपपत्तिति । सोच सक्षणा चेयर्थः सातार्यानुपरतम्रक्षणात्री जसे बीजमाह-६ ·१५२ सिद्धान्तमुक्तावली... रक्षायास्ताविपयत्वात् । एवं छत्रिणा यान्तीत्यादी छत्रिपदस्य- कसार्थवाहित्ये लक्षणा । इयमेवाजहत्स्वार्थी लक्षणेत्युच्यते एकसा- र्थवाहि वेन रूपेण छत्रितदन्ययोर्वे,धात् ।। यदि चान्ययानुपपत्तिलक्ष- गावी म्याचदा कचिदमापदस्य पीर कचिद्धोपपदस्य मत्स्यादी लक्षणेति नियमो न स्यात् । इदं तु बोध्यम् । शक्यार्यसंबन्धो यदि तीरवन रूपेण गृहीतस्तदा तीरत्वेन ती योषः। यदि तु गङ्गाती- रत्वेन रूपेण गृहीतस्तदा तेनैव रूपेण स्मरणम् ।। अत एव लक्ष्य- तावच्छेदके न लक्षणा, मकारकयोधस्य तत्र लक्षणां विनाप्युप- पत्तेः। परंतु एवं क्रमेण शक्यतावच्छेदकेऽपि शक्तिर्न स्यात्तत्मकार- कशक्यार्थस्मरणं. प्रति तत्पदस्य सामर्थ्यमित्यस्य मुवचत्वादिति विभावनीयम् ॥ यत्र तु शश्यार्थस्य परंपरासंबन्धरूपा लक्षणा सा लक्षितलक्षणेत्युच्यते । यथा द्विरेफादिपद रेफद्वयसंबन्धो भ्रमरपदे ज्ञायते । भ्रमरपदस्य च संवन्धो भ्रमरे ज्ञायते । तत्र लक्षितलक्ष- णा ॥ किंतु लाक्षणिकं पदं नानुभावकं लाक्षणिकार्यस्य शान्दवो तु पदान्तरं कारणम् । शक्तिलक्षणान्यतरसंबन्धेनेतरपदार्यान्वितस्व- शक्यार्थशाब्दवेधं प्रति पदानां सामर्थ्यावधारणात् । पाक्ये तु श- विति, अजहस्याची दईयति-एमिति एकसार्थवाहित्वे एकसार्थयाहित्यविशिष्ट इत्यर्थः ॥ गङ्गाया घोषः इन्यत्र तीरत्येन सौग्योधे जहत्म्यार्थी गातार- स्येन बोधे वजहस्यनिति दर्शयति-इदं तु बोन्यमित्यादिना परन्त्वे. लक्ष्यतावच्छेदकप्रकारकत्रोधस्य सत्र रक्षण विनापि स्वीकारे इत्यर्थः पर- म्परासम्बन्धरूपेति द्विरेफ त्यत्र स्ववान्यरफेदयघटितपदवाच्यस्वरूपेन्यर्थः । ननु तन्छाब्दबोधै तच्छरूपढज्ञानत्वन हेतुत्वाल्लक्षणया शाब्दबोधो न स्या- दत आह-किन्विति पदान्तरं महोचरितं शक्त पदमित्यर्थः पदानां साम. विधारणादिति गङ्गाया. घोष इत्यत्र तारान्वितघोषपदार्थबोध प्रति घोरप- दमेव कारणमिति भावः । ननु तव मतेन वाक्ये शत्यभावाक्पस 1 ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. १५३ करमावाच्छक्यसंपन्धरूपा लक्षणाऽपि नास्ति । यत्र गम्भीराया नयां घोष इत्युक्तं तत्र नदीपदस्य नदीतीरे लक्षणा । गम्भीरापदा- यस्थ-नया सहामेदेनान्वयः क्वचिदेयादेशान्वयस्यापि स्वीकृतत्वात् ॥ यदि नत्रैकदेशान्वयोऽपि न स्वीक्रियते तदा नदीपदस्य गम्भीरन- दीतीरे लक्षणा गम्भीरापदं तात्पर्यग्रहकम् ॥ बहुव्रीहावप्येवम् । सत्र हि चित्रगुपदादौ यग्रेकदेशान्वयः स्वीक्रियते तदा गोपदस्प गोस्वामिनि लक्षणा गवि चित्राभेदान्वयः। यदित्वेकदेशान्वयो न स्वीक्रियते तदा गोपदस्य चित्रगोस्वामिनि लक्षणा चित्रपदं तारपर्व- ग्राहकम् ।। एवमारूडवानरो वृक्ष इत्यत्र वानरपदस्य वानरारोहणकर्माण मक्षणा, आरूढपदं तात्पर्यग्राइकम् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् ॥तपु- रुषे तु पूर्वपदे लक्षणा। तथाहि । राजपुरुषादिपदे राजपदार्थेन पुरु- पादिपदार्थस्य साक्षाभान्वयो निपातानिरिक्तनामार्थयोदनान्वयबोध- क्याव्युत्पमत्वात् । अन्यथा राजा पुरुष इत्यत्रापि तथान्वयबोधः -स्यात् । घटो न पटः इत्यादी घटपटाभ्यां नमः साक्षादेवान्वयानि- पातातिरिक्तति । नीलो घट यादौ नामार्थयोरभेदसंबन्धेनान्वया- देनेति ।। न च राजपुरुष इत्यादी लप्तविभक्तेः स्मरणं कल्प्यमिति बंधापा लक्षण.पि न स्यादिति मीमांसकाक्षेपामष्टापत्त्या वारयति-वाक्य वित्यादिना । ननु याक्यलक्षणाया अस्वीकार गमारायां नयां घं,प इत्यत्र का गतिरिन्यर आइयत्र गभीरायामिति । कचिदिति देवदत्तस्य गुरुकुल- मित्यवेत्यर्थः, पदभेदेन व्युत्पत्तिभेदात्तादशस्थले पदार्थः पदार्थेनान्यति न -तु पदार्थंकदेशेनेति व्युत्पत्तेरकल्पनादिनि भावः । पदार्थस्य पदार्थकदेशे सभेदेनेवान्वयबोधस्याव्युत्पनत्वं नतु मेदनीति न देयत्तस्य गुरुकुल मिति दृष्टान्तसाम्यतयत साह-३ -यदीति निपाततिरिक्तति नियात्पदमन्य- पस्याप्युपलक्षणं बोदल्यम् । अन्यथा निपाततिरिक्तनामार्थयोरपि भेदे. नानपभोधस्य स्वीकारे, व्युत्पत्तिमाविष्टस्य निपातातिरिक्तेत्यस्य कुत्पमाद- ·१५४ साहि- सिद्धान्तमुक्तावली. माच्यम्, अस्मृतविभक्तेरपि ततो बोधोदयात् । तस्मादानपदादौ सनसंबन्धिनि लक्षणा। तस्य च पुरुषेण सहाभेदान्वयः । द्वन्दे तु धवावदिरी हिन्धीत्यादी धवः खदिरश्च विभक्त्यर्यद्वित्वमकारेण चु- ध्यते । तत्र न लक्षणा ।। न च साहित्य लक्षणेति वाच्यं, त्यशून्ययोरपि इन्द्वदर्शनात् । न चैकक्रियान्वायत्त्वरूपं साहित्यम- स्तीति वाच्यं, क्रिपाभेदेऽपि धवखादरी पश्य छिन्धीत्यादी तदर्श- नात्साहित्यस्याननुभवाच्च । अत एव राजपुरोहितौ मायुज्यकामो यजेयातामित्यत्र लक्षणाभावाद्वन्द्र श्रीयते तस्मात्साहित्यं नार्थः किंतु पास्तवभेदो या ता द्वन्दः ।। न च नीलपट्यारभेद इत्यादौ क- थमिति वाच्यं, तग नीलपदस्य नीलले घटपदस्य घटले लक्षणा, . अभेद इत्यस्य चाश्रयाभद इत्यर्थात् । समाहारद्वन्दे तु यदि स. माहारोऽप्यनुभूयत इत्युच्यते तदाऽहिनकुलमित्यादौ परपदेऽदिन- कुलसमाहारे लक्षणा पूर्वपदं तु तात्पर्यग्राहकम् ॥ न घ भेरी- मृदा वादयेत्यत्र कथ समाहारस्यान्वयः, अपक्षावुद्धिविशेषरू- पस्य तस्य वादनासंभवादिति वाच्यं, परंपरासंबन्धेन तदन्वयात् । एवं पञ्चमूलीत्यादावपि । परे तु अदिनकुलभित्पादौ अहिर्नकुलथ पटो न घट इत्यादि । ततो बोधोदयादिति राजपुरुष इत्यतो बोधो- दयादित्यर्थः, अभेदान्वय इति नधाच राजसम्बन्ध्यभिन्नः पुरुष इति राजदुरूप इत्येतस्य शाब्दबोयो भवतीत्यर्थः । द्वंद्वे तु इतरेतरद्वंद्वे स्थित्य- धस्तेनाहिनकुलमित्यादिद्वन्द्व उत्तरपदस्याहिनकुलसमुदायलक्षणायाः स्वीकारे- ऽपि न क्षति. ! विभचयद्वित्वप्रकारेणेति विभतय कर्मत्वे प्रकार- त्वेन भासत इत्यर्थः । मीमांसक शङ्कते साहित्य लक्षणेति माहित्याश्रये क्षणत्यर्थः, साहित्यशून्ययोरपि सहत्तित्वरूपसाहित्यदन्ययोरपीत्यर्थः, फर्मधारयाद द्रुतस्य भेदं दर्शयति-किनिवति, नवनिमतमाह-परेविति, ननु यदि समाहारान बुध्यते तदैकत्वस्य कुत्राचय इस्यस आह-प्रत्येकामिवि, पितरो. , ·अन्वयार्षदीपिकासहिवा. बुध्यते प्रत्येकमेकत्वान्वयः, समाहारसज्ञा च यत्रैकत्वं नपुंसकत्वं च इन्द्रश्च माणितूर्येत्यादिसूत्रेणोक्तं तत्रैव, अन्यत्रैकवचनमसा- वित्याहुः। पितरौ श्वशुरावित्पादौ पितृपदे जनकदम्पत्योः श्वन- रपदे स्त्रीजनकदम्पत्योर्लक्षणा, एवमन्यत्रापि । घटा इन्यादौ न लक्षणा घटखेन रूपेण नानाघटोपस्थितिसंभवात् । कर्मधारयस्थले तु, नीला पलमित्यादा वभेदसंबन्धेन गीलपदार्थ उत्पलपदार्थ प्रकारः । तत्र चन लक्षणा, अत एव निपादस्थपति याजयेदित्यत्र न तत्पुरुषो लक्षणापत्तेः, किंतु कर्मधारयो लक्षगाभावात् । न च निपादस्य संकर- जातिविशेषस्य वेदानाधिकारायाजनासंभव इति वाच्यं, निपादस्य विया प्रयुक्तेस्तत एव कल्पनात् । लाघवेन मुख्यास्यान्वये नदनुपपच्या कल्पनायाः फलमुखगौरवतयाऽदोपत्वादिति ।। उपकुम्भमपिप्पली यादी परपदे तत्संबन्धिनि लक्षणा पूर्वपदार्थधानतया चान्वयवोध इति । इत्यं च समासे न क्यापि .शक्तिः पदशक्त्यैव निर्वाहादिनि । आसत्तियोग्यताकांक्षा तात्पर्यज्ञानमिष्यते ॥ ८२ ॥ कारणं संनिधानं तु पदस्यासत्तिरुच्यते । आसत्तिरित्यादि । आसत्तिज्ञानं योग्यताज्ञानमाकाङ्क्षाशानं तात्प- यज्ञानं च शाब्दबोधे कारणम् । तत्रासत्तिपदार्थमाह । संविधान विति । यत्पदान य-पदार्थस्यान्वयोऽपेक्षितस्तयोरव्यवधानेनोपस्थितिः शब्दयोधे कारणम् । तेन 'गिरि(क्तमग्निमान्देवदनेन ' इत्यादौ न शब्दबोधः । 'नीलो घटो द्रव्यं पटः' इत्यादावासतिभ्रमाच्छाब्द- पोधः । आसत्तिभ्रमाच्छादनमाभावेऽपि न अतिः । ननु यत्र छत्री मुराबियादाविति विरूदेतस्थल इत्यर्थः । अत एव कर्मधारये लक्षणाभारा- देवेत्यर्थ पदशत्येवेति समामघटकीभूतपदशक्तिलक्षणाभ्यामंत्र निर्वाहादित्यर्थः।। वाबनवावेऽपीति आमनिमय शान्दभ्रम म्योजक , न ·अन्वयार्थदीपिकासाहता सहयतीत्यादिपदाध्याहारं विना चतुर्थ्यनुपपत्तैः पदाध्माहार आवश्यकः पदार्थे तत्र तद्वत्ता योग्पता परिकीर्तिता ॥ ८३ ॥ एकपदार्थेऽपरपदार्थसंपन्धो योग्यतेत्यर्थः । तज्ज्ञानाभावाच व- दिना सिञ्चतीत्यादौ न शाब्बोधः । नन्वेतस्या योग्यताया ज्ञानं शादवोधात्मासर्व न संभवति वाक्पार्यस्यापूर्वखादिति चेन, तत्त- पदार्थस्मरणे सति क्वचित्संशयरूपस्य क्वचिनिश्चयरूपस्याषि योग्य- ताया ज्ञानस्य संभवात् । नव्यास्तु, योग्यताया ज्ञानं न शानशाने कारणम् । वनिना सिञ्चनीत्यादौ सेके वद्धिकरणवाभावरूपाध्यग्य- मानिश्चयेन प्रतिबन्धान शाबोधः । तदभावनिश्चयस्य लौकिकसंनि. कर्षाजन्यदोपविशेषाजन्यज्ञानमात्र प्रतिवन्धकत्वारछादयोधं प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्वं सिद्धम् । योग्यताज्ञानविलम्बाच शाद्रबोधविलम्बोs- सिद्ध इति वदन्ति ॥ ४२ ॥ ८३ ।। आकाङ्क्षा निर्वक्ति- यत्पदेन विना यस्याननुभावकता भवेत् । आकाङ्क्षा वक्तुरिच्छा तु तात्पर्य परिकीर्तितम्॥४॥ येन पदेन विना यत्पदस्यान्वयाननुभावकत्वं तेन पदेन सह तस्याकाक्षेत्यर्थः । क्रियापदं विना कारकपदं नान्वययोधं जनय- तीति तेन तस्याकाङ्क्षा । वस्तुतस्तु क्रियाकारकपदानां संनिधान- मासच्या चरितार्थम् । परंतु घटकर्मनाबोधं पति घटपदोत्तरद्वितीया- रूपाकाङ्क्षाज्ञानं कारणम् । तेन घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यादी पदार्थवचं योग्यतेत्युक्तं तच्चायुक्तमनुपयुक्तं चैयतो मलार्थ म्पष्टयनि-एकप- दार्थ इत्यादिना भपूर्वलादिति सर्वत्रा शाब्दबाया पूर्वमनिश्चितत्वादित्यर्थःक्वि- चिन्संशयरूपस्यति सशनिश्चयसाधारणयोग्यताडानस्य कारणावादिति मायः । नवीनमतं दर्शयनि-नव्यास्त्विति । ॥ ८२ ८३ ॥ आकांक्षा निर्वतीति । तेन पदेन सह तस्यति । तत्पदावशिष्टं ·'सिद्धान्तमुक्तावली.. न शाबोधः ॥ अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामित्यादौ तु पुत्रेण सह राजपदस्य तात्पर्यग्रहसवात्तनैव सहान्वयबोधः । पुरु- पेण सह तात्पर्यग्रहे तु तेन सहान्वययोधः स्यादेव ॥ तात्पर्य नि- वैक्ति । वरिन्छति । यदि तात्पर्यज्ञानं कारणं न स्यानदा 'सैन्धवमानय' इत्यादी क्वचिदश्वस्य क्यचिल्लवणस्य योपो न स्यात् न च तात्पर्यग्राहकाकरणादीनां शादवोधे कारणत्वमस्त्विति वाच्यं, तेपामननुगमात् । तात्पर्यज्ञानजनकत्वेन तेषामनुगमे तु तात्पर्यज्ञानमेव लाघवात्कारणमस्तु । इत्यं च वेदस्थलेऽपि तात्पर्यज्ञानार्थमीश्वरः कल्प्यते । न च तप्राध्यापकतात्पर्यज्ञानं कारणमिति वाच्यं, सर्गादा. वध्यापकाभावात् । न च प्रलय एवं नास्तीति कुतः सर्गादिरिति वाच्यं, मलयस्यागमेपु मतिपाद्यत्वात् । इत्थं च शुकवाक्पेऽपीश्वरी- यतात्पर्यज्ञानं कारणम् । विसंवादिशुकवाक्ये तु शिक्षयितुरेव तात्पर्य- ज्ञानं कारणम् । अन्ये तु नानार्यादौ काचिदेव तात्पर्यज्ञानं कारणम् । नया च शुकवाक्ये विनैव तात्पर्यज्ञानं शाब्दयोधः । वेदे त्वनादि- मीमांसापरिशोधिततरेवाविधारणमित्यहुः ॥ ८४ ॥ इति श्रीविश्वनाथन्यायपश्चाननभट्टाचार्यविरचिताया सिद्धान्त- मुक्तावल्यां शब्दस्यण्ड समाप्तम् ।। तत्पदस्पत्यर्थः ताप्तय निर्विक्तीति तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधकरणन्य युक्ति दर्शयति यदीत्यनादि । लाघवादिति तातर्यज्ञानजनकलापक्षया तात्पर्य- ज्ञानस्यस्य कारणतावच्छेदको लाघवादिति भावः । इत्थं च तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्व सिद्ध चेत्यर्थः । नबीनमत दर्शयति अन्यत्तित्यादिना ॥ इति श्रीपंडित-गोविन्दराममू तुवंशीधरशम्मर्णा विरचितायां 'एकाश्यन्वयार्थदीपिकायां. शनिण्यणम् ।।

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. पूर्वमनुभवस्मरणभेदान्धुद्धेषिध्यमुक्तम् । तत्रानुभवप्रकारा दर्शिता, मुगमतया स्मरणं न दर्शितम् । तत्रा हि पूर्वानुभवः कारणम् । मा फेचिन् । अनुभवत्वेन न कारणत्वं किंतु ज्ञानत्वेनैव । अन्यथा सकृद- नुभवस्थले स्मरणानन्तरं स्मरणं न स्यात्समानप्रकारकस्मरणेन पूर्व- संस्कारस्य विनष्टत्वात् । मन्मते तु तेनैव स्मरणेन संस्कारान्तरद्वारा स्मरणान्तरं जन्यत इत्याहुस्तन्न । यत्र समूहालम्बनोनरं घटपटादीनां क्रमेण स्मरणमजनिट, सकलचिपयफस्मरणं तु नाभत्ता फलस्य संस्कारनाशकत्वंत्वाभावात्कालस्य रोगस्य चरमफलस्य वा संस्कार- नाश [[च्यम् । तथा च न ऋमिकस्मरणानुपपतिः ॥ न च पुनः पुनः स्मरणादृडतरसस्कारानुपपत्तिरिति वाच्यं, झटित्यु- जोधकसमवधानस्य दार्चपदार्थत्वात् ॥ न च विनिगमनाविरहादेव ज्ञानत्वेनापि जनकत्वं स्यादिति वाच्यं, विशेषधर्मेण व्यभिचाराशाने सामान्यधर्मेणान्यथासिद्धत्वात् । कथमन्यथा दण्डस्य भ्रभिद्वार द्रव्य- स्वेन रूपेण न कारणत्वम् । न चान्तरालिकस्मरणानां संस्कारनाश- शब्दवण्डनिररूपप्पानरार स्मरणनिरूपणे अक्सरसङ्गति सूचयति पूर्व- मित्यादिना तत्र हि स्मरणे होयर्थ । अन्यथा अनुभक्त्वेन कारण स्मरणं न स्यादिति अनुभवस्य नटत्यादिति भावः । नन्वनुमवस्य नाशेऽपि तजन्यसस्करस्य सत्वान किमप्यनुपरममित आह-समानाकारकोति । फलस्य स्मरणस्यत्यर्थः । ननु कालस्य काल वेन कारनाशकत्वे - संस्काराणा क्षणिकस्वातिरत आह-चरमफलस्यति चरमफटे वैगायं कल्प- यित्या विजातीयफलवन संस्कारनाशकत्व कल्पनीयमिति भावः । दार्थ- पदार्थवादिति तथा च न पुनः पुनः म्मरणादन्यम्य दृढतरसस्कारस्यो- स्पतिः किंतु शियमानसंस्कारस्पैत्र पुन पुनः म्मरणेन शटियुद्धोधकसमत्र- धान जायते तदेव संस्कारे दृढतरत्वमितिभाव. । ॥ इति स्मृतिनिरूपणम् ॥ ।

·, सिद्धान्तमुक्तावली - फत्वसंशयावयभिचारसंशय इति वाच्यम्,. अनन्तसंस्कारतनाशकल्प- नापेक्षया लाघवेन चरमस्मरणस्यैत्र संकारनाशकखकल्पनेन व्याभि- चारसंशयाभावात् ।। इति स्मृतिप्रक्रिया ।। इदानी क्रममा मनो निरूपयितुमाह- साक्षात्कारे सुखादीनां करणं मन उच्यत । अयोगपद्याज्ञानानां तस्याणुत्वमिद्देष्यते ॥ ८५ ॥ एतेन मनास प्रमाणं दर्शिनम् । तथाहि मुखसाक्षात्कारः सक- रणको जन्यसाक्षा-कार-वात् चातुपसाक्षात्कारवत् । इत्यनुमानेन मनसः करणत्वसिद्धिः । न चैवं दुःखादिसाक्षात्काराणामपि कर- णान्तराणि स्युरिति वाच्यम्, लाघवदिकस्यैव तादृशसकलसाक्षात्का- रकरणतया सिद्धेः । एवं मुग्वादीनामसमवायिकारणसयोगाश्रयतया मनसः सिद्धिोद्धव्या। तत्र मनसोऽणु वे प्रमाणमाह । अयो- गपयादिति । ज्ञानानां चाचपरासनादीनामयोगपद्यमेककालोत्पत्तिनास्ती- न्यनुभवसिद्धम् । तत्र नानेन्द्रियाणां सत्यपि विपयसंनिधाने यसबन्धादे- फेनेन्द्रियेण ज्ञानमुत्पद्यते यदसंबन्धाच परैर्ज्ञानं नात्पयते नन्मनसो वि- मुले चासंनिधानं न संभवनीति न विभु मनः । न च तदानीम- दृष्टविशेपोद्रोधकविलम्बादेव तज्ज्ञानविलम्ब इति वाच्यं, तथा सति चक्षुरादीनामप्यकल्पनापतेः । न च दीर्घगप्कुलीभक्षणादौ नानावधा- नभाजां च कथमेकटा नानेन्द्रियजन्यज्ञानमिति वाच्यं, मनसाऽति- लायवावस्या नानेन्द्रियसंवन्धानानाज्ञानोत्पत्तेः । उपलशतपत्रभेदा- मनसि प्रमाणमिनि अनुमानम्प प्रमाणमित्यर्थः । प्रकृतानुमानम्वरूपं दर्शयति-तथाहात्यादिना अत्र हेनापीश्वर्गय माक्षाकार व्यभिचारवारणाय जन्येति । ननु प्राणस्यय लाघनाकारण त्रवियन आह-एवं मुखादीना- मित्यादि भाषकार्पश्य सासमाविकारणवस्वनियमादिति माता सतीति एसामग्रीसत्वेऽप्यदृष्टीक्टम्बत्काविटम्बस्वकार इत्यर्थः । बौद्धविशेष: शते ·अन्वयार्यदीपिकासहिता. दिवयोगपय प्रत्ययस्य भ्रान्तत्त्वात् । न च मनसः संकोचविकाशशा- लिलादुभयोपपत्तिरास्त्विति वाच्यं, नानावयवतन्नाशादिकल्पने गौरवा- ल्लायवानिरवयवस्थाणुरूपस्यैव मनसः कल्पनादिति संक्षेपः ॥८५।। ॥ इति द्रव्यपदार्थो व्याख्यातः ।। द्रव्यं निरूप्य गुगानिरूपयति- अथ द्रव्याश्रिता ज्ञेया निर्गुणा निष्क्रिया गुणाः। गुणत्वजातौ कि मानमिति चेत्, इदम् । द्रव्यकर्मभिन्न सामा- त्यवति या कारणता सा किंचिद्धर्मावच्छिमा निरवच्छिन्न कारगताया असंभवात् । रूपस्वादिकं सत्ता का तत्र.वच्छेदिका मुनातिरि- तदेशत्तित्वात् । अतश्चतुर्विंशत्यनुगतं किंचिद्वाच्यं तदेव गुगत्वमिति सिद्धम् । द्रव्याश्रिता इति । यद्यपि द्रव्याश्रित-वं न लागं कर्मा- दावतियास्तथापि द्रव्यत्वव्यापरुतत्वच्छेदकसत्ताभिन्न जातिमचं तदर्थः। भवति हि गुगत्वं द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकं तदता च गुगानानिति ।। द्रव्यत्वं कर्मत्वं पा न द्रव्यत्वव्यापरुतावच्छेद गगनादौ द्रव्यो- स्भावात् । ट्रव्यत्वच सामान्यत्वादिक वा न जातिरिति तयुदासः ॥ निगा इति । यपि निर्गुगत्वं कर्म दापि तयापि सामान्यबच्चे मनस इत्यादि । उतरयन्ति नानावयवतन्नाशेत्यादि । ॥ इति मनो (द्रव्य) निरूपणम् ।। द्रव्यं निरूप्येति तथा चावसरमहत्या द्रव्यनिरूपणानन्तरं गुणनिरूपण- मिति भावः किं मानमिति किशब्दः प्रश्ने गनु रूपत्यादिक सा वा गुण- निकारगतापरछेदिकारियायत आह-न हौति । तदर्थ इति द्रव्याश्रिता या इन मूलस्पायः इत्यर्थः । द्रव्यत्वन्याएकनावच्छेदत्यस्य प्रयोजनमाह-द्रव्य त्वमित्यादिना तथाच स तामिनद्रवत्यादिकजातिमादाय न द्रव्य दावतियाप्ति शिम भाव' ! जानिपदस्य कृत्यमाह--- -द्रव्यत्वत्वमिति । मनु कि नाम मूर्तगुणवमित्यत अह-अमर्नेविति ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ ८८ ] ·सिद्धान्तमुक्तावली. सति कर्मान्यत्वे च सति निर्गुणवं बोध्यम् । जात्यादीनां न सामा- न्पयत्त्वं, काणी न फमम्पत्वं, इव्यस्य न निर्गगत्वमिति सत्र नाति- व्याप्तिः । निजिया इति स्वरूपकथनं न तु लक्षणं गगनादावतिव्याः॥ रूपं रसः स्पर्शगन्धौ परत्वमपरत्वकम् ॥ ८६ ॥ द्रवत्वं स्नेहवेगाश्च मता मूर्तगुणा अमी । मुर्तगुगा इति । अत्र बेगेन स्थितिस्थापकोऽप्युपलक्षणीयः । अमृतेषु न वर्तन्त इत्यर्थः । लक्षणं तु तावदन्यान्यत्वम् । एवमग्रेऽपि।। धर्माधर्मो भावना च शब्दो बुद्धयादयोऽपि च॥८७॥ एतेऽमूर्तगुणाः सर्वे विद्वद्भिः परिकीर्तिताः । अमूर्तगुणा इति । मूर्तेषु न वर्तन्त इत्यर्यः । संख्यादयो विभागान्ता उभयेषां गुणा मताः ॥८८|| उभयेपामिति । मृर्तामूर्तगुणा इत्यर्थः ।। ८६-८८ ।। संयोगश्च विभागश्च संख्या द्वित्वादिकास्तथा । द्विपृथक्त्वादयस्तद्वदेतेऽनेकाश्रिता गुणाः ॥ ८९॥ अनेकाश्रिता इति । संयोगविभागद्विवादोनि द्वित्तीनि । गि- खचनुष्ठादिकं त्रिचतुरादित्तोति बोध्यम् ।। ८९ ॥ अतः शेषगुणाः सर्वे मता एकैकवृत्तयः । रूपरसगन्धस्पर्शकवपरिमाणेकपृथक्खपरखापरखबुद्धिसुखदुःखेच्या- द्वेषमयत्नगुरुखवत्वस्नेहसंस्कारादृष्टशना इत्पर्यः ॥ अनेकाविता इति एकरमिनसस्याविशिष्टत्तिरित्यर्थ. ।। ८९॥ मुले एकैफरत्तय इति स्वाभयातियोगिकान्योन्याभावग्यापकारयन्ताभाव- .

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. बुद्धयादिषटुं स्पर्शान्ताःस्नेहःसांसिद्धिको द्रवः९०॥ अदृष्टभावनाशब्दा अमी वैशेषिका गुणाः पुद्धिसुखदुःखच्छादेपश्यना इत्यर्थः । स्पर्शान्ताः रूपरसगन्ध- स्पर्शा इत्यर्थः। द्रवो द्रवसम् । वैशेपिका इति । विशेपा एव वैशे- पिकाः । स्वार्थे ठक् । विशेषगुगा इत्यर्थः ॥ संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवः सांसिद्धिकस्तथा ॥११॥ गुरुत्ववेगो सामान्यगुणा एते प्रकीर्तिताः । संख्यादिरिति । संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वाप- रत्वानीत्यर्थः ।। संख्यादिरपरत्वान्तो द्रवत्वं स्नेह एव च ॥९॥ एते तु द्वीन्द्रियग्राह्याः- द्विन्द्रियेति । चापा स्वचाऽपि ग्रहणयोग्यत्वात् । अथ स्पर्शान्तशब्दकाः। बाह्येकैकेन्द्रियग्राह्याः- वाहोति । रूपादीनां चक्षुरादिग्राद्यत्वात् ॥ गुरुत्वादृष्टभावनाः ॥ ९३॥ प्रतियोगिन इत्यर्थः। द्रवस्य गुण-वाभाव दाह-द्रवो द्रवत्वमिति स्वाये ठगांत बिनपादि पाठाद्विशेषदाय बिनयादि यो ठविधानादिति भावः । विशेप- गुणा इत्यर्थः इति विशेषगुणश्च भावनात्यो यः वायुप्रतिस्पर्शावृत्तिधर्म- समवायो तदन्यन्ये सति गुन्वाजलद्रय वन्यद्रवत्वमिति । मूले सामान्यगुगा इति तत्र सामान्यगुण य नाम सान्याचे सांत दयविभाजकोरधियायसायन्छेदक संयोगाभागद्ययावृत्तिजातिशून्यगुणमिति , -

·सिद्धान्तमुक्तावली.
अतीन्द्रिया विभूनां तु ये स्युबैशेषिका गुणाः ।
अकारणगुणोत्पन्ना एने तु परिकीर्तिताः ॥१४॥
विभूनामिति । युद्धिमुखदुःखेच्छापप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशिन्दा
इत्यर्थः । अकारणेति कारणगुणेन कार्य ये गुगा उत्पयन्ते ते कार-
गगुगपूर्वका रूपादयो वक्ष्यन्ते । बुद्ध यादयस्तु न ताशा आत्मादेः
कारणाभावात् ।। ९०-९४ ॥
अपाकजास्तु स्पर्शान्ता द्रवत्वं च तथाविधम् ।
स्नेहवेगगुरुत्वैकपृथक्त्वपरिमाणकम् ॥१५॥
स्थितिस्थापक इत्येत स्युः कारणगुणोद्भवाः ।
अपाकजास्त्विति । पाकजरूपादीना कारणगुणपूर्वकत्वाभाधान
अपाकना इत्युक्तम् । नथाविधमपाकजम् । तथैकत्वमपि योध्यम । स्पष्टम्
सायेगश्च विभागश्च वेगश्चते तु कर्मजाः ॥१६॥
कर्मजा इति । यद्यपि कर्मनत्वं न साधर्म्य घटदायतिव्या,
संयोगजसंयोगेऽव्याप्तेश्च । तथापि कर्मजत्तिगुगत्वव्याप्यनातिमत्त्वं
वोध्यम् । एवमन्यत्रायुधम् ॥ ९५ ॥ ९६ ॥
स्पर्शान्तपरिमाणेकपृथक्त्वं स्नेदशब्दके ।
भवेदसमवायित्वं-
स्पर्शान्तति । [स्पर्शोऽत्रानुष्यो ग्रायः । एकपृथकत्वामित्यत्र त्वम-
त्ययस्य प्रत्येकमन्वयादेकलं पृथक्-वं च ग्राद्यम् । पृथक्त्वपदेन चैकप-
एवमन्यत्राप्युह्यामिति अथ प्रादेशिक इत्यादिमूलेन वक्ष्यमाणस्य
विभुत्रिशेषगुणादीनां व्याप्यवृत्तित्वसाधर्म्यस्यापि काढायशिव्यानिवारणायाव्या-
प्पवृत्तिवृत्तिगुणसन्याप्यजातिमत्त्वमेवार्थी बोध्य इत्यर्थ. ॥ ९० ॥ १६ ॥

·अन्ययार्थदीपिकासहिता. यवत्वं विवक्षितम् । भवेदसमवायित्वमिति । घटादिरूपरसगन्धस्पर्शाः कपालादिरूपरसंगन्धस्पर्गेभ्यो भवन्ति । एवं कपालादिपरिमाणादीनां घटादिपरिमाणायसमवापिकारणत्वम् । शब्दस्यापि द्वितीपशन्द पत्यसमवायफारगत्वम् । एवं स्थितिस्थापकैकपृथक्त्वयोरपि सेयम् ।। -अथ वैशेषिके गुणे ॥९७॥ आत्मनः स्यानिमित्तत्वम्-- निमित्तत्वमिति । चुद्व यादीनामिच्छादिनिमित्तत्वादितिभावः -उष्णस्पर्शगुरुत्वयोः। वेगेऽपि च द्रवत्वे च संयोगादिद्वये तथा ॥९८॥ द्विधैव कारणत्वं स्याद् द्विधयोति । असमवायिका णत्वं निमित्तकारणत्वं च । तथाहि । उष्णस्पर्श उगस्पर्शस्यासमवायिकारणं पाकजे निमितम् । गुरुवं गुरुवपतनयोरसमवायिकारणं प्रतियते निमितम् । बेगो बेगस्पन्दन- योरसमवायी अभिघ,ते निभिगम् । वत्वं द्रव वस्पन्दनपोरसमचाये संग्रहे निमित्तम् । भेरीदण्डसंयोगः शन्दे निमियम् । भेयाकाशसंयोगो ऽममवायी । वंशदलद्रयविभागः शब्दे निमित्तम् । वंशदलाकागविभा- गोऽसमवायीति । गुरुवं गुरुवपतनयोरसमवायोति कात्तिगुरुत्यस घटनाग्य प्रनि कपालमृत्तिपननं प्रति चासम सनिकारणमित्यर्थः । न च रपारमित- फाटादेः रचित पादारनिरिक्तगुरु वस्तीकारे घटादी कपाटगतगुरत्वापेक्षया दिगुणं गुगल प्रतीचेरा कालगुरुवस्य पूर्व विद्यमान वेन घटे चानिरिक्तस्य तसासस्य गुरुसम्पोतिस्वीकागदिशेने गाया, अस्प वगिनिष्टगुरत्तस्य निम्नताहेतुत्सास्तीकारादिनिदिक् ।।

·सिद्धान्तमुक्तापली.
अतीन्द्रिया विभूनां तु ये स्युर्वैशेषिका गुणाः ।
अकारणगुणोत्पन्ना एने तु परिकीर्तिताः : ॥९४॥
विभूनामिति । युद्धिसुखदुःखेन्छापमयत्नधर्माधर्मभावनाशन्दा
इत्यर्थः । अकारणेति कारणगुणेन कार्य ये गुगा उत्पयन्ते ते कार-
णगुगपूर्वका रूपादयो वक्ष्यन्ते । युद्भवादयस्तु न तादृशा आत्मादेः
कारणाभावात् ।। ९०-९४॥
अपाकजास्तु स्पर्शान्ता द्रवत्तं च तथाविधम् ।
स्नेहवेगगुरुत्वैकपृथक्त्वपरिमाणकम् ॥१५॥
स्थितिस्थापक इत्येत स्युः कारणगुणोद्भवाः ।
अपाकनास्त्विति । पाकजरूपादीनां कारणगुणपूर्वकत्याभावाद
अपाकना इत्युक्तम् । नथाविधमपाकजम् । तथैकत्वमपि योध्यम । स्पष्टम्
सायेगश्च विभागश्च वेगश्चते तु कर्मजाः ॥१६॥
कर्मजा इति । यद्यपि कर्मनत्वं न साधर्म्य घटादावतिव्याः,
संयोगजसं योगेऽव्याप्तेश्च । तथापि फर्मनहत्तिगुगत्वव्याप्पजातिमचं
वोध्यम्। एवमन्यत्राप्युह्यम् ।। ९५ ॥ ९६ ।।
स्पर्शान्तपरिमाणेकपृथक्त्वं स्नेहशब्दके ।
भवेदसमवायित्वं-
स्पर्शान्तेति । [स्पर्शोऽत्रानुप्गो ग्राह्यः । एकपृथकत्वमित्यत्र त्वम-
त्ययस्य प्रत्येकमन्त्रयादेकत्वं पृथय वं च ग्रायम् । पृथक्त्वपदेन चैक-
एक्मन्यत्राच्यामिति अथ प्रादेशिक इत्यादिमूलन वक्ष्यमाणस्य
विमुविशेषगुणादीनां व्याप्यवृत्तित्वसाधर्मस्यापि कर्मादायशिन्यानिवारणायाव्या-
प्यवृत्तिवृत्तिगुणसव्याप्यजातिमत्यमेवार्थो बोध्य इत्यर्थः ॥ ९० ॥ ९६ ॥

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. थक्त्वं विवक्षितम् । भवेदप्तमवायित्वमिति । घटादिरूपासगन्धस्पर्शाः कपालादिरूपरसगन्धस्पर्गेभ्यो भवन्ति । एवं फपालादिपरिमाणादीनां घटादिपरिमाणायसमवायिकारणत्वम् । शब्दस्यापि द्वितीयमान्द मत्यसमवायिकारगत्वम् । एवं स्थितिस्थापफैकपृथक्त्वयोरपि शेयम् ।। -अथ वैशेपिके गुणे ॥१७॥ आत्मनः स्यानिमित्तत्वम्- निमित्तत्वमिति । बुद्ध यादीनामिच्छादिनिमित्तत्वादितिभावः -उष्णस्पर्शगुरुत्वयोः । वेगेऽपि च द्रवत्वे च संयोगादिद्वये तथा ॥ ९८ ।। द्विधैव कारणत्वं स्याद् द्विधैवति । असमवायिका गन्वं निमित्तकारणत्वं च । तथाहि। उगस्पर्श उगस्पर्शस्यासमवायिकारणं पारने निमितम् । गुरुवं गुरुन्यपतनयोरसमवापिकारगं प्रतियाते निमितम् । वेगो वेगस्पन्दन- योरममवायी अभियाते मिमिनम् । द्रवत्वं दवावस्पन्दनयोरसपकाये संग्रहे निभिचम् । भेरीदण्डसंयोगः गन्दे निमिगम् । भेयाकाशसंयोगो ऽसमवायी। शवलयविभागः गन्ने निमितम् । वंशदलाकागविभा- गोऽसमवायीति । गुरुवं गुरुखपतनयोरसमवायीति झपाउत्तिगुरुवस घागुरुवं प्रनि कपासवृत्तिमान प्रनि चासम गायिकारण मेत्यर्थः । न च शरणारेषित- कमलादे रचित घटादायतिरिक्त गुम्सीकार घटाना कपाटगतगुस्वाक्षया गुणं गुरु प्रतीपेन कपाटगुरुवस्य पूर्व विधमानचेन घटे चरिनल तमाश्य गुरुतस्पोतिम्लीकरादिनि नापम, अयतिनिगुस्ताल निम्नताहेतुनामीकारादिनिदिक ॥

·सिद्धान्तमुक्तापली. अथ प्रादेशिको भवेत् । वैशेषिको विजुगुणः संयोगादिद्यं तथा ॥ ९९ ।। प्रादेशिकोऽव्याप्यतिः ॥ ९७ ॥ ९८ ।। ९९ ।। चक्षुर्गा भवेद्रूपं द्रव्यादेरूपलम्भकम् । चक्षुषः सहकारि स्याच्छुक्लादिकमनेकधा ।। १००॥ चक्षुरिति । रूपत्वजातिस्तु प्रत्यक्षसिद्धा । रूपन्दोल्लोखिनी मतीतिर्नास्तीति चेन्मास्तु रूपशब्दप्रयोगस्तथापि नीलपीतादिष्व- नुगतजातिविशेपोऽनुभवसिद्ध एव रूपशब्दामयोगेऽपि नीलो वर्णः पीतो वर्ण इति वर्णविशेषोल्लेखिनी प्रतीतिरस्त्येव । एवं नील-वादिक- मपि प्रत्यक्षसिद्धम् । न चैकैका एष नीलरूपादिव्यक्तय इत्येक- व्यक्तिनिवानीलत्वादिकं न जातिरिति वाच्यं, नीलो नष्टो रक्त उत्पन्न इत्यादिमतीतेनीलादेरुत्पादविनाशशालितया नानात्वात् । अन्यथा एकनलिनाक्षे जगदनीलमापयेत । न च नीलसमवायरक्त- समाययोरेवोत्पादविनाशविपयकोऽसौ प्रत्यय इति वाच्यं, मतीत्या समवायानुल्लेखात् । न च स एवायं नील इति प्रत्ययालाधवाच- क्यमिति वाच्य, प्रत्यक्षस्य तज्जातीयविपयकत्वात् । सैवेयं गुर्ज रीतिवत् । लाघवं तु प्रत्यक्षबाधितम् । अन्यथा घटादीनामप्यक्य- प्रसङ्गात् । उत्पादविनाशयुद्धेः समवायावलम्बनत्वापवेरिति । एतेन । मृले विभुविशेषगुणादीना प्रादेशिक साधर्म्यमुक्तं तत्र कि नाम प्रादेशिका. मित्यत आह-पादेशिकोऽव्याप्पत्तिरिति स्याधिकरणक्षणावदेन स्वसमाना धिकरणान्यन्ताभावप्रतियोगित्वमित्यर्थस्तेन रूपादौ नातिव्याप्तिः ९७-९८-९९|| अन्यथा नीलादीनामेकल्यक्तिते । ननु पूर्वोक्तप्रत्यक्षस्य तजातीयवि. पयावेऽपि लाघवादेव नीलादीनामकैकन्यक्तित्वमस्थित आह-लापवं विति। प्रत्यक्षबाधित नौलो नष्ट, रक्त उत्पन्न इत्यादिप्रत्यक्षबाधितापत्यर्थः। संयोगा- ।

·१६७ भन्वयार्पदी पिकासहिता. रसादिकमपि व्याख्यातम् । पायमिति । चामविशेषगुणत्व- मित्यर्थः । एवमग्नेऽपि । द्रव्यादेरिति । उपलम्भकमपलब्धिकारणम् । इदमेव विवणोति । पशुप इति 1 द्रव्यगुगकर्मसामान्यानां पाप- मत्यक्ष प्रति उद्धृतरूपं कारणम् । शुक्लादिकगर्नकषेति । तद रूपं शुनीलपीतरक्तहरितकपिशकरादिभेदादनेकप्रकारकं भवति । ननु फर्य कर्युरमतिरिक्तरूपं भवति । इत्यं नीलपीतायवयवारब्धोऽवयवी न तावनीरूपाऽप्रत्यक्षमसात् । नापि .व्याप्यतिनीलादिरूपमुत्पद्यते पीतावच्छेदेनापि नीले.पलब्धिासमात् । नाप्यवाप्यत्तिनीलादिक- मुत्पयते व्याप्परिजातीयगुणानामच्याप्यक्तित्व विधात्। तस्मानाना जातीय सौरवयविनि विनातीपंचित्रं रूपमारभ्यते। अतएव चित्रमित्य. नुभवोऽपि । नानारूपकल्पने गौरवात् । इत्यं च नील दोनों पीता- पारम्भे प्रतिबन्धकत्वकल्पनादवपपिनि न पीताधुत्पत्तिः । एतेन स्पर्शेऽपि व्याख्यातः । रसादिकमपि नाल्यापत्ति किंतु नाना- जातीयरसवदवयवैरारम्भेऽवयविनि रसाभावेऽपि न क्षतिः। तत्र रसनपा- ऽवयवरस एव जाते, रसनेन्द्रियादीनां द्रव्यग्रहे सामाभावाद , दावतिन्यानिवारणायाह-चक्षुर्मास्यविशेषगुणवमिति । एवमग्रेऽपीति रसस्पर्श- लक्षणेऽध्याय दियेत्यर्थः ॥ इदमेव द्रव्यादिरुपलग्भकमित्येतदेव । फर्मुरादिभेदात् चित्रादिभेदादित्यर्थ । अश्त्यालमसंगादित प्राय प्रति समवायेनो इनरूपस्य कारणवदितिभावः ॥ नानारूपकल्पने गौरवा- दिति चित्रमिति तोतिविषयमा अनेकन पल्लने गौरवादियर्थः । ननु तथापि चित्रराधिकरणे पटादी वाश्यसमधेततत्वसम्बन्धेन तन्तुनीतादीनां सत्यानीमायुतिः कथं न स्यादित्वा आह-न्यं चेनि उपलायन चित्ररूपसिदी चेत्यर्थः । एतेन स्पोंपि व्याख्यात इति कोमलमटिन- पर्शवदवक्वान्यामारधेडायविनि चिसोऽसि चित्रकलालेय इस भावः । ननु चित्ररतोपि स्याएपात इति कप नोजतिसत माह-रसा ·सिद्धान्तमुक्तावली. अवयाविनों नीरसत्वेऽपि क्षतेरभावात् । नव्यास्तु , तत्र व्याप्पत्येव नानारूपं, नीलादेः पीतादिपतिवन्धकत्वकल्पने गौरवात् । अत एव-- लोहितो यस्तु वर्णन मुख पुच्छे च पाण्डुरः । श्वेतः खुरविपाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते । इत्यादिशास्त्रमप्युपपद्यते । न च व्याप्याव्याप्पत्तिजातीययो- योविरोधः, मानाभावात् । न च लाघवादेकं रूपम्, अनुभवधि- रोधात् । अन्यथा यटदेरपि लाघवादेक्यं स्यात् । एतेन स्पादि- कमपि व्याख्यातमिति वदन्ति ।। १०० ॥ जलादिपरमाणो तन्नित्यमन्यत्सहेतुकम् । जलादीति । जलपरमाणौ तेजःपरमाणौ च रूपं नित्यम् । पृथि- वीपरमाणुरूप तु म नित्यं तत्र पाकेन रूपान्तरोत्पतेः । नहि घटस्य पाकानन्तरं तदवयवोऽपक्व उपलभ्यते । नहि रक्तकपालस्य कपा- लिका नीलावयवा भवति । एवं क्रमेण परमाणावपि पाकसिद्धेः । अन्यजलतेजःपरमाणुरूप भिन्न रूपं सहेतुकं जन्यम् ।। रसं निरूपयति- रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा ॥१०१ ।। सहकारी रसज्ञाया नित्यतादि च पूर्ववत् । रसस्विति । सहकारीति | रासनज्ञाने रसः कारणमित्यर्थः । पूर्ववदिति । जलपरमाणौ रसोनित्योऽन्यः सर्वोऽपि रसोऽनित्य इत्यर्थः।। गन्धं निरूपयति- घ्राणग्राह्यो भवेद्गन्धो घ्राणस्येवोपकारकः ॥ १०२ ॥ घाणग्राह्य इति । उपकारक इति । प्राणनन्यज्ञाने कारणमि- दिकमपीत्यादि। नतीनमतं दर्शयति-नव्यास्त्विति।। ९७-९८ ९९.१०० ननु पृथिवीपरमाणौ रूपान्तरोत्पत्तौ कि मानमित्यत आह-नहीति ·- अन्वयार्थदीपिकासहिता. १६९ त्यर्थः । सर्वो गन्धोऽनित्य एव ।। १०१ ॥ १०२ ॥ सौरभश्चासौरभश्च स द्वेधा परिकीर्तितः । स्पर्श निरूपयति- स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यस्त्वचः स्यादुपकारकः ॥१०३।। स्पर्श इति । उपकारक इति । स्पार्शनप्रत्यक्षे स्पर्शः कारणमित्यर्थः॥१०॥ अनुष्णाशीतशीतोष्णभेदास त्रिविधो मतः । काठिन्यादि क्षितावेव नित्यतादि च पूर्ववत् ॥१०॥ अनुष्णाशीतेति । पृथिव्यां वायौ च स्पर्शोऽनुष्णाशीतः । जले शीतः। तेजस्युष्णः । काठिन्येति । कठिनमकुमारस्पों एपिव्यामे- चेत्यर्थः । कठिनत्वादिकं तु न संयोगगतो जातिविशेषः, पशु- ग्रामत्वापतेः । पूर्ववदिति । जलतेनोवायुपरमाणुस्पर्धा नित्यास्तद्धि- भारत्वनित्या इत्यर्यः ॥ १०४ ।। एतेषां पाकजत्वं तु क्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् । तत्रापि परमाणो स्यात्पाको वैशेपिके नये ॥१०५॥ एतेपामिति । एतेषां रूपरसगन्धस्पर्शानाम् । नान्यत्रेति । पृथिव्या हि रूपरसगन्धस्पर्शपरायत्तिरग्निसंयोगादुपलभ्यते । नहि शतथापि मायमाने जले रूपादिकं परिवर्तते । नीरे सौरभमौण्यं चान्वय- न्यतिरेका पामोपाधिकमेवेति नियते। पवनपृधियोः गोवस्पादि- चत् । तत्रापि पृथिवीप्वपि मध्ये परमाणावेव रूपादीनां पाक इति शेपिका बदन्ति । नेपामयमाशयः । अवयविनाऽचटन्धेवरपवेषु पाको न संभवति परंतु वझिसंयोगेनावयविषु विनष्टेषु स्वतन्त्रेषु पर- कठिनत्यमृदुःवे तु सयोगसव्याये जातिविशेष इति केपाकिमत दूध. यति कठिनत्वादिकं विति ॥ १.१-१२-१.३-१०१६..

·सिद्धान्तमुक्तावली. माणुपु पाकः । पुनश्च परुपरमाणुसंयोगावणुकादिक्रमेण पुनर्महा- वयविपर्यन्तमुत्पतिः । तेजसामतिशयितवेगवशात्पूर्वन्युहनापो पटिति म्यूहान्तरोत्पत्तिश्चेति । अत्र द्वयणुकादिविनाशमारभ्य कतिभिः क्षणः पुनरुःपच्या रूपादिमद्भवतीति शिप्यपुद्धिवैशयाथ क्षणमक्रिया । सत्र विभागनविभागानङ्गीकार नव क्षणा तदङ्गीकारे तु विभागः किंचिरसा- पेक्षो विभाग जनयेत् । निरपेक्षस्य तचे कर्मलं स्यात् । संयोग- विभागयोर पकै कारणं कर्मेति वैशेपिकमूत्रम् । स्वोत्तरोत्पनभावान्तरान- पेक्षवं तस्यार्यः । अन्यया कर्मणोऽप्युचरसंयोगोत्पत्तौ पूर्वसंयोगना- शापेक्षणादव्याप्तिः स्यात् । तत्र यदि द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य विभागविभागः स्यात्तदा दशक्षणा । अय द्रव्यनाश- विशिष्ट कालमपेक्ष्य विभागजविभागः स्यात्तदैकादशक्षणा । तया हि । भय नवक्षणा वहिसंयोगात्परमाणो कर्म । ततः परमाण्वन्तरेण वि- भागः । तत आरम्भकसंयोगनाशः । ततो ट्यणुकनाशः। १। ततः परमाणौ श्यामादिनाशः । २१ ततो रक्ताधुत्पत्तिः । ३ । ततो द्रव्यारम्भानुगुणा क्रिया । ४ । ततो विभागः । ५। ततः पूर्वसंयोगनाशः । ६। तत आरम्भकसंयोगः । ७ । तनो दयणुको- त्पत्तिः । ८ । ततो रक्ताशुत्पत्तिः । ९ । ननु श्यामादिनाशक्षणे रक्तो- त्पत्तिक्षणे वा परमाणो द्रव्यारम्भानुगुणा क्रियास्त्विति चेन, अग्नि- संयुक्त परमाणौ यत्कर्म तद्विनाशमन्तरेण गुणोत्पत्तिमन्तरेण च परमाणो क्रिपान्तराभावात्कर्मवति कर्मान्तरानुत्पत्तेनिगे. ट्रम्प द्रव्यारम्भानुगुणक्रियानुपपत्तेश्च । तथापि परमाणौ श्यामादिनिवृत्ति- समकालं रक्तायुत्पत्तिः स्यादिति चेन, पूर्वरूपादिध्वंसस्यापि रूपा- न्तरे हेतुत्वात् । इति नवक्षणा ॥ अथ दशक्षणा । सा च आरम्भक- संयोगविनाशविशिष्टं कालमपेल्प विभागेन विभागजनने सति स्यात् । तत्त्वे विभागले । अन्यथा सूत्रस्य यथाश्रुताको । ननु पशुक-

·अन्वयार्थदीपिकासहिता.
तथा हि । पहिसंयोगाव्यणुकारम्भके परमाणौ कर्म । ततो विभागः ।
तत आरम्भकसंयोगनाशः । ततो दवणुकनाशविभागनविभागी ११
ततः श्यामनाशपूर्वसंयोगनाशौ । २। ततो रक्तोत्पत्युत्तरसंयोगौ।३।
ततो बहिनोदनजन्यपरमाणुक कर्मणो नाशः । ४। ततोऽवदात्मसं.
योगापारम्भानुगुगा किया ।५। ततो विभागः। ६। ततः पूर्व-
संयोगनाशः1७1 तत आरम्भासयोगः । ८1 ततो दयणुकोत्पत्तिः ॥९॥
ततो रक्तोत्पत्तिः । १० । अथैकादशक्षणा । पहिसंयोगात्परमाणो
कर्म । ततो विभागः । ततो द्रव्यारम्भकसंयोगनाशः । सनो दयणुक-
नाशः । १ । ततो द्वयणुकनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य विभागजविभाग-
श्यामनाशौ । २ । ततः पूर्वसंयोगनाशरक्तोत्पत्ती । ३ । तत उत्तर-
संयोगः । ४ । ततो बहिनोदनजन्यपरमाणुऊर्मनाशः 1५। ततोऽ.
दृष्टवदात्मसंयोगाव्यारम्भानुगुगा क्रिया । ६। ततो विभागः (७१
ततः पूर्वसंयोगनाशः । ८ । ततो द्रव्यारम्भकोत्तरसंयोगः । ९ ।
ततो दयणुकोत्पत्तिः ॥१०॥ ततो रक्ताभुत्पत्तिः । ११ इतिामध्यमशनवदे-
कस्मादग्निसंयोगान्न रूपनाशोत्पादौ तावत्कालभेकस्यामेरस्थिरत्वाइ ।
किंच नाशक एव यमुत्पादकस्तदा नटे रूपादावग्निनाशे नीरूपचिरं
परमाणुः स्पा । उत्पादकवेनाशकस्तदा रक्तोत्पत्तौ तदमिनाशे रक्त-
नरता न स्यात् ।। अय परमाण्वन्तरे कर्मचिन्तनात्पश्चमादिक्षणेऽपि
गुणोत्पतिः । तथाहि । एकत्र परमाणो कर्म । ततो विभागः ।
तत आरम्भकसंयोगनाशपरमाण्वन्तरकर्मणी । ततस्तु व्यणुकनासः ।
परमाण्वन्तरकर्मजन्यविभाग इत्येकः कालः । १ । ततः श्यामा-
दिनाशः । विभागाच पूर्वसंयोगनाशक्षेत्येकः कालः । २ । ततो
नाशममकायोत्सनायतरसंयोगरयर परमाणो श्यामनाशकत्र तोपादकावं
चाविन्यत आह रिश्चेति । उत्पादक इति नाराफतान्छेदकमेय
चैदुपादकतावदक तन्यर्थः ॥ १.५॥

·१७२ सिद्धान्तमुक्तावली. रक्तोत्पत्तिद्रव्यारम्भकसंयोगश्त्यकः कालः । ३ । अथ ग्यणुको- त्पत्तिः । ४ । ततो रक्तोत्पत्तिरिति । ५ ॥ पश्चमणा ॥ द्रव्य- नाशसमकालं परमाण्वन्तरे कमचिन्तनात्पष्ठ गुगोत्पत्तिः । तथा । हि। परमाणुकर्मणा परमाण्वन्तरविभागः । तत आरम्भसंयोगनाशः। अय व्यणुकनाशपरमाण्वन्तरकर्मणी ॥१॥ अथ श्यामादिनाशः । परमा- चन्तरकर्मजश्व विभागः । २ । ततो रक्तोत्पत्तिः परमाण्वन्तरे पूर्वसं- योगनाशश्च ।३। ततः परमाण्वन्तरसंयोगः १४॥ ततो घणुकोत्पत्तिः ।। अंथ रक्तोत्पत्तिरिति ६ पक्षगा || एवं श्यामनाशक्षणे परमाण्व- न्तरेण कर्मचिन्तनात्सप्तक्षणा । तथा हि । परमागी कर्म ततः परमाण्वन्तरे विभागः । तत आरम्भकसंयोगनाशः। ततो न्यणु- फॅनाशः 12 । ततः श्यामादिनाशपरमाण्वन्तरकर्मणी १२॥ ततो रक्तोत्पत्तिः परमाण्वन्तरे कर्मजविभागश्च । ३ । ततः परमाण्वन्तरेण पूर्वसंयोगनाशः । ४ । ततः परमाण्वन्तरेण संयोगः । ५ । ततो ग्रंशुकोत्पतिः । ६ । ततो रक्तोत्पत्तिः । ७ इति समक्षणा ॥ एवं रक्तोत्पत्तिसमकालं परमाण्वन्तरे कमचिन्तनादप्रक्षणा । तथाहि पर- मागी कर्म । ततः परमाण्वन्तरविभागः। ततः आरभ्भकसंयोगनाशः । ततो दयणुकनाशः । ततः श्यामनाशः । ।२। ततो रक्तोत्पत्ति- परमाण्वन्तरकर्मणी । ६। ततः परमाण्वन्तरकर्मजविभागः । ४ । ततः परमाण्वन्तरे पूर्वसंयोगनाशः । ५] ततः परणाण्वन्तरसंयोगः ।६। सतो दयणुकोत्पत्ति १७ । अथ रक्तोत्पत्तिरित्यष्टक्षणा ।। १०५ ॥ नैयायिकानां तु नये द्रयणुकादावपीध्यते । पदि पूर्वोक्तरोत्या तेज संयोगाद् घटादिरूपस्य प्रथमव्यूहस्य नाशः म्यूहान्तरस्य चौपादः स्वीक्रियते तदा सोऽयं घट इत्यादिरूपा प्रत्यभिज्ञा न स्यादुत्तरोत्पत्नपूर्यास्यविनोरभेदाभायादिन्यभिप्राययता नैयायिकानां मतं दर्श-

·अन्वयार्थदीपिकासरिता.
नयापिकानामिति । नैयायिकानां मते ट्यणुकादावर पविन्यपि
पाको भवति । नेपामयमाशयः । अपयविनां सच्छिद्रत्वादर मुस्मा-
ययौरन्त मविष्टैरवयरेष्ववष्ष्वपि पाको न विरुद्धयते । अन-
न्तावयवितन्नाशकल्पने गौरवात् । इत्यं च सोऽयं घट इत्यादिप्रत्य-
भिज्ञाऽपि संगच्छते । यत्र तु न प्रत्यभिज्ञा तयावयविनाशोऽपि
स्वीक्रियत इति ॥
संख्या निरूपयितुमाइ~-
गणनाव्यवहारे तु हेतुः संख्याभिधीयते ॥१०६॥
गगनेति । गगनाव्यवहारासाधारणकारणं संख्येत्यर्थः ॥१०॥
नित्येषु नित्यमेकत्वमनित्येऽनित्यमिप्यते ।
द्वित्वादयः परार्धान्ता अपेक्षाघुद्धिजा मताः ॥१०७॥
नित्येविति । नित्येषु परमाण्यादिषु एकसं नित्पम् । अनि
स्ये घटादायकलमनित्यमित्यर्थः । दिलाइयो व्यासज्यत्तिसंस्था
अपेक्षाबुद्धिजन्याः ॥ १०७ ।।
अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः।
अपेक्षाद्विनाशाच नाशस्तेषां निरुपितः॥१०॥

·१७४ सिद्धान्तमुक्तापली.. दित्वादीनां पर्याप्तिलक्षणः कश्चन संबन्धोऽनेकाययोऽभ्युपगम्यते । प्रय- ममपेक्षाघुद्धिा,ततो द्वित्वोत्पत्तिः ततो विशेषगज्ञानं द्वित्वत्वनिर्विक- ल्पात्मकम् । ततो द्वित्वत्त्वविशिष्ट प्रत्यक्षम्, अपेक्षाबुद्धिनाशश्च । ततो द्वित्वनाश इति । यद्यपि ज्ञानानां द्विक्षणमात्रस्थायित्वं योग्यविभुविशेष गुणानां स्वोचरवर्तिगुणनाश्यत्वात् । तथाप्यपेक्षायुद्धस्विक्षणावस्थायित्वं कल्प्यते अन्यथा निर्विकल्पकालेऽपेक्षाबुद्धिनाशानन्तरं द्वित्वस्पैच नाशः स्यात् न तु द्वित्वमन्यक्ष, तदानीं विपयाभावात् । विद्यमानस्यैव चक्षुरा- दिना ज्ञानजननोपगमात् । तस्माद्विल्यमत्यक्षादिकमपेक्षायुद्धेशिक कल्प्यते।। न चापेक्षायुद्धिनाशात्कयं द्वित्वनाश इति वाच्यं, काला- न्तरे द्वितप्रत्यक्षाभावात् । अपेक्षाबुद्धिस्तदुत्पादिका सन्नाशाननाश इति कल्पनात् । अत एव तत्पुरुषीयापेक्षावुद्धिजन्यदित्वादिकं तेनैव गृह्यत इति कलप्यते । न चापेक्षाबुद्धेन्विात्यो कारणत्वमस्त्वित्ति चाच्यं, लायवेन द्वित्वं प्रत्येव कारणत्वस्यैवोचितत्वात् । अतीन्द्रिये अनेकाश्रय इति उभयायाश्रय इत्यर्थः । तथाच पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वस्य- कस्मिन्नसत्यापूर्वोक्तप्रतीयो. सद्भावासद्गारसंभव इति भावः ॥ चतुर्धक्षणेs. पेक्षाघुद्धिनाशाम्पसमक्षणे द्वित्वादीनां नाशा भवति न तु तृतीयक्षणेऽप्रेक्षा- बुद्धिनाशाच्चतुर्थे द्विवनाश इति बोधयितुं भूमिकां रचयति-अयममित्यादिना । द्वित्वमत्यक्ष द्विस्वत्वविशिष्ट लौकिकप्रत्यक्षमित्यर्थः । अन्पया अपेक्षाबुद्दे- क्षणमात्रावस्थायित्वे । टौशिकप्रत्यक्षं प्रति विषयस्य कार्यसहभाधिनत्र हेतृत्वमिति झापयितुमाह-विद्यमानस्यैवति । उपसंहरन्नाह-तस्मादिति । अत एवं पूर्वोक्त युनयापेक्षाबुद्धद्धित्वोत्पादकत्वस्यावश्यकन्यादेव । ननु कालान्तरे द्वित्व प्रत्यक्षवारणाय द्वित्वप्रतक्षं प्रत्येयापेक्षाबुद्धः कारणवमरतु नतु द्वित्वं प्रतीपाशंकते-नचेति । लाघवनेति द्विवप्रत्यक्षवापेक्षया द्वित्वस्य कार्यता- वछेदकरते लाघवादिति भावः । ननु व्यणुकगतपरिमागस्यासमत्राधिकारणलं पशुकगतत्रिरत्र संख्यैव सिद्धान्तसिदा परिमाणस्य ससमानजातीयोत्कृष्टपारेमाण- ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. दएणुकादापेक्षावुद्धियोगिनाम् । सर्गदिकालीनपरमाण्वादावीश्वरीयापै- सावुद्धिब्रह्माण्डान्तरवतियोगिनामपेक्षाघुद्धिर्वा द्वित्वादिकारणमिति।१०८१ अपेक्षीद्धः फेत्यत आह--- अनेकैकत्वबुद्धिर्या साऽपेक्षाबुद्धिरिष्यते । अनेकैति । अयमेकोऽयमेक इन्याकारिका इत्पर्यः । इदं छ बोध्यम् । यत्रानियतैकत्वज्ञानं तत्र त्रित्वादिभिन्ना बहुत्पसंख्योत्प- पते यथा सेनाबनादाविति फन्दलीकारः । आचार्यास्तु त्रित्वादि- कमेव बहुत्वं मन्यन्ते । तथा च त्रित्वत्वादिव्यापिका रहुत्वव. जातिनातिरिच्यते । सेनावनादावृत्पन्नेऽपि त्रित्वादौ त्रित्वलायग्रहो दोपात् । इत्यं चेतो बहुतरेयं सेनेति मतीतिरुपपयने । पहुत्वस्य संख्यान्तरत्वे तु नत्तारतम्याभावाभोपपयेतेत्यवधेयम् ।। परिमाणं निरूपयति- जनकल्चन पशुकपरिमाणस्य तत्रासमाथिकारणसाभावानथा १ दयणकादा- मपे द्वित्योत्पत्तिसम्भवेन नामाबुद्धिस्य प्रति कारणय समयति दयणुक- स्थातीन्द्रियस्वेन तत्रास्मदादानामपेक्षासुद्धरनुदयादित्यत आह-अतीन्द्रिये दयणुकादाविति । ननु पणुकागितमगाया ईश्वरीयापेक्षाबुद्धिजन्यत्तस्त्री- कारे पणुकादिगतसत्याया नित्यत्वमेव स्यादोश्वरीयापेक्षाबुनिस्यत्वेन तना. शात्तनाशा इति वक्तुमशक्यत्वादियत आह-ब्रह्मांडान्त इति ॥ १०८॥ इत्यतः इत्याकाक्षात: । अयमेकोऽयमेक इति सद्वयक्तिमात्रनिष्टदाया- अन्छिन्नविशेष्यनानिरूपितफरम्पकारनाशालिगी बुदिपेक्षाबुद्धिरिति भावः ।। आचार्या उदयनाचार्य: । ननु यदि यहत्वसंध्या नित्यादिस्वरूपैर तदा सेनायनादी नित्यायमही न स्यादित्यत माह-सेनावनादाविति । दोपादिति नियतानकन्यज्ञानाभावशादित्यर्थः । त्रिवत्वाकारकप्रत्यक्ष नियतनिकायज्ञान- स्प हेतृत्वात विना न त्रिवत्यप्रकारक प्रत्यक्षमिति भावः ।। उपपद्यत इति बिलापेक्षया चतुष्टादिरूपे यहुषे तारतम्यसत्ताचारामतीतिसम्भवादिति भावः१०९

·जा
.
सिद्धान्तमुक्तावली.
परिमाणं भवेन्मानव्यवहारस्य कारणम् ॥१०९॥
परिमाणमिति । परिभित्रिव्यवहारासाधारणं कारणं परि-
माणमित्यर्यः ॥ १०९ ॥
अणु दीर्घ मध्ध्रस्वमिति तद ईरितः।
तचतुर्विधं अणु महद् दीर्घ इस्वं चेति-
अनित्ये तदनित्यं स्यान्नित्ये नित्यमुदाहृतम्।।११०॥
संख्यातः परिमाणाच्च प्रचयादपि जायते ।
तत्परिमाणम् । नित्यमित्पत्र परिमाणमित्यनुपज्यते ।
यत इत्यत्रापि परिमाणमित्यनुवर्तते । अनित्यमिति पूर्वेणान्वि-
तथा चानित्यपरिमाण संख्याजन्यं परिमाणजन्पं प्रचय-
जन्यं चेत्यर्थः ।।
तत्र संख्याजन्यमुदाहरति-
अनित्यं द्वयणुकादौ तु संख्याजन्यमुदाहृतम् १११
अनित्यमिति । द्वयणुकस्य प्रसरेणोश्च परिमाणं पति परमाणु-
परिमाण दूरणुकपरिमाणं वा न कारणं परिमाणस्य स्वसमानजाती-
योत्कृष्टपरिमाणजनकस्यात् । द्वयगुकस्या गुपरिमाणं तु परमावणुत्वा-
पेक्षया नोत्कृष्टम् । जसरेणुपरिमाणं तु न सजातीयम् । अतः पर-
माणौ दिवसंख्या द्वयणुकपरिमाणस्य द्वयणुके निवसंख्या च प्रसरेणु-
परिमाणस्यासमवायिकारणमित्यर्थः ॥ ११० ॥ १११ ।।
अणु महदित्यादि अत्र यद्ययणुत्वहस्तत्वयोमहत्त्वदीर्घत्वयोमेदः
सम्भवति तथाप्यणुरितिप्रतीतिविषयेऽपि इश्व इति व्यवहाराभावोदेवं महानिति
प्रतीतिविषयेऽपि दीर्घ इति व्यवहाराभायाच हवन्यदीर्घश्ययोरणुल्यायपेक्षयाऽ
तिरिक्ततया विभाग इति ध्येयं । संख्याजन्यमिताति संख्यामात्रजन्यमि.
सर्थः एवममेऽपि ॥ ११ ॥ १११ ॥

·- मन्वयार्थदीपिकासहिता. परिमाणनन्य परिमाणमुद्राहरति- परिमाणं घटादौ तु परिमाणजमुच्यते । प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते ॥११२।। परिमाणं तूलकादौ परिमाण घटादाविति । घटादिपरिमाणं कपालादिपरिमापजन्यम् ।। पचयजन्यमदाहर्तुं प्रचयं निर्वक्ति पचय इति ।। ११२ ।। नाशस्त्वाश्रयनाशतः। परिमाणं चाश्रयनाशादेव नश्यतीत्याह । नाश इति । अर्याल्प- रिमाणस्यैव । न चाययविनाशः कथं परिमाणनाशकः सत्यप्यवयविनिः त्रिचतुरादिपरमाणु वैश्लेपे तदुपचये चावयविनः मन्यभिज्ञानेऽपि परि- मरणान्तरस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादिति वाच्यम्, परमाणुविश्लेपे हि यशुः फस्प नाशोऽवश्यमभ्युपेयस्तनाशे च प्रसरेणुकनाशः एवं क्रमेण महावयविनो नाशस्यावश्यकत्वात् । सति च नाशकेऽनभ्युपगममात्रेण" नाशस्थापलपितुमशक्यत्वात् । शरीरादायवयवोपचयेऽसमवायिकारगम नाशस्यांवश्यकत्वादषयविनाश आवश्यकः । न च पहादिविनाशेऽपि तन्वन्तरसंयोगात्परिमाणाधिक्यं न स्पादिति वाच्यं, तत्रापि चेमाय- भिघातेनासमवायिकारणतन्तुसंयोगनाशात्पटनाशस्यावश्यकत्वात्। किंच सन्त्वन्तरस्य तत्पटावयवत्वे पूर्व तत्पट एव न स्यात्तन्वन्तररूपकार- णभावात् । तन्त्वन्तरस्यावयवत्वाभावे च न तेन परिमाणाधिक्यं संयुक्तद्रव्यान्तरवत् । तस्मात्तत्र तन्त्वन्तरसंयोगे सति पूर्वपटनाशस्ततः परन्तरोत्पगिरित्यवश्यं स्वीकार्यम् । अवयविनः प्रत्यभिज्ञानं तु अर्यादिति अधोत्परिशेषादित्यर्थः । ननु यत्किञ्चिदवश्वविलोऽवधि- नाशाभ्युपगमेजयचिनः प्रत्यभिज्ञानं न स्यादिन्यत आह अवयविनः मत्य- भिशन चिति । '..

·१७८ सिद्धान्तमुक्तावली.. सानात्येन दीपकलिकादिवत् । न च पूर्वतन्तव एव तन्वन्तरसह- फारारपूर्वपटे सत्येव पटान्तरमारभन्तामिति वाच्यं, मूर्तयोः समान-- देशताविरोपागन पटव्यासंभवादेकदा नानादन्यस्य तत्रोपलम्भस्य बाधितत्त्वाच । तस्मात्पूर्वन्यस्य प्रतिबन्धकस्य विनाशे द्रव्यान्तरोत्पशि- रिस्पवश्यमभ्युपेयत्वात् ।। पृथक्वं निरूपयति- संख्यावत्तु पृथक्त्वं स्यात्पृथक्प्रत्ययकारणम् ॥११३॥ अन्योन्याभावतो नास्य चरितार्थत्वमिष्यते । अस्मात्पृथगिदं नेति प्रतीतिईि विलक्षणा ॥११४॥ संख्यावदिति । पृथक्मत्ययासाधिरणं कारणं पृथक्त्वम् । तनि- त्पतादिकं संख्यावत् । तथाहि । नित्येप्वेकत्वं नित्यम् । अनित्ये- प्वनित्यम् । अनित्यमेकत्वं तु आश्रयद्वितीयक्षणे चौत्पद्यते आश्रय- नाशानश्यति । तयैकपृथक्त्वमपि । दिवादिवञ्च दिपथक्त्वादिकम- पात्पर्यः । नन्वयमस्मात्यागित्पादावन्योन्याभावो भासते तत्कथं पृथक्त्वं गुगान्तरं स्त्रीक्रियते, न चास्तु पृयक्त्वं, न त्वन्योन्याभाव इति वाच्य. रूपं न यट इति प्रतीत्यनापत्तेः । नहि रूपे घटावाधिक पृथक्त्वं गुणान्तरमस्ति न वा घटे घटावधिकं पृथक्त्वमस्ति येन परंपरासंबन्धः कल्ल्यत इत्यत आह । अस्मादिति । ननु सबैल- क्षण्यमेव न स्वयंवलक्षण्यमिति चेन्न, विनायभेदं घटात्पृथगितिवद्धटो पृथक्त्वं निरूपयतीति । नहि रूपे घावधिक पृथत गुणा- न्तरमस्तीति गुणे गुणानंगीकारादिति भावः परम्परासम्बन्धः स्थाश्रया- अपस्वरूपः सम्बन्ध इत्यर्थः । न त्वयंवलक्षण्यामिति तथा च यथा घटः कलश इत्यादिशब्दवेक्षण्वेऽपि न पदार्थभेदस्तथा पूर्वोक्तप्रतीत्यो देश

·-
मन्वयार्थदीपिकासहिता. १७९
न पट इत्यत्रापि पञ्चमीपसमात् । तस्मापदर्ययोगे पचमी सोयों
नमर्थान्योन्याभावतो भिन्नो गुगान्तरं फलायत इति ॥११३॥११॥
संयोग निरूपयति-
अप्राप्तयोस्तु या प्राप्तिः सेव संयोग ईरितः ।
कीर्तितस्त्रिविधस्त्वष आधोऽन्यतरकर्मजः॥ ११५ ॥
अमाप्तपोरिति। तं विभजते । कीर्तित इति । एप संयोगः ॥११॥
तयोभयक्रियाजन्यो भवेत्संयोगजोऽपरः।
आदिमः श्येनशलादिसंयोगः परिकीर्तितः ॥११६॥
मेषयोः संनिपातो यः स द्वितीय उदाहृतः ।
संनिपातः संयोगः । द्वितीय उभपफर्मजः ॥
कपालतरुसंयोगात्संयोगस्तरुकुम्भयोः ॥ १७ ॥
तृतीयः स्यात्कर्मजोऽपि द्विधैव परिकीर्तितः।
अभिधातो नोदनं च शब्दहेतुरिदादिमः ॥११॥
शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्याद्
वृतीय इति । संयोगजसंयोग इत्यर्थः । तृतीयः स्यादिति
पूर्वणान्वितम् । आदिमः आभिवातःद्वितीयो नोदनाख्यः संयोग इति।।
शन्दवैलमण्यमेव नार्थवैटभण्ममिति भावः। पञ्चमीप्रसंगादिति तव मतानुमारण
अन्याराद्वितिमूत्रेणान्योन्याभावार्धकपदयोगे पचन विधानादितिभावः । भिन्न-
गुगान्तरमिति अन्यारदितिसूत्रेण पृथत्तत्रयाचकपदयोग एवं पंचमी विधी-
यते न सन्योन्याभावार्थकपदयोगेऽपोस्पेरमधमन्यान्याभावाद्रिनं पृथक् गु.
गान्तररामिति भावः ॥ ११२॥ ११३॥ ११४॥
संयोग निस्पयतीति । तं मयोगमियर्थ. ॥ ११६॥

·१ . १ सिद्धान्तमुक्तावली विभक्तमत्ययकारणं विभागं निरूपयति- विभागोऽपि त्रिधा भवेत् । एककोद्भवस्त्वाद्यो द्वयकोद्भवोऽपरः ॥ ११९ ।। विभागजस्तृतीयः स्यात्तृतीयोऽपि द्विधा भवेत् । इतुमात्रविभागोत्यो हेत्वहेतुविभागजः ॥ १२० ॥ विभाग इति । एककर्मेति । तदुदाहरणं तु श्येनशैलविभागादिकं पूर्ववदोध्यम् । तृतीयोऽपि विभागविभागः, कारगमात्रविभागजन्यः कारणाकारणविभागनन्यवेति । आयस्तावत् । यत्र कपाले कर्म ततः कपालद्वयविभागः ततो घटारम्भकसंयोगनाशः । ततो घटनाशः । तत- स्तनैव कपालविभागन सकर्मणः कपालस्याकाशविभागो जन्यते । तत आकाशसयोगनाशः । तत उत्तरदेशसंयोगः । ततः कर्मनाश इति । न च तेन कर्मणैव फयं देशान्तरविभागा न जन्यत इति वाच्यम् , एकस्य कर्मण आरम्भकसंयोगपतिद्वन्द्रिविभागजनकत्वस्यानारम्भकसंयोगमतिद- न्दिविभागजनकत्वस्य च विरोधात् । अन्यथा विकसत्कमलकृशलभ- जन्मसात् । तस्माद् यदीदमनारम्भसंयोगमतिद्वन्द्विविभाग जनयेत्त- दारम्भकसंयोगमतिद्वन्दिविभागं न जनयेन् । न च कारणविभागेनैव द्रव्य- नागारपूर्व कुनो देशान्तरविभागो न जन्यन इति वाच्यम् , आरम्भक पूर्ववदिति संयोगवदित्यर्ध. आधःकारणमात्रविभागजन्यः। आरम्भकसं- योगत्यादि आरम्भकसयोगः कपालस्यसंयोगादिस्तत्प्रतिद्वन्द्विस्त नाशकः, अ- नारम्भसंयोग. कपाटाकाशसंयोगादिः अन्यथा आरम्भकसयोगप्रतिद्धन्द्धि- विभागजनककर्मणारनारम्भकसयोगप्रतिद्वन्दिविभागजनय.कर्मणश्चैवये । मत- मसंग रात्रामायन्टेनानारम्भकसयोगप्रतिद्वन्दिविभागजनकाकर्मणः- सत्तात्तन कर्मणा मृलावपिनारम्भासयोगप्रतिद्वन्दिविभागो पत्तिसम्भ्वादिति ·. . मत्यार्थदीपिफासहिता. १८१ संयोगमतिद्वन्द्रिविभागवतोऽवयवस्य सति द्रव्य देशान्तरविभागासंभ. चात् । द्वितीयस्तावत् । यत्र इस्तक्रियया इस्ततरविभागस्ततः शरीरे ऽपि विभक्तमत्ययो भवति तत्र शरीरतरुविभागे हस्तक्रिया न कारणं व्यधिकरणसात् । शरीरे तु क्रिया नास्त्येव अवयविकर्मणो यावदवं- यत्रकर्मनियतवाद । अतस्तत्र फारणाकारणविभागेन कार्याकार्यवि- भागो जन्यत इति । अत एव विभागो गुणान्तरम् । अन्यथा शरीरे विभक्तमत्ययो न स्यात् । अतः संयोगनाशेन विभागो नान्यथासिद्धो भवति ॥ ११६।-१२० ॥ परापरव्यवहारानिमित्ते परखापरखे निरूपयति- परत्वं चापरत्वं च द्विविधं परिकीर्तितम् । देशिकं कालिकं चापि मूर्त एव तु दैशिकम्॥ २२१॥ परत्वं मूर्तसंयोगभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् । अपरत्वं तदल्पत्वबुद्धितः स्यादितीरितम् ॥ १२२ ।। परत्वं चेति ॥ दैशिकमिति । दैशिकपरत्वं यहुतरमृर्तसंयोगान्तरि- तत्त्वज्ञानादुपियते । एवं तदल्पीयस्त्वज्ञानाटपरत्वमुत्पद्यते । अत्रावधि- स्वार्थ पञ्चम्यपेक्षा । यथा पाटलिपुत्रात्काशीमपेत्य . प्रयागः परः । प.टलिपुत्रात्कुरुक्षेत्रमपेक्ष्य प्रयागोऽपर इति ।। १२१ ।। १२२ ॥ भावः ॥ द्वितीयः कारणाकारणविभागअन्य इत्यर्थः व्यधिकरणत्वादिति समसायन जायमान धिमार्ग प्रति समवायन क्रियायाः कारणवादितिभावः अत एव यस्यमाणयुत्तथैन्यर्थः ॥ ११६-११५-११४-११९-१२. देशिकरण्यस्य निमित्तकारणमाह-बहुततिा पंचायपेक्षेति अपनस्नाद. रादपेक्षया बहुतरमूर्तसंयोगानुयोगायकारिकापेक्षाघुद्धितः परत्वमेवमयमरमादेतद- पेक्षपाल्पतरमूर्तसेयोगानुयोगी यपेक्षावृदितो शिफमपरतं पदत इति भावः २२१. १२२॥.. १ ·सिद्धान्तमुक्तावली.. तयोरसमवायी सु दिक्तयोगस्तदाश्रये । तयोर्देशिकपरखापरखयोः । असमवायी असमयायि कारणम् । तदाश्रये दैशिकपरत्वापरखाश्रये ॥ दिवाकरपरिस्पन्दभूयस्त्वज्ञानतो भवेत् ॥ १२३ ॥ परत्वमपरत्वं तु तदीयाल्पत्ववुद्धितः । अत्र वसमवायी स्यात्संयोगः कालपिण्डयो॥१२४॥ दिवाकरेति । अत्र परतापरलं कालिकं ग्राह्यम् । यस्य सूर्य- परिस्पन्दापेक्षया यस्य मूर्यपरिस्पन्दोऽधिकः स ज्येष्ठः । यस्य न्यून: सकनिष्ठः । कालिकपरखापरत्वे जन्यद्रव्य एव । अत्र कालिरुपर- खापरत्वयोः ।। १२३ ॥ १२४ ॥ अपेक्षाबुद्धिनाशेन नाशस्तपां निरूपितः । तेषां कालिफदेशिकपरत्वापरत्वानाम् ॥ क्रममाप्तां बुद्धि निरूपायतुमाह- बुद्धेः प्रपञ्चः प्रागेव प्राशयो विनिरूपितः ॥१२५॥ अथावशिष्टोऽप्यपरः प्रकारः परिदश्यते । अप्रमा च प्रमा चेति ज्ञानं द्विविधमिष्यते ॥९२६॥ तच्छून्ये तन्मतिर्या स्यादप्रमा सा निरूपिता। तत्प्रपञ्चो विपर्यासः संशयोपि प्रकीर्तितः ॥१२७॥ जन्यदन्ये एवेति निये परवापरत्ययोर्यथाक्रमं निमित्तकारणस्य दि. वाकरपरिस्पन्दभ्यस्त्यान्तरितलहानस्य तदल्पीयस्वन्तरितत्वज्ञानस्य चाभावा- ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. मुंढेरिति । तत्राममा निरूपयति । तच्छून्य इति । सदभावपत्ति तरमकारकं ज्ञानं भ्रम इत्यर्थः। तत्पश्चोऽप्रमामपञ्चः।।१२५.१२६-१२७।। आयो देदेवारमबुद्धिः शङ्खादौ पीततामतिः । भवन्निश्चयरूपा या संशयोऽथ प्रदश्यते ॥ १२८॥ आय इति । विपर्यास इत्यर्थः । शरीरादौ निश्चयरूपं यदा- स्मत्वमकारकं ज्ञानं गौरोऽहमित्याकारकम् । एवं शङ्बादौ पीतः शङ्ग इत्याकारकं यज्ज्ञानं निवपरूपं तद् भ्रम इति ॥ १२८ ॥ किंखिन्नरो वा स्थाणुर्वेत्यादिबुद्धिस्तु संशयः । तदभावाप्रकारा धीस्तत्प्रकारा तु निश्चयः ॥१२९।। फिस्विदिति । किंस्विदिति वितर्के । निश्चयस्य लक्षणमाइ । तदभावेति । तदभावामकारक तत्मकारकं ज्ञानं निधयः ।। १२९ ।। संशयं लक्षयति- स संशयो मतिर्या स्यादेकनाभावभावयोः । साधारणादिधर्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् ॥ १३०॥ स संशय इति । एकपर्मिकविरुदभावाभावप्रकार ज्ञान संशय इत्यर्थः । साधारणेति । उभयसाधारणो यो धर्मस्तज्ज्ञानं संगयका- दिति भावः । तदभाश्वतीति तदभावयति घटत्राद्यभाववति तत्तकारक घटवादिप्रकारकं ज्ञानं पापणादौ घट ट्यागाकारक ज्ञान भ्रम इत्यर्थ ॥१२३- १२४-१२५-१२६-१२७-१२८ तदभारामकारकमिति घटस्वाभावाद्यप्रकारकन्ये सनि घटवादिप्रका- रक ज्ञानं घटाशे घट इमायाकारकं ज्ञानं तदेव प्रभेत्यर्थः ॥ १२९ एकपर्मिकेति हदपर्वती यहिसदभावपावितिज्ञानेऽतिव्यतिगरणय - कथामति, वृक्षः कृषिसंपौगवान् तदभाववचित्पादावतिन्यानिवारणाय यिर- - ·. १८४ सिद्धान्तमुक्तावली.--- रणम् । ययोच्चस्तरत्वं स्थाणुपुरुषसाधारणं झात्वाऽयं स्थान पति सिंदिग्य। एवमेसांधारणधर्मज्ञानमपि कारणम् । यथा शब्दत्वस्य नित्यानित्यव्याहत्तस्येन शन्देहीतत्वाच्छब्दो नित्यो न पति संदि. ग्थे । विप्रतिपत्तिस्तु शब्दो नित्यो न चैत्यादिशब्दात्मिका न सं- शयकारणं, शब्दव्याप्तिज्ञानादीनां निश्चषमात्रजनकत्वस्वभावात् । किंतु तत्र शब्देन कोटियज्ञानं जन्यते, संशयस्तु मानस एवति । एवं जाने प्रामाण्यसंशयाद्विपयसंशय इति । एवं व्याप्यसंशयादपि. व्यापकसंशय इत्यादिकं बोध्यम् । किंतु संशये धर्मिज्ञानं धर्मोन्द्रिय संनिको वा कारणमिति ।। १३० ।। दोपोऽप्रमाया जनकः प्रमायास्तु गुणो भवेत् ।। पित्तदूरस्वादिरूपो दोपो नानाविधः स्मृतः ॥१३१॥ टोप इति । अप्रमा प्रति दोपः कारणम् । ममा मत्ति गुणः कारणम् । तत्रापि पित्तादिरूपा दोपा अननुगताः । तेपा कारण ब- देति, घटो द्रव्य पृथिवी चे यादावतिव्यानिवारणाय भावाभावति । सन्दि- ग्ध इति मन्देहवान् भवतीत्यर्थः । साधारणाम्गधारणधर्मज्ञान जन्यसंशयत्र- द्विप्रतिपत्तिवाक्यजन्योऽपि तृतीय सशयो भवतीनि कस्यचिन्मनिरासायाह-वि. तिपत्तिस्त्विति नन्येवं तर्हि - समानानेकथोपपपत्तेषिप्रतिपत्तपरयन- पटव्यव्यवस्थातच विषयापेक्षा विमर्श " इति सूत्रोक्तपंचम्या का गतिरित्यत आह किन्त्विति सूत्रोक्तपंचम्याः प्रयोजकत्वमेयार्थः इतिभावः । मामा- ण्यसंशयाद्विषयसंशयइति अत्र प्रामाण्यपदमप्रामाण्यस्याप्युपटक्षकमिति, इत्या-' दिकमिति आदिना साधनाध्यापकव्याप्ययसंशयासाध्यन्याय-वसंदेहादिर्बोन्यः। ननु धर्मिनस्यापि संशयहेतुन्यात्तत्वतः संशयविभागः फथ 'न प्रदर्शित इत्यत आह किन्वित्यादि ॥ १३० ॥ पित्तादीत्यादिना मण्डफवसांजनादेः परिग्रहः । अनुमानसित्यमेवाह- : 4 in ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. • "घुद्धेरिति । तत्राममा निरूपयति । तच्छ्न्य इति । तदभावयति तत्मकारकं ज्ञानं भ्रम इत्यर्थः। तत्रूपञ्चोऽप्रमामपञ्चः॥१२५-१२६-१२७॥ आयो देहेप्वात्मवुद्धिः शङ्लादौ पीततामतिः । भवेनिश्चयरूपा या संशयोऽथ प्रदर्यते ॥ १२८ ।। आद्य इति । विपर्यास इत्यर्यः । शरीरादौ निश्चयरूपं यदा- स्मत्वमकारकं ज्ञानं गौरोऽहमित्याकारकम् । एवं शङ्बादौ पीतः शा इत्याकारर्फ यक्षानं निश्चयरूपं तद् भ्रम इति ॥ १२८ ।। किंखिन्नरो वा स्थाणुर्वेत्यादिबुद्धिस्तु संशयः । तदभावाप्रकारा धीस्तरप्रकारा तु निश्चयः ॥१२९॥ किस्विदिति । किंस्विदिति वितर्के । निश्चयस्य लक्षणमाह । नदमावेति । तदभावामकारकं तत्पकारकं ज्ञानं निश्चयः ॥ १२९ ।। संशयं लझयति- स संशयो मतिर्या स्यादेकत्राभावभावयोः । साधारणादिधर्मस्य ज्ञानं संशयकारणम् ॥ १३० ॥ स संशय इति । एकथर्मिफविरुद्धभावाभावकारं ज्ञानं संशय इत्यर्थः । साधारणेति । उभयसाधारणो यो धर्मस्तज्ञान संगपका- दिति भावः । तदभाश्वतीनि तदभाववाति घटसायभावयति तत्यकारक घटवादिप्रकारकं ज्ञानं पारणादौ घट इत्यामाकारक ज्ञान प्रम इत्यर्थ ।।१२३. १२४-१२५-१२६-१२७-१२८ तदभावामकारकमिति घटस्वाभावायप्रकारकन्यै सति घटत्यादिधका- रके ज्ञानं घटायी घट गायाकारकं ज्ञानं तदेव प्रमत्यर्थः ॥ १२९ एकपर्मिकति हदवती यहितटमारयन्तारिलिज्ञान तिव्यातिधारणय ए- कामकाति,. वृक्षः कृषिसंयोगवान् तदभायश्चिन्यादावातम्यातिदारणाय विस्त 1 ·. सिद्धान्तमुक्तावली । संनिकों गुणस्तु स्यादय त्वनुमितो पुनः॥१३२॥ पक्षे साध्यविशिष्टे तु परामशों गुणो भवेत् । शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमितो गुणः ॥१३३॥ शाब्दयोधे योग्यतायास्तात्पर्यस्याथ वा प्रमा गुणः स्यामभिन्नं तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा ।।१३४॥ प्रत्यक्ष विति । प्रत्यक्षे विशेषणवद्विशेप्यसनिको गुणः । अनु- मितौ साध्यवति साध्यव्याप्यवैशिष्टयज्ञानं गुणः । एवमग्रेऽप्पूधम् । ममा निरूपपति-भ्रमभिन्न मिति ॥ १३२ ॥ १३३ ।। १३४ ।। ननु यत्र शुक्तिरजतयोरिमे रजते इति ज्ञानं जातं तत्र रजतां- शेऽपि प्रमा न स्यात्, तज्ज्ञानस्य भ्रमभिन्नत्वाभावादत आह- अथ वा तत्प्रकारं यज्ज्ञानं तदाद्विशेष्यकम् । तत्प्रमा न प्रमा नापि भ्रमः स्यानिर्विकल्पकम् ॥१३॥ प्रकारतादिशून्यं हि संवन्धानवगादि तत् । तदिशेयकत्वे सति तरकारकं ज्ञानं ममेत्यर्थः । अथैवं स्मृते- रपि ममालं स्यात् । ततः किमिति चेत्तया सति तत्करणस्यापि ममाणान्तरसं स्पादिति चेत्र, यथार्यानुभवकरणस्यैव प्रमाणत्वेन चित्र- क्षितत्वात् । इदं तु बोध्यम् । येन सम्बन्धेन यदत्ता तेन संबन्धेन नद्रदिशेष्यकत्वं तेन संबन्धेन तत्यकारकलं वाच्यम् । तेन कपा- सादी संयोगादिना घटादिलाने नातिव्याप्तिः । एवं सति निर्विकल्पर्क ममा न स्यात्तस्य समकारकत्वाभावादत आह 1 न ममेति । ननु श्वमग्रेऽपीति उपमित्यादौ शो साइशज्ञानामयादिस्वरूपः मृलोक्तो गणो बोप्य इत्यर्थः ॥ १२२-२३३-१३१ ·-- अन्वयार्थदीपिकासहिवा. दृक्षे फपिसंयोगज्ञानं भ्रमः ममा च स्यादिति चेन्न, प्रतियोगिव्यधि- करणकपिसंयोगाभावयति संयोगज्ञानस्य भ्रमरवात् । न च से संयो गाभावावच्छेदेन संयोगज्ञानं भ्रमो न स्यात्तत्र संयोगाभावस्य प्रति- योगिसमानाधिकरणत्वादिति वाच्यं, तत्र संयोगाभावावच्छेदेन संयोग- ज्ञानस्य भ्रमत्वाल्लक्ष्यस्थाननुगमाल्लक्षणाननुगमेऽपि न क्षतिः ॥ प्रमात्वं न स्वतो ग्रामं संशयानुपपत्तितः ॥ १३६ ।। प्रमावमिति 1 मीमांसका हि प्रमात्वं स्वतो प्राधामीति वदन्ति । तत्र गुरूणां यते ज्ञानस्य स्वरकाशलात्तज्ज्ञानमामाग्यं तेनैव सुखात इति । भट्टानां मत ज्ञानमत्तीन्द्रियम् । ज्ञानजन्या शातता प्रत्यक्षा तया च ज्ञानमनुमीयते । मुरारिमिश्राणां मतेऽनुव्यवसायेन वार्न गृपते। सर्वे पामपि मते तज्ज्ञानविषयकज्ञानेन तज्ज्ञानपामाण्यं ऋद्यते। विषयनिरूप्यं भ्रमः प्रमा च स्यादिति लक्षणव्यस्य तत्र सत्त्वादितिभावः, नन्वेष लक्षणाननुगमः इन्या आह लक्ष्यस्पेनि । प्रामाण्यं न तो ग्राह्यमितिमूढेन प्रामाण्यस्य स्वताग्राह्यत्वं निविष्यते तत्र स्वताप्राह्यत्वयादिनः के इस्याकांक्षा- यामाह-मीमांसका हति । स्वकाशत्वादिति संविषयकवादित्यर्थः । तेनैव नृपत इनि ज्ञाने गृह्यमाणे तनिष्टज्ञानत्यादिक्तनिष्टप्रामाण्यमार तेनैव गृह्यत इत्यर्थः, तन्मते ज्ञानमात्रमयं घटो घटमहं जानामात्याकारक- मितिभावः, नया ज्ञातत्तया} अनुमीयत इति इयं हादता, घटविशेश्यक- घटत्तप्रकारकज्ञानजन्या, घटवृत्ति घटत्तप्रकारकज्ञाततावात् या एवं वैत्र, पटे पट प्रकारिकाज्ञाततेन्याकारकानुमानविपकिसत इत्यर्थः । अनुव्यवसायनेनि घटमहं जानामौत्यादिस्वरूपण झॉननेत्यर्थः । एवं मामां- मकस्यावान्तर मतत्र प्रदर्य सपामपि मते ज्ञाननिय प्रामाचे स्वली. प्रायमेवयाह-सर्वेषामपीति । ननु झानज्ञानस्य याविश्वकत्वात रि- वीतं मामान ज्ञानविसकहानविषय मनिहतसतो ज्ञानवानस्य विषय विषयक प्रमागं दर्शयति विषयनिरुप्यमिति विषयाविषयकायमावेश्याम पथा ·१८८ सिद्धान्तमुक्तावली. हि ज्ञानम् । अतो ज्ञानवित्तियो विषयः । तन्मतं दूषयति । न स्वतो ग्रामिति । संशयेति । यदि ज्ञानस्य प्रामाण्यं स्वतो याचं स्यानदाऽनभ्यासदशोत्पनज्ञाने प्रामाण्यसंशयो न स्यात् । तत्र हि यदि ज्ञानं ज्ञातं तदा त्वन्मते प्रामाण्यं ज्ञानमेवेति कथं संशय : । यदि तु ज्ञानं न जातं तदा धर्मिज्ञानभावात्कथं संशयः। तस्माज्ञाने मामा- ण्यमनुमेयम् । तथा हि । इदं ज्ञानं प्रमा संवादित्तिजनकत्वात् यन्नैवं तनै यथाऽममा । इद पृथिवीवपकारकं ज्ञान ममा गन्धवति पृथिवीत्वप्रकारकज्ञानत्वात् । एवमिदं जलस्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमा स्नेह- बति जलवप्रकारकज्ञानत्वात् । न च हेतुज्ञानं कथं जातमिति वाच्यं, पृथिवीत्वप्रकारकत्वस्य स्वतो ग्राद्यत्वात् । तत्र गन्धग्रहेण गन्धव- विशेष्यकत्वस्यापि मुग्रहत्वात् । तत्यकारकत्वावच्छिन्नतद्विशेप्यकत्वं परं न गृहाते संशयानुरोधात् । ननु सर्वेपा जानानां यथार्थत्वात्ममा- लक्षणे तद्विशेष्यकत्वं विशेषणं व्यर्थम् , न च रङ्गे रजतार्थिनः प्रनिर्भमनन्या न स्यात् तब मते भ्रमस्याभावादिति वाच्यं, तत्र हि दोपाधीनस्य पुरोवर्तिनि स्वतन्त्रोपस्थितरजतभेदाग्रहस्य हेतुत्वात् , सर्थः । ज्ञानवित्तिवेय इति ज्ञानविषयकज्ञानवेद्य इत्यर्थः । ज्ञातमेव निश्चितमेव पृथिवीत्यादिवत् पृथिविस्त्रादिप्रकारकत्यस्यापि ज्ञानेनैव ग्रहादित्यर्थः । नन्वेयं तर्हि पृथिवीत्वप्रकारकत्वस्व पृथिवीत्वाति पृथिवीवप्रकारकन्वरूप प्रामाण्यमपि स्वतः ग्राह्यमेव स्यादिति कथं प्रामाण्यस्मानुमेयतेत्यत आह-तत्मकारकत्वावच्छिन्न त्यादि ।संशयानुरोधादिति प्रवृत्युपयुक्तस्य धमिताबन्छंदेकाबन्छदैन प्रामाज्य- ग्रहस्य स्वतोग्राह्यत्ये संशया न स्याद्भवति चानन्यामदशाया सशयोऽतःप्रामाण्यं न स्वतोप्रायमितिभावः। व्यर्थमिति तद्वयावाया अन्यथाख्यातेरभावादिति भावः। भ्रमजन्या न स्यादिति न्यायमते तु भ्रमजन्या सान स्यादित्यर्थः । दोपाधीनत्वादिति । भेदारहस्य हेतुत्वादिति यथा न्यायमते दोपाधीनः रजतभ्रमस्तथा तन्मते दोपाधीनः पुण्यतिनि रजनभेदाग्रहस्तस्यैव प्रवृत्ति प्रति ·अन्वयार्थदीपिकासाहिता. सत्यरजतस्थले तु विशिष्टज्ञानस्य सत्चात्तदेव कारणम् , अस्तु वा तत्रापि भेदाग्रहः स एव कारणमिति, न नाऽन्यथाख्यातिः संभवति रजतमत्यक्षकारणस्य रजतसंनिकपस्याभावात् रङ्गे रजत्युद्धेरनुपपत्ते- रिति चेन, सन्यरजतस्थले प्रति प्रति विशिष्टज्ञानस्य हेतुतायाः क्लप्तत्वादन्यत्रापि तकल्पनात् । न च संवादिप्रवृत्तौ तत्कारणं घिसं- वादिप्रवृत्तौ च भेदाग्रहः कारणमिति वाच्य, लाघवेन प्रवृत्तिमात्रे तस्य हेतुत्वकल्पनात् । इत्थं च मे रजतत्वविशिष्टयुद्धयनुरोधेन ज्ञानलक्षण- मत्यासत्तिकल्पनेऽपि न क्षतिः फलमुखगौरवस्थादोपत्वात् किंच यत्र रगरजतयोरिमे रजते रङ्गे वेति ज्ञानं जातं तत्र न कारणवाधोऽपि । हेतुत्वादितिभावः । कार्यकारणभावद्वयकल्पने गौरवादाह-अस्तु वेति । तगापि सत्यरजतस्थलेऽपीत्यर्थः । रजतेन्द्रियसनिकपस्याभावादिति लौकि- कमानकर्षस्य का रजताभाधनास-बाट ज्ञानलक्षणाया गौरवोषदृष्टनाकल्पना- दिति भार: { हेतुतायाः क्लप्सत्वादिति अन्वयव्यतिरेकाम्यामितिदोषः अन्य- चापि रंगे रजनार्थिनः प्रवृत्तानि । तकल्पनाविशिष्टइनहेतुकल्यनादिपर्धः न्धाच रंगे रजायिनः प्रवृत्ति . विशिष्टज्ञानमाया, प्रवृतिवादजते रजनार्थ- नःप्रवृत्तियदिन्यनुमान भमकल्पनादिति भाव । महायोजकन्यमेशशङ्कते न चेति । तत् विशिष्टज्ञान, लाघवेनेनि कार्यकारगभारद्वयकल्पनापेक्षया. मतिमात्रे विशिष्टज्ञानस्य हेतुवकसनालयनेयर्थः । पूर्वोन प्रभाकर दूषणमुदाति इत्यञ्चेति प्रवृत्तिमात्रे विशिष्टबुदेव वासद्धी चेयर्थः । फलमुखगौरवस्येति फलं कार्यकालमाल हस्तन्मुखं तदधीनं य- रयं तस्यादरियादित्यर्थः । स्थावशेष काराभवानिवार्यमेव मिथ्या- ज्ञानमित्याह-किञ्चेति न कारणोऽपानि रनवेन सह संतुलसन- बायस्य सत्यात नहि च ताइश नं रंगांदोडो मा शिलन्यसाझाटे- खेतिभावः । नन्वानमनभयेन नादेश तदशिबुद्ध प्रने त - शेपणे तत्तद्विदोषयष्टिननिका देवीने निम्नस्तयाब कयं स्ट- ·सिद्धान्तमुक्तावली. अपि च यत्र रङ्गरजतयोरिमे रजतरङ्गे इति ज्ञानं तत्रोभयत्र युगपरम- शत्तिनिवृत्ती स्याता, रहे रङ्गभेदग्रहे रजते रजतभेदग्रहे चान्यथाख्याति- भयात् स्यन्मते दोपादेव रो रजतभेदाग्रहस्य रजत रहदाग्रहस्य च सन्चात् । किंचानुमिति प्रति भेदागहस्य हेतुत्वे जलहूदे चहिच्याप्य- धूमवझेदाग्रहादनुमितिर्निरावाधा । यदि च विशिष्टज्ञानं कारणं तदाऽयोगोलके वहिव्याप्यधूमज्ञानमनुभित्यनुरोधादापतितम् । सेयमु- भयतः पाशारज्जुः । इत्यं चान्यथाख्याती प्रत्यक्षमेव प्रमाणं र# रजततयावेदिपमित्यनुभवादिति संक्षेपः ।। १३५ ।। १३६ ॥ पूर्व व्याप्तिरुक्ता तगहोपायस्तु न दर्शित इत्यतस्तं दर्शयति- व्यभिचारस्याग्रहोऽपि सहचारग्रहस्तथा । हेतुर्व्याप्तिग्रहे तर्कः कचिच्छङ्कानिवर्तकः ॥ १३७ ॥ व्यभिचारस्येति । व्यभिचाराग्रहः सदचारग्रहश्च व्याप्तिग्रहे कारणम् । व्यभिचारग्रहस्य व्याप्तिग्रहे प्रतिबन्धकत्वात्तदभावः का- रणमित्यर्थः । एवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां सहचारग्रहस्यापि हेतुता । भूयोदर्शनं तु न कारणं व्यभिचारास्तों सकदर्शनेऽपि कचिया- तिमहात् कचियभिचारशङ्काविधूननद्वारा भूयोदर्शनमुपयुज्यते । घटितसनिकर्षेण रहे रजतत्वग्रह इत्यत आह-अपि चेति प्रवृत्तिनिवृत्योः सामग्री दर्शयितुमाह-रङ्ग इति । ननु तत्तद्दोपाणां प्रवृत्त्यादिकं प्रति प्रति- बन्धकत्वस्वीकार नैप दोष इत्यतआह-किश्चानुमानमिति । अनुमितिनिरा- बाधा बायकाभावादन्यथाल्यातिरूपानुमितिः सिदयतीत्यर्थः अनुमित्यनुरो. थादिति अयोगाटक यह्निमदित्यनुरोधादित्यर्थः ॥ १३६ ॥ १३६ ॥ म्यभिचाराग्रहस्य व्याप्तिग्राहकतामुपपादयति व्यभिचारग्रहस्यति । सहचारप्रहस्यापि तामुपपादयति एवमिति । केषांचिन्मते भूयोदर्शनस्य व्याधिग्रहे कारण वं तखण्डयति भूयोदर्शनं चित्याटिना भूयोदर्शनस्या- हेतुत्वेऽपि कचिदुपयोगितामाह-कचिदिति ! तर्कोऽपक्षित इति शङ्कारन- ·- अन्वयार्थदीपिकासहिता. यत्र तु भूयोदर्शनादपि शङ्का नापते तत्र विपक्षशकतोऽपे- क्षितः । तथाहि । वदिविरहिण्यपि धूमः स्यादिति ययामाका भवति तदा सा पहिधूमयोः कार्यकारणभावस्य मतिसंघानानिव- ततो यद्ययं पहिमान्न स्यात्तदा धूमवान स्यात्कारणं विना का- यानुत्पत्तेः । यदि च कचित्कारणं विना कार्य भविष्यति तदा- ऽहेतुक एव भविष्यतीति तत्राप्याशङ्का भवेचदा सा व्याधातादप- सारणीया । यदि कारगं बिना कार्य स्याचदा घूमाथ बहेस्तृत्त्यर्थ भोजनस्य वा नियमत उपादानं तवैव न स्यादिति । यत्र स्त एवं शङ्का नावतरति तत्र न तपेक्षापीति नदिदमुक्तं तक कचिर उदानिवर्तक इति ॥ १३७ ।। इदानी परकीयष्याप्तिाहमातिबन्धार्थमुपाधि निरुपपति- साध्यस्य व्यापको यस्तु देतोरव्यापकस्तथा । स उपाधिर्भवेतस्य निष्कोऽयं प्रदर्यते ॥१३८॥ साध्यस्येति । साध्यत्वाभिमतव्यापकले सति साधनवाभिमत्ता- व्यापकत्वमुपाधिरित्यर्थः । ननु स ३यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र शाकपाकजन्यत्वं नोपाधिः स्यात्तस्य सम्पव्यापकत्वाभावारउयामत्वस्य घटादायपि सत्वान, एवं वायुः मत्यक्षः प्रत्यक्षस्पाश्रयत्वादित्य- बनार्थ तोऽक्षित. इयर्थ । तदेव दर्शयति-तथाहीत्थिादना । सा शङ्का। कारणं विनति तथाच यदि धूमो बहिन्यभिचारी स्यातदा यद्विजन्यो न स्या- दिति तोकाये बोश्यः । तत्राप तादात प्रयोजशीभूतकार्यकारणभावग्रहेs- पीत्यर्थः आशङ्का भवेदिति प्रतिवन्धकोभूनाशङ्का भवेदित्यर्थः व्याघात दर्शयति यदि हीत्यादिना नन्वेवमनत्रस्थापातलियत आह-यत्रति ।।१३७॥ ব্যাঙ্গালিগালাজনিস সম্বন্ধু বাংলা- इदानीमिति । साध्यत्वाभिमतेति यो पदबाउन्नन्यापकन्ये सति यदयन्टि- - 1 ·१९२ सिद्धान्तमुक्तावली. त्रोद्भूतरूपवत्वं नोपाधिः स्यात्मत्यक्षत्वस्यात्मादिपु सत्त्वात्ता च रूपाभावात् , एवं ध्वंसो विनाशी जन्यत्वादित्यत्र भाव नोपाधिः स्याद्विनाशित्वस्य मागभावेऽपि सचानत्र च भाववाभावादिति चेन्न याद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नसाधनांच्यापकत्वमित्यर्थे तात्पर्यात् । मित्रातनयत्वावच्छिन्नश्यामत्वस्य व्यापक शाकपाकनवं तदवच्छिन्नसाधनाव्यापकं च । एवं पक्षधर्मवहिद्रव्यत्वावच्छिन्न प्रत्यक्षत्व- स्य व्यापकमुद्भूतरूपवचम् । पहिर्दव्यत्वावच्छिन्नसाधनस्याच्यापकं च । एवं ध्वंसो विनाशी जन्यत्वादित्या जन्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापक भावत्वम् । सद्धेतौ तु एतादृशो धर्मो नास्ति यदवच्छिन्नस्य सा- ध्यस्य व्यापकं तदन्निस्य साधनस्य चाव्यापकं किंचिस्यात् । व्यभिचारिणि तूपाध्यधिकरणं यरसाध्याधिकरणं यचोपधिशून्यं साध्यव्यभिचाराधिकरणं तदन्यतरत्वावच्छिन्नस्य साध्यस्य व्याप- कत्वं साधनस्य चाव्यापकत्वमुपाघेरन्ततः संभवतीति ॥१३८॥ अत एव लक्ष्यमप्युपाधिस्वरूपमेनदनुसारेण दर्शयति- सर्वे साध्यसमानाधिकरणाः स्युरुपाधयः । देतोरेकाश्रये येषां स्वसाध्यव्यभिचारिता ॥ १३९ ।। सर्वेति । स्वमुपाधिः स्वं च साध्यं चस्वसाध्ये तयोर्व्यभिचारि- तेत्यर्थः ।। १३९ ॥ उपाधेपकतावीजमाह- नाव्यापकः म तदर्वाच्छन्नसायकतदवच्छिमहेतावुपाधिरित्यर्थः । अन्तत इति ताशधान्तिरस्प सावित्यर्थः ।। १३८ । अत एवेति यद्धर्मविच्छिन्नत्वघटितलक्षणस्य तापयेविषय त्रादेव । तदनुसारेण पूर्वोक्तलक्षणानुसारेण ।। १३९ ॥

·अन्वयार्थदीपिकासहिता. १९३ व्यभिचारस्यानुमानमुपास्तु प्रयोजनम् । व्यभिचारस्येति । उपाधिव्यभिचारेण देतो साध्यव्यभिचारानुमा- नमुपाधेः प्रयोजनमित्यर्थः । तथाहि । यत्र शुद्धसाध्यव्य.प. उपा- घिस्तत्र शुद्धनैव उपधिव्यभिचारेण स.ध्यव्यभिचारानुमानम् । यथा धूमपान यरित्यादौ यहि नव्यभिचारी, तथापकाईन्धनसंयोगव्यभि- चारित्वादिति । व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यव्यभिचारावश्पकत्वात् ! यत्र तु किंचिद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापक उपाधिस्ता तद्धर्मपति उस- भिव्यभिचारेण साध्यन्यभिचारानुमानम् । यथा स इयामो मिघात' नंगत्वादित्यादी मित्रालनयत्वं श्यामत्वब्यभिचारि प्रितनये शाक- पाकनवव्यभिचारिलादिति । धानुनीतपक्षेतरस्तु साध्यच्यापकता- मादकममाणाभावात्स्वव्याघातकत्याच ने.पाधिः। याधोनीतस्तूपाधिर्भर- त्येव । यथावहिरनुप्णः कृतकत्यादित्पादौ प्रत्यक्षेग वन वृष्णवहे पहीतरसमुपाधिः । यत्र तूपाधेः साध्यच्याप स्ता संदिगते .स संदि. ग्धोपाधिः। परंतरतु संदिग्धीपधिरपि नौद्भावनीयः कथासंदापा- नुरोधात् । केचिनु सत्यतिपक्षात्थापनमुपापिफलम् । तथादि । अयो- गन यक्षेतरचे एकाश्रये येषां स्वमायव्यभिचारितोति मुटेन प्रदर्श तस्योपाधिदक्ष्यावस्थामावादुपाधिलक्षणग्यातिव्याप्तिरिस्त आह--पाधानुनीत- स्त्यिति बाधेन पो साध्यवत्वेन नानील सायन्यापक येनानिचित इत्यर्थः, सम्पाघातसवादुमाधिमात्रस्य दूपकताव्याचानक यात विधभच,रेण सा-यम्यनिचारानुमानेऽपि पक्षेतरतस्योपापितसम्मवाद् व्यभिचारानुमाना- नस्योगविपकत्वस्थासम्भवादिति भाषः । नयमपि या साप्यन्यापरत.मा. रामाणमसि तत्र पक्षेतरो टक्षणा तेव्याप्यापत्ति पेगतः आह-पाय- नीतस्विति तथा च बायोनीपतेतरवस्य ययन तत्र क्षणसारस्य. तिरति भावः । सन्दिग्धोपाधिरपीति पक्षे साध्ययन साध्ययापन कतासन्देहस्य पक्षतरत्यै सम्भवादिसिमानः । फेपाश्चिन्मतमाइ-कैचितिनि।

·१९४' सिद्धान्तमुक्तावली. गोलकं धूमवरेरित्यादावयोगोलकं धूमाभाववदान्धनाभावादिनि स- मतिपरसंभवात् । इन्थं च साधनव्यापकोऽपि कचिदुपाधिः । यथा करका पृथिवी कठिनसंयोगववादित्यादावनुष्णाशीतस्पर्शचवम् । न चात्र स्वरूपासिद्धि रेव दूपणमिति वाच्यं, सर्वत्र प.घणान्तरसांक- र्यात् । अत्र च साम्यव्यापकः पक्षानिस्पाधिरित्याहुः ।। शब्दोपमानयो व पृथक्प्रामाण्यमिप्यते ॥ १४०॥ अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिकं मतम् । तन्न सम्यग्विना व्याप्तिवो, शब्दादिबोधतः||१४१॥ शब्दोपमानयोरिति । वैशेपिकाणां मते प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमा- णम् । शब्दोपमानयोस्त्वनुमानविधयैव प्रामाण्यम् । तथा हि । दण्डेन गामानयेत्यादिलौकिकपदामि यतेत्यादिवोंदकपदानि वा तात्पर्यविषय- स्मारितपदार्थसंसर्गप्रमापूर्वकाणि आकाङ्गादिमरपदकदम्बत्व.द् घटया- नयेति पदकदम्बवत् । यहा । एते पदार्या मियःसंसर्गवन्तो योग्यता- दिमत्पदोपस्यापितत्त्वात् तादशपदार्यवत् । दृष्टान्तेऽपि दृष्टान्तान्तरण साध्यसिद्धिरिति । एवं गवयव्यक्तिमत्यक्षानन्तरं गवयपदं गवपत्व- प्रतिनिमित्तकम्, असति वृत्त्यन्तरे द्वैस्तत्र मयुज्यमानत्वात् । भसति च दृश्यन्तरे द्वैर्यत्र यत्मयुज्यते तत्र तत्समवृत्तिनिमित्तकम् । पया गोपदं गोलमटत्तिनिमित्ताम् । यद्वा गवयपदं समनिनिमित्त साधुपदयादित्यनुमानेन पक्षधर्मतायल द्वयसमनिनिमित्तमत्वं सिद्धय- ति । तन्मतं दुपयति । तन सम्यागिति च्यामिवानं विनापि शाद- योधस्यानुभवसिद्धत्वात् । नहि सर्वत्र शब्दश्रवणानन्तरं व्याप्तिनाने इत्यश्चति सत्प्रतिपक्षोधापकतया दूपकाये चयर्थः । अत्र च सन्प्रतिपक्षी- धापकत्वे च ननु सर्वत्र शन्दश्रवणानन्तरमनुमितिरूपकार्यान्यथानुपपत्या ग्यासि- ·अन्वयार्थदीपिकासाहता प्रमाणमस्तीति । किंच सर्वत्र शब्दस्यले यदि व्याप्तिशानं कल्प्यते तदा सर्वत्र नुमितिस्थले पदज्ञानं कल्पयित्वा शब्दबोध एव किं न स्वीकि रतामिति ध्येयम् ॥ १४० ॥ १४१ ॥ त्रैविध्य मनुमानस्य केवलान्वयिभेदतः । द्वैविध्यं तु भवेयाप्रन्वयव्यतिरेकतः ॥१४२|| अन्वयव्याप्तिरुक्तव व्यतिरकादयोच्यते । त्रैविध्यमिति । अनुमान हि विविध केवलान्वयिकेवलब्यातरक्य- न्वव्यतिरेकिभेदात् । तत्रसद्विपक्षः केवलान्वयी । यथा घटोभ- धेयः प्रमेयत्वादित्यादो । तत्र हि सर्वस्यैवाभिशेयत्वाद्विपक्षासच्चम् ।। असत्सपः केवलण्यतिरेकी । यथा पृथ्वी इतरेभ्यो भियते गन्ध- ययादित्यादौ । तत्र हि जलादित्रयोदशभेदस्य पूर्वनानिश्चिततया निश्चितताध्यक्तः सपक्षस्याभावात् । सत्सपक्षविपक्षोऽन्वयव्यतिरेकी । यथा वद्धिमान्धूमादित्य दै।। नत्र सपक्षस्य महान्सादेविपक्षस्य जलइदादेश्च सचादिति ॥ तत्र हि व्यतिरकिणि व्यनिरेकच्यामिज्ञानं कारणं तदर्थ व्य- तिरकव्याप्ति निर्वक्ति- साध्याभावव्यापकत्वं हेत्वभावस्य यद्भवेत् ॥१४३।। साध्याभावेनि । सध्याभावव्यापीभूत भायमतियोगित्वमित्ययः । अत्रेदं बोध्यम् । यत्संबन्धेन यदवच्छिनं प्रति येन संबन्धेन येन रूपेग व्यापकता ह्यते तत्संवन्ध वच्छिन्नमतियोगिताकतद्धर्माच- ज्ञानङ्कल्पनीयमत आह ह-किञ्चेति ॥ १४० ॥ १४१ ।। तत्र तेषु मध्ये । असद्विपक्ष इति असन्ताभागप्रतियोगिताध्यक इत्यर्थः । केवलव्यतिरेकिणं दर्शयति-असदपक्षक इति । अन्यत्पतिरेकि- जमाह-सत्यपाविपक्ष इमि ।

·सिद्धान्तमुक्तावली. निदुःखत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते । इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायवर्धादि ॥१४६ ॥ निदुःखत्वे इति । इच्छा द्विविधा फलविषयिणी उपायाविषयिणी च । फलं तु सुखं दुःखाभावश्च । तत्र फलेच्छां प्रति फलज्ञानं कारणम् । अत एव पुरुषार्थः संभाति । यज्ञातं सरस्वत्तितयेष्यते स पुरुषार्थ इति तल्लागात् । इतरेच्छानधनेच्छाविषयत्वं फलितोऽर्थः। उपायेच्छां प्रतीष्टसाधनताज्ञानं कारणम् ।। १४६।। चिकी कृतिसाध्यत्वप्रकारेच्छा च या भवेत् । तद्धेतुः कृतिसाध्येप्टसाधनत्वमतिर्भवेत् ॥ १४७ ॥ चिकीति । कृतिसाध्यत्वमकारिका कृतिसभ्यक्रियाविषयिणी- छा चिकीर्पा पाकं कृत्या साधयामीति तदनुभवात् । चिकी प्रति कृतिसाध्यताज्ञानमीटसाधनताज्ञानं च कारणम् । नद्रेतुरिति । अत एव दृष्टयादी कृतिसाध्यताज्ञानामावान चिकीपी ॥१४७ ॥ वलवद्विष्टदेतुत्वमतिः स्यात्प्रतिबन्धिका । बलवदिति । चलवद्विपसाधनताज्ञानं प्रतिबन्धकम् । अतो मधु- विपसंपृक्तानभोजने न निकीर्पा । बलवद्वेषः प्रतिबन्धक इत्यन्ये । तदहेतुत्वबुद्धस्तु हेतुत्वं कस्यचिन्मते ॥ १४८ ॥ तदहेतुत्त्वेति । बलवदानिष्टाजनकत्वज्ञानं कारणमित्यर्गः॥१४८ ।। तत्र तयोर्मध्ये । अत एव फलेच्या प्रति पटज्ञानस्य हेतुत्वादेव । तल्लक्षणापुरुषार्थलक्षणात् । सायेऽतिव्यामिवारणायाह-इतरेन्छेति ॥१४६॥ अत एव कृतिमाध्यताइानस्य चिकीपी प्रति हेतुबादेव ॥१४७॥ बलवद्विष्टसाधनताज्ञानमिति द्वेपे वठ्यत्वं जातिविशेष । लायबमभि- न्य कम्बषय प्रतिबन्धकाववादिमतमाह-चम्बखूप इन १८ ॥

·- - अन्वयार्थदीपिकासहिता, १९९ देपं निरूपयति- द्विष्टसाधनताबुद्धिर्भवेवेपस्य कारणम् । द्विष्टसाधननेति । दुःखोपायविषयकं द्वेपं प्रति बलवद्विष्टसाधन- ताज्ञानं कारणमित्यर्थः । बलवदिष्टसाधनताज्ञान प्रबिन्धकम् । तेन मान्तरीयकदुःखजनके पाकादौ न दे॒पः ।। प्रयत्नं निरूपयति- प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ॥ ११९॥ एवं प्रयत्नविध्यं तान्त्रिकैः परिकीर्तितम् । प्रवृत्तिश्चेति प्रतिनितिजीवनयोनियत्नभेदात्मयत्नविविध इत्यर्थः। चिकीपी कृतिसाध्यष्टसाधनस्वमतिस्तथा ॥१५॥ उपादानस्य चाध्यक्ष प्रवृत्ती जनकं भवेत् । चिकीत्यादि । मधुचिपसंपृक्तानभोजनादी चलचदानेष्टानुर- धित्वेन चिकीपभावान प्रवृत्तिरिति भावः। कृतिसाध्यताज्ञानादिव- दलबदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानमपि स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां मवृत्ती कारणमित्यपि वदन्ति । कार्यताशानं परत कमिति गुरवः । तथाहि । ज्ञानस्य महत्ती जननीयायां चिकीतिरिक्त नापेक्षितमस्ति । सा च कृतिसाध्यताज्ञानसाध्या, इच्छायाःस्वभकारप्रकारकीसाध्यत्वनियमात् स्टवत्त्वविशेषणेन प्रवृत्तिरिति प्रवृत्तित्वञ्च रागजन्यतावच्छेदक- तया सिद्धी जानिविशेष , निवृत्तित्वमपि वपजन्यतावच्छेदकतया सिद्रो जातिविशेष एत्र, जीवनयोनियत्नत्वञ्च प्राणसंचारविषयकयनर । नन्वेवं मधुविषसंपृक्तानभोजने प्रत्यापत्तिरित्सत अह -मधुविषसम्मृक्ता- भभोजनादाविति । चिकीर्षाभ.वादिति चिकीपी प्रति मव्यदनिष्टानुन- विवानाभावस्य हेवत्यादितिभावः । प्रभाकरमतमाइ-कार्यतामिति । .

·२०० सिद्धान्तमुक्तावली. । चिकी हि कृतिसाध्यत्वनकारिकेच्छा । तत्र कृतिसाध्यत्व प्रका- रस्तनकारकक्षानं चिकीयां तद्वारा च प्रवृती हेतुर्न. विष्टसाधन- ताज्ञानं तत्र हेतुः । कृत्यसाध्येऽपि चन्द्राण्डलानयनादौ प्रत्यापतेः। ननु कृत्यसाध्यताशानं प्रतिबन्धकमिति चेन्न, तदभावापेक्षया कृति- साध्यताज्ञानस्य लघुत्वात् । न च द्वयोरपि हेतुत्वं, गौरवात् । ननु स्वन्मतेऽपि मधुविपसंपृक्तानभोजने चैत्यवन्दने च हत्यापतिः कार्यताज्ञानस्य सचादिति चेन, स्वविशेपणवत्तातिसंधानजन्यकार्य- ताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वात् । काम्ये हि यागपाकादौ कामना स्वविशे- पणम् । ततश्च वलवदनिष्टाननुवन्धिकाम्यसाधनताज्ञानेन फार्थताना- नम् । ततश्च प्रवृत्तिः । तृप्तश्च भोजने ने प्रवर्तते तदानीं कामनायाः पुरुपविशेगत्व भावात् । नित्ये च शौचादिकं पुरुषविशेषणम् । तन शौचादिनानाधानकृतिसाध्यताज्ञानाचा प्रवृतिः । ननु तदेपेक्षया लाघवेन बलबदनिष्टाननुवन्धीष्टसाधनताविषयककार्यताज्ञानत्व हेतु- स्वमस्तु बलवदनिष्टाननुवन्धित्वं चेटोत्पचिनान्तरीयकदुःखाधिक- दुःखाजनकत्वं क्लबद्वैपविषयदुःखाजनकत्वं वेति चेन, इटस,घनत्व सा च चिकीर्षा च । तत्र चिकीर्षाया । तदारा चिकीर्षाद्वारेत्यर्थः । द्वयोरेव दूयोरपीयर्थः । स्वविशेषणेति खं प्रवर्तमानः पुमास्तविशेषणं कान्ये कामना नित्य कालंशाचादि तद्वत्ता, पक्षे तत्सम्बन्धस्तस्य प्रतिसन्धानं ज्ञानमित्यर्थः । कामना यागपाकादिगोचरकामत्यर्थः । नन्वेवं मधुवियस वृत्तान्न भोजने प्रत्या- पत्तिः प्रवर्तकस्य · काम्पसाधनताज्ञानजन्यकार्यताज्ञानस्स तत्रापि सखादित्यत आह-ततश्चेति, बलवदनिष्टेति तथाच स्वविशेषणात्तातिसन्धाने मलबद- निष्टाननुबन्धित्यविषयक विशेषणं देयमितिभावः । अतीतभोजनकामना- घठितलिंगजन्यकार्यताइनस्य सत्त्वात्तृतोऽपि भोजने प्रवरेंत इत्यत आह- तृतथेति । सदानीमिति स्थाच स्वविशरमेसन - तदानातिन विशेष देयमितिम.यः । नयायिका साड्या नन्विति । मामासक उत्तरयति- ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. २०१ कृतिसाध्यत्वयोर्युगपज्ज्ञातुमशायलन्साध्य वतापनत्वयोर्विरोध असिद्धस्य हि साध्यत्वं सिद्धस्य च साधनत्वम् । न चैकमेकनेकदा सिद्धमसिद्धं चेति जापने, तस्नात्कालभेदादुमयं ज्ञायत इति मैन, लायन बलबदनिष्टाननुवन्धीष्टसाधनले सति कृतिमाध्यताशनस्य हेतुन्वात् । न च साश्य-वसाधनन्वयोविरोधो यदा कदाचित्साध्यत्व. साधनत्वयोरविरोधादेकदा साध्यत्वसाधनत्वयोश्च ज्ञानात् ।। नव्यान्तु ममेदं कृतिसाध्यमिति ज्ञान र प्रवर्तकमनागते तस्य ज्ञातमशप- त्वात् । किंतु याहशत्य पुंसः कृतसाध्यं यः तादृश व स्वय प्रतिसंधाय तत्र प्रवर्तते । तेनौदनकामस्य तत्साधनताशानवतस्तदुप- करणवतः पाकः कृतिसाध्यस्तागवाहमिति भतिसंधाय पाके भव- तत इन्याहुस्तन, स्वकल्पितालप्यादिमवृत्ती यौवने कामोद्भदादि- ना संभोगादौ च तदभाव.त् । इदं तु वेभ्यम् । इदानीतनेटमापन- लादिज्ञानं प्रवर्तकं तेन भावियौवराज्य बालस्य न प्रवृत्तिस्तदानीं कृति- साध्यसाज्ञानात् । एवं तृप्तय भोजने न प्रवर्तते तदानीमि- टसाधनत्वाजानात् । प्रवर्तते च रोगपितचित्तो विपादिभक्षणे तदानी बलबदनिष्टानुवन्धिन्यावानात् । न चास्तिकस्यागम्पागमनशत्रुधादिम- वृत्तौ कयं बलवदनिष्टाननुवन्धित्वबुद्धिर्नरकसाधनत्वन्नानादिति वाच्यम् , उत्कटरागादिना नरकसाधनताधीतिरोधानात् पादौ तु कृतिमाप- ताज्ञानाभावान चिकीरनी, कित्विटसाधनताज्ञानादिलामात्रम् । नत्यादिना । तदेत स ग युनियुकमि माह नवाधिक मैवमित्यादिना । यदाकदाचिदिति यकिन कालीनस्य साध्य यस्य यकिाच कालीनन साथ- नत्येन विरोधाभावाहित्यर्थः । प्रभाकरानुपायिनपीनमतमाह-जच्यास्त्विति । मन्विरसायनताज्ञानस्य प्रत्तिजनमा भावियौवराज्ये प्रत्यापतिरित्यत साह- इदं तु योध्यषिति । उत्कटरागादिनति अगम्यागमनजन्यसुखे उफट- गादिनत्यर्थः । तिरोधानादरम्पादनात् । प्रवृधिरूपेनि ऋतिसाप्पताधा- ·२०२ सिद्धान्तमुक्तावली. कृतिश्च प्रवृत्तिरूपा योध्या । तेन ज.बन्योनियत्नसाध्यै प्राणपश्चकस- श्वारे न प्रवृत्तिः । इत्थं च प्रवर्तकलानुरोधाद्विधेरपीएसाधन वादिक- मेवार्थः । इत्थं च विश्वनिता यजेतेत्यादौ यत्र फलं न श्रूयते तत्रापि स्वर्गः फलं कल्प्यते। नन्वहरहः संध्यामुपासीतेन्यादाविष्टानु-पत्तेः प्रवृत्तिः कथम्, न चार्थवादिकं ब्रह्मलोकादि प्रत्यवायाभावो वा फल मिति पाच्यं तथा सात काम्यत्वे नित्यत्वहान्यापतेः। कामनाभाव चाकरणा- पत्तेः इत्यं च यत्र फलश्रुतिस्तत्रार्थवादमात्रमिति चेन, ग्रहणश्राद्धादी नित्यत्वनैमित्तिकत्वयोरिव निन्य वक.म्य वयोरप्याविरोधात् । नच का- मनाभावेऽकरणतापत्तिः, शिकालस्तवपाठ दाविव कामनासद्भावस्यैव कल्पनात्, न तु वेदवोधितकार्यताहानात्मवृत्तरिति संभवति स्वेटसा- मि-यत्र प्रवृत्तिलन कृते प्रवेश इत्यर्थः । इत्यञ्चेति प्रवृत्ति प्रति बटबद- टाननुबन्धीष्टसाधनत्वे सति कृतिसाच्याबबुद्धे हेतुले चयर्थः । ननु विश्व- जिता यतत्यादौ फलावणेनेटसाधनताशानामा प्रवृत्तिन स्यादित्यत आह- इत्यश्चेति विधेरपीष्टसाधनवादकाये चयर्थ । नन्वे संध्यायन्दनाद. रूप कर्मणि फलाभावानष्टसाधनवज्ञानं प्रवर्तक न वा विधरपोष्टसाधन दि. कमर्धः कल्पयितुं शक्य इत्यभिप्रामत् शङ्कन विति, न चार्थवादिकमिति "सन्ध्यामुपासते ये तु, सततं शंसितव्रताः । विधूतपापास्ते यान्ति, ब्रह्मलोकं सना- तनं॥१॥इत्यर्थवादयोधितमित्यर्थ तथा सति सन्ध्यावन्दनाहीनामर्थवादब्रोधितफ- लकल्पने सति । नित्यवहान्यापत्तेरिति निय काम्पत्ययाविरोधादिन्यभिमाना- दितिभावः । ननु तद्विरोधि मानाभ व इयत आह-कामनाभाव इति अक- रण पत्तरिति अकरणे प्रत्यवाय नुत्पत्तरित्ययः, कामनारहितस्य सन्ध्यावन्दना- दावधिकाराभावादनधिकारिणावृत्तस्य प्रत्यवायाजनक यादितिभावः । नन्वे सन्ध्यावन्दनादिफलश्रुतय ग.यत अह-इत्यश्चेति निष्कागानामपि सन्या. करणे प्रत्ययायजनकन्ये च यर्थः अर्थवादमात्रमिति अर्थवादा या तस्य स्तुतिमात्र तामितिभावः । ननु नित्यविषयकावृर्षि प्रतीष्टसाधनाज्ञान J ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. धनत्वमविज्ञाय तादृशकार्यताज्ञानसहलेगा.प प्रवृत्तेरसंभवाद ! यदपि पण्डापूर्व' फलनिति तदपि न कामनाभ.वेकरणापचेस्तोल्पात् । काम- नाकल्पने त्वार्थवादिकफलमेव रात्रिसत्रन्यायाकल्प्यताम्, अन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तेनानुत्पत्तिं प्रत्यवायस्यान्ये मन्यन्ते । एवम् । सन्ध्यामुपासते ये तु सततं शं.सनवताः । विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम् ।। एवम् । दयादहरहः श्रद्धं पितृभ्यः प्रीतिभावहन् । इति भीत्यात्मकमेव फलमस्तु । न च पितृप्रीतिः कथं फलं व्यधिकरग वादिति वाच्यं, गयाथाद्वादविव.देश्यत्वसंवन्यत्र फलं- जनकत्वस्य कचिकल्पनात् । अत एवोक्तं श स्वदर्शितफलमनुष्ठानक- तंगत्युत्सर्ग इति । पितृगां मुक्तत्वे तु स्वस्य स्वर्गादिफलं यावनि- त्यनैमितिकानुष्ठानस्य सामान्यतः स्वर्गजनकत्वात् । पण्डागार्य महत्तश्च न संभवति नहि तत्सुग्वदुःखाभाववस्वतः पुरुषार्थो न वा तत्साधनम् , प्रत्यवायानुत्पनौ कथं प्रवृत्तिरिति चेदित्यम्, यथा न कारणं किन्तु वेदबौचितकार्यताज्ञानमत्यत आह-न विति । वेष्टस.धन- त्वमिति अन्यय-यतिरेकाभ्यामिष्टसाधननाज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति हेतुत्वादिति- भावः । प्रभाकरमनं दूपयशि-यदपीत्यादिना । कामनाभावे पण्डात्मक- फलकामनाभावे । रात्रिमान्यायादिति तथाच ज्योतिगारियादिवशे पन्न- कर्मणां यया लायोनार्यवारिकमेव प्रतिष्टाररूपं फलं मिद्रान्तितं तथहापि सन्ध्यावन्दनादिनित्यकर्मणामप्यार्थयादिकमेव फलङ्कल्प्यत इतिभावः । अन्यथा फलाभावे, तेन आर्थवदिकाफटकलने लायोन । उत्सर्ग इति कर्तृमात्र- गतवे तु व्यभिचाराभागनियम एव स्यादिति भावः । पण्डापूर्यमिति, न वा तसाधनमिति, तथा चन्छविषय बागान फटन्वाभावान्न तसाधनता- ज्ञानं प्रवर्तकमितिभावः । ननु लमतऽभी प्रत्यवायानुत्पत्तेः कथं फलके, सत. पुरुषार्थवाभावान दुःस्वानुत्पत्तिरूपपुरपाईसाधनसेनापि न तोचति- ·२०४ सिद्धान्तमुक्तावली. हि निन्ये कृने प्रत्यवायाभावस्तिष्ठति तदभावे तदभावः । एवं प्रत्य- चायाभावसच दुःख मागभावसाचं सदयाचे सदभाव इति योगक्षेमसा- धारणकारणताया दुःख वागभाव प्रत्यपि सुवचत्वात् । एवमेव प्राय- श्चित्तस्यापि दुःखागभावहेतुत्वमिति । ननु न कललं भक्षयदित्यत्र विध्यर्थे कयं नार्यान्वयः, इष्टसाधनस्वाभावस्य कृतिसाध्यत्वाभावस्य वोधयितुमशक्यत्वादिति चत्र, तत्र अाधादिष्टसाधनवं कृतिसाध्यत्वं च न विव्ययः, किंतु बलबदनिप्टाननुवन्धित्वमात्र तदभावश्च नगा बोध्यत । अयवा वलबदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेट- साधनले सति कृतिसाध्यन्वं विध्यर्थः। तदभावश्च नया बोधमानो विशिष्टाभावो विशेष्यवति विशेषणाभावे विश्राम्यति । ननु श्येनेनाभि- पलं सम्भवति दु खानुसते पागभावरूप-यंग प्रत्यवायानु पत्तिजन्यमाभावादि- त्याशडून्ते-प्रत्यवायानुत्पत्ताविति । परिहरति इत्यमित्यादिना प्रत्यवायाभात्रः प्रत्यवश्यमागभावः तदभावे सन्ध्यावन्दनादिनित्यकर्माभावे, तदभाकः प्रत्य- पायाभावस्याभावः । एवमिति, तदभाव प्रत्यवायाभात्रस्याभावे, तदभावः दुःखबागभावस्थाभावः दु खस्वरूप इत्यर्थ । योगक्षेमसाधारणति योगो अप्राप्तस्य प्राप्तिः क्षेमः (प्राप्तस्य) मिद्धस्य सरक्षण तथाच योगक्षेमसाधारणाया एवं कारणतायास्तत्र प्रविष्टयान प्रवृत्तिविरोध इति भावः । एवमेवेति योगक्षेमसाधारणमेव न ' कलक्षामन्यत्र कलअभक्षणाभावः इटसाधनमिनि- शाब्दबोधी भवति बाधकाभायात्तत्राशङ्कते-नन्विति, कथं नमर्यान्वय इति विव्यर्धान्वितस्स ननभावस्य कलञ्जभक्षणेऽन्त्रयो न सम्भवति इष्टसाधन- स्वाभावस्य कलाभक्षणे बाधिनत्यदित्यर्थः । बलबदनिष्टाननुवन्धित्वमात्र मिति वियः कृतिमाध्य वादिषु त्रिषु शक्तिस्वीकारेण क्वचि कस्यचिकचिच्च कम्यचिद्रिश्या बांधादितिभावः । प्रवृति प्रति कृतिमाध्यत्वविशिष्टबलवद- निष्टानन्वन्धिवविशिष्टेटसधनत्रज्ञानमेकमेव करण लघवादनो विधरपि विशिष्टमय कारणनित्यभिप्रायवानाह-अयवति, विश्राम्यतीति बलबदनिटा- ·- । अन्वयार्थदीपिकासहिता. २०५ चरन् यजेतन्यादौ कथं बालबदनिटाननुबन्धित्वमर्थः पेनस्य मरणा- नुकूलव्यापारस्य हिंसाबने नरकसाघनत्वात्, न च वैश्वान नि- पेध इति वाच्यम्, अभिवारे मायधिनोपदेशात्, न च मरणाना- लव्यापारमात्र यदि हिंसा तदा खगकारस्य कृपकर्तुथ हिंसकत्वाप. तिललगानभक्षगजन्य नरगे स्वात्मवर कपनिवेति वाच्य; मरणोत. যাথ মিলসবন, মহামান্য ” वाचनिक प्रायश्चित्तामात चैत्र, श्येनवारणासप्टाद्वारकलेन विशेष णात् । अत एर काशीमरणार्थ कृतशिवपूनादपि न हिंसात्व । न च साक्षान्नरणननकस्यैव हि हिंसा श्येनस्तु न तथा किंतु तन्ज- न्यापूर्वमिति बनयं, ग्यड्गाघातेन ब्राह्मगे नगपाफपरंपरया' मने हिंसा- मनुबन्धित्यामाचे पर्यवस्पनीतिभावः । विशिष्टस्य न विध्यर्थ सम्भवतीया- शङ्कते-नन्विति । कथमिति ने बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य बाधितस्या- दिनिभाव. ! न निपघ इति मा हिस्सात स भूतानीति निवस बहिम, तर हसापरत्वादिनिभावः । प्रायश्चित्तोपदेशादिति अभिचारमहीनञ्च निभिः कन्हैयपाहतीति प्रायश्चित्तोपदेशादित्यर्थस्तथाच प्रायश्चित्तोपदेशपर्यापरया मा हिंस्यादिति निघस्य न वैयहिसेतरहिंसापत्यामिति भावः । ननु यदि साक्षान्मरणानुकूलव्यापारी हिंसा तदा श्येने सामान्मरणानुकूलव्यापार वस्यास. स्वान बल्बदनिशानानुगन्धिावविरोधी यदि च साक्षारम्रासाधारण मरणानु- फूलव्यापारमानं Cिel, तदा तु खड्गकाटेरपि हिंसकत्यापत्तिरित्याशङ्कते- न चेत्यादिना । विशेपगत्वादिति तथाच साक्षात्परम्पयसाधारण एव मरणानुकूलव्यापारो हिंसा । ननु मरणायकवनिवेशे अन्योदेशेन प्रक्षिप्त- बाणेन यत्र ब्राह्मणमृतिस्तन वाणरक्षेतुहिंसा न स्पादिन्यव आह-अन्योद्देश्य- केति, वाचनिकमिति न तु मा हिस्यादिति निषेधविषयतयेतिभावः । अष्टा- द्वारकेति तथाच श्येनस्वादृष्टवाय चैरिमरणसाधन-यान्न पूर्वोक्तो दोष इति- भावः । अन पवेति सहयाद्वारफारमविशेषणादलेयर्थ. चिन्मतमाह- ·२०६ सिद्धान्तमुक्तावली. स्वानापत्तेः । कोचिषु श्येनस्य हिंसा फलं न तु मरणम् । तेन श्येनजन्यखड्गयातादरूपा हिंसाभिचारपदार्थः। तस्य च प.पजनक- त्वम् । अतः श्येनस्य वैधत्वात्पापाजनकत्वेअप आग्रनपापं प्रांतमंधायं सन्तो न मवर्तन्त इत्याहुः । आचार्यास्तु आताभमायो विध्यर्थः । पाकं कुर्या इत्यादावाद्वादरूपेच्छाशचि चाल्लङमावस्येच्छवाचिये लाघवात् । एवं च स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ यागः स्वर्गकामकात- साध्यतया आमेष्ट इत्यर्थः। ततश्चासेप्ट वनेप्टसाधनवादकननुमाय भवर्तते । कलजभक्षणे तदभावान प्रवर्तते । यस्तु वेदे पौरुषेयत्वं नाभ्युपैति तं पति धिरेव तावदर्भ इव श्रुतकुमार्याः पुयोगे मा- नम् । न च कर्मस्मरणं बाधकं, कापलकणादादिभिरयपर्यन्तं क- स्मरणस्यैव प्रतीयमानत्वात् । अन्यथा स्मृनीनामप्यक फत्वापत्तेः । केचिस्विति हिंसाफलं साक्षान्मरणकटको व्यापारः फटमित्यर्थः । तस्य खड्गबातादेरियर्थ । आस्तिकानां येने कथं न प्रवृत्तिरित्यत आह-अनि मेति तथा च साक्षापारजनकत्वाभावऽपि श्येनस्य परम्परया पापचयोजक ग्यान्न तत्र शिष्टाः प्रवर्तन्त इति भावः । उदयनाचार्यमतमाह-आचार्या- स्तिति । लिड्मावस्येच्छावाचिसमिति .पाकं कुर्याः पाकं कुर्यामिति मध्यमोत्तमपुरुषयोराज्ञाध्योपणारूपेच्छायाचित्वं कलसं तदृष्टान्तद्वारा प्रथमपुरुषे- ऽपच्छायाचित्यमनुमेयमितिभावः । लायवादिति इन्छावन त्रिविशक्ती लाघ. वादित्यर्थः । अनुमाय मवर्तत इति तथाच विध्यर्थ आनामिप्रायः स चष्टसाधनतानुमाएक इटसाधनताज्ञान प्रवर्तकमित्युदयनाचार्यमत तथाक्ति-" विधिर्यक्रभिप्रायः, प्रवृत्यादी टिलादिभिः । अभधेयोऽनुमया तु, कर्तुरिष्टाभ्युपायता ॥१॥” इति अनुमानप्रकारचैथं यागो मम बलयद-. निष्टाननुबन्धौरसाधतं मत्कृतिसाध्यतयातेश्यमाणवतमद्भोजनवदिति । तदभावा- दाष्यमाणत्वाभावादिन्यर्थः । ननु के वक्तुरमायालयाम्पन्छालिटा बरोधनीयन्यत माह-परिजति विधेः कर्तृभिनेच्याशेधने सामर्थाभावादिविरवं वेदकतरीश्वर ·अन्वयार्थदीपिकासहिता. २०७ तव कर्तृस्मरणनस्तीति चेदेऽपि 'छन्दांसि जांझरे तस्मात् ' इत्यादिवर्चस्मरणमस्त्पैघ । एवं “ पीतमन्वन्तरं चैषा शुतिरन्या वि- धीयते " इत्यपि द्रप्टव्यम् । स्वयंभेरेप भगवान्दो गीतस्त्वया पुरा । शिवादि पपर्यन्ताः स्मारोऽस्य न कारकाः ॥ . इनि तु वेदस्य स्तुतिमात्रम् । न च पौरुपयत्वे भ्रमादिसंभवा- दमामाण्यं स्यादिति काच्य,नित्यसर्वज्ञस्वेन निर्दोषत्वात् । अत एव पुरु- पान्तरस्य भ्रनादिसंभवान्न कपिल देरपि कतवे वेदस्य । किंच वर्णानामेवामित्यावस्य वक्ष्यमाणत्वात्सुतरां तत्संदर्भस्य वदस्यानित्य- स्वमिति संक्षेपः ।। उपादानस्पति । उपादानस्य समवायिकारणस्पा- ध्यक्ष प्रत्यक्ष प्रवृत्ती कारणमिति ॥ निवृत्तिस्तु भवेद्वेषाद्विष्टसाधनता धियः॥१५॥ निवृत्तिरिति । द्विष्टसाधनत ज्ञानस्य निवृत्ति प्रति जनकत्वमन्वयव्यं- तिरेकाभ्यामवधरितमिति भावः ।। १४९-१५१ ।। यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्वदातीन्द्रियो भवेत् । यत्न इति। ज.वनयोनियत्नो यावजीचनमनुवर्तते । स चातीन्द्रियः॥ तत्र प्रमाणमाद्द- शरीरे प्राणसंचारे कारणं परिकीर्तितम् ॥१५२।। मानमितिभावः । अन्यथा वेदे सर्तक वनम्युगम इयर्थः तत्रैव स्मृति- बेर । स्तुतिमात्रमिति तथाच पूक्तश्रुनिम्मृन्योर्विरोधात् स्वयम्भूरित्यादि- भारतस्य हिमानपरत्व निभावः । अत एव नित्यसर्वज्ञत्वाभावादेव । ननु नि यज्ञिपुरुपणतन्यापेक्षा दस नित्यनिषत्वं स्वीकर्तव्यमिति सकर्तृक शानुमाने बाय इयत सद-किश्चेति ।। १४९ ॥११० १११॥ तत्र जीवनयोनिमाने ।। १५२ ॥

·२०८ सिद्धान्तमुक्तावली. शरीर इति माणसंचारो हि अंधप.सादिः । इयं च माणसं. चारस्य सर्वस्य यत्नसाध्यत्वानुमानात्मत्यक्षयलवाघाचातीन्द्रययत्न- सिद्धिः । स एव जीवनयोनिर्यमः ॥१५२॥ गुरुवं निरूपयति- अतीन्द्रियं गुरुत्वं स्यात्पृथिव्यादिद्वये तु तत् । अनित्ये तदनित्यं स्यान्नित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥१५३। तदेवासमवायि स्यात्पतनाख्ये तु कर्मणि । अतन्द्रियामिनि । अनित्य इति । अनित्ये द्यणुकादौ तद्गुरुख- मसमवाय, असमवायिकारणम् । पतनख्य इति । आद्यपान इत्यर्थः ॥ द्रवत्वं निरूपयनि- सांसिद्धिक द्रवत्वं स्यान्नमित्तिकमथापरम् ॥१५॥ सांसिद्धिकं तु सलिल द्वितीय क्षितितेजसोः । सांसद्धिकामात । द्रवलं वि.वध सांसाद्धक नैमित्तिक चति । द्वितीयं नैमित्तिकम् ॥ परमाणो जले नित्यमन्यत्रानित्यमुच्यते ॥१५॥ परमाणावत । जलपरमाणौ वर्ष नित्यामत्यर्थः । अन्यत्र पृथिवीपरमावादी जपणुकादौ च द्रवत्वमनित्यम् । कुत्रचित्तेनास कुत्रचिधिव्यां च नमिात के दबत्वम् ॥ १५३-१५५ ।। नैमित्तिकं वह्नियोगात्तपनीयघृतादिषु । नैमित्तिकामिति । वहीति । अनिसंगोगजन्यं नैमिगिक द्रवत्वम् गुरुत्वं निरूपपतीति द्वितीयादिपतने वेगस्यासमवासिकारणावादाह-- आचपतन इति ।। १५ ।। १५४ ॥ १६५ ॥ . ।

·भन्षयार्थदीपिकासदिता. २०९. तच सुवर्णादिरूप तेजसि घृतजनुप्रभृतिथिव्यां च वर्तत इत्यर्थः ।. ब्रवत्वं स्यन्दने देतुनिमित्तं संग्रहे तु तत् ॥ १५६ ।। द्रवत्वमिति । हेतुरिति । असमवायिकारणमित्यर्थः । संग्रह सवतुकादिसंयोगविशेषे तद्वत्वं म्हसहितमिति योद्धव्यम् । तेन दुतमुवर्णादीनां न संग्रहः ।। १५६ ॥ से निरूपयति--- स्नेहो जले स नित्योऽणावनित्योऽवयविन्यसो । तेलान्तरे तत्प्रकपर्यावदनस्यानुकूलता ॥ १५७ ॥ लेह इति । जले इति । जल एवेत्यर्थः । असो नेहः । ननु पृथिव्यामपि तैले म्नेह उपलभ्यते, न चासो जलीयः, तथा पति दहनप्रातिकल्यं स्पादत आह । तेलान्तर इति । तत्काले. हमकर्षात् । तैले उपलभ्यमानस्लेदोऽपि जलीय एव । तस्य प्रकृष्ट- स्वादभरानवल्यम् । अपकृष्टस्तेई दि जलं यहिं नाशयतीति भावः ॥१५७॥ संस्कारं निरूपयति- संस्कारभेदो वेगोऽथ स्थितिस्थापकभावने । संस्कारेति वेगस्थितिस्थापकभावनाभेदान्संस्कारखिविध इत्यर्थः । मूर्तमात्रे तु वेगः स्यात्कर्मजो बेगजः क्वचित्॥१५८॥ मूर्नमात्र इति । कर्मजवेगनभेदागो द्विविध इत्पर्यः । शरीरादौ हि नोदनजनितेन कर्मणा वेगो मन्यते । तेन च पूर्वकर्मनाशस्तत अग्निसंयोगनन्यमिति अग्निसयोगासमाविकारणमित्यर्थः । सब नै- मिति चाममित्यर्थः ॥ १५६ मसो तेरे प्रतीयमानः स्नेहः ॥ १७ ॥ थेगो मन्यत इति गत्यं जातिविशेषः प्रत्यक्षसिदः॥१५॥ .

·२१० .. सिद्धान्तमुक्तावली. उत्तरं कर्म । एवमऽपि । विना च वेग कर्मणः कर्मपतिबन्धात्वा-. पूर्वकर्मनाश उत्तरकर्मोत्पत्तिथ न स्यात् । यत्र वेगवता कपालेन ननिते घटे वेगो जन्यते स वेगजो वेगः ।। १५८ ।। स्थितिस्थापकसंस्कारः क्षितो केचिच्चतुर्वपि अतीन्द्रियोऽसौ विज्ञेयःकचित्स्पन्देऽपि कारणम् १५९ स्थितिस्थापकेति । अतीन्द्रिय इति ॥ आकृपशाखादीनां परि- त्यागे पुनर्गमनस्य स्थितिस्थापकसाध्यत्वात् । केचिदिति । चतुर्ष सिन्यादिपु स्थितिस्थापक केचिन्मन्यन्ते तदप्रमाणमिति भावः । असो स्थितिस्थापकः । कचिदाकृष्टशारखादौ ॥ १५९ ।। भावनाख्यस्तु संस्कारो जीववृत्तिरतीन्द्रियः । उपेक्षानात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् ॥१६॥ भावनाख्य इति । तस्य संस्कारस्य । उपेक्षात्मकज्ञानासंसारा. नुत्पत्तेपेक्षानात्मक इत्युक्तम् । तसंशयात्तस्यानुत्पत्तनिश्चय इत्युक्तम् । लेनोपेक्षान्यानिश्चयत्वेन संस्कार प्रति हेतुतेति भावः । ननु स्मरणं प्रत्यु- पेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुन्यम् , तेनोपेक्षादिस्थले न स्मरणम्, इत्थं च संस्कार प्रति ज्ञानत्वेनैव तुतास्त्विति चेन, विनिगमनाविरहेणापि संस्कार मति उपेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुतायाः सिद्धत्वात् । किंचीपेक्षा- स्थले संस्कारकल्पनाया गुरुत्वासंस्कार प्रति चोपेक्षान्यनिश्चयत्वेन हेतुतायाः सिद्धत्वात् ।। १६० ॥ स्मरणे प्रत्यभिज्ञायामप्यसो हेतुरुच्यते । असो संस्कारः । तन प्रमाणं दर्शयत्ति-स्मरण इति । यतः स्मरणं प्रत्यभिज्ञानं च जनयत्यतः संस्कारः फलप्यते । विना व्यापार सत्र संस्कार प्रमाणमनुमान । मणिमतमाह-परे विति । तम धों। .

·भन्दयार्थदीपिकासहिता. पूर्वानुभवस्य स्मरणादिजननासामध्यत्तित्वव्यापारान्यतराभावे कार- गत्वासंभवात् । न च प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्गलेन स्मृति कापस रिति वाच्यम् , अपयोजकत्वात् । परे वनुयुद्धसंस्कारात्यत्यभिज्ञानु दयाहुयुद्धसंस्कारस्य हेतुत्वापेक्षया तत्तत्मरणस्यैव प्रत्यभिज्ञान प्रति रेतुत्वं कल्प्यत इत्याहुः ॥ अष्टं निरूपयति- धर्माधर्मावष्टं स्याद्धर्मः स्वर्गादिमाधनम् ॥११॥ गहास्नानादियागादिव्यापारः स तु कीर्तितः । धर्माधर्माविति । स्वर्गादोति । स्वर्गादिसफल मुखाना स्वर्गसा- धनीभूतशरीरादीनां च माधनं धर्म इत्यर्थः । काममार्ग दर्शयितुमाह । यागादीति । यागादिव्यापारतया Kः करप्यते । अन्यथा यागा- दीनां चिरविनष्टतया निर्यापारतया च कालान्तरभाविसाजनक न स्यात् । तदुक्तमाचार्यः । चिरध्वस्तं फलायालं न कर्मातिशयं विना । ति । ननु यागचंस एवं व्यापारः स्यात्, न च प्रतियोगितलंसो रेफनाजनकत्य, सर्वच गयास मानाभाव त् , न च स्वन्नते फल:- नत्य, मन्मते चरमफलम्यापूर्वनाश सत्यात्र नया-चांमति वाच्यं, काल- विशेषस्य सहकारिन्यादित्यत आह-गास्नानति । गास्नानस्य हि स्वर्गजनकरोऽनन्तानां जलसंपोगध्वंसानां व्यापारत्वमपेयकमपूर्व- मेव कल्प्यने लापतादिति भावः ॥ ननु ध्यसोऽपि न व्यापारोऽस्तु, न च निन्यापारस्य चिरन- स्तस्य कथं कारणत्वमिति वाच्यम्, अनन्ययासिनियतपूर्ववर्तितस्प कत्रापि सन्चात् , अव्यवदितपूर्ववर्तितं हे सगः करग-वे पामादीति मदिना दानादेशरिमहा 1 अन्पपा बन्नाभा । आचार्यदर- -- ·सिद्धान्तमुक्तावली. न तु सर्वत्र कार्यकालत्तित्वमिव समवायिकारणस्य कारणले इत्यत आह- कर्मनाशाजलस्पर्शादिना नाश्यस्त्वसौ मतः ॥१६२॥ कर्मनाशति । यदि बापूर्व न स्याचदा कर्मनाशाजलस्पर्शादिना नाश्यत्वं धर्मस्प न स्यात्, नहि तेन यामादेन शः प्रतिबन्धो वा फर्तुं शक्यते तस्य पूर्वमेव हत्तत्वादिति । एतेन देवतामीतिरेव फल- मित्यपास्तम् । गास्नानादी सर्वा देवतापीतेरसंभवाच । देवताया- वेतनत्वेऽपि ततीतेरनुद्देश्यत्वात् । पीतेः मुखस्वरूपत्वेन विष्णुमी- त्यादी तदसंभवात् । जन्यमुखादेस्तगाभावात् । तेन विष्णु पीतिजन्य- त्वेन पराभिनतस्वर्गादिरेच विष्णु नीतिश द्रन लक्ष्यते ॥१६॥१६॥ अधर्मो नरकादीनां देतुर्निन्दितकर्मजः । : अधर्म इनि । नरकादिसकलदुःखानां नारकीयशरीरादीनां च साधनमधर्म इत्यर्थः तत्र प्रमाणमाह- प्रायश्चित्तादिनाश्योऽसो जीववृत्ती विमौ गुणो॥१६॥ प्रायश्चित्तेति । यदि ह्यधर्मो न स्यात्तदा प्रायश्चित्तादिनाश्यत्वं न स्यात् । नहि तेन असहननादीनां नाशः प्रनिबन्धो वा विधाई, शक्यते नस्य पूर्वमेव विनष्टत्वादिति भावः ॥ जोवेति । ईघरस्य धर्माधर्माभावादिति भावः ।। १६३ ।। नाचारियर्थ । कार्यकालनित्यमिवेति यथा समाविकारणस्य काम- फालवृतिवन कारण यं न त्यसमायिकरण तथाययः तेन कर्मनाशाजल. सर्सदिना, .तस्य यागादेः पूर्वव कर्मनाशा जलस्पादितः पूर्व, त्वादिति र पनत्याद्विनष्ट याचे यर्थः १६१. ॥ १६२॥ तमाधम्र्मे, नेन प्रायश्चित्तादिना -२६१॥ - - ·मन्त्रधार्थदीपिकासहिवा. इमो तु वासनाजन्यो ज्ञानादपि विनश्यतः। इमो धर्माधौं । वासनेति । अतो शानिना कृते अपि मुकृत- दुष्कृतकर्मणी न फलायालमिति भावः । झानादपीति । अपिना भोग- परिग्रहः । ननु तत्त्वज्ञानस्य कर्य धर्माधर्मनाशकलं 'नामुक्तंशीयते कर्म कल्पकाटिशतैराप' इति वचनविरोधात् । इत्यं तचझानिनी झटिति कायन सकलकर्मणां भोगेन सय इति चेन्न, तर भोगस्प वेदवोधिननाशकोपलक्षकत्वात् , कयमन्यथा पायश्चित्तादिना कर्मणा नाः। तदुक्तम्। शानाांनः सर्वधर्माणीत्यादिना । सायन्ते चास्य कर्माणेि तस्मिन्दष्टे परावरे । इति । : मनु तत्वज्ञानिनस्ताद गरीरावस्थान सुखदुःलादि च न स्याना- नेन च सर्वेषां कर्मणां नाशादिति चेन, पारन्तरकर्मणामेव नागात् । तत्तउरीरभोगनन हि यत्कर्म तत्मार तदभिमायमेन नाशक्त- मिति रचनामिति ॥ शदं निरूपयति- शब्दो ध्वनिश्चवर्णश्च मृदङ्गादिभवो ध्वनिः॥१६॥ कण्ठसंयोगादिजन्या वर्णास्ते कादयो मताः। सर्वःशब्दो नभोवृत्तिः श्रोत्रोत्पन्नस्तु,गृह्यते॥१६५॥ वीचीतसन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता। शुन्द इति । नभारतिराकाशसनवेतः । दुरस्यभन्दस्याग्ररणादा। पोजेति । ननु मूहहायबरडेदेनोपने शन्दे धोने कयमुत्पत्तिरत आहे! इत्यं चेति कर्मणां भंगकर्मनाप पर्पः । अन्पया - दाभो । दमिपायमेवेति प्रत्यक मित्रपक्व: -वाहित -- ·सिद्धान्तमुक्तावली... बीचीति | आयशब्देन पाहिद दिगम उन्नोऽन्यः-- पादस्तैनव शब्देन अन्यते । तेन चापरस्तद्वयापकः । एव करेग श्रे.मोत्पन्नो मृहात इति। कदम्बगोलकन्यायादुत्पत्तिः कस्यचिन्मते ॥ १६॥ कदम्बेति । आधशब्द दशदिमु दश शब्दा उत्पयन्ते । तैया- न्ये दश शब्दा उत्पयन्त इति भावः । अस्मिन्मते गौरवादुक्तं कस्य- चिन्मत इति ।। १६४ ॥१६५ ॥ १६६ ॥ ननु शन्दस्य निन्यस्वादुत्पत्ति कथनासंगतात आह- उत्पन्नः को विनष्टः कति बुद्धरनित्यता । सूत्पन्न इति । शब्दानामुत्पादविनाशनत्ययशालि वादनित्यत्व- मित्यर्थः ।। सोऽयं क इति बुद्धिस्तु साजात्यमवलम्बले ॥१६७॥ ननु स एवायं ककार इत्यादिमत्यभिज्ञानाच्छन्दानां नित्यत्वम्, इत्य चोत्पादविनाशबुद्धिर्भमरूपैवेत्यत आह । सोऽयं क इति । साजात्यमिति । तब प्रत्यभिज्ञानस्य तत्सनातीयत्वं विषयो न तु नदथक्स्यभेदो विषयः उक्तपतीनिविरोधात् । इत्थं च द्वयोरपि मती- त्यारभ्रमन्वामिति ॥ १६७ ।। ननु सजातीये सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञा कुरा सत्यत आर- तदेवौषमित्यादो सजानीयेऽपि दर्शनात् । तस्मादनित्या एवेति वर्णाः सवें मतं हि नः ॥१६८॥ शब्दानां तत्प्रागभावादीनां च कल्पने गौरवादियर्थः ॥१६४११६५॥१६६॥ उक्त नीतिविरोधादिति उत्पादविनाशप्रतीनिविरोधादित्यर्थः । क्य. अति प्रत्यभिज्ञानम्य सजातीयविपर्यो चेत्यर्थः । द्वयोरपनि उत्पादप्रतीति- जिसमाती यावर्षः । १६७।। तदेवेतीति । ननु.तत्रापि व्यस्यभेद एवं विषयोऽस्वती भावार्थ प्रक- 7 , ·भन्वयार्थदापिकासदिता. २१५ इति श्रीविश्वनाथपश्चाननकृतकारिकावली समाप्ता || यदीप, मया कृतं तदोपधमन्येनापि कृतमित्यादिदर्शनादिति मावः ॥ १६८ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायविद्यानिवासभट्टाचार्यसुतथीविश्वनाथपत्रा- ननभट्टाचार्यविरचितायां सिद्धान्तमुक्तावल्यां गुणनिरूपणम् ।। ॥ समाप्तवार्य ग्रन्थः ॥ टपति यदीपमित्यादिना तथाच विरुद्वधर्माहितभेदात्ययस्य प्रतिमन्धः कस्य सत्यान सत्र व्यक्त्यभदौ विश्यः किन्तु सजातीयाभेद एवेति भारः ॐ तत्सत् श्रीकृष्णाय परब्रह्मणे नम. श्रीरस्तु शुभम्भयतु ॥ इति श्री पण्डित गोविन्दरमसू एवंश,धरमा विचिताया मुक्तावल्यन्वयार्थदीपिकायो गुणनिरूपगम् ॥ ॥ समाप्ता चेयमन्वयार्थदीपिका । ॥श्रीरस्तु॥ श्री कृष्णार्पणमस्तु