·[प्रन्यांकः-३
मशरएकएपस
श्रीशान्तिमूरिजनमन्यमाला ] श्रीमत्क्षान्तिसूरीश्वरपादपद्मभ्यो नमो नमः
आचार्यवर्य-श्रीहेमचन्द्रसूरीश्वर-विरचित-गद्यवद्ध
त्रिपष्ठिशलाकापुरुषचरितस्य
सप्तमं पर्व
शान्तिपरिजनप्रन्यमालायाः सेक्रेटरिभ्यां सुश्रावक-झवेरी डाहालालात्मजमोहनलालेन
शा. चिमनलालात्मज रसीकलालेन च प्रकाशितम्
जैनाचार्यश्रीमरक्षान्तिमरिशिष्य कीर्तिमुनिपन्यासेन हरिशङ्करशास्त्रिणा च संशोधिवम्
पीरसंवत् २४६६
मूल्यम् सार्धरूप्यकम्
. विक्रम सं. १९९६

·॥१॥
श्रीशारदामुद्रणालये तदधिपतिना सुश्रावक-
हर्षचंद्रात्मजेन पण्डितभगवानदासेन मुद्रितम् ।
खारुनगेट पीठ्ठलमंदिर, भद्र-अमदावाद
॥१॥

·शान्तमूर्ति बालब्रह्मचारि आचार्यमहाराज श्रीमान्
जन्म : १९४४
पन्यासपद : १९७५ माघ शुक्ल १३
दीक्षा : १९६५ माग. शु. १०
आचार्यपद : १९९२ माघ शुक्ल ६
..
गणीपद : १९७५ कातक क.६
स्वर्गवास : १९९५ फाल्गुन शुक्ल ?

·मेकं पुस्तकं शुद्धमेवोपलभ्य पण्ड्याइत्युपाहाऽधारामात्मजहरिशकरशास्त्रिसमीपे प्रेसकोपि विधाप्य महता परिश्रमेण संशोध्य श्रीशारदामुद्रणालये
निर्णयसागरमद्रमालयाक्षरमदापितम् ।
अस्य ग्रन्थस्य शोधनं यद्यपि यथाशक्ति दचचिरस्माभिः कृतं तथापि कुतश्चित्कारणाद्यदि त्रुटयः स्युश्चेद्विद्वद्भिः संशोध्या इति प्रार्थयते ।
॥२॥
मार्गशीर्ष शुक्लकादशी
श्रीवीरविजयोपाश्रयः
राजनगरम् ।
कीर्तिमुनिः पन्यासः
॥२॥

·कलिकालसर्वज्ञश्रीमद्धेमचन्द्राचार्यविरचिते- त्रिषष्ठिशलाकापुरुषचरिते गद्यवन्धे सप्तमे पर्वणि। ॥ अथ प्रथमः सर्गः॥ अथ श्रीसुव्रतस्वामिजिनेन्द्रस्याअनयुतेः । हरिवंशमृगांकस्य तीर्थे संजातजन्मनः ॥१॥ पलदेवस्य पद्मस्य विष्णोर्नारायणस्य च । प्रतिविष्णो रावणस्य चरितं परिकीर्त्यते॥२॥ भरतेऽत्र रक्षोद्वीपे लंकायां घनवाहनः । आसीद्रक्षोवंशकंदो विहरत्यजितेर्हति ॥३॥ स महारक्षसे राज्यं सुधीर्दत्वा स्वसूनवे । अजितस्वामिपादान्ते परिव्रज्य ययौ शिवम् ॥४॥ १ वैताढ्ये रथनू पुरे पूर्णमेघसुतो धनवाहनः । स श्रीअजितसमवसरणे रिपुत्रलः शरणमागतः पूर्वभवपिना राक्षसेन्द्रभीमेन सस्नेहेनामाणि । अस्मिन्जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे- ·अस्यैव राक्षसद्वीपस्यादरेण मरुद्दिशि। विद्यते धानरद्वीपो योजनाविशतीमितः ॥५॥ अन्येऽपि वर्वरकूलसिंहलप्रमुखाः सखे ! । द्वीपा मदीयास्तिष्ठन्ति भ्रष्टस्वाखण्डसन्निभाः ॥६॥ तेपु काप्येकस्मिनाजधानी निवेश्य सुखमास्व । श्रीकण्ठः स्नेहाद्वानरद्वीपवासं स्वीचके । कृत्वाधियानरद्वीपं किष्किन्धाद्रौ महापुरीम् । किष्किन्धा नाम तद्राज्ये तं कीर्तिधचलो न्यधात् ॥७॥ श्रीफण्ठस्तत्र भ्राम्यतो रम्यान्वानरान्दृष्ट्राऽमारिमाधोध्यानपानादि दापणमास । खेचरास्तदादि कौतुकाचित्रे लेप्ये घजच्छत्रा- दिलक्ष्मसु वानरांश्चक्रुः । ततो विद्याधराणामपि वानरा इति ख्यातिः । श्रीकण्ठसूनुर्वजकण्ठः । श्रीकण्ठोऽन्पदा नन्दीश्वरे गच्छतः सुगन्दृष्ट्वाऽनुगच्छन्मानुपोत्तरे विमानस्खलनादल्पतपा अहमिति निर्विण्णः प्रव्रज्य सिद्धः। वजकण्ठायनेकनुपातिक्रमे श्रीसुत्रतती) घनोदधिरथो राजा । तदा च संकायाँ तडिन्केशः। मिथः स्नेहः । अन्येास्तडित्केशः क्रीडितुं नन्दनाह्वोद्यानं गतः श्रीचन्द्रापा: पल्याः कुचौ नखैविलिखन्तं कपि चाणेन जघान । स कपिः प्रहारविधुरः किश्चिद्गत्वा प्रतिमास्थसाधारग्रे पतितो दचनमस्कारोऽधि- कुमारोऽभूत् । ज्ञातमाग्भवो मुनि ववन्दे । तत्र तडिन्केशभटैर्हन्यमानानऽन्यानपि कपीन् पश्यन् सकोपो विकृतानेकमहाकपिरूपः शिलावर्पण रक्षास्युपाद्रौपीत् । तडित्केशस्तं दिव्यप्रयोग ज्ञात्वार्चित्वा कोऽसीति पप्रच्छ । तस्माज्ज्ञातवृत्तश्च तेनैव देवेन सह तं मुनिमुपेत्य वैरहेतुममाक्षीत् । मुनिरूचे-श्रावस्त्यां त्वं मत्रिमर्दनोऽभूः। एप तु लुब्धकः । त्वमात्तवतो वाराणसीगतोऽनेनाशकुनमि- त्याहतो माहेन्द्र देवोऽभुः । च्युत्वा च त्वम् । लुब्धको नरकं प्रान्त्वा कपिः । अयं वैरहेतुः । देवः साधु नत्वा लद्देशानुबातोऽन्त- दधे । तडित्केशस्तच्छ्रुत्वा सुकेशे सुते राज्यं न्यस्य यतात्परं पदमाप। घनोदधिरथः किष्किन्धौ सुते राज्यमाधाय प्रवानिवृत्तः।

·विपष्ठिः
सलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
प्रथमः
सर्गः
॥२॥
इतब वैतादथे स्थनू पुरपुरे तदाऽशनिवेगः खेचरेशः । विजयसिंहविद्युद्वेगौ सुतौ । तत्रैवादावादित्यपुरे मन्दरमाली खेटेशः।
श्रीमाला कन्या । सा स्वयंवरे किष्किन्धिकण्ठे वरमालां चिक्षेप । विजयसिंहो रुष्टोऽभ्यधात् । अमी दुर्नयाः पुराऽपि वैतादयराजधा-
नीतो निवासिताः। केनाऽऽनीताः ? हन्मीत्युच्चा किष्किन्धिवधायोत्तस्थौ । किष्किन्धिपक्षे सुकेशाद्याः । विजयसिंहपक्षेऽन्ये ।
किष्किन्ध्यनुजेनान्धकेन विजयसिंहे इते तत्सैन्य तत्रास । किष्किन्धिर्जयश्रीमालान्वितः किष्किन्धा ययौ । अशनिवेगः पुत्रवधश्रुतेः
किष्किन्धामववेष्टन् । सुकेशकिष्किन्धी सान्धको पुर्या निर्गतौ । युद्धेऽशनिवेगेनाऽन्धको जने । वानरसैन्यानि वेसुः । सुकेशकिष्किन्धी
पाताललकां यपतुः । अशनिवेगोऽपि वैरिखधाच्छान्तकोपो लङ्काराज्ये निर्घाताई खेचरं न्यास्थत् । स्वं च पुरं प्राप्तः। कदाचित्सह-
सारं सुतं राज्ये न्यस्य प्रायजत् । पाताललङ्काया सुकेशस्येन्द्राण्यां माली, सुमाली, माल्यवान् इति सुता बभूवुः । किष्किन्धेस्तु
श्रीमालायामादित्यरजा, अक्षरजाचेति सुतौ । अन्येाः किष्किन्धिः सुमेरुयात्रानिवृत्तो मधुपर्वतं दृष्ट्वा तत्र किष्किन्धिपुरं निवेश्य
तस्यौ । मुकेशस्य ते त्रयः पुत्राः श्रुतपूर्ववृत्ता लङ्कायामागत्य निर्घातं निगृहीतवन्तः । लङ्कायां माली राजाऽभूत् । किष्किन्धाद्री
किष्किन्धायां त्वादित्यरजाः।
इतथ रथनू पुरेऽशनिवेगात्मजसहस्रारनृपस्य चित्रसुन्दरीपल्या वर्गच्युतः कश्चिद्गर्भेऽवतीर्णः। काले शक्रसम्भोगदोहदमजीज-
नत् । स च भर्ना विद्याविहितशक्ररूपेण पूरितः । सुतो जातः । इन्द्रनामा स राजाऽभूत् । स इन्द्रंमन्यश्चतुरो लोकपालान्सप्तानीकानि,
सम्म तदीशान् , वनमखमैरावणं गज, रम्भाधा पारवधूर्वृहस्पति मत्रिणं, नैगमेपिणं च पत्यनीकाधिपं चक्रे । प्राच्यां ज्योतिः-
पुरेशः सोमदिक्पालो मकरवजाऽऽदित्यकीर्तिभः । पश्चिमायां मेघपुरेशो वरुणो मेघरथवरुणापुत्रः। उत्तरस्या काश्चनपुरेशः कुबेर
॥२॥

·पूरकनकावलीसुतः। अपाच्या किष्किन्धनगरेशो यमः कालानिथीमभासनः। माली तु तमिन्द्रं न सेहे। भ्रातृभित्रमत्रियुक् युद्धाय चचाल । अशकुनैः सुभालिना च वारितोऽप्यरावणारूढेन लोकपालादिवृतेन पविषाणिना योद्धु प्रववृते । मालिसैन्ये भन्ने माली ससंरम्भोऽभ्यधावत । इन्द्रो मालिना, लोकपालाद्याः सुमाल्या_युयुधिरे । इन्द्रेण मालिनि पविना इते राक्षसा वानराश्च सुमालिना साधं पाताललकां ययुः । इन्द्रो विश्रवः सनवे कोशिकाकुक्षिजाय धनदाय वैश्रवणाय लङ्कां ददौ । पाताललायां सुमालिनो रत्न- श्रवाः सुतोऽजनि । तस्य कुसुमोद्याने विद्यां साधयतः काऽपि विद्याधरी पिनादेशात्समीपे तस्थौ । तदा च मानवसुन्दरीविद्या तव सिद्धाऽस्मीति तमवादीत् । ततः स मुक्ताक्षमालिकः पुरस्तां विद्याधरकुमारी दृष्ट्वा काऽसि, कुतो हेतोसगा इत्यूचे । सा प्रत्याह । कौतुकमङ्गले पुरे व्योमबिन्दुः खेदेशस्तत्पुयौ कोशिकाकैकस्यौ । कोशिका यक्षपुरेशेन विश्रयसोदा । तस्या धनदो वैश्वणः सुतः। शक्रादेशाल्लकार्या राज्यं कुरुते । अहं तु कैकसी नैमित्तिकगिरा पित्रा तुभ्यं दत्वा । सुमालिसरिति श्रुत्वा तां तत्रैव विवाद्य पुष्पान्तकं पुरं न्यस्य तस्थौ । कैकसी स्वप्ने कुम्भिकुम्भमेदसक्तं सिंहं मुखे विशन्तमैक्षिष्ट । सनुर्भवितेति भोक्तम् । गर्भात्प्रभृति कैकस्या वाणी निष्ठुराऽभूत् । जितश्रममङ्गम् । दर्पणे सत्यपि मुखं. खङ्गेऽपश्यत् । निर्हेतुकं सहुंकारं मुखं दधौ । गुरुष्वपि नाऽनमत् । अरिमूर्धसु पादं दित्सामास । इत्यादिदारुणमावान् दधे । विपक्षासनकम्पं कुर्वाणः साधिकद्वादशवर्षसहस्रायुः सनुरजन्यत । स तितल्पगत उल्ललन्पुरा भीमेन्द्रेण दत्तं नवमाणिक्यनिर्मित हारं पार्श्वस्थकरण्डकात्पाणिना कृष्ट्वा कण्ठेऽझैप्सीत् । कैकसी कान्तायाऽऽचख्यौ । यो भीमेन राक्षसेन्द्रेण पुस मेघवाहनाय स्वत्पूर्वजाय हारो ददे अद्ययावच्च देवतावत्पूजितोऽन्यैर्वोढुमशक्यः नागसहस्रेण निधानव- द्रक्षितः नवमाणिक्पनिर्मितः । स बालेन कण्ठेऽक्षेपि । पिता वस्य नवमाणिक्यसंक्रान्तमुखत्वादृशमुख इत्यभिधों विदधे । ऊचे च

·विपष्ठि.
सलाकापुरुन
पचरिते
पुरा चतुर्सानिमुनिना वातस्याग्रे कथितं यो नवमाणिक्यं हारं वोढा सोऽर्धचक्रीति । कैकस्या भानुखमाद्भानुकर्णः कुम्भकर्णापराख्यः
मुतः । चन्द्रतुल्यनखत्वाचन्द्रणखा सुता शूर्पणखेति ख्याता । चन्द्रस्वमाद्विभीषणश्च । ते त्रयोऽपि सोदराः सार्धपोडशचापोच्चाः ।
इति श्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्ठिशलाकापुरुषचरिते सप्तमे पर्वणि राक्षसवंशवानरवंशोत्पत्ति रावणजन्मवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ।
सप्तमे
पर्वणि
द्वितीयः
सर्गः
॥३॥
॥ अथ द्वितीयः सर्गः॥
-
अन्येपुर्दशमुखः सानुजो विमानारूद नभस्पायान्तं वैश्रवणं दृष्ट्वा कोऽयमित्यम्बां पप्रच्छ । सोचे । अयं मज्ज्येष्ठस्वसुः सुतः।
इन्द्रस्याग्रसुमटः । इन्द्रेण त्वपितामहज्येष्ठं मालिनं हत्या सराक्षसद्वीपा लङ्काऽस्मै ददे । ततःप्रभृति त्वत्पिता लङ्काप्राप्तिकृतस्पृहोऽ-
प्राऽऽस्ते । पूर्व हि भीमो राक्षसेन्द्रः प्राग्भवात्मजाय मेघवाहनाय रक्षोवंशकन्दाय सराक्षसद्वीपां लङ्कां पाताललको राक्षसी च विद्या
ददौ । वपदभ्रष्टस्तव पितामहः पिता च मृतवत् । कदा त्वां पैतामहासनासीनं द्रक्ष्य इत्यादि । विभीपणोऽवदत् । विपादेनाऽऽलम्।
दशास्यस्य पुरः क इन्द्रः ? को वैश्रवणः ? यदिवा कुम्भकर्ण एव वैरीभपंचास्यः। अथवा तदादेशादहमेवेति । दशास्यः प्राह ।
दो:येणैव परान्जेतुं शक्तोऽस्मि । तथापि क्रमागता विद्याः साधये । पितरौ नत्वा सानुजोऽपि भीमारण्यं प्राप । ते त्रयोऽपि
भीष्मेऽप्यरण्ये यामद्वयेन सर्वकामानदामष्टाक्षरां विद्यामसाधयन् । दशकोटिसहस्रजापात्फलदं पोडशाक्षरं मनं साधयितुं पारेभिरे ।
॥३॥

·उधागतेन जम्बूद्वीपेशेनाऽनारतेन क्षोमार्थ प्रेषिताभिरपि सर्वधूभिर्न क्षुब्धाः । चतोऽनाहत एव प्रोचे। केनेदं पाखण्डं शिक्षिताः? यात यात । यदि वा वांछित ददामि । तथाऽप्यक्षुभ्यन्सु उत्प्रेरिता व्यन्तरा विभीषिकां चक्रुः । पितरौ तद्भगिनी च विकृत्य बद्धा पुरविक्षिपुः । पितरौ वसा च प्रायख प्रायस्वेत्यादि नाना चक्रन्दुः। व्यन्तरास्तच्छिरांसि चिच्छिदुः) तथापि तत्कर्माऽपश्यन्त इव ते न क्षुभ्यन्ति स्म । रावणाऽग्रेऽनुजयोः शिरसी अपातयन् । तयोरने च दशास्यस्य शिस । अनुजावग्रजभक्त्या किश्चित्कोपाच- क्षुमतुः। न तु हीनसवतया । साधु साध्विति नभोवाणी। यक्षकिंकरा नेशः । सहसं विद्याः प्रज्ञयाधा रावणं प्रापुः । संवृद्धवाद्याः पश्च विधाः कुम्भकर्णस्य । सिद्धार्थाद्याश्ववस्रो विभीपणस्य सिद्धाः । अनाहतो रावणं क्षमयामास । रावणस्य च कृते तत्रैव स्वयंप्रभ पुरमकृत । विद्यासिद्धिं श्रुत्वा पितरी स्वसा बन्धश्च तत्राऽऽययुः । रावणः पद्भिरुपवासैश्चन्द्रहासं खड्गमसाधयत् । इतर वैताट्यदक्षिणथणी सुरसंगीतपुरेश्वरमयेन वसुता मन्दोदरी खपंप्रभपुरमागत्य रायणाय दत्ता । तया सह निरं रेमे । अन्पदा रावणो मेघरवाद्रिं गतः । सरसि मजन्तीः खेचरकन्याः षट्सहस्रसंख्याः पद्मावत्याद्या दर्शनाजावरागा गान्धर्वेण विवाहेन स्वीचक्रे । तत्पितॄन्युयुत्सुन्प्रहारान्मुञ्चतः प्रस्थापनारणामोहयत् । नागपाशैवन्ध। नवोदावचोभिर्मुमोच। रावणस्ताभिः समं स्वयंभ- मपुरमियाय । कुम्भकर्णः कुम्भपुरेशमहोदरसुता तडिन्माला पर्यणैपीत् । विमीपणो चैतादथदक्षिणश्रेण्या ज्योतिप्पुरेशवीरसुतां पङ्क- जश्रिय व्यवाहयत् । मन्दोदर्या इन्द्रजिन्भेषवाहनौ सुतौ सुतौ । कुम्भकर्णविमीषणौ पिठ्वरं श्रुत्वा चैरिश्रितां लङ्कामुपाद्रौटाम् । वैश्र- वणो दूतेन सुमालिनमूचे। इमौ शिशू शाधि । अन्यथा त्वया सह मालिवम नेष्याम्येतौ । रावणः सकोपमभ्ययात् । कोऽयं धनदः? स एवं वदन् किं न पते ? दूतो लकां गत्वा तत्कथयामास ! तानुपदं च सानुजे सानीके रावणे लङ्का प्राप्ते सोऽपि लङ्काया

·मिपष्ठि
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
द्वितीयः
सर्गः
॥४॥
निर्गतो युध्यमानो भयो मानखण्डनान्निविण्णो गृहीतवतो रावणेन नत्वा ज्येष्ठो भ्रातासि क्षम्यतां मन्तुर्लङ्कायामपि राज्यं कुरुष्वे-
त्युक्तोऽपि प्रतिमास्यश्वरमदेहो न किञ्चिचे । रावणस्त निस्पृहं ज्ञात्वा तस्य पुष्पक विमानं लंकया सह ललौ । अर्थ पुष्पकारूढः
सम्मेवाद्रौ जिनान्नत्वाऽवरोहन्यहस्तप्रतिहारेण सेनाकलकलेन गजन्तं वनगजं दृष्ट्वा देवस्याऽयं यानयोग्यो हस्तीत्यूचे। ततो दशा-
स्पस्तं पिङ्गदन्तं मधुपिङ्गलाक्षं सप्तहस्तोचं नवहस्ताऽऽयतं गजं वशीकृत्यारुरोह । भुवनालङ्कार इति गजस्याख्याऽभूत् । तचैवोपित
रात्रिः प्रातरास्थानीस्थो घातजर्जरेण पवनवेगविद्याधरेणायाचि । देव । किष्किन्धिसुतौ सूर्यरजा ऋक्षरजाश्च पाताललङ्कायाः किष्कि-
न्यां गतौ । यमेन युद्धा पहा कारायां क्षिप्तौ वैतरणीयुतान्नरकावासान्विधायच्छेदमेदादिदुःखं सपरिच्छदौ प्राप्यते । तौ मोचय।
रावणोऽपि तेन मत्पत्तयो बद्धा यच्छामि तत्फलमिति वदन सानीको यमपालितां किष्किन्धां गतः । पुपानशिलास्फालादिरौद्रा-
न्मप्तनरकान्दृष्ट्वा परमाधार्मिकान्सत्रास्य स्वपत्तीनन्यानपि चामुमुचत् । नरकारक्षेभ्यो ज्ञातवृत्तो यमो योर्बु लग्नः। शराशरि चिरं
युद्धा दण्डमुत्पाटय धावितो रावणेन क्षुरप्रखण्डितदण्डः शरान् क्षिपन् रावणबाणैर्जरित इन्द्रं गत्वा नत्वोचे । यमत्वं न करिष्ये
दशास्यो हि यमस्यापि यम उत्थितः । तेन नारका मोचिताः । क्षत्रव्रतभृता रणे जीवन्मुक्तोऽस्मि । वैश्रवणं जित्वा लङ्कां पुष्पकं च
उद्विमानं लले (ललौ) । क्रुद्धः शक्रो युद्धान्मत्रिभिर्निपिद्धो यमाय सुरसङ्गीतं पुरं दत्त्वा स्वयं तथैव विललास ।
इतब रावणः किष्किन्धामादित्यरजसे ददौ । ऋक्षपुरमृक्षरजसे पुरा ददौ । स्वयं लङ्कायां पैतामहं राज्यमपात् । इतश्चादित्य-
रजसः कपिराजस्येन्दुमालिन्या चाली सुतः।
जम्बूद्वीपं समुद्रान्तं वाली याहुबलोल्षणः । नित्यं प्रदक्षिणीकुर्वन्सर्वचैत्यान्यवन्दत ८i
॥४॥

·सुग्रीयो द्वितीयः मुतः । श्रीममा कनीयसी कन्या । ऋाक्षरजसोऽपि हरिकान्तायां नलनीलौ सुतौ। आदित्यरजा वालिदत्तराज्य: प्रवज्य शिवं ययौ । वालिरपि (वाल्यपि) सम्यग्दृष्टिं दयालु स्वानुरूपं सुग्रीवं यौवराज्ये न्यास्थत् । अन्यदा दास्ये सभार्ये गजारूढे चैत्यनत्य मेरुं गते मेघप्रभसुतः खरखेचरो जातरागां चन्द्रणवां जहे । पाताललां मत्वा- ऽऽदित्यरजासतुं चन्द्रोदरं निर्वास्य तां चादत्त । क्षणादागतो दशास्यस्तज्ज्ञात्वा क्रुद्धः खरवधाय चलन् मन्दोदर्याऽनुजाभ्यां चाभि- दधे । कन्याऽवश्यं क्यापि देया । इयं च दूपणाग्रजेऽदूपणे जातरागा । ततस्तया तमुद्वाह्य पाताललङ्काश्च देहि । दशास्यस्तस्कृते मयमारिचौ प्रेष्य व्यवाइयत् । ततः स पाताललङ्कायां रावणाज्ञया तस्थौ । तदा तेन निर्वासिते चन्द्रोदरे कालान्मृते तजायाऽनुराधा नष्टा । गर्भिणी वने विराधनामसुतमस्त । सम्प्राप्तयौवनः कलावान् विक्रमी भूमि चिजहार । ततो रावणः कथाप्रसङ्गेन सभायां वालिन प्रौढप्रतापमशृणोत् । असहनो दूतेन तं जगौ । त्वत्पूर्वजः श्रीकण्ठोऽरिभीतोऽस्मत्पूर्व कीर्तिधवलं शरणं शिश्राय । कीर्तिध- बलस्तं श्यालं रिपुम्यस्त्रात्वेहेच वानरद्वीपे न्यधात् । तदाद्यावयोभर्तृभृत्यभावेन भूयस्सु भूपेषु गतेषु त्वत्पितामहकिष्किन्धिमत्मपिता- महसुकेशयोः स सम्बन्धो निन्दः । त्वत्पिता चादित्यरजा यमगुप्तेराकृष्य किष्किन्धाराज्ये मया न्यधायीवि जगत्प्रतीतम् । ततस्त्वं तत्तनयो नयी वालिः (वाली) प्राग्वदस्मत्सेवा कुरु । वालि क्रुद्धोऽप्यविकृताऽऽकारः प्रोवाच । रक्षोवानरेश्वराणां मिथः स्नेहसम्ब- न्धमद्ययायदखण्डितं जाने । पूर्वजाः सम्पद्विपदोमिया सहाया बभूवुः । न तु सेव्यसेवकता । अर्हन्तं देवं साधुं च सुगुरु विनाऽन्यं सेव्यं न विद्यः । अद्यैवं वदताऽनेन प्राक्स्नेहः खण्डितः । तस्याहमपवादमयात्किञ्चिन्न कुर्वे । विप्रियन्तु कुर्वतः प्रतिक्रियां करि. प्ये । स्वरस्वामी यथाशक्ति विधचा, बजेति । रावणे क्रोधात्किष्किन्धा गते वालिरप्यभ्यागत्य युयुधेतराम् । वाली दयालुर्दशास्यं

·"
पिपष्ठि
मलाकापुर
पनरिने
बाहुना लीलयेव
सप्तमे
पर्वणि
द्वितीयः
सर्गः
प्रमोधपूर सैन्ययुद्धान्निपिप्यानेन योधुमारेमे । दशास्यमुक्तान्यस्त्राण्यवर्मन्त्रास्त्राणि मन्त्रास्त्रैर्जघान | चन्द्रहासासिमाकृष्य घावन्तं
यामेन
लात्वा कन्दुकमिव हस्तकोटरे न्यस्य चतुःसमुद्रं क्षणेन भ्रान्त्वा तदैव तत्रैत्य पावनतं तं मुक्त्वा वभाषे
अर्हन्तं विना मम कपिन नमस्यः । तं मान धिक् । येन मत्प्रणामेच्छुरेतां दशां प्राप्तोऽसि । मया परोपकारस्मृतेर्मुक्तोऽसि । राज्यं
प महत्तं शाधि । मयि सति कुतस्तवेयं भूः । तदहं प्रत्रजिष्यामि । किष्किन्धायां तु त्वदाज्ञाधरः सुग्रीवोऽस्तु । इत्युक्त्वा सुग्रीवं
राज्ये न्यस्य गगनचन्द्रपिपाश्चे प्रवज्यां प्रपेदे । नानाभिग्रहः प्रतिमाधरो ध्यानी विहरन् विविधलब्धिधरो बभूव । अष्टापदाद्रौ च
गला कायोत्सर्गमदत्त । पारितकायोत्सर्गे मासान्ते पारणं निर्ममे । मुहुर्मुहुरेवं चकार ।
इतब सुग्रीवो रावणाय खस्वसारं श्रीप्रभां ददौ । यौवराज्ये वालिपुत्रं चन्द्ररश्मि न्यवेशयत् । रावणोऽपि लङ्कास्थितो विद्याध-
रेन्द्राणां कन्या बलादप्यूपयेमे । अन्यदा नित्यालोकपुरे नित्यालोकखेचरेशसुतां रन्तावलीमुद्वोढुं गच्छन्नष्टापदाद्रेपरि पुष्पके स्ख.
लिते क्रुद्धस्तदेतं पश्यन्धिमानस्याधः प्रतिमास्थं वालिं दृष्ट्वाऽवदत्-रे दाम्भिक ! अद्यापि विरोधं वहसि ? अग्रेऽपि कयाऽपि मा.
पया मामबहः । ततः कृतप्रतिकृतभीतो व्रती जातः । स एवाहम् । त एव मम वाहवः । यथा सचन्द्रहासं मामूवाऽब्धिष्वभ्राम्यः ।
तपा त्वां माद्रिमुक्षिप्य वाडौं क्षेपस्यामीत्युक्त्वा मां विदार्याऽटापदतलप्रविष्टो विद्यासहस्रं स्मृत्वा तमद्रिमुने ।
तइत्तद्धितिनिर्योपवित्रस्तव्यन्तरामरम् । झलज्झलितिलोलाब्धिपूर्यमाणरसातलम् ।।२।।
ग्रहपडितिविभ्रश्यद्ग्रावक्षुण्णवनद्विपम् । कडकडितिनिर्भग्ननितम्बोपवनद्रुमम् ॥१०॥
गिरि तेनोधृतं ज्ञात्वाऽवधिना स महामुनिः। अनेकलब्धिनद्यब्धिरिति दध्यो विशुद्धधीः ॥११।। विशेषकम् ॥
॥५॥

·आः कथमयं दुर्मतिर्मयि मात्सर्यादनेकजन्तुसंहारं भरतेश्वरचैत्यध्वंसं च कर्तुं यतते ? अहं निर्ममोऽपि चैत्यत्राणाय प्राणिरक्षायै च रागद्वेषौ विनवन किश्चिच्छिक्षये । ततः पादाङ्गुष्ठेन गिरिमूर्धनि लीलया पीडिते सङ्कनद्वात्रो दशास्यो रुपिरं वमन्पृथ्वी रावयनरा-1 चीत् । तेन रारण इति पप्रथे। श्रुताऽऽरटनेन वालिना मुक्तो निःसृत्य नत्वाऽक्षमयत् । त्वं बली। अहमज्ञः। त्वया प्राणा दत्ताः । इत्यु- क्या निःप्रदक्षिणीकृत्य ववन्दे । वालेरुपरि सुराः पुष्पष्टिं व्यधुः । रावणः पुनर्वालिं नत्वा मस्तचैत्यं गत्वा सान्तःपुरो विधिनर पूजा विधाय। समाकृष्य स्वसातन्त्री प्रमृज्य च दशाननः । महासाहसिको भक्त्या भुजवीणामयादयत् ॥१२॥ दशास्य उपवीणयत्यन्तःपुरे गायति धरणेन्द्रः समागतोऽईतोर्चयित्वा नत्वा गीतरञ्जितस्तुष्टोऽस्मि, घृणीष्वेति रावणं प्रोवाच । स्वा- मिभक्तस्य तवैतद्युक्तम् । मम स्वाददानस्य भक्तैरपकर्ष इत्युक्तवति रावणेऽत्यन्तं तुष्टो नागेन्द्रोऽमोपां शक्ति रूपविकारिणी विद्या दत्त्वा स्वाश्रयं जगाम । दशास्योऽपि जिनान्मत्या रत्नावली व्यूढथ लको प्राय । वालेरपि तदैव केवलज्ञानमुत्पेदे । क्रमेण मुक्तः। इतन वैतादये ज्योतिःपुरे ज्वलनशिखसुता तारा चक्राकखेचरसुतसाहसगतिना सुग्रीवेण च ययाचे। पित्रा नैमित्तिकादीर्घायु- कतो श्रुत्वा सुग्रीवाय सा ददे । तारायामङ्गदजयानन्दौ सुतौ। साहसगतिस्वारां जिहीपुः क्षुद्रहिमवति गत्वा रूपपरिवर्तिनी शेमुपी विद्या साधयितुं प्रारेमे। इतव रावणो दिग्यात्रायै चलितो द्वीपान्तरवासिनः खेचराबरेन्द्रांश्च वशीकृत्य पाताललङ्कां गता खरेण प्राभूतरपूजि । चतुर्द- शसहसखेनरेधरेण खरेण सह रावणः शक्र प्रति चचाल । सुग्रीवोऽपि तत्पृष्ठतः। दशास्यो रेवातटोषितः शुचिर्मणिपट्टे न्यस्त रत्नमयं -

·त्रिपष्ठि-
गुलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
द्वितीयः
सर्गः
ዝገበ
विग्यं रेखाम्भोभिः संस्नप्य तदम्युजैः पूजयन्नकस्माद्वाधिवेलासममहापूरेण हृतायां पूजायां शिरश्छेदं मन्यमानः क्रुद्धो रे कोऽयं पूजा-
विसं कृतवान्मिध्यादृष्टिनर खेचरोऽसुरः सुरो वेत्यभिदधौ। कश्चित्खेचरो न्यवेदयत् । इतः परस्तान्माहिष्मतीपुर्यस्ति । तदीशः
सहस्रांशु पो नृपसहः सेव्यो महाभुजो रेवायां जलक्रीडायां सेतुबन्धेन वारि बचा राज्ञीसहस्रेण खेलति । द्वयोरपि तीरयोस्त-
स्यात्मरक्षा लक्षसंख्याः सन्ति । ते च तस्य महौजसः शोभामात्रम् । तेन स्त्रीसहस्रान्वितेन पर्यस्यमानं पय उल्लुठितम् तव देव-
पूजां प्लावयामास । पश्याभिज्ञानम् , एतानि तत्स्त्रीणां निर्माल्यानि, तदङ्गरागैराविलमिदं पयः । दशास्यः क्रुद्धः । रे तेन स्वाङ्गदू-
पितवारिभिपितेयं पूजा | दशास्येन तद्वन्धनार्धमादिष्टा रक्षोभटा नभस्थाः क्षितिस्थान्सहस्रांशुभटान्मोहयन्त उपदुद्रुवुः । सहस्रांशुस्त-
नघा दृष्ट्वा धनुरधिज्यं विधाय तान्शरावर्तयत् । दशास्यस्तान्व्यावृत्तान्वीक्ष्य वयं गत्वा चिरमस्त्रयुद्धा दोर्यणाजेयं तं वि.
घया मोहयित्वा जग्राह । स्वसैन्ये निनाय । संसद्यासीनचारणश्रमणं शतबाहुं दृष्ट्वोत्थाय नत्वाऽऽसने स्वयं दत्त आसयित्वा भूमौ नि-
पण्णो यद्वाअलिरागतिहेतुं पप्रच्छ । अहं माहिष्मत्यां शतवाहुनृपः सहस्रांशी राज्यं न्यस्य प्राव्रजमिति मुनिना?क्ते विनयी किं
श्रीपूज्यात्मजोऽयमित्यूचे । आमेति मुनिनोक्ते दशायः माह । मया पूजाभ्रंशादयमाकृष्टः । ततो मन्येऽमुनाप्यज्ञानादेतत्कृतम् ।
त्वत्यनः किमईदाशातनां कुर्यादित्युक्त्वा सहस्रांशुंस्तवानपीत् । तेन पावता पिता नतः। दशास्येनोक्तं त्वं त्रयाणामस्माकं तुर्यो
पंधुरसि | सहस्रांशुराह व्रतं श्रयिष्ये । इत्युक्त्वा रावणाय स्वांगजं समर्प्य चरमदेहस्तातान्ते व्रत्ययोध्यायामनरण्यनरेन्द्राय सुहृदे
दीक्षां गृहीतामजिज्ञपत् । स्मृतयुगपव्रतसङ्केतो दशरथं राज्ये न्यस्य व्रतं ललौ । अथ रावणः शतवाहुसहस्रांशू नत्वा सहस्रांशु-
मुतं राज्ये न्यस्य गगने चचाल ! तदा च नारदर्पियष्टिघातादिजर्जरोऽन्याय इति पूत्कुर्वन् दशास्यमित्याह । राजपुरे मरुत्ताख्यनृपो
॥६॥

·मियाल्पो नोऽस्ति । नमाऽमटतः पशुन्हप्ता मया व्योम्नोऽवतीर्य किमिदमित्युक्तो मरुत्तः प्राह । यज्ञोऽयं ब्रह्मणोदितः। बहान्नादि देवशय पो होतव्याः। महापर्मोऽयम् । ततस्तस्यारहमित्या यपुर्वेदिदीरिता । आत्मा यष्टा तपो वद्धिर्ज्ञानं सम्पिः प्रकीर्तितम् ॥१३॥ कर्माणि समिमा फ्रोधादपस्तु पशवो मताः। सत्पं यूपः सर्वप्राणिरक्षण दक्षिणा पुनः ॥१४|| निरत्नी तु विवेदीयमितिवेदोदितः क्रतुः । कृतो योगविशेषेण मुक्तर्भवति साधनम् ।।१५।। घरगरवादिना तु नरक एव । बद्राजन् । उत्तमोऽसि, युद्धिमानसि, व्याघोचित कर्म मा कार्याः। प्राणिवधेनापि चेखर्गस्तदाय जीरलोकोऽस्पैरपि दिनैः शून्यः स्यात् । इति मद्वाक्याक्रुद्धैर्द्विजैदंडादिभिईन्पमानो नष्ट्वा त्वां प्राप । ततस्तान्पशूखायस्वेति । ततो दणसासादिस्यपा विमानादुत्तीर्णो मरुत्तेन पाधासनादिनाऽचिवः । अरे धर्मोऽहिंसातः । तयज्ञं मा काी। चेत्करिष्यसि तदा तवान गद्गुप्तौ वासः पात्र च नरके । इति दशास्पेनोक्को मरुतो मखं व्यसाक्षीन् । अमी पशुपधात्मानो यज्ञाः कुतो जज्ञिरे ? इति रावणपृष्टो नारदोऽवक् । चेदिपु शुक्तिमतीनद्या शोभिता शुक्तिमती पुरी । गतेप्यने फेषु भूपेषु सुव्रतान्मौनिसुव्रतेः । अभिचन्द्रोऽभवत्तस्यां राजा तत्तनयो वसुः ॥१६॥ वसुः सत्यवारत्वेन ख्या: पाय क्षीरफदम्यस्य गुरोः पर्वतकः सुतः । राजपुत्रो वसुश्चाई. चापठाम त्रयोऽपि हि ॥१७॥ अस्मासु निशि गुप्तेषु गुरुवारणश्रमणाम्यामित्युच्यमानं शुश्राव । एपामेका स्वर्ग यासति, द्वौ नरकम् । ततो गुरुः परीक्षेच्छुरस्मा-

·निपष्ठि-
मलामापुरु
परिते
सप्तमे
पर्वणि
द्वितीयः
सर्गः
॥७॥
कमेकैकं पिष्टकुक्कुटं समर्प्य यत्र कोऽपि नेक्षते तत्राऽमी चध्या इत्याह । वसुपर्वतको शून्यदेशे जमतुः । अहं पुरागहिरे गत्वा
गुरुवचो व्यचारयम् ।
असौ पश्यत्यहं पश्याम्यमी पश्यन्ति खेचराः । लोकपालाश्च पश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानिनोऽपि हि ॥१७॥
इति । तन्नूनं दयालयो गुरवोऽस्मत्मा परीक्षन्ते । व्यावृत्य गुरूणां न्यवेदयम् । गुरुभिरालिङ्गितः, श्लाधितः । वसुपर्वतको स्ववृत्त-
शंसिनौ प्रति गुरुराह । रे पापौ युवामपश्यतम् १ खेघरादयोऽपश्यन् ? कथं हताविति । गुरुः पुत्रस्य पुत्रादप्यधिकस्य च वसोनरक-
गतिज्ञानान्निविष्णो दीक्षा जग्राह । पर्वतस्तत्पदेऽभूत् । अहं खस्थानमगमम् । अभिचन्द्रेऽप्याचवते वसुः क्ष्मामपालयत् । सत्यवा-
दीतिप्रसिद्धः सत्यमेव जगाद । अथ विन्ध्यनितम्बे व्याधेन मृगाय क्षिप्तऽन्तरा स्खलिते वाण आकाशस्फटिकशिला पाणिस्पर्शाद-
बोधि, चिन्तितं च । मया मृगोऽस्यां संक्रान्तः परतश्चरन्ददृशे तदसौ वसुनृपस्य योग्या । तेन रहो ज्ञापितो राजा शिलां जग्राह ।
तस्मै च धनं ददौ । राजाच्छन्नं तया वासनवेदिका घटयित्वा शिल्पिनोऽयातयत् । तस्यां वेदो न्यस्तं सिंहासन सत्यप्रभावान्नमः-
स्थितमिति जनोऽजानात् । सत्येन तुष्टा देवताऽस्य सान्निध्यं कुर्वन्तीतिप्रसिद्धया भीता नृपा वशं ययुः । अन्पदा तत्र गतोऽहं
पर्वतकं शिष्याणां प्राग्वेदं व्याख्यानयन्तमर्यष्टव्यमित्यत्र मेपैरिति ब्रुवाणं भ्रातर्धान्तिरियं त्रिवार्पिकाणि धान्यानि न जायन्त
इत्यजा गुरुगाऽप्याख्याता इत्यवोचम् । पर्वतका प्राह । तातेन नैवं व्याख्यातम् । निघण्टुष्यप्यजा मेपा
इत्युक्तत्वात्
अयोगमहमप्येवं शब्दानामर्थकल्पना । मुख्या गौणी च तत्रेह गौणी गुरुरचीकथत् ॥१८॥
सुधा मा पापमर्जय । पर्वतेनोक्तम् । गुरुणाऽजा मेपा उक्ताः । जिह्वाच्छेदः पणः । वसुः सहाध्यायी प्रमाणम् । तचाई प्रत्यौपम् ।
॥७॥

·माता यवं रहा पोचे। गृहकर्मव्यग्राऽप्यई परिपतुरजाखिवार्षिकं धान्यमित्यौपम् । त्वमविमृश्य पर्ण व्यधाः । पर्वतोऽवदत् । कृतस्याऽकरणं नास्ति । अम्बा गत्वा नृपं पुत्रमिक्षा ययाचे । राज्ञा सादरं पृष्टा तं वृत्तान्त निवेद्याजान्मेपान्वदेरित्यर्थयामास । वसु. गुरुवचोऽन्यथात्वं कूटसाक्ष्यं च महापापमित्यादि ब्रुवाणो गुरोः सूनुं चहूकरु सत्यवतं वेति सरोपं वयोक्तस्तद्वचोऽमस्त। तनः पर्वतो उदं च सभ्येष्वासीनेपु स्वं स्वं पक्षमशंसाव । विप्रपूरैः सत्यथावणायां कृतायां पर्वतपक्षं स्थापयन्क्रुद्धाभिदेवताभिराकाशस्फटिकासन- थेदिकाटलनाद्भूमौ पतितो निपातितो वसुर्नरकं ययौ । बसोः सुताः पृथुवसुः, चित्रवसुः, वासवः, शक्रः, विभावसुः, विश्वावसुः, सूरः, महासर एते पैतृके पदे निषण्णा देवताभिस्तत्कालमहन्यन्त । सुवसुनमा सुनुर्नष्ट्वा नागपुरं ययौ । दशमस्तु वृहद्ध्वजो मथु- राम् । पर्वतस्तु परिर्वहुधा हसित्वा पुर्या निर्वासितो महाकालासुरेण सञ्जगृहे । कोऽयं महाकाल इति दशास्यपृष्टो नारदः प्राह । चारणयुगलपुरेऽयोपनो राजा। दितिः प्रिया । सुलसा सुता । तस्याः वयंवरे नृपा आययुः । सर्वेषु सगरोऽधिकः । सगराज्ञया मन्दोदर्याहा द्वाास्था प्रत्यहमयोधननृपावासं ययौ । कदाचित्सा छन्ना गृहो- द्यानकदलीगृदे दितिसुलसयोः संलापं सुश्राव । दितिः सुतामूचे । भरतवाहुबल्योः सूर्यसोमौ सुतौ । सोमवंशे मावनातणविन्दुः। सूर्यवंशेऽयं त्वत्पिता । स्वपितुः खसा सत्ययशास्तृणविन्दोर्याि । मधुपिङ्गः सुतः । अहं त्वां तस्मै दीयमानामीहे । त्वरिपता तु खयंवरवराय दित्सति । ततस्त्वया मन्मनाशल्योद्धाराय मद्भाचजो वरणीयः। सुलसाऽपि तन्मेने। मन्दोदरीतो ज्ञातवृत्तः सगरः खपुरोधसे विश्वभूतयेऽकथयन् । सोऽपि सद्यः कविस्तथा राजलक्षणसंहितां चके, यथा सगरोऽखिलराजलक्षणयुक्तो, मधुपिङ्गलस्तु तद्रहितः स्यात् । तत्पुस्तकं च पुराणवस्पेटायां क्षिप्तम् । अन्पदा राजाज्ञया संसद्याकृष्टम् । तत्रादौ सगरेणोक्तं यो निलक्षणास

·विपष्ठि-
शलाकापुरु
परिते
सप्तमे
पर्वणि
द्वितीय
सर्गः
॥८॥
वध्यस्त्याज्यश्च । वाच्यमाने पुस्तके मधुपिङ्गले निलक्षणत्वाल्लजिते निर्गते सुलसा सगरं चत्रे । मधुपिङ्गो बालतपसा महाकालाहः
पठिसहस्रशोऽसुरो जातः।
अवधिना सगरचेष्टिवं झात्या सगरमन्यांश्च राज्ञो जिघांसुः शुक्तिमतीनद्यां विप्रवेपः पर्वतं दृष्ट्वाऽवादीद । शाण्डिल्यो नामाऽहं
त्वरिपतुमित्रमई धीरकदम्पश्च सहाध्यायिनौ । नारदेन जनैश्च धर्पितं त्वां श्रुत्वा समागमम् । मत्रैविश्वं मोद्यस्त्वत्पक्षं पूरयिष्ये । इत्यु-
स्याऽसौ पर्वतयुतः कुधर्मेण जनं मोहयामास । जने व्याधिभूतादिदोपानजनयत् । पर्वतोऽपि शाण्डिल्यानुशया रुक्शान्ति कृत्वा जना-
न्समवेऽतिष्ठिपत् । एवं सगरस्यापि पुरान्तःपुरादौ तद्विकृतरोगपीडिते सशाण्डिल्यपर्वताश्रयाद्रोगशान्तिर्जजे। सौत्रामण्यां सुरापानम् ।
गोसवेऽगम्यागमनम् । मातृमेधे पितृमेधे च तद्वधः । कूर्मपृष्ठोपर्यनौ जुह्वकाख्याय स्वाहेत्युच्वा होमः । कूर्माभावे खलतेः पिंगला-
मस्स जले मुखदमेऽवतीर्णस्य द्विजय कूर्मामे मूर्धनि होमः । यज्ञे मांसादनम् । सर्व पुरुषमेवेदं ततः कोऽइन्ता । तेन यथेच्छं यज्ञे
हिंसनं कार्यमित्यागुपदेशैः सगरं स्वमतस्यं कृत्वाऽन्तर्वेदिकुरुक्षेत्रादिषु स मखानकारयत् । राजसूयादीनप्यकाीत् । यज्ञहतांश्च सोऽसुरो
विमानस्थानदर्शयत् । सप्रत्ययो लोको निःशंकं यज्ञांश्चक्रे । अन्यदा मया दिवाकरखेचरेण यज्ञपशुपु हारितेषु सोऽसुरस्तद्विद्याघाताय
ऋषमप्रतिमामस्थापयत् । ततः स खेचरोऽहं च क्षीणोपायावन्यतो जग्मिव । ततस्तेन यज्ञेषु भावितः सगरः सुलसायुक्तो यज्ञानले
जुहुवे । कृतकृत्येन तेन चामुरेण स्वास्पदेवाजि । एवं पर्वतात्प्रवृत्ता हिंसात्मका मखास्त्वयैव निषेध्याः। रावणस्तत्स्वीकृत्य मरुत्ता-
भारदं क्षमयित्वा विससर्ज।
मरुत्तेन कोऽयं कृपालुरितिपृष्टो रावणः प्राह । ब्रह्मरुचिस्तापसः । तद्भार्या कूर्मी गुळभूत् । तत्र साधवः समीयुः । एकेन साधुना
॥८॥

·तापस: प्रयोध्य मग्रालितः । कूर्मी श्राविकाऽभूत् । सा जाते सुते नारदे जम्भकामरहते दुःखात्प्रववाज । नारदो देवैः पालितोऽध्या पिवशाम्रो दत्तनमोगामिविद्योऽणुवतघरो यौवनं प्राप । शिखाधारणान्न गृही न संयतः । कलह प्रेक्षणाकांक्षी गीतनृत्यकुतूहली । सदा कन्दर्पकौकुच्यमग्विर्यात्पन्तवत्सलः ॥१९॥ वीराणां फामुकानां च सन्धिविग्रहकारकः । छत्रिकाक्षसीपाणिरारूढः पादुकासु च ॥२०॥ देवैः संवर्धितत्वाच देवर्षिः प्रथितो भुवि । प्रायेण ब्रह्मचारी च स्वेच्छाचार्यप नारदः ॥२१॥ इति श्रुत्वा मरुत्तनृपेण रावणः क्षमयित्वा कनकप्रभा कन्यो दचा विसृष्टो मधुगं ययौ। मधुरानृपो हरिवाहणः शूलभृता मधुना सुतेन सह भक्त्योपस्थितः । रावणेन कुतोऽदः शूलमित्यप्रच्छि । पित्रा सधूसंज्ञमादिष्टो मधुः प्राह । प्राग्जन्मसुहृदा चमरेन्द्रेण ममार्पितम् । उक्तश्च-घातकीखण्डैरावते शतद्वारे सुमित्रो राजाङ्गजः, प्रभवश्व कुलपुत्रका सुहृदौ । सुमित्रो राजाऽभूत् । राज्ञा च प्रभवोऽप्यात्मतुल्यश्चके । अन्यदा नृपोऽश्वहृतः पल्लीपतिसुतां वनमालां विवाहाययौ । प्रभवं तद्रूपदर्शनात्कृशं निबन्धात्पृष्ट्वा विज्ञाय तां तदावासे महित्य निस्रपोऽहं त्वं मे माताऽसीति जल्पतं स्वशिरश्छिन्दानं कथंचित्स्वस्थी- चकार । ती चिरं राज्यं चक्रतुः । सुमित्रा प्रव्रज्येशाने सुरो भूत्वा व्युत्वा त्वं मधुः। प्रभवोऽपि मयं भ्रान्त्वा बालतपसा चमरेन्द्रो- ऽहम् । आयोजनद्विसहस्रया एतच्छूल कार्य कृत्वा निवर्तत इति । रावणस्तच्छुत्वा मधवे मनोरमां कन्यां ददौ । लङ्काप्रयाणादष्टाद- शसु वर्षेषु मेरी पांडके चैत्यान्यानर्च । कुम्भकर्णाधा राणाज्ञया दुलपुरे प्राग्दिक्पालं नलकूबरं ग्रहीतुं ययुः। आशाली विद्यया कृतं योजनशतमान पहिमयं वर्ग

·त्रिषष्ठि-
शलाकापुरु
पनरिते
सप्तमे
पर्वणि
द्वितीय
सर्गः
-
॥९॥
सर्वतो पहिमययन्त्रमबष्टभ्य स्थितं तं द्रष्टुमप्यशक्ता घ्यावृत्य रावणाय व्यजिज्ञपन्। रावणोऽप्यागतोऽनुपायः सचिन्तोऽनुरक्तया
नलकूपरपन्योपरम्भया दूतीमुखेनाऽभाणि । उपरम्भा त्वद्गुणै रक्ता वारक्षिकामाशालीविद्या त्वद्वशां करिष्यति । पुरं ग्रहीष्यसि ।
सुदर्शन चक्रमत्र ते सेत्स्यसि । रावणेक्षितो विभीपणस्तत्स्वीकृत्य तां विससर्ज । रावणः क्रुद्धो विभीपणमाह । अरे कुलविरुद्धं कि
मेने। वचसाऽपि त्वयाऽयं नवः कुलकलङ्कयने । आर्य । न वामात्रं कुलकलङ्काय । सा विद्यां यच्छतु, वैरीवश्योऽस्तु, तां वाचो.
युक्त्या त्यजेरिति वदत्येव विभीषणे साऽऽगत्य तां पुरे वीकृतां विद्या व्यन्तराधिष्ठितानि च शस्त्राणि ददौ । दशास्यस्तया विद्य-
याऽग्निवयं संहृत्य पुरं विवेश । वैरी सनदो विभीपणेनाऽग्राहि । तत्र च देवासुरैरप्यजय्यं शक्रसत्कं सुदर्शन चक्रं रावण: प्रांप ।
तं रिपुं नतं तत्रैव संस्थाप्य स्वं भर्तारं भज, विद्यादानाद्गुरुरसीत्युपरम्भा विसृज्य रथनू पुरमभि चचाल ।
तमायान्तं श्रुत्वा सहस्रारः सुतमिन्द्रं सस्नेहमूचे । त्वं विक्रमी वंशोन्नतिकरः सम्प्रति तु नीतीनामप्यवकाशो देयः । सरमाद्या
एकान्तविक्रमानश्यन्ति । पृथ्वी वीरप्रयः। मानो न कार्यः। अधुना दशास्यो वीरः सहस्रांशुबन्धको हेलोद्धृताप्टापदो मरुत्तऋतु-
कालो जम्बूद्वीपेशयन्द्रेणाऽप्यक्षोभितो नागेन्द्रालब्धशक्ति द्वयोत्कटो यमस्यापि यमस्त्वत्पत्तिं वैश्रषणं पत्तीकृत्य सुग्रीवता-
ज्ञोऽनुजयद्धदुर्लछपुरेश्वरनलकूबरस्त्वां प्रत्यापतन्प्रणिपाताच्छमनीयः। अस्मा इमां रूपिणी कन्यां यच्छेत्युक्ते क्रुद्ध शक्रे कथमस्मै
वघ्याय कन्या दीयते ? एतद्गृहोईतं तातं विजयसिंह स्मर । यदेतत्पितामहस्य मालिनो मया कृतं तदस्यापि करिष्ये । हात्का-
तरो मा भूरिति वदत्येव दशास्ये सैन्यः पुरं वेष्टितम् । दूतेन स्वसेवार्थ भणितेऽपि शके मदममुञ्चति दशाम्यः सन्नद्धोऽभूत् । इन्द्रो:
ऽपि समय पुराभिर्ययौ ।, महारणे दशास्येन्द्रौ भुवनालकाररावणस्थौ समयुध्यताम् । अथ मत्रास्त्रयुद्धं कृत्वा दशास्यः स्वेमादेरावर्ण
॥९॥

·गत्वा तन्महामानं हत्वा शक्रं बद्धा सैरावणं खानीके नीन्ये । श्रेणिद्वयेश्वरीभृतो निकृत्य लङ्कां प्रातः । शक्र कारायां चिक्षेप । सह- सारो दिक्पालान्वितो लङ्कायामेत्य बद्धाञ्जलिर्दशास्यं नत्वा माये। कैलाशोद्धा त्वया जिता इति न जिहीमः । त्वयि ततो याचाऽपि न पाहेतुः। पुत्रभिक्षां देहि । यद्ययं सदिक्पालपरिवारः क्षणे क्षणे लङ्कां तृणकामादिरहितां सर्वतः कुरुते । प्रातः प्रातः दिव्यगन्धैर्जलैरभितोऽप्यभिषिञ्चति । मालिकवत् देवतावसरदिपु पुष्पाण्युचित्य प्रथित्वा पूरयति तदाऽमुं शक्रं मुने । एवं कर्माणि कुर्वन् राज्यं स्वं गृह्णातु । तथेति सहस्रारेणोक्ते मुक्तः शक्रोऽत्यन्तमुद्विग्नो रथनू पुरमेत्य तस्थौ । निर्वाणसंगम नाम ज्ञानिनं तत्राऽऽगवं रावणात्केन कर्मणाऽयं न्यत्कार इत्यमरक्षीत् । ऋपिर्वमापे । अरिजयपुरे खेटेशज्वलन- सिंहपुत्र्या अहल्यायाः स्वयंबरेऽनेके खेचरेशा आययुः । चन्द्रावर्तपुरेश आनन्दमाली तवाऽऽगात् । पूर्यावर्तपुरेशच त्वं तडित्प्रभः । वा सहायातमिति त्यक्त्या कन्याऽऽनन्दमालिनमणोत् । तव च पराभवोऽभूत् । अन्यदाऽऽनन्दमाली गृहीतवतो विहररथाव द्रिी त्वया दहशे। पूर्वाभिभवस्मृतस्त्वया बद्धा ताडितोऽपि ध्यानानाचालीत् । तद्भाता कल्याणगुणधरो मुनिर्मुक्ततेजोलेश्यस्त्व- त्पल्या मत्यश्रिया शमितस्तेजोलेश्यां सञ्जहे। स्वमपि मुनिपराभवपापाद्भवं भ्रान्त्या शुभं कर्म कृत्वा शकोऽभूः। रावणात्पराभव- स्तत्कर्मकृतः । दत्तवीर्य सुते राज्यं न्यस्य यतं गृहीत्वा शकः सिद्धः। अन्येसुर्दशास्योऽनन्तवीर्यपि नन्तुं वर्णतुंगे शैले ययौ । स केवली रावणेन कुतो मे मृतिरिति पृष्टः, पारदारिकदोपेण भवि- प्यतो वासुदेवादित्याह । रावणः परखियमनिच्छन्तीं न रमयिष्यामीत्यभिजग्राह, पुप्पकासीनश्च लड़ां प्राप। ॥ इति श्रीहेमचन्द्ररचिते त्रिपष्ठिशलाकापुरुषचरिते ससमे पर्वणि रावणदिग्विजयो नाम द्वितीयः सर्गः ।।

·शलाकापुरु
पचरिते
॥ तृतीयः सर्गः॥
सप्तमे
पर्वणि
तृतीयः
सर्गः
॥१०॥
पैताढ्य आदित्यपुरपत्तने प्रह्लादनृपकेतुमत्योः पवनञ्जयः सुतः। इतवात्रैव भरत उपसमुद्रं दन्तिपर्वते महेन्द्रनगरे महेन्द्रः
खेचरेशः। तस्य हृदयसुन्दयों पल्यामरिन्दमादिपुत्रशतोर्द्धमञ्जनासुन्दरी पुत्री । पित्राज्ञया मत्रिषु तदर्थमनेकखेचररूपाणि पद्वेषा-
लेख्य दर्शयत्सु हरिण्यामाङ्गजविद्युत्प्रभस्य प्रहादात्मजपवनञ्जयस्य च रूपं दृष्ट्वा रूपयतोः कुलिनयोयोर्मध्येऽस्याः को यर इति
राज्ञोक्ते मन्त्र्यम्यधात् । नैमित्तिकैरष्टादशाब्दायुर्मोक्षंगमी विद्युत्प्रभः प्रोचे । पयनञ्जयस्तु चिरायुर्योग्यो वरस्तदस्मै सुतां देहि ।
अत्रान्तरे नन्दीश्वरे यात्रायै खेचरा ययुः । तत्र गच्छन्महादो महेन्द्रं स्वसुताय कन्यां ययाचे । महेन्द्रस्तदग्रेऽप्यभिष्टमिति
प्रतिपेदे। तृतीये दिवसे मानससरोवरे विवाह इत्युक्त्वा स्वस्थानं तो प्रापतुः । ततः स्वजनैः सह मानसे गत्वाऽऽवासं चक्रतुः । पवन:
अयो मित्रं प्रहसितं कन्यास्वरूपं पप्रच्छ । सोऽपि तद्रूपं वचसामगोचरं रम्भादिभ्योऽप्यधिक वर्णयन् पवनञ्जयं तदैव तद्दिदृक्षोत्सुकं
चक्र । ततः समित्रः पवनञ्जयो निश्युत्पत्य सप्तभूमिके प्रासादे छन्नीभूय तां द्रष्टुमारेमे । तत्रैका सखी प्राह । धन्यासि यस्याः पव-
नञ्जयः पतिः। द्वितीयाऽवदत् । चरमदेहं विद्युत्प्रभं मुक्त्वा को वरः श्लाघ्यः । पुनः प्रथमा साह । विद्युत्मभः स्वल्पायुः। न युक्तो
वरः स्वामिन्याः। द्वितीयोचे। स्तोकमप्यमृतं श्रेयः विषस्य तु मारोऽपि न । पवनञ्जयोऽचिन्तयत् । अस्याः प्रियमिदम् । यतो न
निषेति । ततः क्रुदो खड्गकरः प्रादुर्भूय ययोर्हदि विद्युत्प्रभस्तयोयोरपि शिरश्छिनधीति बदंश्चचाल । प्रहसितस्तं पाहो धारय-
॥१०॥

·सापराधाऽपि स्त्री अवध्यैव किं पुनरियं निरपराधेति निषिद्ध उत्पत्य खावासं गतो दु:खितो जायत्तस्थौ । प्रातर्मि प्रोचे । अनया विरक्तया किम् । तदेहि स्वपुरी यामः । मित्रमाह । प्रतिपन्नं नोल्लङ्घयम् । गुरुभिः प्रतिपन्नस्य तु का कथा | निर्दोषा चेयम् । स्वस्थ तसाच पितरौ सततया गच्छन् किं लजयसि । मित्रवचसा स्थितस्तां परिणिन्ये । महादो वधूवरमादाय महेन्द्राचितः स्वपुरी प्राप । अञ्जनसुन्दर्याः सप्तभूमिकं प्रासादमर्पयामास । पवनञ्जयस्तु तो वाचाऽपि न संभाषयामास । साऽपि पर्यङ्कस्य पार्श्वद्वयमामती वर्षददीर्घा निशाः कथञ्चिभिनाय । बान्वन्तरन्यस्तमुखी कान्तालेखनैरेवाहान्यतिवादयति स्म । सखीभिर्मुहुर्भाष्यमाणाऽपि तूष्णी- मेव तस्थौ। अथ रावणदूतः महादं प्रोचे वरुणो रावणेन वैरायते । नमस्कारं याचितो दोर्दण्डौ पश्यन्निदं जल्पति । को रावणः १ तेन किं सिध्यति ? नाहमिन्द्रो, न कुबेरः, न नलकूबरः, न सहस्रांशुः, न मरुतः, न यमः, न फैलासाद्रिः, किन्तु वरुणोऽहम् । यद्यस्य देवताधिष्ठित रत्नैर्दपः, तदायातु तदर्प हरिष्ये । क्रद्धो रावणो गत्वा तत्पुरं वेष्टितवान् । वरुणोऽपि राजीवपुण्डरीकादिसतयुतः पुरानिःसृत्य युयुधे । वरुणात्मजैः खरदूषणयोद्धा नीतयोः रक्षःसैन्ये भमे वरुणो निजपुरी विवेश । रावणः खेचरेशाहूतये तान्या- द्विणोत् । अई तुभ्यं प्रहितः । ततः प्रह्लादं चलन्तमानहान्निपिद्धय पवनश्वचाल । अञ्जना पत्युर्यात्रां श्रुत्वा प्रासादादवरुप स्तम्भमवदम्य तं द्रष्टुं निनिमेपा तस्थौ । पवनस्तां कृशां निविलेपना तुलितालकच्छन्नमालां नितम्वन्यस्त श्लथभुजलता धूसराघरां बाप्पधौतमुखीं पुरःस्थां दृष्ट्वा दध्यौ। अहो निहीत्वं, निर्मीत्वं, यदि वा पुराऽपि ज्ञातमदः परं मया गुज्ञिाभङ्गभीवेरुदूढेयम् । साऽपि पादयोः पवित्वा जजल्प । त्वयर

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
तृतीयः
सर्गः
॥११॥
सर्वोऽपि सम्भाषितोऽइन्तु न कदाचित्तथापि विज्ञप्यसे न विस्मार्याऽहम् । पवनोऽपि तामवमत्यैव ययौ । साऽप्यन्तर्गृहं गत्वा दुःसिनी
भूमौ पपात । पपनस्तत उत्पत्य मानससरः प्राप्तो निशि विद्यया विकृतसौधमध्यासीनः पर्यस्थश्चक्रवाकी प्रियवियोगाहु:खितां
क्रन्दन्तीं वीक्ष्य सा कथं भविष्यतीति ध्यायन्यहसितायाऽऽचख्यौ। तेन च प्रेरित उत्पत्याऽञ्जनावेश्मनि द्वारि तिरोहितस्तस्थौ।
प्रहसितस्तु तदोकाप्रविष्टस्तामल्पाम्मसि शफरीमिव पर्यके वेष्लन्ती चित्तसन्तापस्फुटद्धारमौक्तिकां मुक्तदीर्घनिःश्वासामीपांतनिःसह-
स्रस्तभुजभमरत्रकङ्कणां सख्याऽऽश्वास्यमानां शून्यदत्तदृशं शून्यचित्तां ददर्श। साऽपि तं दृष्टा कस्त्वं ? परस्त्रीगृहं मास्था, सखि ! एनं
दोष्णा धृत्वा यहिः क्षिप । अत्र पवनञ्जयं विनाऽन्यस्य न प्रवेशाऽधिकार इति वदन्ती तेन नत्वा स्वामिनि! वर्धाप्यसे, पवनः समा-
याति । वन्मित्रमहं पुरःसरः समागममित्युक्ता । प्रहसित ! देवेन हसिताऽहं त्वं मा इसीः। नाऽयं नर्मक्षणः। यदि वा मत्कर्मणामेवा-
ऽयं दोपः । यत्तादृशोऽपि कान्तो मां त्यजति । मम पाणिग्रहादनु द्वाविंशतिः समा व्यतीतास्तथाऽपि जीवामीतिवादिनी संक्रान्तदु:-
सेन पवनेन पविश्य सगद्गद घमणे । मया निर्दोपाऽप्पज्ञत्वात्यक्ताऽसि । मद्भाग्यैर्जीविताऽसि । साऽपि प्रियं ज्ञात्वा सत्रपा पर्य के-
पावष्टम्भादुत्थिता कान्तेन वलयितदोष्णा गृह्णताऽधिपर्यङ्कमुपवेशिता मदागः क्षमस्वेत्युक्ता तव दास्यस्मि मय्यनुचिता क्षामणेत्य-
भाषत । सख्या मित्रे च गते स्वैरं रन्त्वा प्रातात्वा प्रिये ! खेदं माकापीः, सुखं तिष्ठ । दशास्यकृत्यं सम्पाद्यायामीत्यापृच्छन् प्रिय-
स्तयाऽवाचि। शीघमागच्छेश्चन्मजीवितं वाञ्छसि । अन्यच्चाद्य ऋतुस्नाताऽहं यदि गर्भस्त्वत्परोक्षे मवेत्तदा खला अपवदन्ति । पवनो
नगो शीघ्रमेष्यामि । कथं क्षुद्राऽवकाशो भविता ? अथवा मत्सङ्गसूचकं मन्नामाङ्कमङ्गुलीयं गृहाण । तत्समर्प्य मानसतीरस्थे स्वसैन्ये
१ ईशा पर्यइस्यावयवविशेषः । "ईग" इति भाषायाम् ।
॥११॥

·ययौ । ततोऽपि लवां गत्वा दशास्यं ननाम । रावणोऽपि पातालं प्रविश्य ससैन्यः प्रतिवरुणं ययौ। इतथ समर्भाऽञ्जनसुन्दरी केनुमत्या श्वश्वा साधिक्षेपं कुल कलङ्ककारिणीति निर्भसिता दर्शिताङ्गुलीयाऽङ्गुलीयमात्रेण प्रतारयसि ? यस्त्वन्नामाऽपि नाऽग्रहीत् तेन कथं सङ्गमः १ मद्गृहानिर्गच्छ । गच्छ पिटगृहमित्युक्त्या सखीयुता यानमारोप्यारक्षनरैर्महेन्द्रनग- रोपान्ते मुमुचे। सा तत्र कष्टां रात्रिं नीत्वा प्रातर्भिक्षुकीव पितृगृहद्वारं ययौ । प्रतिहारानुयुक्ता सखी तं वृत्तान्तमाचख्यो । प्रतिहा- राज्ज्ञातवृत्तः पिता स्त्रीणामचिन्त्यं चरितमिति चिन्ताप्रपन्नः । प्रसन्नकीर्तिना सुतेनोचे । निर्वास्यतामियं कुलदूषिकेति । महोत्साहो मन्व्युवाच । श्वदुःखे पुत्रीणां पिटगृहं शरणम् । क्रूरा स्वनिर्दोषामप्यम कंचिद्दोषमुत्पाद्य निर्वासयेदपि । दोपादोषव्यक्ति यावः | च्छन्नं पाल्यताम् । राजाऽवदद-भर्तुर्दृष्येयम् । तस्मादेव तत्कथं गर्भः सम्भाव्यते । मुखमस्या नेक्षे । राजाऽऽज्ञया द्वाःस्थस्तां निवा- सयत् । क्षुनृक्लान्ता रुदती दर्भपाटितांहितला तरौ ठरौ विश्राम्यन्ती सख्या सह सा चचाल । पूर्वाऽऽयातनृपपुरुपैनिपेधात्कापि ग्रामपुरादौ नावस्थान प्राप। एकस्यां महाटव्या तरुमूलनिषण्णा श्वश्रूपिवमानभ्रातृभर्तृपालम्भमयं रुदन्ती सख्या सम्बोध्याग्रतो नीता । गुहान्तर्ध्यानस्थममितगतिचारणश्रमणं प्रेक्ष्य ननाम । ध्यानान्ते धर्मलाभयन मुनिः सख्याऽअनादुःखनिवेदनपूर्व कोऽस्या गौमवत् । केन च कर्मणेदृशी दशेति पृष्टोऽवदत् । जम्बूद्वीपमरते मन्दरपुरे प्रियनन्दीवणिकस्तो दमयन्तः साधुम्यो गृहीतसम्यक्त्व विविधनियमो द्वितीयकल्पै सुरः। च्युतो मृगाकपुरेशहरिचन्द्रसुतः सिंहचन्द्रः श्रितजिनधर्मः सुरीभृतो वैताढणे वारुणे नगरे सुकण्ठसुतः सिंहवाहनो राज्य भुक्त्वा श्रीविमल- तीर्थ लक्ष्मीधरर्लन्धमतो लान्तकेऽमरीभूय च्युत्ता त्वत्सख्याः कुक्षाववतीर्णः । चरमदेहोऽयं दोष्मान् ।

·सप्तमे
त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
पर्वणि
तृतीयः
सर्गः
॥१२॥
अन्यच्च कनकपुरे कनकरयराजस्य कनकोदरीलक्ष्मीवत्यो प्रिये । लक्ष्मीवती श्राविका स्त्रमयं जिनविम्बं सदाऽऽनर्च । कनको-
दर्या मात्सर्यात्तविम्यमवकरान्तश्विक्षिपे । अन्यदा जयश्रीगणिन्या तद् दृष्ट्वा प्रबोधिता सानुतापा सा तद् विम्बं प्रमृज्य क्षमयित्वा
यथास्थानं न्यवेशयत् । तदादि सम्यक्त्वधरा मृत्वा सौधर्मे देवी ततश्च्युत्वा त्वत्सखी त्वं च तत्र भवे अस्या जामिस्तकर्मणोऽनु-
मत्री। तत्पाकं सहाऽनुमुझे। भुक्तमायञ्च कर्म । जैनो धर्मो गृह्यताम् । मातुलोऽकस्मादागत्यैनां खगृहे नेष्यति । पत्या सङ्गोऽचि-
राझविष्यतीत्युवाऽऽईते धर्मे ते संस्थाप्य मुनि भसोत्पपात ।
तत्र च महाक्रूरः सिंहस्तयोर्भयं जनयन् शरभरूपेण तद्गुहेशमणिचूलाख्यगन्धर्वेण नाशितः । गन्धर्वः स्वं रूपं प्रपद्य सप्रिय.
स्तयोः प्रमोदायाईद्गुणस्तुतिं जगौ। ते तत्रस्थे तेन कृतसान्निध्ये मुनिसुव्रतप्रतिमा संस्थाप्य पूजयतः स्म । अञ्जना सल्लक्षणं सुत-
मस्त ! सखी सविकर्माण्यकृत । सूतमङ्कमारोप्य रुदती हनू पुरेशः प्रतिपूर्यः खेचरस्तां प्रेक्ष्य पृष्टज्ञातवृत्तो रुदन स्वन्मातीताई
दिष्टया त्वां जीवन्तीमपश्यमिति वदन सहाऽऽयातं दैवज्ञं सूनोन्मादि पप्रच्छ । सोऽवदत् राजाऽवश्यं भावी । भवेत्रैव सेत्स्यति ।
अद्य चैत्रबहलाष्टमी, रचिदिनेशः, श्रवणो धिष्ण्यम् , मेये रविस्तुङ्गः ।
चन्द्रमा मकरे मध्ये भवने समवस्थितः । लोहिताङ्गो वृषे मध्यो मध्यो मीने विधोः सुतः ॥२२॥
कर्के गुरुरुचः। मीने दैत्यगुरुस्तुङ्गः शनियुतः । मीनलग्नोदये ब्रह्मयोगे सर्वमिदं शुभम्।
प्रतिसूर्यस्ता ससखी साङ्गजां विमानमारोप्य स्वपुरं प्रतस्थे। बालो विमाने लम्बमानोचरत्नमालम्वकिङ्किणीजिघृक्षात-
रुत्सद्भादुत्पतितो गिरिमूर्ध्नि पपात । स गिरिस्तस्पातनिर्घातवशात्कणशोऽभवत् । प्रतिष्र्यो हृदयमानत्या रुदत्या अञ्जनायास्तं बालम
॥१२॥

·नुत्पत्य लात्वाऽक्षताङ्गमार्पयत । हनुरुहं स्वपुरं गयौ । हनुरुहपुरे जातमात्राऽऽगतत्वात्तत्मनोहनूमानित्यभिधा मातुलेन चक्के । विमा- नपसिनानेन शैलवर्णित इति श्रीशैल इत्यपराख्या.। प्रतिदिन ववृधे । अञ्जना तु दोपः कथमुचरिष्यतीति सदा दध्यौ। इतश्च पवनो वरुणेन सन्धिं कृत्वा खरदूषणौ मोचयित्वा तोपितरावणः स्वपुरमागतः । पितरौ नत्वाऽञ्जनावासं गतस्तामदृष्ट्वा कस्याश्चिस्त्रियः सकाशाज्ज्ञातवृत्तः प्रियोत्कः श्वशुरपत्तनं ययौ । तत्राऽप्येकस्याः खियः पार्श्वे पृष्ट्वा पित्राऽपि निर्वासितां श्रुत्वा वजाहत इव शैलवनादिषु भ्राम्यस्तदुदन्तमप्राप्य विषण्णः प्रहसितमित्रमवदत् । सखे! गत्वा पित्रोः कथय । अञ्जना न दृष्टा पुनरर- ण्ये गवेषयन्यदि न दृक्ष्ये तदाऽग्निं विशामि । स गत्वाऽकथयत् । केतुमती तच्छ्रुत्वा मुमूर्छ । संज्ञां लब्ध्वोवाच । प्रदसित.! स्वया स एकाकी किं बनेऽमोचि ? अथवाऽहमेवाविमृश्यविधायिनी । मयात्रैव साचीदोषारोपफलं लेमे । एवं रुदवीं तां निवार्य प्रहादः सबलः सुतान्धेषणाय चचाल । सर्वविद्याधरेन्द्राणां पार्थेजनापवनशुद्धथै नरान्याहैपीत् । खयं च सर्वत्राऽन्वेपयन भूत- वनं गतः । चिताग्नि ज्यालयन्तं पवनं ददर्श । शुश्राप च । हे वनदेव्यः ! प्रह्लादकेतुमतीसुतोऽहम् । मत्पत्नी महासत्यञ्जना निदों. पापि मया खेदितैकरात्रि रमिताऽपिताभिज्ञाना जातगर्भा दोपशङ्कया गुरुभिनिर्वासिता काऽप्यस्तीति न ज्ञायते । ममैवाज्ञानदोपो. ऽयम् । तदमाप्तौ स्वां तनुमत्राग्नौ जुहोमि । यदि पश्यथ, तदाऽदो ज्ञापयध्वम् । त्वद्वियोगात्तव पतिरग्नी विवेश । राजा तच्छ्रुत्वा तमग्नौ झम्पां दित्सन्तं बाहुम्यां दधार, कोऽयं मम कान्तावियोगार्तिप्रतीकारविन इत्युक्तवन्तं तमुवाच । वत्स ! त्वपिताऽहम् । त्वन्मात्रैकमविमृश्य कृतं त्वं द्वितीयं मा कृथाः । महस्रशो विद्याधरा मदादिप्यास्तामन्वेपयन्ति । अत्रान्तरे केऽपि खेचराः पवनाञ्जने गवेषयन्तो हनू पुरं ययुः । अञ्जना तेभ्यः पवनस्याग्निप्रवेशप्रतिज्ञां श्रुत्वा मुमूर्छ । उपचारैर्लव्धसंज्ञाs-

·पष्ठि-
कापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
तृतीयः
सर्गः
।१३।।
रोदीत् । नार्यः पतियता यहिं विशन्तीति युक्तम् । स्रीसहस्रभोक्तृणान्तु नराणां क्षणिकः कान्ताशोकः । तत्कुतोऽग्निप्रवेशः। प्रिय !
तदिदं साम्प्रतं विपरीतं जज्ञे । नाऽयं श्वशुरयोर्दोपो, न वा पित्रोः किन्तु ममैव कर्मदोषोऽयमिति रुदतीं तो बोधयित्वा ससुतां
विमानमारोप्य प्रतिसूर्यः पचनान्वेपणं कुर्वन् तत्रेयाय । प्रहसितः साजनं तमायान्तं दृष्ट्वा जयपूर्व महादपवनयोराचख्यो । प्रति-
सूर्याञ्जने प्रह्लाद नेमतुः । प्रह्लादः प्रतिसर्यमालिङ्गयाङ्कन्यस्तपौत्रो जगाद । साधु साधु त्वमेव मे बन्धुः । मां शोकान्धेरुदधरः ।
पयनोऽपि मुमुदे । सर्वे हनुपुरं जग्मुः । महेन्द्रोऽपि सप्रियस्तत्राऽऽययो । महोत्सवं कृत्वा सर्वे स्वं स्वं स्थान प्रापुः । पवनस्तु सपुत्र-
कलत्रस्तत्रैवाऽस्थात् । हनूमान् गृहीतकलः साधितविद्यो यौवनं माप ।
इतथ रावणः सन्धिदूषणमुत्पाद्य वरुण जेतुं प्रतस्थे । दूनाहूतौ पचनप्रतिसूयौँ निवार्य सादरं ससैन्यो हनूमान्रावणमैन्यं माप ।
रावणोऽपि तं नमन्तं स्वाङ्के निदधे । वरुणापुर्या अभ्यणे स्थिते रावणे वरुणः सुतशतान्वितो निर्ययौ । वरुणः सुग्रीवाद्यैर्वरुणसुताच
रावणेन युयुधिरे । हनूमानरावणं खेदयतो वारुणीन् विद्यया संस्तभ्य चयन्ध । वरुणस्तद् दृष्ट्वा हनुमते धावन्नन्तरा रावणेन स्खल.
यित्वा योधयित्वा बद्धः । स्वसैन्ये नीतः। प्रणतः सपुत्रो मुमुचे । वरुणेन हनुमते स्वपुत्री सत्यमती दत्ता । रावणो लाप्राप्तो हनुमते
चन्द्रणसात्मजामनन्तकुसुमाख्यामदत्त । सुग्रीवः पद्मरागां नलो हरिमालिनीमन्येऽपि सहस्रसंख्याः कन्या हनुमते ददुः । हनूमान्
हनपुरं परेऽपि स्वं स्वं स्थान प्रापुः ।
॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्ठिशलाकापुरुषचरित गद्यबन्धे सप्तमे पर्वणि हनुमद्त्पत्तिवरुणसाधनो नाम तृतीयः सर्गः॥
॥१३॥

·॥ अथ चतुर्थः सर्गः॥ तमा मिधिलापुपा हरिवंशे वासरफेतुविपुलामुनो जनको राजा । इतयायोध्यायामिक्ष्वाकुवंशान्तभूताऽऽदित्यवंशे श्रीमुनिसुव्र- ततीय विजयो राजा हिमचूलाराशी, यजयाहुपुरन्दरौ मुतौ । इतथ नागपुर इमवाइननृपसुतां मनोरमा परिणीय वज्रयाहरुदपसुन्द- रेग स्यालेनान्वितः स्वपुर यान्गुणमागरमुनि तपस्यन्तं दृद्वा धृतवाहनो बन्योऽयं महात्मेति वदन्श्यालेन प्रवज्यामादित्ससे? इत्यु- कमितेऽत्येतदित्याह । उदयो नर्मणाऽयादीव । सहायोऽस्मि । कुमारेणोक्तं सन्यां मा त्याक्षीः। तेनाऽऽमेत्युक्ते कुमारो वाहनादु- नीर्य पमन्ताद्रिमारोह । श्यालः माह । नर्मोज्या मा प्रधाजीः। भोगान्भुक्ष्व । त्वां विना मनोरमा कथं जीविष्यति । चारित्रं मयद्रोः फलम् । नर्मोक्तिरप्पस्मासु तात्त्विकी बभूव । स्वत्स्वसा च चेन्कुलीना तत्प्रव्रजिष्यति । नो चेदस्याः शिवः पन्थाः । मम तु भोगैरलम् । त्वयाऽपि सन्धा पाल्येत्युक्या मुनिमुपगम्य कुमारः प्रपवाज | इयालो मनोरमा पञ्चविंशतिश्च कुमाराः प्राव्रजन् । विजयनृपलटत्या वैराग्यापमो राज्ये पुरन्दरं न्यस्य निर्वाणमोहमुनिपाचे व ललौ। पुरन्दरोऽपि पृथिवीकुक्षि कीर्तिधर नृपं कृत्या क्षेमेकरपिपार्थे मुनिरभूत् । कीतिघरो राजा महदेव्या पल्यारस्त । प्रजिधर्मत्रिभिः सुतोत्पत्तिं यावत्मतीक्षितः । सहदे. पीकुक्षि मुकोसलं पालं राज्ये न्यस्य विजयसेनमूरिसादान्ते दीक्षामवाफ । स गुज्ञियैकाकिविहारी मासोपवासपारणे मध्याहेऽयो- पापी मनाम 1 सौधाग्रस्या सहदेवी तं दृष्ट्वा दध्यौ । अस्मिन्पत्यो प्रजिते पतिहीनाऽभवम् । यद्येनं दृष्ट्वा सुकोशलोऽपि प्रव्रजेत्

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
चतुर्थः
सर्गः
॥१४॥
तदा निरा स्याम् । ततो निस्यिोऽयम् । इति ध्यात्वा निमन्तुर्भर्ता बती तयाऽन्यलिङ्गिभिः सार्ध निरवांस्थत । सुकोमलस्तदुःख-
दु:खितां रुदती स्वधात्रीं दृष्ट्वा पृष्टज्ञातवृत्तस्तातान्ते गत्वा व्रतं ययाचे। खपत्नी चित्रमाला गुर्वी सचिवैः सहैत्याजाजकं राज्यं
त्यक्तुं नाहसीति वदन्ती वव गर्भस्थः सुतो मया राज्येऽभिषिक्त इत्यूचे । लोकं संभाष्य तातान्ते प्रव्रज्य तपस्तेपे। तो पितापुत्री निर्ममौ
| निष्कपायौ भुवि विजहतुः । सहदेवी सुतवियोगाखिन्ना साऽऽध्याना मृत्वा गिरिगहरे व्याघ्रयभूत् । तौ च मुनी एकदैकस्याद्रेणु-
हायां वरात्रमतीत्य कार्तिक मासे प्राप्ते पारणाय प्रयान्तौ मार्गे व्याघ्रया दृष्टौ । दूगद्धावन्ती व्यात्तवक्त्रां तां दृष्ट्वा तो कायोत्सर्गेण
तस्थतः सा प्रथमं सुकोशले पपात । पृथ्व्यां च तमपातयत् । चटचटितिनश्चर्म दारयन्ती रुधिरं पपौ । टटिति रदैस्त्रोटयन्ती
मांसं जग्रसे। कटकटिति कीकशान्यपि चखाद । मुनिः शुक्लध्यानात्केवली मोक्षं ययौ । कीर्तिधरोऽपि जातकेवल क्रमात्परं पदं
प्राप । सुकोशलप्रिया चित्रमालापि हिरण्यगर्भ सुतं सुपुवे । तस्य यौवनप्राप्तस्य मृगावती प्रिया बभूव । हिरण्यगर्भः पलितदर्शना-
नघुपं सुतं राज्ये न्यस्य विमलमुन्यन्ते व्रतं जग्राह । नघुपोऽन्यदा सिंहिकादेवीं राज्ये मुज्वोत्तरापथे भूपालाजेतुं ययौ । दक्षिणाप-
थनृपैर्वरिभिरयोध्यायां रुद्धायां सिंहिका पुंवदभिपेणनापूर्व तान्जिगाय । आयातो नघुपस्तन्महिलानुचितं कर्म श्रुत्वा नूनमसतीय-
मिति परिजहे । नघुपस्यान्यदा दाहज्वरः । कथश्चिदनुपशान्तस्तया सत्यश्रावणापूर्व तोयाभिषेकादुपशमितः । सुरास्तस्यां पुष्पाणि
वपुः । तदादि राजा तां बहु मेने । नघुपः सोदासाय सुताय राज्यं दत्त्वा प्रवत्राज । अन्यदा मत्रिणोऽर्हतामष्टानिकामहोत्सवेऽमारि
१ व्याघ्री तस्य दन्तकरवक्षोमुखभुजादीन्यानि सल्लक्षणानि स्नेहलदृशा पश्यति तावज्जातिस्मृति हे । स्वं निनिन्द, रुरोद । केवलिकीर्तिधराद्दिनत्रयमनशनं
कृत्वा पञ्चनमस्कृति प्राप्य सुरो जज्ञे । इति ग्रन्थान्तरे
॥१४॥

·। महोप्य सोदासमनुः । त्वत्पूर्वजैरहदष्टाहिकोत्सवे मांसं नाऽसादि । त्वमपि मा स्म खादीः । सोदासः सुदमवदन् । छन्नं मांसमाने- यम् । पदोऽपि पुशायाममार्यो मांसाऽप्राप्पागीतो मृतार्भकं दृष्ट्वा संस्कृत्य तस्मै ददौ । सोऽपि तद्रसप्रीतः कस्य जीवविशेषस्थे. दमिति प्रभाग्यावनृमांसो मम सदा नृमांसं देयमित्याह । सूदो डिम्भान्जहार । मन्त्रिणस्तज्ज्ञात्वा नृपं धृत्वाञण्ये त्यक्त्वा तत्सुतं मिंदरयं राज्येऽम्पपिश्चन् । सोदासोऽपि भ्राम्यन्मुनेर्मद्यमांसपरिहारप्रधानं धर्म श्रुत्वा श्राद्धीभूतो भवाद्विभांचकार। महापुरेऽपुत्र- नृपस्तौ पश्यदिव्यामिपिक्तो ममाझा मनुष्वेति सिंहस्थाय दूतं प्राहिणोन् । दूते तिरस्कृते मिथोऽभिषेणने युद्धे सोदासः सिंहरथं जित्वा गृहीत्या राज्यद्वयं दत्वा स्वयं दीक्षा स्वीचकार । सिंहरयसनुर्मरथो राजा । ततश्चतुर्मुखः, हेमरथः, शतरथः, उदयपृथुः, वारिरथः, इन्दुस्था, आदित्यरथः, मान्धाता, चीरसेना, प्रतिमन्युः, पमपन्धः, रविमन्युः, वसन्ततिलका, कुवेरदत्तः, कुन्युः, शरभः, द्विरदः, सिंहदशनः, हिरण्यकशिपुः, पुषस्थलः,ककु- रस्था, रघुः, एवं नृपेषु केचित् सिद्धेषु के पुचित्वगतेप्पनरण्यो राजा । तस्य पृथ्वीदेव्यामनन्तरघदशरथौ सुतौ । अनरण्यो रावणजिते राहसोशै गृहीतयते वत्सख्यान्मासजाते दशरये राज्यं न्यस्थानन्तरथसहितो व्रतं जग्राह । अनरण्यो मोक्षं ययौ । अनन्तरथो भुवि रिजहार । दशरथो वालोऽपि वयसा विक्रमेण च सर्वराजखधिकं रराज । तत्र राजनि ईतयोऽदृष्टपूर्वा आसन् । आईतं धर्म दधौ। दप्रस्थलपुरेशसुकोशलनृपामृतप्रभापुत्रीमपराजितामुढवान् । तथा कमलसङ्कुलपुरेशसुपन्धुतिलकात्मजां मित्राकुक्षिजामादिनाम्ना केकयीं मित्राभूः सुशीला चेति सुमित्रेत्यपरनाम्नी पर्यणैपीत् । अन्यां च सुप्रभामुपायत । धर्मार्थावाधया कामं भेजे । रायणसिखण्डं भरवं भुआनो मम स्वतः परतो वा विपचिरिवि नैमित्तिकमन्वयुक्त। जानक्याः कारणेन दाशरथेभविष्यति मृ-

·विपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे.
पर्वणि
चतुर्थः
सर्गः
॥१५॥
त्युरिवि तेनोक्ते जनकदशरथौ हत्वाऽस्य सत्यवचसोऽपि वचोऽनृतं करिष्य इति विभीषण आह । रावणेनामेत्युक्तश्च स्वगृहं ययौ।
नारदः श्रुतवृत्तो दशरथं गतस्तेन 'कृतप्रतिपत्तिः कुतःस्थानादायातोऽसीति पृष्टः प्राह । पूर्वविदेहेषु पुण्डरीकियां श्रीसीमन्धरस्य
दीक्षामहमहं दृष्टुं गतः । ततो मेरौ देवान्नत्वा लङ्कायां शान्तिमनमम् । रावणगृहे नैमित्तिकाजानक्यर्थे त्वत्सुताद्भाविनं रावणवध.
मश्रौपम् । विभीषणस्त्वां जनकं च हन्तुं कृतप्रतिज्ञः समेष्यतीति साधर्मिकप्रीत्या तवाऽऽख्यातुमायासीपम् । नारदोऽभ्यर्च्य विसृष्टो
जनकापापि तथैवाख्यत् । जनकदशरथावलक्ष्यौ महीं भ्रमतुः। मत्रिभिस्तु खस्वराज्ये राजालयान्तर्लेप्यमयी ध्वान्ते स्वस्वामिमूर्ति-
यस्थत । विभीषणः ससंरम्भो लेप्यमय्या दशस्थमूर्तेः शिरो ध्वान्तेऽसिनाऽच्छिनत् । नगरे कलकलोऽन्तःपुरान्तराक्रन्दध्वनिर्जज्ञे ।
सामन्ताः सन्नद्धा दधाविरे । गूढमत्रा मत्रिणो मृतकार्य चक्रुः। विभीषणस्तं मृतं ज्ञात्वा जनकवधे कृतावज्ञो लङ्क प्राप । जनकद-
शरथौ च भ्राम्यन्तौ मिलितायुत्तरापथं जग्मतुः । तत्र कौतुकमङ्गले पुरे शुभमते राज्ञः पृथ्वीश्रीकुक्षिजायाः सर्वकलाकुशलाया द्रोण-
मेघस्वसुः केकेरयाः स्वयंवरे जग्मतुः। तत्र तया दशरथे घृते हरिवाहणाद्याः क्रुद्धाः सन्नदाः कार्पटिकादेकाकिनोऽस्मादिमामाच्छिन्द्म
इत्यूनुः। शुभमतिनृपो दशरथपक्षे सन्नद्धः । पत्याज्ञया कैकेय्यां सारथ्यं कुर्वाणायां दशरथो रिपूञ्जिगाय । वरं याचस्वेति कैकेयीं
वदन्समवे याचिष्य इति तयोचे । ततो हठात् हृतैः परसैन्यैरसंख्यपरिवारो दशरथः कैकेयीयुतो राजगृहं गतः। जनकः स्वपुरी ययौ।
दशरथस्तु तया शङ्कयाऽयोध्यां न ययौ, किन्तु मगधेश विजित्य तत्रैव स्थितोऽपराजितामुख्यमन्तःपुरमानीनयत् ।
अन्येारपराजिता गजसिंहेन्दुरवीन् स्वप्ने निशाशेपे दृष्ट्वा ब्रह्मकल्पाच्च्युतं देवं गर्मे दधार। सुतं सुपुवे । राजा दानं ददौ ।
महोत्सवं चक्रे । तदा तत्प्रभावान्नृपा अचिन्तितानि प्राभृतान्युपनिन्युः। पद्म इत्याख्या पित्रा चक्रे राम इत्यपि प्रथितः। सुमित्राऽपि
॥१५॥

·गजसिंहाचन्द्राग्निश्रीसमुद्रान् स्वप्ने ददर्श । जातस्य मुतस्य नृपो महामहपूर्व नारायण इति संज्ञा चकार । लक्ष्मण इत्यपरारुपा- भूत् । तो पापीमिर्ताल्पमानौ भूमजामवादशं सञ्चेर तुः । क्रमावर्धमानौ नीलपिताम्बरौ दोर्यलेनाऽप्यरिवलं तृणम्य मन्यमानौ शस्त्र- फौरल फोनुकायैच मेनाते । दशरथस्तपोबलेन स्वं देवासुरादीनामप्यजय्यं मन्यमानोऽयोध्यां ययौ । अथ कैकयीसुप्रमाभ्यां भरत- तुमौ गुपाते । नौ च मियोऽत्पन्तं स्नेहलौ। दत्य जम्बूद्वीपमरते दारुयामे वसुभूतिद्विजः । प्रियाऽनुकोशा। अतिभूतिः सुतः । तत्पत्नी सरसा । तस्यां कयानाख्यद्विजेन हतायामविभूविस्तदन्वेषणाय मां पनाम । सुतस्नुषार्थेऽनुकोशावसुभूती च चेरवः । सुतस्नुपे अदृष्ट्वा तं गृहीत्वा सौधर्मे देवी जानौ। च्युत्वा पैताइये रयन पुरे चन्द्रगतिपुष्पवत्यौ राजा राज्ञी चाभूताम् । सरसाऽपि प्रज्येशाने देवी। तद्वियोगार्मोऽतिभूति- मर्व मान्या इंसपोनो जातः । श्येनेन मक्ष्यमाणः साधुदत्तनमस्कारो दशवर्पसहस्रायुः किन्नरेषु सुरोभूत्वा चिदग्धपुरे प्रकाश सिंहन. पस्य सुतः कुण्डलमण्डितोऽभूत् । कयानोऽपि मोगासक्तो भवं भ्रान्ता चक्रपुरे चक्रवजनृपपुरोधसो धूमकेशस्य सुतः पिङ्गलो जात- गां सहाध्यापिनी नृपपुत्रीमतिसुन्दरी हला विदग्धनगरे गतस्तुणकाष्ठादिविक्रयादात्मानं जीवयामास । कुण्डलमण्डितस्तामति- गुन्दरी दृष्ट्वा मियो रागे जाते हत्वा पिभिया दुर्गदेशे पल्लीं कृत्वा तस्थौ । दशरथभुवं लुण्टयंस्तत्सामन्तबद्धः कालेन मुक्तः पित्- राज्याय महीनाम्यन्मुनिचन्द्रमुनेः श्रुतधर्मः श्राद्धीभूतो राज्येच्छुरेव मृत्वा मिथिलायां जनकपल्या विदेहाया गर्ने सुतत्वेनास्तीर्णः। सरसाऽपि भवं प्रान्त्वा पुरोहितसुता वेगवती नाम्नी भूत्वा प्रव्रज्य ब्रह्मलोके गत्वा व्युत्वा विदेहाया गर्भ कुण्डलमण्डितजीवयुग्मत्वेन गुनाचातारीन् । पिङ्गलस्त्वठिसुन्दरीवियोगाः कदाचिदार्यगुप्ताचार्याद् व्रत्यपि तस्यां रागममुश्चन्सौधर्मे देवोऽभूत् । विदेहया

·विपति-
बलासपुर
परित
सप्तमे
पर्वणि
चतुर्थः
सर्गः
॥१३॥
प्रपतमपत्ययुग्म पश्यन् जातमात्र कुण्डलजीवं पैराअहार दभ्यो च. शिलायामास्फाल्य दन्मि, अथवा पूर्वजन्मार्चितदुष्कर्मणः फलं
मया भूयस्नु मवेप्वन्वभावि। देवाच्ट्रामण्यं प्राप्येयती भूर्लन्धा भूयो भ्रूण हत्वाऽनन्तभवः कथं स्याम् । इत्थं ध्यात्वा कुण्डलादिभूपणै-
पयित्वा वैतादधे दक्षिणश्रेणौ स्थन पुरपत्तने तं वालं पतज्योतिभ्रमपदं शनैर्मुमोच। चन्द्रगतिर्दृष्ट्वा किमेतदिति सम्भ्रान्तस्त-
मिपावानुसारेण नन्दनोपवनं ययौ। सोऽपुत्रस्तं लात्वा पत्न्यै समH गूढगर्भा पत्नी सुतं सतेति घोपयित्वा जन्मोत्सर्व विधाय
मामण्डलसम्पन्धादामण्डलाख्यं चकार।
इतथ वाऽपहते विदेहायों रुदत्यो जनकोऽन्वेपयन्नपि तत्प्रवृत्ति न प्राप।
अनेकगुणसस्यानां प्ररोहोऽति मैथिलिः । दुहितुर्युग्मजातायाः सीतेति विदधेऽभिधाम् ॥२३॥
फालेन शोकस्तोकतामचकलत् । सीतायां यौवनस्थायां तद्योग्यः कोऽपि वरो न लेमे। तदाचार्धवरैरातरङ्गतमायेनूपैर्देश उपद्यमाणे
| जनको दशरथाहूत्यै दूतं प्राइपीत् । दशरथो दूतमचे। मत्सुहृदो राष्ट्रपुरादौ कुशलम् ? दूतो वभाषे-मद्भर्तुस्त्वमेवासाधारणः सुहृ-
चेनाप कष्टे स्मृतोऽसि। पैतादयाद्रेर्दक्षिणतः कैलासस्प चोत्तरेणानार्या देशाः। तत्राऽर्धचर्बरदेशे मयूरमालनगर आतरङ्गतमो म्ले-
न्छराजः। तत्तनयाः शुकमनकाम्बोजादीन् सहस्रशो देशान्भुञ्जते । अधुनाऽऽतरङ्गस्तैः परिवारितो जनकभुवं वभञ्ज । चैत्यान्युपा-
द्रवत् । तसमिष्टयोर्जनकधर्मयोखाणं कुरु । रामः सानुजस्तातं प्रयान्तं निवार्य मिथिलां जगाम । म्लेच्छै रामसैन्ये भग्ने रामो दुरा-
पाती रसापाती श्रीप्रवेधी, कुपितविस्मितान्युगपदस्खवपैरन्धीकुर्वतो म्लेच्छेश्वरान्दिशो दिशमनाशयत् । जनको रामाय सीतां ददौ ।
तदार नारदः सीतारूपदिक्षया कौतुकादायातः कन्यावश्म विवेश ! सीता तं पिङ्गकेशं पिङ्गनेत्रं तुन्दिलं छत्रिकाघरं दण्डपाणि
॥१६॥

·मोपीनमदीना म्फरन्द्रिख भीषणं वीक्ष्य भीता सकम्पा हा मातरिति रुदती गर्भगृहान्तः: मविवेश.। दासीद्वारपालायैस्तुमुलका- रिमिः कण्ठे शिखायां पाहोय भृत्वा रुरुधे। होति.भापिभ्यो नृपपुम्भ्यः कश्चित्स्वं मोचयित्वोत्पत्य वैतादर्थ प्राप्तो दध्यौ । चन्द्र- गतिश्नोभमण्डलस्यैतद्रूपं पटे लिखित्वा दर्शये, यथैप हठादपहाति । तथैव चकार-। भामण्डलं भोज्यपेयादिविमुखं विधुरं वीक्ष्य तत्पिता किमाधिष्पषिर्या, अपमान वेत्यादि हेतुं पृच्छस्तत्सुहृद्भ्यो वातवृत्तो नारदमाहूय सा.का.कस्य सुनेत्यादि पृछन्नारदेना, भाषि । जनकसुता सीता । तद्रूपं केनापि लिखितुं न शक्यते ।.न.देवीपु न नागीषु तद्रूपम् । सुरनरैरप्पननुकार्य च 1 अथवा बहु कि यश लिखितुं न शक्यते तथा वक्तुमपि न । त्वत्सुतस्यैव, योग्येति । राजा सुतं तवैवेयं पत्नी भवितेत्याश्वासयन्नारदं विससर्ज है. चपलगतिना खेचरेण निशि, जनकमपहृत्य, तत्राऽऽनाय्य स्नेहपूर्वमाश्लिम्योपवेश्य ससौहार्द वभाण । त्वत्सुता लोकोत्तरगुणा । रूपाय मामण्डलः! योयोगोऽस्त, जनकोऽयक रामाय दत्ता । कन्यादानं सकृत् । चन्द्रगतिः प्राह । सौहार्दाय याचितोऽसि । का इईगपि क्षमोऽस्मि । यद्यपि रामाप कल्पिता, तथापि रामोऽस्मान्पराजित्य परिणेष्यति ।।... : ... पावर्णियावर्ते धनुपी देवताज्ञया । सदा यक्षसहस्राधिष्ठिते:दुःसहतेजसी ॥२०॥ : पूज्यते नः सदा गोत्रदेवतावनिकेतने । कृते भविष्यतो.रामशाङ्गिणोस्तद् गृहाण ते॥२५॥5॥ आभ्यामारोपयत्येकमपि दाशरथिः स चेत् । वयं जितास्तदा-तेन:स:उद्बहतु ते.सुताम् ॥२६॥ पलादिति प्रतिवा ग्राहयित्या ससुनः सचापो.जनकं तद्गृहे मृत्त्या स्वयं मिथिलाया हिरवारसीत् । जनकस्तदैव निशि-विदेहाया:- सर्वमाचरई । देवी रुरोद । देव ! सुतापहारान मा, सुतामपि हरिष्यसि । परेच्छया प्रतिज्ञा पापारोपणं रामेण चैन सिद्ध्यति

·विपटि-
मलामापुरु
पनरिते
सप्तमे
पर्वणि
चतुर्थः
सर्गः
॥१७॥
तदाऽनिष्टो वरः । जनको देवीं बलवानयं राघव इति सम्बोध्य प्रातस्ते चापरत्ने अर्चयित्वा मण्डपे मुमोच । सीतास्वयंवरायाहूताः
| खेचरभूचरेशा अधिमञ्चमुपविविशुः । सीता सखीयुता चापपूजा विधाय रामं ध्यायन्ती तत्र तस्थौ । भामण्डलः सीतारूपेक्षणान्मा-
घन्मन्मयो बभूव । योऽनयोरेकमप्यारोपयति स भूचरः खेचरो वा सीतामुदहत्विति घोपणायां रौद्राहिवेष्टिते स्फुलिङ्गज्वालाकलिते
ते धनुपी स्पष्टुं ग्रहीतुं चाशक्तेषु प्रपावनतेप्वन्येषु रामो वजावर्त शान्तोरगानलं पाणिना स्पृष्ट्वाऽध्ययःपीठं संस्थाप्य नामयित्वाऽ-
धिज्यं कृत्वा रोदसी ध्वनयन्नास्फालयामास । सीता तत्कण्ठे वरमालां चिक्षेप । लक्ष्मणोऽपि रामाज्ञयार्णवावर्तमधिज्यं विदधे ।
खेचरैर्दना अष्टादशकन्याश्च पर्यणेपीत् । खेचराः खिन्नभामण्डलान्विता व स्वं स्थानं ययुः। जनकसन्देशाद्दशरथेऽप्यागते रामसी-
तयोविवाहोऽभूत् । भरतो जनकभ्रातुः कनकस्य सुतां मद्रां परिणिन्ये । दशरथः सपरिवारः साकेतं प्राप।
अन्यदा दशरथचैत्यमहोत्सवे शान्तिस्त्रात्रं कृत्वा स्मात्राम्भः पूर्व महिप्य सौविदलेन प्राहिणोत् । पश्चाच दासीमिरन्यपत्नीभ्यः
प्रजियाय । दास्यो यौवनाच्छीघ्रगा राजीनामार्पयन् । तावावन्दिपत । सौविदले तु वृद्धत्वान्मन्दगेऽप्राप्ते महिपी स्वापमानं मन्वती
वखणोदधुमारेमे । तदैवागतो राजा तामङ्के निवेश्य मृतिहेतुं पप्रच्छ । तस्यां कथयन्त्यामेव कञ्चुकी समागतः। स्नानवारिणा ती
मूर्द्धन्य भिपिपेच । राजा चिरागमहेतुं पृष्टो वार्घकापराधमाह । राजा तद्देहस्वरूपं दृष्ट्वा दध्यौ । यावदीदृशा न भवामस्तावन्मोक्षाय
यतामहे । एवंमनोरथोविपयपराङ्मुखः समयं निनाय । सत्यभूति चतुर्जानिनं समवसृतं श्रुत्वा नन्तुं सपरिवारो ययौ ।
अत्रान्तरे चन्द्रगतिर्मामण्डलान्वितो रथावर्ताचले जिनान्नत्वा निवृत्तस्तत्र तं मुनिं दृष्ट्वा व्योम्नोऽवतीर्य नत्वा निपसाद । मुनिः
ममिण्डलस्य सीताऽमिलाप तापं ज्ञात्वा देशना प्रस्तुत्य तत्पूर्वभवान्युग्मजत्वं चाऽवदत् । भामण्डलोजाति मम्मार। चन्टग या
॥१७॥

·वैगार्य प्रापुः। सीता भामण्डलेन खसेवि प्रणताऽऽशिप ददौ । भामण्डलो राम ननाम | चन्द्रगतिः सजायं जनकं खेचरैस्तत्राऽऽ. नाय्य त्वत्युतोऽयं भामण्डल इत्युच्या नोपयामास । भामण्डल: पितरौ वन्दे । चन्द्रगविर्भामण्डले राज्यं न्यस्य तस्यैव मुनेः पार्थे प्रवधान | भामण्डला सत्यभूति तातर्षि पितरौ दशरथं सीतारामौ च नत्वा स्वपुरं जगाम । दशरपेन पूर्वभवान्पृष्टः सत्यभूविजेगी। सेनापुरे त्वं पणिक् । कन्या उपास्तिसंज्ञा। साधूनां प्रत्यनीका भूत्वा चिरं तिर्यगादिषु भ्रान्त्या गन्द्रपुरे धनमुनो वरुणो दानादिना घातकीखण्डोत्तरकुरुपु युग्मी, ततो देवोऽभूत् । व्युत्वा पुष्कलावतीविजये पुष्कलापुर्या नन्दीयोपनृपमुतो नन्दीवर्धनोऽभवः । त्वत्पिता यशोधररात्तदीक्षो ग्रेवेयके ययौ । त्वं राजा श्राद्धत्वं प्रपाल्य ब्रह्मलोकं प्राप । च्युत्वा पधिमरिदेहे वैतादयोत्तरषेण्या रस्नमालिखेचरेशितः यूनुः सूर्यजयोऽजायथाः। अन्यदा रत्नमाली वज्रनयनं विद्याधरेशं जेतुं गत- सत्पुरं सिंहपुरं सबालवृद्धं जिज्यालयिपुः प्राग्भवपुरोधसोपमन्युना सहस्रारादेत्यैवं प्रबोधितः । मा कृथाः पापम् । त्वं प्राग्भवे भूरि- नन्दनो नाम राजा । मांसनिवृत्तिं प्रत्यज्ञासीः। उपमन्युपुरोधसोक्तथ मनवान् । अन्यदा स पुरोधाः स्कन्दनाम्ना पुंसा हतो गजो जावो भूरिनन्दनभूभुजा संगृहीतो रणे हतो भूरिनन्दनस्यैव सुतोऽरिसदनोऽभूत् । जातिस्मृतेः प्रव्रज्य सहस्रारे देवः सोऽहम् । भूरिनन्दनस्तु मृत्वाऽजगरोऽभूत् । दबदग्धो द्वितीयनरकपृथ्वीगतो मया प्रबोधितस्त्वं रत्नमालीनृपोऽभवः। रत्नमालीति श्रुत्वा युद्धनिपृतः कुलनन्दनसुते राज्यं न्यस सूर्यजयेन सह व्रती । द्वावपि महाशुक्रे सुरौ जानौ । सूर्यजयश्युत्वा त्वं दशरथोऽभूः । रत्न- माली तु जनकः । उपमन्युस्तु जनकाऽनुजः कनकः । यस्तु नन्दीवर्धनभवे त्वपिता नन्दीघोषः सोऽहं वेयकाच्च्युत्वा सत्य- भूविरमवम् ।

·विपष्ठि-
तामापुरु
परिते
सप्तमे
पर्वणि
चतुर्थ
सर्गः
॥१८॥
-
..
दशरथस्तच्छुत्या जातसंवेगो गृहं गत्वा राज्ञीः सुतान्मत्रिणश्वापृच्छमाणो भरतेन-बभापे । त्वया समं चारित्रं लास्ये। अन्यथा
हि सम द्वे कष्टे । त्वद्विरहः संसारतर्पणं च । तदा कैकेयी खस्य पतिपुत्रवियोगं ध्यायन्ती सारथ्यावसरे दत्तं वरं ययाचे । राजाऽऽह ।
बुनिपेषं बिना यन्ममाधीनं तद्याचख,। भरताय भुवं, देहीति तयोक्ते राजा गृह्यतामित्युच्या सलक्ष्मणा राममुवाच । मया पूर्व दत्तो
वरः कैकेय्या भरवराज्येन सम्प्रति ययाचे । रामोऽपि हृष्टोऽवदत् । मात्रा युक्तमर्थितं भरवोऽहमपि च निर्विशेपावेव । तातो मामिदं
प्रसादादापप्रच्छे ।
अप्येकयन्दिने राज्यं तुष्टस्तातो ददात्वदः । निषेधेऽनुमतौ वा मे न स्वाम्यं पत्तिमानिनः॥२७॥-- ... ....
इति रामवचः श्रुत्वा राजा यावत्सचिवानादिक्षत, तावद्भरतो त्रवीति स्म । मया मूलत एव सह व्रतमधितम् । राजोचे, मत्सन्यां
संफलां कुरु । रामो मरतमाह । आदरस्व राज्यम् । त्वं यद्यपि निर्गर्वस्तथापि.तातं. सत्यापय । भरतः पादयोः प्रपत्य राममाह । ताता-
ऽऽर्ययो राज्यदानं युक्तं मम त्वादातुं न । रामस्तातमूचे मयि सत्यसौ. न ग्रहीष्यति राज्यं तद्वनाय यामीत्युक्त्वा भरते रुदति चापलू-
पपरो निर्ययो । राजा पुनः पुनर्मुमूर्छ !, रामोऽपराजितां देवीं, नत्वा प्राह । मद्भरतं पश्ये: स्वसन्धासत्यापनाय. पिता भरताय
राज्यं ददौ मयि सत्ययं न गृहाति तन्मया वने गन्तव्यम् ।, माता, मुमूर्छ। उपचारैः प्रत्यागतचैतन्या विविधं विलपन्ती रामेण
प्रयोज्य नेमे । अन्याय मानूनत्वा निर्ययौ। सीताऽपि दूराद्दशरथं नत्वाऽपराजितां रामानुगमनादेशममाचिष्ट। साऽप्यंकमारोप्य सीता
पाइ । बन्से कथं पादनाव्या सहिप्यसें । खिन्ना सती स्वमर्तुरपि खेदं करिष्यसि । स्त्रकान्ताऽनुगमेन कप्टागमेन च निषेधविधी-
फतु नोत्सहे। सीताऽप्याह । त्वद्भक्तिमें सहापिनीत्युक्त्वा नत्वा पौरीभिः कथमपीक्ष्यमाणा सतीति श्लाध्यमाना निर्जगाम ।
॥१८॥

·लक्ष्मणो राम गच्छन्तं दृष्ट्वा सुद्धो दध्यौ । तातः प्रकृत्या अजुः । सियोऽनृजयः । यचिरं वरं धृत्वा साम्प्रतं याचते । राज्ञा मरताय दत्त राज्यं तदहं भरतारलेन हृत्वा रामे न्यस्यामि । अथवा महासच्चोऽयं त्यक्तं राज्यं नाऽऽदास्यते । तातस्य च दुःखं भविता । ततोऽहं राममेवाऽनुव्रजामि । ततो भूपं नत्वा सुमित्रामापप्रच्छे । राममनुयामि । साऽप्याह साधु साधु ज्येष्ठमनुयासि । रामो मां नत्वा दूरे गती मा विलम्बस्व । लक्ष्मणोऽपि साधु साधु मन्माताऽसीत्युक्याऽपराजितां ननाम । सा तं राममनुयामीति वदन्तं च. भाये । वत्स ! मन्दभाग्याऽहं यश्वमपि मा मुक्त्वा यासि । ममावासकृते तिष्ठ । लक्ष्मणः प्राह । रामस्य माताऽसि धैर्य मज । मद्र न्धुरे गच्छति । मातर्विध मा कृथा इत्युच्वा चचाल । पौराः कैकेयीदैवयोराक्रोशदायिन उदश्रवस्तांस्त्रीननुययुः । राजाऽप्यनुयाति । अयोध्या उसेवाऽभूत् । रामः कथमपि तात मातॄश्व न्यवर्तयत् । पौरानपि निवृत्य दुतं चचाल । ग्रामे ग्रामे पुरे पुरे जनैरवस्थातुं प्रार्थ्यमानोऽपि नाऽस्थात् । इतश्व भरतो राज्यं नाऽऽदत्त । कैकेयीं स्वं च चक्रोश । राजा दीक्षोसुको राममानेतुं सामन्तान्मन्त्रिणव माहिणोत् । वैः पश्चिमायायी दुतं गत्वा प्राप्तो रामो निवर्तनाय प्रार्थितोऽपि न निववृते । तेऽपि सहैव चेलुः । पारियात्राऽटवीमध्ये गम्भीरानदीतीरे रामः सामन्तादीनूचे । निवर्तध्वम् । अतः परं कप्टोऽध्वा भरतं मद्वचातवद्वा उपाध्वम् । ते रुदन्तो न्यवर्तन्त । तैः सानैः प्रेक्षितो रामो नदीमुत्तीर्णः । सामन्तादिष्वयोध्यां प्राप्तेषु दशरथो भरत प्रोवाच । रामलक्ष्मणौ नायातौ राज्यं गृहाण । दीक्षाविप्नं मा कापीः । भरतोऽभणत् । नादास्ये राज्यं राम प्रसाद्य खयमानेष्ये । फैकेय्यप्पवदत् । त्वया सत्यसंधेन भरताप दत्तं राज्यं परमेष न गृहाति। अस्य चान्यासां मातॄणां ममापि च दुःखम् । मया पापिन्या विमृश्य कृतम् । भरतेन सह गत्या रामलक्ष्मणानुनीयानेष्ये । राजा-

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुर
पचरिते
नुज्ञाता सपुत्राऽमात्या पद्मिदिनैस्तद्वनं प्राप । रामाधास्तां नेमुः। भरतोऽपि रामं नत्वा प्राह । अयोध्यायां राज्यमलकृत्य ममा-
पवादं हर । सौमित्रिस्तव मन्त्री भविता । अहं प्रतिहारः । शत्रुम छत्रधरः। कैकेय्यप्यवदत् । प्रात्वत्सलोऽसि भ्रातृवचः कुरु । नाऽयं
लपितुर्दोषो न च भरतस्य किन्तु ममैव । रामः प्राह । सन्तः प्रतिज्ञा न त्यजन्ति । तातेनाऽस्मै राज्यं दत्तं मया चानुमतं द्वयोर्वा-
क् कथमन्यथा स्यात् । इत्युक्त्वा रामः सीताऽऽनीतैजलैः सर्वसामन्तसमक्ष भरतं राज्येऽभिषिपेच । विसृज्य च स्वयं दक्षिणां दिशं
प्रतस्थे । मरतोऽप्ययोध्यां गतः पितृभ्रातृशासनात् राज्यं स्वीचकार । दशरथः सत्यभूतेः पार्श्वे भूयसा परिवारेण सह प्रावजन् ।
भरतोऽप्यर्हत्पूजोयतो यामिकवद्राज्यं रक्ष । रामो मार्गे चित्रकूटाद्रिमतीत्य कतिपयैदिनैरवन्तीदेशैकदेशं प्राप ।
सप्तमे
पर्वणि
चतुर्थः
सर्गः
॥१९॥
॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्ठिशलाकापुरुषचरित्रे गद्यवन्धे सप्तमे पर्वणि रामलक्ष्मणोत्पत्तिपरि-
णयनवनवासगमनो नाम चतुर्थः सर्गः समाप्तः ॥
॥१९॥

·॥अथ पञ्चमः सर्गः॥ रामः थान्तां सीतां विश्रमयितुं वटमूले निपण्णस्तं देशं सर्वतो वीक्ष्य लक्ष्मणमूचे । देशोऽयं कस्पापि भीत्या सम्प्रत्येवोद्वसः। पदशुष्ककुल्यान्युद्यानानि सेक्षय इक्षुवाटाः सानानि च फलानि । कञ्चिन्नरं गच्छन्तं पप्रच्छ । देशोऽयं किमुचचाल, त्वं च क या- सीति । सोप्पूचे अस्मिन्नयन्तीदेशेऽचन्त्यां पुरि सिंहोदरो राजा । तस्य च प्रतिबद्धोऽस्मिन्विषये दशाङ्गपुरेशो वज्रकर्णाख्या सामन्तः। स पापा गो पने कायोत्सर्गस्थं प्रीतियर्धनर्पि दृष्ट्वा किं वनेन तिष्ठसीत्युवाच । मुनिनोक्तम् । आत्महितार्थम् । बजकर्णः प्राह खायपेयादिरदितेयारण्ये किमात्महितम् । मुनिस्तं योग्यं ज्ञात्वाऽऽत्महितं धर्म जगौ। सोऽपि श्राद्धीभूतोऽहन्तं देवं साधूंश्च विना नान्य नस्यामीत्यभिजग्राह । दशाङ्गपुरं गतो दध्यौ । मया कृताभिग्रहेणानमस्कृतः सिंहोदरो वैरी मविता । ततः स्वाहुलीये मणि- मपी थीमुनिसुव्रतप्रतिमा निवेश्य स्वाहुलीयस्थं तद्धिम्बं नमन्सिहोदरं वञ्चयामास । कवित्खलः सिंदोदराय तदाऽऽचख्यौ । क्रुद्धः सिंहोदरः । कोऽपि तत्कोपं वजकर्णाय न्यवेदयत् । कथं ज्ञातस्त्वया कोप इति पृष्टयाचष्ट । अहं कुन्दपुरे समुद्रसङ्गमणिक्सुतो विद्युदङ्गो भाण्डमादाय क्रयविक्रयार्थमुजयिन्यां गतः । कामलतां वेश्यां दृष्ट्वा एकनिशां मोगाशया गतो दृढरागबद्ध आजन्मार्जितं धनं पद्भिर्मासर्यनीनशम् । साऽन्यदा मामूचे। सिंहोदरमहिष्याः श्रीधराया ये कुण्डले तादृशे मह्यं देहि । अहमर्थाभावात्तदपहाराय रात्रौ खात्रेण नृपोकस्यगाम् । तदा श्रीधरया सिंहोदरः किमुद्विम इवेति

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
पश्चमः
सर्गः
॥२०॥
पृष्टः प्राह । यावद्वजकर्णो न हन्यते तावत्कुतो निद्रा । प्रातस्तं ससुहृत्सुतं हनिष्यामीति श्रुत्वाऽहं त्यक्तस्तेयः साधर्मिकवात्सल्या-
तवाऽऽत्यातुं स्वस्तिमागाम् । वजकर्णस्वच्छत्वा पुरी कणतॄणाधिका चक्रे । सिंहोदरश्च ता वेष्टयित्वा दृतेन तं जगौ । इयत्कालं
प्रणाममायया वञ्चितोऽस्मि । सम्प्रत्यङ्गुलीयेन विनाऽऽगत्य मां नम, अन्यथा सकुटुम्बो यमवेश्म यास्यसि । वज्रकर्णः प्रत्यूचे म-
माऽयमभिग्रहोऽन्यं न नमामि । न पौरपाभिमानोऽन । किन्तु धर्माभिमानः । नमस्कारं विना सर्वमादत्स्व । धर्मद्वारं मह्यं देहि ।
धर्म, एव मम धनमस्तु सिंहोदरस्तदनङ्गीकृत्य पुरं रुद्या देशं मुष्णन्नस्ति । तेनोद्वसोऽयं देशः अहमपि सकुटुंवो नष्टः । अत्राढ्य-
सौधानि दग्धानि । जीर्णा च मत्कुटी दग्धा। क्रूरगृहिण्येभ्यगृहेम्यो वैश्मोपकरणान्यानेतुं प्रहितोऽस्मि । तस्मादुर्वचसोऽपि ममैतत्फलं
शुभमभूत् । यत्वं देवकल्पो दृष्टोऽसि रामस्तस्य रत्नस्वर्णमयं सूत्रमदत्त ।
तं. विसृज्य दशाङ्गपुरं गतो चहिन्धेत्ये चन्द्रप्रभ नत्वा तस्थौ । रामादेशाल्लक्ष्मणः पुरं प्रविश्य वजकर्णान्ते ययौ। तेनाऽपि सदा-
कारमुत्तमं ज्ञात्वा भोजनाय निमत्रितः प्राह । मत्प्रभुः सदारो बहिरस्ति । तं पूर्व भोजयामि । वज्रकर्णः सलक्ष्मणो भव्यं भोज्यं
रामान्तेऽनाययत् । भोजनानन्तरं रामप्रहितः सौमित्रिः सिंहोदरं गत्वा जगाद । भरतो राजा बजकर्णेन तव विरोधं निषेधयति ।
सिंहोदरोऽपि प्रत्यूचे । भरतोऽपि भक्तानामेव प्रसादं कुरुते नाभक्तानाम् । अयं च मत्सामन्तो मां न नमति तत्कथमस्मै प्रसीदामि ?
लक्ष्मणोऽवोचन्नायमविनयी किन्त्वप्रणामकृतसन्धो धर्मी भरताज्ञा चालङ्घया। सिंहोदरेणोक्तम् । कोऽयं वज्रकर्णगृह्यो भरतः ?
सौमित्री क्रुद्धो ज्ञापयाम्येप भरतं संवर्मयस्व । सिंहोदरं ससैन्यं युध्यमानं सौमित्रिबद्धा रामान्ते निन्ये । सिंदोदरो रामं दृष्ट्वा
नत्वा जजल्प । मया लमिहायातो न ज्ञातः । क्षमस्व । कृत्यमादिश । रामोऽवोचत् । वज्रकर्णेन सन्धेहि । सोऽपि तन्मेने । रामा.
॥२०॥

·मया बजकर्णोप्यागतो विनयी कृताञ्जलिरुचे । दिष्टया युवां रामसाङ्गिणो दृष्टौ । किन्तु चिराज्ज्ञातौ । भरतार्घपती युवाम् । अन्ये म युग्योमाः । मप्रभु मुश्च । मत्प्रणामेच्छायाश्च शाधि । सिंहोदरेण रामभूसंशया तत्प्रतिपय वकर्माय वन्धुवत्प्रीत्या राज्याघ ददे। बकर्णो विद्युदनाय श्रीधराकुण्डले सिंडोदरात्मार्थ्य ददौ । वज्रकर्णः सौमित्रयेऽष्टौ स्वकन्या ददौ । सिंहोदरः ससामन्तः कन्याअंतत्रयश्च । लक्ष्मणः प्रोचे कन्या युप्मन्पा तिष्ठन्तु । अधुना पित्रा भरतो राज्ये न्यवेशि । समयेऽङ्गीकृतराज्योऽमूः पारे- मेष्यामि । इदानी मलयाद्रो गत्वा स्थास्यामः । इत्युच्या नृपयोर्विसृष्टयो रामस्तत्र निशां स्थित्वा गच्छन्कमपि निर्जलं देशं प्राप। रामालया सौमित्रिः सौतापिपासाशान्त्यै जलमानेतुं गतः सरो ददर्श । वत्र वरपुरेशः कल्याणमालाख्यः पुंवेषः कामबाणविद्धो भोजनार्थ लक्ष्मणमूचे । लक्ष्मणः कारणेन पुंवेपेयमिति घ्यावा ससी राममानाययत् । कुवेरेशेन नत्वा पटकय्यां निवासितः । कूबरेशो व्यक्तस्त्रीवेष एकामात्येन समं कृतस्नानभोजनं राममुपाययो। सा कयं पुवैपाऽसीति रामेणोक्ताऽख्यद । कूपरपुरे वालिखिल्यो राजा । पृथ्वी राज्ञी गुर्वी बभूव । राजा म्लेच्छैद्धा निन्ये । मयि च बातायां पुत्रोजनीति घोषणा चक्रे । पुंषा राज्यं कुर्वे । म्लेच्छानां भूरि द्रव्यं दत्तं तातं तु न मुञ्चन्ति । तत्प्रसय मत्चात तेभ्यो मोचयत । रामः पोचे । पुंबपैव राज्य शाधि । यावद्भवचातं मोचयामः। सुबुद्धिमंत्री जमाद । लक्ष्मणोऽस्या चरोस्तु । समः प्राहाऽधुना देशान्तरे यामः । निवृत्तेपु लक्ष्मणः परिणेष्यति । रामस्तत्र त्र्यहं स्थित्वा चचाल । सा स्वपुरं ययौ। रामो नर्मदामुत्तीर्य दक्षिणदिशि कष्टाकितहस्ये काके विरसं रसति अन्यस्मिथ क्षीरदुस्थे मधुर रसति विन्ध्यादव्यां प्रविष्टः। तत्र म्लेच्छसैन्यं ददर्श । म्लेच्छराज प्राह । रेरे एतौ पान्यौ विद्राव्य विनाश्य वा एतां हरत । लक्ष्मणो ज्यानादेन तदवासयद ।

·त्रिपण्ठि-
शलाकापुर
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
पञ्चमः
सर्गः
॥२१॥
म्लेच्छराजो राम ननाम, ऊचे च । द्विजसुतोऽहं रुद्रदेवः । आजन्मतस्करः पारदारिकोऽन्यदा चौर्य उपशूलं नीतः । श्रावकवणिजा
दण्डं दया मोचितो भूयः तेयं मा कार्कीरित्युक्त्वा विसृष्टः पल्यामागतः काक इत्याख्यया प्रसिद्धः। पल्लीपतित्वं प्रापम् । त्वदासो.
ऽस्मि । रामाज्ञया तेन मुक्तो वालिखिल्यो रामं प्राणमत् , स्वपुरं च काकेन प्रापितः । वेषां कल्याणमालां ददर्श ।
रामो विन्ध्याटवीमतीत्य तापीमुत्तीर्णोऽरुणग्रामे सीतायां तृपितायां कोपनस्य कपिलस्यानिहोत्रिणो गृहे ययौ । सुशर्मा ब्राह्मणी
पृथगासनं तेभ्यो दचा जलमपीप्यत् । कपिलः समागतो रुष्टो रे एपा मलीनानां किं प्रवेशो दत्तोऽमिहोत्रमशुचीकृतमिति वदन्सौ-
मित्रिणोद्धृत्य दिवि परिभ्रम्यमाणो रामेण मोचितः ।
रामः पुरतो गच्छन्महदरण्यं प्राप्तो वर्षातिक्रमणेच्छया वटस्याधस्तस्थौ । वटाधिष्ठातेभकर्णो यक्षो भीतः स्वेशं गोकर्ण ययौ ।
कश्चिद्वटादुद्वासितोऽहम् , प्रायस्व । गोकर्णोऽवधेत्विाऽऽह । एतावष्टमौ रामशाङ्गिणावच्यौं । इत्युक्त्वा रात्रौ वरेत्ये नवद्वादशयो-
जनां धान्यादिपूर्णा तुझ्यप्रसौधों भाण्डपूर्णापणाली रामपुरी व्यधत्त । प्रातर्मङ्गलशब्देन बुद्धोरामस्तं वीणाधारिणं यक्षं नां च पुरीमै-
क्षत । यक्षेण कृताऽऽग्रहः सेव्यमानः सुखं तस्थौ । कपिलो द्विजः समिदाद्यर्थ तत्राऽऽगतः। पुरीं दृष्ट्वा मायेयमिन्द्रजालं वा गान्धर्व-
पुरं वैति दध्यौ । तत्रैका मानुपीरूपां यक्षिणी दृष्ट्वा पृष्ट्वा रामपुरीयं गोकर्णयक्षेण कृता रामोऽत्र कृतार्थी करोत्यर्थिन इति श्रुत्वा
मया रामः कथं द्रष्टव्य इति तां पप्रच्छ । साऽऽचख्यौ। यक्षरक्षिते द्वारचतुष्केऽत्र प्रवेशो दुर्लभः। पूर्वद्वारे तु यच्चैत्यं तन्नत्वा था-
द्धीभूय चेद्यासि तदा प्रवेशं लभसे, तच्छ्रुत्वाऽर्थार्थी कपिलः साध्वन्तिके धर्म शुश्राव । लघुकर्मतया श्राद्धश्चाभूत् । भार्याऽपि श्राविका
जज्ञे । ततो रामपुरीं गत्वा चैत्यं नत्वा राजवेश्म प्रविश्य रामादीनुपलक्ष्य दत्ताक्रोशस्मृत्या भीतो रामेण मा भैपीरित्युक्तो दत्तासनः
॥२१॥

·. कुतस्त्वमागतोऽसीति पृष्टोऽवदव । अरुगग्रामवासी युष्मदाक्रोशदाता कपिलोऽहम् । सुशर्मा ब्राह्मण्यपि कथितप्राग्वृत्ता सीतान्ते उ. पाविशत् । रामेण दत्तायः स्वग्रामं गतः कपिलः प्रयुद्धो नन्दावतंससूर्यन्ते प्रवधाज । वतिक्रमे यियातुं राम यक्षः प्रणम्य भक्तिस्वलितं क्षमयित्वा रामाय स्वयंप्रभ हारं सौमित्रये रत्नताडके सीतायै चूडामणि दिव्यवीणां च ददौ । पुरी च सञ्जहे । रामाद्याः प्रतिदिनमरण्यान्यविक्रम्य सायं विजयपुरं प्रापुः । वटमूलेऽवात्सुः। तत्र महीधर नृपेन्द्राणीसुता वनमाला पाल्यादपि लक्ष्मणाऽनुरक्ता पित्रा दशरथं व्रतस्थ प्रोपिती रामसौमित्री श्रुत्वा इन्द्रनगरे वृषभात्मजाय सु- रेन्द्ररूपाय ददे । ततो मृतिकवनिर्णया राबावेकाकिनी तदुद्यानं माता रामसीतयोः सुप्तयोर्लक्ष्मयो यामिके सविस्मयं पश्यत्ति वट- मारुह्य भो वनदेवता दिग्देव्यो व्योमदैव्यश्च शृणुत । ममेहभवे सौमित्रिः पनि भूव , भवान्तरे भूयादित्युच्या कण्ठपाशे स्वमलम्ब यद । लक्ष्मणः सोऽहमिति वदस्तं पाशंपिछत्वा तामादायोत्ततार । निशाशेपे प्रबुद्धयो रामसीतयोः शशंस । साऽपि सीवारामपादा. मनाम । तन्मातेन्द्राणी तामदृष्ट्वा पूचके । महीधरोऽन्वेपणाय भ्राम्यंस्तां तत्र ददर्श । तत्सैन्येषु हत हतेति वादिपु सौमित्रिनुपि ज्यामारोप्य टंकारमकारयत् । तद्धृनिमा परेषु क्षुब्धत्रस्तपतितेषु महीधरः सौमित्रिमुपलक्ष्य रामं ननाम ऊचे च । वद्धात्रेऽसौ स्वयं जातरागा पुराऽपि मया कल्पितेति । स्वयं च रामादीन् सनि निन्ये । इतश्च तेषु तत्र तिष्ठत्स्थतिवीर्यनृपतो महीधरं नृपं सभास्थमूचे । नन्द्यावर्तपुरेशोऽतिवीर्यो भरतेन सह विग्रहे जाते त्वां सादा. व्यायाह्वयति । लक्ष्मणः पपच्छ । को विरोधहेतुः ? दूतः प्राह ! अस्मत्स्वामी भरताद्भक्ति वाञ्छति । भरतस्तु नेच्छति । रामोs- पृच्छन् । भरतोऽतिवीर्येण यो समर्थः ? यत्तत्सेवा न मनुते । तेनोकम् । द्वावप्यसामान्यौ । महीधरो द्रुतमागच्छामीति दूतं वि-

·त्रिपष्ठित
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
पञ्चमः
सगे
॥२२॥
सृज्य रामं धमापे । अहो अस्याज्ञत्वं यदस्मानाहूय भरतं योधयिष्यति । तत्सर्वसेनया गत्वाऽमुमेव हन्म: । रामोऽमापिष्ट । त्वं तिष्ठ
स्वत्सुतैः सह गत्वाऽहमेव यथोचितं करिष्ये । रामस्तत्पुत्रबलयुतः ससीतालक्ष्मणो नन्द्यावर्तपुरं गतः । तत्क्षेत्रदेववया पृष्टयोक्तम् ।
अतिवीर्यः स्त्रीजितः । ततस्तस्यायशः कृते ससैन्यस्य तव स्त्रीरूपं करिष्ये । तथैवाभूत् । रामलक्ष्मणावपि स्त्रीरूपी जातौ ।। रामो द्वा:-
स्थेन तं नृपमज्ञापयत् । महीधरेण सैन्यं प्रहितमिति । अतिवीर्यः क्रुद्धः। यदसौ नाऽऽगात् किमस्य सैन्येन । एकोऽपि भरत जेष्या-
मीति । कश्चित्प्राह न केवलं स्वयं नागात् । प्रत्युतोपहासाय स्वीसैन्यं प्राहिणोत् । राजा क्रोधादाह । इमास्त्रियो ग्रीवासु गाढं धृत्वा
पुरादहिनियास्यताम् । तत्सामन्ता उत्थाय तत्त्रीसैन्यमुपद्रोतुं प्रावर्तन्त । रामो भुजेन गजस्तम्भमायुधीकृत्य तानपातयत् । सौमित्रि-
रतिवीर्य रणायोस्थित खड्गमाच्छिद्य केशेष्वाकृष्य चवन्ध । त्रस्तैः पौरैदृश्यमानस्तं गृहीत्वा चचाल । सीता तममोचयत् । सौमि-
त्रिस्तं मरतसेवाममीमनत् । देवतया स्त्रीवेपे संहृतेऽतिवीर्यो रामलक्ष्मणौ ज्ञात्वाऽभ्यर्च्य मानी विजयरथं राज्ये न्यस्य रामेण सस.
न्मानं निपिद्धोऽपि प्राबाजीत् । विजयरथः सखसारं रनिमालां सौमित्रये ददौ । रामः ससैन्यो विजयपुरं ययौ । विजयरथस्तु भर.
तं नवितुमयोध्यां प्राप । भरतस्तं सचक्रे स कनिष्ठां स्वस्खसारं विजयसुन्दरी भरताय ददौ । अतिवीर्यपिस्तत्राऽऽगतो भरतेन नत्वा
क्षमयांचक्रे । विजयरथो भरतविसृष्टः स्वपुरं जगाम ।
रामे गन्तुमुद्यते सौमित्रिर्वनमालामापप्रच्छे । सोचे मुधा मम पाणत्राणं किमकापी । विरहदुःखं कथं सहिष्ये मां सह नय ।
लक्ष्मणः पोचे । सहाऽऽयान्ती भ्रातुः शुश्रूपाविघ्नं करोपि । ज्येष्ठमिष्टं स्थान प्रापय्य समेष्यामि घोरं शपथ कारय । तया रात्रिभो.
जिनां पापेन गृो चुनायामीति शपथं कारितः ।
॥२२॥

·व प्रस्थिती रामः क्रमावनानि लहित्वा क्षेमाअलिपुरी. प्राप.। पहिरुद्याने लक्ष्मणानीवैर्वन्यफलैर्पभजे । तत्र पुर्या योऽस्य. राश शक्तिप्रहारं सहते स एतत्कन्यां परिणयलित्याघोषणां श्रुत्वा सौमित्रिस्तेन, राज्ञा मुक्तं शक्तिपश्चकं.दे. कराभ्यां, द्वे कक्षाभ्या. मेको दन्नति जग्राह । अनुदमनो जितपमा कन्यां ददौ । तत्र तेन राज्ञाऽचिंचो, रामचलितः। सौमित्रिस्तं नृपमूचे । ज्यावृत्तस्त्व- सर्वा परिणेप्यामि। रामो वंशशैलाद्रितटस्य वंशस्थलं पत्तनं सायं ययौ । तत्र सभूपं लोकं भयाकुलं दृष्ट्वा कश्चित्पनच्छ। स.प्राह । अद्य तृतीयं दिनम् । गयावयाऽद्रौ रौद्रो ध्वनिरुच्छलति । तद्भयालोको रात्रिमन्यत्रावीत्य: प्रातः पुनरायाति । रामः कौतुकी सानुजोऽद्रिमारूढः। फायोत्सर्गस्थौ मुनी हवा यवन्दे । रामो गोकर्णाऽपितवीणामवादयत् । लक्ष्मणो जगौ। सीता नन । रात्रिर्जाता । विकृताऽनेकवे: छालोऽनलप्रभी देवोऽट्टहासैनमः स्फोटयन्साधू उपद्रोतुमारेमे । रामलक्ष्मणौ मुन्यन्ते सीतां मुक्त्वा तं हन्तुमुत्तस्याते। देवो नष्टः। मुन्योय केवलज्ञानमुत्पेदे । देवैमहिमा. चके। राम उपसर्गहेतुं पप्रच्छ । कुलभूषणमुनिरुवाच । पदिनीपुर्या विजयपर्वतनृपद्तोऽमृतसरः। भार्योपयोगा। उदितमुदितौ सुतौ। तो मित्रेण वसुभूतिद्विजेन. मार्गे सह गच्छतोपयोगासक्तेनाधानि । वसुभूतिः पुरीमेत्योपयोगण्यास्तदाऽऽख्यत् । तयोक्तम् । पुत्रावपि जहि । वसुभूतिपत्नी तज्ज्ञात्वा उदिवमुदितयोरज्ञापयत् । उदितन हतो वसुभूतिनलपल्ल्या म्लेच्छोञ्जनि । अन्यदोदितमुदितावाप्त: यतो विहरन्तौ सम्मेते. चैत्यनत्य प्रचेलतुः । तत्र पल्या वसुभूविजीवम्लेच्छेन दृष्टौ। पूर्ववैरात्तौ हन्तुं धावितो म्लेच्छो म्लेच्छेशेन न्यपेधि । यतः स म्लेच्छेश माग्मवे खग उदितमुदितजीवाभ्यां कर्षकाभ्यां व्याधान्मोचित इति । ततस्तो सम्मेते. चैत्यानि नत्वा

·सप्तमे
पर्वणि
पञ्चमः
सर्गः
विहृत्यानशनान्महाशुक्रे सुन्दरसुकेशाख्यौ सुरौ जातौ । वसुभूतिजीवस्तु म्लेच्छो भवं भ्रान्त्वा नरजन्मनि तापसो ज्योतिप्केपु धूम
त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु-केतुमिथ्यादृष्टिदेवोऽभूत् । उदितमुदितजीवौ शुक्राच्व्युत्वाऽरिष्टपुरे प्रियंवदराजस्य पद्मावत्यां रनरथचित्ररथौ सुतौ। तथा कनका-
पचरिते
भायां पत्न्यां धूमकेतुजीवोऽनुद्वरः सुतः। रत्नस्थचित्ररथयोः स समत्सरोऽभूत् । तौ तु तस्योपरि न मत्सरिणौ । राजा रत्नरथे
राज्यं द्वयोयौँवराज्यं न्यस्य पट् दिनानि प्रायं कृत्वा सुरो बभूव । अन्यदा केनचिन्नृपेणानुद्वरे याचमानेऽपि रत्नस्थाय श्रीप्रभाख्या
॥२३॥
कन्या दचा । क्रुद्धोऽनुद्वरो रत्नरथभुवं लुण्टयन् रणे रत्नरथेन बद्धो पहुधा विडम्ब्य मुक्तस्तापसीभूतः । स्त्रीसङ्गासपो मोघीकृत्य
भ्रान्तभवः पुनर्मय॑मवे तापसो भूत्वा ज्योतिष्केऽयमनलपभो देवोजनि । रत्नरथचित्ररथौ तु स्वीकृतवतावच्युतकल्पेऽतियलमहा-
बलौ देवी जातौ । ततश्युतौ सिद्धार्थपुरे क्षेमंकरराजस्य विमलादेवीकुक्षिजौ कुलभूपणदेशभूपणौ सुतौ जातौ । घोपोपाध्यायपार्थे
द्वादशाब्दीमपठाव । त्रयोदशेन्दे घोपेण सह नृपपाधैं यान्तौ राजगेहे वातायनस्थां कन्यां दृष्ट्वा जातरागौ नृपान्तं गत्वा कला अद-
र्शयाव । उपाध्यायो राज्ञाऽचिंतः स्वगेहं जगाम । आवां च मातरं नन्तुं गतौ मातुरन्ते तां कन्यामपश्याव । मात्रा चोक्तम् । युवयोः
स्वसेयं कनकप्रभा। युवयोरुपाध्यायगृहे तस्थुपोरियं जातेति । तच्छ्रुत्वा वैराग्याऽऽपन्नौ गृहीतदीक्षाविहाद्रावायातौ। कायोत्सर्गम-
कागे । पिताऽसद् वियोगात्कृतानशनो महालोचननामा गरुडेशो देवो बभूव । आसनकम्पेनावयोरुपसर्ग ज्ञात्वा सम्प्रत्ययमिहाss.
ययौ। अनलप्रभदेवस्त्वनन्तवीर्यकेवलिसमीपे कौतुकाद्गतः। तत्र च केनचित्केवली पृष्टः । अस्मिन्धीसुव्रततीर्थे तव पश्चात्कः केव-
लीति । सोऽप्याख्यत् । मम निर्वाणे कुलभूषणदेशभूपणौ द्वौ भ्रातरौ केवलिनौ भविष्यतः । अनलप्रभस्तच्छ्रुत्वा विभङ्गेनावामत्रस्थौ
विजाप मिथ्यात्वेन केवलिवचनान्यथाकरणाय प्राग्वैराचोपदुद्राव । चत्वार्यहान्यतीयुः। अद्य युष्मद्रीत्याऽनशत् । आयोश्च फेवलि.
॥२३॥

·स्यमभूव । उदा महालोचनदेव ऊचे। काकुत्स्यस्त्वं साघ्नकार्षीः । किं प्रत्युपकरोमि । रामेनिच्छति काप्युपकरिष्यामीत्युक्वान्वर्दधे। अध वंशस्थलेशः सुरमभनुपस्तत्राऽऽगत्य रामं ननाम | रामाज्ञया च तत्र शैलेचैत्यान्यचीकर । तदादि स गिरिनाना राम- गिरिरित्यभूत् । ततः प्रस्थितो रामो दण्डकारण्यं प्रविष्टो गिरिगुहागृह उपास | तत्र त्रिगुप्तसुगुप्तौ द्विमासोपोपितो चारणी नमसा समापातौ । रामावास्तौ नत्वाऽयपानः प्रत्यलाभयन् । देवै रत्नगन्धाम्बुवृष्टयश्वकिरे। तदा कम्बूद्वीपखेचरेशो रत्नजटी द्वौ च सुरा- वागत्य रामाय साश्च रयं ददुः। तत्र गन्धाख्यः खगो रोगी गन्धाम्बुदृष्टिगन्धेन वृक्षादुनीर्यायातो मुनिदर्शनासावजातिस्मृति ञ्छितो जलसेकालव्यसंज्ञः साधुपादेपु पतितः साधोः स्पपिधिं लब्ध्या नीरोगो बभूव । पक्षी हेमावजायेतां चंचुर्विद्रुमविभ्रमा। पद्मरागमभी पादौ नानारत्नप्रभ वपुः ॥२८॥ रत्नासुरश्रेणिनिभा जटाः शिरसि चाभवन् । जटायु म तस्याऽभूत्ततःप्रभृति पक्षिणः ॥२९॥युग्मम् ॥ गमो मुनी पप्रच्छ । गृधोऽयं व्याकुधीः, कुतः शान्तः कथं च क्षणात्सुरूप इति । सुगुप्तपिराख्यत् । इह कुम्भकारकटं पुरमासीत् तत्रैव दण्डको राजा। तदा च श्रावस्त्यां जितशत्रुर्नृपः । धारिणी पत्नी। स्कन्दकः सुतः । पुरन्दरयशा दुहिता । दण्डकेन सा परि. णीता। अन्यदा स्कन्दककुमारेण दण्डकतः पालकद्विजस्तत्राऽऽगतो धर्मगोष्ठयां निरुत्तरीचक्रे । सभ्यत्र हसितः स्कन्द केऽमर्प दधद खस्थान प्राप। स्कन्दकस्तु कदाचित्पश्चराजपुत्रशतयुतः श्रीमुनिसुव्रतान्ते दीक्षितः स्वामिना मारणान्तिकोपसर्गनिवेदनेऽपि स्वं विना साराधकान् थुत्वा पुरन्दरयशोमुख्यान्बोधयितुं कुम्भकारकटं ययौ । पालको वैरात्साधूपयोग्योद्यानभूमौ शस्त्राणि न्यखानयत् । एकत्रोधाने समयस्त्वं स्कन्दकाचार्य नत्वा देशना श्रुत्वा हृष्टो दण्डकनृपः खगृहं गतः। पालकेनोवे । चकाचारोऽयं पाखण्डी । सह-

·विपष्ठि-
शलाकापुरु
पचारिते
सप्तमे
पर्वणि
'पञ्चमः
सगे:
॥२४॥
स्रयोधिभिर्मनिवेपैः: पुम्भिः सह राज्यमादातुमागतः । शस्त्रदर्शन प्रत्ययः । राजा तथा.दृष्ट्वा निषण्णोऽविचार्य पालकं प्राह । अस्य,
दुर्मतेरुचित त्वयैव कर्तव्यं नाऽई प्रष्टव्यः। पालको यत्रं कृत्वा.स्कन्दकस्य पुर, एकैकं साधूं, न्यपीलयत् । पालकमुनिपीलने,मामे-
वादी. पीलयेति स्कन्दकेनोक्तोऽपि तमेव शिशुमपीलयत् । सर्वेऽपिः कृताऽऽराधनाः परं पदं प्रापुः । स्कन्दकंस्तु कृतप्रत्याख्यानो
दण्डकपालकयोः सकुलराष्ट्रयोषधे विहितनिदानो वद्विकुमारो. देवो बभूव । पुरन्दस्यशाः स्वदत्तरत्नकम्बलतन्तुजे रक्ताक्ते रजोहरणे
शकुनिकया पुसक्षिप्ते भ्रातुर्विपदं विज्ञाय दण्डकं पापा पापेत्याक्रोशन्ती शोकमग्रा. शासनदेव्योदृत्य श्रीमुनिसुव्रतपादान्ते नीता
प्रववाजः। स्कन्दको दण्डकं सपालकं सपूर्लोकं ददाह । तदादीदं दण्डकारण्यं बभूव । दण्डकोऽपि भ्रान्तभवो गन्धाख्योऽयं रोगी
पक्षी जातः । अस्यास्मद्दर्शनाजातिस्मृतिर्नीरोगता च जज्ञे। पक्षी तच्छ्रुत्वा मुमुदे । मुनि नत्वा धर्म श्रुत्वाऽशिश्रियत् । जीवहिंसामां-
साहाररात्रिभोजनानि पत्याख्यत् । मुनिना साधर्मिकोऽयं व इत्युक्तो रामः परमोऽयं वन्धुर्न इत्यूचिवान् । मुनी व्योम्नाऽन्यतो जग्मतुः ।
| रामाधास्त दिव्यरथमारुह्य.जटायुयुताः क्रीडयाऽन्यत्र विजहः ।
इतश्च पाताललकायां खरचन्द्रणखासुतौ. शम्बूकसुन्दावभूताम् । अन्यदा. शम्बूकः पितृभ्यां वार्यमाणोऽपि सूर्यहासासिसाघ:
नार्थ दण्डकारण्य प्राप्तः । क्रौंचरवातीरे वंशगहरान्तः स्थित्वा यो मां. वारयिष्यति तं हनिष्यामीत्यूचे।
एकान्नमुग्विशुद्धात्मा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। अधोमुखो वटशास्त्रानिबद्धचरणद्वयः ॥३०॥
विद्या जपितुमारेभे सूर्यहासासिसाधिनीम् । सप्ताहारद्वादशाव्या या सिद्धिभुपगच्छति ॥३१॥
तस्यैवं वास्गुलीस्थानकस्थस्य द्वादशाब्दानि चतुरहामाण्यतीयुः । सूर्यदासः प्रत्याकारान्तर्हितः स्फूर्जपरिमला सेक्षुकामस्तु ब्योम्ना
॥२४॥

·गमा मानिसीडयेगमती भाम्पम्न सहमा लात्वा प्रन्यामागहप्ता तीक्षणत्वपरीक्षार्थ वंशजाली लुलाय! शम्बूकस fi कनि पुरस पनिने दृष्ट्राग्रतो गंगगारं प्रविष्टो बटशाखालम्पिनम् कवर पश्यन्मया कोऽप्ययुध्यमानोऽससम हत इति संमिनिन्द । रामाय तपोक्तिपूर्व खतं दर्शयामास । रामो जगाद । सुर्यहासासिरयम् । त्वयाऽस्य साधको जो । अस हपिगरमाकोऽपि गम्भाव्यते । अमान्तरं पन्द्रणया मत्यनोः यहासोऽच सेत्सनीति मुदिता पूजापानानयुता तत्रागता मनोछिन्नं शिरो दृष्ट्वा रुदती लक्ष्म- पम्यागिन्यामपगनुसारेण गहन्नी ससीतासौमित्रि राम तरुतलस्यं ददर्श। सा रिंसुः कन्यास्वरूपं विकृत्योपस्थिता रामेणा- माणि । हुनो दारुणेऽरण्येमाणूचे । अहमान्तीराजस्य कन्या केनाऽपि सेचरेण हत्वाऽप्रारण्य आनीता । स च खेचरः केन- निररोवरण शीरत्नं हत्या कयासीत्युमा योधितः । तौ द्वावपि विपेदाते । अहं कान्दिशिका भ्राम्यन्ती त्वां प्रापम् । मां कुलजां कुमारी परिणय । रामसौमित्री काचिदियं मायिनी कूटनाटकमुत्पाद्यास्मान्यचयितुमागादिति ध्यायन्वायन्योन्यं मुखमीक्षांचकाते । ममार्योऽहम मार्य लक्ष्मणं भजेति रामेण सस्मितमुक्ता लक्ष्मणमयन्ती तेनाऽऽयं गताऽऽयवेत्यगादि । सा याचाखण्डनात्सुतवधान कुद्धा गरादीनां वल्लतं सुतक्षयमाचख्यो । ते चतुर्दश विद्याधरसहस्रयुजो राममुपद्रोतुमभ्ययुः । मयि सत्यार्यः कथं योरस्थत इति लक्ष्मणो युद्धाय प्रवपते। चेत्सङ्कटं भवेचदा ममाहूत्यै सिंहनादं कुर्या इति रामोऽन्वशात् । युद्धे प्रवर्तमाने चन्द्रणखा खभर्तुः पाणि- पृद्धये खसोदरं रावणं गत्वा जगाद । दण्डकारण्ये रामलक्ष्मणौ मनुष्यौ त्वामेयं यमातिथि चक्रतुः! त्यत्स्वस्पतिस्तच्छ्रुत्वा सौमि- त्रिणा युध्यमानोऽस्ति । रामस्तु सीवया विलसन्नस्ति । सीता च रूपश्रिया योपितां सीमा। तत्स्त्रीरत्नं तवैव योग्यम् । इति श्रुत्वा दशस्यः पुष्पकमारुखाऽऽदिदेश । यत्र जानकी तत्र याहीति । दशास्यो दृष्ट्वाऽपि रामाद् बिध्यत्सीता हर्तुमशक्तोऽवलोकिनी विद्या

·विधि-
मलामापुर,
परित
सप्तमे
पर्वणि
पञ्चमः
सर्गः
॥२५॥
पस्मार । ता किंकरीमिव कृताञ्जलिं मम सीताहरणे साहाय्यं कुर्वित्युवाच । तयोक्तम् । वासुकेरपि मौलिरत्नमादातुं शक्यं न तु
समान्तिकस्था सीता । कि त्यस्त्युपायो येनाऽयं लक्ष्मणं यायात् । यत्सिंहनादनसंकेतः । ततो दशास्वादेशात्सा सौमित्रियसिंहनादं
चके । रामः युत्या दथ्यो । ममानुजः केनाऽपि सङ्कट न प्राप्येत संकेतक्ष्वेडा तु श्रूयते । सीता लक्ष्मणवात्सल्यात्प्राह । आर्यपुत्र !
किं विलम्पसे ? द्रुतं पाहि । वायस्व । रामः सीतावचनैः श्वेडया च प्रणुन्नोऽशकुनान्यप्यवगणय्य द्रुतं ययौ। अथ दशास्यो रुदतीं
सीता पुष्पक आरोपयितुमारेभे । जटायुस्तमनुधायन स्वामिन्येपोऽस्मि । मा मैः। रे रक्षः तिष्ठ तिष्ठ इति वदन् त्रोटीनखकोटिभि-
देशासस्योरो विलिलेस । दशास्यः खङ्गेन पक्षौ छित्वा तं भुव्यपातयत् । स्वयं निःशको नभसा प्रतस्थे । हा राम ! हा सौमित्रे ! हा
नान ! हा मामण्डलेति सीता सरोद । अर्कजटिसुतो रत्नजटीस्तद्रुदितं श्रुत्वा रावणेन ह्रियमाणां सीतां विमृश्य प्रभोर्भामण्डलस्याद्यो-
पकरोगीति ससद्गो रावणमाक्षिपद । रावणेन इसित्या हृतविद्यो भूमौ पतितः कम्बुद्वीपे कम्बुशैलमारुह्य तस्थौ । रावणोऽपि व्योसा-
ऽघेरुपरि गच्छन्सीतामनुनिन्ये । हर्षस्थाने किं शोचसि ? मम भूचरखेचरमर्तुमहिपीपदं प्राप्तासि । देवेन पूर्व मन्दभाग्येन रामेण त्वां
योजयता नोनितं चक्रे । मया तूचितं व्यधायि । मयि दासे खेचर्यः खेचरा अपि तव दासाः। सीताऽधोमुखी रामेत्यक्षरद्वयमस्मा-
पीत् । रावणे पादयोः पतति परपुंस्पर्शमीता पादावपासारयत् । आचुक्रोश च। रे नित्रप! परस्त्रीकामनाफलमचिरान्मृत्यु लप्स्यसे ।
मन्मुखागतेः मारणादिसचिवैरन्यैश्च रक्षःसामन्तवो दशास्यो लङ्का प्राप । यावद्रामसौमित्रिक्षेमोदन्तं न लप्स्ये तावन्न भोक्ष्य इति
मीनाऽभ्यग्रहीन् । गवणो लछा पूर्वेण देवरमणोद्याने रक्ताशोकद्रुतले त्रिजटयाऽरक्षकैश्च वृतां सीता मुक्त्या मुदितः स्वं धाम जगाम।
॥ इत्याराधीहेमचन्द्रपिरचिते विपष्ठिमलाकापुरुपचरिने गयवन्ये सप्तमे पर्वणि सीताहरणो नाम पञ्चमः सर्गः ॥
॥२५॥

·॥ अथ पष्ठः सर्गः॥ तय लक्ष्मणो धन्विनं राममायातं दृष्ट्वाऽऽर्यामेकाकिनी मुच्या किमागम इति यभाण | त्वत्सिहनादादिति रामोक्ने मया नाकारि वेडा । यश्चितोऽसि । शीघ्रं याहि । प्रायस्वार्याम् । रिपून्हत्वैप आयामीति लक्ष्मणः प्राह । रामः खस्थानं गतः। सीताम हमा मूच्छितः पवति स्म । लन्धसंज्ञस्तं मुमूर्षु जटायुपं दृष्ट्वा दध्यौ । नूनं केनाऽपि दयिता हृता, अयं च निहतः । स रमेण दत्त नमस्कारो माहेन्द्रकल्पे देवो बभूव । रामोऽपि सीवामन्वेष्टुमितस्ततोऽटव्यां बभ्राम। इसथ लक्ष्यणे युध्यति स्वरसावरजखिशिरा ज्येष्ठं निवार्य स्वयं युध्यति स्म । लक्ष्मणेन जप्ने च । तदा पाताललकेशश्चन्द्रोदरसुतो विराधः सनद्धसैन्यस्तनागतो लक्ष्मणं नत्वा तव भृत्योऽस्मि, अमी रावणगृह्या मचातं हत्वा पाताललङ्क जगृहुरित्युवाच । लक्ष्मणः माह । हन्यमानान्द्विपः पश्य । पाताललझायां स्थापितोऽसि । अद्य प्रभृति मज्ज्येष्ठस्तव खामी। खरो लक्ष्मणान्तिके वैरिणं विराध रष्टाऽधिकं कुद्धोऽधिज्यधन्वाऽन्येत्योपाच । रे विश्वस्तघातक ! मत्सुतः शम्बूकः क्वास्ते ? वराकेण विराधेनाऽधुना किं रक्ष्यसे । लक्ष्मणः स्मित्त्वाऽऽह तवानुजत्रिशिरा अपि प्रात्पुत्रे सोत्कण्ठस्तमनुप्रजिध्ये । तवाऽपि चेत्सुते सोदरे चोत्कण्ठा त्वामपि तत्र नयामि त्वत्पुत्रो मया ममादातस्तत्र पौरुषं न । स्वं कौतुकं पूरयेति । तयोः सङ्गरोऽजनि । अहो ! सरस्य विष्णुनाऽपि योद्धु शक्तिरिति व्योमगीरभूत् । सौमित्रिः क्षुरप्रेण खरशिरविच्छेद । ववो दूपणमपि युध्यन्तं सञ्जहार । स्फुरद्वामनेत्रो विराधेन साधं ववले। सीता-

·विपठि.
मलामापुरु
पनरिते
सप्तमे
पर्वणि
पञ्चमः
सर्गः
॥२५॥
सस्मार। ता किंकरीमिव कृताञ्जलिं मम सीताहरणे साहाय्यं कुर्वित्युवाच। तयोक्तम् । वासुकेरपि मौलिरत्नमादातुं शक्यं न तु
रामान्तिकस्था सीता । कि त्यस्त्युपायो येनाऽयं लक्ष्मणं यायात् । यत्सिहनादनसंकेतः। ततो दशास्यादेशात्सा सौमित्रिवत्सिंहनादं
चक्रे । रामः श्रुत्वा दध्यौ । ममानुजः केनाऽपि सङ्कटं न प्राप्येत संकेतक्ष्वेडा तु श्रूयते । सीता लक्ष्मणवात्सल्यात्प्राह । आर्यपुत्र !
किं विलम्पसे ? द्रुतं याहि । प्रायस्व । रामः सीतावचनैः श्वेडया च प्रणुनोऽशकुनान्यप्यवगणय्य द्रुतं ययौ। अथ दशास्यो रुदती
सीता पुष्पक आरोपयितुमारेभे । जटायुस्तमनुधावन् स्वामिन्येपोऽस्मि । मा भैः। रे रक्षः तिष्ठ तिष्ठ इति वदन् त्रोटीनखकोटिभि-
देशास्यस्योरो विलिलेख । दशास्यः खड्ड्रेन पक्षौ छित्वा तं भुव्यपातयत् । स्वयं निःशङ्को नभसा प्रतस्थे । हा राम! हा सौमित्रे ! हा
तात! हा मामण्डलेति सीता रुरोद । अर्कजटिसुतो रत्नजटीस्तद्रुदितं श्रुत्वा रावणेन हियमाणां सीतां विमृश्य प्रभो मण्डलस्याद्यो-
पकरोमीति ससङ्गो रावणमाक्षिपत् । रावणेन हसित्वा हुतविद्यो भूमौ पतितः कम्युद्वीपे कम्युशैलमारुह्य तस्थौ । रावणोऽपि व्योम्ना-
ऽधेरुपरि गच्छन्सीतामनुनिन्ये । हर्षस्थाने किं शोचसि ? मम भूचरखेचरभर्तुमहिपीपदं पाप्तासि । देवेन पूर्व मन्दभाग्येन रामेण त्वां
योजयता नोचितं चक्रे । मया तूचितं व्यधायि । मयि दासे खेचर्यः खेचरा अपि तव दासाः। सीताऽधोमुखी रामेत्यक्षरद्वयमस्मा-
पीत् । रावणे पादयोः पतति परपुंस्पर्शमीता पादावपासारयत् । आचुक्रोश च। रे निस्प! परस्त्रीकामनाफलमचिरान्मृत्यु लप्स्यसे ।
सन्मुखागतैः सारणादिसचिवैरन्यैश्च रक्षःसामन्तैर्वृतो दशास्यो लङ्कां प्राप । याबद्रामसौमित्रिक्षेमोदन्तं न लप्स्ये तावन्न भोक्ष्य इति
सीताभ्पग्रहीत् । गयणो लङ्गां पूर्वण देवरमणोधाने रक्ताशोक[तले त्रिजटया रक्षकैश्च वृतां सीता मुक्त्वा मुदितः स्वं धाम जगाम ।
॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिषष्ठिशलाकापुरुषचरित्रे गद्यवन्धे सप्तमे पर्वणि सीताहरणो नाम पञ्चमः सर्गः ।।
॥२५॥

·अपोपि भेदमजानानाः मत्यमुग्रीवतो विदगुनीरवोऽभिवन् । द्वयोः सैन्ययोर्मदायुद्धमभूत् । मुग्रीयो विटमुग्रीव रे पस्गृहप्रवेश- पग्रेबंदीति योदामात । द्वारपि युयुधाते। मिष उन्नात्रौ मल्लयुद्धनास्फाल्यताम् । द्वापपि महामाणौ मिथो जेतुमसमर्थावर- सुत्य रं वसतः । गुग्रीवः सहायका हनुमन्तमाय भूयोऽपि विटसुग्रीवेण युयुधे । विटसुग्रीवो भेदमजानतो हनुमतः पश्य. पोऽपि गुग्रीयं पयामास । गुग्रीवः सिनः किष्किन्धपुरादिनिर्गत्पाऽऽयासं जग्राह । विटसंग्रीयो पालिसुताच्छुद्धान्तप्रवेशमलभमा- नोसम्यतास्वयंप तस्थौ । मुग्रीयो दध्यौ कोऽप्येप वैरी स्त्रीलम्पटो मायी। एतन्मापावशानिजा अप्यनिजा जाताः । कथमयं वध्यः धिङमा वालिना- म्नो लसाकरम् । पाली पन्योऽखण्डपुरुपवतो यो राज्यं त्यक्त्वा परं पदं प्राप । चन्द्ररश्मिकुमारो बलीयान् । किन्त्वमेदज्ञः कं रक्षतु कं वा हन्तु । अनेन विदं साधु चक्रे । यत्तस्य पापिनः शुद्धान्तप्रवेशो रुद्धः अस्यारेवैधाय के बलिन श्रये । किं दशास्यं भजे ? किन्त्यसौ प्रकृत्या स्त्रीलोलस्तं मां च हत्या स्वयं तारां लास्यति । ईदृशे व्यसने खरः साहाय्ये समर्थोऽभूत् । परं स राघवेण जन्मे । वायेव राघवौ मित्रीकरोमि । यो तत्कालोपनतस्यापि विराधस्य राज्यदौ । तौ विराघोपरोधेन पाताललङ्कायां तिष्ठतः। एवं ध्यात्वा दूत रहस्पनुशिष्य प्रजियाय । दूतः पाताललङ्कायां गत्वा विराधाय प्रणम्य सर्व वृत्तान्तमारख्यायाऽस्मत्स्वामी राघयौ त्वद्वारेण निश्रीपतीत्यूचे । आयातु.सुग्रीवस्तेनेत्युक्तो दूतः सुग्रीवाय गत्वा वच्छशंस । सुग्रीवोऽश्वानां ग्रेवेयकस्खनैर्दिशो मुखरयन्पाताललङ्का पातो पिराधमुपतस्थे । पिराधोऽभ्युत्तस्थौ । रामं तं नमस्कारयामास । दुःखं चाचीकथत् । सुग्रीवोऽप्यूचे । अस्मिन्दुःखे त्वमेव मे गतिः । रामो दुःख्यपि तहुःखच्छेदं स्वीचने । सुग्रीवो विराधेन सीताहरणं वृत्तं ज्ञापितः कृताञ्जलियज्ञपयत् । देव ! तव न काऽपि

·त्रिपष्ठि-
मलासपुर
पचरित
सप्तमे
पर्वणि
पष्ठः
सर्गः
॥२६॥
वियुनं रामं हादर विपसाद । रामः पुरस्थमपि सौमित्रिमपश्यन्विरहात : खेत्रवीत् । वनदेव्पो वनं प्रान्तं, सीता न दृष्टा । युष्माभिः
किं न दृष्टा ? भीष्मेऽरण्ये एकाकिनी सीता मुक्त्या लक्ष्मणायागमम् । तत्र रक्षासहस्राकुले रणे सौमित्रिमेकं मुक्त्वा भूयोऽनाऽऽग-
मम्। हा सीते! कथमरण्ये मुक्ता ? हा वत्स ! कथं रणसङ्कटे मुक्तोऽसि ? एवं त्रुवन् मूञ्छितः । सौमित्रिणा बभापे । आर्य !
आर्य 1 किमिदम् ? तव भ्राताऽयं रिपून्जित्वा समुपस्थितः। रामस्तया वाचाऽमृतेन सिक्त इव लब्धसंज्ञोऽनुजं दृष्ट्वा सखजे । लक्ष्म-
णोऽमापिष्ट । केनाऽपि मायिना सीताहृतये क्ष्वेडा चक्रे । तत्पाणैः सह सीतामाहरिष्यामि । साम्प्रतं तत्प्रवृत्त्यर्थ यतामहे । अयं
विराधः पाताललाराज्ये स्थाप्यताम् । मया हि प्रतिपन्नमदः । विराधः सीताप्रवृत्यै खेचरभटान्प्रजिधाय । काकुत्स्थयोस्तत्रस्थयो-
मुहुर्मुनिःश्वसतोः क्रुधाधरं दशवोस्ते सीताप्रवृत्तिमप्राप्याऽऽगता अवाङ्मुखास्तस्थुः। रामोऽप्याह युष्माभियथाशक्त्युद्यतैरपि
मीतामनिर्माता तत्र क को दोपः । दैवमेव बलवत् । विराधो व्यजिज्ञपत् । प्रभो ! मा निर्वेदं कृथाः । अनिर्वेदः श्रियो मूलम् । तव
मृत्योऽस्मि । एहि मां पाताललकायां निवेशय। तत्र सीताप्रवृत्तिः सुलभा भविता । रामः सानुजः ससैन्येन विराधेन तत्र ययौ।
तत्र सरात्मजः सुन्दो विराधेन युध्यन्काकुत्स्थे रणस्थे चन्द्रणखा गिरा प्रणश्य लङ्कायां रावणं शरणं ययौ । राघवौ विराधं
पैतृके पदे न्यास्थताम् । स्वयं खरराजस्य प्रासादे तस्यतुः । विराधः सुन्दवेश्म शिश्राय ।
इतश्च ताराभिलाषिणः साहसगतेहिमवद्रीि प्रतारणीविद्या सिद्धा। तया स सुग्रीवरूपः किष्किन्धिपुरं प्राप्तः क्रीडाथै सुग्रीवे
बहिगते तारादेवीभूपिवमन्तःपुरमगात् । सत्यसुग्रीवश्वागतो द्वाःस्थैः सुग्रीवनृपोऽने गत इति जल्पद्भिः स्खलितः । वालियनुः सुग्रीव-
इयं चदा शुद्धान्तविप्लवं धातुं वद् द्वारं गतः। शुद्धान्ते विशन्तं विटसुग्रीवमस्खलत् । सैनिकानां चतुर्दशाक्षौहिण्योऽमिलन् । सैनिका-
॥२६॥

·पोरपि भेदमजानानाः सत्यगुग्रीवतो पिटमुग्रीवतोऽभिवन् । द्वयोः सैन्ययोर्महायुद्धमभूत् । सुग्रीवो विटमुग्रीवं रे परगृहप्रवेश- पमेवेदरेति योद्गुमाइन । दायपि युयुधाते। मिथछन्नासौ मल्लयुद्धेनारफाल्यताम् । द्वावपि महाप्राणौ मियो जेतुमसमर्शदप- एत्य दरं नस्यतुः । मुग्रीवः सहायकाधं हनुमन्तमाय भूयोऽपि विटसुग्रीवेण युयुधे । विटसुग्रीवो मेदमजानती हनुमतः पश्य- नोऽपि गुग्नीचं कुट्टयामास । सुग्रीवः सिग्नः किष्किन्धपुरावाहिनिर्गत्याऽऽवास जग्राह । विटसुंग्रीवो वालिसुताच्छुद्धान्तप्रवेशमलभमा- नोटसम्पनेतास्तत्रय तस्यौ। मुग्रीयो दप्यौ कोऽप्येप वैरी शीलम्पटो मायी। एतन्मायावयाग्निजा अप्पनिजा जाताः । कथमयं वध्यः घिद मां वालिना- म्नो लझाकरम् । वाली पन्योऽखण्डपुरुपवतो यो राज्यं त्यच्या परं पदं प्राप । चन्द्ररश्मिकुमारो बलीयान् । किन्त्यमेदज्ञः कं रक्षतु कं वा हन्तु । अनेन विदं साघु चक्रे । यत्तस्य पापिन: शुद्धान्तमवेशो रुद्धः अस्यारेर्वधाय के पलिनं श्रये । किं दशास्यं भजे ? किन्त्वसौ प्रकृत्या गीलोलस्वं मां च हत्वा स्वयं तारां लास्पति । ईदृशे व्यसने खरः साहाय्ये समर्थोऽभूत् । परं स राघवेण जन्मे । वावर रापयौ मित्रीकरोमि । यो तत्कालोपनतस्यापि विराधस्य राज्पदौ । तौ विराधोपरोधेन पाताललकायां तिष्ठतः। एवं ध्यात्वा दूत रहस्यनुशिष्य प्रजियाय । दूतः पावाललङ्कायां गत्वा विराधाय प्रणम्य सर्व वृत्तान्तमाख्यायाऽस्मत्स्वामी राघवौ त्वद्वारेण लिभीपतीत्यूचे । आयातु सुग्रीवस्तेनेत्युक्तो दूतः सुग्रीवाय गत्वा तच्छशंस । सुग्रीवोऽधानां वेयकखनैर्दिशो मुखरयन्पाताललझां माप्तो निराधमुपतस्थे । विराधोऽभ्युत्तस्थौ । रामं तं नमस्कारयामास । दुःखं चाचीकथन् । सुग्रीवोऽम्यूचे । अस्मिन्दुःखे त्वमेव मे गतिः। रामो दुःख्यपि तदुःखच्छेदं स्वीचक्रे । सुग्रीवो विराधेन सीताहरणं वृत्तं ज्ञापितः कुताअलिय॑ज्ञपयत् । देव ! तव न काऽपि ·सप्तमे पर्वणि पाठः सगे: कारणापेक्षा तथापि वन्मि । स्वत्प्रसादारक्षतारिः सन्ससैन्यस्तवानुजोऽस्मि । सीताप्रवृत्ति चानेष्ये । रामो विराधं विसृज्य ससुग्रीवः विषष्ठिः मूलारापुरु किष्किन्धी प्रवस्थे । रामे किष्किन्धाद्वारप्राप्ते सुग्रीवो मायासुग्रीचं युद्धायाऽऽह्वास्त । द्वावपि भुवं वेपयन्तौ युध्येते स्म । रामोऽपि पनस्नेि सयौ तौ पश्यन्संदिहानः क्षणमुदासीन इव स्थित्या वज्रावर्ताऽऽख्यधनुष्टंकारेण साहसगते रूपान्तरकरी विद्यामनाशयत् । रे पाप! मायया सर्व विमोद्य परदार रिंससे ? चापमारोपयेत्युक्त्वैकेनेपुणा तत्माणान्जहार । सुग्रीवं राज्येऽस्थापयत् । त्रयोदश निजाः ॥२७॥ कन्या ददतं दं सीताऽन्वेपणायैव यतस्वेत्यभापत । बहिरुद्याने च तस्थौ । सुग्रीवस्तु तदादेशात्स्वपुरीं प्रविवेश । इतथ लायां खरादिवधथुतेर्मन्दोदर्यादयो रुरुदुः। चन्द्रणखाऽपि ससुन्दा रुदती पाणिभ्यामुरो मन्ती रावणगृहं प्रविश्य रावण. कण्ठे लगित्वा हा हताऽस्मि । पुत्रो इतो मर्ता देवरौ च । कुलपचीनां चतुर्दश सहस्राणि हतानि । पाताललकापुरी त्वयि जीव- त्यपि रिपुभिराच्छिन्नति जगाद । रावणस्त्वत्कान्तसुतहन्तारं हनिष्याम्यचिरादिति तामाश्वासयामास । स्वयं च तेन शोकेन सीतावि. रहरुजा च मुल्पे निपत्य स्थितो मन्दोदर्या तन्निबन्धनं पृष्टः प्राह । सीताविरहज्वरान्न चेष्टितुं न वक्तुं न चेक्षितु क्षमः । चेन्मया जीवता तेऽर्थतन्मानं त्यच्या तामनुनप । अहं हनिच्छन्ती परनारी न भुञ्ज । गुरुसाक्षिकोऽयं नियमः । साऽपि पविपीडापीडिता सीतां गत्वोवाच । अहं दशास्यमहिपी मन्दोदरी । त्वयि दास्यं प्रपत्स्ये । दशास्यं भज । धन्या तम् , विश्वरोव्यपदपमो मस्पतियां सिपेविपते । चेदयं प्राप्यते, तत्पत्तिमात्रेण रामेण किम् ? सीता रुष्टाऽमापिष्ट । क गरुडः, क काकः, क रामः, क च त्वत्पतिः, युवयोः पाप्मनोयुक्तं दम्पतित्वं, । यदेकोऽन्यस्त्रीषु रिंसुरपरा च दूती । द्रष्टुमप्यनर्हाऽसि । याहि रष्टिपथं त्यज । रावणोऽपि तदा तत्राऽऽगतोयादीत् । अतः कुपिताऽसि ? मन्दोदरी तव दासी, अहं दासः। प्रसीद, दृशाऽपि कि . ||२७|| ·न जामि सीना पगदमुखीभूना रे रामदागन्दरतवान्तदृष्टया दृष्टोऽसि । रामे सानुजे रिपुकाले किपजीविष्यसीत्याधाचुक्रोश । पतु समरिडम्निवसपैमोगा । अमान्तर के पशिमलवणोदे निमो निशापो दशासः सीताय पोरोपसर्गाविधके । घन्कारिणी घूकाः, फुन्कुर्वाणाः फेरयः, विविध क्रन्दन्नो का, अन्योज्य युध्यमाना ओतवः, पुच्छाच्छोटिनो व्यायाः, फुरकुर्वाणाः फणिनः, कष्टकनिकाः पिशा. पाया बालन्तः सीतोपान्तमुपेयुः । सीता धृतनमस्कारध्याना अभीव तस्थौ । न तु दशास्यं भेजे । विभीषणः प्रातस्तनिशावृत्तं धुन्ना दास्यान्तमुपगतः, सीतामुपान, मद्रे! का त्वं, कुतः, कस्यासि, किमत्र, मा भैपीः, परस्त्रीसोदरस्य मे सर्व वद । सीताऽपि तं मप्यस्य मात्वाऽयोमुखी पभापे । जनकसुताऽहं, भामण्डलससा रामभार्या :दशरथस्नुपा दण्डकारण्ये देवरोज्ञानाद्वंशजालिमध्यस्थ. सापशिरसय रटेनासिना चिच्छेद । सानुतापो प्रातुन्यवेदयत् । तस्यैवासिपाधकस्य काचिदुत्तरसाधिका रन्तु मत्पति ययाचे । माचारशाला गता । रक्षसामागते रले श्वेडो वैधुर्पसंकेवीकृत्य लक्ष्मणो युध्यगात् । अयं च राक्षसो मायाक्ष्वेडया मत्पतिं दूरं नीत्वा साधायेव मा जहार। विभीपणस्तच्छत्या रावणं नत्वा पमाण । प्रभो । त्वयेदं कुलपणं कर्म कृतम् । यावत्काकुत्स्थो हन्तुं नाभ्येति, तापदेतां तद- न्तिके नीत्वा सघ । रावणः क्रोधारणाक्षो व्यावीत् । भीरो ! किमिदं पक्षि? मत्पौरुपं व्यस्माी ? सीताऽवश्यं मत्पत्नी भविता। वो चाऽऽपाचौ रामसौमित्री इनिष्यामि । विभीषणोऽयदत् । ज्ञानिनो बचः सत्यं यदामपन्त्याः सीतायाः कृते नः कुलक्षयः। भ. कस्य यन्मे बचो न मन्यसे । दशरथोऽपि कथमन्यथा मया हतोऽपि जीवितः । भाव्यं यद्यपि भान्येव तथापि प्रायसे। कुलघा.

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पणि
पष्ठः
सर्गः
॥२८॥
तिनी सीतां मुश्च । रावणस्तदश्रुत्वेव पुष्पके सीतामारोप्य क्रीडाचलोद्यानधारावेश्मरतिवेश्मादीनि यत्र तव रतिस्तत्र मया सह रम-
स्वेति वदन्नदीदृशत । भूयोऽप्यक्षुब्धा नामशोकवनिकायां मुमोच ।
विभीपणो ज्येष्टमुन्मचमिच दृष्ट्वा कुलामात्यान्मत्रयितुमाह्वास्त । ऊचे च भो कुलामात्याः कामाया दुर्जया रिपयः । एकोऽपि
कामो दुर्जयः । किं पुनः परनारीरिरंसासहकृतः । वदत्तः परं लकेशो व्यसनाब्धौ पतितः । मन्त्रिणः प्रोचुः । वयं नाम्नैव मन्त्रिणः ।
मन्त्री तु दूरदर्शी त्वमेव । प्रभौ कामातें मत्रः किं करोति । राघवस्य सुग्रीवहनुमन्मुख्या मिलिताः । ज्ञानिना सीताहेतुरेक्ष्वाकाद-
स्मत्कुलक्षयः प्रोचे । ततो विभिपणो वो यन्त्राधारोपं व्यधात् । इतथ रामः सौमित्रिणाऽऽश्वास्यमानः कथमपि कमपि कालं निनाय।
अथ रामेणाऽनुशिष्य पितः सौमित्रिस्तूणचापकृपाणभृदुग्रभृकुटिररुणनेत्रः पदन्यासैः क्षमा दलयंस्तं शैलं कम्पयन्भीतस्थैिर्दत्तमार्गः
सुग्रीवगेहं माप । कपीशस्तमाया श्रुत्वाऽन्तःपुरानिगत्य वेपमानवपुरुपतस्थे । लक्ष्मणो रुपा प्रोचे । कृतकृत्यः सुखं तिष्ठसि, न
वेरिस स्वामी तरुतलासीनोऽन्दप्रायान्दिनानत्येति ? प्रतिपन्नं व्यस्माः १ सीताप्रवृत्त्यै यतस्व । साहसगतेर्माग मा गमः । सुग्रीवः
पादयोः पतित्यायोचत् । प्रसीद । एकं प्रमादं सहख । सौमित्रिं द्विधा पुरस्कृत्य रामं ननाम । स्वान्सैन्यान्सीताऽन्वेषणाय च मायुक्त।
ते सैन्या द्वीपेप्वद्रिषु नदीषु भूमिरन्धेषु द्रुतं द्रुतं ययुः। भामण्डलोऽपि ज्ञातसीताहरणो दुःखितस्तवाऽऽगात् । विराधोऽपि ससैन्यो
रामं सिपेवे । सुग्रीवोऽपि स्वयं गच्छन्कम्बुद्वीपं ययौ । रत्नजटी दुरात् तं दृष्ट्वा दध्यौ । नूनं दशास्यो मद्विद्या हृत्वा मद्वधायैनं
हिणोन् । मुग्रीवस्त पोचे । भो मां किं नाभ्युदस्थाः ? व्योमयाने किमलसोऽसि ? स कथितवृत्तो रामपादान्ते नीतो व्यजिज्ञपत् ।
देव ! ती देवी दास्पेन हता, कुप्यतो मे विद्याथ। रामो दृष्टस्तं सुरसंगीतपुरेशं रत्नजटिनमाश्लिपत् । रामो भूयोभूयः सीतो.
॥२८॥

·दन्तमान्छन् । मो-पि भूयो भूयस्तप्रीत्यायाख्यय । रामः मुग्रीवादीपप्रच्छ। सा लदा कियति दूरे ? ते प्रोचुः । तया दूरस्थपा-
ऽऽगमपा किम् ? यदयं सर्वे रावणस्य तृपयत् । समः माह तस्य जय्याजय्यचिन्तया अलम् । तं केवलं दर्शयत । सौमित्रिमुक्तेपुपी-
पमानकण्ठमोणितस्य तम्य मामध्ये शास्यते । लक्ष्मणोऽप्पाह । कोऽयं सारमेयवच्छली रावणः ! क्षत्राऽऽचारेण तस्य शिर छेत्स्ये।
ग्य रणनादधणे मन्यीमान । जाम्पान्ने । सर्य युप्मासु पटते, ज्ञानिनाऽनन्तवीर्यसाधुना प्रोक्तमस्ति कोटिशिलोद्धर्वा रावणहन्ता।
भस्मन्प्रत्ययवोना गिलागुत्पाटय । तैः सौमिवियोमयानेन तब नीतस्तां दोप्णोदक्षैप्सीत् । त्रिदशाः पुष्पवर्ष चक्रुः। पुनस्ते जात-
प्रत्यया लक्ष्मण किफिन्यायो रामपाधै निन्युः। कपिपद्धाः साहुः-युष्मत्तो रावणान्तः। नीतिस्त्वियम् । पूर्व दूतः प्रेष्यः। सा
पुरी दुष्प्रवेशनिकासा नाऽस्ति । समर्थः कोऽपि दूतः प्रेष्यताम् । स गत्वा विभीपणं नीतिमन्तं भणिष्यति । सोऽपि सीतामुक्तये
रापर्ण गोपपिप्पति । गवणेन लवशातो दुतस्त्यामेष्यति । रामेणैवमनुमते सुग्रीवः श्रीभूति प्रेष्य हनुमन्तमात । रामाय नमन्तं
पहनुमन्तमपं पिधुरे नः परमो पन्धु स्य तुल्पो द्वितीयोऽस्ति । तत्प्रभो ! एनं सीतापवृत्या आदिशेति प्रशशंस । हनुमानप्याह ।
मरमाया अनेके कपयः सन्ति । सुग्रीवनृपस्त्येवं स्नेहादति।
गयो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । नीलो द्विविदमैन्दौ च जाम्बवानङ्गदो नलः ॥३२॥
अन्येप्यन फपिपुङ्गवाः सन्ति । त्वत्कार्यसिद्धवेऽहमपि संख्यापूरणोऽस्मि ।
लझा सराक्षसद्वीपामुत्पाटयेह किमानये ? । यद्ध्वा सवान्धवमथाऽऽनयामि दशकन्धरम् ॥३३॥
सकुटुम्यं दशग्रीवं हत्या तनैव वा द्रुतम् । देवीं जनकजामेवाऽऽनयामि निरुपद्रवम् ॥३४॥

·विपष्टि
तारापुरु
परिने
सप्तमे
पर्वणि
पष्ठः
सर्गः
॥२९॥
गमोऽध्याद त्वपि सर्व सम्भाव्यते । गच्छ लङ्कायां सीतां गवेपयेः । इमां मदूमिकां देव्या अभिज्ञानमर्पयेः। तस्याश्चूडामणि
पात्र समानयेः । मद्वाचिकं च शंसेः। यद्रामस्त्वद्वियोगातस्त्वामेव ध्यायति । मद्विरहेण जीवितं मा त्याक्षीः। रावणं सौमित्रिणा
इतमेव पश्य।
इनुमानपि प्रमो। यावच्चदायां विधायाऽऽयामि, तावदिहेव विष्ठेरित्युक्त्वा सपरिच्छदो लवां प्रति विमानेन प्रस्थितो महे-
न्द्रगिरिशिखरे मातामहमहेन्द्रस्य महेन्द्रपुरपचनं ददर्श । अनेन मे माताऽनपराधाऽपि निर्वासितेति ध्यात्वा क्रुद्धो रणतूर्यमवादयत् ।
महेन्द्रेऽपि ससैन्ये निगते मिथो युद्धं बभूव । हनुमान्परसैन्यान्क्षणेन वभञ्ज । माहेन्द्रिः प्रसन्नकीर्तिर्जामयसम्बन्धमजानानो हनुमता
युयुधे । हनुमान्दप्यो । घिग्मया प्रमुकार्यविलम्पकृद्रणः प्रारेमे । ये क्षणालीयन्ते तेऽन्ये । इदन्तु मन्मातृकुलम् । तथाऽप्यारब्धनि:
हाय जेवव्यमेव । इति ध्यात्वा प्रहारैर्भग्नास्वरथसारथिं माहेन्द्रि जग्राह । तथा महेन्द्रमपि गृहीत्वा नत्वा तव नप्तांजनासुतोऽस्मि ।
गमामया सीताशुद्धय लक्षां गल्छन्मानिर्वासनं स्मृत्वा जातामर्प एवं व्यधाम् , सहस्व । स्वामिकार्याय यामि । मत्स्वामिपाधै बजे-
त्यपान । महेन्द्रोऽप्याश्लिष्य तमवदत् । श्रुत्या श्रुतोऽभूः। दृष्टया दृष्टश्च । कुरु सामिकार्यमित्युक्त्वा ससैन्यः स्वयं रामं जगाम ।
हनुमान्थ्योगसा गरछन्दधिमुखाऽऽख्यद्वीपे कायोत्सर्गस्थौ मुनी, तयोरदूरे ध्यानस्थास्तिस्रः कन्यकाथ ददर्श । तदा च दवस-
कटे मा कन्पार पेतुः । हनुमान्विद्यया सागराम्युभिस्तं शमयामास । ताः कन्यास्तदैव सिद्धविद्या मुनी प्रदक्षिणीकृत्य हनुमन्त.
निरे। परमात ! माधु साधु साधनामुपसर्गमरक्षः। त्वत्सहायादस्माकं कालं विनाऽपि विद्याः सिद्धाः । का यूयमिति पृष्टास्ताः
प्राहुः । अस्मिन्दपिमुखे पुरे गन्धर्वराजो राजाऽस्ति । तस्य कुसुममालाकुक्षिजा वयम् । बहवः खेचरा अस्मान्ययाचिरे । अङ्गारका-
॥२९॥

·गय रोगरोस्मरहन उन्मतो यभूव । पिता तु नः कस्मैचिन्न ददौ । पित्राच मुनिः पृष्टः, साहसगतेर्हन्तारं वरं व्याजहार। तातस्तं नोपलेमे । अस्माभिस्तं सा विद्यामाधनमारेमे । अङ्गारकेण विमाय तो दवस्त्वयाऽशमि । या पद्भिर्मासैः सिध्यति सा मनोगा- मिनी विधा त्वत्माहाग्यतः धणेनाऽसिध्यत् । हनूमात्रामकृतं साहस रविवधं स्वस च लक्षायां गमनं गदित्वोत्पपात । ताभ्यो ज्ञात- मः पिता नामिः मह मसेन्यो रामं जगाम । उपलई गतो हनूमान्दारुणयाऽऽशालिफया विद्यया भापे। अरे! कपे । क याता, मम भोग्योऽनि । तया व्यान मुख प्रविश्य तां विदार्य निर्गतो गदापाणिनुमास्तकृतं प्राकारं विद्यासामर्थ्यतो भन्या क्रुद्धं वज्रमुखा- मग तपारक्षं युप्पन्तमवधीत् । तत्कन्यां लक्षासुन्दरी क्रुद्ध विद्यापलिनी युध्यमानां निरखीचकार । साऽपि सावर्या तं पश्यन्ती कामगरहना पोराच । मया पिठ्यधक्रुद्धयाऽविचार्य योधितोऽसि । माधुना मम पितृहन्तापतिराचख्ये । मामुह । त्वया पत्या सर्व नारीगु गर्विता स्यावामि ! म त गार्यवियानोदुवाइ । सूर्यास्तवर्णकः । तमः । चन्द्रोदयः । हनुमास्तत्र लङ्कासुन्दर्या रात्रिमतीय सूर्योदगे तामाय लशं प्रविवेश । विभीषणगृहं गतः। तेन सत्कृत्यागमहेतुं पृष्टः प्राह । शुभोदकं विचिन्तयन् रावणात्सीतां मोचय । पलिनोऽपि त्वद्भातुः काकुत्स्थपत्नीहरणमिहाऽपि दुःखाकृत् । विभीषणः प्राह । मयाऽग्रजोऽग्रेऽपि सीतां मोचयितुमुक्तः। भूयोऽपि मनिन्धं मायिये। हनुमास्वत उत्प्लुन्य सीताऽऽथिते देवरमणोद्याने गतोऽशोकदुमूले गल्ललुलितालकां साधु म्लानाननां कृशां रामरामेति प्यायन्ती देहेऽपि निरपेक्षा वैदेहीं ददर्श । दध्यौ च । महासतीयम् । अस्या दर्शनमात्रतः पावित्र्यं जायते । युक्तमस्या विरहे खिद्यते रामः । रूपवच्छीलयश कस्य कलत्रम् । दशास्योऽयं रामप्रतापन पापेन च द्विधाऽपि निपतिष्यति । विद्यान्तर्हितः सीताङ्केऽङ्गुलीयक-

·त्रिपष्ठि-
लाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
पष्ठः
सर्गः
॥३०॥
मपातयत् । सा तद् दृष्ट्वा जहर्ष । त्रिजटा तदैव गत्वा दशास्याय शशंस । सीता इयत्कालं विपण्णाऽऽसीत् । साम्प्रतं तु साऽऽनन्दा।
रावणो मन्दोदरीमूचे। मन्येऽसौ विस्मृतरामा मयि रिंसुस्तद्गत्वा बोध्यताम् । साऽपि गत्वा सीतामवोचत । दशास्योऽद्वैतेश्वर्य-
स्त्वमपि रूपेणाप्रतिरूपा, उचितो योगोऽस्तुः। अहमन्याश्च तत्पन्यस्त्वद् दास्यः। सीता तां ततर्ज । आः पापे त्वन्मुखं न वीक्षे ।
मां रामस्य पार्श्व विद्धि । लक्ष्मणं च सवान्धवं तव धवं हन्तुमागतमेव च बुध्यस्व । उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ । अतः परं त्वया न वच्मीति ।
सा सकोपा प्रययौ।
हनुमान्प्रादुर्भूप नत्वा बद्धाञ्जलिजजल्प । रामः सलक्ष्मणो जयति । त्वत्प्रवृत्यै तदादिष्टोऽहमागमम् । मयि तब गते रामो रि-
पूच्छिदेऽत्रैष्यति । सवाष्पा सीता प्राह । कस्त्वं ? कथं वार्धिमलङ्घयः १ मत्प्राणेशः सानुजो जीवति ? क्व दृष्टः ? कथं कालं नयति ?
हनुमानाचख्यौ । पवनाञ्जनासुतोऽहं विद्यया व्योमयानेनाब्धिमलङ्घन्यम् । रामः समस्तकपीशं वैरिवधात्सुग्रीवं पत्तीकृत्याधिकिष्किन्धं
त्वद्वियोगामिनाऽहनिशं तप्यते । गोवियुक्तो वत्स इव लक्ष्मणोऽपि न सौख्यं लभते । तौ क्षणं सशोको क्षणं सक्रोधौ सुग्रीवेणाश्वा-
स्येवे । भामण्डलविराधमहेन्द्रायैः पत्तिभूतैरुपास्यते । रामेण सुग्रीवदर्शितोऽहं खाङ्गुलीयं समर्प्य त्वत्मवृत्त्यै प्रेपितः । त्वत्त-चूडामणि-
रभिज्ञानमानायितोऽस्मि । तद्दर्शनात्प्रभुमित्राऽऽयातं प्रत्येष्यति । सा हनुमदाग्रहेण रामोदन्तमुदा चैकविंशतिदिनप्रान्तेऽभुक्त, ऊचे
च । इमं चूडामणिमभिज्ञानं गृहीत्वा गच्छ । अत्र तिष्ठत उपद्रवः स्यात् । त्वामागतं ज्ञात्वाऽयं राक्षसस्त्वां हन्तुमेष्यति । सोऽपि
स्मित्वा प्रोचे। मातर्वात्सल्यात्कातराऽसि । अहं राघवयोर्जगजैत्रयोः पत्तिः । ममाग्रे कोऽयं वराको रावणः । त्वामपि स्कन्धमारोप्य
ससैन्यं रावणं परिभूय स्वामिनोऽन्तिके नयामि। सीताऽपि सस्मितमाह। स्वं खामिनं न हेपयसि । रामसौमित्र्योः पत्तौ सर्व
॥३०॥

·सम्मान्यते। परं परपुंपों मेऽनई स्तन्छी गन्छ । त्वयि गते आर्यपुत्र उद्योग कर्ता। हनुमानाह । गच्छाम्येषः । रक्षसादु किश्चि- विक्रमनापलं दर्शपिप्पे । जितकाशीपर्य परवीर्य न मन्यते । रामपचेरपि पौरुष वेतु। सीताऽऽमेत्युच्या स्वं चूडामणिं ददौ । सोऽपि नत्या प्रस्थितो देवरमणोद्यानं मक्तुमारेमे । तदुधानद्वारचतुष्कद्वारस्या मुद्गरकरास्तं हन्तुमधावन्त । तेषां प्रहरणानि हनुमत्यरतन् । पापनि कृषितस्तैरेवोयानपादपैः प्रजहार । रक्षोभिरुक्तवृत्तो शरणस्तद्वधाय ससैन्यमक्षकमारमादिक्षत् । रणादौ दियाऽऽपत इति वदन हनुमान, सुधा कपे गजसीति गदित्वा विशिखैर्वर्पन्तं तं चिरं योधयित्वा जघान । प्रातृवधकोपादिन्द्रजि- समागत्य मारते । वि तिष्ठेति वदन् युध्यमानो इनुमत्प्रहृतान्खमटान्नश्यतो दृम्दा मोघीकृताऽस्त्रो नागपाशास्त्रं मारुतये मुमोच । आपादमस्तकं नागपार्षदो हनुमान्कौतुकारक्षणं वन्य सहमानो हृष्टेनेन्द्रजिता रावणान्तिकं नीतस्तेनोचे। दुर्मते ! त्वया तौ किमा. श्रितो पनासो फलाहारी मतिनवाससौ, जुष्टो तुम्यं किं दास्यतः। तद्वाचाऽन किमागमः । तौ तु धूतौ यकाभ्यामिदं कारितोऽसि । पूर्वाः परहस्तेनाङ्गागन्कर्पयन्ति । पूर्व मत्सेवकोऽध परस्य दूतस्तेमाऽवंध्योऽसि शिक्षामात्रन्तु विडम्ब्यसे। हनुमानुवाच । कदाऽहं त्वत्सेवकः । कदा चलं मे स्वामी एवं वदन लजसे। एकदा मत्पित्रा त्वन्मैव्या त्वत्सामन्तः खरो वरुणवन्धादमोचि । त्वया साहा- स्पायाहोऽहमप्यागमम् । वरुपासुतेम्यय त्वा सङ्कटेऽरक्षम् । अद्य पाप्मा त्वं साहाय्याय न योग्योऽसि । त्वदीये ते नेक्षे । यः सौमि- रपि त्यां प्रास्यते । तदनजो दूरे वितु । रावणो भालाहिवर्धकुटिरोष्ठं दशनवदत् । मुमूर्षुरसि । यदरिभितोऽसि । मां चारीचकर्थ । पुननवान हन्यसे । सरे आरोप्य पञ्चशिखीकृत्य चाधुना लङ्कायां प्रतिपथं भ्राम्यसे । हनुमान्क्रुद्धः पाशपन्नगांवोटयित्वोत्पत्य पादपातेन रायणकिरीटं चूर्णीकृत्य इन्पना गृह्मां चैप इति रावणे जल्पत्येव पाददर्दरैरनाथामिव पुरीं भव्योत्पत्य राममेत्य नत्वा

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरुन
पचरिवे
सीतापूढारतमार्पयत् । रामस्तं सीताचूडामणिं साक्षात्सीतामिव हृद्यारोपयामास । रामेण सुतवदालिङ्गय पृष्टो मारुतिस्ता दशास्याव-
माननां सीताशुद्धिं च शशंस।
॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिषष्ठिशलाकापुरुषचरित गद्यबन्धे सप्तमे पर्वणि सीतामवृत्यानयनो नाम पठः सर्गः॥
सर्ग
॥३१॥
॥ अथ सप्तमः सर्गः॥
रामः सानुजः सुग्रीवाद्यैर्वृतो लङ्काविजययात्राय व्योम्ना प्रतस्थे ।
भामण्डलो नलो नीलो महेन्द्रः पावनञ्जयिः। विराधश्च सुषेणश्च जाम्बवानङ्गदोऽपि च ॥३६॥
अन्येऽपि कोटिशः खेचरेशाश्वेलुः । सा सेना नानातूयः शब्दाद्वैतं रचयन्ती बाधेरुपरि विचित्रविमान स्थैरश्वर्गजैरन्यैश्च वाहनैः खे
चचार । बेलन्धराद्रौ वेलन्धरपुरे समुद्रसेतुनृपौ युध्यमानौ नलनीलाभ्यां बद्धा रामान्तिके नीतौ । रामेण पुनस्तथैव स्थापितौ च ।
समुद्रो रामानुजाय तिस्रः स्वकन्या ददौ । निशां तत्रोपित्वा सेतुसमुद्रानुगतो रामः प्रातः प्रस्थितः क्षणात्सुवेलानिं प्राप्य सुवेलनृपं
जित्वा निशामुषित्वा पुनः प्रातश्वचाल । उपलक् हंसद्वीपे हंसरथनृपं जित्वा तत्रैव कृतावासस्तस्थौ।
लका चुक्षोभ । रावणस हस्तप्रहस्तमारिचसारणाद्याः सहस्रशः सामन्ताः समनह्यन्त । रणतूर्याणि कोटिशोऽवाद्यन्त । विभीषणो
॥३१॥

·सनमम्पेत्य नत्योचे । प्रसीद । युमोदकं मददो विमृश । लोकदयविरुदं त्वया परदारहरणं यच्चके तेन कुलं लजितम् । काकुत्स्थो- संस्कान्नामानेतुमुपस्थितः । अस्मै नद्दारार्पणमेवातिथ्यं विधेहि । अन्यथा त्वत्कुलं निग्रहीष्यति । मायां ग्रहीष्यति । राघवौ साह- सखरान्तको । स्ताम् । तत्पत्तिनुमान् किं न दृष्टः । सीताहेतोरिन्द्रश्रियोऽपिका थिय मा त्याक्षीः । इन्द्रजिचे । त्वयाऽऽजन्म- भीरमा सर्प ना मुलं पितम् । धावसं सोदरो नासि । इन्द्रस्यापि जेतारं तावमेवं सम्मावयन्नून मुमूर्षसि । त्वयाऽमृतभापिणा पुराऽपि वातातितः। यदशरथप प्रतिज्ञाय नाकथाः । इहाऽऽयातं च वत्सु भयमुत्पाद्य वातादिरक्षिपसि । रामगृह्योऽसि । न मप्रेऽधिकारी। निमीपणः प्राह । नाऽहं शवगृधः त्वं तु सुवरूपो रिपुरुत्पन्नः । अयं तावत्वत्पिता कामैश्वर्याभ्यामन्धः । त्वन्तु जन्मा- न्य इव । राजन्ननेन पुत्रेण ववृत्तेन चाचिरात्पतिष्यसि । त्वत्कवे मुधा ताम्यामि । रायगेसिमादाय वषायोत्थिते विभीषणो भृकुटिभीष्मः स्तम्भमुत्पाठ्य योद्धमुत्तस्थौ । कुम्भकणन्द्रजिद्यां निवार्य स्वं वं स्थानं नीतौ । अरे कलाकार ! मत्पुर्या निर्याहीति रावणेनोक्तो विभीषणो रामं ययौ। रक्षोविद्याधराणां त्रिंशदक्षौहिण्यो विभीपणमनु- जग्मुः। तमाऽऽयान्तं रष्ट्वा सुग्रीवाऽऽद्या चुक्षुभुः । स पूर्व पुरुषपणेन रामाय स्वंन्यवेदयत् । रामेणेक्षितमुखः सुग्रीवोऽवदत् । यद्यपि राक्षसाः प्रकत्या क्षुद्रामायिनस्तथाप्ययमायातु । मावं ज्ञात्वा यथोचित विधास्यामः ।विशाल खेचरोऽभिदधे राक्षसेवकोऽयं धार्मिकः। सीतामुत्यै जल्पन्धन्धुना न्यत्ववस्त्वामागात् । रामाज्ञया द्वा:स्थेन मवेशितः । पादयोः क्षिप्तमा रामेण परिरब्धो विभीषणः प्राह । दुर्नेयमग्रज त्यच्या स्वामायाम् । मां मक्तं सुग्रीववदादिश । रामस्वस्मै लकाराज्यं प्रतिपेदे। इंसद्वीपेशाहान्यतिवाह्य लकां प्रति चचाल । विंशतियोजनी चम्चा रुद्धा युद्धाय सजः सेनाकलकलेन लकां यघिरयंस्तस्थौ ।

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
सप्तमः
सर्गः
॥३२॥
प्रहस्ताद्या दशास्यसेनान्यः समवर्मयन् । केचिन्मतङ्गजवारिपरे वाहवाहनैः, केचिच्छार्दूलवायैः, परे खरवाी स्थैः, केचिनरैः,
केचिन्मेपैः, केचिन्महिषः, केचित्तुरगैः, केचिद्विमानरुत्पत्य वीरा दशास्यं चत्रुः । दशास्यो रोपारुणाक्षो नानाऽवं स्यन्दनमध्यास्त ।
भानुकर्णः शूलपाणिर्दशास्यपाधै तस्थौ । इन्द्रजिन्मेघवाहनौ कुमारी पार्श्वस्थावभूताम् । अन्येऽपि दोष्मन्तः सुताः कोटिशः शुकसार-
णमारिवमयसुन्दादयः सामन्ता अभ्येयुः। अक्षौहिणीनामसङ्खथैः सहवतो दशास्यः पुर्याः प्रचचाल । तत्र वीराः शार्दूलशरभचमू-
रुकरटिकैकिकुण्डे लिंकुक्कुटादिकेतवः कोदण्डकुन्तकुठारखगभुशुण्डीमुद्गरपरिघादिपाणयो रणाय विचेरुः । रावणः पश्चाशयोजनानि
सेनया भुवं पच्छाद्य तस्थौ।
गच्छ गच्छ तिष्ठ,तिष्ठ मा भैपीरुत्सृजाऽऽयुधम् । कुरुष्वाऽऽयुधमित्याजौ भटानां तत्र वागभूत् ॥३६॥
तत्र महारणे चिराद्वानरै रक्षोवले भन्ने हस्तप्रहस्तो. योद्धमुत्तस्थतुः । तो नलनीलाम्पां चिरं योधयित्वा यमातिथी चक्राते।
नलनीलयोरुपरि पुष्पवृष्टिः। ततो मारीचसारणशुकज्वरकामाक्षाद्या राक्षसा मदनाङ्कुरसन्तापप्रथिताद्यैः कपिभिरयुध्यन्त । मारीच-
राक्षसः सन्तापं, नन्दकपिवरम् , उद्दामराक्षसो विनं, दुरितकपिः शुकं, सिंहजधनराक्षसः प्रथितं योधयित्वा जघ्नुः । सूर्येऽस्तं गते
सर्वे निवृत्त्य स्वान् हताहतान्योधपन्तोऽस्थुः।
निशान्ते रावणः खयं नानास्वधरो रिस्वणाय मन्यमानः स्वसेनान्यं प्रत्येकमिन्द्रवत्पश्यन रणाजिरमियाय । राघवसेनान्यो-
ऽपि शरैः सविसयमीक्षमाणा बुदौकिरे । रावणहुंकारप्रेरितः राक्षसैः सर्वाभिसारेण योधयद्भिः कपिसैन्या अभज्पन्त । क्रुद्धं सुग्रीवं
प्रस्थित निवार्य हनुमात्रशासैन्य जगाहे । माली धनुस्तूणमाली हनुमतेऽहोकन् । मिथस्तौ प्रजहाते । अस्राणि चिच्छिदाते । हनुमा-
॥३२॥

·विरं युद्धात नीरसं विधाय जरद्रवस्त्रया इतेन किं गच्छ गन्छेति वदन वज्रोदरेणोचे । एोहि । युध्यस्व सम्प्रति । न भवसि । मा गा!! हनुमास्तष्टुत्वा वं शरैरछादयामास । सोऽपि तच्छरवृष्टिं निघूप दं बाणैरतिरयत् । देवेषु द्वयोः कलिकैलिं पश्यत्सु स्तु- वन्मु श्रीशैलो पत्रोदरं जपान । तदधद्धो रावणाङ्गजो जम्युमाली इनुमन्तमाहूय युध्यमानस्तेन विरथिनास्थसारथीकतो मुद्रेण ताडितो डितः पपाठ । महोदराया राक्षसमटाः कुथा प्रहरन्तो हनूमता केऽपि दोष्णोः, कैऽपि मुखे, केपि पदोः, हृदि, कुक्षी, सौमिरे । रथोमगाद्धः कुम्भकर्णः काश्चिदद्विप्रहारेण, कांविन्मुष्टिकूपरमुद्गरशूलपातेन कांश्चिदन्योन्यपातेन कपीन् नितन्योधु दपाये। मायान्तं कल्पान्ताभिनिभं वीक्ष्य सुग्रीवोधात । भामण्डलदधिमुखमहेन्द्रकुमुदाङ्गदाया अन्येऽप्यन्वधावन्त । तन्मुक्त- प्रस्थापनासवगेन निद्रापमाणं स्वसैन्यं वीक्ष्य सुग्रीवः प्रचोधिनीविद्यास्मृत्या प्रत्यवोधयत् । सुग्रीवाधिष्ठिताः कपयः कुम्भकर्ण शरैरु- पनः । गुग्रीयो गदया तस्य स्थस्य सारथिमदलयत् । स भूमिष्ठो मुद्गरकरः सुग्रीवाय धावनङ्गवातेनैव भूयसः कपीनपातयत् । तैः। कपिमिरसवलितो मुद्गरेण सुग्रीवरथमचूर्णयत् । सुग्रीवेण वियत्युत्पत्य महतीं मुक्तां शिलां मुद्रेण कणशश्चकार । ततः सुग्रीवमुक्तेन तडित्ततिति कुर्दता तडिद्दण्डात्रेण शस्त्रस्खलितेन ताडितो मुमूर्छ । प्रातमूर्च्छया क्रुद्ध दशास्यं स्वयं प्रस्थितमिन्द्रजित्सविनयं निवार्य कपिसैन्यं विवेश । स त्रस्यवः कपीनूचे । रेरे तिष्ठत । अयुध्यमानान्न हन्मि । रावणस्याङ्गजोऽहम् । क मारुतिः क सुग्रीवो यदि वा नाम्यामप्यतम् । राघवौ मानिनौ क्व ? सुग्रीवस्त युद्धायाऽऽहुत भामण्डलोऽपि तदनुजं मेघवाहनमायोधयत् । तेषु चतुर्व- न्योऽन्यमारफालन्यु भूयकम्पे । वाघिचुक्षोभ । वाणाकर्षणमोक्षयोरन्तरं नाबोधि । आयासदेवतैश्वात्रश्चिरं युद्ध प्रवृत्तेऽपि कस्याऽपि जयो नाऽभूत् । इन्द्रजिन्मेघवाहनौ नागपाशाऽवं मुमुचतुः। सुग्रीवभामण्डलौ नागपाशद्धौ निश्वसितमप्यसमथों जाती।

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
सप्तमः
सर्गः
॥३३॥
इतश्च लब्धसंज्ञेन कुम्भकर्णेन रोपाद्गदया हतो मारुतिमूच्छितो दोष्णा समुद्धृत्य कक्षान्तय॑धायि । विभीषणो राममूचे । त्व-
सैन्यसारभूतौ सुग्रीवभामण्डलौ राबणिभ्यां यावल्लङ्का न नीयेते तावन्मोचयामि । मारुतिरपि कुम्भकर्णेन दोष्णा बद्धो लङ्कामप्राप्त
एव मोचनीयः । स्वामीन्सुग्रीवादींस्त्रीन् विना नः सैन्यमवीरमिव । अनुमन्यस्व । यामि । एवं तस्मिन्जल्पत्येवाऽङ्गदो गत्वा कुम्भ-
कर्णमाक्षिप्य योधयामास । क्रोधानध्यात्कुम्भकर्णे प्रोत्क्षिप्तभुजपाशे मारुतिरुत्पत्य ययौ। विभीपणो वैदेहसुग्रीची मोचयितुं राव-
णिभ्यां योद्धु दधावे। रावणी दध्यतुः । पितुरनुजेन पूज्येन सह कथं योद्धव्यम् । पूज्याद् विभ्यता न हीः। इमौ च पाशवद्धा.
वरी नूनं मरिप्यतः । तदिहैवासाताम् । तातो यथा नौ नान्वैति । एवं ध्यात्वा रावणी नेशतः विभीपणश्च वैदेहसुग्रीवौ पश्यस्तस्थौ।
राघवौ चिन्ताम्लानमुखौ तस्थतुः । रामो महालोचनाऽऽख्यं सुपर्णामरं पूर्वप्रतिपन्नवरं सस्मार। स आगत्य पद्माय सिंहनिनादाख्यां
विद्या, मुशलं, स्यन्दनं, हलं ददौ । लक्ष्मणाय गारुडी विद्या, स्यन्दनं, विद्युद्वदनां च रिपुनाशिनी गदा ददौ । वारुणाग्नेयवायव्या-
दीनि दिव्यास्त्राणि छत्रे चोभयोरपि वितीर्णवान्। सौमित्रहिनीभृतं गरुडं प्रेक्ष्य क्षणाचे पाशपन्नगाः प्रणेशुः। रामसैन्ये जयजया-
रावोजनि । सूर्योऽस्तं ययौ।
प्रातर्भूयोऽपि द्वयोः सैन्ययोर्महारणो बभूव । रक्षोभिः कपिचम्बा क्षुब्धायो सुग्रीवाद्या रक्षोऽनीकेषु विविशुः । तैराक्रान्ता राक्ष-
सासुः । रावणे क्रुद्ध स्वयं धावति । कपिवीरेषु कोऽपि नाध्ये तस्थौ । तद्युधे चलितं रामं निषेध्य विभीषणः खयं रावणं रुरोध ।
रावणस्तं जगौ। रे कं श्रितोऽसि । येन क्रुद्धस्य ममाऽऽजौ कवलवन्मुखे क्षिप्तः। रामेणाऽऽत्मानं रक्षता त्वां प्रहिण्वता साधु मत्रितम् ।
वत्स !.मम वात्सल्यमद्यापि त्वय्यस्ति । तद्गच्छ । एतौ रामसौमित्री ससैन्यावध हनिष्यामि । त्वममीषां वध्यमानानां संख्यापूरणो
॥३३॥

·-- मा भूः। मम्मानमेहि । तर पृष्ठेश्यं हस्तः । विभीषणः प्राह । रामः क्रुद्धस्त्वां प्रति चलन्मया छलान्यपेधि । युद्धव्याजात्वा यावा- तुमागाम् । अद्यापि सीना मुन्यताम् । प्रसीद । मद्वचः कुरु । नाऽहं मृत्युभयानवा राज्यलोमेन राममगाम् । किन्तु निर्वादभयाद । अयापि गीताऽपंगेन निदि गमय । यथा भूयोऽपि तं त्यक्त्या त्यां मजे । क्रुदो रावणः प्राह । रे दुर्युद्ध ! अद्यापि विभीपिका दर्श- यगि ? ग्रावहत्यामादेव मुख्यसे । नान्पहेतुनेत्युम्वा धनुरास्फालयन् । विभीषणोऽपि भ्रातृहत्यामयादुक्तोसीत्याद्युक्त्वा चापमास्फा- लपामाग । नौ ग्रातरौ योद्धू प्रववृताते । इन्द्रजित्कुम्भकर्णाद्या राक्षसाः स्वामिभक्याऽभ्यधावन्त । रामः कुम्भकर्ण, लक्ष्मण इन्द्र- जितं, नीलः सिंहजपनं, दुर्मर्पो घटोदरं, खर्पभूर्दुर्मति, नलः शम्भुमङ्गदो मयं, स्कन्दमन्द्रणखं, विराधो विसं, भामण्डलः केतुं, श्रीदगो जम्मालिन, मारुतिः कुम्भकर्णात्मजं कुम्म, किष्किन्धेशः सुमालं, कुन्दो धूमाक्षं, वालिसूश्चन्द्ररश्मिः सारणं, परे कपयः पराणि रास्परौत्सु। एवं युद्ध वर्तमान इन्द्रजिन्मुक्त वामसासं सौमित्रीस्तपनास्त्रेण न्यवारयत् । नागपाशास्त्रं च मुमोच । तेनाऽऽ- कम्पमाणसङ्गिः शक्राजिग्निपपात । विराधो लक्ष्मणाज्ञया स्वरयाङ्के क्षिप्त्वा तं स्वशिविरे निनाय । रामः कुम्भकर्ण नागपाशैर्व- पन्य । भामण्डलस्तं रामानया शिविरेऽनैनीत् । एवमन्येऽपि मेघवाहनाया रामस्य सैनिकैद्धा स्वशिविरे निन्यिरे। दशास्यस्तद् - प्दा कन्डोकायुलो विभीषणाप शूल चिक्षेप । सौमित्रिणा तस्मिन्नन्तरालेऽपि शितैः शरैः कणशः कृते धरणेन्द्रदत्ताममोपविजयाऽऽ- रुया महाशक्तिमुदृत्य सेऽनमयत् । तो धगद्धगिति ज्वलन्तीं तडित्तडिति नादिनीं वीक्ष्य सुराः खेऽपसम्मुः । सैन्यानि दृशममीलयन् । रामोऽनुजमाह । आगन्तुरय विभीषणो हन्यते । आथित्यातिनोऽस्मान् घिगिति । सौमित्रिस्तछुत्वा दशस्यमाक्षिपन् विभीपणाने तस्यौ । रावणस्तं गरुडस्यं पुरः प्रेक्ष्योवाच । न तुभ्यं शक्तिरुत्क्षिप्ता । परमृत्युना मा मृथाः। यदि वा नियस्व, यतो भवानेव मार्यः।

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुर
पचरिते
सप्तमे.
पर्वणि
सप्तमः
सर्गः
॥३४॥
स्वत्पदे अयं वराको विभीपणो ममाग्रेऽस्थात् । इत्युक्त्या तां सौमित्रये मुमोच । सौमित्रिः सुग्रीवः श्रीशैलो नलो भामण्डलो विरा-
घोऽन्येऽपि स्वैः स्वरबस्तामनन् । सा तदस्रौषमवज्ञाय लक्ष्मणोरःस्थले पपात । तया भिन्नो लक्ष्मणो मुमूर्छ। तत्सैन्ये च हाहारयो.
ऽभूत् । क्रुद्धो रामो रावणमयोधयत् । स पञ्चाननरथस्तं द्विपं पञ्चकृत्वो विरथीकृतवान् । दशास्योदध्यौ। भ्रातृस्नेहादयं स्वयं मर्ता
तत्किमनेन योधितेनेति । रावणो लङ्का सूर्यास्तादि प्राप।
रामो निवृत्तः सौमित्रि भूपतितं दृष्ट्वा भूञ्छितः पपात । सुग्रीवादिभिः प्रापितचैतन्यो लक्ष्मणान्तिके निपद्य रुदन्नवादीत् ।
वत्स ! किं वाघते १ ब्रूहि । संज्ञया वा वद । सुग्रीवाद्यास्त्वन्मुखमीक्षन्ते । वाचा, दृशा वाऽभून् किं नाऽनुगृह्णासि ? रावणो जीवनगा-
दिति हिया नूनं न वक्षि । रेरे रावण ! दुष्टात्मन् । विष्ठ तिष्ठ, व यास्यसीत्याद्युक्त्वा धनुरास्फाल्योत्तिष्ठन्कपीशेन सविनयं बभापे।
प्रभो निशेयम् , । रावणो लङ्कां ययौ। अस्मरस्वामी चैप शक्तिघातविधुरः । धैर्य धेहि । हत एव रावणः । सौमित्ररेव प्रतिजागरणो-
पायं चिन्तय । भूयो रामोऽम्यधात् । भार्या हृता । अनुजो हतः, रामोऽयमद्यापि तिष्ठति, शतधा न विदीर्यते। सखे सुग्रीव !
श्रीशैल ! भामण्डल ! नल ! अङ्गद ! विराधाद्याश्च सर्वेऽपि स्वौको यात । सखे विभीषण ! त्वं न कृतार्थितोऽसि । तत्सीतापहारा-
दादवधादप्यधिकं शुचेऽभूः । परं प्रातः पश्येः । त्वां दशास्यवधात्कृतार्थीकृत्य लक्ष्मणमनुयास्यामि । अमु हि विना किं मम सी-
तया जीवितव्येन वा । विभीपणोऽमापिष्ट । अधैर्य त्यज । शक्या हतोऽपि रात्रिं जीवति । तन्मत्रतत्रादिना प्रतीकाराय
यत्यताम्।
आमेति रामेणोक्ते सुग्रीवाद्या विद्यया राघवस्य परितचतुर्दारान्सप्तवान्व्यधुः ।
प्राच्या द्वारेषु तत्राऽस्थुः सुग्रीवः पावनञ्जयिः । तारः कुन्दो दधिमुखो गवाक्षो गवयः क्रमात् ॥३७॥
॥३॥

·उविचमगादा कूर्मोऽहो महेन्द्रो विहङ्गमः । सुपेणचन्द्ररहिमश्च द्वारेष्वस्थुः क्रमादमी ॥३८॥ प्रतीच्यां नीलसमरशीलदुर्धरमन्मधाः जयश्च विजयश्चैव सम्भवश्वावतस्थिरे ॥३९॥ भामण्डलो विरोधश्च गजो भुवनजिन्नला। मैन्दो विभीषणश्चास्युर्दक्षिणस्यां क्रमादमी ॥४०॥ एवं सुग्रीवाद्या काकुत्स्थी मध्ये कृत्वा प्रजागरपरास्तस्थुः । इतर कथितीताया जगाद । सौमित्रिः शल्या हतः भातपित्स्यवे स्नेहाच रामोऽपि । तच्छुत्वा मूर्छया पविता सीता खेच. रीभिः प्रापिवचैतन्या करुणं विललाप। हा वत्स ! ज्येष्ठ मुच्या काऽगाः । त्वां विना क्षणमपि नायं स्थातुं क्षमः । मां मन्दभाग्यो पिक । पलते पतिदेवस्योरीगापतितम् । पृधि । रसीद । मरमवेशाय द्विधा भवेत्यादि । काऽपि कृपालुः खेचरी वां तथा दृष्ट्वा- ऽपसोकिन्याऽपलोक्याचवीत् । देवि ! त्वद्देवरः प्रातरक्षतागो मविता । रामेण च सहैत्य त्वामानन्दयिष्यति। तच्छुत्वा सीता स्वास्थ्यं भेजे । रावणः सौमित्रिर्मारितोऽद्येति क्षणं जहर्प | भावपुत्रमित्रवन्धं च स्मृत्वा रुरोद। हा कुम्भकर्ण ! हा. इन्द्रजिन्मेघवा- हनौ । हा वसा जाम्बुमाल्याद्याः । को दशा प्राप्ताः स्धेत्यादि। इतथ रामसैन्ये कोऽपि खेचर आगत्य दक्षिणवप्रद्वाररक्षक भामण्डलं जगौ। पमपादान्दर्शय मे। सौमित्रिजीवातुं वक्ष्ये। भाम. ण्डलेन पयोपान्त नीतो नत्या व्यजिज्ञपत् । संगीतपुरेशशशिमण्डलनृपात्मजः सुप्रभाकुक्षिभूः प्रविचन्द्रोऽहम् । सकलत्रः खे वजन सहसविजयखेचरेण मैथुनिकावैराद्योधितः। शक्त्याऽऽहत्य पातितः । साकेतपुर्या महेन्द्रोदयोद्याने भूलठितो भवद्भात्रा भरतेन दृष्ट्वा गन्पाम्बुसेकेन निःशल्यो व्यधायि । सद्यो रुवप्रहारोऽहं गन्धाम्बुमाहात्म्यं तवानुजमपृच्छम् । भरतः प्राह । गजपुरादागतस्य वि.

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
सप्तमः
सर्गः
॥३५॥
मध्यसार्थवाहस्यको महिपोऽध्वन्यतिभारत्रुटितोऽवापतत् । पुरीजनस्तच्छी पादं विन्यस्य चचार । स विपन्नोऽकामर्निजरायोगा
च्छ्वेतंकरपुरेशः पवनपुत्रकाख्यो वायुकुमारः सुरोऽभूत् । क्रुद्धोऽस्मिन्जनपदे व्याधि व्यधात् । मद्देशवर्तिनोऽपि द्रोणमेघनृपस्य मन्मा.
तुलस्य देशे गृहे च व्याधि भूव । मातुलो मया पृष्टो जगौ । मद्भार्या प्रियङ्करा व्याधिवाधिता गर्ने जाते तत्प्रमावाद्वयाधिना मु.
मुचे । क्रमाच विशल्याऽऽख्या सुतामसूत् । विशल्यास्नानाम्युसिक्तश्च जातरुगपि लोको मद्देशे नीरुगभूत् । मया सत्यभूतशरणो-
मुनिः पृष्टः पुत्र्याः प्राग्जन्मतपसः फलमाचख्यौ । व्रणरोहणं शल्यापहारो व्याधिक्षयोऽस्याः स्नानाऽम्भसा भावी लक्ष्मणश्च
भर्ता । तेनर्पिवचसाऽनुभवाचायमस्याः प्रभावो मया निश्चिक्ये । इत्युक्त्वा द्रोणमेघो ममापि तत्स्नानजलमार्पयत् । तेन ममापि भू-
रुिगजनि । त्वं च तत्सितो निःशक्तिशल्यः संख्ढवणवाभूः । तत्मभो ! आमातस्तत्स्नानाम्यु समानयत । त्वर्यतां त्वर्यताम् । ततो
रामाज्ञया भामण्डलश्रीशैलाङ्गदा विमानेनाऽयोध्यां प्राप्ताः । प्रासादाङ्के शयानं भरतं दृष्ट्वा सङ्गीतेन प्रबोधयामासुः । भरतपृष्टो भा-
मण्डलो नत्वा कार्य जगौ । एतन्मया तत्रेयुषा सेत्स्यतीति भरतस्तद्विमानारूढः कौतुकमङ्गलं पुरं प्राप । भरतेनाऽर्थितो द्रोणमेघः
लक्ष्मणेन सहोद्वाह्य स्त्रीसहस्रस्तां विशल्यां ददौ । भामण्डलोऽयोध्यायां भरत मुक्या विशल्यायुतो ज्वलद्दीपविमानस्थोऽर्कोदयना-
न्त्या भीतैनिजैः क्षणं दृष्टो लक्ष्मणान्तिकं ययौ। विशल्यया पाणिना स्पृष्टात्सौमित्रः क्षणाच्छक्तिनिर्गत्य समुत्पतन्ती हनुमतोत्पत्य
गृहीता। सा देवतारूपा प्राह । न मे दोपः। अहं प्रज्ञप्तिस्वसा धरणेनाऽस्मै दत्ता, विशल्याप्राक्तपस्तेजः सोढुमशक्ता यास्यामि । मां
प्रेष्यभावादनागसं मुश्च । सा मुक्ता तिरोधत्त । विशल्या भूयोपि सौमित्रि पाणिना पस्पर्श । गोशीपचन्दनेन च शनैः शनैर्विलि-
लेप । सौमित्री रूढवणो द्राक् सुप्तोत्थित इव रामेण सखजे । रामोऽस्मै विशल्यावृत्तं च शशंस । तत्स्नानाम्बुना च स्वान्परांचाऽभ्य-
॥३५॥

·पंचयत् । उदैव रामायया सौमित्रिः कन्यासहसपुतां विशल्यामुपायत । तदा सौमित्रिजीवनोद्वाहनः कोऽप्युत्सवी विद्याधरेशश्चक्रे । दशाखस्तनाला मत्रिभिरमत्रयद । मम भावोऽयमभूव । शक्तिहतो लक्ष्मणः प्रातर्मः। तत्स्नेहाद्रामोऽपि । कपयो नंष्ट्या यास्यन्ति । कुम्मकर्णन्द्रजिन्मुख्याय स्वयमेष्यन्ति । लक्ष्मणो दैववैगुण्याजीवितः। कुम्भकर्णाद्याः कथं मोचयितव्याः। मन्त्रिणः प्रोचुः । सीतामोक्षं विना तेषां न मोक्षः । प्रत्युवाशिवम् । निजं कुलं रक्ष रक्ष । राममेवानुनय । रावणस्तानवमत्य सामन्तं दूतं सा- मदानदण्डपूर्वमनुशिष्य रामान्ते प्राहिणोत् । स गत्वा राममूचे । दशास्यस्वी वक्ति । मबन्धुवर्ग मुश्च सीतामनुमन्यस्व । राज्याचं गृहाण । पीणि कन्यासहस्राणि दास्यै । एवं चैन्न तुप्यसि तदा नैतत्सर्च न च जीवितम् । रामोऽभापत । नार्थो मे राज्यादिना पेसीतामपित्वा प्रहेष्यति तदा तद्वन्धुवर्ग मोक्ष्ये नान्यथा । सामन्त ऊचे। स्त्रीमात्रकते व प्राणसंशये मा क्षेप्सीः। चेदेकवारं रावणाहतः सौमित्रिर्जीवितोऽद्य कथं स जीविष्यति, वं, कपयश्च । रावण एकोऽपि विश्वं हन्तुमलम् । लक्ष्मणः क्रोधाद्वमापे । रे दूताधम ! रावणोऽद्यापि स्वशक्ति परशक्ति वा न वैत्ति । हतबद्धपरिवारो मार्याशेषीकृतोऽपि पौरुपं नाटयति । अहो घाष्यम् । तत्त्वं पुद्धाय सन्नाहय । मजस्तं हन्तुं सज एव । दूतोऽपि विभापितुकामः कपिभिर्गीवायां धृत्वा निवास्यत। दशास्यो दुतात्तच्छुत्वा सचिवान्सम्प्रति किं कार्यमित्यनुयुयोज । तेऽप्यनुवन् । सीताऽर्पणमुचितम्। सर्व कार्यमन्वयव्यतिरे- काभ्यां परीक्ष्यते । व्यतिरेकफलं दृष्टम् । अन्वयफलं पश्य । सीतार्पणाद्विमुक्तैरक्षतैबन्धुभिः सुतैः सम्पदा चैवस्व । दशास्यस्तेषां सीताऽर्पणगिरा मर्माहत इवान्तनश्चिरं दध्यौ । बहुरूपाया विद्यायाः साधनं हृदि निर्णीय शान्तकपायीभूय शान्तिचैत्यं ययौ । श्री- शान्तभक्त्या स्नात्रं कृत्वा गोशीपचन्दनेनाङ्गरागं दैवतैश्च पुष्पैः पूजां चकार । तुष्टाव । पुरोरत्नशिलासीनोऽक्षस्रग्धारी विद्या साध-

·त्रिपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
सप्तमः
सगे:
॥३६॥
यितुमारेमे । मन्दोदरी यमदण्डं द्वास्थं जज़ल्प । सर्वोऽपि पूर्जनोऽष्टाहानि जिनधर्मरतोऽस्तु, अन्यथा वधात्मको दण्ड इति ल-
कायामांपोपय । स तथा चक्रे । सुग्रीवस्तचरात्वा याबबहुरूपिणीं विद्या न साधयति तावत्साध्योऽयमिति रामं व्यज्ञपयत् ।
पद्मोऽपि स्मित्वोचे । शान्त ध्यानस्थ तं कथं गृह्णामि । स इव नाहं छली । अङ्गदादयस्तद्रामवचः श्रुत्वा छन्नमेव शान्तिचैत्ये गत्वा
विविधानुपसर्गान् व्यधुः । स तु ध्यानान्मनागपि नाऽचालीत् । अङ्गदो जगाद । रामाद्रीतेन त्वया किमिदं पाखण्डमारेमे । त्वया
मद्भर्तुः परोक्षे महासती सीता जहे । अहं तु तव पश्यतोऽपि मन्दोदरी हरामि । इत्युक्त्वा रुदतीं मन्दोदरी कचश्वकप । स तु न प्रेक्षा-
चक्रेऽपि । विद्या नभो द्योतयन्ती च प्रादुर्भूयोवाच । सिद्धाऽस्मि । किं करोमि विश्वं तव वशे ? कियन्मात्रौ काकुत्स्थौ । रावणः
प्रत्युवाच । सर्व त्वया सिध्यति । स्मृता समागच्छे। साऽन्तर्दधे । कपयः खसैन्यं प्रापुः। दशास्यो मन्दोदर्यङ्गदोदन्तं श्रुत्वा हुंकारं
कृत्वा स्नातभुक्तो देवरमणोद्याने गत्वा सीतां जजल्प | सुचिरमनुनीताऽसि । सम्प्रति तु त्वत्पतिदेवरौ हत्वा त्यक्तनियमभङ्गभीरुत्वः
प्रसह्य त्वों सैविष्ये । सा तद्वांचा मूच्छिता कथंचिल्लब्धसंज्ञा रामसौमित्र्योश्चन्मृत्युस्तदा मेऽनशनमित्यभिजग्राह । दशास्यस्तच्छ्रुत्वा
दध्यौ । अस्यों में रागः स्थले कमलरोपणवत् । मयां युक्तं न चक्रे । यद्विभीपणोऽवज्ञातः, अमात्या न मानिताः, कुलं कलङ्कितम् । अद्य
चेदेनों मुञ्चे तन्न विवेकः । रामाक्रान्तेन मुक्तेति प्रत्युताऽयशः। तत्तौ बद्धात्राऽऽनेप्ये । अमू चार्पयिष्यामि । इदं धयं यशश्चेति
निश्चित्य तां निशामतीत्यापशकुनैर्वायमाणोऽपि युधे चचाल। भूयोऽपि द्वयोः सैन्ययोयुद्धं प्रववृते । लक्ष्मणोऽपररक्षांसि विधूय
दशास्य विशिखैराच्छादयमास । तद्विक्रमं दृष्ट्वा साशङ्को रावणो बहुरूपां विद्यां सस्मार । स्मृतिमात्राऽऽगतायां तत्र विद्यायां राव-
पोऽनेकशों भैरवाणि रूपाणि विचक्रे । लक्ष्मणो भूमौ खे पृष्ठेऽग्रे पायो नाऽस्रवर्पिणो रावणानेवापश्यत् । स्वयं तायस्थ एकोऽपि
॥३६॥

·नानिगिनः शरैर्जयान । रावणो विधुरचक्रं स्मृत्वा भ्रमयित्वा मुमोच । तत्तु प्रदक्षिणां कृत्वा सौमित्रेर्दक्षिणे करे तस्थौ । रावणो विष- प्णो दध्यौ । सत्यं मुनियनो जज्ञे । विमीपणादीनामालोचनिर्णयश्च सत्योऽभूत् । विभीपणस्तं विषण्णं दृष्ट्वा पुनर्जगी । भातश्चेजि- जीविपुस्तन्मुश सीताम् । रावण: कुद्धोऽभ्यधात् । रे मम किं चक्रमेवाऽवम् ? सचक्रमपि रिपुं मुष्टिना हनिष्यामि । लक्ष्मणस्तस्येत्थं चिमुक्तो वक्षस्तेनैव नकेणाऽपादयत् । तदा ज्येष्ठकृष्णकादश्यामहः पश्चिमे यामे मृतो दशावस्तुर्य नरकं प्राप। सुरैर्जयजयेति बदद्धिः सौमिरुद्ध पुष्पवृष्टियफ्रे । कपयो हानन्तुः । ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्ठिशलाकापुरुषचरित्रे गद्यवन्धे सप्तमे पर्वणि रावणवधो नाम सप्तमः सर्गः ।। ॥ अथाष्टमः सर्गः॥ विभीषणः कान्दिशीकान्राक्षसान्पयनारायणावष्टमी वलहरी श्रयध्वमित्यूचे । तौ च तेषां श्रितानां प्रसादं चक्रतुः। विभीपणो भातर हवं दृष्ट्वा शोकावैपान्मुमूर्षु छुरिकया खकुक्षि निमन्हा भातर्भावरित्युचैः क्रन्दन्मन्दोदर्यादियुतो राघवाभ्यामिति प्रत्ययोधि । ईदृक् विक्रमी न शोच्योऽयम् । वीरवृत्या मृत्यु गतोऽसौ कीर्तिपात्रम् । अस्योत्तरकार्याणि कुरुध्यम् । एवं कुम्भकर्णादयोऽपि प्राप्त- बन्धनाः प्रवोषिताः । सर्वेऽपि सम्भूय गोशीर्पचन्दनैः कर्पूरागरसम्मिरैर्दशास्सागसंस्कारं चक्रुः । पद्मस्ते च पासरस्येत्य स्नात्त्वा

·पष्ठि-
डाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
अष्टमः
सर्गः
॥३७॥
दशास्याय जलाञ्जलिं ददुः। रामकुम्भकर्णादीन्स्यस्वराज्यानि श्रयध्यमित्याह । तेऽपि शोकविस्मयभृतो गद्दाक्षरं जगदुः। नार्थो
राज्येन प्रव्रज्यां ग्रहीष्यामः।
अत्रान्तरे कुसुमायुधोयानेऽप्रमेयवलाख्यचतुर्रानी मुनिराययौ । तत्रैव रात्रौ तस्य केवले शाने जाते सुरा महिमानं चक्रुः ।
राघवो कुम्भकर्णाद्याच प्रातर्गत्वा नत्वा धर्म शुश्रुवुः । विरक्तौ शक्रजिन्मेघवाहनौ स्वभवान्पप्रच्छतुः । मुनिराह । कौशाम्व्यां प्रथम-
पश्चिमौ युवां निःस्वौ बन्धू । भवदत्तपैः प्रव्रज्य विजहथुः । अन्येयुः कौशाम्ब्यां गतौ मधृत्सवे इन्दुमुख्या पत्न्या क्रीडन्तं नन्दी-
घोपनृपं ददृशथुः । पश्चिमस्तं दृष्ट्वा ईटक्क्रीडापरोऽनयोः पुत्रो भूयासमिति कृतनिदानस्तयोः सुतो रतिवर्धनोऽभूत् । उद्यौवनः प्रा-
तराज्यः पितेव विविधं रेमे । प्रथमर्पिस्तु ब्रह्मकल्पे सुरीभूतो मुनिरूपेणाऽऽगत्य तं प्रबोधयति स्म । ततः प्रव्रज्य ब्रह्मलोके सुरत्वं
माप । ततो द्वावपि च्युतौ विबुद्धनगरे भ्रातरौ । भूपौ प्रवज्याच्युते सुरीभूय दशास्यसुतौ युवां जज्ञाथे। रतिवर्धनमातेन्दुमुखी तु
भवं भ्रान्त्वा मन्दोदरी युश्योर्जननी जज्ञे । कुम्भकर्णेन्द्रजिन्मेघवाहनाद्या मन्दोदर्यादयश्च तच्छ्रुत्वा प्रायजन् । रामस्तु सानुजसुग्रीवो
विभीषणेन वेत्रिणा दर्थमानपथः खेचरीभिः कृतमङ्गलो महत्या अध्या लक्षां विवेश । पुष्पगिरेमूर्धन्युद्याने हनुमता यथाऽs.
ख्यातां सीतां ददर्श । तामुत्क्षिप्य निजाके धारयामास । सिद्धगन्धर्वाद्या इयं सीता महासती जयस्थिति व्योम्नि जुघुपुः । सीता
नमन्तं सौमित्रि चिरं जीवेत्यादि ब्रुवाणा मूर्धनि जनौ । भामण्डलमपि नमन्तमाशिपाऽनन्दयत् । सुग्रीवविमीपणश्रीशैलाभदाया
अपि स्वनामाख्यानपूर्व तां नेमुः। रामः सप्रियो भुवनालकारं गजमध्यास्य कपीशादिवृतो दाशास्यं धाम गतः । तत्र श्रीशान्ति-
चैत्ये विभीपणाऽपिनरुपहारः श्रीशान्तिमानर्च । ततः सपरिवारोऽपि विभीपणाऽभ्यथितो विभीषणगृहे गत्ला देवानस्नानमोज.
॥३॥

·नादि नके। विभीषणो द्वै वाससी परिचाय कृताञ्जलिः सिंहासनासीनं रामं जगाद । रत्नादिः कोशोऽयमिदं हस्तिहयादि, राक्षस- द्वीपथायं गृहाताम् , त्वत्पनिरस्मि । तब राज्याभिषेक कुर्महे । लङ्कां पवित्रय । मामनुगृहाण । रामोऽभ्यधात् । मया लहाराज्यं पुरा ते दत्तम् । मक्तिमोहितः किं च्यस्माः १ इत्युच्या नदेव वं लकाराज्येऽभिपिपेच । स्वयं सपरिवारो रारणीको ययौ तत्र राघवो सिं. होदरादीनां प्राफ खस्वप्रतिपन्नाः कन्या रामाज्ञया विद्याधरैरानीता यथाविधि व्यवाहयताम् । सुग्रीवाद्यैः सेव्यमानौ पवी- मतिचक्रमतुः। अत्रान्तरे विन्यस्थल्यामिन्द्रजिन्मेघवाहनौ सिद्धौ । तन्मेयरवं तीर्थ जसे । कुम्भकर्णो नर्मदानद्यां सिद्धः । तत्तीर्थ पृहरक्षिता- ऽऽख्य पभूत । इतथ साकेतपुरे रामलक्ष्मणाम्ये शुद्धिमजानत्यौ दुःखिते तस्थतः । तदा च धातकीखण्डाचप्राऽऽगतो नारदस्ते दु:- पहतं पप्रच्छ । अपराजिता जजल्प । मत्सुतौ वनं यातौ । सीताऽपहारे रावणेन रणे शक्त्या ताडिते सौमित्रो विशल्या तत्राऽऽनायि । ततो न वियो वत्सो जीवति नवेत्युक्त्या हा वत्स यत्सेति रुदन्ती सुमित्रामप्यरोदयत् । नारदः प्राह । युवा सुस्थिते भक्तम् । युष्म- पुत्रायुपेष्यामि । आनेष्यामि । ततो नारदो लङ्कायां गत्वा रामाय मातृवृत्तमाचख्यौ। रामो विभीषणं प्राह । मातॄणां दुःखं विस्मृत्य लदच्या चिरमस्थाम् । यावन्मातरोऽस्मदुःखान विपद्यन्ते तावत्तत्राऽध यामः । अनुजानीहि। लद्देशो नरवोचे। पोडशादान्यत्र तिष्ठ । यावत्स्वैः शिल्पिभिरयोध्यां स्वःपुरीसमां विदधे । एवमस्त्विति रामेणोक्ते स तथा चक्रे । तदा रामेण विसृष्टो नारदो गत्वा मातॄणां पुत्राऽऽगमोत्सवमाख्यात् । पोडशेऽदि राघवौ सान्तःपुरी पुष्पकालदो लङ्केशसुग्रीवभामण्डलादिवृतौ क्षणादयोध्यामीयतः । भस्ते गजारूढे सानुजेऽम्यागते पुष्पक रामाज्ञयोपमं जगाम । भरते सानुजे पूर्वमेवेभादुत्तीर्ण तो सोत्कण्ठौ पुष्पकादुत्तरतुः ।

·त्रिपष्ठि-
लाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
अष्टमः
सर्गः
॥३८॥
रामो भरतशत्रुनौ पादान्ते लुठन्तावुत्थाप्य परिपस्वजे । लक्ष्मणोऽपि तौ नमन्तावालिलिङ्ग । रामखिभिरनुजैः सार्ध पुष्पकमारुह्या-
ऽयोध्याप्रवेशाय समादिदेश । रामसौमित्री महामहेन स्वप्रासादं जग्मतुः । रामः ससौमित्रिः पुष्पकादुत्तीर्य मानगृहेऽपराजितां देवी-
मपरश्च मातृवर्ग ननाम । ता आशिपो ददुः । सीताविशल्याद्याः श्वथूनमन्त्यस्ताभिरस्मद्वद्वीरप्रसविन्यो भूयास्तेत्याशास्सन्त । अप.
राजिता देवी भूयोऽपि लक्ष्मणं पाणिना स्पृशन्ती मूनि चुम्वन्ती चैवमुवाच । दिष्टया दृष्टोसि । पुनर्जातोसि । त्वत्परिचर्यया रामसी-
ताभ्यां तानि तानि वनवासकप्टान्यतिनीतानि । लक्ष्मणोऽवदत् । तातेनेवार्येण त्वयेव सीतया लालितो वनेऽपि सुखमस्थाम् । महु-
ललितादेव सीताऽपहारः । परमार्यः सपरिवारोऽपि युष्मदाशीभिखाधि लचिवा क्षेमेण ययौ । भरतोऽयोध्यायामुत्सवमकारयन् ।
अन्यदा भरतो रामं नत्वोवाच । आर्य! त्वदाज्ञयेयत्कालं राज्यं धृतम् । चेदार्याज्ञा राज्यपालनेऽर्गला नाऽभविष्यत् तत्चातपादैः
सहैव प्रावजिष्यम् । व्रतायानुमन्यस्व । राज्यं प्रतीच्छ । भवोद्विग्नस्त्वयि प्राप्ते स्थातुं नोत्सहे । रामः साश्रुः प्राह । वत्स ! किं पक्षि?
राज्यं त्वमेव कुरु । वयं त्वय्युत्काः समागताः। स्वविरहव्यथा मा दाः। तिष्ठ । ममाज्ञां प्राग्वत्कुरु । इत्याग्रहपरं रामं ज्ञात्वा नत्वा
स.चलन्सौमित्रिणोत्थाय पाणिना दधे । भरतं व्रताय यान्तं ज्ञात्वा सीताविशल्याद्याः ससम्भ्रमास्तत्राऽऽजग्मुः । भरतस्य व्रताग्रह
विस्मारयितुकामा जलक्रीडार्थमर्थनां चकुश्च । स च सान्तःपुरोऽपि तासामुपरोधेन क्रीडासरसि मुहूर्त चिक्रीड । मरते जलान्निगत्य
तीरस्थे स्तम्भमुन्मूल्य तत्राऽऽगतो भुवनाऽलङ्कारो मदान्धोऽपि भरतदर्शनादमदोऽभूत् । तदर्शनाद्भरतोऽपि मुमुदे च । रामसौमित्री
ससम्भ्रमौ ससामन्तौ तद्वन्धनायाऽऽजग्मतुः। रामाज्ञया हस्तिपकैः स स्तम्भे निन्ये ।
देशभूषणकुलभूषणी आगतौ । तन्नत्यै रामसौमित्रिमरताः सपरिवारा ययुः । रामोऽपृच्छत् । भरतदर्शनाद् भुवनालङ्कारः करी
॥३८॥

·कथं निर्मदः । देशभूषणः केवली जगौ। ये श्रीनामेयेन सह चत्वारो नृपसहस्राः प्राबजन, ते निर्विण्णास्तापसा बभूवुः। तेषु प्रहादनामुमभनृपसुतौ तपसौ चन्द्रोदयरोदयौ चिरं भवं प्रेमतुः। चन्द्रोदयो गजपुरे कुलङ्करो राजाऽभूत् । सरोदयोऽपि तव श्रुविरविद्विजः। अन्पदा कुलकरनृपस्तापसाथमं गच्छन्नभिनन्दनर्पिणाऽवधिज्ञानेनोचे । पञ्चामितपः कुर्वता तपस्विना दग्धुमानी- तस्य काष्ठस्यान्तस्तव पूर्वमपितामहः सर्पस्तिष्ठति । तं रक्षेः । स तत्र गतो दारुदारणात तं तथा दृष्ट्वा विस्मितः प्रविजिपुः श्रुति- रविद्विजेन नाऽयं युप्माकमाम्नायको धर्मः, तब च चेन्निबन्धस्तदन्तिमे वयसि दीक्षा ग्राह्येति निपिद्धा किं कर्तव्यमिति ध्याय- स्तस्थौ । पुरोधासक्तया राझ्या विपदानान्मारितश्च । थुविरतिरपि कमान्मृतः । द्वावपि भवं भ्रान्त्वा राजगृहे कपिलचिप्रसुतौ विनो. दरमणी जागे। रमणो देशान्तरे वेदमधीत्य निशि राजगृहमागतो बहिरेव यक्षगृहे सुष्वाप । विनोदभार्या शाखा तदा दत्तद्विजेन कृतसङ्केता तत्राऽऽगता। विनोदोऽपि तामन्वाययौ । सा दत्तवुद्ध्या रमणमुत्थाप्यारमयत् । विनोदोऽप्यसिना तं जधान । शाखया रमण छुर्या विनोदोऽपि जम्ने । चिरं भयं नेमतुः । विनोदो धनाख्येभ्यपुत्रोऽभूत् । रमणस्तु धनसुतो भूपणाऽऽख्यः । धनाज्ञया व्यूदद्वात्रिंशत्कन्यः क्रीडनेकदा रात्रेस्तुर्ये यामे श्रीधरः केवलनाने जाते देवैरारब्धमुत्सवं दृष्ट्वा जातधर्मबुद्धिः सौधादुत्तीर्य नन्तुं च- लितो मागे सर्पदष्टविरं शुभगतिर्वश्राम | जम्यूद्वीपापरविदेहे रन्नपुरेऽचलचकिसुतः प्रियदर्शनः मविप्रजिपुस्ताताऽऽग्रहात्परिणीत- कन्यासहस्त्रत्रयः सविनस्तस्थौ । चतुःपष्ठिवर्पसहस्राणि गार्हस्थ्येऽपि तपस्तप्त्वा ब्रह्मकल्पे - सुरोऽजनि । घनोऽपि भवं भ्रान्त्वा द्विज. सुतो मृदुमतितव्यसनी वेश्यासक्तो धूर्तोऽन्ते ब्रता ब्रह्मलोके देवोऽभूत् । व्युत्वा पूर्वभवमायादोपाद्वैतादयाद्रावर्य गजो जातः । प्रियदर्शनजीवस्तु च्युत्वा भरतोऽयम् । तेन भरतदर्शनाजातजातिस्मृतिरयं । गजो विवेकादमदः ।

·विपष्ट्रि
मलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
अष्टमः
सर्गः
॥३९॥
ताला भरतो राजसहसेण व्रतं ललो, मुक्तश्च । राजसहस्रमपि नाना लब्धीः प्राप्योचितं पदं प्राप। कुञ्जरोऽपि नानातपः क.
त्याग्नशनी बामलोके ययौ । मरताऽम्या कैकेय्यपि व्रतादव्ययं पदं लेभे । भरते दीक्षिते भूचरखेचरा भूपा राममभिषेकाय प्रार्थयन् ।
रामादेशात्सौमित्र_गुदेवत्याभिषेकं चक्रुः । रामस्य बलदेवत्याभिषेकश्च । रामो विभीपणाय रक्षोद्वीपं, सुग्रीवाय कपिद्वीपं, हनुमते
श्रीपुरं, पिराधाय पावाललङ्का, नीलाय ऋक्षपुरं, प्रतिमर्याय हनू पुरं, रत्नजटिने देवोपगीतनगरं, भामण्डलाय वैतादथे स्थन पुरमन्थे-
भ्योऽप्यन्यानि पुराणि दस्या वत्स । ते यो रोचते तं देशं प्रार्थयेति शत्रुघ्नं पाह । स च मथुरां ययाचे। रामोऽभ्यधात् । वत्स ! दुः.
साधा सा पुरी। तत्र मधुराजस्य चमरापितं शूलं द्गद्रिपून्हत्वा तत्करेऽभ्येति । शत्रुघ्नः प्राह । त्वद्धाताऽस्मि । करिष्ये मधोः प्रतीकारम् ।
रामः शत्रुममाग्रहिण वात्वाऽन्वशात् । अपशूलः स योधनीय इति । रामोऽस्मा अक्षय्यशरौ तूणौ ददौ । कृतान्तवदनं च सेनान्यं
गहाऽऽदिदेश । लक्ष्मणोऽपि तस्मा अग्रिमुखान्शरानर्णयावर्त च धन्वापर्यत् । शत्रुनः प्रस्थितो गत उपमधूपन नदीतटेऽयात्सीत् ।
नरायाऽभ्यधुः । मधुः पुरीपूर्वदिवस्थे कुवेरोद्याने जयन्त्या पत्न्या क्रीडति । शूलं शस्त्राऽऽगारेऽस्ति । तद्योधनेऽयं कालः। छलनः
शत्रुमो निशि मथुरा विवेश । मधु च विशन्तं स्वयं बलै रुरोध । रण आदौ मधुसुतं लवणमवधीत् । मघौ क्रुद्धे युध्यमाने लक्ष्मण-
दतं धनुः शरांत्र सस्मार । स्मृतोपनतं तचापमधिज्यीकृत्याऽग्निशरस्तं जपान । मधुर्षातविधुरो दध्यौ शूलं करे नाऽऽययौ, रिपुर्न
जमे, मुघा जन्म गतं, जिनेन्द्रो नाऽचिंतः, चैत्यानि न कारितानि, पात्रेभ्यो नो दत्तमिति घ्यायन्नात्तदीक्षो नमस्कार स्मरन्मृत्वा
सनरझुमारे देवो न । तद्विमानसुरा मधुदेहस्योपरि पुष्पाणि वपुः । मधुदयो जयत्विति जुघुपुश्च । तच्छुलं देवतारूपं चमरान्तिके
गत्या गामाच्यलोत्पना मधुमृति शशंस । यमरः स्वयं चलन्नुपर्णेशेन वैणुदारिणा व यासीति पृष्टः माह । शत्रुघ्नं हन्तुं यास्यामि ।
॥३९॥

·ताक्ष्यशो जगौ। सौमित्रिणाऽर्धपक्रिणा धरणेन्द्रदत्ता दशास्यमुक्ता शक्तिरपि जिग्ये, रावणोऽपि जने, तत्पचिर्मधुः कियान् । सौमि- राज्ञयाऽयं मधुं जपान । चमरोऽवदत् । सौमित्रिणा यच्छक्तिजिता स विशल्यायाः कन्यायाः प्रभावः। तस्याश्वाऽब्रह्मचारिण्याः स प्रभावोऽधुना ग: किं वा तपाऽनेन । मिघारि हन्तुं यास्यामि । चमरो रोपादागतः। सौराज्यसुस्थितं लोकं दृष्ट्वा माक् प्रजोपद्र- पेणाऽमुं रिपुमुपद्रवामीति प्रजासु रोगान्व्यधात् । शत्रुमः कुलदेवतातस्तज्ज्ञात्वाऽयोध्यां ययौ। वदा तौ देशभूपणकुलभूपणी आगतौ । रामाधास्ती नेमुः। रामः पप्रच्छ । शनुमः कुतो मथुरा प्रत्याग्रही ? देशभूपणः प्राह । शामजीयोऽनेफशो मथुरायामुत्पद्य श्रीधरो विप्रो रूपयान्साधुसेवकोऽभूत् । राजमहिण्या ललितया रन्तुं तत्र खान्तिकमानीतेऽतर्किते च राश्यागते चौरोऽयमिति पूञ्चके । राजाज्ञया धृत्वा वध्यस्थान नीयमानः प्रतिज्ञातव्रतः कल्याणमुनिना मोचितः। प्रवज्य देवी भूत्या युवा मथुरायां चन्द्रभद्रनुपकाचनमभासुतो राज्ञोऽत्यन्तवल्लभोऽचलाख्य आसीत् । सोऽएभिः सापत्नैरग्रजैर्भानुप्रभायैर्नृपोऽयं माभूदिति जिघोसितो नंष्ट्वाऽगात् । वने कण्टकेन विद्धः क्रन्दन् श्रावस्तीवासिना पिवनिर्वासितेनधोभारधारिणाझनामा निष्कण्टक: कृती जहर्ष । कष्टकं च ददोवाच । मधुरायां यदाऽचलनृपं शृणोपि, तदा तत्राऽऽगच्छेः । ततः कौशाम्ब्यां गतः। सिंहगुराविन्द्र दत्तनृपं धानुष्कत्वं शिक्षयति स्वधानुष्कत्वमदर्शयत् । इन्द्रदत्तात्पुत्री भुवं च लब्ध्वा देशान्साधयन्मथुरायां रणेऽष्टायपि भ्रातॄन्यद्धा- ग्रहीत् । चन्द्रभद्रेण तन्मुक्त्यै महितानां मत्रिणां पुरः खपृचमाख्यत् । ज्ञातवृत्तो हृष्टश्चन्द्रभद्रस्तं पुर्यामवीविशत् । राज्यं च ददो। पित्रा निस्विमानान्भातृरधित्वाऽदृष्ट सेवकांक्षकार । अन्यदा नटरङ्गस्थः प्रतिहारैईन्यमानमहं दृष्ट्वा खान्तिके नीत्वा श्रावस्ती ददौ । द्वापि सुहृदौ राज्यं कृत्वा समुद्राऽऽजार्यान्ते प्रयज्य ब्रह्मलोकं गतौ । ततश्युत्वाऽचलजीवः शत्रुनः माग्जन्ममोहेन मथुराऽऽग्रही

·रिपछि
शलाकापुरु
परिते
सप्तमे
पर्वणि
अष्टमः
सर्गः
॥४०॥
गरे । जीवस्तु त्वत्सेनापति कतान्तयदनः।
इतथ प्रमापुरपुरेशश्रीनन्दनस्य धारणीपन्यां सप्त सुता जाचाः। सुरनन्दः, श्रीनन्दः, श्रीतिलका, सर्वसुन्दरः, जयन्तः,चमरः,
जयमिय। श्रीनन्दो मासजातं सुतं राज्ये न्यस्य तैः सुतैः सह प्रीतिकराऽऽचार्यान्ते प्राबाजीत । श्रीनन्दनः सिद्धः। सुरनन्दा-
घास्तु सप्तर्पयस्तफावत्या जसाचारणलब्धय आसन् । ते सप्तर्पयो मथुरां गताः मावृपि शैलगुहाश्रयं कृत्वा तस्थुः। पष्ठाप्टमादीनि
वासि तेनुः । उत्पत्य दूरदेशेषु पारणं चक्रुश्च । भूयोऽपि तत्रैत्य तस्थुः। तत्प्रभावाचमरोत्थो व्याधिस्तत्र चिक्षिये। अन्यदा ते
पारणरयाऽयोप्यायामईद्दतष्ठिद प्रापुः । श्रेष्ठी सावनं नत्वा दध्यौ । केऽमी वर्षास्वपि चारिणः । पृच्छामि । यद्वा पाखण्डै-
भाषितरतम् । तस्मिन्ने ध्यायति तद्वध्वा प्रतिलम्भितास्ते द्युतैराचार्यस्य वसती जग्मुः शुतिना सगौरवं नतास्तत्साधुभिरकालचा-
रिलादनवाः पारणकं व्यधुः । मधुराया आगतास्तत्र च यास्याम इत्युच्योत्पत्य ययुः । द्युतौ तान्स्तुवति कृतावज्ञास्तत्साधवः पश्चा-
पापं नारदचय । अन्यदाईद्दनः कार्तिक श्वेतसप्तम्यां मधुरां गतश्चैत्यान्पचित्वा सप्तपीन्नत्वाऽक्षमयत् । शत्रुघ्नोऽपि ज्ञातवृत्तो मथुरां
ययो । तानत्योवाच । मिक्षा मद्गृहे गृह्यताम् । तै राजपिण्डो न कल्पत इत्युक्ते भूयो प्रमाण ! युष्मत्प्रभावान्मद्देशे दैविको रोग
शान्तः। तष्टोफहितायाऽद्यापि किशित्तिष्ठत परानुग्रहपरा यूयम् । तेऽप्यूचिरे प्राङ्गता, तीर्थयात्रया विहरिप्यामः । मुनयो नैकत्र
स्थिराः । गृहिणां गृहे गृहे त्यमाईतं विम्यमत्र कारयः । ततो जातु व्याधिन मावी । तेऽन्यत्र यः शत्रुघ्नस्तथा चक्रे । लोको नी-
रुग बजे । स च मधुरायायतसप्पपि दिक्षु सप्तर्षीणां रत्नमयी प्रतिमायके।
इसथ येतात्पदक्षिणश्रेणौ रत्नपुरे रत्नरयो राजा । तस्य चन्द्रमुखीकृक्षिजा मनोरमा कन्या । कस्येयं दातव्येति मत्रपरे नृपे
॥४०॥

·लक्ष्मणस्येयमहेंति नारदवनः श्रुत्वा रलरथपुत्रा गोत्रराद् भूसंज्ञया कुट्यतां विटोऽयमिति भृत्यानादिदिशुः । नारदस्तान्जियांवनुत्ति- एवो शात्वा समुत्पत्योपलक्ष्मणं प्राप्तस्ता पटे लिखित्वा दर्शयन् ववृत्तमाचख्यौ । लक्ष्मणो जातरागः सरामो रक्षःखेचरकृतस्तत्र गत्या तं जिगाय ] स च रामाय श्रीदामा लक्ष्मणाय च मनोरमां ददौ । राघवौ सर्वा वैताढयदक्षिणश्रेणिं जित्वाऽयोध्यामीयतुः। सौमित्रः पोडशान्तःपुरखधूसहस्यामष्ट महिष्यो बभूवुः । विशल्या, रूपवती, वनमाला, कल्याणमाला, रतिमाला, जितपना, अभ- यपवी, मनोरमा । यनयो द्वे शते सार्थे । तेप्वग्रमहिपीभवाः क्रमेण श्रीधरस, पृथिवीतिलका, अर्जुनः, मङ्गलः, विमलः, श्रीकेशी, सत्यकीतिः, सुपार्श्वकीर्तिः । तथा रामस्य चतस्रो महादेव्यः । मैथिली, प्रभावती, रतिनिभा, श्रीदामा । अन्यदा ऋतुस्नाता सीता निशान्ते खमे विमानाच्युतौ शरभौ मुखे विशन्तौ ददर्श । रामो व्याख्यत् । विमानाच्युतौ वीरौ ते सुतौ भाविनौ । यनु शरभो तन मम मुदे । सीतोचे । धर्ममाहात्म्यात्सर्व ते शुभं भावि | गर्भ च दधार । प्राप्तगर्भा सा रामस्या- त्यन्त प्रियाऽभूत् । सपल्यस्तस्यामीलिवो मायया कीग्रूपो रावणस्तं लिखित्वा दर्शयेत्यवदन् । सीता प्राह । मया सर्वाङ्गं न दृष्टः । वत्पादावेव दृष्टौ । कथं तं लिखामि ? वा उचुः । तत्पादावप्यालिख । तदर्शने नः कौतुकम् । साऽपि प्रकृतिकाजुर्दशास्याही लिलेख। वत्राऽऽगतो रामस्वाभिर्वभापे। अद्यापीयं दशास्यस्य स्मरति । अनया लिखितौ उत्पादौ पश्यति । रामो गम्भीरस्तदा दृष्ट्वाऽपि सीवायां तथैव ववृते । सपत्न्यस्तत्सीतादोपपदं स्वैर्दासीजनजने प्राकाशयन् । रामो वसन्ते सीतां जगौ। महेन्द्रोदयोद्यानं रन्तुं व्रजामः । सीतोचे । मम देवतार्चनो दोहदा उद्यानभर्नानापुष्पैस्तं पूरय ।। रामो देवपूजां कारयित्वा ससीतः सपरिच्छदो महेन्द्रोदयोद्यानं गतः । अत्रान्तरे सीवाया दक्षिणं चक्षुरस्फुरत् । रामेण नेदं साध्वि-

·त्रिपष्टि
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
अष्टमः
सर्गः
त्युक्त विधिरयापि मम रक्षोद्वीपवासाकि न तुष्टः । त्वद्विरहदुःखादप्यधिकं किं दुःखं दातेति सीता प्राह । रामस्तामूचे । मा खेदं
वह । कर्माधीने शुभाशुमेऽवश्यं भोक्तव्ये, गृहे गच्छ । देवार्चनपात्रदानादिधर्म कुरु । सीताऽपि तथा चक्रे । पुरीवृत्तज्ञापनाधिका-
रिणो राजधानीमहत्तरा विजयः, शूरदेवो, मधुमान् , पिङ्गलः, शूलधरः, काश्यपः, कालः, क्षेम इत्येते रामं, नत्वा पुरो वेपमाना-
स्तस्थुः, न तु व्यज्ञपयन् । राजतेजो दुःसहम् । रामस्तानूचे । ब्रूत । अभयं वः । विजयो व्यज्ञपयत् । स्वामिन् ! अवश्य विज्ञप्यं चेन
विज्ञप्यते तदा प्रभुवंचितः स्यात् । विज्ञप्तं च दुःश्रवम् । देष्यां प्रचादोऽस्ति । युक्तियुक्तं श्रद्धेयम् । रावणेन हृता सीता एकैव
तद्गृहे चिरमुवास ।
सीता रक्ता चिरक्ता वा संवित्त्या वा प्रसह्य वा । स्त्रीलोलेन दशास्येन नूनं स्याद्भोगदूपिता ॥४१॥
लोका एवं प्रवदन्ति । युक्तियुक्तं तत्प्रवाद मा सहस्व । कीर्ति मा मलिनय । रामो दुःखातूष्णीभूय धैर्य प्रपद्य महत्तरानाह । युक्तं
विज्ञप्तम् । स्त्रीमात्रार्थमयशो न सहिष्ये । रामो निशिच्छन्नो लोकमुखादपि तथैवाऽशृणोत् । गृहं गतः, पुनः सीतानिर्वादश्रुत्यै चरा-
नादिदेश । दयौ च । यस्याः कृते रक्षाकुलक्षयोऽकारि तस्याः किमिदमागतम् ।
जाने महासती सीता स्त्रीलोलः स च रावणः । कुलं च मे निष्कलङ्क हा रामः किं करोत्वसौ ॥४२॥
चरा अपि श्रुतसीतानिर्वादा रामस्य सानुजकपिरक्षोराजस्य तत्तथैवाऽनुवन् । लक्ष्मणः क्रुद्धः स्माह । ये हेतुभिर्दोपान्सङ्कल्प्य सती
सीतां दुष्पन्ति तेपामेपोऽन्तकोऽस्मि । रामोऽप्यूचे । महत्तैररिदं व्यज्ञपि । स्वयमश्रावि । चरैः संवादः कृतः। जनोऽयं सीतास्वीकार
इव सीतात्यागे मापयादीत् । लक्ष्मणः प्रोचे। लोकगिरा सीतां मा त्यज । अबद्धमुखो लोकः सौराज्यसुस्थोऽपि राजदोषान् वक्ति ।
॥४१॥
॥४१॥

·भूभुजां शिक्षणीय उपेक्षणीयो वा । रामः प्राह । सत्यमिदं, सर्वलोकविरुद्धं तु योऽर्थिना त्याज्यमेव । कृतान्तवदनं सेनान्यं प्रत्याह सीतामरण्ये त्यज । लक्ष्मणः पादयोः पवित्या नोचिमिति वदन् रुदनरामेण नातः परं वाच्यमित्युक्तः स्वगृहं ययौ। रामः कृता- न्तवदनमशिक्षपद । सीतायाः सम्मेवयात्रायां दोहदोऽस्ति तव्याजेन वने नय। सोऽपि सम्मेतयात्रायै रामशासनमुच्या सीतां रथ आ- रोप्य प्रास्थित । दुनिमित्तप्वशकुनेष्वपि सीता सरलत्वादशङ्किता दूरं प्राप । गङ्गासागरमुत्तीर्य सिंहनिनादारण्ये गत्वा सेनानी किञ्जि- चिन्तयंस्तस्यौ । तं सासं म्लानयक्त्रं दृष्ट्वा सीता हेतु पमच्छ । सेनानीरूचे। दुर्वचं कथं वच्मि ? प्रेष्यत्वाहुष्करमकार्पम् । रामेण लो- फगिरा भीतेन सौमिनिनिषिद्धनाऽपि वने त्याजिवाऽसि | मया परतत्रेण पापेनाऽत्र त्यक्ता। स्वप्रभावाजीविष्यसि । सामूच्छिता रथा- स्पपात । सेनानीतेतियुझ्या पापंमन्यो रुरोद । सीताऽपि वनवातेन संज्ञा प्राप। पुनर्मुमूर्छ । पुनधेतना प्राय । कथंचित्सुस्थीभूता- ऽयोध्या कियदरे, रामः कुत्र तिष्ठतीति पप्रच्छ । सेनानीर्जगौ। दूरेऽयोध्या। ग्राज्ञस्य रामस्य वार्तयाप्यलम् । सा रामभक्ता भू- योऽभापिष्ट । रामस्य मद्वाचिकं शंसे। परीक्षा किं नाकथाः ? स्वकर्माणि भोक्ष्ये। त्वन्तु विवेकस्य कुलस्य चोचितं नाकार्षीः । तया खलगिराऽत्याक्षीः स्वामिन्नेकपदेऽपि माम् । तथा मिथ्याशा वाचा मा धर्म जिनभाषितम् ॥१३॥ इत्युक्या मुमूर्छ। उत्थाय च जजल्प। मया विना रामः कथं जीविष्यति ? रामाय स्वस्ति । लक्ष्मणस्याऽशिपं शंसे। शिवास्ते पन्थानः । गच्छ रामान्तिकम् । सेनानीस्वां नत्वा नूनं सतीयमिति घ्यायन् कथंचिद्वयले। ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विपष्ठिशलाकापुरुषचरिते गयबन्धे सप्तमे पर्वणि सीतापरित्यागो नामाऽष्टमः सर्गः ।।

·॥ अथ नवमः सर्गः॥
विपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
नवमः
सर्गः
सीता भयोद्धान्ता इतस्ततो भ्रमन्ती स्वं निन्दन्ती रुदती स्खलन्ती समाऽऽगच्छन्महत्सैन्यं ददर्श मृत्युजीवितयोस्तुल्याशा
तत्सैन्यं दृष्ट्वा नमस्कारं ध्यायन्ती निर्मयैव तस्थौ । सैनिकास्तां दृष्ट्वा केयं दिव्यरूपेति बिभ्यति स्म । तत्सेनानृपः स्वरवित्तरुदित
श्रुत्वा कापीयं गुर्विणी महासतीत्यूचे। तस्मिन्कृपालावन्तिकस्थे सभया सीता स्वं नेपथ्यमडुढौकत् । रांजोचे। मा भैपीः। स्वसस्तवैवाङ्गे
भूपणानि तिष्ठन्तु । का त्वम् १ को निघृणधुर्यस्त्वां वनेऽत्याक्षीद । ब्रूहि । त्वदुःखदुःखितोऽस्मि । तन्मश्री सुमतिः सीतां जगाद ।
गजवाइननृपवन्धुदेवीसुतः पुंडरीकपुरेशोऽयं वज्रजमो महार्हतः परनारीसहोदरो गजान्लातुमत्राऽऽगतः । कृतार्थो वजन् त्वदुःख-
दुःखितोऽनाऽऽगात् । स्त्रं दुःखं वद । सीवापि रुदती तौ रोदयन्ती स्ववृत्तमुवाच । नृपः प्रत्यूचे । धर्मस्वसाऽसि । मम भामण्ड-
लस्येव गृहे तिष्ठ। रामोऽपि लोकवादादेव त्वां तत्याज, न खयम्। सोऽप्यद्य पश्चातापवान् त्वां गवेपयिष्यति । सीताऽपि तदाऽऽ-
| नायितो शिचिकामारुह्य पुण्डरीकपुरं गता वदर्शिते गृहेऽन्वई धर्मशीला तस्थौ ।
इतश्व रामसेनानीर्गत्वा रामाय सीतापरित्यागखरूपं तन्मू वाचिकादिकं जगाद । रामो मूच्छितो लक्ष्मणेन चन्दनाम्भसा
सिक्त उत्याय विललाप । सा व सीता? मया लोकानां वचसोज्झितेति । लक्ष्मण ऊचे तत्रारण्ये गत्वा गवेपयित्वाऽऽनीयते याव-
चद्विरहान विपद्यते । रामस्तेनैव सेनान्या खेचरैश्च सह व्योमयानेन तत्र गतः। स्थलजलशैलद्रुमादिषु गवेषयन्नपि तामदृष्ट्वा नूनं
॥४२॥
॥४२॥

·व्याघ्रादिना भक्षिवेति ध्यापन्मुक्ताशः स्वपुरी ययौ । पौरः सीता गुणग्राहं निन्धमानः प्रेतकार्य चकार । हृदि, दृशोरगे, वाचि च तव सेवाऽभूत् । इतब सीवानालवणं मदनाशं च युग्मिनौ सुत्तौ सुपुवे । मुदितेन वजज न कृतजन्मनामोत्सवौ तौ धात्रीभिाल्यमानौ वधाते । कलाग्रहणयोग्यौ जातौ । तदा च सिद्धार्थाख्यः सिद्धपुत्रकोऽणुवती विद्याबलधियुक कलागमनिपुणस्त्रिसन्ध्यमपि मेर्वद्रौ त्यपात्राखाकाशगामी भिक्षायै सीतागृहमाययौ । तपा मक्तपानाद्यैः श्रद्धया भोजितः। सुखविहारं च पृष्टः । तेनाऽपि पृष्टा सीता सनान्तं मूलाअगाद । सोऽष्टाङ्गनिमिचज्ञोऽजल्पत् । किं ताम्यसि यस्या लवणाङ्कुशौ साक्षाद्रामलक्ष्मणाविव सुतौ । सीता कृताग्रहा पुत्राऽध्यापनायत खगृहेऽधारयन् । तौ तेन सर्वाः कला ग्राहिती घुसदामपि दुर्जयो जाती। यौवनं च मपन्नौ । वनजङ्गः शशिचूलो खां पुत्रीमन्याय द्वात्रिंशतं कन्या लवणेनोद्वाहयति स । अड्डशाय तु पृथ्वीपुरपतेः पृथोः कनकमालां कन्यां ययाचे । सोऽज्ञातवंश- स्वात्तस्मै न ददौ । वजजदोऽभ्यपेणपत् । पृथुगृह्य व्यानरचं नृपं युद्ध रद्धाऽग्रहीच ] पृथुः साहाय्यार्थ स्वमित्रं पोतनेशमाह्वयति स । वजनझेनाऽऽहतेषु खपुत्रेषु वार्यमाणापपि लवणाकुशौ सहेयतुः। युद्धे वज्रजसैन्ये भन्ने मातुलचमूभङ्गद्धौ लवणाङ्कुशावधावताम् । पृथौ ससैन्ये भने नौ स्मेरावूचतुः। भो ज्ञातवंशा! अज्ञातवंशाभ्यामावास्यां कथं पलायध्वे । पृथुर्वलित्वा विक्रमेण ज्ञातो वंश इत्यु- स्याङ्कशाय तां कन्यां ददौ । वज्रजङ्घः सैन्यं निवेश्य तत्र वस्थौ। आयातो नारदो वज्रजङ्घन सत्कृत्य निषण्णेपु राजसुमोचे। पृथुरहुशाय खां कन्या दासति । तदस्य ग्रीत्यै लवणाङ्कुशयोवंशमाख्याहि । नारदः स्मित्वोचे। कोऽनयोपशं न वेद । यस्थ ऋषभ- पज उत्पत्तिकन्दः । यदंशे भरवाद्याथक्रियाः प्रथितारः । अनयोस्तातौ रामलक्ष्मणौ को न वेद ? गर्भस्थयोरप्यनयोर्लोकप्रवादादा-

·विपष्ठि-
शलाकापुरून
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
नवमः
सर्गः
॥४३॥
मेण सीता त्यक्ता । अङ्कुशः स्मित्वाऽऽह । ब्रह्मन् ! सीतां बने त्यजता रामेण साधु न चक्रे । अपवादहेतवो हि विचित्रा। लवणो-
ऽपृच्छन् । सा पुरी कियति द्रे यत्र सानुजो मत्तातः । मुनिराह । साऽयोध्या इतः षष्ठयधिक योजनशतम् । लवणो वज्रजङ्घ जगाद।
तत्र गत्या रामलक्ष्मणौ दिदृक्षावहे । स तद्वाचं स्वीकृत्याङ्कुशं कनकमालया पर्यणाययत् । लवणाहुशौ वज्रजङ्घपृथुयुतौ बहून्देशान्सा-
घयन्तौ लोकाक्ष्यपुरे कुवेरकान्तनृपं, लम्पाकेप्वेककर्ण, विजयस्थल्या भ्रातृशताभिधं जिग्याते । गङ्गामुत्तीर्य कैलाशस्योत्तरां दिशं प्राप्ती
नन्दचारूणां देशानां जयं चक्रतुः । रुपकुंतलादीन्भूपान्जयन्तौ सिन्धोः परकुलं प्रापतुः । तत्राऽऽर्याऽनार्यान्नृपान्साधयामासतुः। एवं
पहुदेशेवराजित्वा निवृत्य पुण्डरीकपुरं ययतुः। अहो धन्यो वज्रजको, यदियौ जामेयावीदृशापितिजल्पद्भिः पौरर्वीक्ष्यमाणो खगृहं
गत्वा मातुः पादौ नेमतुः। रामलक्ष्मणसमौ भूयास्तमिति सीताऽऽशिपं ददौ ।
तौ वज्रजचमचतुः । मातुल ! त्वयाऽऽवयोरयोध्यायां गमनं मेने, तत्संप्रत्यनुतिष्ठ । लम्पाकरुषकालाम्युकुन्तलाद्या आज्ञाप्यन्ताम् ।
प्रयाणभम्भा वाद्यन्ताम् । दिशः सैन्यै छाद्यन्ताम् । जननीत्यक्तुर्विक्रमो वीक्ष्यः । सीता रुदती सगद्गदं जगाद । वत्सौ ! केयमन-
घेच्छा । युवयोः पितृपिन्यो शूराणामपि दुर्जयो त्रैलोक्यकण्टकान्तकौ यदि वा तातं द्रष्टुमुत्कण्ठा तद्विनीतीभूय यातम् । तावूचाते।
त्वयाजिनि द्विपत्पदप्राप्ते कथं विनयः । तव पुत्रावावामायाताविति तस्य पुरः स्वयं गत्वा हीकरं वचो वदामः । युद्धाद्वानं तु तात-
साऽप्यानन्दकं कुलद्वययशस्करं युज्यते । इत्युक्त्या तौ महासत्त्वौ महासैन्यौ सीतायां रुदत्यामप्ययोध्यां प्रति प्रतस्थाते । कुठारकुद्दा-
लभृतां नृणां दशसहस्राणि पथि वृक्षादिच्छित्वा समां मां व्यधुः । ती युयुत्सु उपायोध्यं स्थितौ । राघवौ वैरिवलं श्रुत्वा विस्मिती
स्मितौ च जाती । सौमित्रिः प्राह । मुमूर्पयोऽमी । सरामः सुग्रीवादिवृतः सौमित्रियुद्धे चचाल ।
॥४३॥

·इतब मामण्डलो नारदाचत्वा पुण्डरीकपुरं ययौ । सीता रुदती प्राह । प्रातमा रामस्तत्याज । मच्यागमसहिष्णू त्वजामेयो ताधे गतौ । भामण्डलः प्राह । रामो रभसा त्वत्यागं चक्रे । द्वितीयं तु पुत्रयोर्वधं मा कापीन् । ती सुतावविदन् राघवो यावन हन्ति, उत्तिष्ठ तावत्तत्र द्रुतं गच्छावः । भामण्डलः सीतां विमानमधिरोप्य तयोः सैन्यं ययौ । तौ सीतां नत्वा सीताऽऽख्यातं मातुलं भाम- पडलं नेमतुः । स नौ मूनि चुम्बित्वाऽङ्कमारोप्य सपुलकतनुः सगद्गदमचे। मत्स्खसा पुरा वीरपत्नी सम्पति तु युवाम्यां वीरमर- भूत् । युवां वीरसुतौ वीरौ च। तथाऽपि पितृपितृव्याभ्यां रणं मा कृपाथाम् । रावणान्तकाभ्यां युद्ध किमारेभे । तावूचतुः। मातुल! अस्मदम्बावत्कातरं वचो वदसि । तातयोः कोऽपि न मल्ल इति जानीवः । युद्धं त्यक्त्वा तयोरेव कथं हियं जनयावः । तयोरेवं अचा- णयोरेव सैन्पाना रामसैन्यैः सह युद्धं प्रववृते । सुग्रीवाद्यैः खेचरैरनयोभूचर सैन्यं माऽधानीति भामण्डलो युधि ययौ। तावपि कुमारी सरोमाञ्चौ युद्धायोत्तस्वाते । सुग्रीयाद्या निःशंकं युध्यमाना भामण्डलं युधि दृष्ट्वा काविमाविति पप्रच्छुः । तस्माद्रामपुत्राविति विज्ञाय गला सीता नत्वा पुरो भुवि निपेदुः । इतश्च लवणाङ्कुशौ यत्र यत्र प्रेमतुस्तत्र रथी, सादी, निपादी वा धृताऽस्रो न तस्थौ । एवं रामसैन्यं हसविद्रुतं कृत्वा केनाs- प्यस्खलितौ राम लक्ष्मण चेयतुः । राघवौ तौ दृष्ट्वा मिथ नोचतुः कावेतापभिरामौ ? मनो निसर्गातिलाह्यति । बलाद् द्रुह्यति । किमा लेष्टुं योधयितुं वा उपच्छायः । इति व्याहारिणं रथस्थं रामं रथी लवणोऽङ्कुशश्च लक्ष्मणभुवाच । अहं युद्धश्रद्धालुर्जगदजय्यस्य दशास्सस्साऽपि जेतारं दिएचा त्वां चिरादद्राक्षम् । तव युद्धश्रद्धा रावणेनापि नापूर्यत । अई पूरयिष्यामि । त्वं च मे पूरयिष्यसी- स्युक्त्वा चत्वारोऽपि स्वं स्यं धनुरास्फालयामासुः । कृतान्तः सारथी रामरर्थ, वजजङ्घनृपो लवणरथमभ्यदौकयताम् । विराधो लक्ष्म-

·विपछि
लासपुरू
पारिते
सप्तमे
पर्वणि
नवमः
सर्गः
॥४४॥
णरथं, परशरथ, मियोऽभ्यमित्रीणं चक्राते । ते चत्वारः सारथयो रथांश्चतुरं भ्रमयामासुः। ते चत्वारो वीरा विविध प्रजहुः।
लपणाशी घातसम्बन्धौ सापेक्षं युयुधाते । राघवौ त्यज्ञानानिरपेक्षौ । रामो विविधैरायुधैर्युवा युद्धाऽन्तेच्छुः कृतान्तवदनं पाह ।
रथं प्रतिषि वाहय । स ऊचे । खिन्ना हयाः। सर्वाङ्ग विशिखैर्विद्धाः। कशाहता अपि न त्वरन्ते । मुशलरत्नं कणकण्डनाहं बभूव ।
इलरत्नं भूपाटनोचितमासीत् । देवताभिवानां वैरिक्षयकृतां तेषामेवाऽत्राणां केयं दशा । एवं लक्ष्मणसाप्पङ्कुश प्रति मोपात्रताऽ-
भूत् । अशेन सौमित्रिरुरसि वाणहतो मुमूर्छ। विराधः प्रत्ययोध्यं रथमचालयत् । प्राप्तसंज्ञो लक्ष्मणः प्राह । विराध ! किं नवम
फार्षीः। राममातुरनुचितमिदम् । अभ्यरि स्थं नय। चक्रेण तच्छिरछिनमि । तथा कृते सौमित्रिरकुशाय चक्रं मुमोच । अङ्कुशलव-
णाम्यामराईतं न प्रत्यहन्यत । तयक्रमागत्याऽङ्कुशस्य प्रदक्षिणां कृत्वा लक्ष्मणहस्तेऽगात् । भूयोऽपि मुक्तं तथैव लक्ष्मणहस्तं भेजे।
राघयो विपण्णौ दध्यतुः। किमेतौ चलहरी, नावाम् ?
अत्रान्तरे नारदः सिद्धार्थेन सहाऽगत्य खिन्नौ राघवायुवाच । हर्षपदे वा किं खेदः। पुत्रात्पराजयो वंशोद्योतनाय । सीता-
कुक्षिजी स्वरपुत्राविमौ युद्धव्याजेन त्वां द्रष्टुमागतौ । चक्रं यन प्रबभूव तदभिज्ञानम् । पुरा हि मारतं चक्रं पाहुवलौ सुधाऽभूत् ।
नारदेन सीतात्यागादारम्प सर्वस्मिन्वृत्तान्त उक्ते रामो विस्मयत्रीडाहर्पखेदाकुलो मुमूर्छ । लब्धसंज्ञा सलक्ष्मणः सुतयोरन्तिकं
ययौ। नापपि विनीतो त्यक्तायो तयोः पादेषु पेनतुः। रामस्वावाऽऽश्लिष्याङ्कमारोप्य शोकस्नेहाकुलो रुरोद । लक्ष्मणोऽपि रामा-
हात्ती निजामारोप्य मूर्धनि गुम्वन्नुदधुः परिरेमे । शत्रुमोऽपि तौ पादपतितावालिलिङ्ग । सर्वे भूपा मुमुदिरे। सीतासुतयोविक्रम
पित्रा सङ्गमं च दृप्या हृष्टा विमानेन पुण्डरीकपुरं गता भामण्डलाऽऽख्यातो वज्रजङ्घोऽपि नमनरामेणोचे। मामण्डलतुल्योऽसि । यः
॥४४॥

·पुत्रायवर्धयः । इत्युक्त्वा सलक्ष्मणो रामोऽर्षासनोपविष्टाभ्यां सुवाभ्यां सह पुष्पकारूढः पुरी विवेश । गृहं गती महामहमकारयन् । अथ सौमित्रिकपीशलङ्केशश्रीशैलाङ्गदाद्याः सम्भूय रामं व्यज्ञपयन् । परदेशस्या देवी सुताभ्यां वियुक्ता दुःखेन तिष्ठति । यथा- दिशसि उदद्याऽऽनयामः । पतिपुरोज्झिता विपत्स्यते । रामः किञ्चिद्विचिन्त्योचे । लोकापवादो वली। जानेऽहं सती सीता । लोक- समक्षं दिव्यशुद्ध्या तया पुनर्गृहवासोऽस्तु । तेऽप्येवमस्त्वित्युक्त्वा पुर्या पहिः समश्चान्विशालान्मण्डपानकारयद । तत्र खेचरा भूचराय भूपाः पौराऽमात्याद्याश्वोपाविशन् । रामाज्ञया सुग्रीवो गत्वा नत्वा सीवाम्चे। देवि ! त्वदर्थ रामेण पुष्पकं प्रैपि । इदमा- रुह्य समान्तिकमेहि । साप्यूचे । दुःखदायिना कि रामेण ? स प्राह । मा कुपः । रामस्तव शुद्धयै सपौरनृपो मश्चारूदोऽस्ति । सीता शुद्धिकोक्षिणी अयोध्यायां पुष्पकेनाऽऽगत्य महेन्द्रोदयोद्याने उत्तीर्णा लक्ष्मणेन दत्तार्या नृपैरपि च नेमे। सौमित्रिः पुरो निषद्य नृपः सममाद । खां पुरीं वेश्म व पवित्रय । सीतोचे। प्राप्तशुद्धिः प्रवेक्ष्यामि । रामस्तां सीता(स)सन्धां श्रुत्वा तत्रैत्यैवमूचे। शुद्धये दिव्यं कुरु । सोचे। विज्ञोऽसि । दण्डं कृत्वा परीक्षा कुरुपे । रामो विलक्षः प्राह । जाने नास्ति ते दोपः। लोकमवादोत्तारणायेदमुच्यते सीता जगौ ! मया दिव्यपश्चर्फ स्वीचके । वहौ विशामि । तण्डुलान्भक्षयामि । तुलामधिरोहामि । तप्त कोशं पियामि । जिहुया फालं गृहामि । यद किं ते रोचते । अत्रान्तरे नभस्थो नारदः सिद्धार्थश्व सों लोकश्च तुमुलं निवार्याऽभाषत । भो भो राघव ! सीता सती सती, मा विकल्प कापीः। रामः प्रोचे । भो लोका युष्माकं काऽपि न मर्यादा । युष्माभिरेव पुरा दूपिता । अधुना कथं शील- वती । भूयोऽपि दोपं गृह्णता वः काऽप्यर्गला नास्ति । ततः प्रत्ययाय सीता ज्वलितेऽनौ विशतु । इत्युक्त्वा पुरुपद्वयदमं हस्तशत- प्रयं गतं खामयित्वा चन्दनेन्धनैरपूरयत् । अत्रान्तरे वैवाढथोत्तरश्रेणौ हरिविक्रमनृपात्मजो जयभूपण ऊढाष्टशवकन्पः किरणमण्डलां

·सप्तमे
पर्वणि
नवमः
सर्ग:
गरथं, पृथुरशरथ, मियोऽभ्यमित्रीणं चक्राते । ते चत्वारः सारथयो स्थांश्चतुरं भ्रमयामासुः । ते चत्वारो वीरा विविधं प्रजहः
निष्ठि-
शलाकापुर लपणादशौ मातसम्बन्धौ सापेक्षं युयुधाते । राघवौ त्वज्ञानान्निरपेक्षौ । रामो विविधैरायुधैर्युवा युद्धाऽन्तेच्छुः कृतान्तवदनं माह ।
परिते स्थं प्रतिरिषु वाहय । स ऊचे। खिन्ना हयाः । सर्वाङ्गं विशिखैर्विद्धाः। कशाहता अपि न स्वरन्ते । मुशलरत्नं कणकण्डनाह बभूव ।
इतरत्नं भूपाटनोचितमासीत् । देवताश्रितानां वैरिक्षयकृतां तेषामेवाऽस्त्राणां केयं दशा । एवं लक्ष्मणसाप्यकुशं प्रति मोपात्रता
॥४४॥ भूत् । अहुशेन सौमित्रिरुसि वाणहतो मुमूर्छ। विराधः प्रत्ययोध्यं रथमचालयत् । प्राप्तसंज्ञो लक्ष्मणः प्राह । विराध ! किं नवमः
काी। राममातुरनुचितमिदम् । अभ्यरि रथं नय। चक्रेण तच्छिरश्छिनधि । तथा कृते सौमित्रिरङ्कुशाय चक्रं मुमोच । अङ्कुशलव-
गाम्यामराईत न प्रत्यदन्यत । तचक्रमागत्याशस्य प्रदक्षिणां कृत्वा लक्ष्मणहस्तेऽगात् । भूयोऽपि मुक्तं तथैव लक्ष्मणहस्तं भेजे ।
गयो विपणो दध्यतुः किमेती चलहरी, नावाम्
अत्राऽन्तरे नारदः सिद्धार्थेन सहाऽऽगत्य खिन्नौ राघवावुवाच । हर्पपदे वां किं खेदः। पुत्रात्पराजयो वंशोद्योतनाय । सीता-
एक्षिजौ त्यत्पुप्राविमौ पद्धच्याजेन त्वां द्रष्टुमागतौ । चक्रं यत्र प्रवभूव तदभिज्ञानम् । पुरा हि भारतं चक्रं बाहुवलौ सुधाऽभूत् ।
नारदेन सीतात्यागादारभ्य सर्वस्मिन्वृत्तान्त उक्ते रामो विस्मयब्रीडाहर्षखेदाकुलो मुमूर्छ । लब्धसंज्ञा सलक्ष्मणः सुतयोरन्तिक
ययौ। तापपि विनीतौ त्यक्तास्त्री तयोः पादेषु पेततुः । रामस्तावाऽऽश्लिप्याङ्कमारोप्य शोकस्नेहाकुलो रुरोद । लक्ष्मणोऽपि रामा-
शानी निजामारोप्य मूर्धनि चुम्बन्नुदश्रुः परिरेमे । शत्रुघ्नोऽपि तौ पादपतितावालिलिङ्ग । सर्वे भूपा मुमुदिरे। सीतासुतयोर्विक्रम
पित्रा सङ्गमं च दृष्ट्वा दृष्टा विमानेन पुण्डरीकपुरं गता भामण्डलाऽऽख्यातो वज्रजङ्घोऽपि नमनरामेणोचे । भामण्डलतुयोऽसि । यः
॥४४॥

·पुपारयः । इत्युक्त्वा सलक्ष्मणो रामोऽर्धासनोपविष्टाभ्यां सुताम्यां सह पुष्पकारूदः पुरी विवेश । गृहं गवो महामहमकारयत् । अब सौमित्रिकपीशलकेशश्रीशैलाभदायाः सम्भूय रामं व्यज्ञपयन् । परदेशस्था देवी सुवाम्यां वियुक्ता दुःखेन तिष्ठति । यथा- दिशसि वदपाऽऽनयामः । पत्रिपुत्रोज्झिता विपत्स्यते । रामः किनिद्विचिन्त्योचे। लोकापवादो बली । जानेऽहं सती सीता । लोक- समर्थ दिव्यशुस्या तया पुनर्ग्रहवासोऽस्तु । तेऽप्येवमस्त्वित्युक्त्वा पुर्या पहिः समञ्चान्विशालान्मण्डपानकारयत् । तत्र खेचरा भूपराध भूपाः पौराऽमात्याचाचीपाविशन् । रामाज्ञया सुग्रीवो गत्वा नत्वा सीताम्चे । देवि! त्वदर्थ रामेण पुष्पकं प्रैपि । इदमा- रुस रामान्तिकमेदि । साप्यूचे । दुःखदायिना कि रामेण ? स प्राह । मा कुपः। रामस्तव शुद्ध्यै सपौरनृपो मञ्चारूढोऽस्ति । सीता शुद्धिकाक्षिणी अयोध्यायां पुष्पकनाऽऽगत्य महेन्द्रोदयोद्याने उत्तीर्णा लक्ष्मणेन दत्तार्या नृपैरपि च नेमे। सौमित्रिः पुरो निषध नृपः सममाह । खां पुरीं वेश्म च पवित्रय । सीतोचे । प्राप्तशुद्धिः प्रवेक्ष्यामि । रामस्तां सीता(स)सन्धां श्रुत्या तत्रैत्यैवमूचे । शुद्धये दिव्यं कुरु । सोचे । विज्ञोऽसि । दण्डं कृत्या परीक्षा कुरुपे । रामो विलक्षः प्राह । जाने नास्ति ते दोपः । लोकप्रवादोत्तारणायेदमुच्यते । सीता जगौ। मया दिव्यपश्चकं स्वीचक्रे । वहौ विशामि । तण्डुलान्मक्षयामि । तुलामधिरोहामि । तसं कोशं पिबामि । जिह्वया फालं गृहामि । वद किं ते रोचते । अत्रान्तरे नभस्थो नारदः सिद्धार्थश्व सर्यो लोकच तुमुलं निवार्याऽभाषत । भो भो राघव ! सीता सती सती, मा विकल्प कार्कीः। रामः प्रोचे। मी लोका युष्माकं काऽपि न मर्यादा । युष्माभिरेव पुरा दूपिता। अधुना कथं शील- वती । भूयोऽपि दोपं गृह्णतां वः काऽप्यर्गला नास्ति । ततः प्रत्ययाय सीता ज्वलितेऽनौ विशतु । इत्युक्त्वा पुरुषद्वयदप्नं हसशत- प्रयं गर्व खानयित्वा चन्दनेन्धनैरपूरयत् । अत्रान्तरे वैवाढथोचरश्रेणौ हरिविक्रमनृपात्मजो जयभूषण ऊढाष्टश्चतकन्यः किरणमण्डलां

·विपछि.
शालाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
नवमः
सर्गः
॥४५॥
पत्नी मातुलमुतहेमशिखेन सुप्तां निर्वास प्रवव्राज । सा च मृत्वा विद्युदंष्ट्रा राक्षसी बभूव । तदा च जयभूषणोऽयोध्याया बहिः
मतिमास्यस्तया कृतोपसर्गः केवली जज्ञे । क्वेन्द्रायाः समागताः। इन्द्रो देवेभ्यो ज्ञावसीवावृत्तस्तत्सान्निध्याय पत्यनीकेशमादिश्य
सपं तसशनिमहं चकार । रामो ज्वालाफरालं तं गर्न प्रेक्ष्य दध्यौ । अहो किमिदं मेऽत्यन्तविषमभुपस्थिवम् । दिव्यस्य हि
विपमा गतिः।
मया सहास्या निर्वासो हरणं रावणेन च । वने त्यागो मया भूयो भूयोऽप्येतच मत्कृतम् ॥४४॥
सीतोपानि स्थित्वा सर्वनं स्मृत्वा हे लोकपालाः ! लोकाश्च शृणुत । यद्यहं रामादन्यमभ्यलपस्तदनिर्दहतु, अन्यथा वारीवास्त्विति
सत्यापनां विधाय स्मृचनमस्कारा झम्पां ददौ । यहिर्विघ्यातः । गतः खच्छाम्बुपूर्णो वापीत्वं प्राप । सीवाजलान्तः पयोपरि सिंहा-
सनै नस्यौ। तसलं फचिद् गुलगुलारावं, कनिगम्भापितध्वानं, कचित्खलखलाखनं सावतं मश्चानपि प्लापयितुं पारेमे । खेचरा-
उत्पत्य खं ययुः । भूचरा महासति ! पाहि पाहीत्यूचुः । सीताऽपि तदुत्तीर्ण जलं पाणिभ्यां पस्पर्श । वापीदनं चाभूत् । सा वापी
समुदपायनिरन्तरा रममाणहंसा भृङ्गगीतियन्धुराऽऽस्फलद्वीचिनिचयमणिसोपाना रत्नोपलैर्वद्धोभयतटा वभूव । नारदाद्याः सीता-
शीललाधिनः से नन्तुः । सुराः सीतोपरि पुप्पवृष्टिं व्यधुः । लोके अहो सीतायाः शीलमिति प्रधोपोऽभूत् । लवणाङ्कुशौ हृष्टौ तर-
न्तौ सीतासमीपं प्रापतुः । सीतया तौ मूर्द्वन्याघ्राय पार्श्वयोरुपवेशितौ । लक्ष्मणशत्रुघ्नभामण्डललकेशकपीशाद्याः सभक्तयो गत्वा वा
नेमुः। रामः पश्चात्तापप्रपापूर्णः सीतामेत्य कृताञ्जलिरूचे। लोकापवादात्यक्ताऽसि । तत्क्षमख । श्वापदोऽग्रेऽप्यरण्ये त्यक्ता यदजीवः,
नदप्येकं दिव्यमासीनत्वशासिपम् । सर्व क्षान्त्वा पुष्पकमध्यास खवेश्मैहि सीताऽप्यूचे । तव लोकस्य च न दोषः, किन्तु मरमाक्-
॥४५॥

·कर्मणा, दुन्छित्य प्रमजिष्यामि । इत्युक्त्वा मुष्टिना केशानुत्सन्य रामसार्पयत् । रामे मूच्छिते सीवा जयभूषणकेबलिनः पार्चे गत्वा दीया जमाद । सुप्रभागणिनीपरिच्छदे चाऽभूत् । ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपाठीशलाकापुरुषचरित गद्ययन्धे सप्तमे पर्वणि सीताशुद्धिवतग्रहणो नाम नवमः सर्गः। ॥ अथ दशमः सर्गः॥ अथ चन्दनसिक्तो लन्धसंशो रामः प्रोवाच । क सीता देवी ? भो भूचराः ! खेचराः! यदि जिजीविपवस्तत्तो लुश्चितकेशा- मपि दर्शपत । वस! वत्स ! सौमित्रे । तूणौ तूणी, धनुः धनुः, मयि दुस्थिते यदभी उदासीना, इत्युक्त्वा धनुहन्तं तं नत्वा लक्ष्म- णोऽगदव । आर्य ! आर्य ! किमिदम् । लोकोऽयं त्वदाप्तः । सीता दीक्षा ललौ। एहि मुनेः केवलिमहिमां कुर्मः। तत्र सीताचव- ताऽऽस्ते । रामः प्रकृतिमालम्ब्योचे। साधु साधु मत्प्रिया प्रतं जग्राह । तत्र सपरिवारो गत्वा देशनां श्रुत्वा भव्योऽहमभन्यो वेति पप्रच्छ। केवल्याख्यत् । चरमदेहोऽसि । रामः पुनः पप्रच्छ। मोक्षो दीक्षया । सा च सर्वत्यागेन । लक्ष्मणस्तु मम दुस्त्यजः । मुनिः प्राह । क्लसम्पदो भुक्त्वान्ते त्यक्तसङ्ग प्रत्रज्य शिवं प्राप्स्यसि । विभीषणोऽप्राक्षीन् । रावणः केन कर्मणा सीता जहार, लक्ष्मणस्तं पाहन ? कुतच सुग्रीवभामण्डलौ लवणाकुशावई च राघवे भक्ता इति । मुनिः प्राह । अत्र दक्षिणभरवाईं क्षेमपुरे नयदत्तवणिजः

·निपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे.
पर्वणि
दशमा
सर्गः
॥४६॥
मुतौ धनदत्तवमुदत्तायभूताम् । तयोमित्रं याज्ञवल्क्यो द्विजः। तथा तत्र पुरे सागरदत्तो वणिक् । तत्सुतो गणधरः । सुता गुणवती।
सा सागरदत्तेन नयदत्तात्मजाय धनदत्ताय दत्ता। मात्रा तु तत्रत्याय श्रीकान्तायाऽऽट्यायाऽर्थलोभाच्छन्नं दत्ता । याज्ञवल्क्यस्तु
वतात्या खमित्रयोराचख्यौ। वसुदत्तो गत्वा निशि श्रीकान्तं जघान | श्रीकान्तोऽपि च तं खङ्गेन निपातितवान् । द्वावपि विन्ध्या-
टव्यां मृगौ जाती । गुणवत्यप्यन्दैव मृत्वा तत्र मृगी बभूव । तौ तस्याः कृते युद्धा मम्रतुः । एवं मिथो वैरेण बहुभवं भ्रमतुः।
धनदोऽपि खभ्रातृवधाोष्टन् क्षुधितो निशि साधून्दृष्ट्वा भोजनं पयाचे। तैः प्रबोधिनः श्राद्धीभूय सौधर्मे सुरोऽभूत् ।
व्युत्ला महापुरे पयरुचिः श्रेष्ठी परमः श्रावकोऽजनि । सोऽन्यदा गोकुलं गच्छन्नश्वारूढः पथि पति मुमूर्षु जरगवं दृष्ट्वाऽश्वा-
दवरुप तस्य कर्णमूले नमस्कारान्ददौ । स जरगवो मृत्वा तत्र घृपमध्वजो राजाऽभूत् । जरद्वमृतिस्थानदर्शनाजातजातिस्मृतिस्तत्र
चैत्यमकारयत् । तप चैकत्र मित्तौ मुमूर्षु जरद्वं तत्कर्णान्ते नमस्कारदं नरं तदन्तिके च तदीयं सपर्याणमश्व लेखयामास । तत्र
पारक्षकानादिशत् । य इदं चित्रं विदन्नुदीक्षेत स मम ज्ञाप्यः। अन्यदा स श्रेष्ठी तचित्रमुदीक्ष्यमाणो विस्मितस्तै राक्षे ज्ञापितः।
राजा पृष्टो मपृत्तान्तोऽयं केनापि लेखित इत्यूचे। राजा विनयानत्वा स्वं जरद्वमजिज्ञपद । त्वं गुरुस्त्वं देवतमित्युच्या श्रेष्ठिना
सह श्रावकत्वं पालयन् राज्यममुक्त । ततस्तौ मृत्वा ईशाने सुरौ जातौ । पद्मरुचिश्युत्वा वैतादथे नयनानन्दो राजा भृत्वा प्रव्रज्य
माहेन्द्रे देवोऽजनि। ततःच्युत्या प्राग्विदेहेषु शेमापुर्या श्रीचन्द्रो नाम राजा समाधिगुप्तरन्ते प्रव्रज्य ब्रह्मलोकेन्द्रोजनि । ततःच्युतो
बलभद्रोऽयम् । जरद्वजीवस्त्वयं कमात्सुग्रीवो जन्ने ।
श्रीकान्तजीवो भ्रान्त्या मृणालकंदपचने शंसपो बभूव । वसुदत्तजीवस्तु भ्रान्त्वा तस्यैव नृपस्य श्रीभूतिः पुरोधाः । गुणवती.
॥४६॥

·जो माना गया वेगानी जो। मा यौवनस्सा प्रनिमास्यं गुदर्शनर्षि जनैर्वन्धमानं स्ट्रा सोपहासं जगौ। अहो सामुरपं इष्टः पुरा पीटन्महेलगा। साऽनेन प्रेपिताऽन्यत्र तं यन्दध्वं कथं जनाः ॥४५॥ नोरमत्या विपरिपतः । कसैकपोषणापूर्व तं साधु पिप्लापयितुमारेमे । साघुः कलङ्कापगमं यापन पारयिष्यामीत्यभ्यग्रहीत् । सो घेगवठीमुरी देश्वारोपाननम् । पिया गावाचेन मसिता भीता मुनेः पुरो लोकसमक्षमुवाच। निर्दोषोऽसि । मयाऽलीको शो दशः । यमस्वेवि । लोको भूयस् साधुमान। सा उष्टापा श्राविका जाता | शम्भुनृपस्ता ययाचे। श्रीभूतिस्तु तस्मै मि- ध्यारो ना न ददौ । शम्मः श्रीभूति हत्या पलातां युमुजे । भगन्तरे ते वधाय भूयासमिति सा शशाप । तेनाऽपि मुक्ता हरि- फान्ताधिकार प्रमज्य ममलोकं गता। ततश्युत्या शंभुजीवरावणस्य मृत्यवे निदानवशात्सीता बभूव । शम्भुभवं भ्रान्त्वा प्रभास- दिजोऽभूत् । विजयसेनः प्रवज्य कनकप्रभरोघरनृपर्दिदर्शनात्कृतनिदानः तृतीये कल्पे गत्वा व्युत्वा रावणोऽभूत् । यस्तु धनदत्त- यमुदामि पाशवल्पयो स मयं प्रान्त्या त्वं विभीषणोऽभूः । थीभविस्तु रामा हतो धो ययौ। युवः सुप्रतिष्ठपुरे वसुः खेचरो जज्ञे । स पुडरीके विजये त्रिभुवनानन्दचक्रिणः सुतामनगा- गन्दरी जहार। घमिप्रेपितैविधाघरैयुद्धाऽऽकुलस्य तस्य विमानात्सा निकुञ्ज पपात । वसुस्तु तत्प्रात्यै कृतनिदानः प्रवज्य वर्ग ययौ। व्युत्या लक्ष्मणोऽयम् । साऽप्यनगसुन्दरी वनस्सा तपः कृत्वान्ते कृतानशनाऽजगरेण यस्ता द्वितीये कल्पे देवी । ततश्युत्वा विश- ल्याऽभूत् । यस्तु गुणस्तीमाता गुणधरः स प्रान्तमवो राजपुत्रः कुण्डलमण्डितो भूत्वा श्राद्धता प्रपाल्य भामण्डलोऽभूत् । इवश्व काकन्या पमुनन्दसुनन्दनौ द्विजौ । मासोपवासिने मुनये दानं दत्वा उत्तरकुरुषु युग्मिनौ, सौधर्मे देवौ, ततश्च काकन्या

·निपष्ठि-
शलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
दशमः
सर्गः
॥४६॥
सुतौ धनदत्तवसुदत्तावभूताम् । वयोर्मित्रं यानवल्क्यो द्विजः। तथा तत्र पुरे सागरदत्तो वणिक् । तत्सुतो गणधरः। सुता गुणवती।
सा सागरदत्तेन नयदत्तात्मजाय धनदत्ताय दत्ता। मात्रा तु तत्रत्याय श्रीकान्वायाऽऽट्यायाऽर्थलोमाच्छन्नं दत्ता । याज्ञवल्क्यस्तु
तज्ज्ञात्वा स्वमित्रयोराचख्यौ। वसुदत्तो गत्वा निशि श्रीकान्तं जघान । श्रीकान्तोऽपि च तं खङ्गेन निपातितवान् । द्वावपि विन्ध्या-
टव्यां मृगौ जाती । गुणवत्यप्यन्दैव मृत्वा तत्र मृगी बभूव । तौ तस्याः कृते युद्धा मम्रतुः । एवं मिथो वैरेण बहुभवं भ्रमतुः ।
धनदत्तोऽपि खभ्रातृवधार्ताऽष्टन् क्षुधितो निशि साधून्दृष्ट्वा भोजनं पयाचे। तैः प्रबोधितः श्राद्धीभ्य सौधर्मे सुरोऽभूत् ।
च्युत्ला महापुरे पद्मरुचिः श्रेष्ठी परमः श्रावकोऽजनि । सोऽन्यदा गोकुलं गच्छन्नश्वारूढः पथि पतितं मुमूर्षु जरद्वं दृष्ट्वाऽश्वा-
दवा तस्य कर्णमूले नमस्कारान्ददौ । स जरद्भवो मृत्वा तत्र वृपमध्वजो राजाऽभूत् । जरद्वमृतिस्थानदर्शनाजातजातिस्मृतिस्तत्र
चैत्यमकारयत् । तत्र चैकत्र भित्तो मुमूर्षु जरद्वं तत्कर्णान्ते नमस्कारदं नरं तदन्तिके च तदीयं सपर्याणमश्वं लेखयामास । तत्र
चारक्षकानादिशत् । य इदं चित्रं विदन्नुदीक्षेत स मम ज्ञाप्यः । अन्यदा स श्रेष्ठी तच्चित्रमुदीक्ष्यमाणो विस्मितस्तै राज्ञे ज्ञापितः।
राजा पृष्टो मवृत्तान्तोऽयं केनाऽपि लेखित इत्यूचे । राजा विनयानत्वा स्वं जरद्वमजिज्ञपत् । वं गुरुस्त्वं दैवतमित्युक्त्वा श्रेष्ठिना
सह श्रावकत्वं पालयन राज्यमभुक्त । ततस्तो मृत्वा ईशाने सुरौ जातौ । पारुचिश्युत्वा वैताढ्य नयनानन्दो राजा भृत्वा प्रव्रज्य
माहेन्द्र देवोऽजनि। ततश्च्युत्वा प्राग्विदेहेपु क्षेमापुर्या श्रीचन्द्रो नाम राजा समाधिगुप्तपेरन्ते प्रव्रज्य ब्रह्मलोकेन्द्रोजनि । ततश्च्युतो
बलभद्रोऽयम् । जरद्वजीवस्त्वयं क्रमात्सुग्रीवो जर्छ ।
श्रीकान्तजीवो भ्रान्त्वा मृणालकंदपत्तने शंभुर्नृपो बभूव । वसुदत्तजीवस्तु प्रान्त्वा तस्यैव नृपस्य श्रीभूतिः पुरोधाः । गुणवती.
॥४६॥

·जीवो भ्रान्या तत्सुता वेगवती अज्ञे। सा यौवनस्या प्रविमास्थं सुदर्शनर्पि जनैर्वन्धमानं दृष्ट्वा सोपहासं जगौ। अहो साधुरयं दृष्टः पुरा क्रीडन्महेलया। साऽनेन प्रेपिताऽन्यत्र तं वन्दध्वं कथं जनाः ॥४५॥ लोकस्तहत्या पिपरिपतः । कलंकपोपणापूर्व सं साधु विप्लावयितुमारेमे । साधुः कलापगमं यावन पारयिष्यामीत्यभ्यग्रहीत् । ततो वेगवतीमुखं देवतारोपानम् । पित्रा ज्ञाववृत्तेन भत्सिता भीता मुनेः पुरो लोकसमक्षमुवाच। निदोरोऽसि । मयाऽलीको दोषो दचः । क्षमस्वैति । लोको भूयस्तं साधुमानर्च। सा उल्लाघा श्राविका जाता । शम्भुनृपस्तां ययाचे । श्रीभूतिस्तु तस्मै मि- भ्यारशे वो न ददौ । शम्भुः श्रीभूति हत्वा बलात्तां भुजे । भवान्तरे ते वधाय भूयासमिति सा शशाप । तेनाऽपि मुक्ता हरि- फान्ताविकात प्रवज्य ब्रह्मलोकं गता। ततश्युत्वा शंभुजीवरावणस्य मृत्यवे निदानवशात्सीता बभूव । शम्भुर्मवं भ्रान्त्वा प्रभास- द्विजोऽभूत् । विजपसेनः प्रवज्य कनकप्रभखेचरनृपर्द्धिदर्शनात्कृतनिदानः तृतीये कल्पे गत्वा व्युत्वा रावणोऽभूत् । यस्तु धनदत्त- यसुदचमित्रं याज्ञवल्क्यो स भवं भ्रान्त्वा त्वं विभीपणोऽभूः। श्रीभृतिस्तु राजा तो द्यां ययौ। च्युतः सुप्रतिष्ठपुरे वसुः खेचरो जज्ञे । स पुडरीके विजये त्रिभुवनानन्दचक्रिणः सुतामनङ्ग- सुन्दरी जहार । चक्रियेपितर्विद्याधरैयुद्धाऽऽकुलस्य तस्य विमानात्सा निकुञ्ज पपात । वसुस्तु तत्प्राय कृतनिदानः प्रघज्य खग ययौ। युवा लक्ष्मणोऽयम् । साऽप्यनगसुन्दरी वनस्या तपः कृत्वान्ते कृवानशनोऽजगरेण ग्रस्ता द्वितीये कल्पे देवी । ततश्युत्वा विश. ल्याऽभून् । यस्तु गुणवतीमाता गुणधरः स भ्रान्तभवो राजपुत्र: कुण्डलमण्डितो भूत्वा श्राद्धता प्रपाल्प भामण्डलोऽभूत् । इतय काकन्या बसुनन्दसुनन्दनौ द्विजौ । मासोपवासिने मुनये दानं दत्वा उत्तरकुरुषु युग्मिनौ, सौधर्म देवी, ततश्च काकन्या

·विपष्ठि-
सलाकापुरु
पचरिते
सप्तमे
पर्वणि
दशम:
॥४७॥
सर्गः
रतिवर्धननृपमुतौ सुदर्शनाक्षिजौ प्रियङ्करशुभंकरौ राज्यं प्रपाल्य प्रवज्य अवेयके सुरौ जातौ । ततश्युतौ लवणाङ्कुशौ । प्राग्भवाम्बा
सुदर्शना चिरं भवं भ्रान्त्वाऽनयोरध्यापकः सिद्धार्थोऽजनि । इति मुनिवचः श्रुत्वा बहवः संवेगं ययुः। कृतान्तवदनी रामसेनानी-
स्तदेव
प्रायजत् । रामो जयभूपणं नत्वा सीतोपान्तं गतो दध्यौ । असौ मृद्वङ्गी सीताऽऽतपादि कथं सोढा । संयमभारं कथमुद्वक्ष्यति
यद्वा यस्याः सतीव्रतं रावणोऽपि न मङ्तुमलं सा संयमप्रतिज्ञामपि पारयिष्यत्येव एवं विमृश्य सीतां ववन्दे । एवं लक्ष्मणोऽन्ये-
ऽपि राजानो नेमुः । रामोऽयोध्यां ययौ। कृतान्तस्तपस्तावा ब्रह्मलोकं ययौ । सीता पष्ठि वर्षाणि तपस्तप्त्वा त्रयस्त्रिंशदहान्यनशनं
विधाय द्वाविंशत्यर्णवापुरच्युतेन्द्रोजनि ।
इतश्च पैतादथे काञ्चनपुरे फनकरथः खेचरेशः, मन्दाकिनीचन्द्रमुख्योः कन्ययोः स्वयंवरे रामलक्ष्मणादीन्सपुत्रान्नृपानाजुहाच ।
सब मन्दाकिन्या अनङ्गलपणश्चन्द्रमुख्या चाकुयो वो। तत्र सौमित्रेः सुताः श्रीधरादयः सार्धे द्वे शते क्रोधाद्युगपद्युद्धायोतस्थिरे।
लवणाकुशौ तान्सन्नघतः श्रुत्वा प्रोचाते । भ्रातृभिः को योत्स्यते । ज्येष्ठकनिष्ठयोस्तातयोर्यथा न मेदस्तथा तत्पुत्राणामस्माकमपि
भेदो मास्तु । ते चरेभ्यस्तज्ज्ञात्वा हीणाः स्व निनिन्दुः । संविना महाबलमुनेः पार्श्वे प्रावजश्च । लवणाङ्कुशौ तु जातोद्वाही सीरिशा-
नियुताषयोध्यामीयतुः।
इतव मामण्डलः स्वपुरे हHमुनि स्थितः श्रेणियं वशीकृत्य सर्वत्र लीलया विहृत्य प्रान्ते व्रतात्पूर्णकामो भवेयमिति ध्या-
यस्वठित्पातान्मृतो देवकुरुयुगलिपुत्पेदे । इनुमांश्चैत्यनतये मेरुं गतो निवृत्तः सूर्यास्तदर्शनासविनः खपुरे गत्या सुते राज्य न्यस्य
धर्मरत्नाचार्यान्ते प्रवधाज । राज्ञां सार्घसप्तसतानि तमनु प्रावजन् । दीक्षिताच तत्पन्य आर्यालक्ष्मीवतीपार्श्वेऽस्युः । हनुमाञ्छिवं
॥४७॥

·. पपौ । रामः श्रीलं प्रबजितं श्रुत्या दप्यो । भोगसुख हिस्सा किमयं कष्टां दीक्षामाददे। शकस्तो रामचिन्तां सात्वान्तःसभमूचे । पी फर्मा पिमा गतिः परमदेदोऽपि रामो यत्स्यपं धर्म इसति । विपपज मुखं प्रशंसनि। यद्वा ज्ञावं रामलक्ष्मणयोमिथः स्नेहो मरामनिोंदनः । भै देयौ कौतुकात्तयोः स्नेहं परीक्षित लक्ष्मणगृहमीयतुः। सघी मायया सर्वमन्तःपुरतणं मन्दसौमित्रे दापामामतः हा एन! पमनपन। पन्धुपनदिवाकर !! अकाण्डमृत्युः कोऽयं ते विश्वस्याऽपि भयंकरः॥४६।। एवं एदीधामि मतीर्मुक्तकेशा अन्तःपुरवधूः प्रेक्ष्य विपप्णो लक्ष्मणः प्राह । मद्धाता फिरता ? देवेन पिशुनेन किं कृतम् ' एवं पदन र तस्य पनसा सह जीवितं निर्ययौ । स सिंहासनेऽपि स्वर्णस्तम्भमवष्टम्प स्थितः प्रसारिताक्षोऽस्यात् । चौ सुरावपि तं पराम मक्षप पिणौ किमावाम्या कृतमिति मिधः पोचतुः । निन्दन्तौ स्वं कल्यं जग्मतुश्च । तत्रान्तःपुरखियस्तं मृतं दृष्ट्वा मुक्तके- शासकन्दः । रामस्वरकन्दितं श्रुत्या ताऽऽगवः प्रोचे । अविज्ञायाप्यमंगलं किमारब्धम् । एप जीवामि । एप चानुजो जीवति । कोऽपि प्यापिरमं पायते । इत्युच्या वैधान् ज्योतिपिकांवाकार्य मंत्रतत्राणां प्रयोग कारयामास । तद्वैफल्ये मूञ्छितः प्रामसंज्ञो रुरोद । फपीयतमामा अभ्युरी रुरुतुः । प्रतिमार्ग प्रतिगृह प्रत्यर्दू फ्रन्दनात्तदा शोकाद्वैतं पभूव । लवणाहुशौ रामं नत्वोचाते । कनी- पस्नानमृत्युना भीती सः । अकस्मादेष मृत्युरापतति । इत्यायुवा रामं नत्वाऽमृतघोषीक्षा गृहीत्वा शिवं प्रापतुः । रामो भ्रातृ- विपापा मुनयोग वियोगेन भूयो भूयो मुमच्छे मोहाअगाद च। पन्धो मया कि क्वचिदपमानमा चके ? किं मौनी स्थितोऽसि । लय स्थितेऽहं पुनाम्यामप्युज्झितः । विभीपणाचा सम्भूय रामं सगद्गद जगदुः । प्रभो धैर्य भज । सौमित्रैरङ्गसंस्कारपूर्वमौर्द्ध-

·सप्तमे
पर्वणि
दशम:
सर्गः
विपष्ठि. देहिक सम्पति कर्तव्यम् । इत्युक्त्वा क्रुद्धो रामस्वानूचे। रे खलाः किमिदम् ? मभ्राता जीवति । सर्वेषां युष्माकं मृतकार्य कर्तव्यम् ।
शलाकापुर ममानुजो दीर्घायुः स्तात् । प्रातर्घातर्वत्स ! ब्रूहि । खलानां प्रवेशोऽस्ति । किं मां खेदयसि ? यद्वा वत्स ! खलसमक्षं तव कोपो नो-
परिने चितः । इत्युक्त्वा स्कन्धे तमारोप्याऽन्यत्र ययौ । कदाचित्स्वयमस्नपयत् । कदाचिद्विलेपनैर्विलिलेप । कदाचित्तस्य पुरो दिव्यभोज्यैः
स्थालं सम्र्य मुमोच । कदाचिंदके कदाचित्तल्पे न्यास्थत् । कदाचित्स्वयमाभाष्य स्वयं प्रतिबभापे। कदाचित्संवाहकीभूय स्वय
॥१८॥ ममर्द । इत्यादिविफलाश्चेष्टाः कुर्वतो विस्मृतान्यकृत्यस्य पण्मासा ययुः । इन्द्रजित्सुन्दात्मजास्तमुन्मत्तं श्रुत्वा जिघांसवोऽभ्येयुः ।
अयोध्या सैन्य रुघुः । रामोऽपि सौमित्रिं स्वांके न्यस्य बजावत्तं धनुरास्फालयत् । तदा जटायु फिभिः सहाऽऽसनकम्पेन माहे-
न्द्रादाययौ । तेश्योऽद्यापि सुरा रामगृह्या इति वदन्तो नेशुः । अत्र रामो देवसखा पुरोविभीषणोऽस्माकं हन्ता इति भीता हीणा-
म संवेगादतिवेगमुनेः पार्श्वे प्रवयजुः । ततो जटायुर्देवो रामस्य बोधार्थ पुरः स्थित्वा शुष्कद्रुमं जलेन सिपेच । करीपं क्षिप्त्वा दृपदि
पधिनी रोपयामास । अकाले मृतोक्ष्णा लागलेन वीजान्युवाए । यत्रे वालुकाः क्षिप्ता तैलार्थ पर्यपीलयत् । एवमन्यदप्यसाधकमदर्श-
यत् । रामस्तम्चे । किं शुष्कं हूँ सिञ्चसीत्यादि । देवोप्यूचे । इयचेद्वेत्सि तम्कि मृतकं स्कन्धे वहसि ? रामो लक्ष्मणवपुरालिङ्गय
प्रत्यूचे। अमङ्गलं किं मापसे? दृक्पथं त्यज । अत्रान्तरे कृतान्तवदनो देवस्तद्वोधार्थमाययौ । स्त्रीमृतकं स्कन्धे न्यस्य रामोपान्ते
पचार । रामः प्रोचे। उन्मत्तोऽसि ? स्त्रीमृतकं वहसि । कृतान्तोऽप्यूचे । किममङ्गलं वक्षि । ममैपा प्रेयसी । त्वन्तु किं शव वहसि ?
त्पादि वनितेतमिर्जातचेतनो रामो दध्यौ । किं सत्यं ममानुजो न जीवति ? ततस्तो देवौ रामाय लब्धबोधाय स्वं निवेद्य स्व-
स्थानं ययतः । रामोऽनुजस्य मृतकार्य कृत्वा दीक्षा प्रपित्सुः शत्रुभं राज्यादानायाऽऽदिदेश । तस्मिन्नपि दीक्षाकताऽऽग्रहे लवणात्म-
॥४८॥

·जायानगदेवाय राज्यं दत्वाऽहदासश्रावकेणोपदिएस्य मुनिसुव्रतवंशस्य सुबतरन्तिके शत्रुघ्नविभीषणसुग्रीवविराधैरन्यैश्च नृपैः समं रामो व्रतं जग्राह । रामे निष्क्रान्ते पोडश नृपसहस्राणि निष्क्रान्तानि । सप्तत्रिंशत्सहस्राणि स्त्रियःप्रावजन् । श्रीमत्याश्च साध्व्याः परि- च्छदे रभूवुः। रामो नानाभिग्रहो गुरुपादान्ते पायब्दी तपस्तेपे । गुर्यनुज्ञया प्रतिपन्नकविद्वारो निर्भीरटच्यां गिरिकन्दरे ययौ। तत्रैव निशि ध्यानजुपस्तस्यावधिज्ञानमभूव । चतुर्दशरज्जुममं विश्वं पश्यन्देवाभ्यां हवं नरके गतमनुजं ज्ञात्वा दध्यौ। अहं प्राग्यनदचाऽऽख्योऽभूवम् । तदा च लक्ष्मणो वसुदत्ताऽऽख्यो ममाऽनुजोऽभूत् । तत्राऽप्यकृतकृत्योऽसौ मुधैव विपन्नः । अस्मिन्नपि मवेऽस्य कौमारेऽब्दावं मुथा ययौ । शतनयं मण्डलित्वे चत्वारिंशत्त दिग्जये। वकादशसहस्राः सार्धा राज्येऽब्दपष्ठि च ॥४७॥ एवमस्याविरतस्यैव द्वादशवर्षसहस्रात्मकं सर्वमायुर्नरकावई ययौ । तयोर्मायावधकयोर्दैवयोर्न दोपः। कर्मणामीदग्विपाकः । एवं ध्या- पनामो विशेषतो निर्ममस्तपःसमाधिनिष्ठोऽधिकं बभूव । अथ स्यन्दनस्थले पुरे षष्ठोपवासान्ते पारणाय विवेश । पौराः प्रयुरसंमदाः सम्मुखीनास्तं नयनोत्सवमायान्तं समापेतुः। पौर्य: खस्वगृहाजिरे तस्य भिक्षादानाय विचित्रभोज्यपूर्णानि माजनानि पुरो दधुः। पौराणां हर्पतमुले जाते गजाः स्तम्मान्वमजुः । इया- उत्कर्षातो ययुः । रामोऽप्युझिवधर्माभिरतः पौरदौकितमाहारं न जग्राह । नृपागारं तु गतः । प्रतिनन्दिनृपेणोज्झितधर्मादारेण पति- लम्भिवो विधिवद् भुजे । सुरवसुधारादिपञ्चकं कृतम् । रामोऽप्यरण्यं गतो भूयः पुरक्षोभो मा भूदिति पुरे प्रवेशाभिग्रह जग्राह । अ- रण्ये ब्रिक्षा लस्पते, बदा पारणं, नान्यथेति । देहेपि निरपेक्षःप्रतिमाधरः समाधियुतस्तस्थौ । अन्यदा वत्र विपर्यस्तशिक्षावाकष्टः

·विषष्ठि-
मलामपुर
परिते
सप्तमे
पर्वणि
दशमः
सर्गः
॥४९॥
प्रतिनन्दिनृप आययौ । सोऽधोनन्दपुण्याख्यसरसः पङ्के ममज । अनुपदं च सैन्यमाययौ । राजा तमश्वं पादुत्तार्य सैन्यं तत्र न्यस्य
स्नात्वा सपरिच्छदो चुभुजे। पारणेच्छु रामर्पिमागतमभ्युत्थाय शेपेभक्तपानैः प्रत्यलम्भयत् । दिवो रत्नवृष्टिः । रामदेशनया नृपाद्याः
श्रावका जाताः। ततः प्रभृति घनदेवीभिः पूज्यमानो रामस्तत्रैव स्थितो मासेनैकेन द्वित्रिचतुरैर्वा मासैः पारयामास । कदाचित्पर्यङ्क-
स्था, कदाचित्ललम्बितभुज उत्कटिकासीनो वा, ऊर्ध्ववाहुर्वा, अङ्गुष्ठस्थो वा, पाणिस्थो वा एवं नानासनस्तपस्तेपे। अन्यदा कोटि-
शिलां ययौ । तामध्यास्य क्षपकणिस्थो निशिप्रतिमाघरः शुक्लध्यानान्तरं भेजे। तदा सीतेन्द्रोऽवधिना ज्ञात्वा दध्यौ । चेदसौ
संसारी स्पात् तदा भूयोऽमुना युज्ये । अनुकूलैरुपसगैरुपद्रवामि। यथा मन्मित्रं सुरः स्यात् । उपराममागत्य वसन्तभूपितमुद्यानं
विनफ्रे । कोकिलालिवाः प्रससुः । सीतेन्द्रः सीतारूपं विकृत्य नानास्त्रीभिः सह प्रोचे । प्रिय ! त्वत्प्रिया सीताऽस्मि । तदा त्वां
त्यच्या प्रजिता पश्चात्तापममजम् । एताभी रक्ताभिः खेचरीभिरहं प्रार्थिता रामं स्वीकुरु । तं चास्मन्नाथं कुरु । तत्प्रभो ! माममूच
स्वीकृत्य रमस्वेति त्रुवाणे सीतेन्द्रे वैक्रिय्यः खेचरनार्यः सङ्गीतं चक्रुः । तथाप्यक्षुब्धस्य रामर्माघशुक्लद्वादश्यां निशोऽन्ते यामे
केवलगानमजनि। सीतेन्द्रोऽन्ये च सुरास्तस्य केवलमहिमानं व्यधुः। स्वर्णाजासीनश्यामरातपत्रराजितो रामो धर्मदेशनां चक्रे ।
मीनेन्द्रो देशनान्ते क्षमयित्वा नत्वा सौमित्रिरावणगति पप्रच्छ । रामः प्राह । शम्बूकदशास्यो लक्ष्मणश्च तुर्ये नरके सन्ति । तत
उदृतौ दशास्यसौमित्री प्राग्विदेहे विजयावतीपुर्या सुनन्दरोहिणी पुत्रौ जिनदाससुदर्शनौ भूत्वाऽईद्धर्म प्रपाल्य सौधर्मे देवौ भवि-
पतः। व्युत्या विजयापुपा श्रावको भूत्वा मृत्वा हरिव पुरुषौ भाविनौ । ततो देवौ । व्युत्वा विजयापुर्या कुमारवार्तरालक्ष्म्पोः
कुमारौ जयकान्तजयप्रमौ संयमं प्रपाल्य लान्तकं यास्यतः। तदा त्वमच्युताच्युतोऽत्रैव भरते सर्वरत्नमविश्वक्री भविता । तौ तु
॥४९॥

·मागुनापिन्द्रागणमेपरयौ भाषिनौ । त्वं प्रवज्य वैजयन्तं यास्यसि । इन्द्रायुधस्तु रावणजीवः शुभं भवत्रयं प्रान्त्वा तीर्थगो. परमजिपिप्पति । ततः स तीर्धनाधो भविता त्वं तु वैजयन्ताच्युतस्तस्य गणधरो भावि । ततस्तौ मोक्षं यास्यतः! लक्ष्म- पजीन त्वत्स्नुमघरयः शुमगतीर्यास्यति । ततश्च पुष्करद्वीपे माग्विदेहे रत्नचित्रापुर्या चक्री भूत्वा बज्य तीर्थनाथत्वं प्राप्य निस्पिनि । सीतेन्द्ररतरत्या राम नत्या स्नेहा क्ष्मणं ययौ। तत्र शम्यूकरावणौ विकृतैः सिंहादिरूपैर्लक्ष्मणेन युध्यमानी दद । परमायामिका नवं युध्यमानानां वो दुःखं भावीत्युक्त्वाऽग्निकुण्डे पु तान्यधुः। दह्यमाना रटन्तस्त्रयोऽपि ततः कृष्ट्वा नलाग्यो निदधिरे । ततो भाप्दै चिक्षिपिरे। इत्यादि तेपो दुखं प्रेक्ष्य सोऽसुरानूचे । किं रे न वित्य ? अमी पुरुषोत्तमा आगन् । दरमपसरतेति तान् निषिध्य शम्यूकरावणी प्रत्याह । युयां माक्कृतकर्मणेमे नरकं गतौ । दृष्टोद प्राग्वरं किमद्यापि नयामित्युक्या सौमित्रे रावणस्य च बोधाय रामाख्यातमाचल्यो। तायप्यूचाते । कृपालो साधु काः । तव शुभोपदे- गेन दासविस्मृतितिा । प्राक्कर्मभिरपितो नरकावासो दीर्घः। तदुःखं कोऽपनेष्यति । सीतेन्द्रोऽवोचत सुरलोके तीनपि नेप्यामीति । वे तैनीताः कणशः पेतुः। भूयोऽपि मिलिताङ्गानुद्दः। ते तथैवाऽपतन्त । ते सीतेन्द्रमूचुः । उद्धियमाणानाम- स्माकमधिकमेव दुःखं भवति । घो याहि । सीतेन्द्रस्तान्मुच्चा रामं नत्वा शाश्वताईचीर्थयात्रायै नन्दीश्वरादिषु व्रजन्देवकुरुपदेशे भामण्डलजीव हप्ता स्नेहात्मवियोध्य स्वस्थानं ययौ । रामः केवलित्वे पञ्चविंशत्यन्दी भव्यान्प्रयोध्य पञ्चदशाब्दसहस्राण्यायुः पाल- यित्वा परं पदं प्रपदे । ॥ इत्याचार्यश्रीदेमचन्द्रविरचिते विपठिशलाकापुरुषचरिते गद्यपन्धे सप्तमे पर्वणि रामनिवणिगमनो नाम दशमः सर्गः॥ ॥समाप्तं चेदं रामायणम्॥

·विधि
मलाकापुर
पचारिते
॥ अथैकादशः सर्गः॥
पर्वणि
एकादशः
सर्ग:
॥५०॥
नमो नमिजिनेन्द्राय सुरेन्द्रमहिताङ्गये। कर्मद्रुमगजेन्द्राय धरित्रीकल्पशाखिने ॥१॥
अत्रैव जम्बूद्वीपे प्रस्पग्विदेहे भरताभिधे विजये कौशाम्बी पू: । सिद्धार्थों राजा । सुदर्शनराचदीक्षः कैश्चित्स्थानकैस्तीर्थकन्नाम-
कार्जयित्वाऽपराजिते ययौ । अपसिंशदर्णवोपममायुः पूरयामास । इतश्चात्रैव भरते मिथिलापुर्या विजयराजस्व वप्रादेवीकुक्षावश्व-
युपूर्णिमायामधिन्यां चतुर्दशवप्नसुचितस्तीर्थकृअन्माऽवातरत् । श्रावणकृष्णाष्टम्यामश्विनीधिष्ण्ये नीलोत्पलाई स्वर्णा देवी
गुतमस्त । दिक्कुमारीकाः मृतिकर्माणि चक्रुः, इन्द्रा मेरौ स्नपनं च । विजयो राजा प्रातर्महमकारयत् ।
प्रभौ गर्भस्थिते रुद्धा पुर्यासीन्मिथिलारिभिः । अधिप्रासादमारोहमादेवी च तत्क्षणम् ॥२॥
वनां प्रेक्ष्य च तद्गर्भानुभावाद्विजयं नृपम् । यन्नेमुद्धिप इत्यस्य नमिरित्यभिधा दघे ॥३॥
यौवनस्थः प्रभुः पनदशचापोच्चो रे । सार्धे द्वे वर्षसहस्र व्यतिक्रम्य पित्रा दत्तं राज्यमपात् । पञ्चाब्दसहस्राणि राज्यं पालयित्वा
लोकान्तिकबोधितो राज्ये सुप्रभं पुत्र न्यस्य वापिकं दानं दत्वा।
सुप्रभायैर्नृपः शक्रादिभिर्देवैर्वृतः प्रभुः । देवकुळ शिविकया सहस्राम्रवणं ययौ ॥४॥
॥५०॥

·आपाहनम्यामधिन्यां नरमेहनि नृपसहसयुतः पठेन मावजन् । जातमनोज्ञानो द्वितीयेऽहनि वीरपुरे दत्तराजेन क्षैरेय्या पारितः । मुरैना पगुषारादिपर्क पीठं च चक्रे । प्रमुर्नयमासानन्यत्र.विहृत्य सहसासवणे दीक्षास्याने पष्ठेन बकुलस्याघः प्रविमया तस्यौ । नदा मार्गशुलंकादश्यामश्विनीमे केवलमुदपादि । सुराः समवसरणमशीत्यधिकचापशतोषाऽशोकभूपित व्यधुः। प्रभुरशोकं प्रदक्षिणीकृत्य नीर्याप नला प्रामुखो रत्नसिंहासने न्यपदद । अन्यदिक्षु व्यन्तरकृतं प्रतिबिम्बत्रयं बभूव । यथास्थानं सङ्घ निषण्णे सके स्तुत्या विरते पसर्देशनां चक्रे । असारोऽयं संसारः। ततो यतिधर्माय यतेत । वत्राऽशक्तः श्राद्धधर्मायोत्तिष्ठेत । अहोरात्रं धर्मचेष्टाभिः श्राद्धो नयेत् । बाये मुहूर्व उचिप्ठेत् । गृहस्थोऽपि विशुद्ध्यतीति यावत् । कुम्भाधाः सप्तदश गणधरा आसन् । प्रभोदें- सनान्ते मुम्मदेशनां श्रुत्वा शक्रायाः स्वस्थानं ययुः। तत्तीर्थजन्मा कुटियक्षस्यक्षचतुर्मुखः । स्वर्णवर्णो वृपरथश्चतुभिर्दक्षिणभुजैः ॥५॥ पृतमातुलिगशक्तिमुद्राभयदैर्युतः।वामैः पुनर्नकुलकपशुवजाक्षसूत्रिभिः ॥६॥ (युग्मम्) तपय देवी गांधारी श्वेताजी हंसयाहना । दोा वरदखनिभ्यां दक्षिणाभ्यां विराजिता ॥७॥ यामाभ्यां पीजपूरिभ्यां पाहुभ्यामुपशोभिता । अभूतामित्युमे भर्तुर्नमेः शासनदेवते ॥८॥ ममोः साना पिशविः सहसाः । साम्चीनामेकचत्वारिंशत्सहस्राः । पूर्वभृतां सार्धा चतुःशती । अवधिज्ञानिनां पोडश शताः। मनो- मानिनो पठयग्रा द्वादशशती । केवलिना पोडश शताः। जातवैक्रियलब्धीनां पञ्च सहस्राः । वादिनां सहस्रम् । श्राद्धानां लक्ष सप्ततिः सहसाय । श्राविकाणां निलक्षा अष्टचत्वारिंशच सहस्राः । सम्मेताद्रौ मुनिसहस्रेण सह मासमनशनी वैशाखकृष्णदशम्याम-

·रिपष्ठि-
पलासपुर
पनरिने
धिनीमे तैर्मुनिमिः समं सिद्धः।
कौमारेऽन्दानां सहस्रो साधी राज्ये तु पञ्च ते। व्रते सार्षी सहस्रौ चेत्ययुतायुर्नमिप्रभुः ॥९॥
यीमुनिमुद्रतनिर्याणास्पदवन्दलक्षेषु नमिनिर्वाणम् । सुराः शरीरसंस्कारपूर्व श्रीनमे सपरिवारस्य निर्वाणकल्याणं व्यधुः ।
॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विपष्ठिशलाकापुरुषचरिते गद्यवन्धे सप्तमे पर्वणि नमिनाथचरितवर्णनो नामैकादशः सर्गः।।
॥ अथ द्वादशः सर्गः॥
सप्तमे
पर्वणि
द्वादशः
सर्गः
I५१॥
नमो विहरत्येव हरिपेणचक्री । तचरितं यया । अत्रैव भरतेऽनन्ततीर्थे नरपुरे नराभिरामो नृपः। प्रव्रज्य सनत्कुमारे सुरोऽभूत् ।
पासालदंश काम्पीत्यपुरे इत्याकुवंशे महाइरिराजस्य मेराकृक्षापयतीर्णः । पञ्चदशधनुस्तुङ्गो हेमामो हरिपेणः सुतोऽजनि । युवा राज्ये-
मिपितः । अयशालायां चक्ररत्नं प्रादुरभूत् । अन्यान्यपि त्रयोदश रत्नानि जज्ञिरे । दिग्जयः। द्वादशाब्दानि चक्रित्वाभिपेको-
१ माच्या मागवतीर्थकुमार, याम्याच्या वरदामपति, पश्चिमाधौ प्रभासेर्श सुरं, सिंधु, वैताधे चेताब्याद्रिकुमारं, ततः कृतमालदेवं, सेनान्या
मियोः पशिमनिटं, यथाविधि तमिसा प्रविश्य निर्गत्य च आपातनानो म्लेच्छान् , सैनान्या सिन्धोः पश्चिमनिप्फुटं हिमवत्कुमारं च जित्वा ऋप-
भाटे स्वनाम लिपिन्या सेनान्या गांग निकुटमजयत् । उभयश्रेणिविद्याधरैर्दत्तदण्डो नाट्यमालं खण्डमपातया निर्गत्य सेनान्या गांगं निप्कुटं
पादिया गायामायामाम । नर गतामुलमागधवासिनो नय निक्ष्यो क्शीवभूयुः।
॥५१॥

·त्सवः । प्रवज्य निवृतो दशमश्चक्री । कौमारे वर्षाणि (३२५) सपादानि त्रीणि शतानि, मण्डलिव ३२५, जये सार्धशतम्, चक्रित्वे सार्धाएशताधिकाटसहस्राणि (८८५०) व्रते सार्वत्रिशतानि ३५०, एवं वर्षायुतायुः। ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्ठिशलाकापुरुषचरिते गयबन्धे सप्तमपर्वणि हरिपेणचक्रवर्ति चरितयणनो नाम द्वादशः सर्गः ।। ॥ अथ त्रयोदशः सर्गः॥ नमेस्तीथे जयश्चक्री, तञ्चरित्र यथा-अस्यैव जम्बूद्वीपस्यरवते श्रीपुरे वसुंधरो राजा । पद्मावती प्रिया । मृत्योरुद्विग्नो विनयं- घरं सुतं राज्ये न्यस्य मनोहरखने वरधर्मः प्रव्रज्य सप्तमकल्प ययौ । मगधेपु राजगृहे इक्ष्वाकुवंशे विजयराजो प्रायां सुतो जात: जयो नाम धनुदिशकोचः काश्चनच्छविः । तस्य पित्रा दत्तराज्यस्प, आयुधागारे चक्र समुत्पेदे । कृतदिग्जयोऽखण्डविक्रमः पद्- खण्डा भुवं भुक्त्वा प्रवत्राजा कौमारे वर्षत्रिशतम्, मण्डलित्वे ३००, दिग्जये शतम् , चक्रित्वे एकोनविंशतिः शतानि, व्रते चत्वारि शतानि, एवं वर्षाणि त्रीणि सहस्राण्यायुः । ततः सिद्धः। ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिवे विपठिशलाकापुरुषचरिते गठवन्धे सप्तमे पर्वणि जयचक्रिचरितवर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः।। रामलक्ष्मणदशानना नमिस्तीर्थकृत हरिपेणचक्रभृत्। चक्रभृच जय इत्यमुत्र षड्वर्णिताः श्रुतिसुखाय सन्तु वा ·॥ समाप्तं चेदं गद्यवद्धं सप्तमं पर्व ॥