·। योश्म्। ]] प्रकाशकोक्तिः गोवे कश्यपले कुले सुविदिने गाहीतिचटान्वये, जातवावसथा मदागिवमुनिस्तस्यैव वंश्यो महान् । वेदाना मधिदेवतार्थकरण चै कोऽध यो भारते , चासर्वदाविधिवैदिकगुरुः सत्यव्रतो नः पिता ॥ १ ॥ जावा यत्सत्यनिहां प्रमुदितगुरुणाऽऽख्यायि मत्यवतो यः, बुन्दीयोऽप्यार तुष्टः सदमि परिचयाद यं हि सामयमौति। हारियन्ट्रीयपने जयपुरममिती येन लब्धाः पतिष्ठाः, माध्यख्यं येन काश्यां कतमुभयमतं श्रीदयानन्दवाद ॥ २ ॥ शास्त्रीयीभक्तरामो लवपुरवसतिर , दाक्षिणात्यश्च शास्त्री- रावः यीनारसिंहो , मृतसरनिलयः योजगन्नाथ पार्यः । काश्यां वड़े च गौडे जय शिव-कनकाः, गुजरेऽप्यक्षयाद्याः, हाराणाद्याःसनीडा हित-शिव-भषका यस्थ शिष्याच शता:॥३॥- सामानानमता भवाञ्च यजुपां त्रिमाद्वाणाना मपि, येनाकारि सता मुद विवरणं वगानुवादस्तथा । टीका टेवगिरा दगापि रचिता वेदेषु सूत्रेषु च अय्याथा: प्रथितालिवेदमथिता ग्रन्यास यस्थाष्टको॥४॥ प्रायापाच्यबुधा अवायविबुधा पौदीय विद्याधनाः , मानां गिक्षयितुः प्रशस्तिलिपिभिर्गायन्ति यस्योद्ययः । मत्यार्थाध्ययनपत्तिवशगा पायान्ति ते यन्मठे, नने रचित त्रिवेदगमक नैकहानवाचनम् ॥ ५ ॥ 1 .

·प्रायान्यस्य मामगाचार्यस्य याप्योहोच्यापाथावायभारतीय- महामहोपाध्यायाविधीमलिखितानि वणि प्रशस्तिपत्राथि, तया मेकतमादिक्ष उद्वरामि गोकद्रयम्- "पा रत्नाकरमेखलावनितले दीपे वितोऽन्यव च, न स्पर्दी न च यममोऽपि च बुधो सहेदविद्यागुणैः। अर्थाना मनिश चमत्कृ निमता कोशोऽनिश दर्शक' विदाई किरीटरननिचये चिन्तामणियाग्रयो । x x X विद्या विद्या दुदारदीप्सिनिचमडल रोचयन् , खान्तध्वान्तमदानशान्तजनुपा सद्य समुन्मीचयन् । वेदव्यानतिजैमिनीयजटिलान् भावान् सदालोचयन् , कोऽप्यामाययशा जयत्यतितरा सत्यव्रत मामग ॥"-पति चम्पारण्यवास्तव-पण्डितवरस्थ "श्रीचन्द्रशेखरधरशम्र्मण,-१८६, ०४' कनिकासा, (सामकण्हे तिलब्धयशोगामा), बीडितवतमा। घट्वेदविद्यालय । संवत् ११३। मकाभक । -- ·॥ अथ निरुतालोचनविषय सूची ॥ ... ... ... B ५ ... .4 २७ विषयः विषयः यथ निरक्तालोचनोपनमः . ३] पुराकल्पश्रुतस्य थाण्यानम् २३ सकृतस्यास्य निघण्टुभाष्यस्य निरुक्तस्य कत्तनिर्णय: २६ निरुतत्वविपादभारम्भः अध यास्कपरिचयारम्भः २७ জানা স্থায়ীরূলল্পনি १ शतपथ छन्दोमन्थ-वह कप्राति- যিধামযিনাৰি शाख्य पाणिनिसूत्रोक्तेभ्यो- निघण्टोरमि निरुतत्वम् ऽन्योऽयमिति निर्णयः निघण्टोनि रक्तस्वखण्ड नपराणां महाभारतीययास एवायम् २१ छान्दोग्य गोपथ-पातिशाग्य व्यथ याकस्य मुख्यपित्वं नास्त्यपि द्वितीयत्ति-मनुटीका महा- मुनित्व मस्तीति प्रतिपादनम् ३२ भारत-यास्कीयनिरक्त भ्राणा | सस्थपिलक्षणम् , इत्यात नागलोक पानझलमाणपाठ स्वथोरभिनत्वम्, ब्राझय- हरिकारिका निधगनिर्वचन प्रत्यक्षता मातिदेशिकर्षि निरुक्तति प्रस्थानमेदवाक्यानां बम, ऋषिवंभप्रभवत्वेन यवहारस्य च प्रामाश्यतया ऋधिवंग लण्य मिति पति- যমুনা है पादनाय ग्रावाश्वोमाया प्रथमाध्यायादे पठाध्यायत्वादि १३ गावतरणम् , धिस विध অথ বিয়ালিহাতী কাকার वर्णनम् , महाभारतवीणो- ममाम्बायचवेदाङ्गले लेख:, व्यापलायनीयरह्य- वेदाङ्गानां पदत्वाख्यानम् सूत सख्यामाधोणं नाम- व्यय निघन नियोः प्रतारौ २२ सारखप्रदर्शन সংৰকমৰ মুৰব্দ মায়- बच निकास्य बादशाध्यायाना मैव देवराज दुर्गाचार्य-महाभारत- छम्मतेग पुराकल्पगुतवचनेन च निघरटोरनिदिएकालोनावम् २१ दुर्गाचायमते मायणाचार्यमने प % ... .. . याकोयत्वनिरूपणरम्भः देवराधमते हादशाध्यायित्वम् ४५ By ·4 ५० ... . [ ] निएकस्य त्रयोदशाध्यायित्वम् ४६ | मनुमंहिताया; ० . पू. कात्यायनपतचल्योये, मि तथा ५ प्रणयनकाल निरूपणम् -- अध यारकस्खास्य बौदितसमय यादिपतचलि-पाराय-काश- निर्णयाय यवारमः शत्व-नैमिनि-कणद-गौतम कालनिर्ययोपयोग्याथै विहासिक कमिल ग्रासुर-वार्तिककार ग्रन्थानां दुलभता कात्यायनेन्यः परकालौनत्वम् । कालनिर्णये हितायन्यानाम् ५१ घसा दर्शनानां मौर्यापर्यम् ब्राझणवचनानाम् ५२ कात्यायनस्य १२. सू. पू. याक -पौराणिकवचनानाम ५३ रणवार्तिकप्रथयनम् १००-०/ -यगुरुभिम्यादीनाम् ... ५५ /-यास्कात् परभवत्वनिर्णय: १०२ ----गुणातादीनाम् ५६ | पाणिनेः ५३.० ख. पू. सर्वतो- निरकस्यास्य प्रचलितमहाभार सुखादियाकरणप्रणयनकाल: १.६ तात, भाय्यकारात मतम -~-यास्कान पूर्ववत्वनिर्णयः १.५ लेच. प्रचलितमनुमहितातो. -गादियाकरणकत्वम् १० ऽपि प्राचीनत्वनिर्यय: ५७-६१ -पदमंहिताकारपरभवत्वम् । मतभरी:४५-पू. महाभाषा --क्रममंहितासाचापरवं ११ प्रणयन मिति निर्णयः ६९-७२ ~~छातु नमःमहादिभ्यश्च ११५॥ R ------चन्द्रगुप्तकालीगत्ववयनम् ७३ -अपशाब्दिफेवपि प्रायम्यम् ११३ ---पुष्पमित्रयामित्वसनम् --माहेशयात ध्यत्वनिर्णयः १६ -~-यवनावरोधममकालीनव.७६ --अत्रिधभतिभ्यः परभवत्वम् १८ --पाधिनिममकालीगवनः ७८ कुमारयाकरणनच प्राधीनावम् ११० -~वासवरमोत्तरभवत्वस ७) कवि पाणिनेस्तु याकरणमाषा- मातणे: योगशाखद वेदाशास्त सत; पतक्षरप्यांचौनत्वं ११७ भ्यां भिन्नवाश्यानम् --युधिहिरादिभ्यः परभवत्वेऽपि কাল্পে মাঘে-কমলা সুকান্ দুর্বল थालेपाधिनित्तः परजचं कात्याय- चावांक जमूक-कायाधनेभ्यः नवो यास्काइ पूजासम् १६ परकालीनवास्थानम् ८४-८८'भानकाय परण कपिल पाणपतकार- ·... .. .. +1 ... ६६ ... ... ... ... [] प्रतिशाण्यप्रणयनकास: ... १२२ साध्यायः- सम्यगध्येय: -याडिसमकालिकत्वम् । १२२ यागमः यादेशः प्रातिशास्थात् प्राक् पाणिनीयम् १२५ | निगम;-निगमगम् प्रातिशायरच्छौनकस्यसूक्तदृष्टः मन्तभागस्यैव सुखं निगमत्वम् , मण्डलद्र कल्पकारशाखाकार ब्राक्षणभागस्य तु तदारया- शिक्षासम्यः शौनकेभ्यो विभि ग्रन्थत्वेनेति प्रतिपादनम् नवं परजत्वच १२६ यास्त-जैमिनि-श्वरस्वामि प्राचीनार्याणां मोबनामयवहार शतानि मन्तलक्षयानि ७० एक गामविभ्रम हेतुः १२८ मन्त्राण त्रयोदश विधत्वाख्यानम् १७२ बहद्दवतानकोनकः प्राति मन्त्रभाग:- संहिता ... १७४ शाख्यत: शौनकात् थाक संहितापाठप्रकारपरिगणनम् १७४ रणवत्प्राणिनेचावरना १२६ शाखोत्पत्तिहेतुकथनम् ५७४ यावस्य १८००७टपूर्वजत्वम् १३. ऋगवेदीयशाखाः १७पू पोलिङ्गीयारोतिरेवावलम्बिता १३१ ) यजुर्वेदीयमाखा: प्रथ मन्त्रार्थदोधार्यव निरुक्तम् १३२ सामवेदीयशाखा; १७४ याक्षणार्थवोधाय चेत्यन्यमतम् १३३ अथर्ववेदीयशासा: अथ वेदशब्दार्थादिनिर्णय; ... १३४ | एकस्य पदत्य कशाखाध्ययनेनैव वेद विद्या १३३ सर्वशाखाध्ययन सम्पदाते श्रुति:प्रवादः १३० यजुःशाखाना देवियम् १७८ याबाया:अभ्यन्तः ... १४२ | यजुषो दैविध्य हेतुकधादि चपी विविधरचनामयः ११६ मर्व मंहिताना मेककालनाचम् १७४ भगायशुस्मामापरसंहिताना ऋग्वेदीयदितीयमण्ड लस्यापेक्षा समकालत्वनिषेधारम्भः १४० इतावांचीनवमतसहनम् १८० मंहितानां त्रयीत्वम् - १५१ ऋगवेदीयदशममहलस्य परि अथर्वनामपदविभाजकत्वम् १५३ शिरूपत्वमतख नम् १५ भूगादीनामधिकारियो प्यव मामदीयाना मडमन्त्राणा रियमाणान्यभिधानानि सह तत्वमतखनम ...१० वाद-प्रवन्धः १५८ आमालचमानामुमपादनाम ... ... ... ... १७७ ... ... .. ... १८ ·... -- . आझणवाक्यानो दशविधत्वम् १८२ अथ देवराजदुर्गाचार्ययो:नमयो --विधातिरिकालत्वमपि १८३ रामानुनम्बामिनो जन्म मंवत् १० ध्यर्थवादविचार: ... १८३ उपटभहस्य १.०२ गते आक्षण्यन्यसंस्थाना मंहिता मन्त्रभाषाप्रणयननिरूपणम् । महानगवलम् ... १७ दुर्गाचार्यो देवराजादवरः २ निदानीभ्यो वैदाङ्गानि १८ --मायणाचार्या धाग्भवः अमाशयस्थपरिचयः १e भायणाचार्यस्य सं० १३०० गते मायणाचार्यस्याधामगत्वम् वेदमायाप्रयधनविरूपणम् : स्पारण्य कानां प्रायनप्यन्तर्गतत्वं २०३ / महीधरमिश्रस्य मं०११७६-- उपनिषदाच कामाश्चित्तात्र २०७ | १२०० मध्ये यजुर्भाष्यप्रणयनम : उपनिष छदस्य पाणिनियास्तादि देवरावस्य मं० ११५१-११७५ म विदितत्वोपपादनम् नेघण्ट कनिर्वचनप्रणयन म्पय वेदोत्पत्तिकालनिर्णययनः २१. यपालधतत्परिचयारमः तत्पत्तिकालनिर्णयस्याशमयता २११ घण्ट कनिर्वचननामहेतुः घशातकालिकर्षिततत्वम् २१३ | हरदामिश्रस्य, स्कन्दस्वामिनः, धीमाशतत्वसूचको मन्त; ૨e भवसामिनः, गुदेवख , बाक्षयकालनिर्णयापाः उबटभहस्य , श्रीनिवामस्य , मसपथमाझणस्थानतिप्राचीनाच माधवदेवस्य, देड्टाचार्यस्य , मितिमतस्य वदनम् .... રાદ विनायकमदृस्य, मासरमिथस्य , माघ निरामयतिपादाविषधा: २२३ भास्करमदृस्य, भरतसामिनच निमशास्सस्य व्यनिर्दिघकालि परिचय: २७०--२७० कलसूचकवीवकथनम् .. २२३ देवरामस्य प्रशंमा निन्दा च २७ निशक्तोलविधयाणा मनुक्रमेय - अलबनिगमाभ्युपममः २०६ भोपतो वर्णनम् २२४ | माजयवचनानाच निगमत्वम् २०६ नितिपाद्यानां विधान दुर्गाचार्यस्य दाक्षिणव्यत्वम् . , २४० परिवारम्भ: -~धारण लामोदाहरणानि २८० तक विज्ञानोदाचरणनि २४६-२१५ । शारयानदूषणोरादरगानि ३८१-२५ .

·!! अथ निरुतालोचनम् ॥
'साचारकतधार्माण भयो बभूः । तेऽवरेभ्योऽसीदासतधर्मय
उपदान मन्वानसम्पादु । उपदेशाय मायनोऽवरे विषयहणायेम
ग्रन्थ समादा मधुर्वेदश्च वेदशानि च (१६५)
१
-
पधेद मालोचयाम 1- कि मिदं निरुक्तम् । तस्यैतस्य वेदाङ्गत्व मस्ति
नास्ति वा १ रतन्मूलस्य क. प्रता, को वैतस्य १ क किल यास्क.१ व्यस्य
ऋषिव मस्तिनास्ति वा कियाच्च यन्थो यास्कीय ! कच कालस्तस्य
भारतस्य कैमर्थिकी तस्यैषा पत्ति. १ कोऽयं वेदः पैदकालनिर्णय शक्यो
शियो वास्माकम् १ के विषयाचेतविरक्तप्रतिमाया । प्रसङ्गती देवराज
मायणाचार्यदुर्गाचार्याणाच कालादिक किश्चिदालोथ मिति दादश ।
(1)
तवादी कि मिदं निरुता मिति । ऋग्मायभूमिकाया
तायणस्वेद माह- “प्रतिगम्भीरस्य वेदस्यार्य मवबोधयितु
शिक्षादीनि घडगानि महत्तानि । अत एव तेपा मपरविद्या
रूपत्व मुण्डकोपनिषद्याथर्वणिका प्रामनन्ति- ६ विदो वेदि
तव्ये इति इ म यद ब्रापिदी ददन्सि, परा चैषापरा ।
तवापरा ऋग्वेदो यजुवेद सामवेदोधर्ववेद, शिक्षा को
व्याकरण नियत छन्दो ज्योतिष मिति , अथ परा यया
.

·३ कल्पात निरुतालोचनम्। सदर मधिगम्यते' इति । साधनभूतधर्मन्नानहेतखात् षडङ्ग- महितानां कर्मकाण्डाना मपरविद्यात्वम् ; परमपुरुषार्थभूत. ब्रह्मचान तुलात उपनिषदा परविद्यालम् । (१) वर्ण स्वराासारणप्रकारो यवोपदिश्यते मा शिक्षा। तथाच नैत्तिरीया उपनिषदारम्भे ममामनन्ति– 'शिक्षा व्याख्या- स्यामः । वर्ण: सर' मात्रा बलं साम सन्तान इत्युताः शिक्षा- ध्याय' इति । 0-01 तस्मात् स्वरवर्णाद्यपराधपरिहाराय शिक्षाग्रन्योऽपतितः। (२) कल्पस्वाखलायनापस्तम्बबोधायनादिसूत्रम् ; समयं ते यागप्रयोगोऽवेति व्युत्पत्तेः । - । अतः कल्पसूत्र मन्त विनियोगेन क्रत्वनुठान मुपदिश्योपकरोति 1 0-. । तस्मात् गिनेव कन्योऽप्यपेचितः। (३) व्याकरण मपि प्रकृतिप्रत्ययाद्युपदेगेन पदस्वरूपतदर्य निययायोपयुज्यते 1 6-0 । सम्मादियं वाक् इदानी मपि पाणिन्यादिमहर्षिभिर्व्याक्ता सर्वे : पठ्यत इत्यर्थः । ०-० । (४ क ) पर्यावधीधे निरपेक्षतया पदजातं यतीनं तन्त्रि- राताम् । 'गौ: म्मा उमा मा मा क्षमा'-इत्यारभ्य 'यसवः वाजिनः देवपनो देवपन्नाः-इत्यन्तो यः पदाना ममाम्रायः ममाघात: , तस्मिन् पन्ये पदार्थावबोधाय परापेक्षा न विद्यते ; एतादम्ति पृथिवीनामानि , एतावन्ति हिरनामानीत्येवं तव तत विम्पट मभिहितत्वात् । तदेतविरुक्तं विकाण्डम् । 0-1 पञ्चाध्यायरुपे काहवयासके एतस्मिन् पये परनिरपेशितया पदार्थम्योतत्वात् तस्य पन्यस्य निरुत्यत्वम् । (४) तदव्यायानच 'ममात्रायः समानात:'- इत्या- ·किमिदं निरुताम् । यातयामान्यस्य भ्य 'तस्यास्तस्यास्ताद्धाव्य मनुभवत्यनुभवति' इत्यन्त हादशभि- ध्यायेर्याको निर्ममे , तदपि निरुक्त मुच्यते ; एकेकस्य पदस्य भाविता अश्ययार्थास्तत्र निःशेषेणोयन्त इति व्युत्पत्तेः। -1 तस्माद वेदार्थावदोधायोपयुक्त निकतम् । (५) तथा छन्दोग्रन्योऽम्युपयुज्यते , छन्दोविशेषाणां नव तन वेहितखात् । ०-०। 'यो ह वा प्रविदितायच्छन्दोदैवत- पाहाणेन मन्त्रेण याजयति , वाध्यापयति वा , स्थाणुं यति , गते वा पद्यति, प्रवा मीयते, पापीयान् भवति , छन्दासि भवन्ति ; तस्मादेतानि भन्ने मन्त्रे विद्यात्'-इति श्रूयते ( मा० प्रा० प्रा० १० १ख.)। तस्मात्तावहेदनाय छन्दो ग्रन्य : उपयुज्यते। (६) ज्योतिषस्य प्रयोजनं तस्मिन्नेव ग्रन्ये विहितम्- 'यन्जकालार्थसिद्धये'-इति । कालविशेषविधयय यूयन्ते- 'संवत्सर मतहतं चरत्संवत्सरमुख्य भृन्वेत्येवमादयः संवसर विधयः । वसन्ते बाधणोऽग्नि मादधीत , ग्रीमे गजन्य पादधीत ,। शरदि वैश्य आदधीतत्याद्या ऋतुविधयः । मासि मासि सत्रपृष्ठान्यु- पयन्ति , मासि मास्यनिग्राधा गधन्त इति मासविधयः । यं कामयेत वसीयान्व्यादिति तं पूर्वपचे याजयेदित्याद्याः पक्ष- विधयः । एकाष्टकाया दीक्षेरन् फलानीपूर्णमासे दीफेरनित्याद्या- स्तिथिविधयः । प्रातर्जुहोति सायं जुहोतीव्याद्याः प्रात:कानादि. विधयः। सत्तिकासग्नि मादधीतत्याद्या नचवविधयः । अतः । कालविशेषाम् अवगमयित वोतिष मुपयुज्यते । एतेषा वेदार्थोपकारिणा पसा ग्रन्यामा वेदाङ्गवं शिक्षाया Ra मुदीरितम्- 'छन्द, पादी तु वेदस्य इस्ती कम्पोऽय

·४
निरुतालोचनम् ।
पठाने । ज्योतिषा मयनं चक्षुनिरुक्तं योन मुयते । शिक्षा
धाणन्तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात् माग मधीत्वैव
ब्रहालोके महीयते -इति"-इसि ।
अथाव किचित् प्रासनिक मप्युच्यते । सायणीयभाष्ये
यदुद्दतो दृश्यो 'शिक्षाम्' इति इखेकारपाठः, मूलविरुद्ध इति
म नूनं लेखकमुद्राकरप्रमादजः ;
तैत्तिरीयारण्यकोपनिषदि
हि 'गीताम्' इति दीर्धकारशवणात् । किश्च औपनिपदः
शिवाध्यायस्त शिक्षणीयविद्यानां नामबोधक एव । तयाच शिक्षा-
ग्रन्थेषु वर्ण कारादिः, सर उदात्तादिः, मावा इस्त्रादिः,
बलं स्थानप्रयत्नौ , साम निपादादिः, सन्तानः विकर्षणादिः ;
एपो बोधन मेव भिक्षामन्यप्रयोजन मित्युपदेशः फलितः। ते तु
शिवापन्याः सन्ति बइयः ; तव विंगत्मयाका अम्माभिटाः।
लिया नामानि यथा-
(१) याचवका शिक्षा, (२) वासिष्ठी शिक्षा,
(३) कात्यायनी शिक्षा, (४) पाराशरी शिक्षा,
(५) माण्डव्यमिक्षा,
(६) अमोघानन्दिनी शिक्षा,
(७) लघ्यमोधानन्दिनी शिक्षा, (८) माध्यन्दिनीयशिक्षा,
() लघु माध्यन्दिनीयगिक्षा, (१.) अमरेगी शिक्षा ,
(११) गयौशिक्षा, (१२) खराशिया,
(१३) पोडमनोको गिशा, (१४) अवमाननियगिना ,
(१५) स्वरभतिलक्षणगिचा, (१६ } क्रममन्धानशिक्षा,
(१०) गनशिक्षा, (१८) मनापारशिया,
(१८) प्रातिशाप्यप्रदीपशिधा, (२०) वेदसूत्रपरिमापाणिता,
(२१) यशर्विधानशिक्षा, (२२) मगष्टकगिक्षा,

·किमिद निगताम् ।
५
।
.
(२३) क्रमकारिका शिक्षा , (२४) पापिनीयशिक्षा,
(२५) नारदीयशिक्षा, (२६) गौतमी शिक्षा,
(२७) लोमणी शिक्षा, (२८) माण्डूको शिक्षा,
(२८) शौनकीया शिक्षा, (३०) पाथर्वणशिक्षा चेति ।
नेताः सर्वा एव शिक्षा सर्वासा मेव वेदशाखानाम् , नापि
कविपया: ; प्रत्युत सर्वा एव मिथोविभिन्न विषयप्रधानाः, अपि
विभिनवेदगाखीयाः। यथा-- सामवेदीयस्वरसामसन्तानादि-
वित्तानाय 'नारदीया', 'लोमयो', गौतमी' चेत्येता तिस्रः
शिक्षाः सामवेदमावस्यैव। सर्वासा मेवासा गिक्षाणा तत्ति-
पीयानात-वर्गखराद्यन्यतमविषयत्वेन मिचेलवे केनैव पदेन ग्रह
गीयत्व मिति सर्वासा मेव शिक्षानामागबम् । एव' कल्पयन्याना
मध्यनेकवं शाखाभेदजन्यं नूनं स्वीकार्यम् । तवायाप्यविलुप्ताः
एकस्य सामवेदप्येव वयः कम्पपन्या:-- लाट्यायनसूत्रम्, ट्रामायण
भवम् , उपग्रन्थमुवति तैत्तिरीयकाना मपि बोधायनापस्तम्थे।
तथा मन्ति व्याकरणान्यपि बन्जनि। तव पाणिनीयस्यैकस्यादि
मर्पतोमुखत्वम् , प्रातिभास्थानान्तु नामत एवावगम्यते प्रतिगारख
गेकल मिति । विशेषतम् सामवेदस्य स्वरस्तोभविकपणाधु-
पदेगाय बहनि व्याकरणानि समामातानि। तपा मिमान्येवा.
मदधीतानि-मामतन्त्रम् , पक्षरसन्नम् पुण्यस्वम्, पविध
स्वम् , निदानसूवम् , अनुपदसूवम् , तहालचणसूत्रम् , छन
स्वस्याष्टी। निघण्टुनामा मिलमूनअन्यस्वेक एव चिराग
मुविदित ( निम्तमपीदानी मेक मेव याम्फीयं सुमिा मिमि
प्रय मधेदभाष्यकारस्य सायशाचार्यस्य नये निर;
नव मून पशयायी , तदारयानं दादगाधायोसि । मत नियम
।

·६ निरुतालोचनम् । शब्दव्युत्पत्तिप्रकारय हिविध एव ; 'पर्यावचोधे निरपेक्षतया पदनातं यत्रोत तबिरुतम्' इति , 'एकैकस्य पदस्य सम्भाविता तथाच अवयवार्था यत्र नि.पेगोयन्ते तविरुताम्'-इति च । मुण्डकोपनिषदादी यच्छयते निरुक्त मिति पदम् , सायणमते तदु- भयोग्य बोधकम् ; शिक्षावचनतोऽपि यद ज्ञायते निरुक्तस्य वेद- योवत्वम् , तन्मते तदप्युभयविधस्यैव। सतयास्य नये योरव वेदाह समम् ; योरेव निरत मित्येवेकनामा बोधाच अङ्गाना पट्मयात्व मप्यवितय मेवेति। तदिदानी मायोक्तं तदेव परीचित मेप प्रबन्धोऽवतार्यते 1- श्रूयते होकं छान्दोग्योपनिषदि – “स वा एप धारमा हदि, नस्य तदेव निरुताए हृदय मिति तस्मादयम् (८. ३. ३.)" -इति। तदेतत् वृदयनिर्वचन यास्ति निघण्टी , यास्कीये धानकापि। निघण्टी तु तादृगनिर्वचनदर्शनस्य सम्भाष नेव नास्ति ; यास्कीये निघण्टुभाष्यरूपे निरुक्तमन्ये ऽपि हृदय- शब्दनिर्वचनावस रस्तु बहुत्र विद्यते (८.३.१२., १०.३.११.. १३. १. १३. , २.७., ४.४.), परं न कापि तविर्वचन क्षत मस्ति । सतयेमे सुव्य- नेदं यास्कीयं मिरुक्तं प्रादुर- भूतु छान्दोग्योपनिषदः पुरस्तात् , 'पर्धावबोधे निरपेक्षतया पदनातं यत्रो तन्निरुताम्'-दति सायपीय भायं निका- लवणं च नाभिमतं छान्दोग्योपनिषत्प्रयाहुरिति । यूयते चेदं गोपयमाधणे – “योद्वारं पृच्छामः .-" किविकतम् । पापेरोद्वारः सर्व मानोतीत्यर्थः ( १.१. १४-३०.)"-इत्यादि । तदेतदोहारनिर्वदन निघण्टी , वारकीये पा कास्ति ? एतप्रशस्योत्सर घेद मेव वक्तव्यं न ·किमिदं निरुताम् ? 2 . %3B केशव । म धन्यो वर्णये बाम्नां निरत त्वा मृत प्रभो।। श्रीभग- वानुवाच । 0-1गौणानि तंत्र नामानि कम्जानि च कानि चित् । निरुक्तं कर्मजानां त्वं शृणुष्व प्रयतोऽनघ ! | .... | मराणा मयनं ख्यात मह मेकः सनातनः। भापो नारा इति मोक्ता प्रापो वै नरसूनवः। प्रयनं मम तत् पूर्व मती नारायणो ह्यहम् ।-01 नामानि चैव गुद्यानि निमानि च भारत !। ऋषिभिः कथितानीह यानि सद्धीर्तितानि ते (२४१ , २४२ भ०१-५६, १-१३८ श्लो.)"-इति । एव मपीद मेव प्रती- यते- सायणीयं द्वितीयं निरतलक्षण मेवाभिमतं मोवधर्मलेख- कालेऽपि ; म त्वाद्यम् । तत्रैव निघण्टु नाम चाख्यातं दृश्यते , परं न तविनापर मपि तु प्रदपाठात्मकग्रन्यविशेषपर मेव । तयाहि- "निघण्टुक्रपदास्याने विधि मां वृप मुत्तमम् । कपि- वराहः येष्ठश्च धर्मय वष उच्यते । तस्माद पाकपि प्राइ कश्यपो मा प्रजापतिः ( ३४२ अ० ८६ , ८७. सो."-इति। पठित- वाव निघण्टो "हषाकपिः" इति (४. ६. १६.) । तदेयं निघपटो. मिरतावं ने महाभारतकारस्त्यपि सुवचम् । यास्कीयेऽत्र निरुतो च निरुतास्योल्लेखो बहुवैवोदयोषितः , परं न तत्र कापि निघण्टोग्रहणं विवचितम्। तथाहि- "इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुकान्तानि-- नामाख्याते चोप- सर्मनिपाताथ। तत्र नामास्यातजानीति शाकटायनो नेकता- समयय (१. ४. १.)"-इत्येवमादीनि द्रष्टव्यानि। निघण्टोन निघण्टुनाम्नेव व्यपदेश पाहतः ; न क्षापि निरुतत्वेन। तथाहि ग्रन्यारम्भे एव- "निगमनाविधाएर उच्यन्ते ( १.१.१.)"- इति । प्रन्यभूमिकायां (१.६.५.) निघण्टो: स्वरूपं पारि २ ·मदिय भगवता खलु मानिनाचायण पापिनिना धामीमतदातिगयेन योगम्त टुच्यते पचविधं निरुताम्" इगि। १० निरुवालोचनम्। भाषिकलक्षणं च प्रदर्शितम् , तदप्यत्र समालोचनीय मेव । सयाधि-"एतावन्तः समानकर्माणी धातवः, .-., एतावत्यस्य सत्त्वस्य नामधेयानि , एतावता माना मिद मभिधानं नेघएका मिदं देवताना मप्राधान्येनेद मिति ; नद्यदन्यदेवते मन्वे निप- तति नघण्टुकं तत्"-इत्यादि। किचान द्वितीयाध्याय-प्रथमपाटे यनिकभागास्त्र प्रयोजनं वर्णितम् (२.१.१-७.), तदपि निघण्टु- पाठादेव न सम्भवति । अतः सायणीये हितीयनिरुतालक्षणे एवं भगवतो यास्कस्यापि मम्मति यते ; न त्वाये । भगयता कात्यायनेमाम्युलाम् माजानामनोकप्रन्य- "बाहुलकं प्रकृतम्तनदृष्टेनेंगमरूढिभवं हि सुसाधु । नाम च धातुज माह निरुतो व्याकरणे शकटस्य च नोकम्" इति । नदेतच्छोकपालोचनेम च वुद्यते सायपीयं द्वितीयं निरुत- लक्षण मेव भगवत: कात्यायनस्यापि सम्मतम् ; न त्या लक्षण -दितीयलक्षणलक्षित यास्कीये ( १. ४.१.) एव अन्य मथोमादर्भ मादिति। तस्यैष भोकस्य प्यारयानावसरे भगवान् पतननिया- "नाम खलपि धातुज मेव माहुने रताः (३० २पा० ३पा० )" -इत्यादि। साधावगम्यते तस्य भगवतोऽप्यभिमतं मायणीयं दितीयनिशानशाण मेव ; न त्वायम् ;-- प्रायनच एनक्षितेऽपिन- "वागमो वर्णविपर्ययथ दो चापरी वर्णविकारनागी। मिति :- निधण्टी तथादर्शनादिति । पम्ति चेयं हरिकारिका- ·किमिद मिरुताम् । "प्रमोदरादीनि यथोपदिष्टम् (६. २. १०८.)"-इति सूत्रेग्य यसवं सहेपेण विइितन् , तदपि निकतो विमदीनत्य प्रदर्शित मिति फलितम्। तयाचोतां तत्र, महाभाष्ये- "पो- दरादीनीत्यु यते , कानि भूपोदरादीनि ? पृषोदरप्रकाराणि । कानि पुनः प्रपोदरप्रकाराणि । येषु लोपागमवर्तविकाराः धूयन्ते, न चोगन्ते (६५. ३पा० ३० )"-इति । लोपागमव विका- रादयो बोधिताह यास्कीय-निरुत। तदत्र “पथ निर्वचनम्" -इत्यारभ्य “एकपदानि नियात्"-दूत्यन्त (२. १, १-४.) द्रष्टव्यम्। तथा चेद मवश्यं वक्तुं शक्यते यत् श्रीमतो भर्तृहरेरपि सायणीयं द्वितीयं निरुतालक्षण मेवाभिमतम् ; न वाद्यम् ;-याद्य- लक्षणलचिते हि निघण्टौ लोपागमादीनां योधनादर्शनादिति । निघण्टुनिर्वचनकारस्य देवराजयन्वनोऽपि सायपीथे दितीय- निरुतालक्षणे एवाभिमतिः प्रतीयते। तथाहि तल भूमिकाया मेव-"निरुक्त विद्यानिगमप्रतिष्ठाम् अवाप यास्त."-इति, "प्रण- मामि यास्कभास्करं यो समस: प्रकाशितपदार्यः" इति , “भग- बता बास्कोन .-. निरुतानि" इति , "तत्र प्रदश्यं कतिचिदेव निरुतानि"-इति, "स्कन्दस्वामी च तत एव निरुत मनुजगाम" -इति , "भाष्यकारेग्य ( यास्कोन ) बइवक्तव्यत्वात् प्रकरण एव निरुतानि"-इति , "अतो ऽन्येषां यथाक्रमेणानिरी"-इति , "पदानां (निघण्टुस्थितानाम् ) भाषकारेण (यारकेन) निरत्तानाम्" "भाग्यकार व ... निरुतानि"-इति , "नियंचनच नित ... निरीक्ष्य क्रियते"-इति, "स्कन्दस्वामिकता निरुत- टीकाम्" इति , "निरुक्तकारोक्षनिर्वचनसामान्यलक्षण मनुसत्य निति क्रियते"-इति दादशवारं प्रयुक्त निरल पदम् ; -इति , पर नक- ·निरुतालोचनम् । दापि मायणीयावलक्षणलक्षितस्य निघण्टोबर्बोध उपयुज्यते । अन्य- मध्ये पि बहुध निरुतस्योल्लेखः क्षतः । नयाहि- "तयाच निरुक्तम्-- “योनिरन्तरिक्षं महानवयवः परियोतो वायुना ( १. २. ३.)"-इति । दृश्यते चेतत् यास्कीये एव निरुक्ताहितीयाध्यायीय- द्वितीयपादतुर्यखण्डे ; न तु निघण्टो। यत्र यत्र तु मिघटो- बोधन मेवाभीप्सितम् , तव सर्वदेव निघण्टु रिति ममाम्नाय इति च प्रयुताम् । तथाहि तवेव भूमिकायाम-- “समामायं नि वता"-इति , "तेन च समाखायपठितानां पदाना मन्येभ्यः (प्रमङ्गानिराकेभ्यः ) व्याययं किधिचि छतम्" इति , "धीरम्वाम्यनम्ताचार्यादिकता निघण्ट -व्याख्याम्" इति च ; एव .. मन्यवायूध मिनि। -इति । निरुत्तिकारस्य श्रीमदुर्गाचार्य स्थापि मायणीय हितीय- निरुता नक्षण मेषाभिमतम् ; न खाद्यम्। नयाधि तदीयमाना- परणे एव अन्यते-“पाध्यायी-निघरहोश निरत सुपरिस्थिसम्" एकच तम्मने खलु पश्चाध्यायामग्रन्यम्य कम्य चित् निघण्ए रिति नाम, तदयाख्यानअन्य स्य च निरुत मिति स्फुटम्। ससस भूमिकाया मपि प्रहअन्य प्रयोजनकपनायमी- “प्रम: निम नामेद म मारभ्यते। .-.। पधाव मग्विन- पुरुषार्थोपकारहसिममर्थ म्य महाः। तथया-- नामाप्यागोप- मर्गनिपातन वयम् , .-.स्यैप ममामतो निममा गाम्नचिन्ता विषय:"-इन्युन मस्ति । एतसाच प्राय याककृतभाषापायव ग्रन्थस्य निरुतत्वं तहसम्मतम् ; नहिपशाचायीरुपय निघण्टु नाम- प्रन्यस्य नामाप्यानोपमनिपारानपादयचिन्ताविपया दृग्यन्ते । पटोमा सातदनुपद मेर- "तए (याकोयनिरुक या एका गाया ·किमिद निम्तम् । देवपनान्ता पञ्चाध्यायी स्वमवह "-इत्यादि मिटी भू द्रष्टव्यम्। मधुसूदनसरखतीशते प्रस्थानगेदनामग्रन्थे प्रथमन्तू जम्- "एव शिक्षाव्याकरणाच्या वर्णोच्चारणपदसाधुत्वै ज्ञात वैदिकमन्त्र पदाना मर्थ नानाकाहाया तदर्य भगवता यास्केन 'समानाय समानात स व्याख्यातल्थ'-इत्यादि प्रयोदशाध्यायामक निरुता मारचितम्" इत्यादि । तथा च तस्यापि मायणीये द्वितीयनिरुक्त लक्षणे एव सम्मतिर्बुध्यते , न त्वाद्यलक्षणे। तत उत्तरम् "एव निघण्टवोऽपि वैटिकद्रव्यदैवतामक पदार्थपर्यायगन्दात्मका निरुनान्तर्भूता एव"-इत्युनतम । तदेतबिघण्टोवेदाङ्ग त्वसाधना यैवानन्यगत्योलम् , न तु तत् स्वप्रमासिह मिति । व्यवहारतय जायते सायणीय हितीय निरुतालक्षण मेव सङ्घतम् , न वाद्य मिति । तथाहि-बहना निघण्ट पुस्तकाना मध्ये 'निघण्टो प्रथमाध्याय' इत्यादि , अन्तेऽपि 'निघगट, समाप्त '-इत्येवमादय पुष्पिका दृश्यन्ते , न क्वचिदपि निघण्ट - पुस्तके निरुतमन्दोग्दो दृष्ट केनचिदद्यापि । एव निघण्ट, निर्वचनपये च निघए निर्वचने प्रथमोऽध्याय' इत्यादि , 'निघण्ट निर्वचन समातम्' इत्येवमादय पुष्पिका एव दृश्यन्ते ॥ ननु निरुतात्तिकता भगवदुर्गाचाये व तु निरुतप्रथमाध्यायीय प्रथमपाट्याण्यानान्ते पुष्पिकायाम् "इति जम्बूमार्गाथमवामिन प्राचार्यभगवदुर्गस्य कृती निरुक्ष्याख्याया षष्ठस्याध्यायस्य प्रथम पाद" इति यास्कीयप्रथमाध्यायव निरुतपठाध्यायव बोधि तम् , एव मुत्तरवापि, ग्रन्थान्ते च "इति सपादसप्तदपाध्यायी ऋज्वर्या नाम निकतहत्ति समाप्ता"-इति यास्कीयसपाददादशा ध्याम्या एव सपादसादगाध्यायीत्व नापितम् । ततप तन्मने .

·१४ निगवालोचनम्। -इति च ; निघर निमायोर कात्म्य मय प्रतीयते । तया सत्युपपन मेय निघण्टोय निरुताल मिति तम्मने सायपीय माद्यं निरत्तलक्षण मपि सुसङ्गतम् :-इति चेद ; उपक्रमोपमहारविरोधासगात् । उत्तं युयक्रमे “पञ्चाध्यायोनिघण्टोय निरुक्त सुपरि स्थितम्"- इति, "अयञ्च तस्या हादवाध्यायीभाष्यविस्तर: (१. १. १. टी.)" एवञ्च निघण्टोः पञ्चाध्यायीलम , तद्भायात्मकस्य निरुतस्य हादगाध्यायोवं सुतरां तयोः पार्थक्यच्चोररीकृत मेव ; प्रतिपादीयवृत्त्यु पसंहरो ग्रन्योपसंहरणकाले च उभयो- रैकात्म्यमून के निशस्यैव सपादमादमाध्यायीत्वं स्वीकृत मिति स्वीकारे तु उपक्रमोपसंहारयोविरोधोऽपरिहार्य एवं प्रसज्येत । अतस्तहिरोधप्रसक्ति भिया इद मेवावधारित मम्माभिः ,- सूत्र- भाग्यरूपयोः निघण्ट निरुतायोः उभयोरेव हतौ कते दुर्गाचायें ; तत्र सूवात्मकस्य निघण्टोरेव प्राथम्यात् प्रथमं स एव व्याख्यातः तत उत्तरञ्च निराहायन्यः ; निरुक्तावबोधे च कचित् क्वचित् निघण्ट- पेक्षा विद्यत एवेत्यनयोः पूर्वापरीभावे नैकत्र संस्थानच्च तस्य बत्तिसतोऽभीपित मिति उभयवृत्त्योरेधेकात्म्यं मत्वा सपादसप्त- दगाध्यायीत्वं व्यपदिष्ट मिति भवतु नाम सदीयक्षिपन्यस्य सपादसप्तदशाध्यायीत्वं तेन किं निरुतस्यैति । तथापि “निरुताव्याख्यायां षष्ठस्याधायस्य"-इत्याद्युतयः कथ मुपपद्येयुः १ -इति चेदन ब्रूमः,- यथा च महामारतादी तथै- यावापीत्येवं व्यवहारो न शहाहे तरिति । तथाहि महाभारते पादिपर्व एव - "पालोमपर्वणि एकादशोऽध्याय,"-इति । तत्र पौलोमम्यैव पर्वणः एकादयोऽध्यायो गत इति बुदाते ; अपि तु तत्रैकाध्यायात्मक मनुक्रमणिकापर्य , तत एका. न ·किमिदं निरुतम् । १५ . ध्यायामक पर्वसहपर्व , नत एकाध्यायान्मक' पौथ पर्व, ततोऽष्टाध्यात्मकं पौलोमपर्व, तसङ्कलनये वैकादयत्वं सम्म- यते । एव मुत्तरवापि तवान्यत्र च सर्व त्रैव । एव मिहापि निरुजत्तिग्रन्यस्य निघण्ट व्याख्याने पञ्चमाध्यायेऽतीते निरुता- प्रथमाध्याय एव पठत्वेन व्यपदिष्ट इति नैव शहाप्रसङ्ग इति । दृष्ट मेव मन्यतापि,-अस्ति मगधादिषु सुप्रचलित मेक व्याकर- गाम् , तस्य एकाईस्य सारस्वत मिति नाम , अमराईस्य तु चन्द्रि- केति। नेमौ मागी एककालिको एककर्तृको वा , अतो विभिन्न- ग्रन्यावित्येव प्रसिद्धी ; परं तट्टीकाकृद्धिर्भमाधवप्रभृतिभिः सारस्व- तस्य व्याकरणपूर्वाईत्वं चन्द्रिकाया व्याकरणपराईत्वं च व्यवस्थाप्य उभयोरेवैका टीका सिद्धान्तरनावन्यादिका प्रपोता; परं न धि तट्टीकया सारखतचन्द्रिकयो'कात्म्य' सम्पन्नम् , सारस्वत सारस्वत इत्येव , चन्द्रिका च चन्द्रिकोत्येवाद्यापि व्यपदिश्यते लोके ; एव मम्युभयोर्य याशतपूर्वापरीभावतोऽधिगमनेनैव व्याक- रणवोधो भवेदित्येव वोधितम् । एव मनापि उभयहत्तरेकात्म्यतया न हि निघराष्ट्रनिरुत्तायोरैकात्म्यतासम्भवो न च तदिष्टं दुर्गाचार्य स्य ; परं हतिबोधितपूर्वायरीभावतोऽधिगमनेनेव भवेद वेदपदार्थबोध इत्येव बोधित,मिति । तदेवं निरुक्त हत्तिकारस्यापि मायणीये द्वितीयनिरुक्तलक्षण एवाभिमतिर्नाद्ये पति यदुपन्यस्त्रं पुरस्तादिह , तत्समीचीन मैवेति त्तिकतो व्यवहारः खलु सायगीयाद्य लक्षएखण्डने ननु- कूल इति च नाशयम् । सत्तावेव हि पञ्चाध्याय्या निघण्ट - रित्वेव लोकव्यवहार इति च सष्ट मेव स्वीकृतम्। तयाधि-- "न एते गवादयो देवपनान्ता निघण्टवः , तदेकदेशी नेघण्ट के

·निरुलालोचनम्।
निधए, मधी
प्रकरण मिनि निघण्टु मजया व्यवहारी लोके ,-
महे निघण्ट, मध्यामहै इति ( १ ६.६ टी.)"-इति। एवध
नोकव्यवहारादपि सम्यक् जायते निघण्टुनिघण्टुरैव, निरुक्त मेव
निरुता मिति।
सिड मित्य प्राचीनतमाना प्राचीनाना मनतिप्राचीनाना
माधुनिकानाच सवेषा मेवार्यग्रन्थकाराणाम् , ग्रन्यसमास्यादि
लेखममालोचकाना व्यवहारविदा च सर्वेषा मायणीय द्वितीय
निरुतलक्षण मेवाभिमतम् , तथाद्यलक्षणन्तु सर्वथानभिमत मिति ।
तथाच "अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजात यखील तबिरुतम्"-
इति सायगास्त्र कपोलकल्पित लक्षण निर्मल मेवेति निघण्ट भाथा
मकस्यास्य यास्कीयस्य कस्यैव निस्ताव सर्वसम्मतम् , निघण्टोस्त
निघण्ट्र त्य मयेति दिक् ॥
,
अवैतईि विचार्य ते -निघण्टु निरुतयोरुभयोश्व वेदाङ्गख
मुतान्यतमस्थ । अन्यतमस्यैवेति चेत , कस्य । इति । वेदान
ग्रन्यास्त पडेव , श्रूयते हि गोपथनाचणे-- “पडड्गविदम्त तथाधी
महे (१ १ २७ )-इति । पातञ्चलमहाभाथादौ मयते च
पागम खल्वपि ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्म पहनो वेदो ध्येयो
सेय'-इति पस्पशायाम् । एष चागम कात्यायनानुमत एवं
यतोम्येतहासिकम् ‘रदोहागमनध्वमन्देहा प्रयोजनम् -इति ।
,

·१ कस्य वेदाग त्वम् । पाणिनिशिवादावपि वेदाङ्गानि पडेवेति निर्णीतं दृश्यते (२ पृ.)। प्रन्यानभेदेऽप्युनाम्- "वेदाङ्गानि पट"-इति । तत्र शिक्षा, कस्पः , व्याकरणम् , छन्दः , ज्योतिय मिति पञ्चाङ्गानि तु सर्व- सम्मतान्येय ; निघण्टुनिकतायोः उभयोरेव वेदाङ्गत्वे पट्त्वं ब्याह- न्येत ; अन्यतमस्य वेदाखान्यतमस्य सदभावः सुतरां सम्पद्यते ; तत् कस्य वेदाङ्गल मिष्टं कस्य नेत्यय' विचार: प्रवर्तते । प्रस्थानभेदे उभयोरेव वेदाइत्व मङ्गीकृतम् । कथं न तथा पटलं व्याहत मित्यवाह च तव "एवं निघण्टवोऽपि वैदिक- ट्रव्य देवतात्मक थपर्या दामका निरुतान्तभूता एवं" इति । न च तक धनमात्रेणैव उभयोवेदाङ्गलसाधनायैव वा वादिनस्तथा खोकुयुः ; वादी भद्रं न पश्यतीति हि प्रसिद्ध मेव । ऋगभाष्यभूमिकाया सायणाचार्योऽपीमा विपत्तिं परिलक्ष्यैव निघण्टोरपि निरुतबसम्पादक प्रदर्शिन माद्यलक्षणं (२ पृ.) व्यरचयत् । तथाच निघण्टोय निरुतत्वेनैव ग्रहणात् सप्ताना मप्येया अन्याना वेदागत्व मुपपद्येत , न च वेदाङ्गाना पट्वं व्याहन्येदेति । प्रशंसनीय वैषा तस्य चातुरी। परं किं कर्मों वयम् , तदेतन्मते न सर्ववादिसम्मत नायि विचारसह मिति प्रतिपादितं पुरस्तादिहेवेति । पाणिनिशिक्षायान्तु "निगलं शैव मुद्यते"-इति दशनात् निरुतस्यैव वेदाङ्गल सिध्यति , न तु निघण्टोः । नचेदं सहसा यधामहे ; परकालजय भाथस्य वेदाङ्गत्व मस्ति , अतिपूर्वकाल- जस्य मूलस्य तदास्तीति वदत एवायज्ञोपादात।. ननु भवान् पाणिनिवच मेऽपि कथ म यहधते ? अव यूम.-- न चेदं पाणिनि- वचनम् ; न हि पाहिनि: स्वय मेव "पथ शिक्षा प्रवक्ष्यामि पाणि- ३ ·निरुतालीचनम्। 4-0 0-0 ०-० नीयं मतं यया"-इत्यु पक्रान्त महत् , नापि पि “नाक्षरसभा- माय मधिगभ्य महेश्वरात् करन व्याकरणं प्रोक्त ती पाणिनये नम."-इत्याधुलिभिरुपसंहर्नु वादिति । निकात्तिकम्मते तु निरुतस्यैव वेदाङ्गलम् , निघण्टोस्त भाषामन्दोधर्मित्व मेवेति किहतं भवेद वेदाङ्गत्वेनेति नाना- तिदिष्टछन्दम्त्वेऽस्माक मयहावसरः । तथाच-"श्रतः निगत नामेद मङ्ग मारभ्यते। प्रधानञ्चेद मितरेभ्योऽद्रेभ्यः"- इत्याद्युतिभिः निरुतस्य वेदानेषु प्राधान्यं स्थापितम् ; "तस्यैपा गवाद्या देवपनान्ता पञ्चाध्यायी सूत्रसदह । सा च पुनरिय श्रुतर्षिभिः छन्दीभ्य. समाहत्य समाहत्य समा- भ्राता। मैपा छन्दोऽवयवभूता छन्दोधर्मिण्येव ; यया यथापवास्ता गोर्गोधमा"-इत्युप्या तु निघण्टोछन्दस्त्व मव्याहत मेवेति च वर्णितम् । 'यथा' च 'अययापन्ना' अप्रकृतविपना पर सामान्य- विपन्ना , 'प्रस्ता' यूथपरिभ्रष्टा , 'गो' 'गोधम्मा' एव नहि तस्था यूथपरिभ्रष्टत्वेन गोख नष्टम् ; तथैव छन्दोम्य समानता पपा पश्चाध्यायी छन्द एव , समाहरणहेतुत एव न यस्या छन्दस्त्व तिरोभूत मिति भाव (निरु टी.भू.)। तथाच निघण्टु नामकानि समामायात्मकानि पदानि तु बहुपूर्वकालत एव विद्युतानि ; तान्येव पदान्यनुसृत्य यास्को द्वादमाध्यायात्मक निरुताख्य ग्रन्य निर्ममे , तस्य च वेदार्थबोधोपयोगितया तदानीन्तनरायदा- इत्वं स्वीकृत मित्येव निरामहरिसदाशय फलितः । यारकस्य पूर्व श्रुतिलेखदर्भनात्ववगम्यते निघण्टोनॉम्ति प्रदान त्वम् , नापि वेदत्व मिनि। तथाहि- "उपदेगाय ग्लायस्तो ऽवरे विमग्रहणायेम ग्रन्थ ममानामियुर्वेदच घेदाहानि च"-इति 4 .

·कस्य वेदाङ्गलम् । (१.६.५.)। अब “इम ग्रन्यम्" इत्यु ज्या निघण्टोरेव ग्रहण मिष्टम् , न त निरुतास्यास्य , प्रणीयमाने हि निकले समानासिपु."-इति परोधातीतमयोगानुपपत्तेः । अपरश्च निरुत मासीत् गाकपूण्यादिमोगम् , तदभिलक्ष्यैव तथा क्रिया प्रयुक्तोत्य पोह वा न युज्यते ; अनुपद मेव "एतावन्तः समानकर्माणो धातवः"-इत्याा त्या निघण्टुपरिचयस्येवोपलन्धे । अतएवात्र वृत्तिः 'इमं अन्य गवादि देवपनान्तं समासातवन्त:"-इति ; गवादिः देवपनान्तथ निघण्टुअन्य एव । किवावापर मपि विवेय मस्ति -- न चेदं वचन मतस्य हि निरुक्तस्य कर्तर्यास्तस्य , यथा चेम मिति एतन्निगतं गोतेति ; अपि खेतद वचनं प्राचीन मेव यास्केनेहानू मिति गम्यते । अतएव "विल्म भिल्म भासन मिति वा"-इति बिस्मशम्दस्य निर्वचनप्रदर्शनं सगच्छते यास्कस्य ; न हि खय मेव दुरूह गन्दं प्रयुज्य तयाख्यानाय च यतित प्रव मते कश्चिद । स्वपदवर्णन मेव भाषनचाणम्, निरुतस्य च निघण्टु भाष्यत्व सर्वसम्मत मिति स्वपदव्याख्यान मपोइन दोपाययपि वन्तु न युज्यते ; यदव विख्मगदस्य भिल्म मिति प्रतिशब्द मुनापि अर्थातरं वदति भासन मिति , वेति संशय मपि धनयति ; तदेवाचायप्रति ययति- न येवेदं खपदवर्णन मिति ; न हि खपदव्याख्याने स्वज्ञान वैकम्पिकल प्रकटन मुपयुज्यने चि- दपीति । एतस्मिन् खलु वचने बद्दनि सामानोयानि सन्ति , तानि चोपरिष्टादः वयाम'; साम्प्रतन्तु वेदानेम्य. पृथर्गव निघण्टोग्रडणं यास्कस्याम्यभिमत मित्येवेह प्रदर्शन ममदिष्टम् । नन्वत्र वृत्तिग्रन्ये "वेदाङ्गानि च इतराणि (१.६.५.टी." -इति सिपिभझिनो निघण्ट्रोरपि वेदाङ्गलं वनित मति ·निरुतालोचनम्। , चित् , ध्वनयतु नाम म तथैव किन्तेन ; न हि कृत्तिकारोधान्त एवेत्वमाकम्। वन्ततो यदि नाम 'इतराणि'-इति पदप्रयो- गात नथैव धनितं गम्येत , तर्हि तादृशवचनस्यैकदेश्युतिल मेव खोकार्यम् ; प्रदर्शितभूमिकोक्तविरोधात् । महाभाये भगवतो. शिपमुषीसम्पन्नस्य पतञ्जलेरप्येवं बहुवैकदेश्युनाय: प्रदर्शिता लघुशब्देन्दुशेखरादी नागेशभप्रमातिभिः, तत् कि मस्य हत्ति- कतः खत्पधियो हि दुर्गाचार्यस्येति । तस्तुतो दुर्गाचार्य स्थ निरुणात्तिभूमिकायां दृष्ट यास्कीयस्य निरुक्तस्य वेदाड त्वम् , तन्मूलस्य निघण्टोम् न तत्व मपि छन्दोधर्मित्व भवेत्येव युक्ता- नर प्रतिभात्यमाक मिति । अथाचापरापि च शहा समुत्पद्येत नाम। तथाहि-प्रद- र्णितयास्यापूर्वश्रुतिसमालोचनादवगतं नास्ति निखण्ट्रो दाइत्व मिति वाटम्। परं तथैवेद मप्यवगम्यते यास्कप्रणीतेतवितात् बहुपूर्व मेव वेदाङ्गानि मितानीति कथं तत्र वेदानेषु तदानी प्रणीयमानस्यतस्य निरुतस्यान्तर्भाव शक्यते वक्त मपि ? वदत एव हि व्याधात: स्फुट मिति। हाम्माक मोगस्ति शुरूपदेशः ,- प्रदर्शितगोषयश्रुत्यादिभ्योऽवगम्यते पठेव वेदाना- भौति ; प्रदर्शित शिक्षावधनादिभ्यय नायते निरुतस्य च वेदा- प्रान्धतमत्वम् ; यास्त्रीय नव निरले “नेता", "भाकपूणि" इत्यादिपर्यालोचनया च बुध्यते तत्पूर्व मपि चामन् बहवो निगाविदस्तथा वहनि नियंचनापरपयर्यायापि निरुतानि चेति ; नपा मेव माज्ञात्यहराक मम्य यास्कीयस्यापि ग्रन्यस्य यथा निमसात्वं तथैव येदानाव मपीति । एतदेवाभित्याद बहकप्रातिगाम्य कार; गौनकोऽध्याह ·कम्य वेदाङ्गत्वम् । -- "शास्त्रापवादात् प्रतिपत्तिभेदात् निन्दन्त्यकस्मेति च वर्णगिचाम् । नैतन शास्त्रेण विशिष्यतेऽन्यैः करमञ्च वेदान मनिन्द्य मार्षम् (१४. १८, १८.)" इति। तथैतत्तृतीयत्तिक्कतोब्बटेन च खारब्धवृत्त्यु पक्रमे शौनकीयम्याग्य प्रातिशाख्यस्यापि वेदाङ्गत्व मिप्यमाणेनेतदुतम्- “अङ्गता चास्यान्यगास्वासव्यपेक्षस्य नैव स्थादकत्सत्वात् । कृत्स्म्रतां वेदाङ्गता मनिन्यता मार्पताच स्वय मेव गौनको दायिथति- 'कत्नञ्च वेदाङ्ग मनिन्द्य मार्षम्'- इति। अनयो: पक्षयोर्यतर: पक्ष: थेयान्, ततरो ग्रहीतव्यः” इति। अथापरञ्च ;- यद्यपि प्रदर्भितयारकपूर्वश्रुतवचनोत्तरांभे घेदशब्देन बाणभाग एवेष्ट इति वुझाते ब्राह्मणत्वं निघण्टो- निराशतम् ; तत्पूवीशे मन्त्रभागस्यापि पृथक् श्रुतेः मन्त्रत्व मपि वारितम् ; तथापि तवैव समानामिपुः' इति क्रियादर्भ- नात् समानायव मथाहत मेव । अतएव “ममात्राय: समा- सातः स व्याख्यातव्य."-इति निरुतग्रन्यारम्भवाक्यस्य , तत्रत्य 'मैपा छन्दोऽवयवभूता छन्दोधर्मिण्येव"-इति दुर्गाचार्य प्रबन्धस्य च नामतिप्रसङ्गः। तदित्य मसौ निघण्टुन हि मन्त्रग्रन्यः , न च वाहाणग्रन्यः, नापि वेदादान्यतमः ; अपि तु मन्वेभ्य. सहीतपदसमूहात्मको ऽतिप्राचीनः समाम्नायविशेष एवेति यास्कस्याशयः , तत्पूर्व- किञ्चास्यैव निघण्टुभायस्य निरुतत्वं तदनुगतं वेदाङ्गत्वञ्चेति शम् । तनानाश्च सम्मतः B

·निरुतालोचनम्।
अवैतहिं विचार्य मेतत् , निलमूलस्वरूपस्य निघण्टोः
क समानता की वा प्रणेता तनाथरूपस्य निरुतास्य-इति ।
अनतिप्राचीनाना मार्यकोविदाना मन्यतम स्वगतो विमुक्तो
या ग्यातो मधुसूदनसरस्वती मनगाहेक प्रबन्ध प्रस्थानमैद
नामेति। तवेद लिखित दृश्यते- "भगवता यास्केन 'समा.
त्राय समायात स व्याख्यातव्य"-इत्यादि
निमशा भार
दिसम्" इति । नाव दादो हप्यते समामि । तत उत्तर
लिखित मस्ति- 'निघण्टुसज्जाक पश्चाध्यायात्मको अन्यो भग
वता यावेनैव कत" इति। तदेत लिखन तदीय मसहिषयक ध्वान्त
मेव पकटयति। हन्त भी वेदान्तिन् मधुसूदन । स्वीडन 'समा
नाय समानात स व्याख्यातव्य' इति वचन मपि कि नालो
चितम् :- प्रययुगोयेन तस्य अन्यस्य कथ भवेत् समानायलम् ।
अथवा सम्भव एषैव भवाहशाना सर्वश्चमवादिना वेदान्तिनाम् ।
एव हि तलिखित निघण्टोनिशान्तर्भूतत्व मपि ( १७ पृ. ) कय
नाम भवेत् बहेय तरिकाबहुप्रमाणदर्शिना मित्यपि ध्येयम् ।
सायणाचार्य स्वव सम्यगेवालेखीत्- “गो ग्मा उमा मा था
क्षमत्यारभ्य .--
यदाना समानाय भमाघात"-इति ,
"ताख्यानच समाचाय समानात इत्यारम्य ... यास्की
निर्मम"-इति च ( ऋ० म० भा. भू.)। तदेव सायणमते हि
निघण्टो ममामायवेनानादित्वम्, निरलस्य तु तहाप्यरूपख
यास्कीयत्वञ्चेति प्रतिपत्रम् ।
देवराजयवकत निघण्टुठीकाया भूमिकायाच तयेव । तथाहि

·कोऽस्य प्रपिता! - "भगवता यास्केन समामायं नघण्टुक-नेगम-देवताकाण्डकपेण विविधं गवादि देवपनान्तं निवुवता"-इत्यादि द्रष्टव्यम् । एवजेतवयेऽपि निघण्टो: समानायत्वेनानादिलम् , तन्निर्वचना. त्मकस्यै तस्य निरुतस्य यास्कीयलं च स्फुटम् । निरततिकारः खलु दुर्गाचार्यस्तु यद्यपि स्वग्रन्यभूमिकायां निराशावर्णनसमये केन कृतं तदिति नोक्तावान् ; पर मनुपदं प्रथमखण्डव्याख्यानावसो एवाह- "घाचार्य: अयं यास्को निरुक्त- कार:"-इति ; एव मन्यतापि। निधण्टुकर्तृनिर्णयविषये तुक्त सदभूमिकाया मेव । तथाहि “सा ( पञ्चाध्यायी निघण्टुः ) च पुनरियं साक्षात्कृतधर्मभ्यो महर्षियः उपदेशेन मन्त्रार्थ मुपश्रुत्य श्रुतविभिरवरशक्ति दीर्वल्य मपेक्ष्य तदनुजिष्टतया वाच्यार्थसामर्थ्या- दभिधयानुव्रीय मन्वार्यावदोधाय छन्दोभ्यः समाहत्य ममाहत्य समानाता"-इति । एतच्च सवें निरुनोतसारभूत मेव। एवं हि त्तिकतो दुर्गाचार्यस्य मतेऽपि निघण्ट्रोः समात्रायत्वेनानादि- खम् , निरुक्तस्यैतस्य यास्कीयत्व' च सव्यताम् । महाभारतीये मोचधर्मपर्वणि "शिपिविष्ट'-नामनिर्वनाम वे वयः शोका: (३४२ अ० ६८,७०, ७१ यो०) दृश्यन्ते , घ जायते यावत मेवैतबिरुनम् । तथा हि- "गिपिविष्टेति चाख्यायां होनरोमा च यो भवेत् । तेनाविष्टन्तु यत् किञ्चित् शिपिविष्टेति च स्मृतः । यास्को मा भूपिरव्यग्रोऽनेकयनेषु गीतवान् । शिपिविष्ट इति घनाद गुधनामधरो धहम् । स्तुत्वा मां शिपिविटेति यास ऋषिरुदारधीः । मत्प्रमादादधोनष्टं निरुता मभिजग्मिवान्" इति । , ·२४ निरुतालोचनम् । अन्त्येव यव निघट भाथे शिपिविष्ट-निर्वचनञ्च हिविधम् ( ५.२.२, ३, ४)। तवैव किश्चिदुर द्वाभ्यां लोकाभ्यां (३४२ १० ८६, ८ मा० ) निघण्ट कर्तृनाम घ प्रकटितम् । सयाहि - "यो हि भगवान धर्मः ख्याती लोकेषु भारत । निवड कपदास्थाने विधि मा हप मुत्तमम् । कापिर्वराक्षः श्रेष्ठच धर्मच हप उच्यते । तसाद पाकपि प्राह कश्यपी मां प्रजापतिः" इति। पस्त्येव भाव निघण्टो देवतकागडे दुस्थानदेवतास्यानेषु हपाकपिरिति पदपाठच (५. ६. १३.)। शावधार्यले यस्य এন নিয়মময় জানুয়ই যাপিলিনীঘলায় আন্ধায় दात मचत: प्रस्थानभेदकार: , स हि वेदाङ्गाना मुत्पत्तितो बहु मागेव , अपि बाधा यग्रन्यानाचोरमत्तितोऽपि र महर्षिणा कश्य- पेन समानात इति । तदानीन्तनम्यैव कश्यपस्य प्रजापतित्व- श्यत्रणात् , निघण्टुत्पत्तिमायकस्य यास्काभूलवचनम्यापि तस्वैध तात्पर्यावबोधाच्च। तथा चानूनी भगवता याम्केन पुराकल्प शतवचन मिदम्- "माचात्तधर्माण ऋषयो वभूवुः (मन्तद्रष्टारः); तेऽवीभ्यो- साधारकृतधर्मभ्य. (गाखाप्रवक्तृभ्यः ) उपदेशेन मन्त्रान् सम्पादः; उपदेशाय ग्लायतो ऽवरे ( निघण्ट ब्राह्मण-वेदाइ काराः ) बिल्म- ग्रहणायेम ग्रन्य (निघण म्) ममामामिथुः , वेदश्च (ब्राप्रपञ्च!, घेदानानि च" इति (१.६.५.)। एतम्माच श्रुतः ममामत मानि पञ्च ज्ञायन्तै ;-(१) पुराकन्येऽपि मन्त्रागा मुत्पति- रनिर्णितेवेति प्रथमम् । (२) पूर्व मन्ता विकी एव स्थिताः, ततो रखीमूताना मेव निया मध्ययनाध्यापनतः माछाः समुताः, ·कोऽस्य प्रपिता तता सघशाखागतानां नेघण्टुकादिपदानां सुखबोधार्य निघण्टु- नामको अन्यः समानातः , ततः तन्मात्रेण मन्त्रार्थज्ञानसत. सत्यता संतक्ष्य मन्तभागीयदुरवबोधपदादीनां तात्पर्यादिवेदनाय ब्राह्मणग्रन्या: समाचाता: तत उत्तरं बाधाणपन्यैरपि मन्त्रार्थ- बोधो न पर्यास इति निरमादीनि अङ्गानि समानातानीति हितीयम् । एतादृशकमोत्यतिनाने तादृशकमश्रुतिरैव मानम् । किश्च यतोऽत्र "मन्तान् सम्प्रादुः" इति कथनानन्तरं पुनरुश 'वेदम'-इति , अतो ज्ञायते , नेह वेदशम्देन मन्त्राणां बोधोपि तु तदतिरिक्षमागानां बाबणाना मेव । वेदशम्देन वाधणग्रन्य- माताणां ग्रहणाच्च वेदाहत्वं न विलीयते निरुतादीनाम् ; यदयं हि प्रवक्ता बेटा (ब्राधाणग्रन्याः ), तदर्य मेव चेमानि प्रमतान्यगानीत्येव मेपा ममानिभावोपपत्तेः। ननु म ग्रन्य' कीदृशम् ? तदुत्तर मेव श्रुतं 'वेदम्'-इति , तथाच निघण्टो- वेंदत्वातिदेणायव प्रयुश मत्रतद् वेद मिति चेन्न; विशेषफला- भावात् ब्राणप्रन्योने खाभावापत्तथ । तथा हि-ममानायल सिड मेवास्य निघण्टोः , 'समानामिषुः'-ति क्रियादर्शनार ; घेदतु त्यत्व-समावायत्वयोश्च नास्ति कार्यक्षतो विशेषः ; किञ्च तथा सति शुनावत मन्त्राणाम् , वेदतुल्य यास्य निधण्ट्रोः, वेदाङ्गानाच सर्वेषां थवा सम्पन्नम् ; परं ब्राह्मणग्रन्थानान्तू से खो नैव सम्पये- तेति तागवादिना मममीक्ष्यकारितैव प्रतिपदोनेति। (३) यथा चेह मन्त्राणां पृयक् श्रुतेः वेदशब्देन मन्वातिरिकानां ब्राधाणागो बोध उपलभ्यते , तथैव वेदाङ्गानां पृथक् यवशाच बावपि वेदाहे- तरवाश्याना मेव ग्रहगीय तेति बतीयम् । (४) निरुतादिवेदा- गानां सर्वेषा मेव पम्हा वीजादिकपतये तन्निरुतातोऽपि प्रागम्तिल . ४ ·निरुतालोचनम्। ततः मिति चतुर्थम् । (५) मम्वाणा मर्यशानसौकर्यायैव यथाम्नानं निघण्टो ,- यथा च वेदाङ्गाना निरुतादीनाम ; तथैव तदानी मपि स्वीकृत मासीद् वेद इति प्रसिहाना बाणानाञ्च , कालभूयस्वानुसारत एव ब्रामणाना मन्त्रसमत्व जात मिति पञ्चमम्। एवञ्चैतमाचा निघण्टोः खलु बामणग्रन्येभ्योऽपि मागाना- नवं गम्यते , तादृशसमामायत्वमूनक मतिपुराकालिकत्वं च मयत मेव , नतः प्रदर्शितमहाभारतात् कश्यपप्रजापतिकतत्वच सस्य लय मिति योगत सम्पबस्तत्व निर्णय इत्यस्माकम् । तस्यैव निघण्टो यरूपस्यैतस्य निकस्य कर्जा तु यास्त । अवतिय मेव मानम् न हितग्रन्यस्य प्रारम्भे मध्यान्त्ये वा कचिदपि तथा प्रत्यायक वाक्यादिक मस्ति। देवत्ताप्रपामादि. भिर्मलाचरणादिक येषु अन्येषु दृश्यते , मायस्तेषु ग्रन्थक्वलिः स्त्य मेव वाख्यान मयाख्यात मस्ति, बहुत्र तु मकरणसमाप्ती ग्रन्यसमाती च ग्रन्यनामोल्लेखी दृश्यत एव; कथाप्रसद्ती- ऽपि ग्रन्थक्वन्नामावगमो भवत्यनेकत । इतु नास्ति तथा माला- चरणम्, नास्ति पादादिसमाप्ती च तथोलेख, नास्ति च मन्वादा- विय कथाप्रमग , पतोऽनतिश मेव भरणं पन्यतबामविमानाय । टीकाहप्रभृतीना लेखोऽपि तदनुगत एव । प्रदर्शितमहाभारत- वचनान्यस्येतस्यैव ग्रन्यस्य कर्तामोद्यास्क कचनति नि माय- बोधने नानम् ; नवैतदीयस्यैकापरस्यापि यथावतिविरहात ; वर तवापि एप एव यास्क कीर्तित इत्यवगमे , एतस्य यास्क- कतत्त्वप्रवाद एवंफ वीजम् । तदेव मैनागपन्यकर्तनिर्णये ऽनन्य गत्या प्रवाद एवं गरणम् , तथा च यत एक मप्ति प्रवादधिर ·कोऽयं यास्क.. इदं निरुती यास्कशन मिति , अत एव जायतेऽस्य निकलायन्यस्य प्रणेता भगवान् यास्क इति शम् । (४) प्रथास्य निरुतस्य कर्तृविषये खन्यदपि किश्चिद् विचार्य मस्ति ;- कोऽयं यास्क: । इति; कश्चापि परिचयोऽस्य प्राप्यते न वेति भावः । एको हि यास्त: श्रूयते शतपथबामणे उभयत्र (१४. ५. ५. २०, २१.-०.३.२६. २०.) । तथा हि- "अथ वंशः । तदिदं वयं (शतपथब्राह्मणप्रवधारः) शौर्पणा-न , शौपणार्यो गोतमात,"-. भारद्वाजो भारडाजाचासरायवाच्च यास्का"-- इति "तत्र प्रथमान्तः शिषः, पञ्चम्यन्त प्राचार्यो बोहव्यः"- इति च तदीयव्याख्यानं दिवेदगावतम् । एवञ्च सतपथीयो यास्क: शतपथब्राह्मणावताः पड़िगपुरुपादयधिकः पूर्वतनः , किञ्च मधुविद्यायाः मम्प्रवत्ता चाभूदिति मम्पद्यते। नार्य निरुक्त कारः; एतस्य निरुक्तकारस्य हि पापिनेरपि परभवत्वनिर्णया- दययुगीयत्वात , मधुविद्याप्रवक्तृत्वाप्रसिद्धेः, नाद्राणकालानन्तर मेव वेदाङ्गकाल इति गास्त तो युविहित मुसिहाशेति । तद- नुपद मेव क्रमात् स्फुटिप्पति। पिङ्गलो कन्दीग्रन्योऽपि प्रर्यते चैकत्र याक इति । तथाहि- "उरोहहती यास्कस्य (५.१.."-इति । प्रय मपि यस्तो नाधितकारः ; पत्र तथा दर्शनात् । यस्य खलु यास्कस्य ग्रन्थ ।

·२८ निमशालीचनम् । . - 3 विड़िता 'उरो इहती'-इति सञ्ज., स एव याकः तत्र पिङ्गल- स्वे स्मृतः । स छन्दःस्त्रकारादेतमाच पिगलात् पूर्वतनः , तत्समकालिको वेति विचारविषयध। पर मत्र निरुतो कापि नोपलभ्यते उरोहतीयाध्यान मिति मिल मेव नायंस: अपि तपिङ्गलोको यास्कः खलु कचित् भित्र एवेति । स च छन्द:- शामलीयपन्यकारो भयित महतीत्यषि सम्भाष्यते । अत एव बहकमातिगास्यस्य बतीयन तो शाम्रप्रयोजनझीकव्यालानावरे Ea मुघटेन- "तथा मर्वः छन्दोविचित्यादिभिः पिट्सल-यात्रा सैनवप्रभृतिभिः यत् मामान्येनोवं लघपम्" इत्यादि। कायदाद, गौनकीये प्रातिशास्यप्रन्ये कत्र इष्यते याक- नाम, म एव वास्कोऽस्य निरुतस्य तेति । परंतन "वैयारकः", "याम्क." या ति राजते भन्देकोऽवादि। तथाहि- "न दागतप्येकपदा काचिदम्तीति यास्का पन्यत्र मया: मैका- दगिनी मुरहसो विरार ( १७.२५.)"-इति , “दागाये भषा दागतयो काचित् एकपदा नास्ति इति यास्क पाचर्यो मन्यन" - इत्यादि पोयटकात सहायानम् । तदेतदुश्वरय्या म्यादी- नासमतीयने मव येयाम्कस्यको' ; अन्यथा हि प्याग्याकाले पि मूलानुरूप एष पूर्वो याक कथं नाम त। पदा तव यामध्येव घाणम् , पर मोऽपि वृद्ध याको मेलमित कारो भवितु मनि ; पवापिरि यादम मयतः: मपरिगिट- विनियो हिन कापि मद्या माध्यतिकिडा कापिकपदा सागरायी नासीत्यादयंक यायचा या याम्कोय हो। एव मपि यद्य, पेन पय मेप यात प्रालिगायत: गीतकम्य निधि विषयताइम पति, सा र प्रकागनरेण मानानृतभापित्व .

·कोऽयं याक । मुन्मत्तालापिलं वोक्त' भवेत् ; तसयाकल्पनातो वर यास्कान्तर. कल्पनेवेत्यस्माकम् । पाणिनिसूवेवपि नायं याक परिचितः । यद्यन्यस्येक मूवं पाणिनीयं “यास्कादिग्यो गोवे (२. ४. ६३.)"-इति, परं न तत् निरुताकारयारक परिचयायालम् ; तब श्रुतेन याकन यास्कस्य बहुपार्थक्यात् । तत्र हि साचा विद्युतो यस्क. ; न त यास्त्रः ; यास्कन न यस्कः; अपि तु तहोत्रीयः ; तादृशयाम्के स्त्वद्यतनीयो- ऽप्यस्त्येव। सूत्रे 'गोने-इति दर्शनादिदन्तु प्रतीयत एव ,- यस्कगोवस्य ज्ञान पापिनेरवश्यं स्थित मिति। "अपत्यं पौत्र- प्रभृति गोत्रम् (पा. ४. १. १६२.)-इति शासनाच जायते , यस्तस्योपरितनवृतीयपुरुषोऽद्यतनीयान्ता: सर्व एव यस्कगोवाः, तथाच सपा मेव यास्क इति व्यवहारः पाणिन्यादिस ग्मतः; बहुवे खिद मेव सूत्र लुग् विधत्ते इत्यन्यदेतत् । ननु चेयं तमूवष्वति.- “एभ्योऽपत्यप्रन्ययस्य लुक् स्यात् मत्कृते बहुवे , न तु सियाम् (भ. दी.,"-इति। एवञ्च यस्क. स्यानन्तरापत्यस्य यास्तस्यास्यैव तव पाणिनधि उपलभ्यते :- इति चेत् , दृश्यता मिड नागेगमक्वतं तद्दाख्यानम् - "अपत्य- प्रत्ययस्य'-इति प्रवराध्यायमसिहघटकस्ये त्यर्थः ; अपत्याधिकारा- दन्यत्र लौकिकं गोव मिति भावः" इति । तथा च दीक्षित- तो अपत्येन्यस्यापि गोवेत्यर्थ एव सुतरां सम्पन्नः ; वस्तुतो गोतो. ऽप्यपत्य मेव । नदेवं तस्वस्य यस्कगोत्र एव विषय पनि स्थिरम् ; अपि गोवजाननिर्णदेऽपि नेव भवेदव्यलिवाननिर्णयः कि मस्यत्र विचार्य नाम। किश "गिवादिभ्योऽण (४.१.११२."-इति सूचीये गिधा- .

·मितालीचभम् । दिगणेऽपि यस्क एव पठ्यते । तेनैव च सूत्रेण यस्कभन्दात् पप- त्वणि यास्कः पदं सिध्यति । तथाच यथा यस्कस्यानन्तरापत्यं यालः, तथैव यस्तस्य शततमापत्यं सहतमापत्यं च यास्क एव । लघुशब्देन्दुकार-नागेशभष्टमते तु हापि गोवार्थे एव प्रत्यय इष्ट । सथा हि- “शिवादिभ्योऽण"-इति (४. १. ११२.) पाणिनि- सूत्र मस्ति। पत्रेयं दीक्षितलता हतिः - "गोत्रे इति नि- तम् शिवस्यापत्यं भवः। गाङ्गः"--इति । अवाह नागेश:- "नियत्त मितीद हत्त्यनुरोधेन ; यूनि सुक् सूत्रभाथे गोवसन्जा- सूत्रपयं गतं गोत्राधिकार इति ध्वनितत्वात्। तत्र भाष्ये"- इत्यादि। "शाम्बीयगोवञ्च युक्त्वानफ्रान्तपौत्रप्रभ्यत्यपत्यरूपम्"- इति, "लोकिकच प्रवराध्यायप्रमिहम् ; लोके तव गोत्रव्यवहारात्" -इति दिविधं गोत्रलक्षणच नवेवोतम् , सदपीच पालोध्यम् । अतएव च "वान्यस्मिन् (पा. ४. १. १६५.)"-इति सूत्रीय- भाष्यव्याख्यानावसी कैयट पाह-'यस्कस्यापत्य गोत्र मिति शिवा- यण'-इत्यादि। एव यरूगोत्रीयः कथन यास्कोऽस्ति लोक इत्येचे भान भासीदेव पाणिनिरिति स्वीकारेऽपि कथं नामदं खीकृतं भवेत् यस्कगोत्रीयोप्ययं निरुतकारः पाणिनेः परिचित एवेति ? अपरिचित एवायं यास्म इत्यपि कय मिति दुपरिष्टाप्तम् प्रतिपादयिथाम: कालनिर्णयप्रस ; इस वचनमावेणे व बोध- यामो नेति । तत्साम्पत मम्महवनादेव स्वीकार्य मेतत्-पाणिनि- शुनपरिचितोऽपि नायं यास्क परं पाणिनिमासनावधारणा- देवतन विज्ञायत एप यस्तगोत्रीयोऽय मिति। प्रामीच गोत्र कारो यस्क. कयनातिप्राचीनतम, मायः कश्यपादिसमकानज एव; १ ·कोऽयं यास्कः? पाखलायनीयबीतसूत्रान्तिमेऽध्याये दशम्यादिषु करिडकास गोवाः प्रवरा निरूपिताः, नव दशम्यां (प्रा० यी. उ० ६.१०.१०.) यस्कस्यापि स्मरणात्। तस्यैव ग्रहण मिह पाणिनिसूत्रे इति तमुञ्चता मेव। तदेवं पाणिन्यादौ खल्वस्य याम्बस्य परिचय मप्राप्य खिद्य- माना वयं ततोऽयधिकान्वेषणपराः सन्तो दृष्टवन्त एकं याका निकताकारत्वेन परिचितं महाभारतकको ऐ। ततस्तेभ्य एवं पूर्व- प्रदर्भितमहाभारतमोकेभ्यो ऽनुमीयते यास्कोऽय मेव वा भवेनस्य महाभारतकारस्य परिचित इति । ततो बहुषु सपरिशिष्टनिरुक्त पुस्तकेषु केचित् सर्वान्ते "नमः पारस्कराय नमी यासाय (१३. ४.८.)"-इति पाठोऽपि दृश्यते । नया च तत्र केनचित् पारस्वरायेति याछपरिचयायेयोक्त मिति चानुमीयते। सत्येवं पारस्मरोऽयं यास इत्यपि लब्ध । पर मिह पारस्करजान मपि न सुगमम् । भासौदेकः पारस्करो यद्यतत् मसिr: ; पासीच पारस्करी धर्मगास्त्रीयान्यविधानक्षत् रघुनन्दन- शूलपाणि-प्रमाणभूतो निर्णयसिन्धादी कीर्तितय। तथाहि अहिता--"वाहपिण्डदाने भादिपुराणोळात् पचान्सर माह पारस्कर:- 'प्रथमे दिवसे देयास्तयः पिण्डाः समाहितः । द्वितीये चतुरो दद्यादस्थिमञ्चयनं तथा"-इत्यादि । अथापि पारस्करगम्दे- त्रास्त्येव मन्दे इभावः , पातनले हिमहामाये "पारस्करो देगः" -इति निर्णयात् । तया धमन्य के सूत्रं पाणिनीयम् - "पारस्कर- प्रभृतीनि च मनायाम् (६. १. १५०.)"-इति । तय भार मस्ति- "पविस्तिमाक्षणः मुर पारस्करमभृतिषु द्रष्टव्यः । पार- सरो देगः , कारको त , रयम्या नटी, फिविधा गुहा ,

·निकालोचनम्।
किकु "-इति । सवेय मम्मदाशना- राघलत पारस्कर एव
निरुताक्षतोऽस्य याखस्य पूर्वपुरुष इति चेत् कथ न महाभाथकारस्य
पतमले परिचित , न हि यास्कस्यास्य ततोऽप्यनचीनत्वसम्भव
इति च प्रतिपादयिष्याम उपरिष्टात् , तत्पूर्वपुरुषम्य पारस्करस्य
तु का कथा। अथवा देशनामत एव तस्य यशतो नाम इति
सुत एव मूलपरिचयाय वोक्त तेन भगवता , पारस्करो देश इति ।
सत्येव मस्य यास्तस्योभय मेव जातम् , निवासोऽभिजनो वा
देश , पूर्व पुरुषश्च ।
शतपथीय खलु यास्कोऽप्यस्यातिपूर्वपुरुष इयपि भवित
महति , तस्यापि यस्कगोत्रीयत्वेनावगमात् । सतश्चास्य यजु
वेदिख मयि सम्पद्यते।
तथाचायम्- यम्फगोत्र , पारस्कर नेशीय , पारस्करवशधर
यजुदी च निरुत कस् यास्त्र इत्येतावन्त परिचया यथाकथ
ममि लभ्यन्त इति शम्।
,
(५)
पथ इदानी मिद मपि विचार्यम् ,- अस्य यास्त्रस्य पित्व
मस्ति नास्ति वैति । अनुभूयते हि विविध मृपित्वम् ,- मुख्य
मानिदेशिक तातोयीकति । तदेतत्रिविधाना मन्यतम मण्या
स्त्येव वेत् किविध मित्येव नितु मवतार्यतेऽय प्रबन्ध ।
मुख्य पिलक्षणन्तु स एव म्यय मेव माद- 'ऋषि , दा
नात्। स्तोमान् ददमे त्योपमन्यव । तदेगाम्नपणमानान्

·याकः ऋपिन था। घन स्वयम्वम्यानपं नयीगा भूपिन मिति विज्ञायते (२. ३. २.)"-इति। अत्रोक्तं तद्यदेनानित्यादिकं वाहणमत मेवेह प्रमा- गत्वेनोपम्यस्तम् ; सदा तवैव वृत्तिकता दुर्गाचायेगा- "बाधाण मपि चेसभित्रये दर्शयति 'सघदेनास्तपस्यमानान्'-इत्यादि । 'तत् एतत् उच्यते यत्कृत मृषीणा मृपिलम्" इत्यादि। अपर- वापि "ऋषि कुम्मो भवति , कर्मा स्तोमानाम् --- इत्यौपमन्यवः (३.२ ५.)"-दुति च तद्विदर्शनं प्रदर्मित भनेव यास्केन । किच सत्पूर्वतनाना मपि तथैव व्यवहार इति च प्रदर्शिसं तेनैव । तथाहि- "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः"-प्रत्याशुप्त मालो चनोयम (२४ पृ.)। तप "पन्ति प्रमुभात् कर्मण एव मर्थवता मन्त्रेण सयुमादमुना प्रकारेननक्षणं फल विपरिणामी भवतीत्यूपयः" इति च पिपदनिर्वधनं कृतं दुर्गाचार्येण । एवञ्च मन्वद्रमा मेव मुख्य मृपिख मिटम् ; तथा धादि कल्पजाना मनिप्राचीनतमाना वसिष्ठ वामदेवादीना मेव तापिन्व मुररी. कार्य मिति प्रतीयत एय। इष्टत्वं कर्तृचवाभिन्न मेय प्रायः ; त प्रतीषप्राचीनाना मझे यकानिकाना मेव कृते र मिति व्यवहारी नान्यवेत्येव विगेपः । तदिमानि "हट माम (४. २. ७.)"-इत्यादि पाणिनि- सूत्रीयापि “मिठेन दृष्ट वामिडं साम"-इत्यादीनि सत्तिरू- दाहरणादीनि द्रष्टव्यानि ; नयेव “य प्रातिरम गीनहोली मूला भार्गव: गीनकोऽभवत् , म ग्टममदो दितीयं मण्डल मपश्यत्" -इत्येवमादीन्यनुक्रमणीदानादीनि च । विचमाविककारी- या तया--- "टपेरतपरिवू मस्यैतदार्थम् (८. १.८.)"-इति । "मस्यानां जान मापनाना मतदामम् (२.५, ४)"-इत्यादि च । ।

·निरमालोचनम्। । हरे तवैवार्थ कृत इवि व्यवहारोऽपि नादृष्टवरः। तथा घेतरेयके आ - "देवा इ वे सर्वधरी सर्व निदुस्ते ह पापा नापजनिरे । तान् होवाचावंदः काट्वेयः सर्प ऋषि मन्त्रवत् (६.१.१.)"-इति। निकही प्येव दृष्टान्तो न दुर्लभः । तथाहि - "इदञ्च मेऽदादिदच मेऽदादित्यूपिः प्रमध्या- याह सुवास्ता घधि तुम्वमि ( ४. २. ७.)"-इत्यादि । यात्रा- पूर्वप्रयादा प्रयत्र सङ्गहीताः सन्ति , तवाम्यस्त्वैव कृतकावप्रसिद्धि- मन्त्राणाम् । तथाहि- "तवेतिहास माचक्षते--- विश्वामित्र ऋषिः सुदासः पैजवन पुरोहितो बभूव । - । स वित्तं ग्टहीत्वा विपासयोः सम्भेद माययावनुययुरितरे। स विवा- मियो नदी सुटाव गाधा भवतेत्यपि, दिवपि बहुवत् (२. ७. २.) -इत्यादि। तथा “धातोः कर्मण: ममानकर्तकादिच्छायां घा (२.१.७.)"-इति पाणिनीयस्य सूत्रस्थ व्याख्यानावसरे प्रमहतो भगवता परावलिनापि भाषितम्-- "ऋषिः पठति-- 'शृणोत ग्रावाण:-इनि"-इति। स्तवनपठनाटिकञ्च कातिविशेष एव; सदेवं मन्त्रकर्तृत्वं मन्वद्रष्टुत्वञ्च वस्तुतोऽभिन्न मिति स्फुटम् । तदित्य मन्त्रद्रत्वं तृपीणा मेव , तया अपित्व मपि मन्न- दृष्टत्वानुगत मेवेत्यपि स्थिरम् । एव भूपित्व मन्वदृत्वयोः मामा- माधिकरण्यं भर्वमन्यत मिति मन्नद्रवमूलक मेव मुख्य गृषित्व मित्यतन कोऽपि ममयः। अथ कस्या मधिषितायां यारक- कत एकोऽपि मन्त्री न दृष्टवरः, न घाद्ययुगीयास्य यास्कास्य मन्नकतत्वमम्भवोऽपि ; तदेव मय याकम्य मन्तकर्तत्वाभावान् हुण्य मपित्वन्नु नास्त्येव । माझपकतथा नागडादीमा मन्त्र कर्तृत्वाभायेऽपि मम्तकर्तव- 3B ·याकः ऋपिन वा! ०-D सुन्यतया मातिदेशिक भूपित्वन्तु स्वीकृत मेव यारकपूर्वतनैरपि । तथादि- "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः उपदेयाय ग्लायतोऽवरे विल्मयहयायेम ग्रन्यं समानासिघुर्वेदं वेदाङ्गानि च (१.६.५.)"-इति । अत्र 'भवरे'-इति पदात् कृपय एव गम्यन्ते ; तथाच निघण्टुकारस्य , ब्राणापरपर्यायानां वेदानां प्रवक्तृणाम् , वेदाङ्गानाच कर्तृणा मपि ऋपित्वष्यवहार पावसम्मत एवेति नत्र ध्वनितम् । तदेवं , यास्कस्य निघण्टुकर्तृवं नैवेति पूर्वमेव प्रतिपादित मस्माभिः ; बाधणप्रवक्तृत्व मपि नाश्त्येव ; वेदाङ्गकर्तृत्वं त्वस्ति , परं न तद वेदाल मिदं निरुतम् , यत्कृत भूपित्वं स्यादितत्क स्किस्य ; प्रदर्मितयास्कानूश श्रुतितोऽपि यास्क पूर्वप्रचलितनिरुकादिक णा मेत्र ऋपित्वावगमात् । तदेताक्तेद मेव निष्पन्नम् , यास्कस्यास्य वेद मातिदेशिक सृपित्व मवि नोपयुज्यते इति । प्रथ प्रदर्शिते शतपथनाहायचने व्यहा मेवास्य पूर्वपुरुषस्य मधुविद्याप्रककृत्वम् , मधुविद्या च ब्राह्मणान्तर्गतेय ; सथाच नाह यस्य माधणप्रयता वंशपरत्वेनेवास्यापि यास्तस्य मुष्यर्पित्व मापाय भवेत्यपि वलु न युज्यते ; लोकवेदव्यवहारविरोधात् ; न प लोके नापि वेदे सपिवंगभवलेनवर्पिवं क्षचिदपि हि व्यवातं दृश्यते । लोके तावत्- यन्तु कश्यपर्षिवंगप्रमवा एष खल भारत :मान् प्रति पय इम इति व्यवहरन्ति । किं बहुना यदि हि बंगाभवत्वेनेव पित्त माण्य भवेत िपयसनीया पयार्याः सर्व एव प्राय ऋपय एगीताः स्युः ; सपा मेव कम्पप- मराज-वसिठादिवंगीयत्वात; म व्यपदेमो दृष्यते सों के नापीति नव व्यवहारो नोकिक इति स्फुटम् ! .. .

·नितालोचनम् ।
वैदिकव्यवहारतवाधिगभ्यते नावाप्य मृपिल पिवंशमभवत्वे.
नति। तथा हि-
"अर्चनानाः पुरावेयो दाख्यान रथीतिमा ।
पार्विज्याय तो यन्ने वितते हौत्र यास्थितः।
रवीतिसुतां कन्यां ददर्भ पितुरस्तिके ।
ययासे स्वकुमाराय स्यावाखाय च तां सताम् ।
स प्रदानमना माया मच्चत् किं प्रयच्छसि ।
इति पृष्टा पुनः माह कथ मम्मै प्रदास्यसि ।
इतः पूर्व सुता दत्ता नासीदनृपये चित् ।
सशति मिश्चिय प्रत्याचष्टाचनानसम् ।
म्यावाबः संस्थिते यो तेन राजा निराछतः।
तत्मत्यागान्वितो विमस्तपस्तेपे सुदारुणम् ।
अनचर्यरत: गान्तो भिवाय पर्यटन विजः ।
तरसमहिपी साध्वी बिभिनेऽसौ गशीयसीम् ।
सा तम्माप्यान्तिकं पत्युः प्रोवाचागतवानृषिः ।
इल्युलो नृपतिर्भाग प्रत्याहेनं प्रपूजय ।
सानुभाता मा यूयं पादादाभरणानि च ।
तरन्तोऽपि पुनस्तरने प्रादाहन मपेक्षितम् ।
दत्वा च पुरमीटस्य स्वानुजस्यान्ति प्रति ।
प्रेरयामास त एपिं सोऽपि त्वां मागयिष्यति ।
तथेति रामो बधनं निशम्य तक्रार्यया दर्शितसर्वमार्ग: ।
गच्छन् भनेरईयथे महणान समानरूपान् यदि धयागतान् ।
विलोक्य विप्रः सभयः प्रणम्य बतानलिः कटकिनानमः !
खराब हरान मरुतो विशिटग्य बोभिः परितुष्टचित्तः ।

·यास्क ऋपिन या
,
सम्पाप्य सर्व स्वमनीषित तदा महणेभ्यो मुदितात्मवड्य ।
तदाभवपि सूत दृष्टा स्यावाखनामक ।
पथात् पुनराह गला भूयो लब्ध्वा गवा प्रातम ।
दालभ्या मन्त्री राजया चोदित स्वसता ददो।
पुरमीढस्तरन्तय तार्या च शगीयसी।
दारभ्यो यो रथवीत्याख्य सप्त ये मरता गणा ।
ते तस्मै यहदुस्तष्टास्तत् केठेत्यव वयंरो।"--
इति शौनकीय वृहद्देवतोमा मायलिखित पुरातत्त “केठा'-
इति सूत्रीयोपोहातम् । तच्च सूना मेकोनमिगत्यूच मुकमहिताया
पञ्चममण्डलीय पञ्चमाध्यायस्य पञ्चमम । एवञ्च यद्यपि अविवाग
प्रभव अर्धनाना , ऋपिरिति प्रसिद्ध , तथापि तत्पुत्र श्यावाखो
न ऋविशदव्यपदेगमाक पिदनामकत इति सुव्यन मन ।
अचनानस पित्व तु तत्रैवाग्रे स्पष्ट मुक्तम् । तथाहि , तव
सूनीयसप्तदगई व्याख्यानप्रसङ्गे च पुन --
'सम्पबपिमावस्य मायाखस्यानानस ।
रथवीतिसुतायाथ विवाद गौनकोऽब्रवीत् ।
कथम् । मरुत्सु सु प्रयानेषु ग्यावाय सुमहायगा ।
प्रादुर्भूतार्थ मामान ज्ञात्वाऽविकुलनन्दन ।
रथवीतेदुहितर मगच्छन्मनसा तदा।
म सत्व भूपि मामान प्रवक्ष्यमयदीतये।
'एतं मे म्तीमम् (५५५१७,१८)-इत्याम्या दोये रावि न्यदयत्।
पेर्नियोग मानाय देव्या राता प्रचोदित ।
पादाय कन्यका दात मुपपायानानसम् ।
पादी तथापट्टध स्थिला मा ताप्नलि ।

·३८ निरतालोचनम् । रथवीतिर दारभ्य इति नाम भयंस सः । मया संयोग मिच्छन्तं बां प्रत्यावधि यत् पुरा । तत् क्षमस्व नमस्तेऽस्तु मै मास भगवन् ! धीः । ऋपेः पुत्रः स्वय मृपिः पितासि भगवान्यः । इन्त प्रतियहाणमा घुषा मित्येन मनवीत। तस् ददावखातं स राजा खलङ्गतां चापि सुतां सुपार्थम् । विवाहकालेऽपि ददी नरेन्द्रः गतं इयानां दुहितः सहस्रम । गवां सहस्रं वसुच प्रभूत त तयोऽन्तेय वनं जगाम"-इति । एव श्यावाखस्य पितुः पितामहस्य च ऋषित्वापि न पित्वव्यवहारोऽभूत् ; अपि तु मन्त्रद्रष्टुःखेनैवेति सुव्या मेव । मंहितायान्त यायावस्य सप्तदश सूतानि (५,५२-६१; ५.८१; ५.८२, ८.३५ -३०८.३२.), तत्र च १०७ ऋचः यूयन्ते ; अत एव तस्य पित्वम् । तपितः पचनान- सतु वीणि सूहानि (५.६३ ; ५. ६४; ८. ४२.), तत्र च २. ऋचः यूयन्ते ; अत एव तस्यापि ऋपिलम् । नस्पितुथ भने- भोमस्य चतुदंग सूकानि (५.२०, ५. ३०-४३; ५.७६; ५.७७ ५.८३-८६. ) स च १२२ ऋषः; अपरसूरपु च तस्यैवावेः खलु नव (८.६७. १०-१२; ८.९६.४१-४५% १०. १३०. ४.) ऋचः यूयन्ते ; प्रतएप तस्यापि पिखम् । अविय ऋक्संहिसाया मेको भोमोऽपरः शास; तदन न यः कतरोऽस्य प्रयावावस्थादिपुरुषः । परं गावस्याप्योरस्ति पट्टय मेक सूत्रम् (८.१४२.); अतस्तस्यापित्वम् । तदिस्य मस्य हि यास्कस्य मुस्यपिवंगमभवत्वेऽपि मुख्यपित्वं सुदुलम मेव । मन्येवं महाभारते कय मुन श्यते "याको मा पिरग्यपः" ·यारक ऋपिन वा। .. , -इति , "याक ऋषिरुदारधीः" इति (२३ १०) च ? अव घूम:- तत्तु महाभारतकारस्य स्वस्य यथा ऋपित्वं तयैव पूज- नीयत्वापरपर्यायक मेव ; तादृश ऋषिस्वद्यापि वर्तन एवेति । वस्तुतो भन्वद्रतृत्वेनैव प्रादिवसिष्ठादीना मृपिवं मुख्यम् ; साह- गर्पित्यन्त नागड्यादीनां बाधणप्रवक्तृणा मपि नास्ति ; तत् महा- भारतरामायणादिकर्तगान्तु कथा दूरपराहव । तत्तु त्यत्वेन च पित्व दितीयम् ; तदेवाह महाभाष्ये भगवान् पतञ्जलि:- "न तावदपिः कश्चित् मर्यते कल्पसूत्राश्चत् । कावं यदृपोगान्तु तत् सर्व मन्त्रवत् समम् (१.३.१..)"-इति । सटे रितीय मृपित्वम् , ब्राह्मणभागप्रवर पाम् अनुबाहरण प्रवक्तृणाम् , ब्राह्मणान्तर्गताना किञ्च प्रायोलुभाना- कम्पादि- वेदाङ्गशास्त्राग्यां प्रवक्तृणाम् । ईगर्पित्व मपि नास्ति तेषा मद्य- प्रचलिततन्महाभारतकारादीनाम् । बहुमलात , बहुमानवादि- तबादरातिगय्यप्रकाशकवचन मिदम् "प्रय भूपिः" इति यत्र प्रयुज्यते , तस्य त्वपित्वं पूजनीयत्वापरपर्सायकं एतीयम् । ताह- शर्षित्व मेव व्यासबाल्मीयादीनाम्। तत् नायीक भूपित्व मेव यारकम्याम्य स्थित मिति मन्यते चेन्न ततास्माक ममम्मतिः ; पर मुख्य भूपित ते तस्य नाभीदेव, द्वितीयर्षित्व मपि न सम्भाव्यते । पपि च गणपाठे गिवादिषु ( ४. १. ११२.) यकपाठदर्श- नाद मपि प्रायते,- यवामतोऽन्य नाम यात्रा प्रति, तस्याप्येत. दादिपुरुषस्य नामीत् पित्व मिति ; मति हितस्य ऋपित्वे थपा (४.१.११४.) एव यास्केति मिही तत्पाठफन्न माकाग- कुसमायित मेष म्यात्। अत एव "यास्को मुनि:"-इति दृश्यते मुग्धोधादी ; न तु “यारक सपि:'-इति ।

·निमतानोचनम् । 4-0 यास्कस्य मुस्यपित्वविचार दूरे प्रास्ताम् ,- विततिवक्षी. कारः खलु धास्तपूर्वजो व्याडियाइ स्वगुरो: गीनकस्य प्रातिशास्य- कारस्यापि मुनिल मेव । तथाहि- "नवादी गौनकाचार्य गुरु मुनीन्द्रम्" इति (वि० १.२)। "पुन: कि विशिष्टम् ! 'मुनीन्द्रम्' मननगीला मुनयः , तेषु श्रेष्ठम्" इति च सत्र तोकाकार'। तथा पाणिनि कात्यायन-पतचलीना मपि मुनित्व मेव मयंत्र व्यवहतं गम्यते , न काप्यूपित्वम्। तया हि- "मुनित्रयं नमस्सय"-इत्याह दीक्षितः ; किञ्च “योगेन चित्तस्य पदेन याचा मलं शरीरस्य त वैद्यकेन । योऽपाकरोत् सम् प्रवरं मुनीना पतञ्जलिं पालिरानतोऽम्मि"-इत्यत्रापि यत- झलेमुनिप्रवरत्व मेव मयते। तथा “तच हहिरादै जित्याध्याया- एकात्मक महेश्वरप्रसाटेन भरावता पाणिनि ने प्रकाशितम् । अत्र कात्यायने न मुनिना पाणिनीयसूत्रेषु वार्तिक विरचितम् , सदार्तिकस्योपरि च भगवता पतनलिना महाभाष्य मारचितम् । मदेशत चिमुनि व्याकरण वेदान माहेखर मित्याख्यायते"-इति चाइ प्रस्थानभेदमन्मधुसूदनोऽपि । वेदाङ्गेषु घट्स , यास्तु शिक्षा. तैत्तिरीयब्राह्मणादी श्रूयन्ते , लासा मेव ऋपिकतत्वम् ; छन्दोविधानानि च यानि सामवेदीयानु- धामणादी श्रूयन्ते , तेपा मेव ऋषिक्षतत्वम् ; व्याकरणानि च पदपाठाद्यामकानि पुरा स्थितानि , यानि चेदानी पाणिनीया. कप्रभातोऽग्यानि -बहनि सहसरश्मिपमानस्तारकामण्डला- नीव किञ्च गाकटायनीयन्त्रिादीनि च यामी दानी मपि ज्योतिरिङ्गना दुव वरीयन्ते , तेषा सृषिकतत्व मेव , निरुतानि च यानि जाहाऐष दृश्यन्ते , अनुवादागीषु च म्यितामील नुमीयन्ते, ·यास्कः ऋपिर्न था? वमरः । निदान सूत्रेषु चोपलभ्यन्ते , शाकपूण्यादिकृतान्यासबिति च यास्क. धचनादितोऽवगम्यन्ते , तेया मृपिकतत्व मेव ; पैगादीना मति- प्राचीनतमकन्पसूत्राणान्तुमायो वाताणसमकालिकत्व मेव पाणिनि- शासनादिभिरवगम्यते , तत्तेया मृपिलतत्वे तु नास्त्येव सन्देहा- यतन पैनगदीनि प्राणीनतमानि कल्पसूत्राणि चिरादेव - वाना गतः पृयगेव मोहानि , मायस्तत्समकालिकानि चेति तेषा भाषत्वं निर्विवाद मेव ; अतो भाग्योदृतायां सद्गुइक्कतकारिकायां 'न अपिः कल्पलत्' इति कल्पलता मेवानृषित्वगहा निवारिता; न हि तत्रोकं थूयते 'न अनृषिः वेदाग कत्' इति । एवं हि निष्पन्न मैतत् ,- ब्राधाणानुबाधणागतानां निरुतादीनां वेदा- द्वाना मातिदेगिकार्यत्व मस्त्येष ; शाकपूण्यादिवतानाञ्च स्यात् सव, पर यास्नोयस्यास्य पत्यम्पादखं तु महाभारतादिग्रन्याना मिव तायीक मेति । विक्षतिदोसवादी यत् पाणिनिपरजस्यापि ध्य.डे: प्याल्यानं रयते--- "व्याडिनैव महर्षिणा"-इति ( १. ४ मो०), तदपि तयाभिप्रायेणेव ; तपां नु नवे मन्त्रादिकर्तृयोग्यतैर्वित्वे निदा- नम् । तागी योग्यता तु नूतनवेदानानां तदहानाचापि, कागां पाणिनि व्याडि शौनक यास्कादीना मासौदेवेति नेपा मम् पित्वं मन्तव्य मेवेति भवेत्तदपि नायीक मेव ; नद भयत नामाम्यापि न नोऽत्र विवादः। बहकमातिगास्यका गौनकोऽपि तागायोक मार्फत्व मेवाभिप्रेत्यांत मेवम्- "ताम्र वेदाइ मनिन्द्य मार्यम्' इति-(पा.सू.३.२.५.)। पपि च घ्याडेमुग्यपित्वे तुझीया दिगो व्या दिगदस्य पाठी वययं मयापोत; "झोया- दिभ्य (पा. ४. १.८..)"-इसिम्तम्य नाविषयव मैव ·४२ निरुतामोचनम्। निर्णयात ; तस्य हि "अणिभोरनार्षयोः (४. १.०८.)"- इत्येतत्स्त्रीयप्रपञ्चभूतत्वात् । अत एव “गीलावयवात् ( पा० ४. १. ५.."-इति मूबस्य भाये – “अष्टाशीति सहस्राईरेतसा मृपीमा बभूव', तवागस्याष्टमै; ऋषिभिः प्रजननोऽभ्युपगतः , तत्र भवर्ता यदपत्यं तानि गोवापि, यतोऽन्ये गोवावयवा: 10ml कथं येभ्यः अगुरूपोत्तमभ्य इयते । सिचन्तु रौव्यादिषूपसहया- नात्। -~। के पुनरीवादयः, ये क्रौद्यादयः" इत्याह भगवान् पतनलि: । तदेतत्सार मेवाकप्योक्तं दीक्षितन सिहान्त- कोमद्याम्--- “यगुरूपोतमार्थोऽनजियारम्भः" इति ; न चोक्तं तेन तवार्थचेति । यद्यपिरपि कचिद व्याडिः स्यात् , ताई নথ নগৰ আয়া’ দুনীল ক্লীঘাষ্ট্ৰিয় নানাঃ- कार भाष्यकारादिभि कथन यत्रः कर्तव्य एव; न च तथावतं दृश्यते । अतो व्याडेरपि मुख्य भूषित्वं नास्त्येवेति कि सत्परजस्यै- तस्य यास्क म्यर्पित्वविचारेगत्यन्तम् । सहकारी व्याडिरेव विक्षति- वल्लीकार' ; स च पाणिनिपरजो यास्कपूर्वजश्वेत्यपि प्रतिपादयि- प्यामी वय मुपरिष्टादिहै। घाखलायनरायसूत्रेऽपि मन्वकता मेव गणाना मुख्य भूषित्व मिति या विशेषत उम्मेखो दृश्यते । तथाहि- "श्रथ षय.,- शर्मिनो माध्यमा गृत्समदी विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिभरद्वाजो वसिष्ठ, प्रमाथा पावमान्य, क्षुद्रता महासू का इति (२.४ २.)" -इति । तवेव तो नन्तर माचार्य नामान्यघि कानिचित् स्मृतानि - "सुमन्तु जैमिनि वैशम्पायन पैल सूबमाषभारतमहाभारतधर्मा- चार्या जानन्ति दाहवि गाग्यं मौसम गाफन्य बाभव्य माण्डुकेया गार्गी वाचनवी वडवा गाचीधेयी मुन्नमा मैत्रेयी कहोनं कोपी ·याम: ऋपिन वा ? ४३ तक पैश्य महापहा सुयज माझायन मैतरेयं शाकलं वाकलं सुजातवक्त मौदवाहिं महोदयादि मौजामि शौनक माखलायन ये चान्ये प्राचार्यास्ते सर्वे वष्यन्विति (३. ४.४.)"-इति । इह त्वाचार्यनामस यद्यपि न दृश्यते यास्कनाम , पाशिन्यादीनाश नाम ; तथापि सूवकारत्वेनैव पारायंकणभनाक्षचरणपाणिनि- प्रभृतीनां , निघण्ट समानायभाष्यकारवेन यास्त्रस्य च ग्रहण मिट मिति स्वीकार्यम्। अद्यमचलितमहाभारतस्य वीज मासीत् पुरा किचन मारतं नाम , तदेव क्रमादारितं प्रस्फुटतत्त्वञ्चाभूत प्रसिहं महाभारत मिति , तन्महाभारत मेव प्रहं पक्षवितं विस्तृत मिदानीन्तनीय मिदं महाभारतं नामेति चेह गुरुचरणाः । किञ्च अन स्मृतः पौन- कम्नु न चादिकालिको मण्डलकार ऋक्संहितायाः, तस्य धव प्रपिनाममु ग्टस्समद इत्येव ग्रहणसिद्धः; नापि वह कमातियाख्य- कारः, अपि तु भाखाविश्येषस्य प्रवाहीप । शाक सादिसाइचर्य मेवात नियामक मिति। पाखलायनोऽन्यत्र न सु स्वादिलत् , अपि शाखाप्रवक्तव; प्रतापिहिमाकनादिसाहचर्य मस्त्येव नियामकम् ; को नु नाम 'रामकृष्णायमू पाप्ताते' इत्यत्र दशरथापत्यस्य रामस्य, 'रामलक्ष्मणी'-इत्सव पजामदग्न्यादेग्रहण मिश्शति । वस्तुतस्वि. हाम्पलायनीये पोय: क्रम एव विवक्षितः। तथाच- सुमन्त्रादयश्त्वारो व्यासगिया: समकानिकाः, तापूर्वजा व्यामा- दयः स्वकाराः , तापूर्वकानिका पाहण्यादयः गंहितापाठाधन- गेदोपदेशकाः , नापूर्वतनाः गार्गीप्रगतयो मन्वयादिन्यः , मत्पूर्व- तमा: कहोनादयो माधयादिप्रपतारः, तत्पूर्व तना एव गायना- दयः गापाकारा इति दिक् । . 1

·४४
निकतानीचनम् ।
ततशेषा मद्ययुगीयाना तीयोकार्पित्वसम्पन्नाना सुमन्तु
प्रभृतीनाम् , तत्पूर्वकालिकाना मतिदिटर्षिभाषापद्रानाश्च बाई
व्यादीना मतिहहाखलायनान्ताना माचायव मव सम्मत माख
लायनस्यापि , न तु मुख्यपिल मिति
स्फुटम् ।
র্যয় ঘন মিলব ন ল দায়বীয়ান
सुमनवादीमा मपि। तथा च सूचित मिहव त्रयोदगावाये ,
"मनुष्या वा ऋषीपूरक्रामत्सु देवानब्रुवन् ,- को न ऋपिर्मवि
प्यति ? इति । तेभ्य एत तर्क भूपि प्रायच्छन् ,- मन्वार्थचिन्ता
भ्यूह मभ्यूल्हम् । तस्माद यदेव किशानूचानोऽभ्यूहल्या तदभवति
(१३ १ १६ "-इति । एवञ्च 'अनचानवे सति मन्त्राभ्यूइन
समर्थलम , ऋयित्वम्' इत्येव सामान्यत ऋषिलक्षण फलितम् ।
अनूचानस्तु गुरमुखालव्ययेद एव , तलक्षणादिक तु द्रष्टप्य मन्वादो।
मन्तार्याभ्यूइनप्रकार इहैव विहित
• "तपसा पार मीप्सि
तव्यम्" इत्यादिना ( १३ १ १० ), "शाकपूणि सवल्पयानक
( २ ३ ४ )"-इत्यायु दाहतञ्च तदव यास्केन । तदीश मृपित्व
वस्माक मपि ततब्रह्मचर्याणा मन्त्रार्थाभ्यूहनसमर्थाना सम्भवेदेव ,
तत् किनाम भगवतोऽस्य याबस्यति ।
इस्य निष्यत्र मेतत् ,- एतनिराकारो याक खलु वस्ततो
मुनिराचार्यशेत्येव चिरात् प्रमिह , एव मन्यस्य भगवत सामान्यस
ऋषिव मन्याहत मेव, तलापि विशेषतो विचारित
स्यात्
सार्की
यीक तदिति सिड़ मेतन्यापि च अन्यस्यार्पख मिति गम् ।
।
.

·कियान् निरुतग्रन्यः । अथेदानी मिद मिह विचार्यम् , ~ कियान् निरुताययोऽय मिति। अध्याभिस्तु यावन्ति निरुक्त पुस्तकानि दृष्टानि , तेषु मर्वेष्वेवास्य “समामायः समानातः स व्याख्यातयः" इत्यारम्भ- वाक्यं दृष्ट मेव , च-जातिरिक्तेषु मध्धेव "ब्रह्म शक्ल मसीय ब्रह्म शल ममीय"-इति परिसमाप्तिवचनञ्च ; च-ज-पुस्तकयोस्तु “य एवं वेद"-इत्येव समाशिवाक्यम् ; तदुसरस्थित: “नमो ब्रह्मणे नमो महते भूताय नमः पारस्कराय नमो यास्काय बघ शुक्ल मसीय ब्रह्म शला समीय"-इत्येवं पाठस्तु तयोन दृश्यते ; तदिदं न विशेषपार्थक्यम् । हि-चतुः-खण्ड-सतं न्यूनाधिक्यं खण्डभेदकत माधिक्यं चाकिभिकर मेवेदृये प्राचीनतम ग्रन्थे । तथाप्यस्ति किञ्चिदव विचारणीयम् । तथाहि- केषु चित् पुस्त केषु दादमा- ध्यायान्तं निरुताम् , सत उत्तर मध्यायहयात्मक परिशिष्ट मिति लिखितं दृश्य ने ; केचित् हादशाध्यायान्त मैव निरुतम् , पर सत उत्तर मेकाध्यायामक मेव परिशिष्ट मिति लिखितं दृश्यते , अपि तरिमन्नेकस्मिन्नेवाध्यायेऽपरपुस्तकदृष्टाध्यायस्यीयाः सर्व एव खण्डा विद्यन्त एव ; केपुचित तादृश-त्रयोदगाध्याय चान्ते एव "निरुतां समाप्तम्" इति लिखित मस्ति, परिशिष्टमब्दोऽपि न तपु लक्ष्यते ; केचित् अत्याध्यायहयान्ते परिगिट' समात लिखित मस्ति , किन्तु तयोः मात् योदशचतुगाध्यायत्वे च । अत एतर्हि विचार्यते हादशाध्यायामकं त्रयोदशाध्यायामक चतुर्दशाध्यायामकं वेति कत्यध्यायं निरुम मिति । निधण्याख्यानकारस्य देयराजयचनो मते तु "समानाय:

·१६ निरुतालोचनम्। समानातः (१.१.१.)"-इत्यादि , ऋतुः कालो जायाना य ऋतुः कालो जायानाम् ( १२. ४. १२.)"-इत्यन्तं बादशा- ध्यायात्मक भेव यास्कीयं निरुक्तम् । तदुक्त स्वअन्यभूमिकायाम्--- "भगवता यास्केन समानाय नैवण्टक-नगम-देवताकाण्डरूपेण विविधं गवादि देवपनान्तं निर्बुवता"-इत्यादि । नानातिस्तुति- प्रकरणस्योर्द्धमार्गगतिप्रकरणस्य च नानापि कीर्तितम् ; समित तत्रतत्रापि बइनि निर्वचनपदानि , येषां च प्रामाखरूपेण ग्रहणं योग्य मेव । अपि हि तेन स्वग्रन्यभूमिकायाम् -- "कन्दस्वामिना घ निगमव्याख्यानेषु अन्यानि च पदानि शतइयमावाण्युपात्तानि , -इति चोशिखित परं त्रयोदशचतुवाध्यायीयनिर्वचनाना मस्तित्व मपि न स्मृतम् । तथाच तादृशाना ममतव्याना मप्यस्मरणात तेया मस्तिलेन निरुतत्वेन वा जानाभाव एव तस्य यज्वनः सन्या इति किं न स्वीकार्यम् ।। निरुतात्तिकता दुर्गाचायेंग तु ग्रन्यारम्भे निरुक्तमय हादशा- ध्यायोल मुनापि तदन्ते सपाददादशाध्यायोल मुक्त मिति । त्रयोदशाध्यायीत्व मेव स्वीकृतम् । तथाध प्रथमखण्डव्याख्याना- रामे- "अयच तस्या द्वादशाध्यायी भाषविस्तरः; तस्य इद मादिवाकां समानायः समानात इति" इति , अन्तपुष्पिकायान्त "पर्यायां निरुती अटादशाध्याय: (प्रयोदगाध्याय: ) समामः" इति, "इति मपादसप्तदशाध्यायी ऋषर्या नाम निरुत- हतिः समाप्ता"--इति च द्रष्टव्यम् । तदेव मैतम प्रतिस्तुतिरूप- त्रयोदयाध्यायस्य च निमहात्व मेव, न त परिशिष्टलम् ; ईमार्ग- गतिरूप-चतुईगाध्यायस्य (द्वितीयपरिशिष्टस्य) तु सर्वथाम्वीकरण मेव सम्ममम् । अपरच त्रयोदशप्याध्यायस्य स्वल्प प्रत्यत्वादेक- - ·कियान् निरुतगन्य , ४७ घरणव मेव मात्वा, ग्रन्थान्तेऽस्य विशेषत सपादहादशाध्यायीत्व स्वीकरिष्यमाण मपि सामान्यत एवोल्लिखित मुपक्रमे हादशा ध्यायोति । तदेव मतिस्तुतिप्रकरणस्य स्वल्पत्वादध्यायरूपत्वाभावात् सामान्यतो निरुतग्रन्यो हादशाध्यायीत्येव निद्देश्य , विशेषतस्तु सपाददादशाध्यायोति , किञ्च मूलसूत्ररुपनिघण्टुपमाध्याय्या सर सपादसप्तदशाध्यायोति चेत्येवेह वृत्तिकमत मभिव्यकम् । सायणाचार्यस्तु अतिम्तुतिप्रकरणात्मकस्य त्रयोदशस्याध्यायस्य च निरुतव मभ्युपगम्यापि वचनतो द्वादशाध्यायी एव नियुक्त ग्रन्य इति चाभिचग्यौ। तथाहि ऋक्महितामायभूमिकायाम्- "तदयाख्यानञ्च समानाय समानात इत्यारम्य तस्यास्तस्यास्ता द्भाव्य मनुभवत्यनुभवतीत्यन्तैदशभिरध्यायको निर्ममे'-इति। 'तस्यास्तस्यास्ताद्भाव्य मनुभवत्यनुभवति' इति तु त्रयोदशाध्यायान्ते एव विद्यते , न तु हादशाध्यायान्ते । तथा चैतन्मतेऽपि वयो दशाध्यायस्याति खल्पग्रन्थत्वात् हादशाध्यायशेषत्वेनैव ग्रहण व्यज्यते । किश्वेतादृशनिशानिर्देशकथनाटेतस्यापि मये ईमागगसिप्रकर- गात्मकस्य चतुर्दगस्याध्यायस्य सत्तापि न लक्ष्यते , पर माश्चर्य मेतत् "हा सुपर्णा ( ऋ० स० २ ३ १७ ५)" इति मन्त्रस्य व्याख्या नावसरे प्रमाणवेनोपन्यस्त मेव तचतुर्दगाध्यायीय मपि निर्वचन निरक्त मिति। तथाहि - 'अत्र 'हो ही प्रतिहिती सुझती धर्म कर्तारी'-इत्यादि (निर• १४ प० २० ख. ) निरुले गत मस्य मन्त्रस्य व्याख्यान मनुसन्धेयम्' -इति । तदत्र तत्त्व मुत्रेय धीमद्भिाव पूर्वापरदर्षिभिरिति । अमान्मते तु “समानाय समानात "-इत्यादि , ऋतु कालो जायानाम्" इत्यन्तो हादगाध्यायी अन्य एव यानीय + ·निरवालोधनम् । ततोऽधीयमाने प्रतिस्तुतिपकरणोईमाउंगतिप्रकरणे तु न याम्कीये ; ममानाताना हि निघण्टुपदाना व्याख्यानानि, सन्प्रसङ्गती विशेष- वताव्यानि च दादशाध्यायात्म के नेव पन्येन वृत्तानोति मिडे- ऽप्युद्देश्ये कय मन्यव यास्तस्य प्रवृत्तिरेघोदियादिति । अतएय मायण दुर्गाचार्य देवराजत्येतेषु विद्वत्स प्राचीनतमेन देवराजैन तयो' सत्तापि न योतिता , ततश्च देवराजकाले न स्त एव त इमे प्रक- रणे , स्त एति चेत्र निरल वेन प्रसिद्ध अति सुव्यक्त मेव । ततो दुर्गाचार्य समये ऽपि ईमार्गगतेदंगा तु तथैव , पर मतिस्तुते निरुतत्वे तु मगय एवामीत्तदानीन्तनानाम् । अत एव गन्या रम्भकाले अनाकाइ मतिस्तुतिग्रकरण मिति मत्वा सस्य निरातात्व परिधार मनमि कृत्वेयोत द्वादशाध्यायोख नियतस्य ; पयाद ग्रन्यावमानकाले तुप्यतुदुर्जन इति न्यायिन बहुपुस्तकस्थत्वादेव तस्याप्यादर मतोऽपि चिरमिदो निरुतो हादशाध्यायात्मक एवेति मम्मत्य पुन महाचभावेनोक्त मपादहादपाध्यायोनि । भायणाचार्यस्तु ततोऽप्यर्वाचीन इति नि मधेनवाभिचयी तस्या- स्तस्याम्नाद्राव्य मित्यादि , पर चिरप्रवादानुगत निरुक्तस्य द्वादशा- ध्यायीत्वच नापेक्षितम् । तथा च तसाण्याचार्यस्य हसिक मपाददादयाध्याथील मैव मम्मत मपि पवादविरोधभिया तब मोनावलम्बन मेव चातयं प्रतीयते स्फुटम्। मागंगतिप्रकरणं तु तदापि निको न प्रवेश मलभत , सनि हि प्रदेश ऽवश्य मेष नत्रामापि सायणेन एहीत मवेरिति । यथावनोक्यतं "हा सुपर्णा ( स० म० २ ३ १७ ५.)"-इत्यस्य भाष्ये "यत दीदी निमः गतम्"-इत्यादि, न तत् मायणीयवचन मन्यामहे, अपि तु रोपनीटीपित माधुनिक कैद तत कानावकानवधानात् ०-० ·कियान् निरुक्त ग्रन्यः। 'Ye - तदन्तर्भूत मिल्यव सन्देहाभावः । अन्यया मायणाचार्य स्योन्मत्तता प्रमज्येति सुधीभिरेवाकलय्यम् । नदेवं निष्पन्न मेतत् , साम्प्रतं निरुक्तस्य चतुर्दशाध्याय इति प्रसिद्धम् जईमार्गगतिप्रकरण मनतिपाधीनेरव कैषित निरुक्तानी- भूतं शतम् ; सायणाचार्यसमयेऽपि न तस्य निरतावं निमतपरि- शिष्टत्वं वा स्थित मिति ; किश्च यदेहि निरुतस्य वयोदशाध्याय इति प्रसिडन् , तदतिकृतिप्रकरणं तु सायणकालात् पूर्व मेव निरुक्तान्तर्गतीभूतम् ; तत्पूर्वजस्य दुगाचार्यस्य कालेऽप्येतविषये तादृशाना मयि धीमतां धिय मन्देहदोलायां होटुन्यमाना एव स्थिताः किमिदं निरुक्तं न वेति। तत्पूर्वकाले ते तयो- निरुतलशङ्कापि नासीदेव। प्राप्त एव यास्कीयतविकताबहुपरजे- ऽपि महामाये व्याकरणाध्ययनप्रयोजनान्याख्यानावसरे चत्वारि शृद्रा: ( ० सं० ३.८.१०.३.)-इति मन्त्रग्य निरुक्त बयो- दशाध्यायसम्मतं व्याग्यान न दृश्यते , दृश्यतेऽपि तु व्याख्यानान्तर मेव तत्प्रकरणानुगतम्। तथाहि- "चत्वारि शृङ्गाणि , चत्वारि पदजातानि ; नामाख्यातोपसर्गनिपाताय । यो अस्य पादाः , त्रय' कानाः ; भूतभविष्यदर्तमानाः । हे शौर्य , दो शब्दात्मानी; नित्यः कार्यय। सप्त हम्तासो अस्य , सप्त विभायः। विधा बङः , त्रिपु स्थानेषु बद्धः; उरमि कण्ठे गिरसीति। हषमः, वर्षणात् । रोरवीति , शब्दं करोति ; कुत एतत् । रीतिः शब्द- कर्मा। महो देवो मान् प्राविवेश इति , महान देवः शब्दः मां मरणधाण मनुष्याः ; तान् प्राविवेश ! महता देवेन साम्यं यथा स्यादित्यध्येयं व्याकरणम्" इति । भैरुना मिति व्याख्यानन्वि- हैवं ( १३. १. २.) द्रष्टयम् ,- “चत्वारि गजेति वेदा वा एत . .

·निकालोचनम्। उकास्नयो यस्य पादा इति सवनानि बीपि है प्रायणीयो. दयनीये सप्त हस्तास सप्त छन्दासि विधा बदस्वधा वदो मन्त्र- बाधाशकल्पैर्वृषभो रोरवीति रोरवण मस्य सवनक्रमेण अभियं नर्मि सामभिर्यदेन मृम्भि शसन्ति यजभिर्यजन्ति सामभि सुवन्ति महो देव इत्येय हि महान् देवो यद्यनो मया प्राविवेशत्येष हि मनुष्यानाविशति यजनाय"-इति । यदि हि नामैतस्यातिति- प्रकरणस्यापि निकताव भगवत पतनलेरभिमतं स्यात्तधे तस्य न मन्त्रस्य नरुक्त व्याख्यान मयहाय व्याख्यानान्तरं कथं प्रतिपिपा दयिषित स्यात् ।। किञ्चैव मत्र त्रयोदशेऽध्याये (१३ १.५.) 'जर्भरी-इत्यस्य 'भतरो'-इति , 'तुफरीत्'-इत्यस्य 'हन्तारी'- इति चेतदर्याय दृष्ट्वापि महाभाष्यकार कथ ब्रूयात्-- "बहवो ऽपि हि शब्दा येषा मर्धा न विनायन्ते 'जर्भरी'-'भूफरीत् (२१० २पा. १०)"-इति । अत स्पष्ट मेवाभिगम्यते- नाय मध्यायो भगवत्पतम्नलिना दृष्ट इति। सिद्ध मित्य हादशाना मेवा ध्याना यास्त्रीयनिरुतात्वम् , तस्यैव परिशिष्ट रूपयोईयोस्तु महा भाष्यतोऽप्यर्वाचीनत्व मिति शम् । + प्रयेदानी मिद मपीह विचारी मम्ति ,-के कानोऽस्य यास्कम्य ' कम्मिद ममये अय मिमा भुव मनचकारेति विवे- घयाम इति यावत्। अहो पत । सम्पति हि दोपशून्य मर्यावययो विनामयोग्यो ·क. कालो यास्कस्य ? यास्क:- मकोऽप्यनदेतिहासिकप्रन्यो दृश्यते, पुरायासीत्रवेति च को वदेवा सत्य मेवैतत् , वेदाना मन्त्रभागेश्वपि कचित्-कचिदितिहासाथ लक्ष्यन्ते ; तथा चो भगवता यास्केन- "वित कूपेऽवहित मेतत् सूर्त प्रतिबभौ ; तव वध,- इतिहासमियम् , ऋमियम् ; गाथामित्रं भवति (४. १.६.)"-इत्यादि। परं प्रायस्तेऽपि प्रायश उपमामूलका रूपकवर्णनात्मका एव । प्रत एव पति- छन्तीना मिति मन्त्रं व्याख्यन्निन्द्रशत्रुपदनिर्वचनावसरे व्यास माह -- “इन्द्रधनुः; इन्द्रोऽस्य शमयिता था शातयिता वा तस्मादिन्द्रगनुः । सबो हवः १- मेघ रति नेरुयाः, खाष्ट्रो- ऽसुर इत्येतिहासिकाः । अपाञ्च क्योतिपय मिवीभाषकर्मणो वर्ष- कर्म जायते, सवोपमार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति (२. ५. २.)"-दूत्यादि। अथापि यदिदं श्रूयते– “प्रजापतिरामनो वपा मुदखिदत् (ले० सं० २.१.१.)"-इत्यादि। अत्रापि रूपकार्या एव कता मीमांसाभाष्यतस्कवरखाम्यादिभिः । तथाहि- "कयं पुनरवत्- खिवायां पपायां 'प्रजापतिरात्मनो वपा मुदक्खिदत्' इत्याह । उगते ,-असहप्तान्तान्वाख्यानम् ; सुत्यर्येन प्रशंसाया गम्यमान- त्वात्। इहान्वाख्याने वर्तमाने इयं निष्पद्यते ,- यच्च हत्तान्त- ज्ञानम् , यच कस्मिंश्चित प्ररोचना हेपो था। तव हत्तान्ता- न्वाख्यानं न प्रवर्तकं चेति प्रयोजनाभावादनर्थक मित्यविवक्षितम् ; प्ररोचनया सु प्रवर्तते , हेपान्निवर्तते इति तयोग्विचा । उत्तान्ता- बाग्यानेऽपि विधीयमाने आदिमत्ता दोषो वेदस्य प्रमज्यत । कथम्पुनरिदं निरालम्बन मन्वाख्यायते । इति , उयते-नित्यः महाभारते व. प.१०.११., मा. मी. प. २०४-२८२ ।

·निरुतालोचनम् । - , पर मेव- कथिदर्थः प्रजापतिः स्यात् , वायुः, अाकाश. , आदित्यो वा ! 'स आमनो वपा मुखिदर (ते. सं० २.१.१.)-इति वृष्टिम् , वायुम् , रश्मि वा । 'ता मग्नी प्रारक्षाद (ते. म० २.१.१.) -इति वैद्युते, प्रापि, लौकिके वा । 'सतो अज: (ते. म... १.१.)-इति अन्नम् , वीजम् , विरुत् वा। 'त भालभ्य (त मुफ्युज्य ) प्रजाः पशूनाप्नोति (ले० स० २.१,१.)"-इति गौणाः शब्दाः (मी. भा. १. २. १.)-इति । तथा चैवमादिभ्यो भन्दभागीयेतिहामेभ्यः कयद्वार मानयागैतिहासिक तथ्यम् । वाद्यामागेषु च बहव एवेतिहासा उपलभ्यन्त इत्यपि सत्य मेव । तथा चैतरे यके- “मजापतिवें सोमाय रासे दुहितरं प्राय छत सूया मावित्रीम् ( ४ २.१)"-इत्यादयः । मादिषु प्रायोऽधिदेवतार्थास्य वैज्ञानिक तत्व मैवावगम्यते ; तथैव नैरतादिशासनात् । तथाच--- “सूर्या , सूर्यस्य यत्री; एवाभि- मुष्टकालतमा" इत्यादि नेरुतं ( १२. १.७ ) द्रष्टव्यम् । “एचैव उपाः , अभिसष्टकालतमा यया यथा सूर्यस्योदयकालं प्रत्यभि- सृष्टतमा भवति , गलतमा भवति , तथा तथा मैपा उपाः सूर्ण सम्पद्यते"-इति तत्र दौ! हति."। "सविता सूया प्राय धात् सोमाय राख्ने , प्रजापतये वेति च नानागम्"- '- इत्या नैरुकवच- नस्य ( १२.१.८.) व्याख्यानायचोक्तं दुर्गाचायेंग-- "ज्योत्स्ना सोमाय ददासि ; यकम् - 'श्रादित्यतोऽस्य दीमिर्भवति ( निरु. २.२.३-) इति"-इनि। एव मपि मन्त्रमाहागयोनाम्यवेति हामिक तथ्य मिति पहुँन शनुमः, न चानाक तयाभिप्राय ; पर मोहगगूटतत्त्वागाधसन्निना- दभिमनेतिहामिकतथ्यरत्नोहारम्वयाक मतिदुष्कर पधेत्यैव ब्रूम, । . , ·कः कानो यास्कस्य -. पुराणादिप्वपीतिहासा विद्यन्त एवेति च सत्यम् ; तेषां प्राचीनेतिहासवर्णनपूर्वकधर्मोपदेशायैवोत्पत्त: । परं तेष्वपि रोच- नाद्यान्धव बहन्युपाख्यानानि रूपकात्मकेभ्यो वेदशब्देस्य एवं सट्टयोपहितानि गम्यन्ते । अत एव ततच्छास्त्र वेदार्थोपहन मित्याख्यायते (महा. भा० १.१. १६४.)। तद्यथा- इन्द्र- स्याहल्याहरणोपाख्यानं बहुवेव काव्येतिहासपुराणेषु समासतो यासतो वा वर्णितं विदाते , “उदीरय पितरा जार या भगम् (० स० ७. ६. १०, १.)"-इति मन्त्रे श्रुतं जारपद मेव ताशसर्वप्रसिद्ध प्य अहस्योपाख्यानस्य मूलम् ; न च तस्य मूना- तर मस्ति तस्य च जारशब्दस्य प्रकृतोऽर्थः खल्वेवं भापितो । यास्कोन-- “अथाप्युपमा दृश्यते- 'जार आ भगम्' जार इष अगम् । प्रादित्योऽत्र जार उचने ; राख्नेजरयिता स एम ( ३. ३. ४.)" इति । एवञ्चै हैवं गम्यते- 'जार पा भगम्'-इत्ये. सावदेवालम्व्येव प्रथमं तावत् ब्राह्मणग्रन्थीय माख्यान माख्या- तम् ;- "अयल्यायै जार कौशिक ब्राह्मण गौतम ब्रुवाण (ते. पा० १.१२. ४.)" इति , "अहन्याये जारेति (प. बा. ३. ३. ४. १८.)"-इति च । ततम्तदेव मूलीतल्यातिहहितं वाल्मीकीयरामायणे वालकाण्डेऽष्टाचत्वारिंशोनपञ्चाशत्तमयोः सर्गयोः; तदेव चोपसड्कान्त क्रमान्महाभारतादिष्वपीतिहास- पुराणेषु। अपि भष्टकुमारिनवामिना छतस्य माय ग्यग्रन्यीये- तिहासस्य प्रदर्भिसनेरुलानुगत मेव व्याख्यान स्पष्ट मभिहित मीमा- साभाष्यवार्तिके । तथाहि- "समस्ततेजा परमेखरवनिमित्तेन्द्र गदवायाः। सक्तिवाहनि लीयमानतया रानेर हत्याशद. दायाया आयामकजरगहेतु वात् जीय त्यापादनेन वोदितन येत्य ·निपतालोचनम् । , हत्याजार इत्युचते , न परस्तीव्यभिचारात (८. १, ४१.)"-- इति। भीमामाया सूबमाथवार्तिकन्यायमालादिषु मर्व वैव , मनमाया धाननिगदे, हरिवच्छब्दस्यानूहाधिकरणे चान्यान्यम्यु दाहतान्यवगन्तव्यानि (८ १ १५ अधिः) । एव बहुवेव पुराणादिषु "उपो न जार ऋ० १.१६ ६, ८, ०१. १)"-इत्येतन्मन्बमूलक प्रजापने स्वकन्यान गमनाख्यानधातिहहित गम्यते, वस्तुतस्तदपि रूपकावेनैव व्याख्यात नायो । तथाहि-- "प्रजापति स्वा दुहितर मभ्यध्यायस् , दिप मित्यन्य पाहु रुपम मित्यन्ये (ऐ० प्रा० ३ ३८ )"- इत्यादि । तवेव मीमासाकार्तिके अस्याप्यौपचारिक मैव व्याख्यान छत दृश्यते । तथाहि- “प्रजापतिस्तावत् प्रजापालनाधिकारा दादित्य एवोच्यते । स चारणोदयवेलाया सुपस मुद्यनभ्येति । सा तदागमनादेवोपजायत इति त हिटत्वेन अपदिश्यते । तस्था शारुणकिरणाख्यवीजनिक्षेपात् स्त्रीपुरुषसयोगवटुपचार " इति । सदेव मम्मदितिहासपुराणादिवचनेभ्योऽपि ऐतिहासिक तथ्य कय सुपलभेम । उपत्तधेष्वपि कथ न सन्द हो दुार एव ? कि मधिकन यदि हि नाम यौधिष्ठिराब्द प्रचलितो न स्यास, यौधिष्ठिरीयस्तम्भादिक च न दृश्यत , तर्हि को नास महाभारत वचनादेव विघ्नस्थादासीत् पुरा युधिष्ठिरो नाम नृपतिरित्यपि । तत्र यौधिष्ठिरीयेतिहाऽभि अर्जुनस्थ स्वर्गीयेन्द्रमभाया गमना दीनि (व० प० ३७-५१ अ.) बहन्धेव कविकल्पितानि सस्तीति धीमामाजेषु प्रसिहान्येव ! भारतीयेतिहासग्रन्येय हि महा भारत मेव सर्वप्रधानम् , अत एवो तवैवादिपर्वणि-- “मह खात् भारवत्त्वाच महाभारत मुच्यते (११२७, "-इनि ।

·कः काली यास्तस्य। 1 तादृशभारततिहासस्य च दहणकन्यनातिरजनादिदोषटुंटत्वात् ऐतिहासिकतल्यान्वेषिणा मौतिकरवं चेत् , पुराणोपपुराणादी- नान्तु कथा दूरपराहता एव । एवं पड्गुरुशियादयोऽपि टीकाकारा ऐतिहासिकांश लोक- वतार एव ; तेषां हि ग्रन्यकर्तनामविधमहेतुकं पौर्वापर्य ज्ञानविर- हवं व्यज्यत एव सर्वत्र । तथाच ऋग्वेदसर्वानुक्रमगौहत्ती- "शुनकाच्छीनकोऽभवत्। एतत्सूक युतं पश्यत् द्वितीयं मण्डलें , पुनः । - । यी व्याचष्टे •~• उग्रथवा व्यामशिष्यः महाभारत माख्यानं हरिवंशकथान्वितम्" इति। इह हि सनाद्रष्ट स्व-मण्डलद्रसृत्व-व्यासशिष्योतभारत-तत्परिशिष्टयोदवाना मैकाधिकरण्यं प्रदर्शितम् । पुनरित उत्तर मस्यैव गौनकस्यापर- दशयन्यकर्तृत्व मप्युलिखितम्। तदेतत्मवें पड़ गुरुशिष्यकथन मस्मान् श्रवणशूल मिव व्यययति । कथं हि सम्भाव्यते ,प्रद- र्शितावलायनीयरहों ऋपिनाम गात्समद इति गृहीतनानी मण्डलद्रष्टुः प्रतिबदस्यानिर्दिष्टकालिकस्य गौनकस्य, आचार्य नाम गौनक इति ग्रहीतनामः शाखाप्रवक्छुः प्राग्युगीयस्य च गौन- कास्य , अायुगीयव्यामशियोक्तभारत श्रवणम् ? अनतिप्राचीनहरि- वंशकथाथवणं च !-इति सुधौमिरेवैतदाकल्यताम् । वस्तुतस्वैति- हासिकांये पड़ गुरुशिष्योतानि खलु उन्मत्तम्लपितानीवेत्यत्र नास्त्येव संशयः ; तहिगदयिष्यामचोपरिटादिदेव । सत्कथ मेता- हशोऽपि ग्रन्यः प्रामाण्यपद मारोहेदेतिहासिकतथ्यनिर्णयायेति । प्रत्येको ग्रन्यो राजतरङ्गिणी नामितिहासेषु प्रसिंहः, भार- तिहासिकतत्त्वजिज्ञासूनां किश्चित् प्रोतिपदश्चेति सत्यम् ! परं ततय खलु अादिगोनई प्रभृतीनां काश्मीरेन्द्राणा मेव वंशावलिः ·" निरुतालोचनम् । जायते , न खन्यत किमपि विशेषप्त । देशावल्यादिनामतिहास ग्रन्याम भाधुनिका अपि समग्रा यिशदाच नेकोऽप्युपलभ्यन्ते , तदन मिह तत्कथयेति । गुग्णादवलत भूतमायाम्य हत्कथापुस्तकन्तु मप्तलक्षशोकात्मक मित्येव श्रुतम् , न च दष्ट मद्यापि , तदन तदर टकथान्दोलनेनापीति । अनन्सपना सूर्यवत्यापित्तविनोदनाय सोमदेवमन भम्पा- दित कथासरित्सागरस्तु स्तीजातिचितविनोदायवालम् , न वैति हामिकतथ्य नुवन्धि भूना तापाय , वा महो तदुपन्यामपाठादेति हासिकाना विमलहत्सर स्वपि शैवालचया एव ममुत्पद्यन्ते । वस्तुत नटुग्रन्थपर्यालोचनवेद मेव प्रतीयते सोमदेवण तण यथाकय मपि अनन्तपनो चित्तविनोदन मेव उद्देश्य मामीर , न लैति हामिकतथ्यप्रदर्शन मिति , सति हि तन्त्र पाणिनिती न्यूनाधिक सहस्राब्दीपरजस्यापि कात्यायनस्य पाणिनिसतीत्व पना नोम हेत , को हि नामैतिहासिको वृद्धवादिह तुजवारवशाहीन पहा तिस्थो ऽपि व्याकरणसूत्रकार पापिने कालान्तरपोजमूलक भाषा व्यवहारान्तरगतपदमस्कारक कात्यायनस्य च समकालिकत्व मन्येत । अम्मन्मते त्वीदृशामत्येतिहामिकचामविकास हायस्योपन्यासग्रन्यस्य इतिहासत्वेन ग्रहण मेव मोचितम । एवं सपिय किल सारा नायतर्कवाचस्पतिवद्वन्वेषणसमर्थोऽपि हन्त स्वयमकातरतयाना यामनन्ध मेतस्क यम मेव विखम्येतदेव च भिती वस्य भरतापूर्व पीठिकाया किदिलेगी, तादृशाविवादिमाधवे सु वय बहु दूरत एव शतं नमस्कुर्म । तदेव ममद्देशीयेतिहासिकतय्याविष्करणाय यहुकालतो बहु श्रमतव बहना ग्रन्याना वरिदर्शनम् , मधुनि डिप यथानव्य मैति ·कः कालो यारकस्य? %3 हासिकमध्वाहरणम् , ऐतिद्याद्यवलम्बनश्चेत्येतानि प्रयोजनीयानि । तथा क्त्वा आविष्कृते च तथ्ये न हि सर्वावयवशो विश्वस्यात् ; अपि तु कदाचित् खण्डनीय मपीदं भवेदिति चाग तेव। एतादृशे च दुष्करे प्रहत्ता वय मवश्य मेव सतवल्या. स्यामेत्यपि दुराव; पर प्रहत्तायेत् कथं निवौंडाः पतिनिहत्ता भवेम इत्यालोच्य वेह यथा ज्ञान किञ्चिद वदामराव- “यदन्यै वन्यैर्न तुम तन्त्र सञ्चरतां हि नः । पदे पदे प्रखसता सन्त. सन्त्ववलम्बनम्" किञ्च, हेमसातगा ये तु नोपहास्या: सूखलास्वपि। अनन्यगतिकाना हि स्वलनं नोपहसते ।। अथ प्रदशितेषु प्रद्यप्रचलितमहाभारतश्लोकेषु निराशाकर्तृत्वेन याकनाम: स्मरणात् तन्महाभारतकारात् प्राचीनोऽयं यास्क इति त्वविचारित मपि वाच्य मैष । स च महाभारताख्य इतिहास- गन्य. पाणिनिभाष्यकारात् पतनलिमुनेः परभव स्यात् ; पत- वलिना हि उदाहनियपि भारतीयप्तसङ्गेषु अद्यप्रचलिततरमहा- भारतीयवचनान्युतानि नैव गम्यन्ते , प्रत्युतान्यथैव । तद्यथा- "धर्म प म कुरयो युद्यन्ते (३१.२पा. २प्रा.)"-इति। नास्त्ये- तवचन मेतन्महाभारते ; अतः सम्भाव्यते पतनलिममये नासी- देतन्महाभारत मपि त्वासौदेतन्मूलरूपो युधिष्ठिरादौतिहासाथयः करनापरी महाभारतग्रन्य इति । किञ्चेह शुदाहत मेतत् - "बहकुमारीवाक्यवदिदं दृष्टव्यम् । तद्यथा। कुमारीन्ट्रेणोक्ता वरं वृणीवेति । सा वर महशीत। 'पुना मे मधुचीरत मोदनं काश्यपात्र मुनोरन् ।'-इति । न च तावदस्याः पति- र्भवति ; कुत. पुधा; ? कुतो गायः । कुतो धान्यम् । तत्रानया ८ ·पूच 'निरुतानोचनम् । एकेन वाक्येन पतिः पुचा गाव: धान्य मिति सर्व सहीत भवति (८५० २पा० १श्रा० )"-इति । एतदृहकुमायाख्यानन्तु ने पिद्यते ऽद्यप्रचलितेऽत्र महाभारत (मा०प०५२ अ०)। इतोऽपि दुयतेऽद्याचलितमहाभारतकारात् पूर्वज एवायं महा- भाष्यकार: पतनलिरिति । निरुताकारोऽयं यास्कः खलु पाणिनिध्याकरण-महाभाष्य- कारस्य भगवतः पतञ्जलेरप्यतिपूर्वजः । पश्यतु तावत्- निरुतो- ऽत्र अर्थप्रशंसाप्रकरणे योद्धृता ऋक् उत त्वः पश्यन्निति , महाभाष्येऽप्यर्थ ज्ञाशंसने सैव प्रदर्शिता ; निराकारकता अर्था एव तव यथावदूता च (निरु. १. ६. ३. ; म० भा० १५० १पा० १०)। किञ्च यत् पश्यतेऽव नियतो "शवतिर्गति- फार्मा कम्बोजवेव भाष्यते ; .-. विकार मण्यायेंषु भाषन्ते गव इति। दानिलवणार्थेषु प्रायेषु ; दाव मुदीच्येषु"-इत्येव (२. १. ४.)। पातलले तु एतदेवोइन्य किञ्चित् विस्तृतम्- "शवतिगेतिकर्मा कम्बोजवेव भापितो भवति ; विकार एन भार्या भाषन्ते गव इति। हम्मतिः सुराष्ट्रपु; रंहतिः प्राच्य- मगधेषु ; गमि मेव त्वार्याः प्रयुज्यन्ते । दासिलवणार्थे प्राच्येषु ; दाच मुदीचेषु (१५० १पा० १५०)"-इति। अपरश्च- "तितउ परिपवनं भवति ; ततबहा , तुन्नवहा , तिलमात्रतन मिति वा (४.२.१.)"-इति नेताम् । तदेव तिलमावेति परिहायेइ पातभले मनु मिव तितउनेति मन्त्रव्याख्याने प्रमाणत्वे. नोपन्यस्तं गम्यते (प. पा. १०)। अपि च तवेव सन्नु- पदनिर्वचन सचरित्यादि ; धीरा इत्यस्य , मनसेत्यस्य , चनात इन्यप्य घ प्रतिवचनानि ध्यानवन्तः , प्रधानेन , पक्षपत इत्वपि , - ·का कालो यास्वस्थ निरतात एव लब्धानि (निरु० ४. २.२.)। अपर मपि- "ईसा इन्तेन त्यध्वानम् ( ४.२.५.)"-इति नरुतम् । एत- नैमानिर्वचनमलादेवाइ पतञ्जलिः- "क: पुनराह इम्मोहम इति । किन्तहि । इन्ते ईस: ; इत्यवान मिसि ( ६० १पा० २था. "-इति । व्याख्यातव्यत्वेन प्रसिद्ध ग्रन्यनामप्रदर्शनाय स्वकाण्डरवेण च भाष्यकारेण निकलनामग्रहणं शतम् । तथाहि- "सन्दग्रन्येषु चैमा प्रस्तप्तरा मतिर्मवति निरुक्तं व्याख्यायते इति (४० १पा. १०)-इति । नन्वन निरुता मिति भाकपूण्याद्यन्यतमततो ग्रन्यो प्रायः स्यादिति चेत्र ; गाकपूण्याद्यन्यतमततो अन्यः खलु महाभयकाले. ऽपि स्थित इत्यत्र हि न किञ्चिन्मानं पश्यामः ; प्रत्युत लुप्तेष्वेव नाहयान्येषु नूतनस्यैतस्य निरुतस्य प्रचारसम्भवः ; प्रचरिते चैतस्मिन् , महाभारत यास्तस्यैव निरुक्तकर्तृत्वेन ग्रहणं सगच्छते । न च महाभाष्य-महाभारतयोः एवं कालान्तरालसमावः , यत्र शाकपूण्याद्यन्यतमकृतं निरुत लुसम् समुत्पद्रव सुप्रचलित मिद मिति। केचिदवा:- यास्कीयतविरतो "स्याल आसन्नः संयोगे- नेति नैदानाः"- '-इत्यस्य, "ऋचा समं मेन इति नैदाना:"-- इत्यस्य च (६.२.६, ७. ३.६.) दर्शनात् चायते सामवेदीयस्य निदानसूत्रस्य यास्कतोऽपि प्राचीनत्वं निरुतातुल्यत्त्वचेति । अपि घ सामवेदीये बौधायनीयकल्पपइतावपि बहुव निदाननामयव- णात् ततोऽपि प्राचीनत्वं तस्यावगम्यते। तथाहि- “निदान. कारथ हाविंशत्यचरप्रभृतययतुरुत्तरास्वयः सायर्गाः ०-० पर- मेष्ठात्तस्येति पथ्यस्येति"-इति । किन तत्रैव किञ्चिदुतरम् - ·निगतालोचनम्। ता नन। "उत हि निदाने ज्योतिष्टोम योडशिन चाधिक्षत्य संस्था मम्य स्यैता विद्यमानाना मन्ये'-इति"-इति च (१५०)। एव मन्यत्रापि तत्र बहुत्र सर्ववेदाङ्गविषयेष्वेव निदाननामोपलभ्यते । तत्तत्रातिप्राचीनापि निदानसूत्रे देवतनिर्णय विषयेऽपि शाक पूणिनामोल्ले खो विद्यते , पर न तु तवापि निरुक्त मित्युत्तथा । तद्यथा- “ऐन्द्रर प्राजापत्या सार्परामायान्द्रमस्य सौर्य इति शाकपूणि (४८)" इति। शाकपूर्णदेवतप्रत्यचकारिता चाह यास्कोऽपि । तथाहि- "शाकपूणि. सा घयाञ्चके सर्वा देवता जानामीति । तस्मै देवतोभयलिङ्गा प्रादुर्भभूव । ता पप्रच्छ विविदिपाणि वेति । साम्मा एता मृच मादिदेपा मद्देयतेति ( २ २ ४ )"-इति। तदेतत् सर्वे ममालोच्येद मेव प्रतीत भवति ,- शाकपूणि खलु यास्काचास्मात् बहुपूर्वजो ब्राह्मणकाले स्थितोऽनुब्राहाणविशेषस्य कर्तासीत् , तत्रानुमाझाष एव मन्वार्थपदनिर्वचनानि देवततत्वादीनि चोपदिष्टानि । अत एव निदानसूबे कचिदनुवाच्य एप्रन्यनामोल्लेख तया कचिच्च शाक पूणिनामाल्ने खाया च प्रमाण प्रदर्भितम् । तदीय शाकपूधि नामोल्लेखम्त दर्पित , अनुमानणनामोल्लेखोऽप्यत्र प्रदर्श्यते । सद्यथा- "कि स्तोमा १ अनुमानय स्यु रित्येकविशस्तोमा " -इत्यादि (८ ३ )। तदेव प्रदर्मित महामायणचन शाकपूणि शत प्राचीननिरुतापर मेव कि न मद्यत इति। अत्र बम थाकपूणेनिवचनापापयनिकताकर्तृत्वेऽपि न पुननिरहोत्येवप्रसिद्ध अन्धविग्रेस वार्तच मिति व्याख्यातचत्वन प्रमिअन्य नामपद नाय यदुत महामायक्षता निरुता व्यायायत इति तवून यास्कीय मिद निकल मभिनय पेति ।

·कः कालो यारकस्य. किच दृष्टं वर मदृष्टत इति न्यायात् कि मदृष्टनिरुक्तकल्प- नयेत्यसोऽस्यैवेह भाथे ग्रहणं ज्यायः । अपि च भायेऽत्र शाक- पूणिरुतस्यैव निरुतस्य पहप मिट मित्यत्र नास्ति किञ्चिदपि विनिगमक मतो यास्त्रीयनिरुतस्यापि बोधन कथं न भवितव्य मिति। वस्तुतस्तु अद्यप्रचलिता या मनुसंहिता , एतस्या अपि प्राचीन मिदं निरुताम् ; पातञ्जलं महाभाष्यं तु एतम्मनुतः पराचीन मिति ध्रुवम् । सत्येव मस्य निरुक्तस्य पातम्लादस्मात् पतिमाचीनले कोऽस्ति भावसरः। पश्यतु सावत् पातञ्जले खलु महामाथे- “पूर्ववयमः अप्रत्युन्याने दोष उक्तः , प्रत्युस्थाने च गुणः । कथम् । 'जई प्राणा शुटकामन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थामाभियादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते'-इति। स च पूर्व वयोमाने प्रसतः , अतो- ऽवाप्यवयन शास्त्रार्थः सम्प्रतीयते (६०५पा० ४या. .)"- इति। तदवोडत मूई माणा इति वचनं तु साम्प्रत मनुमहि- तेति प्रसिदाया भृगुमंहिताया द्वितीयेऽध्याये ( १२० मो०) दृश्यत एव। एतावतैव पातअन्तस्यास्य महाभायस्यैतन्मनुपरजवं सुन्यक्तम् । निरुतस्याम्य वेतन्मनोय पूर्वजत्व मेवानुमीयते। तथाहि उक्तानि शेतविरुतो- “पुमान् दायादो भदायादा स्त्री"-इति , "स्त्रीणां दानविक्रयातिसर्गा विद्यन्ते , न पुंस:"-इति , “अभा- का इव योपाम्तिष्ठन्ति सन्तानकर्मणे"-इति , “गारोहि- गीव धनलाभाय"-इति , "नाभावी मुपयच्छेत" इति , च (३. १. ४ ५, ६.)। एप्वेकवायद्यप्रचलितमनुसंहिताया नामो- ले खोऽपि न कृतः ; मनि धन्याः संहिताया निरु पूर्वजत्वेऽवश्य मेवेतवामकी तनादिक मिह यूयेतेव। किच्चायतनीय मनु- ·निकतालोचनम्। । . महापात- महितायान्तु पञ्चैव महापासका निर्दिष्टा दृश्यन्ते । तथाहि- "ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेय गुर्वनानागमः । महान्ति पातका- न्याहुः संसर्गसापि तैः सह ( १११० ५४सो.)"-इति। निरनो त “सप्त मर्यादाः कवययः । तासा मेका मप्यधिगच्छन्न- इसान् भवति । स्तेयम् , तल्पारोहणम् , वाहत्याम् , भ्रूण हत्याम् , सुरापानम् , दुष्कृतस्य कर्मणः पुनः पुनः भेषाम् , पातके तृतीयम् इति ( ६. ५. ४.)"-ति प्राप्त कानि परिगणितानि पश्यन्ते । तत्र मनुमते भ्रूणहत्याया मुख्य महायातकरख नास्त्येव ; नापि वातिदेशिकाम् । ११ • ५५-~- ५८ को०); परं विहितच तत्र अमाहत्यामाययित्त मैव (११५० ८७मी.); कुल्लू कमते तु सम "बामणगर्भ विषयम्'। किच कुल्लू कभशात तशाख्यान सहकारस्य शूलपाणेरपि मम्मत मेव प्रतीयते । नयाधि-- "सव पुस्त्वेन जाते पुन्यधनायित पीलेन प्रात स्त्रीवधप्रायविशम् , अविनात हा पुम्बधप्रायवित्त मा मन.- इवा गर्भ मपिन्नातम् { ११.८०.)"-इत्यादि. प्रायपित्तविधेक. । पपि चाच मनुसहिताय दुष्कृतकमण. पुन:- सुन. सेबने पातककार्यप्रपलने च महापातक न पर्यने ; पपि स्मयते स महापात किमसंगकारिणीपि महापासकित्वम् ( ११. ५.४.)। तयदि हिमाम नियमाप्रचारात पर्वस्मिन्नपि काले मुखेमा महिला प्रचलिता प्यादि देशविरोधपरिहाराय याम्क स्योष्ठाधोऽपय मनागपि स्परित दृग्येने एव । अपरसदाशिनिक (३.१.४.)-"सदेलानोकान्यामधुलाम् -- "शादात् मन्भवमि दयादधिनायमे । आमा ३ पुवनामानि म जीव गाद. गतम्' इति ।

·क. कानो यास्क थ? 'अविशेषेण पुत्राणां दायो भवति धर्मतः । मिथुनाना विसर्गादौ मनु: स्वायम्भुवोऽनवौत्" इति । पत्र कक्पदेन न तु ऋग्वेदीयमन्नो गृद्यते ; नास्त्येव हि तव अगादङ्गादिति; अपि तु ऋग्ल क्षण एव मन्त्र ; ततश शतपथीयायाचास्या ऋचोऽत्र ग्रहण मिष्टम् ; अस्ति चैषा ऋक् शतपथबाधणे (१४.८. ४. २६.)। अपि चेह लोकशब्देन यस्य ग्रहण मिष्टम् 'अविशेषेण'-इत्यादेः, तस्य तु दर्शन मद्य- प्रचलितायां मनुसहितायां नास्त्येव ; यास्केन तूत स्पष्ट मेव 'मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्' इति । सोऽयं कोऽसौ मनुरित्यग्य विचार्यम् । विचारित च तथा इद मेव प्रतीयते , सम्पति येय मनुसंहि- तेति प्रचलिता, सा नून यास्कीयादेतस्मानिरक्षात् पर प्रणीता; अपि त्ववश्य मासीत् पुरातनोऽपरः कयन मनुषणीत: मृति. ग्रन्थः सुप्रचलिती यास्म कालेऽपीति । वस्तुतस्त्वियं न मनप्रणीता; अपि भृगुमणीता भृगुसंहितेधेति च प्रमाणयियाम उपरिष्टात् । अन्यच- "विद्या ४ ब्राह्मण माजगाम"-इति शाखान्तर- गताथवारी ये मन्त्रा निरुक्त उद्दताः (२.१.८.), त एवं मन्त्राः किञ्चिन्निवेशपरिहाराभ्या भाषान्तरीक्षता इवाद्यतनी- यायां मनुसंहिततिप्रसिहाया स्मृतिसंहिताया प इत्यपि सुवचम् (२१० ११३ -११६ श्रो०)। अत एव भाष्य- भूमिकाया मेव मुक्त सायणाचायेंण- “विद्याया ग्रहणेऽधिकारि- विशेषः माखान्तरगतेश्चतुर्मिन्रुपदर्शितः; तांच मन्वान् यास्का उदाजहार"-इत्यादि ; न चोक्तं तत्र मनुरुदाजहारेति । कि- तस्या' स्मृतिमंहिताया हादो ऽध्याये ऽक्षरगोऽप्युलं दृश्यते 'नैरक्त.' -इति ; 'निरुधाज्ञा'-इति च तयाख्यानं कुलूकलतम् (१११मो०)। लच्यन्त ·२४ निरुतालोचनम्। प्रथम -यदा सदित्य निरुत मिद पातचलमहाभायत प्राचीन न वेति विचा रम्न टूरे प्रास्ताम , ततोऽपि पुरातनात् मनुसंहिततिप्रधितादद्य प्रचलितमप्रधानस्मृतिमहिनायन्यादपि पूर्व भगवता यास्केन प्रणीत मिति स्थात् सप्रमाणम् । एवञ्चास्य यास्कीयस्य निकाय प्रणय मकालनिर्णयाय प्रहत्ताना तावत पासनलस्य , मनुमाहितत्यद्यसिस्य अन्यस्य चावि कालनिर्णय एव कर्तव्य इति ततवादी यतामहे । ( पतलि ) राजतरहिया मवन्तोक्यो काश्मीर- प्रदेशस्य शासनदण्डोऽभिमन्यु नामनरपतिकरचालित पासीस् , तदेव सदाचार्यादय दुर्लभ पातञ्चल महाभाष्य मलमन्त , नौतपत्तथ स्वदेश मिति। तथाहि (रा. त० १. १०६.)- "चन्द्राचार्यादिभिलब्ध्वा देश तस्मात्तदागमत् । प्रवर्तित महाभाय स्वञ्च व्याकरण शतम् ॥'-त्यादि। विगेपतशावगम्यते पाक्यपदीयज्ञापनीपाठात ,- विलोप दशाग्रस्त मेथेक महाभाग्यपुस्तक दाक्षिणात्येषु पार्यत्त्य प्रदेशालब्धम् चन्द्राचार्यादिभिरिति । तथाहि- "प्रायेण सई परुचीनस्पविद्यापरिग्रहान् । सम्प्राप्य वैयाकरणान् सहस्त मुपागते । कृतेऽय मतभलिना गुरुणा नोर्थदर्शना! सपा न्यायवीजामा महाभाष्ये निवन्धन अन्ननगाधे माम्भीर्यादुत्तान इव मोठवात् । অৰিনীলা মাধ্যবিধি । य पतञ्चलिशिष्येभ्या अटो व्याकरणगम । काम टाक्षिणात्येषु पन्यमावे व्यवस्थित । - ।

·का कालो यास्क स्य। पर्वतादागर्म लड्ना भाष्यवीजानुसारिभिः । म नीतो वहुशाखवं चन्द्राचार्यादिभिः पुनः" इति । वाक्यपदीयपन्यथेष कारिकावदो महाभाष्यतात्पर्य नापकः ; चन्द्राचार्यात् , प्राचार्यवसुराताच परमधेन भर्तृहरिणा प्रणीतः । एतदीयश्लोका एव 'हरिकारिका.' उच्यन्ते । एवञ्चाभिमन्यु नरपते- जन्मतोऽपि बहुपूर्व विरचितं महाभाष्य मिति गम्यत एव । पाशात्याः किल बहव एव धौरा अभिमन्युकालसमालोचने प्रवृत्ताः; तत्र विल्फाईमहोदयेन ४२३ खी० पू० नद्रान्यान्ती नितिः, प्रिन्सिप्महोदयेन तु ०३खी० पू० तद्राज्यान्तः स्वीकत:, लामेन् महोदयेन तु खीष्टीयचत्वारिंभाग्दगते एव तद्राज्यारम्भ प्रति स्थिरीकृतम्, योनिमहोदयेन हि खीष्टमम्मतः प्रतवर्षपूर्व मैवा- भिमन्युः काश्मीरमिहामन मलबकारेत्युक्यम् । तदेतन्मतं (बोलिङ्गीय) प्रिन्सिप्-मतेनेक्यं गच्छति च ; राजतरशियां तद्राग्यकालः पञ्चविंगदग्दमित इत्यभ्युपगमात् । तथाच ७३ सो. पू. अभिमन्युराज्यान्त इति स्वीकृते स्वीकृत मेव स्यात् १०८ स्त्री. पू० अभिमन्युराज्यारम्भ मिम्मिपमहोदयस्यापि । तदेतदैक्य मतदय मेवावलम्बनीय मिह विभ्रमगताना मस्माक मित्यत: खोट- जन्मतो ऽन्यष्टाधिकशतवर्षपूर्व मपि स्थितं महाभाष्य मिति लधम् । तत: पूर्व प्रदर्शितवाक्यपदीयवचनालोचनादिद मघि प्रतीयत एव तदानों खस्विदं पुनरुइत मिति। तथाचेदं विचार्य सम्प- - एतादृमो महान् ग्रन्यः कियत्मु कालेषु प्रचरद्रूपः सम- भवत् । - ततः समात् कियसु च कालेषु लुप्तदमा गत' , वम्, * OITO BOETIILNGR'S PANINI, P. JIY-VIII ८ ·'मिगतालोचनम् । एप एव इति। एष महाभाष्यकारस्तु गोनईदेशीयः। तथाहाइ म स्वय मेव परोक्षमत्त्या- “गोनीयस्त्वाइ"-इत्येवमादि (पा. १. १. २१.); व्याख्यातञ्च तत् तट्टीकाकता कैयटेन- "भाथकार- स्वाह"-इति ; कैयटटीकावन्नागेशोऽपि नयेव व्याचष्टे - "गोन- हीयपदं व्याचष्टे भाष्यकार इति" इति। गोनदेशवासित्वा- देव च पतचलेगोनीयत्वं स्पष्टम् । स एव गोनईदेश: मम्प्रति "गोण्डा"-उति मसिहोऽयोध्याप्रदेशीय इति निर्णीतचाम्मद्देशी- याध्यापकविशेषेण रामकृष्णगोपालभण्डारकण । "गोण्डा" गोनों भवतु मा भूट वा , गोनईस्तु प्रागदेशविशेषस्तत्र नास्त्येव मंशय'; काधिकायाम्- “एड प्राचां देगे" (पा० १. १. ७५.)"-इत्यस्योदाहरणेषु 'गोन_य.'-इतिपदस्थापि दर्श नात् । तदानी च नासन् खल्विदानीन्तना इय लोहवर्ममा अपि धूमयानशकटा' , अामंच प्रायः प्रतिनगरान्तेषु दुनीयाः कान्ताराय , प्रसङ्गतम्तदप्युक्तं महाभाये- “कथित कालारे समुपस्थिते मार्च मुपादत्ते , म यदा निष्कान्तारीभूतो भवति तदा मार्य जहाति (१५० १पा.पा." इति। प्रदर्शित- वाक्यपदीयवचनात्ववगम्यत एवैतत् ,- चन्द्राचार्यादिभिर्दाक्षि- गणात्येवेक मेव लुमावशिष्टं महाभाष्यपुस्तक मवाम मिति । तदर विचार्यता तावत् धीमतिः,-- तदानी खलु प्रायदेंगतो दाक्षिणात्य यावतृभाष्यप्रचलनाय कत्यदा: प्रयोजनीयाः ममाता ! कतिष्पम्देषु च तत् पचरद्रूपं स्थितम् । कियद्विच कालेः पुनानोप- दशां गत मनाभि च चन्द्राचार्यादिभिरिति । • INDIAN ANTIQUARY, Vor II PTO ·कः कानो यास्कस्य ? धम्म मते स्वभिमन्युराज्यकालतोऽन्यूमसाई दिगतवर्ष पूर्व प्रणीत मेतमहाभाथम् ; अन्तरेण हि साईहिशताब्दकाल मेताहशस्य महतो अन्यस्य पार्यावर्तीयप्रायदेशादाक्षिणात्यं यावत् प्रचारो खुप्तप्रायता च न सम्भवेदिति । एवञ्च महामभावः खल्वालेग- जण्डरो दिग्विजयाय यदेदं मारतं प्रविष्टः ( ३२७ खी० पू०), सत्पूर्व मेव प्रणीतं महाभाग्य मिति । प्राप्त एव दिग्विजयिना तेन ग्रीक पसिना सत: साइलनगर,सो नावगतो महाभाष्य- कारस्यैतस्य पतञ्चतः। सति अवगते “सङ्कलादिभ्यय (पा. ४. २. ७५.)"-इति सूत्रेऽवश्य मेवोध्येत 'समग्लेन निवृत्तः साङ्कलो जनपद इदानीं वस्तः' इति; कस्य हि नाम अन्य कारस्य गताब्दवत्तं किञ्चिदधिकशताब्दहत्तं वा जनपदध्वसनविवरण मपि न श्रुतं स्यात् ? नापि स्मृतिपय मारोहेन ? अथवा सङ्कलेम निर्वसः साङ्लो जनपदः कासीदित्येव मप्यागतव । या येत इरावत्याः पथिमोपतटस्थितं गाकल नेव नगर मासीत् पुरा साइल मिति प्रसिदम्, तदेव ग्रीनृपतिना विश्वस्त मपि पुनः कान्तात् प्रादुर्भुतं , चैनिकपरिवाजकेन होन्यमाने- नायि (६२८-६४५ सी. पू. ) दृट मिति होये सातो बह- पूर्वजस्य भाष्यकारस्य न तन्न ध्वंसनकथनावसरो नापि सन्देहा- वसर इति । तत्र ब्रूमः ,- शाकलमाइनयोरुभयोरेव पाणिनीये प्रस्थाने प्रथनावस्यानात् नैवास्ति ताशकयनावसरः । किश्च तेन हिदिग्विजयिना इरावती समुत्तीर्येव इरावतीपूर्वीपतटस्थ मरा- जकप्रायं साइलं विध्वस्त मित्येव मेवैतिहासिकम् ; चैनिक- - . .. I DIAX ANTIQUAIRY, YOL. I, P.21–23, ·६६ निकतालोचनम्। . शाकल . परिवाजकस्य होयेसागस्य निर्देशतस्त्ववगम्यते तत्तीर्थयात्राकाले शाकलं नाम नगरं विरावत्याः पथिमोपत्ती एव स्थित मिति । तथाच नामभेदात् मंस्थानभेदाचानयोः पार्थक्यं अध्यन्यात एव । तदिहावश्य भेषं स्वीकार्यम् , - पाणिनिकाले योऽसौ सालो नामासीत् कयन महाजनपदः पूर्वोपतटस्थ एवेरावत्याः, स एवं कालात् श्रीम्नष्टः श्रीमता दिग्बजयिना सेन ध्वस्तय ; मिति तु तस्माद विभिन्न मेव स्थान मिरावत्याः पश्चिमीपहरे चिरात् स्थितम् , तदेव दृष्ट्वा यथावद वर्णितं तीर्थयात्रागतेम र्तन चैनिकपरिवाजकैनेति। अपि तेन हि चैनिकपरिव्राजकन यस्य शाकलय नगरवं वर्णितम् , तस्यैव "गाकलं नाम वाहीकग्राम' (४१०२ पा. २ प्रा. )"-इति प्रामवेन व्यपदेशो लक्ष्यते महा- भाष्ये ; तनय जायते ,-इह चैनिकपरिव्राजकागमनसमये सस्य स्थित नारत्वम् , ततः पुरा भाष्यकारसमये तु पामस्व मेधासीस- स्येति ; ग्राम एव हि नगरत्व मा युन्धत एवं क्रमोन्नत्यति । एक्श्वेद वैनिकपरिव्राजकागमनात् बहुपूर्वम् , तस्य हि ग्रीक नर- पते विजयागमनाञ्च पूर्व मेव सुतरा सीधजन्मतः साईतिगतपर्वतो- ऽपि प्राक् मणीतं पातक्षतं महाभाष्य मिति चायगम्यते । अन्यश्च । प्रासन् पुरा केचन मालवा: क्षुदकाय ('मान्ती', 'अचिद्रक') पात्या प्रायुधजीविनः ; दिग्विजयायागतिन हिनेन श्रीकनरपतिना प्रायो निर्मूलिता एव त इति च प्रवदन्त्येवैति- हासिकाः ०; परं पातले त महामाप्ये असहादुर श्रूयते-- “एकाकिभिः सुद्रक : जितम् (१ ० १ पा० ५ पा० ; ५० , + INDIAN ANTIQUARY, VoL, I.P.21-23 ·क. काली यास्कस्य ? अन्न ब्रूमः ३ पा० १ आ.)" इति। तदेतद विचारयन्तु धीमन्तः ,- यदि हि नाम भायतजन्मतः पुरैव मालव्यनुद्रकजातयो दिग्वि- जयिना तेनाले गजण्डरेगा विजिता विनष्टार स्युताई तेषां विज- यिखोले खम्त दुरे प्रास्ता मस्तित्वोल्लेख भव कथद्धानतः स्या- दिप्ति । तदेतदपि मान मिहालेग्जण्डरागमनादपि मातनत्वे- त्य भाष्यकारस्येति। कियाकानकृतं तत् प्राक्तनखम् । अस्सीई पातलले महाभाथे पाटलीपुत्रनामकीर्तन मनेकवेव। तथाहि - "मावाश्यकम्य, पाटनीमुत्रका प्राध्यतराः (१ प. ३ पा. श्या० )"-इति , पुनम्तथैव "सावाश्य केभ्य. पाटलीपुत्रका अभि- रूपतराः (१५० ४पा० प्रा०)"-इति च ; एवमादयो द्रष्टभ्या । महावंशनामकस्य बौडग्रन्यस्य द्वितीयपरिच्छेदपर्यालोचनयेतच स्थिरीभूतम्,--बौद्धधम्मस्य सुप्रचारकः माक्यमुनिः खबजातशत्रोः राज्याभिषेकादतीतेऽष्टमे वर्षे (खी० पू० ५४३) निर्वाणं गत प्रति। तस्यैवाजातशत्रीः पुनः पोतो वाभूत उदयान इति प्रसिद्धः । नेनैवोदयावेन पाटनीयुत्तं नाम नगर निर्मापित मिति च वायुपुराणादिभ्योऽवगम्यते । तथाधि- “म दै पुरवरं राजा पृथिव्यां कुसुमायम् । गङ्गाया दक्षिणी कोपो चतुर्थेब्दे करियति" इति । निकापडकोपहेमचन्द्रीयाभिधानादिभ्यधावगतम् ,- पुष्पपुरं कुसुमपुरश्च तस्यैव नगरस्य नामय मिति । तदेवं शाक्यबुद्धनिर्वा- + Turvour's 'FETER' APPENDIX, 1, IX, f 1 he 1 ulgrimage of Fu Hair, Calcutta, 1818 ir 259, 260 ·निस्तानीचनम् । -. गतोऽन्यू नपञ्चागदर्यानन्तर मेष प्रादुर्भतं पाटलीपुत्र नाम मई नगर मिति च वक्तं शक्यते; महाभायं तु सत उत्तरं प्रणीत मिति । किश्चास्य पतनले: शाक्यबुद्धपरमवत्खनिर्णयेऽपरय हेतुरयम् ; अस्ति सूत्रम् “इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते ( पा० ५. ३. १४.)"-इति, अनेन च तमिलादयो विधीयन्ते ; ते खलु भाष्यकता भवदा- दिभिर्योग एवेष्टाः ; भवदादियु च 'देवानाम्निय:'-इत्येतदपि समस्तं पदं पठितम् । दृश्यते च बौडअन्य बौहाना 'देवानाप्रियः' -इति प्रशंसाख्यानम् । अतो जायत एवास्य भाष्यकारम्य शाक्य- धुधजन्मपरभवत्वम् । तथैवास्ति “पठया धाक्रोश (६. ३. २१.)" -ति पाणिनिसूवम् । अव च मन्ति कात्यायनशतानि कति- चिद पार्तिकानि ; तेषु चेकम् "देवानाम्पिय इति च मूखें"- इति। भाष्यकारस्तु तव 'मूर्ख'-इत्यंशं परित्यज्यवाब्रवीत 'देवानाम्पिय इति चोपचानं कर्तव्यम्" इति । तयाचेद मपि अव्यक्तम् ,- कात्यायनकाले मूर्खाभिधान मेवासीत् देवानाम्पिय इति ; ततोऽतीते बहुदिने वौइमान्याभिधान मभूत्तदेव ; तत्का- लज एवेष पतञ्जलि: भामयिकव्यवहारानुरोधत एष विसर्ज ततो वार्तिकात् 'मूर्ख'-इति । वस्तुतो यथेह भारते महम्म- दोयराज्यस्थापनात् प्रागप्यपरदेश हिन्दुरिति व्यवहार पासोदेव अधार्मिकेषु ; सत उत्तरं सैव समाख्या तदाकोशकतोपचरितवामासु च; ततो वय मपि "हीनञ्च दूषयत्यस्मात् हिन्दुः" इति (मेरुतन्वे) त्पादन मभिमत्यात्मनो हिन्दुनामकथने पि गौरव मेव मन्या- महे; तथैव पुरा खल पाणिनिकाले 'देवानां प्रियः' इति पदइय मममस्त मेयासीढ़ शवायम् ; एतेन चासमस्तपदयेन यत्रीय- पगोरख भोधन भवनि म; तत उत्तरं कात्यायनकात मूग्वें ·कः कालो यास्तस्य? एव तत् ममस्त मेकपदीभूतं पशुतुल्यताव्यञ्जकं व्यपदिष्टम् ; ततो. इनन्तरं वौहानां मूर्खत्व मेवाभिमत्वानरायः प्रयुक्तं तत् तेषु ; काले तदेव पदं प्रशंसावचन मिति रुत्वा टहोतं वस्वनामसु सैबारिति सदानों तात्कालिकव्यवहारानुरोधत एव परिस्थती वार्तिकीयो 'मूर्ख'-इत्यंशो भाष्यकृतेति । एतावता तु सामान्यतः खीष्टजन्मतः माई विगतवर्षपूर्वम् , शाक्यक्षुहनिर्वाणतथान्यूनपञ्चा- शर्योत्तरम् (सी० पू० ३५०-५००) प्रपीत मेतत् पातनलं महाभाष्य मिलुपलभ्यते। परन्ततापि किञ्चिद विशेषोऽस्ति विधेयम्। महावंशनाम- दौडयन्ये वेतदपि लिखित मस्ति ,-जीवत्येव शाक्यमुनी गोप- तौर पाटलीनामयामे अजातशवो: आजया दुर्गस्यैकस्य निर्माण मारब्धम् , तद् दृष्या कविता पा भविष्यवाणी तेनैव शाक्य- मुनिना ,- “काले एतदेव भविष्यति प्रधान नगरम्" इति । तथाच स एव प्रामो नगरत्व मुपगत इति प्रथम तावत् शोणती- रस्थ गोणसङ्गमस्थं वासीन पाटलीपुत्रम् ; ततः पद्यात् कान- चक्रमरिभ्रमणवशात् गङ्गातटे परियोभित मित्यनुमीयतेऽस्माभिः । यदा तु महातीर, तदैवाभूटु वायुपुराणम् (६८ पृ. ट्र.); नाका- लिक मेव च वर्णनं लक्ष्यते चन्द्रगुतसममामयिक मुद्राराक्षमे,- "स्त्रय मेव सुगाप्रासादगिखरगतिन देवेनावलोकित महत्त- कौमुदीमहोत्सव कुसुमपुरम् ( ३म. )"-इति। गङ्गातीरस्थ मेव तत् पाटनीपुत्रं त्वद्यापि दृश्यते । हितोपदेशादिषु प्रतिप्राचीन- तमग्रन्येषु प्रायस्तथैव वर्षात च- "मस्ति भागोरथीतीर पाटलीपुत्रं नामधेयं नगरम्" इत्यादि। परं यदा तु गोणतीर, भोगगहामगमोपतटे वा स्थितम् पाटलीपुत्रम् , तदेव जातोऽयं . ।

·७२ निकतालोचनम्। गोन, पतवनिः ; अत एव भापित मात्र महाभाष्ये "अनुशोणं पाटलीपुत्रम् ( २ प्रा० १ पा० २ घा० )"-इति ; न स्वनुगद्गम् । ततश्च वायुपुराण मुद्राराक्षमादिवर्णितपाटलीपुचात् प्राचीनम् महाभाष्यीयं पाटलीपुत्व मिति स्पष्टम् । तदेवं पाटलीपुच- स्यादिमावस्थाया मेवेदं भाग्य प्रणीत मिति यस्या मेव शताब्द शाक्यबुद्दी निर्वाणं गतः, तच्छताब्दया मेवैष पतञ्जलिः सञात इत्यपि वक्तुं शक्नुयामेव । वस्तुतोऽयं भाष्यकार शाक्यमुनेर्बुदात् न बर्वाचीनः ; जीवति हि पतञ्जनी नाभवत् शाक्यमलप्रचारः समन्तात् ; सुप्र- परित हि तव बौहमम्मतो निर्वाणार्थोऽपि कथं न जात श्रासीत् पतनले. ते.. नाते च तत्र, “निर्वाणोऽवाते ( पा० ८. २. ५०.)" -इति सूत्रभाष्ये सदिषयक विचारोऽपि कथं नाकारि तेन ? सति हि तदानीं गाक्यमतमचारप्रावल्येऽवश्य मेव तत्र तहिषय- कोऽपि विचारो लोक्ये तेव । तादृशप्राबल्याभावस्य चाल्प दिन- पसरतेव निदान मनुमीयते। तदेय कालागोकवतात दितीय- महामङ्गमात् पुरैदेदं महाभाच प्रकाशित मित्यप्युक्तं न दोपाय । सच बौडानां द्वितीय महामङ्ग मो नून सोष्टजन्मत: चतुःशताब्दया अपि प्रागभूदिति च महायंगपयीयहादशपरिको दालोचनात् निर्यात मेव । सिद्ध मित्यं सीटजन्मतो ऽन्यूनमाईचतुः- शताव्दीपूर्वम् ( ४५० सी० पू० ) कलेश सप्तविगगताब्दयां प्रणीत मिदं पासमल महाभाष मिसि । अथ चे दान वादिनो विमवदन्ते, तानपीह किश्चित प्रतिबोध- यामः म्वोपलब्धानुमारत., न हास्माकं छठकारिता जिगीषा वा। ILRNIR'S AVA' P 7 ·क. कालो यारकस्य । ७३ अन्न केचिदाः। (क) “सभाराजाऽमनुष्यपूर्वा (पा० २. ४. १३)"-इति-सूत्रीयभाष्ये "सदिशेपणानाञ्च न भवति । पुष्पमिवसभा ; चन्द्रगुप्तसभा" इत्युक्तं यसो लभ्यते , ततो गम्यत एवैतत् , -- मगधराजविशेषः पुष्पमित्रः, ताहुपूर्वभवयन्द्रगुप्त- येत्येतावपि राजानो पतञ्चले विनातावेवेति तदेतस्य चन्द्रगुप्त परभवसविचारस्तु दूरे प्रास्ताम् , तहहुपरजात् पुष्पमित्रा- दप्यवरजवं सम्पद्यत एवेति । वन वदाम.;- -पुष्यमित्रराज्यन्तु (सी० पू० १०८-१४२) हिचत्वारिंगदधिकशतवर्ष पूर्व वृत्तं स्रोष्ट- जन्मत इति तैरेव निरूपिनम् ; अभिमन्युराजान्नयेव लोपदशा- प्रस्त भाथ पुनरुज्जीवितं चन्द्राचार्यादिभिरिति च सर्ववादिसम्म- सम् ; तस्याभिमन्योः राज्यकालय खोटजातो ऽटाधिकयतवर्ष- पूर्व मित्यपि बोलिमादिसन्मल्या निरुपित मेव ( ६५ प्र०) । तत् कथयन्तु भवन्त एव, न्यूनाधिकचतुस्त्रिंशदन्देष्वेव कि मेनाशय महाग्रन्यस्य तदानीन्तनीये कान्तारपणे भारते आर्यावर्सीयप्रदेशात् दाक्षिणात्य यावत् मुप्रचलनं कालालोपदभा- ग्रस्तत्वच सम्भवेत् किमु । येषा सम्भवेत् सम्भवतु नाम । अम्मा- कन्तु नायं विश्वामविषय.। अम्मन्मते तु चन्द्रगुप्त पुष्यमित्येमा- जुभावे तागनामराजानी भाषकारेण कल्पिती ; सन्त्येवैवं हि देवदत्तयत्नदत्तविषणु मिनादयो बा एव व्यसायो वैयाकरणादिभि: कस्पिताः। महाभाष्ये दृष्टुव च तथाविधं नामकरण स्पसपुनस्य सतं तदुत्तरं तत्तत्पिति च सम्भवपर मेव । अन्यथा हि 'चन्द्र- गुप्तममा-इति भय व्याहत्येव तत उच्येत पुषमिवसमेति, . Wilson VISHNUPURINA, Vol IV 190 ·७४ লিবাশীল। तयोस्तथैवपीर्वापास् * ; न हि प्रसिहपौर्वापर्यक्रमोशन मुचित मादृशस्याशेषगेमुपीसम्यनस्य महाभाथकारस्येति । किश चन्द्र गुमकाले तु पाटलीपुत्रं नगर मनुगढ़ मेव वर्णितं मुद्राराक्षसादी (०२ पृ.), ततोऽदापि तथैद ; तदद्य विचार्यता मिद मपि , - "यदि नाम चन्द्रगुप्तराज्यकाले पुप्पमित्रराज्यकाले वा महा- भार्थ प्रणीतं स्यात् , तहि कथन्नाम तन्त्र "अनुशोणं पाटली- पुत्रम्" इति ( ०२ पृ.) भातेति । अस्मन्मने त चन्द्रगुतराज्य- कालात्पूर्वस्वासौदेव पाटलीपुत्र मनुशोष मित्युल मतो युक्ततरं घेतत् चन्द्रगुप्तादपि प्राचीनलं भगवत: पतञ्जले: किमु पुष्यमित्रादिति। (ख) यदप्युथते "वर्तमाने लट् (पा० ३.२. १२३.)"- इति-सूत्रीयभाथै "इह पुष्यमित्रं याजयाम."-इत्युत्तमपुरुष. प्रयोगात् पतञ्जले. पुप्पमिवालिन्य मपि स्फुटम् , तदसं तत्कालि- कत्वातत्कालिकत्वविचारणतीति। तदपि न विचारसहम् । यद्येव मुत्तमप्रयोगदर्शनादेय तस्य याजकत्व मशीशियेत, ताई तत्रैव '१६ माम.'-इनिप्रयोगदर्शनात् तस्य पाटलीपुत्रवासिव मप्यगी. करणीयं भवेत् । न च पुष्यमिवयागानुरोधेनेध मदानी तस्थ सत्र वास धामीदेवेतीष्ट मेवेति वाणम् ; सति हि तस्य ताम- वमायाभिमते लिठाम इत्येव मेष क्रिया प्रयुध्येत , न तु वसाम इति ; गोनहवासिखातस्य । किच तव "इहाधीमहै"-इत्यायुक्त मस्ति ; तत् किं सदानी मपि पतननिः तन्न पाटनीपुत्रेध्यय- नार्थं स्थित. १ गुरमुखादर्थग्रहण मेव अध्ययन भार्याधार्यसम्मतम् । "SW Jous's Chronology of the HliDuw' in Asiatic Dissertation Yol 1 7.315, and Austin Rostereler, Pol II 90 ·कः कालो यावास्य? सत् तदानों तक पतनलेन कघ मपि सन्भायने केनचिदपि ; तथाचावण्य मेव वक्तव्यम्, - एवमादित्तमवदप्रयोगदर्शनं न त पतवले. स्वस्य तयापागययत्वं गमयति ; अपि तु वैयाकरणाना मुदाहरएप्रत्युदारणमदर्शनाये प्रयोगात्वपश्य मेव कल्पनीयाः सदैवेति। तदेवं ययैवोक्तम् "इइ वसामः" इति , यथैव च "द अधीमहे"-इति, तथैव " पुष्पमिवं याजयामः" इति च; मच तेभ्यः कि मप्यै तिहासिक तथ्यं लभ्य मम्ति । वस्तुम: पाटलीपुचः पतन्जलिनादृष्ट इति त खलु वक्तुं धकाते, परं पाटली- पुत्रम्य एवंदं भाष्यं व्यरचयदिति ह न कदापि वक्तु युज्यते । प्रथैतच भाषितं तेनैव- "यया देवदत्त इह मूत्वा पाटलोपुले भवनि , मा नूनं क्रिया (१०३ पा० १ मा० )"-इति , पुनस्तव किचिदो-"स स्थः पाटलीपुचस्वं देवदास मुपदि- गति ,-पगदी कुण्डली व्यहोरस्को हनवाहुनॊहितासानुलना- सिको पिचिवाभरम ईटयो देवदत्त इति (१५. पा. (मा.)" -इति च; एवमादिप्रयोगदर्षनाच कः खलु प्रजावान् मनसापि गरित समर्थः पाटलीपु वनगर स्थित एव पततिः प्रणिनाय. सहाय्य मिति । किश्च प्रदर्शितयोरुदाहरणयोर्यया किन देवदत्तो मायककस्थित एक जनः, ततः प्रख्यातायाद्यापि दृश्यना एव यहयो देवदत्ताः; यया च "पश्य देवदास कट वितो विष्णु- मिवे गुरुकुलम् (२. पा. १मा.)"इत्यत्र ध देवदत-विष्णु- मित्री कम्पिती, तव तव पुष्पमित्र-चन्द्रगुमावित्य पोल्यन घ नास्त्येव सन्देशलेगीऽपीति। प्रतिपादितञ्च पुरस्तात्, पयप्रचलितमहाभारतात पूर्वजलं खेतमहाभाचप्य ( ५८ पृ.); सम्मातस्य खोटापती रियता- ·निगलालोधनम् । दीपूर्वाद नवन्तु पाश्चात्यैरपि स्वीकार्यम् ; महाभारतस्यास्य हि खोष्टजन्मतो दिशताब्दीपूर्वप्रणीतत्वे सर्वेपा मेव नेषां मते- क्यात् । पुष्पमित्रस्य राज्यारम्भकालस्त तैः सीटजन्मतः शताव्दीपूर्व मित्येव निर्णीतम् ; तयाच खसतमिहान्तयाकोपभि यापि तेषां स्वीकार्य मेवास्य पताले तन्पु प्यमिततोऽतिपूर्वजत्वम् , तथा ताहशोदाहरणे श्रुतस्य तस्य कल्पितयक्तित्वञ्च । खीराते खे तत्तुल्यतया 'चन्द्रगुप्तममा'-इत्यत्र चोदाहरणे चन्द्रगुप्तेत्यास्यव्योरपि भायकत्वकपोलकल्पितत्वं सुपच मेवेत्यल मतिजल्पनेनेति । (ग) अस्ति चैक सूत्रम्- "अनयने लड़ (पा० ३.२. १११.)" -इति । तदाप्ये च धार्तिकोदाहरणतया , चाकोऽवलोक्येते , • "अरुणढ़ यवन' साकेतम् , अरुणद यवनो माध्यमिकान्"- इति । अत्र कथित् धीमान् माध्यमिका निति नागार्जुनमतानु गतयोद्धमम्प्रदायविशेषस्थितानेव मत्वा पतञ्जलिकालनिर्गाचे यति- तवान् , तदपि धममडुल मिववाभाति ; राजतरहिणी-पर्या- लोचनया हि स्फुट मैवावगम्यते नागार्जुनोऽसावभिमन्युसम कालिक एवेति। तथाहि (१.१७४ -१८)- “अथ निष्करटको राजा कराएकीत्साग्रहारद' । भावीभूयाभिमन्युः शतमन्युरिवापरः । म्वनामाइरागाधाइशेखर विरचय्य .। पराईरविभवं श्रीमानभिमन्युपुरं व्यधात् । चन्द्राचार्यादिभिः - व्याकरण क्षतम् । तस्मिन्नवमरे बीडा देश प्रबनता ययुः । नागार्जुनेन मुधिया बोधिमत्त्वेन पालिताः । V Hunter's Brief History of the Indian l'eople', r 5).

·क. काली याकस्या ७७ 4 ते धादिनः पराजिस्थ वादेन निखिलान् वुधान् । किया नौलपुराणोला मच्छिन्दनागमहिप:"-इति । अभिमन्युसमये एव च चन्द्राचार्यादिभिवंदन्वेषणतो होक महाभाष्य पुस्तक दाक्षिणात्यादानीत मिति तु सर्ववादिसमात भवेत्युताम् ( ६४ पृ.)। तत्कय मभिमन्युतो बहग्रजप्य पतनलेः किलाभिमन्युसमकालोत्पन्नमाध्यमिकज्ञानसभयो यतय तादृशाना माध्यमिकाना मवरोधदर्शन मपि तस्य सम्भाव्येत नामेति सुधीभिरेव विभाव्यताम् । अस्मन्मते विह भाप्ये माध्यमिकशब्दात् मध्यदेशप्रभवा एव ग्रहणीयाः। मध्यदेशस मन्वादौ परिभाषित एप "हिमवदिन्थ्ययोमध्यं यत् प्राग् विनथनादपि । प्रत्यगेवप्रयागाच मध्यदेश: प्रकीर्तितः (२. २१.)”-इति । पातालेश्चैतन्मभूत्तरभवत्वं पुर एव प्रतिपादितम् ( ६१ पृ.); तथाचेतन्मनूकमध्यमदेशभवाना मेव माध्यमिकल तदभिमतं सम्भाव्यते। तहसहितायाः समालोचनाच मध्यदेशजनामपर- तयापि भवन्ति माध्यमिका इति वुद्धाते । तथाहि- "भट्रारिमदमाराव्यमाखनीपोजिहानमध्याता:। मरुवाघोपयामुनमारस्वतमाध्यमिका; (१४. २."-इति । वस्तुतो यवनावरोधानुसारत एव भाष्यकालनिर्णयस्व सर्वथा असम्भव एव ; भारते हि घिरादेव विद्यन्ते यवनोपाताः । महाभारतपाठादवगम्यत एव यौधिष्ठिरोयेऽपि काले कचिरका- चित् यवनप्रावन्यर्मयादा, हरिवंशपाठात् जरासिन्धुकालेऽपि यवनराजस्य कालयवनाभिधस्यातिबलत्वं विनायत एव (हरि. वि. प. १०८-११४ अ.)। एव मन्यन्नान्यत्रापि भारत यवनो- ·०८ निरुतालोचनम्। त्पातहत्तास्ता बहव एव वर्णिता दृश्यन्ते ; तव ग्रीकभूपत्यादीना मपीह पदार्पण मसचदेवाभूत् । तदेवं यवनावरोधानुसारतो भावरचनाकालनिर्ण ये प्रवर्तनं नूनं देविडम्वन मिति न सदा- लोचनेऽप्यमन्मति: प्रसरतीति दिक् । (घ) यश्च कश्चित् “तथाच सूत्राते हि भगवता पिगलेन पाणिन्यनुजेन" इति पड्गुरुशिष्योत दृष्ट्व पाणिनिसमकालि- कत्वं पतञ्जलेः स्वीकत मिष्टे , पतमले: पिइल इति नामा- न्तरवणात् । तस्य स्खल्खनुत्तमधियः शंसावादा: कथचन सम्भ- वेयुरेकमुखेन । यतोऽनुभूतपूर्व मेतत्तेन निर्णीतं हिमवद् विन्ध्ययोर्मिलन मिवातीय चित्रम् । पाणिनि-पतभन्योः प्रायोऽष्टा- दशशताब्दान्तरितत्वावगमात् । पत एव भगवता पतनलिना कचित् क्वचित् पाणिनि-काले व्यवहतं लौकिक किचिद बोध- यितुं 'पुराकल्पे'-इति तदुल्लेख कृतः । तथाहि-- "पुराकस्पे एतदासीत् यदा उपदिश्यन्ते एवं विप्रतिपनबुद्धि- भ्योऽध्येटम्य पाचार्य इद शास्त मन्वाचष्टे (१५० १पा. १भा.)" -इति , "पुराकस्से एतदामीत- पोड़ाभापाः कार्यापणं पोडपपलाच माषसंवद्य (१. २ पा० ३ पा.)"-इति चैवमादि। यद्यपि पाणिन्यनुजय पिङ्गल., महाभाष्य- कारस्य च नामान्तरं पिाल इति भवितु महतीति सत्यम् ; पर मनयोन का स्वीकुर्मी वयम् ; पपि त बहुभित्रकालि कत्व मेव । वस्तुतोऽयनुसारत एव कृष्ण पिङ्गन-गौर-प्यामेति नामानि सदानी माख्यातानि भवन्ति स्म। छान्दोग्यापि यूयते पैकव पिङ्गल । तथाहि- "प्रय या एता प्रदयस्य नाद्यस्ताः पिङ्गन स्याणिग्यस्तिष्ठन्ति (८.६, १.)"-इत्यादि। ०-८ न चाचापि ·क काली याम्क स्य? पिङ्गलनामः पाणिन्यनुजस्यान्यस्य वा कस्यचित् मते इत्येय मर्यो गम्यते ; 'शकस्य'-इत्यादेः, 'आदित्यः पिङ्गलः'-इत्या- देवोत्तरत्र नत्रैव यवणात् , छान्दोग्यस्य तस्य पाणिनिपूर्व- जवावधारणाच ; दृश्यते हि छाब्दोग्ये ऽनेकन शौनकः कापियः (पा० ४. ३. ५, ६, ७.), प्रत्युदाहरणच तदेव पद मनुभूयते "कपिबोधादागिरसे (४. १. १०७.)"-इति पाणिनिसूत्र- खेती दिक् । . (ड) अपि दृश्यते चान महाभाष्ये (पा. ४. २. ६..) पाख्यायिकालेन वासवदत्ताया ग्रहणम् । “पाख्यायिका- वाम- वदत्तिकः" इति। सुबन्धुक्तवाख्यायिका मेति प्रसिहा सच सुन्धुकविः रामायणम्य , महाभारतस्य, तत्परिशिष्टरूपस्य हरिवंशस्य, विक्रमादित्य य च परभव एव। नयाहि- "रामा- यणेनेव सुन्दरकाण्डचारणा" इति , 'भारतेनेव सपर्वया'-इति 'हरियंभेरिय पुष्करप्रादुर्भावरमणीयः' इति , 'सा रसपत्ता विहता मवका विलसति चरति नो के कः। सरसीव कीर्ति- पं गतवति भुवि विक्रमादित्ये"-इति च। तदेव मस्यहि महाभाष्यस्य वासवदत्ता परभवत्वस्वीकारपूर्वकं रामायणादिपर- भवत्व मपि मन्तव्य मित्येव मपि कपित् शहित मुसहतेय । पर मषम्यं तस्येमानि र बीपि वितर्याणि भवेयुः, -यदि हि स्वगते च विक्रमादित्ये स्थितस्य मुबन्धोः समनन्सर मेव प्रणीतं स्यात् पातक्षले नाम महाभाथम् , नहिं काश्मीरराजा- भिमन्युममये विक्रमादित्यम मतो बहुपूर्व मपि चन्द्राचार्या- दिभि कर्य तज्ञायपुस्तक मवाप्त मिति प्रथमम् । मयरेष पुरा तत्वानुमन्धिासुभिमहामायस्यास्य पोटजन्मपूर्व प्रणीतत्व मेक- ·नियमालोचनम् । तद्यथा- अथ पतमलिविपये ऽपर मपि किश्चिद समालोचयितन्य मस्ति , तदिदम् - 'श्रय मेव पतश्नलिः वेधशास्त्रप्रणेतापि, योगशास्त्रप्रणेतापि'-इत्येव मस्ति प्रवादः वयवत्र नामैक्य मेव वीज मनुगच्छामो नान्यत् किञ्चनेति । "योगेन चित्तस्य पदेन याची मलं गरीरस्य तु वैद्यकेन । योऽयाकरोत् तं प्रवरं मुनीनां पतञ्जलिं पालिरानतोऽस्मि" -इत्लेप लोकोऽपि नूनं प्रणीतो नामैक्यहेतुक एवेति । या येत, वैद्यशास्त्रेऽप्यासीदण्ण महाभाष्यकारस्यावगम इति त प्रतीयत एवं ; भाष्ये बहुव तयाविधप्रयोगदर्भमात् । "वातिकम् , पेत्तिकम् , भिकम् सानिपातिकम् (५० १ पा. १ प्रा. )"-इति , “दधिवपुसम्प्रत्यक्षो ज्वरः .-. । भडलोदकं पादरोगः •~. । पायुद्धृतम् •~ 1 (६.१या. २पा. )"-इति , "तमोजन मारोग्यस्यादिः (६० था. ४ पा० )"-दस्यादि चेति । पत्र ब्रूमः ,-नहियेद्यकशब्दादि- विवेनैव वैद्यक्षस्वकर्तृत्त्व मुपपद्यते , अपि चेव एव यदि कथित् तम्य वेचकभाथविशेषकततां च वीक मुसोत , म्बीकरोतु नाम, सब नो न पतिः। एवं योगशास्त्रीयमूल- मूत्रकवि मध्यस्य नैव ग्वीकार्यम् ; नापि धन कापि योग- विषयकोदाहरणानि ग्यते , येन चास्य योगशास्त्रत्वस्यापि परिचय उपलभ्ये मेति । एवं पादशियन्लेवोऽपि नामविभ्रममूलक एव । इन्त यदा तु नेमालेवि- “यनपीसानि वाक्यानि भगा यतनमिः । व्यायायोबाटनीयेन महामायण पितः। योगाचार्य: वर्ष का योगमाप्तनिदानयोः" इति (५०मा०), , ·कः कालो यास्कस्य: ८३ अम्बवे- तदेतत्र स्मृतं कि मस्ति व्यासकृतं भायं तस्य योगशास्त्रस्येति ? पाणिनिसूवाणां भाष्यस्य कर्तुः पतञ्जले: पाणिनिपरभवत्वे कास्ति धक्तव्यता!- "पारायशिलालिभ्याम् ( पा० ४. ३. ११०.)"- इति सूत्रदर्शनात् पापिनेश्च पारगयच्यासपरजत्वं व्यज्यत एव । तदव कथयत नाम नामैक्ययवणादेव व्यवभिन्नवादी भवान् योगगास्तं खुलु पाणिनिपरभवञ्चेत् कथं समाप्यकारस्त मुपपोत सत्पूर्वजस्य तस्य व्यासस्येति ? -योगशास्त्रस्य पातअलस्य भाष्यकारी व्यास:, भित्तुसूबवतो व्यासाद विभिन्नो बहुपरभवोति ; “भुवनज्ञानं सूर्य संयमात् ( पात० ३. २४."-इति सूत्रीयभाष्येऽनतिप्राचीनपुरा- णादिसमतभुवनवर्णनदर्शनात् तस्य प्रद्यप्रचलितमहाभारतकारा- देरिवानतिप्राचीनत्वावगतः , लिपेरार्थत्वानवगमादिभ्यश्च । एवं बभूव च कश्चिदपरः पतलियोंगसूचलत् दर्शनशास्त्राविर्भाव- कालिकः , पाणिनितोऽपि प्राचीनः । तथाच पातमन्तं नाम योगशास्त्र पाणिनितो बहु पारीय प्रपीतम् ; प्राचीनतमे भिक्षु- सूत्रेऽपि "एतेन योगः मत्युक्तः (२. १. ३.)" इत्येवमादिदश- अत एव सम्पृचानुरुधा० (३. २. १४२. ”-इति याणि- नीयसूवेष पातञ्जलशास्त्रविहितयोगाभ्यासकारिखेवार्थे साध्यते 'योगी' पदम् ; न हि पातबलात् पुरातनं किमप्यस्ति धामीदा योगशास्तम् । अत एव व्यक्ति विशेषनामत्वादब्यु त्पन्नप्रातिपदिक मिति पाणिनिना उचितस्यापि परमलिशब्दस्य कात्या- यनकृतन "कन्धादिषु पररूपम् (पा० ६.१.८४.)"-इति वार्तिकेन व्युत्पादनं सङ्गछते ; न हि परजस्य पतनले नं तत्पूर्वजस्य कात्यायनस्य सम्भवेन्नामेति। मापाठोऽपि पागिने- मात।

·८४
निरुतालोचनम् ।
।
.
,
रिति ध्वनितं पूर्धापरेति ( पा० २.१ ५८.) सूवभाष्ये । अपि
वा येन केन चित् सत स्यात् गणयाठ पर ममाम्महाभाष्य
कारात् प्राचीनतरेणेव फेनचित छत एवेत्यन्न तु वास्ति
संशय , तत एवोप्ताम्- "मिहन्तु रोयादिपसध्यानात् । - 1
के पुनरीव्यादय , ये क्रौद्यादय (पा.४ १. 2 सूमा०)"-
इत्येवमादि।
प्रादिमीमामाचार्यात् काशतत्स्वेचाम्यय परभव एव , इहापि
नास्ति समय । अत एवोक्त मिह-"काशत्मिना प्रोमा मौमासा
काशकत्ती (४५० १५० १मा पुन ३पा० २पा.)"-इति । १९
पोचलोखदानादस्य च कागाने पाणिनितो बहु पूर्वजस्व
मपि ध्वन्यले , तत्पूर्वजस्यैव हि तन प्रोनत्वेन पगोपदेशात् ।
अद्यमलितमीमामामा स्वसूत्राणा को खतु जैमिनिस्तु स्यात
पाणिनिसमकालिक , व्यासशिष्यत्वात् , वैशम्पायनादिवम् ।
प्रती
जैमिनेशाचीनोऽय पसनलिरिति च मुवचम् ।
वेदान्तवाणा प्रणेतुर्थासाशाय परभव । यदस्येतत् सूत्र माणि
नीयम्- 'पारागर्यगिनान्निभ्या भिक्षुनटसुवयी (४३ ११०)"
- इति , अत्र पारागर्यशब्देन वेदान्तसूबसतो घ्यामस्यय बोधात् ।
पद्य मेदाम्ले सिममिहाना मेव हि सूत्राणां पाणिनिकाले भिक्षु
सूवेनि थपदेश पासीस , न चान्यत् किछन भिन्तसूत्र नामेति ।
पत एम वेदान्तस्वभाष्यदात्तिकर वानरुणानन्दोऽपि मर्यच
धिकरपिषु भिन्तुमृवकत मिलायुक्त्या पारायं प्यास मैव प्रया
नाम विविधप्रकारेण वर्षभन्। तयाधि, प्रामाधिकरणभाष्य
वार्तिकारम्भे (५० ४ । २)-
"पारार्थ प्रथयत पर भाव मव्यात म्वम् ,

·क कालो याकस्या सूत्रे स्वीये सकनविदुषा मोदमूलम्बभायम् । शिष्यविश्वैरपि परिणत पैलपूर्व मतीते , पाचूड मे सजलजन्नदाकारदायादमूर्ति "-इति । तथाध्यक्षाधिकरणभायवार्तिकारम् च ( ० ४ २ ३)- “भिक्षुयोगलत व्याम शब्दरच गुरु परम् । स्मृत्वा व्याकुर्महेऽध्यक्ष भाष्यस्य वार्तिकम्" इति । एवत्र यान्यखिलसूत्राणि भिक्षुसूत्रायोति पाणिनिकाले प्रथितानि , सान्येवेदानी ब्रह्मसूवाणीति वेदान्तसूत्राणीति च कथ्यन्त इति स्फुटम् । सङ्घहकारस्तु व्याडि पनबन्ले रस्मात् पूर्वतन इति तु “सट्टहेऽस्त मुपागते (६४ पृ० )"- इति वाक्यपटीयवचनादिभ्यथ सिद्ध मैव , सम्मिन् व्याडिकाले ऽप्यस्य वेदान्तदर्शनस्य प्रध्वविद्येति प्रसिद्धिरामीत । तथाहि विकृतियारम्भे लोकित मेतत् खय मेव व्याडिना,- 'ब्रह्म विद्यगुरु ग्रेट भारद्वाज अहस्पतिम् (१३)"-इति। तदे तस्य ग्रन्यस्य पातञ्जलात् प्राक्तनखस्य तु का कथा | व्याडित पाणिनियापि प्राशनख मैवेति । न्यायवैशेषिककाराभ्या मण्यय पतञ्जलि परभव एव । दृश्यत एव हि नैयायिकाय नुमानप्रणाल्यादिक तत्कृते महाभाथे। तथाहि- “धूम दृष्ट्वा अग्निरवेति गम्यते (२०१पा० मा०)" -इत्यादि। वैशेषिक न्यायकारयो कणमधाचरणयोथ वेदान्त सूत्रकार पारायं समकालिकत्वञ्चेहेवानुपद प्रतिपादयिथाम । सामाचार्यात् कपिलाशाय परमव । अत एवावो गम्यते पापिलमतम्- “अथवा भवति वै करित जापदपि वत्त- मान काल नोपलभते । तद्यथा। वैयाकरणाना शाकटायन

·निरतालोचनम्।
+
रथमार्ग प्रामीन शकटसार्थ यान्त नोपलेभे । कि पुन कारणं
जायदपि वर्तमान काल नोपलमते । मनसा सयुतानीन्द्रि-
याण्युपलधो कारणानि भवन्ति , मनमोऽसानिध्यात (२०
२पा० २०)"-इति । अपरत चैवम् "पनि प्रकार मता
भावाना मनुपनधिर्भवति। पतिसविकर्षात् , मतिविप्रकर्षात ,
मूत्यंन्तरव्यवधानाम, , तमसाहतत्वात्, इन्द्रियदोबस्यात् प्रति
प्रमादादिति ( ४ अ० १ पा. १ प्रा.)"-इति । तदेव मादीना
दर्शनात् कापिलगाव प्रचारात्रभवत्र चास्य पतअले सुव्यताम् ।
अपि वास्य कपिलपरभवत्वविचारस्तु दूरे श्रास्ताम् , तत्सम्पदा
योयहितीयपुरुषादासुम्याय पसनलिर्वर्वाचीन एव , तत्पूर्ष
जेनापि हि पार्तिककारेण कात्यायनेन "यासरे रुपमयानम्
( पा० १.१ २८ )-इत्युतावात्। पासरिईि साह्माचार्येषु
द्वितीय इति दृश्यते 1 तथा शुमा मौखरहणेन- "पुरुषार्थ
मान मिद गुछ परमपिणा समास्यातम् । .--.। एतत्
पवित मग्रा मुनिरासुरवे मुकम्पया प्रददौ (मा० त० को.
१८,००)"-इति। 'परमर्पिणा फपिलेग'-इति च तत्र धार
स्पतिमिथकता टीका। प्रवचनभायायु शम्- "पादिविहान्
निर्माणचित्त मधिष्ठाय कारस्थाद भगवान् परमपिरासरये निना
समानाय तन्ध प्रोवाच ( १ २५ )"-इति ।
पापसदर्शनकाराचामी भाष्यकार कनीयान्। प्रत एव
ताला ने च महाभाचे दृश्यते-- "शिवभागवत (५ प. २ पा०
१पा.)-इति पदम्। “भगवान् भन्दिरस्य भागयत शिवस्य
भागवत इति पठीसमाम" इति च तच व्यायात कयटेन ।
एव मिड कार्यभगवता उत्तम् (प. २पा० २प्रा."-इति
।

·का कानो यास्कस्य ? स्थित एव । दर्शनाचावगम्यतेऽस्य पतमले: सौरसम्प्रदायारम्भान परभवत्व मेव ; मौर सौर्ययोन येव भेदः। वस्तुतः सौरसम्प्रदायः खलु शैवसम्प्र- दायादपि बहुपुरातन एवेति प्रामाणिकाः । चार्वाकादिनास्तिकदर्शनशास्त्राणि तु बहुपुरातनान्येव न वेत्यव स्यात् विचार्यम् , परं नास्तिकभावः खलु पाणिनिकालेऽपि प्राप्त एव स हि सूत्रयामाम-- "अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः (४. ४. ६..)"-इति। मनुसंहिताया मपि नास्तिक- शासनय चनानि मन्त्येव , तानि चानुपदं प्रदयिष्यामः । पत. वनिनापि स्वस्य नास्तिकमतन्नता प्रकागितेध । तयाहि- "किश भोः शोका पपि प्रमाणम् १ किच्चासः ! यदि प्रमाणम् प्रय मपि प्रमायां भवितु मईति- "यदुदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डनं महत् । पोतं न गमयेत् वर्ग किन्तु क्रतुगतं नयेत्' इति । प्रमत्तगीत एपः। भवती यस्वप्रमत्तगीत: तत् प्रमा- णम् (१०१ पा• १ भा.)"-इति । “यदुदुम्बरेति । पर्य नोक: मौवामनीयागे मुरापानस्य दुश्व मुद्धावयति । गीत इति। समादेन विप्रतिपन्नत्वेन गीत इन्यथ:"-इति च सव केयरः । अम्मन्मते तु 'उदुम्बरवानाम् उदुम्बरकाष्ठ- निर्मिनानाम् , 'घटीनाम्' आहे तिमिहानां मोमपावाणां यत् महत् मगइलम्' शुक्र मन्यादिममूह माधये प्रसिाम् , मत् 'पीस' मत् पानकारिणं मी न गमयेत्' 'किन्तु' 'कसुगतं नयेत्' कत्लनुमानस्वैव पूर्णता मामयेदिति तदर्थः । तदिदं मोकवचनं पन्ः प्रमतता मेवावेदयति ; पनुष्ठान निहित एव वर्ग- सिदः । एमहत्या प्रमनगदी नामिकपर पर माघकागभिप्रेतः। प्रमत्त- ·निरुतालोचनम्। काश्मीरेन्टात् जलूकाच्चाय मर्वाचीनः । यतो शुकम् "यन क्षतं न च प्रोसम् - वाररुचं कास्यम् , जानकाः नोका: (४०३ पा० १ भा.)"-इति । एप च बररुचिः कात्यायन एव ; स एष व्याकरणस्य वार्तिककार: ; पतनलेरण्य तापरभयत्वे कोऽस्ति विचारः; परं जस्लू कैन रामा कताः नोका प्रम्यम्य महाभाष्यकारम्य पतलेरासीद् विदिता सोय तसोऽपि पराचीनत्वं ययम् । पातिककार कात्यायनात् परभवत्वस्वस्याविधारित मपि मिस मेष , परं सतो बकाल लतावरजस्व मस्य त्यपि प्रतीयत इति तु प्रदर्शनीयम् । तथाहि पठितभेद वात्तिकम् , - "ट प्रापि मानुवन्धस्योपमध्यानम्" (पा. ४. १. १५.)"-ति; "कधं मसी नाम मभायो माघी म्यार"-इत्यु धा च ( ४ प. १ पा. २ पा०) पण्डितं महात्तिकम्। “यचमभाया पिदुपा मेय पुरुपायां माधुत्वाधिकारादिति भाव" इति चमचा मीका- कारः केयट. । नयाद मुख्याल मेव,- कात्यायनकामे या. मभादी तोषां गमन न दीपायह मामीदिति तेन पठितं तथा वार्तिकम् ; पतमनिममये तु याममादी योगा गममं दोपा. वारेति परिसंसदिति। म वामपने कालेन मामाजिक- व्यवहागन्यावं मन्भातीय मिा मव पातिककागद मनवांची नो. प्रयं पसमिगिन । ( मनुमहिला) मनुमतिकात या मनु अनिवारा, प्रात्रीमा, मानवकम्पनुवादिभि: ममानवयपा , ममानमाना च। महामाये (प.१ पा.पा.) या "पर पासपनि, नापि मंगवकाग. पति"- नि , माग ·कः कालो यास्काय ? मन्वाभिमायेपौव। इदानी प्रचलितो मनुसंहितति प्रसिदो ग्रन्यस्तु भृगुप्रोत इति भृगुसंहितेत्येव व्यवहार्यः; परं ज्योतिष- शाम् भूगुसंहितति ग्रन्यविशेषस्य , इतोऽपि प्राचीनस्य दृष्टचर- खात् न तथा व्यवहतोऽयं लोक:। एतस्य ध्रुपक्रमे प्रत्यध्याया- वसाने चाप्य भृगुप्रोजवं स्पष्ट मेवेति न च तवास्ति प्रमाण- प्रदर्शनापेवेति । तदुती माश्यीयकोसुदीप्रभायां स्वप्नेश्वरेणैतत् , "पशिखः सूनकारः प्रासुरिशिष्यः ; कापिल मिति प्रमिद्विस्तु सम्प्रदायमसत्तेः; सुगुप्नोत्तसंहिताया मिव मनुसमाख्या"-इति । तस्यैतस्य मनुसंहितेतीदानीम्प्रसिद्धस्य भृगुसंहिताग्रन्थ विशेषतः प्रणयनकालनिर्णयोऽपि दुष्कर एव ; सामान्यतस्त्वेष संहिताकार: बौदधम्मपचारकात् शाक्यमुनेः , रामायणप्रपतु. रादिकीर्वान्दोकाञ्च प्राचीनतमः, वार्तिककारकात्यायनात्तु परा- चीन इत्येव वक्तं शक्यते । यतथार संहितायां महाभारते इवाहिंसाधम्मो विशेषतो नोपदिष्टः , न च दौरधमप्रकाशित- निर्वाणमुक्तिमतङ्गस , अत एवास्याः बौद्धधम्मप्रचारात् प्राचीनत्व मधगम्यते । बौहधर्म मुमचारोत्तरप्रकाशिते हि महाभारतेऽवाहिंसा- धर्मो निर्वाणमोचयेत्येतावप्युतौ स्याताम् । तदन-- "बहनां यजतपसा मेकार्थानां पितामह । धमार्थ न सुखार्थाथ कथं यन्नः समाहितः ?"-इत्यादिः, अहिमा सकन्तो धो हिंसाधर्मस्तथाहितः । मत्यस्तो प्रवक्ष्यामि यो धम्मः सत्यवादिनाम्" इत्यन्तश्च दृष्टव्यः । (महा. भा. शा. प. २०१ १०१-२० शो०)। अस्मिबध्याये यजगतपक्षस्थापि दुष्कृतवं वधत्वञ्च वर्णितम । तदेसन्महाभारतकारन बौबसंसर्गजफन मेशावबुद्यते । १२ , ·निरुतालोचनम्। । .. मनी तु- "मांसस्यास: प्रवक्ष्यामि विधि भक्षयवर्जने"- इत्युपक्रम्य विंगच्छोकेषु मांसस्य भक्षयवर्जने विहित (५१. २६-५६ नो०)। तब वृथामांसभक्षी प्रहत्तियेत् भक्षयतु , निवृत्तिवेत् महाफन मित्येव प्रतिपादितम् (५६ )। देवपिट- कत्यादी त मांसभक्षणे न कोऽपि दोष उत्सः ( २२); मधुपर्कादी तु विहित मेव मांसभक्षणम् (४१), यादौ तु माता हिंसा, पहि- मेवेस्यपि कथितम् । अत एव ब्रूमः, अहिंसाविधेः मधमनाम्म- हाभारत प्य यायवुझपरजत्वम् , तथैव हिंसाविध विधानाच्च मनो- तत्पूर्वजस्व मपीति । एवं भीष्मपर्वयि ( २८.५० २६ मी.)-- "कामनोधविमुक्तानां यतीनां यत चेतसाम् । अभितो ब्रह्म निर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्"-इत्यादि । ममी सु प्रथमाध्याये विषु शोकेषु (१०४-१.८) यानि फलान्युक्लानि , न सतास्ति निर्वाणं नाम ; तय हादगा- ध्यायेऽपि "प्राप्यते धमतं तसः (८५ /"-इत्येव , राज्य मधिगति (८१)" इति। "ने,येयम मिदम् (१००)" -इत्यादीन्येष सहयते, परंभ हापि पाँचमचारिसं निर्वाण- पद मिति। तदेवं माययस्य माननाभात मेवेदं भार मिह प्रथित मित्या नेव मंगयः। गापमाननामातु पी. पू. ५८८ व भूदित्येव निर्णोतम् । न तु कस्य चिपि धम्मगाम्नप्य गतवर्षादानकाने एव भवेदभ्युदयः , नापि समन्यू, नतो वा भवेत् प्रभाव पलम् , म र तलमायाम्पर मन्ता अन्य धौ मतिभवति कप चिदपोत्लन्यमानीयानमय। पर: सामुनिकानादम्यूनगमानीयपूर्व मेवेदं मान धर्मगार्ग ममुत्पन मिति घसरी मम्प पते "खा- । -- - ·का कालो धास्वश! टर अपि नाम रामायणलिपिस्तु शाकामुनेजमत. पुरैवेति अध्या पक लासेनादीना मपि सम्मतम् । तत्र मनुवचनोतिदर्शनास मनुसंहितायाथास्यास्तरपूर्वकालिकत्वञ्च सुव्यक्तम् । तद्यथा तत्र किष्किन्धाकाण्डे (१८, ३०-३२.)- "यूयते मनुना गीती नोकौ चारित्रवत्सली । गृहीतो धमकुशलैस्तथा तचरितं मया । राजभिधूतदण्डाय कृत्वा पापानि मानवाः । निम्मलाः स्वर्ग मायान्ति सन्तः मुक्ततिनो यथा। शासनादापि मोचाहा स्तेन; पापात्प्रमुच्यते । राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्षियम्" इति । राजभिधृतदण्डायेत्यादी शोको तु मनुसंहिताया अष्टमा- ध्याये (३१६. ३१८.) दृश्यते एव । तदेव मपि मतीयते मनु संहिताया. समुत्पत्तिनं गाक्यवृद्धजन्मतो बहुपूर्व मैवेति । किञ्च H. H. उइत्शन महोदयस्य विचारतो जायत एवं- तत्- जल कास्यो नरपतिरामीत् नीटजन्मतः पूर्व सप्तम- शताब्दया मिति ; राजतरङ्गिणी प्रयमतरङ्गीयत्रयोदशयोकदर्श- नामावगम्यते मासीत् स मैव इति । तथाहि- "विजयेश्वरनन्दीयनेत्रज्येठेशपूजने । तस्य सत्य गिरो राजः प्रतिज्ञा सर्वदाभवत्" इति । तदेवं जन्न ककाले विजयेश्वरादिलिद्गनामस्मरणात् ततः पूरैप अवधमः सुप्रचलित पासीदित्यपि व्यताम् । एवं हि शैयधम्म प्रकारोवऽयं सोनमलो ऽन्यू नाटयताप्दीतोऽपि पूर्व मभवदिव्य- प्यु के न कथिहापो लक्ष्यते । मनुसंहिताकालं यावत् नैव शिवो- पासनोद्भूता; मत्यां हि तम्या मवश्य मेव मनी शिवपूजाप्रका- ·कः कालो यास्कस्य. -इत्युक्तम् , दिश्शोनोः माहचर्य वास्ति; तदेतानि न नेवा- तोचितानि । अम्मन्मते तु पूर्वत्र माध्यमिक जलस्थान मेये- टम्। मेधातिधिनायुक्तं तथैव "अपां स्थानम् - अन्तरिक्ष .समुद्रम्" इति ( १. १३.)। इतोऽप्याचर्य मैतत,- प्रथम- ध्याये “पापण्डगणधम्मांय (११८.)"-इतिव्याख्याने स: स्वय मेवोलवान् कुल्लू कः- 'पापण्डिनः- विकास्थान्-इत्यादयः (४. ३०.), तेषां एथग्धम्मानभिधानात्'-इति; तुर्थाध्याये सु पूर्व मुक्तं विम्मत्येवं किं व्याचष्टे 'पाषण्डिन - वैदवाचवत- लिङ्गधारिणः शाक्य भिन्नुक्षपणकादयः , विकम्मस्था:- प्रतिषिद्ध- वत्तिजीविन'-इति । अपि नाम फुल्लू कमकत प्रथमाध्यायीय-व्याख्यानानुसारत एवास्य चतुर्थाध्यायीयवचनस्य व्याख्यानं भवेञ्चेत् , तथापि विकर्म- स्थादीनां तच्छोकाभिहिताना मेवात पापण्डित्वेन ग्रहणं व्यज्येत । न तु गाक्यादीनाम्। तत् तेनैवात कथ मुक्त मेव मिति च नून विचार्यम् । विचारित चास्मिन् मेधातिथिकतव्याख्यानानुसारित्व मे- घाव कुल्नूकस्येहगे खोता विस्मरण निदान मुपलभ्यते 1 मधातिथि- म ममुटीकाकारस्तु नून भागवतपुराणप्रचारादुत्तरभवः भागवत मपि तत् गायबुदधम्मप्रचारात् पराचीन मेव । यीधरस्वामिना च बोधितं तत्र भागवते शाक्यादिमतानुगाना मेव पापण्डित्वम् । तथाहि (भाग• पु. ४. १८.२३-२५.)- 'यानि रूपाणि जगह इन्द्री इयजिहीपया। नानि पापस्य पानि निपण्ड मिहोच्यते । एम मिन्द्रे हरत्यवं यजिवांसया । सद्ग्टहीसविस्टेषु पापण्डेषु मतिगाम् ।

·निरुतालीदनम् । । श्रीधर- धमे इत्युपधर्मषु नग्नरतपटादिषु । प्रायेण सञ्जते धान्या पैशलेषु च वाग्मिष" इति । "नग्ना:- जैनाः, रक्तपटा = बौद्धाः, प्रादिशब्देन कापा- लिकादयय"-इति च तवाह श्रीधरः। तदेतत् पापण्डलक्षण मेवातुलन्य भापित मिह सेन मेधातिथिना- "पापाण्डनो बाध- लिनिनो रापटनग्नचरकादय " इति। कुल्लू कस्तु क्वतां तां भागवतटीका ममृत्य , मेधातिथिकता मेताच मनु टीका संलस्यैव विसबार मनुप्रथमाध्यायीयं खकत मपि व्याख्या- नम् ,-तत एवोतम् 'पापगिइनो वेदवाझवतलिङ्गधारिण. माध्यमितुचपणकादय'-इति । वनुतो ये खलु लोकविमोहनार्थ यथासमयं यथे धम्म चितानि धारयन्ति , स एव पापण्डा. , भत एवो ममर- मिहन- "पापगडा सर्वलिदिन. (२.१. २५.)"-ति । एवञ्च पापण्डा रालु नास्तिका एव गम्यते । ते तु चिर मेव स्थिता' , सततम मुसंहिताकालेऽपि ताहगनास्तिकामा मस्तित्वे कोऽम्ति शहायसर । नास्तिकाना ग्रन्याय पुरा बहष पास नियपि प्रतीयते । मत एवोक मेयम्- “योऽनधीत्य हिजो घेद मन्यन्त्र कुरुते श्रमम् (म. म. २. १६८.)"-इत्यादि । 'पन्धन - नामिकादिया'-पत्येव मेवाताम्मदगुरुपदेगः । पात- नने महामायेऽपि दृष्ट प्रदर्शितश्च पुरस्तात “यदुष्टुम्माधर्णा- नाम् (७ पृ.)"-इत्यादि। म झोकोऽवग्नं कुतपिनामिकाग मादेव पनम्नलिना प्यादुतः । मर्वदर्भनकारमहीता: चार्वाक- दान मिति प्रदर्शिताः 'नमगों नापवर्गो वा'-इत्यादयः नीफा पपि नातिकागमनिदर्शनमूना एव । নামালা সাপিন্ধান ·कः कानो याकस्य ? मेव पापण्डिन इति पदेन तत्र मनुश्लोके ग्रहण मिष्टम् ; अतिधि- भावापनानाच तेयां वाचावासापनाप्यनं न कार्य मित्येव तदिध- राशयः। ये तु न नास्तिका: पर संसर्गदोषादिभिः विकम्मस्थाः, किञ्च ये केचित् आस्तिका अपि उदरपूरणाद्ययं वैडालतिकादयः मम्मनाः; तैय सम्बन्धः परित्याज्य एवेति च तच्छोकाशयः । सदेव मत्र शोके शाक्यबुद्दगन्धो ऽपि न लभ्यतेऽम्माभिस्त त्किं कुर्मी वदाम एवैतापि शाक्यजन्मतो बहुपूर्व मेव जातोऽयं मनु- संहिताकार इति। एतत्संहितासमालोचनादेतदप्यवगम्यते ,- सोऽयं भगः, योग- सूत्रकृतः आदिपतञ्जले: , वेदान्तमतपोषकभिक्षुसूचलतः पारा- पर्याद व्यासात , मीमांसादर्शनीयादिस्वसतः कागलोरपि जैमिनेश , वैशेषिकसूत्रक्षतः कणादात् , न्यायमूत्र कती गौत- मात् , साास्त्रक्तत: कपिलात्तछिप्यादासरेशावरज एवेति । समासतः प्रदर्शयामचेतत् क्रमेण ।- पटेऽध्याये यतिधम्मप्रकरणे- 'अन्ना रावया'-इत्यादिचतुर्दश- शोकानाम् (६८-८२), विशेषतय तेष्वेव 'प्राणायामैदहेद दोषान् धारणाभिश्च किल्विधम् । प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्याने- नानीखरान् गुणान् (०२)-इत्यस्य, पुनः सप्तमेऽपि- "इन्द्रियाणां जये योगं समानिष्ठेद्दिवानिशम् (४४)-इत्यस्य च दर्शनात् जायत एव, पादिपतञ्चलिकताद्योगशास्त्रान् परस्तात प्रणीतयं संहितेति। तत्रैवाग्रे "आध्यात्मिक सततं वेदान्ताभिहितं च यत् (५३)-इति, 'वेदान्तं विधिवक्रुत्वा (४)-इति, पुनः सप्तमे ऽपि- 'पात्मविद्याम् (४३)-इति, पुनर्हाटगापि 'म मात्मनि , ·८६ + निमत्तानोचनम्। एव,- सम्पश्ये । सञ्चासच ममाहित । मर्व धात्मनि सम्पश्यन् नाधम कुरुते मन । पामेव देवता सर्वा सर्व मामन्यवस्थितम् । धामा हि जनयन्ये या कमयाग गरीरिणाम्'-इति ( ११८ , ११८) च। तदेवमादीना दर्शनात् जायत • पारापर्यव्यास कृताद वेदानसशास्त्राच परस्तात् प्रपीतेय सहिनेति । मीमासामूलिकाया एवास्या धर्मसहिताया मीमामापरजत्व प्रमाणाय वल मायामेनेति । अम्ति सप्तमेऽध्याय 'प्रायोगिकी (४३)-इति , दादरी 'तर्की (१११)'-इति च। पवमादीना दर्शनात् चायने वैशेषिक सूत्रेभ्यो न्यायमूवेभ्य थ परस्तात् प्रणीनेय महितेति । प्रथमध्यावे पठ चतुर्दश पञ्चदश पादशमोकाना दर्शनात् , द्वादशाध्याये पुन मायाचप्रमाणवयाणा मेव स्मरणाचावगम्यते महितेय मपश्य सायगाम्नात् पर प्रपीतेति न । १६ च दादमा ध्याये दगावरापग्पिविधी (१११ नो. ) यद हश्यते 'हतुक '-क्ति पदम् , ता मायविद एव बोधकम् ; माधव ईसशास्तत्वात् । दृश्यते हि- "मूले मूलाभावादमून मूनम् (मा. प्र. १. ६०)" -তুলি (!) দাম, সমিষ্টি মুলাঘহয় । मात्रम्'-दक्षिध विज्ञानभितु कृत समृवीयम् भायम् , 'मूल प्ररूतिरवितति'-मीनर रणवचनश्च , एषमादीना दर्मनात मागास्तम्य मौलिकत्व प्रतीयते सम्यगव। प्रवक मूत्रम् “नगमिहे (१.८०)"-इनि , तदेवमादीना पालोधनया नास्ति पवमम्पादन मयि सुकर मिति मधोक मि भृगु मोजायां मनुमपितायाम् - "योऽयमन्येन ते मून तुगामाययाद दिश 1 म माधुभिहकार्यों नास्तिको दनिन्दक, (२.११.)"

·क; कानी याम्कस्य। प्रत . -ति । अपरचे के सूत्रं साहास्य- 'सिडरूपबोहवादाक्यार्थों- पदेगः (१.८८.)-इति , 'तम्मादपि चासिद्धं परोक्ष माता- गमात् सिद्धम्' इति च तदनुसता ऐश्वरक्षणीयकारिका ; तदेव मादिभ्यः प्रतीयत एव साङ्गादर्शनस्य वेदानुगतत्वञ्च । एव मनुसंहितायां दशावरायां साहाविदोऽपि नियोगो विद्धिती "हेतुकः' इति ( १२. १११)। पाणिनिवार्तिककाराक्ष कात्या- यनात् परभवत्व मण्या अनुपद मेव प्रतिपादयिष्यामः; लेन च कात्यायनेनोक्तं वार्सिकम् - 'पासुरैरुपसहयानम्-इति (पा० ४. १. १८. वा० )"-इति ; ततयास्यासुरिपरभवत्व मविचारित मपि सम्पद्यते। तदेवं प्रदर्शितनामभ्यः पड्भ्योऽपि दर्शनशास्त्रेभ्यो- अर्वाचीनेया मनुसंहितेति स्फुट मवगभ्यत एवेति ॥ एपाश हां दर्शनानां पौर्वापर्य विषये बहव एव वादा उप- लभ्यन्ते । असमते तु माहादर्शनस्यवास्तिकदर्थनेयु प्राथम्यम् ; माङ्गप्रयमाचार्यस्य कपिनस्यैव "यादिविद्वान्" इति प्रसिद्धः । तादृशमसिडी चाय मेव हि हेतुरुपलभ्यते ,- यद्यपि मर्व विद्या- निधानेषु वेदेषु दार्शनिकभावा अपि चिरादेव स्थिताः , परं पृथत्त्वेन दर्शनशास्त्रस्य प्रचारस तेने विदुषा प्रथमं प्रारब्ध इति । भागवतादौ भगवदवतारेषु वर्णितक्रमदर्भ नाचावगम्यते- "आन्दी- निकी"-नाम-पदार्थविद्याया: प्रथमोपदेशकात् पावेयाश्चाग्रजो. उहि कपिल इति । तथाहि भाग० पु. १.३.१०,११- "पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेगः कालविधुतम् । प्रीयारामुरचे माई तत्लयामविनिर्णयम् । पठ मरमत्वत्वं वृतः प्राप्तोऽनमूयया । आन्धीक्षिकी मनोय प्रशादादिभ्य सचिवान्" इति ।

·निरुक्तानोचनम्। सैपान्वीक्षिकी विधैव इदानीं प्रचलितानां न्यायवैशेषिक- वेदान्तमूत्राणां वीज मिवेत्यनुमीयते ; मार्यते हि जैमिनीयमीमां- मायां वादरायणनामकीर्तनात् पुर एवावेयनाम । तयाहि- "मुख्यानन्तय मात्रेयः अन्ते तु वादरायण: .-."-इति मी. द. ५.२.१८, १८ । वादरायणस्तु वेदान्तमूत्रवदित्येव प्रसिद्धः। वेदान्त-न्याय- वेगेपिक जैमिनीय मीमांसामूवाणाञ्च समकालिकत्यच्चभ्युपगम्यते । अतो निरवद्य गेवैतदुम्नां सायदर्शन मेव सर्वप्रथम मिति । अत एव झोक्यते च श्वेता खतरोपनिपदि (५.२ ; ६. १३.)- 'ऋषिं प्रमूर्त कपिलं यस्त मग्रे, नानविभत्ति "-इत्यादि, "निन्योऽनित्याना चेतनशेतनाना मेको बहनां यो विदधाति कामान् । मत् कारणं साहायोगाधिगम्यं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपामः" इति। "न वयं पट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत् (१५. २५ मू०)" - इति माशासूत्रन्त द्वितीयक पिलस्य वा पञ्चशिखाचार्यस्य पा भवितु महति। तथा ऐनसूधदर्शनार साहरणास्त्रीयषड़ध्याय्या एव वैगेषिकादि परजन्वं सिध्यति , न तु मावा दर्शन तत्पूर्व- जस्य । Gri हि कीमुदीपभायाम्- “पवशिष्ठः सूत्रकार पासरिगिय.। कापिन मिति ममिद्विस्तु मम्प्रदायप्रात: भृगुप्रोक्लमंहिताया मिष मनुममाश्या"-इति । किच्च माए' कापिलं साया' परमर्षि प्रजापतिम् । म मन्ये नेन रूपेण विमापयति हि वयम् (गा. मो० प० २१८५० ग्लो०)" -रतिमहाभारतीयोकश्याव्याने नीलकरदोऽप्याह- "म क- पिन: , तेन पञ्चभिवमलेन तपशिष्यत्वात् तत्तु म्यत्वम्" इति । मत्वममामय्याम्यायो मर्योपकारियां तु सुम्पर मेवो कपिन- "य ·कः कालो यास्कस्य ? दिकादिकम् । तथाहि- “प्रथानानादिकेशकर्मवासनासमुद्र- निपतितानाथदीनानुद्दिधीर्ष: परमवपालुः म्बनःसिद्धतत्वज्ञानी महर्षिभंगवान् कपिलो दाविंशति सूत्राणि उपादिक्षत् । सूत्रपड़ध्यायी तु वैश्वानरावतारभगवत्कपिलमणीता ; इयन्त हावि. शतिसूत्री तस्या अपि वीजभूता नारायणावतारमहर्षिभगवत्क- पिलप्रणीतेति बहाः" इति। विज्ञानभिचक्कतसाययवचनभाया- चैव मेवावगम्यते । तथाहि - "तत्वसमासारयं हि यत् सहित सामदर्शनम् , तम्यैव प्रकणाथां निर्वचनम्" इत्यादि । पादिपतनलिनापि कृतं योगशास्त्र मादिमायापरज मेव । पत एवोतं दृश्यते माहामवचनभाये- "तखममासाख्यं हि यत् सद्धिर्म माहादर्शनम् , 0, पड़च्याव्यां तवसमासाख्योतार्थ- विस्तरमात्रम् ; योगदर्शने वाभ्या मभ्युपगमवादप्रतिषिद्धस्यै ये- उदरस्य निरूपणेन न्यूनतापरिहारोऽपीनि"-इति । वेदान्त- दर्शने त "एतेन योग प्रत्युक्लः (२. १. ३.)"-- “योगिन: प्रति च मयते ( ४. २. २१.)"-इत्यादिदर्शनाग , नस्य योग- शास्त्रादग्यवरजवं सुष्यता मेष । कणादगौतमकतयोः सूत्राधाकयो पिकन्यायगास्त्रयोः म- मानतन्त्र वन्तु सर्वसम्मत मेव । तत्त्वतो न्यायशाम्ते २. ६८; ४. २५,८७ सूत्रेषु वेदान्तमतपरिदर्शनाग वेदान्ते च २. २. ११, १३ , १४ चूवेष न्यायवैगेविकमतदमनात् , तथा वेदान्ते "साधादयविरोधं नैमिनि: ( १. २. २८.)"-त्यादिपु नै मिने- नमकीर्तनात् , मीमांसायाचाद्यप्रचलितायो “ोत्पतिकस्त गन्दत्यायन सम्बन्धः बादरायणस्यानपेक्षत्वात् (२.१.५.)" --इत्यादिषु धादरायएस्योले खात् न्यायवैशेषिक-वेदान्त मीमांमा- ·निरुतालोचनम् । . काश- सूवकाराणां सनकालिकल मेव गम्यते। तवापि अान्नेयकता भान्वीक्षिकी , काशकत्मिकता मीमांसा च एभ्यो बहुप्राचीनैव ; तयोविरलपचारकाले एवाद्यप्रचलिताना वेदान्तादीनां जैमिनीय. मीमांसायाच प्रयोजनीयत्वात् । सिड मिस्य म सायदर्शनाविष्करी : कपिलस्यैव दर्शनकारेषु प्राचीनतमन्चम् ; भादिपतनलेस्तत्परजलम् ; यावेयस्य , कृत्स्नेश ततोऽवरजत्वम् ; कणभचाक्षयरपाराशर्यनैमिनीचा ततोऽप्यर्षाचीनत्व मिति । ( कात्यायन ) सैषा शेवमतप्रभवात् पारायतदर्भ नादग्रजा , प्रदर्शितमाहयादिदानेभ्यशानुजा , मनुसंहितति प्रथिता , भृगु- मंहिता , कात्यायनक्षताद धार्मिकसूत्रामावरज वेन्यमदुतां पुर- स्तात् , क्रममा नदेवेहोपपादयाम' । तथाहि--"शूद्राग्या मनिरवमितानाम्" इति (२. ४. १०.) सूत्रस्य भाष्ये , “पृषोदरादीनि यथोपदिष्टं तथैव साधुनि" -ति (६.२.१.८.) सूत्रीयमाये च दृश्यते नावदेवदार्या- वर्तलक्षणम्- 'माय पादात् , प्रत्यक कानावनात् , रेगा हिमवन्तम् , दचिन पारिपात्रम्" इति । एतच लक्षणम् , सवग्रन्थकारण भगवना व्याडिनोपदिष्टम् , पार्तिककारकाया. यनमम्मतच पतनलिनोइत मिति छोपदेशः । एतलक्षणे विष्यगिरे परिमस्थ. पारिपाव एपार्यावर्षदक्षिणमीमति गम्यते, अपि च सिन्धुममात पथिमममुद्राद बहुवग्रिमस्थ पादर्भ एवं पशिममीमेति गम्यते , मगधराज्यस्य प्रत्यक् स्थित बकासुरनिमय- मद 'परसर' इति प्रमिई कानययनायिसं कानकपन मेव पूर्वमीमे त्यपि गम्यते । मनूकार्यावनिक्षणे तु मिन्धुमद्रमपश्चिम न आर्या- 8- ·कः काली याम्बाम्य. धत्तः; अपि गङ्गासागर मइमान्तवार्यावर्त: ; मत्येवं मनुकाले मगधापर पर्यायः कोकटोऽप्याविर्तान्तर्गत एव । तयाहि- "पा समुद्रात् तु वै पूर्वादाममुद्राच पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्यो: (पिथ्यहिमागमयोः ) आर्यावर्त विदुईधा. ( २. २२.)”-इति मनुः । तयाचेद मेवावधार्यते यापनामावतोयं न हि पूर्वस्या विस्तृतो नापि पश्चिमतः मडुचितः , तावदेव जात: कात्यायनः , सदुपरभवर मनुमंहिताकारः स्वानुभूतानुरूप मेवावित नक्ष- गधकार पूर्वोक्त मिति । गिटलक्षणहयदर्शनाचानयीस्तथैव पौर्वापय मवगम्यते । सथाहि- "धर्मग्णाधिगतो येस्तु वेदः सपरिवहयः। ते शिष्टा साणा याः युतिप्रत्यक्ष तव: (१२. १०८.)"-इति मनुः । मसहकारनिवितं कात्यायनसम्मतन्त्वेवं दृग्यो शिष्टन मणम् --- मस्मिनार्याय निवासे ये बाधापा , कुम्भीधान्याः , पनी प्रयज्ञामाणकारणाः किचिदन्तरेण, कस्याशिद विद्याया: पारङ्गता: तत्र भवन्त: गिष्टाः (६प. ३पा. पा.)" इति । एवध कात्यायनकाले पार्यावर्त यामादेव शिष्टत्व मपि तदानी- तनानां मानानां कुम्भीधान्यादिलच माधारणो धर्म इति गम्यते ; मनुकाले त पिगेपतोऽध्ययनेनव गिटल माय यित मिति । देतमच गयपालोचनया चावगम्यते कात्यायनस्यैतन्मनुमंहिता- कारात पूर्वजत्वम ,- सवापि बहुपूर्वजत्वम् ; न ह्याम्प पीर्वापर्यंत एव एताहगी माधारणाचारभिन्नता सम्मवेद्रामति । नामितमानपणहयालोचनेनाप्येव मैवावरत पापियम् ! सपाहि- अन्त्ये क पाणिनिस्त्रम्- “पम्ति नास्ति दिष्टं मति:" -अनि (8. ४....)। "प्रतीत्यस्य मतिः- पाम्तिशः , + लुवा, .

·१२
निस्तानोचनम्।
नास्तीत्यस्य मतिः - नास्तिक्षः, दिप मित्यस्य मति:- देटिक"
-इति च तापम् (४५० ४पा० ४मा० )। दिष्टम् भाग्यम् ।
एतदेव साधारण नक्ष कात्यायनशासपि स्थित मभन्नतम् ।
सप्तः परं प्रमात् गियिनिते वेदविण्याने पुनम्तहान्यायपेई
ममुद्रतं मधपान्तरम् - "योऽधमन्येत ते मूने लिगामाययार
जि.! म माधुमिहिकार्यो नास्तिको पंदनिन्दयः (no #.
२. १५.)"-पशि। यदि हि नाम कात्यायनोऽयं मनुमरिता.
फागचामादरम' स्यात् , हि सदगुग पाशिकच नाति
कादिविधायक उच्यतेच, नव वयोगम् ; सदेव मध्यमम्मी
বা রাঙ্গামাসন মনুন্নিসাজা মাধীন মিসি।

·कः कालो यावत्य? १०३ भवत् कात्यायनीयो वात्तिकपाठ इति सवचम् ; न हि ततो न्यूनेन कालेन देशमीमपरिवर्तन माचारपरिवर्तनं नास्ति कनक्षणपरि. वर्तनादिकञ्च सम्भाव्य मिति। सिद मिन्यम् -- कलेविंगगताम्दाम , सीटजन्मतः पूर्व मन्यूनद्वादशगतादाशाभवत् व्याकरणवाति- ककारी भगवान् कात्यायन इति ॥ अपर मप्यस्तीह तावत् किञ्चिद विचारयितव्यम् ।-- कैयित् पुरातत्त्वानुमन्धिताभिः दाक्षिणात्येषु पाण्ड्यराज्यस्याप स्त्रीष्ट जन्मतः पुरा पठ्या मेव शताब्दां बभूवेति निर्णीतम् ; अम्ति च कात्यायनवचनम् - "पाण्डोर्यन्"-इति (पा० ४. १. १६८. या०); तथाचेतन्य कात्यायनस्य खीष्टजन्म तो- ऽत्यधिकपश्चाताप्दीपूर्वजत्व मेष सम्पद्यते । नेतचतुरस्रम् ; सीटपूर्याटमगताम्दया येयमत प्रचरित मित्यत्र तेपा मपि सम्मति. না। নামেমমসংস্থানীতি সীলা ফিল মঘিনা- कारात् प्राचीनोऽयं यासिककार: कात्यायनः , कथहारं म्यार सीटपूर्वपटगताब्दीसोऽपि परज इति । अतः पाण्डाराण्य- स्थापन मवश्यं धभूप रहीटजन्मतो रादगाग्दीतोऽपि मागेव ; पय वा पाण्डोद्यम्" इत्यादिवचनानि नेव कात्यायनीयानि , पपि भाष्यकाराबुलान्यनतिप्राचीनान्येवेति सर्यमन्तव्यम् ; पन्यया हि मर्य मते एव मी भवेत् पिण्डीभून मिति धीमद्भिव विधाय पूवापरदर्गिभिः समन्तादिति । (यास्कः ) तम्मादेतस्माच फात्यायनान् माचीनोऽयं यारक। सदव चत्वारो हेसवः। - "परवानी परण्य म्य पन्नी"-इत्यु मिह निगले (८. ३. ८.); यदि हि नाम वास्तिक- ग्रन्यात पुगतनं न स्यादेशनिकाम् , सवय मै निश्चेत

·निरुतालोचनम् ।
"अरण्यानी महदरण्यम्" इति ; "हिमारण्ययोमहवे"-इति
(१.१. ४८. पा. वा० ) वार्तिकानुरोधात् । एवञ्च नायत
एव निरुतमणयनकालं यावत् नाभवद वात्तिकअन्य इति ।
यदा घाभूत् वात्तिकग्रन्य. , तदा तु भरण्यपत्नीत्यर्थे अरण्या-
नौति व्यवहारो दूरगत, समुत्पन्नश्च महदरण्य मित्य|
भरण्यानीति ; तत एव प्रणीतं तत्कालानुगत सक्षण मिदं 'दिमा-
रण्ययोमहवे'-इतीति प्रथमः ।
वेदे "मुकिंशकाम् ( ऋ० म०८.३. १३. ५ )"-इत्येवमादी
श्रुतस्य 'सूर्या'-इति पदस्य पुयोगानुगता सूर्यस्य पनीति
व्याख्या नासीत् पाणिनिकाले प्रचलिता , ततो बहुकालेऽतीते
तादृशव्याख्याने प्रचलिते जातोऽय यास्लो वेदे सर्वविधैर्धाहुल्यं
पाणिनेरपि सम्मत मधेत्यालोय निरवोचत् “सूर्या = सूर्यस्य
पत्नी"-इति ( १२. १. ७.), तहदेवेदं वार्सिक मारचितम्
"सूर्याद देवतायाम् चाम् (पा० ४, १.४५ वा० )"-इति ।
प्रतयोभयं गम्यते- भा पाणिनितो बसर्वाचीनत्वम् , कात्याय
नात् प्राचीनत्ववेतीति द्वितीय ।
पस्त्येव मन्त्र निरुतो जरयितेत्यर्थकं जारणम्दव्युत्पादनम् -
"आदित्योऽव जार उच्यते , रावेर्जरयिता"-इति (३ ३. ४.)।
नून मैतद् दृष्वेद वाक्तिक मारन्धम् -- "दारजागै करि
पिलुक् "-इप्ति (पा० ३ ३. २०. वा.)। एवमादिभ्योऽपि
पंतीयते यास्कम्य कात्यायनपूर्वजत्व मिति टनीय. ।
चतुर्यक्त्वा मतिप्रवन • पाणिनिसूत्रेषु ऋगम्दे परे हति
विधानं न विद्यते , ततय पाणिनिकाने 'प्रणम्', 'पपर्णम्'
-इत्यादय प्रयोगा एटा इनि गम्यते । ततो बहुकालान्तरे

·कः कालो यास्तस्य! , जातोऽयं यास्कः , तदानों कचित् क्वचिद धियुक्त: प्रयोगो- ऽपि ऋणगन्देऽवश्यं प्रचलित इत्येवास्मिन् निरुतो लभ्यते "अपार्णम्" -इति(८. १.८.) प्रयोगः । ततोऽतीते बहुकाले जात: कात्या. यनः , तदानों तेन हि पट्खेव स्थानेषु ऋणशब्द दिः प्रच- लिना दृष्टा, तयै वेमे वाति के पठिने- “मवत्सतर कम्बलवसनानां चले"-इति, "ऋणदशभ्यां च"-इति च (पा०६.१.८८. वा०)। एताभ्या मेव वात्ति काभ्यां सिधन्येव प्रार्ण मित्यादीनि ; पर मपाणं मितिपदस्य साधनाय न कदिद्यन्नस्तेन तो दृश्यते, ततो- ऽवगम्यते तदानों तथा व्यवहारो लुम एवेति । अतएवावश्य मेयं मन्तव्यम्- यास्कोऽयं पाणिनितो बर्वाचीनः , कात्यायनतस्तु बहुप्राचीन इति; नान्यथा धपार्ण मिति नैरुत मुपपद्यते। यदि घयं याम्क: कात्यायन तोऽप्यर्थाचीन: स्यात् , तवश्यं वटेदप मिति , सूववातिंककारयोस्तथदानुगासनान ; यदि धयं पाणि- नितोऽपि प्राचीनः स्यात् , तवश्य मेव पाणिनिस्तथैव सूर्व विदयात् , यया च सिहं भवेदपार्ण मिति। तदेतदेक मेष पदम् यास्कममयनिये बहु मन्यतेऽस्मामिः "अपार्णम्- अपार्णम्- अपार्यम्" इति । (पाणिनिः) याकस्य पाणिनिपरजत्वे खन्येऽपि हेतवः समुपलभ्यन्ते। तयादि-(१) निमनस्याम्य प्रथमाध्याये एव (१.६.१.) "पर: सत्रिकर्षः मंहिता (पा० १. ४. १०८." -इति पाणिनीयं संहितालक्षण मुहृतं दृश्यत इति प्रथमः । (२) पाणिनिपरजन्मनो बहकप्रालिंगायत: शौनकाहायं यास्कः पराचीनः सुतरां पाणिनिती बर्वाचीन इनि हितीयः । यथाच म गौनको यास्कात् पूर्वभवः , पाणिनिः खलु सतोऽपि ·निगवालोचनम् । - पूर्वभवः , तदनुपद मेव स्फुटीभविश्यति। (३) उमञ्च निरुती - "नामान्याख्यातजानीति गाकटायनो नैरुतसमयश ; न मा- पीति गाग्र्यो वैयाकरणानाञ्च"-इति ( १. B. १.)। पह, वैयाकरणशब्देन पाणिनीयविदा मैव ग्रहणं भवितु मईति; याणिन्यष्टके एव हि तागमतनिदानसूत्रहयदर्शनात् । तथाहि "अर्थवदधातुरप्रत्यय: प्रातिपदिकम् , सत्तहितसमासाय" --इति ( १, २. ४५ , ४६.)। एते एव सूत्रे अवलम्बा 'प्राति- पदिका व्युत्पवा अव्युत्पन्नाच'-इति पापिनिमतं वर्णित महा- भाष्यादौ ; न खन्यत्र (प्रातियाख्यादी ) नाम्नां तादृशोभयविधत्व मुपदिठं कचिदपौति । एवञ्चेह पाणिनीयविदा भेष मत मुपम्यस्तं यास्केन "वैयाकरणानाम्'-इतीदं मुवच मिति द्वतीयः । नन्वेवं पाणिनीयः मातिपदिकशरदः कुतो न व्यवहतो यास्के नेति चेदत्र वळव्य स्थादेतत् पाणिनिपूर्वजानां शाकटायनादीनां व्यवहारानुरोधप्राधान्यादेव नामशब्दव्यवहारतस्तस्य बाध इति । ( ४ ) निरुतऽत्र (४. ४. ४.) यद दृश्यते 'अन्या', 'पस्य' -इत्यनयोर्निर्वचनादिकम् , "इदमोऽन्वादेशेऽशनुदान्तस्तृती. यादो ( २. ४. १२.)"-इत्यस्यैव पापिनीयसूषण व्याख्यानपर मिति चतुर्थः । (५) अयच हेतु पञ्चमः ,- उल मिह "थापनीफणदिति फणतेचकरीतमत्तम्" इति (२. ७.६.); "चर्करीतम् = अभ्यस्तम्" इति महाभाष्यम् (०५० सपा १ पा०); न हि धरीतहत्तस्य भानं भवितु मईति शाक- टायनीयादिभ्य ऋक्तन्वादिभ्य इति। (६) तवैवाध्याये (२.१.४.) "सहितसमामेधु"-इति च दृश्यते ; महाभाष्यकारण तां पसगायाम्- "न चान्तरेप व्याकरणं कृतस्तहिता पा तत्त .

·कः कालो यास्कस्य । १०० शक्या विज्ञातुम्" इति ; इह महाभाषवाक्ये व्याकरणपदेन पाणिनीयस्यैव प्रहण मन्यथा तत्प्रयोजनान्वाख्यान मेष व्याकुष्यतेति सोऽयं य४ । (०) तथैवाने – “नियाबावैयाकरणाय (२. १.६."-इति , इतम ज्ञायते निरसादस्मात् पूर्व मेव व्याक- रणम् , व्याकरणज्ञानपूर्वक मेव निरुवन्नानं यास्काचार्यस्याभिमत मिति। न हि तद व्याकरण सर्वतोमुख पाणिनीय मन्तरेणान्यत् कि मम्यासौदादिम मित्यवश्य मेवमादिषु सर्वदैव निगत पापिनीय भवेष्ट यास्कस्येति सामः । (८) पपि चाय मष्टमः - निरुताप्रयोजनकथनावसरे यास्त खय माह- "व्याकरणस्य काय स्वार्थसाधनच"-इति (१.१.१.)। तह सिह मस्य निरुतास व्याकरणपरिशिष्टरूपत्वम् , यतयाय अन्यो व्याकरण परिपिष्टरूपः, पतो व्याकरणपरभव एव , तञ्च व्याकरण मिह पाणिनीय मेवेत्यप्यम्माकम् ; दृश्यते यत्र "पुषोदरादौनि यथोपदि टम्" इति (६.२.१०६.) पाणिनिसूत्र मेव प्रपधित लोपा- गमवर्षविकारादिप्रदर्शनपरेण नैरतभागन (२. १. १-६.) । अत एव तन महाभाये उताम् ~~ "पोदरादौनीत्युच्यते , कानि पोदरादीनि। पृषोदरप्रकाराणि । कानि पुन. पृषोदरप्रका राणि । येषु लोपागमवर्णविकारा. धूयन्ते , न चोच्यन्ते"-इनि (६०३ पा० ३ भा.)। अत एवं हैव चैमा हरिकारिका- "वर्षागमो वर्णविपर्ययश्च हो चापरी वर्णविकारनाशी। धातोम्तदातिशयेन योगस्तदुच्यत पचविध निकतम्" इति । अपि नाम व्याकरपंत सर्वतोमुखं पाणिनिनैव प्रथम प्रवीत मिति वैयाकरणाना सिद्दान्तः । अब च वहनि प्रमाणानि देदी' प्रयन्ते , किञ्चिदिहोपवर्षायाम. /- .

·निस्मालीचनम् । प्रथमं तावत् , नन्दिकेसरकारिकायाम्- "गायमाने नट- राजराजो ननाद टका नवपञ्चवारम् । उहतुकामः सनकादि- सिद्धानतद् विमर्थ शिवसूवजालम् ॥ अव सर्वत्र सूत्रेषु अन्त्य- वर्णचतुईगम् । धालय सम्पादिटं पाणिन्यादौरसिये"-इति । "धारवयं धातुभूनकशब्दशास्वप्रत्यर्थम्"-इत्यादि च नागपभः। तदेवमादीनां समालोचनयोपलभ्यत एव पाणिने- रादिण्याकरणकर्तृत्वम्। द्वितीयन्तिमानि पाणिनीयशिक्षावचनानि- "शरः शा. करौं मादात् - दानीपुवाय धीमते। काभ्य: ममाहत्व दैवीं वाच मिति स्थितिः ॥ येनासरसमानाय मधिगम्य महेबरात् । करनं व्याकरणं प्रोकं तसौ पाणिनये नमः । पन्जानान्धय लोकम्य ज्ञानाअनशनाकया। चतुरुन्मीलितं येन तो पाणि- नवे नमः ॥"-इति। पाणिनेरादिव्याकरणकर्तृत्वे दलोऽपि स्फुट- तरं माने किं भवितु महतीति । तथैव फणिभापितभाष्याः परसथानिक प्रायः मर्व भवान मतेऽनुकूलम् । तथाहि- "यथ शम्दानुशासनम्"-इति प्रतिज्ञा- लक्षणाधिकारयवनपालोचनेनैव प्रतीयते ,-- इतः पूर्व नामीदेवं लौफिक वैदिकोभयविधमर्य गन्दानां लघुनोपायेनानुशासन मपर किश्चिच्या व्याकरणं नामिति । अन्यच- "अनभ्युपाय पप गम्दानां प्रतिपत्तो प्रतिपदपाठः । एवं हि यूयने- 'पृहस्पति हिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्र प्रतिपदोशानां शम्दाना शब्दपारायणं प्रोवाच , न चान्त जगाम'। हहम्पतिव इन्द्रयाध्येता, दिव्यं वर्षसहस मध्ययनकाल;, न चान्त जगाम ; किम्पुन- रात्वे : यः सर्वथा चिरनीवति , म वर्षगतं जीवति । । बका ·का कालो यास्कस्था भिच प्रकारे विद्योपयुक्ता भवन्ति- भागमकालेन , स्वाध्याय- कालेन, प्रवचनकालेन , व्यवहारकालेनेति। तव चागमकाले- नैव करन मायुः पर्यपभुक्तं स्यात् । तम्मादनभ्युपाय एष शब्दानां प्रतिपती प्रतिपदपाठः। कथं तहटम प्रतिपत्तव्याः ? किश्चित् मामान्य विशेषवलक्षणं प्रवत्यम् ; येनाल्पेन यत्नेन महतो महतः शब्दोघान् प्रतिपद्येरन्" इत्यादेः भगवत्पतम्नलिविर- चिताया: पाणिनीयव्याकरणावतरणिकायाः पाठादेवावगम्यते नेतत्पूर्व मेवं मर्वतोमुखं सर्यावयवसम्पनं कि मपि व्याकरण स्थित मिति द्वतीयम्। यूयन्ते च सर्वेष्वेव वेदेषु पदमंहिताः । “अग्रिम् । ईळे । पुरः इहितम्" इत्येवं मन्त्रथुतपदविभागादिकं कुर्वन्त एव ता अध्यापयन्त्याचार्या: । तादृशपदपाठप्रन्या एव भहाभाप्योताप्रतिपद- पाठयेणीगताः स्युरिति च सम्भाव्यते । नादृशातिपदपाठाच तदेव शोभन्ते स्म , यदा नामीत् मामान्यविशेषयमणामकं किश्चिदपि सर्वतोमुख व्याकरणम् । ईदृशपदपाठाना पाविष्कर्तारः थाकल्यादय पव। “वाय: वेति च य इति च चकार शाकल्यः" इति (६.५.५.) यास्को हो । एका मेवेमा मुक्पद- महिता मभिन्नश्याइ महाभाथकार:- "शकल्यस्य मंहिता मनु प्रावर्षत्" इति (१ अ. ४ पा० ४ प्रा.)। गाकन्यो नाम ऋषिः, पाणिनितः पुरातन एव ; तदीयाष्टा- ध्याय्याम् "सम्बुही माकल्यस्येतावनायें (पा० १. १. १६.)"- इत्यादी शाकन्यनामस्मरणात् । तदेवं ज्ञायते नामौदेव पाणिनेः पूर्व गाकस्यममयेऽपि पाचिनीयसहर्ष सर्वतोमुखं व्याकरणं कि मपीति चतुर्यम् । .-. स एप हि ·११० निसमालोचनम्। - एव मस्ति च सर्वेषां वेदानां कमपाठो नाम ग्रन्थ एकेका त एव कमसंहिता अयन्ते। एतक्रमपाठनियमस्तु यद्यपि शाकल्यस्य पदपाठप्रवृत्तेः परकालभव एष , सति कुर्य चित्र मिति न्यायात ; परं पाणिन्यष्टकाव पुरैकाविरासीदित्यपि सत्यम् ; तन हि क्रमाध्येवर्थ क्रमक इति पदसाधनायैव "मादिभ्यो बुन्" इति ( पा० ४. २. ६१.) सूत्रस्य दर्शनात् । श्रमस्य- तस्यादिप्रपत्ता, एतादृशाध्ययनविधेः प्रवर्तकः खलु वाभव्य पिः । तमोल मुक्प्रातिशाख्य- "इति प्रबाभव्य उवाच च क्रमम् , क्रमप्रवक्ता प्रथमं शभंस च"-इति ( ११. ६१.)। "इत्येवं वन- सवः भगवान् पाचालः कामस्य वक्ता शिष्येभ्यः , माम प्रथम प्रोवाच प्रशस च हिताय"-इत्यादि च तन नास्यान मुबट- कृतम् । महाभारतेऽपि गान्तिपर्वान्तर्गतमोक्षधम्मणि नोक्लाम्- "पाञ्चालेन क्रमप्राप्तस्तस्माद भूतात् सनातनाए। बाभ्रव्यगोधः स बभी प्रथम क्रमपारगः"-दति (३४२ प. १.. मो०)। पप बाभष्योऽपि , पाणिनेः पूर्वभवः ; अष्टके "मधुवभ्रोळवण- कौगिकयोः" इति (पा. ४. १. १०६.) सूदस्य दर्शनात् । एतस्य च यामाध्ययनस्य प्रयोजनकथनावसरे चोक्त मिदं बद्धक प्रातिशाख्यभाये "भवति चात्र श्लोक:- 'गरदुज्वलो विति- मिरी विभाति भगवान् यथाशमान्। मत्यवचनपित्तम: कमकः क्रमते हि संशयं तमस्तयात्मवान्" इति ( ११, २०.)। एपञ्च वेदसंहितासु श्रुताना मन्ताम्ा मर्थबोधोपयोगिपदक्दादिविष- यकमंगयनाशायैव कमग्रन्या: प्रादुर्भूताः पुरा इत्येव क्रमईतु- भारम्। तादृशमशयस्तु मवेवामगसर्वतोमुखव्याकरणाविर्भावास प्रागेय ; प्राविष्कृन होता याकरणे नैव ताहगभंशयस्य प्रसर- ·कः कालो यारकस्य । १२१ नेति। तय जायते पाणिनेः पूर्व बाभयकालेऽपि नासीदेवं सर्वतोमुखं सर्वाङ्गसम्पन्न व्याकरणं नाम कि मपीति पञ्चमम् । बाभ्रव्यः खलु ऋग्वेदस्य क्रमकारः; अतो बहुप्राति. शाख्य तस्यैव नामग्रहणम् ; तथा इयग्रीवो यजुवेंदस्य। स एव चैतस्याः पद्धतः प्रघमोडावकः। अत एवोकं महाभारते तत्पूर्व मेव- “यत्तद्वयगिरः पार्थ समुदेति वरप्रदम् । सोऽह मेवोत्तरे मार्ग क्रमाक्षरविभागवत् । वामादेगितमार्गेण मा- सादामहात्मना"-इति ; एवदुत्तर मुक्त सु प्रदर्शितं पुरस्तादिहेव "पाञ्चालेन-मपारगः"-उति (११००)। एवं कण्डरीको गालवर्षिः सामसंहितायाः छन्दोविभागस्य क्रमवत् , ब्रह्मदत्तथा- थर्वमंहितायाः। ताविमो बाभ्रष्यस्यावरजाविति चास्ति तवेध महाभारते तदुतरम्- “नारायणाद् परं लब्ध्वा प्राप्य योग मनुत्तमम्। प्रामं प्रणीय शिक्षाच प्रणयित्वा स गालवः । कण्ड- रीकोऽय राजा च ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् (महाभा० भा०मी० प. २४२ १० १०१, १.२ झो०)"-इति। अपि च गालवधायं वानन्यपरजोऽपि पाणिनित: पूर्वज एव ; सदीयाष्टके हि "इको इखोडियो गालवस्य ( पा० ६.३. ६१.)"-इत्यादी गालषनाम- स्मरणात् । तथाच गानयकालेऽपि नाविष्कृत मेवं सर्वतोमुखं व्याकरण मन्यया कृतं नाम भामयोनिक्रमपाठेनेति षष्ठम् । अस्ति चैको पन्यो वैदिकाना "चातुर्मानम्" इति । ततय ऋक्संहिताग्रन्थे विमर्गसन्धीनां , सन्ध्यचरसन्धीनाम् , नाम् , ममस्तासमस्तानां च बोधो भवति । सयादि-वेद- मंहितायाः प्रथमेऽरके पनिमोळे-इति वर्ग- "मुता विक्षा दधाना अजोषा इद्रता; मोमया इमा जुष्टा मत्सरा द्रमा हत- । नान्तपदा- ·निशानोचनम्। - याव- मव । पताशाथ पृष्ठा यजया द्रविणोदा धाना. शुभा, परश। तुविजाती दधानाइन्ट्रे योगे चचसे महाधने ये चहते हम यई मुजिनी घियत एकादश , य एकस पोना कचीवन्त य इति वनयित्वा । अवीहधन हुन् आदित्यान् विश्वान् पर्वतान् (पञ्च । कासने तदिन ईपदम् , दुहन् रोहयोप पावत्कर्षकपदम् , सहस्रसातमं दितीय नेटरिति दीद्यग्नी इति दीद्यग्नी ऋतिम हैपदम्"-इमि ( १. १. १.)। पदमादादयो वैदिकग्रन्या अप्व यन्या. स्युस्तावदेव हाताः यावनवाधि भूत पाणिनीयसदृश कि मपि सर्वतोमुख व्याकरणम् ; प्रचलित 'घताहगे व्याकरणे विसर्गसन्ध्यादिसंशयाना प्रसरतैय कथ मिति सुधीभिरेवाकम्यता समन्तादिति सप्तमम् । एव मस्ति चापरी अन्यो वैदिकाना यत्र वेदसंहिताया' प्रतिवर्गस्य यदानाम् , निकरणानाम् , दि खण्डानाम् , विम गायाम् , मकारान्सानाम् , नकारान्तानाम् , জানালানি मातविधसका अड्डाचरनिर्दिष्टा । तथादि-- "प्रय देवाय" -इति प्रथमाधकीयदितीयाध्यायीयाद्यदगें “४३ । २ । ८।१४। ८.२101"-ति (२.१.१.)। एतेन तु नि समय विना- यत एतात;-- तत्र या विचत्वारिशदेव पदानि ; ६ एव पति- करणे ('हरी इति', 'पुनरिति'); अष्टी एव हि पण्डानि (रत्र- ऽधातम.', 'वच ऽयुजा', 'परिराजमानम्', 'सुखम्', 'सव' दुधाम', 'सत्यामन्या', ऋजायर', 'राजाभि.')। दिखाड़ मिलने ममस्तस्यासमतस्य चापरयस्यान्त.पदस्य पदत्य वोधो भवति । तथाहि- "पन्त पद येषा म्याद विकारोऽनन्यकारितः । एतानि परिरलोयाद बहुमध्यगतानि च ( ऋ० प्रा० १०.८८)" .. .

·का कालो यास्कस्य. -इत्याद गौनकः। 'भवराज्याणि विखण्डानि पूर्वोत्तरपद्य- भूतानि'-इत्यादि च मनोबटः। प्रदर्शितेष्विह तुरनधा. तमः' इत्यत्र परवानां धातम:'-इत्येवं समास इष्टः पदकारम्य माकय प्य , तथैयान्येपा मपि पाणिनिपूर्वजानाम् ; किञ्च राज- मिरित्यव अन्त:पद कार्यम्य न-लोपस्य कर्तव्यत्वात् तस्यापि हि खण्डत्व मन्त:पदत्व मिति । एवं तत्र वर्ग मन्ति चतुचव विसर्गः; नवेव मकारान्तानि पदानि; है एव स्तो नकारान्ते पदे ; नकारान्तं पदन्तु नास्त्येक मपीति । तदेवमादीनां ग्रन्या- नाच प्रादुर्भावदर्शनात् गम्यत एवास्मात् पाणिनीयाष्टकात् पूर्व नासीदेव कि मपि व्याकरणं सर्वतोमुखं सर्वाङ्गसम्पन्न मीह- शम् , यथा चैवमादीना ग्रन्याना प्रादुर्भाव एप न स्यादिति ; को हिनामाधीतपाणिनीयः पदोदामृतिन्नानाय, विशेषतो दि.खण्ड- सानाय चैतागस्यापि ग्रन्यस्याध्ययने यतले भाम्प्रत मित्यष्टमम् । एवं मन्ति च विविध-'लक्षण'-ग्रन्याः प्राचीनतमाः । दनुगतान्येव सङ्केताचराणि दृश्यन्ते वर्गादिना मन्तेषु । तादृशाक्षर- मन्नियय तत्तवर्गादिषु प्रयासह यादीमा निशयतावगम्यते । तयाहि- अध्येतारवाशापि “अग्निमोळे (ऋ० स० १. १. १.)" -इत्यम्य वर्गम्यान्तेऽधीयत एव "डे"-इति सडेताचरम् । एतेन हि ज्ञायते-तत्र वर्ग नारत-विसगान्त पदाना विषमत्वम् , खण्डानां तु ममत्वम् , प्रगृह्याभावः , स्यन्तवैषम्याति । वस्तुतः मन्ति तव वर्ग विसन्तिानि सप्तदश, दिखण्डान्यष्टो; अम्ति च एक मेव नान्तम् , स्यन्तच्चैकम , प्रग्यवाभावशेति। एवं "एतबती (क्र० स० ५.१.१४.)"-इत्यस्य वर्गस्यान्तेऽधीयत एष पतु 'ध'-इति महेताहरम् । एतेन च तब वो नामा तत्त- .. १५ ·निकतालोचनम् । शेकलिंगा - . स्थत विखण्डानां वेपम्यम् , विसर्गान्तानां साम्यम् , प्रया- इत्येवं बोधितं भवति ; किश्त्र नास्ति तन्त्र नान्ने स्यन्तं वा पद मेक मपि सन्ति च विखण्डानि सप्तविंशतिः, विसर्गान्तानि च प्रदानि चतुर्दश , प्रग्टहास्यपदानि वैकग्निश- देवेति। सदेवमादीनां प्रधानां तदेवोपयोगी विशेषत पासीत , यदा नासीत् पाणिनीयसमानं मर्वतोमुख व्याकरणं कि मपि ; मति हि पाणिनीये व्याकरणे, पाणिनीयसमानापरण्याकरणे वा तत्र व्युत्पत्रानां कि मेताहासताक्षराभ्यासेन ; ननु ते हि मन्तान प्रपयेव किमु नावगच्छेयुः प्रसह्यादीनि । अवगच्छेयुरिति चेदवश्यं मन्तव्यं नासीत् पाणिनीयात् पूर्व पाणिनीयसमानं कि मपि सर्वतोमुखं व्याकरण मित्यत एवं विधसई तोपदेयाः समुद्रा- विता , ममाहताय ते तदानीन्तरिति नवमम् । यश्चैष वोपदेवकतस्य कविकल्पद्रुमस्य भूमिकाया मिन्द्रादीना भाब्दिकाना मुल्लेखो विद्यते - "इन्द्रयन्द्रः कागमरमरापिशली पाणिन्यमरजैनेन्ट्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिका: ॥ मतानि तपा मालोच भर्वभाधारण: स्फुट 10-01 कल्पद्रुमो नाम पनिप्यायतेऽव च ॥"-इति, तेनापि भ्याकरणेषु पाणिनीयस्यादिमत्ता न विहन्यते ; शाब्दिकत्वव्याकरणकर्तृत्वयो:- मामानाधिकरण्यनियमाभावात् ; -न व कधिनियम उप- लभ्यते, थे ये गाब्दिका', स्युरेव ते ते व्याकरणकार इति ; व्याक- रणकर्तखामावे दियाटिदकल न भवतीत्येवं नियमो नेव विचार- मह । तदेव ममन्मने ,- अत्रोकेषु शाब्दिकेषु इन्द्रम्य पनिषद- पाठाध्येतत्वेन भादिकावं महाभाथे वणितम् , प्रदर्शितस तस् पुरम्तादिहय (१०८ पृ.)। चाट्रम्नु व्याकर गायरोति मग यम् , धाकटायन । कवि , ·कः काली यास्कस्य? , परं न स पाणिनित: प्राचीन: ; पाणिनिभायानुसारत एव तेन व्याफरणान्तरं प्रणीतं यतः । तथाहि राजतरङ्गिण्याम्- "चन्द्रा- चार्यादिभिलवा देयं तस्मात्तदागमम् । प्रवर्तितं महाभार्थ खञ्च व्याकरणं कृतम् ( १. १. ७६.)"-इत्यु ती पुरस्तात् प्रद- हित मेव । कायसम्रिस्त शाब्दिक इति सत्यम् , परं न वैयाकरण: अपि तु मोमासकः । तथाहि महामाये- "कागकत्सिना प्रोता मीमांसा काशलत्नी"-इति (४ अ० १पा० १भा.)। शान्दिकाना मन्यतमः खवापिशलियतो "वा सुप्यापिशले: (६. १.८२.)"-इत्युक्त्या पाणिनिना सम्मानितो दृश्यते , अप्त' पाणिनिसमकालिकः तरपूर्वकालिको वेति प्रती- यते च , परं नैतावता तस्य व्याकरणकर्तृत्व मम्यङ्गीकर्तव्यम् ; न चुपलभ्यते इदानीम् नापि प्रतीयते कदाप्यासीत् तदाकर- गगुस्य सत्तेति ; सामतन्त्रस्य प्रथता प्रापिलिरिति पवादोऽपि काचिक. । भाकटायनस्य तु ऋक्तन्त्रं व्याकरण मद्यापि विद्यते, परं न ततः समासत दितादीनां सर्वघा बोधः समुत्पद्यते ; नापि ततः सद्यापास्य इत्यादिपदानां साधनिका जायन्ते ; न च तस्थान निरुक्त व्याकरणवैन ग्रहण मिष्ट गम्यते ; यास्केन हि प्रायः सर्व वैव वैयाकरणेभ्यः पृथक् कृत्वैव तन्नामग्रहणं कृत मिति । तथाहि- "नामान्याख्यातजानौति भाकटायनो नैरुतसमयय ; न सर्वाणीति गार्यो वैयाकरणाना च"-इति (१, ४.१.)। अमरोऽपि न व्याकरणवत् , नापि पाणिनेः पूर्वभव इति तु सामिद मेव। जैनेन्द्रख सत्य मभयत् सर्वतोमुख स्यैकस्य व्याकरणस्य प्रणेनेति ; दृश्यत एव हि तहाकरण मद्यापि, परं तम्य पाणिनिपग्जवं तु गर्वसम्मत गति दिक् ॥ , ·निसमालोचनम् । यशेप प्रवादः ,- पासीत् पुरा माहेमं नाम व्याकरणं पाणिनीयतोऽपि चहत्तरं पुरातनञ्चेति । तथाचाय मुसटशोक,-- "यान्युजहार माहेशाट व्यासो व्याकरणावात् । कि तानि पदरत्नानि सन्ति पारिनिगोपदे"-इति । तदेवस्य मावपिवनिर्णयहीनत्वादप्रामाण्यमेवेति विदुपान्मरा- मः । मधुसूदन-सरखती-नामा भिन्तुः प्रस्थानभेदे याग्पिनीय मेध माहेश्वर मित्याह । तयादि-- "तच्च वृद्धिरादेजित्याद्यष्टाध्यायाम के महेश्वरपसादिन भगवता पाणिनिनैव प्रकाशितम् ; अन्न कात्याय- नेन मुनिना पाणिनीयमूत्रधु वार्णिक विरचितम् ; तदाति- कत्योपरि च भगवता मुनिना पतनलिना महाभाष मारचितम् । तदेतत् विमुनि व्याकरणं वेदाग माखर मित्याचक्षते"- इति । “अठण"-इन्यादिषु चतुर्दशसु सूवेषु पुरासीत् सहद व्याग्यान नन्दिकेश्वरकृतम् , तदेव माहेश मिति व्यपदिष्ट मिति च हवाः । अस्मन्यते तु केनचिदनितुट्रव्याकरणाध्यापिना पाणि नीय विणवेष श्लोक: प्रणोत: , आसीन्मा हे नाम प्रतिसाद व्याकरण मिति प्रदादोऽप्येतदनुगत एव ; माहेगन्नु वस्तुतः खपुष्प मिव वैकालिकामावमम्पन्न मेवेति । किह पाणिनीये अवि-गाकन्य-काश्यप-भृगु-कुम-घमिठ गोतम-कौण्डिन्य--जावाल-पडवा- ग्रस्क- प्राकटायन- कौरव्य- मण्ड क-मधु-वम्-पैन-कलापि-शम्पायन-नित्तिरि-परतन्तु- कोगिक-गौनक- मानव-भारद्वाज- चाक्रधर्म -स्मोटायन-प्रापि- गनि-पाशिरम छागलि काठ चरफ- पार्य-गिलालि-प्रति बवाचार्य नामस्मरणात तेभ्यो घबरजस्व मम्य पाणिनेः स्कुट मधेत्य- वग्य स्वीकार्यम् ; परं न नया स्वीकार स्वीकृतं भवेत,-- एतमात् ·का कानो यारकास्य, 'पूर्व मपि कश्चिदासीद् व्याकरणग्रन्यः सर्वतोमुख इति । एवम् ये केचिदाचाया: पाणिनिसमकालाः, तेषां भाषाव्यवहारतो ज्ञातानि नेन भगवता तेषां शाब्दमतानि ; ये केचन तत्पूर्वभवा , तेषा मपर- गाम्बोयग्रन्यादिदर्शनादपि सम्भवेनाम तदीयगाव्दमतजामम् ; ये तु व्याकरणकारोऽपि , तेषां तान्यपि व्याकरणानि न होनागानि सर्वतोमुखानि सर्ववेद-लोक विषयाणीति चावश्य मुररीक संष्य मस्मरप्रदर्शितहेतुभिरिति । गरुडपुराणोक्तस्य कुमारव्याकरणस्य तु वोपदेवतात् मुग्ध- बोधादग्याधुनिक वम् “तिप्तसन्ति प्रथमो मध्यमः सिपयम्थोत्तम- पूरुषः। मिव्वधनमः परस्मै तु पदामाश्चात्मनेपदम्" इत्यादि- पाठादेव सुव्यक्तम् । अग्निपुराणायुक्तानि व्याकरणानि तु वान- कीडनानीव । कार्तिकेयोत-व्याकरणादीन्यपि पाणिनीयप्रवेशाय शतान्येवेन्यन मिहानल्पजन्पनेनेति । तदेवं पाणिनीयस्यैवादिव्याकरणत्वात् यास्कीयेऽत्र निमा यत्र वाचित् व्याकरणनामोखो विद्यते , तत्सर्व मेव यास्कत्य पाणिनीयपरभवत्वे विनिगमकम् ; न हि यास्कीयनिरुक्तात् पूर्व किञ्चन सर्वतोमुखं व्याकरण पाणिनीय मन्तरेण स्थित मिति पाणिनेस्किपूर्वजत्वं सुवचम् ॥ यत्तू केन चित् पाटनाविजय जम्बूवती विजय-काव्ययो: प्रणेताऽम्यय मेव पाणिनिरिति , तदप्यथदेय मेव मर्वेषाम् ; न हि व्यकरणाचार्यस्य पाणिनेः रनमायां व्याकरणाशहिः मम्मवेनाम, नापि हि महाभायकत्यतननिकालपर्यन्ताविमलेन केनचिद वैयाकरन प्रयुक्वं कि मपि पद मशुइ मिति गयितु शक्यते तत्परजातः कानिदामादिभिर प्रयोगपटुभि. । अम्ति च व्याक- ·निसमालोचनम्। । - . रणाशहिदोष पाटलाविजये, उदाहतच स रुटकतकाव्यालङ्कार- टीकाक्षता नेमिसाधुना चतसस्कृतिदोपोदाहरणप्रसङ्गे "सध्या बधूं राध करेग"-इति । तत्र गृहीवेति वये रहोति प्रयोग एवाशुद्ध । अवेद विनार्यम् ,- अशेषणेमुपीधम्मन्नस्य , महेश्वरवरप्रसादाजधयाकरणविद्यस्य, सिस्वागविभवस्य , व्याक रणसटम्तम्य पाणिनाकरगारहि कदापि सम्भवेत् किमु । इति। यदि नाम रहोति पद तेनैव पाणिनिना प्रयुक्त स्यात् , सत्प्रयोगबलादेव साधिति कथ न मन्येतेति च , प्रयोगा प्रविधि पाणिनि कात्यायन पतनलिना साधुलनियामका भवन्त्येवेत्युररी क्रियत एव म । तदेव , यत इद राहो ति पद न को ऽपि माषु मन्यते , अतोऽपि ज्ञायते नेद व्याकरणाचाव्येण तेन पाणिनिना प्रयुताम् , न च पतञ्चलिपूर्वकालीनेनापि केनचि दिति । केचिदाहु,- व्याकरणकदेष पाणिनि महाकवे रिमी केश्च बहुपूर्व भव , वाल्मीकीयाद्रामायणात् पूर्व मेव सूत्रकालो गत इति। नेपा नये तदोपजात्यादिहताना कथा तु स्याद दूरपराहता , पानुष्टुमेनापि छन्दसा कविलोकिको गन्धी रमितो न वेति महान् मशय एवेति मोऽय भगवान् पाणिनि खलु युधिष्ठिरयासुदेवार्जुनभ्य पर भव एव , तदीये के "गवियुधिभ्या स्थिर ( ३ ८५ ) - इत्यस्य , “वासुदेवार्जुनाभ्या बुन् (४ ३ ८८ )"-इत्यस्य च सूत्रम्य विद्यमानत्वात् । पारिसिताद लममेजयाच य किधि दुतरभव एतदीये अटक जनमेजयपदसाधनायैव 'एजे खण् (३ २ २८)"-विधानदर्शनात् । जनमेजयन युधिष्ठिर हनीय भाग्र्जुमभ्येव पोख। म च अर्जुन “गतेषु यस माप ·के कानो यास्करी ११८ त्राधिकेषु च भूतले 1 कलेर्गतेषु वर्षाणा मभवन् कुरुपाण्डवाः (१.५०.)"-इति राजतरङ्गिणीलेखदर्शनात् कले सप्तमशताच्या स्थित.। ततो जनमेजयः कलेरष्टमशताब्दीज इत्येव सम्मा- व्यते। ध्यासोऽपि कचित् तदानी मासीदिति च महाभारता- स्यानादिभि यत एव; तस्य व्यासस्य पुत्रः शकोऽपि तच्छ- ताब्दीज एव भवितु महति , परं यतच व्यासपुत्रशुकवाचक- वैयासकि पदमाधनाय न कशिद योगोऽस्ति पापिनीयः , अस्ति त “व्यामवरुण. (पा० १.३.८७ वा. )"-इति वार्तिकम् , घतोऽवगम्यते वैयासकिपरिचयो नैव विदित प्रामौत् पाणिने- रिति । तदित्यं व्यासपुवण शुकस्य लोके ख्यातिप्रतिपत्ति- लाभात् पूर्य मेव प्रणीत मिद मष्टकम्पाणिनीय मिति कलेरष्टम्या मेव शताब्द्यां खोटजम्मतच प्राक् चतुर्विशएताम्दा मिम मार्या- पर्त भूपयामास म पाणिनिरिति ध्रुवम् ॥ [व्याडि: ] उतां पुरस्तात् (१०५ पृ.) बढकमातिशास्यकता शोनक स्य पाणिनिपरजत्वम् , यास्कस्य तु ततोऽपि परजत्व मिति ; सदेवायसरप्राप्त मिदानी नितु मिह व्याडिविपयेऽपि किञ्चिद ब्रूमः । तथाहि-अस्ति पाशिनेरष्टके खरप्रकरणे "प्राचार्यों- पसर्जनशान्तेवामी (६. २. ३६.)"-इति सूत्रम् ; पत्र च कृतः मन्दे हो वानिककारेगा -- "प्राचार्योपमजने नेकस्यापि पूर्व- पदत्वात् सन्देहः"- "मापिगल पाणिनीय व्याडीय गौत- मीया, , एक पदं वर्जयित्वा सर्वाणि पूर्वपदानि , तत्र न ज्ञायते कस्य पूर्वपदस्य स्वरेण मवितव्य मिति"-इन्येवं च तद्भाये तत्सन्देहोपपादनम्। अन्न हि सन्देहोदाहरण आपियानादीनां नूनम् “अभ्यहितञ्च"-इति (पा० २ २, ३४ वा० ) शासनात् "-इति;

·।
गिकतामोचनम्।
अभ्यासक्रमेगावास्ति मनिवेश'; अभ्यहितव स्यात् तेषां बखा.
चार्यपौर्वापर्यमूलक मेवेति । तथा च आपिगलित: पराधीनः
पाणिनि: , पाणिनितच प्रगचीनोऽयं व्याडिरिति तु व्यन्यत
एव ; अपोह कात्यायनीयोदाहरणे व्याडीयशन्ददर्शनात कात्या-
यनात् खलु प्राचीनोऽयं व्याडिरित्यत्र च कास्ति वक्तव्यता । तदे.
तस्मादेकम्मादेवोदाहरणविन्यासाद ई एव विधाते,– व्याडे:
पाणिनितोऽवरजस्व कात्यायनस पूर्वजखञ्चेति ।
म एव व्याडिः, 'मन' नामकस्य पाणिनीयव्याख्यानविगे-
षय प्रता। तत एवोक्तं महाभाष्ये पस्पमायाम्- “मड हे
एतत् प्राधान्येन परीक्षितम् ,-नित्यो वा स्यात् कार्यों वेति ।
भत्रोता दोषा. , प्रयोजनान्यप्युलामि। सत्र त्वेष निर्णयः-
यद्येव नित्यः अथापि कार्य उभयथापि लक्षणं प्रवत्त्य मिति"
-इति। “सङ्ग्रह - अन्य विशेष"-इति च तदारयाया केयट ।
"मङ्ग हो व्याडि ततो लक्षश्लोकमयो ग्रन्य इति प्रसिद्ध."-इति ध
तविवरण नागभट्ट । तदेतस्मादिकम्माचेगे विदिते- व्याटिरव
महास्य वात्तेति , म हि पाणिनितोऽवरजचेति ।
स एव दाचाया इत्यम्युच। अस्ति पाणिनिसूत्रम्-
"उभयप्राप्ती कर्मणि" -इति (२.२ ६६.)। "जपे विभाषा"
-इति च तव कात्यायनस्य वात्तिकम्। “गोभना वन्तु पाणिनिः
सूत्रस्य छति', गोभना खलु पाणिनिना सूवस्य कृति
शोभना
खलु दाचायणा स्य मङ्गस्य कति , गोभना खलु दाक्षाय नि माइम्य
कृति."-इति च तदुदाहरणानि । तदेतदामूलसमानीचनया च
बोषि विजातानि भवन्ति ,- दाचायण रति महकारी व्याडेरेव
नामाक्षाम,
म च पाणिनितोऽरज , कात्यायनतोयजति ।

·क. कानो यास्काय ? तदसत -वे केचिदाहः, दाक्षायाप इति युवप्रत्ययदधनात् तस्य हि प्याडे: दासीपुत्र ( पाणिनि ) समकालिकत्वम् , मेव ; न हि समकालिकग्रन्थे कस्यापीदृशी वडा समुत्पोत, यत् तब लक्षमीकात्मक व्याख्यान मारचवेदिति । नापि हि पाणिनि- काले एव पाणिनीयसूत्राणा मेवं व्या स्थान प्रयोजनीयं भवितु महति । तदानीन्तनाना सवेंपा मेवातिबुदिलात् ; किञ्च सूत्र- काले एवं व्याख्यानं प्रयोजनीयं चेत् , तायसूत्रप्रापयनं सूत्र- काराणा मसङ्गत मेव स्याव ; न हि लोकहितचिकीर्षुभिः पाणिन्यादिभिः लोक विडम्बनायैव दुर्बोधसूत्ररचनं सम्भाव्यते । अतोऽसन्मने त पाणिनिजम्मतोऽन्यूनद्विशतान्द्यन्तरे जातोऽयं व्याड़िः , सदानीन्तनानां पाणिनीयावगमे कष्ट मेवानुभूय मुहद्- भूत्ववान्वाचचक्षे सदृव्याख्यानं सवई नाम ; न हि रिशताब्दी मन्तरा तथा मन्दबुधित्वं सम्भाव्यते , यया च सूत्रवोधाय तादृश मतिहहद व्याख्यान मपि प्रयोजनीयं भवेदिति । भादिदचस्यैवापत्यं युवा स्याद दाक्षायणो मान्य', एव मपि न नियमः ; दगीवीयस्य शततम म्यापि यस्य कस्याप्यपत्यं युवा भवितु मईत्येव दाक्षायण इति; तत्र वाधादर्थ नात् , जीपवं ग्यत्वमावस्यैव युवसानिदानवाच । जीवदंश्यत्वन्त शत. तमस्याम्युयलभ्येत चेत् , तवापि युवमन्दया भवितव्य मेवेति । किश्च युवात्ययम्न जीयवं खादावेव भवति नान्यनेति न नियमः, अपि जीवद्रश्यादी भवत्येवेति च नियमः ; धार्तिक- कार-कात्यायनेन हि 'दृत्य च पूजायाम्" युवमन्ना पिहिता, "गूनय कुमायां गोरसम्ज्ञा" तैवेसि युषमना मधिकृत्य महामाये सिद्धान्ततम् , लघुशन्देन्दुग्दरे देतत् सध्यतम् । 4 ·निरुतालोचनम्। - मेवेति । तदेवं दक्षगोत्रजो मान्य कथिदधतनीयोऽपि दाशायण इत्यु येतेव, कि महहकारस्य व्याडे: दशगोवविभूषपस्य । इति । पन्यच ; यदि हि नाम स व्याडिः पाशिनः समकालिको मातुलपौत्रय स्यात् , तवश्यं दृश्येत सूत्रं तदष्ट के 'व्याधादयः गालायाम्'-इत्येव ;- न च "शवपादयः शालायाम्"-प्रति (६. २.८५.); व्याडिशालाया एष पाणिमेमनसि पूर्वोदय- सम्भवात् । तब छात्रवादिगणे व्याडिशब्दस्य पाठ एव व्याडे: 'पाणिनिसमकालिकत्वं बोधयतीत्यपि वक्तुं न युध्यते ; गणपाठे वि काले काले शब्दाः सनिवेश्यन्ते,-इति तु सर्वेकररीकर्तव्य मिष्ट मित्य सहकप्तो व्याडेराचार्यस्य व्याकरणाचार्यात् पाणिनितो बहुकालपरजत्वं वार्तिककाराच कात्यायनात बह- पूर्वजत्व मपोति । [शौनक. ] प्रातिशाव्यलत सहयातोः शौनक ल्यायोश्च सम- कालिकत्व मवगम्यते । परित दिशौनकीये फाक्मातिशाज्य सरद আউঃ , গরি স্ব স্বাভিনায় যিনি নবীন- कस्यावगमय । तद्यथा, प्रातिशाख्ये व्याडेश्लेख (३.८)- . "परिय बनान्तात्तेन वैकाधरीक्षतात् । परेथा न्यास माचार व्याडिती घेण खरी परी"-इति । "अनादिनिकरणात् परेपा मधराणा न्याम मनुदात्तत्व माचार मन्यते व्याडिराचार्य."-इत्येवमादिकच्च सत्रोपटक भाष्यम् । तथा "इमे व्याडिः समवरे"-इति (३. १२." "प्याडिस्वाचार्य:"- इत्यादि च तडायम् । "प्याडे. मवाभिनिधानलीप."-इति ( ५.२१.)। "व्याडेगचार्य स्य"-इत्यादि च भाष्यम् । अपरच (१३.३८)-

·क. कालो यास्तस्य।
१२३
"समापाद्य नाम वदन्ति पत्व तथा एत्व सामवशाच सन्धीन् ।
उपाचार लवणतच सिद्ध माचार्या व्याडिभाकन्त्यमार्या" इति ।
"तथा वदन्ति के प्राचार्या ,- व्याडिगाकल्य मार्या "-
इत्यादि च तमाष्यम् । अपर मपि ( १३ प० ४४.)-
"व्याडि सिक्य मनुनासिक वा" इति ।
"व्याडिराचार्य "-इत्यादि च तव भाष्यम् । तान्येवमादीनि
व्याडिमतानि पाणिनीयथ्यास्यामरूपात सहप्रयादेव शौनकेन
सहीतानीत्यपोह ध्येयानोति ।
एवं व्याडिताया विकतवरयास शौनकस्यावगम -
"अनुलोम यथाक्रमम् (वि० व० १.८.)"-इत्यत्र “यथाक्रम
गदेन प्रातिगायोक्ता एन्वचरप्रादयो द्रष्टया "-इत्याध
वितिकौमुदीकृत् । तथा 'व्युत्क्रम क्रमवत् सन्धि (१.११)"
-इत्यत्र च "विपर्ययक्रमसन्धी गौनकोना सेनादिसन्धयो भवन्ती
त्यन्वय "-इत्यादि चाइ स एव कौमुदीकराचार्य । तत्रेय
"डकारादिविधानम्" इत्यस्य व्याख्यायमुताम् -"हकारस्य सहका
रदेश भोनकोत एवं"-इत्यादि। तथाग्रेऽयि "एकारोकार
परस्त प्रकारोऽभिनिहन्यते ( १. १३.)"-इत्यस्य कौमुद्याम् “चद
प्राइसन्धी गौनकाचार्य प्रततिभावनिमित्त प्रापित 'प्रक्त
त्यान्त (पा.६ १. ११५.)-इत्यनेन सूखेण"-इत्यादि । स्पष्ट'
चास्ति तन मौनझनामोल्लेख "उदासादिविधान तछौनको
भवेदिह"-इति (वि.व. १ प. १५ नो०)।
पतो मन्यते महमुमित शौनकन्याद्यो. समकालिकत्व मिति ।
सत्र च प्रथम सायत् व्याडिराचार्य याणिनेरष्टक मवलम्बर
सन्ना भारचितवान् , तत शौनकाचार्य, शकलमहिताया विये

·१२४ निकतालोचनम्। पाख्यापनाय प्रातियाख्यं प्रणीतवान् ; ततर सत्परिशिष्टस्थानीया अष्टप्रकरणा विततिवली कता पुनस्तेनैव ध्याडिनन्यपि प्रतीयते तत्तदअन्य समालोचनादिभिरिति । अध्येतो शौनक-प्याडो गुरुशियो ,--- इत्येतदपि विज्ञायते, तत एव विवातिवनीयन्यात् । तयाहि तन्मङ्गलाचरणे- "नवादी शौनकाचार्य गुरु वेदमहानिधिम् । मुनीन्द्रं मर्ववेद' बधान लोकवियुतम्" इति (२)। एव मपि मिह मेतयो यौनकन्याद्या. ममकालिकलम् । मिदचा मावून मसौ प्रानिभाव्य पच्छौनकः पाणिनेः परभव इति । ननु गौनकस्य पाणिनिपरभवत्वं सत्य मेवेति चेत् , कार्य न तस्कृत बढक्पातिगारथे पागिने मोमलेखः । भवेदं मन्भा यते ,-- यथा च सम्प्रति भोजिदीक्षितता धेयाकरणसिद्वान्त- कीसदी नाम इति प्रचलिता, घत एवाविशेषण 'पाणि- नीयव्याकरण मधीते -इत्युक्त तत्तिसमन्वितस्ययाध्ययनस्य बोधी भवति , 'कौमुदी मधीते' इत्युक्त पद पाणिन्धकाविताया एव तम्या हसेरध्ययन प्रतीयते , अपि च व्याकरणकारील्लेव प्रसङ्ग सदप्तिकर्तुः दीक्षितशापि नामोल्लेख नियत एव ; নব গীসহৃঙ্গাল মরি অধুনুষ মাজলিল অনিধি- रासीत् , महकारस्य च नस्य व्याडेयांकरणकर्तृत्वेनेति । तदुता मस्ति हेमचन्द्रीये चाभिधानचिन्तामणी--- ' मत्यर्थपद महार्थम्" इत्यादि (१२. २८.) मा पिपरणम् । एवञ्च व्याडे समनेखादेय पाणिनेकल्लेख मिह । सत्येवं शौनकीयाति- भास्यादी यव क च व्यासतिविषये व्याडेराचार्यस्य नामो- होखो दृश्यते , तत्सर्व मैव पाणिनिमम रकम् ; व्याडे: ख ·कः कालो यारहस्य. न पापिनीयथ्याव्यारत्वेनैव वैयाकरणसिहः ; नहिं व्याडिा- करणस्वकारः। तथाच- यद दृश्यते ऽत्र "यादिनासिक्य मनुनासिक वा"-इति ( ब० प्रा० १३ ५० ४४.), तदिदं "मुख- नासिकावचनोऽनुनासिकः (१,१.८.)"-इत्यस्य पाणिनीयस्य सूत्रस्यैव व्याडिसतं व्यास्थानं शौनकेन संप्रत्योझिखित मित्येव गम्यते। एव मन्यवापि। भाष्यक्षतायुक्त पस्पशायाम् -- "प्रथ व्याकरण मित्यस्य शब्दस्य कः पदार्थः, सूवम् । •-- । न हि सूत्रत एष गम्दान् प्रतिपद्यन्ते। किर्डि! व्याख्यान- तथ। ननु घनदेव सूत्रं विटहीतं व्याख्यानं भवति , केवलानि चर्धापदानि व्याख्यानम्- 'बहिः, भात् , ऐन्'-इति । किन्लाई ? उदाहरणम , प्रत्युदाहरणम् , याक्याध्याहारः, इत्ये- तत्समुदितं व्याख्यानं भवति" इति । प्रत एव चोतं दृप्यते हत्ती- "मसवई व्याकरण मधीते"--इति (पा. ६. ३. ७५.)। अपि च शौनकीये हि नत्र प्रातियाख्ये' प्राचार्य पदेनापि पाणिनेः स्मरणं बहुव लक्ष्यते। तथाहि ( १. ५. १.)- "अष्टायाद्यानवमानेऽग्टयानाचार्या पाहुरनुनासिकान् स्वरान् । सचिमा शाकला दर्भयन्याचार्यगास्वापरिलीपईतवा"-इति । प्रत्रावश्यं पाणिमितसम् "पणोऽप्रस्टचस्यानुनासिकः (८.४. ५७.)"-इत्येव सूत्र लक्ष्यीभूतं तस्येति स्वीकार्य मिति । किच पाणिनीयप्रणयनात् पूर्व कप्यापि प्रातियाख्यनन्यस्य प्रचारः समभवदित्यपि न प्रतीयते ; चिदपि पापिनीयपूवे प्रातिगात्याव्दादर्श नात्, पातियाख्यशब्दव्युत्पत्तये वार्तिकतकृत- यनस्योपलाभाच्च । तयाहि- “गम्भौरानमः" इति (8. ३. ५८.) सूत्रे उक्तं कात्यायनेन “घामकरणे परिमुखादिभ्य उपमहानम्" .

·निरालालोचनम्।
तथा "या
-इति , तत्र परिमुखादिगणे च दृश्यते "प्रतिशाख"-इति ।
परियच्छब्दस्त हि दृश्यते पाणिनीयोपि, परं न तत्रैकवापि प्राति-
शाख्यार्थोऽवगम्यते , अपि तु माथकाद्यर्थ एव ।
अतिरेपा तब भयता नैव लोके नान्यस्मिन् वैदे पई एकारोऽई
प्रोकारो धास्ति'-इति ( म०१ पा० प्रा०) महाभाष्यवर
नस्य नागेशादिक्कत व्याख्यान चेहालोयम् ।
वस्ततस्त शाखाविशेपेषु व्यावन्यादिविशेषबोधनपरा एव प्राति
भाख्यग्रन्या सामान्यत सर्वशब्दानुगामनाय महतात् पाणि
नोयाह्याकरणादवरजा एव भवितु मईन्ति । अतस्तधेषोतं
घहकमातियाख्ययास्त्र प्रयोजनमोकव्याख्यानावसरे सत्तृतीयति
कतोब्बटेन , सतश्च तत्र पाणिनिसूत्रोहरणम् । तथाहि--
"तथा व्याकरणे यत् सामान्धेन , यथा- 'ऋचि तनु च मच्छ
तह कु वोस्थाणाम् -इति ( पा० ६. ३. १३३.), तद् व्यवस्था
पयित मिद मारभ्यते , न सर्वत्रैतानि पदानि पस्या शाखाया
दीर्घा भवन्ति । यथा-"-इत्यादि। एव माथर्वणमातिशाख्ये
ऽप्यु ना स्वयं सूवछतेव-- "एक मिहेति च विभाषामा सामा
न्येन" इति। सामान्येन तपेन पाणिनीयेन यद विकल्पेन
प्रासम् , नदेय मस्या शाखाया व्यवस्थित भवतीति च तदर्थ ।
प्रत एयोक्त महाभाथकारण च- "अवश्य खस्वभ्य माभिरिद
प्रमाव्यम् , बटुल मन्यतरस्या मुभयथा वा एकेषा मिति ।
सर्व
वेदपारिप, हीद मास्त्रम, तव नैक पन्या शक्य भास्था
उम्"-रति (२ प. १ पा. ३ पा.)।
पथ केयाचित्रये प्राप्तिमाख्यशकौनक एक सूत्रष्टा,
मण्डलाटा, फापकर , गावाप्रवक्ता चेति । पूर्व प्रदर्भितानि पड
,
.

·का कानी यास्तस्य। 1 गुरुशिष्यवचनान्यवादे प्रमाण मुपलभ्यते ; तथापि नाक्य मेव वीजम् , नान्यत् किञ्चनेत्यस्माकम् । समासत: खण्डितञ्चतत् पुरस्तादेव ( ५५ पृ.)। वस्तुमस्तु शुनकपंनीयाः अद्यतनीया अपि गौनका एव ; तस्मानामैक्यवीजकं ताग मातमतं त्वति- भ्रमविजृम्भित मिवेव प्रतिभाति ; न हि तत्र किमपि मानं लश्यते ,, प्रत्युत लक्ष्यन्त एव वादा यहवः । तेषा कतिचित् पुरस्तादेव ध्वनिता: पदर्थयिष्यामयोपरिष्टादपि (वेदसमा- लोचने ) कतिचिद। इह च किचित् प्रकटयामः ।- प्रातिशाख्यकारस्य शौनकस्य तु मुनित्वेन व्यवहारदर्शनात् ऋषिकालात् परभवत्व मययुगौयत्वञ्च। तथाहि- "नवादी शौनकाचार्य गुरु वन्दै महानिधिम् । मुनीन्द्रं सर्ववेदन ब्रह्मान' लोकविगृतम्" इति विकृतिवल्ल्या व्याड़िवचनम् (२); न हि तेन तवोत्तम् ऋषीन्द्र मिति। पाणिन्यादीनां पतन- त्यम्ताना मद्ययुगीयाना मेव हि मुनित्वेनैव व्यवहारो दृश्यते प्रधानतः सर्वत्र, ऋषिवेनापि व्यवहारस्वौपचारिक: ; पाणिनि- पूर्वजाना मापिपलि-गाकटायन-गाग्य -गाकल्प कस्पकौनक- मागदव्य-पारामय ममतीनां लाचार्यत्वेनैव व्यवहारो दृश्यते प्रधा- नतः सर्वत्र , ऋपित्वेन व्यवहारस्वातिदेगिक ; तेभ्योऽपि प्राचीनतमानां पुराकल्पश्रुतानां वसिष्ठ वामदेव सूतामण्डलक- शौनकादीनां मन्नट्रष्टृणा मेव ऋयित्वं मुख्य मिति तु प्रतिपादित पुरस्तादेव ( ३२-४४ पृ.)। तदेवं प्रातिगाध्यमोनको नून मायुगौय: ; तवापि व्याडिसमकालिक इति पाणिनिपरजबातो नाम्य कथ मपि युज्यते स्वदृष्ट्खादिक मितोऽप्यपास्तं पड़- गुरुशिष्यस्याभिमत मिति ॥

·१२८ निसमालोचनम् । , -- एवञ्च यद्यपि बहना मेव वैदिकग्रन्याना प्रोटनाम यौनक इत्येवं यूयत एव परं न हि तन्मात्रेणेव तेषां सपा मेक एव प्रणेतेति प्रामाण्य मुपगन्तु महतीति शौनकाना विभिवश्यक्तित्व मसमकालिकास्वञ्च सतरा सम्पद्यत एव । वर मनुमीयते - शिक्षाविशेषकत् शौनकाचार्यः पाणिनेः पूर्वज' ; पोलाधिकारे "शौनकादिभ्यश्छन्दसि (४. ३. १.६.)"-इतिसूत्रीयशेखरे "छन्दसि किम् । यौनकीया शिक्षा"-इतिप्रत्युदाहरणदर्शनात्। कल्पकत् शौनकाचार्यस्तु ततोऽपि पुरातन , तत्रैव तदअन्यस्येवोदाहरण- खेन बोधनात् ; छन्दस्वसामानाधिकरण्येन मोतृत्व मेव हि नादृयो- दाहरणले बीजम् । यस्तु कल्पकृत् स एव कर्ता शाखामवचन- स्यापि। तथा छुवृत्तं विक्षतिकौमुद्या गङ्गाधरमष्टाचायें ए- "शाकलाः शौनका सर्वे कल्प माखा प्रचक्षते"-इति ( १. ४.)। तत्त्वत पाठभेदकल्पभेदावेव शाखाभेदईन् । मण्डलद्रष्टुः गोन- कत द्रष्टुत्वेन व्यवहारात सतोऽपि प्राचीनत्व मन्ययुगीयत्वच ; न हि एसद्युगौयम्य कस्यापि द्रष्टुत्वेन परिचय' काप्युपलभ्यते ; अस्ति चैतस्य गौनकस्य द्रष्टखेनैव व्यपदेश मण्डल मपश्यत्" इति ( ३३ पृ.)। मण्डलगन्दस्त वैदिकमन्त्र- सूताना महाविपरीव वाचक. , सदाइ सर्वानुक्रमणीका - नकोऽपि- "तत्तदृषिदृष्टाना बहना सूनाना मेकर्षिकर्तृक महो मालम्" इति , “सम्पूर्ण भूपिवाक्यन्नु सूझा मित्यभि धीयते' इत्यादि च। ततस्तस्माञ्च सामएकारात गौनकाण प्राचीनोऽन्य एष शौनकर्षि, सूत्रकार ,- त्याप्यविचारित मेव मिदम्। तत्त्वत. सर्व नव ग्रन्यकालनिर्मये मर्तव्य मेतत् , प्राचीनार्याणा गोवनामा मेव व्यवहार प्रामीय पुनयंजिनामा , “हितीय .

·का कानीयावास्या मिति; । यथाद्यापि दृश्यते मपिटनामनामव्यवहारो दाक्षिा- ज्यानां भारतीयानां तथा दलण्डीयादीना मपि। अतएव व्यामाल नाय नपाणिनिगौनकयास्त्रादीनां बहुत्वात् तत्तत्ततेच. वश्यम्भावी पौवापर्यविभ्रमो भवत्येव । रच 'धाप्यनुक्रमणी'-प्रभृमीनां दशाना मेवग्वेदीयमन्यानां प्रता बभूव चैक: गोनक इत्यार सर्वांनुक्रमणीहत्ती पड्गुणशिष्यः-- "शौनकीया दशग्रन्यास्त ऋग्वेदस्य गुप्तये । आर्यनुक्रमणीत्याचा छान्दसी देवती तथा । अनुवाकानुक्रमणी सूत्रानुक्रमणी तथा । ऋक्पादयो विधाने च वाईदैवत मेव च । प्रातिशाख्य शौनकीयं स्मात दशम मुच्यते"-इति । एतदपि तादृशभ्रमादेव । तत्त्वतो वृहद्देवतासागौनकम्नु प्रातिगास्य अत: शौनकात् , निरुताकतो यास्काच बहवरः । तत्र बवैव तयो मान्ने खदर्शनात् । नयाहि ह. है० २.११३- "पद मेकं ममादाय विधा कृत्वा गिरतवान् । पुरुपादः पदं यास्को हवे हवे इति त्वचि ॥" इति । दृश्यमे चाव निरुत 'पुरुपानदनाय' इति (२.२.२.)। "काचीवतं मर्व मिति भगवानाह गौनक्षः।"-इति च हदे. ३. १५२, नभ्यने चैव गौनकीयानुक्रमणिकातोऽपि । कोऽपि विक्षः स्तं गवानिति वक्तु मुत्महेतति नून मनुक्रमपीचशेनको हद्देवतालचीनकात प्राचीन इत्येवाव- गम्यते। तया च पडगुरुशिष्यकत. 'शौनकीया दश ग्रन्या:'- इति मिहान्तः कथं न विनोनो जनमध्यस्थमसौधोददिनि मुधीभिविभाज्य मेव। एव च य एव मासिगास्य तत् स एव ·निकतालोचनम् । प्रार्थनुक्रमवादीना मपि नवानां प्रपतति कथं स्वीकुर्महे क्यम् । पर गैतावत्त्वस्माकं भवेत् स्वीकार्यम् ,- सर्व एवेने ग्रन्याः पायिनीयती बइत्तरभवाः ; प्रातिशाख्यकमवहातो गुरुशिषत्वेन समकालिकत्वमतीत रिति ( १२४ पृ.) । यचाह षड्गुरुशिष्य:- "पासीद ग्रहपतियों के नमिषारण्य. वामिनाम् । गतानीकाय रा वै जनमेजय सूनवे"-इत्यादि। तदपि न , बहुक्मातिशाख्य ततः शौनकस्य व्याहिसमकालि- कत्वात् , व्याडेईि पाणिनितोऽन्यूनद्दिशताब्दीपरजल' प्रति- पाटिस चेत: पुर एवेति ( १२१४०)। तदेवम् सर्वानुक्रमणीभाष्य इष्टानि पारुशिष्योक्तानि शौनकपरिचायकवचनानि सवा- मान विसापयन्ते एव । तत्वती सर्व एवं शौनका मून विभिवकालमा इति बहुपूर्वापरीभावान्विताः ; तवायं यक्ष- प्रातिमात्यकारः खस्यैप शोनको यतो प्याडिसमकालिकः । सत एवं कलेरन्यूने कादशगताम्दया सीटजन्मतय दिसहस्राप्दीतः प्रागिहाकोड़दिस्येवोपनभ्यत इसिस [ याम्क: ] निरुतकारोयं यास्का तमादमाश शीनकान पराचीन । दृश्यते यव निम्तों (१.६.१.) यौनकीयमाति- भाग्यपून महतम् - "पदममति: मंहिता ( 2. मा० २.१.)" -इति । शाह- पदप्रकृतीनि मर्यचरणानां पायटानि"- इति (१.५.१.)। पोडमाविहान पूर्व मे भीताः प्राय: म एव प्रातिशाग्यपन्या सत्यप्यनुभवामः । यत्तु केन चित् न दागतय्येकपदा काचिदम्तीति मग्राक;"- নিয়াসিমাজামিলা যা গলায় লিখা। तस्य निर्णयप्य रामूने एव कुटागधाम समः पुरस्तात् (१८५०)। - ·का कालो यारकस्य ? . एवं हि निस्तकारोऽयं यास्काचार्य: मेनकपरशताब्दीज इत्यपि वहुं शक्यो , सम्पयते च तथा पाणिनितः विशताव्दी- परनल मस्य ; नापि हि वि-चतुः-शताब्दी मन्सरा मनुजाना मतादृशं बुद्धिवजात्यं सम्भाव्यते , यवैकेनैव सूत्रेण कृतार्थो । मुनिः , तदर्थ एवेवं वृदग्रन्थः प्रयोजनीयो भवेत् ; पूषो- दरादीनौति सूत्रेणेव साधितं पाणिनिमुनिना प्रायः सर्वनरुक्त कार्य मिति तु बोधित मेव पुरस्तात् (१०,११ पृ.)। एवञ्चेद मेव स्फुट प्रतीयते पाणिनिकाले शिष्टानां भाषाव्यवहारत एव पदाना मर्याः प्रतीयन्ते म, अत एव सूत्रयामास पृपोदरादी- नौति ; तत उत्तरकालम् जाते हि शिष्टाना मपभाषाव्यवहार- बाहुवे , सनाते च बुद्धिमालिन्ये ऽवश्य मेव विशेषतो निर्व. चनादेव तान्यत्व मुपगत मत एव महत्त मिदं निरतं यास्कीय मिति। तदेवं कलेशियताब्या सीटजन्नतोनविंगगता- ग्दीतोऽपि माक् समभवदयं यास्त इति सिद्धम् । पायाच्याध्यापकगोल्डष्टकरीद्वाविनप्रणालीतो घोष्मिद्रीय सव मारुनच अपारकालपारावारे विचरन्तो वय मिमं यास्क मप- श्याम ;-कस्यां न चलाया मासीनः म प्रपिनायेदं निरुक्त मिति । साधवो येन गच्छन्ति तेन गच्छन् न दोषभाक् । निन्दा वा यदि वा पसा नानुगानां हि युज्यत इति शम् । " - ·१३२ निरुतालोचनम् । . . (८) प्रयेदानी विचा मम्ति, ,- कैमर्थिक्येा प्रवृत्तिम्त प्य यास्तस्येति , "प्रयोजन मनुद्दिश्य न मन्दो हि प्रवर्तते । किच, "सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्य चित् । यावत् प्रयोजन नोक्त तावत तन केन गृह्यते ।'-पति ! न केनायीति भाव । अतोऽस्य च यास्कस्थान महले प्रयोजन वक्तव्य मेव । न चात्र माझ्यकर्तु सुधिविषयक प्रश्न वाय विचार स्वार्थ परार्थो वाग्यारम्भ इति निर्णयायेति , न घन्धप्रातिरिव कोऽपि केवल परार्थ कि मपि का मुसहतेऽवेति धीमता गिधान एव । अत एवाह भगयान् पतघ्ननि - 'नेह कश्चित् परोऽनुग्रही तव्य इति प्रवर्तते , मर्व इमे स्वभूत्यय प्रवर्तन्ते। ये ताव देते गुरुशुश्रूषवो नाम , तेऽपि म्वभूत्यये प्रवर्तन्ते , नीकिकच नो भविष्यति इह न प्रीतो गुरुरध्यापयिष्यतीति । तथा य एते दामा कर्मकरा नाम , एनेऽपि स्वभूचर्थ प्रय तसे , भरक चैलच नपत्यामई , परिभापाय न नो भविष्य सीति ("परिभाषा दण्डनादिका” के.) गिल्पिको नाम , एते च बभूयये प्रवर्तन्ते , बेसनच नात्या महे, मिवाणि च नो भविष नीति"-इति (३ भर १ पा. २पा.)। परिणाप्यु ता मेष मेष- "निमित्तेभ्य प्रवर्तन्ते मर्व एव बभूतये । अभिप्रायानुरोधोऽपि बायस्येव प्रमिध्ये '-इति । एप र विशेषागयोय प्रशष्य- यथा च स्वल रक्तन्त्र प्याकरणम्य शायद एव विषय मामराव व्याकरणम्य मामवेद 1 . तया य एने .

·केसर्टिकोपा प्रवृत्तिस्तस्य यास्तस्य । एव ; तथैवास्यापि शास्वत्य कश्चिद्वेट एवैको विषयतया निर्दिष्ट उत यथा पाणिनीयं नाम व्याकरण लौकिकानां मवेदगतानां च सर्वविधमाधुगन्दाना मविधेषेण व्युत्पादनाय प्रहत्तम् , तथै- वेद मपि :-इति। अत्र ब्रूमः, नेद मृक्तन्त्रादिवदेक वेद- विपयम् , इह मर्ववेदीयाना मेष निगमानां दर्शनात् ; नापि पाणिनीय मिवेद लोकवेदयोगविशेषेण 'शासनम् , इह केवल- लोकपिदिताना केवलबायणगतानाज्न पदानां निर्वचनाना मना- लोचनात् ; ततोऽयं ग्रन्यः द्वतीय श्रेणीकः सर्ववेदमन्त्राठ्या- मार्गबोधनायैव प्रणीतः। अत एवाह यारकः खय मेव--- "यथा- पौद मन्तरेण मन्चेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यते ऽर्थ ममतीयतो नात्यन्तं स्यग्सस्कारोद्देश दिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कात्नंग स्वार्थ- साधकञ्च"-इति ( १. ५.१.)। प्रपञ्चितञ्चैतत्सत्वैव तदुत्तरत्र । अपरञ्चास्य विशेषतः समालोचनयेद मपि लक्ष्यते, मन्त्राणा मर्यादिनापनाय च प्रमत्ता वाघापग्रन्याः , तथैवेद मपीति। प्रथम वाणग्रन्येयव निर्वचनानि च ममानातानि, ततोऽनुबाह्मणग्रन्येषु तनिर्वचनादिकम् , सप्तो निदानस्वादिग्रन्येषु बहु लीलायितं तद् भगवता यास्केनाबह पृथम् ग्रन्यरूपेयेति । नतम नेद शास्त्रं ब्राणप्रन्यीयपदादिव्याख्यामार्गबोधनाय प्रव. त्तम् ; अपि नाम यदये प्रवृत्त ब्राह्मणम् , तदर्य मेवेद मपीति सर्वेपा वेदाना मन्वगतपदादीना मेव व्याख्यानप्रकारबोधनायाग्य प्रकृत्तिरिति । अतएव स घय मेवोतवान् ग्रन्योपक्रमे- “इन्दोभ्यः समाव"-इत्यादि; छन्द स्वन्तु मन्त्राणा मेव मुख्य मिति सझेपः । . -यथा .

·निरुतालोचनम्। अथ कोऽयं वेदः १- वेदशब्दस्य कीदृशी व्युत्पत्तिरिष्टा पार्याणाम् , तथा वेदम्य किं सक्षणम् , खप्पच तस्य कि मिति वयः प्रश्ना' म्वत एव सर्वमन सु समुत्पद्यन्त एव ; तत्समालोचमा- यैवैतहि किचिदिह यतामह इति यावत् । [ वेदः ] "विन्ते जायन्ते लभ्यन्ते वा एमिर्धमादिपुरुषार्या इति वेदाः"-इत्येतद् वेदयन्द व्युत्पादनं शतं दृश्यते देवमिवपुत्रेण विष्णुमित्रेण बट्टकमातिगाम्यवृत्त्यु पक्रमे । अन्यान्यविधानि च सन्ति बहनि धेदशदव्युत्पादनानि, नानि चान्यवान्यन द्रष्टव्यानि । "प्रत्यक्षानुमानागमेषु (प्रमाणेषु ) अन्तिमो वेदः" इति , "ममयबलेन मम्यक् परोक्षानुभवमाधनं वेद."-इति , “प्रपोर- पेयं वाक्यं घेदः"-इत्यादीनि च वेदलक्षणानि सायणीये कामा- प्यादी द्रष्टव्यानि। "इटपास्यनिष्टयरिहारयोरनीकिफ मुपाये यो येदयति स वेद"-इत्ये केनेव वाक्येन च वेदम्य य्युस्या- दन लक्षणयुके लष्ण यजुर्भाष्यभूमिकाया सायणेनेछ । "प्रत्य- क्षेणानुभिल्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एतं विदन्ति वेदेन सम्माद वेद वेदना"-रसि वचनप सच मानवेनोपन्यसोच "भ एयो पायो घेदस्य विषयः, तदोध एव प्रयोजनम् , सदोधार्थो धाधि कारी; तेन महोपकार्योपकारकभावर मम्बन्ध."-इति । वेदम्यरूपचोमा मेवं बौधायनेन -- "मन्त्रमाण मित्या." -इति । पापम्तमैन च यमपरिभाषायां समुट मुक्तम्- “मन्त्र• मानपयोवेदनामधेयम्" इति । मवेदभाश्य कारण मायणाचार्य- शापि गदेवापतम्बीयनयन मश्नरम्य प्रपन्दिन मामाघभूमि ·कोऽयं वेदः, १२५ कायां बहुधैव ; सिडान्तितञ्चतत् तत्र “मन्त्रबाह्मणात्मक: शब्दराशिर्वेद."-इति । उक्तञ्च भगवता जैमिनिमुनिनापि तथैव ; तदनुलोकिता सर्वानुक्रमणीकृषिभूमिमायां पड़- गुरुभिया। तथाहि - "मन्त्र ब्राह्मणयोराहुवेंदशब्दं महर्षयः॥ विनियोक्तव्यरूयो यः स मन्त्र इति चची । विधिस्तुतिकरं शेषं वाधणं कथयन्ति हि । विनियोसाव्यरूपय विविधः सम्प्रदश्यते । काग्यजु.सामरूपेण मन्त्री वेदचतुष्टये। अहेयुधीय मन्त्र में गोपायेत्यभिधीयते । अटक पादबहा, गीतन्तु माम, गद्यं यजुमन्त्रः ॥ चतुर्वपि हि वेदेषु विधैव विनियुजते । वेदैरशून्य इत्यादी मन्चे वैविध्य मुच्यते ॥ प्रस्तुतत्तिग्विनियोग ऋधान्तो मन्चे यजकारणे । 'सर्वब्रह्मा-निरतोऽपि चतुर्मिरिति निर्णय. ॥ ऋपूपमन्त्रबाहुल्यादृग्वेदः स्यात् तधेतरी। शान्तिमुष्ट्या दिकवावर्गप्रणवविद्यया । ऋचान यजुषा तुर्यो बाहुल्येन विधायकः । एकविसत्यध्वयुक्त मृग्वेद मृषयो विदुः । सहस्राध्वा सामवेदो यजुरेकगताध्यकम् । नवाध्वायर्वणोऽन्ये तु प्राहु. पञ्चदशावकम् "-इति। एतेन खलु सर्वोपा मेव वेदाना सर्वविधस्वरूपायु तान्येव समा- मतस्तेन धीमतेवेत्यत्रास्माकं नेव किश्चिदशाव्य मस्त्यशिष्टम् ; विशेषतम् जिजासायां वेदविषयनिर्णयायवोत्पदं सुमहद दर्शन- ·निमतानीचनम। , शास्तं मियादिमिमहात्ममि प्रपञ्चितं मीमासासूवादिक मेव सुधीभिद्रष्टव्य मित्यले चर्वितचर्वपिन वेदस्य पौरुषेयत्वा- पोरुमेयवातिकाविचारेणेति ॥ परत्वस्यवदानोयम् ,- पापम्तम्यादिमतानुगा मायणा- चार्यादयस्त मन्त्राणा ब्राह्मणानाञ्च वेदत्वं चिरात् मिन मिति मन्यन्ते। केचित्त्वद्यतना ब्राह्मणग्रन्येषु बहुव्र 'य एव वेद'- इति दर्शनादेव प्रथमं तावत् प्राधणग्रन्याना मेव वेदास्था प्रद- लिता, मत कालक्रमेण मन्वेष्वपि सा उपचरित्याहु । वयन्तु तदुभरोरेव विपरीत दूम पुरामीत विद्यापरपर्याय एवाय वेदशब्द तथा यसच मर्वामा मेव विद्याना निधानानीमे मन्ता प्रहटा , यतो मन्त्रकाने एष विविधाना मन्वाणा वाचक सम्मनो घेद इति , ततो वाहाणकाले बागी पपि अन्येषु मन्त्रमानपर एव व्यवहती वैदशन , पचार सूचकाले तु मन्चमानणयोरुभयोरेय विद्यानिधानवेनादरातिशयस्थितरुभयो रेय बाधक सनाती वेद इति । तदन वय पक्षा सम्पद्यन्ते , (१) मन्त्रमा प्रयोये दत्वम् , (२) वाघ्राणपन्याना मेव मुग्य वेदत्वम , (३) मयंविधानिधानाना हि मन्त्राणा मेघ वेद इति व्यवहारो मुप्योऽतिपूर्णकानिकोति। प्रर्यपा कतम पत्तो व्यायान इति पूर्वापरदर्षिभिर्माध्यम्यधिपणाडि मरिभिग्वानोयताम् । यूयते हि शगजुपि मन्चे एव वयीपणे वेदगण "दिन गप व्यापिका मामला पसापति "-दलि. ( १८ .८ } 'प्रजापति 'मुनामती' मुनामतयो रूप 'दम' जानन, बय्या विधया था 'यपियन विविध पीनवान् । मुम - पय पग्गिम" इति च तम याम्यान भापित मही माम.. मुन .

·कोऽयं वेदः । धरेण । तदन देनेत्यस्य हिविधोऽर्थः सतो दृश्यते--'जानेन वय्या विद्यया वा' इति । तत्र दितीयोऽय एवं युक्ततरोऽस्माकम् ; मन्ने 'वेदैन'-इत्याद्युदात्तयवणात्। अस्ति हि वेदशब्दः उहादिगणे (६. १. १६०. पा० ० ) पठितः करणव्युत्पाद्यो यौगिको ऽन्तो- दातः ; अस्ति धापरो हपादिगण (६.१.२०३.) पठितस्त्रया रूटः पाद्य दात्तो वेद इति । अत एव ऋक्संहितायां गुतस्य “यः समिधा"-इति (६. १. ५.) मन्त्रस्य व्याख्याने भापितं सायणाचायण 'वैदेनवेदाध्ययनेन'-६ति । तैत्तिरीयसंहिताया मप्येव मस्ति वयोपरो वेदशब्द पाधु दात्तः ( ७.५.११. २.)। तथैवाथर्वपिका पप्यमकदामनन्ति सहिताया मेव वयोपरं वेद- गन्दम् । तयाहि- "यम्मिन् पेदा निहिता विश्वरूपास्तगीदने- नातितराणि मृत्यु म्” इति (४.७. ५.१.); बुदरत एवान हि वेदा इत्यस्यार्थ ऋगादय इति । तथा तशोनविंशकागड़े इपि विगः शुतो वेदशम्दस्वयीपर एव । तदेव सर्वमहिनास्लेव वयी- परो वेदशब्द' यूयत एवेति मन्त्राणा मेव वेदत्वं सिद्धम् । एव नाझपप्यपि मर्वन थूयत एव वेदस्वयीपरः। तथापि, वगबाधा पे- “नयो वेदा अजायन्त ऋग्वेद एवाग्नेरजायत यजु- वेदो वायो: सामवेद पादित्यात् ; तान् वेदानभ्यतपत्" इति (पे० प्रा० ५.५.६.); एवं मन्यवान्यत्र च तत्रैव (६. १५; ७.१८.)। तैत्तिरीयबामणेऽपि ढतीयकाण्डे (१०. ११. ४.) श्व यत एव वयोपरो वेदशब्दः । तया छान्दोग्यत्राय च- "म होपाचवेंदं भगोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेद मायणं चतु- यम्" इत्यादि (८.१.२.)। अयमानणेऽपि - "इमे सबै येदाः" इत्यादि (गो. बा. १ २.८.)। सदेव सर्वनामशेषु ·१३८ निरुक्तालोचनम्। ध त्रयीपरो वेदशब्द. श्रूयत एवेत्य मात्र सिध्यति मन्त्रमात्रा वेदलम् । किञ्च सर्वमंहितास त्रयोपरवेदशब्ददर्शन मेव प्रमाणयति, पामीनमन्त्रकालेऽपि मन्त्राणा मेव वेद इति व्यपदेशः ; सदापि मन्तव्याख्यानार्थकानां बाबाणग्रन्याना मनाविर्भावात् । प्रदर्शित- वाह गवाक्यानि च तदेव दृढयन्ति ; गादिशब्दानां मन्वेष्वेष मुख्यगत। अत एवोपपद्यन्ते तत्र गोयथे- “इमे सर्वे घेदाः" -इत्यत्र विशेषणानि "सबाधणा:"-प्रभृतीनि । निरुती ये चार्थन प्रयमनाय गाग्वान्तरीयमन्वा उडता यास्केन , तव च य यते त्रयीपर एवायुदात्तो वेदगब्द'--- "अधीत्व वेदम्" इति ( १.१. २.)। तदेतस्माच विज्ञायते मन्त्रकाले मन्नार्थक एव वैदशादः प्रमिह प्रामीदिति । यास्को ऽप्याह- "कर्ममम्पत्तिमन्त्री दें"- इति ( १.१.२.) । म हि कर्ममम्मतिमन्तः कम्ति माहागीषु मंहितास या । मंहिताम्बेयेति चेदितोऽपि स्फुटं व्यज्यते मंहितार्थ एय वेदगग्दो ऽभिगन खलु निरुता कारस्य तस्य यास्कम्यापीति । एव मपि ज्ञानार्थस्य विदधातो रुपं वेद इति विद्येव तस्य- योगिकार्थः फलति। धमताप विद्या हा सगति समित सत एव घेदप्य मनालगत्व मनन्तत्वच मन्यते मयं पार्याः। भादिमध्यकानेऽव भारते ये प्रषयः मादुर्मभृतः , पामदेव ते विविधषिद्याविभूपणाः मातास्कृतग्माणः , अस एक तेरा मन्यास्तकालादेवीच्यन्ते वेदा इति । तथापि मन्येच वेदमदम्य मुग्या गतिः । नया सामनम्ति- "भरद्वाजो विभिरायुभिर्वनचर्य मुबाम । तए भीपिए पविाए गयानम् , - उपनज्योवान । भरवाजा यत्त घराध धिररावाय; .

·कोऽयं वेदः! -- मायुदंद्याम् , कि मैनेन कुया इति। मनचर्य मेवैनेन चरेय मिति होवाच । तह तीन गिरिरुपानविज्ञातानिव दर्शया- चकार; तेषाए हैकैकमान्मुष्टि माददे। स होवाच भरहा- जेन्यामन्त्रा। वेदा बा एते , अनन्ता वै वेदाः , एनहा एते- स्तिभिरायुमिरन्यवोचथाः; अब त इतरदननूक मेव"-इति (ते. बा• ३.१०.११.३, ४.)। छान्दोग्यापि य यने वेदपर्यायो विद्याशब्दः। तयाधि- "प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत् अग्नेयंचो वायोर्य जूपि सामान्या- दिल्यात्। स एता कयौं विद्या मभ्यतयत्" इत्यादि (१.११. १-१०.)। एवं तत्रैवान्यनान्यानपि ( ४. २१. १ ; २३. २.)। अतः सुकृता मन्माभिः 'पुरामौत् विद्यापरपर्याय एवायं वेद- गन्दः' इत्यादि ( १३६ पृ.); तथा सम्भाव्यते चैप पपो युरातम एवोपन्धस्ती मन्चेष्वेव वैदशब्दस्य मुख्या इत्तिरिति । आपस्तम्बादिसूवप्रायनकाले तु बाक्षणपन्थाना मपि वेदत्वं ध्यपदिष्टम् ; ततः प्रति सिह मेव "मन्तबाद्राग्ययोवेदनामधेयम्"- इति । मत एष मनुसंहितादावपि "येदः छत्नोऽधिगन्तव्यः (२. १६५.)"-इत्यादिषु वचनपूभयोरेव ग्रहण मवगम्यते । एवेपा सद्गच्छते (म•सं• २. १५.)- "आदितेऽनुदिते चैव ममयाध्युपिते तथा । सर्वथा वर्तते यन्न इतीयं वैदिको अतिः" इति । "उदिते जुहोति"-इत्यादिविधय ऐतरेयादिवा प्रापध्ये व विश्रुताः । तयाहि- "पशुमो ह वातावत उवाच जातकों यता नो वा इदं येदेभ्यो यदेतदग्निहोन मुभयेचुरझ्यतान्येार्गव तदेहि हयत इत्येतदु हैबोवाच कुमारी गन्धर्वग्रहीता वक्ता मो भत ·१८ निरतालोचनम्। च बबीपरो वेदशब्द यूवत एवेत्यमाञ्च सिध्यति मन्त्रमानाचा धेदत्वम् । किञ्च सर्वसहितासु वयोपरवेदशब्ददर्शन मेव प्रमागयति, पामोअन्त्रकालेऽपि मन्त्रागा मैव वेद इति व्यपरेश , तदापि मन्त्रव्याग्यानाथकाना बाछाणग्रन्याना मनाविर्भावात् । प्रदर्शित ब्राह्मणवाक्यानि च तदेव दृदयन्ति , सगादिशब्दाना मन्चेम्बंध मुख्यगले । अत एवोपपद्यन्ते तत्र गोपथे- "इमे सर्वे घेदा" -इत्यत्र विशेषणानि "मब्राह्मणा"-मभृतीनि । निरुतो वे चार्थन प्रशसनाय शाखान्तरीयमन्वा उडता यास्केन , तत्र च य यते अथीपर एवाशुदात्तो वेदशब्द – “अधीत्य वेदम्" इति ( १ । २)। ततस्माच्च विज्ञायते मन्त्रकाले मन्वार्थक एव वेदशब्द प्रसिद्ध धामीदिति । यास्को इप्याह- "कर्मसम्पत्तिमन्त्रो घेद"- इति (१ १२ ) । म हि कर्मसम्पत्तिर्मन्व कान्ति बाह्मणेषु महिनासु वा १ महितास्त्रेषेति चेदितोऽपि स्फुट व्यज्यते महितार्थ एष वेदशब्दो ऽभिमन खलु निरुता कारस्यतस्य यास्कस्यापीति । - ·कोऽयं वेदः। मायुदद्याम् , कि मैनेन कुया इति। ब्रह्मचर्य मेवेनेन चरेय मिति होवाच । ताह बौन गिरिरूपानविधातानिव दया. धकार ; नेपाए हैकैक मान्मुष्टि माददे। स होवाच भरहा- जेल्लामन्या। घेदा वा एते , अनन्ता वै वेदाः , एसदा एते. स्विभिरायुमिरत्वोचयाः ; अथ त इतरदननत मे"-इनि (ले० मा० ३. १०. ११. ३, ४.)। छान्दोग्योपि यूयते वेदपर्यायो विद्याथदः । तथापि "प्रजापतिनोंकानभ्यतयत् -- अग्नेचो वायोर्य जपि सामान्या- दिल्यात्। स एतां त्रयीं विद्या मन्यतपत्" इत्यादि (१.१२. 1-10.)। एवं तवैधान्यवान्यावपि ( ४, २१. १; २३.२.)। अतः मुह मन्माभिः ‘बुरामौत् विद्यापरपर्याय एवायं वेद- गन्द-इत्यादि (१३६ पृ० ); तथा सम्भाव्यते चैप पछी युक्तम एवोपन्यस्तो मन्नेष्वेव वेदशब्दस्य मुख्या सत्तिरिति । --

·निरतालोचनम्।
.
तदा
पाद पिलभ्यो यहेतदग्निहोत्र मुभवेद्यरइयताऽन्येशु र्वाय तदे
तहि इयत इत्येतहा अग्निहोत्र मन्येाई यते , तदस्तमिते साय
जुहोत्यनुदिने प्रातरधैतदनिहोत्र मुभयेाई यते, यदस्तमिनै साय
जुहोत्युदिते प्रातस्तस्मादुदित हातव्यम् । • -. । उद्यान्नु खलु वा
पादित्य पाहवनीयेन रश्मीन्सन्दधाति । स योऽनदिने होति,
यथा कुमाराय वा वसाय वाजाताय सान प्रतिदध्यात ताक ,
अथ य उदित जुहोति, यथा कुमाराय वा वसाय वा जाताय
स्तन प्रतिदध्यात् ताह ~ । तदेवाभियगाथा गीयते -
मात प्रातरकृत ते पदन्ति पुरोदयात्रु अति येऽग्निहोत्रम् ।
दियाकीय मदिया कोरीयन्त सूनों ज्योतिन तदा ज्योतिरेषा मिति'
-ति (ऐ बा० ५ ५ ४, ५, ६)। तथा "श्रुतिस्तु घेदो विजेय
(म. सं.२ १.)-इत्यत्र च शुतिनवाये मचाया बायानाच
ग्रहण मिट तस्येत्यपि प्रतीयत एव । मायने च तथा युतिरिति
वेदस्यैव नामान्तर मिति ।
[ति ] अवधात युतिरित्याख्या। 'यशोपिस्तुभ्य करणे
-इति (पा० ३ ३ ८५ वा०२) निष्पादित अतिगरदन
श्रवणेन्द्रियपर , इह तु 'स्त्रिया शिन्" इति (पा.३ ३.८४)
भावार्य एव लिनिष्ट । एप दि वेदयिर मेव श्रूयते गुरुपरम्परागु
केनापि कदापि एकस्यापि मन्त्रस्य प्रणयनकाल
निर्णये कय मपि न ममर्थ । प्रत पच घायादिधद पनादिरपोक
पेयपेति तूथत एषाय मिति वा ।
स एप शुतिशब्दो वेदपरा व्यवहतो नासीत् भन्यकाले ,
मन्वमहिमास कचिदपि वेदाधनिशब्दस्य दर्शनाभावात् । अपि
तु ऐतरेयादिमा प्रचारापुरध गायाकाले व्यवहतो भाषसाधन
सारेग,-

·कोऽयं मेस? १४१ - ततय . मवादपरः। तथा हो सरेयकम् - "तस्मादपनीको म्यग्निहोत्र माहरेत् । तदेषाभिय जगाथा गीयते- 'यशेत् सौलामन्या मपनीको ऽप्यसोमप । मातापिटभ्या मनुणाद्यजेति वचनाच्छ्रुतिः' इति । सस्मात् सौम्यं याजयेत् (७. १.८.)"-इति । ता मिमा मवलम्म्ये- याख्यातं ब्राणम् "तदाधुर्वाचाऽपनीकोऽग्निहोनं : स्वगालो कान् जयन्तीति" इति (७. १. १०.) तदेवमादीना दर्शनादिद मपि व्ययम्-- भादो मन्त्र कालः , ततस्तेषा यनादिपु व्यवहार कालः, ततस्तादृशावादतिकालः, ततो गाथाकाल: ब्राह्मणकाल. ; गाथामूलान्येव हि बहनि ब्राह्मणवचनानि इति ॥ स एषः प्रयादार्थः श्रुतिशब्दो नापकालादुत्तरं मन्त्रनाम- गयोरुभयोरपि वाचक. सम्पन्न :। तत एवेतविरुतत्रयोदगाध्यायान्ते दृश्यते- “मेयं विद्या श्रुतिमतियुधि" इति (१३. १. १३.)। तथा सायंने च मन्वादिभिः- "श्रुतिस्मृत्युदितं धर्म मनुतिष्ठन् हि मानव,” इति (२.८.), "उदितऽनुदिते चैव समयाध्युपिते तया। सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीय देकी श्रुति. (२. १५."-इत्यादि च। वेदस्यानुयवनामापि कृतिमूलक मेव । सथानम् - "दृष्ट- पदानुयविका"-पूतीश्वरवणीयसाक्ष्यकारिकाव्याख्यानावसरे वाच- पतिना- "गुरुमुखादनु यते इत्यनुययो वेद."-इति ॥ लौकिकवादवाक्याना मपि युतिरितिष्यवहारी हरसते बहुन । तदेव' यस्य कस्यचिद यननस्य प्रचारकालस्यादिन निर्णयते,- कदा केन कथित मिद मिति, पपि च प्रामाणिकतया गुरुपरम्प- रयोपदेयो सभ्यते, तत् किन धेदिकं वा तोकिकं वा वचनं युति- ·निरुतालोचनम्। रित्यु यते। कल्पयन्ति चानुमितती: मन्वादिभिषेदविनिर्वि- हिताना विधीना मूलानि मातग्रन्येषु ; वेदाधरणमून- कत्वादेव च तेषा स्मृतित्वाख्यानात् । तदेव यस्य च प्रामाणिक- स्मृतिवचनस्य मूलं वैदिकवचन माक्षानोपलभ्यते , तस्य मूलं तादृशव दिकवचनं कल्पनीयं भवति , सत् कल्पितवचन मपि शुतिरिति व्यवहत रघुनन्दनादिभिः। पर तु शुसिकल्पनारीति. स्त्वयुक्तीवे त्याहु. , मीमासाधिकरणमालायाम् 'औदुम्बरौं स्पृष्ट्वोदा- येत्' इति विधान मनुसृत्य 'योदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्या'-इति विधेलौभमूलकवेनाप्रामाण्याख्यापनात् । तदेव' मन्लभागाना श्रुतित्व त सर्ववादिमम्मतम् ; वाधणभागाना युतित्व च मन्वा- दिभिः स्वीकृत मेव , प्रयादवाक्याना लौकिकानाञ्च भूतित्व व्यावहारिक दुर्बलम् ; कल्पितम्रतयोऽपि सन्ति रघुनन्दनादीना मिति तिचातुर्विध्य सुस्थिर मिति । {साम्नाय: ] "श्रुतिस्त्री वेद प्रामायस्त्रयो" इति । लिङ्गानुशासनात् श्रुति , वेद , पाम्नाय , बयो, प्रत्येतान्धे- कार्थान्येव पदानि। मानायसमामायी चाभिनाौँ। अतएव "इति माहेश्वरापि सूवाणि"-इति भट्ठोजिदीक्षितप्रथमवचन- व्याख्यानायमरे गुप्त नागेगेन लघुगन्देन्दुशेखरे- “मानायसमा- मायशम्दी वेदे एप कढो"-इति। वेदगम्देन तु पा सूतकालाय मन्ता वाधवचनानि च राधान्त इत्युत मेयानुपदम् । प्रत एव भगवता जैमिनिना ते इदानी प्रचलिते मौमासादने च बडुव मन्त्र मानणार्थपरो घामायणदो दृश्यते । तथादि ."यामायस्य कियार्थवादानर्यक्य मतदानाम् ( १. २. १.)" -'T समानायेदमय० (१.४.१./"-इत्येवमादयो दरल्या. । .

·कोऽयं वेदः, "स्याहाम्नायधर्मिवाच्छन्दसि नियमः (१.४.)"-इत्येतस्य वाज- सनेयिप्रातिशाख्य सूत्रस्य व्याख्यानावसरे च "आम्नायो वेदः'- इत्यारभ्य 'ब्राह्मणं विध्यर्थवादरूपम् , मन्वस्तु कर्माद्भभूतद्रव्य- देवतास्मारकः' इत्याद्युक्तं तदायक्वदुब्बटेनापि। तथा स्पष्टचोक्ता मथर्ववेदीये कौशिकसूत्रे- “आम्मायः पुनमन्वाय वाचणाणि च"-इति । यास्कीयेऽव निरुत्तेऽप्युभयोरेयाम्नायत्व स्वीकार्य गम्यते । तथाहि । --"अथाम्यनुपपनार्या भवन्ति-- 'मोषधे वायवैनम्', 'स्वधिते मैने हिंसी:'-इत्याह ( य० या० सं०४.१ ६. १५.) हिंमन्" इत्या- भसा (१.५. १.), समाहितं तत्तत उत्तरम् “ययो एतदनुपनार्था भवन्तीत्याम्नायवचनादहिंसा प्रतीयेत"-इति (१.५.२.)। तदव मन्त्राणा मानायत्वेन ग्रहणं दृष्टम्। अन्यत्र तु "एपो लोकानां रोहण मवनानां रोह पानात: (७.६. ४.)"-इत्वत्र , पूरा उत्तर मेतसिद्धान्ते “यथो एतद्रोहामध्यवरोहचिकीर्पित इति , पानायवचनादेतद् भवति (०.७.१.)"-इत्यव च ब्राधणाना मानायत्वेन ग्रहणं दृष्टम् । एवञ्च सुयनं निरुक्त तन्नयेऽम्युभयो- रेव मन्चना झपयोरानायत्व मिति । मन्त्रापा मानायत्वं मत्त्वैव ततः समृद्धीतस्य निघण्टोथ ममानायव मुक्त मादौ तेनैव निकालता- "ममामायः समा- प्रातः , म व्याख्यातव्यः" इति (१.१.१.)। अत एव तद कृत्तिकता दुर्गाचायें पोतं भूमिकायाम्- "इन्दोभ्यः ममाइन्य | ममाहृत्य ममानाता, सैया छन्दोऽवयवभूता इन्दोधर्मिणेश यथा- यथापवास्ता गोर्गोधमा इति" इति । वेदागाना गम्याम्नायत्वं निमत्ता कसम्मत मेव ; नत एवोहम् ·१४१ निगमालोचमम्। - "समानासिषुर्वेदश वेदाङ्गानि च"-इति (१.६.५.) । तदन्न मन्त्राणाम् , मन्त्रेभ्यः सदृहीतानां नघण्टु कपदानाम् , घेदानाम् (मन्त्रातिरिक्तानाम् ) = ब्राधा पानाम् , घेदानानाधा- नायव मुररीततं यास्कोनेति स्फुटम् । तथा लघुगन्देन्दुशेखरेऽपि प्रत्याहारव्याख्यानावसरे "ननु चतु. इंगसूत्रया मचरसमाम्नाय इति व्यवहारानुपपत्तिः " इत्यादिक विचार मवतार्य पाणिनिव्याकरणादीनां वेदाङ्गाना मप्यानायत्वं प्रमाणीक्ततं नागेशेनेति । "तस्येदम्" इति (४. ३. १२०.) पाणिनीयसूत्रे यदुत वार्ति कम् - "चरणादांम्मानयोः (२)"-इति, तदनुसत्येव "चन्दो- गौधिक याजिकबद्धृचनटानाः" इति (पा० ४. ३. १२८.) सूत्रतो नाध्यस्थाम्याग्मायत्व मुररोटात दौतितेन । तथा शुताम्- "चरणाद् धर्मानानयोरित्यु हो तबाहचर्याग्रटगदादपि तयोरेव" -दमि। एवञ्च शिलालिप्रभृतितासानां प्राचीनतमाना नटसूत्रा- दीना भयात्रायत्वं दीक्षितादिसम्मत मिति ॥ हदावाहुः----यतो हि मा प्रभ्यामे-इति धातुस पाम्नाय पदं निष्पनम् , यतो य: कथन प्रयोऽभ्यस्त उताः, स एवाचायः । एक- स्यैव पुन पुनरयारणादिना मृत्यनुगतकरण मेवाभ्यमनम् । युगा- वसानकाले प्रायः मवेंप्येव प्राण्यादिस्वयसनेषु ये कोचिपिछटा ते; म्यवस्मृन्य नुरूपः साह्रो वेदः मोतः खम्पान्तेवामिभ्य , तय बहुभ्य इत्येव' पुनविस्तृतः सः ; पुनर्य- गान्ते चोपगते पुनः म एव ते ऽसहिताः, पुनर्नवयुगारम्भ नयावगिटे: गिटे: म्यम्बम्म चनुरूपत एव पोल: बवान्तयासिभ्यः । एव मेवाभ्यामः मम्पद्यते सागस्य वेदस्य मदये नि म मागो वेदः प्रयशिया बभू', ·कोऽयं वेदः! . सर्व एवं समानाय इचाख्यायते। अंत एवं ज्योतिषविषये सूर्य- सिद्धान्त ज्योतिपोपनिषदध्यायेऽप्युक्त मेव मेवं ( १८ मो.)- "युगे-युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः। प्रसादात् कस्यचिद् यः प्रादुर्भवति कामतः" इति । तत्र चायं विशेष उपलभ्यते,- मन्त्राणा मेव यथावत् खरवर्ण मावादियुतानां यथाश्रुताना मभ्यामः क्रियते ; स एवं मन्त्रमागी दृष्ट इत्युच्यते । तवापि स्मृतिच्युत्लादिहेतुभिः पाठ- न्यूनाधिक्यं पाठान्तरलं क्रमान्यत्वञ्चानिवार्य मिति शाखातरत्वं सम्पद्यते। बाह्मणानाम् तदर्थाधभिधानोपयोगित्वात्तमान्यथा. भ्युपपातेति न तत्र यथावत्याठाभ्यासः स्वीकृतः प्रत्युत तदर्या- भ्यास एव कृतोऽपरगन्यप्रवचनेनेति ; स एव ब्राह्मणभाग: प्रोना इत्युचते। एवं वेदाङ्गग्रन्याना मपि मूलतत्त्वाना मभ्यसनीयत्वे- ऽपि तसत्प्रयोगस्थानाना मस्ति देशकालापेनेति देशकालाधनु- सारेणैव विधान मुचित मिति प्रतिनवयुगे नवकल्पनैव हता; म एव बेदागभागः कल्प इति चीयते। तदेव मर्व एवं वेदाङ्गा: नत्त्वतोऽभ्यस्ता अपि अदरश: प्रतियुगे नूतनाः करम्यन्ते-पति कल्पनाममानः स्युः, पर शिक्षाप्रभृतीनां पञ्चानां कल्पनामतो व्यवहारो न दृश्यतेऽपि तु यागादिविधायकानां पैङ्गीप्रभृतीना मेष ग्रन्याना थौतसूत्राणां कल्प इति प्रमिट्विः ; व्यवहार एवात निदा- नम्। तथाच वेदाङ्गप्रन्येषु तेषा मेव पौतसूवपन्यानां प्राथम्य मनुमीयते ; यथा हि शैगिरीयाणां पञ्चाना मेव शाकसत्वेऽपि पायाया एव शाखायाः शान्त इति प्रसिदिः, यथा च सर्वेषां मामवेदीयाचिकानां छन्दस्वेऽपि पूर्वभागस्यैव छन्द इति । पत एव बामपन्येष्वपि निरुक्तादिनामदर्शनं न विस्मयकर १८

·.
निकतालोचनम्।
भवत्यार्याणाम् । नाट्यादिग्रन्योऽपि नासीत् पुराकल्पे इति को
वदितु क्षमते ? पर मन्त्रातिरित्ताना केपा मपि प्रबन्धाना न
हि यथावदक्षरशोऽभ्यसन समयोजन मित्यतिप्राचीननटसूत्रादीना
शतकत्वेऽम्यानायव मन्थाइत मेव । तदेव नटशब्देनापि कात्या
यनोकधर्माम्नानयोरभिसम्बन्धे को दोप पाणिनितिशत खलु
माजिदीक्षितस्य ।
पर मत चेद मवश्य घायम् , यद् भवतु नाम मन्चमाधाणा
सकस्य वेदस्य, मन्त्रोतपदसवात्मकस्य निघण्ट्रो , पडिभागी
पतस्य वेदाङ्गस्य, अन्येपाच नटसूत्रादीना सवेषा मेव प्राचीन
तमाना मार्यशास्त्राणा मानायत्वम् पर मन्त्रमागस्यैवाम्नायव
मुख्यम् , प्रतिकल्प मन्त्रागा भवाक्षरा श्रमानात् ,
तधेव
घण्टु कपदानाम , तदनु वामणभागस्य , तस्यापि तथा व्यव
हारात् , तदनु वेदाङ्गानाम् यास्कादिभि स्वीकारात् , नट
भास्त्रादीनान्तु तथाले प्रामाण्य विपक्षच्छ्रत इतीति ।
[ वयो ] अमरमिहोत पु वेदनामसु वयीत्येवावशिष्ट मालो
धयितुम , तदप्यानोचते यथानानम् । – रचनायास्तविध्य मेव
मन्तामा त्रयीत्वे वीजम् । अस्ति हि काचिद्र्चना पद्य नाम,
मेष पुरा ऋगिति अस्ति काचिद्रचना गद्य नाम,
पुरा यजुरिति श्रुता अस्ति काचिद्चना गान नाम , भेष
पुरा सामेति श्रुता। यतो हि गद्यपद्यगानातिरितो नास्ति
रचनाप्रकार प्रत एव ऋक्महितासु , यज सहितास , माम
माहितास , अथर्व महितासु वा अग्यजु मामभ्योऽन्यो नैव यते
कोऽपि वेदमन्त्र । पद्यमद्यगानातिरिक्ता हि रचना कदापि
नासीत् , दानी मपि नादलोक्यते मोके, तत् कथयाम ऋग्य
गुता,
,
A

·कोऽयं वेद । १४७ तत्व। अतो सामनक्षणातिरिनापि मन्चरचना मवेद वैदिकीति । तदाह भग- वान् जैमिनिः- "तेपा मम् यतार्थवशेन पादव्यवस्था । गौतिपु सामाख्या। शेपे यजु शब्दः' इति ( मी. द० २,१,३२, ३३, ३४.)। तदेतवायविस्तरे स्पष्टीक्षतञ्च माधवेन , द्रष्टव्यं तत् एवच वयो नाम विविधरचनामयी याप्तवाणी ; सैद येदः, सैव आम्नाय. , सैव श्रुतिरित्यादि । यद्यपि मन्त्राग्या मेव रचनानियमाधीन मेतचयोनाम , मन्त्रभागस्यैव त्रयीत्व मङ्गीकर्तव्यम् , न तु बामणभागस्येति वना युज्यते ; "अहेवुनीय मन्वं में गोपाय य भूपयस्वैविदा विदु' । तरच सामानि यजूंपि"-ति (ते. मा० १. २. २६.) युति थान साधिकेव । अत्र हि "त्रीन् वेदान् विदलीति विविद । विविदा सम्बन्धिनीऽध्येतारविदाः, ते च यं मन्वभागम् ऋगादि- रूपेण विविध माहु, तं गोपायेति योजना"-इत्यधिकरणमाला- कारी माधवयोत्तवान् तथैव । तथापि मन्तभागानुगवाण- प्रन्याना मपि वयीत्वं व्यावहारिक मिदानी मन्तव्य मेव ; मञ्जाया. खलु व्यवहाराधीनत्वात् । परं ययोस पुरस्तात् मन्त्र- भागस्यैव वेदत्वं , अतिव, समानायव च मुख्या , बामपभागम्य बप्रधान मिति तयेवानापियोध्य मिति ॥ इह केचिदन्यथैवाहुरन्धदेशीयाः। तद्यथा-पुरा किन यदा ऋग्वेदो यजुद सामवेद इति तय एव घेदा अाफन् , नामी- दयर्यवेदः ; सदैव वेदम्य त्रयीत्याम्या व्यक्तेति । अत पत्र प्राचीनतमेम्वेव पन्थे यु वयोति वेदस्योले खो दृश्यने ; नानति माचीनेषु । यथा च छान्दोग्यताहा- “यग्ने ऋचो वायोयर्जु घि मामान्यादित्यात् । म एता क्यों विद्या मम्यतपत् (६.१७.)" -- ·निरुतालोचनम् । -इत्यादि । एवं ममुसहिताया मपि- “अग्निवायुरविभ्यस्त भय महा सनातनम् । दुदो यसिहाथ मृग्यजु सामलक्षणम्"-इति {१, २३.)। शन्दोग्यादिभ्योऽर्वाचीना ये ग्रन्या. , ते त धेदश्य पतष्ट्र मैव , न नयीत्वम् , तदानी मथर्ववेदोऽपि सम्भून इत्येव सयाने वीजम् । तथा हि हहदारण्य के~ "पो प्रस्य महतो भूतस्य नि क्षसित मैतद यमुग्धेदो यजुर्वेद, सामवेदो ऽर्वागिरस (४. ४. १०."-इत्यादि। किञ्च महाभारतऽपि - "एकतचतुरो वेदान् भारतक्षेतदेशत । पुरा किल सुरे' सर्व समेत्य तुलया धृतम् ॥ चतुभ्यं सरदरम्यो धेदेभ्यो घधिक यदा। सदा प्रति लोकेऽम्मिन् महाभारत मुच्यते"-इति । (१५० २६८, २६८ मो०)। पुनस्तवैव "यो विद्याश्चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो हिज.। न चाख्यान मिद विद्याद नैव स स्याद विचक्षण"-इति (१ प० ३६८ झो०)। एवञ्च ऋग्यजु साम इत्येव वयो वेदा प्रयोगम्दवाथा , अधर्यवेदस्तु न त्रयीशदस्य शत्या बुद्धाते, अपि तु गौरयेति । तथा च ऋगादयस्त्रय एव प्राचीन तमा , अथवेदा नदपेचयार्याचीगस्त या मेव परिविष्ट इति । नेतन्मत ममन्मनाइरम् , नापि विचारमहम् , निर्मल खात् एकदेगदर्णित्वदोषणाहग्रस्तत्वाच। तथाधि---न कामि वेदे लोके या ताहशमतम्य किश्चिदपि मूल माथ मपि दृश्यता मातु वा शक्यते । बयोतिनामा वेदस्य व्यवहार एथान निदान मिति चेत् , पम्मदुरावयीनामकारण गेय ससहारकतया सदैव जागतिं , सम्बपि हि चतुर्वपि वेदेषु रचनावयभेदनिबन्धन तेषु वयित्व मय्याइत मेव। पत एव, सामवेद ऋचा यजुषा च पाठा विद्यन्त एव, एष यजुवदेऽपि ऋचा पाठा दरीमान्त ·कोऽयं वेदः। १४८ । एख, कथ मसाइर्य सामादिलक्षणना मियामा तिहान्तित माधवाचायेंग , - अस्तु सामादिनामत सम्प्रति प्रसिंहेषु अन्येषु यजुरादोना साइर्यम् , परं न हि तेन सामादिलक्षणाना माइये सम्पद्यते ; ऋगादिलक्षणानि तु सर्वधा भव्यास्यतिव्यामिदोष- शून्यान्येवेति। तथाहि- "न सामयज्ञपा ला साइ- यादिति शहिते। पादय गीतिः सिष्टपाठ इत्यस्त्यसदरम .-.। तत्र त्रिविधाना मृक्सामयजुषा व्यवस्थित लक्षणं नास्ति । कुतः ! साइर्यस्य दुष्परिहरत्वात्। 'अध्यापकप्रसिद्देषु ऋग्वे. दादिषु पठितो मन्त्रः' इति हि लक्षणं वक्तव्यम् , तच सही- पम् । 'देवो वः सवितोप नात्वच्छिद्रेण धोः सूर्यस्य रश्मिभिः' -इत्ययं मन्चो यजुर्वेद मम्प्रतिपनो यजुषा मध्ये पठितः; न च तस्य यजुष्ट मस्ति, तवा हा सावित्रा त्यक्त्वेन व्यक्त- स्वात् । 'एतर साम गायनास्ते'-इति प्रतिनाय किश्चित् साम यदेशीकृतम् (सै० स० १. ६. ५.१)। 'अक्षित मसि । प्राणसंगित मसि'-इति पौषि यजुपि सामयेदे समानासानि (छा० प्रा० ३.१०.)। तथा गीयमानस्य सान भाययभूता शचः सामवेदे समानायन्ते। तमावास्ति लक्षण मिति घेत , न; पादादीना मसहीणं लक्षणत्वात्। 'पादवन्धे- नार्थेन छोपेता इसवदा मन्त्राः परच:', 'गीतिरूपा मन्त्राः सामानि', 'हत्तगीतिर्जितत्त्वेन प्रशिष्टपठिमा मन्ना यजंपि'- इत्युको न काघि महर:"-इति (अधिक मा. २. १. ५०.)। एवञ्च इदानीम्तनाध्यापकपलिहितो वेदनामग्रहो मुग्धकर पद पन्ततो यनका घ ग्रन्ये प्रन्ये वा यस्य कस्यचिन्मन्नस्य पाद- बन्धमाय मोपेतत्वावध दृश्यते , मोरय मेव ऋपन्यः मच्युत मसि।

·१५० निमतालोचनम्। अत एवं यत्रकच प्रत्येऽअन्य वा यस्य कस्यचिम्मन्त्रस्य गोत्यात्मकर्व इन्यते , सोऽवग्य मेव साममन्तः; तथैव यत्र का च ग्रन्ये ऽग्रन्थे वा यस्य कस्यचिन्मन्त्रस्य गद्यात्मफल दृश्यते, सोऽवश्यं यजुर्मच. । एतदेवाहीसायोक्तं बढक्पातिगग्यव्याख्याने दिमित्रेण- "तथाचोक्तम्- 'य: कथित् पादवान् मन्तो युतथाचरमम्पदा । स्वरयुक्तोऽवसाने च ता मृवं परिजानरो'-इति"-इत्यादि। एव चाय निर ऋगिति प्रदर्शित शतपयमाह्मणीयवचनम् 'अहाहात् सम्भवति"-इति । न श्वेतवचन मम्ति क्वचिदपि ऋक्महितायाम् , प्रत्युत प्रस्त्येव गतपयवाह्मणे (१४. ८. ४. २६.); यदि नाम ऋक्संहितावचनाना मेव कक्ष माचार्य मम्मतं स्यात् , ताई कथ मुताव भगवता याम्केन "नदेतहकझोकाभ्या मभ्युक्तम् (३.१ ४)"-इत्यादि। सामवेदीयमन्त्रयाह्मणेऽपि चेष मन्त्री विद्यले प्राङ्गादगादिति (१ ५. १७.), तदेव मिह ऋगिति शतपथीयं मन्त्र बाधा पीयं च वचन मभिप्रेतम् , श्लोक इति तदानी प्रचलिताया मनुमंहिताया पचना प्रदर्शि तम्। तदेव मेवेपाचार्यप्रविपियति यत्र कच घेदे स्यात् ऋगलक्षणो मन्त्र., भवत्येव ग्रहण तस्य ऋगिति, एवं यजुर- यीत्यादि । एवञ्च ग्रन्याना कानातवरलेऽपि वेदस्य वैविध्य तदनु वयोलञ्च यया पुरा तयाधापि मुम्थित मित्यथर्ववेदोऽपि नाम्माद मिन्नः , तम्यापि ऋग्यजुर्मयत्वात् । अपि च यया सामबहुम्ने सामवेद इति प्रसिद्धेऽपि अन्ये पठिताना मृचा मृक्वं यजा यशर मुररीकार्य मेव , न च तत्वीकारात् तम्य मामयेदस्वं विहन्यने ; तथैव प्रयदात्याबहुले अथर्ववेद इति पमिहेऽपि अन्य पठिताना मृचा गृका यमपाश्च यजष्ट कधं न स्वीका - . , ।

·कोऽयं वेदः। ध्यम तथा स्वीकृते घ तस्य अथर्ववेदत्वं कथं वा विहन्येत ? एव' हि अस्त्ववेदस्य खातन्त्रम् , तदीयमन्त्राणां के पाचिकत्व केपाञ्चिय यजुष्ट न केनापि कदापि कथ मपि वारितु शक्यते । तत् सिद्ध मेतत् ,- वेदानां ग्रन्यभेदक्ततचतुष्ट्वेऽपि रचनाभेदकत- बयीत्वे न कोऽप्यस्ति मंगयः । उता मप्येतत् सर्वानुबामणीहती- "विनियोक्ताव्यरुपय त्रिविधः सम्पदर्यते । ऋग्यजुःसामरूपेण मन्त्रो वेदचतुष्टये । अहेबुनीय मन्वं मे गोपायेत्यभिधीयते । ऋक् पादवद्धा, गीतन्तु माम, गद्यं यजुर्मन्त्रः । चतुर्वपि हि वेदेषु विधैव विनियुज्यते" इति । यचोक्लाम् ,- प्राचीनतमध्येव ग्रन्थ'पु छान्दोग्यादिषु वयी- व्यवहारः ; तदपेक्षयार्वाचीनेषु वृहदारण्य कादिवेवाथर्वनामेति । तदिदं तपा मेकदेशदर्शित्व मेवावेदयति ; सर्वत्र सर्व विदर्भ- नात् । तथाहि, तत्रैव छान्दोग्ये- "ऋग्वेदं विजानाति यजुवेंदं सामवेद माथर्वणञ्चतुधम्" इति (७. ७.) च ; तवैव मनुसंहिताया मपि - (८.२८.) "अभिचारेपु”, “कत्यास" -इति । तत्रैव शतपथवामणेऽपि - "वयो वेदा अजायन्त (११. ५.८.)"-इत्यादि च; तवेव महाभारतेऽपि- “अग्निहोत्रं वयी विद्या ( १. १००. ६६.)", "कञ्चिहमें वयोमूते (२. ५. ८८.)", "न सामऋग्यजुर्वर्णाः (३. १५.. १३.)"-इत्यादि च। किस्य हुना यव क्षच ग्रन्ये वेदस्य विलं दृश्यते , तव सर्व- अव चतष्द मपि। तदेव ग्रन्थानां प्राचीनखार्वाचीनवभेद एव वेदम्य वित्वचतुष्टव पाने वीज मिति मतं मर्वथैवा पाम्तम् ॥ अथर्ववेदव्याधुनिकत्व पाणिनिम्मरगा मपि मानान्तर मित्यु- ·साम-इमानि एगणं नाम सामवेद इति; तथैव शौनकादियाखाना साधार माम अथर्ववेद इति । गाकलादिसंहिताग्रन्थानान्तु हटवाभावः अत एव यथाप्रयोजनं मोजाधिषनारे पर पाकलादीमा "शाकनावा (४.३,१२८.) निसमालोचनम् । लिय तेषां तथैव । तथाहि-- ऋक्, यजुः। स मन्त्रलक्षणानि ; ऋगलक्षणो मन्त्रः , यजुर्लक्षणो मन्त्र, साम- लक्षणो मन्त्र इति ; तादृशमन्वास्तु सर्वेष्वेव वेदेषु राजन्ते इति सेषां ग्रहणेनेव सर्वयेदानां ग्रइर्य सम्पन्नम् ; सूत्राणा मेव प्रहये- नेव यया सर्वघा मेव पटाना मिति । अथर्वेति तु न किंविध स्यापि मन्त्रस्य लक्षणम् ; अपि तु यथा शाकलादिभावानां साधारणं नाम ऋग्वेद इति, यथा च कठादिशाखाना साधा- रणं नाम यजुर्वेद इति , यथा च कौथुमादिशाखाना साधा. अपि तु पाणिनेरतिपूर्वतनीयत्वादारीत्वाच्च प्रोक्तत्वं पापिनिसम्मा- तम्। मुलेखः कृतः पाणिनिना- इत्यादिभिः सूत्रैः; तवायर्यवेदीयशौनकर्महिताप्रोत्तरप्यत्ये- षोल्लेख:-- “शौनकादिभ्यश्छन्दनि"-इति (४. ३. १०९.)। सूबे छन्दसि इति दर्शनादिदश्च ज्ञायते यत् मोशन पायो- अपि न छान्दमः एव मयस्त्येव वादन ग्रन्थः पाणिोदित मच ग्रन्यः खल्यथर्ववेदीयगिनेव ; सत एवं सच प्रत्युः दाहृतं नागेशन "गौनकीया गिचा"-इति । अथर्ववेदीप स्यापि ग्रहणं कत मेव तत्र प्रोहाधिकारे "काश्यपकोशियाम्या मपियां णिनि." इति ( ४. ३. १.३.)। चतुरध्यायिकीक सूवस्याथर्ववेदीयवन्तु सुप्रसिद्ध मेव । किन तवेव प्रताधित यथैव "छन्दोगीक्थयातिकबाचनठान!"-इति (५. ३. १२) सूषितम् ; तथैव "पाथर्वपिकम्यफनोपश्च (४. ३, १२२.)- नधि ·कोऽयं वेद'' इत्यपि सूवित मेव। तथाच यथैव छन्दोगानां धर्म भानायो वा इत्यर्थे माधितं छान्दोग्य मिति , तथैव प्रायणिकाना धर्म पानायो वा इत्यर्थे साधित मेव आधर्वग इति पदम् । “चर- गादम्मिानयोः" इति (४. ३. १२६.) यार्तिकच पाणिनि- तात्पर्यायानपर मेव न तु वाचनिक मित्यपि तवैव भाचे स्फुटम् । तयाहि- "न चेदानी मन्यदायर्वणिकानां खं भषितु मईति , पग्यदतो धमादा पानायाहा"-इति । तस्तत. सर्ववेद "व्याख्या- नतो विशेषमतिपत्तिन हि सन्देहादलक्षणम्" इत्येव भाष्यसम्मतम् । तदित्य मय वेदास्तित्वज्ञानं पाणिनेरासीनवेति विधारस दूरे पास्ताम् ; प्रत्युत भयर्ववेदीया शीनकसंहिता , प्रधर्ययेदीय- कल्पसूवं चतुरध्यायात्मक कौशिक नाम, अथर्ववेदीया शिक्षा अथर्ववेदीयानां पाठप्रकाराघात्मको धर्मति सर्वाप्येतानि मास- आय राम्य प्राणिने. सुपिदितानीति सुय्यकम् । निकलाकारो यास्क पाणिनिरपि पूर्वतन-इमिवादिनां नये त निको सरुदेवाययं वेदीयनिगमोडतिदर्शनात् राम यास्कायापूर्व- हटवनियेनेव पाणिनिविदितवं सुवचम् । तदयव वेदप्य पाणिनिविदितत्वविचारस्त्वम्त पेटिकावा; तमने हि तत्पूर्व- जय यारत्यापि विदित पासीदपर्यवेद इत्युपपद्यते । सद्यथा- "तयापि निगमो भपनि- 'य मचिसि मधितयः पिनम्ति'- इति । .-.तयापि निगमो भवति-'यया देवा रंग माया- यन्ति'-इमि"-इति निरु. ५.२.६ । तायेतो पायेय निगमी पथर्व- वेदीयावेव (पथ में. ७.७.८.६.)। अन्यय च "एक पादं मोहिवदतीत्यधि निगमो भवति"-इसि (१२.३....) एषोऽपि निगमोय महिसास एव सत्यम्तेन ; यूयते पितषका- ·१५४ निरुतालोचनम्। दशकाण्डीयहितीयानुवाकान्त्यसूला द्या ऋक् “एक पादं नोरिस्व- दति सलिलादंस मुञ्चरन्" इत्यादि । किच्चात निघण्टु स्थितस्यैक- पादित्य स्यैष एव निगमोऽन्यत्र वैखदेव्याच तु निपात एवेति निर्णयात् निघण्टुसमाम्नाययवणात् पुराप्यासीदथर्ववेद इति यास्कसम्मत भवेत्युपलभ्यते ; निघण्टोईि यास्कादिबहुपूर्वत्रतत्वं पति- पादित मेव पूर्वम् (२२ २०४०)। तस्मात् ऋग्यजुम्मामवेदसमकालि- कत्व मेवाथर्ववेदस्यत्यव सन्देइलेगोऽप्ययुक्त एवेत्यमाक मिति वगत एक एव वेद, विविधरचनात्मकस्बयोति प्रसिहोऽपि फ्राभहिता , यजुरम हिता, साममंहिता, अथर्वसंहितेति चतु:- मंहितामियम स्मझ्यान्वित'। संहितालक्षणं तु प्रातिमाख्यादी प्रमिचम- “पदप्रकृति महिला" इति (० प्रा० २. १.), "वर्णाना मेकप्राणयोग' सहिता" इति (२०वा०मा० .. १५८.), "पए मन्त्रिकर्ष महिता" इति (पा. १.४.१०८.); एव- मादि । तब,- ऋगलक्षणाना (पद्यात्मकाना) मन्त्राणां चतुर्विधा- बपि मंहितासु विद्यमानत्वेऽपि यत्र अन्य ऋग्लक्षण मन्त्रभूयिक्ष, (कुम्तापादीना) यजुर्लक्षणमन्त्राधा मल्पत्वम् , तस्यैष ऋक्महिता- त्वम् । एव मन्यास विविधास्वपि संहितासु यजुर्त धणाना (गद्याम- कानां ) मन्त्राणा विद्यमानत्वेऽपि यत्र ग्रन्ये यजुषा मेवाधिक्यम् , ऋचा मपि यजुष्ये नैष पाठो विनियोगय, तस्येव यजुस्मंहितारयम् । अतएवोत मध्वर्युवायभाष्यभूमिकायां सायणाचार्ये गापि- "सत्र यजुषा मध्वर्युवेदेतियाहुनवात् क्वचित् कचित् ऋचा महायोपि यजुर्वेद इत्येवाप्यायते"-इति। माममंहिताया म्तीमाना गानानाच भूनीभूताना कामाञ्चिचाम् , मसोभनयानां कति घयाना यजुषा चाययवापि प्रधानतया साम्रा मेवाधारभूमिव - ·कोऽयं वेद, अतः स्पष्टम् । तदेवं पद्यगागीतिभेदात् या विविधा रचना भवति । तादृशरचनावैविध्यावलम्बनेनैतानि त्रीणि नामानि सम्पन्नानि, --ऋक् , यजु. , साम इति ; ततयतर्थसंहिताया: कि नाम भवितव्य मिति चिन्ताया मैव विभागकारिषो नातस्या नामकरण मुचित मिति सि तन्नामथर्वसंहितति ॥ अथर्वा नामपिरेव हि यत्रक्रियायाः प्रथमप्रकाशकः , स एव स्याहोमादिकार्य सीकर्यायव मृगादिनाना वेदविभाजकये. त्यपि नासङ्गतम् । तथा हि-- "यरथ प्रथम, पयस्तते"-इनि (ऋ. सं० १, ३, ४. ५.), "अग्निर्जातो भयवणा"-इति (ऋ. सं० ७.०, ४.५), "वा मग्ने पुष्करादध्यथर्वा निरमन्यत" -इमि (४० मे० ४. ५. २५. २.), "प्रयर्वायं पितर देवबन्धु मागर्म पितुरस' युधानम् । यस यन्त मनमा चिकेत प्रणो योवस्त मिईह वय." इति (२० स० १ १ २.) घेवमादि. मन्त्रनिङ्गात् प्रतीयत एवाथर्य यो यज्ञाविष्कतत्यम् । "यहष होतं नियते यजपाध्वर्यव साम्रोहीय व्यारव्या वयी विद्या भवत्यथ कोन ब्रह्मत्वं क्रियते इति वय्या विद्ययेति बूयात् (ऐ.वा० ५.५. ८.)"-इत्यादिश्रुतेश स्फुट मिव प्रतीयो यनकार्य- निर्वाहसोकर्याय मेय च ऋगादिमंहिताविभाग इति। किशावेष "भय केन नावं क्रियते !षया विद्यया"-इत्यत. ममया एवं वयी विद्या महत्वकरपे माधिकेमि परम् । न चापर्वहिता- ध्ययन मन्तरा ममयायापरण्या. ज्ञान भवितु महति ; सोचवाय- घ्यवहार्यातिरिमाना मध्यग्यजुर्मन्मापा तव सहावात् । अतएव "समाम्ब, पोप मास्ते"-इति (१.०१.०१.११.) मन्त्र त्य निधनावरे यारकोऽम्याह-"मा संविधगवं पेदितु मा" ·निरुतालोचनम्। -इति ( १. ३.३)। अध्ययर्ववेदी एस बध्या भवति, स एव च या समन्तात् रजति। तथाहि- "वयव विद्दान् यद भृग्व- निरोपित् सम्यगधीयानयरितवनचर्योऽन्यूनातिरिकाङ्गोऽप्रमती य रक्षति , तस्य प्रमादाद यदि वाप्यमानध्याद यया भिन्ना नौरगाधे महायुदले सम्प्तवत्" इत्यादि. , "तमाद यजमानो भृग्वशिरोविद मेव तत्र बाण हणीयात् , स हि यज्ञ तारय तीति वामएम्"-इत्यम्तो गोपययन्यो द्रष्टय (गो० वा. २. २.५.)। छन्दोगा अयि नागो भिषकत्व मामनन्त्येव--- ‘भपज कतो छ वा एप यज्ञो यवेव विद् प्रधा भपति (छा० मा. ५. १७.८.)"-दत्यादि। सामवेदमायावतरएिकादी साधणा- चार्योऽप्यवोचत्- 'त्रयाणा मपराधन्त ब्रमा पनिहरेत् सदा"-इति । युतरचेतद् तदेव प्रविनि , यदा खतु तस्य वेदवित्त्वेन ममग्रवयोवत्तृत्व स्यात, सर्व वेदवेत्तृ देव च तस्य विश्वव्यचा इति ममुद्र इति चास्यान सङ्गसते। यूयते हि- "समुद्रोऽमि विश्न न्यचा"-इति (य० वा. म०५ ३३.) यशुमन्त । स्फुटतरशतदानात दृश्यते गोपयपूर्वाह एव । तथाहि- 'तम्मा- दृग्विद मेव होतारं गीष, यजुर्पिद मध्वयंम् , सामविद मुद्रा- तारम् , अथर्गनिरोविद यमापग्" इति , “प्रजापतिर्यन मक- रोस् ; स ऋचेव हो। मकरोत् , यजुषाध्वर्ययम् , माम्नीमावम् , अथवा गिरोभिः ब्रह्मात्यम्" इति (गो. बा. १. ५. १. २.) च । एषय यनीयहोवादिकायर्यानुमारत एव चतर महिसा: सम्यवा ; यव च यदीय विधानादिक यूयने , नदेव तण्य यामा मिति च । तदा सर्वानुक्रमशिभूमिकायाम् - ·कोऽयं वेदः। "विनियोताव्यरूपो यः स मन्त्र इति चक्षते । विधितिकर हा Teral एवं कस्यैव वेदस्य चतुर्दा विभाग: सम्मनस्तत्र कः संशयः। सामवेदीयोहोच्यग्रन्ययोः प्रकरणसन्निवेशदर्शनेन च या कार्यसौकर्यायवैशास्य वेदस्य चतुर्भदा: कना इत्यामाति स्फुटम् ; दृश्यते हि सयोरुभयोरेव ग्रन्थयोः प्रामात् दश्य- रात्र-संवत्सर-एकाइ-महीन-सन-प्रायश्चित्त-तिसप्तपर्यायमकत्वम् । एव मेष अध्वर्यु वेदसंहितामाप्ये प्रथमानुवाकव्याख्यावतरणिकायां यदाह सायणाचार्यः~ "अस्मिन् वेद समास्याता दर्शपूर्णमासे- ष्टिमन्त्रास्विविधाः , प्राध्वर्यवा याजमाना हौत्रकाचेति । -- । एतेषां मध्ये याजमानानां होवाणाञ्च चिवस्थानीयत्वात् भित्ति- स्थानीयाना माध्वर्यवाणा मेवादी पाठी युज्यते"-दूत्यादि, तदपि सङ्गच्छते ; यदि तायतन एव संक्षिप्ता यन कार्यानुभम वेष प्रथिता न स्युस्तहि तस्य तथोशिरसङ्गतित्व मेवोपगच्छेनामेति । अधिवा यजुर्वेदीयमैत्रायणीयशाखाया: परिच्छेदविन्यासाना प्रत्यक्ष- सन्दर्शननेवास्ताइ छेदेवेषसंशयस्तत् कि मन प्रमाणपारायणेनैति । तथाच निष्पन मैतत् ;- होटश्यवहार्य मन्यास्त सर्व एद ऋचः; सासा मृर्चा संहनीनोपनिषदो अन्य एव सम्पन्न ऋ संहितति ; तदर्घ विनियोगायभिधायकच अन्य ऋग्नाप मिति। तायेव अन्यायधुना ऋग्वेद इति प्रसिदी। अध्वर्यु चयहामन्दान्नु चोऽपि सन्ति पर प्रधानतो यजुष्येव ; तादृगयेशननीय. निमदो अन्य एव सम्पदो यजुःसंहितेति ; तदयविनियोगाभि- धायकच अन्यो यजुर्माण मिति । तावेव ग्रन्यायधुना यदि इति ममिदी । उदारव्यवसायमन्या: उत्तु कचो, यचपि, सन्ति, पर , ·कोऽयं वेदः? वता मपि प्रथर्वमंहिताध्ययन मन्तरा न सम्भवेत् , पतो यथा होने ऋग्वेदः, यथा च प्राध्वर्यवे यजुर्वेदः, यथैव प्रौदावे सामवेदः ; तव महत्त्वे अथर्ववेदः। किञ्च यथा ऋग्वेदस्य होटवेद इत्यपरं नास , यथा च यजुर्वेदस्य अध्वर्युवेद इत्यपरं नाम , यथैव सामवेदस्य नावेद इत्यपरं नाम ; तथैवाथ- वेदस्य बघावेद इत्यपर नाम । अपि च ब्रवत्वकरणाय वाथर्व- वेदाध्ययनं विवेपसः सप्रयोजनम् , सच ऋगायध्ययम मते न सम्भ- पति, अतोऽथर्धवेदाध्ययनेच्छूना मृग्वेदाद्यध्ययन मध्यवश्य कर्तव्य मित्यतो ये त्वयववेदिनस्त एव प्रायवतुर्वेदाध्यायिनो भवन्ति, ततः "चतुर्वेदी"-इत्याख्यायन्ते, भाषाया 'चौवे'-इति च । तदेवं मूलत एकस्यैव वेदस्य रचनाभेदमूलकवयीत्वेऽपि हौवादिकार्य सौकर्याय कृतं चतुष्प मध्यवश्य मादरणीयम् । अतएव हस्यतेऽत्र निरतोऽपि- “चत्वारि पेशति, वेदा पा एत उत्ता:" इति (१२.१.७.)। मिड मित्य मेक एक येदो रचनामकार- भेदतस्त्रयोशब्दवाचोऽपि हौवादिकार्यानुसारतः सहितामन्थन- भेदात् पसार इति [छन्दः ] "छन्द."-इत्यपि वेदस्येवान्यतम मतिमाचीनं नाम । (१) छन्द पध्देन प्रथमं तावत् पेगप्रबन्धाना मेषा वायादीनां सर्वपा मैव बोधी भवति । तत एव मायर्वणिका भाम- नन्ति- "बीपि छन्दासि कषयो पापो बाता पोषधयः" इति ( १८.१.२...)। तत्र छन्दासि बन्धनानीत्यर्थ. । भवा- प्युपपद्यत एतग्निरुताम् – 'छन्दासि शदनात्' इति (७. ३.६.); शादनं नाम बन्धन मेय ; बन्धनान्येव होमाः सय विषयाः ; तदुत भाञ्चतत्वकोमुद्याम् – “विपखन्ति विपयिण मनुबन्नति ॥ .-.

·१६. निगमालोचनम्। स्पेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत् , विषयाः पृथिव्यादयः सुखादयद्याम्मदादीनाम् (५लो. को० )"-इत्यादि । (२) सत उत्तरं सर्वेषा मपि अक्षरममाम्नायानां तत्त्वतस्तु येन केनापि प्रकाशितानां सपा शब्दाना मकारादीनां छन्दः- भन्देन व्यपदेशी भवति । तत एव तैत्तिरीया पाम- नन्सि- "छन्दः पुरुष इति य मबोचाम , अवरसमाम्नाय एव ; तस्यैतस्याकारी रसः"-धति (३.२. ३. ४.)। तमाम्यु- पपद्यत एवैतबिरुतम्- 'छन्दांसि छादनात्'-इति ; छादनान्येव हि शब्दा अकारादयोऽर्थानाम्। (३) तत: पधादातर्षी प्रबन्धेषु ऋगादि त्रिविधेषु मन्ने- बपि व्यवहृत छन्द इति । तत एवैव मम्याथर्वणिका भामनन्त्यु- छिटसूमो--- "अग्न्याधेिय मयो दीक्षा फामप्रच्छन्दसा सह । उमन्नयनाः सत्राष्टेिधि समाहिता" इति ( ११. ४. १.८.)। अन्यच च "दिवो नु मा हहतो अन्तरिक्षादपा सोको अभ्यपप्तट्रसेन। स मिन्द्रियेण पयमाह ममे छन्दोभियनः मुक्का फतेन-इति (इ. १२. ११.१.) । तत्राप्युपपद्यत एतदेव गिरात 'छन्दांसि छादनात्' इति ; शदनान्येय हि ते गन्ना मनीभाषा- दीनाम्। निरालारम्भेऽपि यद भाषितम्- “इन्दोभ्यः समा. ट्रय ममान्य समानाताः (१.१ १.)"-इत्यादि , सवापि मन्वेभ्य इत्येव तस्यायं ; तप हि निधष्ठी मन्चमावत एयोह- ताना पदानां दर्शनात् । अत एव तस्य हत्ती 'छन्दासि-मन्या.' -इत्येवो दुर्गाचायें पापि। भूयते चेदं तेत्तिरीयारके - "छन्दमा मपभो विश्वरूपः भूर्भुवः सुपरन्द प्रोम्" इति (१०.६.) 'यः' प्रपथः .00 ·कोयं वेद । 'छन्दता' वेदानां मध्ये 'ऋषभ,' श्रेष्ठ:"-इत्यादि च सार्थ साय- णीयम् । मयैव छान्दोग्यत्राधणेऽपि-- "देवा यै मृत्योर्मभ्यस- स्त्रों विद्या प्राविगएप्ते छन्दोमिरच्छादयन् ; यदेभिरच्छादयाए. स्वच्छन्दां छन्दस्त्वम्" इति ( ३.४ २.) । मतपथेऽध्येव मेव- "यदेभिराम न मायादयत् , देश मृत्योर्षिभ्यत , तन्दसा छन्द स्वम्" इति (४, ५, १.१.)। निघण्टु गुप्तस्य ( २. ७. १४.) कान्ति कर्मणोऽपि, धासोनिप्प- यो छन्द इत्येके। नयाच सर्व एव वेदाः काम्यमानाथामा सर्वकामपूरका' कमनीया था। यतिकर्मण एव (२. १४. २०, २१.) भवति छन्द इति च केचित् । तथाच सर्वेषा मेव वेदमन्त्राणा माया गनिरिति छन्दस्वम ; अर्चनीया या सर्ववेदा पस्माक मिति। तदेवं पुरा सर्वेपो मन्त्राणा साधारण नामासोच्छन्द इति सर्वसम्मतम् । अतएव निघण्टो स्तोट नामस ( ३. १६ १०.) 'छन्द ' इति पदचामातम्। पाणिनीय भूतेषु , कात्यायनीय- यात्र्तिकेषु , पतनलेरिष्टिषु , अन्यत्रान्धव चेवमादिषु ग्रन्येषु सयेदपर छन्दोवचन सर्वशादिमम्मत सुप्रसिद्धञ्च त्यतसर्व एवं वैदिकाग्छ न्दसा इत्यभिधीयन्तेऽयोति । (४) प्रस्तीद्वापर मपि जेयम् ;- “च सामानि छन्दासि पुराणं यजुषा सह । उच्छिष्टाजजिरे (म० सं० १९. 8. २. ४.)" -इत्यावणे , "समाद यमास पर्वहुत रवः मामामि जनिन । एन्दासि जधिरे तमाद यजस्तस्मादजायत (ऋ० स १०.८.)"- इत्युचि च “छन्दामि"-इति पदेन सामवेदीयच्छन्दोनामपन्यीय- मम्बापा मेव ग्रहण मिष्यते छान्दोकमत्वेति । सामवेदीयानां हि संहिता, छन्दो गान मिति विधा मिवा! गानं सत्र ·निरुतालोचनम् । वाक्यानि ; गैयारण्योहोहोति चतुर्विधम् ; छन्दस्तु योनिरुतति दिविधम् । सयोग्छन्दोग्रन्थयोईयोद्यार्मिक इत्यपि व्यवहारोऽनतिप्राचीनो क्या- करणतोपकरः। एवं हि यथैव 'तस्मात सर्वहुत: यज्ञात्' 'ऋचः' ऋग्वेदीयाः, यजुवेंदीयाः , अथर्ववेदीयाच ; 'यजः' यपि यजु- बेंदीयानि सामवेदीयानि अथर्ववेदीयानि च वृत्तगीतिवर्जिताप्त- 'मामानि' सामवेदीयानि यजुर्वेदीयानि च 'जजिरे', तथैव 'तमात्' तत एव यज्ञात् 'छन्दांसि' सामवेदीयगानमूनी- भूताश्छन्दोनामकमन्त्राय जजिरे इति तदर्यः । नन्वेवं तेषु छन्दःसु च ऋग् लक्षणं विद्यत एवेति पुनश्छन्दोग्रहण मानर्थक भजेतेति चेन, न; तेषा प्राधान्यख्यापनाय ब्राह्मणपसिष्ठम्यायेग पृथग्रहणस्येष्टत्वात् ; अन्यथा हि ग्वेदत एवोद्धृतास्ते मन्त्रा इति भ्रममूलक मप्राधान्यं स्यालेषा मिति । एतेन ऋग्वेदत एव साममूलीभूतास्ता अचम्तय मनहोता पति मतं नु दूरोसारितम्। पुनविंशयिथामथैतदिहैवोपरि- टाम्मन्वनिरुक्तिप्रकरणे। वस्तुतो यनार्थ मेव होवम् , यनार्थ मेवीजात्रम् ; तत्र होटकार्यनिहाय ये मन्वाचिताः, ने हि सर्व एव ऋक्संहितायां दृश्यन्ते ; उदारकार्यनिर्वाहाय ये सु मन्त्रा- थिताः, से मामरूपा यूपाय ; त एव दृश्यन्ते सामसंहिता- याम् । नव च माममहासात्म प्रन्यानां मामेत्येव प्रसिरिथिर- स्तनो , इदानीन्तु गान मिल्यपि ; असहारमप्रन्ययोस्त छन्द- इत्येव प्रसिद्धिः पुरातनी, पार्श्विक इति तु पाणिनीयाना मिति विशेप.। इत्य खव पश्यतु,तावा-ऋहितात: मामवेदीय- गुंडरपस्य कोऽवसरः । यदैव यथैव यतएव येनेय ऋमंहिताया ऋचा सतह सम्पन्नः , तदेव तव ततएव नेनेव माममंहिताया. -.

·कोऽयं वेदः. छन्दसाच सहः ; तत्येतत्यापनायव "छन्दासि जजिरे तस्मात्" इति कातः पृथगुपन्यास इति । (५) गायवादीना मपि छन्दस्त्वं व्यवहृतं पुरैव; "छन्दासि च दधतो अध्वरेषु (ऋ. स. ८. १६.५.)"-इत्यादि मन्वेश्वपि तथा प्रतीतः । प्रनापि छादन मेव वीजम् ; भवति हि शब्दाना छादनं गायत्रवादिभिः। किञ्च यथा खलु पवैभवति शब्दानां छादनम् , तथैव गद्यर्गानरपीति सर्वविधरचनाना मेष छन्दस्त्व चिरात्प्रतिष्ठितम् ; कालभेदालोकिकव्यवहारो विभिन्न इत्यन्यदेतत् । अत एव "छन्दासि छादनात्" इति व्याख्यानावमरे तं दुर्गा- चायण- “ते ( मन्त्रा: ) छन्दोमयाः ; नाच्छन्दसि वागमति"- इत्यादि। अतएव च गद्यात्मकस्य यजुर्मन्वस्यापि छन्दोनियं कुर्वन्ति वैदिकाः, याजुपीति गायत्रमादिभेदोऽपि वर्णित. पित लाचार्य ( ३. ३-८८०) । एवञ्च निश्छन्दो यजुरिति चापेक्षिक वचः ; कात्यायनेन सर्वपा मेव हि यजुर्वेदीयमन्त्राणा छन्दोज्ञानस्य विधानात् (अनु. १.१.)। माध्यन्दिनीभाप्योप्रक्रमे महीधरेगा- प्युताम्- 'तब यजुर्वेदमन्त्रेषु कानिचिद यपि काचन ऋचः ; तत्र ऋचा नियताचरपादासानाना मावश्यक छन्द' कात्याय- नैनोक्लम् , यजुषा पडुत्तरशताक्षरावसानाना मेकाक्षरादीना पिङ्ग- तेन दैव्येक मित्यादिनोक्त छन्दो घोहव्यम्' इति । (६) यत. प्रभृति 'मन्नबाधणयोवेदनामधेयम्'-दत्यभूत सुदृढन्, तत प्रभृत्येव ब्रामणग्रन्याना मपि छन्द गन्दैन च ग्रहणीयता सुतरा सम्पना; एव मपि मन्तभागाना मेघ मुख्य छन्दस्व मिति तन ततोऽपि विलय भएगतम् । अतएव यास्त्रो मन्त्रार्थेमाने एव छन्द गन्द मायुक्त (१.१.१.), मन्नानणयो- ·निमलालोचनम्। भयोरेपाविशेषण छन्दःशब्दव्यवहारं कृतवता भगवता पाणिनि- नापि कचित् प्रायोजि मन्वेष्वेव च छन्द इति । तथाधि -- "छन्दोबाधणानि च तद्दिषयाणि (४. २.६६.)"-इत्येवमादीनि समालोयानि ; न हि तत्र छन्दःशब्दस्योभयपरत्वे बाहाना पृथक् ग्रहण मुपपद्यते । (०) सतो वेदाङ्गाना मपि वेदत्वातिदेशात् छन्दस्व भव्य- निवार्य मेष । तदुहां मगवता पतञ्जलिना- "छन्दोवत् मूत्राणि भवन्ति" इति (१०४ पा० २ भा०), पर तत्रापि ये केचिरा शौनकीयशिचादयः , सेषा वेदाङ्गत्व मसु मास्तु या छन्दस्त्वं त नाम्त्येय । तथा च दर्मितं प्रत्यु दारहणम्- "शौनकादिभ्यम्छन्दास" -इसि-( 8. ३. १०६)-सूत्रीयखरे 'छन्दसि किम् । गौनकीया शिक्षा'-इति । अपि वा तव सुत्रे मुख्य छन्दस्व मेवातितम् , न च तदेदाधाना मित्येव तथा नागशेनेति। प्राविधाख्या- दावपि व्यवहत एव छन्द.शब्द. पतञ्चलिना- “छन्द.गाम्तेपु"-- इति (१५० २पा० १०); मातिगास्यादिप्येव तदर्थो गम्यते ; अपि वा छन्दसा गास्तेषु इत्येव तदर्थः । (८) मार्गशादिभिस्तु मिनुसूचमटसूयोरपि छन्दस्व खोक- तम्। नयाहि- "तित्तिरि । इत पारभ्य वक्ष्यमाणा: प्रत्य- यास्ते में कदिगित्येतत्पर्यन्त छन्दसि वाये इयन्ते। भोनकादिभ्य- छन्दसीत्यत छन्दोग्रहास्य पूर्व मपकांदुरबानुरतेय"-इति सधुगन्देन्दुशेखरे ट्रष्टव्यम् । तित्तिर्यादिषु नमकदिगिति ततः पूर्वपा ( ४. ३. १०२-१११.) दगानां सूवाणां नवम एव "मितु- नटसूवयोः" ग्रहणं दृश्यते । तदेवं प्रमादिदानी मातिप्रमिग्रन्य- मावस्येव छन्दम्व मुरकुर्वन्ति विपशित इत्यसम् ।

·कोऽयं घेद। नापवाद्यः । स्वाध्यायः ] स्वाध्याय इति च तस्यैव वेटन नामान्तरम् । "स्वाध्यायोऽध्येतभ्यः (२. पा. २, १५.७.)"-इत्यातिति' “य: स्वाध्याय मधीतेऽब्दम् (२. १०७."-इत्यादिस्मृतिषु च तथैव व्यवहारात् । हिजातिभिः सम्यगध्येय एष इत्येवायं स्वाध्याय इति कथ्यते। अतएवाह भगवान् मनुः (२. १६८.)-- "योऽनधीत्य हिजो वेदानन्यत्र कुरुते अमम् । सजीवनेव शूद्रत्व मारा गच्छति सान्वय."-इतीति । [आगमः ] आगम इति च वेदस्वैव नामान्तरम् ; "रचो- हागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम्" इति पाणिनीयवातिंककार- कात्यायनायु क्तः । “आगम.-- खखपि जानन पडहो वैदो- ऽध्येयो नेयय"--इति च तन्त्र पातघ्नलम्। भकुमारिलेनाप्यु स्वलोकवार्त्तिकभूमिकायाम्- “आगमावणथाई स्वलन्नपि"-इति। साङ्यकारिकाया मोखरकोनापि यदुलम् "तस्मादपि चासिई परोध माप्तागमात् सिचम्"-इति, तदप्ये - तदभिप्रायेणैवेति । [निगमः ] निगम इति च आगम इति चानन्तरम् । यास्कीयेऽत्र निरुते यावन्ति खलूदाहरणानि दर्शितानि, प्राय- स्तावता सर्वेपा मेव निगम इत्यु पन्यासो दृश्यते । तयाहि- "सत्र खलु इत्येतस्य निगमा भवन्ति-"-इत्यादि (३, २.३.)। "प्रथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नेगमाः छतो मायन्ते, दमूना: घेवसाधा इति ; अथापि नैगमेभ्यो मापिका. जा त मिति"- इति (२.१.३.) शह स एप यास्वः। "निममा, .-. निगमनास्"-इति ( १.१.१.) च नाव मिति । अत्र चेद तत्त्वम्-भादी मु निगम इति मन्वभागवाभि- ·निकतानोचनम्। धान मासीन्न बाह्मणभागस्यापि ; निरुतग्रन्थे सर्ववव मन्त्राणां मन्यांगानाक्षेव निगमत्वेनोपन्यासात, "प्रथापि भापिशेभ्यो धातुभ्यो मेगमाः कृतो भायन्ते , दमूनाः फेवसाधा इति ( २. १. ३."- इति तत्प्रदर्शितयोः 'दमूना:'-'क्षोत्रसाधाः' इत्यनयोः पदयोः मन्त्रमागे एव विद्यमानत्वाच। मन्त्रमामत उडतानां पदानाम् , तदाययप्रन्यानां चास्ति निगम इति व्यवहारः। तथाहि मनु- संहितायाम्- "नित्यं गास्वायवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्"--इति (४. १८.)। पत्र चोक्त मिदं कुल्लू केन-~~ "तथा पर्यायकथनेन वेदार्थावबोधकान् निगमास्याच ग्रन्यान्”-इति। मेधातिथिना तु व्याख्यातम्- "वैदिका निगमाः= वेदार्थज्ञानहेतवी निगम निरमाव्याकरणमीमांमाः" इति । पत्र निगम इति निघण्टोरेव ग्रहणं तस्याभिप्रेतं गम्यते । तत: कालमभावाद ब्राह्मणग्रन्येवम्युप- सझान्तं निगमाभिधानम् । अत एव भागवतादौ निगमपदेन मन्त्र- बाधणीभयात्मकस्य वेदस्येव बोधो गम्यते । तथाहि (१.१.३.)-- "निगमकल्पतरोगलितं फलं शकमुखादमृतद्र्वसंयुतम् । पिवत भागवतं रस मालयं मुहुरहो रमिका भुवि भावुका."-इति। "निगमो वेदः , स एव कल्पतरु., सर्वपुरुषार्थोपाय- स्वात; तस्य फल मिदं भागवतं नाम"-इति तत्र श्रीधर. स्वामी, "निगमकल्पतरो सफलोत्पत्तिभुव. शाखोपाखाभि- कुछ मष्यध्यारस्य वेदरूपतरोः" इति तु तत्र क्रमसन्दर्भः , "निगमो वेदः स एव कल्पतरुः"-इत्यादि च तवैव विसनाया। यस्तुती मन्वभागस्य निगमत्वं चिरादेव व्यवहृयते , भागम्य तथा व्यवहारम्बनतिप्राचीन: ऐतदेयादिभिः मोता: मसिहा माझाएनन्यान तविगमन्यास्थानादिपरा एवति । यदा हि नाम- ·फोऽयं वेद, बहु कालपार्यक्यात मन्त्राणां दुर्बोधतोपपदा , तदैध यज्ञा- नुष्ठानतत्परैः तदानीन्तमै घणः तेषां मत्वाणां विधानादिष्यव- स्थया सह मन्त्रान्तर्गतदुर्बोधपदाना मी अपि भाषिताः ; प्रती ब्राह्मणान्येव आदिवेदभाष्याणीतिवचम् । तद्यथा श्रूयतेऽय मुन्नन्तः ( ऋ०म० २. ३. २३. ४; १.४. १८.६.)- “य भेन यज्ञ मयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः" इति। तविधिव्याख्यानपरश्चैतदेतयक बामणम्- “यनेन यज मयजन्त देवा प्रत्युत्तमया परिदधाति । - । छन्दांसि वै साध्या देवाः , ते ग्रेऽग्निनाग्नि मयजन्त । 'त स्वर्ग लोक मायन्' श्रादित्याश्चैवेहासनगिरमच (१.३. ५)"-इत्यादि । तत एप निकतोऽपि व्याख्यातः (१२. ४.७.)। तथैव योऽयं शलकप्णयोरुभयोरेव यजुयोरारम्भमन्त्र:--"पे खोजें त्वा वायव स्थ देवो वः मविता मार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्म" -इति । तस्यैतस्य विधाने. सइ टुर्गमपदव्याख्यानानि च शतानि दृश्यन्ते रातकणयोरुभयोरेव माद्वाणयोः । तथाहि मतपथ- साधणे - "ध्ये तदाह यदाद इये बेति"-इति, “यो पृष्टा- दुर्ग रसो जायते , तस्मै तदाह"-इति, 'यो वै ये तमं कर्म"- इति च (१, ७, १.१-५.)। तेत्तिरीये "तृतीयस्या मितो दिवि सोम पासीत्" इत्यारभ्य "ठतमाय का इत्याह यत्रो हितमं कम्म तस्मादेव माइ"-इति यावत् (ले० प्रा० ३.३. १.१-४.) अन्यमन्दों द्रष्टव्य । तथा यूयन्ते सामवेदे मर्वसामखेव ये स्तोभाः , ते खलु व्याख्याता यस एव सदशाहाणे- "मचं वाव नोको झाड.

·निकतालोचनम् । । धान मासीन्न बागाभागस्यापि; निरुतग्रन्ये सर्वदेव मन्त्राणां मन्त्रांगानाञ्चेष निगमत्वेनोपन्यासात, "प्रथापि भाषिकभ्यो धातुभ्यो नेगमाः तो भाप्यन्ते , दमूना: वेवसाधा इति ( २. १. ३.)"- रति तत्प्रदर्भितयोः 'दमूनाः'-'होनसाधाः'-इत्यमयोः पदयोः मन्नमागे एव विद्यमानत्वाच । मन्धभागत उहतानां पदानाम् , तटाययपन्यामां चास्ति निगम इति व्यवहारः। तथाहि मनु- संहितायाम्- "नित्यं शास्त्रायवेक्षेत निगमांचैव वैदिकान्"-इति (४. १८.)। भन्न चोक्त मिदं कुम्मू कन--- "तथा पर्यायकथनेन घेदार्थावबोधकान् निगमाख्याय यन्यान्" इति। मेधातिथिना तु व्याख्यातम्- "वैदिका निगमाः- वेदार्थज्ञानहेतवो निगम निरुतव्याकरणमीमांसा"-इति। अत्र निगम इति निघण्टोरेव ग्रहणं तस्याभिनेतं गम्यते । तत. कालप्रभावाद मानणपन्येप्वप्युप- समान्तं निगमाभिधानम् । अत एव भागवतादी निगमपदेन मन्त्र- ध्रा प्रयोभयामकस्य वेदस्यैव बोधो गम्यते । तथाहि (१.१.३.)- "निगमकल्पतरोगलितं फलं शकमुखादमृत्वसंयुतम् । पिवत भागवतं रस मालयं मुहुरहो रसिका भविभावुका." इति। "निगमो वेदः, स एवं कल्पतरु., सर्वपुरुपार्थोपाय- त्वात् । तस्य फल मिदं भागवतं नाम"-इति तत्र श्रीधर- खामी , “निगमकस्पतरो. सर्वफलोत्पत्तिभुव, शाखोपशाखाभि- वैकुण्ठ मम्यध्यागढ़स्य वेदरूपतरो:"-इति तु तव क्रमसन्दर्भः , "निगमो वेद, स एव कल्पतरः" इत्यादि च तवैव विश्वनाथः। वस्तुती मन्तभागस्य निममत्वं चिरादेव व्यवहृयते , ब्राह्मण- भागस्य तथा व्यवहारस्वनतिप्राचीन, ऐतरेयादिभिः प्रोता: प्रसिधा बामणग्रन्यास्त निगमव्याख्यानादिपस एवेति । यदा हि ।

·कोयं घेद . १६७ बहु कालपार्थक्यात् मन्वार्थाणां दुर्बोधतोपपना , तदेव यमा- नुष्ठानतत्परैः तदानीन्तन धौ या मन्त्रा विधानादिश्यक- स्थया सह मन्वान्तर्गतदुर्योधपदाना मर्था अपि भापिता' ; प्रतो ब्राझापान्येव आदिवेदभाष्याणीतिसवचम्। तद्यथा श्रूयतेऽय मृमन्तः (ऋ०स० २, ३.२३. ४, ८.४. १८.६.)- "यन यज्ञ मयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्धा सन्। से हनाकं महिमान' सचन्त यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः" इति। तहिधिव्याख्यानपरचैतदैतरीयक बानगम्- “यनेन या मयजन्त देवा प्रत्युत्तमया परिदधाति । - । छन्दांसि वै साध्या देवाः , तेऽग्रेऽग्निनाग्नि मयजन्त । 'ते सर्ग लोक मायन्' पादित्यावेहासनगिरसय (१.२. ५.)"-इत्यादि। तत एप निरुऽपि व्याख्यात. (१२.५ ०.)। तथैव योऽयं शलक्षणयोरुभयोरेव यजुयोरारम्भमन्व'--"इपे खोने वा वायव स्थ देवो व मविता प्रापयतु येष्ठतमाय फर्म" नि । तस्यैतस्य विधाने. सह दुर्गमपदव्याख्यानानि च कृतानि दृश्यन्ते शतकपणयोरुभयोरेव मानणयो। तथाहि शतपथ- ब्रामणे - "हध्ये तदाह यदाह पे खेति"-इति, "यो हष्टा- दुर्ग रसो जायते , तो सदाह"-इति, 'यज्ञो वै ठतम कर्म"- इति च (१.७.१.१-५.)। तैत्तिरीये "तीयम्या मितो दिवि मोम आमोत्" इत्यारभ्य "येठतमाय कमेश इत्याइ यत्रो हि येहतमं कम्म तमादेव माई"-इति यावत् (ले० प्रा० ३.२, १. १-४.) ग्रन्थमन्दों द्रष्टव्य । तथा यूयन्ते सामवेदे सर्वमामलेद ये स्तोमाः , ध्याख्याता सन्त एव साझ~ "प्रयं वाव लोको शाह. ते

·निरुतालोचनम्।
कारो वायुविकारयन्द्रमा पथकार: मान्मेहकारोऽबिरीकारः
पदित्य उकारो निहव एकारो विश्वेदेवा भौहोपकारः प्रजापति
द्विारा प्राणः म्वरोऽत्र या वाग् विराट् पनिरलस्तयोदश स्तोमः
सच्चारो हुप्पकार (श० प्रा० ३. १३. १-३.)"-इति ।
यवलेपायितथाय मयों मीमांसादाने। तथानास्ति तव
मन्त्रनिद्राधिकरण सूवम्- "विधिगदाश"-इति (१.१.५३.)।
विधिगम्दाय विवक्षितार्थानेव मन्वाननुपदन्ति ,- 'मसं हिमाः
गत वर्षाणि जीन्यामोत्येमदेवाह'-ति" इति तज्ञाप्यं भवरखामि-
फातम्। “मन्त्रस्याप्यानदयो बाधणगसः शो विधियद इत्यु-
यसे"-इतिघमा मायणाचार्योऽपि । ततेवोदानन्य व्याया-
तव तेनापि तयेव पापम् । तथाहि- " य मायायते-
'गदिमाः शर्म वर्षाणि जीयामोयेवंतदाह-रसि। तब 'पर्स
हिमाः ( म० १, ५.१.४.)-इन्यवाद पाण्येयमन्त्र प्य
प्रतीकन , पगि शु मध्य तात्पर्यश्थाप्यानम्"-इन्यादि ।
तनायेऽप्युम्-एव हिमयदेम गाहा समायोऽभिधीयमों;
नयाच मामयम् -रल्याटि।

·कोऽयं वेदः। १६८ म्वा यज्ञकम्मस्वराणां विधानस्य पालोचमयेहयुक्तमाष्यशष्टेन बाघाना मेव बोधने कान्वायनाभिप्रायोऽनुभूयते ; "अथ मानण- खरसंस्कारनियम."-इत्यारभ्य "तान एदाङ्गोपाङ्गानाम्"-इत्यन्तन परिशिष्टप्रन्येन भाषिकादिवराणां सुष्ठ परिचायितत्वात् । ब्रामाण- ग्रन्यानां हिमायखेनैव तदीयखराणां भापिकत्वसिद्धिः । ब्राह्मण- स्वर एव भाषिकस्बर इत्युच्यते इति तु सर्वसम्मतम् । अतएवो- काम् "एकम्” इति सूत्र स्योव्वरभाषस्य टीप्यन्याम् -- "मन्त्र- काण्डपठिताना मपि बाणभागाना मवस्तू पर इत्यादीनां वैवर्यम् (निममस्ख रत्वम् । एव ; बाह्मणकाण्डपठितानां विश्वेदेवाः शोम्तन मपथैहेत्यादीनां भाषिकवर एवेति"-इति। मन्तकाण्डे प्राणवचनानाम् , बाधापकाण्डे च मन्त्राणां पाठस्तु सप्णयजु- वंदे एवाबातो नान्यवेति च मर्तव्यम् । तथा तैत्तिरीयसंहिताभाथभूमिकाया मपि स्पष्ट मेवामि- चख्यौ सायणाचाय्यों ब्राह्मणाना मन्तव्याख्यायन्यत्वम्- “यापि मन्त्रवान पामको वेदः, तथापि ब्राप्रपस्य मन्तव्याख्यानरूपखात् मन्ता एवादी समानाताः" इति । तदित्य सिध मेव सर्वेषां हि मन्त्रग्रन्याना मसाधारणं नाम मन्न इति निगम इति च ; एवं सर्वेपा मेव नाचायन्याना मसा- धारणं नाम मात्रण मिति भाग्य मिति १; तथा मन्त्र प्रन्येषु श्रुतानां पदानां वाक्याना पाच नैगमत्वम् ; बामणग्रन्य- श्रुतानां पदाना वाक्यानां स्वरायाच भाषिकत्व मिति । एव "प्रोक्षणन्तु हिरण्यवता पापिना दर्भपिप्लवता वेहि भाभि कम् (६.२.)"-इत्युक्तं सगच्छते साध्यायनयन्धकारसि । "अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नेगमाः -.; अथापि पत ·१७, निरवालोचनम् । नामेभ्यो भाषिकाः (२.१.३.)"-इत्यादी निरक्ते श्रुतं भापिका पदं यदि भाषागन्दमूलक मेव, तथापि न क्षतिः ; भाषाभाष्ययो. रेकधातुजत्वात् । किञ्च भाषयोपनिवड मेव भायं भवति ; मूलार्थ- बोधने एव हि सर्वभाष्यस्य तात्पर्यम् ; न च चलितभापया कथन मन्तरा मूलस्य स्पष्टतया बोध सञ्जायते । तदेवं वेदस्य दुर्गा- धवपरिहाराय यदा ब्राह्मणग्रन्या विरचिताः , तदा तादृश्या एवं भाषाया व्यवहार आसीत यादृश्या रचितानि वेदभाप्यरूपाणि ब्राह्मणानि। एवञ्च तदानीं ब्राह्मणग्रन्यीयानां वाक्यादीनां यथा- सौद भाषिकत्वम् , तपाद्यतनीयाना मरमहाक्यादीना मपीति सम मेति नरुक्तञ्च न विरुद्धाते। वनुतस्तु पुराकल्प माना अन्यरचनाकाले मन्त्राणा मेव वैदिकत्वेन ग्रहण मामीद्योग्यम् ; बाधाणानान्त्ववयं लौकिकत्वेनैव ; पर मिदानीन्त मन्ववाहा- णयोरुभयोरेव वैदिकत्वेनाभ्यनं सम्पद्यते ; मोत्रिकाणा मपि पचनानां वैदिकयत्त्वम् , तन परस्त्याना मेव लोकिकत्व मिति । शास्तकता व्यवहार एवाव निदानम् , तत्रापि कालस्यैव प्राधान्य मित्युभ्युपगन्तव्य मत एव भा सूखकालात मिदमविणेपेग “मन्त्र- बापयोवेदनामधेयम्" इति। [ मन्त्र ] तत्र, त्योमन्वनाझ गयोरादी तायत् मन्यस्य नक्षण मनुसन्धै यम् । कियाम मन्तत्वम् । इति ; नपणम्योपयोगी हि पूर्वाचायें: प्रदर्शित एव- "ऋषयोऽपि पदार्थाना नान्स याम्ति पृथकगः । लक्षणेन त मिहाना मत याति विपयित:"- इति । तयोऽनुमनीयमानञ्च दृश्यते- उ मलु मगमता याम्को- नेव "मन्त्राः मननान्" इति ( ०.३.६.) मनिचनम् ; नन एय मिहन मन्तन घणम्- 'मननहेतुमन्च 'इति । तथाच मत ·कोयं वेदः ! हत्ति:-- "नेभ्यः (मन्त्रेभ्यः ) हि अध्यायाधिदेवाधियज्ञादि- मन्तारो मन्यन्ते तदेषां मन्नत्वम्" इति । 'मननहेतुर्मन्द इत्युक्ते वाझ पिऽतिव्याप्तिः' इति युवता साय- दोन दूषितचेतलचर्य ऋग्मायभूमिकायाम् ; परं न तबोदा- हतं तादृय बाणवाक्य मेक मयि। तथाचावगम्यते- "तमो- दकेषु मन्त्राच्या (जै. सू. २. १. १२.)"-इतिस्वानुमतम् "अभियुक्तानां मन्त्रोऽय मिति समाख्यानं लक्षणम्" इति विव- हया,- 'विहितार्थाभिधायको मन्त्रः'-इत्यस्य पूर्वाचार्यविहितस्य, असिपदान्तादीनां पञ्चदगानां च मीमांसाहतिदुदाहतानां, मन्त्रलद पानां मीमांसाभाष्यकारकतखगड़नेभ्यः सोदाहरणेभ्यः कतिचिदुदत्य दिदर्भ यिषया चोहिग्नचित्तस्तववेकाग्रमना यास्कोने विचारावसरं नालभत स इति । प्रतिपादितञ्चास्माभिर्मीमांसा- कारस्य जैमिनेः यास्काग्रजत्वम् (८५ पृ.); तथाच जागरिते- ऽपि हि ताशे लक्षणे यदुत यास्कोन “मननान्मन्त्रः" इति, ततः सम्भाव्य मेवेतनय मदुष्ट मिति। अपि च मायणतः प्राचीनेन, उडतासिनापि हि शदरस्वामिना तत्सवस्य भाष्ये विहितार्थाभि- धायकत्वादीनि मन्तलक्षणानि खण्डखण्डीकतानि ; परं न तम्मि- विहऽध्यस्य याकोयलचपस्यावतरण मपीट तेन ; इतय प्रायते नैतमचयं दुष्ट मिति। "पविशिष्टस्तु वाक्यार्थः (जे सू० १. २. ४०.) इति सूत्रस्य, “विधिमम्दाच-इति (जे . १...५३.) सूदस्य च व्याख्यानावसरे , मन्त्राणां मननसाधनवं च स स्वयं व्यनक्ति-- "तु-शब्देन मन्त्राणा मदृष्टार्थ मुच्चारणमा वारयति तम्मान्मन्बोच्चारग्रस्य अर्थप्रकाशनरूप हट मेव प्रयोजनम्" इति , "तस्मादिवदितार्या मन्त्राः प्रयोगकाले स्वार्थ- .-.

·१०१ नियतालोचनम्। । प्रकाशनायेपोचारयितव्या."-इति च। मम्वाण मनन हे तुलनक्षण मनुलक्ष्येवोक्तिरेषा भगवतो यास्कस्य- “यत्काम ऋषिर्षस्या देव- ताया मार्यपाय मिच्छन् स्तुतिं प्रयुके, तद्देवत. स मन्त्रों भवनि"- इति (०. १.१.) । तदेवं 'मननहे तुमन्त.'-इति, मन्त्रोऽय मित्यभि युक्तोपदिष्टो मन्त्र.'-इति च हे एव मन्त्रलक्षणे निर्दुष्टे इति गम्यते ; तद् यम यद्रोचेत, तदेव स ग्रहालियन मिह नौरसविवादैनेति । प्रथयात्रतत् मुटु समाधानम्-- जैमिनिकृतं मन्त्रलक्षणं । ग्रन्यपरम् , यास्कक्कतलक्षणं तु वाक्यपर मिति । तथाच जैमिनि- नये वैदिकममाण्यामिदानां मन्वेतिमसिहानां संहिताग्रन्थाना मेव मन्त्रग्रन्थत्वम् ; न खन्येषा ताण्ड्यादीनाम् ; याकमते सु ग्रन्याना तथा लक्षणेऽपि न क्षतिः ; परं ताण्डाबानणाचाध्याय- गताना 'महम्मे बोच.'-इत्यादीनाम् , छान्दोग्यबाणायाध्याय- इयमतानाच 'देव भयितः प्रसुय'-इत्यादीनाम् , तथा तैपिरीया- रण्यकादिपठिता नाचोदृतासीन्यादीना वाक्याना मन्तवमिहये खल्विद भयम्य वातव्यम्- 'मनन हेरामन्त्र'-इति। तदेद मुभय लक्षणयो विषयभेदात् नेवास्ति विवादविषय इत्यस्माक मिति ॥ "प्रानन्दपुरवास्तव्य वघटाग्यस्य स्नुना । मन्त्रमाय मिद र भोजे पृथ्वी प्रगासति"-प्रत्युतया स्वपरिचय मुनवसाखिलयजुर्मन्च भाग्यं कृतवता उध्वटेन तवैव भूमिकाया प्रदर्भिसाथैसे मन्यभेदाः- "न्यायविदः पठन्ति- 'विध्यर्थबाट्यामागी.स्तुतिप्पप्रवनिका । प्रयो व्याकरणं तक पूर्ववत्तानुकीतनम् । अवधारणं चोपनिषत् वाक्यार्याप्त वयोदग । मन्वेषु ये प्रदृश्यन्ते ध्याच्याटयुनिनादिता.।'-उप्ति ।

·कोऽयं वेदः? २०३ यात्रा-- प्रय तेषा मुदाहरणानि। सब,- परमेश्यभिहितः- "अश्वस्तूपरो गोमगस्ते (य०वा०म० २४.१) । अर्थवाद:- "देवा या मतन्वत (य० वा ०म० १८, १२)" इति । --"तनूपा अग्ने सि तन्वं में पाहि (वा०स० ३.१७)" इति । आशी-- "श्रा यो देवास ईमहे ( य० वा. स. ४.५)"-इति । ति:-"अग्निर्मूदी दिवः ककुत् (य०या०स० २. १२)"-इति । प्रेप:--"होता यक्षत् समिधामिम (य०वा०म० २१. २८)"--इति । प्रवद्धिका- "इन्द्राग्नी अपादियम् (वा० स० ३३.८३)" इति । प्रश्न:- “क: खिदेकाको चरति (य० वा० स० २३.८)"-इति । व्याकरणम्- “सूर्य एकाको चरति (य०वा०म० ३३.१०)" इति । तर्क:- "मा राधाः कस्स मिहनम् (वा. स. 8.1"-इति । पूर्ववत्तानुकीर्तनम्- "श्रोषधयः ममवन्त (य-वा०म० १२८६)"। अवधारणम् – “तमेव विदित्वातिमृत्यु मेति (खे. १०६.१५)"। उपनिषत्- "ईशा वास्य मिदं सर्वम् (य-पा०स०४०.१.)" इति।" शवरभाष्येऽपि प्राशीरादयस्वयोदय मन्त्रभेदाः प्रदर्शिताः , परं तत्त्वन्यथैव ; द्रष्टच्याय ते सवेव (जै० सू० २. १. २२ भा०)। ऋग्भाष्यभूमिकायाश्च साय येन तत एव कतिचिदुइल्य प्रदर्शिताः । उबटेन येतानि सर्वाण्येव यजुरेवाधिवत्योदामृतानि ; नियताकारेण भगवता यास्केन खेव मुग्वेदेऽपि दर्शितानि बह- न्युदाहरणानि । तथादि-- "नास्विविधा र - परोक्षचताः प्रत्यचकताः , प्राध्यामिषयर"-इत्युपक्षम्य, "परोचकता: प्रत्यक्ष कृताच मन्त्रा भूयिष्ठा अपथ प्राध्यामिक्य."-इत्युबा, "अयापि मनुतिरेव भवति नागीर्वादः --.; प्रथाप्यागोरेव न मुतिः ; तटसहल माश्चर्यवे यासेषु च मन्वेषु"-इति प्रदर्य, उदाता

·१७७
विधागेदरम्।
- प्रथापि
नौमानि-"श्चापि अपयाभियापी :-1, प्रथापि वरिष्ट
भावस्वाचिस्यामा
प्रथापि परिदेवना कमाविद् भावात्
1-०; पयापि निन्दामा रे ।- सम्वे यातनिदाइ
विप्रभा एव भशाप
मनायो

·कीयं वेटः! १५ .. . मैदाथ सम्पवाः ; अत एवेकै कापि सा बहुगासल मापना । तदे- वोदाइत प्राचीनभाषितं चरणषटकं पड्गुरुशियेण- “एकविंशत्यध्वयुक्त मवेद मृषयो विदुः । सहसाध्या सामवेदो यजुरेकशताध्वकम् । नवाध्वाधर्वणोऽन्ये तु माहुः पञ्चदयावकम्” इति "अध्वा, देवता, गतिः, शाखा इति पर्यायवाचकाः" इति च तवोतं तेनैव । पातलले महाभाष्येऽप्युनं पस्पशायाम्-- "एक विंशतिधा बाहृत्यम् , एकगत मध्वर्युशाखाः, सहस्रवर्मा सामवेदः, नवधाथर्वणो वैद"-इत्येव । वेदव्यासीये शौनकीये वा चरणव्यूई तु ऋग्वेदस्य पञ्चैव शाखाः समुल्लिखिताः- “शाखाः पञ्चविधा भवन्ति , शाकला घाकना पाश्वनायनाः गाध्यायना माण्डू कायनायेति" इति । सथान तदानी मेवान्याः षोडश शाखा विलुप्ता इति गम्यने । तदिद मृग्वेदशाखानिरूपण ममकृते ऐतरेयानोचने ( ११८- १४४ पृ.) द्रश्व्यम् । नतम्तवेध “यजुर्वेदस्य पडशौतिभदा भवन्ति"-इत्यु नाम् । तथा तदायजयोऽपि पञ्चदश भाखाः प्रविलुप्ता इति स्फुटम् ; नान्यथा प्रदर्भिनेपड्गुरुशिष्यभूत-प्राचीनवचन पस्पशावचने चोपप- येते इति । यदप्युतां पडगोसिरिति, तन्त्र च "कठामान्तूपग्रन्यविशे- पाश्चतचत्वारिंशत्" इत्युक्तेहिचलारिंगदेवावशिष्यन्त इति चरण- ब्यूहकाले ता एव शाखा प्रासन् प्रचलिता इत्येव तत्वम् । तामा हिचत्वारिंशच्याखानां नामानि यथा - चरकी, पावरकी, कठी, प्राध्यकठी, कपिटलकठी, आष्ठनकठी, श्रीपमन्यवी , चाराय- पीया, पाराग्रणीया, धान्तिवेया, पहेतापतग, मैत्रायणी चेति

·निरालानोचनम् ।
।
दादश चरकाचर्यभेदा । मैत्रायणीभदाय मानवी, दुन्दुभी, छाग
लेया, हारिद्रया, वाराही, ज्यामी, श्यामायनीया पेसि सप्त ।
ता एता मेवापण्योऽपि घरकाध्वर्यु सेव गण्यत इत्यूनविशति ।
जावाली, माध्यन्दिनी, काग्दो, कापाली, गाप्लयो, बैजवापी, पी
धेया, वैनेया, वैरेया, बौधिया, पारागरीया, भातातपीया, सापाय
नीया, कात्यायनीया पोएट्रवत्सी पापटिकी, परमाधिया, नेति सप्त
दग बाजमनेयगाखा रामयजुवेंद इत्यु पन्त । पौया, पाण्डिकेया
चेति । तत्तिरीयगाखे । खारिज केया च पुन पक्षभेदा सन्नाता
-पापम्तम्बी, पौधायनी, सत्यापाठी, हिरण्यकेगी, गाय्यायनी
घेति । विविधवेचा किरीया करणुयशुर्वेद इत्युचते। देष
परकाष्षयं , पाजमनेयी , सिरीयेति तिस एव मूलमाला,
पामामेवामुगावा पन्या । नारमा मनमया (१८+१०+
१-४२) चित्वारिशदाता यजुर्वेदीया इति। एषु भवाय
णीया , माध्यन्दिनी , काप्पी, ततिरीति प्रमिस पोख्या,
पापामी म पक्ष गापा पद्यापि सन्ति ।
ततम्तस तदुतरम- मामवेदस्य किम महसभेद पामोत,
प्रमचायेषधीयानामी गावचे गाभिामा मनसा । पाम्
प्रवामि- पायपीया, पामुमय पीया , पाजामाथिया,
प्रामा भावमैदा , प्राचीमयाग्या,
यमीयाोति। न रामायनीया मा मैदा भवनि-पाय
नीया . गायायनीया , पागलीया , मालमा मम्ममा,
मारना , कोषमा , प्रिमीयान-rthi
नदिदं परमम्माम मा दिशानात पौराषिक मिनि
नादापीय वेदविदा मात्रामाम् । मतगणना गया
प्रामणग्या
.
मानना

·कोऽय वेद.. १०० . १ । . . सामवेदस्य , सहस्रपाखवप्रवाद बहुविधवरादिस्योगदिकस्यापि मन्त्रस्य बहुविधसामथुतेरित्येव । अतएव तर्पणविध्यादी त्रयो- दशाना मेव सामगाचार्यागा नामोल्लेखो भवति यथा 'राणा- यणः भाव्यमुग्न्य., प्यास , भागुरित, श्रीला गिड., गोनालवि, भानुमानौपमन्यव काराटि , मशको गाग्यं , वागण्य. कुयुमः, गालिहोत्र , जैमिनि । त्रयोदते मे सामगाचार्याः म्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिता. स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिता." इति । एतदीय- शाखास रामायणी, कोयुमी, जेमिनिति तिस्रोऽद्यापि सन्ति । ततस्तत्र चरणव्य हे उनं घेतत् - "अथर्ववेद नव मैदा भवन्ति । पेप्पलाः , दान्ता प्रदान्ता. , साता., स्रोताः, नादावला. , शोनकी , देवदर्मती , चरणविद्याथेति" इति। चस्ति चेषा नाचा पाठान्तरतापि। ग्रासा नयमाखाना मेकैव मुट्टितेति सद्दे प.. एवं बहुगादत्वेऽप्ये केकस्य वेदस्य , एककम्या' शाखाया अध्ययनव भदेवाधीत एकेको वेद', सर्वास्तव गापास मंहितायाः प्रायोऽभेदात् । किञ्चित्पाउन्यूनानिरिकन, किञ्चि- दुच्चारणभेदेन, किञ्चिदनुहानपइतिपार्यकयेन च न छोय भवेत् संहि- साया. वरूपतो विभिन्नलम् ; जागत्ये द प न्याय. 'एकदेय विक्षत मनन्यवत्'-इति ( पा. सू. १. १. २२ भा०), भवत्येव हि किंवपुष् शनि सचश्यवहार., तथा झोपदरोगियपि देवदतादी देवदनादियवहारय मोके । पत एव मायणाचार्यादय प्राचार्या एकेका मेय शाखा व्याख्याय एक वेदव्यास्यानि नभन् स्व स्व स. छात्राला मिति । अत एव च "वेदा लामोऽधिगन्तव्य"-इति (२. १६५), "पतिमदादिक घये गरी येदिकं बसम् (३. १.)-"- २३ ·निरुतालोचनम्। इति, "वेदानधीत्य वेदी वा वेदं वापि यथाक्रमम्" इति(२.२.) चे मनुवचनानि सङ्गच्छन्ते ; गाखानां मूलतः प्रशतपार्यक्ये हि कई सम्भवेत्रामाध्ययन द्वादशखेवाग्देषु सहस्रभाखस्य सामवेदस्येति तादृशम्मृतिवचनाना मुन्मत्तात पितत्व मेव प्रसन्येतेति । अतोऽत्र वेव मेवावधार्यम् ,- एप खलु वेदशाखाभेदो न मन्वादाध्यायभेद- तुल्यः , मत्युत भिन्नकाल लिखिताना भिन्द्रदेशीयाना मैकग्रन्थी- याना मपि बहुतरादर्भपुस्तकाना यथा भवत्येव पाठादिभेदः , तथेवेति । अथाप्यत्र संधयश्चेत् कव्याप्येकस्य वेदस्य कयोरपि शाखयोराद्यन्तपाठसन्दर्भनेनैव नहरोझारणं मुकर मेवेति । परनवेव मपि यजुपस्तु कतिपयशाखाभिः कतिपयमाखाना मेव मस्ति भेदः, यत्तयोरुभयो. शाखासमूहयोः शत- आणखे एवामंमत प्राचीनाः । तथाच माध्यन्दिनीप्रभृतीनां यजः- शाखाना शुक्लयजुरिति ब्यातिः , तैत्तिरीयादीनान्तु यजः- थावाना कपणयजुरिति समास्या चेति। ईदृगासगीदकार- पन्त उक्तं बहुषु पुराण' बहुविध मपि मूनत. मायोऽपिमित मेव । तनिष्कर्ष एप उदो महीधराचार्यण शुक्लयजुर्भायभूमि- कायाम् "व्यामशिष्यो वैशम्पायनो यानवल्कवादिभ्यः स्खशि- ध्येभ्यो यजुर्वेद मध्यापयत् । तत्र देवात केनापि कारणेम अडो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्य प्रत्युवाच 'मदधीसं त्यज'-इति । स योगसामान्मूना विद्या विधायोदवाम । 'वान्तानि यपि खोत'-इति गुरुणोता अन्ये वेशम्पायन शिष्यास्तित्तिरयो भूत्वा यष्यभचयन् । नानि यपि बुद्धिमालिन्यात् सणानि जानानि । नतो दुःखितो याज्ञवल्काः मूर्य माराध्यान्यानि शतानि यपि माप्तयाम् । तानि च जावानगीधेयकादमध्यन्दिनादिभ्यः सप्त- ·कोऽयं वेदः, १०८ शिष्येभ्यः; दगिष्येभ्यः पाठितवान् ['पञ्चदगशियेभ्यः' इत्यपपाठः] एतस्मादितिहासात्, मैत्रायणी माध्यन्दिनी तैत्तिरीयगाखानां पाठ. प्रकारदानाञ्च प्रतीयते चेतत् , चरकाध्वर्युयजुःशाखापाठा यसक्रमाननुसारिण इति याजकल्क्येन स्वमनीषया दर्शपूर्णमास. यत्रानुसारिणी मंहिता ग्रथिता, पाठिता च सा सप्तदश्य- मेव यजोपयोगिनीति वाजाना मवानां मनये लामाय सम्पन्नेति वाजसनेयीत्याख्याता, काममोठयसम्पति शुका (डा) इति च । गुरुमुग्यतोऽधीतापि नत्यरित्यता प्राचीनतमा चरकाचर्य- संहितेव भन्यैः पान्धादिदेशीयैस्तित्तिय्यादिमन्जक गुहीता, तस्या वाजसनेयीतोऽप्योकप चिकीर्षुभिः यत्प्रकरणे ये मन्त्रा पठिता- स्तव तदुतरं तत्सविधायकादिवानणवचनानि च समृहीतानि । नथा च, यथा पृयक एयर भुकानि च अन्नव्यञ्जनानि छाहि- तानि चेद वान्त तत् विमियाद्रव्यनन मेव भवति, एवं तिति- र्यादिभिर्मन्त्रा' ब्राह्मणवतयण पृथक-पृथक् अधीता पपि यजन कायु तहामारमोठयं गाधयितुं यिमियोक्ता प्रति हायव मन्त्र- बादापयन्यो याम्नपूर्णायिध मम्पनी , पतएव चणेतिव्यपदेश- इत एशायकागादेतयोः शकतणयोर्यजगाखयो- रनतिप्राचीनानामपि तपाधिददनानां प्रवेगः सम्मायने, तस एये. मयोर्मन्सन्यनातिरिक्तवादितो मियो विभिन्नत्वं च सुष्यात मेवेति । एवायं मन्नभागः ऋग-यजु'-मामेसिविविधरचनामको- इपिहोवाध्वयं धाडानमानि चतु:मंहितात्मकः, कालेन एम- रुगति विध गते च यजुपि मम्प्रति राजते पञ्चमंहितामाक एप :- पाग्वेदमंहिता , रामयजुर्वेदमहिता, करणयजुर्वेदसंहिता, मामयेदारिता, भय दर्मतिति। भागिनी च।

·मिसमालोचनम् । , यथासु च पञ्चम वेदसंहितास बहुधैव पौवापर्य केचिदाहः । मयाहि - 'ऋक्संहितायाः सर्वत एव प्राधम्यम् ; नवापि हिलीय. मण्डलस्यापेक्षिकनूतनत्वम् , दशममण्डलस्य ऋमहिता- परिशिष्टरूपत्वञ्च ; सामसंहिताया तत एवोहताकिमूलकत्वम् ; . शुक्लयजु संहितायाः तदवयाप्यर्वाचीनलम् ; अथर्वसंहिताया सर्ववेदपरिशिष्टत्वेन ततोऽप्यर्वाचीनत्वम्'-ति । वेदतत्त्वानु. सन्धिात्सु भि. प्रान्तमैग्वेदं तत्त्व मुद्भावित मित्यत्र विश्वास एवी- चित' सर्वेषाम् ; पर किं कुर्मी वयं नातास्माक बुद्धि प्रसरति ; एकम्भिदेव हि काले , एकस्यैवाचार्य प्य , एकेनेव चयनयत्वेन पतुष्ट मापनाना पौर्वापर्य कथद्वारं स्यादिति। यदि कथित फलविक्रयी,-पामार्थी थाम्न मेष एक्षात , जम्यर्थी जम्बू मेघ, पनसार्थी पनम मैव, राजादनार्थी राजादन गेवेनि क्रयविक्रय सोकर्यार्थ मेकदेव के नैव यत्नेनैक मेव फलराशि विभव्य चय- नेन चतुर. स्तू पाग विदध्यात् , तत्र क खतु धीर एय वदित मुत्सहेत,- अय स्तूप पूर्व ऋत अनाथ्यगणो नूतन इत्यादि । तथैवावापि। किश्च यथास्येव तर फलाना मुत्पत्ती कानपोर्या- पर्यम् , न त्वेककानजातान्येव तानि मर्वाणि ; एष मत्रापि प्रस्तु मन्त्राणा मुत्पत्तो कानपौर्वापर्यम् , म त्वेकफानोत्यन्नास्ते इति स्यात् तकवादिनाम् ; पर न हि तेन स्तूपानां महिताना वा प्राचीना- प्राचीनत्व विचार. सनते , तत्त्वतो पसाना मन्त्रागाहोत्पति- कालविचारम्त स्त पाना महिताना मुत्पत्तिकानविचारत, मर्यथा खतन्त्र एवेति बहुगावपागयाग्पना विश्वविख्यातकी ना मपि तेपा मत तहदो न प्रमाणकोटि प्रवेष्ट मिष्ट इत्यग्माकम् ॥ मयापीद पिनाने कयद्वार गुवमहिनाया प्राथम्य मिति :- , ·कोयं वेदः। १८ प्रयते हि मनुमंहितायाम्- "ऋग्यजुम्मामलक्षणम्" इति (२.११.)। एव मादी ऋग्वेदस्व प्रथमप्रयोगदर्शनात तस्यैव वेदेषु प्राथम्यं गम्यत इति चेत्र ; तादृशसमस्तपयोगे हि शब्दानु- शासनादेव ऋक्शदस्य पूर्व निपातो भवति। तथा हि पाणिनि- सूत्रम्- “अल्पान्तरम्" इति (२. २. ३४.)। यद्येवम्प्रयोगा- देव प्राथम्यं गम्येत, तर्हि "पिण्यकिस्किन्धहिमालया:"-इत्यु तो विध्यस्यैव प्राथम्य मुररीकार्य स्यात् । असमस्तप्रयोगेषु च यव पटक्शदस्य मधमतः प्रयोगो दृश्यते , तन प्रयोक्तः यादृच्छि- कल मेव वीजम् । अपि वा पद्यगधगानामिकासु विविधरच. नाम तत्त्वतो गानरचनाया एव न्यायस्वेऽपि पदारचनायास्त- दस्थिरूपत्वेन ततोऽपि गरीयस्त्र मवश्य मभ्युपगन्तव्य मिति रचना- नियमाधीन मेव प्राधान्य सूचां बहुत्र प्राथुने से निदानम् । तदेवं सर्ववक शब्दस्य प्रथमप्रयोग एव ऋग्वेदप्य सर्ववेदप्राथम्ये विनिगमक मिमि नेपां मनोराज्यविजम्मगमात्रम् । श्रूयते च कोपीतकोवाधणे- “तत्परिचरणावितरी वेदी"- । एतेन यज्ञकागडे होटकर्मण एव प्राधान्यम् , होतर्थ मेव अध्वर्युकृत्य मुद्दावकत्यञ्चेत्येव वोधितम् ; एतम्माञ्चची प्रघमो- त्यवत्वं न कथ मपि बुदाते। एवञ्चास्य तद्दिपयकमानवेनो- पन्यामोऽपि तथैव । सर्ववेदभावकारस्य श्रीमत: सायणाचार्य प्य ऋग्वेदभाष्य- भूमिकायाम्- “मन्त्र काण्डेश्वपि यजुदगतेषु नव-तवाचणा प्रयोज्या ऋषो बहव पानाताः। मानान्तु मापा मुगायितत्वं प्रमिहम्। पाथर्वपिरपि यकीयसंहिताया मृच एव बाहुन्थे- नाधीयन्ते"-इन्युनि. ग्यते मन्यम् ; पर मैतम्मादपि ऋग्वेदस्य ·तथा धुमा १८२ निरुतालीचनम् । प्राथम्ये मायगसम्मतिन बुहाते ; अपि तु मन्वेषु का बाहुल्य मित्येव ध्वन्यते । किञ्चचा प्राधान्याख्याने च ऋपसंहिताया: प्राधान्यं नैव गम्यते ; ततोऽन्यत्रापि ऋचां मडावान् । अतः एक चां हि रचनानियमाधीनं बाहुल्यमूलकं वा प्राधान्य मुररी- कुर्वतोऽपि सायणस्य मते जावेदस्य त्वप्राधान्य मेव । मध्वर्यभायभूमिकायाम् - "श्रानुपूर्त्या कर्मणां स्वरूपं यदे भमानातम् । तत्र विशेषापेक्षाया मपेक्षितायां याज्यापुरोऽनु- वाक्यादय रग्वेदे ममानायन्ते , सोलादीनि तु मामदे। तथा मति भित्तिस्थानोयो यजुर्वेदः, चित्रस्थानीयावितगे। समास् कर्मसु यजुर्वेदस्य प्राधान्यम्" इति। मामभायभूमि- कायाच- "वर्यु मुख्यैवविभिश्चतुभिर्यजसम्पदः । निमिमीते क्रियामद्धेरध्वर्यु यज्ञियं या । तदनदुरुसे होता अधोमात. त्यमी त्रयः । .--. । यज्ञ यजुर्मिरध्वर्युनिमिमीते ततो यजुः । व्याख्यातं परमं पचादृचा व्याख्यान मीरितम् । थितवेन मामव्याग्याथ वण्यंत"-इति । वस्तुतो जगमष्टेः भरैव ब्रहापयतुभ्यो वदनेभ्यश्चत्वारो वेदा युगपग समुत्पन्ना इत्येवं यादिना पौराणिककालमभवाणां श्रीममायणादीनां तथा- विधविचारे मनोनिवेशोऽप्यमम्भव एव ; नेवा ताशागिरस्कविचार- प्राशी भयेदेव हि बसिहान्तम्याकोपः । किञ्च ऋमंहितायाः प्राथम्येऽभ्यु पगने मंहिताप्रणयन- काले यजुझानोरमद्भावात् नखेत कामंहितायां यश मानो. मलेग्वः कथद्वारं यूयत इत्येयं सागवतुरचेतमा चेतःसु कयत्र धमाकार माविकतम् । पश्यन्तु तावत् धीमन्तः - "यजम्तमा- दजायत"-मि (म० १०.८०.८.}, "नमय चि नम् सानामृगा- ·कोऽयं वेदः र ब्रमण माहुयजन्यं सामगा मुक्यगासम्" इति (ऋ० स० १०. १०७.६.), "ऋक्सामाभ्या मभिहितो (ऋ. स. १०.८५. २१.) इत्येवमादीनि। इमानि तु निदर्शनानि दशममण्डला- दातानि, दगममण्डलस्यानतिमाचीनत्व मेव तेपा मिति चेत्, नतोऽन्यतोऽपि दर्थ यामः । तथाहि- "वहिरिव यजुषा रक्षमाणः" -इति पञ्चममण्डलीयम् (१२. ५.), "उभे वाचौ वदति सामगा इव"-इति च दितीयमण्डनीयम् (४३. १.) । सामविशेषनामान्यपि यूयन्त एव ऋकमंहितायाम् । तथाहि- "रथन्तर मा जभारा वसिष्ठः" इति (१०.१८१.१.), "भरद्वाजो वृहदाचक्र अग्ने:"- इति च (१०. १८१. २.)। एते च निदर्शने दशममण्डलीये इत्येवा- प्राधे नया मिति चेत् , अन्धवाप्यस्त्येवं तथैव । तचया- "रथस्ती सूर्यन्मयं पश्यत्" इति प्रथममण्डलीयम् (१६४. २५.), गायत्रेण गायत" इति च नवममण्डलीयम् (६०.१.) इति दिक् । तदेव मृक्महिताया; ऋड् लक्षणमन्त्राणां वा प्रयमरचितत्व मिति तेषां सकपोलकल्पित मिवाभाति स्फुटम् । यदप्युक्त तद्वितीयमण्डलस्य अपेक्षालत मर्वाचीनत्व मिति, तदम्येव मेव ; मानाभावात् । को नाम धीमान् शुष्कट एसहाय एव बटविटपिटुगच्छेदने समर्थो भवेत् ? अस्ति खलु ऋमंहिताया हितोयमण्डलीयसायणभाष्यारम्भे “य प्राङ्गिरसः गोनहोत्रो भूला भार्गव: योनकोऽभवत् स यत्समदो द्वितीयं मण्डन मपश्यत्"- इत्यनुक्रमणीवचन मुद्दतम् । तथाच द्वितीयमण्डनस्य गौनको- यत्वं सुव्यताम् ; शौनकोयग्रन्थस्य च पाणिनिना "शीनकादिभ्य- वन्दसि" इति ( ४. ३. १०६.) सूवे प्रोजत्वस्वीकारात् प्राचीम- तमत्वाभाध; सुतरां स्फुट मित्येवे के पा युलिईितीयमण्डलस्य ·१८४ निरुतालोचनमा . चिरासिहप्राचीनतमलखण्डने शुष्करणमयी कर्तनी। दुई पश्यन्तु तावच्चक्षुष्मन्त एकवशीयायान्यवशममवाध शौनका खलु बहव एव ,- मन्त्राया दृष्टार अासन् शौनका , नेभ्यो ऽन्ये सूकानाञ्च द्रष्टार स्थिता एव गौनका , हितीयमण्डलस्य द्रष्टा च गौनकस्ततोऽप्यन्य एव , अधर्वशाखाविशेषस्य च प्रवक्षा शोनकोऽप्यन्य एव , तत्तशप्रभवा ह्यद्यापि बहुन बहव भोनका राजन्त एव । 'शौनकादिम्यग्छ दसि"-इति (४ ३ १०६ ) पाणिनिसूत्रस्य शौनकपोक्त अन्य एव विषय , तथाच शौनकाप्रोत अथर्ववेदीयसहितायन्य येऽधीयते त एव गोनकिन , शौनकदृष्ट अन्य न पास्य सूत्रस्य विषय , अनुकमण्यान्तु 'हितीयमण्डल मपश्यत्' इत्युक्लाम् , न तु द्वितीय मण्डल मवोचदिति । शौनक विषये विद पुरस्तादप्यमक्तदुक्तानि । ततश्च मनाष्टत्व मेय हितीय मण्डलस्येति गौनकदृष्ट द्वितीय मएल ये धीयते इति विग्रहे नसूत्रस्य प्रत्तिरेव नास्तीति तस्य हितीयमण्डलस्य प्रोतत्वमूल काधिकार्वाचीनखकल्पन भ्रमविजृम्भित मेवेति । वस्तुत पाणिनिरुवाणा समान्नोपनयेद मेव ज्ञायते , भगवत पाणिने शारखाना मेव प्रोतत्वेन ग्रहण मीमितम् , तदध्ये वर्षे एव च प्रत्ययादयो विहिता , मन्बसूतामण्डलादीनान्त दृष्टले नेव प्रयाप मिति दृश्यतेऽनुक्रमणिकादायपि। न च चिदपि पाणिनीये मण्डलायत्रये तागप्रत्ययविधि दृश्यते प्रत्युत शारदा द्यध्ये एप , मन्ति यथैव ऋग्वेदादीना शाकलादय गाखा, सयवास्ति यौनकम हितेत्ययर्ववेद स्यापि चिरादेव, एव यव पाक लादिशाखाना प्रोतल मेव पाणिनिसम्मतम् , तथैव शौनकथाहाया पपि। तलय मत्र हितोयमण्डलाध्येतरि ताहमपत्नयामा । + ·{ कोऽयं वेद.. A । क्षुतो का अनुक्रम एयो यस्य त्वं भासते , सस्य वेइ बलात् प्रोतृत्वेन ग्रहणं भवेत् स्वीकार्य मिति !! यच्चाप्युतम्-ऋग्वेदहितीयमण्डस्य प्रथमसूतोयद्वितीयस्याम् -- "तवाग्ने होनं तव पोत्र मृत्वियं तव नेष्ट्र ख मग्निहतायतः । तव प्रशास्तृत्व मध्वरीयसि ब्रमा चामि स्टहपतिय नो दम" -इत्यस्या भूचि यत् होत्रादीनि यान्तिकाभिधानानि धूयन्ते , ततष ज्ञायते तन्मण्डल यजकालभवम् , एतदेव मानान्तरं तस्यापिक्षालताधुनिकत्वस्येति । इतय बहारेकदेश- वर्णित्व मेव विशदीभवति । यतः खलु यन्नकाले एव सर्वामां संहितानां ग्रथन सम्पब मतः संहिताम सर्वदेव विद्यन्ते नथाविधा मन्त्राः; न द्वितीयमण्डले एव। तथाहि तत्- मदभितमन्त्र युतानि पदानि अन्यत्रापि यथाक्रमेण दण्याम:- १.०६. ४ होत्रम् , तत्रेय पोत्रम् , ८.४०. ११ ऋखियम् , १.१५. ३ नेटः, १०.१४. १३ अग्निधम् , १.८४.६ प्रशास्ता, १.२३.१६ मध्वरीयताम् , १.८०.१ ब्रधा, १.१३.६ गह- पतिः, १.१. ७ दमे इति। एवं हि होवादपदर्शनात् तत्त- দ্মা যমজাৱাৰছিলি সয়মমনস্যি বিনীয় মল माधुनिक मिति वत कथ मपि न युज्यत इति सव्यताम् । एवं दगममण्डलस्य ऋपरिशिष्टरूपावं कल्पयितुचका पाकामावली प्रव भाषापार्यक्यादिनाम ; दशममण्ड- तस्य हि भामा मन्त्रार्थगततापयाणि च प्रयममण्डलादिभ्यः सर्वथा पयगेवेत्यस्य परिमिष्टरूपत्वं स्वीकार्य मिति तदाशयः । कि मन बूमो वयम् । प्रमातिषु हि दशममएलस्य मण्डना- तरापाच एकविधव भापा प्रतीयते , प्रमादिषु च तथैवविध . २४ ·निकालोचनम् । मेव तात्पर्य मिति न जानीमहे केषा बुद्धिमालिन्य केषां वा यवणेन्द्रियदुष्टत्व मिति । वस्तुतो येदाना कृतकलपक्षे मन्त्राणा बहुकर्ट कत्वात् अनेक- कान्नजत्वाच मापातात्पर्य यो. पार्थक्यन्तु प्रतिमन्तगत मेवेत्यन्य- देतत् ; मण्डलगतपार्थक्यन्तु असम्भव मेव मण्डलरूपेण अन्यावि- भर्भावाभावात् । न च सर्वास्खेव शाखामु एकविधपरिच्छेदविभागोऽपि विद्यते । तथाच या नाम शाखा अष्टपरिच्छेदपरिच्छिना , तवैव सर्वे मन्त्रा , तस्या कथ दशममण्डलस्य परिशिष्टत्व परिरक्ष्येत ! इदानीम्प्रचलितेय हि सहिता , शाकलबाष्कलेनिशाखाहयमिलि- नेत्येव बुद्धाते ; एतस्या विविधपरिच्छेदविभागदशनात् । तदवा- एकाध्यायवर्गविभागो नून मेकशाखासत मण्डलानुवाकसूक्तै विभा- गस्त्वपरशाखासत स्फुट मेव प्रतीयते । अष्टकाध्यायवर्गविभला- सहिताया किञ्चित् पाठाधिक्य मपि श्रूयते। पालखिन्यमन्त्रा भपि तस्या मेवाधीयन्ते । न च ते मन्त्रा खिलामिका; तेपा मपि पदपाठादाध्ययनाध्यापनयवणात, "अथ वालखिल्या विहरत् (उ० २.२.३-२२.)"- इत्याद्याश्वलायनीयीतविधानादि- स्मरणात् , निरुतो निगमलेन व्यपदेशाच। अतएवाह च पड़- गुरुशिष्य 'बाप्कलके सहितापाठे अत. गाकलात् अधिका- न्यष्टो सूनानि'-इति । भगवता सायणाचार्य ह शाफलमहिता मधिकृत्यैव व्याख्यात ऋग्वेद इति नैव व्याख्यातानि वालखि- त्यानि; परं स्वीकृतान्येवेतरेयकमा ये तान्यापिति। अपि अर्यवान्यवान्यन, तथैवेडापि बालखियाना मष्टपूनामकत्व मैका दयनामकबशेति सूता सध्याविषयकोऽप्यस्ति पाठभेद । तदेव मटकविभागे बाष्कनके दशममण्डल मेव नासोति कतार ·कोऽयं वेदः। . मसेत् नस्य परिशिष्टत्व मिति विचार्य सुधीभिरेव [ माकलबाष्कल. बालखिन्चादीनां वर्णन मम्माभिः कृत मैतरेयालोचने, करिष्यमान थञ्च पुनर्वासालोधने, सत् तब-तवैव द्रष्टव्यं विशेषतः ] । एवञ्च रक्महिताया नवमण्डलामकत्व मेवासीत्, ततोऽभवद दशमण्डलामकब मिति कथनं यथा सुकरम् ; तथा नेदम्- पुरा सप्तमाटकीयपञ्चमाध्यायाष्टाविंशतिवर्गान्त मेव ऋक्मंहि- ताया: समाखान मासीत , ततस्तदष्टकीयतदध्यायस्थोनविंशतित- मादयो वर्गाः प्रणीताः, अष्टमाष्टकय समयः प्रणीत इति। न च निरत्तो दागतयोति व्यपदेशाद दशममण्डलात्मकत्व मेव सर्वर्क शाखासंहिताना मिति वाच्यम् ; तत्र सर्वत्र दायलयीति शाकल. शाखासंहिताया एव ग्रहणे बाधाभावात् । किश प्रथमादि- भण्डलेषु श्रुतानां वहनां सूतानाम् , दशममण्डलस्थितानाच बहना सूतानाम् , द्रष्टारोऽभिदा पवावगम्यन्ते ; परिशिष्टत्व- वादिना मते तत् कथ मुपपवेत्यपि विचारयन्वत्र माध्यस्थ्य- पद मादधाना एवति । एवं सामवेदीयर्धवाणा मृसंहितात उहमखकथन मपि मौढ़िवादमावम् ; ऋक्संहिताया मपि छन्द इति अवपात् । तथाहि (१०.८०.६.)- "तस्माद यज्ञात मर्वहुत प्राच: सामानि अधिरे । छन्दासि जधिरे तमाद यजुस्तमादजायत-इति।। अस्या भूचि छन्दांमोतिपदेन सामवेदीयर्धा मेव ग्रहण तथैव मवेदिकमसिहेरिति प्रतिपादितं पुरस्तादपि (१११ .); छन्द इति दि सामवेदीयार्मिकग्रन्यानां तथा तदनन्यीयमन्त्राणां च नाम पति केधीतवेदा न जानन्तित मिष्टम्; .

·निरतालोचनम् । यतम , पाणिनिना च विशेषतः सामवेदीयच्छन्दोग्रन्यस्यमन्त्रा पर छन्द- स्वेन लचिताः। तथादि- “सोऽस्यादिरिति छन्दमः प्रगघुि" -इति ( ४. २. ५५.) तमूत्रम् ; “पनिारादिग्स्येति पाडल: प्रगाथ:"-इत्यादीनि च तदुदाहरणानि । प्रगाथास्तु सामवेदे एव दृश्यन्ते, नान्यत्र ; विहिताच ते सामवेदीयताण्ड्यमहानामाणे एव । किच यतय माममूलमन्साणा सापा मेव छन्द इति चिरा- समाख्या, अत एव तेषा गानकारिग सामवेदिनश्छन्दोगा एवेत्यु- चन्ते , न सु ते कचित् केचिदपि ऋमा इति । सामवेदिन एय छन्दोगा इत्यु गन्ते, तत एव सामवेदीयबाण ग्रन्याना भुपनिपदाच छान्दोग्य मिति समाल्या प्रसिद्धेय । विहिता च सा पाणिनिना "छन्दीगोथिक"-इति (४. ३. १२८)। एवञ्च यश्च केनचिदुलाम् 'वेदमहितासु ये केचन प्राचीनतमयोकाः, त एव इन्दासि इत्यभिधीयन्ते । ततोऽनाचीना एव मन्वा.' -इति , दिद मपि जलमध्यमतममीचोदवहिलीन मेष न वैत्यपि विचारयन्तु त एव । मन्त्र मपि कमानोरुपयनन्तर मेव छन्दसा मुत्पत्ति- श्रवणात् मामधेदीयर्था मृलोऽवरजत्व यथावत् स्थित मेवातः 'साटितेऽपि लशुगे न शान्तो व्याधि '-इति चेदप ब्रूमः तस्माद्यज्ञादिति मन्चे नेव क्रमोत्पत्तिर्णन मिष्टम् ; अन्यया हि ऋगुत्यत्यनन्तर सामोत्पत्तिः, तदनन्तरच छन्दउत्पत्तिः इत्येवं मन्तव्यं स्यात् , तथाप्रमिहामभवदोषग्रस्तं भवेदेव । तथाहि- शावेदीय ऽवलम्स्थैव मामानि गीतानि इति चेत् ते नून मृगा प्रत्येव प्रसिद्धाः न च तथा प्रसिदिः दृश्यते कचिदपिनो के वेदे वा ; मन्यत छन्दोनामत प्रसिहामा मेय मादीचा गारवा. .

·कोऽयं घेद १ १६८ . , देव सामवेदीयाः छन्दोगा एवोच्यन्ते ; एवं साम्रा प्रथम सुत्पत्तिस्ततस्तन्मूलानाञ्छन्दमा मित्यप्यसम्भव एव । तात् यदेश यतश्च ऋचः प्रादुरभूवन , तदैव ततश्च सामानि च, साममूल- छन्दामि च, यषि चेन्येव सन्मन्बाशयस्तथा च सहोत्पत्तिरेव । एतएवाथर्ववेदीयेऽत्र मन्ने सहशब्दय य यते (१७.७.२८)- "ऋच. सामानि छन्दासि पुराणं यजुषा सह । उच्छिष्टाजज्ञिरे सर्व दिवि टेवा दिविथिताः" इति । यत्र शुतः पुराणशब्द. पाचौनेतिवृत्तावास्यानपरमन्ववाचकः । देतस्मान्मन्त्रानानाच सर्वविधमन्त्राणा महोत्पत्तिः सुव्यमेष । किञ्च यदि नाम ऋक्सहितात एवं सामयोनिमन्दा उहताः स्युः, तर्हि उतिक्रमत एवेह सामवेदे मन्ता दृश्येरन् ; न च तथा दृश्यन्ते। प्रपरञ्च, एव मपि बइयो मन्त्रा' सामवेदे सन्ति, येषा मक्स हिताया श्रवणं नास्येव । प्रथापर मपि, यथेयक - संहिताया सूक्लानि , नथेवेह दशदादीनि ; ततय कुत कस्यो- धरण किम्मानक भवेदिति च स्याद पिचार्य मेव , विचार- काले तु विनिगमकाभाव एव मूर्तिमान् दरीयेतेत्यत्र च कः संचयः । वस्तुत' पुरा ऋगादिलक्षणाः सर्व एव मन्ना विकीर्ण एव भासन , नतो यदैव ऋचयनन ऋग्वेदीयसूतानि सह- हीतानि , तदैव तयेष सामवेदीयान्यपि दादादीनीति कि चिवम् । एकस्या एव हि ऋचययन मुभयनककालेऽपि सम्भवत्ये. वेत्यपास्येतेवोडतिमत मिति दिक् ॥ अथर्व विचारन प्रदर्शित एव पुरस्तात् (१४७-१५८ पृ.), [बाधा पम् ] ततो ब्राहाणस्यास्ति कि लक्षण मित्वविच्छता पग्राम इद मापस्तम्बसूत्रम्- "कर्मचोदना मानणानि"-इति ।

·नियतालोचनम् । कर्मचोदना विधिरिति त्वनान्तरम् । विधिशेष विविध प्रत्याइ सायण । तथाहि-- "विधिरपि विविध , अप्रष्टत्तप्रवर्तनम् , प्रजातज्ञापनञ्चेति । 'पानावैया व पुरोडाय नियंपति दीक्षणीया- याम्-इत्याद्या कर्मकाण्डगता विधय अमहतप्रवर्तका; 'पामा वा इद मेक एवाय पासीत्'-इत्यादयो बत्राकाण्इगता धज्ञातज्ञापका '-इति ( ऋ० स० भा० भू.)। एतस्यैव ब्राह्मणस्य शेषरूपवाक्यान्येवार्थवादा उच्यन्ते इत्याह चापस्तम्ब । तथाच तत्सूत्रम- “वाणशेषोऽर्थवाद" इति । गेपणेपिभाव अबाङ्गिभावश्चेत्यनान्तर मौमासकानाम्। तच प्रतिपादितम् "प्रथात पलक्षणम् (३ १ १ )"-इत्यधिसत्य' “शेष परार्थत्वात् , द्रव्यगुणन स्वा' वादरि , कर्माखपि जैमिनि , फनञ्च पुरुषार्थत्वात् , पुरुषच कर्मार्थखात्" इति (३ १ २-६)। विधिभिरङ्गानिभाषचार्थवादाना ते मन्यन्त एव । तथाहि- 'ग्राम्नायम्य क्रियावादानर्धक्य मतदाना तस्मादनित्य मुच्यते"-इत्यादिभि पडभि मूवै (१२ १-६ ) अतदर्यानाम्- प्रक्रियार्थानाम् - अर्थवादानाम् पानर्धक्यम् , नम्माषा मनित्यत्व माशङ्का “विधिना खेकवाक्यत्वात् सत्य- वेन विधीना स्यु"-इयादिभि पड्भि सूबे (१२.०-१२.) विधीनाम- 'वायच्या प्रवेत मानभेत'-इयादीनाम् ब्रामण- वाक्यामा स्तुत्यर्थ त्वेनैव “वायुधै हेपिठा देवता"-इत्येषमादीना मर्थवादवाक्याना सार्थकता , तम्मानित्यता च मिजासिता । एत. देवाभिमेत्याइ सायणाचार्य 'विविध बाधणम्- विधि , पर्थवादश्च -इति । अथपादाना मपि वामणत्वं स्वीकृत मिली श्च । नयाहि- .

·कोऽयं वेदः ! १८५ । "प्राशिव मप्याक्षिणी निर्जघानेति च ब्राह्मणम् ( १२.२. ३.)" -इत्येवमादीनि द्रष्टव्यानि। अपि चार्थवादानां बाप्रपल मुररी- कुर्वतैव तेन तेयां तत्त्वख्यापनेऽप्रामाण्यञ्च ध्वनितं तत्रैव । तथाहि- "बहुभतिवादीनि हि ब्राह्मणानि भवन्ति(७. ७.२.)"-इत्यादि । अन्न खेतदपि ज्ञातव्य मस्ति,- सायएस्य प्रदर्शिताकारं विधिधन्तु वैदान्तिकाना मनुरोधतः प्रौढिवादमाव मिति ; कर्मचोदनैव विधिरिति आपस्तम्बादियाजिकानां जैमिन्यादि. मीमांसकानाञ्च सम्मतत्वात् । न हि केपि याचिकाः “प्रामा वा इद मेक एवान आसीत्" इत्यादीनां विधित्वं मन्यन्ते ; पपि त्ववादत्व मेव । अत एवोतं मीमांसा मालिकनाथीयप्रकरणपश्चि- कायाम्- "केवलवस्तुवादी वेदभागो नारित" इत्येवमादि , मन्यन्ते चात एव सायाः-- "द्रष्टवदानुथविकः" इति । विध्यर्थवादयोः प्रकारमदादीनि जैमिनीयादी बाहुल्येन वर्णि- तानि; लौगाक्षिभास्करेणार्थमकहे , कृष्णयज्वना च मीमांसा- परिमापायां सहेपेण निर्यातानि; विधिविचारादिप्रकरणेष प्रपच्चि- तानि च; तेभ्य एव विशेषतोऽवगन्तव्यानि । मीमांसाहत्तिकारेग्य तु बामएलक्षणान्येव मुदा हतानि- 'इतिकरणबहुलम्', 'इत्याहोपनिवदम्', 'पाख्यायिकास्तरूपम् - इति च। मानि लक्षणानि प्रायिकाभिप्राययोजानि; मन्वे- थपि तथादर्थनाम , बावपि कचित्तदभावदर्शनाचातिप्यास्य- ध्याप्तिदोषापरित्याइतः भवरखामिसायो। मिनिस्तु सूवया- मास "शेपे वाझ पगट:"-इत्येव (२. १. २२.)। "मन्वाय प्राधणानि येदः, सब मन्वलक्षी उ परिशपसिइलात् ब्राह- तक्षण मवचनीयम् , मन्वनवणेनेव सिइम् , यस्तलक्षणं न ·१८२ निसमालोचनम्। भवति , नद बाह्मण मिति परिशषसिहं बाधाणम्" इति च साथम् । तदेवं निष्पन्न मेतत- अभियुताना समाख्यात एवं से यम्- एप मन्त्रः , एतद बाप मिति ; अपि च मेव मन्तरेण समावेतां तयोर्लक्षणे ; इतिकरणबहुलादिषु सर्व वैवाव्यास्यति- ध्यातिदोपयोरनिवार्यत्वात्। अतः सुळूक्तं मायणेन-- "ईदृशे- वत्यन्तविजातीयेषु समाख्यान मन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मो- अस्ति यस्य लक्षणल मुच्चेत" इति । स्तथानाम्युदाहरणपरे प्राचीनपये अपि । तथाहि- "हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रभसा मंशयो विधिः । । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना । उपमानं दशै वैते विधयो वाध्यणस्य । एसई सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ।"-इति । सब, (१) हेतुः- "सूण जुहोति, तेन ह्यन्न क्रियते"-इति । (२) निर्वचनम् -- "तनो दधित्वम्" इति । (३) निन्दा- "उपावीला वा एतस्याग्नयः" इति । (४) प्रशंसा- "वायु क्षेपिठा देवता"-इति । (५) संशयः-- "तहिचिकित्सन् जहयानीश्मा झोपारम्"। (६) विधि:--"यजमानमम्मिता औटुम्बरी भवति"-इति । (७) परशतिः- “मापानेव मध्य पचति" इति । (८) पुराकल्पः- "पुरा वाणा प्रभपुः" इति । () व्यवधारणकल्पना--- "यावतोमान् प्रतिग्टलीयाय , तापतो वारुणाचतुष्कपानान् निषपेत्" इति । दशम मुद्दाहरणन्तु गवरम्बामिना नैव प्रदर्शितम् ; सस एक सम्ववियेन सायशेनापि कथद्वार भवेद दर्षितम् । प्रथया सेखक- ·कोऽयं वेद. - प्रमाद एवान निदानम् । यद्यप्येतादृशेऽस्मादृशानां लेखनीचालन मुपदासास्पद मेव मम्मवेत्राम , सद्यापि कर्तव्यपरवः कथ मुवेक्षणीयं स्यादिद मिति यथाजानं तत् प्रदीते--- “म यथा शकुनिः सूत्रेण पबढी दिशं दिशं पतित्वा ऽन्यवायतन मलमा बन्धन मेवोपमयत, एव मेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतिवा- ऽन्यवायतन मलवा माण मेवोपथयते ; पाणवन्धनं हि मन इति ( छा० प्रा० ८.८.२)"-इत्येवमादिया मेवोपमानोदाहरणं भवेद दगम मिति। यथावेद मप्यालोचमीयम्-वाहापग्रन्येषु खन्वेतत्पद्यदयोक्ता- तिरिमाना मिति हामादीना मपि कतिविधानां वाकाना मस्तित्व मुपनम्यने । तथाहि छान्दोग्ये – “स होवाच टग्वेदं भगवो- इतिहासमुराणम् (८.१. ३."-इत्यादि । गतपथे- ऽप्यश्वमेधप्रकरणे "प्रयाष्टमेाहन् . तानुपदिगतीतिहास येदः , मोऽय मिति किञ्चिदितिहास माचक्षीतव मेयाध्वर्य : सम्प्रेष्यति ( १२.)"-इति, "अथ नवमेऽधन् तानुपदिशति पुराणं वेदः, मोय मिति किश्चित् पुराया माचीतव मेवाध्वर्यु: सम्प्रे यति ( १३.)"-इत्येवमादि। नैशिरोवेऽपि-- "यद बाह्य- गानोतिहासाम् पुराणानि कल्पान् गाथा नाराशंभीमदाहुतयः (पा. २.८.२.)" इति। "बामणानि कर्मचोदनाः- 'वाय- ध्याए देश मासमेत'-इत्यादयः । इतिहासा: प्रधाएडादि- नियमाः;- 'देवाः सुरा: मयता आमन्'-इत्यादयः । 'पात्मा वा इद मैक एवापासीबवे किवाना'-इत्यादीनि एट्यादिप्रति. पादकानि पुराणानि। कम्पा; कम्पम्बादि ~ प्रयोगमतिपाद. गाया: गायन्ति-घोदिशा ममतविशेषाः;- 'योग्य ध्येमि.-. । कामि।

·१८२ निरुतालोचनम् । भवति , तद वाण मिति परिशपसिह प्राणम्" इति व सहायम् । तदेवं निष्यन मेतत्- अभियुक्ताना समाख्यात एवं यम्- एप मन्त्रः , एतद ब्राह्मण मिति ; अपि च नैव मम्मरण सम्भवेतां तयोर्लक्षणे ; इतिकरणबहुलादिषु सर्व वैवाव्यास्यनि- ध्यामिदोपयोरनिवार्यत्वात् । अतः सुष्ठतं सायन-- “ईशे- प्वत्यन्तविजातीयेयु समाख्यान मन्तरेण नान्यः कचिदानुगतो धर्मो- ऽस्ति यस्य लक्षणत्व मुचेत" इति । स्तयावाप्युदाहरणपरे प्राचीनपो अपि। तथाहि- "हेतुर्निर्यचनं निन्दा प्रशंसा संध्ययो विधिः । परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना । उपमान दर्शवत विधयो प्रावणस्य तु । एतदै सर्ववेदेषु नियत विधिलक्षणम् ॥"-इति । सत्र, (१) हेतुः-- "सूग्ण जुहोति, तेन धन मियत"-इति । ( २ ) निर्वचनम् - "नधो दधित्वम्" इति । (२) मिन्दा- "उपावीता वा एतस्याग्नयः" इति । (४) प्रशंसा - "वायु क्षेपिठा देवता"-इति । (५) संशयः-- "तहिचिकिमान् जुवानीश्मा हीपाश्म्"। (६) विधि:- “यजमानमग्निता औदुम्बरी भवमि"-इति । (७) पररुति:- “मापानेव मच पचति" इति । (८) पुराकस्पः- "पुरा वाजणा प्रभपुः" इति । (८) व्यवधारणकल्पना- "यावतोऽग्लान् प्रतिरक्षीयात, तावतो वारुपास्तष्कपानान् निवपत्" इति। दगम मुदाहरणन्तु गयरवामिना नेव प्रदर्शितम् ; तत एव तथवियेन सायणेनापि कथदारं भवेद दर्भितम् । पथवा लेखक- ·कोऽयं वेद, १८३ । प्रमाद एवान निदानम् । यद्यप्येतादृशास्मादृशाना लेखनीचालन मुपहासास्पद मेव सम्भवेत्राम , तथापि कर्तव्यपरवशः कय मुपेषणीयं स्यादिद मिति यथानानं तत् प्रदीते- “म यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबो दिशं दियं पतित्वा ऽन्यत्रायतन मलब्धा बन्धन मेवोपययत, एव मैव खलु सोम्य तन्मनो दिर्श दिशं पतिवा- ऽन्यवायतन मलब्ध्वा प्राण मेवोपथयने ; प्राणवन्धनं हि मग इति (छा. बा. ८.८.२.)"-इत्येवमादिका मेवोपमानोदाहरणं भवेद् दशम मिति ॥ अशावेद मप्यालोचनीयम्- माधणग्रन्येषु खल्वेतत्पद्यहयोशा- तिरिक्ताना मितिहासादीना मपि कतिविधानां वाक्याना मस्तित्व मुपलभ्यते । तथाहि छान्दोग्ये - " होवाच टग्वेदं भगो- ऽध्ये मि इतिहासपुराणम् (२.१. ३.)"-इत्यादि । शतपथे- ऽप्यनमेधप्रकरणे - "अथाष्टमेहन् तानुपदिगतीतिहासी येदः , सोऽय मिति विञ्चिदितिहास माचक्षीतव मेवाध्वर्य: सम्प्रे प्यति ( १२.)"-इति, “अथ नवमेऽहन् तानुपदिगति पुराणं वेदः, सोऽय मिति किश्चित् पुराण माचीतव मेवाध्वर्युः सम्प्रे यति (१३.)"-इत्येवमादि। तैत्तिरीयेऽपि-- “यद ब्राह्म- गानोतिहासान् पुराणानि कम्पान् गाया नारासीमेंदाहुतयः (पा० २.८.२.y"-द्रति । “वाहाणानि कर्मचोदनाः- 'वाय- ध्याए खेत मानभेत'-इत्यादयः। इतिहासाः प्रधाएडादि- नियमाः "देवाः सुरा: संयता आसन्'-इत्यादयः । आत्मा या इद मेक एवाग्रामीनैवेह किञ्चानाने-इत्यादीनि मृध्यादिप्रति- पादकानि पुराणानि । कल्याः कन्पस्वाणि - प्रयोगप्रतिपाद- गाथाः गायन्ति-चौदिता मम्बविशेपाः; - 'वोडम्य .-0 -- । - कानि ।

·१८२
निरुतानोचनम्।
-
भवति , तद ब्राह्मय मिति परिगेपमिदं प्रामाणम्' इति
सहायम् । तदेव निपन्न नेतत्- अभियुक्ताना समाख्यात एव
धेयम्-- एष मन्त्र , एतद् ब्राह्मण मिति , अपि च नैष मनरेप
समवेता तयोलंदणे, इतिकरणबहुलादिषु सर्वदेवाव्यायात
ध्याप्तिदोषयोरनिवार्यत्वात् । अत सुठक्त सायरी--- ईटी.
क्षयन्तविजातीयेषु समास्थान सन्तरेण नान्य कशिदनुगतो धर्मो
सि यस्य लक्षणव मुचेत" इति। स्तवालाग्युदाहरणापरे
प्राचीनपदो अति। तथादि--

·कोऽयं वेद,
१६३
प्रमाद एवाव निदानम् । यद्ययेतादृशमादृशानां लेखनौचालन
मुपडासासद मेव समावेनाम, तथापि कर्तव्यपरवर्ग: जय
मुपेक्षणीय स्वादिद मिति यथाज्ञानं तत प्रदर्शत- “म गया
शनिः सूत्रेण प्रवदो दिशं दिशं पतित्वा व्यत्वायतन मलम्बा
वचन मेवोपव्ययत, एव मेव खलु सोग्य तन्ननो दिनं दिलं पतित्वा-
ऽन्यत्रायतन मलब्ध्वा पाए मेवोषयति ; प्राणवन्धनं हि मन
इति (छाः ब्रा० ८.४.२.)-इत्येवमादिक मेवोपमानीदाहरणं
भवेद दशम मिति॥

·१८४ निरुतालोचनम्। B कौठया'-इत्यादयः ; यमगाधाभिः परिगायतीति विधानात् । नारायसी; नाराभस्यः 'होतायक्ष्यनरागसम्'-इत्याद्याः । ना. णान्तःपठिताना मयि पुनराप्ति: मलातिशयद्योतनार्थम्"-पूति च सायं सायणीयम् । तत्त्वतस्विह कल्पा: कल्पसूत्रवीजानीत्येव व भूचितम् ; अस्ति याव पाठान्तरता १ गाथाः खलु शोकबहाः प्रवादवाक्यरूरा ब्राधणग्रन्येभ्योऽपि प्राचीना एव ; ता एव च शोका प्रत्यप्यु यन्ते ; तद्यथा- "तदेपाभियनगाया गीयन्ते- 'यजमौवामा सपत्नीकोऽप्यसोमप. । मातापिळभ्या मऋणार्था- वेगैतिवचनाच्छुतिः' इति ( ऐ० ब्रा० ७ २.८.)"-इति। नारा संस्थत नरस्ततिवतयः ; तास्तु मन्नामिका' , गाथामिकाः , बामणालिका भवन्ति । तद्यथा- "अधि हाबुः पणीना वर्षि मूर्दनस्यात् (na सं० ४. ७.२६. ६, ७, ८.)"-इत्येवमादयो मन्त्रामिकाः ; हिस्न्येन परीमतान् कणान् मदतो मुगान् । मपणारे भरतो ददातं बहानि सप्त च (ऐ० वा० ८. ४.८.)" -इत्येवमादयो गाथामिकोः; "एतेन वा ऐन्द्रेण महाभिपकेपी- दमय यात्रेयोऽङ्ग मभिपिपंच तस्मादगः ममन्तं सर्वस. पृथिवों जयन् परीयायावेन च मध्येनेजे (एमा. ८.४.०.)"-इत्येव- मादयय नाथामिकाः । अथर्ववेदीयगोपथवा यो तु तत्पद्य- प्रकाशितातिरिक्ता बहुविधा एव श्रुतय भेलक्ष्यन्ते । तथाहि- "मे स वेदा निर्मिता. ; सकस्याः सरहस्या समाधणा: सोप. निपाका मेतिहासा: सान्वाख्याना: मपुराणाः मम्बराः ममम्झारा: सनिकता. सानुशासनाः मानमार्जना. मयाकोवाक्याः (१, २.८.)"-इति । तत्र कन्पाः खस्सिदानीग्मचवितयाम्पसूत्राणां मूलान्येवोपनभ्यो; रहम्पानि त्वारष्यकानि; म्यग इतित ·कोऽयं वेदः। इदानीम्प्रचलितशिक्षाग्रन्यानां मूलानि ; निरुतानि चायप्रचलित- निरामूलान्येव ; अनुशासनान्यपि अद्यप्रचलिराछन्दोऽनुशासन मूलानि ; संस्कारा: खलु पदसंस्कारकशास्त्राणां पापिन्यादीना मूलान्येव ; अनुमार्जनानि चाद्यस्थितक्षुद्रतमवेदाइज्योतिषस्य भूतानि ; वाकोवाक्यानि- तु प्रश्नोत्तररूपाणीति शङ्कराचार्यः, ऊहापोहादितर्फप्रतिपादकमीमांसाशास्तभूलान्येपेत्यपि केचित् । तदेवेषा मिह प्रदर्शितपद्योक्तेषु दशम कथं भवेत् समावेशः । तदन बहुयनतोऽपि इयोस्तिसृणा वा समावेशानुभयेापि न त सर्वेषा समावेश, सिहातीति कथं स्यादेवंविधानां ब्राह्मणत्वम् । प्रतोऽनवं ब्रूमः ।-- आसीत् पुरा सर्वा एवेमाः श्रुतयो विकीर्णा इति । तत्र, विधायकवाक्यानाम् ,- 'वायव्या देत मालभेत'-इत्येवमादीनाम् , तया प्रवर्तकत्वेन (निषेधविध्यादौ निवर्तकलेन च ) 'वायु क्षेपिठा देवता'-इत्येवमादीनाञ्च कमें- चोदनापरत्वेनैव बापत्वम् ; सदतिरिवाना मधेतात्पर्यादिनिर्णाय- काना निकतादीना मेव वेदार्थवादोपयोगित्वेनार्थवादनम् । तयोस्त प्राचीनपद्ययोः बाधा पभेदा एव निर्दिष्टाः, न खर्थवादभेदाः "दो- वैते विधयो माधणस्य तु । पतई सर्ववेदेषु नियतं विधिलय पम्"-इत्यु हो । विधि. कर्म चोदना इत्यनाम्मरम् ; “कम- चोदना बानगानि"-इति हि आपस्तम्बसूत्रम् । अथवादशास्त्राणि खतु निरवादीनि वामपतो विभिवान्येव , अतएवोतं द्वितीयं सूत्र मापस्तम्बेन- “वादाण येयोऽयवादः" इति । बामणेभ्यो- ऽवशिष्टो वेदायप्रसवशाद विधिवाक्यमह एवार्थवाद इत्युद्यम इत्येष च तस्यार्थः। यथा चाह जेमिनिः- "शेये वाद्रणमदः (८. १. १३.)"-इति। न च तवावगम्यते मन्त्र स्यैव भागवियेयो ·१८६ निरुतालोचनमा पर विधीमा . बामण मिति, अपि तु गम्यत एव मन्वातिरिको वेदभागो ब्राझर मिति , तथैवेहापि गम्यतैव ब्राह्मणातिरिलो मन्वनक्षण विधुरो वेदभागोऽथवाद इति । मिह मित्य घेदवैविध्यम , - मन्त्र , बाह्मणम, अर्थवाद इति । अत एव वाभव दस्खयोतिव्यपदेश भाक् । मायणीय मतवचननाम्माक मनुकूल मेव-- "तदेव वेदै विद्यमानाना त्रयाणा मन्तविध्वर्यवादभागाना मप्रामाण्य कारणाभावाद बोधकाना नेपा प्रामाण्यम्य स्वतस्त्वाङ्गीकारात शासस्यापि वेदस्य प्रामाण्य मिहम"-इति (ऋ० स० मा भू०) । यद्यप्येतरयादिग्रन्येषु विध्यर्थवादानुभावेव स्त बाहुन्याने व ब्राह्मण मित्येव ते व्यपदिश्यन्ते , यथाच यशु महि ताया ऋग्यजुयोरुभयोरपि विद्यमानत्वेऽप्याख्यायत एव यजुरिवि यजुवा बाहुयात्। लया येतरेये वहा एव गाथा प्रमाणत्वेनी लिखिला दृश्यन्ते , तैत्तिरीये च शिचादया वहा थूयन्ते, नया छान्दोग्ये ऽपि छन्दोग्नु कीचनानि च, गायधे त “पोद्वार काम को धातु"-यारभ्य "कि ज्योतिष कि निाश कि स्थान का प्रकृति कि मध्यान्म मिति पटविगत् प्रया (१ १ २४ )"-- एत्या प्रत्यमन्दझेप पडद्गपरिचया व्यग्यगत एवं , नतीये तु रखगडे 'पडम विदम्त तयाधीमहे '-इति चास्नात म्फ टम् । सम्मादिद गेव युज मिवामाति,- पतरेयादिप्रन्यायिषात् मागिय वाचणार्थवादेतिथे णोदयगतानि मर्वाग्येव याक्यान्यामन् यिकीर्णानि , तदनुम्मन्येव कृत मुन्न चाहय मापनम्न तत धार विकीपीमि नान्येव मट्टय यागमा पक्षपर्य मगुपयेय ग्रन्थीकतानि महीदामदिभि , तत् । यद मनपा मेव निर्वचना दीना मभवद नालणान्तर्गत नया ना मंद व्यपदेगमानाच, - ·कोऽयं वेद.. सत एव जैमिनिर्विध्यर्थवादयोरुभयोरेव ब्राह्मणत्व मुररीकस्य तथैक सूचयामास तजदा मिति । न चैष बालगभागः शाखा भेदामुमतोऽपि विभिवत्व मागतः, प्रत्युतः योबहीनां वा शाखाना मेक मेव ब्राह्मणम् । एकस्या अपि शाखाय दृश्यते चैकं जाह्मणम् । एवञ्चेदानीं सर्चगाखा पाहाणसातत्तन्नामानि च सुदुनें यानि साम्प्रतं हि ऋग्वेदस्य ऐतरेयकं कौयोतकच हे एव ब्राह्मणे अम्माभि दृष्टे । यजुर्वेदस्यतु शक्लयजुपो काखमाध्यन्दिन्यो है शतपथब्राह्मणे दृष्टे । कृष्ण यजुपः खलु तैत्तिरीय मेवैकं दृश्यते । प्रापस्तम्ब- धामणस्यापि विद्यमानता गम्यते । चरकाध्वर्युसु मैत्रयायन्या शाखाया वाह्मग मस्तीति शुतम् । मामवेदीयत्रयोदशहाखानान्तु दर्शव वाह्मणग्रन्या इति गम्यते । अतएव तर्पणयिध्यादौ नेपाम् प्रवकृपानामान्येवमभिगीयन्ते- शटि' , भालवी, कास्ववी, ताण्डाः , हपापकः, रुरुः , शम- वक गिराः, हुहु.,--दशैते मै प्रवचनकार. स्वस्ति अर्वन्तु तर्पिताः स्वस्ति कुबन्त तपिता' इति । तत्र च कोथुम- शाखिभितागडा मेवाधीयते , ताज्याशभूतानि ताण्ड्यपरिशिष्ट- भूतानि वा अनुमा हाणानि वा अपगण्यपि समाधीयन्ते च ; तेषा नामानि यया,-पड्विंशनामणम् , मामविधिमा भणम् , पाय- ग्राझणम् वंगमा मणम् , देवताध्यायवालणम् , मंहितोपनिषद- ब्राह्मणम् , छान्दोग्यवानगञ्चेति । अत्र च पडविंशवाधणस्यान्त- प्रपाठकः अद्भुतबाधाणोचने तया छान्दोग्यवानगास्य प्राप्रपाठक- ध्यम् सन्त नाप्रणाभिधीयते । विगेपनम्न महकते "मन्त्रमन्त्री- मनो" नाम मन्वनाहगा टीकाया द्रष्टव्यम् । . घाइ, अगस्त्यः, ·निरुतालोचनम्। । . ब्राह्मण मिति , अपि तु गम्यत एव मन्वातिरितो वेदभागो ब्राझए मिति ; तथैवे हापि गम्यतेव ब्राझगातिरित्तो मन्वनक्षणविधुरो वेदभागोऽर्थवाद इति। मिड मियं वेदविध्यम् ; मन्त्र' बामणग, अर्थवाद' इति । अत एव वामवहे दम्बयोतिव्यपदेश- भाक् । सायणीय मतहदनञ्चान्माक मनुक्न मेव- "देव बेटे विद्यमानानां त्रयाणा मन्त्रविध्यर्थवादभागाना मप्रामाय- कारणाभावाद बोधकानां तेपा प्रामाखस्य स्वतस्त्वाङ्गीकारात् फारमस्यापि वेदस्य प्रामाण्यं सिद्धम्" इप्ति (ऋ० सं० मा० भू०)। यद्ययेतग्यादिप्रग्येषु विध्यर्थवादावुभावेव स्तः ; परं विधीगा बाहुन्यादेष ब्राह्मण गित्येव ते व्यपदिश्यन्ते , यथाच यशु मंदि- ताया ऋग्यजुषोरुभयोरपि विद्यमानत्वेऽप्याख्यायत एव यजुरिति यजुर्मा बाहुयात्। तथा बैनरे ये बड़ा एव गाथा प्रमाणत्वेनो- लिखिता दृश्यन्ते , तैत्तिरीये च शिवाढयो बहन श्रूयन्ते, तया छान्दोग्ये ऽपि छन्दोऽनुकीतनानि च, गोपये तु "अोझार शामः को धातु."-इत्यारभ्य, “किं ज्योतिप कि निरुक्तं कि' म्यान का प्रति कि मध्यारम मिति पविगत् प्रश्ना, ( १. १. २४.)"- इत्यन्तग्रन्थमन्दर्भप पडनपरिचया व्यञ्चन्त एव ; तवृतीये तु खण्डे "पहाविदस्तत्तयाधीमहे"-इति चाग्नात स्फुटम् । तम्मादिद गैव युक्ता मिवाभाति, - पितरेयादिप्रन्यायिभावात् प्रारीय वाघणार्ययादेप्तिये पोयगतानि माण्येय वाधवान्यामन् विकीर्णानि , तदनुस्मृत्यैव कृत मुलचाहय मापस्तम्पेन सप्त सारं विकीपीमि तान्येष मय यागकर्मणा पीपर्य मनुगचय गन्योछतानि महीदामदिभिः ; तत्पम येव सपा मेव निर्वचना दीना मभवद ब्रामणालगंतव तथा नायव व्यपदेशभानाच, ।

·कोऽयं वेदः? तत एव जैमिनिविध्यर्थवादयोगभयोरेव ब्राझणव मुररीमत्य तयेष सूत्रपामाम ताल मिति ॥ न चैष बामणभागः शाखा भेदानुगतोऽपि विभिवत्व मागतः, माधुत: यो द्वीनां वा शाखाना मेक मेव ब्राह्मणम् । एकस्या अपि शाखाय दृश्यते चैक ब्राह्मणम् । एवञ्चेदानी सम्बशाखा माहापसहयातत्तन्नामानि च सुदुयानि साम्प्रतं हि ऋग्वेदस्य ऐतरेयक कोयोतकञ्च हे एव ब्राह्मणे अस्माभि है। यजुर्वेदस्यतु शलायशुपो काठमाध्यन्दिन्यो शतपथब्राह्मणे दृटे । कपायजप: खस्तु तैत्तिरीय मेवैकं दृश्यते । नापस्तम्ब- ब्राह्मण म्यापि विद्यमानता गम्यते । चरकाध्वर्युसु मैत्रयायन्या शाखायाय ब्राह्मग मम्तीति श्रुतम् । सामवेदीयत्रयोदगशाखानान्तु दशैव ब्राह्मणग्रन्या इति गम्यते । अगएय तर्पणविध्याटी नेपाम् प्रवाशांनामान्येवमभिगीयन्ते- गटि', मालवी, काल्वी, ताण्डाः , उपरणकः, रुरुः , शम- वाहु', अगस्य., यष्कगिराः, हुहुः,- दशैते में प्रवचनकारः स्वस्ति कुर्वन्तु तर्पिताः स्खम्ति कुर्वन्तु तर्पिताः इति। तत्र च कौथुम- शाखिभिप्ताण्ड्य मेवाधीयते , ताण्डयागभूतानि ताण्ड्यपरिशिष्ट- भूतानि वा अनुवादाणानि वा अपरास्यपि ममाधीयन्त च; तेषा नामानि यथा,-पड्विंशवाहाणम् , मामविधिनालणम् , आय- धामणम् पंगता पम् , देवताध्यायना झणम् , संहितोपनिषद- माछापम् , छान्दोग्यत्रामपञ्चेति । अत्र च पडविंशनानास्वान्त- प्रपाठकः अद्भुतताधागोयने तया छान्दोग्यवानणस्य पादायपाठक- यम् मन्त्राप्रपञ्चाभिधीयते । विशेषतम्न मइकते "मन्त्रसन्नी- पनी" नाम मन्त्रबागा टोकाया ट्रष्टव्यम् ।

·निरुतालीचनम् ।
,
अथर्ववेदस्य लेक मेव गोपथ नाम वाला मद्य यावदस्मामि
ट मिति दिक् ॥
अथ दृश्यते चको ग्रन्यो निदानसूवाभिध सामवेदीयो दश
प्रपाठक । तत्रादी प्रथातचन्दमा विषय व्याख्यास्याम'-न्या
दिमि सामवेदान्दोग्रन्यालगताना मृचा छन्दोविषया निर्णीता ,
तत 'प्रथात स्तोभान व्याख्यास्याम (१८)-इन्यारभ्य साम
वेदीयस्तोमग्रन्यगतस्तोभा निर्णीता , सत 'प्रथात मामान्ताना
चत्वारो भागा (१ १२ )-इत्यारभ्य मामातापरपर्यायाणि
भामनिधनानि निर्यातानि, ततो हितीयाध्यायारम्मे सामवेदी
योहान्यादिविषया पम्यय चिन्तिता तवेय पदमवण्डादी
'प्रथातो यन्नम्यानानि (२५)-त्यारभ्य सामवेदीयकरुपयात्रा
एयु पानि , ततम्त तीये 'प्रथायएमन्धिरसग भयति'-इति
(३ 4 ) भामवेदीयमन्येषु व्याकरणविधयय सचिता , सस
पुनरेव कसुविधयो महानाम्रादिविधयय प्रपचिता
पचमाध्यायान्तवण्डवये 'प्रथात मवसरवर्गाणां पच्चसयमरवर्गा"-
इति (५ ११-१३) ज्यातिपयन्यविषया पानादयाऽपि निर्माता ।
तत्तथ पुनराममाप्ति मामग्रन्यीयमान्दादिपर्व विषया , हद्रय
सगदिमामविपया , मवाधीनकाहादिमामम्पादकधिविधमामा
दिविषयाय विधय अपश्चिता । पवैव यघाप्रयोजन निore
स्वरादिगिचाविधान पक्कचित् काचिदुपदिष्टच , पर ग तथापि
ম ন সমস্যা মসিগনি। নাবি সি যালয়
निर्वचन मामगदनिर्वदमशाद यथाम पश्याम
अस हदानी
प्रमगमग बेट मपि नृम ,-
मयंचा मेय वैदाना मकैक निदान
मप्र मासीदेवेन तानि नुगनीय, मस्यैव वाग्मदगोवरामीहा
तत
.

·कोऽयं वेद ।
12
नदेशक एव निपलादीनि वेदाङ्गगालागि प्रसूतानि इशानी
डि मुद्रतमन्यग्रोधवीज़ादिश्यः प्ररोइनो मनोधादिमझामडीरहा
अपि ; अतएव चास्य मात्रस्य प्रथितं नाम निदानसूत्र मिति ।
निरुताशनाथसहदेव प्रमाणवेनोपश्यन्तं ( ६, २, ५, ७, ३.६.]
'वैदाना-इति । एवं निदानसूत्रे बहुदैव अनुवानपनामजीतने
व प्रायवे। यघाटसापाठकीयवतीया - "मोडमिनोनु-

·, निरालालोचनम्। 'पञ्चैवेति। तत्र देवताध्यायनामानुबाहाणे साम्रो देवता: यूयम, प्रायनामानुमा सणे ऋपयः , वंशनामानुमामो सामवेदीया- चार्य वंशाः , संहितोपनिपवामानवाजणे संहितादिविधयः, माम- विधिनामानु ब्राह्मणे नित्याग्निहोत्राणां रहनायश्चित्तादिसाम्न काम्येषु प्रयोज्यानां साम्नां च विधानानीति । सायणाचार्येण तु देवताध्यायादीना मपि बामणत्व मेवाण्या- सम् । तथाहि ताण्डावामाणादिभायभूमिकादी- "अटी हि वाहणग्रन्याः प्रौढ़ वाक्षण मादिमम्। पविंशात्य दितीयं स्यात् ततः मामविधिभवेत्। प्राय देवताध्यायं भवेदुपनिष- पातः । संहितोपनिपद पंगो ग्रन्या अष्टापितीरिया:"-इति । पत्र यदुच्यते प्रौढ़ मिति , तदेव तारड़ा मिति सामगप्रसिद्धम् ; ययोधते पविंग मिति , तस्यैवान्ताध्यायोऽभुत मिति काप्यते ; यदुच्यते उपनिषदिति, सदेव छान्दोग्य मिति मामयं पदिय । सत्र चाद्वितीयाध्याययोमन्त्र इति समात्यापिणेपः एतीयाद्या. समाप्तामा महानाचाध्यायाना मुपनिपदिति चेति । प्रवाग्मदिनामस्त्वेयम् ,- मायणाचार्यम् नासीद गुरुमुसा- एधीसमामविद्यः, ततोऽत्र नेय सादरनं प्रमाणं भवितु मई तीप्ति ; पनुभूयत एव हि मागयेदे मरापूर्णाधिगतत्वं प्रतिपद मेव । तथाहि प्रयमं तावत्-- मामवेदीयार्मिकप्रत्यमाषाण व्यायाननैन ममयमाममंहिता म्याग्याता भविधतीति विद्यारय. तंव तमो मेसत् मागभाप्यायतरपिकायमानकाने- “मन्वमिन् मामधेरै कारणामपास्या योग्यत्यापि मम्वमागम्यम प्याप्यानयोग्यतामि"-इत्यारभ्य ": मंहिताग्रन्ये इन्टीना ममायामा... ना मयं सच प्राणाराम पाध्याय"- ·कोऽयं वेद.. . प्रत्यन्तम् । न च तदमुमोदन्ते सामगाः; पदवाक्य स्तोमादियुतानां हि साम्नां भवत्येवार्थान्तरना, तदर्थनानाय च सामग्रन्यव्याख्यान- स्थाप्यतितरां कर्तव्यत्वात् । सामातिरिकाथ मन्त्रा न हि सर्व एव निशेपेण छन्दोगन्ये गुताः, यत् नया मेव व्याख्यानेन भवे- युयोख्याता: सर्व एष ते ; गानग्रन्येवण्यारपके मानन्दयेत्यस्या ऋचः , स्तोभग्रन्थे प्रायुर्विश्वायुरित्यादीनां यर्या च यूयमाण- खात् । तदेतम्माच स्फुट मवगम्यते, नाधिगताम्तेन गानोभादि- सामग्रन्याः; अपित मीमांसादिशास्वत एवावगता पां विद्य- मानतेति द्वितीयम्। तत्रैवो मपर मपि- "न च तामां (ऋचाम ) तुषु वातन्त्रण विनियोगोऽस्ति" इति । सदापि भ्रमविजृम्भित मेव ; समयाना मपि तदादिस्तोमानां ऋतुए विनियोगदर्शनादिति रतीयम् । यच्चोक्तम्- “तासा सचां मम- व्यत्यासेन वढचैरप्यधीयमानवानदीयानुक्रमणिकोमानि ऋष्या- दीनेयावानुसन्धेयानि"-इति , सदपि तस्यैकदेगदर्शिख मेषा- वेदयति ; बडगनधीताना मचा मिह विद्यमामत्वात् , साम- वेदीया मृष्यादिपरिजानाय नेगेयनामग्रन्थाना प्रामाण्यतरखाच ; सन्ति चानेकन मतभेदाः अनुक्रमणीनगेयशास्त्रयोरिति चतुथम् । तत्वामुपद मुलम् - "काएनयामको योयं छन्दोनामक: संहितामन्यः"-इति, तदप्यमात मेव ; सामदे-साममंहितास, भार्षिकसंहितास , माणिषु वा न शापि हि तैत्तिरीयादाविव फाण्डविभागो दृश्यते ; अपि तु सर्वास्य संहिता पति , ब्राह्मणेषु म पश्केिति च । तदन पर्यव्रयामक इति वक्तव्ये यदुत काण्डन्नयामक इति , तेन व्यज्यते तस्य तैत्तिरीयादायव शतपहुयमत्व मिति पशगम्। एवं तसवोत्तरस सर्ववेष 'प्रथमे ·२०२ निरुतालोचनम् । धामन दति -इत्यादि वक्तव्ये "प्रथमे खण्डे"-इत्याद्युक्त मिति षष्ठम् । कि बहुना एतरमाञ्च भाप्यसमालोचनादिद मेव प्रतीयते,-स खलु सर्ववेदभाष्यकलप्रतिपादनायैव अनधीताया अपि सामसहिताया व्याख्याने प्रसस प्राय स्वरूतात् ऋग्वेद भायादेव यथायथ व्याख्यानान्युट्टत्य ग्रथनेनैव श्रमस्त सम्पन्न सामभाग्यश्चेति । वस्तुतो नैव तदेतद वालक्रीडन मिव भाष्य साम भाष्य मिति मन्यते सामग कोऽपि । यच्च तस्माद गम्यते, तक्षु लभ्यत एव हि ऋग्मायत एव , यत्तु न लभ्यते ऋग्भाष्ये , रात्तावनास्ति च तवापीति किवृत मेतेन सामभाथे मेति । तत्त्वत खलु श्रीमान् सायणाचार्यों घासीदधीततैत्तिरीय , ततस्तविषयकचान मेव तस्य सनात मुपदेशानुरूपम् , पईितष, सत् स्वातिबुदानुगत विशेष परिशीलगादिभि , अत एव तदभाष्य नून मादरणीयतम सम्मन्नम् , अध्वर्युवेदविदा भृग्वेदवित्त्व मपि न दुराप मिति ऋग्माय मपि सम्पब मेवादरणीयतरम् , जुपोाख्यातस्त ऋग्यजुमयस्यैवाधर्ववेदस्यापि व्याख्यान न सुदुम्कर मिति तस्यापि मायस्य सम्भापत्येवादरणीयता , पर सामवेदस्त गुरुमुखादनधीतो नेष भवेटुच्चार्योऽपि नशोधमा दुरपराहत एव । सामसहिताया भाष्ये कर्तव्ये- 'हुप् हुप्', 'विवि', 'ध वम्'-इत्यादिपदस्तोभयुताना साना व्याग्यानानि कत्तव्यानि , "पायुर्विश्वायुर्विश्वम्" इत्यादियजुर्मानायिताना सामाठ व्याख्यानानि प्रदर्शयितथ्यानि , मयंवैध मामस मूनत स्वरवर्ण मावादिपरिवर्तनकारणानि यथायथ प्रदर्शयितव्यानि 3; कस्या योनी कति सामानि कि स्वरूपाणि च तानि परिचाय्यानि, माना मये पा मेव यथायथ नामामि गमभागानि दयितव्यानि , ग्य , ·कोऽयं घेदा। २२ पद्योनीनाच नामानि छन्दअादीनि चोपदेष्टव्यानि ; साम्नां देवता- दय यथायथं विनाण्याः; यत्र यत्र मामसु स्तोमोऽपि गोयने, सन्न तन्त्र मनोभयोः समावेशनियमादिकञ्च भाम्यं तसविधानानुसारतः ; प्रगाथप्रयन मपि ययास्वानं वर्णयितथ्यम् ; ऋचाम् , स्तोमानाम् , स्तोभानाम् , मामाच विनियोगादयः सर्वत्र वाणं सूधच प्रदायव पक्रया: ; मात्रा प्रतिद्वारादिभागापदेशाच सर्वच वर्षयितव्याः : तन्त्र स्तोत्रियानुरूपागा निधनविचाराय विशेषतः प्रदर्शनीयाः ; १, २, ३, ४, ५, ६, ७,८, र, उ, ब, क, -, इमानि च घ्याव्येयानि ; मन्त्रमध्यगतानाच २३४५, २३२, १२१, -इत्यादीना माय बोधयितव्या' ; प्रतिसामान्ले च यदति । धू भ इत्यादयः, या मर्याय विचाम्या एव; अपरयोनिषु पर- मामोत्पत्तिप्रभृतयशोदाइाया ; सामोपासनादयमच मागितल्या इत्यन' प्रामहिमति। ब ·निरुतालोचनम्। ध्या कनामेत्यपि केचित् । तदेतत् सर्व मेव वेदानां मुमूर्युदयावं नेवावेदयति । हन्त । यदि घद्य "स्वाध्यायोऽध्येतन्या"-इत्यादि श्रुतेरादरः कार्यतो दृश्येत , यदि घद्य "वेद लत्मोऽधिगन्तव्यः" -इत्यादिस्मृतेशादरः कार्यतो वत्येत , तईि सरपश्य मेतार जात मेव स्यादारण्यकं न लयायामक मैव ;-नापि वाद्य णान्त्यभागरूप मेव ;- यामीच पाणिनीयतो बहमागपीति । तथाहि-बहना मेवारण्यकमन्याना मध्यायपरिगपानादेव जायते, नारण्यकपन्योऽध्यायमात्र एघेति । यदि हि "पथ्यध्यायन्याय विहारमनुष्यइस्तिप्विनि वनष्यम्" इत्येतहार्तिकमाथे "पारख गेऽध्यायः"-इत्येकवचनान्तोदाहरणदर्शनादेवारकपन्याना मेका- 'परमव मेव मन्तव्य स्यात् , तर्हि ततेव "पारणकः पन्थाः रण्यशो न्याय', पारख को विहार', पारण्यको मनुथः, पारसको हरत-इत्येकवचनानीदाहरणानां दर्शनाथ पारखफ पय न्याय-विहार मनुष्य हस्तिना के कत्व भवावधार्य स्यात् । न प राथावधार्यते केनचिदपि प्रतिस्थेन । तदेवं यथैव लोक विहागः, मनुयाः, हस्तिनय यह एय सत्येव पारण्यकाः, गर्थव दे अध्याया पपि वलय मन्त्ये. गाररखकाः; सथा मामवेदमा छन्दोनामापिकमध्ये माममहिमा- ग्रन्य पु न मामारय कदमनादेव स्फुट मपगम्यते , मारकपन्यो प्राधप पवोवनिवहो, नापि परिगिल्प पगि ; मामारण्यक- मन्त्राणा हि माममहिलामध्यम्य वन मन न कणापि विडया मरातिमभव, नेपा परिशिष्टमा मागरियमपि न भवेत कोवि मनम.। "परयान्मनुष्ये"-उनि (४. २. ५.) पाणिनीय गलेच धारको ममुप स्वर मिदागि: नगु बारम्यक' पन्यान' न्यायाः, . , ·कोऽयं वेदः । , पन्धाः , आरण्यकोऽध्यायः इत्यादीनि पदानि ; अतोऽत्र नेपां माधनाय “पथ्यध्याय"-त्यादिकं वार्तिक मपाठि कात्यायनेन ; एवञ्चोपपद्यते नासीत् पाणिनिकाले पारण्यकोऽध्याय इति; सनि हि तस्मिन् कथं न साधितम्तादृशार्यवरेणापीम आर्यप्रयोगः ? -इति चेत् , थवेदं ब्रूमः- पासीत् तदाप्यारण्यकोऽवश्य मेव सामसंहिता मध्यभागीयत्वादिनारकस्यापि मन्त्रवानणारमकत्वा. देवातिमाचीनत्वावधारणात् ; परं पाणिनिकाले नासीत् तथा. विधमन्त्राणां ब्राह्मणानाधारणपक मिति व्यवहारः अपि मन्तामकारण्यकानां मन्नत्वेनैव प्राधणारमकामान्त वाहापत्वेने- त्येव सम्भाव्यते । भगवतः पाणिनेः ताहारयोगासाधने तहाच्य- पदार्थानां तात्कालिकोभाय एव कारण मिति तु पतमेव युज्यते ; तयावादिना हि पाणिनिकाले पारण्य काः पन्यानो ऽपि नासन् ,- पारयका हस्तिनोऽपि नारान्– प्ररणेषु पुरीप मपि नोदराजन् ,-महधिम मपि नामीत् ,-- महद- रण्य मपि नामीदेवेन्यादीनि च गलेकुठारन्यायेन स्वीकार्याण्येव ; पथ्यध्यायेति वार्मिकेन न हि पध्यायवाचक एवंक पारपकः प्रयोगः साधितः, नापि कात्यायनेन तयाविध मेक मेव वार्तिक विरचित मित्यपि मार्तव्य मेवेति ॥ योपित्त, “सामध्वनावग्यजुपी नाधीयोत कदाचन । वेद. साधीय याप्यात मारण्षक मधीय च (१. १२३.)"-इयत मनुयधने ग्यजुगामभ्यः पृथगेयाएकोलेमदर्शनाच नास्या. रण्यकम्य वयोव मिन्याहुः, तदपि न माधीयः ; बाह्मणामकार- ण्य कस्यापि योधनायं गेय मन्त्र तयोलखाम् । तथापि तस्य च मनु- शोकस्याय गर्थः,- 'मामधनी' सामगानामन्तरम् 'ऋग्यजुषी' गाव:

·निरुतालोचनम्। नापि शुहाता यपि था 'कदाचन न अधीयीत' ; न हि सप्तस्वराद्य. न्वितगानानन्तरं वैखर्यादितिर्मधुरा भवेत् , बकराठतः सप्तस्वरायवतीर्य तदामी मैव चैम्वयं काभितु समर्थः स्यादिति तादृशयन एवासत्फलोतस्तथा यतन मेव प्रतिपिध्यते । किच 'वेदय अन्तम् आरण्यकम् अधीत्य' अपि ऋचो यथि वा मन्त्राग् न अधीयोत ; तादृगारण्यकाध्ययनत एवाध्ये तुः श्रोतृणाच्च मनमा ब्रहागखेन परिवारवाद ततोऽपि ऋमन्त्रयजुर्मन्त्रयोः पाठो निषिह' ; न हि पूर्णोदरस्यामृतेऽपि सचिसम्भवः । अत्र च वेदस्य अन्त मारण्यक मित्यु त्या नून मैतरेयकतैसिरीयक- बहदारण्यकादीना मेव ग्रहण बोध्यम् , नेपा मेव माहाणामक- वेदस्यान्तावयपत्वात् ; सामारण्यकमन्त्रापान्तु मन्तभागमध्य स्थित वेन वेदस्यान्तरूपत्वाभावादिहाग्रहण मेव ; परं पूया साम ध्वना वित्युक्तवैव तदग्रहणं सम्पब मिति सामारखकाध्ययनात् पर मपि ऋग्यजुर्लक्षणान् मन्त्रान् नाधीयोतेत्येयं । एवञ्च वेदेषु श्रुताना मारण्यकानान्तु वेदलं तदनुगतप्राचीनतमलता- चत मेव , प्रत्यक्षम्य बाधाभावात् । ऐतरेयकपञ्चमारखकादीनान्वषेदत्वं मर्ववादिसम्मत मेध । तथा वाद सर्ववेदभावकार' सायपाचार्य: स्वयम्- "महा- व्रतम्य प्रविशति मित्यादि पञ्चमारक सूत्र मेव ; अरण्ये एवैतदध्येय मित्यभिप्रेत्याध्येतार धारण्यकाण्डेऽन्तर्माय्याधीयते" -इत्येवमादि। नदिस्यं यथा मन्त्रमागे मन्येव खिनरूपाः श्रीमा धात्मकमन्त्रा परं न च ते सम्मिलिता मन्त्रभागावयवत्वेन ; तथैव बाणभागेऽपि मन्येव पचमारखकादीनि च , तानि मम्मिनितानि नागभागावयवबेनेति । तत् ताशीना ·कोऽय वद ? 4 मा भूत् वेदत्व प्राचीनतमत्वञ्चेति , तदन्यासान्नु वेदाम्मकारण्य कोपनिपदा वेदत्व तथा प्राचीनतमत्वच्चापड़ोतु न कोऽपि क्षमे तेति सर्व स्वीकार्यम् ॥ एव पाभिनिवेषु शापि वेदाधवाचकावेन उपगिपच्छब्दस्य प्रयोगादर्थ नात् पाणिनीयत पूर्व मुपनिषदो नासनित्यम्याहु केचिदाधुनिका तदप्यमाक मतिविस्मयकर मेव , सहितार पञ्चखेव , बामणेषु च बहुपु विकीर्णरूपत्वेन बहना मेयोपनिप मक्षणवचनाना मोगावास्य मित्येवमादीनाम् , उपनियदिति बाध्यपग्रन्थेषु प्रसिद्धानाच प्रत्यक्षदर्शनात् । भगवता पाणिनिना उपनिपरपदसाधनाय विशेष कपन प्रयत्नी नोद्भावित इत्येव उपनिषदा माधुनिकले वीन मिति लक्षिमता मयचिषु धूलि निक्षेपणाय यत्न व। न हि सर्वतामुखस्वकारेणाचायण प्रति पदसाधनायैव विभिन्न सूर्व कार्यम् । तथाच साधारणमियमत एव सिहे शुपनिषच्छदै विशेषवाताव्याभायादेव न कृत सूतान्तर मिति सुवच मेवाच समाधानम् । "अगयनादिभ्य" इति (४ ३ ७३ ) सूत्रीये गय नादिगणे 'वेतनादिभ्यो जीवति"-इति (४ ४ १२) सूत्रीये च वेतनादिगणे उएनिपच्छन्दस्य पाठोऽपि दृश्यते । इदानी प्रबलितस्यास्य गणपाठस्यापापिनीयलम्वीकारेऽपि पामोच्च पूर्व करने गपपाठोऽपोत्यवश्य स्वीकार्य मेव , अन्यथा हि "ग- यनादिभ्य "-'वेतनादिभ्य "-इत्यादिषु मयं देव पादिशब्दव्यय हार एवाचार्यस्य व्ययता मापीत। बीतते तु तस्मिन् प्राचीन गदपाठे माप्तीदेवोपनिषच्छन्द इत्यत्र मानाभावादुपनियदा माधुनिकत्व पच्च स्यादन विहाय । फागयगादीना मागति ·निरुतालोचनम् । - गणवस्वीकारोपि पापिनेरुपनिपच्छदाज्ञानं न सिध्यति ; विनि गमनापिरहारम् । सति दि पाणिनेरुपनिपज जाने वेतनादिभ्यः"- इत्येय नोशा “उपनिषदादिभ्यः"-प्रत्येय ब्रूयादिति त कुतर्क एव ; तयोहिपाणिनेतननानं नासीदित्यपि उच्यतेवेति तुल्यो न्यायः । किच वेदांगवाचकोपनिषच्छब्दोचारणं पाणिनिना न क्वचि दपि त मित्यत एवोपनिपदां पाणिनीयपरभवत्व ममुमीयेत चेत,- कात्यायनेनापि तथा नोमारितम् , पतञ्चस्तिनापि तथा नोचारित मिति वार्तिकपाठात् महाभाष्याच परभवत्वं तासा माध मेव ; कि बहुनाद्यतनीयापि कचित् व्यापार ये न हन्यते उपनिषत्साधनाय यनविशेष प्रति नाद्यापि काचिदुपनिषदाविर्भून- त्यपि यह युज्यतेव। अर्थदृशेऽपि वचने यदि कथित् बद्दधीत, तईि तादृगवचनेऽपि ते थक्षा विधत्ता गित्येवास्माकम् । वस्तुतस्तु इदानी यावन्त्य उपनिषदः प्रथिता दृश्यन्ते , च ताः मर्या एव वेदोपनिषदः ; प्रत्युत तत सन्त्येव कतिपया वेदविनिवेदार्थतत्त्वोपदेशायैव वशिष्येभ्य उपदिशाः , उपनिषत्- तल्या इति उपनिषदिति गृहीताम शिष्टः; रामतापन्यादयो प्रन्यास्तु कैशिदर्वाचोमेरेव स्वसमादायमर्यादाक्ये प्रणीताः , कासा मप्युपनिषत्व तु मन्यन्ते तन्मतानुगता एव ; प्रक्षेत्यादयस्त मर्यथा अयाचा एव; परं यात मन्त्ररूपा माणरूपाच, ताः खलु पाणिनेजन्मतो बहु प्रागपि स्थिता इति ध्रुवम् ; अपि वेदविदा मुपदेशपाय या: काथिटुपनिषरातल्या उपनिषदित्यय ममिदाः, तामा बहोऽप्यासनेव यायिनीयतोऽपि पूर्वम् ; नास्त्यन सन्देह शोऽपि । इह युक्तीय तिस्रोऽवलोकयाम. I तथाहि- (१) प्रत्येक सूर्व पाणिनीयम्- “जीविकोपनिषदायी न ..

·कोऽयं वेट: २०८ पम्ये"-इति ( १. ४. ०५.)। अनेन च सूत्रेण प्रौपम्ये गम्यमाने एवं जीविकोपनिषचन्दयोगतिमन्जा विधीयते, सत्याच गति- मन्तायां "जुगतिप्रादयः" इति (२.२.१८.) समासो भवति , "समामेनपूर्व तो ख्यप"-इति (७.१.३७.) त्यभावश्च तागसमासफल मिति चौराहतम्- 'जीविकाम् इव कवा'-- इति विग्रह 'जीविका कत्य'-इति, 'उपनिषदम् इव रुला'- इति विग्रहे 'उपनिषत्कृत्य'-इति चेति पदहय वैयाकरण- सिद्धान्तकौमुद्यां महोजिदीक्षितेन । तदित्यम् 'उपनिषत्कृत्य' -इत्यस्य पदस्य 'उपनिपग्रन्यतुल्यग्रन्यकरणानन्तरम्' इत्येवार्थ: सर्ववेधाकरपसम्मतः। तदेवं पाणिनेः प्राचीनतमोपनिष- विषयक मान माचीव घेति विचार दूरे प्रास्ताम् ,-- रचनया विषयेच तात्पग्रेग च ये ग्रन्या उपनिषत्तु स्याः कृताः प्रापिनि- पूर्यतने वेदोपनिषदिक्षित, रोपा मुपपनिपातुख्याना मपि योध भासीत्तम्धेत्यपि स्फुटम् । मिद मित्य काम्राधित कृतिमीपनिषदा मध्यस्तित्व पाणिनिकानात पूर्वनिप्रीति , तदव का सन्देश- म्त दानों प्रकृतोपनिषदा मस्तिले इति विचारयन्त धीमन्त एव । (२) प्रस्ति चैतत् सूत्रम्- “पारागर्यगिनालिभ्यां भिन्तु. नटस्त्रयोः" इति ( ४. ३. ११०.)। पतञ्च पाणिनिनैव कृत मिति मन्तव्यं चेत् , पवम्स मेवेतक: पाणिनेः भिक्षुसूवा- स्तित्ववान मन्द हाभारः स्वीकार्य एय; स च एमपन्यो वेदान- दमनयोजभूतः , उपनिषद पप ध सकरण मित्युपनिषविषयक- ज्ञान मपि पाणिनिरवम्य मेव पिस मिति सुतरांप्रतीयत एव । (३) ये सुनिकताकारश याम्कमा पापिनिपूर्वतत्वं बीकु. यति , षां प्रबोधायेद मपि धारयामः- "यदा सुप्रमा अमृ. .

·२१ निरुतालोचनम्। स्य"-इति ( ऋ०स. १. १६४. २१.) मन्त्रस्याधिदैवतंत्र्यास्यान- पचेऽब्रवीद्यास्क:- "इत्युपनिपदों मवति" इति ( ३. २. ६.)। "ज्ञान मुपगतस्य सती गर्मजन्मजरामृत्यवो निययेन सोदन्ति, सा रहस्यं विद्या उपनिषदित्युच्यते ; उपनिपावेन वर्ण्यत इति उप- निपद इत्यधिदैवतम्" इति च तदीयं भाष्यं दुर्गाचार्यकृतम् । प्रयताई नऽपि जुवन्तु पाणिनिपूर्षजस्य यास्कस्याप्युपनिपज्ज्ञान मासीत् , काथन तत्परजस्य पाणिनेरुपनिपज्ज्ञान मिति ! सदैव मैतसमालोचने प्रवत्ताना मम्माक मेव मेव बोधः सम्पद्यते- ये केचनोपनिषदा पाणिनीयतोऽप्यर्वाचीनत्वं निरन- यन् , ने नूनं "जीविकोपनिषदायौपम्ये”-इति पाणिनिसूत्रस्य मत मथै नाविदन् , भिक्षुसूत्रप्रन्योऽपि. तेषां न कदापि दृग- गोचरतां गतः , प्रदर्भित यास्कीयवचनञ्च 'तदानीं तन्मनः नोदित मित्येव ने तथा निणेतु मभवन् समर्था इति शम् । अधेदानी मेषोऽपि प्रश्नः स्वतः समुदेति नाम,- तस्येतस्य वेदस्योत्पत्तिकालनिर्णयः शक्योऽगक्यो वाम्माक मिति। कथ- नाम शक्यः । कथं वा अगवयः । तदेयेह समासतशिन्तयाम इति यावत्। पश्याम एव तावत् -- प्राचीनानां पालिदासादिग्रन्थाना मपि काला; सुनिता इव, अतिमागीनाना भूगर्भो स्थितामा ·वैदकालनिणयः शक्योऽशक्यो वास्माकम् ? . मयि गिलास्तम्भादीनां भवत्येव कालनिर्णयः ; वेदकालनिर्णये घ केचिडीमन्तोऽपि यतितवन्त एवेति ; सत एवैव मुत्पद्यते- ऽस्माक मप्येपागा, क्योऽस्य कालनिर्णय इति। यदा त स्परामः - थपीरपेयोऽय मिति सिहान्तो मीमांसकानाम् ; यदा घाध्यापयामः "नित्या वागुत्सृष्टा स्वयाभुया"-इति , "अग्नि- पायुरविभ्यस्त वयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यजसितार्थ भृष्टजः- सामलक्षणम्"-पूति, "वेदशम्देभ्य एवादी पृथक् संस्था र निर्ममे" -इत्येवमादीनि च स्मृतिवचनानि , तदेव तब एतायाः सम्पद्या- महे; अक्षतकावादेवतस्य । सतकत्वेऽपि मनुथनिर्मितत्त्वामावेन वाखादितुल्यत्वे नेव फल मनुसन्धानस्य। मनुष्यनिर्मितत्वेऽप्य- नद्ययुगीयत्वेन प्रपत्रव्यतिनिर्णयसम्भावनाविरहात स्यादाक्य एवं- साकालनिर्णय इति । एप सल्वार्याणा मादिधर्मग्रन्यः ; धर्मग्रन्यानां प्रायः सर्वपा मेयोत्पत्ती कचनकवनालौकिक: प्रवादी विद्यत एव ; प्रस्यो. त्पत्तिविषयेऽपि तथैयैपः,- 'न केनचिदपि पुरुषेण प्रणीतो वेद-इति। मीमांसकानां कर्मगन्तयनुगतफलनाभवादिना मीखरविचारोऽम्यप्रयोजनीयः , परं वेदानां सर्वथानादित्वप्रति. पादने एव महान् यत्नः। तथाहि- "वेदांयके मनिकर्षे पुरु- पाण्याः , अनित्यदर्मनाच" इति सूत्र याम्यां पूर्वपर निर्माय सिदासित मुक्तरसूबचतुष्टयेन- "उतन्तु गम्दपूर्ववम् , पाण्या- प्रवचनात् , पान्तु गृतिप्तामान्यमानम् , लते वा पिनियोगः स्यात् कर्मणः मम्पन्धार"-इति मी. द. जे. स्० १०१.२४-१२। एतान्येश भूत्रात्यवमाय बहु विचारितं गाम्मदीपिकादी, तथा मितनु वेदाना मस्तकल मेव । .

·२१२ निरुतालोचनम् । , भगवता बादरायणेन तु वेदस्य ब्रह्माकार्यवं सूवितम्-- "शास्व. योनिखात्' इति (१. १. ३.)। ऋग्वेदादिगास्त्रकारणत्वाद ब्रह्म सर्वज मिति हि तत्स्वाययः । एतावताम्यपौरुषेयत्वं वारयादि- तुल्यत्वञ्च नापगतं वेदप्य ; मनुष्यनिर्मितत्ताभावात् । फलन्च तुल्य नत्कालनिर्णयाय अनुसन्धानागनुसन्धानयोः । न हि मनुष्यनिर्मि- नातिरिनेषु कालनिर्णयप्तम्भव', ततस्तव नैव वाच प्रमरन्ति प्रेचावतां विपशिताम् । को नाम मत्त्यों निर्णेतु सक्षमः, कदेपाभवत् सृष्टिः । श्रादिस्टेवर्णनन्तु बस्वकल्पनाशके परि- चयदानमात्रम्। पृथिव्याः अन्तस्तरादिदर्शनात् पृथिवीसृष्टि- कालकथन मपि धीगत परिचयदान मेव । पुराणोशाष्टि- कथाच नेकपा: स्प्रर्यले , प्रास्ताः कल्पनापसूता एप ; अस्तु पा कल्पमेंटेन तव विरुधभाषणमीमामा, न तथापि सृष्टेरादिकान- निर्णय मभवेत् । बामगादिशुक्षय समित्वमीमासा अमभा- व्यैव ; वेदार्थमदायक मीमांसादाने हि तागमष्टिातिपादकाद्या. ख्यायिकावाक्याना काल्पनिकनिर्णयात्। सयाधि-- "बबर: प्राधाहगिरकामत"-इत्येवमादिषु अतिपु बबरादीमा मनित्या- र्थानां मयोगार वेदस्याधुनिकरन मागडा मिदान्तित मनस्- "न तु तानियो बमराप्यः कश्चित् पुरुषो विवक्षितः , किन्तु बदर इति शब्दानुश्कति'; तया पति वधोति पदं कुर्वम् वायु- रभिधीयते ; स च मायाइणिः , प्रकण वहनगीनः। एव मन्य वाप्यूटनीयम्" इति (मी० जे० सू. १. २. ५० या भा० )। निकताकारण भगयता याम्केन तु "वहनियादीनि हि माता- पानि भवति"-प्रत्याया (०.०२.) तागाना निग्विलनाचा - पचनाना मनादरः सूचित । यस्तो दिकविवरणानि सु प्रायो ·वेदकालनिर्णय शक्योऽशक्यो वास्माकम् । - रमथन्ले - रूपकायेवेति नाल मैतिहासिकतोपायेति । तदेव मादिरष्टि कालनिर्णयो न कदापि भूतो भवति भविष्यति वेति मिहान्तः । अतएव श्यते ( ऋ० स० १०. १७३. ४.)- "ध्रुवा द्यौर्बुवा प्रविधी ध्रुवासः पर्षता इमे। ध्रुवं विश्व मिद जगद ध्रुवो राजा विगा मयम्" इति । पानातशेष मन्वस्तवैव दागतय्याम् ( १. १६४. ४.)- "को ददर्श प्रथमं जायमान मस्थन्वन्तं यदनस्था विभति । भूम्या असुरसगारमा खित् को विधाप्त मुपगार प्रष्टुमेतत्" इति। "सिद्दे शम्दार्थसम्बन्धे ( का वा० १.)"-इत्या- दयः , मिदा यीः सिदा पृथियो, मिद माकाशम् (पा० भा० १. १. १.)"-इत्येवमादयय । सिदशब्दस्य चेह नित्यार्थता; तथा चाह पपगाया भगयान् पतञ्जलि:- "नित्यपर्यायवाची. मिगद"-इति । वैदस्यापि तथाले सत्कालनिर्णयमनोरथमो भयेचपलाहत एयेति। यास्केन खप प्रदर्मित पुरावाद "साक्षात्मधर्माण ऋषयो बभूव., विरेभ्योऽमानात्वतधर्मभ्यः उपदेगेन मन्त्रा- रसम्पादुः , उपदेशेन ग्लायन्सोऽवरे विस्मषहणायम अन्य समा. मासिपुर दंघ वेदाङ्गानि च"-ति ( १. ६. ५.)। इतनु वेदाना मानारत्वेऽप्यापत्व मेव सिध्यति । ऋषयप नेमापूर्वपुरपा मनुष्या एथेति मर मेवापारपेयत्वं घेदम्य । परवेव मभ्यगायनियतव येदकालस्य ; पाधानक्षतयोमियो विभिवार्थत्वा । यामास इत्यु मनायते स इलि, पपि बुधरने पभ्यम्त प्रायन ; अभ्यामे एप पातेरुपदेगाव (धा. भ्या. प.८२८.)। एवं अभ्यास यस्मिनाना मेव भवमि ; न तु क्रियमाणानाम् । पतएव वाम- . 3 ·२१४ निरुत्तानोचनम् । .-. देव्यादीनि सामानि वामदेवादिभिर्दृष्टान्येवीच्यन्ते , न त कता- नीति। तदेव मश्य पौरुपेयलेऽपि नास्मादृशपुरुषलतत्व मिति प्राप्तवाक्यत्व मयाइतम्। अतएव वैशेपिक-न्याय-साय-पात- जलयु वेदस्य प्रामाण्य स्वीकृत मपि नोक्न मकर्तृक एष इति, नायुक्त मीश्वरकृत इति च ; अपि त्वाप्त. ऋपिमिरवपः क्षत इत्येव मर्वत्र । तथाहि- "बुद्धिपूर्वा वाक्यततिदे, बानापे सजा- कर्मसिद्धिलिङ्गम्" इति (६. १. १, २.), "प्राय सिहदर्शनञ्च धन्यः" इति (८.२. १३.), "तवचनादानायस्थ प्रामाण्यम् (१०.२१०)"-इत्येवमादि च वैशेषिके । एव मन्येषु च । एवं "विश्वामित्र ऋपि. नदीतटाव गाधा भवति" -इति (२. ७. २.), "ऋपिपुवा विलपितं वेदयन्ते"-इति (५.१ २.), "एत्समद मथै मभ्युत्थितं कपिनलोऽभिववाशे, नदभिवादिन्येषगं भवति (इ. १.४.)"-इत्येवमादिषु यास्क- वचनेषु चोपलभ्यते तसन्मन्नाणा मृषिकतत्व मेव । "मप पि- मन्त्रात् (ऐ० प्रा० ६.१.१.)"-इत्यादिनामणवाक्येभ्यद्य तथे. वावगम्यते मन्त्राणा मृपिकतत्वम् । वस्तुतो मन्त्रालोचनतोऽपि व्यक्तं प्रतीयते ये पा धीमत- पुरुषकतत्वमेव ; केयुचिन्मन्ये चप्येया बहुपुरुषकततश्च ध्वन्यते । तद्यथा का. म. १०.०१.२- "मनु मिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनमा याच मत । अत्रा सखायः मव्यानि जानते भद्रपा लक्ष्मीनिहिताधिकाधि" इति। एवञ्चाम्मत्पूर्व पुरुषैपिभिरेव कृत एप वेदमन्वभागोऽपीति ध्रुवम् । एय मध्येपा कालनिसंयमत्व गया एवं ; प्रनय युगीयत्वात् । तथाहि- एतद्युगप्रथममहसाब्या मेव जान' पाणिनिराचार्य - ·वेदकाननिर्णयः शक्योऽशक्यो वास्माकम् ? इति तु सिदान्तितम् (११७ पृ.); ततोऽपि पूर्वतनाः क्रमकारा बाभ्रव्यादयः, ततोऽपि पूर्वतना: पदकारा: शाकल्यादयः ; ततोऽपि पूर्वसना ऋक्तन्वादिप्रपतारः शाकटायनादयः ; नतोऽपि पूर्वतना नवयुगारम्भजमानो लाट्यायनादयः कल्पसूत्रकाराः (तदानी मेव नवकल्यारम इत्येव तत्कालकता ग्रन्याः कल्पा इत्युच्यन्त इति च नासम्भवम् )। एतागारम्भात् पुरैव प्रणीतानि कुसुरुविन्दादिभिः ऋपिभिः अनुवाधणादीनि ; तनः पूर्वस्मिनेष युगे कल्ने वा महोदासादिभिः शोकानुलोकगाधादीनि सङ्ग तदनुसारेण मतान्यतम्यादीनि ब्राह्मणनि ; तत: पुर एव युगे कल्पे वा प्रवादानेवानुसृत्य प्रपीताः श्लोकानुश्लोकगाथादयः ; नतः पुरस्तादेव युगे कल्प वा यूयन्ते म्म विकीर्णाः प्रवादास्तत एवाद्यापि ते श्रुतय इत्यास्यायन्ते च ; ततः पूर्वस्मिन्नेव युगे कल्य वाभयत् यज्ञप्रयोगारम्भः ; तदेवाथया कन एकेनेव यत्नेन चतु.. मंहितासवः (१५५ पृ.)1 तत्पूर्व मेव सम्पन्ना बभूवुः सूतामण्ड- लादिसङ्कहा इत्यत्रापि नास्ति संशयः । ततः पुरा त बहुकाल मभिव्याप्य बहुभिरामपिभिर्बहुभिरेवोञ्चावर्चरभिप्रायेरीखरणत्या दृष्टा बहयो मन्त्राः । तदेवं बहुयुगपूर्व मेवारमा मन्त्ररचनेति कथ धार मद्यतनाः स्युस्तकानविनिर्णये नमः । धनद्यतनीयानां ताशातिप्राचीनतमाना कालनिर्णये हि न कि मपि लिङ्गं प्रति- भासेत बहुधीमता मायद्यतनानाम् । भवति हि व्यक्तिनिय- पूर्वक एव कालनिर्णयः , न चात्र शापि व्यक्तिनिर्णयः सम्भाव्यते ; न घेतल्गृतोऽसौ मन्त्र इति शापि लिखितं दृश्यने । दृष्टशब्द एव कृतवाचक इति चेत् , तथापि न व्यतिनिर्णयः सुकरः; अग्निना इष्ट इन्यादी प्रश्नोत्यादिसञ्जानां मन्जिशून्यत्वेन कल्पित- ·निसमालोचनम्। सनिलेनेव या प्रायोऽवधारणीयत्वात् । यथा च खलु सूर्यवंशीयानो चवियाणा मादिपुरुषः सूर्य इति तु गम्दत. प्रतीयत एव, पर मुदीयमानस्यतस्य दिनमपैरवीरसजातः स वंश इति विश्वासस्तु कयं भवेन्नाम सर्वगेमुपीमताम् । अतस्तदंगादिपुरुषस्य प्रकृत नामानानात् सौर्य त्वेन च कसितो नाम सूर्य इत्येव तव स्वीका. यम् , नर्थवावापि। “अग्निवायुरविभ्यस्तु वयं ब्रह्म सनातनम् । टुदोह यनसिहत्रार्थ मृग्यजुस्सागलक्षणम्" इति मनुवचने (१. २३.) तु प्रधानतोऽग्निविज्ञानार्थ मुग्वेदस्य वायुविज्ञानार्थ यजुषः, सूर्य- विज्ञानार्थश्च सामवेदस्यामान मित्येवार्थः प्रतीयते । तस्मात् तत्वतः प्रयेटव्यक्तिनिर्णयामम्भवादेव मन्त्रकालनिर्णयस्याशक्यतैव सम्पद्यते । "पर्धिषि भृगु सम्बभूव (निरु० ३. ३. ५.)"-इत्यादिनिर्वध- नानि च विज्ञानावेदकान्येव । तदप्युपरिष्टात् पर्णयिष्याम समा- अथ यदि 'तुप्यतु दुर्जन'-इति न्यायेन स्वीकुर्याम,- मथैव समुत्पब कयित् भृगुर्नाम महर्षिरिति, मतं तेनैव भूगुणा भार्गवै नाम सूप्त मिति च, तथापि न सम्भवेत् व्यक्तिनिर्णय ; को हि जानाति कोऽयं भृगु' कटेमां भुव मलञ्चकारेति । एवं यत्र क्वचिन्मन्चे वसिष्ठ नाम यूयते , तस्यापि रचनाकालनिर्णयो ऽस्माक मशक्य प्रव, यतो हि को जानाति पादिवसिष्ठः कदो त्पन्न इति । एवं यान्यपि इडादिभिर्मुगुमिरिन्द्रप्रमतिप्रभृतिभिर्व- मिष्ठेच दृष्टानि मुक्तानि यूयन्ते , तैपा मयुद्भवकालविञ यता गाटतमोभिराइवेव ; वर्वत्येव हि तत्र तत्रापि कालनिर्णायक- लिङ्गाभावः , नापि हि आदिभार्गवस्येव भार्गव इति, भादियासिष्ठ स्वंय च वासिष्ठ इति व्यवहारनियमी विद्यते लाकऽन्यत्र वा। मथैव वैद काश्यपवचन मप्यस्ति मत्यम् । पर न प्रत्र पृथिव्या सत । .

·वेदकालनिर्णयः शक्योऽशयो वास्माकम् । मेक एव काश्यपः सनातः; अइ मपि काश्ययः, मत्पु वोऽपि काश्यप. , मत्योलोऽपि काग्यपः, मलपोत्रोऽपि भविष्यति काश्यप एव । एवं भारहाजादयोऽपि । तस्मादेतादृशनामपर्यालोचनया च मन्त्रमणयनकाननिये यतः सर्वधा व्यर्थ एव । एतच नित मेव विहशिः,- अद्य यावा यावतां प्राचीन- प्रबन्धाना मनुसन्धान सम्पन्नम् , तेषु सर्ववेवैप मन्तभागः प्राचीन तम इति ध्रुवम् ; अमादपि पुरातनः कथित् प्रबन्धो बभूव, इदानी लुा इयपि वक्तुं न कस्यापि पुरातत्त्वानुसन्धि सोरोठा- धरौ स्फुरिताविव दृश्यते । तदित्य मनद्ययुगीयत्वात् व्यक्तिनिङ्गान- वाप्सेः रचयिटव्यक्तिनिर्णयाभावात् मन्वभागस्य कालनिर्णयमा । •सर्वथा अशक्य एवास्माक मद्ययुगीयाना मिति ॥ ब्राह्मणग्रन्थाना मपि कालनिर्णये यनोऽप्येव मकिञ्चित्कर एव ; न हि तेषु कस्याप्ये कस्य कालनिर्णयसहायः संवादोऽव- गन्यते क्वापि लोके शास्त्रे वा । ततः सर्वेपा मेव युगान्तरीय- ग्रन्याना काल निर्णये एतत्सयाकाव्देऽयं अन्य. प्रणीत इति निर्धारण वय मसमर्था एव सर्वथा। मन्त्रब्राह्मणयोः सम्यक् पर्यालोच. नया मन्त्रभागात् । परभवो ब्राह्मणभाग इति त वक्तु युज्यते ; एवम् मन्त्रवाण्योरभयोरपि भागयोरन्तरे च एतस्मान्मन्चा- देप गन्त्रः परभवः , एतमान्चेष प्राग्भवः, किञ्चेतस्माद ब्रानणा- देतत् बाहयं ब्राह्मणवाक्य वा परभवम् , एतमातद् प्राग्मत्र मित्वपि प्रायो नि.श नियंत शक्यते , पर मेतागीयैतरसायक- ऽब्देश्य मन्त्र प्रन्यो बाधणग्रन्थो वा प्रणीतो प्रथितः सदलितो वेति नास्मादृशा बोधयोग्यम् । अतएव मन्त्रभागस्यैव ब्राह्मण- भागस्यायनादित्व मुपचर्यते येति । । ..

·निरुतालोचनम्।
+
यद्यये तरेयभाष्यभूमिकाया सायणाचार्येणापि प्रकाशित एवं
तराया पुत्रो महिदासारयो भूमिदेवतातो वर मवाप्य भापित
यद बाण , तदेव प्रथित मैतरेय मितीति प्रवाद । तथापि
तस्यापि प्राधान्यस्य न शक्य कालनिर्णय , प्रदर्शितप्रवादाविद
मेव हि ज्ञायते,- इतरीतिमिहाया कस्याश्चिदपि पिरमया
पुणेद प्रोक्ष मिति , पर तस्मात्रैव मभिव्यज्यते,- एतद्युगोये
एतसिब्दे किल सा ऋषिरमणी तादाणप्रय प्रणिप्यन्त कुमार
प्रसूयेम जगतीतल मलतवतीति । एवञ्चैतरेयादिग्रन्याना काल
निर्णयाय तादृशावादादीना मवलम्बन मपि सुदूरपारसागर मुशि
तीर्थी पवमानकामकुगावलम्बनकल्प मेवेति ॥
यदस्त्वेतरेयक- "एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषिकेण तुर
कावपेयो जनमेजय पारिचित मभिषिपेच , तस्मादु जनमेजय
पारिचित समन्त सर्वत पृथिवी जयन् परीयायावेन च मेध्ये
नेजे। तदेयाभि यजमाथा गीयते- 'पासन्दीवति धान्याद
रुक्मिण हरितस्रजम् । अश्व ववन्ध सारङ्ग देवेभ्यो जनमेजय'
-इति (८४७)"-इत्येवमादि , ताण्ड्यबादणे चैव यते
- "जनगेजयथावंदो ग्राव" इति ( २५ १५ )। एवमादि
श्रुतन यदि कथिदध्यवस्येत् ,-- अर्जुनपीनजनमेजयात परम्ता
देवतानि प्रणीतान्यैतरेय कादोनि वाधणानीति , तथाच योधिष्ठि
गेयाया मन्यूनहितीयशताब्दया मेवैषा सम्पन्न प्रणयन मिती
निति एवंतत्काल इति , तहि स स्यादवश्य भ्रमावा
मन स्वातिवुधव वञ्चित । ऐतरेयादीना योधिष्ठिरोयदितीय
गताब्दीजवे हि पाणिनिममकालत्व मेव प्रसज्येत , पाणिनेरपि
योधिष्ठिरीयहितीयशताव्दीजवनिर्णयात् ( ११८ पृ.)। नच

·वेदकालनिर्णयः गयो गक्यों वास्माकम् । । तबेष्टापत्ति.; पाणिनीये व्याकरणे ब्राधणग्रन्याना मतिप्राचीन- खेन प्रोतात्वादिस्वीकारात् ; न हि समकालिकानां ग्रन्यानां प्रोक्त- खेन व्यपदेशः सङ्गच्छते, नापि छन्दस्वादिक मुपपद्यत इति । यस्मन्मते तु बभूवैव कयन पुराकल्पापि पारीक्षिता जनमेजया, तत्तन्नामशुत्यनुसारत एवाभिमन्युपुत्रस्याभवनामकरणं परीक्षित इति, तथा तत्पुत्वस्य जनमेजय इति च। तद्यथा, दृश्यत एवं हि भागवतादियु सत्यव्रतो नाम, ततो मनामकरण' च सम्म सत्यवत इति ; न च मनामकरणतः पश्चात् प्रगीतानि भागवता- दोनि। अप्येवं वङ्गकवेझिमस्य लेखनीजातानि मृणालिनी- त्यादीनि च नामानीदानी बहुम्वेव वगागनेषु व्यवड़ियन्ते चेति । एव मेव समाधान सर्वत्रैवावश्य मुररीकर्तव्यम् ; अन्यथा वेदेषु भोजनामयवशात् भोजसमसामयिकस्य वेदभाष्यम्बट स्यापि वेदसमकालजलं प्रमज्येतेष , तत् कथद्वारं वार्यतेति । तथा हि ऋक्संहिताया थूयते- "भोजस्येद पुष्करिणीव वेश्म"-इति ( १. १०७. १०.), थू यते वैतरेयबामणे नवैवाभिपेकप्रकरणे- "भोज भोजपितरम्" इति (८. ४. ३.), उत्ताच्चीवटेन- "मन्वभाष्य मिदं समं भोजे पृथ्यों प्रशासति" इति । तदव कथयन्तु धोमन्तो यदि नाम नामदर्भनादेव कालनिर्णयः शक्यस्ताहि ताद- वेदग्रन्या विर्भावकाले एव कि माविरभूत वेदभाष्यकार उबटो इह नेत्युक्ते स्वीकार्य एवायं न्यायोऽन्यवापि सर्वनैवेति किम वक्तव्य मवातीति ॥ यच्चीतम् ,- शतपर्थ नाम ब्राह्म' पाणिनीयतोऽप्यु त्तर- भवेन कात्यायनममकानिकेन यान्नवल्क्येन प्रणीतम् ; "पुराण- प्रोकेषु मायाकल्पेयु"-इति ( ४. ३. १०५.) हि पाणिनिसूवम् , -- वचटामज..

·निरुतालोचनम्। तत्सूत्रस्य वार्तिकादिक च तत्र मान मिति । तदप्यतीन विमय कर मम्माकम् , गम्यते हि तस्मादेव मूत्रात ततसूत्रीयवार्तिकादि भ्यम शतपयस्यापि पाणिनीयत प्राचीनत्व मेवेति । तथाहि यदरत्येतत् सूत्र' पाणिनोयम् - 'पुराणप्रोक्नेषु ब्राह्म गकल्पेषु"- इति ( ४ ३ १.५ । "तोया तात् पोलाये णिनि स्यात , यत्प्रोता पुराणप्रोक्तावेद ब्राह्मणक याम्ते भवन्ति । पुराणेन चिरन्त नेन मुनिना प्रोगा । भन्नु - भानविन । शाव्यायन भाट्यायनिन । कल्प- पिन पोता पगी कल्प । पुराण इति किम् । याज्ञवल्कवानि वाधणानि , धाश्मरथ कल्प इति ततेन वैयाकरणसिदान्तकौमुदी। तबैतद विचारम् -- यदि नाम याज्ञवल्क्य नावण शतपथ मिति यावत् पापिनेविगत स्थात , त_ह कि प्रत्युदाहरण भवेत् '-- कातियाशिवारणाय सूत्रे पुरागविशेषण मुपपद्यत। न हि भविघमाणग्रन्थम्य गत पयादे प्रोक्तत्व पापिनरभिमत विमति, तत् किया वर्तक सूत्रस्य पुराणयद मिति। यस्ततम्त पाणिनिना यथा माधीमत्व जात पश्यादिक या यशास्त्रम , तथैव जाल मेव पाश्म स्यादिक च, अतएव प्रोचावेन नेपा मवेमा मेव ग्रह समभावे निटप्रयोग प्रमज्योति प्राचीनेष्यपि कल्पेषु ये पुराणप्रोता प्राचीनतरा , रोभ्य एव गिनिर्विधाय आश्मायादिभ्यो णिनि प्रमङ्गो दारित शया मवेभ्य एव कल्पेभ्योऽपि प्राचीनेषु मुतग प्राचीनतरेषु बामग्रन्या मर्व व णिनिप्रम वारणाय तगापि पुरागविगेपण मार्यवाम् , मति हि पुराणविशेषणे प्राचीनतरेभ्य मवेभ्य एव बान मग्रन्येभ्यो न भरति णिगि , अपि सुनवापि ये पुगणपोहा - पानीनामा तन्य पवेनि मिड शायनि , ·वेदकालनिर्णय कियोऽशक्यो वाम्माकम् । - । बाह्य र मित्यादि; वे तु मावीनतरेष्वपि ब्राह्मण ग्रन्येषु याया- यनादिपरभवप्रोक्ताः न तेभ्यो णिनिरिति सिहं यान्नवल्क्यं बाधा मियादि च । एवञ्चातिप्राचीनेष्येव पुराणमोहवं तदितरत्वं चेष्टं पापिनेरिति यानवयत्रामादेरप्यातिप्राचीनखन्वत मेव एव मेतत्वम्य वात्तिक मस्यामन्मनपोषक मेव । तथाहि- "पुरागाप्रोशेषु याज्ञवल्क्यादिम्य पतियेधस्तुण्यकालत्वात्" इति वार्तिकम् । ग व्यायनादिप्रोताना ब्राह्मणाना, पिहादिमोक्तानां कान्पानाच यथा पाणिनिपूर्वप्रोतावन् , तथैव याज्ञवल्क्यादिप्रोलाना तामणाना मश्मरयाटिमोलानाञ्च कल्याना मिति सर्वेषा मेवैपा पाणिनिपूर्वप्रोतावेन शुल्यकानत्वात् पुराममोक्तत्वं समान मिति मवेभ्य एवैतेभ्यो पनि प्रसक्तः ; तनिवारणाय याज्ञवमयादिभ्यः प्रतिपंधरूपो यनविशेषः कर्तव्य इति च तदाति काशयः । एव- चैतदाति कारम्भात् भगरत कात्यायनस्य अतिप्राचीनेष्वेव ब्राह्मा- गैप करपेषु चासीत् पुराणमोकात्त्वामुराणोक्तत्वनिर्णये संशयः , तनिरासाय च यत्नोऽवस्य कर्तव्य इत्येव तदाशय फलितः । कात्या- यनममकालिकस्यैव कस्यचित् याज्ञवल्क्यस्य तु सति गतपथनिर्मा- बरखे तव पुराणमोको विति गिनिप्रमग एव कथम् । कथं वा तन्त्रि- रामाय वाधिकारम्मो भवेत् प्रयोजनीयः, तत्वतो पाणिनि मममालिकाना पाणिनिसहमानाञ्च धीमता प्राचीनतमेष्वपि अन्येषु पोर्दापयनिर्णयो यथा सुगम', न तथा तत्परकालिकाना कात्यायनादीना मपीति तानी मैव याज्ञवल्क्यादौना परिगपन मप्रयोजन जातम् , तत् कि मदतनाना व मादृशाम् । एव मेसदीय माथधाम्मन्यतमाधक मेव । तथाहि- "पुराए- प्रोक्नेष जाह्मणकल्पेचित्यत्र याजबल्कवादिभ्य' प्रतिषेधो वक्तव्य ।

·निरतानोचनम्। यायल्कानि ब्राह्मणानि, मौलमानीति । कि कारणम् । तुल्य- कालत्वात् , एतान्यपि हि तुपकालानीति"-इत्येव तापम् । "तुत्यकालावादिति-- शाट्यायनादिप्रोक्तानोरेककालत्वादि त्यय "-इत्येव च तवोक्तवान् कैयटो जैयटात्मज । यद्यपीह वार्तिकमत भवानुमोदित भाष्यकारेणेति गम्यते, तथापि नो न क्षति 1 श्रीगनारीशमहत्य मते तु शाव्यायनादिसमकानव यान्नवल्कयादिपोताना शतपयादीनाम् , अतस्तेभ्यो णिनि प्राप्त कात्यायनवचनेन वारितोऽनुमोदितच तहचन भाष्यकारे ऐति । तथाहि-- “यान्नवल्कयानीति । कखादिम्य इत्यम् । ते हि पाणिन्यपेचया अाधुनिका इत्यभिमान , भाग्ये तु शाब्यायनादि तुल्यकालखाद .- वचन मेवारब्धम्" इति (ल. श. शे०)। वस्तुतो भाष्ये एतत्पूर्व मेव “छन्दोत्राह्मणानि च तहिपयाणि (पा० ४ २६६ )"-इत्यत्रीलाम् -- "वत्तत्येतत् 'याचवल्कया दिभ्य प्रतिपेधा ल्यकाल वार'-इति । तवैव वक्रव्यम् , पयता च न भवतीति'-दुनि। “वचत्येतदिति। पुराणोक स्वित्यत्र"-इत्येव च तव कैयट । तथा च अतिप्राचीनेष्वेव बाझाकल्पयन्य पु ये पुराणमाता तत्रैव पिनि पाणिनिना पिहित , ये तु नूतनमोक्ता , तब तु णिनिविपयतव नास्तीति ध्यर्थ वार्तिक मिति तद्भाष्याशय । पाणिनिकालेऽपि ये ग्रन्था अतिप्राचीना इति प्रनिहा अतएव प्रोक्ता इत्येव व्यपदिष्टाम्तदा नीन्तनै गिटे , सेवेव ते पुरागप्रोता के वा नेति निर्णयायैध परिगणन मवश्य कर्त्तव्य मिति वार्तिककारमतम् । “व्याख्या नतो विशेषप्रतिपति हि मन्दे हादलघणम्" इति भाग्येष्ट्या च ततपण्डन योग्य मित्येवात्र माग्म । तदित्य मूवकारवचनान् , - ·के विषयाश्चेतविरुवातिपाद्याः । २२१ वार्तिककारवचनात् , भाष्यकारादिवचनावेद मेव सिद्धम् , यान्नवस्कादिप्रोक्तं शतपथादिकं शाट्यायमादिभ्योऽर्वाचीन मयि पाणिनीयतः प्राचीनतम मेवेति । वाति ककारकात्यायनसमकालिक: करन याज्ञवल्कयो नामी- दामोहेप्ति नास्महिचारविषयः ;- अपि तु शतपथप्रवक्ता याज- वल्फास्तु वार्तिककारकात्यायनसमकालिकः कथ मपि नैव; पाणिनिसमकालिकोऽपि न स: कथ मपि , प्रत्युत पाणिन्यादयो यस्मिन् युगै जातः , यस्मिन् कल्पे जातः , ततोऽपि पूर्वतन एव ; किञ्च तस्य शाव्यायनादिसमकालिकत्वाभावेऽपि वाद्वापाकालजल- न्य वितध मेवेति तत्कालनिर्णयोऽप्यस्माक मशक्य एवेति शम् ॥ . (११) अवैतर्हि ममानोचयितव्य मस्ति, के विषयाथैतन्निरुक्तमति- पाद्या इति । सर्वेपा मेव वेदाङ्गानां साक्षात्परमारया वा वेदार्थ- ज्ञान मेव प्रयोजनम् , तसाधनायोपदेश एवैकः प्रतिपाद्यविषय इति तु वेदविप्रसिंह मेव ; तदिइ निरुक्त वेदार्थ ज्ञानसाधनाथ नत्प्रसङ्ग तथ येऽखिनविषयाः प्रतिपादिताः , तानेव व्याकत्तं ममग्न मेवेम ग्रन्यं समासतः किचिहिम्तरतशालोचयाम इति यावत् । अथैता च निरुतशास्त्रस्य बीजानि पुरासन् तिवारिधी विकीर्णानि ; अतएवोयत इद मधि गास्त्र मानुयविका मिति । नतो बाझप्पग्रन्येषु ययाप्रयोजन मेकेके चीयमान महरितम् ; तम्मादेव च तस्य सम्पन्न मान्तवालीभूतग्रन्यान्तर्गतत्वम्। ततो- नुवादगीषु विशेषतः पोयमान परिपुटम् । तत एव काले ·২২৪ निमतालीचनम् । निदानसूत्रेषु पल्लवितं सत् प्रकरणविशेषात्मकल मुपगतम् । तत- म्तेभ्य एव गाकपूण्यादिभिः शाखाशाखादिभि. सन्जितं ग्रन्या- कारत, प्रणीतं निकत मिति । तान्येच सर्वाश्यवलम्या कृत मन्त्रि- सक्त भगवता यास्केन मुयितं फलितञ्चैव मेवेति तहाः। नस्यास्य प्रथमाध्यायस्तु ग्रन्यभूमिकारूप: ; तत्र निघण्टुशब्द निर्वचनादीनि च प्रतिपादितानि । दितीय-तीयाध्याययोर्निवचन- प्रकारादिकथनपूर्वकं भाषितं नघण्टु ककाण्डव्याख्यानम्। चतुर्या- दिपु त त्रिवध्यायेषु एकपदीवाख्यानपूर्वकं पातं नैगमकाण्ड- व्याख्यानम् । तत उत्तरं पट्स्वध्यायेषु देवतातत्त्ववोधनपूर्वक माख्यातं देवतकाण्डव्याख्यानम्। इत जई त्रयोदशाध्यायकप प्रथमपरिशिष्टे अतिम्तुति मधिष्कृत्या रमतत्त्वोपदेशादीनि प्रदर्शि- तानि । ततचतुर्दशाध्यायात्मको द्वितीयपरिशिष्टः, तत्रौद्धमार्गगति मधिकृत्याख्यातानि च परमपुरुषार्थसाधनानीति सङ्केपः ॥ किश्चिदिशदयामोद मालोचनम् ;- (१) यद्यप्येतन्निरुक्तं तत्वतो निघण्टुभाष्यरूप मेव, परं न धन नेघण्टु कानां सर्वेपा गेय पदाना व्याख्यानान्युक्तानि । यथाहि --- नेघण्टाकसमानाये पृथिव्या नामधेयानि एकविंशतिमश्चाकानि परिपठितानि य यन्ते, नेपा मेक मेव गोरिति व्याख्यातं द्वितीया ध्यायीयेन ममग्रदितीयपादेन ; अपरेपाम्पुनर्नाम्ना मुले खोऽपि न पत एवोक तदन्ते हतिकता--- "अनुक्रमए त्वधिकतम् , नम्मिन् गोशब्द एको निरुतः प्रकारोपदर्शनार्थनार्थम्" इत्यादि । (२) प्रमझमगत्या वैदिकगूढतत्त्वान्यपीइ बहनि प्रतिपादि- तद्यथा--- "पुरुषविद्यानित्यत्वात् कमसम्पत्तिमन्त्री बेटे (१.१.२."-इत्येवमादीनि चिन्तनीयानि कृतः। तानि। ।

·के विषयातनिरुतप्रतिपायाः । , (२) व्याख्यातान्यपीई स्वप्रतिनिगमतपदादीनि च माय. मण्येव । अतएवोक्त निघण्टीका भूमिकाया- “मेघण्टा- गरीष्वेव पदेष्यध्यगतवयमात्राणि पदानि भाष्यकारेणेव तव तन निगमिषु प्रसङ्गाबिकतानि"-इति । (8) मन्त्रथुतपदान्येव चात्रीदाहरपलेन प्राय सर्वतोपा- तानि , ब्राह्मणीयानि तु न तथाहतानि ; तथाचेदानी मन्वनाम- रण्योपदनामधेपवेपि मन्वगताना मैव पदाना व्यायानेन वेद- व्याख्याने कृतकृत्यामन्यो बभूव स इति चावगम्यते। प्रत्यक्ष योग्ये शतं मानान्तरोपादानन । (५) नाव च मन्त्रगताना मैव पदानां निर्वचनानि समु- पदिष्टानि , अपि तु समनियोगात् लौकिकानाञ्च वहनाम् । तद्यथा निर्वचनारम्भे एव - गोशम्दनिर्वचनप्रसद्गात् पय, शब्दस्य शत निर्वचनम् , तमङ्गात् वीरगन्दस्यापि (२. २. १.)। एव मेवोत्तरनापि बहुन । (4) लोकवेदसाधारणा अपि विषया इह बहब उपन्यम्ता । तद्यथा- "चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाता" - इत्यादय' (१.१.१), "अणीयस्त्वाच शन्टेन सजाकरणं व्यवहारार्थ लाके , तेषा मनुथवद् देवताभिधानम्" इति च तत्रैव तत उत्तरम् ( १. १. २. ) । (७) खादर्शितेषु नेगमेषु भमुपाताना पदनिर्वचनादीना ख. कपोलकल्पिसनदोपपरिहाराय मतभेदप्रकाशाय च पूर्वाचार्याणा बहना मेन नामादीन्यपोह कीर्तितानि। तद्यथा- आग्रयण अाग्राया, आचार्या, एक, ऐतिहासिकाः, औदुम्बरायण. , औपमन्यव , योग वाम कास्थक्य., मोटुकि. , गाग्य. , . २८ ·निमकालोचनम्। . गानव' , चर्मशिराः , तैरिकिः , नैदानाः, नैरुक्ताः , परि- व्राजका; , पार्षदानि, मनु , यानिकाः , पूर्व याचिकाः , पार्था- यणिः , वैयाकरणा:, शाकटायन शाकपूणि' , भाकल्य स्थौलाठीवि., हारिट्रवकम् , इत्यादि। () निर्वचनान्येव प्रदर्श्य च न मेने यास्क' बकतन्य- ताम् ; पपि तु मन्त्रार्थनानाय यथा यथा यतितव्यम् , तात्म मेवेहोपदिष्टम् । हितीयाध्यायस्य प्रथमपादस्त सर्व एवमर्थक । ते पदेशा वेदतत्वार्थव्याप्यातॄणा पथप्रदर्शिकाः । तद्यथा-- “अथ निर्वचनम् । तद्येषु पदेषु सरमस्कारी समर्थी प्रादेशि- केन गुणेनान्विती स्याता तथा तानि नियादथानन्वितेऽर्थ प्रा. देशिके विकारेऽर्थ नित्यः परीत के ननिवृत्तिमामान्ये नाविद्यमाने गामान्येऽप्यपरवर्णसामान्याग्नियान्न त्वेव न नियात् । नमस्कार माट्रियेस विषयवत्यो दि हत्तयो भवन्ति । यथार्थ विभतीः सनमयेत् । मन मवस मिसि धात्वादी एव शिष्येते , पचाप्य ते नित्ति- म्थान वादिनीपो भवति स्तः सन्तीति, प्रथाप्यन्त लोपो भवति गत्वा- गत मिति, प्रथाम्युपधानीपो भवति ज्ञाम गुर्जग्मुरिति, प्रधायुपधा विकारो भवति राजा दण्डोति, पयापि वर्ग नोपो भवति सवा यामीति पयापि हिवर्णनोपस्त च इति, पथाप्यादिविपर्ययो भवति योतिधनो पिन्दुय्य इति, प्रयाप्यायमविपर्ययो भवति मोका रन्नु: मिकतास्तमिति, प्रघाप्यन्तप्यापतिर्भवति घोघी मेघो नाधी गाधो पमधिति, पयापि यर्गोपजन पाम्पद हारो भाति । तघव घरादनसगतम्यान्नर्धातु भवति तद विपक्षसीनां भ्यान मिति प्रदिगम्ति; नव मिहाया मनुपपद्य मानाया मिशग्यो.

·के विषयातनिरुक्तमतिपाद्याः ? पपिपादयिपेनमाप्ये केऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति तायैतदूप्तिम॒दुः पृथुः मृपत: कुमार मिनि। अथापि भापिकम्यो धातुभ्यो ने गमाः तो भायन्ते दमूना: क्षेवसाधा इति, अथापि नैगमेभ्यो माषिका उणं छत मिति, प्रथा- पि प्रकलय एवैकेषु भाष्यन्ते विकृतय एकेषु ,~ शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेप्येव भाष्यते [कम्बोजाः कम्बलभोजा: कमनीयमोजा वा, कम्बल: कमनीयो भवति ], विकार मस्यायेंषु भाषन्ते शव इति ; दातिलवनाथ प्रान्येषु दान मुदीचेष । एवमेकपदानि नियात् ॥ तदितसमासेऽवे कपर्वस च पूर्व पूर्व मपर मपरं प्रविभज्य नियाद, दण्डाः पुरुषो दण्हापुरुषः, दण्डमईनीति वा दण्डेन सम्पद्यत इति वा, दण्डो ददतर्धाग्यनिकर्मणोऽक्रूरो ददते मणि मित्यभिभाषन्ते , दमनादित्यौपमन्यवः , दण्ड मस्याकर्षति गहायाम् ; कत्या रचरखस्य कक्षं सेवते , कक्षो गाइतेः क्स इति नामकरणः, च्यातेनियकोऽभ्यासः किस्मिन् स्यान मिति, कापतेर्वा; तसामान्यान्मनुष्यकक्षी बाहुमूलसामान्यादावस्य । राज्ञः पुरुष', राजपुरुषो राजा राजतः , पुरुषः पुरिपादः पुरिशयः, पूरयते; पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुष मभिप्रेत्य- 'यस्मात्परं नापर मस्ति विञ्चिद्यमान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कथित् । वृक्ष इव तयो दिवि तिष्ठत्वकस्त नेदं पूर्ण पुरुषेय मर्वम् ।' -इत्यपि निगमो भवति। "विद्धकट्टाकर्षों' वौति चकद्र प्रति खगती भाश्यते ; द्रातीति गतिकुत्सना , कद्रातीति द्राति- श्रुत्सना, चकदाति कदातीति सतीऽनर्थकोऽस्यासस्तमिवस्तोति विखकः । कत्यापवाए रूपः कल्याणवणस्येदास्य रूप; कल्याणं कम. नीयं भवति, वर्णो वाणोते. रुपं रोचतेः । एवं तक्षितसमासानियात् ।

·निरुतालोचनम्। निधिपाय नधान् नैकपदानि नियातावैयाकरणाय नानुपमनायानिदंविटे वा [नित्यं यविज्ञातुर्विज्ञानेऽसूया] उपमवाय त निव्याद्यो वाल विज्ञानु स्यान्मेधाविने तपस्सिने वा ।- 'विद्या है वै ब्राह्मण मा जगाम गोपाय मा शेवधिहमस्मि । असूयकायान ज्ञवेऽयताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ य पाढणत्यवितथेन कवटु म्यं कुर्वनसत सम्प्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मासरं च तस्मै न दुटो कतमच नाह ॥ प्राध्यापिता ये गुरु नाट्रियन्ते विमा वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति शुतं तत् ॥ य मेव विद्याः शुचि मप्रमत्त गेधाविनं ब्रह्मचर्योपपन्नग । यस्तेग द्रो कतमन्चनाह तसो मा ब्रूया --ति । निधि: गेवधिरिति"-इति । एव मन्य वापीह बहुव । (2) विरुद्धार्थीना मपि मन्त्राणा मामान्य विशेषन्यायेग मामाण्यं लीकार्य भित्यघि माद तेन । वायस्तैनं स्वधित मैनं हिंमीत्वाह हिसन् १ ... नादहिंसा प्रतीयेत" इति ( 1:५१, २.)। (१०) प्रागनीयेषु पदार्थ पु मिहान्तीकरणप्रकाग्मोपद- मितस्तेन। तद्यथा- "पढ्दवमं गाव पथ्थदन मतगत्यर्थम्यामो नामकरणस्तस्माबावगृहन्ति ( १.६, १.)"-इत्यादिः । (११) पूर्वतनै गवायरपि प्रयीनेषु ग्रन्यादिषु न तत्यामीद भ्रमशून्यावविष्यामः , प्रत्युत मर्पयाम्ति भमसम्भवः , प्रती- ऽतिविसाम. मयं त्रैय दृषणीय., परीक्षणीयाय सर्व एय मिडा स्नाः , परीक्षया प्रमाणिते च तन्त्र कुवचिद धमे बाध्य एव तस्यानादर इत्येव तम्य भगवतः यकीय मतम् । सोट हद्यया- पोप पारायवच- ।

·के विषयाश्चेतन्निरत प्रतिपाद्याः। २२८ ध्वनित मिह। यथा- बभूव गाकल्यो नामाचार्य: रक- मंहिताया: पदकारः, पाजाला वाचव्याचार्यश्च पिञ्च तदवनम्ब- नेनैवामवत् क्रमप्रवक्ता । इहैकय तयोरुभयोरपि भ्रम: प्रद. मित:-- "वायः , वे मुत्रः। -- । वेति च य इति च चकार. शाकचः। उदात्त क्षेत्र मास्यात मभविष्यत् , असु समाचार्य."-इति (६. ५. ५.)। (१२) उणादिसूवाणा मपि बहबानादर' सूचित । । उक्तं हि एकादरी 'व्योम' इत्यस्यार्थी 'व्यवने'-इति (११. ४. ६.); तथा च विपूर्व कादवतेरेव व्योम नाम इति व्यक्तस्तदभिप्रायः । पदकारादीना मप्येयोऽर्थः मम्मत एव ; तत्र 'विऽप्रोमन'-अव. यहादिदर्शनात ( ऋ० म०प० २. ३. २२.१.)। उणादिसुवेग त 'व्ये संवरगे'-इत्यत एव मनिनि निष्पद्यये व्योमति ( उ० सू० ४. १५०.)। एवं मन्यवान्य वापि बहुव ट्रष्टव्यम् । (१३) यत्र यत्र संहिताभेदतोऽवग्रहे मतभेदो विद्यते, तादृश- पदानां तथा निर्वचनवैविध्य मपि प्रकटित बहुवैष । अम्ति सूर्यशब्दस्यावग्रह पदकारादीनां मतभेदः ; बहर्चा पदक्रम- ग्रन्ययोः किल न काप्यवग्रहीतः पठ्यते सूर्यगब्दः , छन्दोमानान्तु कचित् काचिदवगरहौतोऽपि 'म। ऊर्य स्य'-प्रत्यादि ( मा. छ. प० ६.१. ५, ६.)। अतएवाच छतं तेन तथा निर्वचनवेवि- ध्यम - "सूर्य , सत्ता सुपतेर्वा स्वीयते;"-इति (१२.२. ३.) । इतएव गम्यते--- यदृक्पदकारमने मवेलेय सत्ते: सुवर्तर्वा निप्पयते सूर्य इति नन तवावग्रहः लतः शापि, सामपदकारनवे तु चातुरोधनः कचित् मते. मुयतेवा कचित सोर्यतेः ( स्पसंग पूर्यादीर्यते.) बीकार्य सूर्यनामति कपिदवग्रहः कृतः क्वचि तद्यथा- , .

·२३. निसमालोचनम्। , वेति च। तयाहि-छन्द पदमहिताया पठनपाठकीयाथमा ईस्य पञ्चमे दति द्वितीये मन्त्रे 'सूर्य म्'-इत्यनवगृहीत मव पठितम् , पर तवेषानुपद पठे अवग्टहीत 'सु। ऊर्यस्य-इति । एव मित्रगष्दोऽपि द्वाभ्या मेकतम निरुता "मित्र प्रमीत स्वायते सम्मिन्वानो द्रवतीति वा मेदयते;" इति (१०.२.८)। अतएव बढचा “प्रेष्ट वो अतिथि स्तुपे (ऋ. स. ६ ६ ५ १)" -इत्यस्य पदपाठे 'मित्रम्' इत्यनवराहीत यूयते , छन्द पद महितायान्तु तवैव मन्त्रावग्टहीत मेव 'मि। बम्' इति (मा. छ. प. १.१ १ ५)। पुत्रशब्दोऽप्येव मेव हाम्या मकतय निरुक्त - “पुत्र , पुर वायते निपरणाहा पु नरक ततस्वायत इति वा"-इति ( २ ३ २ )। अतएव बट्टचाम् “इन्द्र का न आभर ( ऋ० स० ५ १ २१ ८ )"-इत्यस्य पदपाठे 'पुत्रेभ्य'- इत्यनयग्रहीत यूयते , छन्द पदसहिताया तु तवैव मन्त्राव सहीत मेष 'पु। तेभ्य'-इति ( सा. छ. ५० ३ २ २ . । सखिशब्दस्तु यास्केन हिनिमुक्त , परिशिष्टेप्य कत्र (७७८, १३ १ १२, २ ११) पर समाननामोपपदात् स्यातेरित्येकषिध एव सर्वत्र , तथा च सत्यदपाठे खवयग्रहेण व भवितव्यम् , नच तथा दृश्यते बादृग्ग्रन्येषु । तयाहि- "इम स्तोम मईते ( ऋ० १६ २०१"-दन्यस्य पदपाठे 'सख्य'-इत्यनवहीत मेव यूयते , छन्द पदसहितायान्तु तत्रैव मन्ने ऽवग्टहीत 'स। ख्ये' इति ( मा० छ. प० १ १ २ २ ४ )। वस्तुत सर्थव पदकाराभिप्रायबोधोऽस्माक दुरूह एवं , क्रमकारास्तु तदनुगता जटादिपाठाय नमूलका एव । बहुव्र तु मामपदसहिताया मनय एहीत मपि बचा पदपाठेऽदग्टहीत मेयाधीयते । तद्यथा-- , ·के विपयाचतविकताप्रतिपादया? .. "अग्ने मृड महाए यसि (१० सं० ३, ५, ८.१.)"-इत्यस्य बक्पदपाठे 'देव ऽयुम्'-इत्यवग्टहीनम् ; छन्दःपदपाठे तु 'देव- युम्' इत्यनवरहीत मेव ( सा० छ. प० १. १. ३. ४.)। एवम् “इन्द्र मिद्देवतातये (ऋ. मं. ५. ७. २५ ५.)"-इत्यस्य बद्भुक- पदपाठे 'देव ऽतातये'-इत्यवग्टहीतम् ; छन्दःपदपाठे त 'देवता- तये'-इत्यनवरहीत मेघ (सा.छ.५० २.२.१.७.) स्थित मिति । (१४) यदि कचिद वेदव्याख्याने प्रामाणिकानां व्याख्यातृणा मतान्तरता लक्ष्येत, तत्र विनिगमनाविरहात् सर्वेपा मेव मताना मादरोऽस्माकं कर्तव्य एवेत्यपि निदर्भितम् । तद्यथा- फक्- संहितायाः पटकारः शाकल्यो नाम ऋपिः; सामवेदीयाया- ग्छदोनामसंहितायाः पदकार ऋपियायो नाम च; तदेता- भावेव प्रामाणिको वेदव्याख्यातारी;- एतयोरनुगताः क्रमादि- काराशातुर्धानादिपन्य कारायावश्यं प्रामारिएका एवेत्यत्र च नैवास्ति मंशयः । अस्ति चैको मन्त्रो “यदिन्द्र चित्र मेहनामित" -इति स्टकमहितायाम् , छन्दःमंहितायाध । तत्र एकपद- ग्रन्य, तदनुसूतेषु प्रमग्रन्यादिषु च यदपगम्यते 'मेहनास्ति'- इति पदयम् ; तदेव छन्दःपदग्रन्थे, तदनुसघु सामग्रन्या- दिषु क्रमपन्यादियु चावगम्यते पदचतुष्टयत्वेन ; तदेप हिविध एघ पदच्छेदोऽभ्युपेयोऽस्माभिर्विनिगमनाविरहादिति बोधयितु मुताम् , -"मेहनामित मंइनोयं धनम् अस्ति यत्, म नास्तिति या वीणि मध्यमानि पदानि"-इति (४.१.४.)। पर्वतदपि परि- व्यक्तम्- महिताभदक्षत: पाठभेदोऽप्यवश्य मम्य पेय इति। यथा “यदिन्द्र चित्र मेहनास्ति"-इति ऋक पाठ. (8.1.१०.१.); "यदिन्द्र चित्र म र नास्ति" इति तु मामपाठ (४.२.१.४.)। ---

·निहालोचनम्।
1
.
( १५ ) मन्त्रदृप्या मृषीणा रचनाविधिष्वपि नक्ष्य मर्वधा
म्यापनीयो पेदार्थबुभुमुभिरित्यपि वनितम् । तद्यथा- "अभ्याग
भूयास मधे मन्यन्ते,- यथाशदर्शनीयाहोदर्शनीयति , तत् पर
छेपत्य गीलम् , परुच्छेप ऋपि. (१०. ४ ५.)"-इस्यादि।
(१६) मन्दार्थ निर्मुवता प्रकरण मप्युपेक्षितम्य मिमि घ
ध्वनितम् - "उप प्रागात् सुममे धायि मम . इत्याग
धिको मन्त्र (६. ४.० )"-इत्येवमादिभि ।
(१०) मन्त्राणा प्याच्या विध्यधामानि मेन बहु । तपथा--
"न्यधिक्ष्याप्तम् , प्रथाध्यायमम्" इति ३ २ ६. "स्य धिय प्रम् ,
पयाधिदैवतम्"-उन्यादि ११.१ ४। तदेव पचित कधि-
देकस्यैव दम्य विविध प्यायान मपि का यथा- मोमगादये
कव घोधि , चन्द्रमा नायची ती ११.१.४), पन्यात
(१३.२ १३) तस्य३ मामगदम्य पूर्य पाता शेयरों मीलमा-
पिता
मयाचाद पोषध्यमवधिया , चन्द्रगोर्यायधिदेवी,
पामरूपायव व्याम इति विवेक । एषु सिविधया पनि
অধিযায় মুখ নিন সমাস?"রা যা
বলা শিখা সাঙ্গপাড়ায় ময়মসি"-নি
६१३.१.१। पर पदाविज्ञान भवनि प्रभाग पन
मिति नपिग । चनावानाधाविषग्य विनियम विना
तथा- 'दि दिनानुकिंचानेगा'....।
(१८) वाममदनी द शादी PART
मोलि प्राषितामि। नपा - 'कीया fary
स्वर : ...। मोवा' -
विमा रिण काय माram

·के विपयायतन्निताप्रतिपाद्याः । . व परोऽभिप्रेतः" इति च ( ६.२. ६.)। "गारोहिणीव धन- लाभाय दाक्षियाजी (३. १. ५.)"-इत्येवमादीनि च । (१८) मन्त्रागामुत्पत्तिदीजान्यपि बोधितान्येतेन । तथाहि- "भथापि मतिरेव भवति नाशीर्वादा,- 'इन्द्रस्य नु वोर्यागि प्र वोचम्'-इति, ययैतस्मिन् सूत्रो (सं० १. ३२.)। "प्रथाप्यागीरेव न सति.,-'मुचा अहमदीभ्यां भूयास मुव मुखेन सत्काभ्यां भूयासम्'-इति तदेत हुलमाध्वर्यवे या षु च मन्त्रेषु । "पयापि शपयाभिगापो,– 'पद्या मुरीय यदि यातुधानो अस्मि ५-० अधा स वोरगभिर्वि यूया:'-इति (०.१०४. १५.)। "अयापि कस्यचिद मावस्याचिणासा,- 'न मृत्यूरासीदमृतं न तहिं', 'तम पासीत्तमसा गूरद मप्रे"-इति (१०.१२८.२,३.) । "प्रथापि परिदेवना करमाचिद भावात् ,- 'सदेवो अद्य प्रपतेदना- धन', 'न वि जामामि यदि वेद मस्मि'-इति (१०.८५; १.१६५.)। प्रथापि निन्दाप्रसे - 'केपलाधो भवति केयनादी', 'भोज- स्येदं पुष्करिपोव वैश्म-इति (१०. ११७.६; १०१. १०.)। एष मधसूमो (१०. ३४. १३.) पुतनिन्दा च कृषिप्रशंसा च । एव मुचावरभिप्राय पीपां मन्नदृश्यो भवन्ति ।"-इति (०.१.३.) (२०) अपि मनुष्याणा मेवाध्ययनादितप प्रभावापित्व माप्य मिति चास्यातम् । “मद यदेमांमतपन्यमानान् प्रा खयम्वन्या- गत , महपीया मृपोखम्"-इत्येवमादिमिः (२.२.२.)। परिगिटेऽपि त्या "मनुष्या वा.. यदेव कियानूचानोमयान्याय सद भवति" इति ( १३.१ १३.)। (२१) मयाणा मुत्पती हि बहुत मामारिकघटनादीमा मपि रावं निरूपितम्। तयथा- "विसं कूषधित मता पूर्व ३० ·निस्तानोचनम्। मतिमी ( ४. १.१.)"-इति, “इदश्च मेऽदादिदश्च मेदादि- त्यपिः प्रमङ्यायाह (४.२.०)"-ति, "वर पिपुवया विनपितं धेदयन्से (५.१.२.)"-इति । तयाद यद्यपि सायपादिमते सर्व एव मन्ना यन्नसम्पादनाव दृष्टाः, परं यास्कम त नव सपा यसम्पादनायेवोत्पतिरित्यपि सुव्यवान् । (२१) वेदार्थयोधस्यातिदुरुहत्व मपि वर्णितम् । सद्यया- "मध्येकः पश्यन्न पग्यति"-इत्यादि ( १. ६.३.); एवमन्य धान्य- वापि। परिगिटऽपि “यम्तन्द्र वेद कि मृषा करिपनि (१२. १.१..)"-ति, “पयं मन्चार्थ चिन्ताभ्यू:"-इत्यादि, "तम्या- तपमा पार मोमितश्यम्"-रन्यादि ध (१२.११२, १५.)। (२१) पयोग्यपावायोपदेशदान मपि निपिर यामंग নয়া—ি “থবাসি ষিয়ান্ধায় সাবধায়া- निविदे या नित्यं धरिता तार्थि जानेयोपमयाय तु मियाद यो वाम विजात प्यानमेधाविन तपपिने वा" नि (२.१.१.)। (२४) मन्त्राणा देवनिर्णयम्य दुकावं वेदामोधगया- फोप्याय शेयरय मपि हटादन होगा। -- "गाकपणि: महम्पादकं मयं देवमा जानामीनि। हो देवतोभयलिहा प्रादुभव । मान प्रथे । पाषा विविदिपाणि वे नि । मामा पनामा माटिपा म पनि"-पति (...)। सहिनिमाने पनि मना-नि, तप उभयविमिहयुजवे या प्रगटेशनाया , मामी भाभा मन्त्रदेवता 'मामा' मा दिमाभव दिन। यम्म मनन तानिय निहाय रे तुरः मगनी भोटेघ , ना र । मन्मारकासभिमाय ! नेता दार, । - ·के विषयायतविकताप्रतिपाया: । १३५ एसा. पूर्वार्दारम्भे 'स.' इति कर्तृपदम् , उत्तराईरिम्भ 'सा'-इति कपदञ्चेतीत्यं समन्वदेवता पुस्वस्तीत्वोभयविधलिङ्गयुक्तोत्यतः तस्य मन्नस्य का देवता ? इत्येवं मंशय: समावेदेव । दृशसंशयस्थापाकरणन्तु तत्तमन्त्रालोचनयैव भवितव्य मित्यभि- प्रायेगो 'ता पप्रच्छ'-इत्यादि। सम्यगालोचिता सती माशी ऋगेव स्वयं सदेवता मभिव्यनतीति तात्पर्यम् । तदुदाहता गेया ऋ० सं० १. १६४. २८ (निरु० २. २. ५.)। अपि वा "देवतोभयलिङ्गा' इत्येकं पदम् , ऋगेव तस्य वायोऽर्थः ; ताशी ऋक् तत्स्मृतिपय माण्टेति भाषः। 'सा' ऋफ 'एता मृच मादिदेग' स्वात्मानं प्रकागितवती; पुनः पुनः चिन्ता न्दोलनेन तागर्थम्तनानसि स्फुटं प्रतिवभाविति भावः। सत्येयं सैध का कथितवतीव 'एप' स्त्रीपुखरूपा उमयामिका वस्तुत एकेय 'मद्देवता' मम देवतेति यावत् । (२५) वेदार्थविषये बहुव्र संशयस्यावश्यम्भाविता च दर्शिता "पूषा खेतयावतु (क्र. सं. ०.६. २३. ३.)"-इत्यतया ऋचो प्याख्यानायसरे वकहरवेशवोशाम्--- "म खेतेभ्य. परि ददत् पिसभ्य इति सांगयिकस्तृतीयः पादः । पूषा पुरस्तात् तस्यान्वादेश इत्येकम् , अग्निरुपरिटात् तस्य प्रकीर्तनेत्यपरम्" इति (७. ३.२.)। (२६) वैदिकोपाप्यानाना मुपमादिमूनकत्ववर्णनेनावाम्त- विकल मपी प्रतिपादितं बहुत । तद्यथा- “तत् को वः। मेघ इति मेगताः, स्वाट्रोसर इत्येतिहासिकाः; पपाश्च ब्योतिपय मियीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते, तत्रोपमान युहवर्गा भवन्ति" -रसि ( २. ५.२.)। सदेवमादीतिहाभम्यातात्विकत्व स्फुटम् । तद्यथा-

·२३४
निरवालोचनम्।
प्रतिवमी ( ४. १.६.)"-इति, “इदश्च मेदादिदश्च मेदादि-
त्यपिः प्रसमायाह (४. २.७)-इति, "ऋषिपुत्या विनपितं
वेदयन्ते (५ १. २.)"-इति च । तयाच यद्यपि सायणादिमते
सर्व एव मन्वा यन्तसम्पादनायैव दृer:,
पर यास्क्रमते त नेद
सर्वेषां यन्नसम्मादनायधोत्पत्तिरित्यपि सुम्यताम् ।
(२२) वेदार्थयोधस्यातिदुरुहत्व मपि वर्णितम् । तद्यथा-
"प्रष्येक. पश्यन्न पश्यति"-इत्यादि (१.६. ३.); एपमन्य मान्य.
वापि। परिशिष्ट ऽपि “यस्तय वेद कि मचा करिष्यति (१५.
१.१..)"-इति, "अयं मन्वार्थचिन्ताभ्यू इ."-इत्यादि, "तम्या-
स्तपमा पार मीप्सितयम्"-इन्यादि च ( १३. १. १२, ११.)।
(२१) प्रयोग्यपात्रायोपदेशदान मपि निपिई याम्केन ।
तथाहि-- “नेकपदानि नियान्नावैयाकरणाय नानुपमवाया-
निदं विदे या नित्यं विज्ञासर्विवाने एयोपगवाय तु नियाद
यो वा विज्ञान प्यान्मेधाविने तपनिने पा"- ति (२.१.१)।
(२४) मन्त्राणा देवतनिर्णयस्य दुरूपत्वं वेदार्थपोधगया
की व्यववेत्येताय मपिटामदर्शनेन हदीताम्। सबथा---
"गाकपूपि. माम्पयायके मवा देवता मानामीति। नामे
देवतोभयनिहा प्रादुर्घभूव । ता न गई। ता पाय पिपिदिपाणि
खेति । मामा एतामच मादिगपा मावसति" इति (२.२.४) ।
हिनिकल वनने यदप्ति देवसोमयनिहारमि, तण
उभयविनायुहत्वं यस्या मन्यदेवयारा , माहगी उभयमिता
मन्यदेवता 'प्रादुर्बभूव तन्मन स्युदिनाभवदिययं ।
देवतानिपं ये लिङ्गदयरे तक मगयो भवेदेष , मा सम्ब
मम्मायिभिपाय | प्यते च तथा
मात्र दुदान,
यम्य मन्यम्

·के विषयावेतविरतप्रतिप्राद्याः। (२१) वेदानां प्रामाण्यं तु पृदयेनेवालीलत मामीत्तस्य खलु भगवतो यास्तस्य । अतएवोत्रम् - "पानायवचनादहिमा प्रतीयत" इति ( १. ५. २. ) , “पानायवचनादेतद् भवति (७.७.१.)" इत्यादि च । (२२ ) एवं वैदिकवचनेषु तस्य श्रद्धातिशयन गम्यते । तदु- तम्-- “ययो एतदविम्प्रटार्धा भवन्तीति, नेप स्थाणोरपराधो यदेन मन्धी न पश्यति, पुरुषापराधः स भवति"-इति (१, ५.२.)। (३२) परलीकास्त्रोकारकारिणा निन्दाम्यत्र पर्णिता। तद्यथा- "किं ते कृन्ति कोकटेषु गावो नाशिरं दुछे न तपन्ति धम्मम् । घा नो भर प्रमगन्दग्य वटा नेवाशारखं मघवन् रन्धया नः । ( ३. ३. २१. ४.)"-इत्येतन्मन्वव्याख्याने धुझम् - किं ते कुर्वन्ति कीकटेषु गावः , कोकटा नाम देशोऽनार्य निवासः ; कोकटा: कि कता. किं क्रियाभिरिति प्रेसा वा। नव चागिर, दुई न तपन्ति धर्म हम्य माहर नः प्रमगन्दस्य धनानि । मगन्दः कुसीदी मागदो मा मागमिष्यतीति च ददाति तदपत्यं प्रमगन्दोत्यन्तकुसी दिकुलीनः, प्रमदको या, योऽय मेवास्ति लोको न पर इति प्रेसः, पण्ड को या, पण्डक. पण्डगः प्राईको या प्राय- स्यारहावाण्डावाणी इव ब्रीडयति तस्तम्भे ; नेचायाखं नीचा. शाखो नीशाखः ; शाखाः शलोवेराणिररणात् नबो मघवन् रन्धयेति रध्यतिर्वशगमने-इति (६.६.४)। (३४) मन्चकाल-प्रचलिताः सामाजिकव्यवहारकथायाख्याता इह प्रतीयन्ते कचित् क्वचित् प्रसङ्गतः । तद्यथा- "स्त्रीणा दानविक्रयालिस विद्यन्ते , न पुसः ; मुसोपीये।" इति । एष मौरसभित्राना पुत्राहा समाशस्त्यं चाह – “भन्योदयों मनसापि ·२३६ निकतालोचनम्। सेना .-. (२७) मन्त्रेषु युताः म्बत्रादिसम्बन्धिगन्दा अपि माइ- चर्यादिमूनका गौणार्था एव, न तु मुख्यार्या इति चेह बहुवावेदितं सबथा- "उपस मस्य (धादित्यस्य ) स्वसार माह,- माइचर्याट्रमहरणादा (३. ३. ४.)"-इति, "पिता दुहितर्गर्भ माधात् ( क.. ०१.२६४. २३.) .- पिता पालयिता पर्जन्यः पृथिव्याः" इत्यादि च ( ४. ३. ५.)। (२८) मीमामाग्रन्येषु यथा वाघाणग्रन्यप्रोक्ताना मपि पावा इणिरित्येवमादीना सपा मैव मनापदानां यौगिकल तथा कन्धित निकायकत्वच सिद्धान्तिसम् , मात्र तथा ; इह तु प्रकृत- व्यक्तिनामानि वस्तुनामान्यपि यूयन्ते मन्वेष्वपीति सूचितम् , तत् किं मन्त्रभाष्यरुपेयु ब्राह्मणवाम्येविति स्फुटम् । तद्यथा- - "स्थ रं राध शताई कुरुङ्गस्य दिविष्टियु"-इनि मन्त्रस्य (ऋ०म० ५ १७. २३. ५) व्याख्यानायोक्तम्- "कुरुगो राजा बभूव , कुरुगम- नाद वा कुलगमनाहा" इति ( ६. ४.८.), एवं "वतो बतामि यम"-इति मन्क्षस्य (ऋ० सं० ६.७ ८.३) व्याग्याने धुतम्--- "लिवुज्ञा प्रतिभवति ( ६. ५.५.)"-इत्यादि । (२८) यस्तुतत्त्वनिर्णयाय ब्राह्मणवचनान्यपीई बहन्युकृतानि , नद्यया- "पठिय ह वै वीणि च गतानि भवसरप्याहोरात्रा इति च नाहाणं समासेन", "मप्त च वे शतानि किंगतिय मवसरस्याहोरात्रा इनि च ब्राएं विभागेन (B 8. ६.)" -इत्येवमादीनि। (३.५ प्रमगमग या बहना बाधणवचनाना मेकदेश्य लिया अपामा य ह नितम् । तद्यथा- "सदुक्तिवादीनि हि बान- णानि भवन्ति"-इत्यादि (०.०.१) द्रष्टयम् । .

·के विषयाश्चेतविरक्तप्रतिपाद्या । (२१) वेदानां प्रामाण्यं तु हृदयेनेवाङ्गीकृत मासीत्तस्य खलु भगवतो याम्क स्य । अतएवोत्तम् - "प्राम्नायवचनादहिंसा प्रतीयेस"-इप्ति (१.५.२.), "अानायवचनादेतद् भवति (७.१.)"-इत्यादि च । (२२) एवं वैदिकवचनेषु तस्य वडातिशय्यच्च गम्यते । तदु- “ययो एतदविस्पटा भवन्तीति, नेप स्थायोरपराधो यदेन मी न पश्यति, पुरुषापराधः स भवति" इति (१.५.२.) । (२३) परलोकाखीकारकारिणा निन्दाप्यत्र वर्णिता । तद्यथा-- "किं ते कपन्ति कोटेपु गावो नाशिरं दुई न तपन्ति धम्मम् । था नो भर प्रमगन्दम्य वंदा मेवामाखं मघवन् रन्धया नः । (३. ३. २१. ४.)"-इत्येतन्मन्तव्याख्याने शुभाम् -- 'कि ते कुर्वन्ति कोकटेषु गाव: , कीकदा नाम देशोऽनार्यनिवासः ; कीकटाः किं कृताः किं क्रियाभिरिति प्रेसा वा। नेय चागिरं दुई न तपन्ति धर्म हम्य माहर नः प्रमगन्दम्य धनानि । मगम्दः कुसीदी मानदो मा मागमिथतीति च ददाति तदपत्यं प्रमगन्दोत्यन्तकुसी दिकुलीनः, प्रमदको वा, योऽय मेवास्ति लोको न पर इति प्रेमः, पण्डको वा, पण्डक. पण्डगः प्राहको वा प्राईय- त्यारहावाण्डावाणी व नीडयति तस्तम्भे ; नेचागाख नीचा- भाखो नीचेगासः ; शाखा: शक्नोतराणिररणात् नत्रो मघवन् रन्धयति रध्यतिर्वभगमने-इति (६.६.४)। (३४) मन्त्र काल प्रचम्निता सामाजिकश्यवहारकथायास्थाता ६६ प्रतीयन्ते कचित् कचित् प्रसङ्गतः । तद्यथा- "स्वीणा दानविक्रयातिमा विद्यन्ते , न पुसः ; पुंसोपीये।" इति । एव मोरमभिन्नाना पुषणा मपागम्य चाह - "अन्योदयों मनसापि ·२३८ निस्तानीधनम्। " . न मन्त यो ममाय मिति"-इति ( ३. १. ३.)। "रामा रमणायो- पेयते न धाय; जातोया"-इति च ( १२. २, २.)। पत्र यदुदाहतं पूर्वसंस्करपे -"देवरः कस्मात् ! हितीयो घर उष्यः" इति , सद भान्यैव ; प्राचीनतमपुस्तके तयापाठानु- पनब्धः, विधयेतिपूर्वपदनियंचन महात्वेव देवरपदनिर्वचनस्यायुतत्व- प्रतोते:, किच सत्रेय ततः किघिदुतरम् “देवरो दीव्यतिकी"- अति देवरनिर्वचन युतः, 'कुहखिद दोषा'-इत्येतब्रिगमस्य चान्य- विधार्थावभागाच। तथाहि 'कनीयसा ज्यायांस मुपमिमी- पति स्त्रोतास्योदाहरणभूतेषा ऋगुहता यास्केन ( ३. ३. ३.)- "कुइविद दोषा ! कुछ वस्तोरखिना। कुहाभिपित्वं करतः १ कुहीपतुः ।। को वा शयुवा विधवेष देवरम् ! मयं न योपा शणने सधस्य प्रा?"(:.. ४१.२. अस्या यास्कसम्म तोऽर्थ एपः ; है 'अखिना' अश्विनी सूर्या- चन्द्रमसौ ! उपलक्षणक्षेतत् पान्ययोः , है पान्यो ! दीर्घावधमय- कारिणोर्युवयोः , 'दोषा' रात्रिः 'कुहखिद' कातीता ? अपि वा 'दोषा' रात्रीक भवयः । एवं 'वस्तो:' दिवा 'कुहबिद' । 'कुहामिपिलं करत:' व अभिप्राप्ति भोजनय कुरुयः । 'कुहोपतुः' क यसधः विधामाय। किञ्च 'या' युवयोः शयना' अयने 'देवर' वालकं प्रतिभ्रातरं प्रति 'विधवा' पतिहीना भारजाया इव 'क' पुरुषः स ई शुथपेत ? अपि 'योपा' स्त्री 'मय' युवान खपतिम् 'न' व 'सधस्ये' सहस्थाने 'पा नगुने पाकुरुते, को जन प्रति शेषः । तदेव मत्र, किश्चिदुद्देश्यं साधयितुं बहुदूर- गामिनः पान्य श घनिगयोगमनाममने प्रति दृष्टिन युज्यते , ।

·के विषयातनिरूत प्रतिपाद्या.. २२६ " . . नापि भोजनविश्वामयोः, न च वापश्यूपश्योरित्युपदेयो व्यता । कुमार देवरं प्रति भाजायाया: नेहातिशयमयुक्ता. पालनभाव पति प्रति स्तियाय प्रेमप्रणोदितामभावयेत्येतावपि नैसर्गिका- विति चेद द्योतितम् । न हि विवाहितपतिमाका विधवेत्युच्येत, नापि विवाहितमाटजायोऽपि स्याद् देवर। मिथोऽविवादि- तयोरेव विशदेवरयोरेवान मन्वे शयनस्थितिर्वर्णितेति चेत् , तत् किं प्रेरणा, वात्सल्येन वा । आधे घेटस्य व्यभिचारवर्णन- दोष, स्यादनिवार्य. , अस्ये तु खोजते "देवरः कस्मात् । द्वितीयो वर उच्चरे"-इत्येतन्निवंचनस्याची खः कुतो न ममतगीतता मेया- दिति पक्षपातशून्यै. सुधीभिावार्य राकन्यता मिति । (३५) पापपुण्ययोद्यान निदर्शनान्युपदिष्टानि दिक्पदर्शनेन । तद्यथा- "न पापा मन्याम ;~ नाधना , न ज्वलनेन होना:, अत्यमामु बमचर्य मध्ययन तपो दानकर्म इत्यूपिरवोचत्" इति (६. ५.२.), “सप्त मर्यादा. कवयश्चनु । तासा मेका मग्य- धिगच्छन्न हस्वान् भवति ,-स्तेयम् , तल्पारोहणम् , ब्रह्महत्याम् , भूपहत्याम् , सुरापानम् , दुष्कृसत्य कर्मग. पुम. पुन. मेवाम् , पातक नृतोदा मिति"-इति (६,५.४.), "बामा पाय बुभु चितायौदन देहि, मातायानुलेपनम् , पिपासते पानीयम् (२. ३. १०.)"-इत्येवमादि च । (२६) आब्रह्मास्तम्बपर्यन्तानां सर्वपा मैव पदार्थाना मिह देवत्वचोररीशतम्। तयाहि- "यत्काम ऋषिर्य स्या देवताया मार्थपत्य मिच्छन् स्तुतिं प्रयु , तदेवतः स मन्त्रो भवति"-- इति (निरु. ७.१.१.), “यो देवः सा देवता"-इनि च (७. ४.०३ )। "देवो दानाहा, दीपनाहा , द्योतनाहा, युस्थाना 1 . ~ ·२४. निकमालोचनम्। भवतीति वा” इति देवशन्दनिर्वचनच तवैव । शब्दश्चात्र नभी- मण्ड नमावस्योपलधकः , एवं हि अन्तरिक्ष स्थानां, सौरजगहिर्म तानां ध्रुवादीनाञ्च ग्रहण मिह सिध्यति । तदेव मिन्द्रयावादीना मचेतनाना वृध्यादिदानहेतुकम् , याजावरराज्ञादीना चेतनाना चार्यादिदानहेतुकं देवत्वम् ; अण्डादिजीवाना मजीवानाच पावा- दीनां दीमि हेसुकं देवत्वम् ; अग्निचन्द्रपर्मन्यादीमा बमवर्ष- खिना विदुषाश्च द्योतनहेतुकं देवत्वम् ; सूर्यसूर्यफरादीगा तटु- परिस्थाना तारकादीनाञ्च शुस्थत्वनियन्धनं देवत्वम् ; यव वीरे सर्थ एवते गुणा उपपद्यन्ते , तस्य देवत्वन्य तु के व कथा । तदेव मानधास्तमपर्यन्साना सपा मेव पदार्याना देवल मुपगम्यते । यु म्यत्वे समि दानादिगुणवत्त्व मिद मैक मेव देवनाएं बीकार्य मिति मते तु सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दुप्रभृतीना मूलतो भमाइलस्थामा मैव पदार्यानां मुस्व देवत्वम् , सत्तत्स्थानति माइधर्यतस्वन्धेपो भूगदिनीकानां सपत्याना मम्पसोमीपध्यादीना गपीत्येव विशेष । मधाचीत यास्केन- "निस एप देयता इति मेताः । पग्नि पृथियोम्यामो वायुन्द्री वामरिचम्यान. सूत्रों द्यु स्थान!"-ति (२.२. 1.), "तामा [मिगृणां देयतामा ] भतिगायचयं व्याप्या. ग्यामः । प्रतापग्निभलीनि-पय लोक .-. ये च देवगणा: भमायाता. प्रयमे म्याने"-इग्यादि (२.२.१.)। मानि च प्रयी म्याने ममाणासानां देवानां नामानि निधातानि-- "प. शकुनिः मग का."-यादीनि (५. ३.१-६) पदि. गत् दयानि । म्याग्याताप हा देवता निर ममन्यांसाहाम्- "पय यानि यि च्यायतनानि मुक्ति ममने, मान्यतोऽनुशामिप्याम । नेपामा प्रथमागामी भवति"-इन्दादिना (८.१-४३.)। परम् ·के विपयाशेतविमा प्रतिपाद्याः । "प्रयतानीभितीनि अन्तरिक्षलोकः ये च देवगणा समा- स्माता मध्यमे स्थान"-इत्यादि चोकं तव तदुपरम् (२.२.३.)। मध्यमे स्थाने समानाप्ताना देवाना नामानि च तवैध निघण्टौ- "ज्येन: सोमः चन्द्रमाः"-इत्यादीनि पतिशत् (५.५.१- २६.)। व्याख्याताय ता अपि देवता निरुती समन्त्रोदाहरणम्--- "येनो व्याख्यातस्तस्यैषा भवति"-इत्यादिना ( ११.१-५०.)1 एवम् “यथैतान्यादित्यभलोनि असौ लोक; - ये च देव गप्पाः ममामाता उसमे स्थाने -रत्यादि चोकं तत उत्तरम् (२. ३. ४.)। उत्तम स्थाने समामाताना देवाना नामान्यपि तवेष निघण्टो- “अग्विनी उपा: सूर्या"-इत्यादीनि एकविंशदा- सातानि (५६१-३१.)। व्याख्याताय ता अपि देवता निको ममन्योदाहरण्य मेय- “अथातो गुस्थाना देवशास्तासा मखिनी प्रथमागामिनी भवत."-इत्यादिना (१२.१-४६.): तदेवं प्रधानतो देवताविवपि स्थानमत्यादितो तबहुत्वं च न विरुद्धम् । तत एषेद मुक्तं तत्र तेनैव- “तासा (निमणा देव- साना) माहाभाग्यादेकैकस्या अपि बदनि नामधेयानि"-इति (२.२.१.)। भागो विभागो भक्तिश्चैकार्थाः । महाभागस्य भावी माहाभाग्यम् । तच माहामाण्यम् एकस्थानभावन, एक- मिन् मन्चे साहचर्यतयानातवेन , एकाकर्मभावेन, एकवाध्य- भावेन च मरति। तमामाहामायादेव देवबहुखं स्वीक मिति सदयं । तम्मात् वैदिकमन्येषु सुप्ता एव पदार्थाः सन्म- न्ततः स्तुतिकाले एव च देवत्वेन स्तुत्या भवन्ति नान्ये नाय- न्यवेत्येव वैदिकसिद्धान्तः । अत एव ते मन्त्रमयी देवतेत्येव सौकुन्तीति र प्रयदक्ति यासिका। 1 ·निकतालोचनम् । 1 तदेवं देवाना ममययत्वेऽपि दाशतय्या प्रधानतया अग्नि. वामिन्द्रसूर्याणा स्तुत्यादिदर्शनात् त एवं चत्वारो देवा मुख्या गयन्ते , तनापीन्द्रस्य वायादिविशेषत्वेनैवाभ्युपगमात् देवतावित्व मेव सम्पद्यते । तदेव मत्र पृथिष्या मग्निरेव मुग्यो देव , जना- दयस्तदेकम्पानास्वप्रधानाः , अपवादययेतना यादयोऽचेतनारा पारिभाषिका, । अन्तरिक्षे वायुवेन्द्रो वा मुरथी देव , पर्जन्या- दयस्तदेकस्थानास्त्वप्रधाना , श्येनादयोऽन्तरिक्षदरायेतना मामा- दयो चेतनाथ पारिभाषिका । एलो केऽप्येयं सूर्यो मुख्य , अश्विप्रभृतयस्तदेवस्थानास्त्वप्रधाना , पारिभाषिकदेवास्तु तत्र नैव सन्तीति गम्यते , ब्राह्मणग्रन्येषु सत्याना तथा विधाना मनुवादिनि । (३०) देवताना पुरुषाकारादिचिन्तनस्याताखिकहोपन्यस्तम् "प्रथाकारचिन्तन देवतानाम्" इत्येवमादिभि (०.२.२, २.)। -तदव पारिभाषिकदेवत्व मापदाना मदशकुन्यादीनाचेतना- नाम् , घोषवागादीना मचेतनानाञ्च देवशरीरवत्व करता- पत्यादिमत्व रागहेपादियुमत्वच नास्तीति तु नाहनस्कन्ध पान पादुकै हानिक रयभिगन गययने , मुस्यदेवाना मग्न्यादीना तु सदति नास्ति वैति समय प्यादधेदविदुपा पालानाम् ; पारा- पिका पद हीदृशमग्यम्योन्यायकाः । वसो यथा पारिमा. पिकदेवाना प्रत्यक्ष श्याना सर्वत्र मर्यवहार्याणा मिमादीमा देवशरीरायभायवत्वेऽपि देवत्व भवत्यैवीररीकार्यम् , मुस्थाना मम्यादीना मपि देवाना नूम तय ; याम्फोतताबामनिर्वचन. म्याननिहंग कर्मनिरुपयोत्पतिवर्ण नभ्यस्तय प्रती , पिहिताग्निप्रणयनादीना मनवोपपते , तमपि नाहगा. , प्राधण ·के विषयायैततितप्रतिपाद्याः ! २४३ । प्रतिपादकवर्णनथुतेः, सोदाहरषदेवलक्षणान्यतमतितोऽपि तथैवा. वगते. , इष्टरवैतरुपपन्ने यजादौ यज्ञादिफले चैया मदृष्टविग्रहादि- मत्वकल्प नानौचित्यावेति। तदेतत्पञ्चहेतवर्णन ममस्कृतादेतरे- यालोचनादवगन्तव्यम् (२. आलो. २सं० १६२-१७८०) (३८) पितृयाश्च वैविध्य मेवेष्टं यास्तस्येति गम्यते । तथाहि --"पितरो व्याख्यातास्तेषा मेंपा भवति"-इत्युक्षेत्र, "उदोरता मवर उत् परास उम्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असु य ईपुरहका ऋतज्ञास् से नोऽवन्तु पितरी हवेषु"-पूति (१०.१५.१.), एमा ऋगिह उदाता तेन , व्याख्याता च सा एवम्- "उदीरता मवर उदीरता पर उदीरतां मध्यमा पितरः सोम्याः मोमसम्पा- दिनस्तेऽस वे प्राण मन्वीयुरका अनमित्राः सत्वना वा यजजा वा ने न पागच्छन्त पितरी धानेषु"-इति ( ११.२.१.)। तथाच तस्या ऋच एषोऽय: सम्पद्यते- "इवेषु' 'मानेषु' अस्मदाहनिषु सत्सु "ते" 'पितरः" पिटमणाः “नः" अस्मान "अवन्तु" 'भागच्छन्तु' । से कीदृशाः १ पत्याइ-- "ये" "असु" 'प्राणम्' "ईयुः” 'अन्वीयु' प्राप्तवन्तः, पूर्व प्राणान्विता आमन्निति यावत् । तत्र जीवितकाले “अका.” 'मनमिता; सर्वत्र सर्व. देव साधुव्यवहारत' अमिवशून्याः, “ऋतन्त्राः" 'सत्यमा वा यात्रा था' कतया कारयितया या यशानुष्ठानविदः, "मोम्यास:" 'मोम्या, = सोममम्पादिम.' च पासमिति। ते च कतिविधाः ! --"प्रवरे", "परासः" 'पर, "मध्यमा." अति विविधाः । तत, 'परे' शुस्सान्तरिक्षचारिणः, “ये चेमरखे यहा तप इत्युपा . दत्याह- ·२४४ निकालोचनम्। सते"-दत्यादिना छान्दोग्ये (५. १०. १ , २.) वर्णिता: देवयान- मार्गेण सूगलोक गताः; 'मध्यमा द्यावापृथियावन्तरण स्थायिनः , “य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्त मित्युपासते"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५. १०. ३-६.) वर्णिता: पिटयानमार्गेण चन्द्रलोक गताः ; 'प्रवरे' भूपृष्ठम्यान्तरिक्षचारिणः, "अर्थतयोः पथोर्न कन- रेण च"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५. १०.८.) वर्णिताः पृधिया मैव निरन्तरावर्तिनः । तदेपा विविधाना पितृणां मध्ये येवरास्तेषा ममाप्तमार्गाणा समरूदावर्सित्वेन काचिदपि दीर्घकान स्थिति सम्भावनाभावात् न पिट लोयास्थखम् ; ये परास्तेषा मप्यनायत्तित्व- श्रुतस्तथाल्य मेव ; ये तु मध्यमायन्द्रलोकं पिरलोक वा गमा , नया मेय स्वस्थानस्य वेन प्राधान्य मिष्टम् । धाएव अन्तरियस्थाने- व पठित पितर इति पदम् । यास्केनाप्यु तम्- "माध्यमिको यम याहम्तम्मानमाध्यमिका पितुन मन्यन्ते"-पूति ( ११.२. ५, ६.)। 'म हि नेपा राजति' इति च तव दोर्गी हत्तिः । “पर- यिगतं प्रवतो महीरनु'-इत्यादिसमध्ये ( ००१०.१४, १५ ) यमय पिलराट व पितणा सरूपञ्च सय्यक मिति दिक् । विधि- हिगेपतोऽप्य मेतरेयानोचने ८८० १८पति' ८१ पृष्ठ यायत । (२.) ईसरदार्थ स्विईकवेव मन्चे दिविध उपाय मत । ताया- “ईश्वरः सर्वेमा भूताना गोपायमादित्य " इत्यादि , "ईला. मया मिन्द्रियाणा गोधायिताऽऽत्मा"-इत्यादिप (३. २. ६.)। तदव यद्यपि जहानकस्य आदिनभ्य , चैतन्यामकान्य जीवामनवरत्व मुपातम्, सयापि तयोजिटाजोराययतया जोषकतया गनिप्रदत्वेन चतदिननगोऽप्यम्ति कचिदिति पाकथित म एव पग्मेनर इगि, परमामा इति, पर- । । मपि गम्यत एक।

·के विषयातविमलप्रतिपाद्याः? 1 ब्रहोति च सर्वोयते । एवशेड जगति जह,, प्रात्मा, परमामा चेति वय एव मूल पदार्या इत्येव निष्पनम्। वस्तुती ऽस्य हि परमात्मनो विगेपनामरूपाभावात् सर्वाययत्वात् सर्वव्यापकत्वात् सर्वान्तस्यायिरक्षकत्वाच सर्वरूपैः सर्वनामभिशोपास्य व मेवाय- सम्मनम्। अत एव यथाप्रयोजनं जडस्याजडस्य च स्तुतिरुपपद्यते । प्रत एवेवं यूयते ( का० सं० १. १६४.४६.)-- "इन्द्रं मित्रं वरुण मग्नि माहुरथो दियः स सुपो गरुमान् । एवां मदविमा बहुधा वदन्त्यग्निं यसमातरिखान माहु:"-इति । तव्यास्त्याने चाहायमपि- "एक मामानं बहुधा मेधाविमो वद. सीन्द्र मितं वरुण मग्निं दिव्यं च गामन्तम्"-इति (0. ४. ५.)। पुनरप्युक्त मूत्रमार्गगतिप्रकरण- "अर्थतं महान्त मात्मान मेष. गए: प्रवदन्तीन्द्रं मित्रं वरुणमग्नि माहुरिति"-इति (१४.२.१.)। (४०) पुरुषपदनिर्वचनावसरे श्रीपनिषदं अचान मपि प्रदर्शित किञ्चित् । तथाडि (२. १.५.)- “पुरुषः- पुरियादः, पुरिणयः ; पूग्यतेवा पूरयत्य सारित्यन्तरपुरुष मभिप्रेत्य, “यस्मात् परं नापर मस्ति किचिद, यम्मावाणीयो न घ्यायोऽस्ति किचिट् । वृक्ष इव कधो दियि तिष्ठत्येकम् , तेनेदं पूर्ण पुरुपेश सर्वम्" इत्यपि निगमो भवति" इति । एर मन्वः सतावतरोपनिषदि (३.८.) दृश्यते, पम्प्सः भवेता- गमरमहितानम्तव समुहत एवाय मिल्वेध यास्केन निगम प्रतीच प्रदर्मितः; नहि मनातिरिक्षास्य निगमत्वेनात्यानं तस्य भगवत: पचिदपोत्यक पुरम्तादिति। (४१) विज्ञानान्यपीड मसङ्गतो वहनि प्रदर्शितानि । तानि यया- ·२४६ नियतालोचनम् । . (अ) "पड़ भावविकारा भवन्तीति वार्याय ग्गिः;-- जायतेऽस्ति विपरिणमते वनेपनीयते विनश्यतीति । जायत इति पूर्वभाव- स्यादि माचटे, नाघरभाव माच, न प्रतिपेति । अस्तीत्युत्पत्रस्य सत्तस्यावधारणम् । विपरिणमतइत्याच्यवमानस्य तत्वाटिकारम् । वईत इति स्वागाभ्यु मयं सांयोगिकानां वार्थानां वईते विजयेनेति वा वईते शरीरेणेति वा । अपक्षीयतइत्येतेनैव व्याख्यातः प्रतिलोमम् । यिनग्यतीत्यपरभावस्यादिमाचष्टे, न पूर्वभावमाचष्टे न प्रतिषेधति । प्रतीऽन्ये भावविकारा एतेषा मेव विकारा भवन्तीति ह माह 3B ने यथावचन मभ्यूहितश्याः" इति भावविज्ञानम् १. १, ३, ४ । (इ) "प्रथापि भाषिकन्यी धातुभ्यो नैगमाः कृती भाष्यन्ते दमू- माः क्षेत्रमाथा इति; अथापि नेगमेभ्यो भापिका उपणं कृत मिति ; अथापि प्रशत एवं केषु भायन्ते विकृतय एकेषु , शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजवेष भायते .--., विकार मम्यायेंषु गव इति ; दातिलव- साथै प्रायेषु दास मुदीच्येषु"-इति भाषाविज्ञानमा २, १. ३, ४ । (उ) "साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षा- स्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्वारसम्प्रादुरुपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे विख्न- पक्षणायेम ग्रन्य' समानामिपुर्वेदश्च वेदानानि च"-इति घेद- वेदानायु त्पतिविज्ञानम् १. ६.५। (ऋ ) "पुरुषविद्यानित्यत्वात् कर्मसम्मशिमन्त्री दे" इति प्रसङ्गतः ममासतो वेदफलयिनानम् १.१.२ । (ए) "नाक:- क मिति सपनाम , तअतिपिई प्रतिषि- हात। 'न वा अमुलीकं जामुपे किञ्च नाकम्' (लुमगावीय- मन्त्र:। नवा पलीक जग्मुपे किञ्च नामुखम् ; पुस्याकसी येव तव गति"-इति खगंविधानम् २, ४.२।

·के विषयायतविकतप्रतिपाद्याः । २४० + • (ऐ) "नरकं न्यरकं, नीचेगमनं , नाखिन् रमय स्थान मत्य मम्यम्तीति वा” इति नरकविज्ञानम् १. ३, ६ । (प्रो) “एक: इता सध्या, हौ द्गततरा सया, वयस्तीर्शतमा सध्या, चत्वारघलिततमा सया, अष्टावश्नोतेः, नव न घननीया नावासा वा, दश दस्ता दृष्टार्या वा, विगतिहिंदंशतः , मतं दश- दशतः, सहस्र सहवद, प्रयुत नियुतं प्रयुतं सत्तदभ्यस्तम् , प्रबुदो मेधो भवत्यरण मम्बु तहोम्बुमनातीति वाम्बुमद्रवतीति या, स यथा महान् बहुभर्वति वर्षस्तदिवाव॒दम्" इति ( ३. ३. ४ ), “पञ्च पहा समया"-ति (३. २.२.), "TH THा सम"-. पति ( ४. ४.५.) च सदाविज्ञानम् । (श्री) शादगादित्यवर्मनतोऽहोरात्रकालांगविज्ञानं यथा- "सविता •- तस्य कानो यदा धीरपहनतमस्काकीधरश्मि- भवति"-इन्यायु सः प्रथम प्रादित्यः ( १२.२.१.) । "भगः , तस्य कान: मागुवर्षणात्" इत्या को दितीयः । "सूर्यः, मशेर्वा मुक्तेर्वा म्बीर्यसेर्वा"-इत्याद्यु कस्तृतीयः । 'स पुनायं भगकालात मृतः सूर्यो भवति'-इति तब दीगो बत्ति:! "पय यद्रश्मिपोषं पुथति, नत् पूषा भवति"-इत्या वसतुर्यः । "प्रय यद विपितो भवति, सद विष्णुर्मयति"-इत्याधुता: प्रथमः । "विषानर: [प्रत्युतः सर्वाणि भूताति ७.१.१.]"-इत्याधुनः पठः । "वरुणः प्रणोतीति मतः १०.१.३.]" इत्याधुत: मामः । "कगी, केगा रश्मयम्तहान" इत्याधुक्तोऽष्टमः । "अथ यदग्मिभिरभिकम्पयवेति"-इत्यादा शो हपापिनवमः । 'वर्षिमा चायायायानां कम्पन भूतामाम्'-ति तति । “यम: यकृतीति मतः १.२.६.]"-इत्यादुलो दशमः । , ·२४६ मिकतालोचनम्। . "अजएकपाद, अजन एकः पादः; एकेन पादेन पातीति वैकेन पादेन पिवतीति वैकोऽस्य पाद इति वा"-इत्याधुक्त एकादश । 'ममुद्र मम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि २.३.१.}"- इत्याधु शो हादशः । नदेव मेकस्यैव सूर्यस्य यहोरावकालविभाजकलेन सवित्रादीनि द्वादश नामानीत्युक्त कालविज्ञानम् । (क) “भिर प्रादित्यो भवति , यदनुशेले गर्याणि भूतामि मध्ये वैषा तिठति । इद मपीतरच्छिर एतस्मादेष ; समाथिया- न्येतदिन्द्रियाणि भवन्ति" इति धादित्य स्थितिविमानग ४. २. ५ । (स, ग) "तत् सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वम् , मध्ये यत् कामगा क्रियमाणानां विततं मंजियते । यदासापयुक्त हरणानादित्यरस्मीन् परितो ऽनानिति था। पथ रावी वासप्तनुते सिमस्मै, पेपर गह- रवयुवती सर्यस्मादपि योपमार्थ स्यादात्रीध पामरतनुत इति"- इति सौराकर्षणविज्ञानम् ,रात्रिविद्धानञ्च ४. २. ३ । (घ) “यद वर्षन् पातयत्युदकं रश्मिभिमात् प्रत्यादसे"-इति, "रश्मि यमनात्" इति च रश्मिविज्ञानम् ५. ३.०; २. ५. ।। (ड) “पयाणर्य को रजिममन्द्रमभं प्रति दीप्यते । तदेतेनी- पेचितम्यम् । पादित्यतोऽश्य दीप्तिर्भवतीति। 'पुस्पः सूर्य- रश्मिचन्द्रमा गन्धर्व:'-इत्यपि निगमो भवति (वा. भ... ४..) ; मोऽपि गौरच्यते , 'प्रवाह गोरमन्चत-इति (र.म. १८४.१५.)। पत्र गो. समर्ममतादिल्याश्मयः नामा पीय मपचिरा मपगत मपिडित मतस्ति यामुख चन्द्रममो गृ?" इति (२.२.२; ४. ४. ४.) ज्योत्नायिज्ञानम् । (च) “नाक धादियो भवति ; नेता भामा , प्रीसिपा प्रणयः" इति भहन्यन्यज्योतिरदर्शनहेगुविधानम् .. ४.२ ।

·के विषयातन्निरमाप्रतिपाद्या । (छ) “सा युश्चम्ति रथ मेकचक्रम् एका प्रश्खा वहति सप्तनामा। विनाभि चक्र मजर मनर्व यत्रेमा विश्वा भुवनानि तस्थ." -इति ऋ. स. १. १६४.२। अन्ना हैवं यास्क "मस युवन्ति रथम् ‘एक चक्रम्' एकचारिणम् । 'एको अखो वदति सप्तनामा' आदित्य. , सप्तामै रश्मयो रसानभिसनामयन्ति , .-. । सवत्सरप्रधान तत्तरोऽर्दछ । 'विनाभि चक्र' पातु सव- मरो ग्रोमो वर्षा हेमन्त इति .--. । 'अजरम' अजरणधर्मा- गम् , 'अनवम्' अप्रत्यूत मन्यस्मिन् । यवेमानि सर्वाणि भूता- यभि सन्ति उन्ते"-इत्यादि मौरजगहिज्ञानम् ४. ४. ६ । (ज) “अन्तरिक्ष कस्मात् । अन्तरा शान्त भवति, अन्तरमे इति वा, भरोरेवन्तरचय मिति वा"-इति ( २.३ १.), "पुष्कर मन्तरिक्ष पोषति भूतानि"-इति चान्सरिक्षविज्ञानम् ५. ३. ७ । (क) “ऋबीस मपगतभास मपहतभास मन्ताईतभास गत- भास था"-इति (६.६ ७), "प्रथनात् पृथिवीत्याहु क एना मप्रथयिष्यन किमाधारजति , अथ वै दर्शनेन पृथुरमथिता घेद प्यन्यै " इति च ( १. ४. १) पृथिवी विज्ञानम् । (ज) “आप प्राप्नोते (८.३ ५ )"-इति , “आयोऽपि कामा उच्यन्ते क्रान्त्वा स्थिता भवन्तोनि स्थावराणाम् ; मध्ये निहित शरीर मेध" इति चाविज्ञानम् २. ५ १, २॥ (ट) "तन्त्र समुद्र इत्येतत् पार्थिवेन समुद्रेण सन्दियते । समुद्र कस्मात् । समुद्र्ययमादापः, सममिद्वन्त्वेन अस्थावराया काष्ठाना ·नितालोचनम्। । 0-0 सम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि , समुदको भवति , समुनतीति वा तयो- विभाग। तवेतिहास माचक्षते ,- देवापिशार्टिपेण: शन्तनुय कौरव्यौ मातरौ बभूवतु "-इत्यायु दधिविज्ञानम् २. ३. १ । (ठ) "उर्वश्यसरा । उभ्ययुते - अप्सरा भसारिणी, पपि वास इति रुपनाम । 'द्रप्स स्लवं ब्रह्मणा देव्येन विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाददन्त (ऋ०सं०७.३३.१.)"-इत्यादि विधु दिजानम् । (ड) “विद्युन्न या पतलो प्रोवंशी तिरते दोघ मायु."-इति ऋ. स. १०.८.१। अस्या ची व्याख्याने उक्तम् -- "अयोधी पवईते दीर्घ मायु."-इति ११. ४. २ । 'उर्वशी' मेघोत्या 'विद्युन' विद्युदिव , शारीर-वैद्युतिक- भति, -- (जीवनी शक्ति ) 'प्रतिरते' प्रयई यते 'दीर्घमायु' इति तदर्थः । तदिदं भारीरविद्युदिभानम् । (ढ) “विकर्तनेन मैघाना मुदकं जायरी.. हाहबूक बहसः पुरीपम् वायादित्या उदकम्” इति हष्टिविज्ञानम् २० ६. ५ । (प) " खिदस्याः (माध्यमिकाया धाघ ) परम जगाम ' (र. म.८.१.....) इति। यत् घधिवीं गच्छतीति वा यदादित्यरश्मयो हरम्तीशिवा"-ति ११, ३.७ । एतदेवेहोदक- मानसाम्यहेतुविधानम्। (न) “वयं मपन्ति पृथिवी मनपा (. मं. १.. १०. २३.)। पर्जन्यो वायुरादित्य , गीतोष्णवपरोपधी पाचयन्ति । 'पनूपा.' अनुवपन्ति लोकारवे न बैन कर्मण" इत्य बोत्मसिविधानम् २. ६.५। (घ) “पय मप्य निरोजसा बलेन मष्यमानो जायते ; समादेन मार साहसम्म मामो यहम्" इति पार्थिवाग्निविज्ञानम् ८..।

·के विषयाश्चैतविरुनप्रतिपाद्या' २५१ (द) "समं न पक मषिदच्छुचन्तम् (ऋ०सं०१०.३८.३.)। स्वपन मतम्माध्यमिक म्योतिरनित्यदर्शनं तदिवा विदनावस्थ मानम् । 'हिता व ससा सधया च भा.' (ऋ० स० ३.१७. ५.)। वैध सत्ता मध्यमे च स्थाने उत्समै च ! “शम्भु ' मुखभू" -ति माध्यमिकाग्निविधानम् ५.१.३ । (घ) “हिमेनानि घम मवारयेथाम् , पितुमती मूज मस्मा अधत्तम् । वीसे अखि मखिनावनीतम् , उन्नित्यशु सवंगण स्वस्ति" -इति ऋ०म० १.१२६. हे 'भखिनौ ।' युवा ग्रीमान्ते 'हिमेन' वर्ष त्येन, 'सम्' प्रहो- नुभूनम् 'अग्नि' तापम् 'अवारयेयाम्', 'पितुमतीम् 'अन्नवतीं घ 'जज्जम्' 'अमे' अग्नये 'अधसम्', योऽयम् 'वीमे' पृथिव्याम् अग्नि, भन्तरौषधिवनस्पतिष्यम् तम् 'सर्वगण' सर्वनामान 'पत्रिम् अग्निम् 'उनित्ययु' । 'स्वस्ति' स्वस्त्ययनायास्य जगत । “यद पर मामय उद्यन्ति प्राणिनच पृथिव्याम् , तदखिनो क्पम, निती स्तीति" इत्यजिनामाहोरावस्तुसौराग्निविज्ञानम् ६.६.८। (1) "अय मेवाग्निर्वे वानर इति भाकपूणि । विश्वानरा वित्यध्ये ते उत्तरे ज्योतिषी। वैश्वानरोऽयं यत्ताभ्या जायते । कथं लय मेताभ्यो जायते इति । यव वैद्युनः शरण मभि इन्ति, यावदनुपातो मवति मध्यमधर्मव सावधति, उदकेन्धन शरीरोय. प्रमग; उपादीयमान एयाय सम्पद्यते । उदकोपगमन गरीर- दीति। अथादिन्यात् । उदीचि प्रयमसमाहा मादित्ये कम दा मणि वा परिमृज्य प्रतिवरे यत्र शुकगोमय ममस्पर्शयन् धारयति,

·निकालोधनमा
तप्रदीप्यते , सोऽय मेव मम्प यते। अयेते उत्तरे ज्योतिषी अग्नी
उच्यते ७ ४ ३ १'-इनि वैश्वानराग्निविज्ञानम् ७ ६ ६, ।
(प) “योऽनियो दीप्यतेऽभ्यन्तर मम्" इति अपादपानाम
अलान्तर्वर्तिवायीभूताग्निविज्ञानम् १० २ ।
(फ) "अथास्य कम,-वहनश्च इविषा मावाहन व देवताना
यच्च किश्चिद् दाटिविषयक मनिकमध तस्" इति पार्थिवाग्नि
कर्मविज्ञानम ७ ३ ।
( ब ) “प्रथाप्य कर्म -रमानुप्रदान वृधबधो या च का व
बलकतिरिट्रकमवता"-इतोन्द्र (वायु) कर्मविज्ञानम् ७ ३ ३ ।
(भ) "प्रथास्य करें रमादान रश्मिभिव रमधारण मच
किञ्चित प्रवद्धित मादियकमेव सत'-इत्यादित्य कर्मपिता
नम् ३ ४.
(म) “अदिति नदीना, देवमाता"-इति । ४ ११ त -
'दक्षप्य यादिते जन्मनि व्रते राजाना मित्रावरुणा विवाममि।।
अनंपन्या पुरुरश्रो अर्यमा माहोता विपुस्पेषु जम्मस'-इति
अदितिगादस्य निगम (म.१०६५५) प्रदश्य या व्यायाम्
घाइ-"अधो 'अर्यमा' आदित्योऽरीन नियच्छसि 'माप्त होता ममाम्रो
रश्मयो रमानभिसदामयन्ति मप्लेन मृषय मनुषन्तीति वा, "वियुक
पेषु' विपररूपेय 'जन्मस' कर्मसु उदयेषु । श्रादित्यो दन इत्याहु ,
प्रादिन्यमध्ये च स्तुतोऽदितिर्दाचायशी'-ति, पुन “पदिन को
जायत दक्षाहदिति परि (कम० १०७२ ४)-इति च ।
तत् कय मुपपद्यते ? ममानजन्मानो स्याता मिति, अपिया देव
धर्म पेतरेतरजम्मानी प्याताम् , इतरेतरप्रसतो"-इति ।।३२ ।
नदिद मेव वीजाइरन्यायत दृष्टिविज्ञानम् ।
.

·के विषयाथैतविरत प्रतिपाद्याः? २५३ (य) "हिरण्यगर्भः ममवतंताग्रे भूतम्य जातः पतिरेक प्रासीत् । स दाधार पृथिवीं या मुतेमा (क.मं.... १२१. १.)। हिरण्यगर्भो हिरण्यमयो गर्भाशयति वा ["हिरवं कमात ! झिशन सायम्यमान मिति वा, वियते जनाजन मिति वा, हित- रमणं भवतीति था, हर्यतेर्वा स्यात् प्रेसाकर्मणः" इति २.२.१.] ममभवदये भूतस्य जातः पतिरेको बभूव । स धारयति पृथिवी व दिवं च"-इति सौराकर्षणविज्ञानम् : .. २. १.। (२) "मविता यन्तैः पृथिवी मरम्मा दस्तम्भने सविता द्या महत् । पख मियाधुनहुनि मन्तरिच मत्तं बह चविता समुद्रम्" (मं० १०.१४८.१.) । सविता यन्चेः पृथिवी मरमय दनारमणे अन्तरिजे मविता द्या मह'इदस्य मियाधुचडुनि मन्तरिय मेधं बघ मतूतें बह मत इति वावरमाए इति वा प्रविता समुदितार मिति क मन्य मध्यमादेव मषच्यत् । श्रादित्योऽपि सवितोचते"- इति पृथिव्यादिभ्रमणविज्ञानम् १०.३.८ । (ल) "टेवो दानाहा दीपनाहा होतनाहा युस्थानो भवतीति वा , यो देव; मा देवता"-इति ( ७. ४. २.), "देवा न पायुः प्रवर्डयन्तु चिनीषनाय ( ऋ० में १.८८,२.) 1 "विश्वेटेका; = मवे देवा:"-इत्यादि (१२. ४. ५.), "श्मियोऽत्र देवा उच्चन्त य एतस्मिनधिनिपमा इत्यधिदेवतम , प्रथाध्यामम .-. इन्द्रि- याण्यत्र देवा उच्चन्ते"-इति च (१३. १. ११.) देवविज्ञानम् । (a) "अगिरसो नः पितरी नवग्वा अथर्वाणो भूगवः मौम्याम: (वा० मे १८.५०.)10-. माध्यमिको देवगण इति नेकताः , पितर इत्याख्यानम्" इति पिढविज्ञानम् ११.२.० ·नितालोचनम् । (घ) सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रचन्ति सद मप्रमादम । सप्तापः स्वपतो लोक मीयुस्तन्न जाग्रती अस्वामजी सनसदी च देवी"-इति वा०स० ३४.५५ । प्रत्न "सम ऋषयः प्रतिहिता; शरीरे, रश्मय प्रादित्यै ; सप्त रचन्ति मद मप्रमाद, संवत्सर मप्रमावन्त: ; सप्तापनास्त एव स्वपतो लोक मस्तमित मादित्यं यन्ति ; तब जाग्रतोऽस्वप्रजी सत्रसदी च देवी, वाखादित्यावित्यधिदैवतम्" इति व्याख्याय, पुनरन्यविध व्याख्या- तम्-"प्रथाध्यामम्। सप्त ऋषयः प्रतिहिता शरीरे, पडिन्द्रियाणि विद्या सप्तम्यात्मनि ; सR रक्षन्ति सद मप्रसाद, शरीर मप्रमा- धन्ति ; सप्तापनानीमान्येव स्वपतो लोक मस्तमित मामानं यन्ति , सत्र जाग्यतोऽस्वप्नजी सत्रसदी च देवी, प्राजथात्मा तेजसन इत्यारमगति माचटे"-भूति १२. ४.३। वाय्यादित्य शक्तिविज्ञान हिविधात्मविमानन्। (प) "नेपा मेषापरा भवति (प्रथ० सं० १०. ४.८)- 'तिर्य ग्विनयमस अर्धनधो यस्मिन्यगो निहित विश्वरूपम् । अत्रासत शपय. साप्त मार्फ ये अस्य गोपा महतो बभूवुः" इति । पत्रापि “तिर्य ग्विनएमस ऊर्धवश्वन अध्ययोधनो या यम्मिन् यशो निहितं सर्वरुप मनासत ऋषय: सप्त महादित्यरश्मयः, ये पथ्य गोपा महतो बभूवुदिन्यधिक्तम्"-इत्युका , नतोऽन्ययाऽस्या- "प्रयाध्यामम् । तिम्बिनयमम मध्वन्धन गर्भवोधनो वा यस्मिन् ययो निहितं भवरूप भवामत ऋषयः सप्त महेन्द्रियाणि, थान्य या गोसृशि महतो बभूचरित्यात्मगति माघटे"-इति । मप्त- महसम्बन्धादरमी मात्वम् , चन्द्राणा मुपग्रहलाद पहननेव ·के विषयायतविरुताप्रतिपाद्याः। २५५ ग्रहणं च सिध्यति । तदिदं सूर्यस्य सप्तग्रहबन्धनल विज्ञान मामनय सन्द्रियबन्धनवविज्ञानम् । (स) "हासुपर्णा स्युजा सखाया समानं हा परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्त्यनयनन्यो अभिचाकचौति" -इति ऋ०सं०१. १६४.३० । अवैतनिरुताम्-“ही हो प्रनिहिती सकती धर्मकर्तारी, दुष्कृतं पापं परिसारक मित्याचक्षते ; सपणी सयुजा मखायेत्यात्मान दुरात्मानं प्रत्युत्तिष्ठति शरीर एव तज्जायने सतं रक्षगरीरं वशं पची प्रतिष्ठापयति । तयोरन्यद भुक्तान्न मन अन्नन्याम् सरूपता सलोकता मधुने य एवं विहान्मनग्नन्नन्यो- अभियाकमीतीत्यात्मगति माचष्टे"-इत्यात्मयविधानम् १३.४.२. । (1) "इदा तटेषु मनसो जवेषु यद् ब्राह्मणाः संयजन्ने सवायः । पवाह त्वं वि जहुवेद्याभिरोहब्रह्माणो वि घरस्त्यु ले"- इति म० सं० १० ७१. ८। अवैतनिकताम् -- “दा तटेषु मनमा प्रजवेषु यद वाधणाः संयजन्ते समानाख्याना खिजोऽवाह खं विजहुवैचाभिवेदितव्याभिः प्रहातिभिरोश्वमाग अबधाण मह एपा ब्रोति वा"-रति वयविनानम् १३. १. १३. । वस्तुतो निकलाप्रणयनकालेऽपि तदानीम्सनविपचिता हदय व वैज्ञानिकमावा देदीप्यमाना पासन् , यत्-- "ममान मैतदुदक मुश्चैत्यव चाइमिः । भूमि पर्जन्या जिन्वति दिवं जिन्वयग्नय."-इति, समा(१.१५४. ५१.) न भ्याम्याता याकन, उन्तु 'निगद- प्यास्थासा'-सि (०. ६.८) निगटेनोशारणकालेनैव व्यास्याता प्रधिगतेति कि मदीयविपचाप्यानेनिति तापः।

·निरुतालोचनम् । (४२) 'यस्य नास्ति स्वयं प्रभा शास्त्र तस्य करीति किम्-ति ध प्रजापित तेन भगवता यास्कोन निगमैकादर्शनेन । सद्यथा--- 'ची अक्षरे परमे व्योमन्यमिन्देवा अधि विवे निपेदु । यस्तव वैद कि मृचा करिष्यति य इत्तहिदुस्त इमे समामने" -इति ऋ० सं० १.१६४.३८। “मचो पहरे परमै व्यवने यमिन् देया पधिनिषप्या. सर्वे , यस्तव वेद कि म मचा करि- प्थति , याहिदुस्त इमे समामात इति बिदुप उपदिशति । कत मतदेवदचरम् । पो गित्येपा यागिति शाकपूणिर्भय छपर पाम व्यवने धोयन्ते नानादेवतेषु च मन्येषु । एमा वा एतदक्षर या बयों विद्या प्रतिप्रतीति घ मा झणम्" इति १५ १.१.। (४३) मन्यु वताना रूपकारखानामा लतार्थपणमिदर्भ- मानि चेह बहन्याभ्यातानि । तद्यथा ( ऋ० १०. १७१,१)--- "पपासमूहा मर्दभ्य तत्त्वी भव मददुर्विधम्पते । उतामिनावभरबादामोदनहादुका मिथु ना गर । चम्यगूहन्नमा मत्येभ्य, लात्वी मषण मददर्षियोऽप्यवि. नायभायदाभीदाहादरी मियुमी मा । मिका पाच मिनि मंगा, यमयी पनिहामिका । RAनिहाम माचत , - यो गावित पाटियाalit सियुमो नया कार , मा म मा प्रतिनिधाय सला प्रदाय, म विधानादिम्य पान मा पलया नाम एच ममभूष, समापिनी नान, माया मम् । तदम पादिनयपालि { पा. भ... १०.1.1- "वटा दुखित परतुदयि भुवा मांगेति। पद मासा पर्यमान महाशामा Hिit नाम नि: मध्यम माध्य .

·के विषयातविरुतप्रतिपाद्याः । 'रावि मन्वय तस्यास्य कल्पितोपाग्यानन्य वीजचाहतत् गदित्यस्य ; धादित्योदयेऽन्तर्धीयते"-इति १२. १. १०, ११ । { ४४ ) सामाजिककर्तव्योपदेभायानातस्य · कल्पितीपास्या- गम्य तत्त्वनिर्णयाय तसनिगूढव्याख्याप्रकाश यत्रो यद्यपि न दृश्यते यास्कस्य , पर नत्कृतात् तत्तत्कल्प नावीजनिर्देगा देव प्रतीयते सत्त- दिगूढार्योऽपि स्फुटम् । तादृगकस्पितीपास्यानस्य कल्पितत्व- वोधने यनो धीममु प्रायोजनीय इत्येव तव तदुपेधावीजम् । एवञ्च यास्कशालं यावदपि नेतादृग् बुहिमान्य सनात मार्याणां यत् तत्तत्कल्पितीपाख्यानानां कल्पितखधोधनऽपि यत्र. कर्तव्यः स्यात् कस्यापीति तत्तोजमावास्यानिनवासवा कृतसन्य मान्यो भगवान् यास्क.। तद्यथा, प्रत्येक एक चतुर्दशात्मकं दागतय्या दगमे माइले दगमम् ; तसई मेव सायणाचार्येण यमयमी. मंशदपर व्याख्यातम् , मत पय सवामतः प्रसिदध तत् सम्पति। प्रमगते तु तत्मीयाः कतिचिदेवर्षी यमयमीसंवादपराः, गेव सर्वाः। तस्यैतस्य मूलम्य तिन ऋच उहता निरुत विपु (४.३.४; १. ५.५; ११. ३. १३.)। ता इमा:-- "पाधा ता गच्छानुशरा युगानि , यत्र जामयः क्षणवयनामि। उप वहि हपभाय माहुम् , अन्य मिछम्म सुभगे पति मत पतो बतामियम नैव ते मनो उदयञ्चाधिदाम । पन्या किन त्वां कत्येव युक्तं परिपत्रात लिखुज्ञेय धम् । अन्य मू पु त्वं यम्यन्य उ बा परिवजात लिवुर अधम् । तम्य वा वं मन इछाम वा तथाधा एप मंचिदं सुभद्राम्" प्रमोपहारयपन मध मा यास्था:- "यमी यम वामे तां प्रत्यापपवेत्याम्यानम्" इति ( ११. ३. १३)। यमपदार्थ निर्णय ·२५८ निस्वालीचनम् । ताम्- "यमो यछतीति सत'.-. 'पग्निरपि यम उते" -इति ( १०. २. ६, ७.)। "अग्निर्वाय यमः इयं (पृथिवी) यमी"-इति ते. सं. २, ३. ८.३। शतपथे वेष मेय एवञ्चेद पृधिया मग्नेः सर्वदा सर्वत्र विद्यमानत्वेन भारभगिनीभावस्वनयोर्मन्तव्यो न तु दाम्पत्य- भाव, सति हि दाम्पत्यभावे अनेरालिङ्गनेन सर्वा पृथिवी विदच्यतेव। अतोऽग्गिना प्रत्याख्याता पृथिवी पर्जन्येन विवा हिता , तदेव यूयते-- "पिता दुहितुर्ग, माधात्" इति 2. स. १.१६४.३३ । उताच तव यास्केन 'पजन्य पूधिया'- इति (४.३.५.) । पिता-पालयिता, दुहिता- दूरी हिता, पर्जन्य- फर्तृक सृष्टं रेत: उदक, पृथियीका कं तस्य धारण, ततथीपध्या- युत्पतिः प्रत्यक्ष भव । यच्च श्रूयते ऽव 'उत्तरा युगानि'-इति , तत् पलीनकालीनानि बोध्यानि । पल्लीनकालय तत्कालसाम्य मन्तव्यम् ; अहोरात्रयोः कानमाम्यादिदर्शनात् । मनुः (१.७३.)- 'तहै युगसहस्रान्तं बार पुण्य मह. विदुः । रावि तावती मेव तेहोरावपिदो जना.'-इति । (४५) एलहिलीयपरिशिष्ट बहवो दार्शनिकभावास विद्यन्ते । तद्यथा--- "आकाशगुणः शब्द "-इत्येवमादय. ( १२. २. ४.)। (६) तवापि साहयाना मादरातिगयो गम्यते "प्रक्षेप महानात्मा विविधो भवति- भत्त्व' रजस्तम इति (१३. २. ३.)" -इत्येवमादयो ट्रष्टव्या. । (३७) पुनर्जन्मविवेकयाख्यातः , तब च साहायोग मिति स्पष्ट मभिहितम् । “मृतपाइ पुनर्जात "-इत्यादि, "शुभाशमं कामलधारीरस्य प्रमाणम्"-त्यन्तच द्रष्टव्यम् (१३. २.६.)। तत एवाह - ।

·के विपयाचितविकताप्रतिपाद्याः। २५८ (४८) तत्रैव गारीरिकतत्वानि च कानिषिदम्य नानि । "अष्टोत्तर सन्धिगत मष्टाकपालं गिरः सम्पद्यते योडय कपालानि मव मायुशतानि (१३.२.७)"-इत्येवमादीनि । (४८) "बना देवाना, पदवी: कवीनाम्, ऋपिषिप्राणां, महियो मृगाणाम् । श्येनो ग्रध्राणां, स्वधितिवेनाना, सोमः पवित्र मत्येति रेभन्” इति ऋ• सं०८.८६.। प्रस्य मन्त्रस्य विविध व्याख्यान मकारि परिशिष्टकता यथा- "एष हि 'नया' भवति 'देवाना' देवनकर्मणा मादित्यरश्मीनाम् इत्यधिदेवतम् । अयाध्यात्मम ,- पय मपि 'नमा' भवति 'देवानां देवनकर्मया मिन्द्रियाणाम - - पामगति माचरे"-इति ( १३. २, १३) । (५०) ब्रह्मवर्णनच्चाकन शतं निगमप्रदर्शनेन यथा(ट०१० १०.८२.७.) "न त विदाथ य इमा अजानान्यामाक मन्तरं बभूव । नीहारेण प्राकृता जल्पा चामुळप उक्थशासथरन्ति ।। न तं विद्यया विदुषो य मेवं विहासो वदन्त्यक्षरं ब्रह्मणस्पति मन्यद् युप्पाका मन्तर मन्नदेया मन्तरं वभूवेति । नीहारेण पाहतास्तममा जरम्या चासुटप सधशास. माणं सूर्य यत्ययगामिनचरन्ति । पवि हांमः वन मनुपवदन्ति । अयाहो विदांम: देवज्ञोऽनुकन्यते । तस्य तपसा सहाममाद मेत्ययाप्तध्यो भवति । तेनासतत मित्तेन सव्य मिच्छेदेप हि सखा येठः सम्ञानाति भूत भवद्भविष्यदिति । जाता कमाञ्चायतेः सखा कम्मामख्यते: सह भूनेन्द्रियः शेरते महाभूनानि मेन्ट्रियाणि प्रनया कम कारयतीति । तस्य यदाप, प्रतिष्ठापील मुपथम अामा ब्रोति म ब्राभूतो भवति सादि मानो व्यवतिनेऽवधी जानक्षत" इति १३, २.१.।

·निहतानोचनम्। (५१) परिमिष्टञ्चनपसहत मोक्षविज्ञानात्मपरमपुरुषार्था ख्यानेनातिमधुरेण । तयथा-- "देवाना नु क्य जाना"-इति, "नासदासीसी सदासीत् तदानीम्" इति च ( स. १० ०२१-८, १२८ १-७)। "संपामजिज्ञासा , सैघा सर्व भूतजिनामा, ब्रह्मा सारिष्ट सरूपता सलोकतां गमयति य एव घेद"-इति (१३ ४८.)। अथान किञ्चिद धूम !- यदुक्त पुरस्तात् (२५५ प.) “सरूपता सनोकता मनुते य एव विहान्"-इति, तत्तात्पर्य त्वेव स्याय-- 'य' पुरुष एव विद्वान्' "हा सुपर्णा सयुजा (का.स. १ १६४ २• }"-इन्यस्य मन्तस्यार्थविद भवति, स नून जीवात्मपर- मामनोगभयोरेव चैतन्यत्वेनेकरूपत्व मवगम्य 'सरूपताम्' पात्मनो ब्रह्मसमानरूपत्वम् 'पने' लभते , किशोमयोरेवेकवक्षस्थत्व मपगम्य 'मलोकता' एकनोकस्थायित्व मपि 'अनुते' लभते । लाभोऽत बुधिमाद शितपदार्ये पुनष्टिक्षेपज इव, सस्कन्धस्या गावमार्जनी मनवेवमाणस्य कालान्तरे भवत्येवेति । प्रयातोपसहारवचने यदस्ति मारिष्ट मित्यधिक तस्यास्ति सार्टि मिति पाठान्तरश्च । माष्टिंपदस्य निर्वाण मिति व्याख्यान मकारि भागयतटीकाया श्रीधरस्वामिना। निर्वाषन्तु न युज्यते निन्यस्यात्मन कदापि, नापि वेदेषु कचिदपि शुत मम्ति , प्रथम मुपात जीवस्य निर्वाणम् , सत एव तद् सहीत तत्परजे भागवतप्रभूतिपुराणप्रपेटभि । तदेय मिह यद दृश्यते तदर्थक साटिं पदम् , तदेतबून परतने के चित् निवेथितम् , पथ वैद द्वितीयपरिशिष्ट मे३ स्यादनतिराचीन मित्यस्माकम् , 'जातवेदमे सुनवाम'-इमि (म.१ ८८ १) मन्नस्य पूर्वोक्काद यथा पदम् , बौरव ·के विषयाश्चैतनिरुताप्रतिपाद्याः। " (७ ५.२.) व्याख्यानात् इत्य, व्याख्यानस्य ( १३.४५) सर्वथा पार्थक्य प्रतीतः, पौनरुक्तदोपापत्तेः, अन्यत्रान्यत्र चेह भाषा- ध्याख्यान ल्यादिभेदावगमादिभ्यय । वस्तुतस्तु "हा सुपा सयुजा सखाया"-इति मन्नतो यद- धिगतं 'दशमम्त्वमसि'-इत्यभियुक्तोतिजन्य भ्रमापनोदनत' सम- पत्र मिव जीवात्मपरमात्मनो: सायुज्जादिकम् , तदेवान्यथोप- इंडित पुराणादो। एवं हि यदसि पुरायेषु क्वचित् पञ्चविधस्य क्वचिचतुर्विधस्य मोक्षस्य वर्णनम् , तत् सर्व मेत्र वान्तबोधायैव । तद्यथा भागवते- "मार्टिमारुष्यमालोक्यसामोर्यकत्व मप्युत । दौम्मान न गृहन्ति विना मत्सेवन जनाः" इति । पग्मिन् यो के सार्टीति बौदशास्त्रप्रसिदं निर्वाणम्। तत नित्यस्यात्मनो नैव मम्भाव्य मम्ति , न च सुखाभिलाषिया ममाक प्रार्थनायोग्यम् , नापि वेदोधित मित्ययहेयम् । एकत्व मपि तथैव । सर्वव्यापिनोऽस्य परमेशरस्य सर्वलोके सर्वसमीपेच सर्पदा विद्यमानत्वात् सालोक्य सामीम्ये त्वमाश्रिले अपि स्त एवं सर्वत्र सर्वेपा ममाक मिति किं तयोः प्रार्थनया। साम्यवादस्तू. म समलाप' ब्रह्मणो रूपाभावात् , प्रमध्येयत्वप्रसद्राक्षेति । तदित्यं . सर्वपा मेव वेदवेदाङ्गाना परमपुरुषार्थोपदेश एय चरम उद्देश्य प्रति सिंहम् ॥ .

·२६२ निकतालोचनम् । . "प्रथावियोध निरपेक्षतया पदजातं यत्रोत तनिरुतम्"- इति सायणीयप्रथमलक्षणलचितस्य , मूलात्मनिकतास्य, धनतो निघण्टुसमानायस्य टीकाकतो देवराजयत्वमः , "एक कप पदस्य सम्माविता अवयवार्था यत्र निशेपेणोचन्ते तविरुहाम्" -इति सायप्पोयहितीयलक्षणलक्षितस्य , भाप्यामनिरुतास्य, यस्तो निघण्टुसमारनायभाग्यस्य टीकाकतो दुर्गाचार्य स्य, प्रसङ्गतः सर्व- वैदभाष्यकारस्य सायणाचार्यस्य च जीवितकालनिर्णयाय, पाण्डि- न्यादिवर्णनाय च किञ्चिटु यतामहे । तदन, निघण्टुटीकाकारस्यास्य देवराजइतिसमास्यादना- दुपलभ्यते रामानुजखामिपरमवलम् ; प्रपन्नामतादिरामानुज- सम्प्रदायोयग्रन्यालोचनतः स्फुट हावगम्यते प्रथमं रामानुजम्वामिन एवासनुपनामानि देवराजो देवमनाथो मन्नाथचेति वीणि ; ततः भूत्येव लोक प्रचलिता देवराज इत्यादयः समाख्या इति । थीवेषावसम्पदायप्रवर्तकस्य तस्य रामानुजस्वामिन पाविर्भाव- समयस्त्वेवं प्रपदामृते (११५ भ. २७ मी.)- "गालिवाहकाप्दाना तवारविंगदुत्तरे । गते नवगने यीमान् यतिराजोऽजनि विती ॥"-इति । रामानुजस्लामिकर्तृकं यादवाद्री नारायणपुरनिर्माणं नारायण- प्रतिष्ठापन व हादशाधिकसहस्रधकाम्दातीतेऽभवदिति च ४००-- "शकाप्दे वर्षमाइने गते शहादशाधिके । ततोऽदे बहुधानाख्ये पुष्ये मासि शुभ तदा । शतपई चतुर्दश्यां सुप्रभायपुनर्वसी। पावित्रभूव भगवान् गन्न नारायणो हरिः" इति ।

·देवराजादीना कानादिकम् । दत्तनिप्रकारसमयी च तवैव मुक्ती २५, २६ नो.]- "गोविन्दा निधायाथ शिरः शैते महामनाः । मान्नपूर्णस्य चोत्सझे सम्प्रसार्याहिपद्धजे ॥ शिष्येषु तेषु सर्वेषु यतीन्द्रस्य जगदगुरोः । भृगुवल्लों ब्रह्मवनों पठत्स्वपि महात्मसु । पराश-प्रबन्धादीन् प्रबन्ध मखिन्तं च तम् । वादकांद्यमानेषु वाद्येषु निखिलेषु च । मस्थाम्य पुरतः पश्यन् महापूर्णस्य पादुके । ध्यायन इदि सदा धीमान् यामुनाशि परजम् ॥ गिरःकपाल निर्मिद्य ब्रह्मरन्ध्रेण योगिराट । रामानुजो जगामाश सहिप्पोः परमं पदम् ॥” इति , "स विंशत्युत्तरशतं वत्सराणां मुवस्थाले । x x वैकुण्ठ मगमछे पो लीलामानुपविग्रहः । माघशुलदशम्यान्तु मध्यात मन्दवासरे।" इति च (६८, ११६० २०-२४, ६२-६७ मो०)। यद्यतो रामानुजसम्प्रदायीयदेवराजाख्याप्रचन्तनात् पर मेय धलितं देवराजनामलनुमानं नानृतं स्यात् , तहि ममाव्येत शालिवाहनशकारदाना मन्यूनमपाददशयताम्दीगते, विक- माप्दाना माई कादगगताम्दीयते , हीरादाना चेकादगशताब्दी गौच जातीयं देवराज इति । सयेह नघण्टुकनियंचने प्रमाणन्वेनोपन्यम्त मुबटक्षतं च वेद- भाष्यं दृश्यते बहुवैव । टपटेन तु स्वतमन्तभायावसाने स्टं सापितस्तद्रचनाकान:- “मन्वभाष मिदं लम भोजे पृथ्वी ·२६४ निकालोचनम्। নানাভানাল্লী प्रगामति" इति । राजम्यानेतिहासलेखकेन र महोदयेन त्यो भोज्ञा परिचायिता । सन प्रयमस्य मवस ६.४= ५५०सी०, दितीयस्य सवस् १२२- १६५ सी., पन्तिमस्य त भोजश नवत् १०८२ - १०३५ स्त्री. राज्यारम्भकानो निति । तैपा मन्तिम भोजराज्यकाले एव प्रपीत तत् मन्त्रभाथ मिति स्वीकृतेऽपि नहि तट्राभ्यारम्भकाले एव प्रपयन मुपगम्यते , मन्सरा तदानी कस्यचिदपि गन्यस्य सर्वत्र प्रकृतिसम्भव , प्रामाण्य तया यह पाच भयेदिति तवान्यूनाष्टपञ्चागदहा पयि योजनीया । तदेव ११५०-सबसमात पर मेय प्रणीत गिद नैघण्टुकथ्याख्याने देवराजेनेति च पनीयते । निघण्टुभाथरूपस्य यास्त्रीयस्यास्थ निरुतास्य ऋज्वर्याभिधाया टीकाया प्रणेता दुर्गाचार्यस्तु अम्मात् देवराजयन्वनो नून परभव देवराजशताया नैघण्टुकव्याख्याननामटीकायां कापि दुर्गाचार्यस्य बग्रन्यस्य वा नामोल्लेखादर्थ नात् । पस्ति च नैघण्ट कव्याख्यान भूमिकाया 'इव स्वमनीषिकया न मियते' इत्यादि , 'चलो उमाभिर्य चामति प्रदर्शिती प्रतिपदनिर्वचननिगमो विदामो बुध्या निरूप्य शुकमापितवानप्ति कुर्वन्तु'-इत्यन्त प्रमाणपारायण अन्यसन्दर्भ , यदि नाम दुर्गाचाय साता मत्सम्पादिता 'ऋज्वर्था' निमात्तिरपि तस्य देवराजयज्वन परिचिता स्यात् , तर्धवश्य तब तस्यापि स्मरण गम्येत। ततो ग्रन्थमध्ये ऽपि बहना ग्रन्थाना अन्यन्नामा च ममुझेखो विदार, विशेषत स्वन्दवामित्रता निरुकमायस्य प्रमाणवेनोपन्याम परिदृश्यते माय प्रतिपदम् , घर मेकनापि निन्दामुखेन च नैव म्मतो लक्ष्यते दुर्गाचार्य मादीय एप ग्रन्यो वा । अतो नि मयय भवायगम्यते निघएट व्याष्याकारी , , ·देवराजादीना कालादिकम् । यन्नवंशदीपो देवरानो नून मृच्चारचयितुर्दुर्गाचार्यस्याग्रजन्मेति । किश्च निघण्टुटीकायाम् ,-'नैगमदेवताकाण्डगतानाच पदानां भाष्यकारेण (यास्केन ) निरुताना स्कन्दस्वामिना च तद्याख्या- ताना प्रक्रिययोन्मीलितव्यम् ; बहुगस्तु नैघण्टककाएइनिर्वचना- नन्तरं सदुन्मीलयितुधाय ममत्यरिथम.' इति लेखात , 'निगम- देवताकाण्डयोष निर्वचनं भाष्यस्कन्दवामिम्या प्रदर्शितं पिपद- प्रत्ययाभावार प्रक्रियां विशदीलत्य फ्रमेश व्यास्यायते । तत, निगमव्याख्यानानि यदवाननुसंहितं तत् तत्रेय द्रष्टव्यम्'-दति नैगमकाण्डीयष्याख्यानोपक्रमवचनाच स्फुटं प्रतीयते देवराजीये. नहोकामयनकाले स्वन्दस्वामिक्षता निक-टोकवासीत् सुम- पनिता ; न तु दुर्गाचार्यकता मत्सम्पादिता ऋनयति । पप्ययं दुर्गाचार्य: स्यात् सर्वयेदभावतः सायग्यतः प्राग्भवः ; न हि साय पीय विम्पटभाष्यनिस्तयाविध जटिलं निरुतीदाचत. मन्त्र न्यायाने युज्यते । दृग्यो चावेका सायपीयरीत्या समुत्कृष्ट सरकतं व्याख्यानम् , यथावतच तत् सायन खकीये पग- वेदाप्रकारे (० सं० ०१. २६. १. मा. भा०); उररीतच ता तत्रैव--- 'एस स्या व्याख्यानं निकतटीकाया उद्दतम्'- इति। अतोऽद्य नि.मंगय मेद वक्त पश्यते, सायपीयाहगमंहिता- भायात् प्राक् प्रणीतेयं दीर्गी निहात्तिरिति । सायणाचार्य तस्य परिचयम्नु तदीययप्रनम्वरुधानिधिप्रति- प्रत्यभूमिकादिभ्योऽभ्युपेयते एवम्- "वंगे पान्दममे तदन्वय- निधिः यीसगमोऽभूत् । तस्मात् मादुरभूदभीष्टमुरभिः श्रीतुक- पृथ्वीपतिः । दरिहरनिमो भूमौ कामदोहरे अगत्याम, सम्पानाम्य चामत् कनिः। - । सस्थामूदनगगुरुः प्रत्य.

·निराशालोचनम्। मिहानदेयतः । मर्वशः मायणाचार्यो मायणायंसनद्रवः । उपेन्द्र- स्येव तस्यासीदिन्द्र ममनमा प्रियः! महामना माता माध. वामहोदरः । नत्यादि। माधवार्यों माधवाचार्य इत्यभिषः । तेन पलत व्यवहारमाधयादिनन्यभूमिकादी पर युद्धामान्यावं फुलवर्णनं पोन विशेषत: । तदया प्यपदारमाधये- "मोक जलपानको रिगुवधीमा पदिशा , पपमन्धती पर- श्वयनः ममाष्टममाः। पटशिकलाधरी ननिधिः पुष्य. दिशन्प्रत्ययः, प्राणायपुरधागे विजयते योद्धपः मानिः । इदम्मानिरमी मनद समणिः पय मानिदियो अनम्य चेतनः पोशा निमगीतमिः। प्रयागशिरपती मारो राममय पुररामनी यालय पिभोरमन कुमगुरु मंत्री मया माध, 1 .-1 गोमती मी यश कीनि. मांगप ाि। मायनी भोगनाशप मोरी मril यम बाधाय मामा पाप पालुपी। भाज यममा !"-TRA ·देवराजादीना कालादिकम् । २६७ मालादयो ग्रन्याः प्रणीता. , स्वानुजेन मायणेन च कारितानि वेदभायाणि सर्वाणि । सायणाचार्य प तु हरिहरराजसाहाय्यात् यनतन्तसुधानिध्यादयः प्रणीताः। यद्यपि रालयजुम्मं हिता- भाष्य मयसंहितामायञ्च हरिहरनरयते. राज्यकाले एव प्रपीतवान् स सायप', तथापि स्वायजसोदरस्य पादेशत एव ते अपि प्रपौते इति मन्दानेन तेन न तयोरपि माधवीयत्व मनगीक्षतम्। तदनयोर्माधवसायणघोराययो यो बुझहरिहरी राजानी; तयोस्तु खी. ० १३४४ समाया मभूशासनारम्भ इति निर्णीत मद्यतनीय- तिहासिकैः प्राय ऐकमत्येव । तथाच १४०. संवरसमात परस्तादेव माधवानातो मायग्रेन प्रणीतानि वेदभायाणीति च गम्यते स्फुटम् । दुर्गाचार्येण तु सायणीयभायत. प्रागंध निमन्त- हत्तिनिरमायोति च प्रतिपादित पुरस्तात् । नेघण्टुकनिर्वचन रचयितायं देवराजस ततोऽपि पूर्वनन इत्यपि निरुपितं प्रा । तदेव मत्यधिकसाईयोदशसवच्छताग्दीमध्ये एव समुत्पत्रोऽय देवराज इत्यपि पातु युज्यते । तथा रालय प्यायेता महीधरमियः खलु सायणमाघ घयोरपज इत्यपि स्याट युतम् ; महाराजजयचन्द्रप्रदसदानपवता मशीधरपीवस्य १२३२-संयतममाया मयस्थित्युपलव्धे। तथापि तत्तामणामनत एपेश किञ्चिदुहराम.-- “यसोयरिलिखितप्रामी मजनस्पनी मनोहलवणाकरी समस्याकरी मगीपरी सगिरि- गहननिधानी समधू कामयनवाटिकादिटपटप + तिगोचरपर्यन्ती सोसायतराघाटपिराजी पसीमापर्यन्ती झावियधिकहादश- मसरे भाने मामि रूपये प्रयोदयां तिथी रपिदिने पती- ·२६८ निरुतानोचनम्। .. A ऽपि संवत् १२२२ भाद्रसुदि १३ रवी अद्येह थीमहिजयवाराणस्या गगोदकेन साख' -. महापण्डित थीमहीधरयोत्राय महामिय- पण्डितयौहालेपुत्राय महापरिहतयोपिकेगमम्मी प्राणाय प्रदत्ती मया"-इत्यादि। मुद्रितश्चेतत्वं तात्रफनकतः काशी विद्यासुधानिधी ( Septeruver. 1369.)। मन्वैवं माहौधर- भाष्यस्य पूर्वपीठिकावाक्यत एव यदवगम्यते माधवीयभाष्य स्य च ततः प्राचीनलं "भाथं विलोक्यौवटमाधवीयम्" इति ; प्रत्य का गतिरिति चेत्, अब ब्रूमः- देवराजेनापि दृष्ट प्राचीनतर मेष माधवीयभाष्यं तत्र प्रामाणिकत्वेनीपन्यस्त महीधरेणेति । दि नेघण्टुकनिर्वचने उहतानां माधवीयभाष्यवचनाना मेक मपि नोपलभ्यते साधणमाधीयेऽमददृष्टभाये ; प्रत पासीदेव तदानी सदायान्तरं माधवीयं नामत्यवास्ति को विचार्यः । वाजसने यिसंहितामाथे यदवीचन्महीधरेण माधवस्त्वित्यादि (१२. ४५.), तदपि न सायणमाधवीयवचन मिति च ध्येयम् । तदेवं १२३२-संवरसमायां स्थितस्य इपीकोशस्य पितामहो महीधरः प्रायो हादशगताम्दीचतुर्थ पाद (सं०११०१-१२.०) म. छिमाय वेददीपं नाम शलयजुर्भाग्य मिस्यनुमानञ्च भयेवासङ्गतम् । सदेतमात् शुक्लयजुर्भाष्याच माचीन मिदं नैघण्टु काकाण्इनिर्वचन मिति प्रतीयते; पोलिखितभाष्यनामादिषु माहौधरम्यादर्शनाए । तथाच विक्रमान्दाना मन्यूनसाकादशगताब्यतीते हादशशताब्दी. चतुर्थ पादारभाञ्च पूर्व (मं० ११५१-११७५ ) प्रोत मिदं देव- राजेन ने घण्ट ककाइनिर्वचन मित्यम्माकम् । पर्यतर्वधर ककाडनिर्वचनभूमिकायायतर्थपश्चमझीकतः प्रतीयतेऽम्य देवराजम्य मितामहो म्यामोद देवगजनामेष, पिता ·देवराजादीनां कालादिकम् ! .-. 4 च यनेखरार्य इति । ततोऽनुमीयते ,- बभूव य एको यज्चयोयो विद्वान् यज्ञमूर्ति: , काले रामानुजशियत्व मुपगतो देवराज पति प्रसिद्ध, स एवारा स्यात् पितामहः । तद्यथा-- "ततो विदान् महान् कश्चित् यज्ञमूर्तिरिति श्रुतः । .-. शिष्यविद्यादिसम्पतिः संयुशोऽपतिवैभवः | - प्रासाद्य रङ्ग- नगरं लक्ष्म पाय त मनवीत्। रामानुज ! मया साई थाम्नवादं कुरुच्यन् प्रपम्य ला पायं च बहान्नलिपुटोऽब्रवीत् । खा जितोऽहं योगीन्द्र ! रक्ष मां शरणागतम् . -~. ज्ञानपुवस्य मै चास्य यजमूने रिदं मुदा। देवराजमुनिश्चेति नामा- न्तर मधाकरोत् ॥"-इति प्रपन्नामृते पञ्चविंशपविभाध्याययोट- व्यम् । किञ्च तवैव प्रपन्नग्रन्ये यशरसंवादोऽप्यस्ति (२६ अ. १० नो०), स एव वास्य पितेति। पितामहपौत्रयो मक्यं यद्यपि भवितु मत्येव विचारणीयम् : पर मेव मन्यत्रापि दृश्यत इति नासङ्गतम् । तद्यथा- प्रत्येको प्रन्यो गुथरहस्याख्या, तब न्यायमतानुसृतयट्पदार्थाना मन्यतमो गुणो वोधित; सम्यक् । तस्य चेका टीका वियूयते गु पमारमचरीति। तत्प्रणेता किल माधवदेव- पोत्रो माधवदेव एव । तथाहि तद्ग्रन्यीय मिदं पुष्पिकादाक्यम्-- "इति श्रीगोदावरीतटविराजमानधारापुरनिवासिमाधवदेवात्मज- लक्ष्मीदेवसूनुकाशीनिवासिमाधवदेवेन गुपरहस्यमकाण गुणधार- मनरी विश्वेश्वरपीतये रुता"-इति । एवं मङ्गलाचरणपक्षमनोके 'रनेशपुरीपर्यंतग्रामवास्तभ्यः' -इति लेखदर्शनादवगम्यतेऽयं देवराजो दाक्षिणात्यः ; अस्ति हि रङ्गेशपुरी विशिरपन्नोप्रदेश कार्याः शाखाइयेन पेटिमा प्रमिहा मस्या एवीयकरखे म वसति स्मेति। य मेव रनेशपुरी पुरा .

·निरुतालोचनम् । 4 बभूव रामानुजादीना श्रोवेपणवाना प्रधानतो रङ्गभूमि', तट- लाविभूती देवराजो यज्ववंगजातोऽपि कथं न स्यात् विष्णुपदा- यित । अत एव स्मृत मिह प्रसङ्गतस्तेन- 'याचं शौरिकथालाप- प्रसङ्गे पुनीमहे-इत्युक्ते. ( १. ११. १५)-ति । किञ्च निरुता मिति प्रसिद्दे यास्कीये निघण्ट भाये , स्कन्द स्वामिकताय तोकायाच यथा नैगमदेवतकाएपठितानि पदानि प्रत्येक मुपादाय निरुतानि दर्भितनिगमानि च, न तथा घण्ट कानि , यतो देवराजयम्बना नैगमदैवतपदाना व्याख्याने न तथा यस कृतो यथा नेघण्ट कव्याख्याने , एतदेव प्रकटयितु कृत स्तपन्य नामकरणं 'नधएट ककाण्डनिर्वचनम्' इति । ध्वनि तञ्चैतदेतदभूमिकायां स्फुट मिति । इ भूमिकाया 'वन्दस्वामि-भवस्वामि-गुहदेव-श्रीनिवास माधवदेव-उवटभट्ट-भास्करमिय-भरतस्वाम्यादिविरचितानि वेद- भायाणि'--मृत्यु माम् । तत्रादिपदात् हरदत्तमियकतस्य च वेद- भाथस्य प्रामाण्यतयात्र ग्रहण मनुमीयते ; ग्रन्यमध्येऽष्टम स्थानेषु नव्याख्यानोतिदर्थ नात् । अय मेव हरदसः पाणिनिहतेः काशि काया' टीकाकारोऽपि स्यात् । एतावता वेदव्यास्या त्वमाभि- र्नाद्यापि दृष्टा, पर मापस्तम्ब सूबतिस्त दृश्यते तस्कृतयेति । (१) स्कन्द स्वामी। अनेन वेदभाष्य प्रपौतम् , निरुताम्यापि टोका कता। तावुभावेष ग्रन्यो नैघण्ट कनिर्वचनमणयनकाले ऽपि स्याताम् ; मान्यया तत्र तयोरान प्रतिपद मेव संधारण युज्येत । ऋचाग्रथनसमये तु स्कन्दवामिष्टात येदभाष मागीय वेमि को वदेत , परं मिलताध्याख्यानं दुर्लभ मपि लभ्ये वेति सम्भाव्यते , न हि कि मशालम्बन मन्तरेव मिसम्याग्याने छत्त- ·देवराजादीनां कानादिकम् । कार्यता दुर्गाचार्य स्य गम्यते । इदानीन्तु तदैवोपलभ्यते । माचार्यः खलु रामानुजात् बहुपूर्वज एव स्यात् ; रामानुजा- भ्युदयात् बहुपूर्व मेवेह भारत स्कन्ददेवनामादिप्रचारयुतः । प्रपन्ना- मुनेऽपि हि पत्रिंशाध्याये जगन्नाथ क्षेत्रतः सुदरे वैवटाट्री कूम- क्षेतम् , तत्र च 'खामिपुष्करणीतोरे स्कन्दं मत्त्वा तदाक्रमन् । स्कन्द मित्येव वास्ते वैया वेटेखरम् ॥'-इति वर्णितम् । ६३०-गाकीयताम्रशासनतोऽपि गम्यते, भवेत्तच्छतान्दौज एवाय मिति। तदिदं ताम्बफशकतान्तं Bombay Branch R. A S. प्रकाभिते पवे ( III. 208--1853) विशेषतो द्रष्टव्यम् । (२) भवस्त्रामी। एतस्कृतभाष्यस्य किश्चिदंशस्यापि दर्शन नून' सम्मन्नं देवराजस्येति तु गम्यते तद भूमिकोक्तिपाठतः , गन्यमध्ये न कापि भवस्वामिवचन मुहृतं दृश्यते । ततस्तदानी मैव ताप्यं विरनप्रचारता मुपगत मिति प्रतीयते ; इदानीन्त तहाप्य- साभस्य का कया । तत्कतोऽग्निष्टोमप्रयोगस्वद्यापि क्वचित् कचि- दस्त्येव । भभास्करको आपस्तम्बसंहिताभाष्याप्यस्य नामस्मरणं लक्ष्यते। surnall-महोदयेन त्वस्य भवस्वामिनो सिटीयाष्टमयतादा मिह विद्यमानता अनुमिता ( Catalogue pp• 24-30.) । (३) गुहदेवः । अयं हि रामानुजस्वामितोऽप्यतीवपूर्वतनः , कि मधिकेन वेदान्ताचार्यसम्प्रदायगुरुपु टोयः। तथापि रामा- नुजगिष्यवरेण चीनिवासदासिन यतीन्द्रमतदीपिकारो एव मुक्ताम् 'भ्यास-बोधायन-गुरुदेव-भारचि-प्रधानन्दि-द्रविड़ाचार्य- योपराङ्गनाथ-यामुनमुनि-यतीखर-प्रभृतीनां मतानुसारेण'-- इत्यादि। यतीवर इति रामानुजस्यैव समाख्यान्तरम् ; प्रपन्ना मृतममतिपन्यतस्तथैवोपनन्ध: । यामुनमुनि तत्पूर्वतनो वेदान्ता- ·২৩২ निकतालोचना। 1 चार्य: , परागनाथस्तु ततोऽपि पूर्वतन इति च प्रपनामना- दिभ्य एव जायते । एतदीयवेदभाप्याव , ममावत खरिडतातीव. जीपंपुस्तकात एक मैव पदव्याख्यान मुद्दत मिह देवराजेन-- 'गरम् उदकं गिरन्ति गरगिरः' इति ( १. ३. १४) । (४) उपटमः । १०८२-संवरसमातः समनन्तर मेतेन मन्त्रमाणे प्रणीत मिति निरुपितं पुरस्तात् । टान्तनामसाम्यान काव्यालङ्कारकर्त रुटस्य समकालिकोऽय मित्येवं सम्भावितऽपि गम्यते मायस्तथैव ; ११२५-संयत् समतीते काव्यालङ्कारटीका. प्रणयनावगमात् । नयाहि तरसमाप्तो-- "एवं रुद्रटकाव्यालङ्गति- टीप्पनकविवचनात् पुण्यम् । यदवापि मया तस्याबान परोप- फतिरतिभूयात् । ०-•। पचविंशतिसंयुसरकादशसमाशतैः । विक्रमात् समतिकान्तः प्रापीदं समर्थितम्" इति । एतवकतं बहकमातिशाख्यभाष्यम् , कात्यायनप्रातिशाख्यभाष्यं मन्त्रमार्थ नाम रालयजु संहिताध्यायाने चेति बयो प्रन्यास्त्वम्मदादिभि- मुदिता एवेति। (५) यौनिवासः। प्रय मेव ग्रीमापूज्यपादस्य भगवत' शङ्कराचार्यस्य गुरुरासीदिति श्रुत सत्यञ्चेत , तत्ममकालिकत्वात साटियतमवत्ममाभ्यन्तरे एव स इमा भुष मलबकारेति युक्तम् । नेघण्टुकनिषेचने षट्स्त्रैव स्थानिय एतन्मत मुहूत दृश्यते , सावगम्यते देवराजकाले एवंतस्कृतस्य भाष्यस्याभवत् लुभकस्प नेति । तदेताई तप्राप्त. कथ सम्भावन। (4) माधवदेव ! दृश्यतेल्याप्येक वेदव्याख्यान विवरणं नाम : तस्य रचयिता बभूवैको माधवः , वेदार्यप्रकागास्यभाया- पाञ्च कारयिता सायगज्येष्ठोऽयेक पासीत् माधव ; सानिमावु- तत- ..

·देवराजादीना कालादिकम् । २७३ अपि वन्य भावेव माधौ देवराजोझिखितनाम माधवादस्माद विभिनावेव ; नेघण्टककाण्डनिर्वचने माधवौयतिसमुतानां व्याख्यापचनाना मकस्यापि तत्र विवरणवेदार्थमकाशयोरदर्शनात् । Bentes महोदयेन च सामार्मिकमम्पादनावसरे (ख. १८८४ ) मायणीय मिति यदुइत कचित् क्वचित् किचित किञ्चित् पूर्वाचिकव्याख्या- नम् , नदपि नेव सायणमाधवीयं वेदार्थमकामास्वम् ; माधवक्तात विवरणग्रन्यीय मेव ; सायणमाधवीयं सामभाष्यन्तु ततः पथात् प्रकाशितं मयेति । अपि सायराज्येठो माधवः खलु मायणपुत्रः ; देवराजीयो माधवस्तु वेहटाचार्यतनयः; इहैव भूमिकायां 'श्रीवेङ्कटा- चार्यतनयस्य माधवप्य भाथसतो'-इत्युभोः । वैटाचार्यों च ही प्रसिद्धी। तत्र, यायं 'शुरुवमीमांमा'- कार: स्यात् , नूनं तयासीत् हरिहरयोः समानभावेनैवोपासको भदधिपः नत्र तथैव मङ्गलाचरणादिदर्शनात् । तथाहि तन्मङ्गलाचरणीयपञ्चमः सोक एप:-~- 'पारावारात प्रोदृत चन्द्रलक्ष्मी, याभ्यां शवन्मौलिवज्ञौ बुभूपे । सर्वौकैः पूजिते महोते , वन्दे देवौ वामदेवाच्यु तो हो ।” " इति श्रीमदतविद्याचाच सर्वशन्त स्वतन्त्रस्य श्रीवेटेखरदीक्षितस्य छतियु बौधायनशुल्वमीमामायां प्रथमो. ऽध्यायः' इत्येवमादयध तत्पुष्यिका ट्रष्टव्याः। यद्ययं रहस्यवयसार' 'न्यासतिलक'-प्रणेता च स्थान , नूनं तओसीत् रामानु- जमतानुगो भेदधिषएच ; तत्र तत्र रामानुजमतस्यैव प्रतिपयवग- मात न्याससिनकस्य च व्याख्यानं रामानुजभियेा योयोनि- वामदान सबस्तुमानत मिति दर्शनाच । , ०- -शत्, ·निरुतालोचनम्। । या येत,- गुल्यमीमासारचयिता , न्यासतिलकादिप्रणेता पाभिन्न एवेति , तदप्युपपद्येतेष , दृश्यत एव हि शुखमीमा साया पसवाक्ये यथा वेट्टाचार्यस्य विशेषण सर्वतन्त्रस्वतन्नति, रहस्यवयसारम्यान्तेऽपि तथैव । तथाहि-'इति श्रीकवितार्किक शिक्षस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्र र श्रीमहे घटेशन्य वेदान्ताचार्यस्य कतिपु योरहस्यवयसार समाप्त '-इति । वेहराचार्य , वेष्टनाथ वेटेग , वेटेवर , वेइटदीचितश्चैक एव स्थात् , एकस्मिन्नेव ग्रन्ये वैवाटस्य तस्य बहुविधाया समाख्याया व्यवहारदर्शनात् । वेट इति व्यइट इति द्विधा लेखयोपगम्यतेऽत्र सर्वत्र । ननु एकरीव पमेदवादिल भेदवादिल च कथ मुपपद्यतेति चेत् , न , कालान्तरतया मतपार्थक्यसम्भवात् । यावदासीत्त मोऽभेदधिषणो यागमताप, तदेव प्रणिनाय शुरुषमीमासादिकान् , यदा त्वत् गमानुजाभ्युदयवाताहतभेदधी केहर्यव्रत प्रपन्न तत एव विरचितवान् न्यासतिल कादिकानिति , पत्र कि मस्ति वैचिवाम् । यद्येव कल्पना नानृता स्यात् , तर्धवश्य तत्पु वो माधवदेवी नेघण्टकव्याख्यानकतो देवराजय प्राय समकालिक एव भवेत् । तथा सति समकालिकष्यशिलताद ग्रन्यात प्रामाण्यतया पुन पुन व्याख्यानायु इतिदवराजस्यामानुयीत्येव स्वीकार्यम् । न च अन्य स्पोत्कर्म मेव तच वीज मिति वायम् , तदीयपूर्वापरविरोधाद निन नदीकर्षामावबोधनात् । तद्यथा-'मही मे अस्य .-. इत्यद माधवस्य प्रथमभाष्यम् मांयत्वे पालनामेतत् दा मांधती माशतोवरयस्थ इत्यभाययत् , निरुपणीयम्' इति (११४ १८मा०) अन्न .-. .. इत्यत्र माधव ·देवराजादीना कालादिकम् । वा तत्तथैव ; परं देवराजकत मिदं निर्वचनं यथा लब्ध मम्माभिः; कथं नवं लभ्यते तसमसामयिकसतानि माथनामानुक्रामण्या- दौनि । इत्यपि विचार्य मेव । अमान्मते तु वेहटाचार्य दयपक्ष एवाश्यपीय: ; तवापन: शस्वमीमामाकारो वेड्याचार्यम्वासीत् मौमासको दौषितच , रामानुजातु का कया भगवच्छङ्कराचार्याच्च प्राग्भवो मण्डन- मियादिसमसामयिकः स; तद्ग्रन्यालोधनात येव प्रतीतः । तमुवेोष माधवदेवेन घेदभाष्थादीनि प्रणीतानि। देवराज काले स्थितान्यपि तानि साम्प्रतं विलुप्मान्येव वा । माधवपुत्रेण विनायकन कृतं कौषीतकोब्राह्मणभाथं तु कचित् कचित् लभ्यत एव; परं स हि कौपीतकोवाहणण्याख्याता विना- यकोऽस्यैव माधवस्य पुत्र इत्यत्र सु नीपलभ्यते निःसंशय मानम् । एवं विनायकशान्तिरितिप्रथिने सुद्रप्रन्थे मामगाना मंहितातो ब्राणाचाशोमवाणा सरः खतो वर्तते । तस्य कर्ता विना- यकम किम्त म्यादस्यैव माधवस्य सूनुः । तथा मगुणियसक विनायक मन्यतम गुरु माघ। तथाहि-- 'नमः षड्गुरवे तुभ्यं नमोऽसद्गुरयेऽपि च । विनायकस्तिशूलादो गोविन्द सूर्य एव च । व्यासप शिवयोगी च ये पट तेभ्यो नमः सदा'-इति । तत्र विषिघातक गरेशादि पञ्चदेवताः पचगुरवः , व्यासः षष्ठ इत्येवं षड्गुरव इति ये न मन्यन्ते, तेषाम् मते सोऽपि विना- यकः कि मस्येव माधवस्याम्मजः, इमानी बिचायांखेव । (6) भास्करमिय:- भट्टः । बभूव को प्योतिषशास्त्रीय- ग्रन्यानां प्रणेतातिप्रसिदो भास्कराचार्यः। नाय स:; तस्य वेद. , ·तासा + । २०५ निरानोचनम्। विदावरन्वेन प्रमिवाभावात् । वेदान्तशास्त्रीयप्रकरणग्रन्थविशेषस्य मिदान्तमिवाचनप्य रनलिकात्यायाटीकाया मतायि वभू वैको वेटयज्वमुत्रो भास्कर स चामाद विभिन एव तत्रैव हिदीक्षिा इति दरवपरिचयो न त मित्र इति । वैदिक ग्रन्थषु ये पा विकाइमगइ नाप्ययन्तकारिका प्रास्ता प्रोता बभूवापरो भाखर , किञ्च वेदाङ्गछन्द सूत्राणा मतिदुर्लभस्यात्युत्कष्ट स्य भाग्य राजाण्यस्य भाष्यस्य रचयिता च बभूवान्यो भास्कर । नून मनयो कतरेणेव वेदभाष्यकारे माथि तव्यम्। न च विकागड़मण्डनकारो भाषराजकारयाभिन्न तयो पिटपरिचयभेदात् । तद्यथा- त्रिकाण्डमण्डनकारस्य भास्करस्य जनकत्वत्र परिचित कुमारस्वामी , स एव वा स्यात कुमारिनवामी , भाष्यराजकारस्य तु गम्भीरराज । तदत्र गभीरराजसूनुना कृत तद वेदभाष्य मुत कुमारिलतनूजनैति चिन्तिते कुमारिलामजनैव तत वेटभाग्य दृष्ट देवराजनेति प्रती यते , नैघण्टककाण्डनिय चने पूपतिपदव्याख्यागावमो सर्वार्थ योग्यात् पूपा'-इति भभास्करमिथ (१.१ १८) इत्येव मुलेख दर्शनात् , न हि गीरराजसूनुर्भह , अपि तु दीक्षित इत्येष परिचितम्तव भाप्यराजे , कुमारिनम्बामी तु भा इति प्रमिड एव मोमामवानाम् । यदीद मनुमान नावृत भवेत् , तय भास्करमिय माय श्रीमच्छङ्कराचार्यसमसामयिक एव। माय गतो ऽन्यूनचतु गताब्दीपूर्वजोऽय मिति चानुमित Burn-11-= दयेनापि ( Catalogue pr 10-11 )। एताहत रुद्राध्यायमानस्य पर कस्याप्येकस्य वेदस्य सम्पूर्ण भाष्य नाद्याप्याक मभवद दृयोचर मिति । - - -महो भाथ ममाभिर्दृष्टम् , ·देवराजादीनां कालादिकम् । तद्यथा- (८) भरतस्वामी। एतत्जप्तग्रन्यत एकवैक मेव क्षुद्र निर्वचनवाक्य भुतं देवराजैन ; ततोऽवगम्यते - तदानी मेवे. तत्कृतस्य सम्पर्णस्य भाष्यस्यातिदुर्लभल्वम् ; इदानीं तु नैवोप- नाश्चिसम्भावनापि । अतम्त स्यापि भरतस्वामिनः परिचय: सम्प्रत्यम्माक मन्नेयकल्प एव । पर मस्ति क्वचित पुस्तकालये छन्दोगारण्यकमावस्यैव तत्सतं भाष्य मतिजीर्ण मिति च नः श्रुतम् । ६२७-भाकीयताम्रशासन मस्यापि कालनिर्णये स्याहा निदान मिति। अथास्य देवराजयज्वनोव्याख्यान ली खजटिलेति प्रथस्यैव विपशिताम् । परं पौराणिकमतप्रवलकालमभवत्वादस्य बहुज पौराणिवामतानुसृता अपि व्याख्याः मन्दृश्यन्ते । 'पञ्चागत्योटियोजनविस्तीर्णेति पृथिवी'-इति (१. १. ११.), पर्वतोऽपि पक्षोदाव पूर्व मन्तरिचे व्रजति म'-इति ( १.१.. ११.), पचच्छेदात पूर्व पर्वतब-इति ( .. १०.१५.), 'उभय- त्रापि छेद्यच्छेदकभावेन सम्बन्धः .-. तेषा मिन्द्रः पक्षानन्छि- नत्'-द्रनि (१.१०.१.), पिनाकम् दण्डाकारं धनु रुच्यते । तब रूटितो महादेवीय मेव सामान्येन'-इति ( ३. २८. १६) च। नरुतविज्ञानभावावगमै चाममर्थ एवासीत् स इति च गम्यते ऽवानेकव। तथाहि-- 'विकतत्वं ज्योतिप: गीतत्वात् हासनिभ्यां पा १.२, ६५)-इत्येवमादीनि समालोयानि । नसतीगामनारम्य काचिस क्वचित् जाननेवोन्मीलनच प्रतीयते- इन्न । तद्यथा- 'यमःमध्यस्थानवायु:'-इति (५. ४. १२), 'यमः - प्रस्तमयावस्त्र धादित्य उच्यते' इति (५. ६.१७), विष्णुः - तीव्ररश्मिदारेण मर्वद धावियति'-इति (५.६.११), ·२०८ निरुतालोचनम् । 'अदितिः .--- - ऐतिहासिकाना मते देवमाता , नरवाना मते श्रदीनादिगुणा, भात्मपरे प्रकृति' इति (४.१४८) च । 'पञ्चजना:'-इतिपदस्य व्याख्यानावसरे यूट्रस्य च यज्ञाग कार्या धिकारित्व निर्णीतम् (२. ३. २३)। 'यत्रेकार्थाना पदाना सनि पात' तवे के तस्य पाचकं भवति; अन्येषा निरन्या योजन कर्तव्य मिति मर्यादा (१, १. ११ )-इत्यादिऱ्याख्योपदेशय तस्य नून मूल्यवानेव । 'रलयोरभेद,' इति ( १. १. १३), 'डळ योरकत्वस्मरणात'-इति ( १. १. १५), 'बषयोरभेदः ( ५.३. १२८)-इत्येवमादयथ तत्प्रदथितविधय पौणादिकशब्दसाधने भवन्त्येव बहुत सहायकाः । निघण्ट समानायविरुधा पपि भवन्ति पदपाठा इति चेह ध्वनितम् । तद्यथा- 'मतीकम् -- पत्र स शब्द धवप्रह करणं पदकाराणा मभिप्रायस्य वैचित्रवात-इति ( १. १२.५८) प्रधान्मने त सतीक मित्यस्य तथैव निर्वचन कार्यम् , यतो नंघ विकरत 'स। तीकम्' इति पदग्रन्यः तस्यापि संहितावत्वेन ध्यपदेशात् तविरोधस्थानुपेक्षयीयत्वात्। वस्तुतो ‘कृतीकम्'- इत्येवाननेघण्टकम् ; न पुन. मतोक मिति। एवं हिक मित्यादे- निवेचनावसरे यदुताम् एते निपाता:'-इत्येवं ( ३.१२.१-८) सदापि पदान्यविरोधादिन्दनीय मेव । तव त्वममने 'एने नव निपातसमुदाया' इत्येव वक्त युवाम् ; पन्यवाप्येवं समुदितपद- यस्य पदत्वेन परिगपनं दृश्यत एव हि निघाविति। मायपा- घायंस्तु मायादी ठिक मिस्वादीना पदयाठरीव व्याख्यान मलिखा ; न तु निर्वचनरीत्येति पश्यविद स्वग्रन्यापमानं किल देवराज।

·देवराज्ञादीनां कालादिकम् ? "उणादी तु 0-0 'व्योमशब्दनिर्वचनावसरे खेकन पदप्रत्यमर्यादामन भिया सणाटि. सूत्रस्य यास्कीयनिष चनस्यापि ध्वनितोऽनादरः । तथाहि- वीयते तदायुना योम। तथाच निरुताम्- 'योनिरन्तरिक्षं महानवयवः परिचीती वायुना'-इति (२. २. ४.) इदं निर्वचन मेतत्पदकारयोः माकल्यावेययोरनभिमतम् ; वीत्य- मिन् अवसहीतत्वात्" इति (१.३.३)। वस्तुतो यास्कोनापि पदकाराभिमत मेव निरुतम् - व्योम व्यवन मिति ११. ४.६ द्रष्टव्यम् ; परिवीत इति त नैव व्योमनिर्वचनम् , अपि तु तत्र प्रदर्षितनिगममन्त्र युत पद मेव स एप महान भ्रमो लक्ष्यतेऽसास्य देवराजस्येति । हानेकन निगमस्यान्वेपनीयता च प्रतिपादिता स्वकण्ठरवे. व । नदिद मन्वेषणीयत्वप्रतिपादनं नैव दूपणीयं मन्यते मामिः 'नहि सर्व: सर्व वेति-ति-प्रघावसिदान्तात् , लुप्तगाखीयनिग- मानां लाभासम्मवाच; परं यदव बामणवादा अपि निगमा इति प्रदर्शिता: 'बेकुरानामामि जुटा-इति निगमः" इति (१.११.५०), तदिदं न रोचतेऽस्मभ्यम् ; निरुत्समूलरूपस्य नि- घण्टसमानायस्थ बामणपूर्वभवत्वेन ब्राणग्रन्योयपदेषु लक्ष्याचम- वात् , सादगाध्याय्यां निकले वापि तथाविधनिगमाम्मरणाचेति । पपि वा ब्राह्मणग्रन्येषु ये वचन मन्दाः विद्यमानसंहिताम्वता यूयन्ते नापि प्रायो विलुन शाखीया एक्स्युरितिसर्वमवदातमिति । अथ ऋज्वमाम निरुटीकाया प्रणेता दुर्गाचार्यः खलु निघण्टु- श्यात्यातुघराजयजनोऽवरजः , सर्ववेदभाष्य क्वतः सायणाचार्यात्तु पूर्वजः इति प्रतिपादित मेव पुरस्तात् । ममाव्यते , मोऽध्यामी ·निकालोचनम् । दाक्षिणात्य एवेति ; तत्र नैसर्गिकगोडविहेपदुर्गन्धोपलब्धे । सदाया- “वन्दना:- यन्दितार: , लाडगौडादय"-इत्यादि {निरु. ४. ३. ३ भा.)। सायदाचार्योऽपि दाक्षिणात्य एव , परं न म दुर्गाचार्य देवापरिमार्जितरुचिः ; तेन हि वेदार्थपकाचे 'चन्दना'-इति पदस्य बन्दनानि, रक्षासि'-इति पौराणिकमतानुगत- व्याख्यान मकारि। नन्वेवं ऋचाया: पुष्पिकासु दृश्यमानस्य 'नम्बूमार्गाथमवामिनः'-इतिविशेषणस्य का गति रिति चेत् , अव ब्रूमः-दक्षिणापथीयप्रदेशेभ्यो जम्बूदेवं गन्तुप्रस्थिताना पान्याना मागे एव स्थितस्तदाथमः , तत एव तत तथा विशेषण मुपपदो- तेति ; न तेन तम्य दाक्षिणात्यत्वं निरस्यते । ऋचर्याया गिघण्ट, निरुतयोः कपार्थक्य सप्रतिपादि तम् । तथाहि ~ "एतस्मिन् मन्चे 'अकूपारस्य दावने' इत्यय मनयोः पदयोरनुक्रमः , समामाये पुनः 'दावने अकूपारस्य'- इति मन्त्र पाठव्यतिक्रमेणानुक्रम। तेन जायते न्यग्वाय पिभिः समानात', अन्य एव चार्य भाष्यकार इति"-इत्यादि ( ४.२.२ ) याबिन्द्रयोर्भिवामिवखविचारोऽप्यन्त्र दर्शनीय. । तद्यथा- "वायु धेन्द्रो येलि कि मेकय पर्यायवचनावती शदी उताभिधेयी मियेते?"-इत्यादि. (७. २. १ टी.)। तत्रेय 'कस्मात् पुनमध्यमस्य गदहयेनोपदेश, क्रियते , पाथियोत्तमयोरे बहिन ! (० २.१टी.)"-इति विचारोऽपि भवेदेव प्रेक्षायता मभिधेयवचन। "पावस्य इन्द्रपान मिति ममाप्या (८ १.२ टी.)"-इत्यय मादि व्यास्यानञ्च दुर्गाचार्यप्य तस्य यात्रिकाय मावेदयति। "मासु गभूमपादेवक तव नगर्शमयाजिना मौवामणीग्रयोग कथं प्रयोग , (८. ३. ०टी,"-भूति । नामत्येव नराम:, ·देवराजादीना कालादिकम् । । सम्मोजावने मपि प्रशस्य मेव । “आयर्व रोदसीत्यायचं पदम् , नदपेयेकवचनेन भाषकारो निराह रोदसी रुद्रस पत्नी-इति (२२. ४. १२ टो०)"-एषापि पक्षिरस्य बहुमून्यैः । “सा च पुनर्थाग्या ( ७.४.१ टी.)"-इत्यादानुक्रमावधनधास्य भवे. देव प्रशंसनीयम् । देवानां ई विध्यम् ( १२. ४.७ टी.), पितृशां वैविध्यम् ( ११. २.६ टी.), मन्त्रेषु देवतानिसंयमकारीपदेश- व्याख्यानं (७.१.४ टी.) चेत्येवमादिक मपीह द्रष्टव्य मेव । अथ मन्त्राणां छन्दोनिये ये कचित् काचिदिह छन्दोऽनुक्रमणी- विरोध परिलक्ष्यते । तद्यथा- 'सं मा तपन्यभितः (० सं० १. २.५.८.)-इत्यथा ऋचो निर्णीतं तेन पति छन्दः ; अनु- क्रमण्यो तूना मन- “पार मन्त्या पिटुबष्टमी महाहहती यव- मव्या"-इति । एतदेव छन्दोऽनुक्रमणीमत मनुसृत्य भायपणाचार्येप चशम्माये निर्णीत मिय यवमध्या महाहहत्येवेति । मध्यपादस्य हाक्षरन्यूनते वैतादृशमतवैध निदान मुपगम्यते । वस्तु- तमु नाशस्थले छन्दः सन्दिष्ट्यत एव ; पर्थिताया हि ऋची मध्यमः पादो दगाक्षरः श्रूयते , न च दगाक्षरमध्या विचत्वारि- गदक्षरा पञ्चपदा काचिदस्ति विशहा बहती पतिति ; प्रतो नून चिन्तनीय मेवेतस्या ऋचो विराड्-यवमध्या नाम महाहहती. अन्द , उन स्तराट्यच्या नाम पडिच्चन्द ! इति । ईक्सन्देहा- पनोदनायव स्त. पिणनाचार्यसूत्रे- "पादितः सन्दिग्धे, देवता. दितच (६, २५.०१.)"-इति । एवञ्चास्या अधः पासपूती- मध्यपतितखात् पतित्व मेव न्यायः । न जाने कय मनुक्रमणी- कारोप्या महासतील मास्यदिति। सचिस् मूनानुरोधतो. ऽपि प्रहक्छन्दोऽनुक्रमपी विरोधी गले कुठारन्यायेन बोलत एव तव हि , ·२२ नियतालोचनम् । , दुर्गाचा ! तद्यथा- अनुक्रमानुसारतः खलु "अभि न इला" इति विटुप्छन्दस्का , लत उत्तरा "सिपक्नु नः"-इत्येषा विराड्- छन्दस्का ; यास्के न वेतदवतरया मुक्तम् एषा भवति' इत्येक- वचनान्तम सतय जायते सम्मते उभयोः चीः एकत्व मिति। दाइ तत्र तदात्याया मेष दुर्गाचार्य: 'शक्करी'-इनि'साधणा- पायेंग तु ग्माये अनुक्रमखनुरोधतो नेकतास्वरसोऽपि तणा- यितः ! अपि वा न च तेन तदानी मेप निरुतग्रन्थः स्मृतः ? अन्यया वेतदुम्ने खोऽपि कथं न तत्र काम्तेनेति । वस्तुतोऽत्र निरातानुक्रमणीकारयोः प्रतीयत एव मतभेदः , तत् किर्तस्य-. मूट एसव दिह देवराजस्तथा सायग्णश्च । दुर्गाचार्यदृष्टनिघण्ट समानायपुस्तकगतलिपिकरप्रमादादि- दोपतय क्वचित क्वचिद् भान्ति: पतीयते ऋज्वायाम् । तद्यथा -निघण्टी नैरामे काण्डे जहत्यापखण्डे समानात मेवे कात्रिंशसमें 'न'-इति । तदवलम्बावीतं भगवता यास्केन "पुराशनवयोर्न चेति च"-इति ( ४. ३. १.); निगमचोदाइतस्सवेव तेन "नू च पुरा च सदन रयीणाम्" इति ( ऋ० सं० १.८६.७.)। दुर्गाचार्य- विहार "भयन्तु नूचिदित्येतस्यैवार्थसामान्यप्रसङ्गादसमानात एयोदाइत: (४.३. १ टी.)"-इति। किञ्चावत्ययास्कीयग्रन्थः पदपाठविरह व लक्ष्यते । पदकारा हि 'नू । चित्'; 'नू । ध'- इत्येव मरान्ति ; निरुते तु 'नूचित्'-इति , 'भूच'-इति ती पनवग्रहणीयादेव निपाती सूचिताविति गम्यते। निघण्टु- ममानाये तु विवापि पदानि पदत्वेन परिगणितानि दृश्यन्ते “यं यो: ( ४. १. ४८.), मोमो प्रचाः (४, ३. १३.)", देवो देवाचा कपा ( ५. ३. ३५.)"-इत्यादीनि। तया विध- - ·देवराजादीना कालादिकम् ? २३ सन्देहनिरसनाथ तादृशसमाम्नायपाठदर्शनचाकिश्चित्कर मेव । सदन टोकाशताऽव पचन मेघ भवेच्छरण मन्मादृशाम् ; दोर्भाग्य मेवामाकं यदिह ऋज्वर्याकतो नेवीठाधरप्रस्फुरणं दृश्यते ! अहह एप विरोधः किमु सेन नैव लक्षितः १ दशमेऽपि पुनः नचिदित्यस्येव 'नवं च पुराणं च'-इत्यर्थः कतो यास्केन ; तब तूता दुर्गाचार्येण ---"नू चित् इति नवपुराणाभिधायको निपाती (१०.१.३ टी. )"-इति । सायणाचार्येण तु तब मुचिदित्यस्य नवपुराणार्यतापि न स्वीकता : अपि तहाम्-'भूचिदिति निपातो निषेधेऽष पत्त'-इति । इद मेवोच्यते 'मुरारेस्तुनीयः पन्थाः- इति । सत्त्वतः सायणाचार्यकृतं तदव्याख्यानं नु निरुक्तविरुई पदान्यविरुद्ध मिव च प्रतीयत एव । क्षचिदिह मूलादृष्टपदस्थापि याव्यानं तं गम्यते । तद्यथा . 'महसिप:'-इत्यादिः , 'वायव्ये मन्चे-इत्यन्तो पन्यः ( ४. ४. ५टी. ) समालोयः । तदेवं विध स्वयापोलकल्पितपदण्याख्यान चातीय विस्मयावहम् । काचित मूलपाठेऽपि स्वसंशयः प्रकाशितोऽनेन । 'भाय मन न सम्यगिव लक्ष्यते ; तस्य सम्यक् पाठोऽन्वेयः, ततो योज्यम्'-इत्यादि (६.६.५ टी.), सत ताहगागवाया निदानोल्लेखम स्यादुचितस्तस्य ; पन्यथा हि पस्तक्तव्यता. दोपो भयेदेव दुष्परिहार्य । परमार्फ वल्पधियां न तमासम्यकता. दोध उपजायते। माययाचाय पाप्येतदेव नेकन व्याख्यान मुस्कृष्टं मवेध प्रमापूर्वक सम्पूर्ण मुद्दतं ययायच मृवेदार्थ- प्रकाये। तत् रुयं मन्यामहे दुर्गाचायस्प नरपाठमंगयो नन धीमता विचारविषय पनि । सवथा- ·२८४ निहालोचनम्। मूलोशलक्षणाना मुदाहरणेषु ममन्वयाः खलु टोकाभिरवश्यं दर्शनीयाः ; पर मिनिकन न तथा दर्शिता दुर्गाचार्येण ; सतो- इन बहुपैय भवेत् लक्षणसमन्वयमायस्थ दुष्परिहार्यता च । तद्यथा- परोचताना मुचां यमक्षण मभिहित मूले “परीक्ष- सनाः सर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्यज्यन्ते प्रथमपुरुषेयाख्यातस्य"-- इति (७. १.१.); पतत्योदाहरणान्यपि दर्शिताति तत्रैव "इन्द्रो दिव (१.. ८८.१०.)" इत्यादीनि ; पर सदाइतपु नेषु परोचकतनिगमेषु न हि श्रूयन्ते सर्वा एव प्रथमपुरुषक्रिया , प्रत्युत 'अनूपत', 'गायत', 'घरमत-इति तिस्रो मध्यम पुरुष- क्रियाय । तदिह कथ भवेक्षणसमन्वयः। ती हसिलतो- दावनीय मेव । न च तमोजावितं दुर्गा चायेंग। किच 'चनू- पत'-इत्यस्य भभिटुनि प्रतिगम्ददान, तदनगर्न सर्व तमन्त्र- व्याख्यानं च तस्य व्यास्थापयश एवोद्भावयति । मायणभाष्ये सु ‘धनपत'-इत्यस्य तुतवन्त इति प्रतिसादः प्रदाः, तया न चोप नभ्यते तत्र यय मिति , स्फुट मयुतं तबाधनिकाया 'उडि व्यय ये नामनेपद मस्यादाग'-इति । पो रसिदपि विचार्यम् - घस्नैकस्यैवात्य दुर्गाचार्य स्य व्याख्याने दीप , परं सर्ववेद भाष्यकारा सायदिनापि 'गायत'-इत्यस्य थाग्या कथं न याकोयलक्षणोदाहरणमर्यादा परिचिता, गडलिकामा एक कि मन वीज मिति विहिरनुमन्यम् । 'एष चास्यानममय 'रत्येकालावधनस्य (०. १.१.) 'भारते चाम्यानसमये एप एवं मिहान इत्यर्थ:-इति दुर्गाचार्य धानन्यायानदर्गनाट गम्यते नून मिमापनलित निमगार पुरवणीत मिति । तदसायच्याप्यान पापियं- मरामारी ·देवराजादीनां कालादिकम् ! २८५ । जामविधरेगघ कत मिति कालजानक्षतयमाणा मैतिहासिकानां भये हास्यास्पद मैव । एव मन्यत्रापि वहुदैव विवेचनीयम् । चिहिपती व्याख्येयानि मूनवधनानि च नैव व्याख्या-, तान्येतनाचार्य गा; प्रमार्जनीय एवेष दोपो व्याख्यातृणाम् । त दृगदोपास्तु मयोहोषिता बहुव्र तट्टोम्यन्याम् । किञ्च यदिहाने- कतो भगवता याम्कन "इति सा निगदव्याख्याता"-इति, तेषां सर्वेषा मेव निगमानां विपती व्याख्यानानि कत- व्यान्येव हत्तिकृतोऽस्य । अहो वत, सामानां व्याख्याकया त दूरे पास्ताम् , पसकछुनय निगदव्याख्यातेति पदस्यापि प्याख्यान न हातं तेन चिदपि! वतन्नु यास्तकाले यासा मृचा मर्थबोध पामीदतीय मुगमः , तासां व्याख्यान निष्प्रयोजन मिति मत्त्ववाह तब तत्र याम्को निगदव्याख्यातेति । न्यूयन्ते घेव निगद-यास्याता मन्नाम्नेत्तिरीयारण्यकादापपि। तथाहि--- "पथ निगदव्यास्याताः, ताननुक्रमिष्यामः" इति है. पा. १.८पनु. ४७. । निगद्यमानव मनपाठनव मास्यागो भवति , नान् एतान् मन्वान् अनुक्रमेण कवियाम:'- इति च तव तवायं मायणीयम् । कपिदही कालिकामावविशिष्टस्य मन्नकमलस्यापि सुगन्धी- नायि नेन ; टच कचिनिराकार मपि साकारम् । पति- गम्भीरमूनमनधी दिग्धाः एव ता तब तीश मनुमोयते , नान्या कि मपि। तया निम. ८.१.२.- "प्रयाप्यय मपरो रिन्द्रम्य द्रवियोदम्वे-'पमि द्राविणोदम माहे' मन्त्रहः । म मन्त्रो मुग्य। केचित्त 'द्रविणोदाः पिबतु द्राविशोदम:'- इन्येश मन्यन्ते । यम्मापय द्वाविणोदशोऽग्निः, स एव द्रविणोदा . विस्पट - ·२८१ निहालोपनम् । इति-इति। अमान्मते तु न धन द्राविणोदसपटतमन्लोन्वेप्या अपि तु द्रविणोदा इन्ट्र इति चेत् इन्द्राजातोऽग्निरिति यत्र थूयते एव मेव निगमो दर्शनीयः ; दर्शयिष्यत्यनुपदश्चात तथैव-- "यो अश्मनो अन्तरग्नि जजान"-इति भाथकारः स्वय मेव। क्वचित् पदग्रन्यविरोध मुररी सत्य च कृतं नैरुक्तनिगमव्या. ज्यान मेतेनातिपण्डितम्मन्येन । तद्यथा वराहनिगमव्याख्यानावसरे वियेरूप मिद मिति मत्व वोक्तम्- 'वेपितः = सन्दीपितः'- इति (५. .. टी.)। पदसंहितायां व 'लाऽपितः' इति साव- अहपाठः श्रूयते । तथाचावगम्यते बवृक्पदकारस्य शाकल्यस्य- न व विवरूप मिष्ट मिति । एवञ्चानयोविरोधः स्फुटम् । नून मवगतचैप विरोधस्तेनापि दार्थपटना ; प्रत एवानुण्द मुताम् - 'नान्यथार्थ उपपद्यते' इति । 'अन्यथा' पदकारनये 'वा इपितः' इत्यवग्रहानुरोधतः विपिरूप मिद मिति खौकारामा इति च तद्भावः। एतक्ष प्रीढ़िवादमात्रम् ; सायणाचायेगा त पदकारमत मनुसृत्य कृत एव हि त्वेपित इति पदस्य 'क्या प्रेरित:-दूस्यय मर्थोऽससत् । वसुतोमाभिः सर्वत्र तथैवार्थ: कल्पनीयो यथा न विरुध्येत पदपाठः ! चार्य पदपाठ मदमत्वार्थ- फरपन्तु साइस मेवेत्यन्न काम्ति वाव्यता। एव मनुक्रमधीकारस्य शौनकस्य, कल्पकारस्यायसायनस्य च मतविरुद्ध मिह प्रतीकोपादान मभिलक्ष्यते। नवया--"माघष्ट पासाम्" इतिनिरुत्योदातनिगमस्य व्याख्यानाय तत्पूर्वन्यिाः "पनि यो देवीम्"-इत्यस्याः ( स० सं० ७. ३४.८.) प्रतीकोपा- दानम् (६.२.३.) । तदव गौनकाल लायनयोमते ये हिपदे मची, त एथेने सम्मिन्य चतुष्पदीयेका दुर्गाचायस्येति मनविरोधी भ्याए ।

·देवराजादीनां कालादिकम् । २८७ १ खस्य वैज्ञानिकनानाभावोऽपि द्योतितोऽत्र बहुन स्वयम् । तयथा - 'विकतज्योतिष्कः'-६तिनैकपदस्य व्याख्यानायोकम-"तहि तस्य विकृतं ज्योतिः , भीतत्वात् ; इतराणि उणानि ज्योतीपि सूर्यादीनि, तान्यपेक्ष्य"-इति (५. ४. १टी. ) । स्वभावम्यान्यया- भाव एवोच्यते विकारो नाम लोके ; नद्यदि हि पूर्व भुषण मनन्तरं चन्द्रमः-सम्बन्धात् गीत मिति स्याद विज्ञानदा चान्द्रमसं ज्योतिः , तो वोपपद्येत चन्द्रवाच कस्य 'हक:'-इति पदस्य यास्कीयं निर्वचनं 'विक्षसज्योतिप्क:-इति। स्वभावशीतस्य त विकतत्व मेव किनामेति संगयोऽपि नोकूतः किम दुर्गाचार्य स्य एवं यदा पौराणिकाख्यानधनघटाभिराछवं वैदिक ज्योतिः, ताये एव निविड़ान्धकारग्रस्त भारते यतोऽयं जातो दुर्गाचार्यः, ततोऽपीह ऋज्वर्यायां मूलाभिप्रायविरुदानि मूलासम्बद्धानि च बइन्यास्थानानि दृश्यन्ते । तन, मूलामिमायविरई यथा- “एव मुन्नावरभिप्राय पीणां मन्त्रदृष्टयो भवन्ति" इतिनकतावचनस्य व्याख्यान येथे "मन्तायां ट्रष्टारो भवन्ति , न तु कर्तार इत्यभि- प्रायः" इत्युक्तम् (७.१. स्टो०)। न चाय मभिप्रायो मूलवतो यासायति गम्यते। तत्त्वतस्तु अनिर्दिष्टकालिकाना मतिप्राची. नानां ग्रन्यादीनां हर इति, युगारम्भकालिकानां प्राचीनानां प्रोन प्रति, मध्यकालिकाना मनतिप्राचीनाना मातनीयानाञ्च कत इति वय एवं व्यवहाराः समाधी: ; सयैव पाणिनिगासनात् । तथाहि 'दृष्टं साम'-इति ( ४.२.७.), 'तेन प्रोक्ताम्' इति ( ४. १. १.१.), 'कते पन्ध'-इति (१.४.३.) चैतानि सूत्राणीहालोयानि । मूलामबहानि च यया-'सप्त सिन्धन , स्यन्दना पाकाथनदीः, एना च पन्ना चेत्येवमाद्या.'-इति (८१.टी.), "समारोहणे - ।

·२८८ , तक्षा- - निकलालोचनम्। उदयगिरी"-इत्यादि (७.१.२ टी.) च । तया "इह कथं चन्द्रमा मध्यस्थान: ?"-इति स्वारबविचारण्य समाधान माप (११. १. टी.) ततोऽधिक चित्रम् । एवमपि यास्कीयवचनव्याख्यानानुरोधात् तस्य बहुतावितय. वादित्व मपोह व्यज्यते । तद्यथा देवताना माकारविचारमक रणे- "तदाहु: 'नेतदस्ति यद्देवासुरम्'-इति । .--. 'तप्यथा - भग्नि: , वायुः , आदित्यः , पृथिवी, चन्द्रमा.-इति' । प्रत्य- चत एतान्यपुरुषप्रकाराणि, इत्येतेया मतोऽन्यथाभ्युपगम दृष्टहानि. स्यात् ! न चैतदिष्टम्। तस्मादपुरुषविधा अग्न्यादयः मान्याददृष्टा इन्द्रादयोऽप्यपुरुषविधाः, न हि मनुष्यत्वे तस्ये केचिदाकारिण, केचिदनाकारिण. इति , तथैव देवताना मपि हि न्यायः । तमादपुरुषविधा इति" इति ( ७.२. ३टी.)। एतेन अग्न्याद्यन्त पुरुषरूपकल्पन मध्यपास्त मिति स्फुटम्। एवं भग- धता यास्केन पृथिव्याः पहि प्रभाशून्यत्व वर्णितम्- "अपगत- भास महतभास मनहितमास गतमाम वा"-इति (६.६.७.) । ततव दुर्गाचार्यय 'कृष्ण च्छाया भवति पृथिवी'-इयशवगतम् । एवं मप्यन्त सारशून्यो वंगतरुपन्दनवनस्थोऽपि न कथ मपि चन्द्रनायने । दुर्गाचार्यः खलु देवताना ममुरुयविधत्वं व्याख्याया- प्यनुपद मनुससारेव पौराम्पिकमतम् “परे त अधिष्ठातार पुरुप- विप्रहा: (७.२.३टी०)"-इत्यादिना । अपि नैव विगत स्थास्य पौराणिकराहुपासकयासंस्कार | अहो कालप्रभावजो मति- विधतः । वेदाङ्ग पन्य कर्तुमंगवतो यास यापि मसं खीकरी मित्ययम् ।। एव मगस्त्यजन्याख्यानादावपि पौराणिकावान मेवानुमृतम् (१.२. टी.); न तु नत्व व्याख्यात मेरीन । 1

·देवराजादीनां कासादिकम् ।
२८
-
, कचिदिष्ट व्याकरणप्रक्रियाख्यान मध्यपरिस्फुटम् । तद्यथा-
'प्रो-इति गमपदव्याख्यानाय यनिरुक्तं भगवता याकन
'पो तबन्धः-इत्यादि। तन्त्र प्रमच्छम्दात् प्रयमादीनां सर्वासा
गेय विभक्तीनां बहुवचनानां 'जम्-गस्-मिम् स्यम्-पाम् सुप' इत्ये-
तयां स्थाने "मुपां सतुवपूर्वसवर्षाच्येयाडाचायाजालः"-रति
(७.१.३८.) पाणिनीयेन सुवेण शे-पादेश एवेटः। याच
'प्रो-रोकरूपस्येद पदस्य वयम्, पमान, पम्माभिः, पध्मभ्यम्,
प्रस्मत् , अाकम्, पाम इति सप्तविधा एवार्या भवितु
माईन्ति, मनिष यथास्थानं यथानुगम मित्येव मूलतत्यर्थम् ।
परं दुर्गाचार्यत्वेषा वैयकरणप्रक्रिया नैय तब कण्ठरवणोदो-
पिता ; अपि तूर्त " 'पम्मे-इत्यस्य 'वयम्'-स्त्येवम्प्रथमया
विपरिणाम उपपद्यत"-इत्येवमादि ( ६, २. ३ टी.) ।
-
,

·निकालोधनम्। मामिशब्दस्या निरकयालिशायोमन्नामनिगमप्रदर्शने देवराजीय- भवदसमर्थ इस (४. १.४१.)। वस्तुतन नेघाटकव्याख्यान मेवा- स्थासीनिगममको मुख्य मबलम्बनं प्रतीयते ; सन्न हि येमा पर्दानां निगमा नैव दर्मिताः, इहापि न तेषां त उपलभ्यन्ते ; अपित खल्लु येमा पदानां ये च यथा च निगमाः प्रदर्शिता देवराजन, प्रायस् एष तथैवेध च दृश्यन्ते । तद्यया-तत्र क्रोधनाम पठितस्य हरइति- नघण्टुकपदस्य 'निगमो ऽन्वेषणीयः' इति व्याख्यान मुपसंद्वतं देवराजेन (२. १३.३.); तधेह क्रोधनामनिरताव्याख्यानावसर टुगाचाणापि तविगमो नेवादर्शि (३,२.३टी.) । परं मायणीय- भाग्यदर्शनावमाभिरवगम्यते एव क्रोधवाचिनोऽपि घराथदस्य निगमः- "अवयाला हरसो दैव्यस्य-इति (सं०८.४८.२.) । सुनस्तस्यैव हर शब्दस्य ज्योतिर्दिनार्थयोः मामात यो निगमी प्रद- मिती देवराजन, तापेव ऋचाया मपि ; किच असगयें यया मन्द्रामनिगमानाभः सूचितो देवराजेन, सवाया मपि तयेव ; अहो तव ततयोदेवराजन उट्कलोकवाचिनिगमी पर्यचो. इति (१.१.२८.), तत एवानन्यगाया लाचायेंधापीइ (१.२.२टी मौन मैवायलखित मित्य पहावरीनेति शम् ॥

·ऐतरेयालोचनम् ।
(अर्थत)
॥ ऐतरेयवाह्मणम्योपोहातरूपम् ।।
पद्देशीयास्यायितिकसमितेरनुमत्या व्ययेन च,
पाचार्य श्रीसत्यव्रतशर्मसाममिणा
प्रणीतम्।
॥ द्वितीयसस्करणम ॥
(परिवर्तित परिवहित)
कलिकाता-सत्ययन्ते
१८५३-सवसमायां मुद्रितम् ।

·॥ अथैतरेयालोचनविषयसूची॥ पृ. .. ... ... ... .. ... ... पू ७ .. . ... ... ... विषयः विषयः पथ किमिदमतरेयनाम: १ प्रथम यार्यावासः २३ ब्राह्मणशब्दनिराति: : १ | हितोय यार्यावासः २४ आभयप्रन्यानां वेदभाष्याचम् २ | टतीय द्यावासः २५ देवताविधानान्त ३ | प्राचीनार्यावत निरूपणम् २६ मम्वविधालहयामाः तत्र पूर्वसमनदप्रदेशः २० वाक्षणकृतं मन्त थारखानम् -पथिमसमनदपदेशः २८ च्याप्यापिकातो विज्ञानलाभ: --उत्तरमानदप्रदेशः २८ भूक्तविधानइयान्तः | हिन्दुसानशब्दार्थनिर्यय: व्यर्थवादतान्तस्याद्रवत्वम् २. प्राचीनार्यवत्तोंत्तरमीमा સર प्राचीनार्यावर्षपचिमतीमा ३२ अथ कोस्य प्रकार ... ११ प्रार्यानार्यभूमिनिर्णयः . ३३-२० महिदामस्य दामीपुत्रत्यम्। १३ संहिताकालिकार्यावत: ३७ घामवर्णाविधाइयवस्था १३ आर्यसाम्राज्यपरिचयः दामीपुत्रस्य मन्त्रदृष्ट त्वमपि २४ | उारमहोत्तरजयप्रदेशाता यार्यानार्यपरिचय: १५ मार्यसबाइमिवराष्यत्यम् जातिपरिवर्तनसीकारः १६ ऐतरेयशालिकमध्यदेशः वेदाधिकारिनिरूपयम् १० ऐतरेयशालिकार्यावत: यूरोपीयानामायांनार्यपाभाषः १८ शतपयकालिकायर्यावत: ४३ मनुष्याणामाय: कासनिर्णय: पाणिनिकालिकायांवत्तः ऐतरेयारण्यकपिचारः १८ यासकालिकार्यावत: पतमलिकालिकार्यावत: मापनमःमः २० मनुकालिकायांकन मार्यशम्मानिचापः । कपिङ्गराग्यस्य परिचयः, पायर्यावरणनिति । निन्दा, योऐवयामित्या ... ... ... ... ४२ ... ... ४२ 8B ... .. ... १५ . .. १५ .. १७ ·८8 ... ... ८४ E8 ... ... ... (ख) विषयः विषयः धमार्मिइकालिकार्यावः ४७ घुसा बहुविवाहे दोयाभाव: यूरोपीयमतानुगतार्यावाम म्टतपतिकाया एव पुनर्विवाहे खीकार दोषत्रयाणामुलेख: ... ४८ | दोधाभावसूचनम् यूरोपीयतपोधकान्यधप्रमा नौणा मपि पाविश्यम् यानि ततखण्डनानि च 8t -५५ | कलरधूनां लग्नाशीलता वालगङ्गाधरमतखएनम् ५५-६ पनीभगिन्यो: पन्ना प्राधान्यम् । आर्यमनोकोनिर्णयः . EL अगिहोवस्यातिकत यता ऐतरेयवाभस्यागनिरूपणम् .. १ सातस्यैव देवकार्यविधि: भुक्तस्यापि देवकार्यविधिः ६ अथ कः कालोतरेयस्य । पर्णशरीरदाइविधानम् ऐतरेयस्य पाणिनिपूर्वजन्यम् देवपिळमनुष्यपूजाविधिः ७२ स ग्रान्चलायगमूनत्वम् ५३ देवनिरूपणम् - অনলয়নুগল্প पिटनिरूपणम् -माकलनासानां प्रवक्त पौवानां जन्मसयवर्णनम् ५ मनुष्यनिरूपणम् शाकलयाच पूर्वणत्यम् ७४ पदमंहितापवत: पाकल्यात यतिथिमका विशेयोपदेशः १२ तस्यतरेयस्य माणयम पशुहिमा विहिता नका. पिपामते पानीयदानादिविधि: ५५ धोतरेयकालिकाचारा: थाविधकर्मण पाशमयम् ६ গানিবিহ पयाम्ययाजननिध ब्राझगादिसमागदिवगंनम् प्राणादीनां भवनिर्णय; असम्यकालिकयवहारा: मानव क्षत्रिययोरायुधानि रोहितम्यावश्यक्ता 16 थायांगयो मायभार: दधिवासानहातिका यया । वागविषयकोमदेशाः वशान्यतायाः प्रमा विवाहम्य कर्मशनोपदेशः भोपि पवित्रशाप्तिमा हतियाणामन्यत्रानिभावनिमा ८४ पुर्व पितुर्यनयातरः -- EL ... . ... L8 ५ ५. 1.५ . ... .. . ८. LS ८२ ६ . 10 ·[ग] विषयः ... ... १०७ १०० मूर्यविज्ञानम् ... ... 44. ... ... .. ... ... ... ... ... ... विधधः पुवा पिटदायभानम् ६ | पृथिया भ्रमणम् भूर्यस्य वाणिल्यावर्थससहयात्रा १०.उदयास्लमयाभाव, अहो. वनदस्यूनामप्यस्तिता १०० | राबनिवृत्ति हेतुञ्च ग्रन्यिच्छेदकानामसिता चौरसास्तिता निन्दाच १०. चन्द्रविज्ञानम् शपथयवहार. १०. वायुविज्ञानम् सार्वभौमराणास्तिता १०० अधिविज्ञानम् रानप्रियाय प्रजानामावेदनम् १०१ विज्ञानम् १९२ राजभाटणां राजानुचरत्वम् १०१ याश्चात्यानुकरणस्य कत्तं यता ११२ रोजधानीपरिरक्षणम् ११ वियाविज्ञानम् ऐकमन्याय सपथद्यपहाय १०१ / गर्भादिविज्ञानम् १९३ अद्धार्थमवैतनिकानामपि शारीरादिविज्ञानम् ११४ प्रजानां खत: प्रवृत्ति: १.१ खादाविज्ञानम् २५ सामतीऽपि भत्रु वशीकरणम् १०२ भेनविज्ञानम् सेनानियोगप्रकारवर्णनम् १.२ [ कालविज्ञानम् उपविमोफयवहारः १०२/ दिगविज्ञानम् सशिक्यतेजनीपौवधयवहारः १०३/ देशपकृतिविज्ञानम् ग्रनलमप्रशंसा , अलसनिन्दा च १०२ | शिल्पविज्ञानम् कल्यादिचतुर्युगलवणम् १०४ शक्षार्थ विज्ञानम् वर्षौं सर्वत्तमद्भावः युगधमाणां सर्वयुगाश्रितवम् १०६ ! व्यथ कस्याः शाखाया इदम् । ११६ विद्यापुराणैयशाखाकथा बाथेतर्रयकालिकविज्ञानानि १.६ / भागवतीयशाखाकथा एघिया गतिहेतुः, दावा कूर्मपुराणौयशाखाकया एघियोः सम्बन्धः , रितुः, पौराणिकशाखामतखण्डनम् १२२ उदकाना मतितामहाः भास्वामहार्य निरुपणम् १२३ भाव हेतुच १०५-१०७ (म्बामियानन्दौर जसाकथा ... .. .. ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ...

·[] ... ... १३१ / इन्द्रनिरूपणम् ... ... ... - ... ... ... वियय: विषय: मञ्चमाखानामावगमः १२६ | यमोमयदेवपरिचयः चरणथ होतापवशाखा: व्ययिनिरूपणम् देवीपुराणीयशाखावयम् यमिपुराणोकभाखादयम् १३२ . सूर्यनिरूपणम् महानाग्नोष स्यात शाहायनो १३३ देववानां खत्पादिवर्णने माया शाजायन्यौ विभिन्न १३३ , पौराणिकमनिरास. दृहद्देयतायायशाकलीयत्वम् १३४ पौराणिकवल्पनोदाहरणम् १७१ बाप्कलशावायन्योर्मेदः १३५ इन्द्रययोनिक्ष्मणम २७३, १०० अथ शिरीयापरिचयः अमरसिंहस्य दोषोदाहरणम् १०५ पालखिल्यमूगागां परिचयः याख्यायिकानां गतिः १०८ च्यथ वाष्कलापरिचय: १३७ चत्वारो देवगुणाः १७ मंज्ञानभूतीयः पशदश १३८ अधियज्ञादियाख्यात्र विधम् १र माघार मौहलो ) वात्स्या च १३६ सायणयाख्या भमप्रदानम् १८८-१८० यथाश्वलायनीपरिचयः १४० यज्ञानां परिचयः घ्याश्वलान्या परतयोवम् १४१ अग्निधोमकारिका शाकलपरिष्दमहादि २१२ ग्राश्वलायन्युक्समादि व्यय किरा प्रयोजनमतस्य १४२ वाहणेषु मन्तविधानली सक्तिमतनिराम १B ऐसरेयापसमितशासा मगंलोकनिर्णयारम्भ १४५ पिटलोकादिनिर्णयः २०८ भूलोकस्य धिवं पदवय व्यष कोस्य विषय: १४. भूपलोक रव सुग्नः सर्गः प्रष्ठतिवितियागनिर्णयः १४- यमयमोनिया यागदेवतानिश्पणम् ११८ माकनरकनिमित २२३ मोमयदेवपरिचय: १५३ विविधांतीकारः वगुरुदादित्वप्रजापतिवषटकार माम्य दरारोग्यम ५३-१५. उर: १.६ ... . ... . .५ ... ... 40 ... ... .. २२६, ८ ·॥ ऐतरेयालोचनम् ॥ अहालोचयामः-(1) किमिद मैतरयं गाम , (२) कोऽस्य प्रवरा.(३) अत्रय मः, (४) कः कालो ऽस्य १, (५) कीदृशान्या- मनु नदानोन्तनाचारयवहारविज्ञानानि 1, (६) कसा; शाखाया इदम् ।, (७) कोऽस्य विययः ।, (८) किस प्रयोजन मैतखे यौ । प्रध कि मिद मैग्यं नाम ! बाध्यण मिति धूमः किमु ब्राह्मण मिति । अपाह मिनिः- "पे वापशब्दः" --इति ( २. १. ३३.)। मन्त्रभागातिरितो वेदमागो वाघाण मिति तदर्थः। यद्यपि विचारणेदं लक्षणं युक्ततम मिति ऋग्माष्यभूमिफादो सायणादिभिरहीसतम् , न तयाप्यर्थनानाय तादृश मिति मन्यामहे वयम् ; एतलक्षणत एव ततरूपा- प्रतीतेबांधणप्रन्यानां वेदत्वे विप्रतिपत्तिदर्शनाच ! স্বনার "कर्मचोदना प्राधणानि"-इति (२५ सू०) आपस्तमलक्षण मेवेशाययामहे । पस्ति च कर्मबोदनापरा मन्त्रा अपीति नक्षमणं सदीप मिति चेदन ब्रूमः,- पदार्यसम्परोधानुपयुक्त- निर्दोषलवतो. वर पदार्घस्वरूपबोधायोपयुक्त सदोपलक्षण मपीति । तत्वतो यया यर्थलाया यजुर्म धिताया यजुवेंदत्वं ·. २ ऐतरैयालोचनम् । न दीपावकम् , तधैय कर्मचोदनाबहुले ऽव त्वेतरेवादी ब्रामणत्व मपीति । ब्राह्मणग्रन्यानों वेदत्वे विप्रतिपत्तयन्त मजेयतो निराक्षा- लोचने "को ऽसौ वेदः ?"-इति प्रकारणे प्रकाशिता एव । , ततो दयानन्दस्वामिना च ऋगमायभूमिक्षायां तदेव स्फुर मेवावादि । तत्र हि वेदराक्षाविचारोपमहार- "ब्रोति वाणानां नामा- स्ति। अत्र प्रमाणम् । 'ध वै वाधणः सर्व राजन्यः (श.१३. १.)-प्रति , 'ममानार्थावती ब्रह्मन्-गब्दो ब्राह्मणगन्दरा'-इति व्याकरणमहाभाथे (५.१.१.)। चसुवेदविद्विर्तनामिहिण- महर्षिभिः पोशानि यानि वेदव्याख्यानानि तानि बनणानि"-तिा इत: पूर्व मूनमात्रस्यास्यैतरेयस्य मम्पादनभूमिकायां डा. हग- महोदयनापि यापशम्दनिर्वचन मैव मेव मूचितम्। पम्माकन्यवा- म्यस्ति किञ्चिद वक्तव्यम् । तद्यथा-- न हि "आमोजाती"-दति (पा० ६. ५. १०१.) सूखे जाति प्रधान-गदाद ग्रन्थपगे वाचणागदः मम्भाव्यते , प्रतो मासयाचिन धन्-गदानेदं निष्पन्हें प्राधणपदम् , अपि त्वम्मम्मले वामणगदादेव मोजागि स्थानिप्पन बाप मिति । तदेवं बाह्यणन प्रोन यागविध्यादियोधकं वचनं वाधणम् , तागपचनामां ममूहो प्रन्योऽपि बाग मेव । वचनपरत्वा. देवास्य माधणशदस्य सोयत्वम् । प्रथया पस्त्वेसद वाण पदं भाप्यपरम् । वेदार्यदिशामेन बामणेन मोड यागविध्यनुभ्यूतं मन्ममाघ मेव माण मिति। ग्रावणस्य दाव मुररीय- तापि सायलाचायेंए समगहरवेणेवास्य मन्वन्यात्यागपत्र , मामापि। नयाहि तैत्तिरीयमंहितामाथभूमिकायाम्- "ar. प्रबम्ब मन्बयाण्यानपवार मन्त्रा एमादी ममायाता:"-उति।

·किमिदमैतरेयवाम ३ वस्तुतम्त मन्त्राणां हि ब्राह्मणकालतोऽपि बहुपूर्वकालजत्वात् माधएकाले तदर्थमत्ययसंगयः सम्भाव्य एवेति बाध्य एकाराणां ब्राह्मणानां तदर्थकाशनाय तत्तात्पर्याद्याख्यानाय च महत्तः ममुत्पन्ना तत रवैमानि पैगरकीयोतकतरेयादीनि आदिवेद- भाष्यामि सम्पन्नानीति वक्नु युन्यत एव । तदिद मस्माभिनि- कमालोचने (ड--डी) “वस्तुतः"-इत्यादिना “वेदभावरूपाणि पानगानोति"-इत्यन्तेन च ब्रामण्यन्याना मादिवेदभाष्यरूपत्व मेव सिद्धान्तितम् । यद्यम्येवं तथापि वाहणयन्येषु मर्ववैव प्रधानती यागविधय एवोपन्नभ्यन्ते । तत्र यागेषु यागाङ्गद्रव्यदेवतामन्वादिषु प्रवृत्त्या- द्युत्पादनार्थाः सुत्यादयः स्तुत्यादिपरा भाग्यायिकास बता पाख्याता: यूयन्ते । ता एष अर्थवादा अप्युच्यन्ते । तदप्युक्त मापम्तम्मेन- “याक्षणगेपोथवादः, निन्दा प्रशंसा पररुतिः पुराकल्पय"-ति (३६, ३७ सू०) । तत्प्रमगतो बहना मन्त्राणां मन्त्रांगानां या मायोऽधियचपरव्याख्यानानि , क्वचिदन्यान्य- विधान्यपि ममामातानीति सर्वेया मैव सार्थवादवा भणग्रन्थानां यागविधानार्थतेव यंफुल्यत इति “कम्मचोदना ब्राह्मणानि"- इत्यापस्तम्मकृतं ग्राक्षापलक्षणं सद्गच्छत एव सर्ववेति निरवद्यम् । प्रयोता मयार्य मिहोदाहरण: किचिद बोधयितु यतामहे । प्रथमं तायदव दीपपीयेष्टिविहिता। सा खलग्निष्टोमादि- यागेषु दीक्षणार्या भवति । यागनिविधः, इष्टि-होव-सत्र- मेदार। मवेय मिष्टिः प्रथमविधी यागः । पम्य देवताविधानम्वेव मानातम्- "अग्निवं देवाना मयमो विशुः परमम्तदन्तरेल मा पन्या देवताः" इत्यादि ( ऐ• मा० १.१.१.)। एतमा स्य ·ऐतरेयालोधनम । इत यागस्य अग्निविण्य देवते ऽवगम्यते। ततो ट्रव्यविधानन्त्येव भानातम्--- "अाग्नावैष्णव पुरोडाम निर्व पति दीक्षणीय मेकादशकपालम्" इत्यादि। उत्तर मेतदीयावान्तरबा विधविधानाद्यनस्तर मन्त्रदय विहितम्-- “अग्निर्मुख प्रथमी देवताना मनिय विणो तय उत्तम मह इत्याग्नावैष्णवस्य हवियो याव्यानुवाक्वे भवत”-इत्यादि । धनयोमंत्रयो पूर्वो दीक्षा यागप्रधागहविप पूर्वोतस्य तस्य 'पुरोऽनुवाक्या' भवति , उन्सरी याज्येति थियेक । तदेनयो स्मार्थतया , अविवक्षितविशेष तात्पर्यतया वा विपतो व्याख्यानताताये नोले वेतरेयक , अपि यदितदुपक्रमे "अग्निवं रेवामा भवमो विष्णु परमस्तदन्तरेण सर्वा अन्या देवता "-इति देवदयमुतिरानाता , नवतन्मन्ययस्य सामान्यतस्तात्पर्यान्दाख्याा सम्पवम्। 'पग्ने' पायिवस्यास्याय मत्वम् , पृथिवीयत्वात् , एव 'विष्णो' आदित्यस्योसमत्वम , यु, स्यत्वात , अन्यामा वायादीना मर्वासा मेव देवताना मैतयो यायियोरेव पन्त स्थत्वात् एनयोग्रहणेनैव अक्षण मभीष्ट मिन्याशय । मचावेती ऋग्यजुमामाधवशाखीयसहितानिदानी प्रचलितासु न दृश्येते , कृपायजुस्तै तिरीयबामणे त यूयेते (२ ४ ३ ३, ४ ), पर नतापि सन्ति पाठभेदा । पावलापन श्रौतसूत्रेऽपि हि प्रपन्य विहितायेताविति न लाजलायनशाखीया वण्य भिगम्येते , अत एती ततोऽप्यन्यगासीयाविति भूयम् । मोमप्रवणीना मृचान्तु विधान मनु थ्याच्यानानि चाम्रा तद्यया-- "भद्रादभि येय प्रेमीयवाह, पय थाव नोको भद्रम्तस्मादमाशेव लोक येयान , वर्ग मेव त नोम गमयति। मनि पुर एता ते पम्विति , बस हरप्रति नानि ·किमिदमैतर यवाम। ५ ब्रहवारमा एतत् पुरोगव मकर ण वै ब्रष्टखदिष्यति । अयमयस्य वर पा पृथिन्या इति , देवयजनं ६ वरं पृथिव्यै , देवयजन एवेनं तदरसायति । पारे गवन् कुहि सर्यवीर इति , दिपन्त मेवाम् तत् पापानं माटव्य मपयाधतेऽधरं पादयति"-इति प्रथमो विधियाख्यान (. ना० १.३.२.)। पपापि प्रच- लिताया मक्याखायां नानातत्यन्यशाखीयेव ; तैत्तिरीयसंचिता- यान्तु यू यो १, २. ३. १८ ॥ माजपविपयाणा विशेषतोऽर्थप्रतिपत्तये अन्यवान्यथा चोदाइ- रामः। यूयते हि शक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिन्या' शाखाया पादिममा कण्डिका- "इप खोजें खा पायय स्य देवो यः सविता प्रापयतु बेहतमाय कर्मणे"-इति । शतपथनाक्षणेऽस्या मन्नत्रयास्मिकात्वं, स्वीतत्य , प्रयममन्त्रस्य पर्णशाखाच्छेदने, द्वितीयस्य तयैव साया ताडनेन गवा ससानार्थकत्रीकरणे, अन्तिमप्य सतीयस्य त तयेव तधैव तानेन एकत्या गोवत्सतः पृथकरणे विनियोगी विहिती व्याख्याताय ने वय एव मन्त्राः । नद्यथा- "ना माछिनत्ति- 'पे खोजे खेति। तृश्य तदाह, यदाहे वो खेति ; यो वाटूयसो जायते सम्म तदाह । अथ मारभिवान्ममवारजन्ति , म घास गारसयोयस्पति- 'यायव स्यति । अयं वे वायुर्योऽय पयते ; एप या इदं मध प्रध्याययति यदिदं किन; वर्षप या पतासां प्रन्याय यिना ; राक्षादाह पायव म्यति । माहगा योपस्मगति वोन ध्यासत्य- वो वः सविता प्रायलिति। गविता दे देवानां प्रमविता , मविटमधूना यन्न सम्भरानिति ; समादा देयो यः मणिप्ता मापंर्याविति। 'हतमाय कामक .--. प्रय मेका माछ ·ऐतरेयालोचनम् । इति। यत्रो वै येठतमं फर्म, यज्ञाय हि तमादाह यछतमाय कर्मण इति" इति माध्य. शत. या० १. ५. ४. १-५ । तदेव मस्या मन्ववयात्मिकाया; शुक्लयजुःप्रयमकण्डिकायाः मविनियोग एपोऽर्थः सम्पत्रः- (१) 'ये त्वा, उर्जे ला' दृश्य वा ; किनदीति शेषः । (२) 'वायवः स्व' पवमाना. , धर्मपन प्रप्यायमानाः यूयं स्य ; युमान समयमुजन् शाखयोपस्पृशामीति शेमः । (३) 'सविता' देवाना प्रसविता 'देव', 'व:' युणान् , यस सम्भरान् , पवमानान् 'थेष्ठतमाय कर्मणे' यज्ञाय 'प्रापयत'; सविप्रसूता वय मिदं याचामह इति शेयः । नून मेषोऽर्थोऽधियज्ञ. , पर मेतेनैव पदव्याख्यानेनाधिदेवतो- योऽपि सम्पद्यत एव। तद्यथा--- "अयं च वायुर्योऽयं पवते"। 'य: अयं पवते' सदैव पवमानो विद्यते , म एव 'अयं' खगिन्द्रिय- प्रत्ययः , अत एव विग्रहादिशून्यो भोतिको 'वायुः'। “एप वे इदं मवे प्रम्याययति यदिदं किञ्च"। 'यत् इदं किञ्च' स्थावर- अङ्गमात्मक जगत , तत् 'इदं सर्व' 'एपः ३' वायुरेष 'प्रया- ययति' प्रकर्षे वयति। “एप वै वर्षति" वायुरेव घटिधाराः मर्वाः मेघतथालयन् पृथिव्यां मंवाघोपम्यापयति । "एतासाम्" पार्थिवीना मा “प्रग्याययिता" यह यिता भवति । तत एवम्भूतं 'वा' त्वा वायु "य" जानामि । "दृष्टात् छर्क - रमः जायते"! "तो" - रमाय, तत एमाव मुत्पात इति 'पे' अवाय 'ला' वां जानामि। "देवाना" सर्वपा मग्न्या- दोगा “प्रमविता" सूर्यः ईश्वरो वा 'य:' "यन भम्भरान्" प्राणन हेतून् युभान् 'येठतमाय कम' “यनाय" प्रापनकाय- अत एव ·विमिदमैतरेयन्द्राम ७ निहाय प्रापयतु' मदेव प्रार्पयत्येव, वय मपि “मविळ-ममूताः" एव, अस्मानिति शेषः ॥ एतेन वायोः प्रत्यक्षत्वम् , वर्षहेतुत्वम् , दृष्टिहारा चान्न हेतुत्वम् , तत प्राप्यायन हेतुलम् ; सुयमसूतत्वम् , प्रागनरूपये कर्मकारिसञ्चेत्याच्यातं वायुविज्ञानम् । प्रधानती वायुविज्ञानार्थ एव चाम्नातो यजुर्वेदः । अतएवेतदुताम् - "अग्नि- पायुरविभ्यस्नु वय वझ सनातनम्" इत्येवमादिक मिति ॥ यूयते चाव पर्णगाखयैप वत्सापाकरग्यफार्मविधानार्था शुद्र- तर्मकाम्यायिका । तद्यथा- “यन वे गायत्री मोम मध्छापतन. सदस्या' शाहरन्या अपावस्ताभ्यायल्य पर्ण प्रचिच्छेद। गायव वा मोमस्य वा रानम्तत् परित्या पणाऽभवत् । तस्मात् पों नाम । तयदेवाव मीमत्स्य व्यक्तं तदिहाप्यमदिति । तम्मात् पर्णगावया परसानपाकरोति"-इति (गत वा० १.५. ४.)। वयार्थ – 'यव' यम्मिन् काले हि 'गन्धर्यनगरे' हिमालयस्य कमिथित् सुरम्यगिखरे 'मोम' मोमवालोरक्षम् 'अच्छ' पाप्तं 'गायत्री' काचिद् गायिका 'अपतत्' गतवती; 'तत्' तदेय 'पाइरन्त्याः' मोमवतीहरणं कुर्वन्या: 'अम्याः' 'अपावस्ताभ्यायत्य' 'प्रधम्ता' अवस्तात् + अधम्तात् 'अपायय' वियुज्य स्थित ‘पर्ग' पर्णकार मेर पर्णवीज 'विच्छेद', सा गायतीति शेपः। 'गाय गायनमा तम्या: 'या' अथवा 'मोमस्य' गतः' अनमंनिम्न मागतं 'तस्' हिनं पच पतित्वा' भूमिं गत्वा पण: पांपरपर्यायः पलायो सप्तः अभवत्' । यतः पर्णत एवम्योत्पत्तिः, सन्मार 'पर्णी नाम पर्न वेप हत्तः प्रमिदः। 'तत् तम्मात् 'चत्र 'मोमम्य' मारभूते रहे 'यदेव' 'यती' वीर्यम् , 'तर' उहापि पनागापि 'अमर' पम्तीनि।

·ऐतरेयानोचनम्। एतदास्यायियातः पञ्च पण विज्ञानानि पतीतानि भवन्ति । पुरा नामीटिहानगरीषु पनागरक्षो हिमवतः पृष्ठादिहानीत इति प्रथमम् । बहुपु पनाशारण्येषु च प्राप्यते सोम इति दिती. यम् । पलाशस्य फलानि न जायन्ते, अपि पत्राकारायेव तीजानि भवन्तीत्वपि पत्रत एमास्योत्पत्तिर्भवतीति एतीयम् । अत एवं पत्रपर्यायगम्दाभिधेयः म पण इति वा पन्नाग इति धास्थायत इनि चतुर्थम् । एतद्रसम्यापि सोमरमतुल्य-बलकारित्व मिति पञ्च- मम् ॥ गन्धर्वाणा गानप्रियत्वं मतीकामवं च मलक्ष्य , तत्र गन्धर्व- नगरे मोमानयनाय गायिकाया. प्रेरण नावेव शतपथे ऽन्यत्र घ श्रुतम् (३का. २५. २ क.) तसर्व नदेव द्रष्टव्य मिति । प्रय दर्शयाम: करिमंधित सूमो विधातव्ये प्याख्यायिका- तद्यथा- "साक्ष्य वर्गकामम्य रोहे"-इति (ए. प्रा. ३.१.)। लायंदेवताकं लचं सूत्रं तार्यम् (ऋट. मं० तेन १०. १०८. १-३), तस्मिन् ‘ताये' सूत्र ; सूतसनेगेति भाव । 'वर्गकामस्य यजमानस्य , प्रमगागतं 'दूरोहणां स्वर्ग 'रोहेत', रीक्षण मारोहपं तत् सम्पादयेत् ; शंमन- का ऋखिगिति शेष इम मेव विधि प्रस्तोतु माग्नातपा स्वरूपाण्यायिका-- "लायो ह वा एतं पूर्वोऽध्यान मेस् , यवादी गायती सुपर्णो भूत्वा मोम मादरत ; तद्यथा वन्न मध्धनः पुन एतारं कुर्वीत, ताक् तत्”-दति । 'ताध्यः' तमामा कचिन 'व' एव 'पूर्व:' अग्रगामी सन् 'एत सध्दान' पायलमार्गम् 'ऐतु' प्रागमत् , दर्शयवियेति यापद । कटा किमय मिन्याइ- 'यत' यकाले 'पदः' हनान्तं मम्मम् । किमिन्युच्यते- 'गायत्री' देवगएप्रेरिता , गानेन गभर्वात मोयिला सोमानाने प्रश्ना, मातेति। ।

·किमिटमेतरेयनाम , एवध काचिद गायिका नारी', 'सुपर्णः' पक्षी, तहत् ( लुप्तोपमान मिदं पदम् ) , स यथा तीक्ष्णदृष्टि तगामी थिरलच्यय मन् स्वलन्ये उत्पतिर्भवति, तथा भूला', 'मोमम्' 'भाहरत्' अाइतवती, 'तत्' तदानों 'यया' 'अध्वनः क्षेत्रन' मागविशेषाभिः सहेयवासिनं कचिजनं 'पुर एतार' पथमदपनायाग्रगामिन 'कुर्वीत', 'साहक्' 'सत्' ताच्यमनं , दूरोहणारोहणाय भवतीति शेषः। कथामो तत्र तागविजनप्रदेणे पुरुपस्तार्य इत्याह- "अयं 4 सार्यों योऽयं भवते"-इति। 'तार्य:' खलु भयं' प्रत्यधगम्यः। कः ? 'योऽयं पवते' त्वाचप्रत्यक्षो यः सदैव सर्वत्र प्रवहति । वायोरेय नामान्तरं तार्य इत्युतां सम्पत्रम् । स एप यायुरेव तत्र गायवराः पथप्रदर्भको बभूवेति । तत्पथमदर्शकत्वच यायो- गन्धयाहत्वेनोपपद्यत एव ; अस्या एव दिशः मोमगन्ध आयातीति समनुभूय सप्रदेशं गतवती मेति भावः । एतेनापि किचिद यायुविज्ञान मादितम् , विगेयतोऽमिन्नानाय च ततः शूतम्- "एप स्वर्गस्य लोकस्यामिवोठा" इति। 'एप' तार्यापरपर्यायो वायुः 'वर्गस्य लोकस्य अभिघोटा' मृतानां सुझतीनां जन्तूना मातिवाहिकान् देहान् बगें लोकम् अभिवहति । विश्व परित्या- दित्यपर्यायगम्दो निघण्टो (१. ४.१.) पठितः , व्या स्वातय तथा निरोऽपि (२. ४. २.), स पास तदग्मिपरः; सतमादित्वरम्मीना मि पृथिय्या मभियाहकत्वेन पास्य तायरस सम्मयते मगलोक- वोटुवम् । तदेव मिह सूर्यरामीनां वाहक एपः, पमुवातियाहिक- सूचदेहवाहकर्यप एय; तदिदं महाविमानदयतदारयायिक- योपदिट मिति ध्येयम् । एपमादिभ्य पाबायिकाभ्यो बार टपटेगाय नभ्यन्ते ; तसः २ ·१० ऐतरेयालोचनम् । तनैरपि। एना एवावलम्बा याः कथा अनतिप्राचीनपुरागीयु तथाविधति- हासादिषु च स्वपमतीनां स्त्रीशूहिजबन्धूनां धर्मोपदेशाय कस्मिता भगवता व्यासेन , तदनुगामिभियानकः कामादध- अत एवो महाभारतोपक्रम- “इतिहासपुराणान्यां वेदं समुपट येत्" इति ( १. १, २६७.) । वस्तुत सर्वपुराऐतिहासमूनीभूतो पैटिकास्यायिकोलो वक्षान्तभागस्तु सर्य एदोपमानादिमूनकः परिकल्पितोऽसत्य इत्येव सिद्धान्तितं मीमांसाद ने। तथाहि "गुणवाद"-इतिसूत्रव्याख्यानावसरे- ऽभाष्येवं स्फुटं श्रीमदाचार्येण शवरस्वामिना- "असकृत्तान्ता- माग्यानम् ; स्तुत्यर्थेम प्रशंसाया गम्यमानत्वात्। पहावास्याने वर्तमाने इयं निष्प यते,- यच्च वृत्तान्जानम् यन्न कस्मिंधित प्ररोचना पोवा। तव शान्तावाख्यानं न प्रवर्तन निव- कञ्चति प्रयोजनाभावादनर्थक मित्ययिषक्षितम् ; प्ररोचनया त प्रवति याविषप्त इति तयोविवक्षा"-इति (१.२.१० ०) । प्रदर्शितानि सदुदहरपानि बहनि तव किञ्चिदुारम् ; तत्रैक मिदं “मः ( प्रजापतिः ) आत्मनो वपा मुदखिदत् (ले० सं० २. १.१.)"-इत्याद्याख्यायिकायाः प्रशताभिप्रायव्यास्यानपरम्- "कथम्युनरिदं निरालम्यन मन्वाण्यायते । इति । उच्यते । नित्यः कपिदर्थः प्रजापति स्यात्--- वायुः, भाकागः, श्रादित्यो या । 'म पात्मनो वपा मुरविदत्-इसिलिं, वायु, रश्मि वा। 'ता मम्मी प्राग्रहात्'-इति–वैद्य ते, पार्चिी, लौकिके था। 'तसोजः' -ति-पत्र, दीशं, वीरुदा ।' मालभ्य (समुपजीय) प्रशाः पशूनानोति'-इमि गौणाः गन्दा:"-इति। सदेयं छिपु मूलेषु फुमो न पनयु पोगाग्पि केसिलामा मकथाः मा वतिन कदली.

·कोऽस्य प्रवक्ता ? धनानि यथेति, को वा विश्वसिति वालोपदेगाय विष्णुगादिभि- निर्मिता काकोलू कसंवादादिकया अवालोऽपीति सुधीभिरेवाकल नीय मिद मिति। पोराणिकसूर्यचन्द्रभूस्थित्यादिविजानानि रु सर्वाण्येव वेदविरुवान्येवेति वेयं वेदविहि. स्वत एव स्फुटम् । तदेवं ब्रामणग्रन्थेषु यागा विहिता., नसिध्या ट्रव्यदेवता मन्बाम विहिता, तब सर्वत्र प्रवत्याः किञ्चिविज्ञानाद्युपदेशका अपि गौणमूसाः कल्पनासम्भूता पाख्यायिकाच वहा प्रामाताः तस्तन्मन्त्राथा तसद्यागाधुपयोगित्वं वर्णयितु समासतस्तात्पर्य्यमन्या ख्यातुं वा व्याख्यानानि च सतानि । ततय विध्यर्थवादाख्यानपूर्वक मादिम मन्त्रमाप्य ग्राहाण मित्येव पर्यवस्यते ब्रामणलक्षणम् । श्वस्ति चात्र पन्ये तलव समन्तादितीद मपि प्राप्रपम् , माया चैतदेतरेयक मिति सिद्धम् । . अथातो विचाय मस्सि कोऽस्य प्रवति । महिंदास इति विश्वत । तया धारण्यकम्- “एतह स्म ये सद् विहानाइ महिदास ऐत रेय." इति (ऐ० प्रा० १.८.२.)। छन्दोगबामणेऽप्येव मेव (५. १६.७.)। मत्र "महिदासो नामत. , इसराया अपत्य मैतरेयः" इति शाङ्कर भाष्यम् । भम्यस्य भाष्यभूमिकायाचासेसि सायणेनवम्- "प्रक्षतस्य तु माधणस्यतरेयकत्वे सम्प्रदायविद एता मास्यायिका माचइते । 'कस्य चित् खलु महर्षः वः पनगो विद्यन्ते स्म । तासा मधे कस्याविदितरेति नामधेयम् । तस्या इतगयाः पुती महिदासास्य. कुमारः। तदीयस तु पिसभायां ·१२ ऐतरेयानोचनम् । न्तरपुरष्येव मेहातिशयो न तु महिदासे । तत: कस्यादि यनसभाया स महिदास मवज्ञायान्यान् पुत्रान् खोत्सश स्थापया माम। तदानी खिन्नवदनं महिदास मवगत्येतराख्या तन्माता स्वकीयफुलदेवता भूमि मभिसमार। सा च भूमिदेवता दिव्य मूर्तिधरा सती यज्ञसभाया ममागत्य महिदासाय दियं सिंहासन दत्त्वा तवेन सुपवेश्य सर्वेष्वपि कुमारेषु पाण्डित्याधिक्य मवगम य्यतामणप्रतिभासनरूम वर ददी। तदनुग्रहात् तस्य महि दासस्य मनस 'अग्नि देवाना मवम (ऐ• बा० १. १. १.) -इत्यादिकं 'स्तुणते (ऐ० वा० ८. ५. ५.)-इत्यन्त चत्वारिंश दध्यायोपेतं ब्राहमणं प्रादुरभूत् । तत अईम् 'पथ महानतम् (ऐ० प्रा० १.१ १)-इत्यादिकम् 'प्राचार्याः (ऐ० प्रा० २. ६.८.)-इत्यन्त मारण्यकवतरूपं च बाण माविरभूत्' -इति" इति। तथा चेतराशब्दार "शुभ्वादिभ्यय (पा. ४. १. १२३.)"-इत्वपत्यार्थ ठकि मम्पाद्य मिद रूप मैतरेय इति ॥ चन कशिदनुमीयरी, सोऽय मैतरेय, स्याद दासीपुत्र , पम्ति दि ब्राह्मणस्य ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्येतिविविधार्याणां तदितरस्य शूट्रम्यानार्यस्य च कन्यापरिणयोधिकारः , तथा वियस्यापि धत्रिय वैश्येतिद्विविधयोरार्थयो' सदितरस्य शूद्रस्य चानार्यस्य कन्यायोऽधिकार' एवं वैश्य स्यापि खजातीयाया पार्यायाम्तदि- तरस्या अनार्यायाय कन्या विवहनेऽधिकार'। तब सपा मेवाये वर्णना प्रथम सजातीया पाणिपीडन मेव विहितम् । कि श्रायकन्याना मेवोहहने ययाविधि वैदिकमन्वादीना व्यवहार ममुचित , तत एव हि नेपा पनीलम्, अत एवोक भगवता महा गनिना पाणिनिनापि "पत्युमों यासयोगे"-इति (४ १, २३.),

·कास्य प्रवक्ता
,
उतरस्यास्वमन्त्रक ग्रहणमावम् , अपि भरणीयवहतुकं भार्याल
मिति विवेक.॥ एतच्च सर्व भृगुमोनमनुसंहितादौ सुव्यता
विदितम् । तथाहि-
"सवये विजातीना प्रशस्ता दारकर्मणि ।
कामतस्तु प्रवृत्ताना मिमाः स्युः क्रमशो वराः ।
शूदेव भार्या शूद्रस्य सा च वा च विग. स्मृता ।
ते च स्वा चैव राजर ताय वा चाग्रजन्मन," इति (२.)।
तथेवान्यन- “विप्रस्य विषु वर्ग , नृपतेवायोदयो ।
वेश्यस्य वर्णे चै कस्मिन् , पडेतेऽपसदाः स्मृताः" इति ( १०.)।
"वर्ष त्रयाणा मते पट पुवा. सवर्णापत्रकापञ्चया 'अपसदाः'
निकृष्टा.” इति तत्र कुलूकः। एषा मासदत्वेऽमि विजत्वं
नव्याइतम् ।
तञ्च तत्रैव-(१०. ४१.)
"सजातिजानन्तरजा: पट सुता हिजाग्यः" इति ।
"पट सुत्राः हिनधर्मिण, उपनया" इति च तत्र कुस्लूकः ।
पुनस्ततफाव- “यस्मात् वीजप्रभावण तियंगना ऋययोऽभवन् ।
पूजिताय प्रणम्ताय तस्माद वीज प्रगस्यते"-इति (१०.०२.)।
यदुतं "न बाधणपन्निययोः शुद्रा भार्योपदिश्यते"-
इत्यादिषट्झोक्या, तनून मपरिगीतसवर्णापरम् ; सवये हिजा-
सौना मिति नोकप्रपदसारस्यात् , कुन कभट्टेन तन्त्र तथैव व्याख्या-
सत्वाच ; म धन्यया मूर्दापरग्रन्यविरोध: स्यात् परिहार्यः । अत एप
धीवरीगर्भजस्य वेदव्यासस्य विप्रत्व मुपपद्यते, एवं “नानि चित्त्वा
गमा मुपेयात्" इति (ते. मं० ५. ३.८.६.) निषेधतिश्च सङ्ग
छते । क्तिरीयारण्यकोपि “संवत्मरं न माम मशीयात्, न रामा
मुपेयात् , न शरमयेन पिवेत् , नास्य राम उच्छिष्टो पिस , तेज एव
0-0
..

·१४ ऐतरेयानोचनम। तत् सश्यति'-इति (५ ८ ४६ ) श्रुतम् । एवमादो 'रामा'-गब्द शूद्रापर , तयैव व्याख्यातत्वात । विशेषतोऽत्र नैरुता द्रष्टव्यम । तथाहि- “रामा रमणायोपेयी, न धमाय , कृष्णजातीया' -इति (१२ २२)। "रामा इति शूद्रोयते' इत्यादिम्तदीया दीर्गी हत्तियेह दृष्टया । तदेव सवर्णया पाणिपीडनानन्तर मसवर्णना ग्रहणे न कोऽपि दोष इति सिद्धान्त । अत एव “इन्द्रस्य मिया माया पावाता प्रामहा नाम"-इत्येतरेयश्रुताख्यानावसरे सायण आई- “राजा हि विविधा स्तिय । तवोत्तमजातेमहिषीति नाम , मध्यमजात वातेति , अधमजाते परिहनिरिति"-इति (३ २ ११ )। तातास्तत्तिरीयेऽप्यखमेधप्रकरण (ग्रा० ३ ८ ४ ५)। गतपये तु "चतस्रो जाया उपलया भवन्ति , -महिपी, वावाता, परिहता, पालागली'-इति (१३ ५ १८) नीचातर्विध्य श्रुतम॥ तदेव मतमाह्मणप्रवनुरै तरैयनामव्युत्य किस एवेतरागर्भसम्भू तत्वसिडे सायणाचार्योलापवादप्रधितयजमभापतिपनिहत्खनुमानराव मिष्यत्येव दासीपुत्रखम्। तत एव महिदाम इति दासात मभिधान मपि विगृतम् , तथा विद्यानित्येव विशेषणम् , न त ऋषिरित्याचार्य इति येति नन्वेव मायर्याणा मार्यत्वप्रतिपादकाना मादिधर्माणा यागादीना विधायकस्यैतस्य । बानायग्रन्थस्य प्रवचनकर्तव कथ मनायें सत्र दासीमो मधयेनामेति चेत्, अब म । यागादिविधायक- ब्राह्मणग्रन्थस्य प्रोतृत्व तु कि तुम , मन्चद्रष्टुत्व मयि ज्ञायते दामीपुत्रस्थापीति। ताया श्रुत तावत्तवेव कवनपोपास्या नम्- 'ऋषयो में सरस्वत्या सत्र मासत । से कवप भेलूप ·कोऽस्य प्रवक्ता १५ सोमादनयन्, दास्याः पुत्र: कितवोऽवाहणः कथं नो मध्ये दीक्षि. टेति। तं बहिन्विोदवहननं पिपामा हातु सरस्वत्या उदकं मा पादिति । स बहिर्धन्वोदूढः पिपासया वित्त एतदपोनपत्रीय मपश्यत्"-इत्यादि (२. ३. १.) । तदपोनपनीय सूतान्नु दाशतयां दशमे विधं द्रष्टव्यम् । तत्त्वतस्तु पुरा खल्ववार्यावने ये नगरवासिनः सभ्याम्तेपा मार्यत्वम् , ये लिहावीतरागा अप्यरण्याथिता गिरिकन्दरादिवासिनो ऽसभ्यास्तेया मनार्यल मित्येव जातिहय पार्थकोन वर्णनीय मासी- जन्मस्थानष्यवहारादिभेदतः । तथा हाथर्वपिकाः किल तजाति- इय मवलम्बावव मानायन्ते ( १८, १. ८. १.)- "प्रिय मा सण देवेषु , प्रिय राजस मा कृण । प्रिय सर्वस्य पश्यत,-उत शूद्र उतायें"-इति । अहो प्रशस्योऽयं सदानीन्तन. मार्वजनीनप्रीतिभाव । तदेवं तदानों यथा ज्ञानानोचन बलरक्षण-पहनन्यवहार हेभिरर्याप्पा ब्राहाणादिजातिभेदाः प्रचलिताः , तथैवानार्याणा मपि आर्यानु- गतवाननुगतत्वमेदात् वैविध्यं सम्पन्नम् । थे वनार्या पयार्याणा मानुगत्य मालम्थिरे, त एव दासाः ; तद्विपरीतास्तु दस्यव इति ध्यपदिष्टाः। त एय च दासाः शूदा इति , दस्यवस्तु खेच्छा इति चाख्याताः। इत्य मिद पच जातयो निष्यवाः । पञ्च जातयो मनुयाणा मेवेति मनुषशन्दपर्यायत्व माप्त पञ्चजन इति। तदेव मेषु पञ्चजनेषु कर्मादिभेदत एव वानः, क्षत्रियः, वैख इति वय पार्याः ; दासो दस्युचेति हावनार्याविति स्थितम् ॥ प्रय यद्यपि जातिनोति पर्यायशम्दाविति जन्मानुसारि- येव जातिरियेव मवमम्मतम् , मम्प्रति तटन्यथाकरगे जात्यु- एताच ..

·पसरेयानोचनम्। . " च्छेदप्रसङ्ग स्यादिति सत्यम् । तथापि कर्मतो जाल्यन्तरतापि नाम त्वम्। तदाहापस्तम्ब -- "धर्मचर्यया जघन्यो वर्ष पूर्व पूर्व वर्ण मापदाते जातिपरिहत्तो'-इति, "अधर्मचर्यया पूर्वी वर्णी जघन्य जघन्य वर्ण मापद्यते जातिपरिहत्ती"-इति च (२.५ १०, ११)। मनुरप्याह- "शूद्रो ब्राह्मणता मैति ब्राधापति शूद्रताम् । क्षत्रियाज्जात मेवन्तु विद्याद वेश्यात्तथैव च" इति १०.६५ । "जाती नार्या मना या मार्यादार्यो भवेद गुण -ति ( १०. ६६.) च मनूक्त मिह मार्तव्यम् ।। न च व्यवहारादिभिय जातिपरिवर्तन मदृष्टयर वक्तव्यम् । सत्रानार्यस्थाप्यायं त्वलाभोऽभवदपोनप्वीयसनादर्शमसामर्थ्यादिति तु इदानी मेव प्रदर्शितम , आर्य स्याप्यनार्यत्वलाभोऽपि ममानात इहेवेतरेयके । तथाहि- "तस्य ह विवामित्रस्य कशत पुवा भास , पञ्चाशदेव ज्यायामी मधुच्छन्दत पञ्चागत कनीयास , मद ये ज्यायामो न ते कुशल मेनिरे , ताना व्याजहारान्तान् व प्रजा भनीटे ति। त एनेऽन्धा पुण्डा शवरा पुनिन्दा मूतिया इत्युदन्त्या बहयो भवन्ति वैश्वामित्रा दस्यूना भूयिठा"-दति (७ ३.६ )। विश्वामित्रस्यास्य जम्मत क्षत्रियत्वम् , यमितम्यर्धेनुप्रार्थमम् , तदलाभात् तच्छत युवनाशनम्, ततम्तय प्रभावाद ब्रामण वनाम इति पौराणिकी कथापि स्यादवोपयोगित्वेनादरणीया , किन्तु सा नून मामूनकस्मितव, -नस महर्षि कदाप्यासीदयात्राण, नापि कदापि तेन वसिष्ठस्य पंधेनमार्थन सतम्, न च तश्तपुत्रनामस्तथा विधस्य महर्ष कथ मपि युज्यी, नेव सतग्र प्रभावाना हाणत्व मापति मर्थ मेवेट ममगत मत वद पोरागिकानाम् , वेदमूलमालामाका दशतो वेदविरुहलाईति वेदानुगोन्निना मुविटित मेवेति दिक। .

·कोडम्य प्रवक्ता . प्रकते तु यथाद्य प्रतीच्योदयापाथभारतीयानां भारतमम्बाद मैनिक लम्धप्रवेशत्वेऽपि प्राधेषु वद्देशीयाना योग्यवलाधभावत एव नास्ति प्रवेशाधिकार', अस्ति तुट्याभिरिङ्गीति वङ्गप्रसिद्धानां युरेशीयानाम् ; तथैवामिथिसार्यशोपिताना मनार्याथा बुद्धि मान्यादितोऽनुपयुक्तात येवामानेषु वेदग्रहणायोपनयनविधे- रभावोऽनुअा एव, विमिधार्यशोणितानां तु वेदव्यासमहमाना वेद- ग्रहणायोपनयन केन वारित मिति स्फुटम् । ममुरप्याह- "वीज मेक प्रशंसन्ति क्षेत्र मन्ये मनीषिणः"-इत्यादि (१०.७०.)। "जातो नार्या मनार्याया मार्यादों भवेद् गुणे" इति च (१०.६७) गुणपक्षपातम्सवेव। शूद्रस्य वेदाधिकारे साक्षात् वेदवचन मपि प्रदर्शितं स्वामिदयानन्देन (वा. सं० २६.२.)- “यथेमा वा कल्याणी मावदानि जनम्य । नमराजन्याभ्या शूद्राय चाय च स्वाय चारणाय"-इति । तदेवं वेदविधः पक्षपातदोषभान न कय मपीति स्पष्टम् ; स्पष्टश्च दासाना मनुपयुक्तमतीनां मन्वादिकर्तृकं वेदानधि कारित्वविधान मनुग्रहार्य मेवेति । वेदाधिकारित्वानधिकारिवप्रसङ्गादिहान्यदपि किश्चिद वनाव्य मस्ति , तद्यया- भारतवर्षीयाणा मम्माक गावग्रन्थेषु, यावन्तो विधिनिषेधा विहिताः , यानि च वर्णायमधर्मशामनानि गुतानि सातानि च, ने. वल्लिमे वयं भारतवर्षीया एव भास्याः , न त्वन्य- देशीया ; अत एवोक्तं मनुना-- "अमिन् धर्मोऽखिलेनोक्ती गुण दोपी च कर्मणाम् । चतुगी मपि वीना माचारधव माखत:"- पति (१.१०७.)। एवञ्चारमच्छाम्य सता ब्राह्मणादिजातिसता बमाक मेष ; भारताटन्यत्र मानणादयमायो वर्णः शूद्रले चाय ·एतन्यानोपनम् । गसपथ नैव सन्तीति नवल्याना वाघ्यणादिजासिमावेनायल शूट्रम्पत्वे नामार्यत्व वा न किमपि सनच्छतेऽस्मशास्त्रानुसारत । तदेव मिगसरहादिदेशाना ले छदेशत्वम , तत्तद्देशीयाना म्लेच्छत्वञ्च न कथमपि सङ्गच्छत पति प्रणिधाननालीयम । म्लेच्छ देशा मिलान भारसे विद्यन्त एव, म्लेच्छा अपि भारतीय वेध कोचन , ग्लेका पारायामनशाम्ब विमुखाना मार्याणा मनार्याणाच भारतीयामा मेव, न त्वन्यदेशीयानाम , तरार्मशास्त्रेयु म्लेच्छाम्लेच्छ विधानो पदेशाभावात् । सन्ति धाव चिगदेव म्लेच्छा , ग्ने प्रदेश , पाले छाना म्लेण्याक प्रयोगादिम्लेशाचारनिषेधारा । मार्ण बसतदेव श्रुतो म्नेच्छाम्द (२२ । २२, २४ ), पापिनेर्धातुपाठस्ति म्लेच्छ धातु (भ्वा० प० ३.५), गणपाठे प्युध्छादी सराप्दपाठ (६ १ १६०) कात्यायमध्य प्याकरणाध्य यमप्रयोजमावास्यामाषमर गमयमायणमूमक म्लेच्छा र चामा भूम -इति कथनम्, पतनले पम्प्रयाया गाण्यानम्, मीमामा दभने पायम्ले छाधिकरणम् (१ ३ (), मनो ग्लादेशलच एम् ( २ २३ ) ग्लघरभाषादैलेखय (० १४८, १. ४५ , १२ ४३), महामाग्ते हादिपवणि पागदयाना वारणावतगमनकामे (१४५ ० ) युधिष्ठिर पति विदुरम्य उम्नेष्टमाझ्या गदोपदेग दान चतराम विटमन मिति । तदित्य महिदामप्य ढागमजासत्येऽपि वाजणपन्यापचन गनिमखेन ग्रामगत्व प्यात मनात कि म नित्र मियोपर मामी वय मिति एषहि महिदासा(भूट दीर्घजीवी सभ्यत हामान्यताप्राप- म पाडस व गत मतीय पति (५ १६ ० । पोडगा ·कोडम्य प्रवला. , धिकशतवर्षकालन्यापि जीवन मेव मनुष्याणां पूर्ण मायु । अतएव तवैव मतः प्रागिमान्यपि वचमान्यानातानि- "चतुर्विशतिवर्षाणि प्रातसवनम्" प्रथमं वय. , वाल्य मिति यावत् । तत "चतुयत्वा- रिंशद्वर्षाणि तमाध्यन्दिनं मवगम्” मध्य' वयः , यौषन मिति यावत् । सस उत्सरम् "पटाचत्वारिंशहर्षाणि हतीयसवनम्" अन्त्यं वयः , पाईक्य मिति यावत । एवं मसलनया " योड वर्षयतं जीवनि" ११५ चायु पूर्ण सम्पद्यत इत्यर्थः । नवं "शतायुयें पुरुष." इति ( ऐ• बा० ३.२. ७, )-यतिर्यिरुध्येत; हिगतायुजर्जीथिन: पुरुषस्य वेदे लो के चादर्श मात् । प्रतएव शतपथे पूर्णायुमन्नभ्याख्यानायेचं प्रोक्तम्- "शत हिमाः (य० वा० सं० २. २७.)-ति, गतं वर्षाणि जीष्याम मित्येवैतदात। तदन्येतद अपवाट्रियेत : पपि हि भूयासि मताद वर्षेभ्यः पुरुषो लीयति"- इति १.८.२.१८। एतेनावगम्यते शताद वर्षेभ्य किश्चिदधिक मपि सव गण्यत इति। एव मपि "दशवर्षसहस्राणि दशवर्ष- शतानि च। रामो राज्य मुपा सिखा ब्रह्मलोक प्रयास्थति" इति महापायिवास्मोक्युक्त (रा. १. १.८३.) अल्पकल्पतरुफलं न पदापि भवे मन्तव्यम् ; वेदविरोधादिति स्पटम् ॥ भनेनेघ महिदाभेन पारस्यकग्रन्योऽप्येक. प्रोमा । म हि पञ्चधा विभमोऽधीयते । सव सायप्पाचाप्येष प्रथम दितीयवतीयां- गाना मेय सत्प्रोत्वं स्वीकृतम्। तया चेतरेयभाष्यभूमिमायाम् - "सस्य मधिदासस्य मनमा 'पग्निव देवाना मवम (ए. मा. १.१, १.)-इत्यादिक 'स्तृणुते ( ऐ० या. ८.५.५.)-इत्यन्त पत्या रिंगदभ्यायोपेस वाध्नाणं प्रादुरभूत् । तत अर्धम् ‘पय महानतम् (२० मा० १.१.१.)-इत्यादिकम् 'भानार्या (ऐ० ३या. ३ १.५.)

·१६ ऐतरेयान्नोचनम् । नैव सन्तीति तबल्याना बामणादिजातिमत्त्वेनार्यत्व शूद्रसपत्वे नामार्यत्व या म किमपि सङ्गच्छतेऽसाच्छास्त्रानुसारत । तदेव मिङ्गमण्डादिदेश्याना म्लेच्छ देशत्वम् , तत्तद्देशीयाना मेछावञ्च न कथमपि सङ्गछत इति प्रणिधाननालोयम । ग्लेच्छदेशा किलान भारते विदान्त एव, म्लेच्छा अपि भारतीयेप्वेय केचन , म्लेमा चारायासमहास्वविमुग्वाना मार्याणा मनार्याणान भारतीयांमा मेव, न त्यन्यदेशीयानाम् , तराइर्मशास्त्रेषु ग्ले घशाम्लेच्छ विमानो पदेशाभावात् । मन्ति धन घिरादेय म्लेच्छा , म्नेदेभा अम्लेपाना म्लेच्छया कपयोगादिम्लेशाचारनिषेधाय । गरापथ ग्रामप त्वसमदेव तो म्लेच्छशन्द (२२ १.२३, २४ ), पाणिनिर्धातपाठास्ति ग्नेछ धातु (भ्वा० ए० २.५), गणपाठे प्युष्यादी त नाम्दपाठ (६ १ १५.) कायायमय प्याकरणाध्य यमायोजनान्वास्यामायमर गमपथनाट्रपमूलक म्लेच्या इपा मा भूम -इति कथनम्, पतचने पम्पयाया सहाय्यानम्, मीमामा दर्भने पायाने छाधिकरणम् (१३५), ममोग्नेमा देशनाक्षणम् (२ २३ ) प्रतिभाषादेशनेखय (० १४८, १०. ४५, ४३ ), महाभारत यादिपवणि पागडयाना वारणावतगमनम कर्म (१४५ ५.) युधिष्ठिर प्रति विष्टुरम्य म्लेरभाषया गदोपदेग दानञ्चतत् मय सपिदमन मिति । सदिय महिदामम्य गदागमजासत्येऽपि प्रामाणप्रत्यापन गनिमावेन ब्राह्मणत्व प्यात् मन्नान कि सचिव मित्ययोपर मामहे वय मिति । एपहि महिदामाभू दीर्घजीयो, तथ्यूयन हान्दाग्यमान पि- 'म पार पप गम मनीवत्' इति (५ १६० । पोडगा ·फुत्रत्वः सः माप्ति तद्यथा- अनतिप्राचीन ग्रन्येषु पातन्त्रले महामाये , विशेषतम्ब भृगुप्रोक्तायां मनुमंहितायां ततो महाभारतादावपि त एतरम्बर- पादिनिर्णय इति तवामप्रसिदिः । तखतस्त्वार्याणां वामनिबन्धन मेव तवामेति प्रार्थनासेवार्यावर्तनामवीज मुपगम्यते । चार्यशब्दातु ऋक्संहितादी बहुत बहुधा श्रूयते, प्रतीयते च सत्र सर्ववेव सदानी मिह पृथिव्या छजातिरवार्य नामत, प्रसिदेति । ."विजानीयार्यान् ये च दस्यवो वहिपते रन्धया मासदवतान्" इति ऋ. सं. "साह्याम दास मार्य त्वया युजा सहस्कृतेन सहसा महस्वता"- इति ऋ० सं० १०. ८३, १२ । “नवदशभिरम्नवत शूद्रार्या- वसज्येताम्" इति य० वा. सं. १४. ३०.१क। "तयाह सर्व पश्यामि यच शूद्र उतार्य:"-इति अय० म० ४. २०. २ख० । “शूद्रायौँ चर्मणि व्यायच्छेते" इति सा० ता० वा. ५.५.१४। . तेत्तिरीयसंहिताया मध्येप आर्यशूद्रयोधर्मनिमित्तः कलह पानातः (७.५.८.८.)। ऐतरेयोऽप्यानात आर्य शब्द:- "अयुव मायस्य गष्ट्र भवति"-इति ८.५.२ । महामुनिपाणिनिनाप्येकन प्रार्य- आन्दोल्लेख: सात:- "पायों वामपकुमारयोः (६.२,५८.)"-इति । मिस्तकारः खलु यारकोऽप्येकवार्यशब्दं व्यवहृतवान् जातिवचनम् -- "विकार मस्यायेंषु" इति (२.१. ४.)। पार्यशब्दव्यास्यानधान्यत्र हतं मनवम्--- "भार्य; - ईखरपुत्रः" इति (६. ५.२.)। प्रस्ति घ 'अय:'-इति पदं परिपठितं निघण्टी (२.२२.) इंग्जरनामसु , तत एवापत्यार्थप्रत्यये मिहात्यार्यगन्द प्रति सम्म तनिर्वचनम् । तदेव मयगम्यते,- यया महम्मदीया महम्मदं नाम म्वधर्ममयत के साबादीजरदूतं मन्यन्ते , यया वा सानाः म्वधर्मप्रचारक मीष्ट .

·२२
ऐतरेयालोचनम ।
,
माघादौखरामज मन्यन्ते, एव मैव पुरामाक मपि पूर्वपुरुषा रूप
वत्त्वेन , बलवत्त्वेन , विद्वत्त्व न , सत्यवादितादिबहुमगुणवत्त्व न ,
पवित्राचारवेन बगौरवबन्त थासन्नित्ये वेश्वरपुवा इत्यभवन् व्यप
दिष्टासदेवाग्राफ मार्यनामनिदान मिति ।
त इमे भार्यातदानी मादर्मविज्ञानादि ब्रह्मविज्ञानान्तवितमा
घतिसभ्या अप्यसिप्राचीना ब्राह्मणचवियव श्येति त्रिविधा ,
दस्युदामेतिदिविधासभ्य शूद्रतोऽन्या , ईश्वरपुत्रा इति व्यपदिष्टा
प्रामन् । ग्रहो। न पवेमेऽद्य कालचक्रपरिभ्रमनियमती
नुसकल्पवेद विज्ञाना विलु क्यबसा बहिणिश्या सर्धाणिज्यहीना
सन्तो मुमूर्युदणापमा मृत खसन्तीत्येव जीविता इति ।
अर्थत एष "पार्या पवायर्तन्ते पुन पुनरुजयन्तीच्या
वित "-इत्याच च मनुटीकाया थानक (२, २२),
'पायर्सन' पुन पुनर्जन्मग्रहण मिति तदाशय । अस्मन्मते व
जम्मान्तरखीकारेऽपि 'धार्या 'ईवरपुत्रा इति व्यपदिष्टा मनुष्या
यव 'पा' भाभिमुख्येन , प्रधानरूपेण 'यो' विद्यन्ते , नियम
तीप्ति स एप भूभाग भार्यावर्त । सदेव मार्यायासत एव
पार्यावर्तनामति सिद्धान्त ।
म चायावास पूर्व सावत् हिमवत्स्य दक्षिणभागे प्रयास
प्रदेगे एवासीदिति गम्यते । यूयते कसहितायाम्- "मुथास्या
अधि तुग्यनि'-इति (८ २. ३७) । व्याख्यातयेप भगयो यास्केन
• "स्वास्नगदी, सग्य तीय भवति, तूर्ण मतदायति'-रलि (४,
२७) । वानुमभूमि , सा पतु यम्याम्नीर मुन एप, मा नदी
सुक्षामनाम। समीरस्थिती जनपदशाभवा समामत स्वास
रेव। "मुवामवादिभ्योरण"-इमि (२७० ) বালা
.
-

·कृत्रित्व म१ - गम्यते विदितश्याय प्रदेश पाणिमेरपीति। कनिंगहाममहोदय- मतेऽद्य 'सात-इति 'सुवात्'-इति वा प्रसिहा नद्येव सा सुवान्तः । गुवास्तुवासकाले एव स्यादिय सक् ममाम्नाता (५, ५३, ८.)- "मा वो रसानितभा कुभा शुमुर्मा व मिन्धुनिरीरमत् । मा व परिठात् मरयु पुरीपिण्यस्मे इत् मुम्न मस्त वः" इति ॥ अस्थार्थः ।- 'अमे' सम्माक मियम् 'अनितभा' प्रगतमभावा सवःषु अतिप्रभाषा 'रमा' नदी 'य.' युष्मान् ‘मा निरीरमत्' अतिरमणस्य प्रत्यानन्दतो विहरणस्य वाधा जलमापनादिजन्यां मा कुर्यात् । 'कुभा' कुत्सितप्रभावा नदी च 'व.' 'मा निरीरमत्' । 'क्रुम' नदी च 'व. मा निरीरमत' । “सिन्धुः' अमुस गमः मिन्धु नदोऽपि 'मा प. निरीरमा । तत. कुमुसद्गतसिन्धुतः 'परिछात्' परस्थिता पुरोपिणी' सदैव सजला 'मरयु' नदी च 'व' युमा- कम् 'मन' सुखम् 'इत्' एव 'अस्तु । एतस्मादृमन्वात् पूर्वतनार्यावासस्य तस्य चतुम्नीमनिर्देशी ऽपि व्यज्यत इय। तथा च तम्माटुजिहानप्रदेशीयसुवास्तुनदीतीरस्थ- सुवास्तुजनपदास बहत्तरस्थातिमभावा रसा नद्येव तदुत्तरसीमा ; इदानी काबुल नदीति प्रमिधा हीनप्रभावा कुरव स्यात् तत्पचिमनीमा , तक्षशिलामदेगीया सरयूरेवाभीत् तरपूर्व- सीमा (न चात्रोत्तरकोगलप्रदेशीया सरयूरुपपद्यते, कुभत्यादि माइचयात् , अर्थ जाने माहचर्यस्यापि नियामकत्व मन्तव्य मेव ; अन्यथा हि रामलक्ष्मणावियव नामदम्य कृष्णाग्रजयोरन्यतर- भ्यापि बोधः स्यात् ), अथ कुभाया नीचे कुमुमिन्धुसङ्गम एवं तक्षिसीमेति च सम्पद्यते सुतराम् । यदा हि सुवास्नुत पथिमम्यां दिग्ययस्थितो निषधपर्वतोप्य ·२४ पितरेयालोचनम्। भृदार्यायामस्तदाप्ययं सुवास्तुप्रदेश एवामौत् तदीयपूर्वमीमेन्यपि गम्यतेऽपरमन्त्रेभ्यः। तथाहि में १. १०४ सूक्तं द्रष्टव्यम् । राव प्रयममन्त्र “योनिष्ट इन्ट्र निपदे धकारि"-इति श्रुत्या निषद- म्याथ्यार्याधिकतत्वं गम्यते । प्रत एव शतपथ:पि श्रुतम्- “नड़ो नैपिध."-इत्यादि ( ३. ३. २. १, २.)। तारातर्थमन्स एपः-- “युयोप नाभिरूपरत्यायो: प्रपूर्णभिस्तिरसे राष्टि शूरः । अनमी कुन्निगी वीरपत्नी पयो हिन्वाना उदभिभरन्ते"-इति । पस्यार्थ:- 'उपरस्य' उपनय पर्वतय मम्मन्धीति यायात् , 'नाभिः' प्रधानावामो योऽम्ति, सम् 'शूरः' विक्रान्तः 'पायोः गटि.' मनुष्यराजः कथनार्य : 'युयोप' राति । तहि मगर काले काले 'पूर्वाभि:' प्राग्यमानाभिनंदीभिः ‘मतिरते' अवमाना भवति, तत एवापद म राजा मगर रचतीव्यभिप्राय:। काय ता: पाक प्रयामाना नव न्याह- "अनमीत्यादि। पञ्चमी' सुपागतः ऐगान्यां दक्षिणाभिमुखी वहमाना, 'कुन्निगी' सुधारतो वाया दक्षिणाभिमुग्येव परमाना, 'वीरपत्री' सुधामन भाग्नेय्या दत्तिणा. भिमुन्येव यहमाना , एनास्तिनो नयः ‘पयो हिन्मानाः' मन्यः 'उदभिः' प्रदाहोद: 'भरने प्रायशि नं नाभि मिति । तत: समात्यात प्राग दषितम्या मपि यादरम्या श्रीक गट मममुहमा जनगुन्यायमनशदिनी जमादी याददायर्यादाम. मम्पन्नः । पन एवं पा फगामाता (:.५८.६.)- "पुग मोक: माय गिरं वा युवनिंग द्रविण जहानाम्"-गि जमाती जाउयीनर्धाकर मिन्यमाकम् । प्रमिपा भदी भागीरया. गापाविषयुगागमायापि । आनयप्रदेगा पुगीव पवायाग मिदं न म्यजिगनं मा माननीन मिति ·कुत्रत्य' मः। मामगानमन्चा च वेदितव्यम् । जहावीतीरस्यो नाङ्गवप्रदेश खुल्वद्यतनयांच कोरायाः प्राक् , सिन्धुतः प्रत्या, धुनार् ( वर्ण ) प्रदेशतयोदक स्थित इति विश्वकोषसम्मादको वमुदासः । एवञ्च सवाभ्नुसन्निहिते- बेयं जनावी इति स्वीकनेऽपि नो न क्षतिः। तत एप पार्यावासः सारस्वतप्रदेशेषु विस्तीर्णः। तदाह यास्त.- "विश्वामित्र ऋपि सुदासः पेजवनस्य पुरोहितो बभूव, स वित्त सहीत्वा विपाट्छुतरोध सम्भेद माययावनुययुरितरे"- इति (२.७.२.)1. इइव वहब ऋमन्त्राः पाथर्वग्यमन्त्राव ममानाताः , यागविधयथाव समुद्भूता. परिपुष्टा वा ; आर्यमामाज्यञ्चे हैव प्रथम विद्युतम् । अतएव मववैदिकग्रन्थेषु सरवतीनामाख्यानादिकं बहुदैव यूयते । तद्यथाखलायनशाखा याम्-१.३.१०-१२, २.३०.८, ३१, १६-१८६.६१% ७.८५. १, २, ४-६,८५१-३१..१७७-८ इत्येवमादय. ममालोच्याः। तदेतम्य मारम्बतप्रदेशस्य यागभूमित्वेन प्रथमम मप्यनेकत श्रूयते सदाथा ( ३. २३. ४.)- "नि त्वा दधे वर पा पृथिव्या पळायास्पदे सुदिनखे अताम् । दृषहत्या मानुप भापयाया सरस्वत्या रेवदग्ने दिदीह"-इति । अस्मार्थ.!- 'डायास्पदे शस्त्रयाले , अतएव 'पृथियाः वरे' उकृष्टप्रदेश है 'अग्ने ।' 'रेवत्' रेवान् धनवानह 'त्या' वा 'मा' भाभिमुण्येन निदई' स्थापयामि । कच मः अस्यवहुल: पृथिया पर प्रदेश इत्याह- 'पदत्या', 'मापयाया', 'सर खत्याम्' इति ; दृपहतीतीरत प्रारभ्य सरखतीतीरं यावत् विनदीतीरप्रदेश , सर्व एव ममावत: । 'मानुप' जनपदे ताहणे खं "दिदीहि' दीप्यस्ख । अत एयोत मनुना- “सरस्वतीयाहत्यो । - , ४ ·२६ ऐतरेयानोचनम् । देघनघोर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मािसं देशं अध्याय' प्रवक्षने"- इति ( २. १७.)। किमर्थं त्वां निदध इत्याह - 'अक्षा सुदिन- वाय'-पूति। जीयस्कालाना सुप्रभातीकर्तुमित्यर्थः । ततो यदा एप प्राविौ बहुविस्तृतस्तदेव त्रिसप्तनदीभिः परि- व्याप्त इति यर्षित मस्या मृक् संहितायाम् । तथा धास्ति शाकल- संहिताया दशममइले नवल मेकं सूनाम् , तद्धि नदोस्ततिपर मिति नदीस्तुदिति भायते , तसम्तदानीन्तनार्यावर्तप्रधाननदी- वर्णनञ्च लभ्यते। तस्येयं पञ्चमी ऋ--(१०.७५.) । "इम में गड़े यमुन मरस्वति शतुट्रि स्तोम सचता परुष्णा । असिना माहधे वितस्तया कोये शृशोह्या सुपोमया"-इति । अत्र शूता गङ्गा (१) नदी त्वम्म देशेऽतीय प्रशिक्षा । ततः पथिमस्था यमुना (३)। तत' पयिमस्था सरखती (३) । पश्चिमस्या शराद्री (४), याद्य शतद्गुरित्युचते। ततः पश्चिमस्था परुष्णी, मेषेरावतील्युता यास्ककाले (निरु. ८. ३. ५.), एताई खैरावतीति। तत पधिमस्या पसिनी , सैव चन्द्रभागेन्युयते । सत; पश्चिमस्था दितस्ता । ऐरायती, चन्द्रभागा, वितस्ते ति तिमृणा मासा नीचेः सम्मिलनतो याभूदतिप्रसारा मालवदेशीय-काश्यप पुरत. पचिमस्या दक्षिणाभिमुपी महानदी , मवेद मरुधेति पञ्चमी (५)। तत एव कम्यपपुरतः प्रामवाहिता या रातुद्री (यतहः) पूर्व मिह वर्णिता , तम्या एष गतद्रोरुपरिटार पश्चिम- पात: सद्गाता च प्राचीनसमा पा कीया (६); परुचिरेस्य- प्यार: प्राचीनता भास , दय मेव यिपाडिया यासकाले (निए० ८. ३. ५.), वियागा मामिका घेय मिदानीम् । ततोऽपि पथिमस्या सपोमा (6), येय तक्षशिलामामप्रदेगामिनमामिनी ततः ·कुवत्यः स." । सिन्धुसङ्गता । एता एव सा नद्यो यायभूभागेपु प्रवहन्ति , सावानेव प्रदेशः सप्तनद इति सप्तसिन्धुरिति या ख्यायते । सिन्धुवेइ नदी पर्याय. । तासु गङ्गायमुने विहाय याः पञ्च नद्यो यावत्सु भूभागेषु प्रवहमानाः सन्ति , स एव पञ्चमद इति, सारखतप्रदेश इति पति सझेप.। महिताया मन्त्र मेक (३. २३. ४.) प्रदर्श्य यदिह वर्णितो ब्रह्मावत प्रदेशः , ततः परस्तादेष एव प्रदेशः पुण्य भूरिति परिगखते। तथा हि मनुसंहितायाम्- "कुरुविवञ्च मल्यास पच्चालाः शूरसेनका । एप ब्रह्मापिदेशो वै ब्रह्मादिनन्सरः" इति ( २. १८.)। वर्णित एप सप्तनदादेश: सिन्धोः पूर्वपारस्थः ; एवं सिन्धोः पथिमपारम्थोऽपि विद्यतेऽपरः सप्तनदप्रदेशः । सहीदानी मार्या- यदि बहिर्भूतोऽप्यासीत् पुरा पायर्यावर्तान्तर्गतः। अतएव सहि. ताया मित उत्तरं पध्या मृचि तत्स्थामा मपि समानां नदीना वर्णनं श्रूयते । तथाहि- "टष्टामया'प्रथमं यातवे मजूः समा रसया प्रवेत्या त्या । त्वं मिन्धी कुभया गोमती क्रुम मेहल्या मरथ याभिरीयसे ॥" -इत्यस्मिन् मन्त्रे वष्टामा प्रथमा, सुसरीः द्वितीया, रसा वतीया, खेती चतुर्थी , कुभा पञ्चमी , गोमती पठी, मेहनुयुता कुमः सप्तमी। इमाः सर्वा एष सा नद्यो मध्यहिमालयोत्पन्नस्य पूर्व पचिमाभिमुखगामिन. पश्चात् दक्षिणप्रवाहिनः समुद्रगस्य सिन्धु- नदस्य पथिमस्यां पूर्वदक्षिणाभिमुख स्यन्यन्त्य सस्यन्यनामतः । तवेदानी चित्रलदेशतः माग वहमाना पञ्चकोर-मदेशीया नाक्यया नयेव स्यात् 'बष्टामा'; 'ससर्ग-इति सुपास्तो मान्तरम्, खादित्यु प्यते ; 'रमा' विहापि पूर्ववर्णितेय (२३ पृ० १६ पं.), यदक्ष ·२६ ऐतरेयालोचनम् । 'श्वेती' स्यादद्यतन-डेराइस्माइलखा-प्रदेशततवाहिनी अर्जुनी ; 'कुभा'- काबुल ; 'कुमुः' वर्ण-प्रदेशवाहिनी कुरम् ; 'गोमती' सम्पति गोमलिति प्रसिक्षा। एताः सृष्टामाद्याः नद्यः सनेक साचात् परम्परया वा सिन्धुसङ्गता एवेति ॥ तदेवं चिवलादेशतः प्राक् , वेलुचिस्थानादित अहं च यावत् पशिमोत्तरस्या य ग्रामीत् सविस्तीर्ण: पुरातन पार्यावत्तीशः स एष एव पशिम-सप्तनदप्रदेश इति वक्त् युज्यते । किश्च यथा पूर्वसप्त- नदान्तर्गत: पचनदप्रदेशस्तयैव पयिमसप्तनदान्तर्गत: (अाफगान्) पञ्चकोर्मदेशोऽपीति। अतो गान्धारस्यार्यापत्तन्तर्गतत्वं सुतरां सम्पवम् । ततः मङ्गच्छते "गधारीणा मियायिका (2० ० १. १२६. ७.)"-इति मंहिताययनम् , उपपद्यते च "नग्नजित गान्धाराय (ऐ० मा० ७. ५.८.)"-इति प्राधणयचनम् , तथा "सायगान्धारिभ्याच (४. १. १६८.)"-इति पाणिनिकच- नछ । कुचराजस्तराष्ट्रपली दुर्योधनादिवटुपुत्रप्रमविनी गान्धारी तु भारतप्रमिव । तया अद्यतनपारम्य गन्यमानातवर्ती पूर्वमद्र- देश इति मते पाण्गजपतीति प्रमिक्षा माद्री धामीत पुग भारतीव। एय भेव पीर्यम इति पदनिहाय “मद्रेभ्योऽ"- इति (४.२ १०८.) पाणिनिविधानश्च महकाने , माघात वं पारम्योरप्रान्तसिनो तनमिदियानामसामान्यस्योत्तर- भद्रत्वेनग्रहण मिति । एतयोः पूर्वापरमानदाटगयोमध्ये महिमयममुदोषाफ- प्रयायः समुद्रान्तः प्राचीनार्यावविधासदतिमवल: भीमदगड वेष मिथुनामको नदोऽद्यापि राजते । तस्यास्य मिन्धोग्यतरस्या ममिदूरपथिमम्यादान्यामां ममानां ·कुलत्वं सः , नदीना विद्यमानतापि थूयते ; तदस्यैव नदीस्तु मूलस्य सप्तम्य- ष्टम्योचोः समालोयं समणिधानम्। नास्त्रेका 'जर्णावती', स्यादेया कैलानिमस्पोर्णाप्रदेशीया , हिरण्मयो , घाजिनीवती, सीलमावतीत्येता अपि तिन. स्पुरत्युत्तरस्या एव ; 'एनी' नदी तु निम्रनेलु चीताने प्रसिदैव ; तथा चित्रापि चित्रलादेशत आगत्य साभाया मिलिता ; 'ऋजीती' च स्यात् या तममीपवाहिनीति । एतदुक्तत्रिसप्तनद्यपेक्षया सिन्धोनदम्य प्राधान्यं च वर्णित नव सूतो प्रथमम्। तद्यथा तत्सूलीयप्रथमर्च, पराई एप:- "म सप्त-सप्त धा हि चक्रमुः प्र सत्वरोणा मति सिन्धुरोजसा" अस्यार्थ. । – 'प्राय: नद्यः ‘सप्त सप्त' भूत्वा 'वेधा' विधा नियेण्य सत्यः 'प्रचक्रम.' प्रावहन् प्रवहन्ति , अस्मिन्नार्याव , सिन्धो. पूर्वस्या सप्त, पथिमस्या सम, उत्सरस्याञ्च सप्तेति । तासा 'सत्वरीणा' एक विशतिसड़ाकाना नदीनाम् 'मोजसा' बलेन 'अति' अतिशयितः एको नदः 'सिन्धु.। तासा विसप्तनदीना पुत्र इव राजेव च सिन्धुवर्णितस्तवैव- "अभि ला सिन्धो शिशु मिन्न मातरो वाथा अर्षन्ति पयमेव धेनवः । राजेव युध्वा नयसि त्व मित् सिचौ यदामा मग्रं प्रवता मिनक्षमि"-इति (४) । अस्यार्थ । है 'सिन्धो', 'मातर. शिशु' न (इव) इमा नद्य. 'वा अभ्यन्ति' खां पयः पाययितु मिवाभितो गच्छन्ति , 'ययसा युक्ताः 'वाथाः धेनव' सुशम्दकारिखोचिरप्रसूता गाव दूध। अपि 'वं' 'युवा' युइकारी 'राजा इव' इमी पूर्वापर नदीसप्तको "मिची' मेनानिवेशाविष 'नयसि इत्' प्रेरयस्यैव , ·ऐतरेयालोचनम् । , 'यत्' यत: 'पासा प्रवता' प्रवहन्तीनां नदीनाम् 'अग्रम् इनचास अग्रगो भवमि , यत इति भावः । अन्यत्र चात्र संहिताया विसमनदीना यव मस्ति । सबथा -"विः सप्त सम्रा नया"-इति ऋ० सं० १०.६४.८ । तत्त्वतस्त्वेतचिसमनदीपरिक्षतः सिन्धुमध्य एवासीत् पूर्व- कालिकः पार्यावः। अत एवैतरेयके श्रुतम्-- “यस्ते जो ब्राह्मवीस मिच्छेत-० प्राड् स इयात , योऽन्नाद्य मिच्छ १०." दक्षिण स इयात् , यः सोमपीय मिचोत्-~० उदडस यार"- इति ( १.२.२.)। प्रागादिदिक गदाय पाश्चिदवधि मपेक्षी, कुतः मागित्याद्याकाशाया, सर्वतोपजायमानत्वाम् । तदत्र पार्या- पीयसिन्धु भव मध्यावधि मन्यामहे , तस्मात् गिन्धुतः मागि- त्यादिप्तीकारणेय नेजम्त्वादिमिडापपत्तेः। तथा च मिन्धोः प्रापदेशेषु मरम्बस्यादितीरभूमिपु यत्नानुठानबाहुल्यतस्तेजस्व- ब्रह्मपञ्चस्त्वयोलाम. समुपपद्यते ; शतमिन्धुममतो दक्षिणयां हिममा चुर्याभावात् तापमादल्यात् भवत्येव प्रनु रणस्योत्पत्तिः ; सिन्धुतः पथिमस्या भरण्यप्राचुर्यात् तव पशुम्नाभः ममाम्य एय , गतगुसिन्धुग्रगमादुरप्या मतियत्यात् गीतमभवस्य वशीभीमस्य लाभः गारोरमोमस्य च हडिभषेदेति । सदिय मतिप्राशनाया. परस्यायं सिन्धुम सदण्ड इवामीदिति प्रतोयो । गकारादे काराशु चारपसमियवनानायरिदं भूखणं सिन्धुस्थान मिति यहाव्ये हिन्दुस्तानियुचते। विचार सिन्धमङ्गतानियिमामा यानीबदी रमति मिटता, हितीयनदीमा बतीति च वर्णिता, मैथामीर तदानीमानार्या यामहोत्तरमोगेति गम्यने । तया धनुकान्त मिदं गोमका ·कुत्रत्व, म - चार्य- 'किमिच्छन्ती पणिभिरसुरैनिंगूढा गा अन्वेष्टु मरमा देवशुनी मिन्द्रेण प्रहिता मयुग्भिः पण्यो मित्रीयन्तः प्रोचुः , स तान् युग्मान्याभिरनिच्छन्ती प्रत्याच?" इति। तस्येतस्येदं सायएशतं भाष्यम्- “इन्द्रपुरोहितस्य वृहस्पतेगौंप बलनानो- सुरस्य भटैः पणिनामकेरसुरैरपहत्य गुहाया निहितासु सतीस बृहस्पतिप्रेरितेनेन्द्रेण गवा मन्वेपणाय सरमा नाम देवशुनी प्रेपिता। सा च महतीं नदी मुत्तीर्य बलपुरं प्राप्य गुप्तस्थाने नौतास्ता गा ददर्भ । अथ तमिवन्तरे पणय इदं वृत्तान्त मव- गच्छन्त एनां मित्रीका संवाद मकुर्वन् । तत्र प्रथमतीयाद्या अयुजोऽन्यावर्जिता पणीनां वाक्यानि, ०-०, द्वितीय चतुर्थ्याद्या युज एकादशी च पट् सरमाया वाक्यामि"-इति । वस्तुतोऽत्र पपाय-यणिजः, सार्यवाहा इति यावत् ; “पण्विपिग भवतीति (२.५, २.) नेरुतात् । अमुराः - बलवन्त (निरु० ३. २. २.)। नून मेते इइ आयतरा एव बुद्दान्ते । सरमा देवशुनी दिव्यगुणोपेतास्तगामिका सुशिक्षिता कुकुरी , बलपुरीस्था गुहा तु भून मार्यशासनाइहि स्था , तथाचानायरपहता आर्य- गाव. कुकुरीसन्धानेन पुनर्लया इत्येवान सारम् , सर्व मन्यत् राजनैतिक काव्यम् । तदिद मृकसंहिताया दशमे मरहले १०८ सूत एकादशभि ऋम्भिर्वर्णितम्। तस्यादिमेपा- "कि मिच्छन्ती सरमा प्रेद मान दूरे धध्या जगुरि. पराः। कामे हेतिः का परितकमासीत् कथ रसाया तर पर्यास" तदिस्य जायते , या खलु पूर्व सुवास्तु प्रदेशस्योत्तरसौमति यर्णिता , सैये प्रचुरोदका प्रभूतयेगा च नदी पुरासौदार्यानार्य- देशयोरुत्तरमीमरुपैति ।

·रितीयालोचनम् । A - मैषा रिसा' टक्संहितायो वहुवर्णिता । तद्यथा ८.४८.२-- "गिरेरिख । रसा अस्य पिचिरे दवाणि पुरभोजस." इति । यथा 'गिरेः' 'रमा.' नद्यः 'पिन्विरे', 'अम्य पुरुभोजम. दवाणि' तयैव प्रपिन्विरे इति तदर्थः। एतेनावगम्यते रमाया. फम्माचिद गिरित एव समुद्भवः । किञ्चेशापर मपि वेधम् ;- यथा गति नदीनां माधारण नाम , यथा च सरस्वतीस्थपि , तथैव रमेति च। अत एव निरत यथा गदागदस्य 'गमा गम नात्' इति निरुक्ति: शाता, यथा च मरसतीमदम्य 'सरसती' मर इत्युदकनाम ; सरहती-इति निरुक्ति: ससा संयंव रमागप्दस्यापि 'रमा नदी, रमरी. शब्दकर्मणः' इति तय नदीमाधारणशोधिका निमिः । एप मध्येवमादिषु योगराय- पाथ: मर्यव पियसितः। निरमलत' प्रदर्भिसम्मानिसणा नधा: मर्दछ सादकापियमापगम्यते। मति परत 'रमा:'-रति यदुवचनमूनेस्तत्व मपि गम्यते। तथा प यथा मिया पृष्ठेषु यद्यो गङ्गा मन्ति, यथा च माया पपिदिय मिरच पुरमाादुगरीकतम् , तप रमादित्य मपि न मनीकार्यग ; प्रदरी "यमया (१.७५.६.)-5नि मना रा; मिम मानत्यम्य , पपाय ममुहमदमत्वम्य प मटागमात् । राधा प्रा. मं. 10,१२१४- "मे हिमवतो महिला, यस्य ममुद्र ग्मया महा। योमा. प्रदियो यमगा, पयाय विया विम"-नि। भेतमाला मा माधारमनदीपशि मग्माया पर घनारूपया प्रनिगार अपि चरणा ग्माा नी प्राधान्य - r; भारमधामशोरियाली ममारमाप्यार -- ·कुखत्य' म. प्रतीते. । सेयं समुद्रसङ्गता रमा लद्यतनार्यावर्त तो बहिठा, सोरा शान् राज्यान्तर्गता 'आवेस्ता'-ग्रन्यवर्णिता , 'रहा' इत्याह विज्ञ कोपकारः । तथा चेयं रमा तदानीस्तनार्यावासस्य पश्चिमसीमति च स्यात् पूर्वदर्शित-देवशनीपणिमयाद एतदिषयक एव घेति । अंशुमत्याद्यानद्यस्त्वेतदार्यावर्तीया एवेत्यत किमस्ति वक्तव्यम् । "अंशमती" ऋ० स. ८.८६. १३, १४, १५ ऋचो द्रष्टव्याः । सैपा यमुनासमता , दृपहतीतः प्राक् स्थिता। "प्रवन्वती" च ऋ० सं० १०.५३.८ । एषा किल घर्घरात प्रत्यक् , शतद्रुती बहुप्राक् , उत्तरतोऽवाग्वहमाना, विनगनप्रदेशीया । यदिह नदीपरपारगमनं युप्तम् , तबूनं मध्ये शियात. ममा- गतानां पूर्वत नार्याणां यच इति शम्मयादिपाश्चात्यसिद्धान्तोऽनर्घको निर्मूलय ; स्थानीयार्याणा यच एवेत्युक्त्यैव नयोपपत्ते कि महतो वयस्तम्बाम्नानुकर्षणेनेति सुधीभिर्विभाव्यम् । १०४. १, २, ३ ऋतु वर्णिता शिफानाम नदी तु निषधदेशीयेव सम्भाव्यते । सत्प्रयमय निपदनामोल्ले खदर्शनात् । ऋ. स. ६. २७. ६-ऋग्यश्रुते. 'हरियू पीया' 'यव्यावती' च नद्यौ आफगानस्थानीये एव सम्भाव्यते । तपच तत्रत्य-'हजारा' प्रदेशीया सम्पति हरिरुदित्युच्यमाना नीव स्यात् वैदिकहरियूपीयेति । "पीवानं मेष मपचन्त वीरा न्युप्ता अक्षा धनु दीव आसन् । हा धनु वृहती मप्स्वारन्तः पवि बन्ता चरतः पुनता" इति । अस्मिन् मन्वे (ऋ. सं. १०.३७. १७.) अन्यम च यद धन्यते पक्षा :ति , तदपि स्यात् प्राफगानुसरत्र प्रहमाना क्षम्' नदीति च सुवचम् । प्रवेती नोव मम्प्रत्यर्जुनीत्युच्यत इत्यु पुरस्तात् (पृ. २८ 1 . ५ ·ऐतरेयालोचनम् । 4.१), माहितपर्वतावितेत्येव तस्यास्सधा नाम धम्मालम् । पानातच शतपथे- "प्रायोऽन्या नग स्यन्दन्ते देतेभ्यः पर्वतम्य प्रतीयोऽन्या" इति १४. १. ८.८ । सकसहितायां भून मेषयाग्नाला "पूजेत्या त्या"-इति १०.७५.६। तयावरी मद्यपि स्यात् सतगिरिप्रभवैव। तदिदं यूयते- "छत स्वा देतयावरी" इत्यादि ८.२६.१८। पयि संहितायां सरयुनदी भि: शुता ( ३. ३०.१८, ५. ५३.८; १०.६४. ८.) नन पर्ष- वैव सिन्धुसतसा तपशिलानामनगरीतलवाहिन्येय गम्यते । पपि यभूयते वाजमनेयमंहितायाम् - "काम्मिस्थयामिनी"-इति (२३, १८.) मेपा काम्मिन्यनगरी प्रवराध्यायवचनार दयार्ण- प्रदेशतः प्रागिति गम्यते , पद्यापि कम्पिलत्येय मसिदा दक्षिण पाचान्तस्था। भाषाभ्यनगपितरदामि। दारोत कपिप्रदेयोऽपि ( ३. ३.१७. १. ६. ५. १.) समविहिन एव । इतिहासबसिंहा यवतु मीता गीर्यादय पायपरिग्राजक यिनाता पपि नामपूर्वसनार्याणा मितेतनभूमय । सत्यमो या पुगर्भद्यो हिमवरपुशोत्तरभागत प्रयहमाना प्राथप्रसीचोदीयभूखण्डगता', ताः सा एवान्यदेशीयाः इति ध्रुवम् ; पपि याम्नु हिमवास दचियभागतः प्रयामाना' प्रागपागभूखण्डगताम्ता' मा प्रग्न गीया एव ; विन्दुसरोमानतमरोरावदादयोऽप्यायपरिवारका परिचिता अपि नागोयाकि मन्त्र चिसनीय मसि । गर्यणायम एम नून मार्यावयम् । सदाइ यायायमिन:- "पावा व भाम करना बघनारे मरः प्रद" रति म.t.१.८४,१३ मा. भा.शम् । पपि अश्ते मग्न एवं कर. म. १..३४ १.)- ·. अपरदन- "प्रापा मा अवतो मादयन्ति प्रवारीजा इरिये धर्वतागाः। मोमस्येव मौजवसस्य भयो विभीदको जाग्रविधि मच्छान्" इप्ति 'प्रावपाः' सततकम्पनशीलपनाः , प्रियानेजा' स्मत्यादिशून्ये बहुवायुयुत्ने प्रान्तरे जगिष्णकः, 'रिये राननाम- पारस्यदेशे 'पर्युतानाः' अधिकतया वर्तमानाः, 'हहतः' विभीदक- शक्षाः 'मा' मा मादयन्ति । 'जाग्रथिः' भवयितुर्जागरणहेत , 'विभीदक:' कोष्ठास्य मलस्य वायोच भेदनकारी, अयं 'मौजवतः' मूजवनामपर्वतोत्पन्नस्य सोमस्य 'भवः' भक्ष्योऽय. 'इव' 'मध्यम्' 'मछान्' छदयति, मोहयतीति तदर्थः । हरिण मित्यस्य यारोन विविधा व्याख्या इता- 'इरिष मृणातेरपार्थ भवति, अपरता अम्मादोषधय इति वा-इति (८. १.८.)। तयोराद्योार्य एवाव अपपद्यते ; तद्देशीयानां हि भारतीयाना मिव पुत्रपौवादिष्वपि पितुझणं न सहमत रति दर्शनात्। मूजवान् पर्वतस्तु कैलाशगिरेः पथिमस्थोऽद्यापि । तदेव मुक्संहिताकाले ईरान्-नाम जनपदस्य वार्यावत्तीयवं तथा मूजवतोऽपोति स्थानमन्तव्य मिति । भयर्व संहिताया. पञ्चमकाण्डीयचराइंगचडाविशतितमस्तस्य यसीयमन्ने परुपनामजनपदस्य, चतुर्थे महायपप्रदेशस्य , पक्षम- सप्तमयोः मूजवत्प्रदेशस्य बष्टिकदेशस्यापि, अष्टमे पुनर्मशाहपमूज- पतोः, मधमे पुनीष यद्धीकस्य , चतुर्दशे त्वन्तिमे मन-मगध-मूज- वद मन्धारीणा च यदप मस्ति , पर मुन्ना इमे सर्व एव मनपदा- सदानी मामवनार्यवासा इति च गम्यमान एय , न अन्वषेषु ·३६ ऐतरेयालोचनम् । तक्मस्थापन ममीट भवेदिति। तद्यथा तचतुर्थमन्त्र एषः- "गन्धारियो भूजवतोऽभ्यो मगधेभ्यः । प्रेयं जल मिव शेवधि समान परिदमसि"-इति । न घ्यायवासव्येषु तयन स्थापन मिष्ट स्यादाथर्वपिकानामार्याणाम् । नन्वेवं परुष-(पेशावर) देशस्य गान्धार (कन्दाहार) प्रदेशस्य, पूर्वमुक्त मार्यावन्तिर्गतत्वं कि न विरुध्येत । अन्न झूम. ;-तयो- रार्यावन्तिगतवधि एतन्मन्लष्टक-कालेऽनार्यवासले कोऽस्ति बाध इति , कालभेदार सर्वसामन्त्रस्यं भवेदेवेति। न चेष मम्यथर्व- संहिताया आमंडितातो विभिन्नकालिकत्वं मन्तन्य' स्यात् : मन्त्राग्या मेव प्रकाशकालपार्थक्य स्वीकारात् तदुपपात': । स्वीकृत तदस्माभिनिरुताम्तोचने (ठ पृ.) 'दस्तुत एक एव येद"-इल्यारम्य ( टू पृ.) चत्वार एव वेदास्तयोगम्दवाच्या:'-इत्यन्तेन , पुनः (तू पृ०, यास्केम'-इल्यारभ्य ( ते पृ.) 'पुरा त बहकाल मभि- व्याप्य यहुभिपिभिर्बहुभिरेयोचावर भिन्नार्यः प्रीता बस्यो मन्या' इत्यन्तन । प्रदर्मितं मूजनबाम तु रक्महिताया ( १०.३४ १) श्रूयते प्रतिपयम् । परं न तथापि भूजधापर्वतस्यार्यानामत्व मन्तव्य मेव ; तेन हि तत्रत्यमोमाना मोत्कर्षमावातीतः। यचावणिका बनानम् - "उदइ जातो हिमवत म प्रायां नीयमे जनम्"-इति (५. ४.८.), अस्मान तन्त्रत्यकुष्ठस्वोत्कर्षमानं गम्यते , न वन्यस् । 'मोरयानायांधिस्तवन्तु ऐतरेयमाणापि सुव्यक्तम् । मारपस्यापि सिद्दान्तः छत एव। खेतपर्वतादपि प्रतीयस्य अशियास्य तु यदार्यावासत्वं प्रतीयते "बनीका प्रातिपीय: शुयाय" इत्यादि (गन बा• १२. ३. ३.) युतित , नस्यापि झालभेद ·कुवत्व'म: पुरखा नदी व्यपस्यैव स्वीकार्या; अपिया नत्यार्याभिजनत्वे तु न कमधि बाधं पश्यामः । अङ्गगज्यस्य चासीत् तदानी मनार्यत्व मेव ; कुरुराजदुर्योधनकालत एव तस्याभवदार्यावन्तिर्गतत्वम् । मगधस्य त्वनार्यवासवेन निन्दाययते । तथाहि (ऋ० सं० ३, ५३. १४.)- "किं कखन्ति कीकटेषु गावो माशिर दुई न तपन्ति धर्मम्"-इति । निरुक्तकारेण चैतद्याख्याया मुक्तम्- “कोकटो नाम देशो नायनिवामः" इति (६. ६. ४.)। कोकट एव मगध , अस्ति हि स्मृतिवचनम् - "कोकटेषु गया पुण्या पुनमुना। च्यवनस्यायमं पुण्य पुण्य' राजएई वनम्"-इति, गयादयस्तु मगधराज्यातर्गता इति प्रसिद्ध मैवेति । तत्वतो हिमवत्पृष्ठमध्यस्थो मूजवानाम नगराजस्तु स्यादार्य- वामीनार्यवामी वा, पर मासीत् पुराऽर्यावर्मोत्तरमीमति तु मन्तव्य मिव । अत एव वाजसनेयिनः ममामनन्ति- “एतत् ने रुद्रावसम् , तेन परो भूजवतोऽतीहि"-इति (मं० ३. ६१.)। एतस्यापि यजुषो व्याख्यान कृतं शतपधे। तथाहि-- "अवमेन वा अध्वानं यन्ति , तदेनए सावस मेवान्ववार्जति यत्र यत्रास्य चरणं , तदन्वत ह वा अस्य परो मूजवतोऽतीहि"-ति (२. ६. २.१७)। तदेव मत मन्त्र रुद्रनाममृत्यु देवताया मूजयतः परपार गमनमार्थनात प्रायवर्तत एव दूरे गमनं प्रार्थित गम्यते । सदेव सरसन, सरस्वराज्यसिमोसार विधयानात प्राक् मत्वगनुमद्रप्रदेशात् , उदक मिन्धुसागरसङ्गमात् , अवाक् च. मूजवत याय मार्यावर्त. संहिताकालीन इति निष्यते । , 16 .

·ऐतरेयालोचनम् ।
पार्याधिकारस्थितोऽप्यन्यवास्थित प्रत्यन्यदतत् ।
तबंधा
(प्रा. सं० ७.१८ १८.)-
"प्रावदिन्टं यमुना यसवय मास मेदं सर्वताता मुपायत् ।
अजाम: शिवो यतवश्य पनि शीर्षाणि जमुनानि"-इति ।
चस्यार्थः।-- यः 'इन्ट्र" सम्राट् 'पास' राज्ये 'सर्वतात'
सर्वकम्मर भदं राजाजयोर्विचारादिव नवस 'प्रमुषायत्' प्रमु
जाति प्रश्विीकरोति, एवं सत्वैव मर्वाः मजाः 'पायत्' भवति,
सम् 'इन्द्र' मनाज 'यमुनाः', 'टताव:', 'पनाम:', 'गिपर.',
'यचय' '' यामुनादेगादिवामिन बामसरामान 'पाखामि'
प्रमादिवाहितानि, 'गीर्षाषि' गीत: प्रवाहितामि 'च' 'पलिम्'
उपढीकम 'नमुः प्रदरिति ।
पम्या मृधि शुता: यामुनादय:म एव जनप्रदा सदामीनमा
र्यावामतोऽद्यतमाद'मादार्यावतिय वरिभता एवं स्युः । पनो
भयवामित किशि विचार्यम् । गाया: प्रत्यापिता एपेय
यमुना पस्या पनि उता, उमान्यति । पममत वन्येय। गियु
अमपदीपि पावरमागारमयोगमादम्य एवेति। पपिया
पापीयावयती सदानी कारप्रदेगा येयपि विपिन मिति
पतरेयकाने पय माया पामोद यागायतन. , नाप
विधिदरगम्यते पतदप्रयत एव । नयाहि त्राभिषेकप्रकार्य
'-"
मादिमिये के न मायानां रामान:... पियादित
येमलता गजान,.-. प्रती दिगिये नोचार्ग
रामामी ये.पाशाना प्रती दिमियन परेन्द्र रिमाल
अमादा का तर...
भूगर्या ममाया प्रति

·कुवतः मः. ३८ । । पायां दिशि ये के च कुरुपञ्चातानां राजानः अवशोगीनराणां राज्यायैव भिषिचन्ते"-इति (८.३.२.)। प्रत, 'प्रायानां राजानः-इति सामान्येन यवणादवगम्यते न मदानी प्राथां दिगि प्रबल: कविदासीवरपति:, प्रत्युतासन् मुद्र- राजानो वश्व इति। अत एव शुस मवैवान्यत्र "प्रायो पामता बहुलाविष्टा:"-इति ( ३. ४.१.)। सदानी माग्दगीय-पार्यत्य. जनपदो य पासीदासंहिताकालात् प्रसिहोऽद्यतन-नयपालादि- किरासनगरादिकः तत एव सोमवनीनां क्रयो विहितयातीयत-- "माच्यां ये दिगि देवा: सोमे राजाम मक्रीयन्" इति (१.३.१.)। तदेवं पाणिन्यागमतोऽपि हि येषां कान्यक्षा- हिच्छतादीनां प्रायभूमौ विद्यमानतोपलभ्यते (१. १. ७५.), ऐतरेयकाले तु तेषा मासीहा ग्रामत्व मेति । दक्षिणस्य तदानी मामोदेकं मलद्राज्य मेव मन्नवसमम् , वेदानी छवपरित्यारवायत इति स्यात् । तदेतत् “पादत्त यज कागीनाभरत: मत्वा मिव" इति (गस. बा. १३. ४. ५, २१.) गाथावचनोरे सदतरेयतोऽपि बहुप्राचीनतर भरताधिकतवामी. दिति गम्यते । म्याद दीप्यन्ति भरतेन तत् स्थापित मिति तई- ग्यापिर मेव भरता रत्येवोयन्ते, दृष्टचतदेतरे घेणापि भरताधिक्कन मेवेति। प्रतएयेडापत्र वृतम्-"सम्मादाम्यतईि मरताः सत्वना वितिं प्रयन्ति"-उति ( २. ४...)। पन्यच "सम्माहेदं भरताना पगव: मायब्रोहा: मन्तो मध्यन्दिन मनाविनी मायति" इति (३.२.६.)। धमयो: अतिवचनयो. 'प्रायति' 'प्रयन्ति'- रसियतमानकानिकप्रयोगदर्शनात् , 'इदम्'-इल्ल हुन्या निगा, गावगम्यते नेमेतरयेच यमपि म्यात्तद्रा भरतवंयर

·ऐतरेयानोचनम् ।
शासनाथित मिति। तस्य च दोष्यन्तमरतस्य रान. कीति कथा
बहुप्राचीना प्रत्येवैतग्यादिपु गाथेति व्यपदिष्टा । तद्यथैतरेये
(८.४.८.) "तदप्येते लोका अभिगीता--
हिरवेन परीक्षतान् कृष्णालादतो मृगान् ।
मणारे भरतोऽददाच्छ वहानि सप्त च ।
भरतस्यैर दीयन्तेरग्नि: साचीगुणे चितः ।
यसिसहस्रं बाधा बद्दगो गा विभजिरे ।
अष्टासाति भरतो दौष्पन्तिमुना मनु ।
गङ्गाया बबधात् पञ्चपचागतं हयान् ।
वयस्लिंग छत राजावान् वध्वाय मध्यात् ।
दीप्यन्तिरत्यगादासी माया माथिवत्सर ।
महाकर्म भरतम्य न पूर्वे नापरे जना ।
दियं मर्त्य एव इम्ताभ्या नोदापु. पत्रमानवा:"-इति ।
शतपथै प्येष मेव यो प्राय - "तदेतद गाथयाभिगीतम्"
-इत्यादि (१३. ५. ११-१४.) द्रटष्यम् ।
प्रतीचा दिगि तुनेक मप्यामीत् सुममदं गज्यम् ,
मसूतरमार्ग पर्व सपादग्धभूमिपा: 'नीया.' कचनाप्रमिदराजानम्तथा
दक्षिणभागाप्यवाथा: केचन, मध्यभागे वरणभृमय एयेन्युज मिार
नीथाना मपाथाना मिति । इयान्य व य यत "प्रत्यग्नि दीर्धा.
रण्यानि भवन्ति" इति (३, ४.४.), "प्रतीयोम्यापो या
स्यन्दन्ते"-इति ( १.२.१.) 11
उदीया त हिमवत्पृटदाइम्योत्तर भागे पावितांद हि
विधमानावपि प्रायमिनजनपदाविमी उत्सग्मदः उत्तरकुमति
श्रये ! एवं हि गम्यस- यय हिमवनी दधिणभूभागोर
प्रप्याम

·सायन्य: स. ४१ दितः, मार्यावों मदेश-कुरुदेशाम्या मासीसदानी विधा विमता: , तथेव हिमवत उत्तरभूभागश्च स मदेश बुरुटेशाम्या मामीस् पुरा दिधैव विभक्त इति। आर्यावर्तीयमद्देशादुत्तर इति उत्सरमद्र इत्युच्यते म. , अार्यावर्तीयकुरुदेशाटुसर इति उरकुरुयेति । पार्यावर्सीयप्रत्यन्तदेशेभ्यः परस्तात् ये देशा महाटेगा वा मन्ति, न तेषु मन्वायु मायानार्थनामादिसम्भव इत्युक्त पुरस्तात् (१७ पु० १६ पं.)। तथा च तद्देशवामिना मार्यत्व मनाय॑त्वं वा नेव विचार्य मस्ति; परमुत्तरकु देशस्य नैसर्गिक्रसौन्दर्यस्वास्थ्यकरवा- नगवा शान्तिप्रियत्व-तपःपरायणत्वादिदेवस्वभाव- दर्शनात, पुण्यमयत्वं देवचेवत्व मजेयत्वञ्च । तथाहि ऐतरेयवाम्-- "देयवेवं ये तन चैतन्मयो जेतु महति" इति (८.४.८.)। नेपा शान्तिप्रियवादिखभाव एवाजेयत्वे हेतुः प्रबलः । तदु महाभारतीय सभापर्वणि चार्जुनदिग्विजये- "ताम्नु मान्वेन निर्जित्य मानसं सर उत्तमम्। प्रपिकल्पा- स्तथा सर्वान् ददर्श कुरुनन्दनः ॥ xxx ॥ सत एव मदा- वीयं महाकाया महावनाः । हारपाला: ममासाद्य वचन मझुवन् । पार्य। नेदं त्वया गयं पुर जेरा' कथन । यत्तस कत्याप पास मिद मयुत ॥ xxx ॥ न चापि किञ्चिज्जेसष्य मर्जुनाव पश्यने । उक्तराः कुरुयो छोले नाव युई प्रयति । x x x ॥ अथेह पुरुषव्याघ्र ' किञ्चिदन्य. गिकी मि। तर ममूहि करियामो वचनात् तत्र भारत । सतम्तानप्रबोढ़ाजमर्जुन. प्रमविय ! पार्थिवलं चिकीर्षामि धीराजम्य धीमतः। न प्रवेश्यामि वो दे विरुदं यदि मन्यमे । युधिष्ठिराय यत् किश्चित् करपाय' प्रदीयताम् ॥ तनो दिव्यानि उपा- ·ऐतरेयालोचनम्। वालि दिव्यान्यामरणानि च। धीमाजिनानि दिव्यानि तस्य ने प्रदः करम्" इति २८५०४-१६ यो। तदिदं महानगर गप्रमि नीबटियुचते , म्यीत्यपदिति तदर्थः । एतद्देशीया हि पायग. श्यू मनामिकोदरजा भवन्ति । पनि चान्यः दारुयर्षः । स नून मेकमविहितः, 'भान्तपिळवर्ग- मति 'सुधीर्य'-देशान्तः, योऽय मयतन-सेटपिटर्वर्गादिसाई- योरियान्त । तप्य बर्गत्वेन वर्णनच महाभारतरामायणादी नद्यया मराभारतीयानुशासनपर्वणि- "यही सह गरीए प्रामोऽस्मि परमां गतिम् । उत्तगन् या कुरुन् पुण्यानय- धाप्यमरावतीम्" इति (५४. १)। पुनस्तत्रैव-"नवेशिक सर्व- गुणोपयन ददाति वै यस्तु नरो हिजाय । स्वाध्यायचारिता गुणान्विताय तस्यापि लोकाः कुरुयूपरेषु"-इति ( ५७.३३.) । अथ यदिइ 'मध्यमाया दिशि-दति , ततो गम्यते कुरुपञ्चा- जादययवार एते प्रदेशा स्तदानी मासन मध्यदेशाः , आर्या- पर्सस्य मध्यभूभागा इति यावत् । तत्र च यछुतो वो देशः , स एव स्यात् महाभारतादिप्रसिद्धः शिवि। किञ्च य रते 'ध्रुवाया प्रतिष्ठायाम्' इति । पदे तविशेषणे यूयेते , तती मायते चाय मध्यार्यावत तदानीन्तनसम्राजा मासीद्राज- एवञ्च कुरु पचाल गिवि सौवीरप्रदेशाग्मकमध्यदेशत रवान मायादयो दिशोऽमोष्टा इत्यपि नानवगतम् ॥ तदेव मेतरेयकाले हिमवदक्षिणपालनिग्नस्थ किरातजाति- निकेतन किरातनगर मेघासीत् आर्यावर्तस्यास्य पूर्व प्रत्यन्तः, दक्षि. पस्या भरतवंशीयाधिवत सत्वराज्य मण्यासौदार्यावन्तिर्गतम् , पथिमम्या गिरिगिरिनदीग्राममीमानां प्राचुर्ययर्णनात् गान्धार . पानीति ।

·कुवत्यः सः। ४२ देशादिभ्यः परस्तादप्यासीदायवास इसि गम्यते, उसरस्थान्सूसर- अरूणा मयत्वेन वर्णनात् ततोऽांगेयासौदार्यावीतरसौमति च प्रतीयत एवेति । एकत्र चाव श्रुतम्- "त एतेऽन्त्राः पुण्डाः शवरा: मुनिन्दा मूतिया इत्युदण्या बहवो भवन्तीति" ( ७, ३. ६ ) । तब एते'-इति इदं शब्दव्यवहारादतरेयकालेऽप्यासमिमा जातय इति , 'उदन्त्या.'-इत्युक्ते प्रत्यन्तवामीनोऽनार्या इति च गम्यते । नया पां देगाना मनार्यभूत्वाभिधानादेया मन्त:स्थिताः प्रदेशा एयासन् तदानी मार्यभूमय इति सुवचम् । अनजातयोऽधुना दाक्षिणात्येषु प्रसिहा, पुण्ड इति विदानी 'दीनाजपुर'-इति प्रन- तत्वानुसन्धिसयो पदन्ति , एवं प्रवरपुलिन्दमूतिवाः विध्यगिरि- वासिनो ग्लेच्छजातिविशेपास्वचापि प्रायः प्रसिहा एय। तदेवं न तदाप्येष पार्याव: प्राधा मतिविस्तृत इत्येवाग्माकम् ।। अथ श्रूयते घेतद् विदेघमाधयाख्यानं शतपथै १ का• ३ प्र. ३ मा० १०-१८ क• "विदेघो माथयोऽग्नि बेग्वानरं मुखे बभार ०~~० स इमा: मर्धा नदीरति ददाइ सदानीरत्युत्तराद गिरेमिषति लाए हेव नातिददाह, ताए हम तां पुरा बाधणा न तरम्यनतिदग्धाग्निना बहानरे पति । तत एतईि प्राचीनं बहवो प्राधणाम्तहाश्वतर मियास सावितर मिवास्वदित मग्निना वैधा- नरेगेति । मदु हैतहि क्षेत्रतर मिय संयाप्येतर्षि कोगन- विदेशानां मर्यादा, ते हि माययाः •- म मे मुखातिरपादीति": -मि। एतमादात्यानात् व्या मभिगम्यते, विदेपनामम पिन- जनपदस्थानतिप्राचीनार्थभूतम् । परं न तदापि दचियमगधस्थार्या- दरवं मम्पवं मन्यामाई धयम् ; मननिप्राचीनपातननमहाभाष्य गदिमायांवनितोपि दशिएमगधार मत्यगंवायर्यायलिमनीतः । . ।

·४४ ऐतरेयालोचमम् । - अपोह शतपथै ( १२. ८. ३. ३.) "वधिक, प्रातिपीयः शयाव"-इति श्रवणात पश्चिमन्या तापदण्यासौद वाहीकस्यार्या वर्तव मिति च स्वीकार्यम् । पाणिन्यागमपि आयुधजीविवाधि पर्यादिगणे पठितो वतीक: (पा. सू. ५. ३. ११७.) 1 "कम्बो जामु"-इति ( पा० सू० ४. १. १७५.) कम्बोजनाणच दृश्यते । तभ सिन्धादिगणेऽपि पठितः कम्बोज (या. सू० ४. ३.८३.) । गणपाठोऽपि पाप्पिनिक कल इति सिधान्तितं भगवता पतन लिना ( १. १. २४.) । महाभारतेऽपि वर्णितो काम्बोजवासीको (दो० ५० ११७, १५५ थ०)। अथ भगवता याम्बी नापि “कम्बोजा, कम्बलभीजाः कमनीय भोजा या ; कम्बलः कमनीयो भवति" इति कम्बोजशब्दो निरुता. (२. १.४.)। "मझतय एवेकेप भाष्यन्ते विक्षतय एवे के पु"- इत्याधु का तदुदाहरणाय मोतं चैतत्- "गवतिर्गतिकर्मा कम्बो- वेष भाप्यते विकार मस्यायेंधु भाषन्ते शव इति , दाति लवनार्थ प्राच्येषु , दात्र मुदीच्येषु"-इति (२. १. ३, ४.) । पातन्त्रले महाभाष्ये पस्पशाया मप्येव मेव । अपि तात्र पातश्नले पार्यावर्तस्यास्य चतुस्मीमनिरूपण मय क्वतम् ।- "कः पुनरावत: । प्रागादर्शात् , प्रत्यक् कालक वनात् दक्षिणिन हिमवम्तम् , उत्तरेण पारिपानम्" इति ( २. ४. १०.)। प्रवाह तट्टीकाकारः कय्यर:- "यादमीदय. पर्वत पिरीयाः" इत्येव । “जनपदतदवध्योय (पा० सू० ४.२, १२५.)" -इतिसबस्योदाहरणभूतं यदिद मादक इति पदं लभ्यते , इसो ज्ञायते वस्त्यादर्शनामा कथित सीमपर्वत इति । माध्य माद यादननपर्धत , तत्पदनितितस्तथैवायगर्न, । म पानी . .- , -- ·. कुवत्यःमः ४५ सुनैमानित्युच्यते। म हि शतपथनायागुतश्वेतगिरीव दक्षि- पांशः। एवञ्च यतन्नलिकालेऽपि स एव श्वेतगिरिरवासीदार्या- वर्तस्य पश्चिमसीमेत्यनुमान मपि न स्यादसङ्गतम् । तदानीन्त- नार्यावर्तस्य पूर्वमीमभूतं कालकवनं तु स्यात् धारण्यतः माग- विद्यमानं दक्षिणमगधस्य प्रत्यक स्थितं बकासुर-(बक्सर)-प्रदेशीयं ताड़ कवनम् । पुरासीत् तहि कालयवनाधितम् ; तप्रभृत्येव तस्य कालवनं कालकवनं वेति च नाम सम्पन्नम्। इरिवंशोल्लिखितस्य विष्णुपुराणोक्नस्य च (५.२३. ५.) तस्य कानययनस्य मगध. राजजरामिन्धुमिवत्वेन वर्णनात् कानवनमगधयोः सामीप्यानुमान स्थाच सङ्गतम्। अत एव प्राच्यमगधस्य अनायवासलेनोले खोऽपि तस्यैतस्य पतञ्जलेः सङ्गच्छते। तथाहि-- “हम्मतिः सुराष्ट्रेषु , रंहतिः प्रायमगधेषु ; गमि मेव वार्याः प्रयुञ्जते"-इति (म० भा• परपशा.)। तदेवं तदापि सौराष्ट्रजनपदस्य , तर्थ- दानों पटनेत्यादिप्रसिद्धाना मायमगधीयकुसुमपुरादीनाञ्च प्रार्या- वर्तसीमतो वहिःस्थितिरासीदित्यत्र नास्ति मंगयलेशो पीति । अयान भगवान् मनुस्वाह- "पा समुद्रात – पूर्वादा ममुद्राच पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर विदुर्बुधा;" -इति (२. २२.) । 'नयोः गिर्योः' पूर्वोपात्तयोः हिमवहिन्ध्ययोः । तदित्यं पूर्वापरसमुद्रयाप्येष देशो मनोः सम्मतः । तत्र पूर्व: स्यात् गङ्गासागरमझमः , अपरन्तु गिन्धुसागरसङ्गमः 1 स एप आर्यावा': वधायकप्रदेशो अनबिदेशो मध्यदेशो यनिय देगशेति चतुर्विधवेन वर्णितम्तेन तन्मान्तभूमीनां सच्छभूत्वमुररीकृतच्च । "सरस्वतीपदन्योवनयोर्यदन्तरम् । ते देवनिर्मितं देशं प्रभावत्तं प्रचन । तधा- ·५८ ऐतरेयालोचनम् । कुरुक्षेत्रञ्च मक्याच पञ्चालाः शूरसेनकाः । एष ब्रह्मर्षिदेगो पे ब्रायावादनम्तर: ॥ हिमवद्विन्ध्ययोमध्यं यत् प्राग् विनशनादपि। प्रत्यगेय प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥ कृष्णमारस्तु चरति मगो यव स्वभावत. । सयो यनियो देशो मेच्छदेशस्त्वतः पर"-एति (म० २० १७, १८, २१, २३मो०)। अत्र हि नयावत्-प्रदार्पि-मध्यदेशात 'यजियाः' यन्त्र कार्याई. भूमय एव , तत्र कास्ति विचारणा निर्दिष्टेम्य एभ्यो बहिरपि पार्यायान्तर्गता: सिन्धुमायोरकाम्यादयो देगा अपि यमातुहानाई भूमय इति 'यत्तियदेशाः' उच्चन्ते । एतमामायापदि यहिःस्थिताः "किराता यस्यान्ते , पमिमे यवनाः स्मृताः । আয় বঘিনী वीर! तुरस्काम्वपि चोत्तरे"-इति (धा० पु. १३. ४०), एव- मादिकाः खोरागान तुरस्क-पूर्ववद्रोसरवद्वान्ध्रप्रदेशादयोऽस्यार्या- सत्तस्य प्रान्तभूमयः सर्वाः एव से देशाः ; किनार्यावन्तिर्गता दक्षिणवहारमाच्यमगधादयोऽपि रुणसारमगहीनलेनायनियत्वात् मलेच्छदेशा एव । नत्वतन्तु “तयोरेवान्तरं गियर्यो." इति मनशोः पूर्वस्यां यावत्येव विध्यगिरेः प्रतिस्तावानय यनिय प्रार्यापरी : स्वीकार्य, सत वहिरावितवेपि न त्वति यनियत्व मिति नेपाभूख मेव । प्रत एवागवनकलिङ्गेषु भौराष्ट्रमगधेषु च गमननिषेधः मनाते; सूचितन्वेतत्तव , मनुनय "एतान् विजातयो देवान् मंथयेरन प्रयव्रत."-इति (२. २४.)। 'एतान्' ब्रह्मावतीदीनित्यर्थः । तथे पु देगेषु पुग नामन् बामणा इति प्रवादोऽप्युपपद्येन । एम 1 ·कुवत्य' म ४७ . पि प्रायमगधेषु पटनाप्रभृतिषु, अङ्गप्रदेशेषु भागलपुरादिपु चायत प्रागताः गाकलद्दीपित्राह्मणाः, तथा बड्ने यन्त्र कान्यकुला- दागता एव ब्राणा राढि-वारेन्द्र वैदिका इति स्याता वसन्ति, कलिङ्गसौराष्ट्रयोरम्येवम् । कलिङ्क प्रदेशागम्यत्वं तु पाणिनिस्व तदवार्तिक-तन्महा- भाष्येभ्ययावगम्यत । तथाहि-अस्ति पाणिनेरेक सूत्रं “परोने लिट्" इति (३. २. ११४), अत्र चास्ति कात्यायनवात्तिक मिदम् - "अत्यन्तापनवे च"-इति, लिट् वक्तव्य इति शेषः, उदा- हरपञ्चास्य दर्शितं पतञ्जलिना-"नो कतिज्ञान् लगाम"-इति विकृतं च तत् कोयटेन-- “न केवलं तहेगस्य भोजनादेरपडयो यावत् नद्देशगमनादेरपि"-इत्यादि। एप च कलिङ्गप्रदेशोऽद्ययार्या- वादहिरव मंस्थितो मेदिनीपुरादारभ्य तेलगदेशान्तं यावद विस्तृतः । पुरा आसीदय मुत्कलिङ्ग-मध्यकलिङ्ग-कलिगति विधा विमता इति विकनिङ्गनामा। लिङ्ग नाम तु तत एव समुद्भूतम् , अप्यु किनिन नामत एवोल्कलनाममसिहिरित्याहुरैतिहा- मिकाः। प्रतएव थोचेवे वर्णविचाराभावस्तहोपनिहत्तये चोत्त- रत्र समये केनचिदुत्कालखण्डप्रायनश्चेति सम्भाव्यते । प्रयामरमिहोऽपि प्रायोदिथमध्योति चतुर्विभक्त मार्या- वर्त देशसंस्थान मझोकयत्। तद्यथा--- "अायावत: पुण्यभूमि- मध्य विध्यहिमालयोः" इति (२.१.८.)। तत्र “शरा- वत्यास्त योऽवधेः । देशः प्राग्दक्षिण, प्राय उदीयः पश्चिमोत्तर । प्रत्यन्तो म्लेच्छदेगः यामध्यदेशन मध्यमः इति (२.१.६,७)। प्रामहितो दक्षिणो देश: 'मागदक्षिण., एवं पशिमसहित उसग्देग: 'पथिमोश', अन्तं प्रति गतः 'प्रत्यन्त" मीमान्त-

·ऐतरेयालोचनग।
अत एवोक
प्रदेश इति तदर्थ । नटिश्य ममर मिडकाले 'शरावती-नाम
नोवासीत् मायोदीययो समिति गम्यते ।
काशिकावृत्ती (पा. मू० १ १ ७५ )-
"प्रागदी विभजते हम क्षीरोदके यया।
पिदुपा शब्दसिदार्थ मा न पातु शरावती'-एति ।
,
अथान युरोपीयभ्रातर केचन मम्प्रवदन्ते। यूयते हि ऋक
स हितायाम्- "अनु प्रत्नम्योकमो हुवे"-इति (१ ३०८),
तेनावगम्यते भारम्बनप्रदेशीयार्याणा मादिपुरुषा पास ग्रामीण
पुरा कचिदन्य वैवेति । तमार्याणा मादिनिकेतन मस्यैवामिया
नुगइस्य मध्यभागस्थितयोये लुग्मुिश्तागपर्व तयो पसिमपाई
गताधित्यका भूमि , तत एव भारतीया पारसिका गमण्यादयम
विकीण भारतादिष्विति ।
घय मत्र झूम ,-भारतीययारसिकगमे यादीना मार्य मूलत्वे
नेकजातिमभवत्वन्तु स्यात् स्वीकार्यम् , फिन्सिहीपनिवेशिका वय
मिति नेय मन्तव्य मम्माकम् , स्वदेशमवहान्यादिदोपत्रयप्रमगात
नेपा तम्मतपोषकप्रमाणईत्ना मतिदोवल्याचेति ।
ते वयो दोया हत्येते-नप देशोम्माक परकोऽपि त यथा
भवद्यवनाना मधिकृतोऽद्य च लण्डीयानाम् , तथैव पुगग्नापूर्व
पुरुपैरवन्याननार्यान् विजित्य बनाद गृहीत पति । एतेनालिन्
देशेऽस्माक मूलम्बत्व कदापि नाम्ति , प्रत्युत यथा पूर्व यवनाना
जयनन्य पत्व मन्यन्न मद्य च नराडीयानाम् , तकदाग्माक मपि
वभूवेत्येवेति प्रथमो दोप । तदनु मन्यात एयाम्नाक यहुद्यादीना
मियोपनिवेशवामित्व मिति रितीयो टोप । मार्यानगोधरा

·कुवत्य म. . खावासकटकभूताना मेतद्देशीयमूलस्वत्ववता मनार्याणा मुछेदन- चेति हतीयः। यदि दिपा तम्मत मस्माक मृत मित्यभिमने प्यात् , तोते वयोऽपि दोषा गलेकुठारन्यायेन मतया एव म्युः । न च तथा। प्रत्य त दृश्यते हि न कथित् स्त्रावामभूमेन रङ्गल- भूमिखत्व मपि त्यानु मुसहरी, तइय मिहावित्त चिर मासृष्टे. निचमन्तोऽपि नदिकाप्रबन्नप्रमाण मन्तरा कथहारं नाम पटक स्वख मुत्सृजन्लोडस दोपभाव क्षमामहे १ अपि राजशामगतोऽमामा- वादितो विपुलार्जिनस्पृहासम्ताउनादितो वा ये केचनार्या अनार्याय सदेशाद बहिर्मता श्रीपनिवेशिकत्व मापन्द्रा प्रापद्यते वाद्यापि, अस्तु तेषां क्यास मदोपाय ; अतथाविधाना मम्मा विषये तेषां तथायिधजपनं कायं न नो हृदय ध्यधयेत् १ एवं दुर्वलाना माधानार्याणां प्राणादिमपीड़नेनैवात्पूर्वपुरुषा इइ यासुस्थान मालेभिर इत्यतृत मपि यातायेत, तोप तकलपवादः कथं म भयेद दोपायेति च हृदयद्भिः सुधीभिरेवाकलनीयम् ॥ मन्ति चाय तेषां तन्मापोषका येष्टायनुमानहेतयो लिखिताः, ववेकोऽपि न विचारसह इत्यस्माकम् । तद्यथा- (१) 'एगियानातः प्रोपिता एवार्याः कालेन सर्वत्र यूरोप खशादी बभुः सतवास्तव्या.'-इत्येव मस्येकः प्रयादः, असीय- गम्यने नून मासौदार्याणा मादिवासः प्रथम मैगियाखण्डमध्य- भूभाग इप्ति नेपा तयाविधानुमानस्याबहेरावर्णनम् । अव ग्रूमः- जागतं, म प्रपादस्तेन किम् , तथा स्वीकारपि न भवेदनाक भूम्बत्वनागः; पार्यावळेप्यास्य पंगियाडण्डीयभूभागवार - निरवमितापामाद मिमिवपिपुवादय: 1 सयादि-"त एसेन्धिा पुण्ण गरा: पुनिन्दा भूतिया इत्युदनया मइयो भक्ति गा. .

·ऐतीयालीपनम् । ? मित्रा दस्यूनां भूयिष्ठा:"-इति ऐ० बा० ७. ३. ६ । अत एवं त्वग्दोषदुष्टा भर्नुपरित्यक्षा भविस्ता विदुष्यपालेय ग्रीक्देशीया अपेली देवतेति सम्भाव्यते । तदव ऋ• मं० ८.८१ सूतव्याख्यान परं भाव्यायनन्ना मयं द्रष्टव्यम् । (२) भारतीयपारसिकेलण्डीयादीनां विभिनजातित्वेऽपि भाषासौसादृश्य दरीदृश्यते , विशेषतः मर्यास्खेव भाषासु शीता- नामकविध मेव प्रायः , तम्माचावगम्यते सपा मेवैया मेकवंश प्रभवत्वं शीतप्रधानवामित्वञ्चेति तेषां तादृशानुमानप्रहमी हिलीय- हरापर्यनम् । पन यूम:- शम्त्वेषा मेशवं शम्भयत्वम् , अपि बीधार्यश्व स्यात् पुरासीदेषां सपा मेव हिमप्रधाने वादेगवामि- वन ; तेन किम् ! पीतप्रधान तस्मिन् मुयास्तप्रदेगे हि नया मुल मर्वजाशिमूलार्याणां वासस्वीकारेऽपि कि मतत्रोपपद्यते । उप पद्यत इति चेत् कृतं कल्पनाफस्पितसुदूरजग्मजम्पनयेति । अपि पार- मिपावसामन्यम्य 'पेन्दिदाद'-प्रकरणीयाद्याध्याय 'हरसि'- नामकस्य फम्याभ्युदयमालिनी नगरम्य यद वर्णनं दृश्यते , तयून मतस्य मारस्वतप्रदेशस्येव ; 'मरस्वती'-गदस्यैव हि पारमिफ भाषायां 'हरसि'-व्ययहारगर्वमग्मतः , मिक्षालितय सथा कार महोदयेनापि ( १८५२ ग्व. म. प्या. ५५-५८ पृ.)। (३) नदेय 'पये मता'-प्रत्यय 'वेन्दिदाद-प्रकरणे देगयर्ण मप्रमा 'यन जोनामा कचिमनपदोपि वर्गिसी हग्यते। हिमत प्रधानथ म इति घोनिवि तप । म एप जनपदः पारमिकाना मादिवास्तव्य' म्यान, बीजियते घ तथा : पारमिः। भाग्नीयपामित्रयोदनमममाएप्यात् मायामाग्यात् , पति- पुनव गाया देकप्रभातं वचत गमि ममूमार्या मंत्रा ।

·कुवल्य, म.. । . । वासभूमि: स्यात् म 'ऐर्थनम्वेजो' जनपद इति तत्र रतीय- हेतुवर्णनम्। पत्र वूम.- अस्तु पारसिकाना मार्य पंगसमुत्पन्न- खेनामदायत्वम् , स्याञ्च बीकार्य तेया मादिपुरुषाणा भैर्य नम्- वेजोयासित्वम् , न तथाप्यम्माकं तद्देशमूलत्वं भवेदुररीकार्यम् ; रानानादिभिरमद्देगतो विताड़िताना तदादिपुरापमानाणा सथात्व- सम्भवात् । एकवगाभवाना मपि हि पूर्वपुरुषाणा नानाईगुतो नानादेगयासित्वं सम्भवत्येय , मम्भवति च तत्र केषाञ्चित् सदेश- वामित्व मपीति सुवच मेव । पपि वा राजतरङ्गिणीवर्णितः 'पार्या- गया'-देग एव 'ऐर्यनम्वेजो'-इति पारसिकनामभागासीत् , स च स्यात् पाश्चिदार्याणां वामभूमिः , पारमियानापा तेभ्य एवोत्पत्तिः स्वीकार्येति सर्य मवदातम्। स च देश. काश्मीरा- दुसरो हिमप्रधानोऽध्यार्यावान्तर्गत एव । तथाहि- "तुपारवर्ष हुनेमामकाण्इनिपातिभिः । पार्याणकाभिधे देगे विप क्षेधिचिरे" इति (४. २६७.) । यस्तस ऐर्यनम्वेजोनाम नगरं नाय कचिदपि नान्युप- लभ्यरी, पुरा हामीत् तश विद्यमानरोत्यपि नाद्य यावर सुनिर्णी सम् ; तदनं पुष्पपर्यालोचनयेति । (४) पम्ति चेय मपि प्रपाद. - ग्रीकोमकजाति-पूर्वपुरयाः पूर्वोतम्गतः प्रोपिता रतान्यादी न्ययारमुरिति । म एप प्रवाद- मतदय महोत, यदि नामासियासण्डम्य मध्यभूमिरवतया माद्या णा नितन मन्येतति सत्र पसुर्य हे तुवर्णनम् । पव यूम.- पूग्यर्गिस. सवामयादिप्रदिगोपीतात्यादिभ्यः पिरिपूपंगम एवंन्यसम्तायादोपपतिगमय ममामयति। १५) नियाराग्भागस्य पवितसगनेम नीकानीमा. - ·ऐतरेखालोचनम। वितवेन वर्गरूपत्वेन चेदानीन्तनाना मार्याणा स्वीकारात् तादृश स्थानस्यैतदादिपुरुषाणा वासभूख सम्भाव्यत इति तत्र पञ्चमहेतुवर्ण नम् । अत्र ब्रूम-हिमवदक्षिणभागस्था धार्या तपसाधनादिक चिकीर्षवविर मेव हिमवदुत्तरभाग गया शतकत्या भवन्ति, इत एव तस्य पविवतमरवेन वर्णनम् , न खादिपिटवासनिवन्धन मिति। लोकातीतमहिमान्वितत्वन्तु उत्सराणा कुरूणा मजेयत्वादियषणत एव । हिमव पृष्ठस्य स्वर्गरूपत्व सु पौराणिकम , उत्तरराष्ट्रमाव तद्दीजम्। सदिद स्मुट प्रतिपादयिष्यामोऽष्टमै , इइ चोत्तरत किञ्चिदिति । (६) श्रूयते हि कौषीतकमाधागे – “उदीच्या दिशि प्रज्ञात तरा धागुद्यते, उदश्च उ एव यन्ति वाच शिक्षित , यो वा तत भागष्कृति , तस्य वा शयूपन्ति इति इ रमाईया हि वाचो दिया प्रजाता'-इति (१७६)। तदेव कोपीतकनगाह्मणपन्य प्रय तुराचार्य स्य हिमवद्दक्षिणखण्डस्थरवेऽपि तदादिपुरुषाणा हिम वदुत्तरपएडवासिखेनैपोत्तरदिकति सद्भात इति तन पष्ठ हेगवर्णनग । अत्र घूम -- ऐतरेये च बामणे समानातदार्थका शि ऐतरेयकाले कुरुपच्चालगिविमोवीराणां मध्यदेशव पूर्य वर्णितम् ( ४२ पृ.)। मध्य देशापेक्षयोद्याननगरम्योत्तरत्व सर्वे यमुपद्भिगन्तव्य मेव । एष एवोद्यानदेयो राजतरङ्गिण्या मज्जा नक इत्युस तस्याण विद्यानिवासत्वेन मनुतिरन्यबापि। स एप फारमीरमविहित उद्याननामजनपदोवेटो विद्यानिलय इति कय धावेम हिमवताऽप्युत्तर मिति । (७) प्यूयते दि... 'तोक पुष्येम तनय गत हिमा"-ति (चर• म. १ ९ ८४ ) प्राशीमन्त । तदत्र विवेचनीयम , .

·कुवत्यःमः। , हिमत्ततोऽन्दपरिगणनं तु तत्रैवोपपद्येत , यत्र प्रदेशे हिमप्रपात- स्थातिगयं विद्यते सदेव ; नात्र तयोपलभ्यते ; अपि वासिया- मध्यभूमागस्यो वेलु सागमु गतागपर्वतयोरन्तरालप्रदेशस्तु नूनं नाश इति तेषां तव प्रबन्लोऽयं हेतुः सप्तमः । अव ब्रूमः- "यदि हि हिम वाचिहिमणब्देनारदपरिगणनयवणात् हिमगदस्यान्दवाचि- खेन व्यवहारादा स्यादन्यू पुरुषाणां हिम प्रधानदेशवासिलानु- मानम् , तहि गरहतुवाचिगरच्छन्देनाब्दपरिगणनयवणात् शर. छम्दस्याम्दयाचित्वेन व्यवहाराहा किं न स्यात् नेपा गरतप्रधान- देशवासिवानुमानम् ! अम्ति तथापि यवर्ण बहुवेव । तद्यथा- "तिम्रो यदन्ने भरदस्त्वा मिद"-इति • सं० १. १२. ७२ । “गत मिब्रु गरदी अन्ति देवा:"-इति ऋ० सं० १. १४. ६० । "गतं नोरास गरदो०- यामायूएपि" '-ऋ.सं.२.३.२७॥ "प गतं शरदो जीवसे धाः" इति ऋ० मं० ३.३.३५ । "पति शतिगरदः शतम्" इति च ऋ० मं० १०.८६.३८ । घातम्वार्याणां न कदापि हिमर्नुमाद्रभीगीक स्व मामीत् , न च कदापि शरस्तुमात्रभोगीकम्त्वम् ; अपि नाम “गर- पता पस्या मापधयो मन्ति , गीर्णा बाप इति या"-इति याम्को त्ये: (४. ४.४.), पासि हिनस्ति माणिनः इति गरछप- व्युत्पत्या गरहतारम्बास्थ्यकारिख मासौदार्याचार्य मम्मत मिति तस्थळ्रदान्यत्व ममानि नरिशि पतीयसे । मति चयं तस्मादा- साययपले, धिमौरपदायवयवत्वं सतरां मुम्प यम् । अत एवाद गपानामगन गरना दहिमगम्दयोरन्यतरम्य प्रयोगो बहुत यूयते है, माछी च सयोः यदयोरिपा यादवाषित्व मपीति । (८) पविययने-"सारं गिरि मनि दुष्ाव"-उति (गत. 3 ·५४ ऐतरेयानोचनम्। - मा. १८१)। 'उत्तर गिरि हिमालयम् 'अति' प्रतिसम्म उमर 'दुद्रा' गुप्तगमन कृतवानिति च तस्य तत्सम्यतोऽर्य । तदमादपि पचगाव हिमालय मुप्तचर इहागमन सुष्यका मिति तया तागानुमानाष्टमो हेतु । अव ब्रूम तस्या तेराद्यन्तपर्या लोचनया अतिशब्दार्यानोचनया चैतविपरीत एवार्थ प्रतीयते । तथाहि-"मंत्रीघ उत्थित नाय मापैदे। तस मल्य उपन्या पुभवे । तस्य शृङ्गन व पाग प्रति मुमोच। तेनंत मुत्तर गिरि मति दुद्राव। स होवाच । अषीपर वै त्वा । इक्षे नाव प्रतिबनीप्त । त तत्वा मा गिरी सन्त मुदक मन्ती सीत् । यावद्यावदुदक समवायात् तायत्तावदन्ववतपासीति । स ह तावत्तावदन्वयसस तदप्येतदेवोतरस्य गिरेमनोरन्ववमपणम्' इति पूण तच्छतपथ वचनग। तदेतत्पर्यालीवनया गम्यते- कदाप्येकदा सम्भूताटा जलप्लावने मरदेवार्यावर्तीयममुद्रादुस्थितस्य जन्तीघस्य हिमालय शृङ्गाधिरोहणम् , उपशान्ते च तदुपये तत क्रमादभिसर्पणञ्चेत्ये वेति सत्यमतानुकूले वैपा युति । अत एव 'अतिदुद्राव' इति पदस्य अधिजगाम'-इत्यर्थ शतस्तदायक्वता हरिस्वामिना। वेदार्यनि यायेव यास्कप्रणीते नियते त्वभिपूजिताय तिशब्दो निर्णत: 'अति सु इत्यभिपूजित -इति (१ १ ५)। 'अतिधन '-इति , 'सवाहाण'-इति च तदुदाहरणदयम् ! प्रति शयोऽप्यथोऽप्यस्यनेयास्त्रीय । अत एव 'अतिमृत्यु मेप्ति'-इत्यादी ( श्वेता. उ०६ १५ ) अतिशयोऽर्थ एव प्रतीयते, नोल हानार्ध । "अतिरतिकमणे च इति पाणिनिसूत्रस्य (१ ४ ५० ) व्याख्याया शाहैव जागे ट्रसरस्वती- “अतिक्रमण मचिताधिक स्यानुठानम -इति। मलता प्रतेरमानाथत्व स्वीकारेऽपि हिमा ·कुखत्य' म. सयोसरवासिना तेपा दृष्याम्य हिमालयस्य उत्तरगिरिवं कयं मम्भवेनामेति च तैरेव विचारणीय स्वय मिति दिक् ॥ ? एव मम्मत्पूर्यपुरुषाः पवामन पुरा सुमेरुमदेशवामिन एपेति मालसिद्धान्तोऽपि वानसिद्धान्तः । धादि-- उत्तरमरुप्रदेश एवास्मरपूर्वपुमपाणा माद्यार्याणा मामीद वास्तव्यभूरिति प्रमाणयितुं तेन निष्प्रमाणोऽपि वागाडम्बरो बह- पन्यम्तः ; तब तु प्रमाणपरतन्ताणा मौन मेय थेयः ; ततो यानि तु अतिवचनादीनि प्रमाणवेनोपन्य स्तानि, तवेद प्रथमं मन्यामहे पयम्- "मी य ऋचा निहितास उच्चा मतं ददृ कुचिद दिवेयु । अदम्यानि वरुणस्य व्रतानि , विवाफमचन्द्रमा नल मेति"-दति ऋ. १.२४.१०। प्यादयेपोऽयस्तरसम्मत:--'अमी' 'ये' 'ऋक्षाः' मतपय. 'उच्चा' उ गिर प्रदेगे 'निहिताम.' म्यापिता, सृष्टिकर्ष ति शेय. । से 'ना रात्री 'दर" दृश्यम्से, 'दिया' 'कुहचिस्' 'ईयु' गन्छेयु , न दृप्यन्त रति यावत् । चन्द्रमा.' अपि 'नागम्' एवं 'विचाकगत्' प्र. दीप्यमान 'एति' ग्यत इति भाव। सदेवमादीनि 'वरुप रा. 'पदस्थानि' कय मध्यविनाग्यानि 'प्रतानि कर्माणि, सेयानीति । एयच गिर.मदेगे मापिमण्डलायम्यानं गम्यते , तश सुमरायेवोप पधरी ; पत एतान्द्रणा माशायपि मामीत् पुरा नवेया भागत नदभिमाया यपना यूम'-- गफमते हा इति पदे मया मैव मनतातो पहप मिटम् ( नि० ३.२०); मपा मेष यो गवादेव घोसमानत्याग गुमनकात एक पास - ·ऐतरेयालोचनम् । यास्तस्य तमतम्। अपि सुमेरप्रदेशतो नक्षत्राणि उच्चै म्य मानानि, इतोऽपि उमेरेव दृश्यमानानि, कुमरुतोऽपि तानि उझै- रेव दृश्यमानानीति नेपा मुञ्चेठल सर्वत्र प्रत्य चम् , किं सुमेरुत एव । न ह्यु झैःपदेन मस्तकोपरि वर्तमान भ्राम्यमानं वा गम्यते । या येत शतपयग्रामणे (२. १. २, ४.) पक्षशय्द सप्तर्षिवाचको ऽपि श्रुत इति ; तत्रापि नो न क्षतिः। “उत्तरम् , उधततरम्" -इत्यादिनस्तवचनात् ( २. ३.२ ) उच्चैष्ट्वनिबन्धन मेवोत्तरनाम व्यपदेश इत्यवगमात् उच्चरित्यस्यैह सप्तर्षिपचे उत्तरस्या मित्येवार्थ: पर्यवस्यति ; युतञ्च तथा तवैव शतपथै तदनुपदम्-- "उत्तरा हि सप्तर्षय उद्यन्ति" इति। वस्तुत एष मन्त्री वरुण विज्ञामपरस्ततो वरुणकर्मपरिचायक एव प्रधानत ; तदस्माद यरुग्णपदार्यवोधाच विलीयत एवैतद् वालविजृम्भितं ममन्तात् । तथाहि- "विवरुण'"-धतिश्रुतेः (ऐ. बा० ४..२. ४. ) वरु एण्य रात्रिदेवत्वम् , निघण्टी हादशा दित्यनामोपकमे यरुणशब्दपाठात सूर्यविशेषत्वञ्च , "येना पावक चशमा०-०पश्यन् जन्मानि सूर्य"-इलिस्खोदाहतश्रुतियाग्यानेन भगवता यासोनापि हि प्रतिपादितन नदेव (१३. ३.८.); एवं हिरात्रिकालिकोऽध स्य सूर्य एय वरुण इति प्रतिपद्यते । एवं वरुषार्थम्वीकारे पोपपद्यते वरुणराजकर्तृकः सापिंप्रभृतीना चन्द्रमसच प्रकाम। परं न तद वचः मनछते महादेश वासिनाम् , तव सूर्यविगेपस्य वरुणस्य तदध म्यत्वेन चन्द्रमा- भभतीना प्रकाशकारवामम्भवात् ; प्रत्युत आर्यावर्तवामिना मैव मनच्छते। तदित्य मेपोऽपि मन्नोममतपीपक एवं न ति सुधीभिरेवाफाननीयम् ।

·सावत्यः स. महितीयामान मप्येव मेव । तथाहि- अन्त्येक मटादशञ्चं सूर्यस्तुग्राम मूलम् (० सं० १०.८८.)। तम्य द्वितीयस्था ऋचः प्रथमाईच एप:- "म सूर्य: पर्युरू वरांस्येन्द्रा वहत्याद्रथ्येव चक्रा"-इति । इम मेव मम्बांग मदलम्या सुमेरोराधा-वासभुत्वं प्रमाणयितुं चेष्टितं तेन । तदुक्तम्-- मस्तकोपरि रथचक्रा- कारण नक्षत्राणां नम तवत्याना मेव सम्भवतीति । वस्तुत स्तनमन्त्रस्य व्याख्यानालोचनतो न तादृप्रतछायापि गम्यते ; प्रत्युत तन्मतविपरीतं यत् सत्यं तदेव प्रमाणितं भवति। तद्यथा -'इन्द्रः' परमैश्वर्यादिगुणयुताः 'म.' 'सूर्य.' 'तरू' उरी विस्तीर्णान्तरिचे 'वरांमि' पृथिव्यादिग्रहोपग्रहमण्डलानि 'पाव हत्यात्' सदेव पावर्तयति। तत्र दृष्टान्तः-रच्या चक्रा दव' यथा अन मध्यस्यः मन् रथसम्बन्धीनि चक्काणि भ्रामयति , इत स्तनोविक्षिप्तपतनतम्तानि रचयति च, तहदिति । एतेन मध्यस्थित सूर्याकर्प पतितः सर्वेषां ग्रहोपग्रहाणा मितस्तनोविचितपतन राहित्यं ममगाश्चेति विज्ञान मुपदिष्टं भवति । बालमते त तेषा मम्तकोपरि सूर्यस्याविद्यमानवादक्षरूपवेन सूर्यस्य मध्यस्थितित्वं सायं मगच्छेतेति पक्षपातशून्याः मुधिय एव विभावयन्तु । सुन्या मपि शुत महरूपेण सूर्यस्य स्थितिवर्णनं तदुनरत- “यो प्रक्षेपिव चझिया शचीभिर् विश्व तम्तम्भ पृथिवी मुत थाम्" इति । धम्यार्थः । -'य:' भू. 'शचीमि:' पाकर्षणक्रियाभिः 'पृथिवीम्' बनी:स्थितां भूमिम् , ग्रहमण्डननिमाभागगता मिति भाव' : 'उस' पपि 'दाम' पोचे.स्थिता मुतां शुस्थाम् , प्रहमानो . ८ ·ऐतरेयालोचनम् । भागगता मिति भाव , 'विश्व' सर्वत 'तस्तम्भ' स्तमान वर्तते । तस्तरोति “छन्दसि ला लुइलिट" इति सार्वकालिको लिट। तादृगस्तम्भनेन ग्रहाणा मितस्तत पतनजन्य कक्षाच्यवन वारित भवति। अत्र दृष्टान्त – “अत्रेणेव चक्रिया" इति । 'चक्रिया' चद्रिायो , चक्रगती निमोईमान्ती यथा 'अक्षण' स्तब्धी दृश्यते लोके , राइदिति । तत्तृतीयप्रमाणन्तु स्वसिद्धान्ताघात मैव न सहते, किम्युन सत्य सिद्धान्ताघातम् । तथाहि- यदिद थूयने साविधसोमयागेषु अग्निष्टोमादिषु प्रातरनुवाकविधावैतरेयक- "मात म त देवेन्यो इन्वनवीत्" इत्यादि (२ २ ५)। एतया शुत्या प्रातरनाक पाठस्य प्रातरेव कालो व्यतीशत । ततस्तदुत्चरन प्रातरनुवाका मयाविधी श्रूयते- 'महस मनूय स्वर्गकामस्य'--इत्यादि पक्षान्तरत्वेन । म एप सहस्रर्चा पाठपक्ष प्रात काले कथ मिहावित्ने सङ्गच्छति । सुमेरुपदेशे तु सङ्गच्छते , तत्रोपमी माम इयव्यापित्वात् । तदित्य मुपसि महसओना पाठविधान गमयत्ये वाद्यार्याणा दीर्घोपसे समेरो तदानी मामीद वास इति । अत्र धूम -नेप प्रातरनुवाकविधि कचिकमहिताया हत अपि भूयते ब्राह्मण त्वेतरेयकादी, ता कि मिद मेतरेयादिक मपि तवैव प्रोम । तथा स्वीकार यदिद थूयतेऽवेतरेये “धुवाया मध्य माया प्रतिक्षाया दिगि ये के च कुरुपश्चानाना राजान' -इत्यादि (३८पृ. २४५.), तत् कय सङ्गच्छेत । किञ्च यदि प्रातरतुवाक पाठस्य कालो दिमासामको मन्येत, तदि प्रातमवनमाम्य दिन यवनटतीयसपनामा काला कोट्टया मस्त था । मवसरमफालय कीग , इत्यादि च तेन निम्पणीय मैव । प्रथापग्म 1 यति , ·कुवत्व. म. M दीपिसे सुमेरावेव प्रातरनवाकपाठसम्भव इति मन्येत , तर्हि युधिष्ठिरादिभिर्वाजिरावान्तरार्यावर्त्तवासिभिरनुष्ठितेवाडमेधादिषु प्रातरनुवाकाना पाठो न वभूवेति किं मन्तव्यम् । अन्यच्च ; यथा सहस्रवार्षिकसत्रस्यासम्मवता मालक्ष्य मीमा- साया मधिकरण मेक मारचितम् , तथैवेहोपसि सहस्रसझमाकाना मृचा पाठो समाव इति किं नाव विचारित मित्यपि विचार्य मेवेति। वस्तुतस्तु “महति रानवा अनूय' पुरा शनिवादात्" इत्येव विधि'। 'रात्रा" पूर्व स्यौपवसथ्यास्यस्य दिनस्य अग्निष्टोमीयपश्न नुष्ठानयुक्तस्य या रात्रिः तस्या रावेः सम्बन्धिनि शेपे 'महति' अवतिष्ठमाने सति प्रातरनुवाकाख्याना मृचा पाठ प्रारब्धव्य 'शकुनिवादात्' शकुनयः पक्षिणः , ने यस्मिनुषःकाले प्रवृध्य वदन्ति धनि कुर्वन्ति , ततः 'पुरा' पूर्व मेव तत्पाठ समाप्य इत्यर्थ । प्रवाह सायण'--- - "एकदुन मवति , यस्मिन् काले प्रारब्ध' प्रातरनुवाक' तममोपघातात् पुरैव ममापयितुं शक्य : स्यात् सदा प्रारब्धव्यः" इति (२.२ ५.)। अवश्यपाठ्य प्रातरनुवाकस्य सध्या त्वेकविशतिरेव (ऐ० वा० २ २.६.), काम्यपाव्यस्य तु गतादिका सहस्रान्ता। तदनावण्यपाव्याना मृचा पाठातु प्रातरेव नून मम्मद्यत इति प्रातरनुवाकनामकरण सुपपद्यते। काम्यपाठ्याना शतादीना मृचा पाठस्तत्रोपस्यसम्भव इत्येव तं तत तदुत्तरम्- "अपरिमित मनूच्यम्" इति (२. २. ५.)। “गत भहस्र मित्यादि मद्भापरिमाण परित्यज्य मध्यराबादूई मुपक्रम्य सूर्योदयात् प्राचीनकाले यायतोग्नुवक्त गतिरस्ति तावतीरनुयात्"-ति च नव मायभायम् । बातम्वस्ति न प्रासग्नुवाकस्य मर्वदिपायव उति

·-
ऐतरेयालोचनम् ।
"उदित प्रादित्ये प्रातरनुयाक मनुब्रूयात् ; सर्व ोवैतदहदिवाकीव
भयति" इति (ऐ० प्रा० ४. ३. ४.)। काम्ये बहुमहाकच्चा
पाठपधे एतदेव स्याकरणम् ; नित्ययाव्याना प्रामरनुवाकी
मत्यल्पसङ्ख्यात्वेन प्रातःपाठस्य अवश्यम्भादित्वात् मातरनुवास इति
नामधेयस्यान्वथतापि नानुपपन्नेति सर्व मत्रदातम् ।
उपोदीधव श्रवणपरं तदीयचतुर्थप्रमाण मन्यकिञ्चित्करम् ।
तथाहि- “स क्षप. परिपस्त्रगे"-इति (० सं० ८.४१. ३.)
भन्ने थ्यो "तस्य येनौरनु प्रत मुपस्तिस्रो प्रवर्डयनमन्ताम्" इति ।
तदिह उपस्तित्वश्रवणात् दीर्घत्व गम्यते, सच समेरावेष सङ्गच्छत
इति तदीयम् । तलतमियह वरणविमानोपदेशके मन्ने नीपम
स्तित्व मभिहितम् . प्रत्युन 'तस्य' परुषस्य 'प्रतम्' वार्म अनु'-
सत्य 'उप.' कालः 'तिस वेनी.' विविधाः जरायुजाजरायुजी.
द्विज्जा: 'वेनी.' प्रजा. 'अईयत्' पईयति इत्येवोपदिष्टम् ।
अन्यत्रान्यत्र च "प्रजा इ तिम्रो प्रत्वाय मौयु."-इत्यादी ( ऋ०
मं८.१.१. १४.) प्रजाना विविधवं शुत मेवेति दृश्यम !
'श्रवईयत् + नभन्ताम्-इतिपदयमन्धिजन्यम् अवर्ड यत्रभन्ता मिति
रूपम् ; अपिग व्यत्ययकतं बहुवचनम् ।
उपसो दीवत्व प्रमाणाय नेग यदिय मृगुटाहता- "फियात्या
यत् समया भवति"-इति (म० १.११३, १७.), सेपा घोविज्ञान
सुशान्तर्गता उपसोऽनलवं येदयति, न तु प्रादेशिफीर्घत्वम् ।
तथोपसः पविभागलाप्चानन दोधलं सूचयितु तम्य यत्
नैसिरीयानुवाकस्योदरणम् (म० ७. २. २०.), सदणि निरर्थशम् ,
तागविभागस्थानावत्तऽप्यस्यु पयोग इति
कि वेद मपि विश्यम् ,- सुमेरुमदेशीयो दीर्घ
।

·कुवत्य स.
.
.
.
कि मायावसंवामिना मरमाक दृध्या प्रतिपाद्यते , उत तत्रत्याना
मिति। इहत्याना मिति चेत् , तेन क्थ सिध्येत् तत्राद्यार्याणा
बास १ अथ तबाधाना तादृशमन्वशत्त्व प्रमेय मिति चेव ,
तदपि
नोपपद्यते , दीवत्व धापेक्षिक भवतीति न तत उपोऽन्तरदर्शन
विरहादपि सङ्गच्छसे । तत कि मेतेन उपोदीवत्वाकाशकमन्वा-
न्वेषणेनेति धीपणावता तेनैव स्वय विवेच्य मिति ॥
यदिद श्रूयते--- “तानीदहानि पहुनान्यासन् या प्राचीन
मुदिता सूर्यस्य"-इति (ऋ० म. ७ ७६ ३ ), तदित खलू
पस कतिदिनप्यापिल गम्यते स्फुट मिति तेषा माद्यार्याणा
सुमैयासित्वे पञ्चम प्रमाण मित्याह । अम्मा का तु नाथ श्रुतौ तिन्न
कोद्भावित मर्यतिलक प्रतीयते , प्रतीयते तु अन्ना मानन्त्यम् ,
नदिहापश्येमुपीमन्तो भूमिदेवा एव प्रमाणम् ॥
उप शब्दस्यागकत्र बहुवचनान्तप्रयोगोऽप्यतास्यक प्रमाएम् ,
तदिद पष्ठ स्यात् ।
तद्यथा तैसिरीयत्रामाणे मन्त्र
"वमा एव ता उपसो या प्रथमा व्योच्छन् ।
ता देव्य कुर्षते पञ्चरूपा। शश्वतीनवज्यन्ति ।
न गमन्त्यन्तम्" इति (२ ५ ६ १३ )।
तवनम्तत्प्रदर्शिती ोष मन्त्र पुनर्जन्म विषयो न तूपमो दध्य
मावेदयति , तत् पश्यत्वेनत्पूर्वमन्त्रावती-
'पूर्व देवा अपरेशानुपम्यनन्ममि । जन्मान्यवर प्रगणि।
वेदानि देवा अय मनीति माम् ।
अहर हित्वा गरीर नरम परम्तात्"-इत्येक ,
प्रथापर - "प्राणापानी धनु योबम् । वाच मनमि सम्भृताम् ।
हिचा गरीर जरम परम्तात् । का भूति भूति वय मनप यहे"

·-
ऐतरेयालोचनम् ।
"उदित मादित्ये प्रातरनुयाक मनुब्रूयात् , सर्व होवैतदहदिवाकीय
भवति"-इति (ऐ० प्रा० ४ ३. ४.)। काम्ये बहुमझाकचा
पाठपके एतदेव त्याकरणम् ; नित्यपाठ्याना प्रामरतुवाका
मत्यल्पसयालेन प्रात.पाठस्य अवश्यम्भाविलात् मातरनुयाक इति
नामधेयस्यान्वधतापि नानुपपन्नेति सर्व मवदातम् ॥
उपोदीर्घवश्रवणपर तदीयचतुर्थप्रमाण मन्यकिञ्चित्करम् ।
नयाहि- "स आप परिपत्र-"-इति (ऋ० स० ८.०१. ३.)
मन्ने यूयते "तस्य वेनीरनु व्रत मुपस्तिस्रो अवईयत्रभन्ताम्" इति ।
तदिह उपसस्तित्व श्रवण दीव गम्यते, तच शुमेरावेध सद्न करत
इति तदीयम्। तत्वतस्विर वरुणविमानोपदेशक मन्ने नोपम
स्वित्व मभिहितम् , प्रत्युत तस्य' वरुणस्य 'प्रतम्' कर्म 'अनु'-
त्य 'उप' काल. 'विस वेनी.' त्रिविधा जरायुजाजरायुजी-
हिज्जना: 'वनी.' प्रजा 'अईयत्' वईयति इत्येवोपदिष्टम् ।
अन्यवान्यत्र च "प्रजा हतिस्रो अत्वाय मीयु"-इत्यादी (क.
सं ८.१.१.१४.) प्रजागा विविधत्वं गुत मेवेति द्रष्टव्यम ।
'अवयत् + नभन्ताम्-इतिपदद्दयसन्धिजन्यम् अपईयत्रभन्ता मिति
अपिमा व्यत्ययकृत बहुवचनम् ।
उपसो दोधवप्रमाणाय सेग यदिय भृगुदाहता- “कियात्या
यत् समया भयनि"-इति (स. १,११३. १७.), मैया उपोविज्ञान
सूनान्तर्गता उपसोऽननवं ये दयति, न त प्रादेशिपाटीघ लम् ।
तथोयमः पविभागवाख्यानन दोघवं सूचयितु तम्य यन्
गिरीयानुवाकस्यौहरणम् (म० ७. २. २०.), तदपि नायकम ,
नाविभागवानार्यावर्त ऽप्यस्यु पयोग इति ।
किश्वेद मपि वियेयम् ,सुमेरुप्रदेशीयोनी दीर्घन्व
रूपम् ,

·জি দ্যালয়ছিল মান্না , ,
मिति । इइत्याना मिति चेत , तेन कमिवंत-मरर
বা: ? অয় সরানা নাম দিব ,
নীয়; বীর্য বন্ধি মুদ্রণীনি ও রর লো-
বিবি ! ন জি নন তাহলে
বনি ছায়ানা নয় দুই দ্বিস্থ চিনি
এবি সুর্য--“নাৰ্নীতি ব্যাঙ মা ন
সুবিনা ভুয়”-বি ( ৩, }, নন:
ছে: বিবিভিন্ন গন সূ কিনি নয় মায়শা
বিস্তাৰি অম্ব ন্যণ দিকে। মুম্বাই বু ও সুবি
স্বাস্লাভিন নিন দা , মাখন এ গান;
মৰিদ্বাৰামলা দুনিয়া রে লাশ
বস্থার অবনতিল্লা না ,
নবিষ্ট প য়া। নয়া ঘিন্না ল~
“না দুঃ না না থা: স্বরা ইচ্ছ।
না : স্কুৰ ধ্ব। পলি ।
বামন-সি ২, ৪, }
কাৱাৰি থ দ ধনকৰি বৃদষ্টা
মাধহয়নি; নকু মৰমাৰী--
“নুষ বা অজাম্বুঝমি:। স্কাই:u্যাণ।
হৰি য়া য় দীনি মা।
শঃ হিনা মীম ল বা”
-হৃ: ,
অয়াত:~“বাৰী পৃ: শ্রীম্। রাম্ব সম্বি দানা।
হিলা গৰীৰ ভ্ৰাম: স্কোর। গা মুনি দুরি ভগ্ন মৰান্ত”

·६२ ऐतरेयासोचनम्। -इत्यतस्ततीय एवैप य पूर्व प्रदर्शित । तथा च पूर्वजन्मनि दृष्टा एयेमा उपस इत्येव तत्फलितार्थ सम्पद्यते। एवञ्चन कध मप्येष मन्त्र सुमेरप्रदेगीयोपसो बहुदिनव्यापिले प्रमाण भवितु मईतोति स्फुटम् । किञ्च तवत्योपसो बहुदिनण्यापित्व तवत्याना कथ भवेदधिगन्तव्य मित्यपि विचार्य मेव । यदप्युक्त सूर्यस्य उपसय सुमेरुतो दक्षिणेदयदना देव "पुत्र थरति दक्षिणाया ( ऋ० म० ३ ५८. १ )"-इति दक्षिणापुत्रत्व व्यपदेयोऽपीति। तचैतत् सप्तम प्रमाण मपि मनमानस्य यह मानटणावलम्बन मिवाकिञ्चिकरम् । उत्तर - आईस्य सूर्य , दक्षिण = अध स्था पृथिवी , इत्येव मर्वत्र नेयम्। समर . वासिना तु वेय दिगम्माक पचिमा , मैव स्याद दक्षिणा , यस्या दिशि सूर्योदयम्त स्था एव प्रामानियमात् । पुर , पुरस्तात्, पाक , पूर्वल्यभिवार्या , सूर्योदयामानिबन्धन एवान भवत्यम्माक दिग् व्यवहार प्रामत्यगुदगर्वागितीति। प्रतिसिद्ध ( ऐ० वा. १ २३ ) युक्तिगम्यञ्चेतत कि तेन म्यमतप्रतिपादनम्यप्रतया विस्मृत मिति विचारयन्त धीमन्त एव । अहो चित्र मिदम् । “सप्तर्षिहस्तापचितावगेपानधोपियसान्" -इति कुमारसम्भवल्लोकोऽपि नेन स्वमतप्रमाणवेनोपन्यम्त , तत् कि मद्ययुगीयम्य “अम्त्युत्तरम्या दिशि देवतात्मा हिमानयो नाम नगाधिराज"-इतिवादिन कानिदामस्यापि सुमेरुग्यत्व मन्तव्यम् । तदिद तदीय मष्टम प्रमाण मम्मानतीव विमापयती त्यत्र मौनावलम्बन मेव येय । "दीर्घतमा मामय" इत्येनगुनी 'टोघेतमा'-ति मन पद मपि स्वमतप्रमाग्य ममानि तन। तदिद तदीय नवम , ·कुतत्व: म. ३ पव पिवयानम् , अपि अन्तरिक्षस्थं यमनामवायुविगेयाधिकृत चन्द्रलोक मपरं वा तत्मविहितं पिलोक त्यहास्यूलदेहा अनि- रादिमहाया गच्छन्ति येन, स एव मार्ग: पिटयानाख्यः । तिलको. दाहतमन्नाम्याचैव मेव बुद्धाते । तत्र प्रयम एप:- "अतारिया तमसस्सार मस्य प्रति वा स्तोमो अखिनावधायि । एह यातं पथिभिर्देवयाने विद्यामिपं जन जोरदागम्" इति ऋ० सं० १. १८३.६। पस्यार्थ:- हे 'अश्विनी' प्रातरुद्यमानप्रवमयुग्मदेवी। 'देय- यानेः पथिभिः' युस्थैः स्वमार्गः 'दह' पृथिन्याम् 'पायातम्' उद- यताम् । तथा चेह युवयोदयात् 'अस्य तमस.' राविजन्यान्ध- कारस्य 'पारम्' पर्यन्तम् 'अतारिम' उत्तीणः स्मः । ' 'वां प्रति' 'स्तोम.' कृतज्ञतासूचकं स्तोत्रम् अस्माभिः 'अधायि'। 'इपम्' अन्नम् , 'जन' मनोबलम् , 'जीरदानु' जरान्तय्यापिनं सुदीर्घ जीवनम्न 'विद्याम' लभेम, वय मिति। एवञ्चाग्मिनोरुदयकाले जायतः स्तोबगानं कुर्वतोवादीनि अवश्यम्भावीनीति समय- स्तया कर्तव्य मित्युपदेगः फनितः । अथापर: ऋ० सं० १, २, १८ पूर्वाई- "परं मृत्यो अनु परेहि पन्यां यस्ते स्त्र इतरी देवयानात्" इति । अस्याय:--- हे 'मृत्यो।' 'ते' 'देवयानात् इतरः यः वः' पन्या:, '' 'पन्या' पन्यानम् 'अनु'-सत्य 'परेहि' इति । अब मृत्यु माध्यमिको वायुविशेषः, आन्तरियो मार्ग एव पिटयानास्य- मतस्य सकीयः। यथा भूम्याना मग्निः राजा, शुस्थानां सूर्यः, तयेव मध्यम्याना पितृणां मृत्युर्यमो या गर्जति । यायजूकाना म्वगंगामिना पितृष्णा मचिगदिमाहाय्येन पिल्यान मेव गापम् । . . ८.

·ऐतरेयालोचनम् . "मा न इन्दो शतम्बिनम" इति च . सं.१,६७। घस्तुतस्त्वेवमादिषु स्वमतपोषकत्वदर्भन तस्य नून पाण्ड रोगिणा सर्वत्र पीतदर्शन मिवैवेति मन्यामहे वयम् । यच मिद्धान्तित तेन,-वैदिकमन्तादिषु देवयानगम्दत सूर्य म्य सुमेकयान मुत्तरायण मवगम्यते , पिटयानशब्दतय सूर्यस्य कुर्मक गमन दचिणायनम , तथा च समरुपदेशेषु देवयाने इ सम्पद्यते पित्याने चराचिरतो देवयानपिटयानगम्दान्वित मन्वाणा तय रचना मम्पति तवार्यादिवासस्येद मेकादश प्रमाण मिति । एतम मवं स्यात प्रेक्षावता परीक्षणासह मेव । तचैवम , मध्यभूभागृत एव हि उत्सरायणदक्षिणायने परिदर्शनीये , उत्तरदक्षिणकेन्द्रभू वामिनान्तु नेते ममधिगम्ये , ता किमु देवयानपिढयानशब्दार्यतो दिवामिणेत्यादिसमुद्भावनादिविचारे पति । यायेत त्या एय पयो देवयानपिवयानशम्दाचितमन्वष्टारो बभूवुरिनि स्वीका यऽपि देवयामार्थम्त ममेरुगमनमार्ग , ममेरोय देवस्थानत्वफयम मायेपूर्व पुरुषायामनिबन्धनौरयसूचक मिप्ति , एतदप्यमातम् गतपयवाद्यवादी (१४ ८ १) देवयानपिढयानगम्दयोरपर विधार्यप्रतीते , समेगेदेयम्धानखे पीकतऽपि तवाग्मदादिपुरुषा वामस्य हेल्पनाभाभाराति म्याधिया ध्यातव्यम् । वसुतम् 'दधा ' युम्या पग्निप्रभृमयो 'याम्सि' गमामि येन मार्गण , म एव भूमण्डलादिममणमार्गो देवमानाग्य , नया 'रेवा सुम्या रामय पृथियादी गच्छन्ति, मांगोपाल सुलग देवयानमा , नग्य मार्ग पृथियादिनगन्तनिदा मिनो विनिमु म्यूमदहा जीया ग्मिभिगम्यमाणा मी गणान्ति। तव बिरयानाना चन्द्रमाउलादीना भमरमार .

·दुवव्यः स . पव पिबयानम् , अपि अन्तरिक्षयं यमनामवायुपिशेयाधिसतं चन्द्रलोक मपरं वा नत्मन्निहितं पिटनोक त्यत्तस्यूनदेहा अर्चि- रादिसहाया गच्छन्ति चेन, स एव मार्ग: पिटयानाख्य । तिनको. दाशतमन्वाभ्याञ्चैव मेव वुद्धाते । सत्र प्रथम एप:-- "अतारिम तमसपार मस्य प्रति वां स्तोमो अशिनावधायि । एह यातं पथिभिदेवयान विद्यामपं हजन जीरदासुम्" इति ऋ० सं० १.१८३.६। प्रस्थार्थ:-हे 'अचिनो' प्रातमधमानप्रयमयुग्मदेवी। 'दय- यानेः पथिभिः' शुस्वः स्वमार्ग: 'इह' पृथियाम् 'आयातम्' उद- यताम्। तथा वह युवयोरुदयात् 'यस्य तमम:' राविजन्यान्ध- कारस्य 'पारम्' पर्यन्तम् “अतारिन' उत्तीर्णः म. ।' 'यां प्रति' 'म्तोमः कृतज्ञतासूचकं स्तोत्रम् अस्माभिः 'घधायि'। 'इपम्' अन्नम् , 'जन' मनोचन्नम् , 'जीरदानु' वरान्तयापिनं सदीर्घ- जीवनश्च 'विद्याम' लभेम, वय मिति। एपचामिनोरदयाले जाग्रतः स्तोत्रगान कुर्वतोऽनादीनि पवनमावीनीति ममयंजन- स्तया कर्तव्य मित्युपदेगः फनितः । अयापरः ऋ० मं० १.२.१८ पूर्वाह.- "परं मृत्यो भनु परदि पन्यां यस्तै व इतरी देवयानात्" इति । प्रस्याय:--है 'मृत्यो।' 'ते' 'देवयानात् इतर: यः म्बर' पन्या, '' 'पन्या' पन्यानम् 'पनु-गृत्य 'परहि' इति । मृत्यु माध्यमिको धायुविशेषः, पान्तरियो मार्ग एव पिळयानाग्य- माम्य सकीयः। यया भूम्याना ममिः राजा, शुस्थानां सूर्गः, तयेय मध्यम्यामां पितृणां मृत्युर्य मो वा राजेति । यायकाना मगंगामिना पिणा महिंगदिमाहाय्येन पिटयान मेव गग्गम् ।

·ऐतरेयालोचनम।
-
संहिताया मन्यवान्यन चैवं श्रुतम् । तद्यथा ऋ० १०.२.७--
"पन्या मनु प्र विहान् पिढयाणं शुमदग्ने समिधानो वि माहि"
है 'अग्ने ।' 'पिढयाणं विद्वान्' व 'ममिधान' सन् 'चमत'
यया स्यात् तथा प्रविभाहि' इति तत्सहे पार्थ । एतेनाग्निशिखाना
पिढयानगामित्वम् , तदनु यनुष्ठितयागाना त्यतपार्थिवदेहा
नाति ध्वनितम् ॥
युत हि तैत्तिरीयवाह्यनि-- "एक वा एतद् देवाना मह
यत् सवत्सर"-इति (३ ८. २२.२ )। अप्येतन्मनक स्यादे
तग्मनुवचनम् (१६७ )---
"देवे रावानी वर्ष प्रविभागम्तयो पुन ।
अहस्तवोदगयन रात्रि स्याद दक्षिणायनम्"-'
तदेवमादिवचनानि नूपपद्यन्ते सुमेरावेवेन्यत म एव देवलोको
मन्तब्य । अत एव महाभारतीयवनपर्वणि-
"उदीची दीपयन्ने दिश तिठति वीर्यवान् ।
महामेरमहाभाग शिवो ब्रह्मविदा गति"
-इत्यादिकथा च वर्णिता (१६३५० १२सो.)।
तानीमान्येव पचनान्यवनम्या प्रथम समेरोदेंयनिलयल मवमम्मत
मिति प्रमाणयितु चेष्टित तेन , ततम्तवार्यपिरपुरुपाणा वाम
प्रामीदित्यत एव देवनिन्नयखेन म मेरुणित इति मिहान्तिम
निराबाध मिवेति ।
अहो वत । तस्यैप मिझान्तोऽपि दरिष्ट्राषण मनोरय
इषेत्र प्रतिभात्यमाकम् ।
न हि युन्यु नाम्य देवाना मित्स्य
सुमेरुवा मिना मित्यर्थावाती किचिम्मान मम्ति , पमिर च
ततोऽग्रव। मनुमहितायान्तु अम्मरमयमरकानमितं भवति देवाना

·कुत्रत्य. स. मेव । महरित्युमिखित मिति तु सत्यम् , परं न सत्र सुमेरोगन्धोऽ प्यम्तीत्यपि नासत्यम् । एवं महाभारतादी समरुवासिना देवत्व वर्णित मिति व सत्यम् , पर मिहापि न तेषां देवानां मासवं- यनवत्सरमानान्यभिहितानीत्यपि नामत्वम् । ज्ञातव्यानि तु समेग- प्रदेगीयदेवगम्दवायानां तानि च भवन्ति कथग्भूतानि । श्रायुःपरिमाणञ्च तेया नदव्दमानतो भवति कीदृश मित्यपि नेय थप्येवं “गतायुर्वे पुरुपः" इत्यादिश्रुतिसिइं शतायुष्टं तरप्रदेगयासिनां तद्देशीयाब्दमान व भवति चेत् कयं ग तत्र श्रुतिविरोधः सम्पद्यते ? वेदेषु हि यच्यते मानवानां पूर्यायुः गतवर्षाणोनि तवून मम्मद्देशीयाहोरात्रमानत एवेति मर्व मधेतचिन्त्य मेव । किञ्च यया सुमेरप्रदेशेषु "दैये रावग्रहनी वर्षम्" इति मनुवचन मुपपद्यते, तथैव कुमेरावपि कि नोपपद्यते इत्यपि विचार्यम्। विचारित चैतेषु समेरोराचार्याधामत्वनिण्याय तेन प्रदर्शित प्रमाणपारायणं कुतो न जसमध्यगतलवनोदवद पिलीयेतेत्यपि ध्येयम् । महाभारतादी यद पर्णित सुमेरोदेवलोकत्वम् , तत्वापेक्षिक मिति चेह वर्ष यियाम एवाटम। वन्तो यह मारजगति भूनोकान्तरिचनोका लोकविभागास्तथैवाम्म चारीप्यपि मन्यन्त एप गारीगविहिरमद्देगीयः। एय मग्निवायुसूर्य ज्योतिपा प्रधानतो भूरादीनि म्यानानीति बोकारकारिणोऽपि वय मिहकन भुयेव किं भेषां विद्यमानता न बीकुर्महे : भुवि नेपा मम्तिवण्य कथा रा दुरे प्रास्ताम्, भीमपदायवादरीरादिषु च मय नेपां व्यापा मेप देवानां मला बोकुर्मी एव । तदेवं ययास्य मारतगत उभागे वर्गम्पितिः पीमियत , तवायां प्रयिम्या मपि .

·- ऐतरेयानीचनम्। बङ्गादिदेशत जईस्था: काश्मीरादयो वनादिदेशीयानां सी, तत 'जई स्थाः कैलास-गन्धमादन-रावणइद-मानससरोवरादयः काश्मी- रीयादीना मपि स्वर्गाः, ततोऽपि कई स्था. सुदीर्यदिपदेशाः शान्त- पिटवर्गादयश्च गवण्डदादिवामिना मपि स्वगः, तभ्योऽप्यूईतन. सुमेरुप्रदेशम्तु सर्वभूवासिनो स्वर्ग एवेत्वत्र कः संशयः ) अपि हि प्रथिव्या उत्तरकेन्ट्रस्योपरिमार्ग ध्रुवस्य संस्थानदानात तकेन्द्र भागस्योईवम् , सत एव तस्योत्तर इति व्यपदेशश्चेति सिद्धान्तः सर्ववैदिकमम्प्रतः । अत एव महाभारते उदीच्या देवनिलयो वर्णितः , अपायो यमनिलयश्च , एव मन्यनान्यत्र च। तदिन्य सुमेरुप्रदेशस्य तस्य खोकृतेऽण्यापेचिकदेवनिकेतनत्वे न सिध्यति तनाचार्यावास इति ध्रुवम् ॥ यदपि स्वमतपोपिकैत्युइता मस्कृता सामीप्पन्धेका नेना- युभता, तदपि तथेव। पश्यतु तावत् ,-अस्ति मामोत्तरा- मन्त्रः “समानो अध्या सस्रो" इति ( मा. स. ८. ३. १४. ३.), गृतश्चात सुमके'-इति पदम् ; विवरणकम्माधवाचायेंग तदप्यास्या- या 'संवत्सरे दचिणायने राले हडित, उशारायणे खड़.'-इत्य लेखि, मयेषेष पङ्किम्तव स्वकीयटीप्पन्या प्रकागिता । मुमेरु- प्रदेशवासिना मेव दक्षिणायने प्रसरति रावि., उत्तरायणे च तथा दिन मिति तहर्णनपर वैपा ऋगित्याइ म यीमान् वालगङ्गाधरः । तत्त्वतत्वेतदार्यावर्तीययोरेवाहोरात्रमानयोयनकालप्रकाशने एव तस्याः पहिस्तात्पर्यम , दक्षिणायने हि वईत एवेह रात्रिमानम् , तथोपरायणे च दिवामान मिति ! किवावेव मन्ये यच् यी 'ममानो अध्वा सस्रोः'-इति, भगिनीम्पयोः रात्पमो: मा. मार्ग एक एत, येनाकाशमा गोपा निर्गति तेनैव रात्रिरपीति ·कुवत्व म नदय । तदेव मिद स्वमदृष्टायुतपूर्वरनोहरणाय वेदावेस्तादि जलधिप्लवमानस्यान्ययहीनस्य तस्य कुशकागावलम्बन सर्वथा निरर्थक मेवेति किमु तवास्ति गोच्य मिति दिक् ।। अथैवम् “अनु प्रत्नस्यौकसो हुवे ( १. ३०.८.)"-इत्यादि शुतिगम्य मार्याणा प्रतीकस्त्व' कतमस्य प्रदेशस्य स्यान्मन्तव्य मिति चेत्, अवोत्तरन्तु “मचार्यावामः पूर्व तावत् हिमवत्पृष्ठस्य दक्षिण भागे सुवारा प्रदेश एवासीत्" इत्यादिनोक्त मिवैव द्रष्टव्यम् (२२१० १८५०)। अपि "अनु प्रत्नस्यौकसो हुवे"-दत्य कथवणमात्रेण किं मपा भवार्याणा मादिवामोऽन्यत्व क्वचिदासीदित्यनुमानं स्यात् सङ्गतम् , कि म स्यात् तम्मन्तद्रष्टुरेवेति च विवेयम्। अस्मा- भिस्तू र पुरस्तात् 'जनवप्रदेशस्य पुराणोक स्त्वामान मिदं व्यक्तिगत न तु सार्वजनीन मिति च वेदितव्य मिति ( २५ पु० २३५०)। तथा चास्य मन्त्रस्य द्रष्टु शुन गेपस्येव पूर्वावास आसीद जाहव्या मूले जङ्ग नाञ्चाधिपये (ऐ• बा० ७.३. ६.) जग मन्यायम- कान्तारे ; तत एव हरिचन्द्रपुत्रो रोहित. तं कीखा मारस्वतप्रदेश मानीतवान् । तचाख्यान मेतरेयके ७. ३ १-६ युतम् । जम्होस्तदाथमारण्य खद्यापि जानवप्रदेश इति गङ्गामभवे हिम- पत्पृष्ठे प्रसिद्धम् । तत एव जाह्नवप्रदेशात् गङ्गायाः प्रकाशदर्श- गाद गदायाचापर नाम नाशवीति। तदित्यम् "अनु प्रत्रशोकमो दुवे"-दति त्रुति, सिद्धान्तपऽपि सुमनच्छत एव ! अपिता हिमवन्पृष्ठस्यीकोनामनदीतीरभूमय एव प्रन्नोकस ; तव चामीत् केपाश्चिदार्याणा पुरा वास इत्यपि सुवच मिति । इदानी मेपार्यावर्तभूमि पशिमत उतरतच फ्रामात् सा चिता दक्षिणस्याग्याय. पूर्वयदेव, पूर्वम्यान्नु बहुम जिनतेत्युत्कन गढ-

·७०
ऐतरेयालोचनम।
स्यास
-
गौड बन नरक प्रदेशा अप्यद्यार्यावन्तिर्गता पुण्यभूमय एवं
गण्यन्ते , अतोऽत्रत्ववाद्भाधावाद्य यूरोपादीना स्लेच्छदेशन्व मत्त्वा
तत्र गन्त न हृदयेनोत्महन्ले । कालो हि बलवत्तर इति ।
अथाद्य प्रसङ्गत इद मप्यत्र वतव्य मस्ति,- धैदिककाल
विदितार्यावर्तीयायानार्यमावाणा शिक्षणाद्याभ्युदयिकाथ मेषेषा
नयी विद्या प्रादुर्भूता, न त्वन्यदेशीयानाम् , अत्रेतद्देशीयनगनगर
नदीग्रामसोममात्रामा वर्णनथुते । यदि हि सर्वदेशीयमानाना
हिताय वैषोपदिष्टा तई
नून मिह सयदेशीयभूधरादीना
मप्यु लेखो दृश्योति । किञ्च यदि पाघिवसर्व देशाय वैपेति स्यान्मन्त
व्या, तर्हि मङ्गलादिसवग्रहोपग्रहस्थितजीवाद्यर्थताम्यस्या कि न
मन्तया १ अपि नाम, ययात्य सौरजगतो हितायताऽस्यास्वयी
विद्याया किन तथा :परेपा मपि अनन्तसीरजगता मिति
च भवेद ध्येयम् । अत इद पुनम - पैदिककालिका
विप्रभयवशीया भार्या श्रापबायभावाय येऽस्मिन्दायर्यावन वा
दाक्षिणात्ये वान्यवान्यत्र वा यत्र वुचिदामत , तया मेव मये पा
महिकामुमिकाभ्युदयायवैषा त्रयी विद्या, नान्याधेति । सूचित
धेतदिह (१७ १० १०५०) पुरस्तादपीति माय ।
प्रय प्रकृत मनुसराम । एतमिवार्यावतेऽग्यतरयस्यासीट
वास इति स्वीयतेपि तदानीन्तनार्यायत्तंम्वरूपेऽभिजातापि, कतम
मिन् प्रदेश म उमाति निर्णयोऽसम्भव दुव प्रतिभात्यस्माकम् ,
वक्ष्यमाणप्रकारेणास्य पाणिनियाम्पादिभ्योऽतिप्राचीनत्वनिर्णयात् ।
एय मपि तत्र सतेऽतियोऽवगम्यते स्यादरावतीतटमनिहित शचिन
ময়ী দুনি। স্বল্প গ্রহ্মর ব্যতীন - “যা ধর্ম
नाव पारकामा गमागयु -इति (६, ४ ५ ) E'मा इति
।

·का कालोऽस्य । द्वितीये कवचनस्य मौ रूपम् , ता मित्यर्थः । सायणेन तु मेरावती मित्ये कं पदं नाव मित्यस्य विशेषणं तम्, समुद्र मित्यध्याहृतन। तब रोचतेऽस्मभ्यम् ; अनेऽध्याहारेऽपि सम्पन्न ध्याहारस्या- नौचित्यात् , समुद्रस्यैवं सर्वदेव नावा तरणं सर्वदेगीयानां सर्वेषा मनुपन्नम्माद दृष्टान्तयोग्यत्वाभावाशेति । सैषा नदी महिताकाले परुष्णोति प्रमिहासीत् , तदुक्तं निरु कारेण “म में गड़े" इति मन्त्रस्य व्याख्यानावसरे "इरावती परणीत्याहुः" इति (८.३. ५.)। तदेव मत्रपार्यावा इरावत्या नद्या. सन्निधौ कस्मिंश्चि- जनपदे म विरराज महिदास ऐतरेय इति सिडम् ।। . (४) AN अथ कः वालोऽस्यैतरेयस्येति विचार्यम् । यूयते हि ऋकमहि- तायो चतुई गन्नं सूक्त मिदम्- "प्रेते वदन्तु प्र वयं वदामः" इति (१०.८४.१-१४.) । नदिदं सर्वचनामजनपदे अदनामपिंग दृष्टम् । तदाहैतग्य:- "देवा ह वै मर्वचरी सत्र निषेदुः, तेच पाम्मानं नापजतिरे। तान् होवाचार्युदः कादयेयः सर्पपि- मन्त्रकत्" इति ( ६. १. १.)। तम्मिन् सर्वचरौ अर्बुदोदामर्पगी, नामका प्रपदामीत् । सघद - जलप्रपातो निझरो वा। ऐतरेय- कालेऽपि सा मपदामीत् प्रसिडा। तदुक्तं तदुारम्- "तदाप्येत- दोदामर्पणी नाम प्रपदम्ति" इति । मैषा प्रपत् यास्ककानात् पुरंपाभवद विलुसेति गम्यते, अन्यया तदानीन्तनं तन्नाम निरयेतव तैन, यया विधागः । तथाहि- "प्रार्जीकीये शृगोधा मुपोमया" ·७२ ऐतरेधानोचनम। । . -इति (ऋ. म. १. ७५ ६ ) ऋगयाख्यावसरे निरुत तेन- "याजी कीया विपाडियाहु पूर्व मामीदुञ्जिरा"-इति (निरु. ८ ३ ५ )। तदेवम् , यास्तसमये या नदी विपाडिति प्रसिदा , मैवासीत तन्मन्तकाले आर्जीकीया , तत पुरा उरु जिरेति च व्यक्तम। एव मकस्या एव नद्या कालभेदात विधा प्रसिद्धिदर्शिता , नाव तथा प्रर्वदोदासपण्यास्ताकानिक नामा दिक किमप्युक्तम , इतोऽवगम्यते तत पुरैव मा विलुप्ता, विभिन्न नामहेतुतोऽपरिचेया वाभूदिति। तथा चाय मेतरेयो निरुक्त सतोऽस्माद यास्कात् पूर्वतन । उपलभ्यते चेत ऐतरेयतोऽपि वहनि पचनान्यु हतानि यास्केनेति । तद्यथा- 'यस्यै देवताये हविहीत स्यात् त मनमा ध्यायेत चपट करिष्यनिति ह विज्ञा यते"-इति निर०८३७ एतत्त्वाग्नात मैतरेये ३१८। भगवता पणिनिमुनिना यथाय मितरागद शुभ दिगो पठित (४ १ ११३), यम मम्मचते ऽतगया घपल्य पुमानैतरे इति , गणकारम पाणिनिरेवेति ध्वनित पूर्वापरावरेतिसूत्रभाग्ये , अतोऽवगम्यते अय मैतीय पाणिनितोऽपि पूर्वतन इति । अपि नडादिगण (पा. सू. ३१ ८८) अाखलायनगद मृनस्य अश्वन शब्दस्य पाठाचावगम्यते तदेव , प्राग्वलायनाचाय पूर्वतन तिभिहान्तात् । मूवितश्चैतत् “इन्दोगाव थिफयातिक बचनठाञ्जा"-इति (पा. ४ सूत्रेण छन्दोगाना धम्मे प्रात्रायो घेत्यर्य सिध्यति छान्दोग्य मिति तथा च छान्दोग्यात् परभवाव पाणिनेनून मन्तव्यम , श्रूयते च तत्र छान्दोग्ये "तहिदानाह महीदास ऐतरेय "-इति (५ १६ ७)। इनोऽयमन्दिग्ध मन्य पाणिनिपूर्वजलम । ३ १३)। अनेनेव पदम् , ·क कालोय. , 1 कल्पक दादलायनोऽपि नून मेतस्मादेतग्यात् परतन घहुन ऐतरेयनाममृते.1 तद्यथा--"अन्तरेण हविषी विष्णु मुपावैतायिध."-इति प्राश. यौ० सू० १, ३. १२. पुनः ३. ६.३, १०.१.१३ इत्यादीनि च। पञ्चशाकलगाखाप्रयाभ्य, शिशिराद्याश्वलायनान्तेभ्यः पञ्जन्य- साय मैतरेय. पूर्वतन' ; इहोहुतमन्त्राण तत्रादर्शनात् । तदिद मनुपदं प्रतिपादयिष्याम शाखाविचारममग । एतेन यत् सिडान्तितं केनचित् पाश्चात्ये न विदुपा-"इतरेये 'पारिक्षितस्य जनमेजयस्य'-इति-(७.५.१.) यवणात् स्यादय मैतरेयो जनमेजयान रातः परभय."-इति, तन मपास्तम् । वस्तुत एतनामश्रुतित एव अर्जुनपीवस्य परिक्षिन्नाम बभूय, वभूब च तथा तरपुत्रनाम जनमेजय इत्येव स्यात् सर्वसाममध्नस्य मिति । अथ यदव यूयते ( ३. ४. ५.)- "तदेवाभियज्ञगाया गीयत-- यदस्य पूर्व मपरं तदस्य यहथ्थापरं तहस्य पूर्वम् । पहरिव मर्पण शाकलस्य न विजानन्ति यतरत् परस्तादिति" -इति। तदेशनास्य गाकानाचार्यात् परभवत्वं स्पष्टम् । एप च भाकलः शकनस्यानन्तरापत्वं नूनम् , गोत्रे तु "गर्गा दिभ्यो यम् (पा. ४. १. १०५)”-इत्यतेनैव भाव्यम् , त्याच सम्पाते शकालस्य गोत्रायत्य पुमान् गाकत्य इति । मुदित ऐतरेयारख्यकमाये (३. २. १) यद दृश्यते 'यकलस्य पुत्रः शाकल्य.'-इति, तस्यात् गोवविवक्षयेव ; अनन्तरापत्यविवक्षया यत्रो महत्ते. 1 अपि वा मुद्रागोधकममादत एव तत्र तथा पाठः सम्पत्र. : 'शकनस्य पौत्र-दति, 'शाकलस्य पुत्र.'-इति, गाना-

·ऐतरेयालोचनम् ।
लस्य गोत्र'-६ति वा स्यात् तनत्यपाठो विरुद्ध । ये तु शाकल्य
शिया शिशिरादय , ते चासन् शाकला एवोच्यमाना ,
छात्रेऽणि
विचिते “गोने लुगचि'-इति (पा० ४ १८८) गोवात्ययस्य
यत्रो लुगविधानाद। यर नान यजगाथाया तेषा मन्यतमस्य
नामग्रहण सम्भाव्यते , कथ हि स्यादेतरयतोऽतिप्राचीनगाथायाम
ऐतरेयोसरभवस्य शाकलस्य नामश्रवण मिति। तेषा मैतरेयपर
भवत्व त्रिदेवोपरिष्टादुपपादयिथाम ।
"अपत्य पौत्रप्रभृति गोवम" इति (४ १ १६२) पाणि
न्युपदेशात गफलस्य गोवापत्यत्त्य तु सकलपीव्रस्य, शकलमपोवस्य,
शकलाच्छततमाधिकपुरुषस्य च खीकार्य मेव, तदेव शकलगोत्र
इति वियक्षिता सर्व एव पुरुषा शाकल्प इत्याख्याता भवन्ति ।
अत एव वहृमातिमाध्ये 'शाकल्यस्य'-इत्येतस्मात्रोशित प्रसि
वस्य पदकारस्यैव शाकल्यस्य बोध स्यादिति कचित 'स्थविरस्य
शाकल्पस्य'-इत्यु कम ( ११० २५० ८३०), कचित् ( १ ४ १)
'शाकन्यपितु'-इत्युक्तम् , करिनिर्विशेषणच 'व्याडिशाकल्य
गाग्र्या' इति ( ३ १ ३ )। तदच व्याडिशाकल्यगाया इत्य
तातिमसिदस्य पदकारस्य शाकल्यस्य ग्रहण भवति, शाकल्पपिने
त्युक्त्या धास्यैव ग्रहण मिप्यते, स्थविरविशेषणविशिष्टस ततोऽपि
प्राचीन कश्चिद बुहाते।
एव यत् यूयते शतपथवाधणे-"प्रय
हैन विदग्ध शाकल्य प्रमा कति देवा याज्ञवल्कोति"-इत्यादि
(१४ ६८.), सोय याज्ञवल्करसमसामयिक गाकल्पोऽन्य
एव । अचमचलिताया शाकलान्यतमाया पाखसायन्या शाखाया
प्रवक्तगणनायनस्याचार्यशाभवदपर शाकल्य ।
तइमे सर्व एय
गाकथा प्रदर्भितगाथाम्मानणातल्यात् पगतना प्रतीयन्ते ।

·क कालोऽस्य
.
प्राणो वश
,
तत्र स्थविरात् शाकल्यात, विशेपणशून्यात शाकल्याच नून
मा परभव , एतदारण्यके तदुभयोरेव नामथवणात । तथाहि-
अथ भाकल्यस्य"-इत्यादि ३श्रा० १०२ख०, सत
इति स्थविर शाकल्य ३० २१० १ख." इति। किशावार
यो (३ १ ३ ) श्रूयते-"पृयिन्यायतन निर्भुजम् , दिव्या
यतन प्रटणम , अन्तरिक्षायतन मुभय मन्तरेग"-इति, ततस्तन्नि
मुंजादिस्वरूपबोधनाय च त मिदम्-“यदि सन्धि विवर्तयति,
ननिर्मजस्य रूपम , अथ यच्छुड़े अक्षरे अभिव्याहरति, तत् मळ
सस्य , अग्र उ एवोभय मन्तरेणोभय व्याप्त भवति" इति। 'निर्भुज
गन्द सहितावाची, प्रटण शब्द पदबाची, उभयमन्तरेणत्यनेन
क्रमो विवक्ष्यते'-इति चाह तझाप्ये सायण । तदेव पदपाठपादु
र्भावात क्रमपाठप्रादुर्भावाच परतनोऽय मत्र कोऽस्ति समय ।
पदकारस्वेक शाकत्य एव । तथाहि “वने न वायो" इति निगम
व्याख्यानावसरे निर्णीत मिद भगवता यास्केन-"वेति चय
इति च चकार शाकच"-इत्यादि (६ ५५ )। क्रममवक्ता
। तयाहि बद्दकप्रातिशाख्यम-"इति +
वामय उवाच च क्रमम्” इति (२० ५५० वि० २झो०)।
तदित्य मेष महिदाम पैतरेयोऽद्यप्रचलितशाखाप्रवकु गाक
लाखलायनस्याचार्यात गाकत्यात् प्राहानोऽपि पदसहिताप्रवक्ता
शाकल्यात् परतन , अपीह ( ७ २ ११ ) यदिद यूयते-- "पूर्वी
पौर्णमासी मुपवसेदिति पैन मुत्तरा गिनि कोपीतकम्" इति,
तदाभ्या पेहाकीपीतकाम्या मपि परभव इति च सिहम् ।
त्वभयद 'बावच्या

·ऐतरेयानोचनम्। .. (५) अथेदानी विचार्य मन्ति, कीदृशान्चासन् तदानीलनाचार व्यवहारविज्ञानानीति । तत्र प्रथम तावत् तेषा मादारानानोच- यितुं प्रपत्ता वयं बहना माचारपार्थक्याना मूलं जातिपार्थक्व मुपल भामरे, प्रतस्तज्जातिपार्थक्य मेव प्रथम ममासतो वर्ष यामः-- यथा गोत्वोत्वमनुथवादयो जातयो निसर्गजा इति प्राकृति ग्रहमा भवन्ति, न तथा ब्राहाणवादयः ब्राह्मणवादयस्तु सामा- जिकानाम् ऐहिकाभ्युदयिककार्यव्यवहारमौक-ध्यारमाधुनति- मिर्या. पूर्व गुणकर्मानुसारतः पूर्वसामाजिकैः कल्पिताः। तदे- तदिहापि युतम् - "देवविश: कल्पयितथा प्रत्याहुस्ता. कम्पा माना अनु मनुष्यरिश कल्पान्त इति" इत्यादि १ २. ३. । तथा चाध्ययन मध्यापनं यजन भसन स्तवन मुहान ब्रह्मण्य मन्त्रणादान मुपदेशदानादिकञ्चेति मुख्यामि मुखकर्माणि च येषा ममाजेपू पलभ्यन्ते , सपा मेव बाबणजाति. कविता। क्षत्रियादीना मध्येव बन्नादिप्रकाशकवावादिमिरीपम्य तान्नातिकल्पनावीजम् । तदेव शुत मृक्महितायाम् १०८७. १२-- "बामणोऽस्य मुग मामीढ़ बाहू गजन्य शत । अरू तदस्य यद वैश्य. पङ्गा शूद्रो अजायत" इति । एवञ्च प्राचीनतमजातिविभागा ये णिविभागा एय गम्यन्ते । एव देवतिर्यड्डुनि सन्द स्तोममन्वाणा मपि सर्वेपा जाति- विभाया. समासाताः। तथा देवाना- "बध ये देवाना वृहस्पति:"-इति ते० सं० २.२.८.१ । एयमादिपु बधशब्दार्थो साधणः तयादि- "ब्रन हिनालाण."-इति च ग. प्रा० ५ १.१.११॥ चत ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ७७ अन्यत्रान्यत्र च-- "अग्ने । महाए यमि ब्रामण । भारत ।" इति ते ब्रा० ३.५.३ । - "ब्रह्म ह्यग्निः" इति श० मा १.५.१.११। "वध वृहस्पति."-इति श० ब्रा० ३.८.१.११ । वच्छ योरूप मत्य सृजत चव', यान्येतानि देवता क्षत्राणि इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीगान इति.- विग मस्जत, यान्येतानि देवजातानि गणश याख्यायन्ते ; वमवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति०-०स शीट्र वर्ण मरजत पूषणम्" इति श• ब्रा० १४. ४. २. २३, २४, २५ । तिरचा जातिविभागो यथा--- "ब्रय वा अज.', "क्षत्र वा अश्वः", "वैश्यञ्च शूद्रश्चानु रासमः" -इत्यादि श. बा.६.४. ४. १२-१५ । उडिदा जातिविभागो यथा- "वध वै पलाश."-इति १० ब्रा. १.१.१.४। "क्षत्र वा एतदोपधीनां यद दुर्वा ; चत्र' राजन्यः" ऐ०८.२, ४ । म्तीममन्त्राणां जातिविभागो यथा--- "ब्रा वै स्तोमाना त्रिहत् , जत्र' पञ्चदशः, -. विशः सप्तदश , शौटो वर्ग एकविंशः"-इति ऐ० ८.१.४। त्रिहत्पञ्चदशसप्तदशै कविंशाः सामवेदीयस्तोममन्त्राः । छन्दसा जातिविभागो यथा-- “गायत्रग्छन्दसा (बाधणः)", "विष्टुभश्छन्दसा (चत्रियः)" -इत्यादिग्रन्यो द्रष्टव्यः ऐ०७. ४. ५, ६ तेत्तिरीयसंहितायान्वेकवेव स्तोमदेवताच्छन्दमाममनुष्य पशूना येणीविभाग याम्रातो ट्रष्टव्यः (७. १. ६-८.)। तथाच विहतलोम अग्निदेव गायत्रीछन्दोनयन्तरमाम बामणमनुष्य छाग-

·ऐतरेयालोचनम् ।
,
पशूना मुख्यत्वेनेकथे गोखम , पञ्चदशस्तोम इन्द्र देव विष्टुपचन्दो
बहमाम राजन्यमनुष्य मेषपशूना बलवत्त्वेनैकय पोखम , सप्तदश
स्तोम विश्ववदेव जगतीकान्दो वैरुपसाम वैश्यमनुष्य गोपशूना बहु
खेनानसाधकलेन चैकथे गोलम् , एकविशस्तोम यनुष्ट एन्टो
वैराजसाम शूट्रमनुष्य वाजिपशूना पादोपजीवित्वेनैकगीत्वचेति
मुव्यक्तम् । एषु च स्तोमच्छन्दसाम्ना पादोपजीवित्व त्वक्षरममा
नुगतत्वाट बोध्य मिति।
तदेव यद्यपि गुणकर्मानुसारतो ब्राह्मणाद्या जातय कल्पिता
इति स्पष्टम , तथापि पशूद्भिजमनुष्येषु सम्प्रति ता जन्मानु
मारिण्य एव मन्यमाना भवन्ति । यथा मिष्टाम्रवीजतो मिटा
माणा मेव फलन प्रायो नैसर्गिकम् , तथैव ब्राधणवीयादि
जाताना ब्राह्मणादित्व मवश्यम्भावीत्येव तत्र हेतु । एव मपि यथा
क्षेवादिदोपतो वस्तुगुणान्यथाभावोऽपि दृश्यते, तयेव बाबणाची
रमजाता अन्यत्राह्मणादयो भवन्तीपि नाहचरम | अत एवं
"जातो नार्या मनायाम'-इत्याद्यपि स्मृत मन्वादिभि
'चीकृत तत् पुरस्तात ( १७ पृ.८ प.)।
अथ तेषा ब्राह्मणादिचतुर्वांना स्वभावादय इहेतरेवे यया
वर्णिताम्ते चेह क्रमात् पदयन्ते । नव म्बमाया
वाहणानाम्- धादायित्वम् , अापायित्वम् , अवसायित्वम
यथाकामप्रयाप्यविनति चत्वारो धम्या विशेषतो लक्षिता ।
'यादायी' अादान ग्रहम, प्रतिग्रहाटिना जीविकादीना मादान
कागे। 'पापायी' अपायस्याग दानादिना धनादीना त्याग
कागे। 'अवमाणे' अवमाय मिदान्त , विद्यायलेन मयं तत्त्वाना
निययकारी। 'यथाकामप्रयाप्य' प्रयाश युदाय प्रस्थानम्
,
,

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि । रक्षणम् , श्राद्यत्वम्, 1 राजादिभिः सेनानायकत्वादिना प्रेयः 'प्रशाप्य', काम मनतिक्रम्य यथाकामम् , स्वकामनानुरूप मिति यावत् ; तदेवं राज्यरक्षणा- द्यर्थ युद्धाय प्रयाण मिच्छेचेत् राजा प्रेषणीयो 'यथाकामप्रयाप्य'। तदेतदिह ७.५.३ द्रष्टव्यम् । क्षत्रियाणान्तु-बनमतिष्ठा, आथित- मर्वोपकारित्वम् , तेजखिन्लम् , यशखित्वञ्चासीटु वर्मनीयम् । वेश्याना खलु- अन्यस्य वलिकत्त्वम् , अन्यस्य यथाकामजयखखेति त्रीणि निनानि । शूद्रामा हि- अन्यस्य प्रेयत्वम् , कामोत्याप्यत्वम् , यथाकामवध्यत्वञ्चेति च वर्णितं तत्रैव (७.५.५, ६.)। अथ भच्या:-- ब्राह्यणाना बलकरो भत्यः सोमो निर्णीत. , क्षचियागा न्यग्रोधोदुम्बरा खत्थक्षफलानि बलहेतुभत्याणि निर्णीतानि, तथा वेश्याना दध्येवेक बलकर भक्ष्य सूचिनम् , शूद्राणा खाप एव भक्षिता' सम्यग् वलकरा भवन्तीति च तत्र ९. ५. ३-६ । अपर मपि-"एता वे प्रजा हुतादा यद ब्राह्मण अर्धेता पहु- तादा यद्राजन्यो वैश्य शूद्र इति"-इति 9. ४. १ । अथायुधानि-- "एतानि प्रावणस्यायुधानि यद्यन्नायुधानि ; अथैतानि चवस्यायुधानि- यदखो रथः कवच इषु धन्व" इति च तवैव । तानि च यन्नायुधान्यन्यत्र परिगणितानि-"स्काच कपालानि च, अग्निहोत्रहवणी च शूर्प च, कृष्णाजिन च, शम्या च, उलूखन्न च मुगल च, दृपञ्चोपला चैतानि वैदश यन्जायुधानि"-इति से. स. १. ६.८.२, ३ । नदानी मासीदपि बलियतोऽपि भूयस्त्वं ब्राह्मणानाम्। - "भूयान् वै ब्राह्मण, क्षत्रियादिति" -इति ७.३.३.। शूद्रागा मानणपकायुपवेगनमप्यासीहोपावहम् । तयाहि तद्यथा- ·Ca ऐतरेयालोचनम्। "दास्याः पुत्रः कितवो बामण कथं नो मध्ये दीचिष्टेति" -इत्यादि ( २. ३. १.) समालोयम् । यज्ञकापु गोदोहना- दिपूपि तेषा निपिहोऽधिकारः, तथा च तैतिरीयकम् -- “शूद्र एव न दुधात् , असतो वा एप सम्भूतो यच्छूटू । प्रहविरेव नदित्यायच्छ ट्रो दोग्धोति" इति (बा० १. २. ३.)। अत एवं तेषा मयन्जियत्वम् । यन्न' दीचितस्य देवभाव मापत्रस्य यज मानस्य तैश्चायजिये: मह वाक्यालापोऽपि निषिदः शतपथादी- “म वै न सर्वेणेव संवदेत ; देवान् वा एप उपावर्त्तने यो दीक्षते म देवताना मेको भवति , न वै देवा सर्वेणैव संवदन्ते,- ब्राह्मणेन वेव, राजन्येन वा, वेश्येन वा ( मघदन्ते); ते हि यजियाः" इत्यादिना ( ३. १. १. १०.)। मूांना सामीप्यमन्या सीलदानी लोणावत्यानातम् -- "तेभ्यो वै देवा अपवाबीभत्सन्त मनुष्यगन्धात्" इति ३ ३. ६. । अव देवा इति सत्यवादित्वा- दिनाप्तदेवत्वाना विदुपा मार्याणा ग्रहण मिष्टम् , मनुष्यगम्देन चानृतभाषणादिमनुष्यधर्मवता मूर्वाणा शूद्राणा मित्येव । तदिद शूट्राणा मयन्ति यत्वम् , मूर्षापा मामीप्यायोग्यवशातिमूत्वका- चरखकदाचारत्वकदाकारत्वादिनिबन्धन मेव ; नान्य या तान् प्रति छत-दुर्व्यवहार प्य प्राययित्तगामनं घिहित यूयेत । या वार मं० २० १७१- य, यदयें यदेनयतमा वय घदेकस्याधिधर्मणि तस्यादयजन ममि"-इति। शूद्राणा मुन्नत्ययं यथायोग्यमानोपदेगविधिच विहित. संहिता- प्रदर्णित पुरस्तात् (१७ पृ.)- "यर्थमा याच कल्याणी मायदानि जनम्या । । तम यथा थाम्,

·नटानीसमाचारव्यवहारविज्ञानानि ?
८१
एहीसि वालगाम्य,
.
ब्रनाराजन्याभ्याए शूद्राय चार्याय च माय चारणाय" इति ।
चतुर्णा मेव वर्णाना हितप्रार्थने माम्यञ्च थुत बात। तद्यया
तव यजुसहितायाम १८४८१-
"कच नो धेहि ब्राह्मीपु रुच राजसु नस्मृधि ।
रुच पिश्येषु शूद्वेषु, मयि धेहि रुचारुचम्" इति ।
पाथर्वणिका अभ्यामनन्त्येन मैव १८ ७ ८--
"प्रिय मा झणु देवेषु, प्रिय रानम् मा हाणु ।
प्रिय सर्वस्य पश्यत, उस शूट्र उताव्ये -इति ।
चतुण वर्णाना माद्वानप्रयोगपार्यक्य मपि न्युत मन्यत्र--
"तानि वा एतानि चत्वारि वाच,-
पागवावेति वेश्यस्य राजन्यबन्धोथ, प्राधादेति शूद्रस्य' इति
ग. वा० ११४१२ ।
अन्योन्य करग्रहणेनान्योन्यकुशन्न निनासाररूप समर्थननामगिष्टा
पारशासीत् तदापीति च नवैव । तथाहि (३ ५ ४ १६, १७)--
'प्रथाध्वयुध यजमान सामगेते। पूनयोधिो धर्य
भवत्यपरयोगारे यजमान , मोऽधर्य पृच्छति यजमा कि मवेति
भद्र मित्याह, तनी सत्यपालध्वर्यु । अथापरयोईक्षिणे
ऽवभयति पूर्वयोरुत्तरे यनमान स यजमान पुण्यध्वयों
फि मवेति भटमित्याह, ताम इति यजमानम्नधदेव मम्मशते
प्रागानिवसत् मयुन कुरतम्तमादिमै प्राणा पर मयिद्रेय यत्पृष्टो
भट्ट मिति प्रवाह काण मेवेतमानुप पाचो व्वदति समास घटी
भद्र मिति प्रत्याई"-इति । प्रद्यसनालजीयादीना मम्त्येव मम्म
नम् , पर नेपाखेककरपणप्रयेव हरपते, अमाकन्तु याराग्रहण
मित्येव विशेष । चतएपेश निकम्- 'प्रगृध पाणी देवान् पुज
,

·ऐतरेयालोचनम् । यन्ति"-इति (१३.७.४.)। "विहांसो से देवाः" इति त्वमवदिह वक्तव्यो वैदिकसिद्वान्तः; तेषां दर्शनमालस: सपाहियेन तत्वाणि- हयस्य ग्रहण मेव प्रथम पूजनम् , सम्मशन नाम सत्कार इति तदर्थः । प्रत्युत्थानशिष्टाचारथासीत् सदानीम् । तथाहि "प्रति व यांस मायन्त मुत्तिष्ठन्ति"-इति (२. ३. ३.)। 'थेयांध मतिमशस्त माचार्यपिनादिक मायन्त ससम्मुखत्वेन समागच्छन्तं प्रति शिष्यपुत्रादय उत्तिष्ठन्त्येव'-इति तत्र सायणः । मनुसंहि- ताया मेरा देव स्मृतम्- "शय्यासनस्यश्चैवैनं प्रत्युस्थायाभिवादयेत्" -इत्यादि (२.११८, १२०.)। न केवलं प्रत्युन्यानं किन्तु अनुवर्तन मपि विहितम् । तथाहि- "अनु वै थेयांस पव्वतन्ते"-इति (२. ३. २.)। 'याम माचार्यादिक ममुगम्य शिष्यादयः परितः सञ्चरन्ति'-- इति तत्र सायणः। वाग्व्यवहारविषयोम्यासन्निह बइब उपदेशाः । तद्यथा-"वाय तु मरस्वती" (३. १. १.), "याग्धि सरसतौ” ( ३. १. २.), "वाग्वे मरस्वती" (३. ३. १३.), "याचो वाव तो मानो, सत्यानृते वाय ते" (४.१.१.), "कोऽईति मनुषः राय सत्यं यदिराम , सत्यसंहिता वे देवा पनृतसंहिता मनुष्याः" (११.१.), "विदुपा मत्य मेव वदितव्यम्” (५.२.८.), "एतद वे मनुष्येषु मान्यं निहितं यच्चक्षुः, तरमादाचचाए माहुरद्रागिति, स यद्यदर्भ मित्याहायास्य यद्दधाति ; या वै स्वयं पश्यति न बहनाच नान्येषां वहधाति "(१.१.६.), "अवत्येनं सत्यं नैन मतं हिनम्ति" (४. १.१.), "विचक्षणवतीं वाचं वदेत्” (१, १.६.), "घमा इवा इतग गिरः" (३.५५.), "मनमा या इपिता बाग ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ८३ . वदति, यां धन्यमना धाचं वदति असर्या वे सा वागदेवजुटा (२. १.५; ४. ५.), "यां वे दृप्तो वदति, या मुन्मत्तः, सा वै राचसी वाक्' (२. १. ०.)। अवच्छेदकावच्छिन्नव्यवच्छिन्नासम्बद्द- सम्बन्धसमहान्यायमापापीदानीन्तनन्यायभाषेतिविदेहबशासिद्धा ननु का भाषा, वानरी वा राक्षसी वा, यावनिकी वा ? इत्यायन स्याचिन्तनीयम् ; अपौरुषेयवेदिकग्रन्येषु, अतिप्राचीनसूत्रस्मृति- न्यायमीमांसावेदान्तादिषु, अनतिप्राचीनेतिहासपुराएतन्त्रवैद्यक- ज्योतिपसङ्गीतकाव्यादिषु वा कचिदपि तथाविधवागजालाच्छनो- छन हेतनिवेगप्रवेशाप्रतीते: “याक् च मना वतन्यो ; वाचा घ हि मनमाच यत्रो वर्तनै ; इयं वे वागदी मनः" (५.५.८.), "यहा पन्नी, सत्यं यजमानः, यहा सत्यं तदिन्युत्तमं मिथुनम् ; यहया सत्येन मिथुनेन खंगालोकान् जयति' (२.२.८.), "पापस्य या प्रमै कर्मणः कार पामने पूताये याचो यदितारी यथ्यापर्णा मामुत्थापनेमे मन्तियदि मासिमवेनि" (५.१.१.), "मोऽमयीत् तदई सभ्य भव ददामि य एव मत्य भषादीरिति ; तस्मादेवं विदुया मत्य मेव वदितव्यम्" इति (५.२,८.) च । विवाहबन्धन मपि तेषा मासीहितकरत्वेनाभिप्रेतम् । एवं य यो- “नापुर प्य लोकोऽस्ति"-इति, "ऋण मम्मिन्सन्न- यत्यमतत्वध गछति। पिता, पुत्रस्य जातस पग्मेचम्नीवतों मुसम्" इति च ७, ३.१। पिता एव पत्नीगभं प्रयिम्म पुत्र- रुपेश पुनः प्रकाग मापद्यत इति च तय। नयाहि-"पति आया प्रविगति गर्भो भूत्वा म मातरम् । सम्मा पुनर्नयो भूत्वा दगमे मासि जायते"-इति। तदेव मुत्पादिते पुवे वंगपरम्परया पगमत्व मेव मप्यापादिसं भयनीति नैया मभिमायः ।

·८४
ऐतरेयालाचनम्।
अव
सत नतियागा यमदम्ममायापनिन्दायाम्न का कया,
ब्राह्मणम्वभावमुबोयामीदनीसित । तयाहि-"वाणकल्पी
प्रगाया मा जनियत'-इयादि (३) द्रष्टश्यम् ।
वेश्य
शूद्रममावधानीमापि नवाग्माता ।
नदागी मेकाम्या तदधिधाया या मायाया जीविताया मपि
जायान्तरपरिग्रहण नामीट दोपावहम् , ततश्च जीवत्पनीयास्यापि
मुम, कमाद युगएडा बहुविवाही नवानीदमामाजिक । तदुक्त
मिह -- 'यदि हवा अपि वा इव जाया पतिव तासा मियु
नम्"-इति ( ३ ५ ३)। इतोऽपि व्यहा मान्नातम् - 'एवास्थ
बयो जाया भवन्ति"-इति ( ३ २ १२ )। अपि नामीच
तदानीमपि जीवत्यतिकाया खिया पत्वन्तरग्रहणाचार ।
तदप्यु तव उत्तर- नेवस्य वहद मह पतय"-इति ।
महशब्द ते मतपतिकाया त्यपतिवाया वा पत्यन्तरग्रहण न तदा
नीन्तनाचारविरुक्ष मित्यपि गम्यत एव । विन्तु सयाविधविधवा
वदनन्वामीजीवनातिव प्रचलित मिति च पुराणतिहासा
यास्यानोऽवगन्यते, तचिदानी मपि वर्तत एवेत्यस्माकम् ।
खयम्वरसभाया ममागनेषु मान्यापाणियहणा थिए पग्णजयकारिणे
कन्यादानप्रयायासी दापि तदाह-- प्रजापति सोमाय राजे
दुहितर प्रायश्त चूळ मावित्रीम , तस्यै सवे देवा वरा पागच्छ
स्तस्या एतत् सहस्र वह मन्यादरोट तदेवदाखिन मित्याचक्षते
-इति (२१)। तदानीन्तनस्त्रीणा मयासीदसाधारण
पाण्डित्यम । तदग्निहोत्रकालनिर्णायिवाख्यायिकायाम्-"कुमारी
गन्धपगृहीता वासा"-इत्यादि ( ५ ५ ४)।
नदानी मपि सपा सशुरालनते मेवाांशम। तथाहि-
।

·तदानीम्सनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? । "पा सशुरालालज्ज माना निलीयमानेति' इति ( ३. ३. ११. । अपि तदाप्यायर्याणां सोयाणा मपि भगिनीना माटजायानुगतत्व मेवामीत् । तवारमात मिह यथा-"ममानोदर्या स्वमा ऽन्योदयाय जायाया अनुजीविनी जीवति"-इति ( ३. ३, १३.)। नदेव सोदाया अपि स्वसुरनात्मीयत्व मन्यकुलतो लयाया अपि जायाया आत्मीयत्वं पारम्पयागत मेवेति स्यात् स्वीकार्यम् । अवाग्निहोत्रस्य त्वतिकर्तव्यतया अपत्नीकस्यापि तत्कर्तव्यता प्रतिपादिता। तधाच--- "तदाहुर्वाचापनीको अग्निहोत्रम्"- इत्यादि (१७. २.८.)। तस्य ह्यग्निहोत्रस्य दृष्ट मदृष्टच्च फलं तेरधिगतम् ; अत एव सेनित्याग्निहोत्रिभिः सद्भिः सदैव स्वस्त्र- ग्टहषु अग्निरचणं कर्तव्य मिति सिद्धान्तितम् । तदिदं य यते . "मनुषो दुरोग"-इति (ऋ० म० १०. १११. १.), याख्यातचैतद् यास्केन 'मनुष्यस्य मनुष्यस्य रहे (८.२. २.) -इति। हिमानीयासिनां तेषां प्राचीनार्याणां हिमपातले शनिवा- रणाय स्वस्व ग्रहेष्वग्निरक्षणं गून मासीत् मुखाहम् ; श्रुतं येवम् --"अग्निहिमस्य भेषजम्" इति (वा० म० २३.१०.)। तत्र चाग्नौ विवधसुगन्धादिट्रव्यदानविधानत्र युत मस्ति । - "कुलाप मिव होतद या फियते यत् पेतुदारवाः परिधयो गुग्गुलुर्णास्तुकाः सुगन्धितेजनानीति" इति (१, ५, २.)। तैत्तिरीये खत्र प्राम्यायिकारयान मपि सं० ६, २.८ द्रष्टव्यम् । ते: सुगन्ध्यादिभिः ग्टहजातवायुदोषोऽपिप्रगमिती भवतीति च दृष्टम् । यदग्नी पान्या- शिरपय:पयम्यामावाव्यचरुपुरोडाशसोमाद्याहुतयः प्रदीयन्ते ततस्त- अप्पप्रस्ना दृष्टिधारास्त सद्गुपयुमा भवन्त्येवेति तल्जातीपध्यादीनां भक्षणतः दिखायादिमागहार एव मम्म वर्तमाक मिति च दृष्ट तथा-

·ऐतरेयालोचनम।
यथा
मेव । अदृष्ट तु स्वर्गादि, श्रुतिमानगम्यम् । तदेव दृष्टादृष्टफल सि
दार्थ मेवासीत् नेपा नित्याग्निहोत्रानुष्ठान, मिति प्रतीयते स्फुटम् ।
अग्निहोवानुष्ठानाय प्रात वानस्य कर्तव्यता चाव सूचिता ।
तथाहि-“य प्राहिताग्नियदि प्रातरखातोऽग्निहोत्र जुहुयात ,
का तत्र प्रायश्चिसिरिति”-इत्यादि ७ २८। तवैव धाययणे
नानिष्ठा भवान्नप्राशने, पाकपा नटे , पवित्र नाणे, हिरण्येानादिष्ट
अपहने च जीवत्यपि कमि थिदामीये स मृत इति श्रुते, जायाया
व गोर्या यमसन्तानमननेऽपि प्रायश्चित्त विहितम् । तथा सवेध
भूतकानमागनकारिणा मपि प्राययिता विहितम् ।
विहितहोमादिरूपप्रायचित्रात एषु तथाविधपापाना भयति मइय
इति च तन तव सुव्यक्तम्। पग्निहोत्रायनुष्ठानाय मत प्राक् नाम
अ विहितम्, न पुन किश्चिद भोजन तु निपिहम् , प्रत्युत किचिद
भुकोव कर्माणि युवी नेत्येवेहान्यत्र ध्वनितम् । तथाहि--"त
प्राग्य मेद यथा । घाइद मनो पा रयो पाली पति एव
हवासी वर्तते"-इति ४.२ १।
मृतस्य शरीरालामे पर्णशरीरदाहोऽध्यामीलदानी मपि प्रय
तदाह ---"यदि शरीराणि न विद्येरन् , पर्षयर
पष्टिमीणि च गतान्याहत्य तया पुरुपक्ष्पक मिव हवा तस्मिता
माहत पुर्य । अथेनारिरात सम्मोसमयेयु , पयः
थत काये, सकधिनी हिपधागे च विशे, चोर पिधागे, गेम
शिरपरि दध्यात्" इति ७३ ।।
तटानीसनायर्याणा,वपिळमानुपाचनपरताप्यामीण ,
'अनदापुरुप'-इतिनिन्दामाजनाव तपा मययभायेति । तदा
पति, न देयान , पितृन , न मनुष्यान्'-नि
स्थित ।
सदमावे
"कानिहापुरुष ,

·८७ । यजा तदानीमनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? (२.२.८.) । अनाचतौति पदन्तु शेषयितव्यम् । स्फुट मेतात- पथे-"एम ह वा अनहापुरुषो यो न देवानीति, न पितॄन् , न मनुष्यान्" इति (६. ३. १. १४.)। 'अदा'-दति सत्यनाम (निघ० ३.१०.४.), अनहा-असत्या, तथाचानहापुरुषोऽसत्य- पुरुषः । एवं हि यः पुरुषो देवान् पितृन् मनुष्याय नार्चनि, गलस्तनस्यैव तस्य जन्म निरर्थकम्'-इति भावः । तदेवं देवाधर्धन- विहीनस्य निन्दावादः सम्पनः । तदर ममामतो देवादीमेव पूर्व निरूपयामः ।- देवाः। निघण्टो द्युस्थानभाजगेप, 'देवाः' इति पड्वियं पदम् । ततो गम्यते धुलोक एवं प्रधानतस्तेषां स्थानम्। 'देवाः रश्मय उच्यन्ते'-इति तदाप्ये देवराजः। महामुनियास्केनापि निरुती देवा इत्यस्यैप एवार्थ उल्लिखितः- "रश्मयोऽत्र देवा उच्यन्ते"-इति ( १३, १ १२.)। यास्कप्रदर्शित सुदाहरण मेव च देवराजेन प्रदर्भितम् – “देवानां भद्रा समतियताम् (३० सं० १.८८.२.)" इति, निघ० ५. ६. २६ । निरु. १२. ४.५; १३. १. ११ द्रष्टव्यम्। पार्थिवस्याग्नेर्माध्यमिकस्य च विद्यु तोऽपि रश्मिजन्यलेन, उत्तमाग्नेः सूर्यस्य तु रश्मिजनकत्वेन जन्यजनकयो- रमदात् रस्माभिवस्वम् । किञ्चास्येपा प्रथममध्यमोनमानां त्रयाणा मेवानीना रश्मियत्त्वम् ; "वयः कैगिनः" इत्यस्य ध्याख्याने मुव्यक्त मुक्तञ्चैतद यास्कोन- "केगा रश्मयः, नेस्तहान् भवति.-. धादित्य माध, प्रथाप्येते इतरे ज्योतिषी केशिनी उद्येते, धमेनाग्नी रजसा च मध्यमः" इति (निर० १२.३, ६, ७,८)। एपा मेव वयाणां भक्तिसाइचर्यादितो वहवो देवा अान्त । तदपि व्यक्त मुक्त याम्काचायें- “तिम एव देवता इति नेरुता 0-0

·८
ऐतरेयालोचनम्।
तामा महाभाग्यादिक कन्या अपि वनि नामधियानि भवन्ति"
- इत्यादि ७२१,३ १० । “यो देव सा देवता"-इति च
निरु० ७, ४२। विवरियाममैतदिहयोपान्त्यपकरणे ।
पितर । निधपटो अन्तरिक्षस्थानभाजनेषु 'पितर'-इति
दादा पदम्। नतो गम्यते अन्तरिचलोक एव प्रधानतस्तेषा
खानम्। 'पिता, पाता वा पानयिता वा -इत्यादिना (निरु.
४ ३ ५) व्यायाम , जम्" इति तशाप्ये देवराज्ञ । महामुनि
यास्केन हि- "पितरो व्याख्यातास्तेषा मेया भवति" इत्यु होय,
"उदीरता मवर उत परास
उम्मध्यमा पितर मीम्यास ।
अमु य ईयुरहवा ऋतसाम्
तेनोऽवन्तु पितरो हवेष" इति (१०.१५ १)।
एका गिह उदाहृता । व्याख्याता च गा एवम्- "उदीरता
भयर उदीरता पर उदीरता मध्यमा पितर साम्या सोममम्पा
दिनस्तेऽसु वे प्राण मन्बीयुरहका अनमिना सत्यता वा यासा वा
ने न पागच्छन्तु पितरोधानेषु" इति (निरु० ११ २६)।
तयाच तप्या ऋच एपोऽयं मम्प धने- "येषु' 'हागपु'
यसादासानेषु मत्म 'ते' पितर' पिटगणा "न" पम्मान्
"परन्तु" पागच्छन्तु'। ने योहमा । प्रत्याह- "ये''म'
"माणम्' "यु' 'अन्बीयु' प्राप्तयन्त , प्रत्र प्रागान्विता पामविति
यावत्। तव जीवितकाने "ग्रहका " 'मनमिवा' सर्वत्र मत्र
देव माधुश्थाहारत पमित्रशून्या , 'ऋतना" 'मत्वमा वा यन्नमा
या' कर्तृतया कारयियतया या यजानुष्ठानविद ,
"मोम्याम
'मोम्या = मोममम्पादित' च धामदिति। न च पतिविधा
,

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि । CC , इत्याह- "अरे", "परास" 'परे', "मध्यमाः" चेति विविधाः । तत्र, 'परे' ह्युस्थान्तरिक्षचारिणः, “ये मेरसे श्रद्धा तप इत्युपा- मते"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५.१०. १, २.) वर्णिता देवयान- मार्गेण सूर्यलोकं गताः; 'मध्यमा:' यावापृथिव्योरन्तरेण स्थायिनः, “य इमे ग्राम इटापूत्ते दत्त मित्युपासते"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५.१०.२-६.) वर्णिताः पिटयानमार्गेण चन्द्रलोक गताः ; 'अवरे' भूपृष्ठस्थान्तरिक्षचारिणः , “अयेतयोः पथोर्न कत- रेण च"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५.१०.८.) वर्णिताः पृथिव्या मेव निरन्तरावर्तिनः । तदेषां विविधानां पितॄणा मध्ये येऽवरास्तेषा ममाप्तमार्गाणा मसलदावत्तिवेन क्वचिदपि दीर्घकालस्थिति- सम्भावनाभावार न पिलोकस्थत्वम् ; ये परास्तेपा मण्यनावर्तित्व- श्रुतस्तयात्व मेव ; ये तु मध्यमायन्द्रलोके पिटलोक वा गता- स्ते पा मेव सस्थानस्यत्वेन प्राधान्य मिष्टम् । अतएव अन्तरिक्षस्थाने- व पठितं पितर इति पदम् । यास्केनाप्युक्तम्- "माध्यमिको यम इत्याहुस्तम्मान्माध्यमिकान् पितॄन् मन्यन्ते"-इति ( ११. २, ५.६.)। स हि तेया राजेति'- इति च तत्र दीर्गी वृत्ति. । "पर- यिवांसं प्रवतो महोरनु"-इत्यादिसूबाहये (ऋ० सं० १०.१४, १५) यमस्य पिटराट्त्व पितॄणां स्वरूपच सुव्यताम् । तत्वतत अन्नरमसाहाय्येन स्वजनक प्रविष्टो जीवो रेती- ऽन्त स्थ' प्रयमगर्भ. सम्पद्यते ; यदैव ततो योनो सितं भवति, तदेव तस्य मयम जन्म । ततसदेतो मायोनौ द्वितीयगर्भा- कारेण परिणतं भवति ; भूमिठे हि तस्मिन् गर्भ पुरुषस्य दितीयं जन्मेति मन्तव्यम् । ततो मृते च यत् पिनरायन्यतमं गगैर नभते, तदेव तस्य वतीयं गर्भरूपम् ; तत पिनापन्यतमलोक- ।

·ट. ऐतरेयानोचनम् । प्राप्तिरेव तत्तृतीयं जन्मेति मन्यते । तदाहुरेतरेयिणः-- "अप- झामन्तु गर्मियः। पुरुपे ह वा प्रय मादितो गर्भो भवति, यदे- तटु रेतम्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूत मान्मन्येवात्मानं बित्ति, तयदा स्त्रियां मिञ्चत्ययेनं जनयति ; तदस्य प्रथमं जन्म । तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति, यथा स्वमन तथा सम्मादेनां न हिनस्ति, सास्यै- त मावान मत्र गतं भावयति, सा भावयित्री भावयितव्या भवति, ते ती गर्भ विभक्ति, सोऽग्र एवं कुमार जन्मनोग्रेधिभावयति, स यकुमारं जम्मनोऽग्रेऽधिभावयल्यात्मान मेव तद्भावयति एपां लोकानां समात्या एवं सन्तता होमे लोकाः; तदस्य द्वितीयं जना । सो ऽस्याय भात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते ; यथास्याय मितर धारमा शतकन्यो च्योगतः प्रेति , स इत: प्रयत्नेव पुनर्जायते ; सदस्य रतीयं जन्म” इति (२ प्रा० ५.१.)। शतपथै तु मृत्युप्रकारो मृतस्य तस्य पिववादिदेहलाभयानातः । तथाहि- “स यतायए शारीर प्रामावल्यं नीत्य सम्मोह मिव न्धेत्यधैन मैने प्राणा अभिसमायन्ति , स एताम्तेजोमानाः समभ्या- ददानो हदय मेवान्ववकामति । स यत्रेप घानुपः पुरुषः पराड् पर्यावर्ततेऽयारूपलो भवत्येकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकी- भवति न जिातीत्याहुरेकोभवति न रसयतील्याहुरेकीभवति म पदतीन्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति न मनुत' इन्याहुरेकीभवति न स्पृशतील्याहुरेकीभवति न विजाना- तीत्याहु.। सस्य हेतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते , तेन प्रद्योतनेय आरमा निष्कामति चटो वा मूर्धा वान्येभ्यो वा शरीरदेडेभ्य- स्तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूकामति , प्राण मनूकामन्तए भवे प्राशा अनुत्मामन्ति , सज्ञान मेवान्ववझामति , म एप नः मविधानी . .

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि । तद्यथा भवति ; तं विद्याकर्मषी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च । एणजलायुका तपस्यान्तं गवामान मुपमएहरत्येव मेवायं पुरुष इदए शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वामान मुयसएहरति । तद्यथा पेगवारी पेगसी मात्रा मुपादायान्यन्नवतरं कल्यायतरए रूपं तनुत एष मेवायं इदए शरीरं निइत्याविद्या गमयित्वाऽन्यत्र- वतरए रूप तनुते, पिन्नी वा गान्धर्व वा, ब्राय वा प्राजापत्यं वा, देव वा मानुषं वान्येभ्यो वा भूतेभ्य."-इति १४ ७. २.१-५. । पत्र पित्रा गान्धर्वच मिथो गुणकर्मादितः किश्चिद्भेदयुक्त मन्तरिक्ष- लोकग रूपम् ; ना प्राजापत्यं च तथा मियः सामान्यभेदयुक्त | लोकगं रूपम् ; एवं देवं मानुपञ्च विद्वत्वाविहत्वभेदभिन्न मिहन्यं रूपम्। इत्य मपि छान्दोग्यायुतं पितॄणा गतिविध्यम् , उदीरतामितिमन्त्रानातपिटवैविध्य वीपपन्न भवति । तदेवं याम्क- व्याम्यातस्योदोरतामितिमन्त्रस्यस्य 'असु य ईयु'-इत्यंगस्य पिना- यन्यतमदेहगतं माएं ये अन्वीरित्येवार्थः मुहतर इत्यरमाकम् । पिण्डपिटयानकरवादी च (य. या० २.२०-२४.; म. वा. २. ४. ४.१-~२४.; तेप्रा० १. ३. १०, २.१.३.) पिळगण- म्वरूप पर्यालोयम्। यमपिटलोके पुनर्नि गप्पाम हयामयप्रकरण। मनुष्याः। ऐतरेये विदेतच्छदनिर्वचन मय प्रोतम् -"मदं प्रजापते रेतो दुपदिसिक-तमादुष सम्मानुष मित्याचक्षते परोघेण"-इति (३. ३. ८.)। "मनुष्या: कमात् ! मत्ता कामांपिा मीप्यन्ति, मनस्यमानेन मुटाः, मनन्यतिः पुनर्मनस्वी. भाये ; मगोरपत्यम् , मनुपी पा"-इति वा यास: (निरु. ३. २.१.)। "मनोजांतावञ्यतो पुम् च"-इति च पा० ४.१. १८१ सयम् । 'गमुदायार्यों जाति: ; मासुप, मनुप.'-इति ·। तान- ऐतरेयालोचनम् । तत्र दीक्षितः । तत्रामात्सु "पडा भवन्ति, प्राचार्य ऋलिक चातको राजा विवायः प्रियो तिथिरिति"-इति गो. ग्र० सू. ४. १०1 मारपित्राचार्याणां पूजनीयवं तु तेत्तिरीय- (पा० ७. ११.) मन्वादि (२. २२५.)-प्रसिद्धम् ॥ शतपथबाहाणे वेषां देवपिटमनुष्याणा मेकवेव विशेषपरिचय प्रामात उपासनाप्रकारथ । तथाहि--"सतो देवा., यज्ञोपवीतिनी भूत्वा दधिर्ण जान्यायोपासीदन्। तानब्रवीत्-यत्रो वोऽन्नम् , धमृतत्वं व', सूर्यो वो ज्योतिरिति । अथैनं पितर प्राचीनावीतिनः सव्यं जान्दाध्योपासीदन् । तानब्रवीत्-मासि मामि वोऽयन, स्वधा वः , मनोजवो वः , चन्द्रमा यो ज्योति- रिति। अथैनं मनुष्याः; पाहता उपस्थं कलोपासीदन् । प्रवीत्-सायम्प्रातर्वोऽशनम् , प्रजा वो, मृत्युवों , निर्वी ज्योति- रिति" इति (२. ४.२. १, २, ३.)। एपा मेव देवपिळमनुष्याणा मन कत्तव्यलेनेतिरेये समा- मातम्- "एप इ वा अनहापुरुष इत्यादिना । नत्र हि अग्नि- होत्रादिभिः धोते वैश्वदेवादिभिच्च रचे देवाना मनं सम्पद्यते ; पिण्डपिटयज्ञादिभिः यौतेः स्वखस्त्रोक्तप्रकारेः ययान्नजलादि- प्रदानात्मकयाहादिभिरा पितृणा ममं सम्पद्यते , निष्कपटविनीत- भावप्रदर्शनाज्ञापालन-ससमादरपक्कापक्षावाद्याहारादि-प्रदानर्मनु थाणा मर्चनं सम्पद्यते। अतिथिसत्कारविषये गावाध्येकानाना - "तद यददो गाथा भवति- धनेनम्न मेनसा मो ऽभिगम्तादेनम्वतो वापहरादेनः । एकातिथि मप साय रणदि बिसानि स्तेनो जहानि"-इति ५.५. ५। गायेपा नेतदयाहाण, कम्पिता, प्रत्युत बहुप्राचीना, ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? ८३ प्रत्यवाय., . अनेनात्र समतेत्येव । तदाह तज्ञाप्ये सायण:-'पुरा कदाचित् सप्त- पणां संवादप्रसझे कयित् पुरुयो बिसस्ते न्यलचण् मपवादं प्राप्य तत्परिहारार्य मृषीणा मग्रे शपथं चकार, तदीयशपथोतिरूपेयं गाया-इति। तछपवस्व रूपञ्च तत तेनैवैवं व्याख्यातम् - 'बिसानि पद्ममूलानि, तेपा मपहर्ता ( एवं ) प्रत्यवायपरम्परा प्रापोतु ;- पापरहिते पुरुप विसस्तन्य मपवादं सतवती यः पायिनः पुरुषस्य सम्बन्धि पायं स्वीकुर्वतो य: प्रत्य- यायः , सायडाले रहे ममागच्छत एकातिवैदेशिकस्यारोधने यः प्रत्यवाय , मेयं प्रत्यवायपरम्परा बिसस्ते न्ये सति मम भूयादि- त्येवं शपथः' इति । अस्माकं वस्या गरयाया ऋजुतरोऽर्थान्तरः प्रतिभाति। तद्यथा-- यः कायित् 'अननसम्' अपापम् आरोग्य- मानपापशून्यं जनम् , 'एनसा' पारोप्यमानेन पापेन 'अभिशस्तात्' निन्देत् , 'स' निन्दकः 'एनवत.' स्वभावजातपापिनः तस्य निन्दितस्य यत् कि मपि खभावजम् 'एनः' पापम् अस्ति, तदेव 'अपहरात्' अपहरणं कुर्यात् । मन्ति हि सर्वेषा मेव मानवानां स्वभावजानि पापानि। तदयाहानव-"व्यतिपता इव वै पुरापः पामना"-इति ( ४. १. ४. । इरथ गाथापूर्वाहन वृथापवादकीर्तनं निपिदम् , अथापराईनातिथिविमुखीकरणं निषिध्यते- यः कपिद 'साय काले समागतम् 'एकातिथि' सर्वातिथिलक्षणसम्पन्न मत एव प्रधानातिथिम् , एकसयामान मतिथि वा 'अपरुपति' स्वागतासमानपानादिक मदत्वा विमुखीकरोति, 'स.' 'स्तेन:' चोरः सन् "विसानि मृणालानि, तहतानोव शूक्ष्मतन्तुरूपाणि तद तिधियरीरम्यानि मायुनामजीवन हेत्वगबन्धनानि 'प्रपजहार' राजीवनापहरणपतिकभाग भवतीति भावः ।

·८४ ऐतरेयानोचनम् । एतते - १ अहोऽतिथिसकारायासीत् तदानराधातय प्रचलित । तस एक समि राजन्यागते या यातिथ्येष्टिविहिता, तन्त्र पशुधाता नुकल्पच विहित - "तद्यधैवादो मनुष्यराज आगते, न्यस्मिन वाईति उधाण वा वेहत वा क्षदन्त एव मेवामा घदन्ते, यदग्नि मन्यन्ति , अग्निहि देवाना पशु ” इति ( १ ३४)। अम्युष शब्दस्य पोपार्थतानि याय चानात मेवम- "एतद्दि गव्य मीमासमाना पुच्छन्ति, सन्ति ततोपा३ इति"- प्रति (४ ४५)। सायणकत मेवेतयाख्यान द्रष्टव्यम् । मासभक्षणविधिस्त्वामात इहान्यत्रापि । तथाहि-नाग्नीपी मीयस्य पशोरीयात - तत्तवादृत्यम्-- तस्याशितव्यञ्चव लीस्मितव्यान"-इति (२ १३)। अमेष्यमासमक्षणे दोपो मध्यमामभवणेदोपयामात । तथाहि- "एत उत्मान्तमेधा अमेध्या पगवस्तस्मादितया नाश्नीयात"-इति २ १८। एते पुरुषकिम्युरुपगौरगक्योष्ट्रगरमा इति पर अमेध्या , अण्डगोऽव्य जथिवीभवा पञ्च मध्या । पृथिवीभवत्वेनेह बीयादीना ग्रहण मिष्टम् । अतएव युतम् -- "म वा एप परेवालभ्यते यत् पुरी "-इत्यादि ३१८। तवायज्ञमासस्यामोद बहुप्रचलन मिति च प्रतीयते , तत्रैव ‘एप एनेपा पथूना प्रयुक्षतमी यदज"-इतियुते । 'छागो वा मन्ववर्णात्" इति धात्र मी. द०६८ ३१ सूवम् । थापशघातनिन्दाप्यस्ति - “घध येतो ऽन्यथा मेडगा वा पापचतो वा पर विमथ्नीरस्ताहार पनि ७११ । सपा पराहिसा यह म्यमभ्य न रोचते, तयायुदात व्याहाराण यायवावैदिकत्ल प्रतिपद्यत, तावदेवमादिषु "घामाय वचनादहिमा प्रतोयेत (१५२)"-इति निरपाचन मेय शरणम् । डाभ m ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि । ८५ तद्यथा- . अतिथिसत्कार इवेहान्येऽप्यु पदेशाः ममामाता: । "अभिहेपते पिपापवे चिप्रं प्रयच्छेत्" इति (६.२ ५.)। एतेन स्थानविशेषे द्रव्यविशेषस्य दानक्षिमता विहिता। "अप्रस्त: करोत्यसतं तदक्षत मकरिति वै निन्दन्ति"-इति (२.५.६.)। एतेन सर्वेष्वेव यिवार्यकमम् गुर्वानुघा खाम्यनुवा वा ग्रह- पीयेत्युपदिष्टम् । अासीय तदानी माविष्यप्रागस्यम् , अयाज्ययाजननिषेधय । तदाह- "यगसा या एपोऽभ्यति, य प्राविज्येन । रु यः प्रति- रुन्धेद, यग: म प्रतिरन्द ; सम्मान प्रत्यरोसोदिति । यदि त्वमादपोजिगामेद , यनास्मादपोदियात् । यदि त्वयाज्यः स्वय मपोदितं तमात्" इति ६. ४.८। तदेव मार्विन्याय पाहतस्य सत्यागो दोपाय भवति, त्यागायोपदेगो वाधनं धापि दोमायैव। यदि तुम्वयं यटु मिछुः म्यादन्यव इतो वा भवेत् , ताई पराविग्य ग्यागी न दीपाय । एव मयाज्ययाजनं च न कत्र्तव्यम् । पापपुरुष- याजनत्य निषेधस्विहान्यताम्याग्नातः-- "न पाप पुरुषो यान्यः" -इति (५. ४. ३.)। अपि यथा पापपुरुपाणा मयाज्यत्वं विचितग , तथैवाज्यिाय पापपुरुयाणां वरण मपि निपिम्- "पापस्य या इमे कर्मणः करि पामते पूनायै वाचो वदितारो यच्यापर्णा इमानुन्थापन मन्तयदि मामिपति" इति ०. ५.१। अपरख पेष्ठ लोभायाहतचित्ताना तेज शून्यानाम , मायमर्यादि- पूर्णाना च तम प्रशतीनाम् , पापानुठाणां दुर्मसीनावाविंग्याय दरणं मिपिाम् । तयाहि- "योनि ह वै यम्ने क्रियन्ते,-- नग्धं गोर्ष वान्त.-.म एतपो ययाचा मागा नेगत्" इति ३.५.२ । य. पतु धननीभादातिच कामयमान क्य मपि यजमान ·ऐतरेयालोचनम् । 1 तत्कर्मकारवितार मपर वा चाटुवत्यादिभिस्तोपयनालिज्यलभने, तादृशेन तेन कृत तत् फर्म 'जग्ध' भचित, मुखमध्ये प्रविष्ट मिक टूषित भवति । यो हि ममाजाधिपत्येन ग्रामप्रभुत्वेन वापरेप कनायि या हेतुना यजमानादीति मुत्पादयतात्विज्य लभते, ताहणेन तेन कतं तत् कर्म 'गौण' गिलित , गलाध फ़त मिव दूषित भवति । यस्तु विहानपि पापकर्मा भवति, तत्कृतं यत् किचन कर्म तत् सर्व 'वान्त' उहीम , छहित मिय पुण्य भवति देवानाम् । तदेय- विधाना विविधाना खिजा परणाय यजमानो मनसि पाशा मपि न कुर्यादिति । मूर्खस्यार्विज्य दूषणन्तक मिहान्यचापि-- "न ऋत्विजो यजमान कवं मन्यस्य वित्त मादाय वन्ति, य मनेप विदी याजयन्ति" इति ८,२.01 अथ व्यवहार ।- राजा पुरोहितम्यावश्यकता पात्र बहुधा प्रत्यायिता। तद्यथा "न या पपुरोहितस्य राजा देवा पव मदन्ति , नद्याद्राजा यष्यमाए माताण पुरो दधीस, दिया मान मदन्निति"-इति ८ ५१। इत्य पाहणजातरेव पौरोहित्य मिति च भापितम् । पतष्ठचनोपक्रमे व्यायामातम्- "वान' पुरोहित."-इति। राजन्यवग्ययो पुरोहितायेण दीवावेदनश्य विहितम्-- "पुरोशिसम्यापेयेण दीक्षा मादयेय , पुरोहितस्या पंथेमा प्रवर प्रशीरन्"-उति ( ०.४.०.)। इतो ग्राना मपि पुरोहितापिता सुचिता। बुद्धिमत्तमाना मार्याणां gil हितविध. कथा रे पाताम् , जडाना मपि प्रयिम्यादीमा पुरोहिता मनीनि च कपिलम् -- "घमिर्याय पुरोहित पृथिवी पुगेधासा, वायुाव पुरोहितो सिरित पुगेधाना, पादियो याब पुरोहितो ची पुगेधाता, पप वै पुगेरितो य एवं वेद, यम .

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? तिरोहितो य एवं न वेद" इति ८.५.४। तदेवं यथा पृथि- व्यादिष्वन्यादीनां प्राधान्यम् , तथैव यजमानमहेषु पुरोहिताना . माधान्यं वनितम् , विहितच पुरोहिताना मेतदिज्ञानवत्त्वम् ; ब्राह्मणाना मपि वेषां पृथिव्यादिनिठान्यादिपुरोहितत्वविज्ञान यविदितम् , तादृशा मविदुषां पौरोहित्यं सतरा निपिदम् । तस्यै- तम्येतदुपमहारवचनम्- “यो ह वै बीन् पुरोहितान् वेद , स वाहाणः पुरोहितः" इति। एतेन च वचनेन वेदविदा मेव बामणानां पौरोहित्यं व्यवस्थापितम्। “अयुव मार्य प्य राष्ट्र भवनि, नैनं पुरायुषः प्राणो जहाति, भाजरमं जीवति, सर्व मायु- रति, न पुनम्रियते, यम्य व विहान् ब्राहायो राष्ट्रगोपः पुरोहितः (८. ५. ३.)"-इत्यादिना पुरोहितानां यजमानमङ्गलकारित्वं बहुधैव अपश्चितम् । "तदप्येतषिणोताम्" इत्यु पक्क्रम्य माहितिक- मन्चनयममापिनाप्येतदेव (ऋ० सं० ४. ५०.७, ८, ८.) दृढोकतम् (८.५.३.)। तत्रैव- वृहस्पतिई व देवानां पुरोहितः , त मन्वन्ये मनुष्यराज पुरोहिताः। वहग्पतिं यः सुभृतं विभीति यदाद, पुरोहितं यं सुभृतं बिभर्तीत्येव तदाई"-इत्यादि द्रष्टव्यम् । जुहम्पतिशम्देनाथ सूर्यो निगलादि- प्रसिद्धः। म यया वायादिदेवानां पुगेहित: पुरःस्थितः, प्राधान्य- भागुपकारी च ; मनुखेपपि राजपुरोहितास्तथैव भवेयुः; तदव संहितावचन मपि प्रमाण मित्याह-"हस्पति यः सुभूतं विभ- नीति ( ४. ५०.०.)। "अग्निवा एप वैवानरः पञ्चमनि;"- इत्यादिना (८.५. १. पुरोहिताना कोपनलं मवर्ष, यजमानानां तदुपगमने यनस्य कर्तव्यता चाव विहिता। तदेतसिप मालोच प्रतीयते, - तदानीतागजपुरोहिताना ममाधारणमानभावं, .

·. मपि। ऐतरेयालोचनम् । राजस राजग्रहेषु च प्रावन्य विशेषतिप्रमारित्वशासीदिति । यपि तैपा मद्यतनपुरोहिताना मिव कर्मकारयित्वं तत्तखम्ममन्त्र- पाठयित्वं च न कापीह गम्यते, न वा कचिदिह ब्राह्मणस्य पुरोहितापेक्षा श्रूयत इति च सुधीभिरालोय मेव ॥ कम्मकारयिवभ्यो दक्षिणादानस्यातिकर्तव्यता चासीत् तदानी तदाह- "दातव्येव यजे दक्षिणा भवत्यल्पिकापि"-इति ६. ५.८ । केनापि हेतुना सा परित्यता चेन पुनग्रहणीया, केनापि प्रकारेणागतापि सा प्रापनशनुभावाय करमैचन प्रदे- येति चेहेय। तथाहि-"न निक्षत्सदक्षिणां प्रतिग्रहीयात्" -इति, यदि वेना प्रतिपक्षीयात् , अप्रियाय नां भावव्याय दद्यात्" इति च ६. ५.८। यशोलिसाभ्यासीत्तदातिप्रबन्ला । तदाद---"यम् बाह्मण मनूचागं यशो नच्यादिति ६ माधारण्यं परेत्य दर्भस्तम्बानुपथ्य दक्षिणतो मयाण मुपदेश्य चतु सन् व्याचक्षीत"-इति ५. ४.४। कस्मिंचिद् दानादिकर्मणि - श्रेहताभिमानस्य प्रापहे तत्वञ्चाभिमतं पाम् । तत एवैध माग्ना- तम्-“यो वै भवति, यः येष्ठता मनु म किषिपं भवति" -इति १.३.२ । 'श्रेष्ठता प्रयोग पाटदाभिमानम्'-अति मायणः । पानातशेह बहुत रस्त्यावगवादिधनदानगंमागाथाभियानम् । तथाहि दीयसिभरतम्य (८, ४.८.)- "हिरण्येन परीक्षवान् कृष्णा कदतो मृगान् । मपणा भातोददातं यानि मा "-डयादि। प्रद ऋतस्य मृगशम्दस्य हस्तिपरयात्यानं मायवीयम् ; सम्म तत् तथैव मन्तव्यम् , परं तस्कृतं बदगम्दस्य सन्दमध्यापारवंत नामभ्यं रोचते ; ताइगदान अत्यधिश मियमम्म मिति।

·तदानीन्तनापारव्यवहारविज्ञानानि ? प्रात्रेयाङ्गराजदानगाथाझोकेषु दासीदानं च युतम् - "दासी- सहस्राणि ददामि त"-इति (८. ४.८)। एतेन तदानी मामीदार्यायव घ मनुष्याणा मपि इत्यखादीना मिप क्रय- विझायदानप्रयेति स्पष्टम्। अत एव गौन.पाख्यानेऽपि युतम्- "तस्य इगतं दत्त्वा स त मादाय सोरण्याद ग्राम मेयाय"-इति (७. ३. ३.)। 'तस्य' तो शुनाशेपपित्रे मीयवसये जीगाय 'स: परिचन्द्रपुतो रोहितः 'गतं' बहु, शतमझ्याकं वा मुद्रात्मक घनं 'दत्त्वा' 'तम्' शुनागेपम् पादायेत्याधर्थः । निको त "म्सीणां दानविक्रयासिसर्गा विद्यन्ते, न पुंसः ; पुंसोऽपौत्येक ; शीनाशेपे दर्शनात"-इत्युक्तग ( ३. १.४.) । एवं पुरेपु पितुः स्वेच्छाजनितोऽन्यान्य विधोऽत्याचारोऽप्यामीत् तदानीं सदुरः । तद्यया ( .. ३. ५.)- "प्रय विम्पामित्रः पुत्रानामन्त्रयामाम, मधुधन्दाः शृणोतन ऋपभो रेणुरष्टका ये भ्रातरः स्य नाम न्याय फस्पध्व मिनि"-इति । एव मन्यवान्यदपि 'ऐसशो ह ये मुनिरमेरायुदंदर्भ ;.-. मोऽमयीत् प्रवान, पुत्रका अग्ने रायुरदय सदभिनपियामि, यस् किञ्च पदामि तन्मे मा परिगातेति -। सप्याभ्यनेर तगायन एत्यावाने ऽभिहाय मुख मस्यग्टहादपदः पिरोति तं होया- चापे धनमोऽभूयों में वाच मवधी:.-. पापिठां से जां करोनि यो मघ ममय या ति"-पशि६.५,०। पुयाणां पिरदायमा मपोह चितम् । तद्यया- "नाभा- मेदिर मान प्रमये यमसं भातरी निरभजम्मोहमयीदेन्य कि मल मभारति"-इत्यामाग्यान (५...) दृष्यम् । - ·ऐतरेयालाचनम्। वाणिज्याद्यर्थ समुद्रयानारोहमापूर्वक महामसुरे परिवन चासीत तदानी समचन्नितम् । अतएव तदृष्टान्तलयानात एवम- "यथा समुद्र प्ररब्रेव हैव ते प्रतवन्ते, ये सवदार वा दादगार वा असते'-इति ६ ४ ५। धनदस्यूना मप्युपटूय पासीलदानी मिति चात्र भूचितम। तघया - 'निपादा वा सेडगा या पाप कृतो वा विसवन्त पुरुष मर रहीखा कवं मन्त्रम्य दित्त मादाय वन्ति"-इति ८ २७॥ एव मागरिकग्रन्थिछेदकाना मयि दृष्टान्तविधया समुल्ले खोऽत्र श्रुत -"त मृत्विजो यजमान कलमन्वमा वित मादाय ट्रयन्ति" इति ८ २ । आसीत्तदानी चौर्य मपि तन्निन्दा च । तद्यथा मायणमते,- पुरा कदाचित् महर्षीणा मवादपसझै कश्चित् पुगपो विसस्तैन्यलक्षण मपपाद प्राप्य तत्परिहारार्थ मपीणा मप्रे शपथ चकार, तदीयशपथो तिरूपेय गाथा- "अननस मेनमा मोऽभिशम्तादेनखतो वापहरा देन । एकातिथि मप माय रुणद्धि बिमानि स्तेनो अप मो जहार' -इति ( ५ ५ ५)। मायणमते गाययतया मृपापवादकारिणा साय मतिथियाख्यातृगणा स्तेनकारिपाच पापविद्वाप प्रापितम् । एकराट मावभीभी प्यासीलदानी सयिनात । ततस्तस्य रिचयोऽवैवम्-- 'यय समतपर्यायी स्यात सार्वभौम मार्यायुष श्रान्तादापराात् पृथिव्ये ममुद्रपर्यन्ताया एकगडिति"-इति ८४१। तथाविधमावभौमनरपते मयेभ्यो मित्रराजभ्य उप टोकन ग्रहणञ्चैहामातम्--"सर्वे देव महाराजा आसरादित्य इस इम थिया प्रतिष्ठितास्तपन्ति, साम्यो दिग्भ्यो पनि मायहन्ते' -इति ५८। 'म चले इमे-कावय तुर, मादेय मोमक , मानय महदेव दवावधी चभु, वैदी भीम, ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि । प्यस्य, गान्धारी नग्नजित , अरिन्दम इति विद्युत जानकि कवित , पेजपन सुदाश्येत्यष्टावेतरेयपूर्वपूर्वजा मार्वभोमा वभूवु रिति च तदुपक्रमग्रन्यात प्रतीयते। महाराजत्य प्रियतममा-या मन्निधी प्रजाना माघेदनप्रथा प्यासीत् तदानीम् , अत एव इन्द्रम्य प्रियायै वायातायै टेवाना खाभिमायज्ञापनम् , तस्याश्च इन्द्र जापयामीति प्रतिश्रुत्यादिकथा यूयते चाव- “ते देवा अनुवनिय वा इन्द्रस्य प्रिया जाया यावाता प्रामहा नाम, अस्या मेवेच्छामहा इति। तथेति तस्या मेछन्त । सेनानववीत् ,-- प्रात प्रतिवलास्मीति" इति ३. २ ११ । गजभ्रातृणा राजसहधरणव्यवहारशासीत । तत एव मान्नातभ- "त्ररसयो वे सोमस्य रानो राजभ्रातरो यथा मनु तेरेवेन तम्सहागमयति" इति १ ३ २ । राजधानीपरिरक्षणाय सदभित प्राकारनिम्मागप्रथाप्यासीत्त दानीम्। "देवासुरा वा एषु लोन्लेषु समयतन्त, त असुरा इमानव लोकान पुरोऽकुर्वत" इत्यादि १ ४ ६ । 'पुरो कुर्वत, प्राकारवेष्टितानि नगराणि कृतवन्त'-इति तत्र सायण । एतदाच्यायिकाया मसुरै सहोपस्थिते महामे असुरेभ्यस्निपुररक्षणार्थ मयोरजतसुवर्णमयमाकारा निर्मिता देवैरिति सुचितम् । असुरोप द्रवतो यन्नरनार्थ मभितोऽग्निप्राकानिम्मापन देव सत मिति च गुप्त मतस्या माध्यायिकायाम्-'देवा वै यज्ञ मतन्वत.-.. अग्नि मयी पुरस्त्रिपुर पर्याप्यन्त”-इति २ २ १ । प्रबनतर गवभि गान्ते राज्ये ननणाय नदानीन्तनप्रजाना मपि परम्पर मन्त्रणा कराम वत एव योधपत्ति , परस्पर मैकमत्याय प्रतिभा ग्दत्वम , रागविरचितगृहादी पुत्रकन लादीन् मम्याप्य युद्धाय तदाह- या ·ऐतरेयालोचनम् । प्रयाणचेति सर्व मिह १.४.७ टूटव्यम् । प्रियवस्तुदानादिरूपमाम- कोगलतो रक्तपात मन्तरेण स्वकार्योहारपेटाप्यादृतासीत् तदानीम् (१.५.१.)। परस्परैकमत्यस्थितये भाज्यस्पर्शपूर्विका प्रतिज्ञा- पतिश्च तदानीन्तनी प्रशंसनीया। तथाविधं प्रतिज्ञानं हि तानू- नप्त मिति मर्यवेदेषु विश्रुतम् । तदिदम् ऐ० वा. १. ४. ७, श० बा० २. ४. २, सै० सं० १ २. ११, ६. २.२-६ श्रुति- वाक्येषु विदितं ट्रष्टव्यम् । “न सतानूनक्षिण ट्रोग्धव्यम्" इनि चेह ( १, ४. ७.) तटुपमहारः । ‘सतानूनप्तिषि' महशपथकारिण न द्रोग्धय मिति तदर्थ । शतपथै चैवम्- ३. ४.४.८ । सैनापत्य निर्णयः, नस्य च सेनापतेर्भागशः शत्रुमेनाक्रमणो- पायचेह वर्णितः- “म त्रियेपिभूत्वा खानीकोऽसुरान् युद्ध मुप- प्रापढ़ विजयाय"-इत्यादि ( ३. ४. १.)। युद्धकाले राजसाहाय्य कारिणा प्रजानां सामन्तानाच प्रसादनामकथाप्यस्त्याव- “मी- ऽवेदिमे वे किल मे सचिवा इमे माऽकामयत इन्तेमानस्मिनुक्य- घाभजा इति, तानेतस्मिन्नुथ प्राभनत्" इति ३. ३. १० 1 युद्ध- जयानन्तरं रानो मर्यादाह निश्चैव सूचिता ; तदल "इन्दो वै कृतं हत्वा"-इत्याद्याख्यायिका द्रष्टव्या ( ३. २. १०.)। पगजितागा मन्तहस्तीनानि धनानि समुद्रतीरे प्रोथितानि भवन्ति सत्यपीह गुतम् ( ५, २.६)। हस्तमुष्टिमध्ये एव गोपनीयं यद बहुमूल्य रत्नादिकं धनम् , तदेवान्तहम्तीनम् । एवञ्च तदाम्यासीदेव बहु- भून्यहीरकादीना व्यवहार प्रति घामान पतीयने समुटम् । प्राय: सर्वमयदेशेषु विधमान एप उपविमोकव्यवहागे- यामीत् तदानीम् । तथा चाम्नायते "पानि दिन्येि- रन्यग्धान्ततरंग्यानतर रूपविभीक यान्ति"-इति ४. ४. ५।

·नटानीन्तनाचाग्यवहारविज्ञानानि ?
१०३
च प्रतीयत
तदिद श्रुत मुपविमोकवरूप मद्यतन मिवैव । दूरावगमने
एवेगोपविमोकप्यावश्यकता चानाता- 'दीर्घाई उपविमोक
यायात'-इति (६ ४ ७)।
स्कन्धतो भारवहनाय वीवध प्य व्यवहार आसीत्तदानी मिति
"वृहत्पूउ सबीवधताये' इत्येवमादियुत (८ १
१)। 'उभयत शिक्यदयेन जलकुम्भय वोटु य काठविशेष
पुरुषाणा म प्रियते , म वीवध इत्युच्यते' इति तत्र सायण ।
'विवधवीवधशब्दी उभयतो बशिको स्वन्धवाद्यो काठे वक्ते' इति
मि० को (पा. सू० ४ ४ १७)। दीवधदण्डन्तु प्रायेण
वयस्यैव भवति, तत म इह तेजनीति शुतम्- "तेजन्या उम
यतोऽन्तयोरप्रसमाय बो नति'-भूति ( १ २ ५ )।
सूच्या स्यूताना मभ्यजनोचितागरज्ञादीनाञ्चासीत्तदापि व्यत्र
हार । मृत ह्य तत्-- "सूच्या वाम मन्दधदियात्" इति ३२ ।
एव तदानी मपि कर्मठत्व श्रमकारिन्व मुद्यो गित्वञ्चैवामीत
प्रासनीयम् , अन्नसस्य यमकातरस्योद्योगहीनस्य खासीविन्दनीय
तेव। तत एव मिड (७ ३ ३ ) शोकपञ्चक मानातम-
नानाथान्ताय श्रीरम्ति, इति रोहित शुश्रुम ।
पापो नृपहरी जन इन्द्र दृञ्चरत मखा ॥१॥
पुप्पिण्या चरतो जह, भूष्णुगत्मा फन्ने ग्रहि ।
शेरेत्य मवे पापमान, यमे ए प्रपये हता ॥ २ ॥
प्रास्ते भग पामीनस्य ऊईम्तिरति तिर ।
शो निपद्यमानम्य , चराति चरतो भग ॥ ३ ॥
कलि शयानो भवति, साजहानन्तु हापर ।
उजिसनेता भवति कृत मम्मदाते चग्न् ॥ ४॥

·१०४ पतस्यानाचनम्। " घान् घे मधु विदति, घरन बाद गुदुम्बरम् । सूर्यस्य पश्य येमाण, यो म तन्द्रयगे परन् ॥ ५ ॥ -इति । यद्यम्य गाथारपा सोका पनेनंतरे देणेह प्रमगत उदृता इति नेतरंयकालिकास्याप्यतरेयकालेऽप्येव विधोपदेशाना मामीदेवादर चपि प्रतीयत एव। लोकाना मेपा मर्यात मगमा ,तथापि प्रथम चतुर्थयो किधिद म ।- यथा घोटवादयो मनुष्याणा वहन कुर्यतीति मनुष्ययाहा उच्यन्ते तयेवाम्म शरीरस्यो लोहित एवाग्नि शारीरताप वहतीन्यग्निवाहत्येन व्यपदिष्टो दे (निघ० १ १५ २), लाहित एव राहितो चैदिक । म च सूर्य चन्द्रो दयक्षत इति याहोरात्रनन्य इति या हारिचन्द्रीयो हरिचन्द्रीय पूतीहाण्यात , रमहरणात् हरि = सूर्य इति हि सर्ववेदा सिद्ध । तथाचाग्नियाहनरूपगोणितधारिण सर्वानेव पुरुपान मम्बु घर पि गहेम मुपदेश मिति फलितम । नानति । है रोहित। इति घय शुथुम' 'नाथान्ताय' आभिमुख्येन थान्त पायान्त , तविपरीतीनाथान्तोऽनमस्तम्मै श्री नास्ति । अथवा नानाविध फायेषु यान्तो नानाधान्तस्तस्मै श्रीरम्तीति। 'घर' तप कर्म विद्यादिभि येठोऽपि जन 'नृपत' नरि सौदन , শ্রন্ধিবিম स्थाथित मन् 'पाप' भवति । 'चरत' भ्रमणकारिण पुरुषस्य गिरिगिरिनदीग्राममीमादिमटेषु च सयौव 'इन्ट्र' अनुपम अवयवान् खर इत् एव सखा' विद्यते रघक स एव घरखान्यादावपीति अर्थाद्यजनाय भ्रमणशीनस्य पास्ति चिन्ताविपय इति भाव । कनिरिति । मय विधवर्तव्यकम गयान' अलम इति यावत् । एतदेव कन्निनक्षम। तदेव कनियुगे धर्मार्थकाममोक्षाद्यन्न य किल नगर म्वररहे च गव्यागत, ·सदानीन्तनाचारध्यवहारविज्ञानानि ? कामस आलस्यबाहुन्य भवतीति निष्पवम् , निष्पनञ्च यसिन् कामिन् वा युगे यदेवान स्थपरतया कर्तव्यानुष्ठानापहेलन कर्त भवेत्, नदैवेदानो कल्याथित कल्याययो वाह मिति नेय मिति । 'सचिहान' गया, गयनभाव वा त्या प्रत्तस्तत्रैवोपविष्ट । 'उत्तिउन् भय्या अयनमाव वा परित्यज्यान्यन, शव्याया मेव वा दगडायमान । 'चरन्' अनन्नस कम्म कुर्वनिति । मनुसहिताया मप्येवमेव युगलक्षण सस्मृतम् ८० ३०२ शो- "कलि प्रसुप्ता भवति, स जाग्रद दापर युगम् । कर्मसभ्यु द्यतम्बेता, विचरत आत युगम्' इति । तयेतदपि प्रतीयते,- कलिरवाद्य युगम , दापर द्वितीयम् , चेता बतीयम , चतुर्थन्तु इत मिति । द्वापरतेततिनामान्तगत हित्रिशन्दतवेव मेव लभ्यते । तथा च लतादेकपादावनत काल उच्यते वेतति, तता द्विपादावनतो द्वापरम् , तरास्त्रिपादायनत एवं कलियुग मिति । पुनरेकपादायुनत्या वापरादीनि युगानि भवन्ती त्येव मैव मदवावत्तंन्ते युगानि । व्यक्तञ्चेद गुप्तम्- “विवत्तेते अहनी चक्रियेद"--इति ऋ. स. ११८५१। प्रततिनियमो इप्य ब्रानुकून न हि कथित् कुमार खत्वेकदैव तारुख यौवन चौना बहायत, नापि हि कामित् गयानोऽप्तजिहानोऽत्तिष्ठय स्यात् कार्य कुशल इति । एव हि कलियुगानन्तर कृतयुगागमन- प्रतीक्षण भवेविमर्गयापारानुकूमवेदार्थानमिनाना मेव । तत्त्वतम् कलियुगानन्तर हापरागमनम् , तता वेतागमनम् , तत सता गमनम् , चक्रवद याचम्यमानेऽस्मिन् जगति पुन घेतागमनम् , शता वापरागमनम् , ततच पुन कले प्रादुर्भाव इत्येव वैदिकग , कमावनिक्रमावनतिविनाममम्मतञ्च । क्रमोन्नतिपन्नस्तु प्रदशित , १४

·ऐतीयालोचनम् ।
,
युगसोकतित सुष्यात एव, क्रमावनतिय तन्नायात् किन्न मन्तव्या
स्यादित्यत एलहिपरीत मत वेदविरुद्ध मित्ययडेय मेवाऱ्याणाम् ।
पपर मपि,-- यया वर्षौं सर्वसनाव 'वर्षा व सर्व ऋतव'--
प्रत्युपकाम्य
वर्णित शतपये-"यदेव पुरस्ताद वाति, तट वसन्तस्य
रूपम् , यत् स्तनयति, सद् ग्रोमस्य , यद वर्षति, तटू वर्षाणाम् ,
यद् विद्योतते, तच्छरद यद हट्वोदशाति, तद्देमन्त स्य" इति
(२ ३ १७)। तथैव हि सर्वयुगधर्माणा प्रतियुगाश्रितत्व
स्वीकारोऽपि नासमवस इति ॥
अथ तदानीन्तनविज्ञानानि । तत्र,
पृथिव्या गति देतुविज्ञानम् , द्यावापृथिवीसम्बन्धविनानम् ,
टि हेतु विज्ञानम् , उदकाना मतिन्नासहधाभाय हे सुविज्ञानम् ,
बावापृथिन्योकभयोरेव प्रतिष्ठाखविज्ञानश्च यथा- 'पसी वै
लोक दम लोक मभिपर्यावर्तते ततो वे द्यावाथिवी अभवता
न द्यावान्तरिक्षानान्तरिचाद भूमि” इति ४ ४ ५। 'अमी'
युलोक सूयनीक इति यावत् , 'इम' भूनीकम् 'अभिपर्या
वर्मते मदेव पभित परितच 'भावर्तते' भामयति । 'तत'
तस्माद
व एव द्यावापृथिवी' द्यावापृथियो परस्परसम्बधे
'प्रभवताम्। अन्तरिचात्' व्ययधानादः 'चावा' द्युलोक 'न'
भूमितो यिन्दि , तथा भूमि अपि तस्मात् 'अन्तरिक्षास' व्यव
धानाद 'म विचिन्न । अतोऽत्रानुपद मुक्तम् “इमी है लोको
महास्ताम् , ती व्यताम् '-इत्युपपन्नम्। इमो लोको' 'सशास्ता है
परस्परमम्बहावेध विदोते, 'तो लोको 'ब्येताम्' विवाहमम्बन्ध
युक्तो स्त्रीपुरुयाविव । एतयो सम्बन्धनापकतचैव निर्दिष्ट इप-~
'नावमन् न सातपत् ने पशजना न समजानक' इति । एतेन
-
-

·तदानीन्तनाचारबवहारविज्ञानानि ! अत विज्ञायते युपर्यायः सूर्य एवान ष्टि हेतुम्तापहेतथेति । 'पञ्चजनाः' प्राणववियवैश्या इति विविधा पार्याः, दस्युदासाविति रिविधा- वनार्याविति च पञ्चविधा मनुष्याः। तादृश विधाहस्य पुरोहिताः 'देवाः' रश्मय एवेमे इत्याह- "तो देवाः समनयंस्तो संयन्तावेतं देव- विवाह व्यहहेताम्" इति । कार्योन्य एषः । तत्रैवं विवाहितयो- स्तयोः स्त्रीपुरुषयोमिथः प्रीतिहेतु निगमयति-"धूमेनैवेय मम् जिन्वति, सध्यासाविमाम्" इति ४. ४. ५ । 'धूमेन' रमहेतुवाप्प- कये पित्यर्थः। मंहिताया मध्येव मामातम् ( १. १६४. ५१.)- "समान मैतदुदक मुचैत्यव चाइभिः । भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दियं जिन्व म्यम्नयः" इति । 'पहभिः' रश्मिमिः आशष्टम् एतत उदकम्' 'उदेति' कई मागछति , 'प्रद च' नीरवि प्रागच्छतीत्येय । एव 'पर्जन्याः' मेघाः 'भूमि' "जिन्यन्ति' ,मीपयन्ति, 'अग्नयः' पग्निजन्यानि धूमोडू तवाप्याणि "दिवं जिन्वन्ति' । पम्मादेव हेसोरदकस्य हामहषिराहित्यं चिर तुल्य मित्याइ 'समा. नम्'-इति । अन्ययोदकम्योइंगमनाभाचे प्रमादतिहादिरेष स्यात् , तथा नीचेस्सत्पात मन्तरा कमात् समुद्रोऽपि प्रयेदिति दृष्टिनिदानपिमान मुदकसमवविधानच । एतयोः प्रतिष्ठारूपत्व मानारू यया-- "द्यावापृथिवी वे प्रतिष्ठे; य मेवेह प्रतिष्ठा पमायमुख"-इति ३. ३. ५ । 'इई' भूनोले, 'इयम्' पृथिवी 'परिठा' प्रतिष्ठानम् , 'पमुव्र' धुलोके 'पी' सूर्यः, प्रति हेत्येव सदयः। य एनोकभूमोफयोरुभयोरेवामन्प्रतिष्ठाईसवं च विनापितम्। पय पृथिवीभमणविधानम् , घर्गदयाम्तमयविधानम् ,

·ऐतरेयानोचनम।
1
अहोरात्र विज्ञानश्च यथा- "म वा एष न कदाचनाम्त मनि
नोदेति । स यदस्त मैतीति मन्यन्ते, अन्न एव तदन्त मित्त्वा
घामान विपर्यस्यते , रात्री मैवावस्तात् कुरुतह परम्तात् ।
अथ यदैन प्रातमदतीनि मन्यन्ते, रावेरेव तदन्त मित्त्वायात्मान
विपर्यस्यते , अहरवावरतात कुरुते गनो परम्तात् । सवा एप
न कदाचन निम्रोचति, न इवे कदाचन नियोचति"-इति
३ ४ ६। तदेतबाहामायात सूर्यकर्त्तक एथिया भामणादिक
विस्पष्ट मवगम्यते । एव मेवान्यवापि श्रूयते । तद्ययाथर्वषिकाना
गोपथे -- "एतत् सशस्त तर मिव भवति,-स वा एय न कदाच
नास्त मयति, नोदयति , तवदेन यथादस्त मयतीति भन्यन्ते,
अङ्ग एव तदन्त गत्त्वाचामान विपर्यस्यते , अहरवावस्तात् रुगुने
रात्री परमतात्।
स वा एप न कदाचनास्तमयति, नोदयति ।
तद्यदेन पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्त गत्वाचामान
विपर्प म्यते , रात्रि मेवाधस्तात् कणुते, ग्रह परम्तात । स वा एप
न मादाचनास्त मयति, नोदयति , नवे कदाचन निम्नीचति"
-दति (२ ५१.)। छान्दोग्यपि बानी एव मेव सूर्यस्यो
दयास्त मयाभाव अाम्रात, विशेषतोऽमहायस्य तस्य मध्यस्थत्व
गतिराहित्य ममि। तपाहि-'नेकोदेसा नाम्त मैता, एकन
एव मध्ये स्थाता। तदेव लोक
'न वेतन निम्नीचति नोदियाय कदाचन ।
देवाम्ते नाह मरोन मा विराधिषि प्रणा-इनि।
न हया अस्मा उदेति, निनोचति" इति (५ ३१ १-३)।
अन्न म्याति पद गतिनिहत्त्यर्थस्य म्याधातोरिति सूर्य मण्डलम्य
गयभावय बोधित । अध्यात्मपाध्येपा युनियाख्येया।

·तदानीन्तनाचाग्व्यवहारविज्ञानानि ? . " अथ देवताविज्ञानं यथा "परोक्षप्रिया इव हि देवा."-इति "न वै देवा अन्योऽन्यस्य एड़े वप्तन्ति, नतु तोर्ग है यमतीलाहु."-इति ५...४। “मत्यमंहिता वै देवाः" इति च १.१.५। व्यास्याम्याममा युती: ससमे प्रकरणे । अथ सूर्य विज्ञान यथा - "तेपु हि वा एप एतदध्याहिम- स्तपति"-इति ४. ३. ४ । 'ते' पूर्वोत्रेषु लोकेषु 'अधि' मध्ये 'प्राहित' परमेश्वरंग स्यापित: 'एनः सूर्यः एतत्' मर्य जगत् 'तपति' इत्यर्थ । तदेव मेघा पृथिव्यादिगने सगताना सर्वेया मैव लोकाना मध्यस्थित एप सूर्यः, सपा मेषा तापकयेति विना- यते। मयंपाच लोकाना गिरसा मुपये व दृश्यते सूर्य इत्वतस्तस्य मर्वत उत्तरत्व मपि विज्ञायते । तद्यथा- "स वा एप उत्तरी इम्मात मवसाद भूताद भविथतः , म मेवेद मतिरोचते यदिदं किच्च-इति ४.३.१ । "उत्तर- उहतसरी भवति"-प्रति याक: (निरु. २. २.२)। “विग्न मादिन्द्र उत्तरः" इति स्वसरून ममानातम् (म. म. १.. ८६.१-२३.)। इन्द्रस्त तव मर्यवेध सूर्य.। पूर्गक तक यिश्था धारणं तु घेदेषु "दार्थ पयिषी मभितो मयूवः (ऋ. म ७.८८.३ ; वा.स. ५. १६.)" -इस्लादिभिमेन्द्ररावात मेर। 'प्रमतिः (निव० ४८)-इतिपद- निधनप्रमद्ने (१३.१.) यास्केन प निगम प्रदर्शित:- "अभिलं देवए मवितार मोपी: पाविकत मामि मन्यमबाए रखधा मभि प्रियं मतिम् । का यस्यामति पदियुतात् भीमनि हिरण्यगापिरमिमीत सुक्रतुः कृपा घ" मि मा. म. द. पा. ५.०.३..,-य.वा. म. ५. गर ·११. ऐतरेयालोचनम् । A २५. १, २,-है. स० १.२, ६.२, -- अध० सं० १४.१, ३॥ 'प्रमतिशब्देनामप्रकाशगत मादित्यस्य विज्ञान मुच्यते ; स हि प्रकाशमतत्त्व एव नान्यत्प्रकाथान्तर मपेक्षत इत्युपपत्तिः' इति तत्र दुर्गाचार्य.। सूर्यस्य तापहेतत्वेन जीवनहेतुत्ववान्यात श्रुतम् -- "प्राण तदादित्येन समिन्धे, तस्मादय मुष्ण' प्राण ;.--' सर्व तदात्मान मादित्येन समिन्धे, तस्मादयं सर्व एवात्मीण । तदेतदेव जीवियतय मरिथतय विज्ञानम्- उष्ण एव जीविध न्छीतो मरिष्यन्निति"-इति श० बा. ८. ७. २. ११ । 'सूर्यो नो', 'उदु त्य', 'चित्र'-इत्येवमादीनि सौरसूझान्यपीहालोयानि । अथ चन्द्रविन्नानं यथा--- "एत देवसीम यचन्द्रमा."- इति ७ २.१.। देवेन सूर्येण, देवैः सूर्यरश्मिभिर्वा पेय मोमो देवसोमः । 'योऽय चन्द्रमा अस्ति, एतदेव 'मोम' देवाना मपेक्षित सोमव्यसदृशं वस्तु'-इत्यर्थः क्तोऽत्र सायणाचार्यण । “एकया प्रतिधा पिबत् साकं सरासि विंगतम्। इन्द्र सोमस्य काणका (ऋ० सं०८.७७.४.)"-इतिमन्त्रस्य व्याख्यानाय प्रोता मतद यास्कमुनिना- "एकन प्रतिधानेन पिबन्ति नान्यत्र सरास्युच्यन्ते त्रिंशदपरपक्षसाहोरावास्त्रिशन पूर्व यक्षति नैसला, नद्या एता थान्द्रमस्य भागामिन्य आयो भवन्ति, रश्मयस्ता अपरप पिबन्ति" -ति (५. २. ६.)। “य मनिति मधिलय. पिबन्ति"-इत्यपि तवैव निगमः ! त पूर्वपक्षे प्राध्याययतीति च प्रमाणित तन्त्र “यथा देवा अश माप्याययति"-इतिनिगमप्रदर्शनेन । घेतो नैत्तिरीयसहितायाम् (२. ४. १४.२), अथर्वमहितायां (00 ३. ११.) च पाठभेदत' ममानाती, तत्वतस्विमारम्बे दीयावेष वितुरगावी गावित्यमाकम । अन्यत्र चोक्तम्- "मोऽध्याय निगमा- ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? शत- - तम न म्रियते, य मचिति मक्षितय. पिबन्ति”-इति (निरु० ३. भा० ३८८०)। 'यम्' 'अधिति' सोमम् 'अनितय.' रश्मयः 'पिबन्ति', 'म' सोमः सूर्यस्य 'अन्नम्' भक्ष्यम् , तिन' भवेन न मियते' नोपदीयने , सूर्य इति तदर्थ, पथेऽपि - "सोमो राजा देवाना मन यचन्द्रमा "--इति (२. ३. ४.७.)। तैत्तिरीयब्राह्मण च- “सोमो वे चन्द्रमा एप ह वै माक्षात् सोम भक्षयन्ति"--इति (२.१.१०)। "प्रथाम्यस्य को रश्मियन्दममं प्रति दीप्यते , तदेरीगोपेधितष्यम् , प्रादित्यतोऽस्य दीप्तिभवतीति' इति च निरु० २, २.३। "प्रवाइ गोरमन्वत नाम त्वष्टुरपीच्यम् । इत्या चन्द्रमसो ग्टहे '-इति ( ऋ० सं० १. ८४. १५.) मन्चमात्र मानम् । अत एव गा सुषुम्णनामसूर्यरश्मि धारयतीति गन्धर्ष चन्द्रमा उभ्यते । तत एवोक मिद यास्केन- "सुपुरए, सूर्यरग्मिचन्द्रमा गन्धर्य (वा० स० १८.४०.) इत्यपि निगमो भवति, मोऽपि गौगयते"-इति २. २. २ । भन चन्द्रममि यः कलहो दृष्यते, म खलु देवयजनस्यास्य कमभूमर्मत्य नोकस्य छायापातमभूत इति घामात मैतरयेण -- "एतदा इय ममुयां देवयजन मदधाद यदेशचन्द्रममि कण मिव"-इति ४. ४.५ । भय यायुविधानं यया-- "वायु प्राण"-इति ३, १, २, "मपिटालो सेप एतत् पयते"-ति १.२.१, वायु यता, पायुना दीदं यस मन्तरित न मगति"-इति च ३. ५. । वायो प्यायकवधसत्वे पुरस्ताद प्याग्यात ( ५ पृ.)। प्रव "प त्यो त्वा"-इत्यादिनिगमा अपि पर्याम्नीया। पयाग्निविनाम यथा- "पग्नि देवाना मवम."-इति १. ११। "पनि परिचिदगि मा प्रभाः परिक्षति, अनिलीमा. .

·ऐतरेयानोचनम् ।
.
प्रज्ञा परिनियन्ति' - इति ५ ५ ६ । श्रव पारिक्षिती गमति'
- ति तिमृगा मचा शसन विहितम् , ना सर्वा एवोऽग्नि
विज्ञानपरा । “अग्नेर्वा एतास्तन्वो यदेता देवता (३ १ ४)"
--इत्यादिग्रस्य थाग्निविज्ञानपर एव । “अग्नि शम्माणि अन्नाद्यानि
यच्छति, अग्नि मेर तत् कल्पयति, शस्ति मध्येति"-दनि २ ५।।
"पानेय्यो योषधय (१ २ १"-इत्येवमादिशुप्तयश्चे हानीया ।
श्रथाविज्ञान यथा- 'अतिभिपिशन्ति , रतो या आप
सरेतम मैवैन तत कृत्वा दीक्ष्यन्ति" इति ( १ ४६, "प्रस्त
वा एतदस्मिलोक यदाप '-इति (४६), "पापो वरुण एय
पत्नय प्रामन् , ता अग्नि मभ्यध्यायन
ता समभवन् तस्य रेत
परापतत , तहिरण्य मभवत -इत्यादि चान्यत्र (ले० प्रा० १ १
३ ८ ) । श्रुता चैषा ऋक् , ऋसहितायाम् (१ २३ २०)-
"अप्प मे मोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा।
अग्निश्च विमगम्भुव मापच विग्नभेष गी"-इति ।
इतो प्रायत मोमाग्निभागमम्मिलनेन जात जन्न मिति । तथा
तेत्तिरीयारण्य ऽपि-- "आपो ज्योतिरमाऽमृतम्'-इनि (१०
एतवावगम्यते
अमु ज्योतिर्भागो रमभागयेत्युभी
दियेते, अमृतत्वश्चास्तीति। यायेत, पाशात्यविज्ञानत एवं
लभ्यते तदेतदिह तट दृष्दैव कम्पात इति । अत्र घूम ,
भवति मर्वत्र सर्व विधान्तईितवस्तुना मुपलभ ,- कालागावतो
भूगमेऽन्तईिताना येवम्मकरिकरपञ्जरमुद्रादीना लामोऽध्येच
मेवानुसन्धानतो भवति , न हि तथा लब्धान् पदार्यान
मृषाकर्नु कोऽपि गमोति , तयैव श्रादिविज्ञामानि यानि तम
कानमभावादित कलाद नुएनधिद्गतानि वा मघा मेकश
।

·नदानीन्तनाचारव्यवहारविमानानि ?
था कस्यचित कथ मपि सन्धान माम्य यदि कचित्तदाविकरणे
मनो निवेशयेत् , म युतकल्पना सदिति कथ मनायवचनो भवे-
दिति । तद्यथा, भाग्यमानेऽस्मिन्नत्यवनतिकरे कालचक्र प्रद्य
या पाश्चात्यविज्ञानप्रभावजा विद्युतक्रिया दृश्यते, पायास्यति हि
तम काले मैपा भवियत्येवान्तहिता, पुन प्रकाशकाले मम
पस्थिते कथित् कय मग्येतदनुसन्धान मुपगत्वास्याविष्कार
कर्तुमेमिष्यति चेत , स कि कल्पनातदिति वायो भविष्यतीति
ते पाश्चात्य विज्ञानविद एव विचारयन्तु । "अप्सु ज्योति प्रति
ठितम्" इति च स्पष्टम् (ले० प्रा०८ ८ | "प्रपा रमस्य यो
र"-.(ते. स० १ १२ २ )-इत्यादयश्च श्रुतयोऽवालोचनीया।
अपानपादिति ज्योति म तविरुत्यादिकञ्च पोलोथम् (निव.
५४ ११ , निर० १० २ ५ ६) । पुरातनाङ्गा ज्योति प्रकाशो
प्य्यू कमहिताया श्रुत । तद्यथा – “आदिव प्रत्नस्य रेतसो ज्योति
पश्यन्ति वातरम् । परो यदिध्यते दियि'-इति ८६ ३० ।
विषाविज्ञान यथा-"विष्णु परम"-इति १११। विष्णो
स्तिविक्रमणादिक च स्पष्ट मामात शतपथे-१८३-१२ ।
इद विष्णुविचक्रमे --- व्यस्कम्राट्रोदसी। विशुरेते दाधार
प्रथिवी मभितो मयूखे "-इति च तै० म० १ २ १३ २ । म
एप विष्णु सूर्य एव । विशुविवरणन्विह पुन सप्तमे प्रकरणे विध
पतो वर्णयिसष्य मस्ती पनवितेन।
अय गर्भादिविनाम यथा- “पराञ्चो गर्भा धीयन्ते, पराञ्च
सम्भवति
मध्ये गर्भाधता -अमुतोऽवाञ्चो गर्भा प्रजा
यन्ते'-इति (३ ११.)। ‘रेतस्तत् सिक्त विकरोति ,
मिलिर्वा प्रयेऽथ विकृति :- रेतम्तद विक्षत प्रजनशति, वित
१५
०-.

·ऐतरेयानोचनम् । तिर्वा अग्रेऽथ जाति." इति (२.५.७.)। "न्यूने वै रेत सिक मध्यं स्तिये प्राप्य स्थविष्ठं भवति"-इति (६. ३, १.)। "तया गर्भो योन्या मन्तरेवं सम्भवते, न वै सचदेवाग्रे सर्वः सम्भवति, एकैकं वा अङ्ग सम्भवतः सम्भवति" इति (६. ५. ५.)। पधिं वै पुरुष: पडन प्रापमान मेव तत् पडिधं पडई दिकरोति' --इति ( २. ५. ७.)। “चतुः पुरुषस्य प्रयमं सम्भवतः सम्भवति" -इति (३. १.२.)। "पायानसन् गर्भः कनीयां सन्स योनि न हिनस्ति" इति (५.२.१.)। "मुक्ता गर्भा जागयो र्जायन्ते to-सहयोल्न कुमारो जायते"--इति (१.१.२.)। "मुष्टी वे छत्वा गर्भो पन्तः शेते, मुष्टी झवा कुमारी जायते" --इति ( १. १. ३.)। "कुमार जारी मंवदन्ते प्रतिधारयति वे ग्रीवा अथो शिर इति"-ति (३.१.२.)। “कुमारं जातं मय- दना उप वै एयूपते नि ये ध्यायतीति"-इप्ति (२.१.२.)। "कुमारी जातः पथेव प्रचरति"-इति ( ३.१, २.)। "कुमार जात जघन्या यागाविशति" इति ( ३.१.२.)। पथाप्यस्ये थारण्यके- "पुरुपे हवा प्रय मादितो गर्भो भवति, यदेत तम्त देतमायेभ्योऽनेभ्यतेज सम्भूत मामन्येवामानं विभति; तद यदा स्त्रिया सिवत्यथैनज्जनयति"-इति ( २. ५. १.)। प्रवेषाम्से मृताना जाना मातिवाहिक देहधारण पुनर्जन्मविधानवानासम्- "प्रयास्याय मितर भामा त्यो वयोगत प्रतिम इतः प्रयग्नेय पुनीयते"-इति । आतिशहिदेहधारणम्यन्यवापि सुष्यन्तम्-- "तद्यथा वजनायुका तपस्या गलाथामान मुपमहानि-- सादि. मा. १४.०.२.४ प्यम् । पथ गागरीगदिविज्ञानं यथा- "रेमपुरुषमा प्रथमं मन ।

·सदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि । , a.. -यव वतः सम्भवति"-इति( ३.१.२.)। "उडाः पुरुपस्य भूयांसः प्राणाः" । -इति ( ६, ३. ५.)।,"माणास्त इनावाची रेतस्यो मूत्राः पुरौप्य - इति" इति, “मायो वा अय सन् नाभरिति, तस्मान्नाभिस्तबाम नाभित्वम् , प्राण मेवास्मिस्तद्दधाति" इति ( १. ४. ३.) । “पुरा नाभ्या पि शसी वपा मुखिद्यात्" इत्यादीनि वचनानि च (२. १. ६.) शारीरतत्वबोधकानि । “मुखती वै प्रजा भन्न मदन्तिः मध्यतो वे प्रजा अवं धिनोति"-दति (५. १. ३.)। एक सच्च- सुईधा"--इति (२. ४, ८.)। “अनन्तर मण- कणम्. कनीनिका येन पश्यति"-इति, “अन्तर कर्णस्य येनैव शृणोति" -इति, "अन्तरं नासिकयोः येनेव गन्धान विजानाति" इति, "अन्तरं मुखस्य जिद्वा-तालु दन्ता:-. येनैव वाचं व्याकरीति, येन स्वादु चास्वादु च विजानाति" इति च (५. ४. ३.) । "पाङ्गोऽयं सुरापः पञ्चधा पिहितो लोमानि त्वङ् मांस मस्थि मज्जा"-प्रति (२.२ ४.) । “पधिो वै पुरुष:"-इत्यादि च (२. ५.७.) । अय खाद्य विज्ञानं यथा- "अमृतं वा एतदमिलोक यदाय." -इति (८.४.१.), "तो वा आप."-इति ( १. १.३.), "आज्य वै देवानां सुरभि, घृतं मनुष्याणाम् , प्रायुत पितृणां, नव नीतं गर्भाणाम्" इति (१. १. ३.), "इन्द्रयं पा एतस्मि मोले यद दधि-इति (८.४.६.), सेजो पा एतद् इतम्" -इति (८. ४.६.), "यद हतं तत् स्त्रियै [वियाः ] पयो ये तण्डुलाम्ते पुसः" इति (१.१.१.)। "रसो वा एप प्रोषधि वनस्पतिषु यन्मधु"-इति (८.४ ६.), "स वा एप यीवाल- भ्यते यत् अरोडाग."-इत्यादि च (२.१.८)। बिसाना मपि खादत्वं तदासीत् प्रशस्तम्। तदिदं ५, ५. ५ द्रष्टव्यम् ।

·ऐतरेयालोचनम् ।
.
-
,
"विसानि- पद्ममूनागि'-इति तद्धाथे सायण । अत्मन्मने तु मृणा
सानोति विशेष । भन्यच्च पयोविकाराया दशाना खाद्याना मपि
नामान्यानातानि- "गौवें प्रतिधुक , तस्यै त , तस्यै शर
तस्यै दधि, तस्यै मनु, नस्या आतचन, नस्यै नवनीत, तस्य पुन,
तस्या धामिक्षा, तस्यै वाजिनम"-इति ग• ब्रा० ३ ३ ३ ।
अथ भेषज विमान यथा- "तेजो वा एतदक्ष्योर्यदालनम"-
इति १ १ ३ । “ज्योति शुक्र हिरण्य,.. मृत्यु समझाया,
नेनैव तज्जयोतिषा मृत्यु तमझाया तरति" इति ७ २ ११ । चोप
धार्थ प्रयोगविधिरप्यन्यत्रामात - "हिरण्याद् एत निष्पिवति,
आयु त ममृतए हिरण्यम् , अमृतादेवायुनिष्यिति शतमान
भवति" इति ते. म.२ ३ ११८। यत्राह तासूत्रकार
"खादिर पात्र घतु सक्ति प्रयुक्ति सौवर्णस्य प्रवर्त शतमानस्य
सतम्" इति, “भुषा खादिर सादयित्वा तस्मिन् पर्वस मवदधाति"
-इति च सवैष। 'प्रपर्त कर्णाभरण कुण्डलम्-इति, 'गतमाग
पञ्चपलपरिमितम्'-इति, 'मानशब्दो गुनावीज ब्रूते-ति च सत्रेय
वपाया तोत्पत्वाप्यानेन तोधिकरव शृशम् ,
सुसूक्ष्म सुवर्णपत्रमण्डिता तत्वीयधार्थ तम्या व्यवहारह वनित ।
“सा वा एषा रेत एव यद्दपा, प्रेव व रेतो लीयते, प्रेव धपा लीयते ,
शल रेत , ता वया, गरीर वैरतोगरीरावा, यह लोहित
यन्मास तकरीर तस्माद् याद्यापदलोहित तावत्परिखामयेति०-.
वपाज्यम्योपस्तृ पाति हिरण्य गएका आज्यस्योपरिष्टादभिधारयति"
-इति (२ २ ४)। पयप्याया कुहरविपनाशकस्त देह सूचि
तम्- "पासुरी के दीजिही देवाना प्रासमवन मवालिद -
इन्यादिना ( २ ३ ४)।
सा.भा.।
-

·नदानीन्तनाचारभ्यवहारविनानानि.
११७
.
वाद्राणस्य भिषगष्यवसायनिषेधोऽप्यन्यत्र--- "माणेन भेषजं
न कार्यम् ; अपूतो छ पोऽमध्यो यो भिपक्" इति ते० म०६. २.
८.२ । भेषजकरणकाले वाधणस्य सबोपवेशनन्त विहितम् ---
"उदपात्र मुपनिधाय, बााण दक्षिणतो निपाद्य, भेषजं कुर्यात्"-.
इति च तव (४.)।
भैषज्यस्य विधात्व मपि विहित तवैव-- "अग्नी
बतीयम् , यमु वतीयम् , बाझरी यतीयम्' इति । रतीयं -
तीयागम् ;
रोगनिहरणसामथ्र्य मिति यावत् ।
मामान्यरोगनाशाय धीराणा प्रक्षतेगनुकूल्याय कालप्रतीक्षण
मेव भपज मिति च सिहान्तित मिह दृश्यते । तथाहि- "अखिनी
घे देवानां भिपजी"-इति (१.४.१.)। पग्विनी = अहोरात्री
( १२.१.१.) इत्यपि निरुतसिदान्तः , "विद्यांसो वे देवाः"-
इति चम.मा. २.७.३.१०।
पथ कालविज्ञानम्- "उपस्थागताया मह मियेव प्रभात्यु-
पमो रूपम्" इति ४. २.३। "तम व हि रानियुरिय"-
इति ४.१.५.
"हादगमासाः सघसर." इति १, ।।।
"योदशी मामो नानुविधाते"-इत्यादि ३.१.१ "पञ्चतंयो
हमन्तगिगिरयोः समामेन, तापानमधलर:"-नि १. १.१।
"पच पा पातयः मंघमरम्य, या पड़ेवसव,"-इसि सु गतपथे ४.
५. ५. १२ । “यो वा शतषः मंवार"-इति च तव १५.
१.१.२८1 "नोपि च ये गतानि पटिश मवमरस्याशानि"
-इति २.२.१, "मात च मतानि यिंगतिय संवत्सरम्या-
छोरावा."-इति च ३.२.०।
प्रय दिपिनानं यया- "मयेध ( प्रादित्येनैव) माची दिवं

·ऐतरेयालोचनम् । प्रजानाथाग्निना दक्षिणा सोमेन प्रतीची सविनोदीची मिति । 0- पुर उदेति पद्यास्त मैति० -०, दक्षिणतोऽन प्रोषधयः पचमाना प्रायत्याग्नेथ्यो योषधय .--., प्रतीयो शापो बय' स्यन्दन्ते, सौम्या ह्याप --०, उत्तरतः पश्चादय भूयिर्ड पवमान पवते, सविटपस्तो छप एतत् पवते”-पति १. २. १ । अथ देशप्रतिविज्ञानं यथा- "उत्तरत' पश्चादयं भूयिष्ठ पवमान. पवते"-इति, दक्षिणतोऽय ओषधयः पथमाना पायन्ति" -इति, “प्रतीयोऽयापो बहवः स्यन्दन्ते"-इति च १. २. १ । प्रत्यञ्चि दीर्धारण्यानि भवन्ति"--इति ३. ४. ६ । प्राच्यो ग्रामता बहुलापिष्टा"--एति ३. ४. ६ । माया 4 दिशि देवा. सोम राजान मक्रीणन्” इति च १, ३.१। अथ शिल्प विज्ञानं यथा--- "देवशिल्यान्येतेया वे गिल्पाना ममुरूती ह शिल्प मधिगम्यते,--हम्ती कसो हिरष मखतरी. रथ शिस्प मिति"-इति १.३.५, २, १.२ । अथान्यवापि- "यई प्रतिरुप तकिल्पम्"-इति (शत० वा. ३. २. १, ५.), "एतच्चिएल्प मेष वर्ण.'-इत्यादि च तवेव ( १. १.४.३.)। तैत्तिरीयवाणामातमन्वयोस्त्वन्यविध मपि (२.७, १५ २, ३. ३. २. १.) "दिव: गिल्प मयततम्"-इत्यादि, "यमिः शिल्प पप्रथाना मएहत्" इत्यादि चेति । अथ शम्दार्थविधानं यथा- “य देवाना नेति तदेपा मो म्" इति इ. ५.१। गतपये प्येवम् ~ “य नेत्युचि पो मिति तत्" इति १. १.१.३० । एतदुदाहरण मेधेट गम्य- “गौतम । क ख वैवानरं चैत्य, इति, पृथिवी मेव राजनिति होवाच, पोम् इति होवार"-उनि १०, ६.१.४। पुनम्तवैव ·कस्याः शाखाया इदम् ! 12 तत उत्तरं देवसङ्ख्यानिणयप्रसङ्गे - ११. ६. ३, ४। “ो। मित्युधः प्रतिगर एवं तथेति गाथायाः ; पो मिति वे दैवं तथेति मानुपम्" इति पैतरेये (०. ३. ६.)। "तभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्षा प्रजायन्ताकार उकारी मकार इति, तानेकधा समभरत् , नदेतदो मिति"-इति, "पो मिति वै खो लोकः , ओ मित्यसो, योऽमी तपति"-इति, "यो मिति प्रपौति'"-इति चावेव (५.५, ७.)। "ये या अनूचानास्ते कवयः" इति २. १. २, “ये वे ने न पाययः पूर्व प्रेतास्ते वे कवयस्तानव तदभ्यतिवदति"-इति च ६.४.४। “विश्वस्य ह वै मित्र' विश्वामित्र घाम"-इति ६. ४. ४ । "हिरण्यकशिपावासीन आचटे, हिरण्यकशिपावासीनः प्रतियहाति ; यगो वै हिरण्यम्" इति च ७. ३.६ । गतपथ- तेत्तिरीययोस्वितोऽधिकतर गप्दार्थविज्ञानं द्रष्टव्यम् । इहोदाहतेभ्योऽन्यान्यपि बहन्याचारव्यवहारविज्ञानवचनानी- होपलभ्यन्ते, तानि चालोचनयोग्यानीत्यकथित मपि सिद्धम् । . अधेत विचार्य मम्ति , कस्याः गाखाया इद मैतरेयकं माना मिमि । समादी गामापदायों निरूपणीयः, ततः कति गाग्वा सम्वेदस्य १, किन्नामिका चाय प्रचलितेय मिति निरव्यम् , तसईव तुमातृतविचारणा चेति । पति पहुए पुगणेषु गागाकथा वर्णिता, नव च विशुमाग- पतयोपिंप। सयथा मामा निर्णयाम. -

·१२०
ऐतरेयालोचनम् ।
"बिभेद प्रयमं विप्र पेल ऋग्वेदपादपम् ।
इन्द्रममतये प्रादात् वाकनाय च मंहिते ॥
चतुर्दा म विभेदाथ वाष्कलिनिजसंहिताम् ।
बोध्यादिभ्यो ददौ तास्तु शिष्येभ्य, स महामुनिः ॥
बोध्याग्निमाठरौ तहद याज्ञवल्कायराशरी।
प्रतिशाखास गाखायास्तस्यास्ते जग्टहुर्मुने ।
इन्द्रप्रमतिरेका त सहिता स्वस्त तत' ।
मारडुकेयं महात्मानं मेयाध्यापयत् तदा ॥
तस्य शिष्यमशिष्येभ्य. पुवशिष्यान् क्रमाद ययौ ।
वेदमित्रस्त शाकल्यः महिप्ता ता मधीतवान् ।
चकार मंहिता' पञ्च शिष्येभ्यः प्रददी पताः।
तस्य गियास्त ये पञ्च तेषा नामानि वै ऋणु ॥
मुन्नो गालवश्व वाल्यः शालीय एष छ ।
शिशिरः पञ्चमवासीत् मेत्रेय सुमहामुनि. ॥
महितावितयं चक्र शाकपूणिरथेतरम् ।
निरुक्त मकरोत् तहत् बनाकय महामति ॥
निगमाचतुर्थोऽभूद वेदवेदाङ्गपारगः ।
इत्येता प्रतिगाणाभ्योऽप्यनुशाग्वा हिजोसम ॥
बाकनियापरम्तिसः महिताः कृतवान् दिजः ।
शिष्य' कानायनिार्यस्तुतीयश्च कथाजव ।
इत्येते बाचा. प्रोता: संहिता यः प्रकीर्तिताः।"
-इति वि. पु. १.४.१६ -२५ ।
पथ भागयते । क. प्र. २१ नो.
"त एत कपयो वेद स चं व्यस्थवनकधा ।

·करया शाखाया इदम् । शिष्यः मशिष्यैस्तविंदास्तेगाखिनोऽभरन् "--इति । पुनस्तत्रेवान्यत्र रक गापावर्णनप्रसङ्ग १२ स्व. ६ प.. "पेन. म्वमंहिता मूचे इन्द्रप्रमितये मुनिः । वाकनाय च मोऽप्याह शिष्येभ्य: मंदिता मकाम् । चतुर्दा व्यस्य वोध्याय याज्ञवल्कराय भार्गव । पराशगयाग्निमाठरायेन्द्रप्रमतिरागवान् । अध्यापयत् सदिता सा माण्डुकेय मृर्षि कविम् । तचिप्यो देवमिनट मीभार्यादिभ्य अचिवान् । गाकस्यम्तन्मुस' स्खा तु पधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्स मुह नमानीयगोखुल्यगिगिरे ज्वधात् । जातूकणे व तमिप्य मनिरुत्वा स्वमंहिताम् । पारनाकपनायेतानविरमेभ्यो ददी मुनि ॥ वाकलि. प्रतिगाखाभ्यो दानविन्याख्यसहिताम् । घर वालायनि ज्यु काशीरयेवता दधी । याचाः महिता चीता एती धार्षिभिधृताः । गुत्वैवं छन्दमा व्याम सर्वपापे. प्रगुच्यते ॥"-इति । इयं तु गम्यो घेदागा इति, गावा इति चाभिवायें पदे। एवं घि यया भागयतोऽयं दादामि स्कन्धर्यिभा , पुनस्तरमाय यहु भिरध्याय र्षिभताः, नव एको वैदः प्रयमं चतुको विभा:, पुनसे पवारो भागाय बहुधा विभवाः; म एवं कको माग- भाग: गापति प्यपदिायत रसि। सया च यया भागवतीय प्रत्य. ध्यायम्य पाठो भियो विपयय विभिन एव एवं प्रतिवायं मम्ता- यायोपि भित्र उपदेशाय पिभिया एय; किच यया भागवतम्य कमिनप्ये कमिनध्यायेतीने मरकन्यापि पन्धस्याध्ययनं मम्पद्यते ·ऐतरेयालोचनम्। तथैव कस्या मध्ये कस्या शाखाया मधीताया नैवेकस्य वेदस्याध्ययन भवेत् सम्पाद्य मिति। आइ चैतत् समासत: कृमापुग:-- "एकविंशतिगेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा। शाखानान्तु शतेनाथ यजुवेंद मयाकरोत् । सामवेदं सहस्रेण शाखानाञ्च विभेदत । अथर्वाण मथो वेदं बिभेद नवकेन तु । भेदैरष्टादशैयासः पुराणं सतवान् प्रभु."-ति १. ५१ । एवञ्च यथा पुराणानि एकव्यक्तिशतानि अष्टादशस याकानि, तयेव वेदगाखा: सर्वा अध्येका व्यभिनव वेदानां खण्डखण्डीकरणिन सम्मादिता मिय पार्थक्य मापना इत्येवाभिमतं तेषाम् । अत एवो वाङ्गतर्कवाचस्पतिना स्वशते वाचस्पत्ये- पाखा बेदक- देश-पति, "चरणो वेदैकदेशे शाखापरपर्याये ; 'गोत्र च धरणे : सह' महाभाष का."-इति च । बाग विश्वकोपकाग- दयोऽप्येतचरणामुचारा एव । तथाच वेदपरिक्शेदविशेषी वेदाग' शाखापदार्थ निष्पक्षते, बहना मनधिगतवेदाना तखती बायन्धूना मेव मेव विश्वामय । तटेवं पुरावर्णित शाखाविभागमतं चावतां वेदविदुपा स्यादुपेक्षणीयम् , प्राप्तवचनानुमानप्रत्यक्षतम्तयाप्रतीतः । तथाहि- पानात मिद कोपोतक्यारण्यके चंगमानणे--- "अथ वंगो नमो ब्रमणे नम प्राचार्यभ्यो.-० गुणास्याचाहा यनादम्माभिरधीतं , गुणाग्यः शाशायनः कहोनात्"-इत्यादि (१४ अ.) । एतस्यैय कोलशिष गाढायनरध्ययनभेदादितः- मनाता गाशायनी गारवा ; मेय मृशाखातीय प्रमिका । ! भन्या नामपि न मतं विभागयत पुगणयोरिति .. .

·कस्याः माखाया इदम् । स्फुट मिहामवचनानैक्यम् । यसोत कोमें पैया सिक्य एव सर्वाः शाखा इति, तदप्य तत्तदातवचनविरुदम् । अपरयाम्यामवचनविरोध उपलभ्यते यया- अस्ति शौनकीया अनुवाकानुकामणी, तत्र शाकलबाष्कलशाखयो, प्रयममण्डलगत क्रमपाययप्रदर्गनायोलम् - "गौतमादौभिज: कुत्मः परच्छे पाहपः परः । कुमाद दीर्घतमा रत्येष तु बाष्कलकः कम."-इति ( २१. )। "अथ बाष्कल कास्य विशेष माघमण्डले आइ,- उपप्रयन्तो नासत्याभ्याम् अग्नि होतारम् इमं स्तोमं वेदिषद इति वाकलकः क्रमः ; उपपयन्त इमं स्तोम नासत्याभ्याम् अग्नि होतारं वैदिषद इति शाकलकः क्रम इत्यर्थ । अथेव मुक्तरुतरमण्डलनवके न कम- विपर्यास:"-इति तट्टीका पड्गुरुशिष्यकता । एवं हि शाकलबाप्क नयो कचित् वा चिन्मन्वपाठकमान्यत्वेऽपि ग्रन्यैकत्व सुव्यताम् । किं बहुना, महामुनिवेदव्यामप्रणीत इति यः प्रसिद्धचरण व्यूहाख्यः स्वल्पो प्रन्या, तवायु ताम् "तपा मध्यायाश्चतुष्पष्टि."- इत्यादि शाखापरिच्छे दादीना मेकविध्यम् , 'तेपा माखलायनादि- शाखाना समानाध्ययनं सूचयति'-इति हि तयाख्यानम् । तदेवं नहाविष्णादिपुराणाना माग्दाभेदप्रकरण माप्तवचनामेक्यविरोधा दितो जलमध्यस्थमसिचोदवत् विलीयत इति सुतरा मभ्युपेयम् । मन्ति च प्रदर्शितपौराणिकमतविरोधप्रमापकानि स्मृतिवच- नानि । तपथा- "द कृत्स्रोऽधिगन्तव्य"-इत्यस्ति (२.१६५) मनुशासनम्, ततदिदं करनाध्ययनं तनये सहस्रगाखसामवेदिना मेकाम्मिमायुपि कथद्वारं भवेत् सम्मायम् । विहितच तद ध्ययन दादगम्वेवाप्देषु तर - "पविगदादिक चयं गुरोर.

·१३४ ऐतरेयानीचनम्। - प्रत्यक्ष , . दिक ग्राम्"-ति ( ३. १.)। विष्णुगीतमयावकाहिता मपि पशिर्षद रादगाम मचर्य विहितम्। 'वेदानधीत्व कैदी या येद वापि यथाक्रमम् । पविभुगमाचर्यो गम्यायम मावमेत्" - यमादीनि पचनानि च (म.३ २) टप्यानि। तम्मान पांग निव गापादो मन्दादिमतविरह यनुमानच नामप्रतम् । पयापि मंगयोग, कत्याप्येकप्य वेदम्य फतमयोरपि यो गापोरायम्सपाठदयनादेव । यिनेय , पिलीयेत र तदा 'येदागा गागा 'ति पीगणिक मत सूर्योदये ययान्धकार ग्य होता। पातोऽतिमाचीनकाले निपरभावास् लिखितपाठकम्य निन्दा अणावा वेदानां लिखितपाट्यत्वाभावादामीदानुषिकत्वम् , कालभेददेगभेदयतिमेदादिभिरध्ययनामोचारणादिभेदात समभेदा पाटीदाय मम्पया , तत एवं कशास्य वेदम्य बहुनामतो या सहिता प्रसिदिङ्गता , तासु मन्वपाठन्यूनातिरिझाता प मिधिन मनाता; पाचार्याणां प्रतिवैषम्यात् तसद्दय काग्नाचनुरोधाच अमुष्ठेयभेदा प्रयोगभेदायाभवननिवार्य सात एष साधणयाहुन्ध कल्मबाहुण्यश्च सुतरा सम्पतम्। पद मेय गामामेदनिदानम्। तदित्य मेक कस्य वेदम्य बहुभावत्वेऽपि एक कथा गारवाया अध्ययनत एव भवेदधीत एकैको वेद मर्यास्वेय शाखास मूलमहितक्यदर्शनात् , किश्चित्पाठन्यूनाति रिकन, किचित् पाठकमोशारणमेदैन, किश्चिदनुठानपदतिर्मदा दिना धन वाभवत् वास्तविक महिताभेद । भतोऽत्र वेव मयावधार्यम् - एप किल वेदशाखामदो न घोककक , न च ब्रह्मविष्णुपुगणादिपन्यभेदवत् , नापि प्रथमाय নম . , ·कथा भाखाया इदम् ' तथा च माध्य - ध्यायभेदतुल्यः ; प्रत्युत भिवकालदेशयतिनिखिताना मेकपन्यो याना बहुतरादर्भ पुस्तकाना मवश्यम्भाविन एव पाठभेदादिभाषा', तयाभूतपाठमैदादिहेतुक एवेति । एव मयि यजुष कतिपयशाखा भि कतिपयगाखाना महानम्ति प्रमैद, अत एव तयोदिविधयो' शाखाममूहयो शल्लकारणले ममत प्राचीना । न्दिन्यादीना यजु शाखाना शुक्लयजुरिति समाश्या, तैत्तिरीया दीनान्तु कृष्णयजुरिति । ईशासदृशभेदकारणन्तु बहक्तिवेद्य मित्यल मिह प्रमङ्गकीत नाडम्बरेणेति । तत्त्वतो न दि वेदशाखा, हशाखेव , नापि नदीगाव, प्रत्युताध्येटभेदात् सम्प्रदायभेदजन्याध्ययनविशेषरूपैव , अत एव शिवशाखापरम्परेति वचन मद्यापोह भारते प्रसिद्धम्। चरण शहोपीह न त पादार्थत्वमूनको भागार्थ., अपि लाचरणार्थ , सन्ति हि गाखाखनुठानाचरणभेद इति गाग्वावचन । तदुक्त 'गोत्रञ्च चरणे मह"-इत्यस्य (पा० ० ६.१.६३ ) व्याख्याने के यटेन-- 'चरणशन्दोऽध्ययनवचन इह तूपचारादध्येयपु दत्त ।' -इति । 'शाखाध्येळवाची च जातिकार्य लभते। कठी, बहुची' -इति च तत्वीयसिद्धान्तकौमुदी। 'चरए शाखाध्येता. कठेन प्रोता मधीयाना वा कठी'-इत्येव तहहास्या तत्वबोधिनी । “अनुवादे चरणानाम् ( पा० सू० २. १. ३.)"-इत्यम्य व्यास्याया नागेगोऽप्याइ- 'चरणशब्दोत्र शाखाध्येपर'-ति । 'शाखा ध्येवाचिना मित्यर्थ' इति च तत्तत्वबोधिनी। "चर ब्रह्म चारिगि"-इत्यस्य (पा० सु. ६.३ ८६ ) यात्याने व्यक्त माह दीक्षित --शाखा"-इति। 'तप्य समानवं वेदस्य मतस्य या समानत्वात् , तस्य तत्वञ्च अध्येटभेदात् वेदभेद व्रत ·ऐतरेयालोचनम् । . पतञ्जलि.। भेदन परिकल्पा बोध्यन्ते' इति च तत्र शेखरः। “चरणाइम्मा- नाययोः" इत्यस्य (पा० सू० ४. ३. १२०. वा० ११.) व्याख्यायो "कठाना धम्म अामायो वा काठकम् , पैप्प लादक मिति" इत्याह 'यात्रायः सम्प्रदायः' इति च तत्र नागेश.। एवं हि 'चरण वेदैकदेशे'-इति वाचस्पत्युक्तं नूनं भ्रमविज- भितम् , तदुत्तरत्र तल्लिखितं 'गोषञ्च चरणे. सह, महाभाष्य का.' -इति तन्त्रमाग्यसूचनञ्च तथैव ; तत्र भाष्ये 'गोत्रञ्च चरणानि च -इत्येतापत एवोमेखदर्शनात् । पातलमूनिकैव सा याचसन्युति- रिति भमाद वागविखकोपपणे वादयोऽम्यवाभवन् विमुग्धाः ॥ तदव पुनरपि बूमोऽध्ययनादिभेद एव शाखाभेदनिदानं न त प्रत्यभेद इति । अत एव एकेकवेदस्याने कशाग्यवेमितात्विकमैदा भावात् यीमसायणाचार्यस्य के कगाखाण्याच्यानेमेष सर्वधेदभाष्य- कर्मत्वं प्रसिद्धम् ; किश्चैव मपि करणयजु'-शुक्लयज गाखाममूहयो- विशेषपार्थक्य स्थास्तित्वादेव कृष्णायजुमौसिरीयगाग्वा व्याग्यायापिन म सम्रप्रजाग्याने कृतकृत्यामन्य इति शतपशु काखमाग्दा मघि व्याच्यानवान्। नया एकगारवाध्ययने नवकावेदाध्ययम मप्पास इत्येव "वेदः सरसोधिग तव्य."-इत्यादीनि मन्वादिवचमानि च सायन्ते । वेदगदम्य गावापावयाप्यानव प्रमाणिकम् । एवञ्च यदु विश्णुपुराणभागवतयोः "विभेद प्रथम, 'बोयादिभ्यो ददी सारा', 'धराजी व्यस्य योध्याय'- इत्येवमादि, तलाय नुन समापदार्य मानविहीनलादक र प्रम. मगोपा भावाना मष्टादशभुराणतता हवयंशि भोंगीति। पही बत् । घेदयेदिकमतमागविमर्गीवनजीवनमायतन गर्वायंवर्ये गाम महाभाजननामायंदयानन्द मामिनापि गालानां ·कस्या शाखाया इदम् । . वेदव्याख्यानरूपत्वेन वेदभिवत्व पुराणायुक्तरूपमियोमेदवत्त्वञ्च मत्वैवालेखि स्वशतवेदभाथभूमिकायाम- “एकादगणतानि मत विरातिश्च वेदशाखा वेदव्या न्याना अपि वेदानुकूनहयैव प्रमाण महन्ति'-इति (२८१५०)। शोयत्वे खेतन्नियिसविधी तून पौरा रिएकी भाग्वाभेटकथाप्यपास्त ति मन्यामहे वयम । यदुक्ता पातले परमणायाम् - "एक वितिधा बाहृयम् , एकशत मध्ययुगाखा , सहसवा सामवेद , नवधायर्वणो वेद"-इति। तदेतत्सकनन यैवोक स्यादिद परिगणन मेकादशशतानीत्यादि , भर तत्रापि किञ्चित्वार्थकाम्प्रतीयते। अस्तु तत्तथैव, पर महो । काश्यानन्दोद्यान विचारे, यत्र वय माम्म मध्यस्था , विशेषतो वादिप्रतिवादिवचसा मनु लेखनेऽह मेक एवोमयपक्षतो नियुक तत्र तनेव वामिनी कम्--- "सहस्रवा मामवेद इत्यस्य सहस्र गीत्युपाया इति भाव" -इति । वस्तुत सामवेदम्य गीतिकोगन्नबहुत्वादेव बहुशाखावत्त्वम, शाखासयात वयोदशैवियरमाक मपि सम्मत मेव । नाम महिता शाखेतिव्यपदेशशून्या तेन महामनोररी हाता, यस्या मूलवेदत्व मवा गाखेतिप्रसिझना मन्यामा तहह्याख्या ग्रन्थत्व मन्तव्यम्भवेदिति त्वस्माक म र मेव। सदन समान्यते,- विमिन्यमन्ख ब्राधणयोस्तत एव वान्त इति प्रथितयोस्त तिरीय- शाखीयसहितावाझमग्रन्ययो विशेषतस्तदारण्यकग्रन्यीयनिखिन्न खिलकाण्डदानादेव तम्याशेषणेमुपीमम्पन्नम्यापि स्वामिन एवं भम सात प्रति । अपि वा गावातवानभिन केनचित्तच्छि प्येण तवैव याद विनिवेगित मिति ॥ अथ ऋगवेदशाखासानियाय यतमानाथ प्रथम गयोरेव विशुभागवतयो पुगणग्रो प्राविंगाम, पर नवीभयत्र मियोऽनक्य इन्त। का ·ऐतरेयानोचनम्। चरणव्यूहादिशाखादर्णनादग्रन्य विरोधन सलक्ष्याभोटसाधनाशत- कार्यातत पत्य वाल्यपठिरा पातजनवचन मेवेहावलम्बामहे । तवेदम् – 'एफविगतिधा बावृच्यम्' इति । पड्गुरुशिषण च वेदार्थदीपिकाया भूमिकाया मेलहिषयाणि कतिचित् पद्यान्युतानि, तत्र दृश्यते चेनत - “एकविशत्यध्वयुता मृग्वेद मृषयो विदु" इति । पाइ च तत्र तद्याख्यायाम्-- 'अध्या, गति , शाखा इति पर्याया'-इति। कीन्मेऽप्य वन् । इत निर्णीत मृग वेदस्य शाखा एकविशतिरिति । तदेक विशनिशाग्वाना मर्वासा मेवाभिधानानि त्वद्यानि- यानीव , यावतीना यथा यथावगम्यन्ते नावतीना मेव तथा तथा व्यहीका यतामहे । -- द्यस्त्रि प्राचीनोऽटविकृतिविनिनामा लचणग्रन्थो महामुनि व्याडिकत । तस्य प्रथमबन्नीगतचतुर्थ शोक एप -- शिनीय ममाम्नाये व्यडिमेव महर्पिगा। जटाद्या विसतीरी लक्ष्यन्ते नातिविस्तरम्" इति । अस्य व्यारयानावासरे नहीकासमा कति चिदितिहासशीका उपन्यस्ता समितिहाम मुपगत्व व्यायाधि च व्याख्यातव्यश्लोकगन एवकार । तथाहि-- 'एवकारस्य विम्य योजनम् । प्रत्रीच्या इतिहाम शाक स्वप्य गत शिष्या नठिक प्रचारिण । पञ्च तेपा एहम्यास्ते धम्मेिठाश कुटपिन । शिशिरो वाकन मायो बाल्यवामनायन । पचने गाकला गिया गामाभदावा । -इत्यादि। নাঘ চিসিমালায়ালায়লমুনির গান অত্যান্ত সানজাবায় মন সাববিনিলয়ে যান্তি ·कस्याः गाखाया इदम् ! १२८ . मणीतस्येष्टत्वात् न माण्डू केयमोक्तस्य जटालक्षणस्येत्येवाभिमायार्थ एवकारः" इति । अस्ति सूत्रं पाणिनीयम् - "गोवे लुगचि (४. १,८८.)-इति, तेन हि छात्रेऽणि विवचितेऽत्र गोत्र प्रत्ययम्याणो लुग सतं भवति; तथाच सम्पयन्ते शाकल्यस्य शिथाः शिशिरादयः पञ्चेमे शाकलाः। तेषां शाकलाना मानाया: - सम्प्रदाया:- गाखा वा पञ्चैव "याकलाहा (४. ३. १२८.)"-इतिपाणि- नीयगासनात् शाकला: भाकलकाशोच्यन्ते । तदेव मृग्वेदस्य शैगिरीया, बाकला. साचा, वाल्या, पाखनायनीति पञ्च शाखानामानि विज्ञायन्ते, जायते चामा सर्वासा मेव शाकलपाखेति नामक्य मपि । अपि यदुत मनुवाकानुक्रमण्युपक्रम- "ऋग्वेदे शैगिरीयायां सहिताया ययाक्रमम् । प्रमाण मनुवाकाना सूतैः शृंगुत गाकला:"-इति । अत्र भाकला इति सम्बोधनयवणाभावगम्यते, तासा पश्च शाकलगाखाना मेकतमा शेगिरीया मेवावलम्या क्रियमाणाप्ये- पानुकमणी पञ्चाना मेव शाकलानां हिताय सम्पादयति । अस्ति पात्र मतान्तरता :-शाकलस्य शिष्यः अतएव धाकल इत्येव प्रमिह पासीत् कचन एक प्राचार्य, तेनाध्यापिता ये पञ्च गिया: शिगिरादयः, तेयां पक्षानां पर शिष्यसम्प्रदाया एव मैमि- रीयादयः पच गाणा: मम्पन्नाः, नेः पञ्चभिरधीतानां देगकान- पायभेदतोऽध्ययन नीक्रमोच्चारणभेदात् किश्चत्पाठन्यूनाधिक्याच पञ्चधात्व मापनानां पञ्चाना महिलानां गाकलपोत्तम गाशन- गावात्वम् । तया च प्रदर्मितविक्षतिवनीटीकारुदुपन्यतः 'गाफ- भ्यस्य गतं गिया:'-इति पाठः स्यात् प्रामादिकः, तत्र 'गाकनम्न गा पिया. इति निर्यकारपाठेन भवितव्य मिति। पतपो .

·ऐतरेयालोचनम् । महामुनिश्थाडिना म्वविकतिववार- "नवादी शौनकाचार्य गुरु वेदमहानिधिम् । ०-० । नमामि शाकलाचार्य गाकस्य स्वयिरं तघा"-इति । यव गौनकस्य गुरुत्वम्, शाकल्यस्य तु परम- गुरुन्वं व्यारयातं नहीकायाम् । तदित्य' शाकल्ये नाध्यापिना शाकलेनाध्यापिता वा एकैव एपा ऋहिता देशकालपावभेदत. शिगिरादिपनाचार्य शताध्यापन- शैलीपाठक्रमोचारणानुठानभेदात् किश्चित्पाठन्यूनाधिक्याच्च पञ्च- विधत्वं गता, गिरीयादिपञ्चनामभिः शाकलेकनाम्ना च प्रसिहा- यापीति सर्व निरवदाम् । शाखानिर्णायके घरणव्यूहे तूक्तम्- "क्टग्वेदस्य 00 शाखाः पञ्च भवन्ति ; पाखलायनी, शादायनी, शाकला, बाष्कला माण्ड- केया चेति" इति । इहोता अखलायनी तु पूर्वोपात्तातोऽभिन्नैव ; शाहायनी स्यात् पूर्वो लिखिता साहया गाया वेति चरणव्यूह टीकाकरमहिदाममतन्तु नून प्रामादिकम् ; प्रमापयियामो हनु पदं शाहायन्या अशाकलतम् । तत्वत' शाहायनी नाम भाखा पूर्व प्रदर्मितपेगिरीयादिभ्य पञ्चभ्यो विभिन्ना पठेयव 1 शाकलेति शशि रोयाया ग्रहणं मन्तव्यम् । तस्याः शाकलाद्यत्वेन तथाव्यवहारो- तद्यथा सामवेदीयार्मिक ग्रन्ययोरुभयोरपि छन्दोमयत्व साम्येऽपि पूर्वस्यैव छन्द इति व्यवहारः, उत्तरस्य तूतरेति । अन्यथा- च बाप्कलाया. पाखलायन्याय शाकलेत्येव ग्रहणसिद्ध युनहषस्या- पार्थता कथं वार्यत। बाकलापि पूर्वपरिचितव। माण्डूकैया विहाधिका पूर्वोपात्ताभिः गिरीयादिभिः पञ्चभिः अबोपाया मादायन्या च परिगणनया सप्तमी सम्पद्यते । इत्य मृगवेदस्य सप्तमाखानामान्यवगम्यन्ते, गम्यते च चरणव्यूहकाले थाकनामा पपत्तेः।

·कस्या शाखाया इदम् । पञ्चानां साया वाल्या चेति हे शाखे विलुसे, शाचायनी माण्डू, केया चेति हे अशाकले तदाप्यविलुप्ते इति । एवञ्च तदानी मिहो- पाता बाखलायन्यादयः पञ्चैव शाखाः सम्प्रचलिता घासन् । अन्धास्त पोडश विलोपं गता इति स्यान्मन्त व्यम् । देवीपुराणे तु सियेशीना तिमृणा वा शाखाना मुझेखो दृश्यते तथाहि तत्र सप्तमऽध्याये - “शाखास्त विविधा भूप । गाकला यास्त्रमण्डकाः" इति । तब शाकलास्तु स्युः पूर्वप्रदर्शितनामान एव शैशिरीयाद्याः पञ्च, मण्डका अपि स्युर्माण्डू कैयाद्याः कतिचिदम्माभिरज्ञातसव. नामिकाः यास्लपाखा त स्यान्नवीना निरुक्तक्षयास्काच्च परमवा अथवा यास्कगोत्रीयेन केनचित् प्रोल्ला निरुतामद्यास्कपूर्वतनैव, स्याच सा अध्येबाहुल्या बहुसङ्घयाकापीति सम्पति सम्पूर्णतममाच्छन्द्रे- वेयन नास्माकं पाक् पसरति । 'शाकलयास्कमण्ड का.' इति पाठे विविधेत्यस्य यदि तिन इति भावार्थ: स्यात् , यथा 'एकविंश- तिधा बाहृष्यम्' इति (पा० म० भा० १ प्रा.), तर्हि गाकलेति सम्पति प्रचलिताया ग्रहणं न दोपावहम, मण्ड, कैति माण्डू कैय्या एव ग्रहणं भवेत् खीकार्यम् , अनन्यविदिता यास्कशाचवावाधि- केति । एवं हि पूर्वकोर्तितमानामभिरेतदनन्यविदितयारकनाम्नः सबलनया अष्टपाखानामानि परिजातानि भवन्ति । अस्ति चाश्वलायनीयरहो तयणप्रकरणे- 'जानन्ति-वाहवि. गाग्य-गौतम शाकल्य बाधय माण्डव्य मा केयाः' इति माण्ड : केयगणोल्ले खः । 'कद्दीलं कौषीतका पेशा महापैझंग सुयन्न शाहा- यनम्' इति च पाहायनगपोन ख.। 'ऐतरेयं महतरेयं गाकलं सुजातवक्ल मोदवाहि महोदयाहिं सौजामि यौनक माम्खलायनम्'

·ऐतरेयालोचनम् ।
-इति चावलायनगोलु खः। तदुकं चरणव्यूइटीशायां सहि.
दासन- 'जनान्तिवाहवीत्यारभ्य माण्डकेया इत्यन्तो माएलेय
गणः, x x x माहायन इत्यन्तः गामायनगणः, ऐतरेय इत्यारस्य
দ্বার নয়নাদ খান্দায়া-ছুষি। দুগ্ন মাত্র মানন
तिन एव गावाः पर्यवमिता', तामा मेष स्युरनुगाग्वा इतराः ।
ना एव मूलगावाः अनुनय देवीपुराणे "शापासु तिग्धिा
भूप। शाकनयायमण्ड का "-इत्युक्तम् ( १३१५० ) । सदापि
याकस्थान भाई सि पठितव्यम् , म गामायनम्पादेगग्रहण
मत्तयम् , याकपाठन स्वामिविशरणारिष्टव्यमूलकः । ती
देवीयुगाणे गदानीमापनिताप्रचनितानां गर्वामा रीव प्राण्यापागा
नामपहर्ष सम्पद मियपि मा गयौ ।

·कस्या.शावाया इदम् । १३३ तदन्ता- भून मनाश्वलायनीयम् ; तदन्ते वहद्देवताग्रन्यवर्णिताना मजा- नादिमहानानान्तसूतानां विद्यमानत्वात् , बइद्देवताया घशाकली- यलनिर्णयात्। द्वितीयाटकोऽपि स्यादनाखलायन्या. ध्याये वादगवर्गादनन्तर मेको वर्ग आखलायनीतोऽधिक पानात इत्येव तस्यानाश्वलायनीत्वमतीतेः। उद्धृता चैतदीये का ऋटक निगतो (८.१.५.) निगमत्वेनेति नास्ति च सहर्गस्य खैलि कत्व मतः शाखान्तरीयत्व मेवोररीकर्तव्यम्। परन्वेतत्यस्त कस्य तयोरेव द्वितीयाष्टमाष्टकयो' पोडशामा मेवाध्यायाना पुष्यि काम 'महानामीशाखायाम्'-इत्यादि लिखित मस्ति, परं नासी- नास्ति च काचिन्महानानीशाखा; अत. किलेय मेव महानाम्नान्ता महानाम्नीति च व्यपदिष्टा शाखा, स्थाच्छासायनीति सम्भाव्यते । अष्टविकृतिविकृती पञ्चाना गाकलाना मन्वतमा यैका साहेति जायते, मैव सावायनी माझ्यायनी वेति मन्यते चरपव्यूह व्याख्यानसन्महिदासः, तथा च सम्पद्यते शाशायन्या अपि शाकलत्वम् । तदिदं नादरणीयम् ; अतिविरोधात् । यूयते हि कोपीतयारण्यक (१४ प.)- "शाझायन: कहोलात् कौपी- तकः", विद्याजम्माप्तवानिति तच्छेषः । तदेव श्रुतिमिदस्य कौपीतकिवभ्यस्य पाहायनस्य शाकत्यशिथव कयन्त्रामोपपद्ये तेति न च सामायनी नाम काचिच्छारखा मन्तव्या ; तवैवारण्यकोऽसक- छाडायनीनामथुतेः। नापि महानाम्यन्तायाः शिरीयादिशाकलगाखापाठसाम्य मुपपाते ; "ऋग्वेदान्यो हादाकोऽनुवाक:"-इत्यायनुवाकानुक्रमखु क्तः । एव मुथनुक्रम- ख्यादिभ्यथास्या अशाकनलं प्रतीयत एव । अत एव सरस्वपि शाकलीयदेवतानुक्रमखादिपव्येषु गाडायन्यर्थ मेव इद्देवतानाम- , शाकायन्याः

·एतरेकालोचनम् ।
अन्योऽप्यमायीत्वमाक मभिमतम् । अत एवं प्रशायालीयाना
सज्ञानसूफीयाना बनाना था मपि देवतानिरूपण मेव कृत
वृहद्दवतायाम् (१०८३सो.)-
"उसना करण्येन्द्रयाग्निच सविता तुता ।
सज्ञानप्रथमस्यान्तु द्वितीयस्था मथाखिनी।
बतीया चोत्तमे च है आशिषोऽभिवदन्ति ता." इति ।
तदेतत् पन मन्ज्ञानसूता शाकलासु शिरीयादिपु नाना
तम् , अत एव मायणाचार्थेगापि न व्याख्यानम् , अध्यापक
म्याक्षमूलरेणैकचिबादशे दृष्ट मपि सैलिक मित्युपेचितच
( ट ० भा० पाठ• ३२०)। वस्तुतो न चैतत् खेलिकम् ,
तैत्तिरीयाथर्वण्योलीनानानात् (३० स० २. ४ ४६, २.
६.१०. ३, है. बा. २. ५ ११. १, ते. पार० १.८.
अथ० स० ८, ४२. १, ३ ८.६.), निरुतोऽप्ये तत्पञ्चम्या
ऋची निगमलेन ग्रहणाच। तथाहि- “अथापि भयुर्बाईम्पत्य
ज्यते, 'तचायोराहणीमहे x x x' इत्यपि निगमो भवति"-इति
(४३५) । सैषा ऋक् मज्ञानसूक्तस्य पञ्चमी दृश्यते । तदतर
सज्ञान नाम गाद्यायन्या उपान्त्य सूताम् , एतदनन्तर मेव तवा-
सात महानाम्नीसूकम् । अत एव साझायनस्वस्य सूतस्य प्रतीक
ग्रहणेनैव विधान तम्। तथाहि-- “मज्ञान मुशनाघददिति
सूल' जपरन्निति (२. ६ ३)। इत इद मपि सम्भाव्यते-- मूलर
दृष्ट तदादर्भ पुस्तक पुस्तकागो वा स्यात् गायनसहिताया इति ।
बाष्कनगाखाया मप्यरिक्ष सन्तानसूकम् , पर तत् न पञ्च
चम् , प्रत्युत पञ्चदशञ्चम् , अपि नोपान्त्यम् , प्रत्युतान्यमित्यवगन्त
व्यम् । बाकला तु शाकलाना मेवान्यतमा, गाकनगाखामहितास
.

·कस्याः गाखाया इदम् ? महानानीसूक्तं नामात मित्यत एवैतरेयारण्यके तत् समानातम् ; गाढायनसंहितायास्तु महानानीसूतानाननैव समाप्तिरिति तत्पू- स्निातस्य सज्ञानसूतस्य संहितोपान्यख मतदेव वाकलगाडा- यनसंहितयोः सज्ञानसूसध्यावस्थानयोः पार्थक्य मिति । अथाग्निमुराणोता द्वितीया आखलायनी तु भाकलाना मन्य- तमेत्युक्तं पुरस्तात् , परिचाययिष्यामथ ता सुपरिष्टादिति ॥ अथ शाकलाना माद्या पौशिरीया दशमण्डलामिकेत्यतो 'दाशतयो'-इति व्यपदिश्यते । तदुक्त मनुवाकानुक्रमणाम्--- "पञ्चाशीतिगतये नुवाका दृष्टाः पुराणै षिभिर्महामभि । यस्ताम्बिटु वेद चैवाम्यधीते स नाकपृष्ठं भजते ह शखत्" इति "दाशतये दशमहलयोगिनि वेटे। 'सहयाया अवयवे नया (पा० ५, २. ४२.), ततः स्वार्थे अण्" इति तदव्यास्याने पड्गुरु- शिष्यः । तदन मण्डलविभागे प्रतिमण्डल मनुवाकविभागो विद्यते, प्रत्यनुवाकञ्च सूनाविभाग. । तत्तदनुवाकसून सद्ध्या तत्र ३२-२६- लोक निरूपिता। तथा ऐवं सम्पद्यते- १, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८,८, अनु० २४-४---५-५-६-६-६-१०-७--१२-८५ । सु०१८१-४३-६२-४८-८७-०५-१०४-८३-११४-१८१-१.१०॥ मायने चैतेन वालखिल्यानां सूहाना गैगिरीये समानानं नागीकत मिति। तानि च सूनानि एकादश सन्ति, नेपा मपोह परिगणने १०२८ स्युरिति स्पष्टम् । यद्यपि सा गिरीया मम्प्रति नोपलभ्यते। पर मुपलभ्यते तु सर्वा एव गौनकीयानुक्रमण, गैगिरीया मवलम्बैरव साता इति । सथानुयाकानुक्रमखा उपक्रमे "ऋग्वे हे गेगिरीयायाम्"- ·१३६ ऐतरेयालोचनम्। .- । इति, उपसहारे च-- "तान् पारणे शाकले शैगिरीये" इत्य क्रम सायपीय भाष्यच ती मवलम्बाव त स्वात, तत्राशि रोयाणा पालखिल्यसूताना मध्याख्यातवाच । अत एव ऐतरेयमाथे तेषा वालखिल्याना कचित खिलवेन, कचित् ग्रन्यान्तरीयत्वेन, कचिच्चाखान्तरीयत्वेन वणन मुपपद्यते सायणस्थेति । तथाहि--- "खिलेषु ममावातम' इति ६ ४८, “वालखिल्यास्ये ग्रन्ये समा माता" इति ६ ५ २, तानि वालखिल्यनामक ग्रन्थे समाना यन्ते"-इति ६१ ८, "मोऽय प्रगाध शाखान्तरे द्रष्टव्य" इति ३ २ ५। तदिद यालखिल्याना दिलव नून मसङ्गतम ,नेपा पद पाठवणात, नहि खिलाना पदपाठ कृत शाकल्येन , अधीयतेऽध्याम्यते मुद्रितो मुद्यते च वालखिल्य_ना मपि पदपाठ सर्वच। तदाह चरणव्यूहसन्म हिदासोऽपि- 'यस्य मन्त्रस्य पदाभावस्तस्य खेलिकत्व सिडम इति । अन्यान्तरल मपि न मगच्छते, मवेषा मेव वेदाना महितावेक कवेतिक समावेत्ततो ऽन्यो ग्रन्थ इति । शाखान्तरीयख कयनेन चाभिगम्यताद्यप्रचलितेय मानलायनी शाखा नेव दृष्टा मायणेन, अपि तद्देशीया मन्या मेव शाखा मवलम्ब भाष मारचितम् , नस्यां न चाखाया वालखिन्य नाम्नात मिति तध्यास्य गाखान्तरीयत्व मभ्यु गन्तव्य मेवेति । वालपित्य फादशसूतेषु दणदणादिक्रमादमीत्यूचोऽधीयन्ते यथा- १-११सू० १० १० १०-१.८७५-५ ४-३७-८०काच । सदाह मर्वानुक्रमयाम- 'अभि ५ दग प्रस्ताव मागाय तत् प्रसभुत पुष्टिगु , यथा मनीयुधिग, यया मनावायु , उपम खाटी मेध्य , एतत्ते मातरिया नो विश्व इति वैखदेव प्रगाथ , भूगत् पञ्च क्षण प्रस्कएउ प्य दानम्नतिगायन हतीयापञ्चम्यावनु - ·कस्याः गाखाया इदम्। , . टुभी, मति ते एपधोऽन्याग्निसीरी पङ्गिः, युयं देवा चतुष्को मध्य आखिनं वटुभम् , -०, इमानि वां सप्त सयणं ऐन्द्रावरुणं जाग. तम्" इति ४४.४०-५८ । सर्वानुक्रमणीकारकात्यायनेनैव मुक्ता- खाचास्य वालखिल्यकारहस्य खैलिकत्वं विश्वस्तम् ; न हि कस्य चिदपि खिलस्य ऋथाद्यनुक्रमण सतं तेन, किञ्च पञ्चमाष्टकीय- चतुर्याध्यायीयत्वेनेव तत्र ग्रहणादस्यान्नलायनशाखीयत्वं व्यक्तम् , न्य साञ्च तदनुक्रमणिकाया अप्याश्वलायनशाखीयत्व मिति । ऐतरेयवाह्मणे खेपा मेकादशसूतानां प्रथमतोऽष्टाना मेव याल- विचनान्ना विधान मानातम् , अन्यस्य तु भौपर्ण मिति (१.४. ८८.)। इन्य मपि जायते, तामां वालखिल्यची सायगीतं पिनवं नून मयास्तवम् ; नापि ग्रन्यान्तरतादरणीया, न हि ग्रन्यान्तरीयची प्रतीकेन नाममात्रेणा वा ग्रहणं युज्यतेऽत्रतरेयक ; भावान्तरीयत्वं च वसुं नाय शक्यरी, मति हि तस्मिन् अपठ्यैव विधानं क्रियेतैव- रगति । नयाप्यस्य गावान्तरीयखेनोपन्यासारसाप्यम्यैवा स्य गाग्मान्तरीयत्वं प्रतिपन्नम् ; न धाग्नन्नायन्यां वालखिल्याध्ययन पश्यतोऽपि तद्वाप्यफारस्योगारूपालापवचनानि सग्मायन्ते । पय मपि मायपाचार्य पावलम्बिता गिरीया , पन्या या कापिच्छाकनगारपा प्यादामलायन्यनुस्पैव प्रायः सर्वत इत्यत्र प न भवति मंगयः ; नान्ययाध मायणीयभाये सानुक्रमणीवदनानि ययायय मायुरिति । श्य द्वितीया, काकना । एमस्या पनि परिचयः गौनकीया- नुक्रमणादिभ्योऽवगम्य ने चैवम् - "उप प्र यन्ती (1.0४.)"- "मामत्वाम् ( १. ११६.) - "पग्नि होतारम् (१, १२७."- "इमं सोमम् (१.८४.)"-"येदिपदै (१.१४०." इत्येप ·१३८ ऐतरेयालोचनम् । 4 - . क्रामो बाकलस्य प्रथममण्डले निदर्शित । एव मपरण्डलेवपि धोध्यम्। तद्यथा- "स्वादोरभक्षि (८.४२ )"-इतिसूलानन्त रम् “अभि प्र व मुराधसम् (४८)"-"मसुश्रुतम् (८५०) -इति सूतदय मानाय "अग्न भा याद्यग्निमि (८६.)-इत्या बातम् । एव "गौयति"-दत्यनुवाको दशासनात्मक शिरीया थान् , पञ्चदशसूतामको वाप्कलायाम् । तथाच 'गोईयति" इति सूवादनन्तर यथा मनी सावरणी (८ ५.)", “यया मनी विवस्वति (८ ५२ )", "उपमन्वा (८ ५३ )", "एतत्त इन्द्र (८ ५२ ८)", "भूरीदिन्द्रस्य (८ ५४.)"-इति पक्षसूता न्याम्नाय 'आ त्वा गिरो रयीरिख (८८५ १.)"-इत्याग्नानम् । एव मन्ते च मण्डले- 'सममित् (१० १८१ )"-इतिसूजा दनन्तरम् “सन्तान मुशनावदत्" इत्यादि, "तच्योराहणीमहे" -इत्यन्त चतुर्वगात्मक पञ्चदमर्च मेकसूक्त मधिक वाकलायाम्। तदेव "समानी य (१ १८१ ४ )"-इति गिरीयाया अन्तिमा "तच्छयो"-इति तु वाकलाया इति भेद । तास्त्वेता सन्तानसूनीया पश्चदयच "सन्जान मुगना वदत् मम्जान वरुणो वदन् । सन्तान मिन्ट्रयाग्निय सन्जान सविता वदत् ॥ १॥ मन्तान न स्वेभ्य सदान मरणेभ्य । मजान ममिना युव मिहामास नियछतम् ॥ ३॥ यत् कक्षीवान् मदनन पुतो अगिरमा भवेत् । तेन नोऽद्य विझे देया मप्रियांस मजीजनन् । ३ ॥ भ वो मनामि जानता ममाफूतिर्मनागमि । चमी यो धिमना जनस्त ममावर्तयामि ॥ ४ ॥ १वर्ग : शाक, ·कस्याः शाखाया इदम् । १३८ नेइम्ति मेनादरणं परिवौ तु यहविः । तेनामिवाणां वाहन हविषा शोधयामसि ॥ ५.. परिवान्येपा मिन्द्रः पूषा च संशुतः। तेषां वो अग्निदग्धानामग्निमूढानामिन्द्रो हन्तु वरं वरम् ॥ ६ ॥ एषु नत्यपाजिनं हरिणस्य धियं यथा । पर ममित्र मैप वर्वाची गोरुपजतु ॥ ७॥ २ वर्गः ॥ माध्वराग्याम्पते वसो होतयरेण्य क्रतो। तुभ्यं गायत्र मयते गोकामो पदकामः प्रजाकाम उत कश्यपः ॥८॥ भूतं भविष्यत प्रतीति महं ब्रोकमचरम् बहु बध्ये क मक्षरम् ॥ यदक्षरं भूतक्रमतो विश्वे देवा उपासते। महर्षि मस्य गोसारं जमदग्नि मकुर्वत ॥ १० ॥ जमदग्निराम्यायते छन्दोभियतुरुत्तरः ॥११॥ रान्नः सोमस्य भक्षेष वधया वीर्यावता । शिवा नः प्रदिगो दिगः सत्या नः प्रदिगो दिगः ॥ १२ ॥ ३ वगः । अदो यत्तेजो दागे गु ज्योतिः परो गुहा । नपिः कश्यपः स्तोति मत्वं बहा चराचरं ध्रुवं ब्रहा चराचरम् ॥ १३ ॥ वायुपं जमदग्नेः कम्मपन्य वायुप मगस्त्य प्य वायुपम् । यद्देवानां वायुपं तम्मे पग वायुपम् ॥ १४ ॥ तयोराहणीमहे गातु यत्राय गातु यनपतये। देवी पम्तिरस नः बस्तिर्मानुपम्यः । १५.४ वर्ग::"-इति । पप एयीया माया, पार्यो पाया । त एते सम्प्रति न कायु- पलभ्येते, प्रतएवं तयोः कोऽपि भवादोमाभिन भायत इत्येय मत्यम् । पयथा विशुभागवतपुराणयोर्योला मोरनीति, भव सात् माटोति तयोः पुरापयो: 'माखा-इत्यस्य स्थाने 'मोहनी'- 1-इत्यस्य ·१४० - ऐतरेयालोचनम्। पाठप्रतीतः सम्भाव्यते साझाचार्यस्य मुगल इति गोत्रनामिति । अध्यापकम्याचमूलरेग्म् च ऋग्वेदस्य वतीयभागभूमिकायाम् (१३) पृष्ठे अलेखि एतत्-- "फिटस् एड्वाइ इल् महोदयः काशीतो इलिखदिदम् (१५-१-५५.)- 'मायणाचार्य छतमाप्यस्य भून मादायुस्तक यदासीद लण्डनस्थेण्डियापुस्तकालये मुलभायं नाम, नत्र प्रथमाद्यालयोऽटकायतर्थाष्टकस्यान्याध्यायाथ त्रयः मन्ति, सति चान्यानि कतिचित् पवाणि प्रथममप्तमाष्टकयोः। तदीय- प्रथमाएकस्य यावानंशः पाठयोग्यः, तावन्त मेव यथालिपि भवन्तं दर्शयामि। लिखितं चेतत् पुस्तकं १४७४ संवत्समायाम्' -इति" इति। तदेतत् पुस्तकं मोहल्याः शाखाया एव माय- भाग्य मिति सव्यक्तम् ; परं नास्ति सायणस्य मुद्रितभा यादन्यद भाच मिति शाकलानां पञ्चशाखाना मौहली मेवावलम्बा तेना- कारीदं भाष्य मिति सम्पद्यते सुतराम्। तथा चेपा मोगली दश- नयीत्यपि सीकार्यम् ; सायणीयभाष्ये धान्नखिल्यमन्त्राणा थ्याग्या- नादर्शनात् , अतव्या हिवालखिल्याना भवग्यमादित्वं स्यादि त्युमाम्। मेयं मौहलो गाखा मायणाचार्यममये सायणाचार्य देगे प्रासीत् सुप्रचलित लेना मेवावलम्बा नेनेतत् भायं कत मिति पोपपद्यते। च स्यात् नद्देश मौरल्या एव भावाया विद्यमानतेति च नामम्भवम् । पपि नाम माकनानां पञ्चाना मेव प्रायो यन्त्रपरिषदमाम्यात् , क्रम-पाठादी धात्वल्पतारतम्यात् . गर्यपुस्तक पिकासु नामोसादनासयं नामविचमोऽनिवार्य হনি মীরন্দা আলালীৰৰ গাবলম্বন্যা মীলীন মঞ্চ समभाव मेवेति। भय माकनानां परमी, पावनायनी नाम । इयगेयामनायनी ·कस्या शाखाया इदम् । १४२ ऋग शाखा भाकलाना पचाना लुमावशिष्टा, अद्यापि सवंताध्ययना ध्यापन सुप्रचन्तिता विद्यते । प्रवाद एवान प्रथम प्रमाणम , सर्व वेव हि दाक्षिणात्यादिप्वेया पाखलायनीत्येव प्रोद्यते। प्रदर्शिता निमुराणवचने भाकताना मस्या एवैकस्या ग्रहए मन द्वितीय मानम् , न हि तदानी मप्यासीत काचिदन्या गाकलेति। गोड राज नक्षमएसेन प्रदत्तेवनधिककालिकेपु तात्रफलकेषु च "आश्व लायनशाखाध्यायिने"-इत्यु कीर्ण दृश्यत इतीघटतीय प्रमाणम् । स्कन्दपुराणान्तर्गतयोमालखण्डनामग्रन्यस्य मप्ततितमेऽध्याये ऋग् वेदस्येय मेवैकासलायनी शाखा वहुवार मुपन्यस्ता दृश्यते । तद्यया- "अत्र आपलायनी शाखा ऋग्वेदस्य, यजुर्वेदस्य माध्य न्दिनी, सामवेदस्य कौवुमी, अथर्ववेदस्य स्वान्तरायणीति , वेदस्याश्वलायनसूचम् , यजुवेदस्य कात्यायनम् , मामवेदस्य नाट्या यनम् , अथर्वयदस्याटकञ्चेति" इति। तदित्य गुजरीययीमाल प्रदेशे बहुदिनत एवं ऋग्वेदस्यपाश्वलायनी शाखेवकास्ति प्रच लितेत्यपि मान भवेदिइ चतुर्थम् । तस्मादेतहि सर्ववाधीयमाना, मुद्रिता चेय शाखा भून माश्वलायनीत्येव मन्तव्यम् । मेय माम्खलायनी तत्वतोऽष्टतय्येच , मधेवेतत्पुस्तकेषु अष्ट काध्यायवर्गनामविविधपरिच्छदाना प्राधान्यदर्शनात् । एतदीयदेव तमिन्दोनिर्णयाय कात्यायनेन या "सर्वानुक्रमणी" प्रणीता, सवापि अटकाध्यायवर्गविभागानुसृता विभागा एव दृश्यन्ते । अत एवेह पाटकीय चतुर्याध्यायस्य चतुर्दशाद्यष्टादशवर्गामक वाल खिन्य श्रूयते , न हि दायतम्या यालखिल्या मस्तिताम्युपगम्यते मायणाचार्यति तु प्रतिपादित पुरस्तादेव ( १३५ पृ.)। एव मपि गाकलाद्यशालाया ऐगिरीयाया दगतयीत्वप्रतीते । एत

·१४२
ऐतरेयालोचनम्।
पूर्वसनाया: शाकल्यसंहितायाथ ऐतरेये। यास्कादिनाच दाशतयो-
खेन ग्रहणात् , शोनकोतानुवाकानुनमण्यादी च दगतयोत्वस्या-
दरातिशयदर्शनात् , सर्ववेदभाथकारेण सायणाचार्येण च दाशतयो
मेव साधापरयर्याया मोहली मन्या वा काचिद शाकाल शाखा
मनुसृत्य ऋक्संहिताया भार्य शत मिति दशतव्यष्टतय्यो'
सम्मिलनाच दगतगीतानुकूला मण्डलानुवाकरले तित्रिविधपरि-
च्छेदा अपोह लेखकादिमिः सूचिता यथायथं सर्ववैवेति ॥
अथ पञ्चखेव शाकलशाखासु अध्यायादिपरिगणनन्वेकविध
मेव मन्यते प्रायः । यत एवैव माह अनुवाकानुक्रमणीकारः-
"अध्यायाना चतुष्पष्ठिाण्डलानि दव त ।
वर्गाणान्तु सहने है मयाते च पडुत्तरे।
सहस्र मतसूताना निश्चित सैलिकेविना ।
दश मप्त च पठ्यन्ते ( सत्यात वै पदक्रमम् )।"-इति ।
तदेतत् सर्व वालखिल्यवर्जनेनाव गणनातोऽप्युपपद्यते। करक
सहयायास्तु शाखापार्थक्यात् पार्थक्य स्वीकार्य मेघ, पर मस्या
मकस्या माण्डलायन्या मयि मतभित्र मुपलभ्यते यथा-
अनुवाकानुक्रमण्याम् १०५८० ऋचा स्वीकारः, तदुतम् -
"ऋचा दशसहस्राणि ऋचा पञ्चगतानि च।
ऋचा मग्रीतिः पादय पारणं सम्मकीर्तितम्"-इति ।
छन्दसायान्न १०४०२ ऋचा स्वीकारः, सदुलाम्---
"एवं दगसहस्राणि शतानान्तु चतुष्टयम् ।
ऋचा घधिक मायात मृपिभिस्तत्वदर्गिभि." इति।
मुदितमश्नुकमया भूमिकाया १.४४२ ऋचा चीकारः ।
अनुक्रमणीविवरणशजगवायेन त्वृषमा १०४५२ खीझता।

·कया: शाखाया इदम् । १४३ . म्वामिदयानन्दसरखत्याचायण तु "दशसहस्राणि पञ्चगतानि एकोननवतिथ (१०५८८) ऋचोऽत्रानाता:"-इति निर्धारितम् । अम्मत्परिगणनयावाश्वलायन हितायाम् १.५२२ ऋचो दृश्यन्ते । एव मुक्सद्धगया मनपार्थक्ये निदानानि खेव मवगम्यन्तेऽस्माभि:- अनुवाकानुक्रमणी नूनं गैशिरीय शाखाया: । नास्ति च तव बाल- खिल्याना मृचा मानानम् , सतस्तव वानखिल्यभिवाः सपादाः १.५८० ऋचः परिगणिताः। अत्परिगणनया वन वाल- खिल्यसहिताः १.५५२ ऋचः सन्ति, वालखिलाना मृचा सहया तु ८०; तथा चाव घासनायनमहिताया घालखिल्यानिरिक्षाना मृचा सहा १०४४२ सम्पन्ना। तदित्य शिरीयाया मित आखलायनीतोऽधिकाः १३८ चोऽधीता इत्येव नियीयते । छन्दमायोलिखितोहासर्वसननसहा तु लोकप्रतिघान्दमया तोऽपि विडेव प्रतीयते । तद्यथा तन्न चोक्त लोकः-गायाः २४५१, उप्णित: ३४१, अनुष्टुभः ८५५, हत्यः १८१, पतयः २१२, विद्युम: ४२५३, जगत्व. १३४८, प्रतिजगत्यः १७, गाय:८, प्रतिगार्य ८, पष्टयः ६, अत्वष्टयः ८४, इत्यी २, पतितिः १, हिपदाः १७, एरुपदाः ६, वाईतगाथाः १८४, कप्प्रगाया: ५५, महावाईतप्रगाय ।। तदेवं सदुलप्रतिच्छन्दम्मदवाना मदतनया १.१४२ काचः स्युः, पूर्व प्रदर्शिततमोकतम् गम्यन्ते १.४.२ । तदव प्रायः मर्ष दय सइलनाममोऽस्माभिमेन्यदृष्ट्या प्रमाणित एव । मुदितसर्वानुक्रमणीभूमिकाया यत् १०४४२ इनि निषितम् , तदत्या पालविस्पथ्यतिरिवायाः पाखलायन्या इनि त सुव्यहम्। जगयायपरिडतोता ऋक्सया तु नियरिपटाचादिभेदकता। घाणल्यूइटीकासम्महिदादमम्मता च मं। तयाचोकं तेन-

·१४४
ऐतरेयालोचनम् ।
।
“वालखिल्यसहिता सर्वानुक्रमगीमन्त्र रूपवतीया उच्यते,-दिप
चाशदधिकपञ्चशतदशसहस्राणीति (१०५५२)। एतत्सहया नित्य
द्विपदानैमित्तिकहिपदासहितोता। हवनाध्ययनास्या समाना सा
नित्यहिपदा, हवनाध्ययने विपरीता मा नैमितिकहिपदा"-
इत्यादि । नित्यदिपदादिनिर्णयस्तु उपलेखग्रन्यालोचनात सम्माय ।
उपलेखापि नैवाखलायन्या सम्भाव्यते , तव नित्यैकपदा पञ्चे
त्याद्याड लायनीविरुद्धपरिगणनादर्षनात , गायन्ते ध्यताम्मलायन्या
मेकपदा पडिति। एव मई दिष्वपि द्रष्टव्यम् ।
वायुप्त परिंगगनेऽपि सङ्कलनमम एव प्रतीयते
तत्त्वतस्विहाश्वलायन्या शाखाया माउन्नायनस हितायां वा
अष्टादगवगेषु अशीतिलिखिल्या सन्ति, तटुवालखिल्यसहिता
१०५२२ ऋच थ्यन्त इति खम्माभि सुनिशित मिति ॥
अथासा गाखाना कतमा मवलम्बाद मैतरेयक पोक मिति
विचारस्यताहि प्रशतोऽवमर समुपस्थित । दृग्यते दि ब्राह्मण
ग्रन्ये वेषा नो,-या गारवा मवलम्बामायते यद वाघाणम् ,
तत्सहिताया ये मन्ना पानाता , नेपा प्रतीकरणमाघेण नाम
यहणमात्रे गा वा विधानम् , वे मन्त्रा विधातव्या अप्यन्य गारपीया
इति सम्म हिताया न दृश्यन्ते, नेपान्तु प्रपठ्य विधान मिति । तव
प्रतीकमात्रेण यथा-- "ब भग्ने मप्रथा अमि, मोम याम्ते गयो
भुव वाचभागयो पुरोऽनुवाको'-इति ऐ० प्रा० १ १ ४ ।
पाग्नाती तो मन्त्रावाखलायन्या मम्याम् ५ १३ ४ पुन ।
८१ । नामग्रहणमात्रेण यथा- “सुकीर्ति भमति'-इति,
पुनस्तदुत्तरब, "पाकपि समति"-इति च ऐ. या०६ ५३।
सुकीतिनाम मातच गझम् , पापिनाम त्रयोदगध सुन मिहा

·कस्या. शाखाया इदम्। १४५ प्रलायन्याम् १०. १३११०.८६ । अनानातायाः प्रपश्य विधानं यथा- “यन्माद भीषा निषीदमि ततो नो अभयं कृधि । पशून् नः सर्वान् गोपाय नमो रुद्राय मोडपति ना मुस्थापयेत्" इति ऐ. ब्रा०५.५.२। नोपा ऋगिहाश्वलायन्या मामाता। तदेव मिद मेतरेयक मतदाखलायन्या ब्राह्मण मिति व युज्येत, यदि नामैतव्यतिक्रमोऽप्यन न प्रतीयेत । प्रतीयते खेतद्- व्यतिक्रमोऽपि । तबहामानाताना मपि मन्त्राणां प्रतीकपाण- मावेण विधानम्- “अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानाम् , अभिय विश्णो तप उत्तमं मह इत्याग्नावैष्णवस्य इवियो याज्यानुवाको भवत."-इति ऐ० ब्रा० १.१.४, तथा "सावीदि देव प्रथमाय पित इति मावित्री मन्वाह"-इति १.५.४ । मन्त्रा हाव- नायन्या माघाताः; नद्यदेतम्या आखलायन्या एतद् ब्राह्मण स्यात् , नपा मन्त्राणां नून प्रपठ्य विधान दृश्येत । एवं मिहा- नामाताना मपि मन्त्रागा नामग्रहणमात्रेण विधान मस्ति यथा--- "तिम. सामीधे नीरनूच तिम्रो देवता यजन्ति" इति ऐ० वा० ३. ५.१। ता एताम्तिस्रः मामिधेन्य ऋचोऽवाखलायन्या न दृश्यन्ते । तथापाखलायन्या मामातामा मपि प्रपठ्य विधान लत मैतरण। - “इन्द्राग्नी पागतं मतं, गोमिनमो घरेएवम् , अम्य पात धियेषितेत्येन्द्राय मध्वर्युग्रह पहाति"-इति . प्रा. ०.२. 01 पानातवैया पावलायन्याम् ३. १२. १ । पम्ति च परिशिष्टो नामको अन्य । नदीय मन्ता अपि केधनेह वाचणे नामयहणमात्रेण विहिता: यूयन्ते । तद्यथा- 'प्रशक्षिका, गंमति", "प्राजिनामन्याः जमति", "अतिवाद गंमति"-इति च ऐ• ब्रा०६ ५.० । परिमिष्टप्रन्यीय युतमन्तेभ्यो- तद्यथा- ·ऐतरेयालोचनम् । तस्थाः तथाप्यत्र ऽप्यधिकमन्त्राणां विधानञ्चेह श्रूयते यथा-- "अाहनस्याः शंसति •~• ता दश गंमति" इति ६. ५.१० । ऋपरिशिष्टे खखा हनस्यानामोंऽष्टाविव श्रूयन्ते, इ त दगानां विधान मानातम् । तम्मादेत वाद्ययं नाखलायन्या: सम्भाव्यते, सम्भाव्यते त यस्यां गाखाया प्रतीकतो नामतो था एतद्राधणविहिताना सर्वासा मेवा मस्ति विद्यमानता, नास्ति चेह पठितानाम् , अपि चेह विहिता ऋक् परिशिष्टग्रन्यीयायों यथावत् समाग्नाताः, शाखाया एवेदं स्यादिति । तथाविधा कतमेति मन्नस्योसरंत विलम- पूर्यशाखाकालिकाना मयतमाना मस्माकं नैव सकरम् , यावच्छयय प्रयतिरी गम्यते,-शाकल्यशिष्येष गाकलाधार्येण या संहिताधीताध्यापिता छ, या मधीत्येव गिगिरादय. शाखालतो- ऽभवन् , गिभिरवाकलसाडावाल्याखलायनाधीता, अध्ययमच- लितगाकलापलायनगाखातः पूर्वतना, सैव शाखा स्थादस्यतर्रय- बाद्वापरयावलम्मन मिति । अत एवैतरेयारण्यभाष्ये "वयं सेवन एतत् पोशाम्'-इत्येतस्य व्याख्यान मेव मुक्तं सायणाचार्यण - “न' अस्मान् (महिदामादिकान) शिष्यान् प्रति गाकल्यन प्राण कमरूप मित्यादि बय मेव प्रोक्तम् , न तु मांस मित्यादिकं धतु यम्" इति ( ३, २.२.) । इत्य मस्य बामणस्य शेशिरीयादिभ्यः पञ्चभ्य: प्रातनवापि सर्वगाकनगाखोपयोगिव मध्यभ्याइसम् ; सर्वासा मेन तामा मिथः किञ्चिदभेदवत्वापि तस्वतोऽभिन्नमंहिता कत्वात्। सम्मात् गिरीयाद्यापहनायन्छन्तानां पचाना भय भाषागा मिद मेकं ब्राह्मण मैतरेक नामेति च मिदम् ।

·कोस्य विषयः। १४७ अदानी विचार्य मस्ति कोऽस्य विषय इति । यन एवास्य विषय पनि ब्रूमः ; प्रायः सर्वेपा मेय वाघापग्रन्यानां तवैव प्रवृत्तः। यजखरूपम्खेवं निरुपितं भगवता कात्यायनेन- “यन घ्याख्या- स्थामः । द्रव्यं देवता त्यागः" इति ( थी. सू० १. २. १, २.)। यज्ञस्वरुपं कथयियाम इति प्रथमस्वार्थः। 'व्य पुरोडाश-चरु- सान्याय्य-पशु-सोमादिकम्, 'देवता' अग्निविष्णुसोमेन्द्रादिकाः, देव- ता मुद्दिश्य पुरोडागादिट्रव्यस्य यः 'त्यागः' उत्सर्गः, म यजः । तब "तहितेन चतुर्ष्या वा मन्त्रवणेन चेयते 1 देवतासगतिस्तन दुर्बलन्तु परम्परम्"-इत्याहुर्याजिकाः। तहितेन देवतासगतियेथेह- "अटा- कपाल भाग्नेयः, विकपालो वैष्णव:"-इति १.१.१। चतुर्ष्या देवतासङ्गतिययेह -- "भग्नये प्रपीयमानाय"-इत्यादि १. ५.२, "सोमाय क्रीताय प्रोधमाषाय"-इत्यादि च १.३.२ । मन्त्रवन देवतासङ्गतिय येह प्रयाजयागेपु (१.३.६.)। तदव द्रव्याणि प्रसिदानि, मन्नलक्षणानि निरतालोपने प्रदर्शितानि, देवतास्वरू- पाणि विद्धवानुपदं यथामसि बोधयिष्यामः । पय यागलपमेदादीनप्यन फिधित सूचयामः । यागः प्रक्षेपाधिको होम उच्यते । “देवतायै सहस्पितस्य बड़ी प्रक्षेपो होमः" इति हि तलवयं साम्प्रदायिकम्। पार पान कात्यायन:- “यजतिजुहोतीनों को विगेपः ! तिठहोमा वपट- फारप्रदाना याज्यापुरोनुवाक्यावतो यजतयः, उपविष्टहोमाः म्बाहा- कारप्रदाना जुहोतयः" इति (१.२.५, ६, ७.)। नदेवं यागम्य विधम् । विविध मपि तद यागर्म प्रधानाप्न भेटात पुनहि स एव ·१४८ ऐतरेयानोचनम् । विधम् । तद्यथा- ये च यागा यदायोऽष्टाकपाल इत्यादिवाकी दर्श पूर्णमाससयोगेनोत्पना , ते दर्यपूर्णमासगन्दवाया । तेया मेव "दर्शपूर्णमासाभ्या खगकामो यजेत" इति फनसाधनत्वेन विधा नात् प्रधानत्वम् , नप्रकरणपठित मितरत् सर्व मान्यबाधानादि ब्राह्मणतर्परान्त तदङ्गजातम् , फलश्रुतिशून्या प्राजादियागा पूर्वाधारादिहोमाय तप्रकरणपठितास्तदुपकारका इति तदा भाजना एव । तदुक्त मापस्तम्बार्षिषा यापरिभाषायाम्- "आग्नेयो टाकपालीम्नीपोमीय एकादशकपाल उपाशयागर पौर्णमास्या प्रधानानि, तदन मितरे होमा"-इति (७७, ७८ स०)। 'महाम प्रधानम्" इति (८६.) च तदेव प्रधानलयापम् । वे यागा पुनसिविधा , इष्टि होत सोमभेदारा। दर्शपूर्ण अग्न्याधियाग्निहोवादयो दीवा , पग्निष्टोमा त्यग्निष्टोमादय मोमा । ते पुनस्तिमाका , इषि पाक मोम मम्याभेदात् । तव पन्चाधेय , पग्निहोवम् , दर्म , पोषमाम , पारायणम् , पातर्माणम् , परगन्धयेति मप्त इपि मरया । गाय होम , मासोम, स्थानीपाक , नवयन्त , पदेव , पियय, पष्टोनि मत पाकमस्या । पग्निष्टीम , परमिटोम, उपप्प , पमिगत , पागोर्याम रति मा मोममम्या । त एव मोमयागा पुनीकालाहीनमतभेटार विविधा भवन्ति । एतरिकता पप्यन्ये बाय ममि काम्ययागा । सधयेय पायुष्मामेटि , पुद्धि, पविवेरि, ययंकामटि, प्रामापति, नागम्येष्टि , प्रीष्टि गोष्यतीष्टि एपमादय । गोमेधाममेधादयम् पणयागा टच, मीमामा । गोतामनीयागोपि मामविकार एन । मासादय उष्टय, - पोडशी, थाजपेय, , मेवानरेटि , ·कोऽस्य विषय. १४८ प्रता- , अस्ति या यागाना प्रकृतिविततिभेद । यस्मिन् यागेऽपर विधिनिरपेक्षाणां सर्वपा मेय कर्मणा मुपदेश गुप्त प्रकृतियाग ; प्रकृतिवच्च विकृति. कर्तव्या भवति । हायतम्बः-- "दर्शपूर्णमामाविष्टीना प्रति, अग्नीषोमीयस्थ च पशो., स सवनीया, सवनीय ऐकादथिनानाम् , एकादशिन पशुगणानाम् , वैज्ञदेवं वरणप्रघास साफमेघ शुनासीरीयाणाम् , वैदेविक एककपाल एककपालानाम् , वैश्वदेव्यामिक्षामिक्षा शाम् ,-०, अग्निष्टोम एकाहाना प्रशाति, हादशाहो हगणा. नाम् , गवामयन सावमरिकाणाम् , निकायिनान्तु प्रथम"-इति (२०५० सू० ११६-१४४ सूत्राणि )। एषु सर्वेष्वेष सूत्रेषु मसतिरित्यनुवर्तत इति ध्येयम् ॥ देवता। सर्वेष्येतेषु यारोपडयागेषु च यत्र कुवचित् यम्य कस्यचित् द्रव्यादेः प्रार्थनीयफलदानसामर्थ मारोपयन् या का च स्तुति करोति, तरस्तुतिमन्तस्य सेव देवता, सादगतिमन्नप्रधान स च यागस्तदेवतो मन्यते । तदाह निरुकारो भगवान् यास्क.- "यरकाम ऋपियस्यां देवताया माधपत्य मिच्छन् स्तति प्रयुक्त, नहे. यत. समन्वो भवति"-इति (निर० ७.१.१.), "यो टेव. मा देवता"-इति च (०.४.२.)। “देवो दानाहा, दीप नादा, चोतनारा, दुस्थानी भवतीति वा"-इति देवगम्द- निर्यचनञ्च सवेव। घुगन्दद्याम भमण्डनमात्म्योपनपक. ; एवं हि चन्तरितस्याना चन्द्रादीना, मीरजगदहिताना ध्रुपदीनाच ग्रहण मिह सिध्यति। तदेव मिन्द्रवायादीना मचेतनानां पृथ्या दिदान हेतुफम् , या जापरराजादीनां घेतनाना शायर्यादिदानईतकं देव त्वम् , अम्बादिजीवाना मजीवानाच शावादीना दीमितुक देव .

·ऐतरेयालोचनम्। खम् ; अग्निचन्द्रपजन्यादीना ब्रह्मवर्वविना विदुपाञ्च द्योतनहेतुर्क देवत्वम् ; सूर्यसूर्य करादीना तदुपरिस्थाना तारकादीनाञ्च यु स्थल- निबन्धनं देवत्वम् ; यत्र लीखरे सर्व एवैते गुणा उपपद्यन्ते, तस्य देवत्वस्य तु कैव कथा। सदेव माबद्धस्तवपर्यन्ताना सर्वेषा मेव पदार्थाना देवत्व मुपगम्यते । युस्थत्वे सति दानादिगुणवत्व मिद मेक मेव देवलक्षणं स्वीकार्य मिति मते तु सूर्येन्द्रान्यनि- लेन्दुप्रभृतीना मूलतो भमण्डलस्थाना मेव पदार्थानां मुख्यं देव- खम् , तत्ता स्थानमतिमाहवर्यतस्तन्येषां भूरादिलोकामा तवत्याना मखसोमौपध्यादीना मयीत्येव विशेषः । अन्यच्चीतं यास्केन--"तिन एव देवता इति नैरुताः । पग्नि, पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्षस्थानः सूर्यो युस्थान."-ति (७.२, १.), "तासां (तिसृणा देवताना) भलिसायचर्य व्याख्या- स्यामः । प्रथैतान्यग्निभक्तीनि-~अब लोक.. ये व देवगणाः समानाताः प्रथम स्थाने"-इत्यादि (0.२.१.) । तानि च प्रथम स्थाने समानाताना देवाना नामानि निघण्टावापातानि- "अम्लः शकुनि, मण्डुका."-इत्यादीनि (५.३, १-३६.) पति- मत् द्रष्टप्यानि । व्याख्याताय ता देवता निगमो समन्त्रोदाहरणम्- "प्रथ यानि पृथिव्यायतनानि मुति लभन्ते, नान्यतोऽनुममियाम.। तेया मख. प्रथभागामी भवति"-इत्यादिना (८.१-४३.)। एवम् पथसानीन्द्रभक्तीनि अन्तरिचनोक:.-.ये च देवगणा, समा. खाता मध्यमे स्याने"-इत्यादि चोक्तं तत्र तदुत्तरम् (७, ३. ३.)। मध्यमे स्थाने समानातानां देवाना नामानि च तवैव निघगटो- "ग्येनसोम चन्द्रमा" इत्यादीनि पबिंगा (५.५, १- २६.)। प्यास्याताष ता अपि देयता निरुतो ममन्त्रोदाहरणम्--- .-.

·कोस्य विषयः । १५१ . "येनो घ्याख्यातस्तस्यैषा भवति"-इत्यादिना ( ११.१-५०.)। एवम् "अर्थतान्यादित्यभतीनि असो नोकः ये च देव- गणा: समामाता उसमें स्थाने"-इत्यादि चोकं तत उत्तरम् (०.३.४.)। उत्तमे स्थान समाचाताना देवाना नामा- न्यपि तत्रैव निघण्टी- “अखिनो उपाः सूर्या-इत्यादीनि एकत्रिंशदागातानि (५. ६. १-३१.)। प्यास्यासाय ता पपि देवता निरुतो समन्तोदाहरण मेव- “अथातो धुस्थाना देयतास्तासा मखिनी प्रयनागामिनी भवतः" इत्यादिना (१२.१-४६.)। नदेवं प्रधानतो देवतावित्वेऽपि स्थानभक्त्या- दितो तहहुत्वं च न विक्षम् । तत एवेद मुलं तव तेनैव- "तासां (तिमृणां देवतानां ) माहाभाग्याटेक करया अपि वइनि नाम-. धेयानि"-इति (७.२.१.)। भागो विभागो भतिचेकार्थाः । महाभागस्य भावो माहाभाग्यम् । नन माहाभाग्यम् एकस्थान- भालेन, एकस्मिन् मन्ने साहचर्यतयानातवेन, एककर्मभान, एक- याच्यभावेन च भवति। तमामाहाभाग्यादेव देवत्व स्वीकार्य मिति तदर्थः। नदिय मामधस्तम्बपय॑ताना सर्वेमा मेव पदा नां पारिभाषिकं देवत्व मभ्युगत्यैप “यत्काम पिर्यस्या देवताया मार्यपत्य मिष्छन् स्तुतिं प्रयुद्धे तद्देवतः म मन्त्री भवति"-इत्युत (निरु. ०.१.१.) मिति फनितम् । तस्मात् वैदिकमन्नेषु मता एव पदार्याः समन्त्रत: मुसिकाले एव च देवत्वेन मुत्या भवन्ति ; नान्ये नाप्यन्यवेत्येय यानिकमिहान्तः। पत एव ते मन्त्रमयी देवतेत्येष म्बीकुषसोति च प्रवादः । सवापि प्रधानतम्लम्बिंगदेय देवता. मसहितास परिगणय्य दभिमा.। ताया- "वे विगति वयम्मगे देवामो पगिमदन् ।

·ऐतरेयानोचनम् । यथ . घिदनह द्वितासनन्" इति ऋ० स. ८ २०१1 "वर्या शतास्तुवत भूतान्यगाम्यन् प्रजापति परमेष्ठाधिपतिरासीत्" इति चा०म०१४ ३१ । “यस्य वयस्त्रि गद्देवा निधि रचन्ति सर्वदा । निधि त मद्य को वेद य देवा अमिरचय"-इति अथ० स० १० २३ ४ २३ । ब्राह्मणेषु च प्राय सर्वम्वेवैध मेव । तथा चानिय ब्रामणे देवाना त्रयस्तिशमहाकाल मसक्क- दानातम् । तद्यथा- "त्रयस्त्रिग देवा अौ वमव'एकादश रुद्रा दादगादित्या प्रजापतिश्च वषटकारच"-इति (३२ २१)। एव मप्येतदतिरिका अपि देवता समापाता । तद्यथेहेव मायणी येचारो (१२१)- 'पप्या यजति", "ग्नि यजति", "सोम यजति", सवितार यजति", "उत्तमा मदिति यजति" इति । सदवाग्निमिवा गर्दा एक तास्त यस्तिगदोऽतिरिता श्रुता मवितुरादित्य विशेषत्वेन त्रयस्त्रिशान्त पातित्वस्वीकारोम्यिन्यासा ति मृणा तदतिरिक्तव मपरिहार्यम् । अत एव निघण्टी दैवते काण्डे यवादिभिन्ना अपि वयो देवता प्रामाता ।। प्रदर्णितत्रयस्त्रिशद गणनन्त मोमप पर. मित्येव । तदाह हवेतरेये- "यम्बिश देवा मोमपास्वयस्निगदमोमपा । अष्टी वसव , एकादश रुद्रा, शादिल्या , प्रजापति बपटकारथ , एने टेवा मोमपा । एका दश प्रयाजा , एकादगानुयाजा , एकादशोपयाजा , एते सोमपा पशुभाजना। मोमेन मोमपान प्रीपाति , पशनासोमपान्"- হৰ মনবিদ্রি देशव्यम्। तदव पूर्व मोमपाना बयस्विशमशाना देवाना परिचयाय किश्चिद यतामहे ।-- 'वगव'-इति पद निघण्टी रश्मिनामस पठितम (१ ५ १० ) पुन म्यानदेदनाममु च (५ ६२८)। हाद . .

·कोऽस्य विषयः १५३ निरुतकारो भगवान् यास्कस्वस्थ वसुगदस्य निर्वचनादिक मेव मकरोत्– “वसवः । यद् विवसते सर्वम् । अग्नि वसुभिर्वासव इति समास्या ; तस्मात् पृथिवीस्थाना:"-इत्यादि , “इन्द्रो वसभिर्या- सब इति समाख्या ; तस्माम्मध्यमस्थाना:"-इत्यादि, "वसकः- आदित्यररमयः , विवासनात् ; तस्माद द्युस्थाना:"-इत्यादि च (१२. ४.७,८,८.)। तदेवं निरुक्तमते पार्थिवाग्निशिखाः, वैद्युसाग्निप्रभाः , उत्समाग्निरश्मयोति तमोविवासनईसवस्ति- स्थानास्त्रिविधा घमवो निर्माताः; तवतत्र तत्तविगममन्नाम्मान- प्रदर्शनादिभ्यः । तदेतत् सर्वं तत्र्तविरुक्त ग्रन्थस एवावगन्तव्यम् । गतपथ युतितोऽपि वसूनां विस्थानत्वादिक मेवावगम्यते, परं तत्त्व- न्य विधम् । तथाहि- "कतमे वसव इति । अग्निय पृथिवी छ, वायुचान्तरिक्षञ्च, आदित्यस द्योध, चन्द्रमाय ननवाणि चैते वसवः; एतेषु डीदं सय वसुहित मेते हीदं नवं वासयन्ते ; तद्यदिदं सर्व वासयन्ते तबाट वमव इति"-इति (१४. ५, ७. ४.)। एवं हि नेपा तत्त्वतसिस्थानत्वेऽपि “स गायत्री मेवाग्नवे वसुभ्यः पातम्मवने- भिजत्”-इत्यादिश्रुतिषु (ऐ० प्रा० ३.२.२.) वसूनां गायत्री- छन्दोमागिखकल्पनात् , अग्निना सहामानात् , प्रातस्मयनदेव- त्वेनोपन्यासाच पृथ्वीस्थान मेव प्रधानम् । तेत्तिरीयारण्यके तु वसूनां पार्थिवाग्निवश्यत्वं स्मुट माखातम् (१.८,१.)- नय जातवेदाच महीजा अजिराः प्रभुः । देवानरो नर्यपाथ पंकिगधाय मप्तमः । विमर्यवाष्टमोऽग्नीगा मेतोष्टी वसवः निती' इति । एजमपि "प्रप्येत उत्तरे (मध्यमोत्तम) ज्योतिषी अग्नी उच्यते" -दनि (०. ४. ३.) निरुतमिदान्तात् अग्निविर्गपाणां वसुदेवानां ३.

·ऐतरेयालोचनम् । विस्थानव मप्यव्याहतम् । तथाचाष्टी वसवो ऽष्टविधा अमय इत्येव सारम् । 'रुद्रा'-इति पद निघण्टो माध्यमिकदेवनामसु पठितम् (५. ५८)। तथा चेपा मन्तरिक्षस्थलेन वायुभक्षित्व मवगम्यते । तविचनादिकन्वेव मवादि यास्केन- "रुद्रो रीतीति सतो रोख्यमाणो ट्रवतीति वा रोदयते । यदहरुदत् नद्रुट्स्य रुद्रव मिति काठकम् । यदरोदीत् तद्स्य रुद्रत्व मिति हारिद्रविकम्" -इत्यादि ( १० १ ५)। एतेन च रुद्राणा वायुविशेषत्व मेव प्रतीयते। ततस्तेनैव तदुसरमुक्तेन "अग्निरपि रुद्र उच्यते' --इत्यादिना (१. १७) रद्रस्याग्निविशेषत्वे नितिऽपि माध्यमिकत्वाद वायुभशिव म विरुषम् , विद्युदग्नेहि प्रान्तरिष्या माध्यमिकत्वम् , तस्माद वायुसमागत्व च सश्यक्ताम् । ऐतरेये ऽप्यन "(स ) त्रिष्टुभ मिन्द्राय रुद्रेभ्यो मध्यन्दिने ( व्यभजा )" -इति शुतो ( ३ २. ३ ) नद्राणा विटुप्छन्दोभागिलकल्पनाग , इन्द्रेण महाम्नानात् , माध्यन्दिनसवनदेवत्वेनोयन्यामाचान्तरिश स्थानत्व मेव बुधते । शतपयपि रुद्रापायुविधेषा एव विशुता , पर वन्यथैव । तयघा- "कतमे रुद्रा इति, दर्शमे पुरुष प्राणा प्राम्मे कादशमो यदाम्मामत्यांच्यारीरादुत्यामन्यय रोदयन्ति, तद्यद्रोदयन्ति तस्माद नद्रा इति (१४.५५ ० ५)। प्रयाय सिरीयारषकम् (१८४)- “अथ वायोरेकादश। •~•| पभ्राजमाना व्यवदाता याच वासकि-याना । रजता परुपा श्यामा कपिला प्रतिलोहिता । जहा प्रवक्तन्ताय वैद्युत इत्येकादग"-इति । सदिय विद्यु समिष्टा माननिदानरूपा प्रान्तरिक्ष्या पाय + ·कोस्य विपय... १५५ " रसान्, विशेषाः तयाविधायुसंन्निटा विशुदग्नयो वा रुद्राः, स्फूर्जथुरेद तेया रोदन मिति निषितम् । 'आदित्याः' इति पदं निघण्टौ शुस्थानदेवतासु पठितम् (५. ६. २४.)। तथा चेषां द्यु स्थलेन सूर्यमतित्व मवगम्यते । तबि. पंचनादिकन्वेन मवादि तेनैव- “प्रादित्य' कस्मात् । पादत्ते बादत्ते भासं ज्योतिषाम् , पादीसो भासा इति वा, अदिते: पुत्र इति वा"-इति (२. ४. १.), "अयातो दुस्थाना देवगणास्तेपा मादित्याः प्रथमागामिनो भवन्ति"-दत्यादि च (१२. ४. १.)। तदेतन रोपा मादित्यानां सूर्य विशेषत्वं ह्युस्थानत्व चावगम्यते । "आदित्येभ्यस्तृतीयसवने"-इत्यादिय ( ३. २, २.) अत्र ऐतरेय श्रुतिः ; तदेतत्तृतीयसवनभानेन चादित्याना शुस्थानत्व मेव बुध्यते । श्रूयतेऽप्येवं शतपथे- "कतम पादिव्या इति, हादग मासाः संवत्सरस्यैत आदित्याः ; एते हीदं सर्व माददाना यन्ति । तदिदं सर्व माददाना यन्ति, तस्मादादित्या इति" इति (१४. ५० ०.६.)। तदित्य मादित्यापरंपर्यायसूर्य रुतमासरुपकालाना मप्यादित्यत्वम् , सौरत्वेन च तेषा शु स्थानत्व मपि सुवचम् । गुरुचरणस्त्विह- निको व्याख्याता:: सवित्रादयो द्वादश सूर्य विशेषा एवादित्या.'-इत्युपदिष्टम् । तथाच १२. २, ३ख०- - तस्य कालो यदा द्यौरपक्ततमस्काकीर्ण- रश्मिर्भवति"-इत्याद्या. प्रथम श्रादित्य. । "सविता, "भगः , तस्य काल. प्रागुत्सर्पणात्" इत्याद्युनो द्वितीय । "सूर्यः, सत्तेवा सुवर्वा स्त्रीर्यसेवा इत्याद्युतस्तृतीयः । 'स पुनरयं भगकालात् सत: सूर्गाभवति'-इति तत्र दोर्गी हति।

·ऐतरेयानोचनम् । "अथ यद्रश्मियोपं पुष्यति, लत् पूषा भवति"-इत्यादा का शतर्थ, । 'मापूर्णस्तेजसा'-इति तदृष्टत्तिः । "अथ यद् विषितो भवति, तद् विष्णुभवति"-इत्याद्युक्त. पञ्चमः । “विश्वानरः [प्रत्युतः सर्वाणि भूतानि ० ६.१.]"-इत्याद्युत पछ । "वरुण: [वषोतीति सत १०. १, ३.]"-इत्याद्युक्तः मातम । "वेशी, केया रश्मयस्तहान्'-इत्याा तोऽष्टम, । “अथ यट्रश्मिभिरभिकम्पयवेति"-इत्याा तो पाकपिनवमः । 'वर्पिता चापश्यायाना कम्मनश्च भूतानाम्'-इति तदृत्ति.। "यमः [यच्यतीति सत. १५. २. ६.]"-प्रत्यायु तो दगम । "प्रजएकपाद, अजन. एक पाद ; एकीन पादेन पातीति वैपन पादेन पियतीति वैकोऽस्य पाद इति वा"-इत्याशुल एकादग । 'समुद्र. [सम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि २.३.१.]"- त्या को हादग । तदिन्य दादगमासकाला हादविधसूर्या वा दादग आदित्या गम्यन्ते। अभिधानभेदात् कर्मभेदाच देवताभेदी नेतादिसम्मत एव । अतएव एकस्यैव तेजसोऽग्निविद्युसूये ति वित्वम् , अध्येकस्य- वाग्ने अग्नि., जातवेदाः, द्रविणोदाः, वैखानाः इति चत्वार्य भि धामानि प्रयकदेवतावनामातानि (निघ० ५. १. २.)। उदं निरो म्फुटम्- “कर्मपयशात्- प्रयग्घि तयो भयन्ति तथाभिधानानि"-इत्यादि ०.२.१ दृष्टयम् । अदितः पुना इति चादिन्याः युतिपरिचिता. मन्बी, नयादि . सं. २.२७.१, य. वा. म० ३४.५४- "इमा गिर प्रादित्येभ्यो तस्मूः सनाद राजम्यो जुहा शुद्धोमि । शृणोतु मित्रो पर्यमा मगो नतुविजातो वरुणो दनो प्रग."-इति। अस 'तुधिजात.'-इत्यस्य 'बहुजातच धाता'--इत्यर्थ, कमी ·कोस्य विषयः, - याखन (१२. ४.२.)1 तदेव मस्या रचि सप्तादित्यनामानि शुतानि ; अटमम्बादित्यो मातण्डनामा । स चान्यव युतः। तद्यथा ऋ० सं०१०. ५२.८- "मतभिः पुरदितिरुप प्रेत् पूर्व युगम् । प्रजाये मृत्यो खत् पुनर्माण्ड मामरन्" इति । उपपद्यते चैवम् "अटो पुत्रासो अदितेः" इति ( ऋ० म०. १०. ०२, ८.) तिथ। “अदितिरन्तरिक्षम्"-इयतग्यकम् (३.३.०.)। “अदितिादीना देवमाता"-इत्यादि च नैरुतम् (४. ४. २, ३.)। त एनेसावादित्या आन्तरिक्ष्याः ; अत एषा मिह नोपयोग इति च ध्येयम् । प्रय प्रदर्शितसरे ययुतिसमानानझमतः प्रजापति निरूप- यामः- 'प्रजापति,' इति पदं निघण्टावन्तरिक्षम्यानपानातम् (५. ४. २८.)। "प्रजापतिः, प्रजानां पाता वा पानयिता या" -इत्याइ यास्क: (निम० १०.४.५.)। "प्रजापतिमा इद मेक एयाय प्रास, मोऽकामयत प्रजायेय भूयास्या मिति"-इत्यादि घ ऐ० ग्रा० २.५.१ । सदिय परमेश्वर एव प्रजापतिरभिगम्यते । कालवायपि प्रजापतिगम्दः यूयते- “भयत्सर: प्रजापतिः ; मोऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता"-इति च तवैव (२. ५. ७.)। "प्रजा. पतिशरति गमें अन्तः" इति (य. या० मं• ३१. १८.) युरोः सीवोऽपि प्रजापतिर्गम्यते । “य: (प्रजापतिः देवेभ्य पातपति" -इत्यादि घ सदेव ( ३१.२०.), "प्रजापतिय मोमाय राने दुहि- सरं प्रायचत् सूर्ण माविवीम्"-इस्यायो तरेयकम् ( ४.२.१.), प्रजापति पा दुहितर मभ्यध्यायत, नवि मित्यन्य पाहुः उनम मिल्यो"-इत्यादि न मोर (३.३.८)। एतमाद्यानावभ्यः ·" यत- ऐतरेयालोचनम् । सूर्योऽपि प्रजापसिरवगम्यते । “एप वै प्रजापतियंदग्नि" इति तु तैत्तिरीयकम् (मा० १.१ ५.५.)। "प्रजापतिईि पार" -इति च तत्र नदुःसरम् ( १. ३. ५ ५.)। "रूप वै प्रजापति' -इति, "नाम वै प्रजापति "-इति च तत्रैव ( २. २, ५.१.)। "यज्ञो वै प्रजापति," इति च ते. ब्रा० १.३ १..१ । पथनाहाणे "कतम प्रजापति -इत्यावर "यन्न प्रजापति." -इति समाहिनम् (१३.५प्र. ७.)। तेत्तिरीयसहितायात "मन इव हि प्रजापति"-इति (६. ६. १०. ३.) मनसोऽपि प्रजापतित्व मानातम्। “प्रजापति स्यात् वायुराकाश आदित्यो वा"-इति चाइ मीमामासूत्रभाये शवर ( १.२.१०.)। तदित्य प्रजापतिभन्दो बदध । अत एवानात मिह- "अपरिमितो ये प्रजा पति"-इति (६, १.२.)। शतपये ऽप्येव श्रुतम्-- 'सर्व या इद प्रजापतिदमे लोका यदिदं किञ्च"-इति (५.१ ३ ११.)। एष मपि “दिवो धर्ता भुवनस्य प्रजापति. (र. स. ४. ५३. २. -प्रत्यायामानमावस्यात् श्रादित्य एव मुख्य प्रजापतिरित्यम्माकम् ॥ अथेहेतरये मोमप देवाना प्रयस्त्रिंथसध्यापूरको वषट्कारः शुत । "वोपडिति वषट्कार "-इत्याहाग्वलायन (यौ. सू.) १. ५. १२। “उम्तरी वा वषट्कार "-इति च पा० सू० १२. ३३ । “यस्यै देवतायै हविर्गहीत स्यात् , तो मनमा ध्यायेद वषट् करिथविति ६ विनायत"-इत्याद याक (निक ८.२.०)। तचैतद वचन मिहतरेये। तथाहि- "यस्य नां मनमा धायेद धमट कग्थिन् साधादेव नदेवता प्रीयाति , प्रत्यक्षाद देवता यजति"-दति ३१.८। नदिय वीपडिति उन्ननिरेव यमट मागे देव इति देवतायै विहीत स्यात्,

·दोस्य विषय .
सुवचम। यत्त्वामात गतपथे- “प्राणो वै वषटकार' इति
(४ २ १ २८ ) नत्रु स्यादौपचारिकम् , उच्चैर्ध्वनि प्राणभृता
बनवता मैव भवतीति ।
शतपथवा हि बम्बादिषु वयस्विशत्मयाकेषु देवेषु वपट
कारो न श्रूयते, यूयने लिन्द्रपयदम। तथाहि- "अष्टौ क्सव
एकादग रुद्रा हादगादित्यास्त एकविशत्, इन्द्रय प्रजापतिय वय
स्त्रि शी" इति ११ ६ ३ ५। तवेवोत्तरत्र (१४ ५५० 0 )--
"कतम इन्द्र ', इत्यागर "म्तनयिनुरेवेन्द्र "-इति सिहा
न्तितम् । अत्र स्तनयि हेतुमेघचालको वायुरेवार्थो बोध्य ।
तथा तवैव तत उत्तर वृतम्- “कतम स्तनयित्नु ।"-इति
प्रश्नपूर्वकम् “अशनिरिति -इति । अवाम्यशनिहेतु स्तनयित्नु
रित्येवार्थ प्रतीयते । यास्काचायण बिन्द्रशब्दो बहुधा निगतो
बहदाइतथ (०२१), नतोऽपि मेघचालको वायुरेवेन्द्र
इति प्रधानतोऽवगम्यते , परमेखरामादित्यकालापर्याय गम्यन्ते
यथाप्रकरणम् । तदेतत्सर्वं मम्मकृताया नैरुतदेवतसूध्या सूचितम् ,
तनिर्वधनादिकन्विहाप्यनुपद दर्शययाम ॥
अपि शतपथे वाहाणि (४ २ ७ २) मोमपदेवेषु द्यावा
पृथिव्योर्दानियत्वलयस्ति गत्ते अभ्युपगम्य, तेमा मुत्पादकस्य प्रजा
पते चतुस्तित्व मानातम् । तथाहि- "अष्टी वसव एकादग
रुद्रा दादशादित्या दमे एव द्यावाशथियो वयस्तिश्यो , वयस्त्रि
हे देवा , प्रभापतिरास्ति'-इति ।
पयासोमपानाम 1- तप प्रयानदेवाना परिचयाय ऐतरे
योत 'ममिधो यजति" इत्यादिक गेवेशम् (२ १४)। नैति
रोयाम्येधम- समिध, तनुनपात
नगममी था,

·ऐतरेयालोचनम। , 0--0 - " दुर, उपासानना, देव्याहोतारा, तिस्रो टेग , त्वष्टा, बनस्पति , बाहासतय , --- इत्येये कादशविधा (मा० ३ ६ २)। प्रधानस्य यागस्य प्रमुखे था एकादश आहुनयो हाले, ता एवं प्रयाजातय प्रयाजयागा वा उच्यन्ते । तमन्नाणा देवाप्रीयन हेतुत्वात् वेदेषु आणीति व्यपदेश । ते खानीमन्वा यद्यपि सर्वत्रामाता द्वादश, समिदादय प्रयाजदेवता अपि हादर्शव श्रुता , तथापि तत्र हितीयटतीययो कल्पिकत्वेन विधानादेकत्व सिहेरेकादवि पर्य वसन्ना भान्ति । तदेतत सर्व सर्ववाप्रणिपु विश्रुतम् , भगवता याम्केन च स्पष्टीशतम् (८ ३ ७)। ममिदादिव्याख्यान निगलादी सुयशम् , यया- "म (समिध) गमिन्धनान्... यशेध इति कास्यय", "तनूनपात् आज्य भवति", "नराश सो ईडितव्य (यजियाग्नि )", "वाई परि बईणात् (कुग )", "हार (दुर ).-. ग्रहहार", "उपा उपा व्याख्याना (राने अपर काम्न , नोति रात्रिनाम', 'देव्याहोतारा- दथ्यो होतारी , प्रयज्ञाग्निरमो च मध्यम", "तिस्रो देश्य (डा', 'भारती', 'मरस्वती')", "विटा = माध्यमिक ( पाहत )", "पनस्पति - यूप", "स्वाहासतय , बाहेत्येतत् + माहेति या, म्वा धागा हेति वा, प प्राहेति षा, स्वाहुत विर्जुहोतीति वा"-ति (८ १-८३ ५)। "व्याहोताग - नेपोतारी' -इति त बा० ३ ६ १३ ६ । 'देष्यहोटगदवायो पठाभुयाजदेवस्य हो टेही पलादि तन मा. भा० । तथा ततन्नामको दायिनी । सदैव निभादय स्वाहाक्षयन्ता मर्व एवेमें पदार्या यजमानन्धि खान नेयत्वेन भुता इलेश वापता माशय फलिरा । . मानसा- टपाच नाच .

·कोस्य विषयः । दिव्यं नभ', एवं प्रधानयागस्य पश्चाद या एकादश आहुतयो इयन्ते , ता एवानुयाजाहुनयोऽनुयाजयागा वा उच्चन्ते । तासा मेकादशाना माहुतीनां देवा इतरेये न युतास्तैसिरीयके नूपलम्यन्ते । तद्यया- "बहिः, हारः, उपासानना, जोष्टी, ऊर्जाहुती, दैव्या- होतारा, तिस्रो देव्यः , नरागंसः, वनस्पतिः, बहिः, स्विष्टकृत-- इति ते. वा० ३, ६. १२. १४ । अव बहिपो दिरुपादानं किञ्चिद्- विशेषाभिग्रायम् , सत् तवैव द्रष्टव्यम् ॥ उपयाजदेवाना मपि परिचयस्तैत्तिरीयत एवावगम्यते । नधया- “समुद्र., अन्तरिचम् , सविता, अहोरात्र, मित्रावरुणौ, सोमः, यशः, छन्दासि, द्यावापृयिद्यो, বন্নাল-মুনি (ते० सं० १. २. १. ; ६. ४. १.६ -१६.). एवञ्च सोमपासोमपदेवाना समुदिताना सध्या चतुष्पष्टि: पचपष्टि, गम्यते। इतोऽतिरिक्ता अपि सन्ति वे पारिमापिका देवास्तेषां परिंगन मसम्भव मेव । सदेष देवाना मसक्ष्येयत्वेऽपि दाशतय्या प्रधानतया अग्निदायिन्द्रसूर्याणां स्तुत्यादिदर्शनात् त एय चत्वारो देवा मुख्या गण्यन्ते , तवापीन्ट्रस्य प्रायो वायुविधेपत्वेनो- पगमात् देवताविव भैव सम्पद्यते । तदार यास्त:- तिम्रो देवता इसि नै एमाः ;- "अग्निः पृथिवीम्यानो वायुर्वेन्द्रो पाना रिक्षस्थानः सूर्यो युस्थानः-दति (७.२. १.)। तदेव मन प्रथिव्या ममिरेव मुम्यो देवः, जलादयस्तदैकस्थानास्त्वप्रधानाः, अम्वादयतमा ध्यादयोऽचेतनाय पारिभापिकाः। अन्तरिक्ष वायुर्वेन्द्रो या मुख्यो देवः , पर्नन्यादयस्त देकस्यानास्वप्रधानाः, ग्गादयोऽन्तरिक्षचरायेतना वागादयो चेतनाय पारिभापिकाः । युलोकेऽप्येवं सूर्यो मुग्य', अग्निप्रभृतयस्तदेकरयानास्त्वप्रधाना . २१

·ऐतरेयालोचनम्।
"
दुर , उपासानका, देष्याहोतारा, तिस्रो देव्य , त्वष्टा, वनस्पति ,
स्वाहातप,-- इत्येवे कादविधा (मा. ३ ६ २ )। प्रधानस्य
यागस्य प्रमुख या एकादग पाहुनयो इयन्ते, ता एवं प्रयाजातय
प्रयाजयागा वा यन्त । तन्मन्वाणा देवानोपनहेतुखात वेदेषु
प्राणीति व्यपदेश । ते खागीमन्ना यद्यपि सर्ववाग्माता हादश,
समिदादय प्रयाजदेवता अपि हादव शुता , तथापि तत्र
हितीयवतीययो कल्पिकलेन विधानादेकत्वसिडेरेकादर्णय पर्थ
वसना भवन्ति । तदेतत सर्व सर्वबामणेषु विश्रुतम ,
भगवता
यास्केन च स्पष्टीकतम् ( ३ )ममिदादिश्याख्यानच
निरमादौ मुन्याम् , यथा- "इम (समिध) ममिन्धनान्-
यशेध्य इति कात्यका", "तनूनपात पान्य भवति", "नगण सो
यज", "इड
इंडितय (यन्तियाग्नि )", "वाई परि
बहणात् ( कुश )", "हार (दुर )- गृहदार", "उपा
सानता उपाच नका च उपा व्याख्याता (राते पपर
काल , नोति राविनाम', 'देव्याहोताग-- देव्या होतारी ,
प्रयचाग्निरमों च मध्यम", "तिम्रो देव्य (१डा', 'भारती',
'मरस्वती')", "वटा माध्यमिक (रुपकास् )", "वनस्पति
यूप", "स्वाहासातय , स्वाहे येता म+माहिति वा, म्बा धागा
हेति वा, म्प माहेति वा, स्याहुन हविर्जुहोतीति का' -इमि ('
२१-८३ ५)। “देव्याहोतारा- नेष्टापोतारी' - इति ते.
बा.३६ १३ ६ । 'देव्यहोटवार्थी पठानुयाजदेवम्य ही
देवी-दूलादि तत्र मा० मा० ।
तयाच सत्तन्नामको दाविनी !
मदेव मियादय बाल यता म एवेमे पदार्था यन्नमन्धि
खाम् नेववेमता इत्येव वाहणता मागय फलित ।
0

·कोऽस्य विषयः. "ल मग्ने यजाना होता विश्लेषां हितः । देवेभिर्मानुये जने"-इति ऋ० सं० ६. १६.१ । हे 'अग्ने !' 'विश्वेषां यनाना' 'होता' 'लम्' 'देवेभिः' देवैः सूर्य रश्मिभिः 'मानुषे जने' मत्यलोकेऽत्र 'हित. सर्वपदार्थे पनि हित इति तदर्थः । तदेतस्माम्मन्त्रवर्णादेष एव सोऽग्निः प्रतीयते ; न अग्निलोकस्यस्य कस्यचित् मनुथादिवदिग्रहादिमतः परोक्ष- स्थाग्नेः रश्मिमि पृथिव्यां स्थापनं युज्यते । इयं पृथिव्येवाग्निलोक इति चेत् , इष्ट मेवेदं वचोरमाक मपि ; परं तस्य पार्थिवस्य पौरा- णिकरूपादिमत्त्वेऽमत्यक्षता कथं सम्भवेवामानसिकचित् पार्थिवः पदार्थ: पार्थिवैरिन्द्रियैर्भवेदनलभ्यः । तदस्मात् स्थाननिरूपणाच प्रतीयतेऽस्यैव पार्थिवस्य भौतिकस्याग्नेदेवत्व मिष्टम् , न त्वपरः कापि कथिदप्यस्यग्नियतमेखो इंसारुटो देव इति । "प्रथास्य कर्म,- वहनव इविपा मावाहनञ्च देवानां ; यच्च किशिद दार्टिविषयक मग्निकर्मव तत्" इति निरु० ७.३.१ । तदिद मग्नेई विर्वहन मग्निमास्कृतइविषा धूमवाष्पाकारैरनरिक्षा दिचारित्वेन सम्पयते । तदेतच्छयते- “अम्ने धूमो जायते, धूमादधम् , अमाद राष्टि"-इत्यादि यत. ना. ३। तथाव ऐतरेयेऽपि २.५.८। स्मयते च- "अग्नौ मास्ताहुतिः सम्य- गादित्य मुपतिष्ठते । श्रादित्याबायते विटेरन्नं ततः प्रजाः" -इति (म•सं• ३.७६.)। तदेवं यज्ञेषु पार्थिवेऽस्मिवेवाग्नी आइयमानं बलकर माज्यचरसोमाभिरादि हम्यं सर्व मव भस्मी- भूय पूर्व वाष्पाकारणोपरि गच्छति, तदेव पृष्ट पुनरिहागत्य श्रोषध्यामना परिणत्यास्मशरीरादीनां विशेपतो वल मम्मादयति । तदि बनम् , तत्तदाहारजन्यबन्नतोऽपि प्रबन्नम् ; यथा दोमियो- .

·. ऐतरेयालोचनम् । पारिभाषिकदेवास तत्र नैवसन्तीति गम्यते ; ब्राह्मणग्रन्येषु तव- त्यानां तथाविधाना मनु खादिति ॥ बदन पारिभाषिकदेवत्व मापन्नाना मखगकुन्यादौनाज्ञे. लगानाम् , अपोमवागादीना मचेतनानाञ्च देवशरीरवत्त्व कलवा- पत्यादिमत्त' रागद्वेषादियुक्तत्वच नास्तीति तु लागलस्कन्ध-पागल- पादुकोहालियो रप्यभिगन्तु शक्यने, मुख्यदेवाना मग्न्यादीनां तु तसदस्ति नास्ति वेनि संशयः स्यादवेदविदुषां वालानाम् ; यौरा: णिका एप हीदृशसंशयस्योत्थापकाः। यस्तो यया पारिमा- पिकदेवानां प्रत्यक्षदृश्यानां सर्वत्र सर्वैर्व्यवहार्याणा मियादीनां देवशरोराद्यभाववत्त्वेऽपि देवत्वं भवत्येवोररीकार्यम् , मुख्याना मग्न्यादीना मपि देवानां नूनं तथैव ; यास्कोहतत्तवामनिर्वचन- स्थान निर्देशकर्मनिरूपणोत्पत्तिवर्णनभ्यस्तथैव प्रतीतः , विहिताग्निप्रणयनादीना मोवोपपत्तेः, तत्तन्मन्प्रेषपि सादृशार्थ- प्रतिपादकवर्गानगुतः, सोदाहरणदेवलक्षणान्यतमश्रुतितोऽपि तथैवा- वगतेः, दृष्टेभ्य एवैभ्य उपपत्रे च देवकार्यफले अदृष्टविग्रहादि- कन्यनामीचित्याचेति । सदन प्रथम मग्न्यादिदेवानां नामनिर्वचनादिकं दर्शयामः- “अग्निः कस्मात् । अग्रणीभवति, प्रग्रं यत्रेषु प्रणीयते"- इत्याद्यग्निनिर्वचनानि (निक. ६.४.१.) । एप भौतिकोऽग्निरेव यज्ञेषु प्रणीयमानो दृश्यते, न त्वान्यक्ष: कपिइंसाएटशसुर्वदनी रतवर्ग: पुरुष; मत्यधगम्यं तत् । "अग्निः प्रथिवीस्थानः" इति (निर० ७.२.१.) तत्स्थान• निर्देश । एष भौतिको निरेवाघ पार्थिवेषु णाद्यस्मछरीरेषु सर्वत्रैव विद्यते ; विज्ञानगम्यं तत्। पम्ति चेह मन्वलिङ्गं यथा-- ब्राहाणा- ·कोऽस्य वियय.. १६५ ": देवं देव्या धिया भरता जातवेटमम् । हव्या नो वक्षदानुपक्" इति ( ऋ० सं० १०. १७६.२.)। है ऋत्विज । 'देव' द्योतमानं प्रज्वलित मिति यावत् , 'जातवेदसम्' अग्नि 'देव्या' द्योतमानया 'धिया' प्रनया 'प्रभरत' प्रकर्षण हरत, प्रणीयत ; प्रज्वलितस्याग्नेः सावधानतया प्रणयन कुरुतेलार्थः । तस्मिन्बग्निप्रणयनकाले हस्ताङ्ग त्यादीनां दाहो यथा न स्यात्, गापि तस्याग्नेरधःपतनं निर्वाणादिकं या भवेदित्ये- तदर्थ मेवेद 'देव्या धिया'-इति तत्प्रणयनकर्तः सावधानताया उपदेग । सोऽग्निरत्र किमर्थ माहरणीय इत्याह- म हि 'आनुपक्' बझाररूपत इपर्युपरि स्थितः सन् 'न हथ्या' अस्म- हतानि हव्यानि 'पक्षत्' वहस, यत्यमाणानिन्द्रादिदेवान् प्रतीति । 'धी:'-इति प्रन्नानाम पठितम् (निघ० ३.८.७.) । 'भरत' इति "पहोभन्छन्दसि हस्य"-इति (पा० ८. २. ३२० था.) हस्य भत्त्व रूपम्। “प्रानुपगिति नामानुपूर्व स्थानुपी भवति" इति । निरु० ६. ३, ५। 'अनुपही मुपर्युपरिलग्न मित्यर्य:-इति च निघण्टुभावे देवराजः (४. ३. ५६.) 1 उपर्यु परिलग्नता अस्मिन्नेव प्रत्यक्षदृश्ये प्रज्वनितागाररूपेऽमानुपपद्यते, नान्योति र व्यक्तमेव । देवलक्षणतीमाञ्चायतमेषा- "न हि देवा अन्योऽन्यस्य गृहे वमन्ति; नगंमती"-इति ऐ बा० ५. २. ४ । न हि श्रीमः गोतकाले, नापि थोतो ग्रीण- काले वसतीति तदाशयः । तदय मृतुदेवः कालविशेष एव प्रत्यक्षत उभसभ्यो नाप्रत्यक्षो विग्रहादिमान् कयनेन्यतास्ति किं विचार्यम् । कर्मफलदानार्यच नाति देवानां विग्रहादिमावस्यापेक्षा ; कर्मास्येव हि खयं फलदायकानि भवन्तीति यानिक सिद्धा- ·१६४ एतरेयालोचनम् । प्याथिकोपधानां दशतमित्रोभ्यः शततमिझानाम् , तवापि विंग क्रमादिभ्योऽपि शतादिकमाणाम् । इन्लेदानी तादृशज्योतिष्टो- मादियनाभावात् , कालप्रभावेण देशदोपेण च मानात् ताहणा- हारपिरहाचास्माकं पूर्वपूर्वपुरुपेभ्यः क्रमात् प्रतातिदोवख्य प्राय मेव । अत एवोक्त मिहैवैतरेये- "यनोऽपि तस्यै जनतायें कल्पने यसैवं विद्वान् होता भवति" इति (१.२.३.)। 'बनानां समूहो जनता, तमुखायै व यज्ञो भवति, यस्मिन् यमुमा प्रका- रेण विहान् संस्कृतव्याणां होमं करोति"-इति तदर्थः । तदे- तविर्वहन कर्मः अस्यैव पार्थिवस्याः प्रत्यक्ष मिति । क्षतं तेनैव भगवता तदुत्पत्तिवर्णनं चैवम्- “विवानरावेते . उत्तरे त्योतिपी (विद्यु अर्थरूपे ), वैश्वानरोऽयं यत् ताभ्यां जायते । कथं त्वय मताभ्यां जायत इति । या वेद्युत; परए मभिहम्ति, यावदनुपातो भवति, मध्यमधर्म व तावद् भवत्यु- दन्धनः शरीरोपणमनः ; उपादीयमान एवायं सम्पद्यत उदको. पगमनः गरीरदीप्तिः । अथादित्यादुदीचि प्रयमसमाते आदित्य कर्म या मणिं वा परिमृत्य प्रतिस्वरे यन शुष्कगोमय मसंस्पर्शयन् धारयति, तत् प्रदीप्यते, सोऽय मेव मम्मद्यते"-इति (निरु. ७, ६.६, ७.)। एवंविधाग्निजम्मवर्णन मस्मिन्नेव भौतिके ज्वलना- रमकोऽग्नायुपपद्यते, नान्यत्रेत्यपि स्पष्टम् । प्रयास्मिंश बाहाशेऽग्निप्रणयनीयाना मृचाविधान मेव माखातम्-- "अग्नये मणीयमानायानुहोत्याझावणु:" :"-इत्यादि (२, ५.४.)। पर एप एय प्रत्यक्षः पार्थिवोऽग्निः प्रणीयते, न कयमापरो विग्रहा- दिमानप्रत्यक्ष इत्यपि प्रत्यक्षगम्यम्। किचषा मग्निप्रणयनीयमन्याणा मर्थग्रहतशय मेव प्रतीयते । तद्यथा नव विहित मतामयमो मन्त्रः-- ·कोस्य विषयः। खरूपलञ्चेतीन्ट्रगब्दस्य वायुपर्यायव मपि प्रतीयते । वायूनां दृष्टि- कारित्वेनाबजल हेतुत्वन्तु बहुवेव यूयते, तदव "इपे त्वोजें खा" -इतिमन्त्रस्य शतपथानातं वायवइतिपदव्याख्यान मिह पूर्व प्रदर्शित मेव (६ पृ.)। तैत्तिरीयानाये च तद व्यतातरं द्रष्ट- व्यम् - "वायुर्वे वृध्ये प्रदापयिता" इति (बा० १. ७.१.१.)। "वायुवेन्द्रो वा' इति निरुतो ( ०.२.१.) इन्द्र शब्दस्य वायुपर्या- यत्वे प्रतीतापि तयोमिथो विभिन्नदेवलच न विरुध्यते ; याजिक- मते वाच्याभेदेऽप्यभिधानपार्यक्याद्देवतान्यत्वस्वीकारात्। से हि यावन्त्यभिधानानि वैदिकमन्वेषार्थपत्यत्वेनाभौष्टानि, नानि सर्वा- ण्येव देवतपार्थक्य निदानानीति स्वीकुर्वन्ति । अतएवाग्निपर्यायाण मनिजातवेदोवैखानरादोनां पृथग्देवत्वम् , वायुपर्यायाणां वायु- वातमबदादीनाच विभिन्न देवत्वम् , सूर्य पर्यायाणा सूर्यसविटभग- विष्णुप्रभृतीनाञ्च पार्थक्यं भवत्युपगन्तव्यम्। कर्मपृथनाच देव- पार्थक्य मुररीकुर्वन्येव ते। तदप्याह तवैव यास्क.- "अपि चा कर्मपृथवाद ; यथा होताध्वर्युयोहानत्यप्येकस्य सतोऽपि" - इत्यादि (२.२.१.)। तत्त्वतो यथा प्राणापानयोमेंदस्त धैवेन्द्र- वायोरपि। अत एवेवं श्रूयते- "यदै न्द्रवायव शंसति, प्राणा- यानावेवास्य तत् संस्करोति"-इति (ऐ० वा. ३. १. २.)। थप्यस्य वायुविशेषस्येन्द्रस्य कम्मा निरुपितानि- "प्रयाम्य कर्म- रमानुप्रदानं, ववध, या च का च बलशति- रिन्द्रकमेव तत्"-इति (निर० ०. ३. ३.)। ववधोपाख्यान- चैतदुपमामूनक कविकल्पित मिति च प्रोनं स्वयं तेन यास्केन- "तत् को त्रः। मेव इति । ०-० । अपाच व्योतिपक्ष मियीभावकमंगो यर्षकर्म जायते, तत्रोपमायेंन युहवर्णा भवन्ति" - ·१६६ ऐतरेयालोचनम् । न्तात्। अचेतने संस्कृते देवतविग्रहाद्यमाववति हेमनीतिकाम- क्रोधादिशून्येऽपि यस्मिनग्नौ हस्तदानस्य फलं तहहनं कथं वार्यते, केन वा न स्वीक्रियते । केन वा दृष्ट पूजिता माता गीर्वा, अर्चितोऽतिथि राचार्य: पिता वा स्वय मञ्चकाभीष्टं साधयतीति । तत्र सर्ववैवखरो मूल मिति मनापि तुल्य मुत्सरम् । तत्वतः प्रत्यचगम्या इमे मोतिका एवान्यादयो वैदिककार्येषु सर्वत्र देवता- लैन ग्रान्त इति सत्यम् ; प्रत्यक्षत एवोपपन्ने कार्य फले अप्रत्यक्ष हेतुकल्पनानौचित्यात् । इत्यं हि नामनिर्वचनतः , स्थाननियतः , कर्मनिरूपणतः, उत्पत्तिवर्णनत', ब्राह्मणविनियोगतः , तदिहितमन्नार्थतः , देव- लदगोदाहरणयुतितः, प्रत्यचदृष्टभौतिकादेवारमादग्रामित- फलोपपत्तेश्च निर्णीत मेतत् ,- अय मेव पार्थिवो भौतिकोऽग्निः सर्वच या यु देव इति रावते ; नान्यः कयन कुवचिनागर्ति कूर्मक्षीरचये नात; शशशृङ्गधतुरः खपुष्मसातशेखरी बन्यासतः দীয়বিমানৰীয়াৰিী অনিবিদ সুনি एव मिन्द्रोऽपि भौतिक: पदार्यविशेष एव, नान्यः कश्चन विग्र हादिमात् चेतनः । तथाहि - “इन्द्रः इरा हातीति वा, इस ददातीति वा"-इत्यादीनि तविर्वचनानि (निरु० १०.१.८.)। 'रेत्यवपर्याय निवण्यावन्न नामसु तत्पाठात् (२. ७. ११.)। 'वर्षकोदित मगुरं वीजं भिनत्ति, त मिन्द्रकारितम् ; सोऽय मिरादार, सन् इन्द्र.'-इति, 'यो वर्षद्वारेणासी इरा मन्नं ददाति, मोऽय मिराद इरादाता इन्द्र:-इति च तत्र व्याप्यातं देवराजेन । तथाच वर्षहेत. करित् पदार्थ इन्द्र इति सायते । “वायुर्वेन्द्री बान्तरिक्षम्यान "-इति निरुतीसम्मयान्तरिक्ष मेव म्यानं धायु ·कोस्य विषयः एवं प्रतिदिन मुदीयमानो द्यु स्थ: सूर्योऽप्यचेतनो ज्योतिःपुस- रूप एव । तथाहि-- "आदियः कस्मात् ? आदत्ते रसान् , आदत्ते भासं ज्योतिषाम् , आदीप्तो भामेति वा"-इत्यादित्यनाम- निर्वचनम् । सूर्यादित्यौ पर्यायगदी। 'सूर्यो युस्थ."-इति तस्याननिरूपणम् (निर० ७.२.१.)। “अधास्य (आदित्यस्य) कर्म,- रसादानम् , रश्मिमिथ रसधारणम् , यच्च किञ्चित् प्रव- तित मादित्यकमेव तत्”-इति तस्कम निर्णय. (निरु० ७.३. ४.)। “उदुत्वं जातवेदसं देय वहन्ति केतवः । शे विखाय सूर्यम्" इति ऋ• सं० १. ५०. १ । एष निगमस्तत्रोदाहृतोऽमुष्य सूर्यस्य ( निरु. १२. २. ४.)। अस्यार्यस्त्वेवं यास्कमम्मतः- 'कतव.' रश्मय. 'विज्ञाय' विश्वस्य 'दृशे' हशक्षिप्रसरणाय 'जातवेदस' जातवेदःप्रधानं भूलोक मिमम् , 'यं सूर्य देव' प्रति 'उत्' 'वहन्ति' अई प्रापयन्तीति। "रश्मय. - केतव" इति निरु० २२.२. ४ । विखायेति पयर्थं चतुर्थी (पा० २.३.६२ सू० १ वा.)। "जातवेदा कस्मात्" इत्यादि-(निरु० ७.५. १-२.)-दर्शनात् मानेरेव नामान्तरं जातवेदा इति स्पष्टम् । अग्नेरधीनत्वन्त्रस्य भूलोकस्य “अग्नि, पृथिवीस्थान;"-इत्यादिना ( ७.२.१.) विस्त मेव । प्रापणार्थस्य वहधातोहि कर्मकबन्नु लोकप्रसिदम् । प्रत्तै वैतंद व्याख्यान मुपमहा मुक्तं निरुतो - "क मन्य मादिया- देव मवयत्" इति ( १२.२.४.)। तदेव मादित्य प्रति यहनं विचातं भवति। तच वदनं करोत्याकाहाया मिह मन्चे युतस्य जातवेदम इत्येव रुवचम् ; जातवेद शब्देन चेह जातवेद प्रधानो तथैव मन्त्र तात्पर्योपपसे । एष मन्यवापि शुतं भूलोकः ·ऐतरेयानोवनम् । . -ति निरु. २. ५.३। तदिदं पश्यन्तु तावच्छदार्थतत्त्व- विदः मर्व मेव पौराणिक ववधीपाख्यानं वातेन कदलीयन मिव हतं न वेति। अस्येन्द्र स्य सम्यक् प्रत्यायनाय प्रथम' तावदेप निगमोऽस्यदर्भि तेनैव भगवता यास्केन ( १०.१.८.)- "अदईरुत्समरजी विवानि त्व मणवान बरधानाः परम्णः । महान्त मिन्द्र पर्वत वि यद वः सृजो वि धारा अव दानवं इन् ।" --एति कर० सं० ५, ३२. १ । तदेतस्या ऋचस्तविकतानुमारत एय व्यारयानवे मत- व्यम्-हे 'इन्द्र' 'त्वम्' 'महासम्' पतिदम् , 'उत्सर' तस्यन्दनम् , 'पर्वतम्' पर्वविशिष्ट मत एव पर्वताफारम् , मेघम् , प्रथम विव:' प्याषी , विनोऽसि , विकृतं करोपि3; ततः 'अदई.' ग्रहणाः , दारयमि । अस्य मेघस्य खानि' रत्नागि 'व्यसनः विस्टानि करोपि। विधानान्' पुन:पुनरनिगयेन वा वध्यमानान् , 'अर्णधान्' पर्णम्वतः , माध्यमियान् मन्यायान् खण्डग: काला 'परणा' 'विराजमि'। 'यत्' यत , एबग्नकार 'दाग' दातार मुदयानाम् मेघम् 'प्रशान्' अय हमि, सत एय 'धारा: वालिकाः 'वराज' विसजमि, पृथिव्यां पागयमीति । एत्रच हटिमेघदारयो पाविगेय एप इन्ट्री देव'; मप प्रत्ययः मपाम् ; मनायाशिन कामांधीना, न देवताधीमति याफिगर तोऽपि मर्द व मन जागा वेयन मातम्झन्धममापदम्प पत्र- पुरन्दाप्य त्यधिचेतनायोमायन कम्पति। पा एय হাষষদ্ধখাদমামা যময়নিশিদিন মামা मकाना सामयादपि मनगरी ।

·कोऽस्य विषयः ? विश्वसन्न्येव, परं न तथा देवखरूपप्रत्यक्षदर्शिनी विहांसो वैदिकाः। तदानातम्- "एतब वे मनुष्येषु सत्यं निहितं यच्चक्षुस्तन्मादाच- क्षाण माहुरट्रागिति, स यद्यदर्श मित्याहाथास्य यहधति ; या वै स्वयं पश्यति न बहनाञ्च नान्येषां यद्दधाति" इति ( २४०)। तदव तत्क ल्पनाप्रकार मयि किनिविदर्शयामः-- उपरिष्टा- माख्यास्यमानेषु स्खलौकेषु अन्तरिक्षलोकोऽप्ये कतमः । तत्र स्वर्ग वायुपरपर्यायस्य वर्णितपूर्वस्य इन्द्रस्य प्राधान्यात् स एव खाराडिति व्यपदिष्टः। मेघो हतः, अपाञ्च ज्योतिपश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकम जायते तत्रोपमाथेन युद्धवर्णा भवन्तीत्युताम् (निरु० २, ५.२.)। धर्मकालेपनिपतनं यत् तदेवेन्द्रस्य वचपात:। दरेत्युदकनामेत्य- प्युप्तम् (१६६ पृ.), तविशिष्टवान्मेवस्यैवेरावत इति नाम, तच्छब्द. त्योञ्चः थूयमाणवाचोचे यवा इति च। स एक एव मेघो नामभेदाद द्वित्वेन इन्द्रवाहाविति वर्णितः। तसभायां गन्धयः ( गायकः) ऐड: (इड़ाभव:), पुरुरवाः (बहुराव:) नाम सदैव विद्यते । मोऽपि पृथिव्याः धारकः, इडापरपर्यायानसम्भवः , स्फुर्जथुनामबहुगर्जन- कारी मेघ एव । “पुरुरवा बहुधा रोख्यते"-इति हि नित. १०. ४.८ । रोष्यति = स्तनयति'-इति तदृत्ती दुर्गाचार्यः । - अवम् (निघ० ३. ७. १३.)। गा प्रथिवीं धारयतीति गन्धवः ; अत एव थ यते- "अभि गन्धर्व मवणद अबुधेषु रजस्वा । इन्ट्रो ब्रह्मभ्य इद धे"-इति ऋ० सं०८.६६.५। 'इन्द्र. मेघचालको वायुः 'अभ्य.' ब्रह्मणा मनानां 'वृधे वई- नाय 'इट' एव, 'अबुध्रेषु रजम्मु' 'गन्धर्व' मेघम् 'अभ्यट्यत्' छिन- सीति । उर्वगीनामामरास्त सभायां नृत्यतीत्यादिव पौरापिकी- इड़ा-

·ऐतरेयालोचनम् ।
तधाच 'मान
बहुत। तद्यथा- “आदिल्य मात्र यन्त मुनयामि"-दूति सामा
रण्यकम् । सवे ग्रहा पूर्वाभिमुखगामिनम्तत एव सूर्य प्रशिमाभि
मुखगो लक्ष्यते इति हि सर्वसम्मत विनानम् ।
यन्तम' एत भूलोकम् , तत्स्थ स्वात्मान मिति यावत 'प्रादित्यम्'
'उत्' जाई नयामि' प्रापयामीति तदर्थ । तथास्य लोकस्य सूर्य
ममि भ्याकर्षणेन जईतो धामण मिहापि ब्राणे प्रदर्भितम्
( १०८ पृ.) । “दाघ पृथिवी मभितो मयूखे (ऋ. स.
७८४ )"-इत्यादिश्रुतोऽप्यबालोचा । एवञ्च यथा पृथिव्या
प्रधानदेवता अग्नि प्रत्यक्ष , यथा पान्तरिझे वायुधेन्द्रो वा, तथैव
दुम्योऽसौ सुर्योऽपीति ध्रुवम् ॥
एव मपि पुराणादावान्यादीना सवैषा मैव देवाना में
स्थत्वम्, तत्रापि प्रयम् पृयक् लोकसभ्यत्व यद धर्णितम् , तदवास्त
विकम् , पपि नेपा चतुर्वदनविग्रहादिमत्त्वम् , पुववनागोयादि
मत्त्वम् , यानागनरागहे पसलोपादिमावतत् मर्व रुपकादिज
कम्पनाप्रसूत कविकमय। एव हि यथा विष्णु गिनतमिय
लाभसध्दादिकथासु कायाकपोतोलू कगर्यादीना मानपभाया
श्रितवातादियन वालाना नीतिधादिचरितगठनार्यय , राधा
पौराग्पिकदेवताकारादिकल्पनापि नुन येदविधानग्रहणाममयंमती
লা লিমাথা ঘাপঘিা এমাহমানিগার্য ।
किव यश वाला ता वाकानकादिकथा पठमान्तदानी मगान
तमाम मेप यातपिक मन्यो, ततो पयाधिप्रभाादापमाना
সু বই নিমুৰ আৰু বি মাৰি হ্যাবিলি,
तदा धाग्मिगतरपि तत्र तेपा पुरविनामर भवेत् मगरम् ,
त्यय विवापरपर्यायवेदाध्ययनहीना दाना पम्पिायनापादी
.

·कोऽस्य विषय.? ૨૨ । सूर्यस्याप्यन्यतमं नाम इन्द्र इति । तत एसनिरुतम् “इन्दवे ट्रवतीवि वा, इन्दो रमते इति वा, इन्धे भूतानीति वा"-इति (१०. १.८)। 'इन्दवे' इन्दु सोमपातुं द्रवति, 'इन्दौ' सोमे रमते इति, 'भूतानि' स्थायरजनमानि 'इन्धे' दीपयति चेति 'इन्द्रः सूर्य इति तदर्थ.। अधियज्ञपक्षे इन्दुशब्दस्य सोमवन्नीरसोऽर्यो रयते । अधिदैवतपचे तु इन्दुः चन्द्रमा ग्राध्य. । अत एव गुतम्- “इन्द्रः सोमस्य काएका"-इति (११. पृ०), "प्रवाह गोरमन्चत नाम बटुरपीच्यम् , दस्था चन्द्रमसो रहे"-इनि च ( ऋ० सं० १. ८४, १५.), "सुपुरणः सुर्यरश्मियन्द्रमा गन्धर्वः" इति च घा० सं० १८.४०। निरुताकारेण चैतत् स्पष्टीकृतम्-"यया- प्यस्यैको रश्मियन्द्रमस प्रति दीप्यते तदेतेनोपेक्षितव्य मादित्यती ऽस्य दीप्तिर्भवतीति" इति ( २. २. २.)। असाधेन्दः सहन- रश्मिरिति सहस्राक्षोऽप्युच्यते । म चायं घुस्य इन्द्र उत्तम. कष्यते, प्रातरिक्षस्य इन्द्रस्तु मध्यमः । तदेतयोरुत्तममध्यमयोरिन्ट्रदत्यै कमामानुरोधादभेद उपचरि- तोऽपि दृश्यतानेकन । नत एवामरसि हेनाप्युभयेन्द्रनामान्येक- पर्यायत्वे नोपबहानि- “इन्द्रो मरुत्वान् मघवा विडोजाः पाकगासमः । --01 पाखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुक्षा:"-इति ( १. १. ४४-४७.)। एमु झोकेषु पञ्चविंशदिन्द्रनामानि जापितानि । तत्र दिवस्पतिः, वास्तोप्पति , सुरपति: , हरि- खराद, पाखण्डलः, सहस्राच इत्यादीन्युत्तमेन्द्र नामानि, मरुत्वदादीन्यपरापि तु मध्यमेन्द्रस्येति बोध्यम् । यच्च प्रसिड मिन्ट्रपत्न्या नाम गचीति (अम० को.१.१.४८.), यावेन्द्र उच्यते चीपतिरिति ; तदपि कल्पितम् । अस्ति निघण्टी " ·१०२ ऐतरेयालोचनम्। कथा | तबाख्यातं नियतो-“उवेश्यप्सराः" इत्यादि (५.३.२.)। 'अप्सरा: = असारिणी'-इत्यादि च तवेष। तथा चोदकजाता विद्युदेवोर्वग्यसराः। तस्या विदा तः सञ्चितजलजवं च वैदिक- विनानसम्मत मिति पूर्व प्रतिपादितम् “आदिमनस्य रेतसो ज्योतिः पश्यन्ति वासरम्। परो यदिध्यते दिवि" इति ( ११३ पृ.) । अपां हटिजलानां सारयित्रीति च भवत्य सारिणी। 'अप्स इति रूपनाम.--. रूपवती'-इति च तवेव। तम्या घसरस, जायत श्रायुर्नामा तनयः। स हि विद्युम्मे घमंयोगज यायुतवध्य दक- रूपः प्रसिदः, श्रुतच – “विद्युत्.-. उर्वशी तिरते दीर्घ मायु:"-इति ऋ० सं० १०.१५.१०.। तनयोत्पयनन्सर मेव तयोरुवंगीपुरूरवसोर्दम्पत्योमियो विच्छेदन म दृश्यत एव । तदे- तत् मर्व मेलम्माटेकम्पादेव अतिवचनात् सुध्यताम्- "पजन्यो गन्धर्वस्तस्य विद्युतोऽसरस." इति (ते. सं० ३. ५. ८.)। शतपथाहाणे तु अधारतरारपोरगीपुरुरवस्व परि- कस्पा चास्यान मिदं कस्पितम्। "प्रयाधरारणिं निदधाति" -इत्यादि (३. ४. १. २२.), "उर्वशी हापाराः पुमरवम भेर्ड धकमे"-इति च ( ११. ५. १.१.)। एवववविध कविकल्पन मेव पौराणिकाना मुपन्यामयवाणप्रियेषु सोशूद्ररिजयन्धुषु धरम- नीत्यादिप्रचारायाभवदवलम्पन मिति सष्टम् । तत एवं महा- भारतवासाच काव्यत्त्व मुरारीत म तस्कर्वा तव सदुपक्रमे (१००२मो.)- "खया प कास्य मित्र समाद काप्यं भविष्यति' इति । 'इतिहामपुराचाभ्यां वैदं समुपहइयत्' -इति (२६० नो.) चोय तक। नदिय मेव कृतं मन वेदोपण मिति ।

·कोऽस्य विषयः। १३५ प्रयाम्येवं शचीपतिवहुवे पीन्द्राण्या अबहुत्वं वेदेषु । तद्यथा-- "इहेन्द्राणी मुपतये वरुणानी स्वम्तये । अग्नायौं सोमपीतये"-इति ऋ० मं० १.२२. १२ । अतेन्द्राणीत्युत्तमाया', वरुणानीति मध्यमायाः , अग्नायोति प्रथमाया एव देवगतहण मिष्टम् । अत एवान्यवेव माम्बातम् ऋ० सं० १०.८६.१२--- "इन्ट्रापी मासु नारिषु सुभगा मह मथवम् । न यस्या अपरञ्चन जरमा मरते पतिर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः" इति। तदन सूर्यस्य चिर मेकरूपत्वेन विद्यमानत्वात् तचोरिन्द्रा- खाधिर मेव सुभगात्वम्। इद मेवेन्द्राण्या अवैधव्यप्रवादमूलम् । माध्यमिकेन्द्रस्य मेघचालकवायोहि वर्ष वर्ष प्रति रूपभेदात् तच्छतो: सुभगावायोगान्नास्तीन्द्राणीति समाख्या ; विश्वस्मादिन्द्र उत्सरथ सूर्य एव, न माध्यमिक इति च ध्येयम् । एव मपि यदमरसिंहन शचीपर्यायवेन मोकित मिन्द्राणीति, सदिन्ट्रगन्दार्थक्यभ्रमादेव। एवं "विष्णुनारायणः करणः"-इत्या- दिषु ( १. १. १८-२३.) विष्णुपर्यायेष्वपि विष्णुरिति सूर्य- नाम, नारायण इति वायुनाम, क्षण इति मनुष्यनामे येवमादय: पौराणिककालञधमा बोध्या इति दिक् । नन्वेव मिन्द्रादिदेवतमन्तेषु बहुवेव यत् नेया पुरुषाकारविषइ. यत्त्वम् , हिताहितदिवेकलक्षणचेतनावत्त्वम्, चेतनावत्पुरुषष्यवहार्य- दृयान्वितत्वम् , तादृशम्मकलय गम्यवें ; तत् कय मुपपद्यते । इति चेदन निकलाकारो याक एवार दलोतरः (७. २. ३.)। तथाहि- "अपुरुषविधा. स्युरित्यपर मपि तु यद दृश्यत पुरुप- विधम् । तद्यथा- अनिर्वायुरादित्य. प्रथिवी चन्द्रमा इति"- .

·१०४ • ऐतरेयालोचनम्। . वाड्रामस पठित शचीति ( १. ११. ४८.); "याकायस्योत्तरः (शम्दः)" इत्यादितो (गो. सू० ३.१.६४.) वाचो यत्तरिक्षम्यत्वेन इन्द्रसहचारित्व मपि भवत्येव स्वीकार्यम् ; यदा घेन्द्रलतात् मेध. चालनाधयिदारणाम हष्टिजायते, तदा तदायपि तसाहेव थूयत इत्येव सा माध्यमिकी वाक् मध्यमस्येन्द्रस्य सहधर्मिणीग्युपचर्यते । तधाच ऋ० सं०- "न कि रस्स गनीनां नियन्ता सूतानाम्"- इति ८.२२.१५ । 'यम्य' वागधिपतेमध्यमेन्द्रस्य 'सन्ताना' प्रिय- सत्यारिमकानां शचीना' वाचा नियन्ता नियोगकारी 'न किः' न कोऽप्यन्यः, अपि ता इन्द्रवाचः सत एव प्रवत्ता आधिपत्यं कुब्ब- न्तीति तदर्थः। एवञ्च वायोर्धातप्रतिवानेनैवाकाशाच्छब्दोत्पत्ति- स्वीकाराव , वायोरन्तरिक्षस्यत्वेन मेघदारकत्वेन च माध्यमिकेन्द्रत्व मिति स्वीकाराच स वायुरूप इन्द्र' मचीपतिरुच्यते । अपर मम्यस्ति तन्न निघण्टी कर्मनामसु पठितं शचीति पदम् (२. १. २२.)। सर्वेषां च कर्मगा मधिपतिः सूर्य एव ; "सविता वै प्रसवानामीण"-इति (ऐ. १.१.५.) श्रुतेः । तत्तापा भावादेव जीवशरीरं मृतं भवतीति च दृष्ट लोकवेदयोः (११. पृ.)। अतः सोऽप्यारयायते. शचीपतिरिति। तथा च तनिगमः-- "युमा असि मतमा इन्द्र धीर: शिक्षा शचीव- स्तव न: शचीभि."-इति क० सं० १.६२. १२ । अन्यच्चास्ति निघण्टो प्रजामामलपि पठित शचीति पदम् (३.८.८.)। ततः प्रचावन्तो यजमानादयोऽपि शचीपतय अत एवार्भवनामके मानुयरूपदेवस्तावके नारासे सूती द्वितीयस्था मृचि शुत मैवम्-- “याभि. शचीमियममा अभिपत"-इति ० सं०३. ६१.३ । एव।

·कोस्य विषय सत्यम् , स प्रत्यक्षागां बननादिकम्रपा महारादिरूपाया भौतिकाना मेवेति र स्त्रीक्रियते मीमांसकः । "नाति: (१.४.२४.)"-इत्यादिसूत्रेषु तत् स्पष्टम् । अत एव देवाना मेघा मसम्भवादेव यन्नादिकर्मान- धिकारित्वं वर्णित मिति दिक् ॥ अथ येऽग्न्यादय इमे प्रत्यक्षाः, न त एते देवाः; अपि लैपा मभिमानिनः सन्ति तत्तद्रव्यादिनामतः खर्गस्थाः केचन ; अत एवेव मसूत्रयद व्यासः खदर्शनशास्ते- "अभिमानिव्यपदेशस्तु"- इत्यादि । तदेतद् व्यासवचन मार्ष मपि कथं नस्यान्मन्तव्य मित्यत्र ब्रूमः । अस्त्येतद व्यासवचन पर मतस्य यहिधोऽर्थः कृतः म्वस्वसम्प्रदायमतपुथ्यर्थ पौराणिककालजैः शङ्करादिभिः , खसत्य एवेत्यस्माकम् । न हि कस्याप्ययतनस्य खमतस्थापन- व्याकूनीभूतचित्तस्य लेखनौसम्भूतं सर्व माख्यातं सत्यं भवितु महति, नापि हि नाहगाना नेपा सर्वेया मेघ प्रशतवादिले मियो मतपार्थक्य मुपपद्येनेति विनात मैवेतद । वस्तुतस्वत्र यदुक व्यायेन 'अभिमानिध्यपदेशस विशेषानुगतिभ्याम्'-इति (२. १.५.), तदर्थ- रत्वेवम्- यूयन्ते हि 'मृदबवीत', 'पापोऽनुवन्', 'फेनोऽब्रुवत्'- इत्येवमादय (म० ६.१.३.)। मास श्रुतिषु श्रुताना मृदादीनां कथं चेतनाविशिष्टत्व मुररीकार्य मिल्याइ- 'अभिमानीत्यादि । यद्यपि विशिष्टचेतनायत्स्वेव अहं ब्रवीमोस्येवहारो ऽभिमानः सम्भवति, नान्यत्र मृदादी; तथाप्येवमादो तस्याभिमानिन, 'व्यपदेश'। ध्यपदेगो व्यवहार, व्यवहारमान मौपचारिक मिति यावत् । क्षतः । 'विगेपानुगतिभ्याम्'। चेतनाचेतनयो विशेष सर्वे - यते लीकि मगन्दाक्तिग्रहादिशिक्षादितः , तमात् मृदादिपु यदभिमामित्वं तद्यावहारिक मोपचारिक मिति सम्पद्यत एव । । २३ ·पितरेयालोचनम् । , ०-० इति । तथा चैपा मम्यादीना पुरुपाकारविग्रहवत्व प्रत्यक्षविरी धाने त्येव मिदान्तितम् । तदे मन्त्रेषु यदेषां पुरुषविधत्व मुपलभ्यते, तत् काल्पनिक मेवेति । अध चेतनावत्ववर्णनं च तेषां तथैवेत्याह- "यत्तेतनान्यप्येवं स्तूयन्ते ययाचप्रभृतीन्योपधिपर्यन्तानि"-इति । प्रयायुधादिद्रव्यान्वितत्वयवण मपि तैयां तथैवेत्याह- "एतदपि तादृश मेव ; सुख रथं युयुजे सिधुरखिनम्'- इति नदीततिः (यया)'-इति । तया कवितत्व मपि तेंपो तयेथेत्याह --"एत- दपि तादृश मेव , 'होतथित पूर्वे हविरद्य मागत' इति ग्रावस्तु तिः ( यथा )"-इति । वेदाथमीमासे कनिमित्ते भीमामादर्शनेऽथैव मैव तद्यथा-- “अग्निस्तु द्रव्यं वा स्यात् चोदनायास्तदीवात्" इति २. ३. २१, २२सू.) । 'द्रव्य वा अग्निशब्दे नोचते । कस्माद द्रव्यम् । यदेतत् ज्वलनः , अव धेष: प्रसिद्ध इत्यादि तदा- प्यम् । ततस्तवैव देवताधिकरणे विभि. सूतैर्देवाना पोरुप विग्रहदत्त्व क्रियाफलदाढत्वञ्चास्त्री छान्य कमजन्यसंस्काररूपस्यापूर्व- स्यैवै कम्य सर्वत फलदावलं प्रतिपादितम् । तथाहि-- "देवता वा प्रयोजयेट, अतिथिवडोजनस्य तदर्थत्वात्" इति पूर्वपक्षसूत्रम्। "प्रार्थपच्या"-दूति तातिसूत्रम् ! “अपि या शब्दपूर्वत्वात् यज्ञकम्म प्रधान स्याद , गुणत्वेन देवतायुति."-इति ततः सिदान्त- सूत्रम् (२.१.०,८,८.)। पुनस्तत्रैव तत उत्तरम् , हरिनामकाजवत्वादियवणस्यौपचारिकत्व विभिः सूत्रै सिधान्ति- तम्- “असंयोगात् तदथेषु तहिशिष्ट प्रतीयेत, कर्माभावादेव मिति चेत् , न , परार्थत्वात्' -इति (२.१.४२, ४३, ४४.) । यश्च शुतारन्यादीना तान पलादिशातिविभाग., म चैषा मेघ .

·कोऽस्य विपय.. १०८ - "न शुताथेहतरेये चत्वारो देवगुणा । तथाहि- (१) "सत्यसहिता वै देवा ( १. १.६)"-इन्युज प्रथम , "परोक्षप्रिया इव हि देवा (३.३ ८.)"-इत्युक्लो हितीय, वै देवा अन्योऽन्यस्य गृहे वसन्ति ( ५.२ ४ )"-इत्युक्तस्तृतीय , "मान् सतोऽमर्थान् कारवा"-इति श्रुती ( ६ ३ ४ ) देवाना भमरभावश्च ध्वनित , स एपचतुर्थ । तत्र देवाना सत्यमहितावन्त्विस्थम् ,- सूर्य प्रतिदिन मुदे- त्यस्स याति च यथाकालम , हरति घ रसाननुक्षण मित्यादि। वायु सदैवान्तरिचे स्थितो वाति, मेघान् सञ्चालयन् दारयति च यथाकाल मित्यादि। अग्निरम्यसति प्रतिबन्धके न कदापि पचन दहनादिश स्वकार्यजात मुत्सृजति। तदेव सर्व एव देवा सदैव स्वस्त्रकर्मसु व्याप्रियमाणा उपलभ्यन्त इति तेषा सत्यमहितालम् । मनुष्यास्त स्वभावत एव अत्तचिन्तका अतथादिनो ऽतकारिण शेत्यनृतसहिता । तदिहाम्नातम्– “अहतमहिता मनुथा - प्रति (१.१.६ )। शिक्षादिभिरतभाव विहाय ऋतभाव मुपगम्य च भवितु महन्ति तऽप्यन्तसहिता इत्यानाता -'विदुषा सत्य मेव वदितव्यम्'-इत्येवमादय (५२८) उपदेशा ! सदन विदुपा देवत्वस्वीकारेऽय मेव प्रधानो हत्यत्तेपा सुपजायत एव सत्यस्वभाव इति। (२) एव परोक्षप्रियख मप्यस्ति देवानाम् । तद्यथा-- अन लानिलादिप्रभवा सर्व एवैते जम्ममृत्यु सुखदु सादयो भावा सर्दव सर्ववानुपलभ्यमानहष्यापारका भवन्ति, सुर्वन्ति च सूर्य न्द्रादयो रसहरण गेधसचालनादीनि काणि सदेव सर्वत्र, पर न किमपि कार्य कय केन कदा क्षत मिति कस्यापि ममपात - ·ऐतरेयालोचनम् । अनुगतिय “अहवं मित्रो राविरुणः (ऐ० ४ २.५.)", "यसी वा श्रादित्यो देव सविता (श० ६. ३. १. १८.)", "एम एवंन्ट्रो य एप तपति (श० १. ६.४.१८)", "अयं वै वायुर्योऽय पयते (म० १.५ १.२."-इत्येवमादिमृतिभ्यश्चैव मेवेति । इतोऽप्य घविशेयोऽत्रावगन्तव्यदेतदोधायनीयभाथ द्रष्टव्यम् ॥ नन्वेवं "देवा ह वै सर्वचरी सत्रं निपेदुस्ते ह पाप्मानं नाप- जतिरे"-इत्येवमाद्याख्यायिकाना का गतिरिति चेत्, "सतयो येता सवस्य"-इत्यादि (जै० सू० १. १ ३२ ) द्रष्टव्यम् । अथवा "विद्यासो वै देवाः" इति (म० ३. ७. ३. १०.) युत, "दया 4 देवा देवा अहेव देवा अथ ये ब्राह्मणा शुश्वासोनू- चानास्ते मनुष्यदेवा , नेपा सिधा विभक्त एव, यन्न पाहुतय एव देवाना, दक्षिणा मनुष्यदेवानाम् त एत मुभये देवाः प्रीताः स्वग लोक मभिवहन्ति"-इति (ग० ग्रा. ४. ३५. १. ४. २ ३१.५ १५.) युतेय वेदविदुपा गोणदेवत्वेऽभ्युपगते समग चत एवेवमादिक माख्यानम् । अतएव देवत्व मापनस्य यत्न दीक्षितस्य यजमानस्य मनुष्याक्यानापनिषेधेऽपि (१०) विनिर्वाश्यालापस्य कथा दूरे प्रास्ता मेकन वासच मिहित. । तथाहि- "तदस्य विश्वेश्च देवर्जुट भवति, ये मे बाणाः शुवयासोऽनूचाना " इत्यादि भ• मा० ३.१.१.११, १२ । सच्चे. तत समाजानम् “एद मगन्म देवयजनम्" इतिमन्नव्याख्यानपर मिति बैदविदुपा देवत्त्वे मन्त्रलिङ्क मध्यम्तीति च सचितन् । स चैप मन्त्री यजुवेंदीयस्तस्य पाठस्वेषम् (४. १.१.)- "एद मगन्म देवयजन पृथिव्या यत्र देवासी प्रपन्त विश्वे । ऋक्सामाभ्या सन्तरन्तो यजुर्मी रायसोपेण ममिषा मदेम"-इति ।

·कोऽस्य विपयः, ऋलिजा मपि विवसयेव सत्यमापिखादिना सिई देवत्वम् ; नवेदविदुपा माखिज्यं विहित मस्तीति । तयाह्यान्नातम्- "ऋविजो हेव देवयजनं ये मानवाः शुश्रुवासोऽनूचाना विद्यासो याजयन्ति” इति शत० ३. १. १.५। अनुपद मिह प्रदर्शितम् "एद मगन्म (१७८ पृ.)"-इत्यादि मन्बलिन मृवितां देववख्यापनायैवामात याख्यातञ्च तथोपपाद मध्वर्युनाना "एतद यजुराह"-इत्यादिना ( ३. १, १. ११. १२ )। दीक्षिताना मपि यजमानानां यादीचा मारभ्य यनसमाति याषद भवत्येव देवत्वम् । तचाम्रात बहुन । तद्यथा- "यो दोचते स देवताना मेको भवति"-इति श० ब्रा० ३. १. १.८, १० ॥ "अमानुप इव वा एतद् भवति , यत् बत मुपैति ; नहि नदवकल्पते.- । तदु खलु पुनर्मानुयो भवति ; तछादिद मह य एवास्मि सोऽमोत्येव व्रतं विसृजेत" इति च तवेव (१.१.६.)। तवाम्यवृतपरिहारादिक मेव वीजम् । अत एव दीक्षितस्य सत्य वदनं सर्वेष्वेव ब्राधणेपूपदिष्टम् । तद्यथा "दीक्षितन सत्य मेव वदितव्यम्" इति (ऐ० प्रा० १.१.६.)। एवं हि वेदेषु चतुविधा देवा श्रूयन्त इत्येव फलितम् । तत्र, अरिनवायुसूर्या अग्नीन्द्रसूर्या वैते वयो मुख्या देवाः , पृथ्वीजल- चन्द्रम.प्रभृत्यो बदव एव तन्मुख्यदेवसहचरादय इत्य मुख्या देवाः, याचनावादयः पारिभाषिका देवाः , ऋखिम्यजमानविदासस्तु गौणा देवा इति सिद्धान्तः ॥ भयापोखरस्य "सत्यं जान मनन्तं प्रध"-इत्यादितिसिहं सत्यसंहितावं प्रवन मेवास्ति, “एक मेवाद्वितीयम्" इत्येवमादि श्रुतिभ्योऽपावरस्याभावात् अन्यग्रहवामित्वं त्वस्थासम्भव मैव, ·+ कोऽस्य विषयः . १६३ "सोमः पपने जनिता मतीना जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्नेजनिता सूर्य स्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः" इति । "सोमः सूर्यः इत्यधिदैवतम् ; अथाध्यात्मम्- सोम यात्मा"-इत्यादि चाव निरुताम् (१३. १. १२.) अथापि तान्यध्यामादीनि नामतस्विविधानि वस्तुतः पञ्च- विधानि व्याख्यानानि न हि मवेषा मैव मन्वाणा मुपपद्यन्ते ; प्रत्युत केपानिदेकविधम् , केपाञ्चिद् हिविधम् , केपाविविध मपि । तनाधिदेवतमन्ता एवात्र प्रायमित्रभागाधिकाः श्रुताः, कोवलाधियज्ञार्या केवलाध्यामार्थाश सन्ति केचन स्वल्पाः । एष मपि यदधिदैवतमन्नाणा बहना मेवाधियन्न व्याख्यानं कृतं ब्राह्मण- कार्यसिद्धार्थम् , अध्यात्मव्यास्यान मग्याहत मामवादिभि- रुपनिषदादिषु ; तस्मात् सबवेटेष्वधिदैवतमन्नाणा प्राचुर्थेऽपि साम्प्रत मन्वेषणीयत्वं गतम् तदिहोदाहराम - यचं ज्योतिटोमादिक मधिसत्य यद व्याख्यानम्, तदधि- यन्नम्। ताश केवलाधियजव्यास्यानयोग्यमन्त्री यथा-- “उरु प्रयखोर ने यनपतिः प्रघताम्" इति वा० सं० १. २२.६ । कपालेषु पुरोडागप्रथने विहितः । तच्च विधानं मन्त्रव्याख्यान- सहित युतं शतपथै । तथाहि- "तं प्रथयति, उरुप्रथा उर मथ- खेति मययत्येवेन मेतदुरु ते यनपतिः प्रयता मिति ; यजमानो वै यज्ञपतिम्त यजमानाय वैतदापि माशास्ते"-इति (१.१.६.८) पपरी दागतय्या मपि यथा १०.०१.१५- "ऋचान्त्व पोप मास्ते पुपुष्वान् गायन वो गायति शरीषु । प्रद्धा खो बदति जात विद्या यत्नस्य मावा विमिमीत र ल." "इत्यूविक्कर्मणां विनियोग माचटें"-इत्यायद नेरुतम् (१.३.३.) ।

·१८२ ऐतरेयानोचनम् । परोक्षप्रियव मपि तत्सृष्टाना भेषां जीवाना मतीतानागतज्ञान- शून्यत्वेन स्पष्टम् , अमरत्वस्य तु का कया ? सर्व प्रतिनिहो हि तम्मामरभावः सर्वधीमप्रतीतश्चेति । सत्ययेवं मन्त्राणा मधि- यन्नव्याख्याने प्रत्यक्षदृष्टप्रज्वलिताहारादिरूपान्यादीना मैव ग्रहणत अष्टसिझेरपराभिधेयस्थानाकाद्वितत्वात् दथितविनियोगवत्युपलब्ध- क्रियासाधनोपयोगित्वाच्च देवशब्देन देवताभिधानाम्न्यादिशब्दय न तस्य देवदेवस्य ग्रहणं याजिकसम्मतम् । अधिदैवतव्याख्याने चाग्न्यादिद्रव्यादिविज्ञान मेवाभीष्ट मित्यम्यादिपदाना मीण्डर- याचित्वस्वीकारो ध्यर्थ एव । अध्यात्मव्याख्यानन्तु विविध भवति ; आवाशब्देन परापरामनोः प्ररीरस्य च बोधात् । नत्र शरीर- परव्याख्याने जीवपरख्याध्याने घेखरार्थस्य नेव प्रयोजनीयता; परमात्मपरव्याख्यानन्तु येषां मन्वाणा मुपयुज्यते, वेष्वेव स्यात्तदा- दरणीय मिति सर्वरभ्युपेय मेवेति ॥ अथ यद्यपि परमात्मपरं जीवपर शरीरमरं चेति विविधमपि व्याख्यानं स्यादधिदेवतव्याख्यानान्तर्गतम् , तथापि वाघाणवसिष्ठ- न्यानवेह प्राधान्याभ्युपगमात् निरानादी पार्थक्येनोयतेऽथाध्यात्म तव्यथा ऋ० सं० १. १६४. १५-- "साकजाना समय माहुरेकन यडिद्यमा ऋषयो देवजा इति । नेपामिष्टानि विहितानि धामणः स्थाने रेजन्ते विश्वानि रूपगः । "सहजातानां षणा भूपीणा मादित्यः सतमः .--. इत्यधि- दैवतम् ; थथाध्यात्मम्- सहजातामां पणा मिन्द्रियाणा मामा मप्तमः"-इत्यादि नरुक्तव्याख्यानम् (१३,२, १८.)। पवारमपदेन मिति। .. जीयम्य ग्रहणम् । अथात्मपदेन परमात्ममो यया ऋ० म०८.८६.५- ·कोस्य विषय:, तद्यथा- दीयमान एवायं (पार्थिवाग्निः ) सम्पद्यते- उदयोपगमनः शरीरदीप्ति."-इति (निरु० ०.६.६.)। वैद्युदग्नेरुदवाजातल मन्यस्मिन्नपि मन्चे सुव्यताम् । तद्यथा- “आदित् प्रनत्य रेतसो ज्योतिः पश्यन्ति यासरम् । परो यदिध्यते दिवि"-इति ८.६.३० । अनेकव तु निरुततकारी यज्ञानुरोधादेकस्य मन्त्रस्याधियन- व्याख्यान मुत्रापि पुनः खचित्ततोपायाधिदेवताह । "मोम मन्यते पपिवान् यत् मम्मिवन्त्योपधिम् । सोम यं वाणो विदुन तस्याम्नाति कयन"-इति । अस्य मन्त्रस्य (ऋ० सं० १०.८५.३.) एतन्ने सन व्याख्यानम्- "स्या सुत मसोम माइ.-, 'कयन' अयज्वा ; इत्यप्रियजम । अपाधिदैवतम् - • यजुसुत मसोम माह, मोम यं बनायो विदु- चन्द्रमाम, न तस्यानाति 'कशन' प्रदेव पति" इति ११.१.४ । एवम “इये खोजे बा"-इत्यस्यधिदैवतमन्त्रस्येव यजानु- रोधाद किनझोत्यादिपदाध्याहारेणाधिया व्याख्यान कुर्वन्नपि शतपयप्रयका वायुविज्ञानं न जहाविति पूर्वमेवोदाहलम, (६०) । एव मेवास्यैव मन्त्रस्य पूर्व मधिदेवतव्याख्यानं प्रदश्य ततोऽध्यात्म मपि व्याख्यान प्रदर्शितम् । तद्यथा क. सं०८.८६.४- "सोम. पवते जनिता मतीना जनिता दिवो जनिता पृयिव्याः । अमिताग्ने निता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णो." इति । अस्य 'सोमः सूर्यः प्रसवनात.-. इत्यधिदैवतम् ; अथाध्यात्मम्- सोम प्राप्माप्येतस्मादेव"-इत्यादि नैवतं द्रष्टव्यम (१३. २. १२.) । एकस्य मन्तस्य विविध चतुर्विध वा व्याख्यान मप्युपपद्यते । तयया "अग्नि मोडे पुरोहितम"-इत्यस्य (ऋ० सं० १.१.१)। एतस्य हि अधियज्ञपचे 'पुर.' सम्मुखे वैद्या हित' निहित मिम 38 ·ऐतरेयानोचनम्। कोवलाध्यात्मव्याख्यानयोग्यमन्वो यथा १. १६४.२०--- "दा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्षं परिपस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहति अनग्रवन्धी अभिचाकशीति"- इति। "ही दो प्रतिष्ठितौ"-इत्यादि, "इत्यामगति माव?". इत्यन्तञ्चैतनरुक्तं ( १३. ४.२.) व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । देवतां देवते देवताः वा अधिसत्य दृष्टो मन्वोऽधिदेयतः । देवतास्तु पूर्वोकलक्षणाः सर्वविधा एवेद विज्ञायन्ते ; परापरशरीरा- मकाना मामनाच देवत्वस्वीकारेण तत्तविज्ञानमन्नाणा मध्या- मे तिमसिहाना मग्येतदन्तर्गतत्वम् । एसञ्चाधिदेवतमन्त्रेभ्यस्वा- ब्रह्मास्तम्ब पर्यन्ताना पार्थिवाना मपार्थिवानाच गुणस्वरूपोप- योगितादीना विज्ञातं भवतीत्यधिदैवत मेव ध्यात्यानं सर्वपदार्य- विज्ञानमूल प्रधानम् । अतो निरनाक्षद्भिः प्राय: सपा मेव निग- माना मधिदेवतव्याख्यान मेवास्थितम्। तद्यथा- “म न मन्ये- ताय मेवाग्निरिति, अप्य ते उत्तरे ज्योतिषी अग्नी उच्चेते, ततो नु मध्यम.- 'अभि प्रवन्त ममनेव योषाः कल्याण्या: रमयमानागो अग्निम्। तस्य धाराः समिधो नमन्त ता वषाणो हर्यति जात- वेदा.'। ('अभिपवत' ) अभिनमन्त ('ममनेव') समनस इव 'योषा.' 'क यारय.' 'स्मयमानाम ' 'अग्निम्' इति श्रीपमिकम् । 'सृतम्य धाराः' उदकम्य धारा' 'समिध' 'नमन्त' । नमतिरामोति- कर्मा घा, नमतिकर्मा धा । 'ता जुपाग्यो हर्यति जातवेदाः' इर्यति प्रेमाका'-ति निर०७४.४। पन्न माध्यमिकस्य विद्युः दमे सूर्य रश्म्याहतोदकान्येव ममिन्धनानीत्युर विधानम् । पत एवान्यनोश मेतयोरग्योः पार्थक्यम्-- "यायदनुपाती भवति मध्यमधम्मव भयति-उदयोन्धन. गीगेपथमन'; उपा तावद ·कोस्य विषयः १८७ . खत्यः , अस्मिन् मन्ने रहाणां हारः कीदृश्यो निर्मातल्या इत्येवोप- दिष्टम्। 'हारः' यजटहाणां विहदग्ग्रहाणां वा 'देवीः देव्यः, दीप्ति- मत्व: ["हाराभिमानिन्धो हे देव्यः" इति सा० भा० ] 'व्यच- 'व्यञ्चनवत्यः, बहुवायुमवेशयोग्याः , 'उर्विया' उरुवेन, प्रस्थ- खेन 'विधयन्ताम्' सुयोग्याधिकप्रस्थकपाटयुमा भवन्वित्यर्थः । 'पतिभ्यो जनयः न शुम्भमानाः' "कुलववो यथा स्वं स्वं पति तोप- यितुं सुन्दरवसनभूषणैः शोभन्ते, तथैव शोभिताश्च भवन्वित्यर्थः । अतएवोक मैतरेय के "विख मिव हि रूप रराव्याशल मिव च कृष्ण मिव च"-इति ( १. ५. ३.)। 'विश्व मिन्नाः' "विश्व माभिरेति" इति तबिरुताम् (८.२.१.) [ "सर्वस्य प्रोणयिकाः" -इति सा० भा० ], एवं 'इतीः' इत्यो दैयेए ‘देवेभ्यः' ऋखि- ग्यजमानेभ्योऽन्येभ्यय विहाः 'सुमायणा.' सुषमवेगा: 'भवत' इति तदर्थः । तदेतेन विद्भिः सुदैर्घप्रस्थयुक्ताः वायुप्रवेशप्रवहनयोग्याः मुचित्रिता दीप्तिमत्यो दारः कर्तव्या इति हारविज्ञान मुपदिष्टम् । अन्यायेव मेपा द्रष्टव्या ट० सं० ३.१२.२- "तपो बग्ने अन्तराए अमित्राए तपा मंस मररुपः परस्य । सपो बसो चिकितानो अचित्तान् वि ने तिष्ठन्ता मजरा अयाय;" -इव्यस्या सच इदं सायणीयं भाष्यम्- “हे 'अमें 'अन्तरान्' अभिभावकान् 'अमितान्' शवून 'सु' सुद्ध यथा भवति तथा 'तपो' तव वाधव। किप 'अररुप.' तुभ्यं इविरप्रयच्छतः, यत एव 'परस्य' शत्रुभूतस्य स्खं 'शंसम्' अभिलापं 'तपा' क्षपय। 'वसो' सर्वस पासविता है । विकिरण' कर्मभिजस्वन् 'मनिट नान्' खकर्मण्यनासक्तमनस्कान् पुरुषान् 'तपो' सन्तप । देवं तम्मात् 'R' तप रश्मयः ‘पजरा' जरारहिताः प्रतएय यथा-

·१८६
ऐतदेवालोचनम् ।
केस 'परिम् गाविव प्रवतन महान, देिवरले पनि
'पुर पूर्वस्वां दियि हितम' उदितं सर्यम्, भ्यानपचे 'पुरो
डितम् पनि सर्वेषा नेय पुरः स्थितं परमामानम्
वेति चत्वारोग्या. सङ्गच्छामा एवेति ॥
प्रवाधिदेवतायतो बड़झ उपदेगा अपि सविता भवति।
शोध
तबथा ० ० १.११-

·कोस्य विषय १८८ . सूना नपणानि अध्यात्मव्याख्यानानि च विलोप्य, अधियशव्याख्या- नान्येवाभापत सर्ववेदभाष्यकार सायणाचार्य स्तयान्यान्योऽपि। उन्मच तेन सायणेन ऋक्मंहितामाप्ये अस्यवासीयसूताव्याख्याना- रो- ‘एव मुत्तरमाप्यधिदैवतपरतयाध्यात्मपरतया च योजयित शक्यम् , तथापि स्वरसखाभावात् ग्रन्यविस्तरभयाञ्च न लिख्यते ; तन हा सुपणेत्यादी स्फुट माध्यामिको छथः प्रतीयते, तत्र त मेव प्रतिपादयामः" इति ( १. १६४. १.)। हो स्वरसत्वाभाव । वस्तुतो ध्वान्ताच्चवविज्ञानकालिकाना मशेषशमुषीमता मपि तेषा सायणमहीधरादीना मधिदैवतार्थतोऽपि मन्त्राभिप्रेतं प्रशत- विज्ञानं नैव स्फुरित सम्यगिति तच्छोय भवाभवत् । दर्शयामचेह तथाविध मपि किञ्चिद । सन्ति यजुसंहितायां कतिचिद् प्रमोद्य सञ्जका ऋद्मवाः , ते सर्वे नून विविधविनानपूर्णा अघि सायणा- दिभिन तथा व्याख्याता । तद्यथा तत्रत्येकस्या ऋचोऽई एप:- "शामि त्वा पर मन्तं पृथिव्याः , पुच्छामि यत भुवनस्य नाभि " इति (वा० सं० २३. ६१.)। पतत्पृच्छयोरुसरे अपि तद्वितीयस्था मेवर्चि श्रुते--- "इयं वेदिः परो अन्त. पृथिव्याः", "अयं यमो भुवनस्य नाभि."-ति (वा. २३, तावेतो हावनाइचों सक्तं हिताया मम्यामाती ( १.१६४.३४, ३५.)। तसिरीयमं हितायावेमावानाती (७. ४. १८. ५, ६.), तवाचणे चोपन्यस्ती (३.८.५.)। तदेतयोर्व्याख्यानानि- 'हे यजमान 10-० यत्र सर्वा पृथिवी समाम्यते , तत् मृध्छामि। तथा त्या मन्यत् पृष्यामि । किं तदिति, उच्यते- यत्र भुवनस्य नाभि सबाहो बन्धनम् , यत्र सर्व मदद भवति त .

·ऐतरेयालोचनम् । 'प्रयास' सर्वत्र गमनस्वभावा मन्तो 'वि तिउन्ताम्' विशेषण तिठन्तु"-इति । अन्न 'तुभ्य इविरप्रयच्छत'-इति भाग्यवचनादर गम्यते मन्येणेतेनाग्निपूजाहीनाना मत एवाग्निगण मनुष्याणा विनाश प्रार्थित इति, तदिद मसत मशादचेति । अम्मन्मते वेतन्मन्तस्यैव व्याख्यान कार्यम्- प्रथमपादस्य, से 'अग्ने ।' 'अत्तरान अमित्रान् ग्रहमध्यस्थान् शत्रुभूतान् पाई भावान् 'तप उ' गोपयैवेति । द्वितीयपादस्य , 'अररुप परस्य' ‘भगयीराराचनात्' इति हि निरुतम् (१२ १ ० ), पर राप - धनरुप, तथाच गनुभूतस्यापकाशस्य 'शसम् नाम अस्तित्व मिति यावत्, 'तपा' दह, नाशयेति। हतीयपादस्य, 'हे 'यसो' 'चिकितान' प्रज्वलन् व 'अचित्तान्' चित्तशून्याम् दगमकादीन् 'तप च' तपेवेति । चतुर्थपादस्य , ते तव भरित भूता 'अनग 'अयाम' पवमाना 'वितिहन्ताम्' यव रहे इति शेप । . अग्नी व्वलिते वायोरागमन प्रत्यक्षम् , अत एयाग्नेर्वायु मति घ नाम प्रमिह मिति। तदेव माद राहागिप्रज्वालमेम' तदाोभाया नश्यति, तात्र प्रयागोऽपि भवति, तदाह्रान्धवाराथिता दगगगकादिजोवा अपि चिदूरिता भवन्ति, तत्र सदागतर्गमगर मिध्यतीति पलितार्थ मन्मत्र । सदेतेन मन्त्रेण रहस्य प्रकाग शून्यत्यम् , नविन्धन माईत्वम् , रात एव वायुममाहहीनत्वम, , तदायित दशमगकादिनीवाययत्वञ्चेति चत्वारि दूपणानि विना पितानि , नेपा चतुणी मेव दूमशाना निवारणाय तागे रहे अग्ने प्रचालनचोपदिष्टम् । हन्ते व पदार्थविज्ञानशिक्षोपयोगीनि बहपटेगपूणांनि घेता गान्यु कटतमान्यधिदेवनन्यायानान्यपाय , परमात्मभानपिपा ·कोस्य विषय: तत्त्वतस्विह प्रथम पृच्छामित्वे तिप्रश्नोत्तराभ्यां पृथिव्या वर्ग-. लाकारत्वं प्रतिपादितम् ; वर्तुलस्यैव हि पदार्थस्याद्यन्तसोनोरैक्य- दर्शनाद ; यतः कुतश्च चालिता रज्जुस्तत्रेवावसीयते इति सर्व मेव स्थान मादिशब्दभागन्तशब्दभाक् च भवेटित्यभिप्रेत्येवोत्तरित मियं वेदि परी अन्त इति । एतेन पृथिव्यासतिविज्ञान मुपदिष्टम् । एव मपर पुच्छामिखेतिप्रश्नोत्तराभ्यां पृथिव्या माध्याकर्षण शक्तिमत्त्व प्रतिपादितम् ; नाभिपदार्थस्य हि मध्यस्थत्वेन बन्धन- रूपत्वेन चान्यतान्यन सिद्धान्तितत्वात् । तथा चैतरेयकम् - "अयं वै धेनोऽमाहा जा घन्ये प्राणा वेनन्यवाञ्चोऽन्ये तस्माद् वेनः , प्राणो या अयं सन् नाभेरिति तम्मावाभिस्तन्नामे भिखम् माण मेवामिंस्तद्दधाति" इति ( १. ४.३.)। "नाभि. मन्नहनात् । नाभ्या सनदा गर्भा जायन्त इत्याहु."-इति च नैरुतम् (४. ३.५.)। 'गह बन्धने'-इति दिवादिधातोः 'नहो भश्च'-इतीमत्वये भान्ता- देथे चायुदात्तो नाभिगन्दोऽयं निष्पद्यते । तदेव मध्यस्थत्वे सति अभितः स्थितानां सब्रिहितानां वन्धनरूपत्वं नाभिल मिति सम्प द्यते नाभिलक्षणम् । अत एव गारीराणा नायूनां वाणू नाय मध्यस्थस्य बन्धनरूपत्यागय नाभिरिति ममाप्या, रथचक्रवलय- गताना मराणा मध्यस्थो बन्धकोऽपि नाभिरुचते, सौरजगन्मण्डलस्य मध्यस्थ. स्वरश्मिभिरालय सर्वेपा ग्रहोपग्रहाणा बन्धकमासी सूर्यो- ऽध्यास्यायते नाभिरिति । तद्यथा . सं० १०.१.५ ३- "विश्वस्य नाभिं चरतो ध्रुवस्य कवेचित् तन्तु मनसा वियन्त.'-इति, "वैवानर नाभिरसि नितीनाम्"- इति च १०.११.२.१ । एवञ्च मध्यस्य भाकर्षणहेतुर्नाभिरित्यवाभिमेत्येव प्रयोत्तरे दृष्टान्त- "भूमेयंजस्य नामित्व मुपन्यम्तम् ।

·ऐतरेयालोचनम् । यतः पर मित्यर्थः' इति। तत: 'पृथिव्याः 'प्रयनवत्याः भूम्याः परो अन्त. पर- मन्तं पर्यवसान मियं वैदिः। न हि वेद्यतिरिक्ता भूमिरस्ति; "एतावती वै पृथिवी यावती वेदिः" इति (ब्रा० २.८. १२. ३.) गुते.। तथायं यज्ञो भुवनस्य भूतजातस्य नाभिः सन्नहनम् ; वृध्यादिसर्व फलोत्पत्ते: सर्वप्राणिनां बन्धकत्वात्'-इति च । एते तयोरर्दचयोः भायणहते ऋग्भाथीयाधिदेवतव्याख्यान । 'हे वान्। खां पृथिव्याः पर मन्तं पृच्छामि । मुल्कृष्टप्रदेशो नास्ति, सोऽयं रोऽन्तः । तथा चक्रस्य नाभिरिव सर्वस्य भुवनस्य नाभिस्थानीयं वस्तु एच्छामि'-इति । तत. 'येय यागवेदिः, ना मेव पृथिव्या. पर मन्तं याचिका पाहुः न हि द्या अधिकः कचिद भूप्रदेशोऽस्ति'-इत्यादि । एते तयोरईयो: सायणकते तत्तिरीयमाथीयाधिदेवतव्याख्याने । 'यागसम्बन्धिनी या वैदिः , सा धिम्या मुस्कृष्टप्रदेशः ; न धि ततोऽन्य उग्कृष्टदेशः कथिद विद्य-इति, 'यया यरोरस्य नाभिः मध्यप्रदेशः , तथा घन: सर्वस्य लोकस्य मध्यस्थानीयः; का- धीनत्वात् सर्वजगव्यवहारस्य'-इति ते तयोरनियोः सायणकृतं तैत्तिरीयमाणीयाधिदेवतव्यास्याने। " अध्वर्यो । पृधिय्या: पर मन्त मवधिभू पर्यन्त वा मई पृच्छामि। यस्मिन् स्थाने भुवनस्य भूतजातस्य नाभि. कारणं तदपि वा पृच्छामि'-ति, "इयं पेदि. उत्तरवैदिः पृथिव्याः परः धन्तः अवधि. दे. सर्व पूचीस्पवादित्यर्थः। भुवनरय नाभिः कारणम् अयं यीसमेधः भुवमय प्राणिजातम्य नामि. कार- पम् ; “यजाद वै प्रजाः प्रजायन्ते"-इति ते.-ति चोपो. रईयोमहीधाइते, यजुभांषीयाधिदेवतव्याग्याने । ..

·कोऽस्य विषय १८३ अथवा तदिदं व्याख्यान नोपपद्यते कथ मपि , स्थावरजगमारमका- जगत्वन्तु पार्थिवाना मेव, पौराषिकमते प्रलयकाले सलिलामुन खञ्च तेपा मेव विवक्षितम् , अत्र पृथिव्या कदाप्येकदा कृत्तिकादि- तारकाणा सस्थितिवर्णन मपि गझिकागुम्ननग , तदितस्तीर्त्ता तासा मूर्बपलायनन्तु दूरपराइत मिति सुधीमिरेवाकलनीयम् । तत्वतो ऽस्ति हि सलिल मित्यन्तरिकवचमम् , 'आप'- इत्यस्य 'ममुद्र'-इत्यस्य चान्तरिक्षनाम पाठात् (निध. १.३ ८, १५ ), निरुक्त माध्यमिकत्वेन व्याख्यानात् (११. ४ ६.), अवय इद मन्तरासीदिति गुतेस्तयैवार्थोपपत्तेश्च । तरण च प्रवन मेवेहेष्टम् , तारकास तस्यैव सम्भवात् । अस्तु सलिल मित्युदकनाम, परं तदिह माध्यमिक मेवेष्टम् , अत्रैव इदमन्तरासीदितियुतेस्तथैवार्थोपपतेथेति । 'अामीत'- इत्यस्य अस्त्रीत्यर्थ , 'अतरन्'-इत्यस्य तरन्तीत्येवार्थच पाणिनि- सम्मत (पा० सू० ३ ४. ६.)। तथा च 'अन्त.' द्यावापृथिव्यो- मध्ये 'यत्' 'इद' 'मलिलम्' अन्तरिक्षम् , द्यावापृथियो 'अन्त' अन्तरिचे 'यत् इद' 'सनिलम्' उदकं वा, 'आसीत्' सवास्ति, एतदेव अन्तरिक्ष मलिन वा तारका 'अतरन्' सदैव तरन्ति 'तत् तारकाणा तारकत्वम्' इत्येवार्थ सम्पद्यते सहच्छते चेति । अपि नत्रेव किञ्चिार युत मिदम्- “यानि वा मानि पृथिव्याचित्राणि, तानि नचवाणि, तम्मादसोलनामनि चित्रे नावस्येव यजेत"-इति तै० वा. १.५.२.६ । अवेद मायणीयं भाष्यम् -- 'पृथिव्या सम्बन्धीनि चिनादि विविधानि ग्रामनारा- दीनि सानानि सन्ति, तानि नयनसट्टयानि, यथा युनोके मक्ष पाणि विविधानि उपकारकाणि च दृश्यन्ते तद्दद ग्रामादीन्यपि । .

·१८२ ऐतरेयानोचनम् । . . यूयते चेवं मन्यांश एष ऋवसहिताया ( २.८८. ३.), यजु: रसहितायाञ्च (५.१६.)-- 'दाधर्य पृथिवी मभितो मयूखे." इति । तस्यास्येदं सायणीय भाष्यम् -- "हे 'विष्णा 16--0, 'पृथिरो' प्रथिता मिमा भूमिम् 'अभित:' सर्वत्र स्थिते. 'मयूखे ।' पर्वतेः 'दाधर्य' धारितवानसि , यथा न चलति तथा दृढीकत. वानित्यर्थ इति । तदव मयूखशब्दश्य अयुतपूर्वः पर्वतार्थस्तत्र प्रक- तार्थसमन्वयासमतियैव तेनाथित इति प्रक्षतार्थममन्वयासमर्थता च तस्य विदुषो ऽभवदून तत्कालमाहत्म्यत एवेति च स्फुटम् । अधास्येदं महीधरकत भाष्यम्- "हे 'विपणो ।'.-., 'थिवी' 'मयूखे ' स्वतेजोपः मानाजीवे, पराशायनेकावतारैया 'अमित:' 'दार्थ' दर्य, संवैती धारितवानमि" इति। प्रव नानाजीवामा यराधावने कावताराणा या तेजोरूपत्वकाल्पगम् , तथाविधसाधने. पृथिया विष्णुकतकं धारणश्चेति सर्व मवेतरा तत्कालस्य गाढतमसाच्छन्नविज्ञानव मेवावेदयति । तत्त्वतस्विह रश्मिभिः माधने दिनामस्र्यका कं पृधिया मतो धारण मिति विज्ञान मेवोपदिष्टम्। एतेनाकर्षणाशि- विज्ञान पुरा नासीदित्यद्यतनविज्ञानविदा मामालितसिहानी ऽपि नूनं गिदीर्णाग्निप्रध्वस्तः । एव मन्यवापि यथा- "मनित था इद मन्तरासीत् , यद. नरन् तत् तारकाणा तारकत्वम्" इति ते. मा. १. ५. २. ५ । 'द्यावापृथिचोरम्तमध्ये यदिद स्थावरजङ्गमामय जगद दृग्यते, तत् मय पुरा प्रायफाले मलिल मैवासीत , मदानी प्रतिपाद्याः मनिनं तीर्वा नोकान्तरेषु गता. ; सम्मान तरन्तीति प्युस्य या सारकल सम्पन्नम"-इति तन मा. भा० ।

·कोऽस्य विपयः। पनाम्य , "गणानां वा गणपति हवामहे"-इत्यादयो भन्नाः (वा० सं० २३. १८-३१.), तैत्तिरीयमाणादी (३.१.६, ७.) अन्यथा व्याख्याता अपीद अखोपचारीयत्लेन यनपराः कता अधियजामीलायान्यव्याख्यादभिरिति दिक् ॥ अथाप्येवं बहना मन्वाणा मधिदैवत मयं स्वीकृत्य, यास्त्रोत मधिदेवतार्थ मुहृत्य च यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्र तस्य करोति किम्'-इत्युदाहरणभूतेनैव तेन सायणाचार्य पानृतैतिहासिकपरतया व्याख्यान ममापि च यथा- "इदं विष्णुविचक्रमे वेधा निदधे पदम् । समूढ मस्य पासुरे"-इति ऋ० सं० १. २२. १७ । एषाष्टाक्षरपादा विपदा इति गायत्री। यद्यम्यस्या द्वितीयः पाद. सप्ताचरः, तथापि गायत्रीत्व मन्याहतम् । तथा छतरे- यकम् - "न वा एकनाक्षरेण छन्दासि वियन्ति, न हाम्याम्"- इति (१. १. ६.)। पिङ्गलाचार्येण त एकाचरहीनाया 'निवृत्'-इति, द्वाक्षरहीनायास्तु 'विराट्-इति विशेषनामोलम् । तथाचे निवृहायत्रीति सम्पन्नम्। अनयर्चा विष्णुदेवो वर्णित इत्येषा 'वैष्णवी'। विष्णुशब्दो शुस्थानदेवतासु पठितः (निव० ५. ६. ११.) इति विष्णुः द्यु विभागीयो देवः । गम्यते ऽचाव मन्वे प्रवहन मिति स एप विष्णुरादित्यः; “यञ्च किञ्चित् प्रवहित मादित्यकर्मव तत्" -इत्युनोः (निरु० ० ३. ४.)। सवित्रादिदादशसूर्यनामन्यास्थान- प्रकरणे पूषनामयाख्यामानन्तरं व्याख्यातं विणुनामति सोसो पञ्चमः सूर्य एव । तन्त्रैरुक्त सूर्य द्वादशनामप्रकरणं समासत: प्रद- थितं पुरस्ताद ( १५५ पृ.)। "अथ यद् विधितो भवति, तद ·ऐतरेयालोचनम् । तस्मात् कुसम्बन्धिचित्ररूपनिपिई तत् स्थान मनीलनाम प्रतिान- नचवसमं निन्दितं स्थानं म्लेच्छजनभूयिठम् , तस्मिन्नशीलनानि ग्राम निवासं यागाद्यनुठानञ्च न कुर्यात्' इति । अव सुधीभिर्विचार्य मिदम् ,- प्रदयितं सायणौयं भाष भेव मन्तव्यं चेत् , तहि कि ग्रामनगरादिभिन्ने इरिणे , समुद्र- गर्म, अन्तरिक्ष वा निवसेद यजेत चेति , अपीइ नच नमकरणे कि मतेनाप्रसङ्गसङ्कीर्तनेनेति चेति। तत्त्वतस्विहेव विज्ञान मुपदि- एम् , यदद्यापि पाद्यात्यविज्ञान विद्भिरपि नाधिगतम ; किच्चेत एवोपदेशाद विज्ञायते तदानी मपि नइवादीना स्वरूपादि- प्रत्यक्षजानायासीत् किंविध मपि महद यन्त्र मितीति । एव मध्रिगुपमन्त्रो यस्तैत्तिरीयवादणे (३ ६.६ ) वाम्बात: , तत्महितायाम् (३. ६. ६.), ३६ चतरेयके विहितो व्याख्यातच "देव्याः शमितार पारमध्व मत मनुथा इत्याइ".. त्यायुक्त्या ( २. १. ६.) 1स हि यद्यपि यज्ञानुसतो ध्याग्यात', पर चिकित्सा विज्ञानानुगतगारौरपदार्थज्ञानाचर्य एवेत्यवधेयम् ; न हि पशपातघाताद्यन्तरा गारीरसूक्ष्मातिसूक्ष्मनायादिभावाना शान सम्भवनाम, नापि तदन्तरेण चिकित्सा विज्ञान पूर्णता मैतीति सर्व विद्यानिधानस्य वेदस्य तवायुपदेमो विधेय इति । तथा यजुवदीयाः "बधणे वारणम्, पवाय राजन्यम् , मगडयो धेश्यम् , तपसे शूद्रम् , नममे तस्करम् , नारकाय वीर एम्" इत्येवमादिका मन्त्राय (वा० म० २०.५–२१.) यद्यपि नूनं नेषा प्राधणादीना काम कर्मफनादियिनानपरा. ; तथापि यभानुरोधत वनीयपशुविधानपरत्वेन प्यारयाता। एवं मम्मोगविज्ञानोपदेशावर्या "मम्वे अमालिक्यम्बिक-इन्यु ·कोस्य विषयः । १८० . अत्र च यास्को तो “म मातुः प्रतरं गुधम्" इति (ऋ० स० १०. ७. ३.) विद्युदिनानमन्तः प्रमाणम् । वायुरूपञ्चादृश्यम् । तचाइ "त्रयः कैशिन" इति (ऋ. मं. १. १६४. ४४.) ज्योतिर्विज्ञान- मन्त्र न्याख्यायां यास्क.- "अग्निः पृथिवीं दहति सर्व मेकः, अभि- विपश्यति कर्मभिरादित्यः , गतिरेकस्य दृश्यते न रूपं मध्यमस्य" -इति ( निरु० १२. ३. ८.)। वैखानरव्याख्याया मेव मग्निविद्यु- दादित्यानां कमा पृथिव्धन्तरित्तास्थानख मप्येकात्मकल मुपपा- दितं द्रष्टव्यम् (निरु. ७, ६.७.)। तदित्य ममावेव प्रत्यक्षः सूर्यः , त्रिलोकष्यापी न्योतिःस्वरूपो विष्णुः , न चास्य माध्यमिकस्य रूपस्य दर्शन मम्तीति शाफपूपिा- मते सम्पन्न विष्णुविज्ञानम् । श्रीवाभमते शब्द देऽप्यभिद एव । तद्यथा यदुहां शाक पूणिना दिवीति, तदेवोश मोर्णधाभेन समारोहण इति । "एपांसोकानां रोऽण सवनानां रोह ग्रामातो रोहात् प्रत्य- घरोइश्विकीर्पितः" इति (०.६.५.) नरुतं द्रष्टव्यम् । एवं विष्णुपदगम्दो “वियद विष्णुपद मित्वमरकोपादितोऽन्तरिचवाची प्रमिह एवेति किं तत्र प्रमाणान्वेषणप्रयासेनेति । अपशिष्ट गयशिरसीति पदम् । तवाद्ययोः पदार्थयोरुभयोरप्याचार्य योरक- मत्ये सम्पने अन्तिमपदायें वाथं स्यान्मतवैध मित्यविचारित मपि स्वीकार्यम् - पृथियामिति गयथिरसीति चाभिन्नार्थ पदे। पठ्यते हि निघण्टी गृहनामसु 'गय:' इति पदम् (३. ४. १.)। एवञ्च समारोह मोपानम् , तसाव सूर्यम्योदयस्यान मम्तमय- खानचेत्येतद्धगोलपादयम् ; धिरणुपद मन्तरिक्षम् , तम्हाधास्वं ग्राह्यम् ; गयगिरसि रक्षाणां मूर्धप्रदेशे। तया च सूर्यो मध्या तदव ..

·" - . १८६ ऐतरेयालोचनम् । विभवति। विविंशतेर्वा व्यश्नोतर्वा"-इति च तनिर्वचनम् (निरु. १२. २. ७ }। “अथ 'य' यदा ( मध्या३) 'विशित' व्यानोऽय मेव सूर्यो रश्मिभि भवति', 'तद' तदा 'विष्णुर्भवति', 'विशतेो' यदा (मध्या) आविष्ट. प्रविष्ट सर्वतो रश्मिभिर्भवति, 'व्य मोतेवा' विपूर्वस्याशोते. , यदा (मध्याहू ) रश्मिभिरति शनायं व्यामो भवति, व्याप्नोति वा रश्मिभिरम सर्वम् , तदा विष्णुरादिल्यो भवति"-इति तद्दोर्गी पूत्ति । शिपिविष्टपति चास्यैष विष्णोर्नामान्तरम् । तदाह "किमि"-इत्यस्य ( ऋ० म०७ १००.६) मन्वस्य व्याख्यानाय यास्क -"शिपिविष्टो विपारिति वियो नामनी भवत " दूति निर०५२ २। "शिपयोऽत्र रश्मय उच्यन्ते , तेराविष्टो भवति"-इति ननिर्वचनश्च तत्र तदुत राम् (३)। तस्मात् विष्णुरिति सूर्यम्सेव नामान्तर ध्रुयम् । अत एवाय मन्त्री महामुनियास्केनेवं व्याख्यान - "यत् 'पद' किञ्च , तत् ('विचक्रमे ) विक्रमते 'विष्णु'। ('वेधा') विधा ('निदधे ) निधत्ते 'पदम्। पृथिव्या मन्तरिक्ष दिवीति गाक पूणि, समारोहणे विष्णुपदे गयागिरमीत्योर्णयाम ('समूळम्') समूदम् 'यस्य' (विष्णो ), ('पासरे) प्यायने , अन्तरिक्ष पद म दृश्यते"-एति (निरु. १२२८)। मोऽय मेक एय विपण, थिय्या पाचक दाहक विहायक जाठर दाय-याइव गाईपन्याश्य नीय दक्षिपेत्यादिबडुविधाग्निरूपेणावतिष्ठते, यसरि विद्युपेण चाप्याकारयायुरूपेण वा , दिवि सूर्यरुपेगति । तवाग्य पार्थिव रूप सर्वाचिगोचरम् , युवं मोर मपि रूप मर्वविदितम्, माध्य मिक विद्य द्रूप न हि खिर दृष्य मम्ति। पन एवोला "मपन मेतमाथमिक ज्योतिरनिन्धदर्शनम्'- इनि निरु. ५१ ३१ . - ·कोस्य विषय,. १८० कथाया मपि, तादृयाना हि देवप्रियाणा मेताहोऽयें कास्ति चिवतेत्यलं प्रासनिकानल्पभाषणेनेति । तदेवंविधाना मधिदेवतार्ययुक्तानां मन्त्राणा माध्यामिकार्या- नाच बहना प्रायशो याज्यानुवाक्याशस्त्रस्तोत्रादौ व्यवहारो भवति, केवलाधियन्नार्थयुक्तानान्तु प्रायशः प्रैषादिकम्मव्यापारेविति विशेषः । येषाढ मन्वाणा ज्योतिष्टोमाद्यामुमिकादृष्टफलेषु न कय मप्युपयोगः , तादृगाना केपालि ऐहिकदृष्टफलकारीयांदि- यागादौ विनियोगा भवन्ति । इतोऽन्येऽपि सन्ति ये मन्त्राः, ते प्रध- यन्नपाठादौ विनियुज्यन्ते । एपा मेव केचिन्मन्ना औपनिपदा अपि भवन्तीति विवेकः । प्रयेषां मन्त्राणां यथा गद्यपद्यगीतिरचनामकारभेदादस्ति भृग्यजुस्मामेति विधात्वम् , तथैवास्ति च मन्चाधिगतक्रियापद- निवन्धनापि विधात्वम् । सदाइ याक'- "ताम्विविधा परोक्षकताः, प्रत्यनकता', प्राध्यामिकाच"-इत्यादि (निरु० ७. १. १.)। तथाच यास्तृत प्रथमपुरुपक्रिया. यूयन्ते, ता: परीक्षशताः; यास मध्यमपुरुपक्रियाः , ताः प्रत्यक्षताः; यासूतमपुरुषक्रिया', ता पाध्यामिकाः। इइ शुत मुक्पदं मन्द- परम् ; यजुरादिवपि तथा दर्थनात् । ऋग्यजप्सामलक्षणे स्त्रिविधरेव मन्त्रैर्यन सम्पायी भवति । तदु मापस्तपेन- "म (यतः ) विभिवेंदेर्विधीयते , ऋग्वेद- यजुर्वेदसामवेदैः" इति ( प. ३, ४.)। तत्र "ऋग्वेदयजुवें. दाभ्यां दर्षपूर्णमामी, यजुर्वेदेनाम्निहोत्रम् , सरग्निष्टोमः" - अति च (प० ५, ६, ७.) तमिहान्त । अभ्यग्निटोमादी "ऋग. वैदेन होता फरोति, सामयेदेनोहाता , यनुवैदेनाध्वर्यः भवः ऋच - ।

·१८८ ऐतरेयालोचनम् । गयशिरस मागच्छन्, कमात् सायं समारोहण मधिरोहन , राशी विष्णुपदे तिछन् , पुनरुदयात् माक् समारोहण मारोहतीनि प्रतीयते स्फुट मौर्णयाभागयः । तदव मन्चे सूर्यस्येष गुणा बर्षिता इतीदं विष्णुविद्यानं नाम सूर्यविनान मेव । सिरीयसंहिताया मप्येष मन्त्र एव मेव सूर्यघाचिविष्णु- विज्ञानपरत्वेन प्यारयातः । तद्यधा- स विगुस्सेधाऽमानं विन्ध- धत्त, पृथिव्यां यत्तीयम् , अन्तरिक्षे ततयम् , दिविधतीयम्" इत्यादि (२. ४. १२.६.) । वा-रामायणेऽपि १. २१. १८- “एकेन हि पदा करना पृथियों मो (विः) पसिष्टम । हितीयेनाप्ययं व्योम, घोरतीयेन, रापन !"-इति । पको धारापिककालमाहारम्यम । पहो यभपरप्यास्यामाया ध्ययनाध्यापनमाहारम्यम् । पहो पाताना पास्पितापमान मिय- तानुगत्यम ! यदव मर्वयाप निरमादिक मालोचयतापि सर्व वेदभाष्यकारेण मायणाचायण व्यायातो.वं मन्य:- "fare. सिविक्रमायतारधारी" इत्यादिनेति । पथदा यूयह एतत्- "पाची पचर पाम चीमन् यमिन् देवा अधि विणे मिदु । याव दकिगमा करिपति यह विस मे ममाम" -इलिश. मं.१.१९४.८1 किए ३ मांगाहमताधिमान्य "पग्निाचा मार्ग पिनायाय प दुफलाम । मंगापनायाय मन्नामि युगे युग" नि (म... युगना भPATH विनि, सिमेएर दिनानिमाविकामा

·कोस्य विषय:
क्रीत्वा मोमं रये निता प्राग्वंशाग्रे समानयेत् ।
आतिथ्या निवपेत् सोम मासन्या मुपसादयेत् ।
आतिथ्येटिरिडान्ता स्यात्, तानूतप्त मबद्यति ।
दीपा मवान्तरा मैति, प्रवर्योपपदोः कतिः ।
दिनवये तत् तं स्यात्, वेदिमध्यदिने भवेत् ।
पतिगत्पददीया प्रागवंशात् पूर्वतः खिता में
प्रात: प्रवग्यं मुद्दास्य, पचाटुतरवेदितः।
शकटे है इविद्यान, इविहानं च मण्डपम् ।
पयात्सदस्तस्य मध्ये निखातोटुग्यरी मिता ।
दक्षिणस्यानसोधस्ताद गर्तानुपरवान् खनेत् ।
विधाय फलकाभ्यां तानग्रे कुर्यान्मृदा खरम् ।
नियहिष्णागानग्नीपोमीयं पशु माचरेत् ।
प्रयु न्याचितपावाणि दर्यवत् सर्व माचरेत् ।
पाज्य प्रामादिते वेद्या मते यूपं समुष्ट्येत् ।
यूपस्योच्छ्यणादूर्व समापय्य पशु ततः।
वैसर्जनानि हुत्वामिं सोमं यावादि चानयेत् ।
इविहाने स्थापयित्वा रहीयाहमतीवरीः ।
प्रयुजगत् सोमपावाणि महारावे खरादिषु।
ग्रावस स्थापित सोम पनिया ध्वनितः पुरा।
स्थात् प्रातरनुवाकार्य मुपाकरण मादरान् ।
वमनीवर्यमा प्रामी प्रचारः स्याद दधिग्रहे ।
उपामदाभ्यो वा घ महाभिपय माचरेत् ।
ठपाश मन्तर्यामं पहुखा रिमं मादयेत् ।
२६

·तदाहाखलायन:- . २०० ऐतरेयालोचनम्। बमा" इति चोक्तं तत्र तेनैव ( १८, २०, २१, २२.) । तदेवावा- सलदानातम् - "ऋचैव होल मकुर्वन् , यजुपाध्वर्यवम् मानो. हीथम् (बीहावम्), यदेवैतत् त्रयै विद्यायै शुक्र वेन ब्रह्मत्व मकु- वन्" इति (५. ५. ७, ८.)। होचादयश्चैते चत्वारश्चत्वारो नियन्ते । "तस्यविजः , चत्वारस्ति पुरुषाः, तस्य तस्यो- तरे वयः । होता मैत्रावरुणो ऽच्छावाको ग्रावक्षुद , अध्वर्युः प्रति- प्रस्याता नेष्टोत्रेता, ब्रह्मा वादागास्याग्नीध्रः पोता, उड़ाता प्रस्तोता प्रतिहर्चा सुत्रधण्य ति" इति (थौ. सू० ४.१.३-८.)। ततोऽव ऋग्वेदीया द्वारी प्रधानतो होताच्छावाकमैवावरुण- ग्रायदित्येषां चतुणी होतॄणां कर्माणि शंमनादीन्यभिहितानि, प्रमगाद ब्रह्माखादीन्यपि । इतोऽयशिष्टान्येतदारण्यकतोऽवगम्यानि । ततोऽम्यवशिष्टानि त्वाखलायनसूत्रादितोऽवगन्तब्धानि भयन्ति । नापि सर्वेपा मेवेष्टिहोलमोमाना मेकाहिकाहीनमवाणां विषय इहवेकन मापी समानाताः; अपि पाश्चिदेवेति ॥ अथ यनान- क्रमादिबोधाय ऋतुसङ्घहोता अग्निष्टोमकारिकायेहोष्ट्रियन्ते-- "प्रथाग्निष्टोमसंस्थेन ज्योतिष्टोमेन यो यजेत् । स पूर्व मुखिजो हत्वा देवभूमि विनियन् । दीक्षणीयां निर्वपित मोऽपि पत्नीसंयाजमंम्पितिम् । क्वते प्राचीनशेय मंकारा वपनादयः । हुत्वा दीक्षाहुती:, कार्या दीक्षा सणाजिनादिभिः । दीधितो निय में ये हो भवेत् धीरव्रतादिभिः । शादगाई दीचिसोऽय भिषिवा ट्रय मानयेत्। मोमं चर्मण्यषस्याप्य वियमेत् मोमविश्यी। भयन्ता प्रायणीया साद, सन्नीयात् क्रयणीपदम् ।

·कोस्य विषय दाता देविका निर्व पेट् देवसुवासापि यजुष्यय । उपोप्य वेदि माग्नेय मिट्याग्निटोमसस्थितिः ।" इति । एव मैव देवस्खाम्यादिकताग्निष्टोमपदत्यादी मायणाचार्यक्षत यातन्वसुधानिध्यादौ च पालोच्यम् ; अच्छावावीयप्रयोगादिपु च बहालोय मम्ति , ममम्पादिते मट्टीकिते चैरेयवाणपरिशेपे वालखिल्यप्रयोगस्य दर्शनेन होटप्रयोगरीतिय विज्ञातव्या ; बीधा यनसूवादिभ्यद्याध्वर्य वादिप्रयोगमानं च सुसम्पाद्य मिति । एतहि ऋग्वेदस्य हे एव प्राधणे नभ्येते,- इद मैतरेयका मैक मपरस्तु कौषीतकं नामेति । तत्र कौपीतके प्रथम मेय दर्शपूर्णमासेष्टिरारब्धा ; ततोऽग्निहोत्रादिकं प्रकीर्णकञ्च किञ्चिद विधायैव क्रमेण वैमृधेटिः , बस्त्ययनेष्टि., पथिकदिष्टिः, यपेष्टि' , कादष्टि. , सावसेनीष्टि., गौनकेष्टि , पमिठेष्टि', शाकेटि', मुन्ययनेरिः, तुरायष्टि., प्राग्रयणेष्टि , पसन्तेष्टिः , द्रोहियष्टिः, चातुर्मासेटययतम् , पिरष्टियेति दर्षपूर्ण- मासाभ्या सहलनया एकविशतियांगा पानाता । तत. पुनरपि किधिदानुपाहिक मोय दीवणीयेष्टि विधायाग्निष्टोमकाण्डस्य प्रय चनारम्भ. फतः। ततः “मोमिनेष्ट्या सीवामण्या यजेत"-इत्यादि विधाय पोडण्यादिन्योतिष्टोममस्यादीना मपि विधान मायातम् । तदस्मिन् वामपे ऐतरेयानानाताना मायनेकयागाना गस्तयाध्या- विध्यादिकं दृशते, दृश्यते पैतरेयोलाना मध्यनेकप्रयोगाना ममा- गत उलेखः। तदेतयोरडानिभाव एवोपगन्नु युज्यते । प्रथावतम्यके प्राचीनमाणकारीणा कचित् काचित्रामो कृति , कचित् क्वचिदनोइति', कचित् चित् मनामयचनोहतिय हपते। तद्यथा-- "पूगे पौर्ण मामी मुशवसै दिति पयम् , +

·ऐतरेयालोचनम।
.
अर्धन्द्रयायव पावैगुहीला सादयेत् खरे ।
यो मेधावरुणम्त तु श्रीणाति पयसा ग्रहम् ।
शक शृगी हिरथेन, गृती मन्थी त मनुभि ।
गृहीत्वाग्रयण रसात्यतिमायाभिधान् ग्रहान् ।
गृहीत्वीक प्य ध्रुवो ग्राम पवमानग्रहालय ।
पूतभेद द्रोणकलशो ऽपराधवनीयक ।
ते बहिष्यवमानाय प्रचरन्त्यत्र पञ्च ते ।
गृहीत्वाखिन माग्नेय पणो कुर्यादुपाशतिम् ।
सवनीयपुरोडाथरिला होन्द्रवायवम् ।
हुत्या यह इयोमै पावरुणाखिनयोईती।
शुक्रमन्यादिकान् हुत्वा चमसामपि जुहति ।
सरक्ष्य ग्रहैन्द्राग्नसोमप्रतिगरास्तत ।
प्राध्यस्तोवेभ्य जड हि प्रातस्मवनस स्थिति ॥
माध्यन्दिने त सवने पुरोडाग पगोभवेत् ।
ग्रहो मरुत्वतीय स्यात पवमानेन सस्तुति ।
दधिधर्म हुते दद्यात् दक्षिणास्ते यथायथम ।
मरुत्वतीयासान् हुत्वा माहेन्द्रेण समाध्यत ।
वतीयसवनारम्भ धादित्ययह माचरेत।
थामवेण स्तुवीताथ पडङ्ग प्रचरत्ययम् ।
सावित्रवेशदेवाख्यो यही, सौम्यचरस्तथा।
पानीवतग्रहादूर्द्ध यज्ञायनीयसस्तव ।
प्राग्निमारुतशस्त स्याद ग्रहीयाहारियोजनम् ।
समाधे मवने पश्चात् कुर्यादवभृथ तत ।
कुर्यादुदयनेष्टि मनुबन्ध्या यजेत गाम् ।

·किम प्रयोजन मतस्य । २०५ , सर्वदा विद्यमानत्वात् मालोक्य सामीप्य वप्रार्थिते अपि स्त एस सर्वव सर्वेपा ममाक मिति किं तयोः प्रार्थनया । सारूप्यवादस्तू- सत्तालाप: डाधणो रूपाभावात्, असहयत्वप्रसङ्गाति । एवं निरुतपरिशिष्टशेपे च यदुक्तं "सारिष्टम्”-इत्यादि , तनं महामाप्यतोऽप्यर्वाचीन मिति मिहान्तित मैव निरुता लोचनस्य पठे । तत्वतस्वेतस्य वामणस्य खगसाधनयागविध्यु पदेगा एवाभिधेया इत्यन: स्वर्ग एव प्रयोजन मिति ब्रूमः ; अस्माक स्वर्गफलसाधन- येवैतद ब्राह्मणं प्रवृत्त मिति यावत् । तदाह जैमिनि- “स स्वर्ग: स्यात् सर्वान् प्रत्यविगिष्टत्वात् , प्रत्ययाध"-इति ४.३.१५, १६ । सोऽसौ स्वर्ग. खलु लोकान्तर'। तयाहि- "परो वा अक्षा झोकात् खर्गो लोक "-इति { ६.४.४.), आदित्यायवेहा- सन्नङ्गिरसश्च तेऽग्रेग्निनाग्नि मयजन्त, ते स्वर्ग लोक मायन्"- इति (१.३.५.), "तं नयेन्तोऽब्रुवन् एतत् ते ब्राह्मण ! सहस्र मिति"-इति ( ५.२.८.) च। स हि लोकान्तरोमा- लोकाटूईतनः । तथाचानातम्- “अग्नेर्देवयोन्या भातुतिभ्यः माय हिरण्यशरीर ऊईः स्वर्गलोक मेष्यति" इति ( २. १. ३ , मुनः २. २. ४.)। तव यापी गन्तुं न शक्यते । तचाह- "मोऽपडतपासोई: वर्ग लोक नैति" इति (२. २. ११.)। अत एपेद मप्यानातम् (४. ३. ६.)- "म! वै लोको दूरोहणम्" इति। परलोकस्वीकाराभावै निन्दाथवणच गम्यते । तद्यथा- "किं ते कम्पन्ति कोकटेषु गावः"-इति ( ० सं० ३.५३.१४.) मन्तस्य व्यास्थाने 'प्रमगन्द' पदस्य "प्रमदको वा योऽय मेवास्ति न पर इति ने "-प्रत्याइ यासः (६. ६. ७.)। ।

·२०४ ऐतरेयालोचनम्। उत्तरा मिति कोपोतकम्" इति ७.३ १०। यूयते चेतत कोपीतक्यास्त तीयेऽध्याये। तब हि सपूर्वतनस्य पेगास्य मत विमहनाय तथा स्वनामान्वित शत तद्विधान कुपोतकेन, नदेव मत दय यथायथ मिहोइत मित्येव प्रतिभात्यस्माकम् । एवञ्च मथमन्ता वत् पेङ्गादिनाद्वाणान्येवेव ज्योतिष्टोमसस्याग्निष्टोमादयो यागा विशिता , तहिधिशेषाम्सत कुषोतवादिभि मोता , तच्छेय विधयोप्येतस्यैतरेयस्य विषया इति सिद्धम् ॥ (८) अथ क्रमप्राप्त मिदानी मिद मपि विचार्य मस्ति , किमु प्रयोजन मतस्येति । सम्मति लोके मोक्षस्यैकस्य परमपुरुषार्थत्वेन खीकाराव , तदवाप्तिरेवास्य फल मन्येत, यदि नाम येदे तस्य सीक्षति यूथत ? न हि सहितास झापि तादृशशब्दोऽपि यूयते , अपुनराशक्तिमतन्तु माहाशेपु गम्यते सत्यम, पर न तव पौराणिक मोक्षपर मिति च नासत्त्वम्। अस्ति पुराणेषु धाचित् चतुर्विधस्य साचित् पञ्चविधस्य च मोक्षस्योलेख । तद्यथा भागवते- "साष्टिसारूप्यसालोक्यसामीप्य काव मयुत । दीयमान न ग्राहन्ति विना मत्सेवन लना"-इति । अम्मिन् झोके सार्टीति बौदशामप्रमिह निर्वाणम्। तत्तु मिन्यस्यात्मनो नैव सम्भाव्य मस्ति , न च सुखाभिलाविणा मामाक प्रार्थमायोग्यम , नापि वैदयोधित मित्यनदेयम् । एवत्त्व मपि तधेय । भर्यव्यापिनोऽस्य परमेशरस्य सर्वलोके सर्वसमीपेच ·किमु प्रयोलन मतस्य ? मादित्यतोऽप्यतिदूरस्थत्वेनेवाइनि सूर्य रश्माभिभूतत्वात् न दर्शन मस्ति । तदुक्तं निको- “पादत्ते भास ज्योतिपाम्" इति (२. ४. १.)। एवञ्चान्तरिक्षशब्दस्याकाशपर्यायत्वे स्वीकृतेऽपि 'भुव रित्यन्तरिक्षम् (शत. बा. २. १, ४. ११.)"-इत्येवमादौ, "वायुर्वेन्द्रो दान्तरिक्षस्थान (निरु. ७.२.१.)"-इत्यादी च एतन्नगवाम्बध्येवान्तरिक्ष बोध्यम् । एव "स्वरिति दिव (गत. ब्रा० २ १. ४. ११.)"-इत्येव मादी, "सूर्यो ा स्थान "-इत्यादी (निरु. ७. २.१.) च एतज्जगसम्बन्ध्ये व द्यौर्योध्येति । तदेतेन लोकमयस्वरूपनिर्णयेनेव नियोत स्वरिति । स्वरिति पद स्वर्गाभिधान प्रसिद्धम् , सूपर्यायश्च स एवं अत एव निघण्टी स्वरिति पद सूर्या लोकयो माधारगनामसु पठितम् (निघ• १. ४. १.), निरातावपि तथैव व्याख्यातम्- "स्वरादित्यो भवति , म अरण , सु ईरण , स्वृतो भास ज्योतिषा, स्वृतो भामेति वा"-इति (२. ४, २.)। अवापरच श्रूयते- “स्वर्गों वै लोको बनस्य विष्टप , स्वर्ग मेव तलोक यजमानं गमयति" इति (४. १.४.)। तद बनस्य विष्टप मपि सूर्यलोक एव । तथा ड्मन्च एप ८.६८ 0- "उद्यद बनस्य विष्टम ग्रह मिन्द्रय गन्वहि । मध्व पीत्वा सचेवहि वि. सप्त सख्यु पदे" इति । द्युलोक एव देवलोक , देवाना रश्मीना प्रधानतस्तत्र निक तनात् । अत एव निघरटो यु स्थानदेवतास 'देवा'-इति पद पठि तम्-- (५६ २६.), व्याख्यात मपि तया तनिगमप्रदर्शनादिभि यस्केिन । तदेव द्युलोको देवलोको स्वनीक इमान्यभिवार्थानि पदानि। तदिद मप्यानात मुभयविधऽपि यजु समानाये- ·किमु प्रयोजन मतस्य? . मनुष्यलोकः, त्यम् प्राप्नुवन्ति, त मभिगम्य च तदीयज्योतिरुपलभ्य मनोमात्र- महायाः पुरापास्त मेव ब्रह्मलोक मनुभवन्तीति तदर्थः । अत एव सुव्यक्त मानात मिहापि- "श्रो मिति स्वर्गों लोक मित्यसो योऽसौ सपति (५.५. ७.)"-इति । तदित्य मिदं निष्प नम्- स्वर्गों लोक. खलु नभ्यो लोक- नयेभ्योऽतिरिक्तः , अपि त्वरसाद भूलोकात् पर इत्येव । अत एव यूयते- “यो वाव लोकाः पिलोको देवलोक इति"-इत्यादि शत. प्रा. १४. ४. ३. ११ । मन्त्र वयो वाव लोका इति यूयते शेवावधारणम् । एव मन्यम्चात-- "धिवीलोक मेव पुरोऽनुवाक्यया जयति , अन्तरिक्षलोकं याज्यया, घोर्लोकं शस्यया"- इति श० वा० ६. १.६ । अन्यत्र च - "दक्षिणत उपसृजति , पिलोक मेव तेन जयति ; प्राची मावर्तयति, देवलोक मेव तेन जयति ; उदीची माहत्य दोग्धि मनुष्यलोक मेव तेन जयति" इति ते. मा २. १. ८१। यद्यास युतिषूपात्तः य य पिटलोकः, स वन्तरिक्षलोकस्यो- पलचकः; अन्तरिक्षस्थ एव हि पिटलोकः : पिळलोकमात्र- चावामान त्यस्थान न मर्व मेवान्तरिक्ष मिति । तदप्यामनन्या- चर्षणिकाः स्वहितायाम् ( १८. ४. ७३.)--"अभिप्रेहि मध्यतो माप हास्याः पितृणां लोकं प्रथमा यो थन"-इति । अपरञ्चान्यपानातम्- "अध इव हि पिढलोकः" इति (श. मा० १४. ६. १. १०)। धुलोकस्याधस्तार पिढलोक इत्येव तमा- यः। पुण्यलोकगदेनाप्यन्तरितस्थस्य पिलोकस्य ग्रहण गम्यते । नाया--"तस्मादाहुः पुण्य लोक इयान् इति"-इति का ना० ३, ६. २.१५ । ताण्ड्यमहानाधणेऽपि (१२.११, १२.) दृष्टव्य मिदम् ।

·२०८ ऐतरेयालोचनम् । "पृथिव्या अह मुदन्तरिक्ष मारह मन्तरिचा दिव मारुहम् । दिवो नाकस्य पृष्ठात् स्वयोतिरगा महम् ॥ स्वयंन्तो नापेक्षन्त या या रोहन्ति रोदसी। यन्न ये विश्वतो धारए सुविदाएसो वितेनिरे" -इति वा० सं० १७.६७, ६८; ० सं० ४. ६. ५. ३, ४ । विनियुक्तावेतो मन्यो शतपयनाशकारे। (८, २, ३. २६, २७.), व्याख्यातो व तैत्तिरीयसाहितिकवाणेऽपि (५. ४.७)। सोऽसौ द्यु लोक एव प्रात. परनोकः। अतएव मानातं शत- पथे-"तस्य वा एतस्य पुरुषस्य है एव स्याने भवत इदश परलोक स्थानञ्च, सन्ध्य' ढतीयं स्वप्नस्थानम्, सम्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिउभे स्थाने पश्यतीदव परलोक्षस्थानच"-इति १५.७.१.८ । परमलोकोऽप्यसावेष । तथाहि-“स परम' लोक मज- यदुपानिनो' प्रियं धाम गति"-ति (ऐ• ना० १ ४. ४.)। अजिनोः मिथं धाम नून द्युलोक एव ; तयोर्ष स्थे पु, परिगणनाग (निध० ५ ६.१.), "प्रयाता दास्थाना देवतास्तामा मगिनी प्रथमागामिनी भवत "-इत्यादिनसताच (१२, १.१.)। यमतताकाप्यमानेय । तथा शायर्षणिका समामनन्ति-- "सूर्यम्य भाग अमनस्य लो"- इति ८...।। वानोकोऽप्यमावेध। अन एयो निपरिशिष्ट जीवाना मूईगतिधाग्याने --- "देवलोकात् प्रादित्यम् , पादियाद वैद्य. तम् , वैद्युतान्मानमम् , मानमः पुरुषो भूबा मझलोक मभि मभवति"- इति (निरा. १४.८)। गतपपि भूयत यता माय एव मेय (१४.८.१.१८.)। अव वैद्युतगटो ज्योति पर, । तथा च देवनीकं गुयानं मूर्यमण्डनं या अभिगम्य पादि - ·किमु प्रयोजन मैतस्य । २११ - प्याणा मपराहू. पितृणाम् , तस्मादपराहू ददाति" इत्यादि (श. मा. २. ४. २.०.)। मनुसंहितायाञ्च ( १. ६. ३.)- "पिव रावाइनी मास: प्रविभागस्तु पक्षयोः । कर्मचेष्टास्वहः कृपणः शलः स्वप्नाय शर्वरी"-इति । "माननामेम यो मासः पक्षहयसमन्वितः । पितृणां तदहोरात्र मिति कालविदो विदुः ।। कृष्णपक्षस्वहस्तेपा शुक्लपचा शर्वरी । करायचे त्वह.याई पितृणा वर्तते नृप।" इति च ह० ० ८ । न्योति.शास्त्रेऽप्युक्त मेव मेव । तथा च सि.शि.- "विधूईभारी पितरो वसन्तः स्वाध: सुधानिधि मामनन्ति । पश्यन्ति तेऽक निजमस्तको दरों यतोऽस्माद ादलं तदेषाम् । भाहन्तिरखान विधोरध,स्य तमानिशीय खलु पौर्णमास्याम् । क्वषो रवि: पक्षदलेऽभ्युदेति शक्लोऽस्त मेत्यर्धत एव मिहम्”-इति॥ चन्द्रलोक एव पिळलोक इति पचे त्वत विधूईमागे इति विधु'ठे बोध्यम् , यथा वयं भूभाग- भूपृठे वसाम, नत रखनिजहिरवादिवद् भूगमें इत्यभिप्रायः । नन्वेव मनतिप्राचीनपुराणेतिहासज्योतिपादीन्यनार्षशास्त्रायपि किम्पमापानि १ वेदाविरुदानि तान्यपि स्वतीयकराणि चेत् स्युः प्रमाणानीत्येवाव ब्रूमः । अत एवोक मनुना ( ३. १२.)-- "वस्य र प्रिय मात्मन"-इति, मीमांसाधिकरणमालायाच्च “तेन वान्त- रिते नेपा प्रामाण्यं विपकच्छ्रत."-इत्येवोत्तम् । एव मपि यत् यूयते न्यत्र "पिटलोकाचन्द्रम्" इति (प्र. वा. १४.८१, १०.), पिटनोकचन्द्रलोकयोरे कत्लपचे तदेतत् कयं सङ्गछते ! इति, मत बूम:- "पिढलोकात् पिढनोक मन्तरिघं चन्द्रमण्डनं वा ·ऐतरेयालोचनम् । , "कर्भगा पिटलोकः" इति (श० वा० १४. ४. ३.२४.) श्रुतस्तत्रेय हि पुण्यात्मनां गमनं भवतीति पिटलेोक एव स्यात् पुण्यलोकः । थूयने हि छान्दोग्ययाह्मणे- “क्यो धम्मस्कन्धाः ,- यज्ञोऽध्ययन दान मिति प्रथम , तप एव द्वितीयः, ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासः वतीयः । .--. । सर्व एते पुण्खलाका भवन्ति; ब्रह्मसंस्थोऽमतल मेति" इति (४. २३. १.)। तदेतत्वविधपुण्यानुष्ठातृणां पुण्य- लोकापरपर्याये पिटलेाके स्थानं भवति, ये तु ब्रह्माजास्ते खस्तत्व- लाभाय पूर्वनिर्दिष्ट ममृतलोकं यान्तीति तदभिप्रायः । सोऽन्तरिक्षस्थः पिटलाको नूनं सोमलोकः , स एव चन्द्र- नोकः। तयाहि- "स सोमलोकं, मोमलोके विभूति मतभूय पुनरावर्तते"-इति प्र. उ० ५.४ । यः मोम., स एव चन्द्रमाः। तथाहि अथ. स. ११.६, ७- "सोमो मा देवो मुञ्चतु य माहुचन्द्रमा प्रति" इति । अपि गतपर्ध-"पिठनोकानीवनीक मभ्यायन्ति ; प्रथोऽग्निः पयोऽनियोढा , म एतानतिवदति"-इति (१३.८.४.६.)। तदेवं पिबलोकारशोमलोकाचोभयत. पुनरावर्तनतिमाम्यात् उभयोरभिनव मुव्यक्तम् । अथवा चन्द्रलोकात फिघिदुः स्थितः पिटलोकः ; तत एव "प्रयन पितरः प्राचीनावीतिनः सप्यं अान्दा- योपासीदंतानबीन, मासि मासि वोशनं स्वधा यो ममो. गयो नयन्द्रमा बो ज्योतिरिति"-इति (२. ४. २. २.) शत. पयवतिः। अत एव चन्द्रममः कृशतपशवय पितॄणा महो- रावाविति मिहान्सितम्। तयायामात गतपये- "यदेपः (चन्द्रः) न पुरस्ताव पवाद दोभ्यो (पिगृभ्यः ) ददाति ; म पा पपरा ददाति। पूर्णतो वे देवाना मध्यन्दिनो मठ ·किमु प्रयोजन मतस्य २१२ 'घरतस्य सदनात्' मेघनिर्माणायाहृतजलसञ्चयप्रदेशात् अन्तरि- तं लोक प्राप्येवेति यावत्। वामणे खिह युशन्द उर्दो- पलक्षकः । तथाच 'दिवि मूत्वा वर्षति' नहुँ आकष्टो भूत्वा वर्ष- तीति तदर्थः । ययवा इहापि पूर्ववद्यास्य य: 'दिवि भूत्वा' द्युलो- वाम्प्रत्याक्तरः सनिति यावत् । तदेवं पिटवाचकपर्जन्यस्यान्त- रिक्षस्यत्वारा मवस्यैवान्तरिक्षम्य पिलोकत्वम् । सोऽयमन्त रिक्षलीको द्यु लोकादधस्थोऽप्येतान्मनुष्यलोकादुई स्थ स्ततो मध्यलोक एव। एतमानायते- "अन्तरिक्षलोक उ अस्मानोकादनन्तहित."-इति (० वा. ७. १. २. २३.)। यस्मिथ लोके प्रतिष्ठितः पिढलोकः, सोऽन्तरिचलोक एवेन्द्र- लोक , तवैव मेघदारकवायोरिन्द्रस्य संस्थितेः। तच्छुतम्-“इन्द्र- लोको हैप." इति (१० ग्रा०८.५. ३. ८.)। वायुलोकोऽपि स एव ; यायोरन्तरिक्षचारित्व तु लोकेषु प्रसि- पम् , “वायुरन्तरिक्षस्थ."-इत्यादिनेमादिभ्ययावगम्यते , ५ यते वैवं साझायन बामणेपि (२०. एतदेवान्तरिक्षं सन्थ्य मिति स्वप्नस्थान मिति च श्रुतम् - "तस्य वा एतस्य पुरुपस्य है एवं स्थाने भवत इद च परलोक- स्थानञ्च , मन्ध्यं वतीयं स्वप्नस्थानम् , तस्मिन् सन्ध्ये स्थान तिष्ठ- बुभे स्थान पश्यतीदच परलोकस्थानञ्च"-इति श० वा० १४. ०.१.८। एवञ्च जीवनोकादम्मात् प्रेतानां परलोकजिगमिपूणा मिदान्तरिक्षलोके किञ्चित्काल समावस्यान सूचितम् ; ये पिट- लोक याप्तन्य, नेपा मिह वप्रावस्थान न भवतीति च। अवास्य भूलोकात्य वित्व मध्यवगम्यते मन्त्रवर्गात । तथा ० म०.१०४.११- .. ।

·२१२ ऐतरेयालोचनम् । , अभिगम्य 'चन्द्रम्' प्राप्नुयन्तीति तदर्य ; अन्यया २१० पृ० प्रद शितायवणिकाअतिविरोध' स्यादनिवार्य एयेति। तस्मादेत रमाञ्चोपपद्यतेऽस्य चन्द्रलोको पृउस्थपित्तोकस्यान्तरिक्षस्थत्वेनान्त- रिक्षवारितापीति। अस्ति चाशान्तरिक्षवाचित्वेऽपरमयि प्रमाणम् । तदेता-- "पिता दुहितुर्गम भाधात् (ऋ० सं० १. १६४, ३३. )"-दूति मन्त्राशय्याग्यानकाले बाखाचार्य प्राइ- "पिता दुहितुर्गर्भ दधाति, पर्जन्य पुथिया"-इति (निरु० ४. ३ ५ )। पर्जन्य शब्दनिरुक्तिश्चैव कता- “पर्जन्यस्तृपेराद्यन्तविपरीतस्य, तर्पयिता जन्य , परो जेता वा , जनयिता वा, माजयिता वा रसाना मिति" -इति (१०.१.१०), वध्या इति तच्छेप । तटूसार्जनन्तु भवति रश्मिमि । तथाचानातं दृष्टिविज्ञानसूतो ऋ० स० १.१६४. ४०- "सणु नियान हरय सुपर्णा अपो वसामा दिव मुत्पतन्ति । त आ वस्त्रन्सदनातस्य आदिद तेन पृथिवी व्युद्यते"-इति । "" (नियान') निरयण , धादित्यस्य 'हरय सुपर्णा' प्रादित्यरश्मय । 'ने यदा ('श्रा ववन्') अमुतोऽर्वाश्च पर्यावर्तन्ते ('सदनात्') सरस्थानात् ( 'ऋतस्य', उदकस्य 'आदित्' अनन्तर मेव 'हतेन' उदोन 'पृथिवी च्युचते' । "त मित्युदकनाम , जिवत् सिञ्चतिकर्मश"-:ति (७.० १.) पास्य यास्कशत व्या स्थानम् । ब्राह्मणेऽप्येव मेव । "अग्नि इतो दृष्टि समीरयति धामच्छटु दिवि मुस्खा वर्मति, मरुत सृष्टा हट नयन्ति यदासापादियोऽग्नि रश्मिभि पर्या वर्तमेय वर्षति'-इति (निर० ० ७.१)। मन्त्र दिवम्' शुलोक प्रति 'उत्पन्ति उडीना भवन्ति, तावदरगमनात् पूर्व मेव रात्रि A तद्यथा- .

·किमु प्रयोजन मतस्य । २१५ "दक्षिणोत्तरतो येवं पाती राहुः स्वरंहसा । विक्षिपत्येप विक्षेपं चन्द्रादीना मपक्रमात्" इति । "पातस्थानाधिष्ठात्री देवता राहुर्जीवविशेषः" इत्यादि यहा- ख्यात मिइ रगनाथेन, तत्तु नूनं वेदविदुषां हास्यकर मेव । दृश्यतेऽपि मनुष्यमुण्डसदृश्येव राहुप्रतिमा निर्मायते पौराणिक- राधुनिकज्योतिपिकथ; इतोऽप्येतस्य मानुपनिलयत्वं सूयते । सदित्य सूर्यस्याधस्थी बुध एव प्रथमो भूलोकः, तदधस्थः शक्र. खत द्वितीयो भूलोकः, तदधस्थिता इयं पृथिव्येव बतीया भूस्वरूपा ; इमा एव तिम्रः पृथिव्य स्वयो भूलोकाः। त एव यूरोपीयज्योति- पिरपीमे Terrestrial planets = पार्थिवग्रहा उच्यन्ते । एतेपा लोकानां येऽन्तरालप्रदेशाम्तेषां समुदिताना गेकरूपाया मेकं नामान्तरित मिति 1 तदस्यान्तरितस्याप्यस्ति वित्वथवणम् , अस्ति घात एव दिवस्तित्वतिय । तद्यथा धेकसिवेव मन्ने लोक- वयाचा प्रत्ये कस्य वित्व मानायते (ऋ. सं. ४. ५३.५.)- "निरन्तरिषं सयिता महिलना , वी रजामि परिभूस्त्रीणि रोचना। निस्रो दिवः पृथिवीस्तिस्र इन्वति, विभितरमि नो रपति मना"-इति। तदत्र युतं सर्ववित्वं पृथिवी विवनिबन्धन मेवेति प्रतीयते स्फुटम् । पर्थस्वम्य मन्त्रम्य निगदमिद एवेति । पद मपि श्रूयते पृयिश्या: । तया • सं० १०.०.३५- "कभी दाधार द्यायायियी तमे इमे कमी दाधारीवन्तरिक्षम् । म्फामो दाधार प्रदिगः पड़ी: कम्म इदं विन्द भुवन माविवेश"-रमि।

·ऐतरेयालोचनम् । "परः मी अम्नु तन्वाश्तना च तिसः पृथिवीरधो अनुविभाः । प्रति शुष्यतु यशो अस्य देवा यो नो दिवा दिप्ससि यय नलम्" -इति । 'य' 'न.' अस्मभ्यं 'दिवा' दिनं दिसति' करोति, 'य' 'नक्तं च' दिमति ; 'म:' सूर्यो देवः, 'तन्वा' स्वथरीरेण, "पर.' शु स्थ' 'वस्तु' अस्ति, 'च' अयि 'तना' खममाधिस्त त्या 'पध.' स्थिताः 'तिस्रः पृथिवीः', ता एव 'विश्वा.' मा भूनोका. पासाय 'अनु' अस्ति । 'पश्य' देवस्य 'यए.' फीति 'देवा.' समय एष 'प्रति प्यतु' प्रतिक्षणं गोपयन्ति, तम्मिभिरेवेदं सर्व सम्पद्यत ধুনি নবম যুব সীনি মাধ,। सूर्याध:स्थिताम्तायेमा पृयिष्यो नूनं फ्रमादधोधारिखताः बुध एकराय । मवेयं पृथिव्येव रायते। पर एतदानास गक मंदितायाम् ५. ४०.८-यं वे सूर्ग पांमुम्तममाविध्यदासर । प्रत्रयम्त मन्धविन्दव धान्ये पगायन्" इति । पिरीया अपि ममामनम्ति- "मुभांगुराणामाममा विध्यत्" इति (२.१.२. ५.)। "सुदर्भानुनिति पापुरम्य कस्य नियामधेयम् (पमान मिदम् )। गंनोधगता हुद नीति सुधर्मानु। मप पयिष्या गपं कृत्वा (धव देवानाम मूलजम् ) रुपयर्ण: । घियाय र पपपत्र मीर बनं : इन्दोगाय "या हा तदव-त्यकारणभूताया प्रिया, सारपस मामनम्ति (६...)। मम पुजाप, म पामुर. (पमा म विमति पर प्राणी, परदाय मिनि पारः, मागायो भृलोक ) अशीयम तममा (नमोग মা) ঃ মাঘ ম হন"-সি নয় का पोल गामिन- भाषम्।

·किम प्रयोजन मतस्य ? . प्राणिनः सन्तीति च गम्यते। एभ्यः पड्भ्य एव भूलोकेभ्यः काई मादित्यस्तपति । एकस्यास्यैद सूर्यस्य रश्मिभिः पडेवेमे पाबद्धाः , भ्रमणशीलाः , प्रकाशमानाः, सृष्टिस्थितिमलयहेतुधायुविध दृष्या- दिवन्तयेत्यपि । चन्द्रः पृथिव्या उपग्रह इति पृथिवीग्रहणेनैव तड्डा- हणं सिध्यति ; खस्रोपग्रहसहिताना मेव शनैश्चरादिराजन्ताना ग्रहाणा मिह पृथिवीत्वेन परिगणन मिष्ट मिल्वेवास्या:पृथिव्या उप. अहस्येतस्य चन्द्रमसो न हातं पृथग् ग्रहण मिति समत्येतव्य मेव । एषां तु सर्वेषा भनिगुरुकुजसूर्यबुधकराहणा सताना स्वर्ग- खेन स्तुतिरपि यूयते यानणेषु । तद्यथा-- "रोहति सप्त स्वगा- झोकान् य एवं वेद"-इति (ऐ० प्रा० ५.२.५.), "सप्त वै देवलोकाः" इति च (ऐ० प्रा० ४, २. ३.)। सर्व मैतदेषूप- पद्यते 'देवाना' रश्मिना सर्ववेव विद्यमानवादिति । यद्यप्येषु सप्तम सूर्यस्त्वेकः स्थिर इति युतित एव प्रतिपादित पुरस्तात् (१०८४०), तथाप्यस्य सर्वग्रहोपग्रहसमन्वितस्य सौरजग- मण्डलाधिपस्थापि ध्रुवाद्याकर्षणबलेन भ्रमणं सम्भाव्यते ; साम- वेटे “धौनौतस्था मसावादित्य ईयते'-इत्यादिश्रवणात् (धार. गा० ६. २. २१.) । मदीयत्रयोटीकायां नव्याख्यानञ्च द्रष्टव्यम् । वस्तुतः सौरजगन्मण्डल स्थिताना मम्मदादीना दृष्या सूर्यस्य गति- राहित्येऽपि सौरजगन्मण्डलस्य न तथाव मिति सर्वसिद्धान्तः । अतः सर्वतोऽधिक विस्तृता भवत्यस्य कक्षा (ममणमार्गः ), तत्ये न्यूमा रामेश्वरम्य, ततो न्यूना जीवस्य, ततो न्यूना मङ्गशस्य, ततो न्यूना राहोः (प्रथिव्याः ), नतो न्यूना शुक्रस्य, बुधस्य तु ततोऽपि न्यूनेति । अत इद थूयते– “परो वरीयानो वा इमे लोका अर्वागहीयामः" इति (ए.बा. १, ४, ८.)॥

·२१६
ऐतरेयालोचनम् ।
1
अासु पस्वींषु सूर्यस्याध स्थितास्तिस्रस्तिस्रस्त परिठा । अत एवं
पूर्वप्रदर्शितमन्ले श्रुतम् "तिस पृधियोरधो धनु विता"-इति ।
श्रूयते च तत्रान्यत्र १०. १४ १६-
"त्रिकद्रुकेभि पति पडुरिक मिद इत् ।
विष्टुम् गाययो छन्दासि मर्वाता यम पाहिला."-इति ।
विटुविति गायत्रीति चेह लुप्तापमान पदश्यम्। 'चिष्टुप् यया
विभिबिष्टुब्नवर्ण पदेयुकेति व्यपदिष्टापि वस्तुतम्सिख , यथा
च विपदा 'गायत्री', उभ घेते मिलितास्तत्वा पद 'चन्दामि' ,
ता इस मा पपि 'पद' 'उथ्य' पृयिय विकटु भि ' विश
इति यावत् ( सूर्यम्योपर्यधय ) पतमि' पम्पकमा विभिला
भ्रमति । किन्भमतीया- 'n' महाफारम 'द पोरी
भमान दृश्यमानम् एकम्' पप पूर्यम्। प्रत पार मायक
'मर्श ता' पड़,व्यं 'यगे मर्यनियमनकारी सरथ यगमागक
মুন্সি ব্যাঘা, ঘনমিং, গলিগুৰি বলিয়া
धारले पमुमिन् सूर्य या 'चाहिता' पापिता गतीशि
गैष । पतएव मिस्तर- "सन्य देवा पादियण
बानोगदापातादविषयमा विभि वर्गक रयमा न्यु
गवन् ।.-.. पामोनिपातादविभयुम्न प.
मगोंक परनाद प्रत्यक्षमा। .-..
-. । नेय का एक पदया
हिममापति। म वा एप टप्लगमात् मसात् मृगार परि
पत । मय द ममिगत यदि पिर-इनि (६
রে যা অবাধা क्रमात दुपारपा frin
प्रतिपादिना, म तम्योपप ग ममापि महाग
गर्मपाका ममिति । पर बने भूना, मनात EPRE
TRI
-

·किम प्रयोजन मेवश्य! यूम:- एतादृशश्रुतिषु श्रतो द्यु गन्दो नून मन्तरिक्षलोकस्योपल. चकः । एतावतैवान्तरिक्षस्थस्य पर्जन्य खनिधूमस्यापि द्युलोका- ययणं नानुपपत्रम्- "तेन त्वावर्षयनग्न आहुत धूमस्ते केतु- रभवत् दिवि थितः" इति (ऋ० सं०५. ११.३.)। “दिवि सोमो अधिथितः" इत्यत्राप्येव मेवावगन्तव्य मस्ति ( ० सं० १०.८५. १.)। तत्वतस्तु “चन्द्रमा अन्तरा सुपर्णो धावते दिदि"-इति (वा० सं० ३३.८०.) इत्येवमादिश्रुतिभ्यः 'सुपर्णस्य' सूर्यस्य ा स्थ- त्वम् , तदध: 'अप्स' अन्तरिक्ष चन्द्रमसः स्थान मित्येव ध्रुवम् । प्रथाप्यस्य चन्द्रममोऽप्यवमवर्गव मुररीकार्यम् । अत एव "सहस्त्रानोने वा इतः स्वगों लोकः' इति (२.२. ७.) ऐतरेयतं मनते। आखीनं नामह मार्गस्य परिमाणम् ; एकस्मिन्नहनि यावन्त मध्वान मतिकामध्यवः ; तावानेवाध्वा आश्वीन इत्युच्यते । तया ह्यसूत्रयदाचार्यः पाणिनिः-- "यक स्वकाहागम."-इति (५. १. १८.) । यथा यान्तिक सार्दचियोजन- गमन सुकरं मनुष्याणाम् , तथैव पड्योजनगमन मखाना मिति लोकप्रमिहम् ; एवञ्चेतो भूलोकात् षट्सहस्रयोजनान्तरे वर्गस्थिति- रित्यभिप्रेत मेवाग्य अतिक्कत इति स्फुटम् ; स्वीकुर्वन्ति चासा- नीतिपिका अप्येव मितो दूरत्वं चन्द्रम.कक्षाया अति चन्द्र- महल मेवात्र स्वर्गवेनाभिप्रेत मिति च नास्फुटम् ॥ अथेहेव यत् श्रुतम्- "नर खा लोकाः" इति (४. ३. २.), तदेतत् शारीरनवप्राणाभिप्रायेणैव । एवं यदपि श्रुतम् “वय रम जादी एकविंगा लोकाः, एकविंशत्येवेसानोकान् रोहति, स्वर्ग एव लोक चतुप्पष्ठिसमेन प्रतितिष्ठति"- इति (ए. मा. १.१. ५.), तदेतच स्यात् विभिन्नामिशायमूनकम् । एवमादियुति- 1 ·२१८ ऐतरेयालोचनम् । 'चन्दकदा तु न सूर्यप्रक्रमणपरा, यि वेतरथिवीप्रमा परति नाब तस्या ग्रहण मिष्टम्। किन्तु चन्द्र पृष्ठस्य पिढनोक- वेन मोकारात् , पितॄणाश्च स्वभॊगाय तव गमन थवणाय तस्यापि स्वर्गव मन्यते ब्राह्मणकार । तथाहि- "तद ये ह वै तदिष्टापूत सत मित्युपासते। ते घान्द्रमस नेय लोक ममि जयनों"-इति प्र. उ० १.८ । शतपथे प्येवम् (१४.८.१ १८.), छान्दोग्य माछापेऽप्येव मेव (५ १..)। वेदान्तस्यपीद पर विचा रितम् ( ३. १. २२-२२.)। तदीयम्यायमालाया मपीई फाति चिदधिकरणान्यारचितानि | नवेक मिदम् ३.१.३- "चन्द्र याति न था पापी ? ते सर्वे-इतिवावरत । पचमाहुतिमाभाय भोगाभाषेऽपि यात्यमी । भोगार्य मेव गमन मातिर्थभिचारिणी। सर्यनि: मुलतिना , याम्ये पापिगति सुता"-रति । अपि सुक्षतिनां सूक्ष्मभोगपरिवप्तिनाभयोग्यपिशवाय द्रमोके विद्युष्टि जनानीपधितरनतागुस्मादीना नास्येव प्रयोग मिति नेपा मभाव एव । सम्मात् यूयन एतत् (फा० स० १.१९९.४१.)- "भूमि पर्जन्या जिन्वन्ति दिय जिवन्यग्नय' इति । तथाघ यथामशरीरच पाय पनपानीयार पत्यर्थ प्रया दोन प्रयोजन मम्ति, न मया तवत्यानाम् ; किया ससा- प्यस्ति रश्मिापामीनां प्रयोग मिति, नपा प्रभारी विवरा । "पमा गोरमन्वत" इति (११११.-निए.२.२.२, ५. ४.६) . तोता पम् । गनु नत्र 'दिवं विदालय'-युगम् , न पदमा पोयंग्या मिना मिह मा युपिपात नाशप्रय ·किमु प्रयोजन मेतस्थे । १२१ . । -इति मन्त्रभागस्य व्याख्यायां यास्क:- "उत्तर.= उहततरो भवति, अधरः अधो रः, अधः -- न धावतीति , फगति- प्रतिषिद्धा"-इति (२. ३.१.)। तस्मात् पृथिव्याय जो भागः स्वर्ग , सहिपरीतोऽध प्रदेशो नरक इति चाभवत् सिद्वान्तः । पृथिव्याः सर्वोत्र प्रदेश समरुः , सर्वाधःप्रदेश: कुमेरु रिति च सर्व- ज्योतिषशास्त्रप्रसिद्ध तस एव सुमेरो पुरखामनिलयत्वम् , तथा कुमेरोः पापामालयत्वं च वर्णित मनिकन । उत्तरदिडामवीज मपीद मेव। प्रथिव्यैया मदेव सूर्याभिमुखी- त्यस्याः पुरत सूर्यः सदैव राजते, तत इवैया दिक् पुर इत्युच्यते, प्राचीति च । सूर्याभिमुख बन्धमत्या अम्या पृथिव्याः पचाडाग पर पथिमा, पतीचीति च । अध्या. खलु यस्या दिशि शिरोव्यपदेश- भान सुमेरुपदेशो विद्यते, मा जीतमेति उत्तरा, उदीचौति च । यस्यान्तु पादतलभूत इति पातालव्यपदेशभाक् कुमेरुप्रदेश: , मेवाधोऽधरा, अवाची, दक्षिषेति च। तत्राधोमुवनरूप कुमेरु- प्रदेश ममुद्रोदकमार्यादीखराधीनप्रतिनियसाद बहुतैय बाडवा- नला प्रज्वनन्तीति तदवान्तरा दिक् आग्नेयोन्युयते । त एष वाड- वाग्नयः पापिना दमनाय दहनकुण्डान्याख्यायन्ते ; अत: स एवावत्यः यापलोकः । तव चारनेः प्राधान्य मिति स एवं प्रदेशी यमनोकः ॥ सोऽधो लोक एव मथमो यमलोकः , एप पृथिवी-देवो ऽग्नि- वात्र यमो नाम। तदिदं यूयते-- "पग्निर्वाव यमः प्रयं यमी" इति ते. सं० ३.३,९.३० प्रा०६.२.१.१.। "यं'-शब्देनाप पृथिवी गम्यते । एतायेव यमीयमाववलम्बर यमयमीसंवादरूपं यत् सूक्त माम्नास मार्याभ्यानाये (१०.१..}, तस्य सप्तम्येषा-

·२२०
ऐतरेयानोचनम।
सम्मत ।
घमनाना नामादिक वायचिन्तनपर विजि सचिवालय
हाय्यादिभि स्वय मेवोहनीयम् । “बहुभक्तिवादीनि हिवानणानि
भवन्ति" इति (७ ७ २.) नेरुत वा स्थान नेपा थरणम् ।
वस्तुत भूयलोक एवे को मुख्य वर्गों लीक सर्व मन्थमहिता
तस्मादामात एप मन्त्र सर्व वैदेनु-
"उद् वय तमसस्परि ज्योति पश्यन्त उत्तरन् ।
देव देवता सूर्य मगन्म ज्योतिरत्तमम्" इति कास० १.५०.१० ।
“उद् वय तमसपरि स्व पश्यन्त उत्तरम् ।
देव देववा सूर्य मगम ज्योतिरुत्तमम्" -इतिघा.स.२..२१ ।
उद पर तममम्परि पश्यन्तो प्योतिकतरम ।
देव देवता सूर्य मगन्म ज्योतिकतमम्" इति ते. म०५ १.०१॥
याम्। समसस्परी२। ज्योति पश्यन्त उरागरम् ।
व पश्यन्तउत्तरम्। देवन्देवनार२२३४रीम् ।
अगम ज्योतिरुतमारम्" इति मा. म. भारसाम ।
"उद बघ तममस्परि रोइन्तो नाक गुप्तरम् ।
देव देवया सूर्य मगाम ज्योतिरुत्तमम्" इति भय० म.०.५१०।
शाखाभदहेतु योन्यतमो वणित पाटमेधो नाम, विदर्शन
भूतभेद सम्पन्न चतुर्वेदीयपश्चगापावचन मिति वेद मानव्यम् ।
গমাবিনি সময় লাগিৰিৰ
यत्वेन गुतत्वात् अस्या पृथिया यसरी भाग मर्ग इति ध्यप
दिट । तच यूयते "उत्तरी या प्रमावस्यै"-इनि मला...
३ १४ । 'चमी' वर्ग, 'धम्य' पस्या थिया 'टारो इमि
सदयं । पच्या ति पता चतुर्थी (पा. २.१ ६.१ था.)।
आप च “म उत्तरमादधर ममुद्रम् (ऋ. म. १०,८८५)'

·किम प्रयोजन मेतस्य ?
प्रयतम वादनन्तरं पिटसूक्त मामातम् , तस्यैवादिसपा-
"उदीरता मवर उत्परासः
उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः ।
अस य ईयुरहका ऋतजा-
स्वे नोऽवन्तु पितरो इवेषु" इति ।
सूर्योऽपि यम उच्यते । अत एव दास्थानदेवतास्वपि पठित
यम इति पदम् ( ५. ६. १७.)। सूर्य परो निगमश्च यमशब्दस्य
प्रदर्मितोऽयं यास्केन (र० सं० १०. १३५.१.)- '
“यस्मिन् वृहे सुपलाशे देवैः सम्प्रिवते यमः ।
अना नो विश्पतिः पिता पुराए अनु वेनति"-इति ।
"मनाते यमो ररिमभिरादित्यः" इति च निरा. १२.३.१०।
अत एवाथसंहितायां धगादायिनां यमराज्ये यत् सर्वकामावाप्ति-
फल मामातम् , न तत् सूर्यलोकरूपप्रधानस्वर्गाहतेऽन्यतमे स्वर्ग
सम्भाव्यते । सथा घईचः ११.५.३५--
"सर्वान् कामान् यमराज्ये वशा प्रददुपे दुहे"-इति ।
अथ तदपराइंचे वयाप्रार्थनारोधकारिणां नरकगमनञ्चामातम्-
"अथाहुर्नारक लोकं निरुधानस्य याचिताम्" इति ।
यमलोकात् पापलोकेषु पतनच गुतम् अथ० सं० १२. ५. ६४-
“यथायाद यमसादनात् पापलोकान् परावतः" इति ।
लुमशाखीयमन्त्रोकः प्रदर्शियोऽत्र यास्केन ( १. ३.६.)-
"इविमिरेके खरितः सचन्ते
सुन्वन्त एके सबनेषु सोमान् ।
गचौर्मदन्त उत दक्षिणाभि-
नैज्जियायन्यो नरकं पताम"-इति ।

·२२२ ऐतरेयालोचनम् । “यमस्य मा यम्यं १ काम आग नसमाने योनी सह शेव्याय । जायेव पत्ये तन्वं रिरियां विचिद वहेव रथ्येव चना"-इति । अन्तरिक्षलोकस्तु द्वितीयो यमलोक' , अन्तरिचदेवो वायु रेवान यमो नाम। तथा शेष यमशब्द प्रामाती निधण्टी मध्यस्थानदेवतासु (५ ४. १०.)। व्याल्यातञ्चैतद यमपदम् "यमो यच्छयोति सत" इति यास्केन (१०. २. २.)। उदी- रता मिति पिटसूक्तगतमन्त्रस्य घ्याम्यानकाले व्यक्त मुतन- "माध्यमिको यम इत्याहु "-इति ( ११.२ ६.)। म एप यमो जनाना सदमनी वायुरेव । तथापि य. सं.१०.१४.१- "परेबियास प्रवती महीरनु बहुम्यः पन्या मनपस्सगानम् । वैवखतं सदमनं जनानां यम राजाभं इविपा दुषस्य" इति । "यो ममार प्रथमो माना य प्रेयाय प्रथमो लोक मेतम् । वैवखतं सद्गमनं जनाना यम राजानं विधा मययंत" -इति च पध. मं. १६.३.१३ विवम्यान मविता पादित्य. ; तत्पस्त एव वायुर्यातीहि यायो धन्वतत्त्वम्। समाई हैय- मयिस्तो शेष एता पर्न"- इति ( १ २.१.)। ययेऽत्याना मग्माकं राजा अग्निाम यम, सर्यवान्तरित्या वायुमिति , म एव यमो पियगरिन्युश्यते ।

·किमु प्रयोजन मेतस्थ। भानससरोवरप्रटेशादे , ततोऽप्युतरस्योत्तरकुरुप्रदेशस्य च सगे बच्चाहु पौराणिका': अय्यार्यावर्त पादतलरूपस्य घाग्नेय्या दिशि स्थितत्य , अत एव पातालस्य प्राग्ज्योतिषाध प्रदेशस्य नरकत्वम् , सम्पदेशाधिपतेनंरकराजत्वचेति । तदव रम पनामत एव तत्प्रदेशस्य रमणीयत्वेन खर्गतुल्यख नापितम् (महा. भी. प. १०८.६६), मानससरोवरादिप्रशसाकया विह पूर्व मेव वर्णिता (४१,६७, ६८४०), तथा "मुरुच नरकञ्चैव शास्ति यो यवनाधिप भगदत्तो मरकराट"-इत्यादिवचनात् (महा० स० प० १४ १५ ) प्राग- ज्योतिषप्रदेशस्य नरकत्वञ्च सुव्यक्तम् । अपि चापार्यावत्तें गङ्गादिनिम्नगाप्रवाहदर्शनाचावगम्यते गङ्गा प्रस्तादिदेशाना मुझैवम् , बापुत्महमादिम्यानाना मतिनी श्वञ्च , प्रायुराततिप्रकतिवतव्यवहारादिदर्शनतोऽपि प्रतीयते कुरु पाशालादीना देवत्व वानोत्तरवाहादीमा मतथात्व मिति । तत्वतस्तु यथास्या पृथिव्या मप्यन्तरिक्षालोकयो स्थितिरुप लभ्यते, यया चासमच्छरीरेष्वपि त्रिलोकाधिप त्रिदेवाना मग्निवाया दित्याना मस्ति विद्यमानतेति त्रिलोकीव मन्येषा वक्त युज्यते , एव भूमव स्वरिति त्रयाणा मेव लोकाना मोतिहेतुत्वात् वयाणा मेवास्ति स्वर्गव मपि, पर तवाप्यधममध्यमोसमभेदो नून मन्तव्य तथा च सूर्यमण्ड नान्तवलोक एवोत्तम स्वर्ग । एतदप्यानातम्- मवहारा देवाना पूरयोध्या । तस्या हिरण्यय कोश स्वर्गो ज्योतिपाहत । तमिन् हिरण्यये काशे बारे विपतिष्ठिते । तस्मिन् यद यक्ष मात्मन्वन् तद वे ब्रह्मविदो विदु -इति प्रथ० स० १०.२३३, ३२॥ "अष्टचक्रा " ·ऐतरेयालोचनम् । 'एके' मानिनः 'हविभिः' अग्नौ हविःपचेपादिभिनित्य- कर्मानुष्ठानमात्रेः 'दूत.' अम्माल्लोकात् 'स्वः' स्वर्ग सूर्यनीक (द्रध्न लोकं) 'सचन्ते' गच्छन्ति ; ‘एको' यज्यान: ज्योतिष्टोमादौ 'सव. नेषु प्रातर्माध्यन्दिनट तीयनामकेयु 'सोमान मन्वन्तः', 'दूत. स्वः (चन्द्रलोक) सचन्ते'-इत्येव ; 'उत' अपि 'दक्षिणाभि.' दाक्षिण्ये: 'शची.' कर्माणि 'मदन्तः' कुर्वन्तः , 'इतः' गखा , पुमरिम मेव 'स्वः' भूस्वर्ग सचन्ते' पावर्तन्ते । 'ने' नैवं चेत् , जिशायन्त्यः' जिधायन्तः , पापामुडानं कुर्वन्तो 'नरकम् पताम' इति जानीयु- रिति। तदेव मव चतुर्ष मन्त्रपादेषु चतुर्विधाना मम्माकं चतुर्धा - गतिनिरूपितेति सुव्यक्तम् । स्थान "मरकं म्याकं नीचेर्गमनम् , मास्मिन् रमणं मस्प मध्यस्तीति या'-इति, "पाप: पाता पेयानान् , पापत्यमानो वा, अवाडे व परतीति वा पापल्यतेर्वा स्यात्" इति च नि. १. ३. ६५.१.२, । "नाक प्रादिन्यो भवति; नेता मासा ज्योतिषां प्रणयः .- • क मिनि मुखनाम, तत्प्रतिषिदम , प्रतिपिई प्रतिपिरत । "न या पमु जग्मु पे किञ्च नाकम् (ता. मा० १०.१.१८.) न वा अमु गतवते ('किञ्चन थकम्') किञ्चनामुखम् ; पुण्याती होय सत गान्ति"-इति (२ ४.२.)। "न हि तत्र गताय कमेचनाक भवति" इति च शत. बा. ८.०१.२४। सदेयं यथा सुकतिना पुण्यफलपुरस्कारभोगाय भवति स्वर्गममम् , तथैव पापिना पापफलोपभोगाय भवत्येव नरकगमन मिति सुवचम् । अथ यथा सुमेरो: स्वर्गवं वर्णितम् , कुर्मरानिरयत्वच ( २२० , २२१ पृ.), तयाद्यतनायांपत्तस्यास्य परिमातर- भूभागस्य काश्मीगदे रमणावं , ततोऽप्यु पारस्य हिमवरपृष्ठस्य-

·किमु प्रयोजन मतस्य ।
२२७
प्राय सार्वकालिकोऽये एव बोध्य,। अत एव "व्यत्ययो बहुलम्"
-इत्यादि (३. १. ८५.) सूवनात विदधतापि भगवता पाणिनिना
सूवितम्- “छन्दसि न्नड लुड लिट."-इति (३. ४. ६.)। एवञ्च
“ययापूर्व मकल्पयत् (१० १८०.१-३.)"-त्येवमादो 'यथा-
पूर्वम्' पूर्ववदेव 'अकल्पयत्' सदैव कल्पयतीत्याद्यों मन्तव्यः ।
एव हि यथा य. सूर्य उदेत , यथा चाद्य उदेति , नथैव प्रलय
उदेयतीतिवत् मदेवेकरूपया दृष्टिक्रियया भवितव्य मिति
तन्मन्नाशय । एवमेवेवमादिषु सर्वत्र लड लुड लिटा सवि.
कालिकोऽर्थो वेदितव्य इति ।
प्रय द्वितीय ।-यध्यामाधिदेवतार्याना मेव वैदिकमन्वाणा
प्राधान्यम् , अधियमानान्तु न तथात्वम् ,
यन्नयन्त्रागकर्मादिविधा-
यकवाधणादिवचनागा मादिषेदभाष्यत्वेन बहुपरतनत्वसिद्वान्तात् ।
एवधासीत् सतयुगेऽध्याममन्नार्थप्रियता, बेताया तयाधिदैवतार्थ
हापरे एवाभवन्मन्नाणा मधियानार्थप्रवणता पेति
घि केपाञ्चित् वेदतत्त्वार्थचिन्तापरायणानाम् ।
प्रतएवोका मनुसहितायाम् ( १.८६.)-
"तप. पर कृतयुगे बेताया ज्ञान मुच्यते ।
तापरे यज्ञ मेवाहुर्दान मेक कलो युरी"-इति ।
अन्तिमस्वेप ।-यावत्य टिकया माणग्रन्येप्येव मयुना,
मा एव ता कल्पनामूलिका , फिश्चिहिचाननापिका , नत्तरम
करपगतोपदेशसाधिकाय , यया पातन्त्रले महाभाष्ये सन्ति वहा
एप एकदेशालयस्तयेति । अत एपोत निकार "यहुमति
यादीनि हि वाचणानि भवन्ति" इति (०.०.२.)। मोद
माभ्याम्नाय विश्पष्ट मामातम् ( १. १६४. ४.}-.
परता च
.

·ऐतरेयालोचनम् । स एयः स्वगौ दुरारोहः । नधानात मिहापि-"वर्गो वेलोको दूरोणम्" इति ( ४. ३.६.)। यागादिसाधन मन्तरा न कोऽपि तब गन्तुं शक्नोतीति यत इति भावः । पाम्रायते चैतत्- "वर्ग হত্ৰ নীজ এন মানি’-পুনি {৪, ৫. ৪. }। যন্ত্র ধ্বলি गमिपूणां मोरलोकायन्यतमे स्वर्ग प्रवेशसामोपपादन मेवाग्नि- टोमादिफलम् , तदुपदेश एवैतस्य प्रयोजनं सिह मिति गम् ॥ प्रथैतदेतरेयालोचन मुपसहरन्तोऽपि किधिहदामः।- ऐतरेय मालोचयितु प्रवृत्तरस्माभिः प्रसङ्गनोऽपरेऽपि बहवो वैदिकविषयाः समालोचिताः, किञ्च "नेन हान्तरित नेपा प्रामाएवं विप्रच्छ्रतः" इति मीमामान्यायवचनतो दायाविरहानां कच्छ- प्रमाणाना पुराणादिवचनाना मपीह बहुन खमतपोषणाद्यायो- लेखः सत: , सत्यानुरोधतोऽपतनसमाजविण्डा अध्यन लिखिताः स्युः केचन, मानुपमतिभ्रमविजृमिता अवश्यम्भाविनोऽपि भावाः सम्पनाः स्यु स्तब केचन । तदेषमादिपु कि करणीय मामीदमाह शाना मत्यल्पमतीना मण्यनस्पचिन्तालोडितगियाना मिति "विहांसो वे देवा.'-'सत्यसंहिता व देवा'-इत्यादिवत्यर्थामुमता देवा एव विचारयन्तु, यतस्त एवान नः शरण मिति । अयेहालोचितेभ्योऽन्योपि मन्ति वय. मन्यमिहान्ताः, तेम्वेते वयो नून मधिगन्तश्या वेदसत्यार्थ जिन्नासुभिस्तवैष प्रथम.- वेदे यथा लेट्लकारस्य प्रयोगो न त व्यत्ययविशेषः , धेय प्रतीतानागतवर्तमानकालयोधका ललुइलिट: प्रत्ययाः भवन्ति छान्दसाः; न च ते व्यत्ययत्वेन स्वीकार्या.. तया च यत्र यत्र नर मुड़ लिटा मन्यतमस्य प्रयोग: गुतः पत्र मर्वक .